cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لیۆنێل مێسی
وەرزی ٢٠١١–٢٠١٢
لە ٩/٢٨ یەکەم دوو گۆڵی خۆی لە خولی پاڵەوانەکاندا بەرامبەر باتی بۆریسۆڤ تۆمارکرد و بووە دووەم گەورەترین گۆڵکاری مێژووی بەرشلۆنە، کە گۆڵەکانی گەیاندە ١٩٤ گۆل و لەگەڵ لازلۆ کوبالا یەکسانی کردەوە. پاشان لە یاری بەرامبەر ڕاسینگ ٢ گۆڵی تۆمارکرد و کوبالای بەجێھێشت. لە یاری بەرامبەر مایۆرکا گۆڵی ژمارە ٢٠٠ی خۆی تۆمارکرد و بووە دووەم گۆڵکاری مێژوویی بارسا لە لالیگا، مێسی یەکەم خۆڵی لەسەر یاریگای سان مامێس تۆمارکرد لە یارییەکەی مێژووییەکەی نێوان بەرشلۆنە و ئەتلەتیک بلباو کە لە دوایین خولەکدا مێسی گۆڵی بەرامبەری بۆ بارسا تۆمارکرد و ٢–٢ تەواوبوو. پاشان لە یاری بەرامبەر ئەیسی میلان کە ٣–٢ بردیانەوە بۆ یەکەمجار لە ژیانیدا گۆڵی لە تیپێکی ئیتاڵی تۆمارکرد.
وەرزی ٢٠١٢–٢٠١٣
دەتوانین بڵێین لەم ساڵە بارسێلۆنا بێ بەختی ڕووی تێکرد، ھەر لەسەرەتای وەرزەوە لە کلاسیکۆی سوپەری ئیسپانیا تووشی دۆڕاندن ھاتن، ھەر لەھەمان وەرز لە قۆناغێکی خولی یانە پاڵەوانەکان ڕووبەڕووی ئەیسی میلان بوونەوە لەیاری چوون (٠–٢) تووشی شکست بوونەوە، بەڵام لەیاری گەڕانەوە لە کامپ نۆ بارسا بە بەھێزی گەڕایەوە و (٠–٤) توانیان بیبەنەوە و بگەنە قۆناغی داھاتوو کە مێسی دوو گۆڵی مێژوویی و ئەسیستێک بارسای سەرخست. لیۆ ڕێکەوتنامەکەی لەو ساڵەدا نوێ کردەوە لەگەڵ بارسا ھەتا ساڵی ٢٠١٨ بە ١٣ ملیۆن. لەو ساڵەدا مێسی تووشی پێکانە قورسەکەی بوو لە ئەژنۆیدا کە لەیاری خولی یانە پاڵەوانەکان بەرامبەر پاریس سان جێرمان تووشی ھات لە ٢ی ئەپڕیل. لەکاتێکدا لیۆ پێکانی ھەبوو بارسا ڕووبەروی یانەی بایرن میونخ بووەیەوە و بەئەنجامێکی چاوەڕووانکراو تووشی شکست ھاتن. مێسی لەکاتێکدا پێکانی ھەبوو بەڵام لە ٢١ یاری لالیگای ئەو وەرزە ٣٠ گۆڵی ھەبوو، کاتێک گەڕایەوە بەرامبەر یانەی ئۆساسۆنا توانی سوپەر ھاتریک (٤) گۆڵ تۆماربکات؛ و لەکۆتایی وەرزیشدا توانیان زاڵببن بەسەر پێکانەکاندا و نازناوی لالیگایان بەدەستھێنا.
وەرزی ٢٠١٣–٢٠١٤
لەم ساڵەدا مێسی چەند ڕیکۆردێکی مێژوویی نوێی تۆمارکرد، بەڵام یانەکەی بەبێ ھیچ نازناوێک ساڵی بەڕێکرد. لەو ساڵەدا لە کلاسیکۆی ئیسپانیا بەرامبەر ڕیاڵمەدرید توانی ھاتریک تۆماربکات و ڕیکۆردی گۆڵکاری مێژوویی کلاسیکۆ بکات بە ناوی خۆیەوە. ھەر لەھەمان ساڵدا توانی ببێتە گۆڵکاری مێژوویی بارسێلۆنە بە ٣٦٩ گۆڵ. لەیاری کۆتایی شای ئیسپانیا تووشی شکست ھاتن و لە جەولەی کۆتایی خولی ئیسانیی بەرامبەر ئەتلەتیکۆمەدرید تووشی شکست ھاتن و نازناوەکەیان بەدەستنەھێنا. ھەر لەو ساڵەدا جامی جیھانی ٢٠١٤ی بەڕازیل بەڕێوەچوو کە ھەڵبژاردەکەی مێسی لەو مۆندیالە ئاستێکی باشیان نیشاندا، لیۆ توانی ٤ گۆڵ بۆ ھەڵبژاردەکەی بکات و لە یارییەکان ئەرجەنتینی ڕزگاردەکرد، بەڵام لەیاری کۆتایی تووشی شکست ھاتن و مێسیش بوو بە باشترین یاریزانی مۆندیالی ٢٠١٤.
وەرزی ٢٠١٥–٢٠١٦
لە دەستپێکی وەرزی نوێدا مێسی لە یاری جامی سوپەری ئەورووپی بەرامبەر سیڤیلیا توانی لەو یارییەدا دوو گۆڵ بەلێدانی ڕاستەوخۆ تۆماربکات و یارییەکەش (٤–٥) لەسوودی بارسا کۆتایی پێھات. لەدوای ئەمە بەرامبەر ئەتلەتیک بلباو لەجامی سوپەری ئیسپانیا تووشی شکست ھاتن و جامەکەیان لەدەستدا. لە ١٦ی مانگی ئەیلوول توانی بگاتە ١٠٠ یاری لە خولی یانە پاڵەوانەکان بە کەمترین تەمەن. لە ٢٦ی ھەمان مانگ مێسی تووشی پێکانێکی قورس ھاتەوە لە ئەزنۆیدا کە وای کرد شەش بۆ ھەشت ھەفتە لەیاری داببرێت. لە ٢١ی تشرینی دووەم لەیاری کلاسیکۆ بەرامبەر ڕیاڵمەدرید گەڕایەوە و گێمی دووەم ھاتە ناو یاری و گۆڵی چوارەم لەڕێگەی لیۆ تۆمارکرا و یارییەکە (٠–٤) لەسوودی بارسا کۆتایی ھات. خۆشترین ساتەکان لەم وەرزە بۆ مێسی وەرگرتنی خەڵاتەکانی تۆپی ئاڵتوون و باشترین یاریزانی ئەورووپا و باشترین یاریزانی لالیگا بوو کە لیۆ توانی بۆ پێنجەم جار لەمێژوودا تۆپی ئاڵتوونی بباتەوە، کە ئەمەش وای کرد ببێتە یەکەم یاریزان لەمێژوودا زۆرترین بالۆن دۆر بباتەوە و شکاندنی زۆر ئەستەمە.. لەقۆناغی ١٦ی چامپیۆنس لیگ بەرامبەر (ئەرسیناڵ) مێسی توانی لەیاری یەکەم ٢ گۆڵ تۆمار بکات و لەیاری دووەمیش گۆڵێک بکات. بەڵام لەم وەرزە لیۆ لەچامپیۆنس لیگ لەقۆناغی ٨ نەیانتوانی بەربەستی ئەتلەتیکۆ مەدرید ببڕن و لەو قۆناغە ماڵاواییان کرد. لەم وەرزەدا لیۆ لەگەڵ یانەکەی توانی دوو نازناو بباتەوە ئەویش نازناوی خولی ئیسپانی و شای ئیسپانی کە بەرامبەر سیڤیلییە (٠–٢) سەرکەوتن و لەیارییەکەدا مێسی دوو گۆڵی دروست کرد و کۆتاییان بەو وەرزە ھێنا و لەمانگی ٨ ڕووبەڕووی سیڤیلییە دەبنەوە لەیاری کۆتایی سوپەری ئیسپانیا.
ئینتەر مەیامی
دوای پشتڕاستکردنەوەی ڕۆیشتنی لە پاریس سانجێرمان، مێسی هەوڵەکانی بۆ گەڕانەوە بۆ یانەی پێشووی کە بارسێلۆنا بوو دەستپێکرد، هەروەها بە لەگەڵ ئەوەش یانەی هیلالی خولی پیشەگەرانەی سعودیەوە پێشنیاری بۆندێکی گرانبەهای پێشکەش بە یاریزانەکە کرد، بەڵام لە کۆتاییدا بڕیاریدا گربەست لەگەڵ یانەی ئینتەر مەیامی لەخولی تۆپیی پێی ئەمریکا  واژووبکات.یانەی بارسێلۆنا ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ لەرێگای خوان لاپۆرتاوە سەرۆکی یانەکە  هۆکاری گرێبەست نەکردن لەگەڵ مێسی بۆ کێشەی دارایی یانەکە گەڕاندەوە.
لە ٧ی حوزەیران ئینتەر مەیامی گرتەیەکی ڤیدیۆیی لە سۆشیال میدیای خۆی بڵاوکردەوە و ئاماژەی بە نزیکبوونەوەی گرێبەستکردنی مێسی لەلایەن یانەکەوە کرد. لە هەمان ڕۆژدا مێسی لە چاوپێکەوتنێکی هاوبەشدا لەگەڵ ڕۆژنامەی موندۆ دیپۆرتیڤۆ و سپۆرت نیازی خۆی بۆ پەیوەندیکردن بە یانەی مەیامی پشتڕاستکردەوە، هەروەها MLS ڕایگەیاندووە کە گرێبەستەکە یەکلایی نەکراوەتەوە. هەر لەو چاوپێکەوتنە ڕوونیشیکردەوە، هەرچەندە لالیگا هەموو شتێکی قبوڵکردبوو و باش بوو بۆ گەڕانەوەی بۆ بارسێلۆنا، بەڵام زۆر شت ماوە بۆ ئەوەی بکرێت وەک دابەزاندنی مووچە و فرۆشتنی یاریزانان، و نەیویستووە جارێکی دیکە بەو دۆخەدا تێپەڕێت یان بەرپرسیار بێت لەو کارە. دووپاتی کردەوە کە یانەکانی تری ئەوروپی لێی نزیک بوونەتەوە، بەڵام بارسێلۆنا تاکە تیپی ئەوروپییە کە دەیەوێت یاری بۆ بکات.
لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٣، ئینتەر مەیامی گرێبەستێکی دوو ساڵ و نیوی لەگەڵ مێسی ڕاگەیاند. بە فەرمی لە ئاهەنگێکی ڕاستەوخۆدا لە یاریگای یانەکە بە هاندەران ناسێندرا، کە ناوی لێنرا "La PresentaSÍon"، شانبەشانی سێرجیۆ بوسکێتس هاوڕێی پێشووی لە یانەی بارسێلۆنا. مێسی یەکەم یاری خۆی بۆ یانەکەی لە ٢١ی تەمموز لە یارییەکی جامی خولەکان کە پاڵەوانێتییەکە بە بەشداری یانەکانی ئەمریکا و مەکسیک بەڕێوەدەچێت، رووبەڕووی کروز ئازولی مەکسیکی ئەنجامدا و لە ڕێگای لێدانی ڕاستەوخۆ لە کۆتا خولەکەکانی یارییەکە گۆڵی تۆمارکرد و بە ئەنجامی ٢-١ سەرکەوتنی بەدەستهێنا.
ژیانی پیشەگەری لەگەڵ ھەڵبژاردەی نەتەوەیی
تاکە ڕەخنە کە لە مێسی دەگیرێت و بووەتە خاڵی لاوازی ئەم کەڵە یاریزانە، لاوازییەتی لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئارژەنتین کە مەبەست لە لاوازی پێشکەشنەکردنی ھەمان ئەو ئاستەیە کە لەگەڵ بەرشلۆنە پێشکەشی دەکات.
لە ٩/٣ مێسی دووبارە بانگھێشتی ئارژەنتین کرایەوە لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی ٢٠٠٦ لەو یارییەی دۆڕان بە پاڕاگوای. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٠٩ لە یاری پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی ٢٠١٠ بەرامبەر ڤەنزوێلا بۆ یەکەمجار مێسی درێسی ژمارە ١٠ی پۆشی، ئارژەنتین ٤–٠ یارییەکەی بردەوە و مێسی گۆڵی یەکەم تۆمارکرد.
لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ لە یارییەکی دۆستانەدا و لە کلاسیکۆی جیھان مێسی لە دوایین خولەکدا گۆڵی بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی بەڕازیل تۆمارکرد، کە یەکەم گۆڵی ئەو یاریزانە بوو لە بەرامبەر بەڕازیل. مێسی دووبارە لە دوایین خولەکدا گۆڵی بردنەوەی بۆ ئارژەنتین تۆمارکرد لە یاری دۆستانەی بەرامبەر پۆرتوگال کە ٢–١ بردیانەوە.
جامی جیھانی ٢٠٠٦
مێسی لە کۆتایی وەرزی ٢٠٠٥ – ٢٠٠٦ تووشی پێکان ھاتبوو بۆ ماوەی دوو مانگ و ترسی ئەوە ھەبوو نەتوانێت بەشداری لە جامی جیھانی ٢٠٠٦ بکات. بەڵام لە وادەی خۆیدا لە پێکانەکەی چاک بووەوە و بانگھێشتی تانگۆ کرا بۆ جامی جیھانی. لە یەکەم یاری ئارژەنتین لە پاڵەوانێتییەکە بەرامبەر کۆت دیڤوار مێسی تەنیا بینەربوو لەسەر کورسی یەدەگ و ئارژەنتین یارییەکەی بردەوە. لە دووەم یاری بەرامبەر سربیا و مۆنتینیگرۆ مێسی بەشداری کردوو بووە گەنجترین یاریزان کە لە جامی جیھانی یاری بۆ ئارژەنتین کردبێت کاتێک لە خولەکی ٧٤ جێگای ماکسی ڕۆدریگێزی گرتەوە. گۆڵێکی بۆ ھێرنان کریسپۆ دروست کرد و و گۆڵی شەشەمی یارییەکەی تۆمارکرد لەو یارییەی ٦–٠ بردیانەوە، بەوەش بووە بچووکترین یاریزان کە بە ماوەیەکی کەم دوای ھاتنە ناوەوەی گۆڵی تۆمار کردبێت؛ و بووە شەشەم بچووکترین یاریزان کە گۆڵی لە جامی جیھانی تۆمارکردبێت. وێنۆک|مێسی لە کۆپا ئەمریکای ساڵی ٢٠١١.
ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٨
چەپ|250px|وێنۆک|یاری نێوان [[بەڕازیل و ئارژەنتین لە ئۆڵمپیادی ٢٠٠٨]] سەرەتا بارسێلۆنا ڕازی نەبوو ڕێگا بە مێسی بدات بەشداری لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ٢٠٠٨ بکات، بەڵام مێسی قسەی لەگەڵ پیپ گواردیۆلا کرد کە تازە بووەوە ڕاھێنەری بارسێلۆنا و ڕەزامەندی ئەوی بەدەست ھێنا. مێسی گۆلی یەکەمی بۆ ئارژەنتین تۆمارکرد بەرامبەر کۆتدیڤوار کاتێک (٢–١) بردیانەوە. پاشان لە یاری بەرامبەر ھۆڵەندا گۆڵێکی تۆمارکرد و و گۆڵێکی بۆ ئەنخل دی ماریا دروست کرد لە کاتی زیادکراودا. پاشان شکستیان بە بەڕازیل ھێنا ٣–٠ و لە یاری کۆتایدا گۆڵێکی بۆ ئەنخل دی ماریا دروست کرد و ئارژەنتین شکستی بە نێجیریا ھێنا و مەدالیای ئاڵتوونی بردەوە.
جامی جیھانیی ٢٠١٠
مێسی لە یەکەم یاری ئارژەنتین لە جامی جیھانی تا کۆتایی یاری کرد لەو یارییەی (١–٠) لە نێجیریایان بردەوە. چەندین جار نزیک بوو لە تۆمارکردنی گۆڵ بەڵام ئینییامای گۆڵپارێز ھەموویانی ڕەتکردەوە. لە دووەم یاریدا (٤–١) شکستیان بە کۆریا ھێنا و مێسی یارمەتی ھیگواینیدا بۆ ئەوەی لەو یارییە ھاتریک تۆماربکات. پاشان لە یاری بەرامبەر یۆنان مێسی کاپتنی ئارژەنتین بوو، یارییەکەیان (٢–٠) بردەوە و مێسی وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەست نیشانکرا. لە قۆناغی ١٦ دا، دروسکەری گۆڵێک بوو بۆ کارلۆس تێڤێز لەو یارییەی ئارژەنتین (٣–١) سەرکەوتنی بەدەست ھێنا. تا ئەو کاتە ئارژەنتین ئاستێکی زۆر بەرزی لە جامی جیھانی پێشکەش کردبوو. بەڵام لە قۆناغی چارەگی کۆتایی تووشی شکستێکی مێژوویی ھات بەرامبەر ئەڵمانیا و (٤–٠) شکستیان خوارد و ماڵاواییان کرد.
کۆپا ئەمریکا ٢٠١١
مێسی بەشداری لە کۆپا ئەمریکای ٢٠١١ کرد بەڵام شکستی ھێنا لەوەی بتوانێت ھیج گۆڵێک تۆماربکات لە بەرامبەردا سێ گۆڵی دروست کرد؛ و ھەروەھا لە یاری بەرامبەر بۆلیڤیا و کۆستاریکا بە باشترین یاریزان دەست نیشانکرا. ئارژەنتین لە قۆناغی چارەگی کۆتایی بە لێدانەکانی سزای یەکلاکەرەوە دۆڕا بە ئۆرۆگوای و ماڵاوایی کرد.
وەرزی ٢٠١٢–٢٠١٣
لە ساڵی ٢٠١٢ مێسی توانی لە ٩ یاری بۆ ھەڵبژاردەکەی ١٢ گۆڵ تۆماربکات، توانی ڕیکۆردەکەی گابرێل باتیستوتا بشکێنێت کە لەساڵێکدا زۆرترین گۆڵ بۆ تانگۆ تۆمار بکات. لەڕێکەوتی ٢٩ی مانگی دووی ٢٠١٢ بەرامبەر ھەڵبژاردەی سویسرا مێسی توانی ھاتریک تۆماربکات، ھەر لەھەمان ساڵ توانی بەرامبەر گواتیمالاش ھاتریکێکی تر تۆماربکات و لەیاری سوپەرکلاسیکۆ کەبەرامبەر بەڕازیلبوو ھاتریکێکی مێژوویی تۆماربکات.
جامی جیھانیی ٢٠١٤ی بەڕازیل
لەم جامی جیھانیە لیۆ توانی ئاستێکی بەرز پێشکەش بکات لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی، یەکەم یاری لەجامی جیھانی بەرامبەر ھەڵبژاردەی بۆسنە لیۆ توانی بەگۆڵێک یارمەتی ھەڵبژاردەکەی بدات و یارییەکە (١–٢) ببەنەوە. لەیاری دووەمدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئێران مێسی توانی لەدوا ساتەکاندا گۆڵێکی مێژوویی بۆ ھەڵبژاردەکەی تۆماربکات و سەرکەوتنی بۆ بەدەستبێنێت. لەیاری سێیەمدا توانی دوو گۆڵ لەھەڵبژاردەی نەیجیریا بکات و یارییەکە (٢–٣) ببەنەوە. لەقۆناغی ١٦ بەرامبەر سویسرا مێسی لەکۆتا ساتی یارییەکەدا بەئەسیستێک توانی گۆڵی بردنەوە بۆ ھەڵبژاردەکەی دروستبکات و بگەنە قۆناغی ٨، لەم قۆناغە بەرامبەر بەلجیکا ڕووبەڕوبونەوە یارییەکە (٠–١) لەسوودی تانگۆ کۆتایی ھات. لەیاری پێش کۆتایی بەرامبەر ھۆڵەندا یارییەکە بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات و یارییەکە چووە لێدانە سزاکان و لیۆ بەیەکەم لێدانی سزا گۆڵی کرد و (٢–٤) لەسوودی تانگۆ کۆتایی ھات و توانیان بگەنە قۆناغی کۆتایی. لەیاری کۆتاییدا بەرامبەر ئەڵمانیا بوونەوە و لەگێمێکی یارییەکە مێسی ٣ ھەوڵی گۆڵی دا و بەڵام دانەیەک بەبیانووی ئۆفساید ڕەتکرایەوە، یارییەکە بەبێ گۆڵ چووە گێمی کاتی زیادکراو، لەگێمی زیادکراوی دووەم بەگۆڕانکارییەکی ئەڵمانیا ماریۆ گۆتزە گۆڵێکی تۆمارکرد لە کاتێکی کوشندە بەھۆی ئەمەوە ھەڵبژاردەکەی لیۆ بێ بەش بوون لەجامی جیھانی، بەڵام مێسی بەباشترین یاریزانی جامی جیھانی ٢٠١٤ ھەڵبژێردا بە تۆمارکردنی ٤ گۆڵ و ئەسیستێک و زۆر مراوغەی سەرکەوتوو و زۆرترین چانسی گۆڵکردن.
