cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
دەرەنجام
ھێرشەکە پێی گوترا ٢٦/١١، ئەمەش بەھۆی ئەو ڕۆژەی کە ڕووداوەکە تێیدا ڕوویدا. لیژنەی باڵا لەلێکۆڵێنەوەی ڕووداوەکە دوای زیاتر لەتێپەڕبوون لەساڵێک بەسەر ڕووداوەکە، ڕاپۆرتێکیان درووستکرد. ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوەدەکرد کە ئەم ھێرشە زیاتربووە لە توانا و وەڵامدانەوەکانی ھێزەکانی پۆلیس، ھەروەھا ئاماژەیان بەھەڵەکانی فەرماندەی پۆلیسی مومبای حەسەن غەفوور کرد کە جووڵانەوە و مامەڵەی لەگەڵ ڕووداوەکان ھەڵەبووە. link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Mumbai_Terror_Protest.JPG|alt=|ڕاست|وێنۆک|200x200پیکسڵ|ھاوڵاتیان لەنزیک [[ھۆتێلی تاج مەحەل پالاس|تاج ھۆتێل، داوا لە حکوومەت دەکەن کاردانەوە بنوێنێت.]] حکوومەتی ویلایەتی مەھاراشترا، بڕیدا بە کڕینی ٣٦ بەلەمی خێرا بۆ چاودێریکردن و پاراستنی کەنار دەریاکانی لەگەڵ چەند ھەلیکۆپتەرێک بۆ ھەمان ھۆکار. ھەروەھا پلانی دامەزراندنی ھێزێکی تایبەت بە دژە تیرۆردا بەناوی ھێزی یەکەم، لەگەڵ پڕچەککردنیان بە چەکی نوێ و تایبەت کە لەئاستی پۆلیسی مومبای زیاتربێت. سەرۆکوەزیران مەنھۆمان سینگ ئەوەی ڕاگەیاند ئەوان پلانی دامەزراندنی دەزگای لێکۆڵینەوە و سیخووری بەھێز دادەمەزرێنن ھاوشێوەی ئێف بی ئای بۆ ڕووبەرووبونەوەی تیرۆر. بۆئەم مەبەستەش ھیندستان دەزگای لێکۆڵینەوەی نەتەوەیی (NIA) دامەزرا و یاسای دژە تیرۆریشی لەگەڵ UAPA 2008 نوێکردەوە. لەلایەن وەزارەتی ناوخۆشەوە، سەنتەری (NCTC) دامەزرا بۆکۆکردنەوە ھەموو ڕاپۆرت، داتا و پووختەی زانیارییەکان کە لە پۆلیس، دەزگا ھەواڵگرییە جۆراوجۆرەکان و شوێنە جیاجیاکان پێیان دەگات.
سنوورەکانی پاکستان
پاکستان ھێزەکانی بردە سەر سنووری ولاتەکەی و ھند، ئەمەش لەوەی نەکا ھند ھێرش بکاتە سەر ناوخۆی وڵاتەکەی. دوای چەند ڕۆژێک لە وتووێژ، دواتر پاکستان ھێزەکانی لەسەر سنوور کشاندەوە.
کاردانەوەکان
خەڵکی ھیند ڕەخنەی تووندیان ئاڕاستەی کەسە سیاسییەکانیان کرد و بەناشایستە لەقەڵەمیاندان و بەھۆکاری ھێرشەکانیان زانی. لەسەر ڕووپەری ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیندیا نووسرا «سیاسییەکانمان ڕۆڵی بێتاوانێکی مردوو دەگێڕن». لەنێو سیاسییەکانی ھند و مومبای، دەستلەکارکێشانەوە دەستیپێکرد لەنێویانیشدا وەزیری ناوخۆ شیڤراج پاتل، سەرۆکی وەزیرانی مەھاراشترا و جێگرەکەی. دەرھێنەرێکی بۆلیوود، رام گۆپەل ڤارما فیلمێکی لەسەر ھێرشەکە دەرھێنا بەناوی (The Attacks of 26/11). مووسڵمانە ھیندییەکان، ئیدانە ڕووداوەکانیان کرد و ئەوەیان ڕەتکردەوە کە تیرۆریستە کووژراوەکان بنێژن، گرووپێک لەموسڵمانانیش خۆپشاندانیانکرد دژ بە ھێرشەکە. مزگەوتەکان بۆماوەیەک بێدەنگبوون. پێداچوونەوە بۆ شێوازی گواستنەوە گەیاندن لە مومبای دەستیپێکرد. ماتەمین و داگیرساندنی مۆم لەتەواوی ھیندستان بۆ ڕووداوەکە ئەنجامدرا. لەئاستی جیھانیش، وڵاتان، ڕێکخراوە جیھانییەکان و کەسایەتییە جیھانییەکان ئیدانەی ئەو ھێرشە تیرۆریستییەیانکرد کە خەڵکانی سڤیل بوونە قووربانی.
میدیاکان بەگرنگییەوە لە ڕووداوەکەیان دەڕووانی و سۆشیال میدیای وەک توویتەر و فلیکر بۆ ڕووماڵی ڕووداوەکان بەکارھات، ھەروەھا چەندین بلۆگی ھیندی بەنووسین و وتار ڕووماڵی ڕووداوەکانیان دەکرد. نەخشەی ھێرشەکە لەڕێگای گووگڵ ماپس ەوە لەلایەن ڕۆژنامەوانانی وێب درووستکرا. نیویۆرک تایمز لە تەمموزی ٢٠٠٩، ڕووداوەکانی بەوە وەسفکرد کە ڕەنگە تا ئێستا باشترین و بەڵگەدراوترین ڕووداوبێت لەئاستی جیھان.
فیلمی بەڵگەنامەیی
ئۆپراسیۆنی بلاک تۆرنادۆ زنجیرە دکۆیومێنتارییەکی ساڵی ٢٠١٨ بوو لەلایەن کەناڵی دیسکۆڤەری پەخشکرا.
کتێب
دەستبەسەرداگرتنەکە: ھێرشی سەر تاج فیلمێکی ناخەیاڵییە لەلایەن کاتی سکۆت کلێرک و ئەدریان لیڤی نووسراوە. باس لەڕدووداوەکانی ھێرشەکەی مومبای ٢٠٠٨ دەکات لەکاتی شەوی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨. کتێبەکە لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن پێنگوین بووکسەوە بڵاوکرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٨ پۆل:شەڕی ناو شار
٨٣٨ (ژمارە)
٨٣٨ (هەشت سەد و سی و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٣٧ و ٨٣٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
جۆن میلتۆن
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی مەسیحی پۆل:شاعیرانی ئینگلیز پۆل:جۆن میلتۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٨ پۆل:مردووانی ١٦٧٤ پۆل:نووسەری پیاوی ئینگلیزی سەدەی ١٧ پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
تیرانا
تیرانا پایتەختی وڵاتی ئەڵبانیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٦١٨,٤٣١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
پۆل:تیرانا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦١٤ پۆل:شارەکانی ئەڵبانیا پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
ئاڵای عەرەبستانی سعوودی
وێنۆک|چەپ|200px|ئاڵای عەرەبستانی سعوودی ئاڵای عەرەبستانی سعوودی لە ڕەنگی سەوز لەگەڵ وشەی تەوحید (لَا إِلٰهَ إِلَّا الله مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله) و شمشێری عەرەبی پێکھاتووە. ئەم ئاڵایە بۆ یەکەم جار لە ١٥ی ئازاری ١٩٧٣ دامەزرا و لەو کاتەوە ئاڵا و نیشانی فەرمی، ئاڵای و نیشانی پارێزگایی و نیشانی ھێزەکانی دەریایی و ئاڵای فەرمیی عەرەبستانی سعوودییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا پۆل:چاندی سعوودی پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی عەرەبستانی سعوودی
ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە
ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە چوار ناوچەی شارستانی قوروەیە لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
جوگرافیا
ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم ناوچانە:
گوندەواری بەور
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری پەنجە عەلی باکوور
لە (١٦) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری پەنجە عەلی باشوور
لە (١٠) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی قوروە پۆل:ناوچەکانی پارێزگای کوردستان
کۆفی سپرینگز، ئەلاباما
کۆفی سپرینگز (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جنیڤا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٢٨ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٠٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١١٠٫٦٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٠
پۆل:عێراق لە ٢٠١٠ پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ھۆتێلی تاج مەحەل پالاس
وێنۆک|تاج مەحەل هۆتێل ھۆتێلی تاج مەحەل پالاس یان وەک لایەنی مێژوویی پێی دەڵێن (ھۆتێلی تاج مەحەل  یان ھۆتێلی تاج پالاس یان تاج) شوێنەوار و ھۆتێلی پێنج ئەستێرەیە کە لەسەرشێوازی تەلارسای ھیندی - ساراکینۆسی درووستکراوە. ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣، بۆیەکەمینجار ھۆتێلەکە کرایەوە. تاج مەحەل پالاس دەکەوێتە ناوچەی کۆلابا لە باشووری مومبای لە ھیندستان، ھەروەھا دەکەوێتە بەرامبەر تەلاری گەیوەی ئۆف ئیندیا (دەروازەی ھیند). ھۆتێلەکە ٥٦٠ ژوور و ٤٤ سویتی تێدایە، لەگەڵ بوونی نزیکەی ١٦٠٠ کارمەند. لەمێژووی ھۆتێلەکەدا میوانداری چەندین کەسایەتی گرنگی کردووە لە سەرۆک، پاشاکان و دەوڵەمەندان.
لەساڵی ٢٠٠٨، ھۆتێلەکە یەکێکبووە لەوشوێنانەی کە ھێرشی کرایەسەر لە زنجیرە ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆتێلەکانی مومبای پۆل:ھۆتێلە دیارەکانی جیھان پۆل:ھۆتێل
زرێبار
وێنۆک|زرێبار زرێبار یان زرێوار دەریاچەیەکی گەورەی سروشتیی ئاوی شیرینە کە لە ٣ کیلۆمەتریی ڕۆژاوای شاری مەریواندایە. ئاوی زرێبار لە سەرچاوە ئاوییەکانی بنی خۆیەوە ھەڵدەقوڵێت و ھیچ ڕووبارێکی تر ناڕژێتە ناوی و ھەروەھا ساڕێژی ئاوەکەشی چەمی زرێبار پێک دێنێت کە بە دەشتی مەریواندا تێپەڕ دەبێت و دەڕژێتە سەر ڕووباری سیروان. زرێبار و سروشتی دەوروبەری کە دەشت و کێو و دارستان و گیانلەبەری جۆراوجۆری تێدایە، یەکێک لە سەیرانگا بەناوبانگە گەشتیارییەکانی کوردستان و ئێرانە. بەرزاییەکەی لە ئاستی دەریاکان ١٢۹٠ مەترە و درێژییەکەی (ئاڕاستەی باشووری-باکووری) زیاتر لە ٨ کیلۆمەترە و پانییەکەشی (ئاڕاستەی ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا) نزیکەی ٣ کیلۆمەترە. لە ھەندێک لە زستانە ساردەکاندا ڕووی زرێبار بە تەواوی سەھۆڵ دەبەستێت.
