cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بۆشاییی سێ-ڕەھەندی
لە فیزیکدا، جیھان کە سێ ڕەھەندییە T لەگەڵ کات تێکەڵ دەکرێ، و بۆشاییەکی چوار ڕەھەندی پێکدێت کە ناسراوە بە بۆشایی مینکوفسکی. لە ئەندازەی شیکارانەدا ھەر خاڵێک لە بۆشایی سێ ڕەھەندی لە سیستەمی پۆتاندا بە سێ ژمارەی x،y و z دیاری دەکرێت. چەند سیستەمی تر بۆ دیاریکردنی خاڵ لە بۆشاییی سێ ڕەھەندیدا ھەن ناسراوترینیان بە سیستەمی پۆتانی گۆیی و سیستەمی پۆتانی لوولەکی دادەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:٣ (ژمارە) پۆل:ڕەھەند پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی سێ ڕەھەندی پۆل:ئەندازەی شیکارانە
میلکا پلانینچ
میلکا پلانینچ (Milka Planinc؛ لە دایکبووی ٢١ی تشریننی دووەمی ١٩٢٤ - ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی کڕواتی بوو، ئەو لەسەردەمی کۆماری سۆسیالیستیی یووگۆسلاڤیا چالاک بوو. ئەو لە ماوەی ١٦ی ئایاری ١٩٨٢ تاکوو ١٥ی ئایاری ١٩٨٦ بووە ٢٥ەمین سەرۆک وەزیرانی کۆماری سۆسیالیستیی یووگۆسلاڤیا. ئەو یەکەم و تاکە ژن بوو کە ئەو پۆستە وەربگرێت. ئەو یەکەم ژنە سەرۆکی وڵاتێکی کۆمۆنیستی بوو کە بەشێوەی دیپلۆماتی دانیپێندرابێت.
ئەو لە خێزانێکی بە ڕەچەڵەک کڕواتی و سڕبی لەدایک بوو. لە تەمەن ١٩ ساڵیدا، بووە پارتیزانێک لە دژی تیتۆ. لە ساڵی ١٩٤٤، چووە پاڵ حیزبی کۆمۆنیستی یوگۆسلاڤا.
میلکا پلانینچ لە ڕۆژی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، لە تەمەنی ٨٥ ساڵیدا لە زاگرێب کۆچی دواییی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:سربەکانی کرواتیا پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردووانی ٢٠١٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
کارسازی
کارسازی پرۆسەیەکە بۆ پێکھێنانی بەھایەکی نوێ (مادی یان مەعنەوی) لەڕێی ھەوڵێکی پابەندانە بە ڕەچاوکردنی ڕیسکەکانی. وشەی کارسازی لە وشەی فەرەنسی "Entrepreneurs" بە واتای پابەندبوون ھاتووە. کارسازی سەرەتا لە لایەن ئابوورناسەکان بەکارھاتووە و لە سەرجەم ڕێبازەکانی ئابوورناسی لە سەدەی ١٦ زایینیی ھەتا ئێستا بە شێوەیەک لە شێوەکان لە تیۆرییەکانی ئابوورناسی باسیان لێ کردووە.
پەیوەندی بە داھێنان
ژۆزێف شومپیتەر پرۆسەی کارسازی بە «تێکشکاندنی داھێنەرانە» ناو دەبات. بە دەستەواژەیەکی دیکە تایبەتمەندی دەستنیشانکەر لە کارسازی ھەمان جێبەجێکردنی کاری نوێ یان داھێنان بە شێوازی تازە لە بواری جێبەجێکارییە. ژۆزێف شومپیتەر کە وەک باوکی کارسازی ناسراوە، وشەی داھێنان دەخاتە پاڵ کارسازی. بە دەستەواژەیەکی دیکە جێبەجێکردنی کاری نوێ یان داھێنان بە شێوازی نوێ لە بواری جێبەجێکردن دەزانێت. بە بۆچوونی ئەو داھێنان لە ھەر یەک لە بوارەکانی خوارەوە بە کارسازی لە قەڵەم دەدرێت.
پیتەر دراکر، باوکی زانستی بەڕێوەبردن، کەسێک بە کارساز دەزانێت کە چالاکییەک بە سەرمایەی ئابووری خۆی دەست پێ بکات، بەھاکان دەگۆڕێت و لە ژینگەی دەوروپشتی گۆڕانکاری دروست دەکات و بەرەو باشتر بوون دەچێت.
زایەند
ھەرچەندە زایەندی زۆربەی کارسازەکانی جیھان نێرە، بەڵام لە وڵاتانی ئەڵمانیا، ڕووسیا، مالیزیا، و ڤەنزوێلا ژمارەی ژنان بە جیاوازییەکی زۆر کەم لە چاو پیاوانن. ئەمە لە کاتێک کە لە وڵاتانی تونگا، برازیل و گواتمالا ژمارەی ژنانی کارساز لە پیاوان زۆرترە.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی کاسبی پۆل:کارسازی
بیابانی ئاتاکاما
وێنۆک|بیابانی ئەتەکاما بە ڕەنگی زەڕد دیاری کراوە٫لەگەڵ ناوچە نیمچە بیابانییەکانی دەورو پشتی کە بە ڕەنگی پرتەقالی خۆی نیشان دەدات. بیابانی ئاتاکاما ناوچەیەکی نالەباری زەویە کە باڕانی بیابانی و کەشێکی وشک و ساردی ھەیە کەوتۆتە باکوری چیلی، لەنێوان زەڕیای ھێمن لەخۆڕئاوای و چیاکانی ئەندێز لەبەری خۆڕھەڵاتی، ناوچەیەکی نیمچە شاخی بەبیابانبوی وشکە بەدرێژی ١٠٠٠ کم ھەڵکەوتوە لەباکورەوە بۆ باشور، لەنێوان پێروو و چیلی.
کەش و ھەوا
ئەتەکاما بریتییە زەویە بیابانییە تەشیلەیییەکانی کیشوەری ئەمەریکای باشوور کە دەڕواتێتە زەڕیای ھێمن بایەکی وشک و سارد بەناوی ھەمبۆلێت لەچینە بەرزەکانی ئاسمانی ھەیە بەم ھۆیەوە چینێکی ساردی کەشی ھەیە و ڕێگانادات باڕان لە وشکانییەکەی بباڕێت لەبڕی ئەمە لەزەڕیا دەباڕێت، ھەربەھۆی ئەم بارە نالەبارەی بیابانەکەوە کەشێکی شێداری شەوانەی ھەیە ڕووەکە بیابانییەکانی پێوە دەژین.
ڕووەک و ئاژەڵەکان
ئەم کەشە تایبەتییەی بۆتە ھۆی گەشەکردنی چەندین جۆڕ بەکتریا و مێشولە، لەگەل ھەندێ قاڕچکی بیابانی، لەبارەی ئاژەلیشەوە زۆڕ دەگمەن بەرچلاو دەکەون کەتەنھا ڕێوی بیابانی ھەیە، بەڵام لەکەناڕاوە ئاویەکەی دەتوانڕێت جۆڕەھا باڵندەی ماسی خۆڕ و بالندەی پەنگوینی و قازی کۆچڕەو و قولینگ ببینڕێت.
سامانە سروشتییەکان
بیابانی ئەتەکاما ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە سامانە سروشتییەکان بەتایبەت مس و ئاسن و زێڕ و زیو یۆد و خوێی بەردین، زۆڕترین ڕێژەی عەمبارکراوی نیتراتەکان لەجیھان لەم بیابانە کۆبۆتەوە.
مێژوو
خەڵکە ڕەسەنەکەی ئەتەکاما خاوەنی ڕۆشەنبیرییەکی تایبەتی خۆیانن کە جیاوازە لەگەڵ دانیشتوانی باکوور و باشووری چیلی.
شوێنەوارە مێژوویییەکان
زیاتر لە ٥٠٠٠ پارچەی شوێنەوار لە بیابانەکە دۆزراونەتەوە، لەماوەی لێکۆلینەوە و ھەڵکۆلینەکانی سی ساڵی پێشوو، کە تەمەنی ھەندێ لەپارچەکان بۆ ساڵانی ٦٠٠ تاوەکو ١٥٠٠ زاینی دەگەڕێتەوە، ئەم پارچانە جیاواز و فڕە چەشنن بریتین لەپارچەی نەخشدار و پاشماوەی کەلوپەلی مڕۆڤ و ئاژەڵەکانیان، کە بۆ ماوەی ساڵەکانی پێش کۆڵۆمبۆس دەگەڕێتەوە.
ڕوانینگەی ئاسمانییەکان
ئەتەکاما ناوەندی سەرەکی ڕوانینگە ئاسمانییەکانی جیھانە بۆ زانستی بۆشایی ناسی و ئەستێرەزانی.
سەرچاوەکان
پۆل:بیابانەکان پۆل:جوگرافیا پۆل:زانستەکانی زەوی پۆل:ھەسارەناسی پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
عامورە
عامورە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
عامورە لە باکورەوە هاوسنورە لەگەڵ گوندی میری سوور و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی بانی شار لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لەڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی دزڵی لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی گوڵەخانە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھێدسن بەی (نیشانی بازرگانی)
ھێدسن بەی (پێشتر ناسراوبوو بە «دە بەی») بریتییە لە زنجیرە بازارێک کە پێکھاتووە لە ٩٠ زنجیرە لە کەنەدا و نێدەرلاند. نیشانەی سەرەکی بازرگانیی ھاوبەشگای کۆمپانیای ھەدسن بەی (HBC)، کە کۆنترین ھاوبەشگایە لە ئەمەریکای باکوور. بارەگای سەرەکی کەوتۆتە قوللەی سیمپسۆن لە شاری تۆرنتۆ. بە زمانی فەڕەنسی پێی دەڵێن a Baie d'Hudson (پێشتر la Baie)، کە کورتکراوەی "Compagnie de la Baie d'Hudson"یە. لە کەنەدا بە ھەردوو ناوی ئینگلیزی و فەرەنسی بانگ دەکرێت.
فرۆشگاکانی بریتین لە پێداویستی گشتی، بەڵام بەتایبەتی گرنگی بە جل وبەرگ و جوانکاری مرۆیی و ناوماڵ دەدات. فڕۆشگای سەرەکی کەوتۆتە ناوەڕاستی گەورەترین شارەکانی کەنەدا وەک تۆرنتۆ و مۆنتریاڵ و ڤانکۆڤەر و کالگاری و ئۆتاوا و ئەدمۆنتۆن و وێنیبیچ، لە تەواوی ئەم شارانە فرۆشگاکان لە باڵاخانە و تەڵاری بەرز و مێژوویین. گەورەترین فرۆشگای لە ناوەڕاستی تۆرنتۆیە لە شەقامی کوین لەسەر ڕووبەری ١٬٠٠٠٬٠٠٠ پێی چوارگۆشە (٩٣٬٠٠٠ مەتر چوارگۆشە). ھەروەھا ھەر لە تۆرنتۆ فرۆشگایەکی بچووکتر ھەیە کە تەواوی درێژی شەقامی مینی مایڵی داگیرکردووە تا دەگاتە شەقامی بڵور و شەقامی یانگ. وێنۆک|یەکێک لە فڕۆشگاکانی ھێدسن بەی لە تۆرەنتۆ
مێژوو
دەتوانین مێژووی پێکھێنانی ھێدسن بەی بگەڕێنینەوە بۆ ساڵی ١٨٨١ کاتێک کە ھاوبەشگایەکە یەکەم فرۆشگای خۆی لە وینیپێگ لە مانیتۆبا لەژێر ناوی "Hudson's Bay Company" کردەوە. لە ساڵی ١٨٨١ تاوەکوو ساڵی ١٩٦٠ فرۆشگاکانی ھێدسن بەی کەوتبووە بەشی ڕۆژاوای کەنەدا و ناوچە جەمسەرییەکانی باکوور.
پاپوا گینێی نوێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پاپوا گینێی نوێ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
ڕۆژی کەنەدا
ڕۆژی کەنەدا (، ) ڕۆژی نیشتمانی و پشووی فەرمییە لە ھەموو ھەرێمەکانی کەنەدا. لە ڕێکەوتی ١ی تەممووز یادی دەکرێتەوە، ئەمەش بەھۆی ئەوەی لەم ڕۆژە لە ساڵی ١٨٦٧ کەنەدا سەربەخۆ بوو و بووە وڵاتێکی فیدراڵیی یەکگرتوو.
پاپوا گینێی نوێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
ڕۆژی کەنەدا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
بەلیز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
بەلیز نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
بێلەجەک
بێلەجەک گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چایپاساری باشوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
بێلەجەک ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
٦٨٨ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ژۆزیڤ شومپیتەر
ژۆزیڤ ئالوەیس شومپیتەر (ئەلمانی، ٨ فەبریوەری ١٨٨٣-٨ جانیوەری ١٩٥٠) ئابووری ناس و سیاسەتوانی نەمساوی ئەمریکایی بوو. لە ساڵی ١٩١٩ بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە وەزیری دارایی نەمسا. لە کاریگەرترین ئابووری ناسەکانی سەدەی بیستەمە و دەستەواژەی "تێکشکاندنی داهێنەرانە"ی لە زانستی ئابووری باو کرد.
کانی گوێز، شارباژێڕ
کانی گوێز گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیوەیل، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ناوچەی ناوەندی شارستانی پۆلدەشت
ناوچەی ناوەندی شارستانی پۆلدەشت لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە دوو ناوچەی شارستانی پۆلدەشتە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم ناوچەیە لە دوو گوندەواری چایپاساری ڕۆژھەڵات و زەنگەبار پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەیە یەک شارۆچکە ھەیە کە شارۆچکەی پۆلدەشتە.
گوندستانی چایپاساری ڕۆژھەڵات
لە ١٥ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی زەنگەبار
لە ٢٩ گوند پێکھاتووە:
پەراوێزەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆل:ناوچەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
کاتنامەی ھەولێر
وێنۆک|چەند وێنەیەکی ھەولێر ئەم پەڕەیە پێرست یان کرۆنۆلۆجیای ڕووداوەکانی ھەولێر لە خۆدەگرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەولێر پۆل:باشووری کوردستان ھەولێر پۆل:مێژووی ھەولێر
٦٨٩ (ژمارە)
٦٨٩ (شەش سەد و هەشتا و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٦٨٨ و ٦٩٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
دوو بورجەکە
دوو بورجەکە دووەم بەشی ڕۆمانی شای ئەنگوستیلەکانە کەلەلایەن نوسەری ئینگلیز جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین نوسراو. بەشی ھاوڕێیانی ئەنگوستیلە لە پێشیدایە و گەڕانەوەی پاشاکە بەدوایدادێت. کە باس لە جیھانێکی خەیاڵی خاکی ناوەڕاست دەکات. لە 11/11/1954 لە شانشینی یەکگرتوو بڵاوکراوەتەوە. ئەم قەبارەی پێکھاتووە لە چیرۆکی دوای ھەردوو کتێبەکەی بەشی یەکەم، وە لە دوو کتێب پێکھاتووە.
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم
قەرەتەوەرە
قەرەتەوەرە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دەوروبەری بیجاڕ، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
قەرەتەوەرە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پاوەند بۆ ھەر ئینچێکی چوارگۆشە
ھاوتا و بڕەکەی
١ پاوەند بۆ ھەر ئینچێکی چوارگۆشە دەکاتە:
پاوەند بۆ ھەر ئینجێک چوارگۆشە بە گێج psig و بە ڕاستەقینە psi
پاوەند بۆ ھەر ئینجێک چوارگۆشە بە گێج psig بریتییە لە برێ ئەو پەستانە لە ژێر کاریگەری پەستانی ھەوا (ئاتمۆسفیر Atmosphere) کە بڕەکەی بڕێک زیاترە لە بڕە ڕاستەقینەکەی خۆی ئەویش بە ھۆی کاریگەری پەستانی ھەوای دەووروبەر، بەڵام پاوەند بۆ ھەر ئینجێک چوارگۆشە بە ڕاستەقینە Absolute (کە بە psi یان بە psia ھێما دەکرێت) ئەمەیان بڕی ئەو پەستانەیە بەبێ کاریگەری پەستانی ھەوای دەوروبەر.
سەرچاوەکان
پۆل:یەکەکانی پەستان
جورنی
جورنی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەراندێز، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
جورنی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ڤیگنیزم
ڤیگنیزم پێکھاتووە لە ھەردووک ژەمەخۆراک و فەلسەفەی پاراستنی مافی ئاژەڵان کە بەکارھێنانی بەرھەمی ئاژەڵان ڕەت دەکاتەوە. شوێنکەوتووی ھەر کامێک لە ژەمە خۆراکییەکە و فەلسەفەکە بە ڤیگن ناسراون.
ھەندێک جار جیاکاری دەکرێت لە بەشەکان ڤیگنیزم، ڤیگنە خۆراکییەکان ڕەتی دەکەنەوە کە بەرھەمی ئاژەڵان بە ھیچ جۆرێک بەکاربھێنن. ئەمە نەک تەنھا گۆشت دەگرێتەوە بەڵکو ھێلکەو خۆراکە سپیاتییەکانیش لەخۆ دەگرێت (وەک ماست، پەنیر، شیر و ھەموو ئەو بەرھەمانەی شیری تێدا بەکاردێت) ھەندێک لە ڤیگنە خۆراکییەکان بەلایانەوە پەسەندە شتومەک بەکاربھێنن کە پاشماوەی ئاژەڵانی تێدا بەکارھاتووە وەک چەرم و خوری ئەو کەسانەی کە لە فەلسەفەکە قوڵتر دەبنەوە و دەیھێننە ژیانی ڕۆژانەی خۆیانەوە و لە ڤیگنی خۆراکیی لادەدەن و ڕەتی دەکەنەوە کە ھیچ بەرھەمێکی ئاژەڵی بۆ ھیچ مەبەستێک بەکاربھێندرێت (بە پاشماوەکانیشەوە) پێیان دەوترێت ڤیگنی ئاکاری. وە ھەروەھا ڤیگنی ژینگەیی ھەیە کە ڕەتی دەکەنەوە بەرھەمە ئاژەڵییەکان بەکاربھێندرێت لەبەر ئەوەی زیان بە ژینگە دەگەێنێت.
ناوی ڤیگن لە ساڵی ١٩٤٤دا لەلایەن دۆناڵد واتسنەوە داھێنراوە، ئەو کاتەی کە ڕێکخراوی کۆمەڵگەی ڤیگنی لە ئینگلتەرادا دامەزراند. لە سەرەتادا ئەمە بە واتای «ڕووەکخۆری بێ سپیاتی» دەھات و دواتریش بووبە «ڕێبازی ژیانی مرۆڤ بەبێ سوودوەرگرتن لە ئاژەڵان.» ئارەزوو بەرەو ڤیگنیزم زیادی کرد لە ٢٠١٠دا؛ مارکێتی ڤیگنی زیاتر کرایەوە، وە ھەڵبژاردەی ڤیگن لە زۆرێک لە سوپەرمارکێت و خواردنگەکانی جیھان ھاتنە بەردەست.
خواردنە ڤیگنییەکان ڕێژەیەکی زیاتر لە مەنگیسیوم، ترشی فۆلیک، ڤیتامین سی، ڤیتامین ئی، ماددەی ئاسن وە فایتۆکێمیکاڵسیان تێدایە وە ڕێژەیەکی کەمتریان لە چەوری و کۆلێسترۆڵ و ترش و چەوری ئۆمێگا-٣، ڤیتامین دی، کەلسیۆم، زینک و ڤیتامین بی-١٢ تێدایە. ئەگەر بەشێوازێکی ڕێک ژەمەکان ڕێکبخرێن ئەم جۆرە خۆراک خواردنە دەتوانێت لە زۆرێک لە نەخۆشی و ئازار بتپارێزێت بەتایبەتی نەخۆشی دڵ. ژەمە ڤیگنەکان بە ژەمێکی شیاو ھەڵبژێردراوە بۆ ھەموو سوڕەکانی ژیان لەلایەن پەیمانگایی ئەمریکی نیوتریشن و دایەتیکس، تەندروستی نەتەوەیی ئوسترالیا، کۆنسۆڵی بەدواداچوونی مێدیکی وە دایەتیشینس ئۆف کەنەدا. لەبەر ئەوەی ژەمە ڤیگنییەکان ھیچ ڤیتامینێکی بی-١٢ نابەخشێت (کە وردەئۆرگانیزمی وەک بەکتریا بەرھەمیان دەھێنێت)، پزیشک و شارەزایان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە قەرەبووی بۆ بکرێتەوە بە یاخود خواردنی حەپی ڤیتامینی بی-١٢ یاخود خۆراکە تایبەتە ڤیگنەکان بخۆن کە ئەو ڤیتامینەی تێکراوە.
ڕووەکخۆرەکان
ڤێجێتێریانیزم وەک جووڵەیەکی تایبەت خۆی ناساند لە سەدەی ١٩ لە ئینگلتەرا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. جۆرە ڕووەکخۆرێک ھەبوو باناوی ڕووەکخۆری ئۆڤۆ-لاکتۆ، کە خۆیان لە گۆشت دووردەخستەوە بەڵام ھێلکە و بەرھەمی سپیاتییان دەخوارد، وە پێسیتێریان کە لەپاڵ ئەمانە گۆشتی ماسیان دەخوارد، وە ڤیگنە خۆراکییەکان، کە ئەوکاتە بە «ڕووەکخۆری سنووردار» ناودەبران ئەوکاتە، نە گۆشت و سپیاتییان دەخوارد و نە ھیچ بەرھەمێکی ئاژەڵیشیان بەکاردەھێنا. لەساڵی ١٨١٥، دکتۆرێکی لەندەن بەناوی ویڵیام لامبێ، بانگەشەی ئەوەی کرد کە ژەمی ڤیگنی دەتوانێت لە چەند نەخۆشییەک بتپارێزێت، لە شێرپەنجە و تیوبەرکیلۆسیسەوە بۆ زیپکە. سیلڤێستەر گرەھام جۆرە خۆراکێکی داھێنا بەناوی «ژەمی گرەھامی بێگۆشت» کە پێکھاتبوو لە میوە، سەوزەوات، ئاو و سەمون کە بە ئاردێکی تایبەت دروستدەکرا بەناوی «ستۆنگراوند» کە ناوبانگی دەرکرد و وەک ژەمێک بۆ پاراستنی تەندرووستی بەکاردەھێنرا لە ١٨٣٠ەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.
چەند کۆمەڵگەیەکی ڤیگن دامەزران، ئامۆس برۆنسن ئالکۆت، باوکی نووسەر لویسا مەی ئاڵکۆت، تێمپڵ سکووڵی کردەوە لەساڵی ١٨٣٤ و فروتلاندس لە ١٨٤٤ لە ماسەچوسێتس. لە ئینگلتەرا لە ١٨٤٣ ئەندامانی ئالکۆت ھاوس BFSPHAAFیان دامەزراند و سۆفیا چیچێستەر وەک سەرکردە دیاریکرا.
ئالکۆت ھاوس یارمەتیاندا کۆمەڵگەی ڤێجێتێریانی بەڕیتانی دابمەزرێنن، کە یەکەم چاوپێکەوتنیان ئەنجامدا لەساڵی ١٨٤٧ لە ڕامسگەیت، کێنت. وتارێک لە یەکێک لە ڕۆژنامەکانی کۆمەڵەکە لا ساڵی ١٨٥١ باسی جێگرەوەی پێڵاوی چەرم دەکات و ئاماژە بە ھەبوونی ئەندامانێک دەکات کە بەکارھێنانی ئاژەڵەکان بەتەواوی ڕەت دەکەنەوە. یەکەم ناسراوترین کتێبی فێرکاری خواردن سازکردن ناوی «خواردنی ئاژەڵی نا: دوو داڕشتن و سەد فێرکاری» لەلایەن ڕوپێرت ئێیچ وێڵدن نووسراوە و بڵاوکراوەتەوە لە ڵەندەن لەساڵی ١٩١٠.
دروستبوونی ناوی ڤیگن
چەپ|250px|[[مەھاتما گاندی و ھێنری ساڵت لەلای ڕاستی لەگەڵ کۆمەڵگەی ڕووەکخۆری. لەندەن، ٢٠ی تشرینی یەکەم، ١٩٣١|وێنۆک]] لەکاتی سەردانێکی لەندەندا لە ١٩٣١، مەھاتما گاندی—کە چوبووە پاڵ لیژنەی کارگێڕی کۆمەڵگەی ڕووەکخۆری لە ١٨٨٨–١٨٩١، لێدوانێکی دا بە کۆمەڵگەکەدا و دەمەقاڵێی ئەوەیکرد کە ئاوان دەبێت لەڕووی ڕەوشت و ئاکارەوە ژەمی گۆشت-ئازاد بەرزبکەنەوە و پرۆمۆت بکەن نەک بۆ مەبەستی تەندرووستی. خواردنی ھێلکە و بەرھەمی سپیاتی بوبوو بە کێشەیەک لەناو کۆمەڵگەکەدا. لەناو ڕۆژنامەیەکیان بەناوی ڤێجێتێریان مەسنجەر زوو زوو مشتومڕ لەسەر ئەمە دەکرا و باس لە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەل مریشک و مانگاکان دەکرا. نووسینەکان ئەوە دەردەخەن کە زۆربەی زۆری ئەو کەسانەی دژی بیرۆکەی ڤیگنیزم وەستاون لەناو کۆمەڵەی ڕووەکخۆرەکان خۆیان بوون. لەکتۆ-ڕووەکخۆرەکان دژی ڤیگنزم نەوەستان لەسەر ھۆکاری ئاکاری، وە ڕەقی ڤیگنزمیان دانپێدانا لەڕووی ڕەوشتییەوە. بەھەرشێوەیەکبێت ئەوان ژەمەخۆراکی ڤیگنیان بە نازیرەکانە دەزانی و خەمی ئەوەیان بوو کە دەبێتە ھۆی کۆسپ لەبەردەم بڵاوکردنەوەی ڕووەکخۆری ئەگەر ڤیگنەکان نەیانتوانی بەشداری لە ھەندێک لە شتەکان بکەن بەھۆی نەبوون یەخود کەمی خۆراکی ڤیگنییەوە. ئەمە بووە ڕایەکی باو لەلای کۆمەڵگەی ڕووەکخۆرەکان.
لە ئابی ١٩٤٤ ھەندێک لە ئەندامان داوای ئەوەیانکرد کە بەشێکی ڕۆژنامەی کۆمەڵگەکە دیاریبکرێت بۆ ڕووەکخۆری نا-سپیاتی. کاتێک کە داواکارییەکە ڕەتکرایەوە، دۆناڵد واتسن، سکرتێری لێیسیستەر ڤێجێتێریان سۆسایەتی، ڕۆژنامەیەکی وەرزی نوێی دروستکرد بەناوی ڤیگن نیوز، لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٤. ئەو خۆی وشەی ڤیگنی ھەڵبژارد. یەکەم چاپی زیاتر لە ١٠٠ پەیامی گەیاند، یەکێک لەوانە لەلایەن جۆرج بێرنارد شۆ بوو، کە وازی لە خواردنی ھێلکە و بەرھەمی سپیاتی ھێنا. ٦ ئەندامی کۆمەڵگەی ڤیگن کە تازە دامەزرابوو، یەکەم چاوپێکەوتنیان ئەنجامدا لە زووەکانی تشرینی یەکەم لە ئاتیک کلەب، لەندەن. ڕۆژی جیھانی ڤیگن ھەموو ساڵێک ئەنجام دەدرێت لە یەکی تشرینی یەکەم بۆ نیشانەکردنی دروستبوونی کۆمەڵگەکە.
ڤیگن نیوز ناوەکەی گۆڕی بۆ زە ڤیگن لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، کە لەوکاتەدا ژمارەی خوێنەرانی ٥٠٠ کەس دەبوون. ڕۆژنامەکە فێرکاری خۆراک و ھەواڵی تەندروستی لەخۆگرتبوو وە ھەروەھا لیستێکی گۆڕینەوەی تێدابوو بۆ گۆڕەینەوە شتومەک بە بەرھەمی ئاژەڵ-ئازاد. دواتر کتێبی ڤیگن دەرکەوت، لەگەڵ ڕێنمایی چێشتلێنان لەلایەن فەی کەی ھێندرسن، وە دواتر کتێب بۆ منداڵانیش نووسرا لەلایەن کاتلین ڤی مایۆ. کۆمەڵگەی ڤیگن دواتر ڕوونیکردەوە کە ئەوان بەکارھێنانی ئاژەڵان بۆ ھەر مەبەستێکبێت، ڕەتدەکەنەوە، نەک تەنھا وەک خۆراک. وە لە ١٩٥١ پێناسەی ڤیگنی کرد بە «ڕێبازی ژیانی مرۆڤ بەبێ سوودوەرگرتن لە ئاژەڵان.»
بەرزبوونەوەی بەرژەوەندی
لە ١٩٦٠کاندا بزووتنەوەی خۆراکییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەرکەوتن کە خەمی ژەمە خۆراکییەکان و ژینگەیان بوو، لەپاڵ ئەمانە، بەھۆێ باوەڕپێنەکردن بە بەرھەمھێنەرانی خۆراکە ئامادەکراوەکانەوە، باخەوانی ئەندامیی و ڕووەکخۆری سەرنجی خەڵکەکەی ڕاکێشا. کتێبەکەی فرانسیس موور لەپێ، بەناوی خۆراک بۆ ھەسارەیەکی بچووک زیاتر لە سێ میلیۆن دانەی لێ فرۆشرا و پێشنیاری ئەوەی کرد کە «لە سەرەوەی ھەرەمی خۆراکی بڕۆنە خوارە.»
لە کۆتاکانی ١٩٧٠کاندا، کۆمەڵە دکتۆرێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان، لەگەڵ چەبد پزیشکێک کە پێکھاتبوون لە: دیین ئۆرنش، کالدوێڵ ئێسڵستین، نییڵ دی بارنارد، جان ئەی مەکدۆگاڵ، مایکڵ گریگر و زیندەکیمیاناس تی کۆڵین کامبێڵ، ڕاوایان کرد کە ژەمە خۆراکاییەکانی کە چەوری ئاژەڵ لەخۆ دەگرن، وەک نەخشەی ئەو کاتەی ڕۆژاوا، خراپن بۆ تەندروستی.
چەند دەیەیەک دوای ئەوە کۆمەڵە کتێبێکی بەخۆیەوە بینی کە پێشنیازی ڤیگنزم و ڕووەکخۆریان دەکرد، لە ٢٠٠٣دا دوو لە گەورەترین خۆراکناسانی ئەمریکادا بانگەشەی ئەوەیانکرد کە ڤیگنیزم بۆ ھەموو سوڕەکانی ژیان لە ھەموو تەمەنەکاندا گونجاوە و ھیچ زیانێکی نییە.
