cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕووباری زەرد
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ڕووباری زەرد، [[تاڤگەی ھوکۆو.]] ڕووباری زەرد یاخود ھوانگ ھی و بە فەرمی حونجە (حینجە) کردنی ھوانگ ھۆ دووەم درێژترین ڕووبارە لە چین دوای ڕووباری یانگتسی و شەشەم درێژترین ڕووبارە لە جیھاندا کە درێژییەکەی نزیکەی ٥،٤٦٤ کیلۆمەترە و سەرچاوەکەی لە چیاکانی بایان ھارەوە ھەڵدەقوڵێت لە ڕۆژئاوای چین و دەڕژێتە ناو دەریای بۆھای.
ناوی ڕووبارەکە لە ڕەنگەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت کە بەھۆی بوونی گیای (ھیلس)ەوەیە کە لە بەشی ژێرەوەی ڕووبارەکەدا دەڕوێت و ڕەنگەکەی بەرەو زەردی دەبات، ھەروەھا بە ھۆی لافاوە وێرانکەرەکانی ئەم ڕووبارەوە نازناوی یوگونای چینیشی وەرگرتووە لەلایەن خەڵکی چینەوە.
لە ساڵی ١٩٣١ لافاوێک ڕوویدا لەم ڕووبارەوە کە بە ترسناکترین کارەسات دادەنرێت لە مێژووی مرۆڤایەتیدا و بووە ھۆی کوشتنی ٤،١٠٠،٠٠٠ کەس، کە پێش ئەویش لە ساڵی ١٨٨٧ لافاوێکی تر ڕوویدا لە ھەمان ڕووباردا و بووە ھۆی گیان لەدەست دانی ٢،٩٠٠،٠٠٠ کەس، کە ھۆکاری زۆری ڕوودانی لافاوەکانیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زەوی دەوروبەری ڕووبارەکە ھەمووی تەختاییە و نزمە.
وە پردی بەناوبانگی کەرتی نینگخیا بەسەریدا دەڕوات کە بە (پردی ڕووباری زەرد)یش ناسراوە. پۆل:ڕووبارەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:ڕووباری زەرد پۆل:ڕووبارەکانی ھێنان پۆل:ڕووبار
تۆنی ئەبۆت
ئەنتۆنی جۆن "تۆنی" ئەبۆت لەدایکبووی ٤ی تشترینی دووەمی ١٩٥٧ لە لەندەن لە ئینگلتەرا. کەسایەتی سیاسیی ئۆسترالی کە لەوەتەی ساڵی ٢٠١٣ بووەتە ٢٨ەمین سەرۆککوەزیرانی ئۆسترالیابوو لەماوەی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣ تاکوو ١٥ی ئەیولووی ٢٠١٥. وەهەروەها ناوبراو سەرکردەی حیزبی لیبرالی ئۆسترالییە لەماوەی ٢٠٠٩ تاکوو ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥.
ئەبۆت لەدایکبووی شاری لەندەنە لە ئینگلتەڕا، ناوبراو لەدایکێکی ئۆسترالی و باوکێکی بەریتانی لەدایبووە، لەساڵی ١٩٦٠ خێزانەکەی ئاوارەی سیدنی بوون لە ئۆسترالیا. تۆنی ئەبۆت بڕواننامەی بەکالۆریۆسی هەیە لەهەریەکە لە ئابووری و یاسا لەزانکۆی سیدنی. هەروەها بەکالۆریۆسی هونەری هەیە لە فەلسەفە، سیاسەت و ئابوورییەکان.
کاترین پوتزی
کاترین پوتزی نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٣٤ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد
بڕیارنامەی ٦٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٨٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٨ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
گیۆرگ کانتۆر
گیۆرگ فێردیناند لودویگ فیلیپ کانتۆر (١٨٤٥ - ١٩١٨) بیرکارێکی لەدایکبوو لە ڕووسیا لە باوک و دایکێکی بە ڕەگەز دانیمارکی بوو کە زۆرتر وکوو بیرکارێکی خەڵکی ئاڵمانیا دەناسرێت لەبەر ئەوەی کە لە ئاڵماندا گەورە بوو.
کافرۆشیان
کافرۆشیان یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
گیۆرگ کانتۆر
ئەمانەش ببینە
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ماتماتیکزانانی ئاڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥ پۆل:گیۆرگ کانتۆر
کافرۆشیان
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ڕووباری یانگتسی
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی خۆر ئاوابوون لەسەر ڕووباری یانگتسی ڕووباری یانگتسی (بە چینی: 扬子江 ) ھەروەھا چانگ جیانگیشی پێ دەگوترێت. ڕووباری یانگتسی درێژییەکەی ٦،٣٠٠ کیلۆمەترە و درێژترین ڕووبارە لە چین و ھەموو ئاسیادا و سێیەم درێژترین ڕووباریشە لە جیھاندا دوای ڕووباری نیل لە ئەفریقا و ڕووباری ئەمازۆن لە ئەمریکای باشووردا.
سەرچاوەی ڕووبارەکە لە چیاکانی تنگولا لە تیبت ھەڵدەقوڵێت و دواتریش دەڕژێتە دەریای چینی باشوور، ڕووباری یانگتسی شادەماری سەرەکی گواستنەوەی ئاوییە، کە بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای وڵاتەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بۆیە ناویان لێناوە جۆگەی ئاویی زێڕین. ئەم ڕووبارە نزیکەی ٧٠٠ لقی لێ دەبێتەوە.
پۆل:ڕووبارەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:ڕووبارەکانی جیانگسو پۆل:ڕووبارەکانی شانگھای پۆل:ڕووباری یانگتسی پۆل:ڕووبارەکانی تبت پۆل:ڕووبارەکانی یونان پۆل:ڕووبار
سوورپێستەکان
thumb|شێوەی هیندووە سوورەکان لەدەسپێکی سەدەی بیستەم ھیندووە سوورەکان یان ھیندییە سوورەکان یان ئەمریکییە ڕەسەنەکان یان ھیندییە ئەمریکییەکان ئەو کەسانەن کە بە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا دادەنرێن ئەمەش لەدوای سەردەمی دۆزینەوەی ئەمریکا لەلایەن کریستۆفەر کۆڵۆمبس
لە دوای گە‌شتێکی دوور و درێژ کریستۆڤە‌ر کۆڵۆمبوس لە ساڵی ١٤٩٢ زایینی کە ویستی بڕوات بە‌رە‌و ھندستان لە ئیسپانیا وە، بە‌ڵام لە دوای ماوە‌کی زۆر کە بە ئاراستە‌یە‌کی ھە‌ڵە‌دا دە‌ریایی بڕی بوو، تا خۆی لە ووڵاتی ئە‌مریکادا بینیە‌وە لە دوای گە‌ڕانی بە ناو ووڵاتە‌کە دا بۆی دە‌ر کە‌وت کە ئە‌مە قاڕە‌یە‌کی تازە‌یە زۆر پێشوازی لێ کرا لە لایە‌ن ھندە سورە‌کانە‌وە کە ئە‌م ووتە‌یە لە ساڵی ١٦٠٧ زایینی لە لایە‌ن مێژوو نوسی بە ناو بانگی فە‌رە‌نسی کە ناوی (جۆن سمث) کە بە فە‌رمانی پاشایی فە‌رە‌نسا ناردی بۆ ناوچە‌کە تا لێکۆڵینە‌وە‌ی لە سە‌ر بکات کە پاشای ئە‌وکاتە‌ی فە‌رە‌نسا ناوی (جیمس) ی یە‌کە‌م بوو، لە‌گە‌ڵ سێ بە‌لە‌می گە‌ورە ڕە‌وانە‌ی کردن، بە‌ڵام زیاتر مە‌بە‌ستم کۆڵۆمبوسە کە گە‌ڕایە‌وە بۆ ئیسپانیا ھە‌واڵی دایە مە‌لیکی ئیسپانیا ئە‌و کات ئیسپان وفە‌رە‌نسا سە‌رقاڵ بوون بە‌شە‌ڕی قودسە‌ وە بۆیە زۆر باری ئابووری ھە‌ر دوو وڵات بە‌رە‌و ڕوخاوی دە‌ڕۆشت بڕیاریان دا کە بگە‌ڕێنە‌وە بۆ ئە‌مریکا تا ئاڵتون بە دە‌ست بێھنن، بە‌ڵام لە خاکی ئە‌مریکادا لێیان دە‌بێت بە شە‌ڕ لە گە‌ڵ ھندە‌کاندا برایە‌کی کۆڵۆمبوس دە‌کوژرێت، بە‌ھۆکاری کوشتنی براکە‌ی کرستۆڤە‌ر شە‌ڕ گە‌رم دە‌بێت لە نێوانی تاقمی کۆڵمبوس و ھندە‌کان تا ئە‌و کاتە‌ی دە‌گڕێنە‌وە بۆ ئیسپانیا بە ھە‌ڵھاتووی..
