cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەڕەشار
بوومەلەرزە (ئەردھەژێن)
لە کتێبی بوومەلەرزەکانی ئێران (زمین لرزە ھای ایران) باس لە بوومەلەرزەیەک کراوە کە لە ساڵی ٢٥٨ـی کۆچی ناوچەی سەیمەرەی لە ناو بردووە. ھەژانەھێزی ئەم بوومەلەرزە ئەوەندە زۆر بووە کە بە پێی بەراوردەکان لەو کاتە دا ٢٠ ھەزار کەسی کوشتووە. بە وتەی شوێنەوارناسان لە خودی شاری ئێستای ماداکتۆ و ڕێگای ماداکتۆ بۆ گامێشان لە لای ڕۆژھەڵاتی شارەوە، ڕمان و تێکشکانی بەردەکانی ناوچەکە نیشاندەری بوومەلەرزەیەکی زۆر توندە کە بەتەواوی ئەم شارەی وێران کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام پۆل:شارەکانی کوردستان
بڕیارنامەی ١٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: کینیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠٨٤‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
میترا جەشنی
میترا جەشنی (١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٦ لە مەشھەد - ) وێنەکیش٬ دەنگبێژ٬ وەرگێڕ٬ نووسەر و وانەدەری کوردە. میترا جەشنی وێنەکێشی نوێخوازی ھاوچەرخ زۆرتر لە دا ساڵە لە وڵاتەکانی ئێران٬ کەنەدا٬ ئەمریکای لاتینی و ئەورووپا خەریکی کاری ھۆنەریە و زۆرتر بە وێنەکێشی خەریکە.
ژیان
میترا جەشنی لە باوکێکی کرماشانی و دایکێکی کرمانج لە شاری مەشھەد لە دایک بوو. لە ساڵی ٢٠٠٣ بە بەشداریکردن لە دووساڵانەی وێنەکێشیی مۆزەخانەی ھونەرە ھاوچەرخەکانی ئەسفەھان چالاکیی پیشەکارانەی خۆ دەستی پێکرد. لە ساڵی ٢٠٠٩ لە زانستگەی ھونەری سوورە لە تاران لە پایەی کارناسیی باڵا لە وێنەکێشی دەرچوو.
کارەکانی وێنەکێشی
جەشنی لە ساڵی ٢٠٠١ چوو بە زانستگەی سوورە لە تاران و بەشێوازێکی پیشەگەرانە دەستی کرد بە کاری وێنەکێشیەوە. ئەو لەلای مامۆستاکانی وەکوو ھانیبال ئەلخاس، ئەحمەد خەلیلیفەرد، بیھنام کامێرانی، ھومایوون سەلیمی و … قوتابی بوو. کەسایەتیەکانی کارەکانی جەشنی ژنەکان یان نوێگەنجەکانی بێڕەگەزن. ژنە تەرسەنۆکەکانێک کە لەگەڵ دەمامکەکانیان لەگەڵ جیھاندا پەیوەندی دەگرێن. نوێگەنجە ڕەنگاوڕەنگە بەشەرمەکانێک کە ڕەگەزی خۆیان نازانن و لە ناکۆکبوون لەگەڵ دەورووبەریان خەریکی بیرۆکەکردنن. کارە پێکەرانێتیەکانی نیشاندەری پرسەکانی کۆمەڵایەتیی ژنانن. بە وتەی خۆی لە فەزا و کەسایەتیەکانی شانامەی فیردەوسیش کەڵکی وەگرتووە.
وێژە
میترا جەشنی لە ساڵی ٢٠٠٣ بە نووساندنی رۆمانی یادیگاری بیرەکان دەستیکرد بە کاری نووساندن. بەڵام بەدوای ئەو رۆمانە تابەئێستا کارێکی دیکەی چاپ نەکردووە.
مۆسیقا
میترا جەشنی لە مۆسیقا کاری دەنگبێژی کردووە و ھەروەھا دەفیش لێدەدات. ئەو لەگەڵ یامین ئێلرووربا مۆسیقازانی مەرکیشی و ئایرتۆل ئاریۆل شاعیری ئیسپانی کتێبێک بە ناوی «ئێڵ» بڵاوکردووە. جەشنی ھەروەھا چەندین کونسێرتی بەڕێوەبردووە:
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێنەکێشە ئێرانییەکان پۆل:وێنەکێشە کوردەکان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:خەڵکی مەشھەد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شێوەکارانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:زیندووان
ساوانی نوێ
ساوانی نوێ (، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٩دا ١٢١٥ کەس لە ٥٥٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئیستیعازە
ئیستیعازە بریتییە لە گوتنی  کە پەناگرتنە بەخوای گەورە لەشەیتانی نەفرەتلێکراو، و لەپێش خوێندنەوەی قورئان دەگوترێت،.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:قورئان پۆل:ئایەت
ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی
230px|وێنۆک|چەپ|نەخشەی ئیمپراتۆری ئەشکانی ئیمپراتۆری ئەشکانی یان ئیمپراتۆری پارت یەکێک لە دەوڵەتەکانی پێش هاتنی ئیسلام بۆ ئێرانە. ئەم ئیمپراتۆریە لە ساڵی ٢٥٠ی پێش لەدایکبوونی مەسیح تا ٢٢٤ی زایینی لە زۆربەی ناوچەکانی ئێرانی هاوچەرخ، کوردستان، ئەفغانستان و پاکستان دەسەڵاتدار بوو. ئیمپراتۆری ئەشکانی ناوی خۆی لە ناوی بناغەدانەرەکەی هێناوە، کە ناوی "ئەرشەک" یان "ئەشک" بووە.
پەڕاوێز
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی ئەفغانستان پۆل:مێژووی ئێران پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:مێژووی تورکمانستان پۆل:مێژووی ئێرانی کەونار پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٤٧ی پ. ز پۆل:مێژووی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیکی دێرین
١٨٨٩
ساڵی ١٨٨٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٩
فرانسوا مێیینارد
فرانسوا مێیینارد شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٢ پۆل:مردووانی ١٦٤٦
نەوال زوغبی
نەوال زوغبی لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٧١ لە لوبنان لەدایک بووە، گۆرانیبێژێکی لوبنانییە و نازناوی ئەستێرەی ئاڵتونی پێدراوە و بەپێشەنگی ئافرەتە گۆرانیبێژەکانی مێژووی مۆسیقای ڕۆژاوا و جیھانی عەرەبی دەژمێردرێت و ناوبانگی لە ئەمریکا و ئەوروپاش بڵاوبۆتەوە. نوال الزغبی و بە شێوە زاری لوبنانی و مسری و خەلیجی و مەغریبی گۆرانی ووتووە، لەتەمەنی ۱٦ ساڵیەوە دەستی کردووە بە گۆرانی ووتن و بەشداری لەبەرنامەی ئستیدیۆ فەنی کەناڵی تەلەفزیۆنی ئاسمانی lbc  کردووە و ژمارەیەک لە گۆرانیەکانی گۆرانیبێژی کۆچکردوو وردە الجزائریەی ووتۆتەوە و وەردەش بەگۆرانیبێژێکی توانا ناوی بردووە. نوال الزغبی لە ساڵی ١٩٩١ وە بەشێوەیەکی ڕەسمی دەستی کردووە بە گۆرانی ووتن و ژمارەیەک گۆرانی تۆمار کردووە و دواتر ڕوی لە میسر کردووە و چاوی کەوتووە بە سەڵاح الشرنوبی مۆسیقار و ئاوازێکی بۆ داناوە، دوای ئەوەی ئەلبومی عایزە الرد ی بڵاوکردۆتەوە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێناوە، لەدوای بڵاوکردنەوەی ئەلبومی ماندم علیک لەجیھانی عەرەبیدا ناوبانگی بەتەواوەتی بڵاوبۆتەوە، دوای ئەوەی ئەلبومی توڵ عمری بڵاوکردۆتەوە ناوبانگی لەجیھاندا بڵاوبۆتەوە و لەلایەن کۆمپانیای جیھانی خواردنەوە گازیەکان (بیبسی) ڕیکلامی بۆ کراوە. نوال الزغبی ساڵی ١٩٩٠ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیلی دیب کردووە کە بەڕێوەبەری کارەکانی بووە و دواتر وابڵاوبۆتەوە کە کێشەی ھەیە لەگەڵ ھاوسەرەکەیی و لەیەک جیابونەتەوە، تاکو لەساڵی ٢٠٠٨ جیابونەوەی خۆەی لە ھاوسەرەکەی ڕاگەیاند و ڕونیکردەوە کە تەنانەت لەکارە ھونەرێکانیشیدا لەگەڵ ھاوسەرەکەی کارناکات و لەدوای ۱٥ ساڵ لەژیانی ھاوسەرێتی ٣ مناڵیان ھەیە.
سەرچاوە و بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:هاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا
قەڵاوێژ
قەڵاوێژ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قەڵاوێژ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھەنارەی محەمەدئەمین و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەردە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سۆران جەباری لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەمک.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات بە پانتایی ٧٥٫٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە، شەشەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا پۆل:ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
نەشتەرگەریی چاندنی ئەندام
پەیوندی ئەندام یان چاندنی ئەندام (بە ئینگڵیزی: Organ transplantation) پرۆسەیەکی پزیشکییە کە تێیدا ئەندامی تەندروست لە جەستەی کەسێکی زیندوو یان مردوو یان کەسێک کە مردنی مێشکی ھەیە لادەبرێت و دەچێندرێتەوە بۆ ناو جەستەی نەخۆشێک کە ئەندامی کەمئەندامی ھەیە. تا ئێستا چاندنی ئەندام وەک گورچیلە، دڵ، جگەر، ڕیخۆڵەئەستوورە، ڕیخۆڵەباریکە، پەنکریاس، مناڵدان، سی و تۆمۆس بە سەرکەوتوویی لە مرۆڤدا ئەنجام دراوە. گەورەترین ژمارەی چاندنی ئەندامەکان لە سەرتاسەری جیھاندا چاندنی گورچیلەیە، دوای ئەوە چاندنی جگەرە و چاندنی دڵ.
