cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
١٥٩١ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1591 (توضيح)
تۆر: جیھانی تاریک
تێچوون و داھات
بەرھەمھێنانی فیلمەکە نزیکەی ۱۷۰ ملیۆن دۆلاری تێچووە وە ھەروەھا داھاتەکەی گەیشتۆتە ٦٤٤,٤٤۱,۷٦۲ دۆلار.
سەرچاوە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٣ پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە ٢٠١٣ بەرھەمھێندراون پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سووپەرهێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆی شێپەرتۆن وێنەیگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سووپەرھێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:خەیاڵ دەربارەی ڕژێمکوژی پۆل:فیلمەکان بە زمانە خەیاڵییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزانە شاھانەکان پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن برایەن تایلەر تۆمارکراون پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکانی لۆنگکرۆس وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی کریستوفر مارکوس و ستیڤن مەکفیلی پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەکشنییەکانی دەیەی ٢٠١٠
دوورگەکانی ئانتیلی ھۆڵەندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
دوورگەکانی ئانتیلی ھۆڵەندا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠ بوو کە لە ٢٥ی ئاب تا ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٠ لە ڕۆما لە ئیتالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
شۆربای مریشک
شۆربای مریشک یەکێکە لە خواردنە تەقلیدییەکانی زۆرێک لە کولتوورەکانی جیھان.
مریشک، ئاو، پیاز، گێزەر، کەلەرم، خوێ
چۆنییەتی ئامادەکردن:
مەنجەڵەکە دەخەینە سەر ئاگر و چاوەڕێ دەکەین ئاوەکە بکوڵێت، دواتر ھەموو کەرەستەکانی تێدەخەین و چاوەڕێ دەکەین تا دەکوڵێت.
مێژوو
ماوەیەکی زۆرە خەڵک دەزانن کە شۆربای مریشک چارەسەرە بۆ سەرمابوون. لە وڵاتی چین شۆربای مریشک ھەر لە کۆنەوە بە خۆراکێکی چارەسەرکەر دادەنرێت و چینییەکان کاتێک فێری کوڵاندنی ئاو بوون بەو خواردنە ئاشنا بوون.
سۆفیان، سۆما
سۆفیان گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری سۆما نشیو، ناوچەی سۆما و برادۆست، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
پەیژەی گەورە (مۆسیقا)
سەرچاوەکان
پۆل:پەیژە مۆسیقییە گەورەکان
سۆفیان، سۆما
جوگرافیا
سۆفیان ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گرێجەنە
وێنۆک|گرێجەنە
گرێجەنە، ئەنجامە  یان لەولا ئامێرێکی جومگەدارە بۆ بەستنەوەی دوو کوت بەیەکەوە. بە جۆرێک کە یەکێک یان ھەردوو کوتەکە بتوانن لە دەوری تەوەری گرێجەنەکە چەند دەرەجەیێک بگەڕێن.
جۆرەکانی گرێجەنە
گرێجەنە زۆر جۆری ھەیە ئەمەش بەپێی جۆری دەرگا وبەکارھێنانەکەی دەگۆڕدرێت ئەمانەی خوارەوە ھەندێک جۆری سەرەکیین:
گرێجەنەی سپرینگی
ئەم جۆرە گرێجەنە لەشێوەی سپرینگ دایە یاخود پشت بە شێوازی سپرینگی دەبەستێت لەکاتی بەکارھێنانی، پێویستی بە ھێزێکی زۆر ھەیە لەکاتی کردنەوە و داخستن یان ھێشتنەوەی بە کراوەیی و داخراوی.
گرێجەنەی لولەکی
ئەم جۆرە گرێجەنەیە لەلایەکی دەرگاکە چەسپێندراوە (بەزۆری لە چوارچێوەی دەرگاکە گیر دەرکرێت) لە لاکەی تر لولەکێکی تری ناوپڕ لە شێوەی بزمار ھەیە، ئەم بزمارە دەچێتە ناو بەشە لولەکەکەی بەرامبەری و بەشێوەی بازنەیی لە دەوری دەخولێتەوە، بە بەشەکانی ئەم جۆرە دەڵێن نێر و مێ، لولە ناو بۆشەکە مێیە و ھێزی ڕاگرتنی دەرگاکەی لەسەرە و لە چوارچێوەکە بەستراوە، لولە ناوپرە بزمارییەکەش نێرە و دەرگاکە بە لولە ناو بۆشەکە ھەڵدەواسێت.
گرێجەنەی کەلەپچەیی
ئەم جۆرە لە سێ بەش پێک دێت دوو لولەی ناو بۆش کە پێیان دەڵێن مێیەکان لەگەڵ یەک لولەی ناوپڕی بزماری کە پێی دەڵێن نێرینە، ھەردوو لولە مێینەکان دەچنە باڵ یەک و بەھۆی لولە بزمارییەکەوە پێک دەبەسترێنەوە ئەم جۆرە بەزۆری لە ئەمەریکای باکوور بەکاردێت.
گرێجەنەی ڕێژنەیی
ھەروەھا گرێجەنەی پیانۆییشی پێ دەوترێت، بە درێژایی دەرگاکە لەھەردوو بەری چوارچێوە و دەرگاکە داڕێژراون، پێکھاتەیان وەک گرێجەنەی کەلەپچەیییە بەڵام نەرم و لاوازن زیاتر بۆ دەرگای سندوق و کەنتۆر و ئەو کەلوپەلانە بەکاردێت کە کێشیان کەمە، چونکە توند و تۆڵترن و ھەرزانترن بەڵام بەھێز نین.
ساموای ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
ساموای ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
بنکەی شانەزەر
بنکەی شانەزەر گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاوەسپی، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بنکەی شانەزەر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بابەکر و لە باشوور لەگەڵ گوندی خەپەکوێر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی عوبێد لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بانزینخاڵ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پەیژەی بچووک (مۆسیقا)
پەیژەی بچووک ، لە مۆسیقادا، پێکھاتووە لە پەیژەیەکی مۆسیقی کە ٧ نۆت لە خۆ دەگرێت، ھاوشێوەی پەیژەی گەورە، کە لە سەری ھەشتەم نۆتدا، دەگەڕێیتەوە بۆ نۆتی یەکەم بە پیچی جیاواز، واتە ئۆکتەیڤێک بەرزتر. لە تیۆری مۆسیقادا، چەند جار ئاماژە دراوە بە پەیژەی بچووک بە شێوەی جیاجیا.
سەرچاوەکان
پۆل:پەیژە مۆسیقییە بچووکەکان
٥٧١ (ژمارە)
٥٧١ (پانسەد و حەفتا و یەک ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٥٧٠ و ٥٧٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
شەشلا
وێنۆک|270px|چەپ لە ئەندازەدا شەشلا  فرەگۆشەیەکە خاوەنی شەش گۆشە و شەش لایە. کۆی پێوانەی گۆشەکانی شەشلا بریتییە لە °٧٢٠.
چێوە و ڕووبەر
چێوە: لایەک لێکدراوە لە ٦
ڕووبەر:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێوە سەرەتایییەکان پۆل:فرەگۆشەکان پۆل:٦ (ژمارە)
ئۆڵمووڤی
ئۆڵمووڤی (؛ پێشتر: All Movie Guide) وێبسایتێکی خزمەتگوزاریی ڕێنوێنی سەرھێڵە بۆ زانیاری دەربارەی فیلم و بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان و ئەکتەرەکانی سەر شاشە. ، AllMovie.com و براندی بەکارھێنەرانی ئۆڵمووڤی لەلایەن ڕیتم وەنەوە خاوەندارێتی دەکرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٨ لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:وێبسایتە ئەمریکییەکان تایبەت بە پێداچوونەوەی فیلم پۆل:موڵکە ئینتەرنێتییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراون پۆل:بنکەدراوە سەرھێڵییەکانی فیلم
تاس (ئامێر)
وێنۆک|وێنەیەک لە ئامێری تاس لە مۆزەی مۆسیقای ئێراندا لە [[تاران]] وێنۆک|لە مۆزەی مۆسیقای ئێراندا لە ژێر تاسێکدا نووسراوە: "تاس، کوردستان" تاس یان تەپڵ جۆرە ئامێرێکی پێرکاشنی کوردییە کە زیاتر لە مۆسیقای خانەقاییدا بۆ زیکر کەڵکی لێ وەردەگیرێت. ئەم ئامێڕە بە ڕەواڵەت لە تیمپانیی ئەورووپی دەچێت، لە دوو تەشتی زۆرجار مسینە پێک ھاتووە کە بە دوو قەمچیی چەرمینە دەکوترێن. بڕێک جار کاسەکەی لە چێویش دروست دەکرێت و بڕێک جار دەتوانێ تەنیا یەک تەشتیش بێت لەجێی دوو. بەسەر کاسەکەدا توێیەک چەرم دەکێشرێت کە دەنگێکی باشتری لێوە بێت لە کاتی کوتاندا. تاس کە بەزۆری لەگەڵ دووتەپڵە و دەفدا دەژەنرێت، بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵک یا لە کاتی خۆر و مانگ گیرانیشدا لێ دەدرێت. بڕێک جار لەگەڵ سازی تر وەک جووزەلە و سڕناش لێ دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی پۆل:ئامێری کوتان
١٥٩٣ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1593 (توضيح)
بەکرەگەڕە
بەکرەگەڕە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاوەسپی، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بەکرەگەڕە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سپی سەر و لە باشوور لەگەڵ گوندی خان ڕەئوف و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی فەقێ مستەفا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ڕەمەکان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
چواریا
چواریا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەلوزاغاج، ناوچەی تەرواڵ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
چواریا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کاژاب
کاژاب گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری کەلان، ناوچەی زەڕنە، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ئەیوان ئەیوان ئەیوان پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
میلۆدیک دێت مێتاڵ
مێلۆدیک دێت مێتاڵ ( • ھەروەھا ناسراوە بە مێلۆدێت) ژێرچەشنێکی دێت مێتاڵە کە گیتاری میلۆدیکی زۆر بەکار دەھێنێت، کە زۆرجار لە ترادیشناڵ ھێڤی مێتاڵەوە وەر دەگیرێت. ئەم چەشنە مۆسیقایە دروستبوونەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سوید و شانشینە یەکگرتووەکان لەلایەن دارک ترانکیلیتی و چەند گرووپێکی ترەوە پەرەی پێ دراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ پۆل:شێوازەکانی مۆسیقایی بریتانی پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠ پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
١٥٩٤ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1594 (توضيح)
دوورگەکانی ئانتیلی ھۆڵەندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
دوورگەکانی ئانتیلی ھۆڵەندا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ بوو کە لە ١٠ تا ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
یەیگاباد
یەیگاباد (، ) گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری کوڕانی، ناوچەی کوڕانی، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
جوگرافیا
یەیگاباد ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
٥٧٢ (ژمارە)
٥٧٢ (پانسەد و حەفتا و دوو) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٥٧١ و ٥٧٣.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ساموای ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
کریستۆفەر، ئیلینۆی
کریستۆڤەر دەکەوێتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ویلایەتی ئیلینۆیس. ژمارەی دانیشتووانی بە ٢٣٨٢ کەس مەزەندە دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئیلینۆی
دۆنی یێن
وێنۆک|180px دۆنی یێن جی-دان زیاتر بە دۆنی یەن ناسراوە ئەکتەر، دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر و یاریزانی ھونەرە جەنگییەکانە لە چین. دۆنی یێن یەکێکە لە باشترین ئەستێرەکانی فیلمی ئەکشن لە ھۆنگ کۆنگ. دۆنی یێن یاریزانێکی زۆر باشی ھونەرە جەنگییەکانە و بەشدارە لە کاراتێ، بۆکسەر، کیک بۆکسێن، جودۆ، جوجیتسۆ، موای تای، تایکواندۆ، ھاپکیدۆ، وشو، جیت کۆنگ دۆ، جیوجیتسۆی بەڕازیلی، تای چی، ھۆنگ جیا، ساندا، زۆرانبازی (کۆنگ فو)، وینگ چون و چونگتۆنگ تێنگ وەک پاسکیلسوار و گۆرانیبێژی و ڕاپەریش کاری کردووە؛ و شارەزایی و لێھاتوویی تەواوی لە بواری وینگ چوندا ھەیە، بەجۆرێک لە زنجیرەفیلمی پیاوێک بەناوی ئیپ، ڕۆڵی مامۆستا ئیپ دەگێڕێت کە خۆی مامۆستایەکی تەواوەتی وینگ چونە. یەکێکە لە ئەستێرە بەناوبانگەکانی ئاسیا لە بواری نواندن لە دەیەی ٢٠٠٠دا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی ھۆنگ کۆنگ لە سەدەی بیستەم پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی ھۆنگ کۆنگ لە سەدەی بیست و یەکدا پۆل:کوریۆگرافەرانی ئەکشن پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ھۆنگ کۆنگی پۆل:بەرھەمھێنەرانی سینەما لە ھۆنگ کۆنگ پۆل:کەسانی کارامەیی ھونەری ھاپکیدۆ لە ھۆنگ کۆنگ پۆل:کەسانی کارامەیی ھونەری کۆنگ فو لە ھۆنگ کۆنگ پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە ھۆنگ کۆنگ پۆل:شارەزایانی ھونەری جەنگی ھۆنگ کۆنگ پۆل:خێرخوازانی ھۆنگ كۆنگ پۆل:نمایشکارانی ستانت لە ھۆنگ کۆنگ پۆل:کەسانی کارامە لە ھونەری ووشو پۆل:زیندووان
پێنجلا
وێنۆک|250px| پێنجلای ڕێک لە ئەندازەدا پێنجلا فرەگۆشەیەکە خاوەنی پێنج گۆشە و پێنج لایە. کۆی پێوانەی گۆشەکانی ناوەوەی پێنجلای ڕێک بریتییە لە °٥٤٠.
پێنجلای ڕێک
پێنجلای ڕێک، پێنجلایەکە ھەموو لاکانی یەکسانن و پێوانەی ھەر یەک لە گۆشەکانی °١٠٨. ڕووبەری پێنجلای ڕێک بریتییە لە
شێوەی کێشانەوەی پێنجلای ڕێک لە ڕێگای ڕیچمۆند
center|وێنۆک|250px|ڕێگای ڕیچمۆند
ڕێگەی کارلایل
کێشانەوەی پێنجلای ڕێک لە ڕێگەی کارلایل ناوەڕاست|وێنۆک|
سەرچاوەکان
پۆل:٥ (ژمارە) پۆل:فرەگۆشەکان پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
ژمارەی سەرەتاییی مێرسێن
ژمارەی سەرەتاییی مێرسێن  بەو ژمارە سەرەتایییانە دەوترێت کە لەسەر شێوەی M_n=2^n-1 دەنووسرێن. ناوەکەیان لە ناوی کشیکێکی فەڕانسەوییەوە وەرگیراوە بە ناوی مارین مێرسێن (Marin Mersenne). توانەکانی
n
کە ژمارە مێرسێنەکانی لێ دەردەچێت بریتین لە ٢، ٣، ٥، ٧، ١٣، ١٧، ١٩، ٣١، ...  و ئەنجامەکەی ئەم ژمارە مێرسێنانەمان دەداتێ ٣، ٧، ٣١، ١٢٧، ٨١٩١، ١٣١٠٧١، ٥٢٤٢٨٧، ٢١٤٧٤٨٣٦٤٧، ... .
تیۆرمەکان
و a و
b > 1
. کەوایە
2p − 1
= (2a − 1)(2a)b−1 + (2a)b−2 + … + 2a + 1
واتە
دابەشە، لێرەوە ناکۆکییەک پەیدا بوو کەوایە ئەگەر
سەرەتایی بێت، ئەوا pیش سەرەتایییە.
خوێنمژ
خوێنمژ بوونەوەرێکە لە فۆلکلۆردا ھەیە کە لەسەر ھێزی ژیانی زیندووان، کە بە گشتی لەسەر شێوەی خوێنە، گوزەران دەکات. لە فۆلکلۆری ئەورووپیدا، خوێنمژەکان بوونەوەری نەمردوو بوون کە بە زۆری سەردانی کەسە نزیک و خۆشەویستەکانیان دەکرد و دەبوونە ھۆکاری ئازار و مردن لەو گەڕەکانەی کە لە کاتی زیندووبوونیان نیشتەجێی ببوون. خوێنمژەکان کفنیان لەبەر دەکرد و بە گشتی بە ڕووکارێکی ئاوساوی سوور یاخود تاریک دەناسران، بە پێچەوانەی ئەو تایبەتمەندییە ھاوچەرخەی کە بۆ خوێنمژەکان داندراوە لە سەدەی ١٩ تاوەکوو ئێستا، کە گوایە لاواز و ڕەنگ کاڵن.
خوێنمژەکان لە زۆرێک لە چاندەکاندا بوونیان ھەبووە و تۆمارکراون؛ دەستەواژەی «ڤامپایەر»، کە لە زمانی ئینگلیزیدا بەواتای خوێنمژ دێت، لە ڕۆژاوای ئەورووپا بەناوبانگ بوو دوای ھێستێریایەکی بەلاشاوی سەدەی ھەژدەھەم کە بالکان و ئەورووپای ڕۆژھەڵاتی گرتبۆوە کە لە ئەنجامدا دار لە دڵی جەستەی مردووان (بۆ ڕاگرتنی زیندووبوونەوە) چەقێندرا و خەڵکێکی زۆر بە خوێنمژی تۆمەتبارکرا. لە ناوخۆی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، دەستەواژەی جیاجیا ھەبوون بۆ ناساندنی خوێنمژەکان، بۆ نموونە لە ئالبانیا دەیانوت شتریگا، لە یۆنان دەیانوت ڤریکۆلاکاس و لە ڕۆمانیاش دەیانوت ستریگۆی.
لە دەمی ھاوچەرخدا، خوێنمژ بە گشتی بە بوونەوەرێکی خەیاڵی ناسراوە، ھەرچەندە زۆرێک لە چاندەکان ھەتاکوو ئێستاش باوەڕیان بە بوونەوەری ھاوشێوەی خوێنمژەکان ھەیە. زۆرجاران باوەڕ ھەبوون بە خوێنمژ لە فۆلکی کۆندا دەگەڕێندرێتەوە بۆ نەزانین و ناشارەزایی خەڵکی ئەو کاتە لە پرۆسەی شیبوونەوەی جەستەی مردوو، کە خەڵکی پێش شۆڕشی پیشەسازی خوێنمژیان داھێنابوو بۆ عەقڵانیکردنی پڕۆسەکە و دۆزینەوەی نھێنییەکانی مەرگ. لە ساڵی ١٩٨٥دا، نەخۆشیی پۆرفیریا بە خوێنمژییەوە بەسترایەوە و لە زۆرێک لە میدیاکاندا باسکرا، بەڵام لەوکاتەوە بە شێوەکی زۆر پووچەڵکراوەتەوە و پشتگوێخراوە.
خوێنمژە سەرنجڕاکێش و ئاڵۆزەکانی ئەفسانەی دەمی ھاوچەرخ لە ساڵی ١٨١٩دا ھاتە بوون دوای ئەوەی نووسەر جان پۆلیدۆری پەرتووکی «دە ڤامپایەر» ی بڵاوکردەوە؛ بەرھەمەکە بە ڕادەیەک سەرکەوتوو بوو کە بە کاریگەرترین بەرھەمی خوێنمژیی سەدەی نۆزدە ناسرا. ڕۆمانەکەی برام ستۆکەر دراکولا، وەک باشترین نموونەی ڕۆمانی خوێنمژی ناسراوە کە بنەمای بۆ ئەفسانەی خوێنمژی ھاوچەرخ دانا. سەرکەوتنەکەی ئەم پەرتووکە بووە ھۆی سەرھەڵدانی چەشنێکی جیاوازی خوێنمژی کە ئێستاش لە سەدەی ٢١دا بەناوبانگە و لە پەرتووک و فیلم و زنجیرەکاندا دەبیندرێت. لەو کاتەوە، خوێنمژ بووەتە پەیکەرێکی ناسراوی چەشنی فیلمی ترسناک.
وشەڕەتناسی
وشەی خوێنمژ لە زمانی کوردیدا لە ھەردووک وشەی خوێن و مژ (لە مژینەوە) پێکھاتووە، کە ئەگەر ھەیە وەرگێڕانێکی وشەیی مصاص دماءی عەرەبی یان خون‌آشامی فارسی بێت. لە زمانی ئینگلیزیدا بە خوێنمژ دەوترێت ڤامپایەر، یەکەم دەرکەوتنی وشەکەش لە فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرددا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٣٤. لەو دەمەدا خوێنمژی لە وێژەی فەڕەنسی و ئەڵمانییدا باس دەکرا. دوای ئەوەی نەمسا دەستی بەسەر باکووری سێربیا و ئۆلتێنیا گرت، تێبینی ئەوەیان کرد کە خەڵک لەوێ گۆڕیان ھەڵدەدایەوە بۆ «کوشتنی خوێنمژەکان.» ئەم ڕووداوانە لە نێوان ساڵانی ١٧٢٥ بۆ ١٧٣٢ ڕوویان دا و دوای بڵاوبوونەوەیان زۆر بەناوبانگ بوون. ناوی ڤامپایەر لە دەستەواژەی ڤامپیری ئەڵمانی و ڤامپیری کریلیکی (вампир) لە سەدەی ھەژدەھەمدا داھێنرا.
شیکردنەوە و دانەپاڵە باوەکان
وێنۆک|تابلۆی خوێنمژ (١٨٩٥) لەلایەن ئێدوارد مونیک کێشراوە وێنۆک|پەیکەرێکی دراکیولا لەکاتی گازگرتن لە خانمێک کە لە فرۆشگایەکدا لە ڕۆمانیا بۆ فرۆشتن داندراوە. شتێکی قورسە کە بتواندرێت یەک پێناسەی ڕێک و پەسەندکراو بۆ خوێنمژی فۆلکلۆری دابنرێت، بەڵام چەند وەسفێک ھەن کە بۆ خوێنمژەکان داندراون کە باون لە زۆرێک لە ئەفسانە ئەورووپییەکاندا. زۆرجار، خوێنمژەکان شێوەیان ئاوساوە و ڕەنگێکی سوورباو و مۆربۆوەی تاریکیان ھەیە؛ ئەم خەسڵەتانە زۆرجار دەدرانە پاڵ خواردنەوەی خوێن. زۆرجار کاتێک خوێنمژێک لە کفنەکەی یان تابووتەکەیدا دەبیندرا خوێن بە دەم و لوتیدا دەھاتە خوارەوە و چاوی چەپیشی کراوە بوو. خوێنمژەکان لەو کفنانەدا دەھاتنە دەرەوە کە پێوەی نێژرابوون و قژ و نینۆکەکانیشیان ھەندێک درێژ بووبوونەوە. بە گشتی، کەڵبە تایبەتمەندییەکی خوێنمژەکان نەبوو لە فۆلکلۆری کۆندا. ھەرچەندە خوێنمژەکان لە زۆر شوێندا بە نەمردوو ناویان ھاتووە، ھەندێک لە چیڕۆکە فۆلکلۆرەکان بە بوونەوەری زیندوو ناویان دەبەن.
دروستبوونی خوێنمژ
ھۆکاری دروستبوون و سەرھەڵدانی نەوەی خوێنمژ لە فۆلکلۆری ڕەسەندا جیاوازی ھەبووە. لە چاندی سلاڤی و چینیدا، ئەگەر ھەر ئاژەڵێک، بە تایبەت سەگ و پشیلە، بازی بەسەر جەستەیەکی مردوودا ھەڵبدایە، خەڵکی لایان وابوو ئەو کەسە دەبووە نەمردوویەک. ھەروەھا ئەگەر جەستەیەک برینێکی ھەبووایە و بە ئاوی کوڵاو چارەسەر نەکرابایە، پێیان وابوو ژەو کەسەی برینەکەی ھەیە لەژێر مەترسی بوون بە نەمردووە. لە فۆلکلۆری ڕووسیدا، خوێنمژەکان بەو کەسانە دادەنران کە جادووی ڕەشیان ئەنجام داوە یان دژی کڵێسای ڕووسی ڕاپەڕینیان ئەنجام داوە لەکاتێکدا لەژیاندا بوون.
لە زۆرێک لە چاندەکاندا، چەند ڕێگەیەک دەگیرایە بەر بۆ ڕێگریکردن لە کەسێکی مردوو بۆ بوون بە نەمردوویەک، بۆ نموونە، ناشتنی مردووان بە سەرەوخواری زۆر باو بوو، ھەروەھا دانانی شتومەکی عەرزیش وەک مەڵەغان و داس لە نزیک گۆڕەکانەوە ھەر باو بوو؛ ئەمانە لەلایەکەوە بۆ خۆشحاڵکردنی ڕۆحە خراپەکانی کە دەچوونە ناو جەستەکەوە دەکران و لەلایەکی تریشەوە بۆ ئەوەی ئەگەر کەسەکە بووبە نەمردوویەک حەز نەکات بێتەوە دەرەوە لە گۆڕەکەی.
ناسینەوەی خوێنمژ
ئەو جەستە مردووانەی کە خەڵک پێیان وابوو دەبنە خوێنمژ و نەمردوو ئەوانە بوون کە تەندروست دەردەکەوتن و نیشانەی تێکچوون و شیبوونەوەیان پێوە دیار نەبوو. لە زۆر حاڵەتدا، کاتێک گۆڕی ئەوانەی شکی خوێنمژیان لێ دەکرا ھەڵدەدرانەوە، خەڵکی ناوچەکە و گۆڕھەڵکەنەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە جەستەکان خوێنی نوێی قوربانییەکیان بەسەر دەمووچاوەوە بوو. مەرگی مەڕ و ماڵات و خزم و دراوسێ ھەمووی بە بەڵگەی ھەبوونی خوێنمژێک دادەنران لەو ناوچەیەی ئەو ڕووداوانەی تێدا ڕوودەدا. ھەروەھا خوێنمژە فۆلکلۆرییەکان دەیانتوانی ھەبوونی خۆیان ئاشکرا بکەن بە ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە کەسانی ئاسایی بێزار دەکرد، وەک ھەڵدانی بەرد بۆ سەر سەقفی ماڵان و گواستنەوە و جووڵاندنی شتومەکی ناو ماڵان و سواربوونی سنگی خەڵکی لەکاتی خەودا.
شتومەکە پارێزەرەکان
شتومەکە پارێزەرەکان—ئەو شتومەکانەی کە دەتوانن خەڵکی لە خوێنمژەکان بپارێزن—لە فۆلکلۆری خوێنمژیدا باوە. نموونەیەکی ئاشکرا سیرە، گوایە لق و چڵی گوڵی کێوی و گیای «ھاوتۆرن» یش ئازار بە خوێنمژەکان دەگێنن، لە ئەورووپاش پێیان وابوو ئەگەر بەری گوڵی مەستارد بەسەر سەقفی خانووەکانیاندا بڕێژن، خوێنمژەکان لە خانووەکە نزیک نابنەوە. شتومەکە پارێزەرەکانی تریش زیاتر ئایینین، بۆ نموونە لە دەوڵەتە مەسیحییەکان پەرتووکی پیرۆز، خاچ، ئاوی پیرۆز و پاڕانەوەی مەسیحیی ھەموو وەک پارێزەر بەکاردێن. گوایە کە خوێنمژەکان ناتوانن بەسەر زەویییە پیرزۆەکاندا بڕۆن، وەک زەوی کڵێساکان یان پەرستگاکان.
ئاوێنەش وەک ئامرازێک دژی خوێنمژەکان بەکارھاتووە، ھەرچەندە بە شتومەکێکی پارێزەر نەناسراوە. لە زۆرێک لە شوێنەکان ئاوێنە دەکرێت بە دەرگای ماڵەکانەوە بۆ ڕێگریکردن لە خوێنمژەکان لە چوونەژوورەوە. لە زۆرێک لە چاندەکاندا، خوێنمژەکان شکانەوەیان نییە لەبەر ئاوێنەدا و سێبەریش دروست ناکەن، ئەمە زۆرجار دەگەڕێندرێتەوە بۆ نەبوونی ڕۆح لە جەستەدا، ھەر بۆیەش بە خوێنمژەکان دەوترێت نەمردوو، واتە ڕۆحیان تێدا نییە، بۆیە زیندوو نین، بەڵام لە ھەمان کاتیشدا مردوو نین (ھەن)؛ ھەرچۆنێک بێت، ئەم دانەپاڵە جیھانی نییە، بۆ نموونە لە یۆنان خوێنمژەکان شکانەوە و سێبەریشیان ھەیە، بەڵام کاتێک برام ستاکەر لە پەرتووکی دراکیولادا ئەمەی باس کردووە، لەو کاتەوە بە بەناوبانگی ماوەتەوە.
لە ھەندێک لە چاندەکانیشدا پێیان وایە کە خوێنمژ ناتوانێت بڕواتە ناو ماڵێکەوە لەخۆیەوە مەگەر بانگھێشت کرابێت لەلایەن خاوەن ماڵەکەوە؛ دوای یەکەم بانگھێشتکردن دەتوانن بە دڵی خۆیان بێن و بڕۆن. ئەمە لە زنجیرەڕۆمانی ژاپۆنیی شیکیدا باسکراوە. ھەرچەندە خەڵکی پێیان وابوو خوێنمژە فۆلکلۆرییەکان زیاتر بە شەو چالاک بوون، ئەوان بە گشتی کێشەیان لەگەڵ تیشکی خۆردا نەبوو.
کوشتن و لەناوبردن
وێنۆک|وێنەیەکی ساڵی ١٨٦٤ کە دانیشتوانی ناوچەیەک پیشان دەدات لەکاتی سووتاندنی پەیکەری ئێسقانیی مردوویەک کە گومانی خوێنمژیی لێ کراوە.|ڕاست مێتۆد و ئامرازەکانی کوشتنی خوێنمژەکان جیاواز بوون، باوترین مێتۆد، کە بەکار دەھات، بە تایبەت لە باشووری سلاڤیا، پێکھاتبوو لە چەقاندنی دارێکی تیژ لە دڵی خوێنمژەکەدا. لە ڕووسیا و ھەرێمەکانی بەلتیک، بە زۆری داری «ئاش» یان بەکار دەھێنا، لە سێربیا «ھاوتۆرن» یان بەکاردەھێنا؛ ھەروەھا بەڕوو و داری تریش تۆمارکراون. داری «ئاسپێن» یش بە ھەمان شێوە بەکار دەھات، چونکە خەڵکی پێیان وابوو دارەکەی کە مەسیحی پێ ھەڵواسرابوو لە ئاسپێن دروست کرابوو. باوەڕ وابوو کە ئەگەر لق و پۆپی ئاسپێن لەسەر گۆڕی ئەو کەسانەی کە پێشبینی بوون بە خوێنمژیان لێ دەکرا دابندرایە، لە گۆڕەکەیان نەدەھاتنە دەرەوە. ئەوانەی کە پێشبینی خوێنمژییان لێ دەکرا بە گشتی دارێک لە دڵیان دەچەقێندرا. بەڵام لە ڕووسیا و ئەڵمانیا دارەکە لە دەمیان دەچەقێندرا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سێربیاش لە ناو سکیان دەچەقێندرا.
کونکردنی پێستی سنگی خوێنمژەکانیش لەکاتی ئاوسانیاندا ڕێگەیەکی تر بوو بۆ دامرکاندنەوەیان. زۆرێک لەوانەی کە پێشبینی خوێنمژییان لێ دەکرا بە شتومەکی تیژەوە دەنێژران بۆ ئەوەی لەکاتی ھەستانەوەیان و لە پڕۆسەی ئاوسانی جەستەیاندا، شتومەکە تیژەکە بچێت بە جەستەیاندا.
ڕۆمانییەکان دەرزی ئاسنین یان ستیلیان لە دڵی جەستە مردووەکان دەچەقاند و پارچەی ستیلیان لەسەر دەم و چاو و گوێ نێوان پەنجەکان دادەنا پێش ناشتن. زۆرجارانیش داری ھاوتۆرنیان لە قاچی جەستە مردووەکان دەچەقاند. لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە نزیک ڤێنیس، زاناکان پەیکەرێکی ئێسقانیی ژنێکیان دۆزییەوە کە خشتێک لەناو دەمیدا بوو، دوای لێکۆڵینەوە دەرکەوت کە ئەم کارە لە سەدەی ١٦ کراوە و وا لێکدرایەوە کە ئەمە بۆ ڕێگریکردن لە ھەستانەوەی جەستەکە کراوە چونکە لەوکاتەدا پێیان وابووە ژنەکە دەبێتە خوێنمژ و ھەڵدەسێتەوە. لە بولگاریا سەدان جەستەی مردوو دۆزراونەتەوە بە پارچەی ئاسنیی وەک گاسنەوە کە چەقێندراوەتە سنگیان.