پاشان بە ناوی ئە‌وە‌ی خە‌ڵکی ئە‌مریکان بکە‌ن بە مە‌سیحی خاچ و ووێنە‌ی بە ناو عیسا کوڕی مە‌ریە‌م ھە‌ڵدە‌گرن دە‌ڕۆن بۆ.. بە‌مسیحی کردنی خە‌ڵکی ئە‌و قاڕە‌یە، کە دە‌گە‌نە ئە‌مریکا بۆ یە‌کە‌م جار لە‌گە‌ڵ گە‌ل و ھۆزیکی ھندە سورە‌کان دە‌کە‌ونە گفتوگۆ کە ناویان (بویلبوس) ە، زانای بە ناو بانگی ئە‌ڵمانی (کلودلیفی شتراوس) کە پرۆفیسۆرە لە بواری {ئە‌نتۆلۆژیا} واتا زانستە مرۆیە‌کان دە‌ڵێت بە‌م شیوە‌یە کە وە‌ک خۆی وە‌رم گێڕاوە کە لە ئینسایکلۆپیدیا نە‌رویج وە‌رم گرتوە دە‌ڵێت: کاتێک ڕۆشتن خە‌ڵکی سور لە شە‌یتان دور بخنە‌وە کە‌چی خۆیان بوون بە‌شە‌یتانی سپی پێست!.. واتا شە‌رێکی گە‌ورە ڕویدا پاشان خە‌ڵکە‌کە ھە‌مووی لە ناو بران ئە‌وە‌ی ئافرە‌ت بوو بە زۆر ھێنران بۆ ئە‌وروپا و منداڵە‌کانیان لە بازاڕە‌کانی ئە‌وروپادا فرۆشت لە ھە‌موو لایە‌کە‌وە لە ئە‌وروپا بۆ لە ناوبردنی ھندە سورە‌کان دە‌ڕۆشتن بە تایبە‌ت لە ئیسپانیا و ئە‌ڵمانیا و فە‌رە‌نسا پۆڵە‌ند و ئینگلتە‌را زۆربە‌ی وڵاتانی ئە‌وروپا تا شە‌ڕ لە‌گە‌ڵ خە‌ڵکە‌کە‌یدا بکە‌ن پیاوە‌کانیان دە‌کوشتن و ژنە‌کانیان ئە‌گە‌ر جوان بونایە ئە‌وا وە‌ک کۆیلە بۆ خۆشیە‌کانی خۆیان بە‌کاریان دە‌ھینا..
پاشان منداڵە‌کانیان دە‌فرۆشت کە گە‌ورە دە‌بوون کاریان پێ دە‌کردن تا مردن وە لە ساڵی (١٦٤٩)ز بە فە‌رمی کە‌نیسە بڕیاری دا لە دژی ھندە سورە‌کان کە ناو نرا بە (ھارتیقە) دە‌بێت بکوژرێن و لە ناو بچن ناو نران بە شە‌یتانی سور ھارتیقە واتا ئە‌و کە‌سانە‌ن کە دژی کە‌نیسە دە‌وستنە‌وە.
بە‌ڵام لە ساڵی (١٦٥٥)ز دوو دە‌سە‌ڵاتی مە‌سیحی کردیانە شە‌ڕ بۆ ماوە‌یە‌کی کاتی کوشتنی کۆمە‌ڵ کوژی ھندە‌کان ڕاگیرا وە لە ئە‌وروپا بە ھە‌مانشێوە شە‌ڕ دە‌ستی پێکرد لە نێوانی پڕۆتستانت و کاثۆلیکە‌کاندا وە لە خاکی ئە‌مریکادا زۆربە‌ی پڕۆتستانتە‌کانی تێچون ڕایان کرد لە دە‌ستی زوڵمی کاثۆلیکە‌کان تا بە تە‌وای خە‌ڵکانی پڕۆتستانت لە ئە‌مریکادا جێگیر بوون کە زۆریان وابە‌ستە بوون بە ئاینە‌کانە‌وە!
دروست بوونی ئە‌و ژیارە گە‌ورە‌یە کە ئێستا ئە‌مریکا خۆی پێوە با ئە‌داو ناوی ناوە ژیاری دیموکراسی بە لە ناوبردنی ملیونە‌ھا ھندی سور کە بە ئێسقان وخۆێنی ئە‌وان ئە‌م ژیارە‌و شارستانیە‌تە‌یان دروست کرد، لە ساڵی (١٧٧٩)ز بە تە‌واتی ئە‌م ئە‌مریکایە‌ی کە ئێستا ھە‌یە و دامە‌زراوە تە‌مە‌نی نزیکە‌ی (٢٥٠)ساڵێک دە‌بێت، بە‌ڵام بە‌خوینی ئە‌و ھە‌موو ھندە سورە دروست کرا کە ھە‌موویان لە ناو بردن یان بە زنجیر دە‌یانبە‌ستنە‌وە کڕین و فرۆشتیان پێوە دە‌کردن لە کاتێک دا کە ھندە‌کان پێش (١٢٠٠)ساڵ لە‌وناوچە‌نە جێگیر بوون کە دانیشتوانە‌کە‌ی لە خاکی ئە‌مریکادا دە‌گیشتە (٥٠) میلیۆن لە‌س یان مێژوو نوسان دە‌ڵێن خۆی ئە‌دا لە نزیکە‌ی (٨٠)میلیۆن کە‌س، ئێستا لە ناو خاکی ئە‌مریکادا کە ڕێژە‌ی ئە‌م گە‌ل وھۆزە ناگاتە (٢)میلیۆن کە‌س.
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەمریکاکان پۆل:مێژووی دانیشتووانی سەرەکیی ئەمریکاکان
مێتا پلاتفۆرمز
وێنۆک کۆمپانیای مێتا  پێشووتر وەک کۆمپانیای فەیسبووک دەناسرا تاوەکوو ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ کۆمپانیاییەکی ھۆڵدینگی زەبەلاحی ئەمریکی فرەنەتەوەییە دەکەوێتە پارکی مینلۆ لە کالیفۆرنیا کۆمپانیاکە ڕێکخراوێکی باوانە بۆ کۆمپانیاکانی فەیسبووک، ئینسنتاگرام، واتس ئەپ و کۆمپانیا لکێنراوەکانی تریش.
لە جیھاندا بە یەکێک لە پێنج کۆمپانیا بەبەھاکە ناسراوە کە بەیەکێک لە پێنج کۆمپانیا زەبەلاحەکە ناسراوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەیەکەوە لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک ئەمازۆن، ئەلفەبێت، ئەپڵ، مایکرۆسۆف.کۆمپانیاکە زۆربەی قازانجەکانی بە فرۆشتنی ڕێکڵام بەدەست دەھێنێت.
مێتا چەن خزمەتگوزاری و بەرھەمێکی تریش پێشکەش دەکات وەک مەسەنجەری فەیسبووک، پەخش و ڤیدیۆکانی فەیسبووک، دەروازەی فەیسبووک، ھەروەھا تیابووی بەرھەمی کۆمپانیاکانی وەک ئۆکلوس، گیفی و چەن کۆمپانیایەکی تریشە.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە ماساچووسیتس پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠ پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرانەی ئەکەونە قەراخ دەریای سان فرانسیسکۆ پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
پارێزگای واکایاما
پارێزگای واکایاما (بە ژاپۆنی:和歌山県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی کانسای ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری واکایامایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٩٩٨,٦٣٧ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای واکایاما
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای واکایاما پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
زامی دەم
زانی دەم بریتیە لەزامێک کە زیاتر لە لینجەپەردە کاندا ڕوودەدا لە دەمی مرۆڤدا ، ئەم حاڵەتە بەچەندەها جۆر ڕوودەدا و چەندەها شێواز ، بەڵام هیچ هۆکارێکی دیاریکراویشی نییە.
هۆکارەکان
باوترین هۆکارەکانی ئەم نەخۆشیە بریتیە لە دوودڵی و هەبوونی کێشەیەکی دەروونیی ،و زۆر نه‌خۆشی وه‌ك هه‌وكردنی گه‌ده‌ یاخود كه‌می به‌رگری له‌ش وجگه‌ره‌ كێشان وكه‌می ڤیتامین ئاسن و زۆری رێژه‌ی شه‌كر وپاك رانه‌گرتنی ده‌م دان و دروست ده‌بێت  هه‌روه‌ها به‌كارهێنانی حه‌بی مه‌نعی ئافره‌تان وئه‌وانه‌ش كه‌دانی دروستكرد به‌كاردێنن توشده‌بن.
هەروەها زۆرجار ئەو زامانەی کە بۆچەندەها مانگ چارەسەر نابن نیشانەی شێرپەنجەی دەمن.
چارەسەریەکان
ڕۆژانه‌ ده‌م ودانت بشۆی بۆ ماوه‌ی 3 جار له‌ رۆژێكدا دوای هه‌ر ژه‌مه‌ خۆراكێك ودوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ جگه‌ره‌ كێشان و خواردنی ئه‌و خوارده‌مه‌نیانه‌ی فیتامین بی 12 زۆر تێدایه‌ وه‌ك په‌نیر گۆشتی مانگا ومه‌ڕ، به‌كارهێنانی هه‌نگوین بۆ ئه‌و جێگایانه‌ی برینی لێهاتووه‌ دوباره‌كردنه‌وه‌ی چه‌ند جارێك له‌ ڕۆژێكدا یان شیرو ماستی رایب به‌كاربێنه‌ هۆكاره‌ بۆ له‌ناوبردنی كه‌ڕووه‌كان یان به‌كارهێنانی مێخه‌ك له‌گه‌ڵ ئاودا بۆ برینه‌كانی ناو ده‌م یان خوێ وئاوی لیمۆ به‌كاربێنه‌ به‌ وه‌ردانی له‌ ناو ده‌م چه‌ند جارێك بۆ له‌ ناوبردنی كه‌رووه‌كان به‌لاَم هه‌وڵبه‌ خواردنه‌وه‌ی شیر و شیرینی كه‌م بكه‌یته‌وه‌ چونكه‌ هاوكاره‌ بۆ گه‌شه‌ كردنی كه‌ڕووه‌كان.
left|thumb|زامێکی بچووک لە خوارەوەی ددانەکان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بری لارسن
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس
فۆبیا
فۆبیا (بە ئینگلیزی phobia) جۆرێکە لە نائارامیی دەروونی، ترسێکی لەڕادەبەدەری بەردەوامە لە شتێک یان بارودۆخێک. بەگشتی فۆبیا لە ترسێکی کتوپڕەوە دروست دەبێت کە ماوەی شەش مانگ یان زیاتر دەخایەنێت، ئەم ترسە لە ڕادەبەدەر و گەورەکراوە دەبێتە هۆی دوورکەوتنەوە لە شتێک، بارودۆخێک، چالاکییەک یان شوێنێک. گەر کەسەکە نەتوانێت خۆی لێ دوور بخاتەوە، ئەوا دەکەوێتە بارێکی نائارمیی بەردەوامەوە. نیشانەیەکی تر کە لە کاتی تووشبوون بەم ترسە پەیدا دەبێت بریتییە لە لەهۆشخۆچوون و، ئەمەش زیاتر لەو کەسانەدا ڕوو دەدات کە فۆبیایان بە خوێن یان برینی جەستەیی هەیە. ٪٧٥ لەو کەسانەی تووشی فۆبیا بوون زیاتر لە جۆرێکی فۆبیایان هەیە.
جۆرەکانی فۆبیا
بەگشتی فۆبیا سێ جۆری هەیە:
١- فۆبیای تایبەتی: ترسانە لە شتێکی دیاریکراو. دەکرێت ئەم فۆبیایە لە ئەزموونێکی نەرێنییەوە پەیدا ببێت، بەهۆی ترس لە ڕووداوێک یان شوێنێک کە کەسەکە لە تەمەنی منداڵیدا تووشی بووبێت.
• شوێن یان دیاردەیەکی سروشتی (بەرزایی، زریان، ئاو، هەورەگرمە، تاد.)
•خوێن و کەرەستە پزیشکییەکان
•هەندێک شتی تر وەک (دەنگی بەرز، ڕشانەوە، تاد.)
سامسۆنگ گالاکسی
سامسۆنگ گالاکسی یەکێکە لەبەرھەمە سەرکەوتووەکانی کۆمپانیای کۆریای باشووری سامسۆنگ، لە ئێستادا بە تاکە ڕکابەری بەرھەمەکانی ئەپڵ دادەنرێت، ئەم بەرھەمە سیستەمی ئەندڕۆیدی کارپێدەکات وە چەندەھا وەشانی بۆ درووستکراوە بۆ تاتەبژمێر (تابلێت) و مۆبایلی زیرەک (سماڕت فۆن)، ئەم بەرھەمە ناسراوە بە پتەوی و ئاسانی لەبەکارھێنان
فۆبیا
جۆرەکانی فۆبیا
۲- فۆبیای کۆمەڵایەتی: کەسی تووشبوو بەم فۆبیایە ترسی لە باروودۆخێکی کۆمەڵایەتیی دیاریکراو هەیە، وەک قسەکردن لەگەڵ خەڵک، ناسینی کەسانی تازە و بەشداریکردن لە کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکان، چونکە نیگەرانە لەوەی کە ئایا کەسانی دەورووبەری بە چ شێوەیەک بڕیار لەسەر کەسایەتیی ئەو دەدەن.
سامسۆنگ گالاکسی
thumb|سامسۆنگ گالاکسی نۆت [[سامسۆنگ گالاکسی ئێس ١٠|١٠ |alt=]]
فۆبیا
جۆرەکانی فۆبیا
۳- ئەگۆرافۆبیا : ترسە لە ڕووبەڕووبونەوەی بارودۆخێک یان شوێنێک، بەهۆی سەختیی بارودۆخەکە یان نەبوونی توانای ڕزگاربوون لێی لە کاتی هەر ڕووداوێکی نەخوازراودا، وەک ترس لە ڕۆشتنەدەرەوە بەتەنیا، بەکارهێنانی هۆیەکانی گواستنەوە، دوکان و بازاڕەکان، شوێنە جەنجاڵەکان، تاد.
سامسۆنگ گالاکسی
زنجیرەی J (جی)
(شادی یان بچووکتر) زنجیرە تەلەفۆنی میدرێینجە. تا نیسان ٢٠١٩، تەلەفۆنەکان زنجیرەی جەی لەجیاتی دا نێرابوو لەلایەن تەلەفۆنی زیرەکەکان زنجیرەیێک لە ھەندێک بازاڕ.
فۆبیا
هۆکارەکانی تووشبوون بە فۆبیا
هۆکارەکانی تووشبوون بە جۆرەکانی فۆبیا بەگشتی دەکرێن بە دوو بەشەوە. یەکەمیان هۆکارە ژینگەیییەکانن کە ڕۆڵێکی بەرچاو دەبینن لە تووشبوون و پەرەسەندنی فۆبیا، بۆ نموونە دەکرێت بەرکەوتن بە ڕووداوێکی زەبردروستکەر (تراوماتیک) ببێتە هۆی دروستبوونی پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان شوێنی ڕووداوەکە و ئەو یادەوەرییە ناخۆشەی کە ترسێکی زۆری لەو کەسەدا دروست کردووە و هەموو کات بە بینینەوەی ئەو شوێنە یان ئەو بارودۆخە، کەسەکە دەچێتەوە هەمان حاڵەتی نائارامیی دەروونییەوە و هەست بە پەشۆکاوی دەکات. ئەگەر کەسەکە نەتوانێت بەباشی دژ بەم ترسە بوەستێت و زاڵ ببێت بە سەریدا، ئەوا دەبێتە ترسێکی بەردەوام (تۆقین). دەکرێت کەسانی چواردەوریش کاریگەریی ڕاستەوخۆیان هەبێت لە تووشبوون بە فۆبیا؛ بۆ نموونە، کاتێک کاردانەوە و ترسی کەسێک دەبینیت بەرامبەر بە شتێک یان شوێنێک، ئەوا کاریگەریی نەرێنی و ترسێکی سەرەتایی لەسەر دەروونت دروست دەکات و پاشان پەرە دەسەنێت، ئەم ترسەش دەکرێت زۆر جار ڕاستی نەبێت چونکە تەنها لە ئەزموونی کەسانی ترەوە هەستت پێ کردووە.
سامسۆنگ گالاکسی
تاتەبژمێر (تابلێت)
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:سامسۆنگ گالاکسی پۆل:لقەکانی کۆریای باشوور
فۆبیا
هۆکارەکانی تووشبوون بە فۆبیا
لە ڕاستیدا زۆربەی ئەو کەسانەی کە فۆبیایان هەیە، ناتوانن هۆکاری تووشبوونەکەیان دیاری بکەن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە هۆکارێکی تری سەرەکیی فۆبیا بابەتە بۆماوەیییەکانە. بۆهێڵەکان ڕۆڵێکی بەرچاو دەبینن لە هەبوون و پەرەسەندنی فۆبیادا بەهۆی گواستنەوەیان لە باوانەوە بۆ وەچەکان. نوێترین توێژینەوەکان دەری دەخەن کە نزیکەی ٥٠٪ ی گەشەسەندنی فۆبیا پەیوەندیی بە هۆکارە بۆماوەیییەکانەوە هەیە بە تایبەت جۆری (ئەگۆرافۆبیا).
چارەسەرەکان
زۆرێک لە تووشبووانی فۆبیا پێویستیان بە چارەسەرێکی دیاریکراو نییە؛ تەنها دوورکەوتنەوە لە سەرچاوەی ترسەکەیان بەسە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان. بە پێچەوانەشەوە، لە هەندێک بارودۆخدا دەکرێت چەند جۆرێکی چارەسەر بەیەکەوە پێشنیار بکرێن.
بەشێکی زۆر لە جۆرەکانی فۆبیا چارەسەر دەکرێن، بەڵام هیچ چارەسەرێک گەرەنتیی تەواوەتیی نییە بۆ چارەکردنی هەموو تووشبووان.
چەندین شێوازی جۆراوجۆر هەیە بۆ چارەسەرکردنی فۆبیا کە بەربڵاوترینیان ئەمانەن:
•چارەسەرکردنی خودی: ئەم جۆرە چارەسەرە بریتییە لە چەند کردارێکی سادە کە کەسی تووشبوو ئەنجامی دەدات، وەک گۆڕینی شێوازی ژیان، هەوڵدان بۆ دوورکەوتنەوە لە دڵەراوکێ، گفتوگۆکردن، وەرزشکردن، ڕێکخستنی کاتەکانی خەو و، تاد.
•چارەسەر لەڕێگەی گفتوگۆوە: ڕاوێژکردن یاخود گفتوگۆ کردن لەگەڵ پسپۆڕانی دەروونی و کەسانی شارەزا لەم بوارەدا یەکێکە لە کاریگەرترین ڕێگەکان بۆ چارەسەرکردنی فۆبیا. لە ڕێگەی گفتوگۆوە دەتوانرێت هەوڵی ئەوە بدرێت کە شێوازی بیرکردنەوە یان هەڵسوکەوتی کەسی نەخۆش بۆ شێوازێکی ئەرێنی بگۆڕدرێت.
•بەکارهێنانی دەرمان: یەکێکی تر لە چارەسەرەکان بەکارهێنانی دەرمانە پزیشکییەکانە. بەگشتی ئەم چارەسەرە بۆ ماوەیەکی کورتخایەن بۆ هەندێک جۆری فۆبیا وەک دڵەڕاوکێ بەکار دەهێنرێت، بەڵام ئەم شێوازە بەزۆری پێشنیار ناکرێت چونکە بە شێوەیەکی گشتی گفتوگۆکردن بە ڕێگایەکی کاریگەرتر و بێ زیانتر دادەنرێت.
سەرچاوەکان
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/specific-phobias/symptoms-causes/syc-20355156
https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/190
پۆل:فۆبیاکان
کانۆن
کۆمپانیای کانۆن (بە ئینگلیزی: Canon Inc) دامەزراوەیەکی ژاپۆنییە، تایبەتە بە بەرھەمھێنانی بەرھەمی بواری وێنەیی و تیشکی ڕووناکی. ھەندێک لە بەرھەمەکانی بریتین لە کامێرا، سکانەر، و چاپکەری کۆمپیوتەری. نووسینگەی سەرەکیی کۆمپانیاکە کەوتووەتە ئۆتا، تۆکیۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیای کانۆن پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٧ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٣٧ لە ژاپۆن پۆل:تۆپیکس ١٠٠ پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
دلکە
دلکە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دلکە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دێلێژە و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی خاکی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھۆمەرامان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کەڵەڕەشی گەورە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی
وێنۆک|ئاڵای ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی
ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانی (بە ئینگلیزی: World Health Organization، بە کورتی: WHO)، دەزگایەکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە وەک دەزگایەک هاوکارە لەسەر تەندروستیی گشتیی نێونەتەوەیی کار دەکات. لە ڕێکەوتی ٧ی نیسانی ١٩٤٨ دامەزراوە و نووسینگەی سەرەکی لە شاری ژنێڤە لە سویسڕا. ئەم دەزگایە ئەرک و سەرچاوەکانی لە پێشکاری بە ناوی "ڕێکخراوەی تەندروستی" (Health Organization) بە میرات وەرگرت، کە ئەویش دەزگایەک بوو لە کاتی خۆی لە نەتەوە یەکگرتووەکان.
یاسای بنەڕەتی و مێژوو
ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانی یەکێکە لە دەزگا ڕەسەنەکانی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، یاسای بنەڕەتییەکەی بە فەرمی لە یەکەم ڕۆژی ڕۆژی جیهانی تەندروستی چووە کار، کە ئەوە لای ٢٦ەمین دەوڵەتی ئەندام پەسند کرا. یاسای بنەڕەتیی (دەستووری) WHO ئاماژە بەوە دەکات کە ئامانجی "گەیشتن بە هەموو خەڵکە لە بەرزترین ئاستی شیاوی تەندروستی". کاری سەرەکی بەگژاچوونەوەی نەخۆشییە، بە تایبەتی کلیلی نەخۆشییە چڵککردنەکان، و سوود بە تەندروستیی گشتیی خەڵکی جیهان بگەیەنێت.
سەرچاوە
وەرگێڕان لە ویکپێدیای ئینگلیزی
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پۆل:تەندروستیی گشتی
لەشفرۆشی
thumb|200px|لەشفرۆشێکی سەرشەقام چاوەڕوان بۆ کڕیاری لەشی لە [[تیجوانا، مەکزیک.]] لەشفرۆشی یان سێکسی بە پارە کردارێکە بۆ بەدەست هێنانی پارە. لەشفرۆشتن جگە لە بۆ بەدەست هێنانی پارە بۆ گەیشتن بە سوودمەندی تریش ئەنجام دەدرێت. باری یاسایی لەشفرۆشی لە وەڵاتە جیاوزەکان لە سزای کوشتن تا وەکوو سەیر کردن وەک کارێکی یاسایی و داهات هێنەر گۆڕان بە خۆیەوە ئەبینێ.
بە کار هێنانی وشەی لەشفرۆش لە ناو خەڵکی و کلتووری خەڵکا کارکردگەلێکی جیاوازی هەیە و زۆر جار وەک ئامڕازێک بۆ شکاندن و سووکایەتی کردنی بە کەسێک بەکار دێت کە ئەمە نیشان دەری ئەم خاڵەیە کە لەشفرۆشی لە ناو کۆمەڵگادا بە فەرمی بوونی نیەو و وەک کارێکی "بیلعەت" و ناشایست سەیری ئەکرێت.
ئەم وشەیە لە کۆمەڵگادا بۆ کەسێک بەکار دێت کە خەریکی کردەوەگەلی سێکسی ناشایستە وەک کەسێکی"سۆزانی" و کەسێک کە کاری سێکسی لەدەر بازنەی ژن و مێردایەتی ئەنجام ئەدات.
ئەکرێ بوترێ کە لە زمانی کوردیدا ئەم وشەیە نوێیە و بەکار هێنانی لەناو کۆمەڵی خەڵکا زۆر باو نیە، زیاتری خەڵک لەش فرۆش بە ناو گەلێک وەک قەحبە، گاندەر، قووندەر، حیز، سۆزانی، سۆزمانی، جندە و ھتد... ناو ئەبەن و جیاوازی نێوان کەسێک کە بۆ پارە لەشی خۆی ئەخاتە بەر حەزی پیاوان و کەسێک کە بۆ رابواردن و حەزی سێکسی لەگەڵ پیاوان جووت ئەبێ، ناکەنەوە.
هەندێک جار لەشفرۆشی وەک کۆنترین پیشەی دنیا ئەناسرێ.
کورتە مێژوو
دڵدارەکان‌ و لەشفرۆشەکانوەک چین و توێژێکی تێگەیشتوو و خاوەن فەرهەنگ لە سەدەی هەژدەیەم لە فەڕەنسا ئەناسران. لە کاتێکدا کە زۆربەی پیاوانی ئەو سەردەمە لە خوێندن و نووسین بێ بەهرە بوون، ژنە لەشفرۆشەکان و دڵدارەکان بە هۆی نزیکایەتی لەگەڵ خانەدان و کەسایەتیە دەسەڵات دارەکان دەبوو جگە لە فێر بوونی نووسین و خوێندنەوە، خوێندنەوەشیان لە سەر ئەدەبیات و مێژوو، شێعر و فەلسەفە بببوایە. هەر بەو هۆیەوە رێیان پێدرابوو تاکوو بتوانن بچنە تەواوی زانکۆکان و کۆلێجەکان و کتێبخانەکانی پاڵشا و خانەدانەکاندا و کەڵک لە کتێب و زانستەکانی ئەو شوێنانە وربگرن.
توندوتیژی لە لەشفرۆشیدا
لە زۆربەی حاڵەتەکاندا کەسی لەشفرۆش رووبەڕوی توندوتیژی جەستەیی ئەبێتەوە و لە لایەن کڕیارەوە ئەکەوێتە بەر شاڵاو و لێدان و ئازار و ئەشکەنجە و تەنانەت کوشتن. حاڵەتی توندوتیژی دژی لەشفرۆش تەنیا لە لایەن کڕیارەوە ئەنجام نادرێت، هەندێک جار لە لایەن کەسانێکەوە بە مەبەستی دزینی ئەو پارانە کە لەشفرۆش پێیەتی ئەنجام ئەدرێت.
قاچاخی مرۆڤ و لەشفرۆشی
چالاکانی مافی مرۆڤ راپۆرتیان داوە کە هەزاران ژن و کچی نەدار و فەقیر ساڵانە پاش ئەوەی بە فێڵ و تەڵەکە و وادەی کار و زەماوەند کردن لە گوندەکانەوە بۆ شارەکان ئەبردرێن، وادار ئەکرێن لەشفرۆشی بکەن. زۆرکەس و لایەن روویان هێناوەتە فرۆشتنی مرۆڤ و مامەڵە کردن بە ‌قاچاخی مرۆڤەوە، رادەی مرۆڤە قاچاخ کراوەکان لە ٦٠٠ هەزارەوە بۆ ٨٠٠ هەزار مەزندە ئەکرێ. لە سەدا ٨٠ی ئەم کەسانە ئەو کچ و ژنانەن کە ساڵانە لە وەڵاتە جیاجیاکان ئەفرۆشرێن و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا رووبەڕوی لەشفرۆشی یان کار کردن لە ئیشە بێ نرخەکان و ئیشە ئەستەمەکان ئەبنەوە.
بەڵام ئەم ژمارانە ئەو قوربانیانە ناگرێتەوە کە لە وەڵاتەکەی خۆیاندا ئەفرۆشرێن، کێشەیەک کە ئێستا وڵاتی هێندی گرتۆتەوە، وڵاتێکی گەورە و بەربڵاو کە قاچاخجیەکان بە ئاسانی بتوانن قوربانیەکانیان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بگوازنەوە، بۆ شوێنێک سەدان کیلۆمەتر دوورتر و بە زمانێکی جیاوازەوە و چانسێکی کەمتر بۆ قوربانیەکان بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵ و زێدی خۆیان.
کۆیلەداری هاوچەرخ، کۆیلەداری سێکسی و کۆیلەداری سپی، چەن ناوی ترن بۆ قاچاخی مرۆف بە مەبەستی سێکسەوە.
یاساکانی لەشفرۆشی
thumb|200px|پەیکەرێک لە وڵاتی [[هۆڵەندا|هۆڵەند کە بۆ رێزلێنان لە لەشفرۆشەکانی دنیا درووست کراوە. لە پشت پەیکەرەکەوە کڵێسایەک ئەبیندرێ. لە ژێر پەیکەرەکەوە ئەم رستە هەڵکۆڵدراوە : "رێز بگرن لە کرێکارە سێکسیەکانی سەرانسەری دنیا "]]
لەشفرۆشی لە زۆریەک لە وڵاتانی دنیادا وەک پیشەیەک چاوی لێدەکرێ و بەپێی یاسا پارێزگاری لێ ئەکرێ و بۆ پاراستنی ئەو کەسانەی ئەم کارە ئەکەن، یاساگەلێکی چڕ و پوختە داڕێژراوە. وردەکاریەکان و ئاستی ئازادبوونی ئەم پیشەیە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێک و لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە.
لە وڵاتەکانی نیوزیلەند، سوئیس، ئۆستراڵیا، ئارژانتین، بلژیک، برێزیل، کانادا، ئۆتریش، کاستاریکا، دانمارک، ئاڵمان، تورکیە، ئیتالیا، یوونان، هۆڵەندو هتد...لەشفرۆشی یاساییە و لە ژێر چاودێری و پارێزگاری یاسای تایبەتایە. هەروەها لە بریتانیاش لەشفرۆشی ئازادە بەڵام نابێ لە شوێنە گشتیەکان بانگەشەی بۆ بکرێت. ویلایەتی نێڤادای ئەمریکا، تەنیا ویلایەتێکە کە لەشفرۆشی تا رادەیەکی دیاری کراو ئازادە.
پیاوە لەشفرۆشەکان
هەندێک لە پیاوە لەشفرۆشەکان لەگەڵ پیاوان جووت ئەبن و بەشێکی کەمیان لەگەڵ ژنان، واتە لەشی خۆیان ئەخەنە بەر حەزی سێکسی ژنان و لە بەرامبەردا پارەیان لێ وەرئەگرن.
thumb|250px|لەشفرۆشێک لە تابلۆیەکی [[هێرمان ڤوگێل -(Hermann Vogel)- ١٨٥٦ ]]
لەشفرۆشی لە ئاژەڵاندا
هەندێک لەو پەنگوینە مێیانە کە جووتی نێرینەیان هەیە لە بەرامبەر وەرگرتنی بەردەورکە کە بۆ درووستکردنی خانوو بەکاری ئەهێنن، لەگەڵ پەنگوین غەوارەکاندا جووت ئەبن.لەشفرۆشی هەروەها لەناو شامپانزەکاندا ئەبیندرێ کە خوارد بە سێکس کردن ئەگۆڕنەوە.
لەشفرۆشی لە کلتوورەکاندا
thumb|left|وێنەیەک کێشراو لەسەر لیوان(پەرداخ)ێکی کۆنی [[یۆنانی دا- لەشفرۆش و کڕیار]]
لە ئەدەبیاتدا
جیهان قەحپەیەکی کەڕە/ جیهان قەحپەیەکی ڵاڵە/ هەر کەسێکی بەجۆرێکی نەوت/ بەندەخوێنی نەکاتەوە/ فەرهادێکی ڕەنج بە تاڵە/ ئەمڕۆ نیە/ دەیان ساڵە/ ئەشکی چاوم/ زەنگوڵ زەنگوڵ، دانە دانە/ خوێنی دڵم/ دڵۆپ دڵۆپ، دانە دانە/ بۆگەردەنی شووشە نەوتێک/ دەکاتە مۆری گەردانە.
بەشێک لە شێعرەکە:
«من قەحبەم شەڕەفی "پیاو"ەکەم دە نێوگەڵمدا ئاویلکە دەدا. هەموو ڕۆژێ لە ڕۆژی بەرێ قەحبەترم، هەموو ڕۆژێ ژنایەتییەک دە مندا دەمرێ، هەموو ڕۆژێ ژنێک لە بەرەی من بە خەنجەری نامووس دەپێکرێ. لەباتی هەموو ژنانی دنیا، من بکووژن»
وشە و زاراوەی لەشفرۆش
لەشفرۆش لە دوو بەشی "لەش" + "فرۆش" پێکهاتووە ، وشەی لەشفرۆش زیاتر لە کتێبەکان و شوێنە فەرمیەکان بەکار دێت، وەک زانکۆ و کۆلێج و ناو کۆڕە زانستی و ئەدەبیەکان بەڵام لە ناو خەڵکیدا وشەگەلێکی تر بە کاە دێنن بە جێی لەشفرۆش وەک : قەحبە، گاندەر، سۆزانی، سوزمانی، جندە، جوننە، بڤکێ، خراپە، حیز، گەنەوڵ، فەلیت، فەڵتۆیی و ...هتد.
٢٣ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
لەشفرۆشی
وشە و زاراوەی لەشفرۆش
بە کردەوەی (لەشفرۆشی)ش ئەوترێ: قەحبەگەری، جندەیی و... هتد.
بۆ ئەو پیاوانەی هاتووچۆی ژنانی لەشفرۆش ئەکەن : قەحبەچی ، داوێنتەڕ، داوێنپیس، گانچی و ...هتد. چەن وشەی تر هەن کە بەو پیاوان ئەوترێ کە ژنی خۆیان یان ژنی تر لەبەری پارە بۆ پیاوانی غەوارە ساز ئەکات : گەواد، قەواد، قەڵتەبان، دەویت، دەیووس، جاکەش، ژنبەمزە، کوسکەش، سیغەچی، قوڕمساخ، سەرگر، ماسکەش.
سەرچاوەکان
پۆل:پیشەسازیی سێکس پۆل:پیشەکان پۆل:لەشفرۆشی پۆل:سێکسناسی پۆل:سێکسی ھەڵکەوتی
نیل ئارمسترانگ
نیل ئاڵدن ئارمسترانگ (؛ لەدایکبووی ٥ی ئابی ١٩٣٠ لە واپاکۆنەتای ئۆھایۆ – مردووی ٢٥ی ئابی ٢٠١٢ لە سنسیناتی ئۆھایۆ) ئاسمانگەڕێکی ئەمریکی بوو. یەکەم مرۆڤ بوو کە لە گەشتی ڕاسپاردەی ئاپۆلۆ١١ لە٢٠ی کانوونی دووەمی١٩٦٩، ھەنگاوی نایە سەر مانگ. ئەو ئاسمانگەڕی ناسا، فڕۆکەوانی تاقیکردنەوە، ئەندازیاری ھەوافەزا، مامۆستای زانکۆ و فڕۆکەوانی ھێزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو و لە شەڕی کۆریا خزمەتی کرد. نیل ئارمسترانگ یەکەم مرۆڤ بوو کە گۆی زەوی لە فەزاوە سەیر کرد. پاش کۆتایی پێ ھاتنی جەنگ، ئارمسترانگ بوو بە ئەندامی ھێزی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و پتر لە ٩٠٠ فڕینی کرد. ئەو دەرچووی زانکۆی پوردو بوو و خوێندنی باڵای خۆی لە زانکۆی کالیفۆرنیای باشووری تەواو کردبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٦٦ پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٦٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠ پۆل:گەردوون پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:بازرگانانی بواری فڕۆکەوانی ئەمریکا
کری
کری ناوی کۆمەڵێک خەڵکی نیشتەجێی وڵاتی کەنەدایە کە لە گرووپە گەورەکانی نەتەوە یەکەمینەکانی کەنەدان. واتە خەڵکی کری ھەر لە سەرەتاوە لە کەنەدا ژیاون و بە پێچەوانەی زۆرێک لە خەڵکی کەنەدا کۆچیان نەکردووە بۆ ئەو وڵاتە. خەڵکی کری بە زۆری لە پارێزگاکانی ئانتاریۆ، ئالبێرتا و مەنیتۆبادا دەژین.
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ ئەیلوولی 2015
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نەتەوە یەکەمینەکان
کریستۆفەر کۆڵومبس
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی کۆڵۆمبس بە فڵچەی سپاستیانۆ دیل کریستۆفەر کۆڵۆمبس (بە لاتینی: Christophorus Columbus؛ بە ئیتاڵی: Cristoforo Colombo؛ بە ئیسپانی: Cristóbal Colón؛ بە فەڕەنسی: Christophe Colomb)، (٣١ی تشرینی یەکەمی ١٤٥١ - ٢٠ی ئایاری ١٥٠٦). گەڕیدە و دۆزەرەوە و داگیرکەرێکی ئیتاڵی بەناوبانگ بوو، کە دۆزینەوەی جیھانە نوێیەکەی (ئەمریکا) دەدرێتە پاڵ. لە شاری جێنوای ئیتاڵی لە دایکبووە و لە زانکۆی پاڤیا وانەکانی (بیرکاری و زانستی سروشتی و گەردونناسی) خوێندووە. زەریای ئەتڵەسی بڕی و گەیشتە دوورگەکانی کاریبی لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٤٩٢دا، بەڵام دۆزینەوەی کیشوەری ئەمریکای باکوور لە گەشتی دووەمیدا بوو لە ساڵی ١٤٩٨ زایینیدا. ھەرچەندە ھەندێک شوێنەوار بەڵگەی بوونی پەیوەندی لە نێوان ھەردوو کیشوەری ئەورووپا و ئەمریکا دەردەخەن بەر لە دۆزینەوەی ئەو خاکە لەلایەن کۆڵۆمبسەوە.
پۆل:مێژووی کاریبی پۆل:کریستۆفەر کۆڵومبس پۆل:دۆزەرەوە ئیتالییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥١ پۆل:مردووانی ١٥٠٦
ئەنترناسیۆنال
ئەنترناسیۆنال یان ئینترناسیۆنال (بە فەڕەنسی: L'Internationale) سروودی زۆر ناسراوی چەپەکانە. ئەنترناسیۆنال لە دواییەکانی سەدەی ١٩ەم ئەو کاتە کە ئینترناسیۆنالی دووەم (ئیستا ئینترناسیۆنالی سۆسیالیستی) کردوویەتی بە سروودی فەرمیی خۆی، بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین و ناسراوترین سروودەکانی بزۆتنەوەی سۆسیالیستی. ئەنترناسیۆنال بە زمانەکانی جوراوجور وەرگێڕاوە و لە لایەن گرۆپە سیاسیەکانی چەپ، بە وێنەی سۆسیالیستەکان، کومونیستەکان، ئەنارکیستەکان، دیموکراتە سۆسیالیستەکان و ھەندێک لە سۆسیال دیموکراتەکان دەخوێنرێت. ھەڵبەستی ئەم سروودە لە ئۆژەن پۆتیەیە و بە زمانی فەڕەنسیە.
وەرگێڕانی کاکەی فەلاح
لە ساڵی ١٩٦٩دا شاعێری شۆڕشگێڕی کورد حەمە ئەمین کوڕی قادر ناسراو بە کاکەی فەلاح دەقی سروودی ئەنترناسیۆنال کردی بە کوردیی سۆرانی. وەرگێڕەکەی کاکەی فەلاح وایە:
ھەڵسن لە خەو، زۆرلێکراوی ئەم جیھانە
ئەی ئەوانەی ساڵ دوانزەی مانگ برسیتانە
مافی ئێوە وەکوو پشکۆی دەم بورکانە
بەھۆی ھەوڵ و کۆششەوە سەرئەکەوێ
سفرە و خوانی ڕازاو بەزۆر دەست ئەکەوێ
ھەڵسن لەخەو، ئەی لەشکری بەشخوراوان
پێشێل ئەبێ شتی پووچ و بۆش و تاوان
سەر ھەڵ ئەدا بە کۆمەکی گشت لایە
تۆش شائەی گەل! گوێ ڕاگرە بێ وچان
بۆ بانگەکەی دوا شۆڕشی میللەتان
لەژوور سەرمان بێت و ئێمە بپارێزێ
نە قەیسەرە و نە کەس ئیتر گەورەمانە
کە ڕزگاربوون لە خوێن مژین ھیوامانە
ئەرکی پیرۆز لەسەر شانی ھەموومانە
ئەڵێن گوایە بۆشە مافی ھەژاران
بۆشە ئەرکی گران و سەروسامان
ناومان ئەبەن کە بێ نرخ و نۆکەرین
لەمە زیاتر سەرشۆڕیی ھەڵناگەین
ئەی ڕەنجدەران! لە شار و دێ، لە کوێ بین
ئێمە لەگشت پارتێکی تر بەھێز ترین
با تەممەڵ و بێ کارەکان ڕابماڵین
تاکەی بە خوێن ھەر نێچیری قەڵ و داڵین
وەک پێویستە با ھی ئێمە بێ جیھان
با خۆراکی بەردەمی ئەوان بێ گیان
تا ئەوکاتەی کە ئەیان کەین سەرنگوون
ڕۆژی ئێمە ھەڵدێ بەبێ ئاوابوون
وەگێڕانی موسلیح شێخولئیسلامی(ڕێبوار)
موسلیح شێخولئیسلامی(ڕێبوار) دەقی ئەم سروودە وەرگێڕاندووەتەوە بە کوردیی سۆرانی و کاڵێ ئاتشی خوێندویەتیەوە و لە ڕادیۆیی پارتە چەپەکانی کوردستان بڵاوکراوەتەوە. وەرگێڕانی کوردیی سۆرانیی ئەنترناسیۆنال وایە:
ھەستن ئەی ھۆزی بەش مەینەتان، دیلانی برسیەتی دنیا!
لە تەنوورەی بیر و باوەڕمان قڕمژنێ ترێشقە ڕاسا
تەنوورەی ئاخرینە، ھەستن؛ با ھەڵیپێچین دەورەی کۆن!
ڕابین و ژێر و ژوور کەین جیھان؛ ئیمەی ھیچ بین بەگشت، ئەی کۆیلان!
ئاخرین شەڕە شەڕی سەر و ماڵ، با یەکگرتوو بین ھەڤاڵان!
بە ئەنترناسیۆنال ڕزگار دەبێ ئینسان.
دەسەڵاتدار ڕزگارمان ناکەن، نە شا، نە شێخ، نە ئاسمان،
با خۆمان بۆ ڕزگاری ڕابین، ئەی خێڵی بەرھەمھێنەران!
ڕزگاری گشتی بێ و ڕەھا کەین گیان لە بەند و ماڵ لە تاڵان.
خۆمان ئاگر خۆش کەین و بۆکتین بە گەرماوگەرمی ئاسنمان.
ئاخرین شەڕە شەڕی سەر و ماڵ با یەکگرتوو بین ھەڤاڵان!
ئێمەین کرێکاران و وەرزێڕان، کۆمەڵی مەزنی زەحمەتکێش.
ھەر بە ئێمە دەبڕێ جیھان، تا کەی بۆ تەوەزەڵی خوێنڕێژ؟
بەڵام ئەمرۆ و سبەی، ئەی ھەڤاڵان، ھەر کە فەوتان قەڵ و داڵان،
ھەتاوی گەش ھەتاھەتایە تیشک داوێژێ بۆ ئینسان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شۆڕشی ڕووسیا پۆل:سۆشیالیزم پۆل:سروودە نیشتمانییەکان پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت پۆل:سروودە کوردییەکان پۆل:ھێماکانی کۆمۆنیزم پۆل:ھێما سۆسیالیستییەکان
خوێن
خوێن بەستەرە شانەیەکی شلە کە لە ناو لولەخوێنیەکانی لەشی مرۆڤدا بە ھۆی کاریگەری پۆمپی دڵەوە دەگەڕێت. ئەرکی سەرەکی ئەم تەوشە ئەوەیە کە ئۆکسجین کە سووتەمەنی ڕەسەنی خانەکانە، بە دەستیان بگەیێنێت و دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کە پاشەڕۆی ئەم مێتابۆلیسمەیە لە خانەکە دوور دەخاتەوە. خوێن لەبەشێکی شل پێکدێت کە پلازمایە (%٥٥ی قەبارەی خوێنە) بەشەکەی دیکەشی خانەکانی خرۆکەی سوور و خرۆکەی سپی و پەرەکانی خوێنە (%٤٥) لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوو نزیکەی ٤–٥ لیتر خوێنی تێدایە هەر لیترێکیش دوو بتڵ خوێنە.
خانەکانی خوێن
وێنۆک|چەپ|
بنەماکانی خوێن (مادەکانی ناو خووێن)
لە ناو خوێن دا ھەندێک ماددەی گووناگوون ھەن کە ھەرکام لەم بنەمانە ئەرکی خۆیان ھەیە و یان بەرھەمی ئەرکێکن کە ڕژاونەتە ناو خوێن. بۆ نموونە دەتوانین ئەم بنەمانە ناو ببەین:
تەکنۆلۆژیا
چەپ|260px|وێنۆک|پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیا لە ناوەڕاستی [[سەدەی ٢٠ەم بووە ھۆی گەڕان بۆ ناو بۆشایی گەردوون]] تەکنۆلۆژیا یان تەکنەلۆژیا ، تەکنەلۆژیا بریتییە لە بەکارهێنانی زانست بۆ گەیشتن بە ئامانجە پراکتیکییەکان بە شێوەیەکی دیاریکراو و دووبارە بەرهەمهێنانەوە. هەروەها ڕەنگە وشەی تەکنەلۆژیا بە مانای بەرهەمی هەوڵێکی لەو شێوەیە بێت. بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا بە شێوەیەکی بەرفراوان لە بواری پزیشکی، زانست، پیشەسازی، پەیوەندی، گواستنەوە و ژیانی ڕۆژانەدا باو بووە. تەکنەلۆژیاکان بریتین لە شتە فیزیکیەکانی وەک کەلوپەل یان ئامێر و ئامرازە نامەعنەوییەکانی وەک نەرمەکاڵا.
زۆر پێشکەوتنی تەکنەلۆژی بووەتە هۆی گۆڕانکاری لە کۆمەڵگادا. سەرەتاییترین تەکنەلۆجیای ناسراو کەرەستەی بەردینە، کە لە سەردەمی پێش مێژوودا بەکارهاتووە، دواتر بەکارهێنانی ئاگر، کە یارمەتیدەر بووە لە گەشەکردنی مێشکی مرۆڤ و گەشەکردنی زمان لە سەردەمی سەهۆڵبەندان. داهێنانی ویل لە سەردەمی برۆنزیدا بووە هۆی ئەوەی گەشتێکی فراوانتر و دروستکردنی ئامێری ئاڵۆزتر بکرێت. پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکانی ئەم دواییە، لەوانەش چاپخانە، تەلەفۆن و ئینتەرنێت، بەربەستەکانی پەیوەندیکردنیان دابەزاندووە و ئابووری زانینیان هێناوەتە ئاراوە. لە کاتێکدا تەکنەلۆژیا بەشدارە لە گەشەسەندنی ئابووری و خۆشگوزەرانی مرۆڤ، بەڵام دەتوانێت کاریگەری نەرێنی وەک پیسبوون یان کەمبوونەوەی سەرچاوەکان هەبێت، یان زیانی کۆمەڵایەتی وەک بێکاری تەکنەلۆژی کە بەهۆی ئۆتۆماتیکیەوە دروست دەبێت. لە ئەنجامدا مشتومڕی فەلسەفی و سیاسی لەسەر ڕۆڵ و بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا و ئەخلاقی تەکنەلۆژیا و کەمکردنەوەی لایەنە خراپەکانی تەکنەلۆژیا سەریهەڵداوە. بزووتنەوە مێژوویی و هاوچەرخەکانی وەک نیو-لودیزم و ئەنارکۆ-پریمیتیڤیزم ڕەخنە لە پەرەسەندنی تەکنەلۆژیا دەگرن، لە کاتێکدا لایەنگرانی ترانزومانیزم و تەکنۆ-پێشکەوتنخوازی چالاکانە پشتگیری لە گۆڕانکاری تەکنەلۆژی دەکەن و وەک ڕزگارکەر سەیری دەکەن. زۆرێک لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی تەکنەلۆژیا دەتوانرێت لە ڕێگەی داهێنانە تەکنەلۆژییەکانی وەک وزەی نوێبووەوە لە گواستنەوە و پیشەسازیدا، بەرهەمە جینییەکانی دەستکاریکراو بۆ چارەسەرکردنی کەمبوونەوەی خاک، و گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسمان بۆ کەمکردنەوەی مەترسییە کارەساتبارەکانی جیهان کەمبکرێنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی بەکاربراو پۆل:سیستمەکانی تەکنۆلۆژیا تەکنۆلۆژیا پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
٣ی شوبات
٣ی شوبات ٣٤ەم ڕۆژی ساڵە. ٣٣١ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ (٣٣٢ لە ساڵی پڕدا).
بۆنەکان
پۆل:شوبات پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کۆمپانیای کۆداک
چەپ|250px|وێنۆک|لۆگۆی کۆمپانیا کۆمپانیای کۆداک (بە ئینگلیزی: Eastman Kodak) کۆمپانیایەکی ئەمریکی هەمەنەتەوەیە لە بەرهەمهێنانی ئامێرەکانی بواری وێنە و فۆتۆگراف. نووسینگەی سەرەکی ئەم کۆمپانیایە لە (ڕۆچێستەر ، نیویۆرک ، ئەمریکا)یە.
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٩٢ پۆل:کۆمپانیای کۆداک پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
کیم سونگ-کیون
کیم سونگ -کیون (لەدایبووی ٢٥ی ئایاری ١٩٨٠) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە کە بەھۆی بەشداریکردن لە شانۆگەری و فیلم و دراما لە کۆریای باشوور ناسراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی دایگو پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
٢٢ی تشرینی یەکەم
ڕووداوەکان
پێش ١٦٠٠ زایین
٩٠٦- ئەحمەدی قەیغلاغ ھێرشێک دەکات بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی بیزانس و٤ بۆ ٥ ھەزار دیل دەگرن
١٣٨٣– ھێڵی نێری ماڵی بورگوندی پورتوگالی بە مردنی شا فێرناندۆ لەناودەبرێت، تەنھا کچەکەی بەیتریس بەجێ ھێشت بانگەشەی ڕکابەرەکان دەست دەکەن بە ماوەیەک لە شەڕی ناوخۆ و بێئاگایی.
١٦٠١ تا ١٩٠٠ زایین
١٦٣٣ – خانەخەتی مینگ شکست بە کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی دەدات.
١٧٠٧ - چوار کەشتی دەریایی بەریتانی بەھۆی ھەڵەی گەڕانەوە لەسەر ئایسلی سیسیلی زەوی بەڕێوەدەبەن لە وەڵامدا، یەکەم یاسای درێژی لە ساڵی١٧١٤ دا دەرکراوە.
١٧٢١ – ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا لەلایەن تزار پیتەر یەکەمەوە بڵاودەکرێتەوە دوای شکستەکەی سوید لە جەنگی باکووری گەورەدا.
١٧٤٦ – کۆلێژی نیو جێرسی (دواتر ناوی زانکۆی پرینستۆن) نامەی خۆی وەردەگرێت.
١٧٧٧ – جەنگی شۆڕشگێڕی ئەمریکی: بەرگریکارانی ئەمریکی فۆرت مێسەر لەسەر ڕووباری دلاوەر دووبارە ھێرشی ھێسیان کردەوە لە شەڕی بانکی سووردا.
١٧٨٤– ڕووسیا لە دوورگەی کۆدیاک، ئالاسکا کۆلۆنی دۆزییەوە.
١٧٩٠ – باکووری ڕۆژاوای شەڕی ھیندی: ھێزەکانی ئەمریکای ڕەسەن شکست بە ئەمریکا دێن، کە کۆتایی بە ھەڵمەتی ھەرمار ھێنا
١٧٩٧– دەندرێ ژاک گارنەرین یەکەم بازدانی پاراشوت تۆمارکراو دەکات، لە ھەزار مەتر (٣٢٠٠پێ) لە سەرووی پاریسەوە.
١٨٣٦ – سام ھۆستن وەک یەکەم سەرۆک کۆماری تەکساس کرایەوە.
١٨٤٤ – میلەریتس، شوێنکەوتوانی وتەبێژی باپتیست ویلیام میلەر پێشبینی کۆتایی جیھان دەکەن لە ھاوەڵی لەگەڵ دووەم یادی مەسیح. ڕۆژێکی دوایی بە نائومێدییەکی گەورە ناسراوە.
١٨٧٥ – یەکەم گرێدانی تەلەگرافی لە ئەرجەنتین
١٨٧٩ – بەکارھێنانی فیڵمێنتێک لە دێسکەی کاربۆنیزە، تۆماس ادیسۆن یەکەم گڵۆپی ڕووناکی کارەبایی کرداری تاقی دەکاتەوە (٢/١٣١کاتژمێر دەخایەنێت پێش سووتانی دەرەوە).
١٩٠١ تا ئێستا
١٩١٠- ھاولی ھارڤی کریپن (یەکەم تاوانبار کە بە ھاوکاری ڕادیۆ دەستگیر دەکرێت) بە تاوانی ژەھراویکردنی ھاوسەرەکەی تۆمەتبار دەکرێت
١٩٢٣ - کودەتاچی شاھانەی لیۆناردۆپۆلۆس –گەرگالیدیس شکست دەھێنێت لە یۆنان، پاشایەتی بێ دەسەڵات دەکات و ڕێگا خۆش دەکات بۆ دامەزراندنی کۆماری دووەمی ھێلینی.
١٩٤١ – جەنگی جیھانی دووەم: ئەندامی بەرگری فەرەنسی گای موکوێت و ٢٩ بارمتی دیکە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە لە سێدارە دەدرێن بە تۆڵەی مردنی ئەفسەرێکی ئەڵمانی.
١٩٤٦ - زیاتر لە ٢٢٠٠ ئەندازیار و تەکنیککار لە ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیاوە بەناچاری لەگەڵ خێزان و کەلوپەلەکانیان ڕاگواسترانەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت
١٩٤٧ - ململانێی کەشمیر لە نێوان ھیندستان و پاکستان دەست پێدەکات، کە دوای دابەشکردنی ھیندستان دەستی پێکردوە
١٩٦٤ - لیژنەیەکی پەرلەمانی ھەموولایەنە ئەو دیزاینە دیاری دەکات کە دەبێتە ئاڵای فەڕمی نوێی کەنەدا.
٢٠٠٥ – گەردەلوولی گەرمەسیری ئەلفا لە حەوزی ئەتڵەسی، وەرزی گەردەلوولی ئەتڵەسی ٢٠٠٥ کرد بە چالاکترین وەرزی گەردەلوولی ئەتڵەسی تا وەرزی ٢٠٢٠ پێشی گرت.
٢٠٠٦ – پێشنیاری فراوانکردنی کاناڵی پاناما لەلایەن ٧٧٫٨٪ ی دەنگدەران لە ڕیفراندۆمێکی نەتەوەیی پەسەند کراوە.
لە دایکبوونەکان
١٥١١– ئارسموس ڕینھۆڵد، ئەستێرەناسی ئەڵمانی و ماتماتیکزان
١٥٥٩– ژاک سیرمۆند، زانای فەڕەنسی
١٥٨٧– یواخیم یونگیس، ماتماتیکزان و فەیلەسوفی ئەڵمانی
١٦٥٩- جۆرج ئێرنست ستاھل، کیمیازان و پزیشکی ئەڵمانی
١٧٤٩ - کۆرنلیس ڤان دێر ئەی، مێژوونووس و کتێبفرۆشی ھۆڵەندی
١٨١٨ – لێکۆنت دوو لیسلی شاعیر و نووسەری فەڕەنسی
١٨٤٤ - سارا بێرنھارت، ئەکتەر و بەڕێوەبەری فەرەنسی
١٨٧٠ - ئیڤان بوونین، نووسەر و شاعیری ڕووسی، خەڵاتی نۆبڵی
١٨٧٠ - پەروەرد ئەلفرێد دۆگلاس، نووسەر و شاعیری ئینگلیزی
١٨٧٣ - ڕاما تیرتە، فەیلەسوف و پەروەردەکاری ھیندی
١٨٧٥– دەیڤد ڤان ئیمبدن، ئابووریناس و سیاسەتمەداری ھۆڵەندی
١٨٨١ - کلینتۆن دەیڤسۆن، فیزیکزان و ئەکادیمی ئەمریکی، خەڵاتی نۆبڵی بردە
١٨٨١- کارل بێرنھارد زوپەریتز، جیۆفیزیکزان و بوومەلەرزەی ئەڵمانی
١٨٩٣ - ئێرنست ئۆپیک، ئەستێرەناسی ئیستۆنی و ئەستێرەناسی
١٨٩٨- داماسۆ ئەلۆنسۆ، شاعیر و فیلۆلۆجی ئیسپانی
١٨٩٩ - سالارروێ، نووسەر و شێوەکاری سالڤادۆران
١٩٠٠ - ئەشفەقولە خان، چالاکوانی ھیندی
١٩٠٣ – جۆرج وێڵز بێدل، زانای جیناتیکی ئەمریکی و ئەکادیمی، خەڵاتی نۆبڵی بردە
١٩٠٤ - کارل گوث جانسکی، فیزیکزان و ئەندازیاری ڕادیۆ ئەمریکی
١٩٠٦ – ئاوریلیۆ بالدۆر، ماتماتیکزان و پارێزەری کوبا
١٩١٩ - دۆریس لیزین، ڕۆماننووس، شاعیر، شانۆنووس
١٩٢٠ - تیمۆسی لیاری، دەروونناس و نووسەری ئەمریکی
١٩٢١ - ئەلێکساندەر کرۆنرۆد، ماتماتیکزان و زانای کۆمپیوتەری ڕووسی
١٩٢٩ – لیڤ یاشین، تۆپی پێی ڕووسی
١٩٣٠ – ئیستێلا دی کارلۆتۆ، چالاکوانی مافی مرۆڤی ئەرجەنتین ١ ١٩٣١ - ئان یاسا، ئەفسەری پۆلیسی ئەمریکی و نووسەر
١٩٣٦ – جۆن بلاشفۆرد- سنێل، سەربازی ئینگلیزی، نووسەر و دۆزەرەوە
١٩٣٦ – پیتەر کوک، ئەندازیاری ئینگلیزی و ئەکادیمی
١٩٣٨ - کریستۆفەر لۆید، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٣٩ - ژان پییەر دستویلیرس، شاعیر و ڕەخنەگری فەڕەنسی
١٩٤١ - ئەھمەتی مێتی ئیشیکارا، جیۆفیزیکزانی تورک و زانای بوومەلەرزە ١ ١٩٤٦ – دیپاک چوپرا، پزیشک و نووسەری ھیندی ئەمریکی
١٩٤٦– کێلڤین ماکنزی، ڕۆژنامەنووس ئینگلیزی
١٩٤٨ – دێبی ماکۆمبەر، نووسەری ئەمریکی
١٩٤٩ - ستیڤ باترز گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژ و گیتارژەن و ئەکتەری ئەمریکی
١٩٤٩ – ئارسێن وێنگەر، تۆپی پێی فەرەنسی و بەڕێوەبەر
١٩٥٢ - جیف گۆلبوم ئەکتەری ئەمریکی.
١٩٥٤– گراھام جۆیس، نووسەر و مامۆستای ئینگلیزی
١٩٦٥ – ئۆتس سمیث، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی و ڕاھێنەر
١٩٨٦ - کارا لانگ، تۆپی پێی کەنەدی
١٩٩٠– نیکۆلاس فرانسیلا، ئەکتەری ئەرجەنتین ڕ
مردنەکان
٢٠١٦ – ستیڤ دیلۆن، ھونەرمەندی کتێبی کۆمیدی بەریتانی
٢٠١٦ – شێری ئێس تیپەر، نووسەری ئەمریکی
٢٠١٧ – جۆرج یانگ، مۆسیقاژەنی ئوسترالی، گۆرانی نووس و بەرھەمھێنەری تۆمار
٢٠١٧ – پاوڵ ویتز، ئاسمانەوانی ئەمریکی
https://en.wikipedia.org/wiki/October_22
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
بڕیارنامەی ٦١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی ئازاری ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٩٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٨ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
پارێزگای ھیرۆشیما
پارێزگای ھیرۆشیما (بە ژاپۆنی:広島県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ھیرۆشیمایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢،٨٥٧،٩٩٠ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ھیرۆشیما
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەی چووگۆکو  پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
ژان ژیروودو
ژان ژیروودو ڕۆماننووس، وتارنووس، شانۆنووس و دیپلۆماتی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٤٤
قەزای قەرەداغ
قەزای قەرەداغ یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی قەرەداغە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ١٢،٧٠٩ کەسە.
ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیاد
ئەفریقای باشوور بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٤ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، تا ساڵی ١٩٦٠ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد بەڵام دواتر بەھۆی سیاسەتی دژە ڕەگەزانە لە ئۆڵۆمیادی ١٩٦٤ تا ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٨ بەشداری نەکرد ئەمەش دوای پەسەندکردنی بڕیارنامەی ١٧٦١ی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٦٢ وەک وەڵامێک بۆ سیاسەتی ئەپارتایدی ئەفریقای باشوور، قەدەغە کرا لە بەشداریکردن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد. دوای ئەوەی دانوستانەکان بۆ کۆتاییھێنان بە ئاپارتایدی لە باشووری ئەفریقا لە ساڵی ١٩٩٠ دەستیپێکرد، ئەم وڵاتە دووبارە پەیوەندی بە لێژنەی ئۆڵۆمپییەوە کردەوە. لیژنەی کۆنفیدڕاسیۆنی وەرزشی و ئۆڵۆمپیادی ئەفریقای باشوور لە ساڵی ١٩٩١ دەمەزرا، ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ (و پارائۆڵۆمپیکی ھاوینەی ١٩٩٢) گەڕایەوە بۆ ئۆڵۆمپیاد. بەھەمان شێوەش وەرزشوانانی ئەفریقای باشوور بەشداریان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا لە نێوان لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٩٤نەکرد. بەڵام تا ئێستا شەش جاری لە خولەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشدار بووە. وەرزشوانانی ئەفریقای باشوور ٨٩ مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەستھێناوە، کە ٢٧ مەدالیایان زێڕە.
قەزای قەرەداغ
قەزای قەرەداغ لە ساڵی ٢٠٠٧دا درووستکرا لە کەرت و گوندەکانی ناحیەی قەرەداغی سەر بە قەزای سلێمانی، لە سەردەمی عوسمانییەکاندا قەزا بوو بەڵام دوای کرایە ناحیە. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە دوو ناحیە:
ناو
ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی قەرەداغە، ناوی قەرەداغ چەند بۆچوونێکی لە سەر ھەیە: ٣- کاتی خۆی جافەکان بە ئاژەڵداری ھاتونەتە ئەو ناوچە، لە پایزدا(کەرێ) یان داخ کردووە، کەرەداخ دواتر بووە بە قەرەداغ.
جوگرافیا
قەزای قەرەداغ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ لە باکوورەوە قەزای سلێمانی و قەزای بازیان، لە باشوورەوە قەزای چەمچەماڵ و قەزای کەلار، لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای شارەزوور و قەزای دەربەندیخان، لە ڕۆژاواوە قەزای چەمچەماڵ.
سەردەمی عوسمانی
پارێزگای سلێمانی تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی میرنشینی بابان بوو لە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە قەڵاچوالان بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا ئیبراھیم پاشای بابان فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا سلێمانی، ئەم میرنشینە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە ئەیالەتی شارەزوورەوە.
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو میرنشینی بابان و میرنشینی سۆران بوو. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)قەزای لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت. لەم سەردەمەدا قەزای قەرەداغ یەکێک بوو لەو ١٧ قەزایەی لیوای سلێمانی.
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا. لەم ماوەیەدا قەزای قەرەداغ وەک خۆی مایەوە. وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)
وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا
وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا
سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی
لەدوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان بەریتانیا و عێراقدا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی سلێمانی بە عێراقەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان عێراق - تورکیا لە سەر دواڕۆژی ویلایەتی مووسڵ، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر سلێمانی بووە بەشێک لە دەوڵەتی عێراق، ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت.
لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری لە ناحیەی قەرەداغدا ڕووی نەدا و وەک ناحیەیەکی قەزای سلێمانی مایەوە. وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا