cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پەپوولە
سەرچاوەکان
پۆل:مێرووەکان پۆل:پەپوولەکان
بێرنار لونتریک
بێرنار لونتریک نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
بڕیارنامەی ٩٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٤٣‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئیتالیا
وێنۆک|280x280پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵبژاردەی خانمانی تۆپی بالەی ئیتالیا براوەی پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی جیھان ٢٠٠٢ لەگەڵ سەرۆک کۆماری پیشووتری ئیتالیا کارلۆ ئەزگیلۆ ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئیتالیا (بە ئینگلیزی:Italy women's national volleyball team)نوێنەری ولاتی ئیتالیایە لە پاڵەوانییەتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی بالە لەسەر ئاستی خانمان، لەلایەن یەکێتی تۆپی بالەی ئیتالیاوە سەرپەرشتی دەکرێت. لە پلەی شەشەمی باشتری ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالەی خانمان لەسەر ئاستی جیھان (بەپێی پۆڵینی ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١). ساڵی ٢٠٠٢ مەدالیای زێری لە پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی جیھانی بەدەست ھێنا. لە ساڵەکانی ٢٠٠٧، ٢٠١١ جامی جیھانی تۆپی بالەی بەدەست ھێنا؛ و لە ساڵەکانی ٢٠٠٧ ،٢٠٠٩، ٢٠٢١ نازناوی پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی خانمانی ئەورووپای بەدەست ھێنا.
ئەنجامەکان
سەرجەم ئەم خشتانە تا ڕێکەوتی ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١، لاکیشە سوورەکان ئاماژەن بەوەی ولاتی ئیتالیا میوانداری ئەو خولەی کردووە
ئۆڵۆمپیادی ھاویینە
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
پاڵەوانییەتی جیھان
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
کانی دەستار
کانی دەستار گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
کانی دەستار ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئیتالیا
پاڵەوانییەتی جیھانی گراند پڕی
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
کانی دەستار
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئیتالیا
خولی نەتەوەکان
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
کانی دەستار
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئیتالیا
پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی خانمانی ئەورووپا
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالەی خانمان پۆل:تیمە وەرزشییەکانی ژنانی نەتەوەیی ئیتاڵیا پۆل:تۆپی بالە لە ئیتاڵیا پۆل:تیمە نەتەوەییەکان لە تۆپی بالە بۆ پێشبرکێی جیھانی پۆل:تۆپی بالەی ژنان لە ئیتاڵیا
فەیرووز
فەیرووز، بە ناوی ڕاستەقینەی نیھاد ڕزق وەدیع حەداد، (٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥   ) گۆرانیبێژێکی لوبنانیە و لەگەڕەکی زەقزاقی بیڵات لەشاری بەیرووتی لوبنانی لە خێزانێکی ھەژاری ئاشووری لەدایکبووە. و باوکی لەدایکبووی ماردینە و دواتر کۆچی کردووە بۆ لوبنان. فەیرووز ھەر لەمنداڵیشەوە بە گۆرانی وتن لەنێو خێزانەکەی و گەڕەکەکەیان ناوی دابۆوە. فەیرووز بەیەکێک لەکاریگەرترین گۆرانیبێژەکانی جیهانی عەرەبی دادەنرێت.
لەساڵی ١٩٤٠، فیرووز لە ئێزگەی لوبنان لەگەڵ کۆرسا گۆرانی ووتووە. لە ساڵی ١٩٥٢، سەرەتای دەرکەوتنی بووە کاتێک کە ئاوازەکانی عاسی ڕەحبانی گوتووە و لەو سەردەمەدا ناوبانگی لە جیھانی عەرەبی داوەتەوە و لەساڵی ١٩٥٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ عاسی ڕەحبانی کردووە.
عاسی ڕەحبانی و مەنسوور ڕەحبانی برای کە ھەردووکیان بە ڕەحبانی ناسراون دوای ئەوەی بەسەدەھا گۆرانیان بۆ فیرووز ئامادەکرد شۆڕشێکی نوێیان لە مۆسیقای عەرەبی بەرپاکرد، چونکە لەو سەردەمە گۆرانیە باوەکان دوور و درێژ بوونە بەڵام گۆرانیەکانی فیرووز بەپێچەوانەوە ماوەکەی کەمبووە و پر بەپێز و مانا بووە، ناوەڕۆکی شیعرەکانیشی سادە و ساکاربوونە و کۆمەڵە گۆرانیەکی زۆریشی لە شێوەی شانۆگەری پێشکەشکردووە و کە ژمارەیان گەیشتۆتە ١٥ شانۆگەری.
لەدوای مردنی عاسی ڕەحبانی ھاوسەری فیرووز لەساڵی ١٩٨٦ شیعر و ئاوازی زۆر کەسانی تری ھەڵبژاردووە و لەسەر گۆرانی ووتن بەردەوام بووە تاکو بەشێوەیەکی سەرەکی لەگەڵ زیادی کوڕی کاری کردووە و کۆمەڵێ گۆرانی زۆر بەنرخی بۆ ئامادەکردووە لەسەر شێوازێکی نوێ و تایبەت لەمۆسیقا کە ئاوێتەی ھەردوو مۆسیقای عەرەبی و جیھانی کردووە.
لەگرنگترین ئەو نازناوانەی فیرووز بەدەستی ھێناوە: چۆلەکەی ڕۆژئاوا و دراوسێی مانگ و دراوسێی قودس و دەنگی جیھانی و ژێی ڕۆژھەڵات و باڵوێزی خەونەکان و دەنگی سیحراویی و دەنگی لوبنان و چەندەھا نازناوی دیکەش.
ژمارەی ئەو گۆرانیانەی فیرووز ھەتاکو ساڵی ٢٠١٠ پێشکەشی کردوونە دەگاتە ٧٢٩ گۆرانی و بەناوبانگترینیشان باکتب اسمك یا حبيبي، نسم علينا الهوى، حبيتك تنسيت النوم، سالوني الناس، سالتك حبيبي.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥ پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
ھۆستل
لەوڵاتانی نیمچەکیشوەری ھیندی و باشووری ئەفریقا، وشەی ھۆستل بۆ شوێنی مانەوە یان بەشەناوخۆیی قوتابیان لە خوێندنگا و زانکۆکانیش بەکاردەھێنرێت. ئەمەش لەوکاتەی بەشێوەیەکی گشتی لەزۆربەی وڵاتان وشەی ھۆستل بۆ شوێنی مانەوەی ھاوبەشیکراو لەنێو گەشتیاران و باکپاکەرەکان بەکاردێت.
ڕێکخراو و کۆمەڵەی ھۆستلەکان لەوانە ھۆستل ئینتەرناشیۆنال یان زۆستل لە ھیندستان، ھەوڵدەدەن کە بەبازاڕکردنێکی تایبەت بە میوانی تایبەت ڕێکبخەن، نموونە پۆلینکردنی ھۆستلەکان بەپێی چالاکی کۆمەڵایەتی، گەڕانی گەشتیاری لە شوێنە لۆکاڵییەکان، سەیرکردنی فیلمی سینەمایی بەکۆمەڵ، کۆبوونەوەی خوانی ئێوارە یان ھۆستلی ھێمن و ئاسوودە بۆ خەوتن. ھۆستلە نوێیەکان لە ئێستادا گرنگی زیاتر بە دیزاینی ناوەوە دەکەن، کە دەتوانین پۆلینی بکەین لەگەڵ ھۆتێلە بۆتیکییەکان.
نزیکەی ١٠ ھەزار ھۆستل لە ئەورووپا، ٣٠٠ ھۆستل لە ئەمریکا بوونیان ھەیە. ئەوانەشی کە سەردانی ھۆستلەکان دەکەن تەمەنیان لە نێوان ١٦ بۆ ٣٤ ساڵانە زیاتر. ھەندێ لە میوانەکانی ھۆستل حەزیان بە گەشتی شێوازی کۆنە یانیش دەیانەوێت شوێنی خەوتنیان ئاسوودەتربێت، بۆ ئەوە دەتوانن ژووری تایبەتی بۆخۆیان بگرن لە ھۆستل، مەرج نییە ھەموو ھۆستلێکیش ژووری تاکەکەسی دابینکردبێت. لە پاڵ دابینکردنی چێشتخانەیەکی ھاوبەش، ھەندێ ھۆستلەکان مەیخانە و ڕێستورانتیشیان ھەیە. زۆرکات جلشۆر و وشکەکەرەوە دابین دەکرێت لەبەرامبەر بڕێک پارەی زیاتر لە کرێی مانەوەی میوان. ھەندێک لە ھۆستلەکان کۆگایان ھەیە بۆ ھەڵگرتنی کەلووپەلی میوانەکان، ھەندێکیشیان لۆکەر بەکاردێنن کە بەخۆڕایییە بەڵام لەبەرامبەر قوفلەکەی بڕێک پارە وەردەگرن ئەگەر میوان بییەوێت قوفل بەکاربھێنێت. ھۆستلەکان چالاکی جۆراوجۆر ڕێکدەخەن وەکو یۆگا، سەیرکردنی فیلم، ئاھەنگی سەربان یان مەلەوانگە و چالاکی جۆراوجۆری دیکە.
بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٣ ئەوەی دەرخست کە کەرتی گەشتیاری بۆ وڵاتانی جیھان لە نێو گەنجەکان زیاتر بووە، ئەمەش ھۆکارێکە بۆ خێراگەشەکردنی کەرتی ھۆستل لەبەرامبەر ھۆتێل. ھەر بەپێی ئەو توێژینەوەیە ئەوا ئەوەی پشاندا کە گەنجەکان زیاتر دەمێننەوە لە گەشتەکانیان بەراورد بە گەشتێکی ئاسایی و باو. لە ساڵی ٢٠٠٧، ڕێژەی ١٣٫٥٪ میوانەکانی نیوزلاند لە ھۆستل مانەوە.
مێژوو
وێنۆک|دوو گەشتیاری کچ لە ھۆستلێکی پۆرتوگال.لە ئابی ١٩٠٩، ڕیچارد شیرمان، کە مامۆستایەکی ئەڵمانی یەکەم کەس بوو کە بیرۆکەی درووستکردنی شوێنی مانەوەی بۆ گەشتیارە گەنجەکان بڵاوکردەوە، ئەمەش کاتێک بوو کە سەرپەرشتیکردنی گەشتێکی خێوەتگەیی قوتابخانەی دەکرد بەڵام بەهۆی هەورە برووسکەوە تێکچوو. دواتر ڕیچارد بڕێک پارەی هاوکاری وەرگرت بۆ درووستکردنی هۆستل بۆ شاخەوانەکانی ئەو قوتابخانەی کە لێوەی دەرسی دەگووتەوە.
لە ١ی حوزەیرانی ٢٠١٢، لە قەڵای ئەلتینا، هەر لەلایەن ڕیچارد شریمان یەکەم هۆستلی هاوشێوەی هۆستلەکانی ئەمڕۆ درووست کرا، کە ئێستا بۆتە مۆزەخانە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، لە جەنگی جیهانیی یەکەم لەگەڵ ئاگربەستی کریسمس لە بەرەی ڕۆژاوا ئەوا شیرمان بیرۆکەی ئەوەی بۆهات کە شوێنێک هەبێت گەنجە تێگەیشتووەکانی جیهان کۆببنەوە و لەوێوە یەکتری بناسن. لە ساڵی ١٩١٩، شیرمان کۆمەڵەی هۆستلی گەنجانی ئەڵمانی دامەزراند.
لە ساڵی ١٩٣٦، فرانکلین ڕۆزڤێڵت بوو بە سەرۆکی شانازی (فەخری) AYH (ئێستا بۆتە: هۆستلی نێونەتەوەیی ئەمریکا)، دواتر ناوبراو بوو بە سەرۆکی ئەمریکا. فرانکلین پێی وابوو کە هۆستل لە قوتابخانە زیاتر گەنجان فێردەکات.
لە ماوەی جەنگی جیهانیی دووەم، چەندین هۆستل بەشێوەی کاتی داخران، بەشێکیشیان بوونە شوێنی ڕێکخراوی گەنجانی هیتلەر. لە ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەددەی بیستەم، هۆستلەکان بووژانەوەیان بەخۆوە دیت. لە ماوەی قەیرانی وزەی ١٩٧٠، بازاڕی هۆستلەکان دابەزی. لەماوەی قەیرانەکانی ٢٠٠٧ و ٢٠٠٨ی ئەمریکا، هۆستلەکان لە گەشەکردنی بەردەوامدا بوون ئەمەش بەهۆی هەرزانی نرخەوە بوو. دواتریش کە قەیرانەکە سەرتاسەری جیهانی گرتەوە، پیشەسازی و بازاڕی هۆستل گەشەی زیاتری بەخۆیەوە بینی بەتایبەت لە نیویۆرک، ڕۆما، بۆینس ئایرس و میامی. هەرچەندە دواتر یاساکان وایانکرد کە بازاڕی هۆستل لە نیویۆرک ستی پاشەکشە بکات.
کێشەکان
میوانەکانی ھۆستل ئامۆژگاری دەکرێن کە بە ئاکار/ئیتیکەوە ڕەفتار بکەن لەکاتی ڕوودانی ھەر کێشەیەک لەناو ھۆستل لەوانە:
ھۆستل لە کەلتووردا
وێنۆک|یاریکردن و چالاکی کۆمەڵایەتی لە ھۆڵی پشوودانی ھۆستلێک. لە فیلمە سینەمایییەکان ھۆستل بە دوو جۆر پشاندراوە:
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکێشی گەشت
٣٦٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردی
ئەلفوبێی کوردیی لاتینی ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی لە چەند جۆر ئەلفوبێی جیاواز کەڵک وەرگیراوە و ئەلفوبێیەکە زێدەتر لە باکووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان کەڵکی لێوەردەگیرێت.
ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ-شەمۆ
چەپ|thumb|180px|ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ-شەمۆ یەکەم ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە ساڵی ١٩٢٨دا بە دەستی ئیسحاق مارۆگولۆڤ و عەرەبێ شەمۆ لە وڵاتی ئەرمەنستاندا ئامادەکرا. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:
ئەلفوبێی ھاوار (بەدریخانی)
لە ساڵی ١٩٣٢دا جەلادەت عەلی بەدرخان لە گۆڤاری ھاواردا دەستی کرد بە بڵاوکردنی ئەلفوبێیەکی دیکەی لاتینی بۆ کوردی کە بە ئەلفوبێی ھاوار یان بەدریخانی ناسراوە و لە ٣١ پیت پێکھاتووە کە بریتین لە: لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی بنشێوەزاری کورمانجی لە باکووری کوردستاندا کەڵک وەردەگیرێ. یەکێک لەو ھۆکارانە کە ئەلفوبێی ھاوار کەمتر بۆ کوردیی ناوەڕندی بەکارھاتووە نەبوونی پیتی جیاوازی ستاندارد بۆ «ح»، «ع»، «غ»، «ڕ» و «ڵ» یە.
سەرچاوە
پۆل:ئەلفوبێکان
١٤ی ئازار
١٤ی ئازار ٧٣یەم ڕۆژی ساڵە (٧٤ لە ساڵی پڕدا). ٢٩٢ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٦٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بینگۆل (پارێزگا)
پارێزگای بینگۆل یەکێک لە پارێزگاکانی کۆماری تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.
پێڕستی فەرھەنگە کوردییەکان
١٩٣٠-ئێستا
لە ساڵانی ٣٠ی سەدەی بیستەمدا قۆناغێکی نوێ لە فەرھەنگنووسی لەنێوان ڕووناکبیرانی کورددا دەستی پێکرد، ئەویش لە ئاکامی ھەستی نەتەوایەتیی پێنووسبەدەستانی کورد. ٭ فەرھەنگی زارەکیی موکریان، سەلاح پایانیانی، ٢٠٠٧؛ یەکێک لەو فەرھەنگە دەگمەنانەیە کە لە وێژەی کوردەواری‌دا نوێیە و نموونەی نەدیتراوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٦ شەش بەرگی بڵاو بۆتەوە. تا کامڵ بوونی خۆ لە نزیکەی بیست بەرگ دەدا.
بینگۆل (پارێزگا)
ناوەندی پارێزگای بینگۆل، شاری چەولیگە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بینگۆل بینگۆل بینگۆل پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦ پۆل:باکووری کوردستان
پێڕستی فەرھەنگە کوردییەکان
سەرچاوەکان
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
ئیندۆنیزیا لە ئۆڵۆمپیاد
ئیندۆنیزیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کردووە، جگە لە ساڵانی ١٩٦٤، ١٩٨٠ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ئیندۆنیزیا تا ئێستا بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئیندۆنیزیا ساڵی ١٩٤٦ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٥٢ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێندرا. تا ساڵی ٢٠٢٠ وەرزشوانانی ئیندۆنیزیا بە گشتی ٣٧ مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێناوە، بیست و یەک مەدالیا لە پێشبڕکێی بەدمینتۆن و پازدە لە بەرزکردنەوەی قورسایی و یەک لە تیر و کەوان. لە ناو وڵاتانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ئیندۆنیزیا لە پلەی یەکەمدایە لەڕووی بەدەستھێنانی زۆرترین مەدالیای ئۆڵۆمپیاد، ھەروەھا لە پلەی دووەمدایە لە ڕووی مەدالیای زێڕ کە (٨)زێڕە، تەنھا لە دوای تایلەندەوەیە کە خاوەنی ١٠ مەدالیای زێڕە.
بڕایان کرانستن
بڕایان لی کرانستن  (لەدایکبووی ٧ی ئازاری ١٩٥٦) ئەکتەر، نووسەر، دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە. بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵی ھاڵ لە زنجیرەی کۆمیدیی کەناڵی فۆکس، ماڵکۆڵم ئین دە میدڵ (٢٠٠٠–٢٠٠٦)، واڵتەر وایت لە زنجیرەدرامای تاوانی ئەی ئێم سی، گۆڕانی خراپ (٢٠٠٨–٢٠١٣)، و دکتۆر تیم واتڵی لە زنجیرەی کۆمیدیی ئێن بی سی، ساینفێلد (١٩٩٤–١٩٩٧) ناسرا.
کڕانستن لە زنجیرەی گۆڕانی خراپ توانیی چوار جار خەڵاتی ئێمی بباتەوە بۆ باشترین ئەکتەری سەرەکی لە زنجیرەیەکی درامادا لە ساڵانی ٢٠٠٨، ٢٠٠٩. ٢٠١٠ و، ٢٠١٤. ئەمە جگە لەوەی دوو جاری تر وەک بەرھەمھێنەری زنجیرەکە خەڵاتەکەی بردووەتەوە.
کڕانستن سێ جاریش بۆ ڕۆڵەکەی لە زنجیرەی (Malcolm in the Middle) پاڵێوراو کرا، و ٥ جاریش بۆ خەڵاتی گۆڵدن گلۆب، کە ساڵی ٢٠١٤ خەڵاتەکەی بردەوە. ھەروەھا کڕانستن خەڵاتێکی تۆنی بردۆیەوە بۆ بەرجەستەرکردنی ڕۆڵی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا (لیندن جۆنسن).
کڕانستن لە چەندەھا فیلمی جیا جاش دەرکەوتووە وەک (Saving Private Ryan) لەسالی ١٩٩٨، و فیلمی (Little Miss Sunshine) لە ساڵی ٢٠٠٦، (Argo) لە ساڵی ٢٠١٢. و ڕۆڵی سەرەکیش لە فیلمی (Godzilla). فیلمەکانی داھاتووی کڕانستن بریتی دەبن لە ڕۆڵی دەنگی باوکی پۆ لە ئەنیمەیشنی پاندای کونگ فو ٣دا و ھەروەھا لەپاڵ چەندان ئەکتەری بەناوبانگیش لە فیلمی (In the Dubios Battle)دا بەشدار دەبێت.
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
دانیێل دو ڕوولێ
دانیێل دو روولێ ڕۆماننووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ
سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ نووسەر و ڕۆژنامەوانی بیلاڕووسییە کە لە ساڵی ٢٠١٥دا خەڵاتی نۆبێلی لە وێژەدا وەرگرتووە. ئەو یەکەم نووسەری بیلارووسییە ئەم خەڵاتە بباتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:نووسەران بە زمانی ڕووسی پۆل:نووسەرانی بیلاڕووس پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
ئەنجێنە براییم
ئەنجێنە براییم (Encêne Brayîm، بە فارسی: انجینه ابراهیم شمالی) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١٤ کەس لە ٧٠ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
کۆلارە (کایەکلێ)
دواتر خەڵک بە حەیزەران و ئاورێشم کۆلارەیان درووست کرد، دواتر کەڵکیان لە کاغەز وەرگرت و کۆلارەیان پێ درووست کرد کە ناوی نرا جیر یوان (جیر لە زمانی چینی دا مانای کاغەز دەدا).
