cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئازادیی ئایین
جیھانی ئیسلامی
دوای ماوەی سەدەیەک لە جەنگ لە نێوان دانیشتوانە موسوڵمانەکان و یەھودیەکانی شاری مەدینە (بە یەسریب ناسراوبوو)، ئازادیی ئایینەکان (وەک: ئیسلام و یەھودی) ڕاگەیەنرا لەلایەن پەیامبەری ئیسلام محەممەد و لە دەستووری مەدینەدا نووسرایەوە. دواتر فەرمانڕەوای ئیسلام ئازادیی ئایینی پەسەند کرد بە مەرزی ئەوەی کە کۆمەڵگا نا موسوڵمانەکان پلەی (ذمي‎) پەسەندبکەن و پیاوە پێگەیشتووەکانیان سەرانە (جزیة) بدەن لە جێی ئەو (زکاة) ی کە دانیشتووە موسوڵمانەکانی دەیدەن. ھەرچەندە زمیەکان ھەمان مافی سیاسییان نەبوو کە موسوڵمانەکان ھەیانبوو بەڵام دەیانتوانی سوودببینن لە یاساکانی موڵک، پەیماننامە و ئەرک.
لە ڕەوشتی کلاسیکی ئیسلام و شەریعەدا فرە ئایینی بوونی ھەبووە، یاسا ئایینی و دادگای ئایینەکانی تر (ھی مەسیحی، یەھوودی و ھیندۆسی) زۆرجار لەسەر چوارچێوەی یاسادانانی ئیسلامی دا وەردەگیرا، وەک لە شانشینی ئەندەلوس، نیمچە دوورگەی ھیند و سیستەمی عوسمانی دا دیارە. لە سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام دا دادوەرە موسوڵمانەکان بۆیان نەبوو دەستێوەردان بکەن لە کێشەی ناموسوڵمانەکان دا مەگەر لەسەر داواکاری ھەردوولا بڕیار بدرێت لەسەر یاسای ئیسلامی دادگایەکە بەڕێوەبچێت، بۆیە کۆمەڵگا (ذمي‎) یەکانی ناو دەوڵەتە ئیسلامیەکان یاسای سەربەخۆی خۆیان ھەبوو جیاواز لە یاساکانی ئیسلام، بۆ نموونە جولەکەکان دادگای (ھالاخە) ی خۆیان ھەبوو.
(ذمي‎) یەکان ڕێگەدراو بوون کە دادگاکانی خۆیان بەڕێوە بەرن بەپێی سیستەمە یاسایەکانی خۆیان لەو دۆسیەیانەی تێکەڵ نەبوو بە دەستە ئایینەکانی تر، ھەڕەشە لەسەر پایتەخت یان ھەڕەشە لە ڕەفتاری گشتی. ناموسوڵمانەکان ڕێگەدراو بوون بەژداربن لە چالاکیە ئایینەکانی خۆیان دا کە ڕەت کرابۆوە بەپێی یاسای ئیسلام، وەک خواردنی گۆشتی بەراز و عارەق و ھەروەھا ئەو مامەڵانەی لەلایەن موسوڵمانەکانەوە بە قێزەون تەماشە دەکرا (وەک لە ئایینی زەردەشتی دا ھەیە، ھاوسەرگیری پیاوێک لەگەڵ دایکی، خوشکی یان کچی). بەپێی نووسەری بەناوبەنگی ئیسلامی «ئیبن قەیم»، ناموسوڵمانەکان مافی بەژداری کردنی ئەو جۆرە چالاکیانەیان ھەبوو تەنانەت ئەگەر موسوڵمانەکانیش زویر بکات بە مەرجی ئەوەی ئەم چالاکیانە ھەرگیز نەخرێنە بەردەم دادگاکانی ئیسلام وە ئەو کەمینە ئایینەیانە باوەڕیان وابێت کە چالاکیە گۆماناویەکان ڕێگەپێدراوە بەپێی ئایینەکەی خۆیان.
سەڕەڕای سوود بینینی (ذمي‎) یەکان لەم مافانە لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیسلامی دا، بەڵام وەکو یەکسان تەماشا نەدەکران و چەندەھا جار لە مێژوودا کەمایەتیە ناموسوڵمانەکان دەستدرێژیان کراوەتە سەر و مافەکانیان پێشێلکراوە.
ھیندستان
٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر جولەکە کۆنەکان لە ترسی سێدارەدان لە وڵاتەکەی خۆیان کۆچیان دەکرد و لە ھیدستان نیشتەجێ دەبوون و ھەرگیز دووچاری ڕەگازپەرستی ئایینی نەبوون لەسەر جولەکەبوونیان. یاسای ئازادیی ئایین لە نووسراوەکەی سەردەمی ئەشۆکای مەزن دا دۆزراوەتەوە سەدەی سێی پێش زایین دا. ئازادی مامەڵە، پەرەستن و بڵاوبوونەوەی ھەر ئایینێک مافێکی دەستووریە لە وڵاتی ھیندستانی نوێ دا، زۆربەی بۆنە ئایینە گەورەکانی کۆمەڵگا سەرەکیەکانی ھیندستان کراوەتە ڕۆژی پشووی نیشتمانی.
لەگەڵ ئەوەی ھیندستان لە ٨٠ ٪ وڵاتەکە لەسەر ئایینی ھیندۆسین بەڵام ھیندستان وڵاتێکی سیکۆلارە (عەلمانی) و دەوڵەت ھیچ ئایینێکی فەرمی نییە.
چەندەھا توێژەر و ڕوناکبیر باوەڕیان وایە کە سەرەکیترین و کۆنترین ئایین لە ھیندستان (ھیندۆسی) ە و ھەر لەکۆنیشەوە تا ئێستا لێبوردەترین و ئاشتخوازترین ئایین بوو. راجنی کۆتھاری، دامزرێنەری ناوەندی لێکۆڵینەوەی کۆمەڵگا گەشەسەندووەکان، نووسویەتی کە «ھیندستان وڵاتێکە لەسەر پایەکانی شارستانییەکی بێ ئایین دروست بووە.» دالای لامە، سەرکردەی تبتی ئاوارەکراو، پێی وای کە لێبوردەیی لە ئایینی ئەریابھۆمی (Aryabhoomi) کە لە سەرچاوە ھیندی (Mahabharata) ھەیە، لەو وڵاتەدا بوونی ھەیە بە درێژای ھەزاران ساڵ. دالای لاما دەلێت، «نەک تەنھا ھیندۆسی، بۆزی، سیخ و ئایینە ناوخۆیەکان کە ئایینی نەتەوەیی ئەم ناوچەیەن بەڵکو مەسیحی و ئیسلامیش لێرە بوژاونەتەوە و گەشەیانسەندووە. لێبوردەیی ئایینی شتێکی خۆڕسکە لە دابونەریتی ھیندی دا.»
ئازادیی ئایین لە نیمچەکیشوەری ھیندستا ن دا لەسەر دەستی پادشا پیاداسی (ئاشۆکا) جێبەجێ دەکرا لە نێوان ساڵانی (٣٠٤ – ٢٣٢ پێش زایین) دا. یەکێک لە بایەخەکانی پادشا ئاشۆکا چاکسازی کردن بوو لە دامودەزگاکانی حکومەت و مامەڵەی ڕەوشتیانە بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی دادپەروەر و مرۆڤایانە. دواتر ھەستا بە پشتگیری کردنی بنەماکانی ئایینی بوزی، دامەزراندنی کۆمەڵگایەکەی یەکسان، تێگەیشتوو و دادپەروەر وەک بنەمایەکی زۆر گرنگ تەماشا دەکرا لەلایەن فەرمانڕەوا کۆنەکانی ئەو سەردەمە لە ڕۆژھەڵات دا.
گرنگی ئازادی پەرەستن لە ھیندستان لەسەر یەکێک لە نووسراوەکانی ئەشۆکا ھەڵکەندرابوو: پادشای پیاداسی (ئاشۆک) ئازیزی خوداکان، رێز دەگرێت لە ھەموو ڕێبازە ئایینی، کۆمەڵگا، دەستە و ئەوانەی لە ماڵەکانیان دا دەژین بە دیاری خێریی و چەندەھا شتی دیکە. بەڵام پادشا، ئازیزی خوداکان، کەمتر بایەخ دەدات بەم دیاری و ڕێزانە بە بەراورد بە سوێندی پارێزگاری لە پیرۆزییە ئایینەیەکا، کە بە جەمسەێکی سەرەکی دایدەنێت. بۆ ھەموو ئەم پیرۆزیانە سەرچاوەیەکی ھاوبەشیان ھەیە، کە ئەویش ڕێزگرتنە. بەواتای ئەوەی، نابێت یەکێک باوەڕەکەی خۆی بەرز بکاتەوە بە ناشرینکردنی باوەڕی ئەوانی دی و ھیچ مرۆڤێک نابێت قسە لەسەر باوەڕەکانی تر بکات بە بێ بوونی ھۆکاری دروست. بەڵکو بە پێچەوانەوە دەبێت ھەمووان ئەو رێزەیان لێ بگیرێت کە شایستەن.
دوای گەیشتنی بەپەرۆشی ئەوروپیەکان و مەسیحیەکان بۆ گۆڕینی کەسانی ناوچەکە بە باوەڕی ئەوەی گۆڕینی یەکێک بۆ سەر ئایینی مەسیحی خزمەتە لەپێناو خودادا. لەو کاتەوەی گەیشتون چەندەھا ڕێگەی بێ بنەما و بێ مانایان گرتۆتەبەر ھەرچەندە زۆر بە کەمی ھیچ راپۆرت و گێڕانەوەیەک ھەبووە لەسەر پێشێلکاری یاسای و ئاژاوەگێری لەلایەن دەستە مەسیحیەکانەوە، جگە لەوانەی لە باکوری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان ڕوویان دەدا.
ئازادیی ئایین لە ھیندستانی مۆدێرن دا مافێکی بنچینەییە مسۆگەر کراوە لە دەستووری وڵاتەکەدا لە ژێر بەندی ٢٥. بەپێی ئەمە ھەموو ھاونیشتمانیەکی ھیندی مافی مامەڵە، دواکەوتن و بڵاوکردنەوەی ئاینەکانیان ھەیە بە شێوازێکی ئاشتیانە.[٢٣] ڤیشوا ھیندو پاریشاد ناکۆکە لەگەڵ ئەم دەستەواژەیە و دەڵێت کە مەسیحیە ئینجیلەکان بەزۆری ھێز (یان لەڕێی پاەرەوە) دانیشتوانی دێھاتە نەخوێندەوارەکان دەگۆڕنە سەر مەسیحیەت و خەڵکی ناوچەکە تەنھا دەیانەوێت ئەمە بوەستێنن.
ھەتا ئەمرۆش، زۆربەی ھیندیەکان ئاھەنگ دەگێرن بۆ ھەموو بۆنە ئایینەکان بە ھەمان جۆش و خرۆش و ڕێزی یەکسانەوە. وەک جەژنی ئایینی (Deepavali)، بۆنەی ڕوناکیەکان (Holi) و جەژنی ڕەنگەکان. بۆنە ئیسلامیەکانی وەک جەژنی ڕەمەزان، جەژنی قوربان و مانگی موحەرەم. بۆنە مەسیحیەکانی وەک کریسمەس و بۆنەکانی تری بوزیەکان (Purnima, Mahavir Jayanti, Gur Purab و چەندەھای تر). ھەموو ئەم بۆنە و جەژنانە یاد دەکرێنەوە لەلایەن ھەموو ھیندیەکانەوە.
