cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
هەرچەندە ئەو بڕیارنامانەی کە لەلایەن کۆبوونەوەی گشتیەوە دەرکراون، هێزی پابەندکەریان بەسەر نەتەوەکانی ئەندامدا نییە (جگە لە ڕێوشوێنە داهاتییەکان)، بەڵام بەپێی بڕیارنامەی یەکێتی بۆ ئاشتی لە تشرینی دووەمی ١٩٥٠ (بڕیاری ٣٧٧)، بەڵام ئەنجومەنەکە دەتوانێت ڕێوشوێن بگرێتە بەر ئەگەر ئەنجومەنی ئاسایش شکست بهێنێت لە کارکردن، بەهۆی دەنگی نەرێنی ئەندامە هەمیشەییەکان، لە حاڵەتێکدا کە مەترسی لەسەر ئاشتی هەبێت، پێشێلکردنی ئاشتی یان کردەوەی شەڕانگێزی بکرێت، کۆبونەوەکە دەتوانێت دەستبەجێ ئەو بابەتە لەبەرچاو بگرێت بە ئامانجی پێشکەشکردنی پێشنیار بۆ ئەندامان بۆ ڕێوشوێنی بەکۆمەڵ بۆ پاراستن یان گەڕاندنەوەی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی.
مێژوو
یەکەم دانیشتنی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە هۆڵی ناوەندی میتۆدیست لە لەندەن ئەنجام درا بە نوێنەرانی ٥١ نەتەوە لەو کۆبونەوەیەدا. چەند دانیشتنی ساڵانە لە شارە جیاوازەکاندا بەڕێوەچوو، دانیشتنی دووەم لە شاری نیویۆرک، سێیەم دانیشتن لە پاریس، لە سەرەتای حەوتەمین دانیشتنی ساڵانەی ئاسایی خۆیدا، لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢دا، ڕووی لە بارەگای هەمیشەیی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد لە شاری نیویۆرک، کۆبونەوەی کانوونی دووەمی ١٩٨٨ بۆ گوێگرتن لە یاسر عەرەفات، کۆبوونەوەی گشتی ٢٩هەمین لە کۆشکی نەتەوە یەکگرتووەکان لە جنیڤ یاتەخی سویسرا ئەنجام درا.
ئەندامەکانی
هەر ١٩٣ ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەندامی ئەنجومەنی گشتین، لەگەڵ زیادکردنی هۆلی سی و دەوڵەتی فەلەستین وەکو دەوڵەتی چاودێر. جگە لەوەش، کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان دەتوانێت پێگەی چاودێری بە ڕێکخراوێک یان دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتی بدات، کە مافی بەشداریکردن لە کارەکانی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بدات بە دامەزراوەکان، بەڵام سنوردارە.
کارنامە
بەرنامەی کاری هەر دانیشتنێک، حەوت مانگ پێشوەختە پلانی بۆ دادەنرێت و بە بڵاوکردنەوەی لیستی سەرەتایی ئەو بڕگانەی دەست پێدەکات کە دەخرێنە بەرنامەی کاری کاتیەوە. ئەمەش ٦٠ ڕۆژ پێش کردنەوەی دانیشتنەکە وردتر شیدەکرێتەوە بۆ کارنامەی کاتی. دوای دەستپێکردنی دانیشتنەکە، کارنامەی کۆتایی لە کۆبوونەوەیەکی گشتی پەسەند دەکرێت کە کارەکان بۆ لیژنە سەرەکییە جیاوازەکان تەرخان دەکرێت، کە دواتر ڕاپۆرتەکان دەخرێنە بەردەم ئەنجومەن بۆ ئەوەی بە کۆدەنگی یان بە تێکڕای گشتیی پەسەند بکرێت.
ئەو بڕگانەی لە بەرنامەی کاردان ژمارەیان بۆ دانراوە. کۆبوونەوە ئاساییەکانی ئەنجومەنی گشتی لە ساڵانی ڕابردوودا سەرەتا بڕیار بوو لە ماوەی تەنها سێ مانگدا بەڕێوەبچێت؛ بەڵام، باری کاری زیادە ئەم دانیشتنانە درێژدەکرێتەوە نزیک دانیشتنی داهاتوو. بەشە کارەکانی دانیشتنەکان کە بە شێوەیەکی کاربەرنامەی داڕێژراون بە شێوەیەکی ئاسایی "سێشەممەی هەفتەی سێیەمی مانگی ئەیلول دەست پێدەکات، لە هەفتەی یەکەمەوە کە لانیکەم یەک ڕۆژی کارکردن لەخۆدەگرێت" دەژمێردرێت، بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی نەتەوە یەکگرتووەکان. دوو کۆتا دانیشتن لەم دانیشتنە ئاساییانە بە شێوەیەکی ڕۆتینی بڕیار درا، رێک سێ مانگ دوای ئەوە لە سەرەتای مانگی کانوونی دووەمدا پشوو بدەن بەڵام لە مانگی یەکدا دەستی پێبکەنەوە و درێژبکرێتەوە تا پێش دەستپێکردنی دانیشتنەکانی دواتر.
پلانی ژمارەی بڕیارنامە
لە دانیشتنەکانی یەکەمەوە تا سییەمین کۆبوونەوەی کۆڕی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەموو بڕیارنامەکانی کۆبوونەوەی گشتی بە یەک لە دوای یەک ژمارەیان بۆ دانراوە، ژمارەی بڕیارنامەکە بەدوایدا ژمارەی دانیشتنەکە بە ژمارەی ڕۆمانی هاتووە (بۆ نموونە بڕیارنامەی ١٥١٤ (XV)، کە بڕیارنامەی ژمارە ١٥١٤ بوو کە لە کۆبوونەوەکەدا پەسەندکرا ، و لە پانزەهەمین دانیشتنی ئاسایی (١٩٦٠) پەسەند کرا. لە دانیشتنی سی و یەکەمەوە دەست پێدەکات، بڕیارنامەکان بەپێی دانیشتنی تاکەکەسی ژمارەیان بۆ دانراوە (بۆ نموونە بڕیارنامەی ٤١/١٠ نوێنەرایەتی بڕیارنامەی ١٠ دەکات کە لە دانیشتنی چل ویەکدا پەسەند کراوە.
داهات
کۆبوونەوەی گشتی بودجەی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند دەکات و بڕیار دەدات کە هەر وڵاتێکی ئەندام دەبێت چەند پارە بدات بۆ بەڕێوەبردنی ڕێکخراوەکە.
سەرچاوەی سەرەکی پارەی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بریتییە لە بودجەی ئاسایی بەشداریکردنی وڵاتانی ئەندام. قەبارەی هەڵسەنگاندنەکان لەسەر بنەمایی توانایی وڵاتان بۆ پارەدان دامەزراوە. ئەمەش بە لەبەرچاوگرتنی پشکی ڕێژەیی ئەوان لە کۆی بەرهەمی گشتی نیشتمانی دیاری دەکرێت، کە ڕێکخراوە بۆ ئەوەی کۆمەڵێک هۆکار لەبەرچاو بگیرێت، لەوانەش داهاتی سەرتاسەریی.
جگە لە بودجەی ئاسایی، وڵاتانی ئەندام تێچووی دادگا نێودەوڵەتییەکان و بەپێی وەشانی دەستکاریکراوی پێوەرە بنەڕەتییەکان، بۆ تێچووی ئۆپەراسیۆنەکانی ئاشتیپارێزی هەڵدەسەنگێندرێن.
هەڵبژاردنەکان
ئەنجومەنی گشتی لە دەستووری نەتەوە یەکگرتووەکاندا ئەرکی هەڵبژاردنی ئەندامان بۆ بەشە جیاوازەکانی ناو سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان دانراوە. ڕێکارەکانی ئەم هەڵبژاردنانە دەتوانرێت لە بەشی ١٥ی پەیڕەوی ناوخۆی ئەنجومەنی گشتیدا بدۆزرێتەوە. گرنگترین هەڵبژاردنەکان بۆ ئەنجومەنی گشتی بریتین لە: هەڵبژاردنەکان بۆ سەرۆکی داهاتووی ئەنجومەنی گشتی، ئەنجومەنی ئاسایش، ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی، ئەنجومەنی مافی مرۆڤ، دادگای نێونەتەوەییی داد، زۆربەی هەڵبژاردنەکان ساڵانە ئەنجام دەدرێن، جگە لە هەڵبژاردنی دادوەرەکان بۆ دادگای نێودەوڵەتی تاوانەکان کە سێ ساڵ جارێک ڕوودەدات.
ئەنجومەنەکە ساڵانە پێنج ئەندامی ناهەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ خولی دوو ساڵ هەڵدەبژێرێ، ١٨ ئەندامی ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی بۆ خولی سێ ساڵ، ١٤-١٨ ئەندامی ئەنجومەنی مافی مرۆڤ بۆ خولی سێ ساڵ هەڵدەبژێرێت،  هەروەها سەرکردایەتی دانیشتنی داهاتووی کۆبوونەوەی گشتی هەڵدەبژێرێت، واتە سەرۆکی داهاتووی کۆبوونەوەی گشتی ٢١، جێگری سەرۆک و مەکتەبی شەش لیژنە سەرەکییەکە.
هەڵبژاردن بۆ دادگای نێودەوڵەتی سێ ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت بە مەبەستی بەردەوامی لەناو دادگاکەدا. لەم هەڵبژاردنانەدا پێنج دادوەر بۆ خولی نۆ ساڵ هەڵدەبژێردرێن. ئەم هەڵبژاردنانە بە هاوبەشی لەگەڵ ئەنجوومەنی ئاسایش بەڕێوەدەچن و کاندیدەکان پێویستیان بە وەرگرتنی زۆرینەی ڕەهای دەنگەکانی هەردوو بەشەکە هەیە.
هەروەها کۆبونەوەکە بە هاوبەشی لەگەڵ ئەنجومەنی ئاسایش و سکرتێری گشتی داهاتووی نەتەوە یەکگرتووەکان هەڵدەبژێرێت. بەشی سەرەکی ئەم هەڵبژاردنانە لە ئەنجومەنی ئاسایش بەڕێوەدەچێت، کۆبوونەوەی گشتی تەنها ئەو کاندیدانە دیاری دەکات کە لە کاندیدکردنی ئەنجومەنەکە وەردەگرێت.
هەڵبژارنی ناوچەکان
گروپە ناوچەییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بە مەبەستی ئاسانکاری لە دابەشکردنی جوگرافییەکی دادپەروەرانەی کورسییەکان لە نێوان وڵاتانی ئەندام لە بەشە جیاوازەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دروستکراون. بڕیارنامەی ٣٣/١٣٨ی کۆبوونەوەی گشتی دەڵێت "پێویستە پێکهاتەی بەشە جیاوازەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بە شێوەیەک پێکبهێنرێت کە سیفەتی نوێنەرایەتیان مسۆگەر بکات". بەم شێوەیە وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان بە شێوەیەکی نافەرمی دابەش دەبن بەسەر پێنج ناوچەدا، زۆربەی بەشەکانی ناو سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان ژمارەیەکی دیاریکراوی کورسییان بۆ هەر گروپێکی ناوچەیی تەرخانکراوە. سەرەڕای ئەوەش، سەرکردایەتی زۆربەی بەشەکان لە نێوان گروپە ناوچەییەکاندا هەڵدەگەڕێتەوە، وەک سەرۆکایەتی کۆبوونەوەی گشتی و سەرۆکایەتی شەش لیژنەی سەرەکی.