کۆپا ئەمریکای ٢٠١٥ی چیلی
لە پاڵەوانێتی کۆپا ئەمریکا جارێکی تر ھەڵبژاردەکەی لیۆ لەیاری کۆتایی تووشی شکست بووەیەوە. لەیاری یەکەمی کۆپا ئەمریکا بەرامبەر پاراگوای یارییەکە (٢–٢) کۆتایی پێھات لیۆ توانی گۆڵێک بکات و گۆڵێکیش دروست بکات و بەباشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشان کرا. مێسی لەیاری ئۆرۆگوایی لەیاری دووەم توانی ئاستێکی بەرز پێشکەش بکات و یارییەکە (٠–١) کۆتایی پێ بێت و لیۆ بۆ دووەم جار خەڵاتی باشترین یاریزانی یارییەکەی پێ بەخشرا. لەقۆناغی ٨ بەرامبەر کۆڵۆمبیا توانیان بەلێدانەکانی سزا (٤–٥) تانگۆ براوە ببێت، لە یاری پێش کۆتایی بەرامبەر پاراگوای لیۆ توانی سێ گۆڵ بۆ ھەڵبژاردەکەی دروستبکات و بە (١–٦) تانگۆ بگاتە یاری کۆتایی. لەیاری کۆتایی کۆپا ئەمریکا بەرامبەر چیلی مێسی دیسان نەیتوانی جامەکە بباتەوە بۆ ھەڵبژاردەکەی بەلێدانە سزاکان (١–٤) چیلی براوە بوو، بەڵام مێسی توانی لێدانی سزای یەکەم تۆماربکات و بەڵام یاریزانەکانی تر نەیانتوانی سەرکەوتووبن.
کۆپا ئەمریکای ٢٠١٦ی ئەمریکا
لیۆ لەم پاڵەوانێتییەدا لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی بەئاستێکی نایاب دەرکەوت، لەیاری یەکەمدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی چیلی بەھۆی پێکانەوە ڕاھێنەر یاری بەسەرکی پێنەکرد و یارییەکەش (١–٢) بەسوودی تانگۆ کۆتایی ھات. لەیاری دووەمدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی پەنەما لیۆ لەگێمی یەکەم لەسەر کورسی یەدەگ بوو بەڵام گێمی دووەم بەشداریکرد و توانی ھاتریک تۆماربکات لەماوەی ١٩ خولەک. لە ١٨ی مانگی ٦ لەقۆناغی ٨ بەرامبەر ھەڵبژاردەی ڤەنزوێلا، مێسی توانی دوو ئەسیست و گۆڵێک ھەڵبژاردەکەی سەربخات بۆ پێش کۆتایی کە بەو گۆڵە گۆڵەکانی لەگەڵ گابرێڵ باتیستوتای ھاونیشتمانی یەکسانکردەوە ٥٤ گۆڵ. لەیاری پێش کۆتایی بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەمریکای خاوەن یاریگا لیۆ دیسان چەند ڕیکۆردێکی نوێی تۆمارکرد، کەلەناو یارییە بە دوو ئەسیست و گۆڵێک ھەڵبژاردەکەی گەیاندە یاری کۆتایی، بەو گۆڵە کۆی گۆڵەکانی لەگەڵ تانگۆ گەیاندە ٥٥ گۆڵ و پێش باتیستوتا کەوت وەک گۆڵکاری مێژوویی و بە ١٢ ئەسیست یەکەم گۆڵدروستکەری مێژووییە لەکۆپا ئەمریکا.
کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩ی بەڕازیل
لە پاڵەوانییەتی کۆپا ئەمریکا ٢٠١٩دا، ئەرجەنتین کەوتبووە کۆمەڵەی کۆڵۆمبیا، پاڕاگوای و قەتەڕ (کەوا وەک مێوان بەشداربوون). مێسی بەشداری گشت یارییەکانی کۆمەڵەی گرووپەکانی کرد، ئەرجەنتین بردنەوەیەک و دۆڕانێک و یەکسانبوونێکی بەرامبەر قەتەڕ، کۆڵۆمبیا و پاڕاگوای بەدەستھێنا و بە پلەی دووەم بە ٤ خاڵ سەرکەوت بۆ قۆناغی ھەشت. لەم قۆناغەدا تانگۆ بەرامبەر ڤەنزوێلا ٢–٠ سەرکەوتنی بەدەستھێنا و سەرکەوت بۆ یاری پێشکۆتایی. مێسی گوتی کە ئەمە باشترین کۆپا ئەمریکا نەبووە بۆ من بەھۆی تۆمارنەکردنی گۆڵ زۆر. لە یاری پێشکۆتایی، ئەرجەنتین کەوتە بەرامبەر بەڕازیل و یارییەکەیان دۆڕاند. دوای یارییەکە مێسی لێدوانی توندی دژی فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەمریکا دا و بە لایەنگری تۆمەتباری کردن، کە لە ئەنجامدا بۆ سێ یاری ڕاگیرا و سزای دارایی بەسەردا سەپێنرا. دوایین یاری ئەرجەنتین لە کۆپا ئەمریکا بەرامبەر چیلی بوو. لەم یارییەدا مێسی کارتێکی سووری وەرگرت بەھۆی پێکدانانیان لەگەڵ یاریزانی چیلی مێدێل، بەڵام ئەرجەنتین توانی یارییەکە بە ئەنجامی ٢–٠ بباتەوە و پلەی سێیەم مسۆگەر بکات، ھەرچەندە مێسی ئامادەنەبوو بەشداری ئاھەنگێڕانەکە بکات چونکە بە گوتەی خۆی «نەیدەویست لەم شەرمەزارییەی کە کۆپا ئەمریکا ھەیبوو بەشداربێت».
کووپا ئەمریکای ٢٠٢١
جامی کووپا ئەمریکای ٢٠٢١ لە وڵاتی بەڕازیل بەڕێوەچوو لەم پاڵاوانێتییەدا ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین توانی ئاستێکی باش پێشکەش بکات. ھەڵبژاردەکە کەوتە کۆمەڵەی ئەی. لە یارییەکانی کۆمەڵەکان لە یەکەم یاری خۆیدا ئەرژەنتین ڕووبەڕووی چیلی بوو وەوە، لەم یارییە میسی توانی لە خولەکی " ٣٣ " گۆڵی سەرکەوتنی ھەڵبژاردەکەی تۆمار بکات. یاری دووەمی ئەرژەنتین بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای بوو توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت بە ئەنجامی (١–٠)یارییەکەیان بردەوە میسی نەی توانی گۆڵ تۆمار بکات. لە یاریی سێیەمی ئەرژەنتین کە بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا توانی سەرکەوتنێکی گەروە بەدەست بھێنێت دوای ئەوەی بە ئەنجامی (٤–١)یارییەکەی بردەەوە میسی لەم یارییەدا توانی دوو گۆڵ لە خولەکەکانی "٣٣" (بە لێدانی سزا)"٤٢". تۆمار بکات. ھەروەھا لە یاریی قۆناغی ھەشت ئەرژەنتین ڕووبەرووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێکوادۆر بوو وەوە بە ئەنجامی (٣–٠) سەرکەوتنی بەدەست ھێنا. لەم یارییە میسی لە خولەکی "٣"زیادکراوی تایمی دووەم توانی گۆڵیک تۆمار بکات. ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین لە یاریی کۆتایی جامی کووپا ئەمریکا توانی نازناوەکە بەدەست بھێنێت. میسی بووە باشترین یاریزان و گۆڵکاری پاڵاوانێتییەکە بەمەش میسی یەکەم نازناوی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی بەدەست ھێنا.
جامی فیناڵیسیمای ٢٠٢٢
لە یاریی جامی فیناڵیسیمای ٢٠٢٢ لە یاریگای وێمبڵی لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا،مێسی دوو جار توانی ھاوکاربێت لە تۆمارکردنی گۆڵ بۆ ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و بردنەوەی یارییەکە  بە ئەنجامی ٣-٠ و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا و دووەمین نازناوی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ ئەرژەنتین بەدەست ھێنا، ھەروەھا بۆ جاری دووەمیش نازناوێکی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی بەدەست ھێنا پاش بردنەوەی جامی کوپا ئەمریکای ٢٠٢١.
لەگەڵ بارسێلۆنا
سەرچاوەکان:
لەگەڵ پاریس سان جێرمان
وێنۆک|مێسی بەدرێسی ئەرجەنتین ساڵی ٢٠١٢
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئارجەنتینی پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئارجەنتینی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠٠٧ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٥ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١١ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩ پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان پۆل:ئەو کەسانەی بە تۆمەتی ساختەکاری سزا دراون پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانە دیاریکراوەکانی ئێم ئێڵ ئێس پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بارسێلۆنا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ڕۆساریۆ، سانتا فێ پۆل:یاریزانانی لیگ ١ پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی پۆل:یاریزانانی تێرسێرا دیڤیسیۆن پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
مرۆڤ
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی مرۆڤ: لە ڕاستەوە ١. ([[ژن(مێ) ٢. (پیاو(نێر)]]
مرۆڤ یان مرۆ کە لە سەرەتادا شێوەی لە مەیموونی ئێستا چووە، بۆیە چەندین بیرۆکە بڵاوکراونەتەوە کە بنەڕەتی مرۆڤ دەگەڕێتەوە بۆ ئەیپەکان، و ھەر خۆشیان ئەیپن،.. بەناوبانگترینیان بیرۆکەی داروینە، بوونەوەرێکە کە قامەتی راستە. یەکەم مرۆڤ بەپێی لێکۆڵێنەوەی دێرین ناسان دەگەڕێتەوە بۆ ٢٫٣ تا ٢٫٤میلیۆن ساڵ پێش ئەمڕۆ. دێڕین ناسان مرۆڤ لە ژێر چەندین ناوی جیاوازدا پێناسە دەکەن، یەکەم مرۆڤ ھۆمۆ ھابیلیس، ھۆمۆ ئێرێکتووس(٩٥٠تا٩٠٠ھەزار ساڵ پ. ئ)، ھۆمۆ نێئاندێرتال (٦٠٠تا٣٥٠ھەزار ساڵ پ. ئ) و ھۆمۆ ساپیەنە (٤٠ھەزار ساڵ پ. ئ). ھۆمۆ ساپیەن کە لە ٤٠ھەزار ساڵ لەمەوپێشەوە سەری ھەڵداوە بە مرۆڤی مۆدێرن ناسراوە. مێژووی یەکەم جیلی مرۆڤ کە لە درەخت دا بەزیوە. لە سەر دوو قاچ راوەستاوە، واتە قامەتێکی راستی ھەبووە دەگەڕێتەوە بۆ یەک میلیۆن ساڵ پێش ئەمڕۆ واتە یەکەم شەپۆلی ھۆمۆ ئێرێکتووس. ھۆمۆ ئێرێکتووس یەکەم مرۆڤێکە کە لە یەک میلیۆن ساڵ لەمەو پێشدا ئەفریقا بە جێ دەھێڵێت و بە رەوە فەرانسە کۆچ دەکات. یەکەم شەپۆلی ھۆمۆ ئێرێکتووس کە دەگەرێتەوە بۆ ٩٥٠ھەزار ساڵ لەمەوبەر ھێشتا گۆشتیان بە کاڵی دەخوارد و لەگەڵ شەپۆلی دووھەمدایە، واتە ٤٥٠ھەزار ساڵ لەمەوبەر کە ئەم مرۆڤە دەتوانێت ئاگر بە باشی کۆنترۆڵ بکات و دەست بکات بە برژاندنی گۆشت. ئەمڕۆ دێرین ناسان دەڵێن بەڵگەگەلێکیان دۆزیوەتەوە کە مێژووی کەشفی ئاگر و کۆنترۆڵ کردنی دەگەڕێتەوە بۆ یەک میلیۆن ساڵ لەمەو بەر، بەلام ھێشتا دڵنیای تەواو لە نێوان دێرین ناسان نەھاتەوەت ئاراوە سەبارەت بەم رێکەوتە*. پێش ھۆمۆ ئێرێکتووس بە سەردەمی ئۆسترالۆپیتێکووس (٣٫٧ تا ٢٫٥ میلیۆن ساڵ پ. ئ. رۆژئاوای ئەفریقا) ناسراوە کە زیاتر بە شامپانزە نزیکە تا مرۆڤ، بۆیە لە دەستەی شامپانزەکان پێناسە دەکرێت. "[//en.wikipedia.org/wiki/Lucy_(Australopithecus) لووسی]" کە لە ساڵی ١٩٧٤ لە ئێتیۆپی دۆزراوەتەوە نموونەیەکە لە ئۆسترالۆپیتێکووس. ھەموو ئەم مرۆڤانە بێجگە لە ھۆمۆ ساپیەن لە ناو چوونە. لە نێوان ھۆمۆ ساپیەن و نێئاندێرتالدا پێوەندیەک ھەبووە. ئەم دوو مرۆڤە نزیکەی ٤٠ھەزار ساڵ پ. ئ لە فەرانسە رووبەڕووی یەک دەبنەوە، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە باس لە ھەبوونی توند و تیژی لە نێوان ئەم دوو مرۆڤەدا بکات. بە دوای جیابوونەی ئەم دوو مرۆڤە مووتاسیۆنێکی ژێنێتیکی روو دەدات و نێئاندێرتال بە تەواوی لە ناو دەچێت. مرۆڤ چەندین جار لە ئەفریقاوە بە رەو شوێنەکانی تری جیھان کۆچی کردوە. یەکێک لە ھۆکارەکانی ئەم ھەموو کۆچ کردنە نەبوونی کەش و ھەوایەکی سەقامگیرانە بووە. سارد و گەرم بوونی کتوپڕی کەش و ھەوا مرۆڤی ناچار کردوە کە بەردەوام جێگای ژیانی بگۆڕێت. بەڵگەکانی ئەم کۆچە لە، ئاسیا، ئۆقیانووسیە و ئەمریکاش دۆزراوەتەوە.
سەرچاوەکان
Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa
(جۆری مرۆف:زیر)
مەدرەسەی قاسمیە
وێنۆک|دیوی دەرەوەی مەدرەسەی قاسمیە. وێنۆک|کاتژمێری فیلی لەنێو مەدرەسەی قاسمیە. مەدرەسەی قاسمیە شوێنێکی مێژووییە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای شاری ماردین. مەدرەسەی قاسمییە تایبەتبوو بە خوێندنی ئیسلامی. لەناوەوەی مەدرەسەکە کاتژمێری فیلی ھەیە کە لەلایەن ئەندازیار ئەلجەزەری دیزاینی بۆکراوە. مەدرەسەکە بەتەواوی لەساڵی ١٤٦٩ کراوەتەوە. لەساڵی ١٩٢٤، ھاوشێوەی سەرجەم مەدرەسەکانی دیکەی تورکیا، لەقۆناغی بوون بە خوێندنی سێکۆلاریزم ئەوا مەدرەسەی قاسمیەش داخرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مەدرەسەکانی تورکیا پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ماردین پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی مێردین
دووک ھوایی چین
دووک ھوایی چین ( بە چینی:秦懷公، خوێندنەوە:چین ھوایی گۆنگ، مردن ٤٢٥ی پێش زایین) ٢٤مین فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە ٤٢٨ بۆ ٤٢٥ی پێش زایین، ئیمپراتۆرییەتێکی دێرینی چین،
٤٧٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دووک ھوایی چین
دووک ھوایی کوڕە بچووکی دووک لیگۆنگ بوو کە لە ٤٤٣ی پێش زایین مردووە، کە لەلایەن دووک زاوۆ شوێنی گیرایەوە، برا گەورەی دووک ھوایی، کاتێک دووک زاوۆ مرد لە ٤٢٩ی پێش زایین، دووک ھوایی دوورخرایەوە بۆ ویلایەتی جین، دواتر گەڕایەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی چین بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر دەسەڵات.
لە ٤٢٥ی پێش زایین، لە چوارەم ساڵی ماوەی فەرمانڕەواییەتی دووک ھوایی، ژەنەڕال ئیمپراتۆریەتی چین (ژەنەڕال چاوۆ -鼌) وە وەزیرەکانی تر لە دژی دووک ھوایی کوودەتایان کرد و لە فەرمانڕەواییەتی دووریاخستەوە، وەزیرەکانی ئەوسا دووک لینگیان لە شوێنی ئەو دانا، دووک ھوایی کوڕیکی بچووکیشی ھەبوو کە دواتر بەناوی دووک جیان دێتە سەر تەخت وەک ٢٦مین فەرمانڕەوای ئیمپراتۆرییەتەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی چین (ویلایەت) پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٥می پێش زایین پۆل:مردووانی ٤٢٥ی پ.ز
پێرستی گوندەکانی سەوڵاوا
شارستانی سەوڵاوا لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ٧٨ گوند پێکھاتووە.
خۆڵەمێشی (فیلم)
بۆر بە (ئینگلیزی: The grey) فیلمێکی ساڵی ۲۰۱۱ی ئەمریکایە، فیلمەکە لەجۆری (چیرۆکی هەست بزوێن) و چاڵاکییە. کە لەلایەن (جۆی کارناهان)ەوە، دەرهێنراوەو، کە هاوکاتیش خۆی لەگەڵ هەریەکە لە (جوڵێس داڵی، میکێللیددیک، ڕیدلی سکۆت)، بەرهەم هێنراوە. فیلەکە بڕی ۲٥ملییۆن دۆلاری تێچووە. وەکۆی داهاتەکەشی ۷۷.۳میلیۆن دۆلار بووە. وەهەریەکە لە ئەکتەران و بەچەند ڕۆڵێک بەشداریان لە فیلمەکە کردووە. وەک (لیام نێڵسۆن بەڕۆڵی جۆن ئۆتوەی، (فڕانک گریللۆ) بەڕۆڵی جۆن دیاز، (داڵاس ڕۆبێرت) بەڕۆڵی پیتی هێندریک، (دێرمۆت مولڕۆنی) بەڕۆڵی جیڕۆم تاڵگێت، (جۆی ئەندێرسن) بەڕۆڵی تۆدد فلامینی، (جەیمس باج دەیڵ) بەڕۆڵی لووک لیویندن، (جاکۆب بلاییر) بەڕۆڵی سیمۆسکی، (بێن بڕای) بەڕۆڵی هێرناندێز، (ئاننی ئۆپێنشاو) بەڕۆڵی ئانا ئۆتووەی) بەشدارییان لە فیلەکە کردووە.
چیرۆک
چیرۆکی فیلمەکە لە (GHOST WALKER: پیاسەکەری تارمایی)یەوە وەرگیراوە، چیرۆکەکە باس لە ژیانی چەند کەسێک دەکات لە کامپێک، دوای چوونیان بۆ ناو فڕۆکەکەیان ، لەناوەڕاستی دارستانێکدا فڕۆکەکەیان دەکەوێتەوە خوارە، کە خۆشیان سەریان دەسوڕمێت کەچۆن ڕزگاریان بووە کاتێک ئەو فڕۆکەیە، بو خێراییە بەر زەوی کەووتوە لەو بەرزییە زۆرەشدا. دوای کەوتنیان، کۆمەڵە پیاوەکە لەنێو دارستانەکە دڕووبەڕووی کۆمەڵە گورگێک دەبنەوە، کە هەرجارێکیان و بەشێوازێک یەکێک لەو پیاوانە، لەلایەن گورگەکانەوە دەکژرێت، دوای ڕووبەڕووبونەوەیان و هەڵاتنیان لەدەستی گورگەکان، تا کوو چەند زیاتر بێت ژمارەی پیاوەکان کەم دەبێتەوە. کە سەرۆکی کۆمەڵەی گورگەکان ناسراو بە (ALFA) ، توندوو تیژترین گورگی نێو گورگەکانی ترە. تاکوو کۆتا هەوڵی هەڵاتیان، کە تەنها (جۆن ئۆتووەی) وەکو کۆت کەسی نێو گرووپکەی دەمێنێتەوە، وەکاتێکیش لە ڕاکردن دەوەستێت، دەکەوێتە نێو شوێنی تاییبەتی وورگەکانەوە. کە هاوکاتیش ڕووداوەک لە کەشێکی زۆۆر ساردی دارستان ڕوویداوە.
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئالاسکا دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە کارەساتییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی مانەوە پۆل:فیلمەکانی وەن ئینتەرتەیمێنت پۆل:فیلمەکان دەربارەی مەرگ پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
بڕیارنامەی ١٠١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠١٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٨٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ١٩٩٥
بڕیارنامەی ١٠١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
تیدیان ئێندیایێ
تیدیان ئێندیایێ مرۆڤناس، ئابووریزان و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
بابانۆئێل
سانتا کڵۆس، ھەروەھا ناسراویشە بە باوکی کریسمس، قەشە نیکۆلاس، قەشە نیک، کریس کرینجڵ، یان ھەر سانتا بە سادەیی، کەسایەتییەکی ئەفسانەییە کە لە کلتووری مەسیحییەتی ڕۆژاواییدا دامەزراوە کە دەووترێت دیاریی یاری و شیرینی بۆ مناڵە ئاقڵەکان دەھێنێت، و خەڵووز یان ھیچ بۆ مناڵە ھارەکان دێنێت. دەووترێت کە لەلایەن ئێلفەکانەوە یارمەتی دەدرێت، کە لە کارخانەکەیدا لە جەمسەری باکوور یارییەکان دروستدەکەن، و چەند ئاسکی فڕیوی ھەیە بۆ فڕینی گالیسکەکەی.
سانتا کڵۆس بە گشتیی بە پیاوێکی ڕووخۆش و ڕیش سپی وەسفدەکرێت، کە زۆرجار چاویلکەی لە چاودایە، و چاکەتێکی سووری یەخە و سەردەست سپی، پانتۆڵێکی سووری لە خوری دروستکراو، و پشتێن و پێڵاوی چەرمی ڕەشی لەبەردایە، و کیسەیەکی گەورەی پڕ لە دیاری بۆ منداڵان پێیە. زۆرجار وا بەرجەستە دەکرێت کە بە شێوەیەک پێدەکەنێت کە دەنگی وەک «ھۆ ھۆ ھۆ» وایە. ئەم وێنەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدادا لە سەدەی ١٩ەمدا بەناوبانگ بوو بەھۆی کاریگەریی گرنگی ھۆنراوەی «سەردانێک لەلایەن قەشە نیکۆلاس»ی ساڵی ١٨٢٣. کاریکاتێریست و کارتوونیستی سیاسی تۆماس ناستیش دەستی ھەبووە لە دروستکردنی کەسایەتیی سانتادا. ئەم کەسایەتییە لەناو گۆرانی، ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، کتێبی مناڵان، فیلم و ڕێکلام کردندا ماوەتەوە.
بنەڕەتی مێژویی کەسێتیی پاپا نۆێڵ
لە بنەڕەتدا ئەم کەسێتیە ھەر ھەمان قیددیس (نیکۆلاس) Saint Nicholas ـە (ھاگیۆس نیکۆلاوس Άγιος Νικόλαος بە گریکی، سانکتوس نیکۆلاوس Sanctus Nicolaus بە لاتینی، عەرەبیش لەسەر زمانی سوریانەوە "مار نِقولا" ی پێ دەڵێن)، کە ئوسقوفی گریکزمانی شاری (میرا) Myra بوە لە ھەرێمی (لیکیا) Lycia لە باشوری ئەنادۆڵ (ی بیزانتی) کە دەکاتە ناوچەی (دێمرە) Demre لە تورکیای ئێستە، و لە سەدەکانی (٣-٤ ز.) دا ژیاوە: (٢٧٠ ز.) لەدایک بوە لە شاری (پاتارا) Patara لە ھەرێمی لیکیا، (٦) ی کانونی یەکەمی (٣٤٦ ز.) مردوە. یەکێکە لە قیددیسە مەسیحیە گەورە و بەناوبانگەکان.
بەپێی ھەندێک سەرچاوە و داب‌ونەریتی مەسیحی؛ قیددیس نیکۆلاس لە (کۆنگرەی یەکەمی نیکایا) دا ساڵی (٣٢٥ ز.) بەشدار بوە، و گوایە ڕوبەڕوی بیدعەکەی (ئاریوس) بوەتەوە و لە کۆنگرەکەدا زلـلەیەکیشی لە دەم‌وچاوی ئاریوس داوە! ھەرچەند لیستە ھەرە کۆنەکانی ناوی ئوسقوفە بەشداربوەکانی ئەو کۆنگرەیە ناوی ئەویان تێدا نیە.
ئەم کەسێتیە داب‌ونەریت و چیرۆکی زۆری لەسەر دروست بوە. لە زۆربەی کۆمەڵگا مەسیحیەکاندا و لە کلێسای کاثۆلیکی و کلێسا ئۆرثۆدۆکسەکاندا لە (٦ ی کانونی یەکەم) ی ھەمو ساڵێک ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت (لە ھەندێک شوێنیش ١٩ ی کانونی یەکەم). لە کلێسا ئینجیلیەکانیشدا ڕێزی لێ دەگیرێت. لە وڵاتانی بەلکان و خۆرھەڵاتی ئورۆپا (ئەلبانیا، بولگاریا، کرواتیا، چێک، گورجستان، یۆنان، مەکەدۆنیا، مۆنتینێیەگرۆ، ڕۆمانیا، ڕوسیا، سێربیا، سلۆڤاکیا)، ھەروەھا لە ھەندێک ناوچەی خۆرئاوای ئورۆپا (بێلجیکا، فڕەنسا، ھۆڵاندا، پۆرتوگال)؛ قیددیس نیکۆلاس قیددیسی سەرپەرشت و پشتیوانە بۆ دەریاوانەکان و بازرگانەکان و تیرەندازەکان و ماسیگرەکان و منداڵان و قوتابیان و ھەروەھا ئەوانەی بەھەڵە تۆمەتبار کراون. ھەروەھا قیددیسی سەرپەرشت و پشتیوانی ئەم شار و ناوچانە بوە لە کۆمەڵگا مەسیحیەکاندا: ئابەردین Aberdeen لە سکۆتلاندا، ئەمستێردام Amsterdam لە ھۆڵاندا، باررانکییا Barranquilla لە کۆڵۆمبیا، بەیت جالا (بیت جالا) لە فەلەستین (کە لەم شارۆچکەیە وا باوە قیددیس نیکۆلاس چوار ساڵ ماوەتەوە کاتێک زیارەتی شوێنە پیرۆزەکانی کردوە)، باری Bari و پاتێرنۆپۆلی Paternopoli و ساسّەری Sassari لە ئیتالیا، فریبور |فغیبوغ| Fribourg لە سویسّێرا، کۆزانی Kozani لە یۆنان، لیڤەرپوڵ Liverpool لە ئینگیلتێررا، و گوندی سیججیوی Siġġiewi لە ماڵتا، و ناوچەی لۆرێین |لۆغێن| Lorraine لە فڕەنسا.
بەپێی چیرۆکی ژیانی قیددیس نیکۆلاس؛ دایک و باوکی دەوڵەمەند و خواناس بون، بەڵام سەرەتا منداڵیان نەبوە کە ببێتە میراتبەری ماڵ‌وسامانەکەیان، ئیتر لە کۆتاییدا ئەم کوڕەیان دەبێت، ئەم کوڕەش ھەر لە منداڵیەوە نیشانەی خواناسی و پیاوچاکیی پێوە دیار بوە، بە شێوەیەک "ئەو ئیلھامەی لە گیانی پیرۆزەوە وەریدەگرت زۆرتر بو لەو فێربونەی لە مامۆستاوە وەریدەگرت"! ھەر لە منداڵیدا لە فێرکاریەکانی کلێسا شارەزا بو، ئیتر ھەر بە منداڵی بو بە شەمماس، ئینجا لە دێرێکدا بوە ڕەبەن، ھەتا ھەر لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا بوە قەشە. ئیتر ئەو سامانەش کە لە باوک و دایکیەوە بۆی بەجێ مابو؛ لە کاری چاک و یارمەتیی خەڵکدا سەرفی دەکرد.
ئەم پیاوە مەسیحیە جوانە، بەپێی داب‌ونەریتی کۆمەڵگا مەسیحیەکان؛ عادەتی وا بوە شەوان یارمەتی و دیاریی بەسەر ماڵە ھەژار و نەدارەکاندا دابەش دەکرد، بەبێ ئەوەی کەس بزانێت ئەوە ئیشی کێیە.
دیارترین چیرۆک کە دەیگێڕنەوە دەربارەی ئەم چاک و یارمەتیانەی قیددیس نیکۆلاس، ئەوەیە کە لە شاری (میرا) پیاوێکی دەوڵەمەند دەبێت، پاشان سامانەکەی لەدەست دەدات و ھەژاری زۆری بۆ دەھێنێت. سێ کچیشی وەختی شوکردنیانە بەڵام ئەو ئیتر نەیدەتوانی بەشویان بدات چونکە دەستکورت ببو و نەیدەتوانی جیازییان بۆ ڕێک بخات. ھەتا شەیتان نیازی خراپی ئەوەی خستە دڵیەوە کە کاری نزم بە کچەکانی بکات. خواوەندیش ئەمەی بۆ قیددیس نیکۆلاس دەرخست، ئیتر سەد دیناری زێڕی لە ماڵ‌وسامانەکەی باوکی ھەڵ گرت و خستیە کیسەیەکەوە و شەو بەبێ ئەوەی کەس بزانێت لە پەنجەرەوە خستیە ناو ماڵی کابراوە. کابرایش زۆر سەرسام بو کاتێک کیسە پارەی بینی و زۆر دڵخۆش بو، و بەو پارەیە کچی یەکەمی بە شو دا. ئینجا شەوێکی تر بە ھەمان شێوە کیسەیەکی تری پارەی فڕێ دایە ماڵەکەوە، بەم شێوەیە پیاوەکە توانیی کچی دوەمیشی بە شو بدات. بەڵام ئیتر پیاوەکە زۆر تامەزرۆی بینی ئەو چاکەکارە بو. بۆیە خۆی بۆ داگرت تا بزانێت کێیە. کاتێک دەنگی کەوتنی کیسەکەی بیست؛ ڕای کرد تا بزانێت کێیە، بینیی کە قیددیس نیکۆلاسە. ئیتر بەسەر پێیدا کەوت و زۆر سوپاسی کرد، ئەویش وتی: سوپاسی من مەکە، سوپاسی خوا بکە کە ئەو بیرۆکەیەی خستوەتە دڵمەوە.
بەم شێوەیە قیددیس نیکۆلاس لە ژیانی خۆیدا بەردەوام بو لەسەر یارمەتیدانی گەلەکەی خۆی و ئەوانەی پێویستییان بە یارمەتی ھەیە.
ئیتر لە کۆتاییشدا لە (٦ ی کانونی یەکەم) دا مردوە، کە ئەمەش نزیکە لە جەژنی لەدایکبونی مەسیحەوە (٢٥ ی کانونی یەکەم)، بۆیە ئیتر پەیوەست بوە بە جەژنی سەری ساڵەوە. بە ناوی ئەوەوە دیاریی سەری ساڵ و کریسمەس دەگۆڕدرایەوە. ئیتر لێرەوە بو بە "(باوک) و سەرپەرشتی ئاھەنگی لەدایکبونی مەسیح (کریسمەس)"، و دەنگ‌وباسی بە ھەمو ئورۆپادا بڵاو بوەوە، و بو بەو کەسێتیەی کە دیاریی کاتی ئاھەنگی لەدایکبونی مەسیح دەھێنێت و دابەش دەکات.
ئینجا دوای ئەوەی قیددیس نیکۆلاس بو بە (پاپا نۆێڵ) واتە باوکی کریسمەس و دیاریھێنی کاتی ئاھەنگی لەدایکبونی مەسیح؛ ئیتر چیرۆک و بیروباوەڕی زۆر لەسەر دیمەنەکانی کەسێتیەکە و شێوازی ژیانی دروست بو: لای ھەندێک بڕوا وابو کە پاپا نۆێڵ لە سوید دەژی، ھەندێکی تر بڕوایان وابو کە لە فینلاندا دەژی، بەتایبەتی کە لەوێ گوندێکیش ھەیە بە ناوی (گوندی پاپا نۆێڵ) و وەکو زێدی پاپا نوێڵ برەوی پێ دەدرێت. ھەروەھا گۆڕی قیددیس نیکۆلاس لە شاری میرا ("دێمرە" ی ئێستە)؛ ئەمیش ھەر زیارەتگایەکە و سەردان دەکرێت.
ئیتر لە کولتوری وڵاتانی ئورۆپادا، قیددیس نیکۆلاس، ھەم لە (٦ ی کانونی دوەم) دا جەژنی تایبەتیی خۆی ھەیە، ھەم تێکەڵ بە کریسمەس و جەژنی لەدایکبونی مەسیح بوە. لەو کۆمەڵگا مەسیحیانەشدا کە داب‌ونەریتی ئایینی ھێشتا بەھێزە؛ ھەر دو بۆنە و جەژنەکە بەجودایی ماون. بە ھەردو بارەکەشدا، بەپێی ئەو کولتورانە؛ قیددیس نیکۆلاس، یاخود پاپا نۆێڵ، لە نیوەی شەودا دەگاتە ماڵان، بە سواری گوێدرێژێک یاخود ئەسپێک کە باری کردوە بە شیرینی و دیاری بۆ منداڵان، و دیاریی بچوک بۆ منداڵان بەجێ دەھێڵێت لە پێڵاوەکانیان یاخود گۆرەویەکانیاندا یان لەژێر سەرینەکانیاندا یان لە سندوقێکدا کە لەبەر دەرگا جێی دەھێڵن، ئیتر دوایی دەزانن پاپا نۆێڵ ھاتوە و دیاریی بۆ ھێناون! ھەروەھا گوایە دەگەڕێت بەسەر قوتابخانە و دایەنگەکاندا و شیرینی و دیاری دەدات بە منداڵەکان! بەتایبەتی بەو منداڵانەی کە (عاقڵی) یان کردوە! ئیتر بوەتە سەرپەرشت و پارێزەری منداڵان و قوتابیان و کراوە بە پاڵنەرێکیش بۆ پەروەردە و گوێڕایەڵی چونکە منداڵان وا پەروەردە دەکرێن کە ئەو منداڵانەی عاقڵن و ھەڵس‌وکەوتی باش دەکەن؛ بەپێی ئەوە قیددیس نیکۆلاس دیارییان دەداتێ. ھەروەھا چیرۆکی ڕزگارکردنی چەند منداڵێک لە مەترسی لەلایەن ئەوەوە دەگێڕنەوە. ئەمە جگە لەوەی ئاھەنگ لە شەوی پێش ڕۆژی جەژنی قیددیس نیکۆلاسدا دەکرێت و چیرۆکەکانی قیددیس دەگێڕدرێنەوە و شەوێ پێڵاو و گۆرەویەکانیان لەلای دوکەڵکێش یان لەبەر دەرگا بەجێ دەھێڵن ھەتا قیددیس نیکۆلاس پڕیان بکات لە میوەی وشککراو و چەرەس و شیرینی و ھەروەھا دراوی کانزایی! ھەندێک گێزەر و کایش دەخرێتە پێلاوەکانەوە بۆ ئەوەی قیددیس نیکۆڵاس بیکاتە ئالیکی گوێدرێژەکەی یاخود ئەسپەکەی!
ھەروەھا عادەت وایە گۆرەوییەکی لۆکە لە سەروی ئاگردانەوە ھەڵدەواسرێت، ئینجا لە پەنجەرەوە دراوێکی کانزایی زەرد کە تەڕ کراوە فڕێ دەدرێتە ناو گۆرەویەکەوە، بۆ ئەوەی وشک ببێتەوە. ئەمەش ھێمایە بۆ چیرۆکێک دەربارەی قیددیس نیکۆلاس یاخود پاپا نۆێڵ کە دەڵێت جارێکیان خەریک بوە چەند ژنێک بفرۆشرێن و بکرێنە کۆیلە، ئەویش دراوی زێڕی ئەو ڕۆژگارەی داوە بۆ کڕینەوە و ئازادکرنیان، ئەو ڕۆژەش باران بوە بۆیە دراوە زێڕەکان تەڕ بون، ئیتر ئەمە لاسایی دەکرێتەوە بەو شێوەیە.
ھەروەھا لە ئاھەنگەکاندا شیرینییەک دروست دەکرێت کە لە شێوەی گۆچانێکدایە کە ھێڵی سور و سپیی تێدایە (ئێستە ئەمە شیرینییەکی باوە لە جیھاندا)، ئەم جۆرە شیرینییەش ھێمایە بۆ گۆچانەکەی قیددیس نیکۆلاس کە لە گەشت و گەڕانەکانیدا ھەڵی گرتوە، و ھەر لە خۆیشیدا ھێمای (ئوسقوف) ـە، گۆچانەکەش وەکو گۆچانی تایبەتیی باوکەکان و سەرپەرشتیار (راعی) ی کلێساکان وایە.
ئەو بەرگە سورەش کە کەسێتیی قیددیس نیکۆلاس یاخود پاپا نۆێڵ ھەیەتی؛ ھەمان بەرگی ئوسقوف و قیددیسەکانی ئەو ڕۆژگارە بوە.
لە کۆندا کڵاوی پاپا نۆێڵ؛ ھەر ھەمان کڵاوی تایبەتیی ئوسقوفەکان بوە، کە بریتیە لە تاجێکی بەرز، عەرەب (البُرْطُل) ی پێ دەڵێن. ئەمەش لە کەسێتیی قیددیس نیکۆلاسەوە ھاتوە کە ئوسقوف بوە. بەڵام لە سەردەمی نوێدا دوای ئەوەی کەسێتیەکە تێکەڵ بە کولتوری باکورئورۆپایی کۆن کرایەوە؛ جل‌وبەرگەکەی بو بە جل‌وبەرگێکی زستانە، کڵاوە سورەکەش بو بە تەواوکەری ئەو جل‌وبەرگە زستانەییە سورە.
ئەمەیان پرۆفیسۆری (ئەدەبی خۆرھەڵاتی و گریکی) و شاعیری ئەمێریکایی (کلیمێنت کلارک مۆر) ـ Clement Clarke Moore ـ (١٧٧٩ ـ ١٨٦٣) دایھێناوە، ئەوەش لە قەصیدەیەکدا بە ناوی (سەردانێک لە قیددیس نیکۆلاسەوە) A Visit From St. Nicholas، کە دواتر بە ناوی (شەوی پێش جەژنی سەری ساڵ) The Night Before Christmas ناوی ڕۆشتوە، ئەمەش ساڵی ١٨٢٣، کە لەو قەصیدەیەدا وەسفی پاپا نۆێڵ دەکات.
ئینجا ساڵی ١٨٨١ یش نیگارکێشی کاریکاتێریستی ئەمێریکایی Thomas Nast (تۆماس ناست) (١٨٤٠ ـ ١٩٠٢) لە گۆڤاری ھەفتانەی (ھارپەر) Harper's Weekly لە نیویۆرک، یەکەم وێنەی (پاپا نوێڵ) ی کێشا کە بو بە وێنەی ستاندارد بۆ ئەو کەسێتیە: بە جەستە قەڵەوەکەی و ڕومەتە سورەکانی، و دەستە جلە زستانەییە سورەکەی کە چمکەکانی سپین، و ڕیشە سپیە گەورە و درێژەکەی کە دەم‌وچاوی دادەپۆشێت، و پێڵاوە چەرمینە بریکەدارەکانی، و پشتێنە چەرمینە ڕەشەکەی..
ئیتر بەم شێوەیە و بەم وێنەیە پاپا نۆێڵ بو بە کەسێتییەکی جیھانی کە لە ھەمو لایەکی جیھان منداڵان خۆشیان دەوێت.
ئینجا بە گواستنەوەی ئەم کەسێتیە بۆ کۆمەڵگاکانی تر و تێکەڵبونی بە کولتورەکانی تر؛ ھەندێک دیمەنی تری کەسێتیەکە گۆڕا: بۆ نمونە: بەپێی داب‌ونەریتێک، کە بنچینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بیستەکانی سەدەی (١٩ ز.)، پاپا نۆێڵ لە جەمسەری باکور دەژی، لەگەڵ ژمارەیەک گرگن (ئێلف) کە لە میثۆلۆجیای سکاندیناڤیاییدا باون، کە گوایە ئەم ئێلفانە دیاریەکان و گالیسکەکەی بۆ ڕێک دەخەن. لەگەڵ نۆ (لە بنەڕەتدا ھەشت) ئاسکی جۆری کاریبۆ (الرنة) کە دەفڕن و گالیسکەکە بە ئاسماندا دەفڕێنن، گالیسکەکەش لە ڕاستیدا ھەر خلیسکێنەیەکی سەر بەفرە. بەم شێوەیە ئەو گوێدرێژ یاخود ئەسپەی کە دیاریەکانی پێ دەگواستەوە؛ گۆڕا بەو گالیسکەیەی بەسەر بەفردا دەخزێت و نۆ دانە ئاسکی جۆری کاریبۆ ڕای دەکێشن. ئەم وێنەیەی پاپا نۆێڵ زیاتریش لە گۆرانییەکدا بە ناوی (سانتا کلۆز دێت بۆ شار) Santa Claus Is Coming to Town، ساڵی ١٩٣٤ بڵاو بوەوە و بو بە وێنەی باو و ستانداردی پاپا نۆێڵ.
ڕەگ و ڕیشەی کۆنی کەسێتیی دیاریھێنی جەژنی لەدایکبوون
لە ڕاستیدا کەسێتیی پیرە پیاوێکی ڕیش گەورە کە بە سواری ئەسپێکی فڕیوەوە ماوەی زۆر دەبڕێت و پەیوەستە بە جەژنی لەدایکبونەوە و دیاریی ئەو جەژنە دەھێنێت؛ لە کولتوری باکوری ئورۆپای پێش مەسیحیەتدا ھەبووە و دواتر کراوە بە داب‌ونەریتێکی مەسیحی. ئەوەش کەسێتیی خواوەند (ئۆدین) |ئۆدێن| Odinـە.
ئۆدین (بە نۆروێگیی کۆن: ئۆذین |ئۆذینّ| Óðinn)، خواوەندی سەرەکیە لە میثۆلۆجیای نۆروێگیی کۆندا، ھەمان کەسێتییش بە ناوی وۆدێن |وۆد'نّ| Wōden، لە ئایینی ئەنگلۆسەکسۆنی و جێرمانیی پێش مەسیحیەتدا خواوەندی سەرەکی بوە، کە ناوەکەی لە ئینگلیزیی کۆندا بریتی بوە لە وۆدێن Ƿōden [پیتی Ƿ و شێوە بچوکەکەی ƿ؛ لە ئینگلیزیی کۆندا ھەبوە کە (وین) Wynn ی پێ وتراوە و بە (و) خوێنراوەتەوە]، لە ئاڵەمانیی کۆنی یەکەمیشدا وتراوە وۆدان Wôdan، لە سەکسۆنیی کۆنیشدا وۆدێن Uuôden [لە سەکسۆنیی کۆن و گەلێک زمانی جێرمانیی کۆنی تریشدا، پێشتر جوت پیتی uu لەبریی w بەکار ھاتوە و بە (و) خوێنراوەتەوە، واتە (و) ی بزوێن و نەبزوێنیش، کە دواتر لە uu ـ کە ھەندێک جار بە شێوەی vv یش نوسراوە ـ شێوەی w ھاتوەتە کایە]. کە ئەمانە و ئۆذینّ ـە نۆروێگیەکە، ھەمویان پەرەپێدراوی خواوەندێکی جێرمانیی سەرەتایین کە ناوەکەی دەبێت بە شێوەی وۆذاناز Wōðanaz یاخود وۆذیناز Wōðinaz بووبێت.
کەسێتیی ئۆدین لە شێوەی پیرە پیاوێکی ڕیش گەورەدایە کە چاوێکی کوێرە. جا کۆمەڵە دیمەنێکی ھاوبەش ھەن لەنێوان ئۆدین و سانتا کلۆز یان پاپا نۆێڵ کە نیشانەی ئەوەن کەسێتیەکە لە بنەڕەتدا لە کولتوری باکوری ئورۆپای کۆن (کولتوری جێرمانیی کۆن) ـەوە ھاتوە و مەسیحیێنراوە:
گەلە جێرمانیەکانی پێش مەسیحیەت جەژنێکی (لەدایکبون) یان ھەبوە لە ناوەڕاستی زستان (وەرگەڕانی زستان Winter Solstice) دا [وەکو جەژنی "یەڵدا" ی ئێرانی، کە (یەڵدا) یش ھەر بە واتای (لەدایکبون) ـە، چونکە لە یەلدا ܝܠܕܐ ی سوریانیەوە وەرگیراوە بە ھەمان واتای لەدایکبون و لە ماددەی "ول‌د" ܘ‌ܠ‌ܕ ەوە. ئەوەش چونکە شەوی یەڵدا کە درێژترین شەوی زستانە؛ بەپێی داب‌ونەریتی میثرایی کە ڕەگ‌وڕیشەی ئێرانی و ئاریایی کۆنی ھەیە؛ شەوی لەدایکبونی خواوەند میثرایە کە خواوەندی ڕوناکی و خۆر و ڕاستیە]، کە پێی وتراوە (یول) یان (یۆل)، ئێستەش لە ئینگلیزیدا دەوترێت یول Yule، لە دانمارکی و سویدییشدا دەوترێت یول jul، لە نۆروێگییشدا یول jul یان یۆل jol، کە ئەم وشانە ئێستە لە کولتوری ئورۆپاییدا بۆ شێوە مەسیحیەکەی جەژنەکە بەکار دێن. دوای بڵاوبونەوەی مەسیحیەت بە باکوری ئورۆپادا ئەم جەژنە لەگەڵ جەژنی لەدایکبونی مەسیح (کریسمەس) یەک خراوە و تێکەڵ کراون، ھەر بۆیە گەلێک لە ڕەگەزەکانی جەژنە کۆنەکە لە شێوە مەسیحیەکەدا ئامادە بونەتەوە. ئینجا خواوەند (ئۆدین) ڕۆڵێکی سەرەکیی ھەبوە لەو جەژنە ئایینیە کۆنەدا و پێیەوە پەیوەست بوە:
لە ھەندێک دەق و داستانی ئایسلەنداییدا وا باسی ئۆدین دەکرێت کە بە سواری ئەسپێکی ھەشت قاچ دەڕوات بە ناوی سلەیپنێر Sleipnir کە دەتوانێت بازی گەورە بدات و ماوەی زۆر ببڕێت (بەپێی بیروباوەڕە کۆنەکە خواوەند ئۆدین بەم شێوەیە ڕۆحی مردوەکان لێ دەخوڕێت و دەیانبات بەرەو جیھانی مردوان)، ئەم دیمەنەش، واتە فڕینی ئۆدین بە سواری ئەسپە ھەشت قاچەکەی بە ئاسمانی نیوە شەوی زستاندا، زۆر لە دیمەنی ھەشت ئاسکەکەی پاپا نۆێڵ دەچێت کە دەفڕن و ڕەنگە سەرچاوەی ئەم داب‌ونەریتە بێت دەربارەی پاپا نۆێڵ.
ھەروەھا لە شیعری سکاڵدی Skaldic Poetry، کە کۆمەڵە داستانە شیعرێکی دەماودەم بون لە نۆروێگ و ئایسلەندا و دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی ڤایکینگ و سەدەکانی (٩ ز. ـ ١٣ ز.)، خواوەند ئۆدین بە چەند وەسفێک باس کراوە کە پەیوەستبونی بە جەژنی لەدایکبون و پیرە پیاوی دیاریھێنی ئەو جەژنە ڕون دەکەنەوە، بۆ نمونە لەو شیعرانەدا بە سیذگرانی Síðgrani و سیذسکێگگر Síðskeggr و لانگبارذر Langbarðr وەسف دەکرێت، کە ئەمانەش ھەمویان بە واتای (ڕیش درێژ) ن، کە ئاماژەن بۆ ڕیشە گەورەکەی ئۆدین و، ڕیشە گەورەکەی پاپا نۆێڵ بیر دەخەنەوە.
ھەروەھا ھەر لەو شیعرانەدا ئۆدین بە یۆلنێر Jólnir ناوی دەبرێت، ئەمەش واتای (کەسێتیی جەژنی لەدایکبون) دەدات، کە وەکو ناوی ئەلتەرناتیڤ (بدیل) ی ئۆدینی لێ ھاتوە(١).
ئینجا ھەر بەپێی ھەندێک داب‌ونەریتی کۆنی تر؛ منداڵان پێڵاوەکانیان پڕ دەکەن بە بە گێزەر و کا و شەکر لەلای دوکەڵکێشی ماڵەکەوە دادەنێن بۆ ئەسپە فڕیوەکەی ئۆدین تا بیانخوات، ئینجا ئۆدینیش پاداشتیان دەداتەوە بە دانانی دیاری و شیرینی. کە ئەم داب‌ونەریتە دواتر پەیوەست بوە بە قیددیس نیکۆلاسەوە و بوەتە بەشێک لە داب‌ونەریتی پاپا نۆێڵ، و تا ئێستاش لە زۆر شوێنی ئورۆپا ئەو داب‌ونەریتی دانانی پێڵاوە ماتەوە، لە زۆر وڵاتی تریش بوە بە ھەڵواسینی گۆرەوی بە ئاگردانی ماڵاندا.
لێرەوە دیارە کە کەسێتیەکە لە بنەڕەتدا لە کولتوری باکورئورۆپایی کۆنەوە ھاتوە و لەگەڵ چیرۆکی چاکەکاریەکانی قیددیس نیکۆلاس و جەژنی لەدایکبونی مەسیحدا ڕێک خراوە. بەم شێوەیەش داب‌ونەریتە کۆنەکە لە ڕێگەی کەسێتییەکی مەسیحی و فۆڕمێکی مەسیحییەوە درێژەی ھەبوە و بەردەوام بوە.
ناوی (پاپا نۆێڵ) لە چیەوە ھاتوە و یانی چی؟
ھەندێک کەس لێرەولەوێ شتی بێبنەما لەسەر ئەم بابەتە دەنوسن و بڵاوی دەکەنەوە. دەڵێن: مادەم لە کتێبی (ئیشەعیا) دا کە یەکێکە لە کتێبەکانی (پەیمان کۆن) کتێبی پیرۆزی یەھودی و بەشی یەکەمی کتێبی پیرۆزی مەسیحی؛ دەستەواژەی (عیممانوئیل) ھاتوە و ئەمەش واتە (خوامان لەگەڵە)؛ کەواتە ناوی (بابانوێل) یانی (بابا نوئێل) و ئیتر ئەمەش ھەر دەستەواژەیەکی عیبریە! بەپێی ئەمە؛ (بابانو) بە عیبری یانی (باوک) یان (باوکمان)! و (ئێل) یش یانی (خوا)، کەواتە (بابانوئێل) یانی (خوا باوکمانە) یاخود (خوای باوکمان) یان (خوای باوک)! ئیتر گوایە کەسێتیی پاپا نۆێڵ لەوەوە ھاتوە کە (خواوەندی باوک) شەوی ساڵی زایینیی تازە دیاری دابەش دەکات بە بۆنەی یادی لەدایکبونی کوڕەکەی (خواوەندی کوڕ) ەوە!
ئیتر گوایە کەسێتیی (پاپا نۆێڵ) ھەر ھەمان (خواوەندی باوک) (اڵاب) ـە کە مەسیحیەکان باوەڕیان پێیەتی کە باوکی مەسیحە کە خواوەندی کوڕە. کە ئەمەش بیروباوەڕێکی نامۆیە بە ئیسلام.
ھەندێکیان لەوەش نەزانانەتر لێکی دەدەنەوە و دەڵێن (بابانوئێل) ھەموی یانی (باوکی خوا)!
با بزانین ئەم لاف‌وگەزاف و قسەوقسەڵۆکە بایی چەندەیە و چۆن ئاوا تێکەڵیان کردوە:
کەواتە ئەوەی بە واتای خوایە تەنھا وشەی (ئێل) (إل، إیل) ـە نەک (نوێل) یان (نوئێل)!
ئینجا وشەی (بابا) بەو شێوەیەی ئەوان دەڵێن؛ لە عیبریدا بونی نیە. ئەو وشە عیبریەی بە واتای (باوک) ـە؛ ھەر ھەمان وشەی (ئاڤ) אָב ـە [وەکو وشەی "أب" |ئەب| ی عەرەبی]. لە ئاڕامییشدا دەبێتە (ئاب) אָב و ھەروەھا (ئەببا) אַבָּא بۆ حاڵەتی ناساندن(٢).
لە سوریانییشدا وشەکە بریتیە لە (ئەب) ܐܰܒ و ـ بۆ حاڵەتی ناساندیش ـ (ئەببا) ܐܰܒ݂ܳܐ(٣).
وشەیەک بە شێوەی (بابا) لە عیبری و ئاڕامیدا ھەبێت؛ ھەر (بابا) בָּבָא ی ئاڕامیە بە واتای (دەرگا) یاخود (دەروازە). کە (بابا) בָּבָא ی ئاڕامی بریتیە لە ھەمان وشەی (باب) בָּב یاخود בָּאב ی ئارامی بە واتای دەرگا یاخود دەروازە (بَاب ی عەرەبی) لەگەڵ ئەلیفی کۆتایی کە ئامڕازی ناساندنە(٤).
لە عیبرییشدا وشەی (باڤاە) בָּבָה ھەیە و لە سوریانییشدا بابا ܒܳܒܳܐ و بابتا ܒܳܒܬܳܐ ھەیە، بە واتای (بیلبیلەی چاو)، بەرامبەری (بؤبؤ) ی عەرەبی(٥).
بە ھەمان شێوە لە عیبریدا دەستەواژەیەک نیە بە شێوەی (بابانو) و بە واتای (باوکمان) بێت. بە عیبری بە (باوکمان) دەوترێت (ئەبینو) یاخود (ئەڤینو) אָבִינוּ و بە ئارامی ـ سوریانییش بۆ ھەمان واتا دەوترێت (ئەبون) ܐܰܒܽܘܢ(٦). وەکو لە نوێژ/نزا مەسیحیەکەدا (نزای "باوکمان" Our Father) ھەیە کە بە سوریانی لە سەرەتاکەیدا دەوترێت (ئەبون د'بەشمایا) ܐܒܘܢ ܕܒܫܡܝܐ واتە ([ئەی] باوکمان کە لە ئاسمانە) ([یا] أبانا الذی فی السموات). بە ھەمان شێوە بە عەرەبییش دەوترێت (أبونا)، کە بۆ حاڵەتی بانگکردن بە (أبانا) دەوترێت، بۆیە بە عەرەبی بەو نزا مەسیحیە دەوترێت (اڵابانا) چونکە وەرگێڕانە عەرەبیەکەی بە (أبانا) دەست پێ دەکات.
١. (پاپا): ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا گریکیە، بە شێوەی (پاپپاس) πάππας لە گریکیدا ھەیە، لەمەوە (پاپا) Papa و Pappa ی لاتینی ھاتوە، ئینجا لە لاتینیەوە چوەتە فڕانسیەوە، لەمیشەوە چوەتە ھۆڵاندایی و ھەنگاریایی و ئینگلیزیی نوێ و ھەندێک زمانی تریشەوە. وشەکە لەسەر زمانی منداڵەوە بە (باوک) وتراوە، وەکو وشەی (باوە) ی کوردی و Dad ی ئینگلیزی. دواتریش بە (باوک) بەگشتی و بە ھەر پیاوێکی بەتەمەن و بەدیمەن باوک وتراوە. ئیتر گوازراوەتەوە بۆ زمانەکانی تریش، بۆ نمونە لە کۆتاییەکانی سەدەی (١٧ ز.) دا لە فڕانسیەوە بە شێوەی Pap و Papa ھاتوەتە ئینگلیزییشەوە(٧). ئەمە جگە لەوەی وشەکە بە شێوەی (بابا) لە ھەندێک زمانی تریشدا ھەیە، وەکو فارسی و کوردی (لە فارسیەوە چوەتە تورکییش).
٢. (نۆێڵ): ئەم وشەیە کە لە ئینگلیزیدا بە Noël و Noel و ھەروەھا Nowell دەنوسرێت؛ لەبریی وشەی (کریسمەس) Christmas (واتە: لەدایکبونی مەسیح) بەکاردێت. وشەکە لە کۆتایی سەدەی (١٤ ز.) ـەوە ھاتوەتە ناو زمانی ئینگلیزی. لە ئینگلیزیی ناوەڕاستدا وشەکە بە Nowel نوسراوە، کە ئەوەش لە Noel ی فڕانسیی کۆنەوە ھاتوە بە واتای (جەژنی کریسمەس) واتە (جەژنی لەدایکبونی مەسیح) [ئێستەش کە وشەکە لە ئینگلیزیدا بە Noël دەنوسرێت؛ ئەمە ڕاستەوخۆ لە Noël ی فڕانسیی ھاوچەرخەوە وەرگیراوە کە ئەمیش لەNoel ی فڕانسیی کۆنەوە ھاتوە]، کە ئەم وشەیەش شێوەیەکی تری وشەی nael ی فڕانسیی کۆنە کە ئەمیان زیاتر باو بوە، ئەمانەش لە وشەی natalis ی لاتینیەوە ھاتون بە واتای (لەدایکبون)، کە وشەکە لە لاتینیی کلێسادا بە واتای (لەدایکبونی مەسیح) ـە، دەستەواژەکە بەتەواوی بە لاتینی دەبێتە dies natalis، واتە (ڕۆژی لەدایکبون) birthday. کە ئەم وشەی natalis ـە سەرچاوەی وشەی Noel ی فڕانسیی کۆن (و لێرەوە Nowel ی ئینگلیزیی ناوەڕاست) و natale ی ئیتالیایی و nadal ی پرۆڤێنسالیە بە واتای (لەدایکبون) و (لەدایکبونی مەسیح) و سەرچاوەی ئاوەڵناو (صفە) ی natal ی فڕانسی و ئینگلیزیە بە واتای (شتێک پەیوەندیی بە لەدایکبونەوە ھەیە). وشەی natalis ی لاتینییش لە وشەی natus ی لاتینیەوە ھاتوە بە واتای (لەدایکبون)، کە ئەمیش لە ڕیشەیەکی لاتینیەوە وەرگیراوە کە چاوگێکی ڕانەبردوە بە شێوەی nasci کە واتای (لەدایکبون) دەدات، ئەمیش لە وشەی gnatus و ڕیشەی gnasci ی لاتینیی کۆنەوە ھاتوە، بەم شێوەیە دەچێتەوە سەر ڕیشەی genus ی لاتینی(٨).
کەواتە (پاپا نۆێڵ) بەسەریەکەوە واتە (بابە کریسمەس) Daddy Christmas یاخود (باوکە کریسمەس) Father Christmas، ئەمەش ئاماژەیە بۆ پیاوێکی بەتەمەن کە بە (بابە) بانگی لێ دەکرێت و ھێمایە بۆ جەژنی ([ڕۆژی] لەدایکبون [ی مەسیح]). واتە (کریسمەس) یاخود ([ڕۆژی] لەدایکبون [ی مەسیح]) لە شێوەی ئەو پیاوە بەتەمەنەدا دەنوێنرێت کە لەسەر زمانی منداڵانەوە بە (بابە) یاخود (پاپا) بانگی لێ دەکرێت، ھەر بۆیە دەوترێت کە (پاپا نۆێڵ) بە ئینگلیزی دەبێتە Daddy Christmas.
ئینجا ئەم ناوە، واتە (پاپا نۆێڵ)، بە زمانی فڕانسی و ئیسپانی و پۆرتوگالی وا دەوترێت: لە فڕەنسا بەو کەسێتیە دەوترێت (پێر نوێل) |پێغ نوێل| Père Noël بە ھەمان واتا، لەسەر زمانی منداڵیشەوە پێی دەوترێت (پاپا نوێل) Papa Noël. ئیتر ئەم ناوە فڕانسیەی گوازراوەتەوە بۆ گەلێک زمانی تر: لە ئیسپانیا و کۆڵۆمبیا ھەر (پاپا نوێل) Papa Noel ی پێ دەوترێت، لە (ئەرجەنتین) و (ئێکوادۆر) و (پێرو) یش (پاپا نوێل) Papá Noel، ھەرچەند لە (ئەرجەنتین) و (ئێکوادۆر) و (کۆڵۆمبیا) ناوێکی تریشی ھەیە دواتر باسی دێت. بە پۆرتوگالی لە (پۆرتوگال) و (برازیل)، (پەپپای نوێڵ) Papai Noel ی پێ دەوترێت. لە بەشە فڕانسیەکەی (کەنەدا) ش ھەر پێی دەوترێت (پێر نۆێل) |پێغ نوێل| Père Noël، لە (بێلجیکا) ش لای ئەوانەی بە فڕانسی دەدوێن ھەمان ناو بەکار دێت. لە (تورکیا) ش بە تورکی (نوێل بابا) Noel Baba ی پێ دەڵێن. ئیتر لە عەرەبییشدا دەوترێت (بابا نویل)، لە فارسییشدا (بابا نوئل) ـە. ھەروەکو لە (ئەفغانستان) و (ئێران) و یش ھەر (بابا نوێل) ی پێ دەوترێت، لە (کوردستان) یش پێی دەڵێن (بابە نوێل).
ئینجا بە گەلێک زمانی تر و لە زۆر شوێنی تر، ھەر شتێکی پێ دەوترێت کە وەکو (پاپا نۆێڵ) بە واتای (بابە کریسمەس) ـە. بە نمونە: بە لاتینی پێی دەوترێت (پاتێر ناتالیس) Pater Natalis. لە (ئیتالیا) پێی دەوترێت (بابۆ ناتالێ) Babbo Natale. بە ئیری لە (ئیرلاندا) پێی دەوترێت (دادی |دا'جی| نە نۆڵەگ) Daidí na Nollag. بە ھەمان واتا لە (لاتڤیا) ش دەوترێت Ziemassvētku vecītis. ئەمانە ھەمویان بە واتای (بابە کریسمەس) ـن و لەگەڵ (پاپا نۆێڵ) ھاوواتان.
لە وڵاتانی ئینگلیزی‌زمانیش، ئەمێریکا و بریتانیا و ئۆسترالیا، زۆر جار ھەر ڕاستەوخۆ Father Christmas ی پێ دەوترێت. ئەمەیان زیاتر لە بریتانیا باوە.
لە ھەندێک زمانی تر و لە ھەندێک وڵاتی تردا، بە شتێک ناو دەبرێت بە واتای (باپیرە کریسمەس). وەکو ئەوەی لە (بولگاریا) پێی دەوترێت (دیادۆ کۆلێدا) Дядо Коледа. لە (کرواتیا) پێی دەوترێت (دێد بۆژیچناک) Djed Božićnjak بە ھەمان واتا. ھەروەھا لە (لیتوانیا) ش دەوترێت (کالێدو سێنیلیس) Kalėdų Senelis. ھەروەھا ناوە ڕۆمانیاییەکەی (مۆش کرەچون) Moş Craciun لەم واتایە نزیک دەبێتەوە (چونکە Moş بە واتای پێشینە و باپیرەی گەورەیە).
لە ھەندێک شوێنی تر بە (پیاوە پیرەی کریسمەس) ناوی دەبرێت. ناوە (ئێستوانیا) ییەکەی (یەولوڤانا) Jõuluvana لەم بابەتەیە. ھەر لەم بابەتە لە (سکۆتلاندا) یش پێی دەوترێت (بۆدەخ نە نۆڵێگ) Bodach na Nollaig. لە (چیلێ) یش بە ئیسپانیایی پێی دەوترێت (ڤیێخۆ پاسکوێرۆ) (Viejo Pascuero) یاخود (ڤیێخیتۆ پاسکوێرۆ) Viejito Pascuero کە بە ھەمان واتایە.