دەمارگیری ئایینی
زۆربەی دەوڵەتە رۆمانیە کاسۆلیەکەکانی سەدەکانی ناوەڕاست جڵەوێکی توندیان گرتبوو دەست لەسەر دەربڕینی ئایینی دا. جیاکاری و دادگای جولەکەکان دەکرا و دیارترین نموونە لەسەر ئەمە دەرکردن و ئاوەرەکردنی ھەموو جولەکەکانی ئیسپانیا بوو لە ساڵی ١٤٩٢ دا. ھەندێک لەوانەی کە لە ئیسپانیا مانەوە و ئایینەکەیان گۆڕی بۆ مەسیحی تۆمەتبار دەکران بە بێ باوەڕ و دادگای ئەو کاتە ھەڵدەستا بە پشکنین بە بەھانەی ئەوەی کە بە نھێنی پەیڕەوی ئایینی یەھوودیان کردووە. لەگەڵ ھەموو ئەمانە و دادگایکردنیان. بەدەر لە کاسۆلیکەیەکان جولەکەکان پەسەندترین بوو لە ئەورووپا.
ھەرچەندە ئەوەی بەسەریان دا ھات بەشێکی بەھۆی ئەو جوڵەیەوە بوو کە پەرەی دەسەند بە ناوی (چاکسازی – Reformation). لە ساڵانی ١٣٨٠ کان دا، جۆن وایکلیف لە ئینگلتەرا ھەستا بە وەرگێڕانی ئینجیل بۆ زمانی ئینگلیزی. دواتر لە نووسراوەکانی (Papal Bull) ساڵی ١٤١٠ سەرزەنشت کرا و ھەموو کتێبەکانی سوتێنران.
لە ١٤١٤ دا جان ھۆس کە وتاربێژێکی ئایینی بۆھیمی چاکسازیخواز بوو، دڵنیای سەلامەتی پێ بەخشرا لەلایەن ئیمراتۆڕی رۆمانی بۆ ئامادەبوون لە (ئەنجومەنی کۆنستەنس - Council of Constance). لەبەر نادڵنیای لە سەلامەتی خۆی و نەبوونی متمانە بە فەرمانڕەوا، وەسێتەکەی نووسی پێش ئەوە بڕوات. پێشبینیەکانی دروست دەرچوون و لەسەر داری سێدارە سوتێنرا لە ڕێکەوتی ١٤١٥٫٧٫٦. ھەروەھا ئەنجومەنەکە فەرمانی دا بە لەناوبردنی پاشماوەکانی وایکلیف و ئەم فەرمانە ھەتا ساڵی ١٤٢٩ جێبەجێ نەکرا.
دوای کەوتنی شاری گرنادەی ئیسپانا لە ١٤٩٢، دانیشتوانە موسوڵمانەکان بەڵێنی ئازادیی ئایینیان پێ درا بەپێی (رێکەوتنی گرنادە)، بەڵام ئەو بەڵێنە تەمەنی کورت بوو وە جێبەجێ نەکرا. لە ١٥٠١، موسوڵمانەکانی گرنادە دوو ھەڵبژاردنیان خرایە بەردەم کە یا ببنە مەسیحی یا کۆچ بکەن. زۆربەیان بوونە مەسیحی بەڵام بە ڕووکەش و ھەر بەردەوام بوون لەسەر شێوزی جلوبەرگ و قسەکردنی پێشووی خۆیان و بو نھێنیەوە پەیڕەیی ئایینی ئیسلامیان دەکرد. لە کۆتای دا ئەوانەی بوونە مەسیحی دەرکران لە ئیسپانیا لە نێوان ساڵاکانی ١٦٠٩ (کاستیل – Castile) و ١٦١٤ (لە تەواوی ئیسپانیا) بە فەرمانی فلیپی سێیەم.
مارتن لوسەر نووسینە بەناوبانگەکەی (٩٥ تێز - 95 Theses) ی لە ویتنبێرگ لە ٣١ تشرینی یەکەمی ١٥١٧ دا بڵاوکردەوە. مەبەستە سەرەکیەکەی باوەڕیی بوو، کە کورتکراوەی سێ چەمکە سەرەکیەکەی ڕێبازی پرۆستانت بوو:
سەرئەنجام لوسەر ھەوڵی دا بە دانانی سنوورێک بۆ ڕێژەی تێوەگلان و چاکسازی بکات لە ناوخۆی کلێسەدا بەڵام ئەمە نەیتوانی سەرکوتوو بێت چونکە بە واتای کۆتای پیاوانی ئایینی و پاپا دەھات. ١٥٢١، دەرفەتی گەڕانەوە بۆ ناو (ڕژێمی دانانی ڕێبازەکان) ی پێ بەخشرا لەلایەن ئیمپراتۆری رۆمانی چارڵزی پێنجەم. دوای ڕەتکردنەوەی گەڕانەوە بە بێ باوەڕ (کافر) لەقەڵەمیان دا. لەبەر سەلامەتی خۆی لە وارتبێرگ لە ماڵ و بەرپرسیاری فرێدریکی سێیەم دەمایەوە کە ھەبژێردراوی ساکسۆنی بوو، لە کاتی مانەوەی لەوێ ئینجیلی (پەیماننامەی نوێ)ی وەرگێڕایە سەر زمانی ئەڵمانی، لە لایەن پاپا پۆڵ ئاوارەکرا لە ساڵی ١٥٢١.
بەھەرحاڵ، بە ئامادەنەبوونئ خۆشی جوڵانەوەکەی بەردەوام بوو لە بڵاوبوونەوە و گەشەی سەند بۆ سویسرا. ھیلدریچ زوینگلی بانگەوازی بۆ چاکسازی دەکرد لە شاری زوریخ لە ١٥٢٠ تا ١٥٢٣. بەرەنگاری دەکرد لە فرۆشتن و نرخ دانان لەسەر (کەرەستەی لێبوردەیی، بێ ھاوسەری، ساردانە ئایینیەکان «حەج»، وێنە، شوێنەواری پیرۆزی ئایینی و ئەندامی لەش) ئەمە گەیشتە ترۆپک لە جەنگی نێوان ھەرێمەکانی سویسرا کە ھەردوو ڕێبازی ئایینی کاسولیکی و پرۆستانت تیێدا پەسەند کراوبوو، کاسۆلیکیەکان سەرکەوتوو بوون لە جەنگەکەدا و زویگلی کوژرا لە شەڕداملە ١٥٣١. ھەرێمە کاسۆلیکیەکان دڵخۆش بوون بەم سەرکەوتنە.
دژبەرێتی دەسەڵاتی کەنیسەی پاپا دەرکەوت کێشەیەکی گوازراوەیە، چونکە لە ساڵی ١٥٣٣ دا کاتێک ھێنری ھەشتەمی ئینگلتەرا لە ئەندامێتی دەرکرا لەسەر تەلاقەکەی و دووبارە ھاوسەر پێکھێنان لەگەڵ ئانن بۆیلین، یەکسەر ھەستا بە دامەزراندنی کلێسەیەکی سەر بە دەوڵەت و پیاوانی ئایینی تێیدا دەست بەکاربوون کە دانرابوون لەلایەن پادشاوە. ئەمە بێ کێشەن ناوخۆی نەبوو، تۆماس مۆر کە راوێژکاری پادشا بوو لە سێدارەدرا بەھۆی دژایەتی کردنی ھێنریەوە.
جۆن کالڤن کە چالەکەوان بوو لە جنێڤ دوای ململانێیەکی زۆر دەرکرا لە ١٥٣٨ بەڵام دواتر بەنگێشت کرایەوە لە ١٥٤٠. ئەم ھێنان و بردنە بەردەوام بوو لە نێوان کاسۆلیک و پرۆستانتەکان دا لە ئینگلتەرا دوای ئەوەی ماری یەکەمی ئینگلتەرا گەڕایەوە و وڵاتەکەی بۆ ماوەیەکی کەم خستە سەر ڕێبازی کاسۆلیکی لە ١٥٥٣ و پرۆستانتەکانی سزا دەدا. ھەرچەندە زڕخوشکەکەی، ئیلیزابێسی یەکەمی ئینگلتەرا کلێسای ئینگلتەرای رێکخستەوە بۆ ھەمیشە لە ١٥٥٨ دا، ئینجیلی پادشا جەیمس کە لەلایەن پادشا جەیمسی یەکەمی ئینگلتەراوە دەرکرا و چاپکراو لە ١٦١١ دا و بە نیشانەیەکی دیاری ڕێبازی پرۆستانت دادەنرێت، لەگەڵ قەدەغە کردنی پەرەستنە فەرمیەکانی ڕێبازی کاسۆلیک.
ھەرچەندە لە فەڕەنسا ئاشتی بەرپابوو لە نێوان کاسۆلیک و پرۆستانتەکان دا بەپێی (ڕێکەوتنی سانت جێرمەین - Treaty of Saint Germain) لە ساڵی ١٥٧٠دا. بەڵام ناکۆکیەکان بەردەوام بوون و دیارتینیان بریتنی بوو لە (کۆمەڵکوژی لە ڕۆژی سانت بارسۆلۆمیۆ - Massacre of Saint Bartholomew's Day) لە ٢٤ ئابی ١٥٧٢ دا کە بە ھەزارەھا لە پرۆستانتەکانی فەڕەنسا کوژران. پێش چەند ساڵێکی کەم، لە مایتشلید – نایمس (Michelade of Nîmes) لە ١٥٦٧ دا پرۆستانتەکان دەستەیەک لە پیاوانی ئایینیان کوشت.
یەکەمین ھەنگاوەکان و ھەوڵەکانی لێبوردەیی
شانشینی نۆرمانی سیسیلی لەژێر فەرمانڕەوایی رۆجەری دووەم دا بە سروشتی فرە ڕەگەزی و لێبوردەیی ئایینی ناسرابوو. نۆرمانیەکان، جولەکەکان، موسوڵمانە عەرەبەکان، یۆنانیە بێزەنتیەکان، لۆمباردەکان و سیسیلیە ڕەسەنەکان بە ھاوبەشی پێکەوە دەژیان. لە جیاتی لەناوبردنی موسوڵمانە سیسیلیەکان، کوڕەزای رۆجەری دووەم (ئیمپراتۆڕ فرێدریکی دووەمی ھۆنساتنفن ١٢١٥–١٢٥٠) ڕێگەی پێ دەدان لەسەر زەوی خۆیان نیشتەجێ ببن و مزگەوت بنیات بنێنن. نەک تەنھا ئەوە، ناونووسی دەکردن لە سوپا مەسیحیەکەی و پاسەوانە یاتبەتیەکانی خۆی.