لە کۆتای خانەدانی تانگ (ساڵی ٦١٨ تا ٩٠٧ی زایینی) خەڵک فیت فیتەیان بۆ جیر یوان دادەنا و بە چوونە ژووری با بۆ ناو فیت فیتەکە دەنگی لێوە دەھات.
کۆلارە پێشتر ئامرازێکی سەربازی بوو. بۆ نموونە بۆ پێوانی نێوانی بەشە سەربازیەکانی دوو وڵات و ھەروەھا بۆ گەیاندنی زانیاری کەڵکی لێ وەردەگیرا.
لە درێژایی حەکمی خانەدانی تانگ، خەڵک وردە وردە کۆلارەیان بۆ خۆشی دە ھەوا دەکرد. لە خانەدانی سوون لە سەدەی ١٠ی زایینی دا، کۆلارەی چین لە ناوچەکانی جیاجیای جیھان وەکوو وڵاتە ئاسیایەکان، کۆریای باکووڕ، ژاپۆن، مالیزیا، وڵاتە ئەورووپیەکان و ئەمریکا دا بڵاو بۆیەوە.
کۆلارەی چین لە ناوچە ئەورووپیەکان و کیشوەری ئەمریکا بوو بە ئامرازێکی فرین. دواتر برایانی ڕایت یەکەمین فڕۆکەی نەفەر ھەڵگریان بەرھەم ھێنا. بەو ھۆیەشەوە لە ساڵۆنی پێشانگای ئاسمانگەڕی واشینگتۆنی ئامریکا، کۆلارەیەکی چینی دەبینرێ کە لەسەری نووسراوە: یەکەم ئامێری فڕینی مرۆڤ کۆلارە و مووشەکی چینە.
ئەمانەش ببینە
مولان (فیلمی ١٩٩٨)
نۆکیا ٣٣١٠
thumb|150پیکسڵ|left|نۆکیا ٣٣١٠ نۆکیا ٣٣١٠ ئامێرێکی مۆبایلە، لە چارەکی چوارەمی ساڵی ٢٠٠٠ بڵاوکرایەوە. جێگرەوەی نۆکیا ٣٢١٠ بوو. لەو کاتەدا پڕفرۆشترین مۆبایلی نۆکیا بوو کە ١٢٦ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا.
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
کوو کڵەکس کڵان
وێنۆک|ئەندامانی کوو کڵەکس کڵان لە شەقامی واشنتن لە ساڵی ۱۹۲٨ کوو کڵەکس کڵان یان ﮎﮎﮎ، گرووپێکی تیرۆریستیی سپی پێست بوون کە خەریکی کوشتن و تیرۆر و ماڵسووتاندن و چەندین تاوانی تر بوون. لە نێوان ساڵانی (١٨٦٥–١٨٧٠) وەک قۆنا‌غی یەکەم و ھەروەھا (١٩١٥–١٩٤٥) قۆنا‌غی دووەم و لە ١٩٤٥یشەوە وەک قۆناغی سێیەم چالاکن.
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:مێژووی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:مێژووی باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٥٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:کو کلوکس کلان پۆل:حیزبی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
بڕیارنامەی ٩٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٤٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
٣٧١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خۆقەند
خۆکەند شارێکە لە پارێزگای فەرغانە لە وڵاتی ئۆزبەکستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ٢٠٩٫٣٨٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای فەرغانە پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
حکوومەت نیزامی
حکوومەت نیزامی یان حکوومەتی سەربازی بارودۆخێکە کە تێیدا ئەرتەش چ بە فەرمانی دەوڵەت یان دوای کودەتا، بەڕێوەبردنی کار و باری وڵات وە ئەستۆ دەگرێ و هەندێ یاسای باو رادەگرێ.
هەندێ جار حکوومەت نیزامی یاسای قەدەخە کردنی هاتووچۆ و دادگای سەربازیشی تێدایه.
لەکاتی قەدەخە کردنی هات و چۆ خەڵک ناچارن لە کاتێکی دیاری کراو دا بگەڕێنەوە ماڵەکانیان. ئەو فەرمانه زیاتر بۆ سەرکووتی گرووپێکی دیاری کراو یان بە مەبەستی پاراستنی ڕەوشی ئەمنی دەردەکرێ
سەرچاوە
پۆل:یاسای سەربازی
پۆل ئێمۆن
پۆل ئێمۆن ڕۆماننووس، شانۆنووس و وتارنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
کۆرن
کۆرن (ئینگلیزی: Korn) گروپێکی نیو مێتاڵی ئه‌مریکییه‌ که‌ له‌ به‌یکه‌رسفیڵدی کالیفۆرنیا دروست بووه‌ له‌ ساڵی ١٩٩٣.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکەکان پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠ پۆل:گرووپە مۆسیقییە ھێڤی مێتاڵەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە نیو مێتاڵە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٩٣ پۆل:گرووپە مۆسیقییە پێنج کەسییەکان
مەرغیلان
مەرغیلان شارێکە لە پارێزگای فەرغانە لە وڵاتی ئۆزبەکستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ۱٦٨٫٥۱٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای فەرغانە پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان
زانین دەسەڵاتە
زانین دەسەڵاتە وەرگێڕدراوی کوردیی ڕستە بەناوبانگەکەی فەیلەسووفی ئینگلیزی فڕانسیس بەیکنە کە وتی:
Nam et ipsa scientia potestas est (لاتین).
For also knowledge itself is power (ئینگلیزی).
چونکە ھەروەھا زانین خۆی دەسەڵاتە (کوردی).
ڕستەکە ئاماژە بەوە دەکات کە بێگومان بە زانین و پەروەردەوە ئاستی تواناکانی مرۆڤ دەچێتەسەرەوە و کەسی زانا ناوبانگ و کاریگەریی زیاترە و کەوابوو ھێز و دەسەڵاتی زۆرترە.
ڕەنگە بەیکن وتەی پەرتووکی پەندەکانی سڵێمان‌ی دووبارەکردبێتەوە: "مرۆڤی دانا دەسەڵاتی گەورەی ھەیە و زانین ھێز زیاددەکات". یان ڕەنگە واتای ئەم ڕستەیە بتوانرێت لە ئایدیالیزمی فەلسەفیدا بدۆزرێتەوە - ئەگەر جیھان تەنیا وەکوو ناوەرۆکی ھۆشیاری بوونی ھەبێت، ئەوکات زانین خۆی دەتوانرێت بۆ دەستکاری و گۆڕاندنی ڕاستەوخۆی ناوەرۆکی ڕاستەقینە بەکاربھێنرێت.
ھۆزانەکەی فیردەوسی
چەن سەدە پێشتر لە بەیکن، فیردەوسی ھۆزانڤانی ناوداری پارس و داھێنەری شاھنامە ڕێک ئاوەھا چەمکێکی لە یەک خشتەدا دەربڕیوە. ئەو دەڵێت: توانا بود ھر کە دانا بود؛ واتە: توانا دەبێت ھەر کەس کە زانا بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زانین
٣٧٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پارێزگای ئیلام
پارێزگای ئیلام (بە فارسی: استان ایلام) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێران و بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ڕووبەری ٢٠٬١٦٤٫١١ کم٢ (٧٬٧٨٥٫٤١ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە، لە ھەمان کاتدا ٤٢٥ کم (٢٦٤ میل) سنووری لەگەڵ عێراقدا ھاوبەشە، ھەروەھا ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای کرماشان، پارێزگای لوڕستان و پارێزگای خووزستان. گەورەترین شار و ھەروەھا پایتەختی پارێزگاکە شاری ئیلامە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٩٤ ھەزار و ٣٠ کەسە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦، ٥٨٠ ھەزار و ١٥٨ کەس بووە و کەمترین پارێزگایە لە ئێراندا لە ڕووی دانیشتوانەوە.
ناو
ئیلام بە ناوی شارستانیەتی پێش مێژوویی "ئیلام" ناونراوە کە لە ناوچەکانی ئێستای باشووری ڕۆژئاوای ئێران بۆ ھەزاران ساڵ ژیاوە، لە نێوان ساڵانی ٢٧٠٠ بۆ ٥٣٩ پێش زایین. بۆ ماوەیەکی زۆر ناوچەی پارێزگای ئیلامی ئێستا ناوی 'پشتکۆ' بووە و لەگەڵ 'پێشکۆ'، لوڕستانی پێکھێناوە. کاتێک حوسێن قولی خان فەرمانڕەوای پشتکۆ بوو، بە 'حوسێن-ئاباد'یش ناسرابوو. لە سەردە می ڕەزاشا لە ئەیلوولی ١٩٢٩ و دوای پەسەندکردنی کابینەی ئەو، گوندی 'حسێن-ئاباد' ناوی گۆڕدرا بۆ 'ئیلام' "بۆ یادکردنەوەی ھەیبەت و شکۆی شارستانێتی کۆنی ئێلام". دواتر لە ساڵی ١٩٣٧ بە شارۆچکە ناسێندرا.
دیمۆگرافی
پارێزگای ئیلام زمانەوانی ھەمەچەشنی ھەیە، ئەگەرچی کەمترین ژمارەی دانیشتوانی لە ئێراندا ھەیە. ئەم فرەچەشنییە لە ھەڵکەوتەی جوگرافیایی پارێزگاکە سەرچاوە دەگرێت، کە لە ناوچەی ئینتقالی نێوان بلۆکی زمانی کوردی و کوردیی باشووری و لوڕیدا ھەڵکەوتووە. زمانی باڵادەستی کوردییە، بە تایبەتیتر زاراوەی کوردیی باشووری، کەڵھوڕی، ئیلامی، لەکی و زاراوەی خێزەلی پەیوەندییەکی نزیکیان بە لەکییەوە ھەیە. زمانی کوردی بە ھەموو زاراوەکان لەتەواوی پارێزگاکە قسەی پێدەکرێت.
زمانی عەرەبی لە شارۆچکە بچووکەکان لە نزیک سنووری پارێزگای خووزستان قسەی پێدەکرێت لەوانە لە شەھراک زول فەقاری.
ئایین
زۆربەی دانیشتوانی پارێزگای ئیلام پەیڕەوی ئایینی ئیسلام شیعەن. کەمینەیەک لە شوێنکەوتووانی یارسان لە پارێزگای ئیلامیش دەژین. (ھێنری ڕاولینسۆن) کە لە ساڵی ١٨٣٦ سەردانی پشتکۆی کردووە، زۆر جار خەڵکی پشتکۆ بە "عەلیئوڵڵاھی" دەناسێنێت، کە پێی دەوترێت پەیڕەوانی ئایینی یارسانن.
ئێڵەکان و ھۆزەکان
لە ئیلامدا ئێڵی کورد ھێندە تێکەڵاون کە ناسینەوەیان ئاسان نییە. محەممەد ئەمین زەکی بەگ لە کتێبی خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستاندا دەنووسێت:
"'بێ گومان زاراوەی کوردی ئیلامی لە کرمانجی ڕۆژھەڵات نزیکترە و ئەوان خۆیان ئاگاداری ئەوەن و ھیچ گومانێکیان لە کوردبوونیان نییە'"
"«ساڵی ١٩١٦ بە ئەرکی فەرمی سەفەرم کرد بۆ لوڕستان و ماوەیەک لەلای پارێزگاری (پشتکۆە) (پارێزگای ئیلام) مامەوە و چەند لێکۆڵینەوەیەکی نەتەوەیی و کۆمەڵایەتیم کرد، زۆرجاریش بە زمانی کوردی لەگەڵ پارێزگار و ھاوەڵەکانی قسەم دەکرد، وە من بە ئاسانی ناوەڕۆکەکەم بۆیان ڕوون کردەوە و لە ناوەڕۆکەکەیان تێگەیشتم و بۆم ڕوون بووەوە کە جیاوازی نێوان زمانی کرمانجی ڕۆژھەڵات و زمانی کوردی ئیلامی لە جیاوازی زمانی کرمانجی ڕۆژئاوا گەورەتر نییە»"
ئێڵ و ھۆزە کوردەکان بە تەواوی پارێزگاکەدا بڵاوبوونەتەوە وەک کەڵھوڕ و لوڕ و فەیلی و لەک….ھتد.
خەڵکی عەرەبی پارێزگای ئیلام زیاتر لە شارستانی دێلوڕان و بە تایبەت لە موسیان دەژین.
جوگرافیا
وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافی پارێزگای ئیلام کە ئاماژە بە شاخ و ڕووبارەکان دەکات. پارێزگای ئیلام بە ڕووبەری ٢٠ ھەزار و ١٥٠ کیلۆمەتر دووجا (٧ ھەزار و ٧٨٠ میل چوارگۆشە) ٢٢ھەمین پارێزگای گەورەی ئێرانە. دەکەوێتە باشووری رۆژئاوای ئەو وڵاتە، لە ناوەڕاستی زاگرۆس، لە رۆژئاوا لەگەڵ عێراق و لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای خووزستان و لە رۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای لوڕستان و لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای کرماشان ھاوسنوورە.
پارێزگای ئیلام لە لێواری باشووری ڕۆژئاوای چیای زاگرۆس و ڕاست لە شوێنی ڕاگوزەری نێوان فەلاتەکانی عەرەبی و ئێران ھەڵکەوتووە. بەھۆی ئەمەوە دابەش دەبێت بەسەر دوو ناوچەی سروشتی جیاوازدا؛ بەشی باکوور و رۆژھەڵاتی چیاییە، لە کاتێکدا باشووری رۆژئاوا بە دەشتی نزم داپۆشراوە کە تا سنوورەکانی عێراق و خوزستان درێژ دەبێتەوە.
عێراق لە پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠
عێراق یەکێکە بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی پارالمپیکی ھاوینەی٢٠٢٠ تۆکیۆ. ١٩ وەرزشوان (١٤پیاو، ٥ خانم) نوێنەرایەتی عێراقیان کرد لە چەند یارییەکی پارالمپیکەکە لەوانە گۆڕەپان و مەیدان، تیروکەوانی، شمشێربازی و چەند یارییەکی دیکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤ی تەممووز ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووز٢٠٢١ دواخرا. ئەمە ھەشتەمین بەشداری عێراقە لە پارالمپیک دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٩٢. عێراق خاوەنی ١٦ مەدالیای ڤشتییە لە ناویان سێ مەدالیای زێڕ. لەم پارالمپیکە وەرزشوانانی عێراق توانیان سێ مەدالیا (٢ بڕۆنز، ١ زیو) بەدەست بھێنن.
پارێزگای ئیلام
جوگرافیا
چیاکانی باکوور و ڕۆژھەڵات زۆربەیان ھاوتەریبن، بە ئاراستەی باکووری ڕۆژئاوا-باشووری ڕۆژھەڵات دەڕۆن. ئەم شاخانە بە دەشت و گردە چرچ و لۆچەکان جیا دەکرێنەوە کە زیاتر لەلایەن دانیشتووانەوە بۆ چاندنی بەرھەم و باخەکان بەکاردەھێنرێت.
عێراق لە پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠
مەدالیاکان
مەدالیا وەرزشوان وەرزش ڕووداو ڕێکەوت
پارێزگای ئیلام
جوگرافیا
چیا سەرەکییەکانی تر بریتین لە:
عێراق لە پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠
یارییەبەشداربووەکان
لیستی ئەو یارییە وەرزشیانەی وەرزشوانانی عێراق بەشداریان تێدا کرد
پارێزگای ئیلام
جوگرافیا
بە پێچەوانەی باکوور، بەشی باشوور و باشووری ڕۆژئاوای پارێزگاکە بە دەشتی نزم داپۆشراوە کە بەرزییەکەی لە نێوان ٥٠ بۆ ٣٠٠ م (١٦٠ بۆ ٩٨٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە دەگۆڕێت. سەرەڕای ئەوەی کە بارانبارینێکی کەمیان لێدەکرێت، بەڵام ڕووبەرێکی بەرفراوانی ئەم زەوییە نزمانە، بە تایبەتی دێلوڕان، موسیان و دەشت عەباس، بەھۆی تێکەڵەیەک لە ھۆکارەکانی وەک ڕووبارەکان کە لە شاخەکانەوە بەرەو ڕۆژھەڵات دەڕژێن، بەنداو و تۆڕەکانی ئاودێری، دەچێنرێن. وێنۆک|دەریاچەی دوانە سیاگ ئاو، نزیک [[ئاودانان]] ڕووباری غاماسیاب دوای ئەوەی بە پارێزگای کرماشاندا تێدەپەڕێت، بەرەو ئیلام دەڕوات. لەگەڵ گەیشتن بەو خاڵەی کە سنووری پارێزگاکانی ئیلام و لوڕستان و کرماشان لێی یەکدەگرنەوە، ناوی "سەیمارە"ی لێنراوە. پاشان بەرەو ڕۆژئاوا و باشوور دەڕوات و لە شوێنێک لە نزیک گوندی کال سێفید، شارستانی دەڕەشار، لەگەڵ ڕووباری کاشکان یەکدەگرن و پێکەوە ڕووباری کەرخێ دروست دەکەن، کە سێیەم درێژترین ڕووباری ئێرانە و درێژییەکەی نزیکەی ٧٥٥ کم. سەیمارە و کەرخە سنووری ڕۆژھەڵاتی ئیلام لەگەڵ پارێزگای لوڕستان پێکدەھێنن.
عێراق لە پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:عێراق لە پارالمپیکەکان پۆل:وەرزشی عێراق لە ٢٠٢١ پۆل:نەتەوەکان لە پارلمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠
پارێزگای ئیلام
جوگرافیا
بەھۆی زەوی و زارەوە، ئەو ڕووبار و چەمە ھەمیشەیی و وەرزییەی کە لە بەرزاییەکانی ئیلامەوە سەرچاوە دەگرن، یان دەکەونە ناو سەیمارەوە، وەک ڕووبارەکانی چەرداڕۆ، گەرەب، سیکان، دەررێ شەھر و مەجین؛ یان، بەرەو ڕۆژئاوا بەرەو زەوییە نزمەکان دەڕژێن و دەچنە ناو عێراق و پارێزگای خووزستان، وەک ڕووبارەکانی غەنگھیر، غودار-خۆش، کەنجان-چەم، ڕوود غاوی، چنگولە مێیمە، مورموری، دۆیرەج و سیاە غەڤ.
جگە لە چەند کانییەکی کەم لێرە و لەوێ، وەک دەریاچەی دوانە سیاھ-غاڤ لە نزیک ئاودانان، ھیچ ئاوێکی سروشتی سەرەکی لە پارێزگاکەدا نییە. بەڵام چوار بەنداوی ھەن کە ئاوی خواردنەوەی گرنگ دابین دەکەن، لەوانە بەنداوی ئیلام، سەیمار، ئەیوان و دۆیرەج.
ڕووەکناسی
وێنۆک|دارستانی دار بەڕوو لە پارێزگای ئیلام ئیلام کە نزیکەی ٣١٪ی خاکەکەی بە دارستانی پەرش و بڵاو تا چڕ لە دار بەڕوو داپۆشراوە، لە دوای پارێزگاکانی کۆھگیلویە و لوڕستان لە پلەی سێیەمدایە، بەبێ پارێزگاکانی باکووری مازەندەرن و گیلان. بەرزاییەکان و دارستانەکانی پارێزگاکە شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرێک لە ئاژەڵەکانن لەوانە ورچی ڕەشی ئاسیایی، پشیلەی کێوی، کۆترە قەوقازییەکان، ھەڵۆی ئیمپراتۆری ڕۆژھەڵات، ھەڵۆی زێڕین، قەلە ڕەش، کۆترە ڕەشەکان، مارە لووت کوێرەکان، و پلنگی فارسی کە لە مەترسی لەناوچووندایە. ئیلام شوێنی مارە قۆچدارەکەی کلکی جاڵجاڵۆکەیە کە لە مەترسی لەناوچووندایە، جۆرێکی ناوازەیە کە تەنھا لە پارێزگای ئیلام لە جیھاندا دەبینرێت.
زیاتر لە ٦٤٠٠ کیلۆمەتر دووجا (٢٥٠٠ میل چوارگۆشە) لە پارێزگاکە کە نزیکەی ٣١%ی خاکەکەیە، بە دارستانی پەرش و بڵاو تا چڕ داپۆشراوە. ئەمەش نزیکەی یەک لەسەر سێی کۆی دارستانەکانی چیای زاگرۆسە. جۆرە باڵادەستەکانی ئەم دارستانانە بریتین لە دار بەڕوو، ھەرچەندە دەتوانرێت درەختی دیکەی وەک بادەمی کێوی، تێرپێنتینی فارسی، ئەسپێی مۆنتپێلیە و یەھودا بدۆزرێتەوە. کانیۆنی ئەرغەڤان لە نزیک ئیلام بە گوڵی پەمەیی دارەکانی یەھودا ناسراوە کە لە بەھاردا گوڵ دەکەن.
ئاژەڵناسی
وێنۆک|ماری قۆچداری کلک جاڵجالۆکەیی پارێزگای ئیلام بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافی و ھەلومەرجی سروشتی و ھەمەجۆریی شوێنی نیشتەجێبوونی، ٣٢ شیردەر و ١٨٣ باڵندەی تێدایە. ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەتی شوێنی شیردەرەکانی وەک:
پارێزگای ئیلام تەنیا ناوچەیەکی جیھانە کە تێیدا ماری قۆچداری کلک جاڵجاڵۆکەیی دەدۆزرێتەوە.
سروشتی پارێزراو
وێنۆک|ناوچەی پارێزراوی [[چیای کەبیر، نزیک دەڕەشار]] نزیکەی ١٣٪ی کۆی خاکی پارێزگای ئیلام لە ژێر پاراستن و چاودێری ڕێکخراوەکانی یەدەگی سروشتی خۆجێی و نیشتمانیدایە. چوار ناوچەی پارێزراو ھەیە، کە بە گشتی، ١٣٧٧ کم٢ (٥٣٢ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە: وێنۆک|دۆڵی ئەرخەوان نزیک [[ئیلام]] جگە لەو ناوچە پارێزراوانەی کە لە سەرەوە باسمان کرد، ئەمانەش ھەن:
«تانگی بینا و بیجار» ڕووبەری قەدەغەکراوی ڕاوکردن: نزیکەی ٥٠٠ کم٢ (١٩٠ میل چوارگۆشە) لە ڕووبەردا، نزیک چاڤار؛
«دارستانی پارێزراوی دۆڵی ئەرخەوان» لە نزیک شاری ئیلام: بە گوڵی بەھاری پەمەیی درەختی یەھودا(ئەرخەوان) ناسراوە؛
«دارستانی پارێزراوی لارک»: بە دارەکانی لارک ناسراوە. ئەم دارانە بەزۆری لە دارستانە باراناوییەکانی باکووری ئێراندا دەبینرێن، بەڵام بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر لەم پارچە زەوییە بچووکەدا لە "دۆڵی لارت" لە نزیک بەدرە گەشە دەکەن.
وە دوو شوێنی میراتی سروشتی تۆمارکراوی نیشتمانی: وێنۆک|[[بوومەلەرزە لە شارستانی دەڕەشار]]
بوومەلەرزە
یەکێک لە گەورەترین زەوی لەرزینەکانی نیوەگۆی ڕۆژھەڵات و جیھان، پێدەچێت لە پارێزگای ئیلام، ڕوویدابێت. بە تایبەتیتر، لە دژە ھێڵی چیای کەبیر لە گۆرز-ی لانگار لە شارستانی دەڕەشار. بەپێی (ھاریسۆن و فالکۆن) لە وتارەکەیاندا لەسەر کۆمەڵەی جوگرافی شاھانە کە لە ساڵی ١٩٣٧ بڵاوکراوەتەوە، زەوی لەرزینەکەی سەیمارە ٣٠ کم٣ (٧.٢ میل سێجا) بەردی جووڵاندووە تا ١٤ کم (٨.٧ میل). گومان دەکرێت بوومەلەرزەیەک بتوانێت زەوی لەرزینێکی وا گەورە دروست بکات.
کەش و ھەوا
وێنۆک|[[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن لە پارێزگای ئیلام]] بەھۆی کاریگەری ھۆکاری جۆراوجۆری وەک بەرزی، نزیکی لە بیابانی عەرەبی، دەشتەکانی خوزستان و عێراق، کەشوھەوای پارێزگاکە زۆر ھەمەچەشنە.
سیستەمی بەرگەھەوای جیاواز کاریگەری لەسەر پارێزگاکە ھەیە و دەبێتە ھۆی بارانبارینی پایز و زستان و بەھار و ناوبەناو ھاوین. بارستە ھەوای دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەش لە ڕۆژئاواوە، بارانبارینی پاییز و زستان لە پارێزگاکەدا دەست پێ دەکات.
دەریای سوور و ڕەوتی بیابانی سعودیەش، بارانبارینی زستان و بەھار دەھێنێت. ھەر ھەمان ڕەوتەکان و دەشتی فراوانی عێراق بەرەو ڕۆژئاوا ھۆکاری سەرەکی گەرمبوونی کەشوھەوای ھاوینەکانن. لە لایەکی دیکەوە ئەو بارستە ھەوایانەی باکوور کە لە زستاندا لە سیبیریاوە دەچنە ناو وڵاتەکەوە، پلەکانی گەرما دادەبەزێنن و دەبێتە ھۆی بەستنی ناوچەکانی باکووری پارێزگاکە.
پارێزگای ئیلام بە یەکێک لە ناوچە گەرمەکانی ئەو وڵاتە دادەنرێت، بەڵام بە ھۆی جیاوازی بەرزی و پلەی گەرمی و بارانبارینەوە دەتوانرێت سێ جۆری جیاوازی کەشوھەوا بەدی بکرێت:
لافاو
ناوبەناو بارانبارینی بەخوڕ لە بەھار و پایزدا، ھەندێک جار، لافاوێکی گەورە دەھێنێت. لێوارە بەرزەکانی چیای زاگرۆس، جۆری خاک، کەمی ڕووەک لە ھەندێک لە ھۆکارەکانن کە پارێزگای ئیلام تووشی لافاو دەبێت. جگە لەوەش زۆربەی کۆمەڵگاکانی پارێزگای ئیلام لە دەشتە لافاوییەکان، لە دامێنی چیاکان، لە کەناری ڕووبارەکان و لە نزیک سەرچاوە ئاوییەکان ھەڵکەوتوون، بۆیە ھەمیشە مەترسی لافاو لەگەڵ ئەگەری تێچووی مرۆیی و داراییدا ھەیە. بەپێی ئەو ئامارانەی کە لەبەردەستدان، شارستانی مێھران و شارستانی دێلوڕان بەھۆی کەمبوونەوەی بەرزییان بە بەراورد لەگەڵ باقی پارێزگاکە و دواتر چڕبوونەوە و یەکگرتنی ڕووبار و چەمەکان، زۆرترین مەترسیی لافاویان لەسەرە.
دوایین لافاو لە مانگەکانی ئازار و پووشپەڕی ٢٠١٩ ڕوویدا کە زۆربەی وڵات لەوان پارێزگای ئیلامیش ئاستی لافاویان بەخۆوە بینی. لە ١ی نیسانی ٢٠١٩، لافاوەکە چەندین پردی وێران کرد لەوانە پردی گەڤمیشان لە دەڕەشار کە پردێکی گرنگە بەسەر ڕووباری کەرخە کە باشووری پارێزگاکە بە لوڕستان و باقی وڵاتەوە دەبەستێتەوە. پردەکە دوای چەند مانگێک لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ کرایەوە.
تۆز
ئیلام ناوبەناو تووشی تۆز و خۆڵ دەبێت، بەتایبەتی لە وەرزی ھاویندا. لە دە ساڵی ڕابردوودا زیاتر بووە. شارەکانی مێھران و دێلوڕان زۆرترین مەترسییان لەسەرە لە پارێزگاکەدا، ئەوەش بەھۆی کەمبوونەوەی بەرزایی و نزیکی لە بیابانەکانی عێراق و سعودیە. بەڵام لە ئەگەری ڕوودانی زریانی تۆزاوی گەورەدا، دەکرێت کاریگەری لەسەر بەشی ڕۆژئاوای وڵاتەکە ھەبێت. ھەروەھا وشکەساڵییە یەک لە دوای یەکەکانی ئەم دەیەی دوایی لە ئێران و شەڕە درێژخایەنەکانی عێراق و سووریا، ئەو پرسەی خراپتر کردووە.
مێژوو
وێنۆک|[[شارستانیەتی ئیلام]] وێنۆک|ڕاست|پاشماوەی شاری سەیمارە کە بە مەدەکتوو و مێھرجەقەزاق ناسراوە
پێش مێژوو
ناوی "ئیلام" لە "شارستانیەتی ئیلام"ەوە ھاتووە، ئەو شارستانیەتی پێش مێژووییە کە لە ساڵی ٢٧٠٠ پێش زایین تا ٥٣٩ پێش زایین لە باشووری ڕۆژئاوای ئێرانی مۆدێرن فەرمانڕەوایی ناوچەکەی کردووە. دۆزینەوە شوێنەوارییەکان مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤەکان لە ناوچەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ٥٠٠٠ پێش زایین.
ئاشوربانیپاڵ، پاشای ئەوکاتی ئاشوور، لە ساڵی ٦٣٩ پێش زایین ھێرشی کردە سەر ئێلام و بە تەواوی لەناوی برد. ھەرچەندە وەک جاران یەکگرتوو نەبوون، بەڵام ئیلامییەکان لە دوای لەشکرکێشییەکە لە ژیاندا مانەوە و بەردەوام بوون لە ژیان. لە نێوان ساڵانی ٦١٢ بۆ ٥٤٦ پێش زایین ئیلام خرایە ناو ئیمپراتۆریەتی مادەوە و دواتر لە ساڵی ٥٣٩ پێش زایین خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنیشدا، ئیلام بۆ ھەمیشە سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا و دوای فارس و میدیا بووە سێیەم پارێزگای ئیمپراتۆریەت.
لە سەردەمی ماد و ھەخامەنی و سێلوسی و پارتەکاندا بە ھۆی نزیکی لە قەزاکانی ھەمەدان و کوردستان و کرماشان و لوڕستان و لە ھەمووی دیارتر شوش ئەو ناوچەیە و شوێنەوارەکانی گرنگییان گرت.
لە سەردەمی ساسانییە کاندا ئیلامی ئێستا لە دوو دەوڵەتی پێکھاتبوو: مێھرجانقەزاق لە ڕۆژھەڵاتدا کە دەڕەشار مۆدێرن بوو و لە ڕۆژاوادا مەسباسان.
دەسەڵاتی عەرەبی
دوای ئەوەی موسڵمانان لە ساڵی ٦٤٠ی زایینیدا مێزۆپۆتامیایان داگیرکرد، عەرەبەکان ئەو ناوچەیەیان ناونا "خاکی شاخەکان"، یان "جیبال". لە سەردەمی دەسەڵاتی عەرەبەکاندا، شانشینی جیبال کە پایتەختەکەی سەیمار بوو، یەکێک بوو لەو خاکانەی لەژێر کۆنترۆڵی بەغدا و بەسرەدا بوو، تا ساڵی ٩٦١ی زایینی بەردەوام بوو.
خەلافەتی ڕاشدین تا ساڵی ٦٤٠ی زایینی مێزۆپۆتامیای داگیرکرد و دواتر تا ساڵی ٦٤٣ی زایینی ھەموو ئیمپراتۆریەتیی ساسانی داگیرکرد و کۆنترۆڵی ھێشتەوە تا لە ساڵی ٦٦١ی زایینیدا ڕووخانیان. پێش ڕووخانیان، شەڕی ناوخۆ دەستی بەسەر خەلافەتدا گرتبوو، دوای ئەوە فراکسیۆنی موعاویە سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بەم شێوەیە دەوڵەتی ئەمەوی دامەزراند. ئومەویەکان کۆنترۆڵی ناوچەکەیان کرد تا ئەو کاتەی خۆیان لە ساڵی ٧٥٠ی زایینیدا ڕووخان، دوای ئەوە خەلافەتی عەباسی دەستی بەسەردا گرت و بۆ ماوەی نزیکەی دوو سەد ساڵ تا ساڵی ٩٤٥ی زایینی حوکمڕانی کرد. پاش داگیرکردنی رۆژئاوای ئێران لە ساڵی ٩٤٥ی زایینیدا، دەوڵەتی بوەیھی تا ساڵی ١٠٥٥ حوکمی ئەم ناوچەیەیان کرد.
دەسەڵاتی کورد
وێنۆک|حکومڕانی [[دەوڵەتی بوەیھی لە ڕۆژاوای ئێراندا]] بۆ ماوەی ٢٧٠ ساڵ، لە نێوان ساڵانی ١١٥٥ بۆ ١٤٢٤، چیای زاگرۆس بە تایبەت ناوچەکانی دەوروبەری پارێزگای لوڕستان حوکمڕانی کرد. ھەزارئەسپیان کە بە ئەتابەگەکانی لوڕستانیش ناسراون لە دوو گروپ پێکھاتبوون، لۆری بچووک کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک لۆر بوون و ئەتابەگەکانی گەورە لۆر کە بە ڕەچەڵەک کورد بوون. پێشتر بەشێک لە پارێزگاکانی ئێستای پارێزگای مەرکەزی، پارێزگای ھەمەدان، پارێزگای کرماشان، پارێزگای لوڕستان، پارێزگای خووزستان و ئیلامیان کۆنترۆڵ کردبوو.
بنەماڵەی خورشیدی
وێنۆک| لوڕستانی بچووک و گەورە پایتەختی لۆری بچووک شاپوورخواست یان خوڕەماوەی سەردەمی مۆدێرن بوو، بە تایبەت قەڵای فەلەک-ئەفلاک. لوڕ ئەتابەگەکانی بچووک یان بنەماڵەی خورشیدی زیاتر لە ٤١٢ ساڵ فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان کردووە، لە ساڵی ١١٨٤ تا ١٥٩٧ی زایینی، دوای ئەوە شا عەباسی گەورە دوا فەرمانڕەوای شاھوێردی خانی لە سێدارە دا و لە شوێنی خوشکەزای شاھوێردی گرتەوە، حوسێن بەیگ/خان، بەم شێوەیە کۆتایی بە دەسەڵاتی لوڕی بچووک ھات و سەرەتای بنەماڵەی ڤالی/والی کە بە فەیلی وەلی ناسراوە.
سەردەمی قاجار (١٧٨٩-١٩٢٥)
لەو کاتەوە ئیلام بە سەربەخۆیی لە لوڕستان حوکم دەکرا و پارێزگار راستەوخۆ راپۆرتی بۆ حکومەتی ناوەندی دەدا، بەمەش کۆتایی بە کۆنترۆڵی لوڕستان بەسەر ئیلام و پشتکۆ ھێنا. دواتر ناوی ئەو دوو شارستانە گۆڕدرا بۆ "دێ باڵا" و "دێ پاین" کە لە بنەڕەتدا بە واتای گوندەکانی سەرەوە و خوار دێت.
لە سەردەمی فەرمانڕەوایی حوسێن قولی خاندا بەسەر "دێ باڵا" (١٨٦٣-١٩٠٠ی زایینی)، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ "حوسێن ئابادی پشتکۆ".
قەڵای والی ئیلام دواتر بە ناوی غولامڕەزا خان فەیلی لە ساڵی ١٩٠٨ دروستکراوە. ئەم قەڵایە ئێستا میراتێکی تۆمارکراوی نەتەوەییە و ھەروەھا مۆزەخانەی ئەنترۆپۆلۆژیای ئیلامە.
سەدەی بیستەم
دوای دامەزراندنی شانشینی پەھلەوی لە ساڵی ١٩٢٥دا، ڕەزاشا بۆ چەسپاندنی ھەژموونی خۆی، حکومەتە خۆجێییەکانی سەرکوت کرد. لە ساڵی ١٩٢٨ ھێزەکانی حکومەت دەستیان بەسەر پشتکۆدا گرت و (غوڵامڕەزا خان فەیلی)، دوایین پارێزگاری فەیلی بە ھەر خۆڕاگرییەکەوە پشتکۆی بەجێ ھێشت و رۆیشت بۆ عێراق، بەمەش دوای ٣٣٢ ساڵ دەسەڵاتی فەیلیەکان لە ئیلام ھەڵوەشایەوە. دوای ساڵێک و لە ساڵی ١٩٢٩ بە پێشنیاری ئەکادیمیای زمان و ئەدەبی فارسی ناوی "حسێن-ئاباد" گۆڕدرا بۆ "ئیلام".
لە ٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٧، پەرلەمان یاسایەکی تایبەت بە دابەشکردنی سیاسی وڵات لەژێر ناونیشانی "یاسای دابەشکردنی نیشتمان و ئەرکەکانی پارێزگاران" دەرکرد، بەمەش وڵاتەکە بەسەر ٦ پارێزگا و ٥٠ شارستاندا دابەشکرا. پشتکۆ، بەھۆی ئەوەی کە شارستانێک بوو، بەشێک بوو لە "پارێزگای ڕۆژئاوا".
یاسای دابەشکردنی سیاسی ساڵی ١٩٣٧ زۆری نەخایاند و ماوەیەک دواتر لە ٩ی ژانویەی ١٩٣٨ ھەموارکردنێک پەسەندکرا کە وڵاتەکەی بەسەر ١٠ پارێزگا و ٤٩ شارستاندا دابەشکرد. بە پشتبەستن بە دابەشکردنی نوێ، "ئیلام" یەکێک بوو لە شارستانەکانی "پارێزگای پێنجەم".
لە ساڵی ١٩٦٤ دەڕەشار، ئاودانان و دێلوڕان لە پارێزگای لوڕستان و مووسیان لە پارێزگای خووزستانەوە لکێنران بە ئیلامەوە، بەمەش پێگەی ئیلام بەرزکرایەوە بۆ "پارێزگاری گشتی" وەک بەشێک لە پارێزگای کرماشان. دواتر ئیلام لە مانگی ئازاری ١٩٧٤ بوو بە پارێزگا.
شار و شارۆچکەکان
پارێزگای ئیلام کەمترین پارێزگای ئێرانە. ئیلام، پایتەختی پارێزگاکە، تاکە شاری ئەو پارێزگایەیە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٩٤ ھەزار و ٣٠ کەسە؛ ھەموو شارۆچکەکانی دیکە ژمارەی دانیشتووانیان کەمترە لە ٣٥ ھەزار کەس.
کەلتوور
دانیشتوانی ڕەسەنی ئیلام، گۆتی و کاسیەکان بوون و لەگەڵ ھاتنی ئارییەکان بۆ ئێران، مادەکان لە ناوچەی زاگرۆس نیشتەجێ بوون. بەدرێژایی مێژوو خەڵکێکی زۆر لەو ناوچەیە نیشتەجێ بوون و حوکمڕانییان کردووە و لە ئەنجامدا ئەمڕۆ ئیلام بە کورد(فه‌یلی و لوڕ و لەک) و عەرەب نیشتەجێیە. ھەر لەبەر ھەمان ھۆکار، فەرھەنگی ئیلامییەکان ھەمەچەشنن، زۆربەیان تێکەڵەیەک لە چەندین کولتوورە.
کاری دەستی
وێنۆک|کلیم، پیشەیەکی دەستی کە لە ئیلام بەناوبانگە کلیمی چەسپاو(بەڕە یان سیپاڵ) تێکەڵەیەک لە کلیمی سادە و گرێی فەرش لە دەقەکەیدا کە بە گرنگترین و ڕەسەنترین کاری دەستی لە پارێزگای ئیلام دادەنرێت. کلیمی چەسپاوی ئیلام جیاوازە لە ناوچەکانی دیکەی وڵات. کلیمی چەسپاوی ئیلام لەگەڵ دروستکردنی لەلایەن سەحەر چاڵەنگار، دانیشتووی گوندی زەنجیرەی سەر بە ناوچەی سەراوڵە، ھەم لە ئێران و ھەم لە جیھاندا بووە جێی بایەخ. ئێستا، زیاتر لە ٤٥٠٠ جۆڵا ئەم جۆرە تایبەتەی کلیمە لە پارێزگای ئیلام ھەن کە ساڵانە نزیکەی ٣٠٠٠م٢ بەرھەم دەھێنن. بەپێی خەمڵاندنەکان نزیکەی ٥٠٪ی ئەو کەسانەی لە ھەموو کاری پیشە دەستییەکان لە پارێزگای ئیلام بەشدارن لە بواری بەرھەمھێنانی کلیمدان.
