cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پرۆسەی داھێنانی نەرمامێر
thumb|420px پڕۆسە‌ی داھێنانی نە‌رم‌ئامێر کە بە ناوی سووڕانە‌وە‌ی حە‌یاتی داھێنانی نە‌رمامێریش دە‌ناسرێت، پێکھاتە‌یێکە کە لە سە‌ر پە‌رە‌پێدان و داھێنانی بە‌رھە‌م‌گە‌لی نە‌رم ئامێری دە‌گونجرێت. گوتارگە‌لێکی ھاوتا وە‌کوو سووڕانە‌وە‌ی حە‌یاتی نە‌رم‌ئامێر و پڕۆسە‌ی نە‌رم ئامێر لە‌م بوارە‌دا بە کار دێن. مۆدێل‌گە‌لێکی جۆراوجۆر وە‌کوو پڕۆسە‌گە‌لی (تایبە‌ت) ھە‌ن کە ھە‌رکامیان رێچکە‌ی تایبە‌تی (ئە‌و پڕۆسە‌گە‌لە) بۆ ئە‌نجامی کار و چالاکی‌گە‌لی جۆراوجۆر لە درێژە‌ی پڕۆسە‌کە‌دا دیاری دە‌کە‌ن. ھە‌ندێک دە‌یخە‌نە بە‌ر باس کە  گە‌ڵاڵە‌ی (مۆدێل (سووڕانە‌وە)) حە‌یات، گوتارێکی زۆر گشتیە و پڕۆسە‌ی داھێنانی نە‌رمامێر گوتارێکی زۆر تایبە‌تیترە. بۆ نموونە، زۆربە‌یە‌ک لە پڕۆسە‌کانی داھێنانی نە‌رم‌ئامێری تایبە‌ت ھە‌ن کە خۆیان ژێرکۆمای سووڕانە‌وە‌ی حە‌یاتی شە‌یتانۆکە‌یی دە‌ژمێردرێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پرۆسەی گەشەکردنی بەرنامەسازی پۆل:ئەندازیاری بەرنامەسازی
سەعید نوورسی
سەعید نوورسی یان سەعیدی کوردی ناسراو بە بەدیعوززەمان (لەدایکبووی ٥ی کانوونی دووەمی (یان ئازاری) ١٨٧٨ – مردووی ٢٣ی ئازاری ١٩٦٠) زانا و فەیلەسووفێکی کوردی ئایینیی ئیسلام و نووسەری سەرجەمی پەیامەکانی نوور و مامۆستای کۆمەڵەی نوور بوو. لە سەردەمی خۆیدا و لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا زانایانی ئایینی ئەو کاتە ناسناوی بدیع الزمانیان (واتە ناوازەی سەردەم) لێناوە.
لە دوای ڕووداوی ٣١ی ئازار لەلایەن حکومەتی ئەو کاتەی تورکیاوە گیرا و فەرمانی بەسەردا درا، بەڵام پاشان کە زانرا بێ تاوانە ئازاد کرا. لەسەر داوای مستەفا کەمال پاشا ھات بۆ ئەنقەرە و چاوی پێکەوت و ماوەیەک لەوێ مایەوە. پاشان چوو بۆ شاری وان. لە پاش ماوەیەک دوورخرایەوە بۆ بارلا، وە پاشانیش بەھۆی نووسینی چەند کتێبێکەوە دوورخرایەوە بۆ بوردور، ئیسپارتا، کاستامۆنو لە پاشانیش بۆ ئەمیرداغ. وە بەھۆی کتێبەکانییەوە فەرمانی بەسەردا درا و لەو سەردەمانەدا بە چەندەھا مانگ لە بەندیخانەکانی ئێسکی شەھر، دەنیزلی، ئافیۆن گیراو وە پاشانیش خۆیی و کتێبەکانیشی خاوێن و بێ تاوان دەرچوون.
لە ٢٣ی ئازاری ١٩٦٠ز. دا لە شاری ئورفا کۆچی دوایی کردووە. بەڵام لە ١٢ی تەممووزی ١٩٦٠ دا لەلایەن حکومەتی تورکیاوە گۆڕەکەی ھەڵدرایەوە و بۆ شوێنێکی نادیار کە تا ئێستا نەزانراوە دوورخرایەوە.
بە شوێن کەوتووەکانی دەوترێت (نوورەکان) یان (کۆمەڵەی نوور). کۆمەڵەی نوور ئەو کتێبانە دەخوێنن (سەرجەمی پەیامەکانی نوور) کە پێکھاتوون لە چەندەھا بیروباوەڕی دینی.
ژیانی
سەعید نوورسی لە ساڵی ١٨٧٨ز لە شاری بەدلیس و قەزای ھیزان و شارۆچکەی ئیسپاریت و لە گوندی نوورس (ئێستا پێی دەڵێن کەپیرلی) لە دایکبووە. باوکی ناوی میرزایە و دایکیشی ناوی نوورییە یە. ژیانی نوورسی وەکو خۆی دەڵێت بە سێ قۆناغدا تێپەڕیوە "سەعیدی کۆن"، "سەعیدی نوێ"، "سەعیدی سێیەم". وەک لە کتێبەکانیدا باسی دەکات تا تەمەنی ٤٥ ساڵی بە قۆناغی "سەعیدی کۆن" دادەنێت. "سەعیدی کۆن" خزمەتی ئیمان و ئیسلام بە ڕێگای سیاسەت دەکات. بەڵام بەو ڕوداوانەی کە دواتر بەسەری دێت بە تەواوی ڕای دەگۆڕێت و دووردەکەوێتەوە لە سیاسەت. ھەروەھا چوارەم مناڵی خانەوادەکەیانە کە یەک لە دوای یەک ئەمانەن (دورریە خانم، عەبدوڵڵا، سەعید، محەممەد، عەبدولمەجید، مەرجان). بە ھەوڵ و تەقالای خۆی شارەزایی لە زانستەکانی ڕۆژگاردا، وەک (کیمیا، فیزیک، زیندەزانی، جیۆلۆجی، بیرکاری، گەردوونناسی، جوگرافیا ،.. ھتد) پەیدا کردووە. یەکەم کەسە کە ھەوڵی داوە بۆ دامەزراندنی زانکۆ لە کوردستاندا و کردنەوەی قوتابخانەی کوردی و خوێندنی وانەی زانستەکانی سەردەم شان بە شانی زانستە ئاینییەکان. گەورەترین کەسایەتی کوردی ئەم سەردەمە و مەزنترین زانایە کە لە دوای مەولانا خالیدی نەقشبەندی لە ناو نەتەوەی کورددا ھاتووەتە دنیاوە و ناوبانگی جیھانی بۆ درووست بووە و، لە ڕووبەرێکی فراوانی سەر زەویدا سوود لە بەرھەمەکانی وەردەگیرێت.
زیاتر لە سەد و سی کتێب و نامیلکەی لە ژێر ناونیشانی (سەرجەمی پەیامەکانی نوور)دا نووسیوە و بڵاوی کردوونەتەوە. وەرگێڕانی سەرجەمی پەیامەکانی نوور بۆ زمانی عەرەبی لەلایەن (ئیحسان قاسم صاڵحی) یەوە تەواو بووە و لە دە دانە بەرگی قەشەنگدا و لە ھەردوو شاری ئەستەمبوڵ و قاھیرە چەند چاپێکی یەک لە دوای یەکیان تا ئێستا لێ بڵاو کراوەتەوە. بەشێکی زۆریشیان لەلایەن ماری وێڵد (شوکران واحید) ەوە کراون بە زمانی ئینگلیزی. بەشێکی ئەم پەیامانە بۆ ئەم زمانانەی خوارەوەش وەرگێڕدراون، کە تا ئێستا کاری وەرگێڕان تیایاندا بەردەوامە: (ئەڵمانی، فەڕەنسی، ڕووسی، ئوردوو، فارسی، ئیتاڵی، گوجەراتی، مەلایا، ڕۆمانی، چینی، بولگاری، پورتوگالی، ئەلبانی، بۆسنی، ئیسپانی، مەقەدۆنی.. ھەروەھا گەلێ زمانی تریش.
لەو کاتەی کە "سەعیدی کۆن" گۆڕا بە "سەعیدی نوێ" کتێبی (فتوح الغیب) ی شێخ عبدالقادری گەیلانی کاریگەرییەکی گەورەی دروست کرد لەسەر سەعید نوورسی. بەشی زۆری (پەیامەکانی نوور) لە سەردەمی "سەعیدی نوێ" دا نووسراوە. سەعید نوورسی بە کورتی سەبارەت بە جیاوازی نێوان "سەعیدی کۆن" و "سەعیدی نوێ" دەڵێت " سەعیدی کۆن زیاتر بەپێی مێشکی دەڕۆیشت، بەڵام سەعیدی نوێ ھەم بایەخ بە مێشک دەدات و ھەم بە دڵیش"
لە دوای بەندیخانەی ئافیۆن لە ساڵی ١٩٤٨ بە قۆناغی «سەعیدی سێیەم» دادەنێت.
سەعیدی کۆن
سەعید نوورسی بە ناوەکانی زانای سەردەم «بدیع الزمان»، «مەلا سەعید»، «مەلا سەعیدی-مەشھوور»، «سەعیدی نوورسی» و «سەعیدی کوردی» ناسرابوو. یەکەم دەستپێکردنی خوێندنی لە گوندی نوورس لەلای کاک عەبدوڵڵای برا گەورەی بوو. لە تەمەنی ٩ ساڵیدا (١٨٨٧) چوو بۆ گوندی «تاغ» و لە قوتابخانەکەی مەلا محەممەد ئەمین ئەفەندی دەستی کرد بە خوێندن. لە ساڵی ١٨٨٨ قوتابخانەی تەواو کرد. لە کتێبی (مێژووی-ژیان) نووسیویەتی کە لە گوندی "تاغ" بوو زۆر گرنگی پێ دەدرا بەڵام قوتابییەکان ئەمەیان پێ ناخۆش بوو لەبەر ئەوە قسەی ناشرینیان پێ دەوت لەبەر ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ گوندەکەی خۆیان. دوای ئەوەی کە لە گوندی "تاغ" گەڕایەوە ھەفتەی یەک جار (کە کاک عەبدوڵڵای برای سەردانی ماڵەوەی دەکرد) دەرسی لێ وەردەگرت. لە ماوەی پێنج ساڵدا لە قوتابخانەکانی "مەلا محەمەد ئەمین ئەفەندی، میر سەعید وەلی و مەلا محەمەد ئەفەندی" دەرسی خوێند. وەک لە پەیامەکاندا نووسراوە کە لە ماوەی ئەم پێنج ساڵەدا توانی "قورئانی پیرۆز خەتم بکات و بۆ ماوەی سێ مانگ لە قوتابخانەی شێخ محەمەد جەلالی بخوێنێت و وە ڕۆژانە بۆ ماوەی سێ کاتژمێر کتێب بخوێنێتەوە و یەکسەر لەبەری بکات و وە ھەروەھا بێجگە لەو کتێبانەی کە قوتابخانەدا دەی خوێندن زۆر کتێبی تریش بخوێنێتەوە. وە دوای ئەمە لەوێ ئیجازە وەردەگرێت و لەوێ دەڕوات. لەم ماوەیەدا گفتوگۆی زۆری لەگەڵ مامۆستاکانیدا دەکرد بەڵام قوتابییەکان ئەمەیان پێ ناخۆش بوو وە ئیرەییان پێ دەبرد و ھەندێک جاریش دەبوویە شەڕیان. ڕۆژێکیان یەکێک لە خزمەتکارەکانی ئاغای "جەزیرە" بە مەبەستی کوشتنی سەعید نوورسی دەیەوێت شمشێرەکەی دەربکات بەڵام شمشێرەکەی لە بەرگەکەی گیر دەبێت و ناتوانێت ھیچ بکات، سەعیدیش دەیخاتە ئاوێکی ساردەوە و پاشان دەری دەھێنێتەوە. لە دوای ماوەیەک سەعید بۆ بەڕێ کردنی زستان دەگەرێتەوە بۆ گوندەکەیان.
شەوێکیان لە خەویدا دەبینێت کە قیامەت ڕوویداوە و ھەموو خەڵکی بەسەر پردی "صرات" دا دەپەڕێنەوە، ئەویش دەڕواتە سەر پردی صرات و ڕادەوەستێت تا دانە دانە ھەموو پێغەمبەران دەبینێت وە لە کۆتایدا پێغەمەرمان "موحەممەد (د. خ)" دەبینێت و لە خەوەکەی ڕادەچڵەکێت. وە بەھۆی ئەم خەوەوە داوای درێژە پێدانی خوێندن لە باوکی دەکات و لەسەر ئیزنی باوکی دەچێت بۆ قوتابخانەی " میر حەسەن وەلی".
بەھۆی ئەوەی سەعید نوورسی لە بابەتە ھەرە ئاڵۆزەکان تێدەگەیشت و بە ماوەیەکی کەم کتێبی لەبەر دەکرد و بابەتە زانستیەکانی بە قوڵی دەزانی، بووە ھۆی سەرسامی «مەلا فتح اللە ئەفەندی» و بەو ھۆیەوە نازناوی (بدیع الزمان) ی لێنا.
دوای ماوەک دێت بۆ شاری بەدلیس و کەسایەتی دەگۆڕێت و وە ھەروەھا دەبێتە جێی سەرنجی «عمر پاشا» ی والی بەدلیس و ژوورێکی دەداتێ بۆ بەردەوام بوونی لە خوێندن. بەپێی ئەو زانیاریانەی کە لە «پەیامەکانی نوور» ەوە وەرگیراوە «سەعید نوورسی» بۆ ماوەی دوو ساڵ لێرە درێژە بە خوێندنەکانی دەدات و پاشان لەلایەن والی شاری وانەوە دەعوەت دەکرێت و ئەویش دەچێت و لە وانیش بۆ ماوەی دە ساڵ لەو ژوورەی کە والی وان بۆی دابین کردبوو درێژەی بە خوێندنە زانستییەکانی دەدات. لە دوای ماوەیەک کە «حەسەن پاشا» ی والی وان دەستی لە کار کێشایەوە، «تاھیر پاشا» بوو بە والی تازەی وان و پەیوەندی لەگەڵ «سەعید نوورسی» دا زۆر باش بوو، وە لەو ژوورەی کە دەرسی تێیدا دەخوێند بەردەوام بوو. وە ھەروەھا قوتابخانەیەکیشی ھەبوو کە دەرسی بە تەلەبەکانی دەخوێند.
سەعید نوورسی بۆ خوێندنی زانستە گشتیەکان و زانستی ئیسلامی، دەمێک بوو بیری لە دروست کردنی زانکۆیەک کردبوەوە و بۆ گەیاندنی داواکەی بە حکومەت لە ساڵی ١٩٠٧ چوو بۆ ئەستەمبوڵ. وەک برایەتی کردنێک لەگەڵ "زانکۆی الآزھر" لە میسر ناوی "مدرسة زھراء"ی لەم زانکۆیە نابوو. مەبەستی "سەعید نوورسی" لە دروستکردنی ئەم زانکۆیە خوێندنی "زانستە گشتییەکان" و "زانستی ئیسلامی" بوو. وە بە ھەرسێ زمانەکانی عەرەبی و تورکی و کوردی لەم زانکۆیەدا بخوێنرێت. کە ھات بۆ ئەستەمبوڵ یەکەم جار چوو بۆ ماڵی "فەریق ئەحمەد پاشا". دوای ئەوە داوای لە حکومەت کرد کە دەیەوێت لە ڕۆژھەلاتی ئەستەمبوڵ زانکۆیەک دروست بکات بەڵام حکومەت وەڵامی نەبوو. پاشان دوای دوو مانگ مانەوە لە ئەستەمبوڵ چوو بۆ مزگەوتی "فاتیح" و لەوێ لە خانەی "شەکەرجی" مایەوە. وە شتێکی سەیر لێرە ڕوویدا کە بووە ھۆی سەرنج ڕاکێشانی ھەموو زاناکان ئەویش ئەوە بوو کە لەسەر دەرگای ژوورەکەی نووسیبووی "  لێرە وەڵامی ھەموو پرسیارێک دەست دەکەوێت و ھەموو دەردێک چارەسەر دەکرێت بەڵام پرسیار لە کەس ناکرێت ".
لە نێوان ساڵەکانی (١٩١٥–١٩١٧) لە جەنگی نێوان «دەوڵەتی عوسمانی» و «ڕووسەکان» لە شەڕی «قەفقاس» دا وەکو بەرپرسێکی گەورە بەشداری لە جەنگی جیھانی یەکەمدا کرد. پاشان لە ساڵی ١٩١٦ دا لە شەڕی بەرگری کردن لە شاری بەدلیس لەگەڵ «ڕووسەکان» بریندار کراو بە ئەسیر کەوتە دەست «ڕووسەکان»، بۆ ماوەی یەک ساڵ لە کەمپینی ڕووسەکاندا مایەوە. لە ساڵی ١٩١٧ لە کامپینی «کۆسترۆما» لە دەست ڕووسەکان ھەڵھات و بەرەو ئەستەمبوڵ گەڕایەوە. کە گەڕایەوە بۆ ئەستەمبوڵ چووە ڕیزی بەرزترین کۆمەڵەی فەتوای ئەو سەردەمە کە ئەویش کۆمەڵەی «الدار الحکمة الآسلامیة» بوو، وە بووە ئەندامێکی ئەو کۆمەڵەیە.
سەعیدی نوێ
لە ساڵی ١٩٣٤ لە «بارلا» وە دوور خرایەوە بۆ ئیسپارتا. لە ساڵی ١٩٣٥ دا بەھۆی دانانی «کۆمەڵەیەکی نھێنی» کەوتە دادگای جەزای قورسی شاری ئێسکی شەھیر و لە ئەنجامی دادگایدا، بەھۆی نووسینی «پەیامی تەسەتتور» خۆی ١١ مانگ کەوتە زیندان و ١٦ تەلەبەشی بۆ ماوەی ٦ مانگ زیندانی کران. لە ساڵی ١٩٣٦ کە کاتی زیندانییەکەی تەواو بوو بۆ ماوەی ٧ ساڵ دوور خرایەوە بۆ «کاستامۆنو».
لە ساڵی ١٩٤٣ خۆی و ١٢٠ لە تەلەبەکانی بە ئیدعای «ڕووخاندنی بنەڕەتی ڕژێم» جارێکی تر گیرایەوە و لە بەندیخانەی «دەنیزلی» بۆ ماوەی ٩ مانگ زیندانی کرا، بەڵام بێ گوناە دەرچوو ئەم جارەشیان گوازرایەوە بۆ «ئەمیرداغ» و لەوێ بە زۆر ڕابەریان پێ دەکرد. لە ساڵی ١٩٤٧ خۆی و ٥٤ تەلەبەی لە بەندیخانەی ئافیۆن بۆ ماوەی ٢٠ زیندانی کرا. دیسانەوە دوور خرایەوە بۆ «ئەمیرداغ». لە‌شۆڕشی شێخ سە‌عیدی پیراندا لە‌و دە‌مە‌دا لە کاتی سە‌رھە‌ڵدانە‌کە دا ئە‌لبای حولیسی یە‌حیا گلی دە‌چێتە لای سە‌عید نە‌ورسی سە‌بارە‌ت بە سە‌رھە‌ڵدانە‌کە‌یان لە‌گە‌ڵی دە‌دوێت، ئە‌و کاتە نورسی پێی دە‌لێ دە‌بێ ھیچ باوە‌رمە‌ندێک دە‌ستی نە‌چێتە خوێنی گە‌لی کورد.
سەعیدی سێیەم
سەعید نوورسی لە ساڵی ١٩١١، لە کتێبی مونازەرات دا وتە «مردن ڕۆژی نەورۆزی ئێمە یە». لە ٢٣ی مارتی ١٩٦٠ دا، ٢ ڕۆژ پشتی نەورۆز لە سبەھی شەوی لەیلەتولقەدر دا وەفات کردووە.
جەنگی جیھانی یەکەم
ھەرچەندە سەعید نوورسی ڕای وابوو دەوڵەتی عوسمانی بە جەنگەوە نەگلێت، بەڵام ھەر ئەوەندەی بەشداری دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگدا ڕاگەیەنرا، یەکسەر خۆی و قوتابییەکانی ھاوبەشییان لەو جەنگەدا کرد دژی ڕوسیای قەیسەری، کە لە چەندین جەنگی گرنگدا بەشداری ئازاو بەجەرگانەی جیھادیان کردو، ھێندە ئازایەتی و توانا و لێھاتنی لەو جەنگەدا نواند کە سەرنجی فەرماندەی سوپا و تەنانەت چاودێرە بیانییەکانیشی ڕاکێشابوو.