بۆھیمیا (کۆماری چیکی ئێستا) سوودمەند بوو لە ئازادیی ئایین لە نێوان داڵانی ١٤٣٦ بۆ ١٥٢٠، وە بووە یەکێک لە لیبڕاڵترین (ئازادترین) وڵات لە جیھانی مەسیحیی ئەو سەردەمە. ئەوەی کە ناودەنرا بە (ڕێکەوتنی بازڵ) ی ١٤٣٦ ھەستا بە ڕاگەیاندنی ئازادیی ئایین و ئاشتی نێوان کاسۆلیکیەکان و ئیوتراکیوستەکان (Utraquists). لە ١٦٠٩ دا ئیمپراتۆڕ رادۆلفی دووەم ئازادیەکەی ئایینی زیاتری مسۆگەر کرد بۆ بۆھیمیا لەڕێی نووسراوی (خاوەن شکۆ). دوای جەنگی شاخی سپی دامەزراندنی بەھێزی کلێسای کاسۆلیکی و شیاوی پێگەی کلێسای کاسۆلیکی لە کۆماری چیک لە ١٦٢٠، وای کرد ئازادیی ئایین لە ناوچە بۆھیمیەکان وردە وردە بەرەو کۆتای ھاتن بڕوات و پرۆستانتەکان ھەڵبێن یان دەربکرێن لە وڵاتەکە. ئیمپراتۆڕی کاسۆلیکی فێردیناندی دووەم، بەزۆرە ملە پرۆستانتە بۆھیمی و نەمساوییەکانی دەگۆڕییە سەر ڕێبازی کاسۆلیکی.
لە ھەمان کات دا، لە ئەڵمانیا فیلیپ میلانتشۆن ڕەشنووسێکی ئامادە کرد بە ناوی دانپێدانانی ئاگسبێرگ وەک دانپێدانانی فەرمی و باو بۆ لوسەریەکان و ناوچە سەربەخۆکان. ئەم ڕەشنووسە پێشکەش کرا بە چارڵزی پێنجەم لە ١٥٣٠ دا.
لە ئیمپراتۆڕی پیرۆزی رۆمانی دا، چارڵزی پێنجەم ئامادە بوو بە پەسەند کردنی لوسەریزم لە ١٥٥٥ بەپێی رێکەوتنی ئاشتی ئاگسبێرگ. ھەر ھەرێمێک ئایینی شازادەی ناوچەکەی وەردەگرت، بەڵام لەو ھەرێمانەدا ھیچ لێبوردەیی و تێگەیشتنێکی ئایینی نەبوو بەڵکو دانیشتوانی سەر بە باوەڕەکانی دیکە دەیانتوانی بگوازنەوە بۆ ھەرێمێکی ئارامتر و دۆستانەتر.
لە فەڕەنسا لە ١٥٥٠ کانەوە چەندەھا ھەوڵ شکستی ھێنا بۆ ئاشتکردنەوەی کاسۆلیکیەکان و پرۆستانتەکان و دانانی لێبوردەیی و لێکتێگەیشتن چونکە دەوڵەت زۆر لاواز بوو بۆ جێبەجێ کردنیان. دوای سەرکەوتنی شازادە ھێنری چوارەمی فەڕەنسا کە وەرگەڕابووە سەر ڕێبازی پرۆستانت و چوونە سەر تەختی دەسەڵات، لێبوردەیی و تێگەیشتنی ئایینی بە فەرمی ناساند لە پەیماننامەی نانتێز لە ١٥٩٨ دا کە تا ھەشتا ساڵی دواتر بە کار بوو ھەتا ھەڵوەشاندنەوەی لە ١٦٨٥ دا لەلایەن لویسی چواردەیەمی فەڕەنساوە. دەمارگیری ئایینی بەردەوام بوو ھەتا لویسی شانزدەیەم ھەستا بە واژۆکردن لەسەر پەیامننامەی ڤێرسای (١٧٨٧)، دواتر لە نووسراوی دەستووری ٢٤ کانوونی یەکەمی ١٧٨٩ دا مافە مرۆڤایەتی و شارستانییەکانی بۆ پرۆستانتەکان دەستەبەر دەکرد. لە کۆتای دا شۆڕسی فەڕەنسی دەوڵەتی ئایینی ھەڵوەشاندەوە و دەستی گرت بەسەر ھەموو موڵکەکانی کڵێسادا.
ھەرێمی ترانسلڤەینیا
لە ١٥٥٨ دا پرۆژە نووسراوی (ڕێکەوتنی تۆردا) مامەڵەی ئازادی ھەردوو ڕێبازی کاسۆلیکی و لۆسەری ڕاگەیاند بەڵام ڕێبازی کاڵڤانی قەدەغەکرابوو. دواتر ڕێبازی (کاڵڤان) یش خرایە ڕیزی ئایینە پەسەندکراوەکان لە ١٥٦٤. دوای دە ساڵ لە ھەمان ڕێکەوتن، لەژێر سەرپەرشتی پادشای ھەنگاریا، شازادەی ترانسلڤەینیا (جۆن سگیسموند زاپۆلیا – جۆنی دووەم) ئازادی ھەموو ئایینەکان بەرفراوانکرا و ڕاگەیەندرا کە «ھیچ تاکێک بۆی نییە ھەڕەشەی بەندکردن یان دەرکردن لە کەس بکات بەھۆی ئایینەکەیەوە.» ئەم یاسایە زیاتر بوو لە لێبوردەیی و تێگەیشتنی ئایینی بەڵکو ڕاگەیاندنی یەکسانی ھەموو ئایینەکان بوو، قەدەغەکردنی ھەموو مامەڵەیکی زیان بەخش لەلایەن دەسەڵات و ھاوڵاتی ئاسایی بۆ سەر دەستە یان خەڵکانی دی بەھۆی ئایینەکەیانەوە. تێکەڵاوبوون لە نێوان پلە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان دا چیتر بەند نەبوو لەسەر ئایینی تاکەکەس بۆیە ترانسلڤینیا دەسەڵاتداری ھەم کاسۆلیکی و ھەم پرۆستانتی ھەبوو کە ھەموویان رێزیان لە ڕێکەوتنی تۆردا دەگرت. نەبوونی دەوڵەتی ئایینی بۆ چەندەھا سەدە شتێکی بێھاوتا بوو لە ئەورووپا بۆیا ڕێکەوتنی تۆردا بە یەکەمین مسۆگەری یاسایی ئازادیی ئایین دادەنرێت لە ئەوروپای مەسیحی.
لێبوردەیی ئایینی و ئازادی باوەڕ: "یەزدانمان، خاوەن شکۆ، بە ھەر شێوەیەک لە ڕێکەوتنەکانی پێشوودا لە بابەتی ئایین دا بە یاسا کراوە، ئێساتش ھەمان شێوەیە، لەم ڕێکەوتنەدا جارێکی تر دڵنیا دەکاتەوە کە لە ھەر شوێنێک دا ھەر وتاردەرێک دەبێت ئامۆژگاری و ڕێنمای (فەرموودە ئایینەکان) بدات بەپێی ئەوەی لێی تێدەگات وە ئەگەر گوێگرەکان بەدڵیان بوو ئەوا باشە ئەگەر بەدڵیان نەبوو ئەوا نابێت زۆریان لێ بکات لەبەر ئەوەی ناخیان ڕەزامەند نابێت بەم زۆر لێ کردنە و مافیان ھەیە وتاردەرێک دانێنن کە خۆیان پەسەندیانە. لەبر ئەمە ھیچ کەسێک نابێت زۆر لە وتاردەرەکان بکات. بەپێی یاساکانی پێشووتر ڕێگە پێدراو نییە کەس ھەڕەشە لەیەکێکی دی بکات بە بەندکردن یان لابردنی لە پیشەکەی بەھۆی فێرکردنەکانیەوە. باوەڕ دیاری خودایە لە گوێگرتنەوە پەیدا دەبێت و گوێگرتن وشەی خودایە."
- یاسای تۆردا، ١٥٦٨: پادشا جۆن سگیسموند
ھۆڵەندا
لە شانشینی یەکگرتووی یوترێخت (٢٠ کانوونی دووەمی ١٥٧٩)، ئازادیی ئایینی تاکەکەسی ڕاگەیەنرا لە ململانێی نێوان باکووری ھۆڵەندا و ئیسپانیا. شانشینی یەکگرتووی یوترێخت ھەنگاوێکی گرنگ بوو لە دامەزراندی کۆماری ھۆڵەندا (لە ١٥٨١ بۆ ١٧٩٥). لەژێر فەرمانڕەوایی کالڤینەکان دا، ھۆڵەندا بوو بە یەکێک لە لێبوردەترین وڵاتی ئەورووپا. مافی پەنابەری دەدا بە کەمایەتیە ئایینە دەرکراوەکان. دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی جولەکە لە ھۆڵەندا و نیو ئەمستردام (نیۆڕکی ئێستا) لە سەردەمی فەرمانڕەوایی کۆماری ھۆڵەندی نموونەیەکی گەشی ئازادیی ئایینە. دوای بەدەستەوەیانی نیو ئەمستردام بۆ ئینگلیزەکان لە ١٦٦٤ دا، ئازادیی ئایین مسۆگەر کرابوو لە (بەندەکانی بەدەستەویان) دا. ئەمە ھەروەھا جولەکەکان سوودمەند بوون لێی کە لە دوورگەی مانھاتن جێگیر ببوون لە ساڵی ١٦٥٤ دا، بە درێژای سەدەی ھەژدەیەم کۆمەڵگەی تری جولەکە دروست ببوون لە نیوپۆرت، رھۆد ئایلەند، فلیدەڵفیا، چارڵزتن، ساڤانا و ڕیچمند.
دەمارگیری بەرانبەر بە پرۆستانتەکان بەردام بوو، نموونە لەسەر ئەمە ھەڵھاتنی ئاوارەکان و ھانا بردنیان بۆ ھۆڵەندا یەکەم جار و دواتر بۆ ئەمریکا و دامەزراندنی کۆچەرگای پلیمۆس لە ماساچیتس لە ١٦٢٠. دامەزرێنەری فلیدەلفیا (ویلیام پێن) تێوەگلابوو لە دۆسیەیەکی دادگای کە کاریگەریەکی گەورەی ھەبوو لەسەر یاساکانی ئەمریکا و ئینگلتەرا. لە دادگاییەکی ئاسایی دا لێکۆڵەران ڕەتیان کردەوە ویلیام پێن تۆمەتکار بکەن لەگەڵ ئەوەی دەستەی لێکۆڵەران زیندانی کران لەسەر ئەم ئازادکردنە بەڵام دەستەکە سور بوون لەسەر چەسپاندنی ئازادیی ئایینی.
پۆڵەندا
بەیاننامەی گشتی ئازادییە یەھودیەکان کە ناسراوە بە (رژێمی تایبەتی کالیس - Statute of Kalisz) لەلایەن بەگی گەورەی پۆڵەندی بۆلسلاوس لە ٨ ئەیلولی ١٢٦٤ لە شاری کالیس. رژێمەکە وەک یاسای بنچینەی بۆ جولەکەکانی پۆڵەندا پەیڕەو دەکرا و بووە ھۆی ھاتنە کایەی ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمی کە بە زمانی (یدیش – Yiddish) قسەیان دەکرد. ڕژێمەکە دەسەڵاتی دادوەری تەواوی دەدا بە دادگا یەھوودیەکان لەسەر بابەتە یەھوودیەکان و دامەزراندنی دادگایەکی جیاواز لەسەر بابەتە ھاوبەشەکانی جولەکە و مەسیحی. لەگەڵ ھەموو ئەوانەدا، دڵنیاکەرەوەی ئازادی تاکەکەسی و ئاسایشی جولەکەکان بوو بە ئازادیی ئایین، گەشت کردن و بازرگانییشەوە. ڕژێمە یاساکە مۆرکرابوو لەلایەن پادشا جێگروەکانی پۆڵەندا، وەک (کازمیەری سێیەمی پۆڵەندا لە ١٣٣٤، کازمیەری چوارەمی پۆڵەندا لە ١٤٥٣ و سگیسموندی یەکەمی پۆڵەندا لە ١٥٣٩.) پۆڵەندا جولەکەکانی ئازاد کرد لە فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆی شاھانەیی، کە بووە ھۆی کرانەوەی چەندەھا دەرفەتی گەورەی کارگێڕی و ئابووری بۆیان.
مافی ئازادی پەرستن مافێکی بنچینەی بوو کە بەخشرابوو بە ھەموو ھاوڵاتیانی پۆڵەندی بە درێژای سەدەکانی پانزدەیەم و شانزدەیەم، ھەرچەندە ئازادیی ئایینی ڕەھا بە فەرمی لە ١٥٣٧دا لە ھاوپەیمانی وارسۆدا ناسێنرا. پۆڵەندا یاساکانی ئازادیی ئایینی پەیڕەودەکرد لە سەردەمێک دا کە دادگای ئایینی نەریتێکی باوی ڕۆژانە بوو لە بەشەکانی تری ئەورووپا.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
زۆربەی ھەرێمە پێشینەکان لێبوردە نەبوون لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی پەرەستن دا، بەدەر لە ھەرێمی ماریلاند. بۆ نموونە، رۆجەر ویڵیمەز (Roger Williams) بە پێویست زانی ھەرێمێکی نوێ دابمەزرێنی لە رۆد ئایلەند (Rhode Island) بەمەبەستی دەربازبوون لە پێشلکاریەکان لە ماساچیتس. رۆحی ھاریکاری و لێبوردەیی بڵاوببۆوە بە لە نێوان ھەرێمی پلەیمۆس و ھەرێمەکەنی سەر ڕووباری کۆنانکیت.
لە ساڵی ١٦٦٠، یەکێک لە دیارترین قوربانیەکانی دەمارگیری ئایینی بریتیی بوو کە دۆزی ماری دایەر Mary Dyer کە لە سێدارەدرا لە بۆستن – ماساچیتس بۆ بەگژداچوونەیەی بەردەوامی یاسای پرۆستانتی کە قەدەغەی دەکرد کوییکەرەکان (Quakers) بچنەژورەوە بۆ ناو ھەرێمەکە. درایەر یەکێک بوو لە چوار سێدارەدراوەکانی بۆستۆن و بە شەھیدەکانی بۆستۆن ناسراون، ئەم لەسێدارەدانەی درایەر بووە ھۆی دەستپێکێکی نوێ و سەربەخۆ بوونی ھەرێمی نیو ئینگلەند لە ژێر حکومی ئینگلیزی، لە ١٦٦١ پادشا چارڵزی دووەم بە ھەموو شێوەیەک قەدەغەی کرد ھیچ کەسێک دادگای بکرێت بە ھۆکاری مامەڵەی (کیواکاری – Quakerism)
کەنەدا
ئازادیی ئایین لە کەنەدادا مافێکە بەپێی دەستوور پارێزراوە، رێگەدەدات بە باوەڕداران با ئازادی کۆببنەوە و پەرەستنی خۆیان ئەنجام بدەن بەبێ ھیچ سنوور و دەستێوەردانێک. یاسای کەنەدی زیاتر جەخت کەسەر ئازادیی ئایین دەکاتەوە و داواکارە لە کەسەکان و کۆمانیاکان کە شوێنی مانەوەی گونجاو دابین بکەن بۆ ئەو کەسانەی باوەڕی بەھێزیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئازادیی ئایین
بڕیارنامەی ٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئازاری 1950دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ شێوازی کاری ئەنجومەن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 472‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
باڤاریا
باڤاریا (بە ئەڵمانی: Freistaat Bayern) یەکێکە لە شانزە ھەرێمەکەی وڵاتی ئەڵمانیا. ئەم ھەرێمە گەورەترین ھەرێمی ئەڵمانیایە و زۆرتر لە ٢٠% ڕووبەری گشتی خاکی ئەڵمانیای لە خۆی گرتووەتەوە و کەوتوونەتە باشووری ڕۆھەڵاتی وڵاتەوە. پایتەختی شاری میونخ. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتوانی ئەم ھەرێمە ١٢٬٥١٩٬٥٧١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:باڤاریا پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
مەحمەوە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
زمان
چەپ|٢٢٠px|وێنۆک|خه‌تی مێخی، یه‌کێک له‌ شێوه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی زمانی نووسین
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
thumb|وێنەی نیکۆلۆ مەکیاڤێلی نیکۆلۆ مەکیاڤێلی (بە ئینگلیزی: Niccolò Machiavelli، ١٤٦٧–١٥٢٧ ) نووسەر، سیاسی و فەیلەسووفی ئیتالیایی بوو. مەکیاڤێلی لە ناسراوترین فەیلەسووفانی سیاسیە و بە شوێنکەوتوانی بیر و بڕواکانی ئەو مەکیاڤێلیست دەوترێ. ناسراوترین نووسراوەی مەکیاڤێلی دوو کتێبە لە بارەی سیاسەتەوە بە ناوی میر و دەمەتەقێ. بێرتراند ڕەسڵ لە وەسفی مەکیاڤێلیدا وتویەتی مەکیاڤێلی لوتکەیە لە فەلسەفەی سیاسیدا.
زمان
زمان کۆمەڵێک نیشانەی بڕیاردراوی ڕێسامەندە لە دەنگەکان یا نیشانەکانی گوتن و نووسین، کە لە لایەن کۆمەڵێک مرۆڤی سەر بە تاقمێکی کۆمەڵایەتی یا فەرھەنگییەوە بە مەبەستی دامەزراندنی پێوەندی (تێگەیاندن و تێگەیشتن) بەکار دێت. ئەرکی زمان پەیوەندیگرتنە و دەربڕینی ڕا و ھەستی دەروون. ئەکرێ بڵێین زمان سیستەمێکی ئاڵۆزە کە مرۆڤ بۆ ڕاگەیێنی بەکاری ئەبا.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
مەکیاڤێلی لە کتێبی میر ‌دا هێزی تازەی دایە تیۆریی سیاسی و ئەوەی لەوێدا باسی دەکات بە یەکەم دەربڕین دادەنرێ لە ئایدیۆلۆژیی ڕەهایەتی Absolutism. مەکیاڤێللی لە فلۆرینس کارمەند بوو، ساڵانی ساڵ وەک دیپلۆماتێک کاری بۆ دەوڵەت دەکرد. ساڵی 1512 باوی نەما و پاشەکشەی کرد، لە ماوەی ئەو دوورەپەرێزییەی بەسەریدا سەپێنرا ‌میر‌ و چەندین بەرهەمی دیکەی کاریگەری نووسی، وەک: Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio - «تۆژینەوەیەک لە یەکەم دە کتێبی Titus Livius‌‌»‌.thumb|left| نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
زمان
بەو زمانەی کە مرۆڤ پێ قسە ئەکا ئەوترێ زمانی سروشتی. ئەمڕۆکە نزیکەی سێ تا شەش ھەزار زمانی سروشتی بوونی ھەیە، بەڵام نیوەیان مەترسیی لەناوچوونیان لەسەرە . ھەروەھا، کۆدەکان و جۆرەکانی تری زمانگەلی دەستکار، وەکوو ئەوانەی وا بۆ بەرنامەسازیی کۆمپیوتەر بەکار دێن ژی، پیان ئەوترێ زمان. زمان لەم ڕاستێنەیەدا، سیستەمێکە پێکھاتوو لە نیشانەکان بۆ بەکۆدکردن و لەکۆددەرھێنانی زانیارییەکان.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
پاپافەرمانی و بیری میللەتدۆستی
ئەو دەمە ئیتالیا دابەش بووبوو بەسەر چەندین حوکومڕانیی هەمەجۆردا. ئەم فرەبەرەکییە، ڕۆژبەڕۆژ دەبووە لاوازییەکی ئاشکرا. لە باکوور و ڕۆژاوا دەوڵەتی میللیی بەهێز و هاوئاهەنگی فرانسە و سپانیا فراژووت. دەوڵەتی پاپافەرمان دەستەڵاتی هێندە کاریگەر بوو، هەموو هەوڵدانێکی بەرەو یەک گرتنی ئیتالیا ڕێبەست کردبوو.
زمان
لە کوردیدا، وشەی "زمان" بۆ ئاماژە بەو ئەندامە گۆشتییە بزۆزەی ناو دەمیش بەکار دەبردرێ کە لە زۆربەی بڕبڕەداراندا ئەرکی ناسینەوەی تامگەلی جۆراوجۆری لە ئەستۆیە و دەوری سەرەکیی ھەیە لە قسەکردندا (زمان (ئەندام) ببینە). ئەم پێوەندییە خوازەیییە لە زۆربەی زمانەکاندا ھەیە (بۆ نموونە، وشەی languageی زمانی ئینگلیزی لە وشەی linguaی لاتینەوە گیراوە کە بە مانای زمانی ناو دەمە) و، بەڵگەی گرنگایەتیی مێژوییی زمانی زارەکییە.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
پاپافەرمانی و بیری میللەتدۆستی
لەم هەلومەرجەدایە مەکیاڤێللی بیری میللی و نیشتیمانپارێزیی ئیتالیا لە ‌»‌میر‌« دا دەخاتە ڕوو. مەکیاڤێللی دەڵی: لە سایەی کڵێسەوەیە ئێمەی ئیتالیایی لادینین، هەر لە سایەی کڵێسەشەوەیە ئیتالیا وەها لەتلەت و لاوازە.
زمان
واتای وردتر
زمان کۆمەڵێک نیشانەی بڕیاردراوە، کە لە ئاراستەی کاتدا بۆ گواستنەوەی پەیام بە کار دێت. مەبەست لە ئاراستەی کات، بە شوێن یەکدا ھاتنی نیشانەکانە. ئەم کۆمەڵە نیشانە لە دررێژای کاتدا دەتوانن چەمکێک لە مێشکی مرۆڤدا بخوڵقێنن.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
پاپافەرمانی و بیری میللەتدۆستی
پەیڕەوانی بیری مرۆڤایەتی Humanism، سەردەمی دێرینی کلاسیکیان بەرز دەنرخاند و مەکیاڤێللیش لەسەر هەمان ڕایە. بەڵام ئەو پێی وایە پەیوەستی سیاسیی دێرین چیدی زیندوو ناکرێتەوە چونکە مەرجە دەرەکییەکان تەواو گۆڕاون. لەبەر ئەوەیە بەشێک لە تۆژەران پێیان وایە بۆچوونی مەکیاڤێللی پەی بردنێکی سەرنجڕاکێشە دەربارەی ڕێژەگەرایی Relativism ی هەم سیستەمی سیاسی و هەم مێژوو.
زمان
واتای وردتر
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی زمانی مرۆڤ ئەوەیە کە وتەیێک دەکرێ دوو جار شی بێتەوە. لە شیکاری یەکەمدا ، وتەکە بۆ بچووکترین پاژی واتادار دابەش دەبێ، بەم یەکە بچووکە واتادارانە دەڵێن مۆرفیم
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
مرۆڤنۆڕی
مەکیاڤێللی دەڵێ مرۆڤ سروشتانە خۆویستە، دڕ و چاوچنۆکە: بەخشینی بکوژی باوکی خۆی لا ئاسانترە لە بەخشینی کەسێک میراتی باوکی ئەمی خواردبێ. مرۆڤ دەسەڵاتویستە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستی بە ئاسوودەگی و پاراستنە.
