cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەشڕەف عەبدولباقی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:زیندووان
ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ھۆڵیوود
فیلمەکە لە حوزەیرانی ٢٠١٧دا ڕاگەیاندراو، یەکەم فیلمی دەرھێنەر کوێنتین تارانتینۆیە کەوا لەگەڵ بۆب و ھارڤی واینستیندا ھاوبەش نەبێت، چونکە تارانتینۆ بڕیاریدا کە لەمەودوا کاری ھاوبەشیان لەگەڵدا نەکات دوای ئەوەی کە ھاڕڤی واینستین تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی خرایە پاڵ. دوای شەڕە پێشنیارێک لەلایەن کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانەوە، سۆنی پیکچەرز توانی مافی بڵاوکردنەوەی فیلمەکە وەربگرێت، دوای ئەوەی بە زۆربەی مەرجەکانی تارانتینۆ ڕازی بوون، وەک مافی تایبەتیی فاینەڵ کەت. پیت، دیکاپریۆ، ڕۆبی، زۆوی بێڵ، کەرت ڕەسڵ، و ئەوانی دیکە بەژداری کاستەکەیان کرد لەنێوان کانووی دووەم بۆ حوزەیرانی ٢٠١٨. وێنەگرتنی سەرەکی لە حوزەیرانی ٢٠١٨ دەستی پێکرد لە چواردەوری لۆس ئانجلەس و لە تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ کۆتایی پێھات. ئەم فیلمە کۆتا فیلم بوو کە لووک پێری تێدابێت، کە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٩ کۆچی دوایی کرد. فیلمەکە پێشکەشە بە ئەو.
ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ھۆڵیوود لە فێستیڤاڵی فیلمی کاندا نمایش کرا لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٩، و لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩ لە سینەماکانی ئەمریکا پەخشکرا، و لە ١٤ی ئابیشدا لە شانشینی یەکگرتوو پەخشکرا. داھاتی جیھانی فیلمەکە بریتی بوو ٣٧٤ ملیۆن دۆلار و بووە خاوەنی ستایشی ڕەخنەیی بۆ دەرھێنان و سیناریۆنووسی تارانتینۆ، نواندن (بەتایبەتی نواندنی دیکاپریۆ و پیت)، سینەماتۆگرافی، ساوندتراک، نەخشاندنی دەنگی، نەخشاندنی جلوبەرگ، و بەرھەمھێنان. لە سەروو ھەموو خەڵاتەکانییەوە، فیلمەکە لەلایەن پەیمانگای فیلمی ئەمریکا و دەستەی پێداچوونەوەی نێودەوڵەتی ھەڵبژێردرا وەک یەکێک لە دە باشترین فیلمەکانی ساڵ. بووە خاوەنی ١٠ پاڵاوتنی لە ٩٢ەم خەڵاتەکانی ئۆسکار، بۆ خەڵاتی باشترین وێنە، و خەڵاتی باشترین ئەکتەری پاڵپشت (پیت) و باشترین نەخشاندنی بەرھەمھێنانی بردەوە. ھەروەھا خەڵاتی باشترین وێنەی جووڵاو – موزیکاڵ یان کۆمێدیا، باشترین سیناریۆ، و باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بردەوە (پیت) لە ٧٧ەم خەڵاتەکانی گۆڵدن گڵۆب.
بەڕۆمانکردنێکی ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ھۆڵیوود، نووسراو لەلایەن تارانتینۆ لە یەکەم کاری وەک نووسەر، لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ بڵاوبوویەوە. زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی بەناوی یاسای پاداشت، کە لە پەخشێکی تەلەڤیزیۆنییەوە وەرگیراوە کە لە فیپمەکەدا دەردەکەوێت، ئێستا لەلایەن تارانتینۆوە بەرھەم دێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە چینییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:باشترین فیلمە مۆسیقییەکان یان کۆمیدییەکانی براوەی گۆڵدن گڵۆب پۆل:فیلمە تەنزئامێزە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمە چینییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھۆلیوود، لۆس ئانجلەس پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئەکتەران پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دەستایینەکان پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکاندا داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەری ھونەرییان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنانی ھونەری بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ھاوڕێیەتی
١٨ی ئازار
١٨ی ئازار ٧٧ەم ڕۆژی ساڵە (٧٨ لە ساڵی پڕدا). ٢٨٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
شیلان
وێنۆک|گوڵە شیلان
شیلان یان دلیق (بە لاتینی: rosa canina)، دارێکی بچووکی دڕکاوییە کە گوڵی بۆنخۆشی سوور، سپی یا ئاڵ دەگرێت کە بە ڕەواڵەت لە گوڵەباخ دەچێ بەڵام زۆر بچووکترە و بۆنیشی لە گوڵەباخ کەمتر. ھەر بڕکەیەکی چەندین گوڵ دەگرێت و بڕگەکان پاڵ دەدەن بە یەکەوە و شوێنێکی زۆر داگیر دەکەن. بۆیە ئەم گیایە وەک پەرژینی باخیش بەکار دێت.
ناو
وێنۆک|مێوەی دلیق ناوە لاتینییەکەی شیلان واتە rosa canina بە مەعنای گوڵی سەگە. لە بڕێک ناوچەی کوردەواریشدا وشەی ولەسەگانە (گوڵە سەگانە) بە کار دەبرێت کە لەو ناوەوە نزیکە. ئینگلیزییەکانیش ناوەکەیان لە ناوە لاتینەکەوە وەرگێڕاوە. لە عەرەبیشدا ورد الکلابی پێ دەوترێ. ئەم گوڵە چەندین ناوی تری ھەیە لە کوردیدا: دلێق، دلیغ، دلق و دلیک. کۆلیلی شاعیر لە شێعرێکدا ئاماژەی بە دڕکی ئەم گیایە دەکات: ئەوەندەت دڵ گوشیم تا دافلیقا لە ژێر پێی تانەدا گیانم تلیقا لەشی ھەستم حەریرێ بوو ئەویندار بە تون کێشاتە سەر دڕکی دلیقا
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور پۆل:گژوگیاکانی لوبنان پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
کارلۆس دۆنگا
کارلۆس دۆنکا (؛ لەدایکبووی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣) ناسراوە بە دۆنگا، ڕاھێنەری تۆپی پێی بەڕازیلییە و پێشتر یاریزانی پیشەگەری ھێڵی ناوەڕاستی تۆپێ پێ بەڕازیل بوو. لە جامی جیھانی فیفای ١٩٩٤ وەک کاپتنی ھەڵبژاردەکە جامەکەی بەرزکردەوە، لەگەڵ چاڤی یەکێکە لەو دووکەسەی کە لە یاری کۆتایی جامی جیھانیی و یاری کۆتایی ئۆڵۆمپیاد و یاری کۆتایی جامی کیشوەرەکان بەشداری کردووە. دوو جار ڕاھێنەری بەرازیل بووە. لە یەکەم وەرزیدا لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٠، سەرکردایەتی ھەڵبژاردەکەی کرد بۆ سەرکەوتن لە جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٧ و ٢٠٠٩، ھەروەھا بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی جامی جیھانی فیفایی ٢٠١٠، پاش ئەوە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی بەرازیلەوە لە ئەرکی ڕاھێنەری ھەڵبژاردەکە دوورخرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ جاری دووەم دەستنیشانکرایەوە بەڵام دەرچوونی پێشوەختەی بەرازیل لە جامی کۆپا ئەمریکا بووە ھۆی دووبارە دورخستنەوەی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦. لە ساڵی ٢٠١٣ ڕاھێنەری یانەی ئینتەرناشناڵ بووە. دۆنگا بە ڕەچەڵەک ئیتاڵی و ئەڵمانییە.
شیلان
سەرچاوەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
کارلۆس دۆنگا
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێوی ئۆڵمپیکی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٨٧ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٨٩ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٥ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا
٤٢٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پارێزگای قاھیرە
پارێزگای قاھیرە زۆرترین دانیشتووان لە پارێزگاکانی میسرە. پایتەختەکەی کە شاری قاهیرە پایتەختی نیشتمانی میسرە و بەشێکە لە ناوچەی گەورەی قاهیرەی گەورە. چونکە بە تەواوی شارنشین کراوە.ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای قاهیرە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٧ بە نزیکەی ٩٥٧٠٤٤١ کەس. . لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٨ خالد عەبدولعەل عەبدولحافز وەک پارێزگاری قاهیرە دەستنیشانکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای قاھیرە پۆل:پارێزگاکانی میسر
فیفا (زنجیرە کایەی ڤیدیۆیی)
فیفا زنجیرە کایەیەکی ڤیدیۆیییە کە لەلایەن کۆمپانیای ئێلیکترۆنیک ئارتسەوە دێتە بەرھەمھێنان، بە بەناوبانگترین یاریی تۆپانی ڤیدیۆیی دادەنرێت. یەکەم بەشی گەمەی فیفا لە ساڵی ١٩٩٣ دەرچوو و ناوبانگی بەوە پەیداکرد کە مۆڵەتی فەرمی پێدرابوو ناوی فیفا بەکاربێنێت.
دەسەڵات
دەسەڵات (لە دەست + ھەڵھات-ەوە ھاتووە ) واتە دەست-ھەڵ-ھاتن بۆ کردنی کارێک. وەکوو زاراوەیەکی سیاسی، دەسەڵات یان ئۆتۆریتە (لە وشەی لاتینیی auctoritas-ەوە گیراوە بە واتای ئامۆژگاری، بیروڕا، داھێنان، بڕشت و فەرمان ) بەو ھێزەی دەگوترێ کە بۆ دەرکردنی بڕیار و فەرمان بە ڕەسمییەت ناسراوە. لە بنەڕەتدا، دەسەڵات لە لای باڵادەستەوە بەسەر ژێردەستدا دادەسەپێندرێ.
