cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مافنامەی جیھانیی مناڵان
بەندی ٣٧
b. نابێ ھیچ زارۆکێک ناقانوونیانە یان ئارەزوومەندانە ئازادیی لێ زەوت بکرێ. گرتن، دەستبەسەری، گل دانەوە، زیندانی یان ھەر شێوەیەکی دیکەی زەوتکردنی ئازادیی زارۆک دەبێ بە پەیڕەوی کردنی قانوون بێ و تەنھا وەک دوا چارە پەنای بۆ ببرێت و ھەتا بکرێ ماوەی کورت بێ.
c. ھەموو زارۆکێکی ئازادیی زەوتکراو دەبێ بە شێوەیەکی مرۆڤدۆستانە ڕەفتاری بەرامبەر بکرێ، بە ڕێز گرتنی سەروەریی ڕەسەنی مرۆڤ و بە ڕەچاو گرتنی پێداویستییەکانی مرۆڤ لەو تەمەنەدا. بەتایبەتی، زارۆکی ئازادیی زەوتکراو دەبێ لە تەمەنگەورە جودا بکرێتەوە مەگەر نەکردنی ئەم کارە لە بەرژەوەندی زارۆکەکەدا بێ و، مەگەر بارودۆخی ڕیزپەڕ بێ دەنا، دەبێ زارۆکەکە مافی ھەبێ، بە نامە و بە سەردان، پەیوەندی لەگەڵ خێزانەکەی خۆی ھەبێ.
d. ھەموو زارۆکێکی ئازادیی زەوتکراو دەبێ مافی ھەبێ، بە زووترین کات، ڕابگات بە ھەم یاریدەری قانوونی و ھەم یارمەتیی دیکەی لەباری وەک ئەوەی داوا بکات ڕەوایەتیی زەوتکردنی ئازادییەکەی لەلایەن دادگە، یان فەرمانگەیەکی دیکەی پسپۆڕی، ئازادی، بێلایەنەوە ئەزموون بکرێ ھەروەھا مافی ھەبێ دۆزەکەی بڕیارێکی خێرای تێدا بدرێ.
بەندی ٣٩
دەوڵەتانی پەیمانبەست ھەموو ھەنگاوێکی مومکین دەنێن بۆ دەرفەت خۆش کردنی بووژاندنەوەی لەشەکی و دەروونی و ھەروەھا گونجاندنەوەی جڤاکیی زارۆکێک کە دووچاری ھەر شێوە بەدکاری، دەستدرێژی یان پەلاماردان بووبێ، دووچاری ئەشکەنجە یان ھەر سزایەک و ڕەفتارێکی دڕ و نامرۆڤانە و ڕێزشکێن بووبێ، دووچاری ناکۆکیی چەکداری بووبێ. بووژاندنەوە و گونجاندنەوەی وەھا دەبێ لە ژینگەیەکدا بێ تەندروستی و کەرامەت و سەروەریی زارۆکی تێدا گەشە بکات.
بەندی ٤٠
a. نابێ ھیچ زارۆکێک بەھۆی کردارێکی یان ھەڵەیەکی، بە قانوونی میللی یان نێودەوڵەتی ئەو دەمەی ڕووداوەکە قەدەغە نەبووبێ، بە گومانلێکراو، تاوان ئاڕاستەکراو یان تاوانبار دابنرێ.
b. ھەر زارۆکێکی گومانی تاوانێکی لێ بکرێ یان تاوانێکی ئاڕاستە بکرێ لایەنی کەم ئەم دەستەبەرانەی دەبێ:
i. بە بێگوناھـ دابنرێ ھەتا گوناھی زارۆکەکە بەپێی قانوون دەسەلمێندرێ.
ii. دەستبەجێ و ڕاستەوخۆ ئاگادار بکرێ لەو داوایەی لەسەرییەتی، و ئەگەر گونجاو بێ، لە ڕێی دایکوباوک یان سەرپەرشتییەوە، و ھەروەھا یاریدەری قانوونی یان یارمەتیی دیکەی لەباری ھەبێ کاتی ئامادەکردن و ڕەپێش خستنی داکۆکینامەی خۆی.
iii. دۆزەکەی بێوەخران یەکلا بکرێتەوە لەلایەن فەرمانگەیەکی پسپۆڕی، ئازادی، بێلایەنەوە یان لەلایەن بنگەیەکی دادپرسەوە لە پرۆسەیەکی بێلایەندا بەپێی قانوون و بە ئامادەبوونی یاریدەری قانوونی یان ھی دیکەی لەبار و ھەروەھا دایکوباوک یان سەرپەرشتی زارۆکەکە، بە مەرجێک ئەمەیان دژ بە بەرژەوەندی زارۆکەکە نەبێ، بەتایبەتی بە ڕەچاو گرتنی تەمەن و بارودۆخی زارۆکەکە.
vii. لە سەرلەبەری پرۆسەکەدا ڕێزی تەواو لە ژیانی کەسەکی زارۆکەکە بگیرێت.
٣. دەوڵەتانی پەیمانبەست ھەوڵ دەدەن دەرفەت خۆش بکەن بۆ دانانی قانوون و پرۆسە، و بۆ دامەزراندنی فەرمانگە و دەزگەی وەھا کە تایبەت گونجاوی ئەو زارۆکانە بێ کە گومانیان لێ دەکرێ، تاوانیان ئاڕاستە دەکرێ یان تاوانبار دەکرێن، و بەتایبەتی:
a. سنووری ھەرەژێری سزا دیاری بکرێ،
٤. ھەنگاوی ھەمەجۆر. وەک سەرپەرشتی، ڕێنوێنی و ڕێساگەلی ئامۆژگاری و چاودێری، سەرپەرشتیی ناو خێزانی سەرپەرشت، دابینکردنی بەرنامە بۆ خوێندنی گشتیی و فێرکاریی پیشەیی و بەدیلی دیکە بۆ سیستەمی سەرپەرشتیی زارۆک لە مەڵبەندی تایبەتدا. بنرێ بۆ دەستەبەر کردنی ڕەفتارێکی وەھا بەرامبەر زارۆک گونجاو بێ بۆ خۆشگوزەرانیان و لەبار بێ لەگەڵ ڕەچاو گرتنی ھەم بارودۆخی کەسەکیی زارۆکەکە و ھەم تاوانەکە.
بەندی ٤١
ھیچ بەشێکی ئەم مافنامەیە کار ناکاتە سەر بڕیارگەلێکی زیاتر بڕۆن لە بواری ڕاستاندنی مافگەلی زارۆک، و لەمانەدا ھاتبن:
a. دەستووری دەوڵەتی پەیمانبەست، یان
b. دەستوورێکی نێودەوڵەتی کە ئەو دەوڵەتە بگرێتەوە.
بەندی ٤٢
دەوڵەتانی پەیمانبەست پەیمان دەدەن لە ڕێی ھەنگاوی گونجاو و چالاکەوە بڕیار و پرنسیپەکانی ئەم بەیاننامەیە بەناو ھەم زارۆک و ھەم گەورەتەمەندا بڵاو بکەنەوە.
بەندی ٤٤
١. دەوڵەتانی پەیمانبەست پەیمان دەدەن لە ڕێی سکرتێری گشتیی دەوڵەتانی یەکگرتووەوە ڕاپۆرت بدەن بە کۆمیتەکە دەربارەی ئەو کارانەی کردوویانە بۆ پیادە کردنی ئەو مافانەی لەم مافنامەیەدا ھاتوون و پێشکەوتنێکی وەدەست ھاتبێ لە سوودمەندبوون لەم مافانە:
a. لە ماوەی دوو ساڵی پاش ئەوەی ئەم مافنامەیە دەوڵەتی پەیمانبەست دەگرێتەوە،
b. پاش ئەوە بە پێنج ساڵ جارێک.
بەندی ٤٥
بە مەبەستی ڕێ خۆش کردن بۆ جێبەجێ کردنێکی کاریگەرانەی بڕیارەکانی ئەم مافنامەیە و بۆ ھاریکاریی نێودەوڵەتی لەو بوارانەی مافنامەکە دەیان گرێتەوە، دەبێ:
a. بنگەی تایبەتکار، «فەندی زارۆکانی سەربە دەوڵەتانی یەکگرتوو» و بنگەی دیکەی دەوڵەتانی یەکگرتوو مافیان ھەبێ بەشدار بن لە چاودێریی جێبەجێ کردنی ئەو بڕیارانەی ئەم مافنامەیە کە دەکەونە چوارچێوەی مانداتی ئەوانەوە. کۆمیتەکە بۆی ھەیە داوای ئامۆژگاری پسپۆڕانە بکات لە بنگە و سازمانی پسپۆر، کە کۆمیتەکە بە لەباری بزانێت، دەربارەی جێبەجێ کردنی ئەو بڕیارانەی ئەم مافنامەیە کە دەکەونە چوارچێوەی چالاکی ئەوانەوە. کۆمیتەکە بۆی ھەیە داوای ڕاپۆرت بکات لە بنگەی تایبەتکار، «فەندی زارۆکانی سەربە دەوڵەتانی یەکگرتوو» و لە بنگەی دیکەی دەوڵەتانی یەکگرتوو دەربارەی پیادە کردنی ئەم مافنامەیە لە بوارێکی بکەوێتە چوارچێوەی چالاکیی خۆیانەوە.
b. کۆمیتەکە، بە شێوەیەکی خۆی بە لەباری بزانێ، دەبێ ئەو ڕاپۆرتانەی دەوڵەتانی پەیمانبەست بدات بە بنگەی تایبەتکار، فەندی زارۆکانی سەربە دەوڵەتانی یەکگرتوو، بنگە و سازمانی دیکەی پسپۆڕ، کە دەربارەی داواکاری یان پێداویستی ئامۆژگاریی تەکنیکی یان کۆمەکی تەکنیکین، وێڕای دید و بۆچوونی کۆمیتەکە خۆی و پێشنیازەکانی دەربارەی ئەو داواکاری یان پێداویستییانە.
c. کۆمیتەکە بۆی ھەیە ڕاسپاردە بداتە ئەنجومەنی گشتی بۆ داواکردن لە سکرتێری گشتی کە، بۆ سوودی ئەم کۆمیتەیە، بڕیاری تۆژینەوە بدرێ دەربارەی دۆزی تایبەت بە مافگەلی زارۆک.
d. کۆمیتەکە بۆی ھەیە پێشنیاز و ڕاسپاردەی گشتی بدات لەسەر بنەمای ئاگادارییەکانی بەندی ٤٤ و ٤٥ ی ئەم مافنامەیە. ئەو پێشنیاز و ڕاسپاردە گشتییانە دەدرێنە ھەموو دەوڵەتێکی پەیمانبەستی پەیوەندیدار و ھەروەھا دەدرێنە ئەنجومەنی گشتی لەگەڵ تێبینییەکانی دەوڵەتانی پەیمانبەست، گەر ھەبن.