کاتێک کە سوپای ڕووس بە ژمارەیەکی زۆر زیاتر لە سوپای داگیرکەران ڕژانە ناو شاری بەدلیسەوە بەدیعوززەمان و قوتابییەکانی بەرگیرییەکی مەردانە و فیداکارانەیان لە شارەکەیان دەکرد، تا لە ئەنجامدا بە سەختی پێکراو لە ھۆشی خۆی چوو، ئینجا ڕووسەکانیش لە (٢/٣/١٩١٦) دا بە برینداری دیلیان کرد و بردیان بۆ بەندیخانەی ئەفسەرە دیلەکان لە شاری کۆسترمای سیبیریا و، لە ماوەی دیلیدا بەردەوام وانەی ئیمانی بە ئەفسەرە دیلەکانی ھاوڕێی دەوت کە ژمارەیان نەوەد کەس بوو. ھەر لەو ماوەیەدا و لەبەر نواندنی ھەڵوێستێکی بە جەرگانەی ئەو زانا و موجاھیدە خاوەن عیززەتی ئیسلامە و، ھەڵنەسانی لە بەر سەرکردەیەکی گەورەی سوپای ڕووس، لە پەتی سێدارەو بە دەستھێنانی پلەی شەھیدی نزیک بووەوە، بەڵام خودای گەورە بە سەری بەرزەوە ھێنایەدەرو ڕزگاری کرد لە حوکمی لە سێدارەدان.
مەدەنییەت
سەعید نوورسی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا پشتگیری تەواوی لە مەدەنییەت بوون کردووە، بەڵام پشتگیری مەدەنیەت بوون بە شێوازی ڕۆژاوا یان ئەورووپا نەکردووە و ڕەتی کردووەتەوە. لە بابەتی مەدەنییەت بووندا لە چەند شوێنێکی پەیامەکانی نووردا نموونەی یابانیەکان بۆ عوسمانییەکان ھێناوەتەوە کە وەک ئەوان بن. لەم بارەشەوە لە پەیامەکانی نووردا لە یەکێک لە بەشەکاندا نووسراوە:
زیرەکی و لێھاتوویی
زیرەکی و زەین ڕۆشنی و توانای لەبەرکردنی ھێندە کەم وێنە و لە ڕادەبەدەر بووە کە توانیویەتی نزیکەی «نەوەد» کتێبی مەتنە سەرەکییەکان لەبەر بکات، لە بابەتەکانی (نەحو، صەرف، تەفسیر، حەدیث، فیقھی ئیسلامی.. ھتد). جگە لەمانەش ھەر لە سەرەتای فەرھەنگی بەناوبانگی «قاموس المحیط» وە تا دەگاتە «باب السین» ی ئەو فەرھەنگەی لەبەر کردووە و ئینجا بە ماوەی یەک ھەفتەش کتێبی «جمع الجوامع» ی سەر بە زانستی ئوصوڵی فیقھی خوێندووە و لەبەریشی کردووە!
مژدەی پێدانی زانستی قورئان لەلایەن پێغەمبەرەوە
ھەر لە تافی لاوی و لە خەونێکی ڕاستدا بە خزمەتی پێغەمبەر شەرەفمەند بووە و داوای (زانستی قورئان)ی لێ کردووە، حەزرەتیش لەو خەوەدا مژدەی داوەتێ کە :"سیوھب لک علم القرآن ما لم تسأل شیئا من الامة"! واتە زانستی قورئانت پێ دەبەخشرێت بە مەرجێک "سوئال"ی ھیچ شتێک لە نەتەوەکەم نەکەیت. ئەویش تا لە ژیاندا ما سوئالی لە کەس نەکرد، نە بە واتای "پرسیار" و نە بە واتای "سواڵکردن" تەنانەت لە موحتاجترینی کاتەکانی تەمەنیدا دیاری و سەدەقە و زەکاتیشی لە خەڵکی وەرنەگرتووە!
تایبەتکاری پەیامەکانی نوور
گرنگترین تایبەتکاری ئەم پەیامانە لەوەدایە کە: تەفسیرێکی خەستوخۆڵی ڕاستییەکانی قورئانەوە و بە ئینسایکڵۆپیدیا (مەوسوعە) یەکی ئیمانی بایەخدار دادەنرێن و بە دەم خواستە ئیمانییەکانی خەڵکی سەردەمەوە دەڕۆن و ئیمانی تەحقیقی لە دڵ و دەروون و بیر و ژیری مرۆڤی ھاوچەرخدا دادەمەزرێنن و بینای کوفر و ئیلحاد لە بنج و بێخدا ھەڵدەتەکێنن و، قەڵای مەحکەمن و بۆ ئیمانداران و گرنگترین و چەکی پێشکەوتووی «ئیمان» ن لەم سەردەمەدا، کە نوێترین و چەکی فرت و فێڵی کوفر و ئیلحادی تێدا بەکار دەھێنرێت!
کۆنگرەی جیھانی
تا ئێستا زیاتر لە پازدە کۆنگرەی جیھانی و دەیان کۆڕی زانستی و پێشبڕکێی ڕۆشنبیری لە ئاستی جیھاندا لەسەر کراوە و دەیان کتێب و سەدان لێکۆڵینەوەی لەسەر نووسراوە، چەندین بەڵگەنامەی زانکۆییشی لە خوێندنی باڵا لە سەر وەرگیراوە.
دواھەمین کۆنگرەی جیھانی لەسەر مامۆستا سەعید نوورسی لە شاری ئەستەمبوڵ لە ڕێکەوتی (٢٠١٠/١٠/٣)دا سازکرا و چەندین کەسایەتی زانستی لە (٤٤) وڵاتەوە بەشدارییان تێداکرد کە توێژەرانی (٣٣) وڵات لەوانە (١٠٥) توێژینەوەی زانستییان پێشکەش کرد.
بەرھەمەکان
وێنۆک|پەیامەکانی نور
سەرچاوەکان
پۆل:زانا کوردەکان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٦٠ پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:توێژەرانی ئایینی ئیسلام پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦
پارێزگای ئەردەوێڵ
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ئەردەوێڵ پارێزگای ئەردەوێڵ یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژئاوای ئێران. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەردەوێڵە و زۆربەی دانیشتوانی ئازەرین.
پارێزگای ئەردەوێڵ لە باکووردا لەگەڵ کۆماری ئازەربایجان، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای گیلان ، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای زەنگان و لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات ھاوسنوورە.
گەشتیاری
پارێزگای ئەردەوێڵ یەکێکە لە ناوچە گەشتیارییەکانی ئێرانە. یەکێک لە تایبەتمەندیەکانی ئەم پارێزگایە کەش وهەوای خۆش و فێنکی ئەم هەرێمەیە لە بەهار و هاویندا. سەرعەین ٢٢ کم لە ڕۆژئاوای شاری ئەردەوێڵ دوری هەیە، یەکێکە لە ناوچە گەشتیارییە بەناوبانگەکانی پارێزگای ئەردەوێڵە، کە لە وەرزە گەرمەکاندا بە دەیان هەزار گەشتیار لە هەموو ئێران و وڵاتانی دەرەوە میوانداری دەکات. زۆرترین ژمارەی هۆتێل و شوقەی هۆتێلی هەیە و ژمارەی دانیشتوانی تا ڕادەیەک نزمی لە خۆیدا هەیە بە بەراورد لەگەڵ ناوچە گەشتیارییەکانی دیکەی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئەردەوێڵ ئەردەوێڵ
کورەداوی
کورەداوی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کورەداوی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەعدون ئاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی قرخ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵاچوغە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دارەتوو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
باسم کەربەلایی
باسم ئیسماعیل محمد کەربەلای مەدحکارێکی ئیسلامی و ئاوازدانەرێکی شیعەی دوازدە ئیمامییە، لە ساڵی ١٩٦٦ لە شاری کەربەلا لە عێراق لەدایکبووە، و تەمەنی منداڵی لەوێ بەسەربردووە، خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە، لەنێویاندا عەلی باسم کەربەلائی، کە لەگەڵیدا بووە بەشداری کردووە لە ژمارەیەک لە بڵاوکراوەی ئیسلامییەکاندا، قورئانی پیرۆزی خوێندووە و سروودی لەسەر دەستی مەلا تەقی کەربەلای خوێندووە، خۆی و خێزانەکەی لە ساڵی ١٩٨٠ ڕوویان لە ئێران کردووە، پاشان ڕووی لە عومان کرد کە تا ئێستا لەوێ دەژی.
دەنگ و دەدای کەربەلایی بە تایبەت جیاوازن و بە یەکەمین و سەرنجڕاکێشترین دەنگەکانی مێژووی ماتەمینی ئەھلی بەیت دادەنرێت، تواناکانی دەنگی وای لێکردووە وەک یەکێک لە گەورەترین دەنگەکانی جیھانی عەرەبی بناسرێتەوە، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن ھەوادارانی لە سەرتاسەری جیھان دەبیسترێت.
بەھۆی ھەڵبژاردنی ھەڵبەست و ئاوازەکان و نمایشەکانی خۆی، توانی ملیۆنان گوێگر بۆ لای خۆی ڕابکێشێت، ئەمەش وایلێکردن کە واز لە ژەنینی موزیکی قەدەغەکراوی ئایینی بھێنن، کەربەلایی توانی ئەو بۆشایییە پڕبکاتەوە بە بەردەوام ھێنانە ناوەوەی شێوازی نوێ لە خوێندنەوەکانیدا، ھەروەھا بەرھەمی بە زمانەکانی تر جگە لە عەرەبی بەرھەم ھێنا، وەک فارسی و ئوردو و ئینگلیزی لەسەر ئەھلی بەیت و یادگارییەکانیان.
کارەکانی
کەربەلایی سێ بەرگ لە پەرتووکی «ئەمە ئەوەیە کە خوێندوومەتەوە» نووسیوە، کە کۆمەڵێک ئەلیجییە کە لە ماوەی ژیانی پیشەیی خۆیدا دەیخوێندەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:شیعە عێراقییەکان پۆل:زیندووان
مەولانا خالیدی نەقشبەندی
مەلا شێخ خالیدی شارەزووری ناسراو بە مەولانا خالید یا خالید بەغدادی  (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٧٧٩ –مردووی ٨ی تەمموزی ١٨٢٧) کە نازناوی «ضیاءالدّین» و «ذی الجناحین»یشی ھەبووە، زانای ئاینی و سۆفی کورد بووە. ئەو لە ھیندستان لای شا عەبدوڵڵا دیھلەوی فێری تەریقەتی نەقشبەندی دەبێ و دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان و عێراق و پەرە بەو تەریقەتە دەدات و ڕێبازی خالیدی دادەمەزرێنێت. لە یادی ١٨٢ ساڵەی مەولانا خالید، لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩دا دیدارێکی جیھانی لە سلێمانی بەڕێوە چوو. بە فارسی و کوردی هۆنراوە و پەخشانی لێ بەجێ ماوە. زۆربەی هۆنراوە کوردییەکانی بە گۆرانین، بەڵام پەخشان و هۆنراوەی سۆرانیشی ھەیە.
ژیان
وێنۆک|470x470پیکسڵ|مەرقەدی حەزرەتی مەولانا خالیدی شارەزوری نەقشبەندی - سوریا مەولانا خالید کوڕی ئەحمەد ئاغا کوڕی حوسەینە و لە تیرەی جافی میکایلییە. دایکی ناوی فاتمەیە و لە سەییدەکانی پیر خدرییە. لە ساڵی ١١٩٣ی کۆچیدا لە شارۆچکەی قەرەداغ لەدایک بووە و بە منداڵی ھەر لەوێ خوێندوویەتی. لە تەمەنی لاوێتییدا بە فەقێیەتی چووە بو سلێمانی و لەلایەن شێخ محەممەد قەسیمی سنەیی ئیجازەی وەرگرتوە. کاتێک سەیید عەبدولکەریمی بەرزنجی مامۆستای خۆی لە ساڵی ١٢١٣دا کۆچی دوایی دەکات، مەولانا بە فەرمانی عەبدولڕەحمان پاشای بابان لەجێی دادەمەزرێ و دەست دەکات بە دەرسگوتنەوە و ناوبانگ دەر دەکات. لەو ماوەیەدا کە خەریکی تەدریس بووە، ھەمیشە موشتاق بووە مورشدێکی ڕۆحی بدوزێتەوە و تەسەوفی لێ وەربگرێت.
وێنۆک|572x572پیکسڵ|مەرقەدی حەزرەتی مەولانا خالیدی شارەزوری نەقشبەندی
خوێندنی
لە قەرەداغ دەستی کردووە بە خوێندن. لەلای چەندین زانا خوێندوویەتی لەوانەش :
١)سەید عەبدولکەریم بەرزنجی
٢)شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی
٣)سەید عەبدولڕەحیم بەرزنجی
٤)مەلا ساڵحی تەڕەماری
٥)مەلا ئیبراھیمی بیارەیی
٦)مەلا جەلالی خورماڵی
٧)مەلا سیبغەتوڵڵای زیارەتی
٨)مەلا محەممەد ئیبن ئادەم بالەکی
٩)شێخ قەسیمی سنەیی مەردۆخی
١٠)مەلا عەبدوڵڵای گەورە
مەولانا دەفەرموێ لەوێ بەدوای پیاوچاکان دەگەڕام تا گوێ لە ئامۆژگارییەکانیان بگرم، گەیشتم بەخزمەت شێخێکی یەمەنیی زانا و دانا، ئەویش چەند ئامۆژگارییەکی کردم. یەکێک لەوانە فەرمووی : لە مەککەدا ئینکاری مەکە لە شتێک کە بینیت ڕووکەشەکەی پێچەوانەی شەرعە. مەولانا دەفەرموێت کە گەیشتمە مەککە، ڕۆژی ھەینی چوومە حەرەمی مەککی، لەلای کەعبەی شەریفە دانیشتم و کتێبی دەلائیلم دەخوێند، پیاوێکی ڕیشڕەشم بینی کە جلێکی سادەی لەبەر بوو و پشتی دابوو بەسەر قەراغەکانی کەعبەدا و ڕووی کردبووە من؛ منیش لە ناو دڵی خۆمدا وتم «ئەم پیاوە ئەدەبی نییە لەگەڵ کەعبەدا.» ئەویش پێی وتم : «ئەی تۆ نازانی ڕێزی مرۆڤ و حورمەتی لای خودا گەورەترە لە حورمەتی کەعبە، ئیتر بۆچی ڕێگری لە پشتکردنم لە کەعبە و ڕووکردنم لە تۆ دەکەیت؟ ئایا گوێت لە ئامۆژگاریی خەڵکی مەدینە نەبووە؟» منیش گومانم لا نەما کە یەکێکە لە ئەولیا گەورەکان و بەم ڕەفتارانە خۆی شاردۆتەوە، دەستیم ماچ کرد و داوای لێبوردنم لێی کرد و داوام لێ کرد ڕێگای ڕاستم نیشان بدات. ئەویش بە دەستی ئاماژەی بۆ لای ھیندستان کرد و فەرمووی : «لەم شارەدا فەتحت بۆ ناکرێ، لەوێ فەتح و نیشانت بۆ دێت.»
پاشان دەگەڕێتەوە کوردستان و وەک جاران دەست بە دەرسدانەوە دەکات. ڕۆژێک موریدێک بەناوی «میرزا ڕەحیموڵڵا» ھاتە لای مەولانا و داوای لێ کرد بچێت بۆ ھیندوستان بۆ خزمەت شێخ عبداللھی دەلھی. پاشان مەولانا دەزانێت کە ئەمە ئەو نیشانەیەیە کە چاوەڕوانیی دەکرد و دەچێت بۆ ھیندوستان و کە شێخ عەبدوڵڵا دەیبینێت شیاوە، دەیکات بە خەلیفەی خۆی و فەرمانی گەڕانەوەی بۆ کوردستان دەدات.
پاشان میر مەحموود پاشای بابان چووە بەغداد و داوای لە مەولانا کرد بگەڕێتەوە کوردستان؛ ئەویش ھاتەوە سلێمانی و میر مزگەوت و تەکیەی بۆ دروست کرد کە ئێستا بە خانەقای مەولانا خالید ناو دەبرێت. مەولانا خالید بە دامەزرێنەری تەریقەتی نەقشبەندی لە شاری سلێمانیدا دادەنرێت. ھەرچەندە بەھۆی ھەڵەلێکتێگەیشتن ھەندێک کێشەی بچووک لەنێوان مەولانا خالیدی شارەزووریی نەقشبەندی و شێخ مارفی نۆدێی قادری ڕووی داوە، بەڵام دواتر بوون بە دۆستی یەکتر و تەبایی و ئاشتەوایی لەنێوانیان بەردەوامیی داوە و شێخ مارفی نۆدێ بە داوای لێبوردنەوە نامەی بۆ مەولانا خالید نووسیوە ((مێژووی ناودارانی کورد - ٣٠١))
پاشان لە سلێمانییەوە باری کرد بۆ بەغداد و لە تەکیەی خالیدییە خەریکی دەرس و فتوا بوو، ساڵی ١٨٢٢ی زایینی چووە دیمەشق، لەوێ دەستی بە دەرسدانەوە و ئامۆژگاری کرد، پاشان زیارەتی قودسی کرد و پاشان دووبارە حەجی کرد و پاشان گەڕایەوە بۆ شام.
ھەندێ لە مورید و خەلیفە و فەقێکانی مەولانا:
١)شێخ عوسمان سیراج الدینی تەوێڵە
٢)مەلا عەبدوڵڵای جەلی کۆیی
٣)شێخ تاھیری بامەڕنێ
٤)سەید تەھای نەھری
٦)شێخ عەباسی کەرکوکی
٧)شێخ ئیسماعیلی شێروانی
٨)شێخ موحەمەد سلێمانی
٩)شێخ فەتاحی ئاکرێ
١٠) شێخ ئەحمەدی سەرداری سەرگەڵوویی
لە دانراوەکانی مەولانا :
١)حاشیە لەسەر خەیالی و سەیلەکوتی شەرحی عەقائید
٢)العقد الجوھري, في الفرق بين كسبي الماتريدي و الأشعري
٣)شەرحی (أطباق الذھب)ی زەمەخشەری بە فارسی
٤)نامیلکەی (اداب المريد)
٥)نامیلکەی رابیطە
٦)نامیلکەی زیکری نەقشبەندی
٧)مەکتوباتی عەرەبی و فارسی
٨)فرائد الفوائد في العقائد
٩)حاشیە لەسەر (جمع الفوائد)
١٠)حاشیە لەسەر شەرحی عەقائیدی (عضد)
١١)حاشیە لەسەر (نھاية المحتاج) لە فیقھی شافعی
١٢) دیوانی شیعر
منداڵەکانی مەولانا :
١)بھاء الدین  ٢) عبدالرحمن   ٣) شھاب الدین   ٤) نجم الدین   ٥) فاطمە
نمونەیەک لە شعرەکانی مەولانا بە کوردی :
یا فــــــەردی ئەعزەم یا فەردی ئەعزەم
یا حەی ، یا قەییوم ، یا فەردی ئەعزەم
یا شـــــــــــــنەوەندەی ناڵەی سوبحدەم
پەنـــــــــای بەندیان ، بەندینخانەی غەم
یا فـەرازندەی چـــــــــــــــەرخ موعەللەق
یا نیگارندەی نـــــــــــــــــــــــۆ تاق ئەزرەق
کۆچی دوایی
مەولانا لە شەوی ھەینی، ٨ی تەممووزی ١٨٢٧ (١٣ی مانگی «ذي القعدة»ی ساڵی ١٢٤٢ی کۆچی) بەھۆی تووشبوون بە نەخۆشیی تاعوونەوە کۆچی دواییی کرد و لە گۆڕستانی کێوی قاسیۆن لە دیمەشق بەخاک سپێردرا کە لەوێ ناسراوە بە (زیارەتگای سەید خالیدی کوردی)، ساڵی ١٨٤٢ی زایینی لەسەر فەرمانی خەلیفە سوڵتان عەبدولحەمیدی دوویەم گومبەت بۆ مەرقەدەکەی دروست کرا.
