cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باربارا پالڤین
باربارا پالڤین (لە‌دایکبووی ٨ی تشرینی یە‌کە‌می ١٩٩٣) لە بۆداپستی پایتە‌ختی ھە‌نگاریا لە دایک بووە. باربارا نمایشکە‌ری جلوبە‌رگە.
مایۆسین
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:پرۆتینەکان پۆل:ماسوولکەشانە
باربارا پالڤین
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
مۆریس لۆبلان
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤ پۆل:مردووانی ١٩٤١
جۆن باربیرۆلی
جۆن باربیرۆلی (؛ لەدایکبووی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٩ – مردووی ٢٩ی تەممووزی ١٩٧٠) ڕابەر و مۆسیقاژەنێکی بەریتانی بوو. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٦١ ھەتا ١٩٦٧ ڕابەری سەرەکیی سەمفۆنیای ھیووستن بوو.
پەیکەری فەرھاد
ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد، ڕۆمانێک پڕ لە نەھێنی و شاراوەیی و وەک «عەبباس مەعرووفی» بۆ خۆی دەڵێ: «یەکێکە لە تکنیکی ترین کارەکانی تەمەنی خۆی» کە پێشتر نووسیونی. ڕووداوێکی زۆر لەم ڕۆمانەدا کۆ دەبنەووە و ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد دەخوڵقێنن.
سادق ھیدایەت یەکێکە لە ئەکتەرە بەرچاوەکانی ئەم ڕۆمانەو ژنی ناو ڕۆمانی کوندەپەپووی کوێری ھیدایەت لە پەیکەری فەرھاددا دێتە قسەو ھیدایەت لە بەرابەر ئەو ژنە جوان و زیرەکەدا تێک دەڕوخێ و لەت و پەتی دەکاو دەیخاتە ناو چەمەدانەوە یا بە پێچەوانەوە ئەوە ھیدایەتە خۆکوژی کردوەو چووەتە ناو چەمەدانی ژنەکەوە، کە مەعرووفی بۆ خۆی ئەمە ناو لێدەنێ ئەوین و شکست و ھەر ئەویندارێک جەستەی ئەویندارەکەی خۆی دەخاتە ناو چەمەدان و بە کۆڵی دادەوەشێنێ و لە تونێلی تاریکی ژیان دا بەرەو پێشەوەی دەبات. ژیانی ھیدایەت بۆ نووسەری پەیکەری فەرھاد گرینگی تایبەتی ھەیەو ژیانی ئەو لە ناو ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد دا ڕەنگ دەداتەوە. ھەڵبەت ئەوە لێرەدا بەو مانایە نایەت کە ئەوانەی بەرھەمەکانی پێشووتری مەعرووفی یا بەرھەمەکانی ھیدایەتی نەخوێندبێتەوە ناتوانێ چێژی ئەدەبی لە ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد وەرگرێ، بەڵکو پەیکەری فەرھاد تابلۆیەکی تایبەتە کە ھەرکەس بە خوێندنەوەی نەتەنیا جارێک بەڵکوو چەند جارە چێژی ئەدەبی خۆی لێوەردەگرێ. ھەڵبەت ئەگەر کەسانێک پێشتر خوێندنەوەیان لەسەر بەرھەمەکانی خودی مەعرووفی و سادق ھیدایەت ھەبووبێ، خوێندنەوەی ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد چێژی ئەدەبی زیاتری دەبێ و باشتر ڕووداوەکانی ناو ئەم ژانرە ئەدەبییەیان بۆ دەردەکەوێ.
وەرگێڕان بۆ کوردی
ئەم ڕۏمانە تا بە ئێستاکە دوو جار وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی کوردی. توانا ئەمین وەریگێڕاندووە سەر کوردیی سۆرانی کە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ھەولێردا لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس چاپ و بڵاو کراوەتەوە. ھەروەھا کەریم قادرپوور وەریگێڕاندووەتە سەر کوردیی سۆرانی کە یانەی قەڵەم لە ساڵی ٢٠١١ لە سلێمانیدا چاپی کردووە.
چەند بابەتی تر لە وەرگێڕی ئەم کتێبەوە چاپ کراون:
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانەکان پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی فارسی
ماتیو مەکانەھێی
ماتیو دەیڤد مەکانەھێی (؛ لەدایکبووی ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٩) ئەکتەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمەریکییە، کە سەرەتا لە فیلمی Dazed & Confused (١٩٩٣) ناوبانگی دەرکرد و دواتر لە ھەندێک فیلمی تری کۆمێدی و خەیاڵی زانستیدا ڕۆڵی گێڕا، لەوانە فیلمەکەی ستێڤن سپیلبێرگ بەناوی Amistad (١٩٩٧).
لە ساڵانی ٢٠٠٠ەکاندا، ماتیو زیاتر بەشداری لە فیلمە ڕۆمانسییە کۆمێدیەکاندا دەکرد، وەک The Wedding Planner (٢٠٠١) و How to Lose a Guy in 10 Day (٢٠٠٣) و چەندانی تر. دواتر لە ساڵانی ٢٠١٠ەکانەوە دوورکەوتەوە لە فیلمە کۆمێدییەکان و بەشداری لە فیلمەکانی The Linclon Lawyer(٢٠١١)، Magic Mike (٢٠١٢)، The Wolf of the Wall Street (٢٠١٣)، و نێوانی ئەستێرەکان (٢٠١٤) کرد.
مەکانەھێی توانی خەڵاتێکی ئۆسکار و خەڵاتێکی گۆڵدن گڵۆب بباتەوە بۆ ڕۆڵگێڕانە نایابەکەی لە فیلمی Dallas Buyers Club (٢٠١٣) کە تیایدا ڕۆڵی کەسێکی تووشبووی بە نەخۆشی ئایدزی دەگێڕا. دواتر لە زنجیرەی True Detective (٢٠١٤) ڕۆڵی لێکۆڵەر ڕەست کۆڵی گێڕا و دواتر بۆ خەڵاتی ئێمیش پاڵێورا بۆ باشترین ئەکتەر لە زنجیرەیەکی درامیدا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
٢٦ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
ماسوولکەڕیشاڵ
ماسوولکەڕیشاڵ یان خانەی ماسوولکە (ئینگلیزی: Myocyte یان Muscle fiber) ماسوولکەخانەیە، بە تایبەتی لە پەیکەرەماسوولکە و دڵەماسوولکەدا ھەیە و، فرەناوکە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:خانەکانی گیانلەبەر
توانا ئەمین
توانا ئەمین لەدایکبووی ساڵی (١٩٨١ لە شاری سلێمانی) نووسەر، وەرگێڕ و ڕۆژنامەنووسی کوردە. ئەمین خاوەنی چەندین ڕۆمانی کوردییە و بڕێک لە نووسینەکانی خەڵاتیان بردووەتەوە. ئەو ھەروەھا لەگەڵ ڕادیۆ نەوا و ڕۆژنامەی ئاوێنە کاری کردووە.
سەرچاوە
پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
٢٧ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
ماسوولکەڕیشاڵۆچکە
ماسوولکەڕیشاڵۆچکە (ئینگلیزی: Myofibril) گورزە پێکھاتەیەکی دەزوولەیییە، لە ماسوولکەخانەی میلداردا ھەیە. بەزۆری لە ئەکتین و مایۆسین پێک دێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:ئەندامۆچکەکان
پردی خەسرەو
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان
تانجیرۆ کامادۆ
تانجیرۆ کامادۆ (بە ژاپۆنی: 竈 門 炭 治郎، ھێپبێرن: Kamado Tanjrou) کەسایەتییەکی خەیاڵییە و پاڵەوانی سەرەکیی مانگای «کۆیۆھارۆ گۆتۆگ»یە بەناوی لەتکەری شەیتان و لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ ژمارە ١١ (شوێشا) لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە، یەکەم بەرھەمی کۆیۆھارۆ گۆتۆگی بوو، تانجیرۆ ھەرزەکارێکە ھەوڵدەدات خوشکەکەی بەناوی نێزوکۆ وەک مرۆڤێکی تەواو بگەڕێنێتەوە دوای کوشتنی خێزانەکەی لەلایەن موزان کیبوتسوجییەوە گۆڕاوە بۆ ئەھریمەن دوای ھێرشێک کە بووە ھۆی کوژرانی ئەندامانی تری خێزانەکەی، دوای ئەوەی لەگەڵ گیو تۆمیۆکای ئەھریمەنکوژ کۆدەبێتەوە، تانجیرۆ لەلایەن گیوەوە شمشێرێکی پێدەدەرێت بۆ ئەوەی ببێتە بکوژێکی ئەھریمەن بۆ ئەوەی یارمەتی خوشکەکەی بدات جارێکی دیکە ببێتەوە بە مرۆڤێکی تەواو و تۆڵەی خێزانەکەی بکاتەوە، و تانجیرۆ لە ڕۆمانێکی سووکدا دەرکەوتووە کە بە سەرەتای مانگاکە دادەنرێت.
گۆتۆژ دوای پێشنیاری سەرنووسەرەکەیان تانجیرۆی دروستکردووە بۆ ئەوەی کەسایەتی سەرەکیی گەشاوە لە ڕۆمانە تاریکەکەیدا، دیزاینەکەی لەژێر کاریگەری ھیمورا کێنشین لە مانگای «نۆبوھیرۆ» و «واتسوکی ڕورۆنی کێنشین» بوو کاتێک بڕیاریاندا کە کەسایەتییەکە چۆن بێت، بە پلەی یەکەم دەنگی کەسایەتییەکە لەلایەن ناتسوکی ھانای بە زمانی ژاپۆنی و زاکی ئەگویلار بە زمانی ئینگلیزییەوە کرا.
کەسایەتییەکە لەلایەن ڕەخنەگرانی مانگا و ئەنیمێ پێشوازییەکی باشی لێکرا بەھۆی سرووشتی خەمخۆری و پەیوەندییەکەی لەگەڵ خوشکەکەی لە ھەمان کاتدا بووەتە شەڕکەرێکی بەھێز، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە کەسایەتییەکە چەندین خەڵات بەدەستبھێنێت بە پشتبەستن بە ناوبانگەکەی لەگەڵ توانای دەنگی ھانای کە ئەویش خەڵاتێکی وەرگرت، ھەروەھا لە نمایشی ئەگویلار پێشوازی لێکرا.
ئەمانەش ببینە
لەتکەری شەیتان
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە پۆل:ژاپۆنییە خەیاڵییەکانی ناو ئەنیمێ و مانگا پۆل:کەسایەتییە نێرەکانی ئەنیمێ و مانگا پۆل:کەسایەتی خەیاڵی کە توانای ئاگر یان گەرمییان ھەیە پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای ئاگر یان گەرمییان ھەیە پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان بە ھەستە سەرووسروشتییەکان پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای ئاویان ھەیە
ڕۆژی جیھانیی ژنان
وێنۆک|پۆستەرێکی ئاڵمانی لە ڕۆژی جیھانیی ژنان لە ٨ی ئازاری ١٩١٤ ڕۆژی جیھانیی ژنان (بە ئینگلیزی: International Women's Day) یان بەدرووستیی ڕۆژی جیھانیی ژنە کارکەرەکان ناسراو بە ٨ی مارس، ٨ی ئازاری ھەر ساڵێک یاد دەکرێتەوە. لە ناوچەکانی جیاواز، ئایینەکانی ئەم ڕۆژە لە ڕێزگرتن یان ئەوینداری سەبارەت بە ژنان، ھەتا ئایینەکانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی جیاوازە. ئەم ڕۆژە وەکوو ڕووداوەیەکی سیاسی و سۆسیالیستی لە فەرھەنگی بڕێک لە وڵاتەکانی جیھان بەوێنەی ڕووسیا ڕۆژی پشۆدانە. ٨ی ئازار لە بڕێک لە وڵاتەکان لایەنی سیاسیی خۆی لە دەست داوە و وێنەی تێکەڵێک لە ڕۆژی دایک و ڕۆژی ڤالانتاین بووە بە ڕۆژیکی نا-سیاسی بۆ پیاوەکان تا ئەوینداری خۆیان لە بەرامبەر ژنان پێشان بدەن؛ بەڵام لە بڕێک لە وڵاتەکانی تر ھێشتا سیاسی ماگە و پرۆگرامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەھێز بەڕێوە دەچن و ئاگاداری سیاسی و کۆمەڵایەتیی ژنان لە خەباتەکانی ژنانی سەرانسەری جیھان بە شێوەێکی ھیوادارانە گەشە بووە. خەڵکی بە لەبەرکردنی نەوارەکانی ئەرخەوانی ئەم ڕۆژە پێرۆزبایی دەکەن. وێنۆک|پشووی وڵاتان لەو ڕۆژەدا، ڕەنگی سوور: پشووی فەرمی ڕەنگی قاوەیی: پشوو بەس بۆ ژنانە ڕەنگی زەرد: پشووی نافەرمی ڕۆژی جیھانیی ژنان لەوەتەی ١٩٠٩ لە ئەمریکا یادی دەکرێتەوە. دوای ماوەیەک ئەمریکا وازی لەیادکردنەوەی ئەو یادە ھێنا وەکوو پشووی وڵات دواتر لە ساڵی ١٩٢٠ لە یەکێتیی سۆڤیەت و چەند وڵاتێکی دیکەی کۆمۆنیزم وەکوو چین و کووبا ئەم بۆنەیان کردە پشوو. دواتر ئەم ڕۆژە لەچەندین وڵات بوو بە پشووی فەرمی.
سەرچاوەکان
پۆل:فێمینیزم
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ژنان لە مێژوودا
نامیبیا لە ئۆڵۆمپیاد
نامیبیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە لە ھەموو یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا وەرزشوانانی بەشداریکردووە. نامیبیا تا ئێستا بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. وەرزشوانانی نامیبیا بە گشتی پێنج میدالیای بەدەستھێناوە کە ھەموویان میدالیای زیوین. فرانکی فرێدریکس لە دوو ئۆڵۆمپیاددا چوار میدالیای لە وەرزشی گۆڕەپان و مەیدان ڕاکردنی خێرا بەدەستھێنا. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نامیبیا لە ساڵی ١٩٩٠ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نامیبیا لە ئۆڵۆمپیاد
قەلعەی دەشت
قەلعەی دەشت شارۆچکەیەکی شارستانی فەیزابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٠٨٦٦ کەسە.
بڕیارنامەی ٥٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٤٠٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
فرمێسک حافزی
فرمێسک حافزی گۆرانیبێژێکی خەڵکی مەھابادی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و ئێستا لە ئەڵمانیا دەژی. زیاتر لە ١٢ ساڵە دەستی بە گۆرانیگوتن کردووە و سیدی و کلیپەکانی بڵاو دەکاتەوە. یەکەم گۆرانیی بە ناوی "مەی"ە و کۆتا کاری ھونەریشی بڵاوکردنەوەی کلیپی "بێوەفا" بوو، لە باشووری کوردستان ھەوادارێکی زۆری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی مەھاباد پۆل:ژنانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
٢٨ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
ماندووبوونی ماسوولکە
ماندووبوونی ماسوولکە (ئینگلیزی: Muscle fatigue) بریتییە لە بێتواناییی ماسوولکە، بۆ فرمانی گرژبوون.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:ئاڵۆزیی دەماری
ژۆرژئالبێر ئۆریێ
ژۆرژئالبێر ئۆریێ نووسەر، شاعیر، ڕەخنەگر و نظریه‌پردازی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥ پۆل:مردووانی ١٨٩٢
George-Albert Aurier,
سعوود کوڕی عەبدولعەزیز
سعوود کوڕی عەبدولعەزیز ئال سعوود (عەرەبی: سعود بن عبد العزیز آل سعود) (١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٠٢ – ٢٣ی شوباتی ١٩٦٩). شای پێشووی عەرەبستانی سعوودی بوو. شا سعوود لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٥٣ تاکو ٢ تشرینی دووەمی ١٩٦٤ دەسەڵاتی لە عەرەبستانی سعوودی ھەبووە. بەھۆی کودەتای برایەکەی شا فەیسەل لە دەسەلاتداری سعودییە لادرا. ئەو کوڕی عەبدولعەزیز یەکەمین شای سعوودیە بووە و ھەروەھا برای فەھەد کوڕی عەبدولعەزیز شای پێشووی عەرەبستانی سعودییەیە. عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولعەزیز شای پێشووی سعودییە برای شا سعوود بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:مردووانی ١٩٦٩ پۆل:شاکانی سعوودیە
٢٩ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
ئەبووجەعفەری مەنسوور
ئەبووجەعفەری عەبدوڵڵا مەنسوور، ناوی تەواوی عەبدوڵڵا کوڕی محەمەد کوڕی عەلی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەباس کوڕی عەبدول موتەڵیب کوڕی ھاشم، دووەم خەلیفەی نەوەی عەبباسیە و لە بەھێزترینیانە، شەش ساڵ لە ئەبوعەباس سەفاح گەورەترە بەڵام کاتێک ئیمام ئیبراھیمی برای سەربازەکانی مەڕوان کوڕی محەمەد گرتیان پێشەوایەتی دایە دەست ئەبوعەباس لە باتی مەنسوڕ، ومەنسوڕ شاری بەغدای بنیاتنا کە دواتر بووە پایتەختی دەوڵەتی عەبباسی، وخەلافەتی گرتە دەست لە دوای سەفاحی برای لە ساڵی ٧٥٤ز تا کۆچی دوایی کرد ساڵی ٧٧٥ز.
خەمی گەورەی مەنسوڕ لە ماوەی حوکمیدا بەھێزکردنی دەوڵەتی عەبباسیەکان بوو و ڕزگاربوونیان لە ھەر مەترسیەک کە ھەڕەشە لە دەسەڵاتیان بکات تەنانەت ئەگەر ھاوپەیمانی پێشوتریشیان بوو بێت وەکو ئەبوموسلیم خۆراسانی کە سەرکردایەتی شۆڕشی عەباسی کرد لە دژی ئەمەویەکان لە خۆراسان.
و ئەبوجەعفەر بە دامەزرێنەری ڕاستەقینەی دەوڵەتی عەبباسی دادەنرێت، و بێ شک ماوەی حوکمی مەنسوڕ بە یەکێک لە گرنگترین سەردەمەکانی خەلافەت دادەنرێت، نزیکەی ٢٢ ساڵ حوکمی کرد بە حوکمێکی بەھێز و ھەموو دەسەلاتەکانی دەوڵەت لە دەستیا بوون.
لە دایک بوون و پەروەردەبوونی
عەبدوڵڵا کوڕی محەمەد کوڕی عەلی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەباس لە دایکبووە ساڵی ٧١٤ز لە گوندی حەمیە لە باشوری ئوردن، و پەروەردە بوو لەناو گەورە پیاوانی بەنی ھاشم کە لە حەمیمە نیشتەجێبوون، گەورەبوو بە زانایی لە ژیاننامە و دەنگو باسدا و ھۆگربوو بە شیعر و پەخشانەوە، و باوکی مەنسوڕ ئەو کەسە بوو کە بانگەوازی عەبباسی ڕێکخست، و ئەو بابەتەی بە نھێنی و بێدەنگی ئەجوڵاند، وردبین بوو لە ھەڵبژاردنی لایەنگر و پیاوەکانی و ئەو شوێنانەی کە بانگەوازکارەکان تیایدا بجوڵێن، کە حەمیمە و کووفە و خۆراسانی ھەڵبژارد بۆ ئەو مەبەستە.
کاتێک بانگەوازی عەباسی سەرکەوت و دەوڵەتی ئەمەوی ڕوخاند، ئەبو عەباس سەفاح خەلافەتی گرتە دەست لە ساڵی ٧٤٩ز و پرس وڕای بە ئەبوجەعفەری برای دەکرد لە جەنگی لەگەڵ دوژمنەکانی و دەست گرتن بەسەر نەیارەکانی و بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت، کە مەنسوڕ لە جێگەی ئەو گومان باشیەدا بوو، و کاتێک ئەبوعەباس نەخۆش کەوت وەسیەتی خەلافەتی کرد بۆ ئەبوجەعفەر لە ساڵی ٧٥٤ز کاتێک لە تەمەنی ٤١ ساڵیدا بوو خەلافەتی گرتە دەست.
کۆتایی ئەبو موسلیمی خۆراسانی
بە ھۆی ئەو شوێنە تایبەتەی ئەبوموسلیم ھەیبوو لە دەروونی شوێن کەوتووەکانی و سوکایەتی کردنی بە خەلیفە مەنسوڕ، و ڕەتکردنەوەی بەردەوامی لە مل کەچبوون بۆی، ئەبو موسلیم ڕۆژبەڕۆژ توندتر دەبوو و یارمەتیدەرانی بەھێز دەبوون و قسەی بەرز دەبوویەوە، و پێویست بوو یەکێک لە سنووری خۆی بیوەستێێت، لێرەدا ئەبوجەعفەر بیری کردەوە کە لەناوی بەرێت، ناردی بۆ لای ئەبوموسلیم تا پێی ڕابگەیەنن خەلیفە کردوویەتی والی میسر وشام، و دەبێت بڕوات بۆ میسر کە دەیویست بەم ڕێگەیە لە خۆراسان دووری بخاتەوە کە شوێنە جەماوەریەکەی بوو، و گومان خراپی ئەبوموسلیم لێرەدا دەرکەوت و دەرچوو لە فەرمانی خەلیفە و گوێی لە ئامۆژگاری کەس نەئەگرت، و مەنسوڕ لە خشتەی برد بەوەی ھەتا لە عێراقدا بیداتە دەستی، و کوشتی ساڵی ٧٥٦ز، و لەبەرئەوەی کوژرانی پیاوێکی وەک ئەبوموسلیمی خۆراسانی باس و خواسێکی زۆر ھەڵئەگرێت. مەنسوڕ لە وتارێکدا ڕاستی ھەڵوێستەکەی ڕوون کردەوە بۆ خەڵکی.
ئاریە ئێلیاڤ
وێنۆک|ئارییە ئێلیاڤ ئارییە "لۆڤا" ئەلیاڤ (بە عیبری: אריה "לובה" אליאב، ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢١–٣٠ی ئایاری ٢٠١٠)، سیاسەتمەدارێکی ئیسرائیلی بووە. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ و ١٩٩٢دا لە سێ جاردا وەک ئەندامی کنێسێت بۆ چەندین کوتلە کاری کردووە.
ئەبووجەعفەری مەنسوور
گرنگترین ئیشەکانی
thumb|280px|هێڵکارى بنیاتنان وفراوانکردنى بەغدا لە نێوان ساڵى ٧٦٧و ٩١٢ دا ئەبوجەعفەری مەنسوڕ لە دیارترین خەلیفەکانی عەباسیەکان بوو، ولە گرنگترین ئیشەکانی مەنسوڕ لە دەوڵەتی عەبباسی ئەمانەی خوارەوە بوون؛
ئاریە ئێلیاڤ
چالاکیی پێشەنگایەتی
ئیلیاڤ یارمەتیدەر بوو لە دامەزراندنی شاری ئاراد لە نەگڤ و پەرەی بە گەشەپێدانی لاخیش و کیریات گات دا. لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ئەو ڕۆحی بزوێنەری پشت دامەزراندنی نیتزانا بوو لە ڕۆژاوای نەگێڤ، کە تەپۆڵکە خۆڵەکانی کردە گوندێکی گەنجان.
ئەبووجەعفەری مەنسوور
شۆڕشی سەنباد
لەوانەی کە توڕەبوون لەسەر کوژرانی ئەبوموسلیمی خۆراسانی، پیاوکی مەجوسی (ئاگرپەرست) بوو ناوی سەنباد بوو و زۆرێک لە خەڵکی خۆراسان لە دەوری کۆبوونەوە و ھێرشیان کردە سەر وڵاتی موسڵمانان لە نیسابور و قومس و ڕەی، ماڵەکانیان تاڵان کرد وپ یاوەکانیان کوشت و ژنانیان گرتن، پاشان ھەڵیاندایە و وتیان ئەڕۆن بۆ ڕوخانی کەعبە، مەنسوڕ سوپایەکی بۆ ناردن بە سەرکردایەتی جمھوری کوڕی میرار عەجەلی، تێکیان شکاندن و ماڵەکانیان گەڕاندەوە و ئەبوجەعفەر سونبادی لەناوبرد ساڵی ٧٥٦ز، ھەتا ڕووبەڕووی شۆڕشگێڕێک بووەیەوە کە داوای لابردنی مەنسوڕی ئەکرد، کە ئەویش (جمھوری کوڕی میرار عەجەلی) بوو کە سەرکردەی سوپاکەی مەنسوڕ بوو کە سونبادیان تێک شکاند.
ئاریە ئێلیاڤ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ٢٠١٠ پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە پۆل:ستافەکانی زانکۆی ھارڤارد پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم
ئەبووجەعفەری مەنسوور
کودەتای جمھوری کوڕی میرار عەجەلی لەسەر مەنسوڕ
کاتێک جمھور سونبادی تێک شکاند، و ماڵەکانی گێڕایەوە کە لە نێویاندا خەزێنەکانی ئەبوموسلیمی خۆراسانی تێدا بوو، جمھور تەماع گرتی، ماڵەکەی نەنارد بۆ خەلیفە مەنسوڕ تەنانەت بەیعەتەکەی ھەڵوەشاندەوە و داوای لابردنی مەنسوڕی کرد، مەنسوڕ سوپایەکی گەورەی نارد بە سەرکردایەتی (محەمەدی کوڕی ئەشعەس)، جمھوریان تیکشکاند وھەڵھات بۆ ئازەربایجان و ئەو ڕووداوە لە ساڵی ٧٥٦ز دا بوو.
شۆڕشەکانی خەواریجەکان
شۆڕشە یەک لە دوای یەکەکان بوون کە ھەڕەشەیان لە ژیان و جێگیربوون و ئاسایش دەکرد لە سەرەتای حوکمی عەباسیەکان، لەوانە شۆڕشی خەواریجەکان ک بووە سەرچاوەی بێزاری بۆ دەوڵەتی عەبباسی، ئەو کاتانە مولبید کوڕی حەرمەلەی شەیبانی لەگەڵ ھەزاران لە شوینکەوتووانی لە عێراق دەرچوو، و زۆر لە خەڵک دایانە پاڵی تا سوپاکانی مەنسوڕ توانیان بیشکێنن ساڵی ٧٥٧ز، وجارێکی تر خەواریجەکان جوڵان لە خەلافەتی مەنسوڕدا لە موسڵ کە ئەمجارەیان شکستیان ھێنا.
و خەلیفە ئەبوجەعفەری مەنسوڕ ڕووبەڕووی چەند شۆڕشێکی لادەرە تائیفەکانی تر بوویەوە، لە ساڵی ٧٥٩ز دا ڕووبەڕوی شۆڕشێکی تر خەواریج بوویەوە پێیان ئەوترا ڕاوندیە کە ئەچوونەوە سەر گوندی ڕاوندی نزیک ئەسفەھان، و باوەڕیان بە گواستنەوەی ڕۆحەکان ھەبوو، و ئەیانوت ڕۆحی ئادەم گواستراوەتەوە بۆ عوسمانی کوڕی نھیک و جوبڕەیل ھیسەمی کوڕی معاویەیە (پیاوێک بوو لەناویاندا)، بەلکو دەرچوون لە ئیسلام و ئەیانوت ئەو پەروەردگارەی کە نان و ئاویان ئەداتێ (ئەبوجەعفەری مەنسوڕ)ە، و سەردانی کۆشکەکەیان ئەکرد و ئەیانوت، ئەمە کۆشکی پەروەردگارمانە، وھیچ شتێک سوودی نەبوو لەگەڵ ئەوانە کوشتن نەبێت، مەنسوڕ کوشتنی تا دەستی بەسەر ھەموویاندا گرت لە کوفە.
شۆڕشی محەمەد (نفس الزکیە)
لە ترسناکترین شۆڕشەکانی ڕووبەڕوی مەنسوڕ بوویەوە دەرچوونی محەمەدی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی حەسەن کوڕی حسەین کوڕی حەسەن کوڕی عەلی، کە لە بەڕێزەکانی بەنی ھاشم بوو لە زانست و پایەدا، وناونرا بوو بە (نەفس الزکیە) عەلەوی و عەباسیەکان کۆبوونەوە و موبایەعەیان پێدا لە کۆتاییەکانی دەوڵەتی ئەمەوی، لەوانەش کە موبایەعەیان پێدا بوو (مەنسوڕ) خۆی بوو، و کاتێک خەلافەتی گرتە دەست تەنھا خەمی ئەوەی بوو کە محەمەد داوای گوێڕایەڵی ئەوانە بکات کە پێشتر موبایەعەیان پێداوە، و لێرەدا محەمەد دەرچوو ساڵی ٧٦٣ز لە مەدینەوە، و زۆر لە ناوچەکان موبایەعەیان پێدا و ئیبراھیمی برای لە بەسڕە دەرچوو و زۆر لە زاناکان لە دەوری کۆبوونەوە و توانیان دەست بگرن بەسەر فارس و واسیت و کوفەدا، و لەم شۆڕشەدا شوێنکەوتووانی زۆر لە تائیفەکان بەشداریان کرد.
مەنسوڕ ناردی بۆ لای محەمەد نەفس زەکیە و پاراستن و ئاسایشی خستە بەردەمی بۆ خۆی و مناڵ و براکانی لەگەڵ دابین کردنی ماڵی پێویست بۆیان، و محەمەد وەڵامی دایەوە کە مەنسوڕ ئەبێت بە ئاینی خوا حوکم بکات و ناکرێت موسڵمان بە پارە بکڕێت، بەم شێوەیە تەنھا ڕووبەڕوو بوونەوەی سەربازی چارەسەر بوو دوای ئەوەی ئەم گفتوگۆیانە شکستیان ھێنا، و سوپای ئەبوجەعفەر توانیان محەمەد بشکێنن لە مەدینە و کوشتیان و دەستیان گرت بەسەر شوێنکەوتووانی ئیبراھیمی برای لە گوندێکی نزیک کوفە و کوشتنیان.
شۆڕشی بێباوەڕی خۆراسان
لە ساڵی ١٥٠ک یەکێک لە بێباوەڕەکانی خۆراسان دەرچوو و دەستی بەسەر زۆربەیدا گرت و زیاتر لە سێ سەد ھەزار کەس چوونە پاڵی، و ژمارەیەکی زۆریان لە موسڵمانان کوشت، و سوپاکانی ئەو وڵاتەیان تێک شکاند، خراپەکاریان بڵاوکردەوە لێرە و لەوێ و مەنسوڕ سوپایەکی چل ھەزاری بۆ ناردن کە دەستیان بەسەر ئەو دەرچووانەدا گرت و ئەمن و ئاسایشیان لە خۆراسان بڵاوکردەوە.
بیاتنانی بەغدا
thumb|250px|دیمەنی ڕووباری دیجلە لە بەغدا خەلیفە ئەبوجەعفەر حەزی بە بنیاتنانی پایتەختێکی نوێ کرد بۆ دەوڵەتەکەی دووربێت لەو شارانەی کە دەرچوونیان لە خەلافەت زۆر بوو وەک کوفە و بەسڕە، و کەش وھەوا وشوینێکی باشی ھەبێت، بەغدایان ھەڵبژارد لە کەناری دیجلە، و یەکەم بەردی بناغەی بە دەستی خۆی دانا لە ساڵی ٧٦٢ز، و زۆر لە ئەندازیارە گەورەکانی دانا بۆ سەرپەرشتی کردنی ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر بیناساز و پیشەسازەکانی بۆ ھێنا، زۆر بە ھەوڵ و ھیمەت ئیشیان کرد تا ساڵی ٧٦٦ز تەواویان کرد، و خەلیفە گواستیەوە بۆی لەگەڵ دیوانەکانی دەوڵەتدا، لەو کاتەوە بەغدا بوو پایتەختی دەوڵەتی عەبباسی و ناویان نا شاری سەلام (ئاشتی) بە ناوی دار سەلام کە یەکێکە لە ناوەکانی بەھەشت یان بە گەڕانەوە بۆ ناوی ڕووباری دیجلە کە ناوئەبرا بە ڕووباری سەلام، و مەنسوڕ بە بنیاتنانی شارەکە نەوەستا لە کەناری ڕۆژئاوای دیجلەدا بەڵکو ئیشی لەسەر فراوانکردنی کرد ساڵی ٧٦٨ز شارێکی تری لای ڕۆژھەڵاتیەوە دامەزرند کەناونرا ڕەسافە، و کردیە بارەگا بۆ کوڕەکەی و جێگرەوەی خەلافەتەکەی (مەھدی) و دیوار و خەندەق و مزگەوت و کۆشکی بۆ دروست کرد پاشان فراوان بوو و خەڵک لێی نیشتەجێ بوون.
ڕاپەڕینی ئابوری
لەگەڵ گرنگی دانی مەنسور بە کشتوکاڵ و پیشەسازی و ھاندانی بۆ خاوەن ئیش و پیشەکان، ھێڵەکانی بازرگانی پاراست لە کەنداوی عەرەبیەوە تا چین لە مەترسی قەڕاسینەکان کە ڕێگە بازرگانیەکانیان ئەبڕی و بازرگانەکانیان ئەکوشت و دەستیان بە سەر ماڵی خەڵکدا ئەگرت، سەرکردەکانی مەنسوڕ چوون بۆین وئەو ڕێگرانەیان بێدەنگ کرد، ولە سەردەمی ئەمدا دووبارە فەتحی شاری تەبڕستان کرایەوە لە ساڵی ٧٥٩ز لە وڵاتی ئەودیو ڕووبار.
کۆچی دوایی مەنسوڕ
خەلیفە مەنسوڕ رۆیشت بۆ حەج ساڵی ٧٧٥ز، و مەھدی کوڕی چوو تا ماڵئاوایی لێبکات ئەویش مەھدی ڕاسپارد تا حەق و ڕۆزی و پایەیان بدات بە سەرباز و خەڵکی و چاکە بکات لەگەڵ خەڵک و قەرزەکەی بۆ باتەوە کە بڕەکەی ٣٠٠،٠٠٠ دەرھەم بوو و ئاگاداری برا بچوکەکەی بکات، دواتر لە ڕێگە مەنسوڕ نەخۆش کەوت و پێش ئەوەی بگاتە مەککە لە دەرگاکانیدا وەفاتی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٧١٤ پۆل:مردووانی ٧٧٥ پۆل:خەلیفە عەبباسییەکان پۆل:دامەزرێنەرانی شار پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٨ەم پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
شارستانی ساینقەڵا
شارستانی ساینقەڵا یان شاھیندژ (بە کوردی ھەڵۆژین)، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ھەڵۆژینە. ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی میاندواو و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی سەقز و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی تیکاب و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارستانی بۆکان.
پێش ئەوەی ببێتە شارستان، شارستانی ساینقەڵا ناوچەیەک (ناحیە - پەخش) بووە لە شارستانی مەراغە. دوای دەرچوونی یاسای پاشایەتی دەستووری لە ئێران لە ساڵی (١٩٠٦)دا یاسایەک دەرچوو بەناوی یاسای دروست کردنی ویلایەتەکان کە ئێران بووە چوار ویلایەت ئازەربایجان یەکێک بوو لە ویلایەتەکان، لە ساڵی (١٩٣٧)دا ئێران بووە دە ویلایەت کە ئەوکات ئازەربایجان بووە دوو بەش و بوو بە ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات و ئازەربایجانی ڕۆژاوا ئیتر لەو کاتەوە ساینقەڵا بووە بەشێک لە ئازەربایجانی ڕۆژاوا.
دانیشتوانی ھەڵۆژین
ڕێژەی کورد لە شارستانی ساینقەڵا (٧٩٪)ەیە، کەدەکاتە (٨٠٥٢٥) کەس.
ڕێژەی ئازەری لە شارستانی ساینقەڵا (٢١٪)ەیە، کەدەکاتە (٢١٥٠٢) کەس.
وێنۆک|پێکھاتەی شارستانی ھە‏ڵۆژین
جۆری گژوگیا
گژ و گیای و لەوەڕگایەکی زۆر و ھەبوونی باخ و کێڵگەی زۆر لەم شارستانە کە لەلایەن جوتیارەکانەوە چێندراوە و بەرھەم ھاتووە وە لە بەرزایییەکانی ئەم شارستانەدا زۆرێک داری خۆڕسک ھەن و لە دەشتەکانیشدا کەڵگەی بەپیت ھەیە، جۆری درەختی ئەم ناوچەیە پەک ھاتووە لەمانە (سێو و ھەڵوژەی زەرد و ھەڵوژە و گوێز) و بەروبومی کشتوکاڵیش پێکھاتووە لە (گەنم و جۆ و نیسک)، ھەبوونی گیایی جاجغ و کەما کە ئالیکێکی زۆر باشە بۆ ماڵات.
جۆری گیانداران
گیاندارانی ئەم شارستانە دەکرێن بە دوو بەشەوە:
ھەوارگە
ناوچە ھەوارییەکانی ساینقەڵا دەکەوێتە بەرزایییەکانی پیرمەحمود، بەھۆی سەرمای پایز و زستان کۆچەرییەکانی ئەم ناوچەیە بۆ ماوەی (٥) مانگ مەڕوماڵاتیان نابەنە کوێستان و لە شوێنی حەوانەوەی خۆیان دەمێننەوە، لەم کوێستانانە بەھۆی بارینی بارانی زۆر گژ و گیای زۆر و تازەی ھەیە و سەرچاوەیەکی باشە بۆ لەوەڕاندن، ئەم لەوەڕگانە بەپێی گوند و ھۆزەکان دابەشکراون وە لەسەرەتای مانگی (نیسان) ەوە کۆچی بۆدەکەن تاوەکو کۆتایی مانگی (ئەیلول) ئەم دابەشکردنی لەوەڕگانە بۆ ئەوەیە کە ئەم ھۆز و تیرە جیاوازانە نەچنە ناو لەوەڕگای یەک و نەبێتە ئاژاوەیان.
ناوچە ھەوارییەکانی ساینقەڵا وەک کوێستانی مەحمودخان و سەلیم خان لە سنوری ساینقەڵا، کوێستانی ئاقداش لەنێوان تیکاب و ساینقەڵا ھەوارگەیەکی چاکی پڕ لە گژو گیاو لەوەڕگایەکی چاکە کە ھۆزە کوردەکان و ئازەرییەکان بەکاری دەھێنن، ئەم کۆچ و ڕەوەیان تەنھا وەرزییە.
کاری دەستی
شارستانی ساینقەڵا دێرینترین شارستانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە لە کاری دەستیدا، لەم شارستانە و دێھاتەکانیدا نزیکەی (١٠٠٠) خێزان خەریکی کاری دەستین، بەزۆری بەرماڵی نوێژ دروستدەکەن لەگەڵ مافوور و بەڕە و جاجم کە ھەمووی بەدەست دەچنن، وە لەکۆندا گڵکاری کراوە لە ناوچەکەدا بەڵام لە ئێستادا نەماوە.
مافور چنین
مافور چنین پێشینەیەکی مێژووی ھەیە لەم شارستانەدا، ساینقەڵا شارێکی مێژوویییە، وە ئەم شارستانە ھەدوو نەتەوەی کورد و ئازەری تیادایە کە ھەریەکەیان خاوەنی کلتورێکی تایبەتە بە کاری دەستی، تورک زمانەکان کاتێک کۆچەری بوون و کۆچیان کرد بۆ ئەم ناوچەیە و تێیدا نیشتە جێبوون دەستیان کرد بەکاری دەستی و ھونەری کاری دەستییەکیان پێشخست، وە ھونەری ئەندازەییان تیادا بەکار دەھێنا بەشێوەیەکی تەواو نیمچە تەواو، لەم ناوچەدا بۆ دروست کردنی مافوور زیاتر خوری بەکار دەھێندرێت و ھەندێ جار لۆکە و یان بەتێکەڵی، زۆرینەی مافوورەکان بە شێوەیەکی باریک و درێژ دروست دەکرێن کە بەم شێوانە دەبن(١*٥ و ١*٦ و ٢*٣ ....)
بەڵام کوردەکان بەرھەمەکانیان جیاوازترە لەوان و شێوەی ئەندازەی ڕێک و نیمچە ڕێک و مافوری خڕیان ھەیە، ڕیزی فەرشەکان (٢٥ تا ٦٠) بەندەو لە مافووری ئاوریشمدا دەچیتە (٧٠) ڕیز، درێژی و پانی مافوورەکان دەگۆڕێت بەپێی داواکردنی بازاڕ، وێنەی مافورەکان ھەر لە وێنەی کوردی و ڕەنگاو ڕەنگ و ماسی … و ھەروەھا لە شێوەی فەرشی تەبرێز و ئەسفەھان، مافورەکان لە خوری و ئاوریشم و لۆکە دروست دەکرێن یان تێکەڵەی ئەمانە.
بەڕە و جاجم چنین
لە ساینقەڵا بۆ بەڕە چنین خوری یان لۆکە یان لۆکەو خوری بەکاردەھێنن بۆ دروست کردنی، لەم ناوچەیە بەڕەی کوردی و ئەفشار و ناوخۆیی ھەیە و بەڕەنگی سوور و سەوز و زەرد و بەبەکارھێنانی خوری ڕەشیش، زۆرترین بەرھەمھێنانی جاجم لە ئێراندا لەم شارستانەیە، بەکاردەھێنرێت لە ماڵ و شوێنەکاندا لەباتی ڕاخەر و یان ھەڵدەواسرێت بەدیواردا بۆ جوانی و دروستکەری سەرەکی جاجم ئافرەتانن لە ماڵەوە.
دەستچنی خوری
لەم ناوچەیەدا ھەروەک ھەموو سارە ساردەکانی کە چنینی جۆرەکانی خوری بڵاوبوەتەوە لە جۆڵای بە پانتایی (٢ تا ٥)میل لەتەواوی سارو دێیەکان کە بەدەست ژنان دەچنرێن، وەک جۆرەھا گورەوی و لەچک و پشتێن و فەقیانە و پوزەوانە و دروست کردنی ڕانک و چۆغە و جلی ژێرەوە کە بەزۆری ڕەنگی (سپی و قاوەیی و سوور)، وەھەروەھا دروست کردنی جلی ناوچەی کە لە زستانی ساردا بەکاری دەھێنن.
کاری دەستی باو
لە کۆندا دروست کردنی سەبەتە و سواڵەت و چنینی حەسیر باو بووە بەڵام ئەمڕۆ باوی نەماوە، بەڵام لەئێستادا پیشەسازی دار پەرەی سەندووە، کە وەھای لێھاتووە ئیسەدەستییەکان بووەت دارتاشی و کورسی و قەنەفە دروست دەکرێت و ھەندێ جار نەخش و نیگاری لەسەر دەکرێت بووەتە کارێکی بەربڵاو.
شوێنی وەرزشی و پشوودان
بەگوێرەی بەڕێوەبەرایەتی ئامار و پلاندانانی پارێزگا لە ساڵی (٢٠٠٠)دا شارۆچکەی ساینقەڵا لەداھاتوودا چەند شوێنێکی یاری دەبێت:
سروشتی سەرنجڕاکێش
سروشتی جوانی ئەم شارستانە لەمانە پێکھاتووە:
کێوەکان
ئەم شارستانە دەکەوێتە ناو زنجیرە چیاکانی زاگرۆسەوە، ئەمەش گرنگترین لوتکە بەرزەکانی کەلە سەر و (٢٠٠م) وەیە:
شوێنی جوگرافی
ساینقەڵا کەوتوەتە باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاواوە و (٦٠کم) کەوتوەتە باشووری شارۆچکەی میاندواو، ھەروەھا کەوتوەتە سەر ھێڵی (٣٦٬٤٠٬٤٥ E)ی ھێڵی درێژی زەوی و (٤٦٬٣٤٬٠٠ N)ی ھێڵی پانی زەویەوە، ڕووباری (زرینە یان چەغتای) بە نەوەندی شاردا دەڕوات و ڕووبەری ئەم شارستانە (٢١٤٤کم٢)ە.
دابەشی کارگێڕی
بەپێیی دابەشکردنی کارگێڕی وڵاتی ئێران بەم پێیە دەبێت شارۆچکە و ناوچە (ناحیە) و گوندەوار (گوندستان) و گوند (دێ).
گوندستان
گوندستانی ناوچەی ناوەند:
گوندستانی ناوچەی کەشاوەرز:
ناوچەی ناوەند (ناحیەی ناوەند)
ساینقەڵا (ناوەند):
گوندستانی سەفاخانە
لە ٢١ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی مەحمودچغ (مەحموداوا)
لە ٢٦ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی ھولەسو
لە ٤٢ گوند پێکھاتووە:
ناوچەی کشاوەرز (ناحیەی کشاوەرز)
کەشەور (ناوەند):
گوندستانی چەرداورۆ
لە ٣٥ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی کشاوەرز
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:
گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
ژمارەی گوندکانی دەکاتە ١٤٧ گوند:
کوردنشینەکان ١٢٤ گوند.
ئازەرینشینەکان ٢١ گوند.
تێکەڵەی کورد و ئازەری ٢ گوند.
گوندە کوردە چەرداوڕۆکان
پێکھاتووە لە ٣٠ گوند.
گوندە کوردە سەرابیانی و زاخۆرانی و موسلیانلیەکان
پێکھاتووە لە ١٩ گوند.
گوندە کوردە موکریانیەکان
پێکھاتووە لە ٧٥ گوند.
گوندە ئازەری نشینەکان
پێکھاتووە لە ٢١ گوند.
گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئارتەر کۆنان دۆیڵ
وێنۆک|سێر ئارتەر کۆنان سێر ئارسەر کۆنان دوێڵ (بە ئینگلیزی: Sir Arthur Ignatius Conan Doyle)(٢٢ی مایسی ١٨٥٩–٧ی تەممووزی ١٩٣٠)، نووسەر و پزیشکی سکۆتلەندی بوو. ناسراوە بە دروستکردنی کەسایەتیی شارلۆک ھۆڵمز و نووسینی کورتە چیرۆک لەسەری. ھەروەھا چیرۆکی خەیاڵی-زانستی و چیرۆکی مێژووییی نووسیوە. دوێڵ لە ٢٢ی مایسی ١٨٥٩ لە ئێدینبەرەی سکۆتلەندا لەخێزانێکی ھەژار لەدایک بوو. کۆلیجی پزیشکیی لە زانکۆی ئێدینبەرە تەواو کرد و مامۆستاکەی جۆزێف بێڵ زۆر کاری تێ کردووە کە خاوەنی توانایەکی نائاسایی بووە لە گەیشتنە دەرەنجام و بەرھەمھێناندا. پاشان شوێنی نیشتەجێبوونی گواستەوە بۆ لەندەن، لەوێ کلینکێکی تایبەت بەخۆی کردەوە، بەڵام لە کلینیکداریدا سەرکەوتوو نەبوو.لەپاش ھەشت ساڵ لە کارکردن لە بواری پزیشکیدا، ئارتەر بیری لە نووسینی چیرۆکێک کردەوە، بەکردەیی، ھەستا بەنووسینی یەکەمین چیرۆکی لەژێر ناوی «ژوورەوە ڕەنگ سوورە گەشەکە»، و پێشوازییەکی زۆر باشی لێ کرا لەلایەن خەڵکەوە کە ئەمەش بوو بە ھاندەرێک بۆ ئەو کە چەند چیرۆکێکی تریش بنووسێت.
ژیان
دوێڵ ژیانێکی ھەمیشە گۆڕاو و پڕ سەرچڵی ژیا و مێژووناس، ڕاوچیی نەھەنگ، وەرزشەوان و پەیامنێری جەنگی بووە. دوو پیاوی لە مردن ڕزگار کردوە کاتێک بێتاوانییانی سەلماند بەھەمان شێوازانەی کە لە ڕۆمان و چیرۆکەکانیدا بەکاری دەبرد. شاژن ڤیکتۆریا پلەی سوارچاکیی (بەئینگلیزیی: Knight) پێ بەخشی، کە نازناوی (سێر، Sir) پێ دەبەخشێت لە ساڵی ١٩٠٢ بەھۆی کارە جوان و سەربەرزکەرەوەکانی لە دروستکردنی نەخۆشخانەی مەیدانی لە باشووری ئەفریقا لەماوەی جەنگی بۆیری دووھەمدا. سێر ئارتەر کۆنان دوێڵ، لە ساڵی ١٩٣٠ کۆچی دواییی کرد.
پەیوەندیی دۆیڵ و ھۆڵمز
230px|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵی لە ھۆڵمز دوێڵ بەدرێژاییی ژیانی لە ململانێدا بوو لەگەڵ کەسایەتییە دەستکردەکانی خۆی (شارلۆک ھۆڵمز). ئەو بڕوای وا بوو کە ھۆڵمز لە خۆی بەناوبانگتر بووە، بۆیە ھەوڵی کوشتنی کەسایەتییەکەی دا، بەکردەییش؛ لە چیرۆکە بەناوبانگەکەیدا «کەیسی شارلۆک ھۆڵمز» دەیکوژێت. گەرچی تووشی زۆرێک لە ڕەخنە و ھێرش دەبێت بەھۆی ئەمەوە، بەڵام دواتر ھۆڵمز دەھێنێتەوە بۆ ژیان، لە (گەڕانەوەی شارلۆک ھۆڵمز).
سەرچاوەکان
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:شانۆنامەنووسانی سکۆتلاندی پۆل:ڕۆماننووسانی سکۆتلاندی پۆل:ئارتەر کۆنان دۆیڵ پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی پۆل:مردووانی ١٩٣٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩ پۆل:شێرلۆک ھۆڵمز پۆل:نووسەرە ئینگلیزەکان پۆل:ڕۆماننووسانی بریتانیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو پۆل:پزیشکە سکۆتلاندییەکان پۆل:نووسەرانی ئینگلیز
دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی
دەزگای ھەواڵگری ناوەندی یان سی ئای ئەی (سیا) دەزگای ھەواڵگریی حکوومیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و ئەرکی کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاری لەسەر وڵاتەکان، حکوومەتەکان، کۆمپانیا دەرەکییەکان و کەسایەتییە بیانییەکان ھەیە بۆ  حکوومەتی ئەمریکا.
ئەم دەزگایە لە ساڵی ١٩٤٧ و لە دوای شەڕی جیھانی دووەمەوە و لە لایەن سەرۆک ھەری تروومەنەوە دامەزرا و ناوەندەکەی لە ویلایەتی ڤیرجینیایە.
بڕیارنامەی ٥٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:سیاسەتی زمان پۆل:زمانی عەرەبی
دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٧ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی
ڕوانگەی ئاسمانی
ڕوانگەی ئاسمانی یاخوود وێستگەی چاودێری ئاسمانی وێستگە یاخوود ناوەندێک و بارەگاییەکە بەکاردێت بە ئامانجی سەیرکردن و چاودێریکردنی ئاسمان لەسەر وشکایی بێت یاخوود لە زەریا و دەریاکان، ڕوانگە ئاسمانییەکان چاودێری و زانیاری وەردەگرن لەسەر ئاووھەوا و کەش و هەوا و بەرگە هەوای زەوی، چاودێری و زانیاری دەربارەی پلەی گەرمی و پەستانی کەش و شێ خێرایی با
سەرچاوە
پۆل:گەردوون
ئێد ئەسنێر
ئێد ئەسنێر (؛ لەدایکبووی ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٢٩ – مردووی ٢٩ی ئابی ٢٠٢١) ئەکتەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو. ئەو لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢١ بەھۆی وەستانی دڵ کۆچی دواییی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ٢٠٢١ پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
کۆشکی ڕۆژنامەفرۆش
thumb|کۆشکێکی ڕۆژنامەفرۆش لەسەر شەقام لە [[هەولێر.]] کۆشکی ڕۆژنامەفرۆش (بە ئینگلیزی Newsagent یان Newsstand) شوێنێکە بۆ فرۆشتنی ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێب و نامیلکە ، بەزۆری کۆشکەکان لەسەر شەقام یان وێستەگەکانی گواستنەوە و فرۆکەخانە و نزیک فرۆشگاکان هەن.
ھۆست
ھۆست بەشێکە لە ماڵپەر، بەکاردێت بۆ دروستکردنی ماڵپەر وە ھۆست دەبەسترێتەوە بە دۆمەین وە ماڵپەرێک پێک دێنن.
ماڵپەری Name.com لێرە دەتوانی ھۆست و دۆمەین بگری بە نرخێکی دیاریکراو.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
١ی ئازار
بەستەری دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئازار
کفەر سەبا
وێنۆک|کفار ساڤا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئیسرائیل وێنۆک|ڕاست|ئاریم مۆڵ لە ناوەندی شاری کفەر سەبا کفەر سەبا (بە عیبری: כְּפַר סָבָא)، بە فەرمی کەفەر ساڤا، شارێکە لە ناوچەی شارۆن، لە ناوچەی ناوەندی ئیسرائیل. لە ساڵی ٢٠١٩ ژمارەی دانیشتووانی ١١٠ ھەزار و ٤٥٦ کەس بووە. دانیشتووانی کفار سەبا نزیکەی تەواو جوولەکەن.
چاودێری تەندروستی
نەخۆشخانەی مێیر دەکەوێتە شاری کفەر سەبا. نەخۆشخانەی مێیر ناوەندێکی پزیشکی گەورەیە کە ناوی جۆزێف مێیر بووە کە یەکەم سەرۆکی سندوقی گشتی نەخۆشەکان و یەکەم بەڕێوەبەری وەزارەتی تەندروستی ئیسرائیل بووە. نەخۆشخانەکە ھەموو نەخۆشەکان، جوولەکە و عەرەبەکان وەردەگرێت، لەوانەش نەخۆشانی شارەکانی ژێر دەسەڵاتی دەسەڵاتی فەلەستین، وەک قەلقیلیا.
شوێنەوارناسی
پاشماوەی گوندێکی کۆنی ئیسرائیلی لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە دۆزرایەوە، و پێدەچێت وێرانەکانی کافارسابای کتێبی پیرۆز بێت. مۆزەخانەی شوێنەوارناسی کفەر سەبا ئەو شوێنەوارانەی لە ناوچەکەدا دۆزراونەتەوە نمایش دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:کفەر سەبا
٢ی ئازار
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئازار
مسکیناباد
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
نێوانەدەمارەخانە
وێنۆک
نێوانەدەمارەخانە ئەو دەمارانەن کە دوو ناوچەی مێشک بەیەکەوە دەبەستنەوە، واتە دەمارە جووڵاوەکانی ڕاستەوخۆ یان دەمارە ھەستیارەکان. دەمارە نێوانەکان گرێ ناوەندییەکانی بازنە دەمارییەکانن، کە پەیوەندی نێوان دەمارە ھەستیارەکان یان جووڵاوەکان و سیستەمی دەماری ناوەندی (CNS) چالاک دەکەن. ئەوان ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لە ڕەفڵەکس و لەرزینەکانی دەمارەکان و دروستبوونی دەمارەکان لە مێشکی شیردەرەکانی پێگەیشتوودا.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی پۆل:دەمارەخانەکان
تێرتی سێکندز تو مارس
thumb|وێنەیەکی باندەکە لە مۆسکۆ ٢٠١٤
30 چرکە بۆ مارس باندێکی ڕۆکی ئەنەریکیە کە لەساڵی ١٩٩٨دا پێکهاتووە ، و هەریەک لە جارید لێتۆ و براکەی شانن لێتۆ و تۆمۆ میلڤیچ تیایدا ئەندامن.
هەروەها لێتپ سەرۆکی گروپەکەیە، کەلەساڵی ١٩٩٨ لە لۆس ئەنجلس ، کاڵیفۆرنیا دا پێکهێنرا لەگەڵ برایە گەورەکەی شانن لێتۆ ، یەکەم ئەلبومی خۆشیان لەساڵی ٢٠٠٢ بڵاوکردەوە کە ناوبانگێکی بچووکیان پێ پەیدا کرد.گروپەکە لەساڵی ٢٠٠٥ ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد بەهۆی ئەلبوومی دووەمیانەوە بەناوی (درۆیەکی جوان - A Beautiful Lie).لەساڵی ٢٠١٣دا چوارەم ئەلبوومی خۆیان بڵاو کردەوە بەناوی (Love, Lust , Fatih and Dream) و تاکو ساڵی ٢٠١٤ نزیکەی ١٥ ملیۆن دانەی لە ئەلبوومەکە فرۆشرا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٨ لە کالیفۆرنیا پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٩٨
جارید لێتۆ
جارید لێتۆ (لەدایکبووی ٢٦ی دیسەمبەری ١٩٧١) ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمەریکە.سەرەتا بە دەرکەوتنی لە زنجیرە تەلەڤزتۆنەکان دەکرەوت وەک (My So Called Life) لەساڵی ١٩٩٤ ، و دواتر لە فیلمەکانی (Fight Club 1999, American Psycho 2000) دەرکەوت و هەروەها ساڵی ٢٠٠٩ لە فیلمێکی تایبەت دەرکەوت بەناوی (Mr.Nobody).
نواندنە نایابەکەی لێتۆ وەک ئافرەتێکی ڕەگەز گۆڕیو لەفیلمی (Dallas Buyers Club - کڕیارانی یانەی داڵاس) وایکرد کە بتوانێت خەڵاتێکی ئۆسکار بۆخۆی دەستەبەر بکات ، لێتۆ بەوە ناسراوە کەلەکاتی نواندنەکاندا بە بەردەوامی هەڵسوکەوتی ڕۆژانەشی وەک ڕۆڵەکەی دەگێڕێت ئەمەش وەک لێڕاهانتێک لە ڕۆڵەکەی و زۆرجار ئەمە کاری کردۆیە سەر تەندروستیشی. لە نۆڤەمبەری ٢٠١٤دا ، لێتۆ ڕۆڵی شەڕانگێزی جۆکەر ی پێدرا لە فیلمی (دەستەی خۆکۆژی - Suicide Squad)دا ، و ئەمەش یەکێک بوو لە گرینگترین ڕۆڵگێرانەکانی تەواو نواندنەکانی.
هەروەها لێتپ سەرۆکی گروپی ( ٣٠ چرکە بۆ مارس - 30 Seconds to Mars)ە ، کەلەساڵی ١٩٩٨ لە لۆس ئەنجلس ، کاڵیفۆرنیا دا پێکهێنرا لەگەڵ برایە گەورەکەی شانن لێتۆ ، یەکەم ئەلبومی خۆشیان لەساڵی ٢٠٠٢ بڵاوکردەوە کە ناوبانگێکی بچووکیان پێ پەیدا کرد.گروپەکە لەساڵی ٢٠٠٥ ناوبانگێکی جیهانی پەیدا کرد بەهۆی ئەلبوومی دووەمیانەوە بەناوی (درۆیەکی جوان - A Beautiful Lie).
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:وێنەگرانی ئەمریکی پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:مۆسیقاژەنی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئاوازدانەرانی سەدەی ٢١ەمی ئەمریکی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
قەزای شەھبوز
قەزای شەھبوز (ئازەربایجانی: Şahbuz rayonu)یەکێکە لە ٧ قەزاکانی کۆماری خۆسەری نەخچیڤانی ئازەربایجان. ئەم قەزایە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزاکانی جوولفە و بابەک و پارێزگاکانی سیونیک و ڤایۆتس دزۆر لە ئەرمینیا. پایتەخت و گەورەترین شارەکەی شەھبوزە. ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٢٥ ھەزار و ٣٠٠ کەس بووە.
بڕیارنامەی ٥٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٤١١‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٣ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
ھاوبەشیی فایل
پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت پۆل:ھاوبەشیی فایل پۆل:ھاوبەشیی فایلی ھاوتا بە ھاوتا
٣ی ئازار
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئازار
نێوانەماددە
نێوانەماددە (ئینگلیزی: Matrix) ماددەیەکە دەوری خانەکان دەدات، ھێز و جیڕی بە بەستەرەشانە دەدات، لەوانەیە نێوانەماددە شل یان ڕەق یان نیمچەڕەق بێت.
میدیای لابردەنی
میدیای لێکردنەوەیی یا میدیای لابردەنی بەو بیرگەیە ئەوترێ کە وەھا دیزاین کراوە کە بەبێ ئەوەی کۆمپیوتەرەکە بکوژێنیتەوە ئەتوانی لێ جیای کەیتەوە. وەک:
پۆل: بیرگەی کۆمپیوتەر
شەھبوز
شەھبوز شار و شارەوانییەکە لە و پایتەختی قەزای شەھبوز، لە کۆماری خۆسەری نەخچیڤانی ئازەربایجان. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٣١٢٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:قەزای شەھبوز
ئەلبێن ویلیام بارکلی
ئەلبێن ویلیام بارکلی (؛ لەدایکبووی ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ تا ٣٠ی نیسانی ١٩٥٦) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو کە لە ھەردوو ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیراندا خزمەتی کرد. ئەو لە ساڵی ١٩٤٩ ھەتا ١٩٥٣، وەک ٣٥ەمین جێگری سەرۆک کۆماری ئەمریکا لە دەوڵەتی ھاری تروومەن بوو.
لە ساڵانی ١٩٢٧ ھەتا ١٩٤٩ و ١٩٥٥ ھەتا ١٩٥٦ سیناتۆری ویلایەتی کنتاکی لە ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧ پۆل:مردووانی ١٩٥٦ پۆل:سیاسەتوانانی ئەمریکی پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:چالاکوانان لە ویلایەتی کێنتەکییەوە
کووفە
کووفە یەکێک لە شارەکانی عێراقە کە لە پارێزگای نەجەف ھەڵکەوتووە. ئەم شارە بە ھۆی وەی کە ماوەیەک ناوەندی حکوومەتی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب بووە، بۆ شێعەکان گرینگییەکی تایبەتی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:کووفە پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
تریستان بێرنار
تریستان بێرنار ڕۆماننووس و شانۆنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
جۆرج ووودکاک
جۆرج ووودکاک ساڵی ١٩١٢ لە شاری وینیپەگی کەنەدا لە دایک بوو و ٢٨ی جەنیوەری ساڵی١٩٩٥ کۆچی دوایی کرد. بە زارۆکی بنەماڵەکەی دەچنە بەریتانیا و ساڵی ١٩٤٩ دەگەڕێنەوە بۆ کەنەدا و نیشتەجێی ئەم وڵاتە دەبنەوە. ئەو سەرەتا وەک شاعیر هاتە مەیدانەوە و دەیەی١٩٣٠ کۆمەڵە کۆڤارێکی بچووکی بڵاو کردەوە. ئاشتیخوازی ووودکاک ئەوی بەرەو ئەنارکیزم هان دا(چونکە دژایەتی کردنی توندوتیژی، گەرەنتی دژایەتی زۆرکارەتی و چەوساندنەوەش هەیە). لەم نێوانەدا هەڤاڵەتیی لەگەڵ ماریە لویز بەرنەری، ڕۆڵێکی گرنگی لە هاندانی ئەو بۆ چالاکی ئەنارکیستی لە ساڵانی ١٩٤٠ تا ١٩٤٩دا هەبوو. ئەو مامۆستای زمانی ئینگلیسی زانکۆی واشنگتۆن و هەروەها مامۆستای زمانی ئینگلیسی و توێژینەوەی ئاسیایی لە زانکۆی بریتیش کۆڵۆمبیا بوو، بەڵام ساڵی١٩٦٣ لە وانەگوتنەوەی زانکۆ دەستی هەڵگرت و هەموو کاتی خۆی بۆ نووسین تەرخان کرد. ووودکاک یەکێک لە سەرنووسەرانی بڵاڤۆکەکانی لێدوانی(شرۆڤە) جەنگ و ئازادی و هەروەها سەرنووسەر و بنیاتنەری بڵاڤۆکێکی وێژەیی بە ناوی ناو(ئێستا) بوو. هەروەها سەرنووسەری بڵاڤۆکی ئدەبیاتی کەنەدا بوو.
کتێبەکانی خەڵاتگەلێ وێژەیی زۆری بردۆتەوە و ساڵی ١٩٧٣ بە هۆی دەسکەوتەکانی لە نووسینی کتێبی هونەری و زانستی مرۆڤی خەڵاتی مۆلسۆنی پێ¬بەخشرا. نزیک چل کتێبی نووسیوە، زۆرتر بریتین لە گەشتنامە، مێژوو، شیعر، ڕەخنەی وێژەیی و ژیاننامەی پێشەنگان و بژاردەکانی ئەنارکیزمە. ئەم ژیاننامانە لەبارەی پیتەر کرۆپۆتکین، پڕۆدۆن ، ئوسکار وایڵد و لایەنگرانی ئەنارکیزم وەک ئاڵدوس هاکسلی و جۆرج ئۆروێڵە.
سەرچاوە
Woodcock, George (1975), Anarchism, U.S.A.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
٦ی ئازار
ڕووداوەکان
١٩٠٢ - دامەزراندنی یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئازار
مارکسیزم
وێنۆک|کارڵ مارکس
بە مارکسیزم دەگوترێت سۆسیالیزمـی زانستیی شۆڕشگێڕانە، چونکە مارکسیزم بیروباوەڕێکی شۆڕشگێڕانەیە و ئامانجەکەی نەھێشتنی سیستمی سەرمایەداری (کاپیتاڵیزم) و سیستمی چینایەتییە. دەخوازێت ھۆکارەکانی بەرھەمھێنان موڵکی دەوڵەت بن نەک موڵکێک بۆ تاکەکەس بێت لەسەر حیسابی کرێکاران.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمۆنیزم پۆل:مارکسیزم پۆل:سۆشیالیزم پۆل:کارڵ مارکس پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان پۆل:نەریتە فەلسەفییەکان پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:ڕەخنە لە ئایین پۆل:ئایدۆلۆژییە ئابوورییە هاوتەریبەکان پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
بڕیارنامەی ٥٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئایاری ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھیندۆراس-نیکاراگوا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٤٣٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣ پۆل:نیکاراگوا لە ١٩٨٣ پۆل:مێژووی ئەمریکای ناوەندی پۆل:سنووری نیکاراگوا-ھۆندووراس
نیجەر لە ئۆڵۆمپیاد
نیجەر بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد. لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٨٠، کە بایکۆتی کرد، بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ئەم وڵاتە دووجار مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەستھێناوە: ئیساکا دابۆرگ کە لە ساڵی ١٩٧٢دا میدالیای برۆنزی لە بۆکسێنی کێشی کەمدا بەدەستھێناوە، ھەروەھا عەبدولڕەزاق ئیسۆفۆ مەدالیای زیو لە تایکواندۆی کێشی +٨٠ کیلۆگرامی پیاوان لە ساڵی ٢٠١٦دا بەدەستھێنا. ھیچ وەرزشوانێکی نیجەر لە ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری نەکردووە.
٥ی ئازار
ڕووداوەکان
١٩٩١ - ڕاپەڕینی ١٩٩١: دانیشتوانی شاری ڕانیە لە دژی حکومەتی ئێراق ڕاپەڕین و ئەو شارە لەژێر دەستی ڕژێمی بەعس ڕزگار کرا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئازار
وەشگرد
وەشگرد شارۆچکەیەکی شارستانی فەیزابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٥٧٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
پێڕستی ئەکتەرە ھیندییەکان
ئەمەی خوارەوە پێڕستێکی ئەکتەرە دیارەکانی فیلمی ھیندییە کە بەپێی ئەلفوبێ ڕیزکراون.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:پێڕستە پەیوەندیدارەکان بە فیلمی ھیندی ھیندی
ڕێنێ بۆیلێڤ
ڕێنێ بۆیلێڤ نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
٨ی نیسان
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:نیسان
بەختیار سەجادی
بەختیار سەجادی، نووسەر و رەخنەگر، ساڵی ١٩٧٦ لە سنە لە دایکبووە و ئەندامی کارای کۆڕی زانستی زمانی کوردی یە. سەجادی مامۆستای بەشی زمان و ئەدەبی ئینگلیزییە لە زانکۆی کوردستان لە سنە و تا ئێستا چەندین بەرھەمی بە کوردی بە چاپ گەیاندووە.
سەرچاوەکان
‌
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سنە پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:نووسەرانی کورد
جۆرج ئارلیس
thumb|وێنۆک|چەپ|جۆرج ئارلیس جۆرج ئارلیس (١٠ی نیسانی ١٨٦٨ - ٥ی شوباتی ١٩٤٦) ئەکتەر و نووسەر و شانۆنووس و فیلم دروستکەرێکی ئینگلیز بوو کە لە ئەمریکا سەرکەوتنی بەدەست هێنا. وە یەکەم بەریتانی بوو کە خەڵاتی ئۆسکار وەربگرێت. لە ساڵی ١٩٣٠ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت لە فیلمی (Disraeli).
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٤٦ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
ھاروون ڕەشید
ھارون ڕەشید پێنجەم خەلیفەی عەباسیە, ولە ناسراوترین ومەزنترین خەلیفە عەباسی وعەرەبە, لە عێراق ژیاوە وحوکمی کردووە لە نێوان ساڵانی ٧٨٦ تا ٨٠٩ز.
ھارون کوڕی محەمەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی محەمەد کوڕی عەلی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەباس کوڕی عەبدول موتەلیب کوڕی ھاشم کوڕی عەبد مەناف, لە دایک بووە لە ساڵی ٧٦٣ز, دایکی خەیزەرانی کچی عەتایە, ماوەی حوکمەکەی زۆرترین گفتوگۆی لەسەرە لە ناو خەلیفە عەباسیەکاندا, کە ئەڵێن لە ھەموو خەلیفە عەباسیەکان تێکۆشەرتر بوو وغەزوی کردووە وگرنگی داوە بە زانست وزانایان, ھەروەک ئەڵێن ئەو خەلیفەیە بووە کە ساڵێک حەجی کردووە وساڵێک غەزوی کردووە وناونراوە بە پێشەوای باوەڕداران.
کۆچی دوایی کردووە لە ساڵی ٨٠٩ز دوای ئەوەی زیاتر لە بیست وسێ ساڵی لە خەلافەتدا بەسەر برد, وئەو ماوەیە بە ماوەی زێڕینی دەوڵەتى عەبباسى وجیھانی عەرەبی ناسراوە, لە شوێنێک نێژراوە کە شوێنەکەی نادیارە تا ئەمڕۆ.
گرتنە دەستی خەلافەت
thumb|250px|وێنەى هارونە ڕەشید لە کتێبى هەزار ویەک شەوە (ألف لیلة و لیلة) موبایەعە درا بە ھارون ڕەشید لە ١٤ی ئەیلولی ٧٨٦ز, دوای کۆچی دوایی موسا ھادی برای, وئەو کاتانە دەوڵەتى عەبباسى سنورەکانی فراوان و دوور لەیەک بوون, درێژئەبوویەوە لە ناوەڕاستی ئاسیاوە تا زەریای ئەتڵەسی, ھەروەک لەبەردەم دەرکەوتنی ئاژاوە وشۆڕشدا بوو, پێویستی بە سەرکردەیەکی دانا وقەتعی بوو کە دەسەڵاتەکەی ئاشتی وئاسایش بڵاوبکاتەوە وسیاسەتی وڵات ڕاپەڕێنێت, وھارون ڕەشید ھەڵکەوتووبوو بۆ ئەو ئەرکە قورسە لە کاتێکا کە ئامڕازەکانی پەیوەندی تیایدا قورس بوو وبەدواداچوونی کاروبارەکان ئاسان نەبوون.
ئیشەکانی
بە حوکم وەرگرتنی ڕەشید سەردەمی پرشنگداری دەوڵەتى عەبباسى دەست پێدەکات, زانست پێش کەوت, ھونەر وئەدەب دەرکەوتن, وخۆشگوزەرانی باڵی بەسەر دەوڵەتی ئیسلامیدا کێشا, ھارون حوکمی وەرگرت لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا, کە بە دەستی خۆی گەیاندیە شکۆ وبەھێزی وگەشەسەدنی شارستانیەتی.
وڕەشید ڕەقەی کردە پایتەخت لە نێوان ساڵانی ٧٩٦ تا ٨٠٨ز.
وبەیتی حیکمەی لە بەغدا دامەزراند وچەندەھا کتێب ودانراوی لە ھەموو لایەکی جیھانەوە بۆ ھێنا, چەندەھا ژووری ئەگرتەوە کە ھەندێکیان تەرخان کرابوون بۆ کتێب, وھەندێکیان بۆ وانە وتنەوە, وھەندێکی تریان بۆ لەبەرگرەوە و وەرگێڕ و بەرگ تێگرەکان, ولە ھەموو لایەکی جیھانەوە فێرخوازان ڕوویان ئەکردە بەغدا, گەورە زانا و خوێنەر و زمانەوانەکان ڕوویان تێکرد, ومزگەوتەکان وانە وخولە زانستیەکانی لە خۆ ئەگرت کە زۆربەیان لە خوێندنگە باڵاکان ئەچوون لە پێشکەشکردنی زانست ووردی تایبەتمەنیەکان وئازادی ڕادەربڕین وگفتوگۆدا, ھەروەک شارەکە پزیشک وئەندازیار و پیشەسازەکانی ڕاکێشا, وڕەشید خۆی ئارەزووی لە ئەدەب و فیقە و زانست بوو, ناوبانگی ڕەشید بە شێوەیەک بڵاوبوویەوە ھەتا وڵاتی ھند وچین وئەوروپا نوێنەریان ناردە لای و داوای ھاوڕێیەتیان لێ ئەکرد.
ڕەشیدی جەنگاوەر
ناوبانگی ھارونە ڕەشید پێش خەلافەت ئەگەڕێتەوە بۆ جەنگە گەورەکانی لە دژی ڕۆم, وکاتێک خەلافەتی گرتە دەست شەڕ لە نێوانیان بەردەوام بوو, ونزیکەی ھەموو ساڵێک جارێک ڕووی ئەدا, وڕۆم لە بەردەم لێدانە بەھێزە یەک لە دوای یەکەکانی ڕەشیدا ناچار بوو داوای ئاگربەست وڕێکەوتن بکات, ئیرینی مەلیکەی ڕۆم ڕێکەوت لەگەڵ ڕەشید لە بەرامبەر ئەوە جزیەی ساڵانە بدات لە ساڵی ١٨١ک و ڕێکەوتنەکە بەردەوام بوو تا نفقور دەسەڵاتی ڕۆمی گرتە دەست ونامەی نارد بۆ ھارونە رەشید وڕێکەوتنەکەی ھەڵوەشاندەوە لە ساڵی ١٨٦ز.
قەڵای مریەم
سەرپێڵی زەھاو کۆنترین شاری پارێزگای کرماشانە و ھەشتەمین شاری مێژووییی جیھانە و چەندین شوێنەواری مێژوویی ھەیە کە قەڵای مریەم یەکێکە لەو شوێنەوارانە.
ھاروون ڕەشید
ڕەشیدی جەنگاوەر
کاتێک ھارون نامەکەی خوێندەوە زۆر بە توندی توڕە بوو و لە پشتی نامەکە وەڵامی بۆ نوسی, وپاشان ھارون خۆی دەرچوو تا گەیشتە ھەرقەلە وونفقور ناچار بوو ڕێبکەوێت وجزیەی دا بەڕەشید وەک ئیرینی بەڵام دوای گەڕانەوەی ڕەشید پەیماننامەکەی ھەڵوەشاندەوە, ڕەشید گەڕایەوە بۆ شەڕ لەگەڵی وتێکی شکاند زۆر بە بەھێزی و٩٠ ھەزاری لە سوپاکەی کوشت. thumb|320px|وێنەیەکى کێشراو ئاماژەیە بۆ پێشوازى هارون ڕەشید لە وەفدێکى شارلمان
قەڵای مریەم
ئەم قەڵا مێژوویییە دەکەوێتە سەرو سەرچاوەی ڕووباری قەرەبوولاغ و لەسەر گردێکی ١٠٠ مەتری دروست کراوە. ناکرێت بە وردی لێدوان لەسەر مێژووی بیناکە بدرێت، بەڵام دیارە ئەم کارە ھی سەردەمی ساسانییەکانە و ئەم قەڵایەی خەسرەو پەرویز بۆ شوکربانووی ھاوسەری دروست کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی