cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پارێزگای خۆراسانی باکوور
خۆراسانی باکوور لە باشوور و ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی، لە باکووردا لە گەڵ وڵاتی تورکمانستان، لە باشووری ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای سمنان و لە ڕۆژاوا دا لە گەڵ پارێزگای گوڵستان ھاوسنوورە. دانیشتوانی خوراسانی باکور زورینە کوردن.
عەلی حەریری
ساڵی لەدایکبوون
«شاعرێ بەرێ عەلی حەریرییە، دیوانچەیەک ھەیە شعر و قەساید، حەریر ژی گوندەکە و جھ و ناحیەیا شەمزینان د سنجاغا ھەکاریاندا و شعر و ئەبیاتێد وی ژی دنێڤ کوردستانێ قەوی زێدە مەشھوور و مەعرووفە، تەخمینەن کو تاریخا چارسەدا ھیجرەتێ پەیدا بوویە و د چارسەد و حەفتێ و یەکێدا مەرحووم بوویە و دنێڤ حەریرێدا مەدفوونە واللە اعلم».
پارێزگای خۆراسانی باکوور
مێژوو
لە راپرسی خویندن لە ناو نەتەوەکانی ئیران لە سالی ٢٠٠٩ نەتیجەی ئامارکە بم شیەوەیە بو کوردەکانی خوراسان (کوردخانە) ھێمای پارێزەری فەرھەنگ شەریف فەلاح
عەلی حەریری
ساڵی لەدایکبوون
ساڵی ٤٠٠ بۆ ٤٧١ی کۆچی دەبێت بە ١٠٠٩ بۆ ١٠٧٩ی زایینی. بەڵام ساڵی لەدایکبوونی بۆ ھەندێ لە شارەزایان ھێشتا جێی گومانە. ئەوەی زانراوە کە عەلی حەریری لە پێش ئەحمەدی خانی ژیاوە چونکە ئەحمەدی خانی لە مەم و زیندا عەلی حەریری بە مردوو دادەنێت کە دەڵێت:
پارێزگای خۆراسانی باکوور
مێژوو
لە سەرەتای سەدەی شانزیەمی زایینی ئیمپراتۆری شیعە مەزھەبی سەفەویان، وەک رکابەرێک لە بەرانبەر ئیمپراتۆری سوننە مەزھەبی عوسمانیدا خۆی دەرخست و بە مەبەستی سەپاندن و ھەژمۆنیی ئایدۆلۆژیا و مەزھەبی شیعە و چەند ھۆیەکی دیکە، لەگەڵی کەوتە ململانێیەوە.
عەلی حەریری
ساڵی لەدایکبوون
لە پاش سەدە و نیوێک حاجی قادری کۆیی گوتوویەتی:
پارێزگای خۆراسانی باکوور
مێژوو
زێدی و نیشتمانی کورد لەم گێروکێشەیەدا کەوتە بەر پەلامار و ئیدیعای ھەردوو ئیمپراتۆرەکەوە. لە ساڵی ١٥١٤ی زایینی، لە ناوچەی "چالدێران" کە ئێستە ناحیەیەکی سەر بە پارێزگای ورمێ یە لە رۆژھەڵاتی کوردستان تێھەڵچوونێکی توند و خوێناوی لە نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆییەدا رووی دا کە بە "شەڕی چالدێران" ناسراوە، لەو شەڕەدا ئیمپراتۆری عوسمانی بەسەر ئێراندا سەرکەوت. لە ئەنجامدا نەتەوە و نیشتمانی کورد لەلایەن ئەو زلھێزەی ناوچەوە لێک ترازا و دابەش کرا و بەشێکی کەوتە بەر ئیمپراتۆری عوسمانی و ئەو بەشەکەی دیکەشی بە ئیمپراتۆریی سەفەوی بڕا.
ئێڵ و عەشیرە و ھۆزە کوردەکان لە سەردەمی دەسەڵاتی شاعەباسی سەفەوی ساڵی ١٥٩٨ی زایینی، یان بەپێی سەرچاوەکانی دیکە ١٦٠٢ی زایینی (لە ناوچەکانی نێوان رۆژئاوای گۆلی ورمێ و دەوروبەری گۆلی وان و باشووری رووباری ئەرەس بۆ ناوچەی خوراسان لە باکووری رۆژھەڵاتی ئێران دوور خرانەوە و کۆچێنران).
عەلی حەریری
ساڵی لەدایکبوون
مارف خەزنەدار لە کتێبی (مێژووی ئەدەبی کوردی)دا دەڵێت: «لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٠ لە گوندی ھەریری لە ناوچەی شەمزینان لە ھەرێمی ھەکاری لە دایک بووە. ھەر لەوێش لە دەوروبەری ساڵی ١٦٠٠ کۆچی دوایی کردووە.»
پارێزگای خۆراسانی باکوور
مێژوو
دکتۆر "کەلیموڵلا تەوەحودی" کە بە باوکی مێژووی کورەکانی خوراسان ناسراوە، لە کتێبە بەنرخەکەی "حەرەکەتی مێژوویی کورد بۆ خوراسان"دا دەنووسێ: "ئەو پەنجا ھەزار ماڵباتە کورد لە ئێڵی گەورەی ١ـ زەعفەرانلوو ٢ـ شادلوو ٣ـ قەراچورلوو و بەشێکیشیان لە ھۆزی جەلالی و عەشیرەی گەورەی شکاک بوون کە بەڕای ئەو مێژوونووسە ھۆکاری ئەو ھەڵکەندن و کۆچاندنەش بەتەواوەتی سیاسی بوو. ھۆز و عەشیرە کوردەکان نێردرانە خوراسان ھەتا لەلایەک لە بەرانبەر ھێرشە بەردەوام و یەک لەدوای یەکەکانی "ئۆزبەک"ەکاندا بەرگری لە پارێزگای خوراسان بکەن و لەلایەکی دیکەشەوە جیاکردنەوەی و لێکترازانی کوردەکان لە یەکتر دەبووە ھۆی لاوازیی ھێزیان لە کوردستان کە ئەوکات ویست و داخوازییەکان جێگەی رەزامەندی و بە ویستی شاعەباس نەبووە.
عەلی حەریری
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٢٥ پۆل:مردووانی ١٤٩٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٩ پۆل:مردووانی ١٠٧٩ پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:سۆفییە کوردەکان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:خەڵکی ھەولێر
پارێزگای خۆراسانی باکوور
مێژوو
کوردە دوورخراوەکان بۆ خوراسان بەھۆی ئازایەتی و بەھێزی و شارەزایی لە شەڕدا، توانیان ھێرشبەرە ئۆزبەکەکان لە ناوچەکانی خوراسان دوور بخەنەوە و ئەو ناوچانەش کە داگیر کرابوون، کۆنترۆڵ بکەنەوە. کوردە دوورخراوەکان بۆ خوراسان پاش ئەو دەسکەوتانە لەوێ وەک سامان و نیشتمانی ھەقیقی و مافی سەرەکیی خۆیان و بە رەزامەندی و ھاندانی شاعەباسی سەفەوی نیشتەجێ بوون و لە بەرانبەر پاراستنی ئەو ناوچە سنوورییانەدا لەدانی باج و سەرانە بەری کران.
ناوچەیەکیان ھاوشێوەی خۆبەڕێوەبەری پێکەوە نا.
خوراسان ناوچەیەکی گەورە و پانوبەرینە. نزیکەی ھەموو سنوری ڕۆژھەڵاتی ئێران دەگرێتەوە، واتە لەلای ڕۆژھەڵات، لە سنووری تورکمەنستان لە باکورەوە، بە درێژایی سنووری ئەفغانستان دادەکشێت، تا بۆ سنووری پاکستان درێژ دەبێتەوە. لە ڕۆژئاواش، بیابانی گەورە و قاتوقڕی (لووت)، لە ھەرێمەکانی دیکەی ناوەڕاستی ئێرانی دادەبڕێت. ھەرێمەکە کراوەتە سێ ئوستان: باکوری خوراسان، خوراسانی رەزەوی و خوراسانی باشوور.
کوردەکان بە زۆری لەوپەڕی باکوور، لە پارێزگای باکووری خوراسان، لە چەند شار و شارۆچکەیەک و دێھاتی تایبەت بەخۆیان دەژین. کوردەکان بۆخۆیان ژمارەی خۆیان بە پتر لە ٢ میلیۆن کەس دەخەمڵێنن.
کوردخانە:
کوردانی ئەو دەڤەرە، لە ٢٢ ھۆزی گەورە و ١٢٢ بنەماڵەی بچووکتر پێکھاتوون و ئەوان بە خاک و وڵاتی خۆیان دەڵێن (کوردخانە). ڕووبەری گشتیی خاکی کوردان، یان کوردخانە، بریتیە لە ٦٤٫١٤٤، شەست و چوار ھەزار و سەت و چل و چوار کیلۆمەتری چوارگۆشە. بۆ ئەوەی لە گەورەیی و پان و پۆڕی ئەو خاکە بگەین با لەگەڵ ڕووبەری چەند وڵاتێکی ناسراوی دنیا، بەراوردی بکەین. ڕووبەری قەتەر ١١ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. ڕووبەری تەیمووری ڕۆژھەڵات ١٤ ھەزار و ٦٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. ھەروەک سلۆڤێنیا ٢٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە.
ئیسرائیل ٢١ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. ئەلبانیا ٢٩ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. ئەرمەنستان ٢٩ ھەزار و ٨٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە. بەلجیکا ٣١ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. مۆلداڤیا ٣٤ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. تایوان ٣٦ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. سویسرا ٤١ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. ھۆڵەندا ٤٢ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. دانیمارک ٤٣ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. کورواتیا ٥٧ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. وەک دەردەکەوێت، ھەموو ئەو دەوڵەتە ناسراوانەی سەرەوە، ھەروەک زۆری دیکەش، بە ڕووبەر لە کوردخانە بچووکترن.
جگە لە کوردخانە، ژمارەیەکی زۆر کوردی ناوچەکە، بۆ ئیش و کار، یان ھۆکاری دیکە لە دەرەوەی کوردخانە و لە شارە گەورەکانی خوراسان دەژین. وەک مەشھەد، نیشابوور و سەبزەوار. ھەندێک سەرچاوە تەنیا ژمارەی کوردانی دانیشتووی (مەشھەد)، بە ٤٠٠ ھەزار کەس دەخەمڵێنن. دیارە زۆری دیش، بەھۆی خوێندن و کارەوە پەڕیوەی شارەکانی دیکە ئێران، وەکوو تاران بوون.
ئەگەر پێناسەی تۆپۆگرافیای کوردخانە بکەین، ئەوا دەڵێین ناوچەیەکی شاخاویی بە پیتە. دوو ڕووباری تێدایە. ئاست و ڕێژەی باران بارین، لە ناوچەکە بەرزە. کشتوکاڵ بە ڕێژەیەکی بەرز دەکرێت. لە ھەردوو ناوچەکانی قووچان و ڕاز، نەوت و گاز بە بڕێکی کەم دۆزراونەتەوە.
کوردانی خوراسان، ھەروەک کوردانی ناو کوردستان، خاوەنی سامانێکی گەورە و دەوڵەمەندی فۆلکلۆرین. ئەوان دابونەریت و فۆلکلۆری خۆیان، بە شێوەی جۆراوجۆر و، نەوە دوای نەوە، تا ئەمڕۆ پاراستووە. تا سەرەتای سەدەی بیستەمیش، کوردانی ناوچەکە بەگشتی خەریکی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری، (شوانکارەیی) بوون. ئێستە لەوێش وەک ھەر شوێنێکی دیکە کار و پیشەی جۆراوجۆر سەریانھەڵداوە. لە شارەکانیشیاندا بەتایبەت قووچان و شیروانە، ھەروەھا بجنورد، ئەسفەرایین و تا ڕادەیەک شارەکانی دیکش، کار و پیشەی باوی شاری و فەرمانبەری لە دەزگاکانی دەوڵەت، شانبەشانی دووکانداری و بازرگانی، باوە. گەورەترین شارەکانی ناوچە کوردنشینەکانی خوراسان بریتین لە: قووچان، بجنوورد، ئەسفەراین، چناران، فارووج، باجگیران، دەرەگەز، کەلات، لایین، مانە و سملقان، راز و رادکان، کە زۆرینە یان نزیک بە زۆرینەی گوند و لادێییەکانی سەر بەو شارانەش ھاووڵاتییانی کوردن کە زۆربەیان سەرقاڵی ئاژەڵداری و کشتوکاڵن.
بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە ٦٠% لە سەدی کوردانی ئەوێ، ھێشتا لادێ نشینن و، کاری ئاژەڵداری و جوتیاری دەکەن. ٣٥% لە سەدی دانیشتوانیش، لە شارەکان نیشتەجێن. ھەروەک ٥%یان، ھێشتا بە ژیانی کۆچەری، یان ڕەوەندی دەژین و کوێستان و گەرمیان دەکەن. ئەم شێوە ژیانە سەرەتاییەی کوردان، لە لادێ و ئاژەڵداری، یان ڕەوەندی و کوێستان و گەرمێن کردن، ھۆکاری سەرەکیی پاراستنی زمان و دابونەریتی دیکە وەک جلوبەرگ و خواردن و ئاواز و گۆرانی و داستان و لاوکەکانیان بووە.
گرنگترین رووبار لەو ناوچەیە، رووباری "ئەترەک"ە کەلە کوێستانەکانی "ھەزار مەسجد"ەوە سەرچاوە دەگرن و دەڕێژتە زەریای خەزەرەوە. گەورە و بەرزترین کێو و شاخەکانی ناوچە کوردنشینەکانی خوراسان بریتین لە: ھەزار مەسجد لە رۆژھەڵات، بینالوود لە باشووری رۆژھەڵات، شاجیھان لە باشوور، ئاڵاداغ لە ڕۆژاوا و کێوی گولیل لە باکوور کە ھاوسنووری وڵاتی تورکەمەنستانە.
ھەموویان بە شێوەزاری کورمانجیی سەروو دەئاخڤێن و بەو پێیەی کە ماوەی زیاتر لە ٤٠٠ ساڵە لە نیشتمان، زمان و کولتووری دایکیی خۆیان دوور خراونەتەوە، ھەروەھا چەند ھۆیەکی دیکەی وەک ھەڵاواردنی زمانی، فەرھەنگی ئابووری بەتەواوەتی لەلایەن دەسەڵاتە یەک لەدوای یەکەکانەوە پەراوێز خراون.
وەگەڕ نەخستنی دەسمایەی حکوومەتی لەو ناوچانەی کە کوردی تێدا دەژی، پشتگوێ خستنی بەرپرسانی حکوومەتی بوونەتە ھۆی ئەوەی کە گەشە و بووژانەوەی ئەو ناوچانە بگاتە کەمترین ئاستی خۆی، لە بەرانبەردا دێوەزمەی ھەژاری، تووشبوون بە مادە ھۆشبەرەکان و بێکاری و خەسار و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان باڵ بەسەر ئەو ناوچانەدا بکێشێ. ھەرچەند ئەو گرفت و دیاردانە لە ناوچەکانی دیکەی ئێرانیش بەدی دەکرێن، بەڵام سیاسەتی دوژمنکارانە لە ھەندێ ناوچە بە ئەنقەست رەچاو دەکرێت.
ماوەی نزیک بە دوو دەیەیە کوردانی خوراسان لەژێر کاریگەری و ھێژمۆنیی گوتاری نەتەوەیی و بووژانەوەی فەرھەنگی نەتەوەی کورد بەگشتی و بەتایبەتی گەشە و بووژانەوەی کولتووری لە رۆژھەڵاتی کوردستان دەستیان داوەتە بزاوت و راسانێک و لەسەر بنەما و ریشەی ئەدەبیات و زمان و کولتووری دێرینی نەتەوەیی بەدوای ناسنامەی خۆیانەوەن. ئەم جووڵانەوە فەرھەنگییە لەئاستی میدیا کوردییەکاندا بە زەقی دەبنینرێ، بۆیە کەوتوونەتە ژێر چاودێری و کۆنترۆڵی توندی دامودەزگا ئەمنی و سەربازییەکانی حکوومەت و چالاکانی فەرھەنگی، مەدەنی و سیاسی و ھونەریی کوردی خوراسان دەگیرێن و لەژێر زەخت و گوشار دان و ھەتا ئێستە دەیان چالاکوانی فەرھەنگی، مەدەنی، نووسەر، شاعیر، ھونەرمەند و خوێندکاری کوردی خوراسان دەستبەسەر و راپێچی زیندان و ناوەندە ئەمنییەکان کراون.
ناوەندەکانی فێرکاریی زمانی کوردی، رێکخراو و دامەزراوەی سیاسی و مەدەنیی کورد و تەنانەت غەیرە کوردیش لەو ناوچانە بەتەواوەتی قەدەغەن و لەگەڵ ئەو کەسانەی ھەوڵی رێکخستنی فەرھەنگی و کۆمەڵایەتی و سیاسی بدەن، بە توندی ھەڵسوکەوت دەکرێت.
گرتنەبەری ئەم سیاسەتانە لەڕاستای ئاسمیلاسیۆنی کولتووری و زمانیدا دەکرێن ھەتا زیاتر لە رەگ و ریشە و ناسنامەی خۆیان دوور کەونەوە و لەناو کولتوور و زمانی باڵادەستدا بتوێنەوە.
فۆلکلۆر و زمان و ئەدەبی زارەکی، پاراستنی دابونەریت و کولتوورە رەسەن و دێرینەکان یەک لەو بوارانەیە بە نھێنی و شاراوەیی کاریان لەسەر کردووە و بە گیان و دڵ پاراستوویانە.
لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا شان بەشانی رەوت و جمشتی رۆشنبیری و بووژانەوەی فەرھەنگی و زمانی لە شارەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان، لەوێش جموجۆڵ و بووژانەوەی فەرھەنگی لە ئاستێکی بەریندا دەستی پێکرد.
ئەگەرچی کوردەکانی خوراسان بە سنوور و جوغرافیا لە چەقی پرسەکانی کوردستان دوورن، بەڵام زەخت و گوشار و دووری نەیتوانیوە ناسنامەی کوردایەتییان لێ زەوت بکات و ھەردەم بیر و خەیاڵیان لەلای زێد و نیشتمانی دایکیی خۆیان کوردستان.
ناکرێ باسی مێژوو، زمان و ئەدەب و فەرھەنگی کوردانی خوراسان بکەین و باسی رۆڵ و کاریگەریی رۆشنبیر و نووسەرانی دڵسۆز و خۆنەویستی کوردی ئەو ناوچەیە نەکەین. یەک لەو نووسەر و مێژوونوسە پشوودرێژانە "کەلیموڵلا تەوەحودی"یە کەلە بووژانەوەی زمان و ئەدەب و پێگەیاندنی لاوان و خوێندکاران و ھاندانی چالاکانی فەرھەنگی و بەگشتی زیندووکردنی ناسنامەی نەتەوەیی کوردانی خوراساندا رۆڵی کارا و پێشەنگی گێڕاوە.
لەباری مۆسیقا رەسەنەوە کوردەکانی خوراسان خاوەنی پاشخانێکی دەوڵەمەندن و لەم بارەوە چەندین گۆرانیبێژ و ژەنیاری میللیی و نوێخوازییان ھەیە و ئێستە چەند گرووپێک لەو ناوچەیە سەرقاڵی کارن کە گرووپی "کوات" ناسراوترینیانە.
لێرەدا ئاماژە بەناوی ھەندێ لە ئوستوورەکانی بواری شیعر، مێژوو، ئەدەب و ھونەری کوردەکانی خوراسان دەکەین.
لە سەردەمی ئەفشاریە و زەندییەکان: کەسێکی وەک میزا حەبیبوڵلا مستەوفی شاعیری حیماسیی ناسروی کوردە و دیوانی "مەحموود نامە" بەرھەمی ئەوە. لە دەوری قاجارییەکان کەسێکی وەک "جەعفەر قولی زەنگلی" شاعیر و ھونەرمەندی میللی بواری مەقام و ئوستوورەیی کوردەکانی خوراسان سەرھەڵدەدات کە بە ھۆنراوە و میللی، حیماسی و ئوستوورەییەکانی بە زاراوەی کورمانجیی سەروو مێژووی رووداو و کارەساتەکانی ناوچەکە و ئێرای تۆمار کردووە. لە دەورەی دووەمی قاجارییەکاندا دەتوانین ئاماژە بە "مەلا ئیسماعیل بوغانلوو" و مەلا "عەلی رازی" ناسراو بە (بێچارە) و "حاج محەمەد بوغانلوو" بکەین. لە دەرەی سێیەمی قاجارییەکاندا کەسێکی وەک "سەردار عیوەز خان" سەرھەڵدەدات کە سەرۆکی ئێلی جەلالی بووە و کەسێکی شۆڕشگێر و قارەمان بووە و لە بواری ئەدەب و شیعریشدا دەستی بالای ھەبووە. ھەروەھا "ئاھەنگ حەجۆ خان"، "ئاھەنگ خوداوەردی سەردار".
لە سەردەمی پالەویدا کەسانێکی وەک: "حەیدەر رشوانلوو، ھەیبەتوڵلا ناتقی، عەلی مێھرەو پەیدا بوون کەل بورای ئەدەب و شعر و زمانی کوردیدا چالاک بوون.
سەردەمی کۆماری ئیسلامی: کەلیموڵڵا تەوەحودی (کانیماڵ) نووسەر، مێژوونوس کە بە خۆی و ماڵبات و کەسوکارییەوە ھەموو ژیانیان لەپێناو بووژانەوەی فەرھەنگ و مێژوو و ھونەری کوردانی خوراساندا تەرخان کردووە و لەم بارەوە جیا لە کتێبی ٦بەرگیی "حەرەکەتی مێژوویی کورد بۆ خوراسان" چەندین پەرتووکی دیکەی لە بواری جیاجیادا چاپ و بڵاو کردووەتەوە. لەناو نەوەی ئێستاشدا دەتوانین ئاماژە بە ناوی ئەم کەسانە بکەین: "سمایل حوسێنپور، حەسەن رەوشەن، عەلی جەلایر، جەواد رەزایی، حەمید حوسێن عەلی پور، مەحموود فەرخوندە، عەلی رەحمەتی، حەمید نەجەفزادە، ئیبراھیم شمشێریان، کیان ەەبانی، غوڵامڕەزا محەمەدی، حوسێن قیاسی ئابادی، کەریم ئەکبەرزادە، فەرامەرز رۆستەمی، بەرات سەعادەتزادە، رەزا موسەلڕەزایی، محەمەد بەراتیان، غوڵامحسێن عەباسزادە، و خاتوون قەیتاقی، سەعادەتزادە، قادری فەرخوندەو... ھتد بە سوپاسەوە وەرگیراوە لە ماڵپەڕی کوردپا، ئاژانسی ھەواڵدەریی کوردستان.
سەرچاوەکان
http://www.kurdpa.net/sorani/dreje/witar/19483
پۆل:پارێزگای خۆراسانی باکوور خۆراسانی باکوور پۆل:خۆراسان
سەردەمی کاماکورا
سەردەمی کاماکورا (بە ژاپۆنی:鎌倉時代، ١١٨٥ - ١٣٣٣) سەردەمێکی مێژوویی بوو لە ژاپۆن کە تیایدا بە سەردەمی کاماکورا ناسراوە بە فەرمی لە ١١٩٢ لە کاماکورا دامەزراوە.لەلایەن شۆگن مینامۆتۆ نۆ یریتۆمۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سەردەمی کاماکورا پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن پۆل:بەشی پێداچوونەوە
کاماکورا
کاماکورا کاناگاوا شارێکە لە پارێزگای کاناگاوا لە ژاپۆن، ڕێژەی دانیشتوانی ١٧٢،٩٢٩ (سەرژمێری ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠)، لە مێژوودا تەنھا بەناو کاماکورا پایتەختی ژاپۆن بووە لە ساڵانی ١١٨٥ بۆ ١٣٣٣ وەکوو شوێنی مانەوەی شۆگن کاماکورا وە لەو سەردەمەدا ببوە یەکێک لە چڕترین شوێنەکانی ژاپۆن لە نێوان ساڵانی ١٢٠٠ بۆ ١٣٠٠ لە سەردەمی کاماکورا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کاماکورا، کاناگاوا پۆل:بەشی پێداچوونەوە پۆل:شارەکان لە پارێزگای کاناگاوا
پێشکەوتخوازی
پێشکەوتووخوازی بریتییە لە لایەنگیری یان داکۆکی کردن لە بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە لەڕێی چاکسازیەوە. وەک فەلسەفە، پێشکەوتووخوازی دامەزراوە لەسەر بۆچونی پێشکەوتن و دوپاتی دەکاتەوە کە بەرەوپێشچوونی زانست، تەکنۆلۆژیا، پەرەسەندنی ئابووری و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان شادەماری پێشکەوتنی مرۆڤن.
واتاکانی پێشکەوتووخوازی گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە بە پیی کات و دیدگای جیاواز. پیشکەوتووخوازی زۆر بایەخدار بوو لە (چاخی ڕوناکبیری) لە ئەوروپادا، بە باوەڕی ئەوەی کە کۆمەڵگەکانی ئەورووپا پیشاندەری ئەوە بوون کە دەکرێت لە ناشارستانییەوە پێشبکەون بۆ بارێکی شارستانیی لەڕێی بەھێزکردنی زانیارییە تاقیکارییەکان وەک بناغەی کۆمەڵگە. کەسایەتییە ڕوناکبیرەکان باوەڕیان وابوو پێشکەوتن کارپێکردنێکی گەردوونی گشتی ھەیە بۆ ھەموو کۆمەڵگەکان و دەکرێت ئەم بیرۆکانە لە ئەوروپاوە بە دونیادا بڵاوببێتەوە.
لە ڕوناکبیرییەوە بۆ شۆڕشی پیشەسازی
ئیمانوێل کانت پێشکەوتنی پێناسە کرد بە جوڵانەوەیەک دوور لە کرداری دڕندەیی بەرامبەر بە شارستانیەتی. فەیلەسوف و سیاستەزانی سەدەی ھەژدەیەم مارکی دی کۆندۆرسێ پێشبینی دەکرد کە پێشکەوتنی سیاسی دەبێتە ھۆی نەمانی کۆیلایەتی، زیادبوونی خوێندەواری، کەمبوونەوەی نایەکسانی لە نێوان ڕەگەزەکان دا، چاکسازی لە بەندینخانە توندەکان دا و نزمبوونەوەی ڕێژەی ھەژاری. "نوێخوازی" یان "نوێگەری" بنچینەی بیرۆکەی پێشکەوتن بوو کە بانگەوازی بۆ دەکرا لە لایەن لیبڕاڵە (ئازادیخوازە) کلاسیکەکانی سەدەی نۆزدەیەم و بیستەم بۆ خێرا نوێبوونەوە ئابووری و کۆمەڵایەتی بەمەبەستی لابردنی ئاستەنگە باوەکانی بەردەم بازاڕی ئازاد و جوڵەی ئازادی خەڵکی. جۆرج ویلھێلم فریدریک ھیگڵ یەکێک بوو لە فەیلەسوفە ئەڵمانیەکان کە کاریگەری ھەبوو لە بانگەوازی بیرۆکەی پێشکەوتنی فەلسەفەی ئەوروپی بەوەی باوەڕی ھەبوو بە مێژووی بیرۆکەی پێشکەوتن بە شێوازێکی ھێڵی نەک بە شێوازێکی بازنەیی. کاڕل مارکس پەیڕەوی مێژووی بیرۆکەی پێشکەوتن بە شێوازێکی ھێڵی ھیگڵی دەکرد لە نووسینەکانی دا ھەروەھا ھاندانی نۆێکردنەوەی ئابووری لەڕێی پیشەسازی و ڕەخنەگرتن لە شێوازی چینایەتی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگە سەرمایەدارە پیشەسازیەکان دا. لەگەڵ گەشەکردنی پیشەسازی دا، نیگەرانی کاریگەریەکانی پیشەسزای ڕادەی سەرنجەکانی مارکسی و ڕەخنەگرە توندڕەوەکانی تری تێپەڕاند و بووە ڕەوتی سەرەکی باسەکان.
لە کۆتایەکانی سەدەی نۆزدەھەم دا، ڕوانینێکی سیاسی سەریھەڵدا و ناسرا لە ڕۆژئاوادا کە پێشکەوتن خنکێنراوە بەو نایەکسانییە فراوانەی ئابووری لە نێوان دەوڵەمەند و ھەژارەکان دا بە ھۆکاری؛ بوونی کەمترین ڕێکخستنی سەرمایەداری؛ کۆمانیا زەبەلاحە قۆرخکەرەکان؛ ململانێی توند و زۆرجار توندوتیژ لە نێوان کرێکاران و سەرمایەداران دا، لەبەر ئەمانە و چەندەھا ھۆکاری تر بانگەشەی ئەوە دەکرا کە دەبێت ڕێوشوێنی پێویستی بگیرێتە بەر بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە. پێشکەوتووخوازی کاریگەری کردبووە سەر جۆرەھا جۆڵانەوەی سیاسی. بیرۆکەی فەیلەسوفی لیبڕاڵی (جۆن ستیوەرت میل) بە ھەژمارکردنی خەڵکی وەک "بوونەوەری پێشکەوتووخواز" کاریگەریەکی بەرچاوی ھەبوو لەسەر لیبڕاڵی (ئازادڕەوی) نوێ.
سەرۆک وەزیرانی بەڕیتانی بێنجامین دێسڕایلی پەرەیسەند بە پێشکەوتنی خۆپارێزراوانە لەژێر ناوی "یەک نەتەوە". لە فەڕەنسا، بۆشایی نێوان شۆرشگێڕە کۆمەڵایەتییەکان و خۆپارێزە کۆمەڵایەتییەکان پڕبۆوە بە ھەڵھاتنی خۆری توندڕەوەکان، کە پێیان وابوو پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی پێویستی بە مرۆڤایەتی و کۆمارێتییە.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، پێشکەوتووخوازی وەک جوڵانەوەیەکی کۆمەڵایەتی سەریھەڵدا لە ١٨٩٠ کان دا و گەشەی سەند بۆ جوڵانەوەیەکی سیاسی کە ناونرابوو بە (چاخی پێشکەوتن - Progressive Era). لە کاتێک دا دەستەواژەی "پێشکەوتووخوازانی ئەمریکی" ژمارەیەکی زۆر لە دەستەی فشارھێنەری سیاسی دەگرێتەوە بەڵام ھەندێک لە پێشکەوتووخوازانی ئەمریکا داروینیزمی کۆمەڵایەتیان ڕەت دەکردەوە بە باوەڕی ئەوەی کە ئەو کێشانەی (ھەژاری، توندوتیژی، چاوبرسێتی، ڕەگەزپەرستی و شەڕی چینایەتی) کۆمەڵگە دووچاری دەبێتەوە دەکرێت بە باشترین شێوە چارەسەربکرێت بە دابینکردنی پەروەردەی باش، ژینگەیەکی سەلامەت و شوێنکارێکی چوست. پێشکەوتووخوازەکان بە زۆری لە شارەکان دا دەژیان، پەروەردەی دەستی کۆلێژەکان بوون و باوەڕیان وابوو کە حکومەت دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ گۆڕانکاری. سەرۆکی ئەمریکی سیودۆر ڕۆزڤێلت ئەندام لە پارتی کۆماری و دواتر لە پارتی پێشکەوتووخوازان درکاندنی کە ئەو "ھەمیشە باوەڕی وابووە کە پێشکەوتووخوازی ژیرانە و خۆپارێزی ژیرانە ھاوتەریب بە یەکدی دەرۆن". سەرۆک وودرۆ ویلسن بەھەمان شێوە ئەندام بوو لە جوڵانەوەی پێشکەوتووخوازی ئەمریکی لە پارتی دیموکراتی دا.
لە وەڵامی جەنگی جیھانی یەکەم دا، سەرۆکی پێشکەوتووخواز وودرۆ ویلسن لە ڕاگەیەندراوی "Fourteen Points" ھەستا بە دانانی چەمکی چارەی خۆنووسینی نەتەوەیی و ڕەخنەگرتن لە پێشبرکێی ئمپڕالیستی و نادادپەروەری داگیرکەران؛ ئەم ڕوانینانەی سەرۆک لەلایەن دژە ئمپڕالیستەکانەوە پشتگیری دەکرا لەو ناوچانەی کە دژی فەرمانڕەوایی ئیمپڕالیستی بوون. بەدرێژایی ماوەی پەسەندکردنی ئابووری کینیسیانیزم (لە ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٠)، لە چەندەھا نەتەوەدا پەسەندکردنێکی بەرفراوان ھەبوو بۆ دەست تێوەردانی حکومەت لە ئابووری دا بە شێوەیەکی بەرچاو. لەگەڵ سەرھەڵدانی نیولیبڕاڵیزم و پرسیارەکانی چۆنیەتی سیاسەتی دەست تێوەردانی دەوڵەت لە ١٩٧٠کان و ١٩٨٠کان دا، جوڵانەوە چەپە پێشکەوتووخوازەکان ھەڵوێستیان وەرگرت بە دانانی "ڕێگەی سێیەم" کە جەختی دەکردەوە لەسەر بوونی شوێنگەیەکی بەھێز بۆ بازاڕی ئابووری. سۆشەڵ دیموکرات ھەبووە کە داوایان کردووە جوڵانەوەی سۆشەڵ دیموکرات "ڕێگەی سێیەم" تێپەڕێنێت. لە پارتی خۆپارێزەرانی بەڕیتانی، ئەندامی دیار ھەبووە کە ڕەخنەی لە نیولیبڕلیزم گرتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بزاڤە سیاسییەکان پۆل:بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان  پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:یەکسانیی کۆمەڵایەتی پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە پۆل:لیبرالیزم
گووگڵ سکۆلار
thumb|لۆگۆی گوگڵ سکۆلار گووگڵ سکۆلار بەشی گەڕانی ماتۆڕی گووگڵە بۆ بڵاوکراوەی زانستی. لە دنیای توێژینەوەدا چەندین جێگای دیکە هەن کە زانایان و توێژەرەوەکان بڵاوکراوەکانی خۆیان تێدا بڵاو ئەکەنەوە. ئەم خزمەتگوزاریەی گووگڵیش تایبەتە بە گەڕان بەناو ئەو بڵاوکراوانەدا و هەروەها گەڕان بەناو "پاتێنت" (patent)ی داهێنانە جیاوازەکانی بوارە جیاوازەکاندا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
ئاریان، سەوڵاوا
ئاریان (Ariyan، ) دێیەکە لە گوندستانی پایگەلان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی ئاریان بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٤٢٩ کەس لە ١١٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
پارێزگای قوم
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای قوم پارێزگای قوم (بە فارسی:استان قم) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری قومە.
پارێزگای قوم لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی تاران و مەرکەزی، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای سمنان ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای ئەسفەھان ، لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای مەرکەزی ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای قوم قوم
ئەبوولقاسم شابی
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٤ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
ئۆرھان غازی
ئۆرھان غازی، دووەم سوڵتانی عوسمانی جێگەی باوکی گرتەوە (عوسمانی کوڕی ئۆرتۆغرۆل) لە سالی ٦٢٧ک/١٣٢٤ز لە تەمەنی ٣٦ساڵیدا، خاون ڕێکخستنێکی باش بوو و چەندین ناوچەی فەتح کرد و لە گرنگترین کارەکانی دامەزراندی سوپای ئینکیشارییە بوو، و لە سەردەمی ئەمدا پایتەختی گؤری لە ئاسکی شەھیرەوە بۆ بۆرسە، ٣٥ ساڵ حوکمی کرد و لە دوای خۆی سولتان موڕادی یەکەمی کوڕی سەرکردایەتی عوسمانییەکانی گرتە دەست.
کورتەی ژیانی
ئۆرهان کوڕی سوڵتان عوسمانی یەکەم لە ساڵی ٦٨٠ک بەرامبەر ١٢٨٨ز هاتۆتە دنیاوە، و حەوت مناڵی هەبوو؛ سولەیمان پاشا کە هێشتا ئۆرهان لە ژیاندا بوو مرد بە کەوتنەخوارەوەی لەسەر ئەسپەکەی، و موڕاد بێگ (سولتان موڕادی یەکەم)، ئیبراهیم بێگ، فاتیمە سوڵتان، خەلیل بەگ، سوڵتان بێگ و قاسم بێگ.
پشتی بە ناسراوە بەهێزەکانی ئەبەست لە بەڕیوەبردن و رێکخستنی کارووبارەکاندا، و توانی ئیزمیر و ئەنقەرە بگرێت و هەروەها قەرەسی و بورغمەی گرت و پاشان گەمارۆی سەمندەرە و ئیدوسی دا و گرتنی، ماوەی حوکمەکەی ٣٥ ساڵی خایاند، و لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد لە سالی ٧٦ک بەرامبەر ١٣٦٠ز.
فەتحەکانی
گرنگترین کار ئۆرهان پێی هەستا دامەزراندنی سوپای ئینکیشاری بوو کە یارمەتی دەوڵەتی عوسمانی دا لە بەردەوام بوونی لەسەر فەتحکردن، و هەروەها سوور بوو لەسەر بەدیهێنانی مژدەی پێغەمبەری ئیسلام (د.خ) لە فەتحی قوستەنتینیەدا و پلانێکی ستراتیژی بۆ داڕشت و ئامانجی گەمارۆدانی پایتەختی بیزەنتی بوو لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لە هەمان کاتدا و بۆ ئەمەش سولەیمانی کوڕی نارد تا بە گەرووی دەردەنیل بپەڕێتەوە و دەست بگرێت بەسەر ناوچەیەکی بەشی رۆژئاوای.
و لە ساڵی ٧٥٨ک سولەیمان دەستی گرت بەسەر گەرووی دەردەنیل شەوێک لەگەڵ چل سواری ئیسلام و کاتێک کەناری ڕۆژئاواییان گرت دەستیان گرت بەسەر کەشتییە ڕۆمییەکاندا و بردیان بۆ کەناری ڕۆژهەڵات ئەمەش کاتێک کە عوسمانییەکان هیشتا کەشتی گەلیان نەبوو و لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتەکەیاندا بوون، و لە کەناری ڕۆژهەڵات سولەیمان فەرمانی کرد بە سەربازەکانی کەشتیەکان بجوڵێنن بەرەو کەناری ئەوروپی و قەلای ترنب و گالیبۆلییان فەتح کرد کە قەڵای جەنا قەلعە و ئەبسالا و ڕۆدوستوی لە خۆ دەگرت و دەکەوتە سەر گەرووی دەردەنیل لە باشوورەوە بۆ باکوور، بەمەش سوڵتان هەنگاوێکی گەورەی نا کە دوای خۆی سوودی لێ وەرگیرا لە فەتحی قوستەنتینیەدا.
سیاسەتی ناوخۆی ئۆرهان
ئۆرهان گرنگی دا بە جێگیرکردنی پایەکانی دەوڵەتەکەی و چاکسازی کردن و بیناسازی و ڕێکخستنی کارووباری دەوڵەت و بەهێزکردنی سووپا و بنیاتنانی مزگەوت و دامەزراندنی پەیمانگا زانستییەکان و زانا و فێرکارە لێهاتووەکان سەرپەرشتیان ئەکرد، و رێزێکی زۆریان لیئەنرا لە دەوڵەتدا، و هەموو گوندێک مەڵبەندی فێرکاری تیدابوو.
و ئۆرهان دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر میرنشینی قەرەسی لە ڕۆم لە ساڵی ١٣٣٦ز، بیست ساڵی بە بێ شەڕ بەسەربرد بەلکو سەرگەرمی ڕێکخستنی مەدەنی و سەربازی بوو و لەگەڵ دابینکردنی ئاسایشی ناوخۆیی و بیتنانی مزگەوت و دامەزراندنی یەکە گشتییەکان.
سیاسەتی دەرەوەی ئۆرهان
کاتێک ئۆرهان سەرگەرمی بنیاتنانی ناوخۆیی بوو، ناکۆکی لەسەر دەسەڵات کەوتەوە لە نیو دەوڵەتی بیزەنتییدا، و ئیمپڕاتۆر کونتاکوزینووس داوای یارمەتی سولتان ئۆرهانی کرد لە دژی ڕکەبەرەکەی، ئۆرهان سوپای عوسمانییەکانی نارد بۆ جێکیربوونی دەسەڵاتی عوسمانییەکان لە ئەورووپادا و لە ساڵی ١٣٥٨ز بوومەلەرزە شاری تراقیای هەژاند و دیوارەکانی گالیبۆلی ڕووخان و خەلکەکەی بە جێیان هێشت ئەمەش ئیشەکەی ئاسان کرد بۆ عوسمانییەکان و توانیان بچنە ناویەوە, و زۆری نەبرد گالیبۆلی بوو بە یەکەم بنکەی عوسمانی لە ئەورووپا و هەلمەتە یەکەمەکانی لێوە دەرچوو کە لە کۆتاییدا توانیان دەست بگرن بەسەر هەموو دوورگەی بەلقاندا.
هۆکارە یارمەتیدەرەکانی ئۆرهان
لە بەدیهێنانی ئامانجەکانیدا چەندین هۆکار یارمەتی ئۆرهانیان دا، لەوانە؛
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:مردووانی ١٣٦١ پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨١ پۆل:مردووانی ١٣٦٢
سکۆتسبۆرۆ، ئەلاباما
سکۆتسبۆرۆ (، ) شارێکە لە کەرتی جەکسن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٤٬٧٧٠ کەس بووە. ڕووبەری ١٤٨٫٦٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٩٫٣٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٠
چێن ھان
وێنۆک چێن ھان (بە چینی: 陈汉; چینی دێرین: ; ١٣٦٠١٣٦٤) ، بە فەرمی ھان مەزن (بە : 大汉; چینی کۆن: 大漢) ، زنجیرە فەرمانڕەواییەکی کورتخایەنی چینی بوو لە ناوەندی ناوچەی یانگز لە سەردەمی کۆتایی زنجیرە فەرمانڕەوایی یوان. لەلایەن ژەنەڕالە یاخیبووەکە چێن یولیانگ دامەزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
کلیۆپاترای دووەم
سەرچاوەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی دووەمی پێش زایین پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی میسری پۆل:شانشینی بەتلیمۆسی
باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ
باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ گرادۆناچاڵستڤۆ بوو ("ناوچەی شارەوانی") لە شاری باکوو لە جێگری پاشایەتی قەفقاز لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا. باکو گرادۆناچالستڤۆ لە ساڵی ١٩٠٦ لەسەر خاکی باکو ئویەزدەکانی پارێزگای باکوو پێکھات دوای کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنی-تاتار، تا دوای شۆڕشی ١٩١٧ لە دامەزراندنی. ناوچەی باکوو گرادۆناچالستڤۆ ھاوتای نیمچە دوورگەی ئەبشێرۆن بوو کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتیترین ئازەربایجانی مۆدێرن.
نھێنیی خاتوونە پاکیزەکان
گرێدان بۆ دەرەوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بەرنامەکانی زاگرۆس تیڤی
سەفیول رەحمان موبارەکفوری
سەفیول رەحمان موبارەکفوری (لەدایکبووی ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٣- مردووی ١ی کانونی یەکەمی ٢٠٠٦)، ناوی سەفیول رەحمان کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد کوڕی ئەکبەر کوڕی محەممەد عەلی موبارەکفوری ئەعزەمییە، یەکێکە لە زانایانی فەرموودە لە هیندستان، خاوەنی زانستێکی زۆر بووە و بە خۆبەکەم زانین ناسراوە، بەشداری زۆریک کۆنفرانس ناوخۆی و جیهانی کردووە، ماوەیەک مامۆستا بووە لە زانکۆی ئیسلامیی مەدینە، خاوەنی کۆمەڵە کتێبێکە دیارترینیان بریتییە لە گوڵاوی سەرمۆر لە ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد.
مردن
لەدوای نوێژی جومعە لە ١ی کانونی یەکەمی ٢٠٠٦ لە موبارەکفوری هیندستان دوای نەخۆشی مردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
مەواھیب لەدونییە
مەواھیب لەدونییە لە بەخششە محەممەدییەکان لە ژیانی پێغەمبەرمان یەکێکە لە کتێبەکانی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد لە نووسینی شەھابەدین قەستەلانی، نووسەر بەپێی کات بابەتەکانی کۆکردووەتەوە لەسەرەتای لەدایکبوون تاوەکوو مردن، و تێدا باسی غەزا و وەفد و ئاکار و سیفات و تایبەتمەندییەکانی پێغەمبەر کراوە، کتێبەکە لە سێ بەرگدا بە قەبارەی ١٥٣٦ لاپەڕە چاپکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
بێساران
بێساران (Bêsaran، ) دێیەکە لە گوندستانی بێساران، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی بێساران بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٢٨١٩ کەس لە ٧٧٤ بنەماڵەدا بووە. مەلا مستەفا بێسارانی لە ناودارانی بێسارانە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
کووپەقڕان
کووپەقڕان (Kûpeqirran، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٨ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
واوێژ
سەرچاوەکان
پۆل:خەیاڵ پۆل:چیرۆکگێڕی
پارێزگای کرمان
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای کرمان پارێزگای کرمان (بە فارسی:استان کرمان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێران و گەورەترین پارێزگای ئیرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کرمانە.
پارێزگای کرمان لە باکووردا لەگەڵ پارێزگاکانی خۆراسانی باشوور و یەزد، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای سیستان و بەلۆچستان ، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای ھورمزگان و لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای فارس ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کرمان کرمان
میرسەیی
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
شەھرەزاد (ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ)
' شەھرەزاد ژمارەی ئۆپوس. ٣٥، سویتێکی سەمفۆنییە کە لەلایەن نیکۆلای ریمسکی-کۆرساکۆڤەوە لە ساڵی ١٨٨٨ ئامادەکراوە و لەسەر بنەمای ھەزار و یەک شەو (بە شەوانی عەرەبی ناسراوە) دروست کراوە.
ئەم کارە ئۆرکێسترایییە دوو تایبەتمەندی تایبەت بە مۆسیقای ڕووسی بەگشتی و ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ بە تایبەتی تێکەڵ دەکات: ئۆرکێسترای سەرسووڕھێنەر و ڕەنگاوڕەنگ و گرنگیدان بە ڕۆژھەڵات، کە لە مێژووی ڕووسیای ئیمپراتۆریدا جێگەیەکی زۆری ھەبوو، ھەروەھا ڕۆژھەڵاتناسی بەگشتی. ناوی «شێھێرازادە» ئاماژەیە بۆ کارەکتەری سەرەکی شێھێرازادەی ھەزار و یەک شەو. یەکێکە لە بەرھەمە بەناوبانگەکانی ریمسکی-کۆرساکۆڤ.
پاشخان
ڕاست|وێنۆک|سوڵتانای شین لە نووسینی [[لیۆن باکست]] لە زستانی ساڵی ١٨٨٧دا، لەکاتێکدا کاردەکات بۆ تەواوکردنی ئۆپێرا تەواونەکراوەکەی ئەلێکساندر بۆرۆدین شازادە ئیگۆر، نیکۆلای ریمسکی-کۆرساکۆڤ بڕیاریدا پارچەیەکی ئۆرکێسترایی ئامادە بکات لەسەر بنەمای وێنەکانی ھەزار و یەک شەو و ھەروەھا ئەڵقەی جیاواز و بێ پەیوەندی. دوای داڕشتنی سکێچی مۆسیقی لە کارە پێشنیار کراوەکانی، لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوویان لە داچای گلینکی-ماڤرینی کرد، لە نیژگۆڤیتسی بەدرێژایی دەریاچەی چێرمێنتێتس (نزیک لوگای ئێستا، لە ئۆبلاستی لینینگراد). ئەو داچایەی کە تێیدا مابووەوە لە جەنگی جیھانی دووەمدا لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە وێرانکرا.
سەرەتا ریمسکی-کۆرساکۆڤ بەنیازی ئەوە بوو ناوی بزووتنەوەکانی ھەریەکەیان لە شێھێرازادەدا بھێنێت "پێشەکی، بالادە، ئاداجیۆ و کۆتایی"". بەڵام دوای سەنگکردنی بۆچوونەکانی ئاناتۆلی لیادۆڤ و کەسانی دیکە، ھەروەھا ڕق و کینە و ڕق و کینە و بێزاری خۆی لە بەرنامەیەکی زۆر یەکلاکەرەوە، لەسەر سەردێڕەکانی بابەتیی جێگیر بوو، بە پشتبەستن بە چیرۆکەکانی شەوانی عەرەبی.
ئاوازدانەر بە ئەنقەست ناونیشانەکانی ناڕوون کرد بۆ ئەوەی پەیوەست نەبن بە حیکایەت و گەشتە تایبەتەکانی سینبادەوە. بەڵام لە ئیپیگرافی کۆتاییدا، ئاماژە بە سەرگەرمی شازادە عەجیب دەکات، لە چاپێکی دواتردا، ریمسکی-کۆرساکۆڤ ناونیشانەکانی بە تەواوی لەناوبرد، لەبری ئەوە ئارەزووی ئەوە دەکرد کە گوێگر تەنھا وەک مۆسیقایەکی سەمفۆنیکی بە تەوەرەی ڕۆژھەڵات گوێی لە کارەکانی بێت کە ھەستێک بە سەرگەرمی چیرۆکی ئەفسانەیی وروژێنێت، و دەڵێت:
تەنھا ئەوەی من ئارەزووی ئەوەم دەکرد کە بیسەرەکە، ئەگەر پارچەکەمی وەک مۆسیقای سەمفۆنی بەدڵ بوو، ئەوا ئەو بڕوایە ھەڵبگرێت کە بێ گومان گێڕانەوەیەکی ڕۆژھەڵاتییە بۆ ھەندێک سەرسووڕھێنەری چیرۆکی بێشومار و جۆراوجۆر و تەنیا چوار پارچە نییە کە یەک لە دوای یەک دەژەنرێن و لەسەر بنەمای بابەتگەلێکی ھاوبەش بۆ ھەر چوار بزووتنەوەکە پێکھاتووە.
لە درێژەی قسەکانیدا وتی کە ناوی شێھرازادەم پاراستووە، چونکە سەرسووڕھێنەرە چیرۆکییەکانی شەوانی عەرەبی و ڕۆژھەڵات بەگشتی دەھێنایە مێشکی ھەمووان.
سەرچاوەکان
پۆل:١٨٨٨ پێکهاتە
کورتەمێژوویەکی کات
کورتەمێژوویێکی کات: لە تەقینەوە گەورە تا کونی ڕەش (بە ئینگلیزی: A Brief History of Time) پەتووکێکی زانستی گشتیفام (popular-science) سەبارەت بە گەردوونناسی لە فیزیکزانی بەریتانی ستیڤن ھۆکینگە کە بۆ یەکەمین بار لە ساڵی ١٩٨٨ لە چاپ دراوە. ئەم کتێبە بەناوی پڕخوێنترین و زۆرترین خوێندنەوە لە شاخەی گەردوونناسی ناسراوە. تاکوو ساڵی ١٩٩٣ ئەم پەرتووکە بە زیاتر لە ٣٣ زمانی جیھانی وەرگێڕاو و چاپ کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبەکانی ١٩٨٨ پۆل:کتێبە فیزیکییەکان پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی
سەرمایە (کتێب)
سەرمایە (ناونیشانی پەرتوک بە ئاڵمانی:Das Kapital, Kritik der politischen Ökonomie) کتێبێکە بەزمانی ئەڵمانی لە نووسینی فەیلەسوفی ئاڵمانی کارل مارکس. لەلایەن فرێدریش ئەنگەڵس دەستکاری یان پێداچوونەوەی بۆ کرا ، کە باس لە ڕەوشی کرێکاران دەکات لەسەدەی نۆزدەیەم لە ناوەڕۆکی پەرتوکەکە لێکۆڵینەوەو ڕەخنەگرتنە لەشێوازی ئابوری و سیاسی و تیۆری لەسەر سیستەمی سەرمایەداری.
بەرگی یەکەمی پەرتوکی سەرمایە، لەساڵی ١٨٦٧ چاپکرا. مارکس لە ساڵی ١٨٨٣ کۆچی دوایی کرد، هێشتا بەرگی دووەم و سێیەم تەواو نەکرابوو، دواتر هاوڕێیەکەی فرێدریش ئەنگەڵس لەسەر تێبینییەکانی مارکس هەردوو بەرگی تەواوکردن لە چاپیدان. کتێبی سەرمایە ژێدەرکراوترین کتێبە لەبواری زانستە کۆمەڵایەتییەکان نووسرابێت بەر لە ١٩٥٠.
وەرگێڕان بۆ کوردی
کتێبی سەرمایەی کارل مارکس بە ناونیشانی ژێر بۆ زمانی کوردی و زاراوەی سۆرانی وەرگێڕاوەتەوە:
بەستەری دەرەکی
پۆل:کتێبە کۆمۆنیستییەکان پۆل:کتێبەکانی ١٨٦٧ پۆل:کتێبەکانی ١٨٨٥ پۆل:کتێبەکانی ١٨٩٤ پۆل:کتێبە ئابوورییەکان پۆل:کتێبە سیاسییەکان پۆل:مارکسیزم پۆل:کتێبە ئەڵمانییەکان پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس
جەوھەری
حەسەن بۆ جیھانی شیعر نازناوی جەوھەری ھەڵبژاردووە، شیعری بەم ناوە تۆمار کردووە. خۆی بە موریدی بنەماڵەی سەیدانی نەھریی شەمزینان زانیوە بەتایبەتی شێخ عەبدوڵڵای نەھری. بەپیری تووشی ئازارێکی جەرگبڕ بووە بەھۆی مردنی مەلا عەلی کوڕی، لە تەمەنی لاویدا جوانەمەرگ بوونی ئەم کوڕە تاقانەی زۆر کاری لێ دەکات، بیر و ھۆشی تێک دەچێت، واز لە خۆشی سەر ڕووی زەوی دێنێ. ناچار خۆی دەگەیەنێتە نزیک شێخ عەبدوڵڵای نەھری لە سایەی ئەودا خۆی گۆشەگیر دەکات. لێرەشدا ئۆقرە ناگرێ و پێش مردنی دەگەڕێتەوە گوندی کوێرەگوێز و لە ماڵی ساڵحی برای دەژی تا کۆتایی تەمەنی. لە ساڵی ١٩٥٨ لەو گوندە کۆچی دوایی کردووە و ھەر لەوێش نێژراوە.
شیعرەکانی لە ڕووی ناوەڕۆکەوە
شیعری جەوھەری لە ڕووی ناوەڕۆکەوە، ھەندێ تەسکە، بۆ ھەموو مەبەستەکانی شیعری کلاسیکی نەچووە. بابەتە بنچینەیییەکانی شیعری بریتین لە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥ پۆل:مردووانی ١٩٥٨
ھەگبەی بنار
ھەگبەی بنار زنجیرەیەکەی بەڵگەنامەیییە سەبارەت بە ژیانی ڕۆژانەی گوندنشینەکانی ناوچەی بناری قەندیل کە ھەفتەیەک جارێک لە کەناڵی زاگرۆس تیڤیەوە بڵاو دەبێتەوە.
گرێدان بۆ دەرەوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بەرنامەکانی زاگرۆس تیڤی
سێکشن، ئەلاباما
سێکشن (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جەکسن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٧٧٠ کەس بووە. ڕووبەری ١١٫٨٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٥٫٠٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
بەھجەت یەحیا
بەھجەت یەحیا  یەکێکە لە ھونەرمەندە بەھرەمەندەکانی باشووری کوردستان کە بەناوبانگە بە دەنگە عیرفانیەکەی و ھونەرەکەی پەیامی عەشقێکی ئەبەدیە. خاوەنی دەنگ و سەدایەکە کە تایبەتمەندێتی بەخۆی ھەیە.
بەرھەمەکانی
وێنۆک|کۆنسێرتی بەھجەت یەحیا و کامکاران لە ھەولێر ٣ی ئایاری ٢٠١٤.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
وڵات بۆ پیرەمێردان نییە (فیلم)
وڵات بۆ پیرەمێردان نییە (بە ئینگلیزی: No Country for Old Men) ناونیشانی فیلمێکی ساڵی ٢٠٠٧ی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە لە ژانەری ھەستبزوێن و ڕۆژئاوایی، لە دەرھێنان و نوسینی جۆڵ کۆھن و ئیزان کۆھنە (برایانی کۆھنە)، بنەمانی فیلمەکە لە ڕۆمانێکەوە وەرگیراوە بە ھەمان ناو لە نوسینی کۆرماک ماککارسی، فیلمەکە لە ڕۆڵگێڕانی جۆش برۆلن و خاڤیەر باردم و تۆم لی جۆنس و کێلی ماکدۆناڵدە.
وڵات نییە بۆ پیاوی پیر سەرەتا لە فێستیڤاڵی فیلمی کان نمایشکرا لە ڕێکەوتی ١٩ی ٥ی ٢٠٠٧، لە دەورەی ھەشتاھەمینی خەڵاتەکانی ئۆسکار توانی چوار خەڵات دەستەبەر بکات ناونیشانەکە لە ھۆنراوەیەکی ھۆنراوەوانی ئیرلەندی ویلیام بەتلەر یێتسە وەرگیراوە بە نێوی سەوڵ لێدان بەرەو بێزەنتیە
چیرۆک
لێولن ماس (جۆش برۆلن) کاتێک خەریکی ڕاوە بە ڕێکەوت کۆمەڵێک جەستەی مردوو دەدۆزێتەوە کە پاشماوەی مامەڵەیەکی ناسەرکەوتوی مادە ھۆشبەرەکانە، کاتێک لێولن نزیک دەکەوێتەوە دەبینێت ھەموان مردون جگە لە یەک کەس کە بە سەختی بریندارە و داوای ئاو لە لێولن دەکات بەڵام لێولن دەڵێت ئاوم پێنییە و لەدوای سەیارەکە جانتایەکی پڕ لە پارە دەدۆزێتەوە لەگەڵ بڕێکی زۆر مادەی ھۆشبەر، لێولن جانتا پارەکە دەباتەوە ماڵەوە بەڵام شەو ناتوانێت بخەوێت و دەگەڕێتەوە تا ئا بۆ بریندارەکە ببات بەڵام کۆمەڵێک لە مامەڵەکەرەکان چاودێری دەکەن و دوای دەکەون و برینداری دەکەن، پاش ئەوەی لێولن دەگەڕێتەوە ماڵەوە و دەزانێت کارەکە مەترسیدارە ژنەکەی دەنێرێتە ماڵی دایکی و خۆشی دەچێتە ھۆتێلێکی نزیک.
خەڵاتەکان
سەد و حەفتاو پێنج خەڵاتی دیکەش
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک گیراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە تەکساس لە ئەمریکا نمایش دەکرێن پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە مەکسیکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکان کە لە ساڵی ١٩٨٠ داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی بافتای بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە نووسەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین سیناریۆی گونجاوی بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکان بە چەشنی ڕۆژاوایی نوێ پۆل:ئەو فیلمانەی لە تێکساس، ئەمریکا نمایش کراون
پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
وێنۆک|200px|پارێزگای کوھگیلوویە و بوێەر ئەحمەد پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد (بە فارسی: استان کھگیلویە و بویراحمد) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئێران. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یاسووجە.
پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد لە باکووردا لەگەڵ پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگاکانی ئەسفەھان و فارس، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای بووشەھر، لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای خووزستان ھاوسنوورە.
سۆنێکی ژیشک (فیلم)
لەلایەن جێف فاولەر دەرھێنراوە و لەلایەن پاتریک کەیسی و جۆ میلەر نووسراوە. بێن شوارتز کاری دەنگی بۆ سۆنک کردووە و جیم کاری کاری دەنگی بۆ دووژمنی سۆنک، دۆکتەر ڕۆبۆتنیک کردووە، و ھەروەھا جەیمس مارسدێن و تیکا سەمپتەریش کاری دەنگییان بۆ فیلمەکە کردووە. لە فیلمەکەدا، پۆلیسی شارۆچکەیەکی بچووک یارمەتی سۆنک دەدات بۆ ئەوەی لە دۆکتەر ڕۆبۆتنیک و حکوومەت ھەڵبێت.
پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
گەشتیاری
١٨ ڕووباری بچووک و گەورە، ٤٠ کانی گەورە، ١٧ ئاودێر، پێنج تاڤگە، سێ دەریاچە، ٦٠ دۆڵ و دەربەند، باخ و دەشتایی سەوز، مەزارگە، قەڵا، کاروانسەرا، مزگەوت، ئەمباری ئاو، پەرستگای ئاگر، پرد و تاوەری مێژوویی، شوێنی گەشتیاری ناوچەکەن.
سۆنێکی ژیشک (فیلم)
لە ٢٠١٣دا، سۆنی پیکچەرز مافی فیلمەکەی وەرگرت بۆ زنجیرەکایەکە، و لە ساڵی ٢٠١٤، دروستکردنی فیلمەکە لەکارکردندا بوو.
پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
سۆنێکی ژیشک (فیلم)
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ پۆل:فیلمەکانی داھاتوو پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی فانتازیا و سەرکێشی ژاپۆنی پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠ پۆل:مشتومڕەکانی ڕیکلام و بازاڕکردن لە فیلمدا پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی نیل ئێچ مۆریتز پۆل:فیلمەکان کە لە ڤێرجینیا داندراون پۆل:فیلمەکان کە لەسەر ھەسارە خەیاڵییەکان ڕوودەدەن پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمەکانی ئۆرجیناڵ فیلمز پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون پۆل:میمی تەلەڤیزیۆن و فیلمەکان
پۆڵەندا
پۆڵەندا یان پۆڵۆنیا، بە فەرمی کۆماری پۆڵەندا (بە زمانی پۆڵەندی: Rzeczpospolita Polska) وڵاتێکە لە ناوەڕاستی ئەورووپا.لەگەڵ ئەڵمانیا، چیک، سلۆڤاکیا، ئوکراینا، بیلاڕووس و لیتوانیا ھاوسنوورە. ڕووبەری پۆڵەندا ٣١٢،٦٧٩ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و دانیشتووانی پۆڵەندا زیاتر لە ٣٨،٠٠٠،٠٠٠ کەسن.
ناوی وڵات
ناوی ئەم وڵاتە لە ناوی نەتەوەکەیانەوە گیراوە کە لە زمانی خۆیاندا بە تاکێکی نەتەوەکەیان دەڵێن Polak و بە کۆ دەڵێن Polacy. لە بڕێک لە زمانەکاندا وەک فارسی ناوی ئەم وڵاتە لە نەتەوەی Lechici وەرگیراوە کە لە ڕابردوودا لەو ناوچەیەدا نیشتەجێ بوونە. لە فارسیدا بەم وڵاتە «لھستان» (لەھستان) دەڵێن.
مێژوو
لە ساڵی ١٠٢٥ خرۆبەری (Chrobry) وەک یەکەم پاشای وڵات، دەسەڵاتی پۆڵەندای گرتەدەست، زۆرینەی بەشەکانی پۆڵەندا لە ساڵی ١١٦٣ خرایە سەر ئیمپراتۆریەتی پیرۆزی ڕۆمان، ساڵی ١٢٤١ ئەم وڵاتە ڕووبەڕووی دوژمنکارییەکی سەخت بووەوە کە ئەویش ھێرشی مەغۆلەکان بوو بۆ سەر پۆڵەندا بە سەرکردایەتی باتۆخان، مەغۆلەکان میرنشینەکانی باشووریان خاپوورکرد. ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای ئەڵمانی - پۆڵەندی لەگەڵ مەغۆلەکان سوودی نەبوو لەشەڕی لیکنیتچادا، دوای ئەو کێشانەی کە پۆڵەندا تووشی بوو، لەسەدەی پانزەھەم ھەوڵی یەکخستنەوەی ئەم وڵاتە درا. ساڵی ١٤٤٧ پۆڵەندا لەگەڵ لیتوانیا یەکیگرت. پۆڵەندا سێجار دابەشکراوە، ئەویش لەساڵانی ١٧٧٢ و ١٧٩٣ و ١٧٩٥، دوای ئەوەی ناپلیۆن شکستی ھێنا دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی جەنگ کە نەمسا، پرووسیا و ڕووسیا بوون لە ساڵی ١٨١٥ ڕێکەوتن لەسەر دابەشکردنی پۆڵەندا، بەم شێوەیە پۆڵەندییەکان بوونە قوربانی و بە بێ دەوڵەت مانەوە تا ساڵی ١٩١٦ شانشینی پۆڵەندا ڕاگەیەنرا.
لە ساڵی ١٩١٨دا لە نێوان ساڵانی جەنگی جیھانیی یەکەم کۆماری پۆڵەندا ڕاگەیەندرا. ساڵانی دواتر پۆڵەندا ئەو زەوییانەی گێڕایەوە سەر خاکی خۆی کە لە دەستی دابوون، ئەو ماوەیەی کە کەوتە نێوان دوو جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم، واتە لە نێوان ساڵانی ١٩١٩- ١٩٣٩ وڵاتی پۆڵەندا تووشی بارودۆخی ناجێگیری سیاسی و ئابووری بوویەوە، لاوازی و بێھێزی پۆڵەندا وایکرد کە نەتوانێت ڕووبەڕووی مەترسی بەردەوامی ھەر دوو دەوڵەتی ئەڵمانی و سۆڤیەتی ببێتەوە، ھەر لەبەر ئەمەش ئەو ڕێکەوتننامەیەی کە لە نێوان ھێتلەر و ستالیندا واژۆکرا لە ساڵی ١٩٣٩ بەوەی کە کاری دوژمنکاری نەکەنە سەر یەکتری پۆڵەندا باجەکەی دا، چونکە جارێکی تر ئەم وڵاتە دابەش کرایەوە. بەو شێوەیە ئەڵمانیا جەنگی جیھانی دووەمی بەرپاکرد لە ئەیلولی ١٩٣٩دا، بەھۆی ئەوەی بەشێکی پۆڵەندای داگیرکرد، ھەروەھا ئەمە وایکرد کە ھێزەکانی سۆڤیەت لای خۆرھەڵاتی پۆڵەندا داگیر بکەن و لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا پێگەی لەسەر نەخشەدا نەھێڵن، بەڵام ئەڵمانیا بە خێرایی لە ساڵی ١٩٤١ جەنگی بەرامبەر یەکێتی سۆڤیەت ڕاگەیاند و توانی دەست بەسەر خۆرھەڵاتی پۆڵەندا دابگرێت کە ھێزەکانی سۆڤیەت پێشتر داگیریان کردبوو، بەڵام ھێزەکانی سۆڤیەت جارێکی تر توانیان کە ھێزەکانی ئەڵمانیا تێک بشکێنن و لە ساڵی ١٩٤٥دا دەست بەسەر پۆڵەندا بگرنەوە.
جوگرافیا
پۆڵەندا دەکەوێتە خۆرھەڵاتی ئەوروپاوە، دەریای بەلتیک دەکەوێتە سەرووی پۆڵەنداوە، بەڵام لە باکووری خۆرھەڵات ھەریەک لەھەرێمی لینینگرادی ڕووسی و لیتوانیا ھاوسنورن لەگەڵیدا، ھاوسنوریشە لەگەڵ بیلاڕووس و ئوکراینا لە خۆرھەڵات و سلۆڤاکیا و چیک دەکەونە باشوورییەوە، ئەڵمانیاش دەکەوێتە خۆراوای ئەم وڵاتەوە.
سروشتی پۆڵەندا واھەڵکەوتووە کە لە باکوور دەشت و ڕێکی زۆرە، بەڵام تا بەرەو باشوور بڕۆین بەرزاییەکانی زیاتر دەبن. بەرزترین لووتکە لە وڵاتی پۆڵەندا لوتکەچیای ڕیسی (Rysy)یە کە بەرزییەکەی دەگاتە ٢٤٩٩ مەتر، ڕووباری فیسوا درێژترین ڕووباری ئەم وڵاتەیە، ڕووباری ئەودرا سنورێکی سروشتی لەگەڵ ئەڵمانیادا دروستکردووە، دارستانەکان نزیکەی ٢٨%ی ڕووبەری وڵاتیان داگیرکردووە، گرنگترین شارەکانی بریتین لەکراکۆف و بۆزنان و بەندەرە سەرەکیەکانیشی بریتین لە گدانیسک و شچاچیتن کە دەکەونە سەر دەریای بەلتیک.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی پۆڵەندا ٣٨,٢٢٠,٥٤٣ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٥٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩.١ ساڵە. ھەروەھا ٦١ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای ناوەندی پۆل:پۆڵەندا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
بڕۆکلین ناین-ناین
بڕۆکلین ناین-ناین زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی کۆمیدیی ڕێوشوێنی پۆلیسییە لە لایەن دان گور و مایکڵ شور دروستکراوە. زنجیرەکە دەربارەی جەیک پڕاڵتا (ئاندی سامبێرگ)، لێکۆڵەرێکی پێنەگەیشتوو بەڵام بەھرەمەندی ئێن وای پی دیی بنکەی ٩٩یەمی بڕۆکلین دەسووڕێتەوە، کە زۆربەی کات لەگەڵ فەرماندە ئۆفیسەرە نوێکەیدا، کاپتن رەیمۆند ھۆڵدی (ئاندرێ بڕاوەر) ھەتەر و مۆن، کێشەی دەبێت. ئەکتەرانی تری وەک ستێفانی بیاتریز وەک ڕۆزا دیاز، و تێری کروز وەک تێری جێفۆردز، و مێلیسا فومیرۆ وەک ئەیمی سانتیاگۆ، و جۆ لۆ تروگلیو وەک چارڵز بۆیڵ، و چێڵسی پرێتی وەک جینا ڵینێتی، و دیرک بڵۆکەر وەک مایکڵ ھیچکاک، و جۆڵ مککینۆڵ میڵەر وەک نۆڕم سکاڵی، تێدایە.
زنجیرەکە ڕەخنەی باشی لێگراوە، بەتایبەتیش لەبەر بوونی ئەکتەرانی وەک سامبێرگ، بیاتریز، فومیرۆ، بڕاوەر بوو. زنجیرەکە خەڵاتەکانی خەڵاتی ئێمی ھونەری داھێنەرانە و خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی - مۆسیقی یان کۆمیدی بردەوە. سامبێرگ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین ئەکتەر لە زنجیرەیەکی مۆسیقی یان کۆمیدی بردەوە، لە کاتێکدا بڕاوەر بۆ سێ خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم بۆ باشترین ئەکتەری دیاری پاڵپشتیکەر پاڵێورا و ھەروەھاش دوو خەڵاتی ھەڵبژاردنی ڕەخنەگران بۆ تەلەڤیزیۆن وەک باشترین ئەکتەری یاردەدەر لە زنجیرەیەکی کۆمیدی بردەوە. ھەروەھا زنجیرەکە پیاھەڵدانی تایبەتی لەبەر باسکردنی بابەتی ڕاستەقینە لەگەڵ ھەڵگرتنی ھەستی گاڵتە وەرگرتووە. بۆ تۆمارکردنی ئێڵ جی بی تی بۆ خەڵک، زنجیرەکە خەڵاتی گڵاد میدیا بۆ زنجیرەیەکی دیاری کۆمیدی بردەوە.
پێشەکی
لە بنکەی خەیاڵی ٩٩یەمی پۆلیسی نیویۆرک لە بڕۆکلین، بڕۆکلین ناین ناین دوای تیمێک لە لێکۆڵەران بە فەرماندەێتی کاپتنی نوێی بنکەکە ڕەیمۆند ھۆڵت (ئاندرێ بڕاوەر) دەکەوێت. لێکۆڵەرەکان جەیک پێراتا (ئاندی سامبێرگ) دەگرێتەوە، لەگەڵ ئەوەی ھەڵسوکەوتەکانی منداڵە و پێکەناویانەیە بەڵام ئەو ئاستێکی بەرزی لە دەستگیرکردن و شیکارکردنی دۆسییەکاندا ھەیە. لە کۆتاییدا دکەوێتە داوی ھاوبەشە ڕێک جێبەجێکەرەی یاساکان ئێمی سانتیاگۆ (مێلیسا فومیرۆ). خۆماندووکەر بەڵام شەرمن لێکۆڵەر چارڵز بۆیڵ (جۆ لۆ تروگلیو) بەشداری لەگەڵ تووندڕەو و دڵڕەق لێکۆڵەر ڕۆزا دیاز (ستێفانی بیاتریز) دەکات. زۆربەی کات لێکۆڵەرانی مایکڵ ھیچکاک (دیرک بڵۆکەر)، و نۆڕم سکاڵی (جۆڵ مککینۆڵ میڵەر) بە گەمژە و کەمترخەم و بێکەڵک دەردەکەن بەڵام ئەوانی بەدرێژایی ساڵان چەندین دۆسییەیان شیکارکردووە کە ئەوەش تەنھا لەبەر ئەوەیە کە لە ھەمووان زیاتر کارەکەیان کردووە. لێکۆڵەرەکان ڕاپۆرت بۆ ڕەقیب تێری جێفۆردز (تێری کروز) پێشکەش دەکەن، کە زەبەلاحێکی نەرمونیان و پیاوی خێزانە لەسەرەتادا لە گەڕانەوە بۆ گۆڕەپان و کوژرانی لە کاتی ئەرکدا و لە بێباوک کردنی کچەکانی دەترسا. بنکەکە ھەروەھاش سکرتێر جینا ڵینێتی (چێڵسی پرێتی) دەگرێتەوە کە ڕقی لە کارەکەیەتی و گرنگی زۆر بە بووارەکانی ڕاگەیاندن دەدات و پێی وایە ھۆکاری ژیانی سەماکردنە.
بەرھەمھێنان و پێشخستن
thumb|The [[:en:Organization of the New York City Police Department#Police precincts|NYPD 78th precinct بینایەکی بڕۆکلینە. وێنەیەکی دەرەکی لە کاتی نمایشەکەدا وەک گرتەیەکی دامەزراندنانە بەکاردێت.]] مایکڵ شور و دان گور، کە لە کاتی خوێندنیانەوە لە ھاڕڤرد یەک دەناسن و پێشتر لە باخچە و پارکی یاریدا بەیەکەوە کاریان کردووە، بیرۆکەی تێکردنی کۆمیدیا بۆ شوێنێک پۆلیس کاری تێدا دەکات بەدڵبوو، شوێنێک کە پێیان وابوو لە باڕنی میڵەرەوە بەپێی پێویست بۆ کۆمیدیا بەکارنەھێنراوە. بیرۆکەکەیان بە تەلەڤیزیۆنی جیھانی دانا، چونکە شور ڕێکەوتنێکی لەگەڵیان ھەبوو. ھەروە‌ھاش جیھانی لەسەر بە بەرھەمھێنانی نمایشەکە ڕازیبوو، ئێن بی سی خۆی لێ لادا، ھەر بۆیە مافەکانی زنجیرەکە بە ھێڵی تەلەڤیزیۆنی فۆکس فرۆشرا.
لە ٨ی ئایاری ٢٠١٣دا، فۆکس داوایەکی بۆ سیازدە ئەڵقە بە وێنەگرتنی تاک کامێرایی پێشکەش کرد. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣دا، زنجیرەکە بۆ تەواوی زنجیرە بە ٢٢ ئەڵقە ھەڵگیرایەوە، و دواتر بۆ نمایش کچە نوێکە لە «ڕووداوێکی کۆمیدیی تایبەت بۆ یەک کاتژمێر» ھەڵبژێردرا.
دیمەنی دەرەوەی بنکەی ٩٩یەم لە ڕاستیدا بنکەی ٧٨یەمە کە کەوتۆتە سوچێکی ڕێگای شەشەم و شەقامی بێرگن. ئەو یەک بینای باشووری باڕکلەیز سەنتەرە و یەک بینا سەرو ڕۆژھەڵاتی ڕێگاکانی میترۆی نیویرۆکی ٢، ٣، ٤ە.
لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٨دا، فۆکس دوای پێنج وەرز زنجیرەکەی ھەڵوەشانەوە. دوای ماوەیەکی کورت، ھەندێک ڕیکلام دەربارەی ئەوەی کە گوفتوگۆ لەگەڵ ھوڵو، تی بی ئێس، ئێن بی سی، نێتفلیکس بۆ ئەگەری زیندووکردنەوەی زنجیرەکە بۆ وەرزی شەشەم ھەبوو. ڕۆژی دواتر، تیڤی ڵاین ڕایگەیاند کە ھوڵو بەسەر زنجیرەکەدا تێپەڕیوە. دوای ماوەیەکی کورت، گور ڕایەگەیاند کە ئێن بی سی زنجیرەکە لە بە سیازدە ئەڵقە ھەڵدەگرێتەوە. لە ڕاگەیاندنێکیا، سەرۆکی تۆڕی ئێن بی سی بۆ کات بەسەربردن ڕۆبێرت گرینبلات دەربارەی پەشیمانی لە دانی زججیرەکە بە فۆکس ڕاگەیاند و ئەو لە زیادکردنی بۆ ئێن بی سی لە «خۆشییەکی تەواو» دا بوو. چەند ڕۆژێک دواتر، ڕاگەیەندرا کە زنجیرەکە لە ناوەڕاستی وەرزی ٢٠١٨–١٩ وەرزی تەلەڤیزیۆن پێشکەش دەکرێت. لە ئەیلوولی ٢٠١٨دا، ئێن بی سی داوای پێنج ئەڵقەی تری بۆ وەرزی شەشەم کرد، بەوەش گەیشتە ١٨ ئەڵقە. وەرزی شەشەم لەسەر ئێن بی سی لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ دەستی بە پەخش کرد. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩دا، ئێن بی سی زنجیرەکەی بۆ وەرزی حەوتەم نوێکردەوە، کە وابڕیارە لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٠دا پەخش بکرێت. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٩دا، ئێن بی سی دەربارەی وەرزی ھەشتەمی زنجیرەکەی پێش پەخشی وەرزی حەوتەم ڕاگەیاند.
کاردانەوە
ڕاتن تۆمەیتۆز ٨٩٪ نمرەی لە ٥٦ نرخاندنی بە وەرزی یەکەم داوە. کە دەڵێت "لەژێر سەرکردایەتی جووتە سەرسووڕھێنەرەکەی ئاندی سامبێرگ و ئاندرێ بڕاوەردا، بڕۆکلین ناین ناین دڵفڕێنە، بە زیرەکی نووسراوە و شێوەی نماشێکی پۆلیسی دەگرێت." بۆ وەرزی ٢، زنجیرەکە بەپێی ١٧ نرخاندن ١٠٠٪ بەدەستھێنا. کە کۆکراوەکەی دەڵێت «ئەکتەرە براوەکانی بڕۆکلین ناین-ناین، کەسایەتییە سەرنجڕاکێشەکان و پارووە گەورەکان وای لێدەکات خۆراکێکی باش بێت.» مێتاکریتیک بە وەرزی یەکەم ٧٠/١٠٠ بەپێی ٣٣ پیاچوونەوە دەدات، بە «پینچوونەوەی گشتی گونجاو» ئاماژەی بۆ کرد.
ھافینگتن پۆست «٩ خاڵ کە وات لێدەکات سەیری بڕۆکلین ناین-ناین بکەیت» بڵاوکردەوە، لە کاتێکدا گۆڤاری پەیست بە «١٠ باشترین دیمەن لە وەرزی یەکەمی بڕۆکلین ناین-ناین» ئاھەنگی گێڕا.
بڕۆکلین ناین-ناین پیاھەڵدانی تایبەتی لەبەر باسکردنی کەسانی ئێڵ جی بی تی لەگەڵ ھێڵانەوەی ھەستی گاڵتەبازی وەرگرتووە. تۆمارکردنی کاپتن ھۆڵت، کەسایەتییەکی سەرۆکایەتی، وەک ڕەشپێستێکی گەی، کە لەگەڵ ھەمان ڕەکەزدا ھاوسەرگیری نەکردووە پێشتر لە سینەما و تەلەڤیزیۆن ڕووی نەداوە. خۆئاشکراکردنەی کە لە ئەڵقەی ٩٩ زنجیرەکە لە لایەن لێکۆڵەر ڕۆزا دیاز ئەنجامدرا، بە ڕۆڵگێڕانێکی گرنگ بۆ ڕووتێکردنی سێکسی پێناسە کراوە.