"کلیمی چەسپاوی ئیلام" جیاوازە لە ناوچەکانی دیکەی وڵات چونکە جۆڵایەک بە ناوی "سەحەر چلەنگەر"، دانیشتووی گوندی زەنجیرە (یەکێک لە گوندەکانی شارستانی سەراوڵە لە پارێزگای ئیلام)، سەرکەوتوو دەبێت لە ئەنجامدانی ڕۆڵێکی دیار لە بەشێک لە کیلیمە تواوەکەیدا بە بەکارھێنانی گرێی فەرش. لەمەوە پاشخانێک بۆ گەشەکردن و بەرەوپێشبردنی کلیمە چەسپاوەکان دابین دەکرێت. کلیمی چەسپاوی ئیلام ھۆلۆگرامی نیشتمانیی وەرگرتووە و وەک یادگاری و براندی پارێزگای ئیلام تۆمار کراوە. دواتر ئیلام وەک پایتەختی نیشتمانی کلیمی چەسپاو دەستنیشان کرا.
خواردن
خواردنی ئیلام، وەک کولتوورەکەی، تێکەڵەیەک لە خواردنی کوردی و لوڕی. ھەندێک لە خواردنە نەریتییە ناوخۆییەکان بریتین لە: • بیرساق
• کەلەکونجی
• ترخێنە
• جیزینیک ریقۆ
• شلکێنە
• لیک سیتوو
• کنگر
• جگەرواز
• نانی ساج
• قەڵاماسەوا
• قاورمە
• مەکاش
دەسەڵات
باڵاترین دەسەڵاتی حکومی پارێزگاکە پارێزگارە، کە لەلایەن وەزیری ناوخۆوە بە ڕەزامەندی کابینەی حکومەت دیاری دەکرێت. پارێزگار، دواتر قایمقامی شارستانەکان دیاری دەکات. قاسم سولەیمانی دەشتەکی، پارێزگاری گشتیی ئێستای ئیلامە و لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ەوە لە پۆستەکەیدایە.
دابەشی کارگێڕی
پارێزگای ئیلام بەسەر ١٢ شارستان و ٢٨ ناوچە و ٥٢ گوندەواردا دابەش بووە. دوای پەسەندکردنی کابینەی حکومەت، شارستانی ھولەیلان لە ٤ی یانواری ٢٠٢٠ دامەزرا، کە پێش ئەوە ناوچەیەکە شارستانی چەرداوڕ بووە. ھۆلێلان بوو بە یازدەھەمین شارستانی، پارێزگای ئیلام.
ئەم شار، شارۆچکە و شارەدێیانە لە ساڵی ١٩٣٧دا بوونە بەشێک لە پێنجەمین پارێزگای کرماشان لە دابەشکردنی وڵاتدا. لە ساڵی ١٩٦٤دا، ناوچەی ئێستای پارێزگای ئیلام لەلایەن دەستەی وەزیرانەوە وەک شارستانێک پەسەند کرا کە شارستانی ئیلام، شارستانی بەدرە، شارستانی دێلوڕان و شارستانی مێھران کە بەشێکن لە پارێزگای کرماشان لەخۆدەگرێت.
لە مانگی پووشپەڕی ساڵی ١٩٧٤دا دوای ڕەزامەندی دەستەی وەزیران، پارێزگاری ئیلام بە شارستانەکانی ئیلام، دەڕەشار، مێھران و دێلوران، بوو بە پارێزگای ئیلام. لە ساڵانی دواتردا شارستانەکانی چەرداوڕ، ئاودانان، ئەیوان، مەڵگشای و سیروان لە ئۆرگانی خاکی پارێزگای ئیلام دامەزران.
ناوچە شارییەکانی پارێزگای ئیلام بریتین لە:
لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٢ شیروان و چەرداوڕ دابەش کران بەسەر دوو شارستاندا، شیروان و چەرداوڕ کە ناوەندیان لەسەر سەراوڵە بوو، ھەروەھا شارستانی سیروان سەنتەری لوومار بوو، ھەروەھا لە تەمموزی ٢٠١٣ بە ڕەزامەندی دەستەی حکومەت، شیروان و چەرداوڕ بە فەرمی ناوی گۆڕدرا بۆ شارستانی چەرداوڕ، و ناوچەی بەدرە لە شارستانی دەڕەشار جیاکرایەوە و پلەی بەرزکرایەوە بۆ شارستانی بەدرە. ھەروەھا لە ژانویەی ٢٠١٨دا شارستانی ھولەیلان لە شارستانی چەرداوڕ جیابووەوە و سەربەخۆ بوو.
ئابووری
ئیلام بە نزیکەی ٠٫٩٩٪ بەشداری لە بەرھەمی ناوخۆیی نیشتمانی تا ساڵی ٢٠١٦ یەکێکە لە کەمترین گەشەسەندنی پارێزگاکانی ئێران کە لە کۆی ٣١ پارێزگا لە پلەی ٢٦ دایە. زۆربەی چالاکییە ئابوورییەکانی پارێزگاکە لەسەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری لە کۆمەڵگا گوندنشینەکاندا چڕکراوەتەوە؛ و، پیشە لێھاتووەکان، خزمەتگوزارییە گشتی و تایبەتەکان لە ناوچە شارییەکان. پیشەسازییەکە پشکێکی کەمی لە ئابووری پارێزگاکەدا ھەیە و کارگەی کەم ھەیە.
کشتوکاڵ
گەورەترین کەرتی ئابووری ئیلام کشتوکاڵە، ھەرچەندە بە بەراورد لەگەڵ پارێزگاکانی دیکەی ئێران زۆر کەمترە. لە پارێزگای ئیلام زیاتر لە ٥٥ ھەزار جوتیار ھەن. بەپێی خەمڵاندنەکان، نزیکەی ٥٠٪ی ھەموو ماڵەکانی پارێزگاکە یان ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەشدارن لە چالاکییە کشتوکاڵییەکان.
لە ساڵی دروێنەی ٢٠١٨دا ٢٢٣ ھەزار و ٢٢٨ ھێکتار (٥٥١ ھەزار و ٦١٠ دۆنم) زەوی (١١٫١٪ی خاکی پارێزگای ئیلام) بۆ بەروبوومی جۆراوجۆری وەک گەنم، جۆ، گەنمەشامی، شووتی، کاڵەک و خەیار چێندرا و ٧٠٠ ھەزار و ٧٣٢ تۆن بەرھەمی لێکەوتەوە بە گشتی، ١٤٪ لە ڕێگەی کشتوکاڵی وشکەوە. پارێزگای ئیلام لە ڕووی بەرھەمی بەروبووم لە ھەر ھێکتارێکدا ٣٫١٤ تۆن لە پلەی سێھەمی خوارەوەی ئەو وڵاتەیە و تەنیا لە پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد و پارێزگای کوردستان تێدەپەڕێنێت. بۆ بەراوردکردن، تێکڕای بەرھەمھێنان ٩٫٨٨ تۆن بۆ ھەر ھێکتارێک و بەرزترینیان ٢٥٫٦٤ تۆن بۆ ھەر ھێکتارێک لە پارێزگای ئەلبۆرز.
زەوییە کشتوکاڵییەکانی ئیلام وەک جوگرافیاکەی، دابەش بوون؛ بەشی باکور و رۆژھەڵاتی پارێزگاکە شاخاوین و سەرەڕای بوونی سەرچاوەی ئاو، زەوییە کشتوکاڵییەکان تەنیا لە دەشتەکانی نێوان شاخەکان و دامێنی گردەکان و کەنارەکانی ڕووبارەکاندا سنووردار دەبن؛ بەپێچەوانەوە دەشتە گەرمەکانی کەشوھەوای باشوور و باشووری ڕۆژئاوای وەک دەشتی ھۆژەندان، ئەمیرئاباد، مێھران، مووسیان، دێلوڕان و دەشت عەباس، لە قەبارەدا گەورەن بەڵام لە سامانی ئاودا سنووردارە.
تا ساڵی ٢٠١٩، کۆی ڕووبەری سەرجەم باخەکانی پارێزگای ئیلام ٣٩٥٠ ھێکتار (٩٨٠٠ دۆنم) بووە. بەگشتی ئەم باخچانە ١٥ ھەزار و ٤٠٩ تۆن میوەیان بەرھەم ھێناوە کە دەکاتە ٠٫١٪ی بەرھەمی وڵاتەکە. زۆرترین بەرھەمی باخداری بریتین لە: ترێ، گوێز، ھەنار، ھەنجیر، زەیتوون و قۆخ.
پیشەسازی
کەرتی پیشەسازی ئابووری ئیلام بە شێوەیەکی خراپ گەشەسەندووە تەنانەت بوونی نییە؛ تا ساڵی ٢٠١٧ کۆی گشتی وۆرک شۆپی پیشەسازی (دە کارمەند یان زیاتر) لە پارێزگاکەدا تەنھا ٥٢ کەسە کە ٨٥٪یان کەمتر لە ٥٠ کارمەندیان ھەیە. ئەم وۆرک شۆپانە بە گشتی ٣٣٥٠ کارمەندیان ھەیە، کە نزیکەی تەواو (٩٦٪) لە ڕەگەزی نێرن، کە تەنیا ٠٫٦٪ی دانیشتوانی ئیلام پێکدەھێنن. وەک بەراوردێک، ژمارەی ھەمان جۆری وۆرک شۆپ بۆ تاران ٦٨٠٦ و بۆ پارێزگاکانی ئەسفەھان ٣٨٩٢ وۆرکشۆپە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کەرتی پیشەسازی ئیلام چەندە پێشکەوتووە. بەپێی دوایین ئامار، ئیلام کەمترین پارێزگای پیشەسازیی ئێرانە. لە ساڵانی ڕابردوودا ھەندێک ھەوڵ چوو بۆ ھاندانی پیشەسازی ئیلام بە بنیاتنانی شارۆچکە و ناوچەی پیشەسازی، دەرفەتی ھاندەرانە بۆ کاروبارەکانی وەک ھەرزانتر زەوی، خزمەتگوزاری و باج ڕەخساند. لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە تا ئێستا ٨ شارۆچکەی لەو جۆرە و ٥ ناوچە دروستکراون.
گەورەترین کۆمپانیاکانی پارێزگای ئیلام بریتین لە:
وزە
ئیلام بە مەزەندەکردنی ١٤ ترلیۆن م٣ یەدەگی گاز و ١٧ ملیار بەرمیل یەدەگی نەوت کە یەکسانە بە ٦٪ و ١١٪ یەدەگی ئێران، لە ڕووی گاز و نەوتەوە لە پلەی دووەم و سێیەمدایە. پارێزگای ئیلام رۆژانە زیاتر لە ٢٣٠ ھەزار بەرمیل نەوت بەرھەم دەھێنێت و ساڵانە یەک ملیار و ٥٠٠ ملیۆن مەتر سێجا گاز بەرھەم دەھێنێت، کە نزیکەی ٩٠٪ی نەوت و گازی رۆژئاوای ئێران پێکدەھێنێت، بەمەش ئیلام دەکاتە ناوەندی وزەی رۆژئاوای ئێران. گرنگترین کێڵگە نەوت و گازییەکانی ئیلام بریتین لە:(دێلوڕان، تەنگ بیجار، چشمە خۆش، پەیدەر غەرب، ئازەر و دانان). سەرەڕای یەدەگی گەورەی نەوت و گاز لە پارێزگاکەدا، کەمترین وێستگەی پرۆسێسکردنی خوارەوە ھەیە لەوانە:
کانەکان
پارێزگای ئیلام بەشێکە لە پێکھاتەی نیشتووی زاگرۆس و بە تەواوی بە بەردی نیشتووی تەمەنی جیاواز داپۆشراوە. بە واتایەکی تر دیاردەیەکی ماگماتیزم و میتامۆرفیزم لە پارێزگاکەدا نییە. بۆیە یەدەگی کانزای کانزاکانی پارێزگاکە کەم وێنەیە. بەڵام یەدەگی بەرچاوی ناکانزایی لە جپس، بەردی لیمۆ، بەردی شنی، دۆلۆمیت، شیل، قیر، سێلێستین، بەردی بیناسازی و بەردی ڕووبەر ھەیە. جپسی پارێزگاکە زیاتر لە ٩٩٪ پاکە و دەتوانرێت بە ڕێژەیەکی زۆر لە دێلوڕان، مێھران و بولی ئاودانان بدۆزرێتەوە. کارگەی جپسی دێلوڕان بەرھەمێکی کوالێتی بەرز لە وڵاتدا بەرھەم دەھێنێت.
ھەروەھا یەدەگی بەردی لیمۆ لە قەبارەدا زۆر گرنگە و لە پاکیدا زۆر بەرزە (٩٣-٩٩٫٩٪). کارگەی چیمەنتۆی ئیلام کە ساڵی ١٩٨٩ بۆ بەکارھێنانی ئەم کانانە دامەزراوە، یەکێک لە باشترین چیمەنتۆکانی ئێران بەرھەم دەھێنێت و چەندین خەڵاتی نیشتمانی و نێودەوڵەتیی بەدەستھێناوە. ھەروەھا بڕێکی زۆر لە سێلێستین لە باکووری ڕۆژئاوای دێلوڕان دۆزراوەتەوە. سێلێستین لە پیشەسازی کونکردنی بیرە نەوتەکاندا بەکاردێت.
بەنرخترین کانزای پارێزگاکە بریتییە لە قیر. وەک جیلسۆنیت دەدۆزرێتەوە و پاکییەکەی زیاتر لە ٧٠٪. قیر لە ناوچەکانی ئەیوان، دێلوڕان و مەڵگشای دەبینرێت. پارێزگای ئیلام لە ڕووی بەرھەمھێنان و یەدەگی قیرەوە لە دووھەمین پارێزگای ئەو وڵاتەیە. ئەیوان خاوەنی زۆرترین یەدەگی قیر لە پارێزگاکەدا ھەیە و بە گەورەترین کانگای قیر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت. یەدەگی قیری ئیلام بە ٤٦٥ ھەزار تۆن سەلمێنراوە و ئەگەری زۆرە تا ٩٠٠ ھەزار تۆن مەزەندە دەکرێت. لە ھەندێک شوێنی پارێزگاکەدا قیری شل دەڕژێتە سەر زەوی و کانی دروست دەکات. "بەھاری قیری دێلوڕان" شوێنەوارێکی سروشتی تۆمارکراوی نیشتمانییە لە ئێران.
لە ناوچەی بەلووتستانی سەر بە زەرین ئاباد بەردی خوێ دۆزرایەوە. ھەروەھا دەمارەکانی خوێی شین لە نزیک دەشتەڵەک (میماک) و ماژین (دەڕەشار) ھەڵکەندراوە.
بە لەبەرچاوگرتنی جیۆلۆجیای پارێزگاکە، دەتوانرێت بەردی بیناسازیش بە ڕێژەیەکی زۆر بدۆزرێتەوە؛ لە نزیک شاری ئیلام بەردی مەڕمەڕی سپی و ڕەش دۆزرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٩دا نزیکەی ٢ ملیۆن و ٢٠٠ ھەزار تۆن کانزا ھەڵکەندراوە و یەدەگی ئیلام بە نزیکەی یەک ملیار تۆن مەزەندە دەکرێت.
خوێندن
بەشی پەروەردەی پارێزگا، ھاوتەریب لەگەڵ وەزارەتی پەروەردە، سەرپەرشتی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە پارێزگاکە دەکات. خوێندنی باڵا لەلایەن وەزارەتی زانست، توێژینەوە و تەکنەلۆجیا (ئێران) سەرپەرشتی دەکرێت. تا ساڵی ٢٠١٩، ١٧٧٨ قوتابخانە و ١١٢ ھەزار و ٥٠٣ خوێندکار و ٢٦ ھەزار و ٨٠٤ خوێندکاری خوێندنی باڵا ھەبووە. تا ساڵی ٢٠١٦ ڕێژەی خوێندەواری لە پارێزگای ئیلام بۆ پیاوان ٨٩٫١٪ و بۆ ژنان ٨٠٫٦٪ بووە.
پەیمانگاکانی خوێندنی باڵا لە پارێزگای ئیلام:
تەندروستی
تا ساڵی ٢٠١٨، ئیلام یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەکانی ژمارەی پزیشکانی گشتی بە ژمارەی دانیشتووان لە وڵاتدا و لە پلەی دووەمدایە. لە پارێزگای ئیلام لە ھەر ١٠ ھەزار دانیشتووان ٣.٤٨ پزیشکی گشتی ھەیە کە تێکڕای ئەو وڵاتە ٢.٣٧ کەسە. ھەروەھا ئیلام زۆرترین ڕێژەی پزیشکی ددان لە وڵاتدا ھەیە. سەرەڕای ئەوەی کە ئامارەکان بە شێوەیەکی ئەرێنی دەڕوانن کاتێک بەراورد دەکرێن لەگەڵ پارێزگاکانی دیکە، ئیمکاناتی پزیشکی و شارەزایی لە پارێزگای ئیلامدا بە شێوەیەکی نایەکسان دابەشکراون؛ ئیلامی پایتەخت وەک ناوەندی پزیشکی لە پارێزگاکەدا کاردەکات و زۆرینەی نەخۆشخانەکان و تاقیگەی پزیشکی و پسپۆڕانی: لە کۆی ١٢ نەخۆشخانەی پارێزگاکە، شەش نەخۆشخانە؛ لە کۆی ٦٠ تاقیگەی پزیشکی ٢٣ تاقیگە؛ ١٨ لە کۆی ١٩ دامەزراوەی ئەتۆمی پزیشکی؛ لە کۆی ١٨٩ پزیشکی پسپۆڕ ١٢٣ کەس؛ ھەموو دکتۆرای پۆست پسپۆڕ و پیشەیی؛ ١٣ لە کۆی ١٤ دەرمانناس؛ و، تاکە زانکۆی پزیشکی لە پارێزگاکە لە ئیلامن.
دیارترین نەخۆشخانەکانی پارێزگاکە بریتین لە:
فڕۆکەخانە
ئیلام بە بەراورد لەگەڵ باقی وڵات لە ڕووی گواستنەوەوە کەم گەشەسەندووە. فڕۆکەخانەی ئیلام تاکە فڕۆکەخانەی ئەو پارێزگایەیە. فڕۆکەخانەی ئیلام بە ٢٨٥٠ گەشت و ٢١٥ ھەزار و ٧٩٩ سەرنشین و نزیکەی ١٤١٦ تۆن (١٥٦١ تۆن کورت) لە پلەی ٢١ی وڵات و دووھەمین بۆ فڕۆکەخانەی کرماشان لە ناوچەی رۆژئاوا بووە. فڕۆکەخانەی ئیلام لە ساڵی ١٩٩٦ دروستکراوە و بەردەوام گەشتەکانی بۆ تاران و مەشھەد ھەیە. لە ساڵی ٢٠١٦ فڕۆکەخانەکە بەرزکرایەوە بۆ پلەی نێودەوڵەتی (فەزای ئاسمانی کۆنترۆڵکراو) و ھەفتانە خزمەتگوزاری بۆ نەجەف دەستی پێکرد.
ڕێگا
تا ساڵی ٢٠١٩، تەنیا ١٧٩ کم (١١١ میل) ڕێگای خێرا لە پارێزگای ئیلام ھەیە:
تا ساڵی ٢٠١٩، دە تونێلی رێگاوبان لە پارێزگای ئیلام ھەبووە کە گرنگترینیان بریتین لە:
بەرزکردنەوەی قورسایی
یەکێک لە ناسراوترین کەسایەتییە وەرزشییەکانی پارێزگای ئیلام (موجتەبا مەلەکییە) کە دوو جار خاوەنی میدالیای زێڕ لە پاڵەوانێتی جیھانی بەرزکردنەوەی قورسایی لە ساڵانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ بووە، ھەروەھا خاوەنی زیاتر لە دە میدالیای زێڕی ئاسیا بووە. مەلەکی دووەم کەسە لە جیھاندا کە ٥٠٠ کیلۆگرام بە خاوی بە پێچەوە ھەڵتروشکانەوە لێداوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئیلام ئیلام ئیلام پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نۆوی
جوگرافیا
نۆوی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
وارن بافێت
وێنۆک|وارن بافێت