cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دێبوکری
مێژوو
هاتنی عەشیرەتی دێبوکری بۆ موکریان، ئاڵوگۆڕێکی بەرچاوی لەم ناوچەیەدا بەدی‌ هێنا. ئەوان بە پێی پلان و بەرنامەیەکی ڕێکوپێک و لە ژێر دەسەڵاتی سەرۆکایەتییەکی لێهاتوو و بە هێزدا توانییان شوێنە گرینگەکانی مەهاباد و میاندواو و بۆکان بگرنە ژێر دەسەڵاتی خۆیان و بۆ ئاوەدانکردنەوەیان تێبکۆشن. گەورەترین بەرهەمی کشتوکاڵیان تێدا وەدەست هێنان و خوێندنگە و مزگەوتی ئاوەدانیان تێدا وەڕێخستن و مامۆستای زانا و لێهاتوویان بۆ دابین کردن. تەنانەت لە شاری سابڵاغیشدا تا سەردەمی ئێمە، شوێنەوارەکانی دێبوکرییان، بەتایبەت هەباس‌ئاغای دێبوکری، هەر ماون.
هەروەها لە ڕووداو و کارەساتە مێژوویی‌یەکانی موکریاندا هەمیشە دەوری بەرچاویان هەبووە و لە شەڕی یەکەمی جیهانیدا بە ماوەی بیست‌و‌چوار سەعات لە "کلکەی قەمچی" نزیک میاندواو، توانییان لە بەرامبەر چاردەهەزار کەس قشوونی ڕووس بە سەرۆکایەتیی ژێنێڕاڵ ڕیبال چینکۆڤدا ڕاوەستن. ئێڵی دێبۆکری له‌ (٥) به‌ره‌ و (٣٠) بنه‌ماڵه‌پێکهاتووه‌، به‌م چه‌شنه‌:
ئەنجومەنی شوورای ھەرێمی کوردستان
دادگای کارگێڕی
ئەم دادگایە لەلایەن دەستەیەک لە دادوەری پسپۆر و شارەزا ھەڵدەسوڕێنرێ و پێی دەوترێ دەستەی بەرزەفتکردی فەرمانبەران. دەستەی بەرزەفتکردنی فەرمانبەرانی ھەرێم: دەستەی بەرزەفتکردن پێکدێت لە جێگری سەرۆک و دوو ڕاوێژکار، کە لەلایەن دەستەی سەرۆکایەتی دیاریدەکرێن. سەیری ئەو داوایانە دەکات، کە لە ماددەی «١٣»یاسای ئەنجومەنی شوورادا ھاتووە، بەم شێوەی خوارەوە:
دێبوکری
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان پۆل:ھۆزەکانی ئازەربایجانی ڕۆژاوا
ئەنجومەنی شوورای ھەرێمی کوردستان
شێوازی کاری ئەنجومەنی شوورا
بەشێوەیەکی گشتی ئەنجومەنی شورای ھەرێمی کوردستان دوو شێوازی کار ئەنجام دەدات، یەکەم کاری قەزائی، دووەمیان کاری یاساییی تەشریعی، بەم شێوەی خوارەوە:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزراوەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پێندرۆ
مێژوو
مێژووی پێندرۆ بەلایەنی کەم دەگەرێتەوە بوو سەردەمی میرنشینی بادینان. پێندرۆ یەکێکە لە گوندەکانی ھۆزی مزووری بۆیە مێژووی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا، مزوورییەکان یەکێکن لە ھۆزە ھەرە کۆنەکانی کوردستانن کە لە شەرەفنامە لە ساڵی ١٥٩٧ ش ئاماژەیان پێکراوە، لە ساڵی ١٦٣٨ ئەڤلیا چەلەبی لە گەشتەکەی بەنێو کوردەکاندا (سیاحەتنامە) ناوی بردوون، و لە ساڵی ١٩٠٩ لەلایەن مارک سایکس نێردەی ئنگلیزەوە ئاماژەی بە ھۆزی مزووری کراوە، ھەروەھا ئەمین زەکی بەگ لە پەرتوکی مێژووی کورد و کوردستان باسی لە مزوورییەکان کردووە کە ئاماژە بەوە دەکات کە ھۆزێکن لە ھەولێر و دھۆک نیشتەجێن.
لە ڕووی جیۆ سیاسییەوە دەڤەری بارزان بە گشتی و ناوچەی مزووری باڵا بە تایبەتی بەھۆی سەختی و سروشتی ناوچەکە، گرنگییەکی زۆری ھەبووە بۆ بەرگری کرن بەرامبەر دوژمنان، لە ھەمان کاتدا نزیکی لە سنووری نێودەوڵەتی بۆیە پێندرۆ و گوندەکانی تری ناوچەکە بوونەتە بە شوێن و پەناگا بۆ بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی کوردستان، بە درێژاییی مێژوودا ناوچەکە زور جار لەلایەن ھێزە دەرەکییەکان داگێر کراوە، و ھەروەھا گوندنشینەکان بە زورەملێ دەرکراون و گوندەکانیان سوتێنراون. لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا شێخ عەبدولسەلام بارزانی چەند جار لە دژی دەسەلات دارانی عوسمانی ڕاپەرینی بەرپاکردوە، بۆ یەکەم جاریش پێندرۆیەکان بەژداری ئەم ڕاپەرینە کردوەو و شەھیدو قوربانیان داوە. ھەروەھا خەلکی پێندرۆ لە ڕاپەرینی یەکەمی بارزان لە سالی ١٩٣١ بۆ ١٩٣٢ بە سەرکردایەتیی شێخ ئەحمەد بارزانی بەژداری یان کردوەو و لە کاتی دامرکاندنی ڕاپەرین لەلایەن ئینگلیزەکانەوە لە ١٩٣٢ دا، زیاتر لە ٤٠٠ خێزانی بارزانییەکان لە گەل شێخ ئەحمەد ئاوارەی تورکیا بوون کە لەوانە ٣١ خێزان پێندرۆی بوون.
یەکەمین شەری ڕاپەرینی دووەمی بارزان لە گوندی پێندرۆ بوو کە لە ساڵی ١٩٤٣ ھاتە بەرپاکردن، ئەمەش دوای ئەوەی مەلا مستەفا بارزانی لە نەفی شاری سلێمانی توانی خوی لەژێر دەستی دەسەلات دارانی ئەو سەردەمە ڕزگار بکات و بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان ەوە بروات و پاشان بگەرێتەوە دەڤەری بارزان و لەو کاتەدا سەرەدانی گوندی پێندروی کرد و ھەر لە گوندی پێندرۆ شەر لە نێوان شورش و حکوومەتی ئەو کاتەدا دروست بوو ٣ پولیسی حکوومەت لە گوندی پێندرو کوژران، کە ئەمە سەرەتای دەسپێکی شورشی دووەمی بارزان بوو. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٤٥ دا، مەلا مستەفا لە گەل زیاتری ٣٧٠٠ بارزانی بەژداری لە کۆماری کوردستان دەکەن لە مەھاباد، کە ١٦١ کەس خەلی گوندی پێندرۆ بوون و چەندین شەھید و بریندارانی بەرگری کوماری کوردسات خەلکی پێندرۆ بوون. لە دوای ڕوخانی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٧، مەلا مستەفا لە گەل زیاتر ٥٠٠ ھەڤالانی دەپەرنەوە بوو ناو یەکێتیی سۆڤیەت کە ١٩ کەس پێندرۆی بوون. زیاتر لە ١٥٠ کەس لە گوندی پێندرو بەژداری شۆڕشی ئەیلوول و گوڵانیان کردوە، لە دوای ڕێکەوتننامەی جەزائیر، لە ساڵی ١٩٧٥ زیاتر لە ١١٦ خێزانی پێندرۆی ئاوارەی ئیران بوون. لە ٢٥ ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ڕژیمی عێراق تەواوی گوندەکانی ناو چەکە خاپورکردن و گوێزانەوە بوو کومەلگەکانی زورەملێ و خەلکێ پێندرۆ بوو کومەلگای بەحرکە گوێزانەوە. لە ساڵی ١٩٨٣ ڕژێمی عێراق ٨٠٠٠ بارزانی ئەنفال کرد کە ١٦ کەس لە گوندی پێندرۆ بوون، ئەو کاتە بەشێک لە پێندرۆیەکان گەرانەوە بوو پێندرۆ گوندێکی نوێ یان دروست کرد لە بناری چیای بۆتین کە بەو شوێنە دەلێن مڵانێ، بەلام لە ١٩٨٧ بوو جارێکیتر ڕژێمی عێراق گوندەکەیان سووتاندو و خەلکەکە ئاوارەی ئیران بوون. لە پاش ڕاپەڕینی ١٩٩١ جارێکیتر خەلکەکە گەرانەوە بوو گوندەکەیان، لەلایەن ڕێکخراوێکی بەریتانی لە ساڵی ١٩٩٤ گوندیکی نوێ بە دووری ١٬٥کم لە ڕوژئاوای پێندرۆ دروست کرا بەلام لە ساڵی١٩٩٧ ئەم جارە لە بەر شەری نێوان پەکەکە و تورکیا خاپور کرا.
جوگرافیا
230px|وێنۆک|دۆلی ئەلێ لە باشووری پێندرۆ پێندرۆ دەکەوێتە سەر ١٣٢٥م لەسەر ئاستی دەریا و ڕووبەرەکەی لە سەڕوی ١٠ کم٢، دە کەوێتە باکووری ھەرێمی کوردستان. زوربەی خاکی پێندرۆ لە شاخ و گرد پێکدێت، ھەروەھا زور بە کەمی لە دەشتێکی لار و لێژ پێکدێت. خالی ھەرە نزم لە پێندرۆ جۆگەی چەمایە کە ١٢٧٤م لەسەر ئاستی دەریایە و خاڵی ھەرە بەرز چیای بۆتینە کە بەرزییەکەی ٢٥٣٤م. چیایە نزیکەکان چیای بۆتین و کێرێی سپیندارە یە و ئەگەر زیاتر بۆ باشوور بروێن چیای میسەک و کورێ ھورێ یە. لە ڕووی سنووری خاکەوە پێندرۆ ھاوسنوورە لە گەل گوندەکانی ئێدلبێ، زێت، بەنان، شیڤێ، دێزو، سپیندارێ، ناڤکورکا، بناڤیێ، سێلکێ، گیزا وڵاتی، ستوپێ, لێرا و دێرکێ. نێزیکترین شاروچکە شێروان مەزن ە کە بە دوری ١٤کم دەکوێتە باشووری ڕوژ ھەلات، شاروچکەی بارزان بەدوری ١٨ کم دەکوێتە باشوور و ھەولێری پایتەخت بەرێگای ئۆتۆمبیل ١٧٢ کم دوورە. زەوییە ھاوبەشەکانی گوند پێکدێن لە بۆتین، ملانێ، سەباسکی، چەما، لێری، گورێ، ئەلێی و سەر خنگێلی کەئەم شوێنانە بوو کشتوکاڵ بەکاردەھێنرێت. پێندرۆ ھیچ ڕووبارێی لێ نێیە بەلام زور کانیاوی ھەیە کە گرنگترینیان کانی گوند، کانی میرا، کانی بوتینی، کانی ھەلارا، کانی سارداڤ، کانی جێفرێ، کانی ملانێ و لە چەندین کانیاوی تر پێک دێت.
کەش و ھەوا
بەگوێرەی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن ئەو شوێنەی کە پێندرو لێ یە ئاووھەواکەی لە ھاویندا نیمچە گەرمە و لە زستانیشدا پلەی گەرماش دادەبەزێت بۆ پلەی ژێر سفر. بارانبارین لە ھەندێک ساڵدا لە ١٥٠٠ملم زیاترە، لە مانگی بەفرانبار و ڕێبەنداندا یەک پارچە ناوچەکە سپی دەکات لە بەفر، بەڵام ئێستا وەک بەشێک لە دیاردەی گەرم بوونی زەوی ماوە و ڕێژەی بەفر و بارانبارینی تیا کەم بووەتەوە.
دیمۆگرافیا
پێندرۆ سێیەم گەورەترین گوندە لە ناوچەی مزووری باڵا. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن محەممەدعلی سەعید پێندروی کراوە، ژمارەی دانیشتووانی پێندرۆ ٢٥٤٧ کەس بووە، ڕەگەزی مێ ١٢٩٠ کەسە کە دەکاتە ٥٠٫٦٥٪ ڕێژەی خەڵکی گوند و ڕەگەزی نێر ١٢٥٧ کەسە کە دەکاتە ٤٩٫٣٥٪ ڕێژەی خەڵکی گوند. زیاتر لە نیوەی خەلکی پێندرۆ لە بەحرکە دەژین. بەشێکی زوری خەلکی پێندرۆ قوتابین و ئەوانی تر زیاتر بە کاروباری کارمەندی حکوومەت، کاری تایبەت پێشمەرگاتی، دوکانداری، بازرگانی، کشتوکاڵی، ئاژەڵداری بەسەر دەبەن.
پەروەردە
230px|وێنۆک|ڕاست|مامۆستا و قوتابی قوتابخانەی پێندرۆ ١٩٦٨ یەکەم جار لە مێژووی پێندرۆ لە ئەیلوولی ١٩٦٠ قوتابخانەیەکی سەرەتایی لەخانوویەکی بچووک دەستی بەخوێندن کرد، مامۆستا محەممەد چیچۆ پێندروی ڕولێکی بالای بینیوە لە ھێنانی ئەو قوتابخانە بوو پێندرۆ، سەرەتا یەک پۆل قوتابی تیادا دەیانخوێند. بە گوێرەی ئاماری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن محەممەدعلی سەعید پێندروی کراوە، لە ھەموو قۆناغەکانی خوێندندا گوندی پێندرو ٧٩٤ قوتابی بوونە. لە قەزای مێرگەسۆر دا، گوندی پێندرۆ یەکیێکە لەو گوندانە کە ئاستێکی ھەرە بەرزی ھەیە لە پەروەردە.
ژیانی ژینگەیی
230px|وێنۆک|گوند نشینەکان خەریکی لێکردنەوەی توێکلی [[بایەم ن لە پێندرۆ ٢٠٠٧]] پاراستنی ژینگە لە دەڤەری بارزان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شێخ عەبدولسەلامی بارزان و شێخ ئەحمەدی بارزان، کە زیاد لە سەد ساڵە لەلایەن پێشەوای خانەدانی بارزان بە میرات ماوەتەوە. پێندرو وەکو گوندیک لە دەڤەری بارزان ژینگەیەکی دەولەمەندی ھەیە لە دارستان و ئاژەڵی کێوییەکان، بەڵام بەردەوام لەلایەن دوژمنانی کوردستان دەستدرێژی کراوە سەر ژینگەی دەڤەری بارزان و بەوھۆیەشەوە ھەزاران جۆر ئاژەڵی کێویی لەناوچوون، بێجگە لە سووتانی بەشێکی زوری دارستانی ئەو دەڤەرە.
ڕوەک
ناوچەی پێندرۆ و دەور و بەری بە سەدان جۆری ڕوەک دەولەمەندە، زیاتر لە ٧٠٪ خاکی پێندرۆ لە دارستان پێک دێت، وەکو بەڕوو، مازوو، سماق، گوێز، چنار، قەزوان، دارمێو، ھەرمێ، سێو، ھەنار، قۆخ، کرۆسک، ھەنجیر، بادەم، توو، سپیندار و دەیان جۆری داری تر. لە پێندرۆ و ناوچەکە گژ و گیای کێوی جۆراوجور دەڕوێ وەک کوارگ، کەنگر، کاردوو، شنگ، ڕێواس، لۆ، لووشە، مەندۆک و گژوگیا بەھارییەکانی دیکە. لە گوڵەکاندا وەکو نێرگز، ھەڵاڵەبرمە، لاولاو، وەنەوشە، ھێرۆ، شەوبۆ، مەرزە، وەرکەمەر، ڕەبەنیک و چەندین گوڵی تر.
شیردەر
ئەو گیانلەبەرە کێوییانە کە لە پێندرۆ و دەڤەرەکە ھەن پێک دێن لە بزنی کێوی، ورچ، پڵنگ، سمۆرە، بەراز، گورگ، کەمتیار، چەقەڵ، چالگ، سیخوڕ، ڕێوی، کەروێشک، ژووشک و چەند جۆرێکی تر.
باڵندە
ھەموو ساڵی بە دەیان ھەزار باڵندەی جۆراوجۆر دەربازی پێندرۆ و ناوچەکە دەبن، ئەم باڵندانە ساڵانە دوو جار کۆچ دەکەن لە وەرزی زستان لە قەوقازەوە بۆ باشووری عێراق و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئیران و لە وەرزی بەھار دەگەرێنەوە، بەشێکی زور لەم باڵندانە دەمێنەوە لە ناوچەکە. تەواوی ناوچەکە خالی وەستانی ھەزاران بالندەیە کە کۆچ دەکەن لە نێوان ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ئەفریقای ڕۆژھەڵات، قووڵینگەکان لەکاتی کۆچکردن ھەندێک جار لە بەر خراپی کەش و ھەوا کەمێک دەمێنەوە لە ناوچەکە. ئەمانەش ھەندێک لەو باڵندانەن کە لە ناوچەکە ھەن کەو، ھەڵۆ، شەھێن، داڵاش، شاوە، حاجی لەق لەق، کۆتر، کوند، کەندەسمە، چوڕە، ڕەشیشە، ڕەشیشەکان، گۆرەویچنە، قەلەڕەش، ڕیشۆڵی، بە دەیان جۆری چۆلەکە، فشە کڵاونە، کوڕکوڕە، مراوی، داوەکۆستە و بە سەدان جۆری باڵندەی تر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:پارێزگای ھەولێر پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
بڕیارنامەی ٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ١٩٥١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٣٩ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥١ پۆل:ھیندستان لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
ئەینار ئاف ڤیرسێن
وێنۆک| ئەینار ئاف ڤیرسێن ئەینار ئاف ڤیرسێن ( – ١٨٧٥-١٩٤٦) ئەفسەر و دیپلۆماتێکی سوێدییە لە ساڵانی جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە ستەنبوول ئەتەشێی سەربازیی بووە.
دۆزی ویلایەتی مووسڵ
ڤیرسێن لە نێوان ٢٥-١٩٢٤ کرایە دەمڕاستی ئەو لیژنەیەی «کۆمکاری وەڵاتان» League of Nations پێکیھێنابوو بۆ یەکلاکردنەوەی «دۆزینەوەی ویلایەتی مووسڵ» واتە بۆ دابەشێنی کوردستان عوسمانی و داپچرانی باشووری کوردستان لە تورکیا ئەو سەردەمە بۆ دەوڵەتی عیراق تازەدەستکردی بریتانیا.
یاداشتەکانی ئاشتی و جەنگ
ڤیرسێن بیرەوەرییەکانی خۆی دەربارەی ساڵانی جەنگی یەکەمی جیھانی لە کتێبی «یاداشتەکانی ئاشتی و جەنگ» (Minnen från fred och krig (Bonniers, 1942 تۆمار دەکات و لەو کتێبەدا چاپتەرێکی تایبەت بە ناوی «کوشتنی میللەتێک» Mordet på en nation تەرخان دەکات بۆ کوشتاری ئەرمەن.
لە دەستپێکی ئەو چاپتەرەدا ڤیرسێن دەنووسێت: «کوشتنی میللەتێک» و بەم وشانە دەست پێ دەکات: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «یەکەم ساڵی من لە تورکیا تراژێدییەکی مەزن ڕووی دا کە یەکێکە لە ڕووداوە ھەرە ترسناکەکانی مێژووی جیھان. مەبەستم داڕمانی ئەرمەنە».
دەربارەی کورد و کوشتاری ئەرمەن
کاتێکیش دەگاتە سەر باسی کورد و کوشتاری ئەرمەن فیرسێن دەڵێت :: <blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> ناشێ سەرلەبەری گەلی تورک تاوانبار بکەین بەوەی ڕووی دا. ئەمان گەلێکی خۆش ماک و سینگفرەوانن و چ دڕییەکیان لێ دیار نییە زێدەتر بێت لەوەی لە گەلانی دیکەی خۆرھەڵاتدا ھەیە. جار ھەبووە، دانیشتوانی تورک تەواو خۆبوردە ھەموو ھەوڵی خۆی داوە بۆ کەم کردنەوەی خەمی ترسناکی ئەو خەڵکە ڕاگوێزراوە. تەنانەت والی ھەبووە، بۆ نموونە Rhami Bey ی والیی Smyrna (ئیزمیر) کە کەسایەتییەکی زۆر سەرڕاست بوو، فەرمانی حکوومەتی نەسەلماند بە ڕاگواستنی خەڵک. گشت ئەو تاوانە ئەستۆی حکوومەتی «تورکی جەوان» و کارمەندەکانی دەگرێتەوە. لەشکر و ژەندرمە بێ ھیچ بیر کردنەوەیەک فەرمانیان جێبەجێ دەکرد. بەڵام دانیشتوانی کوردی بێفەرھەنگیش، کە بە ڕێگری دەژین، بەرپرسایەتیی گەورەیان لە ئەستۆیە لەوەی بەو جۆرە ترسناکە ڕاگواستنەکانیان جێبەجێ دەکرد.
ڤیرسێن بەگشتی – نەک ھەر لە باسی ئەو کوشتارەدا - زبر و درشت لە میللەتی کورد دەدوێت. ھەر بۆ نموونە بڕوانە بیرەوەرییەکانی، لاپەڕە ١٧٧-١٧٨.
سەرچاوەکان
پۆل:دیپلۆماسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥ پۆل:مردووانی ١٩٤٦
خاو
200px|وێنۆک|دیمەنی دەشتی خاو لە ژێر بەفردا
خاو دێیەکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی خاو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٥ کەس لە ٨٢ بنەماڵەدا بووە. بەخشداریی خاو و میراوا بەر لە شەڕی ئێران و عێراق لەم گوندەدا بوو کە دوایی گوێزرایەوە بۆ بەردەڕەشە. ئەم گوندە لە پاڵ کێوێک بە ناو قەڵای خاودا کراوەتەوە. ناوی قەڵای خاو لە چەن سەرچاوەی ئەدەبی و مێژووییدا ھاتووە. لەمانە بەیت یا ھۆنراوەی قەڵای خاوە کە دراوەتە پاڵ فەقێ قادری ھەمەوەن و فەقێی خەڵووزی. ھەروەھا لە مێژووی جافدا ئاماژە کراوە بە شەڕی چەن تایەفە لە نزیکی قەڵای خاودا کە بە شەڕی قەڵای خاو بەناوبانگە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
خەڵاتی ھەڵبژاردنی ڕەخنەگران بۆ تەلەڤیزیۆن وەک باشترین ئەکتەری یاردەدەر لە زنجیرەیەکی کۆمیدی
خەڵاتی ھەڵبژاردنی ڕەخنەگران بۆ تەلەڤیزیۆن وەک باشترین ئەکتەری یاردەدەر لە زنجیرەیەکی کۆمیدی یەکێک لەو جۆری خەڵاتانەیە کە ساڵانە لە لایەن خەڵاتی ھەڵبژاردنی ڕەخنەگران بۆ تەلەڤیزیۆن (BTJA) دەیدات تا بە ئەو کارانەی لە لایەن ئەکتەرانی تەلەڤیزیۆن ئەنجام دەدرێت ئاشنا ببن.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵاتی ھەڵبژاردنی ڕەخنەگران بۆ تەلەڤیزیۆن
زەیتوون
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی جۆرێک لە زەیتوون لە وڵاتی ئەردەن زەیتوون دارێکی ھەمیشە سەوزی بەرداری تەمەن درێژە. بەرزی دارەکەی لە ١٥ مەتر تێناپەرێ. بەرەکەی ڕەنگی سەوز، رەش و مۆرە. حەز لە بنار شاخ و کەنار دەریاکان دەکات. داری زەیتوون لە کۆتاییی بەھاردا دەدرەوشێتەوە و گوڵی سپی دەردەکات لە شێوەی کۆمەڵەی ناجێگیر ناسراون بە لیڤا. گوڵەگان دوو جۆرن، جۆری یەکەم پێکھاتەی نێرینە و مێینە لەخۆ دەگرێ و توانای گەشەکردنی ھەیە بۆ زەیتونی تەواو بەڵام جۆری دووەم تەنھا پێکھاتەی نێرینە لەخۆ دەگرێ و توانای پیتاندنی ھەیە. نیشتمانی بنەرەتی زەیتون سوریا، فەلەستین، ئوردون و لوبنانە. ھەروەھا حەوزی دەریای سپی ناوەراست.
بەشە بەسوودەوکانی
ھەروەھا لەبەر ڕەقی ھێلداری دارەکەی بۆ دروست کردنی ئەنتیکە کاری ((التحفیات)) بەکار دێت.
بەھای ئابووری
داری زەیتون دارێکی بەسوودە لە ھەردوو بوارەکانی ئابووری و ژینگە. بەری زەیتون خۆراکێکی بەلەزەتە بۆ مرۆڤ بە جۆرێک لە زۆر خواردەمەنی جۆراوجۆر و چێشت و زەڵاتە بەکاری دەھێنێت. بەرھەمی زەیتون ٩٥%ی لە حەوزی دەریای سپی ناوەراست بەرھەم دەھێندرێت. بەجۆرێک دەوڵەتی ئیسپانیا بە یەکەم دەولەت دەژمێردرێت کە بەرھەمەکەی دەگاتە ١٧٣١٧٠٠٠ تۆن؛ بەلام لە بارەی بەرھەمھێنانی شلە رۆنی زەیتون دەوڵەتی ئیتاڵیا بە ڕیزبەندی یەکەم دێت کە بەرھەمەکەی دەگاتە ٣٣ میلیۆن گالۆن.
بەھای تەندورستی
شلە رۆنی زەیتون بێ زیانە بۆ لەشی مرۆڤ بگرە بە پێچەوانەشە زۆر سوود بەخشیشە بۆی، چونکە شلە رۆنەکەی بە ھیچ جۆرێک کۆلیسترۆلی زیان بەخشی تێدانییە، بەلکو کۆلیسترۆلی سوود بەخشی تێیدایە کە دەبێتە ھۆی توانەوەی کۆلیسترۆلی زیان بەخش. خواردی زەیتون لەش بەھێز وبە توانا دەکا
بەھای پزیشکی
دەرکەوتووە ئەو شوێنانەی شلە رۆنی زەیتون بە رێک و پێکی وبە بەردەوامی لە خواردنەکانیان بە کار دەھێنن، بە دەگمەن تووشی نەخۆشیەکانی دڵ و پالەپەستۆی خوێن ورەق بوونی دەمارەکان شێرپەنچە دەبن بە تایبەتی شێرپەنچەی مەمک، ھەر بە توێژینەوە دەر کەوتووە ئەو ژنانەی لە خۆراکی رۆژانەیان پتر لە جارێک شلە رۆنی زەیتون بەکار دەھێنن بە رێژەی ٤٥% کەمتر تووشی شێرپەنجەی مەمک دەبن. وە ھەروەھا بەکار ھێنانی چارەسەرە بۆ برینداری کۆئەندامی ھەرس ورێگرە لە دروست بۆنی بەردی گورچلە.
پێکھاتە بەسوودەکانی
یەکێک لە پێکھاتە بە سوودو گرنگەکانی بەری زەیتۆن ترشی ((بەنزەویک)) و ماددەی ئۆلیکە. وە ھەروەھا شەکری Mannite کە لە گەڵاو بەرەکەی دا ھەیە.. شلە رۆنی زەیتون کریستالی Triolein Tripalmitin ی تێدایە. بە رێژەیەکی کەمیش ئەسیدی Free oleic acid تێدایە. ھەروەھا ڤیتامینەکانیB1.B2. A. E)))).. لە گەڵاکانی دا پێکھاتەی ((Oleuropein acid)) ھەیە کە بکۆژی سرووشتی زۆر لە بەکتریا وڤایرۆس و کەروەکانە.
سوودە گشتیەکانی زەیتون
جگە لەم سودانەی کە لە سەەەوە باسمان کردن ئەم سوودانی خوارەوەشی ھەیە:-
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:گژوگیاکانی چین پۆل:گژوگیاکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:گژوگیاکانی میسر پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور پۆل:گژوگیاکانی پاکستان پۆل:گژوگیاکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:گژوگیاکانی باشووری ئەفریقا پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەفریقا پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە بۆنسای پۆل:دارەکانی یۆنان پۆل:دارەکانی ئیتالیا پۆل:دارەکانی مەغریب پۆل:دارەکانی ئیسپانیا پۆل:دارەکانی تورکیا پۆل:دارەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:گژوگیاکانی فەڕەنسا پۆل:دارە ڕازاوەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ساوجی
ساوجی گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی ساوجی بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٬٢٩٥ کەس لە ٢٧٣ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ژمارەی ئاوێتە
وێنۆک|چەپ|دیاگرامی ژمارەیەکی ئاوێتە لەسەر [[ڕووتەختی ئاوێتە لێرەدا a بەشی ڕاستی و b بەشی خەیاڵی ژمارەی ئاوێتەیە]] ژمارەی ئاوێتە ، ژمارەیەکە بە شێوەی '''
a + bi
''' کە
a
و
b
ژمارەی ڕاستین و
i
یەکەی خەیاڵییە بەم شێوەیە کە i^2=-1.
ھەموو ژمارە ڕاستییەکان دەکرێت بەشێوەی ژمارەیەکی ئاوێتە کە بەشی خەیاڵییەکەی سیفرە بنووسرێن بۆ نموونە ژمارەی ڕاستی a بە شێوەی a+0i. کۆمەڵەی ژمارە ئاوێتەکان بە شێوەی  پێناسە دەکرێت.
کردارەکان لەسەر ژمارە ئاوێتەکان
کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ژمارە ئاوێتەکان ھاوشێوەی کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ئەو بڕە جەبرییانەیە کە چەند تێرمێکی ھاوشێوەی تێدایە. بۆ کۆکردنەوەی ژمارە ئاوێتەکان بەشە ڕاستییەکان بە یەکەوە و بەشە خەیاڵییەکان بە یەکەوە کۆ دەکرێنەوە:
لێکدانی ژمارە ئاوێتەکان: لێرەدا بەشە خەیالییەکان وەک تێرمە لێکچووەکان سەیر دەکرێن
بە گۆڕینی i 2 = −1
شێوە جەمسەرییەکەی ژمارەی ئاوێتە
left|وێنۆک| یان  بریتییە لە شێوەی جەمسەری ئەو خاڵەی لە وێنەکەدا دیاری کراوە. شێوە جەمسەریەکەی ژمارەی ئاوێتەی
z = x + yi
بریتییە لە کاتێک
و
لێکدان و دابەشکردن
چەپ|وێنۆک| لێکدان و دابەشکردنی ژمارە ئاوێتەکان لە شێوەی جەمسەریدا سادەترە لە شێوەی [[دیکارتی، بۆ دوو ژمارەی ئاوێتە وەکوو
z1 = r1(cos φ1 + i sin φ1)
لیمۆ
چەپ|220px|وێنۆک|وێنەی لیمۆ لیمۆ شوێنی سەرەکیی باکووری ھیندستانە لە ئاسیا. لە سەدەی ١ی زایینیدا گەیشتۆتە باشووری ئیتالیا لە ئەورووپا.
ژمارەی ئاوێتە
لێکدان و دابەشکردن
و
لیمۆ
چۆنیەتی خواردنی لیمۆ بۆ ئەوەی زیاترین سوودی لێ ببینن
باشتر وایە کە نیولەت لیمۆ بکەیتە ناو لێوانێک ئاوی شلەتین و ڕۆژانە لێوانێک لەم شەربەتە بخورێتەوە، بۆ ئەو کەسانەی کە کێشیان زۆرە و قەڵەون وا باشە ڕۆژانە دوو لێوان لەم شەربەتە بخۆنەوە. لەگەڵ ئەوەش نالێین لیمۆ وەکو میوە نەخورێت، بەڵام زۆرینەی سەرچاوەکان ئەم ڕێگایەی کە باس کرا بە باشتر دەزانن بۆ زیاتر سوود وەرگرتن.
ژمارەی ئاوێتە
لێکدان و دابەشکردن
z2 = r2(cos φ2 + i sin φ2)
لیمۆ
چۆنیەتی خواردنی لیمۆ بۆ ئەوەی زیاترین سوودی لێ ببینن
پۆل:میوەکان
ژمارەی ئاوێتە
لێکدان و دابەشکردن
بە بەکارھێنانی ڕێژە سێگۆشەییەکان:
لێکدانی دوو ژمارەی ئاوێتە لە شێوەی جەمسەریدا بەم شێوەیە:
بە ھەمان شێوە دابەشکردنی دوو ژمارەی ئاوێتە لە شێوەی جەمسەریدا بریتییە لە:
مەیدانی ژمارە ئاوێتەکان
ژمارە ئاوێتەکان دەتوانرێت بە شێوەی جووتەڕێکخراوێک وەکوو (a, b) لە ژمارە ڕاستەقینەکان دیاری بکرێن، لەم بارەدا دوو کرداری کۆکردنەوە و لێکدان بەم شێوە پێناسە دەکرێت:
ژمارە ئاوێتەکان مەیدان یان بوارێک دروست دەکەن، پێی دەوترێت مەیدانی ئاوێتە و بە C ھێما دەکرێت.
ڕووتەختی ئاوێتە
ڕووتەختی ئاوێتە دیاگرامێکی ئەندازەیییە بۆ نواندنی ژمارە ئاوێتەکان بەکار دێت.
ڕەگی nـەمی ژمارە ئاوێتەکان
وا دابنێ n ژمارەیەکی سروشتی بێت، بە ژمارەی ئاوێتەی Z ڕەگی nـەمی ژمارەی ئاوێتەی Z0 دەوترێت ئەگەر:
پەراوێزەکان
ژمارە ئاوێتەکان پۆل:شیکاریی ئاوێتە
ڤیسبادن
وێنۆک|چەند دیمەنێک لە ویسبادن 230px|وێنۆک|چەپ|نیشانی ویسبادن
ویسبادن (بەئەڵمانی: Wiesbaden) پایتەختی پارێزگای ھێسنە لە وڵاتی ئاڵمانیایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٧٢٬٦٣٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئاڵمانیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم پۆل:ڤیسبادن پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا پۆل:شوێنەکانی ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا پۆل:شارۆچکەکانی ھێسن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٢یەم پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڕۆمانی لە ئەڵمانیا
زمانی قەمەری
زمانی قەمەری (شیکۆمۆر) زمانێکە لە دوورگەکانی قەمەر و مایۆت قسەی پێدەکرێ.
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی قەمەر
بێنیامین نێتانیاھو
بێنیامین نێتانیاھو (بە عیبری: בנימין נתניהו، لەدایکبووی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ لە تێل ئاڤیڤ لە ئیسرائیل) کەسایەتیی سیاسیی ئیسرائیل، سەرۆک وەزیرانی پێشووی ئیسرائیل (لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٩٦ەوە تاوەکوو ٦ی تەممووزی ١٩٩٩ و لە ١ی نیسانی ٢٠٠٩وە تاوەکوو ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١) و سکرتێری گشتیی پارتی لیکود و ئۆپۆزیسیۆنە. نێتانیاھو یەکەمین سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بوو، کە لە ئیسرائیل لە دایک ببوو. بنیامین سیاسەتوانێکی ئیسرائیلییە کە وەک نۆیەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بۆ ماوەی ١٥ ساڵ خزمەتی کردووە و بە یەکەم و درێژترین ماوەی مانەوەی لە ئۆفیس وەک سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە مێژووی وڵاتی ئیسرائیلدا دەناسرێت.
بێنیامین لە تێل ئەڤیڤ لە دایک و باوکێکی جوو لە دایک بووە، لە ئورشەلیم گەورە بووە، دواتر چووەتە فیلادلفیا لە ئەمریکا، دواتر لە ١٩٦٧ گەڕاوەتەوە بۆ ئیسرائیل و چووەتە پاڵ ھێزەکانی ئیسرائیل و لەوێ خزمەتی کردووە؛ دواتر پاش خزمەتی سەربازی و تێپەڕبوونی بە چەند پلەیەک، بووە بە کاپتنی تیمی ھێزە تایبەتییەکانی ئیسرائیل.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:وەزیرانی دارایی ئیسرائیل
نیڵ گەیمن
وێنۆک|گەیمن لە ساڵی ٢٠١٣ـدا. نیڵ ڕیچارد مەکینن گەیمن (١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠) نووسەرێکی ئینگلیزییە کە کورتە چیرۆکی خەیاڵی، ڕۆمان، کتێبی پێکەنیناوی، ڕۆمانی وێنەدار، شانۆیی دەنگی و فیلم دەنووسێت. کارەکانی بریتیین لە زنجیرە کتێبی (The Sandman) و ڕۆمانەکانی (Stardust، American Gods، Coraline و The Graveyard Book). چەند خەڵاتێکی بردۆتەوە وەک خەڵاتەکانی (Hugo، Nebula و Bram Stoker) و ھەروەھا مەدالیاکانی (Newbery و Carnegie). یەکەم نووسەرە کە ببێتە خاوەنی ھەردوو مەدالیای (Newbery و Carnegie) بۆ ھەمان بەرھەم لە ساڵی ٢٠٠٨ (The Graveyard Book). لە ساڵی ٢٠١٣دا، کتێبی The Ocean at the End of the Lane بە کتێبی ساڵ دانرا بەپێی National Book Awards بەڕیتانی.
سەرەتایی ژیانی
خێزانی گەیمن بە ڕەچەڵەک جولەکەی پۆڵەندین، باپیرەی زنجیرە دوکانێکی سوزەواتی دامەزراند، باوکیشی David Bernard Gaiman ھەر لە ھەمان زنجیرە دوکانەکان دا دەست بەکاربوو وە دایکی (Sheila Gaiman) دەرمانساز بوو. گەیمەن دوو خوشکی لە خۆی گەنجتری ھەیە بە ناوی کلێیەر و لیزی.
دەربارەی بۆچوونە تاکەکەسیەکانی گەیمن دەڵێت "ڕام وایە دەتوانین بڵێین خودا بوونی ھەیە لە جیھانی DC دا. بەڵام بانگەواز ناکەم و ھاوار ناکەم کە خودا بوونی ھەیە لەم جیھانەدا. نازانم، ڕام وایە ئەگەری ٥٠/٥٠ ھەیە کە ھەبێت یان نەبێت. بەڕاستی بەلامەوە گرنگ نییە ھەبێت یان نا."
گەیمن توانای خوێندنەوەی ھەبوو لە تەمەنی چوار ساڵی دا و دەیگووت "من خوێنەر بووم. حەزم لە خوێندنەوە بوو. خوێندنەوەی شتەکان چێژیان پێ دەبەخشیم. من زۆر باش بووم لە زۆربەی وانەکانی قوتابخانەدا، نەک لەبەر ئەوەی بەھرەیەکی تایبەتی دیاریکراوم ھەبوو لە وانەکان دا، بەڵکو لەبەر ئەوە بوو کە لە یەکم ڕۆژی قوتابخانەدا کتێبی وانەکانیان دابەش دەکرد و منیش دەمخوێندنەوە، ئەمەش مانای ئەوە بوو کە پێس شتەکان من زانیاریم لەسەریان ھەبوو لەبەر ئەوەی خوێندبوومەوە." یەکێک لە بەرھەمەکان کە کاریگەرییەکی زۆری کردبووە سەر گەیمن نووسەر J. R. R. Tolkien بوو لە ڕۆمانی The Lord of the Rings کە لە کتێبخانەی قوتابخانەدا بەدەستی کەوتبوو، وە تەنھا دوو بەشی یەکەمی ڕۆمانەکەی لابوو. بە بەردەوامی دەری دەھێنان لە کتێبخانە و دەیخوێندنەوە. دواتر دەبێتە براوەی خەڵاتی قوتابخانەکەیان بۆ ئینگلیزی ھەروەھا خەڵاتی قوتابخانەکەیان بۆ خوێندنەوە و بەھۆی ئەوەشەوە توانەی ئەوەی دەبێت کە بەشی سێیمەی کتێبەکەی دەست کەوێت.
گەیمن لە چەند قوتابخانەیەکی سەر بە کلێسای مەسیحیەت دەیخوێند. لە ڕۆژھەڵاتی گرینستێد ژیاوە بۆ ماوەیەکی زۆر، لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٦ تا ١٩٨٠ و دواتریشی لە نێوان ١٩٨٤ تا ١٩٨٧.[١٧] یەکەم ھاوسەری ژیانی لە ڕۆژھەڵاتی گرینستێد ناسی و کە دواتر ھاوسەرگیری ئەنجام دەدەن لە ١٩٨٥ و یەکەم منداڵی کوڕیان دەبێت بە ناوی میکائیل.
ڕۆژنامەنووسی و سەرەتای بەرھەمەکانی
گەیمەن دەستی کرد بە پیشەی ڕۆژنامەنووسی لە سەرەتایی ١٩٨٠ کان دا، کە چاوپێکەوتنی ئەنجام دەدا و ھەڵسەنگاندنی بۆ کتێب دەنووسی وەک ڕێگایەک بۆ فێربوون لەبارەی جیھان و دروست کردنی تۆڕێکی پەیوەندی کە دواتر یارمەتیدەری دەبن بۆ چاپکردنی نووسینەکانی. بەزۆری نووسین و ھەڵسەنگاندنی دەکرد بۆ British Fantasy Society. یەکەم کورتە چیرۆکی پرۆفێشناڵی چاپکراوی بە ناوی (Feather quest) بوو کە چیرۆکێکی خەیاڵاوی بوو لە گۆڤاری (Imagine Magazine) ساڵی ١٩٨٤ بڵاوکرایەوە.
لە ساڵی ١٩٨٤ دا ھەیمن یەکەمین کتێبی خۆی دەنووسێت و پێی وایە کە کارەکەی بە پێی پێویست باش نییە، یەکەمین چاپی کتێبەکە زۆر بە خێرای تەواو دەبێت و نامێنێت و کاتێک چوو مافی کتێبەکە لەسەر خۆی تۆمار بکات بۆی دەرکەوت کە ناوەندی چاپەکە مایەپووچ بوون. پاشان پێشنیاری کارێکی بۆ کرا لەلایەن گۆڤاری Penthouse بەڵام کارەکەی ڕەت کردەوە.
بەھەمان شێوە چاوپێکەوتن و وتاری بۆ چەندەھا گۆڤاری بەڕیتانی نووسیوە. دواتر گەیمن دەست لە پیشەی ڕۆژنامەنووسی ھەڵدەگرێت لە ١٩٨٧ دا لەبەر ئەوەی پێی وابوو کە ڕۆژنامە بەڕیتانیەکان زۆرجار بابەتی ناڕاست بڵاودەکەنەوە وەک ڕاستی.
ڕۆمان
ڕۆمانی American Gods بووە پڕفرۆشترین ڕۆمان و براوەی چەند خەڵاتێک کاتێک لە ٢٠٠١ دا بڵاوکرایەوە. چاپێکی تایبەتی لە دەیەمین ساڵیادی دا بلاوکرایەوە و کە نووسینێکی تایبەتی نووسەری لەگەڵ دا بوو کە ١٢٠٠٠ وشەی زیاتربوو لە یەکەم چاپی ناو بازار.
لە کۆتایی ٢٠٠٨ دا، گەیمن یەکەمین کتێبی منداڵانی بڵاوکردەوە بە ناوی The Graveyard Book کە باسی سەرگوشتەی منداڵێک دەکات بە ناوی بۆد کە خێزانەکەی دەکوژرێت و بەتەنیا بەجێ دەمێنێت و لەلایەن ئیشکەرێکی گورستانەوە گەورەدەکرێت. ئەم کتێبە بەڕادەیەکی بەرچاو کاریگەریکەی دەگەرێتەوە بۆ کتێبی The Jungle Book ی نووسەر Rudyard Kipling. ھەتا کۆتای ٢٠٠٩ دا، کتێبەکە لە ڕیزبەندی پرفرۆشترین کتێبەکانی ڕۆژنامەی The New York Times دا مابۆوە.
لە ساڵی ٢٠١٣دا، کتێبی The Ocean at the End of the Lane بە کتێبی ساڵ دەنگی لەسەردرا لەلایان خەڵاتی بەڕیتانی National Book Awards.[٧] ڕۆمانەکە باسی پیاوێکی دەکرد کە دەگەرێتەوە بۆ شارەکەی خۆی بەھۆی بەژداری کردنی لە رێورەسمێکی بەخاکسپاردن و دواتر ڕووداوەکانی چڵ ساڵی ڕابردووی بەبیردێتەوە.[٧٣] پڕە لە چەندین دیمەنی گەڕان بە دوای ناسنامە و "پچرانی پەیوەندی لە نێوان منداڵی و گەورەیی دا".
فیلم
لە ٢٠١١ دا ڕاگەیەنرا کە گەیمن دەستنووسی چاپێکی تازەی فیلمی Journey to the West دەنووسێت.
گەیمن لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنی The Simpsons وەک کەسایەتی خۆی بەژدار بوو لە بەشی The Book Job کە لە ٢٠ ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ دا پەخشکرا.
ڕادیۆ
لە بەرنامەیەکی ڕادیۆیی شەش بەشی دا کە لەساڵی ٢٠٠٣ پەخش کرابوو  لەلایەن Dirk Maggs پێشکەش دەکرا لە وێستەگەی BBC Radio 4 و Radio 4 Extra. بە بەژداربوونی ئەم کەسایەتییە ناودارانە (James McAvoy، Natalie Dormer، Benedict Cumberbatch، Christopher Lee، Bernard Cribbens و Johnny Vegas). لە ٢٠١٤ دا گەیمن و تێری پراتچێت بەژداربوون لە بەرنامەکە لە وێستگەی BBC Radio 4 بۆ بە دراما کردن و ڕوون کردنەوەی ڕۆمانە ھاوبەشەکەیان (Good Omens) کە دواتر بە پێنج زنجیرەی ٣٠ خولەکی پەخش کرا.
دەرکەوتنەکانی لە ناو خەڵک دا
گەیمەن بە بەردەوامی خوێندنەوەی چیرۆک و ھۆنراوەکانی لە ناو خەڵکی دا ئەنجام دەدات و لەگەڵ ھاوسەرە میوزیسیانەکەی دا (ئەماندا پاڵمەر) گەشت دەکەن. لە چەند یەکێک لەو گەشت و نواندنانەدا گۆرانیشی وتووە "گۆرانی وتنێکی ڕۆمانووسانە"، ھەرچەندە "دەنگی ھیچ تایبەتمەندیەکی تێدا نییە بۆ گۆرانی وتن".
لە ٢٠١٥ دا گەیمن وانەیەکی ١٠٠ خولەکی پێشەکەس کرد لە ڕێکخراوی (Long Now Foundation) بەناوی (چیرۆکەکان چۆن کۆتایی دێن - How Stories Last) دەربارەی سروشتی گێرانەوەی چیرۆک و چۆنیەتی بەردەوام بوونی چیڕۆک لە کلتوری مرۆڤ دا. لە ٢٠١٨ دا لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی (The Big Bang Theory)دا وەک میوانی بەرنامەکە بەژداری کرد و دەرکەوت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان پۆل:زیندووان پۆل:بلۆگەرە نێرەکانی بەریتانیا پۆل:بلۆگەرە ئینگلیزەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
قوڵقوڵە (ڕوونکردنەوە)
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
نوێنەرایەتی دەنگ
نوێنەرایەتی دەنگ پێکھاتووە لە پەرەسەندنی ھێڵی ئاوازی و پەیوەندییان پێکەوە بۆ دروستکردنی ھارمۆنی، زۆرجار بەپێی پێوەرەکانی کاونتەرپۆینت. لە مۆسیقای جاز و پۆپدا، گرنگی بە نوێنەرایەتیکردنی دەنگ دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
بڕیارنامەی ٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی ئایاری ١٩٥١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٤٥ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥١ پۆل:سووریا لە ١٩٥١ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
پلیموت
thumb|کۆشکی شا لە پلیموت پلیموت شارێکە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی بریتانیا. پلیموت شارێکی مێژووییە و دەگەڕێتەوە بۆ هەزار ساڵ پێش زایین، شارەکە خاوەنی بەندەرێکە و گەشتیاران ڕووی تێدەکەن. لە شەڕی جیھانیی دووەمدا ئەم شارە بەهۆی هێرشەکانی ئاڵمانیا بۆ ئینگلستان کەوتە بەر شاڵاو و زۆرینەی تەلار و شوێنە مێژووییەکانی کاول کران.
ئەبجەد
ئەبجەد یان ئەبگەد جۆرێک لە سیستەمی نووسینە کە ھەمیشە یان زۆربەی کات بێدەنگێک نیشان دەدات و خوێنەر دەبێ خۆی بزانێت بە کام دەنگدارانەوە بیخوێنێتەوە. ئەبجەد لە وشەی عەرەبیی «أبجد» بە مانای ئەلفوبێ گیراوە. ئەلفوبێکانی فینیقی، عەرەبی، عیبری، ئارامی و ئەوێستایی نموونەکانی ئەبجەدن.
پۆل:مێژووی کورد پۆل:ئەلفوبێکان پۆل:پارانۆرماڵ پۆل:سیستمەکانی نووسین
قەبەغڵوو، تەمۆغەی سەقز
قەبەغڵوو (Qebeẍllû، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٢١ کەس لە ١٥٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
نیسکاوێ، باسکی کۆڵەسەی سەردەشت
نیسکاوێ (Nîskawê، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٨ کەس لە ٢٦١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
گۆڕەپان و مەیدان
وێنۆک|وێنەی یاریگایێکی تایبەت بە گۆڕەپان و مەیدان
گۆڕەپان
گۆڕەپان:Tracks: گشت جۆرەکانی ڕاکردنەکان دەگرێتەوە:
١-ڕاکرندنی ماوە کورتەکان: خۆی کە لە سێ جۆری ڕاکنی سەرەکی هەن. ١٠٠م، ٢٠٠م، ٤٠٠م، ١٠٠م بەربەست بۆ ئافرەتان، ١١٠م بەربەست بۆ پیاوان، ٢*١٠٠ پۆستە، ٤٠٠م بەربەست بۆ پیاوان و ئافرەتان.
٣-ڕاکردنە ماوە درێژەکان: ٣٠٠٠م، ٥٠٠٠م، ٣٠٠٠م بەربەست، ١٠٠٠٠م ڕاکردنی دەوروبەر، ڕاکردنی (٤٢.١٩٥)کیلۆ مەتری (ماراسۆن).
مەیدان
مەیدان؛Field: دەکرێت بە دوو بەشی سەرەکی:
١-هاویشتن:دەکرێت بە جوار جۆر:
٢-بازدان: دەکرێت بە جوار جۆر:
جەیمز کوک
جەیمز کووک (١٧٢٨-١٧٧٩) زەریاپێو و شوێندۆزی بریتانیایی بوو کە چەندین جار بۆ دۆزینەوەی وشکاییە نوێکان ڕووی ئەرز ڕووی کردە ناوچەکانی ئۆقیانووسی ئارام و ئۆسترالیای ھاوچەرخ.
گۆڕەپان و مەیدان
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان  پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان
جەیمز کوک
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٨ پۆل:جەیمز کوک پۆل:مردووانی ١٧٧٩ پۆل:دۆزەرەوە ئوسترالیەکان پۆل:دۆزەرەوە نیوزیلەندیەکان
مادلێن ئۆڵبرایت
مادلێن جانا کۆربال ئۆڵبرایت  (بە ئینگلیزی: Madeleine Jana Korbel Albright)، لەدایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٣٧ -مردن ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٢) . دیپلۆماس و سیاستمەدارێکی ئەمریکییە یەکەم ئافەرت بوو کە بتوانێ ببێتە وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان. خرایە سەرکار لەلایەن سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا بیل کلینتۆن لە ٥ی کانوونی یەکەمی، ١٩٩٦ و بەتێکڕای دەنگی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە ٩٩ دەنگ قبوڵکرا. ئۆلبرایت، ئه‌ندازیاری رێككه‌وتنی واشنتنی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان بوو، كه‌ له‌ ۱۹۹٨ له‌ كۆشكی سپی له‌ نێوان مسعود بارزانی و جه‌لال تاڵه‌بانی واژوو كرا و کۆتایی بە شەڕی ناوخۆی نێوان ئەم دوو ھێزەی ھەرێمی کوردستان ھێنا
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانە زانستخوازەکان پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
جەژنیاوا
جەژنیاوا گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی جەژنیاوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٨٨ کەس لە ٧٣ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ھونەری جەنگی
هونەری ڕەزمی کۆمەڵێک شێوەی شەڕکردنن کە بە شێوازێکی کلاسیک بۆ سڵامەتی، بەرگری لە خود و پێشبڕکێ بە کار دێن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان
درێسدن
درێسدێن پایتەختی پارێزگای ساکسۆنیاە لە وڵاتی ئاڵمانیایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شار ٥٢٥٬١٠٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئاڵمانیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٢٠٦ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٢یەم پۆل:شارەکانی ساکسۆنیا پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا پۆل:شوێنەکانی ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا
خەیار
چەپ|250px|وێنۆک|خەیار خەیار یان ھاروو سەوزەیەکی ڕەنگ سەوزە. خەیار لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بۆ ماوەی ٣٠٠٠ ساڵ زۆر بە فراوانی دەڕوێنرا. یۆنانییەکان ناسیویانە. ڕۆمانیەکانیش ناسیویانە، بە پێی نووسەر Pliny ئیمپراتۆر Tiberius بەردەوام بە ھاوین و زستان خەیار لەسەر سفرەکەی بووە.
سوودەکانی خەیار
خەیار دەوڵمەندە لە ڤیتامینەکان و کانزایەکان، ھەروەھا پێک دێت لە رێژەیکی زۆر گەورەی لە ئاو لە ڕادەی ٩٦% ھەروەھا وا دادەنرێت بە سەرچاوەێکی دەوڵەمەندی لە ڤیتامینەکان وەک ڤیتامین A و B وە ڤیتامین G. ھەروەھا سەرچاوەێکە لە کاربۆھایدرەیت و شەکرەکان و لەگەڵ پرۆتینەکان و لە کانزایەکان وەک کالیسیوم و ئاسن و منگەنیسوم و فۆسفات و پۆتاسیوم.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
نەنە قەمەر
نەنە قەمەر بە مانای «زن عامی» دێت و بە زاراوەی جیاواز لە فارسیدا بەکاردێت. نەنە قەمەر کەسایەتییەکی خەیاڵیی بووکەڵەی نێو زنجیرەی شەکرستانە. مەحموود ئەحمەدینەژاد ئەم دەستەواژەی بەکارھێنا بووە جێی گفتوگۆ.
ئی-فو توان
وێنۆک|یی. فو. توان ٢٠١٢ '''یی. فو. توان''' (Traditional Chinese: 段義孚) جوگرافیناسی چینی-ئەمریکی، ٥ی دیسەمبەری١٩٣٠ لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند لە وڵاتی چین لەدایک بووە. خوێندنی لە وڵاتانی چین، ئوستراڵیا، فیلیپین و بەریتانیا تەواو کردووە و لە بواری جوگرافیای مرۆڤی و پەیوەندی و تێکەلاوکردنی لەگەڵ بابەتی فەلسەفە، هونەر، دەروونناسی و دین پێشەنگە و ناوبانگی دەرکردووە. توان لە زانکۆی کۆلێجی لەندەن بوو، بەڵام بەکالوریوس و ماستەڕی لە ساڵانی ١٩٥١ و ١٩٥٥ لە زانکۆی ئەکسفۆڕد وەرگرتووە. لەوێ ڕا بۆ پەروەردەی جوگرافیایی دەچێتە کالیفۆرنیای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ساڵی١٩٥٧ دەتوانێ پلەی دکتوری لە زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکلەی بەدەست بێنێ.
ژیانی پیشەیی(ڕێژیان)
''جوگرافیای مرۆڤی خوێندنەوەی پەیوەندییە مرۆڤییەکانە. گەشبینی جوگرافیای مرۆڤی لەم باوەڕەیدا قەتیس ماوە کە پەیوەندییە نایەکسانەکان و چەوساندنەوە دەتوانێ بسڕدرێتەوە یان بەپێچەوانەوە بێت. ئەوەی کە جوگرافیای مرۆڤی ناتوانێ ڕەچاوی بکات و جوگرافیای مرۆڤخوازانە دەتوانێ، لە نزیک بە گشت پەیوەندییە مرۆڤییەکان و ئاڵوگۆڕەکانی ڕۆڵ بگێڕێ. ئەگەر ئێمە لە ڕوانگەی ویژدانییەوە لێی بڕوانین، کەس لە فڕێدانی بەرد بۆ یەکەم جار هەست بە ئاسوودەیی ناکات. هەروا کە بۆ فێڵبازی، بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش، تەنیا زەردەشتی لە نێوان دینە گەورەکان دایە فەرمان دەدا " تۆ نابێ درۆ بکەی". پاش هەمووی ئەمانە، فێڵبازی و درۆکردن بۆ نەرمونیان کردنی شێوەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی پێویستن. لەم ڕووەوە، ئەنجامگیری من ئەمەیە گوێ بە جوگرافیای مرۆڤخوازانە نەدراوە هۆیەکەشی ئەوەیە کە زۆر سەخت و ئەستەمە. لەگەڵ ئەمەشدا، دەبێ بیری بەهێز و ئایدیالیستیک(نموونەیی) بۆ مانەوە ڕابکێشرێت، لە ئاکامدا لەم بڕوایەدایە ئێمەی مرۆڤ دەتوانین ڕووبەڕووی بێزراوترین ڕاستییەکان و بگرە کردنی شتێک سەبارەت بە ئەوان بە بێ نائومێدی، ببینەوە.''
یی. فو. توان پرۆفیسۆری فەخری و خانەنشین کراوی زانکۆی ویسکۆنسن-مادیسۆنە. ئەو جارجارە وتارگەلێک پێشکەش دەکا و لە ناردنی نامەکانی خۆی بۆ "هاوڕێی هێژا" و بڵاوکردنەوەی کتێبگەلی نوێ سەبارەت بە جیۆسۆفی(خۆشەویستیی زەوی) بەردەوامە. کتێبە نوێیەکانی ئەم دواییانەی بریتین لە؛ مرۆڤی باش(Human Goodness)(٢٠٠٨) و دین: لە شوێنەوە بۆ ناشوێن(Religion: From Place to Placelessness)(٢٠١٠). توان ئێستا لە مادیسۆن، ویسکۆنسن دەژیت.
ژیانی تاکەکەسی
یی. فو. توان لە ژیانیدا سەڵت و ڕەبەن ماوەتەوە. لە ژیاننامەی خۆنووسیدا، توان بۆ یەکەم جار دەریدەخات کە هاوڕەگەزبازە(homosexuality):
''وەک منداڵێکی قوتابی لە ئوستراڵیا، من بە لای کوڕێکی دیکە کێشرام ... بەڵام هەستی خۆشەویستیی من بۆ کوڕێکی دیکە، وەرزشوانێک بە ئوتۆمبێلێکی جوانی بریقەدار، بابەتێکی تر بوو.''
پێناسەکردنی فەزا/شوێن(Space/Place)
لە کتێبی " فەزا و شوێن: دیمەنی ئەزموون"(Space and Place: The Perspective of Experience)، مشتوومڕ لەسەر ئەمەی دەکات کە فەزایەک پێویستی بە بزاوتن لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی دیکە هەیە. هەروەها، شوێنێک پێویستی بە فەزایەک هەیە بۆ ئەوەی ببێ بە شوێن. لەبەر ئەمە، دوو چەمکی هاوبەستە و هاوپەیوەندن. ئەو هەروەها فەزا بە سەرنجە کاتییەکان و شوێن وەک سەرنجە فیزیاییەکان پەیوەند دەدا کە زۆرتر جیاوازی و هاوبەستەیی(هاوپەیوەندی) ئەم دوو چەمکە، ڕوون دەکاتەوە.
هەڵبژاردەی بەرهەمەکانی توان
•	Religion: From Place to Placelessness. 2010. Center for American Places, Chicago, IL. ISBN 978-1-930066-94-6
•	Human Goodness. 2008. University of Wisconsin Press, Madison, WI. ISBN 978-0-299-22670-1
•	Coming Home to China. 2007. University of Minnesota Press, Minneapolis, MN. ISBN 0-8166-4992-8
•	Place, Art, and Self. 2004. University of Virginia Press, Santa Fe, NM, in association with Columbia College, Chicago, IL. ISBN 1-930066-24-4.
•	Dear Colleague: Common and Uncommon Observations. 2002. University of Minnesota Press, Minneapolis, MN. ISBN 0-8166-4055-6.
•	Who am I? : An Autobiography of Emotion, Mind, and Spirit. 1999. University of Wisconsin Press, Madison, WI. ISBN 0-299-16660-0.
•	Cosmos and Hearth: A Cosmopolite's Viewpoint. 1996. University of Minnesota Press, Minneapolis, MN. ISBN 0-8166-2730-4.
•	Passing Strange and Wonderful: Aesthetics, Nature, and Culture. 1993. Island Press, Shearwater Books, Washington, DC. ISBN 1-55963-209-7.
•	Morality and Imagination: Paradoxes of Progress. 1989. University of Wisconsin Press, Madison, WI. ISBN 0-299-12060-0.
•	The Good Life. 1986. University of Wisconsin Press, Madison, WI. ISBN 0-299-10540-7.
•	Segmented Worlds and Self: Group Life and Individual Consciousness. 1982. University of Minnesota Press, Minneapolis, MN. ISBN 0-8166-1109-2.
•	Landscapes of Fear. 1979. Pantheon Books, New York, NY. ISBN 0-394-42035-7.
•	Space and Place: The Perspective of Experience 1977. University of Minnesota Press, Minneapolis, MN. ISBN 0-8166-0808-3.
•	Topophilia: a study of environmental perception, attitudes, and values 1974. Prentice-Hall, Englewood Cliffs, NJ. ISBN 0-13-925248-7.
•	Man and Nature. 1971. Association of American Geographers, Washington, DC. Resource paper #10.
•	China. 1970. In "The World's Landscapes". Harlow, Longmans. ISBN 0-582-31153-5.
•	The Hydrologic Cycle and the Wisdom of God. 1968. University of Toronto, Toronto, Ont. ISBN 978-0802032140.
سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20160804052609/http://geography.about.com/od/historyofgeography/a/yifutuan.htm
https://web.archive.org/web/20170203033006/http://www.yifutuan.org/dear_colleague.htm
https://web.archive.org/web/20170102193343/https://en.wikipedia.org/wiki/Yi-Fu_Tuan
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیاناسان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:زیندووان پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:مامۆستایانی زانکۆی تۆرنتۆ پۆل:پەنابەرەکانی چین بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
خانمەشێخان
خانمەشێخان گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی خانمەشێخان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢ کەس لە ٧ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بڕیارنامەی ٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئایاری 1951دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 547‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥١ پۆل:میسر لە ١٩٥١ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٥١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ میسر پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
پۆرتسموت
thumb|دیمەنێکی شاری پۆرتموس پۆرتموس (بەئینگلیزی:Portsmouth) شارێکە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئینگلستان ، لە پۆرتسموس نزیکی ١٨٦ هەزار کەس دەژین, ڕووبەری شارەکە نزیکەی ٤٠.٢٥ کیلۆمەتر دووجایە.
گەو (کایە)
وێنۆک
گەو کایەیێکی زۆر کۆنە کە دوو کەسییە و ئامانجی کایەکردنەکەی دایر کردنی بەشێکی زۆرتر لە تەختەی کایەکەیە.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان پۆل:کایە ژاپۆنییەکان
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە دوو گوندەواری ناوچەی چەرداوڕۆ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە شارەدێی دزەیە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٧,٦١٤) کەس و (٣,٧٩٣)نێر و (٣,٨٢١)مێ و (٢،٢٥٢)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٩) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە پۆل:پارێزگای کوردستان
کانیمیران
کانیمیران گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کانیمیران بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٧٤ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بڕیارنامەی ٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئایاری 1951دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 548‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥١
سەردەمی مەشقی باو
سەرچاوەکان
پۆل:دەمی مەشقی باو
مۆلتکە
وێنۆک| هێلموت ڤۆن مۆلتکە
مۆلتکە (Helmuth von Moltke (1800-1891 سوپاسالاری پرووسی، ھەر بە لاوی، ساڵی 1835 وەک ئەفسەری فەرماندەی گشتی لە لایەن قەیسەر Friedrich Wilhelm III بە مەبەستی ھاریکاریی سوڵتان بۆ ڕێکخستن و ڕاھێنانی ئەرتەشەکەی بە شێوازی ئەرووپایی، نێردرایە ستەنبول. مۆلتکە چوار ساڵ لەوێ مایەوە و نامەی بیرەوەرییەکانی خۆی «لە سایەی نەومانگدا» Unter dem Halbmond تۆمار کرد‌ووە.
لەشکرکێشی دژ بە کورد
لە نێوان بەھاری 1838 و ھاوینی 1839 دا مۆلتکە بەشداری ھێرشێکی تورکی بوو دژ بە کوردی یاخی لە ناوچەی نێوان دوو دەوڵەتی عوسمانی و فارس. لە دۆڵێکی نێو چیادا لەشکرەکەی ئەم تووشی ڕەشماڵی کوردان دەبن:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> ئاغا لە گەورەترین ڕەشماڵدا پێشوازی لە میوان دەکات، پیرەپیاوێکە بە ڕدێنێکی ماشوبرنجی جوانەوە. چادرەکە بە تەیمان کراوەتە چەند ھۆبەیەک تێیدا میوان، ژنان، ئەسپ، ھوشتر، مانگا و بزن شوێنی تەرخانی خۆیان ھەیە. ئاگرێکی گەورە لە نێوەنددا بڵێسەی دێت. ئاغا داوەتی نان، شیر، ھەنگوین و پەنیرم دەکات. خۆی نە دەخوات و نە دەخواتەوە ھەتا من داوای لێ نەکەم. ئەم ئاغایە فەرمانی بەسەر 600 خێزاندا ڕەوایە. فەرمانیشی ناگەڕێتەوە. گەر بەڵگەی تاوان ئاشکرا بێت، پاش ڕاوێژ بە پیرانی خێڵ، ئەم بۆی ھەیە فەرمانی مەرگ بەسەر ئەندامێکی خێڵەکەدا بسەپێنێت. دەسەڵاتی تورکی بەپارێزە لە دەست خستنە کاروباری نێوخۆی کوردەوە. جێنشینی ئاغا ھەمیشە لە نێو ھەمان خێزاندا دێتە ھەڵبژاردن.
مۆلتکە لەو کتێبەیدا زۆر جار ڕەخنەگرانە بەرانبەر بڕیار و ڕەفتاری ئەفسەرە تورکەکان دێتە گۆ. بێھودە ھەوڵ دەدات ڕێ بگرێت لە سووتاندنی گوند و خەرمانی کوردەکان:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> ھێرشی تورکەکان ژیانی ھەزاران کەسی کوژاندەوە، ژیانی نەک تەنێ چەکدار بگرە ژن و منداڵی بێدەرەتانیش، ھەزاران گوند و کێڵگەی وێران کرد و ڕەنجی چەندین ساڵی فەوتاند. مرۆڤ خەم دای دەگرێت لەوەی ئەمانە [تورک] وەک زۆر جاری پێشووتر داگیرکەری کاتەکین، لە پاش خۆیان فەرمانڕەواییەک جێ ناھێڵن باشتر بێت لەو خۆفەرمانییەی کورد خۆی ھەیەتی.
جەنگی میسرییەکان
پاشان، ساڵی 1839 مۆلتکە ھاوکاریی دەوڵەتی عوسمانی دەکات دژ بە لەشکری میسری بە فەرمانداریی ئیبراھیم پاشا. میسرییەکان دەیانویست خۆیان لە دەست دەوڵەتی عوسمانی ڕزگار بکەن و لەشکرێکی 45 ھەزار کەسییان ساز دا بۆ پەلاماردانی تورک. لەشکری سوڵتان جەنگاوەری زیادتر بوو، نێزیکەی 70 ھەزار کەسی ھەبوو، بەڵام بە تۆپخانەی لاوازتر. ورەی جەنگاوەرانە لە ھەردوو لا کز بوو، سەرباز و ئەفسەرێکی زۆر ھەڵدەھاتن.
مۆلتکە دەربارەی سەربازگیریی بەزۆری کورد دەنووسێت:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> تەنانەت کە سەربازیش بوون ئەمانە ھەر وەک زیندانی ڕەفتاریان لەگەڵ دەکرا، زمانی فەرماندەکان تێنەدەگەیشتن. شەوانی وەھا ھەبوو 50 کەس بە ئەسپ و چەکەوە لە بەرەی جەنگ ھەڵدەھات. ھیچ کوردێک، تەنانەت خۆراکی باش و پۆشاکی گەرمیشی بدرایە‌، لە دوو ساڵ زیادتر لە لەشکردا نەدەما. دەھاتە نەخۆشخانە، یان دەمرد یان خۆی دەرباز دەکرد.
سەرچاوە
Falkman. Turkiet - Gränsfursten: utsikter från Svenska palatset i Istanbul. Atlantis 1999
بەستەری دەرەکی‌
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠ پۆل:مردووانی ١٨٩١ پۆل:نووسەران پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پەرەسەندنی کۆرد
thumb|248px|پەرەسەندنی IV-V-I لە کلیلی [[دۆی گەورە. کۆردەکان لە دۆی گەورە و فای گەورە و سۆلی گەورە نیشان دەدرێن.]] پەرەسەندنی کۆرد یان پەرەسەندنی ھارمۆنیایی پێکھاتووە لە کۆمەڵێک لە کۆرد، کە لە دوو نۆت یان زیاتر پێکھاتوون و پێکەوە دەژەنرێن، کە دوا بە دوای یەک دێن. پەرەسەندنی کۆرد دامەزرێنەری ھارمۆنی بووە لە مۆسیقای ڕۆژاواییدا لە دەمی مەشقی باوی مۆسیقای کلاسیکدا تاکوو سەدەی ٢١یش. پەرەسەندنی کۆرد بنەمای سەرەکی مۆسیقای بەناوبانگی ڕۆژاوایی وەک پۆپ و ڕۆک و بلووز و جازە. لەم چەشنە مۆسیقییانەدا، ڕیتم و مێلۆدی لەسەر پەرەسەندنی کۆرد بونیات دەنرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:ھارمۆنی پۆل:پەرەسەندنی کۆرد پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
مۆتە، سەقز
مۆتە (Mote، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٠ کەس لە ٢٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دەستە خۆکوژییەکە (فیلم)
دەستە خۆکوژییەکە فیلمێکی سووپەرهیرۆی ٢٠٢١ە لەسەر تیمی دەستەی خۆکوژیی دی سی کۆمیکس دروستکراوە.
یاسیناوێ
یاسیناوێ (Yasînawê، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣ کەس لە ١١٦ بنەماڵەدا بووە.
کارێز
کارێز گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کارێز بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢ کەس لە ٨ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
یۆرک
thumb|دیمەنێکی شاری یۆرک thumb|دیمەنی ڕووباری ئووز یۆرک شارێکی مێژوییە کە لە سەردەمی ڕۆمییەکانەوە ھەبووە و ناوی ڕۆمییەکەی ئیبۆراکوم (Eboracum) بووە. یۆرک دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ئینگلستانەوە و دووسەد مێل لە لەندەنی پایتەخت دوورە. شارەکە چەندین تەلار و قەڵای مێژوویی هەیە وەک قەڵای یۆرک و دیواری ڕۆمان و کڵێسیای مەسیحیەکانی یۆرک.
بەستەری دەرەکی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم پۆل:دامەزرانەکانی ٧١
کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی
کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی (بە سوریانی: ܣܘܪܝܝܐ عیثا کَلدَیثا قاثولیقَیثا) کڵێسایەکە سەر بە مەزھەبی ڕۆژھەڵاتی ئایینی کاسۆلیکە، کە کڵێسا سەربەخۆکانی بە ڕەچەڵەک ڕۆژھەڵاتی لەخۆدەگرێت کە ڕێوڕەسم و نەریتەکانیان دەپارێزن بەڵام دەسەڵاتی پاپای ڕۆما دەناسن.
کڵێسای کلدان ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ گەلی کۆنی بابل و کلدانییەکان نییە، کڵێساکە لە سەدەی پانزەھەمی زایینیدا سەریھەڵدا لە ئەنجامی دابەشبوون لە کڵێسای ڕۆژھەڵاتدا (کە لە بەرامبەردا لە ساڵی ١٩٦٤دا دابەش بوو بۆ کڵێسای کۆن لە ڕۆژھەڵات و کڵێسای ئاشوری ڕۆژھەڵات)،
لەو شوێنەی کە پەیڕەوانی ئەم پەرتەوازەیە عەقیدەی ئایینی کاسۆلیکیان لە باوەش گرت، و ئەم ناوەی ھەڵگرتبوو، واتە کلدانی، بۆ ئەوەی شوێنکەوتووانی لە شوێنکەوتووانی کڵێسای کۆنی ڕۆژھەڵات جیا بکاتەوە، کە بۆ ئایینی کاسۆلیک نەگۆڕان.
زمانی ڕێوڕەسمی نەریتی کەنیسەی کلدانەکان بە شێوەزاری ڕۆژھەڵات سریانییە، نەوەی زمانی ئارامی مەسیحە. زۆربەی کلدانەکانی عێراق بە زمانی سریانی خۆیان قسە دەکەن.
شوێنکەوتووانی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان ئەمڕۆ لە عێراق و تورکیا و سووریا و لوبنان دەژین جگە لە کۆچبەران لە ئەورووپا و ئەمریکا و ئوسترالیا.