فیفا (زنجیرە کایەی ڤیدیۆیی)
یارییە سەرەکییەکان
یارییە سەرەکییەکانی فیفا لە ساڵی ١٩٩٣وە ھەموو ساڵێک جارێک بەشێکی نوێی لێ بڵاو دەکرێتەوە. یارییەکە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی وڵاتانی جیاجیا دەگرێتەوە، ھەروەھا خولی پلەیەکەمەکان و زۆربەی وڵاتان دەگرێتەوە. لە دوا وەشانیدا ١٩ ھەزار و ٦٤٤ یاریزان و ٧١٢ یانە زیادکردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیفا پۆل:یارییەکانی ئیسپۆرتز
دەسەڵات
تێکچنراوییەکی واتایی لە نێوان دەسەڵات و "ھێز" لە ئارادایە و ئەم دووە ئەگەرچی جیاوازن بەڵام ھەندێجار لە جێی یەکتر بەکار دەچن. "ھێز" بریتییە لە "توانای ناچارکردنی کەسێک بە کردنی کارێک کە نەیدەکرد"، بەڵام "دەسەڵات" بریتییە لە "بانگەشەی ڕەوابوون، پاساوبۆھێنانەوە و مافی بەکاربردنی ئەو ھێزە". بۆ نموونە، لەوانەیە خەڵکێک ئەو ھێزەیان ھەبێ بتوانن تاوانبارێک سزا بدەن، بەڵام ئەوانەی وا باوەڕیان بە سەروەریی یاسایە دەڵێن ئەوە تەنھا دادگایە کە دەسەڵاتی دەرکردنی فەرمانی سزادانی ھەیە.
ئێتیمۆلۆژی
وشەی دەسەڵات لە دوو وشەی دەست و ھەڵھات-ەوە ھاتووە. واتە دەست-ھەڵ-ھاتن بۆ کردنی کارێک. بە بۆچوونی جەمال نەبەز وشەی  لە زمانی عەرەبیشدا لە وشەی دەسەڵاتی زمانی کوردییەوە ھاتووە بەم شێوەیەی خوارەوە:
دەسەڵات -> تەسەلات -> تەسەلەت -> تەسەلوت ->.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی پۆل:فەلسەفەی سیاسی پۆل:دەستەڵات پۆل:جۆشی گرووپ پۆل:فەلسەفەی یاسا پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
کوردستانیکا
کوردستانیکا (Kurdistanica) فەرھەنگێکی ئینگلیزی بە کوردی و فارسییە کە لەلایەن عەلی جەوشەنییەوە دانراوە. نووسەر لە پێشەکیدا دەڵێ کارەکەی ئاکامی تێکۆشانی ١٥ ساڵەیەتی. فەرھەنگەکە داگری پتر لە سەدھەزار وشەی ئینگلیزییە کە بە کوردی و فارسی مانا کراونەتەوە.
چاپی یەکەمی ئەم فەرھەنگە لە ھاوینی ٢٠١٥ و لە دوو بەرگدا (ھەر بەرگ ١٠٠٠ دانە) لەلایەن چاپەمەنی مانگەوە بڵاو کرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
بڕیارنامەی ٩٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆماری مەقدوونیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥١٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٥ پۆل:کۆماری مەقدوونیا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری مەقدوونیا
قڵاگە
قڵاگە لادێ ی یەکە سەر بە شارۆچکەی سەنگاو، چەند دێیەکی نزیک قڵاگە لەوانە
قڵاگە چەندەھا شێخی مەزن و پیاو چاکی تیادا بووە، ئێستاش گۆڕەکانیان ھەر لەوێ یە.
ھەروەھا چەند شەھیدی قارەمانی تیادایە، ئێستاش گۆڕەکانیان ھەر لەوێ یە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی
مردووی گەڕۆک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
مردووی گەڕۆک (کورتکراوە: TWD) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی پاش-کارەساتی ترسێنەری ئەمریکییە کە لەلایەن فڕانک دارابۆنتەوە پەرەی پێدراوە، چیرۆکی زنجیرەکە لەسەر زنجیرەیەکی کتێبی کۆمیک بە ھەمان ناوەوە بەندە کە لەلایەن ڕۆبێرت کێرکمن، تۆنی مور و چارلی ئادلارد نووسراوە.
ئەندرو لینکن بە ڕۆڵی کەسایەتیی سەرەکیی ڕیک گرایمز دوای بەئاگاھاتنەوەی لە بێھۆشییەکی درێژ لە نەخۆشخانەدا، دەبینێت جیھان کاول بووە و پڕە لە زۆمبی («گەڕۆکەکان»)، پاش شادبوونەوەی بە ھاوژینەکەی لۆری، و کوڕەکەی کارڵ و ھەروەھا بە ھاوپیشە و ھاوڕێ نزیکەکەی شەین واڵش لە دارستانەکەدا، سەرکردایەتیی کۆمەڵەیەکی ڕزگاربووی ئەو کارەساتە دەکات، ھەموو پێکەوە بەرەنگاری مەترسییەکان دەبنەوە و ھەمیشەش بە دوای شوێنێ پارێزراودا دەگەڕێن بۆ مانەوە.
وەرزی یەکەم تاکو نیوەی وەرزی پێنجەم کاری فیلمگرتنەکەی لە ئەتڵانتادا کراوە، نیوەکەی تری وەرزی پێنجەمیش بەزۆری لە شاری ئەلێکساندریای سەر بە ویلایەتی ڤیرجینیا کاری فیلمگرتنی بۆ کراوە. مردووی گەڕۆک یەکەم ئەڵقەی لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا لەسەر تۆڕی کەناڵی ئەی ئێم سی پەخش کرا و ھەروەھا پەخشی نێونەتەوەییشی لە ڕێگەی گرووپی تۆڕەکانی فۆکس و دیزنی+ پەخش کراوە. تۆڕی ئەی ئێم سی گرینگییەکی زۆری بەو زنجیرەیە دەدات، وەرز لە دوای وەرز نوێی دەکاتەوە بەھۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بینەرانی. بینەرانی ئەم زنجیرەیە بەزۆری لە نێوان ١٨ بۆ ٤٩ ساڵن. وەرزی یازدەھەم و کۆتای زنجیرەکە لە ٢٢ی ئابی ٢٠٢١دا بۆ یەکەم جار پەخش کرا.
بەھۆی سەرکەوتنی زنجیرەکە کەناڵی ئەی ئێم سی زنجیرەیەکی تری پەیوەندیداری بە ناوی لە مردووی گەڕۆک بترسە دەر کرد، کە باسی ڕووداوەکانی چۆنێتی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی مردووی گەڕۆکەکان دەکات، و یەکەم ئەڵقەشی لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٥دا پەخش کرا. زنجیرەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێشوازییەکی باشی لێ کراوە و بۆ چەندین خەڵاتی مەزن پاڵێوراو بووە، گرینگترینیان خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بووە بۆ باشترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی درامی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەکان گونجاندووە پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی پۆست-ئەپۆکالیپتیک پۆل:زنجیرە دراما ئەمریکییەکان
ئەنجیلە
ئەنجیلە (Encîle، بە فارسی: انجیله) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٨ کەس لە ٢٥ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٤٢٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ٩٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی نیسانی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پاوانی پەرەپێنەدان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٥٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
شیللای نوێ
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦٦٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ٩٣٠ پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٩٣٥ پۆل:شیللا پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا پۆل:دامەزرانەکانی ٦٦٨ پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٦٦٠
سوشی
left|thumb|px190| جۆرێکی سوشی سوشی خواردنێکە کە لە برنج پێکھاتووە. لە ئاشپەزی ژاپۆنی تێکەڵاوە لە برنجی کوڵاوی ژاپۆنی، چێژەمەنیی سرکە، چەندین جۆر خواردنی دەریایی (کە زۆرتر خاو و نەکوڵاون)، سەوزە و ھێلکە کە بە ساردی دەخورێت. لە سەرەتا، سوشی تەنیا ڕەوشێک بوو. بۆ ئەوە کە ماسی خراپ نەبێت، کە لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا ئەم کارەیان دەکرد. بەڵام دوای گەیشتن بە چین، چووە ناوی فەرھەنگی خواردنی وڵاتی ژاپۆن. سوشی جۆری زۆری ھەیە، بەڵام ئێستا لەناو خەڵکدا سوشی بە جۆرێک لە خواردنی سوشی دەڵێن کە ناوی سوشی ئۆدومییە.
١٩ی ئازار
١٩ی ئازار ٧٨ەم ڕۆژی ساڵە (٧٨ لە ساڵی پڕدا). ٢٨٧ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ھادی مەحموود
ھادی مەحموود ناسراو بە حەمە تاڵ (لە ساڵی ١٩٧٠ لە گەڕەکی سابوون کەرانی شاری سلێمانی لەدایکبووە - لە ۲۹ی نیسانی ٢٠٢٣ بەھۆی جەڵدەی دڵەوە کۆچی دوایی کردووە لە تەمەنی ٥٣ ساڵیدا) ئەکتەرێکی کورد بوو و زیاتر لە ڕۆڵی کۆمیدی دەردەکەوت. ناوبانگی ھادی لە درامایی گەردەلوولەوە سەری ھەڵدا کاتێک بە کەسایەتی عەریف حەمە تاڵ دەرکەوت.