ئەفسانەی زرێبار
وێنۆک|ڕاست|قەبری دەروێش لە ڕۆژھەڵاتی زرێباردا سەبارەت بە پێکھاتنی زرێبار، ئەفسانەیەک لە ناو خەڵکی ناوچەکەدا ھەیە کە گوایە لە جێگەی ئێستای زرێباردا شارێک ھەبووە کە حاکمەکەی ناوی فەیلەقووس بووە. دەروێشێک لەگەڵ ژنە دووگیانەکەیدا بە سواریی کەرێکەوە دەگەن بە شارەکە. پیاوانی فەیلەقووس کلکی کەرەکەی دەقرتێنن و ژنەکەی دادەکەوێت و مناڵەکەی لەباردەچێت. دەروێشەکە سکاڵا دەکات لە حاکم. فەیلەقووس بە خراپتر وەڵامی دەداتەوە و بێگاریی پێدەکات. دەروێشەکە دەچێتە سەر کێوێک و سەری لە سەر زەوی دادەنێت و دەپاڕێتەوە لە خوا. کە سەر بەرز دەکاتەوە شارەکە بووە بە ژێر ئاوەوە و گۆلی زرێبار بەم شێوەیە دروست دەبێت. لە بەرزایییەکانی ڕۆژھەڵاتی زرێباردا قەبرێک ھەیە کە دەوترێ قەبری ئەو دەروێشەیە. ئەنوەر ڕەوشەن لێکۆڵینەر و نووسەری مەریوانی، لە ساڵی ٢٠٠٨دا، فیلمێکی بەڵگەیی بەناوی زرێبار، شوناسێکی دێرینی ئەم ھەرێمە ئامادە کرد. لە بەشی یەکەمی فیلمەکەدا پسپۆڕان و لێکۆڵینەرانی شاری مەریوان لەسەر ناو و مێژووی زرێبار لێدوانێکی زۆر دەکەن و چەند پیرەوەپیاوی ناوچەکە ئەفسانەی دروست بوونی زرێبار دەگێڕنەوە.
مەترسییەکان لە سەر ژینگەی زرێبار
وێنۆک|بەنداوی زرێبار بەنداوی زرێبار لە ساڵی ١٩٩٥دا لە باشووری زرێبار و لەسەر چەمی زرێباردا دروست کراوە. بەرزییەکای ٤ مەترە و ھۆکاری دروستکردنی، دابین کردنی ئاوی پێویست بۆ کشتوکاڵی دەشتی مەریوان بووە. بەڵام بە ھۆی وشکەساڵییەکانەوە تەنھا چەند ساڵێک بە قازانج بوو و ئێستا وەک مەترسییەک بۆ ژینگەی زرێبار و ماس ھەژمار دەکرێت.
لە زۆربەی کەنارەکانی زرێباردا قامیش (زەل) دەڕوات کە بە بیروڕای ھەندێ کەس، ماوەیەکە خەریکە زیادتر دەبێت و مەترسیی بۆ زرێبار دروست کردووە.
زرێبار لە ئەدەبی کوردیدا
زرێبار لە ئەدەبی کوردیدا زۆر بەر چاو دەکەوێت. ھەم لە ھۆنراوەی شاعیراندا و ھەم لە گۆرانییە فۆلکلۆرەکاندا. چەند نموونە لەو شیعرانەی کە ناوی زرێباریان تێدایە:
ناری لە ھۆنراوەیەکدا کە بۆ شێخ مەحموودی حەفیدی وتووە دەڵێت:
مەولەوی لە شیعرێکی ھەورامیدا دا دەڵێت:
سەرچاوەکان
پۆل:دەریاچەکانی کوردستان پۆل:دەریاچەکانی ئێران پۆل:شارستانی مەریوان پۆل:پارێزگای کوردستان پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ساین
وێنۆک|250px| سێگۆشەی ABC تەژێ یان ساین (ئینگلیزی: Sine، ھێما دەکرێت بە Sin)، لە بیرکاریدا بریتییە لە نەخشەی گۆشەیەک. لە سێگۆشەی گۆشەوەستاودا، ساین تێکڕای درێژیی لای بەرامبەر بۆ درێژیی ژێت دەداتێت.
لە سێگۆشەی بەرامبەر ساین بە شێوەی خوارەوە پێناسە دەکرێت:
و
ساین لە ناو فانکشنە سێگۆشەییەکاندا ھەمیشە لە یەکەمیندا پێرست دەکرێت.
گۆڕانکارییەکانی ساین
لە بازنەی سێگۆشەزانیدا، ئەگەر لە گۆشەی سیفرەوە دەست پێ بکەیت و دەورێکی تەواو لە ئاڕاستەی ئەرێنی (بە پێچەوانەی جوڵەی میلی کاتژمێرەوە) بگەڕێیت، گۆڕانەکانی ساینی گۆشەکان بە شێوەی خوارەوە بەدەست دێت:
فانکشنی ساین
وێنۆک|300px| نەخشەی ساینی x فانکشنی ساین، بەھای کەوانە (گۆشە) وەکوو گۆڕاوێک وەردەگرێت و بەھای ساینی گۆشەکەمان دەداتێ. بواری ئەو فانکشنە تەواوی ژمارە ڕاستییەکانە و مەوداکەی ماوەی [-1,1] یە. لە ڕووی گرافی f(x)=sin x وا دەردەکەوێت، فانکشنێکی خوولی و تاکە و کاتی خوولییەکەی بریتییە لە 2\pi.
سەرچاوەکان
پۆل:سێگۆشەزانی پۆل:فانکشنە سێگۆشەیییەکان پۆل:فانکشنە بیرکارییەکان
پلازما (فیزیک)
چەپ|250px|وێنۆک|گڵۆپی پلازما دۆخی پلازما (بە ئینگلیزی: Plasma) دۆخێی تایبەتیە لە دۆخەکانی ماددە ، بریتیە لە گزێکی بە ئایۆن بوو کە ئەلیکترۆنەکانی سەربەستن و بە گەرد یان گەردیلەکەوە نەبەستراون ، ئەگەر ماددە لە سروشتدا لە سێ دۆخدا هەبێت (ڕەقی ، شلی ، گاز ) ئەوا پلازما دۆخی چوارەمی ماددەیە. بە پێچەوانەی گازەکانەوە چەند سیفەتێکی تایبەتی هەیە بە ئایۆن بوون دەبێتە هۆی دەرچوونی ئەلکترۆنێک یان زیاتر لە کاتێکدا گەرمی یان وزەیەکی دیاریکراو دەدرێتێ ، ئەم بارگە کارەباییە پلازما یان ماددە جیوەییەکە دەکاتە گەیەنەرێک بۆ کارەبا ، بۆیە بەهێز بەرەو بواری موگناتیسی کێش دەبێت. پلازما شێوەی گازێکی هاوتا (مامناوەند) وەردەگرێت کە لە هەور دەچێت بۆ نموونە ئەستێرەکان یان وەک گورزەیەکی بە ئایۆن بوو دێت کە تەپوتۆز و دەنکۆڵەکانی تێدایە و پێی دەڵێن پلازمای تەپ و تۆزاوی ، ئەمەش بەهۆی گازی بە ئایۆن بووەوە دروست بووە کاتێک ئەلکترۆن بۆ دوور لە ناوک هەڵدەدڕێت بارگە پۆزەتیڤ و نێگەتیڤەکان سەربەستتر دەبن.
سیفه‌ته‌كانی دۆخی پلازما
پلازما ناوه‌ندێكه‌ ته‌زووی كاره‌با ده‌گوازێته‌وه‌ و بواری موگناتیسی دروست ده‌كات. دۆخی پلازما بڵاوترین دۆخى ماددەیه‌ چونكه‌ له‌ (%٩٩)ی پێكهاته‌ى گێتى بریتییه‌ له‌ پلازما به‌ گشت ئه‌ستێره‌ و گەلەئەستێرەكانیشه‌وه‌.
-دوو بواری سه‌ره‌كی هه‌یه‌ بۆ زانینی دۆخی پلازما :
ئامێری پاڵنانی مووشەک (رۆکێت )بە پلازما
پلازما بریتییە لەکۆمەلێک تەنۆڵکەی سالب (ئەلیکترۆن) وموجەب (ئایۆن) بەمەش سیفەتی جیاوازە لە گازی ھاوبارگە ، پلازما کۆنتڕۆلی لەسەر دەکرێ لە بواری موگناتیسی و گەیەنەرێکی باشە بۆ کارەبا ، کاتێک کە تەزووی کارەبا بە پلازما تێدەپەڕێ و بە بەکارھێنانی بواری موگناتیسی پلازما وەک بزوێنەری کارەبا کار دەکات لەژێر ھێزی کارۆموگناتیسی ، ئەم ھێزە بەکاردێ بۆ زیادکردنی خێرایی پلازما کە دەگاتە (٦٠کم/چڕکە) بەمەش ھێزێکی پاڵنەر دروست دەبێ کەلە توانایدا ھەیە کەشتی ئاسمانی پاڵبدا بۆ ئاسمان.
