cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بزوێنەری چوار ھەنگاوی
سنووردارکردنەکانی توانای بەرھەم ھاتوو
[[File:Ciclo_del_motore_4T.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ciclo_del_motore_4T.svg|ڕاست|وێنۆک|250x250پیکسڵ|سووڕی چوار ھەنگاوی ١=TDC
٢=BDC
A:ڕاکێشان
B:پەستان
C:توانا
D:دەرچوون]] گەورەترین بڕی توانا کە بەرھەم دێت بەھۆی بزوێنەر دیاریدەکرێت بە گەورەترین بڕی ھەوا کە ڕادەکێشرێ بۆ ناو بزوێنەر. بڕی ئەو توانایەی کە بەرھەم دێت بەھۆی پستۆنی بزوێنەر پەیوەنددارە بە قەبارەی پستۆنەکە (قەبارەی سلندەر), ئەگەر دیزاینی بزوێنەرەکە دوو ھەنگاوی بێت یان چوار ھەنگاوی، چووستی قەبارەیی، بەفیڕۆچووەکان، ڕێژەی ھەوا بۆ سوتەمەنی، نرخی گەرمی سووتەمەنی، ڕێژەی ئۆکسجین لە ھەوا لەگەڵ خێرایی (RPM). بەرزترین خێرایی دیاریدەکرێت بەھۆی ھێزی ماددە بەکارھاتووەکان لەگەڵ سیستەمی چەورکردن. ڤاڵڤەکان، پستۆنەکان، لەگەڵ قۆڵە بەگنەکان ھێزە سەختەکانی تاودان لەخۆیاندا کۆدەکەنەوە. ئەو کاتەی کە بزوێنەر لەخێرایی بەرز دایە، شکانی فیزیایی لەگەڵ لەرزینی ئەڵقەی پستۆن ڕوودەدات، لەئەنجامدا توانا ون دەبێت یان تەنانەت بزوێنەرەکەش زیانی پێدەگات. لەرزینی ئەڵقەی پستۆن ڕوودەدات ئەو کاتەی کە ئەڵقەکان بەشێوەیەکی ستوونی دەلەرنەوە بە لەرینەوەیەکی دووبارە لەناو چاڵەکانی پستۆن. لەرزینی ئەڵقەی پستۆن بەیەکەوە بەسترانی نێوان ئەڵقەکە و دیواری سلندەرەکە چارەسەر دەکات، کە ھۆکاری بەفیڕۆدانی توانا و پەستانی ناو سلندەرە. ئەگەر بزوێنەرێک بە خێرایییەکی یەکجار زۆر بسووڕێتەوە، ئەوا سپرینگی ڤاڵڤەکان ناتوانن بەخێرایی پێویست بجوڵێن بۆ داخستنی ڤاڵڤەکان. ئەم کردارەش بەزۆری دەگەڕێتەوە بۆ سەرکەوتنی ڤاڵڤ (valve float), ھەروەھا ئەم کردارە دەتوانێ ببێتە ھۆی بەریەککەوتنی ڤاڵڤ و پستۆن زۆر بەسەختی و وێرانکردنی بزوێنەرەکە. لە خێرایییە بەرزەکان چەورکردنی نێوان پستۆن و دیواری سلندەر بەرەو نەمان دەچێت. ئەم کردارەش خێرایی پستۆن سنووردار دەکات لە بزوێنەرە پیشەسازییەکان بۆ دە مەتر لە چرکەیەک (10 m/s).
ڕێڕەوی ڕاکێشان و دەرکردنی لێشاو
توانای بەرھەم ھاتوو لە بزوێنەر پشت دەبەستێت بە جۆری (ماددە)ی ڕاکێشراو (تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی) ھەروەھا ماددەی دەرچوو لە بزوێنەر کە بتوانن بەخێرایی بجووڵێن بەناو ڕێڕەوی ڤاڵڤەکاندا، کە بەزۆری جێگیر دەکرێن لە سەری سلندەر (cylinder head). بۆ زیادکردنی توانای بەرھەم ھاتوو لە بزوێنەر، ئەوا ناڕێکی لە ڕێڕەوەکانی ڕاکێشان و دەرکردن وەک ناڕێکی لەشێوازی قاڵب گرتنی ڕێڕەوەکە دەتوانرێ لاببرێت، ھەروەھا بە یارمەتی ئامێری لێشاوی ھەوا (air flow bench), گۆڕینی نیوەتیرەی ڕێڕەوی ڤاڵڤ, ھەروەھا شوێنی جێگیرکردنی ڤاڵڤ (valve seat) دەتوانرێ بگۆڕدرێت و باشتر بکرێت بۆ کەمکردنەوەی بەرگری. ئەم پڕۆسەیە ناودەنرێت بە پۆڕتینگ (porting), ھەروەھا دەتوانرێ ئەنجام بدرێ بە بەکارھێنانی دەست یاخود ئامێری (CNC).
دووبارە بەکارھێنانەوەی گەرمی بەفیڕۆچوو لە بزوێنەری سووتانی ناوەکی
بزوێنەری سووتانی ناوەکی لەتوانایدایە بەتێکڕای ٤٠–٤٥٪ لە وزەی ھاتوو (تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی) بگۆڕێت بۆ کاری میکانیکی. بەشێکی زۆر لە وزەی بەفیڕۆچوو لەم بزوێنەرە لەسەرشێوەی گەرمییە کە دەگوازرێتەوە بۆ ژینگە لەڕێگەی ساردکەرەوە، پەڕەکان، .... . ئەگەر ئێمە بتوانین بەشێوەیەک گەرمی بەفیڕۆچوو لە بزوێنەر دووبارە بەکاربێنینەوە ئەوا دەتوانین performance ی بزوێنەر باشتر بکەین. ئەوە دۆزرایەوە کە ئەگەر بێت و تەنھا لە ٦٪ ی تێکڕای گەرمی بەفیڕۆچوو لە بزوێنەر دووبارە بەکاربھێنرێتەوە ئەوا دەتوانێت چووستی بزوێنەر بەڕێژەیەکی یەکجار زۆر بەرزبکاتەوە. .
زۆر ڕێگەی جیاواز دادەھێنرێن بۆ پوختە کردن و جیاکردنەوەی گەرمی بەفیڕۆچوو لە بزوێنەر پاشان بەکارھێنانی بۆ ئەنجامدانی چەند کارێکی تری بەسوود، و لەھەمان کاتدا بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی گازە پیسکەرەکانی ژینگە. بەکارھێنانی سووڕی ڕانکین (Rankine cycle), تۆربۆچاڕجینگ، لەگەڵ ھاندان بە کیمیای گەرمی (thermoelectric generation) دەتوانرێ زۆر سوودبەخش بێت وەک سیستەمێکی دووبارە بەکارھێنانەوەی گەرمی بەفیڕۆچوو
سوپەرچارجینگ
یەکێک لەڕێگاکان بۆزیادکردنی توانای بزوێنەر ئەوەیە کە بەھێزەوە ھەوایەکی زیاتر بخەینە ناو سلندەر تاوەکو بتوانرێ توانایەکی زیاتر بەرھەم بھێنرێت لەھەر ھەنگاوێکی توانا. ئەم کارەش دەتوانرێ ئەنجام بدرێ بەبەکارھێنانی ھەندێک لەئامێرەکانی پەستانی ھەوا کە ناسراون بە سوپەرچارجەر، کە دەتوانرێ بەکاربخرێن (بجوڵێنرێن) بەھۆی کرانک شەفتی بزوێنەر.
سوپەرچارجینگ (زیادکردنی ھەوای نێردراو بۆ ناو مەکینە بەھۆی ھێزەوە) توانای دەرچوو لەبزوێنەری سووتانی ناوەکی پەیوەنددار بە لادانە (دوورییە) بڕاوەکەی زیاددەکات. لەزۆربەی کاتدا، سوپەرچارجەرەکە بەبەردەوامی کاردەکات، بەڵام لەئێستادا دیزاینی وا بۆ سوپەرچارجەر دروست دەکرێ تاوەکو لەخێرایی جیاواز و دیاریکراو کاربکات بەگوێرەی (خێرایی بزوێنەر). زیادکردنی ھەوای نێردراو بۆناو بزوێنەر بەشێوەی میکانیکی زیانێکی ھەیە ئەویش ئەوەیە ھەندێک لەتوانای دەرچوو لە بزوێنەر بەکاردێت بۆ کارپێکردنی سوپەرچارجەرەکە، لەکاتێکدا توانا بەفیڕۆدەچێت لەئەنجامی دەرچوون بەبەرزترین پەستان ئەوکاتەی کە ھەوا دوو جار دەپەستێورێت و پاشان قەبارەیەکی زیاتر بۆ سووتان بەدەست دێت لەژووری سووتان بەڵام ئەم کردارە تەنھا لەیەک قۆناغدا ڕوودەدات و درێژەی پێدەدرێت.
توربۆچارجینگ
ئامێری توربۆچارجەر بریتییە لە سوپەرچارجەر کە کاردەکات بەھۆی گازە دەرچووەکانی بزوێنەر، بەواتایەکی تر بریتییە لە تۆرباین. توربۆچارجەر یەکدەگرێت (دەبێت بە بەشێک) لە سیستەمی دەرچوونی ئۆتۆمبیل بۆ بەکارھێنان و سوود وەرگرتن لە دووکەڵی دەرچوو لە ئۆتۆمبێل. ئەم ئامێرە لە دوو بەش پێک دێت، تۆرباینی بەرزترین خێرایی کەلە لایەکییەوە پەستان دەخاتە سەر ئەو ھەوایەی کە دەچێتە ناو بزوێنەر، لەلاکەی تریشەوە کاردەکات بەھۆی گازە دەرچووەکان لە بزوێنەر.