زمان
واتای وردتر
لە دووھەم شیکاریدا ھەر مۆرفیمێک بۆ چەندین پاژی بچووکی دەنگی بێواتا دابەش دەبێ کە پێی دەڵێن فۆنیم
بۆ وێنە ڕستەی «گەڵا سەوزە» لە جاری یەکەمدا بۆ سێ مۆرفیم دابەش دەبێ: «گەڵا»، «سەوز»، «ە»
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
مرۆڤنۆڕی
ئەمانە ڕاستی نەگۆڕن و سیاسەتمەدار تەنانەت میری تاکفەرمانیش دەبێ ڕەچاویان بگرێ. مەکیاڤێللی ئەم پەی بردنە تەماوییە بە ڕستەی ئامۆژگارانە دادەڕێژێ. مەکیاڤێللی دەڵێ میر بۆی هەیە ژێردەستەی خۆی بکوژێت، بەڵام نابێ نابووتیان بکات. میر دەبێ، بەر لە هەر شتێک، پێداویستی دڵنیابوونی ژێردەستانی خۆی دەستەبەر بکات و دەسەڵاتویستییان بکاتە دەسەڵاتویستیی میللی.
زمان
واتای وردتر
لە دووھەم شیکاریدا بۆ وێنە «گەڵا» بۆ چوار فۆنیم دابەش دەبێ: «گ»، «ە»، «ڵ»، «ا»
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
مرۆڤنۆڕی
کەواتە میر بۆی هەیە بەرانبەر ژێرکردەکان ویژدانبەدەر بێت، بە مەرجێک مەیلی سروشتکردیان ئازار نەدات. پێش هەموو شتێکیش میر دەشێ و دەبێ بەرانبەر میر و دەوڵەتانی دیکە ویژدانبەدەر بێت، چونکە ئەوان ڕکابەری ئەون و گەورەترین کۆسپن لە ڕێی پەلهاویشتنی دەوڵەتەکەی ئەودا. ژێرکردەش دەبێ تەواو ملکەچی دەستوور بن و ئەوەی سەرپێچی لە دەستوور بکات بە ئەوپەڕی بێبەزەییەوه سزا بدرێت.
زمان
واتای وردتر
گرنگترین جیاوازی زمانی مرۆڤ لە سیستەمە پەیوەندیەکانی دیکە، تایبەتمەندی دووجار شێ بوونەوەیە.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
تەوەرەکانی بیری سیاسی
بیری سیاسیی پارەپارەی مەکیاڤێللی ئەم سەرباسانە دەگرێتەوە:
زمان
زمانی مرۆڤ
thumb|چەپ|250px|ئه‌و به‌شانه‌ له‌ مێشک که‌ له‌ دامه‌زرانی زماندا ده‌وریان هه‌یه‌ مرۆڤ گیاندارێکی کۆمەڵژییە و زمان وەک پێداویستییەکی گرنگ بۆ پێوەندی گرتنی دەوری ھەیە. زمان لە کۆمەڵێک نیشانە پێکھاتووە کە بە ھۆیانەوە مرۆڤ دەتوانێ مەبەستی خۆی دەرببڕێت.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
تەوەرەکانی بیری سیاسی
- 	بیری نەگۆڕیی سروشتی مرۆڤ.
زمان
زمانی مرۆڤ
لە زمانناسیدا بە وشەکان ، نیشانە دەڵێن؛ ئەم نیشانانە بە شێوەی دەنگ، نووسین یا ئاماژەن، کەوابوو زمانی مرۆڤ بۆ سێ جۆر دابەش دەبێت:
ئێرۆس
وێنۆک|چەپ| ئێرۆس کوڕی ئافرۆدیت، لە بنەڕەتدا کوڕی خودای خۆشەویستی یۆنانی کەونارایە (وشەی ئێرۆس لەلای ڕۆمانییەکان بووە بە وشەی ئامۆر). بە پێی نووسراوەکان ھەندێ جار ئێرۆس زۆرزان بووە، بەڵکوو تا ڕادەیەکیش نیەتی خراپیی بووە؛ کوڕێکی گەنج و جوانە، یان بە تیروکەوانێکەوە یان بە مەشخەڵێکەوە دەسووڕێتەوە. ھیچ کەسێک لە بەرامبەریدا ھەست بە دڵنیایی ناکات، لەوانەیە ئەم حاڵەتەش لایەنێکی جوانی سیحری خۆشەویستیی پێک بھێنێت. دواتر لایەنە مرۆڤایەتییەکەیان لە ئێرۆس داماڵی و لێرەشەوە بارە دەمدەمییەکەی لەدەست دا؛ پلاتۆن ئێرۆس دەکاتە ھێزێکی پاکی جوانیناسی (ئێرۆس واتە گەڕان بە دوای ئەو شتە جوان و باشانەدا کە مرۆڤ دەگەیێنێتە پیرۆزی). بەڵام بێگومان پیرۆزیش (بەپێی ئەم فەیلەسوفە) دەبێ لە شتێکەوە بەرەو شتێکی تر سەرکەوێت؛ دەبێت لە قووڵایی ھەستەکانەوە بۆ سەر ترۆپکی چیای ڕۆح بەرز بێتەوە، لەوێدا مرۆڤ بە چاکی دیمەنی جیھانی بیر و ئەندێشە دەبینێت.
زمان
لێکۆڵینەوەی زمان و زمانناسی
زمان ناسی بەم واتا تازەوە، زانستێکی نوێیە، بەڵام وەک لێکۆڵینەوە لە سەر زمان بۆ چەند سەدە پێش لە زایین دەگەڕێتەوە، یانی ئەو سەردەمەی پانینی ڕێزمانی بۆ زمانی سانسکریت دانا.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
تەوەرەکانی بیری سیاسی
- 	بۆچوونێکی ساکاری ڕێژەگەرایی مێژوو.
ئێرۆس
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:میتۆلۆژیای یۆنانی
زمان
لێکۆڵینەوەی زمان و زمانناسی
لە زمانناسیدا، لە چەند ڕوانگەوە سەیری زمان دەکەن: دەنگناسی ، شێوەناسی ، واتاناسی ، ڕستەناسی ، وشەناسی و ھەروەھا بوارەکانی کۆمەڵناسی زمان ، دەروون ناسی زمان ، دەمار ناسی زمان ، زمانناسی داد ، زمان و ژیری و ...
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
تەوەرەکانی بیری سیاسی
- 	باوەڕێکی چەسپاو بەوەی ئاکاری دونیاکرد دەبێ سەر بۆ دەوڵەت و میللەت فروو بێنن و بەو جۆرەش ئاکاری ژێرکردەکان دەبێ لە لایەن مەزنایەتی سیاسییەوە دیاری بکرێت و سەرۆکایەتیش تەنیا بەرژەوەندی میللەتەکەی خۆی ڕەچاوە بگرێ.
زمان
لێکۆڵینەوەی زمان و زمانناسی
لە بەر ئەوەی زمان دیاردەیەکی گران و ئاستەمی مرۆڤی و کۆمەلایەتیە، لێکۆڵینەوەی ورد و ھەمەلایەنەی زمان، بە بێ کەڵک وەرگرتن لە زانستەکانی تر سەرناگرێ. کەوابوو زمانناسی بێجگە لە باری ناساندن ( تەوسیفی) و بیرۆکەیی زمان، تیشک دەخاتە سەر باری کەڵک ناسی، دەروونناسی، خەڵکناسی، کۆمەڵایەتی، ھونەری، وێژەیی، فەلسەفی و نیشانەناسی زمان. کەوابوو زمانناسی ئەمڕۆ زۆر گۆڕەپانی زانستی دەگرێتە خۆی.
زمانەوان یان زمانناس بەو کەسە دەبێژن کە دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوەی زانستی زمان، پێچەوانەی بیری باوی کۆمەڵگا، زمانەوان پێویست نیە بە سەر چەن زماندا زاڵ بێ، گرنگ ئەوەیە بتوانێ دیاردەکانی زمانناسی وەک وشە ، بڕگە ، ڕستەناسی و واتا بناسێ و بە جوانی لێکی بداتەوە.لە بیرمان بێ کە کاری زمانەوان ناساندنە ، نەوەک دانان.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
سەرچاوەکان
[١] لوقمان کەریمی، "سیاسەت و دەسەڵات لە بیری سیاسیی ماکیاڤێلیدا"، گۆڤاری بیروهزر، ساڵی دووهەم، ژمارە ٢، ٢٠١٦، لل ٩٧-١٠٠. [٢] هەمان.
زمان
لێکۆڵینەوەی زمان و زمانناسی
پانینی لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین، ڕێزمانێکی چڕوپڕی بۆ زمانی سانسکریت نووسی، بەڵام زمانناسی لە واتای ئەمڕۆدا، لە گەڵ نووسینی کتێبی خولی زمانی گشتی بەرھەمی فردینان دێسوسور دەستی پێکرد. لە دەکانی ١٩٥٠، بیرۆکەکانی نوام چامسکی شۆڕشێکی لەئ بوارەدا بەرپاکرد و بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڕێزمانی زایەنی یان ( Generative grammar). چامسکی لە سەر ئەو باوڕەبوو کە بنەما و دانستەکانی زمان لە مرۆڤدا سروشتی و زاتییە، واتە کە فێر بوونی زمان بە شێوەی جێنێتیکی و بۆماوەیی لە مێشکدا داڕێژراوە و ژینگەی منداڵ تەنیا وەک ھاندەرێک لە فێر بوونی زمانی دایکیدا دەوری ھەیە. منداڵ کۆمەڵێک زانیاری لە ژینگەی زمانی خۆی وەردەگرێ و بۆ خۆی دەتوانێ کۆمەڵێک پێکھاتەی تازەی لێ دروست بکات.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
زیاتر
[//en.wikipedia.org/wiki/Niccolò_Machiavelli ویکیپیدیای ئینگلیزی]
زمان
زمانی لەش
بە گواستنەوەی پەیامەکان لە ڕێگای جووڵەی ئەندامەکانی لەش دەڵێن.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
زیاتر
[https://web.archive.org/web/20160306010629/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/ReeguzeriBiriSiyasi_20091209.pdf Från Platon till kommunismens fall - De politiska idéernas historia. Sven-Eric Liedman. «ڕێگوزەری بیری سیاسی» ٩٦-١٠٠]
زمان
زامنی مردوو- زمانی دوابڕاو
زمانی دوابڕاو بەو زمانە دەبێژن کە ھیچ ئاخێوەرێکی نییە، بەڵام زمانی مردوو بەو زمانە دەڵێن کە ھیچکەس وەک زمانی سەرەکی خۆی قسەی پێ ناکا.
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
به‌سته‌ری ده‌ره‌کی‌
Machiavelli
زمان
زمانی داھێنراو(دەسکرد)
بڕێ کەس یا کەسان بە مەبەستی تاکەکەسی یا بۆ تاقی کردنەوە زمانێک دروست دەکەن، بەم زمانانە زمانی داھێنراو یا دەسکرد دەڵێن، زۆربەی زمانە دەسکردەکان ھەوڵیان داوە ئاسانتر و ڕێسامەندتر لە زمانە سرووشتییەکان بن، وەک زمانی لۆژبەن(Lojban)
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
به‌سته‌ری ده‌ره‌کی‌
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئیتالی پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٥یەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٦یەم پۆل:فەیلەسووفانی ئیتالی پۆل:مەکیاڤێلیسم پۆل:لەدایکبووانی ١٤٦٩ پۆل:مردووانی ١٥٢٧ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:بەخاک سپاردن لە بازیلیکای سانتا کرۆس، فلۆرانس
زمان
زمانی داھێنراو(دەسکرد)
زمانی ئێسپێرانتۆ جۆرێک زمانی دەسکردە کە لە لایەن لودڤیگ زامێنھۆف داھێنرا،
سەرچاوەکان
پۆل:زمانەوانی  پۆل:پەیوەندیی مرۆیی پۆل:بابەتە سەرەکییەکان پۆل:ڕاگەیێنی پۆل:وتارە قسەکراوەکان
ڕەق
وێنۆک|چەند تەنێکی ڕەق
ڕەق یان پتەو یەکێک لە دۆخەکانی ماددەیە. ئەم دۆخە بەم شێوەیە کە تێیدا ماددە شکڵێکی تایبەتی هەیە و شکڵەکەی بە ئاسانی ناگۆڕدرێت.
ژێدەرەکان
پۆل:دۆخەکانی ماددە پۆل:ڕەقەکان
ناپۆلیۆن بۆناپارت
ناپۆلیۆن پۆناپارت یەکێکە لەسەردارە مەزنەکانی ئەورووپا و جیھان کە توانیویەتی ئیمپراتۆرییەتێکی بەھێزی فەرەنسی لە پاڵ ئیمپراتۆرییەتی ڕووس و نەمسی و پروسی و بەریتانی دامەزرێنێ.
مێژوو
لە ڕێکەوتی ١٥ی ئابی ١٧٦٩ لە شاری ئاژاکسیۆی دورگەی کوریسکا لە بنەماڵەی کارلۆ پۆناپارت لە دایک بووە، بەڕەچەڵەک سەربە کۆماری پائوڵی ئیتاڵی بوون، باوکی ناپلیۆن بڕیاریدا جۆزێف و ناپلیۆن بنێرێت بۆ فەرەنسا بۆ خوێندن. ناپلیۆن لە خوێندنگەی ئوتن دەستی کرد بە خوێندن و لە بوارەکانی مێژوو و ئەدەب و فەلسەفە کتێبی دەخوێندەوە و پەرەی بە تواناکانی دەدا کە ئەو کات تەمەنی ٧ ساڵ بوو. ناپلیۆن زوو چوە ئەکادمیای بریبن بۆ پەروەردەی ئەفسەری تۆپ خانە. لەو سەردەمەدا بەلای ناپلیۆنەوە فەرەنسا داگیرکەر بوو و ئەو چاوەڕێی دووبارە ھەلدانەوەی ئاڵای پائوڵی بوو لە کرس. ناپلیۆن لە ساڵی ١٧٨٢–١٧٨٤ توانی خوێندن تەواو کات و بووە ئەفسەری تۆپ خانەی فەرەنسا.
شۆڕشی فەرەنسا و کاریگەری لەسەر ناپۆلیۆن
شۆڕشی فەرەنسا گەورەترین و گرنگترین شتە لە تەواوی ژیانی ناپۆلیۆن چونکە بیری بۆ ئەوە چوو ببێتە فەرمان ڕەوا و دەسەلات وەرگرێت لە بۆربنی شاھانە و داگیرکاری بکات و فەرەنسا بەھێزکات لەلایەنی سەربازی و ئابووری .(٢٠) ساڵ بەر لە ھەلگیرسانی شۆڕش فەرەنسا بڕی نۆزدە میلیۆن فران قەرزاری ئەورووپا بوو، ئەم شۆڕشەی فەرەنسا ھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ برسییەتی و ھەژاری گەلی فەرەنسی و چەوساندنەوەیان لەلایەن لۆیسی شانزە و سەردارانی وڵات؛ و دزی و گەندەڵی کاربەدەستان، لەو سەردەمەدا ھەر فەرمانبەرێک دوو ساڵ جارێ مووچەی وەردەگرت. شۆڕش لە ساڵی ١٧٨٩–١٧٩٢ بەردەوام بوو و فراوان دەبوو لەم ماوەیەدا زۆربەی شارەکانی فەرەنسا لە کاربەدەستانی شانشین پاککرانەوە و کۆمارییەکان دەستیان بەسەردا گرت کە بە دیرکتوار ناسراون لە ڕێکەوتی ٢ی تەممووزی ١٧٩٢ لۆیسی شانزە لە سێدارەدرا و کۆتایی بە شۆڕش ھات و کۆماری خوازان حوکمیان گرتە دەست، لەم کات و ساتەدا ناپلیۆن لایەنگری شانشین بوو یەکێ لە ھاوڕێکانی دەڵێ (ناپلیۆن لە ڕۆژی ھێرشکردنە سەر کۆشکی تلیموری بە توندی پشتگیری لە لۆیسی شانزە دەکرد، بەلام چەند مانگ دواتر بیری بۆ شتی تر دەچوو)
تێڕوانینەکان بۆ شۆڕش
شۆڕشی فەرەنسا کەلە ١٧٨٩ لە گەڕەکێکی ھەژار نشینەوە پەرەی سەند بۆ تەواوی پاریس و فەرەنسا، ئاکامێکی باش و خراپی ھەبوو لە یەک کاتدا، شۆڕشەکە بە پلانی وەزیری ناوخۆ (مارکۆس دی لوان دی لایفات) ئەنجام درا کە ناوبراو پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ بەریتانیا ھەبوو لەڕێگەی ئەم شۆڕشەوە ویستی بەریتانیا ناچارکات فەرەنسا داگیرکات مۆلەتی ئەوەشی لە فرانسوا پاشای نەمسا و تزار پاشای ڕووسیا وەرگرتبوو.
وەچەندین ئەنجامی پۆزەتیڤانەی تری ھەبوو کە لێرەدا گرنگیان نییە باسیان کەین.
و چەندان ئەنجامی تری ھەبوو کە دەچنە قالبی خراپەوە.
جەنگی تۆلۆن ١٧٩٤
ناپۆلیۆن لە ژیانیدا زیاد لە شەست جەنگی کردووە لەناو ئەمانەشدا چەند جەنگێکی زۆر جێگەی بایەخن یەکێ لەوانە تۆلۆن. ڕاستەوخۆ دوای دوو ساڵ لە شۆڕش لایەنگرانی شانشین شاری تۆلۆنیان لە باشووری فەرەنسا داگیرکرد؛ و دیرکتوار و باراس سەرداری فەرەنسا داوایان لە ناپۆلیۆن کرد کە ھێزێک ی بیست ھەزار سەربازی ئامادەکات بۆ گرتنەوەی شاری تۆلۆن. ناپۆلیۆن ژنڕاڵی تۆپخانە بوو زۆر شارەزای ھێزی پیادە نەبوو، بۆیە ئەو ئەرکەی وەرنەگرت و دەستی لە کارکێشایەوە ھاوین و زستانی ١٧٩٤–١٧٩٥ بە ھەژاری بەسەر برد. دواتر بەخت یاوەری بوەوە و ژنڕاڵی ھێزی تۆپ خانەی فەرەنسا نەیتوانی بچێ بۆ جەنگ. بۆیە ناپلیۆن گەڕایەوە و نەخشەی خۆی خستە جێبەجێ کردنەوە، و لە ساڵی ١٧٩٦ توانی لەگەڵ ھێزی پیادەی کۆماری فەرەنسا شاری تۆلۆن بگرنەوە و ئەمەش ناپلیۆنی لە حکوومەتدا کردە جێگەی بایەخ و پلەی بەرز کرایەوە. ناپلیۆن ھەمیشە شانازی بەخۆیەوە کردووە و ھەوڵی داوە بە کارەکانی وڵاتەکەی سەرسام بکات، ئەم جەنگەش یەکەم سەرکەوتنی بوو و تا بیست بۆ سی ساڵی دواتر ھەر لە ناو خەلکەوە باس دەکرا.
کودەتای ناپلیۆن بۆسەر دەسەلات
لە کۆلنتۆن ھەواڵی ئەوە بە ناپلیۆن درا کە کۆشک ی کۆماری فەرەنسا چۆڵکراوە و باراس ھەلاتووە؛ و لەشکری سۆڤۆرۆڤی ڕووس لە چیای ئەلپ دوو جار فەرەنسایان تێکشکاندووە و ئیتاڵیایان داگیرکردووە. ناپلیۆن خێرا گەرایەوە فەرەنسا و پەرلەمانی پەکخست بەیاوەری ژنڕاڵ مۆراتی مێردی خوشکی دواتر ھێزی کۆکردەوە بۆ داگیرکدنەوەی ئیتاڵیا. سەرەتا جەنگی مارنگۆی ئەنجامدا، کە لەو شەست جەنگە ی کردوویەتی تەنھا شانازی بە مارنگۆوە دەکا کە لە ١٨٠٠ ھەلگیرسا و لە ١٨٠٣ بە کۆتا ھات. ناپلیۆن ئەم جەنگەشی بردەوە و ئیتاڵیای داگیر کردەوە و بووە کنسولی یەکەمی فەرەنسا و لە ١٨٠٣–١٨٠٥ دووبارە پەرلەمان و حکوومەتی ڕێکخستەوە و تاجی پاشایەتی لەسەر خۆی نا؛ و ئیمپراتۆرییەتیشی لە ١٨٠٥ ڕاگەیاند. بەتایبەت دوای جەنگی ترافلاگەر. بەرەبەرە ناپلیۆن بەھێز دەبوو تا ئەوەی ھەموو ئەوروپای قەرزاری خۆی کرد بە ملیۆنان فرانک و داھاتەکەی ئەوەندە زۆر بوو کە لەھەر وڵاتێ لە بانکی ناوەندی ٧٥ میلیۆن فرانکی ھەبوو؛ و لە ١٨١٠ گەیشتە ئەو پەری بەھێزی.
فریودانی ناپلیۆن لەلایەن ڕووسیاوە
لە ساڵی ١٨١٠ ژنڕاڵی ڕووس (لیڤاندرۆڤ باگراتیۆن) سەردانی فەرەنسای کرد بۆ ئاھەنگی لە دایک بوونی ناپلیۆن، لەم ئاھەنگەدا باگراتیۆن خۆی کردە ھاوڕێی ناپلیۆن و فریوی دا بێ ئەوەی ھەست کا فریو دراوە. دواتر وای لێکرد ھێرش کاتە سەر ڕووسیا. ناپلیۆنیش دەیویست ڕووس تەفر و تونا بکات. باگراتیۆن پێی وت
لە سەرەتای ساڵی ١٨١١ ڕووسیا بۆ توڕە کردنی ناپلیۆن سزای ئابووری سەر بەڕیتانیای لابرد دواتر ناپلیۆنیش پەیوەندی لەگەڵ ڕووسدا پچراند. لە ھاوینی ١٨١٢ ناپلیۆن ھێرشی کردە سەر ڕووس لە پۆلەنداوە.
ھێرشی ناپلیۆن بۆسەر ڕووسیا
ڕووسیا تەنھا باگراتیۆنی لێوە شاوە بوو، و وەزیری بەرگری ڕووس ئەندریاس بارکلای و نیکۆلا ڕایڤسکی و لێڤۆن بینگسن و میخائیل کۆتۆزۆڤ. جگەلە باگراتیۆن ھەموویان پیر بوون. ناپلیۆنیش تەنھا ترسی لە باگراتیۆن بوو کە نازناوی (ڕێوی) بوو ناپلیۆن بەردەوام بۆ پێشەوە دەچوو و ڕووس پاشەکشەی دەکرد، کۆتا جەنگی ڕووس و فەرەنسا بۆردینۆ بوو کە لە ئەیلوولی ١٨١٢ ھەلگیرسا و ڕووس باگراتیۆنی لەدەست دا چونکە ژەھرخوارد کرابوو و لە جەنگەکەشدا کوژرا؛ و بۆشایییەک لە سوپادا دروست بوو، بارکلایش نەیتوانی پڕی کاتەوە، بۆیە تێکشکان و ناپلیۆن مۆسکۆی داگیرکرد. بەڵام خۆشی نەدی، مۆسکۆ ئاگری تێبەردرابوو و ئاگرەکە تەشەنەی کرد و ناپلیۆن دوای ٢٤ کاژمێر پاشەکشەی کرد، ئەمەش پلانی ڕووسەکان بوو.
لە زستانی ١٨١٣ ناپلیۆن پاشەکشەی کرد تا گەیشتەوە فەرەنسا. دواتر جەنگی ئەوروپای کۆیلە ھەڵگیرسا دژی ناپلیۆن و لە ١٨١٤ ناپلیۆن دەستی لە کارکێشایەوە و دوور خرایەوە بۆ دوورگەی ئەلپ نزیک زایەدگای خۆی، دوای سەد ڕۆژ مانەوە لەو دوورگەیە گەڕایەوە فەرەنسا و ئیمپراتۆرییەتەکەی بنیات نایەوە و ئەوروپای داگیرکردەوە. لە١٨١٥ کۆتا جەنگی ژیانی ئەنجام دا کە ناوی واتەر لۆیە و دەکەوێتە بەلجیکا، لەم جەنگەدا نەخۆشکەوت و بارانێکی زۆر باری کە گرفتی گواستنەوەی بۆ دروست کرد؛ و توانی بێ کێشە سەد ڕۆژ بەرگری کا، دواتر شکستی ھێنا لەبەردەم ویلنگتۆنی ژنڕاڵی بەریتانی
کۆتایی ناپلیۆن
لە دوای واتەرلۆ، ناپلیۆن دووبارە دەستی لە کارکێشایەوە، و لەشکری ئینگلیز لەگەڵ ڕووسیا ڕێککەوت کە دووری خەنەوە بۆ سانت ھێلین کە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەفریقیا. ئەم دوورگەیە کۆتا بەشی ژیانی ناپلیۆنە کەلەناو ئینگلیزەکاندا مایەوە لە ١٨١٦–١٨٢١ لێرە ناپلیۆن ساڵ لە دوای ساڵ نەخۆشتر دەبوو و نیشانەکانی شێرپەنجەی گەدەی تێدا دەرکەوت، ئەو نەخۆشییە لە بنەماڵەی بۆنابارت زۆر بوو باوک و باپیری بەھەمان نەخۆشی مردن. لەم دوورگەیە ناپلیۆن ھەموو ڕۆژێ چەند کاژمێرێ کتێبی دەخوێندەوە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ کەمتر کتێبی دەخوێندەوە و گەڕانی دەکرد. لە شەوی ٥ی ئایاری ١٨٢١ لە تەمەنی ٥٢ ساڵی کۆچی دوایی کرد. دواین وتەشی کە ئەوانەی دەوروبەری گوێیان لێبوو بریتی بوو لە
سەرچاوەکان
پۆل:ژیاننامە پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٩ پۆل:مردووانی ١٨٢١ پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:ناپۆلیۆن بۆناپارت
شەڵماش
شەڵماش (Şellmaş، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، ٧ کیلۆمەتر لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە رۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٩ بنەماڵە و ٤٥٧ کەس دانیشووی بووە.
تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە جوانترین دیمە سروشتییەکانی ئەو ناوچەیە کە ساڵانە خەڵکێکی زۆر لە کوردستان و ئێران و تەنانەت گەشتیاری جیھانیش ڕووی تێ دەکەن.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
گوندەواری پەنجە عەلی باشوور
گوندەواری پەنجە عەلی باشوور لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قاملوە.
ناو
ناوی ئەم گوندەوارە لە ناوی ( کێوی پەنجە عەلی) کە لە باشووری ئەم گوندەوارەدایە وەرگیراوە، لەبەرئەوەی ئەم کێوە خاوەنی پێنج لوتکەیە و شێوەی پەنجەی دەست دەنوێنێت، ناوی پەنجەی بەسەردا بڕاوە و لەبەرئەوەی (حەزرەتی عەلی) نیشانەی ڕاوەستان و ھێزە بە پەنجەی حەزرەتی عەلییان چوواندوە و ناویان ناوە (پەنجە عەلی).
جوگرافیا
گوندەواری پەنجە عەلی باشوور ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (١٠) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە پۆل:پارێزگای کوردستان
ئیمپیریزم
چەپ|وێنۆک|[[جۆن لۆک، فەیلەسووفی بریتانیی پێشەنگی ئیمپیریزم.]] لە مەعریفەتناسیدا، ئیمپیریزم ئەو تیۆرییەیە کە دەڵێ زانایی یا پاساو لە پلەی یەکەما تەنیا دەگەڕێتەوە بۆ ئەزموونکردن لە ڕێگای ھەستەکانەوە. ئیمپیریزم و ڕاسیۆنالیزم و سکێپتیزم چەند ڕوانگەی جیاجیا و لە ھەندێ ڕووەوە دژبەیەکن لە مەعریفەتناسیدا. لە جیاتیی فیترەت و داوونەریت، ئیمپیریزم جەخت لە ڕۆڵی ئەزموون دەکاتەوە لە شێوەگرتنی ئایدیاکاندا.
قۆڵە بەگن
قۆڵە بەگن بەشێکە لە پستنی مەکینە. پستن بە کرەنک شەفت دەبەستەوە. ئالوگۆری جولەی ھاتن و جون (ھێلی) لە پستن بۆ جولەی خولانەوە لە کرەنک شەفت دەکات. قۆلە بەگن پێویستە بۆ گوەستنەوەی جولەی پاڵنانو ڕاکێشانی پستن. قۆلە بەگن بەستەرەکی میکەنیکییە لە ئاشە ئاوییەکان بەکار ھاتوە. بۆ گۆرینی جولەی. خولانەوەی جەرخە ئاوییەکە بۆ جولەی ھاتنو جون (ھێڵی).
زۆرترین بەکارھێنەنی قۆڵەبەگن لە مەکینەی سوتەمەنی و مەکینەی ھەڵمی دایە.
بنچینە
لەسەدەی شازدەدا. بەڵگە بۆ کڕانک و قۆڵەبەگن لەناو ھونەری ڕێنیسانسی ئەوڕوپا. کۆنترین بەڵگەی دارشتنی (دیزاین) قۆڵە بەگن دەکەوێتە نێوان ساڵەکانی ١١٧٤–١٢٠٦ لە دەوڵەتی ئەرتۆکیوت (تورکیای ئێستا). کاتێک داھێنەر ئەل جەزری باسی ئامێرێکی کرد کە بەھۆی قۆڵە بەگن (بەستەر) لوولەکی خولانەوە بە ترۆمپای ئاو بەسترابن.
بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی
قۆڵە بەگن بۆ بزوێنەر پێکدێت لە لایەکی گەورەولایەکی بجوک. لایە بچووکەکە بەستراوە بە گەیجن پن کە پێشی دەڵێن پستن پن یان مەچەکە پن کە توانای خۆ خولانەوەیان ھەیە لەناو پستن بەشێوەیەکی نموونەیی.
و لایە گەورەکە بەستراوە بە کرانک پن. بەکار ھێنانی بیرینگی سادە بۆکەمکردنەوەی لێکخشاندن ھەروەھا ھەندێک لە مەکینە بچووکەکان ڕوولینگ ئیلیمێنت بیرینگ بەکار دەھێنن، تاوەکو خۆیان لەسیستەمی چەورکردن بەدور بگرن بەشێوەیەکی نموونەی کونی زۆر بچووک ھەیە لەناو بیرینگی. لایە گەورەکەی قۆڵە بەگن کە ڕۆنی پێدا تێپەردەبێت بۆ چەورکردنی دیوارەکانی سلندێر. بۆ ھاتووچۆی پستنەکان و پستن بیرینگەکان. قۆڵە بەگن دەتوانێ بخولێتەوە لە ھەردو سەرەکانی (لایەکان). گۆشەی نێوان قۆڵە بەگن و پستن دەتوانی بگۆردرێ ھەروەک تووڵەکە جولە دەکات بۆ سەرەوەو خوارەوەو دەخولێتەوە بەدەوری کرانک شەفت.
مادەکان
بەرھەم ھێنانی مەکینەی تایبەت بە ئۆتۆمۆبیل قۆڵە بەگن زۆربەی کات لە ستیل دروست دەکرێت. لە بەکار ھێنانی ئاست بەرز «بێلێت» قۆڵە بەگن بەکاردێت کە لەکانزایەکی مادەی بێلێتی ڕەق دروست دەکرێت. مادەی تر بەکاردێت وەک ت٦–٢٠٢٤ ئەلەمینیۆم ئەلۆی یان ت٦٥١–٧٠٧٥ئەلەمینیۆم ئەلۆی کە بەکاردێن بۆ وەزنێکی سووک و توانای بەرگەگرتن و کاریگەری بەرزیان ھەیە بۆ ماوەیەکی درێژ. تیتانیۆم بژاردەیەکی زۆرگران بەھایە کە کێشی کەمە. کاست ئایڕۆن دەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ ھەرزانی؛ و بەکارھێنانە ئاست نزمەکان وەک مۆتۆڕسکیل.
شکست لەکاتی کارکردن
لەماوەی ھەر خولانەوەیەکی کرانک شەفت قۆڵە بەگن دەکەوتە ژێر کاریگەری ھێزی گەورەو دووبارە بووەوە ھێزی بڕین بە ێوەیەکی لار دەکەوێتە سەر پستن و کڕانک پن ھێزی پەستان ھەروەک پستنەکە بۆ خوارەوە دەگوازێتەوە ھێزی ڕاکێشان ھەروەک پستنەکە بۆ سەرەوە دەگوازێتەوە ئەو ھێزانە ھاوڕێژەن بۆ خێڕای مەکینە(ڕ پ م) دوجا
شکستی قۆڵە بەگن زۆر جار پێی دەوترێت (سڕۆوینگ ڕۆد) یەک لە باوترین شکستی بزوینەر لە ئۆتۆمبیلەکان زۆرجار ھاژوشتنی قۆڵەبەگنی شکاو وادەکات جاک کردنەوەی بزوێنەر مەعاڵ بێت ھۆی باو بۆ شکستی قۆڵە بەگن توندی شکستی لە خێرای بەرزی بزوێنەر ھێزی کاریکەری کاتێک پستن بەر ڤاڵڤە دەکەوێت (بەھۆی کێشە لە ڤاڵڤ تڕاین) قۆڵە بەگن بەیوەندی لەگەڵ شکست (عادەتەن بەھۆی گرفتی چەور کردن وەیان دانانی قۆڵە بەگن بەشێوەیەکی ھەڵە)
داخورانی سلندەر
سەرجەمی ھێزە لاوەکی یەکان ھاوڕێژە بوون لەگەڵ گۆشەی قۆڵە بەگن بۆیە قۆڵە بەگنی درێژتر سەرجەمی ھێزە لاوەکییەکان کەمدەکاتەوە ڵەگەڵ داخورانی مەکینە. ڵەگەڵ ئەوەشدا گەورەترین درێژی بۆ قۆڵە بەگن ڕێگە پێنەدراوە بەھۆی قەبارەی بلۆکی بزوێنەر دڕێژی ستڕۆک کۆی قۆڵە بەگن ئەنجامی نابێت لە لوتکەی بڵۆکی بزوێنەر
ماستەڕ ئەند سلەیڤ ڕۆد
بزوێنەری ڕادیاڵ زیاتر قۆڵە بەگنی شێوە ماستەڕ ئەند سلەیڤ بەکار دێنن. کەپستنێک ماستەر ڕۆدەکی ھەیە کە بەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ کڕانک شەفت ھەیە پستنەکانی تر قۆڵە بەگنەکانی خۆیان لەگەڵ ڕینگەکانی ڕۆخی ماستەر ڕۆدەکە دەبەستن
بزوێنەری (مەڵتی بانک) لەگەڵ سلندەری زۆر. ھەروەک بزوێنەری ڤ١٢. بۆشایییەکی کەمی ھەیە بۆ قۆڵە بەگنەکان لەسەر یەک مەسافەی کڕانک شەفت. باشترین چارەسەر ھەروەکو بەکاردێت لە زۆربەی بزوێنەرەکانی ئۆتۆمبیل بۆ ھەڕ جووت سلندەرێک یەک کڕانک جۆرنەڵ ھاوبەش دەبێت. لەگەڵ ئەوەش قەباڕەی ڕۆد بیرینگەکان کەم دەکەنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
بناوچڵە
بناوچڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بناوچڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٠ کەس لە ٤٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
زانستی کۆمپیوتەر
وێنۆک زانستی کۆمپیوتەر بریتییە لە زانستی ناسینی پێکھاتەی کۆمپیوتەر، داڕشتنی کۆمپیوتەر و ناسینی ئەلگۆریتمەکان. زانستی کۆمپیوتەر پەیوەندییەکی زۆری لەگەڵ بیرکاری و ئەندازیاریی کۆمپیوتەردا ھەیە. زانای کۆمپیوتەر لێکۆڵینەوە لە تیۆری ھەژماردن دەکات، ھەروەھا بەرپرسە لە داڕشتن بۆ دانانی نەخشەی سیستمی نەرمەواڵە. بوارەکانی زانستی کۆمپیوتەر دابەش دەبن بەسەر بەشەکانی تیۆری و پراکتیکیدا. تیۆری ئاڵۆزی ژماردن (شێوازی پۆلێنکردنی گرفتەکانی کۆمپیوتەر و ژماردن) زیاتر ئاستەم و واتاییە، لە کاتێکدا ھێڵکاری کۆمپیوتەر بایەخ دەدات بە چارەسەرکردنی بەرەنگارییەکانی ڕۆژانە.
مێژوو
مێژووی بناغە سەرەتایییەکانی زانستی کۆمپیوتەر پێش مێژووی کۆمپیوتەری دیجیتاڵ دەکەوێت. ئامێرەکانی ژمێریاری لە سەردەمانی کۆنەوە دروست بوون بۆ شیکارکردنی کێشە ژمێریارییەکانی وەک لێکدان و دابەشکردنی ژمارەکان. لە ئاستی سەرەتایی دا، کۆمپیوتەر بۆ بواری ژمێریاری دروست کراوە. لە ساڵی ١٦٢٣دا، ویڵھێلم شیکارد یەکەمین ئامێری ژمێریاریی میکانیکی دروست کرد. لە ساڵی ١٦٧٣، گۆتفرید لێبنیتز یەکەمین ئامێری ژمێریاریی میکانیکی-دیجیتاڵی پێشکەش کرد. لێبنیتز بە یەکەم زانای کۆمپیوتەر دادەنرێت کە تۆماری سیستمی ژمارەی دووانی (باینەری، ) کردبێت. ساڵی ١٨٢٠، تۆماس دی کۆلمار شۆڕشی پیشەسازی لە بواری ژمێریاری میکانیکی دەست پێکرد کاتێک ئامێری پێوانی ژمێریاری دروست کرد. ئامێرەکەی کۆلمار جێی ئەو متمانەیە بوو کە لە نووسینگە و کۆمپانیاکاندا بەکار دەھات، بە ھۆی ئەوەی توانایەکی فراوانی ژمێریاری لەخۆ دەگرت. ساڵی ١٨٢٢، چارڵز باباج یەکەمین بژمێری میکانیکی ئۆتۆماتیکی دروست کرد کە ناوی لێنرا مەکینەی جیاوازییەکان. لە ساڵی ١٨٣٤ جارێکی تر باباج ئامێرێکی بژمێری دروست کرد بە ناوی مەکینەی شیکارکردن کە قەبارەی گەورە بوو. ئامێرەکەی باباج بەپێی خوازی بەکارھێنەر گۆڕانکاری تێدا دەکرا بۆ ئەنجامدانی ژمێریاری. یەکەمین پڕۆگرامی کۆمپیوتەر لەلایەن ئادا لۆڤیلەیسەوە دروست کراوە کاتێک ئەلگۆریتمێکی دانا بۆ ھەژمارکردنی ژمارەکانی بێرنۆڵی. لە ناوەڕاستی ساڵەکانی ١٩٤٠ توانای ئەم ئامێرە ژمێریارییانە بەھێزتر بوو و بۆ یەکەمین جار ناویان لێنرا کۆمپیوتەر، کە پێشتر ئەو ناوە تەنھا بۆ مرۆڤ بووە و لەو کارمەندانە دەنرا کە کاری ژمێریاری و پشکنینی حیسابەکانیان دەکرد. گرنگترین کۆمپانیاکانی کۆمپیوتەر ناوی «IBM»ە و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا دامەزراوە. لەو کاتەدا، کۆمپیوتەرەکان بە شێوەیەکی سەرەتایی کاریان دەکرد و زۆرجار لە ئەگەری بوونی ھەڵە لە نووسینی بەکارھێنەرەوە لە کار دەوەستان، کە ئەمەش وای لە بەکارھێنەر دەکرد ناچار بێت دووبارە لە سەرەتاوە دەست پێبکاتەوە. سەرەتای مامەڵەکردن لەگەڵ بەشی زانستی کۆمپیوتەر وەک بوارێکی ئەکادیمی لە ساڵی ١٩٥٠ەکان بووە بە ڕابەرایەتی کۆمپانیای «IBM» کە لە زانکۆی کامبریج بەشێکی بۆ زانستی کۆمپیوتەر تەرخان کردووە. لە ھەمان کاتدا، کۆمپیوتەر سوودەکانی فراوانتر کردووە بۆ بواری جیا و دەرئەنجام، زانایان لەوە گەیشتن کە کۆمپیوتەر سوودی تر جگە لە ژمێریاری دەبەخشێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی بەکاربراو پۆل:زانستی کۆمپیوتەر پۆل:زانستی شێوەیی پۆل:کۆمپیوتەرەکان پۆل:ئەندازیاریی کارەبا
فۆلکسڤاگن
فۆلکسواگن (بە ئەڵمانی: Volkswagen؛ IPA-de|ˈfɔlksˌvaːɡŋ̍) کورتکراوەی VWە. کۆمپانیایەکی گەورەی ئاڵمانی و یەکێکە لە گەورەترین کۆمپانیا گەورەکانی جیهان بۆ دروستکردنی ئۆتۆمۆبێل و ماتۆڕی ئۆتۆمۆبێل بۆ چەندین ماڕکەی جیا جیا. کەلەلایەن (گرووپی فۆلکسواگنەوە) بەڕێوە دەبردرێت. ئەو کۆمپانیایە لە ٢٨/٥/١٩٣٧دا لەلایەن Martin Winterkorn و Ferdinand Piëchـەوە  دامەزراوە  بە پشتیوانی دیکتاتۆری گەورەی نازیەکان، هیتلەر. فۆلکسواگن لە ساڵی ٢٠٠٨دا دووهەمین کۆمپانیای گەورەی جیهان بوو لە دوای کۆمپانیی جەنەرال مۆتۆرس. لە ساڵی ٢٠١٠دا یەکەمین کۆمپانیای گەورەی جیهان بوو دوای ئەوەی سەرووی ٤ میلیۆن ئۆتۆمۆبێلی فرۆشت. وە لە ساڵی 2015 دوای هەر یەکە لە کۆمپانیاکانی تۆیۆتای ژاپۆنی و کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕس ی ئەمریکی ، خاوەنی زۆرترین ڕێژەی فرۆشتن بوو لە ئۆتۆمبیلەکانی کە زیاتر بوون لە 9 ملیۆن ئۆتۆمبێل.
لۆگۆکان
300px|ناوەند
پۆلين كردنى جيهانى
بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبێلەکانی فۆلکسواگن بەشێوەیەکی سەرکەوتویانە دەستیانکرد بەدرووستکردنی ئۆتۆمبێل، بە شێوەیەک کە تاووەک و ئێستا جەند مۆدێلێکی کۆمپانیاکە لە گشت مێژووی درووستکردنی ئۆتۆمبێل پڕفرۆشترین بوون. وە لە کاتی ئێستادا کۆمپانیاکە خاوەن دووەم گەورەترین بەرهەم هێنانی زۆۆری ئۆتۆمبێلە، وە وا جاوەڕوان دەکرێت کە کۆمپانیاکە تا ساڵی ٢٠١٨ بەرە پێشوەجونێکی باشی تێدا ڕووبدات.
زەرەمەندبوون
لە سێپتێمبەری ٢٠١٥دا، دەستهەڵات دارانی وڵاتی ئەمریکا ڕایانگەیان، کە بەشێکی ئۆتۆمبێلە نوێکانی کۆمپانیاکە لە گازێکی ژەهراوی لە بزوێنەرەکەوە دەر دەدات، ئەمە هاوکات بووە هۆی زەرەر گەیاندن بە پشکەکانی کۆمپانیاکە و رەخنەگرتن لە دەستهەڵاتدارانی وڵاتی ئاڵمانیا بەهۆی خۆ دزینەوە لە ڕاستییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:فۆلکسڤاگن پۆل:ئۆتۆمبێلەکانی گرووپی فۆلکسڤاگن پۆل:ئەڵمانیا پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٧ پۆل:ئۆتۆمبێڵ پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل پۆل:کۆمپانیاکانی ئاڵمانیا
جۆن دێمیانوک
جۆن دێمیانیوک (بەئۆکرانی: Іван Миколайович Дем'янюк، بەئینگلیزی: John Demjanjuk) (زۆرتر ناسراو بە: ئیڤان میکۆلایۆڤیچ دێمیانیوک، بەئینگلیزی: Iwan Mykolajowytsch Demjanjuk) کرێکاری ئۆتۆمۆبیلێکی خانەنشینکراوە، ھاوڵاتیی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکایە کە دواتر بووە خاوەنی ئابڕوویەکی خراپ پاش تۆمەتبارکردنی بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ.
کاردانەوەی کیمیایی
کاردانەوەی کیمیایی یان کارلێکی کیمیایی بریتییە لە ڕەوتی گۆڕانی پێکھاتەکانی ماددە سەرەتایییەکان؛ لەم ڕەوتەدا چەن ماددەی کیمیایی دەگۆڕێن و دەبنە چەن ماددەیەکی کیمیایی تر.
جۆرەکانی گۆڕانی ماددە
گۆڕانکاری لە کاردانەوەکاندا، دوو جۆرە: