cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بەرەی نەتەوەییی ئێران
بەرەی نەتەوەیی لە ساڵی ١٩٧٨، ساڵێک پێش لە سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دیسان چالاکییە سیاسییەکانی ڕێکخستەوە و پشتگیری شۆڕشەکەی کرد، دوای شۆڕش، مەھدی بازرگان کە ئەندامی بەرە بوو، بوو بە یەکەمین سەرۆکوەزیران لە کۆماری ئیسلامیی ئێران. ئەو زۆربەی ئەندامانی کابینەکەی لە نێوان ئەندامانی بەرەی نەتەوەیی ھەڵبژاردبوو. دەوڵەتی بازرگان لە دوای ڕووداوی داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران ڕووخا. لە دوای ساڵی ١٩٨٢ بەرەی نەتەوەیی بە ئاشکرا چووە ڕیزی نەیارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیزم پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکان پۆل:حیزبەکانی ئێران پۆل:پێشکەوتخوازی پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
کەڵھوڕ
واتای ناوی کەڵھوڕ
دەربارەی ناوی ئەم ھۆزە کوردە، ھێندێ کەس لەو بڕوایەدان کەدەبێ لە شێواز و ریشەی ئەم ناوە ورد ببینەوە تا بتوانین بە شیوەیەکی راست و دروست واتای ناوەکە ڕاڤە بەکەین. وشەکە وشەیەکی لێکدراوە و لە دوو وشە پێکدێت. (کەڵ) و (ھوڕ یان ھر) ئەم وشەیە بە چەند شێوەیەک گۆ دەکرێ وەکو (کەڵھور، کەڵھڕ، کەڵڕ). کەڵ بە واتای ئاسکە کێوی نێر دێت و لەتایبەتمەندیەکانی ئەم ئاژەڵە بوێری و خۆڕاگرانە چوست و چالاکی وتوند رەوەییە، بەشی دووەمی وشەکە (ھوڕ یان ھر) لە فەرھەنگەکاندا بە واتای (خۆر، خورشید، ئافتاو، ھەتاو) لێکدراوەتەوەو لەتایبەتمەندیەکانی (خۆر = رۆژ) توندی درەوشانەوەیە. ئێستا ئەگەر بە شوێنی لایەنەلێکچووەکانی ئەم دوو وشەیە کەڵ و ھۆر و لەگەڵ خەڵکی ھۆزی کەڵھور دابگەرێین دەبێ تەماشایەکی ژینگە و قەڵەمڕەوی ئەم ھۆزە بکەین واتا داوێن و بەرزاییە پڕ لە ھەورازو نشێوەکانی زنجیرە شاخەکانی زاگرۆس، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێ کە خەڵکی ئەم ھۆزە بەدرێژایی مێژوو لەگەڵ سەخت و نالەباری سروشتی ناوچەکەداو دەست و پەنچەیان داوەو بەئازایی و خۆراگەرانە وەک ئاسکی کێوی ژیاون وخۆیانلە گەڵ سەختی ناوچەکەدا راھێناوە و بەرگرییان لە خاکی خۆیان کردووە. تاقمێکی دیکە لەو باوەڕەدان کە کەڵھوڕییەکان لە نەژاددا کوردی ئاری رەسەنن، ئەم خەڵکە بە ھۆی روخساری گەش و ھەروەھا خێرایی لە رادەبەدەریان لە رێرۆیشن وتەیکردنی شاخەکان و شێوە سەختەکان شوبھێنراون بەخۆر (خورشید) کە سەرچاوەی سەرنجراکیشانە.
نەریتی ھۆپوێڵ
چەپ|وێنۆک|371x371پیکسڵ|ڕووبەری کارلێککاری ھۆپوێڵ و دەربڕینە ناوخۆییەکانی نەریتی ھۆپوێڵ نەریتی ھۆپوێڵ (بە ئینگلیزی: Hopewell) (کە بە ھەڵە دەگوترێت کوولتووری ھۆپوێڵ) زاراوەیەکە بۆ وەسفکردنی لایەنە ھاوبەشەکانی کوولتووری ڕەسەنی ئەمریکی کە بەدرێژایی ڕووبارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا و ناوەڕاستی ڕۆژئاوا لە ساڵی ٢٠٠ پێش زایین تا ٥٠٠ی زایینی گەشەیان کردووە. نەریتی ھۆپوێڵ یەک کولتوور یان کۆمەڵگە نەبوو، بەڵکو کۆمەڵەیەکی بەرفراوان بوو لە دانیشتوانی جیاواز کە لە ڕێگەی تۆڕێک لە ڕێڕەوی بازرگانی ھاوبەشەوە پەیوەندییان بەیەکەوە ھەبوو کە بە سیستەمی ئاڵوگۆڕی ھۆپوێڵ ناسراوە. لە مەزنترین ئاستدا سیستەمی ئاڵوگۆڕی ھۆپوێڵ لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکاوە تا کەناراوەکانی کەنەدا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی ئۆنتاریۆ درێژبووەوە. لەناو ئەم ناوچەیەدا کۆمەڵگاکان بەشدارییان لە پلەیەکی بەرزی ئاڵوگۆڕکردندا کرد لەگەڵ گەورەترین چالاکیی بەدرێژایی ڕێڕەوی ئاوەکان. سیستەمی ئاڵوگۆڕی ھۆپوێڵ کەرەستەکانی لە سەرانسەری ئەمریکاوە وەرگرتووە. زۆربەی شتومەک و کەرەستە نامۆکان بازرگانییان پێوە دەکرا، و لەلایەن ئەو کەسانەی کە لە ناوچە بازرگانییە سەرەکییەکان و و پیشەسازییەکانی بەرھەمھێنان دەژیان وەرگیراون. پاشان ئەم کەسانە ئەم کەرەستانە دەگۆڕن بۆ بەرھەم و لە ڕێگەی تۆڕەکانی ئاڵوگۆڕی ناوخۆیی و ناوچەییەوە ھەناردەیان دەکەن. ئەو بەرھەمانەی کە لەلایەن سیستەمی ئاڵوگۆڕی ھۆپوێڵەوە دروستکراون، لە دوورترین شوێنەوە بڵاوبووەتەوە و زۆرێک لە ناشتنەکان لە دەرەوەی ڕۆژئاوای ناوەڕاست بینراون.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٣یەمی پ.ز
کەڵھوڕ
ژینەگەو بارودوخی کۆمەڵاێتی ھۆزی کەڵھوڕ
سنوری باکوری ھۆزی کەڵھوڕ، ھۆزەکانی کرند و گۆران و گۆران بان زەردەیە سنوری باشوری، خاکی حکومەتی والی پیشتکۆیە سنوری رۆژئاوای دەوڵەتی عێراقە (خانەقین و مەندەلی) ھەروەھا گەرمیانی ھۆزی سنجاوی کە (مایەشت -ماددەشت) ەو گەرمیانی ھۆزی کرندە. سنوری رۆژەڵاتی کوێستانی ھۆزی زەنگەنەیە و بەشی لە کوێستانی ھۆزی سنجاوی ماھیدەشت وباشوری کرماشانە. خەڵکی ئەم ھۆزەلە راستیدا گەورەترین ھۆزی رۆژاوای وڵاتە. ئەم ھۆزە نیشتەجێی شارەکانی گیەڵان و ھاروناوا و بەشێ لە کڕند و نەفتشار و سۆمار و گاوارە و ئاسماۆه و ئەیوان و مایەشت و دیێ قەڵاشاین لە سەرپێلی زەھاو و نەصرئابادی قەصری شیرین، نیشتەجین، ئەڵبەتە خەڵکی پەراکەندی مەردومی کەڵھوڕ زیاترە لەو دەڤەرانەی کە ناومان بردن، بۆ نموونە: ژمارەیەکی رۆز لە خەڵکی شاری کرماشان کەڵھورن. زۆربەی ھەرە زۆری ھۆزی کەڵھور لەو شوێنانە ژیانیان بە ئاژەڵ بەخێوکردن بەرێوەدەچێ. بۆ دابینکردنی لەوەڕ بۆ ئاژەڵەکانیان لە وەرزەکانی ساڵ ھەمیشە خەریکی کۆچ و شۆین گۆڕینن. ئەم کۆچکردنە بۆتە ھۆکاری بەرپابوونی ناکۆکی و ئاژاوەی نێوان ئەم ھۆزە وھۆزەکانی دیکە. لە دیاریکردنی سنوری گەرمەسێر و سەردەسێری (گەرمیان و کوێستانی) ھۆز، شاخە سەرکەشەکانی (قەلاچە) لە باکوری شاری گیەڵان و دەوروبەری دەشێ بە سنوور دابنرێ، واتە باشوری ئەم شاخە گەرمەسێر و باکوری سەردەسێری ھۆزی کەڵھوڕە «گەرمەسێر و سەردەسێر» ە تاقمێ لەم ھۆزە نێشتەجێن و کۆچەرینین و خەریکی کشت وکاڵن و بە شێوەیەکی کەم ئاژەڵ بەخێوە دەکەن. لە بەرچاوگرتنی شەڕوئاژاوەی ناوچەیی ومەترسی رێگاوبان و ناوچەکە دەستێوەردانی حوکمڕانانی کرماشان و کێشە سروشتیەکان، ئەم خەڵکە کۆڕەو کۆچێان کردووە، لە سەردەسێر وگەرمەسێر لە شوێنی نزیک لە یەکترەوە دادەنیشن. تیرەکانی ھۆز بریتین لە (خاڵدی، شیانی، سیاسیا، کازم خانی تەڵەش، خەمان، کەرگا، کوڵەپا، ھاروناوایی ،مەنسوری، کوڵەجۆ، ئەڵوەندی، شوان، ماێشتی، بڵاغ بەگی، زەینەڵخانی، شاێنی، ھەیوانی، گەیڵانی، زوێری، منشی، گڵینی، شێرگ، دەێرەیی، وەرمزیاری ھتد…) ھەر تیرەیەک لەم تیرانە دەڤەری دیاری خۆی ھەیە و دەڤەرکە بە ناوی خۆیانەوە ناوبانگە. ناوچەکانیان بە رێککەوتن لە نێوان سەرۆک ھۆز وکوێخاکاندا بەش دەکرێ. بەپێی قسەی بە ساڵاچووەکان، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێ کە بە ھۆی دەسەڵاتی فراوانی قەڵمڕەوی ھۆزەکان پەیوەندی بە ھێزودەسەڵاتی سەرۆک ھۆزەکانەوە ھەبووە لەوانە: داودخانی سەرۆک ھۆزی کەڵھوڕ. دەسەڵاتی داودخان گەیشتە ڕادەیەک، بەرپرسانی کرماشان بە بێ ڕەزامەندی ئەو نەیاندەتوانی سەرۆک بۆ ھۆزەکانی دیکە دیاریبکەن یان لایان بدەن.
کورتەی مێژووی ھۆزی کەڵھور
پاش لە ناوچوونی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی، ناوچەکانی رۆژاوای ئێران کەوتە ژێر دەسەڵاتی عەربە موسڵمانەکان ئەگرچی لەو سەردەمەو ھەتا سەرەتای حکومەتی سەفەوییەکان ناوی کەڵھور لە میانە نەبووە، بەڵام مێژوو باسی کوردەکان لە زنجیرە چیاکانی باکوری رۆژاوا و رۆژاوای ئێران، موسڵ، جزیر و دیاربەکر (ئامەد) دەکا. بێگومان ھۆزی کەڵھوڕ لە نێوان کوردانی ئەو سەردەمەدا سەرچاوەی کار وچالاکێکی فراوان بووە لە گۆڕەپانی سیاسەت و بەرگری کردن لە خاکی نیشتمان، بەداخەوە ھیچ بەڵگەیەکی مێژوویی نووسراو بە دەستەوە نیە. ھەر بۆیە کار وچالاکیان روون نیە. ئاماژەی روون و بەڵگەی نووسراو دەربارەی ھۆزی کەڵھوڕ دەگەڕێتەوە سەردەمی سەفەوییەکان بە تایبەتی سەردەمی شاتاماسب، بە ھۆی جیاوازی وناکۆکی دەربارەی سنور وئاینزاوە سەردەمێکە پڕ بووە لە شەڕو شۆڕوبەگژداچوونی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە سەر کێشەو ناکۆکیە سنووری و ئایینیەکان بووە لە توژینەوەکانی دەربارەی کەڵھوڕ دەڵێ: لە سەرەتای حوکمی شاتاماسبی یەکەم(١٥٧٦–١٥٢٤) مێژوونووسان لە قسەکانیاندا دەربارەی فەرمانڕەوایانی کەڵھوڕەوە نووسیویانە: کەڵھوڕە کۆچەریەکان لە نێوان کرماشان و سنوری ئێران نیشتەجێ بوون، لەوانەیە لە سەرتادا دەسەڵاتی ئێران لە نێوانیاندا کەم بووە، لە پاڵ رووداوەکانی ساڵی(١٥٤٤ز) سەرچاوەکان دەڵێن: تاقمێ بۆ سەرکوتکردنی ھۆزی کەڵھوڕ، کە ھەمیشە سەرکێشیان دەکرد، رەوانە کرا. ھۆزی کەڵھوڕ لە سەردەمی سەفویەکان زیاتر لە ناوچەی ماێشت تا مەندەلی سەرقاڵی ژیان بوون و بە گوێرەی سەرچاوەکان ھەمیشە (٥٠٠) کەس جەنگاوەریان بۆ سوپای ئێران کردووە. فەرماندەی ھۆز شوێن وپایەی سەربەخۆی خۆی ھەبووە. یەکێ لە سیاسەتەکانی دەوڵەتی سەفەوییە دیاریکردنی ھۆزەکان، یەکێکیان لە نێوان قزڵباشەکان بۆ سەرۆکاێتی خێل ھەڵدەبژارد، ئەم کارە مایەی ناڕەزایی خەڵکی عەشایەر وھۆزەکان بوو. بەگەیشتنی شاعەباسی گەورە بۆ عەرشی ئێران ئەم سیاسەتەی ھەڵوەشاندەوە، ئیدی ھۆزەکان لە نێوان خۆیاندا سەرۆک ھۆزیان ھەڵدەبژارد.
لەم سەردەمە خێڵی کەڵھوڕ ماڵاواییان لە قوناخێکی پڕ لە ھێز و دەسەڵاتداری خۆیان کرد. بەدلیسی دەربارەی ڕووداوەکانی ساڵی(١٠٠٢ک) باسی میرانی مایێشت و گۆڕانی دەسەڵاتدارییان لە سەردەمی شاعەباس دەنووسی: چونکە لە کاتی نووسینی ئەم نووسخەیە (کە کەمو و کورتی تێدایە) کەس نەبوو زانیاریی ھەبێ لە زاری خەڵکەوە وام بۆ دەرکەوت پێشر قەڵەمڕەوەییەی (مایەشت – ماددەشت، واتە دەشتی مادیەکان – وەرگێر) و تیاوەر بووە. زۆربەی ھەرە زۆری ھۆزی کەڵھوڕ کە سەر بە ئەوان بوون خاوەنی ئاژەڵ و وڵسات بوون. پێش حکومەتەکەی، ناوی شابازو مەنسوور پێکەوە دەنووسران. ساڵی(١٠٠٢ک) مەنسوور، شابازی کوشت و ئاژەڵ و وڵساتی کوردەکانی زەوتکرد. ئەم ناکۆکییە ناوخۆیە تا ڕادەیەک بووە ھۆکاری تێکچوونی شیرازەی ھۆزو ئەڵبەتە میری تاقمێک دەنێرێ بۆ سەرکوتکردنی ئەم ھۆزە و پابەندکردنیان بە ھۆزی زەنگەنەوە. (رھبێرن) دەنووسێ: (ھۆزی کەڵھور لەو سەردەمەدا لە ناوەندی سونقوڕ و کرماشان) لەژێر ڕکیفی قەڵەمڕەوی زەنگەنەدا بوون. بەدلیسی بەم شێوەیە باسی تەقسیماتی کەڵھوڕ دەکا (ھۆزی کەڵھور لە سەردەمی سەفەوییەکان سێ بەشبوون: پڵنگان، دەرتەنگ دەرتەتنگی زەھاو، مایەشت لە رۆژاوای کرماشان).
بە لەناوچوونی دەوڵەتی سەفەوی لەسەر دەستی ئەفغانەکان، ھەراو ئاژاوەو شاگەردانیی باڵی بە سەر ئێراندا کێشا. ئەمەش ھەلێکی لە بار بوو بۆ دەوڵەتی دراوسێی رۆژاوایان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کە ھەمیشە دەیویست قەڵەمڕەویی خۆی بەرین وفراوانر بکات، ئەوە بوو ھەڵیکوتایە سەر رۆژئاوای ئێران و داگیریکرد. ھەر چەندە گەورەی ئەفغان (ئەشرفی ئەفغان) سەرکەوتنی بە سەر تورکەکاندا وەدەسھێنابوو بەڵام لە بەر مەترسی و بەربەرەکانیی ناوخویی وڵات، لە گەڵ ئیمپراتۆریەتەی عوسمانیدا، کە ھاوئاینزا بوون، ئاشت بووەوە ودانی بە دەسەڵات و خەلافەتی عوسمانیدا نا، لەبری ئەوەش سولتانی عوسمانی دانی بە پاشاێتی ئەشرەفخانی ئەفغانیدا نا. دەربارەی ئەو پێکدادانەش سەرچاوەکان ھیچ شتێکیان لەو بابەتەوە نە نووسیووە. بە دەرکەوتن بە ھێز بوونی دەسەڵاتی نادرشا و زنجیرە شکستییەکانی ئەفغان و دوژمنانی ئێران لە باکور و باشورو ڕۆژاوا و رۆژھەڵات، شاتاماسی دووەم بیری لەوە دەکردەوە کە تەخت و تاجی پاشایی مەترسیدارە، بۆیە ویستی بەو شێوەیە خۆی بەرامبەر نادر پیشان بدات، کەوا ئارەزووی ئەوە دەکا ھەر خۆی ببێ بە راوێژکاری جەنگ و لەگەڵ عوسمانیەکاندا رویشت، بەڵام شکستی ھێنا ھەر بۆیە پەیمانێکی لەگەڵیاندا بەست، بە پیێی ئەو پەیمانە دەبوایە پێنج دەڤەری کرماشان ڕادەستی ئەحمەد پاشای والی بەغدادی بکردایە.
ناوچەی کەڵھوڕ لەو پێنج دەڤەرانە بوو کە سەر بە خاکی ئێران بوون، کە نادر لە جەنگی ئەفغان گەڕایەوە ھێشتا رێککەوتنامەکە جێبەجێ نەکرابوو. لە سەردەمی ئەفشارییەكان زۆر بەی فەرماندارانی کرماشان ڕاوێژکاری نادرشا بوون، وەکو حسەین قولیخانی زەنگەنە و مستەفا قولیخانی زەنگەنە، یەکەمیان لە ساڵی (١١٤٨ک)، دووەمیان ساڵی(١١٥٢ک) دا فەمانداری ناوچەکەیان دەکرد. حسەین قولیخان یەکێ لە سەردارە ناودارەکانی نادرشا بووە لە شەڕەکانی نادر دژ بە ئەفغانیەکان و عوسمانیەکان رۆڵێکی کاریگەری ھەبووە.
ژمارەیەکی زۆری سوارەی خێڵەکانی ڕۆژاوا وەکوو زەنگەنە و کەڵھور کۆکردبۆوە، شەعبانی دەڵی: بۆ پشتوانی خوێ. پاش ھەڵبژاردنی نادر بە پاشای ئێران لەدەشتی (مەنمان)، سیاسەتی گواستنەوەو شوێنگۆرینی ھۆزەکانی خستەکارو ئاگاداری سەرکێشی کردنی ھۆزی کەڵھور بووە، ئەڵبەتە بۆ کەمکردنەوی دەسەڵاتی ئەم ھۆزە لە ناوچەی کرماشان ژمارەیەکی زۆر (میش مەستی و تورکمانی دەشتەکی) ھێناو لە قەڵای کرماشان نیشتەجێی کردن.
ئەولسەن گولستانە دەنووسێ: نادرشا (١١٤٨–١١٦٨ک) لە ترسی سەرکێشیکردنی ھۆزی کەڵھوڕ ژمارەیەکی زۆری دەشتەکیەکانی میش مەست و تورکمانی خوراسانی ھێناو لە قەڵای کرماشان نیشتەجێی کردن، کە جەنگاوەری پیادەو سوارەی زەنگەنە و گۆران بوون. ئەمانە لە قەڵاکە نیشتەجێبون و ڕووبەرووی ناڕەزایی (نەجەف قولیخانی) سەرۆک ھۆزی کەڵھور بوونەوە. لەئەنجامدا نادر فەرمانی ھەڵکۆڵینی چاوانی نەجف قولێخانی داو میلیان بە چاویدا کێشا. پاش مەرگی نەجەف قولیخان، نادرشا بە ھەمان دەستور چاوی خانیخانانی کەڵھوڕی ھەڵکۆڵی، عەلی خان شوێنی خانیخانانی کەڵھوڕی گرتەوە و لەگەڵ کوشتنی نادرشا خێلەکانی زەنگەنەو کەڵھوڕ سوودیان لەو ھەرا و ئاژاوەو و ئاڵوزییەی بارودۆخی ناوخۆ وەرگرت و ئاویان کردە ژێر دانشتوانی قەڵاکە و ناچاری راکردن کران. گوایا کەریم خانی زەند فەرمانی ئابڵوقە دانی قەڵاکەی دەرکردبوو و ئەڵبەتە سەرۆک ھۆزەکانی زەنگەنەو کەڵھوڕ بەڵێنی ئەنجامدانی ئەم کارەیان دابوو. لە سەرێنی دەسەڵاتی کەریم خانی زەندا، ھۆزی کەڵھوڕ بە قوناغێکی نۆی دا تێدەپەری و پاش داگیرکردنی تاران و ئەراک و قەزوین، رووی کردۆتە کرماشان لە ھاروناوا کە ئیستا (ئیسام ابادە) و ناوچەی کەڵھور، سەردارانی خێڵ بە پیریەوەچوون و لایەنگیری خۆیان بۆ دەربڕیوە.
کەریم خانی زەند لەو دیدارەدا پێوەندییەکانی لەگەڵ ھۆزی کەڵھوڕدا پتەوترکردوو، قەدەم خێری، کچ یان برازای عەلی خانی کەڵھوری مارە کردوەو ئاھەنگێکی لە لای کانییەکی دەشتی ماێشت سازکرد، ئەم کانیە ھێشتا بە کانی (شاپەسەند) بە ناوبانگە، چونکە ناوی قەدەم خێری ژنی بە شاپەسەند گۆڕی. سەرەڕای ئەم پێوەندیە، تاقمێ سوارەی کەڵھوری لەگەڵ خوێدا بەرەو شیراز بردو وەئەوانە ھەتا کۆتایی دەسەڵاتی زەندییەکان ھەر لەوێ ماونەتەوە، بڕێکیان بەھۆی ژن وژنخوازیەوە بە یەکجاری نێشتەجیێ شیراز بوون. پاش زەندیەکان بنەماڵەی قاجاڕەکان حوکمڕانیی ئێرانیان کردووە فەرماندەیی دەسەڵاتی ھێزی کەڵھوڕ کەوتە ژێر دەستی بنەماڵەی حاجی زادەکانەوە. ئەمانیش شارستانی بوون بۆیە پێتەختی خێڵ لە ھاروناواوە گوێرزایەوە بۆ کرماشان، لەو سەردەمەدا سمایل خانی کەڵھوڕ وکوڕەکەی مەھدی خان گەورەترین فەرمانبەری خێلی کەڵھوڕ بوون. ئاغا ئەحمەد کوڕی محەممەد عەلی بەھبەھانی دەربارەی ڕابردوی خێڵی کەڵھور دەنووسێ: (لە جوملەی سەردارانی پایەبەرزی ھۆز جەنابی پایە بەرز مەھدی خانی کوری خواڵیخوشبوو سمایل خان، گەورەی ھۆزی شکۆداری کەڵھوڕ کە بەبێ سنوور پیاوێکی راستپەرست و دادپەروەرو دەستبڵاو بووەو ھونراوەی شیرین و ناسکی ھەیە وحەزی لە ھاودمێ زانا وپیاو چاکان بووە). لە پێکدادانی نێوان ئێران و عوسمانیەکاندا فتح علی شا، میرزا عەلی شای دەوڵەت شای کوڕی بە فەرمانداری گشتی ناوچە رۆژئاواییەکانی وڵات لە روۆژئاوای ئازەربایجانەوە ھەتا شاری بەسرە دانا. پێکدادانێکی سەخت بوو، ئەڵبەتە ھۆزی کەڵھوڕ بە وریایی و ھۆشمەندییەوە لەو رووداوانەدا ھەڵسوکەوتیان دەکرد، بنەماڵەی حاجیزادە کە سەرۆکایەتی ھۆزی کەڵھوڕیان دەکرد لە ناوچەی (١٥) کیلۆمەتری شاری گیلانی غەرب دلێرانە دژ بە عوسمانیەکان دەجەنگان، ھێشتا ئەو شوێنەی وڵاتەکەمان (تەنگی حاجیان) بەناوی سوارانی کەڵھور، ناو دەبرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کەڵھوڕ پۆل:ھۆزە کوردییەکان
دوورگەکانی ڤیرجینیای بەڕیتانیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
کانادا (فەیلەسووف)
کانادا (ناسراو بە ئولووکا، کاشیپا، کانبهاکشا، کانابهووج) فەیلەسووف و زانایەکی سروشتی سەردەمی کۆنە لە وڵاتی هیندستان، ناوبراو بنیاتدانەری قوتابخانەی ڤایشێشکای فەلسەفەی هیندی بووە و هەروەها هێما و نوێنەری سەرەتا و دەسپێکی فیزیایە لە هیند.
وەک مەزندە دەکرێ کانادا لە مەودای نێوان قەڕنی شەشەم تا دووهەمی پێش زایین ژیاوە و لەسەر ژیانی زانیاری و سەرچاوەی کەم بەردەستن. ناوە سونەتییەکەی کانادا واتای دەبێتە "ئەتۆمخۆر" و بەهۆی پەرەپێدانی بنەماکانی زانستی ئەتۆم لە فیزیا و فەلسەفەدا لە دەقی سانسکریتیدا بە Vaiśeṣika Sūtra ئاماژەی پێدراوە. هەروەها نووسراوەکانی ناوبراو بە سوتراکانی کانادا یان ئافۆڕیزمەکانی کانادا ناوبانگیان هەیە.
ئەو مەکتەبەی کە کانادا دایمەزراندووە، خولقێندران و هەبوونی گەردوون لە ڕێگای دەکارهێنانی تیۆرییەکی ئەتۆمی و لۆژیک و ڕیالیزمەوە شرۆڤە دەکات و یەکێکە لە پێشەنگەکانی ئەنتۆلۆژیای ڕیالیستی سیستەماتیک لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. کانادا لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە هەموو شتێک توانای دابەشبوونی هەیە بەڵام ئەم دابەشبوونە هەمیشەیی نییە و لە شوێنێکدا دەگاتە خاڵی کۆتایی و پێویستە چکۆلەترین بوونەوەرەکان (پارامانۆ) هەبن کە دابەش ناکرێن و هەرمانن و بۆ ئەوەی ماددە و جەستە و پێکهاتە ئاڵۆزەکان ساز بکەن لە پرۆسەیەکدا پێکەوە تێکەڵ دەبن و ئەمەش بنەمای هەموو جۆرە هەبوونێکی ماددییە. کانادا ئەم بۆچوونانەی لەگەڵ چەمکی ئاتمان بە واتای ڕۆح و خود دەکارهێنا تا ئامرازێکی غەیری خودایی بۆ مۆکشا ساز بکات.
ئەگەر لە ڕوانگەی فیزیاوە سەیری بکەین، بیرۆکە و بۆچوونەکانی کانادا هەڵگری دەورێکی کاریگەر و دیارن بۆ چاودێرێکی سەربەخۆ و جودا لەو سیستەمەی کۆڵینەوەی لەسەر دەکرێ. بڕوا و بۆچوونەکانی کانادا کاریگەرییان لەسەر مەکتەبەکانی دیکەی هیندووەکان هەبووە و لە مێژوودا پێوەندییەکی نزیکی لەگەڵ فەلسەفەی هیندووی نیایا هەبووە.
سیستەمی کانادا ئاماژە بۆ شەش تایبەتمەندی دەکات کە ناویان هەیە و ناسراون. کانادا لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ئەم شەش تایبەتمەندییە بۆ وەسفکردنی کۆی ئەو شتەی لە گەردووندا هەیە تەواون و ئەم شتانە تەنانەت چاودێرانیش دەگرێتەوە. ئەو شەش تایبەتمەندییە بریتین لە دراڤیا (ماددە)، گونا (چۆنێتی و کوالێتی)، کارمانا (بزووتن و جووڵە)، سامایا (زەمەن و کات)، ڤیسێسا (تایبەت) و ساماڤایا (میرات). ماددەکان بۆ خۆیان دەبنە شەش دەستە کە هەندێکیان ئەتۆمن، هەندێکیان نائەتۆمن و ئەوی دەمێنێتەوە تێکەڵەیەکە لەو دوو جۆرەکەیتر و هەموویان دەگرێتەوە.
بۆچوونەکانی کانادا بازنەیەکی بەربڵاو دەگرنەوە و نەک تەنیا لەسەر فەلسەفە، بگرە لەسەر لقەکانی دیکەی زانستیش کاریگەرییان هەبووبێت. بۆ نموونە چاراکا کە دەقی پزیشکیی نووسیوە وەک چاراکا سامهیتا ماوەتەوە کاریگەریی کانادای لەسەر بووە.
سەردەمی ژیان
ئەو قەڕنەی کانادای تێدا ژیاوە بە ڕوونی دیار نییە و ئەمەش مشتومڕێکی درێژخایەنی لێکەوتۆتەوە. لە پێداچوونەوەیەک بەسەر خۆیدا، ڕیپێ ساڵی 1961 دەڵێت کە کانادا پێش ساڵی 300ی پێش زایین ژیاوە، بەڵام بەڵگەی بەهێز کە سەلمێنەری تەواو و یەکلاکەرەوە بێت لەسەر ئەم بابەتە هێشتا دەست نەکەوتووە.
سوتراکانی ڤایشێشیکا باس لە کێبەرکێی نێوان مەکتەبی کانادا و مەکتەبە فەلسەفییە هیندییەکانی دیکە وەک سامخیا و میماسا دەکەن بەڵام هیچ ئاماژەیەکیان لەسەر ئایینی بوودا تێدا نییە و هەر ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەیکە لە بابەتە نوێکاندا باس لە سەدەی شەشەمی پێش زایین بکرێت وەک سەردەمی ژیانی کانادا. دەستنووسەکانی سوتراکانی ڤایشێشیکا تا سەردەمی نوێ ماونەتەوە و دۆزینەوەی دەستنووسی دیکە لە ناوچە جیاوازەکانی هیندستان لە لایەن تاکوور لە ساڵی 1957 و جامبوڤیجایاجی لە ساڵی 1961و دواتر لێکۆڵینەوەی ڕەخنەگرانە لەسەریان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە تێکست و وانەکانی کانادا لە مەودایەکی زەمەنی لە نێوان ساڵی 200ی پێش زایین تا سەردەمی نوێتر سیستەماتیک و تەواوتر کراون و ئەگەری ئەوە هەیە کە ئامۆژگارییەکانی زۆر کۆنتر بن. لەنێو چەندین دەقی هیندووییدا کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ قەڕنەکانی یەکەم و دووهەمی زایینی، باسی بیر و باوەڕەکانی کانادا کراوە و بۆ نموونە ئەکرێ ئاماژە بکەینە مەهاڤیباسا و جناناپراستانا کە دەگەڕێنەوە سەر ئیمپەراتۆریەتی کوشان. بۆچوون و باوەڕەکان هەروەها لە دەقە بووداییەکانیشدا کەوتوونەتە بەر باس و ئەمانەش دەگەڕێنەوە بۆ ئاشڤاگۆشا کە ئەمەش هەر هی هەمان سەردەمی ئاماژەپێکراوە.
لە ئەدەبییاتی جەینیزمدا وەک Sad-uluka ئاماژە بە کانادا کراوە کە واتە ئەو "ئولوکایەی کە باسی شەش تایبەتمەندی کردووە." فەلسەفەی ڤایشێشیکای کانادا بە هەمان شێوە دەچێتە سەر ناوی دیکەی وەک Aulukya philosophy" کە لە ناوی دیکەی کانادا واتە ئولوکا وەرگیراوە و واتای دەبێتە کوندەپوو لە شەودا.
کانادا کاریگەریی لەسەر فەلسەفەکانی دیکەی هیندستان هەبووە و لە دەقە جۆراوجۆرەکاندا بە ناوی جیاواز و جۆراوجۆری وەک کاشیاپا، ئولوکا، کاناندا، کانابهووک و هتد ئاماژەی پێکراوە.
بیرۆکە و بۆچوونەکان
بڕوای کانادا لەسەر فیزیا ئاوایە کە هەموو ئەو شتانەی دەناسرێنەوە بنەمایان دەچێتەوە سەر جووڵانەوە و بزووتن. ئەوەیکە دەڵێ بۆ تێگەیشتن و ناسینی گەردوون فیزیا تەوەری سەرەکییە یەک لە بناغە نەگۆڕەکانیەتی و جەختی لەسەر دەکاتەوە. بۆ نموونە دەڵێت پێویستە ئەتۆم خڕ و گۆیی بێت چونکە لە هەموو لاوە پێویستە یەکجۆر بێت. کانادا دەڵێت هەموو ماددەیەک لە چوار جۆرە ئەتۆم ساز بووە کە دوو لەو ئەتۆمانە بارستاییان هەیە و دووی دیکەیان بێ باراستایین.
کانادا پاشان بە ئاراستەکردنی پێناسەی دارما وەک دیاردەیەک کە دەبێتە هۆی پێشکەوتنی ماددی و بەرزترین جۆری خێری تێدایە، کاری خۆی لە چوارچێوەیەکی ئەخلاقیی گەورەتردا ئاراستە دەکات. ئەم سووترا لەگەڵ سووترایەکی دیکە گرێ دەدات و دەڵێت ڤیداکان بۆیە ڕێز و حورمەتیان هەیە چونکە دارما فێر دەکەن و ئەو شتەی کە لە ڤیداکاندایە خودی دارما نییە.
کانادا و زانایانی سەرەتایی مەکتەبی ڤایشێشیکا تەرکیزیان خستبووە سەر ڕەوتی گوورانی جیهان لە ڕێگای یاساوە. ئەڵبەت ئەم ڕاستییە بۆ سەردەمی کانادا شتێکی نائاسایی نەبووە و بەشێکی زۆری وەشانە سەرەتاییەکانی فەلسەفەی هیندوو وەک سامخیا، نیایا، میمامسا و یان لقە ناسەرەکییەکانی وەک یۆگا و ڤێدانتا و هەروەها مەکتەبە ناڤیداییەکانی وەک جەینیزم و بووداییزم بە هەمان شێوە بڕوایان بە خوداپەرستی نەبووە. کانادا دەکەوێتە ڕیزی ئەو زانا هیندووانەی کە لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە مرۆڤ توانا و دەفرایەتی تێگەیشتنی گەردوون و گەیشتن بە مۆکشای هەیە بەبێ ئەوەیکە پێویستی بە خودا هەبێت، نیچەیش بە کورتی ئاماژەیەکی بە باوەڕێکی کۆنی هیندووە کۆنەکان کردووە کە دەڵێت: "بە یارمەتی پارێزکاری و ناسینی ڤیدا، هەموو شتێک ڕێپێدراوە."
لەو دەقەدا بەم چەشنە نووسراوە:
ڕاستەقینەکان نۆ بەشیان هەیە: چوار بەشی ئەتۆم (زەوی، ئاو، ڕووناکی و هەوا)، ئاسمان (ئەکاشا)، کات (کالا)، ئاراستە (دیشا)، هەرمانبوونی ڕۆحەکان (ئاتمان)، مێشک و هزر (ماناس)
هەموو شتێک خولقێندراو لە ئەتۆمەکان (پارامانۆ) ساز کراوە کە پێکەوە دەلکێن و مۆلکوولەکان پێک دێنن (ئانو). ئەتۆمەکان هەرمان و نەمرن و تێکەڵبوونی ئەتۆمەکان پێکەوە جیهانی ماددی ساز دەکات.
شەش دەستەی ئەزموون (پادارتا) بوونیان هەیە: ماددە، کوالێتی و چۆنیەتی، چالاکی، گشتاندن، تایبەتبوون و زات.
قیزل کەندی خوارێ
قیزل کەندی خوارێ  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری سێڵاوتان، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
قیزل کەندی خوارێ  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کاترین یاکۆبسدۆتیر
کاترین یاکۆبسدۆتیر (Katrín Jakobsdóttir؛ لە دایکبووی ١ی شووباتی ١٩٧٦) کەسایەتی سیاسەتوانی ئایسلەندییە، ئەو لەوەتەی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ بووەتە ٢٨ەمین سەرۆک وەزیرانی ئایسلەند. ئەو لەوەتەی ٢٠١٧ ئەندام پەرلەمانە وەک نوێنەری شاری ڕێکیاڤیک. ئەو لەوەتەی ٢٤ی شووباتی ٢٠١٣ بووەتە سەرۆکی بزووتننەوەی سەوزی چەپ. کاترین لە ماوەی ٢ی شووباتی ٢٠٠٩ تاوەکوو ٢٣ی ئایاری ٢٠١٣ بوو بە وەزیری پەروەردە، زانست و کەلتووری ئایسلەند. کاترین لە ڕۆژی ١٩ی شووباتی ٢٠٢٠، بووە سەرۆکی ئەنجومەنی ژنە سەرکردەکانی جیهان، ئەنجومەنێکە بۆ کۆکردنەوە ئەو ژنانەی کە سەرۆک وەزیران و سەرۆکی وڵاتانی جیهان بوون.
خوێندن
کاترین یاکۆبسدۆتیر لە زانکۆی ئایسلەند، لە ساڵی ١٩٩٩ بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لە زمانی ئایسلەندی (سەرەک) و فەڕەنسی (لاوەکی) بەدەستهێنا. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٤، لە هەمان زانکۆ ماستەری لە وێژەی ئایسلەندی وەرگرت. کاترین لە ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٧ لە چەند زانکۆیەک بووەتە مامۆستای زانکۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
کریستیان دی دوڤی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
ئیسلام ئاوا
ئیسلام ئاوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی زەنگەبار، ناوچەی ناوەندی شارستانی پۆلدەشت، شارستانی پۆلدەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
ئیسلام ئاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مەلاکەندی و لە باشوور لەگەڵ گوندی کەریم ئاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قیقاج لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پیلەسوار.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆلدەشت پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بەشی ڕاستەقینە
left|thumb|نواندنی ژمارەیەکی ئاوێتە لەسەر [[ڕووتەختی ئاوێتە، بەشی ڕاستەقینەی z = x+iy یەکسانە بە x.]]
لە بیرکاریدا، بەشی ڕاستەقینە ، بۆ ژمارەیەکی ئاوێتە، بریتییە لە ئەندامی یەکەم لەو جووتەڕێکخراوەی ژمارە ئاوێتەکە دیاری دەکات. بۆ نموونە، لە ژمارەی ئاوێتەی z = (x, y) یان بە دەستەواژەیەکی تر z = x+iy (کە لێرەدا x و y ژمارەی ڕاستەقینەن)، بەشی ڕاستەقینەی z یەکسانە بە x. و بەشی خەیاڵی، بریتییە لە ئەندامی دووھەمی ئەو جووتەڕێکخراوەی ژمارە ئاوێتەکە پێناسە دەکات. لە ژمارەی ئاوێتەی z = (x, y)دا بەشی خەیاڵی یەکسانە بە y.
بەشی ڕاستەقینەی ژمارەی ئاوێتەی z بە {Re{z و بەشی خەیاڵی بە {Im{z ھێما دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە ئاوێتەکان
ئۆلێسکی رێزنیکۆڤ
ئۆلێسکی یوریۆڤیچ ڕێزنیکۆڤ (بە ئوکرانی: Олексій Юрійович Резніков ; بە ئینگلیزی: Oleksii Reznikov، لە دایکبووی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٦٦) پارێزەر و سیاسەتوانی ئوکراینییە. کە لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ەوە وەک وەزیری بەرگری ئوکراینا دەستبەکار بووە. پێش ئەوەی ببێتە وەزیری بەرگری لە چەن پۆستێکی دیکەی سیاسی کاری کردووە.
یویچیرۆ ھایاشی
یویچیرۆ ھایاشی (بە ژاپۆنی: 林祐一郎، ھێپبوورن: Hayashi Yūichirō) دەرھێنەرێکی وێنەی جووڵاوی ژاپۆنییە. دوای ئەوەی لەسەر داوای ھاوڕێیەکی پەیوەندی بە خوێندنگایەکی وێنەی جووڵاو کردووە، ھایاشی لە ساڵی ٢٠٠١ دەستی بە کارکردن کرد لە پیشەسازی وێنەی جووڵاودا لەگەڵ ئینویاشا و دواتر یەکەم ڕۆڵی خۆی وەک دەرھێنەرێک لە ساڵی ٢٠١٢ بەدەستھێنا، ھەندێک لەو زنجیرانەی کە بەرھەمیان ھێناوە بریتین لە گارۆ: وێنەی جووڵاو، کاکێگورووی، دۆرۆھێدۆرۆ، ھێرش بۆ سەر زەبەلاحەکان: وەرزی کۆتایی.
سەرچاوەکان
پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمێ پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ژاپۆنی پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی ژاپۆنی پۆل:زیندووان
مووشەکی بالیستیکی
وێنۆک|250px|ڕوونکردنەوەی هێرشی مووشەکی جۆری بالیستیکی
مووشەکی بالیستیکی جۆرە مووشەکێکی کە بەکاردەھێندرێت بۆ مەرامی جەنگی لە ناوچەیەک یاخوود وڵاتێکەوە بۆ ناوچە و وڵاتێکی تر.
مووشەکەکانی بالیستیکی ڕۆڵێکی بەرچاو و گرنگیان لە یەکلاکردنەوەی جەنگ ھەیە، ئەویش بەھۆی ھێز و توانای وێرانکردنی ناوچەیەکی گەورە لە جەنگدا.
ژێدەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:مووشەکە بالیستیکییەکان پۆل:داهێنانە چینییەکان
مێرگی ئۆسکار
وێنۆک مێرگی ئۆسکار زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی فەرەنسی-کۆریای باشوورە، لە ٧٨ ئەڵقەی حەوت خولەکی پێکھاتووە. لەلایەن تیم تۆ و توبا ئینتەرتەیمێنت بەرھەمھێندراوە، بە بەشداری لەگەڵ ″کێک ئینتەرتیمێنت″. لە سەرەتادا زنجیرەکە ناوی ″Oohhh Asis″ بوو، کە ئەڵقەیەکی ٧ خولەک و نیوە ئەڵقەیەکی دیکەش پێکھاتوو. لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٠٨ بۆ ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩ لەسەر TF1 پەخش دەکرا. «مێرگی ئۆسکار» بۆ یەکەمجار بەشێوەیەکی نوێ لە ساڵی ٢٠١٠ لە کەناڵی (MIPTV Media Market) پەخش کرا. دواتر زنجیرەکە لەسەر (کەناڵ +) لە ئەیلوولی ٢٠١٠ نیشاندرا، لە ھاوینی ٢٠١١ لەسەر TF1 پەخشکرا، ھەروەھا لە تەممووزی ٢٠١١ بە شێوەیەکی 3D بڵاوکرایەوە. دواتر لەسەر کەناڵی «گوڵی» لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٩ دەستی کرد بە پەخشکردن.
کورتکراو
ئۆسکار مارمێلکەیەکە لە بیابانێکی دیارینەکراو دەژێت، بیابانەکە چەند تایبەتمەندییەکی ڕاستەقینەی تێدایە، وەک بیابانی ″سەحارا″، بیابانی کالاھاری، بیابانی باکووری ئەمریکی. ڕێگایەکی قیری گشتی لە بیابانەکەدا ھەیە، تەنھا بۆ ئەوە بەکارھاتووە، کە ھەندێک جار لۆرییەک بەوێدا تێپەر دەبێت، ئۆسکار بەشێوەیەکی گشتی بەدوای خۆراک یان ئاو دەگەرێت، ھەروەھا گۆمێکی ئاو لە بیابانەکەدا ھەیە، بەڵام چەند تیمساحێکی جینگز و شەرانی چاودێری دەکەن و لەوێ دەژێن. ھەروەھا ئۆسکار زۆر حەز بە ھێلکەی مریشک یان باڵندە دەکات، زۆربەی جار ھێلکەکان دەدزێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئۆسکار بۆ مریشکەکان خواردنێکی خۆشە، ھەندێک جار شلە لە بوتڵ یان لە شوێنی تر دەدۆزێتەوە، بەڵام زۆربەی جار لەبەر ئەو خواردنەوەیە نائومێد دەبێت، ھەندێک جار ئۆسکار لە کەڵەکەی زبڵ شت دەدۆزێتەوە. (پۆپی) ڕێوی، (ھاچی) کەمتیار، (بەک) ھەڵۆ، ئەمانەش لەناو بیابانەکە دەژێن، بەزۆری وەک ھاوڕێی یەک بەیەکەوەن، لە شوێنێکی چۆڵ کە پاسێکی تێکشاوی لێیە، زۆربەی جار بەعارەبانەیەک ڕاو دەکەن، ھارچی پاڵ دەنێت، بەک ئاراستە دەکات، پۆپی فەرمان دەکات. بۆنمونە ئۆسکار، ھەر سێکیان بەدوای خۆراک و ئاو دەگەڕێن، ھەندێک جار ئۆسکار بەکاردەھێنن، وەفێڵی لێدەکەن، زۆرجار ئۆسکار و ئەو سیانە دەبێتە شەریان لەسەر ئاو یان خۆراک.
دوورگەکانی ڤیرجینیای بەڕیتانیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
دوورگەکانی ڤیرجینیای بەڕیتانیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
وڵاتانی دواکەوتوو
250px|وێنۆک|ئەو وڵاتانەی دواکەوتوون لە ھەموو ڕووێکەوە وڵاتانی دواکەوتوو ، پێناسەیەکی ترە بۆ ئەو وڵاتانەی کە لە پەرەسەندن دواکەوتن. نیشانەکانی ئەم جۆرە وڵاتانە بریتییە لە:
سەرچاوەکان
پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی پۆل:قەرز پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:گەشەپێدانی ئابووری پۆل:گەشەپێدانی ناونەتەوەیی
کیرک دیمیکۆ
کیرک دیمیکۆ (؛ لەدایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٦٩) سیناریۆنووس و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە. دیمیکۆ بە نووسین و دەرھێنانی ھەردوو ئەنیمەیشنی «بۆشایییەکانی چیپس، دە کروودز» ناسراوە. لە ویکۆف، نیوجێرسی گەورە بووە و دانیشتووی پێشووی فرانکلین لەیکسە، دیمیکۆ لە قوتابخانەی ئامادەیی «ڕامپۆ» خوێندوویەتی.
زانکۆی ھێلسنکی
220x440px|وێنۆک|لۆگۆی زانکۆی ھێلسنکی زانکۆی ھێلسنکی ( فینلاندی : Helsingin yliopisto ، سویدی : Helsingfors universitet ، لاتینی : Universitatis Helsingiensis ) گەورەترین زانکۆیە لە فینلاند، دەکەوێتە پایتەختی ھێلسنکی لە ساڵی ١٨٢٩ەوە، بەڵام دامەزرا لە شاری تورکو لە ساڵی ١٦٤٠ لەژێر دەستی ناوی ئەکادیمیای شاھانەی تورکو کە بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی سوێد لەو سەردەمەدا. ئەم زانکۆیە کۆنترین و گەورەترین زانکۆیە لە فینلاند، و لە ئێستادا ژمارەی ئەندامەکانی نزیکەی ٣٨ ھەزار خوێندکاری ھەیە کە لە ئێستادا لە پرۆگرامەکانی خوێندندا ناویان تۆمارکردووە لە سەرانسەری ١١ زانکۆ و ١١ پەیمانگای توێژینەوە، لە کە نزیکەی ٥٥٠٠ کەسیان خوێندکاری دەرچوون.
لە ١ی ئابی ٢٠٠٥ەوە، زانکۆکە بووەتە بەرنامەیەکی ئەورووپی کە بنچینەی بۆلۆنی ھەیە و بڕوانامەی بەکالۆریۆس، ماستەر و دکتۆرا پێشکەش دەکات.
زۆرجار وەرگرتنەکانی زانکۆ بە تاقیکردنەوەی وەرگرتن لە دۆخی بەکالۆریۆسدا یەکلایی دەکرێتەوە، لە دۆخی ماستەر و پۆست گریجوەییشدا بە ئەنجامی بڕوانامەکانی پێشوو بڕیار دەدرێت. زانکۆکە بە تایبەتی لە وەرگرتنەکانیدا ھەڵبژاردەی ھەیە (ساڵانە ١٥٪ی داواکاران وەرگیراون).
شێخ تەیموور
شێخ تەیموور گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری باشقەڵا، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
شێخ تەیموور ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە و شیعە)پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
کیرک دیمیکۆ
ڕۆژنامەوانی
دوای ئەوەی ساڵی ١٩٩١ لە زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا تەواو دەبێت، کە لە بواری ئابووری و زانستی سیاسیدا کاری تێدا کردووە، سێ ساڵی لە ئیتالیا بەسەربرد، لەوێ کاری ڕۆژنامەنووسی کردووە، لەوێ چاوپێکەوتنی لەگەڵ ئەندامانی پیشەسازی فیلمی ئیتالی کردووە بۆ گۆڤارێکی بازرگانی فیلمی ئیتاڵی. دوای گەڕانەوەی بۆ ئەمریکا، کاری بۆ ئاژانسی ولیام مۆریس لەشاری نیویۆرک کردووە، بەر لەوەی بگوێزێتەوە بۆ ئۆفیسی لۆس ئەنجلۆسی کۆمپانیاکە لەجوڵەیەکیدا کە لەلایەن بریکاری بەھرە لی ستاڵمان ڕێکخرابوو.
سیناریۆنووسین و دەرھێنان
یەکەم فرۆشتنی دیمیکۆ بە «ڕۆژێک لە تشرینی دووەم» کە بە کۆمپانیای وارنەر برۆسی فرۆشتووە، دواتر لە نوسینی و پێکەوە بەرھەم ھێنانی «ھێڵی پێشبڕکێ» لەلایەن «فرێدریک دی چو جۆن کلیزی» و دیمیکۆ بە سە ڕ بنەماڵەی منداڵانی «کلاسیک تویتس» ئەم فیلمەیان نووسی. ھەروەھا نووسینی «لەتکردنی ئەم» کە لەلایەن ھونەرمەندانی یەکگرتووەوە ئامادە کرابوو. پاشان وەک نووسەرێک کاری کرد. کاری نووسینیHere Comes Peter Cottontail: The Movie و دواتر Casper's Scare School کاری کرد، لە ساڵی ٢٠٠٨ فیلمی «بۆشایییەکانی چیپسی» نووسی و ئاراستەی «جۆن ئێچ ویلیامس» و کۆمپانیای «ئەنیمەیشنی ڤانگواردی» کرد، فیلمەکە ئیلھامی یەکەم مەیموونی شامپانزی بوو، بۆ چوونە بۆشایی ئاسمانەوە. ھەروەھا لە کاتی کارکردن لە وارنەر برۆس، ئەو لەگەڵ دو چۆو سیناریۆیەکشیان بۆ فیلمی «زیندووی ئەمۆنیایشن» نووسی، لەسەر بنەمای کەسایەتی ھانا باربێرا، کە بە ئەلکۆن ئینتەرتێمێنتی فرۆشتبوو. ھەروەھا چەندین بەرھەمی بۆ دیزنی و وارنەر برۆس و دریم و وۆڕکسی کردووە، لە تەلەفزیۆندا دەرھێنەر و جێبەجێکاری فیلمی HALO دۆکیومێنتاری Freefall Warriors بوو. ساڵی ٢٠١٣ دیمیکۆ بە ھاوکاری دریم وۆرکس ئەنیمەیشنی دە کروودزی لەگەڵ ھاودەرھێناکەی نووسی. دیمیکۆ لە ساڵی ٢٠٠٥ دەستی کرد بە نووسینی فیلمەکە لەگەڵ جۆن کلیس. دە کروودز زیاتر لە ٥٨٢ میلیۆن دۆلاری لە ئاستی جیھاندا لە ئۆفیسی بۆکس کۆکردەوە، و بۆ خەڵاتی ئەکادیمیایی باشترین فیلمی ئەنیمەیشن کاندید کرا. دیمیکۆ و ساندەرسی ھاوکاری دواتر بۆ ماوەی سێ ساڵ و نیو کاریان لەسەر پاشکۆی «دە کروودز» کرد، پێش ئەوەی لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠١٦ ھەڵوەشێندرێنەوە، تا ساڵێک دواتر زیندوو کرایەوە. لە مانگی ١٢ی ساڵی ٢٠١٦، ھەواڵی ئەوە بڵاوکرابووەوە کە دیمیکۆ لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ئەنیمەیشنی ڤیڤۆی ئاراستەی سۆنی پیکچەرز کردووە، کە گرووپی لین مانوێل میراندا گۆرانی نوێ بۆ ئەم تایبەتمەندییە مۆسیقییە ئەنیمەیشنانە دەنووسێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:زیندووان پۆل:دەرهێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
ڕاستەوخۆ بۆ ڤیدیۆ
وێنۆک|فیلمی [[دی ڤی دی]] فیلمێک کە ڕاستەوخۆ دابەشکراوە بۆ ڤیدیۆ (و پێشی دەوترێت: DVD iTunes، VHS، digital و ھی دیکە) زاراوەیەکە بۆ وەسفکردنی فیلمێک کە بۆ خەڵک بڵاودەکرێتەوە لەسەر شریتی ڤیدیۆیی ماڵەوە (لە مێژوودا لەلایەن ڤی ئێچ ئێس بڵاوکراوەتەوە) بەبێ ئەوەی لە سینەماکاندا بڵاوبکرێتەوە یان پەخش بکرێت لەسەر تەلەڤیزیۆن. ھەروەھا ھەندێک جار ئەم زاراوەیە وەک سووکایەتیکردن بە فیلم یان بەدواداچوونی فیلمی کوالێتی نزم یان چاوەڕوان نەکراوە سەرکەوتنێکی دارایی ھەبێت بەکاردەھێنرێت. ئەو فیلمانەی کە دەکرێن بە ڤیدیۆ دەتوانن ببنە پەتێک بۆ ڕزگاربوون بەلای بەرھەمھێنەرانی فیلمی سەربەخۆ و کۆمپانیای بچووک.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ پۆل:زاراوەکانی فیلم و ڤیدیۆ پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
میرەدێ، بازیان
میرەدێ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆماری کۆنگۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
کۆماری کۆنگۆ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ بوو کە لە ٢٦ی ئاب تا ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە میونشن لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
بەشی خەیاڵی
لە زانستی بیرکاریدا، بەشی خەیاڵی ، بۆ ژمارەیەکی ئاوێتە، بریتییە لە ئەندامی دووھەم لەو جووتەڕێکخراوەی ژمارە ئاوێتەکە دیاری دەکات. بۆ نموونە، لە ژمارەی ئاوێتەی z = (x, y) یان بە دەستەواژەیەکی تر z = x+iy (کە لێرەدا x و y ژمارەی ڕاستەقینەن)، بەشی خەیاڵی ژمارەی z یەکسانە بە y و بەشی ڕاستەقینە، بریتییە لە ئەندامی یەکەمی جووتەڕێکخراوەکە. لە ژمارەی ئاوێتەی z = (x, y)دا بەشی ڕاستەقینە یەکسانە بە x.
بەشی خەیاڵی ژمارەی ئاوێتەی z بە {Im{z و بەشی ڕاستەقینە بە {Re{z ھێما دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە ئاوێتەکان
جۆرج ئێمیل پالاد
جۆرج ئێمیل پالاد (بە ئینگلیزی :George Emil Palade؛ لە دایکبووی ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٢ – مردووی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨) زانا و توێژەرێکی بە ڕەگەز ڕۆمانی بوو بەڵام خاوەن ناسنامەی ئەمریکا بوو. ساڵی ١٩٧٤ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا، بەھۆی دۆزینەوەی پەیوەندی پێکھاتە و ڕێکخستنی کاری خانە بە ھاوبەشی لەگەڵ ئەلبەرت کلاودی و کریستیان دی دوڤی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:ژینناسانی ئەمریکی پۆل:زانایانی ئەمریکی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
شەڕی نێوخۆی ئیتاڵیا
شەڕی نێوخۆی ئیتاڵیا شەڕی ناوخۆیی بوو لە ئیتالیا لەلایەن سوپای ھاوشەڕانی ئیتالی و بەرخۆدانی ئیتالیا (لەگەڵ ھاوپەیمانەکانی جەنگی جیھانی دووەم) لە دژی فاشیستە ئیتالییەکان و کۆماری کۆمەڵایەتی ئیتالی (و دەسەڵاتەکانی تەوەرە) لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٤٣ (ڕێکەوتی چەکبڕکێی کاسیبلێ) تا ٢ی ئایاری ١٩٤٥ (ڕێکەوتی ڕادەستکردنی ھێزەکانی ئەڵمانیا لە ئیتالیا)،  لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، پاش ئەوەی مۆسۆلینی لە ٢٥ی تەممووزی ١٩٤٣ لەلایەن ڤیکتۆر ئیمانوێلی سێیەمەوە لابرا و دەستگیرکرا، ئیتالیا لە ٨ی ئەیلوولی ١٩٤٣دا ئارمیستیکی کاسابلێ-ی واژۆکرد، بەو شەڕەی لەگەڵ ھاوپەیمانییەکان کۆتایی بە شەڕەکەی ھێناوە لەگەڵ ئەوەشدا ھێزەکانی ئەڵمانیا بە ماوەیەکی کەم سەرکەوتنیان بەدەستھێنا لە کۆنترۆڵکردنی باکوور و ناوەڕاستی ئیتالیا، کۆماری کۆمەڵایەتی ئیتالیا (RSI)یان دروست کرد، لەگەڵ ئەوەی مۆسۆلینی پاش ئەوەی ڕزگاری بوو وەک سەرکردە دامەزرا، لەلایەن پەڕەشووتەوانی ئەڵمانییەوە ئەڵمانییەکان کە زۆر جار لەلایەن فاشیستەکان یارمەتیان دەدرێت، چەندین کردەوەی دڕندەیان لە دژی خەڵکی سیڤیل و سوپای ئیتالیا ئەنجام داوە لە ئەنجامدا سوپای ھاوشەڕانی ئیتالی بۆ شەڕکردن لە دژی RSI و ھاوپەیمانی ئەڵمانییەکان دروستکرا، لەکاتێکدا کە سەربازەکانی دیکەی ئیتاڵیا، کە دڵسۆزی موسۆلینی بوون، لە پاڵ ئەڵمانییەکان لە سوپای کۆماری نەتەوەییدا بەردەوام بوون لە شەڕ سەرەڕای ئەوەش، بزووتنەوەی بەرخۆدانی گەورەی ئیتالیا لە دژی ھێزە فاشیستەکانی ئەڵمانیا و ئیتالیا، شەڕی گەریلایی دەستپێکرد.
تووەڕەش
تووەڕەش گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خدران، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تووەڕەش لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی عالیقەی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی چناران و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بنگردان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئەحمەدئاوا، خدران.
ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ
ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ یان ڕۆژی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ لە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨، ڕۆژی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ ڕاگەیەندرا. ھەموو ساڵێک لەم ڕۆژەدا ئەم یادە لە زۆربەی وڵاتانی جیھان دەکرێتەوە.
مرۆڤەکان بە ھەموو ڕەنگ و ڕەگەز، ئایین، ھزری سیاسی، زمان، سامان، ڕەچەڵەک، نەتەوە، کۆمەڵایەتی بەبێ جیاوازی لەدایکبوون، ھەموو یەکسانن و دەبێت بەبێ جیاکاری لە یاسا و مافەکانی دەوڵەتدا بەشدار بن. جاڕنامەی جیھانیی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ زۆرترین زمان وەرگێڕدراوە، کە زیاترە لە ٥٠٠ زمان.
جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ خۆی لە سی ماددە دەبینێتەوە، مافەکانی مرۆڤی لە ڕووی سیاسی و شارستانی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەوە ڕێک خستوون. مافی پەنابەری بۆ ھەموو ئەو مرۆڤانە لەبەرچاوگرتووە، کە لە وڵاتی خۆیان ئازار یان ئەشکەنجە دەدرێن.
بەشێکی دیکەی جاڕنامەکەدا تەرخانکراوە بۆ بابەتی یەکسانیی ژن و پیاو، کە پێویستە ھاوسەرگیری بە ڕەزامەندی ژن و پیاو بکرێت.
ھەموو مرۆڤێک بە دوور لە ڕەنگی پێست و ڕەگەز و زمان، ئایین و بیروڕای سیاسی یان دۆخی دارایی و نەتەوەیی، پێویستە سوودمەند بن لەو ئازادییانەی کە لە جاڕنامەکە باس کراون.
ئاماری نەتەوە یەکگرتوەکان دەڵێت، تەواوی بەندەکانی جاڕنامەکە پێشێل کراون، ئازادیی مرۆڤەکان بێ لەبەرچاوگرتنی جیاوازییەکان تەنانەت لە وڵاتانی ئەورووپایش لەبەرچاو ناگیرێت. یەکسانیی ژن و پیاو نەک تەنیا لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەڵکو لە زۆربەی وڵاتانی جیھان پێشێل دەکرێن.
بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ٧٠٠ ملیۆن ژن لە جیھان بەزۆرەملێ ھاوسەرگیرییان کردووە، ھەروەھا ٢٠٠ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھان ئەگەری کارکردنیان نییە، ٧٧٥ ملیۆن کەس لە جیھان ناتوانن بخوێنن و بێبەشبوون لە مافی پەروەردە بینین بەخۆڕایی.
سوپای ڕاشدین
سوپای ڕاشدین ناوەکی ھێزە چەکدارەکانی خەلافەتی ڕاشدین بوو لە کاتی فەتحەکانی سەرەتای موسڵمانان لە سەدەی حەوتەمدا. دەوترێت سوپا ئاستێکی بەرزی کۆنترۆل و لێھاتوویی ستراتیژی و ڕێکخستنی پاراستووە و لە ھەڵمەتە جیاوازەکانیاندا سەرکەوتنی یەک لە دوای یەکیان پێبەخشیوە.
ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ
مێژوو
لە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٨ دا، ڕۆژی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ ڕاگەیەندرا، ئەمەش بەھۆی ڕاگەیاندنی جاڕنامەی جیھانیی بۆ مافەکانی مرۆڤەوە بوو. کە زۆربەی وڵاتان پەسەندیان کرد.
ئەفریقا
لە باشووری ئەفریقا، ڕۆژی ٢١ی ئازاری ھەموو ساڵێک دانراوە بە ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ و تێیدا یاد دەکرێتەوە. ئەمەش بەھۆی زیندوو ڕاگرتنی ڕۆژی کوشتاری شارپەڤیڵ کە لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٦٠ دا ڕوویدا. ئەو کوشتارە بەھۆی ناڕەزایی دەربڕینی خۆپیشاندەرانەوە دروست بوو، دژی حکوومەتی ڕەگەزپەرستی ئەو سەردەمە لە باشووری ئەفریقا.
سەرچاوەکان
پۆل:مافەکانی مرۆڤ پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
وڵاتانی کەمتر پێشکەوتوو
وڵاتانی کەمتر پێشکەوتوو ، ئەم زاراوە بۆ وڵاتانی ھەژار و دەست کورتی جیھانی سێھەم (ئەفریقا، ئاسیا، ئەمریکای لاتین) بەکار دەبرێت. ھەندێ لە زانایان، ھەوڵیان داوە وڵاتانی ھەژار بە وڵاتانی جیھانی چوارەم پیناسە بکەن. بۆ ھەڵاوردنی وڵاتێکی دواکەوتوو لە بواریی پەرەسەندوویی دا سەیری پێوانگەلێکی ئابووری وەک بەرزبوونەوەی داھاتی سەرانە و وەبەرھێنانی ئاڕاستەوخۆ دەکەن. ئەم وڵاتانە چاویان لە یارمەتی وڵاتانی دیکەیە وە لە بازرگانی جیھانیدا دەورێکی زۆر بچووک دەبینن.
سەرچاوەکان
پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی پۆل:ڕامیاری
میرنشینی پنیانشی
میرنشینی پنیانشی (هەروەها وەک کوڕانی شاهکولویش ئاماژەی پێدەکرێ) دەسەڵاتێکی کوردی بووە کە ساڵی 1548 لە ناوچەکانی سەڵماس و سۆمای دامەزراوە.
مێژوو
سەرەتاکانی قەڕنی 15ی زایینی، یەک لە ئەندامانی بنەماڵەی بلەجان کە سەر بە عەشیرەتی کوردی پنیانشی بووە حکومەت و دەسەڵاتی پنیانشی دامەزراندووە. یەکەمین سەرۆکی ناسراوی ئەم بنەماڵەیە شاهکولو بووە. هەر بەم بۆنەشە هەم عوسمانییەکان و هەمیش ئێرانییەکان ناوی کوڕانی شاهکولویان بۆ ئاماژەدان بەو میرنشینە دەکار هێناوە. لەگەڵ دابەشبوونی ئەمارەتی حەکاری لە ساڵی 1548دا، میرنشینی پنیانشی دامەزراوە و سەڵماسی وەک پایتەختی خۆی دەستنیشان کردووە. ساڵی 1555 و دوابەدوای واژۆکرانی پەیمانی ئاماسیە، ئاشتی کەوتۆتە نێوان ئیمپەراتۆریەتی عوسمانی و دەسەڵاتی سەفەوییەکان. بەڵام هەر لەو سەروبەینە بێدەنگ و ئارامەدا کۆمەڵێک کێشە و ناکۆکی لەنێوان ئەمارەتی حەکاری، میرنشینی مەحموودی و میرنشینی کوڕانی شاهکولو لە ئارادا بووە. ناکۆکی گرنگ و سەرەکی لەو میانەیەدا گەڕاوەتەوە نێوان کوڕانی شاهکولو و ئەمیر زەینەڵ بەگی هەکاری. لە میانەی ئەو ناکۆکییانەدا ئەمیر زەینەڵ بەگ لە باری سیاسی و چەکدارییەوە و لە دژی کوڕانی شاهکولو، پاڵپشتی ئیمپەراتۆریەتی عوسمانی کردووە. کوڕانی شاهکولو کە بەردەوام شەڕی ئەمارەتی هەکارییان کردووە، سەرەتاکانی قەڕنی شازدەیەم ناوچەی "هۆی"یان خستۆتە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. ساڵی 1605 شاهکولو کۆجی بەگ لە میانەی شەڕ لەگەڵ ئێراندا کوژراوە. بازنەی میرنشینەکە دابەش کرابووە سەر ناوچەکانی سەڵماس و سۆمای. سوڵتان موراد ی چوارەمی عوسمانی ساڵی 1635 ئیرەوانی گەمارۆ دا. لە میانەی گەمارۆدرانی ئیرەواندا، سوپای سەفەوییەکان لە شەڕێکدا لەگەڵ کوڕانی شاهکولو کە لە نزیکی سەڵماس تووشیان هاتبوون، شکستێکی قورسی هێنا. ئەم میرنشینە ساڵی 1823 و ئەو کاتەی ئێران سەڵماسی داگیر کرد کۆتایی پێهات.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"> پۆل:باکووری کوردستان پۆل:میرنشینە کوردییەکان پۆل:مێژووی کوردستان
زنجیرەی لێکنزیکبوو
لە بیرکاریدا بە زنجیرەیەک دەوترێت لێکنزیکبوو ئەگەر پاشیەکیی سەرجەمە بەشەکانی  بە زیادبوونی بەھای n لە ژمارەیەکی دیاریکراو نزیک ببێتەوە. بە دەستەواژەیەکی تر، زنجیرەیەک لێکنزیکبوو دەبێت ئەگەر بۆ ھەر ژمارەیکی ئەرێنی دڵخواز وەکوو ، ژمارەی N بوونی ھەبێت بەشێوەیەک کە بۆ ھەر n \ge \ N، ئەوا:
بە زنجیرەیەک کە لێکنزیکبوو نییە دەوترێت لێکدوورکەوتوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕادە (ماتماتیک) پۆل:زنجیرە ماتماتیکییەکان
ڤیۆریکا دانچیلا
ڤیۆریکا دانچیلا (بە زمانی ڕۆمانی: Viorica Dăncilă؛ لە دایکبووی ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی ڕۆمانییە، ئەو لە ماوەی ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ هەتاوەکوو ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بووە ٦٧ەمین سەرۆک وەزیرانی ڕۆمانیا، ئەو یەکەم ژنە لە ڕۆمانیا ئەو پۆستەی وەرگرتبێت. ڤیۆریکا لە ماوەی ٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ بۆ ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بووە سەرۆکی پارتی سۆسیال دیموکراتی ڕۆمانیا.
ئەو لە ماوەی ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ هەتاوەکوو ٢٨ی کاننوونی دووەمی ٢٠١٨ ئەندام بووە لە پەرلەمانی ئەورووپا وەک نوێنەری ڕۆمانیا.
ژیانی کەسی
ڤیۆریکا دانچیلا هاوسەرگیری لەگەڵ کریستیننەل داننچیلا، بەڕێوبەری کۆمپانییەکی نەوت کرد. ئەوان بەیەکەوە کوڕێکیان هەڵگرتەوە بەناوی ڤیکتۆر.
دەڤەری مەدینە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
فڕنی مایکرۆوەیڤ
وێنۆکفڕنی مایکرۆوەیڤ (بە شێوەیەکی گشتی بە مایکرۆوەیڤ ناودەبرێت) فڕنێکی کارەبایییە و خواردن گەرم دەکات و دەیکوڵێنێت، لە ڕێگەی بەرکەوتنی تیشکی کارۆموگناتیسی لە مەودای فرێکوێنسی مایکرۆوەیڤ، ئەمەش دەبێتە ھۆی دروستبوونی گەردە جەمسەرییەکان لە خۆراکەکەدا بۆ خولانەوە و بەرھەمھێنانی وزەی گەرمی لە پرۆسەیەکە کە بە گەرمکردنی دائێلکتریکی ناسراوە. فڕنی مایکرۆوەیڤ بە شێوەیەکی خێرا و کارا خواردنەکان گەرم دەکات، چونکە وروژان تا ڕادەیەک یەکسانە لە دەرەوەیی ٢٥–٣٨ ملم (١–١٫٥ ئینج) لە یەک جۆر.
پەرەسەندنی بۆری کۆنترۆلی موگناتیسی کاڤیتی بەریتانی وادەکات کە شەپۆلی ئەلکترۆ موگناتیسی (مایکرۆوەیڤ) بەرھەم بھێنرێت بە درێژی شەپۆلی بچووکی پێویست.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:ئامێری ناوماڵ
ژانگ سیاوۆنیانگ
ژانگ سیاوۆنیانگ (سەدەی ١١یەم) پزیشکێکی چینی بوو، یەکێک بوو لە چوار پزیشکە ژنە بەناوبانگەکان لە مێژووی چین، بەیەکەوە لەگەڵ یی جیای ڕۆژاوای زنجیرە فەرمانڕەوایی ھان، گو باوۆی زنجیرە فەرمانڕەوایی جین و تان یونسیان.
ھالەی حاجی ڕەشید
ھالەی حاجی ڕەشید گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھالەی حاجی ڕەشید لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گۆمەتەی کەچ و لە باشوور لەگەڵ گوندی شێخ مەند و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھالەی مام قادر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باڵۆڵان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دوورگەکانی ڤیرجینیای بەڕیتانیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
دوورگەکانی ڤیرجینیای بەڕیتانیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
ئانتمان و واسپ: کوانتەمێنیا
ئەنتمان و واسپ: کوانتەمێنیا فیلمێکی سووپەرھیرۆی ئەمریکی ساڵی ٢٠٢٣یە، لەسەر بنەمای کۆمیکەکانی ماڕڤڵ دروست کراوە و سکۆت لانگ/ئانتمان و ھۆپ پیم/ واسپ ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕاوە. پلانی سێیەمین فیلمی ئانتمان لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ پشتڕاستکرایەوە. پەرەپێدانی فیلمەکەش لە کاتی پەتای Covi دەستی پێکرد. ناوی فیلمەکە و ئەندامانی کاستی نوێی فیلمەکە لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ڕاگەیەندرا. لە سەرەتای مانگی شوباتی ٢٠٢١دا وێنەگرتنی لە تورکیا دەستیپێکرد و لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیراندا وێنەگرتنی زیاتر لە سانفرانسیسکۆ ئەنجامدرا. فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی جیاوازی لێکرا و داھاتی زیاتر لە ٤٦٦ ملیۆن دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێنا. بەھۆی ئامێرێکەوە ئەنتمان و خێزانەکەی دەکەونە نێو جیھانی کوانتەم و لەوێدا ئاشنا دەبن بە نھێنییەکانی ئەو جیھانە و ڕووبەرووی مەترسی دەبنەوە.
تۆربە
جوگرافیا
تۆربە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی میرزا ڕۆستەمی بچوک و لە باشوور لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گردەسوران.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تۆماھۆک
تۆماھۆک مووشەکێکی کرووسی دوورەمەودای جەنگی وڵاتی ئەمریکایە، کە لەلایەن ھێزەکانی ئاسمانی و ھێزەکانی ئاوی وڵاتەکە بەکاردەھێندرێت. مووشەکە دەتوانێت لە گشت جۆرێکی کەش و ھەوادا ئامانجی خۆی بپێکێت. کە دەتواندرێت مووشەکەک لەنێو کەشتی جەنگی و سەر زەوی بھاویشترێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مووشەکەکانی کرووز
داڤید بالتیمۆر
داڤید بالتیمۆر  (بە ئینگلیزی :David Baltimore؛ لە دایکبووی ٧ی مارسی ١٩٣٨ ) زانا و توێژەرێکی بە ئەمریکا بوو. ساڵی ١٩٧٥ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا، بەھۆی دۆزینەوەی پەیوەند بە کارلێکی نێوان ڤایرۆسی وەرەم و ماددەی بۆ ماوە خانە بە ھاوبەشی لەگەڵ ڕینارتۆ دۆڵبکۆ و ھاوارد مارتین تیمن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:زیندووان پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
بیتریس وێب
بیتریس وێب (لەدایکبووی ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٨٥٨ - مردن، ٣٠ی نیسانی ١٩٤٣) ، کە لە ساڵی ١٩٢٩ەوە بە خاتوو باسفیلد ناسراوە، کۆمەڵناسی ئینگلیزی، ئابوورزانی ، سۆسیالیست، مێژوونووسی کارکەر و کرێکاری کۆمەڵایەتی بووە خێزانی سیدنی وێبە، وێب بەشدار بوو لە دامەزراندنی زانکۆی لەندەن بەشی ئابووری و زانستی سیاسی دامەزراند و ڕۆڵێکی گرنگی لە پێکھێنانی کۆمەڵگەی فابیدا گێڕا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٩٤٣ پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
خانەگەلا ئەلواچێ
خانەگەلا ئەلواچێ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ ڕەوزە، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. لە ئێستادا گەڕەکێکی شاری ورمێیە.
جوگرافیا
خانەگەلا ئەلواچێ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
دزێ فەتحی
دزێ فەتحی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەراندێز، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
دزێ فەتحی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوندەواری سێڵاوتان
گوندەواری سێڵاوتان لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە پێنج گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ لە شارستانی بیجاڕ، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی تۆپاغاجە. خەڵکی ئەم گوندەوارە گشتیان کورد بوون بەڵام بەھۆی نەھامەتی و بێکارییەوە و زوڵمی دەسەڵاتەوە کوردان ناوچەکەیان جێھێشتووە و زەوییەکانی خۆیان بە نیوەکاری داوە بە ئازەرییەکان، بەم شێوەیە ھەندێک لە ئازەرییەکان لەم گوندەوارەدا نیشتەجێبوون، ئێستا کورد و ئازەری لێرەدا پێکەوە دەژین و ھەندێکیان مەزھەبی شیعەیان قبوڵ کردووە، ھەردوولا بە زمانی کوردی و ئازەری دەدوێن. لە ڕاستیدا خەڵکەکەی کوردن و ئازەری فێر بوون.
ناو
ھۆی ناونانی ئەم گوندەوارە ئەوەیە کە سێڵاو گرە، کاتێ لافاو ھەڵدەستێ چی وەپێش بێت لەگەڵ خۆی دەبات و دەڕوات بەھۆی ئەوەی چۆمێک بەم خاکەدا دەڕوات کە ناوی سێڵاوە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (١,٩٣٢) کەس و (٩٥٣)نێر و (٩٧٩)مێ و (٦١١)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری سێڵاوتان ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٠) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ٩ گوند.
گوندە ئازەرییەکانیەکان
پێکھاتووە لە ١٠ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ پۆل:پارێزگای کوردستان
شتە نامۆکان ٣ (ساوندتراک)
ئەلبومی ساوندتراکی ڕەسەنی سێیەم وەرزی زنجیرەی نێتفلیکسی شتە نامۆکان، ناونراو بە شتە نامۆکان ٣، بە دیجیتاڵی لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە، لەڕێی کۆمپانیای تۆماری لەیکشۆر و ئینڤادا. وەک دوو وەرزی پێشوو، ساوندتراکەکە لەلایەن کایڵ دیکسن و مایکڵ ستێینی باندی سوورڤایڤەوە سازکراوە. ئەلبومەکە بەشێوەی جەستەیییش بڵاوبوویەوە وەک سی دی، ڤاینڵ، و کاسێت.
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩ـی ئیماڕات، ١٧ھەمین پاڵەوانێتیە لە مێژووی جامی نەتەوەکانی ئاسیا.
شتە نامۆکان ٣ (ساوندتراک)
ئاواز دانان
لە بڵاوبوونەوەیەکی ڕۆژنامەوانیدا کە بڵاوبوونەوەی ئاوازەکەی لەگەڵدا بوو، دیکسن و ستێین وتیان کە ئەلبومێکیان دروستکردووە کە «زۆر وەک ئاوازی زنجیرەیەک نییە، بەڵکو زیاتر وەک تۆمارێکی سەربەخۆ وایە. ئێمە بنچینەی سەرەکی بەشە چیرۆکییەکانی زنجیرەکەمان تۆمارکردووە و وەک دەنگە ڕەسەنەکەی خۆی ماوینەتەوە لە ھەمان کاتیشدا پالێتی مۆسیقاکەمان فراوانتر کردووە – زۆرینەی جاریش سنوورمان بەزاندووە.» وتیشیان کە «ھەوڵمان داوە کە وا لەم ئەلبومە بکەین کە ئەو ساتانە بنرخێنێت کە بەلامانەوە تایبەتن.»
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩
یاریەکانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا، لە ٤ شاری ئەو وڵاتە بەڕێوە چوون کە بەسەر ٨ یاریگادا دابەشکرابوو، بۆ یەکەم جار لەمێژووی پاڵەونێتیەکەدا، ئەو ھەڵبژاردانەی لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا کەپلەی سێیەمیان بەدەست ھێنا توانیان سەرکەون بۆ قۆناغی ١٦.