گروپە ناوچەییەکان بەپێی بنەمای ڕێکەوتن کاردەکەن. ئەو کاندیدانەی کە لەلایەن ئەوانەوە پشتگیری دەکرێن، وەک یاسایەک لە هەر هەڵبژاردنێکی دواتردا لەلایەن ئەنجومەنی گشتیەوە هەڵدەبژێردرێن.
دانیشتنە ئاساییەکان
کۆبوونەوەی گشتی ساڵانە لە دانیشتنێکی ئاساییدا کۆدەبێتەوە کە لە سێیەم سێشەممەی ئەیلول دەکرێتەوە، و تا مانگی ئەیلولی دواتر بەردەوام دەبێت. دانیشتنەکان لە بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیویۆرک بەڕێوەدەچن مەگەر لەلایەن ئەنجومەنی گشتیەوە بە زۆرینەی دەنگ بگۆڕدرێن.
دانیشتنی ئاسایی بەسەر دوو قۆناغی جیاوازدا دابەش دەبێت، بەشە سەرەکییەکان و بەشەکانی دەستپێکردنەوەی دانیشتنەکە. لە ماوەی بەشی سەرەکی دانیشتنەکەدا کە لە کردنەوەی دانیشتنەکەوە تا پشووی جەژنی کریسمس لە مانگی کانوونی دووەمدا بەردەوام دەبێت، زۆربەی کارەکانی مەجلیس ئەنجام دەدرێت. ئەم قۆناغە چڕترین ماوەی کارکردنی ئەنجومەنە و مشتومڕی گشتی و بەشێکی زۆری کاری شەش لیژنەی سەرەکی لەخۆدەگرێت. بەڵام بەشی دەستپێکردنەوەی دانیشتنەکە کە لە مانگی یەکەوە تا سەرەتای دانیشتنی نوێ بەردەوام دەبێت، دیبەیتی بابەتیی زیاتر و پرۆسەی ڕاوێژکاری و کۆبوونەوەی گروپی کار لەخۆدەگرێت.
دانیشتنە گشتییەکان
دانیشتنە گشتی هەر دانیشتنێکی نوێی کۆبوونەوەی گشتی هەفتەی دوای کردنەوەی فەرمی دانیشتنەکە بەڕێوەدەچێت، بە شێوەیەکی گشتی سێشەممەی دواتر، و بەبێ پچڕان بۆ ماوەی نۆ ڕۆژی کارکردن بەڕێوەدەچێت. دانیشتنی گشتی بۆنەیەکی ئاست بەرزە، بە شێوەیەکی گشتی سەرۆکی وڵاتان یان حکومەتەکانی وڵاتانی ئەندام، وەزیرانی حکومەت و نوێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەشداری دەکەن. لە دانیشتنی گشتیدا، دەرفەت دەدرێت بە وڵاتانی ئەندام کە سەرنج بخەنە سەر ئەو بابەتانە یان پرسانەی کە هەست دەکەن گرنگە. جگە لە دانیشتنی گشتی، چەندین کۆبوونەوەی بابەتیی ئاستی باڵا و لوتکە و ڕووداوی نافەرمی دیکەش هەن کە لە هەفتەی دانیشتنی گشتیدا بەڕێوەدەێت.
دانیشتنی گشتی لە هۆڵی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیویۆرک بەڕێوەدەچێت.
مێھرداد فەلاح
ئەحمەد باقێری پوور فەلاح ناسراو بە مێهرداد فەلاح (١٩٦٠-لاهیجان) شاعیر، ڕخنەگر و وەرگێڕی ئێرانیە. هەتا ئێستا نۆ کتێبی لەچاپداوە.
فاتیحە
سوورەتی ئەلفاتیحە یەکەمین سورەتی قورئانە پەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی نوێژی موسڵمان بەبێ ئەم سوورەتە تەواو نییە، خوێندنەوەی یەکێکە لەپایەتەکانی نوێژ. پێغەمبەری خوا ئەم سوورەتەی بە دایکی قورئان (بە عەرەبی أم الکتاب یان أم القری) ناساندووە لە ھەندێک فەرموودەدا.
دەربارەی سوورەتی الفاتحة
سورەتی الفاتحة یەکەم سورەتی قورئانە و سورەتێکی مەککەییە و دوای سورەتی مودەسیر دابەزیوە، ژمارەی ئایەتەکانی ٧ ئایەتە. ھۆکاری ناونانی سورەتەکە بە (الفاتحة) بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە لەگەڵ کردنەوەی قورئان یەکەم سورەتە. تەواوی واتا و مەبەستەکانی قورئانی لەخۆ گرتووە کە بریتین لە بیروباوەڕ و بڕوابوون بە ڕوژی دوایی و بە خوا و سیفەتەکانی، تەنھا لەخوا بپاڕێیتەوە و داوای ھیدایەتدان و بەردەمبوون لەسەر ڕێگای ڕاست بکەیت. موسڵمان فێری ئەوە دەکات کە چۆن لەگەڵ خوای گەورە وتووێژ بکات و سەرەتا بە سوپاس و ستایش دەست پێبکات و لە کۆتایی وتووێژەکەیدا داوای ھیدایەت و بەردەمبووان لەسەر ڕێگای ڕاست بکات لە خوا.
ناوەکانی سوورەتەکە
ئیمامی (السیوطي) لە کتێبی (الإثقان في علوم القرآن) زیاتر لە ١٠ ناوی بۆ سورەتی فاتیحە ھێناوەتەوە، ئەمەش ھەندێکن لەناوە باوەکانی سورەتەکە:
لە باوکی ھورەیرە دەفەرموێت: "محەممەد فەرموویەتی: «دایکی قورئان؛ حەوت ھەشتی و قورئانی گەورەیە» ئیمامی بوخاری ڕیوایەتی کردووە بە ژمارە ٤٧٠٤ لە سەحیحەکەیدا.
ھوکاری دابەزینی سوورەتەکە
لە باوکی مەیسەرەوە پێغەمبەر کاتێک گوێی لە بانگدەرێک بوو دەیووت: ئەی محەممەد ئەویش گوێی لێدەبێت و ڕادەکات و وەرەقەی کوڕی نوفل دەڵێت: کاتێک گوێت لێبوو چی پێت وت؟ وتی: گوێم لێبوو بانگدەرەکە دەیوت: ئەی محەممەد ئەویش فەرمووی بەڵێ.. وتی: بڵێ: شایەتی دەدەم کە ھیچ خوایەک شایەنی پەرستن نییە جگە لە الله و شایەتی محەممەد پەیامبەری خوایە.. پاشان وتی: بڵێ: سوپاس و ستایش بۆ پەروەردگاری جیھانیان * بەخشندە و میھرەبانە * پادشای ڕۆژی دوایی‌یە * ھەتاوەکو کۆتایی کردنەوەی کتێبی وت و ئەمە وتەی عەلی کوڕی ئەبی تاڵیبە.
گەورەیی سوورەتەکە
لە ئیبن عەباسەوە دەڵێت: «جبریل لەلای پێغەمبەر بوو، گوێی لە جیڕەیەک بوو سەری بەرز کردەوە و تەماشای کرد و فەرمووی: ئەم دەرگایەی ئاسمان ئەمڕۆ کرایەوە و ھیچ کاتێک نەکراوەتەوە ئەمڕۆ نەبێت، فریشتەیەک دابەزی. فەرمووی: ئەم فریشتەیە ھیچ کاتێک دانەبەزیوە بۆ سەر زەوی تەنھا ئەمڕۆ نەبێت. سڵاوی لێ کردم فەرمووی: مژدەبێ دوو نورمان پێداویت کە بەھیچ پێغەمبەرێکی پێش تو نەدراوە، الفاتحة و کۆتاییەکانی سورەتی بەقەرە، ھەرکەسێک پیتێکی لێ بخوێنێت ئەوا پاداشت وەردەگرێت و ملکەچە»... ئیمامی موسلیم ڕیوایەتی کردووە و شێخی ئەلبانی لە «صحیح الترغیب و الترھیب» بە سەحیحی داناوە/١٤٥٦ thumb|دەقی سورەتەکە|250px
تەفسیری سوورەتەکە
سوپاس و ستایش ھەر شایستەی خوایە و بۆ خوایە، کە خاوەن و پەروەردگاری ھەموو جیھانیان و ھەموو بوونەوەرە. (٢)
بەخشندەی میھرەبان، کانگای ڕەحمەت و میھرەبانییە (ڕەحمەتی لە دنیادا ھەموو شتێکی گرتۆتەوە، بەڵام لە قیامەتدا تەنھا بۆ ئیماندارانە). (٣)
خاوەن و سەرداری ڕۆژی پاداشت و سزایە (پادشای ڕۆژی قیامەتە کە دادپەروەری ڕەھاو بێ سنووری تێدا بەرپا دەکات). (٤)
خوایە، تەنھا ھەر تۆ دەپەرستین و ھەر لەتۆش داوای یارمەتی و پشتیوانی دەکەین (لە کاروباری دین و دنیاماندا، بەکەسی تر لە بەدەکانت ناکرێت). (٥)
خوایە بەردەوام ڕێنمووییمان بفەرموو بۆ ئەم ڕێبازی ڕاست و دروستی ئیسلامە. (٦)
کە بەرنامە و ڕێبازی ئەوانەیە لە نازو نیعمەتی خۆت بەھرەوەرت کردوون، نەمانخەیتە سەر ڕێبازی ئەوانەی خەشم و قینیان لێگیراوە (بەھۆی ئەوەوە دەیزانن و لایانداوە)، ھەروەھا نەمانخاتە سەر ڕێبازی ئەوانەش، کە سەرگەردان و گومڕان (بەھۆی لاساری و یاخی بوون و نەزانینیانەوە) (٧)
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
کەڵەکەجاڕ
کەڵەکەجاڕ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٢ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٨٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
١٨٤١
ساڵی ١٨٤١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٤١
ئەلن تیورینگ
وێنۆک|پەیکەری ئەلن تیورینگ ئەلن ماتیسۆن تورینگ (؛ ٢٣ی حوزەیرانی ١٩١٢ – ٧ی حوزەیرانی ١٩٥٤) زانای بیرکاری ئینگلیز و ماتماتیکزان، زانای کۆمپیوتەر، لۆژیکناس، کریپتانالیست، فەیلەسووف و زیندەوەرزانی تیۆری بوو. تورینگ زۆر کاریگەر بوو لە پەرەسەندنی زانستی تیۆری کۆمپیوتەردا، بە فەرمیکردنی چەمکەکانی لۆگاریتم و ژماردنی لەگەڵ ئامێری تورینگدا، کە دەکرێت بە مۆدێلی کۆمپیوتەرێکی مەبەستداری گشتی ھەژمار بکرێت. ئەو کاریگەری یەکجار زۆری ھەبوو لەسەر گەشەکردنی کۆمپیوتەری نووژەن بە دابینکردنی بیرۆکەکانی «ئالگۆریتم» و «ژماردەکردن» (computation) بە بەکارھێنانی «مەکینەی تیورینگ». تورینگ بە فراوانی بە باوکی زانستی تیۆری کۆمپیوتەر و زیرەکی دەستکرد دادەنرێت.
ژیاننامە
تورینگ لە مایدا ڤالی لەندەن لە دایکبووە و لە باشووری ئینگلتەرا گەورە بووە. ئەو لە کۆلێژی کینگ کەمبریج، پلەی بیرکاری تەواو کرد. لەکاتێکدا ئەو ھاوڕێی کامبریج بوو، بەڵگەیەکی بڵاو کردەوە کە ھەندێک پرسیاری بیرکاری بەڵێ-ھیچ بە تەواوی ھەرگیز ناتوانرێت بە ژماردن وەڵام بدرێتەوە و ئامێری تورینگی پێناسە کرد و بەردەوام بوو بۆ سەلماندنی ئەوەی کە کێشەی وەستاندنی ئامێرەکانی تورینگ نادۆزرێتەوە. ئەو لە ساڵی ١٩٣٨دکتۆرای خۆی لە بەشی بیرکاری لە زانکۆی پرینستن وەرگرت. لە نێوان شەڕی دووەمی جیھانی، ئەلن تیورینگ لە پارکی بلێچلی، لە ناوەندی شکاندنی کۆدی بریتانیا بۆ حکوومەتی ئەو وڵاتە کاری کرد و بۆ ماوەیەک سەرپەرشتی بەشێک لەم ناوەندە بووە کە تایبەت بوو بۆ کۆدکردنەوەی ناوگانی دەریایی ئەرتەشی ئەڵمانیا. تیورینگ ژمارەیەک تێکنیکی بۆ شکاندنی کۆدەکانی ئەڵمانییەکان دروست کرد کە گرینگترینیان ماشێنێکی ئێلێکترۆمێکانیکال بوو کە توانی ڕێکخستنەکانی ماشێنی ئێنیگما ببینێتەوە. تیورینگ توانی ماوەی شەڕی جیھانی ٢ ساڵ کەم بکاتەوە.
دوای جەنگ، تورینگ لە تاقیگەی فیزیایی نەتەوەیی کاری کرد، لەوێ مەکینەی ژماردنی ئۆتۆماتیکی (ACE) دیزاین کرد، کە یەکێکە لە یەکەم دیزاینەکان بۆ کۆمپیوتەرێکی بەرنامەی خەزنکراو. لە ساڵی ١٩٤٨، تورینگ چووە پاڵ تاقیگەی ماکس نیومانی ماشینی ژماردن، لە زانکۆی ڤیکتۆریا لە مانچستەر، لەو شوێنەی کە یارمەتی گەشەپێدانی کۆمپیوتەرەکانی مانچستەر دەدات و حەزی بە بایۆلۆجی بیرکاری بوو. ئەو وتارێکی لەسەر بنەمای کیمیایی مۆرفۆگێنسیس نووسی و پێشبینی کاردانەوەی کیمیایی وەک کاردانەوەی بێلۆسۆف–ژابۆتینسکی کرد کە بۆ یەکەم جار لە ١٩٦٠کاندا تێبینی کرا. سەرەڕای ئەو دەستکەوتانە لە ماوەی ژیانیدا ھەرگیز بە تەواوی لە وڵاتەکەیدا نەناسرایەوە چونکە بەشێکی زۆری کارەکانی بە یاسای نھێنی فەرمی داپۆشراوە. تورینگ لە ساڵی ١٩٥٢ بەھۆی کردەوەی ھاوڕەگەزخوازەوە دادگایی کرا ئەو چارەسەری ھۆرمۆنی قبول کرد لەگەڵ دێس، کە پێی دەوترێ کاسترەیشن کیمیایی، وەک جێگرەوەیەک بۆ زیندان. لە ساڵی ٢٠٠٩ دوای ھەڵمەتێکی ئینتەرنێتی، گۆردۆن براون سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا داوای لێبوردنێکی فەرمی لەحکومەتی بەریتانیا کرد بۆ «ئەو شێوازە ترسناکەی مامەڵەی لەگەڵ کرا». شاژنی ئێلیزابێتی دووەم لە ساڵی ٢٠١٣ لێبوردنێکی پاش مردنی بەخشی بە تورینگ. یاسای ئالان تورینگ ئێستا زاراوەیەکی نافەرمییە بۆ یاسایەکی ساڵی ٢٠١٧ لە بەریتانیا کە بە شێوەیەکی دووبارە لێبوردنی لە پیاوان کرد کە ئاگادارکرانەوە یان تاوانبارکراون لەژێر یاسادانانی مێژوویی کە کارە ھاوڕەگەزخوازەکانی قەدەغە کردووە. تورینگ لە ساڵی ١٩٥٤، ١٦ ڕۆژ پێش لەدایکبوونی ٤٢ ساڵ، بەھۆی ژەھراوی بوونی سیانیدەوە کۆچی دوایی کرد. دەستەیەک مردنی خۆی بە خۆکوشتن دیاری کرد، بەڵام تێبینی ئەوە کراوە کە بەڵگە ناسراوەکان لەگەڵ ژەھراویبوونی ڕووداودا گونجاون. تورینگ میراتێکی بەرفراوانی ھەیە لەگەڵ پەیکەری ئەو و زۆر شت کە ناوی لێنراوە، لەوانە خەڵاتێکی ساڵانە بۆ داھێنانەکانی زانستی کۆمپیوتەر. ئەو لە بانکی ئێستای ئینگلتەرا ٥٠ پاوەندی ستەرلینگی تێبینی دەردەکەوێت، کە بڵاو کرایەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕۆژی لە دایکبوونیدا ھاوئاھەنگ بێت. زنجیرەیەکی بی بی سی لە ساڵی ٢٠١٩دا وەک دەنگی ئامادەبووان بە گەورەترین کەسی سەدەی بیستەم ناوی برد.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:بیرکارانی خەڵکی ئینگلستان پۆل:بیرکارانی سەدەی ٢٠ پۆل:بێدینەکان پۆل:خۆکوژییەکان لە ئینگلستان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز پۆل:فەیلەسووفانی خەڵکی ئینگلستان پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردووانی ١٩٥٤ پۆل:مێژووی ژیریی دەستکرد پۆل:١٩٥٤ خۆکوژی
ڕۆشان
ڕۆشان شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆشانە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٥٨٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی گۆرنۆ-بەدەخشان پۆل:شارەکانی تاجیکستان
سەردار ئازموون
سەردار ئازموون لە دایکبووی ١ی ژانویەی ١٩٩٥ی زایینی لە شاری گۆنبەدکاووسی ئێرانە. ئازموون یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران و یانەی ڕۆستۆفی ڕوسیایە.ئازموون لە تورکمانەکانی ئێرانە. ئەو بە ھۆی یاری جوان و سەرەنج ڕاکێش و ھەروەھا تەمەنی کەمی بە مێسی ئێران ناوی دەرکردووە.
ژیانی وەرزشی
ئازموون لە پاش ئەوەی وەکوو یاریزانی ھەڵبژاردەی لاوانی ئێران بەشداری لە یاریەکانی کاپی دۆستی ڕووسیا کرد، کەوتە بەر چاو بەرپرسانی یانەی یانەی تۆپی پێی ڕوبین کازان ڕوسیا و گرێبەستی لەگەڵ ئەو یانە واژۆ کرد. ئازموون پاش ئەوەی کە لە یانەی تۆپی پێی ڕوبین کازان بە شێوەی قەرزی ڕۆیشت بۆ یانەی تۆپی پێی ڕۆستۆڤ و توانی سەرکەوتنی باش بەدەس بێنێت و لەلایان هاندەرانی یانەی تۆپی پێی ڕۆستۆڤەوە وەکوو خۆشەویست ترین یاریزان هەڵبژردرێت. سەردار ئازموون  لە وەرزی 2015-2016 بە فەرمی پەیوەندی بە یانەی ڕۆستۆف کرد و ئێستا لەو یانە یاری دەکات. پێش لەوە ئازموون لە یانەی لاوانی یانەی تۆپی پێی سەپاهانی ئەسفەهانی ئێران و چەند یانەیەکی تر یاری کردووە.
یاری نەتەوەیی
ئازموون یەکێک بوو لە ھیواکانی ئێران لە مۆندیالی ٢٠١٤ بەڕازیل بەڵام نەیتوانی خۆی بگەێنێتە ناو یاریزانانی کۆتایی ئێران. ئازموون بۆ یاریەکانی کیشوەری ئاسیا لە ئۆسترالیا (٢٠١٥) یەکەم گوڵی فەرمی خۆی لە بەرانبەر ھەڵبژاردەی قەتەر تۆمار کرد یەکەم گوڵی نەتەوەیی سەردار لە یاریگەی ئازادی تاران و لە بەرانبەر ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور تۆمار کراوە.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ڕووسیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی پۆل:زیندووان
خەسرەو باقری
وێنۆک|خەسرەو باقری دوکتۆر خەسرەو باقری لە ئێستادا مامۆستایە لە زانکۆی تاران لە بواری فەلسەفەی پەروەردە و فێرکردن. ھەروەھا سەروکی ئەنجومەنی فەلسەفەی پەروەردە و فێرکردنی ئێرانە.
لە سالی ١٣٣٦ ھ لە تاران لە دایک بووە. سالی ١٣٥٧ھ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بواری دەرونناسی لە زانکۆی عەللامە تەباتەبایی وەرگرتووە ھەروەھا لە سالی ١٣٦٤ ماستەری لە بواری فەلسەفەی زانستی پەروەردەیی لە زانکۆی تەربییەت مودەرریس وەرگرتووە و لە دوایی دا ڕووی لە وڵاتی ئۆسترالیا کردووە بە مەبەستی وەرگرتنی بروانامەی دکتۆرا لە بواری فەلسەفەی زانستی پەروەردەیی لە زانکۆی نیوساوس وێلز. ئێستا مامۆستای بەشی فەلسەفەی پەروەردە و فێرکردنە لە زانکۆی تاران.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی پۆل:زیندووان پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
ئەڕڕەیان
ئەڕڕەیان شارێکە لە ناوەراستی قەتەر، بە ١٠ کم دەکەوێتە ڕۆژاوای دەوحە. ئەلرایا پایتەختی شارەداری ئەڕڕەیان، ژمارەی دانیشتووانی سەروی ٣٩٢ ھەزارە، و ژمارەی دانیشتووانی شارەداری ئەڕڕەیان سەروی ٦٠٥ ھەزارە. ئەڕڕەیان لە ڕێزی شارە گەورەکانی قەتەردایە و دووەم گەورەترین شاری قەتەرە لە پاش دەوحە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەوانییەکانی قەتەر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەتەر پۆل:شارەکانی قەتەر
بڕیارنامەی ٤٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٧ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٧٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
مزگەوتی قوبا
وێنۆک|مزگەوتی قوبا وێنۆک مزگەوتی قوبا یەکەم مزگەوتە لەئیسلامدا دروستکرابێت و یەکەم مزگەوتە لە مەدینە دروستکرابێت،  دووەم گەورەترین مزگەوتی مەدینەیە دوای مزگەوتی پێغەمبەر، بەھۆی نزیکبوونی مزگەوتەکە لەبیرێکەوە بەناوی قوبا مزگەوتەکە ناونراوە مزگەوتی قوبا. لەلایەن پێغەمبەر دروست کراوە لەکاتی کۆچکردنی لە مەککە بۆ مەدینە، و دەکەوێتە باشووری مەدینە، لەلایەن موسڵمانان گرینگییەکی زۆری پێدراوە، لەسەردەمی عوسمان کوڕی عەفان و عومەر کوڕی عەبدولعەزیز و وەلید کوڕی عەبدولمالیک و خەلیفەکانی دواتر نوێکراوەتەوە و فراوانکراوە. کۆتا فراوانکردنی لەلایەن فەھد کوڕی عەبدولعەزیزبوو، شوێنی نوێژکردنەکەی پێنج ھەزار مەتر دووجایە و ڕووبەری گشتی مزگەوتەکە ١٣٥٠٠ مەتر دووجایە، و ٢٠٠٠٠ نوێژخوێن لەخۆدەگرێت. ھەرکەسێک لەماڵەوە دەستنوێژ ھەڵبگرێت بێتە مزگەوتی قوبا و نوێژی تێدا بکات، وەک ئەوە وایە عەمرەیەکی ئەنجام دابێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مزگەوتەکانی مەدینە پۆل:مزگەوتەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:مزگەوتەکان
فرانسوا گیزو
فرانسوا گیزو مێژووناس و سیاسیی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:مێژووناسانی شۆڕشی فەڕەنسا پۆل:سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٧ پۆل:مردووانی ١٨٧٤ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
خەلافەتی عەباسی
دەوڵەتی عەباسی، خەلافەتی عەباسی یان عەباسییەکان، ئەو ناوەیە کە بە سێیەم خەلافەتی ئیسلامی مێژوو ئەوترێت و دووەم زنجیرەی فەرمانڕەوا ئیسلامییەکانە، کە دوای شۆڕشی عەباسی هاتبوون. عەباسییەکان توانیان ئەمەوییەکان بڕوخێنن و خەلافەت بگرنە دەست، دەستیان گرت بە سەر ئەمەوییەکاندا و دەریان کردن و دەستیان بەسەر زۆربەیاندا گرت تەنھا ئەوانە ڕزگار بوون کە ڕۆیشتنە ئەندەلوس، لەوانە عەبدول ڕەحمان داخل کە درێژەی بە دەوڵەتی ئەمەوی دا لە ئەندەلوس.
پوختەی مێژوویی
دەوڵەتی عەباسی دامەزرا لەسەر دەستی ئەوانەی کە نەوەی بچوکترین مامی پێغەمبەری ئیسلام (محەممەد) بوون کە ئەویش عەبباسی کوڕی عەبدول موتەلیب بوو، و عەبباسیەکان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتەکەیان پشتیان بەو فارسانە بەست کە ئەمەوییەکان لە دەسەڵات دووریان خستبوونەوە، ھەروەک سودیان لە شیعە وەرگرت بۆ لەزراندنی بناغەی دەوڵەتی ئەمەوی، دوای ئەوەی عەباسیەکان شۆڕشەکەیان سەرکەوتنی ھێنا پایتەختیان گواستەوە بۆ بەغدا کە گەشەسەندنێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی لەو سەردەمەدا بەڵام ئەستێرەی ئاوا بوو لەگەڵ ئاوابوونی خۆری دەوڵەتی عەبباسی، و لە گرنگترین ھۆکارەکانی ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی، دەرکەوتنی بزوتنەوە جەماوەری و ئاینیە جیاوازەکان بوو لەو سەردەمەدا، ئەم ناکۆکیانەش بووە ھۆی جیابوونەوەی نەتەوە ناعەرەبەکان لە عەرەب، لەگەڵ ئەم نەتەوە سیاسییانە، کۆمەڵەی ئاینی جۆراوجۆر دەرکەوتن، تەوەری جیاوازی نێوانیان لەگەڵ عەبباسییەکان لەسەر خەلافەت و پێشەوایەتی موسڵمانان بوو، ھەر یەکێک لەو کۆمەڵانە دروشم و یاسا و ڕێگەی تایبەتی خۆی ھەبوو لە بانگەوازدا، و ھەر لە ھۆکارە ناوخۆییەکان کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی بزوتنەوە جیاوازەکان، فراوانبوونی ڕووبەری دەوڵەتی عەبباسی بوو، و ماوە و گەیاندن لە نێوان بەشەکانی دەوڵەت و پایتەختدا قورس بوو لەو کاتانە، ئەمەش وای لە والیەکان کرد سەربەخۆیی خۆیان بگرنە دەست لە بەڕێوەبردنی کاروبارەکاندا بێ ئەوەی لەو ھێزانە بترسن کە لە پایتەختی خەلافەت ئەنێرا بۆ کپکردنی بزوتنەوەکانیان، لە دیارترینی ئەو بزوتنەوانەش، ئەداریسە و ئەغالیبە و فاتمییەکان بوون.
حوکمی عەباسی لە بەغدا کۆتایی ھات لە ساڵی ١٢٥٨ز، کاتێک ھۆلاکۆخانی سەرکردەی مەغۆل دەستی کرد بە وێرانکردن وسوتانی شارەکە و کوشتنی زۆربەی خەڵکەکەی بە خەلیفە و مناڵەکانیەوە، ئەوانەی لە عەباسییەکان لە ژیاندا مانەوە ڕۆیشتن بەرەو قاھیرە دوای ڕووخانی بەغدا، جارێکی تر خەلافەتیان دامەزراندەوە لە ساڵی ١٢٦١ز، لەو کاتانە خەلیفە تەنھا ھێمایەک بووە بۆ یەکڕیزی ئاینی دەوڵەتی ئیسلامی، بەڵام لە ڕاستیدا سوڵتانە مەمالیکە میسریەکان حوکمی دەوڵەتیان ئەکرد بە کردار، و خەلافەت بەردەوام بوو تاساڵی ١٥١٩ز، کاتێک سوپای عوسمانییەکان فەتحی شار و قەڵاکانی شام و میسریان کرد، دوایین خەلیفەی عەبباسی دابەزی لە نازناوی خەلیفە بۆ سوڵتانی عوسمانییەکان (سوڵتان سەلیمی یەکەم) بەم شێوەیە عوسمانییەکان بوونە خەلیفەی موسڵمانان وپایتەختیان لە قاھیرەوە گۆڕی بۆ قوستەنتینیە.
دامەزراندنی دەوڵەت
دەوڵەتی ئەمەوی لاواز بوو بە کاریگەری کۆچی دوایی دەیەم خەلیفەیان (ھیشام کوڕی عەبدول مەلیک)، لە دوای ھیشام وەلیدی کوڕی یەزید دەسەڵاتی گرتە دەست بەڵام ئەمەوییەکان کوشتیان لەبەر ئەوەی ئاگای لە کاروباری دەوڵەت نەبوو، پاشان دابەشبوون و شەڕی ناوخۆ دەوڵەتی گرتەوە، کە ئەمانەش یارمەتی بەھێزبوونی کۆمەڵە و پارتە ئاینییەکان و بزوتنەوە سیاسییە دژەکانی دا کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە عێراق و ئێران بڵاوبوو بوونەوە، لە دیارترینی ئەو پارتانەش ئەو ھۆزانە بوون کە ئەیانوت حەقی نەسەبی عەلی کوڕی ئەبوتالیبیان ھەیە بۆ خەلافەت و ئەو پارتەی کە ئەیانوت حەقە نەسەبی عەبباسی کوڕی عەبدول موتەلیبی مامی پێغەمبەریان ھەیە بۆ خەلافەت.
بەڵام پارتی یەکەم چەند شۆڕشێکیان کرد لە دەوڵەتی ئەمەوی کە بووە ھۆی کوژرانی زۆر لە لایەنگر و سەرکردەکانیان لەوانە کوژرانی حسەینی کوڕی عەلی ساڵی ٦٨٠ز، وکوژرانی زەیدی کوڕی عەلی ساڵی ٧٤٠ز دوای ئەوەی شۆڕشی کرد لە کووفە، بەڵام پارتی عەبباسی وردە وردە گەشەی کرد و بێدەنگ بوو لە سەردەمی بەھێزیی ئەمەوییەکان و لاوازبوونی ئابوریان قۆستەوە بۆ بەرپاکردنی شۆڕشەکەیان، ھەروەک سودیان لەو جیاکردنەوە ڕەگەزییە وەرگرت کە ئەمەوییەکان ئەیانکرد لە نێوان عەرەب و ناعەرەبەکان لە فەرمانبەری و سوپا و باجدا، بەو شێوەیە بنکەیەکی جەماوەری فراوانیان پێکھێنا بەتایبەت لە نێو جوتیاری گوند و کرێکاری ھەژاری شارەکاندا، ھەندێک لە لێکۆڵەرەوان بانگەوازی عەبباسی بە (شۆڕشێکی ئاینی و کۆمەڵایەتی و ئابوری دائەنێن) لە ھەمان کاتدا ھەندێکی تر بە (شۆڕشی فارسی دائەنێن دژ بە عەرەب).
کەسایەتییەکی بەھێزی وەک ئەبو موسلیمی خۆراسانییان تیا ھەڵکەوت کە دامەزراندنی دەوڵەتی عەبباسی ڕاگەیاند لە خۆراسان پاشان شاری مەڕوەی گرت، و ئەبوعەباس کە ئەو کاتە کاروباری بزوتنەوەی عەبباسی ھەڵئەسوڕاند بە نھێنی چوو بۆ کوفە، ودواتر خەڵکی کوفە موبایەعەیان پێدا، تا دروستبوونی دەوڵەتی عەبباسی چووە قۆناغی کۆتاییەوە، سوپای ئەمەوی بە سەرکردایەتی مەڕوانی کوڕی محەممەد و سوپای عەبباسی بە سەرکردایەتی ئەبوعەباس لە نزیک ڕووباری زاب بەیەک گەیشتن، عەبباسییەکان سەرکەوتن و عێراقیان گرت و ڕۆیشتن بەرەو وڵاتی شام، و میسر دوای ئەوەی سوپای ئەمەوییان دەرکرد و خەلیفە مەڕوانی کوڕی محەمەدیان کوشت لە شەڕی بوسیبردا، و بە گرتنی میسر دەوڵەتی عەبباسییان دامەزرند، کە سێیەم قۆناغی مێژووی خەلافەتە لە دوای خەلافەتی ڕاشدین و ئەمەوی، موبایەعە درا بە ئەبوعەباس و ناونرا بە سەفاح واتە خوێن ڕێژ لەبەر ئەو خوێنە زۆرەی ڕشتی لە شەڕەکاندا، بە تایبەت کاتێک ڕۆیشتە دیمەشقی پایتەختی ئەمەوی، ماڵەکانی خێزانی ئەمەوییەکانی ڕوخاند و کۆشکەکانی سوتاندن خەلیفەکانیان لە گۆڕەکانیان دەرھێنان، کەسیان لێ نەمایەوە لە خێزانی ئەمەوییەکان تەنھا عەبدول ڕەحمان داخل نەبێت کە ڕۆیشت بۆ مەغریب و چووە ئەندەلوسەوە حوکمی ئەمەوی تیادامەزراند، بەڵام ئەبوعەباس پایتەختی لە حیرانەوە کە مەڕوانی کوڕ محەممەد پایتەختی ئەمەوی بۆ گواستەوە گۆڕی بۆ کووفە لەگەڵ ئەوەی کە زۆر تیای نەمایەوە ڕۆیشت بۆ ئەنبار تا وەفاتی کرد ساڵی ٧٥٤ز و لە ئەنبار نێژرا و موبایەعەی وەرگرت بۆ ئەبوجەعفەری مەنسوری برای.
