cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وارن بافێت
وارێن ئیدوارد بوفێت، لەدایکبووی ٣٠ی ئابی ١٩٣٠یە، لە ئۆماھا، نێبراسکا. بازرگانێکی پیشەسازی ئەمریکیە، سەرمایەدار و خێرخوازیشە، سەرکەوتوترین وەبەرھێنەری سەدەی بیستەمە، بوفێت سەرۆک لێژنە و سەرۆکی کار و خاوەن بەشی Berkshire Hathawayیە، وە لەناو رێزبەندی دەولەمەندترین کەسانی جیھان دا ھەیە، لە سالی ٢٠٠٨ بە دەولەمەندترین کەس رێزبەندی کرا و لە پلەی یەکەم بوو، وە لە سالی ٢٠١٥ ھاتە پلەی سێیەم، لە سالی ٢٠١٢ ڕۆژنامەی تایم بە کاریگەرترین کەسی جیھانی دانا لەو ساڵە. ھەروەھا زۆر جار ئاماژەی بۆ دەکرێ بە جادوگەرەکەی ئۆماھا" یان "فالچیەکەی ئۆماھا"، ئەویش بەھۆی تێبینی کردنی لە بەردەوامی لەسەر ئەو وەبەرھێنانە زۆر بە نرخانەی کردویەتی و ھەروەھا دەستپێوەگرتنی بەو سەرمایە مەزنەی ھەیەتی، بوفێت خێرخوازێکی ناسراوە، وە بەلێنیشی داوە کە سەدا ٩٩ی سامانەکەی بۆ کاری خێرخوازی ببەخشێت، بە شێوەیەکی سەرەتایی لەرێێ دامەزراوەی گەیتس. لە ١١ی ئەپریلی سالی ٢٠١٢ دیاریکرا کە نەخۆشی شێرپەنجەی پرۆستاتی ھەیە، بەلام بە سەرکەوتویی ھەر لە سالی ٢٠١٢ چارەسەر کرا.
بڕیارنامەی ٩٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٤٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:سۆماڵیا لە ١٩٩٤ پۆل:سۆمالیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
ئەنجێنە قووڵ
ئەنجێنە قووڵ (Encêne Qûll، بە فارسی: انجینه سفلی) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٩ کەس لە ٤٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
مەھجووری کوردستانی
سەید عەبدولحەکیمی «گەونتوو»، نازناو «مەھجووری»، لە ساداتی گەورەی باینچۆیە کە بە چەند پشت دەگاتەوە عارفی گەورە، بابە شێخ ئەحمەدی باینچۆ.
مەھجووری ساڵی (١٢١٠ ک. م = ١٨٢٣ ز.) ھاتۆتە دنیا و کە پێگەیشتووە، لە قوتابخانەکانی ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان خوێندوویە و لاوەیەک لە خزمەتی مەولانا خالید بەھرەی بردووە و ھەر لەو سەردەمانە، لەگەڵ شێخ عوسمان سیراجەدین یەکیان ناسیوە و بوونەتە ھەواڵ.
مەھجووری ھاوکاتی مەولەویی تاوەگۆزی یە و پێکەوە نامە و شیعر گۆڕینەوەیان ھەبووە. زۆربەی شیعرەکانی مەھجووھری ناسک و جوان و ھەموو سۆفییانە و بە زاراوەی گۆرانین.
زەھرا نیعمەتی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
مەھجووری کوردستانی
بەرھەمەکان
دیوانی مەھجووری کوردستانی
سەرچاوە
مێژووی ناودارانی کورد ، بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی ، وەرگێڕان: ماجد مەردۆخ رۆحانی
Aminijian (لێدوان) ٢٠:٢٦, ٢ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠ پۆل:شاعیرانی کورد
کوودەتا
کوودەتا کردەوە و فێڵێکی سیاسی و ھەوڵێکە لە لایەن ڕێکخراوێکی نایاسایی، بۆ ڕوخاندن و وەلانانی ڕێبەرانی حکوومەت، کە لە ڕێگای توندوتیژی یان ھەڕەشە ئەنجام دەدرێ.
ئەم توندوتیژیە زۆرکات کورت و لەپڕ ڕایە و لە لایان کەسانێکی کەم (بە پێچەوانەی شۆڕش کە لە لایان زۆربەی خەڵک دەکرێ) بە کاردێ.
بەڕێوەبەرانی کوودەتا لەوانەیە کۆنترۆڵی ھێزە سەربازیەکانیان لە دەست دابێ.
وشە ناسی
وشەی «کوودەتا» (فەڕەنسی:coup d'état) و (کوردی:وەچەرخان) لە زمانی فەڕەنسی ھاتۆتە ناو زمانی فارسی و لە زمانی فارسیش ھاتۆتە ناو زمانی کوردی ئەمیش بەھۆی چالاک نەبوونی ئەکادیمیای کوردی و کاریگەری زمانی فارسی بەسەر زمانی کوردی، ئەم وشەیە لە زمانی کوردی پێی دەوترێت (وەچەرخان) بە مانای وەشاندنی گورزی لەناکاو و بەرھەڵست بوونی حکوومەتە.
ھۆکارەکانی سەرکەوتنی کوودەتا
لە تێڕوانینی ساموێل ھانتینگتۆن زانای زانستە ڕامیاریەکان، کوودەتایەک تەنیا بە دوو جۆر سەرکەوتوو دەبێ. یەکگرتنی زۆربەی چالاکیە ڕامیاریەکان ئەگەری زۆر کەمە، ھەر بۆیەش تێڕوانینی دووھەم کەم ڕوو دەدا.
دابەش کردنی ھێزیش لە ناو کوودەتا و لە نێوان گرووپە ڕامیاریەکان زۆر بە دەگمەنی ڕوودەدا.
ئۆلاف شۆڵتس
ئۆلاف شۆڵز (؛ لەدایکبووی ٨ی حوزەیرانی ١٩٥٨) سیاسەتوان و ڕاوێژکاری ئەڵمانیایە کە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ و لەدوای ئەنگێلا مێرکڵەوە ئەو پۆستەی پێیە. شۆڵز ئەندامی پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیایە و پێشتر وەکوو جێگری ئەنگێلا مێرکڵ و وەزیری داراییی ئەڵمانیای فیدراڵ کاریی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:زیندووان
زۆران
وشەی زۆران
وشەی زۆران/زووران وشەیەکی کوردییە و بە گشتی بە واتای زۆرانبازییە. لە ھەموو شێوەزارەکانی کوردی بەم وەرزشە زۆران/زووران دەگۆترێت کە ھاواتای وشەی Wrestling لە زمانی ئینگلیزیدایە. بەو کەسە کە زۆران دەکات، زۆرانباز یان زۆرانگیر و بە شوێنی ئەنجامی ئەو وەرزشە زۆرخانەدەگۆترێت.
زۆران لە ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا
وەرزشی زۆران لە مانگی تەممووزی ٢٠١٥ وەکوو بەشێکی نەریتی خەڵکی پارێزگای کرماشان خرایە ناو پێڕستی کەلەپووری چاندی نەتەوەیی ئێران. لە ئێڕان بە شێوازەکانی جۆراوجۆری وەرزشی زۆرانبازی کە لە ناوچەکانی جیاجیا وەکوو گیلان، مازەندەران، کوردستان و … ھەیە و لەگەڵ زۆرانبازیی ئستانداردکراوی جھانی جیاوازیی ھەیە، (زۆرانبازیی پاڵەوانی) دەڵێن. یاسا و ڕێسای زۆرانبازییە پاڵەوانییەکانی دیکەش لە ھەموو ناوچەکانی دیکەی ئێڕان لەگەڵ یەکەوە جیاوازییان ھەیە.
ئێستاکە لە پارێزگای کرماشان «دەستەی وەرزشە گوندی و بنەکییەکان» لەسەر وەرزشی زۆران چەودێری دەکات و بە بەڕێوەبردنی کارگەکانی فێرکردن لە پارێزگای کرماشان، کارتی سەرپەرشتی و داوەری بۆ چالاکانی ئەم وەرزشە دەردەبرێت. «دەستەی وەرزشە گوندی و بنەکییەکان» ھەروەھا دەیھەوێت جلوبەرگێکی تایبەت و فەرمی بۆ وەرزشی زۆران دابین بکات و ھەروەھا خوازیاری خستنی ئەم وەرزشە لەنێوی پێڕستی کەلەپووری جھانی بە ناوی وڵاتی ئێرانە. ھەروەھا خەریکی سازکردنی گۆڕەپانێک بۆ زۆران لە پارێزگای کرماشانن.
جگە لەمانە ئەنجمەنێکیشیان لەژێر ناوی «ئەنجمەنی زۆرانی ئێران» دامەزراندووە کە لەسەر چالاکییەکانی زۆران لە سەرانسەری ئێران بە تایبەت پارێزگاکانی کرماشان، کوردستان و ئیلام چەودێری دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:زۆرانبازی پۆل:شێوازەکانی زۆرانبازی پۆل:وەرزش لە پارێزگای کرماشان پۆل:وەرزشەکانی کوردی
ئیڤان پاڤلۆڤ
ئیڤان بترۆڤیتش باڤلۆڤ (ماوەی ژیان:٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٩ تاکوو ٢٧ی شووباتی ١٩٣٦)، زانایەکی بواری پزیشکی ڕوسی بووە و خەڵاتی نۆبێلی لەبواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە تەمەنی ٧ ساڵیدا فێری خوێندن بووە بەڵام بەھۆی کەوتنی لەشوێنێکی بەرزەوە جەستەی تووشی زیانێکی زۆربۆتەوە و لە تەمەنی ١١ ساڵیدا چۆتە قوتابخانە، ساڵی ١٨٧٠ وازی لە پەیمانگا ھێناوە و پەوەندی بەزانکۆی سانت بترسبۆرگەوە کردووە.
لە ساڵی ١٨٧٠ لەزانکۆی بترسبۆرگ لەبەشی فیزیا و بیرکاری خوێندوێتی، لەچوارەم ساڵی خوێندنی زانکۆ بەدواداچونێکی بۆ پەنکریاس کردووە و خەڵاتی زانکۆی باڵای بەدەستھێناوە، ساڵی ١٨٧٥ بەسەرکەوتنێکی گەورەوە زانکۆی لە بواری زانستی سروشتی تەواوکردووە، دواتر پەیوەندی بە ئەکادیمیای پزیشکی نەشتەرگەریەوە کردووە و لەساڵی ١٨٧٨ بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە، لەساڵی ١٨٧٩ بەھۆی پیچشکەوتنەکانێوە خەڵاتی ئاڵتونی وەرگرتووە.
ئیڤان باڤلۆڤ لە پێشبڕکێیەکی ئەکادیمیا یەکەمی بەدەستھێناوە و بۆتە بەڕێوەبەری تاقیگەی زانستی کارەکانی ئەندامی لەش لەلای سێرگی بۆتکینی پزیشکی بەناوبانگ، ئەندامی ئەکادیمیای زانستی بووە، تاکو ساڵی ١٩٢٤ یش مامۆستا و سەرۆکی بەشی فیزۆلۆجیا بووە لەئەکادیمیای پزیشکی سەربازی، توانیوێتی یاس و بنەما سەرەکیەکانی چالاکی مێشک بدۆزێتەوە، بەگشتی ڕێڕەوەکەی بەنەمایەکی زانستی سروشتی بووە بۆ زانستی دەرونی.
ئیڤان باڤلۆڤ دوو پەرتوکی نووسیوە یەکیەکیان ٢٠ ساڵ لەدیراسەکردنی چالاکی مێشکی باڵای ئاژەڵەکانە و ئەوی تریشیان وانە ووتنەوە لەکاکردنی نیوەی تۆپی مۆخ، لەساڵی ١٩٠٤ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە ٢٧ی شووباتی ساڵی ١٩٣٦ لەتەمەنی ٨٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:زانایانی سۆڤیەت پۆل:دەروونناسانی سەدەی ١٩ەم پۆل:دەروونناسانی سەدەی ٢٠ەم
گۆشۆ ئۆیاما
هاوسەرگیری کردووە لە ٥ نیسان ۲۰۰٥ لەگەڵ مینامی تاکایاما کە ئەو کەسەیە کە بەرپرسە لە دەنگی ڵێکۆڵەر کۆنان لە ئانمییە ژاپۆنییەکەدا وە ئەو گۆرانی بێژەیە کە گۆرانی وتووە لەو زنجیرەی باسی تیمی تومکس دەکات. جیا بونەتەوە لە ۱۰ کانوونی یەکەم ۲۰۰۷.
پشتی پەردەکان و فێربوونی
ئۆیاما هەر لە منداڵییەوە بەهرەدار بووە لە وێنە کێشاندا. تابلۆکەی "جەنگی یۆکیای" کە بە ئینگلیزی پێی دەوترێت "Yukiai War" توانی خەڵات بەدەست بێنێت لە پێشبوڕکێیەکدا کاتێک لە یەکی سەرەتایی بوو. دواتر تابلۆکەی نمایش کرا لە تۆتتۆری دایمارو "Tottori Daimaru Department Store" کە دەکەوێتە ژاپۆنەوە.
ئۆیاما دەرچووە لە قوتابخانەی دوا ناوەندی یوریکۆ "Yuraikuei High School". وە دواتر هونەری خوێندووە لە زانکۆی نیهۆن "Nihon University College" لە تۆکیۆ. وە لە زستانی ساڵی ۱۹٨٦ زاینی، ئۆیاما بەشداری لە کێبڕکێیەکی وێنە جوڵاوەکانی کردووە کە بۆ قوتابییە نوێکان ئامادە کرا بوو. ئۆیاما توانی براوە بێت لەم کێبوڕکێیەدا و کە یارمەتی دا بۆ چوونە ناو جیهانی مانگاوە، وە ئەم ڕووداوە بووە خاڵی گۆڕان لە ژیانیدا.
گرنگترین کارەکانی
چیرۆکە مانگاکانی دروست کردنی کەسایەتییەکان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:گۆشۆ ئۆیاما پۆل:نووسەرە ژاپۆنییەکان پۆل:وێنەکێشانی مانگا پۆل:زیندووان
ئێمیلی بڵەنت
thumb|ئێمڵی لە ساڵی ٢٠١٤
ئێمڵی ئۆلیڤیا لورا بڵەنت (بە ئینگلیزی: Emily Blunt) (لەدایکبووی ٢٣ی شوباتی ١٩٨٣؛ لەندەن، شانشینی یەکگرتوو) خانمەکتەرێکی ئینگلیزە.
ناوبانگی ھێنا بە بەشداری لە فیلمەکانی (The Devil Wears Prada) و (Looper) و لەپاڵ ئەکتەر تۆم کروز لە فیلمی (Edge of Tommorow) و لە فیلمی مۆسیقایی (Into The Wood) لەپاڵ ئەکتەران جۆنی دێپ و مێرل ستریپ. ئێمڵی بۆ پێنچ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب پاڵێوراو بووە، توانیویەتی دانەیەکیان بباتەوە لە ساڵی ٢٠٠٧ بۆ فیلمی (Gideon's Daughter)، هەروەها براوەی خەڵاتێکی بافتاشە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:خەڵکی بەریتانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
جامی جیھانیی فیفا
١٧ وڵات میوانداریی جامی جیھانییان کردووە، ھەریەکەیان بەڕازیل، فەڕەنسا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا و مەکسیک دوو جار میواندارییان کردووە، لەکاتێکدا ئۆرۆگوای، سویس، سوێد، چیلی، ئینگلتەرا، ئەرژەنتین، ئیسپانیا، ئەمریکا، ژاپۆن و کۆریای باشوور (بە ھاوبەشی)، ئەفریقای باشوور و ڕووسیا ھەریەکەیان یەکجار میواندارییان کردووە. بۆ ساڵی ٢٠٢٦، بە ھاوبەشی لەلایەن کەنەدا و ئەمریکا و مەکسیکەوە میوانداری دەکەن، ئەمەش جیاوازی بە مەکسیک دەدات کە دەبێتە یەکەم وڵات سێ جار میوانداری یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بکات.
بیرۆکە
وێنۆک|[[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت سەرۆکی فیفا بۆ سێ خولی لەسەر یەک، خاوەنی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی بیرۆکەی جامی جیھانی]] بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی جیھان. کۆبوونەوەکە لە ساڵی ١٩٠٤ بەڕێوەچوو، حەوت وڵات لە نێویاندا سویسرا، بەلجیکا، دانیمارک، فەڕەنسا، ھۆڵەندا، ئیسپانیا و سوێد تێیدا بەشداربوون. لە کۆبوونەوەکە تەنھا وەک بیرۆکە گفتوگۆی لەسەرکرا، بەڵام بۆ جێبەجێکردن ئەوا چەند ساڵێکی پێچوو. جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٢١ بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا لەلایەن پارێزەری فەرەنسی ژۆل ڕیمێی باسکرایەوە، کە دواتر بووە سەرۆکی فیفا ھەوڵیدا بۆ ئەوەی ئەم پاڵەوانییەتییە ئەنجام بدرێت، دواجار لە ساڵی ١٩٣٠ ڕەزامەندی لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە درا. ئەم ھەنگاوەش بەتایبەت دوای ئەوە ھات، لە ئۆلەمپیادی ١٩٣٢ی لۆس ئەنجەلۆس، بڕیاری ئەوە درابوو کە یاری تۆپی پێ لەو پاڵەوانییەتییە نەکرێت، بەبیانووی ئەوەی یارییەکە لە ئەمریکا بەناوبانگی نییە.
شەش وڵات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانییان کرد، ئەوانیش ھەریەکە لە ئیتالیا، سوێد، ھۆڵەندا، ئیسپانیا، ھەنگاریا و ئورگوای بوون. دواجار داواکاری وڵاتی ئۆروگوای پەسەندکرا. فیفا ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، بەوەی خەرجی ھاتوچۆی ھەڵبژاردەکان لە ئەستۆ گرت. دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییە، ڕێنمایی بڵاوکرایەوە کە دەبێت خەلاتی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی جامەکە دابین بکرێت، ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێی). لە کۆتاییدا، یەکەم پاڵەوانییەتیی لە ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد.
مێژوو
یەکەم یاری نێونەتەوەیی لە نێوان دوو وڵاتدا بەڕێوەچووبێت، ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢ لە شاری گلاسگۆ کاتێک ھەر دوو ھەڵبژاردەی سکۆتلەندا و ئینگلتەڕا یارییەکەیان ئەنجامدا، دەبێت ئەوەش بڵێین لەو قۆناغەدا یاری تۆپی پێ بەدەگمەن لە دەرەوەی بەریتانیای مەزن ئەنجام دەدرا. لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە، چەند یارییەک وەک "پاڵەوانییەتی جیھانیی تۆپی پێ" تەماشا دەکران کە لە نێوان باشترین تیپە ئینگلیزی و سکۆتلەندییەکان دەکران، وەک یاری ١٨٩٥ لە نێوان یانەی سەندەرلاند و یانەی ھارت ئۆف میدلۆتیان بەڕێوەچوو، کە تێیدا سەندەرلاند بووە براوەی یارییەکە.
لە ساڵی ١٩٠٠، تۆپی پێ ناوبانگی جیھانیی پەیداکرد ئەمەش بەتایبەت دوای ئەوەی کە لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی جێگای یارییەکەی کردەوە لە یارییەکانی ئۆلەمپیادەکانی ١٩٠٠ و ١٩٠٤. دواتریش لە ئۆلەمپیادی ١٩٠٨، یارییەکانی تۆپی پێ لە ئۆلەمپیاد چوونە ژێر سەرپەرشتی فیفاوە. یارییەکانی ئۆلەمپیاد زیاتر تیشکی لەسەر بەشداربوونی یاریزانی لاو و تازەپێگەیشتووە، ھەربۆیە دواتر لە ساڵی ١٩٠٨ پاڵەوانییەتی (تۆرنیۆ ئینتەرنازیۆنالێ ستامپا سپۆرتیڤا) لە شاری تورین لە ئیتالیا ڕێکخرا. دوای ساڵێک، ئەوا تۆماس لیپتن ھەڵسا بە ڕێکخستنی پاڵەوانییەتی سێر تۆماس لیپتن، ئەویش بەھەمان شێوە لە شاری تورین بەڕێوەچوو. ھەردوو پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان یانەکان (نەک وڵاتان) بوون، بەڵام یانەکان لە وڵاتی جیاوازبوون و نوێنەرایەتی سەرجەم وڵاتەکەی خۆیان دەکرد، ھەربۆیە ھەندێکجار بە نافەرمی پاڵەوانییەتییەکەی تۆماس لیپتن بەیەکەم جامی جیھانیی دادەنرێت. لە ساڵی ١٩١٤، فیفا بەفەرمی یاری تۆپی پێی ئۆلەمپیادی وەک پاڵەوانییەتییەکی جیھانیی بۆ لاوان دانا، ھەروەھا بەرپرسیارێتی و سەرپەرشتیکردنی گرتە ئەستۆ. لە دەرەنجامدا، لە یەکەم پاڵەوانییەتی نێونەتەوەیی تۆپی پێ کە لە ئۆلەمپیادی ١٩٢٠ بەڕێوەچوو، ھەڵبژاردەی بەلجیکا بووە پاڵەوانی ئەو ساڵە. دوا بەدوای ئەوە لە ئۆلەمپیادەکانی ١٩٢٤ و ١٩٢٨ ئەوا ھەڵبژاردەی ئوروگوای بووە پاڵەوان.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤
وێنۆک|یاریزانی چیکۆسلۆڤاکیا، [[ئۆلدریخ نیجدلی بوو بە گۆڵکاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ بە ٥ گۆڵ]] لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤، ئیتالیا وەک وڵاتی میواندار دەستنیشانکرا. ئەمەش دوای ئەوەی لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٢، لە شاری بەرلین لەلایەن فیفاوە کاندیدکرا. لەدوای ھەشت کۆبوونەوە، لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ شاری ستۆکۆلم، فیفا ئیتالیای وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە دەستنیشانکرد، یەکێک لە پاڵپشتییەکانی ئەو بڕیارە کشانەوەی وڵاتی سوید بوو. حکوومەتی ئیتالیا بریاریدا ٣٫٥ ملیۆن لیرەی ئیتاڵی تەرخان بکات بۆ ئەو پاڵەوانێتییە.
دوای ئەوەی ٣٢ وڵات ئامادەیی بەشداربوونیان ڕاگەیاند، ئەوا بۆ یەکەمینجار لەم پاڵەوانییەتییە سیستمی پاڵاوتنی ھەڵبژاردەکان بۆ بەشداربوون بەکارھات. لە کۆتاییدا، شازدە ھەڵبژاردە سەرکەوتن بۆ بەشداریکردن. لەگەڵ ئەوەشدا چەندین ھەڵبژاردەی گرنگ لە ناویاندا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەشداریان نەکرد، ئەمەش بەھۆی بەشدارنەبوونی چەند وڵاتێکی ئەورووپی بوو لە جامی پێشوو؛ بۆیە ئەمە تاکە پاڵەوانێتی جامی جیھانییە کە ھەڵگری نازناوەکە بەشداریی نەکرد. ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئێرلەندای باکوور و وێلز. بایکۆتی ئەم خولەیان کرد ھەروەک چۆن کە پێشتر بایکۆتی چالاکییەکانی فیفایان کردبوو. چارڵز سووکتلف ئەندامی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەرا وتی ئەو پاڵەوانییەتییەی چوار ھەڵبژاردەکە کۆدەکاتە باشترە لەم پاڵەوانییەتییە جیھانییە. ھەربۆیە ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ١٦ بووە ١٢ لەگەڵ ئەوەشدا جێگای ئەو ھەڵبژاردانە پڕنەکرایەوە.
سیستەمی یارییەکان دەرچوون بوو بە یەک دۆڕان. ماوەی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٧ی ئایار –١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ بوو، تێیدا ١٧ یاری کرا. ھەڵبژاردەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار لە مێژوودا یاری نێوان دوو ھەڵبژاردە دووبارە کرایەوە، ئەمەش دوای یەکسان بوونیان لە یارییەکە بە ئەنجامی١–١، ئەمەش لە یاری نێوان ئیتالیا و ئیسپانیا بوو، یارییەکە تووندوتیژی زۆری لێکەوتەوە بەھۆیەوە گۆڵپارێزی ئیسپانیا ڕیکاردۆ زامۆرا برینداربوو، دواتر نەیتوانی لە یاری دووەم بەشداریی بکات. بە مەبەستی یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە، یاری دووەم لە نێوان ئەم دوو ھەڵبژاردەیە ڕێکخرایەوە، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ١–٠ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و گەیشتە قۆناغی دواتر. لەم خولەی پاڵەوانێتییەکە وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا «ئەوکات وڵاتی چیک و سلۆڤاکیا یەک بوون» ھەرچەندە چیکۆسلۆڤاکیا یەکەم جار گۆڵی کرد، بەڵام ئیتالیا دواتر دوو گۆڵی کرد و ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر بووە یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبی بەشداریی جامی جیھانی بکات. یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨
وتاری سەرەکی: جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨
بڕیاردرا خولی سێیەمی ئەم جامە لەلایەن وڵاتی فەڕەنساوە میوانداریی بکرێت، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٤ی حوزەیران تاکوو ١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٨ی خایاند. ئەم بڕیاری فیفا بووە ھۆی ناڕەزایەتی دەڕبرینی کیشوەری ئەمریکای لاتینی، ئۆروگوای و ئەرژەنتین بەشداریان لە یارییەکانی پاڵەوتن نەکرد. ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە کۆتایدا کشایەوە، ئەمەش بەھۆی شەری ناوخۆییی ئیسپانیا. لەم خولەدا، بۆیەکەم جار وڵاتی خانەخوێ و ھەڵگری نازناوەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ ئەنجامدانی یارییەکانی پاڵاوتن، بەشدارییان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد. ھەروەھا وەک خولی پیشوو بە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان ئەنجام درا. لە سەرتادا وابڕیاربوو کە ١٦ ھەڵبژاردە بەشداریی بکەن بەڵام دوای ئەوەی نەمسا بەھۆی ئۆپراسیۆنی ئانشلوس خرایە سەر ئەڵمانیا بۆیە لەم خولە پاشەکشەی کرد، تەنھا ١٥ ھەڵبژاردە مایەوە، فیفا ڕێگای بە تیمی لاتڤیا نەدا کە وەک جێگرەوەی نەمسا بەشداریی بکات. ھەربۆیە ھەڵبژاردەی سوید کە بریاربوو یاری خۆی لەگەڵ نەمسا ئەنجامبدات، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بۆ قۆناغی دواتر. لەم خولەدا سێ یاری دووبارەکرایەوە دوای ئەوەی بە یەکسان بوون کۆتاییان پێ ھات، ئەوانیش یاریی نێوان بەڕازیل -چیکۆسلۆڤاکیا (لە یاری دووەم بەڕازیل بوو براوە ٢–١)، ئەڵمانیا - سویسرا (لەیاری دووەم سویسرا بردییەوە بە ئەنجامی ٢–٤)، کووبا - ڕۆمانیا دوای ئەوەی یەکسان بوون بە ٣–٣ لە یاری دووەمدا کووبا ٢–١ یارییەکەی بردەوە. وێنۆک|243x243پیکسڵ|دیمەنێک لە یاری نێوان ھۆڵندا و چیکوسلۆڤاکیا یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەنگاریا، بە ئامادەبوونی ٤٥ ھەزار ھاندەر لە یاریگای ئۆڵمپیک لە شاری پاریس بەڕێوەچوو. ھەر لە سەرەتاوە ئیتالیا لە ڕیگای یاریزان جینۆکلاوسی لە خولەکی ٦ی یارییەکە گۆڵێکی تۆمار کرد، دواتر پال تیکتۆس، یاریزانی ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە خولەکی "٨" ئەنجامی یارییەکەی یەکسان کردەوە؛ بەڵام لە خولەکی "١٦" ئیتاڵیا لە ڕێگای سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵێکی تۆمار کرد، پاشان جینۆ کلاوسی گۆڵی دووەمی خۆی و سێیەمی ھەڵبژاردەکەی لە خولەکی ٣٥ تۆمارکرد، بەم ئەنجامە گێمی یەکەم تەواوبوو. لە گێمی دووەم یاریزانی ھەنگاریا، جیۆرجی سیرۆوسی لە خولەکی "٧٠" گۆڵێکی دیکەی بۆ ھەڵبژاردەکەی تۆمارکرد؛ بەڵام ئەمە کاریگەری نەبوو لەسەر ئەنجامە و لە خولەکی "٨٠" سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵی دووەمی خۆی و چوارەمی ئیتالیا تۆمار کرد. بەم شێوەیە ئیتالیا بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا، بەمەش بۆ جاری دووەم لەسەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە. ھەڵبژاردەی بەڕازیلیش پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سوید بە ٤–٢. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٨ یاری ٨٤ جار گۆڵ تۆمارکرا و یاریکەری بەڕازیلی لیۆنیداس بووە گۆڵکار بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ. ھەڵبژاردەی بەڕازیل تاکە نوێنەری کیشوەری ئەمریکای باشوور بوو. بەھۆی جەنگی جیھانیی دووەم، بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پاڵەوانیتییەکە ئەنجام نەدرا تا ساڵی ١٩٥٠. ھەڵبژاردەی ئیتالیا بۆماوەی ١٦ ساڵ وەک پاڵەوان و ھەڵگری نازناوە جیھانییەکە (١٩٣٤–١٩٥٠) مایەوە.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠
وتاری سەرەکی: جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠
پاش ئەوەی جامی جیھانیی بۆماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی جەنگی جیھانیی دووەم ڕاگیرا، فیفا بەدوای وڵاتێکدا دەگەڕا بۆ قەرەبووکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٤٢–١٩٤٦ بەڵام ھیچ وڵاتێک ئامادەیی خۆی نیشان نەدا بۆ ئەوەی میوانداریی بکات، تا ئەوەی بەڕازیل بە مەرجی ئەوەی پالاوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٥٠ ئەنجام بدرێت (کە بڕیار درابوو ١٩٤٩ بەڕێوە بچێت) ئامادەی خۆی نیشاندا ئەم خولە میوانداریی بکات. پێشتر ھەردوو وڵاتی بەڕازیل و ئەڵمانیای نازی ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانییی ١٩٤٢. فیفا دەستی کرد بەھەوڵەکانی لەگەڵ وڵاتەکان بۆ بەشداریی پێکردنی ھەڵبژاردەکانیان لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە. بەھۆی ھەلومەرجی جەنگەوە ھەڵبژاردەی ئیتالیا کە ھەلگری نازناوەکە بوو لەو بڕوایەدا نەبوو بتوانێت بەشداریی بکات بەڵام دوای ئەوەی فیفا خەرجی ھەڵبژاردەکەی لە ئەستۆ گرت ڕازی بوو بە گەشتکردن بۆ بەڕازیل؛ ھەروەھا یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی بڕیاریدا ھەڵگری نازناوەکە بەبی پاڵاوتن سەرکەوێت بۆ پاڵەوانییەتییەکە. وێنۆک|236x236پیکسڵ|دیمەنێک لە گۆڵی دووەمی ئۆروگوا لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ لە ڕێگای ئەلسیدس جیگییا ماوەی خولەکە لە ٢٤ی حوزەیران تاکوو ١٦ی تەممووزی ١٩٥٠ی خایاند، ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی بەشدارییان تێداکردبوو لە نێو سێ کیشوەری جیھان، بەڵام بەھۆی کشانەوەی چەند ھەڵبژاردەیەک مانەوە ١٣ وڵات. لەناو چوارکۆمەڵە جێگیرکران. ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا و ھەڵبژاردەی ژاپۆن لەم خولە بەشداریان نەکرد بەھۆی کاریگەرییەکانی جەنگی جیھانی دووەم. یاریی کۆتاییی لە یاریگای مەراکانا بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی پێوانەی لە ھاندەر کە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبوون لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیلی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئۆروگوای ھەڵگری یەکەم نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە بەرێوەچوو. بە شێکی زۆری جیھان چاو لەسەر ئەوەبوو کە بەڕازیل نازناوەکە بەدەست بھێنێت بەھۆی ئەوەی یەک ساڵ پێشتر جامی کوپا ئەمریکا بەدەست ھێنابوو، ھەروەھا توانیبووی ئاستێکی باش پێشکەش بکات. لە سەرەتادا بەرزایل لە خولەکی ٤٧ی گێمی دووەم گۆڵی تۆمارکرد بەڵام ھەڵبژاردەی ئۆروگوای بەتۆمارکردنی ٢ گۆڵی یەک بەدوای یەک ئەنجامێکی چاوەروانەکراوی بەدەست ھێنا و یارییەکەی بردەوە، بۆ دووەمجار بووە پاڵەوانی جامی جیھان. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٢٢ یاری ٨٨ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ئەردمێر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ھەشت گۆڵ.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤
وێنۆک|228x228پیکسڵ|وێنەی تابلۆیەک لە شاری بێرنی سویس کە تێیدا ئەنجامی یاریی کۆتاییی نێوان ھەڵبژاردەی ھەنگاریا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوای دانراوە سویس وەک تاکە وڵات ئامادەیی خۆی نیشاندا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤. یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە بەڕازیل وەک خانەخوێی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ ڕاگەیاند بەھەمان شێوە سویسی وەک وڵاتی میوانادار ناساند. شازدە وڵات لە چەند کیشوەرێکی جیاواز بەشداریان کرد، بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم خولە سیستەمی یارییەکانی گۆرانکاریان تێداکرا، کار بەسیستەمی خاڵ کرا یەکەم و دووەمی ھەر گرووپێک دەگەیشتن بە قۆناغی دواتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند، یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی مەکسیک بەڕێوەچوو، لەم یارییەدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانی بە ٥–٠ یارییەکە بباتەوە. دوای تەواوبوونی قۆناغی کۆمەڵەکان و قۆناغی ھەشت و یاری پێش کۆتایی، ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە یاریی کۆتاییی بەیەکگەیشتن. زۆربەی خەڵک لەو بڕوایەدا بوون ھەنگاریا نازناوەکە دەباتەوە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکان ھەنگاریا ٨–٣ لە ئەڵمانیای ڕۆئاوای بردبووەوە، جگە لەوەی یاریزانانی ھەنگاریا ئاستێکی باشیان لە پاڵەوانییەتییەکە پیشاندابوو، بۆیە زۆربەی پێشبینییەکان لە بەرژەوەندی ھەنگاریا بوو. یاریی کۆتاییی کە لە یاریگای وانکدۆرف، بێرن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٢ ھەزار کەس بەڕێوەچوو، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی ھەنگاریا. ئەوەش بۆ یەکەم جار بوو لە مێژووی خۆیدا ئەڵمانیا نازناوەکەی بەدەستھێنا. ئەڵمانییەکان لە ڕێگای دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە یارییەکەیان بە نازناوی موعجیزەی بێرن (بە ئەڵمانی: Das Wunder von Bern) ناوھێنا وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو ڕووداوە مێژوویییە. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنرا بە ڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کرا، یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ١١ گۆڵ.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨
وێنۆک|خۆشحالێ یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل، دوای بردنەوەی یاریی کۆتاییی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سوید بە ئەنجامی ٤–٢ لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨. جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ خولی شەشەمی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن سوێد ەوە میوانداریی کرا، بێجگە لە سوێد ھەریەکە لە ئەرژەنتین، مەکسیک و وێلز ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میواندارکردنی جامەکە بەڵام لە کۆتاییدا لە کۆنفڕانسی فیفا لە شاری ڕیۆ دێ ژانێرۆ و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٠ ئەو مافە بە سوێد درا. پێشتر دوو جار سوێد ئامادەیی خۆی نیشاندا بوو بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفا لە ساڵەکانی (١٩٣٠ و ١٩٣٤) بەڵام لە ھەر دوو خولدا لە بەرژەوەندی ئیتالیا خۆی کشاندەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر ٤ کۆمەڵەدا دابەشکران.
بۆیەکەم جار لە مێژووی ئەم پاڵەوانێتییە لە تەلەڤیزیۆنەوە یارییەکانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەخشکرا، تەنھا لە ئەورووپای ڕۆژھەلات نەبێت کە ھیچ وڵاتێک مافی پەخشەکەی وەرنەگرت. ھەروەھا بۆیەکەم جار و کۆتا جار ھەڵبژاردە وێلز، ئینگلتەرا، ئیرلەندای باکوور، سکۆتلەندا کە پێکھێنەری بەریتانیای گەورەن بەشداریان کرد. ئینگلتەرا بەھۆی لەدەستدانی بەشێکی یاریزانەکانی لە کارەساتیی میونخ کاریگەری لەسەر ئاستی ھەڵبژاردەکە بۆ دروست بوو. یەکەم یاری پاڵەوانێتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بوو، یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ لە بەرژەوەندی ئەڵمانیان تەواو بوو؛ یاری نێوان (چیکۆسلۆڤاکیا - ئێرلندای باکوور)، (وێلز -ھەنگاریا) دووبارەکرانەوە بەھۆی یەکسان بوونیان. یاریی کۆتاییی لە نێوان ھەڵبژاردەی سوید وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە یاریگای ڕاسوندا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٩ ھەزار کەس بەرێوەچوو، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆ یەکەمین جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ئەوا ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بە ڕێژەی بۆ ھەر یارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ تۆمارکرا، یاریکەری ھانگاری جەست فۆنتین بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ. یاریزانی بەڕازیلی پێلێ بۆ یەکەم جار بەشداریی جامی جیھانی کرد کە ھێشتا تەمەنی نەببوو بە ١٨ ساڵ ئەوا توانی ٨ گۆڵ تۆماربکات و ھەروەھا دوایین گۆڵی پاڵەوانێتییەکەی کرد لە خولەکی "٩٠" بەمەش بووە لاوترین یاریزان کە نازناوی جامی جیھانی لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی بەدەست بھێنێت و ھەروەھا لاوترین یاریزان کە ئەو ژمارە گۆڵە لە جامی جیھانی تۆماربکات. لەم پاڵەوانییەتەدا ھیچ کام لە وڵاتەکانی کیشوەری ئاسیا و کیشوەری ئەفریقا بەشداریان نەکرد.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢
ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردە لە نێو سێ کیشوەری جیاوازدا بەشدارییان کرد. لە کۆتاییدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، ھەریەکە لە درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ و فلۆران بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان. ھەڵبژاردەی بەڕازیل بۆ دووەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەست ھێنا.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦
وێنۆک|[[ئێلیزابێتی دووەم، لەکاتی پێدانی جامی ژۆل ڕێمی (کە ئەوکات ناوی جامەکەبوو) بە بۆپی مۆر کاپتنی ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای بردنەوەیان بە ئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانییەتیی ژمارە ھەشتەمە لە جامی جیھانیی فیفا. ھەریەکە لە وڵاتەکانی ئینگلتەرا، ئیسپانیا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم جامە بەڵام دواتر ئیسپانیا لە داوەکەی کشایەوە. کێبڕکێکە لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئینگلتەرا بوو سەرئەنجام لە ٢٢ی ئابی ١٩٦٠ لە کۆنفڕانسی فیفا لە ڕۆما، ئینگلتەرا بە بەدەستھێنانی ٣٤ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٦٦ی وەرگرت. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. جگە لە ھەڵبژاردەی کۆریایی باکوور سەرجەم وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا بایکۆتی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکان بۆ گەیشتن بە پاڵەوانێتییەکە کرد، ئەمەش بەھۆکاری نادادپەروەریی فیفا لە دابەشکردنی کورسییەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتییەکە کە یەک کورسی بۆ ئەو دوو کیشوەرە دابین کرابوو لەکاتێکدا ئەورووپا ٩ کورسی و ئەمریکای باشوور ٤ کورسی ھەبوو.
یەکێک لە ڕووداوە مێژوویییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە، دزینی جامامەکە بوو. دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەڕا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بەمەبەستی لە نزیکەوە بینینی جامەکە لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. بەھۆی ئەمەوە لەلایەن کەسێکەوە جامەکە دەدزرێت و تەنھا سێ مانگیش مابوو بۆ بەرێوەچوونی یارییەکان. ئەم ڕووداوە کاردانەوەی ناوخۆیی و جیھانی لێکەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی بەریتانیا بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەڕان و پشکنین بە مەبەستی دۆرزینەوەی جامەکە بەڵام بێ سود بوو تا ئەو کاتەی سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکلز لەکاتی پیاسەکردن لەگەڵ خاوەنەکەی لە باشووری لەندەن جامەکەی دۆزییەوە. دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆی دەکات. بەھۆی ئەمە لەلایەن خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا. وێنۆک|پەیکەری ھەریەکە لە یاریزانی ئینگلتەرا (لە ڕاستەوە بۆ چەپ) [[مارتین پیترەز، جیۆف ھۆرست، بۆپی مۆر، ڕای ویلسۆن]] دواتر پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد، ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەڵگری نازناوی پێشوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە پاڵەوانێتییەکە چووە دەرەوە لەگەڵ ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە بولگاریای بردەوە بەڵام لە دوو یاری دواتر شکستی ھێنا بەرامبەر ھەڵبژاردەی پورتوگال و ھەڵبژاردەی مەجەرستان بە ئەنجامی 3–1. لە ئەنجامێکی چاوەڕواننەکراوی دیکەدا، ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور تاکە وڵاتی بەشداربووی ئاسیا گەیشتە قۆناغی ھەشتەم، دوای ئەوەی لە یاریی کۆمەڵەکان بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر لە ھەڵبژاردەی ئیتالیای بردەوە. و لە بەرامبەر چیلی بە ئەنجامی ١–١ یەکسان بوو. سەڕەرای ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەکێتیی سۆڤیەت بە ئەنجامی سێ گۆڵی بێ بەرامبەر دۆڕابوو. لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناوبژیوانی یارییەکە گۆڵێکی دروستی بۆ ئۆروگوای ھەژمار نەکرد سەرەرای ئەوەی تۆپەکە لە بەینی دوو تیرەکە تێپەر بوو. ئەم ڕووداوە بوە ھۆی تورە بوونی یاریزانانی ئۆرگوای و بەشێوەیەکی خراپ کاریگەری لەسەر دانان تا ئەوەی یارییەکەیان بە ئەنجامی ٤–٠ دۆڕاند. یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەن بەڕێوەچوو، یارییەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٦ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئەنجامدرا. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری جامەکە بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ. بۆ یەکەم جار لە مێژووی جامەکە، کاتی زیادکراو بەکار ھات بۆ یاریی کۆتایی دوای یەکسان بوونی ھەردوو ھەڵبژاردە لە کاتی ئاساییدا. یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا جیۆف ھۆرست بووە یەکەم یاریزان لە مێژوودا لە یاریی کۆتایی لە جامی جیھانیی فیفا سێ گۆڵ (ھاتریک) تۆمار بکات.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤
وێنۆک|[[یۆھان کرۆیف|کڕۆیف لەگەڵ ھۆڵەندا بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەجامی جیھانیی ١٩٧٤ز]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ پاڵەوانییەتی ژمارە دەیەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی ئەڵمانیا و ئیسپانیا کە ھەردووکیان بەیەکەوە داواکارییەکەیان پێشکەش کردبوو، بەڵام دواتر لەنێوان ڕێکەوتن بۆ ئەوەی ئیسپانیا لە داواکردنی میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ بکێشێتەوە، لە بەرامبەردا ئەڵمانیا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا دەکشێتەوە بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ٧ی تەممووزی ١٩٧٤ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێدا کردبوو.
ئەم پاڵەوانێتییە چەندین گۆرانکاری تێیدا ڕوویدا لەوانە پێشکەشکردنی جامێکی نوێ بۆ پاڵەوانییەتییەکە دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە خاوەنی جامی ژۆل ڕیمێ لە خولی پێشوو، یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی دروستکردنی جامێکی نوێ ھونەرمەندی ئیتاڵی سیلڤیۆ گەزانیگا ڕاسپیارد کە ئەو ئەرکە لە ئەستۆ بگرێت. ئەم جامە لە ئاڵتوونی عەیارە ١٨ دروست کرا. ھەروەھا بۆ یەکەم جار دوای ساڵی ١٩٠٤ کەسێکی نا ئەورووپی دەبێتە سەرۆکی فیفا ئەویش جۆو ھاڤیلانی بەڕازیلی بوو، ناوبراو بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەو پۆستە مایەوە. یەکێکی دیکە لە گۆڕانکارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بریتیبوو لەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لە ھەر کۆمەڵەیەک دوو ھەڵبژاردە سەردەخران بۆ قۆناغی دواتر. لە قۆناغی دواتر، ھەڵبژاردەکان بەسەر دوو کۆمەڵەی دیکە دابەشکران. یەکەمی کۆمەلەکە ڕاستەوخۆ دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دووەمی کۆمەلەکە یاریی لەسەر پلەی سێیەم دەکرد. بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم، ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی پۆلەندا گەیشتنە ئەم قۆناغە، لە ئەنجامدا پۆڵندا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا. سەبارەت بە یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا بوو، یارییەکە لە یاریگای ئۆڵمپی شاری میونشن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەڕێوەچوو. لە تایمی یەکەم، دوای تێپەڕبوونی دوو خولەک لە یارییەکە لێدانێکی سزا بۆ ھەڵبژاردەی ھۆڵندا ھەژمارکرا ئەمەش یەکەمین و خێراترین ھەژمارکردنی لێدانی سزابوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە، یاریزان جۆھان نیسکینێس پەنالتییەکەی جێبەجێ کرد و گۆڵی کرد، بەھەما شێوە لە خولەکی "٢٩" لێدانی سزا ئەمجارە بۆ ئەڵمانیا ھەژمارکرا لەلایەن یاریزان پائۆل بریتنەر جێبەجێکرا و گۆڵی تۆمارکرد و ئەنجامەکەی یەکسان کردەوە، و لە خولەکی "٤٣" ھەڵبژاردە ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ڕێگای گێرد مۆلەر گۆڵی سەرکەوتنیان تۆمارکرد و بەم ئەنجامە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە. ئەمەش بۆ جاری دووەم بوو، لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٤. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی٣٢ یاری ٩٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە، یاریکەری پۆڵەندی گریزگۆرس لاتۆ بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ، ھەروەھا یاریکەری ھۆڵاندی یۆھان کڕۆیف بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. کارلۆس کاسلی یاریزانی ھەڵبژاردەی شیلی وەک یەکەم یاریزان لە مێژوودا کارتی سووری لە بەرامبەر بەرزکرایەوە، ئەمەش لە یاری بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بوو. ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بۆ یەکەم جار لە یارییەکانی جامی جیھانیی ڕووبەرووی یەکتری بوونەوە، یارییەکە ٢–١ لە بەرژەوەندی بەڕازیل کۆتایی ھات.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨
وێنۆک|273x273پیکسڵ|ماریۆ کیمبس گۆڵکار و باشترین یاریزانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ پاڵەوانییەتی ژمارە یازدە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئەرژەنتین بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی لە کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا لە ٦ی تەممووزی ١٩٦٦ لە لەندەن مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی پێ بەخشرا. ئەرژەنتین پێشتر داوای مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ کردبوو بەڵام بەھۆی کودەتای سەربازی لەو وڵاتە ئەو مافەی پێنەدرا. ھەربۆیە ئەو مافە بە مەکسیک درا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠. پاڵەوانییەتییەکە ١ تا ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢
جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ پاڵەوانییەتی ژمارە دوانزدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیسپانیا بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی بەپێی ڕێکەوتنی نێوانیان ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا کشایەوە کە پێشتر ئیسپانیا لە بەرژەوەندی ئەڵمانیا لە داواکردنی مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٧٤ کشایەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ١١ی تەممووز ی ١٩٨٢ ی خایاند، ھەریەکەلە ھەڵبژاردەکانی جەزائیر، نیووزیلاند، کووەیت ھۆندووراس، و کامیروون بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لەم خولەی جامەکە کرد. ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای ١٢ ساڵ بۆ جارێکی دیکە بەشداریی کردەوە ئەمە لەکاتێکدا ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەنی پلەی دووەمی خولی ڕابردوو بەشداریی نەکرد بەھۆی سەرنەکەوتنی لە قۆناغەکانی پاڵاوتن. لە سەرتادا وا گومان کرا ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئێرلندای باکوور بەشداریی جامەکە نەکەن بەھۆی شەری فالکلاندسلە نێوان ئەوان و ئەرژەنتین؛ بەڵام بەھۆی دەستێوەردانەکانی بەریتانیا بارودۆخەکە ئارام کرایەوە. وێنۆک|302x302پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵبژادەری جەزائیر لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ بەھۆی بەھێزبوونی ھەڵبژاردەکان و لەھەمانکاتدا گرینگیدان بەم پاڵەوانییەتییە لەلایەن وڵاتانەوە وای کرد یەکێتیی تۆپی پێی فیفا پێشچ دەست پێکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ بڕیاری زیادکردنی ھەڵبژاردەکانی پەسەند کرد، لە ١٦ ھەڵبژاردە بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە ئەمەش یەکەم جاربوو ئەو ژمارەیە لە جامی جیھانی بەشداریی بکەن. بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەر کۆمەڵەیەک بەسەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم، لەو قۆناغەشدا بەھەمان شێوە بەسەرچوار کۆمەڵەدا دابەشکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاری پیش کۆتایی.
ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی، لازلۆ کیس، یاریزانی ھەڵبژاردەی مەجەرستان لە یارییەکەی مێژووی خۆیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئێلسالڤادۆر توانی سێ گۆڵ لە ماوەی ٨ خولەک تۆماربکات. ئەمەش خێراترین ھاتریکی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو، ھاوکات یارییەکەشیان بە ئەنجامی ١٠–١ بردەوە.
لە یاری قۆناغی کۆمەلەکان ھەڵبژاردەی جەزائیر ئاستێکی سەرسووڕھێنەری پێشکەش کرد لە یاری یەکەمیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەربژێری سەرەکی بۆ بەدەست ھێنانی جامەکە ئەنجامێکی چاوەڕوانەکراویان تۆمارکرد کاتێک ٢–١ یارییەکەیان بردەوە. لە یاریی دووەمیان بەرامبەر نەمسا ٢–٠ دۆڕان بەڵام لە یاریی سێیەمیاندا تواناین بە ئەنجامی ٣–٢ یارییەکە لە چیلی ببەنەوە. بەھۆی ئەوەمەوە بە جیاوازی گۆڵ لە پلەی سێیەمی کۆمەلەکەی جێگیر بوو، بە ئەگەرێکی زۆر سەرکەوتنی بەدەست دەھێنا ئەگەر نەمسا لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بباتەوە لە ھەمان کاتدا ئەگەر ئەڵمانیا بە ئەنجانی سی گۆڵ لە نەمسا بباتەوە بە ھەمان شێوە جەزائیر سەردەکەوت بۆ قۆناغی داھاتوو بەڵام ئەوەی چاوەڕوانەکرا ڕوویدا ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای ئەوەی گۆڵێکیان کرد ئیتر یاریزانانی ھەردوولا لە ھێرشبردن بۆ سەر گۆڵی یەکتر ڕاوەستان، چونکە بەم ئەنجامە ھەردوو ھەڵبژاردە بۆ قۆناغی داھاتوو سەردەکەوتن و ھەڵبژاردەی جەزائیر لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر، ئەم ڕووداوە کاردانەوەی زۆری خەڵکی لێکەوتەوە و تەنانەت ھاندەرانی ھەردوو وڵات بەمەبەستی نیشاندانی ناڕەزایەتی فیکەیان لێدەدا و یاریگاکەیان بەجێدەھێشت. ڕۆژی دواتر میدیاکانی ھەردوو وڵات ھێرشی زۆریان کردە سەر یاریزانانیان ئەم کارەیان بە ئابڕووچن بۆ تۆپی پێ لە قەڵەم دا. یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بڕیاریدا سەرجەم یاری سێیەمی کۆمەڵەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی ڕووداوی لەو شێوەیە دووبارەنەبێتەوە ویاری بە ئەنجامەکان نەکرێت. لە مێژووی جامی جیھانی ئەم ڕووداوە بە ئابڕوچونەکەی خیخۆن بەناوبانگە. وێنۆک|تۆپی یاریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ لە ڕووداوێکی سەرنج ڕاکێشی دیکەدا لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی کوێت و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا، پاش ئەوەی یاریزانی فەرەنسی ئالان گیرسی گۆڵیکی تۆمارکرد لەکاتێکدا یاریزانانی جەزائیر بەھۆی فیکەیەکەوە کە وایان زانی فیکەی ناوبژیوانە لە ڕێگریکردن لێی ڕاوەستابوون و گۆڵەکە ھەژمارکرا بە نیشانەی دەڕبرینی نارەزایەتی چوونە دەرەوەی یاریگا، شێخ فەھەد ئەحمەد سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی کوێت لە یاریگا چووە دەرەوە و داوای لە یاریزانەکانی کوێت کرد درێژە بە یارییەکە نەدەن. بەڵام دواتر ناوبژیوان گۆڵەکەی ڕەتکردەوە و یاریزانان بەردەوامیان بە یارییەکەدا و لە کۆتایدا فەڕەنسا بە ئەنجامی ١–٤ یارییەکەی بردەوە.
لە یەکەم یاری قۆناغی پێش کۆتایی ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ٢–٠ لە ھەڵبژاردەی پۆلندای بردەوە، لە یاریی دووەمی پێش کۆتایی فەڕەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا ڕووبەرووی یەک بوونەوە کاتی ئاسایی و زیاککراوی یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٣ یەکسان بوون بۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان بەپێی بڕیارەی فیفا کە لە ساڵی ١٩٧٨ دەری کردبوو لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان ھەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا پەنابۆ لێدانەیەکلایکەرەوەکان دەبرێت. ئەمەش یەکەمجار بوو لەم پاڵەوانییەتییەدا ئەم حاڵەتە جێبەجێ کرا. لە ئەنجامدا ٥–٤ ئەڵمانیا یارییەکەی بردەوە و گەیشتە یاری کۆتایی.
یاریی کۆتایی لە یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ لە شاری مەدرید بە ئامادەبوونی ٩٠ ھەزار کەس لە نێوان ئیتالیا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوەچوو لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، بۆ جاری سێەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٣٤–١٩٣٨ جامەکەی بردەوە. ھەروەھا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەکە دینۆ زۆف بووە بەتەمەترین یاریزان جامەکە بەدەست بھێنێت کاتێک تەمەنی ٤٠ ساڵ و ١٣٩ ڕۆژ بوو. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریزانی ئیتالیا وڵۆ ڕۆسی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریزان بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە؛ و خەلاتی یاری خاون پیشکەشی ھەڵبژاردەی بەڕازیل کرا.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦
جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پاڵەوانییەتی ژمارە سێزدەیەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی مەکسیک بەڕێوەچوو، سەرەتا کۆڵمبیا تاکە وڵات بوو داوای مافی میوانداریکیدنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ی کرد بەڵام چوار ساڵ پێش پاڵەوانییەتییەکە کاربەدەستانی کۆڵمبیا بێ توانایی خۆیان لە بەڕێوەبردنی خولەکە بەھۆی کێشەی ئابوورییەوە ڕاگەیاند. ھەربۆیە یەکێتیی تۆپی پێی فیفا دوای ھەڵسەنگاندنی فایلی کەنەدا، ئەمریکا، مەکسیک مافی میوانداریکردنی ئەم جامە بۆ جاری دووەم لە مێژوودا بەخشرایە مەکسیک. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ یەکەم جار میوانداریی پاڵەوانییەتییەکەی کرد. لە ئەیلوولی ١٩٨٥، ھەشت مانگ بەر لە دەستپێکردنی پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێز ئەو وڵاتەی گرتەوە. بەمەش گومان لە تواناکانی مەکسیک بۆ بەڕێوەبردنی خولەکە بەدەرکەوت بەڵام بەھۆی ئەوەی زیانێکی ئەوتۆ بەر یاریگاکان نەکەوتبوو بڕیاردرا ئامادەکارییەکان درێژەپێ بدەن. وێنۆک|ساتی تۆمارکردنی گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە دژی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا دوای تێپەرکردنی زیاتر لە پێنج یاریزان. ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی عێراق، کۆریای باشوور، کەنەدا؛ بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٨٦ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک دەچووە قۆناغی ١٦، لەو قۆناغە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان بەکار ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی. دەرکردنی سیتانۆ ڕی ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی پارگوای دوای ئەوەی چەندین جار چووە ناو یاریگاوە لە یاری نێوان ھەڵبژاردەکەی لەگەڵ بەلجیکا، بەمەش بووە یەکەم ڕاھێنەر بە کارتی سوور دەربکرێت لە جامی جیھانی. ھەروەھا خۆزێ باتیستا یاریزانی پارگوای تەنھا دوای ٣٦ چرکە لە یاریکردن بەکارتی سووردەکرا بەمەش بووە خێراترین دەرکردن لە مێژووی جامی جیھانیی فیفا. لەم پاڵەوانییەتییەدا بۆیەکەم جار شێوازی شەپۆلی دەریا یاخود شەپۆلی مەکسیکی لە ناو ھاندەران ئەنجامدرا (ئەو نمایشەی کە ھاندەرانی ئامادەبوو بە ڕیز بەخێرای ھەڵدەستن و دواتر بە خێرای دادەنیشنەوە) ئەنجامدرا پاشان بووە دیاردەیەکی بەناوبانگ لە یارییەکاندا لە سەرتاسەری جیھان.
لە قۆناغی ھەشت ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بەیەک گەیشتن لەم یارییەدا مارادۆنا توانی دووان لە بەناوبانگترین گۆڵەکانی مێژووی خۆی و جامی جیھانیی و تۆپی پێش تۆمار بکات؛ کە یەکێکیان لە خولەکی "٥١" بە دەست تۆماری کرد کە بە «دەستی خودایی»یان «گۆڵی سەدە» ناوبانگی دەرکرد، سەڕەرای ئەوەی ناڕەزایەتییەکی زۆری یاریزانان و ھاندەرانی ئینگلتەرای لێکەوتەوە بەڵام ناوبژیوانی توونسی عەلی ناسڕ گۆڵەکەی ھەژمارکرد. گۆڵەکەی دیکەش پاش وەرگرتنی تۆپ لە ناوەڕاستی یاریگا مارادۆنا بە خێرایی و بە تەنھا زیاتر لە پێنج یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا تێدەپەڕێنێت و پاش تێپەڕاندنی گۆڵپارێزیش گۆڵەکە تۆمار دەکات، دواتر ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا لە خولەکی "٨١ " گۆڵی یەکەمی خۆیان تۆماردەکەن. یارییەکە بەم ئەنجامە کۆتایی ھات و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لەو قۆناغەش ڕووبەرووی بەلجیکابوو وەوە توانی بە ئەنجامی ٢–٠ یارییەکە بباتەوە، گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەلایەن ھاندەران و دەنگدەرانی ڕاپرسی فیفا وەک گۆڵی سەدە ناوزەد کرا. بە درێژای پاڵەوانێتییکە مارادۆنا توانی ٥ گۆڵ تۆمار بکات
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠
وێنۆک|261x261px|تۆپی فەرمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ دروستکراوی کۆمپیانیای ئەدیداس. جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پاڵەوانییەتی ژمارە چواردەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیتالیا بەڕێوەچوو. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ی حوزەیران تاکوو ٨ی تەممووز ی ١٩٩٠ی خایاند. ھەریەک لە وڵاتەکانی نەمسا، ئینگلتەرا، ئیتاڵیا، فەڕەنسا، یۆنان، یەکێتیی سۆڤیەت، ئەڵمانیای ڕۆژاوا، و یوگوسلاڤیا لە ساڵی ١٩٨٣ ناوی خۆیان تۆمارکردبوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٩٠. پاش مانگێک تەنھا ئینگلتەرا، یۆنان، ئیتاڵیا، و یەکێتیی سۆڤیەت مانەوە دوای ئەوەی وڵاتەکانی تر کشانەوە. دواتریش لە کاتی پێشبڕیکێکە ئینگلتەرا و یۆنانیش کشانەوە بەمەش تەنھا ئیتاڵیا و یەکیتی سۆڤیەت لە کۆتا خولی دەنگدانەکە مانەوە. لە کۆتا خولی دەنگدانەکان ئیتاڵیا بە ١١ دەنگ سەرکەوت بەسەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ٥ دەنگی بە دەست ھێنابوو. یەکێتیی سۆڤیەت بڕیاری بایکۆت کردنی یارییەکانی ئۆڵمپیکی ساڵی ١٩٩٤ کردبوو. ئەمەش کاریگەری زۆری ھەبوو لەسەر دەنگەکانی بۆ میوانداری جامی جیھانی ھەر بۆیە ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو بە خانەخوێی جامی جیھانیی ١٩٩٠. بەمەش ئیتاڵیا بوو بە دووەم وڵات لە دوای مەکسیک کە دوو جار میوانداریی جامی جیھانیی بکات. ڕاست|وێنۆک|ئەندریاس برێمێ خاوەنی گۆڵی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٩٠ بە لێدانی سزا. سیتەمی خولەکە چەند گۆڕانکارییەکی بەخۆوە بینی، ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد بەسەر پێنج کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک ڕاستەخۆ دەگەیشتە قۆناغی ١٦ یاخود قۆناغی لێدەرچوون. لەھەمانکاتدا چوار لە باشترین سێیەمەکانی کۆمەڵەکان بەسەردەکەوت بۆ قۆناغی ١٦ ئەمەش یەکەم جار بوو کاربەم سیستەمە بکرێت. ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا، ئیرلەند، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بۆیەکەم جار لە مێژوودا بەشداریان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد لەھەمانکاتیش میسر دوای ٥٦ ساڵ گرایەوە ناو ڕکابەرییەکان، ھەروەھا ئەمریکاش دوای ٤٠ ساڵ توانی بەشداریی بکاتەوە.
زۆرێک لە بیروبۆچوونەکان ڕایان وایە ئەم پاڵەوانییەتییە یەکێک لە بێزارترین پاڵەوانییەتییەکانی جامی جیھانی بوو بەھۆی ئەوەی کەمترین ڕێژەی گۆڵی تێداتۆمارکرا، ٤ یاری بە لادانەیەکلایکەرەوەکان تەواوبوو لە قۆناغی ١٦ ڕێژەی گۆڵکردن ٢٫٢١ بوو ئەمەش بە بەراورد بە خولەکانی پێشوو کەمتر بوو. بۆ یەکەمجار ١٦ کارتی سوور لە پاڵەوانییەتییەکە بە ڕووی یاریزانان بەرزکرایەوە. زۆربەی ھەڵبژاردەکان بە سیستەمی بەرگری یارییان دەکرد. جگە لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا کە بە سیستەمی ھێرشبردن بۆ سەر ڕکابەرەکانیان یاری دەکرد.
یاری یەکەمی قۆناغی پێش کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای سانپاولۆ بەڕێوەچوو کاتی ئاسایی و زیادکرا بە ١–١ کۆتایی ھات ھەربۆیە پەنا برایە بەرلێدانە یەکلایکەرەوەکان ئەرژەنتین توانی ٤–٣ یارییەکە بباتەوە. لە یاریی دووەمی قۆناغی پێش کۆتایی ھەردوو ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەیەکگەیشتن ١–١ لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا یەکسان بوون بۆیە ئەم یارییەش چووە قۆناغی لێدانە یەکلایکەرەوەکان تێیدا ئەڵمانیا ٣–٤ یارییەکەی بردەوە.
یاری کۆتای لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئۆڵمپیکو لە شاری ڕۆمای ئیتالیا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرجەنتین، تاکەگۆڵی یارییەکەش لەلایەن یاریزانی ئەڵمانی ئەندریاس برێمێ لە خولەکی ٨٥ تۆمار کرا دوای ئەوەی لێدانێکی سزای گوماناوی لەسەر ئەرژەنتین ھەژمارکرا و لێدانەکەی بە سەرکەوتووی جێبەجێ کرد. لەم یارییە دوو یاریزانی ئەرژەنتین بە کارتی سوور دەرکران لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١١٥ جار گۆڵ ھەژێنراوە، و یاریکەری ئیتالی سکیلاچی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ و ھەر خۆشی بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. فرانتس بێکنباوەر ناوی چووە مێژوو وەوە دوای ئەوەی وەک ڕاھێنەر و یاریزان توانی نازناوی جامی جیھانی بباتەوە دوای ئەوەی ساڵی ١٩٧٤نازناوەکەی وەک یاریزان بردەوە.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
وێنۆک|دیمەنێک لە ئاھەنگی کردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ڕاست
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پاڵەوانییەتی ژمارە پازدەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئەمریکا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٧ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٧ی تەممووز ی ١٩٩٤ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، پاڵەوانێتییەکە لە ٩ شاری جیاوازی ئەمریکا بەڕێوەچوو. ھەریەکە لە مەغریب، بەڕازیل، ئەمریکا ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە، دواجار یەکێتیی تۆپی پێی فیفا ٤ی تەممووزی ١٩٨٨ لە وڵاتی سویسڕاوە ناوی وڵاتی میوانداری جامی جیھانیی ١٩٩٤ بڵاوکرایەوە کە ئەمریکا بوو دوای بەدەست ھێنانی ١٠ دەنگ لە بەرامبەردا مەغریب (٢ دەنگ) و بەڕازیل (٧ دەنگ)یان بەدەست ھێنا. جامی جیھانیی ١٩٩٤ کۆتا جامی جیھانی بوو بە بەشداریی ٢٤ ھەڵبژاردە، لە جامی جیھانیی ١٩٩٨ سیستەمەکە گۆڕا، ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ٢٤ ھەڵبژاردەوە زیادی کرد بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە. نێجیریا، یۆنان، عەرەبستانی سەعوودی بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریی جامی جیھانییان کرد. سەرەرای ئەوەی یەکەم جاریان بوو بەشداریی بکەن بەڵام ھەڵبژاردەی سعودیە و ھەڵبژاردەی نێجیریا توانیان خۆیان بگەیەنننە قۆناغی 16. وێنۆک|263x263px|فرانسۆ بێرسی (ژمارە ٦) لە پێش ڕۆماریۆ (ژمارە ١١) یاری نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئیتالیا، لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤. پاولۆ مالدینی (ژمارە ٥) و ڕۆبێرتۆ موسی (ژمارە ٨) چاودێریی دەکەن. بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەم پاڵەوانییەتییە ژمارەی ئامادەبووانی سەرجەم یارییەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس. جگە لەوەی ژمارەیەکی دیکەی پێوانەی تۆمارکرد بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە ھەر یارییەکی پاڵەوانییەتییەکە؛ کە پێشوتر لە جامی جیھانی ٥١ ھەزار کەس بۆ ھەر یارییەک بوو. ھەڵبژاردەی نەرویژ دوای ٥٦ ساڵ توانی بۆ جارێکی دیکە بگەرێتەوە جامی جیھان پاش یەکەم بەشداریکردنی لە ساڵی ١٩٣٨ ئەمەش دورترین ماوەی دووبەشداریکردنی بوو. ١٧ی تەممووزی ١٩٩٤ یاریی کۆتاییی خولەکە لە یاریگای ڕۆس بۆوی شاری پاسادینای کالیفۆرنیا لەنێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو. ھەردوو ھەڵبژاردە لە پێناو بەدەست ھێنانی نازناوی چوارەمی خۆیان ڕکابەریان کرد. تایمی یەکەم و تایمی دووەم بەبێ گۆڵ بەکسان بوون. لە کاتی زیادکراویشدا بەھەمان شێوە بەبێ گۆڵ یەکسان بوون. ھەربۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا، بۆجاری چوارەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی (١٩٥٨-١٩٦٢-١٩٧٠) نازناوەکەی بەدەستھێنابوو. ھەڵبژاردەی سوید توانی پلەی سێەم بەدەستبھێنێت پاش بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی بولگاریا بە ئەنجامی 4–0. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و ھەریەکە لە ستۆیجکۆڤ و سالینکۆ گۆڵکاری جامەکە بوون بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری بەڕازیلی ڕۆماریۆ بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.