cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چنارشاھیجان
ئایین
خەڵکی چنارشاھیجان ئیسلامن و شیعەن. خەڵکی چنارشاھیجان وەک ناوچەکانی دیکەی ئێران لە بۆنە ئایینییەکان ڕێوڕەسمی ماتەمینی بەڕێوە دەبەن. ئەنجامدانی مەراسیمی تاسوعە و عاشورا حوسێنی لە چنارشاھیجان شێوازێکی ناوازەی ھەیە. لە مانگی موحەڕەمدا ناوچەی شاندی ئایینی بە لق و دارخورما بە شێوەی ئەندازەیی دەورە دراوە و لە گۆشەیەکی فەزای شاندەکەدا چادرێک دروست دەکرێت. لە شوێنی شاندەکان شانەدان، موسکی دیکۆرات و قاپی ئاو، شەمشەمەکوێرە و فانووس، ئاڵای دیکۆرات، پلاکار و نووسراوی عاشورای دادەنرێت. لە ڕۆژی تاسوعە و عاشورادا، شاندەکانی چنارشاھیجان و زۆربەی شاندەکانی ناوچەی ناوەندی بەرەو بەھەشت زەھرا و مەزاری شەھیدان و ھەروەھا ئیمام زادەی نزیک (ئیمام زادە سەید محەمەد، گەڕەکی ئیلیاس ئاباد، شەھزاد عەلی، ھتد)، بەشداری گروپێک بکە و ماتەمینی بگێڕە.
زمان و نەتەوە
لە لوڕ، قەشقای، کۆھمێری و فارس زمان پێکھاتووە کە بە شێوەزارەکانی کۆھمێری، لوڕیی باشووری، قەشقای، فارسی قسەدەکەن.
یەکەم دانیشتوانی چنارشاھیجان خەڵکی تیرەکانی دوشمنزیاری و کەشکولی بوون. ئەمڕۆ بەھۆی زیادبوونی کۆچ بۆ چنارشاھیجان بە ھۆکاری وەک شوێنی ستراتیژی و کەشوھەوای سووک، خەڵکی تیرەکانی تری مەمەسنی و قەشقای و ھەروەھا ئێرانی فارس زمان، لەم شارەدا دەژین.
شوێنە سەرنجڕاکێشەکان
وێنۆک|چەپ|250px|نەخشی تەنگی قەندیل
شوێنی مێژوویی
شوێنەوارە دێرین و مێژووییەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی چنارشاھیجان لە گوندی قەندیل ھەڵکەوتوون. کە بریتییە لە نەخشی دیار و بەرچاوی تەنگی قەندیل، دوو گۆڕستانی گەورە، کەلاوەکانی قەڵایەک، ئاشی ئاو، گۆمێک و جۆگەی ئاو لە دەشتی گۆڕەک. نەخشی تەنگی قەندیل نەخشێکە کە پەیوەندی بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیەوە ھەیە لە باکووری شارۆچکەی چنارشاھیجان و لە گوندی قەندیل. ئەم نەخشە دیمەنی ھاوسەرگیری ئیمپراتۆر شاپوری یەکەمی ساسانی لەگەڵ شەھبانو ئازاراناھید (نازناوی شەھبانووی شەھبانوان). شاپور لە ناوەڕاستی وێنەکەدایە، شاژن ئازەرەنەھید لە لای چەپی وێنەکە و لە پشت سەری شاپور کارتیر (مۆبێد موبادان) پەیکەرسازی کراوە.
شوێنی سروشتی
سەیرانگای دەشت گۆڵگون، باخی لیمۆ و ھەنجیر، کانی چنار لە ناوەندی شارۆچکە، کانی گەرمی سەراب بەھرام، دارستانەکانی دار بەڕووی دامێنی چیاکان ھەندێک لە سەرنجڕاکێشییە سروشتییەکانی چنارشاھیجان. ئەشکەوتی کالێ کەفتاری لە بەرزاییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی چنارشاھیجان و ڕووی لە گوندی ئەلیاسباد کردووە، کە دەکەوێتە سەر شاخێک بە ناوی سیباکی، درێژییەکەی نزیکەی ٨٠٠ مەتر و قووڵییەکەی ٨٠ مەترە، لە ڕووی تەکنیکییەوە دووەم ئەشکەوتی ستوونە لە پارێزگای فارس دوای ئەشکەوتی ئەنگرەمینو. ھەروەھا ئەشکەوتی ئەبراھێ ئەشکەوتێکی گەورە و جوانە کە دەکەوێتە بەرزاییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی چنارشاھیجان و ڕووی لە گوندی مەلای ئەنبارە کە دەکەوێتە بناری باکووری چیای سیبەکی. ئەم ئەشکەوتە درێژییەکەی ١٤٧ مەترە و قووڵییەکەی ٢٠ مەترە.
شوێنی ئایینی
لە نێو ناوەندەکانی زیارەتی ناوچەکە، ئیمام زادە سەید محەممەد کە دەکەوێتە گوندی ئیلیاس ئاباد، ئیمام زادە سەید عەلی و ئیمام زادەگان سەید ئیبراھیم و سەید ئیسماعیل لە گەڕەکی بنارمورد.
ئابووری
بەھۆی بوونی خاکی بەپیت و ئاوی پێویست لەم ناوچەیە، زۆربەی خەڵک لە ڕابردووی دوورەوە سەرقاڵی چالاکیی کشتوکاڵی بوون. بە شێوەیەکی نەریتی بەرھەمی زستان لەم ناوچەیە بریتین لە گەنم و جۆ، سەوزەی وەک شێلم، چەوەندەر، گێزەر و سەوزەی وەک شویت، سیر و سەوزەی خواردن، ھەروەھا بەرھەمی ھاوینە لەوانە برنج، شووتی، خەیار، تەماتە، باینجان و پاقلەی وەک... وەک نۆک، فاسۆلیا و نیسک و گەنمەشامی و گوڵەبەڕۆژە.
ھەروەھا باخداری یەکێکە لە پیشە سەرەکییەکانی خەڵکەکە و بەرھەمەکانی باخچەکان بە شێوەیەکی سەرەکی میوەی مزرەمەنییە وەک پرتەقاڵ، نارنج، لیمۆی ترش، لیمۆی شیرین، لالەنگی، ھەنار. لە لایەکی دیکەوە بە ھۆی ئەوەی کە زۆرێک لە ھۆز و کۆچەرەکان لە ناوچەی چنارشاھیجان ئامادەن، ئاژەڵداری و بەرھەمھێنانی ئاژەڵداریش لە گەشەکردندایە. ھەموو جۆرە بەرھەمە شیرەمەنیەکان و خوری و پێست و زەیتی ئاژەڵ لە بەرھەمە ئاژەڵدارییەکانی چنارشاھیجانن. ناوچەی پیشەسازی چنارشاھیجان بە ڕووبەری ٢٠ ھێکتار یەکێکە لە ناوەندە پیشەسازییەکانی ئەم شارۆچکەیەدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس پۆل:شیراز پۆل:شارستانی شیراز پۆل:شارەکانی ئێران
فیلمی ئەکشن
فیلمی ئەکشن یان فیلمی جوڵەدار بریتییە لە جۆرێک لە فیلمەکان وە تێیدا بڕێکی زۆر دیمەنی وروژێنەر و سەرکێشی تێدایە. فیلمە وروژێنەرەکان ھەموو کات بڕێکی زۆر جوڵەی تۆکمەی تێدایە، وە چەندەھا شێوازی شەڕی جیاواز. ھەندێ جار ئەکتەرە یەدەگەکان ھەڵ دەستن بە ئەنجام دانی لەباتی ئەکتەرە ڕاستەقینەکان. فیلمە ئەکشنەکان دادەنرێت بە زۆرترین فیلم کە گەنجەکان ڕادەکێشێت، وە بۆ خاوەن دڵە لاوازەکان نییە، چونکە لەوانەیە دیمەنی بەھێزی تێدا بێت. فیلمە ئەکشنەکان پێکدێت لە چیرۆکی جیاواز، بەڵام زۆربەی دەسوڕێتەوە بە دەووری شەڕێک لە نێوان چاکە و خراپە، وە ھەندێ جار لە نێوان خراپە و خراپە، ھەندێ جار فیلمە ئەکشنەکان جوڵەی تێدا نییە، بەڵکو تەنھا شەڕی بەچەک تێدایە وەک دەمانجە.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی فیلم
کوڕی خودای دابەزیو
کوڕی خودای دابەزیو، زاراوەیەکە زۆرینەی جارەکان دەدرێتە پاڵ یەسووعی مەسیح، بەپێی ئەو باوەڕەی کە یەسووع کوڕی خودایە و بەپێی باوەڕی مەسیحییەکان و ئینجیلە باوەڕپێکراوەکان، یەسووع خودایە و کوڕی خودایە و کەسایەتی دووەمی سیانەیی پیرۆزە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لاھووت
گوندەواری باشقەڵا
گوندەواری باشقەڵا لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە نۆ گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی یورقوناوا ئەڤرازە.
