cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پەیمانی سیڤەر
کوردستان
نوێنەری کورد شەریف پاشا بوو و بە گوێرەی ئەو پەیمانە بەڕیتانیا دەیویست بەشی کوردستانی باکور لە تورکیا جیابکاتەوە و ویلایەتی موسڵیشی بخاتە سەر و دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ بۆ کورد لەژێر سەرپەرشتیکردنی خۆیدا دابمەزرێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:ئەرمەنستان لە ١٩٢٠ پۆل:فەڕەنسا لە ١٩٢٠ پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩٢٠ پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم پۆل:ویلایەتی ئایدن
تەندروستی مێشک/خەمۆکی
خەمۆکی تەندروستی مێشک یان نەخۆشی دەروونی ئەو نەخۆشییەیە کە کاریگەری ھەیە بەسەر ڕەوش و بیر و ھۆشی مرۆڤ، ھۆکەرەکانی ئەم نەخۆشییەش دەبنە ھۆی پەیدابوونی نیشانەکانی خەمۆکی، نیگەرانی دەروونی، شیزوفرینیا، وئاڵوودەی.
گومان لەھەبوونی تەندروستی مێشک دەبێتە ھۆی پەیدابوونی نەخۆشی دەروونی کە نیشان و ھۆکارەکانی کاریگەری دەکەنە سەر فشار و توانای جەستەی.
ھەروھا نەخۆشی دەروونی دەبێتە مایەی ڕەشبینی و نارەحەتی لە ژیانی ڕۆژانە، لە شوێنەکانی وەک قوتابخانە، شوێنی کارکردن، پەیوەندییە کۆمەلایەتییەکان و … ھتد کە ئەم ھۆکار و نیشانانە کۆنترول دەکرێن بە خواردنی دەرمان یان چارەسەری دەروونی.
نیشانەکان
نیشانەکانی نەخۆشی دەروونی دەگوردرێن، بەپشت بەستن بەو ھۆکارو باردۆخ و پرنسیپانەی کە کار لەسەر ھەست و ھۆش و ڕەفتاری مرۆڤ دەکات،
ئەمانەی خوارەوە ھەندێک لە نیشانەکانی نەخۆشییەکەن:
ھەندێکجار نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە لە پرسێکی فیزیکی دەردەکەون وەک: ژانی گەدە، ژانی پشت، ژانی سەر… ھتد.
خەمۆکی
خەمۆکی بەربڵاۆترین نەخۆشی دەروونی دەست نیشانکراوە لە حاڵەتی خۆکوشتندا. ھەر کەسێک لە ئێمە جار جار ھەست بە خەمگینی، خەفەت، تەنیایی و نا ئارامی دەکات، بەڵام ماوەیەکە و چاک دەبێتەوە. بەڵام ئەوانەی کە ئەم ھەستانە لە لایان جێگیر دەبن و دەبنە ڕێگر و ئاستەنگ بۆ ژیانی سرۆشتی مرۆڤ، ئەو کاتە ئەو ھەستانە دەبنە ھەستی خەمۆکی و لە کۆتاییشدا ئەم ھەستانە دەبنە نەخۆشی خەمۆکی.
کاتی پێویست بۆ دیتنی دکتۆر
ئەگەر ھزری خۆکوشتنت ھەبوو و بگاتە ڕادەی ئازاردان بە جەستەت، دەبێت داوای یارمەتی ڕێگری ئەم ڕێگانەوە:
ھۆکارەکان
بەگشتی نەخوشی دەروونی ئەو بیرورانەن کەکاریگەر دەبن بە ھوکاری جیاجیای دەرەکی و ژینگەی وەک:
تەندروستی مێشک بە ھاوبەش لەگەڵ خوێنی کەس و کاری نزیک نەخۆشی دەروونیان ھەیە، ھەروەھا نەخۆشییە بۆ ماوەیەکان لەوانەیە مەترسی لەسەر ئەم نەخۆشییە بەرز بکاتەوە.
کاریگەری ژینگەی پێش لە دایک بوون، کارێگەری زۆری فشاری ژینگەی، باردۆخی ھەلئاوساو، ژەھراویەکان، خواردنی ئەلکھوڵ و دەرمانی ھۆشبەر لەکاتی منالدان کە ھەندێک جار دەبەستێتەوە لەگەڵ تەندروستی مێشک و تووشی نەخوشییەکە دەبێت
دەمارەکان نیشانەکان لە مێشک وەردەگرن و دەگوازنەوە بەرەو بەشەکانی تری جەستە کاتێک کە توزی دەمارەکان تێکەڵ دەبن کیمیایی یەکان خراپ دەبن، سیسەتەمی دەمار و وەرگرەکان دەگۆردرێن و دەبێتە ھۆی خەمۆکی و بێزاری.
قەدەغەکردن
ھیچ ڕێگایەک نییە بۆ ڕێگەگرتن لە نەخۆشی دەروونی وتەندروستی مێشکی، ئەگەر نەخۆشی دەروونیت ھەبوو دەبێت بەپەلە چاوەسەربکرێت و تاکو ورەیی و ڕێزی تاکەکەسی بەرز بکرێت و دەبێت بەسەر نەخۆشییەکەدا زاڵ بیت وەکو ئەم خاڵانەی خوارەوە:
پەیوەندی کردن لەگەڵ پزیشکی تاییبەتمەند بۆ زانینی ڕادەی نیشانەکان، دانانی پلان بۆ زال بوون بەسەر نیشانەکانی نەخۆشییەکە.
پشتگۆێ نەخستنی خواردنی دەرمان و وەرگرتنی تەندروستی.
لەوانەیە نەخۆشییەکە بەرەوخرابی بروات ئەگەر بە زووترین کات ڕەفتار وەرنەگرێت
ئەمەش دەگرێت بە ھوبوونی نووستنێکی باش و خواردنێکی ڕێک و چالاکی ڕۆژانە
سەرچاوەکان
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/depression/symptoms-causes/syc-20356007
قوبرس
قوبرس یان قیبرس یان قبرس (بە یۆنانی: Κύπρος)، بە ڕەسمی کۆماری قوبرس وڵاتێکی دوورگەیییە لە دەریای ناوین دا کە لە کیشوەرەکانی ئەورووپا و ئاسیادا ھەڵکەوتووە. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری نیکۆسیایە.
ناوی وڵات
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان «قیبرس» و لە باشووری کوردستان «قوبرس» (وەرگیراو لە عەرەبی: «قُبرص») بەکاردەبردرێت.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی قوبرس ١,١٥٣,٠٥٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٥.٦ ساڵە. ھەروەھا ٧١ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دوورگەکانی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:شام پۆل:دوورگەکانی دەریای ناوین پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠ پۆل:دوورگەکانی ئاسیا پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست پۆل:دوورگە نێودەوڵەتییەکان
بڕیارنامەی ٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ یاساکانی کاتیی شێوازی دادپرسیی ئەنجومەنی ئاسایش. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٨ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
ھێنری دووەم، ئیمپراتۆری ڕۆم
ھێنری دووەم (لەدایکبووی ٦ی ئایاری ٩٧٣ تا ١٣ی تەممووزی ١٠٢٤) ھەروەھا وەک سەینت ھێنری ناسرابوو، ئیمپراتۆری ڕۆم بوو لە ١٠١٤، لە ١٠٢٤ بەبێ جێنیشین دەمرێت و کۆتا فەرمانڕەوای خێزانی ئۆتۆنیان بوو. لەوکاتەی کە دووکی باڤاریا ھێنری پاڵێوا بە سەرکەوتوویی بووبە بە پاشای ڕۆمانەکان و دواتر لەدوای مردنی لە ناکاوی دووەم ئامۆزاکی ئیمپراتۆر ئۆتۆی سێیەم لە ١٠٠٢، ھێنری دەبێت بە پاشای ئیتاڵیا لە ١٠٠٤، و لە ١٠١٤ لەلایەن پاپا تاجی دەخرێتە سەو و دەبێت بە ئیمپراتۆر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧٣ پۆل:مردووانی ١٠٢٤ پۆل:فەرمانڕەوا مەسیحییەکان
لیرۆی سانێ
لیرۆی ئەزیز سانێ (لەدایکبووی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦) یاریزانێکی تۆپی پیشەگەری ئەڵمانییە کە یاری دەکات بۆ یانەی بۆندسلیگا بایەرن موینشن و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا.
سانێ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی بۆ یانەی شالکە ٠٤٤ لە ساڵی ٢٠١٤ ئەنجامدا و لە ساڵی ٢٠١٦ گواسترایەوە بۆ مانچستەر سیتی بە بڕی ٣٧ ملیۆن پاوەند. ئەو بە باشترین یاریزانی لاوی پرێمەرلیگ لە ساڵی ٢٠١٧–١٨ ھەڵبژێردرا، کە بووە یەکەم و تاکە یاریزانی ئەڵمانی کە خەڵاتەکە بباتەوە، دوای ئەوەی یارمەتی مانچێستەر سیتی دا بۆ بردنەوەی خولی نایابی ئینگلیزی و جامی ئی ئێف ئێڵ، وەرزی دواتر باشتر بوون بە بردنەوەی ھەر سێ نازناوە ناوخۆیییەکە.
سانێ لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ یەکەمین یاری خۆی بۆ ئەڵمانیا ئەنجامدا و بەشێک بوو لە پێکھاتەکە کە گەیشتن بە یاری نیوەی کۆتایی جامی یۆرۆی ٢٠١٦.
ژیانی سەرەتایی
سانێ لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ لە ئێسێن، ئەڵمانیا لەدایکبووە و لە نزیک لۆھایدیستادیۆن، وەتێنشاید گەورە بووە. ئەو کوڕی یاریزانی پێشووی جومناستیکی ئەڵمانی و خاوەنی مەدالیای برۆنز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینی ١٩٨٤ ڕیجینا وێبەرە، و یاریزانی پێشەنگی تۆپی پێ و نێونەتەوەیی سێنیگالی سولیمان سانێ. یاریزانەکە ناونرا لیرۆی بۆ ڕێزگرتن لە کڵۆد لی ڕۆی، ڕاھێنەری پێشووی باوکی. باوک و دایکی یەکیان ناسی کاتێک باوکی یاری دەکرد بۆ یانەی (SG Wattenscheid 9) سوولیمان سانێ لە فەڕەنسا گەورە بوو؛ لە ڕێگەی خزمەتکردنی لە سوپای فەڕەنساوە گەشتی کرد بۆ ئەڵمانیا. دوو براکەی سێن، کیم و سیدی، یاریان کردووە بۆ پێکھاتەکانی لاوان یاخود پێکھاتەی دووەمی یانە گەورەکانی تۆپی پێی ئەڵمانی.
پیشەی سەرەتایی
سانێ لە ساڵی ٢٠٠١ دەستی بە یاری تۆپی پێ کرد بۆ تیمی لاوانی واتنشید ٠٩. لە ساڵی ٢٠٠٥، چووە یانەی شالکە ٠٤. دوای سێ ساڵ، پەیوەندی کرد بە بایەر لیڤەرکوزن، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ ئەکادیمیای لاوانی شالکە (Nachwuchsleistungszentrum) لە ساڵی ٢٠١١.
شالکی ٠٤
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shahter-Shalke_(6).jpg/170px-Shahter-Shalke_(6).jpg|وێنۆک|سانێ لە کاتی یاریکردن بۆ [[شاڵکە ٠٤|شالکە ٠٤ لە ٢٠١٦]] لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٤، سانێ گرێبەستێکی سێ ساڵەی پیشەگەری لەگەڵ یانەی شالکە واژوو کرد کە لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ کۆتایی دەھات. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٤ یەکەمین یاریی خۆی لە بۆندسلیگا ئەنجامدا لە بەرامبەر ڤی ئێف بی ستوتگارت. ئەو لە جێگەی ماکس مەیەر بە شێووەی یەدەگ ھاتە یاریگاوە و دوای تێپەڕبوونی ٧٧ خولەک لە یارییەکدا کە ٣–١ دۆڕاندیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیا. یەکەم گۆڵی وەرزەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە یاریگای خۆیان لە بەرامبەر کۆڵن لە ١٣ی کانوونی یەکەم. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٥، سان ێ لە یەکەم یاریی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٣ بەرامبەر ڕیاڵ مەدرید، ھەرچەندە تیمەکەی لە پاڵەوانێتییەکە دەرکران بە ئەنجامی ھەردوو یاری ٥–٤.
٢٠١٦–١٧: وەرزی یەکەم
لە ٢ی ئابی ٢٠١٦، سانێ چووە یانەی مانچستەر سیتی پریمەرلیگ و گرێبەستێکی پێنج ساڵەی واژوو کرد بۆ بڕی ٣٧ ملیۆن پاوەند، لەگەڵ ئەگەری زیاد بوون بۆ ٤٦٫٥ ملیۆن یۆرۆ کە بەندە بە ئاست و یاریکردنەوە. یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢–١ لە دێربی مانچێستەر لە بەرامبەر مانچێستەر یونایتد لە ١٠ ئەیلوول. یەکەم گۆڵی بۆ سیتی لە بردنەوەی ٢–١ بوو لە یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ئەرسیناڵ لە خولی نایاب لە ١٨ی کانوونی یەکەم. دوای ماوەیەک لە یاری نەکردن بەھۆی پێکانەوە، سانێ گەڕایەوە یاریکردن لە یارییەکدا بەرامبەر تۆتنھام ھۆتسپێر و گۆڵێکی تۆمارکرد لە یاریگای سیتی مانچستەر لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ کە ٢–٢ بەرامبەر بوون. لە ٢٨ی کانوونی دووەمدا، لە بردنەوەی ٣–٠ لە بەرامبەر کریستاڵ پاڵاس لە دەرەوەی یاریگای خۆیان گۆڵی تۆمار کرد لە قۆناغی چوارەمی جامی ئێف ئەی.
لە ٢١ی شوبات، سانێ گۆڵێکی تۆمارکرد لە گەڕاندنەوە و بردنەوەی ٥–٣ لە بەرامبەر مۆناکۆ لە یاری یەکەمی قۆناغی ١٦ خولی یانە پاڵەوانەکان. لە ١ی ئازار، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥–١ لە یاریگای خۆیان بەسەر ھەدەرسفیڵد تاون لە یاری دووبارەکردنەوەی قۆناغی پێنجەمی ئێف ئەی. دوای چوار ڕۆژ، لە ٥ی ئازار، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر سەندەرلاند لە دەرەوەی یاریگای خۆیان. لە ١٥ی ئازار، سانێ گۆڵێکی تۆمارکرد لە یاری گەڕانەوەی خولی یانە پاڵەوانەکان بەرامبەر مۆناکۆ؛ لەگەڵ ئەوەشدا، سیتی٣–١ دۆڕا و لە لە پاڵەوانێتییەکە کرایە دەرەوە بەھۆی یاسای گۆڵی دەرەوەی یاریگا. لە ٢ی نیسان، سانێ گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە بەرامبەر بوونی ٢–٢ لەگەڵ ئەرسیناڵ. لە ١٥ی نیساندا، لە بردنەوەی ٣–٠ بەرامبەر ساوسامپتۆن گۆڵی تۆمارکرد.
لە تەممووزی ٢٠١٧، سانێ وتی پێیوایە وەرزی یەکەمی لە سیتی سنووردار بوو بەھۆی نەبوونی توانای ھەناسەدان لە لووت. وتی بە تایبەتی لە کاتی یارییەکاندا ئازار دەچێژێت، کە ھەموو کات لووتی داخراوە بۆیە ئاستی دابەزیوە و وای لێکردووە ڕازی نەبێت. لە کاتی پشووی وەرز بڕیاریدا کە نەشتەرگەری بکات و چارەسەری بکات. ھەرچەندە ئەمە وای لێکرد کە بەشداریکردن بۆ جامی کۆنفیدراڵەکانی فیفا دوور بکەوێتەوە، بەڵام وتی کە کاریگەری لووتی زۆر خراپی کردووە و دەیویست بەشدار بێت لە وەرزی داھاتوو بە دڵخۆشی و تەندروستی باش.
٢٠١٧–١٩: بردنەوەی دوو نازناوی خولی یەک بە دوای یەک
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Leroy_Sané_in_December_2017_(cropped).jpg/170px-Leroy_Sané_in_December_2017_(cropped).jpg|وێنۆک|سانێ لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی لە ٢٠١٧]] لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧، سانێ یەکەم دوو گۆڵی لە وەرزی ٢٠١٧ تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥–٠ لە یاریگای خۆیاندابەرامبەر لیڤەرپوول. لە ٢٠ی ئەیلوول، دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە بەرامبەر یانەی وێست برۆمیچ ئەلبیۆن لە دەرەوەی یاریگای دخۆیان لە قۆناغی سێیەمی لیگ کەپدا. لە ٢٣ی ئەیلوول، لە بردنەوەی ٥–٠ گۆڵی تۆمار کرد لە دژی کریستاڵ پالاس. لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا، لە بردنەوەی ٧–٢ بەسەر ستۆک سیتی گۆڵی تۆمارکرد. لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا، لە بردنەوەی ٣–٠ بەرامبەر بێرنلی گۆڵی تۆمارکرد. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمدا، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٢ بەرامبەر یانەی وێست برۆمیچ ئەلبیۆن لە دەرەوەی یاریگای خۆیان. دوای ئەوەی لە سێ یاری یەک بەدوای یەک گۆڵ و ئەسیستی تۆمارکرد، خەڵاتی باشترین یاریزانی مانگی پرێمییەرلیگی بردەوە بۆ تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨، لە بردنەوەی ٤–١ لە قۆناغی سێیەمی جامی ئێف ئەی گۆڵی تۆمارکرد بەرامبەر بێرنلی. لە ١٤ی کانوونی دووەمدا، لە دۆڕاندنیان ٤–٣ بەرامبەر لیڤەرپوول گۆڵی تۆمارکرد. دوای نۆ ڕۆژ، لە ٢٣ی کانوونی دووەم، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٢ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر بریستۆڵ سیتی کە وای کرد بگەن بە یاری کۆتای جامی خول (لیگ کەپ)، لە کۆتاییدا ٧٧ خولەک یاری کرد پێش ئەوەی دابنیشێت کاتێک سیتی ٣–٠ بردییەوە بەرامبەر ئەرسیناڵ بۆ بەدەستھێنانی یەکەم نازناویان لەژێر سەرپەرشتی پێپ گواردیۆلا. لە ١ی ئازار، پێنج ڕۆژ دوای بردنەوەی لە یاریی کۆتایی، گۆڵێکی تۆمارکرد بەرامبەر ئەرسیناڵ لە بردنەوەی ٣–٠ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە خولدا. لە ٣١ی ئازار، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر ئیڤەرتۆن، کە وای کرد سیتی تەنیا یەک یاری مابێت بۆ بردنەوەی نازناوی خولەکە. لە ٢٩ی نیساندا، لە بردنەوەی ٤–١ گۆڵی تۆمار کرد لە دەرەوەی یاریگای خۆی لە بەرامبەر وێست ھام یونایتد.