مێتۆدی کوشتن و لەناوبردنی زیاتریش ھەبوون کە پێکھاتبوون لە ڕشتنی ئاوی کوڵاو بەسەر گۆڕی گومانلێکراودا یان لەناوبردنی تەواوی جەستەی مردووەکە. لە بالکانس، باوەڕ وابوو کە دەتواندرێت خوێنمژ بە خنکاندن، تەقەلێکردن، دووبارەکردنەوەی تەعزێ و ڕشتنی ئاوی پیرۆز بەسەر جەستەکەدا لەناوببرێت. لە ڕۆمانیاش سیر دەخرایە ناو دەمی جەستەکەوە، بەڵام دوای ھەڵدانەوەی گۆڕەکە و پێش کردنەوەی تابووتەکە، سەرەتا لە دیوی دەرەوە تەقە لە جەستەکە دەکرا. لە زۆر حاڵەتی تردا جەستەکە پارچە پارچە دەکرا و پارچەکانیش دەسووتێندران تێکەڵ بە ئاو دەکران. لە ساکسۆنیی کۆندا لە ئەڵمانیا، لیمۆیەک دەخرایە ناو دەمی جەستە گومانلێکراوەکانەوە.
بیر و باوەڕی کۆن
وێنۆک|تابلۆی لیلیت (١٨٩٢) لەلایەن جان کۆلیەر کێشراوە|upright بە درێژایی مێژوو لە نزیکەی ھەموو چاندەکاندا، چیڕۆکی بوونەوەری ھاوشێوەی خوێنمژەکان، خوێنخۆر و گۆشتخۆر، ھەبوون. لە کۆندا، دەستەواژەی خوێنمژ و ڤامپایەر بوونیان نەبووە. خواردنەوەی خوێن و چالاکییە ھاوشێوەکانی دەدرانە پاڵ دیمن و ڕۆحی خراپ؛ تەنانەت شەیتانیش بە خوێنمژەوە بەستراوەتەوە.
لە مێتۆلۆژی کلاسیکیدا، سێ بوونەوەری ئێمپیوسەی، لامیا و شتخیکش ناویان ھاتووە. بە تێپەڕبوونی کات، دوو دەستەواژەکەی یەکەم بوونە گشتی بۆ وەسفکردنی ساحیر و دیمنەکان. ئیمپیوسەی کچی خواوەند ھێکاتێ بوو، و بە بوونەوەرێکی قاچ تەنەکەیی و شەیتانی ناسرابوو. ئەو شێوەی خۆی دەگۆڕییە سەر ژنی گەنج و پیاوی ھەڵدەخڵەتاند و لەکاتی خەوتنی پیاوەکان خوێنەکەی دەخواردنەوە. لامیا ھێرشی دەکردە سەر مناڵان بە شەو لەکاتی خەوتندا و خوێنەکەی لە جێگەی نووستنەکانیاندا دەخواردەوە. وەک لامیا، شتخیکشیش بە ھەمان شێوە ھێرشی دەکردە سەر مناڵان، بەڵام لە ھەمان کاتیشدا پێگەیشتووەکانیشی دەکردە ئامانج. گوایە کە جەستەی باڵندەیان ھەبووە لە قەلەڕەش چوون.
فۆلکلۆری ئەورووپی و سەدەکانی ناوین
زۆرێک لەو خەیاڵاتانەی کە دەوری خوێنمژەکانی دابوو لە ماوەی سەدەکانی ناویندا پەرەیسەند. مێژوونووسانی سەدەی دوانزەیەم، واڵتەر ماپ و ویلیام نیوبێرگ، ھەژماری نەمردوویان تۆمار کردووە، تۆماریش لەسەر خوێنمژەکان لەدوای ئەم ماوەیەوە لاواز بوون. لە فۆلکلۆری نۆرسیشدا (سکاندیناڤیا) باسی بوونەوەری ھاوشێوەی خوێنمژ کراوە لە سەدەکانی ناویندا. بوونەوەری ھاوشێوەی خوێنمژەکان زۆر بە کەمی لەسەریان نووسراوەتەوە لە وێژەی جووەکاندا؛ نووسەرێکی جووی سەدەی شانزەیەم بە ناوی دەیڤد بن سۆلۆمۆن ئیبن ئەبی زیمرا (بە کورتی ناسراو بە ڕادباز) لەبارەی ژنێکی دڵڕەقەوە نووسی بووی کە دوای مردنی جەستەکەی بۆ ماوەی سێ ڕۆژ بەبێ چاودێری بەجێ ھێڵدرابوو کە بووە ھۆی بوون بە خوێنمژ و ھەستانەوەی و کوشتنی سەدان خەڵک. ئەو ئەمەی دایە پاڵ چاودێری نەکردنی جەستە مردووەکە، گوایە کە جەستەی مردوو دەتوانێت ببێت بە پۆشاکێک بۆ گیانە خراپەکان.
لە سەدەی سەرەتاکانی سەدەی ١٧ و ١٨، چەندین چیڕۆکی خوێنمژ بە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا بڵاوبوونەوە. ئەم چیڕۆکانە بوونە پایەی ئەفسانەی خوێنمژ کە دواتر بە ئینگلتەرا و ئەڵمانیادا بڵاوبۆونەوە و پەرەیانسەند و ناوبانگیان دەرکرد. یەکێک لە کۆنترین چالاکییە خوێنمژییەکان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٧٢ لە ئیستریا لە کرواتیای مۆدێرن. ڕاپۆرتە ناوخۆیییەکان ھۆکاری دڵەڕاوکێی دانیشتوانی شارۆچکەی تینجانیان دایە پاڵ پیاوێکی ھەژار بە ناوی جوور گراندۆ، کە بە خوێنمژ ناسێندرا. ئەو لە ساڵی ١٦٥٦دا مرد. دانیشتوانی شارۆچکەکە بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ئەو لە مردن گەڕاوەتەوە و ھێرشی ھێناوەتە سەر بێوەژنەکەی و خوێنی خەڵکی خواردۆتەوە. سەرۆکی شارۆچکەکە داوای کرد کە دارێک لە سنگی بچەقێندرێت، بەڵام دواتر ئەوەیان پێ بەس نەبوو و سەریشیان پەڕاند.
لە سەدەی ١٨دا، چەندین خوێنمژ لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا بیندراون، کە بووە ھۆی ھەڵدانەوەی چەندین گۆڕ و چەقاندنی دار لە سنگی چەندەھا جەستە؛ لەم ماوەیەدا، تەنانەت کەسایەتییە سیاسییەکانی حکومەتیش بەشدارییان لە ڕاوکردن و کوشتنی خوێنمژەکان دەکرد. ھەرچەندر ئەم ماوەیە بە سەردەمی ڕووناکبیری ناسرابوو، کە تێیدا چەندین ئەفسانەی فۆلکلۆری کۆتاییان پێ ھێندرا و پووچەڵکرانەوە، باوەڕھێنان بە خوێنمژەکان بە ڕێژەیەکی زۆر دراماتیکی زیادی کرد، لە ئەنجامیشدا ھیستێریایەکی بە لاشاو ئەورووپای گرتەوە. دڵەڕاوکێکە لە ڕۆژھەڵاتی ڕووسیاوە دەستی پێکرد لە ساڵی ١٧٢١ کاتێک باسی ھێرشێکی خوێنمژی بڵاوبۆوە، و لە ساڵەکانی ١٧٢٥–١٧٣٠ بانگەشەی ھێرشی خوێنمژی چڕتر بوو. یەکەمین دوو کەیسی خوێنمژی کە تۆمار بکرێت تەرمی پیتار بلاگۆجێڤیج و میلۆش سێرکاسی سێربیایی بوون. گوایە کە، دوای مردنی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا، بلاگۆجێڤیج لە مردن گەڕاوەتەوە و داوای خواردنی لە کوڕەکەی کردووە، دوای ئەوەی کوڕەکەشی ڕەتی کردۆتەوە، کوشتوویەتی و بە مردوویی دۆزیویانەتەوە ڕۆژێک دوای ڕووداوەکە. خەڵک باوەڕیان وابوو کە بلاگۆجێڤیج ھێرشیشی کردبووە سەر دراوسێکانی، کە ھەموویان بەھۆی کەمخوێنییەوە مردبوون.
میلۆشیش سەربازێکی پێشوو و جووتیار بوو، خەڵک باوەڕیان وابوو کە خوێنمژێک چەندین ساڵ لەمەوبەر ھێرشی کردۆتەوە سەری. میلۆش لەکاتی جووتیاریدا مرد، دوای مردنیشی خەڵکی دەورووبەری ناوچەکە ھەموو دەمردن. خەڵکی بە گشتی پێیان وابوو کە میلۆش گەڕابوویەوە و پەلاماری خەڵکی دەدا. چیڕۆکێکی تری سێربیایی بەناوبانگ ھەبوو دەربارەی ساڤا ساڤانۆڤیچ بوو، کە خەڵکی دەکوشت و خوێنەکەی دەخواردنەوە. ئەم ئەفسانەیە بووە ھۆی ھاندانی فیلمی ترسی ساڵی ١٩٧٣، لێپتیریکا.
ھەردوو ڕووداوەکە بەباشی نووسرابوونەوە و بەڵگەنامەیان بۆ دروست کرابوو. کەسایەتییە حکومییەکان تەرمەکانیان پشکنی و ڕاپۆرتیان لەسەر نووسین و کتێبیشیان بە ناو ئەورووپادا بڵاوکردەوە. ھیستێریاکە، کە بە فراوانی بە «دەمەقاڵێی خوێنمژی سەدەی ١٨» ناسراوە، بۆ چەندین نەوە مایەوە. کێشەکان بەھۆی ئەو پەتایانەی ڕووی لە دێکان دەکرد خراپتر دەبوو، بەھۆی ئەوەی دانیشتوانی ئەو ناوچانە بڕوایان بەو جۆرە ئەفسانانە ھەبوو، کە دەبووە ھۆی ھەڵدانەوەی گۆڕ و ڕاوەخوێنمژ.
بنچینەی خوێنمژ و بیروباوەڕکان
ڕاڤەکاران زۆر بیردۆزیان سەبارەت بە بنچینەی بیروباوەڕی خوێنمژی و پەیوەندییان بە ھیستیریای بە کۆمەڵ پێشکەشکردووە. ئاماژەیان بە ھەموو شتێک کردووە ھەر لە زوو ناشتن پێش کاتی خۆی تاوەکو نەزانینی سەرەتایی سەبارەت بە سووڕی شیبوونەوەی جەستە دوای مردن، ھەموو ئەوانە ھۆکاری باوەڕھێنان بە بوونی خوێنمژ ھەبووە.
شیبوونەوە
وێنۆک|خوێنمژ لە دەمی نوێدا بە ڕەنگ کاڵی ناسراوە. پاول باربەر لە کتێبەکەی بە ناوی «خوێنمژەکان، ناشتن و مردن» وتوویەتی کە بیڕوباوەڕی خوێنمژی لە ئەنجامی ھەوڵدانی خەڵکیی کۆمەڵگا پێش پیشەسازییەکانە بۆ تێگەیشتن و شیکردنەوەی سروشت، بەڵام بۆ سەردەمی ئەو کام کاتە ئاڵۆز بوو کە لە پرۆسەی مردن و شیبووەنەوە تێبگەن.
جەستەکان وەکو گازەکان تووشی ئاوسان دەبن و لە قەدی مرۆڤ کەڵەکە دەبن، و پەستانی خوێن زیاد لە لای لووت و دەم زیاد دەبێت. ھەموو ئەمانە دەبنە ھۆکاری ئەوەی کە جەستە قەڵەو و تێر خۆراک و سوور دیار بێت، ھەموو ئەو گۆڕانکارییانە وا دەکات کە بزاندرێت کە کەسەکە لە ژیان قەڵەو یان لاواز بووە. لە کەیسی ئارنۆڵد پۆل، جەستەی ژنێکی دەرھێندراو لە گۆڕ، وا لەلایەن ھاوسێکانی بڕیاری لەسەردرا کە زۆر قەڵەوتر و تەندروست دیاربوو لە چاو شێوەی جەستەکەی کە لەکاتی ژیانییدا ھەیبوو. بەھۆی داچۆڕانی خوێن وا لێکدرایەوە کە جەستەکە چالاکی خوێنمژانەی ھەبووە.
ھۆکاری ڕەشبوونی پێستیش ھەر شیبوونەیە. دانانی جەستەی شیکراوە بەو شێوەی کە لەکاتی مردنی دایدەنێن، دەبێتە ھۆکاری ئەوەی کە خوێن لە لاشە دابچۆڕێت و وا لە گازە کەڵەکەبووەکان بکات لە لاشەکە بێتە دەرەوە. ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە دەنگێک لە شێوەی ناڵە لەکاتی تپێەڕبوونی گازەگە بە پەتەکانی قوڕگ دروست بێت، یان دەنگێک لە شێوەی ئاوسانی زگ لەکاتی تیپەڕبوونی گازەکە بە دەرچەی دواوە دروست بێت. ڕاپۆرتی فەرمی لە کەیسی پیتەر بلاگۆفیتش باس لە ھەندێک نیشانەی کێوی دەکات کە لەبەر ڕێزێکی زۆر بەسەریاندا تێدەپەرێت، وەک وا لێی نوسراوە.
لە دوای مردن، پێست و پووک، ئاو و شلەمەنی و گرێ لە دەست دەدات، ڕەگی قژ و نینۆک و ددان و تەنانەت ئەو ددانانەی کە لە ناو شەویلاکدا شاراوەن دەردەکەون. ھەموو ئەوانە چاوبەستێک دروست دەکات و وا پیشانی دەدات کە موو و نینۆک و ددان گەشەیان کردووەتەوە.
ناشتنی پێشوەخت
وا دادەنرێت کە ناشتنی مرۆڤ بە زیندوویی بەھۆی کەمی زانیاری لە زانستی پزیشکی لەو کاتەدا کاریگەریی لەسەر ئەفسانەی خوێنمژەکان ھەبووبێت. لە ھەندێک حاڵەتدا، خەڵکی باسیان لە دەنگێکی بیستراو لە چەند تابووتێک دەکرد، دواتر ھەندێک شوێن جێی نینۆک لە ناوەوەی تابووتەکان دەدۆزرانەوە کە پێدەچوو ھەوڵی ڕاکردنی قوربانییەکان بووبێت. لە ھەندێک حاڵەتی تریشدا، کەسێک لە سەر و لووت و دەموچاوی دەدات، کە ئەمەش دەبووە ھۆی ئەوە کە وادەربکەون کە کەسێکی تر لێی خواردوون. کێشەی ئەم بیردۆزە ئەوەیە کە چۆن ئەو کەسانە کە گوایە بە زیندوویی نێژراون بۆ ماوەیەکی درێژ بە بێ خۆراک و ئاو و ھەوا دەژیان. شیکردنەوەیەکی جێگرەوە بۆ ئەو دەنگە دەنگانە ھەیە ئەویش ئەوەیە کە ئەو دەنگانە لە ئەنجامی بڵقە بڵقی دەرچوونی گازەکان لەکاتی شیبوونەوەی سرووشتی جەستەکەیە. ڕەنگیشە ھۆکاری ئاشووب و شێواوی گۆڕەکان بەھۆی ھەڵکەندنەوە و تاڵانکردنیان بووبێت.
پەتای لێگرەوە
فۆلکلۆری خوێنمژی پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵێک حاڵەتی مردن لە ئەنجامی چەند تووشبوون بە چەند نەخۆشییەکی نەناسراو و تۆمارنەکراو ھەبووە، کە بە زۆر کات لە ناو یەک خێزان یاخود لە ناو یەک کۆمەڵگەی بچووک بوون. ھێمای ھەبوونی پەتا لە کەیسە کۆنەکانی پیتەر بلاگۆژڤیچ و ئارنۆڵد پۆل زۆر بەڕوونی دیاربوو، تەنانەت لە کەیسی میرسی براون، و بیروباوەڕی خوێنمژی لە ئینگلتەرای نوێ بە گشتی، نەخۆشی سیل پەیوەندی بە بڵاوەبوونەوەی خوێنمژی ھەبووە. بە ھەمان شێوە، ھەڵئاوسانی سییەکان لەکاتی نەخۆشی پەتای دەبلی پەیوەندی بە تێکڕمانی شانەی سییەکان ھەبوو، کە دەبووە ھۆی خوێنبەربوون لەسەر لێو.
پرۆفیریا
لە ساڵی ١٩٨٥، زانای زیندە کیمیاناس، دەیڤید دۆلفین، پێشنیاری کرد کە بەستەرێک لە نێوان نەخۆشی دەگمەنی پرۆفیریا و فۆلکلۆری خوێنمژی ھەیە. ئاماژەی بەوەش کرد کە ئەم حاڵەتە لەڕێگەی بۆری ھەیم چارسەر دەکرێت. پێشیناری کرد کە ڕژانی ڕێژەیەکی زۆر لە خوێن، ڕەنگە ببێتە ھۆکاری بۆری ھەیم کە دەگوازرێتەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان لە دیواری گەدە بۆ جۆگەی خوێن. تەنیا خوێنمژەکان تووشی پرۆفیریا دەبوون، کە بە دوای گوڕینی ھەیم و کەمبوونەوەی نیشانەکان نەخۆشی بوون.
نەخۆشی ھاری
نەخۆشی ھاری بە فۆلکلۆری خوێنمژی بەستەر کراوە. پزیشکی نەخۆشییەکانی دەمار خوان گۆمێز-ئەڵۆنسۆ لە نەخۆشخانەی خێرەل لە ڤیگۆ لە ئیسپانیا، ئەم ئەگەرەی لە ڕاپۆرتێکدا لە گۆڤاری نوەرۆلەجی خستەڕوو.
بیردۆزە سایکۆدینامیکەکان
توێژەری ویلزی، ئێرنست جۆنز لە تێزەکەی دەربارەی کابوس لە ساڵی ١٩٣١ دووپاتی کردەوە، کە خوێنمژەکان ھێمان بۆ ھەندێک پاڵنەری بێئاگایی و میکانیزمی بەرگری. ھەستەکان وەکو خۆشەویستی، گوناھ و ڕق، سووتەمەنی بیرۆکەی گەڕانەوەی مردوو لە گۆڕەکانەوەیە. بە ھیوای پێک شادبوونەوە بە خۆشەویستان، تازەیەبارەکان پێیانوایە کە تازە مردووەکانیش تامەزرۆن بە ھەمان شێوە تا بگەڕێنەوە. لەم ڕوانگەیەوە بیروباوەڕە کۆنەکان سەبارەت بە گەڕانەوەی خوێنمژەکان بۆ لای کەس و کار و بەتایبەت بۆ لای خێزانەکانیان سەری ھەڵدا.
لەو کەیسانەی کە ھەست بە تاوانکردنی بێئاگایی گرێدراوی پەیوەندی بێت، لەوانەیە ئاواتی شادبوونەوە لەڕێگەی دڵەڕاوکێوە تێک بچێت. ڕەنگە ئەوە ببێتە ھۆکاری داسەپاندن و کپکردن، کە سگموید فرۆید بە ترسی ویستراوی گڕێداوە. جۆنز پێی وایە کە لەم حاڵەتانەدا ویستی ڕاستەقینە بۆ شادبوونەوەی سێکسی ڕەنگە بە شێوەیەکی فراوان بگۆڕێت، ئارەزوو جێی ترس دەگرێتەوە، سادیگەری جێگەی خۆشەویستی دەگرێتەوە، و ھەروەھا یەکێک لە ئەندامانی خێزانەکەی یان خۆشەویستەکەی جێگەی لەلایەن کیانێکی نەناسراو دەگیرێتەوە. لایەنی سێکسی ڕەنگە بوونی ھەبێت و ڕەنگیشە بوونی نەبێت. ھەندێک لە ڕەخنەگرانی سەردەم پێشنیازی بیردۆزێکی ئاسانتریان کرد: خەڵک خۆیان ئاشنایی خوێنمژی دەکەن، چونکە لەو ڕێگەیەوە دەیانەوێ ئەگەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت، لە ترسی مردن ڕابکەن.
دەتوانرێت چالاکی سێکسی خوێنمژین لە سروشتی خۆیەتی ببیندرێت کە پەیوەندی لەگەڵ گۆشتخۆری و نەریتە کۆنەکان ھەیە. زۆر لە ئەفسانە کۆنەکان ئاماژە بە ھەبوونی ھەندێک بوونەوەری تر دەکەن کە شلەمەنی تر لە جەستەی نێچیرەکانیان دەڕژێنن، کە ئەوەش پەیوەندییەکی بێئاگایی لەگەڵ ڕژانی تۆوی پیاوەوە ھەیە. لە کۆتاییدا جۆنز تێبینی ئەوەی کرد کە کاتێک لایەنە سروشتییەکانی سێکس داپۆسڵرێ، لە شێوازی دواکەوتووانەی تر دەردەبڕدرێت، بە تایبەتی بە شێوەی سادیگەری؛ جۆنز پێی وابوو کە سادیگەری دەمی پەیوەندییەکی نەپچڕاوی لەگەڵ ڕەفتاری خوێنمژیدا ھەیە.
لێکدانەوەی ڕامیاری
چەپ|وێنۆک|نێگارێکی ڕامیاری لە گۆڤاری پەنچ کە لە ساڵی ١٨٨٥ بڵاوکراوەتەوە، کە یەکێتی نیشتیمانی ئیرلەندی وەکو خوێنمژێکی ئیرلەندی کە ھێرش دەکاتە سەر ژنێکی خەوتوو نیشان دەدات. دووبارە داھێنانەوەی ئەفسانەی خوێنمژ لە سەردەمی ھاوچەرخدا بە دوور نییە لە توانجی ڕامیاری. کۆنت ڕاکۆلای ئیستوقراتی، کە بە تەنیا لە قەڵایەکی دوور لەگەڵ ژمارەیەکی کەمی خزمەتکارە دەروون ناتەواوەکان دەژی، بە تەنیا بە شەوان دەردەکەوێت و لەسەر جوتیارییەکانی خۆی تێر دەکات، ھێمایە بۆ سیستەمی کۆنی مشەخۆری. لە پێشەکی بەشی خوێنمژی لە فەرھەنگی فەلسەفی کە لە ساڵی ١٧٦٤ چاپکراوە، ڤۆلتیر تێبینی ئەوەی کرد کە چۆن بیروباوەڕی فۆلکلۆری خوێنمژی لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ھەژدەھەم ڕووی لە کەمی کرد، بەڵام ئێستا «بازرگانە گەورەکان، جامبازەکان و سەرمایەداران خوێنی خەڵکییان لە ڕۆژی ڕووناک دەمژی، بەڵام ئەوان نەمردوو بوون، ھەرچەندە گەندەڵ بوون، ئەوانە خوێنمژی ڕاستی بوون کە لە گۆڕەکان نەدەژیان، بەڵام لە کۆشکە پەسندەکان».
مارکیز سەرمایەداری بە «کرێکارێکی مردووە، وەکو خوێنمژ، تەنیا لەسەر مژینی کرێکارە زیندووەکان دەژیێت، ھەرچەندە زیاتر کرێکارەکان بمژێت، زیاتر و زیاتر دەژیێت.» پێناسە دەکات. وێرنەر ھێرزۆگ لە نۆسفیراتۆیی خوێنمژ، لێکدانەوەی ڕامیاریی خۆی وەھا دەخاتە بەردەستەوە کاتێک پاڵەوانەکەی جۆناتان ھارکەر، پارێزەرێک لە چینی ناوەند، دەبێتە خوێنمژی داھاتوو، بە ھەمان شێوە چینی بۆرژوازی سەرمایەداری دەبێتە چینی مشەخۆری داھاتوو.
نەخۆشییە دەروونییەکان
ھەندێک لە بکوژەکان لەکاتی کوشتنی قوربانییەکانیان نەریتی تایبەت بە خوێنمژییان لەسەر ئەنجام داون. ھەر یەک لە بکوژان پیتەر کورتین و ڕیتشارد ترینتۆن چەیش لە ڕۆژنامەکان پێیان دەوترا خوێنمژەکان دوای ئەوەی ئاشکرا بوو کە ئەوان خوێنی قوربانییەکانیان دوای کوشتنیان دەخواردەوە. بە ھەمان شێوە، لە ساڵی ١٩٣٢، کەیسێکی کوشتنی شیکارنەکراو لە ستۆکھۆلم لە سوید ناوی کوشتنی خوێنمژی لێنرا، لەبەر ئەو حاڵەتە کە قوربانییەکەی تێدا کوژرابوو. لە کۆتایییەکانی سەدەی شازدەھەم، کۆنتێسای ھەنگاری و بکوژ ئەلیزابیت باتۆری، لە ساڵەکانی کۆتایی سەدەکە زۆر بە کارەکانی ناوی دەکرد، بە تایبەت خۆشووشتنی لە ناو حەوزێک پڕ لە خوێنی قوربانییەکانی بۆ ئەوەی بە جوانی و گەنجی بمێنێتەوە.
ژێرفەرھەنگی خوێنمژی ھاوچەرخ
شێوازی ژیانی خوێنمژ دەستەواژەیەکە بۆ ژێرفەرھەنگی خەڵکی ھاوچەرخ بەکاردێت، بە تەواوی لە ناو ژێرفەرھەنگی گۆتی، کە خوێنی ئەوانی تر بۆ ڕابواردن دەخۆنەوە؛ نەخشەی مێژووی ھاوچەرح دەوڵەمەند بە کلتووری میللی پەیوەست بە ھێماکانی کاڵت، فیلمە ترسناکەکان، خەیاڵی ئانن ڕایس، لەگەڵ شێوازی ئینگلتەرای فکتۆری دەکێشێت. خوێنمژی چالاک لە ناو ژێرفەرھەنگی خوێنمژی ھەردوو خوێنمژی پەیوەست بە خوێن کە پێی دەوترێت خوێنمژی نەمر لەگەڵ خوێنمژی کە خۆراکی وزەیە لەخۆ دەگرێت.
شەمشەمەکوێرە خوێنمژەکان
وێنۆک|ڕاست|شەمشەکوێرەیەکی خوێنمژ لە پیرۆ ھەرچەندە زۆر کلتوور چیڕۆکیان لەسەر ھەیە، بەڵام شەمشەمەکوێرەکان بەمدواییانە بوونە بەشێکی دانەبڕاو لە کەلەپووری خوێنمژی. شەمشەمەکوێرەکان بە فۆلکلۆری خوێنمژی گرێدرا کاتێک بۆ یەکەم جار لە کیشوەری ئەمەریکای باشوور لە سەدەی شازدەھەم دۆزرانەوە. شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ لە ئەورووپا نییە، بەڵام شەمشەمەکوێرە و کونەپەپوو ھەن، کە مێژوویەکی درێژیان لەگەڵ لێکدانەوە سەرووسروشتی و خوێنمژەکان ھەیە، بە زۆری لەبەر خووە شەوانەیییەکانیان، لە نەریتی ڕەگەزدۆزی ئینگلیزیی ھاوچەرخ، شەمشەمەکوێرە بە مانای ئاگاداری لە تارمایی تاریک و پەشێوییەکان دێت.
ھەر سێ چەشنی شەمشەمەکوێرە خوێنمژەکان لە ئەمریکا لاتینی نیشتەجێن، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بوونیان لە جیھانی کۆندا لە ھزری مرۆڤایەتی بسەلمێنێت. لەبەر ئەوە زۆر ئەستەمە کە بوونی خوێنمژ لە فۆلکلۆر و چیڕۆکە کۆنەکان پەیوەندی بە بیرەوەری شەمشەمەکوێرە خوێنمژەکان ھەبێت. شەمشەکوێرە خوێنمژەکان بەو ناوە ناونران دوای خوێنمژی چیڕۆکەکان نەوەک بە پێچەوانەوە؛ فەرھەنگی ئێکسفۆردی ئینگلیزی وشەی خوێنمژ لە ساڵی ١٧٣٤وە ئەم وشەیە بەکاردێنی، بەڵام لە زانستی ئاژەڵی ئەم وشەیە تا ساڵی ١٧٧٤یش بوونی نەبووە. گازی شەمشەکوێرە ئازاری خەلک نادات، بەڵام ناسراوە کە شەمشەکوێرە لەسەر مرۆڤ و نێچیرە گەورەکان خۆراک دەخوات و نیشانەیەک لە دوای خۆی بەجێدێلێت کە ئەویش شوێنەواری گازی دوو لایەنەیە.
لە کارە وێژەیییەکان، دراکۆلا چەند جارێک خۆی بۆ شەمشەکوێرە دەگۆڕێت، و چەندین جار باس لە شەمشەکوێرەی خوێنمژ لەو بەرھەمانە کراوە، لە ساڵی ١٩٢٧ لە شانۆگەری بەرھەمھاتووی بەناوی دراکۆلا، کە دواتر کرا بە ڕۆمان، دراکۆلا تێیدا خۆی بۆ شەمشەمەکوێرە گۆڕی ھەر وەک چۆن لە فیلمەکەش وای کرد، کە بێڵا لوگۆسی بووە شەمشەکوێرە. گۆڕین بۆ شەمشەکوێرە دووبارە لە ساڵی ١٩٤٣ و لە بەرھەمی کوڕی دراکۆلای لۆن چەینی جۆنیور بەکارھێنرایەوە.
لە چیڕۆکی خەیاڵی سەردەمدا
وێنۆک|کۆنت دراکولا بە ڕۆڵ بینینی بێلا لوگۆسی لە فلیمی دراکولا لە ساڵی ١٩٣١ ئێستا، خوێنمژ لە چیڕۆکە خەیاڵییە بەناوبانگەکان کەسایەتییەکی جێگیرە. ئەو چیڕۆکە خەیاڵییانە وەکو ھۆنراوە لە سەدەی ھەژدەھەم سەری ھەڵدا و وەکو کورتە چیڕۆک لە سەدەی نۆزدەھەم بەردەوام بوو، یەکەمین و لە ھەمووان کاریگەرتر چیڕۆکی خوێنمژی جۆن پۆڵدۆری بوو کە لە ساڵی ١٨١٩ بڵاوکرایەوە کە باسی خوێنمژ لۆرد ڕۆزڤینی دەکرد. لۆرد ڕۆژڤین لە زنجیرەیەک شانۆگەریییدا وەک کەسە خراپەکە دەرکەوت. خوێنمژەکان بوونە باس و خواسی وێژەیی و لە چەندین کاری تردا دەردەکەوتن لەوانە ڤارنیی خوێنمژ (١٨٤٧) زنجیرە بڵاوکراوەی پینسە کوشندەکان، و بەم شێوەیە شوێنی خۆی گرت لە ناو وێژەدا تاوەکو گەیشتە لوتکە بە بڵاوکردنەوەی یەکێک لە ناسراوترین ڕۆمانەکانی مێژوو دراکولا کە لە لایەن برام ستۆکەر و لە ساڵی ١٨٩٧دا بڵاوکرایەوە.
بە درێژایی مێژوو، کەسایەتی خوێنمژ ھەندێک خەسڵەتی وەرگرت کە ئێستا لێی بووە بە بەشێکی دانەبڕاو: لەوانە چڕنووک و لاوازی لەبەرامبەر خۆردا کە ھەردووکی لە سەدەی نۆزدەم لە کارەکانی ڤارنیی خوێنمژ و کۆنت دراکولا دەرکەوتن کە ھەردووکی ددانی خۆپارێزیان ھەبوو، لە نۆسفیراتۆی مورناو کە لە ساڵی ١٩٢٢ بڵاوکرایەوە، خوێنمژ لە کاتی ڕۆژدا دەترسان. عەباکەشی لە شانۆگەرییەکی ساڵانی بیستەکان دەرکەوت، لەگەڵ یاخو ناسراوەکەی کە ھەردووکی لە لایەن شانۆنووس ھاملتۆن دەین ناسیێران کە یارمەتی ونبوونی دراکولای لەسەر تەختەی شانۆ دەدا. لۆرد ڕۆزڤین و ڤارنی لە کاتی مانگە شەودا توانای چاکبوونەوەیان ھەبوو، ھەر چەندە لە فۆلکلۆری کۆندا ئەوانە نەناسراو بوون. ھەر چەندە بە شێوەیەکی ڕاشکاو تۆمار نەکراوە لە فۆلکۆر و ئەفسانە کۆنەکان، بەڵام ئێستا نەمری بووەتە خەسڵەتێکی دیاری خوێنمژەکان لە وێژەدا و لە زۆربەی فیلمەکانی خوێنمژدا دەردەکەوێت. نرخی نەمریش خواردنەوەی خوێنە.
وێژە
وێنۆک|بەرگەمی یەکەمی یەکێک لە چاپە ڕەسەنەکانی ڤارنیی خوێنمژ، کە کاریگەری لەسەر بەرەو پێشچوونی وێژەی خوێنمژ لە چاخی نوێدا ھەبوو.|ڕاست خوێنمژ لە وێژەدا سەرەتادا لە ناو ھۆنراوەکاندا دەرکەوت، وەکو ھۆنراوەی خوێنمژەکە کە لە ساڵی ١٧٤٨ لە لایەن ھینریچ ئۆگوست ئۆسینفیلدر نووسرا، لینۆری گۆتفرێد ئۆگویست بورگەر (١٧٧٣)، بووکی کورنیتی جۆن ولفگانگ ڤۆن گۆتە (١٧٩٧)، تالەبەی وێرانکەری ڕۆبێرت ساوتی (١٨٠١)، خوێنمژەکەی جۆن ستاگ (١٨١٠)، پیاوی ئەسپە جنۆکەیییەکەی پێرسی بیسە شێڵی (١٨٢٠)، ھاواری خوێنمژیش خوێن ڕشتنەکە ناتەقێنتەوە و باڵادی خوشکە ڕۆسا و ساموێل تایلەر کۆلدرێچ (١٨١١) کە لەگەڵ دا گایەوڕی لۆرد بایرۆندا کارەکە بە ناتەواوی مایەوە.
ڤارنیی خوێنمژ نیشانەیەکی وێژەیی بەرچاوی چاخی نێوەندی ڤیکتۆریا بوو، ئەو کاتەی کە لە ناو خەڵکدا چیڕۆکی ترسناک باو بوو، ئەم چیڕۆکە لە لایەن مالکۆم تۆماس و پیکێت پریست نووسرا، و یەکەم جار لە نێوان ساڵانی ١٨٤٥ بۆ ١٨٤٧ لە زنجیرە چاپکراوێکی ترسی ئەو کاتەدا، پینسە کوژکەرەکاندا بڵاو کرایەوە (پینسە کوژکەرەکان بەھۆی ھەرزانی لە نرخ و ناوەڕۆکە ترسناکەکەی ئەم ناوی لێنرابوو). چیڕۆکەکە لە شێوەی کتێب لە ساڵی ١٨٤٧ بە قەبارەی ٨٦٨ دوو ڕیزی لاپەڕە بڵاو کرایەوە. شێوازێکی وراوژووی تایبەتی ھەبوو، وێنەیی ڕوونکردنەوەییی خەسڵەتە ترسناکەکانی ڤارنی بۆ دانرابوو. یەکێکی تر لە شاکارە وێژییەکانی ئەو کاتە چیڕۆکی کارمیلا کچە خوێنمژە ھاوڕەگەزخوازەکە بوو کە لە ساڵی ١٨٧١ لە لایەن شیردەین لی فانو نووسرا. کارمیلا وەکو چیڕۆکی پێشتری ڤارنی، بۆ حاڵەتەکەی بە شێوەیەکی سۆزداری نوسرابوو. وێنۆک|کارمیلا لە لایەن دی ئێتش فۆرستۆن، لە ساڵی ١٨٧٢دا کێشراوە.|ڕاست
ھیچ شاکارێک وەکو شاکارەکەی دراکولا برام ستۆکەر کاریگەری لەسەر خەیاڵی میللی نەبوو، کە لە ساڵی ١٨٩٧ بڵاوکرایەوە. برام ستۆکەر لە کتێبەکەی، خوێنمژی وەکو نەخۆشییەکی شەیتانی و گوازەرەوە وێنا دەکات، سێکس و خوێن و مردن تێکەڵ بە یەک دەکات و لە پەتی ئەوروپای ڤیکتۆری کە لەو کاتەدا بە دەست نەخۆشییەکانی سیل و سفلیس دەیناڵاند، دەدات. خەسڵەتەکانی کەسایەتی خوێنمژی لە کارەکەی برام ستۆکەر تێکەڵ بە داب و نەریتی فۆلکلۆری کراوە لە کۆتاییدا کەسایەتییەکە بوو بە خوێنمژێکی خەیاڵی نوێ.
بە پشت بەستن بە ھەردوو کتێبی کۆنی خوێنمژەکە و کارمیلا، ستکەر ھەڵسا بە گەڕان بە دوای کتێبە نوێیەکەی لە کۆتایی ساڵانی سەدەی نۆزدەمدا، چەند بەرھەمێکی وەکو خاکی پشت دارستانی ئیمیلی گێرارد کە لە ساڵی ١٨٨٨ نووسرا و چەند کتێبێکی تر سەبارەت بە ترانسڤیلینا و خوێنمژەکان خوێندەوە. لە لەندەن، ھاوکارێکی چیڕۆکی ڤالاد تیپی، ژیانی ڕاستەقینەی دراکولای لاس ستۆکەر باس کرد، لەبەر ئەوە ستۆکەر یەکسەر چیڕۆکەکەی بۆ کتێبێک وەرگێڕا. کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٨٩٧ بڵاوکرایەوە یەکەم بەشی لێ لابرا، بەڵام دواتر بە ناوی میوانی دراکولا لە ساڵی ١٩١٤دا بڵاوکرایەوە.
کۆتا ساڵەکانی سەدەی بیستەم، ھەڵسانەوەی چەند بەرگێک لە داستانی خوێنمژەکانی بەخۆوە بینی. یەکەمینی ئەمانە، ڕۆماننووسی گۆتی مارلین ڕۆس بوو، کە زنجیرەی بەرناباس کۆلینزی لە ساڵانی ١٩٦٦ بۆ ١٩٧١ نووسی، کە لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنی ئەمەریکیی ھاوچەرخ تارمایی تارییکەکاندا بەکارھێنرا؛ و لەو کاتەوە خواست لەسەر بیننی خوێنمژەکان وەکو پاڵەوانێکی ھۆنەریی تراژیدی لەباتی بەرجستەیەکی باوی خراپەکاریی زیادی کرد. ئەم ھاوکێشەیە زنجیرە ڕۆمانی بەناوبانگ و کاریگەرەکەی نووسەر ئاننا ڕایس، تۆمارەکانی خوێنمژی بەدوای خۆیدا ھێنا کە لە نێوان ساڵانی ١٩٧٦ بۆ ٢٠٠٣ نووسرا.
سەدەی بیست و یەک چەندین نموونەی تری لەسەر چیڕۆکی خەیاڵی خوێنمژی لەگەڵ خۆیی ھێنا، وەکو زنجیرەی برایانی خەنجەری ڕەشی جەی ئا وارد و چەندین کتێبی تری خوێنمژیی بەناوبانگ کە بۆ نەوجەوانان و تازە پێگەیشتووان دەنووسرا. نموونەی ڕۆمانی ڕۆمانسیی سەروو سروشتی و چیڕۆکی خوێناوی پۆلیسی، دیاردەی بڵاوکراوەی سەردەمە کە بە خێرایی و بە فراوانی بەناوبانگ دەبوون. ئێڵ ئەی بانکس لە زنجیرەی ئەفسانەی ڕاوچی خوێنمژەکان، زنجیرەی ئیرۆتیکی نووسەر لاوڕاڵ کەی ھاملتۆ، ئەنیتا بلەیک: ڕاوچی خوێنمژ، و بۆشەکانی کیم ھاریسۆن، خوێنمژیی لە چەند گۆشە نیگایەکی نوێووە ھەر یەکەیان بە جۆریک وێنایان دەکەن، و ھەندێکیان ھیچ پەیوەندی بە ئەفسانە ڕەسەنەکانەوە نەبوو. خوێنمژەکان لە زنجیرەی تواڵایتی ستیفن مایەر (٢٠٠٥–٢٠٠٨)، کاریگەری سیر و خاچییان لەسەر نییە و خۆر ئازاریان پێنادات، بەڵام بەھەر حاڵ حاڵەتی سەرو سروشتی ئەوانی ئاشکرا دەکرد. ڕایشتیل مەید زیاتر لە ئەفسانە کۆنەکانی خوێنمژی لە زنجیرەکەیدا لادەدا، ئەکادیمیای خوێنمژی (٢٠٠٧-تا ئێستا)، کە تێیدا باسی کەلتووری ڕۆمان و دوو نەژادی خوێنمژ دەکات کە یەکێکیان باشە ئەوەی تریش خراپ، ھەروەھا نەژادێکی تری نیوە-خوێنمژە.
فیلم و تەلەڤیزیۆن
چەپ|وێنۆک|زنجیرەی تەلەڤزیۆنی ساڵانی شەستەکان، تارمایی تاریکەکان، کە جۆناتان فرید ڕۆڵی خوێنمژ بەرناباس کۆلینز دەگێڕێت. وێنۆک|[[جۆنی دێپ ڕۆڵی خوێنمژ لە فیلمی تارمایییە تاریکەکان دەگێڕێت کە لە دەرھێنانی تیم بێرتنە.]] خوێنمژەکان یەکێک لە کەسایەتییە نایابەکانی فیلمە کلاسیکە ترسناکەکانن، و بابەتێکی دەوڵەمەندی پیشەسازی فیلم و کایەکانن. دراکولا لە چاو ئەوانی تر، کەسایەتییەکی ھەرە دیاری نێو فیلمەکانە (جگە لە شێرلۆک ھۆڵمز)، زۆرێک لە فیلمە سەرەتایییەکان لە ڕۆمانی دراکولا یان نزیک لە چیڕۆکەکەی وەرگیراوە. لەوانە فیلمی بێدەنگی ئەڵمانی نۆسفیراتۆ کە لە ساڵی ١٩٢٢ بەرھەم ھاتووە، کە لە لایەن ئێڤ دەبلیو مورانو دەرھێنراوە، و یەکەمین فیلمە کەسایەتی دراکولا پێشکەش بکات، ھەر چەندە ناو و کەسایەتییەکانی تری ناوی بۆ ئەوە دانرابوون کە لاسایی دراکولا بکاتەوە، بەڵام مورانۆ نەیتوانی مافی وەرگیران لە بێوەژنەکەی ستۆکەر بە دەست بێھێنت لەبەر ئەوە ناچاربوو لایەنێکی زۆر لە لاییەکانی فیلمەکە بگۆرێت. فیلمی دراکولای کۆمپانیای یونیڤیرساڵ کە لە ساڵی ١٩٣١ بەرھەمیھێنا، یەکەمین فیلمی دەنگیی سەر دراکولایە، کە لە ڕۆڵ بینینی بێلا لۆگوسی بوو. ئەو دەیەیە چەندین فیلمی تر لەسەر خوێنمژ و خوێنمژیی بەرھەم ھاتووە کە دیارترینیان فیلمی کچەکەی دراکولای ساڵی ١٩٣٦ە.
ئەفسانەی خوێنمژی بەردەوام بوو لە دەرکەوتن لە پیشەسازی فیلم کاتێک دراکولا بەرجەستە کرا لە زنجیرە فیلمی چەکووشی ترسناک کە کریستۆفەر لی تێیدا ڕۆڵی کۆنت دراکولای دەگێڕا. ئەم فیلمە سەرکەتووە لە ساڵی ١٩٥٨ بەرھەم ھات، دواتر حەوت فیلمی تری پاشکۆی لێ دروست بوو. لی لە ھەموو فیلمەکان ڕۆڵی دراکولای بینی تەنیا لە دووانیان نەبێت، کە بووە دیارترین ڕۆڵ بینینی لی. لە ساڵانی حەفتاکاندا، خوێنمژی لە چەند فیلمێکی تر دەرکەوت، لەوانە فیلمی کۆنت یوگرا، خوێنمژ کە لە ساڵی ١٩٧٠ بەرھەم ھات، کۆنتی ئەفریقی کە لە ساڵی ١٩٧٢ و لە دەرھێنانی بالکولا بوو، کۆنت دراکولای بی بی سی لە نواندنی ئەکتەری فەڕەنسی لویس جۆردان لە ڕۆڵی دراکولا، فرانک فینلەی لە ڕۆڵی ئەبراھام ڤان ھیلسنگدا، فیلمی وەکو نوسفیراتۆی خوێنمژ لە ساڵی ١٩٧٩ بە ناوی سەیلمیش ئەلۆت بەرھەم ھات، دووبارە دروست کردنەوەی فیلمی نوسفیراتۆ کە بە ناوی نوسفیراتۆی خوێنمژ لەگەڵ کلاوس کینکسی لە ھەمان ساڵ بڵاوکرایەوە. کۆمەڵێک فیلم چەند کەسایەتییەکی ژنی خوێنمژی لە خۆی دەگرت کە بە زۆری ھاوڕەگەزخواز بوون لەوانە چەکووشی ترسناک: خۆشەویستی خوێنمژ کە لە ساڵی ١٩٧٠ بەرھەم ھات و کە پشتی بە ڕۆمانی کارمیلا بەستبوو.
سۆپ ئۆپێرای تارمایی تاریکەکان، زنجیرە درامایەکی ئەمریکی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٦ بۆ ١٩٧١ لە لایەن دان کورتیز بەرھەم ھاتبوو، کە باس لە کەسایەتییەکی خوێنمژ بە ناوی بەرناباس کولینز دەکرد، کە لە لایەن ئەکتەری کەنەندی حۆناتان فرید ڕۆڵی گێڕدرا، ئەم زنجیرە درامایە یەکێک لە زنجیرە دراما سەرکەوتووەکانی ئەم ژێنڕایەیە، کە نزیکەی ١٢٢٥ ئەڵقە بوو کە لە ماوەی پێنچ ساڵدا پەخش کرا. لە پاشان دان کورتیز زنجیرە درامایەکی تری بە ناوی کڵۆچاک: ڕاوچی شەوانی دروست کرد کە باس لە ڕۆژنامەنووس کاڕڵ کڵۆچاک دەکات کە خوێنمژەکانی لە لاس ڤێگاس ڕاو دەکرد. دوای ئەوە چەندین فیلم و زنجیرەی تر دەرچوو کە لە گۆشە نیگای تر باس لە بابەتەکانی خوێنمژ و سەرو سرووشتی دەکرد لەوانە بڵەید کە کۆمیکەکانی مارڤڵ، باڤی بکوژی خوێنمژەکان، کە سەرەتا وەکو فیلم لە ساڵی ١٩٩٢ بڵاو کرایەوە دواتر کرا بە زنجیرە تەلەڤزیۆنییەکی درێژ کە دواتر زنجیرەی پاشکۆی ئەنجڵیشی لێ بەرھەمھێنرا. ھەندێک لە کارەکان خوێنمژی وەکو پاڵەوانی سەرەکی پیشان دەدا، لەوانە فیلمی برسیی ساڵی ١٩٨٣، و فیلمی چاوپێکەوتن لەگەڵ خوێنمژ کە دواتر فیلمی پاشکۆی شاژنی نەفرەتلێکراوی لێ دروست کرا، و ھەروەھا زنجیرە تەلەڤیزیۆنی مونلایتی ساڵی ٢٠٠٧مان بیر نەچێت. فیلمی دراکولای برایم ستۆکەری ساڵی ١٩٩٢ بە بەناوبانگترین فیلمی خوێنمژ کە تا ئێستا دروست کرابێت دادەنرێت.
زیادبوونی مەراق و بایەخ لەسەر چیڕۆکەکانی خوێنمژ بووە ھۆی ئەوەی زیاتر باس لە لایەنە باس نەکرەوەکانی تری خوێنمژ بکرێت لە فیلمەکانی ژێرەوەی جیھان و ڤان ھیلسنگ و شەوی ڕووسیدا، و کورتە زنجیرە لە فیلمێکی کۆن دووبارە دروست کرایەوە کە بە ھەر ھەمان ناو سەیلمس لۆت بەرھەم ھاتبوو. زنجیرەی بڵاد تایس لە ساڵی ٢٠٠٧دا یەکەم ئەڵقەی پەخش کرا کە باسی کەسایەتی خوێنمژ ھێنری فیتزۆری دەکرد، کوڕی نایاسایی ھێرنی پێنجەمی ئینگلتەرا کە بووەتە خوێنمژ، لە درامایەکی سەردەم لە تۆرۆنتۆ تێیدا لەگەڵ لێکۆڵەرێکی کۆنی ژن کەسایەتی سەرەکی بوون. لە ساڵی ٢٠٠٨ زنجیرە درامای کەناڵی ئێتش بی ئۆ بە ناوی ترو بڵاد پەخش کرا، کە گۆتیکی باشووری بۆ ناو کەش و ھەوایەکی خوێنمژیی برد.
لە ساڵی ٢٠٠٨ لە کەناڵی بی بی سی سێ زنجیرە درامای بوون بە مرۆڤ لە بەڕیتانیا بە ناوبانگ بوو. کە باسی خوێنمژێک و گورگە پیاوێک و تارمایییەکی دەکرد کە ھەر سێکیان پێکەوە لە نھۆمێک لە بریستۆل دەژیان. زنجیرەیەکی تری بەناوبانگی خوێنمژ، زنجیرەی یادەوەری خوێنمژێک بوو کە لە لایەن کەناڵی سی دەبلیۆ پەخش کرا. ھۆکاری سەرکەوتن و ناوبانگی کارەکانی خوێنمژ بۆ دوو ھۆکار دەگەرێتەوە: پێشکەش کردنی بابەتی سێکسی لەگەڵ ترسی بەردەوام لە فەنا بوون.
کایەکان
خەسڵەت و سیفەتەکانی خوێنمژ لە وێژە و خەیاڵی سەردەم کاریگەرییان لەسەر ناوەڕۆکی کایەکان ھەیە، خوێنمژ:ئاھەنگی ماسکپۆشی. و چەندین کایەی بەناوبانگ لەسەر خوێنمژەکان دروست کران لەوانە کاسڵڤەینیا کە درێژەکراوەی چیڕۆکە ڕەسەنەکەی دراکولای برام ستکەر و میراتی کەینە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خوێنمژەکان پۆل:بوونەوەرە ئەفسانەیییەکان پۆل:ئەفسانەکانی سەروو سروشتی پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان
١٩٥٨ لە عێراق
ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٨ لە عێراق
ھادیزاتو مانی
وێنۆک|ھادیزاتو مانی. ھادیزاتو مانی (لەدایکبووی ١٩٨٤) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی نێجیر ییە، کە بۆ ئازاکردنی خۆی لە کۆیلایەتی لەبەردەم دادگا جەنگا. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.
ژیان
مانی لە ساڵی ١٩٨٤ لەدایکبووە لە نێجیریا. کاتێک تەمەنی دوانزدە ساڵان بووە ئەوا بە ٥٠٠ دۆلار بە پیاوێک فرۆشراوە. گەرچی لەوەتەی ٢٠٠٣، لە نێجیریا کۆیلایەتی قەدەغەکراوە بەڵام ھێشتا بوونی ماوە. ھادیزاتو دەبوو ئاگاداری سێ منداڵی گەورەکەی بووایە، کاتێک ھاوسەرگیریشی کرد ئەوا گەورەکەی سکاڵای تۆمارکرد و خۆی بەھاوسەری ھادیزاتو دەزانی. بەم ھۆیەوە مانی شەش مانگ زیندانیکرا بەلام لەکۆتایی توانی کەیسەکەی بباتەوە.
دوای بردنەوەی دادگا، ئەوا توانی بڕێ ٢٠ ھەزار دۆلار قەرەبوو وەربگرێت. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا بەھۆی بوێری و چاونەترسییەوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٩، ناوی چووە لیستی ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان لەلایەن گۆڤاری تایم.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی نێجیری پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
کریستیانە نوسلاین ڤۆلھارد
کریستیانە (جانی) نوسلاین ڤۆلھارد (Christiane Nüsslein-Volhard؛ لە دایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٢) زانای گەشەپێدەری بایۆلۆجیی ئەڵمانییە، یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل. ئەو لە ساڵی ١٩٧٤ لە زانکۆی تونبنگین بڕواننامەی دکتۆرای وەرگرتووە، لەوێ لەسەر بابەتی کاریگەریی و بەرکەوتنی دی ئێن ئەی و پڕۆتین دەیخوێند. ئەو لە ماوەی ژیانیدا، کۆمەڵێک دکتۆرای شانازیشی پێبەخشرا لەلایەن کۆمەڵێ زانکۆوە، لەوانەش لە ساڵی ١٩٩٣ بوو لەلایەن زانکۆی ھارڤارد، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن زانکۆی پرینستۆن.
ئەو لە ساڵی ١٩٩١، خەڵاتی ئەلبەرت لاکسەری بۆ توێژینەوەی سەرەتایی پزیشکی بەدەستھێنا. دواتر لە ساڵی ١٩٩٥، لەپاڵ ھەریەکە لە ھەردوو زانای ئەمریکی ئیریک فیشاوس و ئێدوار لویس خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی وەرگرت، ئەمەش لە پای ئەو کار و توێژینەوەیان لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی جێنەتیکی لەسەر گەشەکردنی ئاولەمە.
لە ئیستادا کریستیانە لە بێبینھاوسن، بادن-ڤویرتمبێرگ لە ئەڵمانیا دەژی.