لەکاتی نەبوونی قورسایی(load) لەسەر بزوێنەر، ھەروەھا لەکاتی زیادکردنی خێرایی لە خێرایی کەمەوە بۆ خێرایی مام ناوەند ئەوا تۆرباینەکە توانایەکی کەم بەرھەم دەھێنێت لە قەبارەیەکی بچووکی دەرچوونی دووکەڵ,لەم کاتەدا تۆربۆچارجەرەکە کاریگەرییەکی کەمی ھەیە ھەروەھا بزوێنەرەکەش بەنزیکەیی کاردەکات بەڕێگای چوونەژوورەوەی ھەوای سروشتی (بەبێ ھێز). ئەو کاتەی کە پێویستمان بەتوانای دەرچووی زیاتر ھەیە لە بزوێنەر، ئەوا ئەو کاتە خێرایی بزوێنەرەکە لەگەڵ ڤاڵڤی ڕێکخستنی چوونەژوورەوەی ھەوای ناو بزوێنەر زیاددەکات تا ئەوکاتەی گازە دەرچووەکانی بزوێنەر بەشی ئەوە دەکەن کە پەڕەکانی تۆرباینی تۆربۆچارجەرەکە بسووڕێننەوە تاوەکو بەھێزەوە پاڵ بەھەواوە بنێت بۆئەوەی بچێتە ناو ڕێڕەوی چوونەژوورەوەی ھەوا کە زیاترە لەبڕی ئەو ھەوایەی کە بەبێ ھێز و بەشێوەیەکی سروشتی دەچێتە ناو ڕێڕەوی چوونەژووەوەی ھەوای بزوێنەر. بەم شێوەیە توانای بزوێنەر لەگەڵ خێرایییەکەی زیاددەکات بەھۆی تۆرباین.
تۆربۆچارجینگ ڕێگە بەزیادبوونی چوستی بزوێنەر دەدات چونکە ئامێری تۆربۆچارجەر کاردەکات بەھۆی پەستانی گازە دەرچووەکان لە بزوێنەر کە ئەگەر ئەم ئامێرە نەبوایە زۆربەی بەفیڕۆ دەچوو، بەڵام دیزاینێکی دیاریکراو ھەیە کە ناسراوە بە دواکەوتنی تۆربۆ (turbo lag). توانای بزوێنەری زیادکراو ڕاستەوخۆ بەردەست نابێت ئەگەر پێویستمان بەوەبوو کە زۆر بەپەلە خێرایی بزوێنەر زیادبکەین، بۆ دروستکردنی پەستان و سووڕاندنەوەی تۆربۆ, پێش ئەوەی کە تۆربۆکە دەست بکات بەئەنجامدانی ھیچ کردارێکی پەستانی ھەوای بەسوود. قەبارەی ھاتنەژوورەوەی ھەوای زیادکراو ھۆکارێکە بۆ زیادکردنی قەبارەی دەرچوونی دووکەڵ و خێراتر سووڕانەوەی تۆربۆکە، و بەم شێوەیە بەردەوام دەبێت تا ئەو کاتەی کرداری بەرھەمھێنانی بەرزترین توانا بەدەست دێت. یەکێکی تر لەکێشەکان ئەوەیە کە دووکەڵی دەرچوو بە پەستانی بەرزتر وا لە گازی دەرچوو دەکات کە گەرمییەکی زیاتری خۆی بگوازێتەوە بۆ بەشە میکانیکییەکانی بزوێنەرەکە.
ڕێژەی بەگن و پستۆن بۆ ھەنگاو
بزوێنەری چوارگۆشەیی (square engine) بریتییە لەو بزوێنەرەی کە تیرەی سلندەرەکەی یەکسانە بە درێژی ھەنگاوی پستۆن. ئەو بزوێنەرەی کە تیرەی سلندەرەکەی گەورەترە لە درێژی ھەنگاوی پستۆن پێی دەوترێت بزوێنەری ژوور چوارگۆشەیی (oversquare engine), و بەپێچەوانەوە، ئەو بزوێنەرەی کە تیرەی سلندەرەکەی بچووکترە لە درێژی ھەنگاوی پستۆن پێی دەوترێت بزوێنەری ژێر چوارگۆشەیی (undersquare engine).
ڕێبازی ڤاڵڤ
ڤاڵڤەکان بەشێوەیەکی گشتی دەجووڵێنرێن بەھۆی سووڕانەوەی کام شەفت (camshaft) بەخێرایییەک کە یەکسانە بە نیوەی خێرایی کڕانک شەفت. ڕێبازی ڤاڵڤ (valve train) پێکھاتووە لە زنجیرەیەک کام شەفت بەدرێژایی ڕێبازەکە، و ھەریەک لەم کام شەفتانە دیزاین کراون بۆ کردنەوەی ھەر ڤاڵڤێک لەکاتی گونجاوی خۆی لەھەرییەک لە ھەنگاوەکانی ڕاکێشان و دەرچوون. تاپێت (tappet) بریتییەلە ڕووی بەریەککەوتن لەنێوان کام شەفت و ڤاڵڤ کە تێیدا کام شەفتەکە لەسەر تاپێتەکە دەخلیسکێت بۆ کردنەوەی ڤاڵڤەکە. زۆرێک لە بزوێنەرەکان ڕیزێک یان زیاتری کام شەفتیان ھەیە کە دەکەونە سەر سلندەرەکان، بەشێوەیەک کە ھەر دانەیەک لە کامەکانی (cam) ئەم کام شەفتانە ڕاستەوخۆ ڤاڵڤێک دەجووڵێنێت لەڕێگەی تاپێتێکی تەختەوە. لەھەندێک بزوێنەر کام شەفت وا دیزاین کراوە کە دەکەوێتە ناو کڕانک کەیس (crankcase), کە تێیدا ھەر دانەیەک لە کامەکان پاڵ بە شەفتی پاڵنان (push rod) دەنێت، ئەویش پاڵ بە قۆڵی ڕۆکەر (rocker arm) دەنێت،  قۆڵی ڕۆکەریش ڤاڵڤەکە دەکاتەوە، یاخود ئەگەر ھاتوو بزوێنەرەکەمان لەجۆری بزوێنەری سەرتەخت (flathead engine) بوو ئەوا پێویستمان بەبەکارھێنانی (push rod) نابێت. دیزاینی (overhead cam) ڕێگە دەدات کە خێرایی ئۆتۆمبێل زیاتر بێت، چونکە ئەم جۆرە دیزاینە باشترین ڕێڕەوی ڕاستەوخۆ دابین دەکات لەنێوان کام و ڤاڵڤەکە.
بۆشایی ڤاڵڤ
بۆشایی ڤاڵڤ(valve clearance) بریتییە لەو بۆشایییە بچووکەی نێوان بەشی سەرەوەی ڤاڵڤ و ئەو بەشەی کە پاڵ بە سەری ڤاڵڤەکەوە دەنێت بۆ خوارەوە (نووکی ڕۆکەر) کە دڵنیای دەکاتەوە کە ڤاڵڤەکە بەتەواوی داخراوە. لەو بزوێنەرانەی کە بورغی میکانیکی ڕێکخەری ڤاڵڤیان ھەیە، زیادبوونی لەڕادەبەدەری بۆشایی ڤاڵڤ دەبێتە ھۆی دروستبوونی دەنگ لە ڕێبازی ڤاڵڤ (valve train). بۆشایییە زۆر بچووکەکەی ڤاڵڤ دەتوانێت وابکات کە ڤاڵڤەکان بەتەواوی دانەخرێن، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی بەفیڕۆچوونی performance و لەوانەشە ببێتە ھۆی گەرم بوونی لەڕادەبەدەری ڤاڵڤی دەرچوونی دووکەڵ. بەشێوەیەکی گشتی، پێویستە بۆشایییەکە ھەر (٢٠٠٠٠)میل واتا (٣٢٠٠٠)کم جارێک دووبارە ڕێک بخرێتەوە بەھۆی گێچی نیشاندەر (feeler gauge). ڕۆنی پیس بووی بزوێنەر لەوانەیە ببێتە ھۆی شکانی بەرزکەرەوەکان.
ھاوسەنگی وزە
شیکردنەوەی داینەمیکی گەرمی
بزوێنەرەکانی ئۆتۆ چووستییەکەیان ٣٠٪, بە واتایەکی تر تەنھا ٣٠٪ ئەو وزەیەی کە بەرھەم دەھێنرێت بەھۆی سووتان دەگۆڕدرێت بۆ وزەی سووڕاوەی بەسوود لەسەر شەفتی دەرەوەی بزوێنەر (کڕانک شەفت), لەکاتێکدا بەشە ماوەکەی تر بەفیڕۆ دەچێت بەھۆی گەرمی، لێکخشان، ھەروەھا بەشەکانی تری بزوێنەر. چەند ڕێگایێک ھەیە بۆ دووبارە بەکارھێنانەوەی ئەو وزەیەی کە بەفیڕۆ دەچێت بەشێوەی گەرمی. بەکارھێنانی تۆربۆچارجەر لە بزوێنەری دیزڵ زۆر کاریگەرە بە زیادکردنی پەستانی ھەوای ڕاکێشراو بۆ ناو سلندەر کە لەئەنجامدا، ھەمان زیادبوونی performance لە بزوێنەر زیاد دەکات وەک ئەوەی کە دوورییەکی زیاتر ببڕێت. کۆمپانیای ماک تڕەک (Mack truck) دەیان ساڵ پێش ئێستا، سیستەمێکی تۆڕباینیان گەشەپێدا کە گەرمی بەفیڕۆچووی دەگۆڕی بۆ وزەی جووڵاو کە دەگەڕێندرایەوە بۆ گێڕی بزوێنەر. لە ساڵی ٢٠٠٥, کۆمپانیای (BMW) گەشەپێدانی تۆربۆستیمەر (turbosteamer)یان ڕاگەیاند، کە سیستەمێک بوو کە بە دوو ھەنگاو گەرمی بەفیڕۆچووی دووبارە بەکاردەھێنایەوە کە ھاوشێوە بوو لەگەڵ سیستەمەکەی ماک کە ٨٠٪ وزەی گازە دەرچووەکانی دووبارە بەکاردەھێنایەوە ھەروەھا چووستی بزوێنەری ئۆتۆی بەرز کردەوە بەڕێژەی ١٥٪. بەپێچەوانەوە، بزوێنەری شەش ھەنگاوی لەوانەیە بڕی سووتەمەنی بەکارھاتوو کەم بکاتەوە بەڕێژەی زیاتر لە ٤٠٪.