سانێ بە باشترین یاریزانی لاوی پرێمییەرلیگ ھەڵبژێردرا بۆ یارمەتییەکانی مانچێستەر سیتی بە بردنەوەی نازناوی خولی پرێمەرلیگ ٢٠١٧–١٨ کە ڕکابەری ھەبوو لەگەڵ ھاوتیمەکانی ڕەحیم ستێرلینگ و ئێدێرسۆن، ھەروەھا ھاری کاین لە تۆتنھام ھۆتسپێر. بە ١٥ ئەسیست، سانێ نەیتوانی یەکەم خەڵاتی باشترین دروستکەری وەرزەکە بەدەستبھێنێت و ھاوتیمەکەی کێڤن دیبرۆین بەدەستی ھێنا. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/FC_Salzburg_gegen_FC_Bayern_München_(Championsleague_Achtelfinale_Hinspiel_16._Februar_2022)_45.jpg/166px-FC_Salzburg_gegen_FC_Bayern_München_(Championsleague_Achtelfinale_Hinspiel_16._Februar_2022)_45.jpg|وێنۆک|275x275پیکسڵ|سانێ لەگەڵ لە کاتی یاریکردن لەگەڵ بایەرن میونشن لە ٢٠٢٢ لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سانێ گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد و کە یەکەم گۆڵی بوو لە وەرزی ٢٠١٨–١٩ و سیتی لە یاریگای خۆیدا ٣–٠ بردەوە لە بەرامبەر فولھام. دواتر گۆڵی کۆتایەکانی تۆمارکرد لە بردنەوەی یەک لەدوای یەک لە یارییەکانی یاریگای خۆیان بەسەر بێرنلی و ساوسھامپتۆن. لە ٢٤ی تشرینی دووەم، سانێ گۆڵیێکی دروست کرد لە نیوەی یەکەمدا بۆ ستێرلینگ و گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٠ بەرامبەر یانەی وێست ھام یونایتد لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.
لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد بۆ مانچێستەر سیتی لە خولەکی ٧٢ی یارییەکە بەرامبەر لیڤەرپوول، کە بووە ھۆی یەکەم و تاکە شکستی لیڤەرپول لە وەرزەکەدا. لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٩، مانچستەر سیتی لە یاری یەکەم لە قۆناغی ١٦ی خولی یانە پاڵەوانەکان یاری بەرامبەر یانەی پێشووی سانێ، شالکە، کە ٢٠١ لە دواوە بوون دوای ئەوەی نیکۆلاس ئۆتامێندی لە خولەکی ٦٨ بە کارتی سوور دەرکرا. سانێ گۆڵی بەرامبەر بوونی تۆمار کرد بە لێدانی ڕاستەوخۆ لە دووری ٣٠ یاردەوە دوای ئەوەی تەنیا حەوت خولەک مابوو لە یارییەکە و لە جێگەی سێرجیۆ ئەگوێرۆ ھاتە یاریگاوە. لەپێناو ڕێزگرتن لە یانەکەی پێشووی خۆی، بڕیاریدا ئاھەنگی گۆڵەکە نەگێڕێت. سیتی یارییەکەی بردەوە ٣–٢ دوای ئەوەی گۆڵی بردنەوە لەلەیان ڕەحیم ستێرلینگەوە تۆمارکرا.
لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٩، لە یاری دووەمی قۆناغی ١٦ ی خولی یانە پاڵەوانەکان لە بەرامبەر شاڵکە، سانێ ئاستێکی سەرسووڕھێنەری ھەبوو دوای ئەوەی سێ ئەسیست و گۆڵێکی تۆمار کرد بۆ بردنەوەی مانچێستەر سیتی ٢٧–٠ لە بەرامبەر یانەی پێشووی، کە سیتی گەیاند بە قۆناغی چارەکی کۆتایی پاڵەوانێتییەکە. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٩، سانێ دووەم و کۆتا گۆڵی تۆمارکرد لە یارییەکدا بەرامبەر مانچستەر یونایتد لە خولەکی ٦٦ بۆ ئەوەی سیتی ببێتە براوەی دێربی مانچێستەر. ئەمە یەکەم گۆڵی بوو لە دێربی مانچێستەردا.
٢٠١٩–٢٠: پێکان
سانێ چەندین جار ناوی بەسترایەوە بە پاڵەوانی بۆندسلیگا یانەی بایەرن میونشن بۆ جێگرەوەی فڕانک ڕیبێری کە یانەکەی بەجێدەھێڵێت و ئاریان ڕۆبن واز لە یاریکردن دەھێنێت. سەرەڕای ئەوەی گرێبەستی لەگەڵ یانەکەی ئەڵمانیا نزیک بوو لەوەی ئەنجام بدرێت، سانێ لە پێکھاتەی سەرەکی یاری سەرەتایی دژی لیڤەرپوول ناوی ھەبوو لە جامی قەڵغانی ئینگلیزی. دوای تەنھا ١٠ خولەک، سانێ چووە دەرەوەی یاریگا دوای ئەوەی بەستەری ئەژنۆی پچرا، کە لە بەشی زۆری وەرزەکە بێ بەش بوو و کۆتایی بە گفتوگۆکان ھات لەگەڵ بایەرن ھەتا ئەوکاتەی لە پێکان چاک دەبێتەوە لە حوزەیرانی ٢٠٢٠، سانێ ڕەتیدەکاتەوە گرێبەستەکەی درێژبکاتەوە لەگەڵ مانچستەر سیتی، کە گواردیۆلا ڕای گەیاند.
بایەرن میونشن
لە ٣ی تەممووزی ٢٠٢٠، بایەرن میونشن ڕای گەیاند گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ سانێ واژوو دەکات بە پارەی سەرەتایی ٤٥ ملیۆن یۆرۆ لەگەڵ زیادکردنەکان کە بەرزدەبنەوە بۆ ٦٠ ملیۆن یۆرۆ. سانێ لە یەکەم یاریکردنی دووبارە لە بۆندسلیگا گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٨–٠ بەرامبەر یانەی پێشووی شالکە 04. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، سانێ یەکەم گۆڵی خۆی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمار کرد بۆ بایەرن میونشن لە بردنەوەی ٦–٢ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ساڵزبۆرگ لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١.
لاوان
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/2019-06-11_Fußball%2C_Männer%2C_Länderspiel%2C_Deutschland-Estland_StP_2068_LR10_by_Stepro.jpg/170px-2019-06-11_Fußball%2C_Männer%2C_Länderspiel%2C_Deutschland-Estland_StP_2068_LR10_by_Stepro.jpg|وێنۆک|سانێ لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا لە ٢٠١٩]] سانێ بۆ یەکەم جار بانگھێشت کرا بۆ تیمی ئەڵمانیای خوار ٢١ ساڵان لەلایەن ڕاھێنەری لاوانی ھۆرست ھوبێش لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٥ بۆ یاری دۆستانەی بەرامبەر دانیمارک و پاڵاوتن بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای خوار ٢١ ساڵانی ٢٠١٧ بەرامبەر ئازەربایجان. لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥، یەکەمین یاری خۆی بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای خوار ٢١ ساڵان ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢–١ لە لویبێک بەرامبەر دانیمارک، کە دوای ٧٣ خولەک جێگەی گیرایەوە لەلایەن جوولیان براندت.
پێکھاتەی یەکەم
سانێ یەکەمین بانگھێشتی بۆ وەرگرت بۆ پێکھاتەی یەکەمی ئەڵمانیا لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە یارییەکی دۆستانەی بەرامبەر فەڕەنسا. سانێ مافی یاریکردنی بۆ فەڕەنساش ھەبوو، بەھۆی ئەوەی کە ڕەگەزنامەی فەڕەنسیشی ھەبوو. لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥، لە خولەکی ٦١ دا لە جێگەی جوولیان دراکسلەر ھاتە یاریگاوە لە یارییەکی دۆستانەی بەرامبەر فەڕەنسا لە سانت دینیس کە بە دۆڕاندنین ئەڵمانییەکان ٢–٠ کۆتایی ھات و یارییەکە بە تەقەکردن و تەقینەوە لە دەوروبەری یاریگاکە ناوی ھەیە.
سانێ لەلایەن خواکیم لۆڤەوە ھەڵبژێردرا بۆ نوێنەرایەتیکردنی وڵاتەکە لە یۆرۆی ٢٠١٦. ئەو بەشداری لە یەک یاری کرد، لە خولەکی ٧٩دا جێگەی باستیان شڤاینشتایگەر ھاتە یاریگاوە و ئەڵمانیا ٢–٠ دۆڕا لە یاری پێش کۆتایی بەرامبەر فەڕەنسا.
سانێ لە پێکھاتەی ٢٣ یاریزانی ئەڵمانیا بۆ جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨ دوورخرایەوە لە پاڵپشتی یاریزانێکی تری گەنج، کە جوولیان براندت بوو، لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨. لە ئەیلوولی ٢٠١٨، دوای ئەوەی ھەڵبژێردرا بۆ پێکھاتەکە بۆ ڕوبەڕوو بوونەوەی یارییەکانی بەرامبەر فەڕەنسا و پیرۆ، ھۆتێلی تیمەکەی بەجێھێشت دوای گفتوگۆیەک لەگەڵ خواکیم لۆڤ ئاماژەی بە «ھۆکاری تایبەتی» کرد وەک ھۆکارەکەی بۆ ڕۆیشتنی. دواتر دەرکەوت کە ھۆکاری ڕۆیشتنی بەھۆی لەدایکبوونی کچەکەی بوو.
لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨، یەکەم گۆڵی بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا تۆمارکرد بەرامبەر ھەڵبژاردەی ڕووسیا لە دوای ئەسیستێک لەلایەن سێرجۆ نابری. گۆڵەکە لە خولەکی ھەشتەمی یارییەکە ھات و ئەڵمانیا ٣–٠ بردییەوە. لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢١، بانگھێشت کرا بۆ تیمی یۆرۆی ٢٠٢٠.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵات و نازناوەکان
مانچستەر سیتی
بایەرن میونشن
ئەڵمانیا
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
مۆڵ
وێنۆک
مۆڵ یان سەنتەری بازاڕکردن باڵەخانەیەکی گەورەیە کە پڕە لە چەندین دوکان و فرۆشگای بچووکتر. جیاوازە لە بازاڕەکان یان بازاڕەکانی پێشوو، چونکە زۆربەی دوکانەکان مێز یان دووکانی بچووک نین لە یەک ناوچەی گەورەی کراوەدا. ھەر فرۆشگایەک شوێنی تایبەتی خۆی ھەیە کە سنوور لەنێوانیاندا ھەیە. زۆربەی دەروازەکانیان ڕوویان لە شوێنێکی ناوەندی ڕۆیشتن لەناو بیناکەدا کردووە. خەڵک بۆ بازاڕکردن سەردانی فرۆشگاکانی ناو مۆڵەکە دەکەن. زۆربەی مۆڵەکان شوێنی پارکی ئۆتۆمۆبیلیان ھەیە. ھەروەھا زۆربەی مۆڵەکان سەقفیشیان ھەیە بۆ ئەوەی خەڵک بتوانن لە ناوەوە بازاڕ بکەن. زۆربەی مۆڵەکان ھۆڵی خۆراکیان ھەیە، ھۆڵی خواردن ئەو ناوچانەن کە خەڵک خواردنیان لێ دەکڕن، ھەندێک مۆڵەکان سینەمایان ھەیە.
