cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فلۆریانۆپۆلیس
وێنۆک|شوێنی نەخشەی شاری فلۆریانۆپۆلیسی سانتا کاتارینا وێنۆک|لە سەرەوە بۆ خوارەوە و چەپ بۆ ڕاست: پانۆرامای ناوچەی ناوەڕاست لە مۆرۆ دا کروزەوە؛ پردی ھێرسیلیۆ لوز لە شەودا؛ کاتدرایی فلۆریانۆپۆلیس؛ بازاڕی گشتی؛ خواکوینا بیچ؛ قەڵای ساو خۆسێ دا پۆنتا گرۆسا.
فلۆریانۆپۆلیس پایتەخت و دووەم گەورەترین شاری ویلایەتی سانتا کاتارینایە، لە ناوچەی باشووری بەڕازیل. شارەکە دوورگەی سانتا کاتارینا و دوورگە بچووکەکانی دەوروبەری دەگرێتەوە، ھەروەھا بەشێک لە ویشکانی. ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥٠٨ ھەزار و ٨٢٦ کەسە، بەپێی خەمڵاندنی ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠٢٠ی IBGE (پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیلی)، دووەم شارە لە ویلایەتەکەدا (دوای جۆینڤیل)، ٤٧ھەمین شارە لە بەرازیل. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە ١١١١٧٠٢ کەس مەزەندە دەکرێت، کە ٢١ھەمین گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی وڵاتەکەیە. ئەم شارە بە سێیەم بەرزترین نمرەی پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی لە نێوان ھەموو شارەکانی بەرازیلدا ناسراوە (0.847).
سەرچاوەکان
پۆل:فلۆریانۆپۆلیس
ئیمپراتۆر یۆزێی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ٨٦٩ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان
ماین-کینزیگ-کرایس
ماین-کینزیگ-کریس ناوچەیەکە لە ڕۆژھەڵاتی ھێسن لە ئەڵمانیا ھاوسێکانی بریتین لە ڤێتەراوکرایس، ڤۆگێلبێرگکرایس، فولدا، باد کیسنگن، ماین-شپێسارت، ئاشافنبورگ، ئۆفنباخ و شارەکانی وەک فرانکفورت و ئۆفنباخ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناوچەکانی ھێسن پۆل:ماین-کینزیگ-کریس پۆل:فوگلسبێرگ پۆل:شپێسارت
جۆن کۆککرۆفت
جۆن دۆگلاس کۆککرۆفت (١٨٩٧-١٩٦٧) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو کە لە ساڵی ١٩٥١ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا بە هاوبەشی لەگەڵ ئێرنێست واڵتۆن وەرگرت بۆ دابەشکردنی ناوکی گەردیلە کە ئەمەش کاریگەری گەورەی هەبوو بۆ گەشەپێدانی هێزی ناوەکی.
کۆککرۆفت ئەندازیاری کارەبایی لە کۆلیژی مانچستەری تەکنۆلۆژی خوێندووە. دواتر بە لە کۆلیژی جۆن لە کامبریج وەرگیراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
کاریگەریی جیھانی ئیسلامی لەسەر ئەورووپا لە سەدەکانی ناوەڕاست
ئەو ڕێگایانەی کە زانیاری پێ گواستراوە
وێنۆک|[[نزهة المشتاق في اختراق الآفاق (پەرتووک)|پەرتووکی (نزهة المشتاق في اختراق الآفاق)، کە ئیدریسی نووسیویەتی بۆ پاشا ڕۆجەری دووەم پاشای سیسیلیا ساڵی ١١٥٤، کە بە یەکێک لە کۆنترین کتێبەکانی نەخشە ھەژمار دەکرێت.]] خاڵەکانی پەیوەندی لە نێوان ئەوروپا و جیھانی ئیسلامی زۆر بوون، زانیاریی ئیسلامی بە چڕی گواستراوە بۆ ئەوروپا لە ڕێگەی سیسیلیا و ئەندەلوس، وە بەتایبەت تۆلێدۆ (لەسەر دەستی جیراردی کریمۆنی دوای ئەوەی ئیسپانیە مەسیحیەکان شارەکەیان داگیر کرد ساڵی ١٠٨٥). وە لە سیسیلیا، دوای فەتحی ئیسلامی ساڵی ٩٦٥، وە گێڕانەوەی نۆرمان جارێکی تر لە ساڵی ١٠٩١، شارستانیەتی نۆرمانی عەرەبی پەیدا بوو، کە چەند فەرمانڕەوایەک فەرمانڕەواییان کردووە وەک پاشا ڕۆجەری دووەم پاشای سیسیلیا، کە سەرباز و شاعیر و زانای موسڵمان لە کۆشکەکەی ھەبوو. وە پەرتووکی (نزهة المشتاق في اختراق الآفاق) کە زانای جوگرافی ئیدریسی نووسیویەتی بۆ پاشا ڕۆجەر بە یەکێک لە مەزنترین نووسراوە جوگرافییەکان سەدەکانی ناوەڕاست ھەژمار دەکرێت.
وە ھەروەھا شەڕەکانی خاچپەرستی ڕۆڵی ھەبوو لە گۆڕێنەوەی زانست لە نێوان ئەوروپا و شام، بە تایبەت کۆمارە دەریاییەکان کە ڕۆلی خۆی ھەبووە لەو گۆڕینەوانە، تەنانەت چەند شارێک ھەبوون وەک ئەنتاکیە کە شارستانیەتی عەرەبی و لاتینی تیایاندا بە توندی تێکەل بوون.
لە کاتی سەدەکانی ١١یەم و ١٢یەم، ژمارەیەکی زۆر مەسیحی چوون بۆ زەویە ئیسلامیەکان بۆ داواکردنی زانست، وەک فیبۆناچی و قوستەنتین ئەفریقی و ئادێلارد ئۆف بات، ھەروەھا لە سەدەکانی ١١یەم بۆ ١٤یەم، چەندین قوتابی ئەوروپی خوێندنوویانە لە ناوەندەکانی زانستی ئیسلامی بۆ خوێندنی پزیشکی و فەلسەفە و ماتماتیک و زانستەکانی تریش.
زانستە کۆنەکان
دوا ڕووخانی ئیمپڕاتۆریەتیی ڕۆمی و سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست، چەندین دەقی کۆن بەردەست نەبوون بۆ ئەوروپییەکان، حاڵەتەکە لە ڕۆژھەڵات تەواو پێچەوانە بوو، چەندین دەقی یۆنانی کۆن (وەک کارەکانی ئەرەستوو) لە یۆنانی بۆ سریانی لە سەدەکانی شەشەم و حەوتەم لەسەر دەستی نەستوڕیەکان و مەلکانییەکانی فەلەستین، یان دورخراوەکان لە ئەسینا و ڕحا، چەند دەقێک لەم دەقانە پارێزران و وەرگێڕدران و گەشەیان کرد لە جیھانی ئیسلامی، بە تایبەت لە ناوەندەکانی زانست وەک بەغدا کە ماڵی دانایی تیادا ھەبوو، کە ھەزاران نووسراوەی لەخۆدەگرت، جا ئەو نووسراوانە وەرگێڕدرا بۆ زمانە ئەوروپییەکان لە سەدەکانی ناوەڕاست. ھەروەھا مەسیحییە ڕۆژھەڵاتییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە گواستنەوەی ئەو زانیارییانە کە چالاک بوون لە وەرگێڕان لە یۆنانیەوە بۆ سریانی و پاشان عەرەبی بەتایبەت لە سەردەمی دەوڵەتی عەبباسی کە زۆربەی وەرگێڕەکان لە ماڵی دانایی بوون لە نەستووریەکان و یەعقوبییەکان کاریان کرد لە پزیشکی و ماتماتیک و فیزیا و گەردونناسی.
پاشان ئەم دەقانە وەرگێڕدرا بۆ لاتینی بە ڕێگەی جیاواز، گرنگترین ناوەندەکانی گواستنەوەی زانستی ئیسلامی بۆ ئەوروپا لە سیسیلیا و تۆلێدۆ بوو.
زانستە ئیسلامییەکان
چەپ|وێنۆک|شیکردنەوەی کردارێکی توێکاری لە نووسراوەیەکی تورکی لە سەدەی ١٥یەم. جیھانی ئیسلامی بەخشین و یارمەتییەکی مەزنی ھەبوو، جەبر و کیمیا و خیمیا و زەویناسی و ھەژماری سێگۆشەی گۆیی. (ستيفن البيزي) لە ساڵی ١١٢٧ کتێبی عەرەبی گواستەوە بۆ لاتینی سەبارەت بە پزیشکی. خەوارزمی پەرەیدا بە ڕێگەی ژمێرە بە بەکارھێنانی ژمارەی عەرەبی لە سەدەی حەوتەم (وشەی "ئەلگۆریتم" لە ناوی ئەوەوە وەرگیراوە)، کە فیبۆناچی گواستییەوە بۆ ئەوروپا. ھەروا کتێبەکەشی لە جەبر وەرگێڕدراوە ساڵی ١١٤٥.
ئیبن ھەیسەم بەرھەمی ھەبوو لەسەر ئۆپتیک (البصریات)، کە ئیسحاق نیوتن و ڕێنی دێکارت پەشتییان پێ بەستووە وەک سەرچاوەیەک بۆ لێکۆڵینەوەکانییان. ھەروەھا زانستە پزیشکییەکان زۆر پێشکەوتوو بوو لای موسڵمانان، وە بە گەواھی دانی بەشداربووانی شەڕەکانی خاچپەرستیش، ھەروەک جان دێ جوانڤێڵیش ئاماژەی بەوە کردووە کە ڕزگاری بوو لەسەر دەستی پزیشکێکی موسڵمان ساڵی ١٢٥٠.
ئەوروپییەکان گرنگیان داوە بە فەلسەفەی یۆنانی و دەقە زانستییەکان (بە تایبەت مەجستی) کە بە لاتینی نەبوو لە ڕۆژاوای ئەوروپا، بەڵام وەرگێڕدرا بۆ عەرەبی و پارێزرا لە جیھانی ئیسلامی. وە دەگووترێت کە جیراردی کریمۆنی چوو بۆ تۆلێدۆ و فێری عەرەبی بووە "بەھۆی خۆشویستنی بۆ مەجستی". ئەندەلوس و باشووری ئیتاڵیا دوو شوێنی زۆر گرنگ بوون لە گواستنەوەی زانستەکان، کە زانایانی زمان جیاواز لێک نزیک بوون. ئەم زانایانە دەقی زۆریان لە فەیلسەفە و زانست لە عەرەبییەوە وەرگێڕا بۆ لاتینی. تەنھا جیراردی کریمۆنی بە تەنیا ٨٧ پەرتووکی وەرگێڕاوە لە عەرەبی بۆ لاتینی، لەوانەش مەجستی، وە کتێبی (الجبر والمقابلە)ی خوارزمی، وە کتێبی ڕاستکردنەوەی مەجستی نووسراوی جابیر بن ئەفلەح  وە کتێبی (البصریات) نووسینی کیندی وە (كتاب جوامع علم النجوم والحركات السماوية) نووسراوی فەڕغانی و (تصنیف العلوم) نووسینی فارابی وە کارەکانی خیمیا و کیمیا و پزیشکی و دەرمانسازیی ئەبووبەکر ڕازی و کارەکانی سابت بن قوڕڕە و حونەین بن ئیسحاق ، وە زەرقالی و کوڕانی مووسا و ئەبوو کامل و زەھراوی و ئیبن ھەیسەم (لەوانیش کتێبی "المناظر").
کیمیا
زانستی کیمیای ڕۆژاوایی بە تەواوی پشتی بە سەرچاوە عەرەبییەکان بەستووە. وەرگێڕانی کارەکانی جابیر کوڕی حەییان سەرچاوەی سەرەکی زانایانی کیمیای ئەوروپی بوو، ھەرچەندە تا ئێستاش ئەم باسە شایەنی مشت و مڕە، کە ھەندێکیان بەبێ گومان وەرگێڕانن لە عەرەبیەوە بۆ کارەکانی جابیری کوڕی حەییان لەوانە "کتاب الکیمیاء" (کە وەرگێڕدرا لە ئەوروپا بەناونیشانی کتێبی پێکھاتە کیمیاییەکان "کتاب تراکیب الکیمیاء"، بە ئینگلیزی: Book Of The Composition)، کە (روبرت من شیستر) وەریگێڕا ساڵی ١١٤٤،  وە (کتاب مسائل السبعین) کە جیراردی کریمۆنی وەریگێڕاوە (پێش ساڵی ١١٨٧). وە بە پێداچونەوەیەکی ئەم پەرتووکانە، بێ گومان ئەم کتێبانە کاریگەرییەکی مەزنیان ھەبوو لە کیمیای ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست. بە ھەمان شێوە کارە کیمیاییەکانی ئەبووبەکر ڕازی وەرگێڕدراوە بۆ لاتینی لە نزیکەی سەدەی ١٢یەم.
وە ھەروەھا چەندین وشەی کیمیایی ھەن کە بنچینەکانیان عەرەبین وەک (Akali) بە عەرەبی (قلوي)، کە گوازرە بۆ چەندین زمانی ئەوڕوپی و بوو بە بەشێک لە دەستەواژەی زانستی.
گەردوونناسی و ماتماتیک (بیرکاری)
وێنۆک|پەڕەیەک لە نووسراوەیەکی ئەڵمانی دەربارەی چۆنیەتی بەکارھێنانی [[ژمارەی عەرەبی|ژمارە عەرەبییەکان، دەگەڕێتەوە ساڵی ١٤٩٥.]] وەرگێڕانی کارەکانی خەوارزمی گەورەترین شوێنەواری ھەبوو لە ماتماتیک (بیرکاری) لە ئەوروپا، مامۆستای زانکۆ (فیکتۆر کاتز) وتویەتی: "زۆربەی کارە سەرەتاییەکان لە جەبر لە ئەوروپا، لە بنەڕەتدا پشتیان بەستووەە بە وەرگێڕانەکانی کارەکانی خەوارزمی و زانا موسڵمانەکان، ھەروەھا ڕاش ھەیە سەبارەت بەوەی کە ھەڵسەنگاندنی سێگۆشە یەکسانەکان و گۆییەکان دەگەڕێنەوە بۆ زانایانی موسڵمان"  تەنانەت وشەی "algorithm" (ئەلگۆریتم) وەرگیراوە لە وەرگێڕانی لاتینی ناوی (الخوارزمي) ئەلخەوارزمی "Algorismi"، ھەروەھا وشەی "algebra" (جەبر) وەرگیراوە لە ناونیشانی کتێبی جەبر و موقابەلە (کتاب المختصر في الجبر والمقابلة)، بۆیە ئەوانە وا پۆلێنکراون کە وشەی ئینگلزی لە بنەڕەتدا عەرەبین. ھەروەھا کارە گەردوونناسیەکان و ماتماتیکییەکانی بەتتانی وەرگێڕدراوە بۆ لاتینی. ڕاست|وێنۆک|نووسراوەیەک لە سەدەی ١٥یەم، وێنەی عەرەبێک و ڕۆژاواییەک کێشراوە کە بەیەکەوە ئەندازە دەخوێنن. ھەروەھا پەرتووکی (الزیج السانجاري) بەرھەمی عەبدولڕەحمان خازینی وەرگێڕدرا بۆ یۆنانی لەسەر دەستی (غریغوري شونیادس) لە سەدەی ١٣یەم، دەخوێندرا لە ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی. ئەو دەسکاریانەی کە بەتتانی و ئیبن ڕوشد کردیان لەسەر  نمونەی چەقی زەوی (نموذج مرکز الأرض) بۆ بنچینە بێجگە لە بەتڵیمۆسییەکان کە (مؤید الدین الأوردي) و نەسیرەددینی تووسی و ئیبن شاتیر درووستیان کرد، کە گەشەی کرد بۆ ینچینەی کۆپەرنیکۆس
پەرتووکی "القسي المجهولة في الكرة" نووسینی ئیبن موعاز جەییانی (ئەمیش کتێبێکە لە زانستی ھەڵسەنگاندنی سێگۆشە گۆییەکان)پاشماوەیەکی بەرچاوی ھەبوو لەسەر ماتماتیکی ئەوروپا، ھەروەھا گێریلامۆ کاردانۆ لە سەدەی ١٦یەم ئاماژەی بەوە کردووە کە (ریجیمونتانوس) لە کتیبەکەی دا (On Triangles) پشتی بەستووە بە سەرچاوە عەرەبییەکان بە تایبەتی جابیر بن ئەفلەح. بە ھەمان شێوە کارەکانی (فولبرت من شارتر)، کۆنترین بەڵگەن لەسەر بەکارھێنانی وشەی عەرەبی لە دەقە لاتینییەکان.
پزیشکی
وێنۆک|تێڕوانینێکی ئەوروپی بۆ پزیشک ئەبووبەکر ڕازی، لە یەکێک لە وەرگێڕانەکانی جیراردی کریمۆنی، کە چەندین کاری زانایانی موسڵمانانی وەرگێڕاوە وەک ڕازی ئیبن سینا. وەرگێڕانی پەرتووکی (القانون في الطب) یەکێک بوو لە مەزنترین وەرگێڕانەکانی کتێبە پزیشکییەکان، کە وەرگێڕدرا بۆ لاتینی، پاشان لەچاپ درا و لە ئەوروپا بڵاو بۆوە. ئەم پەرتووکە ھەر بە سەرچاوەی سەرەکی پزیشکیی ئەوروپا مایەوە، تا سەرەتاکی سەردەمی نوێ، تەنھا لە سەدەکانی ١٥یەم ١٦یەم زیاتر لە ٣٥ جار لە چاپ دراوە. ئیبن سینا پێشبینی ئەو نەخۆشیانەی کرد کە دەگوازرێنەوە بۆ ھەندێک نەخۆشی درم کە دەگوازرێنەوە لە ڕێگەی ھەوا لەلایەن کەسێکی نەخۆش، وە چۆنیەتی تاقیکردنەوەی چەند نەخۆشییەکی نوێی ڕوونکردەوە. وە ئیبن سینا کتێبی شیفای نووسیوە، کە زانیارینامەیەکی پزیشکی و فەلسەفی بوو، ئەم کتێبەش ناوبانگی وەدەست ھێنا لە ئەوروپا. ئەبووبەکر ڕازی کتێبی (الحاوي في الطب)ـی نووسیوە، کە تیایدا بە جوانی باسی ھاوڵە و سورێژەی کردووە، بە ھەمان شێوە شوێنپێی ھەبوو لە ئەوروپا. ھەروەھا زەھراوی کتێبی تەسڕیفی نووسی، ئەمیش زانیارینامەیەکی پزیشکی بوو زیاتر بەھۆی لایەنی نەشتەرگەری، ئەم کتێبە ڕوونکردنەوە و وێنەی تێدا کێشرابوو لەگەڵ زیاتر لە ٢٠٠ ئامێر زۆربەیان داھێنانی خۆیەتی. جیراردی کریمۆنیش بەشە نەشتەرگەرییەکەی وەرگێڕا بۆ لاتینی و لە ئەوروپا بۆ چەندین سەدە لە زانکۆ پزیشکییەکان دەخوێندرا، وە لەچاپ دەدرا تا نزیکەی ساڵانی ١٧٧٠.
فیزیا
کتێبی ئۆپتیکی ئیبن ھەیسەم یەکێک بوو لە گرنگترین ئەو کارە فیزیاییانەی کە وەرگێڕدران، کە ئەم کتێبە پێشڕەوی ھەبوو لە ئەنجامدانی توێژینەوەی سەربە پەیڕەوی زانستی، وە لەودا بیردۆزێکی دانا لە بینین و ڕووناکی بیردۆزی بەتڵیمۆسی پوچەڵ کردەوە (بیردۆزی بەتڵیمۆس ئەوە بوو کە دەیگوت ڕووناکی لە چاوەوە دەردەپەڕێت، ئیبن ھەیسەمیش وتی کە ڕووناکی ئەوەیە کە دەچێتە ناو چاو) ئەوەش بە گرنگترین ڕووداوی زانستی دانرا لەو بوارە تا سەردەمی یۆھانس کێپلەر. ھەربۆیە، کتێبی ئۆپتیک بە خاڵی دەرچوونی فرمانێک بوو لە مێژووی پێڕەوی زانستی و مێژووی ئۆپتیک. وەرگێڕانە لاتینییەکانی کتێبی ئۆپتیک کاریگەری ھەبوو لە زانایە ئەوروپیەکانی دوای ئەوان وەک یۆھانس کیپلەر و ڕۆجەر باکۆن. ھەروەھا لە بوارەکانی تریش کاریگەری ھەبوو، بۆ نمونە لە ئەدەب، (جیوم دى لوریە) ئاماژەی بە کتێبی ئۆپتیک کردووە لە گێڕانەوەکەی ( Roman de la Rose). وە لە ھونەر، کتێبی ئۆپتیک بنچینەکانی تەکنۆلۆژیای وینەی بەرچاویی دانا، وە لەوانەیە یارمەتی دابێت لە بەکارھێنانی ئئەو پێداویستییە بیناییانەی یارمەتیدەرن لە ھونەری ڕینێسانس. ھەمان تەکۆنۆلۆژیایانە بەکارھێنران لە نەخشە جوگرافییەکان کە وینەکێشی نەخشە وینەی دەکێشا وەک (باولو توسکانیللي) لە سەردەمی دۆزینەوەکان.
کاری تر
کاری ئیسلامی تریش وەرگێڕدراوە بۆ لاتینی لە سەدەکانی ناوەڕاست لەوانە کارەکانی ئەبووبەکر ڕازی و ئیبن سینا  وە کارەکانی ئیبن ڕوشد وە پەرتووکی (حركة الكواكب)ـی بەتڕوجی، وە زانیارینامەی ئیبن مەجووسی پزیشکی (کامل الصناعة الطبیة الضروریة) و کتێبی (المدخل الکبیر الى علم أحکام النجوم)ـی ئەبوو مەشعەر بەڵخی، ھەروەھا پەرتووکی (الوصایا بالجبر والمقابلة)ی ئەبوو کامل و کتێبی (خصائص العناصر/لاتینی:De Proprietatibus Elementorum) ئەمیش کارێکی جیۆلۆجیی عەرەبییە بە ھەڵە دراوەتە پاڵ ئەرەستوو. وە لەگەڵ دەستپێکردنی سەدەی ١٣یەم، (مارک طلیطي) قورئان و چەندین کاری پزیشکیی وەرگێڕا.
تەکنەلۆژیا ئیسلامییەکان
وێنۆک|وێنەیەکی کێشراو لە سەدەی ١٧یەم بۆ قەڵای زیسا لە [[پالێرمۆ، تیایدا ھونەر و بیناسازیی نۆرمانی عەرەبی دەردەکەوێ کە پێکیش ھاتووە لە ھونەری ئیسلامی و خەتی عەرەبی . ]] ئەوروپا چەند تەکنۆلۆژیایەکی کشتوکاڵی نوێی ناسی بۆ چەند میوە و سەوزە لەسەر دەستی موسڵمانان، ھەندێکیان لە چین و ھیندستان گواستراوەتەوە، لەوانە باینجان و سپێناخ.
بە ھەمان شێوە موسڵمانان شتی نوێیان گواستۆتەوە لە ماددە و جل و بەرگ وەک موسڵین (جۆرە قوماشێکە) و ساتین.
ھونەرەکان
دیکۆر و نەخشی ئیسلامی قیمەتێکی بەرزی ھەبوو لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست. لە ماوەی یەکەم، چنین گرنگیەکی تایبەتی ھەبوو، بەکاردەھێنرا بۆ جلی کەنیسە و داپۆشەرە پارێەرەکان و شتی تریش. ھەروەھا گۆزەکەریی ئیسلامیش لە ئەوروپا ناوبانگی ھەبوو، لەبەر ئەو نەخشە و دیمەنانەی لەسەریان بوون و لەو جۆرانە. وە لەبەرەوەی ئەو نەخشانە ئەوکات تێگەییو نەبوون، جا ئەو شتانە ھەستی مەسیحییەکانی بریندار نەدەکرد. لە سەدەکانی ناوەڕاست لە سیسیلیا گرنگ بوو، لەبەر ئەو تێکەڵیەی نێوان شارستانیەتی نۆرمانی و عەرەبی و بێزەنتی لە بوارەکانی وەک مۆزاییک و پەیکەرتاشی و ھتد.
مافووری ئیسلامی
ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ھونەرمەندێکی نەناسراو، پێک دێت لە چەند دیپلۆماسیەکی ئینگلیز و ئیسپانیەکان لەسەر میزێکی داپۆشراو بە مافوورێکی ڕۆژھەڵاتی، دەگەڕێتەوە ساڵی ١٦٠٤. مافوورە ئیسلامیەکانی کە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە دەھاتن، جا چ لە دەوڵەتی عوسمانی یان شام یان میسڕی مەمالیکەکان، یەکێک بوو لە دیمەنەکانی و خۆشی و دەوڵەمەندی، ئەمەش ڕووندەبێتەوە لە دووبارە بوونەوەی بەکارھێنانی وەک نیشانەیەکی گرنگی ڕازاندنەوە لە وێنە کێشراوەکانی سەدەی ١٣یەم، وە ھەتاکو سەردەمی بارۆک. ئەم مافوورە و شێوازی نیمچە کوفی نمونەی جوانیان بەخشی لە بەکارھێنانی ئامرازە ڕۆژھەڵاتیەکان لە تابلۆیە ئەوروپییەکاندا، وە بە تایبەت ئەوەی کە بابەتە ئایینییەکان نیشان دەدات.
مۆسیقا
چەندین ئامێری مۆسیقای بەکارھاتوو لە مۆسیقای ئەوروپی کاریگەر بووە بە مۆسیقای عەرەبی، کەمان بە ڕەبابە کاریگەر بووە و گیتاریش بە (قیثارة)،  وە چەند ئامێری کە بە فووکردن ئیش دەکەن بە زوڕنا. وێنۆک|وێنەیەکی کێشراو دەگەڕێتەوە سەردەمی پاشا ئالفۆنسۆی دەیەم، تیایدا موسڵمانێک و مەسیحیەک دەردەکەوێت یاری بە عوود دەکەن. چەندین پێشبینی ھەیە دەربارەی ئەسڵی لاسایی کردنەوەی ترۆبادۆر، لە ھەمووی بڵاوتر نەقلیدی عەرەبییە. یەکەم شاعیری ترۆبادۆر (ویلیام الاکیتیني)، کە ھێشتا کارەکانی ماوە، لەسەر پەیوەندی بە جیھانی ئیسلامی لە ڕێگەی شەڕەکانی خاچپەرستی ساڵی ١١٠١ و شەڕەکانی کەوتنی ئەندەلوس. وە لە لێکۆڵینەوەیەک، پرۆفیسال وتویەتی کە ئەو چوار چیڕۆکی عەرەبی-ئیسپانی دۆزیوەتەوە و زۆر ھاوتایە یان ھەر بە تەواوی گواستراوەتەوە لە نووسراوەی ویلیام.
ڕامۆن مێنێندێز پیدال یەکەم نەبوو کە بەرگری لەو ڕایە دەکرد کە دەیوت ویلیام دەستی کرد بە لاسایی ترۆبادۆر، دوای ناسینی بۆ ھونەرە مەغریبییەکان لەو کاتەی کە شەڕی دەکرد لە شەرەکانی کەوتنی ئەندەلوس لە ئیسپانیا، بنچینەکانی ئەم ڕایەش دەگەڕێتەوە بۆ (غيامارا باربيري) لە سەدەی ١٦یەم.
تەکنەلۆژیا
وێنۆک|180x180پیکسڵ|پارچەیەکی شووشەیی نەخشکراوی سووری یان میسڕی، پارێزراوە لە مۆزەخانەی لەندەن. وێنۆک|209x209پیکسڵ|قاپێکی ئەندەلوسی خەتی شێوازی نیمچە کوفی لەسەر لێوارەکانی، دەگەڕێتەوە سەدەی ١٦یەم، پارێزراوە لە مۆزەخانەی لەندەن. چەندین تەکنەلۆژیای بەکارھاتوو لە جیھانی ئیسلامی گواستراوە بۆ ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاست، لەوانە تەکنەلۆژیاکانی دوورینەوەی چەندین دانەوێڵە، ھەروەھا چەند ئامێرێکی گەردوونی لەوانە ئیسترلابی یۆنانی کە موسڵمانە گەردوونناسە عەرەبەکان پەرەیان پێدا تا بەکاربھێنری لە ھەر ھێڵێکی جوگرافی، وە ( الصفيحة الزيجية) ئەویش ئیسترلابێکە زەرقالی درووستی کردووە،  ھەروەھا ئامێری (textant) و چەندین ئامێری نەشتەرگەری لەگەڵ چەند کەرەستەیەکی پێشکەوتوو لە کاتژمێرە ئاوییەکان و ئامێرە خۆبزوێنەکان. وە لەگەڵ ئەوەی کە دڵۆپاندن باو بوو لە سەردەمی ڕۆمان و بۆنانیەکان، بەڵام دووبارە ئاشکرا کرایەوە لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست بە گواستنەوە لە عەرەبەکانەوە، تەنانەت وشەی "alcohol" (کە بەکاردێت بۆ پێناسە کردنی ئەو شلەیەی لە دڵۆپاندنەوە پێکدێت) لە وشەی "الکحول"ی عەرەبی وەرگیراوە. ھەروا وشەی "alembic" (لە وشەی یۆنانی "Ambix") لە بنەڕەتدا وشەیەکی عەرەبیە (الأنبیق). نموونە ئیسلامییەکان لە کاتژمێرە ئاوییەکان و ئامێرە خۆبزوێنەکان کاریگەریەکی بەھێزی ھەبوو لەسەر ئەو شارەزایە ئەوروپیانەی کە یەکەم کاتژمێرە میکانیەکانیان درووستکرد لە سەدەی ١٣یەم. سەرەڕای ئەوانە، دەکرێ بگووترێ کە گواستنەوەی تەکنەلۆژیای کۆن و نوێ لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بۆ ئەوروپای سەردەمی ڕینێسانس، یەکێک لە گەورەترین کردارەکانی گواستنەوەی تەکنەلۆژیای نواند لە مێژووی جیھانی. ڕاست|وێنۆک|221x221پیکسڵ|دەفرێکی (الدروفاندیني)، دەفرێکە لە شووشەی ڤێنیزی ڕازاندراوەتەوە بە (المینا)، تەکنەلۆژیایی و شێوازەکەی لە ھونەری ئیسلامی وەرگیراوە، دەگەڕێتەوە ساڵی ١٣٣٠. وە لە ساڵی ١٩٧٤، مێژووناس واتسۆن توێژینەوەیەکی کرد تیایدا بۆی دەرکەوت کە لە نێوان ساڵانی ١٠٠-٧٠٠ شۆڕشێکی کشتوکاڵیی عەرەبی ھەبوو، بووە ھۆی گواستنەوەی چەندین دانەوێڵە و تەکنەلۆژیای وەرزێری لە ئەندەلوسەوە بەرەو ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاست،. واتسۆن ١٨ جۆری ژماردووە لەوانە گەنمەشامی سپی لە ئەفریقیا، وە میوە ترشەمەنییەکان لە چین، لەگەڵ چەند جۆرە دانەوێڵە لە ھیندستانەوە وەک مانگۆ و برنج و لۆکە و قامیشی شەکر، کە بڵاو بوون لە جیھانی ئیسلامی. واتسۆن ئەوەشی زیاد کرد کە گواستنەوەی ئەم دانەوێڵانە لەگەڵ گەشەکردنی کشتوکاڵ، بووە ھۆی بازدان لە ئابووری و بڵاو بوونەوەی ھاوڵاتیی و گیایی و بەرھەمی کشتوکاڵی و دەسکەوتی ستانداردی ژیان و گەشەکردنی شارستانی و ئەو پیشەسازیانەی پەیوەندیان بە وەرزێری و ھونەرەکانی خواردن و جل و بەرگ. ھەروا پیشەسازی ئاوریشمیش گەشەی کرد، کەتان دابەش کراو و (حلفاء/جۆرە ڕوەکێکە) کۆکرایەوە و کرا بە ماددەی جیاواز.
بەڵام (مایکل دیکر) بەرھەڵستی و بەڵکو بەرەنگاری ھەندیک لە بیروڕاکانی واتسۆن بوویەوە، بە تایبەت سەبارەت بەوەی ئایا ئەم دانەوێڵانە ڕێگاکەی زانراوە بۆ ئەوروپا یان نا. مایکڵ بەڵگەی ئەدەبی و پاشماوەیی بەکارھێنا بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەو چوار دانەوێڵەی باسکران (برنجی ئاسیایی و گەنمەشامی و گەنم و لۆکە)، باو بوون پێش چەند سەدەیەک لە جیھانی ئیسلامی، ھەروەھا دانەوێڵە کشتوکاڵیە نوێکان بەو گرنگیە نەبوو وەک ئەوەی واتسۆن باسی لێوە دەکات. ھەروەھا مایکل ئەوەشی وت کە کارە وەرزێریە ئیسلامیەکان گەشەپێدراو بوو لە جیھانی کۆن، بەڵام بە شێوەی باسکردنی وەک شۆڕش نا وەک ئەوەی واتسۆن باسی کرد.
پیشىسازی شەکر گواستراوە لە قامیشی شەکر  و کاتژمێری ئاوی و کاغەز و ھەویری کاغەز و ئاوریشم و گەشەکردنەکانی بۆن (عەتر) لە جیھانی ئیسلامی بۆ ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست.. وە پێشبینی دەکرێت کە ئەو گەشەکردنانەی لە تەکنەلۆژیای ئاش ڕووی داوە ئەویش لە جیھانی ئیسلامیەوە بێت بۆ ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست،  لەگەڵ بڵاو بوونەوەی بەکارھێنانی داھێنانی ئیسلامی وەک ترومپای ڕاکێشان (مضخة)   وە ناعور و ھی تریش. ھەروەھا داھێنانە ئیسلامییەکان توانیان لە ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست چەند کردارێکی پیشەیی (صناعی) وا لێبکەن پشت ببەستێت بە کاری دەستی یان ھێزی گیانەوەران یان بۆ ماکینە.
پارەلێدان
وێنۆک|121x121پیکسڵ|دراوی (تاری) زێڕین بە نەخشی عەرەبی لە پالێرمۆ لێدراوە لە سەردەمی ڕۆجەری دووەم شای سیسیلیا، پیشاندراوە لە [[مۆزەخانەی بەریتانی.]] لەگەڵ ئەوەی کە دراوە کانزاییە یەکەمەکان لە ڕۆمای کۆن لێدراو و لە ئەوروپا بڵاو بۆوە، بەڵام دراوە کانزاییە ئیسلامییەکان کاریگەری ھەبوو لە پارەلێدانی ئەوروپای سەدەکانی ناوەڕاست. لە سەدەی ھەشتەمی زایینی، پاشای ئینگلیز ئۆفا پاشای مێرسیا فەرمانیدا بە لێدانی دراوەکەی کە بەڕادەیەکی زۆر لە دیناری خەلیفەی عەبباسی ئەبوو جەعفەری مەنسوور دەچێت، کە لە ساڵی ٧٧٤ لێدراوە. ڕاست|وێنۆک|124x124پیکسڵ|دراوی پاشای ئینگلیز ئۆفا کە تیایدا لاسایی دیناری عەبباسی کردۆتەوە ساڵی ٧٧٤. نووسینێکی لاتینی ئاشکرای لەسەرە "OFFA REX" لەگەڵ نووسینێکی عەرەبی کە تێناگەشترێ. یەکێکە لە پارێزراوەکانی مۆزەخانەی بەریتانی. وێنۆک|180x180پیکسڵ|دراوەکانی [[شانشینی ئۆرشەلیم. چەپ: دیناریکی شێواز ئەوروپی وێنەی کڵێسای قیامەتی لەسەرە. ناوەڕاست: دراوێکی شانشینی ئۆرشەلیمی یەکەم و ئەویش یەکێکە لە لەبەرگرتنەوەکانی دیناری ئیسلامی. ڕاست: دراوێکی زێڕین دەگەڕێتەوە ماوەی دوای ساڵی ١٢٥٠، ئەویش چەند ھێمایەکی مەسیحی لەخۆدەگرێت.]] ھەر لە نزیکەی ساڵی ٩١٣ لە سیسیلیا و ماڵتا و باشووری ئیتاڵیا، بە ژمارەیەکی زۆر دراوە زێڕینەکانی (تاری) لێدرا کە خاوەن ئەسڵێکی ئیسلامی بوو لەسەر دەستی فەرمانڕەوایانی نۆرمان و خێزانی ھۆھێنستاوفن و کاپێتیانە یەکەمەکان. وە کاتێک نۆرمانەکان سیسیلیایان داگیر کرد لە سەدەی ١٢یەم، چەند دراوێکیان درووستکرد نەخشی عەرەبی و لاتینی لەسەر بوو. ئەم دراوانە بەشێوەیەکی فراوان بڵاو بونەوە تا وای لێھات کە دراوی ساختە درووست بکرێت لە باشووری ئیتاڵیا (ئەمالفی و سالێرنۆ) نەخشی عەرەبی نیمچە کوفی پێوەبوو بەڵام نەخوێندراوەتەوە.
دراوە زێڕینە لێدراوەکان لە بیزەنتە پاشان میسڕ باشترین بوون لە مامەڵە نێودەوڵەتیەکان پێش سەدەی ١٣یەم، لە ئەوروپا و ھەروا لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و تەنانەت ھیندستان. تا ئەو کاتە، ھەندێک شاری ئیتاڵی وەک گینوا و فلۆرێنس دەستیان نەکردبوو بە لێدانی دراوی زێڕینی تایبەت بەخۆی، ھەرچۆنێک بێت ئەو دراوانە وەک تەواوکەرێک (تکملة) بۆ دراوەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین بەکاردەھات کە ھەر بەڕاستی لەو کاتەدا باو بوو.
ھەڵەی ناو ئەستێرەکانی بەختمان
thumb|بەرگی کتێب ھەڵەی ناو ئەستێرەکانی بەختمان ڕۆمانێکە نووسراوە لەلایەن جۆن گرینی نووسەری ئەمەریکی کە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بڵاوکراوەتەوە. ناونیشانی کتێبەکە لە دەقێکی شانۆنامەی جۆلیۆس کایسەری شکسپیرـەوە وەرگیراوە کە تێیدا کارەکتەر کاسیەس بە بروتۆس دەڵێ (ھەڵەکە، بروتۆسی ئازیز، لە ئەستێرەکانی بەختماندا نییە، / بەڵکوو لەخۆمانە...). دواتر و لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤ دا فیلمێک دەرچوو بە ھەمان ناوی ڕۆمانەکە و بە چیڕۆکێکی وەرگیراو کە لەلایەن جۆش بوونەوە کاری دەرھێنانی بۆ کرابوو بە بەشداری ئەکتەران شەیڵین وودی و ئانسڵ ئێڵگۆرت و نات وۆف. ھەردووک ڕۆمان و فیلمەکە ھەم لە ڕووی ڕەخنەگرانەوە و لەڕووی ئابووریشەوە سەرکەوتنی باشیان بەدەستھێنا.
کاریگەریی جیھانی ئیسلامی لەسەر ئەورووپا لە سەدەکانی ناوەڕاست
ئەدەب
لە ساڵی ١٩١٩، ئەسین بەلاتیۆس پێشبینی ئەوەی کردووە کە دانتێ ئەلیگیێرێ لە کۆمیدیای یەزدانی، کە بە گەورەترین داستان دادەنرێت لە ئەدەبی ئیتاڵی، لە زۆربەی دیمەنەکان و بەشەکانی تێڕوانینی ئیسلامی وەرگرتووە لە ڕووداوەکانی کۆتایی ھاتنی دونیا جا چ بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە فەرموودە سەبارەت بە ڕووداوەکانی ڕۆژی قیامەت و نووسینەکانی ئیبن عەرەبی، کتێبی (کتاب المعراج)ـی قوشەیری کە باسی ئیسرا و میعراج دەکات، وەرگێڕدرا بۆ لاتینی لە نزیکەی ساڵی ١٢٦٤. ھەروەھا دانتێ ئاگادار بوو بە کارەکانی فەلسەفەی ئیسلامی بەتایبەت ئیبن ڕوشد و ئیبن سینا. تا ئێستاش لێکچوونی نێوان ھەردوو کتێبی (کتاب المعراج)ـی قوشەیری و کۆمیدیای یەزدانی جێگای مشت و مڕە.
فەلسەفە
لە ئەندەلوس، کارەکانی فەلسەفەی ئیسلامیی کۆن وەرگێڕدرا بۆ عیبری و لاتینی و ئیسپانی یەھودی، کە ئەویش ڕۆڵێکی ھەبوو لە گەشەکردنی فەلسەفەی ئەوروپی. وێنۆک|[[ئیبن ڕوشد دامەزرێنەری مەدرەسەی ئیبن روشدی فەلسەفی. ]] ئیبن سینا مەدرەسەیەکی فەسەفی دامەزراند، تاڕادەیەک کارگەر بوو لەسەر جیھانی ئیسلامی و مەسیحی. ئیبن سینا یەکێک بوو لە گرنگی دەرەکان بە کارەکانی ئەرەستوو، کە دەسکارییەکیشی فکرەکەی لە چەند لایەکەوە کردووە، بە تایبەت لە لۆژیک. گرنگی مەدرەسەکەی ئیبن سینا دەگەڕێتەوە بۆ تەفسیرەکانی ئیبن سینا بۆ چەند بابەتێک وەک سرووشتی ڕۆح و جیاوازی نێوان ھەبوون و کروک (جوھر)، ھەروا ڕەخنەگرتن و تێڕوانینەکانیشی بۆ کارەکانی ئەرەستوو، بۆیە تووشی بەرھەڵستی بوو لە سیکۆلاتییە ئەوروپیەکان. ئیبن ڕوشدیش مەدرەسەیەکی فەلسەفی ھەبوو، کە وایکرد ببێتە یەکێک لەو زانا موسڵمانانەی کە کاریگەری گەورەیان ھەبوو لەسەر ڕۆژئاوا. ئیبن ڕوشد جیاواز بوو لەگەڵ ئیبن سینا سەبارەت بە چەند بیروڕایەکی ئیبن سینا لەسەر کارەکانی ئەرەستوو، وە لێدوانی ئیبن ڕووشد بە باوب ماوە لە ئەوروپا لەکاتی سەدەکانی ناوەراست. ھەروەھا دانتێ ئەلیگیێرێ ھاوڕا بوو لەگەڵ پێشبینیەکی ئیبن ڕوشد بۆ عەلمانیەتی وڵات لە کتێبەکەی (De Monarchia). ھەروەھا ئیبن ڕوشد چەمکی "ھەبوون پێش کروک دەکەوێت"ی داناوە.
ھەڵەی ناو ئەستێرەکانی بەختمان
چیڕۆکی ڕۆمانەکە
ھەیزل گرەیس، کە کچێکی ١٦ ساڵانە و تووشی شێرپەنجەی سییەکانی بووە، لەلایەن دایکی ناچاردەکرێ کە بەشداری لە گروپێکی پشتگیری شێرپەنجە بکات. لە گروپەکەدا ھەیزڵ کوڕێکی تەمەن ١٧ ساڵان دەناسێ بەناوی ئۆگەستس واتەرس، کە بەھۆی شێرپەنجەوە قاچی ڕاستەی لەدەستداوە. ھەیزڵ و ئۆگەستس یەکتر دەناسن و پەیوەندییەکی بەھێز لەنێوانیان دروست دەبێ، کە دوای یەکتر ناسینیان ئۆگەستس ڕۆمانێک دەبەخشێ بە ھەیزڵ بە ناوی بەھای کازیوە و ھەیزڵیش ڕۆمانی ئازارێکی مەزن پێشنیاردەکا بۆ ئۆگەستس کە ڕۆمانەکە لەلایەن پیتەر ڤان ھاوتنەوە نووسراوە و باس لە کچێکی تووشبووی شێرپەنجە دەکات بە ناوی ئانا، کە ڕەنگدانەوەی ژیان و ئەزموونی ھەیزڵی تێدایە. پاش ئەوەی ئۆگەستس کتێبەکە دەخوێنێتەوە سەرسام دەبێ بەوەی کە چیڕۆکی ڕۆمانەکە بێ کۆتاییە و ڕۆمانەکە لە نێوەندی ڕستەیەکدا کۆتایی پێ دێ، ھەیزڵیش ئەوەی پێ ڕادەگەیەنێ کەوا نووسەری ڕۆمانەکە تەنھا ئەو کتێبەی نووسیوە و لەوکاتەوە ھیچ ھەواڵی نییە. دوای ھەفتەیەک، ئۆگەستس بە ھەیزڵ دەڵێ کەوا یاریدەدەری پیتەر ڤان ھاوتنی دۆزیوەتەوە بە ناوی لیدەڤەی و لە ڕێی ئەوەوە توانیویەتی پەیوەندی بە ڤان ھاوتنەوە بکات. ھەیزڵیش بە ئیمەیڵ پرسیاری زۆر دەربارەی ڕۆمانەکە و کۆتایی ڕۆمانەکە و چیڕۆکی کاراکتەرەکانی تر دەکا، بەڵام ڤان ھاوتن ئەوە ڕادەگەیەنێ کەوا ناتوانێ بە شێوەی سەر ئینتەرنێت ئەو شتانە باسبکا مەگەر ڕووبەڕووی یەک ببنەوە و بەمەش خەونی ھەیزڵ لەناودەچێ چونکە ڤان ھاوتن لە ئەمستەردام، ھۆڵەندا دەژی. دواتر لە سەیرانێکدا ئۆگەستس بە ھەیزڵ ڕادەگەیەنێ کەوا لەڕێی ڕێکخراوی بەدیھێنانی ئارەزووەکانی تووشبووانی شێرپەنجە توانیویەتی گەشتێک ڕێکبخەن بۆ ئەمستەردام بۆ لای پیتەر ڤان ھاوتن بۆ ئەوەی خەونەکەی ھەیزڵ بێتە دی. کاتێ لە ئەمستەردامن، ئۆگەستس ددان بەوە دا دەنێ کەوا عاشقی ھەیزڵ بووە و زۆری خۆشدەوێ. دواتر و لە کۆتاییدا چاویان دەکەوێ بە پیتەر ڤان ھاوتن لە ئەمستەردام، بەڵام ئەوەیان بۆ دەردەکەوێ کەوا کەسێکی شێواو و بێ کەڵکی سەرخۆشە، کە ھەڵسوکەوتی زۆر ناشرینە بەرامبەر بە دوو گەنجەکە. لەبەر ئەمەش یاریدەدەرەکەی بە ناوی لیدەڤەی پێیان دەڵێ کەوا ئەو بووە کە چاوپێکەوتنەکەی ڕێکخستووە و بانگھێشتی ئەمستەردامی کردوون نەوەک پیتەر. پاش شەڕەقسەیەکی زۆر و سوکایەکی کردن بە ھەیزڵ لەلایەن پیتەر، ھەیزڵ و ئۆگەستس ماڵەکە جێدەھێڵن. دوای بینین و گەڕان لە ئەمستەردام ئۆگەستس بە ھەیزڵ دەڵێ کە نەخۆشییەکەی لە حاڵەتێکی زۆر خراپدایە و درۆی لەگەڵ ھەیزڵ کردووە بۆ ئەوەی نیگەران نەبێ. دەگەڕێنەوە بۆ ئەمەریکا و نەخۆشییەکەی ئۆگەستس خراپتر دەبێ کە وای لێدەکا چەند ڕۆژێک لە نەخۆشخانە بمێنێتەوە. پاش ماوەیەک و لە شەوێکدا نەخۆشییەکەی ھێرشی بۆ دێنێت و ئۆگەستس دەمرێ و پاش ئەم ڕووداوە تراژیدییە ڤان ھاوتن بەژداری پرسەی ئۆگەستس دەکا و داوای لێ بوردن لە ھەیزڵ دەکا. دواتر ھەیزڵ بەوە دەزانێ کە ئۆگەستس نامەیەکی بۆ بەجێھێشتووە وەکو کۆتاییەک بۆ چیڕۆکی ڕۆمانی ئازارێکی مەزن، باس لەوە دەکا کەوا ھەموو کەسێک لەم دنیایەدا تووشی ئازار دەبێ، بەڵام خۆمان ھەڵبژاردنێمکمان لەدەستە کە ڕێگە بە کێ دەدەین ئازارمان دەدا، وە دەشڵێ کە ئەو ڕازییە بە ھەڵبژاردنەکەی خۆی، کۆتا دەقی ڕۆمانەکەش بەوە دێ کەوا ھەیزڵ دەڵێ کە ئەویش ڕازییە بە ھەڵبژاردنەکەی خۆی.
وەرگێڕانی کوردی
ئەم ڕۆمانە لە ساڵی ٢٠١٦ و لەلایەن ژیوار جەوھەر وەرگێڕانی بۆ کرا بە ناونیشانی ھەڵەی ناو ئەستێرەکانی بەختمان کە لەلایەن دەزگای غەزەلنووس چاپ و بڵاوکرایەوە و داھاتەکەشی بۆ نەخۆشخانەی ھیوا دەچێ کە تایبەتە بە شێرپەنجە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانەکانی جۆن گرین پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠١٢ پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٢
کاریگەریی جیھانی ئیسلامی لەسەر ئەورووپا لە سەدەکانی ناوەڕاست
وشەکان
بەھۆی گواستنەوەی زانست و ماددە و تەکنەلۆژیایەکانی جیھانی ئیسلامی چەند وشەیەکی بڵاو ھەن کە لە بنەڕەتدا عەرەبین،  لەوانە:
سەرچاوەکان
پۆل:سەردەمی زێڕینی ئیسلام پۆل:مێژووی ئیسلام پۆل:سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:مێژووی ئەندەلوس پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
بنێبیا
بنێبیا یان بنێ بیا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
گۆتفرید فۆکس
گۆتفرید فۆکس (لەدایکبووی ٣ی ئایاری ١٨٨٩ -مردن ٢٥ی شوباتی ١٩٧٢) یاریزانێکی تۆپی پێی ئۆڵۆمپی ئەڵمانی بوو. لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩١٢ دا بەرامبەر ڕووسیا یارییەکەیان بە ئەنجامی ١٦-٠ بردەوەوە، لەم یارییەدا گۆتفرید ١٠ گۆڵی تۆمارکرد کە ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەی جیهانی بوو لەو کاتەدا بۆ تۆمارکردنی زۆرترین گۆڵ لە یەک یاریدا. هەروەها یەکەم یاریزانی ئەڵمانی بوو کە لە یەک یاریدا چوار گۆڵی تۆمار کرد. بۆ ئەوەی لە هۆلۆکۆست ڕزگاری بێت ئەڵمانیای بەجێهێشت، بەو پێیەی جولەکە بوو، لە تەمەنی ٨٣ ساڵیدا لە شاری مۆنتریال کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
زەمبیلفرۆش (ئەلبوم)
زەمبیلفرۆش چواردەھەمین ئەلبومی ھونەرمەندی کورد شڤان پەروەرە و لە ١٠ ستران پێکھاتووە. ئەم ئەلبومە لە ساڵی ١٩٩٢ بڵاو بوویەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شڤان پەروەر پۆل:ئەلبومە کوردییەکان پۆل:ئەلبومەکانی شڤان پەروەر Zembîlfiroş (albûm)
وەرمن
وەرمن گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی دەربەندیخان(ناوەند)، قەزای دەربەندیخان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
وەرمن لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵی ناوحەد و لە باشوور لەگەڵ گوندی مۆرتکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی پشتقەڵا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کۆکۆیی شەمێران.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
لی جی-ئاھ
لی جی-ئاھ (بە کۆری: 김상은; لەدایکبووی ٦ی ئابی ١٩٧٨) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە کە بەھۆی ڕۆلگێرانەکانی لە دراما تەلەڤیزیۆنیەکانی کۆریای باشوور ناسراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
ئیمپراتۆر سانجۆ
ئیمپراتۆر سانجۆ (三条天皇,سانجۆ تێنۆ، لەدایکبووی ٥ی شووباتی ٩٧٦ تا ٥ی حوزەیرانی ١٠١٧) ٦٧مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە 1011 تا 1016 دەبێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:مردووانی ١٠١٧ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
مالاوی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
مالاوی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
بێسترێ
بێسترێ یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
حاجی مامەند
حاجی مامەند یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. حاجی مامەند دەکەویتە باکوری رۆژھەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحییەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق. گوندێکی دێرینە لەچەندبنەماڵە یەک پێک دێن کەلەکۆنەوە هاتونەتە ئەوگوندە ونیشتە جێ بون کە لە دووبەرە پێک دێن بەگشتی بەرەی شێخان کەشێخن وسەربە ساداتی بەرزنجەن بەرەی مسکێنان کەلەچەندبنەماڵەیەکی جیاوازپێک دێن هەرلەکۆنەوەلەوگوندە نیشتە جێن
شوێن
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندی پاڕەزان و لە باشورەوە گوندی باساک و لە ڕۆژهەڵاتەوە گوندی گوێزەکوێر و بەرقەڵا لە ڕۆژاواوە گوندی باراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
شەھری کورد
شەھری کورد یان شاری کورد ناوەندی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە ئێرانە. لە ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شەھری کورد ١٩٠،٤٤١ کەس بووە. شەھریکورد بەرزترین شاری ئێرانە و بە ھۆی بەرزایی شار و ناوچەکە بە شەھریکورد سەقفی ئێران دەڵێن. زۆربەی خەڵکی شارەکە بە زمانی لوڕی و زاری دێھکوردی دەدوێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان پۆل:شاری کورد
ژاڵەی حاجی قادر
ژاڵەی حاجی قادر گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێباز، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ژاڵەی حاجی قادر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سۆفی ڕەحیم ڕەزابەگ و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەماوەنگە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سەی مەحمود لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خاڵەبەگ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئاشقوڵکە
ئاشقوڵکە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگەسەر، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گێسکێ
گێسکێ یان گویسکێ یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
سپیندارا
سپیندارا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
نەجار
جوگرافیا
نەجار لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی محەمەد ئاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی کەشەور و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی خەلوەت لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی وزن قشڵاق.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
ئیمپراتۆر ئیچیجۆ
ئیمپراتۆر ئیچیجۆ (一条天皇,ئیچیجۆ تێنۆ، لەدایکبووی ١٥ی تەممووزی ٩٨٠ تا ٢٥ی تەممووزی ١٠١١) ٦٦مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە 986 تا 1011 دەبێت
گەڕاو
گەڕاو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی دەربەندیخان(ناوەند)، قەزای دەربەندیخان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گەڕاو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی لاوەڕان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کلاوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کولور لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بێمارۆک.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پان ئێرانیزم
وێنۆک|300px|نەخشەی داواکراو لەلایەن پان ئێرانییەکان (نەتەوە ئێرانییەکان) وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئالای نیشانی پان ئێرانیزم
پان ئێرانیزم (، ) بزاڤێکی ڕامیاریی و نیشتمانییە کە داوا دەکات ھەموو نەتەوەکانێک کە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ڕۆژاوادا لە ڕەگەزی سامی و ئالتایی نین، دەبێت بە ئێرانی بزانرێن و لە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتێکی ناسیۆنالیستی ئێرانیدا بن. پان ئێرانیستەکان داوا دەکەن کە ئامانجیان یەکگرتنی ھەموو ئەو نەتەوانەیە کە بە ئێرانییان دەزانن. لە بیر و بۆچوونی ئەوانە ئەو نەتەوانە لەناوی ناوچەی ڕەفەی ئێران و ناوچەکانی تر دەژێن و فەرھەنگێکیان ھەیە کە پێ دەڵێن فەرھەنگی ئێرانی. ئەم نەتەوانە لەلای پان ئێرانیستەکان بریتین لە فارسەکان، ئازەرییەکان، لوڕەکان، گیلەکەکان، تەبەرییەکان، کوردەکان، تاڵشەکان، تاجیکەکان، ئەرمەنییەکان، پەشتوونەکان، ئۆسیتییەکان، پامیرییەکان و بەلۆچەکان. لە باوەڕی پان ئێرانیستەکان ھیچ کام لەم نەتەوانە نابێت لەژێری وڵاتێکی سەربەخۆ بن و دەبێت دەسەڵاتێکی ناسیۆنالیزمی ئێرانی لەسەر ھەموو ئەم نەتەوانە حکوومەت بکات.
یەکەم کەسێک کە بەدوای ئەم بیردۆزە کەوت، مەحموود ئەفشاری بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:پان ئێرانیزم پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:مێژووی ئێران پۆل:چاندی ئێرانی پۆل:سیاسەتی ئێران
ئیمپراتۆر کۆنۆیێ
ئیمپراتۆر کۆنۆیێ (近衛天皇,کۆنۆیێ تێنۆ، لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١١٣٩ تا ٢٢ی ئابی ١١٥٥) ٧٦مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە 1142 تا 1155 دەبێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١١٣٩ پۆل:مردووانی ١١٥٥ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
لەشکریا
لەشکریا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
وێژەی نادیار
ئەمانەش ببینە
پۆل:وێژەی نادیار پۆل:وێژەی تاوان
مایندۆڵ
مایندۆڵ یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. مایندۆڵ دەکەوێتە باکووری رۆژھەڵاتی شاری سلێمانی لەناوچەی شارباژێر، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحیەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق.
شوێن
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندی ئەشکەوتان لە باشوورەوە گوندی بەردەڕەش لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی پەلی یەرۆ لە ڕۆژئاواوە گوندی قەویلە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
سوپای ئەلیکترۆنیی سووریا
ھەندێک لە ھێرشە بەناوبانگەکانیان بریتین لە ھاککردنی ھەژماری تویتەرەکەی «ئەسۆشێتد پرێس» لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ بڵاوکردنەوەی تویتێکی درۆ سەبارەت بە تەقینەوەیەک لە کۆشکی سپی کە بووە ھۆی داڕمانی کورتی بازاڕی بۆرسە. ھەروەھا ھەژماری تویتەری کەسایەتییە دیارەکانی وەک باراک ئۆباما و جێف بیزۆسیان کردە ئامانج. تاکتیکەکانی SEA بە شێوەیەکی گشتی بریتین لە ناردنی ئیمەیڵی فیشینگ بە بەستەری زیانبەخش یان ھاوپێچ بۆ ئامانجە گومانلێکراوەکان. کاتێک کرتەی لەسەر کرا، ئەم بەستەرانە یان ھاوپێچانە ڕێگە بە ھاکەرەکان دەدەن دەستیان بگات بە زانیارییە ھەستیارەکان یان کۆنترۆڵی ئەکاونتەکانی سۆشیال میدیا. سەرەڕای ئیدانەکردنی چالاکییەکانی نێودەوڵەتی، SEA بەردەوامە لە کارکردن و ھێرشی ئەلیکترۆنی دژی ئەو ئامانجانەی کە بە دوژمنایەتی دەزانێت بەرامبەر بە ڕژێمی ئەسەد.
زمانی مالایی
وێنۆک|قسەکەرێکی کیدا مالایی وێنۆک|قسەکەرێکی ئیندۆنیزی وێنۆک|قسەکەرێکی مالایی مالایی یان مالیزی ( ؛ Malay:،بە جاوی : بهاس ملايو ، ڕێجانگ : ) زمانێکی سەر بەخێزانی ئاسترۆنیساییە و زمانی فەرمی ھەریەک لە وڵاتانی بروونای و ئیندۆنیزیا و مالیزیا و سینگاپوورە، ھەروەھا لە تیمۆری ڕۆژھەڵات و بەشێک لە فلیپین و ڕۆژھەڵاتی تایلەند، بەشێوەیەکی گشتگیر و بنچینەیی لەلایەن ٢٩٠ ملیۆن کەسەوە قسەی پێدەکرێت، لەو ڕێژەیە نزیکەی (٢٦٠ ملیۆن کەسیان بە زمانی " ئیندۆنیزی " قسە دەکەن) کە شێوازێکی مۆدێرنی زمانی مالاییە.
سیستەمی نووسین
وێنۆک| ئەلفوبێی ڕێنکۆنگ کە سیستەمێکی نووسینی ڕەسەنە کە لە ناوەڕاست و باشووری سوماترا دەدۆزرێتەوە . دەقەکە دەڵێت (ڕێنووسی ڤۆرھۆڤ): "haku manangis ma / njaru ka'u ka'u di / saru tijada da / tang [hitu hadic sa]"، کە لەلایەن Voorhoeve وەرگێڕدراوەتەوە: "من دەگریم، بانگت دەکەم؛ ھەرچەندە بانگ دەکرێت، تۆ نایەیت" (hitu adik sa- باقی دێڕی ٤ یە. وێنۆک| نووسراوی کێدوکان بوکیت, بە بەکارھێنانی ئەلفوبێی پالاڤا, کۆنترین نمونەی زمانی کۆنی مالای لە باشووری سوماترا لە ئەندەنوسیا کە لە ژیاندا ماوە. لە ئێستادا زمانی مالایی بە بەکارھێنانی ڕێنووسی لاتینی دەنووسرێت، کە لە بروونای و مالیزیا و سینگاپوورە بە ڕومی ناسراوە یان لە ئیندۆنیزیا بە لاتینی ناسراوە، ھەرچەندە ڕێنووسی عەرەبی بە ناوی عەرەبی مێلایو یان جاوییش بوونی ھەیە، بەڵام ڕێنووسی لاتینی لە مالیزیا و سینگاپوورە و ئیندۆنیزیا فەرمیە، زمانی مالایی ژمارەکانی ھیندۆسی-عەرەبی بەکاردەھێنێت. وێنۆک| لاپەڕەکانی کۆتایی تاج ئەلسەلاتین، تاجی پاشاکان ، " ئاوێنەیەکی مالای بۆ شازادەکان "، لەلایەن محەمەد بن عومەر سیاخ فەرید لە ٣١ی تەمموزی ١٨٢٤ی زایینی لە شاری پینانگ بە ڕێنووسی جاوی کۆپی کراوە. کتێبخانەی بەریتانی
تێبینی
<references group="" responsive="1"> پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:زمانەکانی تایلەند پۆل:زمانەکانی مالیزیا پۆل:زمانەکانی ئیندۆنیزیا پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانی مالایی پۆل:زمانەکانی بروونای
زانیار خەسرەوی
زایار خەسرەوی (؛ لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ١٩٨٥) گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر، گۆرانینووس و ڕێکخستنکەری مۆسیقای کوردە. ئەو یەکەمین ئەلبومی خۆی بە ناوی «٢٨» لە ساڵی ٢٠١٣ بە فەرمی بڵاوکردەوە.
زانیار بە ڕەچەڵەک کوردە بەڵام لە تاران لەدایکبووە و برای بچووکی سیروان خەسرەوی، گۆرانیبێژی پۆپە.
زانیار ھەروەھا تا ئێستا وەکوو ئەکتەر لە دوو فیلمی ئێرانیدا بەشداری ھەبووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران
زینوێی ماخوبزنان
زینوێی ماخوبزنان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگەسەر، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زینوێی ماخوبزنان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بایەوان و لە باشوور لەگەڵ گوندی دووپان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی باراوی خواروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پیرانان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مالاوی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
مالاوی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
نووک
نوك (بە ئینگلیزی: Nuuk؛ گۆكردنی بە گرینلەندی: [nuːk]؛ بە دانیمارکی: Nuuk) پایتەختی و پڕ دانیشتووترین شاری گرینلاندە، خاکێکی سەربەخۆیە لە شانشینی دانیمارک. نووک گەورەترین ناوەندی ڕۆشنبیری و ئابوری خاکەکەیە. شارە گەورەکانی وڵاتانی دیکە کە نزیکترینن لێیەوە بریتین لە ئیقالویت و سانت جۆن لە کەنەدا و ڕیکیاڤیک لە ئایسلەندا. نووک یەک لەسەر سێی دانیشتوانی گرینلاند پێك دێنێت و بەرزترین بیناكانی تێدایە. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی ١٩٦٠٤ کەس بووە. نووک بە شارێکی مۆدێرن دادەنرێت.
کەمپی زانکۆی گرینلاند كە کتێبخانەی گشتی و نیشتمانی گرینلاندیشی تێدایە، لە کۆتایی باکووری شارەكەیە، لە نزیک ڕێگای فڕۆکەخانەی نووک.
حکومەت
نووک وەک پایتەختی گرینلاندە ناوەندی کارگێڕی وڵاتەکەیە، کە هەموو بینا و دامەزراوە گرنگەکانی حکومەت لەخۆدەگرێت. هەروەها دەزگاکانی کەرتی گشتی گەورەترین خاوەنکاران لە شارۆچکەکەن.
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١، سەرۆکی شارەوانی نووک شارلۆت لودڤیگسنە. كە لە ساڵی ٢٠١٩ جێگەی ئاسی کیمنیتز ناروپی سەرۆکی پێشووی شارەوانی گرتەوە، ئەمەش دوای ئابڕوچونێكی سۆشیال میدیا کە پۆستەکانی ڕەخنەی لە پارتەکەی گرتبوو. لودڤیگسن هاوشێوەی ناروپ ئەندامی پارتی ئینویت ئاتاریتە.
پەرلەمانی خۆبەڕێوەبەری گرینلاند، و ئەنجومەنی نوێنەران، لە شاری نووکە. كە خاوەنی ٣١ کورسییە و ئەندامەکانی بە دەنگی خەڵک لەسەر بنەمای نوێنەرایەتی ڕێژەیی هەڵدەبژێردرێن بۆ ئەوەی بۆ ماوەی چوار ساڵ خزمەت بکەن. هەموو پارتە سیاسییە گەورەکانی گرینلاند بارەگایان لە نووک هەیە، لەوانە ئینویت ئەتاریت، سیوموت، دیموکراتەکان، ئەتاسۆت، کۆمەڵەی کاندیدەکان و پارتی ژنان.
ئابوری
وێنۆک|بەندەری نووک وێنۆک|بارەگای سەرەکی ئایر گرینلاند لە شاری نووک هەرچەندە تەنها شارۆچکەیەکی بچووکە، بەڵام نووک پەرەی بە بازرگانی و کەشتیوانی و پیشەسازییەکانی دیکە داوە. وەک شارۆچکەیەکی بچووکی ماسیگرتن دەستی پێکرد کە بەندەرێکی هەبوو، بەڵام لەگەڵ گەشەسەندنی خێرای ئابووری لە ماوەی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، پیشەسازی ماسیگرتن لە پایتەختدا كەم بووەوە.
شارەکە وەک بەشێکی زۆری گرینلاند پشت بە دانیمارک دەبەستێت بۆ دابینکردنی بودجەی.
خوێندن
وێنۆک|زانکۆی [[گرینلەند|گرینلاند]] نووک چەندین دامەزراوەی خوێندنی باڵای هەیە. زانکۆی گرینلاند کە تاکە زانکۆیە لە گرینلاند، لە شاری نووکە. زانکۆکە لە ساڵی ١٩٨٧ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠٠٧ بە كردنەوەی بینای نوێ، ئیلیم، زیادكردنی بەشەكانی وەك ڕۆژنامەگەری، بەڕێوەبردن و ئابووری، زمان، ئەدەب و ڕاگەیاندن، مێژووی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی، ئیلاهیات و ئایین و کاری کۆمەڵایەتی فراوانتر بووە. هەروەها نووک کۆنترین دامەزراوەی پەروەردەییە لە گرینلاند، دامەزراوە پەروەردەییە دیارەکانی دیکە بریتین لە بەشی پەرستاری و زانستی تەندروستی، کۆلێژی تەکنیکی نوێ و قوتابخانەی ئاسن و کانزا.
گەشتیاری
فەرمانگەی گەشتیاری نووک لە ساڵی ١٩٩٢ دروستکراوە بۆ ئەوەی بارەگای دەستەی نوێی نیشتمانی گەشتیاری گرینلاند لەخۆبگرێت.
بازاڕکردن
دوکانەکانی شاری نووک هونەری ناوخۆیی و کاری دەستی پێشکەش دەکەن. لە مانگی تەمموزی ٢٠١٢ یەکەم سەنتەری بازرگانی لە گرینلاند بە ناوی سەنتەری نووک کرایەوە. سەنتەرەکە یەکەم شوێنە كە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلی لە ژێر زەوی تێدایە لە گرینلاند. چەندین مارکێت هەن، وەک سەنتەری نووک، پیسیفیک، بروگسێنی، و سپار.
گواستنەوە
وێنۆک|ڕێگەی سەرەکی نووک لەگەڵ هۆتێل هانس ئێگێدە لەلای ڕاستەوە نووک فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتی هەیە کە ٤ کیلۆ مەتر واتا (٢.٥ میل) لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ناوەندی شارۆچکەکەوە دوورە. فڕۆکەخانەكە لە ساڵی ١٩٧٩ دروستکراوە و ناوەندێکە بۆ کۆمپانیای ئایر گرینلاند کە بارەگا سەرەکییەکەی لە نوكە و بنکەی تەکنیکی خۆی لە فڕۆکەخانە بەڕێوەدەبات. لە ناوخۆی گرینلاند و بۆ ئایسلەندا گەشت هەیە. بڕیار دراوە بۆ درێژکردنەوەی ڕێڕەوی فڕین بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت گەشتەکان بۆ شوێنە ئەوروپییەکان بكرێت وەک دانیمارک.
بەستەری دەرەکی
نووک – گەورەترین شاری گرینلاند
کانیەدێر
کانیەدێر یان کانیە دێر یان کانیا دێر یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
ئەیسەر قاسم
ئەیسەر قاسم محەممەد (لەدایکبووی ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٢) یاریزانێکی تۆپی پێی کوردە کە وەکوو یاریزانی ھێلی ھێرشبەر بۆ یانەی داڵکورد یاریی دەکات.
یاریکردن لە ھەڵبژاردەی کوردستان
لە تەممووزی ٢٠١٩ لە پێکھاتەی ھەڵبژاردەی لاوانی ھەرێمی کوردستانی بوو بۆ قارەمانێتی جامی جیھانیی ھەرێمەکان لە نەروێژ، لەو پاڵەوانێتییەیەدا توانی دوو گۆل تۆمار بکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:وەرزشکارانی کورد پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی پۆل:خەڵکی پارێزگای دھۆک
باتری
وێنۆک|کەڵەکەکەری وشک بە توانای جیاواز ١٬٥ و ٤٬٥ ڤۆڵت. alt=🔋|وێنۆک|112x112پیکسڵ|پاتری مۆبایلێکی زیرەک. پاتری، کەڵەکەکەر یان کەڵەکەکەری کارەبایی ئامێرێکە کە پێکھاتووە لە یەک یان چەند خانەیەکی کارەبایی کیمیایی کە پەیوەندی دەرەکییان ھەیە بۆ کارپێکردنی ئامێرە کارەبایییەکانی وەک گڵۆپ ، مۆبایل و ئۆتۆمبێلی کارەبایی. کاتێک پاترییەک وزەی کارەبایی دابین دەکات، کۆتایی ئەرێنییەکەی کاتۆدە و کۆتایی نەرێنییەکەی ئەنۆدە. ئەو لایەی کە بە نەرێنی (-) نیشانە کراوە سەرچاوەی ئەو ئەلکترۆنانەیە کە بە بازنەیەکی کارەبایی دەرەکیدا ھەڵدەقووڵێت بۆ لای ئەرێنی (+). کاتێک پاترییەک بەستراوەتەوە بە بارێکی کارەبایی دەرەکییەوە، کارلێکی ڕیدۆکس کارلێککەرە وزە بەرزەکان دەگۆڕێت بۆ بەرھەمی وزەی کەم و جیاوازی وزەی ئازاد و وزەی کارەبایی دەگەیەنرێتە بازنەی دەرەکی. لە مێژوودا زاراوەی «پاتری» بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ ئامێرێک کە لە چەند خانەیەک پێکھاتووە، بەڵام بەکارھێنان پەرەی سەندووە بۆ ئەوەی ئەو ئامێرانە بگرێتەوە کە لە یەک خانە پێکھاتوون.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلکترۆنی بەکاربەر پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
لە پێناو ئازادیدا
لە پێناو ئازادیدا (، ) فیلمێکی کوردییە لە دەرھێنانی ئەرسین چەلیک؛ ساڵی ٢٠١٩ بەرھەم ھاتووە.
چیرۆک
ئەم فیلمە باس لە ئۆپراسیۆنی سوور واتە پێکدادانی ١٠٣ ڕۆژەی نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و سوپای تورکیا لە شارۆچکەی سوور لە ئامەدی باکووری کوردستان دەکات. چیرۆک و کەسایەتییەکانی ناو فیلمەکە ڕاستەقینەن و شەڕەکە کە بە شەڕی خەندەق ناوبابگی دەرکردووە، لە زمان کچەکوردێک بە ناوی زیلانەوە دەگێڕدرێتەوە کە بە دوای ھەواڵێک لە براکەی (ئاندۆک) کە گەریلا بووە، ڕێی کەوتووەتە ئامەد و بە ھەڵکەوت بەشداری تێکھەڵچوونەکەی کردووە.
نمایشکردن
دواتر لە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
بارەگای جێبەجێکاریی فەرمانی ئیمام
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٩ پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە پۆل:ئابووری ئێران پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
خیسوس کاساس
خیسوس کاساس (لەدایکبووی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣) یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ڕاهێنەری ئێستای هەڵبژاردەی نیشتیمانی عێراقە .لە تەمەنی ٢٩ ساڵیدا دەستی بە کاری ڕاهێنەرایەتی کردووە لەگەڵ یانەی کادیز میراندیلا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
خڵ جانالی خواروو
خڵ جانالی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەبووەت، ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ئەیوان ئەیوان ئەیوان پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
چیرۆکی پۆلیسێکی نوێ
چیرۆکی پۆلیسێکی نوێ فیلمێکی چیینییە لە ساڵی ٢٠٠٤ بەرھەمھێنراوە و براوەی ٧ خەڵات و پاڵێوراو بۆ ٢١ خەڵات و لە جۆری ئاکشن و تاوان و دارمایە و یەکێکە لە فیلمەکانی جاکی چان و لە دەرھێنانی بێنی چانە.
چیرۆک
پۆلیسێکی لێھاتوو دوای ئەوەی تیمەکەی لەلایەن چەند دزێکی بێ بەزەیی دەکوژرێن ئیتر دووبارە تیمێکی نوێ پێکدێنێت و ھەوڵی تۆڵە سەندنەوە و دەستگیرکردنیان دەدات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٤ پۆل:فیلمە چینییەکان پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ پۆل:فیلمە هونەرە جەنگییەکانی هۆنگ کۆنگ پۆل:ئەو فیلمانەی دووبارە دروست کراوەتنەوە
ئیمپراتۆر تۆبا
ئیمپراتۆر تۆبا (鳥羽天皇,تۆبا تێنۆ، لەدایکبووی ٢٤ی شووباتی ١١٠٣ تا ٢٠ی تەممووزی ١١٥٦) ٧٤مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە 1107 تا 1123 دەبێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١١٠٣ پۆل:مردووانی ١١٥٦ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
ڕێزان
ڕێزان یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
ئەیامی تەشریق
ئەیامی تەشریق سێ ڕۆژی کۆتاییی جەژنی قوربانن، کە دەکاتە ڕۆژی یازدە و دوازدە و سێزدەی مانگی زولحەججە. بە تەواوبوونی ئەو ڕۆژانە مەراسیمی حەج و قوربانیکردن کۆتایی دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:حەج پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پردەشاڵ
پردەشاڵ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگەسەر، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
پردەشاڵ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دیلمان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کۆزینە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی لکاوە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارەدێی وەرتێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
قوربانی
وێنۆک|مانگایەکی قوربانی وێنۆک|مەڕێک لەکاتی سەربڕیندا قوربانی یەکێکە لە پەرستشەکان لە ئیسلامدا، کە موسوڵمانان لە یەکەم ڕۆژی جەژنی قوربان تا کۆتایی ئەیامی تەشریق ئەنجامی دەدەن. لە ھەرسێک مەزھەبی مالیکی، حەنبەلی و شافعی سونەتە، بەڵام لە مەزھەبی حەنەفی واجبە.