ژیانی ھونەری
لە ساڵی ١٩٩٧ەوە دەرفەتی بۆ ڕەخساوە بەشداری کاری ھونەریدا بکات، و پاش دەرکەوتنی لە درامای گەردەلوول، و پاشانیش لە درامای پەتریپۆت، بووە ئەستێرەیەکی درەوشاوەی تەلەفزیۆنی کوردیی، و لە ساڵی (٢٠١٨)ەش لە ڕادیۆی نالیا پێشکەشکاری بەرنامەی "چێشتەناو" بوو و تێیدا لە رێگەی پەیوەندی تەلەفۆنەوە لەگەڵ ھاوڵاتیاندا نوکتە و قسەی خۆشیان پێشکەش بە بیسەران دەکرد. چەند مانگێک بەر لە گیان لەدەستدانی، بە ھۆی سەختی ژیان و بارودۆخی دارایی حەمەتاڵ رادەیەک لە کاری ھونەری بۆ ماوەیەک دوور کەوتبووە و بۆ دابینکردنی بژێوی خۆی و خێزانەکەی لە ناو بازاڕی شاری سلێمانیدا کاری بەقاڵی دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:مردووانی ٢٠٢٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:خەڵکی سلێمانی
تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ
ناو
گوایە (عەلـی بەگ)، سـاڵی ١٨٩٢ز دا لە سـەر دەسـتی سـوڵتـانی عـوسـمـانی، دەست بەسـەر ئەکرێ و دەنێردرێتە شـاری موصـڵ و ئـا لەوێـدا ئەفسەرێکی عوسـمانی بە ناوی ((عـومەر وەھبی پاشـا))وە، زۆری لێ ئەکا کەوا ھەڵـبـگەڕێتـەوە لەم ئایین و ((عـقیـدة))یەی کە پـەیـڕەوی لێ ئەکات، میـری ئێــزیـدیـانیش، سـوور ئەبێ لەسەر ئەم ئایینەی کە لە سـەری ڕۆیشـتـووە، دواتر بۆ ماوەی دوو مانگ لە بەندینـخانەدا ئەم ئەفسـەرە دەست بەسەری ئەکات و دواتـر بە فـەرمانی فەڕمانڕەوایی ئەستەمبوڵ، بـڕیــاڕ ئەدرێ کە مـیـر و خـێـزانەکەی ((الأمیـرة میـان خـاتوون)) بۆ ماوەی زیـاتر لە شـەش سـاڵ دوور بخرێنـەوە و ڕەوانەی ناوچەی کـاسـتـانی بـاکووری ئەنــادۆڵ، نـزیـک سـیـواس بکرێـن.
لە نێــوان سـاڵانی ((١٨٩٢-١٨٩٨))دا و لە ماوەی ئەم چەندیـن سـاڵەیا، لە ناو ئـێـزیـدیەکانا بە ناوی عەلی بەگی سیواسی ناو زەنـد بوو.
لە گەڕانـەوەی بۆ زێـدی خـۆی و لە ڕێگـادا و لە سـاڵی (١٩١٣)ی زایینی دا، سـەربازانی ((ئـیـمـپـڕاتـۆریـەتـی دەوڵــەتی عوسـمانی))، لە گەرووی گەلی عەلی بـەگ ((کـمـیـن)) و بـۆسـەی بۆ دائـەنـێـنـەوە و زۆر بـەداخـەوە، کۆتـایـی بە ژیــانی ئـەھـێـنـن و ئـەکـوژرێـت.
ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵ
سەرچاوە
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٨٠ پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠ پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا پۆل:شێوازەکانی مۆسیقایی بریتانی پۆل:مۆسیقای ئەورووپی پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
سافیی ھیرانی
خوێندن
سافی سەرەتا خوێندنی ئایینی لای کاک عبدوڵڵای باوکی دەست پێکردووە، لە پاشان کە پلەی خوێندنی بەرز بووەتەوە ڕۆشتوە بۆ کۆیە، ھەولێر، ڕەواندز و سەران و لە لە لای کەسانی وەک مەلا ئەحمەدی ڕەش و مەلا ئەحمەدی ئۆمەر گوبەتی خوێندوویەتی. لە کوردستانی ئێرانیش لە لاجان، سابڵاغ و پەسۆی فەقێ بووە. لە مەھاباد ماوەیەکی زۆر ماوەتەوە لە مزگەوتی شادەروێش لەلای قازی عەلی باوکی قازی محەممەد خوێندوویەتی.
ھۆنراوە
سافی شێعری عیرفانی و عاشقانەی ھۆنیوەتەوە و دەروێشان ھەندێک لە شێعرەکانی بە دەفەوە دەخوێننەوە. ھەروەھا ھەندێک گۆرانیبێژانی کورد وەکوو تایەر تۆفیق و عەدنان کەریم شێعرەکانی سافیان خوێندوەتەوە.
نموونە شیعر
غەزەلێکی سافی ھیرانی کە عەلی مەردان و ھێمن حوسێن بە گۆرانی وتوویانە:
کریستی براون
وێنۆک|کریستی لە کاتی کێشانی نیگارێک، بە بەکارھێنانی قاچی چەپی. کریستی بڕاون (بە ئینگلیزی: Christy Brown) (٥ی تەممووزی ١٩٣٢ – ٧ی ئەیلوولی ١٩٨١) نووسەر و نیگارکێشی ئێرلەندی بوو، کە لە زگماکییەوە شەلەلی مێشکی ھەبووە. کریستی توانیویەتی لەڕێی بەکارھێنانی قاچی چەپی وێنە بکێشێت، خاوەنی چەندان کتێبە، لەوانە کتێبی قاچی چەپم (My Left Food) کە کراوەتە فیلم و خەڵاتی ئۆسکاریشی وەرگرتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:ڕۆماننووسانی ئیری پۆل:ھونەرمەندانی خاوەن پێداویستیی تایبەت
شۆڕەبی
وێنۆک|وێنەی شۆڕەبی شۆڕەبی یا شەنگەبی جۆرێک بییە کە لە ئاسیا و ئەورووپادا دەڕوێت. ئەم دارە لە ئەسڵدا لە باکووری چیندا گەورە بووە، بەڵام دواتر گەشتووەتە شوێنەکانی دیکەی ئاسیا و ئەورووپا. ئەم دارە بێبەرە بە زۆری لە سەیرانگا و پارکەکاندا دەنێژرێت.
ناو
یا حاجی قادری کۆیی دەڵێت:
سەرچاوەکان
پۆل:بی پۆل:گژوگیاکانی چین پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:دارە ڕازاوەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
بڕیارنامەی ٩٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥١٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
شێخ عەبدولڕەحمانی‌ تاڵەبانی
شێخ عەبدولڕەحمانی تاڵەبانی کوڕی مەلا ئەحمەدی کوڕی مەلا مەحموودی زەنگەنە شاعیر و خواناسی کوردە. ئەو باوکی شێخ ڕەزای تاڵەبانی شاعیری بەناوبانگی کورد و لە شێخەکانی ڕێبازی قادری بووە. ئەو شیعری بە کوردی، فارسی و تورکی لێ بەجێ ماوە. حاجی قادری کۆیی کاتێک باسی شێخ عەبدوڕەحمان دەکات بە غەوسی سانی و حاتەمی مەزھەب ناوی دەبات. چەندین نووسەر و مێژوونووسی تر وەک عەبدولباقی گولپینارلی و محەممەد فواد کوپرولوو دەربارەی شێخ عەبدوڕەحمان شتیان نووسیوە وەک کەسایەتییەکی گەورەی سۆفیزم لە سەدەی نۆزدەھەمدا.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:ڕێبازی قادری پۆل:خەڵکی کەرکووک
٤٢٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕیچارد فاینمان
200px|وێنۆک|چەپ|ڕیچارد فاینمان ڕیچارد فیلبس فاینمان، (ماوەی ژیان:١١ ئایاری ساڵی ١٩١٨ تاکوو ١٥ ی شووباتی ساڵی ١٩٨٨)  فیزیازانێکی ئەمریکی بووە و یارمەتیدەر بووە لە دروستکردنی بۆمبی ئەتۆنۆمی، لە ١١ ئایاری ساڵی ١٩١٨ لە دایک و باوکێکی بەڕەچەڵەک جوولەکە لە نیویۆرک لەدایک بووە، فاینمان دوای ئەوەی لەساڵی ١٩٣٥ قۆناغی دواناوەندی تەواوکردووە دواکاری پێشکەش بە ژمارەیەک لەزانکۆکان کردووە تاکو درێژە بەخوێندنەکەی بدات بەڵام لەبەر ئەوەی جولەکە بووە ھیچ کام لەو زانکۆیانە وەریان نەگرتووە تاکو لە پەیمانگای ماساتشۆستس وەرگیراوە، لەساڵی ١٩٣٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لەفیزیا بەدەستھێناوە، دواتر داوای کردووە لە زانکۆی برنستۆن درێژە بەخوێندن بدات و لەبەر زیرەکی و لێھاتووی خۆی وەرگیراوە و بڕوانامەی دکتۆرای پێبەخشراوە. فاینمان لەساڵی ١٩٦٥ ھێڵێکی فیزیایی داھێناوە و ناونراوە بە ھێڵی فاینمان، بەشداریەکی سەرەکی ھەبووە لەگۆڕانکاری فیزیا و ھەروەھا بەشداری لەدروستکردنی بۆمبی ئەتۆنۆمی کردووە و ٧ کتێبی لەبواریا فیزیادا بەرھەمھێناوە، لەساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی ئەلبێرت ئەنیشتاینی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٦٢ خەڵاتی ئێرنست ئۆڕلاندۆ لۆرانسی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٦٥ خەڵاتی نۆبڵی لەفیزیادا بەدەستھێناوە بێجگە لە دوو خەڵاتی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٧٢ و ساڵی ١٩٧٩. فاینمان بەھۆی ئەوەی دووچار دوو جۆر لە نەخۆشی شێرپەنجەبۆتەوە لە ١٥ ی شووباتی ساڵی ١٩٨٨ لەتەمەنی ٦٩ ساڵیدا لە لۆس ئەنجلۆس کۆچی دوایی کردووە.