بەناوبانگ بوونی (٢٠١٠کان)
ھەروەھا خواردنی ڤیگنی تریش فرۆشیان زیادی کردبوو. بەپێی ڕاپۆرتێکی پیشەسازییەک لە ٢٠٠٩، فرۆشەکانیان لەڕووی خواردنی-سۆیەوە (وەک گۆشتی سۆی، بەدیل بە گۆشتی ڕاستەقینە، شیری سۆی، پەنیری سۆی و ئایسکریمی سۆی) ٤ میلیارد دۆلاری ئەمریکی تێپەڕاند. ڕاپۆرتەکە نیشانی دەدات کە چۆن فرۆشی خواردنی-سۆی بەردەوام زیادی کردووە، بەبێ گوێدان بە کێشە ئابوورییەکان. نووسەرانی ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە لەبەر ئاگاداری کڕیاران لە باشییەکانی سۆی بۆ تەندروستیان، بەردەستیی ئەو بەرھەمە لە فراوانبووندایە.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، فرۆشی ھەموو شیرە نا-سپیاتییەکان (وەک شیری سۆی، شیری ئالمۆند، شیری برنج، شیری گوێزی ھندی و شیری بەنگ) بەڕێژەی ٩٪ زیادیکرد، بۆ ١٫٩ میلیارد دۆلاری تەواو. لەھەمان ساڵدا و لەلایەن ھەمان وردەفرۆشەوە، فرۆشی شیری سپیاتی (شیری ئاژەڵەکان) بەڕێژەی ٧٪ کەمی کرد (وە پێشبینیش کراوە کە تاکو ساڵی ٢٠٢٠، ١١٪ی تر کەمبکات. لەھەمان لێکۆڵینەوەدا دەرکەوت کە نیوەی ئەمریکییەکان (٤٩٪) شیری نا-سپیاتی بەکاردەھێنن.
ھونەرمەندان، وەرزشکاران و سیاسییەکان دەستیان کرد بە خواردنی ژەمە ڤیگنییەکان، ھەندێکیان بۆ ماوەیەکی کاتی (یاخود ژەمێک لە ڕۆژێکدا) ھەندێکیشیان بە ڕژدی بوونە ھەڵگری ئەم شێوازی ژیانە. لەم ساڵانەی دواییدا ھەندێک لە ئەمریکییەکان ھانی ڤیگنزمیان داوە و ناویان بردووە بە «جوان و بەناوبانگ»
لە ئیسرائیل، بایەخدان بە ڤیگنیزم بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد لەم ساڵانەی دواییدا. ٥٪ی ئیسرائیلییەکان خۆیان بە ڤیگن ناساندووە لەساڵی ٢٠١٥، وە لە ساڵی ٢٠١٠ش نزیکەی دوو ھێندە زیاتر بووە ڕێژەکەیان. دیاردەکە دەرخرا لەلایەن پاڵپشتکەری لابردنی یاسا، گاری یۆرۆفسکی، لەساڵی ٢٠١٢دا، کە زۆربەیجار مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژەڵەکان بە ھۆلۆکۆست ناودەبات. دوای خۆپیشاندانێک لە ٢٠١٥، سوپای ئیسرائیل ناچارکرا کە بەرھەمی ڤیگنی بۆ سەربازەکانیان بەرھەمبھێنن، لەوانە پووتی ڤیگن کە چەرم نییە و چاکەت کە خوری-ئازادە. ڤیگنیزم ھەروەھا بەناوبانگ بوو لەلایەن ئیسرائیلییە-عەرەبەکانەوە، کە بووەھۆی یەکگرتنی پارێزەرانی مافی ئاژەڵانی جوولەکەکان و عەرەبەکان.
بەھۆی بەناوبانگی دیاردەکەوە، ڤیگنیزم و ڤیگنەکان زوو زوو ھێرش دەکرێتە سەریان لەلایەن نا-ڤیگنەکان و گۆشتخۆرەکانەوە، سەرەتای دەستپێکردنی مرۆڤ وەک نموونەیەک دەھێننەوە کە چۆن مرۆڤەکان بەروبوومی ئاژەڵیان بەکارھێناوە بۆ بەردەوامبوونیان. ناسراوترین لەو مشتومڕانەی کە لەگەڵ ڤیگنەکان دەکرێت ئەوەیە کە «ئایا ئەگەر ئێمە نابێت گۆشت بخۆین بۆچی ئێمە ددانی بەرازامان ھەیە»، ڤیگنەکان ئەمە بە نموونەیەکی ھەڵە دەھێننەوە و دەڵێن کە پانداکان و غۆرێلاکانیش ھەر ددانی بەرازەیان ھەیە و بەڵام گۆشت ناخۆن.
تەکینەوە
وێنۆک|بەشێکی خۆراکە ڤیگنەکان لە مارکێتێکی بەرلین ڤیگنەکان ھیچ جۆرە گۆشتێکی ئاژەڵەکان، باڵندەکان، دەریایی و ھەرجۆرێکی تر ناخۆن. لەپەنا ئەمانە، ئەوان ھێلکە و سپیاتی ناخۆن و ھیچ جۆرە بەرھەمێکی ئاژەڵی لە ھیچ جۆرێک بەکارناھێنن، مەگەر ڤیگنی خۆراکیی بن، ڤیگنە خۆراکییەکان لەوانەیە بەرھەمی ناڤیگنی لە جلوبەرگەکانیاندا بەکاربھێنن (وەک چەرم و خوری و ئاوریشم). ڤیگنیزم درێژدەبێتەوە بۆ نەک تەنھا خۆراک، بەڵک و ھەڵبژاردنی پۆشاک و بەکارھێنانی کەلوپەلیش دەگرێتەوە. ڤیگنەکان ئاژەڵکردن بە کەلوپەل ڕەتدەکەنەوە (ئەمە بەواتای ئەوەدێت کە نابێت ئاژەڵەکان بکوژرێن بۆ دروستکردنی شتومەک لە شاخەکانیان، پێستەکانیان و ھتد). کۆمەڵەی ڤیگنی بەڕیتانی تەنھا کاتێک ناسنامە بە بەرھەمێک دەدات ئەگەر ئاژەڵەکان ھەتا توانراوە لێی بەدوورگیرابێت لەپرۆسەی بەرھەمھێنانیدا، ئەمە تاقیکردنەوە لەسەر ئاژەڵیش دەگرێتەوە.
فەیلەسوف گاری ستاینەر دەمەقاڵێی ئەوەدەکات کە مرۆڤەکان ناتوانن بە تەواوی ڤیگن بن، لەبەرئەوەی بەکارھێنانی ئاژەڵ و بەرھەمەکانیان «بە قووڵی خراوەتە ناو کۆمەڵگەوە.» بەرھەمە ئاژەڵییەکان کە لەئێستادا بەڕێژەیەکی زۆر بەکاردێت پێکھاتون لە: ئەلبومێن، ئەلانتۆین، خوێن، بۆن چار، بۆن چاینا، کارمین، کەساین، کاستۆریوم، کۆچینیاڵ، ئیلاستین، ڕۆنی ئیمو، جەلاتین، ئیسینگلاس، کیراتین، ترشی لاکتیک، لانۆلین، لارد، ڕێنێت، ڕێتینۆل، شێلاک، سکوالێن، تاڵۆ/سۆدیەم تاڵۆەیت لەگەڵ گریسی زەرد. ھەندێک لەمانە مادەی کیمیایین کە دەتوانرێت بەرھەمبھێنرێت لەبەرھەمی ئاژەڵی، ڕووەکی یاخود پێترۆکیمیاییەکان. بۆ نموونە ئەلانتۆین، ترشی لاکتیک، ڕێتینۆل و سکوالێن دەکرێت ڤیگن بن. بەھەرشێوەیەکبێت، ئەم ماددانە و شێوازی بەرھەمھێنانەکانیان ھەمووجارێک لەسەر لیستی کەرەستەکان نانووسرێن.
ھەندێک لە ڤیگنەکان چاکەت و جلکی خوری، ملپێچی ئاوریشم، پێڵاوی چەرم و سابوونی ئاسایی (کە زۆربەیجار چەوری ئاژەڵ بەکاردێت لە دروستکردنیاندا) ناکڕن و بەکارناھێنن. ئەوان ھەروەھا خۆیان لە ھەندێک لە ڤاکسینەکان لادەدەن، ڤاکسینی ھەڵامەت بۆنموونە، کە زۆربەیجار لە ھێلکەی مریشکدا گەورەدەکرێت. بەڵام فلوبلۆک کە جێگرەوەیەکی بەھێزە و ئاژەڵ-ئازادە بەکاردەھێنرێت لەجیاتی و بەفراوانی بەردەستە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەو بەرھەمە نا-ڤیگنیانەی کە کەسێک ھەیەتی، کە پێش بوونی بە ڤیگن بەدەستی ھێناون، لەوانەیە ببەخشرێن بە خێرخوازی یاخود بەکاربھێنرێن ھەتاکو سوودی نامێنێت. ھەندێک لە جلە ڤیگنییەکان، بەتایبەتی چەرمی دەستکرد یاخود جێگرەوەی چەرم، زۆرجار لە پێترۆلیوم بەرھەمدەھێنرێت.
ھەندێک لە ڕووەکخۆران دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە شێوازی ژیانی ڤیگنیزم سنووردارە و بەسوود نییە بۆ کەسەکە و ڕووەکخۆری ھەڵبژاردەیەکی باشترە، لەکاتێکدا کە لە ئێستادا ڤیگنیزم باشێوەیەکی خێراتر و زۆرتر گەورەدەبێت و بەرھەمە ڤیگنەکان بەرەبەرە دۆزینەوە و فراوانبوونیان ئاسانتر دەبێت.
ھێلکە، بەرھەمی سپیاتی، ھەنگوین و ئاوریشم
وێنۆک|پیشەسازی ھێلکە و شیری مۆدێرن بە بەرزی بە بێ ئاکارانە ناسراوە لەلایەن ڤیگنەکانەوە. ئەو مریشکانەی کە بەخێو دەکرێن لە پێناو ھێلکەدا لەناو قەفەزی بچووک دا گەورە دەکرێن، کە ھەندێک جار ھەر قەفەزە و لە یەک مریشک زیاتری تێدایە، تووشی برینداری دەبن بەھۆی بچووکی قەفەزەکانەوە. زۆربەی کات مریشکەکانی کە لە پیشەسازییەکە بەخێو دەکرێن ڕووناکی خۆریش بە شێوازێکی ڕاستەوخۆ نابینن. جیاوازی سەرەکی ژەمی خۆراکیی ڤیگنێک و ڕووەکخۆرێک ئەوەیە کە ڤیگنەکان ھێلکە و بەرھەمی سپیاتی لە ژەمەکانیان دەردەکەن بەھۆی ئەوەی لەکاتی بەرھەمھێنانیاندا ئازار دەگەێنن و دەبێتە ھۆی مردنی پێشوەخت. بۆ نموونە ھەموو مریشکەکان بەھۆی مادەی کیمیاییەوە وایان لێدەکرێت کە زیاتر ھێلکە بکەن، زۆرجار ئەمە دەبێتەھۆی جەڵدەی دڵ و مردن. یاخود لەکاتی شکانی ھێلکەدا کاتێک کە نێر دەردەچن بەزیندوێتی دەھاڕدرێن چونکە سوودیان نابێت بۆ پیشەسازی ھێلکە. بۆ بەدەستھێنانی شیر لە ئاژەڵی دیاریکراو (زیاتر لە مانگاکاندا دەبینرێت) یەکەمجار مانگاکە دووگیاندەکرێت، بۆ بەرھەمھێنانی شیر، دوای لەدایکبوونی بەچکەکە، ئەگەر نێربێت لە دایکیان جیادەکرێنەوە و دەکوژرێن، زۆرجار بە لێدان لەسەریان بە دار و ئاسن و دواتر گۆشتەکەیان دەفرۆشرێت. ئەمە دووبارە دەکرێتەوە بۆ ماوەی ٧–٨ ساڵ، دواتر دایکەکەش دەکوژرێت و گۆشتەکەی دەفرۆشرێت. بەچکە مێینە چێلەکان لەدوای ٢٤ کاتژمێر لەلەدایکبوونیان، لە دایکەکان جیادەکرێنەوە و جێگرەوەی شیری دایکەکەیان دەدەنێ. ئەم چێلە تا نزیکەی کۆتایی ژیانی تەرخاندەکرێت بۆ بەکارھێنانی شیرەکەی و بەھەمان شێوەی دایکەکەی دەژی. لەکاتێکدا کە نەیتوانی سوودی زیاتری بۆ پیشەسازییەکە ھەبێت، دەکوژرێت و بازرگانی بە پاشماوەکانییەوە دەکرێت.
ھەنگوین و ئاوریشم
ڤیگنەکان دژی بەکارھێنانی بەرھەمە مێرووییەکانن. کۆمەڵەی ڤیگنەکان ھەنگوین و ئاوریشم و بەرھەمی تری مێروو بە ڤیگن ناو نابات.
خۆراکی ئاژەڵ
بەھۆی ئەو کێشە ژینگەییانەی لەو خۆراکە ئاژەڵییانەوە دروست دەبێت کە لە گۆشتەوە دروست دەکرێن، ھەروەھا لەبەر ئەوەی لەگەڵ فەلسەفەی ڕەوشتیی ڤیگنەکان ڕێک ناکەوێت، ڤیگنەکان گۆشت یان بەرھەمی گۆشتی نادەن بەو ئاژەڵانەی ڕایان گرتوون و زۆرینەیان ئاژەڵەکانیشیان لەسەر ژەمی ڤیگن بەخێو دەکەن. ئەمە بەزۆری لە پشیلە ماڵی و سەگدا دەبیندرێت، کە خواردنی تایبەتیی ڤیگن بۆ ھەردووکیان ھەیە و ھەموو ماددە و ڤیتامینە پێویستەکانیش لەخۆ دەگرێت. ھەرچۆنێک بێت، ئەم کردارە بیر و ڕای جیاوازی لەسەر زۆرە و لەلایەن ھەندێک کەسیشەوە ڕەخنەی لێگیراوە،    بە تایبەت لە حاڵەتی پشیلەکاندا، بەو پێیەی کە پشیلەکان لە بنەڕەتدا گۆشتخۆرن.
سپیاتی و ھێلکە
وێنۆک|شیری سۆیا بە تێکەڵکردنی سۆیا لەگەڵ ئاو و زیادکردنی تام و بۆنی دڵخوازانە و ھاڕینی دروست دەکرێت.|ڕاست شیری ڕووەکی، وەک شیری سۆیا، شیری بادەم، شیری گوێزی ھیندی، شیری برنج و چەندین جۆر شیری ڕووەکی تر وەک جێگرەوەیەک بۆ شیری ئاژەڵ بەکار دێن. لە ھەر کووپێک شیری سۆیادا، ٧ گرام پرۆتین ھەیە، کە تەنیا ١ گرامی کەمترە بەراورد بە کووپێک لە شیری مانگا، کە ٨ گرام لە پرۆتینی تێدایە. شیری بادەم ڕێژەیەکی کەمتر لە پرۆتین و کاربۆھیدراتی تێدایە. شیری سۆیا بۆ مناڵی ساوا لەبار نییە، دایکە ڤیگنەکان لە زۆر حاڵەتدا شیری خۆیان دەدەن بە مناڵەکانیان.
بەرھەمە چەورەکانی تر، وەک کەرە، بە بەرھەمی ڕووەکی یان ڤیگن دروست دەکرێن. پەنیری ڤیگن لە تۆو دروست دەکرێت، وەک تۆوی گوڵەبەڕۆژە و سێسام، لەگەڵ بادەم و کاشوو، گوێز، شیری گوێزی ھیندی، برنج و چەند بەرھەمێکی تریش. بەرھەمە سپیاتییە ڤیگنەکان ھاوشێوەی بەرھەمە سپیاتییە ئاژەڵەکانە لە ڕووی ڤیتامیناتەوە. بەرھەمە سپیاتییەکانی وەک شیر و پەنیر دەکرێت لە ماڵەوە با ئاسانی دروست بکرێت بە بەکارھێنانی کاشوو.
پڕۆتین
پرۆتینەکان لە ترشە ئەمینیەکان پێکھاتوون. ڤیگنەکان ھەموو پرۆتینی خۆیان لە ڕووەکەکان بەدەست دێنن. گۆشتخۆرەکان رووەک سێھەم سەرچاوەیانە، ڕووەکخۆرە سپیاتیخۆرەکانیش نیوەی پرۆتینەکەیان لە ڕووەک وەردەگرن. سەرچاوەکانی پرۆتینی ڕووەکی پێکھاتووە لە پاقلەمەنییەکانی وەک سۆیا (کە بە شێوەی تۆفوو، تێمپە، گۆشتی (پرۆتینی) سۆیا، شیری سۆیا، رووەکی سۆیا بەکاردێت)، بەزالیا، عەلی بابا، فاسۆلیای سوور، نۆک (زیاتر بە شێوەی حومز دەخورێت)، دانەوێلەکان وەک کینوە، برنجی بۆر، گەنمەشامی، جۆ، ساوەر، گەنم (کە بە شێوەی نان و سەیتان دەخورێت) لەگەڵ گوێز و چەرەسات. ئەو خواردنانەی کە ڕێژەیەکی زۆر ترشە ئەمینییەکانیان تێدایە بریتین لە برنج و پاقلەمەنیەکان، گەنمەشامی، حومز و نانی بۆری پیتا.
سۆیا و کینوە بەوە ناسراون کە پرۆتینی تەواون لەبەرئەوەی ھەر یەکێکیان ترشە ئەمینی پێویستیان تێدایە کە بەشی تەواوی پێداویستی مرۆڤایەتی دەکات. مانگلس ئیت ئال دەڵێت کە بڕی ڕێگە پێدراوی پرۆتین ٠، ٨ گم بۆ ھەر کگم لە کێشی لەش بە شێوەی سۆیا پێداویستی لەش دابین دەکات بۆ ترشی ئەمینی. لە ساڵی ٢٠١٢ بەشی کشتوکاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەیانی کرد کە پرۆتینی سۆیا (تۆفو) دەکرێت جێی پرۆتینی گۆشت بگرێتەوە لە پرۆگرامی خوانی نیوەڕۆی قوتابخانەکانی ئەمریکا.
ڕێکخراوی ڕژێمی خواردنی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠٠٩ ئەوەی بڵاو کردەوە کە خواردنی ھەمەچەشنەی ڕووەکی لە ڕۆژێکدا ھەموو ترشە ئەمینیە پێویستەکان دابین دەکات بۆ کەسێکی پێگەییشتوو، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە پێویست ناکات پرۆتینی دیکە زیاد بگەیتە ھەمان ژەمە خواردنەوە. مانگلس ئیت ئال دەڵێت پێویست ناکات ڤیگەنەکان ئامۆژگاری بکەیت کە ڕێژەی پرۆتین زیاد بکەن لە خواردنەکانیاندا، بەڵام ھەر بۆ ئاگاداری وا پێشنیار دەکرێت ٢٥٪ ڕێژەکە زیاد بکرێت بۆ کەسێکی پێگەییشتوو، ١ گم بۆ ھەر کگم لە کێشی لەش. (٢٠٠)
ڤیتامین بی١٢
وێنۆک|کەپسولی ڤیتامین بی١٢ کە بە تایبەتی بۆ ڤیگنەکان دروست کراوە. ڤیتامین بی١٢ بەرھەمێکی بەکتریاییە کە بۆ دابەشبوونی خانەکان، پێکھێنان و یارمەتیدان بۆ گەشەکردنی خڕۆکە سوورەکانی خوێن، بۆ دروستبوونی دی ئێن ئەی، و بۆ بەکارخستنی دەمارە ڕاگەیاندنەکان پێویستە. بەدەست نەھێنانی ئەم ڤیتامینە، زیانێکی زۆر گەورەی لێدەکەوێتەوە بۆ سەر مێشک، و گەر چارەسەر نەکرێت، دەشێت مردنی لێ بکەوێتەوە و ببێتە ھۆی مردنی ئەو کەسە. زۆری ڕێژەی فۆلاسین لە ژەمە ڕووەکیەکاندا دەبێتە ھۆی داپۆشینی کەمیی ڤیتامین بی١٢، بۆیە ڕەنگە نیشانەکانی کەمی ئەم ڤیتامینە ھەتاکوو ئاستەکانی کۆتایی زیان بە دەمارەکان دەرنەکەوێت و ڕەنگیشە ھەندێک لە زیانەکان چارەسەری نەبێت، وەک: تێکچوونی دەرەکی و ناوەکی مێشک، شەلەل مێشک، و کوێربوون. ڕەنگە هەندێک جار ڤیگنەکان کەمتر لە پێویست ڤیتامین بی١٢یان دەست بکەوێت. باشترین سەرچاوەی ڤیتامینەکە بۆ ڤیگنەکان بەکارھێنانی تەواوکەرە یاخود ئەو خۆراکانەی بەو ڤیتامینە دەوڵەمەند کراوە. ھەموو کەسێک مەترسی کەمبوونی ڤیتامین بی١٢یان لەسەرە بەبێ جیاوازی ژەمە خۆراکییەکەیان، ڕووەکخۆرەکانیش بەھەمان شێوە مەترسیان لەسەرە لەم ڕووانگەیەوە، بە تایبەتی لە بەتەمەنەکاندا و ئەوانەی کە نەخۆشی درێژخایەنیان ھەیە. ئەوانەشی کە گۆشت دەخۆن بە ھەمان شێوە لەژێر مەترسیی کەمبوونی ئەم ڤیتامینەن، بەڵام بە ڕێژەیەکی کەمتر؛ خواردنی گۆشت بە واتای ئەوە نایەت کە ئەگەری تووشبوون بە کەمی ڤیتامین ب١٢ ٠٪‏ە. ڤیگنەکان ئەوەیان لەسەرە کە ڕێنمایی تەواوەتی وەرگرن لەسەر خواردنی ئەم ڤیتامینە بە شێوەیەکی تەواوەتی و بە بڕی پێویست، کە لەھەمان کاتدا خۆراک و بەرھەمی لە قوتونراو و تایبەت ھەیە بۆ دەستکەوتنی ڤیتامین بی١٢ کە دەتواندرێت سوودی لێ ببیندرێت.
بی١٢ لە سروشتدا تەنیا بە ھۆی چەند جۆرە بەکتریا و شیکەرەوەیەک دێتە بەرھەم؛ ئاژەڵەکان و ڕووەکەکان و کەڕووەکان دروستی ناکەن. ڤیتامینەکە لەلایەن چەند بەکتریایەکی کۆئەندامی ھەرسەوە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا دێتە بەرھەم، بەڵام مرۆڤ ناتوانێ ئەو ڕێژەیەی لە ڤیتامینەکە دروستی دەکات لە کۆئەندامی ھەرسیەوە ھەڵمژێتەوە، چونکە لە قۆڵۆنەوە بەرھەم یەت و ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی تورەکە لە مرۆڤدا تاکوو بی١٢ی تیادا ھەڵبگیرێت، بە پێچەوانەی مانگا و مەڕەکان.
وێنۆک|ڕاست|ڤیتامین بی١٢ بە شێوەی دەرزیش بەردەستە.
ئاژەڵەکان ڤیتامین بی١٢ لە جگەر و ماسولکەکانیاندا ھەڵدەگرن وە ھەندێکیشیان ئەو ڤیتامینە دەگوازنەوە بۆ ناو ھێلکەکان و شیرەکەیان؛ ھەر بۆیە گۆشت و جگەر وھێلکە و شیر بە سەرچاوەی ڤیتامین بی١٢ ھەژمار دەکرێن.
پێشنیارکراوە کە نۆری (ڕووەکە دەریاییەکانی بۆ خواردن دەشێن)، تێمپێی (خۆراکەکانی بە سۆیا دروستدەکرێن) و ھەوێنەکان لەوانەیە سەرچاوەی ڤیتامین بی١٢ بن. لە ساڵی ٢٠١٦، ئەکادیمیای خۆراک و زانستی خۆراکی جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە کە خواردنی نۆری و ماددە ھەوێنییەکانی وەک تێمپێی، سپیرۆلینا لەگەڵ کلۆرێلا، سەرچاوەیەکی تەواوەتی نییە بۆ دەستکەوتنی ڤیتامین بی١٢، و ڤیگنەکان دەبێت خواردنەکانیان بە شێوەیەکی ڕێکوپێک بخۆن و گرنگی بەو ھەوێنانەی خۆراک بدەن کە سەرچاوەن بۆ ڤیتامین بی١٢؛ ئەگەر نا، ڕەنگە کەمبوونی ڤیتامین بی١٢ ڕووبدات، کە لەو بەدواداچوونانەدا دەرکەوتووە کە لەسەر مناڵ و ھەرزەکار و پێگەیشتوواندا کراوە.
ڤیتامین بی١٢ بەزۆری لە ڕێگەی ھەوێنی دەستکردییەوە لە جۆری جیاواز لە بەکتریاوە بەرھەم دێت، کە شێوەکانی وەک ئسیانۆکۆبالامین دروستدەکەن، کە بە خزمەتکردن و ئاگا لێبوونیان دووبارە بە شێوەیەکی دەستکرد وایان لێدەکرێت کە وەچە بخەنەوە و دووبارە دروست ببنەوە. دروستکردنی ڤیتامینەکە لە شوێنێکدا دروست دەکرێت کە سەکرۆز و ھەوێن و خوێی ئاسنینی تیابێ. بۆ زیادکردنی بەرھەم، ئەم ماددانە لەگەڵ خانە شەکرییەکاندا (یان بە شێوەیەکی کەمتر لەگەڵ کۆلیندا) تێکەڵدەکرێن. ھەندێک لەو براندانەی ڤیتامین بی١٢ی دەستکرد دەفرۆشن ڤیگنن.
کالیسیۆم
وێنۆک|ھەندێک براندی پەنیری ڤیگن. ڤیگنەکان دەتوانن سوود لە ڕووەکەکان و گوێزەکان ببینن بۆ بەرھەمھێنانی پەنیر. کالیسیۆم بۆ تەندروستی ئێسکەکان و باشتر کارکردنی کۆئەندامی ھەرس، بۆ ماسولکەکان، ڕێگەگرتن لە لەبیرچوونەوە و باشترکردنی بیرەوەری، بۆ گواستنەوەی ھەستەکان بۆ دەماخ و بە ناو دەمارەکاندا، و ڕێکخستنی ھۆرمۆنەکان لە زیاد بوون و کەمبوون یان تێکچوون پێویستە. ٩٩٪ی کالیسیۆمی لەش لە ئێسک و ددانەکاندایە. ئەو خواردنانەی کە ڕێژەی کالیسیۆم تیایاندا بەرزە پێکھاتوون لە شیری ڕووەکی کە کالیسیۆمی دەستکردی تێکراوە لەگەڵ پەنیری ڕووەکی؛ سەرچاوە سەوزەییەکانی پێکھاتوون لە بڕۆکلی و قەڕنابیت و کالێ و سیر ڕووەکیەکان دەبێت بڕی پێویست لە ڤیتامین دی وەرگرن کە ئەمەش سەرچاوەیەکی باشە بۆ کالیسیۆم.
لە ساڵی ٢٠٠٧دا ڕاپۆرتێک بڵاوکرایەوە لەلایەن کۆمەڵەی ئۆکسفۆردی ئەورووپی تایبەت بە لێکۆڵینەوەی دواڕۆژ لەسەر شێرپەنجە و ڕژێمی خۆراکی تەندروست، کە لە ساڵی ١٩٩٣دا بنیاتنرابوو، تێیدا ئەوە خرابووە ڕوو کە ڤیگنەکان چانسی شکانی ئێسکەکانیان و درزبردنیان زۆرترە بە بەراورد بە گۆشتخۆرەکان و ڕووەکخۆرەکان، کە ئەمەش ھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کەمی ڕێژەی کالیسیۆم لەو خواردنانەدا کە دەیخۆن؛ ھەرچەندە ئەگەر ڕێژەی پێویست لە ڤیتامین دی بخۆن، چانسی زیانگەیشتن بە ئێسکەکانیان یەکسانە بە کەسێکی ئاسایی. لێکۆڵینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە کە ئەو ڕووەکخۆرانەی کە ڕۆژانە کالیسیۆم دەخۆن بەڵام ڕێژەکەی ناگاتە ٥٢٥ ملیم یان ٨ گرام ئەوا بەھەمان شێوەی ڤیگنەکان چانسی ئەوەی ئێسکەکانیان بە ئاسانی توشی شکان ببێت ھەیە. لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٩ ئەوەی خستە ڕوو کە پانتایی ڕێژەی ئاسن لە ئێسکی کەسێکی ڕووەکی ٩٤٪ بووە بەبەراورد بە بوونەوەرێکی گۆشتخۆر، بەڵام ئەوەش خرایە ڕوو کە جیاوازیەکە کەمە و ئەوتۆ نییە، ھەروەھا لە ڕووی زانستیشەوە بێبایەخە.
ڤیتامین دی
وێنۆک|لە ڕووەکدا، قارچکەکان سەرچاوەی ڤیتامین بی١٢ن. ڤیتامین دی (کالسیفیرۆ) بۆ چەند کارێک پێویستە، لەوانە وەک مژین و وەرگرتنی کالیسیۆم، بەھێزکردن و زیادکردنی ڕێژەی ئاسن لە ئێسکەکاندا، لەگەڵ گەشەپێدان بە ئێسکەکان. بەبێ ئەم ڤیتامینە، ئێسکەکان باریک و بێھێز دەبن، بەیەکەوە لەگەڵ کالیسیۆم ئێسکەکان لە درز و ڕووشاوی دەپارێزن. لەش ڤیتامین دی لە تیشکی سەروو وەنەوشەییەوە وەردەگرێت کاتێک دەیدات لە لەشمان، ھەروەھا لە ماسی سەلەمۆن و توونە و ڕۆنماسیش بەدەست دەکەوێت، ھەروەھا بە ڕێژەیەکی کەمتر لە پەنیر و زەردێنەی ھێلکە و جگەری مانگا و قارچکیشدا ھەیە.
.ng
ng. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتی نێجیریایە لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا و لە ١٩٩٥دا دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
ڤیگنیزم
ڤیتامین دی
لەوانەیە خواردنە ڤیگنەکان ڕێژەیەکی کەم یان ھیچ ڤیتامین دییان تێدا نەبێت. ئەوانەی کە کەم تیشکی خۆریان بەردەکەوێت پێویستە بە شێوەی دەستکرد ڤیتامینەکە وەربگرن. وەرگرتنی بڕی پێویست لە تیشکی خۆر دەگەڕێتەوە سەر چەند فاکتەرێک، وەک: وەرزەکان، کاتی ڕۆژ، کەش و ھەوا، بۆیەی میلانین لە پێستدا، و گەر ئەو کەسە دژەخۆری بەکارھێنابێت یاخوت نا. بەپێی پەیمانگای تەندروستیی نێودەوڵەتی، زۆر کەس دەتوانن ڤیتامین دییان لە ڕێگەی تیشکی خۆرەوە، بە تایبەتیش لە وەرزەکانی بەھار و ھاوین و پایزدا، دەسکەوێت، تەنانەت لە بەشەکانی باکووری زەویش. ھەروەھا ڕاپۆرتەکە دەریخستووە کە باشترین کات بۆ وەرگرتنی ڤیتامین دی لە تیشکی خۆرەوە یان خۆ خستنە بەر تیشکی خۆر لە ١٠ی بەیانییەوەیە تاکوو ٥ی ئێوارە، بە لایەنی کەمەوە دوو جار لە ھەفتەدا و بەبێ بەکارھێنانی دژەخۆر. بەکارھێنانی ئامێری خۆبرۆنزکردنیش نزیکەی ھەمان کاریگەری ھەیە، ھەرچەندە ڕێنماییکراو نییە.
فەلسەفە
ڤیگنیزمی ئاکاری دژی سپیشیزیزمە، کە پێکھاتووە لە جیاکاری لە بەینی ئاژەڵان و دانی بەھا و ماف لەسەر بنەمای جۆرەکەیان بەتەنیا. سپیشیزیزم وا دەکات کە لە کۆمەڵگەدا وەک شتێکی ئاسایی سەیر بکرێت کاتێک ئاژەڵەکان بەکاردەھێندرێن. گاری فرانچۆنی کە پرۆفیسۆری یاسایە، دەڵێت کە نابێت ئەو بوونەوەرانەی ھەستیارن وەک شتومەک مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت و دەبێت ھەموویان مافی ئەوەیان ھەبێت بە ئاسوودەیی بژین؛ ئەو ھەروەھا پێی وایە کە ڤیگنیزم شێوازێکی ژیانی شیاوە بۆ ھەموو ئەوانەی کە پێی دەزانن کە ئاژەڵان بەھای ڕەوشتییان ھەیە. فەیلەسووف تۆم رێیگن دەڵێت کە ئاژەڵەکان بەھایان ھەیە و دەبێت مافی ژیانیان ھەبێت چونکە باوەڕ و حەزیان ھەیە و لەتوانایاندا ھەیە بیر بکەنەوە و کردارێک لە پێناو ئەنجامێک ئەنجام بدات. رێیگن دەڵێت کە باوەڕ و خۆشی و حەزە ئابوورییەکانی جووتیارەکان ناتوانن لە ڕووی ئەخلاقییەوە ببنە ھۆی بەرپەرچدانەوەی ئەو ڕاستییە.
دێمۆگرافیک
کۆی گشتی ژمارەی ڤیگنەکانی جیھان نەزاندراون. بەدواداچوونێک پێشنیار دەکات کە ڕێژەی ڤیگنەکان کەمە بەڵام بەرەو زیادبوون دەچێت، بەتایبەتی لە دەوڵەتە دەوڵەمەندەکاندا.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:شێوازی ژیان
قاجر
قاجر گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قاجر لە باکورەوە هاوسنورە لەگەڵ گوندی گردەنازێ و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی کشەدەری و لەڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی تەپەڕێزینە لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی گردی شەریف.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بەلیز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
بەلیز نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
ناسرئاوا
ناسرئاوا یان نەسراوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دۆڵ، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ناسرئاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
لوڕوان
لوڕوان گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری گۆران، ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
پاپوا گینێی نوێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پاپوا گینێی نوێ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
.nf
nf. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتی دوورگەی نۆرفۆلکیە لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا و لە ١٩٩٦دا دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
قوشخانەی خواروو
جوگرافیا
قوشخانەی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاغبوڵاغی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قوشخانەی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی میانج لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قوشابوڵاق.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی تیکاب تیکاب تیکاب پۆل:گوندەکانی شارستانی تیکاب پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
٦٩٠ (ژمارە)
٦٩٠ (شەش سەد و نەوەد) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٦٨٩ و ٦٩١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
TON 618
تی ئۆ ئێن ٦١٨ ئەستێرەیەکی زەبەلاحی زیاد لە پێویست پرشنگدارە. و بە نزیکەیی ١٨.٢ بلیۆن ساڵی ڕووناکی لە زەوی دوورە. زەبەلاحترین کونی ڕەشی ھەیە کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە، بە ڕێژەی ٦٦ بلیۆن M☉.
نامەیەک بۆ ئەو کۆرپەیەی کە ھەرگیز لە دایک نەبوو
ڕۆمانەکە لە زمانی ژنێکی گەنج کە گوایە خودی ئۆریانایە دەگێڕدرێتەوە کە قسە لەگەڵ منداڵێک دەکات کە ھێشتا بە دونیای نەھێناوە و باسی نادادوەریی و بێڕوحمیی جیھان و … دەکا. ئەم کتێبە تا کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ زۆرتر لە ٤ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا.
وەرگێڕان
ئەم کتێبە لەلایەن چەند وەرگێڕی جیاوازەوە لەوانە عەزیز گەردی و یوسف عەلی پور و شاھۆ حەسەنپور وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی.
سەرچاوەکان
پۆل:کارەکانی ئۆریانا فالاچی پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٧٥
قەڵبەزە
قەڵبەزە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئاری بابان
ئاری بابان (١٩٥٣ لە کەرکووک، ھەرێمی کوردستان - ٢٠٢٠ لە سلێمانی، ھەرێمی کوردستان) شێوەکارێکی کورد بوو.
ژیان
ئاری بابان لە کەرکووک لەدایک بووە و خەڵکی گەڕەکی زێویەیە، ھەر لە منداڵییەوە بە لمەکانی قەراغ ڕووباری خاسە و بە تەباشیر لەسەر شەقام و جادەکان ڕەسمی کردووە. ھەر لەو تەمەنەدا ھونەری مامۆستا ھۆشمەند (برای شەھید ئازاد ھەورامی) کاری تێکردووە کە زیارتر بۆ لای ھونەر بچێت و لە ناوەندی و دواناوەندیش مامۆستا فەخری جەلال یارمەتیدەر و ھاندەری بووە کە درێژە بە نیگارکێشی بدات؛ ساڵی ١٩٧٢یش ھەر بە ھاوکاریی ئەو لە ھۆڵی ئیمام قاسم یەکەمین پێشانگای ھاوبەشی خۆی، لەگەڵ گارا ڕەسووڵ و ئەیووب شەریف کردووەتەوە. ساڵی ١٩٧٦ کۆلێژی ئاداب، بەشی زانستی کتێبخانەکانی لە زانکۆی موستەنسریە تەواو کردووە. خاوەنی زیاتر لە ١٥٠ پێشانگای ھاوبەشە لە ھەولێر، کەرکووک، سلێمانی و دھۆک، ھەروەھا ١٢ پێشانگای تایبەتیشی بووە و لە دەرەوەی کوردستان و لە شار و وڵاتانێکی وەکوو ئەڵمان (شەش شار)، ھۆلەند، دانمارک، تایلەند، فینلاند و لەندەنیش پێشانگای بەڕێوە بردووە ؛ ھەرەوھا بەڕێوبەری کتێبخانەی گشتیی سلێمانی و لێپرسراوی پێشووی لقی کەرکووکی ھونەرمەندانی کوردستان بووە و لە بواری وەرگێڕانیشدا کاری کردووە، بۆ نموونە کتێبی «ئازارەکانی ھونەرمەندیک»ێکی یووسف فرانسیسی کردووە بە کوردی. ساڵی ٢٠٠٨ نھۆمی سەرەوەی ماڵەکەی سووتاوە و زیاتر لە ١٠٠ تابلۆ و ٥–٦ ھەزار کتێبی تێدا لەناوچوون. بەرھەمەکانی بە ڕۆن بوون و کتێبەکانی ناو کتێبخانەکەیشی زیاتر سەبارەت بە کەرکووک و دۆز و مێژوو و جوگرافیای کەرکووک بوون؛ لە دوای ئەو ڕووداوە ئاری بابان جگە لە ڕۆن، بۆ کێشانەوەی تابلۆکانی کەڵکی لە ئەکریلیکیش وەرگرتووە ھونەرمەند بەختیار ھەڵەبجەیی پەیکەرێکی مۆمی لە ئاری بابان ساز کردووە کە لە نۆیەمین پێشانگای تایبەتیی ئاری باباندا، لە بەردەم ھۆڵی مۆزەخانەی سلێمانی پەردەی لەسەر لادراوە. ئاری بابان کاتژمێر چواری بەیانیی ڕۆژی شەممە، ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ دوای سێ ڕۆژ لە نەشتەرگەریی مێشک (لە ٢٣ی کانوونی یەکەمدا) و دە ڕۆژ مانەوەی لە نەخۆشخانە بەھۆی وەرەمێک لە سەریدا، لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و تەرمەکەی لە سلێمانی بەخاک سپێردراوە.
شێواز
ئاری بابان لە نیگارکێشیدا شێوازی تایبەت بەخۆی ھەبووە، ھەرچەند لە سەرەتای کاکردنەکەیدا کاریگەریی شێوەکارانی گەورەی جیھانی پێوە دیار بووە. بە پێچەوانەی بۆچوونی ڕەخنەگران کە پێیان وا بووە لەسەر شێوازی سوریال کار دەکات، خۆی بڕاوی ئەوە بووە کە تابلۆکانی لەسەر شێوازی واقعیی سیحری یان ئەفسووناوین. ئەدەب، حیکایەت و ئەفسانە سەرنجی ئاری بابانیان ڕاکێشاوە و ھێناونییەتی ناو ھونەرەکەی، ھەروەکوو چۆن چەندین نیگارەی لەسەر دۆن کیشۆت ڕەسم کردووە (بەپێی ئەدەبی بەراوردکاری پاڵەوان فس فسی کوردی)؛ ھەڵبەت ئەو تەنیا سوودی لە کەسایەتیی نێو حیکایەتەکان وەرگرتووە؛ ئاری بابان ئەفسانەشی وەک خۆی نەگێڕاوەتەوە بەڵکوو شێوەیەکی تری لێ ڕەسم کردووە و ھێناوییەتی ناو حاڵی حازر.
ئاری بابان زۆری کەڵک لە ڕەنگەکان وەرگرتووە؛ مرۆڤ فیگەری زۆربەی بەرھەمەکانییەتی و ھەر لە سەرەتاوە تاوەکوو تابلۆکە کۆتایی دێت، گەورەترین فۆرم تێیدا، مرۆڤە؛ ھەموو ھەوڵی ئاری بابان ئەوە بووە جیھانی مرۆڤ دروست بکات و ئەو چەوسانەوە و خۆشەویستی و ناخۆشییەی دایمە مرۆڤ لەگەڵی ژیاوە، بھێنێتە نێو تابلۆکانی و لەناو ئینسانەکان و ئەو سروشتەی دەوری ئینسانەکانی داوە، دەریان ببڕێت. ئەو پێی وا بووە مرۆڤ بە ڕادەیەک پیرۆزە کە لە ھەموو تابلۆیەکدا دەبێت تەعبیری لێ بکرێت؛ ژن وەک نموونەیەکی ئەو ئینسانە لە بەرھەمەکانیدا لە ناوەندی بڕیاردایە. کەش و ھەوا و ئاسمانی تابلۆکانی ئاری بابان ئاوێنەی تەواونوێنی ناخی ئینسانەکانی ناوییەتی و بە واتایەکی تر ئەو دوو بەشە تەواوکەری یەکترین. ئاری بابان لە ئاستی ھەرێمی کوردتاندا خاوەنی زیاترین تابلۆیە.
یادکردنەوە
کۆمەڵگای پەروەردەیی مارگرێت لە ڕێکەوتی ١٤ی مانگی دووی ٢٠٢١ لە مۆزەخانەی ئەمنە سوورەکە لە شاری سلێمانی کەرنەڤاڵی خۆشەویستی ھونەرمەندان بۆ ھونەرمەند ئاری بابان - سیمبولی خۆشەویستی بەڕێوە برد کە تێیدا زیاتر لە ٦٠ ھونەرمەند بەشدار بوون
ناوچەی ئاراس
ناوچەی ئاراس لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە دوو ناوچەی شارستانی پۆلدەشتە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم ناوچەیە لە دوو گوندەواری گەچلەراتی ڕۆژھەڵات و گەچلەراتی ڕۆژاوا پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەیە یەک شارەدێ ھەیە کە شارەدێی نازکی سەرووە.
ئاری بابان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھونەرمەندان پۆل:شێوەکارانی کورد پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:ھونەرمەندانی کورد پۆل:خەڵکی کەرکووک
ناوچەی ئاراس
گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵات
لە ١٥ گوند پێکھاتووە: لە ١٨ گوند پێکھاتووە:
پەراوێزەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆل:ناوچەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
ئابووری کەنەدا
کەنەدا ڕێزبەندی یازدەھەمینی داگیر کردووە لە بەھێزیی ئابورییەکەی (بەپێی پێوەری دۆلاری ئەمریکی) لە جیھاندا. یەکێکە لە وڵاتە ھەرە دەولەمەندەکان؛ ئەندامە لە ڕێکخراوی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابوری (OECD)و کۆمەلەی ھەشت (G8). ھاوشانە لەگەڵ وڵاتانی پێشکەوتووی جیھان، خزمەتگوزاریی پیشەسازیی بەرزە بە جۆرێک سێ چارەگی کەنەدییەکان لە بواری پیشەسازی کار دەکەن. جگە لە بواری پیشەسازیی بەردەست، لە بواری سامانی سروشتی و پیشەسازیی کانزایی لە پێشینەی وڵاتانی جیھانە. کەنەدا خاوەنی بڕێکی زۆر لە نەوت و کانزا سروشتییە جۆربەجۆرەکانە. کەنەدا سامانێکی زۆری ھەیە لە ڕووی درەخت و گژوگیاوە، و ھەروەھا لەبواری دروستکردنی ترومبێل و فڕۆکە و شەمەندەفەر لە ئاستێکی باڵادایە. بەھۆی ڕوانینی بەسەر دوو زەریای گەورەی جیھانی، سامانێکی دەریاییی بێ ژماری ھەیە جگە لەوەی لە بواری بازرگانیی جیھانی سوودیان لێ دەبینێت.
زانیارییە بنەرەتییەکان
رێژەی ٦٠٪‏ خاوەندارێتیی بازاڕ بۆ کەرتی گشتیی شاھانە دەگەڕێتەوە، وە لە ٪‏٤٠ بازاڕ بەدەستی سەرمایەداری دەرەکی و کەرتی تایبەتەوەیە. کەنەدا پەیڕەوی بازاڕی ئازاد دەکات، و سیستەمە ئابوریەکەی ھاوشان و ھاوشێوەی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکایە. بەھۆی قەیرانی ئابوریی جیھانی، ڕێژەی بێکاری لە وڵات لە بەرزبوونەوەدایە بەجۆرێک تێکڕای بێکاریی گشتی ٪‏٧بوو لە ٢٠١٣؛ لە ھەرێمی ساسکاچوان ڕێژەی بێکاری گەیشتە ٪‏٥ لە ٢٠١٠، و ھەروەھا لە ھەرێمەکانی نیوفەنلاند و لابرادۆر گەیشتە ٪‏١٣. بەپێی خشتەی فۆربێسی جیھانی(٢٠٠٨) لە ٢٠٠٠ گەورەترین ھاوبەشگاکانی جیھان، ٦٩ ھاوبەشگا ھی کەنەدان، و ڕێزبەندی پێنجەم گەورەترین ئابوری جیھانی گرتووە؛ ئەمەش دوای فەڕەنسا دێت.
بازرگانیی جیھانی پشکی شێری بەردەکەوێت لە ئابووریی کەنەدا، جگە لە سامانە سروشتییەکانی. لە ٢٠٠٩، ھەناردەکردنی بەرھەمەکانی کشتوکاڵ، وزە و دارستانەکان گەیشتە ٪‏٥٨ کۆی گشتیی ھەناردەکاریی کەنەدا. لە لایەکی تر لە ٢٠٠٩، پیشەسازیی ترومبێل و ھۆیەکانی گواستنەوە ٪‏٣٨ کۆی گشتیی ھەناردەکاریی کەنەدا بووە. ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ھاوبەشی سەرەکیی کەنەدایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئابووری کەنەدا پۆل:Webarchive template wayback links
گۆماوان
گۆماوان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیوەیل، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گۆماوان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی چۆمانی شارباژێڕ و لە باشوور لەگەڵ گوندی قۆخی فەقێ سەعید و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ماڵتە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەربستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مێھەمی سەرێ
مێھەمی سەرێ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
مێھەمی سەرێ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کاریگەریی سترایسەند
وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنەی خانوەکەی سترایزەند لە مالیبوو کە بوە هۆی ناونانی کاریگەریەکە کاریگەریی سترایسەند بریتیە لە دیاردەیەک کە تیایدا هەوڵی لابردن، شاردنەوە یان سانسۆرکردنی پارچە زانیاریەک وا ئەکات کە ئەنجامێکی نەخوازراوی هەبێت و ببێتە هۆی بڵاوبوونەوەی بە بەربڵاوی، زۆرجار ئەمە لە ئینتەرنێت ئاسانترە. نمونەیەکە لە کاردانەوەی سایکۆلۆجی، کاتێ خەڵک زانیان زانیاریەکیان لێ ئەشاردرێتەوە، زیاتر ئەبزوێن بۆ ئەوەی بزانن ئەو زانیاریە چیە و بڵاوی بکەنەوە. کاریگەری سترایزەند نزیکە لەوەی لە ناو کورداندا باوە بە وتەیەکی عەرەبی "کل ممنوع مرغوب" واتە ئەوەی یاساغ بکرێ زیاتر ئەخوازرێ.
کاریگەریەکە ناونراوە بە سترایسەند چونکە باربرا سترایسەند، لە ٢٠٠٣دا هەوڵیدا وێنەی ماڵەکەی لە مالیبوو، کالیفۆرنیا هەیەتی سانسۆری بکات کەچی زیاتر ویستی لەسەر دروستکرد.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چاندی ئینتەرنێت
.ne
ne. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتی نیجەرە لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا و لە ١٩٩٦دا دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
٦٩١ (ژمارە)
٦٩١ (شەش سەد و نەوەد و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٦٩٠ و ٦٩٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
نۆوا شناپ
نۆوا شناپ (لەدایکبووی ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤) ئەکتەرێکی کەنەدیی ئەمریکییە. ئەو ڕۆڵی ویڵ بایەرسی گێڕاوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی خەیاڵی زانستیی ترسناکی نێتفلیکسی شتە نامۆکان، کە بەھۆیەوە خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرانی شاشەی بردووەتەوە بۆ باشترین نواندن لەلایەن کۆمەڵێکەوە لە زنجیرەیەکی درامی. ڕۆڵەکانی لە فیلمدا بریتین لە ڕۆجەر دۆنۆڤان لە فیلمی ستیڤن سپیڵبێرگی درامیی مێژووییی پردی سیخوڕان (٢٠١٥) و دەنگی چارڵی بڕاون لە فیلمی ئەنیمەیشنی فیلمی پینەتەکان (٢٠١٥).
ژیانی سەرەتایی
نۆوا لە سکارسدەیڵ، نیویۆرک لەدایکبووە بۆ میتچێل و کارین شناپ (نپھ پێرێز). خوشکێکی دووانەی ھەیە کە ناوی کڵۆییە. نۆوا جووە و باڕ میتزفاکەی لە ئیسرائیل کردووە. نۆوا ڕەگەزنامەی کەنەدی ھەیە؛ خێزانەکەی خەڵکی مۆنتڕیاڵ، کیوبێک کەنەدان، و زووزوو سەردانی شارەکە دەکات. دایکی بە ڕەچەڵەک جووی مەغریبییە.
خواستی نۆوا بۆ ڕۆڵگێڕان ئەو کاتە دەستی پێکرد کە ٥ ساڵان بوو دوای سەیرکردنی فیلمی بڕۆدووەیی ئانی نواندنی لە شانۆی قوتابخانە و ڕێکخراوەکاندا دەکرد. کاتێک ھەشت ساڵان بوو، مامۆستای ڕۆڵگێڕانەکەی پێشنیاری ئەوەی کرد کە ببێت بە پیشەگەر. دایک و باوکی نۆوا بەشداریان پێکرد لە بەرنامەیەکی نواندن لە ستار کیدزی وێستچێستەر لەگەڵ ڕاھێنەر ئاڵیسن ئیدبڕاندتسن کە پاشان پێی ووت کە بەشداری لە تالێنت مانێجمێنتی ئێم کەی ئێس ئاند دی بکات بۆ ئەوەی ھەلی زیاتری لە پیشەکەیدا بۆ بڕەخسێت.
پیشە
نۆوا دەنگی کارەکتەری سەرەکیی چاڕلی بڕاونی کردووە لە فیلمی پینەتەکانی ٢٠١٥ یەکەم دەرکەوتی سەرشاشەی نۆوا لە فیلمی درامای مێژووییی پردی سیخوڕانی ستیڤن سپیلبێرگدا بوو، لەگەڵ تۆم ھانکس. لە ٢٠١٦دا نۆوا ھەڵبژێردرا بۆ ڕۆڵی ویڵ بایەرس لە وەرزی یەکەمی زنجیرەی خەیاڵی زانستیی ترسناکی تەلەڤیزیۆنیی نێتفلیکسی شتە نامۆکان. دواتر پلەی بەرکرایەوە بۆ کاستی سەرەکی لە وەرزی دووەمی شتە نامۆکاندا، کە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧دا بڵاوکرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤ پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پاراگوای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
سەرچاوەکان
١٩٦٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