cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تەقینەوە
خێرایی
بڵاوبوونەوەی گەرمای گازەکان کەم کەم لەناوەندی کارلێکەکە لادەبرێت، لەگەڵ ئەوەشداکە جیاوازییەکی زۆری نابێت لەڕووی پەستان و تەقینەوە، وەک سووتانی تەختە لە شوێنی ئاگرکەوتنەوە، بە دڵنیایییەوە بریتییە لە گەشەسەندنی گەرمی و پەیدابوونی گازەکان دواجار بڵاوبوونەوەی خێرا بۆ دروستبوونی پەستانی لەناکاوی بۆ سەر شتە جیاوازەکان لە کۆتایی دەبێتە ھۆی تەقینەوە دەتوانین لێکچوون و جیاوازی بکەین لە نێوان وزەی دەرپەڕیوو لە پاتری کە بە ھێواشی ڕڕودەدات، ھەروەھا ئەوەی لە مەکینەی ئامێری فلاش و کامێرا ڕوودەدات، کە ھەموو وزەکەی بە جارێک ون
پەیدابوونی گەرمی
پەیدابوونی گەرمی بە ڕێژەیەکی زۆر عادەتەن پەیدابوونی زۆری تەقینەوەی کیمیایی لەگەڵدا دەبێت، ئەم تەقینەوانە ناودەبرێت بە تەقینەوەی ئینترۆپی کە مادەی ئۆڕگانیک پڕۆکسیدی تێدایە وەک ئەسیتۆن پێرۆکساید ئەمەش بڵاوبوونەوەیەکی خێرای گەرمییە کەوا لە بەرھەمە گازە دەکات تەقینەوەی گەورە پەیدادەبکەن بۆ بڵاوبوونەوە و پەیدابوونی پەستانی بەرز.
ئەم خێرا پەیدابوونی پەستان کە بەھۆی دەرپەڕاندنی گاز پەیدابووە دەبێتە ھۆی ڕوودانی تەقینەوە، بڵاوبوونەوەی گەرمی لەگەڵ نەبوونی خێرای پێویست (خێرای کەم) نابێتە ھۆی تەقینەوە بۆ نموونە ھەرچەندە بڕی خەڵوز پێنج بەرامبەری نایترۆگلیسرین زیادبکەین بۆ پەیدابوونی گەرمی، خەڵوز ناتوانرێ وەکو تەقەمەنی بەکاربھێنرێ (جگە لە بەکارھێنانی خەڵوزی تۆز)، چونکە تێکڕای بەرھەمھێنانی گەرمییەکەی خاوە (لەسەرخۆ ئیش دەکات نەک خێرا). لەڕاستیدا ئەو شتانەی ئەسوتێن بە خێرایەکی کەم (سووتانی لەسەرخۆ) بڕێکی زیاتر گەرمی پەیدادەکەن لەچاو ئەو وزەیەی تەقینەوە پەیدا دەبیێت، لە ئەنجامدا سووتانی لەسەرخۆ بڕێکی زۆرتر لە وزەی ناوەکی(internal energy)لە سووتانی شتەکان وەک گەرمی بەرەڵا دەکات بۆ دەورووبەر، لەکاتێکدا لە کارلێکی سووتانی خێرادا بڕێکی کەم لە وزەی ناوەکی (internal energy)
دەگۆڕێت بۆ گەرمی.
ئیش و گەرمی بە شێوەیەکی یەکسان وزە دروست دەکەن،
سەیری سووتانی گەرمی بۆ چارەسەرکردنی ئەم بابەتە.
کاتێک ئاوێتە کیمیایەکان پەیدادەبن لە کارلێککردوەکان لەوانەیە ھەڵمژین یان دەرپەڕینی گەرمی لەگەڵدابێت، ئەو بڕە گەرمییەی کە ھەڵدەمژرێ یان دەبەخشرێ لە کاتی گواستنەوەیدا بە درێژای کارلێک پێی دەگوترێت گەرمی پێکھاتن. گەرمی پێکھاتنی مادە گاز و ڕەقەکان کە لە کاتی تەقینەوە پەیدادەبێت دەتوانرێ دیاری بکرێت لە (پلەی گەرمی °٢٥ پەستانی یەک ئەتمۆسفیر) و بە گشتی بەیەکەی kg/mol دیاری دەکرێت، نرخی پۆزەتیڤ نیشانەی ئەوەیە کە گەرمی کە ھەڵمژراوە لەلایەن مادە پێکھێنەرەکان لەکاتی پەیدابوونی ئاوێتەکە و کارلێکەش بە کارلێکی گەرمی مژ دیاری دەکرێت. لە تەکنۆلۆجی تەقینەوەدا، تەنھا ئەو ئاوێتانەی گەرمی دەرن کە دەتوانن بڕێکی زۆر و وزە بەرەڵا بکەن و بەھای گەرمی پێکھاتەیان سالبە دەتوانن بەکاربھێنرێت.
کارلێکی گەرمی دەپێورێت لەژێر چەند مەرجێکدا وەکو پەستان و قەبارەی جێگیر، گەرمی کارلێک لەوانەیە بەشێوەیەکی گونجاو بە (گەرمی تەقینەوە) ناوبنرێ.
دەستپێکردنی کارلێک
بریتییە لە ئاوێتەیەک یان تێکەڵەیەک کە بەھۆی پلەی گەرمی یان تەکانی (شڵەژانی) بەھێزەو ڕوودەدات، کە پێکھاتەکانی شی دەبێتەوە یان سەر لەنوێ پێکھاتەکانی ڕیزدەبنەوە (نوێدەبێتەوە) بەخێرایەکی زۆر کە بەرھەمەکەی گاز و گەرمییە، ھەندێک مادە ئاساییانە بەشێک نین لە تەقینەوە کە لەوانەیە بەیەک یان دوو جار بتەقێتەوە. بۆ دەستپێکردنی کارلێکێکی بەتوانا پێویستمان بە ڕاتەکان، گەرمی، یان کاتالیست دەبێت (مادەیەکە بەکاردێت بۆ خێراکردنی کارلێک) ھەیە لە بەشێکی بچووکی مادەی تەقینەوەکە، ئەو مادەیەی ھەرسێ فاکتەری (ڕاتەکان، گەرمی، کاتالیت) ناتوانرێ وەک تەقەمەنی پەسەندبکرێ ھەرچەندە کارلێکە توانای ڕوودانی ھەبێت لەکاتی پێویستیدا.
پارچە پارچەبوون
سووتان بریتییە لە کەڵەکەبوون و و دەرپەڕینی گەرد و گەردیلەکان لە ئەنجامی تەقاندنی تەقینەوەیەکی بەھێز، ھۆکاری کەرتبوونەکان دەگەڕێتەو بۆ بەشەکانی پێکھاتن (وەک:شوشە، نوکی مادەکان یان ڕووی مادەکان). دەرخەری چینەکان یان چەند ئاستێکی ڕووی جیاوازی ڕەوشتی جیۆلۆجی وەک بەرد و لم خۆلی خاو، لە حاڵەتی دەوروبەری تەقینەوە و ھەر تێکەڵەیەکی خاوی تر ناتوانرێ ببێتە ھەڵم بەھۆی شەپۆلەکانی ڕاتەکان کەدروستبووە بە تەقێنەوە. دەرپەڕینی خێرای پارچە بچووکەکان دەتوانێ سەدان یان ھەزاران پێ بگوازێتەوە لەگەڵ وزەی پێویست بۆ دەستپێکردنی تەقینەوە یەکی بەھێز، ئازاردان و کوشتنی کارمەندان یان وێرانکردنی ئامێر و پێکھاتەکانی ئامێرەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:تەقینەوەکان
بە فەرمی ناسینی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان
دانپێدانان لەسەر کۆمەڵکوژی ی ئەرمەنی یەکان یان بەفەرمی ناساندنی کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان لە ڕاستیدا بە فەرمی پشتڕاستکردنەوەی کوشتوبڕی سیستەماتیک و گواستنەوەی زۆرەملێی ئەرمەنییەکانە لە لایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی یەوە و ڕووداوەکانی نێوان ساڵەکانی ١٩١٥–١٩٢٣ زایینی دەگرێتەوە، لە ساڵەکانی شەڕی یەکەمی جیھانیی ەوە تا چەند ساڵ پاش ئەو شەڕە بەردەوام بووە و وەک کۆمەڵکوژی ئاماژەی بۆ دەکرێت. زۆرینەی ئەو مێژووناس انەی لە دەرەوەی تورکیا ن ئەو ڕووداوانە و ھەڵسوکەوتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە دژی ئەرمەنییەکان و ئازار و کوشتوبڕیان وەک کۆمەڵکوژی پێناسە دەکەن. بەم دۆخەشەوە و ئەگەرچی کوشتوبڕی ئەرمەنییەکان لە دەقە ئاکادمیکەکاندا و ھەروەھا لە کۆمەڵگا مەدەنییەکاندا وەک کۆمەڵکوژی پێناسە دەکرێت، ھەندێک لە وڵاتەکان چونکە نیگەرانییان لەسەر پێوەندییە دیپلۆماتییکەکان لەگەڵ وڵاتی تورکیا ھەیە خۆیان لەو پرسە بە دوور گرتووە کە دان بەوەدا بنێن کە جینۆساید بووە. تا ساڵی ٢٠٢٣ میری و پەرلەمان ی ٣٤ وڵات -وەک ئەرژەنتین، ڕووسیا، بەڕازیل، کەنەدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، مەکسیک و ئەمریکا- کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکانیان بە فەرمی دانپێداناوە.
ڕاپرسییەکان
ساڵی ٢٠١٥، بنکەی یادەوەری شوا و فۆنداپۆڵ ڕاپرسییەکی لە ٣١١٧٢ کەسی نێوان ١٦ بۆ ٢٩ ساڵ لە ٣١ وڵاتدا کرد، پرسیارەکە ئاوا بوو: "بە بۆچوونی تۆ، ئەتوانین وەک جینۆساید باس لە سەر کوشتوبڕی ئەرمەنییەکان بکەن کە ساڵی ١٩١٥ لە لایەن تورکەکانەوە کوشتوبڕ کراون؟" سەتا ٧٧ی ئەو کەسانەی وەڵامیان داوەتەوە وەڵامی ئەرێنیان داوەتەوە و ئەو جینۆسایدەیان پشتڕاست کردووەتەوە. زۆرترین وەڵامی ئەرێنی لە وڵاتی فەڕەنسا بووە بە ڕێژەی سەتا ٩٣ و کەمترین ڕێژەی وەڵامی نەرێنیش لە وڵاتی تورکیا بووە بە ڕێژەی سەتا ٣٣.
سەرچاوەکان
پۆل:Webarchive template wayback links
گۆڤاری تروسکە
گۆڤاری تروسکە کۆوارێکی ڕووشنبیری مانگانەی کوردییە کە بەشێوەی تایبەت سەبارەت بە کێشەکانی ژنان تێ دەنووسرێتەوە. تروسکە لە ڕۆژی ١٥ی ھەر مانگ بڵاو دەکرێت. خاوەنی ئیمتیازی گۆڤاری تروسکە جاران ئەستێرە عەبدولجەبار بوو کە بە دوای ماوەیەک شەھێن محەممەد حەسەن بوو بە خاوەنی ئیمتیاز. سەرنووسەرەکەیش ڕابیعە قاسمە. ئەم گۆڤارە لە سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان ژمارەی متمانەی ٢٤١ وەرگرتووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
پەیژەی کرۆماتیکی
پەیژەی کرۆماتیکی پێکھاتووە لە دەستەیەک لە ١٢ پەردە کە لە مۆسیقای تۆنالدا بەکاردێت. لە پەیژەی کرۆماتیکیدا، نۆتەکان بەپێی بەین و نیوتۆن جوودا دەکرێنەوە. نزیکەی ھەموو ئامێرە مۆسیقییە ڕۆژاوایییەکان، ھاوشێوەی پیانۆ، بە شێوەیەک دروستکراون کە توانای دەرکردنی پەیژەی کرۆماتیکیان ھەبێت، لەکاتێکدا ئامێری تری وەک ترۆمبۆن و ڤایۆلین دەتوانن دەنگی مایکرۆتۆن دەربکەن، کە کۆمەڵێک نۆتەن کە دەکنەوە نێوان ئەو دەنگانەی کە لەسەر پیانۆ ھەن.
سەینت کیتس و نیڤیس لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
سەینت کیتس و نیڤیس نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
زمانی مینانگکاباو
زمانی مینانگکاباو زمانێکی ئاسترۆنێزیییە و نزیکەی شەش ملیۆن کەس لە ئیندۆنیزیا و مالیزیا قسەی پێدەکەن. ئەم زمانە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی مالایەوە ھەیە. زمانی مینانگکاباو زمانی خەڵکی مینانگکاباوییە.
پۆل:زمانەکانی ئیندۆنیزیا پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی مالیزیا پۆل:بنەماڵەکانی زمان پۆل:زمانەکانی ئۆقیانووسیا
کونیۆ ھاتۆیاما
کونیۆ هاتۆیاما سیاسەتمەدارێکی ژاپۆنییە، تا ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ وەک وەزیری کاروبارەکانی ناوخۆ و پەیوەندییەکان لە ژێر سەرۆک وەزیران تارۆ ئاسۆ خزمەتی کردووە. کونیۆ لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە نەخۆشخانەی شاری تۆکیۆ کۆچی دوایی کرد.
بازاڕی سنە
بازاڕی سنە کەوتووەتە جەرگەی شاری سنە و لە نێوان مەیان ئێقبال و مەیان ئینقلاب (دەور مەیان) ھەڵکەوتووە و مێژوویەکی کۆنی ھەیە. ئەم بازاڕە لە دوو بەشی جیاواز پێک ھاتووە. بەشێک بە ناوی ئاسف و بەشەکەی دیکە بە ناوی بازاڕ سنەیی ناوبانگی دەر کردووە. بازاڕی سنە لە ساڵی ١٩٩٦ زایینی لەلایەن ڕێکخراوەی میراتی کولتووری ئێران، بە ژومارەی ١٧٧٥ تۆمار کرا و بوو بە یەکێک لە ئاسەوارە میللییەکانی ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
مێژوو
بازاڕی سنە لە ساڵی ١٠٤٦ ھەتاوی ھاوکات لەگەڵ حکوومەتی سەفەویەکان و بە دەستی سلێمان خانی ئەردەڵان بوونیاد نرا و لەو کاتەدا حەمام و مزگەوت و کاروانسەرای تێدا دروست کرا.
تاین دالی
ئێلین تاین دالی (؛ لەدایکبووی ٢١ی شوباتی ١٩٤٦) خانمەکتەرێکی ئەمریکییە، شەش خەڵاتی ئێمی بۆ کاری تەلەفزیۆنی، و خەڵاتی تۆنی بۆ ئەندامی ھۆڵی ناوبانگی شانۆی ئەمریکی ساڵی ٢٠١١ی بردووەتەوە.
دالی لە شانۆی «ستۆکی ھاوین» لە نیویۆرک دەستی بە پیشەکەی کرد، و بۆ یەکەم جار لە برۆدوەی لە شانۆیەک دەرکەوت، لە ھاوین لە ساڵی ١٩٦٧. دالی بە باشترین شێوە ناسراوە، بە ڕۆڵی تەلەفزیۆنی وەک لێکۆڵەر «ماری بێت» لە زنجیرەی تەلەفیزیۆنی «کاگنی و لاسی» ١٩٨٢–١٩٨٨، لە زنجیرە دراماکە چوار خەڵاتی ئێمی وەک خانمەئەکتەرێک بردەوە. ساڵی ١٩٨٩ لە شاری برۆدوەی لە درامای میوزیکی «ڕۆما» بوو، لە ساڵی ١٩٩٠ خەڵاتی تۆنی بۆ باشترین خانمەئەکتەر لە میوزیکی بردەوە. ڕۆڵی تەلەفیزیۆنییەکانی تری بریتین لە «ئالیس ھێندریسۆن» لە ١٩٩٤–١٩٩٥، کە بۆ ئەو بینینە خەڵاتی ئێمی لە ساڵی ١٩٩٦ و خەڵاتی ناوبژیوانی ئەیمی ١٩٩٩–٢٠٠٥ی بردەوە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٣ شەشەمین خەڵاتی ئێمی بردەوە. فیلمەکانی تری لە برۆدوەی بریتین لە «سیگوڵ» ١٩٩٢، ڕۆڵی کاندیدکراوی تۆنی لە «ڕابیت ھۆڵ» ٢٠٠٦، و ڕۆڵی دووبارە ڕۆڵی تۆنی لە «دایک و کوڕەکان» ٢٠١٤. دالی لە برۆدوەی و لەندەن، لە «ماستەر کلاس ٢٠١١–٢٠١٢» ڕۆڵی ماریا کاڵاسی دەبینی، ھەروەھا وەکی ماری ھۆگ ڕۆڵی لە ستۆدیۆکانی مارڤیل،Spider-Man: Homecoming 2017 گێڕاوە.
ژیانی تایبەتی
دالی لە شاری مادیسۆنی ویسکۆنسن لە دایک بووە، لە ئەکتەر جەیمس دایلی و خانمەکتەر ماری ھۆپ (نیی نێوێل). برا بچووکەکەی ئەکتەر تیم دالییە و دوو خوشکی ھەیە بە ناوەکانی ماری گلێن و مایکڵ پەکین. دالی لە ھەرێمی وێستچێستەر لە نیویۆرک گەورە بوو، لەوێ بە نمایشکردنی لە ھاویندا لەگەڵ خێزانەکەی دەستی بە پیشەکەی کرد، زانکۆی براندیس و ئەکادیمیای میوزیک و درامای ئەمریکی خوێندووە، تاین دالی لە ساڵی ١٩٦٦ تا ١٩٩٠ ھاوسەرگیری لەگەڵ جۆرج ستانفۆرد براون کرد، سێ کچیان ھەیە، کە لەنێویاندا خانمەئەکتەر کاترین دۆرا براونە.
بازاڕی سنە
سەرچاوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:پارێزگای کوردستان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان
تاین دالی
پیشە
دالی لە درامایی تاوان «کاگنی و لاسی» لە CBS وەک «ماری بێت لەیسی» دایکێکی بەکار دەرکەوت. لە زنجیرە درامادا خەڵاتی ئێمی بۆ باشترین خانمەئەکتەر بردووەتەوە، لە ساڵی ١٩٨٣، ١٩٨٤، ١٩٨٥، ١٩٨٨، کاندید کراوە لە ساڵی ١٩٨٦ و ١٩٨٧. لە نێوان ھەردوو ئەستێرە شارۆن گلێس و خۆی بۆ ماوەی شەش ساڵ لە زنجیرە درامادا خەڵاتی «پریمیتای ئێمی» باشترین ئەکتەری سەرەتایی بۆ باشترین ئەکتەری سەربەخۆیی بەدەست ھێناوە. دالی ساڵی ١٩٩١ لە زنجیرە باڵەکانی «تیمی برایدا» ڕۆڵی خۆی بینی، لەو زنجیرەیەدا دالی لەگەڵ برایان ھاکێت (ستیفن وێبەر) برای کەسایەتی «تیم جۆی» ڕۆڵی دەبینی. دالی لە ڕۆڵی کارکەری کۆمەڵایەتی ماکسین گرەی دەرکەوت، کە ئەویش دایکی کاراکتەری ناونیشانی بەرنامەکە بوو، لە درامای «سی بی ئێس دادگایی کردنی ئامی» کە لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٥ بەردەوام بوو. دالی لە کۆنفرانسی کۆمەڵەی نەتەوەیی کارکەرانی کۆمەڵایەتی ساڵی ٢٠٠٠ باسی ئەوەی کرد، کە لە سۆشیاڵ و تێکستەکانی کارەوە فێربووە، بۆ پێشخستنی وێنەی کەسایەتی خۆی، وتیشی: من تۆ ئەگرم، چونکە تۆ ئەو کەسەی کە مامەڵە لەگەڵ ھەموو کەسێکدا دەکەیت دەزگا خراپەکانی ناو کۆمەڵگای ئێمە: ھەژاریی دامەزراوەیی، ڕەگەزپەرستیی دامەزراوەیی، گاڵتەکاریی دامەزراویی. دالی لە فیلمی نھێنی تەلەفزیۆنی ژیان لە ساڵی ٢٠٠٣ دەرکەوت، وەک ئانی کەنھام. ئەو لە کاتی کریسمسدا ڕۆڵی دایکێکی نەریتی و ئاشتیساز لە خێزانێکی دەوڵەمەندی پارێزەردا دەگێڕێت، کە لە سەرەتادا وەک بریکاری ئێف بی ئایە، کچی ھاوڕێ کچەکەی کوڕەکەی پەسەند نەکردووە. لەنێوان ڕۆڵی تەلەفیزیۆنی دواتردا، دالی لەگەڵ Cagney & Lacey costar Sharon Gless لە ساڵی ٢٠١٠ وەک ڕۆڵی میوان دەرکەوتووە. دالی لە پاییزی ساڵی ٢٠١٨ پەیوەندی کرد بە تیمی بوژاوی زنجیرەی مۆرفی بڕاون، کە تێیدا ڕۆڵی کەسایەتی فیلیسی دەووت، ئەو باڕەی بەڕێوە دەبرد، کە زۆرجار سپۆنسەری مورفی و ھاوکارەکانی دەکات، لە فیلمەکە. لە ئەڵقەی کۆتایی «خاتوو سکرتێری ٢٠١٩» کاری کردووە، وەک برای تیم دالی دەرکەوت. یەکەم ڕۆڵی لە برۆدوەی، دالی لە ساڵ ١٩٦٧ لە شانۆیەکی کورتماوەدا بوو، لە ھاوین و پاییزدا.
بەستەر دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:ھونەرمەندانی فێمینیست پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:خانمەکتەرانی پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئێمی بۆ پێشکەرکردنی ناوازە پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
تۆماری فیکە
پێکھاتووە لە بەرزترین تۆماری دەنگ کە مرۆڤێک لە توانایدا بێت دەری بکات. ئەم جۆرە دەنگە لە سەروو تۆماری مۆدال و فاڵسێتۆوەیە. ھۆکاری ناوەکەی ئەوەیە کە دەرکردنی ئەم دەنگە لە فیکە دەچێت. بە تەمرینی دروست، ھەموو ژنێک بە ھەموو جۆرە دەنگێک دەتوانێت فێربێت لەسەر تۆماری فیکە گۆرانی بڵێت، ھەرچەندە زۆرینەیان ناڕەحەت دەبن بە لێدانی ئەم نۆتانە. ھەروەھا لە مناڵەکانیشدا (خوار تەمەنی ھەرزەکاری) ئەمە شتێکی باوە، و بە شێوەیەکی زۆر دەگمەنیش، ھەندێک پیاو دەتوانن نۆتەکانی ئەم تۆمارە لێبدەن. ئەمە شتێکی سەخت نییە بۆ سۆپرانۆکان.
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:دەنگی مرۆڤ
زۆر خواردنەوە
‎ زۆر خوادنەوە یان ڕووداوی خواردنەوەی سەخت نازناوێکی نوێیە بۆ خواردنەوەی خواردنەوە کحولییەکان بە مەبەستی ژەھراوی بوون بە ڕێژەیەکی زۆری کحول لە ماوەیەکی کەمدا.
زۆر خواردنەوە شێوازێکی خواردنەوەیە کە لە چەند وڵاتێکی جیھاندا بڵاوە، تا ڕادەیەک لەگەڵ خواردنەوەی کۆمەڵایەتیدا تێکەڵ دەبێت چونکە زیاتر بە گرووپ دەکرێت. بەڵام ڕێژەی ژەھراویبوونەکە لە نێوان کەلتورە جیاوازەکانی کە ئەم کردارە ئەنجام دەدەن ئەوا جیاوازە. مەستی زۆر خواردنەوە بە چەند کاتژمێرێک دەست پێ دەکات، چەند ڕۆژێک دەمێنێتەوە، یاخود ئەگەر ماوەی زۆر خواردنەوەکە زییەتری خایاند، دەکرێت تەنانەت چەند ھەفتەیەک بمێنێتەوە. بەھۆی کاریگەرییە درێژخایەنەکانی خراپ بەکارھێنانی کحول، زۆر خواردنەوە بە کێشەیەکی تەندروستی گشتی دادەنرێت.
زۆر خوادنەوە زیاتر لە ڕەگەزی نێر دا بڵاوە، لە تەمەنی ھەرزەکاری و گەنجێتیدا. زۆر خوادنەوەی بەردەوام دەبێتە ھۆی کاریگەری خراپ لەسەر مێشک و دەمارەکان، دڵ و بۆرییەکانی خوێن، سیستەمی ھەرس، خوێن، سیستەمی بەرگری، ماسوولکە و ئێسکەکان ھەروەھا مەترسی نەخۆشییە دەروونییەکانی بەھۆی بەکارھێنانی کحولەوە دروست دەبن زیاد دەکات. پێداچونەوەیەکی ئادابی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەری دەخات کە یەک لەسەر سێی ھەرزەکارەکان زۆر دەخۆنەوە، و ٦٪ یان دەگەنە ڕادەی ھەبوونی نەخۆشی بەکارھێنانی کحوول. بە نزیککراوەیی ١ لە ٢٥ ی ژنان زۆر دەخۆنەوە لە کاتی دووگیانیدا، کە ئەمە دەکرێت ببێتە ھۆی کۆنیشانی کحولی لە کۆرپەلەدا ھەروەھا نەخۆشییەکانی شەبەنگی کحولی لە کۆرپەلەدا. زۆر خواردنەوە لە ھەرزەکاریدا پەیوەندی بە کارەساتەکانی ڕێگاوبان و کارەساتەکانی دیکەوە ھەیە، ڕەوشتی توند و تیژ و ھەروەھا خۆکوشتن. تا منداڵێک یان ھەرزەکارێک زیاتر زۆر خواردنەوە بکات و منداڵتر بێت ئەگەری ئەوە زیاترە کە توشی نەخۆشی بەکارھێنانی کحول ببێت وەک ئالودەبوون. ژمارەیەکی زۆری ئەو ھەرزەکارانەی زۆر دەخۆنەوە بە ھەمان شێوە ئەو ماددانە بەکار دەھێنن کە کاریگەری لە دەروون دەکات.
خواردنەوەی زۆر زوو زوو دەبێتە ھۆی زیان گەیاندن بە مێشک خێراتر و خراپتر لە خواردنەوە بۆ ماوەیەکی زۆر (خووگرتن بە کحول). ھێرشە ژەھراوییەکان بۆ سەر مێشک بەھۆی ڕێژەی زۆری مادەی گلوتامەیتەوەیە کە لە دوای تەواوبوونی کاریگەری زۆر خواردنەوەکە دەرژێنرێت و مێشک لە ڕادەبەدەر دەوروژێنێت. ئەمە دەبێتە ھۆی ژەھرەوروژاندن، کە دەبێتە ھۆی زیان بۆ دەمارەخانە یان مردنیان. ھەر جارێکی زۆر خواردنەوە ڕاستەوخۆ زیان بە مێشک دەگەیەنێت، دووبارەبوونەوەی دەبێتە ھۆی کەڵەکەبوونی زیانەکە. مێشی ھەرزەکاران کە لە گەشەکردندایە زیاتر ھەستارە بۆ کاریگەرییە ژەھراوییەکانی زۆر خواردنەوە، لەگەڵ ھەندێک نیشانەی زیانی مێشک بە خواردنەوەی زیاتر لە ١٠ بوو ١١ خواردنەوە یەک یان دووجار لە مانگێکدا. لەگەل وەستاندنی خوادنەوە بۆ ماوەیەکی درێژ، خانەکانی مێشک دروست دەبنەوە و دەکرێت زیانەکان پێچەوانە ببنەوە.
پێناسەکان
ستۆڵی، ساک، و ثۆماسییەس پێناسەی زۆر خواردنەوە دەکەن کە خواردنەوەی زۆری ناو بە ناوە. تا ئێستا ڕێکەوتنێکی جیھانی نییە کە چەن خواردنەوە بە 'زۆر' ھەژمار دەکرێت، بەڵام لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەم دەستەواژەیە لە توێژینەوە ئەکادیمییەکاندا بەکاردێت بە مانای خواردنەوەی پێنج خواردنەوەی ستاندارد یان زیاتر (پیاوان)، یان چوار یان زیاتر (ژنان)، لە ماوەی دوو کاتژمێردا. لە ساڵی ٢٠١٥ دا، سەنتەری ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردن و خۆپارێزی نەخۆشی، بە پشتبەستن بە دەزگای نەتەوەیی خراپ بەکارھێنانی کحول و ئالوودەبوون، پێناسەی زۆر خواردنەوە بە “شێوازێکی خواردنەوە کە خەستی کحول لە خوێنی کەسێکدا دەکات بە ٠٫٠٠٨ گرام لە سەدا یاخود زیاتر. ئەمەش زۆربەی کات ڕوودەدات کە ڕەگەزی نێر پێنج یان زیاتر، و ڕەگەزی مێ چوار یان زیاتر لە خواردنەوە دەخواتەوە، لە نزیکەی دوو کاتژمێردا.» و نزیکەی ١٦٪ ھاووڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەم مەرجانەیان تێدایە چوار جار لە مانگێکدا. پێناسەیەک لە بڵاوکراوەیەکی ساڵی ٢٠٠١ لە بڵاوکراوەی سایکولۆژیای کردارە ئالوودەیییەکاندا دەڵێت کە دەبێت پێنج خواردنەوە بۆ پیاوان و چوار خواردنەوە بۆ ژنان بخورێتەوە لە یەک دانیشتندا بە لایەنی کەم جارێک لە ماوەی دوو ھەفتەدا بۆ ئەوەی بە زۆر خواردنەوە ھەژمار بکرێت. ئەمەش بە زمانی باو بە “پێناسەی ٥/٤” دەناسریت، و بەپێی سەرچاوەکە ماوەکەی دەگۆڕێت. لە شانشینی یەکگرتوو، زۆر خواردنەوە لە بڵاوکراوەیەکی ئەکادیمیدا بە خواردنەوەی دوو ھێندەی سنووری ڕۆژانە پیناسە کراوە، کە ئەمەش بە واتای خواردنەوەی ھەشت یەکە یان زیاتر بۆ پیاوان یان شەش یەکە یان زیاتر بۆ ژنان (بە نزیککراوەیی دەکاتە پێنج و چوار خواردنەوە). لە ئوسترالیا، زۆر خواردنەوە بە خواردنەوەی یەک دانیشتنی مەترسیدار ناسراوە، و بە خواردنەوەی حەوت خواردنەوە یان زیاتر (بۆ ڕەگەزی نێر)، و پێنج خواردنەوە یان زیاتر (بۆ ڕەگەزی مێ) لە ماوەی یەک ڕۆژدا. کاتێک کە بیچ (باشترکردنی ھەڵسەنگاندن و گرنگیدانی تەندروستی) توێژینەوەیەکی کرد کە زانیاری لە کەسانی سەروو ١٨ کۆکردەوە، ئەو کەسانەی کە زۆر دەخۆنەوە بەوە پێناسەکرد کە شەش یان زیاتر لە خواردنەوە دەخۆنەوە لە یەک دانیشتندا ھەفتانە بێت یان مانگانە.
بەین (مۆسیقا)
لە بیردۆزەی مۆسیقادا، نیوتۆن یان سێمیتۆن پێکهاتووە لە جیاوازیی پەردەی نێوان دوو دەنگ. دەکرێت نیوتۆن ئاسۆیی، هێڵی یان میلۆدیکی بێت.
زۆر خواردنەوە
پێناسەکان
پێناسەکانی سەرەوە کەم و کورتن لەوەی باس لە ماوەی خواردنەوەکە و بارستایی کەسەکە ناکات. بەم شێوەیە کەسەکە بە زۆر خۆرەوە ھەژمار دەکرێت تەنانەت کە ھەرگیز ژەھراوی نەبووە. بەڵام دەستەواژەکە سەرکەوتوو بوو لەوەی سەرنجی خەڵک بەلای کێشەی زۆر خواردنەوە ڕاکێشێت.
بەین (مۆسیقا)
سەرچاوەکان
پۆل:بەین (مۆسیقا)
زۆر خواردنەوە
کاریگەرییە تەندروستییەکان
ژەھراویبوونی خێرا، وەک زۆر خواردنەوە یان خوگرتن بە کحولەوە، بە مەترسی گەورە بۆ خۆکوشتن ناسراون. ھەروەھا زۆر خواردنەوە ھوکاری زیادبوونی مەترسی سێکسی پلان بۆ نەکراو و نە پارێزراو، دووگیانی پلان بۆ نەکراو، و زۆر بوونی مەترسی توشبوون بە ئێچ ئای ڤی. ١٠٪ ی ژنان و ١٩٪ ی پیاوان دەڵێن بەھۆی کحولەوە ھێرشیان کراوەتە سەر. ئەو پیاوانەی کە زیاتر لە ٣٥ یەکە لە کحول لە ھەفتەیەکدا دەخۆنەوە دەڵێن کە بەھۆی کحولەوە ئازار دراون، ١٥٪ ئازاری کەسی دیکەیان داوە بەھۆی خواردنەوەکەیان. نزیکەی ١٦٪ ی زۆر خۆرەوەکان دەڵێن بۆ ھۆکاری سێکسی سودیان لێ وەرگیراوە، و ٨٪ دەڵێن کە بەھۆی کحولەوە سودیان لە کەسانی دیکە وەرگرتووە بۆ ھۆکاری سێکسی لە ماوەی ساڵێکدا. زۆر خۆرەوەکان ھۆکاری نزیکەی ١٨٣٬٠٠٠ لە دەستدریژی و ھیرشە سێکسییەکان، ١٩٧٫٠٠٠ لە دزییەکان، ٦٦١٬٠٠٠ ھێرشە توندەکان، و ١٫٧ ملیۆن ھێرشە ئاسایییەکان لە ھەموو ساڵێکدا. زۆر خواردنەوە ھۆکاری ڕێژەی زۆری جیابوونەوە، توندووتیژی نێوان ژن و مێرد، و خراپی لە کارکردندایە. زۆر خواردنەوە دەبێتە ھۆکاری کاریگەری خراپ لەسەر جەستە وەک کاریگەری لەسەر جێگیری خوێن و گۆڕانکارییە کاتییەکانی، لێدانی دڵ، کێشەی بۆڕییەکانی خوێن ی دڵ، پەستانی خوێن، فەرمانی خڕۆکە سپییەکانی خوێن، ھۆرمۆنەکانی مێینە و ھەروەھا کاریگەری لەسەر کۆرپەلە. لە توێژینەوەکان لەسەر ئاژەڵان ھیچ بەڵگەیەک نییە لەسەر زیان گەیاندن بە مێشک. زۆر خواردنەوە ھۆکارە بۆ ئازاری خوارەوەی سک لە ژناندا.
کاژاوی حەمەساڵەح
کاژاوی حەمەساڵەح گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کاژاوی حەمەساڵەح لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بێستان سووری بچوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی زێڕینجۆی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی پانکەی خواروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خاک و خۆڵ، تانجەرۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەمبۆدیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
کەمبۆدیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
شەڕی سانتا کلارا
گالەری
پۆل:چێ گیڤارا پۆل:شۆڕشی کوبا پۆل:سانتا کلارا، کوبا پۆل:ململانێکانی ١٩٥٨
شانشینی عێراق
شانشینی عێراقی ھاشمی وڵاتێک لە نێوان ساڵەکانی ١٩٣٢ ھەتا ١٩٥٨ بوو کە لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا ھەڵکەوتبوو.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢ پۆل:مانگیلەی بەپیت
شەڕی نێوان دانمارک و سوێد (١٦٥٧-١٦٥٨)
شەڕی نێوان دانمارک و سوێد (١٦٥٧-١٦٥٨) بەشێک بوو لە شەڕی دووەمی باکوور کە لە نێوان سوێد و دانمارکدا ڕووی دا. کارل دەیەمی سوێد و هێزەکانی لە ساڵی ١٦٥٧دا هێرشیان کردە سەر پۆڵەندا. فرێدریکی سێیەمی دانمارک دۆخەکەی بە گونجاو زانی بۆ وەرگرتنەوەی ئەو ناوچانەی کە لە ساڵی ١٦٤٥دا بە سوێدی دابوو. بۆیە هێرش دەکاتە سەر سوێد. ئەم هێرشە بووە هۆی پاشەکشەی کارلی دەیەم لە پۆڵەندا و لەشکرکێشی بۆ دانمارک.
سەرما و سەخڵەتیی زستان، هێزی دەریاییی دانمارکی ناچار کرد لە لەنگەرگەکان بمێنێتەوە. لە هەمان کاتدا، لە ٣٠ی ژانویەی ساڵی ١٦٥٨دا، سوێدییەکان لە باشوورەوە چوونە نێو شاری یوتلاند و لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دوورگەی فونێنیان داگیر کرد. پاشان بەرەو شیلەند پێشڕەوییان کرد و گەیشتنە کۆپنهاگن، پایتەختی دانمارک. هێرشی خێرای سوێدییەکان بە تەواوی چاوەڕواننەکراو بوو؛ لە ئەنجامدا فرێدریک سێیەم ڕازی بوو بە ئاشتی و لە ٢٦ی شوباتی ١٦٥٨ی زایینی، پەیمانی ڕۆسکیلدی واژۆ کرد.
ئەم شەڕە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ سوێد بە دیاری هێنا؛ دانمارک سکۆنێ و بلێکینگ و دوورگەی بێرنهۆڵمی بە سوێد دا.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"> پۆل:شەڕەکانی سوید پۆل:شەڕەکانی دانمارک پۆل:دانمارک پۆل:سوێد پۆل:شەڕ
دووربینی
دوربینی ، حاڵەتێکی چاوە کە تێیدا تیشکەکانی ڕووناکی لە پشت شەبەکەی چاو کۆدەبنەوە لەجیاتی بکەونە سەر شەبەکەی چاو (تۆڕەی چاو). لە ئەنجامی ئەمەشدا شتی نزیک تەلخ یاخود لێڵ دەردەکەوی، لەکاتێکدا شتە دورەکان لەوانەیە ئاسایی دەربکەون. لەوانیە حاڵەتەکە خراپتر بکات، ئەوکات لەوانەیە شتەکان لە ھەموو دووریەکان تەلخ یاخود لێڵ دەربکەون. نیشانەکانی دیکە لەوانەیە ببێتە ھۆی سەر ئێشە و ماندو کردنی چاو. لەوانەیە لە لای ھەندێک لە خەڵک ببێتە ھۆی باش ئیش نەکردنی خۆگونجاندنی بینین acc، یاخود باش ئیش نەکرنی binocular vision بۆ بینینی ھەردوو چاو بەکاردێت، و تەمبەڵی چاو، و خێلی.
ھۆکارەکەی ناتەواوی چاوەکانە. زۆرجار ئەمە ڕودەدات کاتێک تۆپی چاو کورتە، یان ھاوێنە یان گلێنە تێکچوە. ھۆکارەکان و مەترسی دەگەڕێتەوە بۆ مێژوی خێزانەکە بەھەبوونی ئەم حاڵەتانە، شەکرە، بەهۆی دەرمان، وە یان ھەبونی گرێ لە دەوروبەری چاو. دیاری کردنی ئەم جۆرە کزیەیی چاو لە سەر بنمای پشکنینە.
لیو ڕوشی
وێنۆک لیو ڕوشی (چینی:柳如是;) شاعیری سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ بوو، وە ھاوسەری (چیان یی) بوو
دووربینی
دەتوانرێت چارەسەر بکرێت بەچاویلکە، یان ھاوێنەی لکاو، یاخود بە نەشتەرگەری. بەکارھێنانی  چاویلکە ئاسانتر و سەلامەترە ھەروەھا  دەتوانی بەبەکار ھێنانی  ھاوێنەی لکاو مەودایەکی زیاتر ببینرێت. ھەروەھا نشتەرگەری کار دەکات لە گۆڕینی شێوەی گلێنە. دوربینی بەشێوەیەکی سەرەکی کار لە منداڵ وگەنج دەکات، ئەوانەی توشی دوربینی دەبن بەڕێژەی ٪٨  شەش ساڵ و ٪١ پازدە ساڵانن. وەپاشان دووبارە دوربینی باوترە لە دوای تەمەنی چل ساڵی کار لە نیوەی خەڵکی دەکات.
لیو ڕوشی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٨ پۆل:مردووانی ١٦٦٤ پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ پۆل:نووسەرانی جیاسینگ پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی ژێجیانگ پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٧یەم پۆل:ھونەرمەندانی جیاسینگ پۆل:ژنە چینییە نووسەرەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:بەخاکسپێردراوەکان لە سوژۆو پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
دووربینی
نیشانەکانی
نیشانەکانی دوربینی لێڵ بینی و سەر ئێشەو ماندوێتی چاوە. نیشانەباوەکانی ماندوبونی چاو بەھۆی دوربینی. زەحمەتی بینینە لە ھەر دوو چاودا binoculr vision ھەروەھا لەوانیە بێتە ھۆی زەحمەتی تەرکیز تۆخی.
ئاڵۆزییەکانی
دوربینی دەتوانی ببێتە ھۆی ئالۆزی دەگمەن وکو خێلی و تەمبەڵی چاو. لەتەمەنی گەنجیدا دوربینی توند دەتوانی ببێتە ھۆی دوانەبینین لە منداڵان بەھۆی زیاد تەرکیزکردن وێنۆک|بەشەکانی چاوی مرۆڤ دوربینی ھۆکاری دروستبوینی وێنەی بیناییە لە پشت شەبەکەی (تۆڕەی) چاو ئەمەش دوو ھۆکاری ھەیە
دەست نیشانکردن
وێنۆک|بەشکانی تۆڕە (شەبەکە) ی چاو دوربینی دەتوانرێت دیاری بکرێت بە سلیت لامپ بە پشکنینی گلێنە (کۆرنیە) و ژێر پێڵویچاو conjunctivaو ڕەنگینەی چاو ھەروھا بە کۆمپیتەر و ڕیتنۆسکۆپ دیاری دەکرێت
لەحاڵەتی دوربینی توند لەکاتی منداڵی، مێشک زەحمەتی ھەیە لە تێکەڵ کردنی وێنەکان کە ھەرچاوێک بەتاک دەبینێت. چونکە ھەمیشە وێنەکان بە لێڵی دەگەنە مێشک و ناتوانی تێکەڵیان بکات. بەمەش مندڵەکە بە حاڵەتی دوربینی توند ھەرگیز ناتوانی شتەکان ببینی بەوردەکاری. ئەگەر مێشک ھەرگیز فێر نەبی شتەکان بە وردەکاری ببینێ، ئەوە وادەکات ھەلێکی بەرزی زاڵبونی چاوێک دروست بکات ئەوەش دەبێتە ھۆی ئەوەی مێشک گەشەنەکات و فێری وردەکاری شتەکان نەبی. بە پێچەوانەوە لە نزیک بینی منداڵ دەتوانی شتە نزیکەکان بە باشی و وردەکاری ببینێت ئەمەش وادەکات لە تەمەنکی زوو فێری وردەکاری شتەکانبی.
پۆلێنکردن
ھەروەھاسێ جۆر توندی ھەیە
1. نزم:دەرەجەی کزی لە 2.00D+ بچوکتر یان یەکسانە. ٢. ناوەند:دەرەجەی کزی لە٢٫٠٠+گەورەترەو لە ٥٫٠٠+بچوکترە                           ٣. بەرز:دەرەجەیکزی لە ٥٫٠٠+زیاترە
جۆری باوی دیکەی کزی چاو نزیک بینی و ئەستیگماتیزم و پیری چاوە
ھاوێنەی ڕاستکەر
سادەترین چارەسەری دوربینی بەکارھێنانی چاویلکەیە یان ھاوێنەی لکاوە. چاویلکە بەکاردێ بۆ ڕاست کردنەوی دوربینی بە بەکارھێنانی ھاوێنەی قۆقز.
نەشتەرگەری
ھەروەھا چارە سەرکردن بە نەشتەرگەری ھەیە بۆ دوربینی
لادانی بەشێکی کەم لەسەر ڕوی کۆرنیە
نەشتەرگەری چاو بە لەیزەر بۆ چاکردنی شێوەی کۆرنیە بۆ ئەوەی چاویلکە یان ھاوێنەی لکاو چیتر پێویست نەکات
A variation ofcataract surgerywhere the naturalcrystalline lens is replaced with an artificial intraocular lens; the difference is the existence of abnormal ocular anatomy which causes a high refractive error.
وەک PRKیە بەڵام لەوەیان کحول بەکار دەینین بۆ کردنەوەی بەشی پێشەوەی کۆرنیە
پەراوێزەکان
Lowth, Mary. "Long Sight (Hypermetropia)". Patient. Patient Platform Limited. Archived from the original on 2016-03-03. Retrieved 2016-02-26."Facts About Hyperopia". NEI. July 2016. Archivedfrom the original on 8 July 2017. Retrieved11 July 2017.Moore, Bruce D. ; Augsburger, Arol R. ; Ciner, Elise B. ; Cockrell, David A. ; Fern, Karen D. ; Harb, Elise (2008). "Optometric Clinical Practice Guideline: Care of the Patient with Hyperopia"(PDF). American Optometric Association. pp. 2–3, 10–11. Archived (PDF)from the original on 2006-07-17.Kaiser, Peter K. ; Friedman, Neil J. ; II, Roberto Pineda (2014). The Massachusetts Eye and Ear Infirmary Illustrated Manual of Ophthalmology E-Book. Elsevier Health Sciences. p. 541.ISBN 9780323225274.Archived from the original on 2017-09-08.Castagno, VD; Fassa, AG; Carret, ML; Vilela, MA; Meucci, RD (23 December 2014)."Hyperopia: a meta-analysis of prevalence and a review of associated factors among school-aged children". BMC Ophthalmology. 14: 163.doi:10.1186/1471-2415-14-163.PMC 4391667 .PMID 25539893."Complications of long-sightedness".NHS Choices. National Health Service. 2014-07-09. Archived fromthe original on 2016-03-05. Retrieved2016-02-26."Normal, near-sightedness, and far-sightedness".MedlinePlus Medical Encyclopedia.Archived from the original on 2016-03-05. Retrieved 2016-02-26."Farsightedness".MedlinePlus Medical Encyclopedia.Archived from the original on 2016-02-24. Retrieved 2016-02-26."Slit-lamp exam".MedlinePlus Medical Encyclopedia.Archived from the original on 2016-03-05. Retrieved 2016-02-26."Facts About Refractive Errors".National Eye Institute. October 2010.Archived from the original on 28 July 2016. Retrieved 30 July2016.Chou, Roger; Dana, Tracy; Bougatsos, Christina (2011-02-01)."Introduction".Screening for Visual Impairment in Children Ages 1-5 Years: Systematic Review to Update the 2004 U.S. Preventive Services Task Force Recommendation(Report). Evidence Syntheses. 81. Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality.Archived from the original on 2017-09-08– via PubMed Health."Farsightedness (Hyperopia): Treatments". PubMed Health. U. S. National Library of Medicine.Archived from the original on 2017-09-08. Retrieved 2016-02-26."Treating long-sightedness". NHS Choices. National Health Service. Archived from the original on 2016-03-05. Retrieved 2016-02-26.Settas, George; Settas, Clare; Minos, Evangelos; Yeung, Ian Yl (2012-01-01). "Photorefractive keratectomy (PRK) versus laser assisted in situ keratomileusis (LASIK) for hyperopia correction". Cochrane Database of Systematic Reviews. 6: CD007112.doi:10.1002/14651858.CD007112.pub3.ISSN 1469-493X.PMID 22696365.Lay summary –PubMed Health (2012-02-17)."Laser Eye Surgery". MedlinePlus.Archived from the original on 2016-03-06. Retrieved 2016-02-26.Alió, Jorge L. ; Grzybowski, Andrzej; Romaniuk, Dorota (2014-12-10)."Refractive lens exchange in modern practice: when and when not to do it?". Eye and Vision. 1: 10.doi:10.1186/s40662-014-0010-2 .ISSN 2326-0254.PMC 4655463 .PMID 26605356. "hyperopia". Online Etymology Dictionary. Douglas Harper.Archived from the original on 2017-09-08.
External linksClassification
V · T · D
ICD-10: H52.0ICD-9-CM: 367.0DiseasesDB: 29644
External resources
MedlinePlus: 001020
پاڵەوانە وریاکە: پاڵەوانە زۆر بەھێزە زۆر وریاکە
پاڵەوانە ئاگادارەکە: پاڵەوانە زۆر بەھێزە زۆر ئاگەدارەکە (この勇者が俺TUEEEくせに慎重すぎる, Kono Yūsha ga Ore Tsuē Kuse ni Shinchō Sugiru) زنجیرە ڕۆمانێکی سووکی ژاپۆنییە لە لایەن توچیھی نووسراوە و لە لایەن ساۆری تۆیۆتا کێشراوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٦ لەسەر ماڵپەڕی ڕۆمان بڵاوکردنەوە کاکویۆموی کادۆکاوا دوانگۆ زنجیرە کرا. دواتر فوجیمی شۆبۆ بووە خاوەنی، و یەکەم ڕۆمانی سووکی لە شوباتی ٢٠١٧ لەژێر پەنجەمۆری کتێبەکانی کادۆکاوا بڵاوکرایەوە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ حەوت ڕۆمانی زنجیرەکە بڵاوکرابووەوە. زنجیرە ڕۆمانە سووکەکان لە ئەمریکای باکوور لە لایەن یێن پرێس مۆڵەتدرا. مانگایەک کە لە لایەن کایوکی کێشراوە و لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە گۆڤاری تەمەنی ئەژدیھای مانگانە بڵاوکرایەوە. لە دوو پەرتووکی تانکۆبۆندا کۆکراوەتەوە. زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکی ئەنیمێ لە لایەن وایت فۆکس بەرھەمھێنرا و لە ٢ی تشرینی یەکەم بۆ ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ پەخشکرا.
چیرۆک
ڕێستاریا خوایەکی نەزانە کە بۆ ڕزگارکردنی جیھان لە پاشای شیەتانەکان مرۆڤێک وەک پاڵەوان بانگ دەکات. جیھانێکی پۆل ئێس، گایابڕاندێ، ھەر بۆیە ڕێستاریا دەیەوێت دڵنابێت کە ئەو مرۆڤەی بانگی دەکات دەتوانێت جیھانەکە ڕزگار بکات. ھەر بۆیە ئەو سێیا ڕیوگوین ھەڵدەبژێرێت کە تواناکانی لە ھەموو ڕکابەرەکانی بەرزترە. بەداخەوە دوای بانگکردنی دەبینێت ئەو دەربارەی ھەموو شتێک زۆر وریایەوە، ئەو ڕەتی کردوە کە بچێتە ئاسایشترین شوێنەکانی گایابڕاندی تا بە تەواوەتی ڕاھێنان نەکات. بەڵام دواتر کە پێ دەخەنە گایابڕاندێ دەبینێت کە وریای پاڵەوان شایستە بووە.
ڕۆمانی سووک
زنجیرەکە سەرەتا لەسەر ئینتەرنێت لە حوزەیرانی ٢٠١٦ لەسەر ماڵپەڕی ڕۆمان بڵاوکردنەوەی کاکویۆموی کادۆکاوا دوانگۆ لە لایەن لایت توچیھی بڵاوکرایەوە. دواتر فوجیمی شۆبۆ بووە خاوەنی، و یەکەم ڕۆمانی سووکی لە شوباتی ٢٠١٧ لەژێر پەنجەمۆری کتێبەکانی کادۆکاوا بڵاوکردەوە.
مانگا
مانگایەک کە لە لایەن کایوکی کێشراوە و لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە گۆڤاری تەمەنی ئەژدیھای مانگانەی فوجیمی شۆبۆ دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد.
پێشوازیکردن
بەڕێوبەرایەتی تسوشین کەسایەتی سێیای کردە لیستی بوزوۆردزی ئەنیمێی ٢٠١٩.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگا لەسەر ڕۆمانی سووک دروستکراوە پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:شۆنن مانگا پۆل:فەنیمەیشن پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨ پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی پۆل:زنجیرە مانگاکان
زمانە تورکییەکان
وێنۆک|چەپ|350px|بڵاوبوونەوەی زمانە تورکییەکان لە [[ئەوراسیادا]] زمانە تورکییەکان ماڵباتە زمانێکە کە لە ٣٥ زمان پێکدێت. زۆرجار ئەم ماڵباتە زمانە دەخرێتە ناو خێزانی زمانە ئاڵتەیکەکان کە پێکدێت لە ژاپۆنی و کۆری و مۆنگۆلی. ئاخێوەرانی ئەم کۆمەڵە زمانە دەکەونە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئاسیا، ناوەندی ئاسیا، سیبێریا و ئەناتۆلیا. زمانە ترکیکەکان زمانی زکماکی ١٧٠ ملیۆن کەسە. زمانی تورکیش زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زمانە تورکییەکان کە زیاتر لە ٧٥ ملیۆن ئاخێوەرە.
خوێندوارەکان بە پێی وڵات
ئەم وڵاتانەی کە زۆرترین خوێندوار بە زمانی تورکییان تێدایە، ئەمانەن:
سەرچاوەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:بنەماڵەکانی زمان پۆل:زمانە تورکییەکان
سەینت کیتس و نیڤیس لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
قوچالی
قوچالی گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەرەسو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قوچالی ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
تانزان ئیشیباشی
وێنۆک
تانزان ئیشیباشی ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدارێکی ژاپۆنییە، لە ساڵی ١٩٥٦ بۆ ١٩٥٧ سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن بووە. لە زانکۆی واسێدا خوێندوویەتی، پەیامنێری دەیلی نیووزیش بوو.
پێڕستی ئەو شتانەی بە شوێن ئۆگوستین-لوی کۆشییەوە ناو نراون
ئەمە پێرستێکە لەو بابەتانەی لە ماتماتیکدا بەناوی ماتماتیکزانی فەڕانسەویی سەدەی نۆزدەھەم، ئۆگوستین-لوی کۆشی ناسراون:
پۆل:پێڕستی ئەو شتانەی بە شوێن ماتماتیکزانانەوە ناو نراون
چیان چیانیی
وێنۆک چیان چیانی (سادەکراو:钱谦益، دێرین:銭謙益) مێژووناس، شاعیر، سیاسەتوان بوو لە ئیمپراتۆیەتی مینگ. وە ھاوسەری شاعیر لیو ڕوشی بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٢ پۆل:مردووانی ١٦٦٤ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ پۆل:شاعیرانی جیانگسو پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ پۆل:نووسەرانی سوژۆو پۆل:بەخاکسپێردراوەکان لە سوژۆو پۆل:مێژووناسەکانی جیانگسو پۆل:خەڵکی چانگشو پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپڕاتۆریەتیی چینگ پۆل:مێژووناسە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپڕاتۆریەتیی مینگ
کەمبۆدیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
کەمبۆدیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
فێرڤیو مۆڵ
فێرڤیو مۆڵ (کە سی ئێف فێرڤیو مۆڵ یشی پێدەوترێت) ناوەندێکی بازرگانی گەورەیە لە تۆرەنتۆ، ئۆنتاریۆ لە کەنەدا، ڕووبەرەکەی ٨٠ھەزار مەتری چوارگۆشەیە. لەساڵی ١٩٧٠ کراوەتەوە، ئەم شاباژێڕە ١٨٠فڕۆشگاو کۆگای جۆربەجۆری تێدایە لەگەڵ کۆمەڵگای نمایشی سینەمایی. کەوتۆتە بەشی باکوری خۆرھەڵاتی شارەکە، شەقامی دۆن مێڵس Don Mills Road و شەقامی شیپەرد Sheppard Avenue Eastکەوتونەتە خۆڕھەڵات و باکوری باژێرەکە، فێرڤیو مۆڵ کەوتۆتە ناوچەی نۆرس یۆرکNorth York لە تۆرەنتۆ.
ڕوونکردنەوە
ئەم ناوەندە لە دوو بەش پێکھاتووە بەشی خۆڕھەڵات و خۆڕئاوا، بەشی خۆرھەڵاتی بریتیە لە ھێدسن بەی وە بەشی خۆرئاوای ئوربان بیھێیڤەر، کۆگاکانی جلوبەرگ بریتین لە ١٧٠کۆگا لەگەڵ چەندین کۆشک. ھەروەھا ماڵی سینەماشی ھەیە لەگەڵ چێشتخانە و چەندین بنکەی بازرگانی. جێگای پشوو دان و کات بەسەربردنی کەسی و خێزانی تێدایە، جگە لە ھەبوونی لقی بەنکی و دانی پارە و ژمێریاریی.
ھەروەھا لەپاڵ فێرڤیۆمۆڵ لقێکی پەرتووکخانەی تۆرەنتۆ کراوەتەوە لەگەڵ بنکەیەکی چاودێری تەندروستی کە دەرمانخانە و نۆرینگەی پزیشکی و ددانساز و چاویلکەسازی تێدایە.
ماکابرا
وێنۆک|کەللە سەرێک کە تاجی شاھانەی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی پیرۆزی لەسەرە لە ڤیەننا.]] لە کاری ھونەریدا، ماکابرا (—گۆکردن: ) پێکھاتووە لە کوالێتی ژینگەیەکی تاریک و ترسناک کە لە شتێکدا ھەیە. ماکابرا پێکھاتووە لە دەربڕینی ھەست بەرامبەر مەرگ و نیشانەکانی. ئەم دەستەواژەیە بۆ ئەو شتانەش بەکار دێن کە سروشتیان تۆقێنەرە یان توند و تیژن.
کانی شاسوار
کانی شاسوار گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ماکابرا
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەرەکان
کانی شاسوار
جوگرافیا
کانی شاسوار لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زڕگوێز و لە باشوور لەگەڵ گوندی دێی ئەلی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی حەمەی بارام و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قارەمان.
فێرڤیو مۆڵ
سەرچاوەکان
پۆل:تۆرنتۆ پۆل:کەنەدا پۆل:بازاڕوانی
کانی شاسوار
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گروندریسە
گروندریسە یان بنەماکانی ڕەخنە لە ئابووری سیاسی کە لە نێوان ساڵەکانی ١٨٥٧ و ١٨٥٨ زایینی نووسراوە، یەکەمین گەڵاڵەی سەرەتایی مارکس بۆ ڕەخنە لە ئابووری سیاسی و بەم پێیە، ھەوەڵین پلانی کار لە سەر کتێبی سەرمایە واتە کاپیتاڵە. گروندریسە لەخۆگری ڕوانگەکانی مارکس سەبارەت بە بابەتگەلێکی بێژمارە کە ئەوانی لە جێگەیتر باس نەکردوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە فەلسەفییەکان پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
ئەنوسۆل
ئەنوسۆل دەرمانێکە بەکاردێت بۆ چارەسەری مایەسیری. کە بە شێوەی کرێم، تەحامیل، مەرھەم بەردەستە، ئەنوسۆل لە ئێستادا لەژێر ناوی بازرگانی (Tucks) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەردەستە، لەکاتێکدا لە شوێنەکانی تر بە ئەنوسۆل ناسراوە و بازرگانی پێوە دەکرێ
پێکھاتە چالاکەکان
پێکھاتە چالاکەکانی ناو ئەنوسۆل بریتیە لە ( zinc sulfate; کبریتی زینک) ( monohydrate; مۆنۆھیدرات) (pramoxine HCL; پارامۆکسین ئێچ سی ئێل)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لقەکانی فایزەر
ئیچیرۆ ھاتۆیاما
وێنۆک
ئیچیرۆ هاتۆیاما سیاسەتمەدارێکی ژاپۆنییە، سێ جار وەک سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن خزمەتی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٥٩ پۆل:سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ پۆل:وەزیرانی پەروەردەی ژاپۆن
سەینت کیتس و نیڤیس لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
سەنا بەرزنجی
سەنا بەرزنجی (لەدایکبووی ٢٨ی ئازاری ٢٠٠١) کچە گۆرانیبێژی خەڵکی سەقزی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە بە وتنەوەی گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکان و گۆرانیی «من ئەو کچەم» ناسرا.
ژیاننامە
قادر دیلان، ناسر ڕەزازی، نەجمەدین غوڵامی، عەباس کەمەندی، مەرزیە فەریقی، و لەیلا فەریقی لەو ھونەرمەندانەن کە کاریگەرییان بەسەر سەنا بەرزنجییەوە ھەبووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەقز
گەدان
گەدان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گەدان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دێی ڕەمەزان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کەماڵانی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کۆمەڵگای باریکە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دارەڕەش.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئورزولا فۆن دێر لاین
ئورزولا فۆن دێر لاین (Ursula von der Leyen؛ لە دایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨) کەسایەتی ژنە پزیشک و سیاسەتوانی ئەڵمانییە، ئەو لەوەتەی ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ بووەتە سەرۆکی کۆمسیۆنی ئەورووپا.
ئەرزولا پێشتر لە چەند پێگەیەکی گرنگ بووە لە ناو حکوومەتی ئەڵمانیا لە نێویاندا لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٣، وەزیری کار و کارووباری کۆمەڵایەتیی بوو لە ئەڵمانیا، دواتریش لە ماوەی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ بووە وەزیری بەرگریی ئەڵمانیا کە لەو کاتەدا چەند جارێکی سەردانی باشووری کوردستانیشی کرد لە کاتی شەڕی داعش، لەو دەمە چەک و پێداویستی جەنگی پێشکەش بە پێشمەرگە و سوپای عێراق کرد کە ئەمە بابەتێکی هەستیاربوو لە نێو ئەڵمانیا کە ئەڵمانیا چەک بنێرێت بۆ ناوچەی جەنگ. ئەو لە ماوەی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٩ لە پۆستی جێگری سەرۆکی پارتی یەکیەتی دێمۆکراتی مەسیحی ئەڵمانیا بوو.
ئورزولا لە ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن گۆڤاری تایم بەیەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ هەڵبژێردرا، هەر لەو ساڵە ناوی لە پێرستی ١٠٠ بەهێزترین ژنەکانی جیهان لەلایەن گۆڤاری فۆربیس هات، لە ڕیزبەندەکەی فۆربیس پلەی چوارەمی گرت.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:Articles with hAudio microformats پۆل:خەڵکی ئەڵمانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
کەمبۆدیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
کەمبۆدیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
ڕۆژی شەھیدی شیوعی
مێژوو
لە ١٤ی شوباتی ساڵی ١٩٤٩ حکومەتی ئەوکاتی عێراق، یوسف سەلمان دامەزرێنی حزبی شیوعی و دوو ھاوڕێی بەناوەکانی زەکی بەسیم و حسێن محەمەد شەبیب لەسێدارە دا. بۆ ڕێزگرتن لە یادی ئەو سێ کەس، ئەم ڕۆژە لە لایەن حیزبی شیوعی کوردستان-عێراق وەکوو ڕۆژی شەھیدی شیوعی ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی کوردستان
ئەپیکور
ئەپیکور یان ئەپیکوروس زانا و فەیلەسووف ی یۆنانی کۆن و دامەزرێنەری قوتابخانەی ئەپیکوریانیزمە کە وەک یەک لە کاریگەرترین قوتابخانەکانی فەلسەفە دەستنیشان کراوە. ناوبراو لە دوڕگەی ساموس لە یۆنان لەدایکبووە و دایک و باوکی بە ڕەچەڵەک خەڵکی ئەتینا بوون. دیمۆکریتوس، ئاریستیپوس و پیرهۆ کاریگەرییان لەسەر ئەپیکور داناوە و ئەگەری ئەوەش هەیە سینیکەکانیش (کەلبیگەراکان وەک دیۆژن) کاریگەرییان لەسەر هەبووبێ، نەیاری ئەفلاتوونیزمی ئەو سەردەمە بووە و قوتابخانەی خۆی بە نێوی "باخ" لە ئەتینا دامەزراندووە. ئەپیکور و لایەنگرانی لەبەر خواردنی ژەمی سادە و ساکار و وتووێژ لەسەر بازنەیەکی گەورەی بابەتە فەلسەفییەکان بەناوبانگ بوون. ئەپیکور ئاشکرا ئیزن و ڕێگای بە ژنان و کۆیلەکان داوە تا وەک بابەتێکی سیاسەت بچنە قوتابخانەکەی. وەک دەڵێن ئەپیکور زیاتر لە 300 بەرهەمی لەسەر بابەتە جۆراوجۆرەکان نووسیوە کە ئەڵبەت زۆرینەیان لەناوچوونە و نەماون. تەنیا سێ نامەی ئەپیکور بۆ مینۆسیۆس، پایتۆکلێس و هیرۆدۆت و دوو کۆمەڵە لە پەندەکانی -ئامۆژگارییە ڕەسەنەکان و وتارەکانی ڤاتیکان- بە تەواوی ماونەتەوە، و هەروەها کۆمەڵەیەکی سەقەت لە بەشێک لە نووسراوەکانی دیکەی. بەهۆی لەناوچوونی بەرهەمەکانی ئەپیکور، زۆربەی پەند و ئامۆژیارییەکانی ئەپیکور لە ڕێگای نووسەرانی پاش خۆیەوە ڕاگوێز کراون؛ بۆ نموونە دیۆژن لایرتیۆس کە ژیاننامەنووس بووە، شاعیرێکی ڕۆمی بە ناوی لوکرەتیۆس و فەیلەسووفێکی ئەپیکوری بە ناوی فیلۆدیمۆس، هەروەها بەشێکیشی لە لایەن ڕەخنەگرانی وەک فەیلەسووفی پیرهۆنیست واتە ئەمپیریکوس، و سیاسەتوان و گومانکاری ئەکادمیا واتە سیسرۆ کە وتار و قسەکانی ئەپیکوریان بە وردبینییەوە داوەتە بەر باس و ڕەخنە.
پەروەردە و کاریگەرییەکان
ئەپیکور ساڵی 341ی پێش زایین لە دوڕگەیەک بە نێوی ساموس کە دەکەوێتە نێو دەریای ئیژه و ئەو کاتە سەر بە ئەتینا بووە، لەدایکبووە. باوک و دایکی واتە نیکۆلاس و کائیرێسترات، هەردووکیان لەدایکبووی ئەتینا بوون و باوکی وەک شارومەندی ئەتینا هەژمار دەکرا. ئەپیکور لە دوایین ساڵەکانی سەردەمی کلاسیکی یۆناندا گەورە بوو. ئەفلاتوون حەوت ساڵ پێش لەدایکبوونی ئەپیکور کۆچی دوایی کردبوو و ئەو کاتەی کە ئەسکەندەر توانی تەنگاوی داردانێل تێپەڕێنێ و بچێتە خاکی پێرشیا، ئەپیکور لە تەمەنی حەوت ساڵاندا بوو. وەک منداڵێک ئەپیکور پەروەردە و ڕاهێنانی ئاسایی یۆنانی کەونارای تێپەڕاندووە. بۆیە نۆرمەن وێنتوۆرس دەڵێت: "نابێ و ناگونجێ ئەپیکور خولەکانی ئەندازەزانی، دیالێکتیک و ڕەوانبێژیی (هونەری ئاخاوتن) ئەفلاتوونی تێنەپەڕاندبێ". باس لەوە دەکرێ کە ڕەنگە ئەپیکور بۆ ماوەی چوار ساڵ قوتابی فەیلەسووفێکی ئەفلاتوونی بە ناووی پامفیلوس بووبێت. نامەی ئەپیکور بۆ مینۆکیۆس و بەشە بەجێماوەکانی نووسراوەکانی ڕاهێنران و پەروەردەیەکی بەرچاوی ڕەوانبێژییان پێوە دیارە. پاش مردنی ئەسکەندەری مەزن، پەردیکاس ئەتیناییەکانی نیشتەجێی ساموسی دەرکرد و هەموویانی گواستەوە بۆ دوڕگەی کۆلۆفۆن کە ئەوڕۆ بەشێکە لە کەنارەکانی وڵاتی تورکیا. پاش تەواوکردنی خولی سەربازی، ئەپیکور لە کۆلۆفۆن گەیشتەوە بنەماڵەکەی. وەک قوتابی ناوسیفانیس خوێندوویەتی کە بۆ خۆی پێڕەوی قوتابخانەی دیمۆکریتوس و پاشان پیرهۆن بووە و ئەپیکۆر ستایشی ستایل و شێوازی ژیانی ناوسیفانیسی کردووە.
وانەوتنەوە
لە درێژەی ژیانی ئەپیکوردا، ئەفلاتوونیزم وەک فەلسەفەی باڵادەست و زاڵ بووە بۆ خوێندنی باڵا. دژایەتی ئەپیکور لەگەڵ ئەفلاتوونیزم بەشێکی زۆری بۆچوونەکانی پێک دێنێت. زیاتر لە نیوێکی 40 پەند و ئامۆژگارییە ڕەسەن و بنەماییەکەی ئەپیکۆر ڕاستەوخۆ دژایەتی ئەفلاتوونیزم دەکەن. دەوروبەری ساڵی 311ی پێش زایین و ئەو کاتەی ئەپیکور لە تەمەنی سی ساڵاندا بوو لە میتیلنە دەستی بە وانەوتنەوە کردووە. هەر لەو سەردەمەدا زینۆ، دامەزرێنەری فەلسەفەی ستۆیسیزم کە ئەوکات تەمەنی 21 ساڵان بووە گەیشتۆتە ئەتینا، بەڵام زینۆ تا 20 ساڵ پاش ئەو سەردەمە دەستی بە باسکردن و وانەوتنەوەی ستۆیسیزم نەکردۆتەوە. ئەگەرچی نووسراوەکانی دواتر وەک نووسراوەکانی سیسرۆ لە سەدەی یەکەمی پێش زایین ئەپیکوریانیزم و ستۆیسیزم وەک ڕکابەری یەک ئاماژە پێدەدەن بەڵام پێدەچێت ئەو ڕکابەرییە پاش کۆچی دوایی ئەپیکور هاتبێتە ئاراوە.
کۆچی دوایی
دیۆژنس لایرتیۆس دەڵێت بەپێی قسەی جێگری ئەپیکور واتە هێرمارکوس، ئەپیکور مەرگێکی ئارام و ئەڵبەت بەژانی هەبووە لە تەمەنی 72 ساڵیدا و لە ساڵی 270ی پێش زاییندا و هۆکاری مەرگیشی بەردی میزڵدان بووە. ئەگەرچی ژان و ئازارێکی زۆری هەبووە بەڵام ئەپیکور پێی نەشکاوەتەوە و لەسەر وانەوتنەوە بەردەوام ماوەتەوە. ئەگەری ئەوە لە ئارادایە کە نامیلکەی کورت و پوختی ئیدومێنیۆس چیرۆکی کۆچی دوایی ئەپیکور بێت کە دیۆژنس لایرتیۆس لە پێنجەمین کتێبەکەیدا واتە ژیان و بۆچوونی فەیلەسەفووفە مەزنەکان هێناویەتییەوە. باوەڕپێکراوبوونی ئەم نامیلکەیە جێی گومانە و ئەگەری ئەوە هەیە کە یەک لە لایەنگرانی ئەپیکور بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەو ڕەخنەگەلەی کە هاتبوونە سەر ئەپیکور، ئەو نووسراوەیەی نووسیبێ.
ئەوڕۆ کە ڕۆژێکی پیرۆزە بۆ من و هەروەها دوایین ڕۆژی ژیانمە ئەم نامیلکەیەتان بۆ دەنووسم. من تووشی نەخۆشینی زگەڕۆی خوێنین و کێشەی میزکردن هاتووم و ئەوەندە ژان و ئازارەکانم قورسن کە هیچی دیکە ناتوانێ ڕێژەی ئێش و ژانەکەم بەرزتر بکاتەوە. بەڵام ئەوەیکە شادم دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەیکە بیرکردنەوە و تێفکرینە فەلسەفییەکانم کە ئەو هەموو ئێش و ژانەی تا ڕادەیەک بۆم هاوسەنگ کردۆتەوە و ئەتوانم لەگەڵیان هەڵکەم. تکاتان لێ دەکەم چاوتان بە منداڵەکانی مێترۆدۆرۆسەوە بێت، ئەم پیاوە لەسەر ڕێباز و بە شێوازێکی جیی ستایش و دەستخۆشی بە منی سەلماندووە کە خەریکی فەلسەفەیە.
ئەگەر ئەم بابەتە بە ڕاست هی ئەپیکور بێت پیشاندەری ئەوەیە کە ئەپیکور تا دواهەناسەی ئەگەرچی ئێش و ژانی هەبووە بەڵام شاد ماوەتەوە. هەروەها ئەوەمان بۆ دەخاتە ڕوو کە لەسەر باشبوونی هەلومەرجی منداڵان هەستیار بووە.
ناسیاریناسی یان مەعریفەتناسی
ئەپیکور و ڕێڕەوانی ناسیاریناسییەکی بەربڵاو و پەرەپێدراویان هەبوو کە هۆی ئەمەش دەگەڕایەوە سەر ڕکابەرییان لەگەڵ قوتابخانە فەلسەفییەکانی دیکەدا. ئەپیکور نامیلکەیەکی بە نێوی یاسا (Κανών) نووسیوە کە تیایدا شێوازەکانی لێکۆڵینەوە و تیۆری زانستی خۆی شی کردۆتەوە. ئەگەرچی ئەو نامیلکەیە نەماوەتەوە و تەنانەت هیچ دەقێکی دیکەش بە تەواوی و ڕوون ناسیاریناسیی ئەپیکوریان باس نەکردووە بەڵام بەپێی نووسراوە و ئاماژەپێدانەکانی نووسەرانی دیکە ڕێگا هەیە بۆ دووبارە ساغکردنەوە و باسکردنی. ئەپیکور ئەزموونگەرایەکی پێداگر بوو و لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە هەستەکان تەنیا سەرچاوە باوەڕپێکراوەکانی مرۆڤن بۆ تێگەیشتن و بەدەستهێنانی زانیاری لەسەر جیهان. ئەپیکور بیرۆکەی ئەفلاتوون واتە "بورهان"ی ڕەت دەکردەوە کە باسی لە سەرچاوەی باوەڕپێکراوی زانست لەسەر جیهان دەکرد بە دەر لە هەستەکانی مرۆڤ. هەروەها ئەپیکور بە توندی دژایەتی پیرهۆنیستەکان و گومانکارەکانی دەکرد چونکە ئەو دوو تاقمە لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە نەک هەستەکان بۆ دابینکردنی زانستی دروست لەسەر جیهان و گەردوون سەقەت و ناتەواون بەڵکوو تەنانەت ئەگەری ئەوە هەیە کە ناسینی هەموو شتێک لە جیهان قەت قەت ڕیپێدراو نەبێت.
فەلسەفەی ئەخلاق
ئەپیکور هیدۆنیست بوو، واتە لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە هەر شتێک یان کردەوەیەک کە ببێتە هۆی شادی لەباری ئەخلاقییەوە خێرە و بەپێچەوانەشەوە هەر شتێک کە ئازار و ژانی لێبکەوێتەوە شەڕە. ئەپیکور سادە و ساکار "چێژ"ی وەک نەبوونی ئێش و ڕەنج ئاماژە پێدەدا و لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە هەموو مرۆڤێک پێویستە هەوڵ بۆ بەدەستهێنانی ئاتارێکسیا بدات، واتە دۆخێکی "بێخەوش و بێگەرد و تەواو"، دۆخێک کە تاک تیایدا بە تەواوی لە ئێش و ڕەنج و ئازار بەدوورە. ئەپیکور باسی لەوە دەکرد کە زۆرێک لەو ئێش و ئازارەی مرۆڤ تووشی دەبێتەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ترسە بێعەقڵانە و نالۆژیکەی کە لە مردن هەیەتی، ڕق و قینی خودا و سزادرانی پاش مردن. لە نامەکەیدا بۆ مینۆسیۆس، ئەپیکور شرۆڤە دەکات کە خەڵک لەبەر ئەم ترسانە دەکەونە دووی سەروەت و دەسەڵات و پێیان وایە پووڵ و پارە، پرێستیژ و دەسەڵاتی سیاسی لە مەرگ ڕزگاریان دەکات. ناوبراو پێی وابوو کە مردن کۆتایی هەبوونی مرۆڤە و ئەو چیرۆکە ترسناکانەی سزادران و پاش مەرگ هەموویان خەرافە و بێ بنەما و قۆڕن، و هەر بەم بۆنەوە پێویست ناکا ترسێکمان لە مردن هەبێت. لە نامەکەیدا بۆ مینۆسیۆس نووسیویەتی: "خوو بەو باوەڕەوە بگرن کە مردن بۆ ئێمە هیچ نییە، خێر و شەڕ واتە نەفس و مردن واتە کۆتایی نەفسەکان، بۆیە مەرگ -ئەو خراپترین شەڕە- بۆ ئێمە هیچ نییە، تا کاتێک هەبین مەرگ نەهاتووە، کاتێک مەرگ دێت چیدی ئێمە نین". ئەم پەندەی ئەپیکورە بنەمای ڕستەیەکە کە دەڵێت: "من نەبووم، من بووم، من نیم؛ لام گرینگ نییە" (Non fui, fui, non-sum, non-curo). ئەم ڕستەیە لەسەر کێلی گۆڕی پێڕەوانی ئەپیکور دەنووسرا و لەسەر زۆرێک لە کێلەکانی ئەمپراتۆریەتی ڕۆم دەبینرێ. ئەم وتەیە ئەوڕۆ لە ڕێوڕەسمەکانی نێژرانی مرۆڤگەراکاندا دووپات دەبێتەوە.
تێترافارماکوس کورتەیەکی پەندە ئەخلاقییەکانی ئەپیکوری بەم جۆرە ئاماژە پێداوە:
خوداناسی
لە نامەکەیدا بۆ مینۆسیۆس و وەک پوختەیەکی پەندە ئەخلاقی و ئایینییەکانی خۆی، ئەپیکور وەک ئامۆژیاری بۆ قوتابییەکانی خۆی دەنووسێت: "سەرەتا بڕواتان بەوە هەبێت کە خودا بوونەوەرێکی نەمر و پیرۆزە و بۆیە بەگشتی هیچ شتێکی نەشیاو نەخەنە پاڵ نەمربوونی خودا یان هیچ شتێکی قیزەون و ناشیرین نەخەنە پاڵ پیرۆزبوونی." ئەپیکور دەیگوت کە خۆی و پێڕەوانی دەزانن کە خوداکان بوونیان هەیە چونکە "زانستی ئێمە لەسەر خوداکان گێڕانەوە و تێڕوانینێکی ڕوون و ئاشکرایە"، واتە خەڵکە دەتوانن بۆ خۆیان هەبوونی خوداکان هەست پێ بکەن. مەبەستی ئەپیکور ئەوە نەبوو کە خەڵک دەتوانن وەک جەستە هەست بە خوداکان بکەن، بەڵکوو خەڵک دەتوانن بیریان لێ بکەنەوە و لە خەیاڵی خۆیاندا خوداکان لە شوێنێکی دووری نێوان ئەستێرەکان بهێننە پێش چاوی خۆیان. وەک جۆرج کەی. سترۆداچ دەڵێت، ئەپیکور ئەیتوانی وەک ئاوخواردنەوە و بەبێ ئەوەی گۆڕانکارییەک لە دنیابینییە ماددیگەرایانەکەیدا بکات، خوداکان بەتەواوی بسڕێتەوە بەڵام خوداکان هێشتا کەڵکێکی گرنگیان بۆ خوداناسیی ئەپیکور هەبوو، خوداکان پێوەری چاکە ئەخلاقییەکان بوون بۆ ئەوەی لاساییان بکرێتەوە و ستایش بکرێن.
ئەپیکور ئەو باوەڕە باوەی یۆنانییەکانی ڕەت دەکردەوە کە پێیان وابوو خوداکان وەک خەڵکی ئاسایی بەسەر زەویدا دەخولێنەوە، لەگەڵ بوونەوەرە میراکان جووت دەبن و زۆڵ دەخەنەوە و دەکەونە دووی ڕق و قینە تاکەکەسییەکانیان.
پارادۆکسی ئەپیکور
پارادۆکسی ئەپیکور یان مەتەڵی ئەپیکور و یان سێگۆشەی ئەپیکور فۆڕمێکە لە مەسەلەی شەڕ. لاکتانتیۆس لە کتێبی دا ئیرا دەی، 13، لاپەڕەکانی 20 و 21دا ئەم مەسەلە دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەپیکور:
دەیڤید هیۆم ساڵی 1779 و لە کتێبی لێدوانەکانی سەر ئایینی سروشتی هەر ئەم بابەتەی ئاماژە پێداوە و نووسیویەتی:
هێشتا وەڵامی پرسیارە کۆنەکەی ئەپیکور نەدراوەتەوە. ئەگەر پێی خۆشە بەرگری لە شەڕ بکات، بەڵام ناتوانێ؟ کەواتە لاوازە. ئەگەر ئەتوانێ بەڵام پێی خۆش نییە؟ کەواتە شەڕخوازە. ئەگەر هەم ئەتوانێ و هەمیش پێی خۆشە (شەڕ لەناو بەرێت)؟ ئەی سەرچاوەی شەڕ کوێیە؟