بزوێنەرە نوێیەکان بەزۆری وا دروست دەکران کە کەمێک چووستییەکەیان کەمتر بێت لەو چووستییەی کە بەھەر شێوەیەکی تر دەتوانن ببن. ئەم کردارەش پێوست بوو بۆ کۆنتڕۆڵکردنی دووکەڵ وەک دووبارە بڵاوبوونەوەی گازە دەرچووەکان ھەروەھا بگۆڕەکانی کاتالیتیک (catalytic converters) کە ڕێژەی تەمی دووکەڵاوی و ژینگە پیسکەرەکانی تریان کەم دەکردەوە. کەمکردنەوە لە چووستی لەوانەیە بژمێردرێ لەلایەن یەکەی کۆنتڕۆڵی بزوێنەر (ECU) بە بەکارھێنانی تەکنیکی سووتانی لاواز.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دامەزراوی ناوەندی دارایی سووتەمەنی (corporate average fuel economy) فەرمانیدا کە پێویستە گوێزەرەوەکان تێکڕای ٣٤٫٩ میل لەھەر گالۆنێک(mpg-us) بەدەست بێنن (6.7L/100 km;41.9mpg-imp) بەراورد کرا بە داتای ستانداردی پێشوو کە ٢٥ میل بوو لەھەر گالۆنێک (mpg-us) (9.4L/100 km;30mpg-imp). ئەو کاتەی کە دروست کەرەکانی ئۆتۆمبێل سەیری ئەم ستانداردانەیان کرد لە ساڵی ٢٠١٦, ڕێگای نوێی ئەندازیاری بزوێنەری سووتانی ناوەکی (ICE) کۆنی پێشنیار کرد. ھەندێک لە چارەسەرەکان بۆ زیادکردنی چوستی سووتەمەنی (fuel efficiency) بووە ھۆی دەرکردنی فەرمانی نوێ کە تێیدا گڕگرتن ڕووبدات ئەو کاتەی کە پستۆن دەگاتە دوورترین خاڵ لە کڕانک شەفت، کە ناسراوە بە (top dead center), ھەروەھا بەکارھێنانی سووڕی میلەر (Miller cycle). ئەم دوو کردارەی سەرەوە بەیەکەوە لە دووبارە دیزاین کردنەوەی بزوێنەر توانیان بەشێوەیەکی ئاشکرا بڕی سووتەمەنی بەکارھاتوو لەگەڵ گازە دەرچووەکانی NOX کەم بکەنەوە.
شوینی دەست پێکردن، ھەنگاوی ڕاکێشان، لەگەڵ ھەنگاوی پەستان.
گڕگرتنی تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی، ھەنگاوی توانا، لەگەڵ ھەنگاوی دەرکردن.
https://en.wikipedia.org/wiki/File:Four_stroke_cycle_power.png
دەفرە فڕیوەکان
وێنۆک|ڕاست|دەفرێکی فڕیوی گۆمان لێکراو لە پاسیاک، نیو جێرزی، ١٩٥٢ وێنۆک|نزیکی ساڵێک پێش شەپۆلی دەفری فڕیوی ١٩٤٧، [[گۆڤاری پەڵپی چیرۆکە سەرسووڕھێنەرەکان کەشتیی ئاسمانیی شێوە دەفری تێدابوو.]] دەفرێکی فڕیو دەستەواژەیەکی ڕوونکردنەوەیییە بۆ جۆرێک لە کەشتیی فڕیو کە شێوەی دەفری ھەبێت، کە زۆرتر بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە تەنێکی فڕیوی نائاسایی. دەستەواژەکە بەکارھێنانی کەمتر بووەتەوە بەھۆی دەستەواژەی تەنی فڕیوی نەناسراو کە لەلایەن ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بەکاردێت. بینینە تۆمارکراوە سەرەتایییەکانی «دەفرە فڕیوە» نەزانراوەکان زۆربەی جار بە زیوی و کانزایی باسیان کردوون، ھەندێک کات وا باسیان کردوون کە گڵۆپی ڕێدۆزینەوەیان پێوەبووە یان بە ڕووناکییەکی زۆر دەور دراون، بەخێرایی فڕیون یان جووڵاون، بەتەنیا یان بەشێوەی توند لەگەڵ کەشتیی ھاوشێوەی دیکە، و خێراییی زۆریان نیشانداوە.
سەری ئاسیاب (خاوەلنگ)
سەری ئاسیاب شارۆچکەیەکی شارستانی خاوەلنگە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٦٣٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ڕام سێتو (فیلم)
وێنۆک
ڕام سێتو فیلمێکی ئەکشن و سەرکێشی ھیندییە، لە ساڵی ٢٠٢٢ بە زمانی زمانی ھیندی لە دەرھێنانی ئەبیشێک شارما بڵاوکرایەوە. لەم فیلمەدا ئاکشای کومار و جاکلین فێرناندێز و نوشرات باروچا و ساتیا دیڤ ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن، و شوێنەوارناسێک دەگەڕێت و لێکۆڵینەوە لە سروشتی ڕام سێتو دەکات کە بە پردی ئادەمیش ناسراوە.
فیلمەکە لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ڕاگەیەندرا و وێنەگرتنی سەرەکی لە شاری مۆمبای لە ٣٠ی ئازاری ٢٠٢١ دەستیپێکرد، بەرھەمھێنانی فیلمەکە تووشی پاشەکشە و دواکەوتن بوو لە نێوان پەتای کۆڤید-١٩. وێنەگرتن لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ دەستیپێکردەوە و لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٢ کۆتایی ھات و لە نزیک ئوتی و دامان و دیو و مومبای ئەنجامدرا. ڕام سێتو لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە کاتی ئاھەنگەکانی دیوالیدا بە شێوەیەکی شانۆیی نمایشکرا و بەڕووی پێداچوونەوەی نەرێنی ڕەخنەگرانەوە تاڕادەیەکی زۆر کرایەوە.
چیرۆک
شوێنەوارناسێکی بێدین کە بووەتە باوەڕدار، دەبێت پێشبڕکێ لەگەڵ کاتدا بکات بۆ سەلماندنی بوونی ڕاستەقینەی ئەفسانەیی ڕام سێتو پێش ئەوەی ھێزە خراپەکان پایەی میراتی ھیندستان لەناوببەن.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی هیندی
گێل
ئەگل یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دیاربەکر ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٦٢٫٢٨٧ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٣٫٦٨٨ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای دیاربەکر
١٨٤٦
ساڵی ١٨٤٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٤٦
ئەلێکساندرێ گیروو
ئەلێکساندرێ گیروو شاعیر، شانۆنووس و ڕۆماننووسی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٨ پۆل:مردووانی ١٨٤٧
٢٠١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بەرگەنەگرتنی لاکتۆز
بەرگەنەگرتنی لاکتۆز بریتییە لە نەتوانینی ھەرسکردنی لاکتۆز، کە ئەمیش شەکرێکە لە شیر و خۆراکەکانی تری وەک بەرھەمە شیرەمەنییەکاندا ھەیە، دەبێتە ھۆی دروستبوونی کاریگەری لاوەکی لە جەستەی مرۆڤدا. نەتوانینی ھەرسکردنی لاکتۆز بەھۆی کەمی ئەنزایمی لاکتەیزەوە ڕوو دەدات، نەبوونی ئەم ئەنزایمە لە منداڵی شیرەخۆرەدا دەبێتە ھۆی ئەوەی خواردنەوەی شیری دایکی لێ قەدەغە بکرێت.
نیشانەکان
نیشانەکانی بەرگەنەگرتنی لاکتۆز بریتین لە ھەڵئاوسانی ورگ، گازات، گرژبوونی ماسولکەکان، سکچوون، ھێڵنج و ڕشانەوە.
ھۆکارەکان
ھۆکارەکانی بەرگەنەگرتنی لاکتۆز بەھۆی کەمی ئەنزایمی لاکتەیزەوە ڕوودەدات کە لەوانەیە بۆماوەیی یان ژینگەیی بن.
کێلە کەوو
کێلە کەوو یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٧٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٨٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ئەسیم میشرا
ئەسیم میشرا سینەماکارێکی ھیندییە و لە فیلمەکانی بۆلیووددا کاری کردووە. چەند فیلمێک لە فیلمەکانی بریتین لە نیویۆرک (٢٠٠٩)، ئێک تا تایگەر (٢٠١٢)، دابانگ ٢(٢٠١٢)، باجرەنگی بایجان (٢٠١٥)، فانتۆم (٢٠١٥)، کچی خەونەکان (٢٠١٩) و ھتد.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان
لاکتۆز
وێنۆک|ساختمانی لاکتۆز
لاکتۆز یاخود شەکری شیر شەکرێکی دووانییە پێکهاتووە لە یەکگتنی هەردوو جۆر شەکری تاکی گلووکۆز لەگەڵ گالاکتۆز کە لە شیردا دەدۆزرێتەوە. لاکتۆز ڕێژەی ٪٢-٨ی کێشی شیر پێک دەهێنێت.
پەڕاوێز
پۆل:شیر پۆل:نیشاستە پۆل:شەکرەکان
پارێزگای سروگا
پارێزگای سروگا (駿河国,، سروگا نۆ کنی) پارێزگایەکی پێشووی ژاپۆن بوو، لەئەمڕۆدا بەشێکە لە ناوەندی پارێزگای شیزۆکا. پارێزگای میکاوا ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی ئیزو، کای، ساگامی، شینانۆ، تۆتۆمی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
خرج حرج
خرج حرج گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
خرج حرج لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بەردەعازەبان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی بی شێخ عەبدوڵا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بیران لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بیران.
شارلو ڤیکتۆر پرێڤۆ، ڤیکۆمت دارێلانکوور
شارلو ڤیکتۆر پرێڤۆ، ڤیکۆمت دارێلانکوور ڕۆماننووس، شاعیر و نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٨ پۆل:مردووانی ١٨٥٦
Charles-Victor Prévost, vicomte d'Arlincourt
ئێرنست واڵتۆن
200px|وێنۆک|چەپ|ئۆتۆ ستێرن ئێرنست تۆماس سینتۆن واڵتۆن (بە ئینگلیزی: Ernest Thomas Sinton Walton) (٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٣ - ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٩٥) فیزیکزانێکی ئێرلەندی بوو، کە لە ساڵی ١٩٥١ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:فیزیکزانانی ئیری پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئێرلەندی پۆل:فیزیکزانانی ئێرلەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
١٨٤٧
ساڵی ١٨٤٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
زانکۆی یەیڵ
وێنۆک|لۆگۆی زانکۆی یەیڵ
زانکۆی یەیڵ یان زانکۆی یێیڵ (بە ئینگلیزی: Yale University) یەکێکە لە زانکۆ زۆر ناسراوەکانی دنیا کە لە شاری نیوھاڤێنی ئەمریکادایە. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ١٧٠١ی زاینیدا بنیات نراوە.
