cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حیزبی کرێکارانی سۆسیالیستی ئێران
پێشینە‏
بە پێچەوانەی رەوتی سیاسی ئەو سەردەمە کە زۆربەی جەوانانی چەپ ئاڵا ھەڵگری فکریەت استالینیسم، مائویسم و خۆرۆشچۆفیسم ‏بوون، ئەوان لە باری سیاسیەوە روویان لە ترۆتسکیسم کرد. ئەم کۆرە لەبار بیر و باوەڕەوە پەسەند کراوەکانی چوار کۆنگرەی ‏ھەوەڵی کۆمینتێرن (بەین المیلەل سێھەم)، ھەڵوێستە کانی ترۆتسکی و ئۆپۆزیسیۆنی‌چەپی حیزب کۆمۆنیست‌سۆڤیێت و بەرنامەی تێپەر ‏بوون بۆ شۆڕشی سوسیالیستی لیۆن ترۆتسکی یان بۆ ئامادەکاری دامەزراندنی حیزبی شۆڕشگێر – کرێکاری لە ئیران بەدەستەوە گرت. ‏کۆڕەکە بە نیوی ئەنتێر ناسیۆناڵیست، پەێوەست بوو بە ئەنتر ناسیونالی چوار و ئەندامەکانی لە وڵاتە جۆر بە جۆرەکانا ھاو ‏کاریان‌ئەکرد لە گەڵ لقی ئەنترناسیۆناڵی ئەو ولاتانە کە تیا دا دەژیان. لە بەینی سالەکانی ١٣٥٣ -١٣٥٩ کۆرەکە بڵاڤۆکێک تیۆری – ‏سیاسی بە نێوی کندو کاو لە لەندەن دواجار لە تارانیش بڵاوئەکردەوە.
لە ھەمان ساڵانی پێک ھاتنی کۆرەکە لە ئۆرووپا، تاقمەیێک لە خوێندکارانی ئێرانی لە وڵاتانی یەک‌گرتووی ئەمریکا لە ژێر ‏کارکردی حیزبی کرێکارانی‌سوسیالیست ئەمریکا، کە لقی بەین‌الملل چوارەم لەو وڵاتە بوو، سەرەنجیان بەرەو ترۆتسکیسم ڕاکێشرا. ‏و بە نیوی کۆڕی"ستار"، لە دەوری بڵاڤۆکی "پیام دانشجو" خۆیان ڕیکخست. لە سەردەمی شؤڕشی ئێران ئەندامانی دوو کۆرەکە تێکۆشانی خۆیان گواستەوە بۆ ئێران و لە سەردەمی کۆنگرەی وەحدەت حیزبی ‏کریکارانی سوسیالیست ئێران (حزب کارگران سوسیالیست ایران) یان دامەزراندو بڵاڤۆکی "کارگر" یان بڵاو کردەوە.
پاش شۆڕشی ١٣٥٧‏
تێکۆشانی حیزب لە مەڕ بەرگری لە حقۆقی دیمۆکراتیک ژنان، گەلی عەرەب، بیکاران و زەحمەتکێشان لە خوزستان گاریگەریێکی ‏فراوانی کردە سەر بیر وباوەری خەلک لە ناوچەکە، و بوو بە ھۆی پەرۆشی رژیم. تێکۆشەرانی حیزب لە خوزستان، بەتایبەت لە ‏ئەھواز، کەوتنە بەر پەلاماری رژیم. حکومەت ١٥ئەندامی حیزبی لە ئەھواز دەس بەسەر کرد و حۆکمی ئیعدامیانی دەرکرد. بە ھۆی ‏تیکۆشانێکی تەبلیغی بەر بڵاو کە حیزب بۆ ئازادی ئەوان وەڕێخست و ھەر وەھا بەھۆی گوشاری نیو نەتەوەیی، رژیم ناچار بوو ‏پاش ٩ مانگ ھەموان ئازاد بکات. لە شارەکانی تر ئەوانەی کە بڵاڤۆکی "کارگر" یان ئەفرۆشت ئە کەوتنە بەر ئەزیت و ئازاری ‏کەسانی سەر بە رژیم. ھێرشی رۆژ لە سەر ڕۆژ و گۆشاری بەر دوام دژی ئەندامانی حیزب، بیرۆکەی ھەل‌پەرەستی و سازان لە ‏گەڵ رژیمی خۆمەینی لە ناو حیزب دا بەقەوەت کرد. ئەو ھێڵە ھەلپەرەستانە زێدەتر لە لایەنی ڕێبەرانی گروپی "انجمن ستار" ی ‏پێشوو ئەھاتە گۆڕ.
دابڕان‏
دەرەنجام پاش شەش مانگ تێکۆشان، ئەندامانی گرووپی پێشووی"انجمن ستار" لە حیزب ئینشعابیان کرد (دابڕان) و پاش ماوەیێک ‏نیوی حیزبی کرێکارانی شۆڕشگیریان (حزب کارگران انقلابی) بۆ ڕێکخراوەکەیان ھەڵبژارد. بڵاڤۆکی کار لەسەر ویستی گروپ ‏داخرا و بەرپرسی بڵاڤۆکەکە کەوتە شووێنی وەرگرتن ئیجازە لە دەوڵەت جمھووری ئیسلامی، ایجازە وەرگرتن چەند مانگێکی خایاند ‏، پاشان دەوری دووھەم بە تێکڕا کەوتەخزمەت رژیم ودەستی بەکار کرد. ئەم گرووپە چەند ساڵێک بە سازان لە گەڵ رژیم ئیسلامی ‏بەردەوام بوو، دەرەنجام دەستیان لە کار کشایەوە و حیزبەکەیان داخست. پاش لەت بوونی حیزبەکە، بەرەی خەباتکار بە ڕاگرتنی نیوی حزب کارگران سوسیالیست لە بار و دۆخی نا یاسائی بڵاڤۆک‌ھای ‏چە باید کرد، کارگر سوسیالیست، نظم کارگر بڵاو ئەکاتەوە، و بە دامەزراندنی انتشارات طلیعە کۆمەڵێک بابەتی مارکسیستی  ‏تەرجۆمە و بڵاو ئەکاتەوە. لە ساڵانی١٣٦٠ تا ١٣٦٢ حیزب پەیوەندی لە گەڵ باڵی فیدائیانی ئەقەلیەت بوو، کە پاش ھەڕەشە و زەبری حکومەت بۆ سەر ‏فیدائیەکان، ئەم پەیوەندیە تیک چوو. پاش ھێڕشی خوێناوی ڕژیم بۆ سەر چەپ لە ساڵی ١٣٦٢ گروپەکە بە تەواوی تێک چوو. چەند ‏کەس لە پاشماوەی ئەم گرووپە پەنابەری فرانسە بوون و لە پاریس بەین ساڵانی ١٣٦٢تا١٣٦٨ بڵاڤۆک سوسیالیسم و انقلاب یان ‏بڵاو ئەکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبەکانی ئێران پۆل:ئێران پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران
مەلا حەسەنی دزڵی
thumb|مەزاری مەلا حەسەن دزڵی thumb|گۆڕی مەلا حەسەن دزڵی لە پاڵ زیارەتەڵانی ئەسحابەدا لە گوندی [[دزڵی]] مەلا حەسەنی دزڵی (١٨٥٩-١٩٤٦) مامۆستایەکی ئاینیی و شاعیرێکی نیشتمانپەروەر و شۆخیزانی کورد بووە. ڕێکخراوی کولتوری و ھونەریی ڕۆجیار لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا لە سەوڵاوا کۆنگرەیەکی بۆ ڕێزنان لە مەلا حەسەنی دزڵی بەڕێوەبرد.
ژیان
ناوی حەسەن کوڕی مەلا موحەممەد کوڕی موحەممەدڕەزایە. لە ساڵی ١٨٥٩ (١٢٧٥ی کۆچیی مانگی) لە گوندی وەیسیا لە ھەورامان لە بنەماڵەی مەردۆخییەکاندا لە دایک بووە. لە دەگاشێخان، شنۆولاجان، دۆڵکانە، سەنگان، ھەولێر، ناوچەی بارزان و سلێمانی دەرسی ئایینیی خوێندووە. لە سەنگان و پاشان لە دزڵی و ھانەیقوڵ و بانیشار دەبێ بە مەلا. لە نێوان مەلا حەسەن و چەند مەلای دیکەدا کێشەیەکی ئایینی دروستدەبێ. دەچن بۆ بەغدا و لەلای موفتیی بەغدادا مەلا حەسەن ئەوان دەبەزێنێ. موفتیی بەغدا زۆر پێی خۆش دەبێ و بە زانایەکی باشی دەزانێ و پێی دەڵێ چیت ئەوێ بۆت ھەڵدەسووڕێنم، مەلا حەسەنیش دەڵێ خەرجەکەم بدە کە لە زانکۆی ئەلئەزھەری میسر درێژە بە خوێندن بدەم.
مەلا حەسەن ٣ ساڵ لە زانکۆی ئەزھەر دەخوێنێت و پاشان ٩ ساڵیش لەوێ تەدریس دەکات. دیسان بیری ھەورامان دەکاتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ ھانەیقوڵ و پاشانیش دزڵی و تا کۆتایی ژیانی لە دزڵی مامۆستای ئایینی دەبێت. لە پیریدا ژن دێنێت و منداڵی نەبووە. لە ساڵی ١٣٦٥ی کۆچیی مانگی مردووە و لە گۆڕستانی ئەسحابی دزڵی ئەسپەردە کراوە.
بڕوای بە تەسەوف نەبووە و ئیتاعەتی دەرەبەگ و خانی نەکردووە و ھەموو کاتێ بە ھەژاری ژیاوە. مەلا حەسەن عەرەبی و فارسییشی بە باشی زانیوە.
مه لا حه سه ن له گل مەلا ئەحمەدی نۆدشی و شیخ حیسام الدین نه قشبندی قه صه بووه له بوواری فه توای ئیسلامی دا.
بەرھەمەکان
مەلا حەسەن کۆمەڵێک ھۆنراوەی بەنرخی بە شێوەزارەکانی ھەورامی و سۆرانی نووسیوە. بەداخەوە خۆی کۆیانی نەکردووەتەوە و لەوانەیە زۆرێکیان تیاچووبێتن.نازناوی لە شیعرەکانیدا «ھیجری» بووە. ئەحمەد نەزیری لە ساڵی ٢٠٠١دا لە سنە کتێبی «شیعرەکانی مەلا حەسەنی دزڵی مەردۆخی» چاپ کردووە کە کۆمەڵێک لە ھۆنراوەکانی مەلا حەسەنی بە شەرحەوە نووسیوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
دۆمینیک ڕۆلەن
دۆمینیک رۆلەن نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
١٠٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دێبێلێتس
دێبێلێتس شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٬١٢٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بڕیارنامەی ٨٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی شوباتی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق-کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٧١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:عێراق لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کووەیت
کیژان ئیبراھیم خەیات
ئەمانەش ببینە
ئیبراھیم خەیات
١٠٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گاز
چەپ|250px|وێنۆک|جووڵەی زەرەی بەشی گاز، تێبینی: خێرایی راستی گازەکە کەمکرایتەوە لۆ ١٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠ جار واوێنە یان گاز یان دۆخی گاز یەکێکە لە دۆخەکانی ماددە (کە ئەوانی تریش بریتین لە ڕەقی و شلی).
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:گازەکان
پۆل:گەردوون پۆل:دۆخەکانی ماددە
شارل پێرۆ
شارل پێرۆ نووسەری بەناوبانگی فەڕەنسیە. پێرۆ بناغەدانەری شێوازێکی نوێیە لە وێژەدا کە بە چیرۆکی پەریان ناسراوە. بەناوبانگترین کارەکانی پێرۆ ئەمانەن: سیندرێللا، پشیلەی چەکمەپۆش، چارۆکە سوور و جوانی خەوتوو. زۆربەی بەرھەمەکانی پێرۆ لەدوای مردنیشی ھەر لە چاپ دران و بوونە بابەتی شانۆ، ئۆپیرا، بالە فیلم. پێرۆ یەکێک بوو لە کاریگەرترین کەسایەتییە ئەدەبیەکانی فەڕانسە لە سەدەی ١٧دا و یەکێک بوو لە بە ڕێوەبەرانی شۆڕشی ئەدەبی دژ بە ئەدەبی کلاسیک.
ژیان
شارل پێرۆ نووسەر و شاعیرێکی فەرەنسی بووە و بناغەدانەری جۆرێکی نوێی نووسین بووە کە ناوی لیناوە چیرۆکی ئەفسانەیی، لە ١٢ یەنایری ساڵی ١٦٢٨ لە خێزانێکی برجوازی دەوڵەمەند لە پاریس لەدایک بووە و کوڕە بچوک بووە.
شارل پێرۆ نوسەری فەرەنسی بەناوبانگ دوای ئەوەی کۆمەڵێک چیرۆکی نووسیوە بۆ بەرژەوەندی پەروەردەکردنی منداڵە فەرەنسیەکان توانیوێتی خۆی بگەیەنێتە دلی بەلایین مرۆڤ لەماوەی ٤٠٠ ساڵدا، لەدیارترین ئەندامانی ئەکادیمیای فەرەنسا بووە و لەساڵی ١٦٧٤ بۆ یەکەم جار گوێوی ھیندی ھێناوەتەوە بۆ فەرەنسا.
شارل پێرۆ ئەدیبێکی توانا بووە و خولیای نووسین بووە و حەزی لەفەلسەفەش ھەبووە، دوای ئەوەی لەگەڵ یەکێک لەمامۆستاکانی بەشەڕ ھاتووە وازی لە قوتابخانە ھێناوە و لەو کاتەوە بڕیاریداوە چیتر نەگەڕێتەوە بۆ قوتابخانە و دەستی کردووە بە خوێندنی کتێبی پیرۆزی ئینجیل و مێژووی فەرەنسا و چەند کتێبێکی دیکەی ڕۆشنبیری بە سوود تاکو قەرەبووی قوتابخانەکەی بۆ بکاتەوە.
شارل پێرۆ ناوبانگێکی بەربڵاوی ھەبووە لە نووسینی چیرۆک و چیرۆکەکانی لەکارە ھونەریی جیھانیەکاندا بەکار ھاتووە وەکو ئۆپرا و بالیە و مۆسیقا و فیلم و شانۆگەری مۆسیقی.
شارل پێرۆ کۆمەڵە چیرۆکێکی زۆری ئەفسوناوی نووسیوە و وەکو میراتێکی میلی پشتی پێئەبەسترێت، لەوانە کڵاوە سوورەکە، ڕیش شینەکە، جوانی خەوتوو سەندریلا، گەوھەر و بۆق، پێستی کەر و شازادە ڕاکردۆکە و چەندینی تر.
شارل پێرۆ نوسەری بەناوبانگی فەرەنسی و خاوەنی پێرۆکەی چیرۆکی ئەفسوناوی لە ١٦ مایری ساڵی ١٧٠٣ لەتەمەنی ٧٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
پەراوێزەکان
پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٨ پۆل:مردووانی ١٧٠٣ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی پاریسی
بوسحاقی
پۆل:جەزائیرییەکان
عەبباد کوڕی بیشر
عەبباد کوڕی بیشر یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد.
شاجیھان
شەهابەدین محمد شاجهان یان شاجهان ئەعزەم (لە دایکبووی ٥ی ژانویەی ١٥٩٢ - کۆچی دوایی ٢٢ی ژانویەی ١٦٦٦ ) کوڕەکەیە لە جەهانگیر و پێنجەمین ئیمپراتۆری شانشینی گورکانی هیندستان لە نێوان ساڵانی کۆچی. زایینی فەرمانڕەوایی بەشێکی زۆری کیشوەری هیندستانی کرد. وەک باپیرەی ئەکبەر شا زۆر حەزی لە فراوانکردنی ئیمپراتۆریەتەکەی بوو و لە سەردەمی خۆیدا بوو بە دەوڵەتێکی زۆر دەوڵەمەند و شایستە و مەزن و دواجار لە تەمەنی ٧٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و ئاورەنگزێب کوڕێکی دیکە مومتاز مەحاڵ شوێنی گرتەوە.
تەلارسازێکی ئیمپراتۆر
alt= [[تاج مەحاڵ کە شاجهان دروستی کردووە]]. |وێنۆک|تاج مەحاڵ کە شاجهان دروستی کردووە.]] شاجهان زیاتر بەناوبانگە بە دروستکردنی گۆڕی بەناوبانگی تاج مەحاڵ " بینای مەڕمەڕیی خۆشەویستی"، کە بە یادی و وەسیەتنامەی مومتاز مەحاڵی هاوسەری دروستی کردووە. لەم بینایەدا کە بە یەکێک لە حەوت سەرسوڕهێنەرە نوێیەکان ناسراوە، کاریگەریی تەلارسازی ئیسلامی و بە تایبەتی تەلارسازی ئێرانی بە باشی دیارە و شێوازی هیندی کەمتر هەستی پێدەکرێت. هەرچەندە لە بینای ئەم بینایەدا بەرهەمی هونەرمەندانی ئێرانی وەک ئامانت خان شیرازی و محەمەد خان شیرازی دەبینرێت، و تەلارساز و هونەرمەندی جۆراوجۆری ئێرانی و هیندی و عوسمانییان بەکارهێناوە، بەڵام خودی شاجهان ڕۆڵی هەبووە لە دیزاین و تەلارسازی ئەم بینایە، سزا دراوە. مزگەوتی گەورەی دەلهی کە یەکێک بوو لە گەورەترین مزگەوتەکان جیهانی ئیسلامی لە سەردەمی خۆیدا و بۆ ماوەیەکی زۆر، هەروەها بە فەرمانی شاجەهان دروستکراوە. هەروەها بیناکانی قەڵای سوور لە دەلهی، بەشێکی زۆری قەڵای ئاگرا، مزگەوتی وەزیرخان لە لاهور، باخچەی سالیمار لە لاهور، بەشێک لە قەڵای لاهور، گۆڕستانی جەهانگیر باوکی، مزگەوتی شاجهان) لە تەهتێ پاکستان. لە سەردەمی ئەودا دروستکراون.
ئیمپراتۆری هونەر
alt=دادگای شاجهان|وێنۆک|دادگای شاجهان شاهجەهان پیاوێکی هونەردۆست و هونەردۆست بوو، لە سەردەمی ئەویشدا جۆرەها پیشەسازی و هونەر لە هیندستان گەشەیان کرد و گەیشتنە کامڵبوون. لە سەردەمی ئەودا تێکەڵکردنی هونەری ئێرانی و هیندستان و تەکنیکە ئێرانییەکان لە هیندستان بووە جێی بایەخ و یەکێک لە دەرکەوتەکانی تێکەڵبوونی ئەم دوو شارستانییەتە لە تاج مەحاڵدا دەبینرێت، لە تازکیرەکاندا ئەم پاشای گۆرکانی لە نێو ئەو... خەتنووسان.ئەو ئەوەندە حەزی لە خۆشنووسییەکەی بوو کە دەڵێن: هەرکەسێک پارچەیەک لە خەتخەتی میر پێشکەشی شاجەهان بکات، ئەوا پۆستێک و پارەی "سەد" وەردەگرێت. وە تەنانەت دوای کوشتنی میر، بەشێک لە قوتابیەکانی بە ناوەکانی عبدالرشید دەیلمی، سید عەلی خان تەبریزی و عبدالباغی تەبریزی کۆچیان کرد بۆ دەرباری شاجەهان و نازناوی "گەوهەری قەڵەم"یان لێنرا " و "یاقوت قەلام" و هتد بەخشرا.پیشەسازی زەڕەنگەری و زەڕەنگەری لە سەردەمی شاجەهان گەیشتە بناغەی خۆی، کە تەختێکی شاهانەی چەسپاوی بە ناوی عەرشی تاووس (دەگمەن) و لە ئاهەنگی نۆروز لە ساڵی... ١٦٣٥ لەبیرت بێت١٠٤٤ی کۆچی  لەسەر ئەو تەختە دانیشت.  ئەم تەختە، کە شاکارێکی سەردەمی خۆیەتی و لەلایەن مێژوونووس و شاعیرانی بەناوبانگی ئەو سەردەمەوە و دواتریش لەلایەن نادر شا وەک ئا غەنیمەت بۆ ئێران هێنرا.شاجهان و مومتەزمەحاڵی هاوسەری هەردووکیان سەلیقەی ئەدەبییان هەبووە و بەهۆی ژینگەی شیعر و ئەدەب بەتایبەت فارسی کە لە دەربارەکەیدا هەبووە، چیرۆک و حیکایەت و خوێندنەوەی گونجاو و ئیمپرۆڤیزەیشن دەگێڕنەوە، کە کامڵبوونی تام و... کولتوری ئەم پاشا و شاژنە.دەگەیەنێت  لە ئەنجامی چاندن و سەلیقەی هونەری شاجەهان، شاعیرانی دیاری ئێرانی کۆچیان کرد بۆ دەرباری هیندستان. لە نێویاندا سائیب تەبریزی هەیە، کە شیعرەکەی لە دەرباری شاجەهان ڕێزی لێگیرا و نزیک بوو، هەروەها ئۆدێکی لەسەر مێژووی دەسەڵاتی شاجەهان نووسیوە. هەروەها ئەبو تالیب کالیم حەمدانی یان کاشانی لە چاوی شاجەهان و دەربارەکەیدا پێگەیەکی بەرزی هەبوو. محەمەد قولی سەلیم تارانی لە سەردەمی ئەم پاشایەدا لە ئێرانەوە کۆچی کردووە بۆ هیندستان و لەگەڵ نەواب ئیسلامی خان سەرۆک وەزیرانی بەڕێز و ڕێزدار ژیاوە. قودسی مەشهەدی کە نازناوی پادشای شاجانی شاجانی هەبوو. دەرباری شاجهان زەمینەیەکی زۆر بەپیت بوو بۆ گەشەسەندنی زمان و ئەدەبی فارسی، لە سەردەمی ئەم شادا، تێکەڵاوبوون و گرێدانی هەردوو زمانی هیندی و فارسی کە لە لاهور لە سەدەی چوارەمدا دەستی پێکردبوو لە هیجری، لە سەدەی یازدەهەمدا گەیشتە کامڵی خۆی. زۆر چیرۆک سەبارەت بە خۆشەویستی نێوان پاشا و شاژن بە زمانی فارسی گێڕدراوەتەوە، لەوانە ئەوەی کە شاجهان جارێک ئەم بڕگەیەی وتووە:
ئاو لە هەواوە دێتە سەرت لە فرسنگ ها
وە شاژن مومتاز یەکسەر وەڵامی دایەوە:
سەرسامی شاجەهان بەر بەردەکان دەکەوێت
لابردنی تەخت و مردن
alt=شاهجەهان و چوار کوڕەکەی، لەلایەن نیگارکێشی هۆڵەندی ویلم شلینکس، کۆتایی سەدەی ١٧.|وێنۆک|شاهجەهان و چوار کوڕەکەی، لەلایەن نیگارکێشی هۆڵەندی ویلم شلینکس، کۆتایی سەدەی ١٧. شاجهان چوار کوڕی هەبوو بە ناوەکانی دارا شێکۆه، شا شۆجە]، موراد بەخش و ئاورەنگزێب. لە ساڵی ١٦٥٨ بە سەختی نەخۆش کەوت و پێشبڕکێیەکی خوێناوی لە نێوان منداڵەکانیدا بۆ وەرگرتنی تەختی پاشایەتی سەریهەڵدا. دەرەشکۆ، کوڕە گەورەکە، بە سروشتی خۆی بە جێنشینی باوک دادەنرا. بەڵام دوای ململانێی زۆر، ئاورەنگزێب بەسەر براکاندا کەوت و شاجەهانی کە چاکبووبووەوە، لە قەڵای ئاگرە گەمارۆ و زیندانی کرد و دواتر لەبری باوکی تەختی پاشایەتی گرتە دەست. ئاورەنگزێب کە براکانی سەرکەوت، کوشتیان و بە تەواوی نەریتی لێبوردەییی پێشێل کرد کە لەلایەن ئەکبەر شا دامەزرا و پێداگری لەسەر دامەزراندنی یاساکانی شەرعی کرد.
شاجهان لە مانگی یەکی ساڵی ١٦٦٦ دوای ٨ ساڵ زیندانی و نەخۆشی لە ماڵەوە کۆچی دوایی کرد، کە لەلایەن کچەکەی جەهانارا بێگمەوە شیری پێدەدرا؛  وە لە تەنیشت خانمە ڕێزدارەکە و لە تاج مەحاڵدا بە خاک سپێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٢ پۆل:مردووانی ١٦٦٦ پۆل:تاج مەحەل پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان پۆل:ئاگرە پۆل:خەڵکی ئاگرە
کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی
وێنۆک|شوێنی وڵاتانی کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپی لەسەر نەخشەی جیھان
کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی یان بازاڕی ھاوبەشی ئەورووپی (بە ئینگلیزی EEC) (European Economic Community) ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە بەپێی ڕێکەوتننامەی ڕۆما لە کانوونی دووەم ١٩٥٧ دامەزراوە. پرۆژەێکی سیاسی ئابوورییە ھەر یە لە ئەڵمانیا ڕۆژاوا - ئیتالیا - بەلجیکا - فەرەنسا - لوکسەمبورگ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
ڕۆکی ھەلوەسەبزوێن
ڕۆکی ھەلوەسەبزوێن چەشنێکی مۆسیقای ڕۆکە کە ئیلھامبەخشە، کاریگەری ھەیە، یان نوێنەرایەتیی کلتووری دەروونی دەکات، کە ناوەندی لەسەر ماددە ھۆشبەرەکانە. مۆسیقاکە کاریگەرییە نوێیەکانی دەنگی ئەلیکترۆنی و کاریگەرییە تۆمارکردنەکان، تاکەگۆرانی درێژکراوەکان، و خۆئامادەکردن لەخۆ دەگرێت. زۆرێک لە گرووپە دەروونییەکان لە شێوازدا جیاوازن، و زۆرجار ئەم لۆگۆیە بە شێوەیەکی ساختە بەکار دەھێنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:Harv and Sfn no-target errors پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
شابلا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دۆبریچ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کۆخەمامۆ
کۆخەمامۆ (Koxemamo، بە فارسی: کوخ مامو) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥٧ کەس لە ٦٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ویندۆز لایڤ ماسنجەر
thumb|وێنۆچکەی ویندۆز لایڤ ماسنجەر ویندۆز لایڤ ماسنجەر بەرنامەیەکی پەیامگۆڕکێیە (چاتکردن)، یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت. جێگرەوەی MSN Messengers ـە، بەگوێرەی ئامارەکانی مایکرۆسۆفت، نزیکەی ٣٠٠ ملیۆن کەس ئەم بەرنامەیە بەکاردەبەن.
ماڵپەر
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ٢٠١٣ پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٩ پۆل:نەرمامێرە لەکارخراوەکانی مایکرۆسۆفت
کلود سیمۆن
کلۆد سیمۆن ڕۆماننووسێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
ئۆڵمیوزیک
ئۆڵمیوزیک یاخود ئۆڵ میوزیک (پێشووتر ناسراوە بە ئۆڵ میوزیک گاید یان AMG) ماڵپەڕێکی سەر ئینتەرنێتی تایبەت بە پێشنیازکردن، ڕەخنەگرنت و بەسەرداچوونەوەی مۆسیقایە. سەرەتا لە ساڵی ١٩٩١دا لەلایەن ئۆڵ میدیا گاید، کە دواتر ناوەکەیان گۆڕی بۆ ئۆڵ میدیا نێتوۆرک دامەزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆڤارەکانی مۆسیقا پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٩١ لە کالیفۆرنیا
پێرڵ (پرۆگرامسازی)
پێرڵ ، یەکێکە لەزمانە سەربەخۆکان لەنێو زمانەکانی پرۆگرامسازیدا ، سەرچاوە کراوەیە و لەژێر مافی GNU General Public License ــدایە، و لە پرۆژە گەورە گشتی و تایبەتییەکاندا بەکاردێت ، زمانێکی ئاست بەرزی بزۆکە ، لەلایەن Larry Wall ــەوە ھاتە کایەوە، لەساڵی ١٩٧٨، ھەروەھا پێرڵ کورتکراوەی ئەم ڕستەیە:Practical Extracting and Reporting Language؛ پێرڵ تەواو بەستراوە بە CGI.
لەڕاستیدا پێرڵ بۆ کۆنترۆڵ کردنی دەقەکان پێک ھات، بەڵام دواتر بەھێز کرا تا رادەیەک کە بەڕێوەبەرایەتی و ڕێکخستنی پێ بکرێت، پاشان بۆ ئەو ئاستەی کە ماڵپەرێکی گەشە پێبدرێت لە رێیەوە. ناسراوە بە (ئاسانی بەکارھێنان، بەکاریگەر و بەتینە، ھەروەھا Complete ــیشە).
پێرڵ زۆر لە تایبەتمەندییەکانی زمانەکانی تری وەک (C، awk، sed، sh). بنکەی دراوەی پێرڵ دەکرێت یەکێک بێت لەمانە و بگرە ھی تریش(Oracle، Sybase، Postgres، MySQL). پێرڵ کاردەکات لەگەڵ HTML ، XML و ھەمووزمانە Mark-up ـەکانی تر. پێرڵ پاڵپشتی یونیکۆد (Unicode) دەکات.
مێژوو
پێرڵ ٤، خولێکی زۆری کرد تا جێگیر بوو بەھۆی زۆر چاککردنەوە، تا گەیشتە وەشانی ٤.٠٣٦ لەساڵی ١٩٩٣، لەو شوێنەدا و لەوخاڵەدا لاری دەستی لە پێرڵ ٤ ھەڵگرت و دەستیکرد بە خۆئامادەکردن بۆ کارکردن لەسەر پێرڵ ٥. دیزاینی یەکەمی پێرڵ بەردەوام بوو لەساڵی ١٩٩٤. پێرڵ ٥ لە ١٧ ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ وەشێندرا، چەندین تایبەتمەندێتی تر زۆرکرا بۆ زمانەکە، بە زۆرکردنی Objects، References و پێوەکراو و گۆڕاوەکان. لەھەمووی گرنگتر، مۆدول/پێوەکراو ـەکان کارێکی وایان رادەپەڕاند کە زمانەکە پێویستی بە وەرگێر نەبێت، ئەمەش وایکرد کە وەرگێر لەجێگیریدا بێـت، بەشێوەیەک کە پرۆگرامنووسان دەیانتوانی/دەتوانن تایبەتمەندی زۆرتر بدەنە زمانەکە.
تائێستاش (٢٠٠٩) پێرڵ ٥ بەچالاکییەکی پارێزراو کاردەکات، ھەندێک سیمای گرنگی زمانەکە بنیاتی نوێن، وەک پاڵپشتی کردنی یونیکۆد، بابەتەکان، پاڵپشتی کردن لە object-oriented programming، و چەندین زۆرکراوی تر کە لەگەڵ کاتدا زۆردەکرێن بۆی.
لەڕۆژی ١٨ ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ دا، لە یادی ٢٠ ـەھەمین ساڵەی پێرڵ ١.٠ ــدا، پێرڵ ٥.١٠.٠ وەشێندرا. ئەم وەشانە نوێیەی کە وەشێندرا زۆرترین تایبەتمەندی لەخۆ گرتبوو، بەشێوەیەک کە نزیکی کردبۆوە لە پێرڵ ٦، یەکێک لەو تایبەتمەندێتییانە بریتیی بوو لە گۆڕین/سویتچ کردنی راپۆرت. پاشان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ـدا، ٥.٨.٩ وەشێندرا.
ناوی پێرڵ
پێرڵ لەسەرەتاوە ناوی (Pearl) بوو کە بەواتای (مرواری دێت)، لەپاش (پەند لە مروارییەوە) کە لە (ئینجیلی ماثیۆ)وە ھاتووە.
گابریێل گارسیا مارکێز
گابریل گارسییا مارکێز (؛ ٩ی ئازاری ١٩٢٧ – ١٧ی نیسانی ٢٠١٤) نووسەرێکی بەناوبانگەی خەڵکی کۆلۆمبیا و براوەی خەڵاتی نۆبێلی وێژە بووە.
ژیاننامە
گابریێل گارسیا مارکێز ڕۆمانووس و ڕۆژنامەوان و بڵاوکەر و سیاسەتمەدارێکی وڵاتی کۆلۆمبیا بوو. لە ڕێکەوتی ٦ی ئازاری ١٩٢٨ لە گوندی ئارکاتاکای ناوچەی سانتامارای کۆلۆمبیا لەدایک بوو. خێزانی گارسیا بەھۆی ھەژاری و نەداری ئەرکی بەخێۆکردن و گەورەکردنی گارسیای منداڵ بەباوەگەورەی دەستپێرن.
ئەو ماوەی لەلای باپیری بوو گابرێلی منداڵ ھەموو رۆژێک بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێک گوێی لەحیکایەت و چیرۆکەکانی باوەگەورەی دەگرێ و ئەو بابەتە ھێندە کاریگەری لەسەر گابریێل دادەنێ کەناوبراو دواتر دەنووسێ ھەست دەکەم سەرجەمی نووسراوەکانم دەربارەی ئەزموونەکانم لەباوەگەورەو رابردووەکانی باوو باپیرانمەوەیە.
دواتر گابریێل لە ھەشت ساڵیدا باوەگەورەی لەدەست دەدات و دایە گەورەشی بەھۆی پیری و پەککەوتوویی چاوی لەدەست دەدات و کوێر دەبێ. ھەر بۆیە گابرابرێلی مێرمنداڵ بۆ جارێکیتر بۆ لای خێزانەکەی دەگەڕێتەوەو بەشێوەی فەرمی دەست بەخوێندن لەقووتابخانەکان دەکات. گابریێل لەخوێندنگە سەرەتاییەکەی شاری "سوکری" بەنووسینی شیعرو کێشانی کاریکاتێر ناوبانگ دەردەکات و بەھۆی بێدەنگبوون و سەرقاڵبوون بەکارەکانی لەقووتابخانە بە «گابرێلی پیرە پیاو» دەناسرێ. گابریێل ھاوڕێی نزیکی ڤیدڵ کاسترۆ بووە.
خوێندن
دواتر گابرێلی گەنج دەست بەنووسین دەکات و یەکەم نووسراوەکانی لەساڵی ١٩٤١ و لە رۆژنامەی «جوین تودەێی» تایبەت بە خوێندکارانی کۆلۆمبیا بڵاودەکاتەوەو لەساڵی ١٩٤٧ بۆ درێژەدانی خوێندن روو لەزانکۆی بۆگۆتا دەکات و دەست بەخوێندنی یاسا دەکات.
گابریێل ھاوشێوەی زۆربەی نووسەرانی گەورەی جیھان پێیوایە کەزانکۆ ھیچ چێژو خۆشییەکی زانستی پێ نابەخشێ و ھەربۆیە بەجێگەی سەعیکردن و خوێندنی کتێبەکانی زانکۆ روو لەخوێندنەوەی شیعرو گەڕانی بێ ئەنجام بەناو شەقامەکانی شاردا دەکات.
خوێندنەوە
لە چێشتخانە گەڕۆکەکان و لەکوچەو کۆڵانەکاندا خورادن دەخوات، بەردەوام جگەرە دەکێشی و روو لەخوێندنەوەی ئەدەبیاتی سۆسیالیستی و بەرھەمەکانی نووسەران و شاعیرانی چەپی ئەو سەردەمی جیھان دەکات.
خوێندنەوەی کتێبەکانی کافکای بەناوبانگ ژیانی دەگۆڕێ و گابریێل لەوتووێژو نووسراوەکانی دواتریدا باس لەکاریگەرییەکانی خوێندنەوەی بەرھەمەکانی کافکا لەسەر ژیانی دەکات.
نووسین
گابریێل گارسیا مارکیز لەساڵی ١٩٤٦ بەشێوەی جدی دەست بەنووسین دەکات و یەکەم چیرۆکی بەناوی سێھەمین دەست لە کارکێشانەوە لەرۆژنامەی ئال بۆگاتا بڵاودەکرێتەوە. پاش بڵاوبوونەوەی کورتە چیرۆکەکە، چەندین چیرۆکیتر دەنووسێ و لەھەمان رۆژنامەدا بڵاوی دەکاتەوە.
دواتر ساڵی ١٩٦٥ دەست بەنووسینی رۆمانی سەد ساڵ لە تەنیایی دەکات و لەساڵی ١٩٦٨ نووسینی چیرۆکەکە تەواو دەبێ. رۆمانێک کەبووە شاکاری ئەدەب و تائێستاش بە گرنگترین ڕۆمانی جیھان ناودێردەکرێ.
وێژە
مارکیز پێشەنگی فۆرمی ئەدەبی ریالیزمی جادوویی بوو، ئەگەرچی سەرجەمی بەرھەمەکانی سەر بەو قووتابخانە نین، بەڵام رەخنەگران گرنگی بەو لایەنەی نووسینەکانی مارکێز دەدەن.
ڕۆمانەکان
گابریێل دواتر چەندین ڕۆمان دەنووسێ و سەرجەمی رۆمانەکان ناوبانگی گەورەی جیھانی بۆ خۆیان دەستەبەر دەکەن. ئەوانیش؛ عەشق و شەیتان، ڕاپۆرتێک سەبارەت بە ڕفاندن، یادەوەری خۆشەویستە خەمناکەکانی من، کاتژمێری شووم، تۆفانە گەورەکە و چەندان رۆمانی تر بەرھەمەکانی دواتری گابریێل گارسیا مارکێزن.
نەخۆشی
گابریێل گارسیا مارکیز ساڵی ١٩٩٩ تووشی نەخۆشی شێرپەنجە دەبێ و تا دوایین ساتەکانی ژیانی لەژێر چاودێری پزیشکدا بوو. ئەو ھەرئەو ساڵ واتە ساڵی ١٩٩٩ بووە پیاوی ساڵی ئەمریکای لاتین و ساڵی ٢٠٠٠ بەسەدان ھەزار کەس لەخەڵکی کۆلۆمبیا داوایان لەناوبراو کرد بێتە سەرۆک کۆماری وڵاتەکەیان و بەڵام داواکەی قبووڵ نەکردن.
کۆتایی ژیان
نووسەری ڕۆمانی بەناوبانگی جیھانی سەد ساڵ لە تەنیایی سەرەنجام بۆ ھەمیشە ماڵئاوایی لە جیھان و لەئەدەبیات کردو جیھانی ئەدەبی ھەتیوو خستەوە. گابریێل گارسیا مارکیز ئەستێرە پرشنگدارەکەی ئاسمانی ئەدەبی جیھان لەتەمەنی ٨٧ ساڵیدا ڕۆژی پێنجشەممە ١٧ی نیسانی ٢٠١٤ گیانی لەدەست دا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم گابریێل گارسیا مارکێز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
١٠٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٠٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بێئاتریکس بێک
بێئاتریکس بێک نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
ئیسکار
ئیسکار شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلێڤێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٩٢٥ کەس بووە.
بڕیارنامەی ٨٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی شوباتی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٧٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٣ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
کالگورڵی
کالگورڵی شارێکی ویلایەتی ئوسترالیای ڕۆژاوای وڵاتی ئوسترالیایە، ئێستا وەکوو کالگورڵی-بۆڵدێر ناسراوە، ئەمەش لە دوای ئەوەی هەردوو شاری کالگورڵی و بۆڵدێر یەکیانگرت و تێکەڵ بوون. شارەکە لە ٥٩٥ کیلۆمەتری ڕۆژهەڵات-باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری پێرس واتا ناوەندی ویلایەتەکە دایە و لە ١٨٩٣ دا و لە کاتی گەڕان بە دوای زێڕ دا دامەزرا.
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:گۆڵدفێیڵدز-ئێسپێرێنس پۆل:شارۆچکەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا
گەنمان، بانە
گەنمان (Genman، بە فارسی: گندمان) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥٣ کەس لە ٦٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی پۆل:ئەتۆم بۆ ئاشتی پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەییەکان پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٥٧ پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥٧
ڕۆلینگ ستۆن
160px|چەپ ڕۆڵین ستۆن گۆڤارێکی ھەفتانەی ئەمریکییە کە تیشک دەخاتە سەر چاند و کەلتورە بەناوبانگەکان. لەساڵی ١٩٦٧ لە سان فرانسیسکۆ لەلایەن جان وێنەر، کە تاکو ئێستاش ھەر بڵاوکەرەوەی ڕۆژنامەکەیە، لەگەڵ ڕەخنەگری مۆسیقاکە ڕالف جەی گڵیسن دۆزراوەتەوە. یەکەمجار ناسرابوو بە باسکردنی مۆسیقا و بابەتە سیاسییەکان. لە ساڵی ١٩٩٠ ڕۆژنامەکە زیاتر تیشکی خستە سەر ئەو بابەتانەی کە لەلای خوێنەرە گەنجەکان بەناوبانگ بوو، وەک بەرنامە تەلەفیزیۆنییەکان و مۆسیقا بەناوبانگ. لەم ساڵانەی ڕابردوودا، دیسانەوە دەستیان کردۆتەوە بە بڵاوکردنەوەی تێکەڵاوەکانیان وەک جاران.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆڤارەکانی مۆسیقا
١١٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لووسیەن بۆدار
لووسیەن بۆدار نووسەر و ڕۆژنامەوانێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٨ پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
١١١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
وێنۆک|241x241پیکسڵ|حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە سەر دیاگڕامی سیاسی (چەپ / راست)
حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (، ) کە بە کورتە حدکا دەگوترێت، پارتێکی چەپی چەکداری کوردی ئێرانییە کە ناوەندەکەی لە ھەرێمی کوردستانە. ئەو پارتە لە ئێران قەدەغە کراوە و بۆیە لەوێ مافی چالاکیی ئاشکرای نییە. حیزبی دێموکرات داوای مافی چارەنووسی گەلی کورد دەکات و دەگوترێت کە خوازیاری جیابوونەوە یان ئۆتۆنۆمی لەناو سیستەمێکی فێدراڵییە.
کۆنگرەی یەکەمی حدک
(ﺋﻪﻧﺪاﻣﺎﻧﯽ ڕێبەری ﮐﯚﻧﮕﺮەی ﯾﻪﮐﻪﻣﯽ ﺣﯿﺰب - ٢ی ﺧﻪزەڵوەری١٣٢٤ (٢٣ی ﺋﻮﮐﺘﯚﺑﺮی ١٩٤٥)ﻟﻪ ﺷﺎری ﻣﻪھﺎﺑﺎد)
کۆنفرانسی یەکەم
ﺋﻪﻧﺪاﻣﺎﻧﯽ ڕێبەراﯾﻪﺗﯽ ﮐﺎﺗﯿﯽ ﺣﯿﺰب ﻟﻪ ﮐﯚﻧﻔﺮاﻧﺴﯽ ﯾﻪﮐﻪم - ﻟﻪ ھﺎوﯾﻨﯽ ١٣٣٤ (١٩٥٥) ﻟﻪﮐﯿﯚی ﻗﻪڵاتەڕەﺷﯽ ﭘﺸﺘﯽ ﮔﻮﻧﺪی ﺳﻪﯾﺪﺋﺎوای ﺑﺎﺑﯽ ﮔﻪورە ﻟﻪ ﻧﺎوﭼﻪی ﭘﯿﺮاﻧﺸﺎر
گۆلێ، مەھاباد
گۆلێ (Golê، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٨ کەس لە ٦ بنەماڵەدا بووە.
حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
کومیتەی ساخکەرەوە
ﺋﻪﻧﺪاﻣﺎﻧﯽ ﮐﯚﻣﯿﺘﻪی ﺳﺎﺧﮑﻪرەوەی حیزبی دێموکراتی کوردستان - ھﺎوﯾﻨﯽ ﺳﺎڵی ١٣٤٢(١٩٦٣) زﯾﻨﻮێ شێخی
گۆلێ، مەھاباد
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
کۆنگرەی دوھەمی حدک
ﺋﻪﻧﺪاﻣﺎﻧﯽ ڕێێبەری ﮐﯚﻧﮕﺮەی دووﯾﻪﻣﯽ ﺣﯿﺰب ﻟﻪ ﺳﻪرﻣﺎوەزی ١٣٤٣ ﻟﻪ ﮔﻮﻧﺪی ﺳﻮﻧﯽ ﻟﻪ ﺑﺎﺷﻮوری ﮐﻮردﺳﺘﺎن ١٩ ی ﻧﻮاﻣﺒﺮی ١٩٦٤ ﺋﻪﻧﺪاﻣﺎﻧﯽ ﮐﯚﻣﯿﺘﻪی ﭼﺎوەدێرﯾﯽ ﺑﻪرز دەقی گەورە
رووداوەکانی مێژووی ٦٧ ساڵەی حدک
ﺣﯿﺰب) ﻣﻪھﺎﺑﺎد. ﻣﻪھﺎﺑﺎد،پێشەوا قازی ﻣﺤﻪﻣﻤﻪد ﺑﻪﺳﻪرۆک ﮐﯚﻣﺎر ھﻪڵبژێردرا. ﭘﯿﺸﻪوەری]] ﻟﻪ ﺷﺎری ﺗﻪورێز ﺋﯿﻤﺰا ﮐﺮا. بانە. پێسەوا ﻗﺎزی ﻣﺤﻪﻣﻤﻪد ﻟﻪ ﺷﺎری ﻣﻪھﺎﺑﺎد. رژﯾﻢ ﭘﻪﻻﻣﺎر دران ﮐﻪ ﺑﻮو ﺑﻪ ھﯚی ﺷﻪھﯿﺪ ﺑﻮوﻧﯽ ﻻوﯾﮏ و ﭼﻪﻧﺪ ﻻوﯾﺶ دەﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﺮان. ﮐﺮان. ﺑﺎﺷﻮوری ﮐﻮردﺳﺘﺎن. ﺑﺪەﻧﻪ دەﺳﺘﻪی رێبەراﯾﻪﺗﯽ و ھﻪم ﻟﻪ ﮐﯚﻧﻔﺮاﺳﯽ سێھەم دا ﺑﻪ ﺋﺎﻣﺎدھی زﯾﺎﺗﺮوە ﺑﺎﺳﯽ ﻟﻪ ﺳﻪر ﺑﮑﻪن. لێکداﻧﻪوﯾﻪﮐﯽ زۆر ﭼﻪﻧﺪ ﺑﺮﯾﺎری ﮔﺮﯾﻨﮓ دران. ﺧﯚی. ﺋﻪو ﮐﯚﻧﻔﺮاﻧﺴﻪ و ﺋﻪو ڕێبەراﯾﻪﺗﯿﻢ ﺑﻪ ڕێبەری ﺣﯿﺰب ﻗﻪﺑﻮوڵە. و ڕێبەراﯾﻪﺗﯽ ﺣﯿﺰب بھێنی. ﺑﻪﻻم ﺋﻪﺟﺎرھش ھﯿﭻ ﺋﺎﮐﺎمێکی ﻧﺎبێت. بەھەشتی زەھﺮا نێژراوە. ﺑﻪﻏﺪا.(ﺳﮑﺮتێری ﮔﺸﺘﯿﯽ عەبدولڕەحمان قاسملوو) ﺑﻪداﺧﻪوە ﻟﻪ ﻻﯾﻪن ﺳﻪرۆﮐﺎﯾﻪﺗﯽ کۆنگرە رێگای ﺑﻪ ﻧﻮێنەراﻧﯽ ﺣﯿﺰب ﻧﻪدرا وﺗﺎری ﺧﯚﯾﺎن ﺑﺨﻮێنەوە. ﻋﻪﻟﯽ ﮔﻪﻻوێژ) ﻟﻪ ﺑﯿﺮﻟﯿﻦ ﺋﺎڵمان. ﭼﺎپ ﻧﻪﮐﺎ و ھیچ دژی ﺑﺎرزاﻧﯽ و ﺑﺰووﺗﻨﻪوەی ﮐﻮرد ﻧﻪﻧﻮوﺳﻦ. ﺣﯿﺰﺑﯽ ئێمە. ھێندێک پێشنیاری ﺑﻪﮐﻪڵکیشی ﺑﯚ رێک و پێک ﮐﺮدﻧﯽ پێوەﻧﺪی دوو ﻻﯾﻪﻧﻪ ھێناﺑﻮوە ﮔﯚڕێ. ﻟﻪ ﺷﺎری ﺷﺎﻧﯿﻮﻣﻮن ﻟﯿﭭﻮ ﻟﻪ ﻣﺎڵی ﮐﺮﯾﺲ ﮐﻮﭼﺮا ﺑﮕﺮی. ﭘﺎﯾﯿﺰی ساڵی ١٩٧٩ ﮔﻪراﻧﻪوھی ﺑﻪشێک ﻟﻪ رێبەراﯾﻪﺗﯽ و ﮐﺎدرەﮐﺎﻧﯽ ﺣﯿﺰب ﺑﯚ نێوﺧﯚی رۆژھﻪڵاﺗﯽ ﮐﻮردﺳﺘﺎن. ﮐﻮردﺳﺘﺎن.
جیابوونەوە و یەکگرتنەوە
بەھۆی ناکۆکی لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦، کۆمەڵێک لە ئەندامان بە فەرمی لە کۆنفرانسێکی میدیایی لە شاری ھەولێر جیابوونەوەی خۆیان لەو حیزبە ڕاگەیاند و حیزبی دێموکراتی کوردستانیان دامەزراند. ڕۆژی یەکشەممە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢، بە ئامادەبوونی مستەفا ھیجری، لێپرسراوی گشتیی حدکا و خالید عەزیزی، سکرتێری گشتیی حدک واژۆیان لەسەر یەکگرتنەوەی ھەروو حیزب کرد، لە ژێرناوی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. بەو ھۆیەوە لەدوای ١٦ ساڵان ئەو دوو حیزبە یەکیان گرتەوە.
ئەندامانی ناوەندی بەڕێوەبەریی گشتی
دوای یەکگرتنەوەی حدک و حدکا، حیزبەکە لەلایەن ناوەندی بەڕێوەبەرییەوە بەڕێوە دەچێت کە پێك دێت لە ١٢ کەس.
مستەفا هیجری: بەرپرسی ناوەندی بەڕێوەبەریی حدکا
خالید عەزیزی: وتەبێژی ناوەندی بەڕێوەبەریی حدکا
سەرچاوەکان
کورتە مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان ئێراننوسینی دکتور عبدولرەحمان قاسملوو، عەبدووڵڵا حەسەنزادە
سمیلان
سمیلان یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای چۆمان، ڕووبەرەکەی بریتییە لە ٣٦٫٧٢٢ کم دووجا، کە ٪٣٠ی دەشتاییە و، ٪٦٠ی چیایە و، ٪١٠ی گردە، ژمارەی گوندەکانی ٣٦ گوندە، لە ساڵی ٢٠٠٠ بووەتە ناحیە.
گوندەکان
گوندەکانی سمیلان ژمارەیان ٣٩ گوندە، ئەمانەی خوارەوەن:
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
بڕیارنامەی ٨٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی شوباتی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ یووگسلاڤیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٧٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٣ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا
سلیڤۆ پۆلێ
سلیڤۆ پۆلێ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڕوسێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٨٦٧ کەس بووە.
کرێسنا
کرێسنا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای بلاگۆئێڤگراد لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٨٨٢ کەس بووە.
سلیڤۆ پۆلێ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕوسێ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کرێسنا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بلاگۆئێڤگراد پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
سپن (گۆڤار)
وێنۆک|بەرگی ڕۆژنامەیەکی سپین کە باسی ھونەرمەندی ساڵ، [[نیرڤانا (گرووپ)|نیرڤانا لەخۆ دەگرێت.]] سپین ( • ستایل کراوە وەک: SPIN) ڕۆژنامەیەکی مۆسیقی ئەمریکییە و دۆزراوەتەوە لە ساڵی ١٩٨٥ لەلایەن بڵاوکەرەوە بۆب گوچۆنی. ڕۆژنامەکە لە ساڵی ٢٠١٢ لە چاپکردن وەستا و ئێستاش وەک ڕۆژنامەیەکی سەر ئینتەرنێت بەردەستە.
قوون قەڵا
قوون قەڵا (Qûnqella، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٧٢ کەس لە ٥٥٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ٨٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
١١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فەریبۆرز کامکاری
فەریبۆرز کامکاری ساڵی ١٩٧١ له سنە له کوردستانی ڕۆژهەڵات له دایک بووه.
له ئێران دەرسی سینەما و شانۆی خوێندووه. فیلم نامه گەلێکی زۆری بۆ دەرهێنەره ئێرانییەکان نووسیوه و چەند فیلمێکی کورتی ساز داوه و دەرهێناوه. هەوەڵین فیلمی درێژی خۆی به ناوی "شریتی ڕەش" له ساڵی ٢٠٠٢ نووسیوه و هەر خۆشی دەرهێنەریی ئەم فیلمەی وه ئەستۆ گرتووه. ئەم فیلمه خەڵاتی تایبەتی "لێژنەی بەڕێوەبەران"ی له فستیڤاڵی فیلمی "سینێ کویست" وەرگرتووه. کامکاری ساڵی ٢٠٠٦ فیلم نامەیەکی به ناوی "forbidden chapter" نووسیوه که دەرهێنەری ئەم فیلمه هەر بۆخۆیەتی. ئەم فیلمه بەرهەمی هاوبەشی ئێران، فەڕانسه و ئیتالیایه. ساڵی ٢٠١٠ فیلمێکی دروست کرد به ناوی "گوڵەکانی کەرکووک" که توانی سرنجی زۆر کەس بۆ لای خۆی ڕابکێشێ.
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:خەڵکی سنە
١١٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەلار
کەلار شارێکی باشووری کوردستانە، لەسەر کەناری ڕووباری سیروان ھەڵکەوتووە. شارێکی نوێییە، تا سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو گوزارشت بوو لە دێیەک بەناوی کەلاری کۆن کە ئێستا یەکێکە لەگەڕەکانی شارەکە، ھەرچەندە لەسەرەتای سییەکانی سەدەی مەرکەزی ناحیەی قەڵای شێروانە بووە. شاری کەلار، کە سەنتەری قەزای کەلارەو ئێستا بە ناوەندی ئیدارەی گەرمیان (پارێزگای گەرمیان) دەناسرێت، لە ماوەیەکی کورتدا گەشەکردنێکی زۆری بەخۆیەوە دیوە، بەتایبەت لەماوەی ساڵانی ١٩٧٧ ھەتا ١٩٨٧ کە بەرزترین ڕێژەی گەشەکردنی ساڵانەی دانیشتووانی تۆمارکردووە، بەپێی ئامارە ناڕەسمییەکان ئێستا ژمارەی دانیشتووانی شاری کەلار بە زیاتر لە٢٥٠٬٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.
مێژووی کۆن
ئێمە دەتوانین مێژووی دروستبوونی شاری کەلار ببەستینەوە گوندی کەلارەوە کە تاوەکو ئێستا یەکێکە لە گەڕەکانی باکووری ڕۆژئاوای شارەکە، چونکە ھەر ئەو گوندە بوو بە بناغەی دامەزراندنی ئەو شارەی کە ئێستا ھەیە و ناوەکەشی ھەر بەناوی ئەو گوندەوە نراوە. شوێنەوارە مێژووییەکانی شاری کەلار و دەوروبەری، گەواھی ئەوە دەدەن کە ئەم ناوچەیە لە دێڕزەمانەوە ئاوەدانی و ژیان تێیدا ھەبووە. دیارترین شوێنەوار کە تاوەکو ئێستا وەک خۆی مابێتەوە گردی قەڵای شێروانەیە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساسانییەکان و پێش ھاتنی ئیسلام بۆ ناوچەکە. نموویەکی تری ئاوەدانی ئەم ناوچەیە، جۆگە گاوریەکەیە، کە پڕۆژەیەکی ئاودێری سەرداپۆشراوە ئاوی لە ڕووباری سیروانەوە ھەڵگرتووە بۆ زەوییە کشتوکاڵیەکانی دەشتی شێروانە (کەلار) تا ئێستا ئاسەوارەکەی بەدیدەکرێت. ئەوەی تایبەت بێت بەدەشتی کەلار، چەند ھۆکارێک یارمەتیدەربووە، کەئەم ناوچەیە لانکەی ئاسەواری مێژووی کۆن بێت و ھەرلەدێڕ زمانەوە ئاوەدانی و ژیان تێیدا بێت، گرنگترین ئەو ھۆکارانە پێگە جوگرافیەکەیەتی لەنێوان ھەردوو شاری مێژووی کۆندا کە ئەوانیش کفری و خانەقینن.
ژۆرژ-ئێمانوئێل کلانسیێ
وێنۆک|ژۆرژ-ئێمانوئێل کلانسیێ ژۆرژ-ئێمانوئێل کلانسیێ نووسەر و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
کەلار
ناوی کەلار
سەبارەت بەناوی کەلار، بە ڕاستی و بە ووردی ڕوون نییە لە چییەوە ھاتووە، ئەو ڕانەیانەش کە دەخرێنەڕوو، مەزەندەو بۆچوونن، لەم بارەیەوە مامۆستا جەماڵ بابان چەند بۆچوونێکی خستۆتەڕوو، لەوانە کەلار لە "کەلا ـ ڕێ‌" وە ھاتبێت واتە گوندێکی دوورە دەست، چونکە ئەو ڕێگاوبانەی ئێستا ھەیە لە کۆندا نەبووە. لەلایەکی ترەوە دەڵێ لەوانەیە "کەڵ ـ یار" ەوە ھاتبێ، واتە وڵات یان نیشتیمانی ئاسک، چونکە تاوەکو ئێستا ئاسکێکی زۆر لەناوچەکە دەژین. ھەروەھا بابان ڕایەکی دیکەدێنێت و دەڵێت "لەوانەیە وشەی کەلار لە بنەڕەتدا لە "کەڵات یان قەڵات" ەوە گۆڕابێت بۆ کەلار یان لەوانەیە لە "کەلاوە" وە ھاتبێت، چونکە پێش ئاوەدانکردنەوەی کەلاوە بووە. ڕایەکی دیکە ھەیە دەڵێت کەوا ئەو بنەماڵەییەی کە کەلار یان ئاوەدانکردۆتەوە، لە عەشیرەتی گێژن و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە کۆچیان کردووە بۆ گەرمیان، بەتایبەت لەناوچەکانی دەروربەری کرماشان و تاوەکو ئێستا بەشێوەزاری کەڵوڕی ئاخاوتن دەکەن و سەدان ساڵە تێکەڵی خێڵەکانی گەرمیان بوون. ئەم بنەماڵەیە لەزێدی ڕەسەنیدا، نیشتەجێی گوندی "کەلار دەشت بوون" یان لێوەی نزیک بوون، بۆیە ئەم ناوەیان بەسەر ئەم گوندەدا دابڕیوە. ئەم ڕایەی دواییان لە ڕاستیەوە نزیکە، چونکە ھەمووان لەسەر ئەوەکۆکن، کە ئەو بنەماڵەییەی کەلاری ئاوەدانکردۆتەوە. کەواتە ھەر ئەوانیش ناوێکی لێدەنێن، گوندێکیش ھەیە بەناوی "کەلار" ەوە لە دەوروبەری کرماشان، کە زێدی پێشووی ئەو بنەماڵەیە بووە.
ژۆرژ-ئێمانوئێل کلانسیێ
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ٢٠١٨ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
کەلار
جوگرافیا
ئەکەوێتە نێوان بازنەی پانی ٣٥–٣٤ بۆ ٣٨–٣٤ باکوور، ٢١–٤٥ بۆ ١٥–٤٥ پلەی خۆرھەڵات و ٣٠٠ تا ٣٥٥ مەتر لە ئاستی ڕووی زەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی بیابانییە و زستانی سارد و وشکەو ھاوینی گەرمە، لەھاویندا ھەندێک رۆژ پلەی گەرمای دەگاتە سەرو ٥٠ پلەی سەدییەوە.
شاری کەلار بەدووری ١٤٠ کم دەکەوێتە باشووری شاری سلێمانیەوە، بەدووری ٩٠ باشووری رۆژھەڵاتی شاری کەرکووکەوە، ١٨٠ کم دوورە لەباکووری شاری بەغداد پایتەختی عێراق. ٣٥ کم لە سنووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان دوورە و لەو دیوە لەگەڵ قەسری شیرین ھاوسنوورە.
پەروەردە و خوێندن
١٤/٤/٢٠١٠ لە ڕۆژی کارەساتی ئەنفالدا بەرھەم ئەحمەد ساڵح سەرۆکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بەردی بناغەی زانکۆی گەرمیان-ی دانا، کە لەئێستا لە کۆلێژەکانی پەروەردە و پەروەردەی بنەڕەتی لەکەلار کۆلێژی ئاداب لە خانەقین پێکھاتووە. جگە لەوەش لە کەلار پەیمانگایەکی تەکنیکی و پەیمانگای زانستی کۆمپیوتەر ھەیە، پێشتریش پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایانی ھەبووە دواتر گۆڕدرا بۆ کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی، پەیمانگای مامۆستایانی کەلار ساڵی ١٩٩٥ یەکەمین پەیمانگا بوو کە حکومەتی ھەرێمی کوردستان بیکاتەوە، تا ساڵی ٢٠٠٧ یازدە خولی خوێندکارانی دەرچواندووە.
وەرزش
لەشاری کەلار یانەی وەرزشی شێروانە ھەیە کە لەچەند بوارێکدا تیپی ھەیە، لەوانە تۆپی پێ، تۆپی دەست، بالە، باسکە، گۆڕەپان و مەیدان و کاراتی. یانەی وەرزشی شێروانە لە ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن کۆمەڵێک وەرزشەوانی شاری کەلارەوە دامەزرێندا، بەھۆی ئەوەی پێش راپەڕین حکومەت مۆڵەتی دامەزراندنی یانەکەی نەدابوو بە وەرزشەوانانی شارەکە. تیپی تۆپی پێی یانەی شێروانە لەساڵانی نەوەدەکانی سەدەی رابردوو، یەکێک بوو لەیان ھەرەبەھێزەکانی ھەرێمی کوردستان و دواتریش لەناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، ھەرچەندە ھیچ ساڵێک یانەکە نەبوو بە پالەوانی خولی یانە نایابەکان، بەڵام ھەمیشە یانەیەکی ڕکابەری بەھێزبووەو ھەمیشە لەڕیزبەندی سەرەوەی خولەکاندا بووە. دوای ئەنجامدانی خولی سەرتاسەری یانەکانی ھەرێمی کوردستان، یانەی شێروانە بەھۆی کەمی و نەبوونی بودجەوە دابەزی بۆ خولی پلە یەکەکان، پێشتریش زۆربەی یاریزانانەکانی روویان لەیانەکانی شاری سلێمانی کردبوو، بەڵام دوای ساڵێک بە پلەی یەکەمی خولی یانە پلەیەکەکان سەرکەوتەوە بۆ خولی نایاب، کەچی دیسانەوە دابەزیەوە بۆ خولی پەلە یەکەکان. لەوەرزی ٢٠١٠–٢٠١١بووە پالەوانی خولی پلە یەکی کوردستان و جاریکی تر گھڕایەوە خولی نایابی کوردستان.
تیپی بالەی یانەکەو گۆڕەپان و مەیدان و کارتی یانەکە، لە ساڵانی نەوەدکان تا پێش ساڵی ٢٠٠٣ یەکێک بوون لە تیپە ڕکابەرە بەھێزەکان لەسەرجەم نازناوەکاندا. بەڵام بەھۆی ئاەڕنەدانەوەی حکومەت لەیانەکە و کێشەی کارگێڕی یانەکەوە، زۆربەی یاریزانانی ئەو تیپانەش پەرتەوازە بوون، بەجۆرێک تپیی نایابی بالەی یانەی پێشمەرگەی سلێمانی کە توانی ببێتە یەکەمی عێراق لە کۆی شەش یایزانی سەرەکی پێنجیان خەڵکی کەلار بوون.
جۆگەی گاور
سەرەڕای قەڵای شێروانە چەند شوێنەوارێکی رتی مێژووی لەکەلار دۆزراونەتەوە، لەوانە شوێنەوارێکی کۆن لەشارەدێی گردەگۆزینەی تەنیشت کەلار. ھەروەھا جۆگەی گاور. جۆگە گاوریەکە، کەپڕۆژەیەکی ئاودێری سەرداپۆشراوە ئاوی لە ڕووباری سیروانەوە ھەڵگرتووە بۆ زەوییە کشتوکاڵیەکانی دەشتی شێروانە کەلار تا ئێستا ئاسەوارەکەی بەدیدەکرێت. ئەوەی تایبەت بێت بەدەشتی کەلار.
مۆزەخانەی کەلار
مۆزەخانەی کەلار لەناوی قەڵای شێروانەدایە و سەر بەبەڕێوەبەرێتی شوێنەواری گەرمیانە، مۆزەخانەکە لەو پارچە کەلوپەل و شتومەکە کۆن و شێوێنەوارییانە پێکھاتووە کە خەڵکی ناوچەی گەرمیان لەکۆندا بەکاریان ھێناوە.
سیاسەت و رۆژنامەوانی
٭خەلیفە حەمەئەمین بەردخۆری شاتری، کەسایەتی کۆمەڵایەتی
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:شارەکانی عێراق
خۆرخێ لویس بۆرخێس
خۆرخێ لویس بۆرخێس (بە ئیسپانی: ( audio) Jorge Luis Borges) لەدایکبووی ساڵی ١٨٩٩یە لە وڵاتی ئەرجەنتین، بۆخێس نووسەر و شاعیر ھاوچوەرخی ئەرجەنتینیە. و لە ئەدەبی ئەمریکای لاتین دا زۆر بەناوبانگە. ئەو زۆرتر بە ھۆی نووسینی کورتە چیرۆکەوە ناسراوە. ھەکێک لە کتێبە ھەرە بەناوبانگەکانی بۆرخێس کتێبی چیرۆکە کە پێک ھاتووە لە ھەندێک چیرۆک بە ھەڵبژاردنی بۆرخێس خۆی و سەبارەت بە خودا، فەلسەفە و خەیاڵەکان شتی وا چیرۆکی تێدایە.
ژیان
بۆرخێس تا تەمەنی ١١ساڵان لە ماڵەوە دەرسی خوێند و دوای ئەوە بە ھۆی کەم بوونەوەی ھانای چاوی باوکیەوە لەگەڵ بنەماڵەکەیا بەرەو سویس بوونەوە. بۆرخێس ھەتا پێش لەو مسافرەتە دووزمانی ئینگلیزی و ئیسپانی دەزانی و بە ھۆی ئەم مسافرەتەیشەوە کە ١٠ساڵی خایاند، توانی زمانی ئەڵمانی و فەڕەنسیش فێر ببێت. دوای ئەوە گەڕانەوە بۆ بۆینس ئایرس پایتەختی ئەرجەنتین. بۆرخێس زۆرجار بووە بە کاندید بۆ بردنەوەی خەڵاتی نۆبێل بەڵام ھیچ کات نەیتوانی ئەو خەڵاتە مسۆگر بکات. ساڵانێک دوای کۆچی دوایی بۆرخێس (١٩٨٦)، نووسەران کارەکانی ئەویان بە گۆڕانکاریێکی تەواو لە ئەدەبھ دانا و ئەویان بە نووسەرێکی پۆست مۆدێرن ناو برد.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:شاعیرانی ئارجەنتینی پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئارجەنتینی پۆل:وەرگێڕە ئارجەنتینییەکان پۆل:نووسەرانی ئارجەنتینی پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–ئیسپانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خۆرخێ لویس بۆرخێس پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وتاربێژانی ئەرجەنتینی
گولیانتسی
گولیانتسی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلێڤێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٨١٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلێڤێن پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کاسرین گوین
کاسرین تێرێزا گوین (پێش شووکردن ھاروود) لەدایکبوی ١٩٧٤ ژنە زمانناسێکی بەریتانیە کە وەک وەرگێڕ بۆ دەزگای سیخوڕی سەرکردایەتی پەیوەندیەکانی حکومەت (GCHQ) ئیشی کردوە. لە ساڵی ٢٠٠٣ و لە گەرمەی خۆئامادەکردن بۆ داگیرکردنی ئێراق، زانیاریەکی ھەرەشاراوەی حکومەتی دزەپێکرد بۆ ڕۆژنامەی "زە ئۆبزێرڤەر"ی بەریتانی. کە تیایدا حکومەتی ئەمریکی داوای لە دەزگاکە کردبوو زانیاری کۆ بکەنەوە لەسە دیپلۆماتەکانی وڵاتانی ئەنجومەنی ئاسایشی ٢٠٠٣ کە بڕیار بوو دەنگ بدەن لەسەر بڕیارێکی نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ پەلاماردانی عێراق.
لەو کاتەشدا خاتوو کاسرین لەگەڵ کوردێکی باکوردا ھاوسەرگریری کردوە بەناوی سوعات گوین (نازناوی کاسرینە دوای شووکردن) کە ھێشتا چاوەڕێی وەرگرتنی مافی پەنابەرێتیە لە بەریتانیا. بە دزەپێکردنی زانیاریەکە دووچاری پێشێلکردنی یاسای پاراستنی نھێنی دەوڵەت ساڵی ١٩٨٩ ئەبێتەوە کە ئەکرێ لەسەری زیندانی بکرێ و ھەروەھا ڕۆژنامەکەش دووچاری بێدەنگکردن بکرێتەوە لەلایەن دەوڵەتەوە لە ترسی پاراستنی ئاسایشی گشتی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:زیندووان
میرەسام
میرەسام (Mîresam، بە فارسی: میرحسام) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١١ کەس لە ١٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
١١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کیندی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٨٠١ پۆل:مردووانی ٨٧٣ پۆل:فەیلەسووفە عێراقییەکان پۆل:زانا عێراقییەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:پزیشکەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام پۆل:مێژووی پزیشکی پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری پۆل:فەیلەسووفانی زانست
میزیا
میزییا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤراتسا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٨١٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤراتسا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
مافەکانی ژنان
وێنۆک|150x150پیکسڵ مافەکانی ئافرەتان ماف و ناونیشانێکە کە بۆ ئافرەتان و کچانە لە تەواوی جیھان لە سەدەی ١٩ بنچینەی مافی ئافرەتیان پێکھێنا و لە سەدەی بیستیش جوڵانەوە فێمێنیستییەکان لە نێوان سەدەی بیست و بیست و یەک لەھەنێک وڵات ئەم مافانە سنووردار یان قەدەغەکراون یان لەلایەن یاساوە پشتگیریان لێدەکرێ، و لە ھەنێک وڵاتی تر ئەم مافانە پشتگوێ خراون، مافی ئافرەتان لە پاڵ مافەکانی مرۆڤ کە داوای مافەکانی ئافرەت دەکات بۆ ھەموو ئەو شتانەی کە مرۆڤێکی ئاسایی مافی لەسەر ھەیە بیان کات بۆ کچ و ئافرەت لەسەر بابەتە مێژوویی و کلتورییەکان، کە جوڵانەوەکە بۆ یەکسان کردنەوە
بابەتەکان پەیوەندیدارن بە نەتەوەکان لەسەر مافی ئافرەت لەناویاندا مافی ھەبوونی ئۆتۆنۆمی، و ئازاد بوون لە توند و تیژی و ئازاردانیان، مافی دەنگدان، کارکردن لە وڵات و ھەبوونی پلە، مافی خوێندن و چوونە قوتابخانە، دووربوون لە توند و تیژی جەستەیی و دەروونی، ھەبوونی مافی یەکسان لە یاسای خێزانی، مافی وەرگرتنی مووچە بە یەکسانی، مافی خاوەندارییەتی
میزۆپۆتامیا
وێنۆک ژنان لە مێژووی سۆمەرییەکان ئەتوانرا بکڕدرێ، خاوەندارییەتی بکرێ، بفرۆشرێ، وەک میرات وەربگیرێ کە کڕین و فرۆشتنیان پێ ئەکرا وەک کەلوپەل و بەکارئەھێنران لە دادگا وەک شاھێد شایەنی باسە ھاوسەرەکانیان ئەیان توانی لێیان جیا ببنەوە لەسەر شتی نۆرمال و دوای جیابوونەوە ئەیان توانی بە ئاسانی ھاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تر بکەن،
یاسایەکی کۆنی بابیلۆن ئەوەی دەستەبەر کردووە کە پیاو دەتوانێ لە ھاوسەرەکەی جیا بێتەوە لەژێر ھەر حاڵەتێک بێت بەڵام پێویست بوو کە ھەموو کەلوپەل و سامانی ژنەکە بداتەوە، لەھەنێک حاڵەتیش پێویست بوو پارە بدات
میسر
وێنۆک|پەیکەری [[حەتشەپسوت]] لە مێژووی دێرینی میسر ژنان ھەمان مافی پیاوانیان ھەبوو، ھەرچۆنێک بێت ئەمە جۆراوجۆر بوو، و لەسەر پلەی چینایەتی و کۆمەڵایەتی جێبەجێ دەکرا نموونە مانەوەی ئەرز لە دای کەوە بۆ کچ دەمایەوە و ژنان مافی ئەوەیان ھەبوو خاوەندارییەتیان ھەبێت، ژنان لە میسر ئەیان توانی بکڕن و بفرۆشن، ببنە ھاوبەشی لە بابەتە یاسایەکان، و مافی خۆیان ھەبێت، و مافی جێبەجێکردنی لێپێچینەوەیی دادگایی، ھەڵگرتنەوەی مناڵ
ھیندستان
ژنان لە کاتی سەرەتایی مێژووی ڤێدیک ھەمان مافی پیاوانی ھەبووە لە کاروبارەکانی ژیان بەگوێرەی گرامەرە دێرینەکانی ھیندستان وەک پاتانجالی و کاتایانا ئەوە دەخەنە ڕوو کە ژن خوێنەوار بووە لە سەرەتایی مێژووی ڤێدیک
یۆنان
وێنۆک|نەخشێکی ئەسینی، لەلای چەپ وێنەی ژنێکی خانەدان وادەردەکەوێ کاربکات بەلام لەراستیدا ژنەکەی لای ڕاست کاردەکات زۆربەی ژنان کاروبارە سیاسی و مافی یەکسانیان کەم بووە لە مێژوویی دێرینی یۆنان ھەروەھا تۆمار ھەیە کە لە مێژووە دێرینەکانی دێلفی، گۆرتین، تیسسالی، مێگارا، سپارتا، خاوەندارییەتی ئەزریان کردووە لەم کاتانە بەھەرحال لەدوای کاتی (Archaic ,الیونان العتیقة) یاسادانەرەکان دەستیان بە دانانی یاسا و جیاکردنەوەی ڕەگەزی کرد، کە ئەنجامەکەی کەمبوونەوەی مافەکانی ژن بوو
ژنان لە ئەسینای کۆن (النساء فی أثینا الکلاسیکیة) ھیچ مافێکی کەسی نەبوو و وایان لێکرا ببنە بەشێک لە (ئۆیک وشەی یۆنانی کۆن:οἶκος, plural: οἶκοι مەبەست لێی سێ بەشە ببنە بەشێک لە خێزان، ببنە موڵکی خێزان، و موڵکی ماڵ) کە لەلایەن پیاوەوە بەرێوەبەرایەتی ئەکرا (کیریۆیس وشەی یۆنانییە بە مانای «گەورەم»، «مامۆستا» دێت، کیرۆس بە مانای گەورەی ماڵ دێت کە بەرپرسە لە خێزانی، مناڵ، یان ھەر کچێکی تری بێ ھاوسەر کە لەناو خێزانەکەیە یان لە دەرەوەی خێزانیش بێت بەلام پەیوەندی خزمایەتی ھەبێت، کە ئەمە بەرپرسیارییەتی کیریۆس بوو بۆ ئەوەی ھاوسەرگیری ڕێکبخات بۆ ئەو کچانەی خزمین خەرجیان بۆ دابین بکات، ئامادە بێت بۆیان لە دادگا ئەگەر پێویستی کرد و مامەلە لەگەل خەرجییەکان بکات کە ئەوان تێیدا بەشدارن بە بڕی زیاتر لە (medimnos) زۆر بە کەمی کە ژنێکی ئەسینی ھاوسەرگیری دەکات ھاوسەرەکەی دەبێت بە کیریۆسەکەی (سەرپەرشتیار) ) ئەمانە ھەمووی لە ژن لەژێر بەرێوەبەرایەتی باوکیان یان ھەر نێرێکی تر بووە کە خزم بوبێت، تا ئەوکاتەی ھاوسەرگیریان کردووە، ئەو کاتەی ژنان ھاوسەرگیریان کردووە چوونەتە ژێر بەرێوەبەرایەتی ھاوسەرەکەیان، و ژن ڕێگری لێکراوە لە کردارە یاسایەکان، کیریۆسەکان لەجیاتی ئەوان کارەکان دەکەن ژنە ئەسینییەکان تەنھا ئەیان توانی ببنە خاوەنی خاوەندارییەتییەک کە بە شێوەی دیاری بۆیان ھاتبێ، یان بە میرات بۆیان مابێتەوە، بەڵام لەسەر ئەمەش کیریۆسەکان مافی ئەوەیان ھەبوو مامەڵە بە خاوەندارییەتییەکانی ژنەکە بکەن ژنە ئەسینییەکان تەنھا ئەیان توانی بەشداری لە ڕێکەوتن بکەن لە نرخی کەمتر لە (medimnos شتێکە کە بەکارھاتووە بۆ کێشانی خواردنی وشک بۆ نموونە medimnos ی سپارتا یەکسان بووە بە ٧١ لتر ) کە حیسابی medimnos بۆکراوە زۆر بە کەمی کە ڕێگە بە ژن دەدات بەشداری بکات لە بازرگانییەک کە شایەنی باسکردن نییە و ھەروەھا ژنان لە بێبەش بوون لە دیموکراسییەتی ئەسینا کۆیلەکان ئەیان توانی مافی ھاوڵاتی بوون وەربگرن دوای ئازاد بوونیان، بەڵام ھەرگیز ژنێک مافی ھاوڵاتی بوونی نەبووە لە ئەسینای کۆن لە ئەسینای کۆن ژنان ھەروەھا ڕێگریان لێ کراوە لەوەی ببن بە (شاعیر، زانا، سیاسەتمەدار، ھونەرمەند) لە کاتی ماوەی ھێلینیستی لە ئەسینا، فەیلەسوف ئەرەستوو بیرورای وابوو «کەوا ژن خراپە و کاری شەیتانی بەدوای خۆی دەھێنێ، بۆیە ژن جیابکرێتەوە لە تەواوی کۆمەڵگا» -ئەرستۆئەم جیاکردنەوەیە لە ژوورێک بوو پێی ئەوترا (گینایکیۆم ) کە ژن وا پێویست کرابوون خەریکی کاری ماڵەوە بن، و ھەبوونی چالاکییەکی زۆر کەم لە جیھانی پیاوان، ژنی ئەسینی خوێنەوارییەکی زۆر کەمی ھەبوو، و فێرکارییەکانی ماڵەوە بۆ چنین، چێشت لێنان، و ھەنێک زانیاری لەسەر پارە
و ھەروەھا ژنی سپارتا بە فەرمی ڕێگریان لێدەکرا لە کارکردن لە سەربازی و سیاسەتدا، تەنھا مافی ئەوەیان ھەبوو ناونیشانی دایکی جەنگاوەرە سپارتایەکانیان ھەبێت، بەھەرحال پیاو ئەیتوانی بەشداری چالاکی سەربازی بکات لەدوای جەنگە درێژەکەی سپارتا لە سەدەی چوار ژنان بە نزیکەیی خاوەنی %٣٥ بۆ %٤٠ خاکی سپارتا بوون لە کاتی ماوەی ھێلینیستی ھەنێک لە دەوڵەمەندترین سپارتایەکان ژن بوون لە کاتی جەنگ ژنان خاوەندارییەتی مولکەکانی خۆیان و ئەو خزمە پیاوانەیان دەرکرد کە لە جەنگ بوون ھەروەھا کچەکان و کوڕەکان چوونە خوێندن و فێرکردنیان وەردەگرت بەڵام جگە لەو ڕاستییەی کە لە سپارتا ئازادییەکی باشتر ھەبوو بۆ ژنە سپارتایەکان ڕۆڵیان لە سیاسەت وەک ژنی ئەسینی بوو
ئەفلاتوون وای دادەنا کەوا فراوانکردنی مافی ھاوڵاتیبوون و سیاسەت بۆ ژن سروشتی ماڵ دەگۆڕێ ئەرەستوو کە لەلایەن ئەفلاتوون خوێندوویەتی ڕەتیکردەوە کەوا ژن تەنھا کۆیلەن یان شتانێکن کە خاوەندارییەتی دەکرێن، و گفتوۆگۆی لەسەر ئەوە دەکرد کەوا «سروشت نێر و مێی جیاکردووەتەوە» و بڕیاری وابوو کەوا ھاوسەران دەبێ «بکڕدرێن» گفتوۆگۆی لەسەر ئەوە بوو کەوا، کاری سەرەکی ژن ئەوەیە چالاکی و پارێزگاری لەو ماڵە بکات کە لەلایەن پیاوەوە دروست کراوە. بەگوێرەی ئەرستوو «کارەکانی ژن ھیچ نرخی نییە چونکە کاری ماڵەوە و بەرێوەبەرتیکردنی ماڵەوە ھەمان شت نییە لەگەل ھونەری دەوڵەمەند بوون» بەگوێرەی ئەم قسانە و ئەم دونیا بینینانە کە فەیلەسووفەکانی ستۆیسیزم مناقەشەیان بۆ یەکسانی ڕەگەزی دەکرد، نا یەکسانی ڕەگەزی بریتی بوو لە دونیا بینیان و شێوازی بینین و بیرکردنەوەیان لەمەش بەدواوە بیرۆکە و تیۆری کلیپتۆن ھات کە پێی وابوو ژن و پیاوان پێویستە یەک جل لەبەر بکەن و بتوانن بە یەکسانی بچنە خوێندن و شێوازی ھاوسەرگیرکردن بە شێوازی دروست و گونجاو بچێت بەرێوە کە بە شێوەی یەکسانی و زۆر لێنەکردن، کە ئەم تیۆرییە بۆ خەلکی ڕوون بویەوە و فێری بوون و جێبەجێان دەکرد