ناو
"مۆڵ" باوترین ناوی ئەم بینایانەیە لە زمانی ئینگلیزیی ئەمریکیدا، ھەروەھا "سەنتەری بازاڕکردن" باوترین ناوە بۆیان بە زمانی ئینگلیزیی بەریتانی. ھەروەھا ئەمریکییەکان باس لە "ناوەندەکانی بازاڕکردن" دەکەن، بەڵام ڕێنووسی خۆیان بۆ وشەی "ناوەند" بەکاردەھێنن. ھەروەھا ھەندێک جار بە مۆڵەکان ناودەبرێن یان بە پلازا.
ماھایانا
ماھایانا یەکێکە لە لقە سەرکیەکانی بودیزم. یانا لە سانسکریتا بە مانای "ڕێگە" دێت. ماھایانا واتە ڕێگەی مەزن. گرنگترین مەزهەبی ماهایانا زنە. دامەزرێنەری مەکتەبی زن بۆدیدارمایە. زن زۆر لایەنگری هەیە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەورووپا.
سەرچاوەکان
پۆل:بودیزم پۆل:مێژووی ھیندستان پۆل:چاندی ھیندی پۆل:مێژووی بودایی لە ئاسیا
پەرتەو کرماشانی
عەلی ئەشرەف نەوبەتی ناسراو بە پەرتەو کرماشانی (لەدایکبووی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٣١ لە کرماشان - کۆچکردووی ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە کرماشان) شاعیرێکی کورد بوو.
ژیان
پەرتەو کرماشانی کوڕی ئەسەدووڵڵا لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٣١ی زایینی (٦ی ڕەزبەری ١٣١٠ی ھەتاوی) لە گەڕەکی بەرزەدەماخی کرماشان لە دایک بوو و ھەر لەو شارەش خوێندنی تەواو کردووە. بابەگەورەی عەلی ئەشرەف لە کوردەکانی بەختیاری بوو کە لە سەردەمی حکوومەتی بەھرام میرزای موعیزەددەولە ھاتبوون بۆ کرماشان. ھەر لە منداڵییەوە لە ڕێگای بنەماڵەکەی لەگەڵ ئەدەب ئاشنا بووە. جگە لە شیعرەکانی ھەروەھا کەسایەتییەکەی پەرتەو کرماشانیش زۆر بووەتە جێگای سەرنجی خەڵکی ناوچە و بەردەنگەکانی.
شیعر
پەرتەو کرماشانی بە دوو زمانی کوردی و فارسی خاوەنی بەرھەمە و زیاتر لە ٣٠٠٠ بەیت شێعری ھەیە؛ ھەرچەندە ڕێژەی شیعرە فارسییەکانی زیاترن بەڵام ئەو شیعرە کوردییانەی کە ھۆنیویەتەوە لە ئاستێکی بەرز دان و لەناو ئەدەبی کوردیدا خاوەن پێگەیەکی تایبەتن. عەلی ئەشرەف نەوبەتی بە زاراوەی کوردیی باشووری شیعر دەڵێت و ھەوڵ دەدات پاراو بنووسێ و لە شیعرە کوردییەکانیدا وشەی فارسی دەرھاوێژێ. بەرھەمەکانی پەرتەو کێشی عەرووزییان ھەیە و زۆربەی قاڵبەکانی تاقی کردووەتەوە، بەڵام لە غەزەلدا زۆر لێھاتووە. کاکڵی شیعرەکانیشی ئەوین و خۆشەویستیی و ھەستی نەتەوەیییە. ھۆنراوەکانی پەرتەو کرماشانی بە ڕواڵەت کلاسیکن بەڵام زمان و ناوەرۆکیان تازە و سەردەمیانەیە و لەگەڵ مرۆڤی ئەمڕۆدا دەدوێن.
ڕۆژی پەرتەو کرماشانی
٢٧ی بانەمەڕی ساڵی ١٣٩٤ی ھەتاوی (١٧ی ئایاری ٢٠١٥ی زایینی) لە ڕێکخراوەی فەرھەنگیی (دەنگی پەڕاو) بڕیار درا بە مەبەستی ڕێز لێنان لە کەسایەتی و تەمەنێک خزمەتی مامۆستا ئەم ڕۆژە، بە ڕۆژی "پەرتەو کرماشانی" ناودێر بکرێ.
نموونەی شیعری
شیعری بەناوبانگی ئەرمەنی بەرھەمی پەرتەو کرماشانییە، کە لەلایەن زۆریەک لە گۆرانیبێژان بەتایبەت حەمید حەمیدییەوە کراوەتە بە گۆرانی:
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
ئەلیف شەفەق
ئەلیف شەفەق لەدایکبووی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١ لە ستراسبورگ لە فەڕەنسا، کەسایەتی ئەکادیمی و نووسەر و ستوونووسی تورکە. ئەلیف تاکوو ئێستا ١٣ کتابی لە چاپ داوە و بەرھەمەکانی لە نزیکەی ٤٠ وڵاتدا بەردەستە بە ٣٠ زمانی جیا، ڕۆمانەکانی ئەلیف بە زمانی تورکی و ئینگلیزی و فەڕەنسییە. ڕۆمانی ئەشق (Aşk) بە پڕفرۆشترین ڕؤمان دادەنرێت لە تورکیا کە نووسراوی ئەلیفە و زۆرتر لە ٧٥٠ ھەزار دانەی لێفرۆشراوە. یەکەم ڕؤمانی ئەلیف بەناوی (Pinhan) بەمانای شاراوە دێت کەلەساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی ڕوومی بردەوە. ڕۆمانی (Mahrem یان The Gaze) خەڵاتی باشترین ڕۆمانی یەکێتیی نووسەرانی تورکی بردەوە لە ساڵی ٢٠٠٠. ئەلیف پەیوەندییە نێونەتەوەییەکانی خوێندووە لە زانکۆی تەکنیکی ڕۆژھەڵاتی ناوین وە ھەڵگری بڕواننامەی ماستەرە لەسەر جێندەر و ژنان. وەھەروەھا ھەڵگری دوکتۆرایە لە زانستە سیاسییەکان.
بەستەری دەرەکی و سەرچاوە
پۆل:سانسۆر لە تورکیا پۆل:نووسەرانی تورک پۆل:ڕۆماننووسانی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
تۆنگا
تۆنگا، بە ڕەسمی شانشینی تۆنگا (بە ئینگلیزی: Kingdom of Tonga) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا و لە ژمارەیەکی زۆر دوورگە پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:پۆلینیزیا پۆل:تۆنگا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٠ پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
تراڤادا
تراڤادا یەکێکە لە لقە سەرکیەکانی بودیزم. تراڤادا یانی ئامۆژگارییەکانی گەوران. تراڤادا ئایینی سەرەکیی وڵاتانی سریلانکا، کەمبۆدیا،لائۆس،میانمار و تایلەندە. ترەڤادە کۆنترین لقی بودیزمە.
سەرچاوەکان
پۆل:بودیزم پۆل:قوتابخانە سەرەتاییەکانی بودایی پۆل:مێژووی بودایی لە ئاسیا پۆل:تراڤادا
پاشای ئیتاڵیا
پاشای ئیتاڵیا ناونیشانێک بوو بۆ فەرمانڕەوای شانشینی ئیتاڵیا لەدوای کەوتنی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتی ڕۆم.
جۆگەی ھاڤەرس
وێنۆک|نمایەک لە ئێسک و جۆگەی هاڤەرس
جۆگەی ھاڤەرس (ئینگلیزی: Haversian canal) جۆگەیەکە لوولەکانی خوێنی تێدایە، لە شانەی ئێسکی پتەودا.
سەرچاوە
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
نۆرت جۆنز، ئەلاباما
نۆرت جۆنز (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٤٥ کەس بووە. ڕووبەری ٠٫٥٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٧٣٫٥٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
ھەفتا و دوو پیر
دوانزە چینی پیاو ئایینییەکانی یارسان
پەیڕەوانی سولتان سەھاک بریتین لە دوانزە چین:
ھەفتا و دوو پیر
لە کەڵامی گەواھی ٧٢ پیر٬ نوەکانی ھەفتا و دوو پیری ھەورامان بریتیە لە:
حانەمیران
وێنۆک حانەمیران (Ḧanemîran، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١٢ کەس لە ٦٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٧۳‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
بۆدیدارما
بۆدیدارما ڕاھیبێکی بودایی بوو کە لە سەدەی پێنجەم یان شەشەمی زایینی دەژیا. بۆدیدارما دامەزرێنەری مەکتەبی زنی بودیزمە. هەروەها بە باوەڕی پێڕەوانی، بیست و هەشتەمین جێگری گاوتاما بودا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەم پۆل:بودیزم پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
تووڤالوو
تووڤالوو (بە ئینگلیزی: Tuvalu) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا کە لە چەند دوورگە پێکھاتووە. ژمارەی دانیشتوانی (10,837) کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:پۆلینیزیا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٨ پۆل:تووڤالوو پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
نوور شەریف
نوور شەریف (ناوی تەواوی محەممەد جابر محەممەد عەبدوڵڵا) (٢٨ی نیسانی ١٩٤٨ – ١١ی ئابی ٢٠١٥) ئەکتەرێکی میسری بوو. بەزۆری لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان ڕۆڵی بینیوە، کە بەناوبانگترینیان زنجیرەی خێزانی حاجی متوەلی بوو.