مەولانا و تەسەوف
مەولانا لە ساڵی ١٢٢٠دا لە ڕێگای شامەوە دەچێت بۆ حەج. کەسێک لەو سەفەرەدا تێی دەگەیەنێ کە بۆ فێربوون تەسەوف دەبێ بچێت بۆ ھیندستان. ماوەیەک دوای گەڕانەوە لە حەج بەرەو ھیندستان بە ڕێ دەکەوێت، لە ڕێگای تاران و خۆراسانەوە دوای پتر لە ساڵێک دەگاتە دیھلی و شا عەبدوڵڵا دیھلەوی لە گەورەکانی تەسەوف دەبینێت. لە ماوەی پێنج مانگدا ئەوەندە لەلای شا عەبدوڵڵا خۆشەویست دەبێت کە کەس بە پایەی ئەو ناگات. دوای سەرکەوتن لە پلە و پایەکانی تەریقەت، شا عەبدوڵڵا ئیجازەی ئیرشادی لە ھەر پێنج تەریقەتی نەقشبەندی، قادری، سوھرەوەردی، کوبرەوی و، چەشتیدا پێ دەدا و دوای ساڵێک بە فەرمانی شا عەبدوڵڵا دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان. لە سالی ١٢٢٦دا دەگاتەوە سلێمانی. پاش ماوەیەک حەسانەوە دەچێت بۆ بەغدا و پێنج مانگ لە بارەگای غەوسی گەیلانیدا دەمێنێتەوە و دیسان دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی، ئەم جارە دەست دەکات بە ئیرشادی موسوڵمانان بۆ تەریقەتی نەقشبەندی. ھاوینان چووە بو ھەورامان و ھەر لەو سەفەرانەدا شێخ عوسمان سیراجەددین بە خزمەتی گەیشتووە و خەریکی سولووکی تەریقەت بووە.
مەولانا لە سالی ١٢٢٨ی کۆچیدا بۆ جاری دووھەم چووەتە بەغدا و دوای چەند ساڵ گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و ماوەی شەش ساڵ لەوێ ماوەتەوە. لە ئاخردا دەبینێت کە دۆخی سلێمانی بە ھۆی کێشە و ناکۆکی لەناو بابانەکاندا ناخۆش بووە و لە سالی ١٢٣٦دا بۆ جاری سێھەم دەچێت بۆ بەغدا، دوای دوو ساڵ مانەوە، بەرەو شام بەڕێ دەکەوێت و لە ساڵی ١٢٣٨ی کۆچیدا دەگاتە ئەوێ.
دوای حەسانەوە لە شام، بە مەبەستی زیارەت، سەفەرێکی قودس دەکا. لەوێش زۆر لە زانایان و پیاوماقووڵان و خەڵکی تر دەبن بە موریدی. کە لە قودسەوە بۆ شام دەگەڕێتەوە تا ساڵی ١٢٤١ خەریکی دەرسگوتنەوە بە فەقێکان دەبێ. لەو ساڵەدا دیسان سەفەری حەج دەکا.
ساڵێک دوای گەڕانەوە بۆ شام، واتە لە سالی ١٢٤٢ی کۆچیدا، شەوی چوارشەممە ١١ی مانگی ذی‌القعدە تووشی نەخۆشیی تاعوون دەبێ و لە شەوی جومعە سێزدەی ھەمان مانگدا لە نێوان نوێژی شێوان و خەوتناندا ژیانی کۆتاییی پێ دێت.
بەرھەمەکان
مەولانا، کتێبی زۆری نووسیوە و ھەروەھا بە کوردی و فارسی و عەرەبی شیعری گوتوە کە زۆربەی شیعرەکانی پاڕانەوە لە خوا و پێغەمبەر و مەدحی پیاوچاکانن. لە نموونەی شیعرەکانی مەولانا خالید کە پیرەمێردی شاعیر وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی، ئەم پارچەیە خوارەوەیە:
ستایش بۆ مەولانا خالید
مەحوی لە یەکێک لە قەسیدە ناوازەکانیدا وەسف و ستایشی مەولانا خالید دەکات، ئەمەی خوارەوە چەند دێڕێکی ئەو قەسیدەیەی مەحوییە لە ژێر ناوی (ستایشی مەولانا خالید):
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٩ پۆل:مردووانی ١٨٢٧ پۆل:زانا کوردەکان پۆل:خەڵکی بەغدا پۆل:نەقشبەندی پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:فەیلەسووفانی کورد
دیزەدیز
دیزەدیز شارێکە لە گوندستانی قەرەسوو، ناوچەی ناوەندی، شارستانی خۆی، پارێزگای ورمێ، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا، بەرامبەر لەگەڵ ١٠،٠٠٠ کەس لە ٢،٢٠٠ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
سالار کەمانگەر
سالار کە‌مانگر (لەدایکبووی ١٩٧٧ لە تاران) بە‌ڕێوە‌بە‌ری جێبە‌جێکاری کۆمپانیای یووتیووبە‌ و جێگری سە‌رۆکی بە‌شی ڤیدیۆیە‌ لە‌ گووگڵ.
ژیاننامە
سالار کە‌مانگر لە‌ تاران لە بنەماڵەیەکی کورد لە‌دایکبووە‌ و ھە‌ڵگری بڕوانامە‌ی بە‌کالۆریۆسە‌ لە‌ زانستی زیندە‌وە‌رزانی و بە‌ چە‌ندین پاداشت و ڕێزیش لە‌ لایە‌ن زانكۆی ستانفۆرد‏‏‏ە‏‏‏وه‌، ھە‌وە‌ھا نۆیە‌مین فە‌رمانبە‌ر بوو کە‌ پە‌یوە‌ندی بە‌ گووگڵە‌وە‌ کرد لە‌ دوای دە‌رچوونی لە‌ زانکۆی ستارتفۆرد لە‌ ساڵی ١٩٩٨.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:یووتیووب
تۆڕی کۆمەڵایەتی
تۆڕی کۆمەڵایەتی (بەئینگلیزی: Social Network) بە پێگە یان تۆڕەک ئەلێن کە ئەندام وەردەگرێ و ئەندامەکان ئەتوانن لەگەل یێک ھاورێیەتی بکەن و نووسراو، وێنە، ڤیدیۆ، لینک بڵاو بکەنەوە، لە ناو تۆڕەکانی کۆمەڵایەتی دەتوانن ئەندام بدۆزنەوە و لەگەلیان ھاورێیەتی بکەن. ھەموو ئەندامەکان پەرێکی تایبەت بە خۆیان ھەیە کە پێی ئەلێن پرۆفایل کە لە ئەم شوێن تەواوی زانستیەکانی ئەو کەس دیارە.
پۆل:سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
وێلیام بەتس
تابلۆی ئەو لەلایەن هانس هۆڵباین لە ساڵی ١٥٤٣دا کێشرا و لە ساڵی دواتردا ناونیشانی سوارچاکی پێدرا.
پیشە
بە گوێرەی دوایین سەرچاوەکان، ویلیام باتس کوڕی جۆن بەتس بوو، ئۆدیتەری داهاتی شاهانە و دواتر پارێزەری پارێزگاکان بوو، لەگەڵ هاوسەرەکەی ئێلیزابێس، و لە نۆرویچ، نۆرفۆڵک لەدایک بوو، هەرچەندە خێزانەکەی پەیوەندییان هەبوو لەگەڵ فولام، میدڵسێکس.
لە گۆنڤیل هۆڵ لە زانکۆی کامبریج خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٥٠٦-١٥٠٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە ھونەرەکان. و لە ساڵی ١٥٥٠٩ بڕوانامەی ماستەر لە ھونەرەکان. وەرگرت و لە ساڵی ١٥١٨ بڕوانامەی دکتۆرای لە پزیشکی. وەرگرت. لە ساڵی ١٥٢٩دا بوو بە ئەندامی کۆلێژی پزیشکان. لەگەڵ جۆرج ئۆوین و تۆماس وێندیدا کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پزیشکانی کۆشک پۆل:مردووانی ١٥٤٥ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٤٨٠ پۆل:پزیشکە ئینگلیزەکانی سەدەی ١٦یەم
جۆن سینا
جۆن فێڵێکس ئەنتۆنی سینا (لەدایکبووی ٢٣ی نیسانی ١٩٧٧) زۆرانبازی پڕۆفیشناڵی ئەمریکی و ڕاپەر و یەکێکە لە ئەکتەرە بەناوبانگەکانی ھۆلیوود. یەکێکە لە متمانەپێکراوەکانی ڕێکخراوی WWE لە ساڵی ٢٠٠١ەوە مافی خزمەت کردنی ئەو ڕێکخراوەی دراوەتێ و تاوەکو ئێستا کاری زۆرانبازی دەکات.
جۆن سینا لە ڕۆژئاوای نیوبۆری لە ماسیچوسیتس لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لە دایک بووە، کوڕی کاڕۆڵ و سینایە و دووەمین گەورەترین برایە لە ماڵەوە، براکانی: دان، مات، ستیڤ، سین باپیری (واتا باوکی دایکی) یاریزانی بەیسبۆڵ بووە بەناوی تۆنی لوپین، دوای دەرچونی لە ئەکادیمی کوشینگ جۆن سینا چوەتە کۆلێژی سپرینگ فێڵد کە لە شاری سپرینگ فێلدە لە ماسیچوسیتس، لە کۆلێژەکە چوەتە نێو تیمێکی فوتبۆڵی ئەمریکی و ژمارە ٥٤ی پۆشیووە، زۆر جار لە نمایشەکانی WWEیش ژمارە ٥٤ لە کەلوپەلەکانی بەکاردێنێ. ئەو دەرچوی سپرینگ فێڵد بوو لە ساڵی ١٩٩٨ لەگەڵ بڕوانامەی ڕاھێنانی فیسیۆلۆجی دواتر دەستی کردووە بە کاری لەش جوانی وە کاریکردووە وەک شۆفێری کۆمپانیای Limousine ژیانی ھاوسەری پێکھێناوە لەگەڵ ئیلیزابێت ھیوبەردی لە ساڵی ٢٠١٢ وە پەیوەندی لەگەڵ نیکی بێڵا ی ئەکتەری زنجیرە کۆمیدی درامای "Total Divas" ھەبوو بەڵام لە ناکاو لە ساڵی ٢٠١٨ پەیوەندییەکەی نێوانیان پچڕا جۆن سینا بەرزی باڵای ١٬٨٥ مەترە لە تویتەر زیاتر لە ٧٫٥٨ میلیۆن فۆڵۆی ھەیە وە لە فەیسبوک زیاتر لە ٣٩ ملیۆن ڵایکی ھەیە ، ن
نوێترین دەرکەوتنی جۆن لە فیلمە کۆمێدیەکان بووە لەنێویاندا فیلمی (Trainwreck) کە جۆن ڕۆڵی "ستیڤن" دەبینێت و فەکانیلی (Block, 12 Rounds) بەشێکن لەوانەی کە ڕۆڵی تیایدا بینیوەێت.