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی: ئۆکتۆبری ٢٠١٤
بەستەر بۆ دەرەوە
ماڵپەڕی زانکۆی یەیڵ
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
٢٠٣ (ژمارە)
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بڕیارنامەی ٤١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس
نۆکەند
وێنۆک|چەپ|نۆکەندی گەورەی [[چین]] وێنۆک|چەپ|نۆکەندی پونجانب لە [[پاکستان]]
نۆکەند (بە ئینگلیزی: Canal) یان کاناڵ جۆگەلەیەکی دەستکردی مرۆڤە کە ئەندازیارانی شارستانی کاری داڕشتن و کردنەوەی دەکەن. نۆکەندەکان بە مەبەستی جۆراوجۆر وەکوو گوێزاندنەوەی ئاو و لێخوڕینی کەشتی درست دەکرێن. تایبەتمەندیی سەرەکیی کاناڵ یان نۆکەند ئەوەیە کە سەرەکەی بەتاڵە و ئاوەکەی ناوی لە ژێژ فشاردا نیە و بەمجۆرە ھیدرۆلیکێکی جیاوازی لەگەڵ لوولەکاندا ھەیە.
سەرچاوەکان
ویکیی ئینگلیزی: ئۆکتۆبری ٢٠١٤
تەوەکەل کرمان
تەوەکەل عەبدول-سەلام خالید کرمان (، ھەروەھا پێی دەوترێت تەوەکول یان تەوەکەل ؛ لە دایکبووی ٧ی شوباتی ١٩٧٩ ) کەسایەتی ژنی یەمەنییە، براوەی خەڵاتی نۆبێلە لە ئاشتی، ڕۆژنامەنووس، سیاسیی و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە. ئەوە ڕێبەرایەتی گرووپی «ژنانی ڕۆژنامەنووسی بێ زنجیر» کرد، کە خۆی لە ساڵی ٢٠٠٥ یەکێک بوو لە دامەزرێنەران. لە ساڵی ٢٠١١، بووە ڕوخسارێکی ناسراو لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی ئەمەش لەگەڵ ھاتنی بەھاری عەرەبی بوو بۆ یەمەن. لەلایەن ھەندێ لە یەمەنییەکان بە «ژنی پۆڵاین» یانیش «دایکی شۆڕش» ناوی دەھێنرێت. ئەو لە ساڵی ٢٠١١، بەھاوبەشی خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی پێدرا، بەمەش بووە یەکەم یەمەنی، یەکەم ژنە عەرەب، و دووەم ژنە موسڵمان ئەو خەڵاتە وەربگرێت.
نۆکەند
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندازیاریی شارستانی پۆل:ئەندازیاریی ئاو پۆل:کۆما ئاوییەکان پۆل:ژێرخان
تەوەکەل کرمان
کەرمان ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە بەشی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی سەنعا. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن زانکۆی ئەلبەرتا لە کەنەدا، بڕواننامەی دکتۆرای شانازی لە بواری یاسای نێونەتەوەیی پێدرا.
تەوەکەل لە ساڵی ٢٠٠٥ لەناو وڵاتەکەی ناوبانگی دەرکرد، ئەمەش لەوکاتەبوو کە خەریکی کاری پارێزەری و ڕۆژنامەوانی دەبوو، چەندجارێک پێشەوایەتی کردووە لە گردبوونەوە لەپێناو ئازادی کاری ڕۆژنامەوانیی لە یەمەن، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٩ ناڕەزایییەکانی بەرفراوانتر کرد بۆ ئامانجی ئازادی. ئەو داوای لە یەمەنییەکان دەکرد کە پشتگیری لە «شۆڕشی یاسەمین» بکەن، دواتر زوو داوای بەھاری عەرەبی دەکرد لە وڵاتەکەی ئەمەش لەپاش کانوونی دووەمی ٢٠١١ بوو کاتێک کە زەینەلعابدین کوڕی عەلی خۆی لە پۆستی سەرۆککۆماری تونس کشاندەوە، لەئەنجامی ناڕەزایییەکانی ئەو وڵاتە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل پۆل:ژنە چالاکوانەکانی یەمەنی پۆل:ژنە رۆژنامەنووسە یەمەنییەکان پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە یەمەن پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ لە یەمەن پۆل:ژنە سیاسەتمەدارە یەمەنییەکان پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی ژنان لە یەمەن
پیریمیدین
وێنۆک|پیریمیدینێک
پیریمیدین (ئینگلیزی: Pyrimidine) بریتییە لە تفتی نایترۆجینیی پێکھاتە تاک ئەلقەیی، یەکێکە لە دوو جۆرە سەرەکییەکەی تفتە نایترۆجینییەکان، لە ئاڕ ئێن ئەی و دی ئێن ئەی ھەیە، ئەوانیش سایتۆسین و سایمین یان یۆراسیلن.
گاومەتر
گاومەتر یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٧٤ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٤٤٩ کەسە.
بڕیارنامەی ٤١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٧٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ مۆزامبیک-ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠١٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
چێشتی کوردی
thumb|مێزی خواردنی کوردی
چێشتی کوردی زۆربەی خواردنەکانی لە خواردنی ڕۆژھەڵاتی نزیکن ئەوەش بە ھۆکاری پێگەی جوگرافیایە.
خواردن بەپێێ بۆنەکان و ئایینەکان
کریستیانەکان بەزۆر لەچێژنەکانیان ئامادەی دەکەن
سەرچاوەکان
* پۆل:خواردنی کوردی پۆل:چێشتی ئێرانی پۆل:چێشتی عێراقی پۆل:چێشتی شامی پۆل:چێشتی تورکی
ھانا (ناو)
ھانا ناوێکە کە بۆ چەن شوێنێکی جیاجیا دەگەڕێتەوە تایبەت نییە بە شوێنێک، کە لە عیبری و فرەنسی و کوردی، فارسی، کۆری، عەرەبی، ئەلبانی، ماۆوری دا ھەیە ماناکانیان بە دەگۆرێ بە گوێرەی شوێنەکانیان لە زمانی کوردی (ھانا) بە واتای ھیوا دێت، لە زمانی عەرەبی (هَناء) بە واتای بەختەوەریی و ئاسوودەیی دێت، لە زمانی کۆری (하나) بە واتای (یەک) دێت، لە زمانی ژاپۆنی (花) بە واتای گوڵ دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەکانی کچ لە زمانی کۆری پۆل:ناوەکانی کچ لە زمانی عەرەبی پۆل:ناوەکانی کچ لە زمانی ژاپۆنی پۆل:ناوەکانی کچ لە زمانی کوردی پۆل:ناوەکانی کچ لە زمانی عیبری پۆل:ناوەکانی کچ لە زمانی ئەلبانی پۆل:ناولێنانەکان
قەزای داقووق
قەزای داقووق قەزایەکی سەر بە پارێزگای کەرکووکە لە باشووری کوردستان لە عێراق، ناوەندی قەزاکە شارۆچکەی داقووقە، ژمارەی دانیشتووانەکەی زۆرینەیان کورد و تورکمانن..
جوگرافیا
قەزای داقووق ھاوسنورە لەگەڵ ئەم قەزایانە: لە باکوورەوە لەگەڵ قەزای کەرکووک، لە باشوورەوە قەزای دور، لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای کفری و قەزای دووزخورماتوو، لەڕۆژاواوە قەزای حەویجە.
ناحیەکان
قەزای داقووق لە دوو ناحیە پێکھاتووە:(ناحیەی ناوەندی داقووق و ناحیەی تازەخورماتوو).
کەش و ھەوا
کەشوھەوای گەرمی ناوچە نیمچە وشکەکان لە ناوچەکەدا زاڵە. تێکڕای پلەی گەرمی ٢٢ پلەی سەدییە. گەرمترین مانگ مانگی تەمموزە کە پلەی گەرمی ٣٥ پلەی سەدییە، ساردترین مانگ مانگی یەکە کە پلەی گەرمی ٧ پلەی سەدییە. تێکڕای باران بارین لە ساڵێکدا ٣٦٢ ملیمەتر دەبێت. تەڕترین مانگ مانگی نۆڤەمبەرە کە ٩٢ ملیمەتر باران دەبارێت، وشکترین مانگی حوزەیرانە کە ١ ملیمەتر باران دەبارێت.
سەرچاوەکان
* پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات
ھێرشکردنە سەر کۆنگرێسی ئەمریکا لەلایەن لایەنگرانی دۆناڵد ترامپ (٢٠٢١)
وێنۆک لە ٥-٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، لایەنگرانی دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا لە واشنتۆنی دی سی ئەمریکا کۆبوونەوە، بۆ دەربڕینی ناڕەزایی بەرامبەر ئەنجامی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢٠ و پشتگیری کردن لە داواکارییەکەی ترامپ بۆ مایک پێنس جێگری سەرۆک کۆمار و کۆنگرێس بۆ ڕەتکردنەوەی سەرکەوتنی جۆ بایدن- ی سەرۆک کۆماری هەڵبژێراولە بەرەبەیانی ٦ی کانوونی دووەم (EST) خۆپیشاندەران بە دروشمی "ئەمەریکا ڕزگار بکە" کۆبوونەوە دواتر توانیان هێرشبکەنە سەر کۆنگرێس بچنە ناوی ئەمەش بووە هۆی دروستت بوونی پشێوی .راگرتنی کۆبوونەوەکە بۆ ماوەیەکی کاتی. ئەم ناڕەزاییەتیانە لەو کاتەدا هات کە کۆنگرێس لە کۆبوونەوەدا بوو بۆ پەسەندکردن یاخود ڕەتکردنەوەی ئەنجامی هەڵبژاردنەکان دۆناڵد ترامپیش بە بەردەوامی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی ڕەتدەکردەوە ئەمشە زیاتر هانی لایەنگرانی ترامپی دا  بەمەبەستی ڕێگری کردن لەو کۆبوونەوەیە خۆپیشاندانیان لە بەردەم باڵاخانەی کۆنگرێس ئەنجامدا دواتر توانیان بچەنە ژوورەوە کۆبوونەوەکە پەک بخەن. لە ئەنجامی ئەم هەڵکوستانە سەر کۆنگرێس چوار کەس گیاننیان لەدەست دا و چەند کەسێکی دیکەش بریندار بوون هەروەها ٥٠ کەس لە لایەن هێزە ئەمنیەکانەوە دەستگیرکران. دۆناڵد ترامپ دوای ئەوەی ڕەوشەکە بەرەو ئاڵۆزی زیاتر هەنگاوی نا داوای لە لایەنگرانی کرد بچنەوە ماڵەکانیان و سوپاسی هەڵوێست کردن.
دۆناڵد ترامپ
لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ دا لە کاتژمێر ٢:٣٨ی پاش نیوەڕۆ دۆناڵد ترامپ لە تویتێکدا گوتی «تکایە پشتگیری پۆلیسانی کۆنگرێس بکەن و پابەندی یاسا بن. ئەوان بەڕاستی لە بەرەی وڵاتەکەمانن. بە ئاشتیانە مامەڵە بکەن». دواتر ترامپ کاتژمێر ٣:١٣ی پاش نیوەڕۆ لە تویتێکدا گوتی: "داوا لە ھەموو کەسێک دەکەم لە کۆنگرێسی ئەمریکا بە ئارامی بمێنێتەوە. بئ توندوتیژی. لەبیرتان بێت، ئێمە پارتی یاسا و ڕێکخراوەیین. ڕێز لە یاسا و پۆلیسەکانمان بگرن. سوپاس». لە کاتژمێر ٤:٢٢ی پاش نیوەڕۆ، ترامپ پەیامێکی ڤیدیۆیی بڵاوکردەوە و ھانی لایەنگرانی دا کە "بە ئاشتی بڕۆنەوە ماڵەوە" و پێیانی گووت "ئێمە خۆشمان دەوێن، زۆر تایبەتن لامان».
دواتر ترامپ لە تویتەکەیدا گووتی: "ئەمانە ئەو ڕووداوانەن کە ڕوودەدەن کاتێک کەسێک لە ھەڵبژاردنێکدا سەرکەوتنی تەواو مسۆگەر دەکات بەڵام ھەڵبژاردنەکە بەبێ ڕوویی و دڕندانە دەدزرێت لە نیشتیمانپەروەران کە بۆ ماوەیەکی زۆرە بەخراپی و نادادپەروەری مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت». ترەمپ دواتر گووتی «بڕۆنە ماڵەوە بە ئاشتییانە. ئەم ڕۆژەتان ھەمیشە لەبیربێت». ڕاوێژکارێکی ترامپ ڕایگەیاند کە ترامپ نەیویست لەوە زیاتر بکات بۆ ھێورکردنەوەی ئاژاوەکان.
پاش ماوەیەکی کەم لە بارکردنی، پەیامە ڤیدیۆییەکەی ترامپ لەلایەن تویتەر و فەیسبووک و یوتیووبەوە سڕدرایەوە بەھۆی پێشێلکردنی سیاسەتەکانی ماڵپەڕەکانیان لەسەر «سەرڕاستی لەگەڵ پڕۆسە و بۆنەکان» و زانیاری ھەڵە لەسەر ھەڵبژاردن. گای ڕۆزنی جێبەجێکاری فەیسبووک ڕایگەیاند، کە ڤیدیۆکە سڕدرایەوە چونکە "وەک بەشێک لە ئاژاوەکە دیاربوو نەک ئەوەی ھێوری بکاتەوە". ھەمان ئێوارە تویتەر بۆ ماوەی دوازدە کاتژمێر ھەژماری فەرمی دۆناڵد ترامپی ڕاگرت و ھەڕەشەی لە سڕینەوەی ھەمیشەیی کرد بەھۆی "پێشێلکاری بەردەوام و توندی سیاسەتی سەرڕاستی لەگەڵ پڕۆسە و بۆنەکان". تویتەر ھەروەھا مەرجی سڕینەوەی سێ تویتی بۆ ترەمپ دانا تاوەکو دوای دوازدە کاتژمێر ھەژمارەکەی کارا بکاتەوە.
کەمێک پاش ئەوەی کۆنگرێس سەرکەوتنی جۆو بایدنی لە ھەڵبژاردنەکان بە فەرمی ناساند، دان سکاڤینۆی گوتەبێژی دۆناڵد ترامپ بەیاننامەیەکی بەناوی ترامپەوە بڵاو کردوە، کە تێیدا ترەمپ دانی بە "کۆتایی" چاوەڕوانکراوی ماوەی سەرۆکایەتیەکەیدا ناوە و بەڵێنی "گواستنەوەیەکی ڕێکخراوی دەسەڵات لە ٢٠ی کانوونی دووەم" داوە، لەگەڵ ئەوەی ترەمپ جەختی کردەوە کە "ڕاستییەکان" "ناکۆکن لەگەڵ ئەنجامی ھەڵبژاردن".
مایک پێنس
مایک پێنس لە کاتژمێر ٣:٣٥ی ٦ی کانوونی دووەم لە تویتەرەکەیدا گووتی: «ئەم ھێرشە بۆ سەر کۆنگرێس قبوڵ ناکرێت و ئەوانەی دەستیان تێیدا ھەبوو بەوپەڕی توندی و یاسایی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت».
پێنس قسەی لەگەڵ ئەنجومەنی پیران کرد لە کاتی کۆبوونەوەیان لە شەوی ٦ی کانوونی دووەم و گووتی: «ئەمڕۆ ڕۆژێکی رەش بوو لە کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا... بۆ ئەوانەی ئەمڕۆ لە کۆنگرێسمان وێرانەیان درووست کرد، ئێوە سەرکەوتنتان بەدەست نەھێنا. توندوتیژی ھەرگیز ناباتەوە».
جۆو بایدن و کامڵا ھاریس
لە ٦ی کانونی دووەم کاتژمێر ٤:٠٦ی پاش نیوەڕۆ جۆو بایدنی سەرۆکی ھەڵبژێردراو لە شاری ویڵمینگتۆنی دیلاوەرەوە ڕووداوەکانی بە سەرھەڵدان ناوھێنا و گووتی: «دیموکراسی ئێمە لەژێر دەستدرێژییەکی بێ وێنەدایە". داوای لە ترامپ کرد، کە بچێتە سەر تەلەڤیزیۆنەکانی وڵات و داوای کۆتایی ھێنان بە خۆپیشاندانەکان بکات.  چەند خولەکێک دواتر، کامڵا ھاریسی جێگری سەرۆکی ھەڵبژێدراو لێدوانەکانی بایدنی دووبارە کردەوە و نووسی کە خۆپیشاندانەکان «دەستدرێژیی کردن بۆ سەر کۆنگرێس و خزمەتکاری گشتی نەتەوەکەمان».
کۆنگرێس
thumb|وتاری چەک شومەر لە دوای ھێرشەکەی سەر کۆنگرێس
میچ ماککۆنێلی سەرۆکی زۆرینەی ئەنجومەنی پیران، ھەڵکوتانە سەر کۆنگرێسی بە "سەرھەڵدانی شکستخواردوو" ناوبرد و گووتی: "ئێمە گەڕاینەوە سەر پۆستەکانمان، ئێمە بەپێی دەستوور و بۆ گەلەکەمان ئەرکەکەمان ڕادەپەڕێنین و ئەمشەویش ئەنجامی دەدەین (ئەنجامەکە یەکلایی دەکەینەوە". سەرۆکی کەمینەی ئەنجومەنی پیران چەک شومەر و نانسی پێلۆسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران داوایان لە ترامپ کرد کە "داوا بکات ھەموو خۆپیشاندەران دەستبەجێ کۆنگرێس و دەورووبەری بەجێ بێڵن".
کۆنگرێسمان کۆری بۆش نیازی خۆی لە تویتێکدا ڕاگەیاند بۆ ڕاگەیاندنی پڕۆژە بڕیارێک بۆ کردنەدەرەوەی "ئەندامانی کۆمارییەکان لە کۆنگرێس کە ئەم ھێرشە تێرۆریستییە ناوخۆییەیان درووستکردووە لە ڕێگەی ھەوڵەکانیان بۆ ھەڵوەشانەوەی ھەڵبژاردن".
ئادەم کینزینگەر کۆنگرێسمانی کۆماریی ئەمریکا ئیدانەی ئەو توندوتیژییانەی کرد و ڕووداوەکانی بە «ھەوڵێکی کودەتا» وەسفکرد. سیناتۆر لیندزی گراھامی ھاوڕێی ترامپ ڕایگەیاند ئەو کەسانەی ئەم ھێرشەیان ئەنجام دا دەبێت بناسرێنەوە بە توندترین شێوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت، ئەمە لەگەڵ ئەوەی دوای ھێرشەکە لە کۆنگرێس گووتی من و ترەمپ بە چەندین قۆناغدا پێکەوە تێپەڕین، پێم ناخۆشە بەم شێوەیە دەبێت بەڵام من چیتر بەشێک نیم لەمە، ئیتر بەسە. ژنە ئەندامی کۆنگرێس و ئەندامی کۆمارییەکان لیز چێنی گووتی «ھیچ گومانێک نییە سەرۆک (ترامپ) ئەم ھێرشکارانەی ڕێکخستووە، سەرۆک ھانی داون، سەرۆک قسەی بۆ کردن، ئەو ئاگرەکەی ھەڵگیرساند". کۆنگرێسمان مایک گالاگەر لە لێدوانێکدا لەسەر ئاژاوەگێڕییەکان گووتی «کە شتی وام نەبینیوە لەو کاتەوەی کە نێردرام بۆ عێراق». ژنە ئەندامی کۆنگرێس کاسی ماکمۆریس ڕۆجەرز کە پلانی ئەوەی ھەبوو دژی ئەنجامی ھەڵبژاردن دەنگ بدات، ڕایگەیاند کە چیتر دژی ئەنجامەکان نابێت دوای ئەو ڕووداوە «شەرمەزارکەر و نا-ئەمریکییانە" کە لە ٦ی کانوونی دووەمدا ڕوویاندا. جگە لە ئەم ھەریەک لە سیناتۆران کێڵی لۆفلەر و ستیڤ داینس و جەیمس لانکفۆرد و مارشا بلاکبێرن و مایک براون و سینتیا لومیس کە ھەموویان دەنگی خۆیان گۆڕی دوای ھێرشەکە. سیناتۆر میت ڕۆمنیی ویلایەتی یووتا ڕایگەیاند: «ئەوەی ئەمڕۆ لە کۆنگرێسی ئەمریکا ڕوویدا سەرھەڵدانێک بوو کە لەلایەن سەرۆکی ئەمریکاوە ھاندرابوو" و بەشێک بوو لەو «ھێرشە چاوەڕوان نەکراوەی لەسەر دێموکراسیمانە».
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١
١٨٤٨
ساڵی ١٨٤٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
سەوناب
سەوناب شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆشانە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان، ژمارەی دانیشتووانی ٢٧٧٤ کەسە.
شوگناو
شوگناو شارۆچکەیەکی شارستانی خاوەلنگە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٤٣٦٦ کەسە.
سەوناب
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تاجیکستان
ئازادیی دەربڕین
ئازادیی ڕادەربڕین یان ئازادیی قسەکردن (بە English: Freedom of Speech، ) ئازادیی ڕادەربڕین بنەمایەکە پشتیوانی دەربڕینی ئازادانەی کەسەکان دەکات لە ناو کۆمەڵدا. کە هەموو تاکێکی کۆمەڵ بتوانێ بێ زۆر لێکردن، بێ ترس، بێ چاودێریی و سزای یاسایی، بێ چاوسوورکردنەوە و تۆقاندن، بەڵکو ئازادانە بۆچوونی دڵی خۆی دەربڕێ. مافی ئازادیی قسەکردن لەژێر سایەی یاسای نێودەوڵەتیدا زامنکراوە لە رێگەی چەندین ھۆکاری تایبەت بە مافەکانی مرۆڤەوە، و بە شێوەیەکی بەرچاویش ئەمە لە مادەی ٩ی جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ و مادەی ١٠ی پەیماننامەی ئەوڕووپی لەسەر مافەکانی مرۆڤدا ھاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا کەموکوڕییەکان لە واری جێبەجێکردندا لە زۆر لە وڵاتاندا ھەر بە چارەسەرنەکراوی دەمێننەوە. زاراوەی ھاوتای ئەم زاراوەیەش کە ئازادی رادەربڕینە ھەندێک جار بە زاراوەیەکی باشتر ڕەچاو دەکرێت وەک لە ئازادیی قسەکردن چونکە ئازادیی قسەکردن تێیدا مەبەست تەنھا قسەکردنی زارەکی نییە، بەڵام ئەم مافە بەم شێوەیە لێکدەدرێتەوە کە پارێزگاری لەھەموو کردارێکی گەڕان و وەرگرتن، و گواستنەوەی زانیاری و بیرۆکەکان بکات، بە چاوپۆشین لەو ناوەندانەی کە بەکاردەھێنرێن بۆ ئەنجامدانی ئەم کردارانە لە رێگەیانەوە.
مافی ئازادی ڕادەربڕین مافێکی بەڕەڵا نییە؛ ھێشتا حکوومەتەکان ڕەنگە ھەندێک جۆری زیانبەخشی ڕادەربڕین بە قەدەغەکراو ڕەچاوبەکەن. لە ژێر سایەی یاسای نێودەوڵەتی، سنووردارکردنەکان بۆ سەر ئازادیی قسەکردن پێویستە بگونجێن لەگەڵ تاقیکردنەوەیەکی سێ بەشی توندا و تێیدا دەربچن. پێویستە ئەو سنوردارکردنانە بە یاسا پاڵپشتی بکرێن، و بەدوای بەدەستھێنانی ئامانجێکەوە دانرابن کە ئامانجێکی ڕەوا بێت، و پێویست بێت (واتە بە بەراورد گونجاو بێت) بۆ بەدەستھێنانی ئەم ئامانجە. لە نێو ئەو ئامانجانەش کە بە ڕەوا دادەنرێن بریتین لە پارێزگاریکردن لە ماف و ئابڕوومەندی کەسانی تر (رێگەنەدان بە ناوزڕاندن)، و پارێزگاریکردن لە ئاسایشی نەتەوەیی و شیرازەی سیستەمی گشتی، و تەندروستی گشتی و ڕەوشتە گشتییەکان. بەشێوەیەکی گشتی ئازادیی ڕادەربڕێن وەک ڕێسای بنچینەیی دانی پیدادەنرێت و سنوردارکردنەکانیش وەک ھەڵاوێردراو لەو ڕێسایە ڕەچاودەکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا، گوێڕایەڵی و جێبەجێکردنی ئەو ڕێسایە شتێکە زۆربەی جار کەموکوڕی تێدایە و بەتەواوی ئەنجامنادرێت.
جان دۆست
جان دۆست یان ژان دۆست (Jan Dost) لە دایکبووی ١٩٦٥ نووسەر، شاعیر و وەرگێڕی کوردە. ئەو بە ڕۆمانە ناوەڕۆک مێژووییەکانییەوە ناسراوە. زۆرینەی ڕۆمانەکانی لە بنەڕەتدا بە زمانی عەرەبی نووسراون، دواتر کراونەتە کوردیی سۆرانی و کورمانجی.
ئازادیی دەربڕین
پێشینەی مێژوویی
یەکەم جار یاسای مۆدێڕن لە بارەی ئازادیی قسەکردن و دەسپێڕاگەیشتنی خەڵکی گشتی بە زانیارییەکان لە شانشینی سویدی لە ساڵی ١٧٦٦ دامەزرا. لێرەشدا بەزۆری سوپاسەکە بۆ ھەوڵەکانی فەیلەسووفی فینلەندی ئەندێرس چیدێنەس (بە ئینگلیزی: Anders Chydenius) دەگەڕێتەوە. ئەم فەیلەسووفە لیبێڕاڵیەکی لاساییکەر بوو، کە بانگەشەی بۆ بازرگانیی ئازاد و ئازادی زانیارییەکان دەکرد بۆ ئەوەی کەناڵێکی دروستی پێدانەوەی زانیاریەکان دابینبکرێت بۆ پرۆسەی یاسادانان و بڕیاردان لەسەر دابەشکردن و تەرخانکردنی سەرچاوەکان دەرامەتیەکان.
جان دۆست
ژیانی سەرەتایی
جان دۆست لە ساڵی ١٩٦٥ لە کۆبانێ لە ماڵبایتێکی ئایینی لە دایکبووە، باوک ئەو مەلا بوو. ئەو لە زانکۆی حەلەب بەشی بایۆلۆژیی خوێندووە بەڵام تەواوی نەکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە لە ئاڵمانیادا دەژی.
ئازادیی دەربڕین
پێشینەی مێژوویی
پێویست بە بوونی ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھەر جۆرێکی دیاریکراوی ئازادیی نووسین و لەچاپدان یەکێکە لە بەھێزترین شورەکانی مانەوە و پارێزگاریکردن بۆ رێکخستنی ئازادانەی دەوڵەت، کە بەبێ ئەوە، دەوڵەتان زانیاریی تەواویان لەبەردەست نابێت بۆ داڕشتنی یاسا باشەکان، و ئەم دادپەروەریە بەخشراوەش ناواندرێت چاوەدێریبخرێتەسەر، و تەنانەت خەڵکی فەرمانڕەوایی کراویش نازانن کە پێداویستیەکانی یاسا چین، و سنوورەکانی مافی حکوومەت چین، و بەرپرسیاریەتی خۆشیان نازانن وەک فەرمانڕەوایی کراو. و بەبێ ئەوە پەروەردە و رەفتاری باش لەناودەچن، و توندو تیژی و پێشێلکاری لە بیرۆکە و قسە و شێوازەکانی رەفتارکردن بەدەردەکەون، و تاریکی سەراپای ئاسمانی ئازادییەکانمان لەماوەی چەند ساڵێکی کەمدا دادەپۆشێت
جان دۆست
ژیانی نووسین
جان دۆست سەرەتا بە شیعر دەستی بە کار کرد، یەکەمین دیوانی (قەڵای دمدم) ساڵی ١٩٩١ لە ئەڵمانیا و پاشان لە ھەمان ساڵدا لە ئەستەمبووڵدا بڵاویکردەوە. ھەروەھا (دیوانی جان) ی لە دوبەی و ئەستەمبوڵ چاپکرد. چەندین کتێبی لە کوردییەوە بۆ عەرەبی وەرگێڕاوە. وەک مەم و زینی ئەحمەدی خانی، کە ناوی ناوە (الدر الثمین فی شرح مم و زین)، بە چوار چاپ لە دیمەشق و بەیرووت و دھۆک بڵاوبووەوە، پاشان کتێبی (عادات و ڕسووماتنامەی ئەکرادییە) ی مەلا مەحمووی بایەزیدی و ڕۆمانی (میرنامە) و دۆمانی (لابیرەنتا جنان - متاھە الجن) ی حەسەن مەتی بۆ پڕۆژەی ئەلکەلیمە کردوونەتە عەرەبی و لە ئەبوزەبی چاپکراون. ئەمانە و جگە لە وەرگێڕانی ڕۆمانی (مژاباد) و (مارتینی بەختەوەر) بۆ عەرەبی. ئینجاش نووسینی دوو ڕۆمان بە زمانی عەرەبی بەناوی (دم عای المئذنە) و (عشیق المترجیم). ھەروەھا کۆمەڵێک شیعری سەییاب و ھەردوو ڕۆمانی (مھاباد بەر بەئۆڵەمپیادا خودێ) و (پەڕ)ی سەلیم بەرەکاتی کردوونەتە کوردی. پاشان کتێبی (الحدیقە الناصریە) ی لە فارسییەوە کردووەتە عەرەبی و (قاموس بدائع اللغە) ی لە فارسییەوە کردووەتە کوردی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەرانی کوردیی باکووری پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی پۆل:وەرگێڕەکانی کوردی-عەرەبی پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی-عەرەبی پۆل:خەڵکی کۆبانی
ئازادیی دەربڕین
پێشینەی مێژوویی
فەیلەسوف ئەلێکس دو توکوێڤیلێ (بە ئینگلیزی:Alexis de Tocqueville) (١٨٠٥-١٨٥٩) تێبینی ئەوەی کرد کە ڕەنگە خەڵک دوودڵ بن لە قسەکردن بە ئازادی؛ نەوەک لە ترسی ئازاردانیان لەلایەن حکومەتەوە. بەڵکو لەبەر درووستبوونی فشاری کۆمەڵایەتی زۆر لەسەریان. کاتێک کە تاکەکەسێک بۆچوونێک ڕادەگەیەنێت کە باو و بە دڵی جەماوەر نییە، ڕەنگە ئەو کەسە ڕووبەڕووی قێز و ڕەقلێبوونەوەی کۆمەڵگاکەی خۆی ببێتەوە. تەنانەت لەوانەیە بکەوێتە ژێر شەپۆڵی توندوتیژی پەرچەکردارەکانیشەوە. لە کاتێکدا ئەم جۆرە سەرکپکردنەوەی ئازادیی قسەکردن (سەرکپکردنی کۆمەڵایەتی) وەلاوەنانی زۆر گرانترە لە سەرکپکردنەکانی حکومەت بۆ ئازادیی قسەکردن.
پرسیار لەسەر ئەوە ھەیە کە ئایا بەڕاستی ئەمە دەکەوێتە نێو چوارچێوەی ئازادیی قسەکردنەوە، کە بەشێوەیەکی ئاسایی وەک ئازادبوونێکی مەدەنیانە یان ئازادبوون لە کردارەکانی حکومەت رەچاودەکرێن.
تێڕوانینی گشتی
گرنگە کە لە پاساوە تیئۆرییە جۆراوجۆرەکان بۆ ئازادیی قسەکردن تێبگەین ئەگەر بمانەوێت تێڕوانینێک لەبارەی سرووشتی ڕاستەقینەی چەمک و سنوورە عەقلانییەکانی ئازادیی قسەکردن درووستبکەین. بەشێکی پاساوی قسەکردنی ئازاد بریتییە لە گریمانەی لیبێڕاڵی گشتی یان گریمانەی لیبێڕاڵیانە لە دژی ناچارکردنی تاکەکەسەکان و دوورخستنەوەیان لەو رێگەیەی کە بۆ خۆیان حەزیان لێیە بژین و لەوەی کە بۆ خۆیان دەیانەوێت ئەنجامی بدەن. بەھەرحاڵ، ژمارەیەک لە پاساوی زیاتر ڕوون و دیاریکراوتر ھەن کە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک پاساو بۆ ئازادیی قسەکردن پێشنیارکراون.
بۆ نمونە، دادوەری دادگای باڵای کەنەدا، ماک لاچلان (بە ئینگلیزی: McLachlan) لە بارەی قسەکردنێک کە ڕق و کینە دەرببڕێت، ئەم دەرەنجامانەی خوارەوەی دەستنیشانکردووە:
لەوانەیە ئەم جۆرە پاساوانە تێکەڵ بەیەک ببن. ھەموویان بەیەکەوە، پاساوێک دروستدەکەن کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر قەبووڵدەکرێت بۆ داننان بە ئازادیی قسەکردن وەک ئازادیەکی بنچینەیی سیاسی و مەدەنی.
دەکرێت بە شێوەیەکی ورد لە ڕێگەی جیاوازەوە ھەریەک لەم پاساوانە ڕوونبکرێنەوە و ڕەنگە پێویست بکات ھەندێکیان ڕادەی لێھاتووییان تاقیبکرێتەوە. دەکرێت پاساوی یەکەم و چوارەم لەگەڵ یەک دابنرێن بەو پێیەی کە پاساوی دیموکراتیانەن، یان جۆرە پاساوێکن کە پەیوەندیدارن بە خود فەرمانڕەواییکردنەوە. ئەمانە دەگەڕێنەوە بۆ ڕووەکانی ڕۆڵی سیایانەی قسەکردنی ئازاد لە کۆمەڵگای دیموکراتیدا. پاساوی دووەم پەیوەندیدارە بە ئاشکراکردنی ڕاستیەکان. پاساوی چوارەمیش زۆر بە توندی پەیوەندیدارە بە بەھا ئازادیخوازیە (لیبێڕالیە) گشتییەکان بەڵام جەخت لەسەر گرنگیەتی تایبەتی زمان، و ھێمابازی و نوێنەرایەتیکردن بۆ ژیان و سەربەخۆییمان دەکاتەوە.
ئەم شیکاریانەش ژمارەیەک دەرئەنجام پێشنیار دەکەن:
خود فەرمانڕەواییکردن
ئازادیی قسەکردن زۆر گرنگە لە ھەموو دیموکراسییەتێکدا، چونکە گفتوگۆی کراوەی نێوان پاڵێوراوان لەبەردەمی خەڵک شتێکی بنچینەییە بۆ دەنگدەران تا بتوانن بڕیاری خۆیان بدەن لە ماوەی ھەڵبژاردنەکاندا. ھەر لە رێگەی قسەکردنەوەیە کە خەڵک دەتوانن کاریگەرییان بەسەر بژارەکانی حکومەتەکەیانەوە ھەبێت لە دەستنیشانکردنی پلانە سیاسییەکاندا. ھەروەھا، کارمەندە گشتیەکان لە ڕێگەی ئەو رەخنانەوە بەرپرسیاردەکرێن کە لێیان دەگیرێت و ڕێگە خۆشدەکەن بۆ لەسەر کارلادان و دانانی کەسانی تر لە شوێنیان. دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان دان بە توانای ڕەخنەگرتن لە حکومەت و بەرپرسانی حکومەت دادەنێت بەم شێوەیەی کە «جەوھەری یەکەم ھەموارکردن بووە» نییۆیۆرک تایمز ڤ. سوولیڤان (بە ئینگلیزی: New York Times v. Sullivan). بەڵام ئەوەش دیاریدەکات «گەرەنتییەکانی قسەکردن و ڕۆژنامەوانی تەنھا پەیوەست نین بە ڕادەربڕینی سیاسی یان باسکردنی کاروباری گشتی کە بنچینەیین بۆ بوونی حکومەتێکی ساخلەم.»
ھەندێک پێیان وایە کاتێک کە خەڵک لە دەرخستنی ناکۆکییەکانیان دەسڵەمێنەوە ئەمە لەبەر ئەوەیە کە لە سزادان و تۆڵەکردنەوە دەترسن، لەو کاتەش حکومەت وەڵامی داواکارییەکانیان ناداتەوە کە ئەوان داوای نەکن، کەواتە حکومەت کەمتر لەبەرامبەر کردارەکانی خۆیدا بەرپرسیار دەبێت. بەرگریکاران بۆ ھێنانەکایەوەی حکومەتێکی ئازاد زۆربەی جار پێیان وایە کە ئەمە ھۆکاری سەرەکییە کە وادەکات حکومەت قسەکردنی ئازاد سەرکوتبکاتەوە بۆ ئەوەی خۆی لە لێپرسینەوە بە دوور بگرێت.
ھەرچۆنێک بێت، ڕەنگە بووترێت کە ھەندێک لە پێوەندەکانی سەر ئازادیی قسەکردن دەکرێت بوونیان ھەبێت و بگونجێن لەگەڵ دیموکراسییەت یان تەنانەت بگرە پێویستیش بن بۆ پاراستنی دیموکراسییەت.
ئاشکراکردنی راستی
پاساوێکی کلاسیکیانە بۆ پارێزگاریکردن لە ئازادیی قسەکردن وەک مافێکی بنچینەیی ئەوەیە کە ئەم مافە شتێکی سەرەکی و پێویستە بۆ ئاشکراکردنی راستی. ئەم پاساوە بەتایبەتی پەیوەندیدارە بە فەیلەسووفی بەڕیتانی، جان ستوارت میڵ (بە ئینگلیزی: John Stuart Mill). دادوەر ئۆلیڤێر وێندێل ھۆڵمز (بە ئینگلیزی: Oliver Wendell Holmes) نووسیویەتی:
باشترین تاقیکردنەوە بۆ راستی بریتیە لە ھێزی بیرۆکەکان لە کێبڕکێکردن بۆ بەدەستھێنانی رەزامەندی لە بازاڕی بیرۆکەکاندا، و راستیش تاکە زەمینەیە بۆ ئەو بیرۆکانە کە بتوانن لەسەری خواستەکانیان بە سەلامەتی بەجێبگەیەنن
ھەروەھا دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا ھۆڵمز (بە ئینگلیزی: Holmes) بوو کە ئەو خوازە بە ھێزەی «بازاڕی بیرۆکەکانی» ورووژاند و ھێنایە کایەوە.
ئەم پاساوەی بازاڕی بیرۆکەکان بۆ ئازادیی قسەکردن لەلایەن پسپۆڕانەوە رەخنەی لێگیراوە لەسەر بنەمای ئەوەی کە، کارێکی ھەڵەیە ھەموو بیرۆکەکان بێنە ناو ئەو بازاڕەوە، ھەتاوەکوو ئەگەر بێنە ناو بازاڕەکەشەوە، ڕەنگە ھەندێک لە بیرۆکەکان ھەندێک بیرۆکەی تر وەلاوەبنێن تەنھا لەبەر ئەوەی ئەو بیرۆکانە لەلایەن سەرچاوەی باڵاترەوە بڵاودەکرێنەوەو ھێزی زیاتریان دەبێت.
ھەروەھا بازاڕی بیرۆکەکان لەبەر ئەو گریمانەیەی کە دەڵێت لەکۆتاییدا ڕاستی ھەر بەسەر ناڕاستیدا سەردەکەوێت ڕەخنەی لێدەگیرێت. شتێکی بینراوە بە درێژایی مێژوو کە خەڵک ڕەنگە بە گوێرەی سۆز و ھەستەکانیان پاڵبنرێن و کاردانەوەیان ھەبێت نەوەک لە ڕێگەی عەقڵیانەوە، تەنانەت ئەگەر واشبێت کە راستی لە کۆتاییدا ھەر بە دەر بکەوێت، تا ئەو کات ئەوا زەرەری زۆر گەورە روویداوە لەو ماوەیەی تا راستییەکە ئاشکرا دەبێت. ھەرچۆنێک بێت، تەنانەت ئەگەر ئەم لایەنە لاوازانەی بازاڕی بیرۆکەکان دانیان پیادابنرێت؛ ئەوا لایەنگرانی ئەو تیئۆریایە دەڵێن گۆڕینەوەی ئەم بیرۆکەیە بۆ گەڕان بە دوای ڕاستییەکان بە دیاریکردنی ڕاستییەکان لەلایەن حکومەت و چاودێریکردنی ناڕاستییەتی شتێکی خراپترە.
