cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لیتوانیا
لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی لیتوانیا دەگاتە ٦،٦٤٢،٧٧٨ کەس و پایتەخت و گەورەترین شاری لیتوانیا ڤیلنیسە. شارە گەورەکانی دیکە بریتین لە کاوناس و کیلیپێدا.
لیتوانییەکان گەلی باڵتیکن. زمانی فەرمی زمانی لیتوانییە، یەکێکە لە دوو زمانی زیندووەکە کە تەنیا ھەردووکیان ماونەوەتەوە لە لقی باڵتیکی بنەماڵەی زمانی ھیندی و ئەورووپی، ئەوی دیکەیان زمانی لاتیڤییە.
بۆ چەندین سەدە کەنارەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریای باڵتیک لەلایەن ھۆزە جیاوازەکانی باڵتیکەوە نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٢٣٠ی زایینی زەوییەکانی لیتوانیا لەلایەن مینداوگاسەوە یەکخران و شانشینی لیتوانیا لە ٦ی تەممووزی ١٢٥٣ دامەزرا، لە ماوەی سەدەی ١٤دا دۆقایەتی گەورەی لیتوانیا گەورەترین دەوڵەت بوو لە ئەورووپا؛ پێکھاتبوو لە لیتوانیای ئێستا و بیلاڕووس و ئۆکرانیا و بەشێک لە پۆڵەندا و ڕووسیا کە خاکی دۆقایەتی گەورە بوون. لەگەڵ یەکێتیی لوبلین لە ساڵی ١٥٦٩، لیتوانیا و پۆڵەندا یەکێتییەکی کەسی خۆبەخشانەیان لە نێوان ھەردوو دەوڵەتەکەدا پێکھێنا، ئەویش یەکێتیی پۆڵەندا-لیتوانیا بوو. یەکێتییەکە زیاتر لە دوو سەدە بەردەوام بوو، تا لە ساڵی ١٧٧٢ەوە تا ١٧٩٥ بە شێوەیەکی بەرنامەیی لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە ھەڵوەشێنرایەوە و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا زۆربەی خاکی لیتوانیای داگیرکرد. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم، یاسای سەربەخۆیی لیتوانیا لە ١٦ی شووباتی ١٩١٨ واژوو کرا و دامەزراندنی کۆماری لیتوانیای نوێ ڕاگەیاند. لە ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەمدا، سەرەتا لیتوانیا لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و دواتر لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە داگیرکرا. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم و پاشەکشەی ئەڵمانییەکان، یەکێتیی سۆڤیەت لیتوانیای داگیرکرد. لە ١١ی ئازاری ساڵی ١٩٩٠، ساڵێک پێش ھەرەسھێنانی فەرمی یەکێتیی سۆڤیەت، لیتوانیا بووە یەکەم وڵات لە یەکێتیی سۆڤیەتدا کە خۆی بە سەربەخۆ ڕاگەیاند، ئەمەش بووە ھۆی گەڕانەوەی دەوڵەتی سەربەخۆی لیتوانیا بۆ جارێکی دیکە.
لیتوانیا وڵاتێکی پێشکەوتووی داھاتی بەرزە و پێوەرێکی بەرزی گەشەپێدانی مرۆییە و ئاستی ژیانی زۆر بەرزە و لە پێوەرەکانی ئاستی ئازادییە شارستانییەکاندا، ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادی تۆڕی کۆمەڵایەتی، فەرمانڕەوایەتی دیموکراسی و ئاشتیدا ئاستێکی ئەرێنی ھەیە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی لیتوانیا ٣,٠٠٨,٢٨٧ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩.٥ ساڵە. ھەروەھا ٦٧ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:لیتوانیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠ پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور
زانکۆی ئاکدەنیز
زانکۆی ئاکدەنیز زانکۆیەکە دەکەوێتە پارێزگای ئانتالیا لە وڵاتی تورکیا. لە ساڵی ١٩٨٢ دامەزراوە. ئەم زانکۆیە ١٢ بەشی تێدایە کە بریتین لە: پزیشکی، کشتوکاڵ، هونەر و زانستەکان، زانستە ئابووری و کارگێڕییەکان، یاسا، ئەندازیاری، پەروەردە، پەیوەندی، فەلسەفە، شەریعە، کارگێڕی.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
بەستەری دەرەکی
پۆل:زانکۆ و کۆلێجە حکوومییەکانی تورکیا پۆل:زانکۆکان و کۆلێجەکانی تورکیا
دەشتی سیبیریای ڕۆژاوا
وێنۆک|دەشتی سیبیریای ڕۆژاوا لەسەر نەخشەی مانگی دەستکردی باکووری ئاسیا
دەشتی سیبیریای ڕۆژاوا دەشتێکی فراوانە کە بەشی ڕۆژاوای سیبیریا لە چیاکانی ئۆڕاڵ لە ڕۆژاوا تا ڕووباری یەنیسێی لە ڕۆژھەڵات و چیاکانی ئەڵتای لە باشووری ڕۆژھەڵات دەگرێتەوە. بەشێکی زۆری ئەم دەشتە گەورەترین تاڵاو و دەشتی لافاو لە جیھاندا لەخۆدەگرێت. ئۆمسک، نۆڤۆسیبیرسک، تۆمسک و چێلیابینسک شارە گرنگەکانی دەشتی سیبیریای ڕۆژاوان. زستانەکانی دەشتی سیبیریای ڕۆژاوا سەخت و درێژن. کەش و ھەوای زۆربەی ناوچە دەشتییەکان یان ژێر جەمسەری باکوورە یان کیشوەرە. دەشتەکە یەدەگی گەورەی نەوت و گازی سروشتی ھەبوو. زۆربەی بەرھەمی نەوت و غازی ڕووسیا لە ماوەی ساڵانی حەفتا و ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەم ناوچەیە دەرھێنراوە.
دەشتی سیبیریای رۆژاوا دەکەوێتە رۆژھەڵاتی چیای ئۆراڵ و زۆربەی ئەو دەشتە دەکەوێتە ناو خاکی رووسیا. ئەم دەشتە بە گەورەترین زەوییە نزمە بەردەوامەکان ناسراوە کە زیاتر لە ٥٠%ی کەمتر لە ١٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ڕووبەرەکەی ٢.٦ بۆ ٢.٧ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، کە دەکاتە یەک لەسەر سێی تەواوی سیبیریا. ئەم دەشتە لە باکوورەوە بۆ باشوور درێژ دەبێتەوە بۆ ماوەی ٢٤٠٠ کم لە زەریای جەمسەری باکوورەوە تا چیای ئەلتای و لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا بۆ ماوەی ١٩٠٠ کم لە چیای ئورالەوە تا ڕووباری یەنیسێی درێژ دەبێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:تەندرا
١٤ی تەممووز
١٤ی تەممووز ١٩٥ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٦ لە ساڵی پڕدا). ١٧٠١ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تەممووز پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڕیارنامەی ٢٠١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەسند. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٦١‌ەم، بە ٠ دەنگی لەگەڵ، تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینای دژ و ٠ی بێ‌لایەن کرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
کۆنستانتینی مەزن
وێنۆک|پەیکەری سەری کۆنستەنتینی مەزن
کۆنستەنتینی مەزن پاشای ئیمپراتۆریی ڕۆم بوو کە ئایینی مەسیحییەتی کرد بە ئایینی فەرمی ئیمپراتۆریی ڕۆم.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٧٢ پۆل:مردووانی ٣٣٧ پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم پۆل:کۆنستانتینی مەزن
فیزیۆلۆژی
وێنۆک|300px|شێوەکاری [[پیاوی ویترۆڤیەنۆ، بەرھەمی لیۆناردۆ دا ڤینچی]] فیزیۆلۆژی یان کارئەندامناسی بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوە لەسەر کار و ئەرکەکانی ئەندامانی سیستەمێکی زیندوو.
فیزیۆلۆژی یەکێکە لە گرنگترین لقەکانی ژیناسی کە دەپەرژێتە سەر خوێندنەوەی چالاکییە زیندەیییەکانی گیاندار، ئەندامەکان، شانەکان، خانەکان و پێکھاتەکانی ناو خانە.
فیزیۆلۆژی زانستی لێکدانەوەی چۆن کارکردنی ئەندامەکانی لەشە و بەم لقانەی ژێرەوە دابەش دەبێت:
فیزیۆلۆژی، باس لە ئیش و کاری ئەندامەکانی لەش بە یارمەتی زانستی بیرکاری و فیزیک دەکات، بۆ بنوونە دڵ، کاری گورچیلە لە لەش، کاری سییەکان لە لەش و … ھتد.
سەرچاوەکان
فیزیۆلۆژیا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا
وێنۆک ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا کە نازناوی ھەڵۆیە نایابەکانیان ھەیە، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەی نێجیریایە کە لەلایەن فیدڕالیی تۆپی پێی نێجیریا (NFF) کۆنتڕۆڵکراوە. ئەوان بۆ سێ جار جامی نەتەوەکانی ئەفریقایان بەرزکردۆتەوە، کە نوێترینییان لە ٢٠١٣ بوو، پاش ئەوەی بورکینافاسۆیان بە شکست ھێنا لە یاری کۆتاییدا. ھەڵۆیە نایابەکان بە باشترین ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەفریقی دەناسرێن بەھۆی دەستکەوت و تۆمارە زۆرەکانییان.
لە ١٤ی نیسانی ١٩٩٤، ھەڵۆیە نایابەکان پلەی پێنجەمییان ھێنا لە ڕیزبەندی باشترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێی ئەفریقا، بەرزترین کە یانەیەکی ئەفریقی ھێناوییەتی. بەدرێژایی مێژووەوە، یانەکە شەش جار بەشداریییان لە جامی جیھانیی فیفا کردووە حەوت جامی جیھانییەکانی فیفا، ئەوان تەنھا بەشدارییان لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ نەکرد وە بۆ ٣ جار گەییشتوون بە قۆناغی ١٦ی جامی جیھانیی فیفا. یەکەم بەشدارییان لە جامی جیھانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ بوو.
مێژوو
پاش ئەوەی چەندین یارییان ئەنجامدا بەرامبەر چەند کۆڵۆنییەک لە چەند یارییەکی ناڕەسمیدا لە ١٩٣٠یەکاندا، نێجیریا یەکەم یاریی ڕەسمییان ئەنجامدا لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٩، کاتێک، کۆلۆنییەکی بەڕیتانی بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرزش پۆل:تۆپی پێ پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
مۆسیز، ئەلاباما
مۆسیز (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی لاوندز، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٠٢٩ کەس بووە. ڕووبەری ١٢٫٣٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٣٫١٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
دەریای کاریبی
وێنۆک|چەپ|300px|دەریای کاریبی دەریای کاریبی، دەریایەکە لە ناوەندی ناوچەی کاریبی و باشووری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی مێکسیک. ئاوەکەی بەشێکە لە ئوقیانووسی ئاتلانتیک. دەریای کارابی دوورگەی زۆرە و ئەم دوورگانە لەبەر کەش و ھەوایان لە نێوان گەشتیارانی ئەمریکای باکوور داژداری زۆرە. ھەروەھا ئەم دەریایە وەک شوێنێک بۆ گەشتیاری لە جیھاندا بەناوبانگە.
وڵات و ھەرێمەکانی کاریبی
ئەو دوورگە و ھەرێم و وڵاتانەی کە دەریای کاریبی پێیان تێپەر دەبێت ئەمانەن:
سەرچاوە
پۆل:کاریبی  پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
تەواوخوازی
وێنۆک|تۆتالیتاریزم تۆتالیتاریزم یان تۆتالیتاریانیزم (بە کوردی:تەواوخوازی، بە ئینگلیزی: Totalitarianism) جۆرە کۆمەڵگایەکە کە تەواوی پانتاییەکانی ژیان و گوزەران و کایەو پێکھاتەکان بە ئیرادەیەکی گشتی و بە خەیاڵێکی سەرتاپاگیر داگیر کردووە. لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا ھیچ ھێزێک لە ھێزەکان و ھیچ کایەیەک لە کایەکان وھیچ ڕێکخراوێک لە ڕێکخراوەکان خاوەن شوناسی خویان نین. لەو کۆمەڵگایانەدا تاکە یەک ڕەوانگە بینی و تاکە یەک ڕوانینی گشتی بۆ جیھان و گۆڕانکاری و کلتورو شتەکانی دەورو بەر ھەیە. لەم کۆمەڵگایانەدا تاکە یەک خەیاڵ تێیدا سەروەرە ئەویش خەیاڵی داخستنی جیھانی دەرەوەیە. کۆمەڵگای داخراو قسە کەرێکە کە بە ناوی کلتورەوە ھەموو جیاوازییەکان دەکوژێت و جڵەوی بیرکردنەوەو ئارەزوی تاکەکان دەکات. بۆ مانەوەی دۆخی ئێستای داخران پێویستییەکی زۆری بە ستەمکاری و سەرکوتکردنی ئەو دەنگانە ھەیە کە بیرکردنەوەیەکی جیاوازیان ھەیە بۆ ژیان و داوی گۆڕانکاری و چاکسازی دەکات لە ھەموو بوارەکانی ژیانی کۆمەڵگاکەی دەکات. تۆتالیتاریزم(تەواوخوازی) دیکتاتۆریی مۆدێرنە و تەنیا چەند نموونەی لە جیھاندا ھەیە وەکوو یەکێتی سۆڤیەت، ئەڵمانی نازی، کۆماری ئیسلامیی ئێران و کۆریای باکوور.
پێناسەی تۆتالیتاریزم
تۆتالیتاریزم یان تەواوخوازی بە سیستەمێکی زاڵ دەگوترێ کە لەودا دەوڵەت یان حکوومەت بە تەواوەتی بە سەر کۆمەڵگاو تاکدا زاڵە. لەو جۆرە سیستەمەدا، دەوڵەت بەشێوەیەکی زۆرەملێیانە دەستێوەردان لە تەواوی سێکتەرەکانی سیاسی، ئابووری‌و کۆمەڵایەتیدا دەکا. سیستەمێک کە لەودا، ھەموو بەشەکانی کۆمەڵگا لە ژێر کۆنتڕۆڵی دەوڵەتدان. تۆتالیتاریزم بووە بە مژاری دیبەیتی زۆرێک لە توێژەرانی وەکوو ھانا ئارێنت، کاڕڵ پۆپەر، رایمۆند ئاڕۆن، ژوان لەنز و ھتد. ھەر کام لە توێژەران چەند تایبەتمەندیەکی ھاوبەشی رێژیمەکان دەخەنە بەر توێژینەوە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، تۆتالیتاریزم سیستەمێکی سیاسی‌یە کە خاوەن چەند تایبەتمەندیەکی بنەڕەتیە وەکوو : ئایدۆلۆژیا، تاک-حیزبی، توندوتیژیی پۆلیسی، پڕوپاگەندا و ئابوورییەکی کۆنتڕۆڵکراو. لە دوای ساڵی ١٩٤٥ـەوە، ھەندێک توێژەر ھەوڵیان داوە بە لێکۆڵینەوە لە چەند نموونە لە جیھاندا، تایبەتمەندیە گشتیەکانی رێژیمە تۆتالیتەرەکان دەستنیشان بکەن، بەڵام دەستەیەکی‌تر لە توێژەران لە سەر ئەو بڕوایەن، لەگەڵ ئەوەشدا کە کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ھاوبەش لە نێوان رێژیمە تۆتالیتەرەکاندا بوونی ھەیە، بەڵام ھەر کام لەو رێژیمانە تایبەتمەندیی ناھاوبەش‌و تایبەت بە خۆیانیشیان ھەیە کە لە یەکتر ناچن. (دیلان ھەردی)
ھانا ئارێنت
ھانا ئارێنت، فەیلەسۆفی ئەمریکی بە رەگەز ئەڵمانی، یەکێک لەو توێژەرانەیەیە کە بۆ یەکەم جار تۆتالیتاریزمیان تیۆریزە کرد. بۆ ئارێنت، رێژیمێکی تۆتالیتەر رێژیمێکی تایبەتە، چونکە ئەوەی کە رەسەنایەتی و بنەمای تۆتالیتاریزم پێک دێنێ، بریتی‌یە لە زێدەڕۆیی لە "ئیزمەکان"دا: ھیستۆریسیزم (مێژووگەری)، یوتۆپیزم، ئەنتی لیبڕاڵیزم، رۆمانتیزم و ھتد. دابڕانێکە لە ھەموو جۆرە رێژیمێکی سیاسی کە پێشتر بوونیان ھەبووە، چونکە تۆتالیتاریزم ھەوڵدەدا ھەموو شتێک وێران بکا؛ مرۆڤ، سیاسەت و جیھان. ئەو جۆرە رێژیمە ھەوڵ دەدا لە رێگەی ھەڵوەشاندنەوەی حیزب‌و رێکخراوەکان، تاکەکان لە ھەموو جۆرە بەستراوەیی‌یەک تەریک بخاتەوە. ئارێنت ناوی ئەوەی ناوە "ئەتۆمیزاسیۆن"ی کۆمەڵگا. بۆ ئارێنت، تۆتالیتاریزم زیاتر لە رێژیمێک، بزووتنەوەیەکە کە ھەوڵی لە نێوبردنی ڕاستی و پێکھاتە کۆمەڵایەتی‌یەکان دەدا، دیاردەیەکی جەماوەری‌یە. لە رێژیمێکی تۆتالیتەری‌دا، خەڵک دەگۆڕێ بۆ جەماوەر، چونکە تێکەڵبوونی تاکەکان بەو ریکخراوانەی کە لە سەر بنەمای بەرژەوەندیی ھاوبەش دروستبوون، ئەستەمە. بۆ جەماوەرێک کە بە شێوەی ھزری بێ‌مەیل کراوە، پەسندکردنی ئایدۆلۆژیا زۆر ئاسانە. ئارێنت چەمکی "دێزۆلاسیۆن" یان "وێرانی" وەکوو لێک‌گرێدانی سێ فاکتەر بە کار دێنێ: تۆقاندن، ئایدۆلۆژیا و تەیارکردنی جەماوەر. تۆقاندن بە مەبەستی لەناوبردنی ئازادیی دەرەکی، ئایدۆلۆژیا بە مەبەستی لە نێوبردنی ئازادیی دەروونی، لە کۆتایی‌دا، لەناوچوونی ئەو دوو ئازادی‌یەش دەبێتە ھۆی تەیار کردنی جەماوەر بە شێوەیەکی ئاسان. رێژیمی تۆتالیتەر لە لایەن حیزبێک یان گرووپێک بەڕێوە دەبرێ کە خاوەن پێکھاتەیەکی سێکتەری و ئایدۆلۆژیکە. بوون بە ئەندام لە حیزب بە شێوەی جەماوەری‌یە و لە سەر بنەمای رازیبوونی تاک نی‌یە، بەڵکوو لە سەر بنەمای نەزانی و شەیدایی بە کۆمەڵە، کە لە رێگەی رێورەسمەکانەوە بەردەوامی پێدەدرێ. لەو سیستەمەدا، دەوڵەت لە نێو حیزبدا دەتوێندرێتەوەو ناوەندی دەسەڵاتی سوپا دەچێتە ناو پۆلیس. ئەو رێژیمە چەشنێک لە سیاسەتێکی دەرەکی دەگرێتە بەر، کە ھەوڵ دەدا زاڵ بێ بە سەر تەواوی جیھاندا. بۆ ئارێنت، تۆتالیتاریزم " بزووتنەوەیەکی نێونەتەوەیی‌یە لە رێکخستنی‌دا، جیھانگیرە لە ئامانجی ئایدۆلۆژیای‌دا، زەمینی‌یە لە رێبازە سیاسی‌یەکانی‌دا"(دیلان ھەردی).
رێیمۆند ئارۆن
تۆتالیتاریزم بۆ رێیمۆند ئارۆن (دێمۆکراسی و تۆتالیتاریزم، ١٩٤٥)، "توانەوەی کۆمەڵگایە لە نێو دەوڵەتدا". ئارۆن تۆتالیتاریزم بە پێنج تایبەتمەندیی بنەڕەتی‌یەوە پێناسە دەکا کە لە ناو پێناسەکەی کاڕڵ یواکیم فرێدریش‌دا ھەن. بۆ ئارۆن، تۆتالیتاریزم رێژیمێکی سیاسی‌یە کە لە لایەن حیزب یان گرووپێکەوە بەڕێوە دەبرێ، ئایدۆلۆژیا تێیدا بەھێزە، دەست بە سەر ئامرازەکانی ھێزو رێگەکانی پەیوەندیدا دەگرێ، تۆقاندنی پۆلیسی و ئابووری‌یەکی دەوڵەتی تێیدا بوونی ھەیە (دیلان ھەردی).
ئێدوارد ھالێت کاڕ
ئێدوارد ھالێت کاڕ (١٩٤٩) پێیوایە، تۆتالیتاریزم "بیروباوەڕێکە کە لەودا،گرووپێک یان دامەزراوەیەکی رێکخراو، مەزھەبی، حکوومی یان حیزبی، مافی تایبەتی بۆ دەستڕاگەیشتن بە ھەقیقەت ھەیە".
پێناسەکانی تۆتالیتاریزم، یان وەکوو ئەوەی ھانا ئارێنت زۆر سنووردارن، کە جگە لە ئاڵمانی نازی دوای ١٩٣٨و رێژیمی ستالینی دوای ١٩٣٠، لەگەڵ شوێنی دیکە‌و رێژیمی دیکەدا زۆر گونجاو نیە، یان زۆر بەرفراوانن  وەکوو ئەوەی ئێدوارد ھالێت کاڕ، کە کۆمەڵێکی زۆر رێژیم لەخۆ دەگرێ، یان زۆر رواڵەتین وەکوو  ئەوەی کاڕڵ فرێدریش، کە لە لایەکەوە، داینامیکی سیستەمەکە ناڕوونە‌و لە لایەکیترەوە ئەگەری ئەوە ھەیە لە گەڵ ئۆتۆریتاریزم بە ھەڵە بگیرێ و جیاکردنەوەیان ئاسان نەبێ. لەبەر ئەوە، توێژەرانی دیکە وەکوو کڵاود لێفۆرت‌و ئالێن بۆزانسۆن ھەوڵ دەدەن ھەم لە ناو مەنتقی ئایدۆلۆژیادا و ھەم لە ناو داینامیکی سیستەمدا بە دوای تایبەتمەندی‌یەکانی تۆتالیتاریزم‌دا بگەڕێن. بۆ لێفۆرت، تۆتالیتاریزم بە واتای ئەو سیستەمە دێ کە لەودا کۆمەڵگا لە ناو دەوڵەتدا تواوەتەوە‌و دەسەڵاتەکانی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی سەربەخۆ نین. یەکگرتوو کردن، بە ناوەند کردن و چڕکردنەوەی دەسەڵات لە کەسێک یان گرووپێکی سیاسی‌دا، لە تایبەتمەندی‌یەکانی ئەو سیستەمەن‌و دابەشبوونی کۆمەڵایەتی‌و ناھاوچەشنی تێیدا رەت دەکرێنەوە. گرووپی تایبەت‌و تاکخوازی‌و بەتاککردن لە لایەن دەوڵەتەوە دانی پێ دانانرێ. تۆتالیتاریزم ھەوڵدەدا مرۆڤێکی نوێ لە بواری ھزری‌یەوە بەرھەم بێنێتەوە. ئالێن بۆزانسۆن پێیوایە، بۆ تۆتالیتاریزم "نەک تەنیا ئامانج پاساودەری ئامرازە، بەڵکوو تۆتالیتاریزم بە سەپاندنی "سورڕێئالیزمی ئایدۆلۆژیک"، سەربەخۆیی تاک رەت دەکاتەوە" (دیلان ھەردی).
پڕۆجێسترۆن
وێنۆک|مۆلیکیوولی پرۆجێستڕۆن
پڕۆجێستڕۆن ھۆڕمۆنێکی ستیڕۆیدییە، تەنی زەرد لە ھێلکەداندا دەریدەدات، ھانی گۆڕانەکانی منداڵدان دەدات بۆ ئەوەی ھێلکەی پیتراو تێیدا بچەقێت، ھەروەھا پڕۆجێستڕۆن لەلایەن وێڵاشیشەوە بەرھەمدەھێنرێت لە کاتی سکپڕیدا.
ھاوکاری دووگیانی و شیردان دەکات ھەروەھا تەندروستی ھێلکەدان دەپارێزێت لەوانەیە یارمەتی ئافرەتان بدات لەکاتی خەوتن و بەھێزتر بوون و باشتربوونی گەشەی قژ چونکە لەدوای نەمانی سووری مانگانە و کەمبوونەوەی ئێسترۆجین و پڕۆجێسترۆن قژ دەست بە کەمبوونەوە دەکات
لەخۆراکدا
لەوانەیە ئەم خۆرکانەی خوارەوە ھەردوو ھۆرمۆنی ئێسترۆجین و پڕۆجێسترۆن لە ئافرەتاندا زیاتر و یارمەتی باڵانس کردنیان بدەن بکەن:
پەرەپێدان
چۆن باڵانس دروست بکەم لە نێوان ھەردوو ھۆرمۆنەکە؟
دەرمان
دەرمانەکانی پڕۆجێسترۆن:
وە لەوانەیە دکتۆرەکەت وا پێشنیار بکات بە شەوان دەرمانەکەت بخۆیت چونکە دەرمانەکە یارمەتی خەوێکی باشتر دەدات ھەروەھا دەرمانەکانی پڕۆجێسترۆن لەوانەیە کاریگەری لاوەکیان ھەبێت وەک ئازاری مەمک، گۆڕانی میزاج، سەرئێشە
زیندەکیمایی
ڕۆژانە بە نزیکەیی ٢٥ ملیگرام لە پڕۆجێسترۆن لە لاشەی مێینە بەرھەم دێت لە ھێلکەدان، لەکاتێکیشدا ئاڵگی ئەدریناڵ بۆ ھەر ڕۆژێک بە نزیکەی دوو ملیگرام لە پڕۆجێسترۆن بەرھەم دێنن
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ پۆل:وەستێنەرەکانی 5α-Reductase پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی پۆل:پڕێگنانێکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس پۆل:ھۆرمۆنەکان پۆل:چەورییەکان
تەواوخوازی
لە ڕوی سیاسیەوە
دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی دیکتاتۆری و داپڵۆسێنەر دوو دیوی دراوێکن و لێک جودا نابنەوە لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا. تاک لەم جۆرە کۆمەڵگایەدا ئاشنا نیە بە ماف و ئەرک و بەرپرسیاێتییەکانی، تاک مانای گۆڕانکاری لە دەسەڵات و ھەلبژاردن و ئازادی سیاسی و حیزبی نازانێ، دەسەڵات لە دەست چەند چینێک دایە کە بە ویست و بەرژەوەندی خۆیان بەکاری دەھێنن، وە گۆڕانکاری دەسەڵاتی سیاسی لە باوکەوە بۆ نەوەکانی یان لە ڕیگای کودەتاوە ئەنجام دەدرێ، ئەم دەسەڵاتانەش ھەموو شێوەکانی ئەشکەنجەدانی دەرونی و جەستەیی دەگرێتە بەر بۆ پاراستنی بەرژەوەندی سیستەمی سیاسی وڵات و باڵا دەستی حیزبی حاکم یان بنەماڵەی دەسەڵات دار. ئەم جۆرە کۆمەڵگایانە ھەمیشە بە کۆمەڵگەی سەربازی ناو دەبرێن و گرنگترین کایە لە لای سیاسەتمەداران و دەسەڵات داران بەھێز کردنی پێگەی سەربازی وڵاتە لە ناوخۆ و دەرەوە. بۆ ئەم مەبەستەش ھەڵ دەدەن کە چەک و جبە خانە و ھێزێکی سەربازی بێشومار پێکەوە بنێن.
لە ڕووی ئاینییەوە
بە زۆری لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا ململانێ ی ئاینی و مەزھەبی لەو پەڕی بڵێسەی دایە، بە ڕادەیەکی زۆر پابەندی ئەفسانەو بیرە کۆنکرێت بووەکانن، دەسەڵات و ئاین تەواو کەری یەکترن، لە بەرژەوەندی خزمەتی یەکتر ھەڵس و کەوت دەکەن، لەم جۆرەکۆمەڵگایانەدا ھەندێ جار بەھۆی دەمارگیری ئاینی یەوە لایەنگرانی ئاینەکان پێکدادانی ھزری یاخود جەستەیی لە نێوان پەیڕەوان ی دوو ئاینی جیاواز یان دوو مەزھەبی جیاواز دروست دەبێت زۆر جار قوربانی گەورەشی لێدەکەوێتەوە، وە زۆر جار لە ناو یەک ئاینیش دا چەند مەزھەبێکی جیاواز دژایەتی و ململانێیەکی ئەوتۆ ھەیە لە نێوانیان دا کە ھیچی لە ململانێ ی دوو ئاینی جیاواز کەمتر نی یە. ھۆکاری سەرەکی ئەم ھەموو گرژی و ئاڵۆزییەش بۆ یەکتر قبوڵ نەکردن و ڕێز نەگرتنی پیرۆزییەکانی یەکتر دەگەڕێتەوە.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە
لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا کلتورو داب و نەریت دیاری کەری ھەموو پیرۆزی و بەھایەکی بەرزە، زۆر بە توندی دژی ھەر تازەگەری و گۆڕانێکن کە لە کلتوردا ڕوبدات، وە ئەگەر ھەر گۆڕانێکیش ڕووی دا ئەوا قوربانی گەورەی بەدواوەیە. لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا خەڵک بەوە ناسراوە ڕابردوو پەرستی داھاتوو کوژن، ھەموو یاساکان نافەرمی و دانەڕێژراون، ھیچ یاسایەکی فەرمی لە دەسەڵاتی فەرمی یەوە دەرناچێت کە پێچەوانەی یان نەگونجێت لەگەڵ بچوک ترین بەشی کلتور. خەڵک دیل و کۆتی ئەفسانەیە و ئەفسانە کاریگەرییەکی زۆری ھەیە لە لێکدانەوەی ڕوداو و دیاردەکان. چینایەتی و ھۆزایەتی خاڵی جیاکەرەوەی مرۆڤەکانە، زۆری کێشە کۆمەڵایەتی یەکان و تاوانە شەرعیەت پێدراوەکان لە سیما ھەرە دیارەکانی لایەنی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای داخراوە.
لە ڕووی ئابورییەوە
لەم کۆمەڵگایانەدا ئابوری وڵات پشتی بە کشتوکاڵ بەستووە، بازرگانی و پیشەسازی لەوپەڕی ئاست نزمی دایە، ھیچ یاساو بیرێکی ئابوری سەروەری لەو کۆمەڵگایانەدا بوونی نی یە، واتا زۆر جار گۆڕینەوەی کەرستە بە کەرستە لە شێوەیەکی سنورداردا بوونی ھەیە و بازرگانی ناوخویی وڵات دەبینری نەک بازرگانی دەرەکی.
نەوەی نوێ و کۆمەڵگای داخراو
لە چاندی نەوەکانی پێشودا فەلسەفەیەک ھەیە بۆ داخران و پەراوێز کردنی عەقڵ و بێبایەخکردنی ئازادی بیرکردنەوەو بە لادان زانینی کلتورەکانی دەرەوە. لە کۆمەڵگای داخراو دا ھەولێکی گەورە لە ئارادایە بۆ خزمەتکردن و پیرۆز کردنی ئەو میراتییە کلتورییە بەجێماوەی کە شانازی بە سەروەرییەکانی ئاینی و کلتوری و کۆمەڵایەتی و نەریتی و ئەقڵانییەکانی خۆیەوە دەکات. شانازی بە دژایەتیکردنی ئێستاو ڕازیکردنی نەوەکانی پێشو دەکات. لە ھەوڵی بەردەوام دایە بۆ ھێشتنەوەی ئێستا وەک خۆی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئۆتۆریتاریزم
دێموکراسی
رێژیمی سیاسیی ئێران : لە نێوان ئۆتۆریتاریزم و تۆتالیتاریزم دا
سەرچاوەکان
کۆمەڵگای داخراو / ئاسۆ جەبار / چاپی دووەم / سلێمانی / خانەی چاپ و بڵاو کردنەوەی چوارچرا / ٢٠٠٤.
پۆل:فاشیزم پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمۆنیزم پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:فەلسەفەی سیاسی پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی پۆل:دەسەڵاتخوازی پۆل:تەواوخوازی
١٥ی تەممووز
١٥ی تەمموز ١٩٦ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٧ لە ساڵی پڕدا). ١٦٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تەممووز پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ھەرەمە میسرییەکان
thumb|ھێرەمە میسرییەکان بەناوبانگترین فیرعەونەکانی میسر سێ پاشای بەرەبایی چوارەمن "خئویس" خفرن ،میکرفیوس، ئەمانە ٢٨٠٠ ساڵ پێش زایین دەژیان. بەو ھێرەمانەی دروستیان کردووە ،دەسەڵاتی فەرمانڕەوای ئەوانمان بۆ دەردەکەوێ. ئەو ھێرەمەی لە ھەمووی گەورەترە گۆڕی "خئویس"ە بەرزی ١٣٧ گەزە ھەر پەلێک ٢٢٧ گەزە، بە گەورەترین و بە شکۆترین ساختمانی بەردین دەژمێردرێت خفرن ١٣٦ گەز بەرزە و میکرنیوس ٦٦ گەزە بەرزە.
ھونەر
thumb|upright=1.5|لە چەپی بەشی سەرەوە: کارێکی سێلف پۆرترەیت لەلایەن [[ڤینسێنت ڤان گۆخ، پەیکەرێکی مێینە لەلایەن چۆکوێی ھونەرمەند، باسکراوە لە لەدایکبوونی ڤینۆس لەلایەن ساندرۆ بۆتیچێلی، لەگەڵ ئۆکیناوان شیشا لایۆن.]]
ھونەر ژمارەیەک کاری جۆراوجۆرە کە مرۆڤ دەیکات بە مەبەستی دەربڕینی ھەست و بیری یا پیشاندانی شارەزایی و توانای خۆی. چالاکییە ھونەرییەکان دەتوانن ھونەری سۆمایی، دەنگی و نمایشی بن کە ھەموویان کە ڕێگەیەکن بۆ ئەوەی بەرھەمھێنەری کارەکە ئەندێشەکانی خۆی دەرببڕێت و بیرۆکەکانی خۆی ڕوون بکاتەوە. زۆربەی کات، کارە ھونەرییەکان بە نیازی پێزانین بەو جوانی و ھەستە سۆزییە بەھێزانەی کە دەیبەخشن دروست دەکرێن. بە شێوەیەکی گشتی، چالاکییە پەیوەندیدارەکان بە ھونەرەوە ئەمانەن: بەرھەمھێنانی کاری ھونەری، ڕەخنەگرتن لە ھونەر، لێکۆڵینەوە لە مێژووی ھونەر، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی جوانی ھونەر.
کۆنترین جۆری ھونەر پێکھاتووە لە ھونەری سۆمایی، کە پێکھاتووە لە کێشان و دروستکردنی وێنە و شتومەک لەسەر شتێکی دیاریکراو. لە ھونەرە سۆماییەکان وەک: کێشانی تابلۆ، پەیکەرسازی، فۆتۆگرافی و میدیای بینراوی تر. تەلارسازییش زۆربەیجار وەک ھونەرێکی سۆمایی ناو دەبرێت، بەڵام وەک ھونەرێکی بینراویی بۆ دێکۆر و ڕێکلامکردن ناسراوە، بە ھۆی ئەوەی ئەو کەرەستانەی لە ماوەی بەرھەمھێنانیدا بەکاردێن سەرەکی و گرنگن، بە پێچەوانەی تابلۆیەکەوە بۆ نموونە، کە ھونەرمەند تەنیا شتێکی تێدا بەکاردێنێت کە ئارەزووی لێی ھەبێت و بەباشی بیناسێت. مۆسیقا، شانۆ، فیلم، سەما و میدیای بینراوی تر، لەگەڵ وێژە، ھەموویان پێناسەیەکی تۆخیان ھەیە لە بواری ھونەرەکاندا. ھەتاکو سەدەی حەڤدەھەم، ھونەر وەک ئاماژەیەک بۆ ھەموو چالاکییەک یان توانایەک بەکاردەھێنرا و جیا نەکرابۆوە لە زانست و بەرھەمی نا-ھونەریی تر. لە بەکارھێنانی مۆدێرندا (دوای سەدەی حەڤدەھەم) کە تێیدا تێڕامانی جوانی زۆر گەورەن، ھونەرە جوانەکان لە کرداری ناھونەریی گشتی تر جیاکراوەتەوە و جیاوازییەکانیان دیاریکراوە تاکوو تێکەڵ نەکرێن.
سروشتی ھونەر و کرداری پەیوەندیداری تر، وەک داھێنان و بەرھەمھێنان، لە لقێکی فەلسەفەدا باسکراوە بەناوی جوانیناسی.
ھونەری داھێنانی و ھونەرە جوانەکان
لە ڕووی مێژووی ھونەرەوە، کارە ھونەرییەکان ھەر ھەبوون و تەمەنیان بە نزیکەیی بە قەد تەمەنی مرۆڤایەتی درێژە: لە ھونەری پێش مێژووەوە بۆ ھونەری ھاوچەرخ. ھەرچۆنێک بێت، ھەندێک لەو بیردۆزانەی کە ھەن چەمکی «کاری ھونەری» دەبەستنەوە بە کۆمەڵگە ھاوچەرخەکانی ڕۆژاوا. یەکێک لە کۆنترین پێناسەکانی ھونەر (ئارت بە زمانی ئینگلیزی) دەچێتەوە سەر واتای وشەکە بە زمانی لاتینی، کە مانای «بەھرە» یان «دروستکردن» دەدات. وشەگەلێکی ئینگلیزیش ھەن کە لە وشەی «ئارت» ەوە داتاشراون، لەو وشانە وەک: ئارتیفاکت، ئارتیفیشڵ، ئارتیفیس، مێدیکاڵ، ئارتس، میلیتێری ئارتس. وشەکە بەکارھێنانی زۆرە، ھەمووشیان پەیوەندییان بە وشەڕەتناسیی وشەکەوە ھەیە.
ھونەر بە شتێک دەوترێت کە لە ڕووی بیر و باوەڕ و ھەست و سۆزەوە کاریگەری لەسەر کەسێک بەجێ دەھێڵێت، لەوانەیە کارە ھونەرییەکانیش بۆ ئەم مەبەستە بەرھەم بھێندرێن. ھەندێک لە فەیلسوفەکان، وەک ئیمانوێل کانت، دەڵێن کە زانست بەم شێوەیە لە ھونەر جوودا دەکرێتەوە: زانست پێکھاتووە لە ناساندنی کۆمەڵە زانیارییەک، بەڵام ھونەر پێکھاتووە لە دەربڕینی ئازادی و ناخی خود بە شێوەیەکی جوان.
بۆ جووداکردنەوەی ھونەر و توانا یان کارێکی ئاسایی، ئەگەر تواناکە بە شێوەیەکی باو و بەردەوام بەکارھێنرا ئەوا خەڵکی بە تەنیا بە بەرھەمێکی ئاسایی دایدەنێن لەجیاتی ھونەر. بە ھەمان شێوە، ئەگەر تواناکە بۆ ڕێکلامکردن یاخود تاقیکردنەوە بەکارھێنرا، لەوانەیە بە ھونەری ڕێکلامی ناوببرێت لەجیاتی ھونەری جوان. ھەندێکجار دروستکردن و دیزاینکردنی شتومەکەکانیش بە ھونەری دەستی ناو دەبرێن. ھونەرە جوانەکانیش دەکرێت ئامانجی تریان لە پشتەوە بێت و تەنیا بۆ خۆدەربڕین و داھێنان نەبێت. مەبەستی تر بۆ کارە ھونەرییەکان لەوانەیە بۆ گۆڕینەوەی بیرۆکە بێت، وەک لە ھونەری ڕامیاری و گیانی و فەلسەفی دەردەکەوێت، و ھەروەھا دەکرێت بۆ دروستکردنی ھەستێکی جوانی یان بۆ گەڕان بەناو سروشتی تێگەیشتن؛ بۆ خۆشی؛ و یانیش بۆ دروستکردنی سۆزی بەھێز بێت. لەوانەشە دروستکردنی کارێکی ھونەری ھۆکار یاخود پاڵنەری نەبێت و بێ ھۆ دروست کرابێت.
ڕیچارد ۆڵھیم دەڵێت کە سروشتی ھونەر «یەکێکە لە ھەرە سەیر و سەمەرەترین کێشەکانی چاندی مرۆڤایەتی.» ھونەر بە ئامرازێکی دەربڕین و پەیوەندی بەستن و گۆڕینەوەی بیرۆکە و سۆزەکان ناسراوە. لە فەلسەفەکانی ئەرستۆدا، ھونەر ڕەگێکی زۆر قووڵی ھەیە. لیۆ تۆڵستۆی ھونەری بە ئامرازێکی پەیوەندی بەستن لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە ناساندووە. لەم نزیکانەدا، ئەو کەسانەی کە لەلایەن مارتین ھایدگەرەوە ئیلھامیان وەرگرتووە، ھونەریان وا لێکداوەتەوە کە شتێکە کۆمەڵگەیەک بەرھەمی دەھێنێت بۆ مەبەستی دەربڕین و لێکدانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەر پۆل:ھونەرە سۆماییەکان پۆل:جوانیناسی
لۆران کابیلا
لۆران دیزیرییە کابێلا (٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٣٩ - ۱٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١) سەرۆک کۆماری کۆنگۆی دیموکراتی بووە و ناوی وڵاتەکەی لە زائیرەوە گۆڕیوە بۆ کۆنگۆ، لە تشرینی دووەمی ۱۹۳۹ لە ئەنکۆرۆی ھەرێمی شابا لەدایکبووە، لەدوای تەواوکردنی خوێندن لەزانکۆی فەرەنسا وەرگیراوە بۆ خوێندنی فەلسەفەی سیاسی و پلەی لیسانسی لەفەلسەفەی سیاسیدا وەرگرتووە و دواتر گەڕاوەتەوە بۆ کۆنگۆی دیموکراتی و پەیوەندی کردووە بە بزوتنەوەی نیشتیمانی و بۆتە سەرکردەی باڵی گەنجان لەبزوتنەوەکە.
یەکەم ھەوڵی لۆران کابێلا دژ بەدەسەڵات دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٦٠ بەپشتیوانی ژمارەیەک لەچەکداران ھەوڵی کودەتایان داوە بەڵام ئەم ھەوڵە سەرکەوتوو نەبووە و شکستیھێناوە و دواتر ھەڵھاتووە بۆ تانزانیا، لەساڵی ١٩٦٧ حیزبی گەلی شۆڕشی پێکھێناوە و لەو ناوچانە جێگیربوونە کە لەدەرەوەی دەسەڵات بووە و باڵێکی سەبازیشی بۆ ئەو حیزبە پێکھێنا بەمەبەستی شۆڕشکردن دژ بەدەسەڵات.
لەساڵی ١٩٧٥ بەفەرمانی لۆران کابێلا سێ‌ قوتابی ئەمریکی و لێکۆڵەرێکی ئەڵمانیان لە زائیر ڕفاندووە و بەرامبەر بە ئازادکردنیشیان داوای ٥٠٠ ھەزار دۆلار و بڕێک چەکی کردووە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لەدوای دانوستانێکی نھێنی لەنێوان لۆران کابێلا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بارمتەکان ئازادکراون.
دوای ئەوەی شکست بەشکست ڕوبەڕوی لۆران کابێلا بۆتەوە لە کامپالای پایتەختی ئووگاندا جێگیربووە و خەریکی بازرگانیکردن بووە، لەناوەڕاستی نەوەدەکاندا کە ئەفریقیا ڕوبەڕوی چەند قەیرانێک بۆتەوە بەھەلی زانیوە و ھێزێکی گەورەی لە خێڵە ئەفریقییەکان پێکھێناوە و بەبەھێزترین چەکی سەربازی پڕ چەکی کردوون و لە ساڵی ١٩٩٨ کینشاسای پایتەخت کەوتۆتە ژێر دەستی لۆران کابێلاوە و ناوی وڵاتەکەی گۆڕیوە بۆ کۆنگۆ.
لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠١ لۆران کابێلا بەدەستی یەکێک لەسەرکردە سەربازییەکانی کوژراوە و دوای خۆیشی جۆزێفی کوڕی دەسەڵاتی کۆنگۆی گرتۆتە دەست.
کارەساتی سروشتی
وێنۆک|بۆرانی کاترینا
کارەساتی سروشتی بە کۆمەڵێک کارەساتی سروشتی دەگوترێت کە خەڵک تووشی زیان دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
وەرگێڕانناسی
وەرگێرانناسی یان زانستەکانی وەرگێڕان (بە ئینگلیسی: Translation Studies یان Tanslatology) بوارێکی زانستی نێوان-دیسیپلینیە کە ھەندێک لە بنەماکانی کۆمەڵەناسی و زانستە مرۆڤیەکان لە خۆ دگرێت، وە بە شێوەیەکی سیستەماتیک توێژینەوە و لێکۆڵینەوە دەکات لە سەر تیۆری، شرۆڤە و چۆنیەتی بەکارھێنانی وەرگێڕان (نووسراو)، وەرگێڕانی زارەکی یان ھەردووی ئەم چالاکیانە.
پێناسە
زانستەکانی وەرگێڕان دەتوانێت پێوەریی (normative) بێت (واتە ھەندێک یاسا و ڕێسا بۆ چۆنیەتی وەرگێڕان و وەرگێڕانی زارەکی دیاریی دەکات) یان شرۆڤەیی (descriptive) بێت (واتە تەنھا شرۆڤە و ڕاڤە بکات لە سەر چۆنیەتی کاری وەڕگێڕان).
وەرگێڕانناسی، وەکوو بوارێکی زانستیی نێوان-دیسیپلینی لە زۆرێک لە بوارەکانی زانست کە پاڵپشت و یاریدەرن بۆ کاری وەرگێڕان کەڵک وەردەگرێت. ئەم بوارە زانستییانە بریتین لە ئەدەبیاتی بەراوردیی، زانستی کامپیۆتر، مێژوو، زمانەوانی، فیلولۆژیی، فەلسەفە، ھێماناسیی، زاراوەناسیی، و ھتد.
وەگێڕانی فەرھەنگی(کولتوری)
ئەمە بوارێکی نوێی توێژینەوەیە لە نێو زانستەکانی وەرگێران دا. وەرگێرانی فەرھەنگی یان کولتوری چەمکێکە کە لە زانستە کلتوریەکان دا بە کار دەھێنرێت و بە واتا یانێ پرۆسەی گۆڕانی زمانیی یان بە ھەر بیچمێکی دیکە لە نێو فەرھەنگ دا. ئەم چەمکە وەرگێڕانی زمانیی وەکوو ئامێرێک یان مێتافۆرێک بەکار دەھێنێت لە شیکردنەوەی سروشتی گۆڕان لە فەرھەنگەکان دا. بۆ نموونە ھۆزنیگاریی وەکوو گێڕانەوەیەکی وەرگێڕدراو لە فەرھەنگێکی زیندووی ھزریی دادەنرێت.
بەستەری دەرەکی
پۆل:زانایانی بواری وەرگێڕان
حەجاج کوڕی یووسف کوڕی مەتەر
حەجاج کوڕی یووسف کوڕی مەتەر لە ساڵی (٧٨٦ز) لەدایکبووە و لە ساڵی (٨٣٣ز) کۆچی دوایی کردووە. حەجاج بیرکاریزان و وەرگێڕێکی عەرەب بووە. حەجاج یەکێکە لە زانایانی شاری بەغدا کە پایتەختی دەوڵەتی عەبباسی بووە.
سەرچاوە
ویکی ئینگلیزی - حەجاجی کوڕی یوسف کوڕی مەتەر
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٨٠ پۆل:مردووانی ٨٣٣ پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
بڕیارنامەی ٢٠٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەسند. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٦٣‌ەم، بە ٠ دەنگی لەگەڵ، تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیای دژ و ٠ی بێ‌لایەن کرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کینیا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کینیا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەی کینیایە. یانەکە لەلایەن فیدڕالیی تۆپی پێی کینیا کۆنتڕۆڵکراوە. کینیا ئەندامێکن لە ھاوپەیمانی تۆپی پێی ئەفریقا (CAF) و ئەنجومەنی تۆپی پێی ڕۆژاوا و ئەفریقای ناوەندی (CECAFA). یاریگای ھەڵبژاردەی کینیا یاریگای نەتەوەیی نیایۆیە کە دەکەوێتە پایتەختی وڵاتەکە، نایرۆبی. یانەکە ھەرگیز بەشدارییان لە جامی جیھانیی فیفا نەکردووە.
مێژوو
کینیا پێنج جار گەییشتوون بە جامی نەتەوەکانی ئەفریقا بەڵام ھەرگیز نەگەیشتوونەتە قۆناغی دووەم. یانەکە بۆ یەکەم جار یارییانکرد لە یارییەکانی گەییشتن بە جامی جیھانیی فیفا لە ١٩٧٤. ئەوان ھەرگیز بەشدارییان لە جامی جیھانیی فیفا نەکردووە.
شیلاناوێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئەحمەد شاملوو
ئەحمەد شاملوو (، ؛ ھەروەھا ناسراو بە ناوی قەڵەمی ا. بامداد؛ ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٥ – ٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٠) شاعیر و نووسەر و ڕۆژنامەوانی ئێرانی بوو. شاملوو دیارترین شاعیری مۆدێرنی ئێرانە. شیعرە سەرەتاییەکانی لەژێر کاریگەریی نیما یووشیجدا بوون. لە ڕاستیدا، ئەبودەلالی دەستغەیب، ڕەخنەگری ئەدەبی ئێرانی، مشتومڕ دەکات کە لە شاعیرانی سەردەمی خۆیدا، شاملوو یەکێکە لە پێشەنگەکانی شیعری مۆدێرنی فارسی و گەورەترین کاریگەریی ھەیە بەسەرییەوە، لە دوای نیما.
شاملوو کارێکی زۆری لە فەڕەنسییەوە وەرگێڕاوەتە سەر فارسی و کارەکانی خۆشی بۆ زۆر زمان وەرگێڕدراون. ھەروەھا چەند شانۆنامەیەکی نووسیوە، ھەڵەچنیی لە کارەکانی چەندان شاعیری کلاسیکیی ئێرانیدا کردووە، بە تایبەتی حافز. کتێبە ١٣ بەشییەکەی، ، کۆمەکێکی گەورەیە لە تێگەیشتنی زمان و باوەڕەکانی فۆلکلۆری ئێرانی. ئەو ھەروەھا ڕۆمان و سیناریۆشی نووسیوە، و کاری لە وێژەی مناڵان و ڕۆژنامەوانیشدا کردووە.
١٦ی تەممووز
١٦ی تەمموز ١٩٧ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٨ لە ساڵی پڕدا). ١٦٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
ئەحمەد شاملوو
وەرگێڕان بۆ کوردی
ئەم بەرھەمانەی کراونەتە کوردی:
١٦ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
ئەحمەد شاملوو
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:شاعیرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
خەستیی ئەلکھول لە خوێندا
وێنۆک|ئەلکھول
خەستیی ئەلکھول لە خوێندا پێوانەی بڕی ئەلکھولە لە خوێنی کەسێکی دیاریکراودا.
کاریگەرییەکانی ئەلکھول بەپێی ڕیژەی لە لەشدا
294x294px|وێنۆک
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێتابۆلیزم
سوور
وێنۆک|سوور
سوور یان سۆر یەکێکە لە سێ ڕەنگە سەرەتاییەکانی رووناکیی بینراو (سوور، سەوز، شین RGB). درێژایی شەپۆلەکانی ڕەنگی سوور دەکاتە ٧٦٠-٦٢٥ نانۆمەتر.
سایکۆلۆژیای ڕەنگی سوور
سور: نیشانەی هەڵچوونی سۆزو عاتیفەیە، ڕەنگی سور بەبزوێنەرو جوڵێنەری ترپەی دڵ‌و نەفەس‌و، هەروەها عیشق هەژمار دەكرێت، كەسێك كە پۆشاكی سور دەپۆشێت، دەیەوێت خۆی وەك كەسێكی بەئیرادەو باوەڕبەخۆ نیشان بدات‌و سەرنجی چواردەور بەلای خۆیدا ڕابكێشێت، هەرچەندە ڕەنگی سور هاریكاری هیچ كەس ناكات بۆهاتنەوە یادی بیەوەریەكانی. ئامارەكان دەریانخستووە لەزۆر جێگەو، وڵاتدا گرۆپە دزەكان ئۆتۆمبیلی سوریان پێیە.
سەرچاوە
پۆل:ڕەنگ
ئیکرام مامەدبەگی
ئیکرام مامەدبەگی (بە فارسی: اکرام محمدبیگی)، (١٩٤٠ لە پاردە، ئیلام - ١٩٩٦ لە پاردە) مامۆستای ئاوازی کوردیی ھۆرە، خەڵکی ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.
ژیان
ئیکرام مامەدبەگی لە ساڵی ١٩٤٠ (١٣١٩ی کۆچیی ھەتاوی) لە گوندی پاردەی حاجی بەختیار لە مەڵبەندی ئەرکەوازی سەربە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. ئەو بە ھۆی دەنگی خۆش و بیری بەھێز و ئیجرای تەکنیکەکانی چڕینی ئاوازی ھۆرە ناسراوە و کارەکانی پڕ لە وردەکاری و خاڵەکانی تەکنیکییە.
ئیکرام مامەدبەگی لە ساڵی ١٩٩٦ (١٣٧٥ی کۆچیی ھەتاوی) لە گوندی پاردە کۆچی دوایی کرد و ھەر لەو گوندەدا لە تەنیشتی مەزارگەی حاجی بەختیار لە گۆرستانی پاردە بە خاک سپێردرا.
پێڕستی شارەکانی سەعوودیە
ئەمە لیستێکە لەناوی شار و شارۆچکەکانی سعودیە.
پەراوێزەکان
پۆل:پێڕستەکانی شارەکان بەپێی وڵات پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی عەرەبستانی سعوودی
چین شی ھوانگ
وێنۆک
چین شی ھوانگ (بە چینی: 秦始皇 'یەکەم ئیمپراتۆری چین'، ١٨ی شوباتی ٢٥٩ تا ١٠ی ئەیلوولی ٢١٠ی پێش زاین) ئیمپراتۆر و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی چین بوو، و یەکەم ئیمپراتۆر بوو کە چین یەک بخاتەوە و ھەموو شانشینەکان بکات بەیەک لە مێژووی دێرینی چین، لە ساڵی ٢٤٧ی پێش زاین تا ٢٢١ی پێش زاین ئەو ناوی ژێنگ، پاشای چین (秦王政، چین وانگ ژێنگ، ناوی کەسی، 嬴政 ینگ ژێنگ یان، 趙政 ژاۆ ژێنگ) بووبە یەکەم ئیمپراتۆر لە مێژووی چین دوای تەمەنی ٣٨ ساڵی کاتێک ھەموو شانشینەکانی خستە ژێر ئیمپراتۆرییەتەکەیی و یەکی خستنەوە لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان، لەو سەردەمە ئیمپراتۆر چین ھەموو جوگرافیای چینی کرد بەیەک و یەکی خستنەوە ئەمەش لە ساڵی ٢٢١ی پێش زاین، ھەروەھا ئەمە جگە لەوەی ھەر ھەر ناوی «پاشا» (وانگ 王) بەخۆیەوە ببەستێتەوە کە پێشوو تر ئیمپراتۆرییەتی شانگ و ئیمپراتۆرییەتی ژۆو بەکاریان دەھێنا ئەو خۆی وەک ئیمپراتۆر (始皇帝) ناساند فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆرییەتی چینی کرد لە ٢٢١ی پێش زاین تا ٢١٠ی پێش زاین. وەک چۆن ئیمپراتۆر چین ناوی «ئیمپراتۆر» ی (皇帝،) بۆخۆی داھێنا ئەم ناوە بەردەوام بوو بۆ فەرمانەوا داھاتووەکانی چین بۆ ماوەی ھەزارەیەک.
ئاماژە بە سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٢١٠ی پ.ز پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر پۆل:چین شی ھوانگ
١٧ی تەممووز
۱۷ی تەمموز ۱۹۸ەم ڕۆژی ساڵە (۱۹۹ لە ساڵی پڕدا). ١٦۷ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
مۆلتن، ئەلاباما
مۆلتن شارێکە لە کەرتی لۆرانس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٣٬٤٧١ کەس بووە. ڕووبەری ١٥٫٥٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٢٣٫٢٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
١٧ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
مۆلتن، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
تەقتەقان (سنە)
گەڕەکی تەقتەقانی سنە لە باکووری شاری سنە ھەڵکەوتووە. لە ڕۆژھەڵاتەوە پاڵی داوەتە گەڕەکی فەیزئاوا. گەڕەکی فەرەح لە باشوری ئەم گەڕەکەیە. زۆربەی دانیشتووانی ئەم گەڕەکە خەڵکی کۆچکردووی لادێ نزیکەکانی سنەن و زۆربەیان ھەژار و چەوساوەن. ماڵەکانیشی بچووک و نزیک بە یەکن.
پۆل:گەڕەکەکانی سنە پۆل:سنە
شانە (ژینناسی)
شانە، (بە کوردیی باکووری Tevinek) بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك خانه‌ی هاوشێوه‌ له‌ پێكهاته‌دا و به‌یه‌كه‌وه‌ كارده‌كه‌ن بۆ به‌ جێهێنانی فه‌رمانێكی دیاریكراو
شانەی ڕوەکی
thumb|220px|کاژێک له‌ شانه‌ی کۆڵانچیم ھەموو ئەندامەکانی ڕوەک ( وەک: ڕیشە ، لاسک ، گەڵا ، میوە ، تۆم ) شانەی تایبەت بە خۆیان ھەیە، شانەکان بە پێی کار، چنمان و پێکھاتەی خانەییان بەم جۆرانە دابەش دەبن:
شانەی ئاژەڵی
لەشی مرۆڤ چوار جۆری سەرەکی شانەی تێدایە، بریتین لە:
سه‌رچاوه‌
پۆل:توێکاری
بڕیارنامەی ٢٠٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٧١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
پەڕەی خوێن
وێنۆک|پەڕەی خوێن بە بەراوەردی ئەندازە لەگەڵ گەردیلەی سوور و سپی
پەڕەی خوێن (ئینگلیزی: Platelet) خانەی تەواو نین، بەڵکوو بەشێکن لە خانە زۆر گەورەکان کە لە مۆخی ئێسک دروستدەبن، و ناوکیان نییە. پەڕەکانی خوێن لە نێوان ٧-١٢ ڕۆژ دەژین و لەوانەیە لە یەک ملیمەتری سێجادا نزیکەی ٥٠٠٫٠٠٠ پەڕەی خوێن ھەبێت. پەڕەکانی خوێن پێویستن بۆ کرداری خوێن مەیاندن.
سەرچاوە
پۆل:خانە پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پێڕستی شارەکانی ئەفغانستان
پێرستی شارەکانی ئەفغانستان
پۆل:شارەکانی ئەفغانستان پۆل:پێڕستەکانی شارەکان بەپێی وڵات پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەفغانستان پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە ئەفغانستان پۆل:پێرستەکانی شارەکانی ئاسیا
یۆن جۆنگ-ھوون
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:پێشکەشکارانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی جەی وای پی
لۆکسمبۆرگ
لۆکسمبۆرگ، بە فەرمی شانشینی مەزنی لۆکسمبۆرگ (بە زمانی لۆکسمبۆرگی: Groussherzogtum Lëtzebuerg) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەورووپا.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی لوکسەمبورگ ٥٣٦,٧٦١ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩.١ ساڵە. ھەروەھا ٨٦ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
مێلانیا ترامپ
مێلانیا ترامپ یان مێلانیا نەیڤس (بە ئینگلیزی: Melania Trump - Melanija Knavs)، لەدایکبووی ٢٦ی ئاپریلی ١٩٧٠. خانمێکی سلۆڤێنی-ئەمریکییە، پێشووتر مۆدێل بووە ئێستاش خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکانە لەوەتەی ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠١٧. هاوەسەرگیری لەگەڵ گەورە بازرگان و ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپ کرد.
لۆکسمبۆرگ
دانیشتوان
لۆکسمبۆرگ لە ڕووی کولتووری و دیمۆگرافی و زمانەوانییەوە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ دراوسێکانیدا هەیە، ئەمەش وایکردووە ببێتە خاڵی کۆبوونەوەی نێوان کولتوری (ئەڵمانی) و فەرەنسی فرانکۆفۆن. یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئەمەش بە یاساییکردنی سێ زمانە تێیدا، زمانی لۆکسمبۆرگ وەک زمانێکی نەتەوەیی، زمانی ئەڵمانی و فەرەنسی وەک زمانی کارگێڕی. بەهۆی مێژووی دوور و درێژی لە داگیرکاریی دووبارەی دراوسێکانی جەنگەکانی (شۆڕشی فەرەنسا، جەنگەکانی ناپلیۆن، جەنگەکانی ئەڵمانیا و بەتایبەتی دوو جەنگی جیهانی)، لۆکسمبۆرگ ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو وەک ناوبژیوانێک بۆ پشتیوانیکردن لە دیالۆگی فەرەنسا-ئەڵمانی، و یەکێک بوو لە شەش ئەندامی دامەزرێنەری ڕێکخراوی ئاسن و پۆڵا لە ساڵی ١٩٥٦، کە ناوکی بنیاتنانی یەکێتی ئەوروپا بوو
مێلانیا ترامپ
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:زیندووان پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
لۆکسمبۆرگ
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٥ پۆل:لوکسەمبورگ
ئارۆن ڕامزی
ئارۆن جەیمس ڕامزی (بەئینگلیزی:Aaron James Ramsey) لەدایکبووە لە ٢٦ی کانوونی یەکەم ی ١٩٩٠ لە شاری کایڤلی ، وێڵز. یاریزانی هەڵبژاردەی تۆپی پێی وێڵزە وە یاری دەکات لە یانەی ئارسناڵی ئینگلیزی لە خولی نایابی ئینگیزی. وە پێشتر یاری بۆ یانەی کاردیف سیتی کردووە.
لەگەڵ کاردیف سیتی
125px|وێنۆک|ڕامزی ئەوکاتە لە [[یانەی کاردیف سیتی|کاردیف سیتی بوو ساڵی ٢٠٠٨]] ڕامزی بچوکترین یاریزان بوو کە یاری بۆ یانەی کاردیف سیتی کردوە لە مێژووی یانەکەدا. دوای ئەوەی ئاستێکی بەرز پێشکەش دەکات لەگەڵ
لاوانی کاردیف سیتی سەردەخرێت بۆ پلەی یەکەمی یانەکە و یەکەم دەرکەوتنی لە وەرزی ٢٠٠٧ بوو لە یاری کاردیف سیتی و هاڵ سیتی لە
کۆتا خولەکەکانی یاریەکە هاتە ناویاریگا، وە ئەنجامی ئەو یاریە یەک بە هیچ لەبەرژەوەندی کاردیف سیتی کۆتایی پێهات. لە مانگی حوزەیرانی
٢٠٠٧ دا یانەی کاردیف سیتی ویستی بۆندەکەی تازە بکەنەوە بەڵام ڕازی نەبوو. وە یانەی ئێڤەرتۆن بۆندێکیان پێشکەشی ڕامزی کرد بە بڕی
٢٠٠.٠٠٠ یۆرۆ بەڵام ڕامزی ڕازی نەبوو.
لەگەڵ ئارسناڵ
دوای ئەوەی هەریەکە لە یانەکانی ئارسناڵ و مانچستەر یونایتد و ئێڤەرتۆن بۆندیان پێشکەشی ڕامزی کرد، بەڵام دواجار بڕیاری دا بچێتە یانەی ئارسناڵی ئینگلیزی لە ڕۆژی ١٠ی تەمموزی ٢٠٠٨دا و بە بڕی ٤.٨ ملیۆن یۆرۆ  بۆندی مۆرکرد. هۆکاری سەرەکی هەڵبژاردنی ئارسناڵ لەلایەن ڕامزیەوە بەهۆی ڕاهێنەری بەتوانای فەڕەنسی ئارسن ڤینگەرەوە بوو. ڕامزی بۆیەکەم جار کە دەرکەوتن لە یانەی ئارسناڵ بەڕەسمی لە پاڵەوانێتی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا دا بوو لە قۆناغی پاڵاوتنی خولەکدا بەرامبەر یانەی تڤێنتێ ی هۆڵەندی لە ١٣ی ئابی٢٠٠٨دا بوو، وە توانی یەکەم گۆڵی خۆی تۆماربکات بۆ ئارسناڵ بەرامبەر یانەی فەنارباخچەی تورکی بوو لە ٢١ی تشرینی یەکەم ی ٢٠٠٨دا بوو. وە یەکەم پێکانی لە ١٩ی ئازاری٢٠١٠دا لەیاری بەرامبەر وێست برۆمیج ئالبیۆن بوو کە بۆماوەی ١ ساڵ دورکەوتەوە لە یاریگاکان بەهۆی ئەو پێکانە سەختەی توشی بوو لە ئەژنۆیدا.
مەگنیزیۆم
مەگنیزیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان و هێمای کیمیایی (Mg)یە و گەردیلە ژمارەکەی (١٢)یە.
ئارۆن ڕامزی
سەرچاوە
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی وێڵزی پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی وێڵز پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی وێڵز پۆل:یاریزانانی ناوەڕاست (تۆپی پێ) پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی وێڵز بۆ خوار ٢١ساڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی لیگ ١ پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
ماسوولکەی ئێسکبەندی
ماسوولکەی ئێسکبەندی یان پەیکەرەماسوولکە (بە ئینگلیزی: Skeletal muscle) ماسوولکەی خۆویستن بە ئێسکەوە دەبەسترێن و فرمانیان جووڵاندنی بەشەکانی لەشە.
فایزەر
فایزەر کۆمپانیای فرەنەتەوەیی دەرمانی ئەمریکییە. ئەوە یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی دەرمان جیھانە و لە ساڵی ٢٠٢٠ لە پلەی ٦٤ی لیستی فۆرچوون ٥٠٠ گەورەترین کۆمپانیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە پێ تەواوی داھاتی بە دەست ھینا. بنکەی سەرەکی فایزەر لە شاری نیویۆرکە، فایزەر پەرەپێدەر و بەرھەم ھێنەری دەرمان و ڤاکسین بۆ مەودای فراوانی ڕێککاری پزیشکی، ھەروەک بەرگری ناسی، ڕژێنەزانی، دڵناسی، کوێرەڕژێنە و دەمارناسی.
ڤاکسینی دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا
لە ڕۆژی ٠٩ی مانگی یازدەی ٢٠٢٠ ھەردوو کۆمپانیای " فایزەری ئەمەریکا و بایۆنتیکی ئەڵمانیا " ڕایانگەیاند ڤاکسینەکەیان دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە لە ئێستادا پەرەی پێدەدەن " لە سەدا ٩٠ کاریگەرە ". ئەمریکا، یەکێتی ئەورووپا، کەنەدا ڕایانگەیاند ئەم ڤاکسینە لە فایزەر دەکڕن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمپانیای چاودێریی تەندروستی پۆل:ئابووریی شاری نیویۆرک پۆل:براندە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
سری سورەیا ئوندەر
سری سورەیا ئوندەر لەدایکبووی ٧ی تەممووزی ١٩٦٢ ، کەسایەتی سیاسیی و دەرھێنەری فیلم و ئەکتەر و ستوونووسی تورکە ، لە ھەڵبژاردنەکانی حوزەیرانی ٢٠١١ وەک نوێنەرێکی سەربەخۆ و بە پشتگیری پارتی ئاشتی و دیموکراسی (بەدەپە) لە شاری ئیستەنبوڵ
پۆل:زیندووان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:سیاسییەکانی تورک پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
بڕیارنامەی ٢٠٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەسند. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٧٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبیا پۆل:٢٠١١ لە لیبیا
پراگماتیزم
پراگماتیزم یان کردەوەخوازی یان کردارخوازی ھۆرتەوبەرەیەکی فەلسەفییە کە وشە و ئەندێشە بە ئامرازی پێشبینیکردن و چارەسەرکردنی پرس و دەستبەکاربوون دەزانێ و، ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە ئەرکی ئەندێشە گێڕانەوە و نواندنەوەی واقیعە. پراگماتیستەکان دەڵێن بۆ ئەوەی کە فەلسەفیترین مژارەکان - وەک سروشتی مەعریفەت و زمان و تێگەیشتەکان و مانا و باوەڕەکان و زانست - بە باشترین شێوە خۆیان نیشان بدەن، پێویستە بە کردەوە بە کار بگیرێن و ڕادەی سەرکەوتن یا پەککەوتنیان لە کردەوەدا ھەڵبسەنگێندرێ.
پراگماتیزم لە ۱۸۷۰کاندا لە ویلایەتە یەکگرتووکاندا دەستی پێ کرد. سەرچاوەکەی زۆرتر دەگەڕێننەوە بۆ چارڵز سەندێرز پێرس و ویلیام جەیمز و جۆن دیوویی.
سەرچاوەکان
پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان پۆل:فەلسەفەی زانست
فەلسەفە
فەلسەفە بریتییە لە کۆڵینەوەی پرسە گشتی و بنەڕەتییەکانی دەوروپشتی بابەتگەلێک وەکوو بوون، زانین، بەھاکان، ئاوەز (ئەقڵ)، زەین، و زمان. جیاوازیی فەلسەفە لەگەڵ ڕێگاکانی تری وەڵامدۆزینەوە بۆ پرسیارە بنەڕەتییەکان (وەکوو عیرفان، ئوستوورە، یان ھونەرەکان) پشتبەستنیە بە ئەقڵ. وشەی "فەلسەفە" لە وشەی یۆنانیی φιλοσοφία (فیلۆسۆفیا) -وە ھاتووە کە ڕێک بە واتای «خۆشویستنی حیکمەت» دێتەوە.
لقەکانی فەلسەفە
سەرەکیترین بوارەکانی خوێندن لە فەلسفەدا ئەمانەی خوارەوەن:
جگە لەوانە، زۆربەی بابەتە زانستاییەکان فەلسەفەی خۆیانیان ھەیە، بۆ نموونە فەلسەفەی زانست، فەلسەفەی بیرکاری، فەلسەفەی لۆژیک، فەلسەفەی یاسا، و فەلسەفەی مێژوو یاخود زۆر شتی ژیان...
سەرچاوەکان
پۆل:باوەڕ پۆل:فەلسەفە پۆل:پێڕستەکانی پێڕستەکان پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
عیساکەند
عیساکەند (Îsakend، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٨٩ کەس لە ٦٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
پوشکاش
334x334px|وێنۆک|پوشکاش وەک ڕاھێنەری یانەی پاناتینایکۆس لە ساڵی ١٩٧١. فێرێنک پوشکاش (,  ؛ لەدایکبووی ٢ی نیسانی ١٩٢٧ - مردووی ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦) یاریزان و ڕاھێنەری تۆپی پێ بوو، زۆرجار ناوبراو بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی مێژوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە چیلی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە یۆنان پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە عەرەبستانی سعوودی پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی مەجاری پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی مەجاری پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ
ماوندڤیل، ئەلاباما
ماوندڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی ھەیل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٬٤٢٧ کەس بووە. ڕووبەری ١٢٫٠٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٠١٫٧٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
تایرۆید
ئاڵگی تایرۆید ئەم ئاڵگە لە پێشی مل دا جێگیر بووە و ئەرکی دروستکردنی دەستەیێک ھۆرمۆنی ھەیە.
ھۆرمۆنەکانی تایرۆید
ئەم ھورمۆنانە بریتین لە تی٣، تی٤ وە ھەندێک ھۆرمۆنی تر. ئەرکی سەرەکی ئەم ھۆرمۆنانە تەنزیم کردنی مێتابۆلیسمی لەشە.
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:لووەکان پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
فڕۆکەخانەی ھەرێمیی وەجھ
فڕۆکەخانەی وەجھی ھەرێمی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و ٨ کم دوورە لە پارێزگای وەجھ یەکێکە لە شارەکانی ناوچەی تەبوک. لەساڵی ١٩٧٧ کراوەتەوە.
گۆڕانی ناوەکەی
لەسەرەتادا ناوی فڕۆکەخانەی وەجھی ناوخۆیی بوو، پاشان لەساڵی ٢٠٠٩ ناوی گۆڕدرا بۆ فڕۆکەخانەی وەجھی ھەرێمی بۆ ھۆی کارکردن و گەورەکردنەوە و نوێکردنەوەی وێستگەکان.
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
ئاڤێتیک ئیساحاکیان
ئاڤێتیک سەحاک ئیساحاکیان (,; ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٥ – ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧) شاعیرێکی لیریکی دیار و نووسەر و چالاکوانی گشتی ئەرمەنی بووە. ئیساحاکیان لە ساڵی ١٨٧٥ لە شاری ئەلێکساندرۆپۆل لەدایکبووە، لە مەدرەسەی کیڤۆرکیان لە ئێچمیادزین خوێندوویەتی، دواتر لە زانکۆی لایپزیگ خوێندوویەتی و لەوێ فەلسەفە و ئەنترۆپۆلۆژیای خوێندووە.
ئاڤێتیک ئیساھاکیان لە ساڵی ١٩٥٧ لە یەریڤان کۆچی دوایی کردووە، لە کۆمیتا پانتێۆن بە خاک سپێردراوە کە دەکەوێتە ناوەندی شاری یەریڤان.
میراتی شاعیر ئیسحاقیان
یەکێکە لە قەرەباڵغترین شەقامەکانی یەریڤان، کە بە درێژایی ١٫١ کیلۆمەتر لە شەقامی نالبەندیانەوە تا شەقامی باغرامیان لە ناوچەی کێنترۆن لە یەریڤان درێژ دەبێتەوە، ناوی ئیساحاکیان لێنراوە. پەیکەری برۆنزی گڕانیتی ئاڤێتیک ئیساحاکیان لەلایەن پەیکەرتاش سەرگیس بەغداسەریان و تەلارساز لیپاریت سادۆیان لە ساڵی ١٩٦٥ لە پارکە بازنەیییەکەی یەریڤان کرایەوە یەکەم کتێبخانەی گشتی یەریڤان کە لە شەقامی ئەمیریان لە ساڵی ١٩٣٥ کرایەوە، لە ساڵی ١٩٥٥، لە ٨٠ی مانگدا بەناوی ئاوێتیک ئیساحاکیانەوە ناونرا ساڵیادی وەستا.
وێنەی ئیساحاکیان لەسەر پارەی ١٠ ھەزار درامی ئەرمەنی دەردەکەوێت، ھەروەھا لەسەر مۆری پۆستەی ئەرمەنی ساڵی ٢٠٠٠ و یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٧٥دا ھاتووە. مۆری پۆستە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥ پۆل:مردووانی ١٩٥٧ ئاڤێتیک ئیساحاکیان ئاڤێتیک ئیساحاکیان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین
ھەژمار
ھەژمار بریتییە لە تۆمارکردنی شتێک کە ڕوویداوە لە ڕابردوودا. وشەی ھەژمار بۆ چەند مەبەستێکی جیاواز بەکاردێت، لەوانە: ھەژماری بانک و ھەژماری ماڵپەڕ و ... .
سەرچاوە
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی فەڕەنسا
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی فەڕەنسا( نوێنەرایەتی فەڕەنسا دەکات لە پالاوانێتییە نێودەوڵەتی و یارییە دۆستانەکان. براوەی نازناوی پالاوانێتی تۆپی بالەی ئەورووپای ٢٠١٥یە، لە پلەی چوارەمدایە لە ڕیزبەندی باشترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالە لەسەر ئاستی جیھان (بەپێی پۆلینی ٧ی ئابی ٢٠٢١), ھەڵبژاردەکە لە دوای دامەزراندنییەوە توانیویەتی چەندین نازناو بەدەست بھێنێت . لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بۆ جاری چوارەم بەشداریکرد پلەی نۆیەمی بەدەست ھێنا بەلام توانی لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ یەکەم مەدالیای زێر لە مێژووی خۆیدا بەدەست بھێنێت . دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی لێژنەی ئۆڵمپی ڕووسیای بردەوە.
ئەنجامەکان
تێبینیەکان
یارییەکانی ئۆڵمپیاد
Champions Runners up  Third place  Fourth place
پالاوانێتی ئەورووپا
Champions Runners up  Third place  Fourth place
خوولی جیھانی
Champions Runners up  Third place  Fourth place
Nations League
Champions Runners up  Third place  Fourth place
سەرچاوەکان
پۆل:تیمە نەتەوەییەکانی تۆپی بالەی پیاوان پۆل:تیمە وەرزشییەکانیی نەتەوەیی فەڕەنسا پۆل:تۆپی بالە لە فەڕەنسا پۆل:وەرزشی پیاوان لە فەڕەنسا
ھاوسەرگیری
thumb|هاوسەرگیری لەنێوان دوو هیندوو ھاوسەرگیری یان ژنھێنان یان شووکردن پڕۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە زۆربەی کات لەنێوان کوڕ و کچێک دەبێت، شێوازی ھاوسەرگیری لە ڕێوەڕەسمەکە و جلوبەرگ لەبەرکردن بەپێی ئایین و چاندنی ناوچەیی دەگۆڕدرێت.