کارکردن
سەرەتای گەشە کردنی فەینمان بە تاقیکردنەوەیەکی سادە دەستی پێکرد کە لە ماڵە کەی خۆیدا ھەندێ یاری دروست کرد بە کارھێنانی بنچینەیەکانی کیمیا ودەستکاری کردنی ئامێری رادیۆ وە چارەسەرکردنی ھەندێ ھاوکێشەی بیرکاری وە لە دوای ئەمەوە لە ساڵی ١٩٣٥خوێندنی ناوەندی تەواو کردو ویستی ھەڵی تەواو کردنی زانکۆ بدات بەڵام بەھۆی ئەوەی کە باوکی جولەکە بوو نەیان ھێشت درێژە بە خوێندن بدا لە زانکۆ بە ڵام بە ھۆی ئەو یاسایەیەی کە لە ئەمریکا هەبووە لەو کاتە دا وادانرابوو کەھەر زانکۆیەک چەند کورسیەکی دانابوو بۆ خێزانە جوولەکەکەکان بە ھۆی ئەم یاسایەوە فەنمان لە زانکۆی کۆلۆمیا وەرگیرا.
مێژووی ئەنتەر ناتیفەکانزانا فیەینمان ئەوە مان بۆ ڕوون دەکاتەوە یان ئەو ڕێچکەیەمان بۆ دەشکێنێت کە پێشتر زاناکن دەیان ووت کاتێک ڕووناکیەک یان ھێزێک تیشکێک لە خالی A وە بڕات بۆ خاڵی Bتەنھا لە یەک خاڵەوە دەڕوات ئەویش ئەو خاڵەیە کە لە بینین دا دیارە بە ڵام فەینمان دەڵێت نەخێر کاتێک لە خاڵی Aوە بڕوات بۆ خاڵی Bزیاتر لە ڕێگا ھەیەبۆ گەشتن بە خاڵی B فەینمان وێنەیەکی رونکردنوەیی دروستکرد بە ناوی (Feynman Daigram) ئەم وێنە ھێڵکاریە تەعبیری دەکرد لە ڕونکردنەوەی ئاسانکردنی حساب لە زانستی (میکانیکی کارۆ داینامیکی) دا ئەمەش نمایشی بیرکیاریانەی ئەنجام داوە سەرەتایەکانیدروستکردن کەمەبەست لەسەرەتای پێکدادانی دوو تەنە لە گەردوون دا. وە ئەم دوو ڕونکردنەوەیەش ھۆکارێکی باش بوو بۆ حەلکردنی کۆمەڵێ کێشەی بیرکاری لە زانستی (کوانتەم کارۆ داینامیکی) ھەروەھا لە چارە سەر کردنی کێشەی مادە سەرو گەیاندنە کاندا وە پشاندانی باری کارلێکی لادان (weak interastion) لە ساڵی ١٩٥٩دا فەینمان موحازەرەیەکی لە زانکۆی کالیفۆرنیا (Theres plantr of raqm at the botrom)پێشکەشکرد بە ناوی (ئەم موحازەرەیە سەرەتای شۆڕشی پیشە سازی بوو (نانۆ تەکنە لۆجیا لە ڕۆژی سەرکەوتنە زانستیەکانی فەینماندا بۆماوەی دوو ساڵ کۆمەڵێکی موحازەرەی پێشکەش کرد بە خوێنکارانی لە زانکۆی کالفۆرنیا پاشان چاپی کرد لە ناو کتێبێکدا بە ناوی (موحازەرەکانی فەینمان لە فیزیادا) لەم کتێبەدا کۆمەڵێک گێڕانەوەی گرنگ و جیھانی فیزیای باس کرد کە تابەت بوو بە (میکانیکی کلاسیکی، میکانیکی کوانتەم، کارۆ موگناتیسی، ماتماتیک) دا وە شیکردنەوەی پەیوەنی نێوان ماتماتیک و فیزیا لە زانستە کانی دیکەوە کارێکی گرنگ کە بە ھۆی سەر کەوتنی ئەمەریکا لە ساڵی ١٩٤٢ دا پلەی دکتۆرای بەدەست ھێنا بۆ گەشە دان بە میکانیکی کوانتەم بەمەش نمونەی نوێی پێشکەش کرد لە سەر کارلێکی تەکنۆکار (لە کات و شوێن) کاتێک لە زانکۆی (برنسنون) دەرسی ئەگوتەوە بە ھۆی ئەزیرەکیەی کە ھەیبو زانا (روسبێرت ویلۆن) کە سەر پەرشتیاری گەشەکردنی بۆمبی بو لە ئەمەریکادا ھەوڵی دا فەینمکان ڕازی بکات کە لەو پرۆژەیەدا بەش دار بێت کە بە پرۆژی (مانھاتن) ناسراو بوو فەینمانیش بە داواکەی ڕازیبوو زۆر دڵخۆش بوو بۆ کار کردن چونکە کارێکی گرنگ بوو لەو کاتەیا ئەمەریکا و ئەڵمانیا لە کێبڕکێدا بوون بۆ درووستکردنی بۆمبی ئەتۆمی بۆیە ھەر وڵاتێک زووتر دروستی بکردایە دەبویە براوەو زل ھێزترین دەڵەت لەگەڵ ئەمەشدا فەینمان ئەترسا ئەڵمانیا زووتر ئەو کارە تەواو بکا بۆیە دەستی کرد بە تاقیکردنەوەی ((Manhat Ta’s Prinits Projet لە ویلایەتی (نیو مەکسیکۆ) ئەم تاقیکردنەوە یە لە ژێر چاودێری زانا (ھانزن برگ) بەمەش ئەمەریکا توانی ب بێتە خاوەنی بۆمبی ئەتۆمی. Standard model ھەموو گەردوون لە بچوکتربین تەنۆلکە پێکھاتوە کە ئەم تەنۆلکەیە ھەموو ئەو ھێزە دیارو شاراوانەی کە بیستو مانەوە لەم تەنۆلکە بچوکە دا کۆبۆتەوە کە بە بڕای فەینمان ئەم ھێزانە دابەش ئەبن بۆ چوار ھێزی سەرەکی -ھیزی ناوەکی بەھێز:ئەو ھێزانەیە کە ناوکەکان پێکەوە ڕادەگرێت -ھێزی کارۆ موگناتیسی:ئەتۆمەکات پێکەوە ڕادەگرێت -ھێزی کێش کردن:ھێزی کێشکردنی کۆمەڵەی خۆری پێکەوە ڕاگرتوە -ھیزی ناوەکی لاواز: نیترۆنەکان پێکەوە ئەبەستێتەوە کە لە upکو 2down پێک ھاتوە برِوا نامةو خةلاَتةکانی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ١٩٨٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە
٢١ی ئازار
٢١ی ئازار ٨٠یەم ڕۆژی ساڵە (٨١ لە ساڵی پڕدا). ٢٨٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
زەیدی کوڕی ئەرقەم
زەیدی کوڕی ئەرقەم یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد (د. خ). ٧٠ لە فەرموودەکانی پەیامبەر محەممەد بەناوی ئەو وەرگیراون
پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
بژی (بانە)
بژی (Bjî، بە فارسی: بژی) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٩ کەس لە ٣٥ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ئامینە کچی وەھب
ئامینەی کچی وەهب(بە عەرەبی : آمنة بنت وهب ، لەدایکبووی ٥٥٧- مردن٢٣ی ئایاری ٥٧٧) هاوسەری عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب. لە هۆزی قورەیش بووە. دایکی پێغەمبەری ئیسلام موحەممەدە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٥٧٧ پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:خەڵکی مەککە پۆل:ژنەکانی سەدەی ٦ەم پۆل:ئیسلام و ژنان پۆل:لەدایکبووانی ٥٥٧ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
ڕۆبێر لالووند
رۆبێر لالووند نووسەر، ئەکتەر و شانۆنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا
٤٢٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سیمفۆنیک مێتاڵ
سیمفۆنیک مێتاڵ (ئینگلیزی: Symphonic Metal) جۆرێکە لە مۆسیقا و چەشنێکی مۆسیقای مێتاڵە و ھەموو ئەو کوالیتیانە پێکەوە کۆدەکاتەوە کە لە چەند لقێکی مێتاڵ دا بەکارھاتوون لەگەڵ مۆسیقای کلاسیکی. پێک دێت لە بەکارھێنانی تەپڵ و گیتاری کارەبایی لەگەڵ ئامێری مۆسیقای سیمفۆنی (چەلۆ، کەمان، پیانۆ، ھارپ تاد.) و گۆرانیبێژی ئۆپێرای تێدا بەکاردێت لەگەڵ ئۆرکێسترا، و ھەروەھا کیبۆرد و پیانۆ بەکاردەھێنن (کە زۆرجار لە پاوەر مێتاڵدا بەکاردێت) و زۆربەی گرووپە سیمفۆنییەکانیش گۆرانیبێژی ئافرەت بەکاردەھێنن کە بە شێوەیەکی کلاسیکی ڕاھێنانیان پێ کراوە (ھەروەھا گۆرانیبێژی نێرینەش ھەیە کە گۆرانیبێژی سەرەکی ئەو جۆرە گرووپانەیە وەک کامیڵۆت)، شتێکی دەگمەنیش نییە کە دوو گۆرانی بێژیان ھەبن ئەو جۆرە گرووپانە، ھەندێک جار پیاوەکان بە کرێ دەگیرێن یاخود ھەر ئەندامی گرووپەکەن بۆ وتنی بەشی نەڕەی گۆرانییەکە. بەناوبانگترین گروپە سیمفۆنییەکان پێکھاتوون لە ئێپیکا، نایتویش و ویتن تێمپتەیشن.
پارێزگای کەرکووک
پارێزگای کەرکووک (بە عەرەبی: محافظة كركوك، بە ئینگلیزی: Kirkuk Governorate, بە تورکمانی: Kerkük ili, بە سوریانی:ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ)یەکێکە لە پارێزگاکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ناوەندەکەی شاری کەرکووکە. بەسەر چوار قەزادا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.
پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی نەوت و گازی سروشتی ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە.
قەزاکان
وێنۆک|ڕاست|200px|قەزاکانی پارێزگای کەرکووک
ناو
تا ساڵی ٢٠٠٨ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.
دیمۆگرافی
سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ قەزا زیادکرا بۆ پارێزگای سلێمانی و پارێزگای دیالە و پارێزگای سەلاحەددین. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک کورد زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا. پارێزگاری کەرکووک لە پارێزگای نەینەوا، قەزای زابی عەرەبی خرایە سەر.
لەگەڵ سیاسەتەکانی بەعەرەبکردنی حیزبی بەعس، ژمارەی عەرەبەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧. ژمارەی کورد لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی بەعەرەبکردنی لە ساڵانی نەوەدەکاندا. تورکمانەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی.
لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ مەسیحی (ئاشووری) وەک عەرەب تۆمارکراون. لە کۆتایی شەڕی کەنداو تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی کورد لە کەرکووک ڕاگوێزراون. لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر عێراق تا ئێستا ١٠٠ ھەزار کورد گەڕاونەتەوە شاری کەرکووک.
بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، عەرەب ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا کورد ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، تورکمان ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.
ئامارەکان
داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی کۆمەڵەی نەتەوەکان لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١:
ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی عێراق تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە عەرەبەکان یان کوردەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.
ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨
ئەمەی خوارەوە ئەنجامی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨ لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی عێراق پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی.
کرۆمۆسۆم
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی پێکهاتەی [[کرۆمۆسۆم]] کرۆمۆسۆمەکان (بە ئینگلیزی: Chromosomes) تەنی شێوە چیلکەیین، کیمیاییانە لە DNA و پرۆتینەکان پێکدێن. ئاستە زۆرەکانی لوول بووی DNA بۆ پێکهاتنی کرۆمۆسۆم پێویستە.
سەرچاوەکان
پۆل:کرۆمۆسۆم
بڕیارنامەی ٩٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی نیسانی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥١٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، هیچ دژ و هیچ بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:عێراق لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
٤٢٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بنەواشەی دووبایەخیبوون
لە لۆژیکدا، بنەواشەی دووبایەخیبوون (principle of bivalence) دەڵێ ھەر ڕستەیەکی ڕاگەیێنەر کە لە بابەت تیۆرییەکەوە قەزیەیەک دەردەبڕێ، لە ئاست ڕاستیدا ڕێک یەکێک لەم دوو بایەخەی ھەیە: ڕاست یا درۆ.
لۆژیکێکیش کە خۆی بخاتە سەر ڕێبازی ئەم بنەواشەیە «لۆژیکی دووبایەخی»ی پێ دەوترێ.
لە لۆژیکی شێوەییدا، بنەواشەی دووبایەخیبوون دەبێتە تایبەتییەک کە سیمانتیکس دەتوانێ بیبێ یا نەیبێ. سیمانتیکس دەتوانێ «دووبایەخی» نەبێ و، لە ھەمان کاتدا یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو بە جێگە بێنێ. ھەر بۆیە، ئەم بنەواشەیە کوتومت ھەر ئەو یاسایە نییە.
بنەواشەی دووبایەخیبوون لە لۆژیکی فەلسەفیدا تاوتوێ دەکرێ و، لەوێدا ھەوڵ دەدرێ وەڵامی ئەو پرسیارە بدۆزرێتەوە کە دەڵێ «لە نێوان وتەکانی زمانگەلی سروشتیدا کامانەیان بایەخیان لە ئاست ڕاستیدا بەڕوونی دیارە؟» ھەندێ فەیلەسووف لەسەر ئەو باوەڕەن کە بنەواشەی دووبایەخیبوون ھەموو ڕستە ھەواڵییەکانی زمانی سروشتی دەگرێتەوە. ھەڵبەت، ڕستەگەلێک کەوا داھاتوو پێشبینی دەکەن و، ڕستەگەلێک کەوا کراوەن بۆ لێکدانەوەی مانا، کاری ئەم فەیلەسووفانە سەخت دەکەنەوە.
لۆژیکی دووبایەخی و لۆژیکی چەندبایەخی
پەرەگرتنی لۆژیک ھەتا سەدەی بیستەم، چ لە باری ماتماتیکییەوە و چ لە ڕووی فەلسەفییەوە ھاوڕێی ئەم باوەڕە بوو کە وتە یەکێک لە دوو بایەخی «ڕاست» یا «درۆ»ی ھەیە. ئەم بابەتە بە بنەواشە یا پرەنسیپی دووبایەخیبوون ناسراوە کە جیاوازە لەگەڵ یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو کە دەڵێ وتە یا خۆی ڕاستە یا نەرێکراوەکەی. ئەرەستوو لە نموونەیەکدا کە بە «پارادۆکسی نەبەرد لە دەریا» ناسراوە دەڵێ ھەر ڕستەیەک کە خەبەر لە داھاتوو بدات ڕاست و درۆی نادیارە.
بەڵام، تا دەگاتە سەدەی پازدەیەم و، ئەڵبەت ڕەنگە لەبەر ئەوەی کە کتێبە دینییەکان گەلێ ھەواڵی تیایە لەبارەی داھاتووەوە، نە فەیلەسووفە موسڵمانەکان وەک فارابی و ئیبنی سینا پەرژابوونە سەر ئەم بابەتە و، نە فەیلەسووفە مەسیحییەکانی وەک ئاکویناسیش. ئاقیبەت لە ناوەڕاستەکانی سەردەمی ڕێنێسانسدا، سەرەتا ئۆکام، فەیلەسووفی ناوداری ئینگلیزی و، دواتر ڕیڤۆ، فەیلەسووفی بەلژیکی پەرژان بەم مەسەلەوە. ھەتا دەسپێکی سەدەی بیستەم، ئەم مەسەلەیە لە لایەن کەسانێکی تریشەوە وەک لۆک و لایبنیتس و دێ مۆرگان و مەینۆنگ کەوتە بەر توێژینەوە و لێکۆڵینەوە.
لە دەسپێکی سەدەی بیستەمدا و دوای وەرچەرخانی پیشەسازی و دەرکەوتنی مەکینە جۆراوجۆرەکان، یەکەمین نموونەگەلی تۆکمە و پتەوی یاخیبوون لە لۆژیکی دووبایەخی و پرەنسیپەکەی و لادان لێی، شێوەیان پێ درا.
سێ لۆژیکزانی سکۆتلەندی و ئەمریکایی و ڕووسی بە ناوەکانی ھیوو مەککۆڵ و چارلز سەندێرس پێرس و نیکۆلای ڤاسیلیێڤ لە ساڵەکانی ۱۸۹۸ و ۱۹۰۹ و ۱۹۱۲ جیاجیا یەکەمین ئایدیاکانیان لەم بوارەدا بڵاو کردەوە. مەککۆڵ لۆژیکێکی داھێنابوو کە تێیدا قەزیەکان دەیاتوانی بایەخی تریان بێ جگە لە ڕاست و درۆ. ئەو سێ بایەخی «بێگومان» و «دەستنەداو» و «گۆڕەک»ی بۆ قەزیەگەلێ وەک ۲ = ۲ و ۳ = ۲ و x = ۲ بڕیبۆوە. پێرس بە سەرنجدان بە مەسەلەکەی ئەرەستوو لەبارەی ڕووداوەکانی داھاتووەوە، بایەخێکی نوێی دانا جیا لە بایەخەکانی ڕاست و درۆ بە ناوی «بێبەر». ڤاسیلیێڤ -یش پێی وا بوو جیھانی وا ھەیە کە تێیدا لۆژیکی ئەرەستوویی کار ناکات. بەتایبەت لۆژیکێکی دروست کرد کە تێیدا یاساکانی ناتەبایی و یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو دانەمەزرابوون. دەسپێکی ڕاستەقینەی لۆژیکگەلی چەندبایەخی ساڵی ۱۹۲۰ە. لەو ساڵەدا جۆن لوکاسەیویچ و ئێمیل پۆست ھەر کام بەجیا دوو وتاری پێشەنگیان لە بابەت لۆژیکی چەندبایەخییەوە نووسی.