خەلیفە ئەبوجەعفەری مەنسور
thumb|300px|right خەلیفە ئەبو جەفعەری مەنسور شاری بەغدای دروست کرد لەسەردەمی ئەبو عەباس لەسەردەمی خۆشی دا شاری بەغدای فراوانترکرد بەغدا بوو بە پایتەختی خەلافەت، ماوەی حوکمی مەنسور ماوەی جێگیر کردنی پایەکانی دەوڵەتەکە تازەکە بوو، دەستی گرت بەسەر ئەو شۆڕشە یەگ لە دوای یەکانەی کە ھەڕەشەیان لێئەکرد، ئەبوموسلیمی خۆراسانی کوشت لەگەڵ ئەوەی کە ھۆکاری بەدەسھێنانی عەبباسییەکان بوو بۆ خەلافەت لەبەر ئەوەی لە فراوانبوونی جەماوەریەکەی ئەترسا، پاشان دەستی بەسەر شۆڕشەکەی مەدینەدا گرت، ھەروەک دەستی بەسەر شۆڕشە ھاوشێوەکانی بەسڕە و واسیت و ئەھوازدا گرت؛ و مەنسور یەکێک بوو لە بەھێزترین پیاوە عەبباسییەکان و ئاسایشی دابین کرد و شاری بەغدای بنیاتنا لە سەر ڕووباری دیجلە و پایتەختی عەبباسی بۆ گواستەوە و تێیدا مایەوە تا کۆچی دوایی کرد ساڵی ٧٧٥ز. لە ئاستی ئاینیەوە لە سەردەمەکەیدا ئەبووحەنیفەی بنیاتنەری مەزھەبی حەنەفی لای سوننە کۆچی دوایی کرد، لە دوای مەنسور، محەممەد مەھدی کوڕی خەلافەتی گرتە دەست کە گرنگی دا بە خزمەتگوزارییە ناوخۆییەکان و پۆستە و ڕێگاوبانی ڕێکخست و چاکسازی کشتوکاڵی کرد و خۆی سەرۆکایەتی دادی ئەکرد، ھەروەک مەھدی لێزان و پابەند بوو بە شەریعەتی ئیسلامەوە، و گرنگی ئەدا بە نەداران و نەخۆشەکان لە ھەموو لایەکی دەوڵەتەکە، بەمەش سەردەمی زێڕینی عەبباسییەکان دەستی پێکرد. محەممەد مەھدی کۆچی دوایی کرد ساڵی ٧٨٥ز، و موبایەعە درا بە موسا ھادی کوڕی، کە حوکمی درێژەی نەکێشا و ساڵی ٧٨٦ز مرد و بوار ڕەخسا بۆ ھارونی برای کە باوکی نازناوی (ڕەشید) ی پێدابوو لە ئەنجامی یەکێک لەو سەرکەوتنانەی بەسەر بیزەنتیەکاندا ھێنابووی تا دەسەڵات بگرێتە دەست.
ھارون ڕەشید
لە سەرەتای سەردەمەکەیدا پشتی بەست بە بەرمەکییەکان و وەزارەتی دا بە یەحیا بەرمەکی و ھەموو دەسەڵاتێکی دا پێی و باردۆخەکە بەو شێوەیە مایەوە تا ساڵی ٨٠٥ز، کاتێک ڕەشید ترسا لە فراوانبونی جەماوەری و لایەنگری خەڵک بۆیان، دەستی بەسەر داراییەکانیاندا گرت و سەرکردەکانی کوشتن و بەشێکی زۆری لێ بەند کردن.
ھارون ڕەشید ساڵی ٨٠٩ز لە خۆراسان کۆچی دوایی کرد و بەپێی وەسیەتەکە موبایەعە درا بە ئەمینی کوڕی و پاشان مەئمونی کوڕی. بەڵام خەلیفە نوێیەکە (ئەمین) خێرا لادرا لە خەلافەت لەلایەن براکەیەوە کاتێک موسای کوڕی دانا بۆ جێگری خۆی، کاتێک مەئمون لە خۆراسان بوو بەمەی زانی موبایەعەی لە خەڵکی خۆراسان وەرگرت وبە سوپاوە ڕۆیشت بۆ بەرەنگاری براکەی، وشەڕ ماوی چوار ساڵ لە نێوانیان بەردەوام بوو تا مەئمون توانی گەمارۆی بەغدا بدات و سەرکەوێت بەسەر ئەمیندا ساڵی ٨١٣ز.
مەئمونی کوڕی ھارون
thumb|300px|دیناری عەبباسی ساڵی ٨٢٣ز لێدراوە لە سەردەمی خەلیفە مەئموندا. سەردەمی مەئمون جیا دەکرێتەوە بە ھاندانێکی تەواوی فەلسەفە و پزیشکی و بیرکاری و گەردونناسی و گرنگی دانێکی تەواو بە بە زانستی یۆنانی، خەلیفە ساڵی ٨٣٠ز زانکۆی بەیتو لحیکمەی لە بەغدا دامەزراند کە لە گەورەترین زانکۆکانی سەردەمی خۆی بوو، چەند ئامێرێکی تەکنیکی دروستکران و زاناکان ھەوڵی پێوانی ڕووبەری زەویان دا کە ئەمەش نیشانەیەک بوو بۆ داننان بە شێوەی بازنەیی زەوی لەلایەک و پێشکەوتنی زانست لەلایەکی تر، ھەروەھا وەرگێڕان یەکێکی تر بوو لە سیماکانی سەردەمی مەئمون، کە لە ڕێگەیەوە زانست و ئەدەبی سریانی و فارسی ویۆنانی گواسترانەوە بۆ عەرەبی.
لەم ڕێگەیەوە زمانی عەرەبی شوێنێکی پێشکەوتووی گرت کە لە زمانی شیعر و ئەدەبەوە بووە بە زمانی زانست و فەلسەفە، ھەروەھا وەرگێڕانەکان بوونە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ڕۆشنبیری لە دەوڵەتدا، کرانەوەیەکی ڕۆشنبیری دەستی پێکرد بەرامبەر بیروباوەڕە ئاینیەکانی تر، مەئمون وتی قورئان دروستکراوە وخەڵکی ناچار کرد لەسەر ئەوە، ھەروەک موعتەزیلەی کردە ئاینی فەڕمی دەوڵەت و دروشمی سەوزی دانا لە جێگەی دروشمی ڕەش، پاشان گەڕایەوە بۆ دروشمە ڕەشەکەی نەوەی عەباسی و براکەی دانا لە جێگەی خۆی، و مەئمون سەردانی میسر و دیمەشق و دوورگەی سوریای کرد ولە بەترسوس لە باکوری وڵاتی شام مرد ونێژرا لە ساڵی ٨٣٣ز، موبایەعە درا بە محەممەد موعتسیم بیلای برای، کە شاری سامەڕای دروستکرد وفەتحی عەموریەی کرد نزیک ئەنقەرە، و کاری وەرگێڕان و ڕاپەڕینە زانستییەکە ھەر بەردەوام بوو، و دەستگرتنی بەسەر شۆڕشی بابک خەرمی کە دەوڵەتی شاسیعەی لە ئازەربایجان دامەزراند بوو لە دیارترین ئیشەکانی بوون، بابک خەرزمی ئاینێکی تری دروستکردبوو بە تێکەڵ کردنی ئیسلام و مەجوسی (ئاگر پەرستی) و چاکسازی ئابوری و کۆمەڵایەتی کرد کە توانی ٢٠ ساڵ بمێنێتەوە بە یاخی بوون لە دەوڵەتی عەبباسی، ھەتاکو سەرکردەی تورکی ئەفشین توانی دەستی بەسەرا بگرێت، ولە شۆڕشەکانی تر شۆڕشی زەت بوو لە باشوری عێراق.
دایکی موعتەسیم تورکی بوو، لەبەر ئەوە چواردەوری خۆی بە پاسەوانی تورکی گرت وەک ئەوەی مەئمونی برای بەرامبەر فارس کردی، پاسەوانە تورکییەکان سەرەتای سەردەمی موعتەسیم ٤٠٠٠ پیاو بوون، بەڵام لە زیادبووندا بوون تا پێکدادان لە بەغدا دروستبوو ئەمەش خەلیفەی ناچار کرد تا پایتەخت بگۆڕێت بۆ سامەڕا، ودوای مردنی ساڵی ٨٤٢ز موبایەعە درا بە واسیق بیلای کوڕی، وبەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی باوکی لە ھێنانی ھۆزە تورکییەکان و پۆستی بەرزی پێدان لە دەوڵەتدا و بوونە سەرپەرشتیاری سوپا بە کردار، و واسیق نازناوی سوڵتانی لە سەرکردەی تورکی (ئەشناس) سەندەوە کە بووە سەرەتایەک بۆ لاوازبوونی دەوڵەت و نەمانی کۆنترۆڵی خەلیفەکان لەسەری، بە مردنی واسیق ساڵی ٨٤٧ز موبایەعە درا بە ئەبوفەیسەڵ جەعفەر متوەکیل بیلای برای، کە زۆربەی مێژوو نوسان ڕێکەوتی خەلافەتەکەی بە سەرەتای لاوازبوونی دەوڵەتی عەبباسی دادەنێن.
سەردەمی عەباسی دووەم
سەردەمی عەبباسی دووەم کە ناسراوە بە سەردەمی پاسەوانی تورکی، ئەم قۆناغانەی خوارەوە ئەگرێتەوە؛
دەرکەوتنی داڕمان
عەبباسییەکان وەک ئەمەوییەکانی پێش خۆیان نەیانتوانی یەک پارچەی دەوڵەتەکەیان بپارێزن، عەبدول ڕەحمان داخل ھەر لە دامەزراندنی دەوڵەتی عەبباسیەوە سەربەخۆیی خۆی لێ جیاکردنەوە لە ئەندەلوس، و لە خەلافەتی موسا ھادیدا ئیدریسی کوڕی عەبدوڵڵا توانی ھەڵبێت لەو کوشتارگەیەی بۆ خێزانەکەی ولایەنگرانی بڕیار درابوو لە مەدینە، ڕۆیشت بەرەو مەغریب و دەوڵەتی ئیدریسی سەربەخۆی دامەزراند و مەڕاکیشی کردە پایتەخت، ھەروەھا لە سەردەمی مەئموندا، ئیبراھیمی کوڕی ئەغلەب ولایەتی ئەفریقیای گرتە دەست کە لیبیا و توونس و باکوری جەزائیری ئەگرتەوە، و حوکمی ئەم ولایەتە مایەوە بۆ نەوەکانی تا دەرکەوتنی دەوڵەتی فاتیمی، ونەوەکانی ئەغلەب پارێزگاریان تەنھا لە خوتبە وناوی خەلیفە کرد لەسەر سکەی پارەکەیان.
بەم شێوەیە دەوڵەتی عەبەسی ھەر لە سەردمی بەھێزیەکەیدا نەیتوانی یەکپارچەیی خاکی دەوڵەتەکەی بپارێزێت، کە ئەمەش لە ھەموو لایەکی دەوڵەتەکە دەرکەوت لە سەردەمی لێک ھەڵوەشاندا.
بێجگە لەوە یەکێک لە دیارترین سیماکانی ھەڵوەشانی دەوڵەت دەستێوەردانی سوپا بوو لە دانانی خەلیفەکاندا، یەکەم سوڵتانی تورکییەکان (ئەشناس) کۆچی دوایی کرد ساڵی ٨٤٤ز، وەسیفی تورکی لە جێگەی دانرا و کاتێک واسیق مرد ساڵی ٨٤٧ز موبایەعە نەئەدرا بە متوەکیل بیلا ئەگەر سوڵتان وەسیف نەیویستایە لە کاتێکا خێزان و نزیکەکانی عەبباسییەکان حەزیان ئەکرد محەمەدی کوڕی واسیق یبلا موبایەعەی بدرێتێ.
متوەکیل ھەوڵیدا دەست بگرێت بەسەر شۆڕشەکەدا ھەندێک لە سەرکردەکانی سوپای کوشت و پایتەخت گوێزرایەوە بۆ دیمەشق بەڵام بە فشاری تورکەکان ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ سامەڕا دوای دوو مانگ، مەزھەبی ڕەسمی لە موعتزەلیەوە گۆڕی بۆ سونەی شافعی، و بڕیاری ڕوخانی ئارامگەی حسەینی کوڕی عەلی لە کەربەلا و عەلی کوڕی ئەبوتالیبی لە نەجەفدا وقەدەغەی سەردانی بۆ کردن، ھەروەک فەرمانی بە ڕوخانی ھەموو کەنیسەکانی عێراق و ناوچەکانی تر کرد بە ھەمان شێوە بۆ کەنیسە یەھودییەکانیش، و ھێمای دیاریکراوی دانا لە سەر جلی مەسیحی و یەھودییەکان و قەدەغەی ئەسپ سواری لێکردن، لەگەڵ ئەو بانگەوازە بەردەوامەی بۆ شەریعەتی ئیسلامی ئەیکرد بەڵام کردارەکانی ڕێ نەئەکەوتن لەگەڵ شەریعەدا، کە ڕژێمی ئەھلی ئیسلامی ماف وکەڕامەتێکی فراوانتری داناوە بۆ یەھود و مەسیحییەکان.
دوا جار ھەندێک لە سەربازە تورکەکان ڕێکەوتن لەگەڵ مونتەسیر بیلای کوڕیدا لەسەر کوشتنی لە دانیشتنی خواردنەوەکەیدا ساڵی ٨٦١ز، و خەلافەتی مونتەسیر بیلا درێژەی نەکێشا و تورکەکان دەستیان گرت بەسەریدا موبایەعە درا بە ئەبوعەباس موستەعین بیلا کوڕی موعتەسیم بیلا، لەبەر ئەوەی پیاوەکانی سوڵتان نەیانئەویست موبایەعە بدەن بە ھیچ کام لە مناڵەکانی متوەکیل.
سەردەمی ئاژاوە وشەڕە ناوخۆیەکان
thumb|300px|گۆڕی [[بوخاری، یەکێک لە زانایانی فەرمودە، کۆچی دوایی کرد لە سەردەمی خەلیفە موعتەمید عەلاڵڵا]] سەردەمی موستەعین بیلا سەرھەڵدانی دەوڵەتی تاھیری بە خۆیەوە بینی لە خۆراسان، ھەروەک تەبرستان سەربەخۆیی وەرگرت، و دەسەڵاتی سوڵتان مایەوە لە خێزانی بەغای تورکی، کە ئەمەش بووە ھۆی دروستبونی ئاژاوە لە ناو خودی تورکیەکانیشدا، یاخی بووەکان گەمارۆی بارەگای خەلیفەیان دا لە سامەڕا، ڕایکرد بۆ بەغدا، لەو کاتە سەربازەکان موبایەعەیان دا بە موعتەز بیلا، کە سوپاکەی بە ٥٠ ھەزار جەنگاوەرەوە نارد بۆ بەغدا، و خەڵکەکەی ھەستان بە لابردنی موستەعین و موبایەعەیان بە مەعتەز دا بۆ ئەوەی ڕێگە لە خوێن ڕشتن بگرن، ھەروەک موستەعین خۆیشی موبایەعەی بە مەعتەز دا، و لە خەلافەتی مەعتەز بیلادا دەوڵەتی تۆلۆنی لە میسر دامەزرا، کە ھیچ دەسەڵاتێکی بۆ خەلیفە نەھێشتەوە تەنھا ناوھێنانی لە خوتبە و سکەی پارەدا نەبێت، و یەعقوب سەفار دەستی گرت بەسەر وڵاتی فارس، لەگەڵ ئەوەی مەعتەز لەگەڵ تورکەکان ڕێ ئەکەوت بەڵام لایانبرد لە ساڵی ٨٧٠ز لەبەر دابەزینی ئاستی ئابوری دەوڵەت و موبایەعەیان دا بە موھتەدی بیلا کوڕی واسیق، وم ەعتەز لە بەندیخانەکەیدا مرد لە برسیەتی و تینوویەتیدا.
موعتەمید کۆچی دوایی کرد ساڵی ٨٩٢ز، و موبایەعە درا بە موعتەزید بیلا کە لە خەلافەتی ئەم و موکتەفا بیلای کوڕیدا بارودۆخ باشبوونی بە خۆوە بینی لە ڕووی سیاسی وئابوریەوە، و عەبباسیەکان میسریان گێڕایەوە و ئیسماعیلیەکانیان لە چەند شوێنێک تێک شکاند و دەوڵەتی سامانی دەرکەوت کە تەبرستانی گێڕایەوە و کۆنترۆڵی فارس و خۆراسانیان کرد لەگەڵ ھێشتنەوەی ناوی خەلیفە لە دەسەڵاتدا، و بەغدایان کردەوە بە پایتەختی دەوڵەت.
موکتەفا مرد ساڵی ٩٠٨ز، موبایەعە درا بە موقتەدیر بیلا، لەگەڵ ئەوەی دووجار لابرا، جارێک لە سەرەتای سەردەمەکەیدا لابرا و موبایەعە درا بە عەبدوڵڵای کوڕی مەعتەز کە کوژرا لە ڕۆژی دووەمی خەلافەتەکەیدا لە ئەنجامی ئەو ئاژاوەیەی کە دروستبوو لە نێوان لایەنگرەکانی و لایەنگرانی موقتەدی بیلا، خەلافەتەکەی یەک ڕۆژ بوو لەبەر ئەوە ھیچ کام لە مێژوو نوسان بە خەلیفە داینانێن، و جاری دووەم لابرا ساڵی ٩٢٩ز کە لایانبرد بە ھۆی دەست بەسەراگرتنی ژنان و کارگوزارەکان بەسەر دەوڵەتدا ود وای سێ ڕۆژ گەڕێنرایەوە و بەردەوام بوو لە خەلافەت تا کوژرا ساڵی ٩٣٢ز لە شەڕێکدا لەگەڵ مۆنسی تورکی یەکێک لە سەرکردەکانی سوپا، قاھیر بیلای برای بووە خەلیفە و مۆنس لایبرد دوای دوو ساڵ و بەندی کرد، و لە سەردەمی ئەم خەلافەتەدا دەوڵەتی بوەیھی دەرکەوت لە وڵاتی فارس و خۆراسان، ھەروەک توونس و جەزائیر و لیبیا بە تەواوی سەربەخۆییان وەرگرت لەگەڵ دەرکەوتنی دەوڵەتی فاتیمیدا، کە دەستیان گرت بەسەر دەوڵەتی ئەغلەبی و دەوڵەتی ڕۆستەمی و بەنو مەدرار.
thumb|300px|right|قەڵای حەلەب، ناوەندی حوکمی حەمدانیەکان پاشان لە خەلافەتی ڕازی بیلا دا دەوڵەتی ئەخشیدی دەرکەوتن لە میسر و دەستیان گرت بەسەر بەشێکی فراوانی شامدا. لەو کاتانە پایەی ئەمیری ئەمیران گەشەسەندنێکی وای بە خۆیەوە بینی کە یەکسەر موبایەعە نەدرا بە خەلیفە، بەڵکو ھەفتەیەک وەستان تا ئەمیری ئەمیران گەڕایەوە لە واسیت و موبایەعەی دا بە موتەقی بیلا.
ساڵەکانی دواتر ململانێ ڕوویدا لەسەر پایەی ئەمیری ئەمیران، لەم کاتانە ئیبن بەریدی ئەو پایەی وەرگرت کە خەڵک لایانبرد لەبەر زوڵم، و جارێکی تر ئیبن ڕایق گەڕێنرایەوە بۆ ئەو پایە، خەلیفە ڕایکرد بۆ موسڵ بۆ لای حەمدانییەکان ناسری حەمدانییەکان ئیبن رایقی کوشت و خۆی پۆستەکەی وەرگرت و خەلیفەی گەڕاندەوە بەغدا، و پاشان تۆرۆنی تورکی جێگەی گرتەوە کە خەلیفەی بەند کرد و موستەکفا بیلای لە جێگەی دانا ساڵی ٩٤٤ز، کە لابرا لە ساڵی ٩٤٦ز، و لەماوەی کورتی خەلافەتەکەیدا سێ کەس پایەی ئەمیری ئەمیرانیان وەرگرت کە دواین جاریان درا بە بنەماڵەی بوەیھیەکانی دامەزرێنەری دەوڵەتی بوەیھی، کە ئەمان خەلیفەیان لابرد وموتیع بیلایان دانا لە جێگەی، کە ئەم سەردەمەش فراوانبوونی جەماوەری فاتمییەکانی لە خۆ گرت لە تونسەوە تا میسر و وڵاتی شام، کە لەو کاتە جیھانی ئیسلامی بەسەر سێ خەلیفەدا دابەش بوو بوو لە یەک کاتدا، لە قوڕتوبە (ئەندەلوس) و قاھیرە و بەغدا، لاوازترینیان دەسەڵاتی بەغدا بوو.