ئەو شانانەی کە تا ئێستا بەسەرکەوتوویی چاندنەوە بریتین لە شانەی ئێسک، تاندۆن، کۆرنیە، پێست، دۆڵی دڵ، دەمارەکان و خوێنھێنەرەکان، کە زۆرترین ژمارەی چاندنەکان پەیوەندیان بە چاندنی کۆرنییە و بەستنەوەی ئێسک و تاندۆن ھەیە دەکرێت پەڕاوەکانی چاندن بۆ ماوەی پێنج ساڵ پاشەکەوت بکرێن و بەسترێنەوە، جیاواز لە ئەندامە چاندراوەکان. بێگومان لەناو ئەم شانانەدا، شانەی کۆرنییە جیاکەرەوەیە و ناتوانرێت خەزن بکرێت.
جۆرەکانی پەیوندی ئەندام
جۆرەکانی پەیوندی ئەندام بریتین لە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری پۆل:نەشتەرگەریی چاندنی ئەندام
حەڵوا
200px|وێنۆک|حەڵوا حەڵوا، ھەڵوا، ھەلاو، ھەروا، ھەلبا، ھێولا، ئاوار، ئاسیدە، حەریر، سایلە یان سێڵێ جۆرێک خواردنێکی شیرینە کە لە ئارد، شەکر، ڕۆن، گەڵاو و زافەران چێ دەکرێت.
حەڵوایی
بە کەسێک کە حەڵوا ساز دەکات، حەڵوایی یان حەڵواچی دەڵێن. بە دووکانێک کە حەڵوا دەفرۆشێت حەڵوافرۆشی دەڵێن.
سەرچاوەکان
پۆل:پیشەسازیی شیرینیپێژی پۆل:چێشتی ئوردنی پۆل:چێشتی ئیسرائیلی پۆل:چێشتی ئێرانی پۆل:چێشتی باشووری ئاسیا پۆل:چێشتی بالکان پۆل:چێشتی تورکی پۆل:چێشتی تیرۆنەلڤێلی پۆل:چێشتی ڕوەکی پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:چێشتی سووریا پۆل:چێشتی عەرەبستانی سعوودی پۆل:چێشتی عوسمانی پۆل:چێشتی عێراقی پۆل:چێشتی فەلەستینی پۆل:چێشتی کوردی پۆل:چێشتی لوبنانی پۆل:چێشتی میسری پۆل:چێشتی یەمەنی پۆل:چێشتی یەھوودی پۆل:چێشتی یەھوودیی ئەشکەنازی پۆل:خواردەمەنی بۆ بۆنە تایبەتەکان پۆل:دێسێرە ئوکراینییەکان پۆل:دێسێرە ئیسرائیلییەکان پۆل:دێسێرە ئێرانییەکان پۆل:دێسێرە پاکستانییەکان پۆل:دێسێرە تورکییەکان پۆل:دێسێرە ڕووسییەکان پۆل:دێسێرە عەرەبییەکان پۆل:دێسێرە کوردییەکان پۆل:دێسێرە ھیندییەکان پۆل:تێشت پۆل:چێشتی یۆنانی
موتەنەبی
وێنۆک|موتەنەبی لە [[بەغدا]]
موتەنەبی ناوی تەواوی ئەحمەدی کوڕی حوسێنی کوڕی حەسەن لەدایک بووی شاری کووفە لە ساڵی ٣٠٣ی کۆچی (ڕۆژمێری ئیسلامی)، یەکێکە لە شاعیرە بەناوبانگەکانی عەرەب، باشترین ڕۆژەکانیشی لە حەلەب بەسەر بردووە، ناوبراو دەستی باڵای ھەیە لە بابەتی وەسف و ھەجوو، زۆرێک پێیان وایە ناوبراو بانگەشەی پێغەمبەری کردووە بۆیە نانزاوی موتەنبیان پێ بەخشیوە، موتەنەبی لەلایەن کافوری ئەخشیدی و ئیبل خەلەکانی ئەربیلی ستایش کراوە و شیعرەکانی بە باڵاترین شیعرەکانی ئەو سەرەدەمەیان ناوزەند کردووە، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ شاری بەغداد لەلایەن ڕێگرەکانەوە کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:شاعیرانی عێراقی پۆل:لەدایکبووانی ٩١٥ پۆل:مردووانی ٩٦٥ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٠یەم پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٠یەم
١٨٩٠
ساڵی ١٨٩٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٠
بڕیارنامەی ١٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی ئازاری ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٠٢‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی بە پانتایی ١٥١٫٠٠٠‌ کیلۆمەتری چوارگۆشە، دوەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی
ھەرسکردن
ھەرسکردن پرۆسەی شکاندن و وردکردنی خۆراکە ھەتا ئەو ڕادەیە کە ڕیخۆڵەکان بتوانن بە ئاسانی خۆراکەکە ھەڵمژن. ھەرسکردن لە ڕێگای ددانەکان، جووڵەی زگ و ئەنزیمەکانی کۆئەندامی ھەرس ئەنجام دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی ھەرس پۆل:مێتابۆلیزم
١٨٩١
ساڵی ١٨٩١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩١
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤ زووم
250px|وێنۆک|سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤ زووم
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤ زووم (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy S4 Zoom) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دوستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە حوزەیرانی ٢٠١٣.
سەرچاوەکان
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل: مۆبایلەکانی ٢٠١٣
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
سپیدارێ، گەورکی نەڵێن
سپیدارێ (Spîdarê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩ کەس لە ١١٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بسام
بسام (Bisam، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١٩ کەس لە ١٠٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ژان پیەر کامو
ژان پیەر کامو ڕۆماننووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
لوی داگێر
وێنۆک|لویس داجیر لوی داگێر ھونەرمەند و کیمیا زانێکی فەرەنسی بووە (ماوەی ژیان: ١٨ تشرینی دووەمی ١٧٨٧ لە شاری گۆرجی باکوری فەڕەنسا تاکوو ١٠ی تەمموزی ١٨٥١)، لە دیارترین کارەکانی پەرەپێدانی وێنەگرتنی فۆتۆگرافی بووە و شێوازێکی کۆنی لەوێنەگرتنی فۆتۆگرافیدا داھێناوە کە ناسراوە بە داجیروتایب. لویس داجیر لەسەرەتای ژیانیدا وێنەکێش بووە، لەتەمەنی ٣٠ ساڵیدا شێوازێکی نوێی بۆ نمایشکردنی وێنەھونەریەکانی داھێناوە، لەھەمان کاتدا ھەوڵی داوە شێوازێکی نوێ بدۆزێتەوە بۆ گواستنەوەی دیمەنە سروشتیەکان لەڕێگای وێنەگرتنەوە، بەڵام ھەوڵەکانی شکستی ھێناوە، ساڵی ١٨٢٧ چاوی کەتووە بە جۆزێف نیبس کە ئەویش بەھەمان شێوەی ئەم ھەوڵی داھێنانی کامێرای داوە بۆیە بڕیاریانداوە پێکەوە کامێرا دابھێنن. دوای ئەوەی لویس داجیر و جۆزێف نیبس بڕیاریاندا پێکەوە کاربکەن و کامێرا دابھێنن ساڵی ١٨٣٣ نیبس کۆچی دوایی کردووە بەڵام داجیر سوور بووە لەسەر ھەوڵەکانی و ساڵی ١٨٣٧ سەرکەوتوبووە لە داھێنانی سستمێک بۆ وێنەگرتنی فۆتۆگرافی و ناوی لێنراوە سسیستمی داجیر، ساڵی ١٨٣٩ ئەم ھەوڵانەی ئاشکراکردووە و حکومەتی فەرەنساش موچەیەکی ساڵانەی بۆ داجیر و کوڕی نیبس بڕیوەتەوە و ئەم داھێنانەشی بۆتە جێگای بایەخێکی جیھانی. خەڵکی وەکو پاڵەوانێکی سەدە لە داجیریان ڕوانووە و بەدەیان نازناوی شەرەفیان لێناوە و لەھەموو شوێنێک ئاھەنگیان بۆ گێڕاوە، دوای ئەوەی دەستبەرداری ژیانی زانستی بووە لە ١٠ تەمموزی ساڵی ١٨٥١ لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا لە فەڕەنسا کۆچی دوایی کردووە و وەکو ڕێزلێنانێک لەداھێنانەکەی مۆنۆمێنتێکیان لەسەر گۆڕەکەی داناوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:مردووانی ١٨٥١ پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:ھونەرمەندانی فەڕەنسی پۆل:داھێنەرانی فەڕەنسی پۆل:وێنەگرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٧
بڕیارنامەی ١٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٠٣‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤
یەکەکانی پاراستنی گەل
یەکینەکانی پاراستنی گەل (بە کورمانجی:Yekîneyên Parastina Gel) ناسراو بە یەپەگە (YPG) گرووپێکی چەکدار، پێکهاتوو لە لاوانی کوردی ڕۆژاوای کوردستانە ، کە لە پێناوی ئازاد کردن و پاراستنی ناوچە کوردییەکان خەبات دەکا. ئەم گرووپە لە لایەن پارتی یەکیەتیی دیموکرات (سووریا) و ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردەوە دامەزرا. یەپەگە خۆی بە هێزێکی چەکداری مەردمی (میلیشیا) دەزانێت.
لە تەمووزی ٢٠١٢دا، هێزەکانی دەوڵەتی لە سەرێ کانی ڕاوەنا و ئاموودا و عەفرینیشی ئازاد کرد.
لە کانوونی یەکەمی ۲۰۱۲ ەوە، هێزی یەپەگە ٨ تیپی چەکداری هەیە؛ کە بڕێکیان لە عەفرین، کۆبانی، سەری کانی و قامیشلۆ چالاکی چەکداری دەکەن.
سەرچاوە
ویکی فارسی
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی سووریا پۆل:خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوای کوردستان پۆل:کۆما جڤاکێن کوردستان پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل پۆل:ڕێکخراوە کوردییە سوورییەکان
نەشتەرگەری ژنان و منداڵبوون
وێنۆک|مانۆڕەکانی لیۆپۆلد نەشتەرگەری ژنان و منداڵبوون (بە ئینگڵیزی: Obstetrics and gynaecology) لقێکی پزیشکییە کە مامەڵە لەگەڵ نەخۆشییەکانی پەیوەندیدار بە سیستەمی زاوزێی ژنان و چاودێری دایکانی دووگیان و منداڵبوون دەکات. ئەمڕۆ نەشتەرگەری ژنان یەکێکە لەو دیسپلینە پزیشکییە تایبەتمەندانەی کە پزیشکە ئارەزوومەندەکان لە ماوەی چوار ساڵدا تێدەپەڕن. ژنان پێویستیان بە چاودێری تایبەتی ھەیە بەھۆی ئەو گۆڕانکاریانەی کە لە ژیانیاندا دروست دەبێت. پسپۆڕ و پزیشکی نەشتەرگەری ژنان ئاسانکاری بۆ نەخۆشەکان دابین دەکەن.
مێژوو
نەشتەرگەری ئەمریکی جەی ماریۆن سیمس (١٨١٣–١٨٨٣) بە باوکی پزیشکی ژنناسی نوێ دادەنرێت.
مەنھەجی خوێندن
بواری خوێندن حاڵەتەکانی نەشتەرگەری و نا نەشتەرگەری لەخۆ دەگرێت. بابەتەکانی ئەم بوارە پەیوەستە بە سێ ماوەی پێش تەمەنی منداڵبوون و سەردەمی بەپیتایی و سەردەمی دوای منداڵبوون لەزگوەستان لە ئێستادا ئەم بوارە لە خولی چوار ساڵەی ئێران پێشکەش دەکرێت عادەتەن دەرچووانی ئەم بوارەش شارەزایی مامانیان ھەیە.
نەخۆشییە سەرەکییەکان
نەخۆشییە باوەکان و ئەو حاڵەتانەی کە پەیوەندی بە پزیشکی منداڵبونەوە ھەیە بریتین لە:
مستەفای سێیەم
موستەفای سێیەم کوڕی سوڵتان ئەحمەدی سێیەم، لە نێوان ساڵانی ١٧١٧ تا ١٧٧٤ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست لە ١٧٥٧ ھەتا ١٧٧٤ لە دوای کوڕی مامەکەی عوسمانی سێیەم لە تەمەنی ٤٢ ساڵیدا.
چاکسازی
خەلیفە ڕاغب پاشای دانا بە سەدڕی ئەعزەم، کە پیاوێکی ئاگاداربوو بە بارودۆخی دەوڵەتە فراوانەکە، خەلیفە موستەفای سێیەم وای ئەبینی ئەو مەترسیەی ڕووبەڕووی دەوڵەت بۆتەوە لە بەرەو پێشچوونی هێزەکانی ڕووسیادایە، لەبەرئەوە هەستا بە چاکسازی لە سوپای عوسمانییدا و ڕێکەوتنی سەربازی بەست لەگەڵ بڕوسیا بۆ یارەتی دانی عوسمانییەکان لە کاتی پێویستدا لە کاتی هەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ نەمسا یان ڕووسیا، و ڕاغب پاشا هەوڵیدا بازرگانی دەریایی و وشکانی فراوان بکات و هەروەک بیری لە هەڵکەندنی قوڵاییەک کردەوە تا ڕووباری دیجلە ببەستێتەوە بە ئیستەنبوڵ بۆ کاراکردنی جووڵەی بازرگانی لە نیوان ویلایەتە جیاوازەکنی دەوڵەتدا و بۆ ڕێگرتن لە گرانی و برسیەتی لە هەندێک لە ویلایەتەکان، بەڵام مردنی خێرای ڕاغب پاشا پڕۆژەکانی وەستاند، هەروەها ڕاغب پاشا نووسینگەیەکی تایبەتی گشتی دامەزراند لە خەرجی تایبەتی خۆی، و چەندیین نەخۆشخانە بنیاتنران بۆ پارێزگاری ویلایەتە سنوورییەکان لەو درمەی بڵاوبووبوویەوە لە ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا لەو کاتانەدا.
خەلیفە موستەفای سییەم توانی خزمەتگوزارییەکانی بارۆن دی توتی مەجەڕی بەدەست بهێنێت، کە هەستا بە بنیاتنانی قەڵا لەسەر هەردوو کەناری دەردەنیل و بە تۆپخانەی گەورە بەهیزیان کرد بۆ وەڵامدانەوەی هەر هێرشێکی دەریایی چاوەڕوانکراو بۆ سەر دەردەنیل و ئیستەنبوڵ، و وەرشەیەکی لە ئەستانە دامەزراند بۆ دانانی تۆپخانە و ڕێکخستنی فرقەکان بە شێوەیەکی نوی و هەروەها خوێندنگەیان دانا بۆ دەرچوونی ئەفسەرەکان تاکو شارەزا بن لە شیوازە نوێکان، زۆر بەخێراییەکی کەم کۆمەڵی دەرچوو خویندنەکەیان تەواو کرد و سەرکەوتنیکی گەورەیان بە دەستهێنا بەسەر کەشتیگەلی رووسی کە گەمارۆی دوورگەی لمنوسی دا تا بیکاتە بنکەیەکی دەریایی بۆ گەمارۆدانی دەریایی قوستەنتینیە (ئیستەنبوڵ).
هەر لە چاکسازییەکانی موستەفای سێیەم ئەوەبوو خۆی بە دوای کارووبارەکانی جەنگدا دەڕۆیشت لەگەڵ ڕووسیا و پلانی بۆ دادەنا و سزای توندی ئەو سەرکردە سەربازییانەی ئەدا کە لە زانیاریدانە سەربازییەکانی لایان بدایە، هەتا سەربازەکان ڕێکبخات و سەرکردەکان فێربکات.
هەر لە ئاسەوارەکانی موستەفای سێیەم دروستکردنی خوێندنگە و بنیاتنانی تەکیە بوو، هەروەها مزگەوتێکی بنیاتنا لەسەر ئارامگەی باوکی لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ئیستەنبوڵ، و مزگەوتی محەمەد فاتحی چاککردوە.
شەر بەردەوام بوو لەگەڵ ڕووسیا
شەڕ هەڵگیرسا لە نێوان ڕووسیا و دەوڵەتی عوسمانی، و شەر هەڵگیرسا بوو لە نێوان هەردوولادا و هەندێک جار ڕووسیا پێش دەکەوت و توانی چەند شارێکی عوسمانییەکان بگرێت لە ڕۆمانیا، دواتر عوسمانییەکان جێگیر بوون و سوپای ڕووسیان چەندین جار تێک شکاند لەسەر دەستی سەرکردەکەیان عوسمان پاشا کە خەلیفە نازناوی غازی دا پێی لەبەر بەدەستهاتووە سەربازییەکانی لە ڕووی ڕووسدا.
محەمەد بەگ ئەبو دەهب یەکێک لە مەمالیکەکانی میسر کودەتای کرد بەسەر حوکمی عەلی بەگدا لە میسر و ناچاری کرد بگەڕێتەوە لەگەڵ ٤٠٠ سەربازی هاوپەیمانە ڕووسیەکانی و بە سوپای ئەبو دەهب گەیشتن، و ئەبودەهب سەرکەوت لە شەڕەکەدا و عەلی بەگ و چوار لە ئەفسەرە ڕووسیەکان بە دیل گیران، و هەموویان دران بە دەستی ئەستانەوە.
سوڵتان موستەفای سێیەم کۆچی دوایی کرد سالی ١٧٧٤، و براکەی عەبدول حەمیدی یەکەم جێگەی گرتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧١٧ پۆل:مردووانی ١٧٧٤
١٨٩٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٢
سەنگاو
سەنگاو شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو(ناوەند)، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ئاغجەلەر ناوەندی ناحیەی سەنگاوە.
جوگرافیا
سەنگاو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خدری سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵای شێخ ڕەشید و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کرپچنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میرەی حەوزەوار.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٨٩٣
ساڵی ١٨٩٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٣
بڕیارنامەی ١٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی نیسانی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵای یەمەن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١١١‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شانشینی یەکگرتوو
سپیدارێ (دارمە)، گەورکی نەڵێن
سپیدارێ (Spîdarê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٨ کەس لە ١٥٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ژان دو شێلاندر
ژان دو شێلاندر شاعیر و شانۆنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٨٠ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٥ پۆل:مردووانی ١٦٣٥
وەزارەتی ژینگە (ژاپۆن)
وەزارەتی ژینگە (環境省، کانکیۆ-شۆ) کابینییەکی حکوومەتی ژاپۆنە کە بەرپرسە لە تەواوی ژینگەی ژاپۆن، کۆنتڕۆلێکی فەرمی ھەیە بەسەر تەواوی ئەو شتانەی کە ژینگە دەیان گرێتەوە، وەزارەتەکە لە ٢٠٠١ وەک ژێر کابینەیەکی بریکاری ژینگەی ١٩٧١ دامەزرا، وەزیری ژینگە ئەندامی کابینەی ژاپۆنە و لەلایەن سەرۆک وەزیرانی ژاپۆنەوە دەستنشیان کراوە بۆ پێگە یاسایییەکەی.
پڕۆژەکان
لە ٢٠٠٥ وەزارەتی ژینگە کەمپینێکی ڕاگەیاند و بڕیاری کەمکردنەوە و ستاندارد کردنی ڕێژەی خەرجکردنی کارەبایدا بە سنووردارکردنی بەکارھێنانی کەلوپەلە کارەبایییەکان وەکوو سنووردارکردنی سپلێتەکان بە فەرمی لە فەرمانگاکان بۆ ئەوەی وزەیەکی کەمتر لە وڵات بەفیڕۆ بچێت، و بە فەرمی ڕێگەی دا فەرمانبەران جلی نافەرمی بپشۆن، جلێک کە لەگەڵ کەشوھەوای ژینگەکە گونجاو بێت و ھاوکاری پلەی گەرمی بکات بەبێ بەکارھێنانی زیاتری کەلوپەلە ئەلیکترۆنییەکان.
دوای بوومەلەرزەکەی ئازاری ٢٠١١ کە وای کرد کەمی ڕێژەی وزەی کارەبا دروست بێت لە وڵات، وەزارەتی ژینگە کەمپینێکی تری دروست کردوو بڕیاری کۆنتڕۆلکردنی کەلوپەل و ئامێرە کارەبایییەکانی وڵاتەکەی دا وەکوو کەمکردنەوەی خەرجکردنی وزەی کارەبا بە کوژاندنەوەی ئەو کەلوپەلانەی کە بەکاری ناھێنن لە فەرمانگاکان وەکوو کۆمپیوتەرەکان، بە کەمکردنەوەی پلەی سپلێت و ئامێرەکانی پلەی گەرما.
و بڕیاری کەمکردنەوەی کاتی کارکردنی کردنەوە و زیاتر و درێژکردنەوەی پشووی فەرمانگاکان؛ و ھانی فەرمانبەرەکانیدا کە جلێک بپۆشن لەگەڵ ژینگەکە گونجاو بێت و پێویستیان بە ئامێرە کارەبایییەکان نەبێت یان کەمتر. کەمپینەکان دووبارە جێبەجێکرانەوە لە ساڵانەکانی ٢٠١٢ و ٢٠١٣
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەشی شوێنەکان پۆل:وەزارەتەکانی ژینگە پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠٠١ لە ژاپۆن پۆل:ئەو وەزارەتانەی لە ٢٠٠١ دامەزراون پۆل:وەزارەتەکانی حکوومەتی ژاپۆن پۆل:وزە لە ژاپۆن
پزیشکیی ھەرسکردن
پزیشکیی ھەرسکردن یان گاسترۆنتەرۆلۆجی (بە ئینگڵیزی: Gastroenterology) لقێکە لە زانستی پزیشکی کە لە ئامێری گاستۆنی مرۆڤ یان کۆئەندامی ھەرسی مرۆڤ دەخوێنێت. وشەی ھەرسکردن لەڕوانگەی ئیتیمۆلۆژی وشەناسییەوە لەسێ بەشی پێکھاتووە: وشەی یۆنانی گاسترۆس واتە گەدە، ئەنترۆن واتە ڕیخۆڵە و لۆگۆ واتە عەقڵ و فیکر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
١٨٩٤
ساڵی ١٨٩٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٤
کورد ئایتی گرووپ
کورد ئایتی گرووپ (Kurd IT Group) لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ دامەزراوە. گرووپێکی تەکنەلۆژی کوردییە کە ئامانجی گەشەپێدانی زمانی کوردییە لەسەر وێب، گرووپەکە ڕۆڵیان ھەبووە لە پەرەپێدانی تەختەکلیلی کوردی.
ھەواڵی تەکنەلۆژی
یەکێک لەکارەکانی کوردئایتی گرووپ بەئەنجامی دەگەیەنێت، گەیاندنی نوێکارییەکانی بواری تەکنۆلۆژیای زانیارییەکانە لە شێوەی ھەواڵی کورت و ڕاپۆرتدا. نووسەرانی ئەم ھەواڵانە، ئەندامانی ماڵپەڕن کە بە شێوەی خۆبەخشانە بەشداری دەکەن. لە ئێستادا بەشی ھەواڵ لە ماڵپەڕەکە وەستاوە لە چالاکی.
ئامراز دانان بۆ نووسینی کوردی
لە بواری تایپ و نووسینی کوردی دروستکردنی بەرنامەی پاڵپشتیی زمانی کوردی بۆ ویندۆز و فۆنتەکانی یونیکورد لە ڕاژە گرنگەکانی ئەم گرووپەیە کە لە یەکەم ھەوڵەکان بوو بۆ نووسینی کوردی لەسەر بنەمای یونیکۆد.
سەکۆکان
کوردئایتی گرووپ ساڵانێک ڕاژەی پرسیار و وەڵامی لەشێوەی مەکۆ لە بواری تەکنۆلۆژیای زانیاری و زمانی کوردی دا هەبوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نووسینی کوردی پۆل:وێبگە کوردییەکان
زانکۆی کۆیە
زانکۆی کۆیە دەکەوێتە شاری کۆیەی نزیک شاری ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستان بە دووری ٧٠ کیلۆمەتر. لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ بەردی بناغەی لە لایەن سەرۆککۆماری پێشووی عێراق مام جەلال داندراوە. بە فەرمانی ژمارە (٢١٨)ی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ لەدوای لکاندنی ھەردوو کۆلێژی پەروەردە، شەریعە، و یاسا، وەکوو چوارەم زانکۆ لە ھەرێمی کوردستان و یەکەم زانکۆ لە دەرەوەی پارێزگاکان دامەزراوە. زانکۆی کۆیە لە ماوەیەکی کەمدا گەشەیەکی فراوانی بە خۆیەوە بینیوە بە کردنەوەی کۆلێژەکانی ئەندازیاری، پزیشکی، زانست، زانستە مرۆڤایەتییەکان، وەرزش و زمان لە چوارچێوەی کەمپەسی زانکۆدا.
ھەرلەو کاتەدا و دوای ئەوەی کۆلێژی زمان لە قەڵادزێ و کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان و پاشانیش کۆلێژی بنیات و پەرستاریش لە ڕانیە کرانەوە و بوون بە بەشێک لەو زانکۆیە، سەرجەم کۆلێژەکان پاش ڕێکخستنەوە گەیشتە ١١ کۆلێژ و ٣٣ بەشی زانستی، لە ڕێکەوتی ٢٠ی تەممووزی ٢٠٠٦ لە ئاھەنگی یەکەمین خولی دەرچووانی زانکۆکە بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەخشرایە ١١٨ خوێندکار. زانکۆی کۆیە بە بەرنامەیەکی داڕێژراوەوە توانیویەتی ئاستی زانستی خۆی بەرز بکاتەوە و ببێت بە ئەندام لە ڕێکخراوی زانکۆکانی جیھانی و ڕێکخراوی یونسکۆی نێودەوڵەتی، لە ھەمان کاتدا لە ڕێگای ھاوکاری و پەیوەندی دوو قۆڵییەوە لەگەڵ چەند زانکۆی بەناوبانگی جیھانی و کردنەوەی خوێندنی باڵا و ھاوبەش لەگەڵ ئەو زانکۆیانەدا ڕۆڵی دیاریکراوی ھەیە.
ئەم زانکۆیە جگە لە پێگەیاندنی نەوەکان و پێشکەوتن و پەرەپێدانی زانستی، بۆتە مایەی گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی لەو مەڵبەندەدا، ھەر ئەوەش وایکرد کە حکومەتی ھەرێمی کوردستان بیر لە دامەزراندنی چەند زانکۆی دیکە بکاتەوە لە دەرەوەی پارێزگاکان، کە یەکێکیان زانکۆی (ڕاپەڕین) بوو لە ساڵی ٢٠١٠ دا بە لکاندنی کۆلێژەکانی سەر بە زانکۆی کۆیە لە ڕانیە و قەڵادزێ بەو زانکۆیەوە. لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠٠٦وە بیرۆکەی گۆڕینی سیستەمی کۆلێژەکان بۆ (فاکەڵتی) لە زانکۆی کۆیە گەڵاڵە بوو، وەکو چۆن لە زانکۆکانی دنیای پێشکەوتوودا پێڕەوی لێدەکرێت و بەم کارە، بەشە ھاوبەشەکان دەتوانن پێکەوە کاری لێکۆڵینەوەی ھاوبەش ئەنجام بدەن و لە پەتای بیرۆکراتییەتی کارگێڕیش کەم بکەنەوە، ھەر بۆیە ئێستا لە زانکۆی کۆیە بە سیستەمی فاکەڵتی کاردەکرێت وەکو یەکەمین زانکۆ لە ھەرێمی کوردستان و عێراق لە ساڵی ٢٠١٠وە ئەم سیستەمەی خستۆتە بواری کارپێکردن و پراکتیکەوە. زانکۆی کۆیە فاکەڵتیەکانی زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان، پەروەردە، ئەندازیاری، زانست و تەندروستی و سکوڵی پزیشکی و سکوڵی پەروەردەی وەرزشی و ٢٧ بەشی زانستی لە خۆدەگرێت.
فەکەڵتی ئەندازیاری
فەکەڵتی ئەندازیاری لە زانکۆی کۆیەدا شوینێکی نمونەییە بۆ دەستخستنی زانست و زانیاری. فەکەڵتی ئەندازیاری ناوەندێکی نمونەیی دابینکردنی خوێندن و توێژینەوەی پێشکەوتووە لەبوارە جیاوازەکانی ئەندازیاریدا. ئەم فەکەڵتیە لە حەوت بەش پێکھاتووە کە ئەوانیش بریتین لە: بەشی ئەندازیاری شارستانی، بەشی ئەندازیاری جیۆتەکنیکی، بەشی ئەندازیاری تەلارسازی، بەشی ئەندازیاری نەوت، بەشی ئەندازیاری کیمیایی، بەشی ئەندازیاری درووستکردن و بەشی ئەندازیاری سۆفت وێر. جگە لەمانەش، فاکەلتی ئەندازیاری سەنتەری توێژینەوە و نووسینگەی ڕاوێژکاری ئەندازیاری و یەکەی کاروباری زانیاری و خوێندنی باڵا و یەکەی پەرەپێدانی پرۆگرامەکانی خوێندن و یەکەی دڵنیایی جۆری و یەکەی تاقیگەکان و یەکەی تەکنەلۆژیای زانیاری و یەکەی تەندروستی و سەلامەتی و یەکەی ژمێریاری و یەکەی وۆرکشۆپیش لە خۆدەگرێت.
فەکەڵتی پەروەردە
فەکەڵتی پەروەردە فەکەڵتییەکی چالاک و کارایە لە برەودان بەخوێندن وەکو پڕاکتیزەکردنێکی پڕۆفیشناڵانە، لەبواری لێکۆڵینەوەی زانستی لە ڕێگەی وانەوتنەوە و توێژینەوە و خزمەتگوزاری کۆمەڵگا بە شێوەیەکی نموونەیی، کە ئەمانەش ئازادی، دیموکراسی، یەکسانی و شکۆی مرۆڤایەتی دەستەبەر دەکەن. فەکەڵتی پەروەردە ھەوڵی بەرەوپێش بردنی جۆری خوێندن و دابینکردنی خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی دەدات لەڕێگەی وانەوتنەوەی جۆری و توێژینەوە و برەوپێدانی پیشەیی.
فەکەڵتی زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان
لە فەکەڵتی زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان لێکۆڵینەوە و توێژینەوە سەبارەت بە پرسە قانوونی و سیاسی و کۆمەڵایەتیە گرنگ و ھاوچەرخەکانی ئەمڕۆمان ئەنجام دەدرێت. جەخت کردنەوە و گرینگیدان بە وانەوتنەوە، فێربوون و توێژینەوەی نموونەیی دەرچووانی شارەزا و کارامە بەرھەم دەھێنێت کە بتوانن گۆڕانکاری لە کۆمەڵگادا ئەنجام بدەن.
فەکەڵتی زانست و تەندروستی
فەکەڵتی زانست و تەندروستی شوێنێکی نمونەییە بۆ دابینکردنی خوێندن و توێژینەوەی پێشکەوتوو لەبوارە جیاوازەکانی تەندروستی و تاقیگەیی و زانستە بنچینەیی و جێبەجێکراوەکان وەکو بایۆلۆجی، کیمیا، بیرکاری، فیزیا، دەرونناسی پزیشکی و مایکڕۆبایۆلۆجی پزیشکی.
بەشەکانی فەکەڵتی زانست و تەندروستی
5- مێدیکەڵ مایکرۆبایۆلۆجی
سەنتەری توێژینەوەی زانستی و تەندروستی
ئەم سەنتەرە لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە، سەر بە فەکەڵتی زانست و تەندروستی یە. سەنتەری توێژینەوەی زانستی و تەندروستی پێک دێت لە نۆ (٩)تاقیگەی زانستی پێشکەوتوو و گەشەسەندوو بە نوێترین تەکنیک و ئامێری زانستی، سەنتەرەکە یەکێکە لە پێشکەتووترین ناوەندەکانی توێژینەوە لەسەر ئاستی کوردستان و عێڕاق و ڕۆژھەڵاتی ناوەراست و خاوەنی چەندەھا توێژینەوەی زانستی ئاست بەرزە کە ژمارەیەک لەوانە لە لیستی داھێنانەکانی وڵاتانی ئەوروپا تۆمارکراون. تاقیگەکانی سەنتەری توێژینەوەی زانستی و تەندروستی تایبەتمەندکراون لە بوارەکانی (Biotechnology, Molecular Biology, Microbiology, Cell Culture, Environmental & Analytical Chemistry, Biochemistry)
سەنتەری توێژینەوەی فەکەڵتی ئەندازیاری
ئەم سەنتەرە لە مانگی ٢ ی ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە، بە مەبەستی پاڵپشتی کردنی ستافی توێژەران و خوێندکاران بۆ برەو پێدان بە چالاکیە زانستیەکانیان، بە تایبەتی بۆ توێژینەوە مەیدانیەکان بە ئامانجی بەرەو پێش بردنی کوردستان و بەتایبەت شاری کۆیە، ھەروەھا بۆ بەشداریکردن لە پێشخستنی سەرچاوە زانستیەکان لە سەرانسەری جیھان لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕ کردنی زانیاری و پشکنینەکان لەگەڵ ئەو سەنتەرە توێژینەوانەی کە ھەمان ڕێگا و ھەڵوێستیان ھەیە لە جیھاندا. خەون و ئامانجی ئەم سەنتەرە ئەوەیە کە بگاتە ئەو ئامانجانەی کە کورت کراونەتەوە و دامەزرێنراون ئەویش بە دروستکردنی پەیوەندیەکی توندوتۆڵ لە نێوان فاکەڵتی و کۆمپانیا پیشەسازیەکان و دەزگا حکومیەکان و کەرتی تایبەت، و کارکردن لەسەر ئەو پرۆژانەی کە کاریگەری ڕاستەوخۆیان دەبێت لەسەر لایەنەکانی کۆمەڵگە وەک چارەسەرکردنی ئاوی ژێرزەوی لە شاری کۆیە و دەوروبەری، ھەروەھا پاراستنی ژینگەی ناوچەکە بە تایبەتی پیس بوونی ئاو و خۆڵ و ھەوا بەو پاشماوانەی کە کەرتی پیشەسازی نەوت و گاز بەرھەمی دەھێنێت، ئەمە جگە لە توێژینەوە لە بوارەکانی بەرھەم ھێنانی سوتەمەنی بایۆدیزڵ و بەرھەم ھێنانی کارەبا بە وزەی خۆر.
سەنتەری مەلای گەورە بۆ توێژینەوەی زانستی
ئەم سەنتەرە بۆ توێژینەوەی کۆمەڵگەی کوردیییە، لە رووی دیرۆکی و کولتوری و ئایینی و کۆمەڵایەتییەوە. وەک پێویستییەکی زانستی بۆ شرۆڤەکردنی دۆخی کۆمەڵی کوردی لە لایەن زانکۆی کۆیەوە دامەزراوە، سەنتەری مەلای گەورە بەناوی زانا و چاکسازی دینی – کۆمەڵایەتی و کەسایەتی ناسراوی کۆیە و کوردستان مەلای گەورەی کۆیەوە ناونراوە. دیدی سەنتەری مەلای گەورە بۆ توێژینەوە بەرھەمھێنانی پلاتفۆرمێکی زانستییە بۆ لێکۆڵینەوە و پەیڕەوکردنی میتۆدی زانستییە لە خوێندنەوەی دیاردەکانی نێو کۆمەڵگەی کوردی، سەنتەری مەلای گەورە بەشێکی گەورەی پانتایی کاری توێژینەوەی خۆی تەرخان کردووە بۆ لێکۆڵینەوەکردن لە ڕوانگەی کوردانە بۆ ئایین و توێژینەوەکردن لە پێکەوەژیانی ئایینەکان لە ناوچەکە.
بڵاوکراوە زانستییەکان
=== گۆڤاری ئارۆ === ئارۆ (واتە ئەمڕۆ لەشێوەزاری ھەورامیدا) گۆڤارێکی زانستییە لەلایەن زانکۆی کۆیەوە بەکۆدی ISSN 2307-549X بڵاودەکرێتەوە. ئارۆ گۆڤارێکە بۆ بڵاوکردنەوەی توێژینەوەی زانستی بنچینەیی و ھەواڵی جیھانی و لێدوان و ڕوونکردنەوە. گۆڤاری زانستیی ئارۆ لەلایەن کەسانی شارەزا لەو بوارەدا چاوپێداخشاندنەوەی بۆ دەکرێت، گۆڤارێکی سەرھێڵی (ئەلیکترۆنی) کراوەیە بۆ خوێنەران، ئەم گۆڤارە وتار و تویژینەوەی بنچینەیی بڵاودەکاتەوە و پێداچوونەوە بۆ وتارەکان لەھەموو بوارە زانستییەکاندا دەکات.
ئەم گۆڤارە زانستییە سەکۆیەکی ئەکادیمی باوەڕپێکراوە بۆ بڵاوکردنەوەی توێژینەوە لەبواری زانستی ھەمەجۆردا. ھەموو ژمارە بڵاوکراوەکانی گۆڤاری ئارۆ لەسەر ماڵپەڕی ئینتەرنێت ئەرشیف دەکرێن و دەتوانرێت بەدوا گەڕانیان بۆ بکرێت، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی گۆڤارەکە. دەستەی نووسەرانی گۆڤاری ئارۆ بە خۆشحاڵیەوە بانگھێشتی کەسانی شارەزا و پسپۆر لەم بوارەدا دەکات بۆ بەشداریکردن لەگۆڤارەکە لە ڕێگای ناردنی توێژینەوەی زانستی لەشێوەی توێژینەوەی ئۆرجینال. زمانی فەرمی گۆڤارەکە زمانی ئینگلیزییە. توێژینەوە و نوسراوەکان بابەتی کورت و درێژ لەخۆ دەگرن لەگەڵ ھەبوونی ڕێنمایی ڕوون و ئاشکرا بۆ نووسەران لەسەر ماڵپەڕی گۆڤارەکە. ئارۆ تاکە گۆڤارە لە کوردستان و عێراق کە تۆمارکراوە (Index) لە لیستی دامەزراوەی (Thomson Ruters).  ئارۆ تاوەکو ئێستا (پێنج) ژمارەی لێ بڵاوکراوەتەوە.
کتێبخانەی ناوەندیی
کتێبخانەی ناوەندی زانکۆی کۆیە لە ژێر دروشمی کرانەوە بە ڕووی جیھاندا کار دەکات، کتێبخانەکە پەیڕەوی ستانداردە جیھانییەکان دەکات بۆ پۆلێن کردن و رێکخستنی پەرتووک. پرۆژەی کارکردن لە سەر بە ئەلکترۆنی کردنی کتێبخانە بەردەوامە بۆ کردارەکانی وەکو خواستن و گەڕاندنەوەی پەرتووک، تۆمارکردن و پۆلێن و رێکخستنی ھەڵگری کتێبەکان. بۆ ئەم مەبەستەش سیستەمی پەرتووکخانەی ئەلکترۆنی کۆھا (KOHA) بەکار دەھێنرێت، کە ئەم سیستەمە لە لایەن چەندین زانکۆی پێشەکەوتووی ئەمەریکی و ئەوروپی بەکار دەھێنرێت. ئەم سیستەمە توانایەکی سەرسوڕھێنەری ھەیە بۆ ڕاپەراندنی کاروباری ڕۆژانەی کتێبخانە. لە ئێستا زیاتر لە ٧٠ ھەزار پەرتوکی کتێبخانەکە بە ئەلیکترۆنی کراون. زانکۆی کۆیە ھەر وەک پێشەنگ بووە لە گۆڕانکاری و بەرەوپێشچوون، کتێبخانەکەشی جیاواز لە زۆربەی کتێبخانەکانیتر لە کاتژمێر ٨:٣٠ خولەکی بەیانیەوە تاوەکو ٥ ئێوارە کراوەیە بە ڕووی فێرخواز و مامۆستایاندا. ھاوکات ئامانجی کتێبخانەی ناوەندی کۆیە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریە بە خوێندکاران و مامۆستایان و فەرمانبەران بە بەردەوامی بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر بە رێگەی ئۆنلاین.
ئەندازیاریی دروستکردن
ئەم بەشە لە ساڵی ٢٠١٣ لە زانکۆی کۆیە کراوەتەوە خوێندن لەم بەشە بۆماوەی چوار ساڵە و بەزمانی ئینگلیزیە، جیاوازی ئەم بەشە ئەوەیە تاکە بەشە لە کوردستان و ساڵانە خوێندکارێکی کەم وەردەگرێت بەراورد بە بەشەکانی تر، قوتابیان بڕوانامەی بەکالۆریۆسیان پێ دەدرێت، ئەم بەشە لینکێکە لە نێوان ئەندازیاری میکانیک و ئەندازایاری کیمیاوی و ئەندازیاری کۆمپیتەر.
کاری ئەندازیاری دروستکردن
بەشێوەی گشتی ئەرکی ئەندازیاری دروستکردن بریتییە لە چاودێری کردنی پرۆسەی درووستکردن و دیزاین کردنی کاڵای بەرھەمھێنەر، ھەروەھا بەکارھێنانی ئامێرەکانی درووستکردن بە باشترین شێوە و دیزاین و بەرھەمھێنانی کاڵا بە کوالێتی باش و دانانی پلان بۆ بەرەوپێشبردنی پرۆسەی درووستکردن و بەرێوەبردنی،و ھەروەھا زانیاری تەواو لەسەر کوالیتی بەرھەم ھێنان. بە کورتی زۆربەی ئەو کەرەستانەی کە ڕۆژانە بەکار دەھێنرێت ئەرکی درووست کردن و دیزاینکەی لەلایەن دەرچووانی ئەم بەشەوەیە.
بوارەکانی کارکردنی ئەندازیاری دروستکردن
ئەندازیاری درووستکردن وەک بڕبڕەی کەرتی پیشەسازی دادەنرێت، دەرچووانی ئەم بەشە چانسێکی فراوانی کارکردنیان هەیە لە کەرتی پیشەسازی بە گشتی، بۆ نموونە پیشەسازی خواردن و پێداویستیەکانی ناوماڵ و پیشەسازی کیمیای، بوارەکانی نەوت، پیشەسازی ئۆتۆمبێل و فڕۆکە، پیشەسازی وزە، کارگەی بەرھەمھێنانی ئاسن، کارگەی دەرمان، کوالێتی کۆنترۆلی مەرزەکان، ھەروەھا دەتوانی لە چەندی شوێنیتر کار بکەیت.
بوارەکانی کارکردنی ئەندازیاری دروستکردن لە کوردستان:
دیارە لە دە ساڵی ڕابردودا لە کوردستان بواری پیشەسازی تا ڕادەیەك پێشکەوتنی بە خۆوە بینی بەو هۆوە کۆمەڵێک کارگە دروست کران، ئەو بوارانەی کە لە ئێستادا ئەندازیاری دروستکردن ئەتوانێ کاری تێدا بکات بریتین لە کارگەکانی ئاسن و کارگەکانی پلاستیك و کارگەکانی دروستکردنی پێداویستی بیناسازی و کارگەکانی خواردن و ئاو و خواردنەوە، هەروەها بواری نەوت و بەرهەمهێنانی کارەبا و چەندەها بواری تر.
عەبدوڵڵا کورد
عەبدوڵڵا کورد چەکدارێکی ئیسلامیی عەبدوڵڵابوو کە لە چیچان شەڕی دەکرد. عەبدوڵڵا جێگری باڵای موھەنەد کە فەرماندەی مەیدانی لەدایکبووی سعوودیە بوو. دوای گرتن و تیرۆرکردنی موھەنەد لە نزیک گوندی سێرژێن-یورت لە ٢١ی نیسانی ٢٠١١، بەپێی لێژنەی نیشتمانیی دژە تیرۆری ڕووسیا، عەبدوڵڵا ھەڵوێستی موھەنەدی گرتە ئەستۆ. عەبدوڵڵا لە چیبەرلۆیڤسکی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ڕووسیاوە کوژرا لە ٣ی ئایاری ٢٠١١ ناوچەی چیچان.
ژیان
لە سەرەتای ژیانی عەبدوڵڵا زۆر کەم دەزانرێت، بەڵام دەگوترێت لە ناوچە کوردییەکانی تورکیا لەدایک بووە، ڕەنگە لە ناوچەی ئامەد بێت. لە گوندی زێدی خۆیەوە لە ساڵی ١٩٩٩دا گەشتی دەکرد بۆ باکووری قەفقاز دوای ئەوەی لە ڕێگەی گەرووی پانکیسی لە گورجستان تێپەڕیبوو. ھەواڵگری ڕووسیا بانگەشەی ئەوە دەکات کە عەبدوڵڵا لە کاتی جەنگی دووەمی چیچان لە کەتیبەی شەڕڤانانی بیانی بە سەرکردایەتی ئیبن خەتاب شەڕی کردووە، ھەروەھا لە نزیکەوە دەستی ھەبووە لە پلاندانان و ڕێکخستنی کردەوەی بەرفراوانی تێکدان و تیرۆر لە سەرتاسەری ناوچەکەدا. دوای مردنی ئەبو حەفس ئوردنی لە ساڵی ٢٠٠٦ و بەرزبوونەوەی موھەنەد بۆ پۆستی میری شەڕڤانانی بیانی لە چیچان، عەبدوڵڵا بووە جێگری سەرۆکی نێردەی قاعیدە لە باکووری قەفقاز، بەپێی لێژنەی نیشتمانیی دژە تیرۆری ڕووسیا.
لە کاتی مردنیدا کاغەزی ناسنامەی تورکی و جۆرجیی، کە سەر بە «جەڤدەت دۆگەر» بوو، لەناو جانتای عەبدوڵڵادا دۆزرایەوە، کە دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن حکوومەتی ڕووسیاوە ئازادکران. بەڵام حکوومەتی تورکیا و گورجستان ھەردووکیان ڕایان گەیاند کە کەسێکی لەو جۆرە لە داتابەیسەکانیاندا تۆمار نەکراوە، ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەگەری ئەوە ھەیە بەڵگەنامەکان درۆ بن. ھەروەھا ڕێکەوتی لەدایکبوونی ئاماژەپێکراو، ٢٠ی نیسانی ١٩٧٧، زۆر گوماناوی بوو، چونکە ئەمە بەو مانایە دەبێت کە لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا بەشداری شەڕەکە کردووە.
حاجی مەمەیان
حاجی مەمەیان (Ḧacî memeyan، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٤١ کەس لە ٥٩ بنەماڵەدا بووە.
عەبدوڵڵا کورد
مردن
عەبدوڵڵا لە ٣ی ئایاری ٢٠١١ لە ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتدا لە نزیک گوندی شارۆ-ئارگون، لە ناوچەی چێبەرلۆیڤسکی لە چیچان کوژرا. بەگوێرەی ڕاپۆرتی (NAK)ی ڕووسیا، بەشێک لە سەربازانی لایەنگری مۆسکۆی دەزگای ئاسایشی فیدراڵی چیچان (FSB) لەگەڵ ھێزەکانی وەزارەتی ناوخۆی ڕووسیا کە چالاکیی گەڕان و سیخوڕییان لە ناوچە دارستاندار و شاخاوییەکان ئەنجام دەدا، تووشی عەبدوڵڵاو چەکدارێکی داغستانی بوون؛ ھەردووکیان لە شەڕ و پێکدادانەکانی دواتردا کوژران.[٥]
حاجی مەمەیان
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
عەبدوڵڵا کورد
مردن
گێڕانەوەیەکی یاخیبووان لەبارەی مردنی عەبدوڵڵا کە نزیکەی دوو ساڵ دواتر بڵاوکرایەوە، زانیاری نوێی پێشکەش کرد. بەپێی ناوەندی کاڤکاز، ھێزەکانی ڕووسیا شوێنی بنکەیەکی بچووکی یاخیبووانیان دۆزییەوە و گەمارۆیان دا کە لەسەر زانیارییەکی بێسلان ئەلگیریێڤ کە کارگەیەکی FSB لە ڕیزەکانی چەکدارەکاندا کاردەکات. چوار شەڕڤان لە کەمپەکەدا ئامادەبوون: شانبەشانی عەبدوڵڵا کوژرا گەنجێکی داغستانی تەمەن ٢٤ ساڵ بوو کە ناوی ڕەمەزان بارتیێڤ بوو، لەکاتێکدا دوو کەسی دیکە بە ناوەکانی ئەبورایک یوسپخادژیێڤ و عیسا ڤاگاپۆڤ بریندار بوون بەڵام لە گەمارۆدانەکە ڕزگاریان بوو (تەنھا دواتر شانبەشانی خوسێن گاکایەڤ لە ساڵی ٢٠١٩دا کوژرا ژانویەی ٢٠١٣). لە کۆتاییدا پێگەی ئەلگیریێڤ وەک بریکاری FSB دۆزرایەوە، و لە ٢٢ی ئابی ٢٠١١ لە سێدارە درا.[٣]
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:کوردەکانی تورکیا
ئەلفوبێ
وێنۆک|لاپەڕەیێک کە بە ئەلفوبێی لاتینی نووسراوە
ئەلفوبێ کۆمەڵێک نیشانەی کە مرۆڤەکان بۆ پیشاندانی دەنگەکان کەڵکی لێ دەگرن.
کۆمەڵێکی یەکگرتووە لە هێما بنچینە نووسراوەکان یان گرافیم (پێی دەوترێت پیتەکان) نواندنی فۆنیمەکان لە هەندێک زمانی ئاخاوتن هەموو سیستمەکانی نووسین بەم شێوەیە گوزارشت لە زمان ناکەن. لە بەشی بڕگەدا، هەر کارەکتەرێک فۆنۆلۆجییەک دەنوێنێت، بۆ نمونە، و وێنەوشە پیتەکان بەکاردێنن بۆ نیشاندانی وشەکان، مۆرفیمەکان، یان یەکەی واتاییی دیکە.
=سەرچاوەکان =
پێشمەرگە
پێشمەرگە وشەیەکی کوردییە بۆ شەڕکەرە کوردەکان کە ھەندێک بە شەڕکەرانی ئازادی ناویان دەبەن. وشەکە بە مانای «ئەوانەی کە مەرگی خۆیان پێش ھەموو شتێک خستووە لە پێناو پاراستنی نیشتیمان» دێت و ھێزەکانی پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان بە نزیکەیی لەو کاتەوە ھەیە کە جوڵانەوەی کوردەکان بۆ سەربەخۆیی لە سەرەتای ساڵانی ١٩٢٠دا دەستی پێکردووە، ئەمەش دوا بەدوای ڕووخانی ھەردوو ئیمپراتۆریی عوسمانی و قاجاڕ بوو کە ناوچەکانی کوردستان لەژێر دەستیاندا بوو.
ئەم ناوەش بۆ یەکەمین جار لەلایەن کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ بۆ ناوی سەربازانی (چەکداران) ی کورد بەکار ھاتووە. کە لەلایەن چایچییەکەی پێشەوا قازی محمد پێشنیار کرا پاشان بە ناوێکی گونجاو ھەڵبژێردرا.
ھێزەکانی پێشمەرگە ڕۆڵێکی بەرچاویان بینی لەگەڵ ھێزی ھاوپەیمانان لە شەڕی دژی حکومەتی بەعس لە باشووری کوردستان. پێشمەرگە چەکدارێکی شۆڕشگێر و بە بیروباوەڕە کە لەپێناو ڕزگاری گەلەکەیدا ئامادەیە گیانی خۆی ببەخشێ.
پێشمەرگە ڕۆڵی سەرەکیی ھەبوو لە پاککردنەوەی عیراق و باشووری کوردستان لە داعش.
وشەی پێشمەرگە
مێژووناسی کورد کەریم زەند دەڵێت: لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا، بە فەرمانی پێشەوا قازی محەممەد لیژنەیەک دانرا بە مەبەستی دۆزینەوەی ناوێک بۆ هێزی کوردیی، لیژنەکە بریتی لە هەژار موکریانی، هێمن موکریانی، محەمەد تۆفیق وردی و کەریم زەند بوو. ئەم لیژنەیە لە دانیشتنێکی تایبەتدا، گەلێک ناویان تاوتوێ کردووە. لیژنەکە هەر لە مشتومڕدا بوون کە لە ناکاو خزمەتگوزارێک کە لەوێ بووە و بەردەستیی دەکردن و ناوی میرزای ڕەشیدی بوو گوتی: ئاغایان دەبینم ئێوە کاژێرێکی تەواو خەریکن کە ناوێکی شیاو بدۆزنەوە، لە کاتێکدا ئێمە ناوی پێشمەرگەمان هەیە، لەمێژە بەکاربراوە. لیژنەکە ناوەکەیان بە شادومانییەوە وەرگرت و ناوی پێشمەرگەیان پێشکەشی پێشەوای مەزن کرد، ئەویش زۆر لای پەسەند بوو و ناوی پێشمەرگە بە فەرمیی ناسرا.
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش، پارتە کوردستانییەکان لە وشەی پێشمەرگە بۆ ھێزە چەکدارانیان کەڵک وەردەگرن. بە شێوەی دیاریکراو لە ئێستاکەدا، بە ھێزە چەکدارەکانی سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران، حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران، کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، پارتی ئازادیی کوردستان، حیزبی ڕزگاری، سوپای ڕزگاریی کوردستانی ئێران و ڕێکخراوەی خەباتی شۆڕشگێڕی کوردستان پێشمەرگە دەوترێت. ئەمە لە حاڵێکدایە کە پارتی ژیانی ئازادی کوردستان لە وشەی گەریلا کەڵک وەردەگرێت.
لە سەربزێویی کوردانی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٩٧٩دا، ھێزەکانی دو ڕێکخراوی چەکداری فیدایی، واتە چریکەکانی فیداییی گەلی ئێران (ئەرتەشی ڕزگارکەری گەلانی ئێران) و ڕێکخراوەی چریکەکانی فیداییی گەلی ئێران-کەمینە لە وشەی پێشمەرگەیان کەڵک وەردەگرت و ناوی پێشمەرگەی فیداییان لە سەری ھێزە چەکدارانی خۆی دانابوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:سوپاکان بەپێی وڵات پۆل:ھەرێمی کوردستان پۆل:وشە و دستەوشە کوردییەکان
ئەسمەھان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ١٩٤٤
١٨٩٥
ساڵی ١٨٩٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٥
قۆچەلی
قۆچەلی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قۆچەلی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زەوج و لە باشوور لەگەڵ گوندی مەحمودپەریزاد و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سۆران جەباری لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سورچە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
حاجی بابەشێخ
alt=حاجی بابەشێخ|وێنۆک|حاجی بابەشێخ حاجی بابەشێخ (ساڵی ١٢٦٢ ک. ھ لە دێی جە میان لە ناوچەی بۆکان لە دایک بووە) لەو کەسانەیە کە کەمتر کەسێک ھەواڵێکی تەواوی و گشتگیرانەی لە سەرجەمی کەسایەتییەکەی ھەبووە و ھەیە. حاجی بابەشێخ سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان لە کۆماری کوردستانی ساڵی ١٩٤٦ و سەرۆکی کومیتەی ئیتحادی ئیسلام لە ناوچەی موکریان بووە.
لە سەرەتاکانی شۆڕشی مەشرووتەی ئێران ١٩٠٦ سەرۆکی ھۆزانی گەورەی موکریان دێبوکری و مامەش تکایان لە شێخی حیسامەددینداوا کردووە کە حاجی بابەشێخ ڕازی بکات خۆی بکاتە کاندیدای ھەڵبژاردن بۆ مەجلیسی ئێران.
حاجی بابەشێخی لە ماوەی شەڕی جیھانیی یەکەمشدا کە عوسمانییەکان بە خاکی ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا ورەرببوون بە لایەنگریی لەوان و دژ بە ڕووسەکان کومیتەی بەربەرەکانی دروست کردووە کە ئەندامەکانی بە ناوی ئیتحادی ئیسلامەوە سەری ڕووسیان کردووە و خۆی سەرۆکی کومیتەکە بووە. بێجگە لەمانەش کاتێ سەرتیپ سەیف ئەفشار — ئەفسەرێکی نێردراوی ڕەزاشای پەھلەوی — دەیەوێت بۆ وتووێژکردن لەگەڵ پشدەرییەکان بچێتە سەردەشت داوا لە حاجی بابەشێخ دەکات لەگەڵی بچێتە ناوچەکە بۆ ئەوەی کەڵک لە خۆشناوی و ڕێزی لە ناو کۆمەڵانی خەڵک وەربگرێت و بە یارمەتی ئەو کارەکانی خۆی بەڕێوە ببات.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کۆماری کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سەرۆک وەزیران
سەری مێرگانی نەڵێنێ
سەری مێرگانی نەڵێنێ (Serî mêrganî nellênê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣ کەس لە ٩٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ١٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی حوزەیرانی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵای سەبارەت بە دەستدرێژی دژی وڵات و دانیشتووانی مەدەنیی کەمبۆدیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٢٦‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:کەمبۆدیا لە ١٩٦٤ پۆل:ڤیێتنام لە ١٩٦٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کەمبۆدیا پۆل:شەڕی ڤیێتنام
کلۆد فێڤرۆ دو ڤۆژلا
کلۆد فێڤرۆ دو ڤۆژلا نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٥ پۆل:مردووانی ١٦٥٠
١٨٩٦
ساڵی ١٨٩٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٦
پزیشکیی جەرگ
وێنۆک|وێنەی فلۆرۆسکۆپی مەجرای سەفرا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
ڕێزمان
ڕێزمان کۆمەڵێک یاسایە کە چۆنیەتی دروستکردنی ڕستە و وشە و ھتد دیاری دەکات.
ئەمانەش ببینە
https://en.wikipedia.org/wiki/Grammar
پۆل:خەیاڵ پۆل:ڕێزمان پۆل:نووسین
دەکشنی چونەژوور
وشەی مانیفۆڵد وەرگیراوە لە وشەیەکی کۆنی ئینگلیزی کە مانیگ فیڵدە (کە مانیگ بە مانای زۆر دێت و فیڵد بە مانای دووبارەبوونەوە). کە ئاماژەیە بۆ چەند جارە کردنی بۆڕیێک. ئێکزۆست مانیفۆڵد گازە خەوشەکان کۆ دەکاتەوە لە چەند سلندەرێک بۆ ژمارەیەکی کەم بۆڕییەکان بە زۆری بۆ بۆڕیێک.
پێچەوانەوە دەکشنی دەرچوون گازە دەرچووەکان کۆ دەکاتەوە لە چەند سایلەندەرێک بۆ ژمارەیەکی کەمتر بۆڕی- بە زۆری بۆ یەک دانە.
فەرمانی سەرەکی بۆ دەکشنی چونەژور بریتییە لە یەکسان دابەشکردنی تێکەڵەی سووتان (یان تەنھا ھەوا بە ئاڕاستەی ئامێری نۆزڵ) بۆ ھەریەک لە بەندەری ئینتەیکەکە یان سەری سلندەرەکە. دابەشکردن بەیەکسانی گرنگە بۆ زۆرباش بەکارھێنانی دەربڕینی چووستی. ھەروەھا خزمەت دەکات بۆ پاڵپشتیکردنی (کابرێتەر، دەمەوانەی ھەوا، نۆزڵ) و پێکھێنەرەکانی تری ئامێرەکە
بەھۆی جوڵەی پیستۆنەکان کە بەرەو خوارەوەیە و بەستنەوەی بەھۆی دەمەوانەی ھەوا، لە ئاڵوگۆڕکردنی سپاڕک ئیگنەیشن ئامێری پیستۆن، بەشی بۆشایی (خوارووی پەستانی ئەتمۆسفیر) لە دەکشنی چوونەژوور ھەیە. ئەو بۆشایی دەکشنە ھەستی پێدەکرێت، و دەتوانی بەکاریبێنی وەک سەرچاوەیەک بۆ ھێزی بەردەست لە ئۆتۆمبێل بۆ دیاریکردنی سیستەمی یاریدەر: ھێزی یارمەتیدەری وەستان، ئامێری کۆنتڕۆڵی دەرپەڕاندن، کۆنتڕۆڵی خێرایی، پێشنیارکردنی داگیرسان، ئامێری سڕەر، ھێزی پەنجەرەکان، دەمەوانەی سیستەمی ھەواگۆڕین، ھتد.
ئەم بۆشایییە ھەروەھا دەتوانرێت بەکاربێت بۆ کێشانی ھەر گازێک کە دەربدرێت لە پەستێنەوە لەلایەن ئامێری کڕانکەیس. ئەم کردارە ناودەبرێت بە سیستەمی ھەوا گۆڕینی ئەرێنی. لە ھەر گازێک کە دەسوتێت لەلایەن تێکەڵەی سوتەمەنی/ھەوا.
ئامێری دەکشنی چوونەژوور لە ڕابردوو لە ئەلەمنیوم یان ئاسن دروست دەکرا، بەڵام بەکارھێنانی مادەی پلاستیکی نەرم زیاتر باو بوو لەناو خەڵکدا.
گێژەڵۆکە
کابرێتەرەکە دڵۆپێکی بچووک لە سوتەمەنی دەخاتە ناو دەکشن. بەھۆی ھێزی ھێزی کاڕەبای ھەندێک لە سوتەمەنییەکە پووڵ بێکدەھێنێ بە درێژایی دیواری دەکشنەکە، یاخود دەبێتە دڵۆپێکی گەورەتر لە ھەوا. ھەردوو حاڵەتەکە نەخوازراوە چونکە دەبێتە ھۆی دروستکردنی ناچوونییەکی لە ڕێژەی سوتەمەنی- ھەوا. شڵەژان لە دەکشن دەبێتە ھۆی دروست بوونی ھێزی نایەکسان، کە یارمەتیدەرە بۆ بە گەردیلە کردن.
بە گەردیلە کردنی باشتر ڕێگە بە سووتانی زیاتر دەدات لە ھەموو سوتەمەنییەکە و یارمەتی کەمکردنەوەی لێدانی بزوێنەر دەدات بەھۆی فراوانبوونی بەڕەی سووتان. بۆ دەستکەوتنی ئەو گێژەڵوکەیە وا باوە ڕووی چونەژورو لێواری چونەژو بەزبری و بێ پۆڵیشکردن بەجێ بھێلی.
چوستی قەبارەی
دیزاین و ڕێکخستنی بڕی وەرگیڕاوی دەکشن فاکتەرەکی سەرەکییە لە چوستی قەبارەی لە مەکینە. ھێڵکاری گشتی لەناکاو گۆڕان دەکات لە پەستان. وەلە ئەنجامی ھەوای گەرم (یان بەنزین) دەچێتە ژوری سووتان. ئەو دەکشنانەی دروست کراون بۆ ئیشکردن بە خێڕایییەکی بەرز کە سافن دەنگە دەنگ دروست ناکات.
مۆدێرن دەکشنی چونەژور ڕەنەر بەکار دەخت. بۆڕی تاک تاکە دڕێژبونەوە بۆ ھەڕییەک لە ئینتەیک. بۆڕییەکان لەسەری سلندەرەکە کە ھاتووەتە دەرەوە لە قەبارەیەکی ناوەکی «پلینیوم» لەژێر کابرێتەر. ئامانجی ڕەنەرەکە لە زرینگانەوەی ھێلمۆتس تایبەتمەندی ھەوا. بە ڕەچاوکردنی کڕانەوەی دەمەوانەیەک. کاتێک دەمەوانەکە دادەخرێت. ئەو ھەوایەی ھێشتان نەچوتە ناو ڤاڵڤەکە بڕێکی زۆر لە تەوژم ھەیە کە پەستانێکی زۆر دەخاتە سەر دەمەوانەکە. پەستانی بەرزی ھەوا دەست دەکات بە یەکسان بوون لەگەڵ پەستانی نزمی ھەوا لە دەکشن. بەھۆی بارنەگۆرینی ھەوا؛ و ئەو یەکسان بوونەوە دەست بە لەرینەوەدەکات. سەرەتا ھەوایەکە لە ناو ڕەنەرەکە لە پەستانەکی کەم دادەبێت لە چاو دەکشنەکە. دواتر ھوای ناو دەکشن دەیەوێ یەکسان ببێت لەگەڵ ھەوای ناو ڕەنەرەکە. لەرینەوەکە دووبارە دەبێتەوە. ئەم پڕۆسەیە ڕودەدات لە خێڕای دەنگ.
ھەرچەندە ڕووبەری ڕووی ڕەنەر بچووک بێت. پەستان بەرز دەبێت بەھۆی زرنگانەوەی ھەوای پێداڕۆیشتو. ئەو سیفەتەی ھیڵم ھۆڵتز زرنگانەوە زیاددەکات و ھۆکارێکە بۆ ڤێنتوری ئیفێکت. ئەوکاتەی پستن تاودان دەکات بەرەو خوارەوە. پەستان لە دەرەوەی ئینتەیک ڕەنەر کەمدەکات. ئەو پەستانە کەمە وادەکات بڕوات بەرەو ئینپوت ئیند. ئەو زەختە دووبارە دەڕوات بەرەو ڕەنەرەکە و ھەوا بەناو دەمەوانەکە دا دەڕوا. پاشان دەمەوانەکە دادەخرێ.
بەگوێڕەی کۆنتڕۆڵ کڕدنی ھێزی ھیڵم ھۆڵتز ڕیزۆناس ئیفێکت. کرانەوەی دەمەوانەکان دەبێت لەکاتێکی گونجاو دابێت. ئەگەرنا زەختەکە لەوانەیە کاریگەری خراپی ھەبێت. ئەم ڕاوەستانە کێشەی زۆر گەورە بۆ بزوێنەر دڕوست دەکات. لەوکاتەی کەوا کاتی کرانەوەو داخرانی بەندە بە خێرای بزوێنەرەکە.