cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شا عەلامی دووەم
دابەزین
وێنۆک|دراوی ڕوپییەی زیوینی شا عەلامی دووەم دوای شکستەکان لە موزەفەرگار و دواتر لە غانور، مەجەدولدەولا بە فەرمانی شا عەلامی دووەم دەستگیرکرا، کە دواتر میرزا نەجەف خانی وەبیرھێنایەوە. ئەمەش بووە ھۆی دەستگیرکردنی وەزیری گەورەی پێشوو بەھۆی ئەوەی بووەتە ھۆی حیساباتی ھەڵە و ھاوکاری لەگەڵ دوژمنانی ئیمپراتۆر. خیانەتکارەکە زیندانی کرا و بڕی دوو ملیۆن بەنداو لە داھاتی دزراو لێی وەرگیرایەوە. ئەوە حوکمدانی خراپ و لەرزینەکەی شا عەلامی دووەم بوو کە بووە ھۆی ڕووخانی خۆی. میرزا نەجەف خان بە ھەبوونی سوپایەکی بەھێز و باش بەڕێوەبەردراو لە خۆیدا، فەزای ھەناسەدانی بە ئیمپراتۆرییەتی موغەکان بەخشیبوو. لە ساڵی ١٧٧٩دا سوپای موغەکان کە تازە چاکسازیی تێدا کراوە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە زەبیتە خانی شکست پێھێنا، یاخیبووان ٥٠٠٠ پیاویان لەدەستدا بە سەرکردەکەیانەوە و ھەر بۆیە لە تەمەنی میرزا نەجەف خاندا نەگەڕانەوە. بەداخەوە لەگەڵ مردنی ژەنەراڵەکەدا، حوکمی خراپی شا عەلام زاڵ بوو. کوڕەزای مردووەکە، میرزا شافی کە لە بۆنە جیاوازەکاندا ئازایەتییەکەی سەلمێندرابوو، وەک فەرماندەی گشتی دانەنرا. شا ئالامی دووەم لەبری ئەوە کەسانی بێ بەھای دانا کە دڵسۆزی و تۆمارەکەیان لە باشترین حاڵەتدا جێگەی پرسیار بوو. زۆری نەخایاند لەسەر بابەتە بچووکەکان شەڕیان دەکرد. تەنانەت وەزیرە گەورەکەی پێشووی گەندەڵ و خیانەتکار، مەجادولدەولا گەڕێنرایەوە بۆ پۆستی پێشووی خۆی، دواتر لەگەڵ سیخەکاندا ھاوپەیمانی کرد و قەبارەی سوپای موغەکانی لە زیاتر لە ٢٠ ھەزارەوە کەمکردەوە بۆ تەنھا ٥ ھەزار بەم شێوەیە ئیمپراتۆری موغەکانی ھێنا شا عەلامی دووەم لەسەر ڕەحمەتی دوژمنەکانی.
وێنۆک|شا عەلامی دووەم لەلایەن غولام قادرەوە کوێر کرا
زیندانی غولام قادر
دوای نەواب مەجادولدەولە، دوژمنێکی ناسراوی موغەکان، نەوەی نەجیب خان، غولام قادر، لەگەڵ ھاوپەیمانە سیخەکانی، شا عەلامی دووەمیان ناچارکرد وەک وەزیری گەورەی ئیمپراتۆریەتی موغەکان. غولام قادر کۆشکەکانی وێران کرد بۆ گەڕان بەدوای گەنجینەی موغەکاندا کە پێدەچێت بەھای ١٠٠ ڕوپییە بێت. ٢٥٠ ملیۆن. نەیتوانی شوێنی ئەو بڕە پارەیە بدۆزێتەوە و بەھۆی ھەوڵەکانی ئیمپراتۆری موغەکانەوە بۆ لەناوبردنی ئەو و ھاوپەیمانەکانی سیخ تووڕە بوو، غولام قادر خۆی لە ١٠ی ئابی ١٧٨٨دا شا عەلامی دووەمی بە چەقۆیەکی ئەفغانی کوێر کرد. غولام قادر بە دڕندەیییەوە ھەڵسوکەوتی لەگەڵ ئیمپراتۆر و بنەماڵەکەی دەکرد. سێ خزمەتکار و دوو ئاوھەڵگر کە ھەوڵیان دەدا یارمەتی ئیمپراتۆری خوێنڕێژکراو بدەن سەریان بڕی و بەگوێرەی حیسابێک غولام قادر سمێڵی ئیمپراتۆری بەساڵاچووی موغەکانی دەکێشا. دوای دە ھەفتە، کە لەو ماوەیەدا غولام قادر شازادەکانی بنەماڵەی شاھانەی ڕووتکردەوە و ناچاری کردبوون بە ڕووتی سەما بکەن لەبەردەمیدا (دوای ئەوە بازیان دا بۆ ناو ڕووباری یامونە بۆ ئەوەی بخنکێن) و شەرەفی بنەماڵەی شاھانە و شکۆمەندی ئیمپراتۆریەتی موغەکان گەیشتە نزمترین ئاستی خۆی، مەھاداجی شیندە دەستوەردانی کرد و غولام قادری کوشت، لە ٢ی تشرینی یەکەمی ١٧٨٨ دەستی بەسەر دەھلیدا گرت. شا عەلامی دووەمی گەڕاندەوە سەر تەخت و وەک پارێزەری خۆی ڕۆڵی گێڕا. مەھاداجی شیندە گوێ و چاوی غولام قادری بۆ شا عەلام نارد.
مشتەری مەھاجی شیندە
سوپاسگوزاری دەستێوەردانەکەی، ڕێزی لە مەھادجی شیندە گرت بە نازناوی وەکیلولمتڵەق (ڕێجێنتی ئیمپراتۆرییەت) و ئەمیرولئەمەرە (سەرۆکی ئەمیرەکان). ئەو گرێبەستێکی لەگەڵ پێشوا کرد کە باج بدات بە پونە لە بەرامبەر ئەو پاراستنەی کە مەھاجی شیندە لە کۆنفیدڕاڵی ماراتا پێشکەش کرا.
دوای کوشتنی غولام قادر و گەڕاندنەوەی شا عەلامی دووەم بۆ سەر تەختی پاشایەتی، گاریسۆنێکی ماراتا لە ساڵی ١٧٨٨دا بۆ ھەمیشە دەلھییان داگیرکرد و بۆ ماوەی دوو دەیەی داھاتوو فەرمانڕەوایی باکووری ھیندستانیان کرد تا لەلایەن ڕۆژھەڵات کۆمپانیای ھیندستان دوای جەنگی دووەمی ئەنگلۆ-ماراتا لە ساڵی ١٨٠٣.
ھاتنی سەربازانی بەریتانیا
ھەڕەشەی فەرەنسا لە ئەورووپا و ئەگەری کاردانەوەکانی لە ھیندستان بووە ھۆی ئەوەی ئینگلیزەکان ھەوڵ بدەن بۆ وەرگرتنەوەی سەرپەرشتی شا عەلامی دووەم. ئینگلیزەکان ترسیان لەوە ھەبوو کە ئەفسەرە سەربازییەکانی فەرەنسا دەسەڵاتی ماراتا بڕوخێنن و دەسەڵاتی ئیمپراتۆری موغەکان بەکاربھێنن بۆ زیاتر تەماحی فەرەنسا لە ھیندستان.
ھەروەھا شا عەلامی دووەم لە کاتی ململانێکانیان لەگەڵ کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان لە کاتی جەنگەکانی ئینگلتەرا-میسۆر لەگەڵ حەیدەر عەلی و دواتر لەگەڵ کوڕەکەی تیپو سوڵتان نامەنووسی کردووە و زۆر باش ئاگادار بووە سەبارەت بە ئەجێندای فراوانخوازی ئینگلیزەکان.
دوای شەڕی دەھلی (١٨٠٣)، لە کاتی جەنگی دووەمی ئینگلیز-ماراتا، لە ١٤ی ئەیلوولی ١٨٠٣ سەربازانی بەریتانیا چوونە ناو دەھلی و کۆتایی بە دەسەڵاتی ماراتا ھێنا لەسەر موغەکان، شا عەلامیان ھێنا، کە ئەوکات پیرە کوێر بوو، لەژێر چەترێکی چەقەڵدا دانیشتووە، لەژێر پاراستنی بەریتانیا. ئیمپراتۆری موغەکان ئیتر دەسەڵاتی سەربازیی نەبوو بۆ جێبەجێکردنی ئیرادەی خۆی، بەڵام وەک ئەندامێکی بەڕێزی ماڵی تیمور لە درێژایی و پانی وڵاتدا فەرمانی ڕێزگرتنی ھەبوو. ھێشتا نەواب و سوبێدار داوای سزای فەرمی ئیمپراتۆری موغیان دەکرد لە کاتی دەستبەکاربوونیان و بەھایان بەو نازناوانە دەدا کە ئەو پێی بەخشیون. سکەیان لێدا و خوتبە (وتاری ھەینی)یان بە ناوی ئەوەوە دەخوێندەوە. ماراتاکان لە ساڵی ١٨٠٤ لەژێر دەستی یاشوانتراو ھۆڵکار ھەوڵیان دا دەھلی لە دەستی ئینگلیزەکان بسفێنن لە گەمارۆدانی دەھلی (١٨٠٤)، بەڵام شکستیان ھێنا.
مەرگ
شا عەلامی دووەم لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٠٦ بە ھۆکاری سروشتی کۆچی دوایی کرد.
گۆڕەکەی لە گەمارۆیەکی مەڕمەڕدا کەوتووە کە تەنیشت مزگەوتی مۆتی، تەنیشت دەرگای پیرۆزی سۆفی سەدەی ١٣ قوتبەدین بەختیار کاکی، لە مەھرەولی، دەلھی. ھەروەھا لەناو ئەو گەمارۆیەدا گۆڕی بەھادور شای یەکەم (بە شا عەلامی یەکەم)، و ئەکبەر شای دووەم ھەیە.