سەردەمی عەباسی سێیەم
سەردەمی عەباسی سێیەم، ناسراوە بە سەردەمی قەڵمڕەوی سەلجوقی و ئەم قۆناغانەی خوارەوە ئەگرێتەوە؛
سەلجوقییەکان بە گشتی
thumb|250px|جەنگی مەڵاز گرد لە نێوان سەلجوقی وبیزەنتیەکان سەلجوقییەکان ھۆزێکی تورک بوون، لە چین جێگیر بوون و ڕۆیشتن بەرەو بوخاری و ئیسلام بوون لە سەردەمی دامەزرێنەرەکەیاندا (سەلجوق)، پاشان لە ژێر سەرکردایەتی تەغرۆل بێگدا یەک لە دوای یەک دەستیان گرت بەسەر دەسکەوتەکانی دەوڵەتی غەزنەوی و چوونە بەغداوە لەسەر داوای خەلیفە، کە تەغرۆل بێگی کرد بە سوڵتان و ناوی (پاشای ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای) لێنا و کچەکەی خۆی کردە ھاوسەری، و کاتێک وەفاتی کرد ساڵی ١٠٦٣ز، ئەو کاتە تەغرۆل بێگ جێگیر بوونی سیاسی و ئابوری دەستەبەر کردبوو لە بارودۆخەکاندا، لە دوای ئەو ئەلب ئەرسەلان ھات کە دەسەڵاتی فراوان بوو تا قودس، و لەدوای سەرکەوتنی لە جەنگی مەڵاز گرد دەوڵەتی سەلجوقی بنیاتنا لە ئەنادۆڵ، کە یەکەم دەوڵەتی لەو جۆرە بوو، پاشان کوژرا لە یەکێک لە داستانەکانیاندا ساڵی ١٠٦٤ز، مەلیکشای کوڕی دەسەڵاتی گرتە دەست، کە سەردەمی ئەم مردنی خەلیفە قائیمی بە خۆیەوە بینی دوای ئەوەی خەلافەتەکەی ٤٥ ساڵ بەردەوام بوو و ئاستی ژیان باشبوونی بەخۆیەوە بینی، و موبایەعە درا بە موقتەدی بۆ خەلافەت، مەلیکشا گرنگی دا بە ھونەر و زانست و لە بەغدا و ناوەندی چاودێری گەردونناسی و مزگەوتێکی گەورەی دروستکرد ناسرا بەناوی (جامعی سوڵتان)، ھەر لەم سەردەمە عومەر خەییام دەرکەوت و قەڕامیتەکان چەند جارێک لە بەسڕە شۆڕشیان کرد، و بە مردنی لە ساڵی ١٠٩٢ز، سەلجوقییەکان ھێزەکەیان لە دەستدا، کە بووە چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە وڵاتی شام و عێراق و وڵاتی فارس، بەلکو مەیدانەکە بووە ھاوپەیمانی نێوان پاشاکانی سەلجوقی لە دژی یەکتری بۆ فراوانکردنی ولایەتەکانیان، کە ئەم شەڕە ناوخۆییە بەردەوامانە کاری کردە سەر جێگیری دۆخی سیاسی و ئابوری لە وڵاتەکەدا، و ئەمەش سەرکەوتنی ھەڵمەتی یەکەمی خاچپەرستی ئاسان کرد لە ساڵی ١٠٩٨ز، لەو کاتە موستەھزیر لە پایەی خەلیفەدا بوو لە ساڵی ١٠٩٤ز وە. thumb|right|وێنەیەکی سوڵتان مەلیکشا
شەڕەکانی سەلجوقی و ئاوابوونییان
ھەڵمەتی خاچپەرستی یەکەم توانی چوار مەمالیکی لاتینی لە ڕۆژھەڵات دابمەزرێنێت، کە ئەوانیش میرنشینی ڕەھا و ئەنتاکیە و تەڕابولس و بەیتولموقەدەس بوون، کە لە ژیر دەستی فاتمییەکان بوو لە ساڵی ١٠٩٦ز وە سەلجوقییەکان نەیانتوانی وەڵامی خاچپەرستەکان بدەنەوە لە کەنارەکانی وڵاتی شام، وازیان ھێنا لەبەرەو پێشچوون بە ئاڕاستەی ئەنقەرە و ناوجەرگەی ئەنادۆڵ، ھەروەک پێشڕەویەکانیان وەستا بە ئاڕاستەی حەلەب و عێراق و خەلافەت گیربوو بوو بە جەنگە ناوخۆییەکان وشۆڕشەکانی قەڕامیتەکان، لەبەر ئەوە نەتوانرا بەرگریەکی ئەوتۆ لە خاچپەرستەکان بکرێت.
لە کۆتاییەکانی سەردەمی موستەھزیر دۆخەکە جێگیر بوو بۆ سوڵتان محەممەد سەلجوقی کە وەفاتی لە ساڵی ١١١٨ز دا جارێکی تر دۆخەکە ئاڵۆز بوویەوە لە نێوان میراتگرەکەی مەحمود سەلجوقی و داودی برای و ھەندێک لە مامەکانی، بە مردنی خەلیفە لە ھەمان ساڵدا، موستەڕشید بوو بە خەلیفە، و لەخەلافەتەکەیدا عیمادەدین زەنگی والی موسڵ دەرکەوت کە موڵکەکانی فراوان کرد تا حەلەب و حومس بگرێتەوە، و لە دوای خۆی نورەدین زەنگی دەرکەوت کە شام و میسریشی گرت، لە کاتی گەشەسەندنی دەوڵەتی زەنگی، شەڕی ناوخۆی سەلجوقییەکان ھەر بەردەوام بوو، مەسعود سەلجوقی سەرکەوت بەسەر مەحمودی برایدا و خەلیفە موستەڕشیدی کوشت ساڵی ١١٣٥ز، کاتیک بەرگری لە مەحمودی برای ئەکرد، و خەلیفە ڕاشید بیلا بووە خەلیفە لە دوای ئەو، بەڵام سوڵتان مەسعود سەلجوقی ھەر زوو لایبرد، خەلیفە ڕایکرد بۆ ئەسفەھان تا کوژرا ساڵی ١١٣٦ز، پاشان موقتەفا بیئەمرلا بووە خەلیفە. thumb|280px|زانکۆی موستەنسیریە لە بەغدا، کە بە ناوی خەلیفە موستەنسیری دامەزرێنەریەوە ناونرا.
خەلیفەکان کۆنتڕۆڵی بەغدا ئەکەنەوە
لە ڕاستیدا بارودۆخی عیراق زۆر باش بوو لە سەردەمی ناسر، ولە دوای مردنی سەڵاحەدینی ئەیوبی مناڵەکانی بووە ناکۆکیان لەسەر دەسەڵات وەک سەلجوقییەکان پێشتر، ھاوپەیمانیان بەست لە دژی یەکتر و دژایەتی یەکتریان کرد، و ھۆزە تورکی و شەرکەسیەکانیان ھێنا کە دواتر بە مەمالیکەکان ناسران، بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ئیسلامی وەک بوخاری و کابول و دەوروبەریان زۆر خراپ بوو، بە ھۆی توشبونیان بە غەزوو وت ێکدانەکانی مەغۆل بە سەرکردایەتی جەنگیز خان، ھەروەک لە عێراق ئەو گرنگیە نەئەدرا بە زانست و ھونەر وەک سەردەمی زیڕینی دەوڵەت.
خەلافەتی موستەعسیم یبلا و کۆتایی دەوڵەت
thumb|310px|right|ھۆلاکۆ خەلیفە موستەعسیم بەند ئەکات و خواردن و خواردنەوەی لێ قەدەغە ئەکات تا ئەمرێت، ھۆلاکۆ قاپ و کوپە ئاڵتونیەکانی خەلیفەی داناوە بە بەتاڵی بۆی موستەنسیر وەفاتی کرد ساڵی ١٢٤٢ز، موستەعسیم بیلای کوڕی جێگەی گرتەوە کە دوایین خەلیفەی عەبباسیdەکان بوو لە بەغدا، و خەلافەتەکەی چەند ڕووداوێکی گرنگی مێژووی خەلافەتی عەبباسی بە خۆیەوە بینی، لەوانە شکستی حەوتەم وھەشتەم ھەڵمەتی خاچپەرستی کە دوایین ھەڵمەتی خاچپەرستی بوون لەو ماوەیەدا، بەگشتی ھەڵمەتی خاچپەرستی یەکەم و سێیەم و چوارەم نەبێت ھیچ کام لە ھەڵمەتەکان سەرکەوتنێکی زۆریان بە دەستنەھێنا، و لە دەرئەنجامی ھەشتەم ھەڵمەتی خاچپەرستی دەستکەوتەکانی خاچپەرستەکان لە ڕۆژھەڵاتدا تەنھا ئەنتاکیە و تەڕابولس و عەککا بوو وەک دوورگەی لەیەک دابڕاو و بەیەکەوە نەبەستراو لە ڕووی جوگرافیەوە، ھەروەک سەردەمی خەلافەتەکەی کۆتایی دەوڵەتی ئەیوبی بەخۆیەوە بینی لە ساڵی ١٢٥٠ز.
ڕووداوی سێیەم ڕووخانی بەغدای پایتەخت بوو لەسەر دەستی مەغۆل بە سەرۆکایەتی ھۆلاکۆ خان کە داوای خۆبەدەستەوەدانی لە خەلیفە موعتەسیم بیلا کرد، بەڵام خەلیفە ڕەتی کردەوە و مەغۆلی وریا کردەوە لە سزای خوا ئەگەر خەلافەت بڕوخێنێت، وبەھۆی ئەو لاوازیە زۆرەی کە ھێزی خەلافەتی گرتەوە لەو کاتانە بوونە ھۆی ڕووخانی شارەکە و خەلافەتەکە، لە کاتێکا مۆنگۆ خان فەرمانی کردبوو بە ھۆلاکۆی برای خەلافەت بھێڵێتەوە ئەگەر خەلیفە مل کەچ بێت بۆی. پێش ئەوەی بەرەو بەغدا بڕوات، ھۆلاکۆ ھۆزەکانی لوڕی لەناو برد و پاشان ئیسماعیلیەکان خۆیان دا بە دەستەوە دوای ئەوەی قەڵای ئەلموتی پایتەختیان گیرا لە باکوری ئێران، وھۆلاکۆ زۆری لێ کوشتن پاشان ھۆلاکۆ سوپاکەی کردە دووبەشەوە و گەمارۆی بەغدای دا و بەنداو و کەناڵەکانی ئاودێری وێرانکرد کە بووە ھۆی تێکدانی کشتوکاڵ و گەیشتنی ئاو بە شارەکە، پاشان کەوتە بۆمباران کردنی قەڵا و مەنجەنیقەکان کە ڕووخانی حاکمە عەبباسییەکانی ئاسان کرد یەک لە دوای یەک ھەتا دەوری شاری دا لە ھەموو لایەکەوە، پاشان موستەعسیم ویستی وتوێژ بکات لەگەڵیان بەڵام ھۆلاکۆ ڕەتی کردەوە، و بەغدای گرت لە ١٠ی شوباتی ١٢٥٨. کوشتارگەیان گێڕا بە حەقی خەڵکەکەی و بەپێی ھەندێک سەرچاوە ژمارەی کوژراوان گەیشتنە میلیۆنێک کەس، ھەروەک شارەکەیان تاڵان کرد و سوتاندیان، کتێبخانەکانیان پێچایەوە وا باس دەکرێت ڕووباری دیجلە ڕەش بوو لەبەر زۆر ئەو وەرقە سوتاوانەی فڕێدرایە ناوی، ھەمان حاڵ بەشی مزگەوت و کۆشک و زانکۆکان بوو، و ھۆلاکۆ بڕیاری بەند کردنی خەلیفەی دا وخواردن و خواردنەوە لێ قەدەغە کرد تا کۆچی دوایی کرد لە ٢٠ی شوباتی ١٢٥٨ز بەمەش خەلافەتی عەبباسی لە بەغدا کۆتایی پێ ھات.
سەردەمی عەبباسی چوارەم
سەردەمی عەباسی چوارەم یان سەردەمی سوڵتانە مەمالیکیەکان، دابەش دەبێت بۆ ئەم قۆناغانەی خوارەوە؛
خەلافەتی عەبباسی لە قاھیرە
مەمالیکەکان حوکمی میسریان گرتە دەست لە سالی ١٢٥٠ز لە دوای نەمامی دەوڵەتی ئەییوبی، لە زۆربەی حاڵەتەکان حوکم لە ناو یەک خێزاندا نەئەمایەوە و ئەگۆڕا، نزیکەی ٤١ سوڵتانی مەملوکی بوون ھەندێک لە سوڵتانەکان لائەبران ودائەنرانەوە، ٢٨ سوڵتانیان لەسەر دەستی مەمالیکەکان خۆیان لەناو بران، ئەم ڕکەبەریەش بووە ھۆی ناجێگیری سیاسی لە نێویاندا.
لەگەڵ ئەوانەشدا، مەمالیکەکان دەورێکی دیاریان گێڕا لە پاراستنی ڕۆژھەڵات لە سەرەتای سەردەمەکەیاندا، دوای ئەوەی ھۆلاکۆ بەغدای گرت و خەلافەتەکەی ڕوخاند، بە ھێزەکانیەوە بەرەو وڵاتی شام ڕۆیشت، نەسیبینی گرت رەھا و حەلەب، لەم نێوەندەدا سەیفەدین قەتز بە سوپایەکەوە لە میسرەوە دەرچوو بۆ وڵاتی شام، کە ھۆلاکۆ دوای وێران کردنی حەلەب دیمەشقی سوتاند، و سوپای مەمالیک و ھۆلاکۆ بەیەک گەیشتن لە شەڕی عەین جالوت لە جەلیل ساڵی ١٢٦١ کە سەرکەوتن بۆ مەمالیکەکان بوو، بەم شێوەیە میسر لە شەڕی مەغۆل ڕزگاری بوو، و مەمالیکەکان پێیان تیا جێگیر کرد وکۆنتڕۆڵی وڵاتی شام و حیجاز و میسریان کرد، بەمەش دەوڵەتێکی فراوانیان دامەزراند.
قەتز لە ڕێگە گەڕانەوە بۆ میسر گیانی لە دەست دا و زاھیر بێبرس بووە سوڵتان لە دوای ئەو، کە بێبرس سەرکەوتوو بوو لە شەڕەکانیدا لەگەڵ خاچپەرستەکان، فەتحی یافا و ئەنتاکیە و قەڵاکانی دەوروبەری کرد، سێ ساڵ تێپەڕ بوو جیھانی ئیسلامی بێ خەلیفە بوو، لەگەڵ ئەوەی سوڵتانی ئەیوبی لە دیمەشق موبایەعەی دا بە ئەبوعەباس ئەحمەد بەڵم لەو کاتە مەمالیکە بە بەھێزی لە میسر دەرکەوتن، و کاتێک قەتز دەستی گرت بەسەر دیمەشقدا لە ئەنجامی شەری عەین جالوت، خەلیفە ڕۆیشت بۆ حەلەب کە ھێشتا لە ژێر دەستی ئەیوبییەکان بوو، لە حەلەب موبایەعەی پێدرا و ناونرا حاکم بیئەمر لا، لەگەڵ ئەوەی ئەم خەلیفە تەنھا لە حەلەب ناوی ھەبووە لەبەر ئەوە زۆر لە مێژوو نوسان ئەم خەلیفەیە لائەبەن لە لیستی خەلیفەکاندا و دایدەنێن بە ھەوڵێک بۆ ژیانەوەی خەلافەت، بەڵام ھەوڵی تەواو لەسەر دەستی زاھیر بێبرس درا لە سالی ١٢٦٢ز، کاتێک ئەحمەدی کوڕی خەلیفە زاھیر بیئەمر لا گەیشت بێبرس ئاھەنگێکی گێڕا و موبایەعەیان بەڕەسمی موبایەعەیان پێدا و ناویان نا موستەنسیر بیلا و بڕیاری دەرکرد ناوەکەی بخرێتە سەر سکەی پارە و ناوی بھێنرێت لە خوتبەی ھەینیدا.
بێبرس داوای لە خەلیفە کرد کە ڕاسپاردەیەک بنوسێت و ھەموو ئیش و بەڕێوەبردنێکی دەوڵەت باتە دەستی، و خەلیفەش ئەو ڕاسپاردەیەی دا پێی کە خۆی ھیچ شتێکی لە دەستدا نەبوو، و تەنھا وەک ھێمایەک بۆ دەوڵەت و سەرچاوەیەک بۆ شەریعیەتەکەی بوو، ھەروەک باس لەوە کرا بوو لە ڕاسپاردەکەدا کە بەغدا بگەڕێنرێتەوە بۆ دەوڵەت و کورسی خەلافەت ببرێتەوە ئەوێ، کاتێک خەلیفە خۆی بە سەرکردایەتی سوپاکەی دەرچوو بەرەو عێراق، لە یەکێک لە شەڕەکاندا لەگەڵ مەغۆل کوژرا پێش ئەوەی بگاتە بەغدا، و لە قاھیرە موبایەعە درا بە حاکم بیئەمر لای دووەم و سی ساڵ مایەوە.
بە گشتی دەوڵەتی عەبباسی وەک مانای دەوڵەت ڕوخا لەگەڵ روخانی بەغدا ساڵی ١٢٥٨ز، بەڵام خەلافەتی عەبباسی بەردەوام بوو تا ساڵی ١٥١٧ وەک ھێمایەک بۆ دەوڵەت و ڕۆلە ئاینیەکەی، و خەلافەتی عەبباسی ڕوخا لەگەڵ ڕوخانی دەوڵەتی مەملوکی لە شەڕی مەرج دابق کە سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی سەرکەوت بەسەر مەمالیکەکاندا، بە ھیزەکانیەوە بەرەو باشور ڕۆیشت و فەتحی زۆربەی شارەکانی وڵاتی شامی بە ئاشتی کرد و پاشان بەرەو میسر ڕۆیشت و دواین مەمالیک (ئەشرەف تومان بای) لە شەڕی ڕیدانیە شکاند لە نزیک قاھیرە، و لەگەڕانەوەی خۆیدا سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی دوایین خەلیفەی عەبباسییەکان متوەکیلی سێیەمی برد بۆ قوستەنتینیە دوای ئەوەی خەلیفە دەستبەردار بوو لە لە دەسەڵات بۆی، بەمەشە نەک خەلافەت ڕۆیشتە دەستی عوسمانییەکان بەڵکو لقی یەکەمی خەلافەت کۆتایی پێ ھات کە لقی عەرەبی یان بە شێوەیەکی وردتر (لقی قوڕەیش) لەبەرئەوەی ھەموو خەلیفەکانی پێشتر بە ڕاشدین و ئەمەوی و عەبباسییەکان ئەچوونە سەر ھۆزی قوڕەیش کە ھۆزی پێغەمبەر محەممەد بوو، ولقی دووەمی خەلافەت کرایەوە کە نەوەکانی عوسمان بوون.
عەبباسیەکان دوای نەمانی خەلافەتەکەیان
چەند دەوڵەتێک دامەزران کە لە نەوەی خێزانی عەبباسیەکان بوون، بە ھۆی ئەو شوێنەی لە جیھانی ئیسلامیدا ھەیەتی لە دوای نەمانی دەوڵەتی عەبباسی و ھەندێک جار میرنشینی عەبباسی پێش ڕوخانی دەوڵەتەکە بە شێوە سەربەخۆ دائەمەزران، کە ھیچ کام لەوانە داوای حەقی خەلافەتیان نەئەکرد دوای ڕوخانی خەلافەتی عەبباسی بە تەواوی لە ساڵی ١٥١٧ز یان لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە ساڵی ١٩٢٢ز وبە گشتی تا ئەمڕۆ، لە شوێنی جیاواز لە جیھانی ئیسلامیدا ژمارەیەکی زۆر خێزان ئەژین کە ئەگەڕێنەوە سەر عەبباسیەکان بە ئەسڵ، بە تایبەت لە سعودیە و یەمەن و تورکیا و ئێران و وڵاتی شام و میسر و سوودان و ھیندستان و پاکستان و ئەفغانستان و ئۆزبەکستان، لەگەڵ ئەوەی دوایین دەوڵەتیان لە ناوچوو ساڵی ١٩٦٧ ھەندێک لە عەبباسییەکان لە شوێنی دیاردان وەک سەرۆکی سۆدان (عومەر ئەلبەشیر). thumb|300px|right|عومەر حەسەن بە شیر، سەرۆک کۆماری سۆدان لە ساڵی ١٩٨٩ەوە، نەژادی ئەگەڕێتەوە سەر خێزانی جەعلیەکان کە ڕاستەوخۆ ئەچنەوە سەر عەباسی کوڕی عەبدول موتەلیب
ئایین
ئاینی ئیسلام یەکێک بوو لە پێکھێنەرە سەرەکیەکانی دەوڵەتی عەبباسی لەسەر دامەزرا، ئەم ئاینە پێشکەوتنێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی لەلایەکەوە سلبی بوو و لە لایەکەوە ئیجابی بوو، کە بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە نێو نەتەوە نا ئیسلامەکاندا کە بە ڕێگەی تایبەتی خۆیان و بە کاریگەری فەلسەفە و بیروباوەڕە کۆنەکانیان تێگەیشتن لێی، و ھەندێک ئیجتیھاد کرا لەلایەن فەقێکان کە بووە ھۆی دروستبوونی تائیفە و مەزھەبی جۆراوجۆر لە ناو دامەزراوە ئیسلامیەکەدا، و ھەندێکیان نەمان و ھەندێکی تریان تا ئەمڕۆ ماون. لەو تائیفە ئیسلامیانەی دروست بوون لە سەردەمی عەبباسی موعتەزیلە و مەرجیئە و ئیبازی و ھتد، ھەروەک لە شیعەدا چەند تائیفەیەکی جیاواز دەرکەوتن وەک، ئیسماعیلی و عەلەوی و دوڕزی، ھەروەھا سۆفیگەری دامەزرا لە سەرەتای سەردەمی عەبباسی.