ئەو ئامێرەی کە پلازما دروست دەکات و خێرایی دەداتێ پێی دەڵێن مووشەکی ( رۆکێتی ) پلازما یان بزوێنەری پلازما یان ھێزی پاڵنەر بە پلازما (plasma thruster) کە بریتییە لە مووشەکێکی (رۆکێتێک) کارەبایی چونکە وزەی کارەبا بەکاردێنێ لەجیاتی سووتەمەنی، تاقیگەی پاڵنان بە پلازما تۆژینەوە لەسەر فیزیای پلازما دەکات بۆ بەرھەمھێنانی جۆرەھا مووشەک ( رۆکێت). ئێستا زۆربەی ئەو مووشەکانەی( رۆکێتانەی) کە بەکاردێن لە بواری ئاسمان مووشەکی( رۆکێتی) کیمیاوین واتە سووتەمەنی کیمیاوی بەکاردێنێ بۆ سووتاندنی سووتەمەنی شل لە ژووری سووتان بۆ بەرھەمھێنانی گاز کە بەخێرایی (٣کم/چرکە) لە مووشەکەکە (رۆکێتەکە) دەردەچێ،ھەرچەند ئەم خێرایییە زیاد بکات ڕێژەی سووتەمەنی بەکارھاتوو بۆ پاڵنانی مووشەک(ڕۆکێت) کەمتر دەبێت،لەبەر ئەوە پێویستیمان بە چەند تۆن لە سووتەمەنی ھەیە بۆ ناردنی کەشتی ئاسمانی بەسەرنشینییەوە و ئامێرەکانی ھاوپێچ. بەڵام ئەگەر ھاتوو مووشەکی (رۆکێتی) پلازما بەکاربێ کەخێرایی گازەکە دەگاتە (٦٠کم/چڕکە) کێشی ماددەی پاڵنەر دەبێتە بەشێکی کەم بە بەراووردکردن لەگەڵ کێشی ماددەی پاڵنەر لە رۆکێتی کیمیایی ،شایەنی باسە کە مووشەکی ( رۆکێتی) پلازما تەنھا لەئاسمانی دەرەوە بەکاردێ واتە کاتێک کە کەشتییەکە دەگاتە خولگەی خۆی چونکە ھێشتا ھێزی پاڵنەری کیمیایی بەکاردێ بۆ ھاویشتنی کەشتی ئاسمانی لەسەر ڕووی زەوی بۆ بۆشایی. بەکارھێنانی ھێزی پاڵنەری پلازما لەخولگەکان بڕێکی زۆری ماددەی بەکارھاتوو بۆ پاڵنان کەم دەکاتەوە ئەمەش بڕی تێچووی پارە کەم دەکاتەوە چونکە بۆ گەیاندنی (١کگم) بۆ بۆشایی ئاسمان بڕی (٢٠ تا ٢٠٠) ھەزار دۆلار پێویستە.
کەشتی ئاسمانی (deep space - ١) کە لە ساڵی (١٩٩٨)ز لەلایەن ناسا نێردرا بۆ ئاسمانی یەکەم کەشتیەکە رۆکێتی پلازما بەکاردێنێ وە ئامانجەکانی بە سەرکەووتویی بەجێ ھێنا ،کەشتییەکە بەھۆی بزوێنەری ئایۆنی توانی (٣٢٠) ملیۆن کیلۆ مەتر ببڕێ بە بەکارھێنانی تەنھا (٨٠ کگم) سووتەمەنی.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:ستێرفیزیک پۆل:گەردوون پۆل:کارۆموگناتیسی پۆل:گازەکان پۆل:دۆخەکانی ماددە
بڕیارنامەی ١٢٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سربیا و مۆنتینیگرۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:کۆسۆڤۆ لە ١٩٩٨ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٨
یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە
یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە (؛ ) ھەروەھا بە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد یاخود ئۆڵمپیک ناسراوە، پاڵەوانییەتییەکی گەورەی نێونەتەوەییی فرەوەرزشییە بە شێوەیەکی ئاسایی چوار ساڵ جارێک لە وڵاتێک بەڕێوە دەچێت. یەکەمجار لە ساڵی ١٨٩٦ لە شاری ئەتینای پایتەختی یۆنان بەڕێوە چوو و دوایین جاریش ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ کە لە ساڵی ٢٠٢١ لە شاری تۆکیۆی پایتەختی ژاپۆن بەڕێوە چوو ئەمەش بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی سەرپەرشت و ڕێکخەری ئامادەکارییەکانی شاری خانەخوێ دەکات. لە ھەر پێشبڕکێیەکی ئۆڵۆمپیاددا مەدالیای زێڕ بە پلەی یەکەم، مەدالیای زیو بە پلەی دووەم، ھەروەھا مەدالیای بڕۆنز بە پلەی سێیەم دەبەخشرێت؛ ئەم نەریتە لە ساڵی ١٩٠٤ دەستی پێکرد. یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەھۆی سەرکەوتنی بەرچاوی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە ڕێک خرا. ئەمەش وەک گەورەترین و بەناوبانگترین ڕووداوی نێونەتەوەییی فرەوەرزشی لە جیھاندا سەیر دەکرێت.
ئۆڵۆمپیاد لە پڕۆگرامێکی ٤٢ پێشبڕکێی، ەشداریک ەمتر لە ٢٥٠ وەرزشوانی پیاو لە ١٤ وڵات لە ساڵی ١٨٩٦ بۆ ٣٠٦ پێشبڕکێ و ١١٬٢٣٨ وەرزشوان (٦٬١٧٩ پیاو، ٥٬٠٥٩ ژن) لە ٢٠٦ وڵات لە ساڵی ٢٠١٦ زیادی کردووە. ئەم پاڵەوانییەتییە وەرزشییە لەلایەن ١٩ وڵاتەوە لە پێنج کیشوەر میوانداری کراوە. چوار جار لە ئەمریکا (١٩٠٤، ١٩٣٢، ١٩٨٤، و ١٩٩٦)، سێ جار لە بەریتانیا (١٩٠٨، ١٩٤٨، و ٢٠١٢)، دوو جار لە یۆنان (١٩٨٦ و ٢٠٠٤)، فەرەنسا (١٩٠٠، ١٩٢٤)، ئەڵمانیا (١٩٣٦ و ١٩٧٢)، ئوسترالیا (١٩٥٦ و ٢٠٠٠) و ژاپۆن (١٩٦٤ و ٢٠٢٠)، یەکی یەکجاریش لە سوێد (١٩١٢)، بەلجیکا (١٩٢٠)، ھۆلەند (١٩٢٨)، فینلاند (١٩٥٢)، ئیتاڵیا (١٩٦٠)، مەکسیک (١٩٦٨)، کەنەدا (١٩٧٦)، یەکێتی سۆڤیەت (١٩٨٠)، کۆریای باشوور (١٩٨٨)، ئیسپانیا (١٩٩٢)، چین (٢٠٠٨) و بەرازیل (٢٠١٦).
لەندەن یەکەم شار بوو کە سێ جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کرد، پاریس ساڵی ٢٠٢٤ بۆ جاری سێیەم میوانداری یایییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دەکات بەمەش دەبێتە ھاوشانی لەندەن، لۆس ئانجلەسیش ساڵی ٢٠٢٨ میوانداری یارییەکانی ھاوینە دەکات بۆ پێنجەم جار لە مێژووی خۆیدا. تەنھا پێنج وڵات لە ھەموو یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشدارییان کردووە ئەوانیش ئوسترالیا، فەرەنسا، بەریتانیا، یۆنان و سویس. ھەروەھا بەریتانیا تاکە وڵاتە کە لە ھەر خولێکی ئۆڵۆمپیاد مەدالیایەکی زێڕی بەدەستھێناوە. ئەمریکا پێشەنگی ژماردنی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیە، و لە ١٩ خولی یارییەکان پێشەنگی خشتەی مەدالیاکانی گرتووە، دوای ئەو یەکێتی سۆڤیەت (شەش جار)، و فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، چین و تیمی یەکگرتوو ھەریەکەیان بۆ جارێک پێشەنگی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیان گرتووە. بەگشتی زیاتر لە ٤٢ وەرزش لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد ئەنجامدراون. بە پشت بەستن بە ناوبانگ و جەماوەری یارییەکان باشترین وەرزشوانانەکان لەلایەن وڵاتانەوە ھەڵدەبژێردرێن بۆ بەشداریکردن لەم پاڵەوانییەتە، لەگەڵ ئەوەش پێویستە وەرزشوانان بەشدارییان ھەبێت لە پاڵەوانییەتەی ناوخۆی و دەرەکییەکان و خاوەن دەستکەوت بێت.
خانەخوێکان
ئەمریکا تا ئێستا چوار جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە، یارییەکانی ساڵی ١٩٠٤ لە شاری سانت لویسی ویلایەتی میسۆری، ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لە نێوان لە ١ی تەممووز تا ٢٣ تشرینی دووەمی ١٩٠٤ بەڕێوەچوو بەڕێوەچوو؛ یارییەکانی ساڵی ١٩٣٢ و ١٩٨٤ ھەردووکیان لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا بەڕێوەچوون و یارییەکانی ساڵی ١٩٩٦ لە شاری ئەتڵانتای ویلایەتی جۆرجیا ئەنجامدرا. لۆس ئانجلەس ساڵی ٢٠٢٨ بۆ جاری پێنجەم میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دەکات. ساڵی ٢٠١٢ بەریتانیا بۆجاری سێھەمین لە مێژووی خۆیدا میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی لە لەندەن کرد، بەمەش بووە یەکەم شار کە سێ جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردبێت. شارەکانی لۆس ئانجلەس و پاریس و ئەسینا (بەبێ ساڵی ١٩٠٦) ھەریەکەیان میوانداری دوو یاری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیان کردووە. لە ساڵی ٢٠٢٤ فەرەنسا بۆجاری سێھەم لە پایتەختی وڵاتەکەیدا میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دەکات، بەمەش پاریس دەبێتە دووەم شار کە تا ئێستا سێ ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی تێدا بەڕێوەدەچێت. ھەریەکە لە ئوسترالیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، یۆنان و ژاپۆن ھەموویان دوو جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیان کرد (فەرەنسا و ئوسترالیا پلانیان ھەیە لە ساڵانی ٢٠٢٤ و ٢٠٣٢دا میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بکە، بۆجاری سێھەم). تۆکیۆی ژاپۆن میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی کرد، و بووە یەکەم شار لە دەرەوەی ئەو نەتەوەیانەی کە زۆرینەیان ئینگلیزی زمان و ئەورووپین دوو جار میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بکات، پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٤ بۆ یەکەمجار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کرد. ھەروەھا ھەر یەکە لە بەلجیکا، بەرازیل، کەنەدا، چین، فینلاند، ئیتاڵیا، مەکسیک، ھۆڵەندا، کۆریای باشوور، یەکێتی سۆڤیەت، ئیسپانیا و سوێد، یەکی یەکجار مافی میوانداری کردنی پاڵەوانییەتییەکەی کردووە .کیشوەری ئاسیا چوار جار میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە: لە تۆکیۆ (١٩٦٤ و ٢٠٢٠)، سێئۆل (١٩٨٨)، و پەکین (٢٠٠٨). ئۆڵۆمپیادی ساڵی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ بەرازیل، یەکەم ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوو کە لە ئەمریکای باشوور بەڕێوەچوو. تاکە دوو وڵاتی نیوەگۆی باشوور کە میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیان کردووە بریتین لە ئوسترالیا (١٩٥٦، ٢٠٠٠، و ٢٠٣٢ی داھاتوو) و بەرازیل (٢٠١٦)، تا ئێستا ئەفریقا میوانداری ھیچ ئۆڵۆمپیادێکی ھاوینەی نەکردووە.
ساڵانی سەرەتایی
وێنۆک|مەراسیمی کردنەوەی یەکەمین پاڵەوانییەتی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی نوێ لە یاریگای پاناتینیک، ئەتینا، ١٨٩٦|229x229px وێنۆک|235x235px|[[کارل شوومان، لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٨٩٦]] کاتێک پیێر دی کوبێرتین کە پێداگۆجی و مێژوونووسی فەرەنسی بیرۆکەی ڕێکخسننی پێشبڕکێیەکی نێودەوڵەتی بنیاتنا، سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە بانگھێشتکردنی وەفدە بیانییەکان بۆ بەشداریکردن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد، یەکەم خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە ساڵی ١٨٩٦ لە ئەتینا پایتەختی وڵاتی یۆنان بەڕێوەچوو، شارەزایان، مێژووی دروستبوونی ئۆڵۆمپیادی کۆن دەگەڕێننەوە بۆ ٧٧٦ ساڵ پێش زایین لە وڵاتی یۆنان بە ئاماژەدان بەوەی کە لەسەر دیواری پەرستگاکان نوسراوە، کە چوار ساڵ جارێک یارییەکانی بەڕێوە دەچوون، بەڵام ھەندێکی تر لە شارەزایان مێژووی ئۆڵۆمپیادی کۆن دەگەڕێننەوە بۆ ١٤٠٠ ساڵ پێش زایین. ئەمەش ھۆکارێکی گرینگ بوو بۆ ھەڵبژاردنی ئەتینا وەک شاری میوانداری یەکەم ئۆڵۆمپیاد، لە لە کۆنگرەیەکدا کە لەلایەن پیێر دی کوبەرتین لە پاریس ڕێکخرابوو، لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٨٩٤دا، بە کۆی دەنگ ئەتینا ھەڵبژێردرا. ھەروەھا لەم کۆنگرەیەدا لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی دامەزرا. تەنھا ٢٤٥ (جێی مشتومڕە) وەرزشوان بەشداری تێدا کرد کە زیاتر لە ٢٠٠ کەسیان یۆنانی بوون، چواردە وڵات (بەپێی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی، ژمارەکە جێی مشتومەڕە) لە ڕەگەزی نێر بەشداریان کرد. پێشتر ڕووداوێکی نێودەوڵەتی بەم قەبار و شێوەیە ڕێک نەخرابوو. وەرزشوانانی ڕەگەزی مێینە ڕێگەیان پێنەدرا بەشداری پێشبڕکێکان بکەن، لەگەڵ ئەوەش ژنێک بەناوی ستاماتا ڕێڤیتی، بێ گوێدانە یاساکانی ئەم خولە بەشداری پێشبڕکێی ماراسۆنی کرد بەبێ ئەوەی ناوی تۆمار بکرێت. یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی یەکەم، لە ٦ تا ١٥ی نیسانی ١٨٩٦ بەڕێوەچوو، یەکەم یاری ئۆڵۆمپیاد بوو کە لە سەردەمی نوێ ئەنجامدرا. لە ئاھەنگی کردنەوەی پاڵەوانییەتییەکە نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەس ئامادەبوون. ھەرچەندە زۆرترین وەرزشوانی یۆنان بەشداریان کرد، بەڵام ئەمریکا زۆرترین جار لە ڕکابەرییەکان پلەی یەکەمی وەرگرت، بەشێوەیەک ١١ وەرزشوانی ئەمریکی لە پێشبڕکێکانیاندا پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا لە بەرامبەردا وەرزشوانانی یۆنان ١٠جار پلەی یەکەمی لە یارییەکان بەدەستھێنا. وێنۆک|306x306px|شارلۆت کوپەر، یەکەم خانمە وەرزشوانی تێنسی سەر زەوی، کە مەدالیای زێری لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٠ وەرگرت. سەرەڕای چەندین ئاستەنگ و گرفت، بەڵام وەک پاڵەوانییەتییەکی پێشکەوتوو ئاماژەی پێکرا. ئەو کات زۆرترین بینەر و ئامادەبووی ھەبوو لە ھەر پێشبڕکێیەکی وەرزشی نێودەوڵەتی دا؛ و یاریگای پاناتینایکۆ، یەکەم یاریگای گەورە لە سەردەمی نوێدا، زۆرترین ئامادەبووی ھەبوو لەکاتی بەڕێوەچوونی یارییەکان. ئەوەی جێی خۆشحاڵی یۆنانییەکان بوو بەدەستھێنانی پلەی یەکەم بوو لە کێبڕکێی ماڕاتۆن لەلایەن ھاونیشتمانەکەیان سپیریدۆن لویس. لە ماوەی ٢ کاتژمێر و ٥٨ خولەک و ٥٠ چرکەدا مەوداکەی تەواوکرد. کارل شوومان وەرزشوانی زۆرانباز و جمناسیک سەرکەوتوترین وەرزشوانی ئەڵمانی بوو کە چوار جار پلەی یەکەمی بەدەستھێنا.
بەرپرسانی یۆنان و خەڵکی یۆنان بە جۆش و خرۆشەوە پێشوازیان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دەکرد. ئەم ھەستەش لەلایەن زۆرێک لە وەرزشوانە بەشداربووەکان ھەبوو، بەشێوەیەک داوای ئەوەیان کرد کە ئەتینا ببێتە شاری میوانداری ھەمیشەیی ئۆڵۆمپیاد. بەڵام لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی پلانی وابوو کە خولەکانی داھاتوو بگۆڕن بۆ شارە جیاوازەکانی جیھان. ئەوەبوو دووەم ئۆڵۆمپیاد لە پاریس بەڕێوەچوو. وێنۆک|یاریگای فرانسیس فیڵد لە زانکۆی واشنتۆن لە سانت لویس، لە کاتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤|ڕاست وێنۆک|ساتی دۆڕانی [[دوراندۆ پێتری، بەھۆی یارمەتیدانی بەرپرسانی چاودێری وەرزشوانان لە ھەڵسانەوە و دەستگرتنی بۆ تێپەڕاندنی ھێڵەکە.|213x213پیکسڵ]] دوای چوار ساڵ ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٠٠ لە پاریس زیاتر لە چوار ھێندەی وەرزشوانانی بۆ خۆی ڕاکێشا، لەنێویاندا ٢٠ ژن، کە بۆ یەکەمجار ڕێگەیان پێدرا بە فەرمی بەشداری بکەن لە یارییەکانی کریکێت و گۆڵف و کەشتیوانی و تێنسدا. ئۆڵۆمپیاد لەگەڵ پێشانگای جیھانی پاریس تێکەڵ بوون و زیاتر لە ٥ مانگ بەردەوام بوون لە ١٤ی ئایارەوە بۆ ٢٨ی تشرینی یەکەم تا ئێستاش مشتومڕ لەسەر ئەوە ھەیە کە کام ڕووداو بەڕاستی ئۆڵۆمپیاد بووە و بەشێک لە وەرزشوانان ئاگاداری نەبوون لەوەی براوەی پێشبڕکێی ئۆڵۆمپیادن یاخود لە پێشبڕکێیەکی ئۆڵۆمپیاد ڕکابەری دەکەن. ئەم خولەی ئۆڵۆمپیاد ھیچ ئاھەنگی کردنەوە و داخستنی بۆ ئەنجام نەدرا. وەرزشوانانی فەڕەنسا زۆرترین مەدالیای بەدەستھێنا.
ساڵی ١٩٠٤ لە شاری سانت لویسی ویلایەتی میسۆری، ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لە نێوان لە ١ی تەممووز تا ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٠٤سێیەمین خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بەڕێوەچوو. یەکەمجار بوو کە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە دەرەوەی ئەورووپا ئەنجام بدرێت. جەنگی ڕووسیا و ژاپۆن و قوورسی گەشتکردن بۆ سانت لویس ھۆکار بوو بۆ ئەوەی کە کەمترین وەرزشوانی ئاست بەرز و پیشەگەر لە دەرەوەی ئەمریکا و کەنەدا بەشداری لە یارییەکانی ساڵی ١٩٠٤بکەن. تەنھا ٦٢ کەس لەو ٦٥١ وەرزشوانانەی بەشداریی یارییەکانیان کردووە لە دەرەوەی ئەمریکای باکوورەوە ھاتبوون کە نوێنەرایەتی ١٢ بۆ ١٥ وڵات بوون. وەرزشوانانی ئەمریکا بە کۆکردنەوەی ٢٣١ مەدالیای جۆراوجۆر پلەیە یەکەمیان بەدەست ھێنا.
ساڵی ١٩٠٦ ولاتی یۆنان لەژێر ناوی «دووەمین یارییە نێودەوڵەتییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە ئەتینا پایتەخت» ڕێکخست لە ئێستادا لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی بە یەکێک لە خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە ناناسێت، لەگەڵ ئەوەش زۆرێک لە مێژوونووسان بە درێژکراوەی زنجیرەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی دەناسێنن و شانازیی بە یارییەکانی ساڵی ١٩٠٦ دەکەن وەک ھۆکارێک بۆ لەناو نەچوونی ئۆڵۆمپیاد. جگە لەوەی یارییەکان سەرکەوتووتر بوون لە یارییەکانی ساڵی ١٩٠٠ و ١٩٠٤، زیاتر لە ٨٥٠ وەرزشوان ڕکابەرییان کردووە.
لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٠٨ ژمارەی بەشداربووان جارێکی دیکە بەرزبوونەوە، ٢٢ وڵات بەشداری ئەم خولەی ئۆڵۆمپیادیان کرد، ھەروەھا یەکەم ماراتۆن بە مەودای ئێستای ستاندارد کە ٤٢٫١٩٥ کم (٢٦ میل و ٣٨٥ یاردە) بوو ئەنجامدرا. یەکەم ماراتۆنی ئۆڵۆمپیاد لە ساڵی ١٨٩٦ (تەنھا بۆ پیاوان) بە دووری ٤٠ کم (٢٤ میل و ٨٥ یارد) کرا. مەودای نوێی ماراتۆنەکە بۆ ئەوە ھەڵبژێردرا کە پێشبڕکێکە لەبەردەم شوێنی دانیشتنی بنەماڵەی شاھانەی بەریتانیا تەواو بێت. ماراتۆنەکە ٤٠ کم (٢٤٫٩ میل) لە ساڵی ١٨٩٦، بەڵام دواتر تا ٢ کم گۆڕانکاری بەسەردا ھات بەھۆی بارودۆخی ناوخۆیی وەک شێوازی شەقام و یاریگاکان. لە شەش خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا (ساڵانی ١٩٠٠ بۆ ١٩٢٠) ماوەی مەودای پێشبڕکێی ماراتۆن ئاڵوگۆڕی بەسەرھات.
لە پێشبڕکێی ماراتۆنی ساڵی ١٩٠٨دا، ڕاکەری ئیتاڵی دوراندۆ پێتری لە پێش سەرجەم یاریزانەکان چووە ناو یاریگا، نزیک بوو لە ھێڵی کۆتایی بەڵام ماندوویەتی و ھیلاکی زۆری پێوە دیار بوو کەوتە سەر زەوی پێش ئەوەی بتوانێت ھێڵی کوتایی ببڕێت؛ بۆیە لەلایەن بەرپرسانی چاودێری وەرزشوانان یارمەتییاندا بۆ ھەڵسانەوە و تێپەڕاندنی ھێڵی کۆتایی، بەڵام بەھۆی ئەم کارەوە بێ بەشکرا لە خەڵاتەکان. جۆنی ھایس وەرزشوانی ئەمریکی دوای پیتری گەیشتە ناو یاریگا و پلەی یەکەم و مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا. وەک قەرەبووی بێ بەشبوونی لە پلەی یەکەم و مەدالیای ئۆڵۆمپیاد، شاژنە ئەلێکساندرا جامێکی زیوی بەخشی بە پیتری. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٧٨ ڕۆژ بوو (شەش مانگ و چوار ڕۆژ) ئەمەش درێژترین و زۆرترین ماوە بوو لە مێژووی ھاوچەرخی ئۆڵۆمپیاد. وەرزشوانانی بەریتانیا ١٤٦ مەدالیایان بەدەستھێنا، کە ٩٩ مەدالیای زیاتر بوو لە ئەمریکییەکانی کە پلەی دووەمی بەدەستھێنا، ئەمەش باشترین ئەنجامی وەرزشوانانی بەریتانیا تا ئەمڕۆ. وێنۆک|پێشبڕکێی ڕاکێشانی گوریس لە نێوان تیمی سوێد و تیمی بەریتانیا، لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢|یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢. کە تیمی سوێد توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و مەدالیای زێر بباتەوە. ئەم پێشبڕکێیە تا ئۆڵۆمپیادی ١٩٢٠ ئەنجامدرا، دواتر لە پرۆگرامی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لابرا.]] یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بەردەوام بوو لەگەشەکردن، لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢ شاری ستۆکھۆڵمی سوێد کە لە ٥ی ئایار بۆ ٢٧٧ی تەممووزی ١٩١٢ بەڕێوەچوو. ٢٨ وڵات و ٢٤٠٧ وەرزشوان کە ٤٨٨ لە کچان و ژنان بوون بەشداریان کرد. ئۆڵۆمپیای ھاوینەی ستۆکھۆڵم یەکەم ئۆڵۆمپیاد بوون کە بیرۆکەی ڕەسەنی پیێر دی کوبێرتین بەدیھێنا. بۆ یەکەمجار لە دوای دەستپێکردنی یارییەکان لە ساڵی ١٨٩٦، وڵاتانی پێنج کیشوەر لە ئۆڵۆمپیادەکە بەشداریانکرد. ٢٨ نەتەوە و ٢٤٠٧ وەرزشوان کە ٤٨ ژن بوون لە ١٠٢ پێشبڕکێ لە ١٤ یاری وەرزشیدا بەشداریان کرد. ھەروەھا لەم خولەدا بۆیەکەمجار پێشبڕکێی ھونەری و خۆفڕێدانە ناو ئاو و مەلەوانی ژنان ئەنجامدرا، ھەر لەم خولەش بوون کە ھەردوو یاری دیکاسلۆن و پێشبرکێی پێنج یاری، ئەنجامدراو و لە ھەردووکیشیان جیم سۆرپ مەدالیای زێری بەدەستھێنا. لە ھەنگاوێکی جیاوازدا لەکاتی یارییەکان کاتژمێری کارەبایی خرایە بواری جێبەجێکردنەوە، وڵاتی خانەخوێ ڕێگەی بە پێشبڕکێی مستانی (بۆکسێن) و خلیسکێنەی سەر شەقام نەدا ویلایەتە یەکگرتووەکان زۆرترین مەدالیای زێڕی بردەوە (٢٥) لەکاتێکدا سوێدزۆرترین مەدالیای بە گشتی بردەوە (٦٥). بڕیاربوو ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٦ لە بەرلین پایتەختی ئەڵمانیا بەڕێوەبچێت بەڵام بەھۆی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی یەکەم ھەڵوەشایەوە.
سەردەمی نێوان جەنگەکان
دوای تەواوبوونی جەنگی جیھانی یەکەم جارێکی دیکە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دەستی پێکردەوە، یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ئەنتۆێرپ لە ساڵی ١٩٢٠ لە بەلجیکا کە بەھۆی جەنگەوە زیانی بەر شارەکە کەوتبوو بەڵام چەندین ژمارەی پێوانەیی لەم ئۆڵۆمپیادە تۆمارکران، لەم ئۆڵۆمپیادە ٢٬٦٢٦ (٢٬٥٦١ پیاو، ٦٥ ژن) لە ٢٩ وڵات بەشدارییان کرد، مەجەرستان، ئەڵمانیا، نەمسا، بولگاریا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، بەھۆی ڕۆڵیان لە ھەڵگیرساندنی جەنگی جیھانیی یەکەم، قەدەغەکران لە بەشداریکرد. نێدۆ نادی لە پێشبڕکێکانی شمشێربازیدا ٥ مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا. دوک کاھانامۆکو، وەرزشوانی مەلەوانی ئەمریکی توانی جارێکی دیکە مەدالیای زێر لە مەلەوانی ١٠٠ مەتری بەدەست بھێنێت ھاو شێوەی ئۆڵۆمپیادی ١٩١٢.
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤ لە پاریس بەڕێوەچوو، ڕێوڕەسمی کردنەوەی پێشبڕکێکە لە ٥ی تەممووز بەڕێوەچوو، بەڵام ھەندێک پێشبڕکێ پێشتر لە ٤ی ئایار دەستیان پێکردبوو. ئەم پاڵەوانێتییە دووەمجار بوو کە شاری پاریس میوانداری بکات (دوای ساڵی ١٩٠٠)، بەمەش بووە یەکەم شار کە دوو جار میوانداری ئۆڵۆمپیاد بکات. یەکێک لە ژمارە پێوانەیییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە ڕاکەری فینلەندی پاڤۆ نورمی تۆماری کرد، کاتێک توانی پێنج مەدالیای ئەم ئۆڵۆمپیادە بەدەستبھێنێت کە دوانیان لە پێشبڕکێی ١٥٠٠ مەتری و ٥٠٠٠مەتری پیاوان بوون. لەم خولەی ئۆڵۆمپیادا ٣٠٨٩ (٢٩٥٤ پیاو، ١٣٥٥ ژن) وەرزشوان لە ٤٤ نەتەوەی جیا بەشداریان کرد. وەرزشوانانی ئەمریکا زۆرترین میدالیای زێڕیان بەدەستھێنا کە ٤٥ مەدالیابوو ھەروەھا پلەی یەکەمیشیان وەرگرت بە کۆکردنەوەی ٩٩ مەدالیای گشتی؛ بۆیەکەمجار شوێنی تایبەت بەمانەوەی وەرزشوانان کە بە گوندی ئۆڵۆمپیاد دەناسرا دروست کران. وێنۆک|یاریگای ئۆڵۆمپیاد لە بەرلین، لە کاتی یارییەکانی ساڵی ١٩٣٦ وێنۆک|جێسی ئۆوێنز، چوار مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا، بەمەش بووە یەکێک لە سەرکەوتووترین وەرزشوانە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیاد ١٩٣٦|ڕاست لە ٢٨ی تەممووز ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨ لە شاری ئەمستەردامی پایتەختی ھۆلەند بەڕێوەچوو. یەکەم ئۆڵۆمپیاد بوو کە ڕێگای بە مێینەکان دا لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان بەشداری بکەن، ھەروەھا بۆ یەکەمجار سپۆنسەری پاڵەوانیتییەکە کرا لەلایەن، کۆمپانیای کۆکاکۆلا. لەم خولەی ئۆڵۆمپیاد دا ٢٨٨٣ (٢٦٠٦ پیاو، ٢٧٧ ژن) وەرزشوان لە ٤٦ نەتەوەی جیاواز بەشداری ١٠٩ یاری لە ١٣ ڕوودای وەرزشی کرد. ئەمریکا زۆرترین میدالیای زێڕ و کۆی گشتی بەدەستھێنا. ئەڵمانیا بە پلەی دووەم و فلەند پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا.
ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٣٢ی لۆس ئانجلەس بەھۆی بێبازاڕیی مەزن کاریگەری بەرچاوی ھەبوو لەسەر پاڵەوانییەتییەکە، ئەمەش بووە ھۆی کەمبوونەوەی ژمارەی ڕکابەر و وڵاتە بەشداربووەکان. سەرۆکی ئەو کاتەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھێربێرت ھۆڤەر ئامادەی یارییەکان نەبوو. ھەڵبژاردنی شاری میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٣٢ لە ٢٣ەمین دانیشتنی IOC لە ڕۆمای ئیتاڵیا لە ٩ی نیسانی ١٩٢٣ ئەنجام درا. لەبەر ئەوەی کە ھیچ شارێکی دیکە خۆیان کاندید نەکرد، پێشوەختە شاری لۆس ئانجلۆس مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی ئۆڵۆمیادی وەرگرت. ١٣٣٢ (١٢٠٢ پیاو، ١٢٦ ژن) وەرزشوان لە ١١٣ یاری جۆراوجۆر پێشبڕکێیان لەسەر بردنەوەی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. وڵاتی خانەخوێ کە ئەمریکا بوو بە کۆکردنەوەی ٤١ مەدالیای زێڕ و ١٠٣ مەدالیای گشتی پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا. وێنۆک|چەند ڕاکەرێک کە مەشخەلی ئۆڵۆمپییان ھەڵگرتووە، لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦.]] ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦ لە ١ تا ١٦ی ئابی ١٩٣٦ لە بەرلینی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو. بەرلین لە ٢٩ەمین دانیشتنی IOC لە ٢٦ی نیسانی ١٩٣١دا توانی سەرکەوتن بەدەستبھێنێت لە مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی ئۆڵۆمپیادەکە. ئەدۆلف ھیتلەر ڕێبەری نازی و سەرۆکی ئەو کاتەی ئەڵمانیا بڕیاریدا ئەم خولەی ئۆڵۆمپیاد باشتر لە خولەکانی دیکە بەڕێوەبچێت بۆ ئەو مەبەستە یاریگایەکی تایبەتی گۆڕەپان و مەیدانی دروست کرد کەجێگای ١٠٠ ھەزار کەس دەبووەوە، کە شەش ھۆڵی لەشجوانی تێدابوو. بۆیەکەم جار یارییەکان لە تەلەڤیزیۆن نیمایشکرا و پەخشی ڕادیۆی بۆ گواستنەوەی یارییەکان گەیشتە ٤١ وڵات. لەم خولەدا ٤٩ وڵات بەشداری ئۆڵۆمپیادی بەرلینیان کردووە، لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٣٢دا ٣٧ وڵات بەشدارییان کردووە، پێنج وڵات یەکەم جار بەشداری ئۆڵۆمپیادی فەرمی خۆیان لەم یارییانەدا کرد ئەوانیش ئەفغانستان، بەرموودا، بۆلیڤیا، کۆستاریکا و لیختنشتاین. یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی بەرلین لە ساڵی ١٩٣٦ لەلایەن حکوومەتی ئەڵمانیاوە وەک دەرفەتێکی زێڕین بۆ بەرەوپێشبردنی ئایدۆلۆژیای نازیزم سەیرکرا. پارتی نازی دەسەڵاتدار، لینی ڕیفێنستالی سینەماکاری ڕاسپارد بۆ وێنەگرتنی کاتی یارییەکان، ھەروەھا بۆیەکەمجار یارییەکان لە تەلەڤیزیۆن نیمایشکرا و پەخشی ڕادیۆی بۆ گواستنەوەی یارییەکان گەیشتە ٤١ وڵات. ٣٩٦٣ (٣٦٣٢ پیاو، ٣٣١ ژن) وەرزشوان بەشداریان کرد. جێسی ئۆوێنزی ئەمریکی لە پێشبڕکێکانی ڕاکردنی خێرا و بازدانی درێژدا چوار میدالیای زێڕی بەدەستھێنا، بەمەش بووە یەکێک لە سەرکەوتووترین وەرزشوانە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیاد، ھەروەھا لە ئۆڵۆمپیادی بەرلین ھەڵکردنی مەشخەڵی ڕێلەی ھاتە ئاراوە؛ کە دواتر وەک سمبوولی ئۆڵۆمپیاد لەسەرجەم خولەکانی بەکارھات، و ڕێوڕەسمی کردنەوەی یارییەکان بە ھەڵکردنی مەشخەڵ دەست پێ دەکات. بەھۆی جەنگی جیھانی دووەمەوە، یارییەکانی ساڵی ١٩٤٠ (کە بڕیار بوو لە تۆکیۆ بەڕێوەبچێت و لەگەڵ سەرھەڵدانی جەنگدا بە شێوەیەکی کاتی گواسترایەوە بۆ ھێلسینکی) ھەڵوەشایەوە. ھەروەھا بڕیار بوو یارییەکانی ساڵی ١٩٤٤ لە لەندەن بەڕێوەبچێت بەڵام ھەڵوەشایەوە؛ بەھۆی جەنگی جیھانی دووەم، لەبری ئەوە لەندەن مافی میوانداریکردنی یەکەم ئۆڵۆمپیادی دوای جەنگی کرد لە ساڵی ١٩٤٨. وێنۆک|مەدالیای بڕۆنزی یارییەکانی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨]]
دوای جەنگی جیھانی دووەم
وێنۆک|یاری [[تۆپی سەبەتە (باسکە)ی نێوان ھەڵبژاردەی فینلاند و مەکسیک لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢|ڕاست]] یەکەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دوای جەنگ لە ساڵی ١٩٤٨ لە لەندەن لە ٢٩ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٤٨ بەڕێوەچوو، ئەمە دووەم جار بوو لەندەن میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بکات، بەھۆی سەختی بارودۆخی ئابووری کە بەھۆی جەنگەوە دروست ببوو، ھیچ شوێنێکی نوێ بۆ یارییەکان دروست نەکرا. بە ٤١٠٤ وەرزشوان (٣٧١٥ پیاو و ٣٩٠ ژن) لە ٥٩ وڵاتی جیاواز بەشداریان کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زۆرترین میدالیای زێڕ و کۆی گشتی بەدەستھێناوە، ھەریەکە لە گویانای بەریتانی (گویانای ئێستا)، بۆرما (میانماری ئێستا)، سیلۆن (سریلانکای ئێستا)، ئێران، عێراق، جامایکا، کۆریا، لوبنان، پاکستان، پورتوگال، سانگاپوور، سوریا، ترینیداد و تۆباگۆ، و ڤەنزوێلا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداری ئۆڵۆمپیادیان کرد؛ فلیپین و ھیندستان و پاکستان وەک نەتەوەیەکی تەواو سەربەخۆ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دا بەشداریان کرد. خانمە وەرزشوانی ھولەندی فانی بلانکەرز-کۆین لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان چوار میدالیای زێڕی بەدەستھێنا لە سێ پێشبڕکێی ڕاکردنی خێرا، بازدان. ئەمەش ھەمان دەستەکەوتی جێسی ئۆوێنزی وەرزشوانی ئەمریکی بوو لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٣٦ی بەرلین. ڕێگە بە ئەڵمانیا و ژاپۆن نەدرا بەشداری بکەن بەھۆی تاوانەکانیان لە جەنگدا. وێنۆک|[[محەممەد عەلی کلای|محەممەد عەلی لەتەمەنی ١٨ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠]] یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢ لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٥٢ لە ھێلسینکی پایتەختی فینلاند بەڕێوەچوو. تیمی یەکێتی سۆڤیەت بۆ یەکەمجار بەشداری کرد و یەکسەر بوو بە یەکێک لە تیپە باڵادەستەکان (لە ڕووی ژمارەی مەدالیای زێڕ و کۆی گشتی مەدالییاکان پلەی دووەمیان بەدەستھێنا). ئیمیل زاتۆپێک ی چێکۆسلۆڤاکیای وەرزشوانی گۆڕەپان و مەیدان، توانی لە ڕاکردنی مەودای ٥٠٠٠مەتری و ١٠ھەزار ماتری و ماراسۆن پلەی یەکەم و مەدالیای زێڕ بباتەوە، پێشتریش لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٤٨ مەدالیایەکی زێڕ و زیوی بەدەستھێنابوو. کۆماری گەلی چین، ھۆنگ کۆنگ، ئیندۆنیزیا، ئیسرائیل، تایلەند و سارلاند بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریی ئۆڵۆمپیادیان کرد. وەرزشوانانی ئەمریکا زۆرترین میدالیای زێڕ و کۆی گشتیان بەدەست ھێنا. وێنۆک|[[ئابێبێ بیکیلا وەرزشوانی ئیتیۆپیا بەپێی ڕووت، لەکاتی نزیک بوونەوە لە بردنەوەی یەکەم مەدالیای خۆی لە پێشبڕکێی ماراسۆن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠.]]
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ لە میونشن، باڤاریا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا، لە ٢٦ی ئاب تا ١١ی ئەیلوولی ١٩٧٢ بەڕێوەچوو. لەم خولەی ئۆڵۆمپیاددا، جارێکی دیکە سیاسەت بووە ھۆی دروستبوونی کۆمەڵکوژیی میونشن. گرووپێکی چەکداری فەلەستینی بە ناوی ڕێکخراوی ئەیلوولی ڕەش ھێرشیان کردە سەر گوندی ئۆڵۆمپیاد و ھەڵیانکوتایە سەر شوقەی شاندی وەرزشوانانی ئیسرائیل. دوو کەسیان لێ کوشتن و ٩ کەسی دیکەشیان بە بارمتە گرت. چەکدارەکان داوایان لە ئیسرائیل ژمارەیەکی زۆر لە دیلە فەڵەستینییەکان ئازاد بکات. لەکاتی دانوستانەکان حکوومەتی ئیسرائیل داواکانیانی ڕەتکردەوە ئەمەش گرژی بەدوای خۆیدا ھێنا. لە دواجار بڕیاری چوونە دەرەوەیان لە ئەڵمانیا بۆ کرا، بردرانە فڕۆکەخانەیەک، لەوێ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئەڵمانیاوە کەوتنە بۆسەیەکەوە. شەڕ لە نێوان گرووپەکە و ھێزە ئەمنییەکان
ڕوویدا لە ئەنجامدا ١٧ کەس کوژران کە ٥ کەس لە چەکدارەکان بوون. دوای گفتوگۆیەکی زۆر، بڕیاردرا کە یارییەکان بەردەوام بن، بەڵام ئەم ڕووداوە کاریگەری لەسەر ئامادەبوانی ئۆڵۆمپیادەکە ھەبوو.
ھەروەھا ھەندێک دەستکەوتی وەرزشی لەبیرنەکراو لەم خولەی ئۆڵۆمپیاد ڕوویان دا، بەتایبەتی بردنەوەی حەوت مەدالیای زێڕ لەلایەن وەرزشوانی مەلەوانی ئەمریکی مارک سپیتز کە ئەوکاتە ژمارەیەکی پێوانەیی بوو، ھەروەھا بەدەست ھێنانی دوو مەدالیای زێڕ لەلایەن وەرزشوانی فینلەندی لاسێ ڤێرین لە پێشبڕکێکانی ٥٠٠٠ مەتر ی و ١٠ ھەزار مەتر، و ھەروەھا بردنەوەی سێ میدالیای زێڕ لەلایەن ئەستێرەی جمناسیکی سۆڤیەت، ئۆلگا کۆربوت.
یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ کە لە ١٧ی تەممووز تا ١ی ئابی ١٩٧٦ لە مۆنتریال لە کێبێک لە کەنەدا بەڕێوەچوو کارەساتی لەو شێوەیەی تێدا ڕووینەدا. مۆنتریال مافی میونداریکردنی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٧٦ی پێبەخشرا لە ٦٩ەمین دانیشتنی IOC لە ئەمستەردام لە ١٢ی ئایاری ١٩٧٠. بەیەکێک لە پڕ تێچووترین ئۆڵۆمپیادەکانی ھاوینە دادەنرێت کە تێچووی زیاتر لە ٥ ملیار دۆلار بوو (یەکسانە بە ٢٢٫٠٣ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٠). ئەمەش بەھۆی بێ پلانی و ساختەکاری لە کارەکان، بەڵێندەرەکان (گومان دەکرێت ئەندامی مافیای مۆنتریال بن) لەکاتی وەرگرتنی کارەکان بۆ دروستکردنی بینا و یاریگاکان بڕێکی زۆر پارەیان لە ھەموو گرێبەستەکان زیاتر بردووە و لە ھەمان کاتدا کڕینی پێداویستییەکان بە نرخێکی کەمتر و کوالێتی نزمتر وەک لەوەی لە گرێبەستەکان ھاتبوو ئامادەکردبوو ئەمەش وەک ھۆکارێک بۆ دواکەوتن و بوونی تێچووی زۆری ئۆڵۆمپیادە گەڕێنرایەوە. بیست و نۆ وڵات بایکۆتی ئۆڵۆمپیادەکەیان کرد، بەھۆی ڕەتکردنەوەی داوایەکیان لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بۆ قەدەغەکردنی نیووزلەندا لە بەشداریکردن لە خولەکە ئەمەش دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی نیشتیمانی ڕەگبی نیووزلەندا، لە ساڵی ١٩٧٦ گەشتێکیان بۆ باشووری ئەفریقا کردبوو کە سیاسەتی ئەپارتاید پەیڕەودەکرا لە ئەفریقای باشوور لەو کاتەدا. نادیا کۆمانشی وەرزشوانی جیمناسیک ڕۆمانی، بۆ یەکەمجار لە تەمەنی ١٦ ساڵی بەشداری ئەم خولەی کرد توانی چەند ژمارەیەکی پێوانەی تۆمار بکات، ئەویش بە بردنەوەی ٥ مەدالیا کە سیانیان مەدالیای زێڕبوون، ھەروەھا توانی نمرەی تەواو (١٠خاڵ) لەم یارییە بەدەست بھێنێت کە تا ئێستا ھیچ وەرزشوانێکی جیمناسیک نەیتوانیوە ئەو تۆمارە بشکێنێت. لاسێ ڤیرێن بۆجارێکی دیکە توانی لە پێشبڕکێکانی ٥ ھەزار مەتر و ١٠ ھەزار مەتردا پلەی یەکەم و مەدالیای زێڕ بباتەوە کە تا ئێستا ھیچ وەرزشوانێکی فینلەندی نەیتوانیوە بۆ دووخوولی یەک لە دوای یەک پلەی یەکەم لەم پێشبڕکێیانە بەدەست بھێنێت.
کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئاب لە شاری بارسێلۆنای ھەرێمی کەتەلۆنیا لەئیسپانیا بەڕێوەچوو. ئەمە یەکەم وکۆتا ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوو کە لە ئیسپانیا بەڕێوەچوو، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بڕیاریدا ئۆڵۆمپیادی ھاوین و زستان بە ساڵانی جووت ئەنجام بدات و بەجیاوازی نێوان دووساڵ. ساڵی ١٩٩٢ دوا ساڵ بوو کە ھەردوو ئۆڵۆمپیادی ھاوینە و زستانەی تێدا ئەنجامدرا. ئەم ئۆڵۆمپیادە دووەم و کۆتا دوو یاری ئۆڵۆمپیادی لەسەریەک بوو کە لە ڕۆژاوای ئەورووپا ئەنجامدرا دوای ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٩٢لە ئەلبێرتڤیل لە فەڕەنسا کە پێنج مانگ پێشتر بەڕێوەچوو. لە یارییەکانی ساڵی ١٩٩٢دا چەندین دەوڵەتی بچووکی ئەورووپی کە لە جەنگی جیھانی دووەمەوە خرابوونە ناو یەکێتی سۆڤیەتەوە، گەڕێنرانەوە بۆ یارییەکان. وەرزشوانی جمناسیتک ڤیتالی شێربۆ ژمارەیەکی پێوانەیی تۆمارکرد دوای ئەوەی توانی پێنج مەدالیای زێڕ بە ھەوڵی تاکەکەسی بەدەستبھێنێت، بەمەش توانی ھەمان ڕیکۆردی، ئێریک ھایدنی لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٨٠دا تۆماربکاتەوە. لە کاتی ھەڵبژاردنی شوێنی بەڕێوەچوونی یارییەکان گومان لە بوونی گەندەڵی ھەبوو لە بڕیاری لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بۆ دیارکردنی ئیسپانیا. بەگشتی ١٦٩ وڵات شاندی خۆیان نارد بۆ بەشداریکردن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٩٢. بۆ یەکەمجار کرواتیا و سلۆڤێنیا و بۆسنیا - ھەرزەگۆڤینا وەک نەتەوەی سەربەخۆ بەشداریانکرد دوای جیابوونەوەیان لە یوگۆسلاڤیای سۆسیالیست، ھەروەھا نامیبیا و تیمی یەکگرتووی یەمەن (پێشتر باکوور و باشووری یەمەن) بۆ یەکەمجار لە ئۆڵۆمپیاددا بەشدارییان کرد. دوای یەکگرتنەوەیان، شاندی ئەڵمانیا وەک تیمێکی یەکگرتوو بۆ یەکەمجار دوای ساڵی ١٩٦٤ بەشداریان کرد لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد. ئەفریقای باشوور لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بانگھێشتکرایەوە بۆ یارییەکان، دوای ئەوەی بۆ ماوەی ٣٢ ساڵ بەشداریکردنی لە وەرزشی نێودەوڵەتی لێ قەدەغەکرابوو، بەھۆی سیاسەتی ئەپارتاید لەو وڵاتەدا. کۆمار
ی فیدراڵی یووگۆسلاڤیا بەھۆی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە قەدەغەکرا، بەڵام وەرزشوانانی یووگۆسلاڤیا ڕێگەیان پێدرا وەک تیمی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەشداری بکەن. ئەفغانستان، بروونای، لیبێریا و سۆماڵیا بەشداری ئەم خولەیان نەکرد. تیمی یەکگرتوو (کە لە کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت بەبێ دەوڵەتانی باڵتیک پێکھاتبوو) لە پێشەنگی ڕیزبەندی مەدالیاکان بوو کە ٤٥ زێڕ و ١١٢ مەدالیای گشتییان بەدەستھێنا.
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ کە بە ئۆڵۆمپیادی سەدەمینیش دەناسرێت لە ١٩ی تەممووز تا ٤ی ئاب، لە شاری ئەتڵانتای ویلایەتی جۆرجیا، لە ئەمریکا. بەڕێوەچوو. ئەمە چوارەمین ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوون کە لەلایەن ئەمریکاوە میوانداری کرا، و سەدەمین ساڵڕۆژی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٨٩٦ لە ئەسینای پایتەخت بوو، کە یەکەمین خولی یارییە ئۆڵۆمپیادەکان بوو. ١٩٧ وڵات، نوێنەرایەتیان لە یارییەکانی ساڵی ١٩٩٦دا ھەبوو، ١٠٬٣١٥ ھەزار وەرزشوان ڕکابەری یەکتریان کرد بۆ بەدەستھێنانی مەدالیاکان. ٢٤ وڵات بۆ یەکەم جار بەشداری ئۆڵۆمپیادیان کرد، کە ١١ وڵاتیان ئەوانەبوون کە لەیەکێتی سۆڤیەت جیابوونەوە و سەربەحۆییان بەدەستھێنابوو، کۆماری فیدراڵی یوگۆسلاڤیا وەک یوگۆسلاڤیا کێبڕکێی کرد. ئەو ١٤ وڵاتەی یەکەم جار لە ئۆڵۆمپیاددا بەشدارییان کرد بریتی بوون لە: ئازەربایجان، بوروندی، کیپ ڤێرد، دوورگەکانی قەمەر، دۆمینیکا، گینێ بیساو، مەقدۆنیا، ناورۆ، دەسەڵاتی فەلەستین، سەینت کیتس و نیڤس، سەینت لووسیا، ساوتۆمێ و پرینسیپی، تاجیکستان و تورکمانستان. ئەو دە وڵاتەی یەکەم جاریان بوو لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بەشدار بوون (دوای بەشداریکردنیان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٩٤) بریتی بوون لە: ئەرمینیا، بێلاڕووس، کۆماری چیک، جۆرجیا، کازاخستان، قرقیزستان، مۆڵدۆڤا، سلۆڤاکیا، ئوکراینا و ئۆزبەکستان. کۆماری چێکۆسلۆڤاکیا بۆ یەکەمجار وەک نەتەوەی سەربەخۆ بەشدارییان کرد. وێنۆک|پێشبڕکێی ١٠٠ مەتری بەربەست -لەسەر ئاستی خانمان لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦]] یەکێک لە ڕووداوە گرینگەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە بریتیبوو لەوەی وەرزشوانی ئەمریکی مایکل جۆنسۆن لە ڕاکردنی ٢٠٠مەتری پیاواندا لەبەردەم ھاندەرانی وڵاتەکەی توانی ڕیکۆردی جیھانی بشکێنێت کاتێک مەوداکەی بە ١٩چرکە و ٦٦ لە سەدی چرکە تەواوبکات، محەممەد عەلی کە بە ڕوونی تووشی نەخۆشی پارکینسۆن بووە، مەشخەڵی ئۆڵۆمپیادی داگیرساند و لەھەمانکاتیش مەدالیایەکی وەک جێگرەوەی مەدالیاکەی ساڵی ١٩٦٠ کە فڕێیدابووە ناو ڕووبارەوە وەرگرت. یەکێکی دیکە لە ڕووداوەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە، کاتێک بۆمبێک لە کاتی ئاھەنگێڕانێک لە پارکی ئۆڵۆمپیادی سەدەمین ساڵدا تەقییەوە، کە لە ئەنجامدا کەسێک کوژرا و١١١ کەسی دیکە برینداربوون کە دواتر کەسێک بە جەڵدەی دڵ بەھۆی ئەم ڕووداوە مرد، لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٣دا، تۆمەتباری سەرەکی ئەم ڕووداوە بە ناوی ئێریک ڕۆبەرت ڕودۆڵف دەستگیرکرا. وەرزشوانانی ئەمریکا پلەی یەکەمیان بەدەست ھێنا لە وەرگرتنی مەدالیاکان کە ١٠١ مەدالیای گشتی بوو لە ناویان ٤٤ مەدالیای زێڕبوون.