سەرچاوەکان
پۆل:٢ (ژمارە) پۆل:لۆژیک
ئوسامە کوڕی زەید
ئوسامە کوڕی زەید موسڵمانێکی سەرەتایی و هاوەڵی پێغەمبەر محەممەد بووە.باوکی زەید کوڕی حاریسە بووە. پێغەمبەر ئوسامەی کوڕی زەید وەک فەرماندەی هێزێکی گەشتی سەربازی دیاری کرد کە بڕیار بوو ناوچەی بەلقا لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین داگیر بکات بۆ تۆڵەسەندنەوەی شکستی موسڵمانان لە غەزای موئتە، کە تیایدا باوکی ئوسامە، زەید کوڕی حاریسە شەهید کرا. ئەم هەڵمەتە بە گەشتی سەربازی ئوسامە کوڕی زەید ناسرابوو. هەڵمەتەکەی ئوسامە سەرکەوتوو بوو و سوپاکەی یەکەم هێزی موسڵمان بوو کە سەرکەوتووانە ناوچەی بەلقای داگیرکرد و هەڵیکوتایە سەر خاکی بیزەنتین، بەمەش ئاسانکاری بۆ فەتحکردنی دواتری موسڵمانان بۆ سەر شام و میسر کرد.
ژیانی سەرەتایی
ئوسامە کوڕی بەرەکە (ئوم ئەیمەن) بووە کە ژنێکی حەبەشە وە وەکو کۆیلەیەک لە ماڵی داک و باوکی پێغەمبەر کاری دەکرد. ئوسامە پێش کۆچی لەدایک بووە، دوای مردنی دایکی پێغەمبەر (ئامینە) بووە کۆیلەی پێغەمبەر. دوای مردنی ئامینە لە ئەلئەبووە، بەرەکە چاودێری پێغەمبەر دەکات و لەگەڵیدا دەچێتە ماڵی باپیرەی عەبدولموتەلیبی کوڕی هاشم لە مەککە، لەوێ لە تەمەنی منداڵیداو دواتر لە تەمەنی گەورەییدا خزمەتی کردووە.
باوکی ئوسامە، زەید کوڕی حاریسە هاوەڵ و کوڕی بەخێوکراوی پێغەمبەر بووە. بە شێوەیەکی باو وەک سێیەم کەس دادەنرێت کە ئیسلامی قبوڵ کردووە، دوای خەدیجە کچی خووەیلید هاوسەری پێغەمبەر و عەلی کوڕی ئەبی تاڵیب ئامۆزای پێغەمبەر. باوکی عەرەبێک بوو لە هۆزی کەلب لە نەجد لە ناوەڕاستی عەرەبستان.
ئوسامە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ پێغەمبەر هەبووە و لە شەڕی حونەین لەگەڵ پێغەمبەر شەڕی کردووە. ئیبن کەسیر دەنووسێت بە گوتەی ئیبن ئیسحاق، جابیر کوڕی عەبدوڵڵا کە شایەتحاڵی شەڕەکە بووە، ڕاپۆرتی داوە کە سوپای موسڵمانان تووشی شۆک بوون بە هێرشێکی لەناکاو لەلایەن دوژمنەوە و پیاوێکی زۆر لە بەرەکانی شەڕ هەڵاتوون. بەڵام دەستەیەک لە موهاجیرون بە توندی وەستان و بەرگریان لە پێغەمبەر کرد لە بەرەکانی شەڕ. ئەم پیاوانە بریتی بوون لە ئەبووبەکر، عومەر، عەلی، عەباسی کوڕی عەبدولموتەڵیب، ئەبو سوفیان کوڕی حەریس، فەزلی کوڕی عەباس، ڕەبیعەی کوڕی حەریس، ئوسامەی کوڕی زەید و ئەیمەن کوڕی عوبەید. ئەیمەن کوڕی عوبەیدی برای نیوە برای ئوسامە لەو ڕۆژەدا لەکاتی بەرگریکردن لە پێغەمبەر کوژرا کە ئەوکاتە ئوسامە تەمەنی لە نێوان ١٥ بۆ ١٨ ساڵان دابووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:لەدایکبووانی ٦١٥ پۆل:مردووانی ٦٧٨ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:خەڵکی مەککە
زەید کوڕی حاریسە
وێنۆک زەیدی کوڕی حاریسە یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد، ٣٥ ساڵ بەر لە ھیجرەت لەدایک بووە، لەسەر ویستی خۆی بوو بەمناڵی پەیامبەر محەممەد بەشێوەی (تەبەنی)، تاوەکوو دوای ھاتنە خوارەوەی قورئان کە ھەڵگرتنەوەی منداڵی قەدەغەکرد. لە ٨ی ھیجریش کۆچی دوایی کردووە بەرامبەر بە ٦٢٩ ی زایینی لەووڵاتی ئەردەن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٥٨١ پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٨ پۆل:مردووانی ٦٢٩ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:بنەماڵەی محەممەد
ئیلای کۆھێن
ئیلایاھو بن-شاول کۆھێن (٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٤–١٨ی مایۆی ١٩٦٥) ناسراوە بە ئیڵای کۆھێن، سیخووڕێکی ئیسرائیلی بوو. ئیڵای بە کارە سیخووڕیەکانی لە سوریا لە نێوان ساڵانی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٥ دەناسرێتەوە، کە لەوێدا پەیوەندیەکی پتەوی لەگەڵ سیاسەتمەدارانی وڵاتەکە درووستکردبوو، و بووە ڕاوێژکاری وەزیری بەرگری وڵاتەکەش.
دەزگای ھەواڵگری سوری توانیان سیخووڕیەکانی ئیڵای ئاشکرا بکەن و حوکمی مردنی بەسەربدەن لە ساڵی ١٩٦٥. ئەو زانیاریانەی ئیڵای دەستیکەوتبوو بە ھۆکارێکی وەچەرخانی سەرکەوتنی ئیسڕائیل دادەنرێت لەکاتی جەنگی شەش ڕۆژدا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٦٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤ پۆل:جووە میسرییەکان پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
میشێل لێبر
میشێل لێبر نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان
مایکڵ جاکسن
مایکڵ جۆزیف جاکسۆن لە ٢٨ی ئابی ١٩٥٨ لەدایکبووە، یەکەم جار لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لەسەر تەختەی شانۆ دەرکەوت کاتێک ئەندامی تیپی (جاکسۆن فایف) بوو کە لە خێزانی مایکڵ پێکھاتبوو، حەوتەم کوڕی بنەماڵەکەی بوو کە لە نۆ خۆشک و برا پێکھاتبوون (مایکڵ، ڕۆبی، جاکی، تیتۆ، جیرمان، لاتۆیا، مارلۆن، براندی، جانێت). جۆزیف والتەری باوکیان گرفتی زۆری ھەبوو لەگەڵ ئەم منداڵانە، وا باوڕ دەکرێت کە ئەمە ھۆکاری ئازاری منداڵان لەلایەن مایکڵەوە بووە. لە ساڵی ١٩٩٣ بۆ یەکەم جار مایکڵ جاکسۆن لە ئەڵقەیەکی بەرنامەی ئۆپێرا وینفری باسی لە ناخۆشییەکانی تەمەنی منداڵی خۆی کرد و گوتی: «من لە تەمەنی منداڵیدا ھەمیشە ھەستم بە تەنیایی دەکرد و پەشیمان بووم لەوەی باوکێکی وەک جۆزیفم ھەیە، بۆیە ھەمیشە بە تەنیا دەگریام».
لە چاوپێکەوتنێکی ڕاستەوخۆدا لە ساڵی ٢٠٠٣ کاتێک سەرەڕای ئەم ھەموو دەردەسەری و ناخۆشییانە بەھرە و تواناکانی مایکڵ ھەر لە تەمەنی منداڵییەوە ھەستی پێدەکرا بەتایبەتی کە لە تەمەنی ٥ ساڵیدا لە ئاھەنگەکانی سەری ساڵ و لە قوتابخانە گۆرانی دەگوت، لە ساڵی ١٩٦٤ برا گەورەکەی جاکی تیپێکی مۆسیقای دامەزراندن بەناوی «جاکسۆن برازەرس» و مایکل لەگەڵ براکانی وەک کورەس (گۆرانییەکی چەند کەسی) گۆرانی دەگوت و سەمای دەکرد، لە ساڵی ١٩٧١ مایکڵ بە تەنیا دەستی بە گۆرانی گوتن کرد و چەندین ئەلبوومی بڵاوکردەوە کە سەرکەوتنی بێ وێنەی تۆمار بەدەستھێنا، لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا جاکسۆن یەکەم ڕەش پێست بوو بگاتە ئاستێکی جیھانی بەرز و ئاراستەی گۆرانی جیھانی لە گۆرانی ئاسایییەوە گۆڕی بۆ (گۆرانی ناوبانگ دەرکردن و دروستکردن، گۆرانییەکانی مایکل مەودایەکی مرۆڤانەشیان ھەبوو بەتایبەتی(Black or white, earth) جگە لە گۆرانی مرۆڤانە، مایکل ڕێکخراوێکی خێرخوازی تایبەت بەخۆی دامەزراندن کە ھاواکاریی پێشکەش بە ٣٩ ڕێکخراوی خێرخوازی سەربەخۆ دەکات، بەمەش مایکڵ بوو بە یەکێک لەو گۆرانیبێژانە کە دواجار ناوبانگی دەرکرد.
یەکێک لە خاڵە جیاکەرەکانی ژیانی مایکڵ جاکسۆن ئەوەیە کە بەھۆی ئەنجامدانی چەندین نەشتەرگەری جوانکاری لە ماوەی چەند ساڵێکدا توانی ڕەنگی پێستی خۆی لە ڕەشی بگۆڕێت بۆ سپی، ئەم نەشتەرگەریانەش بڕێکی زۆر پارەی تێچوو کە جگە لە خەرجییە زۆر ئەم نەشتەرگەیانە کاریگەرییەکی سلبیان لەسەر تەندروستی ڕابردوو تووشی نەخۆشییەکی دەگمەن و نادیار ھاتبوو لە سییەکانی، ھەروەھا پێستی لەشی دووچاری تێکچوون و ھەڵوەرین ھاتبوو و لەئەنجامی ئەو نەشتەرگەیییە زۆرانەی بۆ کرابوو جۆرە کرمێک لە پێستی پەیداببوو، ئەیان ھالبرین کە نووسەرێکی کەنەدییە و خەریکی نووسینی کتێبێکە لەسەر ژیانی جاکسۆن دەڵێ: لە ساڵانی ڕابردوودا باری تەندروستی بەرەو خراپی دەچوو تەنانەت توانای ئەوەی نەمابوو کە نەشتەرگەریشی بۆ ئەنجام بدرێت، کە زۆر پێویست بوو چاوی لای چەپی ٩٥٪ ی توانای بینی نەمابوو لە ئەنجامی نەخۆشی سییەکانی، ھەروەھا توانای قسەکردنیشی زۆر نەبوو.
ژیان لەگەڵ منداڵان
لە ماوەی چەندین ساڵی کۆتایی ژیانیدا، مایکڵ ھیچ ئەلبوومێکی نوێی بڵاونەکردەوە و ھەموو کاتی خۆی بە یاوەری چەند منداڵێک لە خانووەکەی خۆی بەسەر دەبرد کە ھەموو شتێکی تێدا دەستەبەرکرابوو، بەڵام ئەم جۆرە ژیانە قسە و قسەڵۆکی زۆری دەربارەی ھەبوو و لە کۆتاییدا بە دەستدرێژی سێکسی کردنە سەر منداڵێکی ئەندام تۆمەتبارکرا و ئەویش بە توندی ڕەتی کردەوە و کێشەکە لە دەرەوەی دادگا چارەسەرکرا، لە کاتی ڕوودانی ئەم کێشەیە ژمارەیەکی زۆری جەماوەری مایکڵ پشتیوانی خۆیان بۆی دووپات کردەوە.
بەر لەم ڕووداوە لە ساڵی ١٩٩٥ گۆرانییەکی بەناوی (ئەوان گرنگی بە ئێمە نادەن) بڵاوکردەوە کە چەند وشەیەکی تێدابوو دژی جوولەکەکان ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ڕەخنەیەکی زۆری لێبگیرێ لە سەرتاسەری جیھان، ھەر چەندە دواتر بە ڕەسمی داوای لێبوردنی کرد، بەڵام ڕەخنە گرانی گرنگیان بەم لێبوردنەکەی نەدا و گۆرانییەکەش ڕەواجی نەبوو، ھەر ئەو ساڵ واتە ١٩٩٥ مایکل جاکسۆن ژیانی ھاوسەری لەگەڵ لیزا ماری ئەلڤین بریسلی ێکھێنا کە کچی گۆرانیبێژی ناوداری ئەمریکی ئەلڤێس بریسلییە، بەڵام دوای ١٨ مانگ جیابوونەوە.
شازادەی بەحرێنی
دوای چارەسەرکردنی کێشەی دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵە کەم ئەندامەکە، مایکل ڕووی لە وڵاتی بەحرێن کرد و ماوەیەک لەوێش مایەوە، دواتر شێخ عەبدوڵڵای کوڕی حەمەد ئال خەلیفە لە دادگا داوایەکی دژی بەرزکردەوە و بەوە تاوانباری کرد کە پابەند نییە بەو گرێبەستەی لە نێوانیاندا مۆرکراوە بەپێی قسەکانی عەبدوڵڵا دوای کۆتایی ھاتنی کێشەکانی مایکڵ لەگەڵ دادگای ئەمریکی ئەو ھەڵدەستێ بە میوانداری کردنی مایکل بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بە مەرجێک بەیەکەوە کۆمپانیایەکی کاری مۆسیقا دابمەزرێنن و ئەلبوومێکیش بڵاوبکەنەوە، ھەر بۆی ئەم مەبەستەش ژمارەیەک لە ھاوڕێیانی مایکل داوەت کردبوو بۆ بەحرێن تاکو بەیەکەوە ئاھەنگی سەری ساڵ لە بەحرێن بەسەربەرن و مایکلیش بەم مەرجانە ڕازی بوو، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو لەسەر ئەستۆی بوو جێبەجێی نەکرد، بۆیە شێخ داوای قەرەبوو کردنە یان جێبەجێکردنی بەندەکانی گرێبەستەکەی دەکرد، بەڵام باری تەندروستی مایکل ڕێگای پێ نەدەدا کە گۆرانی تۆمار بکات یان ئاھەنگ ساز بکات ئەم کێشەیەش کاریگەری دەروونی زیاتری لەسەر مایکل ھەبوو، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو کێشەیەش چارەسەرکرا و مایکل بە ناچاری گەڕایەوە ئەمریکا.
گۆرانی
ئەو دابڕانە زۆرە و کێشەیەک لە دوایەکانە بوونە ھۆی ڕووخانی مایکل لە بواری دەروونی و ئابوورییەوە، بۆیە بڕیاریدا ٤٩ ئاھەنگ لەسەرتاسەری جیھان ساز بکات و لە لەندەنەوە دەست پێبکات، چونکە وامەزندە دەکرات داھاتی ئەم ئاھەنگانە بگاتە نزیکەی ٤٠٠ ملیۆن دۆلار ئەمەش کاریگەری دەبوو لەسەر باشترکردنی باری دارایی جاکسۆن و ڕزگار بوونی لەو قەرزە زۆرانەی لە سەری کەڵەکە بوون، بەڵام ھەر ئەوکات ھەندێک لە بەرپرسانی کۆمپانیاکە گومانیان ھەبوو لەوەی مایکل بتوانێت بەڵێنەکانی بەجێ بگەیەنێت بە ئەنجامدانی ئەم ئاھەنگانە، چونکە ڕۆژانە دەرمانی زیاتری بەکار دەھێنا بۆ ئەوەی دەم و چاوی خۆی لە لاچوون و ھەڵوەرین بپارێزێت، ھەروەھا بەپێی ڕێنمایییەکانی پزیشکانە نەدەبوایە ھەوا لەدەم و چاوی بدات، بۆیە زۆر کەس پێیان وابوو ئەگەر بتوانێت لە ئاھەنگەکانیش بەشداری بکات ئەوا دوایین ئاھەنگ دەبن.
دوای مردنی کۆمپانیای o٢ ڕووبەرووڕی گرفتێکی دیکە بووەتەوە ئەویش ئەوەیە چۆن بتوانێت پارەی ئەو کەسانە بگەڕێنێتەوە کە پلیتی ئاھەنگەکانیان کڕیوە ئاسان نییە و پێویستی بە کاتێکی زۆر ھەیە، چونکە تا ئێستا نزیکەی ھەشت سەدھەزار پلیتی ئاھەنگەکان فرۆشراوە، تێکڕای نرخی پلیتەکان لە نێوان ٥٠ و ٧٠ جونەیھی ئیسترلینی و لە کاتی نمایشکردنی پلیتەکان بۆ فرۆشتن زۆر بەخێرایی تەواووبن بە تێکڕایی ١١ پلیت لە یەک چرکەدا و نرخی پلیتی VIP گەیشتە نزیکەی ٧٩٠ جونەیھ و لەسەر وێب سایتی (ئی بەی) گەیشتە ١٣٩٠ جونەیھی ئیسترلینی و زۆربەی ئەوانەی پلیتەکانیان کڕیووە داوای پارەکانیان دەکەردەوە.