ئالان ھۆرس لە کتێبەکەیدا (قسەکردنی ئازاد) (١٩٩٨)، دەڵێت بەکارھێنانی خوازەی بازاڕی بیرۆکەکان شتێکی ھەڵخەڵەتێنەرە. ئەو دەڵێت پاساوی پارێزگاریکردنی کلاسیکییانەی «میل» بۆ ئازادیی قسەکردن لە کتێبەکەیدا بە ناوی لەبارەی ئازادی (بە ئینگلیزی: On Liberty) ھەڵناستێت بە پێشخستن و ھێنانە کایەوەی بیرۆکەی بازاڕ (کە دواتر لەلایەن ھۆلمزەوە ئەم بیرۆکەیە دەناسرێنرێت) بەڵکوو بە شێوەیەکی سەرەکی داوای ئازادی پێشکەوتن و گفتوگۆکردنی بیرۆکەکان دەکات لە گەڕانیاندا بە دوای ڕاستییەکان یان لە تێگەیشتنیاندا بۆ ڕاستییەکان. لە داڕشتنی ئەم بەڵگەیە، ھۆرس دەڵێت میل (Mill) کۆمەڵگا وەک شتێک کە زیاتر لە سیمینارێکی ئەکادێمی بەرز بکات، وێنە دەگرێت نەوەک بازاڕێک بۆ بیرۆکەکان. ئەمەش پێویستبوونی ستانداردە نەنووسراوەکان بۆ ڕەفتارکردن و کارلێککردن لە خۆوەدەگرێت، کە لە ناویشیاندا چەند پلەیەکی زێرگرتنی دوو لایەنانە ھەبێت. ئەمەش ڕەنگە بە باشی ئەو جۆرە قسانە سنورداربکات کە پاساوی پارێزگاریلێکردنیان ھەیە.
رێگەیەکی تر بۆ داڕشتنەوەی ئەم خاڵە بریتیە لەوەی کە دان بە بانگەشەکەی میل دابنێین کە ھەندێک جۆری ئازادیی قسەکردن پێویستن لەبەر زەرورەتی عەقلانییانە. ئەمەش دەکرێت پاڵپشتی ئەو پێویستیە بانگەشە بۆکراوە بکات کە داوای پاراستنی بیرۆکە ناجەماوەریە مومکنەکان دەکات. ھەرچۆنێک بێت، دەکرێت ئەو کات ئەمەشی بخرێتە سەر کە ئەوە مەرج نییە ببێتە ھۆی ئەوەی کە ڕێژەیەکی بەرفراوانی قسەکردن، لە نێویشیاندا قسە تانە و تەشەر و سوکایەتیپێکەرەکان، پێویست بێت ھەمان پارێزگاری ھاوشێوەیان پێشکەشبکرێت.
وەک ئەوەی میل دایڕشتووە، ئەم پاساوە بەھەمان شێوە دەکرێت بەو چاوە سەیر بکرێت کە نوخبەویە، لەبەر ئەوەی قسە و دەربڕینە بچووکەکان زیاتر سەرەنجی بیرمەندەکان بەلای خۆیاندا ڕادەکێشن. ھەرچۆنێک بێت، ھەندێک بۆچوون و ھەست ھەن کە تیایاندا بریتیە لەوەی ئەم پاساوە فراوانتر بکرێتەوە بۆ ئەو دیوی قسەی ئەو کەسانەی کە خەریکی بەدواگەڕانی ھزری بەرتەسکن، وەک زانایان و توێژەرەوە ئەکادێمییەکان. بە مانایەک لە مانایەکان ئەمە تێکەڵدەبێتەوە لەگەڵ ئەو پاساوانەی لەسەر بنەمای سەربەخۆیی دامەزراون، ئەگەر بێت و لەسەر بنەمای پەیوەندیبوون بە پێویستبوونی دەروونناسییانەی تاکەکان بۆ گەڕان بە دوای راستییەکان و تێگەیشتنیان شیبکرێنەوە. بە مانایەکی تر، ڕەنگە ئەمە بەرفراوانتر بکرێتەوە بۆ ئەوەی پارێزگاری بۆ ئەو ئەدەب و ھونەرانەش بگرێتەخۆ کە داوایەکیان بۆ ھەندێک جۆری بەھا کۆمەڵایەتییەکان ھەیە.
پێشخستنی سەربەخۆیی
بۆچونی تر ھەیە کە دەڵێ ئازادیی قسەکردن لایەنێکی گرنگی کەسایەتی و سەربەخۆیی مرۆڤە. بۆ نمونە گوتراوە کە خۆپیشاندانی سیاسی جۆرێکە لە جۆرەکانی خۆناساندن و خۆناسین تەنانەت ئەگەر خۆپیشاندەر بزانێ کە خۆپیشاندانەکەی بێسوودە. ئەم بیرۆکەیە ڕێگە بۆ بۆچونێکی تر خۆش دەکات کە بانگەشە بۆ پاراستنی چاڵاکییەکانی گوزارشتکردن کە مۆرکی سیاسی ئاشکرایان پێوە دیار نییە و وەک ھونەری تەجریدی و مۆسیقا و سەماکردن بۆ سەربەخۆیی کەسێتی ژیاری نین.
چونکە پاراستنی ئازادیی قسەکردن یارمەتی پرۆسەی سیاسی دەدات و گەڕان بەدوای راستییەکان پێش دەخات بۆیە گرنگی بەھاکانی گوزارشتکردن باشتر دیار دەکات. «جستس تۆرگورد مارشاڵ» نوسی:
<> یەکەم ھەموارکردنی (دەستوری ئەمەریکا) تەنھا پێداویستییەکانی سیاسەت دابین ناکات، بەڵکو پێویستییەکانی ڕۆحی مرۆڤیش – ئەو رۆحەی داوا دەکات گوزارشت لە خۆی بکات <> ئەم بۆچونە جاری وا ھەیە زیاتر پەرەی پێدەدرێت بە ھۆی ئاماژەکردن بە گرنگی گەیاندنی ھزر و بیرە ڕەسەنەکانیان و بەھای داھێنان کە لە وێژە و ەونەر و چەندین ڕێگەی تر گوزارشتی لێدەکرێت. پرسەکە لێرەدا ئەوەیە کە پێویستە ئێمە چۆن لەگەڵ تاکەکانی تر وەک بونێکی سایکۆلۆژی و ئەخلاقی رەفتار بکەین ئەو تاکانە کە پێویستیان بە گوزارشت لەخۆکردن و خۆناساندن ھەیە. رەخنەگرانی ئەم بۆچونە دەڵێن کە ەیچ ھۆیەکی زکماکی بۆ ئەوەی ئازادیی قسەکردن ببێتە مافێکی سەرەکی ئەگەر لەگەڵ جۆرەھا چاڵاکی تر بەراوردی بکەین کە رەنگە ئەو چاڵاکیانە بە بەشێک لە سەربەخۆیی یاخود پەرەپێدانی خۆناساندن دادەنرێن.
پەرەپێدانی سینگ فراوانی
راڤەکردنێکی تر ھەیە لەبارەی ئازادیی قسەکردن کە دەڵێ ئەو ئازادیە تەاوکەری سینگ فراوانییە کە ھەندێ کەس پێیان وایە کە پێویستە ببێتە بەھایەکی بنچینەیی کۆمەڵگا. پرۆفیسۆر لی بولینگەر یەکێ لە داکۆکیکارانی ئەم بۆچونەیە و لەمبارەیەوە دەڵێ: <> پرەنسیپی ئازادیی قسەکردن کردارێکی تایبەتی لەگەڵدایە کە بریتیە لە تەرخانکردنی لایەنێکی کارلێکردنی کۆمەڵایەتی بۆ دان بەخۆگرتن، کە مەبەستەکەی پەرەپێدان و پیشاندانی توانایەکی کۆمەڵایەتییە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو ھەست و سۆزانەی بەھۆی کۆمەڵێک ڕووبەڕووبونەوەی کۆمەڵایەتی دێنە ئاراوە. <> پرەنسیپی ئازادیی قسەکردن نیگەرانییەکی تری لەگەڵدایە ئەویش کەمتر نییە لە یارمەتیدان لە ھێڵکاریکردنی "کەسایەتییە ھزریەکەی کۆمەڵگا". مەبەست لەو بۆچونەش ئەوەیە کە سینگ فراوانی بەھایەکی داواکراوە ئەگەر بنچینەیی نەبێ و پاراستنی قسەکردنی نەناسیش خۆی لە خۆیدا کردارێکی سینگ فراوانییە. ئەمجۆرە سینگ فراوانییەش وەک نمونەیەکە کە ھانی بوونی سینگ فراوانی زیاتر دەدات لە کۆمەڵگادا. بەڵام رەخنەگران دەڵێن کە کۆمەڵگا نابێ بۆ نمونە لە بەرامبەر ئەو تاکانەی داکۆکی لە گەیاندنی زیانی گەورە و تەنانەت جینۆساید بە خەڵک سینگ فراوان بێ. ڕێگە گرتن لەمجۆرە زیانانە وەک ڕەخنەگران دەڵێن، گرنگترە لەوەی سینگ فراوان بین، لە بەرامبەری ئەو کەسانەی بانگەشە بۆ گەیاندنی ئەو زیانانە دەکەن.
کۆت و بەندەکانی سەر ئازادیی قسەکردن
جۆرەھا دەستەی حاکم و کۆنترۆڵکار، یاخود بەھێز لە زۆر شوێنی جیھان ھەوڵیاندا بیر و ڕای جەماوەر یا خەڵکانی تر بگۆڕن، بە ھۆی کردارێک کە بەڕاستی بەرژەوەندی یەک لایەن دەپارێزێ. ئەم ھەوڵە بۆ سەپاندنی شێوەیەک لە شێوەکانی کۆنترۆڵ بە ھۆی کۆنترۆڵکردنی پەیوەندیکردن مێژووی ھەیە و بە تێر و تەسەلی لە لایەن میشێل فوکۆ تیئۆریای بۆ دانراوە. زۆر کەس ئەو ھەوڵانەی کۆنترۆلکردنی مشتومڕ بە ھێرش بۆ سەر ئازادیی قسەکردن دادەنێن و نموونەکانی کە دەیھێنن لەمبارەیەوە ئەمانەن: