cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زانکۆی ھانیانگ
مێژوو
زانکۆی ھانیانگ لە ١ی تەممووزی ١٩٣٩ وەک قوتابخانەی ئەندازیاری دۆنگ-ئەی دامەزراوە، لە سەردەمی داگیرکاری ژاپۆن، کۆلێژەککە دەستی کرد بە وەرگتنی ٦٣٠ قوتابی لە ٣٥ بەش لە سێئول، دواتریش لە ساڵی ١٩٤١ بۆ یەکەمجار قوتابییەکانی دەرچوون، کۆلێژەکە لەو کاتەدا ھەوڵی دا خۆی بەرز بکاتەوە بۆ زانکۆ، لە ئایاری ١٩٤١ کۆلێژەکە خوێندنی لە تایبەتمەندی ئەندازیاری و تەکنۆلۆژیا ئۆفەری بۆ ١٠٠ قوتابی کرد کە قوتابخانەیان تەواو کردبوو، لە ١٩٤٣ کە کۆریا ھێشتا لەژێر داگیرکاری ژاپۆن دابوو، کۆلێژەکە وەستا لە وەرگرتنی قوتابی نوێ، ئەمەش وای کرد زانکۆکە بۆ ماوەیەکی کاتی دابخرێت، ئەوە بوو لە ١٥ی ئازاری ١٩٤٤، کە ٧٨ قووتابی توانیان لە زانکۆکە خوێندن تەواو بکەن و دەربچن.
دوای وەرگرتنی سەربەخۆیی کۆریا لە ١٩٤٥، کۆلێژی دۆنگ-ئەی ناوی خۆی گۆڕی بۆ کۆلێژی ئەندازیاری بۆ دامەزراوەی نیشتمانی، دامەزرێنەری کۆلێژەکە دکتۆر کیم لیون-جون بوو، کە گرنگیدا و گرنگی پیشەسازی و پێشکەوتن و نوێگەری کۆریای دەبینی و زانکۆی ھانیانگی دامەزراند.
لە سەردەمی جەنگی کۆریا بەشەکانی ناوەوەی کۆلێژەکە تێکدران و باروودۆخی کۆلێژەکە تێکچوو، ھەرچۆنێک بێت خوێندن بەردەوامی پێدرا لە بوسان، کۆریا بە دابینکردنی مامۆستای کاتی، تەنانەت لە کاتە سەختەکانیش کۆلێژەکە چەندین مامۆستایەکی زانستی گرت بۆ دابینکردنی ناوەندێکی زانستی بۆ مامۆستاکانی قوتابخانەی دواناوەندی، و زانکۆی ھانیانگ ڕێگەپێدانی بۆ کراوە وەک قوتابخانەیەکی فەرمی لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی کۆریای باشوورەوە.
لقی سێئول
لقی سێئول ماڵ و نیشتنگەی ١٥ کۆلێژ و ٦٠ بەش تیابووی چەندین سەنتەری لێکۆلینەوەیییە، لقی سێئول زیاتر لە ٦٠ بالەخانەی ھەیە، لەناویاندا زانکۆی ژنانی ھانیانگ، زانکۆی سایبەری ھانیانگ، لە ٢٠٠٩ باڵەخانەیەکی نوێ تەواو کرا، و سەنتەر بۆ قوتابیانی پەککەوتوو لەھەمان ساڵ بنیاندنرا، ھەروەھا لقەکە چەندین بەشی گرنگی تریشی ھەیە، کەوا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە زانکۆکە نییە، بەڵام پەیوەندییەکی ناڕاستەوخۆ
لقی ERICA
لقی ERICA لقێکە دەکەوێتە ئانسان، پارێزرگای گیۆنگگی، بە نزیکەیی ٦٠ کلیۆمەتر لە باشووری سێئول لە ٢٠٠٩ لقەکە بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە دانی پێنرا، لقەکە نیشتنگەیەکە بۆ ٩ کۆلێژ و ٤٢ بەش،
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە سێئول پۆل:پەیمانگا پەروەردەییەکان کە لە ١٩٣٩ دامەزراون پۆل:پەیمانگا پەروەردەییەکان کە لە ١٩٣٩ دامەزراون ‏ پۆل:پەروەردە لە ئانسان ‏ پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٣٩ لە کۆریا پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکانی کۆریای باشوور
بڕیارنامەی ١٥٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان
کۆستایخا
کۆستایخا گوندێکی لادێییە لە ناوچەی سپاسکۆیە، ناوچەی تارنۆگسکی، ناوچەی ڤۆلۆگدا،. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٢دا ٤٣ کەس بوو.
جوگرافی
کۆستایخا دەکەوێتە ٣٨ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژاوای تارنۆگسکی گۆرۆدۆک (سەنتەری بەڕێوەبردنی ناوچەکە) بە ڕێگای شەقام. ناومۆڤسکایا نزیکترین گوندی لادێیە.
١٢٥١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٧٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
کۆردیلێرای ناوەندی (لوزۆن)
زنجیرەچیای کۆردیلێرای ناوەندی یان ھەر کۆردیلێرا (ئینگلیزی:Cordillera Central)زنجیرەیەکی گەورەی چیایە ٣٢٠ کم درێژە لە باکوور بۆ باشوور ھەروەھا ١١٨ کم درێژە لە ڕۆژھەڵات بۆ ڕۆژاوا. زنجیرەچیای کۆردیلێرا دەکەوێتە بەشی باکووری ناوەڕاستی دوورگەی لوزۆن، لە فلیپین. زنجیرەچیایەکە ھەموو پارێزگاکانی ھەرێمی کارگێری کۆردیلێرا (دەبرا، ئەپایاۆ، بنگۆت، ئیفوگاو، کالینگا و پارێزگای شاخ) دەگرێتەوە ھەروەھا بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی ئیلۆکۆس نۆرتێ و ڕۆژھەڵاتی ئیلۆکۆس سوور دەگرێتەوە.
لە باکوور زنجیرەچیایەکە لە کەنارەکانی باکووری لوزۆن بە درێژایی کەناڵی بابویان لە پارێزگاکانی ئیلۆکۆس نۆرتێ و کاگایان کۆتایی پێ دێت لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتیدا، کۆردیلێرای ناوەندی بەستراوەتەوە بە چیاکانی سیرا مادرەوە، درێژترین زنجیرەی چیای ئەو وڵاتەیە، لە ڕێگەی چیاکانی کارابلۆ لە پارێزگای نوڤا ڤیزکایا لە ماوەی داگیرکاری ئیسپانیدا، ھەموو زنجیرەکە ناوی نوڤا پرۆڤینسیا بوو.
جوگرافیا
کۆردیلێرای ناوەندی بەرزترین زنجیرەی چیایە لە فلیپین نزیکەی ١/٦ ی ھەموو دوورگەی لوزۆن پێک دێنێت بە کۆی ڕووبەری ٢٢٬٥٠٠ کیلۆمەتر دووجا. بەرزترین شاخ لە زنجیرەچیایەکە چیای پولاگە، ھەروەھا بەرزترین چیای دوورگەی لوزۆنیشە بە بەرزی ٢٩٢٨ مەتر. بە فەرمی سێیەمین چیای بەرزە لە وڵاتەکەدا دوای چیای دۆلانگ- دۆلانگ و چیای ئاپۆ لە دوورگەی مینداناۆ، دووەم گەورەترین دوورگەی فلیپینە.
ئەلێکساندەر تامانیان
ئەلێکساندەر تامانیان (بە ئەرمەنی: Ալեքսանդր Թամանյան، ٤ی ئازاری ١٨٧٨ – ٢٠ی شوباتی ١٩٣٦) تەلارسازێکی نیوکلاسیکی ئەرمەنی لەدایکبووی ڕووسیا بووە، بە کارەکانی لە شاری یەریڤان ناسراوە.
تامانیان ھاوسەرگیری لەگەڵ کامیلا ئێدواردز کردووە کە ئەندامی بنەماڵەی بینۆیس بووە. ھەروەھا کوڕەکانیان گێڤۆرگ (جۆرجی) و یولیۆس تامانیان بوونە تەلارسازێکی بەناوبانگ و بەردەوام بوون لە کارەکانی باوکیان.
تامانیان لە ٢٠ی شوباتی ١٩٣٦ لە یەریڤان کۆچی دوایی کردووە و لە پانتێۆنی کۆمیتاس کە دەکەوێتە ناوەندی شاری یەریڤانەوە نێژراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:مردووانی ١٩٣٦
نۆستالۆژیا
نۆستالژیا یان نۆستالجیا وشەیەکی یۆنانی کۆنە و ئاماژە دەکات بۆ ئەو ئازار و ناخۆشییانە کە نەخۆش تووشی دەبێت بەھۆی سۆزی گەڕانەوەی بۆ ژینگەکەی خۆی و ترس لەوەی نەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی شوێن و ژینگە بنەڕەتییەکەی، ئەم زاراوەیە بە مانا مەجازییەکەی، واتە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو یان سۆز بۆ ڕابردوو، بۆ شوێنی یەکەم. زەمەنی نۆستالژیا پەیوەستە بە زەمەنی ڕابردوو، گوتاری نۆستالژیا گوتارێکی ڕابردووخوازە، کەسێکی نۆستالژیا دەخوازێ بوونی خۆی لە ڕابردوودا پایەدار بکات، بەو پێیەی ڕابردوو ھەمیشە سەردەمی شکۆ و سەروەرییە، چونکە لە ئێستادا ئەو شکۆ و ڕەسەنێتییە بوونی نەماوە.
وشەکە
وشەی نۆستالژیا پێکھاتووە لە دوو وشەی یۆنانی: nostosبە واتای «گەڕانەوە» و algia بە واتای «ئێش/ئازار».
حەنەفی
مەزهەبی حەنەفی یەکێکە لەسەرمەزهەبەکانی سوننە و ئەگەڕێتەوە بۆ پێشەوا ئەبووحەنیفە نوعمان کە ساڵی ٨٠ک تا ١٥٠ک ژیاوە. ئیمام ئەبووحەنیفە لە شوێنکەوتووی شوێنکەوتووەکانە و پێشەوای ئەهلی ڕا و فیقهی عێراقە، زانستی وەرگرتووە لە حەماددی کوڕی ئەبو سولەیمان و کە ئەویش لە ئیبراهیم نوخەعی وەرگرتووە و ئەویش لە عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوودی وەرگرتووە کە یەکێک بووە لە هاوەڵەکانی پێغەمبەری ئیسلام، و لە مەزهەبەکەیدا پشتی بەستووە بە قورئانی پیرۆز و سوننەت و کۆبوون (ئیجماع) و قیاس و ووتەی هاوەڵەکان و شەرع، و لە زانستی بیروباوەڕدا کتێبی فیقهی گەورەی هەیە.
ناوچەکانی بڵاوبوونەوە
لە بەلقان و قەوقاز و میسر و ئەفغانستان و تورکستان لە ڕۆژهەڵاتەوە بڵاوبۆتەوە و لە ڕۆژئاواوە لە پاکستان و بەنگلادیش و باکووری هیندستان و زۆربەی عێراق و تورکیا و سووریا و زۆربەی موسڵمانەکانی یەکێتی ڕووسی و چین.
بنەمای مەزهەبەکەی
مەزهەبی ئەبووحەنیفە پێکهات لە کووفە، و بنەماکان یان ئوسوڵەکانی مەزهەبەکە لەسەر دەستی خودی ئەبووحەنیفەدا بوو، وەک خۆی لە یەکێک لە ووتەکانیدا ئاماژەی پێکرد بنەماکانی بریتیین لە؛
و لەم ئەم بنەمای یاسادانانەدا ئەبووحەنیفە جیاوازی نیە لەگەڵ پێشەواکانی تردا، هەموویان ڕێکەوتوون لەسەر ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ قورئان و سوننەت بۆ پایانکردنی حوکمەکان لێیان، بەڵام ئەبووحەنیفە جیادەکرێتەوە بە پەیڕەوێکی سەربەخۆ لە ئیجتیهادکردندا، و ڕێگەیەکی تایبەت لە دەرهێنانی ئەو حوکمانەی ناوەستن لەسەر ڕوونی دەقەکان، بەڵکو ڕۆئەچێتە ناو ئەو مانایانەی ئاماژەی پێ دەکات و قوڵ دەبێتەوە لە مەبەست و ئامانجەکانیدا.
ناوبانگی ئەبووحەنیفە بە ڕا و زۆری قیاسەکانی ئەوە ناگەیەنێت کە گوێی نەدابێت بە فەرموودە و ئەسەرەکان، یان کەم بەکاری هێنابن، بەڵکو مەرجی توندی هەبوو لە قبوڵکردنی فەرموودەکاندا، زۆر لێکۆڵینەوەی ئەکرد و دڵنیایی ئەکردەوە لەسەر ڕاستی هاتنی ئەو فەرموودە لە پێغەمبەر محەمەدەوە (د.خ)، ئەمەش لەبەر ئەوەی لە کووفەدا بوو و کووفەش مەڵبەندی دروستبوونی ئاژاوە و دەستە جیاوازەکان بووە هەر ئەم توندییەشی لە وەرگرتنی فەرموودەکاندا وایکردووە کە تەفسیرێکی فراوان بکا بۆ ئەوانەی کە ڕاستن، و پێوانەیەکی زیاتریان بۆ بەکاربهێنێت تا بتوانێت زۆربەی کێشەکانی پێ چارەسەر بکات.
ئیجتیهادی ئەبووحەنیفە تەنها لەسەر ئەو بابەتانە نەوەستاوە کە ڕوویانداوە یان ئاڕاستەی ئەکران، بەڵکو ئەو بابەتانەی دادەنا کە هێشتا ڕوویان نەدابوو حوکمەکانی ڕوون ئەکردنەوە، و ئەڵێن ئەبوو حەنیفە یەکەم کەس بووە کە ئەم جۆرە فیقهەی بەکارهێناوە.
نوسینەوەی مەزهەب
کتێبەکانی محەمەد حەسەن شیبانیمان بە تەواوی بۆ ماوەتەوە، کە زاناکان ناویان ناوە ئەمیش کتێبەکانی  ئەگرێتەوە لەگەڵ جامعی گەورە و بچوک و سیری گەورە و بچوك، و لە فێرخوازەکانیەوە گێردراوەتەوە بە دڵنیایی.
ئەبووفەزڵ مروزی ئەو کتێبەی کۆکردوو و دووبارەبووەکانی لێ لابرد لە ژێر ناوی (کافی)، پاشان سەرخەسی هەستاوە بە ڕوونکردنەوەی، لە کتێبەکەی (المبسوط)دا کە لە سی بەشدا چاپ کراوە و بە یەکێک لە گرنگترین کتێبە حەنەفییەکان دادەنرێت، لە گواستنەوەی پێشەواکانی مەزهەبەکە و لە خۆگرتنی پرسیار و بەڵگە و ڕووەکانی قیاس تیایدا.
گرنگترین دانراوەکان
لە گرنگترین دانراوەحەنەفیەکان (فیقهی گەورە و موسنەدی فەرموودە و کتێبی زانا و فێرخوازن)ن، هەروەها لە گرنگترین کتێبەکانی مەزهەبی حەنەفی جامعی گەورە و بچوک و سیری گەورە و بچوکن، هەروەها ئەم دانراوانەی خوارەوە؛
سەرچاوەکان
پۆل:سوننە پۆل:حەنەفی
کۆتا ئیمپراتۆری چین (گۆڤار)
کۆتا ئیمپراتۆری چین، پێشتر Ch'ing-shih wen-t'i (清史問題) تا ساڵی ١٩٨٤، گۆڤارێکی ئەکادیمیە کە لە ساڵی ١٩٦٥ دامەزراوە. ئەو توێژینەوەیە تایبەتە بە توێژینەوە لەسەر بنەماڵەی مینگ و چینگ. گۆڤارەکە تەکنیکی ڕۆمانسی لە لێکۆڵینەوە لە مێژووی سیاسی، ڕۆشنبیری، کۆمەڵایەتی و ڕەگەزی و دیمۆگرافی مێژوویی لەخۆ دەگرێت. وتارەکان گڵۆسیاری چینییان تێدایە. گۆڤارەکە لە ساڵی ١٩٩٣ ەوە دوو ساڵ جارێک لەلایەن زانکۆی جۆنس ھۆپکینس بڵاو دەکرێتەوە.
پێڕست
ئەم گۆڤارە لەم بنکەدراوی خوارەوە وەرگیراوە و تۆمارکراوە:
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"/>
جەنگی زەلاقە
جەنگی زەلاقە (بە عەرەبی: معركة الزلاقة) لە (٢٣)ی ئۆکتۆبەری (١٠٨٦ز) ڕوویدا. دەسەڵاتی (بەنوزونون) بەسەر شاری (تولەیتولە) کە لە ژێر فەرمان ڕەوایان دابوو لە ماوەی پاد‌شایەتی تایفەگەری کە (٧٨) ساڵی خایاند. دەستەڵاتداریان ڕووخێنرا بە دەستی (ئەلعەنونسو) پادشای (قشتالە)ی دیان ، لە ساڵی (٤٧٨ک) بە ھاریکاری ئەلموعتەمەد ئیبن عیباد دەستەڵاتداری (ئیشبیلیە) دوای ئەوەی کە موسڵمانەکانی (٣٠٢) ساڵ فەرمان ڕەواییان کرد. و ‌ڕووخانی ئەم دەستەڵاتە تەقینەوەیەکی توند بوو ، و ناڕەحەتی موسڵمانەکان بە دەستی گاورەکان پەرەی سەندوو بەھێزبوو. و تێکۆشانی (فونسو)ی شەشەم پادشای (قشتالە) کە ‌فەرمان ڕەوابوو بەسەر (جەلیقیە) و بەشێک لە پورتوگال یەکی گرت لەگەڵ (سانشۆ)ی یەکەم پادشای (ئەراجون) و (نافارا)و ‌(ئەلکونت برنجا ریمون) دەستەڵاتداری بەرشەلۆنا و ئۆرجل ئەمانە بە سوپایێکی ھاوبەش کەوتنە ‌ڕێ و دەوری چەند شار و قەڵایێکیان گرت و چەند دێھاتێکیان داگیرکرد و ‌زەوییەکی زۆریان سووتاند.
کوڕی عەباد ھۆشیار بووەوە لە کارە ھەڵەکەی بە یارمەتیدانی دیانەکان بۆیە لەگەڵ کاربەدەستانی ئەندەلوس لە ئیشبیلیە و قوڕتوبە کۆبووەوە و ڕێککەو‌تن کە نوێنەرێکی خۆیان بنێرن بۆ لای (یوسفی کوڕی تاشیفینی) پادشای دەوڵەتی موڕابیتین لە مەغریب و جەزائیر و تونس و مۆریتانیا داوای لێ بکەن کە یارمەتیان بدات و بە ھانایانەوە بێت. و نوێنەرێکی زۆری جەماوەری لە شاری مەڕاکیش ھاتن بۆ ھەمان مەبەست ئینجا کوڕی تاشفینی ڕاوێژی بە ئەنجومەنی ڕاوێژکاری کرد ئەوانیش ڕەزامەندیان لەسەر دەربڕی بەو مەرجەی کە ئەندەلوسییەکان (دورگەی خەزڕا)یان پێ ببەخشن تا چەکی قوڕس و سەربازەکانی لێ نیشتەجێ بکەن و بیکەنە قەڵایێک بۆ خۆ پاراستن و پەیوەندی نەپچڕانیان بە ئەفریقا.
لەگەڵ توندبوونی فشاری (فونسو) لەسەر موسڵمانەکان لە ئەندەلوس کار بەدەستەکان سەرانەیان پێدان یان ھەندێک قەڵایان دانە دەست و (کوڕی عباد) کەنداوی خەزڕای بەخشی بە (مورابیتەکان) وەبە کوڕەکەی وت : ئەی کوڕم سوێند بە خوا نابێت کە من ‌و‌ڵاتی (ئەندەلوس) بگێڕمەوە بۆ وڵاتی کوفرو بێ باوەڕی یا بیدەمە دەست دیانەکان تا نەفرەتی خودا برژێندرێ بە سەرما لە مینبەرەکانی ئیسلاما ھەروەک ڕژێندرا بە سەر کەسانی ترا ، و وتی : ئەگەر دەورە دراوین بەناحەزەکانمان دەبێت کامەیان زیانی کەمترە ئەو ھەڵبژێرین ئەویش فەرمانی (مولپەمین)کەنازناوی (مواڕابیتەکان) بوو و مناڵەکانی ئێمە حوشترەوانی ئەوان بن خۆشترە لەلای من نەک شوانی بەرازەکانی (فرنجییەکان بن) و بۆ ھەندێک لەوانەی کە لێی نزیکبوون وتبووی لەم کاتەی کە دەیانترساند بە (کوری تاشفینی) سوێند بە خوا من لەوەڕاندنی حوشترەکانی پادشای مەڕاکیش ھەڵدەبژێرم لەسەر ئەمەی ببمە پاشکۆی  پادشای دیانەکان و سەرانەی بدەمێ حوشترەوانی زۆر چاکترە لە شوان بوون بۆ بەرازەکان. کوڕی تاشفینی بانگھێشتەکەی پەسەند کرد دوای ئامادەباشی فەرمانی دا بە پەڕاندنەوەی حوشترەکان لە (رەبیع الاول) لە ساڵی ٤٧٩ ک کوڕی تاشفینی بەسوپایەکەی لە (سبتە) بەڕێکەوت بەڵام ھێشتا کەشتییەکان پەردەی سەریان بە تەواوی بەرزنەکردبووەوە کە دەریا دەستی بەشەپۆلی بەھێز کردوو بەرز دەبونەوە بۆ پێشەوەی کەشتییەکان جا کوڕی تاشفین دەستەکانی بەرزکردەوە بۆ ئاسمان بەدڵسۆزیەوە وتی :ئەی خودایە تۆ دەزانی ئەگەر گوزەرمان لەم دەریایە دا خۆش و چاکەی موسڵمانانی تێدایە کار ئاسانیمان بۆ بکەو ئەگەر بەم جۆرە نەبێت ئەی خودایە گرفتی وامان بۆ دروست بکە کە نەتوانین گوزەربکەین شەپۆلەکان ھێو‌ر بونەوە و کەشتییەکان بە پەلە گوزەریان کرد کاتێ کە گەیشتنە کەناری ئەندەلوس کورنوش و نزایان بۆ خودا برد.
کوڕی تاشفینی (کەنداوی خچراء)ی وەرگرت و ‌فەرمانی دا کە بە چاکترین شێوە قایم بکرێت و کۆمەڵێک پارێزەری ھەڵبژاردراوی دیارکرد تا چاودێریێکی باشی بکەن. و پڕیکرد لە خواردن و پێداویستیەکانی تایببەت بە داڵدە و پەنایێکی ئارام بۆ ڕووتێکردن ئەگەر شکان وسەر نەکەوتن. دوای ئەمە سوپایەکەی بەرێ کرد بۆ (ئیشبیلیە) و پەیمانی لە ھەموو کاربەدەستانی ئەندەلوس وەرگرتبوو کە ھەرچی لە توانایاندا ھەبێت لە ‌سەرباز و پێداویستییەکان بیبەخشن و بچن بۆ شوێنی دیاریکراو لەکاتی دیاریکراودا ، کوڕی تاشفینی لە (ئیشبیلیە) (٨) ڕۆژ مایەوە تا ھێزەکانی رێک بخاو ژمارەی پێویست ئامادەبێت ، کوڕی تاشفینی بە ڕۆژ بە ڕۆژوو بوو و شەوانیش شەو نوێژی دەکرد و ‌کاری چاک و خێری زۆر ئەنجام دەدا. دوای ئەم خۆڕێکخستنە (ئیشبیلیە)ی بەجێ ھێشت بەرەو (بگلیوس) کەوتە ڕێگا پێشینەی سوپای سوارەکان پێشەوا (ئەبو سلێمان داود کوڕی عائیشە)بوو ژمارەیان (١٠)ھەزار کەس بوو دوایی ھێزی ئەندەلوس بە پێشەوایەتی (المعتمد کوڕی عباد) بە ڕۆژێک لە دوای ئەمانە ھێزی موڕابیتەکان ھات کاتێ گەیشتنە (بەتلیۆس) سێ ڕۆژ مانەوە. لەم کاتەی کە (فونسۆ) گوێ بیستی ھاتنی سوپای مرابگین بوو و دورەی (سرقسگە)ی دا بوو ھاوپەیمانیەتێکی بەست لەگەڵ پادشای (ڕراجون) و (الکونت ریموند) و دایانە پاڵی و ھەندێک سوارچاک لە سوپای فەڕەنسا پەیوەندی پێوەکردن. و لە ھەموو لایەکەوە ھێزو پشتیوانی بۆ ھات لە پادشاکانی (ئەوروپا) و دەورێکی گەورە ‌یان بینی لەڕێنووێنی دیانەکان و ‌ھان دانیان بۆ بەشداربوون لە شەڕەکە.
سوپای موسڵمانەکان (٤٨) ھەزار بوون کە نیوەیان لە ئەندەلوسییەکان بوون نیوەی تریان لە (مواربتین) بەڵام سوپای (فونسو) سەد ھەزار پیادە و (٨٠) ھەزار سوار بوون کە چل ھەزاریان خاوەن چەکی گران بوون ئەوانەی تر چەکی سووک، ھەردوو سوپاکە لە نزیک (بگلیوس) لە شیوێک کە ناوە ناوە شەڕی بچووکی تێدا دەکرا عارەبەکان ئەم شوێنەیان ناوزەدکرد بە زەلاقە و لە نێوان ھەردوو سوپاکە ڕووبارێکی بچووک ھەبوو (کوڕی تاشفینی) سوپایەکەی لە پشت تەپۆلکەیێکی بەرز جێگیرکرد بە جیا لە سوپای ئەندەلوسییەکان و سوپای ئەندەلو‌سییەکان بەرەو ڕووی دیانەکان بوونەوە سێ ڕۆژ لە بەرامبەر یەکترا مانەوە جا کوڕی تاشفینی نوێنەری خۆی ناردە لای دیانەکان سێ خاڵی خستە بەردەمیان یان موسڵمان بوون یان سەرانە بدەن یا شەرکردن ئەوانیش سێ ھەمەیان ھەڵبژارد.
و کوڕی تاشفینی بە خۆی و پاسەوانەکانی زۆر بەزوویی ھێرشی بردە سەر سوپای (فونسۆ) و توانی لە پڕێکا بێ ئەوەی ئەوان ئاگادار بن بدات بە سەریانا ھەتا پێش گەیشتنی ئەمانەی کە ناردبوونی بۆ پشتیوانی موعتەمەد کە ‌سوپای (فونسۆ) بە دوایانەوە بوون ڕاویان دەنان. لەم ساتەدا (فونسۆ) دەبینی وا چەند کۆمەڵ و تاقمێک لە دیانەکان ڕادەکەن وەزانی کە (کوڕی تاشفینی) دەستی گرتووە بەسەر سوپای دیانەکان و زۆر بەی پاسەوانەکان کوژراون و شتەکانیان دەستی بەسەردا گیراوەو ڕەشماڵەکانیان سووتێندراوە ئاگر لە شوێنەکان بەرزدەبووەوە. جاھەر کە (فونسۆ)ئەم ھەواڵەی پێ گەیشت وازی لە ڕاوە دونانی ئەندەلوسییەکان ھێنا بەرەو پاشەوە گەڕایەوە بۆ ئەوەی شوێنەکەی رزگاربکات لە لەناوچوون و بۆ ئەوەی سوپاو شوێنەکەی بگێڕێتەوە ‌ژێر دەستی خۆی. و جەنگان لەگەڵ سوپای مورابیگەکان زۆر بەتوندی و (کوڕی تاشفینی )ھانی ئیماندارانی دەدا لەسەر تێکۆشان و بۆ خۆی دەجەنگاو لەپێشەوەی رێزکان لەناو گەرمەی شەڕکەدا بوو سێ ئەسپی لەژێردا کوژرا وەموسڵمانەکانیش وەک شێر دەجەنگان و ‌داوای شەھیدبوونیان لە پێناوی خوای گەورە بە ئاوات دەخواست.
ئەم شەڕە چەند کاتژمێرێکی خایاند و بە ھەزاران کوژراوی لێکەوتەوە لەمانەی کەیەکیان گرتبوو لە دژی موسڵمانەکان و بە شمشێری مورابیگەکان دوورانەوە ئەم ڕووداوە یەکلاکەرەوەیە پێشھاتنی تاریکی بوو (کوڕی عباد) و (کوڕی عائیشە) لە کاتی گەڕانەوەیان بەرەو (بگلویس) بینیان وا (فونسۆ) بەدوایانەوە نەماوە جا زانیان سەرکەوتن بەلای (کوڕی تاشفین) داشکاوەتەوە بۆیە ھێزەکانیان کۆکردەوە و بەرەو گۆڕەپانی شەڕ جارێکی تر و (فونسۆ) بە خۆی و سوپا‌کەی کەوتە نێوان چەکوشی کوڕی عبادو (سندانی) (کوڕی تاشفین). و لێدانی شەڕی کۆتایی ئەوەبوو کە (یوسف کوڕی تاشفین)بە خۆی و پاسەوانەکانی کە چوار ھەزار کەس بوون ھاتنە ناو گۆڕەپانی شەڕەکە و یەکێک لەسەربازەکانی توانی بگاتە پادشای (قشتالە) (فونسۆ) خەنجەرێک بدات لەجەستەی لەم کاتەدا ڕۆژ بەرەو ئاوابوون دەچوو (فونسۆ) و سەرکردەکان زانیان کە مردن بەرەو ڕوویان دەبێتەوە لە ژێر چەتری تاریکی شەوا بە خۆی و کەمێک لە ھاوەڵەکانی بەرەو دواوە خۆیان گەیاندە تەپۆلکەیێکی نزیک وەلە ژێر پەردەی تاریکی خۆیان گەیاندە شاری (قوریە). لە سوپای قشتالە لەگەڵ سەرکردەکەیان تەنھا چوارسەد یان پێنج سەد کەس رزگاریان بوو کە ئەوانیش زۆر بەیان بریندار بوون. وەپاشماوەی سوپاکەی (فونسۆ) دەرنەچوون تەنھا بەھۆی ھاتنی تاریکی شەوا جا (کوڕی تاشفینی) فەرمانی دا کە ڕاوەدونانی دوژمن ڕابگرن و نەگەیشتنە (گلیگلە) تەنھا (١٠٠) ئەسپ سوارێک نەبێت.
ئەمەی ڕابرد ھەموو لە ١٣ رەجەب لە ساڵی (٤٧٩ک) بوو موسڵمانان شەویان بەسەربرد لە گۆڕەپانی شەڕا سرودی سەرکەوتنیان دەگوت وەک سوپاس گوزەرانی بۆ خودا بە بەدیارکەوتنی سپێدە نوێژی بەیانیان لە شێو‌ی (زەلاقە) بەئەنجام گەیاند لە دوای نوێژ کۆمەڵێ زۆر دیل وگیراوایان کۆکردەوە لەگەڵ چەک و دەستکەوتەکانیان جا کوڕی تاشفینی فەرمانی دا کە سەری کوژراوەکان لە شێو‌ی (زەلاقە) لەسەر (ھەڕەم) کۆبکرێنەوە دوای فەرمانی دا کە بانگی نوێژ لەسەر یەکێک لە تەپۆلکەکان بدرێ و ژمارەی سەرەکان  کەمتر نەبوو لە (٢٠) ھەزار سەر جا ھەواڵی سەرکەوتن بڵاوبووەوە مژدە ڕاگەێندرا لە ھەموو مزگەوتەکان و موسڵمانان ژیانێکی نوێی پڕ بەختەوەریان بەسەر برد لە ئەندەلوس بۆ ماوەی (٤) سەدەی تر.
سەرچاوە
پۆل:ململانێکانی ١٠٨٦ پۆل:دەیەی ١٠٨٠ لە ئەورووپا
قەزای ماوەت
قەزای ماوەت یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی ماوەتە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ٩٬٧٩٩ نەفەر.
قەزای ماوەت بە گوندەکانییەوە پێشتر ناحیە بوو سەر بە قەزای شارباژێڕ، بەڵام بۆ ئاسانی بەڕێوەبردنی کارگێڕی قەزای ماوەت بەدابڕانی ناحیەی ماوەت و گوندەکانی دروستکرا، قەزای ماوەت بەشێکە لە ناوچەی شارباژێڕ(شارباژێڕی سەخت). خەڵکی ئەم قەزایە بۆ ناساندنی خۆیان بەشێوەیەکی گشتی دەڵێن شارباژێڕین. لە ئێستادا ئەم قەزایە لەڕووی دانیشتوانەوە بەرەو کەمبوونەوە دەچێت بەھۆی چۆڵبوونی گوندەکانەوە. لە ئێستادا قەزای ماوەت پێک ھاتووە لە یەک ناحیە:
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
چەپ|250px|وێنۆک|درهەمێکی [[زێو|زیوی ئیسلامی لە ساڵی ٧٢٩ز]] 250px|وێنۆک|چەپ|دراوی [[دەوڵەتی عەبباسی، بەغدا، عێراق، ٧٦٥ - پارێزراوە لە مۆزەخانەی بەریتانیا.]] سەردەمی زێڕینی ئیسلام (بە عەرەبی: العصر الذهبي للإسلام ، بە ئینگلیزی: Islamic Golden Age) بە ساڵانی نێوان (٧٥٠-١٢٥٨) زایینی دەوترێت. لەم سەردەمەدا شارستانی ئیسلامی پێشڕەو بووە لە زانستەکانی : پزیشکی و ڤێرتێرنەری و دەرمانسازی و توێکاری و سرووشتزانی و ئەندازیاری و بیرکاری و گەردوونزانی و کشتوکاڵ و زەویناسی و ئابووری و ڕامیاری...و هتد. لە سەرەمە ئیسلامیەکاندا زانستی میکانیک پێی دەووترا (علم الحیل) ، زانستی جوگرافیاش پێی دەوترا ڕۆژمێری وڵاتان (تقویم البلدان) ، و زانستی کۆمەڵناسی پێی دەوترا ئاوەندانییەکان (العمرانیات) ، زانستی (زەویناسی) یان (جیۆلۆجی) پێی دەوترا (زانستی بەرد و چینەکانی زەوی) ، و زانستی فیزیاش پێی دەوترا (علم الطبیعة) سرووشتزانی ، موسوڵمانان پێشەنگ بوون لەم زانستانەدا.
قەزای ماوەت
ناو
قەزای ماوەت ناوەکەی لە شارۆچکەی ماوەتەوە وەرگیراوە کە ناوەندەکەیەتی، بۆ چوونی جیاواز ھەیە لە سەر ناوی ماوەت لێرەدا ئەم بۆچوونانە ئەخەینە ڕوو:
جوگرافیا
قەزای ماوەت ھاوسنوورە لەگەڵ، لە باکوورەوە شارستانی سەردەشت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە باشوورەوە قەزای شارباژێڕ، لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای شارباژێڕ، لە ڕۆژاواوە قەزای دووکان.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
زانا (هۆوارد تورنەر) لە کتێبێکیدا لەسەر زانا موسوڵمانەکان نووسیویەتی : "زانا و هونەرمەند و میر و کرێکارە موسوڵمانەکان هەموو بەیەکەوە کلتوورێکی بێ هاوتایان درووستکرد و بە شێوازێکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ کاریگەری گەورەیان لەسەر هەموو کیشوەرەکانی جیهان درووستکرد."
قەزای ماوەت
جوگرافیا
زۆرینەی پێکھاتەی خاکی قەزای ماوەت چیا و گردە، کەمێک دەشتی ھەیە لە ڕۆخی چەمەکاندا. بەرزترین لوتکەی چیا لەم قەزایەدا لوتکەی گمۆیە کە(٢٣٤٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
١٢٥٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
بیرکاری
بیرکاری بناغە و بنەڕەتی زۆرێک لە زانستەکانە و ، لەم بوارەدا چەندین کەسی بەناوبانگیان تێدا پەیدابوو وەک : (خەواریزمی و سابتی کوڕی قوڕە و بەتتانی و خازینی بەسری و عومەری کوڕی ئیبراهیم خەیام) و هەروەها لە ئەندەلوسیش (موسەلەمە مەجریتی یان مەدریدی) پەیدا بوو لە قوتابیەکانیشی (ئیبن سەمح و عامر سەففار قورتبی و کەرامانی و ئومەییەی کوڕی ئەبی سەڵت) و غەیری ئەمانیش هەبوون هەروەها (ئیبن تاهیر بەغدادی) خاوەنی کتێبی (التکملة فی الحساب) و (یەحیای کوڕی یەعیش ئومەوی) کە خەڵکی ئەندەلوسە و لە دیمەشق ژیاوە و لە سەدەی چواردەیەمی زایینیدا و خاوەنی کتێبی (مراسم الإنتساب فی علوم الحساب)ە و (ئەلکاشی) خاوەنی کتێبی (مفتاح الحساب).
موسوڵمانان ژمارە هیندییەکانیان وەرگرت و ڕێکیان خستن و ژمارە (سفر)یشیان داهێنا و ، لەمانەوە بۆ هەموو جیهان گوێزرایەوە و تا ئەمڕۆش ماوە ،   ئاسانکردنی ئەم سیستمی ژمارنە بۆ کردارە بیرکارییەکان لە بەراورد کردنی ئەمدا لەگەڵ سیستمی ژماردنی ڕۆمانیدا زۆری جیاوازی هەیە کردارە بیرکارییەکان دەتوانرێن زۆر بە ئاسانی شیکار بکرێن ، چونکە لەم سیستمە نوێیەی ژمارەکاندا کە ئەوروپا لە موسوڵمانانەوە فێری بوون دەتوانرێت نرخی هەر ژمارەیەک تێیدا بگۆڕدرێت ئەگەر بێت و خانەکەی بگۆڕدرێت (لە خانەی یەکانەوە بۆ خانەی دەیان یان سەدان یان هەزاران یان ملیۆنان) ، بەڵام دەبینین کە نرخی ژمارە لە سیستمی ڕۆمانیدا ناگۆڕدرێت بە گۆڕانی خانەکەی ، بۆ نموونە ژمارە (٥) کە بە پیتی (V) تەعبیری لێدەکرێت هەرگیز ناتوانیت تەعبیر لە (٥٠ یان ٥٠٠ یان ٥٠٠٠) بکات و نرخەکەی جێگیرە ، هەربۆیە ئەگەر بمانەوێت بنووسین (٢٨) بە ژمارە لاتینییەکان بەم شێوەیەیە : (XXVIII) ، کە ئەوروپا تەنها ئەمەی دەناسی لە سەدەکانی ناوەڕاست ، جا لەبەر ئەوە هاوکێشە بیرکارییەکان تەواو ئاڵۆز بوون لە (کۆکردنەوە و لێدەرکردن و لێکدان و دابەشکردن) جگە لە ژمارە گەورەکانی وەکو (هەزاران و ملیۆنان) کە تەواو ئاڵۆز دەبوون.
قەزای ماوەت
جوگرافیا
ڕووبەری قەزای ماوەت دەکاتە(٤٦٣کم ٢ )، وە دەکاتە لە(١٫٢٩٪) پارێزگای سلێمانی.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
بیرکاری
لەم وێنەیەی سەرەوەدا مەبەست لە وشەی (European) لە وشەی (West Arabic numerals)ە و بە مانای (سیستەمی ژمارەیی عەرەبی ڕۆژئاوا) دێت ، کە لە ئەندەلوس و مەغریب گرنگی پێدراوە و موسوڵمانەکان لەوێ بەکاریان هێناوە. واتە ئەو ژمارە ئینگلیزییانەی کە ئەمڕۆ لە جیهاندا بەکاردێن یەکێکە لە داهێنانەکانی زانا موسوڵمانەکانی لە ئەوروپا و ئەندەلوس. ٠ چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی پەڕەیەک لە کتێبی (الجبر المقابلة) لە نووسینی [[خەواریزمی]] پێشدەستی موسوڵمانەکان لە بیرکاریدا تەنها لە بواری ژمارەکاندا نەبوو ، بەڵکو وەسفی زانستی (جەبر)یان کرد و تێیدا داهێنەر بوون و کردیانە زانستێکی سەربەخۆ ، تا ئەمڕۆش ئەم زانستە پارێزگاری لە ناوە عەرەبییەکەی کردووە لە هەموو زمانە ئەوروپییەکاندا وەک (Algebre, Algebra) پاش ئەوەی ڕۆژئاوا لە موسوڵمانانەوە وەریانگرت ، گرنگیدانی موسوڵمانان بە زانستی جەبر گەیشتە ڕادەیەک کە خەلیفەی عەباسی (مەئمون) داوای لە (خەواریزمی) کرد کە کتێبێک دانێت لەم زانستەدا ، ئەویش کتێبی (الجبر و المقابلة)ی دانا (لە نێوان ساڵەکانی: ٨١٣-٨٣٠ز دا نووسراوە) کە یەکێکە لە گرنگترین ڕووداوەکان لە مێژووی بیرکاریدا.
قەزای ماوەت
مێژوو
پێش فتوحاتی ئیسلام ماوەت لەسەر شاری (بانە)ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بووە و کەسێک بەناوی (قەھقۆن) حاکمی بانە بووە، کاتێ فتوحاتی ئیسلامی بۆ سەر سنوورەکە بە سەرپەرشتی(عەبدوڵڵا کوڕی عومەر) دەستی پێکردووە قەھقۆن حاکمی بانە لە شەڕی دژی عەرەبەکاندا کوژراوە، بەڵام کوڕێکی قەھقۆن بە پێچەوانەی باوکییەوە یارمەتی موسڵمانەکانی داوە، بۆیە(عەبدوڵڵا کوڕی عومەر) ناوەکەی گۆڕیووە بۆ (خیارەدین) و لە شوێنی (قەھقۆن) کردویەتی بە حاکمی بانە، لەدوای ئەمەوە حاکمێتی سنووری بانە پشتا و پشت ھاتووە تا سەردەمی (خان ئیسماعیل سوڵتان) فەرمانڕەوای بانە، ئەویش کوڕێکی خۆی بەناوی (ئەسکەندەر) کردۆتە حاکمی ماوەت، بەڵام ئەسکەندەر حاکمی ماوەت کەسێکی زاڵم بووە لەگەڵ خەڵکدا. ئەسکەندەرخان ئیسماعیل سوڵتان حاکمی ماوەت لە ماوەت مردووە ھەر لەوێش نێژراوە، ئێستا گۆڕەکەی لە ماوەت نزیک کانی بنچنارە، لەسەر بەردی گۆڕەکەی بە فارسی و بە نووسینی بارز نوسراوە( مزار ئیسماعیل ئەسکەندەر پاشا ماوەت).
سەردەمی بابانەکان
مەڵبەندی حکوومڕانی بابانەکان لە کوردستاندا:
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
بیرکاری
ئەم کتێبە لەلایەن ڕۆبێرتی شێستەر (Robert Of Chester) وەرگێڕدرایە سەر زمانی لاتینی لە ساڵی (١١٤٥ز)دا ، بەم شێوەیە موسوڵمانان زانستێکی نوێیان پێشکەشی ئەوروپا کرد ، کە تا سەدەی شانزەیەمی زایینی ئەم کتێبە دەخوێنرا لە قوتابخانە و زانکۆکانی ئەوروپادا.
لە زانا ناسراوەکانی تر (عومەری کوڕی ئیبراهیم خەیام) بووە (١٠٤٥-١١٣٢ز) و یەکێک بووە لە ناسراوترین زانایانی ئەم بوارە و لەناو هاوشانانی خۆیدا بە زانای بیرکاری و فەیلەسوف و گەردوونزان و ناسراوە و نازناوی دانا (الحکیم)ی پێدراوە ، لە نەوەی فارسەکانی (نەیسابوور)ە ، کتێبێکی هەندەسی هەیە بە ناوی (رسالة فی شرح ما أشکل من مصادرات کتاب إقلیدس) کە تا ئێستا ماوە و هەموو ئەو مەسەلانەی کە ئیقلیدس هێنابوونی بەبێ شیکار ئەم دانە بە دانە هێناونی و هەموویانی شیکار کردووە و سەلماندوونی بە شێوەیەکی هەندەسییانە ، کتێبەکەشی لە بواری جەبردا ناوی (مقالة فی الجبر و المقابلة) بووە ، و هەر ویبکە (Woepcke) لە ساڵی (١٨٥١ز)دا وەریگێڕاوە و لە پاریس بڵاوبوەتەوە ، هەروەها کتێبی (میزان الحکمة)شی داناوە ، لە پێشدەستییەکانی لە زانستی جەبردا ئەوەیە کە لە یەکەمین ئەو کەسانە بووە هاوکێشەکانی پلە یەک و پلە دوو پلە سێی یان بە سادە یان بە ئاڵۆز داناوە ، و لە کارە گرنگەکانی تری لە جەبردا ئەوەبوو کە هاوکێشە سێ دوورییەکانی بە شێوەیەکی هەندەسییانە شیکار کردووە.
قەزای ماوەت
سەردەمی بابانەکان
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا، لە مەریوان و سنە تاساڵی (١٣٩٦)ز. لە باشووری کوردستاندا، لە(مەرگە) تا ساڵی (١٥٩٦)، لە (دارەشمانە) سەردەمی فەقێ ئەحمەد و سلێمانی کوڕی لەسەردەمی شازدەھەمی زاینیدا، لە(ماوەت) و (قەڵای بەکراوا) لەسەردەمی حوکمداریەتی بەکربەگی باباندا (بەکرە سوور) لەساڵانی (١٦١٩-١٦٢٧)دا، لە(قەڵاچوالان) لە ساڵی (١٦٩٩-١٧٨٤)، لە (سلێمانی) لەساڵانی (١٧٨٤-١٨٥٠). لەم مێژووەوە دەردەکەوێت کە بابانەکان حکوومڕانییان کردووە لە شارباژێڕدا لە نێوان ساڵانی(١٦١٩ بۆ ١٧٨٤) لە ماوەت و قەڵای بەکراوا و قەڵاچوالان کە ھەرسێ مەڵبەندەکە دەکەوێتە شارباژێڕەوە.
لەو سەردەمەشدا (فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە) حاکمی میرنشینی بابان لە دارەشمانە کۆچی دوای ئەکات و (خان بوداغ)ی کوڕی جێگەی ئەگرێتەوە، بەھۆی نزیکی ماوەت لە سنوری میرنشینی بابان و خۆزگەی (خان بوداغ) بۆ فراوانکردنی سنووری میرنشینەکەی، ھۆزەکانی(ئاکۆ ، بڵباس ، ئالان و ماوەت بەیعەت ئەدەنە میری میرنشینی بابان، بەمە (ماوەت) ئەبێتە بەشێک لە سنووری میرنشینی بابان و لە ساڵانی (۱٦۰۸-۱٦۱۹) زاینی، خان بوداغ ماوەتی کردۆتە پایتەختی بەھار و ھاوینەی میرنشینەکەی و پایز و زستانیشی لە دارەشمانە بووە.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
بیرکاری
لە ڕۆژئاوای ئیسلامیش چەندین کەسی تر هەڵکەوتوون وەک (سەموالی کوڕی یەحیای مەغریبی) کە (١١٧٤ز) کۆچی دوایی کردووە و خاوەنی کتێبی (الباهر فی الجبر)ە ، هەروەها (ئیبن بەناء مەراکیشی) زۆر بە خوڕ بووە و لە دانان لە بواری بیرکاریدا و زیاتر لە (٧٠) کتێب و نامەی نووسیوە لە بوارەکانی جەبر و هەندەسە و حیساب و فەلەک و غەیری ئەمانەشدا ، کارە سەرەکییەکانی ئەم کتێبانە بوون: (تلخیص أعمال الحساب) و (الأصول و المقدمات فی الجبر و المقابلة) و (رسالة فی الجذور الصم)
قەزای ماوەت
سەردەمی بابانەکان
سەرچاوە مێژووییەکان باسی دەکەن سەردەمی حوکمی میر (خان بداغ) خەڵکی ئاسودەبوون و باری گوزەران و کۆمەڵایەتی یان باش بووە. بەھۆکاری ئەو باشیە لە ماوەتەوە توانیویەتی سنووری دەسەڵاتی فراوان بکات و ناوچەی (سیتەک)یش بخاتە سنووری فەرمانڕەوایەتیەوە. دەسەڵاتی (میر خان بداغ) بەردەوام بووە تا کۆچی دوایی و دواتر لەلایەن (میر سلێمانی) کوڕیەوە درێژە بە فەرمانڕەوایەتی بابانەکان دراوە. دوای ماوەت بنکەی سەرەکی میرنشینی بابان ھاتۆتە (قەڵای بەکراوە) و لەوێشەوە بۆ قەڵاچوالان و دواتر دروستکردنی شاری سلێمانی. سنووری ماوەت تا کۆتایی دەسەڵاتی بابانەکان لە ١٨٥٠ لەسەردەستی عوسمانیەکان، لە سنووری فەرمانڕەوایی بابانەکاندا بووە.
سەردەمی عوسمانی
گومانی تێدانییە ھۆکاری سەرەکی ڕووخانی میرنشینی بابان ناکۆکی نێوان میرانی بابان خۆیان بوون. و ئەمەش دواجار وایکرد کە میرنشینەکە لەلایەن لەشکری ڕۆمەوە لە سالی ١٨٥١ز. بە تەواوەتی کۆتایی پێبھێندرێت و میرنشینەکە بخرێتە سەر ویلایەتی مووسڵ و شارباژێڕیش سەر بە سەنجاقی سلێمانی بێت. لەدوای لە ناوبردنی میرنشینی بابان ناوچەی شارباژێڕ چووە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و سیستەمی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی کە بووە قەزایەکی سەر بە سنجاقی سلێمانی سەر بە ئەیالەتی شارەزوور. لەم سەردەمەدا قەزای ماوەت بەشێک بوو لە شارباژێڕ.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
گەردوونزانی
لە مێژووی ئیسلامدا چەندین زانای بەناوبانگ لە بواری فەلەکدا پەیدابوون کە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوە مێژووییەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ئەوا ناوی نزیکەی (٢٠٠) زانای گەردوونزانی موسوڵمانمان دەست دەکەوێت ، لە هەرە بەناوبانگەکانیان : (یەحیای کوڕی ماسویە ، ئیبراهیم ئەلفەزاری ، ئەلمەجسەتی ، بەیرونی ، فەرغانی ، المروروذی ، ئەبو عیسا ئیسترلابی ، سیندی کوڕی عەلی ، ئەلخەواریزمی ، بەتتانی ، سابتی کوڕی قورە ، ئەلسۆفی ، ئەبی حامد سەفانی ، حامدی کوڕی خزر ، خەجنەدی) بوون. هەروەها (حبش الحاسب) کە یەكێک بووە لە زانا فەلەکییەکانی سەردەمی (مەئمون) لە ساڵی (٨٥٩ز)دا حیسابێکی بەناوبانگی داناوە ، و دانراوێکی گەورەتری هەیە کە بریتیە لە (الزیج الدمشقی).
قەزای ماوەت
سەردەمی عوسمانی
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە. لەم ماوەدا شارباژێڕ لە سێ قەزا پێکھاتووە کە قەزاکان فرە ناوەند بوون وە ئەوکات لەڕووی کارگێڕییەوە یەکەی ناحیە نەبووە، قەزاکان فرە ناوەند بوون(شینکی، گەڵاڵە، ماوەت و سیوەیل)، (ئالان، سەراو و میراوا) و (شارباژێڕ، قەڵاچوالان و بەرکێو). قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
گەردوونزانی
لە سەردەمی دەوڵەتی ئیسلامیدا چەندین بینگە (مراصد) دروستکران بۆ تێڕوانینی ئەستێرەکان و کەسانی پسپۆڕیان بۆ دیاری کرا ، لەوانە (ئیبن یونس) بۆمان دەگێڕێتەوە کە زانا (نەهاوەندی) کە ساڵی (٧١٨ک-٧٩٠ز) مردووە هەستاوە بە ئەنجامدانی چەندین تێڕوانین و تێبینی کردنی ووردی ئەستێرەکان بەڵام بەداخەوە کارەکانی نەگەشتوونەتە دەستمان ، هەروەها لە سەردەمی خەلیفە مەئمون دا لە (بیت الحکمة) لە بەغدا بینگەیەک دروستکرا و بەڕێوەبردنی درایە دەست (سند بن عەلی) ، و پاشان (یەحیای کوڕی ئەبی مەنسوور) و دوایی (عەبباس کوڕی سەعید جەوهەری) کە شارەزا بووە لە دروستکردنی ئامێرەکاندا ، هەروەها بینگەیەکی تر لەسەر کێوی (قاسیون) لە شاری دیمەشق دروستکرا و چەندین ئامێری بینین و پێوانەی بۆ دانرا لەوانە : پێوەری بەرزی و ئیسترلاب و (المزولة)و چەندینی تر.
قەزای ماوەت
سەردەمی عوسمانی
لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. یەکە کارگێڕییەکانی باشووری کوردستان دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ. لەم ماوەیەدا ناوەندی قەزای شارباژێڕ شارەدێی سیتەک بوو. وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
گەردوونزانی
لە چەندین شوێنی تری جیهانی ئیسلامی بینگەی تر دروستکران ، لەوانە شارەکانی : سامەڕا و نەیسابور ، هەروەها بینگەیەکی تر لە شاری بەغدا کە زانا بوزجانی کاری تێدادەکرد ، و زانا (سۆفی)یش لە شاری ئەسفەهان لە ئێران بینگەیەکی دانابوو و توانی بەهۆیەوە خشتە بەناوبانگەکەی دەربارەی هەسارەکان دابنێت ، هەروەها زانا (ئیبن یونس) لە قاهیرە بینگەیەکی بەناوبانگی هەبووە لەسەر کێوی (المقطم).
قەزای ماوەت
سەردەمی عوسمانی
قەزای شارباژێڕ لەم ماوەیەدا ناحیەی ماوەتی تێدا درووستکرا. وە ناوەندی قەزاش ھەر شارەدێی سیتەک بوو. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای شارباژێڕ لە لیوای سلێمانیدا لە ساڵی ١٨٩٤دا
قەزای شارباژێڕ وەک خۆی مایەوە و ناوەندەکەشی شارەدێی سیتەک بوو، ھەر ناحیەی ماوەتی ھەبوو. وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
سرووشتزانی (فیزیا)
یەکەم کەس کە زانستی سرووشت (کە پێکهاتەی فیزیای ئەمڕۆیە) داهێناوە (ئیبن هەیسەم) بووە ،و یەکەم کەس بووە کە باسی تیشکدانەوەی کردووە. زانایانی موسوڵمان لە سروشتزانیدا (یان بە زاراوەی نوێ زانستی فیزیادا) هێزی کێش کردنی زەوییان دۆزییەوە ، یەکەم کەس کە باسی هێزی کێش کردنی کردووە پێشەوا (خازین)ە کە دەڵێت : (تەنەکان دەکەونە سەر زەوی بەهۆی  هێزێکی کێش کردنەوە ، و پەیوەندی هەیە لە نێوان خێرایی و دووریی و کێشدا) ئەم ووتەیەی چەندەها سەدە پێش لە دایکبوونی نیوتن ووتووە ، هەروەها پەیوەندی ڕاستی دۆزیوەتەوە لە نێوان ئەو خێراییەی کە تەنێک هەیەتی کاتێک دەکەوێتە سەر زەوی لەگەڵ ئەو ماوەیەی کە لەو کاتەدا دەیبڕێت ، ئەمە هەمان ئەو پەیوەندییە کە دۆزینەوەیان دراوەتە پاڵ زانایانی وەک (نیوتن و گالیلێو گالیلەی) ، زانا (محەمەد بن عمر الرازی) لە کۆتایی سەدەی شەشەمی کۆچیدا دەڵێت : (ئەگەر ئێمە بەردێک هەڵدەین بۆ سەرەوە دەیبین دەکەوێتە خوارەوە ، لەمەوە بۆمان دەردەکەوێت کە دەبێت هێزێک هەبێت لە خوارەوە ، کە هەر کاتێک ئێمە هەڵیدەینە سەرەوە ئەو هێزە دێنێتەوە خوارەوە) ، هەروەکو چۆن دەربارەی یاسای کێش کردنی گشتی زانایانی ئیسلام قسەیان کردووە ، و بەستنەوەی گەردوون بەیەکەوە بەهۆی ئەو هێزی کێش کردنەوە لێک دەدەنەوە.
قەزای ماوەت
سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی
لەدوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان بەریتانیای مەزن و عێراقدا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی سلێمانی بە عێراقەوە درا.
لەم ماوەیەدا قەزای شارباژێڕ لە (٥) ناحیەی پێکھاتبوو، ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ(چوارتا)، ناحیەی ماوەت(ماوەت)، ناحیەی سرۆچک(گێڵدەرە تا ١٩٣١ - بەرزنجە)، ناحیەی پشدەری ١(قەڵادزێ)، ناحیەی پشدەری ٢(مەرگە). وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
سرووشتزانی (فیزیا)
زانا بەیروونی گرنگی داوە بە زانستی شلەکان و لەم بوارەدا کتێبی نووسیوە ، کە تێیدا زۆر دیاردەی تایبەت بە پەستانی شلەکانی ڕوون کردۆتەوە ، وەک چۆنێتی هەڵدرانی ئاوی فوارە و سەرچاوەکان بۆ سەرەوە ، و ئاوی بیرەکان بەوەی کە لەملاولاوە دەپاڵێورێتە ناوی لەو ئاوانەی کە نزیکین و ئەوەی ڕوون کردەوە کە ئاستی ئاوەکانی دەورووبەریدایە ، هەروەها  لەسەر هێزی کێش کردنی زەویش قسەی هەبووە و تاقیکردنەوەی ئەنجامداوە.
قەزای ماوەت
سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی
حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ قەزای پشدەری ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە قەزای شارباژێڕ. لە پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا زانیاری ورد و تایبەت بە ڕەوشی کارگێڕی لیواکانی عێراق تۆمارکرا، وەکو یەکە کارگێڕییەکان، ڕووبەر و دانیشتوانەکەی، ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا. وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی ناحیەی ماوەت لە ساڵی ۱۹٤۷دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
سرووشتزانی (فیزیا)
موسوڵمانان یەکەم بوون کە پاڵەپەستۆی هەوایان دۆزییەوە ، پێش ڕێنیسانسی ئەوروپا بە چەندەها سەدە ، و لە نێو خۆیاندا ئەم یاسایانەیان نەقڵ کردووە کە دەڵێت : (کێشی تەن لە هەوادا کەمترە لە کێشی ڕاستەقینەی خۆی) و (هەوا هێزێکی هەڵکێشەری هەیە وەکو شلەکان) بەپێی یاسای ئەرخەمیدس ، یاسای (کێشی تەن لە نزیک ڕووی زەوی جیاوازە لەو کێشەی لە بەرزاییدا هەیەتی ، ئەویش بەپێی بەرزیی ستوونی هەوا لە سەرەوەی) ، لە بەناوبانگترین زانایانی موسوڵمان لەم بوارەدا (خازین) بووە و لە کتێبەکەیدا (میزان الحکمة) لێکۆڵینەوەیەکی گرنگی تێدایە لەسەر پەستانی هەوا کە تێیدا ئەو بنەمایەی ڕوونکردووەتەوە کە هەوا هەروەک ئاو پەستان لەسەر تەنەکان دروست دەکات کە تێیدا نوقم کراون لە ژێرەوە بۆ سەرەوە ، لێرەوە دەڵێت کە (کێشی هەر تەنێک لە هەوادا کەمترە لە کێشی ڕاستەقینەی خۆی)
قەزای ماوەت
سەردەمی کۆماری
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر پارێزگای سلێمانی تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی باشووری کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو.
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی ناحیەی کارێزە لە ساڵی ۱۹۷۹دا
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
سرووشتزانی (فیزیا)
دەربارەی دەنگیش (هێزی و سەرچاوەی) موسوڵمانان لێکۆڵینەوەیان کردووە ، و ئەمە بووە هۆی لێکۆڵینەوەیان لەسەر مۆسیقا و ئامێرە مۆسیقاییەکان و چۆنێتی ژەنینیان و ئەوەندە بە ووردی باسی دەنگ و چۆنێتی جووڵانەوەی و بەرکەوتنی لەگەڵ تەنەکان و گەڕانەوەی قسەیان کردووە کە زۆر نزیکە لە لێکدانەوەی ئەمڕۆ ، لەوانەی لەم بوارەدا قسەیان کردووە فەیلەسووفەکانی برایانی سەفا (إخوان الصفا) لە نامەکانیاندا ، و (قەزوینی) هۆکاری بینینی هەورە بروسکەی پێش بیستنی هەورە گرمەی ڕوونکردۆتەوە و دەڵێت : (لەبەر ئەوەی کە بینین بەهۆی چاوەوە دەبێت یەکسەری ، بەڵام دەنگ بەهۆی گوێوە دەبێت کە دەبێت دەنگەکە بگاتە گوێی دەرەوە و پاشان بۆ ناوەوە ، و ئەمەش پشت دەبەستێت بە جووڵەی هەوا ، کەواتە ڕووناکی و بینین خێراترە لە گەیشتنی دەنگ) ، ئەمەش ئاماژەیەکی ڕوونی تێدایە کە گەیشتنی ڕووناکی خێراترە لە گەیشتنی دەنگ.
قەزای ماوەت
سەردەمی کۆماری
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا
سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
جووڵەزانی (زانستی میکانیک)
لەم زانستەدا کە (علم الحیل)یان پێ دەووت پێشکەوتوو بوون ، زانا ئەلخەواریزمی لە کتێبی (مفاتیح العلوم)دا دابەشی دەکات بە دوو بەش: یەکەمیان چۆنیەتی ڕاکێشان و بەرزکردنەوەی قورساییەکان بە بەکارهێنانی هێزێکی کەم ،و بەشی دووەم دەربارەی ئامێرەکانی جووڵە و درووستکردنی دەفرە سەرسوڕهێنەرەکانە ، هەروەها موسوڵمانان لوولە مووییەکان (موولوولەکان) و جەگ و سڵنگیان ناسیوە و بەکاریان هێناوە. لە بواری کاتژمێرەکاندا ناسراو بوون لە بەکارهێنانی کاتژمێری سێبەری (المزولة)دا بۆ دیاری کردنی کات بەهۆی سێبەری خۆرەوە ، کاتژمێری ئاویشیان درووستکردووە وەک ئەو دانەیەی کە خەلیفەی عەبباسی (هاروون ڕەشید) پێشکەشی کرد بە پاشا (شارلەمان)ی فەڕەنسا ، هەروەها زانا (الزرقالي) دوو کاتژمێری ئاوی گەورەی درووستکرد لە شاری (طلیطلة) لەسەر ڕۆخی ڕووباری (تاجە) کە هەردووکیان کاریان دەکرد کاتێک کە گاورەکان چوونە ناو ئەم شارەوە لە ساڵی (١٠٨٥ز)دا.
قەزای ماوەت
کەڵەشێر
ماوەت لەڕووی مێژووی و کلتورییەوە خاوەن مێژوو ناسنامەی تایبەت بەخۆیەتی ئەوەش زۆر تایبەتمەندی پێ بەخشیووە و تائێستاش شانازی بە داستان و مێژوو و بەھاو نەریتە باوەکانییەوە دەکات، بەڵگەی مێژووی و نوسراو و شوێنەوارە دێرینەکانی و گۆڕستانە کۆنەکانی ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە ماوەت زۆر کۆنە و بەر لە ئیسلام و زاینیش شوێنێکی ئاوەدان بووە و پێدەچێت (کەڵەشێر) سمبولی ماوەتییەکان بوبێت وەک کۆمەڵگەیەکی سەرەتایی، کەئەوەش لەروی زانستی مرۆڤ ناسییەوە(علم الانسان) مێژوویەکی زۆر کۆنی پێدەبەخشێت. 400xpx|وێنۆک|پەیکەری کەڵەشێر لە ماوەت
ماوەت لەروی مێژووی و کلتورییەوە ھەندێک تایبەتمەندی خۆی ھەیە، یەکێک لە نەریتە ناسراو باوەکانی ماوەت پیرۆزی (کەڵەشێر) و نەخواردنی گۆشتەکەیەتی. بەھۆی ئەم پیرۆزییەی کەڵەشێر لە ئێستادا لە ناوەڕاستی قەزاکە وێنەیەکی پەیکەری کەڵەشێر داندراوە وەکو سیمبولێک بۆ ئەو کەڵەشێرانەی بەشێک لە دانیشتوانی ماوەتیان لە کۆندا ڕزگار کردووە.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
جوگرافیا
چەپ|250px|وێنۆک|[[نەخشەی جیهان دانراوی زانا ئەلئیدریسی (سەدەی ١٢)]] یەکێکی دیکە لەو زانستانەی کە بە کاریگەری شارستانیەتی یۆنانی ڕەنگدانەوەیەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی ، زانستی جوگرافیا بوو لە شارستانیەتی ئیسلامیدا ، جوگرافیا بۆ خۆی لە بنەچەدا زاراوەیەکی یۆنانییە و بە واتای وێنەی زەوی (صورة الأرض) کە مەبەستیان پێی زانینی بارودۆخی هەرێمەکانی نیشتەجێبوو لەسەر ڕووی زەوی و پانی و درێژی وڵاتان و شوێنی شارەکان و چیاکان و دەریاکان و ڕووبارەکان و جگە لەمانەش ، هەروەها چۆنیەتی جیاوازی دانیشتوان بەپێی جیاوازی شوێن و ناوچەکان ، بەم مانایەش ئەم زاراوەیە گواسترایەوە بۆ زانایانی موسوڵمان لە ڕێگای کتێبەکانی (بطلیموس ، مارینوس و الصوري)یەوە کە ناسرابوون لە بواری جوگرافیادا.
قەزای ماوەت
کەڵەشێر
بەسەرھاتی کەڵەشێرەکانی ماوەت بە چەندان شێوە دەگێڕدرێتەوە بەڵام کورتەی بەسەرھاتەکە ئەوەیە لە سەردەمی کۆندا سوپایەکی داگیرکەر ھێرش دەکەنە سەر ماوەت، بەڵام پێش ئەوەی سوپاکە بگەن ، کەڵەشێرەکانی ماوەت دەست بە قوقاندن دەکەن، وا پێدەچێت کاتی قوقاندنی کەڵەشێرەکان کاتێکی نالەبار و بەشێوەیەکی نا ئاسایی بووبێت، بۆیە زۆرێک لە خەڵکی ماوەت دەزانن کە ڕوداوێکی نەخوازراو ڕوو دەدات، بەم ھۆیە زۆربەی خەڵکی ماوەت ماڵەکانیان چۆڵ دەکەن و روو لە شاخەکانی نزیک ماوەت، دەڵێن بەھۆی ئەم ڕووداوەوە خەڵکێکی زۆر ڕزگاریان بووە ھەر بۆیە گەورە و سەرداری ماوەتیەکان لەو کاتەدا داوا لە خەڵکەکەی دەکات وەک وەفایەک  ئیتر ھەرگیز خەڵکی ماوەت کەڵەشێر سەرنەبڕن.
سەردەمی زێڕینی ئیسلام
جوگرافیا
لە سەردەمی یەکەمی عەباسییەکاندا ئەو کتێبانەی کە لە شارستانیەتی یۆنانییەوە وەرگێڕان ڕۆڵی گرنگیان هەبوو لە کاریگەربوون و ڕەنگدانەوەی ئەم لایەنە لە ناو شارستانیەتی ئیسلامیدا ، کە بە تەواوەتی بەو بابەتەوە کاریگەربوون و سوودیان لە بۆچوونەکانیان وەرگرت ، دیارترین ئەو کتێبانەشی کە زۆرترین ڕەنگدانەوەی هەبوو لەم بوارەدا ، دوو کتێبی (بطلیموس) بوون ، یەکەمیان (المجسطي) ، دووەمیشیان بە ناونیشانی (کتاب الجغرافي معمور وصفة الأرض)ە کە سەرەتا لەلایەن (ئەلکیندی) وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی ، گرنگی ئەم کتێبە لەوەدایە کە چەند خشتەیەکی تیادایە سەبارەت بە ناوی شوێن و جێگا و هەروەها هێڵەکانی درێژی و پانی و پاشان نەخشەی جیهانی زانراوی ئەو کاتەی لە خۆگرتووە.
قەزای ماوەت
ڕۆشنبیری
ماوەت لە رابردوودا و لەسەردەمی میرنشینی باباندا مەڵبەندێکی گەورەی خوێندن و خوێندەواری بووە لەناوچەکەدا و ساڵی (١٦٤٤-١٦٥٩)کە شارۆچکەی ماوەت بووەتە مەڵبەندی میرنشینی بابان شارۆچکەکە فێرگەی تێدابووە و فێرگەکە زۆر ئاوەدان بووە و (مەلا موسای ماوەتی) کە نازناوی (علامةالزمان) بووە مودەریسی ئەم فێرگەیە بووە تا ساڵی ١٦٨٣ فێرگەکە بەردەوام بووە لە خزمەتی بواری خوێندەواری لەناوچەکەدا.
ھەر لەو سەردەمەدا لەگوندی مەروێ لە ناوچەی ئالانی نزیکی ماوەت فێرگەیەکی ئاوەدانی تر ھەبووە کە کۆمەڵێک مودەریسی بەناوبانگی وەک (مەلا موسای ئالان، مەولانا ئەحمەدی ئالانی و مەلا ئیبراھیمی کوڕی) مامۆستای بوون.
ھەروەک کۆمەڵێک مەدرەسەو فێرگەی تر لەناوچەکەدا ھەبوون وەک: مەدرەسەی بێتووش، گەناو، بەلاتا، کەناروێ، ڕەشەکانی، شەھابەدین، باڵخ، مۆکەبە، گەڵاڵە، سەرگەڵو، قزلەر، زێوێ، تەڕەماری سەروو، قەرەداغ، تەکیە، خاوێ، بیارە، تەوێڵە و جێشانە.
لە ئێستاشدا ناوچەکە رێژەیەکی زۆر خەڵکی خوێندەواری ھەڵکەوتوو خاوەن پلەی زانستی بەرزی تێدایەو زۆربەی ھەرە زۆری گوندەکانی قوتابخانەیان تێدا کراوەتەوە.
کارگێڕی
قەزای ماوەت، لە ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت و لەگەڵ ٧٧ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
یانەی گرانادا
گرانادا یانەی تۆپی پێی شاری گرانادای وڵاتی ئیسپانیایە. ئەم یانەیە لە ساڵی ١٩٣١ دامەزراوە و ئێستا لە خولی لالیگای ئیسپانیایە یاری دەکا.
پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:وەرزشی گرانادا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٣١ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:وەرزشی ئەندەلووسیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٣١ لە ئیسپانیا
شیھابوددین عومەر
سەرەتای تەمەن
بەپێی مێژوونووسی سەدەی ١٤ ئیسامی، شیھاب الدین کوڕی عەلائەدین بووە لە ژاتیاپالی، کچی فیوداتۆری سیۆنا (یاداڤا)ی عەلائەدین بووە ڕاماچاندرا.
بەرزبوونەوە بۆ سەر تەخت
ڕۆژێک دوای مردنی عەلائەدین لە شەوی ٣–٤ی ژانویەی ١٣١٦، کافور کۆبوونەوەی ئەفسەرە گرنگەکانی (مەلیکەکان و ئەمیر) بانگھێشت کرد، و شیھابەدینی وەک سوڵتانی نوێ دەستنیشان کرد. فەرمانی عەلائەدینی خوێندەوە کە بەپێی ئەو فەرمانەی سوڵتانی کۆچکردوو خزرخانی کوڕە گەورەکەی لە میرات بردبوو و شیھابەدینی وەک جێنشینی خۆی داناوە. کوڕەکانی تری عەلائەدین - موبارەک خان، شادی خان، فەرید خان، عوسمان خان، مستەفا خان، محمد خان و ئەبوبەکرخان - فەرمانیان پێکرا کە پێی شیھابەدین ماچ بکەن.
حوکمڕانی
ناونیشانی تەواوی شیبابەدین بریتی بوو لە «ئەلسوڵتان العزەم شیھاب الدونیا والدین ئەبوعل موزەفەر عومەر شا ئەلسوڵتان».
لە ماوەی کورتە دەسەڵاتی کافوردا، بەشداریکردنی شیھابەدین لە حوکمڕانیدا سنووردار بوو بە دەرکەوتنی لە مەراسیمێکی کورتی دادگادا کە ڕۆژانە لەلایەن کافورەوە بەڕێوەدەچوو. دوای مەراسیمەکە، کافور شیھابەدینی دەنارد بۆ لای دایکی، و کۆبوونەوەی جیاوازی ئەنجام دەدا بۆ دەرکردنی فەرمان بۆ ئەفسەرە جیاوازەکان.
بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆی بەسەر تەختی پاشایەتیدا، کافور کوڕەکانی عەلائەدینی خزرخان و شادی خان کوێر کرد. ھەروەھا شاژنە باڵای عەلائەدین مالیکا جەھانی زیندانی کرد؛ و موبارەک شا، کوڕێکی تری پێگەیشتوو عەلائەدین. بە گوتەی مێژوونووسی سەدەی ١٦ فیریشتە، کافور ھاوسەرگیری لەگەڵ بێوەژنەکەی عەلائەدین ژاتیاپاڵلی کرد کە دایکی شیھابەدین بوو. بوون بە باوکی ھاوسەرگیری سوڵتانی نوێ ڕەنگە ڕێگەی کافور بووبێت بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتەکەی
پاسەوانەکانی پێشووی (پایکەکان)ی عەلائەدین ڕەزامەندییان دەربڕی لەسەر کارەکانی کافور بەرامبەر بە بنەماڵەی ئاغای مردووەکەیان، و کافوریان کوشت. بکوژانی کافور موبارەک شایان ئازاد کرد، کە… یەکەمجار وەکو حاکم دەستنیشانکرا لە نیسانی ساڵی ١٣١٦، موبارەک شا شیبابەدینی دەستگیرکرد، و بوو بە سوڵتان. شیبابودین گواسترایەوە بۆ گوالیۆر، لەوێش زیارەتێکی پزیشکی کرد.
کتێبنامە
. ..
پۆل:شانشینی خاڵجی پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٣١٠ پۆل:مردووانی ١٣١٦
مانسا، زامبیا
مانسا پایتەختی پارێزگای لواپولای زامبیایە، و بارەگای سەرەکی قەزای مانسا. ناوەکەی لە سەرۆکی ناوچەکە مانسا و ڕووباری بچووکی مانسا وەرگرتووە کە بەرەو ڕۆژاوا دەڕژێت بۆ ڕووباری لواپولا. لە سەردەمی دەسەڵاتی بەریتانیادا شارەکە ناوی فۆرت ڕۆزبێری لێنرا
مێژووی نوێ
لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا شارۆچکەکە گەشەیەکی بەرچاوی لە ژمارەی دانیشتوواندا کردووە بەڵام لە ئاوەدانیدا نەبووە لەبەرئەوەی کەمبوونەوەی دامەزراندن لە کانەکانی پشتێنەی مس ناچاری گەڕانەوە بۆ زەوییەکە کرد لە ناوچەکانی وەک پارێزگای لواپولا. مانسا لەوەتەی کارگەی پاتری لە ساڵی ١٩٩٤ داخراوە، پیشەسازی نییە و لە غیابی دەرفەتی کاردا، چیتێمێن (جۆرێک لە کشتوکاڵی بژێوی) دارستانەکانی دەوروبەری بە شێوەیەکی بەرچاو تێکداوە. سەرەڕای ئەوەش، وەک ناوەندێکی بازرگانی کە خزمەت بە ھەموو پارێزگاکە دەکات، شارۆچکەکە شوێنی بازاڕێکی ڕۆژانە و بانک و کۆگا و ژمارەیەک فرۆشگا و بریکاری گەورە و مارکێتێکی شۆپرایتە
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای لواپولا پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی زامبیا
بڕیارنامەی ١٥٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تیمۆری ڕۆژھەڵات. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٧٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:تیمۆری ڕۆژھەڵات لە ٢٠٠٤
کێوی پولاگ
کێوی پولاگ (فلیپینی:Bundok Pulag) پولاگ بەرزترین لووتکەی لوزۆنە بە بەرزی ٢٩٢٨ مەتر لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە، سێیەم بەرزترین کێوی فلیپین و ٢٦ھەمیین لووتکەی دوورگەیی سەر زەوییە. ئەمە دووەم کێوی دیارە لە فلیپین، گڕکانییە. کە دەکەوێتە سەر سنووری سێ قۆڵی پارێزگاکانی بنگۆت، ئیفۆگاو و نوڤا ڤیزکایا، سنوورەکان لە لووتکەی شاخەکە کۆدەبنەوە کێوی پولاگ سێیەم بەرزترینە لە تەنیشت کێوی ئاپۆ و کێوی دۆڵانگ- دولانگ.
کێوی پولاگ بەناوبانگە بۆ «دەریای ھەورەکان» و دیمەنە نایابەکەی بۆ ڕێگای شیری لە بەرەبەیان، کە زۆر گەشتیاری ڕاکێشاوە کە دەیانەوێت دیمەنی «دنیایی تر» ببینن.
وا بڕوا دەکرێت کە تەواوی شاخەکە ماڵی ڕۆحی تینمۆنگاو بێت و زەمینەی حەوانەوەی پیرۆزی ڕۆحی خەڵکی ئیبالۆی و گەلانی تری نەژادی ناوچەکە بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:پاڕکە نەتەوەییەکانی فلیپین پۆل:کێوەکانی فلیپین پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا پۆل:شوێنەپارێزراوەکان کە لە ١٩٨٧ دامەزراون
شافعی
زاراوەی شافعی دەرکەوت هەر لە سەرەتا زووەکانی گەشەکردنی خوێندنگە زانستیە جیاوازیەکانی سوننە، بەڵام بە دڵنیایی دەرکەوت لە ژیانی ئیمام محەمەد کوڕی ئیدریس شافعیدا (١٥٠-٢٠٤)کۆچی، کە سەرمەزهەبی شافعی ئەچنەوە سەر ئەو. فیقهی شافعی لە دە رهێنان و ڕێگاکانی پایانکردنیدا پشت ئەبەستێت بەو بنەمایەی کە ئیمام شافعی دایناوە بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام پێویست نیە کە بیروڕای فیقهی شافعی لەگەڵ بیروڕای خودی ئیمام شافعیدا یەک بگرێتەوە، بەڵام بنەما (الأصول) و ڕێگەکانی پایانکردن یەکێکە. ئیمامی شافعی یەکەم کەس بووە کە کتێبێکی تەواوی لە زانستی ناسراو بە (أصول الفقه) نوسیووە ئەمەش لە ڕێگەی کتێبە بەناوبانگەکەی پەیام (الرسالة)، هەروەها کتێبێکی تری نوسیووە (الحجة) ئەمیش هەر کتێبێکی زانستی بوو سەرەتا لە عێراق نوسیویەتی پاشان داینایەوە و هەندێک گۆڕانکاری تێدا ئەنجامدا کاتێک لە قاهیرە دادەنیشت و ناوی نا (الأم)، لە گرنگترین قوتابیەکانی شافعی لە ژیانیدا ئەمانە بوون؛ ڕەبیع کوڕی سولەیمان جیزی، ڕەبیع کوڕی سولەیمان مورادی، بویتی، مزنی و قازی حسەین و لە دوای شافعی؛ بیهقی، ئەبو ئیسحاق شیرازی، نەوەوی، رافعی، غەزالی، ئیبن حەجەر عەسقەلانی، سیوتیی.