cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنووپ دۆگ
سەرچاوەکان
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:مەسیحی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:تۆماری بەرھەمھێنەرانی ھیپ ھۆپی ئەمریکی پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:بەڕێوەبەرانی پیشەسازی مۆسیقایی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:ئەندامانی پێشووی نەتەوەی ئیسلامی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی لۆس ئانجلەس پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
بۆرما لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
بۆرما نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
فرەگەردوونی دی سی
فرەگەردوونی دی سی لە کۆمیکەکانی دی سی، فرەگەردوون "بنیاتنانی گەردوونییە" کە پێکهاتووە لەو گەردوونە خەیاڵییە زۆرانەی کە چیرۆکەکانی دی سی تێیدا ڕوودەدەن. جیهانەکان لەم فرەگەردوونەدا بۆشایی و چارەنووسێکی هاوبەشیان هەیە و پێکهاتەکەی لە مێژووی دی سی کۆمیکدا چەند جارێک گۆڕاوە. چەمکی گەردوون و فرە گەردوون کە چیرۆکی خەیاڵی تێیدا ڕوودەدات، لە سەردەمی زێڕینی خەیاڵیدا بە شێوەیەکی نەگەڕاوە دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:جیھانی خەیاڵی پۆل:گەردوونی خەیاڵی
ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨
ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨ بوو کە لە ٢٧ی نیسان تا ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٨ لە لەندەن لە ئینگلتەرا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨
ماتیوو گود
ماتیوو ویلیام گوود (؛ لەدایکبووی ٣ی نیسانی ١٩٧٨) ئەکتەرێکی ئینگلیزە. ماتیوو یەکەم دەرکەوتنی لە شاشە لە کەناڵی ئەی بی سی بوو لە ساڵی ٢٠٠٢دا کە بریتی بوو لە بەشداربوون لە فیلمی ئیعترافەکانی زڕخوشکێکی ناشیرین. تەقینەوەی ناوبانگی ماتیوو لەدوای ڕۆڵگێڕانی بوو لە فیلمی کۆمیدیای ڕۆمانتیکی Chasing Libertyدا (٢٠٠٤)، کە خەڵاتی ھەڵبژاردەی نەوجوانانی بۆ دەستەبەر کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
شوراق گوڵ
شوراق گوڵ گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەرەسو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
شوراق گوڵ ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کیم مین-ھی (خانمەکتەر، لەدایکبووی ١٩٨٢)
کیم مین-ھی (١ی ئایاری ١٩٨٢) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە
دێی ئەلی
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەلێکساندەر لوکاشینکۆ
ئەلێکساندەر گریگۆریێڤیچ لوکاشینکۆ (لەدایکبووی ٣٠ی ئابی ١٩٥٤) سیاسەتمەدارێکی بیلاڕووسیە کەوا تاکە سەرۆکی بیلاڕوسیاشە لە مێژووی وڵاتەکەدا لەوەتەی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٩٤ەوە.
لوکاشینکۆ حوکمڕانیەکی تەواو توندی وڵاتەکەی دەکات و زۆرجار بە «دوایین دیکتاتۆری ئەوڕوپا» ناوزەند دەکرێت. ھەڵبژاردنەکانی وڵاتەکەی گشتی بە ساختە لە قەڵەمدراون لەلایەن ئەمریکا و ئەوڕوپا.
شێوازی بەرەنگاربوونەوەی حوکمەتەکەی و ڤایرۆسی کۆڕۆنا بووە مایەی ناڕەزایی بەکۆمەڵی خەڵک. دوابەدوای ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠ سەرۆکایەتی بیلاڕووسیش کە دەنگۆی ھەبوونی فێڵێکی زۆری لەسەربوو، دانیشتووانی وڵاتەکەی ھەڵسان بە ئەنجامدانی خۆپیشاندانی سەرتاسەری بە ڕادەیەک کە لوکاشینکۆ ھەرگیز پێشتر بەمشێوەیە بەرفراوانە ڕکابەری نەبووە. لە ئێستاشدا لەلایەن یەکێتی ئەوڕوپا و ئەمریکا دان بە سەرۆکایەتییەکەی دانەنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە پۆل:دەسەڵاتخوازی پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە پۆل:ئەفسەرانی سوپای سۆڤیەت
جێف بریجز
جێفری لیۆن بریجز (لەدایکووی ٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٩) ئەکتەرێک و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. بریجز بۆ فیلمی Crazy Heartی دەرھێنەر سکۆت کووپەر توانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر بباتەوە. فیلمە بۆ ھەریەک لە فیلمەکانی The Last Picture Show (1971), Thunderbolt and Lightfoot (1974), Starman (1984), The Contender (2000), True Grit (2010), anو d Hell or High Water (٢٠١٦)یش پاڵاوتنی ئۆسکاری ھەیە. فیلمەکانی تری بریتین لە Tron(1982), Jagged Edge (1985), The Fabulous Baker Boys (1989), The Fisher King (1991), Fearless (1993), The Big Lebowski (1998), Seabiscuit (٢٠٠٣), ئایرۆن مان (٢٠٠٨), Tron: Legacy (٢٠١٠), و The Giver (٢٠١٤).
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
تۆپاوا
تۆپاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕانیە(ناوەند)، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تۆپاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بۆسکێن و لە باشوور لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قوڕەگۆ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەنجیرەی ڕەمەک.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گوندەواری کوڕانی
گوندەواری کوڕانی لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی کوڕانی لە شارستانی بیجاڕ، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی یاسووکەندە.
ناو
دوو بۆچوون ھەیە بۆ ناونانی ئەم گوندەوارە:
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٣,٩١٣) کەس و (٢,٠٠٧)نێر و (١,٩٠٦)مێ و (١,١٧٦)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری کوڕانی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
پێکھاتەی خاک
زۆری زەوی ئەم گوندەوارە گۆڕایی و دەشتە و بڕێکیشی تەپۆڵکەیە و بەشی باکووری کوێستانە، بەرزترین لوتکەی کێوەکانی شارستانی بیجاڕ لەم گوندەوارەیە بەناوی (لوتکەی شانشین)، چۆمێ لەم کێوەوە سەرچاوە دەگرێت و دوایی دەچێتە گوندەواری گوێرگونەوە.
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٧) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ٠ گوند.
گوندە ئازەرییەکانیەکان
پێکھاتووە لە ٢٢ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٥ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ پۆل:پارێزگای کوردستان
پردی لووتێر
پردی لووتێر (بە ئەڵمانی: Lutherbrücke) پردێکە بەسەر ڕووباری سپری لە شاری بەرلین لە ئەڵمانیا. پردەکە سپریوێگ کە تەنیشت تیرگارتنە لەگەڵ پاوڵستراس لە مۆئابیت بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
دیزاین و مێژوو
پردەکە لە ساڵی ١٨٩٢ دروست کراوە و ناوی مارتن لووتر بووە کە کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لە چاکسازی پرۆتستانتدا. پردەکە لەلایەن تەلارساز کارل بێرنارد و ئۆتۆ ستان دیزاین کراوە.
سەرچاوەکان
لووتێر
خێزانی دارخورما
خێزانی دارخورما ناوێکە کە دەدرێت بە ڕوەکەکانی بنەماڵەی خورما. لە ھەمووی زیاتر ڕوەکی خورما بە دارخورما ناسراوە.
جۆرەکانی خورما بە شێوەیەکی زانستی ناوی لێنراوە و لەلایەن «لینیۆسەوە» لە ساڵی ١٧٥٣ ناسێنراوە. شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی دارخورما ئەو ناوچە ژێر گەرمانەن کە بارانبارینی کەمیان ھەیە، کە بڕی ئاوەکە بەسە بۆ ئاودێریکردنی ئەم ڕوەکە.
بڵاوبوونەوەی جۆری خورما بە شێوەیەکی سەرەکی لە نیوەگۆی باکوور و لە وڵاتانی ئێران، پاکستان، عێراق، سعودیە و وڵاتانی دیکەی عەرەبی بەدرێژایی کەنداوی فارس و ھەروەھا زۆربەی وڵاتانی باکووری ئەفریقا و ئەمریکا، ھەروەھا بە شێوەیەکی وردە وردە لە نیوەگۆی باشووردا دەبینرێت.
یوو دا-ئین
یوو دا-ئین (لەدایکبووی ٩ی شوباتی ١٩٨٤) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:زیندووان
جەماوەری ئای تی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
جەماوەری ئای تی سیتکەمێکی بەڕیتانییە لە سەرەتادا لە کەناڵ ٤ پەخشکرا، لە لایەن گڕاهام ڵێنهان نووسراوە، و لە لایەن ئاش ئەتاڵا بەرهەمهێنراوە، و لە لایەن کڕێس ئۆداۆود، ڕیچارد ئاییۆاد، کاسێرین پارکینسۆن، مات باری ڕۆڵی پاڵەوانێتی بۆ کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
نیو لەندەن، تێکساس
نیو لەندەن شارێکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ژمارەی دانیشتووانی ٩٨٧ کەسە و دەکەوێتە ویلایەتی تێکساس.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تێکساس
ئیمپرامپتو
ئیمپرامتو پێکھاتووە لە پارچەیەکی مۆسیقی کە بە شێوەیەکی ئازادانە بەبێ ھیچ مەشقێک بژەنرێت بۆ ئامرێکی مۆسیقی تاکژەن، وەک پیانۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی مۆسیقای کلاسیکیی ڕۆژاوا
جۆرج ساند
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٤ پۆل:مردووانی ١٨٧٦ پۆل:فرێدریک شۆپان پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان پۆل:نووسەرانی پاریسی
نەجەفاوا، بیجاڕ
نەجەفاوا  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەجەفاوا، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم گوندە ناوەندی گوندەواری نەجەفاوایە.