جوگرافیا
گوندەواری باشقەڵا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٣٥) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە کورد و ئازەری و کورەسوننی و یارسانەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ڕۆژی ھاوڕێیەتی
وێنۆک|بەستنی دەستبەندێک لەلایەن کەسێک بۆ هاوڕێکەی وێنۆک| وێنۆک| ڕۆژی جیهانیی ھاوڕێیەتی ڕۆژێکە بۆ ئاهەنگێڕان لەگەڵ هاوڕێکان و دۆستەکان. ئەم ڕۆژە بەزۆری دەکەوێتە یەکەمین ڕۆژی یەکشەممە لەمانگی ئاب وە لەهەندێک ناوچەش ٣٠ی ئابی هەرساڵێک یاددەکرێتەوە. ساڵی ١٩٥٨ بۆیەکەمینجار ئەم ڕۆژە بەجیهانیی کرا.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
ئەبوولقاسم قائم مەقام
وێنۆک
ئەبولقاسم قائم مەقام (بە فارسی: میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی‎‎) (١٧٧٩-١٨٣٥) سەرۆک وەزیرانی ئێران بوو لە سەردەمی قاجاڕەکان. ئەو ناسراو بە قائم مەقامی فەراهانی بوو و یەکێک بوو لە یەکەمین کەسان کە دەستی بە ڕیفۆرم کردن لە ڕێکخراوە حکوومەتیەکانی قاجاڕەکان کرد. تێکۆشانەکانی قائم مەقامی فەراهانی بۆ ئەم مەبەستە بەرلەوەی بە ئاکام بگات لە لایەن ڕکابەرەکانیەوە هاتە وەستاندن و خۆیشی لەم ڕێگەیەدا کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێرانییەکان پۆل:قاجاڕەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٩ پۆل:مردووانی ١٨٣٥ پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران
١٠٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٥٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
سەنتەری ڕۆشنبیریی بەردەڕەش
سەنتەی رۆشنبیریی بەردەڕەش سەنتەرێکی رۆشنبیریی سەربەخۆیە و مۆڵەتی فەرمی کاری خۆی لە وەزارەتی ناوەخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان وەرگرتووە و جۆرەھا چالاکیی رۆشنبیریی و ئەدەبی ئەنجامداوە و گۆڤارێک بەناوی خازر دەردەکات کە کۆمەڵە گەنجێکی بەردەرەش خۆبەبەخشانە و بەھیچ بەرامبەرێک پشتیوانییان لەم گۆڤارە دەکرد. ئەم سەنتەرە سەرەتا لە ٤ی ئایاری ١٩٩٥ لەلایەن چەند کەسێکی دەڤەری بەردەرەش ھاتۆتە دامەزراندن و لەوساتەوە لە چالاکییەکانی خۆی دەکات سەرەرای ئەوەی ھەندێ جار بە ھەر ھۆکارێک بووبێ لە چالاکی وەستاوە و دەرگاکەی داخراوە. لەو ساتەوە تاوەکو ئێستا واتە بۆ ماوەی زیاتر لە شانزە ساڵە یەک کەس بەرپرسیارەتی ئەم سەنتەرە دەکات، کە ئەمەش زۆر جار کێشەی گەورەی ناوەتەوە و ململانێ دروست بێت لەوەی کەسێکی نوێ بکرێتە بەرپرسی سەنتەر و سەنتەر شێوازی کاری خۆی بگۆڕێت، تاوەکو وای لێھاتووە وەزارەتی رۆشنبیریش بێتە ناو بابەتەکە بەڵام بەرپرسەکەی ئێستا ڕەتی دەکاتەوە کە بەرپرسیارەتی سەنتەر بە کەسێکی دیکە بدات.
شوێنی سەنتەر
لەسەرەتای دامەزراندنی ئەو سەنتەرە، چالاکییەکان لە بەر نەبوونی بارەگا لە بارەگای لیژنەی ناوچەی بەردەرەش بەرێوە دەبرا تاوەکو حکوومەت بارەگایەکی کاتیی بۆ تەرخان کرد کە کاتی خۆی حکوومەتی عێراقی بۆ کتێبخانەی گشتیی دروستی کردبوو و ئێستاش یەکێتیی لاوانی دیموکراتی کوردستانی تێدایە. سەنتەر چالاکییەکانی خۆی لەم بارەگایە بەرێوەدەبرد تاوەکو ساڵی ٢٠٠٨ کە دوای حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بارەگایەکی ڕێک‌وپێکی بە بودجەی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن دیناری عیراقی بۆ دروست کرد، لەوکاتەوە تاوەکو ئێستا سەنتەری رۆشنبیریی لەو بارەگادایە. شوێنی بارەگاکە سەنتەری قەزای بەردەرەشە تەنیشت پەیمانگای تەکنیکی بەردەرەش و نزیک قایمەقامییەتی قەزای بەردەرەش و بانکی بەردەرەش.
چالاکییەکانی سەنتەر
چالاکییەکانی سەنتەری رۆشنبیریی بەردەرەش ھەر لەسەرەتاوە زیاتر بریتییە لە کۆڕ و سمینار، بەتایبەتی لەسەر بابەتی سیاسی ، وۆرک شۆپ زۆر بە کەمی دەکرێن و خووڵی رۆشنبیریش بە کەمی بەرچاو دەکەون کە ھەر لە مێژووی دامەزراندنییەوە تاوەکو ئێستا (تەمموزی ٢٠١١) تەنھا سێ خووڵی کردووەتەوە. کۆڕ و سمینارەکانی کە لەم سەنتەرە بەڕێوە دەچێ زۆرتر سیاسییە و ھەر بۆیەش چەندینجار گەنجانی نێو سەنتەر پێشنیارییان کردووە کە کۆڕ و سمینارەکان ھەمەجۆر بن و تەنھا سیاسی نەبن، بەڵام لەلایەن بەرپرسی سەنتەرەکە پشتگوێ خستراوە.
ئامانجەکانی سەنتەر
وەکو لە پەیرەو و پرۆگرامی سەنتەری رۆشنبیریدا ھاتووە کە ئامانجی سەنتەر خزمەتکردنی رۆشنبیریی کوردییە لە دەڤەری بەردەرەش لە بوارەکانی وێژە، ئەدەب و ھونەر. ھەروەھا کۆکردنەوەی توانستە رۆشنبیرییەکانی دەڤەرەکە و رەخساندنی ھەلی گونجاو بۆیان و ھەروەھا پالپشتی کردنی بەھرەمەندییەکانی دەڤەرەکە و بەیەکترناساندنی رۆشنبیرانی دەڤەرەکە بە یەکتری. کە بە رادەیەکی مامناوەند ئەم ئامانجانەی بەدی گەیاندووە بەلام بە پشتیوانی ئەو گەنجانە بووە کە لە دەوری سەنتەر بوون و بەشداربوون لە کاری ئەم سەنتەرە بەڵام لە پالپشتی کردنی بەھرەکاندا کەموکورتی ھەبووە. یەکێک لە کەموکورتییە ھەرە زەقەکانی سەنتەر لە بەدیھێنانی ئامانجەکانی ئەوەبووە کە نەیتوانیوە رۆشنبیرانی بەردەرەش لە باوەش بگرێت و پالپشتییان لێ بکات بەڵکو ھەندێ جار بە پێچەوانەشەوە دژایەتییان کراوە لەلایەن کەسانێک لەناو سەنتەر، ھەروەھا سەنتەر نەیتوانیوە ھەماھەنگی لەگەڵ دام و دەزگاکانی حکومی و حزبی دروست بکات لە ناوچەکە و بەردەوام لە کێشەدا بووە نەک تەنھا لەگەڵ دامودەزگاکانی ناوچەکە بەلکو تەنانەت لەگەڵ بەرێوەبەرایەتییەکان و بەرێوەبەرایەتییە گشتییەکانی رۆشنبیریی لە دھۆک و بەردەرەش و ھەندێ جاریش کێشەکانی گەیشتۆتە وەزارەتیش.
ئەندامانی سەنتەر
ئەو مەرجانەی لە پەیڕەوی ناوخۆی سەنتەردا ئاماژەی پێکراوە بۆ وەرگرتنی ئەندام پێوەرێکی باشن بۆ ھەر رێکخراوو سەنتەرێک، بەڵام زۆر جار مەرجەکان بووەتە قوربانی ناسیاوی یاخود لە پێناو زۆرکردنی دەنگی خزم و کەسان بۆ ئەوەی کۆنفرانسەکانی دەرچوونی کەسێک لە کەسەکانی مسۆگەر بێت، ئەمە بووەتە ھۆی ئەوەی زۆر کەس بێنە ناو سەنتەر کە ئەو ئاستەیان نەبێ و لە کاری رۆشنبیریی بڕ نەکەن، بۆ نموونە کردنی کەسانی نەخوێندەوار بە ئەندام یاخود تەنانەت ئەندامی کارگێر (کە بەگوێرەی پەیرەوی سەنتەر ئەندامی کاران و لە کۆنفرانسەکاندا دەتوانن خۆیان بپاڵێون بۆ دەستەی کارگێری سەنتەر) کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا کارەساتە لەکاری رۆشنبیریدا. یاخود وەکو ئاماژەمان پێدا ھێنانی خزمو کەسە نزیکەکان و بە ئەندام کردنیان لە سەنتەر تەنھا لە پێناو بەدەستھێنانی دەنگ لە کۆنفرانسەکان، ئەمە بوو بە ھۆی تووڕەکردنی گەنجانی بەردەرەش و وازھێنانیان لەسەنتەر. لە کۆنفرانسی شەشەمی سەنتەردا کێشەک دروست بوو لەسەر ئەوەی ژمارەیەکی زۆری ئەندامانی سەنتەر ناویان لە لیستی ئەندامان ھاتبووە سڕینەوە و ئەوانە نەیانتوانی بەشداری بکەن لە کۆنفرانسەکە، دوای چەندین دانیشتن و گفتوگۆ بەو مەرجە دان بە کۆنفرانسەکەدا نرا کە دەبێت ھەموو ئەو ئەندامانە بگەرێنتەوە ناو سەنتەر، بەڵام ئەمە ڕووینەدا. لە کۆنفرانسی حەوتەم، کە تاوەکو ئێستا شەرعییەتی بەدەست نەھێناوە، ژمارەی ئەندامانی سەنتەر گەیشتبووە نزیکەی ٤٠٠ ئەندام کە پێش لە کۆنفرانسەکە تەنھا نزیکەی ١٨٠ بوو، زیاتر لە ساڵێکە بەسەر ئەم کۆنفراسە تێپەڕ بوو تاوەکو ئێستا دانی پێنەنراوە و تاوەکو ئێستاش منحەی مانگانەی نەدراوەتێ تاوەکو ئەم مەسەلەیە یەکلایی نەکاتەوە.
بەرژەوەندی کەسی، دەست تێوەردان لە ناو سەنتەردا
سەنتەر لە سالی ١٩٩٥-ەوە یەک بەرپرسی ھەیە و تاوەکو ئێستا(تەمموزی ٢٠١١) نەگۆڕاوە، ئەو کەسە چالاکیی رۆشنبیریی کردووە لە قەزای بەردەرەش و دەوروبەریدا، بەڵام زیاتر لەبەر بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیەتی و کەمتر لە پێناو سوودگەیاندن بە کۆمەلگا ئەم چالاکییانە ئەنجام دەدات، جا بەرژەوەندییەکان چ مادی بن یاخود غەیرە ماددی. ئەوەی زۆر ئەو گەنجانەی کە لەناو سەنتەر بوون توڕە کرد و وای کرد کە واز بێنن دەست تێوەردانی بێسنوور بوو لە کاروبارەکانی سەنتەر لەلایەن کەسە نزیکەکانی بەرپرس وەکو کوڕو برا و ھتد، بە رادەیەک تەنانەت کاروباری ئەندامان کە دەبوایە لەدەست بەرپرسی لیژنەی دارایی بوایە، بەڵام لە دەستی کوڕەکەی بەرپرس بوو و ئەو دەسەڵاتی ھەبوو بەسەر ئەندامان و ئەندامانی کارگێر و تەنانەت دەستەی کارگێریشەوە، لە سەپاندنی بڕیارەوە بگرە تاوەکو بچووکترین شت، تاوەکو ئێستاش کوڕەکەی بەرپرس خۆی بە ھەموو شتێک دەزانێت لە سەنتەری رۆشنبیریی بەردەرەش. لەبەر ئەو مونحە باشەی کە سەنتەر ھەیبوو کە بریتی بوو لە ٣ ملیۆن دینار و پێشتریش کەمتر نەبوو لە ملیۆن و نیوێک، بەرپرسی سەنتەر بەھیچ شێوەیەک ئامادە نەبوو واز لە کورسییەکەی بێنێت و دەرفەت بە کەسانی دیکە بدات بۆ ئەوەی چانسی بەرێوەبردنی پرۆسەی رۆشنبیرییان ھەبێت لە دەڤەرەکە، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو خاوەن کتێبی زۆرە و ھەر ئەو رۆشنبیریی بەردەرەشە و کەسی لە خۆی لە گونجاوتر دانەدەنا کە سەنتەرەکە بەرێوە ببا. ئەوەی جێگای سەرنج و تێرامانە، لە سالی ١٩٩٥ ەوە تاوەکو ئێستا، ھیچ دەستەیەک لەگەڵ ئەو بەرپرسە نەیانبردۆتە سەر و ھەموویان لەسەنتەر بوونەتەوە ، تەنانەت دەستەی دامەزرێنەریش.
سەرچاوەکان
پۆل:قەزای بەردەڕەش
ھووڤەر، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:ھووڤەر، ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٦٧ پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
بڕیارنامەی ١٤١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤١٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٥٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
ڕەبڵی ڕووسی
ڕەبڵی ڕووسی یان ڕۆبڵ ( rublʹ؛ ھێما: ₽، руб؛ کۆد: RUB) بریتییە لە دراوی فەرمی ڕووسیای فیدراڵی، و ھەردوو ھەرێمی ناسێنراوی ئەبخازیا و ئۆسێتیای باشوور لەگەڵ دوو ھەرێمی نەناسێنراوی دۆنێستیک و لوھانسک.
ھێمای ڕەبڵ
وێنۆک|ھێمای "ڕەبڵ" بەکارھاتووە ھەتا سەدەی ١٧ ھەم، دروست کراوە لە ھەردوو پیتی ڕووسی "Р" و "У". وێنۆک|137x137پیکسڵ|ھێمای دراوی ڕەبڵ لە ساڵی ٢٠١٣ەوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئابووری ڕووسیا پۆل:دراوەکانی ئەورووپا پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆن
پۆن یان کەوتنەسەرخوێن (ئینگلیزی: Menstruation) دەرچوونی خوێن و شانە تێکشکاوەکانە لە منداڵدان، لە کاتی سووڕی مانگانەدا.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل: سووڕی مانگانە پۆل:پیرکی
ئیبراھیم لە ئیسلامدا
ئیبراهیم (بە عەرەبی: إِبْرَاهِيْمُ) پێغەمبەر و پێغەمبەری خودا بووە، هەروەها باپیرەی عەرەب و ئیسرائیلی ئیسماعیلی بووە ،ئیبراهیم ڕۆڵێکی دیار دەگێڕێت وەک نموونەیەک لە باوەڕ بە ئایینی جوولەکە و مەسیحی و ئیسلام. لە بیروباوەڕی موسڵماناندا ئیبراهیم هەموو ئەو فەرمان و تاقیکردنەوانەی جێبەجێ کرد کە خودا بە درێژایی ژیانی پەروەردەی کردبوو. لە ئەنجامی باوەڕێکی نەگۆڕی بە خودا، ئیبراهیم لەلایەن خوداوە بەڵێنی پێدرا کە ببێتە سەرکردەیەک بۆ هەموو گەلانی جیهان. قورئان ستایشی ئیبراهیم دەکات وەک سەرکردەیەک، نموونەیەک، گوێڕایەڵ و نەک بتپەرست. بەم مانایە ئیبراهیم وەک نوێنەرایەتی "مرۆڤی سەرەتایی لە تەسلیمبوونی گشتگیردا بە واقیعی خودایی پێش ئەوەی پارچە پارچە بێت بۆ ئایینەکان کە بەهۆی جیاوازی فۆرمەوە لە یەکتر جیاکراونەتەوە" وەسف کراوە. موسڵمانان پێیان وایە کەعبە لە مەککە لەلایەن... ئیبراهیم و ئیسماعیلی کوڕی وەک یەکەم ماڵی پەرستن لەسەر زەوی. ڕۆژی پیرۆزی ئیسلامی جەژنی قوربان لە یادی ئامادەیی ئیبراهیم بۆ قوربانیکردنی کوڕەکەی بە فەرمانی خودا، هەروەها کۆتایی هاتنی زیارەتی حەج بۆ کەعبە بەڕێوەدەچێت.
هەروەها بە خەلیلوڵڵا ناسراوە (بە عەرەبی: خليل الله: دۆستی خودا)، بووە سەرکردەی چاکەکاران لە سەردەمی خۆیدا و کە لە ڕێگەی ئەوەوە بووە کە عەدنانی عەرەبەکان و ئیسرائیلییەکان هاتوون. ئیبراهیم، ​​بە باوەڕی ئیسلام، ڕۆڵی سەرەکی هەبووە لە پاککردنەوەی جیهان لە بتپەرستی لەو سەردەمەدا. بتپەرستی لەلایەن ئیبراهیمەوە لە هەردوو نیمچە دوورگەی عەرەبی و کەنعان پاککرایەوە. لە ڕووی ڕۆحییەوە هەردوو شوێنەکەی پاککردەوە و هەروەها لە ڕووی جەستەییەوە ماڵەکانی پەرستنەکانی پیرۆز کرد. ئیبراهیم و ئیسماعیل زیاتر ڕێوڕەسمی زیارەتیان دامەزراند، یان حەج ('زیارەت')، کە تا ئەمڕۆش موسڵمانان پەیڕەوی لێدەکەن. موسڵمانان پێیان وایە ئیبراهیم زیاتر داوای لە خودا کرد کە هەم هێڵی نەوەکانی، لە ئیسماعیل و ئیسحاق بەرەکەتدار بکات و هەموو نەوەکانی لە پاراستنی خودادا بهێڵێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
گۆریس
دانیشتووان
وێنۆک|ڕاست|بینای پرێلاسی ئەپستۆریای سیونیک، گۆریس
لە ئێستادا دانیشتووانی گۆریس بە تەواوی ئەرمەنین. بەڵام لە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەتەوە ژمارەی دانیشتووانەکە وردە وردە تووشی کەمبوونەوە بوو.
تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم، ٧٤٫٦٪ی دانیشتووانی گۆریس بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٨٩٧ ئەرمەنی نەتەوەیی بوون. ئەم ژمارەیە دوای سۆڤیەتکردنی ئەرمینیا گەشەی کرد و لە سەرژمێری ساڵی ١٩٢٦دا گەیشتە ٩٨٫١٪.
١٠٨٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گۆریس
دانیشتووان
بەپێی بڵاوکراوەی ساڵنامەی قەوقازی ساڵی ١٩١٦، گۆریس لە ساڵی ١٩١٦ ژمارەی دانیشتووانی ٢٢٠١ کەس بووە، کە ١٧٢٤ ئەرمەنی (٧٨٫٣٪)، ٢٠٢ موسڵمانی شیعە (٩٫٢٪) و ١٩٦ ڕووسی (٨٫٩٪).
بڕیارنامەی ١٤١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٦٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
گۆریس
دانیشتووان
لێرەدا ھێڵی کاتی دانیشتووانی گۆریس لە ساڵی ١٨٧٠ەوە دەخەینە ڕوو:
بڕیارنامەی ١٤١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
گۆریس
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سیونیک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٠
کەناڵی گەلی کوردستان
کەناڵێکی کوردی ئاسمانی وە بەجیاش لەشارەکانی هەولێر و سلێمانی کەناڵی ناوخۆیی هەیە وەئەم کەناڵە سەر بەلایەنی یەکێتی نیشتیمانی کوردستانە زیاتر گرنگی بەلایەنی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری دەدات
کەناڵە ناوخۆییەکانی
لەهەردوو شاری هەولێر و سلێمانی کەناڵی ناوخۆۆییان هەیە کە گرنگی  لبه‌ بەپەخشکردنی یاریەوەرزشیەکان و دراما تورکیە دۆبلاژکراوەکان دەدەن
ماڵپەڕی کەناڵ
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
دووم ٣
دووم٣ (Dhoom 3) فیلمێکی فیلمێکی شانۆیی – ئەکشن – دزییە. لەلایەن ڤیجای کریشنا ئاچاریا دەرھێنراوە وئادیتیا چۆپرا بەرھەمھێنەری فیلمەکەیە. ھەریەکە لە عامر خان و کاترینا کێف و ئەبھیشەک باچان و عودەی چۆپرا ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمەکەدا دەبینن. فیلمەکە بۆیەکەمینجار لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی (١٢)ی ٢٠١٣. فیلمەکە سەرکەوتنێکی زۆر گەورەی بەدەستھێنا کەئەوکات بووە پڕداھاتترین فیلمی مێژووی بۆلیوود وە لەئێستاشدا لەپلەی دووەمی پڕداھاتترین فیلمی بۆلیوود دێت. فیلمەکە ١٢٥ کرۆری تێچووە واتە ٢٠ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی لەبەرامبەردا ٥٤٢ کرۆر داھاتی فیلمەکەبوو کەدەکاتە ٨٦ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی. وە فیلمەکە لەتەواوی جیھان بۆساڵی ٢٠١٣ بوو بە ٧٧ەمین پڕداھاتترین فیلمی جیھان.
چیڕۆک
لەساڵانی ١٩٩٠، ئیقبال ھاڕوون خان (جاکی شرۆف) سێرکێکی گەورە ھیندی لە شیکاگۆ دەکاتەوە کەدوای ماوەیەک بەبارێکی دارایی خراپ تێپەڕدەبێت لەبەرامبەردا قەرزی بانک دەکات. ئەندەرسۆن (ئەندرێو بیکنیل) بەڕێوبەری بانکەکەیە کەناوی بانکی ڕۆژئاوای شیکاگۆیە و داوای قەرزەکە لە ئیقبال خان دەکاتەوە یانیش لەبەرامبەردا سێرکەکەی پێدادەخات. ڕۆژێک ئیقبال داوا لەوبەڕێوبەرە بانکەدەکات کەسەیری نمایشی سێرکەکەی بکات لەبەرامبەردا بڕیاری کۆتایی خۆیبدات لەوڕۆژە سەرەڕای بینینی نمایشەکە ئەندەرسۆن بڕیاری خۆی ناگۆڕێت لەبەرامبەردا کوڕەکەی ئیقبال خان واتە ساحر خان لەبەڕێوبەرەکە دەپارێتەوە کەسێرکەکەیان دانەخات کەئەمەش باوکەکەی تووڕە دەکات، لەوکاتەدا ئیقبال خان بەدەمانچەیەک خۆی دەکووژێت.
ئێستا ساڵی ٢٠١٣ ساحر خان ھێشتا ڕووداوی خۆکووژییەکەی باوکی لەبیرنەکردووە و دەیەوێت تۆڵەی باوکی لەو بانکە بکاتەوە. بۆئەمەش چەندجارێک بانکەکە تاڵان دەکات و بەشێکی ئەو پارەیەش بەکاردێنێت بۆکردنەوەی وە ئەمەش بەیارمەتی کچێک دەبێت بەناوی عالیا (کاترینا کێف) کەسەماکەرێکی بەتوانایە، خێرایی ئەنجامدانی ئەوکارە پۆلیسی شیکاگۆ تووشی سەرسووڕمان دەکات وە ساحر خان لەبانکەکە درووشمێکی ھیندی بەجێدەھێڵێت. ئەمەش وادەکات پۆلیسی شیکاگۆ داوای یارمەتی لەپۆلیستی ھیندستان بکات ئەوانیش دوو لەباشترین پۆلیسی خۆیان ڕەوانەی شیکاگۆ دەکەن کە ئەی سی پی جای دیکشیت (ئەبھیشەک باچان) لەگەڵ ھاوکارەکەی عەلی (عودەی چۆپرا).
جای دەیەوێت ساحر بخاتە داوەوە لەڕێگای تەلەفزیۆنەوە کارەکانی ئەو بەئاستێکی نزم دەخەمڵێنێت و دەڵێت ئەوناتوانێت ئەوکارە دووبارەبکاتەوە. ئەمەش وا لەساحر دەکات بەشێوازێکی نوێ بۆجارێکی دی تاڵانکارییەکە بکاتەوە ئەمەش لەڕێگای خۆنزیککردنەوە لەجای بەوەی کەئەو دزەکە دەناسێت کەھاوپیشەی ئەوە لە سیحر و سێرکدا و چەند زانیارییەکی نادرووست بەئاجای دەدات، لەکاتی دووبارەکردنەوەی تاڵانەکە جای گولەیەک دەنێت بە سەمەر خان ((عامر خان/برای ساحر خان لەفیلمەکە)) لەکاتی گەڕانەوەی بۆسێرکەکەی و دوای نمایشکردنی سێرک جای دێتە سێرکەکەو داوای بینی شوێنی گولەکە دەکات کەتەقاندی بەڕووی ساحر خاندا کەدەبینێت جەستەی ساحر ھیچی نیشانەیەکی گولەی پێوە نییە تووشی سەرسووڕمان دەبێت. لەدوای ئەوە ساحر خان دەچێتە شوێنێکی نھێنی لەسێرکەکەی کە لەوێ برا ھاوشێوەکەی (جمک) ەکەی دەژی کەئەو ناوی سەمەر خانە و ئەوبوو جای گولەی پێتەقاند!
پۆلیسی شیکاگۆ داوا لەپۆلیسەکانی ھیند دەکات شارەکە جێبھێڵن بەھۆی شکستییان لەکارەکەیان بەڵام جای و عەلی شارەکە جێناھێڵن و بەردەوام دەبن لەسەر دۆسیەکە بەنھێنی و دەیانەوێت دوانەیی ساحر ئاشکرابکەن. ڕۆژێک سەمەر دەچێتە دەرەوە بۆ پاڕکێک لەوێ جای دەبینێت بەلام سەمەر ئەو ناناسێتەوە و بەیەکەوە دەبن بەھاوڕێ لەوێ جای ئەوی ھەڵخەڵەتاندووە و ئەوەشی بۆ ڕووندەبێتەوە کە کەسایەتی سەمەر لەساحر جیاوازە و ئەو عالیاشی خۆشدەوێت و دەیەوێت ئەو بەکاربھێنێت بۆ گرتنی ساحر بەڵام سەرکەوتوو نابێت. لەکۆتایی فیلمەکە جارێکی دی ساحر و سەمەر بانکەکە تاڵان دەکەنەوە و بانکەکە بەتەواوی مایەپووچبوونی خۆی ڕادەگەیەنێت. وە لەکۆتاییدا ساحر و سەمەر لەسەر گرتندان لەشوێنێکی بەرزدا ((ئەم دیمەنە لەسویسڕا گیراوە)) ھەرلەشوێنە بەرزەکە بەیەکەوە خۆیان ھەڵدەدەنە خوارەوە و کۆتاییان بەیکتری دێت. کۆتا دیمەنی فیلمەکە جای چیڕۆکی ژیانی سەمەر و ساحر بۆ عالیا باسدەکات وە لەکۆتاییدا عالیا بەردەوامی دەدات بە سێرکەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣ پۆل:فیلمە ھیندییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی یاش ڕاج فیلمز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئەمریکا دانراون پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ھیندییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن
ئۆرکێسترا
ئۆرکێسترا بە کۆمەڵێک لە مۆسیقاژەن و ئامێری مۆسیقایی دەوترێت کە بەیەکەوە خەریکی نواندن و ژەنینی مۆسیقا دەبن. ھەر ئۆرکێسترایەک بە پێی چەند و چۆنی جێگرتنی ئامێرەکانی مۆسیقا نێوی بۆ دادەنرێت. بۆ نموونە: ئۆرکێستر سەمفۆنی، کە وەکوو گەورەترین جۆری ئۆرکێستر دەناسرێ، بەم مانایە کە تێیدا لە ھەموو جۆرێکی ساز و ئامێر کەڵک وەرگیراوە و ھەموو ئامێرەکانی مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژاوایی تێدایە. ئۆرکێسترە بچووک ترەکان، کە بەشێک لە ئامێرەکانی مۆسیقای کلاسیکیان تێدایە، بە ناوی تر وەکوو ئۆرکێستری دیوەخانی نێو دەبرێت. ھەندێک جار ناوگەلێک بۆ ئرکێسترەکان بەکار دێت کە ئاماژە دەکات بە جۆری ئەم ساز و ئامێرانەی لە ناویان دایە یانیش دەکرێت ئەم ئامێرەشی تێدا بەکار نەھاتبێت و بۆ ناسینەوەی ئۆرکێسترەکا لە شار یان ناوچەیەک دا بەم ناوە ناودەنرێت. بۆ نموونە: ئۆرکێستری فیلارمۆنیک، زۆرتر لە لایەن ئەنجومەنی لایەنگرانی مۆسیقا لە ھەر شارێک پشتیوانی ماڵی لێ دەکرێت و و لەم ئۆرکێستانە زیاتر ژەنینکارانی ناوازە و گرینگی شارەکە بەکار دێن. لە ئۆرکێستەکان دا ڕێبەری ئۆرکێست گرینگترین ڕۆڵ و لە ڕاستیدا دڵی ئۆرکێشتەکە ھەژمار دەکرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئۆرکێستراکان پۆل:جۆرەکانی گرووپە مۆسیقییەکان
پەیمانی گوڵستان
پەیمانی گوڵستان لە نێوان قاجاڕەکان و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لە ٢٥ی ئۆکتۆبری ١٨١٣ی زایینی لە ئەنجامی زنجیرەیێک شەڕ لە نێوان دوو وڵاتدا بەسترا. بەپێی ئەم پەیمانە دەوڵەتی ئێران لە بەرامبەری کۆتایی پێهاتنی شەڕ دەستی لە ناوچەکانی قەوقاز، ئەرمەنستان و گورجستان هەڵگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی داغستان
بڕیارنامەی ١٤٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٦٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
سادق شەرەفکەندی
سادق شەرەفکەندی (١٩٣٨ بۆکان - ١٩٩٢ بەرلین) سیاسیەتوانێکی کورد، خاوەن پلەی دکتۆرای کیمیا، خەباتکەر و سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە نێوان ساڵانی ١٩٨٩ ھەتا ١٩٩٢ (١٣٦٨ی ھەتاوی تا ١٣٧١) بوو. شەرەفکەندی دوای تیرۆری عەبدولڕەحمان قاسملوو بوو بە سکرتێری گشتی بەڵام لە کارەساتی میکۆنوسدا ھەر وەک ئەو بوو بە قوربانی تیرۆر.
سەرەتای ژیان
سادق شەرەفکەندی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ی زایینی (٢١ی بەفرانباری ١٣١٦ی ھەتاوی) لە گوندی ترغە بۆکان  لە دایک بوو. لە تەمەنی منداڵیدا باوکی لەدەست دا و سەرپەرستییەکەی، کەوتە سەرشانی برا گەورەکەی، شاعیری گەورەی کوردستان مامۆستا ھەژار. سەردەمی منداڵی محەممەد سادق، ھاوکات بوو لەگەڵ پەرەستاندنی خەباتی رزگاریخوازانەی خەڵکی کوردستانی ئێران و دامەزراندنی کۆماری کوردستان. پاش چه ند سال مالیان به یه گجاری دیته شاری بۆکان
خویندنی سەرەتایی له بۆکان و ناوەندی و دەبیرستانی لە تەورێز تەواو کرد و ساڵی ١٩٥٩ (١٣٣٨) لە دانشسەرای عالیی تاران لیسانسی شیمیی وەرگرت.
شایانی سەرنجە کە لە ھەموو پلەکانی خویندندا یان خاوەنی پلەی یەکەم یان یەکێک لە باشترین قوتابیان و خوێندکاران بوو.
ھەر لەو ساڵەدا بوو بە مامۆستای دەرسی شیمی و ھەتا ساڵی ١٩٦٥ (١٣٤٤) لە شارەی ورمێ بە ئەرکی مامۆستایەتییەوە خەریک بوو. لەو ماوەیەدا وەک مامۆستایەکی شارەزا ناوی دەرکردبوو. سەرەنجام ساواک، لەگەڵ ژمارەیەک مامۆستای دیکەی ھاوبیر و ھاوکاری بۆ شارەکانی ئەراک و کەرەج و چەند شاری دیکەی دوور خستنەوە.
محەممەد سادق شەرەفکەندی ساڵی ١٩٧٠ (١٣٤٩ھەتاوی) بۆ زانستگای تربیت معلم نەقڵ کراو وەک یارمەتیدەری بەشی شیمی کاری پێ ئەسپێردرا. پاش نیشاندانی لێوەشاوەیییەکی تەواو لەو ئەرکەدا، ساڵی ١٩٧٢ (١٣٥١ی ھەتاوی) بە کەڵک وەرگرتن لە بوورسی وەزارەتی علووم چوو بۆ فەڕنسا و پاش چوار ساڵ مانەوە لەو وڵاتە توانی دوکتورای شیمی ئانالیز لە زانستگای ژمارە ٦ی پاریس وەربگرێ. دوکتور سادق شەرفکەندی ساڵـی ١٩٧٦ (١٣٥٥) گەڕایەوە تاران و وەک استادیاری شیمی لە زانستگای تربیت معلم درێژەی بە کاری مامۆستایەتی دا کە لە بەجێھێنانی ئەو ئەرکەشدا بە تەواوی سەرکەوتوو بوو. ھەربۆیە بوو بە خۆشەویستی مامۆستایان و خوێندکارانی ئەو زانستگایە و وەک مامۆستایەکی دڵسوزو لە ھەمان کاتیشدا خەباتگێڕ ناوی دەرکرد.
ژیانی سیاسی
شەرەفکەندی ساڵی ١٩٧٣ (١٣٥٢) کاتێک لە پاریس دەورەی دوکتورای دەدیت، لە ڕێگای عەبدولڕەحمان قاسملوو لەگەڵ بەرنامە و پێرەوی نێوخۆی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ئاشنا بوو و داوای ئەندامەتی ئەو حیزبەی کرد. پاش گەڕانەوەی بۆ ئێران بوو بە پەیوەندی نێوان دوکتور قاسملوو و ئەندامانی کۆنی رێبەرایەتی حیزب. دوای رووخانی ڕژێمی پاشایەتیی ئێران و دەسـتپێکردنەوەی تێکۆشانی ئاشکرای حیزبی دێموکرات، ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨) بوو بە ڕاوێژکاری کومیتەی ناوەندی.
شوباتی ١٩٨٠ (ڕەشەمێی ١٣٥٨) لە کۆنگرەی چوارەمی حیزبدا بە ئەندامی کومیتەی ناوەندی ھەڵبژێردرا و بەرپرسایەتی کومیتەی حیزب لە تارانی پێ سپێردرا. سەرەتای ھاوینی ساڵـی ١٩٨٠ لە لایەن رێبەرایەتی حیزبەوە بۆ کاری تەواو وەخت بانگ کرایەوە کوردستان. لە پلینومی کومیتەی ناوەندی لە ھاوینی ١٩٨٠دا بە ئەندامی دەفتەری سیاسی ھەڵبژێردرا. لە کۆنگرەکانی پێنجەم، شەشەم، حەوتەم، ھەشتەم و نۆھەمی حیزبدا ھەموو جارێ بە ئەندامی کومیتەی ناوەندی و لە کومیتەی ناوەندیشدا ھەموو جارێ بە ئەندامی دەفتەری سیاسی ھەڵبژێردراوەتەوە.
سادق شەرفکەندی ماوەی بوونی لە رێبەرایەتی حیزبدا زۆرتر بەرپرسایەتی بەشی تەبلیغات (ڕادیۆ و چاپەمەنی)ی لە سەرشان بوو. لە ساڵی ١٣٦٥ەوە ھەتا کاتی تیرۆری قاسملوو ئەرکی جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی بە ئەستووە بوو. شەرفکەندی لە یەکەم پلینومی دوای تیرۆری قاسملوودا بە تێکڕای دەنگی ئەندامانی کومیتەی ناوەندی بە سکرتێری گشتی حیزب ھەڵبژیردرا و لە کۆنگرەی نۆھەمی حیزبیشەوە تا کاتی تیرۆری، ئەرکی سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانی بەِرێوەدەبرد.
تیرۆر
لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢دا لە چێشتخانەی میکۆنوس لە شاری بەرلین کاتێ بەشداری کۆبوونەوەیەکی سەرانی گرووپەکانی دژ بە ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران کردبوو، تێرۆر کرا. ھێندێ پلاندانانی ئەو تێرۆرە ئەخەنە ئەستۆی کۆماری ئیسلامی، بەڵام تا ئێستا لە لایەن کاربەدەستانی ئێرانەوە بە درۆخراوەتەو. دواتر دادگایەک لە شاری بەرلین دوای شیکردنەوەی ڕووداوەکانی کارەساتی میکۆنوس، نێردراوەکانی کۆماری ئیسلامی بە تاوانبار ناسی بۆ ئەنجامی ئەو تیرۆرە. عەلی خامنەیی (ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران)، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی (سەرۆک کۆماری کات) و عەلی فەلاحیان (وەزیری ئیتلاعاتی کات)ی بۆ دادگا بانگێشت کران. بە پاڵپشتیی پۆلیسی ئەڵمانیا کەسێک وێرای بێتە دادگاکە و شەھادەت بدات لەسەر ئەو ڕووداوە. لە دادگاکەدا گوتی کە ئەندامی وەزارەتی ئیتلاعات بووە و سیستەمی پلان دانانی تیرۆرەکان بە باشی دەناسێ. بەو بەڵگانە دادگاکە کاربەدەستانی کاتی کۆماری ئیسلامی بە تاوانبار زانی لە ئەنجامی ئەو کردەوە تیرۆریستیەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:مردووانی ١٩٩٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:تیرۆرکراوانی کورد پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
میلان (موشەکی دژەتانک)
300px|وێنۆک|چەپ|بینینی ئامانج لە چەکی میلانی دژە تانک
ئەڵمانیا
وڵاتی ئەڵمانیا چونکە خاوەنی بیرۆکەی درووست کردن و چەکەکەیە خاوەن زۆرترین ژمارەی چەکی میلانە، کەھەر خۆیلەخۆیدا (میلانی دژە تانک) بە چەکێکی ئەڵمانی دادەنرێت.
فەڕانسا
کە هاوکاتی وڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی بیردۆزی دروستکرنی میلانی دژە تانکە.
کوردستان
دوای درووستبوونی جەنگی نێوان (چەکدارانی داعش) - کوردستان (پێشمەرگە))، بەتایبەتی بەکارھێنانی ئۆتۆمبێل و (ئامێری)ی بۆبڕێژکراو و زرێپۆشکراو لەلایەن چەکدارانی داعشەوە، لەلایەن حکومەتی ئەڵمانیاوە وەکو ھوکاریێکی بواری سەربازی لەلایەن ئەو وڵاتەوە بۆ ھێزی پێشمەرگەی کوردستان، ژمارەیەک لە چەکی (میلانی دژە تانک) دران بە ھێزی پێشمەرگەو سەرەتا بۆ ڕاھێنان و فیێربوون لەبەکارھێنانی چەکەکە ژمارەیەک لە پێشمەرگەکان نێردران بۆ وڵاتی ئەڵمانیا و لەوێدا ڕاھێنانی تایبەتییان بینی سەبارەت بە چۆنیەتی بەکارھێنانی چەکەکە، چونکە بەکارھێنانی کارێکی وا ئاسان نەبوو. وە دوای بەکارھێنانیشی لەلایەن ھێزی پێشمەرگەی کوردستان ھاوسەنگی جەنگ بەھۆی بەکارھێنانی "میلانی دژە تانک"ەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکاری بەسەردا ھات.
لیستی بەکارھێنانی چەکەکە لەوڵاتان
350px|ئەو وڵاتانەی چەکی "میلانی دژە تانکیان لێ بەکارهێنراوە
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
بەستەر
پەڕەی میلانی دژە تانک لە (تەکنەلۆژیای سەربازی)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نیگا تیڤی
نیگا تیڤی کەناڵێکی ناوخۆییە لەھەولێر، کەناڵی نیگا تیڤی سەر بە کۆمپانیای ڕەنگارە. و ھەروەھا نیگا تیڤی گرنگی بە دراما و و بابەتە دیکۆمێنتاری و زانستییەکان دەدات. نیگا تیڤی یەکەمین کەناڵی تەلەڤیزیۆنی سەربەخۆ بوو لە باشووری کوردستان. لە ئێستادا لەسەر سیستەمی ناوخۆ و سیستەمی دیجیتاڵی ئێچ دی پەخشەکانی دەکا لە ھەموو کوردستان.
زنجیرە بابەتەکانی نیگا
کەناڵەکانی نیگا بەردەوام کار و بابەتی نوێ بەرھەمدەھێنن و پەخشی دەکەن.
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
محەممەد غەفاری
وێنۆک
محەممەد غەفاری ناسراو بە کەمالولمولک (١٨٤٨–١٩٤٠) نیگارکێشی ئێرانییە کە ڕۆڵێکی گرینگی لە دەرباری ناسرەدین شای قاجاڕدا بووە. کەماڵولمولک لە شاری کاشان لەدایکبووە و دوای تەواوکردنی قۆناغی بنەڕەتی لەگەڵ براکەی بەرە تاران ڕیکەوتن و لە خوێندنگەی دارولفنوون دەستی بە خوێندنی وێنەکێشی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٧ پۆل:مردووانی ١٩٤٠ پۆل:نیگارکێشانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٨
کیمیای گەرمی
کیمیای گەرمی (بەئینگلیزی: Thermochemistry)، بەشێکی زانستی کیمیایە و گرنگی دەدات بە خوێندنی گۆڕانی گەرمی کە ھاوەڵی کارلێکە کیمیاییەکان و گۆڕانە فیزیاییەکان دەبێت.
پەیمانی تورکمانچای
وێنۆک|بۆنەی واژۆکردنی پەیمانی تورکمانچای
سێرژ سەرگسیان
سێرژ سەرگسیان (لەدایکبووی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٥٤) سیاسەتمەدارێکی ئەرمەنییە کە لە ٢٠٠٨ تا ٢٠١٨ وەک سێیەم سەرۆکی ئەرمینیا کاری کردووە، ھەروەھا دوو جار وەک سەرۆکوەزیرانی ئەرمینیا لە ٢٠٠٧ تا ٢٠٠٨ و دیسانەوە لە ١٧ تا ٢٣ی نیسانی ٢٠١٨، کاتێک بە زۆر کاری کردووە بۆ دەستلەکارکێشانەوە لە شۆڕشی ٢٠١٨ی ئەرمینیا.
لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی شوباتی ٢٠٠٨ بە پشتیوانی پارتی کۆماریخوازی دەسەڵاتداری ئەرمینیا سەرکەوت، کە پارتێک وەک سەرۆکی تێیدا کاردەکات و لە نیسانی ٢٠٠٨ دەستبەکاربووە. لە ١٨ی شوباتی ٢٠١٣ دووبارە بە سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرایەوە و تەواوی خولەکەی کاری کرد.
ژیانی تایبەت
لە ساڵی ١٩٨٣ لەگەڵ ھاوسەرەکەی بە ناوی ڕیتا سەرگسیان لەدایکبووی دادەیان ھاوسەرگیری کردووە و خاوەنی دوو کچە بە ناوەکانی ئەنوش و سەتەنیک. دوو نەوەیان ھەیە بە ناوەکانی مریەم و ڕیتا و دوو نەوەیان ھەیە بە ناوەکانی ئارا و سێرژ. ھەروەھا سەرگسیان سەرۆکی فیدراسیۆنی شەترەنجی ئەرمینیایە. ڕیتا ھاوسەرەکەی لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، بەھۆی کۆڤید-١٩ لە تەمەنی ٥٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
سەرگسیان دوو برای بچووکی ھەیە: ئەلێکساندەر (ساشیک) بازرگان و ئەندامی پێشووی پەرلەمانی ئەرمینیا و لیڤۆن، دیپلۆماتکار و مامۆستا لە زانکۆی یەریڤانی حکومی.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەرمەنستان پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
١٠٨٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بێلا تۆرن
ئانابێلا ئەیڤری تۆرن (؛ لەدایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧) خانمەکتەر، نمایشکاری جلوبەرگ، گۆرانیبێژ و دەرھێنەری ئەمریکییە. دوای دەرکەوتن لە ڕۆڵە سەرەکییەکانی لە زنجیرەکانی Dirty Sexy Money (٢٠٠٧–٢٠٠٨) و Little Monk (٢٠٠٩)دا، تۆرن ناوبانگی دەرکرد بۆ نواندنی ڕۆڵی سێسێ جۆنس لە زنجیرەی Shake It Upی کەناڵی دیزنیدا کە لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٣ پەخشدەکرا. تۆرن دواتر لە چەندان فیلمی درێژ دەرکەوت، وەک Blended (٢٠١٤)، The DUFF (٢٠١٥)، Alvin and the Chipmunks: The Road Chip (٢٠١٥)، و Amityville: The Awakening (٢٠١٧)، پێش گەڕانەوە بۆسەر تەلەڤیزیۆن بە زنجیرەی Famous in Love (٢٠١٧–٢٠١٨). لە دوای ئەوانەشەوە لە زنجیرە فیلمی The Babysitter (٢٠١٧–٢٠٢٠) و فیلمی Infamous (٢٠٢٠)دا دەرکەوتووە.
لە دەرەوەی نواندندا، تۆرن دوو تۆماری درێژخایەن و چوار کتێبی بڵاوکردووەتەوە.
ژیانی سەرەتایی
ئانابێلا ئەیڤری تۆرن لە پێمبرۆک پاینز لە فلۆریدا لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧ لەدایکبووە، بە کچی تامارا تۆرن و دێلانسی ڕیناڵدۆ 'ڕێی' تۆرن. دوو خوشک و برایەکی ھەن کە ئەوانیش ئەکتەرن. باوکی لە ڕەچەڵەکی کوبایی بووە، و خۆشی ڕەچەڵەکی ئیتالی، ئینگلیزی، ئەڵمانی، ئێرلەندی، و وێڵزی ھەیە. باوکی لە ڕووداوێکی ھاتووچۆدا لە نیسانی ٢٠٠٧دا کۆچی دواییکرد. وتوویەتی کە لەلایەن دایکێکی سەڵتەوە بەخێوکراوە کە پاڵپشتی ھەر چوار منداڵەکەی کردووە، و زۆر ھەژار بوون، و خۆشی بۆ یارمەتیدانی مادیی خێزانەکەی بووەتە نواندنکار لە تەمەنێکی مناڵدا. لە ئەیلوولی ٢٠١٧دا، دەریخست کە لە ناوچەیەکی دوور لە شار ژیاوە، و ئیسپانی یەکەم زمان بووە کە زانیویەتی، و دەریشیخستووە کە لە کاتی گەورەبووندا بەھۆی دیسلێکسیاوە گاڵتەی پێکراوە. لە پۆلی یەکەمەوە دیسلێکسیای تێدا بەدیکراوە. بەھۆی زۆر گاڵتەپێکردن لە قوتابخانەی گشتیدا، لە ماڵەوە خوێندوویەتی. لە سەنتەری فێربوونی سیلڤیدا خۆی باشترکردووە و توانیویەتی بنووسێت و بخوێنێتەوە لە قۆناغەکانی تری خوێندن. لە ئابی ٢٠١٠دا، وتی کە بەسەر دیسلێکسیادا زاڵبووە بە خوێندنەوەی ھەر شتێک کە بەر دەستی کەوتووە، تەنانەت نووسراوی سەر مقەباکانیش. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا ئاماژەی دا کە لە تەمەنێکی گەنجەوە تا ١٤ ساڵی دەستدرێژی سێکسی کراوەتە سەر. بەڵام دەستدرێژیکەرەکەی نەناسیوەتەوە.
ژیانی تایبەتی
تۆرن لە ٢٠١٥ تا ئابی ٢٠١٦، پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئەکتەری ئینگلیزی گرێگ سەلکیندا ھەبوو. ماوەیەکی کورت دوای جیابوونەوەیان، بە دووڕەگەزخواز خۆی ئاشکراکرد. دواتر پەیوەندی لەگەڵ ھەر دوو مۆسیقاژەن مۆد سەن و کەسایەتی میدیایی تانا مۆنگیو، کە لە ئەیلوولی ٢٠١٧ تا شوباتی ٢٠١٩ی خایاند. لە ئابی ٢٠١٩وە، لە پەیوەندیدا بووە لەگەڵ گۆرانیبێژ بێنجامین مۆسکۆلۆی ئیتالی. لە تەممووزی ٢٠١٩دا، بە گشتڕەگەزخواز خۆی ناساند.
لە حوزەیرانی ٢٠١٩دا، چەند وێنەیەکی ڕووتی تۆرن لەلایەن ھاککەرانەوە دزران و ھەڕەشەیان لێدەکرد بۆ پارە؛ لە جیاتی ئەوە، خۆی وێنە ڕووتەکانی بڵاوکردەوە. دواتر لەو ساڵەدا، ئاماژەی بە کێشەکانی دا لەگەڵ ئەو ڤیدیۆ پۆڕنە ساختانەی کە لەسەر ئەو دروستکراون.
ھۆرن ھیل، ئەلاباما
ھۆرن ھیل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی کۆڤینگتۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٢٨ کەس بووە. ڕووبەری ٦٫٧٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٣٫٧٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
ژێرسوور
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەیەکی (تیشکی ژێر سوور)ی دوو کەس بە پلەی ناوەند تیشکی ژێر سوور (بە ئینگلیزی:Infrared Rays) تیشکێکی نەبینراوە بەشێکە لە تیشکی کارۆموگناتیسی کە لەرەلەری کەمترە لەو لەرەلەرەی کە چاو ھەستی پێ دەکات لەبەر ئەوە نابینرێ بەڵام ھەستی پێ دەکرێ لە ڕێگەی گەرمی، کە لەکۆتایی شەبەنگی کارۆموگناتیسی بینراو دایە کە درێژی شەپۆلی لە نێوان (٠. ٧ - ١) مایکرۆمەترە. خۆر سەرچاوەی سەرەکی تیشکی سروشتییە بۆ ھەموو جۆرە وزەیەکی کارۆموگناتیسی، ئەو تیشکەی کە خۆر دەینێرێ بەشێوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی لە سێ بەش پێک دێ کە درێژی شەپۆلی جیاوازیان ھەیە کە ئەمانەن:
ھۆرن ھیل، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ژێرسوور
تیشکی ژێر سوور تیشکێکی گەرمیدارە و نەبینراوە کە خۆر سەرچاوەی سروشتییەتی دەکرێ لە سەرچاوەی دەستکرد بەرھەم بھێنرێ، درێژی شەپۆلی تیشکی ژێر سوور ھەمان درێژی شەپۆلی بەشی رووناکی لە شەبەنگی کارۆموگناتیسییە و لەگەل شەبەنگی رووناکی و شەبەنگی تیشکی مایکرۆوێڤ تێکەڵ دەبێ. زاراوەی (near infrared) لە تیشکی ژێر سوور بە نزیکترین درێژی شەپۆل لە شەبەنگی رووناکی دەوترێ. زاراوەی (far infrared) تیشکی ژێر سوور بە نزیکترین شەپۆلی درێژ لە تیشکی مایکرۆوێڤی لە شەبەنگی کارۆموگناتیسی دەوترێ.
بەکارھێنانەکانی بایۆلۆژی تیشکی ژێر سوور
ڕاست|250px|وێنۆک|وێنەیەکی بۆشایی ئاسمان کە بە [[تەلیسکۆبی تیشکی ژێر سوور وێنەی گیراوە]]
تیشکی ژێر سوور کە درێژی شەپۆلی لەنێوان (٤-١٦) مایکرۆنە پێی دەڵێن تیشکی ژێر سووری دوور (far infrared ray) بە ڕووناکی ژیان ناودەبرێ و ھەمان درێژی شەپۆلی تیشکی ژێر سووری ھەیە کە لەشی مرۆڤ دەری دەکات وە ھۆیەکە بۆ بوونی زیندەوەر ئەو درێژی شەپۆلەیە کە لەش دەیمژێ لە تیشکی خۆر لەکاتی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا بووندا زیاد دەبێ کاتی خۆدانە بەر خۆر وە زۆر باشە. تیشکی ژێر سوور توانایەکی بەھێزی چوونە ناوەوەی ھەیە کە سوودی ھەیە بۆ پێست و ھەرسکردن و سوڕی خوێن وە یارمەتی لەش دەدات بۆ وەرگرتنی ئۆکسجین و خواردن، وە وەک چارەسەر بەکاردێ بۆ ڕۆماتیزم و کەمکردنی ژان و ژانی دەمار لەکاتی وەرزش و کارکردن و کەمکردنی ژانی دەم و چاو.
ھەروەھا بەکاردێ لە کەشتی ئاسمانی و ئامێری وێنەگرتنی زەوی لە ئاسمانەوە وە بە فراوانی بەکاردێت لە ئامێرەکانی کۆنتڕۆلکردن لە دوورەوە. بەکارھێنانی تیشکی ژێر سوور لە بواری تەکنۆلۆژی و بایۆلۆژی ھەروەھا لایەنی سلبی و مەترسیداری ھەیە بۆ نموونە لە کاتی ھەڵئاوسان وشێرپەنجەی پێست و نەخۆشییەکانی دڵ و پاڵەپەستۆو ماندوو بوون و سیل و خوێن بەربوون بەکارناھێنرێت.
ئاژانسی ئاسمانی ئەمەریکی (ناسا) یەکەم لایەنە کە سوودی لە خاسیەتەکانی تیشکی ژێر سوور وەرگرتووە کە جل و بەرگ و کەشتی ئاسمانی لە دیوی ناوەوە بە سیرامیک ناوپۆش دەکرێ، بۆ ئەوەی تیشکی ژێر سووریان پێببەخشێ کە لە لەشیان ون دەبێ لە ئاسماندا. تیشکی ژێر سوور زیانی نییە تەنانەت ئەگەر بۆ ماوەی (٢٤) کاتژمێر بەر مرۆڤ بکەوێ، بەڵکو بە پێچەوانەوە زۆر پێویستە بۆ ژیان لەبەر ئەوە پزیشک منداڵی تازە لەدایک بوو لە دایەنگە دادەنێن کە تیشکی ژێر سوور دەردەکا، تیشکی ژێر سوور بە ڕووناکی ژیان (light of life) دەناسرێ ھۆیەکی سەرەکییە لە ژیانی ھەموو زیندەوەرێک، گرنگترین کارەکانی تیشکی ژێر سوور زیاد کردنی بەرگری لەشە بۆ نەخۆشی (reinforcement immune system) لە ئەنجامی زیادکردنی سوڕی خوێنی بچووک و زیادکردنی گۆڕانی خواردەمەنی (metabolism) و دواخستنی پیر بوون (slow down the aging process). لەشی مرۆڤ تیشکی ژێر سوور دەردەکا کە پێی دەڵێن (biogenetic ray) کە بڕەکەی لە یەکێکەوە بۆ یەکێکی تر دەگۆڕێ، کە بڕی تیشکی ژێر سووری لە لەش دەرچوو کەم دەبێ و لەش نەخۆش و ماندوو و لاواز و پیر دەبێ و بەرگەی نەخۆشی ناگرێ، کاتێک کە بڕی تیشکی ژێر سوور لە لەش نزیک سفر دەبێ ئەو مرۆڤە لە مردن زۆر نزیکە. ھەندێ کەس توانای زاڵ بوونی بەسەر نەخۆشی ھەیە چونکە توانای بەرھەمھێنانی تیشکی ژێر سووریان ھەیە لە لەشیان کە ئەمەش لەش بەھێز دەکات کە پێ ی دەگوترێ (q-gong) لە ھەندێ کەس ئەم وزە زۆر بەھێزە وەک (ریکی) کە وزە دەنێرێ بۆ نەخۆش بەمەبەستی چارەسەرکردن کە ئەویش وزەی تیشکی ژێر سوورە کە بە چاو نابینرێ کە گەرمییەک دەبەخشێتە نەخۆش، ئەم ڕێگایە لەگەڵ ھەزارەھا نەخۆش بەکار ھاتووە کە نەخۆشی تەنگە نەفەس و پالەپەستۆی خوێن و شەکرە و پەنکریاس و سەرئێشەی پێ چارەسەر کراوە. خەڵک لە ڕابردوودا ئاوی زێ و کانیاوی پڕ لە تیشکی ژێر سووریان بەکار دەھێنا لەبەر ئەوە تەندروستیان باش بوو، کاتی کڕکەوتنی مریشک لەسەر ھێلکە تیشکی ژێر سوور دەردەکات وە کیسەڵی دەریا ھێلکەکانی لە قومی کەنار دەریاکاندا دەشارێتەوە کەبە تیشکی ژێر سووری خۆر دەتروکێ. ھەر تەنێکی گەرم لە پلەی سوور بوونەوە ڕووناکی دەداتەوە کە گەرمییەکەی دەگاتە پلەی (٢٧٣)س وە لە پلەی (٣٠٠-٥٠٠س) تیشکێکی سووری تیژتر دەردەکات، وە لە پلەی(١٠٠٠)س تیشکێکی زەرد دەردەکات، وە لە پلەی (١٢٠٠س) یان زیاتر تیشکێکی سپی دەردەکات کەلە ھەر پلەیەکی گەرمیدا درێژی شەپۆلی تیشکەکان جیاوازە و بەم شێوەیە:
دیارکردنی بڕی تیشکی خۆر و ھێزو گۆڕانی بەپێی باری کەش و ھەوا کارێکی ئاسان نییە، لەبەر ئەوە سەرچاوەی تیشکی دەستکرد بەکار دێ کە تیشکی ژێر سوور دروست دەکات بە گەرمکردنی تەنەکان (ئەگەر بۆ زیاتر لە ٣٠٠٠ پلەی سەدی گەرم بکرێ ئەوا تیشکی سەرو وەنەوشەیی و شەپۆلی کارۆموگناتیسی جۆراوجۆر دەردەکات بەپێی یاساکانی فیزیا). بەشێک لە تیشکی کارۆموگناتیسی لە لایەن لەشەوە دەمژرێ، کە بەندە بە درێژی شەپۆل و لەرەلەر و گۆشەی بەرکەوتنی بە لەش و کاتی خایانراو و تیژی مژین و باری لەش. دەتوانرێ ڕوو و پێکھاتەی تەنەکان بپشکنرێ بە تیشکی ژێر سوور لەبەر ئەوە لە تۆژینەوەی جۆرەکانی بەرد وکانزاکان بەکاردێ.
بێلا تۆرن
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دیسلێکسیان هەیە پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:ئاهەنگگێڕانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کوبا پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:ژنانی شاعیری خەڵکی ئەمریکا پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی پۆل:ئاھەنگگێڕانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کوبا پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
یەکێتیی تۆپی پێی ئەرمینیا
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یەکێتییەکانی تۆپی پێ پۆل:وەرزش لە ئەرمینیا پۆل:ئەندامانی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا
ئیرەج میرزا
وێنۆک
ئیرەج میرزا (پاییزی ١٨٧٤ لە تەورێز-‏١٩٢٦ لە تاران) خاوەنی نازناوی به «جەلالولمەمالک» و «فەخرولشوعەرا»، لە ڕیزی شاعیرانی بەناوبانگی ئێرانی سەردەمی مەشرووتەیە. ئەو هەروەها یەکێکە لە ڕچەشکێنانی نوێکردنەوەی ئەدەبی فارسی.
سەرچاوەکان
پۆل:قاجاڕەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤ پۆل:مردووانی ١٩٢٦ پۆل:شاعیرانی ئێرانی
تیشکی سەروو وەنەوشەیی
پۆلین کردنی تیشکی سەروو وەنەوشەیی
تیشکی سەروو وەنەوشەیی تیشکی کارۆموگناتیسییە کە درێژی شەپۆلی کورتترە لە تیشکی بینراو و درێژترە لە تیشکی سینی (X-ray) و ئەم جۆرانەی ھەیە:
ئەکرەم عەفیف
ئەکرەم حەسەن عەفیف یەحیا عەفیف یافعی (؛ لەدایکبووی ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری قەتەرییە کە وەک ھێرشبەرێک یاری بۆ یانەی تۆپی پێی سەدی خولی ئەستێرەکانی قەتەر و ھەڵبژاردەی نەتەوەییی قەتەر دەکات.
تیشکی سەروو وەنەوشەیی
پۆلین کردنی تیشکی سەروو وەنەوشەیی
خۆر سەرچاوەیەکی سەرەکی تیشکی کارۆموگناتیسییە کە تیشکی سەروو وەنەوشەیی بە سێ بوار دەگاتە زەوی، بواری (UVA)، بواری (UVB)، بواری (UVC) کە ھەریەکیان درێژی شەپۆلی جیای ھەیە، بەڵام چینی ئۆزۆن بڕێکی زۆر لەم تیشکە دەمژێ لەبەر ئەوە (%٩٩) ی تیشکی سەروو وەنەوشەیی کە دەگاتە سەر زەوی تەنھا لە بواری (UVA) دایە. لە ھەشتاکانی سەدەی نۆزدەھەم زانای بریتانی ھارتلی وتی کە شێوەی سیانی ئۆکسجین کە بە ئۆزۆن (O٣) ناسراوە تیشکی رووناکی دەمژی و ناھێڵی ھەندێکیان بگاتە زەوی، ئەو ئۆزۆنەی کە لە بەشی سەرەوەی چینەکانی ھەوا ھەیە ناھێڵی تیشکی سەروو وەنەوشەیی کە درێژی شەپۆلی لە (٢٩٠) نانۆمەتر کورتترە بگاتە زەوی کەواتە ئەو تیشکە سەروو وەنەوشەیییەی کەدەگاتە زەوی تەنھا ئەو بەشەیە کە درێژی شەپۆلی زیاترە لە (٢٩٠) نانۆمەتر. نانۆمەتر یەک لە میلیارد لە مەتر، یان بەشێوەیەکی تر، مەتر گەورەترە لەنانۆمەتر بە میلیارد جار. کەواتە تیشکی سەروو وەنەوشەیی کە درێژی شەپۆلی کورتترە لە (٢٩٠) چینی ئۆزۆن ناھێڵی بگاتە زەوی، ئەم جۆرە تیشکە زۆر مەترسیدارە لەسەر ژیان، ئەو وزە زۆرەی کە لەو تیشکەدا ھەیە لە لایەن ئۆکسجین و ئۆزۆن دەمژرێ و بە کارلێکی کیمیایی دەگۆڕێ بۆ شێوەی تر. چاوی مرۆڤ ئەو شەپۆلانە دەبینێ کە درێژی یەکەی لەنێوان (٤٠٠ تا ٧٦٠) نانۆمەترە.
ئەکرەم عەفیف
لە سەرەتای کاروانی وەرزشیدا، بە یەکێک لە یاریزانە ھیواپێدەرەکانی قەتەر دادەنرا. لە ٢٠١٩دا، خەڵاتی باشترین یاریزانی تۆپی پێی ساڵی ئاسیای بەدەست ھێنا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩ پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە بەلجیکا
تیشکی سەروو وەنەوشەیی
دۆزینەوەی تیشکی سەروو وەنەوشەیی
پاش دۆزینەوەی تیشکی ژێر سوور، زانای ئەڵمانی جۆن ویلیەم ڕیتەر تۆژینەوەی لەسەر تیشکی ھاوشێوەی تیشکی ژێر سوور لە بواری کارۆ موگناتیسی کرد، واتە درێژی شەپۆلی کورتتر لە ڕەنگی وەنەوشەیی. لە ساڵی (١٨٠١)ز بە بەکارھێنانی کلۆریدی زیو کە زۆر ھەستیارە بۆ ڕووناکی جۆرێک لە تیشکی نەبینراو دۆزرایەوە لە ژێر ڕەنگی وەنەوشەیی و ناونرا بە تیشکی کیمیایی. لەرێگای تاقیکردنەوەی زانستی بە بەکارھێنانی مەوشور بۆ شیکردنەوەی ڕووناکی خۆر بۆ ڕەنگە سەرەکییەکانی و ھەر ڕەنگێک دەخرا سەر کلۆرید بینرا کە ڕووناکی سوور کارێکی کەمی ھەیە لەسەر کلۆرید کەچی ڕەنگی وەنەوشەیی دەبێتە ھۆی گۆڕینی ڕەنگی کلۆرید و ڕەشتردەبێ. لەوکاتە زۆربەی زانایان و بەتایبەتی ڕیتەردۆزییەوە کە بواری موگناتیسی لە سێ بەش پێکدێ:
سیستەمی پۆتانی ئاسمانی
سیستەمەکانی پۆتانی ئاسمان
وێنۆک|225px|بڕوانە ئەم ھێلکارییە کە تێکەڵەیەکە لە ھێڵی کەمەرەیی ئاسمان و پۆتانی کەللویی
تیشکی سەروو وەنەوشەیی
دۆزینەوەی تیشکی سەروو وەنەوشەیی
پێکھاتەی سەرەکی بواری کارۆموگناتیسی زۆر ئاشکرا نەبوو تا ساڵی (١٨٤٢)ز کە ھەردوو زانا ماکدۆنیا میلۆنی و ئەلیکساندەر ئەدمۆند بیکویریل توێژینەوەکانیان گەیشتە ئەنجام، ھەر لەو ماوەیەدا تیشکی سەروو وەنەوشەیی بەتیشکی ئەکتینیکی ناودەبرا.
سیستەمی پۆتانی ئاسمانی
سەرچاوەکان
پۆل:ئەستێرەناسی پۆل:ڕێدۆزی پۆل:نەخشەکێشی پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
تیشکی سەروو وەنەوشەیی
کاریگەری بەکارھێنانی تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەسەر تەندروستی
تاقیکردنەوەی زانستی سەلماندی کە بواری کارۆموگناتیسی و تیشکی بینراو و تیشکی سەروو وەنەوشەیی و تیشکی ژێر سوور کاریگەری بایۆلۆژی خەراپی ھەیە لەسەر تەندروستی مرۆڤ کە چاو و پێست لەھەموو ئەندامەکانی لەش زیاتر زەرەرمەند دەبن.
کاریگەری بەکارھێنانی تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەسەر پێست
لەکاتی بەرکەوتنی تیشک بە جۆرە جیاوازەکانی (تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بینراو و ژێر سوور) بەشێکی زۆری وزە ئەم تیشکە لە بەشی سەرەوەی پێست دەمژرێت و دەبێتە وزەی گەرمی، لەبەر ئەوەی کە پێست گەیەنەرێکی باش نییە بۆ گەرمی و موولوولەی خوێنی تێدا نییە و چینێکی چەوری جیاکەرەوە لە ژێری ھەیە گەرمییەکە لە پێست دەمێنێتەوە و پلەی گەرمی بەرزدەبێتەوە لەو شوێنەی کە بەر تیشک کەوتووە کە دەبێتە ھۆی بەھەڵمبوونی ئاو و ونکردنی پرۆتین لە پێست کە دەبێتە ھۆی سووتانی پێستەکە و ھەوکردنی. بڕی زەرەرمەندی پێست لەئەنجامی بەرکەوتنی تیشک بەندە لەسەر درێژی شەپۆلی تیشک و درێژی ماوەی بەرکەوتن و پلەی ھەمەڕەنگی تیشک.
ھەڵوژە
سەوزەواتەکان کۆمەڵێک جۆری ئەڵوەنی باوی ئەوروپین. یەکەم سەوزەی ڕاستەقینە لە ئەڵوەنێکی کێوی میوە سەوزەوە هاتووە ( بە     ) کە لە ئێران (فارس) سەرچاوەی گرتووە. سەوزە لە ناوچە مامناوەندەکاندا دەچێنرێت و بە تامی دەوڵەمەند و شیرینی ناسراوە. لە باشترین ئەڵووەکانی شیرینی دادەنرێت. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">]
فەرهەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد "gage" و "greengage" وەک هاوواتا دەزانێت. بەڵام هەموو گەیجەکان سەوز نین و هەندێک لە باخدارەکان جیاوازی لە نێوان ئەم دوو وشەدا دەکەن، سەوزە وەک جۆرێک لە گەیجەکان، کە لە ڕووی زانستییەوە ناوی Prunus domestica (subsp. italica var. claudiana )یان لێنراوە. )  ئەگەرنا گەیجەکان بریتین لە گەورە و بەزۆری وەنەوشەیی تا ڕەش بەڵام ناوبەناو زەردی گەشاوەی گوڵاو هەروەها جۆرە کۆن و کەم ناسراوەکانی نەمسایی Punze (var. rotunda ) و Weinkrech (var. vinaria ).
وەسف
میوەی گرینگەیج بە شێوەی هێلکەیی گوڵاو و گۆشتی سەوزی کاڵ و نەرم و نەرم دەناسرێتەوە؛ بە تێکڕا بچووکترن لە ئەڵووەکانی گوڵاو بەڵام گەورەترن لە ئەڵووەکانی میرابێل (بەزۆری لە نێوان ٢ و ٤ تیرەی سم). ڕەنگی پێستی لە سەوزەوە تا زەرد دەگۆڕێت ، لەگەڵ "سووربوونەوەی" شینێکی کاڵ لە هەندێک جۆری کشتوکاڵیدا؛ چەند ڕەین کلۆدێک، وەک 'گراف ئەلتانس'، بەهۆی زاوزێکردن لەگەڵ ئەڵووەکانی تر، ڕەنگی سوور-وەنەوشەیییان هەیە.
مێژوو و ئیتیمۆلۆژی
میوەی سەوزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە سەرچاوەی گرتووە. هەرچەندە پێشتر وا بیردەکرایەوە کە هەڵوژە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٧٢٤ لەلایەن سێر ویلیام گەیج، بارۆنێتی حەوتەمەوە فەرەنساوە هاوردە کراوە بۆ ئینگلتەرا ، هەرچەندە تۆوێکی سەوزە دۆزرایەوە کە چەسپاوە  لە بینایەکی سەدەی ١٥ لە هێرێفۆرد. گوایە، ئەو لیبێڵانەی کە دارەکانی ئەڵوەنی فەرەنسی دەناسنەوە لە کاتی ترانزێتدا بۆ ماڵی گەیگ لە هۆڵی هێنگراڤ, نزیک بوری سانت ئێدمۆندز ون بوون لێکۆڵینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوە ئامۆزا و هاوناوی سێر ویلیام گەیج، بارۆنێتی دووەمی هێنگراڤ بووە کە بەرپرسیار بووە ناساندنی سەوزە بە ئینگلتەرا. هەر زوو دوای ئەوە، سەوزە لە کۆلۆنیەکانی ئەمریکادا چێندرا، تەنانەت لە کێڵگەکانی سەرۆکەکانی ئەمریکا جۆرج واشنتۆن (١٧٣٢-١٧٩٩) و تۆماس جێفرسۆن (١٧٤٣-١٨٢٦) چێندرا. بەڵام چاندنیان لە ئەمریکای باکوور لە سەدەی ١٨ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە.
یەکێک لە سکێچەکانی فڕینی سێرکی مۆنتی پایتۆن بریتی بوو لە ڕاهێنەرێکی شێتانەی بەرگریکردن لە خۆ (کە جۆن کلیز ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت) کە دوژمنی سەرەکی گریمانەیی میوەی تازە بوو. کاتێک هەوڵیان دەدا سەرنجی لەسەر دوژمنە هەڕەشەئامێزەکانی زیاتر بێت، خوێندکارە تووڕەبووەکانی دەستیان کرد بە تیککردنی ئەو میوانەی کە پێشتر ئازایانە شەڕیان لەگەڵدا کردبوو، لەوانە 'سەوزە، لیمۆ، ئەڵوەن و بامێ لەناو شەربەتدا!'
لەم دواییانەدا، ئەم درەختە لە ڕۆمانی ڕۆشنگەری درەختی سەوزە (٢٠١٧)ی نووسەری ئێرانی-ئۆسترالی شوکوفە ئازاردا هاتووە.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1">