٧٣٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سنووری ئێران-تورکیا
وێنۆک|شوێنی ئێران و تورکیا. وێنۆک|بەربەستی سنووری ئێران و تورکیا لە دیوی تورکیاوە سنووری ئێران و تورکیا (بە فارسی: مرز ترکییە و ایران؛ بە تورکی: İran–Türkiye sınırı) درێژییەکەی ٥٣٤ کم (٣٣٢ میل)ە و لە سێ خاڵەکەوە لەگەڵ ئازەربایجان لە باکوورەوە تا سێ خاڵەکە لەگەڵ عێراق لە باشوورەوە دەڕوات.
بەربەستی سنووری ئێران و تورکیا
مەھمەت ئەمین بیلمەز، پارێزگاری وان لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢١ ڕای گەیاند، حکوومەتی تورکیا پلانەکانی بۆ دروستکردنی دیوارێکی کۆنکرێتی بەدرێژایی سنووری ئێران فراوانتر کردووە بۆ ئەوەی تەواوی میحوەری ٢٩٥ کیلۆمەتری بگرێتەوە.
دیوارەکە ٣ مەتر بەرزە و لەژێر ڕۆشنایی کەوتنی ئەفغانستان بۆ سەر تاڵیبان لە ساڵی ٢٠٢١ دەورییەکان بەھێزتر کراون.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری ئێران-تورکیا
پاید کینگفیشەر
وێنۆک|Pied kingfisher (ناوی زانستی: Ceryle rudis) ھەر لە خێزانی کینگ فیشەر(شا ماسیگر)ەکانە درێژییەکەی نزیکەی ١٧ سانتیمەتر دەبێت شێوازێکی رەش و شپی خاڵ خاڵی ھەیە نێرەکەی بەوە لە مێیەکەی جیا دەکرێتەوە کە نێرەکەی ٢ ھێلی رەشی لەسەر سینگی ھەیەو مێیەکەش تەنھا یەک ھێلی ئەستۆر و ڕەشی ھەیە و لە کەنار دەریاچە و ڕووبار و ئاوە ڕوونەکان دەژیت بە زۆری لە ئەفریقیا و لە ئاسیاش بە درێژایی لە تورکیا و کوردستان تا ھیندستان و چین دەژیت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
بڕیارنامەی ١١٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی نیسانی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٧٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
فلیپی شەشەمی ئیسپانیا
فلیپ خوان پابلۆ ئالفۆنسۆ دێ تۆدۆس لۆس یان فلیپی شەشەمی ئیسپانیا، (لەدایکبووی ٣٠ کانوونی دووەمی ١٩٦٨ لە مادرید، ئیسپانیا) شای ئیسپانیا، سێیەمین مناڵی خوان کارلۆسی یەکەم و سۆفیای یۆنان و دانمارکە.
ھەتا ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ وەکوو جێگرەوەی تانج و تەختی ئیسپانیا خاوەنی نازناوی فەرمی، شازادە ئاستۆریاس، شازادە جیرۆنا، شازادە ویانا و ھتد... بوو.
فلیپ لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بە لەسەر کار لاچوونی باوکی، بە فەرمی بوو بە پاشای ئیسپانیا.
پەراوێزەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
چوارگا
چوارگا (Çwarga)، دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٣ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
میانمار لە ئۆڵۆمپیاد
میانمار کە پێشتر بەناوی بۆرما بەشداری دەکرد، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٨ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھیچ کاتێک بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. لە یارییەکانی ساڵی ١٩٩٢ەوە، میللەتەکە لە پێشبڕکێکانی ئۆڵۆمپیاد وەک میانمار دەستنیشان کراوە. تا ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ ھیچ وەررشوانێکی میانمار مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناو. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی میانمار لە ساڵی ١٩٤٧ دامەزراوە و ھەر لەو ساڵەدا لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێندراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:میانمار لە ئۆڵۆمپیاد
ئەی سی میلان
یانەی ئەی سی میلان یان یانەی میلانۆ یانەیەکی ئیتاڵییە بەشداربووی خوولی ناوخۆی ئیتالیایە ناسراو بە کالچیۆ ، یانەکە ١٦ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٨٩٩وە بەشدارە لە خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و دەستکەوتی مێژوویی لە زۆربەی ئەو پاڵەوانیەتیانەی کە لێی بەشداربووە بەدەست ھێناوە.
مێژووی یانەکە
یانەی ئەی سی میلان لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٩ دامەزرا لە سەر دەستی پیاوی ئینگلیزی ئەلفێرد ئێدواردز، ئێدواردز یەکێک بوو لەو ئینگلیزیانەی کە لە ئیتاڵیا دەژیا یانەی میلانی دامەزراند بۆ تۆپی پێ و کریکێت دواتر یانەی میلان گرنگی زۆرتر ‌بە تۆپی پێ دا و لەگەڵ دامەزراندنی تا کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەم توانی ٣ نازناوی خولی ئیتاڵی بەرێتەوە.
جیابوونەوەی یانەی ئینتەرناسیۆنالێ
سەرەتا خولی ئیتاڵی بەشێوەی ھەرێمەکان ئەنجام دەدرا ، یانەی میلان ئەو کات یەکێک بوو لە یانە بەھێزەکانی ئیتاڵیا بەڵام بەردەوام بوونی ناکۆکیەکانی ناوخۆی یانەکە وای کرد لە ٨ی ئاداری ساڵی ١٩٠٨ چە‌ند ئەندامێکی یانەکە دەست لە کار بکێشنەوە و یانەیەکی تر دروست بکەن بەناوی یانەی ئینتەرناسیۆنالێ ئەم کارە زیانێکی زۆری بە یانەکە گەیاند، یانەکە لە نێوان شەڕی جیھانی یەکەم و شەڕی جیھانی دووەمی ١٩١٩ - ١٩٤٣ ئەنجامی خراپی پێشکێش دەکرد.
دابەزینی یانەکە لە پلە یەکەوە بۆ پلە دووەکان
دوای پشاندانی‌ چەندین ئاستی‌ باش لەساڵانی‌ شەست ‌و حەفتاکاندا کە یانەکە توانی‌ چەندین نازناوی‌ ناوخۆو جیھانی‌ بەدەست بھێنێت،میلان توشی شکستی‌ گەورەھات، بەجۆرێک کە ھەرگیز یانەکە ئەم روداوەی‌ ھەشتاکانی‌ بیرنا چێتەوە.روداوەکان لەوەوە دەستی‌ پێکرد کە گۆڵچی‌و سەرۆکی‌ یانەکە لە سەرەتای ھەشتاکاندا دەستیان ھەبوە لە ئەنجامدانی‌ چەندین گرەو لەسەر ئەنجامی‌ یاریەکان، ئەم کارەش بەپێی یاسای ئیتاڵی قەدەغەیە. وایکرد کە یانەکە دابەزێنرێت خولی‌پلەدوو، بەڵام میلان توانی‌ دوای یەک وەرز بگەڕێتەوە خولی پلە یەک، بەڵام ئەم گەڕانەوەیە درێژەی‌ نەکێشا جارێکیکە یانەکەگەڕایەوە خولی پلەدوو. ھەروەھا سەرۆکی‌ یانەکەش ئیتاڵیای بەجێھێشت. بەڵام رۆژی ئاڵتونی‌ میلان دەستی پێکردەوە ‌کاتێک سێلڤیۆ یرلسکۆنی‌ بوە سەرۆکی‌ یانەکە لە ١٩٨٥
سەردەمی زێڕینی بەرلەسکۆنی
زۆر بەخێرایی سەرۆک دەستەی‌ کارگێڕی یانەکەی‌ گۆڕی‌و (دۆنادۆنی‌‌و ئەنچیلۆتی‌) ھێنایە یانەکەوە. یانەی‌ میلان ئاستی‌ ،بەرەو پێش چوو، بەڵام نەگەیشتە لوتکە تا ساڵی١٩٨٧ کاتێک ئەرسیگۆ ساکی‌ بوە ‌راھێنەری‌ یانەکە ‌‌و ھەردوو ئەستێرەی‌ ھۆڵندی‌ ڤانباستن‌و گۆلێت ھاتنە یانەکەوە. کۆکردنەوەی‌ ئەم ئەستێرانە وایکرد میلان لەکۆتایی ھەشتاکانداو خولی ئیتاڵی بباتەوەو پاشان پەلبکێشێتە بەدەست ھێنانی‌ نازناوی‌ ئەوروپیدوای وازھێنانی‌ ساکی‌ لەراھێنەرایەتی‌ یانەکە، فابیۆ کاپیلۆ جێگەی‌ گرتەوەو توانی‌ لە ١٩٩١ تا ١٩٩٦ چوار نازناوی‌ خولی ئیتاڵی بەرێتەوە، ھەروەھا بەدەست ھێنانی‌ جامی‌ یانە پاڵەوانەکان لە ١٩٩٤ دەسکەوتێکی‌ تری‌ کاپیلۆ بوو بۆ یانەی‌ میلان بوو.کارلۆ ئەنچیلۆتی‌ یاریکەری‌ پێشوی‌ یانەکە توانی‌ ببێتە راھێنەر و دوو جار میلان بگەیەنێتەوە سەر تەختی‌ بەرزکردنەوەی‌ جامی یانە پاڵەوانەکان ، ھەرچەندە ئەم راھێنەرە ئەنجامی‌ زۆرباشی پێشکەشی یانەکە کردووە ‌، بەڵام زۆری‌ تەمەنی‌ یاریکەران وایکرد کە جارێکیکە یانەکە توشی نائومێدی بێتەوە بە ھۆی زۆری تەمەنی یاریزانان دواتر ئەنشلۆتی وازی لەیانەکە ھێناو دووبارە یانەکە تووشی قەیڕان ھاتەوە.
یاریگای یانەکە
یاریگای یانەکە ھاوبەشە لەگەڵ یانەی ئینتەرناسیۆنالێ کە ناوی جۆزێپێ مەیاتزایە لەساڵی ١٩٢٥ بنیاد نراوە کە جێگای زۆرتر لە ٨٠ ھەزار جەماوەر دەگرێتەوە بەیەکێ لەیاریگا گەورەکانی ئەوڕووپ دەھێتە ھەژمارکردن
کەناڵی تەلەڤزیۆنی یانەکە
کەناڵی میلان کەناڵێکی ئاسمانی یە کە ڕۆژانە باس لە ھەواڵ و یاریەکانی خولی ئیتاڵی بەتایبەتی یانەی میلان دەکات
سەرچاوە
پۆل:ئەی سی میلان پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی لۆمباردیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٩ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٩ لە ئیتالیا
پارتنۆپ ئاناکس
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
خاقانی
خاقانی (بە فارسی: خاقانی ) ناسراو بە خاقانیی شیروانی شاعیری ناسراوی فارسە.
ژیان
خاقانی لە ساڵی ١١٢١ی زاینی لە شیرواندا لە دایک بووە و لە سەرەتاوە نازاناوی حەقایقی''ی ھەڵبژاردوە و لە دوایی دا گۆڕیویە بە خاقانی. خاقانی لە ساڵی ١١٩٠ی زاینی لە تەبرێزدا کۆچی دوایی کردووە و ھەر لەوێ نێژراوە. خاقانی لە ھاوچەرخانی نیزامیی گەنجەوی بوە.
شێعر و بەرھەمەکان
خاقانی قەسیدە و چوارینە و غەزەلی زۆری بە فارسی لێ بە جێ ماوە. بەرھەمەکانی بریتین لە:
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ١١٩٠ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٢٠ پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
٧٣٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سنووری ئێران-پاکستان
وێنۆک|نەخشەی کورتی سنووری ئێران و پاکستان سنووری ئێران و پاکستان (بە فارسی: مرز ایران و پاکستان؛ ئوردو: ایران پاکستان سرحد) سنووری نێودەوڵەتییە کە ئێران و پاکستان لەیەکتر جیا دەکاتەوە. پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێران لە پارێزگای بەلۆچستانی پاکستانەوە دیاری دەکات و درێژییەکەی ٩٠٩ کیلۆمەتر (٥٦٥ میل)ە.
لە ساڵی ١٩٤٧ ئینگلیزەکان ڕۆیشتن و پاکستان سەربەخۆیی بەدەستھێنا. ئێران و پاکستان سنووری ھاوبەشی خۆیان بە چارەسەرکردن لە ساڵانی ١٩٥٨–١٩٥٩ پشتڕاست کردەوە، بە تەواوی نەخشەی ناوچەی سنووریان دانا و سنووردارکردنی لەسەر زەوی بە پایە.
سەرچاوەکان
پۆل:سنوری ئێران-پاکستان پۆل:بەلۆچستان
کۆنیشان
سیندرۆم یا بە کوردی کۆنیشان، (بە ئینگلیسی: Syndrome) بریتییە لە کۆمەڵێک نیشانە و ھێما کە نیشاندەری نه‌خۆشییه‌کی تایبەتە؛ کۆنیشان لە خۆگری: نیشانەکانی نەخۆشی (کە نەخۆش بۆ خۆی دەردەبڕێ)، ھێماکانی پزیشکی (کە پزیشک پەی پێ دەبا) و دیاردە و دانستەگەلێ کە پێکەوە سەرھەڵدەدەن.
بۆ وێنە:
نموونه‌کان
ئه‌م نه‌خۆشیه‌ له‌نه‌خۆشیه‌ هه‌ره‌کۆنه‌کانی جیهانه‌ ،که‌ ئافره‌ته‌کان له‌ڕابردوو وه‌ منداڵان زیاتر تووشی بوونه‌،ئه‌میش کاتێک پیاوه‌کان به‌شه‌ر ده‌هاتن دوای شکستی لایه‌ک لایه‌ براوه‌که‌ خێزان و منداڵه‌کانی لایه‌ شکسته‌که‌ی ده‌برد وه‌ ژنه‌که‌ پیاوه‌ براوه‌که‌ی خۆش ده‌ویست و متمانه‌ی پێ ده‌کرد چونکه‌ له‌و بڕوایه‌ دابوو که‌ ده‌توانێت بیپارێزێت،نموونه‌ی زیاتر: جوله‌که‌کانی ئه‌ڵمانیا به‌رامبه‌ر هه‌ڵس و که‌وتی نازیه‌کان نموونه‌یه‌کی زیندوه‌ .
هه‌موو ئه‌وکه‌سانه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن یاخود چاوه‌ڕێی قه‌ره‌بووکردنه‌وه‌یه‌کی ئه‌سته‌م ده‌که‌ن ،به‌مه‌ په‌نا بۆ تووند و تیژی و گرووپه‌ تیرۆریستیه‌کان ده‌به‌ن.که‌سانێک زۆر به‌تووندی ڕێچکه‌ی ئایینێکیان گرتوه‌ یاخود له‌کاتێکی دره‌نگ به‌ ئایین ده‌گه‌ن یانیش له‌ زۆر منداڵی وه‌ری ده‌گرێت بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌دات بیروڕایه‌که‌ی به‌سه‌ر که‌سانی تر بچه‌سپێنێت به‌مه‌ به‌ره‌و تاوان ده‌ڕوات.
کۆنیشانی لیما
ئه‌م کۆنیشانه‌ پێچه‌وانه‌ی کۆنیشانه‌که‌ی ستۆکهۆڵمه‌،که‌ دزه‌کان باڕمته‌کانیان ده‌پارێزن و خۆشیان ده‌وێن:
وڵاتی تۆقێنه‌ر
لێره‌ کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک به‌ کۆمه‌ڵ تووشی ده‌بن و ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌ستیان به‌سه‌ر وڵات داگرتوه‌ وا ده‌زانن ده‌یان پارێزن،ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ زۆرینه‌ی وڵاته‌ دیکتاتۆریه‌کان باوه‌،له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌که‌ به‌کۆمه‌ڵ توشی بوون هه‌ستی پێناکه‌ن.
سەرچاوە
پۆل:کۆنیشانەکان پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
نیشانەی نەخۆشی
نیشانەکانی نەخۆشی بەو نیشانانە دەڵێن کە نەخۆش بۆ  خۆی پەی پێ دەبا و دەریدەبڕێت. ھەرچەند نیشانەیێ وەک ھێڵنج  لە زۆرێک نەخۆشیدا دەبینرێت، بەڵام بەڵگە لە سەر نەخۆشی نیە (وەک نیشانەی دووگیانی). بەڵام بڕێ لە نیشانەکان تایبەتی یەک یا چەند نەخۆشین؛ وەک کوێر بوونی کتوپڕی.
نیشانەکانی نەخۆشی (Symptom) لەوانەیە بە ھەموو کەسێک بناسرێ ، بەڵام ھێماکانی پزیشکی تەنیا لە لایەن پزیشکەوە دەناسرێت. بۆ وێنە ھەموو کەسێک دەزانێ یاو نیشانەیەکە بۆ سەرھەڵدانی چڵک لە لەشدا، بەڵام تەنیا پزیشک گۆڕانکارییەکانی ئەزموونی خوێن و شریتی دڵ دەناسێت.
پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
ئێلیێت ئابێکاسیس
ئێلیێت ئابێکاسیس ڕۆماننووس، مامۆستای زانکۆ و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
تریمێری سۆرەس گرامینییەس
وێنۆک|Trimeresurus gramineus (ناوی زانستی: Trimeresurus gramineus) یەکێک لە مارە زۆر ژەھراویەکانی جەنگەل و درێژیەکەی نزیکەی ١ مەتر دەبێت و بۆ یەکەمجار لە باشوری ھیندستان دۆزرایەوە و ئێستاش بە زۆری تەنھا لە ھیند دەبینرێت. بە ماری تۆرە یا خائین ناسراوە و ئەم مارە بە زۆری لە شەودا دەردەکەوێت بۆ راو کردنی نێچیرەکەی و پێوەدانی ئەو گیاندارانەی لێی نزیکن.
کۆرگێ
کۆرگێ (Korgê)، دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤ کەس لە ٩ بنەماڵەدا بووە.
٧٣٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆرگێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ١١٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی نیسانی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٧٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سیەرالیۆن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:سیەرالیۆن لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
نیپاڵ لە ئۆڵۆمپیاد
نیپاڵ بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداری دوازدە خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھەروەھا ساڵی ٢٠٠٢ بۆ یەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کردووە، تەجبیر بورا، خەڵکی نیپاڵییە، لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٢٤دا مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادی لە بواری ڕۆیشتن بە بەرزایییەکانی بەدەستھێنا بەھۆی بوونی لە گەشتی چیای ئێڤرێستی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٢٢دا. بەو پێیەی خەڵکی وڵاتانی دیکەش بەشدارییان لە گەشتەکەدا کردبوو، خەڵاتەکە بەخشرایە تیمێکی تێکەڵاو. ئەم چالاکییە و ناوی وەرگرانی مەدالییاکە لە ماڵپەڕی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی دانەنراوە. بیدان لاما، وەرزشوانی تایکواندۆی نیپاڵ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٨٨ لە سێئۆل مەدالیای برۆنزی بەدەستھێنا، لەگەڵ ئەوەشدا وەک مەدالیای فەرمی ھەژمار ناکرێت چونکە تایکواندۆ وەرزشێکی نمایش بوو لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نیپاڵ لە ساڵی ١٩٦٢ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٦٣ بەفەرمی ناسێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:نیپاڵ لە ئۆڵۆمپیاد
عومان لە ئۆڵۆمپیاد
عومان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداری لە ھەشت خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. وەرزشوانانی عومان ھەرگیز لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشدارییان نەکردووە. ھەروەھا ھیچ وەرزشوانێکی عومان مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەست نەھێناوە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی عومان لە ساڵی ١٩٨٢ دامەزراوە و ھەمان ساڵ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێندراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:عومان لە ئۆڵۆمپیاد پۆل:وەرزشی عومان
سڵاو (گۆرانیی ئەدێل)
سڵاو یان ئەلۆ تاک گۆرانی لە گۆرانیبێژی خەڵکی بریتانیا، ئەدێل لۆری بلوو ئەدکینزە کە لە October 23, 2015 بڵاو کرایەوە.
ئەم گۆرانیە لە بەرنامەی ڕادیۆ ١ی بی بی سی دەرچوو. ڤیدیۆی ئەم گۆرانیە لە مۆنتریال وێنەی گیراوە. گۆرانیەکە وە گۆرانی سەرەکی فیلمی سکایفۆڵی زنجیرە فیلمی جەیز بۆندە.
سەرچاوە
٧
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تاک گۆرانیەکانی ٢٠١٥ پۆل:گۆرانیەکانی ٢٠١٥ پۆل:گۆرانیەکانی ئەدێل پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئۆسترالیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نەمسا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی دانمارک پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی فینلاند پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئەڵمانیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نیوزیلاند پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئیسپانیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی شانشینی یەکگرتوو
٧٣٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لۆران دو گراڤ
لۆران دو گراڤ نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:مردووانی ٢٠٠١
Laurent Chapeau dit Laurent de Graeve
پیرەمێرد و زەریا
پیرەمێرد و زەریا ناوی ڕۆمانێکی کورتی نووسراوەی ئێرنست ھێمینگوەیە. ھێمینگوەی ئەم چیرۆکەی لە کووبادا لە ساڵی ١٩٥١ نووسیوە. ئەم کتێبەی ھێمینگوەی یەکێ لە کارە ھەرە ناسراوەکانییەتی کە خەڵاتی پولیتزەری بردووەتەوە. ئەم داستانە ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی لەوەدا ھەبوو کە ھێمینگوەی بتوانێ لە ساڵی ١٩٥٤دا خەڵاتی وێژەی نۆبڵ بباتەوە.
وەرگێڕان بە کوردی
شێرکۆ بێکەس ئەم ڕۆمانەی لە زمانی عەرەبییەوە وەرگێڕاندووە سەر زمانی کوردیی سۆرانی کە لە ساڵی ١٩٨٢ لە شاری بەغدادا لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن-دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی لە ١٣٦ لاپەڕە بە چاپ گەیشتووەتەوە. ئەم وەرگێڕانە ھەروەھا بە پێداچوونەوەی شوکور مستەفا لە شاری سلێمانیدا لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ١٥٣ لاپەڕە بۆ دووەم کەڕەت و لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ١٥٨ لاپەڕە بۆ سێھەم کەڕەت چاپ کرا.
کتێبناسی
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٥٢ پۆل:ڕۆمانەکانی ئێرنست ھێمینگوەی پۆل:ڕۆمانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کتێبەکانی ئێرنست ھێمینگوەی
کرێستد کینگفیشەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نەشتەرگەریی ئۆرتۆپێدیک
وێنۆک|چاک کردنەوەی دەست بە پیم
نەشتەرگەریی ئۆرتۆپێدیک یان ئۆرتۆپێدیکس لقێکە لە نەشتەرگەری کە کار لەسەر کۆئەندامی ماسێسک دەکات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پزیشکی پۆل:نەشتەرگەری
٧٣٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەڵەکاوێ
کەڵەکاوێ (Kellekawê)، دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢٥ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
پاکستان لە ئۆڵۆمپیاد
پاکستان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، جگە لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٠ بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھەروەھا ساڵی ٢٠١٠ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی کردووە. وەرزشوانانی پاکستان دە مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێناوە کە ھەموویان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوون. ھەڵبژاردەی ھۆکی پیاوانی پاکستان لە ٩ خولدا بەشداریان کردووە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٦ بۆ ١٩٩٢ ھەشت مەدالیای بەدەستھێنا، (٣ زێڕ و ٣ زیو، ٢بڕۆنز). لێژنەی ئۆڵۆمپیادی پاکستان لە ساڵی ١٩٤٨ دروست کراوە، لە کاتێکدا دەستەی وەرزشی پاکستان لە ساڵی ١٩٦٢ دامەزراوە. لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ، ئەرشەد نەدیم بووە یەکەم وەرزشکاری پاکستانی کە لە ئۆڵۆمپیادەکەدا سەرکەوت بۆ یاری کۆتایی ڕم ھاوێشت لە گۆڕەپان و مەیدان.
سەرچاوەکان
پۆل:پاکستان لە ئۆڵۆمپیاد
یانەی وەرزشیی سلێمانی
یانەی سلێمانی یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەری عێراقیە. لە ساڵی ١٩٥٦دا دامەزراوە، یانەکە لە خولی بژاردەی عێراق یاری دەکات.
لە ١١ی ئایاری ٢٠١٧، شاسوار عەبدولواحید بە سەرۆکی فەخری یانەکە و سەرپەرشتیاری تیپی تۆپی پێی یانەکە دیاریکرا.
پێکھاتەی یانەکە
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق پۆل:یانە وەرزشیەکانی عێراق پۆل:یانە وەرزشیەکانی کوردستان پۆل:یانەکانی خولی بژاردەی عێراق پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە سلێمانی
بڕیارنامەی ١١٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی نیسانی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٧٣ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:مەغریب لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
بڕیارنامەی ١١٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٧٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
ڤیرژینی دێپانت
ڤیرژینی دێپانت نووسەر و دەرھێنەری فیلمی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی ژنی فەڕەنسی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ژن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
بۆندسلیگا
بۆندسلیگا پاڵەوانیەتیەکی ساڵانەیە بۆ یانەکانی خوولی یانەکانی ئەڵمانیا ، بە پێی سیستەمی پاڵەوانیەتیەکە ساڵانە ١٨ تیپ بەشدار دەبن لە خولی پلە یەکەکان ، ئەم پاڵەوانیەتیە لەساڵی ١٩٦٣ ەوە تاوەکوو ئێستا بەردەوامە.
ماڵپەڕی خوول
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٣ لە ئاڵمانیای ڕۆژاوا پۆل:بۆندسلیگا پۆل:خولە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٦٣ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٣ لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا پۆل:خولە ئاست بەرزەکانی تۆپی پێ لەئەوروپا
خواجەی سنەیی
ئاغا موحەممەد، ناسراو بە (خواجە) خەڵکی شاری سنە بووە ، باوکی ناوی حاجی میرزا پیاوێکی بازاڕی و خاوەن ماڵ و سامانێکی باش بووە، بەڵام خواجە دوای مردنی ئەو دەستی لە دنیا بەرداوە و تەکی داوە بە لای خواو و ژیانی دەروێشی و دوورەپەرێزی هەڵبژاردووە و بۆ کوڕی مامۆستایانی پارێزکار چووە و جار و باریش شێعرێکی هۆنیوەتەوە.خواجە لە کۆتایی چەرخی سێزدەدا ژیانی کۆتایی پێهاتووە.
نموونە شێعرێکی خواجە:
زیاتر
پۆل:شاعیرانی کورد
فیلی ھیندی
گەورەترین فیلی ھیندی ٣٫٤٣ مەتر بەرز بوو لە شانە.
فەلەستین لە ئۆڵۆمپیاد
فەلەستین بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد، لەوکاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەیان نەکردووە. ھەروەھا ھیچ مەدالیایەکیان بەدەستنەھێناوە. لە ساڵی ١٩٩٥ەوە وەک ئەندامی ئەنجومەنی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلەستین لە ئۆڵۆمپیاد
گریگۆر مەندل
گریگۆر جۆھان مەندل (گۆکردن: ؛ بە چیکی: Řehoř Jan Mendel؛ لەدایکبووی ٢٠ی تەممووزی ١٨٢٢ – مردووی 	٦ی کانوونی دووەمی ١٨٨٤) زانا و ئەندامێکی ئۆگۆستینی و سەرداری پەرستگەی تۆماس ئابەی بوو لە برنۆ، مارگراڤییەتی مۆراڤیا. مەندل لە خێزانێکی ئەڵمانی زمان ھاتووەتە دنیاوە لە بەشی سیلیسیای ئیمبراتۆرییەتی نەمسا (کۆماری چیکی ئێستا) و پاش مردنی وەکو دۆزەرەوەی زانستی سەردەم لە بۆماوەزانییدا ناسرا. ئەگەرچی جوتیاران چەندین ساڵ ئاگاداری ئەوە بوون کە دووڕەگکردنی ئاژەڵ و ڕووەک دەکرێت ھەندێک تایبەتمەندی خوازراوی لێ بە جێ بێت، تاقیکردنەوەکانی مەندل لەسەر ڕووەکی پۆلکە کە لە نێوان ساڵەکانی ١٨٥٦ بۆ ١٨٦٣ دا ئەنجامدرا، زۆرێک لە یاساکانی بۆماوەیی ھێنایە کایەوە کە ئێستا بە یاساکانی مەندل ناسراون لە بۆماوەدا.
مەندل کاری لە حەوت تایبەتمەندی ڕووەکی پۆلکەدا کرد: بەرزی ڕووەک، شێوە و ڕەنگی توێکڵ، شێوە و ڕەنگی تۆو، شوێن و ڕەنگی گوڵ. ئەو ڕەنگی تۆوی بە نموونە وەرگرت و ئەوەی ڕوونکردەوە کاتێک کە پۆڵکەی سەوزی یەک ڕەگ و پۆڵکەی زەردی یەک ڕەگ جووت ڕەگ دەکرێن، نەوەکەیان ھەمیشە تۆوی زەرد بەرھەم دەھێنێت. ھەرچۆنێک بێت لە نەوەی دواتردا کۆڵکە سەوزەکان بە ڕێژەی ١ سەوز بە سێ زەرد پەیدا دەبنەوە. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم دیاردەیە، مەندل ھەردوو زاراوەی بەزیو و زاڵی داھێنا وەک ئاماژەکردن بە ھەر تایبەتمەندییەکی دیاریکراو (لە نموونەی پێشوودا، سیفەتی سەوز کە وا دەردەکەوێت لە یەکەم وەچەخستنەوەدا بە تەواوی لەناوچووبێت، سیفەتی بەزیوە و زەردەکەش سیفەتی زاڵە). ئەو لە ساڵی ١٨٦٦ دا ئەم کارەی بڵاوکردەوە کە تێیدا کاری کۆمەڵێک ھۆکاری نادیاری ڕوونکردەوە کە لە ئێستادا بە بۆماوە ناسراوە و ئەوەش دیاریکردنێکی پێشبینیکراو بوو بۆ تایبەتمەندی ئەندامەکان.
گرنگی کاریگەریی کارەکانی مەندل تا سەدەی بیستەم درک پێنەکرا (زیاتر لە سێ دەیە دواتر) لەگەڵ دووبارە دۆزینەوەی یاساکانیدا. ھەریەک لە ئیریک ڤۆن چسمارک، ھیوگۆ دیڤرایس، کاڕڵ کۆڕەنس و وڵیام جاسپەر سپڵمان بە جیا لێکۆڵینەوەیان لە کارەکانی مەندل کرد و ئەوەش چەرخی نوێی بۆماوەی لێ پەیدا بوو.
ژیاننامە و ژیانی پیشەیی
مەندل لە خێزانێکی ئەڵمانی زمان لە ھینسیس (ئەڵمانی Heinzendorf bei Odrau) لە سەرسنووری نێوان مۆراڤی و سلیسیا، ئیمراتۆرییەتی نەمسا (بەشێک لە کۆماری چیک ی ئێستا) ھاتووەتە دنیاوە. کوڕی ھەریەک لە ئەنتۆن و ڕۆزین (شوەرتلیک) بوو. مەندل خوشکێکی لە خۆی گەورەتری بە ناوی ڤیرۆنیکا و یەکێکی لە خۆی بچووکتری بە ناوی ترێسیاوە ھەبوو. لە نێو کێڵگەیەکدا دەژیان و کاریان دەکرد کە لانی کەم ماوەی ١٣٠ ساڵ بوو خاوەندارێتیان لێ دەکرد) ئێستا ئەو خانووەی مەندلی تێدا لەدایکبووە، بووە بە مۆزەخانە و بۆ مەندل تەرخان کراوە). لە ماوەی تەمەنی منداڵییدا مەندل وەکو باغەوان کاری کردووە و ھەنگەوانی خوێندووە. لە تەمەنی گەنجییدا چووە خوێندنگەیەکی ئامادەیی لە ئۆپاڤا (بە ئەڵمانی Troppau) بە ھۆی نەخۆشییەوە ناچار بوو چوار مانگ پشوو وەربگرێت لە خوێندنگاکەی. لە ساڵی ١٨٤٠ بۆ ١٨٤٣ لە پەیمانگای فەلسەفەی زانکۆی ئۆڵاموک، فەلسەفەی تیۆری و کرداریی و فیزیای دەخوێند کە دیسان بەھۆی نەخۆشییەوە ساڵیکی کرد بە پشوو. ھەروەھا لە ڕووی دارایییەوە توانای دابینکردنی پارەی خوێندنەکەی نەبوو و ترێسیای خوشکی مارەیییەکەی خۆی پێدا. دواتر مەندل پاڵپشتی سێ منداڵەکەی ترێسیای کرد کە دوانیان بوون بە پزیشک.
وەکو کارێکی نیودەوامی بوو بە ڕەبەن چونکە ئەوە دەرفەتی خوێندنی بە خۆڕایی بۆ دەڕەخساند. بە گووتەی خۆی وەکو کوڕی جوتیارێکی ڕەنجبەر، بوون بە ڕەبەن دڵەڕاوکێی چۆنێتی گوزەرانی لا ڕەواندەوە. کاتێک پەیوەندی کرد بە ڕەبەنانی ئۆگۆستینییەوە، ناوی گریگۆری پێ بەخشرا (بە چیکی Řehoř).
کاتێک مەندل چووە کۆلێژی فەلسەفە، ھەردوو بەشی مێژووی سروشتی و کشتوکاڵ لە لایەن جۆھان کارڵ نێستلەرەوە سەرۆکایەتی دەکرا کە توێژینەوەی وردی لەبارەی بۆماوەیی لە ئاژەڵ و ڕووەکدا ئەنجام دابوو بە تایبەتیش لە مەڕدا. لەسەر پیشنیاری فریدریک فرانز کە مامۆستای فیزیای بوو، مەندل چووە پەرستگای ست تۆماس ئابی کە پەرستگایەکی ئۆگۆستینییە لە برنۆ(بە ئەڵمانی Brünn) و دەستی بە ڕاھێنان کرد وەکو قەشەیەک. مەندل ئەگەرچی ناوی جۆھان مەندلی لێنرا کاتێک لەدایک بوو، لەگەڵ چوونە نێو ژیانی ئایینییەوە ناوی گریگۆری بۆ خۆی ھەڵبژارد. مەندل وەکو مامۆستای جێگرەوە لە خوێندنگای دواناوەندیدا کاری کرد. لە ساڵی ١٨٥٠ لە بەشی زارەکی تاقیکردنەوەیەک بۆ بوون بە مامۆستای دواناوەندی خاوەن بڕوانامە شکستی ھێنا کە دوا بەش بوو لە سێ بەشی تاقیکردنەوەکە.لەساڵی ١٨٥١دا نێردرا بۆ زانکۆی ڤییەننا لە ژێر سەرپەرشتی ڕێبەر سی. ئێف. ناپدا تا بتوانێت خوێندنێکی فەرمیتری ھەبێت. لە ڤییەننا کریستیان دۆپلەر پرۆفیسۆری فیزیای بوو. لە ساڵی ١٨٥٣دا مەندل وەکو مامۆستای فیزیا گەڕایەوە پەرستگاکەی خۆی. لە ساڵی ١٨٥٦ دا تاقیکردنەوەی ئەنجامدا تا ببێت بە مامۆستایەکی خاوەن بڕوانامە و ئەم جارەشیان لە بەشە زارەکییەکەیدا شکستی ھێنا. لە ساڵی ١٨٦٧ دا وەکو سەرۆکی دەستەی پەرستگا شوێنی ناپی گرتەوە.
دوای ئەوەی پلەی بۆ سەرۆکی دەستە بەرزبۆوە، لە ساڵی ١٨٦٨ کارە زانستییەکانی بە ڕێژەیەکی زۆر بەرەو نەمان چوون بە ھۆی زۆری ئەرک و بەرپرسیارییەتییە کارگێڕییەکانییەوە و بە تایبەتیش ناکۆکی لەگەڵ حکومەت لە بارەی ھەوڵەکانیان بۆ سەپاندنی باجی تایبەت بەسەر دامەزراوە ئاینییەکاندا. مەندل لە شەشی کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٨٤ و لە تەمەنی شەست و یەک ساڵیدا لە برنۆ، مۆراڤیا، سەرسنوری نەمسا-ھەنگاریا (کۆماری چیکی ئێستا) بە نەخۆشی ھەوکردنی گورچیلەی درێژخایەن کۆچی دوایی کرد. ئاوازدانەری چیکی، لوێس جێناجێک لە پرسەکەیدا مۆزیکی ژەند. پاش کۆچی دوایی مەندل، سەرۆک دەستەی دواتر ھەموو کاغەزەکانی مەندلی سوتاند بۆ کۆتاییھێنان بە کێشە و ناکۆکییەکان لەبارەی باجەوە.
تاقیکردنەوە لەسەر دووڕەگکردنی ڕووەک
گریگۆر مەندل کە بە «باوکی بۆماوەی مۆدێرن» ناسراوە ئیلھامی لە پرۆفیسۆرانی زانکۆی پاڵاکی لە ئۆڵۆمۆک (فریدریک فرانز و جۆھان کارڵ نێستڵەر) و ھاوکارەکانی لە پەرستگا (لەوانەش فرانز دێبڵ) وەرگرت بۆ لێکۆڵینەوە لە ھەمەجۆریی ڕووەکەکان. لە ساڵی ١٨٥٤دا ناپ ڕێگەی بە مەندل دا کە لێکۆڵینەوەیەک لە باخچە دوو ھێکتارییەکە(٤٫٩ ئەیکەرس) ی پەرستگاکەدا بکات کە لە بنچینەدا ناپ خۆی لە ساڵی ١٨٣٠دا ڕواندبووی. جیاواز لە نێستڵەر کە لێکۆڵینەوەی لە سیفەتی بۆماوەیی کرد لە مەڕدا، مەندل ھەمان ڕووەکی پۆلکەی بۆ خواردن شیاوی بەکارھێنا و لە ساڵی ١٨٥٦ دەستی بە تاقیکردنەوەکەی کرد.
دوای چەند تاقیکردنەوەیەکی سەرەتایی لەسەر ڕووەکی پۆڵکە، مەندڵ لەسەر حەوت تایبەتمەندی جێگیر بوو کە وا دەردەکەوت سەربەخۆ لە تایبەتمەندییەکانی دی بە بۆماوەیی بمێننەوە: شێوەی تۆو، ڕەنگی گوڵ، ڕەنگی توێکڵی تۆو، شێوەی دەنک، ڕەنگی دەنکی پێنەگەیشتوو، شوێنی گوڵ و بەرزی ڕووەک. سەرەتا تیشکۆی خستە سەر شێوەی تۆو کە یان گۆشەدار یانیش بازنەیی بوو. لە نێوان ساڵەکانی ١٨٥٦ و ١٨٦٣ دا مەندڵ پرۆسەی چاندن و تاقیکردنەوەی ٢٨٠٠٠ ڕووەکی ئەنجامدا کە زۆرینەیان ڕووەکی پۆڵکە بوون. ئەم لێکۆڵینەوەیە ئەوەی پیشاندا کاتێک چەند جۆرێکی ڕووەکی یەک ڕەگی جووت ڕەگ دەکرێن (کاتێک ڕووەکی درێژ بە ڕووەکی کورت پەیین دەکرێت) لە نەوەی دواتردا یەکێک لە چوار ڕووەکەکەی پۆڵکە سیفەتی تاک ڕەگی بەرزیویان ھەبوو دووان لەو چوارە جووت ڕەگ بوون و یەکێکیان زاڵی تەواو بوو. تاقیکردنەوەکەی بەرەو ئەوەی برد کە دوو گشتاندن بکات، یاسای جیاکەرەوەکان و یاسای ھاوپۆلکردنی سەربەخۆ کە دواتر بە " یاسا بۆماوەیییەکانی مەندڵ" ناسران.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕوەکناسانی خەڵکی چیک پۆل:ڕوەکناسانی خەڵکی نەمسا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٢ پۆل:مردووانی ١٨٨٤ پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سیستمی زانیاریی جوگرافی
سیستمی زانیاریی جوگرافی (بە ئینگلیزی: Geographic Information System) یان جی ئای ئێس (GIS) سیستمێکە داڕێژراوە بۆ گرتن، کۆگاکردن، یاریپێکردن، شیکردنەوە، بەڕێوەبردن و نواندنی ھەموو جۆرە دراوەیەکی جێی ئاماژە لە جوگرافیا. بە زمانی سادەتر، جی. ئای. ئێس ئاوێتەیەکە لە نەخشەنڤیسی، شیکاریی ئاماری، و تەکنۆلۆژیای بنکەدراوە.
جی. ئای. ئێس ئەتوانرێ وەکوو سیستمێک بیری لێ بکرێتەوە کە بۆ دروستکردن و دەستکاریکردنی زانیارییە مەکانییەکان بەکار دێ. ھەر GIS -ێک بۆ نیاز و مەبەستێکی تایبەت پەرەی پێ دراوە. کەوایە، لەوانەیە دوو GIS نەتوانن پێکەوە کار بکەن یا نەتوانن کار لە یەکتر قەبووڵ بکەن. بەگشتی، زاراوەکە ئاماژە دەکا بە ھەر چەشنە سیستمێکی زانیاری کە بتوانێ زانیاریگەلی جوگرافی لە خۆیدا ھەڵبگرێ، دەستکارییان بکا، ڕێکیان بخا، شیتەڵیان بکا و لە شێوەی دڵخوازدا نیشانیان بدا.
تەکنۆلۆژیای GIS بۆ ئەم کارانە بەسوودە: توێژینەوەگەلی زانستی کە لە ڕووی زەوی ئەکۆڵنەوە، بەڕێوەبردنی کەرستەکان، بەڕێوەبردنی دارایییەکان، کەوناراناسی، ھەڵسەنگاندنی شوێنکارە ژینگەیییەکان، پلاندانانی شاری، تاوانناسی، نەخشەنڤیسی، لۆجیستیک، پلاندانانی تەندروستیی گشتی، پلاندانانی سەربازی، شیکاریی ئەندازیاری، خستنەبازاڕی کەلوپەل و، گەلەک بواری تر.
سیستمی زانیاریی جوگرافی (GIS) چییە؟
سیستمی زانیاریی جوگرافیی، کۆمەڵێکی ھاوبەش لە سەخت ئامێر، نەرم ئامێر و زانیاری بۆ تۆمار کردن، مانا کردنەوە، شی کردنەوە و نیشان دانی ھەموو جۆرەکانی زانیاری کۆوەکراو بە شێوەی جوگرافییە. GIS یارمەتیمان دەدا تا داتاکان بە شێوەی جۆراوجۆر ببینین و دەرک و شرۆڤەیان بکەین، بە جۆرێ کە پەیوەندییەکان، مۆدێل و پڕۆسەکان لە چوارچێوەی نەخشە و ڕاپۆرت و ھێڵکارییەکان پیشان بدەین. GIS یارمەتیمان دەدا بە پێی ئەو داتایانەی ھەمانن بە خێرایی خاڵی لاواز و کێشەکان لە سیستمێکدا دەرک بکەین و وڵامی پرسیارەکان بدەینەوە و کێشەکان چارەسەر بکەین.
کورتە باسێک لە مێژووی GIS
مێژووی GIS بۆ زەمەنێکی دوور ناگەڕێتەوە و زاراوەی (GIS) Geography Information System لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ زایینی و بە تێکۆشانی تاقمێک لە پێشەنگانی شارەزای چەند بەشێکی زانستی ھاتە ئاراوە. ھەر بەشێک تامەزرۆی ئەوەی بوو کە تێکنۆلۆژی کۆمپیوتەری سەردەمی خۆی لە پەیوەندی لە گەڵ داتا جوگرافیەکان و بڕێک جار لە بەڕێوبەرایەتی ژینگە و پلان دانان بەکار بێنێ. تەلارسازانی دیمەن لە ساڵی ١٩٦٠ یەکەم دەستەی زانایانی ژینگە بوون کە لە شێوەی تێک ئاڵانی لایە کانی نەخشەیی بۆ ھەڵبژاردنی باشترین دیمەنی جوان بۆ دامەزراوە ۆ پرۆژە ئەندازیارییەکان کەڵکیان وەرگرت. سیستمی زانیارییە جوگرافییەکانی کەنەدا(CGIS) یەکەم سیستمی چالاکی تەواو بوو و کانەدا یەکەم وڵاتە کە لە ناوی ئابووری GIS کەڵکی وەرگرت. سەرەتا CGIS لە کانەدا تاقی کراوە و لە پرۆژەکانی ئامادە کردنی نەخشەی بەکارھێنانی زەوی لە پەیوەندی لە گەڵ پەرەی مەزراکانی کەنار چالاکی نواند، بەڵام بە تێپەڕ بوونی کات کارکردەکانی GIS بەرز بووەوە و لە بەشە جیاوازەکاندا، جێگە و پێگەیەکی تایبەت بە نەرم ئامێرێکی بەھێزی بۆ خۆی تۆمار کرد.
پێنج سودی سەرەکی GIS
GIS بۆ ھەموو دامودەزگا و لە زۆربەی بەشەکانی پیشەسازی بە سودە و ھەنووکە ئاستی زانیاری سەبارەت بە بەھای ئابووری و ستراتیژیکی ئەم نەرم ئامێرە تا دێت پەرە دەستێنیت. بە گشتی سوود و قازانجەکانی GIS بە سەر ئە م پێنج بەشە سەرەکییە دابەش دەکریت:
١- کەم کردنەوەی نرخی تێچوونی کار و بەرزکردنەوەی دەسکەوتەکان ٢- بڕیاردانی چاکتر ٣- باشترکردنی پەیوەندی ٤- تۆمارکردن وپارێزگاری چاکتر ٥- بەڕێوبەرایەتی جوگرافی
نەرم ئامێریGIS بۆ چ دەبێ؟
GIS شێوازێکی نوێ بۆ بینینی جیھانی دەور و بەرمانە، ئێوە بە ھۆی نەرم ئامێری GIS وە دەتوانن:
١- نەخشەی شوێنی شتەکان ھەڵگرنەوە ٢- چەندیەتی و ژمارەکان و چڕی شوێن و دانشتووان بە شێوەی نەخشە و ھێڵکاری نیشان بدەن ٣- چ لە ناو و ناوەڕۆکی شتێک دایە بیدۆزنەوە ٤- چ لە نزیک و ئاقاری بابەتەکەتان دایە بیدۆزنەوە ٥- نەخشەی گۆڕانکارییەکان ھەڵگرنەوە.
ڕوانگەی جوگرافی
جوگرافیا زانستی زەوی و جیھانی ئێمەیە. ھاوڕێ لە گەڵGIS، جوگرافیا یارمەتیدەری ئێمەیە لە باشترناسینی جیھانی دەور و بەرمان و دەتوانین زانستی جوگرافی بۆ کۆمەڵێک لە چالاکییە مرۆییەکان بە کار بێنین. ئاکامی ئەم بابەتە، بەدی ھاتنی ڕوانگەی جوگرافییە. شێوازێکی نوی لە بیر کردنەوە و چارەسەری کێشەکان بە کەلک وەرگرتن لە زانیارییە جوگرافییەکان، بۆ ئەوەی ئێمە چۆن گۆی زەوی بناسین و لە ئاکامدا باشتر بەڕێوەی ببەین. ئەم ڕوانگەیە ئەم ھەلەمان بۆ دەڕخسێبنێ تاکوو بە ھۆی ئەندازەگرتنی زەوی، ڕێکخستنی داتاکان و شی کردنەوە و مودێلسازی پڕۆسە جیاوازەکان و پەیوەندییان پێکەوە، زانستی جوگرافی وەدی بێنین. ئەم ڕوانگە جوگرافییە یارمەتیدەرمانە تا ئەم زانستە لە بۆ دیزاین، پلان دانان و گۆڕانی جیھانی خۆمان وەکار بێنین.
بەکارھێنەرانی GIS کێن؟
بە کارھێنانی GIS بە پێی پیداویستییەکانی ھەر ھەرێم و وڵاتێک لە بەشی جیاوازدا گەشەی کردووە. بۆ وینە لە ئەوروپا سەرەتا لەم سیستمە بۆ پێگەکانی تۆماری زانیاری بەڵگە و خانووبەرەکان، ژینگە، پارێزگاری کردن لە نەخشەکانی تۆپۆگرافی، لە کانەدا لە پلان دانانی دارستان، بارستایی درەختەکان، دۆزینەوەی رێگای دەست پێ ڕاگەیشتن بۆ ناو دارستانەکان، لە چین و ژاپون بۆ چاودێری و مودێلینگی گۆڕانکارییەکانی ژینگە و لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە بەشە جیاوازەکان بە تایبەت لە پلان دانانی شار و شارەوانییەکان لەم سیستمە کەڵک وەرگیراوە و بە تێپەڕ بوونی کات و گەشەی سیستمەکان، کەڵک وەرگرتن لە GIS بۆ ناو گشت بەشەکانی پەیوەندیدار بە زەوییەوە شۆڕ بووتەوە. بە کارھێنانی ئەم سیستمە لە ھەموو ئەو بەشانەی کە بە جۆرێک لە گەڵ زەوی، نەخشە و بە گشتی لەگەڵ زانیارییەکانی جوگرافی شوێنی و شی کردنەوەی فەزایی پەیوەندییان ھەیە، دەکرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمەکانی زانیاریی جوگرافی پۆل:سیستەمەکانی زانیاریی جوگرافی
تۆماری ڕاگنارۆک
تۆماری ڕاگنارۆک زنجیرە مانگای ژاپۆنییە، لەلایەن شینیا ئومێمورا و تاکومی فۆکوی نووسراوە، و لەلایەن ئەگێچیکاوە وێنا کراوە، ھەروەھا لەلایەن تۆکوما شۆتێن و پاشان کۆمیکس لە مانگانەی کۆمیک زینۆن بڵاوکراوەتەوە، لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ەوە بەرھەم ھێنراوە بۆ ئۆنا ئەنیمێ لە ستۆدیۆی گراڤینیکا کە بۆ یەکەمجار لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢١ نمایش کرا.
چیرۆک
چیرۆکەکە لە نێوان شەڕێکی ١٣ کەسی دیار بە درێژایی مێژوو دەسوڕێتەوە، لەگەڵ ١٣ لە خوداوەندە بەھێزەکان کە بەشداری لە شەڕێک دەکەن تا مردن بە مەبەستی دیاریکردنی چارەنووسی مرۆڤایەتی.
ڤالکیریس
بە دەنگی: تۆمۆیۆ کورۆساوا
مانگا
تۆماری ڕاگنارۆک لەلایەن شینیا ئومێمورا و تاکومی فۆکوی نووسراوە و وێنەکێشانی ئەجیچیکایە، لە کۆمیک زینۆنی مانگانەی کۆمیکس (پێشتر لەلایەن تۆکوما شۆتێنیشەوە بڵاوکرایەوە) لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ دەستی پێکرد بابەتەکانی کۆکراونەتەوە بۆ بەرگی تاکەکەسی تانکۆبۆن بەرگی یەکەم لە ١٩ی ئایاری ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە  تا ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ شانزە بەرگ بڵاوکراونەتەوە.
لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١، کۆمپانیای ڤیز میدیا ڕای گەیاند کە مۆڵەتی زنجیرەکەیان داوە بۆ بڵاوکردنەوەی ئینگلیزی لە ئەمریکای باکوور، لە پاییزی ٢٠٢١ بە شێوەی دیجیتاڵی لە بەھاری ٢٠٢٢ەوە چاپ دەکرێت.
مانگایەکی وەرچەرخان بە ناوی شوماتسو نۆ ڤالکیری: ڕیۆ فو ھۆ سێن ھیشۆدن (終末のワルキューレ異聞 呂布奉先飛将伝) لە مانگانامەی کۆمیک زینۆن لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ دەستی پێکرد، بابەتەکانی کۆکراونەتەوە بۆ بەرگی تاکەکەسی تانکۆبۆن، بەرگی یەکەم لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە. تا ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، شەش بەرگ بڵاوکراونەتەوە.
مانگایەکە لە دەوری کەسایەتیی جاک ڕیپەرە بە ناوی «شوماتسو نۆ واکورێ کیتان - Shūmatsu no Walküre Kitan» جاک ڕیپەر نۆ جیکنبۆ لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە فیلمی مانگانەی کۆمیک زینۆن دەست بە زنجیرەییکردن دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٧ پۆل:مانگاکانی ٢٠١٩ پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی پۆل:ئەنیمێ و مانگای فەنتازیای تاریک پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای ھونەری جەنگی پۆل:سێینن مانگا پۆل:مانگای ڤیز میدیا
ھەشت ھەرێمەکەی کۆریا
سەرچاوەکان
پۆل:خانەدانی جۆسۆن پۆل:ھەرێمەکانی کۆریا
گانگنام ستایل
وێنۆک|سای لە کاتی پێشکەشکردنی گانگنام ستایل لە ساڵی ٢٠١٢
گانگنام ستایل (بە کۆری: 강남스타일، بە واتای شێوازی گانگنام) گۆرانییەکی کۆرییە، کە ڕاپەرێکی کۆری بە ناوی سای خوێندوویەتی سەر بە کۆمپانیای وایجی کە دووەم گەورترین کۆمپانیای ھونەری کۆریایە. ئەم گۆرانییە بەھۆی کلیپەکەیەوە (کە تێیدا گاڵتە، سەمایەکی جیاواز و شێوازێکی نوێ لە پێشکەشکاریدا) بەناوبانگ بووە. بەپێی ئامارەکانی ماڵپەڕی یووتیووب لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا ئەم کلیپە ١ ملیارد و ١٠٠ ملیۆن جار تەماشاکراوە کە بەم ژمارە بینەرەوە ئەم کلیپە بووە خاوەنی زۆرترین بینەری مێژوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئەڵمانیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئۆسترالیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئیسپانیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی دانمارک پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی شانشینی یەکگرتوو پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی فینلاند پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی لوبنان پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نەمسا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نیوزیلاند پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ھۆندووراس پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٢ پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:دەیەی ٢٠١٠ مۆد و رەوتەکان
لویی ئێمۆند
لویی ئێمۆند نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
لێتیسیا ئۆرتیس
لێتیسیا ئۆرتیس (؛ لەدایکبووی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە ئۆڤیێدۆی ئیسپانیا) ھاوسەری فلیپی شەشەمی ئیسپانیا شای ئیسپانیایە.
بنەماڵە و خێزان
لێتیسیا گەورەترین مناڵی خێسۆس خۆزێ ئۆرتیس ئالوارێزی رۆژنامەنووس و ماریا دێلا پالۆما رۆکاسۆلانۆ رۆدریگێزی  پەرستارە.
لێتیسیا پێش ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادە فیلیپ، جارێکی تریش ھاوسەرگیری کردبوو.
فەساحەت
فەساحەت زانستی بەڕڕسی زمانی ڕەسمییە لە بوارەکانی: تەلەفوز(چۆنیەتی خوێندنەوە)، ڕێزمان(قەواعد، گرامر)، شێواز(ستایل) و تۆن(بەرز و نزمی دەنگ).
٧٣٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فەساحەت
ئەمانەش ببینە
پۆل:ڕێزمان پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
گردەشیلان
گردەشیلان (Girdeşîlan)، دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١٠ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
٧٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١١٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٨
ناو (ڕێزمان)
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێزمان
یەکڕایی ئینجیل
thumb|240px|[[چوار ئینجیلنووسەکە لەلایەن یەعقووب جۆردەینز، ١٦٢٥–١٦٣٠, لۆڤەر.]] یەکڕاییکردنی ئینجیل (بەئینگلیزی: Gospel harmony)، ھەوڵدانێکە بۆ یەکخستن و یەکڕاییکردنی ئینجیلە باوەڕپێکراوەکانی چوار ئینجیلنووسەکە بۆ یەک پەڕتووک. کۆنترین نموونەی یەکخستنی ئینجیل، ئینجیلی چوارینەیی یان ئینجیلی دایاتێسەرۆنە کەلەلایەن تایتانەوە بوو لەسەدەی دووەمی زاینییدا. یەکخستنی ئینجیلەکان پێدەچێت ھاوکات کرۆنۆلۆجی رووداوەکانیش بۆ ژیانی یەسووع درووست بکات بەپێی ئەوەی لە چوار ئینجیلەکەدا ھاتوون.
پۆل:کاتناسی پۆل:ئینجیلەکان
بلاندین لو کالێ
بلاندین لو کالێ وتارنووس، مامۆستای زانکۆ و ڕۆماننووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
فلیپین لە ئۆڵۆمپیاد
فلیپین بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٢٤ بەشداری ئۆڵۆمپیادی کرد لەو کاتەوە جگە لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ کە بایکۆتی کرد، بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھەروەھا وەرزشوانانی فلیپین لە ساڵی ١٩٧٢ەوە لە پێنج بۆنەدا بەشدارییان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی فلیپین ساڵی ١٩١١ دامەزراوە و ساڵی ١٩٢٩ لە لایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فلیپین لە ئۆڵۆمپیاد
فشەکڵاونە
وێنۆک|Crested lark فشەکڵاونە یا شوانە خڵەتێنە ناوە زانستییەکەی (Galerida cristata)ە و جورێکە لە کڵاوکوڕەو دیارەو ھەر لە نێو مەزرەعەکان و شوێنەکانی نزیک لە جاددەکان و گردەکان دەژیت و تا راددەیەک بچوکەو بە نزیکەیی ھەمان قەبارەیە لەگەل کڵاوکوڕەیێکی ئۆراسی بەلام کەمێک کورتترەو توزێک گەورەترە لە رووی دەوروبەری و سەرەکە و لەش و بەرزیەکەی ١٧ سم و درێژی بالەکانی ٢٩سم تا ٣٨سم و کێشی لە نێوان ٣٧گرام تا ٥٥ گرام دەبێت. نێرەو مێیەکەی ھاوشێوەن ۆ جیاوازیەکی ئەوتۆیان نیە و بەزوری لە ئەورۆپاو باکۆری ئەفریقیاو روژئاوای ئاسیاوچین و رۆژھەلاتی ناوەراست دەبینرێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مەلەکانی کوردستان پۆل:مەلەکانی ئێران پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
شەمشەمەکوێرەی میوەخۆری قەپۆزکوڵی گەورە
وێنۆک|شەمشەمەکوێرەی میوەخۆری قەپۆزکوڵی گەورە شەمشەمەکوێرەی میوەخۆری قەپۆزکوڵی گەورە (، ناوی زانستی: Cynopterus sphinx) جۆرێک شەمشەمەکوێرەی میوەخۆرە. درێژی باڵەکانی لە تەمەنێکی زۆردا دەگاتە ٤٨ سانتیمەتر و باشوور و باشوری رۆژ ھەڵاتی ئاسیادا ھەیە، ئەو شوێنەی ئەوەی لێ دەژیت لە سریلانکا ناسراوە بە تھالا واوولا. و بەزۆری لە وڵاتەکانی پاکستان، بەنگلادێش، بووتان، کامبۆدیا، چین، ھیندستان، ئیندۆنیزیا، مالیزیا، میانمار، فلیپین، تایلاند و ڤیەتنام دەبینرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
چوار ئینجیلنووسەکە
لەمەسیحییەتدا، چوار ئینجیلنووسەکە، بریتیین لە مەتتا، مەرقۆس، لۆقا و یوحەننا، ھەریەک لەم نووسەرانە خاوەنی ئینجیلێکن لە پەیمانی نوێدا، کەناوی ئینجیلەکان بەم جۆرەیە:
ئینجیلی مەتتا و مەرقۆس و لۆقا بە ئینجیلی سینۆبتی ناسراون، بەھۆی ئەوەی کە زۆرینەی بەسەرھاتەکانی ناوییان لەیەکچوون، تا ئەوڕادەیەی ریزبوونەکانیشییان وەک یەکە.
بڕیارنامەی ١١٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٨
٧٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئاناکساگۆراس
پەڕاوێز
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن پۆل:مردووانی ٤٢٨ی پ.ز پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٠٠ی پ.ز پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری پۆل:فەیلەسووفانی زانست
سەردەمی ئاسن
وێنۆک|بانی خانوویەکی سەردەمی ئاسن لە [[ئەورووپا]] سەردەمی ئاسن سەردەمێکە لە سەردەمانی پێش مێژوو (١٢٠٠تا ٥٠ی پ.ز) کە بە کانزای ئاسن پێناسە دەکرێت و بە دوای سەردەمی برۆنز دێت. وادەی ئەم سەردەمە کۆتایە و بە گوێرەی جوگرافیا کاتی دۆزینەوە و بە کارھێنانیشی جیاوازە.
ئاسن لە ١٨٠٠ تا ١٢٠٠ی پ.ز لە ھیندستان بە کار ھێنراوە. ئەم ئالیاژە لە ئەورووپای ناوەندی واتە ھالشتات ٨٠٠ تا ٤٥٠ی پ.ز دەست پێ دەکات. لە بریتانیا لە سەدەی پێنجەمی پ.ز دەست پێ دەکات کە ئاماژە بە سکۆتلەند دەکرێت پاش ئەوەی ڕۆمەکان دەستیان بە سەر بریتانیا داگرت.
سەردەمی ئاسن گۆڕانێکی گەورەی لە ژیانی مرۆڤی پێش مێژوو دروستکرد. لەم سەردەمەدا زمان، چاند، ڕێبەرایەتی کۆمەڵگا، نەریتەکان و خوداکان و یاساکان زیاتر دێنە بەر چاو و گەشە دەکەن. ھەروەھا وەرزێڕی دەڕواتە قۆناخیکی نوێوە.
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
لەقلەقی ملڕەش
وێنۆک|حاجی لەقلەقی ڕەش حاجی لەقلەقی ڕەش یان حاجی لەقلەقی مل ڕەش (ناوی زانستی: Ephippiorhynchus asiaticus)، قەبارەیەکی گەورەی ھەیە لەگەل نۆکەکی درێژ و رەش کە ١٢٩ تا ١٥٠ سم درێژییەکەی دەبێت و باڵەکانیشی ٢٣٠ سم درێژی ھەیە لە کاتی کرانەوەیاندا، کێشی لە نزیکەی ٤ کیلۆگرام دەبێت. ئەو جۆرە دەتوانین بلێین بالندەیێکی نیشتەجێیە و لە باشوور و باشوری رۆژ ھەڵاتی ئاسیا و لە ھەندێ شوێنی ئوسترالیا لە زونگاوەکان و شوێنی چاندنی دانەوێلەی وەک برنج دەژیت.
پیەر مێنار
پیەر مێنار نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
خەڵاتی گرامی
خەڵاتی گرامی کە لەلایەن ئەکادیمیای نیشتمانیی بۆ تۆماری ھونەر و زانست (NARAS) پێشکەش دەکرێن، یەکێکە لە چوار خەڵاتە ساڵانەکەی ئەیالەتە یەکگرتووەکان خەڵاتی مۆزیکیی ساڵانەیە. ئاھەنگی دابەشکردنی خەڵاتەکانی گرامی لە شوباتی ھەموو ساڵێکدا سازدەکرێت، و تاڕادەیەک لە ئاھەنگی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئۆسکار دەچن. خەڵاتەکان دابەشکراون بەسەر ١٠٨ پۆلدا، تێیدا ٣٠ جۆری مۆزیک وەکو پۆپ، ڕۆک، ڕاپ. ئەکادیمیای نیشتمانیی بۆ تۆماری ھونەر و زانست ھەڵدەستێت بە پاڵاوتن و دەنگدان دواتر بە جیاوازی خەڵاتی خەڵاتەکانی مۆزیکی ئەمریکی (AMA)، کە پشت دەبەستێت بە لایەنگری و جەماوەر، ھەروەھا جیاوازیشە لەگەڵ خەڵاتی بیڵبۆردی مۆزیکیی (BMA)، کە پشت دەبەستێت بە ئەنجامە بەدەستھاتووەکان لە پێشبڕکێی گۆرانیی وتنەکاندا. گەورەترین ژمارە لە خەڵاتی گرامی مۆزیکزان جۆرج سۆڵتی بەدەستی ھێنا کە ٣١ خەڵات بوو، و بۆ ٧٤ خەڵات ھەڵبژێردرا پێش ئەوەی کۆچی دوایی بکات لە ساڵی ١٩٩٧.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٥٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
سکارلێت جۆھانسن
سکارلێت جۆھانسن (لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٨٤) ئەکتەر و گۆرانیبێژ و مۆدێلێکی ئەمریکییە، بە بەشداریکردنی لە فیلمەکانی «The Avengers", "Match Point", "The Prestige» و «Lost in Translation» ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:ئەکتەرانی خەڵکی نیویۆرک پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم پۆل:گۆرانیبێژانی جوو پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:خەڵکی ئەمریکایی بە ڕەچەڵەک دانیمارکی پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە پۆل:دووانە ئەمریکییەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
نیشانەی پزیشکی
ھێماکانی پزیشکی، ھێماکانی نەخۆشی، (بە ئینگلیسی: Sign) دیاردەیەکی دیتنی و پێواندنییە، کە لەلایەن پزیشک یان تیمی دەرمانکەرەوە دوابەدوای پشکنینی پزیشکی دێتە ناسین. ھێماکان لە ناسینەوەی نەخۆشیدا دەورێکی گرنگ دەبینێ؛ ئەم ھێمایانە لەوانەیە نەخۆش سەری لێ دەرنەکا، بەڵام بۆ پزیشکی دەرمانکەر ھەڵگری واتا و چەمکی تایبەتە.
ھێماکانی نەخۆشی لە گەڵ نیشانەکانی نەخۆشیدا جیاوازە؛ نیشانەکانی نەخۆشی لەوانەیە بۆ ھەموو کەس ئاسان بێ و لێی تێ بگەن، بەڵام ئەو کۆمەڵە نیشانانە کە نەخۆش درکی پێ ناکا و تەنیا پزیشک یا تیمی دەرمانی لێی تێدەگا بە ھێماکانی پزیشکی دەناسرێ، بۆ وێنە: زک ئێشە تەنیا نەخۆش درکی پێ دەکا و ھەموو کەسێک بە ئاسانی لێی تێ دەگا، بەڵام کۆ بوونەوەی شلە لە بۆشایی زکدا، تەنیا پزیشک بەرەو ناسینەوەی ئاسیت دەبا. یا ھەستی دڵەتەپە لە دڵدا نیشانەیەکی نەخۆشییە کە تەنیا نەخۆش ھەستی پێدەکا، بەڵام لێکدانەوەی کێشەکانی سەر ئی.کی. جی (شریتی دڵ)، کە ھەڵگری ھێماکانی نەخۆشییە، تەنیا کاری پزیشکە.
سەرچاوەکان
پۆل:نیشانەکانی پزیشکی پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
٧٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ناوک
left|200px|thumb|ناوکی ناوچاڵی مرۆڤ left|250px|thumb|ناوکی دەرپەڕیوی مرۆڤ