cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕیارنامەی ١٤٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٥٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
ڕۆژژمێری کۆچی
ڕۆژژمێری کۆچی لە ١٢ مانگ (خولی مانگ) پێک دێت، یان ساڵی کۆچی دەکاتە نزیکەی ٣٥٤ ڕۆژ، بە تەواوەتی (354.367056 ڕۆژ)، و مانگ لە ڕۆژژمێری کۆچیدا ٢٩ یان ٣٠ ڕۆژە (لەبەر ئەوەی خولی مانگ ئەکاتە 29.530588 ڕۆژ)، و بەمەش ١١.٢ ڕۆژ جیاوازی هەیە لەگەڵ ڕۆژژمێری زایینیدا، و هاوکات نەبوونی ئەم دوو ڕۆژژمێرە، ئاڵوگۆڕی لە نێوانیاندا قورس کردوە.
ساڵی کۆچی بەرامبەر زایینی
وێنۆک|وێنەی چاودێریکردنی مانگ، لە شاری قوم لە ئێران. نوێبوونەوەی مانگ لە ڕۆژژمێری کۆچی بەندە بە دەرکەوتنی مانگەوە. لە قورئاندا لە سورەتی کەهفدا هاتووە واتە؛ لە تەفسیری ئەمدا زانایان ئەڵێن ئەوان ٣٠٠ ساڵی هەتاوی مانەتەوە بەڵام لێرەدا ئاماژەی پێکراوە بە کۆچی مانگی و جیاوازی نێوان کۆچی مانگی و هەتاوی لە هەر سەد ساڵێکدا سێ ساڵە لەبەرئەوە لە ٣٠٠ ساڵدا ٩ ساڵی زیادی ئەچێتە سەر.
ڕۆژژمێری ئومولقوڕا
ئەم ڕۆژژمێرە هەیڤییەو پشت بە خولی مانگ ئەبەستێت بۆ دیاریکردنی مانگەکان و بەشێکی ڕۆژژمێری هەتاوییە بۆ دیاریکردنی وەرزەکانی ساڵ، ئەمەش ڕۆژژمێری فەڕمی عەرەبستانی سەعوودییە کە لەسەر ئاستی فەڕمی و جەماوەری لەو وڵاتە بەکار دێت، دوورییەکانی (هێلی پانی و هێڵی درێژی) کەعبەی پیرۆزی لە مەککە وەک بنەڕەتی ڕۆژژمێری ئوەم لقوڕا بەکاردێت.
سەرچاوەکان
* پۆل:ڕۆژژمێرەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:داھێنانەکانی عەرەبەکان
پیۆنگیانگ
پیۆنگیانگ (بە کۆری:평양) گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتی کۆریای باکوورە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٣,٢٥٥,٣٨٨ کەس بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:کۆریای باکوور پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٢ی پێش زایین پۆل:پیۆنگیانگ
ئیبن سیراج
سەرچاوە
پۆل:پزیشکەکان
١١٤٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھەژدەھەمی ھاوینە. کە لە ١٠ تا ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە تۆکیۆی پایتەختی ژاپۆن بەڕێوەچوو
پێرستی مەدالیاکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤، بە پشت بەستنە بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٦٤
گوندەواری چەمێ نازی
گوندەواری چەمێ نازی لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی نازی لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی نازیە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٠,٥٥٢) کەس و (٥,٣٩٥)نێر و (٥,١٥٧)مێ و (٢,١٠٤)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و کورەسوننی پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری گوندەواری چەمێ نازی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٣) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ١٢ گوند.
گوندە ئازەریەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٥ گوند.
گوندە کوردەکان و کورەسوننییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
گوندە کوردەکان و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
کێلەشین (ڕوونکردنەوە)
مەبەستت کامە؟
بڕیارنامەی ١٤٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:تیمۆری ڕۆژھەڵات لە ٢٠٠٣
شیعەی زەیدی
شیعە زەیدییەکان یان زەیدیی (بە عەرەبی: زَيدِيةَ، Zaydīyya) لقێکی ئیسلامیی شیعەیە کە لەڕووی ئایینزانییەوە نزیکترینە لە قوتابخانەکانی عیبادی و موتەزیلە. زەیدییە لە سەدەی ھەشتەمدا لە ئیسلامی شیعەوە سەریھەڵدا، زەیدییەکان بە ناوی زەید کوڕی عەلی نەوەی حوسەین کوڕی عەلی و کوڕی ئیمامی چوارەم عەلی کوڕی حوسەین زەین ئەلعابیدەیین ناونراوە. شوێنکەوتووانی فیقھی ئیسلامی زەیدی پێیان دەوترێت شیعەی زەیدی و نزیکەی ٢٥٪ لە موسڵمانانی یەمەن پێکدەھێنن، زۆرینەی موسڵمانانی شیعە لەو وڵاتەدا لە قوتابخانەی بیری زەیدی خوێندوویانە.
ئۆون ویلانس ڕیچاردسن
ئۆون ویلانس ڕیچاردسن (بە ئینگلیزی: Owen Willans Richardson) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٨ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ کاردنی لەسەر دەردانی ئایۆنی گەرمی کە دواتر بووە هۆی دانانی یاسای ڕیچاردسن.
شیعەی زەیدی
سەرچاوەکان
https://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Yemen_Ethno_Religious_summary_lg.png https://online.ucpress.edu/caa/article-abstract/2/3/369/25890/Yemen-s-last-Zaydi-Imam-the-shabab-al-mu-min-the?redirectedFrom=fulltext
ئۆون ویلانس ڕیچاردسن
سەرچاوەکان
Willans Richardson ویکی ئینگلیزی
کوردایەتی
وێنۆک|[[ئاڵای کوردستان]]
وێنۆک|نەخشەی [[کوردستان دیاریکراو لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٩٢]] کوردایەتی یان ناسیۆنالیزمی کوردی بیروباوەڕێکی نەتەوایەتیی کوردییە. ئەم بیروباوەڕە ھەوڵ دەدات بۆ بەدیھاتنی مافەکانی نەتەوەی کورد و پاراستنی زمان و داب و نەریتی کوردی. بڕێک لە کوردەکان پێیان وایە کە کورد تەنیا لە ڕێگای پێکھاتنی وڵاتێکی سەربەخۆی کوردییەوە بە مافەکانی دەگات. کورد بەھۆی نیشتەجێ بوون لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا کە ژمارەیەکی زۆر نەتەوە و نەریتی جیاوازی تێدا لە مێژەوە تووشی کێشە و پێشێلبوونی مافەکانی بووە.
ھەوڵەکان بۆ پێکھێنانی وڵاتێکی سەربەخۆی کوردی
گرنگترین ھەوڵەکانی کورد لە ھەر چوار پارچەی کوردستان و شۆڕشەکان:
شەڕی براکوژی
thumb|دوو ئیدارەیی دوای شەڕی ناوخۆ، بەشی پارتی دیموکرات و بەشی یەکێتیی نشتیمانی
شەڕێکی چەکداریی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان بوو کە لە ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا و بووە ھۆی دروستکردنی گورزێکی بەھێز لە نێوان کوردانی تەنھا بەشی ڕزگارکراوی کوردستاندا بە شەڕی براکوژی ناسراوە. بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا، کۆتایی پێھات.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردایەتی پۆل:مێژووی کورد پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان
١١٤٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
عەلی وەردی
وێنۆک|عەلی وەردی عەلی حوسێن موحسین ئەلوەردی (١٩١٣–١٣ تەممووزی ١٩٩٥) زانای کۆمەڵناسیی عێراقی بوو. مامۆستا و مێژوونووس بوو، ناسراو بوو بە ھاوسەنگی و بابەتی بوون لە کارەکانید وە یەکێکیش بوو لە پێشەنگەکانی (عەلمانیەت) لە عێراقدا. پاشگری ناوی وەردی لە خێزانەکەیەوە بۆی ماوەتەوە لەبەرئەوەی باپیرە گەورەی کاری کردوە لە دروستکردنی دڵۆپاندنی ئاوی گوڵدا.
ژیاننامە
لە بەغدا لە ناوچەی کازمییە ساڵی ١٩١٣ی زائینی لە دایک بووە، لەساڵی ١٩٢٤ کورسی خوێندنی بەجێ ھێشتووە، بۆ ئەوەی لە لای عەتر دروستکەرێک کار بکات، دواتر لەکارەکەی دوور خراوەتەوە لەبەر ئەوەی ھەمیشە خۆی بە خوێندنەوەی کتێب و ڕۆژنامەوە خەریک کردوە و کڕیارەکانی فەرامۆش کردووە. دوای ئەوە، دووکانێکی کردوەتەوە کە خۆی سەرپەرشتی کردوە. لە ساڵی ١٩٣١ پەیوەندی بە خوێندنی ئێوارانەوە کردوە لە پۆلی شەشی سەرەتایی دەستی بە خوێندن کردووە، ئەمەش سەرەتای ژیانێکی نوێ بووە بۆ ئەو، پاشان خوێندنەکەی تەواو ئەکات ئەبێت بە مامۆستا. لەساڵی ١٩٣٢ جلو بەرگی باوی ئەوکاتەی خۆی گۆڕیی، جلو بەرگی ئەفەندی پۆشی، پاش تەواو کردنی خوێندنی ئامادەیی پلەی یەکەمی لەسەر ئاستی عێراق بەدەست ھێنا و لەگەڵ کۆمەڵێک خوێندکاری دیکەدا بۆ خوێندن لە زانکۆی ئەمریکی بەیروت نێردرا. پاشان لەوێش بکالۆریۆسی بەدەست ھێنا و دواتر نێردرا بۆ زانکۆی تەکساس و لەوێ لە ساڵی ١٩٤٨ ماستەری بەدەست ھێنا و ساڵی ١٩٥٠ ش دکتۆرای بەدەست ھێنا.