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠، زۆرجار ناسراو بە سیدنی ٢٠٠٠ یان ئۆڵۆمپیادی ھەزار ساڵە، ٢٣ھەمین خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوو کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوول بۆ ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی، نیو ساوت وێڵزی ئوستڕالیا بە بەشداری ١٩٩ وڵات بەڕێوەچوو. ئۆڵۆمپیادەکە بۆ دووەمین جار لە ئوستراڵیا و نیوەگۆی باشوور میوانداریکرا، شاری سیدنی لە ساڵی ١٩٩٣ وەک شاری خانەخوێی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ دیارکرا. چەندین ڕووداوی وەرزشی لەم ئۆڵۆمپیادە تۆمارکران، ئیان تۆرپی وەرزشوانی مەلەوانی ئوسترالی توانی ٣ مەدالیای زێڕ بەدەستبھێنێت ، ئیریک «ئیل» موسامبانی، وەرزشوانی مەلەوانی ئیستوایی سەرنجی میدیاکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا کاتێک لە پێشبڕکێی ١٠٠مەتری پیاواندا مەودای پێشبڕکێکەی بە تەواوکرد بە خاوترین کات لە مێژووی ئۆڵۆمپیاددا. سەرەڕای ئەوەش ئەو پلەی یەکەمی بەدەستھێنا چونکە ھەردوو ڕکابەرەکەی بەھۆی خۆ ھەڵدانیان پێش دەستپێکردن بێبەشکرا بوون. ١٩٩ لێژنەی نەتەوەجیاوازەکان بەشدارییان لە یارییەکانی سیدنیدا کردووە، دوو وڵات زیاتر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٩٦؛ لەم خولەدا ئێریتریا و ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا و کۆماری پالاو، بۆیەکەمجار بەشداری ئۆڵۆمپیادیان کرد .ئەفغانستان تاکە بەشداربووی ساڵی ١٩٩٦ بوو، کە بەشداری ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٠ی نەکرد، بەھۆی دەسەڵاتی تاڵیبان لە ئەفغانستان و ستەمەکانیان لە ژنان و قەدەغەکردنی وەرزش، بەشداریان لێ قەدەغەکرا.
سەرەتای سەدەی بیست و یەکەم
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ لە ١٣ تا ٢٩ی ئاب لە ئەتینا پایتەختی یۆنان بەڕێوەچوو. ١٠٫٦٢٥ وەرزشوان لە ٢٠١ وڵات بەشدارییان تێدا کرد، لە دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ەوە ئەمە یەکەمجار بوو کە ھەموو ئەو وڵاتانەی کە لێژنەی ئۆڵۆمپیان ھەبوو ئامادەبوون، ھەروەھا ئەتینا پایتەختی یۆنان، پاش ساڵی ١٨٩٦ بۆ جارێکی دیکە میوانداری یارییەکانی کردەوە. بە یەکێک لە سەرکەوتووترین ئۆڵۆمپیادەکان دادەنرێت، بڕی ٧٫٢ملیار دۆلار لە ئامادەکاری بۆ ڕێکخستنی ئەم پاڵاوانییەتییە لەلایەن حکوومەتی یۆنانەوە خەرجکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی کێبڕکێ لە نێوان گەلان لە سەرانسەری جیھان، وەرزشوانانی ئەمریکا زۆرترین مەدالیای زێڕ و مەدالیای گشتیان بەدەستھێنا و لە دوای ئەویش چین و ڕووسیا دێن. ھەروەھا لەم ئۆڵۆمپیادە چەندین ژمارەی پێوانەیی جیھانی و ئۆڵۆمپی شکێنران. یۆنان بە بەدەستھێنانی ٦ مەدالیای زێڕ و ٦ مەدالیای زیو و ٤ برۆنز، باشترین ئەنجامی خۆی لە ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵدا (لەدوای میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادی ١٨٩٦)، بەدەستھێنا. ھەروەھا بەردەوام بوو لە سەرکەوتنەکانی لەبواری وەرزش پاش ئەوەی توانی لە مانگی تەممووزدا جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٠٤ی بباتەوە. وەرزشوانی مەلەوانی ئەمریکی مایکڵ فێڵپس توانی یەکەم مەدالیای زێڕ بباتەوە، ھاوکات بووە یەکەم وەرزشوان کە لە ئۆڵۆمپیادێکی بایکۆتنەکراودا ٨ مەدالیا (٦زێڕ،٢بڕۆنز) بەدەستبھێنێت. لەکاتێکدا، ڕاکەری بەڕازیلی ڤاندەرلی کۆردیرۆ دی لیما لە پێشبڕکێی ماراسۆندا زۆری نەمابوو بگاتە خاڵی کۆتایی لەلایەن لەلایەن قەشە ئێرلەندیی نیل ھۆران ھێرشی کرایە سەر و ڕای کێشا بۆ ناو خەڵکەکە، ڤاندەرلی توانی خۆی لێ دەرباز بکات و بەڵام بەھۆی ئەمەوە پلەی سێیەم و برۆنزی وەرگرت، دواتر مەدالیای پیێر دی کوبێرتینی پێبەخشرا؛ و دوای دوازدە ساڵ، لە ئاھەنگی کردنەوەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦، لە یاریگای ماراکانا، ئاگری ئۆڵۆمپیادی داگیرساند. ھەریەکە لە شیلی، تایپی چینی، کۆماری دۆمینیکان، جۆرجیا و ئیسرائیل یەکەم میدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێنا. ئێریتریا و پاراگوای یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپییان بەدەستھێنا. ئیمارات لەم پێشبڕکێیەدا ھەم یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیاد و ھەم مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا.
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ لە ٨ تا ٢٤ی ئاب لە شاری پەکین، پایتەختی چین بەڕێوەچوو. سەرجەم ١٠٬٩٤٢ وەرزشوان لە ٢٠٤ لێژنەی ئۆڵۆمپی لە ٣٠٢ یاری وەرزشیدا بەشدارییان کرد، ئەمە یەکەم جار بوو چین میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی بکات و سێھەم جار بوو ئۆڵۆمپیادی ھاوینە لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەڕێوەبچێت، دوای ئەوەی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٦٤لە تۆکیۆی پایتەختی ژاپۆن و ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٨ لە سیئۆلی پایتەختی کۆریای باشوور بەڕێوەچوو. ھەروەھا ئەمە دووەم ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوون کە لە دەوڵەتێکی کۆمۆنیستدا بەڕێوەچوو، پاش یەکەمیان کە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٨٠ بوو لە یەکێتی سۆڤیەت (کە شوێنی بەڕێوەچوونی یارییەکان لە ڕووسیا و ئوکراینا و بێلاڕووس و ئیستۆنیا بوو).
پەکین لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٠١دا لەژێر سەرپەرشتی لیو چی، مافی میونداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٨ی پێبەخشرا، لە میانی ١١٢ەمین دانیشتنی IOC لە مۆسکۆ، دوای ئەوەی توانی دەنگی زیاتر لە شارەکانی، تۆرۆنتۆ، پاریس، ئەستەنبوڵ و ئۆساکا، دەنگدانی ئەندامانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتیی بەدەستبھێنێت. حکوومەتی چین وەبەرھێنانی زۆری لە دامەزراوە و سیستەمی گواستنەوەی نوێدا کرد، ٣٧ شوێن بۆ میوانداریکردنی پێشبڕکێکان بەکارھێنران، لەنێویاندا دوازدە شوێن بە تایبەتی بۆ یارییەکانی ٢٠٠٨ دروستکرابوون. ڕاپۆرتە ھەواڵییەکان ئەوەیان بڵاوکردەوە پشتیوانی نێودەوڵەتی بەھێز بەتایبەت لەلایەن ئەو دەوڵەتانەی یارمەتی ئابووریان لە چین وەرگرتووە، ھۆکار بووە بۆئەوەی دەنگی زیاتر بەدەستبھێنێت.
لۆگۆی فەرمی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٨ بە ناونیشانی "سەمای پەکین "، کە لەلایەن گۆوەو چونینگ دروست کراوە. ئۆڵۆمپیادی ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن ٣٫٥ ملیار کەسەوە لە سەرانسەری جیھاندا لە ڕێگای ئامێرەکانی گەیاندنەوە بینرا، ھەروەھا یارییەکانی ٢٠٠٨ ژمارەیەکی پێوانەیی جیھانی و ئۆڵۆمپی تێت دا تۆمارکرا. مەراسیمی کردنەوەی ئۆڵۆمپیاد لەلایەن بینەران و ژمارەیەکی زۆر لە ڕاگەیەندکارە نێودەوڵەتییەکان بە سەرنجڕاکێش ستایشی کرا.
لە یارییەکانی ٢٠٠٨دا ٨٧ وڵات لانیکەم یەک مەدالیایان بەدەستھێنا. وڵاتی میوانداری چین زۆرترین مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا (٤٨)، و بووە حەوتەمین تیپی جیاواز کە پێشەنگی کۆی گشتی مەدالیای ئۆڵۆمپی بەدەستھێنا، بە گشتی ١٠٠ مەدالیای بەدەستھێناوە. ئەمریکا لە کۆی مەدالیاکان زێڕدا پلەی دووەمی بەدەستھێنا بەڵام لەسەر ئاستی کۆی گشتی مەدالیاکان پلەی یەکەمی بەدەستھێنا کە ١١٢ مەدالیا بوو. ڕووسیاش پلەی سێیەمی بەدەستھێنا.
بەشێک لە دەوڵەتەکان بۆ یەکەمجار بەشدرایان لە ئۆڵۆمپیاد کرد. سربیا وەک دەوڵەتێکی جیاواز لە ساڵی ١٩١٢ەوە و یەکەم ئۆڵۆمپیاد بوو بۆ مۆنتینیگرۆ، کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە سربیا جیابووەوە، ھەروەھا یەکەم ئۆڵۆمپیاد بوو بۆ نیپاڵ. ھەریەکە لە مەنگۆلیا و پەنەما یەکەم میدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێنا. جگە لەوەش، ئەفغانستان، مۆریس، سربیا، سوودان، تاجیکستان و تۆگۆ یەکەم مەدالیایان لە مێژووی بەشداریکردنیان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بەدەستھێنا. کۆریای باکوور کە بە شێوەیەکی ڕەمزی لەگەڵ کۆریای باشوور وەک یەک تیم لە ڕێوڕەسمەکانی کردنەوەی سێ یاری پێشوودا کە بەشداری کردبوو (٢٠٠٠ لە سیدنی، ٢٠٠٤ لە ئەسینای و ٢٠٠٦ لە تۆرین) لە مەراسیمی کردنەوە ھاتبوونە ناو یاریگا، ئەمجارەیان بە جیا بەشداریکرد.