مردن
دوای ڕاگەیاندنی مردنی مایکڵ، ئەندامانی کۆنگرێس خولەکێک وەستان بۆ ڕێزگرتن لە گیانی، لە لایەکی دیکەوە پزیشکان توێکاری لاشەی مایکلیان کرد، بەڵام ڕایان گەیاند لە کاتی زوودا ناتوانن ھۆکاری مردنی دیار بکەن، ھەر چەندە بەپێی پێشبینییەکان ھۆکاری مردنی بۆ ئەو دەرمانە زۆرانە دەگەڕێتەوە کە بەکاری دەھێنان بۆ نەھێشتنی ئازارەکانی لەشی، ھەر لە مردنی بە نیو کاتژمێرێک بڕێکی زۆر دەرمانی دیمیرۆلی بەکارھێنابوو کە ڕۆژانە بڕێکی وەردەگرت بۆیە خێزانی مایکل پێیان وایە ھۆکاری مردنی بۆ ئەو بەڕ زۆرەی ئەو دەرمانە دەگەڕێتەوە، لەلایەکی دیکەوە بەرپرسێکی پۆلیسی لۆس ئەنجلۆس ڕای گەیاند جاکسۆن ھۆگری بەکارھێنانی دەرمانی ئۆکسیکونتین بوو، بەڵام ھیچ نیشانەیەکی برینداربوونی دەرەکی بەسەر لاشەی جاکسۆنەوە نەبووە. دوای ئەوە لاشەی جاکسۆن درایەوە خێزانەکەی پۆلیس لێکۆڵینەوەیەکی وردی لەگەڵ ئەو پزیشکە ئەنجامدا کە لە کاتی گیان لە دەستدانی لەگەڵی بوو ئەویش ھاوکارییەکی زۆری پۆلیسی کردووە، بەڵام پشکنینی ژەھرەکان کە ھۆکاری مردنی دیاردەکات پێویستی بە شەش تا ھەشت ھەفتە ھەیە ئەنجامەکانی دەردەچێت، برایان ئۆکسمان پارێزەری خانەوادەی جاکسۆن گوتی: من زۆر نیگەران بووم لە بەکارھێنانی ئەو بڕە زۆرەی دەرمانانە لەلایەن جاکسۆنەوە و زۆر جار خێزانەکەیم ئاگادارکردووەتەوە لەو زیانانەی کە لە ئەنجامی سەما کردن تووشی دەبێت و ڕەنگە ژیانیشی بخاتە مەترسییەوە، بەڵام کەس گرنگی بە قسەکانی من نەداوە، برایان ھەروەھا گوتی: من نامەوێ ئاماژە بە ھیچ شتێک بدەم تاکو ئەنجامی پشکنینی ژەھرەکان دەرنەچێت، ھەر بەپێی قسەکانی برایان لە چەند ھەفتەی ڕابردوودا جاکسۆن خەریکی خوێندنەوەی نووسینەکانی تاکور بوو. دوایین شەوی ژیانی لەلایەکی دیکەوە قسەو باسێکی زۆر دەربارەی ڕووداوەکانی دوایین شەوی ژیانی مایکل بڵاوکراونەتەوە، بەپێی ماڵپەڕی(TMZ) مایکل لە دوایین شەوی لە (ستیبلێس سەنتەن) بەسەر برد لە خۆ ئامادەکردن بۆ زنجیرەی ئەو ئاھەنگانەی کە بڕیارە ئەنجامی بدات، چونکە تا درەنگانی شەو خەریکە گۆرانی و سەماکردن بوو بە یاوەری ژمارەیەک لە سەماکاران و ئەندامانی تیپەکەی، بەپێی شایەد عەیانێک ئەو شەوە مایکل سێ کاتژمێر لە کاتی دیاریکراو دواکەوت و سەماکاران ناچار بوون چاوەڕێی بکەن، لەلایەنی خێزانییەوە ئێستا ھەر سێ منداڵەکەی مایکل (پلاکێنت و پاریس و برنس) لەگەڵ دایکی مایکل دەژین و بەپێی قسەی برایانی پارێزەر منداڵەکانی بەھرەی زۆریان ھەیەو دەتوانن ڕووبەڕووی ئەم بارودۆخە ببنەوە ھەر چەندە ئێستا زۆر باسی دەکەن و ئەم ڕووداوە وەک شۆکێک بووە بۆیان.
سەرچاوەکان
* پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:مۆسیقای پۆپ پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:مردووانی ٢٠٠٩ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:بازرگانانی ئەفریقی- ئەمریکی پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل) پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردن بە ڕێکەوت لە ویلایەتی کالیفۆرنیا پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
ڕۆبێرت ھوک
ڕۆبێرت ھۆک ، (لەدایکبووی ١٨ی تەممووزی ١٦٣٥ – کۆچکردووی ٣ی ئازاری ١٧٠٣) فەیلەسوفی سروشتی، تەلارساز و زانایەکی ئینگلیز بوو. لە تەمەنی گەنجێتیدا کەسێکی ھەژار بەڵام خاوەنی حەزو ئارەزووی زانستی بووە، بەڵام دواتر باری دارایی و ناوبانگی باشتری دەرکرد لە دوای کاردانەوەی کارەکانی وەک ڕێ پێوک پاش ئاگرە گەورەکەی شاری لەندەن لە ساڵی ١٦٦٦ کە ئەو بە تەنھا نیوەی ھەڵسانگاندنی بۆ ڕوپێوییەکە کرد. لە ھەمان کاتدا سەرپەرشتی پاساوانێتی تاقیکردنەوە زانستییەکانی کۆمەڵەی شاھانە و ئەندامی ئەنجومەنی کۆمەڵەکە بوو. ھەروەھا ڕۆبێرت ھۆک یەکێک بوو لە گرنگترین ئەندازیارانی بواری تەلارسازەکانی ئەم سەردەمە، ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی کەم لە باڵاخانەکانی تا ئێستا ماونەتەوە و ھەندێکیشیان بە ھەڵە نەخشەکێشانیان بەناوی کەسانی دیکەوە کراون. کەسێکی زۆر گرنگ بوو لە داڕشتنی چەندین کۆنتڕۆڵی بنیاتنان بۆ لەندەن، کە تا ئێستاش کاریگەریان ماوە. ئالان شامپان ئەوی بە لیۆناردۆی ئینگڵتەڕا ناوزەد کردبوو.
ھۆک لە کۆلێژی وادھەم ئۆکسفۆرد خوێندویەتی لە سەردەمی پرۆکتارییەتی بەریتانیا و دواتر بۆتە یەکێک لە ئەندامانی نزیک لە خێزانی شاھانە بە سەرپەرشتی جۆن ویڵکینز. ھەر لە ھەمان شوین وەکو یاریدەدەرێک کاریکردووە بۆ تۆماس وێلس و ڕۆبێرت بۆیل، کە ئامێری پەمپی گسکی کارەبایی بۆیان دروستکرد کە لە تاقیکردنەوەکانی (بۆیل) بەکار ھێنرا لە بواری یاساکانی گاز. ھۆک ھەروەھا لە سەرەتاییترین دووربینی گریکۆری درووستکرد کە بەھۆیەوە توانی خولانەوەی ھەردوو ھەسارەی مەریخ و موشتەری دیاری بکات. لە ساڵی ١٦٦٥ لە کتێبێکی خۆیدا بە ناوی مایکرۆگرافیا ئاماژەی بە بەکارھێنانی دووربین (مایکرۆسکۆپ) کردووە بۆ لێکۆلینەوە زانستییەکانی.
بە پێی توێژینەوەو تێبینییەکانی ھۆک بەبەکارھێنانی دووربین دەربارەی پاشماوە بەبەردبووەکان، ھۆک لە داکۆکیکەرە سەرەتایییەکانی پەرەسەندنی بایۆلۆژی بوو. ھۆک لێکۆڵینەوەی دەربارەی دیاردەی گۆڕانی ئاراستەی شەپۆلی گەرمی کرد و لە ئەنجامدا بیردۆزی شەپۆڵی ڕۆناکی داھێنا. ھۆک یەکەم کەس بوو کە ئاماژەی بەوەدا کە ماددە لە کاتی گەرمکردندا قەبارەی گەورەتر دەبێ، ھەروەھا ھەوا لە توخمی بچوک بچوک پێکدێ کە بە مەودایەکی تا ڕاددەیەک زۆر جیاکراونەتەوە. ھەروھا سەلماندی کە بەرزی پلەی گەری دەبێتە ھۆی زیادکردنی جوڵەی توخمەکان.
ھەرچەندە ھەوڵ و پلانەکانی ھۆک بۆ دووبارە داڕشتنەوەو چاکردنەوەی باڵاخانەکانی لەندەن لەسەر سیستەمێکی نوێ ڕەتکرایەوە و بڕیار درا لەسەر ھەمان ڕێگاکانی پێشوو بنیات بنرێن، بەڵام توانی کار بکات لە ڕووپێوی و دانانی نەخشە بۆ شارەکە، ھەروەھا بەشدار بوو لە دروستکردنی یەکەم نەخشەی نوێ کە بە شێوەی ھێڵ کێشان دروستکرابوو.
ھەروەھا ھۆک نزیک بوو لەوەی بەڵگەی زانستیی پێشکەش بکات لەسەر ئەوەی کە دەیسەلمەنێت کە ھێزی کێشکردنی زەوی پەیوەستە بە یاسای چوارلای پێچەوانە (ئەو یاسایە دەیسەلمێنیت کە ھێز یان ڕێژە یەکسانە بە پێچەوانەی ئەو مەودایەی کە ھێزەکەی لێوە دەردێ)، ھەروەھا ھۆکپێی وابەە کە ئەم پەیوەندییە دەبێتە ھۆی دروستکردنی جوڵەی ھەسارەکان کە ئەمەش بەشێک بوو لە بیردۆزی نیوتن. ئەنجامی ئەو لێکۆلینەوانە بووە ھۆی دروستبوونی ناکۆکی لە نێوان ھەردوو زانا نیوتن و ھۆک. ھەر بۆیەش نیوتن ھەوڵی لەناوبردنی دەستکەوتە زانستییەکانی ھۆکیدا.
ھۆک بیردۆزی گۆی زەوی پێشکەش کرد و بە پێچەوانەی ئەوەی لە ئینجیل ھاتووە، باسی تەمەنی زەوی کرد. ھەروەھا گریمانەکانی دەربارەی لەناوچوونی زیندەوەر ڕاگەیاندو چەند لێکۆلینەوەیەکی بڵاوکردەوە دەربارەی ئەوەی کە پاشماوە بەبەردبووەکانی چەندین سەر چیا و گردەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ دیاردەی بومەلەرزە. زۆربەی کارەکانی ھۆک لەو کاتە ئەنجام دراوە کە وەک چاودێرێک بۆ تاقیکردنەوەکانی کۆمەڵەی شاھانە کاریکردووە لە ساڵی ١٦٦٢ەوەوە وەک بەشێک لە خێزانی ڕۆبێرت بۆیڵ.