ئەو بەرپرسیارێتیانەی کە وەریگرتوون
لە ساڵی ١٩٤٣ لە وەزارەتی مەعاریف وەک مامۆستای ئامادەیی ناوەندی بەغداد دامەزرا. لە ساڵی ١٩٥٠ دا وەک مامۆستای زانستی کۆمەڵناسی لە کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغداد دامەزراوە. پاشان لەساڵی ١٩٧٠ دا لەسەر داوای خۆی خانەنشین کراوە، پاشان زانکۆی بەغداد نازناوی مامۆستای موتەمەڕیسی پێداوە. چەندین کتێب و دانراوی گرنگی ھەبووە ھەموو ژیانی ناخۆشی و ئازار بووە لەگەڵ زۆرێک لە دەستەڵاتدارانی سەردەمەکانی خۆیدا جیاوازی ھەبووە ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش بووە کە باوەڕی وابووە داھاتوو لە نێوان دەستەکانی خۆیدا دروست دەکرێت. دەربارەی عەلی وەردی، سلامە موسی، عبدالرزاق محی الدین نوسراویان ھەیە و چەندین ڕۆژنامە و فەرھەنگی گەورە لەسەری نووسیویانە و چەندین نامەی ماستەر و دکتۆرای لەسەر ھاتووە، لەکۆتایی حەفتاکاندا دەستی کرد بە نوسینەوەی یادەوەریەکانی خۆی لە دووتوێی کتێبێکدا.
کارتێکردنی دانراوەکانی ئیبن خەلدون لە زانستی کۆمەڵناسیدا
عەلی وەردی لە ژێر کاریگەری ئیبن خەلدون، لە زانستی کۆمەڵناسیدا بووە. بابەتی بوونی لەم بوارەدا بووە بەھۆی زۆر کێشەی گەورە بۆی، لەبەر ئەوەی بیرۆکەی مارکسی وەرنەگرتووە و شوێنی بیرۆکە ئایدۆلۆژی و نەتەوەییەکان نەکەوتووە. نەتەوەپەرستەکان بە مرۆڤێکی قوتری ناویان بردەوە لەبەر ئەوەی ناونیشانی کتێبەکەی بە «کەسایەتی تاکی عێراقی» دانا، کە بەپێی بیر و باوەڕی ئەوان، کەسایەتی مرۆڤی عەرەبی لە ھەموو وڵاتە عەرەبیەکاندا، وەک یەک وایە. وە شیوعیەکانیش ڕەخنەیان لێ ئەگرت کە پشتی نەبەستووە بە ڕێڕەوی ماددی مێژوویی لە خوێندنەوەکانیدا.
شیکاریەکانی لە ژینگەی عێراقی نوێدا
لێکۆڵینەوەکانی ئەلوەردی سەبارەت بە کەسایەتی تاکی عێراقی، لە گرینگترین توێژینەوەکان لەم جۆرە دێتە ھەژمار کردن و دەتوانێ وەکوو نموونەیێک بۆ خوێندنەوەی ناوچەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوین بێت. وەردی کەسایەتی تاکی عیراقی وەک کەسایەتیێکی دو لایێنە ھێنایە بەر چاو، کە ھاوکات پیڕۆزیەکان و باوەڕی بیابان و شارستانێتی تێدا بەدی دەکرێت، لەو ڕووەوە کە ھەڵکەوتەی جوگرافی عێراق بووەتە ھۆی ئەوەی لە لایێکەوە بە ھۆی بوونی ڕووبار و سەرچاوە کانی تری ئاو، شارەکان دەتوانن دروست بن و لە لایێکی ترەوە بە ھۆی نزیکی لە بیابانی عەرەبەوە، عێراق بووەتەو نشینگەیەکی باش بۆ کۆچەرانی بیابانگەرد، کە دووایین نموونەی ئەم کۆچانە، بۆ ٢٥٠ساڵ لەمەوپێش دەگەرێتەوە. وەردی عێراق بەوێنەی کوورەی تاواندنەوە دەبینێ کە بۆ ئاوێتە کردنی کۆچەرانی بیابان بە دانیشتوانی عێراق کە شارستانیەتیێکی پێشکەوتووتریان ھەبووە، بە کار دەبرێت. ئەم بابەتە بووەتە ھۆی ئەوە دوو نەوە بە دوو پیرۆزی و باوەری بیابانگەڕی و شارستێنی دروست بێت، کە لە لایێکەوە شانازی بە میوانداری و حەشیمەتی زۆر دەکات و لەم لاشەوە ژیانی نێو شار ناچاری دەکات ڕێسای شارستانیەتی ڕەچاو کات. وەردی بێجگە لە کورستان، زۆرێنەی ناوچەکانی عێراق دەخاتە بەر توێژینەوە، بەڵام بە پێی دانپێدانانی لە کتێبی «خوێندنەوەی شیرازەی کۆمەڵگای عیراق» بە ھۆی نەزانینی زمانی کوردیەوە بووە. وەردی بێجگە لە ئیبن خەلدون، لە ژێر کاریگەری تێبینی بابەتیانە و ڕێڕەوی ژیرانەی «جاحیز» لە خوێندنەوە کۆمەڵایەتی و دەرونناسی ھەڵسووکەوتی مڕوڤ بووە.
بەرھەمەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆمەڵناسانی عێراقی پۆل:خەڵکی بەغدا
زنجیرەچیای ئانامیت
زنجیرەچیای ئانامیت یان چیاکانی ئەننامیس (فەرەنسی:Chaîne annamitique؛ بە ڤێتنامی:Dãy (núi) Trường Sơn)زنجیرە چیایەکی گەورەی ڕۆژھەڵاتی ھیندۆچینایە، کە نزیکەی ١١٠٠ کم لە ڕێگەی لاوس و ڤێتنام و ناوچەیەکی بچووک لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کەمبۆدیا درێژ دەبێتەوە. ھەروەھا ئەمزنجیرە چیایە بە شێوەی جۆراوجۆر ناوی دەھێنرێت وەک چیای ئەن ناوزەد، ئەناس کۆردیلێرا و چیای ئانامیت و ئانامیت کۆردیلێرا. ناوی "ئانام" دەستەواژەیەکی ڤێتنامییە (بە چینی: 安南)، واتە "بۆ ئارامکردنی باشوور" دواتر فەرەنسییەکان Annamese" یان "Anamite" یان بەکار ھێنا بۆ ئاماژەدان بە ڤێتنامییەکان.
بەرزترین لووتکەکانی زنجیرەکە بریتین لە ٢٬٨١٩ فۆبیا و ٢٬٧٢٠م (لای لێنگ). ئەمەی دوایی دەکەوێتە کەناری باکووری ڕۆژاوای تریاس کۆنتوم ماسیف لە ناوەندی ڤێتنام.
زنجیرەی ئانامیت ھاوتەریب لەگەڵ کەناری ڤێتنام درێژبووەتەوە، لە چەماوەیەکی نەرمدا کە حەوزی ڕووباری میکۆنگ لە دەشتی کەناری تەسکی ڤێتنام بە درێژایی دەریای باشووری چین دابەش دەکات. زۆربەی بنارەکانی لە لای لاوتیانن لە بەری ڕۆژھەڵاتی مەوداکە بە تیژییەوە لە دەشتەکە بەرز دەبێتەوە، کە بە چەندین ڕووباری کورت دەست پێدەکەن. کەناری ڕۆژاوا ڕکییەکەی کەمترە، پێش دابەزین بۆ گۆمەئاوەکانی میکۆنگ، دارستانێکی ھەیە کە تەختەی باش دروست دەکات. زنجیرەکە خۆی سێ زەوی پانی سەرەکی ھەیە، لە باکوورەوە بۆ باشوور: فڤان ڵایت، ناکای و بۆلاڤین.