بەندی ٤٦
ڕێ کراوەیە بۆ ھەموو دەوڵەتان ئەم مافنامەیە مۆر بکەن.
بەندی ٤٧
ئەم مافنامەیە دەبێ بسەلمێندرێ و ئامرازی سەلماندنەکەشی دەسپێردرێ بە سکرتێری گشتیی دەوڵەتانی یەکگرتوو.
بەندی ٤٨
ئەم مافنامەیە ھەر بە کراوەیی دەمێنێتەوە بۆ ھەر دەوڵەتێکی ئامادە بێ پێبەندی بێ. ئامرازی پێبەندبوونەکە دەسپێردرێ بە سکرتێری گشتیی دەوڵەتانی یەکگرتوو.
بەندی ٥٢
دەوڵەتێکی پەیمانبەست دەتوانێ پاشەکشە لەم پەیمانە بکات بە نووسینی تێبینییەک بۆ سکرتێری گشتیی دەوڵەتانی یەکگرتوو. پاشەکشەکە یەک ساڵ پاش وەرگرتنی تێبینییەکە لەلایەن سکرتێری گشتییەوە، کارایە.
بەندی ٥٣
سکرتێری گشتیی دەوڵەتانی یەکگرتوو بە ئەمینداری ئەم مافنامەیە دادەنرێ.
بەندی ٥٤
تێکستی ڕەسەنی ئەم مافنامەیە، کە تێکستە عارەبی، ئینگلیزی، فرانسی، چینی، ڕووسی و سپانییەکەی وەک یەک ڕەوان، دەبێ بسپێرێن بە سکرتێری گشتیی دەوڵەتانی یەکگرتوو. بۆ سەلماندن لێرەدا نوێنەرانی واژوودار، کە ھەر یەکەی لەلایەن حکوومەتی خۆیەوە مافی مۆری دراوەتێ، ئەم مافنامەیەیان مۆر کردووە.
١٠٧٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خانووی ئۆپێرای سیدنی
خانووی ئۆپێرای سیدنی یان ئۆپێڕا ھاوسی سیدنی یەکێکە لە جیاوازترین بیناکانی سەدەی بیستەم لە ڕووی ھونەری بیناسازیەوە کە لە شاری کەناراوی سیدنی، لە ویلایتی نیو ساوت وێلزی ئوسترالیا دایە. خانەی ئۆپێرای سیدنی ئێستا یەکێکە لە گرنگترین شوێنی توریستی لە ئوسترالیا.
یۆرن ئۆتزۆن ئەندازیاری دانمارکیی ئەم ئۆپێرا ھاوسە، لە ساڵی ١٩٥٧ بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو داڕشتنی ئەم ئۆپێرا ھاوسەی بردەوە. لە کۆتایی دا ئەم بینایە لە ٢٠ی تشرینی یەکەم بە فەرمی لە لایەن شاژن ئێلیزابێتی دووەم کرایەوە. وێنۆک|270px|چەپ| تێکەڵی دیواری دەرەوەی بینای ئۆپێرا هاوس لە ڕووی ھونەریەوە، خانەی ئۆپێرای سیدنی یەکێکە لە فرئاوازترین شوێنەکانی جیھان بۆ ھونەر نمایش کردن، ھەڵبەت تەنیا بڕێکی کەم لە بینەران بۆ بینینی نمایش دەچنە ئەوێندەر. لەبەروەی شوێنی نزیک ئەم بینایە پڕە لە ئارامی و خۆشی دەداتە گەشتیاران.
ئۆپێرا ھاوس پێنج تیاتر، پێنج ھۆڵی نمایش، دوو ھۆڵی سەرەکی، چوار ڕێستورانت، شەش باڕ و ژمارەیەکی زۆر فرۆشگایە. شایانی وتنە کە پێستی لوولپێچی ئۆپێرا ھاوس لە ١،٥٦،٠٠٠ پارچە بەردی گڕانیتی سویدیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خانەی ئۆپێرای سیدنی پۆل:ئۆپێرا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٣ لە ئوسترالیا پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی سیدنی پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبووی ١٩٧٣ پۆل:ڕێکخراوە دەوڵەتیەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:ھۆڵەکانی کۆنسێرت لە ئوسترالیا پۆل:ھۆڵەکانی نمایش لە ئوسترالیا پۆل:بیناسازی ئێکسپێرسیۆنیسم پۆل:بیناسازی مۆدێرن لە ئوسترالیا پۆل:شوێنەکانی نواندنی مۆسیقا لە ئوسترالیا پۆل:شوێنەکانی نواندنی مۆسیقا لە سیدنی پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئۆسترالیا پۆل:ماتماتیک و ھونەر
چارڵز داروین
چارڵز ڕۆبێرت داروین ، (١٢ی فێبریەی ١٨٠٩ -١٩ی ئەپریلی ١٨٨٢) بڕوادار بە فەلسەفەی سروشت؛ خەڵکی ئینگلیز، ئەو کەسایەتییە بوو وا ئەو بەڵگانەیە خستە بەر دەست کەوا ئەسلمێنێت ھەموو جۆرەکانی ژیان لە پرۆسەیەکدا کە ناوی نا ھەڵبژاردنی سروشتی لە بنەیەکی ھاوبەش و لە درێژەی زەمەن‌دا پێگەیشتوون. لە ساڵانی ١٩٣٠دا کاتێ تێۆریای ھەڵبژاردنی سروشتی وەک ھۆی سەرەکی پرۆسەی پێگەیشتن خستە بەردەستی ھەموان، ئەو ڕاستییەی کە پێگەیشتن ڕووی داوە لە لایەن کۆمەڵەی زانایان و ھەروا جەماوەر پەسندکرا لە کاتی ژیانی خۆیدا و ئێستاش ھەر ئەوە بنەمای تێئۆریای نوێی پێگەیشتنە. لە نمای ڕوونترەوە، دۆزینەوەکەی داروین، یەک‌خستنی تئۆریاکانی زانستی ژیان و خستنە بەرچاوی وەسفی ھۆدار بۆ جۆربەجۆری ژیان بوو.
داروین خوێندنی پزیشکی لە زانکۆی ئدینبوورگ Edinburgh University جێ دەھێڵی بۆ بەداچوونی خوێندن سەبارەت بە گیان‌لەبەرە بێ ئێسکەکانی ژێر دەریا و دواتر یارمەتی زانکۆی کەمبریج ھانی دەدات بۆ خوێندنی لە بواری زانستی سروشت‌دا. ئەو سەفەرە ٥ساڵە دەریایییەی وای لێ‌دەکا وەک زەوی‌ناسێکی بە‌توانا ڕوانگەکانی و تیئۆریاکانی پاڵپشتی لە تیئۆریای یەک‌گرتوویی uniformitarian چارڵز لیل Charles Lyell دەکرد و ھەروا بڵاو کردنەوەی گۆڤاری سەفەرەکەی ناسراوی کرد. بە دیتنی بڵاوبوونەوەی جوگرافیایی ژیانی ئاژەڵان و کۆکردنەوەی فوسیل لە سەفەرەکەیدا سەڕی سووڕ دەمێنێ و بە دواداچوونی گۆڕانی چەشنەکان دەکات و ئەوە تیئۆریای ھەڵبژاردنی سروشتی خستە مێشکییەوە لە ساڵی ١٨٣٨دا. ئەگەرچی زۆر سەبارەت بە تیۆرییەکەی لەگەڵ چەندین زانای بواری سروشت وتووێژی بوو، بەڵام پێویستی بە لێکۆڵەنەوی زیاتر بوو و کارە زەوی‌ناسییەکانی پێشەنگی بوو. لە ١٨٥٨دا کاتێ ئالفرێد ڕاسێڵ والاس Alfred Russel Wallace لە وتارێکدا تئۆریای یەکسانی وەک ڕای خۆی، بە خێرایی ھەردوو تیئۆریاکەیان بڵاو کردەوە.
ژیاننامە
چارلس ڕۆبیرت داروین لە ١٢ی شوباتی ١٨٠٩ لە شارۆچکەی شریوسبوری لە شاری شرۆپشێر لە دایک بووە. لە ھەمان ئەو خانووە لە دایک ببوە کە پێشتر خێزانەکەی تێیدا لە دایک ببون و ھەروەھا خانووەکە بە خانووی جۆرجییەکان ناسراوە بە ناوی (زمۆونت) کە لە لایەن باوکی چارلیس دروستکرابوو لە ئینگلتەرا. دایک و باوکی چارلس داروین (سوزانە داروین) و (ڕۆبێرت داروین) خێزانێکی دەوڵەمەندی پزیشک و پسپۆری دارایی بوون. شە ش مناڵ بوون و چارلس پێنجەم منداڵ بوو. ھەردوو باپیری چارلس داروین لایەنگری دیاری جوڵانەوەی دژە کۆیلاتی بوون. ھەردوو خێزانەکە بە شێوەیەکی باش یەکگرتوو بوون ھەرچەندە ویدجوودس پەیڕەوی ڕێبازی ئەنگلیکانیسم یان دەکرد.. ڕۆبێرت دەروین لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٠٩ لە کلیسەی ئەنگلیکان ست چاد لە شرێوبێری بێ گەڕانەوە بۆ کەس چارلسی خستە سەر ئاینی مەسیحی، بەڵام چارلس و خوشکوبراکانی لەگەڵ دایکیان دەچوون بۆکلیسەی یەکگرتوو. چارلس لە تەمەنی ٨ ساڵیدا کە دەچووە قوتابخانەی ڕۆژ کە لەلایان ئامۆژگارەکەی بەرێوەدەچوو ھەر لەوکاتەدا ئارەزووی لە مێژووی سروشتی و کۆکردنەوە ھەبوو. ھەر لە تەممووزی ھەمان ساڵدا دایکی کۆچی دوای کرد. لە ئەیلولی ساڵی ١٨١٨ وەک کاربەدەستێک لە قوتابخانەی ئەنگلیکان شرێوبێری دەست بە کار بوو کە لە ھەمان کاتدا برا گەورەکەی لە وێ دەیخوێند. داروین پێش ئەوەی بچێتە کۆلێژی پپزیشکی لە زانکۆی ئیدنبرگ (کە ئەوکات باشترین کۆلێژی پزیشکی بوو لە ئینگلتەرا) لە لای باوکی وەک پزیشکی ڕاھێنەر کاری کرد لە ھاوینی ساڵی ١٨٢٥ کە چارەسەری خەڵکی ھەژاری کرد لە شروپشیر. داروین وانەکان و نەشتەرگەرییەکانی لا ناخۆش بوو، بۆیە وانەکانی پشت گوێ خست. داروین شۆفۆری مۆمیاکردنی گیانەوەر بە نزیکەی ٤٠ دانیشت ڕۆژانە بۆ ماوەی کاتژمێرێک لەلایەن جۆن ئیدمۆنستۆن. کە کۆیلەیەکی ڕەشی ئازادکراو بوو و یاوەرەکەی چارلز واترتون بوو دارستانی باراناویئەمریکای باشور.
فریدریش ھێگڵ
وێنۆک|thumb|ھێگڵ
چارڵز داروین
ژیاننامە
بەھۆی ئەوەی بە بڕیاری باوکی لە بەشی پزیشکی لە کۆلێژی کریست لە زانکۆی کامبرج، دەستی بە خوێندن کرد، و بۆیە خوێندنی پشت گوێ خست، باوکی ویستی بڕوانامەی بەکەلاریۆس بھێنێت وەک ھەنگاوێک بۆ ئەوەی ببێت بە قەشەیەکی ئەنگلیکانی لادێی. تریپۆسدا نەبوو، بە ھۆی ئەوەی لە شوباتی ساڵی ١٨٢٨دا تاقیکردنەوەی ئاسایی ئەنجامدا لە خوێندن زیاتر ئارەزووی لە ئەسپ سواری و لێدانی وەرزشی ھەبوو. ئامۆزای داروین (William Darwin Fox(بیرۆکەی خولیای کۆکردنەوەی قالۆنچەی پێدا. . فرۆید بە پەرۆشییەوە دوای ئەم گیانەوەرناسییە کەوت و بەشێک لە دۆزینەوەکانی لە بارەی وتەکانی جەیمس فرانسیس ستیڤنسەوە لەسەر میرووناسی بەریتانییەوە.. چارلس بوو بە ھاوڕێیەکی نزیک و پەیڕەوکاری پڕۆفیسۆری ڕووەک زانی (جۆن ستیڤینس) و ھەروەھا ڕوبەڕوی ئەو قەشانە بوو کە کاری زانستی وەک ئاینزانی سروشتی دەبینن، لە لای مامۆستاکانی کۆلێژ بە" ئەو پیاوەی کە لەگەڵ ھێنسڵۆدا دەگەڕێت" ناسرابوو. . کاتێک کە تاقیکردنەوەکانی نزیک دەبێت، زیاتر سەرنجی خوێندەکەی دەدات و ھەروەھا دڵخۆش بوو بە ھۆی زمان و لۆژیکی بەڵگەکانی ویلییەم پالی دەربارەی مەسیحییەت لە ساڵی ١٧٠٩. لە کانونی دووەمی ساڵی ١٨٣١ داروین ئەزمونەکانی کۆتایی بەباشی تێپەڕاند، لە ١٧٨ کاندید دا پلەی دەیەمی بە دەست ھێنا بۆ پێوانەیەکی ئاسایی خوێندن. وای پێویست دەکرد داروین تا مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٨٣١ لە کامبرج بمێنێتەوە. داروین سرووشتی ئاینناسی و نیشانە و سیفەتەکانی بوونی خودا (کە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٨١٢ ھاتە چاپ کردن) خوێند، کە بوە ھۆی درووستکردنی بەھانەیەک بۆ داڕشتنی یەزدانی لە سرووشت، کە تێیدا وەک خودایەک بە ڕێگەی یاساکانی سرووشت ڕەفتار دەکات و باسی گونجاندن دەکات. داروین پەرتووکە نوێیەکەی جۆن ھێرچلی لە ژێر ناونیشانی "گفتوگۆیەکی سەرەتایی دەربارەی لێکۆڵینەوەی فەلسەفەی سرووشتی "خوێندەوە، دەربارەی (١٨٣١)، ئەم پەرتووکە وەک تێگەیشتنی یاساکان لە ڕێگەی ھۆکاری ھاندەرانە لەسەر بنەمای تێبینی کردن و چیرۆکی تایبەتی ئەلکساندر ڤۆن ھەمبۆلت دەربارەی گەشتە زانستییەکان لە ١٧٩٩–١٨٠٤ وەسفی بەرزترین ئامانجی فەلسەفەی سرووشتی کرد. بە ئیلھام وەرگرتن لە کتێبی ’"پەرۆشی درەوشاوە" داروین پلانی دانا دوای دەرچوونی لە زانکۆ لەگەڵ ھەندێک لە ھاوپۆلەکانی بە مەبەستی خوێندنی مێژووی سرووشتی لە گەرمەسێرەکان سەردانی دوورگەی تینریفی بکات. لە کاتی ئامادەکاریدا، داروین بەژداری کۆرسی زەویناسی ئادەم سیدجویک کرد دواتریش لە ٤ی ئاب لەگەڵی گەشتی کرد بە مەبەستی بەسەربردنی دوو ھەفتە بۆ کێشانی نەخشەی چینی زەوی لە وێڵز.
فریدریش ھێگڵ
گێئۆرگ ویلھۆڵم فرێدریش ھێگڵ (Georg Wilhelm Friedrich Hegel) (لەدایک بوون ٢٧ئۆگست ١٧٧٠-کۆچی‌دوایی ١٤ نۆڤەمبر ١٨٣١) فەیلەسۆفی ئەڵمانی بوو و دەگەڵ جان گۆتلیب فیچ Johann Gottlieb Fichte و فرێدریش ویلھۆڵم جۆزێف شێلینگ Friedrich Wilhelm Joseph Schelling دامەزرێنەری ئایدیالیزمی ئەڵمانی بوون.
چارڵز داروین
ژیاننامە
منداڵەکانی چارلس داروین دە منداڵی ھەبوو. دووانیان ھەر کە ساوا بوون مردن، و ھەروەھا مردنی ئانی لە تەمەنی دە ساڵییدا کاریگەرێکی ڕوخێنەری ھەبوو لەسەر دایک و باوکی. چارلی باوکێکی ڕاستگۆ بوو ھەروەھا ئاگاداری مناڵەکانی بوو. ھەرکاتێک منداڵەکانی نەخۆش دەکەوتن ترسی ئەوەی ھەبوو کە نەخۆشییەکەیان بۆماوەیی بیت بەھۆی ئەو پەیوەندییە نزیکە خزمایەتییەیکە لە گەل ھاوسەرەکەی و ئامۆزاکەیدا، ئێما ویدجوود، ھەیبوو. چارلی لە نوسینەکانیدا لە جوتبونی نزیکەکان ورد دەبۆوە و بەراوردی دەکرد بە سوودەکانی جووتبوون لەگەڵ نانزیکەکان لە چەندین جۆری زیندەوەردا. سەرەرای ترسەکانی چارلی، زوربەی منداڵەکانی چارلی و نەوەکانی لە ژیاندا مانەوە و لە سەرقاڵبوون بە پیشەی بەناوبانگەوە بەردەوام بوون. سێ لە مناڵەکانی چارلی جۆرج، فرانسس، ھۆرس، بوون بە ھاوەڵی کۆمەڵی شاھانە وەکئەستێرەناس ڕووەکناس و ئەندازیاری مەدەنی ھەڵبژاردران. ھەرسێکیان سوارچاک بوون. کوڕێکی تری بەناوی لیۆناردۆ سەرباز، سیاسەتمەدار، ئابوڕیزان ھەروەھا ئیوگۆنیست کە جۆرە باوەڕێکە و ھەروەھا ئامارناسەک و زیندەوەرزانی گەشەسەندن ڕۆناڵد فیشەر بوو.
فریدریش ھێگڵ
ھێگڵ کاریگەری ھەبوو لەسەر نووسەرانی ھاوبڕوای خۆی وەک باوێر (Bauer)، فێوێرباخ Feuerbach، مارکس، بڕادلی Bradley، دێوی (Dewey) سارترێ Sartre، کونگ Küng، کوخێوێ Kojève و ھەروەھا نووسەرانی ڕەخنەگری وەک شێڵینگ Schelling، کیێرکێگارد Kierkegaard، شۆپنھاوەرSchopenhauer نیچە‌، پیرس Peirceو ڕاسێڵ Russell. ھێگڵ چوارچێوەیەکی فەلسەفی تەواوی بۆ بەیان کردنی پەیوەندی نێوان مێشک و سروشت، کەریار و بەرکار لە زانست‌دا و لە دەرونناسی‌، مێژوو، ھونەر، ئایین و فەلسەفە‌دا. ئەو باوەڕەی دامەزران کە ھەردو مێشک و گیان کە خۆیان بە دژی یەک و بەرامبەر نیشان ئەدەن لە کۆتایی‌دا تیکەڵ دەبن و یەک‌دەگرن ھەر وەک ئەوەی لە نێوان سروشت و ئازادی‌دا دەیبینین. بڕوا کاریگەرەکانی لۆژیکی ژیرانە‌ یان دیالێکتیک، ئایدیالیزمی تەواو، بیرۆکەی خراپی، پێگەیشتن، مەنتیقی سەردار-غۆڵام، ژیانی ئەخلاقی و گرینیگی مێژوو بوون.
هێگل و کۆنەوارەتی Conservatism
بواری تیۆریی سیاسی، یەکێکە لەو بوارانەی هێگل تێیدا یەکجار کاریگەر بووە و هەموو کۆنەوارە‌تییەکی درەنگ، کەموزۆر، پەیوەستی هێگلە. بەڵام کاریگەری هێگل لەوەش زیاترە. مێژوونۆڕیی مەتێریالیستانەی مارکسیانە، یەکێک لە مەرجەکانی لە فەلسەفەی هێگلدایە. فەلسەفەی هێگل، تەنانەت بۆ ڕاستڕەوی پەڕگیریش، تینی هەبوو. هێگل لەم بوارەدا چەمکی وەک نەتەوە، نەرێت، یەکگرتنی زیندەڵ و هەروەها فراژووتن تێهەڵکێشی سیستەمێکی فەلسەفیی گشتلا دەکات.
دەوڵەت و مێژوو
هێگل دەڵێ هەموو فراژووتنێک، فراژووتنێکی گیانەکییە: گیانی پاک یان گیانی ڕەها بنجی هەموو بابەتێکە.
چارڵز داروین
کاردانەوەکانی کتێبی (دەربارەی بنەچەی جۆرەکان - On the Origin of Species)
کتێبەکە بووە ھۆی سەرھەڵدانی سەرنج و ڕایەکی جیھانی. ھەرچەندە نەخۆشییەکەی داروینی دووریخستبۆوە لە گفتووگۆ کراوە گشتییەکان بەڵام بە پەرۆشییەوە وەڵامە زانستییەکانی وردبینی دەکرد و لێداونی دەدا بۆ ڕاگەیاندنەکان، ھەڵسەنگاندنەکان، وتارەکان، گاڵتەجاڕییەکان، وێنە پێکەناوییەکان (کاریکاتێر) و بە بەردەوامی ئەو ڕخنە و سەرنجانەی دەنارد بۆ ھاوپیشەکانی لە ھەموو جیھان دا. کتێبەکە بە ئاشکرا بنەچەی مرۆڤی تاوتوێ نەدەکرد بەڵکو چەند ئاماژە و سەرەداوێکی لەخۆدەگرت دەربارەی نەژادە ئاژەڵییەکەی مرۆڤ کە دەکرا بگاتە ھەمان دەرئەنجامی بیردۆزەکەی داروین.
فریدریش ھێگڵ
دەوڵەت و مێژوو
بە دیدی هێگل جیاوازیی چینایەتی پێویستە بۆ پێشڕەوتی بەڵام لە دەوڵەتی چەسپاودا دەکرێ چینەکان بە هاوئاهەنگی هەڵبکەن. هێگل بڕوای وایە دەوڵەت فراژووتنێکی مێژووکرد دەکات بەرەو ئازادی و هاوئاهەنگییەکی فرەوانتر. بەڵام ئەم فراژووتنە بەردەوام نییە و هەموو دەوڵەتسازییەکیش ناگرێتەوە. تەنیا چەند دەوڵەتێک - و تەنیا چەند ڕێبەرێکی دەوڵەت - فەرمانی گیانیان پێیە قۆناخی نوێ لە فراژووتنی دەوڵەت و لەویشەوە هی مرۆڤایەتی دەست پێ بکەن.
چارڵز داروین
کاردانەوەکانی کتێبی (دەربارەی بنەچەی جۆرەکان - On the Origin of Species)
یەکەمین ھەڵسەنگاندن ئەو پرسیارەی دەکرد کە "ئەگەر مەیمون بووە بە مرۆڤ، ئەی مرۆڤ دەبێت بە چی؟" و لە وەڵام دا داروین وتی "ئەوە باشتر وایە بۆ خوداناسان بەجێبھێڵدرێت چونکە وەڵامەکەی دەکرێت زۆر ترسناک بێت بۆ خوێنەرانی ئاسایی."
فریدریش ھێگڵ
دەوڵەت و مێژوو
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> لە «فەلسەفەی ماف» ـدا هێگل دەڵێ: «بیرۆکەی دەوڵەت هیچ پەیوەندییەکی نییە لەگەڵ بنجی مێژووکردی دەوڵەتی، پەیوەستی بنجی یەکەیەکەی دەوڵەتان نییە - واتە: مەبەست لە بنجی دەوڵەت ئەوەیە ئایە بنجی دەوڵەتەکە لە کوێوە سەری هەڵداوە، لە هەلومەرجێکی پاتریارکیەوە یان لە ترس و باوەڕەوە یان لە ئەنجومەنەوە... هتد. بیرۆکەی دەوڵەت پەیوەند نییە بەوەی ئایە دەوڵەت لە سەرەتاوە لە ئاگادا وەک مافێکی خوداکرد، مافێکی پۆزەتیڤ، یان وەک پەیمانێک، یان وەک بەرهەمێکی نەرێتزادە سەری هەڵداوه».
چارڵز داروین
کاردانەوەکانی کتێبی (دەربارەی بنەچەی جۆرەکان - On the Origin of Species)
کتێبی (دەربارەی بنەچەی جۆرەکان - On the Origin of Species) وەرگێردراوەتە سەر چەندین زمان و بۆتە دەقێکی زانستی سەرەکی کە ڕاکێشەری سەرنجی قوڵە لە ھەموو بوار و چین و توێژەکانی ژیان دا. بیردۆزەکەی داروین لە چەندین جۆڵانەوەی ئەو کاتەدا دەنگی دایەوە و بووە ئامرازێکی سەرەکی لە کلتوورە میللییەکان دا. دەرھێنەر و دروستکەرانی کارتۆنە پێکەناوییەکان بە گاڵتەجاڕییەوە وێنەی نەژادی ئاژەڵانیان دەکرد بە پیشاندانی مرۆڤ لەگەڵ بەشێک یان خەسڵەتێکی ئاژەڵی لەگەڵی دا کە ھەموو ئەمانە بوونە بڵاوبوونەوە و ناوبانگ پەیداکردن بۆ بیردۆزەکەی داروین لە بەڕیتانیادا بە شێوازێکی ئاشتییانە و ناھێرشکەرانە. کاتێک نەخۆش بوو لە ساڵی ١٨٦٢ دا دەستی کرد بە درێژکردنەوەی ڕیشی و دوای دەرکەوتنی لە ١٨٦٦ کارتۆنە پێکەناوییەکان ھەستان بە وێنەکردنی داروین وەک مەیمون کە یارمەتیدەر بوو لە ناساندنی ھەموو جۆرەکانی بیردۆزی پەرەسەندن بە ڕێبازی داروینزم.
فریدریش ھێگڵ
دەوڵەت و جڤاتی بۆرژوا
هێگل تەواو هۆگری بنەماکانی ئابووریی سیاسیی کلاسیکە و ئەو بنەمایانە، لە تێڕوانینی هێگلدا دەربارەی جڤاتی بۆرژوا، ڕەنگی داوەتەوە. لەسەر ڕێچکەی ئادەم سمیت، ئەمیش ئاماژە بۆ گرینگیی دابەشینی کار و فراژووتنی تەکنیکی دەکات.
چارڵز داروین
کارەکانی
داروین نووسەرێکی پڕ بەرھەم بوو. تەنانەت بێ ھەژمارکردنی کار و بەرھەمەکانی دەربارەی پەرەسەندن لەسەر ئەم بابەتانە دەکرا وەک نووسەرێکی دیار و بەناوبانگ تەماشا بکرێت، بۆ نموونە وەکو نووسەری کتێبی (گەشتی سەگی ڕاوکەر - The Voyage of the Beagle)، وەکو زەوی ناسێک کە بەرھەمێکی زۆر و بەربڵاوی بەچاپ گەیاندووە دەربارەی باشوری ئەمریکا و ھەروەھا دۆزینەوەی وەڵامی شێوازی دروستبوونی دوورگە شیلانییەکان (Coral Atolls) و بەھەمان شێوە وەکو زنیدەوەرزانێک کە بەرھەمی دەرئەنجامیی و یەکلایکەرەوانەی پێشکەشکرد دەربارەی زیندەوەرەی دەریایی بە ناوی (Barnacle). ھەرچەندە کتێبی (دەربارەی بنەچەی جۆرەکان - On the Origin of Species)ی داروین بە بەربڵاوترین و بەناوبانگترین کارەکانی دادەنرێت بەڵام بەرھەمەکانی (بنەچەی مرۆڤ - The Descent of Man) و (دەربڕینی ھەستەکان لە مرۆڤ و ئاژەڵەکان دا - The Expression of the Emotions in Man and Animals) کاریگەرییەکی گرنگیان ھەبوو وە ھەروەھا کتێبەکانی دەربارەی ڕووەکەکان (وەک: ھێزی جوڵە لە ڕووەکەکان دا - The Power of Movement in Plants) بە لێکۆڵینەوەی تازەگەری دادەنرێن کە گرنگییەکی تایبەتییان ھەبووە و کۆتا بەرھەمیشی دەربارەی بەناوی (دروستبوونی کەڕووی سەوزەوات بەڕێگەی کرمە کردار - The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms)بوو.
فریدریش ھێگڵ
دەوڵەت و جڤاتی بۆرژوا
ئەم فراژووتنەی تەکنیک و ئابووری لە چێوەی جڤاتی بۆرژوادا دێتە کایەوە. بەڵام ناکۆکی لەو جڤاتەدا لە نێو ناچێت. لەوێدا خەڵک وەک تاکەکەس خۆ دەنوێنن، تاکەکەسانیش سەرگەرمی ڕکابەرییەکی ناوەکیی بێوچانن. بەم جۆرە هێگل سێ بنەمای فیکری گرینگی کۆنەوارەتی دەردەبڕێ:
چارڵز داروین
مردن و بەخاکسپاردن
لە ١٩ی نیسانی ساڵی ١٨٨٢ دا لە داون کۆچی دوایی کرد و کۆتا وتەکانی بۆ خێزانەکەی بە ئێمای ھاوسەری وت «من لە مەردن ناترسم، لە یادبێت چەندە ھاوسەرێکی باش بوویت بۆم و بە ھەموو منداڵەکان بلێ لەیادیان بێت چەندە باش بوون بۆم» و دواتر کاتێک ئێما پشووی دەدا بە منداڵەکانی (ھێنریتا و فرانچیز) ی دەگووت «شایەنێتی نەخۆش بم بۆ ئەوەی ئێوە چاودێریم بکەن». داروین چاوەڕێی دەکرد لە گۆرستانی کلێسای قەشە ماری بنێژرێت لە ناوچەی داون لە لەندەن بەڵام لەسەر داواکاری ھاوپیشەکانی داروین و دوای داخوازینامەی پەرلەمان و کۆمەڵانی گشتی خەڵک سەرۆکی ئەو کاتەی (کۆمەڵەی شاھانەیی لە پەیمانگای نەتەوەیی زانستی شانشینی یەکگرتوو) ھەستا بە ڕێز لێگرتنی بە ناشتنی لە گۆڕستانی کلێسای وێست منستەر و نزیک لە جۆن ھێرشک و ئیسحاق نیوتن. بەخاکسپاردنەکە لە ڕۆژی چوارشەمە ڕێکەوتی ٢٤ نیسان بەڕێوەچوو کە ھەزاران کەس لە خەڵکی، خێزان، ھاورێ، زانا، فەیلەسوف و کەسە پایەدارەکان ئامادەی ڕێوڕەسمەکە بوون.
فریدریش ھێگڵ
دەوڵەت و جڤاتی بۆرژوا
1)	سیاسەت دەبێ سەردەست نەک ژێردەستی پەیوەستی ئابووری و جڤاکی بێت.
2)	تەنیا بە دەوڵەتی خاوەن سازمانی چەسپیو و تەنیا بە یارمەتی دەوڵەت دەکرێ خەباتی نێوان چینەکانی کۆمەڵ و خەباتی نێوان ئەندامانی یەک چین بکرێنە پێشبڕکێیەکی هۆشەکی و هاوئاهەنگی وەها کە خزمەتی تەژەند و ڕاهێزانی میللەت بکات.
چارڵز داروین
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩ پۆل:مردووانی ١٨٨٢ پۆل:چارڵز داروین پۆل:ژینناسان پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای لێنیانی لەندەن پۆل:پەرەسەندنی مرۆڤ پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
فریدریش ھێگڵ
دەوڵەت و جڤاتی بۆرژوا
3)	دەوڵەت تەنیا بەوە دەبێتە دەوڵەتێکی باش و هاوئاهەنگ، کە ‌‌«بەرەی گشتی‌«ی هەبێت، واتە گروپێک وەڵاتیان کە بەرژەوەندی دەوڵەت نەک بەرژەوەندی خۆیان ڕەچاو بگرن.
ئازادی و یەکسانی
لە باسی ئازادیدا، هێگل «ئازادیی نایەتی» (نێگەتیڤ) و «ئازادیی ئایەتی» (پۆزەتیڤ) لەیەک جودا دەکاتەوە. ئازادیی نایەتی، ئازادبوونە لە خواستی خەڵکی دیکە، لە مامەڵەتی دەستووربەدەر. ئازادیی ئایەتی، وەک باوە، ئازادیی تاکە ئەو کارە بکات ئارەزووی لێیەتی.
هێگل دەڵێ مرۆڤ لە دەوڵەتدا ئازادیی خۆی دەدۆزێتەوە. لە جڤاتێکدا مرۆڤ ئازادیی بزووتنی بێسنووری هەبێ و بتوانێت بە بێ زەبری قانوون بجووڵێتەوە، ئازادیی ئەم دەبێتە ملکەچیی تەواو و نائازادی بۆ ئەوەی دیکە. لە جڤاتی تاکگەرادا، نە موڵکایەتی دەستەبەر دەبێ و نە کەس دەرفەتی دەبێت پەرە بە بەهرەکانی خۆی بدات. بەڵام لە دەوڵەتی فراژوودا، هەموو کەسێک لە گشتدا تێکبەستە و بە ئەندازەی بەهرەکانی خۆی نۆرەی هەیە، مافێکی هەیەتی و ئەرکێکی لەسەریەتی وەهان دەرفەتی فراژووتنی کەسایەتی و ئاسوودەگی برەخسێنن چ بۆ خۆی، چ بۆ ئادەمیزادانی دیکە. هێگل دەڵێ:
رۆح لە فەلسەفەی هیگڵ
بابەتی سەرەکی فەلسەفەی هەگڵ لەسەر بنەمای رۆح یان گیان تۆکمە کراوە. گیان هەر ئەو گیانە گشتییە مەبەستی کە بونێکە لەسەر بنەمای سروست و خودا پتەو کراوەو جەوهەروو توخمی خولقێنەری هەموو شتێکە. خوای هیگڵ لاو ئەو خودایەک بووە کە جوەتە ژێر کاریگەری عەقڵی فەیلە سووفیەوە. هەگڵ عەقڵ و گیان بە ڕەسەنی دەزانی و باوەڕی بەڕەسەنایەتی جیهانی مادی نەبوو.
سەرچاوە
[https://web.archive.org/web/20160306010629/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/ReeguzeriBiriSiyasi_20091209.pdf Från Platon till kommunismens fall - De politiska idéernas historia. Sven-Eric Liedman. «ڕێگوزەری بیری سیاسی»]
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:ڕۆمانتیزم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:مردووانی ١٨٣١ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٠ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم پۆل:فریدریش ھێگڵ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو پۆل:مێژووناسانی ئاڵمانی پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ. ٣ وەرزشوان (٢ پیاو، ١ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە.لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە شەشەم بەشداربووی ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی٢٠٠٠. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا نەیانتوانی هیچ مەدالیایەک بەدەست بهێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
١٠٧٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تیپی مۆسیقای شۆڕش
تیپی مۆسیقای شۆڕش گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٤ دامەزرا. زۆرینەی ئەندامانی تیپی مۆسیقای سلێمانی و تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە و بەشێک لە ھونەرمەندانی شاری ھەولێر بە ئامانجی پشتگیری لە خەباتی کورد و ھان دانی پێشمەرگە لە شۆڕشی ئەیلوولدا ئەم تیپەیان لە شاخ پێک ھێنا. سەرەڕای تۆمار کردنی زۆر بەرھەمی ناوازە بۆ ڕادیۆ دەنگی کوردستان، بۆ پێشمەرگە و کەس و کارەکانیان و ھەروەھا بۆ ئاوارەکانی باشووری کوردستان لە ڕۆژھەڵات ئاھەنگیان دەگێڕا. گۆرانییەکانی (یاران وەسیەتم) و (شەو) ی کەریم کابان بەرھەمی تیپی مۆسیقای شۆڕشن کە لە گوندی وەسان تۆمار کراون و لە ٩ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٤دا لە یادی ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوولدا بڵاو کراونەوە.
ئەندامان
ئەندامانی تیپی مۆسیقای شۆڕش:
بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپی مۆسیقای شۆڕش:
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
کاردۆ کامیران سدیق
کاردۆ کامەران صدیق یاریزانێکی تۆپی پێی عێڕاقییە و بە ڕەسەن ڕەگەزنامەی بەریتانیای ھەیە. یاریی بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق و یانەی کریستاڵ پاڵاس دەکات. ھەروەھا لە ھێڵی بەرگریش یاری دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢
بڕیارنامەی ١٤٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئایاری ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٣١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
ئابۆڤیان
ئابۆڤیان ، کۆمەڵگەیەکی شارەوانی شارۆچکە و شارەوانییە لە ئەرمینیا لە چوارچێوەی پارێزگای کۆتایک. دەکەوێتە دووری ١٦ کیلۆمەتر (١٠ میل) باکووری ڕۆژھەڵاتی یەریڤان و ٣٢ کیلۆمەتر (٢٠ میل) باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی پارێزگای ھرازدان. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٤٣ ھەزار و ٤٩٥ کەسە، کە لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٩دا ٥٩ ھەزار کەس بووە. لە ئێستادا ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە بە نزیکەیی ٤٤ ھەزار و ٩٠٠ کەسە بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠٢٠.
١٠٧٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئابۆڤیان
ڕووبەری ئابۆڤیان نزیکەی ١١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٤٫٢ میل چوارگۆشە).
دانیشتووان
زیاتر لە ٩٠٪ی دانیشتووانی شارۆچکەکە ئەرمەنی نەتەوەین. بەپێی زانیارییەکانی ساڵی ١٩٧٤، نزیکەی یەک لەسەر سێی دانیشتووانی شارۆچکەکە لە ئەرمەنییەکان پێکھاتبوون کە لە ماوەی ساڵانی شەستەکاندا لە سووریا، ئێران و لوبنانەوە گواستراونەتەوە.
ھەروەھا پێکھاتە بچووکەکانی کورد، ئێزیدی، ڕووس و ئاشووریش لەم شارۆچکەیەدا دەژین.
بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ئابڤیان پێنجەم گەورەترین شاری ئەرمینیایە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە.
لێرەدا ھێڵی کاتیی دانیشتووانی ئەبۆڤیان دەخەینەڕوو (سەرنج بدەن کە ئەو ژمارانەی لە نێوان ساڵانی ١٨٧٣ بۆ ١٩٥٩ نیشان دراون پەیوەندییان بە دانیشتووانی گوندی ئێلارەوە ھەیە کە ئێستا گەڕەکێکە لە ناو ئابۆڤیان):
سەرچاوەکان
ئابۆڤیان ئابۆڤیان
کۆمپانیای واڵت دیزنی
کۆمپانیای واڵت دیزنی (بە ئینگلیزی: The Walt Disney Company) بە یەکێک لە زۆرترین بەرھەمھێنەرانی فیلمی وێنە جووڵاوە بەناوبانگەکان ئەژمێردرێت و، ڕاھێنانی زۆربەی کەسایەتییە بەناوبانگەکانی فیلمی کارتۆنی بۆ ئەو دەگەڕێتەوە، وەک کەسایەتی، میکی ماوس، دۆنالدک و، گۆفی و، بلۆتۆ ھەولی زۆریشیدا لە نێوان ساڵانی (١٩٢٨ز و، ١٩٣٨ز). بۆ پەرەپێدانی لایەنی کەسایەتی لە فیلمە جووڵاوەکان، دیزنی خاوەنی گەورەترین ستۆدیۆیە لە ھۆڵیوودا. واڵت دیزنی پێش ساڵی ١٩٩١ کارەکتەری بەناوبانگ ناسراو بە میکی ماوسی دروست کرد
کەشوێن پێی خۆی جێ ھێڵا لە چیرۆک ھێنانەوە و، ڕێکخستن و، بۆچوونی تەکنیکی لەھەموو بوارەکانی بەرھەمھێنانی سینەمایی فیلمەکانی وێنە جووڵاوەکان.
ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی ١٩٢٣ز لەلایەن واڵت دیزنی و ڕۆی دیزنی کە برا بوون و بەیەکەوە ئیشیان دەکرد دامەزرا. ئێستا ئەم کۆمپانیایە یەکێکە لە ھەرە کۆمپانیا بەناوبانگەکانی بەرھەمھێنانی فیلم و وێنەی جووڵاو (Animation) لە جیھاندا.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٣ پۆل:کۆمپانیای واڵت دیزنی پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:براندە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:هۆلیوود، مێژوو و کولتووری لۆس ئەنجلۆس پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە
ھۆلی پۆند، ئەلاباما
ھۆلی پۆند (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی کەلمەن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٧٩٨ کەس بووە. ڕووبەری ١١٫٥٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٩٫١٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
فیجی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
فیجی یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ. ٣٠ وەرزشوان (١٥ پیاو، ١٥ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی دەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. دەمە پازدەھەمین بەشداربووی فیجی بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٥٦. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی فیجی دوو مەدالیایان (١ زێر، ١ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
فڕۆکەخانەی تەمپلھۆف لە بەرلین
فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف بەرلین (بە ئەڵمانی:Flughafen Berlin-Tempelhof)یەکێکە لە فڕۆکەخانەکانی بەرلین لە ئەڵمانیا،کەوتۆتە ناوەڕاستی باکوری شاڕەکە کەپێی دەڵێن ناوچەیTempelhof-Schöneberg،لەساڵی ۲۰۰۸ لەخزمەتکردنی شاڕەکە وەستا.ئێستا لەبڕی ئەو فڕۆکەخانەکانی تیگڵ و شۆنەفیڵد کاردەکەن،هەروەها فڕۆکەخانەی برادینبێڕگ تاکو ئێستا (۲۰۱۷)لەژێڕ کارکردن دایە.
تەمپلهۆف لەلایەن وەزاڕەتی گواستنەوە دامەزڕا لە ڕێکەوتی ۸ئۆکتۆبەری ۱۹۲۳.لەساڵی ۱۹۲۷ هەندێک بەشی تری بۆ زیادکرا،بەڵام لەساڵەکانی ۱۹۳۰بەهۆی زۆڕی پاڵەپەستۆ و قەرەباڵغی فڕۆکەخانەکە لەلایەن ڕژێمی نازیەوە پەڕەی پێدرا وەک یەکێک لەهەرە باشترین فڕۆکەخانە بازڕگانیەکانی جیهان دەستنیشان کرا لەسەردەمی خۆیدا.ئەمیش بەهۆی تۆکمەیی و ڕێک دڕووستکردنیەوە بوو کەتا دواساتی داخستنی هیچ کێشەیەکی ڕووبەروو نەبوویەوە.
فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف یەکێک بوو لەسێ فڕۆکەخانە هەرە مەزنەکانی ئەورووپای بەر جەنگی جیهانی دووەم ئەمیش دوای فڕۆکەخانەی کرۆیدۆن لە لەندەن و فڕۆکەخانەی لێ بورگێت لەپاڕیس،بەیەکێک لەمەزنترین پردە ئاسمانیەکانی جیهان دادەنرا کە خاوەنی بنمیچێکی پتەو بوو و بەرگەی هەر بۆردومانێکی مووشەکی قوڕس و جۆڕبەجۆڕی دەگرت جگە لەفڕاوانیەکەی کە فڕۆکەیەکی زۆڕی دادەپۆشت،ئەم پاڕاستنەی و کەمی باجی گومرگەکەی  بازاڕێکی گەوڕەی دڕووست کردبوو.
فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف لە ۳۰ ئۆکتۆبەری ۲۰۰۸هەموو چاڵاکیەکانی خۆی ڕاگرت،لە ۲۷ئەپریڵی ۲۰۰۸ دەنگی ناڕەزایی بەرامبەر داخستنی بەڕزبوویەوە بەڵام بەهۆی ئەوەی دەنگی ڕازیبوان بەڕزتربوو نەتوانڕا ڕێگری لە داخستنی بکرێت،دواتر چەند بەشێکی سازکرا وەک شوێنێکی گەشتیاری،وە لە  ساڵی ۲۰۱٥ دوای شەپۆڵە گەوڕەکەی پەنابەران بۆ ئەوڕووپا و ئەڵمانیا بەتایبەتی بوە خێوەتگای پەنابەڕان کە تاکو ئێستا چەندین پەنابەڕی داڵدەداوە.
کاری سەرەکی
تەمپڵهۆف کە بە "فڕۆکەخانەی شاڕ"یش دەناسڕا لەماوەکانی ڕابردوو فڕۆکەکانی ناوەوەی ئەڵمانیا و دەوڕووپشتی لەخۆ دەگرت بەڵام بەم ساڵانەی دوایی بەتایبەت دوای پێشکەوتنی پیشەسازی فڕۆکە ،فڕۆکەگەلی پان و پۆڕ هاتنە ئاڕاوە بەجۆڕێک تەمپلهۆف نەیدەتوانی ئەم فڕۆکە مەزن و گەورانە لەباوەش بگڕێت وەک فڕۆکەی بۆینگ ۷٤۷ ولۆکێد ل-۱۰۱۱ تریستار ولۆکێدس-٥ئاگاڵاکسی.یەکەمین گیڕبوونی  فڕۆکە لەفڕۆکەخانەکە لە ۱۸سێپتێمبەری۱۹۷٦ بوو کاتێک فڕۆکەی بۆینگ۷٤۷س پ ی هێڵی ئاسمانی ئەمەریکی نەیتوانی لە فڕۆکەخانەکە بنیشێتەوە.تەمپلهۆف توانی خۆڕاگربێت تاوەکوو ساڵی ۲۰۰۸ بەڵام بەهۆی بەکارهێنانی فڕۆکەی گەوڕە بەگشتی لەلایان گشت وڵاتانەوە ناچار بوو چۆک دابنێت.
تەمپلهۆف دوو ڕێڕەوی سەرەکی هەبوو ڕێڕەوی یەکەم09L/27R  دڕێژیەکەی۲٫۰۹٤مەتر بوو.ڕێڕەوی دووەم 09R/27Lدڕێژیەکەی۱٫۸٤۰ مەتر بوو.هەردوو ڕێڕەوەکە بە قیڕێکی پتەو قیڕڕێژکرابوو لەگەڵ وێستگەیەک کەکەوتبووەباکوری خۆڕهەڵاتی فڕۆکەخانەکە.
تەمپلهۆف  خزمەتێکی زۆڕی خەڵک و شاڕەکەی کردوە بۆیە خۆشەویستیەکی تایبەتی هەیە لەلای خەڵکەکەیەوە وە بەردەوام پاڕێزگاری لە تەڵار وباڵاخانەکەی دەکەن .تەمپلهۆف دوای داخستنیشی هێشتاجێگای خزمەتە لە ساڵی ۲۰۱٥بووە پەناگەیەکی باشی پەنابەڕان،بەپێی فەرمانگەی کۆچی ئەڵمانی لەکاتی ئێستادا ۲۰۱۷ نزیکەی۱٫۲۰۰کۆچبەر لە فڕۆکەخانەکە دەژین.
مێژوو
وێستگەیەکی شەمەندەفەری هەبوو ،کە بەشێوەی هۆین یان شەمەندەفەری ژێڕخاک بوو پێیان دەگووت وێستگەی Paradestraße یەکەم وێستگەی شەمەندەفەری فڕۆکەخانەکە بوو لە ۱۹۲۷،دواتر لەساڵی ۱۹۳۰بەهۆی هەندێ پەرەپێدانی فڕۆکەخانەکە وێستگەکە گوازڕایەوە بۆ شوێنێکی تر کە ناویان لێنا Platz der Luftbücke بەهۆی نزیکیەوە لە گەیشتن بە ڕێڕەوی ئاسمانی فڕۆکەخانە کە بە پڕدی ئاسمانی بەرلین ناوزەندیان دەکرد.
وەک بەشێک لە نەخشەڕێگایەکەی ئەلبێرت سپێرس بۆ سەرلەنوێ نۆژەنکردنەوەی تەواوی بەرلین لەسەردەمی ڕژێمی نازیەکان لەساڵی۱۹۳٤ بڕیاردرا وێستگە کۆنەکەی فڕۆکەخانە بکرێتە دەروازەی سەرەکی فڕۆکەخانەکە و درووستکردنی هۆڵ و ژووری پێشوازی و گومرگی زیاتر لەگەڵ خستنەناوی تەواوی ناوچەکەی دەورووپشتی وەک تەڵاری سەرەکی فڕۆکەخانەکە تاوەکو وەکو دەروازەی یەکەمی ئاسمانی هەموو ئەورووپا دەربکەوێت،تەمپلهۆف وەک تەڵارێکی مەزن و بێ رکابەر دەرکەوت بەهۆی ئەوبەردە سەرسورهێنەرانەی لەدیواری باڵاخانەکەی بەکارهاتبوو لەگەڵ چەندین تایبەتمەندی تر.ئەندازیاری گەورەی بەریتانینۆرمان فۆستەر بە "دایکی هەموو فڕۆکەخانەکان"،"the mother of all  airports"ڕوخساری پێشەوەی فڕۆکەخانەکە ۱٫۲کیلۆمەترە،لەدوای ساڵی ۱۹٤۱ فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف بەهێڵی شەمەندەفەری بەرلین U6 U Bahn line بەستراوەتەوە و ئەو وێستگەیەی گەشتیاران دەگەیێنێتە فڕۆکەخانەکە پێی دەڵێن Friedrichstraße.
لەساڵانی۱۹۳۸-۱۹۳۹ ژماڕەی گەشتەکانی فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف گەیشتە ٥۲گەشتی دەرەکی و ٤۰گەشتی ناوەخۆیی ئەڵمانیا.
لەساڵی ۱۹۳۸ بناغەی وێستگەیەکی تری ئاسمانی نڕا لەلایەن هاوبەشگای دویتشە لێفت هانزا،کە دواتر ڕادەستی هاوبەشگای سەرەکی نیشتمانی ئەڵمانی نرا،هەرچەندە وێستگەکە نەتوانڕا تەواو بکرێت تا ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت بەهۆی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم و دواتر داتەپینی ئابوری ئەڵمانیا،بەگوێرەی ئەم وێستگە نوێیە فڕۆکەخانەکە توانای لەخۆگرتنی فڕۆکەی گەڵێک مەزن و هاوشێوەی دەبێت لەگەڵ چەندین کۆگای پێداویستی فڕۆکەوانی و بواڕی فڕینی جۆڕبەجۆڕ.
ئەوبەشەی پێشوازی هاوڵاتیان و لەنگەرگرتنی فڕۆکەکان کە لەشێوەی باڵی هەڵۆ داڕێژرایە لەلایەن ئەندازیاری بەتوانا نۆرمان فۆستەر ،دڕێژیەکەی۱٫٦کم دەبێت کە شێوەی چەماوەیی هەیە هەروەک جێگای دانیشتنی بینەرانی یاڕیگاکان.
جەنگی جیهانی دووەم
ڕاست|وێنۆک|فڕۆکەخانەکە لەماوەی نێوان ساڵانی ۱۹۲۷ بۆ۱۹۳۷ لەکاتی دڕووستکرنی باڵاخانەکەی. لەتڕسی بۆمبارانکردنی فڕۆکەخانەکە لە ڕێکەوتی ۲سێپتێمبەری ۱۹۳۹گەشتی فڕۆکە شارستانیەکانی ڕاگرت.بەڵام لە ۱نۆڤەمبەر قۆناغ بەقۆناغ هەڵی فڕۆکە شاڕستانیەکانی کردەوە ،بەڵام ئەو وێستگەیەی لەساڵی ۱۹۲۷بونیات نڕابوو بەهیچ شێوەیەک ڕێگا نەدەدرا لەلایەن فڕۆکە شاڕستانیەکانەوە بەکاربهێنڕێت.
لە ژانیوەری ۱۹٤۰تاوەکو سەڕەتاکانی ۱۹٤٤ هەموو فڕۆکەکانی جۆڕی ویزەر فلوگزوگباو کە بە جۆنکەرز۸۷ستوکا دەناسڕان لە بنمیچی فڕۆکەخانەکە شاڕدرانەوە دواتر سەرجەم فڕۆکە سەربازیەکانی تریش لە کۆگای سەڕەکی فڕۆکەخانەکە کۆکڕانەوە کە وێستگەی شەمەندەفەری سەربازی لەڕێگای هێڵی ئاسنینی هۆین(داپۆسڕاو)پێی دەگەیشتن،فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف لەماوەی جەنگی جیهانی دووەم تەواو وەک فڕۆکەخانەیەکی سەڕبازی دەرکەوت.
پردی ئاسمانی بەرلین
وێنۆک|USAFدۆگڵاس ج-۲۷ لەکاتی هەوڵدانی بۆ فڕین لە پڕدی ئاسمانی بەرلینەوە لە ئۆگستی۱۹٤۸. چەپ|وێنۆک|175x175پیکسڵ|فڕۆکەخانەی ناوەندی تەمپڵهۆف. وێنۆک|مۆنۆمێنتی بیڕەوەڕی تەمپڵهۆف لە بەردەم فڕۆکەخانەکە لەناوچەی پلاتزدێرلوفتبروکێ،کە ناوی ۳۹سەڕبازی بەریتانی و ۳۱سەڕبازی ئەمەریکایی لێ نووسڕاوە کە لەکاتی دەڕهێنانی فڕۆکەخانەکە لەژێڕ دەستی نازیەکان گیانیان سپارد،سێ نوکەکەی سەڕیشی هێمایە بۆ هەرسێ ڕێڕەوە ئاسمانیەکەی تەمپڵهۆف. چەپ|وێنۆک|منۆمێنتی ڕێڕەوی ئاسمانی بەرلین کەناوی ئەو سەڕبازانەی لێ نووسڕاوە گیانی خۆیان سپاڕدوە لە گرتنی فڕۆکەخانەکە و ئازادکردنی بەرلین. وێنۆک|فڕۆکەی DC 4ی هێڵی جیهانی ئەمەریکی لە ژەنیوەری ۱۹٥٤.
جەنگی سارد
لەکاتی سەرهەڵدانی جەنگی سارد لەکۆتاییەکانی پەنجاکان و سەرەتاکانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوو گەیشتن بە بەرلینی  خۆڕئاوا سەخت بوو،بەدڕێژایی ماوەی جەنگی سارد فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف وێستگەیەکی سەرەکی فڕۆکە جەنگیەکانی ئەمەریکا بوو،گەیشتن بەبەری خۆڕئاوا سەخت بوو جا بەڕێگای وشکانی بێت یاخود ئاوی.
لەکاتی یەکگرتنەوەی هەردوو ئەڵمانیا وێستگەی سەرەکی سەربازی ئەمەریکی لە فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف نەما،لەساڵی ۱۹۹۳وێستگە سەربازیە ئەمەریکیەکە هەموو چاڵاکیەکانی وەستاند و لە ۱۹۹٤بەیەکجاری وێستگەکە لە فڕۆکەخانەکە نەما کەناویان نابوو وێستگەیUSAF 7350th,وە بەفەرمانی کلینتۆن سەڕۆکی ئەمەریکا هەموو چاڵاکیە سەربازیەکانی فەرەنسا و بەریتانیا لە فڕۆکەخانەکە کۆتایی هات،بەم شێوەیە دوای ٤۹ساڵ لە هەژموونی ئەمەریکیەکان لە بەرلین کۆتاییان پێ هێناو فڕۆکەخانەی تەمپلهۆف و بەرلین یان ڕادەستی حکومەتی یەکگرتووی نوێی ئەڵمانیا کرد.
تێبینیەکان و ڕووداوەکانی
تێبینیەکان
ڕووداوەکان
پارێزگای ھێرماناس میراباڵ
وێنۆک|شوێنی پارێزگای ھێرماناس میرابال وێنۆک|ڕاست|شەقامی گوندنشین لە پارێزگای ھەرماناس میراباڵ. ھێرماناس میرابال یەکێکە لە پارێزگاکانی کۆماری دۆمینیکان. لە ساڵی ١٩٥٢ لە پارێزگای ئێسپایلات جیا بووەتەوە و لە سەرەتادا ناوی سالسیدۆ بووە، کە ناوی پایتەختەکەی بووە؛ ھێشتا ھەندێک جار بەم ناوە ئاماژەی پێدەکرێت.
پارێزگاکە زۆر بەپیت و بەرھەمی سەرەکی کشتوکاڵی بریتییە لە پلانتێن.
ناو
گۆڕینی ناوەکە لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ ھات. یادی خوشکەکانی میرابال دەکرێتەوە، کە قوربانییەکی کۆتایییان بۆ وڵاتەکەیان داوە بە وازھێنان لە ژیانێکی ئیمتیازدار بۆ شەڕکردن لەگەڵ سەرکردەی بەھێزی دۆمینیکان، ڕافایل تروخیلۆ. خوشکانی میرابال لە سالسیدۆوە ھاتوون و دوای کوژران لەوێ نێژراون.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ھێرماناس میراباڵ
١٠٧٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قەیرانی داراییی ھەرێمی کوردستان
قەیرانی داراییی ھەرێمی کوردستان مەبەست لێی لەو قەیرانەیە کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە تەواوی ھەرێمی کوردستانی گرتووەتەوە، کاریگەرییەکانی ئەم قەیرانە لە ئێستاشدا بەردەوامە، بەمھۆیەوە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان نەیتوانیوە پڕۆژە یاسای بودجە بباتە پەرلەمانی کوردستان. ھەر بەھۆی قەیرانەکەوە حکوومەت نەیتوانیوە مووچەی فەرمانبەرەکانی بدات، بۆ ئەمەش پەنای بردە سیستمی پاشەکەوتکردنی مووچە و لێبڕینی مووچە. ھۆکارە سەرەکییەکانی دروست بوونی قەیرانەکە بۆ دروست بوونی ناکۆکی لەنێوان حکوومەتی ھەرێم و بەغدا، ڕاگەیاندنی ئابووری سەربەخۆی ھەرێم لەڕێی فرۆشتنی ڕاستەوخۆی نەوتی باشووری کوردستان، ھەروەھا دابەزینی نرخی نەوت لە ئاستی جیھان دەگەڕێتەوە.
بەھۆی قەیرانەکەوە، لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥، نزیکەی ١٤ ھەزار کرێکار کار و کەسابەتیان لەدەستدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابووری ھەرێمی کوردستان پۆل:ئابووری عێراق
پەنجاب، ھیند
پەنجاب به ( زمانی پەنجابی : ਪੰਜਾਬ) ویلایەتێکه له باکووری ڕۆژاوای هیندستان که له ڕۆژاواوه لەگەڵ پارێزگای پەنجابی پاکستان، له باکوورەوە ویلایەتەکانی جاموو و کەشمیر،  له باکووری ڕۆژهەڵاتەوە هاریانا، له باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتەوه ڕاجستان باکووری ڕۆژاواوه هاوسنووره.
وشەی پەنجاب تێکەڵێکه له دوو وشەی فارسی (پنج)= پێنج و (آب)= ئاو پێک هاتووه، به مانای وڵاتی پێنج ئاوەکه. ئەو پێنچ ڕووباره بریتین له ڕووباری بیاس، ڕووباری جێهلۆم، ڕووباری چێناب، ڕووباری ڕاوی، ڕووباری ساتلۆج.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند
پۆل:ویلایەتەکانی هیند پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
پارێزگای باراھۆنا
وێنۆک|شوێنی پارێزگای باراھۆنا وێنۆک|ڕاست|بینای شارەوانی شارۆچکەی باراھۆنا کۆماری دۆمینیکان. پارێزگای باراھۆنا پارێزگایەکی کۆماری دۆمینیکانە. کەناری باراھۆنا دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژاوای کۆماری دۆمینیکان نزیکەی سێ کاتژمێر بە ئۆتۆمبێل لە سانتۆ دۆمینگۆی پایتەختی کۆماری دۆمینیکانەوە دوورە. لە ساڵی ٢٠١٩ خۆبەخشانی ئەمیگۆس دی لاس ئەمریکاس سەردانیان کرد بۆ ئاسانکاری پڕۆژەکانی ناو شارەوانییە جیاوازەکانی باراھۆنا.
یادپەیکەری ھەڵەبجە
200px|وێنۆک مۆنۆمێنتی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ (بە ئینگلیزی: Halabja Monument) ساڵی ٢٠٠٣ دروست کراوە و چەندین بەڵگە و زانیاری‌ و وێنەی‌ لەسەر کیمابارانەکەی‌ ھەڵەبجە تێدابوو. ‌ لە ١٦ی‌ ئازاری‌ ٢٠٠٦، لە ھەژدەیەمین ساڵیادی‌ بۆمبارانەکە و لە خۆپیشاندانێکی‌ خەڵکی‌ شارەکەدا کە بۆ داواکردنی‌ خزمەتگوزاری‌ و پێداوسیتیەکانیان بوو، سووتێنرا. پاشانیش نوێکرایەوە.
پارێزگای باراھۆنا
ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای باراھۆنا، بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٤، نزیکەی ٢٣٢ ھەزار و ٨١٨ کەسە
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای باراھۆنا
ئێڵ (پەرتووکی مەرگ)
ئێڵ لولایت (ناسراوە بە نازناوە کارییەکەی ئێڵ) بریتییە لە ناوی باشترین و بەهێزترین لێکۆڵەری ئینتەرپولی نێودەوڵەتی ناو ئەنمی و مانگای دێس نۆت. ئێڵ ئاڵۆزە وە هیچ کەس شوێنەکەی نازانێت، ناوەکەی، شێوە یان هەر زانیارییەک لەسەری. تاکە ناوەند بۆ پەیوەندی کردن پێیەوە بریتییە لە واتاری، وە هەموو کات ئێڵ سەرەتا دەست دەکات بە پەیوەندی، چونکە ئێڵ کار لەسەر دۆسیەی قورس و ئاڵۆز دەکات وە هەمووی شی دەکاتەوە و چارەی دەکات، ئەو زۆر زیرەکە وە هێزی سەرنج دان و بینینی زۆر جیاوازە لەگەڵ کەسێکی ئاسایی وە توانایەکی گەورەی هەیە لە بەستنەوەی بەڵگەکان بەیکەوە تەنانەت ئەگەر زۆریش بچووک بێت وە بازدان بۆ لێکدانەوەی گەورە.
یادپەیکەری ھەڵەبجە
سەرچاوە
پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە
ئێڵ (پەرتووکی مەرگ)
ئەو گەنجێکی لاوازی کێش کەمە، باڵای ناوەندییە، قژی ڕەشە و چاوەکانی ڕەشن. زۆرترین شت وای لێدەکات سەرنج ڕاکێش بێت ئەو ڕەشییەی خوار چاوێتی، کە بەهۆی کەم خەوییەوەیە. هەموو کات بیجامەیەکی شینی گینزی لەبەردایە لەگەڵ کراسێکی سپی بە قۆڵی درێژ. زۆر گرنگی بە شێوەی خۆی نادات. تاکە خواردنی بریتییە لە شیرینی.
لە زنجیرەی دێس نۆتدا ئێڵ گرنگی بە دۆسیەی ئەو تاوانبارانە دا کە دەمردن بە جەڵدەی دڵ بە ژمارەیەکی گەورە ڕۆژانە، وە ئەو لە شەڕدا بوو لەگەڵ کیرا تا ناسنامەی بزانێت و بیسەلمێنێت وە هەروەها بۆ زانینی ئەو شێوەی کوشتنەکانی پێ ئەنجام دەدات.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییە نێرەکانی ئەنیمێ و مانگا پۆل:لێکۆڵەرانی خەیاڵی پۆل:کەسایەتییەکانی پەرتووکی مەرگ پۆل:ئینگلیزە خەیاڵییەکان پۆل:کارەکتەرە کۆمیکەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٣ ناسێنراون
بڕیارنامەی ١٤١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایاری ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی تیمۆری ڕۆژھەڵات. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٣٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:تیمۆری ڕۆژھەڵات لە ٢٠٠٢ پۆل:ئیندۆنیزیا لە ٢٠٠٢
مانگی سروشتی
250px|وێنۆک|چەپ|مانگە هەڵبژێراوەکانی [[کۆمەڵەی خۆر]] هەیڤ یان مانگی سروشتی (بە ئینگلیزی: Natural Moon) تەنێکی ئاسمانی یان گەردوونییە کە بە دەوری تەنێکی تردا دەسوڕێتەوە ئەو تەنانەش بریتین لە (هەسارە، هەسارەی بچووک، یان تەنی بچووکی کۆمەڵەی خۆر). تا ئێستا لە کۆمەڵەی خۆردا ١٧٣ مانگی زانراو هەیە، کە بە دەوری ٦ سیستەمی مانگیدا دەسوڕێنەوە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆمەڵەی خۆر
تەفسیری قورئانی پیرۆز
تەفسیری قورئانی پیرۆز لێکدانەوەی مامۆستا مەلا عوسمان عەبدولعەزیز تەفسیرێکی قورئانە بە زمانی کوردی، لە لێکدانەوەی مەلا عوسمان عەبدولعەزیز لە ساڵی ٢٠١٠، لە بەیرووت بۆ جاری دووەم، لە قەبارەی دە بەرگدا چاپ کراوە. تەفسیرەکە لە ساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکاندا بەرگ بەرگ چاپ کراوە.
مەلا عوسمان سەرەتا لە سوڕەتی یاسین دەستی پێکردووە بۆ کۆتایی قورئان دواتر گەڕاوەتەوە بۆ سەرەتای قورئان بۆ تەواو کردنی ئەو بەشەی کە ماوە. ئەو بەچڕی بۆچوونەکانی سەید قوتب لە تەفسیرەکەیدا باس کردووە، بۆیە دەشێت ئەم تەفسیرەی مەلا عوسمان، لە کۆکردنەوە و ڕێکخستنەوەیەک ببینرێت بۆ تەفسیری (في ظلال القرآن) ی سەید قوتب.
سەرچاوەکانی نووسەر
لەگەڵ بەکارھێنانی چەندین سەرچاوە تر
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
بڕیارنامەی ١٤١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایاری ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا و یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٥٣٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠٢
عەلەوی
عەلەوی یان ئالەڤی (بە کوردی و تورکی: Alevi) ڕێبازێکی سۆفیگەریە، کە تێکەڵی بیروباوەڕی جۆراوجۆرە. لە زاراوەی سۆفیگەری ئیسلامیدا بە (غولات: توندڕەوی ئایین) ناودەبرێن، بەڵام لەڕاستیدا پەیوەندیەکی کەمیان بە ئیسلامەوە ھەیە. ئاینەکەیان زیاتر مرۆییە، رەفتارە لیبراڵە کۆمەڵایەتیەکانیان زۆر لە ئیسلامی سەرەتاییەوە دوورە. بۆ نموونە ژن و پیاو لای ئەوان یەک پلەی ھەیە. زۆر گرنگی بە ڕۆژووی ڕەمەزان نادەن. خواردنەوەی مەی قەدەغە ناکەن. بۆنە ئایینەکانیان کە ھەمیشە سەماو ئاھەنگی لەگەڵدایە، لە مزگەوت ناکرێن، لە شوێنی کۆبوونەوە ئەنجام دەدرێن کە بە جەم‌ خانە ناویان لێ دەبرێت واتای کۆبوونەوە و لە لایەن سەرکردە ئایینەکانیانەوە بەڕێوە دەبرێن کە بە دەدە یان پیر یان سەیید دەناسرێن. thumb|400px|دابەشبوونى عەلەوى لەسەر خاکى [[باکووری کوردستان و ئەنادۆڵ بە ڕەنگى سوور ]]
بنەڕەتی ناو
سەبارەت بە وشەی عەلەوی (یان ئالەڤی) دوو بۆچوون ھەیە، یەکەم ئەم وشە لە وشەی عەلی گیراوەتەوە و بە واتای پەیرەوی عەلییە. بۆچوونی دووەم پەیرەوانی ئەم ئایینە بە ئایینی خۆیان دەڵێن ئالەڤی (نەک عەلەوی)، ئێستا ئەم وشە لە وشەی ئالەڤ یان ئالۆ بە واتای ئاگر وەرگیراوەتەوە و بە واتای ئاگری یان ئاگرپارێز. وشەی ئالەڤ لە وشەی ئاڵ وەرگیراوەتەوە کە بە مانای سوور دێت، و ھەندێکجار بە پەیرەوانی ئەم ئایینە (قزلباش)یشی پێ دەڵێن کە لە زمانی تورکیدا بە واتای سەرسوورەکانە.
پەرتووکی پیرۆز
پەرتووکێکی پیرۆزی دیاریکراویان نیە. ڕێز لە قورئان و ئینجیل و تەورات دەگرن. لە نێوان خودا و مرۆڤایەتیدا بڕوایان بە نێوبژیوانی پێنج فریشتە و دوانزە شالیاری خودا و چل پێغەمبەر ھەیە. زۆربەیان لە ئەنادۆڵ و شارەکانی سیواس و ئامەد و خەربووت دا دەژین.
حەشیمەتی پەیڕەوان
قزڵباشە کوردەکان بە کوردی شێوەزاری کرمانجی-زازاکی قسە دەکەن. لە چیاکانی دێرسم زیاتر لە میلیۆنێکن. خەمڵاندنەکانی ئەم دواییە دانیان بەوەدا ناوە کە لەوانەیە قزڵباشەکان ٢٥٪ لە سەدی دانیشتووانی تورکیا پێک بێنن.
پۆل:چاندی تورکی پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پارێزگای لووساکا
پارێزگای لووساکا یەکێکە لە دە پارێزگاکانی زامبیا. پایتەختەکەی لووساکایە کە ھاوکات پایتەختی نیشتمانییە. بچووکترین پارێزگای زامبیایە و ڕووبەرەکەی ٢١ ھەزار و ٨٩٦ کیلۆمەتر دووجایە. ھەروەھا لوساکا زۆرترین دانیشتووان و چڕترین پارێزگای زامبیایە، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢١٩١٢٢٥ کەسە و چڕییەکەی ١٠٠ کەسە لە کیلۆمەتر دووجایەکدا تا ساڵی ٢٠١٠. شارترین پارێزگایە کە زۆرترین پزیشکی تێدایە و کەمترین ڕووداوی پەیوەست بە مەلاریای تێدایە. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ زیمبابوی و مۆزەمبیق، و بە پارکە نەتەوەیییەکەی خوار زامبێزی لەیەکتر جیا دەکرێتەوە.
ئابووری و خوێندن
تا ساڵی ٢٠٠٤، پارێزگاکە ٥٠٢ قوتابخانەی بنەڕەتی و ٣٩ ئامادەیی و ٥٠٢ قوتابخانەی بۆ منداڵانی دەرەوەی قوتابخانە لە نێوان ٧ بۆ ١٥ ساڵدا ھەبووە. ڕێژەی بێکاری ٣١٪ بووە، ڕێژەی بێکاری گشتی بۆ گەنجان تا ساڵی ٢٠٠٨ ٥٢٪ بووە. پارێزگاکە تا ساڵی ٢٠٠٥ ٢٣١ پزیشکی ھەبووە. تا ساڵی ٢٠٠٥ بۆ ھەر ھەزار کەسێک ٣١٣ حاڵەتی مالاریا ھەبووە و تا ساڵی ٢٠١٠ ١٥٤٢٩ حاڵەتی مردن بە ئایدز ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لووساکا [لووساکا
ستریم ئۆف پاشن
ستریم ئۆف پاشن (بە کوردی: چەمی سۆز) گرووپێکی مۆسیقی ھۆڵەندی بوو کە چەشنی مۆسیقاکەیان کاریگەری سیمفۆنیک مێتاڵ و لاتینی و گۆتیکی لەسەر بووە. گرووپەکە دۆزراوەتەوە و دامەزراوە لەسەر دەستی گیتارژەن و ئاوازدانەر ئاریێن ئانتۆنی، لەگەڵ گۆرانیبێژ، کەمانژەن و ھۆنراوەنووسی مەکسیکی مارسێلا بۆڤیۆ. گرووپەکە لە مێژووی دامەزرانییەوە ٤ ئەلبومی ستودیۆی بڵاوکردۆتەوە.