چیای_ئیڤرست
پێوانەکانی سەدەی نۆزدەیەم
لە ساڵی ١٨٠٢ بەریتانیەکان دەستیان کرد بە پێوانەی سێگۆشەی گەورەی هیندستان بۆ تۆمارکردنی شوێنەکان و بەرزاییەکان و ناوی بەرزترین و نزمترین چیاکانی جیهان. بۆ ئەم مەبەستە لە باشووری هیندستانەوە دەستیان پێکرد،دەستەی پێوانەکە بە بەکارهێنانی ڕووپێوەری زەبەلاح بەرەو باکوور ڕۆیشتن، کە هەر یەکە ٥٠٠ کیلۆگرام کێشی هەبوو و پێویستی بە ١٢ پیاو هەبوو بۆ هەڵگرتنی، ئەم ئامێرە بۆ پێوانەکردنی ووردی بەرزاییەکان بەکاردەهات، ساڵی ١٨٣٠ گەیشتنە بناری هیمالایا، بەڵام نیپال ڕێگای پێ نەدان بچنە ناو خاکەکەیەوە بە هۆی گومان لە نیازەکانیان. حکوومەتی نیپال چەندین داواکاری لەلایەن پێوانەکەرەکانەوە بۆ چوونە ناو نیپال ڕەتکردەوە. دواتر بەریتانیەکان ناچار بوون بەردەوام بن لە پێوانەکردنەکانیان لە( تێرای) کە ناوچەیەکی باشووری نیپالە و هاوتەریبی هیمالایەیە.لەگەڵ ئەمەشدا (تێرای) شوێنێکی گونجاو نەبوو بە هۆی بارانی تۆرێنتی و بڵاوبوونەوەی نەخۆشی مالاریا کەبووە هۆی ئەوەی سێ ئەفسەری ڕاپرسیەکە بەهۆی مالاریاوە گیانیان لەدەست بدەن و چەندین کارمەندی تریان بەهۆی کێشەی تەندروستیەوە ناچاربوون خانەنشین بن. وێنۆک|225px|نەخشەی بەرزی نزمی زنجیرەچیای هیمالایە. لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵی ١٨٤٧ بەریتانیەکان بەردەوام بوون لە لێکۆڵینەوەکە و تێبینی وردی لووتکەکانی هیمالایەیان لە وێستگەکانی چاودێرییەوە تۆمارکرد کە تا ٢٤٠ کم بەرەو قووڵایی ناوچەکە ڕۆیشتن. بەهۆی دژواری کەش و هەواوە کاری پێوانەکردنەکانیان سنووردار بوو بەتایبەت لە سێ مانگی کۆتایی ساڵ. لە تشرینی دووەمی ١٨٤٧ ئاندریو واگ ژەنەراڵی پێوانەکاری بەریتانی هیندستان، چەندین تێبینی لە وێستگەی ساواجپورێ لە کۆتایی ڕۆژهەڵاتی هیمالایە تۆمار کرد. سەرەتا کانگچنجونگا بە بەرزترین لووتکە لە جیهاندا دانرا و بە بایەخەوە ئاماژەی بە لووتکەیەکی دوورتر کردووە، کە نزیکەی ٢٣٠ کم دوورە. جۆن ئارمسترانگ یەکێک لە ژێردەستەکانی واگ، هەروەها ئەو لووتکەیەی لە شوێنێکی دوورتری ڕۆژاواوە بینی بوو ناوی لێنا لووتکەی "ب". واگ دواتر دەنوسێت کە تێبینیەکان نیشانیان دا کە لووتکەی "ب" لە کانگچنجونگا بەرزترە، بەڵام بەپێی دووری زۆر لە تێبینیەکان، پێوانی ووردتر پێویست بوو بۆ سەلماندن. ساڵی دواتر واگ بەرپرسێکی ڕاپرسی ناردەوە بۆ تێرای بۆ ئەوەی پێوانی وردتر بکات لە لووتکەی "ب"، بەڵام هەورەکان هەوڵەکانیانی پوچەڵ کردەوە. لە ساڵی ١٨٤٩، واگ جەیمس نیکۆلسۆنی نارد بۆ ناوچەکە کە ١٩٠ کم دوور بوو. پاشان نیکۆلسۆن گەورەترین ئامێری ڕوپێوانی وەرگرت و بەرەو ڕۆژهەڵات بەڕێکەوت و زیاتر لە ٣٠ چاودێری لە پێنج شوێنی جیاوازەوە بەدەست هێنا، کە نزیکترینیان ١٧٤ کم بوو لە لووتکەکە. نیکۆلسۆن پاشگەزبووەوە بۆ دیاریکردنی کانگچنجونگا وەک بەرزترین لووتکە دوای بینینی لووتکەی “ب”، بۆ دڵنیابوونەوە لە ئەنجامدانی ژماردنە پێویستەکان لەسەر بنەمای تێبینیەکانی زانیاری خاوی تێکڕای بەرزیەکە کە ٩٢٠٠ م دانابوو بۆ لووتکەی "ب"، بەڵام ئەمە شکستی ڕووناکی ڕەچاو نەکردبوو، کە بەرزاییەکان دەشێوێنێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ژمارەکە بە ڕوونی نیشانی دا کە لووتکەی "ب" بەرزترە لە کانگچنجونگا. دواتر نیکۆلسۆن تووشی مالاریا بوو و ناچار بوو بێ ئەوەی پێوانەکانی تەواو بکات بگەڕێتەوە ماڵەوە. مایکڵ هێنسی یەکێک لە یاریدەدەرەکانی واگ دەستی کرد بە دەستنیشانکردنی لووتکە لەسەر بنەمای ژمارەی ڕۆمانی، لەگەڵ کانگچنجونگا بە ناوی لووتکەی "XV". لە ساڵی ١٨٥٢ بنکەی بەرزی پێوان لە دێهرادۆن جێگیر بوو، ڕادهانات سیکدار، بیرکاریزان و ڕووپێوی هیندی لە بەنگاڵەوە یەکەم کەس بوو کە ئیڤرستی بە بەرزترین لووتکەی جیهان ناساند، بە بەکارهێنانی ژماردنی سێگۆشەیی لەسەر بنەمای پێوانەکانی نیکۆلسۆن. ڕاگەیاندنێکی فەرمی لەبارەی ناساندنی لووتکە XV وەک بەرزترین چیا بۆ ماوەی چەند ساڵێک دواکەوت، کاتێک ژماردنەکان دووبارە دووپاتکرانەوە. واگ لە ساڵی ١٨٥٤ دەستی کرد بە کارکردن لەسەر زانیاریەکانی نیکۆلسۆن و لەگەڵ دەستەکەی نزیکەی دوو ساڵی کارکردن لەسەر ژمارەکان بەسەر برد، کە پێویست بوو لەگەڵ کێشەکانی پەرتەوازەیی ڕووناکی و فشاری بارۆمەتری و پلەی گەرما لەسەر زنجیرەکە لەبارەی فراوانی چاودێریەکان مامەڵە بکات لە کۆتاییدا لە مانگی ئازاری ١٨٥٦ لە نامەیەکدا بۆ جێگرەکەی لە کالکتە دۆزینەوەکانی ڕاگەیاند. کانگچنجونگا بە ٨,٥٨٢ م ڕاگەیەنرا، لەکاتێکدا لووتکەی XV بەرزایی ٨,٨٤٠ مەتری پێدرا. واگ بەم ئەنجامە گەیشت کە لووتکەی XV "لەوانەیە بەرزترین بێت لە جیهاندا". لووتکەی XV (بە پێ پێوانە کراوە) بە تەواوی(٨,٨٣٩.٢ مەتر) بەرز بوو،هەندێک جار بە یاریەوە وایان دەڕوانیە واگ کە وای لێهاتووە خۆی بچێتە سەرچیایەکە.