لاوس زیاتر دەکەوێتە ناو گۆمی میکۆنگ، ڕۆژاوای بەشەکە، ھەرچەندە زۆربەی پارێزگای ھوافان و بەشێک لە پارێزگای شیانگخونگ (کە دەشتی بەناوبانگی جەرسی تێیدایە) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی زنجیرەکەوە. زۆربەی ڤێتنامییەکان دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی دابەشکردنەکە، ھەرچەندە ناوچەی تای نگوینی ڤێتنام (ناوەندی ھایلاندس) دەکەوێتە ڕۆژاوای بەشەکە، لە حەوزی میکۆنگ.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:جوگرافیای پارێزگای سیانگخۆوانگ پۆل:ناوچە ئابوورییەکانی کەمبۆدیا پۆل:ناوچە ئابورییەکانی لاوس پۆل:ناوچە ئابورییەکانی ڤیێتنام
بڕیارنامەی ١٤٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئایاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٥٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠٣
بڕیارنامەی ١٤٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٣
فیوبیا
فیۆبیا (بە لاوی: ພູເບັ້ຍ) بەرزترین چیای لاوسە. ئەمە لە ناوچەی ئاناس کۆردیلێرایە، لە سنووری باشووری ناوچەی شیانگخونگ لە پارێزگای شیانگخوانگ بەپێی بەرزبوونەوەکەی ٢٨١٩ م، بەرزترین خاڵی زەوییە لە لاوس، کەش و ھەوای ساردە و ڕووبەری دەوروبەری چیاکە بە زۆری ھەورە.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:جوگرافیای پارێزگای سیانگخۆوانگ پۆل:زنجیرەچیاکانی لاوس
جۆشی گرووپ
جۆشی گرووپ
زۆرانبازیی دەروونناسانە
«جۆشی گرووپ» وەک چەمک دربڕینە لە زۆرانبازیی دەروونناسانەی نێو گرووپ، بۆ نموونە سەرھەڵدان و گەشەی پەیوەندیی ھەمەجۆر لە نێو ئەندامانی گرووپدا، لە نێو ئەندامانی گرووپ و ڕێبەردا و ھەروەھا لە نێوان دەستەی جۆراوجۆری نێو گرووپدا. لەوەش بترازێت ئەم چەمکە دەشێ زۆرانبازیی نێوان گرووپی جیاوازیش بگرێتەوە.
تیۆریی کایەی دەروونناسانە
«جۆشی گرووپ» سەرچاوە لە «تیۆریی کایەی دەروونناسانە» وە دەگرێت کە زانای دەروونناس کورت لەڤین (Kurt Zadek Lewin (1890-1947 دایڕشتووە. Lewin جەمکی «جۆشی گرووپ» لە ئاستێکی ئەبستراکتدا پێناسە دەکات و دەڵێت: «تایبەتمەندییەکی گرووپ بریتییە لەوەی گشتەیەکی پڕجۆشە، واتا ھەر گۆڕانکارییەک لە گشتەکەدا ڕوو بدات، دەبێتە مایەی گۆڕانکاریی لە ھەموو یەکینەکانی ئەم گرووپەدا». پاشان شاگردەکانی Lewin گوتیان: ڕادەی پەیوەندیی نێوخۆی نێوان یەکینەکانی نێو گرووپ پەیوەستە بە ڕادەی «گیرۆدەبوونی گرووپ» واتە گیرۆدەبوونی پێکھاتەکانی نێو گرووپەکە بەیەکەوە.
بواری پیادەکاری
چەمکی «جۆشی گرووپ» بەگشتی بە دوو جۆر بەکار دێت، جۆرێک بۆ دەربڕین لە جۆشی نێو گرووپی بچووک، بەتایبەتی گەر باس لە «کایەی دەروونناسانە» بێت. جۆرێکی دیکەیان بۆ دەربڕینە لە ئەزموون و ڕاھێنانی وەھا کە بۆ گەشەدانە بە ھۆشیاریی بەشداربوان دەربارەی ئەو ھێزانەی لە ئافراندنی گرووپدا فەرماندەن، بۆ نموونە: ڕکابەری، دانوستان، پێوەر و پرۆسەی ھەڵبژاردنی ڕێبەر، ھاریکاری و … ھتد.
سەرچاوەکان
پۆل:جۆشی گرووپ پۆل:سازمانناسی پۆل:دەروونناسی
ئەلفوبێکانی کوردی
thumb|چێشتخانەیەک لە بەریتانیا، تابلۆکەی بە ئەلفوبێکانی کوردی ئارامی و ئینگلیزی نووسراوە. ئەلفوبێکانی کوردی ئەم ئەلفوبێیانەن کە بۆ نووسینی زمانی کوردی کەڵکیان لێ‌وەردەگیرێت. تا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی ئەلفوبێی جۆراوجۆر بەکارھاتووە. بەکارھێنانی ئەم ئەلفوبێیانە لە ژێر کاریگەریی زمان و ئەلفوبێی ئەو حکوومەتە ناوەندییانە بووە کە کوردەکان تێیدا ژیاون. ئەمڕۆکە بۆ نووسینی زمانی کوردی دوو جۆر ئەلفوبێ بەکاردێنن کە لێک جیاوازن:  ئەلفوبێی ئارامی و ئەلفوبێی لاتینی ، پێشتر ئەلفوبێی کیریلیش بەکار دەھات بەڵام ئێستا نەماوە.
ئەلفوبێی ئارامی
لەم ئەلفوبێیە بۆ نووسینی شێوەزاری کوردیی ناوەندی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان و ھەروەھا بنشێوەزاری بادینی لە باشووری کوردستان و شێوەزارەکانی ھەورامی، کوردیی باشووری و لەکی کەڵک وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ۳۷دەنگ و ٣٤ پیت پێکھاتووە و بە پێچەوانەی ئەبجەدی عەڕەبی پیتە بزوێنەکان بە حەرەکەت نانووسرێن بەڵکوو بۆ ھەموویان پیتێکی جیاواز ھەیە. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:
🔴پیتە بێدەنگەکان( نەبزوێنەکان ):
(ئـ ، ب ، پ ، ت ، ج ، چ ، ح ، خ ، د ، ر ،↵ ڕ ، ز ، ژ ، س ، ش ، ع ، غ ، ف ، ڤ ، ق ،↵ ک ، گ ، ل ، ڵ ، م ، ن ، و ، هـ ، ی)
🔴 پیتە دەنگدارەکان( بزوێنەکان ):
بزوێنەکان لەڕاستیدا ٨ دەنگن، بەڵام بە ئەلفوبێی ئارامیدا تەنیا ٧ دەنگیان پیتی بۆ دانراوە و دەنووسرێن؛ کە بریتین لە:
(ا ، ە  ، ێ  ،  ۆ ، و ، ی  ، وو ، بزرۆکە)
ئەلفوبێی لاتینی
ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی لە چەند جۆر ئەلفوبێی جیاواز کەڵک وەرگیراوە:
ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ-شەمۆ
چەپ|thumb|180px|ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ-شەمۆ یەکەم ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە ساڵی ١٩٢٨دا بە دەستی ئیسحاق مارۆگولۆڤ و عەرەبێ شەمۆ لە وڵاتی ئەرمەنستاندا ئامادەکرا. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:
ئەلفوبێی ھاوار (بەدریخانی)
لە ساڵی ١٩٣٢دا جەلادەت عەلی بەدرخان لە گۆڤاری ھاواردا دەستی کرد بە بڵاوکردنی ئەلفوبێیەکی دیکەی لاتینی بۆ کوردی کە بە ئەلفوبێی ھاوار یان بەدریخانی ناسراوە و لە ٣١ پیت پێکھاتووە کە بریتین لە: لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی بنشێوەزاری کورمانجی لە باکووری کوردستاندا کەڵک وەردەگیرێ بەڵام ئێستا لە ڕۆژاڤاش بۆتە نووسینی فەرمی کوردی و لە قوتابخانەکان دەخوێندرێ و تەنانەت ئێستا لە باشووری کوردستانیش دەزگا ڕاگەیاندنەکان دەستیان کردووە بە بەکارھێنانی ئەم ئەلفبێیە. یەکێک لەو ھۆکارانە کە ئەلفوبێی ھاوار کەمتر بۆ کوردیی ناوەڕندی بەکارھاتووە نەبوونی پیتی جیاوازی ستاندارد بۆ «ح»، «ع»، «غ»، «ڕ» و «ڵ» یە.
ئەلفوبێی یەکگرتوو
ئاکادێمیی زمانی کوردی (کال) ئەلفوبێیەکی لاتینی بە ناوی ئەلفوبێی یەکگرتوو بە ئامانجی یەکبوونی نووسینی کوردی ئامادە کردووە کە لە ٣٤ پیت پێکھاتووە:
ئەلفوبێی کیریلی
لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی زمانی کوردی لە سۆڤیەتی پێشوودا کەڵک وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:
سەرچاوەکان
د.ڕەحیم احمد، کوردۆلۆجی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان پۆل:زمانی کوردی پۆل:نووسینی کوردی
کۆریای باشوور
کۆریای باشوور بە فەرمی کۆماری کۆریا وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیا. پایتەخت و گەورەترین شارەکی ئەم وڵاتە سێئولە. کۆریای باشوور تەنیا ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی کۆریای باکوور و سنوورەکانی دیکەشی لەگەڵ زەریاکانە. بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٤ ژماری دانیشتووانی وڵاتەکە ٥١٫٣ ملیۆن کەس بووە.
کۆریای باشوور وڵاتێکی پێشکەوتووە و لە پلەی حەوتەم دێت لە بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی (HDI) لە ناوچەی ئاسیای ئۆقیانووسی. ئەندامە لە گرووپی گرووپی ٢٠ و یانەی پاریس. ئابوورییەکەی لە پلەی دەیەم دایە بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی. ھاووڵاتییانی سوودمەندن لە یەکێک لە خێراترین ھێڵەکانی ئینتەرنێت و چڕترین ھێڵی خێرای شەمەندەفەر. کۆریای باشوور لە ساڵی ٢٠١٧ حەوتەم گەورەترین سەرچاوەی دوان ئۆکسیدی کاربۆن بووە لە جیھان.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی کۆریای باشوور ٤٩٬٥١٢٬٠٢٦ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٦٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫٩ ساڵە. ھەروەھا ٨٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
جیابوونەوە لە کۆریای باکوور
کۆریای باشوور و کۆریای باکوور لەمیانەی شەڕی جیھانیی دووەم لەڕۆژی ١٥ی ئابی ١٩٤٨ دوو وڵاتەکە لەیەکدی جیابوونەوە
وەرزش لە کۆریا
تایکواندۆ کە ھونەرێکی جەنگی کۆریایییە، دەرکەوتوو بەر لە ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین. یەکێکە لە پڕ بینەرترین وەرزشەکان، و گرنگییەکی زۆری پێ دەدریت.
کەی پۆپ
پۆپی کۆری لە ئێستادا ناوبانگێکی زوری ھەیە و داھاتێکی زۆر بۆ کوریای باشوور پەیدا دەکات، سەرەتاکەی بۆ ساڵی نەوەدەکان دەگەڕێتەوە. کەی پوپ پێکدێت لە چەند گرووپێک لەوانەش(BLACKPINK, BTS ,(TWAICE,GOD7کە دانس دەکەن و گورانی دەڵێن
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:کۆریای باشوور پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨ پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٤٨ لە کۆریای باشوور پۆل:کۆریا
بەرەبەیانی مەسیحییەت
وێنۆک|چەپ|دوایین نوێژی مەسیحییەکان لەکاتی ئاهەنگی ئەشکەنجەدانیان لە [[کۆلۆسیۆم، ڕۆما. تابلۆی ژان لیۆن جێرۆم]] بەرەبەیانی مەسیحییەت (بەئینگلیزی: Early Christianity، بەعەرەبی: المسیحیة المبکرة)، زاراوەیەکە ئاماژە دەدات بە مەسیحییەت لەماوەی دوای مردنی یەسووع، لەساڵانی ٣٣ ی زایینی بەپێی تەقلیدی کڵیسایی و ھەتاوەکوو ساڵی ٣٢٥ ی زایینی و بەستنی ئەنجومەنی نیقییەی یەکەم، ئەو زاراوەیە زۆر جار بەھۆی بەرتەسکی ئەو ماوەیەوە بەکاردێت، چونکە تەنھا یەکەمین کڵێسای مەسیحییەت لەخۆ دەگرێت کە قوتابییەکانی یەسووع و ھاوچەرخەکانیانی لەخۆ گرتبوو.
لەیەکەمین سەدەکاندا، مەسیحییەت ترازا لە یەھوودییەت و جیابووەوە بە شێوەیەکی تەواوەتی، بەمەش کڵێسا پەیمانی نوێ ژیا، لەسەر مەسیحییەکانیش ئەرک بوو کە بەرگری لە بیروباوەڕیان بکەن لەڕووبەرووبوونەوەی ئایینەکانی تردا کە بەسەرتاپای ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانیدا بڵاو بووبووەوە، ھەروەھا کۆمەڵێک چەوساندنەوەی زۆر بەسەریاندا ھات کە ئیمپڕاتۆرە ڕۆمانییەکان بەرپایان دەکرد دژ بە مەسیحییەت و شوێنکەوتووەکانی.
مێژوو
لەسەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا، مەسیحییەت بریتیی بوو لە کۆمەڵێک جەماعەتی پەرتەوازەی بچووک لەنێو کۆمەڵگادا لەنێو ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیدا، ھێزی باوەڕ و ڕۆشنبیری ڕۆمانییان شتێکی ناسراو بوو، ئەمە بەدەر بوو لەو کەسانەی کە نوێ بوون بۆ ئایینەکە. لەلایەکی ترەوە، گەورەترین ترس بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بریتیی بوو لە رەتکردنەوەی مەسیحییەکان بۆ پەرستی ئیمپڕاتۆر کە رەگەزی یەکبوونی ئیمپڕاتۆرییەتەکە بوو، ئەمە جگە لە رەنکردنەوەیان بۆ سەرجەم بۆنە فەرمییەکان، ھەروەھا ئاشکرا کردنیان بۆ قۆرخکردنی ڕاستی و ھەڵبژاردنی مردن لەبری لادان لە ئایینەکە، ھەر ئەمەش بوو وایکرد کە وتاردەری ڕەوانبێژ لۆقیانۆس بڵێت کە ئەمانە مێشک و بیریان سووک و سادەیە و تاوانبار نین بەڵکو یەسووعی دووڕوو ھەڵیخڵەتاندوون و پێشەوا ئایینیەکانیش یارییان پێ دەکەن. ، لەگەڵ ئەمەشدا مەسیحییە پێشەنگەکان ئەوەیان بەشێوەیەکی تایبەت ڕەت دەکرەوە کە لەیەک خستن ھەبێت بە زانستە دنیاوییەکانەوە بەھۆی پەیوەندیداربوونی بەشێوەیەکی قایمەوە بە ئایینە بتپەرستەکانەوە. ، ئەمە وایکرد کە مێژووناسی ڕۆمانی سەلەس دەوروبەری ساڵی ١٧٥ لۆمەی مەسیحییەکان بکات لەسەر پاڵپشتیکردن و بەرگریکردنیان لە نەزانی خۆیان.
باردودۆخەکان لەدوای نیوەی سەدەی دووەمی زایینییەوە بەرەو گۆڕان چوو، چونکە مەسیحییەکان درکیان بەوە کرد کە دووەمین گەڕانەوەی چاوەڕوانکراوی یەسووع کاتێکی زۆر درێژ دەخایەنێت و مانەوەیان لەسەر زەوی درێژە دەکێشێت، بۆیە ھەوڵیان دا کە باوەڕەکەیان بەشێوەیەکی پڕتر لە عەقڵانییەت و سیستەم پێشکەش بکەن بە بەکارھێنانی ڕۆشنبیرییەکانی سەردەمەکەیان، ئەم درکپێکردنە گەیشتە ئەوەی کە ئەگەر کڵێسا نەیەوێت ڕەزاگران بێت لەلای کۆمەڵگا، ئەوا پێویستە لەسەر کە بەزمانی ڕۆشنبیرانی سەردەمەکە و خودی سەردەمەکە خۆی قسە بکات ، بەم جۆرە یەکەمین بەرگریکار لە مەسیحییەت جۆستینۆس بوو کە کوژرا لە ماوەی چەوساندنەوەکانی ساڵی ٥٦٠دا. لەدوای ئەمەشەوە نووسراو پەڕتووکەکانی بەرگری ڕووی لەزۆربوون کرد؛ ھبراپۆلیس، ئەبۆلینارۆس و میڵتۆن نووسراو و پەڕتووکەکانیان پێشکەشی ئیمپڕاتۆر مارکۆس ئۆریلیۆس کرد، ھەروەھا ئەسیناگۆراس و مڵیتادیس نووسراوەکانیان بڵاوکردووە لەدەوروبەری ساڵی ١٨٠دا ، کەسانی ڕۆشنبیریش وەکوو کجولیانۆس و ئەگناتیۆس کە بووبوونە مەسیحی؛ بەشدارییان کرد لەڕێگەی خۆشکردن بۆ مەسیحییەت کە بچێتە ناو کۆمەڵگایەکی زاڵەوە. لەکۆتایی سەدەی دووەمدا ئیدی کێشەیەکی ئەوتۆ بوونی نەما، بەجۆرێ کە تەنانەت باوکانی مەسیحیش منداڵەکانیان دەناردە قوتابخانە بتپەرستییەکان چونکە لەپەروەردەیەکی مەسیحی درووست جیاواز نەبوو تەنھا لە کۆرسە ئایین و ئەخلاقییەکاندا نەبێت ، ھەروەھا قوتابخانە مەسیحییەکان و پەڕتووکە مەسیحییەکان پەیدابوون دامەزران لەگەڵ دەستپێکی سەدەی سێیەمی زایینیدا و ژمارەی مامۆستایانی مەسیحی لە قوتابخانە یۆنانییەکان و ڕۆمانییەکاندا ڕووی لە زۆربوون کرد و لەساڵی ٢٦٤دا ئەناکۆلیۆس بووە سەرەک قەشەی لازقیە، یەکەمین ڕاگری مەسیحی لە کۆلیجی فەلسەفە لە زانکۆی ئەسکەندەرییە، پاشان قەشە مالیخۆن بووە بەڕێوەبەری قوتابخانەی وتاردان و ڕەوانبێژی لە ئەنتاکیە.
کێشەی سەرەکی کڵێسا لە ماوەی ھەردوو سەدەی دووەم و سێیەمدا لە چەوساندنەوەی مەسیحییەکان لەلایەن ڕۆمانەوە خۆی دەبینێتەوە، لەسەرەتای دەرچوونی بەیاننامەی دەرکردنی مەسیحییەکان لەڕۆما لەساڵی ٥٨دا و تەنانەت تا ساڵی ٣١٢، مەسیحییەکان دەیان ناڵاند لەجۆرەھا جۆری چەوساندنەوە، کە ناخۆشترینیان بریتیی بوو لەچەوساندنەوەی نیرۆن کە ئاگرکەوتنەوە لە ڕۆمای لێ کەوتەوە، دۆمیتیانۆس کە سی و حەوت ساڵ بەردەوام بوو لەسەر چەوساندنەوەی مەسیحییەکان؛ سەرەتای ڕۆژژمێری ناسراو بە ڕۆژژمێری قبتی یان میسڕی دەستەبەر کرد، و بەپێی سەرچاوە و ژێدەرەکانی کڵێسای قبتی ئۆرسۆدۆکسی؛ سەدان ھەزار کەس لەماوەی ئەو چەوساندنەوەیەدا کوژراون ، ھەریەک لە تراجان، مارکۆس ئۆریلیۆس، سێپتیمۆس سێڤیریەس، ماکسیمین، دێکیۆس، جالینۆس، ئۆریلیان و دیۆکلتیانۆس، بەگشتی لەمێژووی مەسیحییەتدا بە ١٠ چەوساندنەوە گەورەکە ناو دەبرێن ، بەڵام دۆخەکان بەرەو باشبوون چوو لەگەڵ دەرچوونی بەیاننامەی لێبوردانەی گالیریۆس و ھەنگاوەکانی ئیمپڕاتۆر قوستەنتین کە بووە ھۆی دەرچوونی بەیاننامەی میلانۆ لەساڵی ٣١٢ دا کە تێیدا دان دەنێت بە مەسیحییەتدا وەکوو یەکێک لە ئایینەکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی، وێڕای ھەموو ئەو چەوساندنەوانەش، ھێزی دیمۆگرافی مەسیحییەت گەشەی دەسەند لەگەڵ ئەوەی کە تا دەوروبەری ساڵی ٣١٢ ـەش لە ناو ئیمپڕاتۆرییەکەدا کەمینە بوون، بەڵام دواتر بوونە ھێزێک کە ئیمپڕاتۆرییەت نەی دەتوانی دایان پۆشێت یان دانیان پیادا نەنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:چەوساندنەوەکان
تایلەند
تایلەند (پێشتر سیام) بە فەرمی شانشینی تایلەند وڵاتێکە لە باشوری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیاو لە باشورەوە سنوری لەگەڵ ولاتی مالیزیا ھەیەو لە باکورو رۆژھەڵاتەوەش دراوسێی وڵاتی میانمار ە ، ڤێتنام و کامبۆدیا و لاوس لەلای رۆژھەڵاتەوە دەوریان داوە. پایتەختەکی شاری بانکۆکە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی تایلەند ٦٧,٢٢٢,٩٧٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٩٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٧.٤ ساڵە. ھەروەھا ٣٥ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
ئایین
٨٣٪ بودیزم ئایین ڕەسمی ، ١٠٪ ئیسلام( سوننە )، ٧٪ ئەوانی تر.
ئانتاناناریڤۆ
ئانتاناناریڤۆ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ماداگاسکارە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٩٠٣,٤٥٠ کەس بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٦٢٠ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
١١٥١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تاکسۆنۆمیی بلووم
تاکسۆنۆمیی بلووم یان پۆلێنی بلووم یان ھەرەمی بلوم ، مۆدێلێکە بۆ تێگەشتن لە ئامانجەکانی فێربوون. بنیامین بلووم Benjamin Bloom (1913-1999) پرۆفیسۆری پێداگۆگی (فێرکاری) بوو لە زانکۆی شیکاگۆ، سەرەتای ساڵەکانی 1950 کان کرایە دەمڕاستی کۆمیتەیەک بە مەبەستی داڕشتنی سیستەمێک بۆ وەدەست ھێنانی بڕوانامەی زانکۆ.
بیرۆکە
مەبەست لە "پۆلێنی ئامانجەکانی فێرکاری" بە ئینگلیزی(Taxonomy of educational objectives) ئەوەیە لە خوێندندا پتر جەخت بکرێتە سەر ئامانجە گرنگەکان. بلووم ئامانجەکانی فێربوون بۆ سێ بەش یان چینی جیاواز دابەش ئەکات ئەوانیش چینەکانی زانین، هەستپێکردن وە جوڵەی دەروونی (psychomotr)ی.
خشتەی پۆلێنەکە
ئاستەکانی فێربوون لە خشتەی بلوومدا بۆ شەش ئاست جیا کراونەتەوە کە بە کورتی ئەمانەی خوارەوەن:
ئەم ئامانجانە دەچنە "بواری زانین" (Cognitive domain)ی مرۆڤەوە. هەر بەو جۆرە "بواری هەستی" (Affective domain) و ئەنجا ئەگاتە کۆتا بەش یاخود بوار کە "بواری جوڵەی دروونی" (Psychomotor domain)، کە هەرسێ چینەکەی فێربوونن.
پۆلێنی بلووم لە بواری ئامانجی فێرکاریدا بۆتە بنەما بۆ سیستەمی بڕوانامەی تایبەت بە پلەی خوێندن.
وێنەکە بەپێی سەرچاوەیەکی تر دروستکراوە کە تیایدا هەڵسەنگاندن جێگای ڕێکخستن ئەگرێتەوە و داهێنان یاخود (دروستکردن) جێگای هەڵسەنگاندن ئەگرێتەوە.
به‌سته‌ری ده‌ره‌کی‌
https://web.archive.org/web/20170830224053/https://en.wikipedia.org/wiki/File%3ABlooms_rose.svg
پۆل:دەروونناسی
١١٥٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئایاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٦١‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
بڕیارنامەی ١٤٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٦٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
ھەوڵی کودەتا لە تورکیا (٢٠١٦)
لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٦، ھەوڵی کردنی کودەتایەک درا لە تورکیا. ئەم ھەوڵی کودەتایە پستڕاستکرایەوە لەلایەن سەرۆک وەزیران بینالی یڵدرم و سەرۆک کۆمار ڕەجەب تەییب ئەردۆغان. کودەتاکە لەلایەن بەشێکی ھێزەکانی سوپای تورکیا ئەنجام درا، ڕێکخەرانی کودەتاکە دروستبوونی ئەنجومەنی ئاشتیان ڕاگەیاند کە ھەڵدەستێت بە بەڕێوەبردنی دەوڵەتی تورکیا. لە ئەنقەرە بۆمب لە ھەریەک لە پەرلەمان و کۆشکی سەرۆکایەتی تەقییەوە.
ئەردۆغان بانگی خەڵکی کرد کە بچنە سەر شەقامەکان لە دژی ھەوڵی کودەتاکە. لە ئەنجامی ئەمەشدا تێکەڵچوون دروستووە لەنێوان سەربازانی پشتگیریکەری کودەتا و ئەو کەسانەی ھەوڵیان داوە لێیان نزیک ببنەوە. دەنگی تەقە بیستراوە لە نزیک فڕگە سەرەکییەکانی ئەنقەرە و ئەستەمبووڵ.
ڕاپۆرتەکانی میدیای تورکیا لە زاری ئاژانسەکانی ھەواڵگری تورکیاوە ڕایدەگەیەنن، کودەتاکە شکستی ھێنا.
ڕووداوەکان
سەرەتا سەربازانی سوپای تورکیا لە ھەردوو پردی بۆسفۆر و سوڵتان ئەحمەد، کە بەشە ئاسیایییەکەی ئیستەنبوڵ دەبەستنەوە بە بەشە ئەوروپییەکەیەوە بڵاوەیان پێکرا. پاشان ژمارەیەک فڕۆکە بە ئاسمانی ئەنقەرەدا دەستیان بە سوڕانەوە کرد.
بەدیلگرتنی سەرۆکی بنەچەی سوپای تورکیا لەلایەن ژمارەیەک ئەفسەری پلەباڵای سوپاوە، گڵۆپی سەوزی کودەتاکەی داگیرساند و پاشان دەست بەسەر کەناڵی فەرمی حکومەتی تورکیادا گیرا.
کودەتاچییەکان کە خۆیان بە ئەنجومەنی ئاشتی سوپای ھێزە چەکدارەکانی تورکیا ناساند، لە رێگەی تەرەتەوە، پەیامێکیان بڵاوکردەوە و رایانگەیاند: "بۆ پاراستنی دیموکراسی و پێکەوەژیان و ئازادی تورکیا دەستیان بەسەر تەواوی دەسەڵاتەکانی تورکیادا گرتووە".
رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆک کۆماری تورکیا لە رێگەی تەلەفۆنەوە پەیوەندی بە کەناڵی سی ئێن ئێن تورکییەوە کرد و داوای لە گەلی وڵاتەکەی کرد کە بڕژێنە سەر شەقامەکان و دژی کودەتاکە بوەستنەوە.
لەگەڵ پەیامەکەی ئەردۆغاندا، خەڵک ڕژایە سەر شەقامەکان و خۆپیشاندانیان سازکرد، ئەمەش بوو بەھۆی دروستبوونی پێکدادان لە نێوان سەربازانی سوپا و خەڵکی سڤیل لەلایەک و سەرباز و پۆلیس لەلایەکی دیکەوە و سەدان سەرباز کە بە فەرمانی کودەتاچییەکان دەجوڵانەوە دەستگیر کران.
فۆرتران
پێشەکی
چەپ|وێنۆک|242px|وێنەیەک ناوی FORTRAN لە FORmula TRANslationــەوە ھاتووە ئەم زمانە سەرەتا لە ساڵی ١٩٥٠ دروست کرا لە لایەن کۆمپانیای IBMـەوە بۆ مەبەستی زانستی و داوانامەی ئەندازیاری وە بوواری ماتماتیکی. کە ئێستا یەکێکە لەو زمانانەی کە زۆرترتین بەکارھێنەری ھەیە لە جیھاندا FORTRAN یەکەم زمانی پرۆگرامکردنی ئاست بەرز بوو کە دەرکەوت لە کاتی خۆیدا یەکەم وەشانی لە ساڵی ١٩٥٤ دەرکەوت ھەر لەلایەن کۆمپانیای IBMـەوە وە چەند وەشانی دیکەی بە دووای خۆیدا دەرکرد کە بریتی بوون لە FORTRAN ٥٤ ، FORTRAN ٦٦ ، FORTRAN ٧٧ ، FORTRAN ٩٠،FORTRAN ٩٥ ، FORTRAN ٢٠٠٣ ئەم زمانە بەکاردەھێنرێت لە زۆر زانکۆدا بە تایبەتی لە کۆلێژی زانست+زانستەکان وە کۆلێژی ئەندازیاری ئەم پرۆگرامە یارمەتیت دەدات لە دروست کردنی پرۆگرامێک بۆ دۆزینەوەی ڕووبەر یان شیکارکردنی نەخشەی ماتماتیکی. وە کاتێک کاتێک ئەو خوێندکارانەی ئەم پرۆگرامە دەخوێنن پێویستیان بە بەرنامەی fortran power stationــە بۆ جێ بەجێ کردنی داوانامەکان.
ھەوڵی کودەتا لە تورکیا (٢٠١٦)
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مێژووی ئەستەمبوڵ
فۆرتران
نموونەیەک لە بەکارھێنانی Fortran
program average
! Read in some numbers and take the average ! As written, if there are no data points, an average of zero is returned ! While this may not be desired behavior, it keeps this example simple
write (*,*) "Input number of points to average:" read (*,*) number_of_points
allocate (points(number_of_points))
write (*,*) "Enter the points to average:" read (*,*) points
! Take the average by summing points and dividing by number_of_points if (number_of_points > 0) average_points = sum(points)/number_of_points
! Now form average over positive and negative points only if (count(points > 0.) > 0) positive_average = sum(points, points > 0.) & /count(points > 0.) if (count(points < 0.) > 0) negative_average = sum(points, points < 0.) & /count(points < 0.)
deallocate (points)
! Print result to terminal write (*,'(Average = , 1g12.4)') average_points write (*,'(Average of positive points = , 1g12.4)') positive_average write (*,'(Average of negative points = , 1g12.4)') negative_average
end program average دەتوانی ئەم کۆدانە لە بەرنامەی جێبەجێکردنەکەی دایبنێی و ئەنجامەکەی ببینی. یان ئەم نموونە سادەیە : !FORTRAN
!THIS PROGRAM TO CALCULATE C OR FYSAR
PROGRAM PHYSICS_DEPT
READ*, w,y,z c=w*y*z print*,c
END PROGRAM PHYSICS_DEPT
بە سوود وەرگرتن لە
ویکی ئینگلیزی پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٥٧
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی نۆزدەیەمی ھاوینە.کە لە ١٢ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی لە مەکسیک بەڕێوە چوو.
پێرستی مەدالیاکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨، بە پشت بەستنە بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
١١٥٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گیانلەبەر
گیانلەبەر (ھەروەھا: گیاندار، ئاژەڵ، حەیوان) بەشێکی گەورەیە لە زیندەوەران پێک دەھێنن. کە خۆیان بە دوو لقی سەرەکی مازەداران و بێمازەکان دابەش دەبن.
تایبەتمەندییەکان
سەرجەم گیانەوەران دەجووڵێن و لە ناویاندا مرۆڤ دەتوانێت بیر بکاتەوە.
تایبەتمەندیی خانە گیانەوەرییەکان
خانە گیانەوەرییەکان:
سەرچاوەکان
fa:جانوران
پۆل:گیانلەبەرناسی * پۆل:یەکەم دەرکەوتنی کریۆجینیەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
بڕیارنامەی ١٤٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٦٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
تێریزا مەی
تێریزا مەی (؛ لەدایکبووی ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦) ژنە سیاسەتوانێکی ئینگلیزە. لە ماوەی ١٣ی تەممووزی ٢٠١٦ بۆ تەممووزی ٢٠١٩ سەرۆکوەزیرانی بریتانیا و سەرکردەی حیزبی پارێزگارانی بەریتانیا بووە.
پێشتر لە ١٩٩٧ ئەندام پەرلەمانی بریتانیا بووە، وەک کاندیدی شاری مانچستەر. لە ٢٠١٠ تاکوو بوونی بە سەرۆکوەزیران، وەزیری ناوخۆی بریتانیا بووە. لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٢ وەزیری ژنان و یەکسانی بووە. تێریزا جوگرافیای خوێندووە لە زانکۆی ئۆکسفۆرد.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:زیندووان پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو
کارگێڕیی زانستی
وێنۆک|(Frederick Winslow Taylor (1856-1915
تایلەریزم / کارگێڕیی زانستانە Taylorism
ڕوانگەی Scientific Management یان تایلەریزم Taylorism سەرەتای سەدەی بیستەم هاتە کایەوە. (Frederick Winslow Taylor (1856-1915 - ئەندازیار و سەرۆک کۆمپانیای بواری پیشەسازی و خاوەن بەرهەمی ناودار: (The Principles of Scientific Management (1911 بە داڕێژەری ئەم ڕوانگەیە دادەنرێت.
نووسەرانی (Integrerad organisationslära (2011 هەلومەرجی ئەمەریکای ئەو زەمانە ڕوون دەکەنەوە و دەڵێن جەنگی نێوخۆی دەرباز کردبوو، پیشەسازی تێیدا لە ئاستێکدا بوو گەشەی تەکنیکی دەچەرخاند، تەونی ئاسنەڕێ بە وەڵاتدا بڵاو دەبۆوە و بازاڕی نوێی بۆ کۆمپانیاکان دەکردەوە. کۆمپانیا بەدەم گەورەبوونەوە پێویستی زیادتر دەبوو بە بازدان لە بەرهەمی مرۆڤکردەوە بۆ بەرهەمی ماشینکرد. کارگە پێویستی بە تایبەتکاری و بە تەکنینکی نوێ دەبوو. بەڕێوەبەر و سەرکاران ئەرکیان هەتا دەهات سەختتر دەبوو. ورەی کارگەر و ئاستی بەرهەمهێنان کەم بوو. مێتودی کار ناجۆر و ناڕوون بوون.
تیلەر Taylor بۆ چارەسەری کەمیی بەرهەمهێنان وەک ئەندازیار کەوتە سەر تۆژینەوە لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤ، مەتریاڵ (ماددە) و ماشین. بناخەی دیدی Taylor بریتی بوو لەوەی تۆژینەوەی زانستی و گەڕان بەدوی چارەسەردا باشترین ڕێگەیە بۆ چوستاندنی بەرهەمهێنان (سەرخستنی ئاستی چوستیی سازمان).
کتێبی (Management från A till Ö (2007 لە پێناسەی تایلەریزم Taylorism دا دەڵێ ئەم تیۆرییە جەخت دەکاتە سەر دیدی زانستانە لە کارگێڕ و دابەشینی کاردا بۆ وەدەست هێنانی باشترین چوستی. تایلەر باس لەوە دەکات کە کارگەر دەبێ کارێکی دیاریکراوی هەبێت و هەروەها دەرفەتی فراژووتنی هەبێت بۆ ئەوەی لە کاردا ئەوپەڕی سوود لە توانای ئەو کارگەرە وەدەست بێت. هەر بۆ گەیشتن بە ئەوپەڕی چوستی و سوود، دەبێ سیستەمی مووچە هاندەر بێت، دەبێ مووچە وابەستەی بەرهەم بێت.
خاڵە سەرەکییەکانی تایلەریزم Taylorism
١- تۆژینەوە و ڕێسای زانستانە
- هەموو ئەرکێک لە سازماندا دەبێ تۆژینەوەی زانستانەی لێ بکرێت و هەروەها مۆدێل و ڕێسای زانستانەی بۆ داڕێژرێت. پرۆسەی کار دابەش بکرێت بەسەر چەندین هەنگاوی جیاوازدا. کات و ڕەوتی هەموو هەنگاوێک بە وردی تۆژینەوەی لێ دەکرێت بۆ گەیشتن بە ئەوپەڕی چوستی.
٣- فێرکاری و ڕاهێنانی زانستانە
- کارمەندی هەڵبژاردە لە خولی تایبەتدا فێری وردەکاریی ئەرکی خۆی دەکرێت. ئەم فێرکاری و ڕاهێنانە بە شێوازێکی زانستانە دیاری دەکرێت بۆ ئەوەی هەم زاڵبین بەسەر کێشەی نەزانیندا و هەم کەسیش نەبێتە کارمەندی دەگمەن.
٤- سەرکار و سەرۆک دەبێ بڕیاردەری هۆشەکی بن
- هۆش بڕیاردەرە نەک خواست و خولیا، لایەنگری و ئارەزوو. دەبێ پەیوەندی و هاریکاریی باش هەبێت لە نێوان کارگەر و سەرکاردا.
پیادە کردنی هەنگاو
Taylor بۆ پیادە کردنی ئەم هەنگاوانە داوا دەکات کار مێتودی زانستانەی هەبێت. ئامانج دیاری بکرێت و پێکانی ئامانج خەڵاتی لەدوو بێ و خولی ڕاهێنانیش هەبێ بۆ ئەوەی کارمەند فێر بێت چۆن کار بکات بۆ پێکانی ئامانج. نووسەرانی Organisation och organisering (2006) دەڵێن لای چەمکی «کارگێڕی زانستانە»، لە بواری کاردا تەنها «یەک شێوەی هەرە باشی کار» one best way هەیە ، ئەویش ئەندازیاران و پسپۆران دەیزانن و بڕیاری دەدەن. کەواتە پسپۆر کاری زانستانە، کاری هۆشەکی، دەگرێتە ئەستۆ، کارگەر ئەرکی کردەکی پێ دەسپێردرێ. Taylor ئەم جوداوازی و هەڵاوێردنە لە نێوان «کاری دەستی» - بۆ کرێکار و کارمەند- لە لایەک و «کاری هۆشەکی» Brain Work - بۆ پسپۆران - لە لایەک، ڕوون دەکاتەوە و دەڵێ کاری هۆشەکی دەبێ لە مەیدانی کاری کارگەوە ڕاگوێزری بۆ دەفتەری پسپۆران - خانەی ستافی پسپۆران. ئەمەیە کڕۆکی زانستانەی «دابەشینی کار» لە تیۆریی «کارگێڕی زانستانە»دا. هەر ئەمەشە دەبێتە مایەی ڕەخنەی توند لە لایەن نەیارانەوە.
ڕێز و سەنگی تایبەت بۆ سەرتەڵ (دەستبژێر، نوخبە، ئەلیت) و پسپۆران، وەلانانی کارگەر و کارمەندان لە بازنەی پرسوڕا، دابڕانیان لە پرۆسەی بڕیاردان، Taylorism ی دایە بەر شەپۆلی ڕەخنەی بەهێز. کتێبی (Hur moderna organisationer fungerar (2002 دەڵێ دابەشینی کار و بەستنەوەی کارگەر بە یەک جۆر کاری یەکنەواز (مۆنۆتۆن) بێزاربوونی لێ دەزێت. چارلی چاپلن (Charlie Chaplin (1889–1977 لە فیلمی Modern Times (1936) دا هونەرمەندانە ئەم دیاردەیە دەداتە بەر ڕەخنە.
دابەشینی کار و بەرپرسایەتی
Taylorism لە دابەشینی کار و بەرپرسایەتیی سنوورداردا داوای دەکرد هەشت جۆر سەرکار و بەرپرس هەبێ، هەر جۆرە بۆ ئەرکێکی دیاری کراو:
-	دابەشکار - بۆ دابەشێنی کار
-	فەرماندار - بۆ دیاری کردنی ئاڕاستەی کار
-	کاتگر - بۆ کات گرتن لە پرۆسەی کاردا
-	چاودێر - بۆ کۆنترۆڵی کارگەران
ئەم چوار سەرۆکە لە بەشی پلانڕێژیدا دانرابوون، ئەوجا چواری دیکەش لە مەیدانی کاردا، وەک:
-	سەرکار - بۆ جڵەوکێشێ پرۆسەی کار
-	چاودێری خێرایی - بۆ کۆنترۆڵی خێرایی ڕەوتی کار
کۆمپاک
کۆمپاک ( بە ئینگلیزی: Compaq)، بەشگەی بەرھەمھێنی بژمێری ئەلیکترۆنی لە ساڵی ١٩٨٢، لەلایەن رۆد کانیون (Rod Canion)، جیم ھاریس (Jim Harris) و بیڵ مورتۆ (Bill Murto) دامەزرا و، ساڵی (٢٠٠٢) کۆمپانیای Hewlett-Packard کۆمپانیای کۆمپاکی کڕییەوە. لە وڵاتەیەکگرتووەکانی ئەمەریکادا تاکوو ئەمڕۆش جۆری Notebook بەناوی کۆمپاکەوە ناوزەند دەکرێت.
ھەرسێ دامەزرێنەری کۆمپاک، بەڕێوبەری کۆمپانیای بەرھەمھێنی نیمچەگەیەنەری Texas Instruments بوون و، یەکی بە بڕی ھەزار دۆلار سەرمایە،‌ بەشداری بنیاتنانی کۆمپاکیان کرد. سەرمایەی دەستپێک لەلایەن دوو ھاوەڵ Ben بێن و سەڤین رۆسن Sevin Rosen ـەوە پێشکەش کرا.
کارگێڕیی زانستی
دابەشینی کار و بەرپرسایەتی
وردەکاری لە دابەشینی ئەرک و بەرپرسایەتی لە بواری چوستاندنی سازماندا دەرئەنجامی بەرزی هەبوو. هەر بۆ نموونە زەمینەی ساز دەکرد بۆ: کەم کردنەوەی خەرجی، سەرخستنی مووچە، زیاد کردن و جۆراندن (باشتر کردنی جۆرایەتی) ی بەرهەم. بەڵام ڕەخنەی ئەوەی لێ دەگیرێ کە سێرەی زیادتر لەسەر چوستیی سازمان و سیستەمی کارگێڕیی و بەرهەمهێنانە نەک لەسەر خودی مرۆڤ.
کۆمپاک
بەرھەمەکان
ئاداری ساڵی ١٩٨٣ یەکەم بەرھەمی کۆمپاک خرایە بازاڕەوە کە بریتی بوو لە "کۆمپیوتەری ھەڵگرتەنیی کەسی"ی (IBM-PC) کە نرخەکەی ٣،٥٩٠ دۆلاری ئەمریکایی بوو. ئەمە یەکەم کۆمپیوتەری IBM-Compatible PC بوو کە کێشەکەی ٢٠ کیلۆونیو بوو.
کارگێڕیی زانستی
ڕەخنە
ڕەخنە گرتن لە «کارگێڕی زانستانە» هەرچییەک بێت دەبێ هەلومەرجی زەمان و زەمینی Taylorism ڕەچاو بگرێت دەنا دروست ناپێکێ. مرۆڤ دەبێ بزانێت ئەو زەمانە، بازاڕی کاری ئەمەریکا و کەرەستەی دیدی Taylor بریتی بوون لە کۆچبەرانی بێسەواد و کەمخوێندووی ئینگلیزینەزانی ئەورووپا. Taylor لە «کارگێڕی زانستانەدا» یەکێکە لەو کەسایەتییە یەکەمانەی نەخشیان هەبووە لە داڕشتنی خەتوخاڵ مۆدێلی تایبەت بە کارگێڕی و ڕێبەرایەتیی سازمان. نەیار و ڕەخنەگری زۆر بوون بەڵام کاریگەریی یەکجار مەزنی هەبووە لەسەر دیدی سازمانگەریی سەردەم.
کۆمپاک
بەرھەمەکان
کۆمپاک و کۆمپانیاکانی تری بەرھەمھێنەری کۆمپیوتەر دەبوو مۆڵەتی مایکرۆسۆفت وەربگرن تاکوو سیستەمی کارپێکردنی MS-DOS لە کۆمپیوتەرەکانیاندا وەک سیستەمی کارپێکردن دابنێن. بۆیە کۆمپاک تیمێکی دامەزراند لە ١٥ بەرنامەداڕێژ کە ھەو‌ڵ بدەن IBM-PC-BIOS دابڕێژن بە بڕی یەک ملیۆن دۆلار. سەرکەوتنی کۆمپاک لەم بوارەدا ھاندەر بوو بۆ کۆمپانیاکانی تر کە ھەمان ڕێگە بگرنە بەر.
کارگێڕیی زانستی
سەرچاوە
سازمانگەری، ئاسۆس شەفیق - کوردستان ٢٠١١
به‌سته‌ری ده‌ره‌کی‌
Stevens Institute of Technology has an extensive collection at its library
کۆمپاک
بەرھەمەکان
ساڵی ١٩٨٧ یەکەم کۆمپیوتەری کەسیی بەرھەم ھێنا کە ھەڵگری یەکەی چارەسەری ٨٠٣٨٦ ـی ئنتێڵ Intel بوو. بەوەش یەکەم کۆمپیوتەری ٣٢ بت ھاتەکایەوە کە لەسەر یەکەی چارەسەری زنجیرەبەستراوی x٨٦ کاری دەکرد. کۆمپاک یەکێک بوو لە گەورە کۆمپانیاکانی پشتیوانیکەری EISA، کە IBM لە بەرھەمھێنانی IBM PS/٢ پەی پێ دەبرد.
کارگێڕیی زانستی
به‌سته‌ری ده‌ره‌کی‌
پۆل:سازمانناسی پۆل:تیۆرییەکان
کۆمپاک
بەرھەمەکان
لە ‌سەرەتای ساڵانی ٩٠کاندا کۆمپاک ھەوڵی دابەزاندنی نرخی بەرھەمەکانی دا، بەمەرجێک کاریگەریی نەبێت لەسەر جۆرایەتی و چاکیی بەرھەمەکانی، زنجیرەیەک کۆمپیوتەری بە ناوی Presario بەرھەم ھێنا کە لە ١٩٩٥ دا کە نرخەکەی ١٠٠٠ دۆلار تێپەڕی نەدەکرد، بەوەش بازاڕێکی فراوانی داگیر کرد. کۆمپاک ویستی نرخەکانی لە ئاستێکی نزمدا ڕابگرێت، بۆیە یەکەمین کۆمپانیا بوو کە بڕیاری دا یەکەی چارەسەریی کۆمپانیای AMD و Cyrix لە ‌بەرھەمھێناندا بەکار بھێنێت. بەمەش پەستانی خستە سەر کۆمپانیاکانی تری وەک IBM و Packard Bell لە بازاڕی کۆمپیوتەردا.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٢ پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٢
لویس دی برۆی
لویس دی برۆی (بە ئینگلیزی: Louis de Broglie؛ لەدایکبووی ١٥ی ئابی ١٨٩٢ - ١٩ی ئازاری ١٩٨٧) فیزیکزانێکی فەڕەنسی بوو کە جێ دەستێکی دیاری ھەیە لە بەرەو پێشچوونی بیردۆزی بڕی کۆن. لە پەڕەی تێزی دکتۆراکەی لە ساڵی ١٩٢٤دا گریمانەی ئەوەی دانا کە ئێلێکترۆنەکان شەپۆلی سروشتییان ھەیە و بەو ھۆیەشەوە پێشنیاری ئەوەی کرد کە ھەموو ماددەکان خاوەنی تایبەتمەندی شەپۆلین. ئەم چەمکە ناسراوە بە گریمانەی دی برۆی، کە نموونەیەکە لە دوولایەنەبوونی شەپۆل و تەنۆلکە و ھەروەھا بەشێکی گرنگی بیردۆزی مێکانیک کوانتۆم پێکدەھێنێت. دی برۆی لە ساڵی ١٩٢٩ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت دوای ئەوەی کە ڕەفتاری شێوە شەپۆلی ماددە بۆ یەکەم جار بە تاقیکردنەوە سەلمێنرا لە ساڵی ١٩٢٧.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢ پۆل:مردووانی ١٩٨٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ھاوپۆلە بیانییەکانی ئەکادیمیای زانستی نەتەوەیی ھیندی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:خەڵکی دیپ، سێین-ماریتایم
گرتە
پێناسەی لێژایی فانکشن
ئەگەر خاڵێک لە ڕوونکردنەوەی فانکشنی  و  خاڵێکی تر لە فانکشنەکە بێت، ئەوا  و لێژی ھێڵی بڕەر بریتییە لە: ئەگەر x \! نەگۆڕێت و h \! لە سیفر نزیک ببێتەوە ئەوا لێژیی بڕەرەکە لە لێژی لێکەوت نزیک دەبێتەوە. بە دەستەواژەیەکی تر ڕادەی لێژیی بڕەرەکە ئەگەر تەنیا بە x \! بەسترابێتەوە یەکسان دەبێت لەگەڵ لێژیی لێکەوتی چەماوەکە. بە فانکشنی f \! دەوترێت توانای گرتە یان داتاشراوی ھەیە لە خاڵی a \!= x \! ئەگەر لێژایییەکەی لەو خاڵەدا پێناسە کرابێت. لە ژێر ڕۆشنایی ئەم تێبینییەوە دەتوانین پێناسەی گرتەی فانکشن بکەین.
پێناسەی گرتەی فانکشن
ئەگەر f \! فانکشنێک بێت توانای گرتەی لە ھەموو خاڵەکانی بوارەکەیدا ھەبێت، ئەوا دەتوانیت ھەر بەھایەکی a \! لە بواری فانکشنەکە بە لێژایییەکەی f' \! لە a \!=  x \! ببەستیتەوە، ئەو فانکشنە بە شێوەی f' \! دەنووسرێت و پێی دەوترێت گرتەی فانکشنی f.
فانکشنی f \! لە ھاوسێی خاڵی a \! پێناسە کراوە، ئەگەر  بوونی ھەبێت f \! لە a \! توانای گرتەی ھەیە. ئەو ڕادەیە بە f'(a) \! دیاری دەکرێت و گرتەی f \! لە خاڵیa \! ناو دەنێن.
بە گۆڕینی گۆڕەکی h \! بە x - a \! پێناسەی گرتە بەم شێوە دەنووسرێت:
ھێماکانی گرتە
زانایانی بیرکاری وەک لایبنیتس و نیوتن و لاگرانژ و ئەوانەی لە بواری بیرکاری کار دەکەن چەندین ھێمای جیاواز بەکار دەھێنن بۆ دەربڕینی بەھای گرتە. لایبنیتس لە سالی ١٦٧٥ بە کەلکوەرگرتن لە کرداری جیاکەرەوەی \Delta \! و ڕێژەی دوو جیاوازی
و
بۆ گرتەی فانکشنی f \! لە خاڵی x \! ھێمای ی پێناسە کرد، کە بەم شێوەیش  دەنووسرێت. ئەم ھێمایە کە بە ڕوونکردنەوەی دیفرانسیێلی گرتە ناسراوە، بۆ گرتە بەرزەکان بە شێوەی پێناسە دەکرێت. بەپێی ھێمای لایبنیتس ڕێسای گرتە بەم شێوەیە:
نیوتن گرتەی یەکەمی بە شێوەی \dot{y} \! دەنووسی و گرتەی دووھەم بەم شێوە \ddot{y} \!. ھێما خاڵدارەکانی نیوتن لە ھەندێک لە چەمکە سەرەکییەکانی فیزیک وەک خێرایی و لەز بەکار دێن. گرتەی فانکشنی f \! دەشێت بەم شێوەیش f' \! بنووسرێت. ئەم ھێمایە لەسەر ئەوە جەخت دەکا کە f' \! فانکشنێکی نوێیە و لە f \! وەرگیراوە و بەھاکەی لە خاڵی x \! بە شێوەی f'(x) \! دیاری دەکرێت. پۆوتانی x \! و y \! لەسەر ڕوونکردنەوەی فانکشنی f \! بە ھاوکێشەی بە یەک دەبەسترێنەوە، و ھێمای y' \! بۆ دیاریکردنی f'(x) \! بەکار دێت کە بەھاکەی لە خاڵی x \! بە شێوەی y'_x \! دەنووسرێت. لاگرانژ ئەم ھێمایەی لە ساڵی ١٧٧٠ی زایینی بەکار ھێنا و گرتە بەرزەکانی بە شێوەی f' \! (گرتەی یەکەم)، f'' \! (گرتەی دووھەم)، f''' \! (گرتەی سێھەم)، f^{(4)} \! (گرتەی چوارەم) … f^{(n)} \! (گرتەی n \!ەم) دیاری کرد.
گرتە بەرزەکان
ئەگەر f \! فانکشنێک بێت توانای گرتەی ھەبێت، ئەوا گرتەکەش فانکشنە لەوانەیە توانای گرتەی ھەبێت، ئەگەر گرتەی f' \! فانکشنێک بێت توانای گرتەی ھەبێت ئەوا بە گرتەکەی دەوترێت گرتەی دووھەمی فانکشنی f \! و بە ھێمای f'' \! ھێما دەکرێت. لەم بارەدا بە f' \! دەوترێت گرتەی یەکەم. گرتەی دووھەم بە نموونەیەک لە گرتە بەرزەکان دادەنرێت، دەتوانیت ھەژماری گرتەی فانکشن لە ھەر پلەیەک بکەیت (ئەگەر ھەبێت) لەبەر ئەوە گرتەی سێھەم بریتییە لە گرتەی گرتەی دووھەم، ھەر وەک لە خوارەوە ڕوون کراوەتەوە
لە گرتەی چوارەم بەرەو سەرەوە بەم شێوە ھێما دەکرێن
شێوەی گشتی ھاوکێشەی گرتەی n \!ەم:
نموونە
گرتەی n \!ەمی چەند فانکشنی گرینگ بەپێی x \! کە a \! و b \! لێرەدا ژمارەی نەگۆڕن:
ھەندێک لە ڕێساکانی ھەژمارکردنی گرتە
نموونەیەکی تایبەتی بۆ ڕێسای لێکدان
لەبەر ئەوەی \alpha نەگۆڕە، چوون بە بەکارھێنانی ڕێسای فانکشنی نەگۆڕ ئەوا
نموونە
گرتەی فانکشنی بە شێوەی خوارەوەیە
قۆقز و قوپاو
ئەگەر فانکشنی f \! لە ماوەیەکی کراوە توانای گرتەی ھەبێت و گرتەی یەکەمی لەو ماوەیەدا ڕوو لە زیاد بوون بێت، ئەوا چەماوەکە قوپاوە وەکوو \smile \! لەو ماوەیەدا، بەڵام ئەگەر گرتەکە لەو ماوەیەدا ڕوو لە کەمبوون بێت، ئەوا چەماوەکە قۆقزە وەکوو \frown \! لەو ماوەیەدا. 300px|وێنۆک|چەپ| فانکشنی