فیلمەکان
..
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:مۆسیقاژەنانی هیپ هۆپی کەناری ڕۆژهەڵات پۆل:کەسایەتییە تەلەفزیۆنییەکانی فلۆریدا پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرەکانی فلۆریدا پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:مۆسیقاژەنانی ھیپ ھۆپی کەناری ڕۆژھەڵات پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
ڕۆبێرت فێرشگۆت
وێنۆک|ڕۆبێرت فێرشگۆت ڕۆبێرت فرانسیس فۆرشگووت (٤ی حوزەیرانی ١٩٢٧ - ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩) زانایەکی داودەرمان و زانایەکی کیمیای ئەمریکی بووە، ساڵی ١٩٣٧ لەزانکۆی کارۆلینای باکور لە قوتابخانەی پزیشکی تشابڵ ھیڵ پلەیەکی بەرزی لە کیمیا بەدەستھێناوە.
فۆرشگووت لە ساڵی ١٩٧٨ ماددەیەکی دۆزیوەتەوە کە توانای نەرمکردنەوەی شادەمارەکانی ھەبووە و ناوی لێناوە کارێکتەری نەرمبوونەوە، ساڵی ١٩٨٦ توێژینەوەی بۆ ئەو ماددەیە و چۆنێتی کارکردنی کردووە تاکو دڵنیابووە لەوەی ئەو ماددەیە ئۆکسیدی ئەلنیتریکە و تێکەڵەیەکی گرنگە بۆ ئیشەکانی شادەمارەکانی دڵ لە زۆر لایەنەوە.
فۆرشگووت لە ساڵی ١٩٨٩ تاکو ساڵی ٢٠٠٤ لە زانکۆی میامی میلەری قوتابخانەی پزیشکی مامۆستای زانستی داودەرمان بووە، سەرەڕای وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ لەبواری پزیشکیدا لە ساڵی ١٩٩٨، ساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی نێودەوڵەتی دەزگای گیردنەری وەرگرتووە، ساڵی ١٩٩٦ خەڵاتی ئەلبێرت لاسکەری وەرگرتووە.
ڕۆبێرت فۆرشگووت ژیانی لە بڕۆکلین بەسەربردووە و ھاوسەرگیری لەگەڵ لینۆڕ مندلباوم کردووە و ٣ منداڵیان ھەبووە، کاتێک کە خێزانەکەی لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا مردووە ھاوسەرگیری لەگەڵ مارگریت ڕۆس کردووە، لەساڵی ٢٠٠٨ پلەی مامۆستای فەخری لە زانکۆی ویلایەتی نیونیۆرک وەرگرتووە.
ڕۆبێرت فرانسیس فۆرشگووت زانای داودەرمان و زانای بواری کیمیای ئەمریکی لە ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩ لەتەمەنی ٩٢ ساڵیدا لە واشنتۆن کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ٢٠٠٩ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ لە عێراق پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێیەکانی ئاسیا پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
شەین وێست
شانۆن برۆس سنەیس (بە ئینگلیزی Shannon Bruce Snaith، لە ١٠ی ئابی ١٩٧٨ لەدایکبووە) ، ئەکتەر و میوزیکژەن و گۆرانینوسێکی ئەمەریکییە. بە رۆڵەکانی لە زنجیرە دراماکاندا ناوبانگی دەرکردووە وەک رای باڕنێت لە ئی ئار، جۆن ئاڵدن لە سایلم هەروەها لە رۆڵی لاندۆن پارکەر شانبەشانی ماندی مۆر لە فیلمی رێکردن بۆ وەبیرهاتنەوە.
سەرەتای ژیان
شەین وێست لە شاری باتۆن رۆژ، لەویلایەتی لویزیانا، لەدایک (لییا کاسرین) وباوکێکی (دۆن سنێت) میوزیکژەن لەدایکبووە. منداڵی گەورەی خێزانەکەی بووە، خۆشکێکی ناوی سیمۆنە، ئەوەی تر ناوی مارلی ئانە کە لەهەمان کات دەبێتە زڕ خوشکی. دایک وباوکی لەساڵی ١٩٨٢ لێک جوودا بوونەتەوە کە ئەوکاتە تەمەنی چوار ساڵ بووە. لەژێر کاریگەری خێزانەکەیدا، لە بنەماڵەیەک هونەری ومیوزیکژەندا گەورە بووە،لەبەر ئەوە لەدیدارێکدا ئەوەی دڕکاندا: "بەردەوام وام هەست دەکرد کە من دەبمە میوزیکژەن نەوەک ئەکتەر".
لە تەمەنی دە ساڵیدا، شەین لەگەڵ سیمۆنی خوشکی ودایکی لە ویلایەتی کالیفۆرنیا نیشتەجێبوون، چونکە دایکی بۆ کارێکی باشتر دەگەڕا. کە تەمەنی بووە شانزە ساڵ، شەین چووە بۆ لۆس ئەنجلۆس, تاوەکو بەدوای پیشەی ئەکتەریدا بکەوێت. لەساڵی ١٩٩٥، یەکەم دەرکەوتنی لە زنجیرە درامای کەناڵی CBSی دراما بەناوی پەرژینەکانی مانگرتووەکاندا بووە لە وەرزی ٤: ئەڵقەی ٦ی بەناونیشانی "دڵی شەوی شەممە"، لە رۆڵی دایڤ لیتتیمۆر.
کارەکانی
لەساڵی ١٩٩٨، شەین وەکو ئەستێرە-میوان بەشداری چەند زنجیرەیەکی کرد لەوانە بافی بکوژی خوێنمژەکان، هەروەها رۆڵی مارک تاپەری لەسەر شانۆ بینی، پێش ئەوەی یەکەمین رۆڵی سەرەکی وەرگرێت لە ساڵی ١٩٩٩ لە زنجیرە درامای خێزانی جارێکیتر وجاریکێتر لە کەناڵی ئەی بی سی لە رۆڵی ئیل ساملەر, کە بۆ ماوەی سێ وەرز بەردەوام بوو. یەکەمین بەشداریشی لە فیلمیدا لە فیلمی بەرزاییەکانی سەربەستیبوو، کە باسی خێزانێکی جووی شاری باڵتیمۆری دەکرد. هەروەها بەشداری لە فیلمەکانی کۆمیدیی هەرزەکاریی بەناوەکانی هەرچەندی بوێت (٢٠٠٠) و لەوە زیاتر بەدەست بێنە (٢٠٠١) کردووە.
right|thumb|شەین وێست لە کۆمێک کۆن. دواتر لەساڵی ٢٠٠٢ بەرامبەر گۆرانیبێژ وئەکتەر ماندی مۆر بەشداری فیلمی وەرگیراو لە رۆمانی رێکردن بۆ وەبیرهاتنەوە کرد، کە سەرکەوتنی بەرچاوی لە سینەماکانی ئەمەریکا بەدەست هێنا بە کۆکردنەوە ٤١ ملیۆن دۆلار. لەسەر نواندنی لەو فیلمە خەڵاتی تین چۆیس ئەوۆردی بەدەست هێنا. هەر لە هەمان ساڵدا لە کلیپی گۆرانی "گریان"ی ماندی مۆر بەدەرکەوت.
لەساڵی ٢٠٠٦, بەرۆڵی کەسایەتی تۆم سۆیەری مارک تواین لە فیلمی کۆمەڵەی جوامێرە سەیرمانەکان بەرامبەر شین کۆرنی بەشدار بوو. فیلمەکە سەرکەوتنێکی گەورەی لە جیهان بەدەست هێنا بە کۆکردنەوەی زیاتر لە ١٧٩ ملیۆن دۆلار. ساڵی پاشتر شەین چووە رێز ئەکتەرانی درامای تەلەڤیزیۆنی ئیی ئار لە وەرزەکانی یازده هەتا سێزده بە رۆڵی پزیشک رای بارنێت بەشداربوو. دواتر شەین رۆڵی لە چەند فیلمێکی تر بینی.
لە ساڵی ٢٠١٠ بە رۆڵی مایکل بیشۆب لە زنجیرە درامای نیکیتا دەرکەوتەوە, دراماکە بۆ چوار وەزر بەردەوام بوو. لەساڵی ٢٠٠٤, شەین دەستی بە رۆڵ بینین لە درامای ترس ودڵەڕاوکێ بە ناوی سەیلم کرد بە رۆڵی جۆن ئاڵدن کە رێژەیەکی بەرزی تەماشاکردنی لە ئەمەریکا تۆمار کردووە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
زانکۆی ئاکسارای
زانکۆی ئاکسارای زانکۆیەکی حکومییە لە ئاکسارای لە وڵاتی تورکیا کە لە ساڵی ٢٠٠٦ دامەزراوە. ئەم زانکۆیە چوار بەشی تێدایە کە بریتین لە (زانستەکان و ئەندازیاری و پەروەردە و کارگێری و ئابووری).
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
بەستەری دەرەکی
پۆل:زانکۆ و کۆلێجە حکوومییەکانی تورکیا پۆل:زانکۆکان و کۆلێجەکانی تورکیا
شەپۆل
وێنۆک|400px|بزووتنی ئاھەنگینی سادەی شەپۆلێک وێنۆک|400px|[[شەپۆلی درێژەکی]] وێنۆک|400px|[[شەپۆلی پانەکی]] شەپۆل بریتییە لە ھەر شڵەژانێکی وار (موحیت) کە لە بۆشایی یان کات-جێدا بڵاو بێتەوە. ئەگەر ئەم شڵەژانە لە بوارەکانی کارۆموگناتیسیدا ڕوو بدات، شەپۆلی کارۆموگناتیسی بەرھەم دێت.
لە شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسیدا بوارەکانی کارەبایی و موگناتیسی لەسەر یەک (قیت) بان و خوار دەکەن و بە خێراییی ڕووناکی بڵاو دەبنەوە. ڕووناکی و شەپۆلەکانی ڕادیۆیی لەم جۆرەن.