ژیانی کەسی
لە ساڵی ١٩٧٢ تا ٢٠٠٦ لەگەڵ بووسی ژیانی ھاوسەری بەسەردەبرد، بەڵام دواتر جیابوونەوە و لە کۆتایییەکانی تەمەنیشی بەنەخۆشییەوە خێزانەکەی بۆ جارێکی دیکە گەڕایەوە لای، نوور شەریف و بووسی خاوەن دوو کچ بوون بەناوەکانی سارە و مەی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:ئەکتەرە میسرییەکان پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان پۆل:موسڵمانانی میسری
پرێتۆریا
پرێتۆریا یەکێک لە سێ پایتەختی سیاسی وڵاتی ئەفریقای باشوورە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٢,٣٤٥,٩٠٨ کەس بووە.
پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٨٥٥ پۆل:شارەکانی ئەفریقای باشوور پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٥ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
بینا
250px|وێنۆک|بینایەک لەنێو [[قەڵای ھەولێر]] بینا ھەیکەلێکە لە چەند دیوارێک و بانێک پێکھاتووە. بینا بۆ ھەمیشە یان ماوەیەکی دیاریکراو لە شوێنێک دروست دەکرێت. خانوو و کارگە نموونەی بینان. بیناکان جۆراوجۆرن لە ئەندازە، شێوە و مەبەستی بەکارھێنانیان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بینا پۆل:بیناکان و ھەیکەلەکان پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان
پێکدادانی بەھێز
پێکدادانی بەهێز لە زانستی فیزیکدا بە میکانیزمێک دەوترێت کە عۆهدەداری هێزی ناڤۆکی بەهێزە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیکی ناوکی
دارما
دارما (بە سانسکریت: دارما، بە پالی: دامما) لە ئایینی بودا بە واتای ئەم شتانە دێت: دروستکەری سروشتی هەر شت، یاسا، ئایین، ئامۆژگاری، ڕاستی، چۆنیەتی و...هتد دارما لە مەفهوومە سەرەکییەکانی فەلسەفەی هیندە.
سەرچاوەکان
پۆل:بودیزم
جاف
جاف یەکێکە لە ئێڵە گەورەکانی کورد و دابەش بوون لەنێوان ھەر دوو بەشی کوردستانی ڕۆژھەڵات و باشوور. لە ساڵی ١١١٤ دروستبووە لەلایەن پاشا زاھیر بەگی جاف، سەرۆکە گرنگەکانی دی محەممەد پاشای جاف، عادیلە خانم، عوسمان پاشای جاف وە مەحموود پاشای جاف، خانووی باوباپیرانی شاری جوانڕۆیە. ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ناونیشانی پاشای پێ بەخشیون وەک خانەدان لە ساڵەکانی ١٧٠٠، گەورەترین ھۆزی سلێمانییە.
کورتەباسێک لە عەشیرەتی وەستاگەل عەشیرەتی وەستاگەل: یەکێکە لە تیرەکانی جاف و لەکۆمەڵێک بنەماڵە پێک ھاتوون کە زۆرێکیان دەچنەوە سەر یەک بەرەباب، و ھەندێکیانیش بەھۆی ژن و ژنخوازییەوە ئاوێتە بوون و خزمایەتیان بتەو بووە، پاشان پێکەوە ناوی (وەستاگەل)یان ھەڵگرتووە و بوون بە عەشیرەتێکی گەورە لەزۆربەی شار و شارۆچکەکانی کوردستان بوونیان ھەیە. شوێنی بنەڕەتیان دەگەڕێتەوە بۆ وڵاتی کوردستانی ڕۆژھەڵات و شاری جوانڕۆ و دەوروبەری، و قسەی تریش لە ناو ڕیش سپی و پیاوە بەتەمەنەکانیاندا ھەیە، کە گوایە لە سنوری ئەرمینیا و ئازربایجانەوە ھاتوون بۆ کوردستانی ڕۆژھەڵات و لەوێیشەوە بۆ کوردستانی باشوور. پاڵپشت بەم بۆ چوونە عەشیرەتی وەستاگەل دەگەڕێنەوە سەر پێکاتەی دووەمی نەتەوەی کورد کە ھیندوئەوروپییەکانە، دیارە ھیندوئەوروپییەکان کۆچەری بوون لەپێش ساڵی (زاینیدا) ھاتوونەتە کوردستان و لەگەڵ پێکاتەی یەکەم کە بە کوردە ڕەسەنەکانی شاخی زاگرۆس ناسراو بوون یەکیان گرتووە و نەتەوەی کوردیان پێک ھێناوە، ھەروەک زانای ناودار و مێژوونوسی گەلەکەمان ئەمین زەگی بەگ ئاماژەی پێداوە.
زاراوەی (وەستاگەل) دیارە ناوی زۆربەی عەشیرەتەکانی کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ سێ شت: ١-	ناوی کەسایەتییەک. ٢-	ناوی شوێن و جوگرافیایەکی دیاریکراو ناسراو. ٣-	یادەگەڕێتەوە بۆ کارو پیشەیەک. (عەشیرتی وەستاگەل ) دەگەڕێتەوە بۆ خاڵی (سێھەم) کە ناوەکە بەبۆنەی دەست ڕەنگیبوونیان لەکاری پیشەوەریدا وەریانگرتووە. زاراوەی (وەستاگەل) لە دوو ووشەی لێکدراو پێک ھاتووە ، (وەستا + گەل)، (وەستا) بەوکەسانە وتراوە کە شارەزایەکی تەواویان لە پیشەو کارێکدا ھەبووە، (گەل) یش لە ڕبردوودا بە بە واتای تویژێک یا کۆمەڵیک دیاریکراو وتراوە،لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بڵێن: وەستاگەل کۆمەڵێک وەستابوون کاری دەستیان کردووە لەناو خەڵکیدا، لەبەر زۆرییان پیان وتراوە (گەلە وەستا) یا (وەستاکان). کاروپیشەیان لەڕابردوودا.... عەشیرەتی وەستاگەل لەڕابردوودا خاوەنی دەست ڕەنگینی و پیشەی خۆیان  بوون,شتانێکی زۆریان دروستکردووە کە دەوروبەر سودیان لێ بینیوە،پیشەوەرێکی پشودرێژو بەئارام بوون. لەوشتانەی کە بەدەستی وەستاکانی ئەم عەشیرەتە دروستکراوە: {مەوج – مەرکانە – گۆزە – دەسکەوان – شەن مێخ – زینی ئەسپ – چیخ – لەباو – دەوار – جەنجەڕ- ھۆڕ- کڵاش – فەرنجی – کوڵەباڵ - حەسیر – چەقۆ – شمشێر – تیروکەوان.......).
کەسایەتی شۆڕشگێڕونیشتیمان ویست لەناو ئەم عەشیرەتەدا زۆر بوون لەوانە: ١-	لەشۆڕشی شێخ محمودی نەمردا، (محمود فتاح ڕحمد) ناسراو بە خولە فەتە،(علی خوامراد سەیکە) تەنانەت کەس وکارەکەی دەڵێن چووتە فەلەستین بۆ بەرگریکردن لەوخاکە، وە( ڕحمد قادر ڕمین) ناسراو بە (وەستا ڕحمد). ٢-	لە شۆڕشی ئەیلول و ساڵی حەفتاکان بەدواوە شۆڕشگێڕی خۆنەویست و مەردی تیابووە، (نەجم مجید عبداللە – کریم قادر محمد – علی حەمەزەرد – عبدالکریم محمد فتاح ........) ٣-	وەلە ھەڵگیرسانی شۆڕشی نوێ وە تاکو ڕاپەڕینی گەلەکەمان( بورھان حەمە باقی) ناسراو بە عمید بورھان، کەئێستا سەرۆک وبراگەورەی (عەشیرەتی وەستاگەلە) – (سەلامی محمودی حەمە زەرد) ناسراو بە ھەڵمەت، لەگەڵ کاک (سیروان تاڵەبانی  و ئاسۆی دەلاک) کاری کردووە لە ڕیکخستنە نھێنێکاندا-  وە (ئەکرەمی حەمەباقی) – وە (عزیزی خەلیفە محی الدین) ناسراو بە عزیز ڕەشاش، بۆکان جاف ............)
کەسایەتیە کۆمەڵایەتیکانی ناو عەشرەتی وەستاگەل کەسایەتی سەنگین و کاریگەر و قسەڕۆیشتو لەناو خەڵکیدا لەناو ئەم عەشیرەتەدا  زۆر ھەبووە: لەوانە: ( حمە محمود موستەتفا لە دەربنەندیخان – حاجی ئەحمەدی حمە زەرد  لەشارەزوور – حەمەباقی ئەحمەد حمەێاڵح لە گەرمیان - حاجی مجید خەلیفە محی الدین لە سلێمانی -  ێاڵحی حمە زەرد لەشارەزوور - محمد علی کریم ناسراو بە حەمەی مامەلی لەھەڵبجەی شەھید – حاجی حسن ئەحمەد عەزیز لە ھەڵبجەی شەھید، حاجی ڕەسوڵ قادر لەگەرمیان- محمد سلێمان لەگەرمیان ،حاجی سەعید لە سلێمانی، فەریق فەرەج لەسلێمانی،عوسمانی خەلفیە عزیز لەسلێمانی، حاجی ئەحمەد لەسلێمانی، .....). ئەم عەشیرەتە لە زۆربەی شارو شارۆچکەکانی کوردستان بوونیان ھەیە، وەلە ئێستادا عەشیرەتی وەستاگەل براگەورەو ڕیشپیان بەڕێز (عمید بورھانی حەمە باقی) یە ،وەخاوەنی  دەستەیەکی ئەنجومەنە کە خۆی لە نوێنەری  زۆرێک بنەماڵەکان دەبینێتەوە.
جوگرافیا و عەشیرەت و تیرەکانی جاف
زۆربەی ئەم ئێڵە لە بەشی باشووردا ئەمڕۆ لە پارێزگاکانی سلێمانی و کەرکووک و دیالە دەژین و ھەر دوو ناوەندی قەزای کەلار و ھەڵەبجە بە شار و مەڵبەندی سەرەکیی جاف و شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکیی بەگزادەکانیان دەژمێردرێن. بوونی جاف بە شێوەیەکی چڕوپڕ لە دەڤەرەی شارەزووردا بەدەردەکەوێت، جافە رەشکەش بەزۆری لە ناوچەی پشدەردان لە باکووری سلێمانیدا.
ھەروەھا ژمارەیەکی بەرچاو لە تیرەی گڵاڵی و بەگزادەی جاف و یوسیف جانی لە شاری ھەولێر و گوندەکانی دەوروبەریدا دەژین. ئەمە وێڕای ئەوەش کە چەندین تیرەی دیکەی جاف وەک: تایشەیی و قادر میروەیسی و ئاغاوەیسی و بێویانی و… لە سنووری قەزای خانەقی، پارێزگای دیالە لە ڕۆژھەڵاتی رووباری سیرواندا دەژین. ھەمدیسان دەڤەری بەرینی گەرمیان بە گشت شوێنە جیاجیاکانییەوە دەیان ھەزار جاف لەخۆ دەگرێت.
جوانڕۆ (جوانڕۆ مەڵبەندی ڕەسەن و دێرینی گشت جافە)،ڕوانسەر، سەلاسی باوەجانی، پاوە، قەسری شیرین، سەرپێڵی زەھاو ھەتا سنووری رووباری سیروان و، دۆڵی عەلی عاسی تا سنووری عەشرەتی سنجاوی لە باکوور و رۆژھەڵاتی شاری کرماشاندا، و ھەروەھا ژمارەیەکی کێمیش لە شاری سەقز.
دیسان زێد و شوێنی جاف درێژ دەبنەوە تا دەگەنە ناوچەکانی دڕۆڵە و مەڕەخێڵ و شمشێر و پاوە و دەوروبەری نەوسوو. لە رووی شوێنی جوگرافییەوە دەتوانین عێلی جاف بکەین بە دوو بەشی سەرەکی و بەشێکی ناسەرەکییەوە:
قوبادی، باوەجانی، وەکیلی، ڕۆستەم بەگی، وەڵەد بەگی، ئاغاوەیسی، تاوگۆزی، ئێناخی، ئیمامی، قادرمیروەیسی، تایشەی، کۆیک، نێرژی، دەروێشی، دەلەژێری، کۆکۆی، زەردوویی، پەپڵی، و دووڕووی..
میکایڵی، شاتری، وردەشاتری، رۆغزایی، تەرخانی، باشکی، جنگنی، ھارونی، گڵاڵی، سەدانی،وەستاگەلی، قوبادی، کەماڵەیی، بێداخی، نەورۆڵی، یەزدان بەخشی، وەڵی، نەژوێنی، مەسۆیی، مامۆیی، شێخ سمایلی، سۆفی وەن، عەشیرەتی باوا، عەشیرەتی تاوگۆزی، میراولی، پشتماڵە، عەمەڵە، عیسالی، بێسەری، تەلان، یەسوجانی، چوچانی، قەویلەیی، تیلەکۆ، جافی تەلان (جافە رەشکە) و ھتد.
گرنگترین ھۆزەکانی ئەم بەشە لە جاف بریتین لە گاوارە، تفەنگچی و تایشەیی.
عەشرەت وتیرەکانی جافی کوردستانی ڕۆژھەڵات (جوانڕۆیی و گۆران) بەگشتی ئەمانەن: تاوگۆزی، رۆستم بەگی، وەکیلی، قوبادی، عەشیرەتی باوا، باوەجانی، ھۆزی باوا، ئێناخی، ئیمامی، ساتیاری، شمشێری، کڵاشی، زەردۆیی، کۆکۆیی، کوێرەکی، وەڵەبەگی، ئاغاوەیسی، قادر میروەیسی، کویک نیرجی، عەلی یاخەیی، بەبلی، دۆرۆیی، دەلەزیری، دەروێشی، قەڵخانجک، کورەک کج، نێرژی، ئەلیاسی، سۆفی، کاکە رەشی، گاخۆری، کشتی، یەسویار ئەحمەدی، دارخۆر، گاوری، ئەلیارەکی، بێویانی، قوجالی، عالی، کوزەرەیی، بازانی، جوخەیی، ھاوری، سەیالی، ع قادری، میرکی و تاد.
بنەڕەت و وشەڕەتناسی
بنەڕەت و دامەزرانی ئێڵی جاف بەتەواوی ڕوون نییە و ڕا و بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەر وەک چۆن سەرچاوە مێژوویییەکان بە دروستی لەم بارەیەوە نادوێن وەک چۆن ھادی مەحموودی وا دەڵێ: کاتێک سەیری ئەو وتار و کتێبانەی کە لە بارەی ئێڵی جافەوە نووسراون دەکەین، بۆمان دەردەکەوێ کە سەرچاوە و ژێدەری زۆربەی نووسەران کتێبگەلێک وەک مێژووی کورد و کوردستانی مەردووخ و تحفە ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، شوکروڵڵای سنەیین.
ئایەتوڵڵا مەردووخ لە کتێبەکەیدا باسی ڕابردووی جاف ناکات و تەنیا باسی بزووتنەوە نوێکانی ئەم ئێڵە دەکات. دەقەکانی مەردووخ بێ ھیچ بەڵگەیەکی جێباوەڕە و وادیارە کە تەنیا بەپێی ڕاپۆرتەکانی دەرباری قەجەر نووسراون کە بەردەوام لەگەڵ کوردە جافەکاندا خەریکی شەر بوونە کە ھیچ کاتێکیش نەیانتوانیوە شکستیان پێ بێنن. مەردووخ وا باسی جاف دەکات کە گوایە گەلێکی چەتە و پیاوکوژن و لە سنوورەکانی ئێران و عوسمانیدا خەریکی ئەم جۆر کارانەن.
مەحموودی بنەڕەتی جاف دەگەڕێنێتەوە بۆ یەکێک لە ھاوەڵانی پێغەمبەری ئیسلام بە ناوی جابانی کوردی و پێی وایە ئەویش لە ئێڵی جاف بووە و بۆ سەلماندنی قسەکەی ئاماژە بە ھەندێک لە شەڕەکانی دەکات کە بەشێوەی شەڕی پارتیزانین کە پێناسەی شەڕوانانی کوردە.
سەبارەت بە وشەی جاف سابیر مورادی بەڕێوەبەری کۆڕی ئەدەبیی مەولەوی کورد لە شاری جوانڕۆ یەکێک لەو بیرۆکانە وا باس دەکات کە سەرەتا ئەم وشە جاو بووە و بە ھۆی جەنگاوەربوونی ئێڵی جاف و نزیکی وشەی جاو لە جافی ئەم وشە لەلایەن عەرەبەکانەوە وەک جاو گۆ کراوە دوای ھاتنی ئیسلام بۆ کوردستان. ھەروەھا ئەم بیرۆکەیە دەڵێ کە وشەی جوانڕۆ، کە زێدی جافە، پێشتر جاوانڕۆ واتە ڕۆباری جاوان بووە و بۆ ئاسانی دەربڕین بووە بە جوانڕۆ.
تیرەی ئاغاوەیسی
تیرەی ئاغاوەیسی پێشتریش یەکێک بووە لە تیرەکانی جاف لە جوانڕۆ کە لە پێنج خێڵی سەرەکی پێکھاتوون وەک: خێڵی شەکەر، خێڵی کاکەوەیس، خێڵی نەزەر، خێڵی مرالی، خێڵی عەووەلی، کە ھەرھەموویان کوڕو نەوەی ئاغاوەیسی بچووکن، وە ئاغاوەیسی بچووکیش کوڕی میروەیسی کوڕی ئاغاوەیسی گەورەیە، ئەم پێنج خێڵە لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا واتە لە کۆتایی ساڵەکانی ١٨٠٠ز لە زێدی ڕەسەنی ھەمیشەیی خۆیان جوانڕۆ کە مەڵبەندی دیرینی گشت ھۆزی جافە ھاتوونەتە کوردستانی عێراق و لە بناری بەمۆ و دێھاتەکانی روباری سیروان و قەڵەمە و تازەدێ نیشتەجێبوون، ئەوەش بە ھۆی پێشکەوتنی کۆمەڵگا و نەمانی سەردەمی دەوارنشینی و نیشتەجێبوونی زۆربەی خێڵ و تیرەکانی جاف لە دێھاتەکان بە یەک جاری، بەڵام دوای ھەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی جیھانی و ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی یەکێک لە ئەم خێڵانە کە ناسراوە بە خێڵی عەووەلی گەڕاوەتەوە بۆ کوردستانی ئێران و لە دێ تیلەکۆ نیشتەجێبوون، وە لە ئێستادا زۆربەی نەوەکانی ئەم خێڵە لە شارەکانی کرماشان و ڕەوانسەر نیشتەجێن، بەڵام نەوەکانی ئەو چوار خێڵەکەی تر لە ئێستادا بەشێکی کەمیان لە شارەکانی سلێمانی و عەربەت نیشتەجێن، وە ژمارەیەکی بەرچاویان لە شارەکانی کەلار و دەربەندیخان نیشتەجێن، وە سەبارەت بە ناوی ئاغاوەیسی، لە ناوی ئاغاوەیسەوە ھاتووە کە بە ئاغاوەیسی گەورە ناسراوە کە باپیرە گەورەی ئەم خێڵ و بنەماڵانە بووە، وە زۆر جاریش بە زمانی فارسی پێیان وتووە ئاقاوەیسی کە یەکێک بووە لە نەوەکانی ھۆزی جاف لە جوانڕۆ، کە لە سەرەتای ساڵەکانی (١٧٠٠)زاینیدا لە جوانڕۆ لە دایکبووە و ژیاوە وە لە سەرەتای ساڵەکانی ١٨٠٠ز ھەر لە جوانڕۆ کۆچی دوای کردووە، وە ھەروەھا سەبارەت بە بنەماڵە ناودارەکانی تیرەی ئاغاوەیسی، تیرەی ئاغاوەیسی پێشتر خاوەنی چەندین بنەماڵەی ناودار بووە وەک بنەماڵەی: علی مرادی شەکەر، بنەماڵەی عەزیزی کاکەوەیس، بنەماڵەی محمدی کاکەویس، بنەماڵەی خەلیفە احمدی نەزەر، بنەماڵەی محمدی نەزەر، بنەماڵەی سبحانی مرالی، بنەماڵەی عبدالرحمانی مرالی، بنەماڵەکانی خێڵی عەووەلی، و چەندین بنەماڵەی تر… وە لە ئێستادا سەرۆکی خێڵەکانی عەشیرەتی ئاغاوەیسی لە ئەم کەسایەتیانە پێکھاتووە: کەریم محمد خەلیفە، حاجی جەلال حاجی فیض اللە، حاجی سابیر حاجی سیف اللە، مامۆستا عەزیز کەریم فەرج، وە ھەروەھا لە ئێستادا سەرۆکی ئەم عەشیرەتە کەریم محمداحمد ئاغاوەیسیە کە ناسراوە بە کەریم محمد خەلیفە. ئەمە کورتەیەک بوو لە مێژووی تیرەو عەشیرەتی ئاغاوەیسی.
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان پۆل:جاف
لویسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم
لویسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆمی (لەدایکبووی ١ی نیسانی ١٢٨٢ تا ١١ی تشرینی یەکەمی ١٣٤٧) پێی دەوترا باڤاری، سەربە خێزانی ویتلسباخ بوو، پاشای ڕۆمانەکان بو لە ١٣١٤، و پاشای ئیتاڵیا بوو لە ١٣٢٧، و ئیمپراتۆری ڕۆم لە ١٣٢٨.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨٢ پۆل:مردووانی ١٣٤٧
ڕوودۆلف دیزڵ
وێنۆک|دیزڵ ڕۆدۆلوف کریستیان کاڕڵ دیزڵ (ماوەی ژیان:١٨ی ئازاری ١٨٥٨ تاکوو ٢٩ی ئەیلوولی ١٩١٣) ئەندازیار و میکانی زانێکی ئەڵمانی بووە و بزوێنەری دیزڵی داھێناوە بۆیە نانزاوی دیزڵیان لێناوە، لە ١٨ ئازاری ساڵی ١٨٥٨ لە دایک و باوکێکی ئەڵمانی لە پاریس لەدایک بووە، لە میونیخ خوێندوێتی و گرنگی بە بزوێنەرێک داوە کە لە بزوێنەری ھەڵمی و گازی چالاکتربێت، ھەر لەتەمەنی منداڵیەوە زۆر خولیای میکانیک بووە ھەر بۆیە لەتەمەنی ١٤ ساڵیدا بڕیاریداوە ببێت بەئەندازیار، لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا بەھۆی زیرەکی و لێھاتوویەوە لەقوتابخانە لەلایەن دەزگایەکی فەرەنسیەوە خەڵاتکراوە، باوکی ناردوێتی بۆ ئاڵمانیا و لەوێ لەشاری ئۆگسبۆرگ پەیوەندی بە قوتابخانەی پیشەسازیەوە کردووە، دواتر پەیوەندی بە زانکۆی میونیخ بۆ جێبەجێکردنی زانستی کردووە و خەونەکەی ھاتۆتە دی و میکانیکی خوێندووە و سەرکەوتنی بەدەستھێناوە لەو بوارەدا. کاڕڵ دیزڵ دوای ئەوەی تەخەڕوجی کردووە گەڕاوەتەوە بۆ پاریس و بۆتە بەڕێوەبەری بەشێک لە کۆمپانیای لیند و ژمارەیەک داھێنانی کردووە لەدیارترینیان پەرەپێدان بووە بە ئالەتی ھەڵمی کە ئەو کاتە بۆ دروستکردنی سەھۆڵ بەکار ھێنراوە، لەساڵی ١٨٩٧ بۆ یەکەم جار لە مێژوودا بزوێنەری دیزڵی کردۆتە کار و کارگەیەکی بۆ دروستکردنی بزوێنەرەکانی دیزڵ دامەزراندووە، سەرەڕای گرنگی دانی بە میکانیک و داھێنان ھەوڵی داوە ببێتە بزنز مان و بچێتە جیھانی پارە و بۆرسەوە بەڵام سەرکەوتوو نەبووە لەم بوارەدا و زەرەروزیانێکی مادی زۆری لێکەوتووە و فرزێکی زۆر بەسەریا کەڵەکەبووە و تووشی دڵەڕاوکێیەکی زۆر و کێشەیەکی زۆر بۆتەوە ئەمە سەرەڕای نەخۆشی و کێشەکانی دادگا. کاڕڵ دیزڵ لەشەوی ٢٩ ئەیلوولی ساڵی ١٩١٣ بەکەشتیەک لە بەلجیکاوە ڕۆشتووە بۆ ئینگلستان بۆ کردنەوەی کارگەیەکی نوێی بزوێنەرەکانی دیزڵ بەڵام بەشداری لە ئاھەنگی کردنەوەی ئەم کارگەیەدا نەکرد جونکە بەرەبەیانی ٢٩ سپتەمبەری ساڵی ١٩١٣ تەرمەکەیان لەناو دەریادا دۆزیەوە و واپێدەچێت خۆی فڕێدابێت ناو دەریاکەوە و خۆی کوشتبێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٩١٣ پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی
پێکدادانی لاواز
پێکدادانی لاواز لە زانستی فیزیکدا بە میکانیزمێک دەوترێت کە عۆهدەداری هێزی ناڤۆکی لاوازە.
پارتی کۆماریی گەل
200px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی پارتی کۆماریی گەل پارتی کۆماریی گەل (تورکی: Cumhuriyet Halk Partisi CHP) پارتێکی ئۆپۆزیسیۆنە لە پەرلەمانی تورکیا بە سەرۆکایەتی دەنیز بایکاڵ. کە پارتێکی شۆڤێنییە و بە ھەموو شێوەیەک دژی چارەسەرکردنی پرسی کوردە.، وەک حیزبێکی سیاسیی لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٢٣ دامەزرا بەڵام پێشتر کاریان دەکرد وەک ڕێکخراو، کەمالیزم و سۆسیالدیموکراسی ئایدۆلۆژیای حیزبەکەن، حیزبەکە ئەندامە لە ڕێکخراوی سۆسیالیست ئینتەرناسیۆنال.
مێژوو
پارتی گەلی کۆماری لە ٩-٩-١٩٢٣ لەلایەن موستەفا کەمال ئەتاتورک (Mustafa Kemal Atatürk) ناسراو بە باوکی تورکان (ئەتاتورک) دامەزراوە، سەرەتای دامەزراندنی لە ژێر ناوی تیمی گەل، خەڵق فیرقەسی (Halk Firkasi ) بوو، پاشان لە ساڵی ١٩٢٤ ناوەکەی گۆڕا بۆ تیمی گەلیی کۆماری ، جمھوریەت خەڵق فیرقەسی (Cumhuriyet Halk Firkasi) و لە ساڵی ١٩٣٥ ناوەکەی بە تەواوی بوو بە پارتی گەلی کۆماری؛ جمھوریەت خەڵک پارتیسی (Cumhuriyet Halk partisi). لۆگۆی ئەم حزبە شەش تیشکی تێدایە کە بە تورکی بە ئاڵتی ئلکەسنی (altı ilkesini) ناودەبرێن، سەرەتا لە ساڵی ١٩٢٧ چوارتیشک بوون کە وەک چوار باوەڕو بنەمای سەرەکی کۆماری تورکیا ناودەبران، ئەو چوار باوەڕەش بریتیبوون لە کۆمار، گەل، نەتەوە، سیکۆلاریزم، ساڵی ١٩٣٥ دەوڵەت و شوڕشی بۆ زیاد کران و بوون بە شەش تیشک. بەو حزبە ھەژمار دەکرێت کە لەلایەن سەرکردەی یەکەمی پارتەکەوە موستەفا کەمال ئەتاتورک جگە لە سەربەخۆیی بۆ تورکیا، کۆمارێکی نوێ ی دروستکرد و دەسەڵاتی سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانی و خەلیفەی کۆتایی پێھێنا و یەکیەتی نەتەوەیی وڵاتی بەرجەستەکرد. گەورەترین گۆڕانکاری و چاکسازی لە بوارەکانی یاساو پەروەردە ھێنایە گۆڕی و وڵاتی بەرەو پیشەسازی بوون بردو ئابوری نەتەوەییشی بەشێوەیەکی بەرچاو پێشخست، ھەر ئەم پارتەش بوو کە خۆی پرۆسەی دیموکراسیەتی لە تورکیا پێشخست و لە ساڵی ١٩٤٦دا فرە حزبیشی داھێنا پاش ئەوەی تەنھا خۆی تاکە حزبی وڵات بوو.
بە درێژایی چل ساڵ چەندین کەس بوونەتە کەسی یەکەمی ئەم پارتە، پاش موستەفا کەمال ئەتاتورک، لەوانەش عیسمەت ئینونو (Ismet Inönü)، بولەنت ئەجەوید (Bülent Ecevit). پاش کودەتای ١٢ی سێپتێمبەری ١٩٨٠ ئەم پارتە وەک ھەموو پارتەکانی دیکەی تورکیا چالاکییەکانی قەدەغەکران، ھەر لە ژێر کاریگەری ئەو کودەتایەدا بوو کە ئەم پارتە لە ناوەراستی ھەشتاکانی سەدەی پێشوودا بوو بە دوو کەرتەوە کە ئەوانیش حزبی چەپی دیموکرات بوو بە رابەری بولەنت ئەجەوید و پارتی گەلی دیموکراتی بە رابەری ئەرداڵ ئینۆنۆ (Erdal Inönü) ( کەبێگومان ئەمە کوڕی عیێمەت ئینۆنۆ بوو). لە ساڵی ١٩٩٢ پارتی گەلی کۆماری کۆنگرەی سەر لەنوێ دامەزراندنەوەی پارتەکەی گرێدا و لە کۆنگرەی ناوبراودا دەنیز بایکاڵ ٦٧٩ دەنگی بەدەستھینا بەرامبەر بە ٤٥٢ دەنگ بۆ ڕکەبەرەکەی (ئیرول تۆنجیر)، بەمجۆرە بایکاڵ بوو بە سەرۆکی چوارەمی ئەم پارتە.
سەرباری ئەوەی کە ئەم حزبە لە ساڵی ١٩٤٦ خۆی دەستپێشخەری ھینانە کایەی فرە حزبی لە تورکیا]دا کرد بەڵام لە ساڵی [[١٩٥٠ لە بەردەم پارتی دیموکرات بە رابەری عەدنان مەندەریس توشی شکست بوو بۆیە لە ساڵی ١٩٥٠ ھەتا ١٩٦٠ لە ئۆپۆزیسیۆندا مایەوە ، لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٥ توانی بەرێژەی ١١% دەنگەکان مسۆگەر بکات و ٤٩ کورسی بەدەستبێنێت بەڵام لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٩ توشی شکستێکی قوڵ ھات و تەنھا ٨%ی دەنگەکانی ھێنا و لە دەرەوەی پەرلەمان مایەوە، ھەر لەبەر ئەوەش بوو کە دەنیز بایکاڵ دەستلەکارکیشانەوەی خۆی ڕاگەیاند بەڵام ساڵی ٢٠٠٠ دیسانەوە گەڕایەوە بۆ ئەوەی سەرکردایەتی پارتەکە بکات لە ھەڵبژاردنەکانی نۆڤێمبەری ٢٠٠٢. ئێستا ئەم پارتە لەلایەن کەمال کڵچدار ئۆغڵو سەرکردایەتی دەکرێت.
کەمال کڵچدار ئۆغلو
220px|وێنۆک|چەپ|کەمال کڵچدار ئۆغلو
کەمال کڵچدار ئۆغلو (Kemal Kılıçdaroğlu) لەدایک بووی ١٧ی دیسیمبەری ١٩٤٨ ، بە رەگەز کوردە و خەڵکی دیرسیمە باوکی یەکێک بووە لەوانەی کە لە شۆڕشی دەرسیمدا بەشداری کردووە، بەڵام خۆی شانازی بە کورد بوونی خۆیەوە ناکات بەڵکو وەک بنەڕەتی تورکمان خۆی ناساندووە، بە منداڵی و لاوی دەست فرۆشی کردووە بۆ ئەوەی ژیانی خۆی مسۆگەر بکات ؛ لە زانکۆی ئەنکەرە (غازی) کۆلێژی ئابووری خویندووە، ساڵی ١٩٧١ لە وەزارەتی دارایی کاری کردووە و پاشان بۆ بەشداریکردن لە ھەندێک خولی شارەزا بوون رەوانەی فەڕەنسا کراوەو پاش گەڕانەوەی لە ھەمان وەزارەت کاری کردووەو پلەی بەرزبۆتەوە، کاتێک تۆرکوت ئۆزال وەزیری دارایی بوو، کڵچدار ئۆغلۆ لە نزیکی ئەو کاری کردووە.لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ یەکەمجار لەسەر ئاستی ئەستەمبوڵ بوو بە ئەندام پەرلەمان، لە مانگی ئۆگستۆسی ٢٠١٢دا بوو بە جێگری رێکخراوی سوشیالیست ئەنتەرناسیۆنال. ئەم پیاوە بەر لەوەی ناوی زۆر بڵاو بێت، چەندین دۆسیەی گەندەڵی ئاشکرا کرد بە تایبەت لەناو پارتی دادو گەشەپێدان کە دووان لەوانی ناچار بە دەستلەکارکێشانەوە کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکان پۆل:پارتەکانی تورکیا پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٢٣ پۆل:حیزبەکانی تورکیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە تورکیا
ساموا
ساموا (13px|link=|alt=بیبیسە) ، بە ڕەسمی دەوڵەتی سەربەخۆی ساموا (بە ئینگلیزی: Independent State of Samoa) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:پۆلینیزیا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢ پۆل:ساموا پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
محەممەد بەرزنجی
وێنۆک|محەممەد بەرزنجی محمد بەرزنجی، مامۆستا شێخ محمد نەجیب حەسەن بەرزنجی لە ساڵی ١٩٤٥ لە گوندی سەرگەتی ناوچەی ھەورامان لە دایک بووە، و لە ساڵی ١٩٥٣ و لە تەمەنی ٨ ساڵیدا دەستی بە خوێندن کردووە، لە ساڵی ١٩٦٥ ئیجازەی مەلایەتی لەسەر دەستی ٤٥ زانای ئایینی وەرگرتووە، ئیجازەی عیلمی لە ھەردوو زانستی شەرعی و فەلسەفەدا وەرگرتووە. مامۆستا شێخ محمد بەرزنجی لە ساڵی ١٩٧٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زمانی عەرەبی و زانستی شەرعیدا لە زانکۆی بەغدا بە دەستھێناوە، و ماوەی ٣٠ ساڵ لە حوجرەکانی کوردستاندا خزمەتی کردووە و دەیان قوتابی و فەقێ و زانای ئایینی پێگەیاندووە و ڕۆڵێکی بەرچاووی ھەبووە لە خزمەتکردن بە ڕابوونی ئیسلامی لە باشووری کوردستان و بەردەوام و بێ پچڕان لە خزمەتی ئەو ڕابوونەدا بووە.
محەممەد خاوەنی ٧ منداڵە و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ئیسلامی کوردستان و دوای دامەزراندنی کۆمەڵی ئیسلامی بووەتە پێشەوای کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان.
فرانچێسکا ڕیاڵی
فرانچێسکا لویسا ڕیاڵی (لەدایکبووی ٢٣ی ئابی ١٩٩٤) خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە کە ناسراوە بە ڕۆڵەکانی لە زنجیرەی نێتفلیکسی Haters Back Off و شتە نامۆکان.
ژیانی سەرەتایی
ڕیاڵی لە لۆس ئەنجلس لەدایکبووە و گەورەبووە و بڕوانامەی ھونەرە جوانەکانی لە نواندنا بەدەستھێناوە لە زانکۆی نیویۆرک. ئەو لە پەیمانگای لی ستارسبێرگ بۆ شانۆ و فیلم و ستۆدیۆکانی ستۆنستریت خوێندویەتی. ئەو خەڵاتێکی سەرتاسەری ھونەرەکانی گەنجی ٢٠١٢ بەدەستھێنا بۆ باشترین کۆریۆگرافی گەنج بۆ "Bordan vi Haller" لە کۆنسێرتی وینتەر دانس، ئەکادیمی ھامیڵتن بۆ مۆسیقا.
پیشە
ئەو ڕۆڵی کەمی ھێذەر، ژیان ڕزگارکەرێک، ی گێڕاوە لە وەرزی سێیەمی شتە نامۆکان، زنجیرەیەکی ڕەسەنی دیکەی نێتفلیکس، کە کارەکتەرەکەی «پارچەی سەرەکی نھێنییەکی تاریکە.» ئەو ڕۆڵی لاورا ئەگێڕێت لە فیلمی کۆمیدی ٢٠١٩ی Yes, God, Yes.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
ئیبراھیم ئەمین باڵدار
ئیبراھیم ئەمین باڵدار (لەدایکبووی ١٩٢٠ لە گەڕەکی سلێمانی، عێراق–مردووی ١١ی تەممووزی ١٩٩٨ لە بەغدا، عێراق) نووسەر و مامۆستای ناوداری پەروەردەی کوردی بووە، لە داڕێژتنەوەی ئەلفوبێی ستانداردی کوردی ڕۆلێکی بەرچاوی ھەبووە.
ژیاننامە
ئیبراھیم ئەمین لە ساڵی ١٩٢٠ لە سلێمانی لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە، دواتر لە ساڵی ١٩٤٠ خانەی مامۆستایانی لە بەغدا تەواوکردووە، لە مانگی تشرینی یەکەمی ھەر ئەو ساڵەدا کراوە بە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی لە پارێزگای سلێمانی، لە گەلێک شار و گوندەکان مامۆستایەتی کردووە.
ئەلفوبێی کوردی
ئەلفوبێیەکی نوێی بۆ فێرکردنی زمانی کوردی داناوە و دەستنووسەکەی ناردووە بۆ بەڕێوبەرایەتی پەروەردەی سلێمانی، لەوێش لەلایەن لێژنەیەکی پسپۆڕ پەسندکراوە و نێردراوە بۆ شالیارێتی پەروەردە لە بەغدا (شالیارێتی مەعاریف)، لەلایەن پسپۆرانی ئەوێ و ڕێکخراوی یوونێسکۆ پەسند دەکرێت، ئینجا چاپکردنەکەی بەخۆی دەسپێرن.
لە ساڵی ١٩٥٠دا بەر لە تەواوبوونی چاپی کتێبی ئەلفوبێیە نوێیەکە، باڵدار دەگوێزرێتەوە بۆ شاری ھەولێر و ئەلفوبێیە نوێکە دەخات بەر پێداچوونەوە، کە لەسەر ڕێگای ڕستەیی دەگوترێتەوە، نەک پشت بە دەنگی پیت و تاکە وشە ببەستێ.
ڕێزلێنان
بۆ ڕێزگرتن لە کارەکانی ئیبراھیم باڵدار ھەندێک کار کراوە:
مردن
لە ١١ی تەممووزی ١٩٩٨دا، لە بەغدا و لە ماڵەکەی خۆیدا ژیانی کۆتایی پێھات، تەرمەکەی برایەوە سلێمانی و لە گۆڕستانی گردی سەیوان نێژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ١٩٩٨ پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردووانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:زمانی کوردی
قالەمەڕە
قادر عەبدوڵڵازادە ناسراو بە قالەمەڕە ھونەرمەندێکی شمشاڵژەنی کورد بوو.