جوگرافیا
نەجەفاوا  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بوروندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
بوروندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
نیوزیلاند ھیراڵد
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژنامەکان پۆل:میدیای دەوڵەتی
ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢ بوو کە لە ٥ی ئایار تا ٢٢ی تەممووزی ١٩١٢ لە ستۆکھۆڵم لە سوێد بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
پارتی دیموکرات (تورکیا)
پارتی دیموکرات (، بە کورتی DP) پارتێکی سیاسی ڕاستی میانە و شۆپپارێز لە تورکیایە، کە لە ساڵی ١٩٨٣ لەلایەن ئەحمەد نوسرەت تونا بە ناوی پارتی ڕێگەی ڕاستەقینە ( یان DYP) دامەزرا. ئەم پارتە جێگری پارتی مێژوویی دموکرات و پارتی داد کرا. پارتی خوشکییان پارتی باشی میانەڕەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبەکانی تورکیا
پاشیەکیی ژمارەیی
وێنۆک|چەپ لە بیرکاریدا پاشیەکیی ژمارەیی یان یەکبەدوای یەکی ژمارەیی بە پاشیەکییەک دەوترێت کە جیاوازیی d نێوان ھەر تێرمەک و تێرمەکەی دوای خۆی بەھایەکی نەگۆڕە. بەو ژمارە نەگۆڕە d دەوترێت بنچینە. بۆ نموونە بنچینەی پاشیەکیی ٣، ٥، ٧، ٩، ١١، ١٣، … دەکاتە ٢. ئەگەر تێرمی یەکەمی پاشیەکییەکی ژمارەیی a_1 و بنچینەکەی d بێت ئەوا تێرمی i یەم یەکسانە بە: . یاسای تێرمی گشتی پاشیەکیی ژمارەیی بۆ تێرمی n ئەم و m ئەم، بەم شێوە دەدۆزرێتەوە: بەھای d دەتوانرێت ئەرێنی یان نەرێنی بێت.
سەرجەم
سەرجەمی بەھای پاشیەکیی ژمارەیی ھەتا تێرمێکی دیاریکراو بەم شێوە دەدۆزرێتەوە:
ئەگەر دوو لای ئەم بڕانەی سەرەوە کۆ بکەیتەوە ئەوا:
بۆ نموونە ئەگەر تێرمی یەکەمی پاشیەکییەکی ژمارەیی ٣ و بنچینەکەی بکاتە ٥، ئەوا سەرجەمی ٥٠ تێرمی یەکەم یەکسانە بە ٦٢٧٥:
لێکدان
ئەنجامی لێکدانی تێرمەکانی پاشیەکییەکی ژمارەیی کاتێک a_1 تێرمی یەکەم و d بنچینە بێت، بەم شێوە دەدۆزرێتەوە:
لێرەدا \Gamma بریتییە لە ھێمای فانکشنی گاما.
سەرچاوەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی پۆل:پاشیەکیی ژمارەیی پۆل:پاشیەکییەکان و زنجیرەکان
ھەنجیرەی ئاکۆ
ھەنجیرەی ئاکۆ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕانیە(ناوەند)، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھەنجیرەی ئاکۆ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بازان و لە باشوور لەگەڵ شارۆچکەی ڕانیە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ڕەسواجین و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارەدێی سەرکەپکان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئێریک لارسن
ئێریک کڵێیۆن لاسن (لەدایکبووی ٣ی ئەیلوولی ١٩٠٥ تا ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨) بەرھەمھێنەرێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی بوو بۆ ستۆدیۆکانی واڵت دیزینی لە ١٩٣٣وە. لەو بەرھەمانەی رۆلی تێیدا گێڕاوە بریتین لە ڕۆبین ھوود، ڕێوی و سەگ، پشیلە خانەدانەکان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٨٨ پۆل:خەڵکی ئەمریکایی بە ڕەچەڵەک دانیمارکی پۆل:خەڵکی ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن
ستیڤن جەی گۆلد
ستیڤن جەی گۆلد (لەدایکبووی ١٠ی ئەیلوولی ١٩٤١ – مردووی ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٢) زانایەکی ئەمریکی بوو کە شارەزا بوو لە بواری بەردینەکان (بە بەردبووەکان)، زیندەزانی پەرەسەندوو و مێژووی زانست. لە سەردەمەکەی خۆی دا یەکێک بوو لە کاریگەرترین و بەربڵاوترین نووسەرەکانی (زانستی گشتی). گۆلد زۆرترین کاتی پیشەکەی بەسەربرد بە وانە وتنەوە لە زانکۆی ھارڤەرد و کارکردن لە (مۆزەخانەی ئەمریکی بۆ مێژووی سروشتی) لە نیوۆرک. لە ساڵی ١٩٩٦ دا، وەک پرۆفیسۆری لێکۆڵەری زیندەزانی سەردانیکەر دەست بەکاربوو لە زانکۆی نیوۆرک.
دیارترین و گرنگترین بەرھەمی گۆلد لە زیندەزانی پەرەسەندن دا بریتیی بوو لە (ھاوسەنگی گوازراوە - Punctuated Equilibrium), کە لە ساڵی ١٩٧٢دا لەگەڵ نیڵس ئێڵدرج پەرەیان پێ سەند. بیردۆزەکە پێشنیار دەکات کە زۆربەی ڕێکاری پەرەسەندن تایبەتمەندە بە مەودا و کاتی درێژی جێگیریی پەرەسەندوو، کە ھەندێک جار ئەم مەودا درێژانە ناوبڕ دەکرێن بە مەودای خێرا و کورتی جیابوونەوەی جۆرەکان. ئەم بیردۆزە ھاتەکایەوە لە بەرامبەر (گەشەکردنی پەرەسەندووی جۆرەکان ھەنگاو بە ھەنگاو - Phyletic Gradualism) کە بیرۆکەیەکی باوە بەوەی گۆرانکاری پەرەسەندوو تایبەتمەندە بە ڕێکاری گۆرانکاری بەردەوام و ھێواش لە تۆمارە بە بەردبووەکان دا.
زۆربەی لێکۆڵینەوە تاقیکارییەکانی گۆڵد بەندبوو لەسەر ئاژەڵی ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی لە جۆرەکانی (Poecilozonites و Cerion). چەندین بەرھەم و سوودی ھەبووە لە بواری زیندەزانی گەشەکردنی پەرەسەندوو و ھەروەھا دانپێدانان و ناساندنێکی فراوان و بەربڵاوی وەرگرتووە بەھۆی کتێبەکەیەوە بە ناوی (Ontogeny and Phylogeny). بانگەشەی دەکرد لە دژی بیرۆکەی دروستکردن و پێی وابوو کە دەبێت زانست و ئایین بە دوو بواری جیاواز ھەژماربکرێن.
گەشەکردنی پەرەسەندوو
گۆڵد لە لایەنگری ئەو گفتووگۆیەی دەکرد کە پەرەسەندن ھیچ پاڵنەرێکی بنچینەیی نییە بەرامبەر «بەرەوپێشچوون» ی مەودا درێژ. زۆرجار شرۆڤەکاران پەرەسەندن وێنەدەکەن وەک «پەیژەیەکی بەرەوپێشچوون» کە دەبێتە ھۆی ڕێخۆشکردن بەرەو زیندەوەری گەورەتر، خێراتر و زیرەکتر، ئەم گریمانەیە پێی وایە کە بەشێوەیەک لە شێوەکان پەرەسەندن پاڵ بە زیندەوەرەکانەوە دەنێت بەرەو ئالۆزی و لێکچووی مرۆڤەکان برۆن. گۆڵد ھاوڕا نەبوو لەگەڵ ئەم بیرۆکەیەدا بۆیە پێی وابوو کە پاڵنەری پەرەسەندن کار ناکات بەرەو ئاڵۆزی بەڵکو بەرەو ھەمەجۆریی بوون کاردەکات. لەبەرئەوەی ژیان پابەندی دەستپێکردنە بە خاڵێکی دەستپێکی سادە (وەک بەکتریا)، ھەر ھەمەجۆرییەک بەرھەمھاتوو لە ئەنجامی ئەم دەستپێکەوە دەبێتە ھۆی ھاتنەکایەی دابەشبوونێکی نارێک یان پێچەوانەوەبوو بۆیە وا دادەنرێت کە بەرەو ئاراستەیەکی ئالۆزتر ھەنگاوبنێت. بەڵام گۆڵد پێداگیری دەکرد کە ژیان دەکرێت بە ساکاریی بەرەو سادەیی بڕوات وەک لە باری مشەخۆرەکان دا دەردەکەوێت. لە ھەڵسەنگاندنێکی کتێبی (Full House) ڕیچارد دۆکینز بەشێوەیەکی گشتی بیرۆکەکەی گۆڵدی پەسەندکرد.
کارە کردارییەکان لەسەر ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی
زۆربەی لێکۆڵینەو تاقیکارییەکانی بەندبوو لەسەر ئاژەڵی ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی. گۆلد لە سەرەتای کارەکانی دا تیشکی خستبووە سەر جۆری (Poecilozonites) و لە قۆناغی دواتری کارەکانی دا لەسەر جۆری (Cerion). بەپێی وتەکانی گۆڵد «لە تەواوی دنیادا ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی جۆری (Cerion) خاوەنی زۆرترین ھەمەجۆرییە لە شێوەدا. تەنھا ئەم جۆرە خاوەنی ٦٠٠ جۆری جیاوازە. لە ڕاستی دا ئەمانە بە جۆر دانانرێن چونکە زاوزێ دەکەن لە ناویەکدی دا بەڵام ناوی جیاوازیان لێنراوە بۆ پێناسەکردنی دیاردەیەکی ڕاستەقینە کە ئەویش ئەم ھەمەجۆرییە نایابەیە لە شێوەدا. ھەندێکیان شێوەیان وەک تۆپی گۆلفە لە کاتێک دا ھەندێکی تریان شێوەیان وەک پێنووسە… ئێستا بابەتە سەرەکییەکەی من پەرەسەندنی شێوەیە و کێشەکەش ئەوەیە کە چۆن دەکرێت ھەمەجۆرییەکەی بەم ڕادە زۆرە بوونی ھەبێت لە بۆماوەیەک دا کە جیاوازییەکەی زۆر کەمە. ھێندەی ئێمە زانیاریمان ھەبێت ئەمە دەگەرێتەوە بۆ ھۆکارێکی زۆر سەرنجڕاکێش. و ئەگەر بتوانین بیدۆزینەوە ئەوا شتێکی گشتی فێردەبین لەسەر پەرەسەندنی شێوە.»
بڵاوکراوەکان
گۆڵد خاوەنی ژمارەیەکی زۆر لە چاپکراو و بڵاوکراوەیە. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ٢٠٠٠ دا خاوەنی ئەمانە بووە: ٤٧٩ نووسراوی پێداچۆوە، ٢٢ کتێب، ٣٠٠ وتار [١٠] و پێداچوونەوە و ھەڵسەنگاندنی ١٠١ کتێب.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:مردووانی ٢٠٠٢ پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
گابڕوا
گابڕوا گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گابڕوا لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی سپیدارە و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەردەپان و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی ناور و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەشان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پارک جی-ھوو
پارک جی-ھوو (لەدایکبووی ٧ی ئەیلولی ٢٠٠٣) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرە منالەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣ پۆل:خەڵکی دایگو
ئێل کەمینۆ: فیلمی برێکینگ باد
ئێل کەمینۆ: فیلمی برێکینگ باد (یانیش بە ناوە سادەکەی ئێل کەمینۆ) فیلمێکی تاوانکاری و درامای ئەمریکی ساڵی ٢٠١٩یە کە ڕووداوەکانی لەدوای زنجیرەی گۆڕانی خراپ دەچن بەڕێوە. دروستکەری زنجیرەکە ڤینس گیلیگن وەک سیناریۆنووس، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری فیلمەکە گەڕاوەتەوە و ئاڕۆن پۆڵ وەک جێسی پینکمن لە فیلمەکەدا دەردەکەوێت. چیڕۆکی فیلمەکە باسی ئەو ڕووداوانە دەکەن کە دوای ئەڵقەی کۆتاییی زنجیرەکە تووشی جێسی پینکمن دێن.
نیوزیلاندییە کرواتییەکان
نیوزیلاندییە کرواتییەکان ئاماژەیە بۆ نیوزیلاندییە بە ڕەچەڵەک کرواتییەکان. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ی نیوزلەندا دوو ھەزار و ٥٥٠ کەس ھەن کە ڕەگەزنامەی خۆیان وەک کرواتی ڕاگەیاندووە. زۆربەیان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئۆکلاند و دەوروبەری و ناوچەی نۆرسلاند نیشتەجێن و ژمارەیەکی کەمیان لە کانتربێری و ساوسلاند و دەوروبەری. بەپێی خەمڵاندنەکان زیاتر لە ١٠٠ هەزار نیوزلەندی بە ڕەچەڵەک کرواتی لەوانەیە ھەبن.
ئێل کەمینۆ: فیلمی برێکینگ باد
فیلمەکە لەوەتەی ساڵی ٢٠١٣وە دەنگۆی دەرچوونی ھەبووە. گیلیگن لە ٢٠١٧ بیرۆکەی فیلمەکەی لای پۆڵ باسکرد، دوای تێپەڕبوونی نزیکەی دە ساڵ بەسەر دەرچوونی یەکەم ئەڵقەی گۆڕانی خراپ، و بەشێوەیەکی نھێنی لە نیو مەکسیکۆ و لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨دا دەستیان بە کاری وێنەگرتنی فیلمەکە کرد و بەماوەی ٦٠ ڕۆژ تەواویان کرد. پڕۆژەکە تاکوو ئابی ٢٠١٩ بە نھێنی ھێڵدرایەوە، تا گەیشتە ئەوەی نێتفلیکس بە بڵاوکردنەوەی ترەیلەرێک ڕای بگەیەنێت.
فیلمەکە بەشێوەی دیجیتاڵی لەسەر نێتفلیکس بڵاوکرایەوە، لەپاڵ پەخشکردنی بۆ ماوەیەکی کاتی لە سینەماکان لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا. ڕەخنەگران پێشوازییەکی گەرمیان لە فیلمەکە کرد کە ستایشی تایبەتی نواندنەکەی ئاڕۆن پۆڵیان کردبوو و زنجیرەکەیان وەک کۆتایییەکی گونجاو بۆ ھەوادارە دێرینەکانی زنجیرەکە لە قەڵەم دابوو.
چیڕۆک
لە دیمەنێکی ڕابردوودا، جێسی و مایک باسی ئەوە دەکەن دوای وازھێنانیان ئامانجیان چی دەبێت. مایک پێی دەڵێت کە بەنیازە ڕوو لە ئالاسکا بکات، و پێشنیاری ئەمە بۆ جێسیش دەکات. جێسی دەڵێ نیازی ئەوەی ھەیە بەشێوەیەکی ئاشتیانە شتەکان کۆتایی پێ بھێنێت، بەڵام مایک دەڵێت ئەم کارە مەحاڵە.
فیلمەکە دێتەوە سەر دەمی ئێستا و دوای ھەڵاتنی جێسی لە کۆتا ئەڵقەی گۆڕانی خراپ. جێسی بە ئۆتۆمبێلێکی شۆڤرلێتی ئێل کامینۆ دەچێتە لای ھاوڕێ کۆنەکانی کە سکینی پیت و باجەرن. لەوێ جێسی خۆی پاک دەکاتەوە و بە یارمەتی باجەر و پیت بەڵگەکان دەربارەی خۆی لەناودەبات.
جێسی بەدوای ئەو کەسەدا دەگەڕێت کە واڵت و سۆڵی حەشاردابوو، بە ھەندێک وردەکاری نادیارەوە دەگاتە دووکانێکی گیسکی کارەبایی کە ئەو پیاوە لەوێ کاردەکات. جێسی پارەکە دەخاتە بەردەم ئەو پیاوە کە ئێد گەیلبرەیسە، بەڵام ئێد پێی دەڵێت کە لەپێشوودا واڵتەر بەر لەمردنی شتێکی ئاوای لێ داواکردبوو بۆ جێسی، بەڵام خودی جێسی ئامادەنەبوو بڕوات، بۆیە داوای ئەو پارەی پێشووشی لێ دەکات. جێسی تەنھا ١٬٨٠٠ دۆلاری کەمە، بەڵام ئێد داوا دەکات تەواوی پارەکە بھێنێت. جێسی پەیوەندی بە خێزانەکەیەوە دەکات و بە دانانی چاوپێکەوتنێکی درۆیینە خانووەکەیان پێ چۆڵ دەکات تاکوو خۆی بچێت دەمانچەی باوکی بھێنێت، لەوێش بەرەو دووکانی لەحیمەکە بەڕێدەکەوێت.
لە دووکانی لەحیمەکەدا جێسی ڕووبەرووی نیڵ و کەیسی دەبێتەوە و داوای پارەی زیاتریان لێ دەکات بێ ئەوەی کێشە بنێتەوە، بەڵام ئەوان ڕازی نابن، و داوا دەکەن جێسی بە چەکەکەی ڕوبەروویان ببێتەوە یەک بە یەک. جێسی ڕازی دەبێت، بەڵام چەکێکی شاراوەی لەنێو چاکەتەکەی داناوە و ڕاستەوخۆ نیڵ دەکوژێت، و کەیسیش ھەوڵدەدات بگاتە چەکەکەی بەڵام ئەویش دەکوژێت. بەرلەوەی پارەکە ببات، جێسی ناوی ھاوڕێکانیان وەردەگرێت و ھەڕەشەیان لێدەکات ئەگەر ھیچ شتێک لەبارەی ئەوەوە بدرکێنن.
لە دیمەنێکی ڕابردوودا، واڵت و جێسی بەیەکەوە نانی بەیانی دەخۆن (دیمەنەکە لەکاتی ئەڵقەی نۆیەمی وەرزی دووەمی زنجیرەکە ڕوویداوە). واڵت بە جێسی دەڵێت «تۆ یەکجار بەختت ھەیە، ئەوەت دەزانی؟ چونکە تۆ وەک من نەبووی کە تا کۆتایی تەمەنت بوەستی ئینجا شتێکی گرینگ لە ژیانتدا بکەیت».
جێسی پارەکە کۆدەکاتەوە و دەیداتە ئێد، ئەویش دەیگەیەنێتە ئالاسکا و بۆ شارۆچکەی ھەینس دەینێرێت. جێسی بەر لەڕۆشتنی نامەیەک بۆ بڕۆکی کوڕی خۆشەویستە مردووەکەی جێدەھێڵێت. لەکاتی لێخووڕینی بەرەو ھەینس، جێسی دیمەنێکی ڕابردووی لەگەڵ جەین بیردێتەوە. جێسی بە جەین دەڵێت کە زۆر سەرسامە بەو قسەی جەین کە دەڵێ خۆی داوەتە دەست گەردوون و چاوەڕێ دەکات چارەنووسی بۆ دیاربکات. بەڵام جەین دەڵێت ئەمە ھەمیشە باشترین شت نییە، چونکە ھەندێکجار گەردوون بەرەو شوێنی نالەبارت دەبات، بۆیە واباشترە خۆت بڕیارەکانت بدەیت.
ئەکتەرەکان
alt=|وێنۆک|100px|فیلمەکە تیشک دەخاتە سەر جێسی پینکمن کەوا [[ئاڕۆن پۆل|ئاڕۆن پۆڵ ڕۆڵەکەی بەرجەستە دەکات.]]
بەرھەمھێنان
ڤینس گیلیگن دەمێک بوو نیازی بەرھەمھێنانی فیلمێکی ھەبوو بۆ تەواوکردنی چیڕۆکی جێسی پینکمن، و یەکەمین کەسیش کە ھەواڵی فیلمەکەی زانی ئەکتەر ئاڕۆن پۆڵ بوو. alt=|وێنۆک|100px|[[ڤینیس گیلیگن نووسەر و دەرھێنەری فیلمەکەیە.]] بۆ ئەم فیلمە گیلیگن دەیویست سیناریۆکەی تەنھا خۆی بینووسێت، بە پێچەوانەی کارەکانی پێشووی. فیلمەکە بەشێوەیەکی یەکجار نھێنیەوە وێنەی گیرابوو، بەشێوەیەک کە ئەکتەران ئاڕۆن پۆڵ و بڕایان کرانستن ڕێگەیان پێ نەدەدرا بەیەکەوە دەرکەون لەماوەی وێنەگرتنی فلیمەکە بەمەبەستی ئاشکرا نەبوونی فیلمەکە. ھەرچەندە لە بەرنامەی کۆناندا، کڕانستن ڕای گەیاند کە فیلمێک بەڕێوەیە، بەڵام ئاماژەی بە بەشداربوونی خۆی نەدا بە پێچەوانەی زنجیرەی برێکینگ باد، کەوا بۆ ھەر ڕۆژێک ٦–٨ لاپەرە لە سیناریۆی فیلمەکە وێنەی دەگیرا، بۆ ئەم فیلمە ڕۆژانە تەنھا ١ پەڕ وێنەی دەگیرا و کارەکان ھێواشتر بوون. فیلمەکە بەشێوەیەکی فەرمی لە سەرەتاکانی ٢٠١٩ لەلایەن نێتفلیکسەوە ڕاگەیەندرا، و ناونیشانەکەیشی لەگەڵ یەکەم ترەیلەردا ئاشکرا کرا.
ماڕکێتینگ
یەکەمین ترەیلەری فیلمەکە لە ٢٤ی ئابی ٢٠١٩ لەلایەن نێتفلیکسەوە بڵاوکرایەوە. تیزەرێکیش لە ٧١ەمین مەڕاسیمی خەڵاتەکانی ئێمی بڵاوکرایەوە لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩، و لەکۆتاییدا تڕەیلەری فەرمی لە ٢٤ی ئەیلوولدا بڵاوکرایەوە.
پێشوازی ڕەخنەگران
لە وێبگەی ڕاتن تۆماتۆز، فیلمەکە ڕێژەی ٩٣٪ی ھەیە بەپێی ٤٦ پێداچوونەوەی جیاواز بە تێکڕای نمرەی ٧٫٣/١٠. کورتەی ڕای ڕەخنەگرانی وێبگەکە لەبارەی فیلمەکەوە دەڵێ «فیلمێکی چێژبەخشە گەرچی پێویستیش نەبوو، ئەم فیلمە کۆتایییەکی شیاو بۆ زنجیرەی برێکینگ باد تەرخان دەکات—کە تیایدا ئەکتەر ئاڕۆن پۆڵ باشترین نواندنی ژیانی پیشەگەری خۆی تێدا پێشکەش دەکات». لە وێبگەی مێتاکریتکدا، فیلمەکە نمرەی ٧١ لە ١٠٠ی وەرگرتووە بەپێی ٢٤ پێداچوونەوە.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی نێتفلێکس بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئالاسکا دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:فیلمەکان بە چەشنی ڕۆژاوایی نوێ پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکاریییەکانی ٢٠١٩
جاکی بڕاون
جاکی بڕاون فیلمێکی تاوانکاریە لە نووسین و دەرھێنانی کوێنتین تارانتینۆ و نواندنی پام گریر لەڕۆڵی سەرەکیدا. فیلمەکە لە ڕۆمانی Rum Punchی ئێلمۆرد لیۆناردەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەم کارە تاکە بەرھەمی تارانتینۆیە کە پشتی بە سیناریۆیەکی ناڕەسەن بەستووە.
کاستی فیلمەکە پێکھاتوون لە ساموێل ئێل. جاکسن، ڕۆبێرت فۆرستەر، بریجێت فۆندا، مایکڵ کیتن و ڕۆبێرت دی نیرۆ. فیلمەکە سێیەمین فیلمی تاراتینۆ بوو دوای ھەریەک لە فیلمەکانی سەگی جۆگەکان (١٩٩٢) و کرۆکی ئەندێشە (١٩٩٤).
گریر و فۆڕستەر ھەردووکیان ئەکتەری دێرین بوون، بەڵام لەڕێگەی ئەم فیلمەوە توانیان ھەردووکیان سەر لەنوێ وەک ئەکتەری نایاب دەرکەونەوە. فیلمەکە بووە ھۆی بەدەستھێنانی پاڵاوتنی باشترین ئەکتەری پشتگیریکار بۆ فۆرستەر لە خەڵاتی ئۆسکار، و پاڵاوتنی گۆڵدن گڵۆب بۆ جاکسن و گریر.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٧ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین پۆل:فیلمە دزییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەربەخۆیییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییە-ئەفریقییەکان پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان
جەنگی موزەییەع
جەنگی موزەییەع لە نێوان سوپای موسڵمانان و ئیمپراتۆریەتی ساسانی بوو. کاتێک خالید کوڕی وەلید لە عەین تەمرەوە بەرەو دومەتلجەندەل بەڕێکەوت بۆ یارمەتی ئییادی کوڕی غانم، دەرباری فارس پێی وابوو خالید بە بەشێکی زۆری سوپاکەیەوە گەڕاوەتەوە بۆ عەرەبستان. فارسەکان بڕیاریان دا موسڵمانان فڕێ بدەنەوە ناو بیابان و ئەو خاکانە و ئەو شکۆمەندییە وەربگرنەوە کە ئیمپراتۆریەتی فارس لەدەستی داوە. فارسەکان بڕیاریان دابوو کە جارێکی دیکە شەڕی خالید نەکەنەوە، بەڵام تەواو ئامادەبوون بەبێ خالید کوڕی وەلید شەڕ دژی موسڵمانان بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:٦٣٣
نۆکچرن
نۆکچرن زۆرجار بە پارچە مۆسیقایەک دەوترێت کە کاریگەریی شەوی لەسەرە. لە کۆندا، ئەمە بە ئۆفیسی شەوانە دەوترا، بەڵام دواتر ئەم دەستەواژەیەش بۆ ناساندنی مۆسیقای کلاسیک بەکارھات.
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی مۆسیقای کلاسیکیی ڕۆژاوا
عیساکەندی
عیساکەندی گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەرەسو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
عیساکەندی ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مۆنۆمێنتی لێنین (بەرلین)
مۆنۆمێنتی لینین (بە ئەڵمانی: Lenin-Denkmal) مۆنۆمێنتی ڤلادیمێر لینین بوو لە بەرلینی ڕۆژھەڵات کە لەلایەن پەیکەرتاشی ڕووسی سۆڤیەت نیکۆلای تۆمسکی دروست کرابوو. لە ١٩ی نیسانی ١٩٧٠ بۆ یادی ١٠٠ ساڵەی لەدایکبوونی لینین کرایەوە. دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا، ئەنجومەنی قەزای فریدریششاین سەرەڕای خۆپیشاندان و داواکارییەکانی دانیشتووانی گەڕەکەکە و پارێزەران دەنگیدا بە لابردنی. پرۆسەی ڕووخاندنی لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٩١ دەستی پێکرد و تا مانگی شوباتی ١٩٩٢ مۆنۆمێنتەکە بە تەواوی ھەڵوەشایەوە و پارچەکانی لە پەراوێزی بەرلین نێژران. لە ساڵی ٢٠١٥ سەری پەیکەرەکە ھەڵکەندراوە و لە ساڵی ٢٠١٦ەوە لە قەڵای سپانداو لە بەرلین نمایشکراوە وەک بەشێک لە پێشانگای ھەمیشەیی شوێنەوارە سیاسییەکانی بەرلین.
نمایش
وێنۆک|ڕاست|سەری پەیکەرەکە، ئێستا لە مۆزەخانەی قەڵای سپانداو لە ساڵی ٢٠٠٩ قەڵای سپانداو داوای مۆڵەتی لە ئەنجومەنی شاری بەرلین کرد بۆ ھەڵکەندنی سەری شوێنەوارەکە. ئەنجومەنەکە سەرەتا ڕەتیکردەوە، دواتر بڕیارەکەی پێچەوانە کردەوە و لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٥ سەرەکە ھەڵکەندرا. لە نیسانی ٢٠١٦ەوە لە قەڵاکەدا نمایشکراوە وەک بەشێک لە پێشانگای ھەمیشەیی پەردە لەسەر لادرا: بەرلین و شوێنەوارەکانی.
سەرچاوەکان
پۆل:پەیکەرەکانی ئەڵمانیا
تاقیکردنەوەی میلەر – یوری
تاقیکردنەوەی میلەر – یوری  (یان تاقیکردنەوەی میلەر) بریتیی بوو لە تاقیکردنەوەیەکی کیمایی کە ھەڵدەستا بە ئەنجامدانی لێکچواندنێکی ئەلکترۆنیی (Simulation) ئەو بارانەی لەو سەردەمەدا (ساڵی ١٩٥٢) وا دادەنرا بوونی ھەبووبێت لە سەرەتایی زەوی دا و ھەروەھا ئەنجامدانی تاقیکردنەوە لەسەر ڕەسەنایەتی پێکھاتەی کیمیایی ژیان لەژێر ئەو بارانەدا. لەو سەردەمەدا تاقیکردنەوەکە لایەنگریی گریمانەکانی (ئەلێکساندەر ئۆپارین و ج.ب.س. ھاڵدەین)ی دەکرد کە بارە باوەکان دەربارەی زەوی سەرەتایی زیاتر پشتگیری ئەو کارلێکە کیمیاییانە دەکات کە لە ماددی سەرەتاییە نائەندامییە سادەکانەوە دەبنە ھۆی پێکھاتنی ئاوێتەی ئەندامی ئاڵۆزتر. تاقیکردنەوەکە لە ساڵی ١٩٥٢ دا لەلایەن ستانلی میلەرەوە ئەنجامدرا لەگەڵ ھاوکاری کردنی ھارۆلد یوری لە زانکۆی شیکاگۆ و بۆ ساڵی دواتر بڵاوکرایەوە و بەچاپگەیەنرا.
دوای کۆچی دوایی میلەر لە ساڵی ٢٠٠٧ دا، زاناکان ھەستان بە ھەڵسەنگاندن و پشکنینی دەفرە داخراوەکان کە پارێزراوبوون لە تاقیکردنەوە ڕەسەنەکان دا و توانیان پیشاندەری ئەوە بن کە لە تاقیکردنەوە ڕەسەناکانی میلەردا زیاد لە ٢٠ جۆری جیاوازی ترشە ئەمینییەکان (Amino Acid) بەرھەم ھاتوون. ئەم ژمارەیە بە ڕادەیەکی بەرچاو زیاترە بەرامبەر ئەوەی میلەر ئاماژەی پێکردبوو وە لەوە زیاترە کە بەشێوازێکی سروشتی لە ژیان دا ڕوودەدات. نوێترین بەڵگە پێشنیار دەکات کە لەوانەیە کەشوھەوای ڕەسەنی زەوی خاوەنی پێکھاتەیەکی جیاواز بووە وەک لەو گازەی میلەر لە تاقیکردنەوەکەی دا بەکاریھێناو.
کردەی تاقیکردنەوەکە
تاقیکردنەوەکە ھەڵدەستا بە بەکارھێنانی ئاو (H2O)، میسان (CH4)، ئامۆنیا (NH3) و گازی ھایدرۆجین (H2). ھەموو ئەم پێکھاتە کیمیاییانە دادەنران لە ناو دەفرێکی شووشەیی داخراو (٥ لیتر) و پاکژکراو لە بەکتریا کە پەیوەست کرابوو بە بە دەفرێکی (٥٠٠ ملیلیتر) ی کە نیوە بوو لە ئاو. ئاو لە دەفرە بچووکەکەدا گەرم دەکرا بۆ دروستکردنی کردەی بەھەڵمبوون و دواتر ڕێگەیان دەدا ھەڵمی ئاوەکە بچێتە ناو دەفرە گەورەکەوە. لە گیراوەی ھەڵمی ئاو و گازەکەدا، پریشکی بەردەوامی کارەبایی دادەگیرسا لەنێوان گەیەنەرەکان دا بەمەبەستی لێکچواندن بە بروسکە و پاشان کەشە لێکچوێندراوەکە جارێکی دی سارد دەکرایەوە بۆ ئەوەی ئاوە خەستبۆوەکە دلۆپەبکات بۆ ناو پارچەیەکەی شێوە پیتی (U) لە خواری ئامێرەکەدا.
دوای رۆژێک، گیراوە کۆکراوەکە لە پارچەکەی خوارەوەی ئامێرەکەدا ڕەنەگەکەی دەگۆردرێت بۆ پەمەیی. دوای ھەفتەیەک لە کردارەکە و لە کۆتایی دا، دەفرە کوڵاوەکە لادەبرا و ماددەی (HgCl2) دەکرایە ناوی بۆ ڕێگری کردن لە پیسبوونی بەھۆی میکرۆبەوە. دواتر کارلێکەکە دەوەستێنرا بە زیادکردنی (Ba(OH)2) و (H2SO4) و ھەڵماندنی بۆ لابردنی خڵتەکان. لەڕێی بەکارھێنانی کردەی جیاکردنەوەی ڕەنگاکان (Chromatography) بە کاغەز، میلەر توانی پێنج ترشی ئەمینی دەستنیشان بکات لە گیراوەکەدا: (glycine، α-alanine و β-alanine) بە تەواوی و دڵنیای دەستنیشان کران بەڵام (aspartic acid C4H7NO4 و (α-aminobutyric acid (AABA) بە ڕادەیەکی کەمتر لە دڵنیایی دەستنیشان کران بەھۆی لاوازی و کاڵی خاڵەکانیان.
لەمرۆدا تاقیکردنەوە ڕەسەنەکە لەژێر بەرپرسیاری و ئاگاداری (جێفری بادا) دایە کە خوێندکاری پێشووی میلەر و یوری بووە و ئێستا پرۆفیسۆرە لە زانکۆی کالیفۆرنیا سان دیاگۆ، پەیمانگای سکریپس بۆ زانستی زەریایی. ئامێرەکەی بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکە بەکارھاتووە پارێزراوە بۆ تەماشاکردن لە مۆزەخانەی دێنڤەر بۆ سروشت و زانست.
کەشوھەوای سەرەتایی زەوی
ھەندێک لە بەڵگە و ئەنجامەکان پێشنیار دەکەن کە لەوانەیە کەشوھەوای ڕەسەنی زەوی خاوەنی ژمارەیەکی کەمتری تەنۆلکەکان بووبێت وەک لەو ڕێژەیەی لە سەردەمی تاقیکردنەوەکەی میلەر – یوری دا بیری لێ دەکرایەوە. چەندەھا بەڵگەی پتەو ھەن لەسەر تەقینەوەی گەورەی چیا گڕکانەکان بە نزیکەی ٤ میلیارد ساڵ لەمەوبەر کە بۆتە ھۆی دەرکردنی گازەکانی دوانەئۆکسایدی کاربۆن (CO2)، نایترۆجین (N2)، ھایدرۆجین سەلفاید (H2S) و دوانەئۆکسیدی سەلفەر (SO2) بۆ ناو بەرگەھەوای زەوی. لەڕێی بەکارھێنانی ئەم گازانە لەگەڵ گازەکانی تاقیکردنەوە ڕەسەنەکەی میلەر – یوری، تاقیکردنەوەکان ھەستاون بە بەرھەمھێنانی تەنۆلکەی پتر ھەمەجۆر.
لە ڕاستی دا سەرەتا وا بیردەکرایەوە کە ئامۆنیا (NH3) و میسان (CH4) ڕێژەی زۆرینەیان پێکدەھێنا لە کەشوھەوا لاوەکییە سەرەتاییەکان بەڵام ئەگەرێکی زۆر ھەیە کە زۆربەی کاربۆنی ناو بەرگەھەوا دوانەئۆکسایدی کاربۆن (CO2) بووبێت لەگەڵ ڕێژەیەکی کەم تاکە ئۆکسایدی کاربۆن (CO) و نایترۆجین (N2).
جاسپەر، جۆرجیا
شارێکی ویلایەتی جۆرجیایە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
ڕواندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
ڕواندا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
بوروندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
بوروندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
نەزانینخوازی
نەزانینخوازی یان ئەگنۆستیسیزم (Agnosticism) تێڕوانینێکی فەلسەفییە کە زانینی ڕاست و دروستی یان ناڕاستی ھەندێک لە داخوازەکان و بە تایبەتیش بانگەشەکانی کاروباری سەرووسروشتی وەک ئایینناسی، ژیانی دوایی، ھەبوونی خودا و بوونەوەرە ڕۆحییەکان یان تەنانەت حەقیقەتی کۆتاییش، نادیار و لە بنەماوە مەحاڵ دەزانێت. تۆماس ھێنری ھێکسڵی دەڵێت: «بە سادەیی واتە کەسێک لە خۆیەوە نەڵێت دەزانێت، یان بڕوای وایە، لەکاتێکدا ئەو کەسە ھێندە زانستی نییە کە بزانێت یان بڕوا بھێنێت.» بیرمەندانی پێشوتر، سەرەڕای، کاری نووسراویان ھەبوو کە تێڕوانینی ئاگنۆستیکی بەرزکردەوە، وەک سانجایا بێتاتاپۆتا، فەیلەسووفی ھیندی سەدەی پێنجەمی پێش زایین کە سەبارەت بە ھەر ژیانێکی دوای مەرگ نەزانینی دەربڕیبوو، و پرۆتاگۆرس، فەیلەسووفێکی یۆنانی سەدەی پێنجەمی پێش زایین، کە سەبارەت بە ھەبوونی خوداوەندەکان تێنەگەشتنی دەریڕی.
تاوتوێ نەزانین خوازی
"نەزانین خوازی جەوھەری زانستە چ کۆن و چ مۆدێرن. بە سادەیی مانای ئەوە دەگەیەنێت کە مروڤ نابێ بڵێت ئەو باوەڕی وایە یان دەزانێت گەرچی ھیچ زەمینەیەکی زانستی بۆ زانین یان باوەڕکردن نییە. لە ئەنجامدا، نەزانین خوازی نەک تەنھا بەشی گەورەی زانستی خواناسی، بەڵکو بەشی گەورەی زانستی دژە ئایینی دەخاتە لاوە. بە گشتی ھیترۆدۆکسی «بوش» لە ئۆرتۆدۆکسی بۆ من زیاتر ھێرشبەرە، چونکە ھیترۆدۆکسی موددەعی عەقڵ و زانستە، و ئۆرتۆدۆکسی وانییە."
- تۆماس ھێنری ھێکسڵی
"ئەوەی کە ئاگنۆستیکەکان وەک نائەخلاقی ئینکاری دەکەن، بە ڕێبازی پێچەوانەیە، کە ھەندێک ڕاڤە ھەیە کە مروڤ دەبێت باوەڕی پێ بھێنێت، کە خەڵک بەبێ بەڵگەی گونجاو دەبێت باوەڕیان پێ بکات، و ئەم سەرزەنشتکردنە دەبێت پەیوەست بێت بە کاری بێباوەڕی بەو جۆرەڕاڤھانەی کە وەک پێویست پشتگیری ناکرێت."
ڕیشەناسی
ئاگنۆستیکس (لە یۆنانی کۆنەوە ἀ-a-) "نا"، و ῶ̬յնեենենն "زانست" "gnōsis") لەلایەن تۆماس ھێنری ھێکسڵی لە وتارێکدا لە کۆبوونەوەی کۆمەڵەی میتافیزیکی ساڵی ١٨٦٩ بۆ باسکردنی فەلسەفەکەی کە ھەموو بانگەشەکانی تێگەیشتنی ڕۆحی یان عیرفانی ڕەت دەکاتەوە، بەکارھاتووە. سەرکردەکانی سەرەتای کەنیسەی مەسیحی وشەی یۆنانی (زانین)یان بەکارھێنا بۆ وەسفکردنی «مەعریفەی ڕۆحی». ئاگنۆستیکیزم لەگەڵ تێڕوانینی ئایینیدا کە بە تایبەتی دژی بزووتنەوەی ئایینی کۆنی گنۆستیکیزم نابێت ھەڵە وەربگیردرێت. ھاکسلی زاراوەکەی بە مانایەکی فراوانتر و جیاواز بەکار ھێنا. نەزانین خوازی نەک وەک بیروباوەڕێک، بەڵکو وەک ڕەوتێکی لێکۆڵینەوەی بەگومانبوون و بنەمادانراو لەسەر بەلگە ناساند. زاراوەی ئاگنۆستیک ھەروەھا ھاوسێیە لەگەڵ وشەی سانسکریتی Ajñasi، کە بۆ «نەزانراو» دەگێڕێتەوە و پەیوەندی بە قوتابخانەی فەلسەفی ھیندی کۆن ئاجناوە ھەیە، کە پێشنیار دەکات مەحاڵ زانینی سروشتی میتافیزیکی یان دیاریکردنی بەھای دروستی پێشنیارە فەلسەفییەکان دیاری بکرێت. ; تەنانەت ئەگەر توانای زانین ھەبێت، ئەوە بێ سوودە و زیانبەخشە بۆ ڕزگاربوونی دوایی.
نەزانین خوازی توند
کە بڕوای وایە پرسیار دەربارەی ھەبوون یان نەبوونی خودا و سروشتی واقیع شتێکی ژیرانە نییە، بەھۆکاری ئەوەی عەقڵی ئێمە ئەو توانایەی نییە ئەم بابەتە یەکلایی بکاتەوە، بۆیە ئەم کەسە دەڵێت: «من ناتوانم بزانم ئایا خودا ھەیە، یان نا. بەڵام تۆش ناتوانیت بزانیت.»
نەزانین خوازی لاواز
تێڕوانینیان وایە کە ھەبوون یان نەبوونی خودا لە ئێستادا نەزانراوە و نازانرێت، بەڵام گرنگە بزانرێت و دەرکەوێت کە بوونی ھەیە یان نا.
نەزانین خوازی خەمسارد
ئەم کەسە بۆچوونی وایە کە بوون و نەبوونی خودا گرنگییەکی نییە، گەر بوونیشی ھەبێت دەستی لە مرۆڤ شۆردووە و ھیچ ڕۆڵێکی لە چارەنووسی مرۆڤدا نییە. بۆیە ئەم کەسە دەڵێت: «نازانم خودا ھەیە یان نا، بەلاشمەوە گرنگ نییە کە بوونی ھەیە یان نا.»
فەلسەفەی ھیندوو
ھیندوویزم بەدرێژایی مێژووی نەریتێکی بەھێزی بۆچوون و گومانی فەلسەفی ھەبووە.
ڕیگ ڤێدا لەسەر پرسیاری بنچینەیی کە چۆن گەردوون و خوداوەندەکان دروستبوون تێڕوانینێکی نەزان خوازی وەردەگرێت. لە بەشی دەیەمی ڕیگ ڤێدا ناسادییە سووکتا (سرودی دروستکردن) دەڵێت: "بەڵام، دوای ھەموو شتێک، کێ دەزانێت و کێ دەتوانێت بڵێت کەی ھەمووی ھات، چۆن دروستبوون ڕووی دا؟ خوداوەندەکان خۆیان لە دروستبوون پاشترن، جا کێ بەڕاست دەزانێت کەی سەری ھەڵداوە؟
ھەموو بەدیھێنانەکان لەوێوەیە ئەو زاتە، ئەگەر خۆی دروستی کردبێت یان نەیکردبێت، ئەو کەسەی کە ھەمووی لە بەرزترین ئاسمانەوە تاقی دەکاتەوە، ئەو دەزانێت ، یان لەوانەیە تەنانەت خۆی نەیزانێ."
ھیووم، کانت و دێکارت
ئەرەستوو، ئەنسلم، ئەکویناس،  دێکارت و گودێل ھەوڵیاندا بە دابینکردنی ھۆکار ھەبوونی خودا بەشێوازی گونجاو بسەلمێنن. ئەزموونگەری گوماناوی دەیڤد ھیووم، دژایەتییەکانی ئیمانوێل کانت، فەلسەفەی وجودی سۆرێن کییەرکێگۆر زۆرێک لە فەیلەسووفانی پاشی ڕازی کرد کە واز لەو ھەوڵانە بھێنن، بەو پێیەی کە ھیچ ھۆکارێکی حاشاھەڵنەگیراو بۆ بوون یان نەبوونی خودا نییە. کەی یەرکێگۆر لە کتێبێکی فەلسەفیدا لە ساڵی ١٨٤٤دا دەنووسێت: "با ئەمە بە شتێکی نادیار ناوبڵێین:خوا. ئەوە ھیچ شتێک نییە جگە لە ناوێک کە ئێمە بۆی دیاری دەکەین. بیرۆکەی نیشاندانی ئەوەی کە ئەم شتە نادیارە (خودا) بوونی ھەیە، بە زەحمەت دەتوانێت خۆی بۆ ھۆکار نیشان بدات. چونکە ئەگەر خودا بوونی نەبێت، ئەوە بە دڵنیایییەوە ئەستەمە بیسەلمێنێت. و ئەگەر بوونی ھەبێت، ھەوڵدانی ئەوە گەوجانەیە."
ھیووم فەیلەسووفی دڵخوازی ھاکسلی بوو و ئەوی بە شازادەی ئاگنۆستیک بانگی دەکرد. دیدرۆ بۆ دڵدارەکەی، باسی چاوپێکەوتنی ھیوم لەگەڵ بارۆن داھۆلباچ، شیکردنەوەی ئەوەی کرد کە چۆن لە کاتی خۆیدا وشە بۆ دۆخێک کە دواتر ھاکسلی وەک ئەگنۆستیک باسی دەکات وادیارە بوونی نییە، یان لانی کەم زانیاری گشتی نییە.
چارڵز داروین
140px|وێنۆک|چارڵز داروین چارڵز داروین (١٨٠٢–١٨٠٩) کە لە شوێنێکی ئایینیدا گەورە بووە، وەک پیاوێکی ئایینی ئەنگلیکان خوێندوویەتی. لەکۆتاییدا گومان لەبەشەکانی باوەڕی خۆی کرد، داروین، تەنانەت کاتێک لە لە کەنیسە دوورکەوتەوە، بەردەوام بوو لە یارمەتیدانی کاروباری کەنیسەکان. داروین ڕای گەیاند کە «گونجاوە ئەگەر پیاوێک بێ باوەڕ و گەشەپێکەر بێت» ھەرچەندە لە تێڕوانینە ئایینییەکانی خۆی دوور کەوێتەوە، بەڵام لە ساڵی ١٨٧٩ نووسیویەتی: "من ھەرگیز نەمویستووە نکۆڵی لە بوونی خودا بکەم وەکوو بێ باوەڕان.
تۆماس ھێنری ھاکسلی
تێڕوانینە ئاگنۆستیکییەکان وەک گومانی فەلسەفی کۆنن، بەڵام زاراوەی نەزان خوازی لەلایەن ھاکسلی (١٨٢٥–١٨٩٥) بۆ کۆکردنەوەی بیرکردنەوەکانی لەسەر گۆڕانکارییەکان میتافیزیکییەکانی ھاوچەرخی «بێ مەرج» و «نەزانراو» دروست کراوە. ھەرچەندە ھاکسلی لە ساڵی ١٨٦٩ کە دەستی کرد بە بەکارھێنانی دەستەواژەی «ئاگنۆستیک»، بۆچوونەکانی ماوەی پێش ئەو ڕێکەوتە شێوەیان وەرگرتبوو. ھاکسلی لە نامەیەک لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٨٦٠ بۆ چارلس کینگسلی بە فراوانی باسی بۆچوونەکانی کرد:
"من نە نەمریی مرۆڤ پشتڕاست دەکەمەوە و نە نکۆڵی دەکەم. من ھیچ ھۆکارێک نابینم کە باوەڕی پێ بکەم، بەڵام لە لایەکی ترەوە، ھیچ ئامرازێکم نییە بۆ ڕەتکردنەوەی. من ھیچ بەرھەڵستییەکی «پێشین» م نییە بۆ ئەم دۆکترینە. ھیچ مرۆڤێک کە دەبێت بە شێوەیەکی ڕۆژانە و کاتژمێری مامەڵە لەگەڵ سروشتدا بکات ناتوانێت خۆی تووشی کێشە بکات دەربارەی کێشەکانی «پێشوو». نیشانەم پێ بدە کە پاساوم بۆ ھەر شتێکی تر دەھێنێتەوە، من باوەڕی پێ دەکەم. بۆچی من نابێ؟ نیشانەم پێ بدە کە پاساوم بۆ ھەر شتێکی تر دەھێنێتەوە، من باوەڕم پێ دەکەم. بۆچی من نابێ؟ بەڵگەم پێ بدە کە پاساوم بۆ ھەر شتێکی تر دەھێنێتەوە، من باوەڕم پێ دەکەم. بۆچی من نابێ؟ ئەوە زۆر سەرسووڕھێنەر نییە وەک پاراستنی ھێز یان ناتەواندنی ماددە.
ھیچ خاڵێک نییە لە قسەکردن دەربارەی سەنگاندن و ئەگەرەکان لەگەڵ من. دەزانم مەبەستم چییە کاتێک دەڵێم باوەڕم بە یاسای چوارگۆشە پێچەوانەکان ھەیە، ژیان و ھیوام بە باوەڕی لاوازتر ناخەم."
ویلیام ستیوارت ڕۆس
ویلیام ستیوارت ڕۆس (١٨٤٤–١٩٠٦) بە ناوی سەلاحەدین دەینووسی. ئەو لەگەڵ ئازادبیرانی ڤیکتۆریایی و ڕێکخراوەی یەکێتی سێکولاری بەریتانی پەیوەندی ھەبوو. لە ساڵی ١٨٨٢ دەستکاری گۆڤاری سێکولار ڕیڤیوو کرد؛ بە گۆڤاری ئاگنۆستیک ناونرا، ئیکلێکتیک ڕیڤیوو و لە ساڵی ١٩٠٧ داخرا. ڕۆس پاڵەوانی ئاگنۆسیزم لە دژایەتیکردنی بێخوایی چارلس برادۆگ وەکوو گەڕانی ڕۆحی بێ کۆتایی بوو. ئەو لە بۆچی من ئاگنۆستیکم (١٨٨٩) وا دەڵێت کە نەزانینخوازی «زۆر پێچەوانەی بێخوایییە»
بێرتراند ڕەسڵ
بێرتراند ڕەسڵ (١٨٧٢–١٩٧٠) لە ساڵی ١٩٢٧ ئەو باسی ئەوە دەکات کە بۆچی مەسیحی نیم، کە لێدوانێکی کلاسیکی نەزانینخوازییە، داوا لە خوێنەرانی دەکات کە «لەسەر دوو پێی خۆیان بوەستن و بە ھەڵوێستی بێترس و بیری ئازادەوە سەیری جیھان بکەن»
جەماوەرناسی
خزمەتگوزارییەکانی توێژینەوەی جەماوەرناسی زۆرتر لە نێوان وەڵامدەرەوە بێ دینەکان جیاوازی ناکەن، کەواتە زۆر جار ئاگنۆستیکەکان لە گرووپێک کە ھاوشێوەی بێ دینەکانی ترن پۆلێن دەکرێن. ڕاپرسییەک کە لە ساڵی ٢٠١٠ لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا بڵاو کراوەتەوە دەری خستووە کە کەسانی بێ دین یان نەزان خواز نزیکەی ٩٫٦ لە سەدی دانیشتووانی جیھان پێکدێنن. ڕاپرسیی مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ کە لە ڕۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمزدا بڵاوکراوەتەوە، ڕێژەی نەزانین خوازی لە ئەمریکا و پێنج وڵاتی ئەورووپی پیشان دەدات. ڕێژەی نەزانین خوازی لە ئەمریکا ١٤٪ بوو، لەکاتێکدا ڕێژەی نەزانین خوازی بە شێوەیەکی بەرچاو لە وڵاتانی ئەورووپادا بەرزتر بوو،: ئیتالیا (٢٠٪)، ئیسپانیا (٣٠٪)، بەریتانیا (٣٥٪)، ئەڵمانیا (٢٥٪). و فەڕەنسا (٣٢٪) 470px|وێنۆک|ناوەڕاست|دانیشتوانی بێ دین بەپێی وڵات، ٢٠١٠
سەرچاوەکان
پۆل:نەزانین پۆل:بێخوایی پۆل:فەلسەفەی ئایین پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان پۆل:بێدینی پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان پۆل:گومانکردن
بەشیر کوڕی سەعد
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٦٣٣
ڤالز
ڤالز (؛ ؛ لە واڵزەری ئەڵمانییەوە ھاتووە) پێکھاتووە لە سەمایەکی فۆلک، کە لە حاڵەتی ئاساییدا بە کاتی سێی ٣/٤ نووسراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەما پۆل:ڤالز پۆل:سەمای فۆلکلۆری ئەڵمانی
سۆلی پڕۆدھۆم
سۆلی پڕۆدھۆم(بە فەڕەنسی :Sully Prudhomme؛ لە دایکبووی ٦ی مارسی ١٨٣٩ – مردووی ٦ی ئەیلوولی ١٩٠٧) شاعیر ونوسەری خەڵکی وڵاتی فەڕەنسایە لە پاریس لەدایک بووە. خاوەنی چەند بەرھەمێکی ئەدەبی و شیعرییە ساڵی ١٩٠١ وەک یەکەم کەس بووە براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە وێژەدا بەھۆی بوونی پێکھاتەیەکی تایبەتی شاعیری کە بەڵگەیەکی نموونەیی بەرزی ھەیە. ساڵی ١٨٦٥ یەکەم بەرھەمی خۆی بڵاوکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٩ پۆل:مردووانی ١٩٠٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی
ڕازیانە، تانجەرۆ
ڕازیانە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ڕازیانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کۆڵەبی و لە باشوور لەگەڵ گوندی عارفاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی داربەڕولە، تانجەرۆ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ژاڵەی سەروو.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دینامیکی شلگاز
وێنۆک|300x300پیکسڵ|جووڵەی ھەوای نمونەی شێوەی دڵۆپە ئاو، وادادەنێت لینجەیەکی مامناوەندە لە چەپەوە بۆ ڕاست تێپەڕدەبێت، وەک لە دایاگرامەکە نیشان دەدات دابەشکردنی پەستانەکە وەک ئەستووری ھێڵە ڕەشەکە لەگەڵ پیشاندانی خێرایی لەچینی سنوورەکە وەک سێگۆشە مۆرەکە، (Vortexgenerators) ە سەوزەکە ھانی گواستنەوەی دەدات بۆ (turbulent flows) لەگەڵ قەدەغەکردنی ڕۆشتنی بۆ دواوە کە پێی دەڵێن (flow separation) لەناوچەی پەستانی بەرز لە دواوەی ڕووەکەی و لە پێشەوەش لووسە وەک دەگونجێ یان یەکسەر بەکاردەھێنرێت (shark-like skin) وەک ھەژاندن کەلێرەدا وزەکە زیاد دەکات بۆ ڕۆشتنی ھەوا، بڕینەکەی لای ڕاست وەک ناسراوە بە (kamback)، ھەروەھا ڕێگری لە ڕۆشتن بۆ دواوە دەکات لەناوچەی پەستانی بەرز لە دواوە بەسەر (spoilers) ەکە بۆ بەشە یەکگرتووەکە. لە زانستی فیزیا و ئەندازیاریدا، دینامیکی شلگاز (، فلوێد داینامیکس) لە شلەی میکانیکیدا باسی ڕۆشتنی شلە لەگەڵ گازەکاندا دەکات. چەندین (subdiscribes) ھەیە، دینامیکی ھەوا بریتیە لە خوێندنی ھەوا و گازەکانی ترە لە جووڵەدا لەگەڵ (زانستی ھێزی شلەمەنییەکان) ئەویش خوێندنی شلەیە لە جووڵەدا، جووڵەی شلەکانیش مەودایەکی فراوانی ھەیە لە بەکارھێنانیاندا. وەک شیکارکردن نێوان ھێز و زەبر لە فرۆک، دیاریکردنی (mass flow rate)ی نەوت بەنێو ھێڵی بۆڕیدا، پێشبینی کردنی جۆری کەش و ھەوا، تێگەیشتن لە پەڵە ھەورێکی تەنکە لەنێو بۆشایی ئەستێرەکاندا لەگەڵ قالبی پارچەکانی تەقاندنی چەک.
جووڵەی شلە پێشکەشکردنی پێکھاتەی سیستەمەکەیە کە دەکەوێتە ژێر کرداری ڕێککردن - ئەوە یاسای ئەزمونی ڕازیکردن و نیمچە ئەزموونە داڕێژراوە. لە پێوانەکردنی ڕۆشتن بەکاردەھێنرێت بۆ شیکارکردنی پرسیارەکان، چارەسەرە بۆ پرسیارەکانی جووڵەی شلەکە نموونەییانە بەژداری دەکات لە ژماردنی سیفاتە جۆراو جۆرەکانی شلە ھەر وەک خێرایی ڕۆشتن، پەستان، چڕی، لەگەڵ پلەی گەرمی وەک نەخشەکانی کات و بۆشایی.
لە پێش سەدەی بیستەم زانستی ھێزی شلەمەنییەکان ھاومانا بوو لەگەڵ جووڵەی شلە ئەوە ھێشتا پەرچ دانەوەیە لەناوەکانی ھەندێ بابەتی جووڵەی شلە وەک ھایدرۆدۆنامیکی موگناتیسی لەگەڵ ھایدرۆنامیکی جێگەری کە ھەردووکیان دەتوانرێ جێبەجێ بکرێت بۆ گازەکان.
ھاوکێشەکان
بناغەی بەڵگەنەویستی شلە جووڵە زانییە کە پارێزگاری یاسایە بەتایبەتی پارێزگاری بارستە پارێزگاری ھێڵە تەوژم پارێزگاری وزە. ھەروەھا ناسراوە بە یاسای یەکەمی تێرمۆداینامیک ئەمانە لەسەر بنەمای کلاسیکی میکانیکین و دەگۆڕدرێن لە بڕی میکانیکی و گشتی ڕێژەیی کە مەبەست لێی بیردۆزی ئەنشتاین دەربارەی گەردوونە وا دەریدەبڕن کە ڕینەڵدز بەکاردەھێنن(reynolds transarent theorm).
جگەلەوەی سەرەوە وادادەنرێت شلگازەکان وادەرئەکەون گوێڕایەڵی لە گریمانەی یەک پارچەبوون دەکەن. شلەکان پێکھاتوون لە گەردەکان کە بەیەکداکەوتوون لەگەڵ یەکتری لەگەڵ شتە ڕەقەکان. لەگەڵ ئەوەشدا گریمانەی یەکپارچەیی وایدادەنێت کە شلەکان بەردەوامن نەک دابڕاو. لە ئەنجامدا ئەمە وادادەنرێت کە تایبەتمەندی وەک و چڕی فشار پلەی گەرمی تەوژمە خێرایی ھەموویان بەباشی پێناسە دەکرێن لە خاڵی لە ڕادەبەدەر بچووک لە بۆشاییدا ھەروەھا بە بەردەوامی دەگۆڕێت لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر. ئەو ڕاستیەی کە شلگازەکان پێکھاتوون لە گەردە جیا جیاکان پشتگوێخراوە.
بۆ ئەو شلگازانەی کە بە تەواوەتی خەستن بۆئەوەی یەک پارچە بن ئەوا جۆری ئایۆنیزێد (ionized species)لەخۆناگرن ھەروەھا تەوژمە خێراییان ھەیە کە بچوکن لە پەیوەندی بۆ خێرایی ڕوناکی ھاوکێشە تەوژمیەکان بۆ شلگازە نیوتنیەکان ھاوکێشەی (Navier-Stokes)ین، کە ئەم ھاوکێشە تەوژمیانە ھێڵێکی دەستەیی نین لە ھاوکێشە جیاوازەکاندا کە بەردەوامی لە شلگازەکان ڕوون دەکاتەوە کە فشارە ھێڵیانە دەوەستنە سەر لێژی تەوژمە خێراییەکان و پەستان. ھاوکێشە سادە نەکراوەکان شیکاری نزیکی گشتیان نیە. کەواتە ئەوان بەکارھێنراوی سەرەتایی (Computational Fluid Dynamics)ن. ھاوکێشەکان دەتوانرێت سادە بکرێن بە چەندەھا ڕێگە کە ھەموو وایان لێئەکات ئاسانتربن بۆ شیکارکردن. ھەندێک لە سادەکارەکان ڕێگە بە ھەندێک لە کێشە سادەکانی شلگازە داینەمیکیەکان دەدەن بۆ ئەوەی شیکاربکرێن لە شێوازێکی نزیک.
لەگەڵ ئەوەشدا بۆ بارستایی تەوژم وھاوکێشەی پارێزگاری وزە ھاوکێشەی داینامیکە گەرمی لەو دۆخەی کە پەستان ئەدات وەک و فرمانێک بۆ گۆڕاوی داینەمیکە گەرمییەکانی تر پێویستە بۆ بەتەواوی پێناسەکردنی کێشەکان. نموونە بۆ ئەوە دەتوانێت ببێت بە ھاوکێشەی گازی تەواو لەو دۆخە:
کاتێک p پەستانەکەیە 𝒫 چڕیە T پلەی گەرمی تەواوە، لە کاتێکدا R𝓊 گازی جێگیرە و M بارستە ژمارەیە بۆ گازێکی تایبەت.
یاساکانی پاراستن
سێ لە یاساکانی پاراستن بەکاردەھێنرێن بۆ شیکارکردنی کێشەی داینەمیکە شلگازەکان و لەوانەیە بنووسرێن بە تەواوکاری یان شێوەی جیاواز. یاساکانی پاراستن لەوانەیە بخرێتە سەر ناوچەیەک لە لێشاو کە پێیدەووترێت قەبارەی کۆنتڕۆڵکراو. قەبارەی کۆنتڕۆڵکراو قەبارەیەکی جیایە لە بۆشاییدا کە شلگازەکان تێیدا وەک و لێشاو دەردەکەون. یاسا تەواوکاریەکان لە یاسا پاراستنەکاندا بەکاردەھێنرێن بۆ پێناسەکردن و وەسفکردنی گۆڕان لە بارستایی تەوژم یان وزە لەگەڵ قەبارەی کۆنتڕۆڵکراو. یاسا جیاوازەکان لە یاساکانی پاراستن(Stokes' theorem)دەخەنە سەر دەربڕینە دانپیانراوەکانەوە کە ڕووندەکرێنەوە وەک و تەواوکاریە شێوەکان لە یاساکە دەخرێنە سەر قەبارەی ئێجگار بچووک (لە خاڵێکدا) لەگەڵ لێشاودا.
لەوەی سەرەوە (P) چڕی شلگازەکەیە وە (u) ئاڕاستەی تەوژمی خێراییە ھەروەھا (t) کاتەکەیە. لای چەپی سەرەوەی یاساکە بریتیە لە ڕێژەی زیادکردنی زیادکردنی بارستایی لەگەڵ قەبارە وە تەواوکاری سیانی لەخۆدەگرێت لەسەر قەبارە کۆنتڕۆڵکراوەکە وە لای ڕاستی یاساکە تەواوکاری لە خۆدەگرێت لەسەر ڕووبەر لە قەبارەی کۆنتڕۆڵکراو بۆ بارستایی کە بڵاوی دەکاتەوە بۆناو سیستمەکە. بارستایی لێشاو بۆناو سیستمەکە ھەژماردەکرێت بە پۆزەتیڤ (+) وە لەوکاتەوەی ئاڕاستە پێوانەییەکە بۆ ڕووبەر پێچەوانەیە کاردانەوەی لێشاوەکە بۆ ناو سیستمەکە سنوورەکەی دانپیانانرێت. شێوە جیاوازەکان لە ھاوکێشە بەردەوامەکە بە(divergence theorem)تیۆریdivergence ە.
پاراستنی تەوژم: یاسای دووەمی نیوتن بۆ جووڵە دەخرێتە سەر قەبارەی کۆنتڕۆڵکراو دەقێکە کە ھەر گۆڕانێک لە تەوژمی شلگاز لەگەڵ قەبارە کۆنتڕۆڵکراوەکە بە گوێرەی کۆی گشتی لێشاوی تەوژمەکە دەبێت بۆناو قەبارە وە کرداری ھێزە دەرەکیەکان ڕەفتار دەکەن لەسەر شلگازەکان لەگەڵ قەبارە.
ئەو یاسا تەواوکاریەی سەرەوە بۆ ئەم ھاوکێشەیە ئەم ڕاددەیەی لای دەستە چەپ کۆی گشتی گۆڕان لە تەوژمە لەگەڵ قەبارە. ھەروەھا یەکەم ڕاددەش لەلای دەستە ڕاست کۆی گشتی ڕێژەیە کە تەوژم بڵاو دەکرێتەوە بۆناو قەبارە. دووەم ڕاددە لە لای ڕاست ھێزە بە گوێرەی پەستان لەسەر ڕووبەری قەبارەکە. یەکەم دوو ڕاددەکان لەلای ڕاست دانیان پێ دانەنراوە لەوکاتەوەی تەوژم دەچێتە ناو سیستمەکە بە پۆزەتیڤ دادەنرێت ھەروەھا نۆرمەڵەکەش پێچەوانەیە ئاڕاستەی خێراییەکە u ھەروەھاھێزی پەستانەکان. وە ڕاددەی سێھەمیان لەلای دەستە ڕاست کۆی گشتی تاودانی بارستاییە لەگەڵ قەبارە بە گوێرەی ھەر ھێزێکی ماددە (لێرە دەرخراوە F 𝒷ℴ𝒹𝓎). ھێزەکانی ڕووبەر بۆ نموونە ھێزی لینجی (دەرئەخرێن بەF𝓈𝓊𝓇𝒻) کۆی گشتی ھێز بە گوێرەی (shear forces)ەکان کار دەکەنە سەر ڕووبەری قەبارە. باڵانسی تەوژمەکە دەتوانرێت بنووسرێت بە قەبارەی کۆنترۆڵکراوی جووڵاو.