شەپۆلە میکانییەکان جۆرێک شەپۆلن کە تەنیا لە ماکدا بڵاو دەبنەوە، وەک: شەپۆلەکانی دەنگ، شەپۆلەکانی بوومەلەرزە و شەپۆلەکانی ئاو.
شەپۆلەکان بە دوو دەستەی شەپۆلی درێژەکی و شەپۆلی پانەکی دابەش دەبن. لە شەپۆلی درێژەکیدا خێرایی بڵاو بوونەوەی شەپۆل ھاوشانی لۆژەکانییەتی، بەڵام لە شەپۆلی پانەکیدا ئەم دووانە ھاوشان نین و قیت لە سەر یەکن. شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی لە دەستەی شەپۆلی پانەکین.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
بۆزا
بۆزا یا بۆزان (بە عەرەبی: بوزان، سوریانی: Beṯ Bōzi) گوندێکە لە قەزای تلکێف، ناحیەی ئەلقۆش لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بۆزان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. لە دووری (٥٠کم) دەکەوێتە باکووری مووسڵ.
لە گوندەکەدا بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە ٣٦٠ شوێنەواری ئایینی ئێزدی ھەیە، بۆیە ئەم گوندە بە "لالشی بچووک"(لالشا کچووک) ناسراوە.
وە کۆمەڵێک مەزارگەی ئایینی ئێزدی ھەیە کە گرنگترینیان جیڤات یان مەھدار (مەجلیس)ە.
مێژوو
بۆزا بۆ یەکەمجار وەک گوندێکی مەسیحی ئاشووری بە ناوی بێت بۆزی بەڵگەی پێدەدرێت و دانیشتووانەکەی یان بە کەنیسەی ڕۆژھەڵاتەوە یان بە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانیەوە پابەند بوون. دێرەکەی ناسراوە کە لە گوندەکەدا ھەبووە، کە پێدەچێت تا سەدەی سێزدەھەم یان چواردەھەم زیاتر مەسیحی مابێتەوە. لە سەدەی دوازدەھەمدا لە بۆزا چەندین گۆڕستانێکی گەورەی ئێزدی دروستکران، لەوانەش شێخ عەلو بەکر، شێخ چەمس، پیر عەلی و پیر بوواڵ، خەتی بەسی، لە کاتێکدا گۆڕستانی شێخ ئادی لە سەدەی ١٣دا دروستکراوە و گۆڕستانەکانی ڕواڵە کەڤینە و شێخ مەند پاچا مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٤.
زۆربەی دانیشتوانی شاری بۆزان کە ٦٠٠٠ کەسن لە نزیکبوونەوەی ھێرشی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام" (داعش) لە مانگی ئابی ٢٠١٤، ھەڵاتوون بۆ زاخۆ. لە کاتێکدا ژمارەیەک خەڵکی ناوچەکە مانەوە بۆ بەرگریکردن لە گوندەکە. بەڵام چەکدارانی داعش نەگەیشتنە گوندەکە و دوای مانگێک دانیشتوانەکەی دەستیان بە گەڕانەوە کرد. تا مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە ٥٠٠٠ کەس بووە و ١٠٠٠ خێزانیان ھەبوو، ھەروەھا نزیکەی ٣٠٠ خێزانی ئێزدی ئاوارەی شنگال لێرە نیشتەجێ بوون.
ئاماژە بەوەش کراوە کە تاکە گوندە کە لە حەفتاکان و ھەشتاکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە نەڕووخێنراوە کاتێک ھەموو گوندەکانی ئێزدی گواستەوە لە لێوار و بناری چیای بێخەیرەوە و نیشتەجێبوونیان لە کۆمەڵگە زۆرەملێکان لە ناوچە دەشتاییەکانی نزیک بە ھۆی پاڵپشتییان لە بزووتنەوەی کورد. وە دوو قوتابخانەی سەرەتایی ھەیە و یەکێکی تریش بۆ ناوەندی و دەشتەکەی یەکێکە لە دەشتە کشتوکاڵییە بەپیتەکانی ناوچەکە. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ فراوانبوونی بەرچاو گوندەکەدا ڕوویدا، بەڵام ھێشتا بەدەست کەمیی بەرچاوی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانەوە دەناڵێنێت. وەک شەقامە قیرتاوکراوەکان و ئاو و کارەبا، بەو پێیەی تا ئێستا نەخۆشخانەی تەندروستی تێدا نییە سەرەڕای زۆری ژمارەی دانیشتووانەکەی. لە سەردانێکی پارێزگاری دھوک لە بەھاری ٢٠١٠ بۆ ناوچەکە، بڕیاریدا شارەوانییەک لەوێ دروست بکرێت، بەڵام تا ئێستا بڕیارەکە جێبەجێ نەکراوە.
بیری پیرۆز (کانیی بۆزا) کۆنترین بیری قووڵە لە گوندی بۆزا. لە سەرەتای مەزارگەیەکی پیرۆزەوە یەکێک بووە لە سەرچاوە سەرەکییەکانی ئاوی گوندەکە، ھەروەھا لەلایەن دانیشتوانی گوندەکە لە ناحیەی ئەلقوش پیرۆز کراوە، لە سەرەتای دەستپێکردنی ئاوی گوندەکە تا ئێستاش تازە کردووەتەوە گوندەکە، بەڵام جێھێڵدرا بۆ ئەوەی ناوەندێکی مێژوویی بەڵگەدار بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ڕەمەزان
مانگی ڕەمەزان، مانگی نۆیەمە لە ڕۆژژمێری کۆچییدا، وە ئەم مانگە تایبەتمەندی جیاوازی ھەیە لای موسڵمانان لە مانگەکانی تر، مانگی ڕۆژوو گرتنە، موسڵمانان لە ڕۆژەکانی ئەم مانگەدا بەڕۆژوو دەبن لە خواردن و خواردنەوە لە بانگی بەیانی تا خۆرئاوابوون، ھەروەھا مانگی ڕەمەزان جێگەیەکی تایبەتی ھەیە لە کەلتور و مێژووی موسڵمانان؛ لەبەرئەوەی بە بیروباوەری ئیسلامی سرووش لەم مانگە دەستی پێکردووە و یەکەم ئایەتی قورئان دابەزیووە بۆ پەیامبەری ئیسلام محەمەد (د.خ) لە شەوی قەدر لەم مانگەدا لە ساڵی ٦١٠ز، کاتێک پەیامبەر لە ئەشکەوتی حەڕا بووە و فریشتە جوبرەیل ھاتووە بۆلای، وە پێی ووتوە "" واتە؛ بخوێنە بە ناوی ئەو خوایەی دروستی کردووی، وە ئەمەش یەکەم ئایەتی قورئانە کە دابەزیووە.
ووشەڕەتناسی
ووشەی ڕەمەزان بە عەرەبی له ووشەی  هاتووه واته گەرمايەكی توند، وە ناوی مانگه عەرەبيیەكان دانراون بەپێی ئەو ماوەيەی ناوی مانگەکەی تێدا نراوه، و ناونانی ڕەمەزان له كاتی توندبوونی گەرمای هاویندا بووه، وە هەروەھا دەڵێن به واتای ئەوه دێت موسڵمان زياتر گەرمای دەبێت لەبەر زۆری تينوويەتی له كاتی بەڕۆژوو بووندا و خوا دەفەرمووێت له قورئاندا؛  واتە؛ مانگی ڕەمەزان ئەو مانگەی قورئانی تێدا دابەزیووە.
گەورەیی ڕەمەزان
thumb|220px|فانۆسی ڕەمەزان لە گەورەیییەکانی مانگی ڕەمەزان کردنەوەی دەرگاکانی بەھەشت و داخستنی دەرگاکانی دۆزەخە، بەپێی ئەم فەرموودەی پەیامبەر (د. خ)؛ ، واتە؛ کاتێک کە ڕەمەزان دێت، دەرگاکانی بەھەشت دەکرێنەوە و دەرگاکانی دۆزەخ دادەخرێن و شەیتانەکان کۆت دەکرێن.
ھەروەھا خوا خۆش دەبێت لەوانەی ڕۆژووی ڕەمەزان دەگرن، بەپێی فەرموودەی پەیامبەری ئیسلام. ھەروەھا ڕەمەزان مانگی پاکبوونەوەی دەروون و نزیکبوونەوەیە لە خوا، وە دەرگاکانی دۆزەخی تێدا دادەخرێت و شەیتانەکانی تێدا دەبەسترێتەوە و دەرگاکانی بەزەیی تێدا دەکرێتەوە.
کاتی ڕۆژوو لە ڕەمەزاندا لە دەرکەوتنی بەرەبەیان تا ئاوابوونی خۆرە، وەک لە قورئاندا ھاتووە، ' واته؛ ده بخۆن و بخۆنەوه هەتا ڕوونی بەرەبەيان و سپێدەتان بۆ دەردەكەوێت و له ڕۆژھەڵاتەوه دياردەدات و تاريكی شەو لادەبات، لەوەودوا ڕۆژووەكەتان ببەنه سەر تا شەو دادێت، و زۆربەی موسڵمانان پێش ھەڵھاتنی بەرەبەيان ھەڵدەستن و ژەمێک نان و ئاو دەخۆن كه ناو دەبرێت به پارشێو وەک ئامادەباشییەک بۆ ڕۆژووی ڕۆژەكه، ھەروەھا له گەورەیی پارشێودا هاتووه كه پەیامبەری ئیسلام محەممەد فەرموویەتی پارشێو بکەن له پارشێودا بەرەکەت ھەیە، ھەروەھا له کاتی ڕۆژوودا پێويستە لەسەر موسڵمان دووربکەوێتەوە له وتەی ئازاردەر و کاری نابەجێ و ئەمەش له فەرموودەدا ئاماژەی پێكراوه، وە خوای گەورە دەفەرمووێت؛ ' واتە؛ مانگی ڕەمەزان ئەو مانگەیە کە قورئانی تێدا ھاتۆتە خوارەوە، لەکاتێکدا ئەم قورئانە ڕێنموویی بەخشە بە خەڵکی و بەڵگەی زۆری تێدایە.
ھەروەھا ئەم مانگە شەوی قەدری تێدایە کە خوا ئاماژەی بۆ کردووە ئەو شەوە باشترە لە ھەزار شەو، وە موسڵمانان لەم مانگەدا دەبێت بە کاری باش ھەستن و یادی خوا لەبیر نەکەن، وە داوای لێخۆشبوون بکەن و قورئان بخوێنن، و دەروونیان ڕابھێنن لەسەر ئارامگری و بیر لە بارودۆخی خەڵکە برسیی و ھەژارەکان بکەنەوە.
بەروارە گرنگەکان
سەرەتا و کۆتاییەکەی مانگی ڕەمەزان دیاریکراوە لەلایەن ڕۆژژمێری کۆچیی ھەیڤی.
دەستپێکردن
وێنۆک|بەروارەکانی دەستپێکردنی ڕەمەزان لەنێوان ساڵانی ١٩٣٨ و ٢٠٣٨
ڕەمەزان و قورئان
لەم مانگەدا و لە شەوی قەدردا خوا قورئانی دابەزاندووە بۆ سەر پەیامبەر محەممەد، شەوی قەدر ھەندێک بە شەوی بیست وحەوتی مانگەکەی دادەنێن و ھەندێکی تر بە نەزانراوی دادەنێن لە ڕووی دیاریکردنەوە، بەڵام لە دە ڕۆژی کۆتاییی مانگەکەدایە، وە لە شەوە تاکەکاندا. ھەروەھا بۆ دابەزینی قورئان، ووتراوە یەکەم ئایەتی قورئان لە ڕەمەزاندا دابەزیووە، کە ئایەتی  بووە، واتە؛ بخوێنە بەناوی ئەو پەروەردگارەتەوە کە ھەموو شتێکی دروست کردووە.
و خوای گەورە دەفەرموێت؛  واتە؛ بەڕاستی ئێمە لە شەوێکی بە فەڕ و پیرۆزدا دامان بەزاندووەتە خوارەوە. thumb|220px|مزگەوتێک لە [[قاهیرە، میسر لە مانگی ڕەمەزاندا]] thumb|220px
شەونوێژی ڕەمەزان
نوێژی تەڕاویح لە نوێژە سوننەتەکانە کە موسڵمانانی سوننە لە ڕەمەزاندا ئەنجامی دەدەن، کاتەکەی لەدوای نوێژی خەوتن تا نوێژی بەیانییە، نوێژەکە دوو ڕکعات-دوو ڕکعات و تاکە ڕکعاتێکە و پەیامبەری ئیسلام ٨ ڕکعاتی نوێژی تەراویح و ٣ ڕکعاتی تاک (وتر)ی کردووە، بەڵام لە مزگەوتی حەرام ٢٠ ڕکعاتی نوێژی تەراویح و ٣ ڕکعاتی تاک دەکرێت. پەیامبەری ئیسلام بە کۆمەڵ نوێژەکەی ئەنجام نەداوە؛ سێ شەو نەبێت تاکو فەرز نەکرێت لەسەر موسڵمانان، لەگەڵ ئەوەی خۆی ھەموو ژیانی ئەنجامی داوە و ھەرگیز وازی لە شەونوێژ نەھێناوە، وە خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب نوێژەکەی بە کۆمەڵ ئەنجام دا تا بە کۆمەڵی جیاواز نەکرێت لە یەک مزگەوتدا.
جەژنی ڕەمەزان
خوای گەورە لە کۆتایی ئایەتی ١٨٥ی سوورەتی ئەلبەقەرە دەفەرمووێت: . واتە: بۆ ئەوەی ئەو ماوەیە تەواو بکەن سوپاسگوزاری خوا بن لەسەر ئەوەی ڕێنموویی کردوون. موسڵمانان ئاھەنگ دەگێڕن بە جەژنی ڕەمەزان لە یەکەم ڕۆژی مانگی شەوال (ئەو مانگەی بە دوای مانگی ڕەمەزاندا دێت)، ناودەبرێت بە جەژنی ڕەمەزان و ماوەکەی سێ ڕۆژە، و نوێژی جەژن لە یەکەم ڕۆژدا ئەنجام دەدرێت.
زەکاتی سەرفیترە
سەرفیترە بریتییە لە زەکاتی ڕۆژوو، ئەم کەم و کورتیەی لە ڕۆژوودا ھەیە تەواوی دەکا، ھەروەک سوجدەی سەھوو کەم و کورتی ناو نوێژ تەواو دەکا و بەئەندازەی ڕووبەیەکی تەواو لە جۆری خواردەمەنی خەڵکی ئەو شارە، وە زەکاتی سەرفیترە فەرزە لەسەر ھەموو موسڵمانان، ژن، پیاو، گەورە و بچوک بە مەرجێک ئەو تاکە خواردنی ڕۆژ و شەوی جەژنی ھەبێت، و دەرکردنی ئەم زەکاتە پێویستە دەربکرێت لە پێش نوێژی جەژن و ئەگەر یەکێک دوای نوێژی جەژن دەری بکات بە خێری ئاسایی دەژمێردرێت نەک بە زەکاتی سەرفیترە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:ئیسلام پۆل:ڕەمەزان پۆل:ڕۆژوو لە ئیسلام پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ئەستەمبوڵ
ئەستەمبوڵ ھەروەھا دەوترێت ئەستەنبوڵ (بەتورکی: İstanbul، بەعەرەبی: إسطنبول) گەورەترین شاری کۆماری تورکیایە کە بەشێکی لە ئاسیا و بەشێکی لە ئەورووپایە. ئەم شارە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بووە و قوستەنتەنییەی پێ دەوترا. ٣٤ ھەمین گەورەترین شاری جیھانە لە ڕووی ئابوورییەوە و گەورەترین شاری ئەورووپایە لە ڕووی دانیشتووانەوە. ئەستەمبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای تورکیاوە. ئەستەمبوڵ و دەوروبەری لە ٣٩ شارۆچکە پێک ھاتوون. ئەستەمبوڵ یەکێکە لە ھەرە شارە کۆنەکانی جیھان کە لە ساڵەکانی (٣٣٠ - ٣٩٥ز) بنکەی ئیمپراتۆری ڕۆم بووە و (٣٩٥ - ١٢٠٤ز) پایتەختی ئیمپراتۆریی بیزانس بووە و (١٢٠٤ - ١٢٦١ز) بووەتە پایتەختی ئیپراتۆریەتی لاتینی و لە کۆتاییشدا لە (١٤٥٣ - ١٩٢٢ز) پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بووە. لە (١٥١٧ - ١٩٢٤) کە دەوڵەتی عوسمانی ھەبووە بووەتە بنکەی ئیسلام.
ناوەکانی
بە درێژاییی مێژوو کە چەندین جۆر میللەت لە ناویدا ژیاون، چەندین جار ناوی گۆڕدراوە؛ ناوەکانی لە کۆنەوە ئەمانە بوون: «بێزەنتە، ئاوگوستا ئەنتۆنینا، نۆڤا ڕۆما، کۆنستانتینۆپۆلیس، قوستەنتینە، ئیسلامبول و، ئێستاش ئەستەمبوڵ»
مێژوو
مێژووی ئەستەمبوڵ دابەش دەبێت بەسەر پێنج سەردەمدا کە ئەمانەن :
ژمارەی دانیشتووان
بەپێی وەزارەتی ئامار و سەرژمێریی وڵاتی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی شاری ئەستەمبوڵ (١٣.٢٥٥.٦٨٥) کەسە، بێجگە لە ملیۆنان گەشتیار کە ساڵانە دێن بۆ ئەم شارە. بەپێی تۆماری ساڵی ٢٠١٠ی حکوومەتی تورکیا ئەم خشتەیە ڕێژەی تەمەن و ژمارەی کەسەکان لەخۆ دەگرێت. ٥ － ٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٣٠.١٣٢ <td NOWRAP> ١٠－١٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٠٧٠.٧٨٥ <td NOWRAP> ١٥－١٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٠٣١.٨٦٦ <td NOWRAP> ٢٠－٢٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٨٨.٥٤١ <td NOWRAP> ٢٥－٢٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٣٤٧.٧٩٨ <td NOWRAP> ٣٠－٣٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٣٣١.٣٩٥ <td NOWRAP> ٣٥－٣٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.١٦٠.٥٠١ <td NOWRAP> ٤٠－٤٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em">٩٠٤.٧١٦ <td NOWRAP> ٤٥－٤٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em">٨٧٨.٤٨٤ <td NOWRAP> ٥٠－٥٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٦٧٢.٢٩٠ <td NOWRAP> ٥٥－٥٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em">٥٤٦.٢٧٠ <td NOWRAP> ٦٠－٦٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em">٣٩٣.٣١٦ <td NOWRAP> ٦٥－٦٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em">٢٦٣.٤٨٦ <td NOWRAP> ٧٠－٧٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em">١٨٨.٧١٦ <td NOWRAP> ٧٥－٧٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١٤٤.٥٧٩ <td NOWRAP> ٨٠－٨٤ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٨٩.٧٦١ <td NOWRAP> ٨٥－٨٩ <td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٣٧.٣٩٨ <td NOWRAP> ٩٠+ <td style="text-align:right;padding-left:1em">١١.٤٨٤ <td NOWRAP>
زمان
زۆربەی دانیشتووانی ئەم شارە بە زمانی تورکی قسە دەکەن. هەروەها دوای تورکەکان لەم شارە ژمارەیەکی زۆریشی کوردی لێن کە بە زمانی کوردی (شێوازەی کورمانجی و زازاکی) قسه دەکەن و ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن.
ئایین
زۆرترین ڕێژەی شوێنکەوتوانی ئایین لە ئەستەمبوڵ موسوڵمانەکانن. زۆربەی موسوڵمانانی ئەم شارە سوننیین و ھەندێکیان شیعەن. لە ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی ئەو مزگەوتانەی کە لەم شارە نوێژیان تیا دەکرا بە (٢٩٤٤) مزگەوت مەزەندە کراون. ھەروەھا چەندین جۆری تری بیر و باوەڕ لەم شارەدا ھەن لەوانەش : مەسیحییە یۆنانییەکان، مەسیحیە ئەرمینیەکان، کاتۆلیکیەکان و، جولەکەکان.
ئەستەمبوڵ مەڵبەندی سەرەکیی خەلافەتی عوسمانی بووە لە نێوان ساڵانی (١٥١٧-١٩٢٤). لە ساڵی ١٩٢٤ کۆتایی بە دوا خەلافەتی عوسمانی ھات و حکوومەتی کۆماری لەلایەن مستەفا کەمال ئاتاتورک دامەزرا.