cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زانکۆی سلێمانی
خوێندن
زانکۆی سلێمانی ٢٥ کۆلێژی لە خۆگرتووە کە ھەریەکەیان لەب واری جیاجیادا خزمەت بەخوێندکاران دەکەن وەک زانستی پزیشکی، زانست و زانستی کرداری، ئەندازیاری، کشتوکاڵ و ڤێتێرنەری، زانستە مرۆڤایەتی یەکان، کارگێڕی و یاسا، ئابوری و بەڕێوەبردن، پەروەردە و ھونەر.
ھەشت کۆلێژ لە کۆلێژەکانی زانکۆی سلێمانی کەوتونەتە دەرەوەی کامپی سەرەکی زانکۆ لە شارۆچکەکانی ھەڵەبجە و کەلار و چەمچەماڵ و خانەقین.
زمانی سەرەکی وانەووتنەوە و فێرکردن زمانی ئینگلیزیە لەکۆلێژەپزیشکی یەکان و ھەندێک لە کۆلێژەزانستی یەکان. وە لە کۆلێژەکانی تری زانکۆ (جگە لە بەشی ئینگلیزی لە کۆلێژی زمان) زمانی وانەوتنەوە تێکەڵێکە لە زمانەکانی ئینگلیزی و کوردی و عەرەبی.
خوێندن چوار ساڵە بۆ بەدەستھێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لەزۆربەی کۆلێژەکان جگەلەکۆلێژی پزیشکی کە شەش ساڵە و کۆلێژی دەرمانسازی و ددانسازی و ڤێتێرنەری کە خوێندن تیایاندا پێنج ساڵە. وەھەروەھا خوێندن لە کۆلێژی ئەندازیاری بەشی تەلارسازی بە ھەمان شێوەپێنج ساڵە.
خوێندنی باڵا
خوێندنی باڵا لە زانکۆی سلێمانی بۆ یەکەمجار لە ساڵی (١٩٩٦)ەوە دەستی پێکرد لە دوای خولی یەکەمی دەرچوانی دوای ڕاپەڕین. سەرەتا چەند خوێندکارێکی کەم لە چەند کۆلێژێکی دیاریکراو وەرگیران بۆ خوێندنی باڵا، بەڵام دواتر ژمارەی خوێندکارانی خوێندنی باڵا و ئەوکۆلێژانەی کە خوێندنی باڵایان تێداکرایەوە زۆر زیادی کرد لە ئەنجامی داواکارییەکی زۆر بۆ خوێندنی باڵا لە ھەرێمی کوردستان و عێراق.
ئەو بڕوانامانەی کە لەلایەن زانکۆوە دەدرێن لە خوێندنی باڵادا ئەمانەن: دبلۆمی باڵا، ماجستێر (لە بواری زانستی و ھونەریشدا)، وە دکتۆرا. بواری خوێندن دەگۆڕیت لە کۆلێژێکەوە بۆ کۆلێژێکی تر بە گوێرەی ئەو سەرچاوە و تاقیگەیانەی کە لەبەر دەستدان لەو کۆلێژانە.
ئەو خوێندکارانەی کە خوازیاری خوێندنی باڵان پێویستە ھەڵگری بڕوانامەی توانستی زمانی ئینگلیزی و کۆمپیوتەربن وە لە تاقیکردنەوەی وەرگرتندا دەربچن پێش ئەوەی لە خوێندنی باڵا وەربگیرێن.
ھەموو ڕێسا و یاساکانی وەرگرتن لە خوێندنی باڵا و سروشت و ماوەی کۆرسەکانی خوێندن لەلایەن لیژنەیەکی تایبەتی سەر بەوەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی یەوە بەووردی چاودێری دەکرێت.
ئەم چارتەی خوارەوە بریتییە لە ئاماری ژمارەی خوێندکار‌ە دەرچووەکانی خوێندنی باڵا لە زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ١٩٩٩ وە بۆ ٢٠١٠:
center|800px
سکووڵی زانست
کۆلێجی زانست یان سکووڵی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٦٥ دا دامەزرا کە یەکێک بوو لەو کۆلێجانەی ئەو سەردەمە زانکۆی سلێمانیان پێک ھێنا و دواتر لە ساڵی ١٩٨٢ دا کۆلێجەکە گواسترایەوە بۆ ھەولێر و زانکۆی سەڵاحەدین دامەزرا. پاشان لە ساڵی ١٩٩٢ دا جارێکی تر کۆلێجەکە لە زانکۆی سلێمانی دامەزرایەوە کە لەو کاتەدا تەنھا دوو بەشی ھەبوو. ھەر لەو کاتەوە ھەتا ئێستا کۆلێجی زانست بەردەوام لە گەشەکردندایە و بەرەوپێشچوونێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیووە لە رووی رێژەی وەرگرتنی خوێندکاران و ژمارەی ئەندامانی ستافی کۆلێجەکە و کەل و پەل و ئامێر و تاقیگە و ھەروەھا لە رووی ئەنجامدانی توێژینەوەوە. بەشەکان: کیمیا، زانستی کۆمپیوتەر، بایولوجی، جیولوجی، فیزیا، بیرکاری.
سکووڵی ئەندازیاری
سکووڵی ئەندازیاری (School of Engineering) لە زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٨ کراوەتەوە و لەو کاتەی کە زانکۆی سلێمانی بۆ یەکەم جار دامەزرا، سکووڵی ئەندازیاری لە سەرەتاوە بە بەشی ئەندازیاری شارستانی دەستی پێکرد و (٤٤) خوێندکاری لە یەکەم ساڵی خوێندنی (١٩٦٨-١٩٦٩) وەرگرت، لە ساڵی خوێندنی (١٩٧٤-١٩٧٥) بەشی ئەندازیاری کارەبا کرایەوە لەم سکووڵەدا، و بە بەردەوامی ژمارەی خوێنداکاران لە زیادبوندابووە تا لە ساڵی ١٩٨١ ژمارەی دەرچوانی سکووڵی ئەندازیاری بریتیبووە لە (١٤٥١) ئەندازیارو لە ھەمان ساڵدا زانکۆی سلێمانی لەلایەن رژێمی سەدامەوە داخراو گواسترایەوە بۆ ەولێر و ناوەکەی گۆڕا بە زانکۆی سەلاحەدین. لەکاتێکدا زانکۆی سلێمانی سەر لەنوێ لە ساڵی (١٩٩٢) دا کرایەوە، سکووڵی ئەندازیاری لە ساڵی (١٩٩٥)دا کرایەوە لە سەرەتادا بە بەشی ئەندازیاری ئاودێری دەستیپێکردو، پاشان لە ساڵی (١٩٩٦)، بەشی ئەندازیاری بیناکاری کرایەوە و لە ساڵی (١٩٩٩)دا بەشی ئەندازیاری تەلارسازییش کراوەتەوە، دوا بەش کە لە سکووڵی ئەندازیاریدا کراوەتەوە بریتیە لە بەشی ئەندازیاری کارەبا کە لە ساڵی (٢٠٠٤)دا کراوەتەوە.
سکووڵی پزیشکی ددان
سکووڵی پزیشکی ددانی زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە بە ھەوڵ و توانای ھاوبەشی حکومەتی ھەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتی زانکۆی سلێمانی و پزیشکانی ددان لە شاری سلێمانی. لەو کاتەوە، سکووڵی پزیشکی ددان گۆڕانکاری زۆری بەخۆوە بینیوە لە کردنەوەی بەشی زانستی و نۆرینگەی پزیشکیی ددان و تاقیگەی نوێ و وە ھەروەھا پێگەیاندنی مامۆستای پسپۆر لە گشت بوارەکانی پزیشکیی ددان بۆ فێرکردنی خوێندکاران.
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆی سلێمانی پۆل:زانکۆکانی کوردستان پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق پۆل:زانکۆ کوردیەکان
ئەگراسین کی باولی
وێنۆک|ئەگراسین کی باولی ئەگراسین کی باولی مۆنیومێنتێکی مێژوییە، یەکێکبووە لە ئەمبارەکانی ئاو کە بەکارھاتووە بۆ زەخیرەکردنی ئاو. ئەگراسین کی باولی دەکەوێتە سەرڕێگای ھالی لە نزیک کۆنافت پلەیس، نیو دیلھی لە ھیندستان. ھیچ بەڵگەیەکی مێژوویی نییە کە ئەم شوێنە لەلایەن چ کەسێکەوە و لەچ کاتێکدا درووستکراوە، وابڕواشدەکرێت سەرەتا لەلایەن پاشا ئەگراسینەوە درووستکرابێت.
درێژی ئاگراسین کی باولی ٦٠ مەترە و پانییەکەی ١٥ مەترە. لەئێستادا زیاتر وەک شوێنێکی گەشتیاری چاوی لێدەکرێت، تەواوی ڕۆژانی حەفتە کراوەیە لە کاتژمێر ٩ بۆ ٥ی ئێوارە.
ناوبانگ
قسە و قسەڵۆکی زۆریش ھەیە شوێنەکە بووبێتە ماڵی ڕۆحە مردووەکان. لە ساڵی ٢٠١٢، فۆتۆشووتی فۆرمولا وەن لەم شوێنە ئەنجامدراوە.
بۆلیوود
شوێنەکە بۆتە شوێنی وێنەگرتنی چەندین فیلمی بەناوبانگی بۆلیوود لەوانە فیلمەکانی پی کەی لەنواندنی سەرەکی عامر خان، سوڵتان لەنواندنی سەرەکی سەلمان خان وە فیلمی ھەستبزوێن و دراما بەناوی دایک (mom) لەنواندنی سەرەکی سریدێڤی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەگراسین کی باولی
بڕیارنامەی ١١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٥٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مەغریب. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٧٣١ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
گەوێڵە
گەوێڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی گەوێڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١٨ کەس لە ٤١ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
سونج، سەقز
سونج (Siwinc، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦١ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کاردانەوەی پێچەوانە
کاردانەوەی پێچەوانە (ئینگلیزی: Reversible reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، بەرھەمھاتووەکان تێیدا کارلێک دەکەنەوە بۆ پێکھێنانەوەی کارلێککردووە بنەڕەتییەکان.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی پۆل:کیمیای فیزیکی
چینی پێکەوەبەستی پارێزراو
چینی پێکەوەبەستی پارێزراو (بە ئینگلیزی: Secure Sockets Layer) پڕۆتۆکۆڵێکە بەرھەمھێنراوە لەلایەن Netscape بۆ مەبەستی گواستنەوەی زانیارییەکانی ئینتەرنێت.
SSL سیستەمێکی نھێنیکردنی گشتگیری ھەیە و دوو کلیل بۆ مەبەستی بە نھێنیکردنی زانیارییەکان؛ کلیلێکییان گشتییە و بۆ ھەموو کەس زانراوە، کلیلێکی دیکەش تایبەت و نھێنییە، تەنھا ئەو کەسە دەیبینێت کە زانیارییەکە وەردەگرێت.
زۆر لە ماڵپەڕەکان ئەم پڕۆتۆکۆلە بەکاردەبەن، بە تایبەت ئەو ماڵپەڕانەی کە تایبەتن بە کڕین و فرۆشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ دراودا.
ئەم پڕۆتۆکۆڵە بەوەدا دەناسرێتەوە کە بە https دەست پێ دەکات نەک http.
پۆل:پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت
ئەیالەتی مووسڵ
ئەیالەتی مووسڵ (بە عەرەبی: إیالة الموصل، تورکیی عوسمانی: ایالت موصل بە ڕۆمانی:Eyālet-i Mūṣul) یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئێستا دەکەوێتە باکووری عێراق، ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٧٨٣٢ میل چوارگۆشە بووە (٢٠٬٢٨٠ کیلۆمەتر دووجا). ئەیالەتێکە زۆربەی دانیشتووانەکەی کورد بوون.
مێژوو
سوڵتان سەلیمی یەکەم لە شەڕی چاڵدێراندا شکستی بە سوپای شا ئیسماعیل ھێنا، ساڵی ١٥١٧ کە سوپاکانی عوسمانی کۆنترۆڵی مووسڵیان کرد، کە تا گرتنی بەغدا لە ساڵی ١٥٣٤ وەک شارێکی گارنیۆنی سنووری مایەوە. ئەیالەت لە ساڵی ١٥٣٥ دامەزراوە پاشان مووسڵ بوو بە یەکێک لە سێ یەکەی خاکی ئیداری عوسمانیی عێراق لە ساڵانی ١٨٤٠دا سەنجاکی جزیر کە پێشتر بەشێک بوو لە میرنشینی بۆتان لە دیاربەکر، زیادکرا بۆ ئەیالەتی مووسڵ کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڕاپەڕینی سەرنەکەوتووی کورد لە دژی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، بە سەرکردایەتی بەدرخان پاشا.
دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی مووسڵ لە سەدەی ١٧دا: لە ساڵانی ١٨٤٠ زیاد کراوە
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی مووسڵ مووسڵ مووسڵ پۆل:مێژووی عێراق
پارێزگای کلیس
پارێزگای کلیس یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کلیسە.
ئەم پارێزگا بچووکە لەگەڵ وڵاتی سووریا ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کلیس کلیس کلیس پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
عاتیف یەڵماز
عاتیف یەڵماز باتیبەکی (لە کوردیی کرمانجی: Atîf Yîlmaz Batîbekî)٬ (٩ی کانوونی یەکەم ١٩٢٥ لە مێرسین - ٥ی ئایار ٢٠٠٦ لە ئەستەمبوڵ) دەرھێنەر٬ نووسەر و ئەکتەرێکی بەناوبانگی کوردی باکووری کوردستان بوو. ئەو ھەروەھا لەگەڵ ١١٩ فیلمێک کە درۆست کردووە لە سینەمای تورکیا ئەفسەنەیەک دێت بە ئەژمار. عاتیف یەڵماز ھەروەھا لە سڵی ١٩٥١ بەرھەم ھێنەری ٢٨ فیلم و نووسەری فیلمنامەی ٥٣ فیلمیش بووە. ئەو لە ھەموو چەرخەکانی سینەمای تورکیە چالاکیی کردووە. ئەگەرچە ژمار فیلمەکانی عاتیف یەڵماز زۆرە٬ بەڵام زۆربەیان فیلمەکانی بەکەیفیەتن و پەیامێکیان تیدایە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥ پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە تورکیا پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورک پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
دەریای ئاڕاڵ
دەریای ئاڕاڵ (بە ئینگلیزی: Aral sea). دەریایێکی گەورەیە کەوتۆتە نێو خاکی وڵاتانی کازاخستان، قیرخستان، تاجیکستان، تورکمانستان، ئۆزبەکستان، ئەفغانستان و پاکستان. دەریایەکە پێش وشکبوونی ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە بژێوی خەڵکی بەتایبەت پیشەسازیی ماسی و گواستنەوەی کەلوپەل و گەشتیاری، بەڵام دوای کەمبوونی ڕێژەیەکی زۆر لە ئاوەکەی، دەریای ئاڕاڵ جیابووەوە بۆ دوو بەش، بەشی باکوور (ئاڕاڵی بچووک) و بەشی باشوور (ئاڕاڵی گەورە). جگەلەمانە وشوونی دەریاکە زیانێکی زۆری تەندروستی بەدوادا ھات بەتایبەت پاشەڕۆی ئەو کارگانەی نزیک دەریاکە، کە پاشەڕۆکەیان لەگەڵ ئاوەکە ھیچی تر تێکەڵ نەدەبوو.
وشکبوون
لە ساڵی ١٩٢٠دا دوو کاربەدەستی پێشووی یەکێتی سۆڤیەتی کە ناسرابوون بە ئام و سیر پێشنیارێکیان خستەڕوو بۆ بەکارھێنانی ئەو ڕووبارانەی کە سەرچاوەی دەریای ئاڕاڵ بوون، کە پێشتر یەکێک بوو لە گەورەترین دەریاکانی جیھان. at the bottom of the Aral. وەلەساڵی ١٩٢٠دا وشبوونەکە ھەستی پێکرا کاتێک نۆکەندەکان.
درووستکردنی نۆکەند
یەکێک لە ڕێگاکانی بەکارھێنانی ئاوی ڕووبارەکانی سەرچاوەی ئاڕاڵ، درووستکردنی چەند نۆکەندێک بوو کە ئاوی ڕووبارەکەیان بەڕێژەیەکی بەرچاو بۆخۆیان دەبردو ئاوی دەریای ئاڕاڵ بەرەو کەمبوونەوەیکی خێراچوو.
چارەسەرکردن
لەساڵ ٢٠٠٥دا ھەوڵی زۆۆردرا بۆ پاراستنی ئاوی دەریاکە. لە بانکی جیھانیەوە بڕێکی پارەی زۆۆر تەرخانکرا بۆ دبووارە ژیانەوەی دەریاکە. وەک دەگوترێت کە یەکێک لە کاربەدەستەکانی ناوچەکە جارێکیان ڕووی خۆی کردە دەریاچەکەو گووتی: '''ئەگەر ھەر کاربەدەستێک، ستڵێک ئاوی ھەڵگرتباو خستیبا نێو دەریاکە. ئێستا دەریای ئاڕاڵ پڕلە ئاو دەبووەوە'''.
ئەندازیارەکانی تایبەتی بوژانەوەی دەریاکە ھەڵسان بە نۆژەنکردنەوەی ئەو نۆکەندە خراپانەی کە درووستکرابوون لەسەڕ سەرچاوە ئاویەکانی دەریاکە. چونکە بەشێکی ئەو نۆکەندانە ڕژەیەکی زۆۆری ئاویان لەڕێگەکەیاندا بەفیڕۆ داەدا و ھیچ کەسێک سووی لێ نەدەبینی. دواتر ١٣ کیلۆمەتر بەنداو لەبەشی باشووری دەریاکەیان درووسکرد بۆ پارێزگاریکردن و کەمکردنەوەی ئەو ئاوەی کەبە فیڕۆ دەچوو. ئەو ھۆکارانە بوونەھۆی ئەوەی کە جوتیارەکان ئاوی تەواویان دەستبکەوێت بۆ دووبارە کشتوکاڵ کردنەوە لە ناوچەکە. ڕێژەی بەرزبوونەوەی ئاوی دەریاچەکە لەبەرزبوونەوە بوو کە ساڵی ٢٠٠٥ ڕێژەی قوڵی ئاوی دەریاچەکە لە ٣٠مەترەوە زیادبوو بۆ ٤٠ مەتر. دووبارە پیشەسازی ماسی لەدەریاکە دەستی پێکردەوە. بەڵام گشت چارەسەرەکان نەبوونە ھۆی گەڕانەوەی ئاوی تەواوی دەریاکە وەک بێشوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەریاچەکانی کازاخستان
سترازبێرگ
230px|وێنۆک|چەپ|دیمەنێک لە ستراسبۆرگ سترازبێرگ حەوتەمین شاری گەورەی وڵاتی فەڕانسەیە. ئەم شارە بە ھۆی شوێنە جوگڕافییە تایبەتەکەیەوە بووەتە ناوەندی قانوون داڕژاندن لە ئورووپا. پەرلەمانی ئورووپا لە سترازبێرگ.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی فەڕەنسا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٦٨١ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٢٦٢ پۆل:ستراسبورگ پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا پۆل:ھەڵوەشانەکانی ١٦٨١ پۆل:پارێزگاکانی فەڕەنسا
کەلانی-عەبدوویی
ناوەکان
سیب (سێو) ← سیبیو (سێوەکان) مۆرب (مریشک) ← مۆربو (مریشکەکان) ئادەم (مرۆڤ) ← ئادەمگەل (مرۆڤەکان)
پەراوێز
پۆل:زمانی کوردی پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:پارێزگای فارس پۆل:زمانەکانی پارێزگای فارس
کاردانەوەی خەستبوونەوە
کاردانەوەی خەستبوونەوە (ئینگلیزی: Condensation reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، کە تێیدا دوو گەرد یان بەشەکانی گەردێک پێکەوە یەک دەگرن، بە لابردنی گەردێکی بچووکی وەکوو ئاو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان پۆل:کاردانەوەکانی خەستبوونەوە
وشکەڵان
وشکەڵان گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی وشکەڵان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٤ کەس لە ٢٥ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ئاواجیق
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی چاڵدێران
گیوم بووشێ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٥ پۆل:مردووانی ١٥٩٤
سەعدوسڵێمانە
سەعدوسڵێمانە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سەعدوسڵێمانە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٥ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ئیسترۆدایۆڵ (دەرمان)
وێنۆک|پێکھاتەی ئیسترۆدیۆڵ کە لە ١٩٣٣ دەرمانەکە دۆزراوەتەوە ئیسترۆدایۆڵ (بە ئینگلیزی: Estrodiol E2) دەرمان و ھۆڕمۆنی ستیڕۆیدی سروشتییە ھۆرمۆنی ئیسترۆجینە کە بەکاردێت بۆ چارەسەری وەستانی سووڕی مانگانە، و بۆ چارەسەری ھەروەھاش بەکاردێت بۆ کۆنترۆلکردنی دووگیانی بۆ ژنان، چارەسەرێکی ھۆرمۆنییە، بۆ ترانسجێندەر (کچ) و لە چارەسەری ھۆرمۆنی ھەستیاری شێرپەنجەیی وەکوو شێرپەنجەی پرۆستات لە کوڕان و شێرپەنجەی مەمک لە کچان    ئیسترۆدیۆل دەتوانرێ لە ڕێگەی (دەم، جەلی، لەزگە، دەرزی) وەربگیرێت زیانە لاوەکییەکانی لە کچان بریتییە لە (ئازاری مەمک، گەورە بوونی مەمکەکان، سەرئێشە، کۆبونەوەی ئاو، ھێلنج) بەکارھێنانی لە کوڕان (گەشەکردنی مێینەیی) وەکوو گەشەی مەمکەکان، ڕێکخستنەوەی چەوری لاشە بە شێوەیی مێینەیی، کوڕان ھەروەھا لەوانەیە، بکەونە حاڵەتی کەمبوونەوە و نزم بوونەوەی ڕێژەی تێستۆستێرۆن لەلاشەدا و نەزۆکی ببنەوە  ئیسترۆدیۆل ھەروەھا لەوانەیە مەترسی (endometrial hyperplasia ئەستووربوونی ئەندامی زاوزێی مێینە) و مەترسی تووشبوون بە (endometrial cancer خانەیی شێرپەنجەیی کە بڵاو دەبنەوە لەناوەوەی ئەندامی زاوزێی مێینە واتا (شێرپەنجەی ئەندامی زاوزێ)) لە تەواوی منداڵدان ئەگەر بێت و بەیەکەوە لەگەل پرۆجستین نەخورێت وەکوو (پرۆجستێرۆن_دەرمان) تێکەلەی ئیسترۆدیۆل لەگەل پرۆجستین، بەڵام نەک لەگەڵ (جۆری پرۆجستێرۆنی بەجۆری زارەکی) لەوانەیە مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک زیاد بکات  ئیسترۆدیۆڵ نابێت بۆ کچانی دووگیان و شیردەر و ئەوانەی شێرپەنجەی مەمکیان بەکاری بێنن لەنێوان حالەتەکانی تر
ئیسترۆدیۆل بە سروشتی بوونی ھەیە و ئیسترۆجینی دەستکردە بۆ مرۆڤ، یان چالاکاری وەرگرەکانی ئێسترۆجینە، پێکانی بایۆلۆجی ئیسترۆجینەکانە وەکوو (endogenous estradiol) بەھۆی کاریگەری دژە (Gondadrotropic) دەتوانێت ھەردوو ڕەگەزەکە تووشی نەزۆکی بکات و سەرکەوێ بەسەر بەرھەمھێنانی ھۆرمۆن لە ھەردوو ڕەگەزەکە
سەرچاوەکان
پۆل:دەرمانەکان پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان
بڕیارنامەی ١١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: توونس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٧٣٢ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
گردەکشانە
گردەکشانە یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران و شارستانی پیرانشارە.
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پارێزگای ساکاریا
پارێزگای ساکاریا یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئاداپازارییە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ساکاریا پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
ئاڕاستەبڕی ئیقلیدسی
thumb ئاڕاستەبڕی ئیقلیدسی ، لە زانستی بیرکاری، فیزیک و ئەندازیاریدا بڕێکە بە درێژی و ئاڕاستە دیاری دەکرێت. ئاڕاستەبڕ دەتوانرێت بە پارچە ڕاستەھێڵێکی ئاڕاستەکراو وێنە بکرێت. درێژی ئاڕاستەبڕ بریتییە لەو دوورییەی دەکەوێتە نێوان خاڵی سەرەتا و خاڵی کۆتایی، ئەم ژمارەیە لە ئاڕاستەبڕدا بە شێوەی یان  دەنووسرێت.
کۆکردنەوەی ئاڕاستەبڕەکان
کۆکردنەوە لە ڕێگای لەسەرەوە بۆ کلک، لێرەدا خاڵی سەرەتای ئاڕاستەبڕی دووەم لەسەر خاڵی کۆتایی ئاڕاستەبڕی یەکەم دادەنێین، بەرەنجامەکە بریتییە لەو ئاڕاستەبڕەی خاڵی سەرەتاکەی خاڵی سەرەتای ئاڕاستەبڕی یەکەمە و خاڵی کۆتاییەکەی، خاڵی کۆتایی ئاڕاستەبڕی دووەمە. 250px|چەپ
سەرووچاوە، بەریاجیی سەردەشت
سەرووچاوه (Serûçawe، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧ کەس لە ٧٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئاڕاستەبڕی ئیقلیدسی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جەبری ھێڵی پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:ئەندازەی سەرەتایی پۆل:ئاڕاستەبڕەکان پۆل:ژمێرەی ئاڕاستەبڕەکان پۆل:جەبری پەتی پۆل:ئەندازەی شیکارانە پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی
بیەڕەشان
بیەڕەشان گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بیەڕەشان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣٥ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
لەیلا سۆیلەمەز
لەیلا سۆیلەمەز یەکێک بوو لەو سێ ژنانەی ئەندامی پەکەکە کە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٣ لە شاری پاریس لە وڵاتی فەڕانسە لە لایەن چەن کەسێکی نەناسراو تیرۆر کرا لەگەڵ سەکینە جانسز و فیدان دۆغان. سۆیلەمەز زۆرتر لە بواری ژناندا لە ڕێکخراوە کوردییەکاندا بەشداری دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:تیرۆرکراوانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:ژنانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:کوردەکانی تورکیا
مەرخوز
مەرخوز (Merxuz، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٠٩ کەس لە ١٩٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زمانی بیلاڕووسی
زمانی بیلاڕووسی زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە ئێستا زمانی فەرمیی وڵاتی بیلاڕووسە.
پۆل:زمانی بیلاڕووسی پۆل:زمانەکانی بیلاڕووس پۆل:زمانەکانی ئەستۆنیا پۆل:زمانەکانی لاتڤیا پۆل:زمانەکانی لیتوانیا پۆل:زمانەکانی پۆڵەندا پۆل:زمانەکانی ڕووسیا پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
ھێنری دێڵ
ئەلسێر ھێنری ھالیت دێڵ (٩ یۆنیۆی ساڵی ١٨٧٥ لەندەن تاکوو ٢٣ تەممووزی ساڵی ١٩٦٨) زانای داودەرمان بووە و ساڵی ١٩٣٦ خەڵاتی نۆبێلی لە پزیشکیدا وەرگرتووە، لە زانکۆی تۆلینگتۆن پارک خوێندوێتی دواتر ڕۆشتووە بۆ قوتابخانەی لیز لە کامبردج کە دواتر یەکێک لە بیناکانی بەناوی دێڵەوە ناو نراوە، ساڵی ١٨٩٤ چووەتە زانکۆی کامبردج و لەژێر چاودێری زانای کارەکانی ئەندامی لەش جۆن لانگلی کاری کردووە، ساڵی ١٩٠٣ بۆ ماوەیی چەند مانگێک لە فرانکفۆرتی ئەڵمانیا بووە و لەسەر دەستی بۆڵ ئیرلیخ وانەی خوێندووە، ھەر لەھەمان ساڵ بەھاوکاری ئیرنست ستارلینگ و ولیام بایلیس توێکاری بۆ سەگێکی زیندوو کردووە.ھێنری دێڵ ساڵی ١٩٠٩ بڕوانامەی دکتۆرای لە پزیشکیدا لە زانکۆی کامبریج بەدەستھێناوە ولەکاتی کارکردندا پێکەوە لە زانکۆی لەندەن ھاوڕێتی لەگەڵ ئۆتۆ لۆفی پیدا کردووە، ساڵی ١٩١٤بەشی کیمیا و دەرمانسازی لە پەیمانگای نیشتیمانی بۆ توێژینەوەی پزیشکی لە لەندەن وەرگرتووە.ھێنری دێڵ ساڵی ١٩٣٢ نازناوی سێر ی پێبەخشراوە، ساڵی ١٩٤٤ میدالیای ئیستحقاقی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٤٨ بەپلەی سوارچاک خاچی مەزنی لەلایەن ئیمبڕاتۆڕییەتی بەریتانیاوە پێبەخشراوە، لە ساڵی ١٩٤٠ بۆ ساڵی ١٩٤٥ لە ڕێکخراوی شاھانە کاری کردووە و لە ساڵی ١٩٤٢ بووەتە مامۆستای کورسی فۆلەر بۆ کیمیا لە دامەزراوەی شاھانە، ھەروەھا لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، ئەندامی دەستەی ڕاوێژکاری زانستی ئەنجومەنی وەزیرانی بەریتانیا بووە .ھێنری دێڵ ساڵی ١٩٠٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیلین ھاڕێیت ھالیتی کچی مامی خۆیدا کردووە و کوڕ و کچێکیان بووە، لە ٢٣ یۆلیۆی ساڵی ١٩٦٨ لە کامبریدج کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥ پۆل:مردووانی ١٩٦٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
کڵێسە، کۆیە
کڵێسە یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
بڕیارنامەی ١١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئەیلوولی ١٩٥٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٧٣٣ەم، پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٦
شرادھا کاپوور
شرادھا کاپوور (لەدایکبووی ٣ی ئازاری ١٩٨٩) لە مومبای، مەھاراشترا لە ھیندستان، خانمەکتەری بۆلیوود و گۆرانیێژە. کچی ئەکتەری دیاری بۆلیوود (شاکتی کاپوور)ە، شرادھا لە ساڵی ٢٠١٠ لە فیلمی (Teen Patti) دەرکەوت. لە ساڵی ٢٠١٣ بەشداری لە بەشی دووەمی فیلمی ئاشقای (Aashiqui 2) دەکات، لەو فیلمەدا سەرکەوتنێکی باش بەدەست دەھێنێت، و ناوبانگێکی باشی لەسینەمای بۆلیوود پێدەبەخشێت. لە ساڵی ٢٠١٤ بەردەوامی دەدات بەسەرکەوتنەکانی ئەویش بەبەشداریکردنی لە فیلمەکانی (Ek Villain) و حەیدەر (Haider). بۆ ساڵی ٢٠١٥ بەشداریکرد لەفیلمی (ABCD 2) کەلەمیشییان سەرکەوتووبوو بەوەی فیلمەکە لەھیند گەیشتە ١٠٠ کرۆر لەوکاتەی پێشتر شرادھا دوو فیلمی دیکەشی گەیشتبووە ١٠٠ کرۆر ئەوانیش ئاشقای ٢ و ئێک ڤیلیان وە بڕیاریشوایە بۆساڵی ٢٠١٦ لەگەڵ تایگەر شرۆف لە فیلمێک بەناوی (Baaghi: A Rebel For Love) بەشداریبکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی پەنجاب پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان پۆل:پەنجابییەکان
ئانتارکتیکا
وێنۆک|چەپ|200px|ئانتارکتیکا
ئانتارکتیکا یان کیشوەری بەستەڵەکی باشوور (بەئینگلیزی:Antarctica)، کیشوەرێکە دەکەوێت ئەوپەڕی باشووری گۆی زەوی، زۆر بەتایبەتی دەکەوێت ناوچەی بەستەڵەکی باشوورەوە لە نیوەی گۆی باشووری زەویدا، دەوروبەریشی بە زەریاری باشوور گیراوە. ڕووبەرەکەی بریتییە لە ١٤٬٠ میلیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە (٥٬٤ میل چوارگۆشە)، بەمەش پێنجەم گەورەترین کیشوەری جیھانە لەدوای ئاسیا و ئەفەریقا و ئەمەریکای باکوور و ئەمەریکاری باشوور ـەوە. نزیکەی ٩٨٪ ئەم کیشوەرە بە سەھۆڵ داپۆشراوە، ناوەندە ئەستووری ڕووپۆشە سەھۆڵینەکەشی دەکاتە ١٬٦ کیلۆمەتر. ئەنتارکتیکا بە ساردترین و وشکترین و زۆرباترین کیشوەر دادەنرێت، خاوەنی گەورەترین ناوەندە بەرزییە لەنێوان کیشوەرەکانیشدا. بەگتشی ئەم کیشوەرە بە بیابانی دادەنرێت، بەجۆرێ کە ناوەندی باران بارین ساڵانە تەنھا ٢٠٠ ملمە (٨ بووسە) ـیە بەدرێژایی ڕووی دەریا. لەم کیشوەرەدا مرۆڤ نییە کە نیشتەجێی ھەمیشەیی بێت بەڵام لەنێوان ١٠٠٠ بۆ ٥٠٠٠ کەسدا ھەن لە ماوەی ساڵێکدا کە ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە کە بەپانتایی کیشوەرەکەدا بڵاوبوونەتەوە. ھەر لەم کیشوەرەدا کۆمەڵێ ڕووەک و گیانەوەر ھەن کە لەگەڵ سەرمادا خۆیان گوونجاندووە، لەوانەش بەتڕیق و سەگی ئاوی و ھەروەھا کۆمەڵێ ڕووەکی وەک ڕووەکەکانی تەندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئانتارکتیکا پۆل:کیشوەرەکان
سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس
سەعد کوڕی ئەبی وەقاس (بە عەرەبی: سعد ابن أبی وقاص) (٥٥ کۆچی /٥٩٥ - ٥٩٩ - ٦٧٤ ز)، یەکێکە لە ھاوەڵان و ژەنەڕاڵێکی سەربازیی عەرەبی موسڵمان بوو لە خزمەت پێغەمبەری ئیسلام محەممەد و خەلیفە ڕاشیدەکان ئەبوبەکر (ڕ. ٦٣٢–٦٣٤) و عومەر (ڕ. ٦٣٤–٦٤٤). ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە داگیرکردنی وڵاتی فارسەکان، موسڵمانان لە دژی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی لە ساڵانی ٦٣٦–٦٤٢. شاری کووفەی دامەزراند و لە ساڵانی ٦٣٨–٦٤٢ وەک حاکمی ئەو شارە کاری کردووە. یەکێکە لە دە مزگێنی پێدراوی بەھەشت و خاڵی پێغەمبەر بوو، و یەکێکە لە یەکەم پێشەنگییەکانی ئیسلام، ئەو شەش ھاوەڵەی شورا کە عومەری کوری خەتاب ھەڵیبژاردن بۆ ئەوەی خەلیفە لە دوای خۆی ھەڵبژێرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٩ پۆل:مردووانی ٦٧٤ پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٥ پۆل:مردووانی ٦٦٤ پۆل:ئیسلام لە چین پۆل:خانەدانی تانگ پۆل:دامەزرێنەرانی شار
ئەندەلوس
ئەندەلوس بە ناوچەی نیمچە دوورگەی ئیبریا ووتراوە لە نێوان ساڵی (٧١١ بۆ ١٤٩٢)زکە موسڵمانان حوکمیان کردووە، ئەندەلوس جیاوازە لەو ئەندەلوسیایەی کە ئێستا ھەشت ھەرێم ئەگرێتەوە لە باشوری ئیسپانیا.
ئەسڵەکەیدوورگەی ئەندەلوسە، کە لە وشەی وەندەلوسەوە ھاتووە، ئەندەلوس فاندالە کۆنەکانبوون، کە نەتەوەیەکی جێرمانی بوون لە جیرمانیاوە (ئەڵمانیا و پۆڵەندایی ئێستا) ڕۆیشتوون بەرەوە ئیبیریا (ئیسپانیا و پورتوگالی ئێستا), ھەروەھا بەشێکی زۆریان ڕۆیشتوون بەرەو باکوری ئەفریقا دوای ئەوەی کە قوتە ڕۆژئاواییەکان,ئیبیریایان گرت، قوتە ڕۆژئاواییەکان لە ناوچەی دەریای ڕەشەوەھاتبوون، کۆمەڵە ھۆزێکی ئاری بوون.
ئەندەلوس ئەکەوێتە بەشی ڕۆژئاوای ئەورووپا, و ئەو ناوچەیە ئەگرێتەوە کە ئێستا بە ئیسپانیا وپورتوگال ناو دەبرێت, گەرووی جەبەل تاریق لە قاڕەی ئەفەریقاجیای ئەکاتەوە، ئەندەلوس لە مێژووی ئیسلامیدا بەو ماوەیە ئەوترێت کە لە فەتحی عەرەب بۆ ئیسپانیا دەست پێ دەکات ساڵی ٩١ک/ ٧١١ز, تاکو ڕوخانی غەرناتە ٨٩٧ک/ ١٤٩٢ز کە ماوەکەی ٨ سەدە بووە.
مێژووەکەی
thumb|320px|ف‏‏‏ە‏‏‏تحی تاریقی كوڕی زیاد بۆ ئه‌ند‏‏‏ە‏‏‏لوس ساڵی ٧١١ز له ڕێگ‏‏‏ە‏‏‏ی گه‌رووی ج‏‏‏ە‏‏‏به‌ل تاریق‏‏‏ە‏‏‏وه، م‏‏‏ە‏‏‏غریب لای ڕاسته و ئیسپانیا لای چ‏‏‏ە‏‏‏پ ئەلیبین وکیڵتز دێرینترین نەتەوەن کە لە ئیبیریا (ئیسپانیا وپورتوگال) نیشتەجێبوون، (ئەلیبیەکان نەتەوەیەکن لە باشوری دوورگەی دەریای ناوەڕاستەوە ھاتوون بەڵام کیڵتز نەتەوەیەکن کە لە باکورەو ھاتوون).
ھەروەک یۆنانی و فینیقیەکان نیشتەجێ بوون لە ھەندێشار و ناوچەی ئیبیریا، ڕۆمان داگیریان کرد و گۆڕیان بۆ ولایەتێکی ڕۆشنبیری ڕۆمانی و ئاینی کاسۆلیکی, دوای ئەوەی کە بیروباوەڕی ئاریۆسی بڵاو بوو لە ناویاندا، و ڕۆمان سەرکەوتن لە گۆڕینی زمانەکەیان بۆ لاتینی. و بلاوی بیروباوەڕی ئاریۆسی لە ناو خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە کاریگەری ھەبوو لەسەر ئیسلام بوونیان دوای فەتحی ئیسلامی لەبەر نزیکی ئەو بیروباوەڕە لە بیروباوەڕی ئیسلامیەوە.
موسڵمانان فەتحیان کرد بە سەرکردایەتی تاریقی کوڕی زیاد لە ساڵی ٩١ک/ ٧١١ز, و ئەندەلوسیان کردە بەشێکلە دەوڵەتی ئیسلامی، وعەبدول ڕەحمان داخل بە دامەزرێنەری دەوڵەتی ئەندەلوس دادەنرێت لە ساڵی ٧٥٠ک, کە سەربەخۆ بوو لە دەوڵەتی عەباسی, وئەندەلوس بە درێژبوونەوی دەوڵەتی ئەمەوی دادەنرێت کە عەباسیەکان دەستیان بەسەرا گرت لە ڕۆژھەڵاتەوە ساڵی ١٣٢ک, و لە ساڵی ٧٥٦ز عەبدول ڕەحمان ناسر شاری کۆردۆبایبنیاتنا، کە بووە پایتەختی ئەندەلوس وشارێک بوو پێشبڕکێی لەگەڵ بەغدای پایتەختی عەباسیەکان ئەکرد.
چەرخی PDCA
وێنۆک| چەرخی PDCA
ئەندەلوس
مێژووەکەی
ئەندەلوس دابەش دەبوو بۆ چەند دەوڵەتێکی بچوک و ناکۆک دوای ڕوخانی دەوڵەتی ئەمەوی ساڵی ٣٩٩ک, دیارترینی ئەو دەوڵەتە بچوکانە بەنو عیباد بوولە ئەشبیلیە وبەنی ھود بوو لە سەرقستە وبەنو ئەفتەس بوو لە بەتلیۆسوبەنی زی لنون بزز لە تەڵیتڵە، ومەمالیکی ئیسپانی کاسۆلیکیفراوان بوو لەسەر حسابی ئەوان تا توانیان دەست بگرن بەسەر تەڵیتلە، ئەمەش وای کرد کە پاشاکانی مورابیتون کە لە باکوری ئەفریقیا دوڵەتێکی بەھێزیان دانابوو بچن بۆ فریاکەوتنی برا ئاینیەکانیان لە ئەندەلوس و ئیسپانیای کاسۆلیکیان تێک شکاند لە داستانی زەلاقەدا.
چەرخی PDCA
چەرخی PDCA مێتودێکی کاریگەر و ئاسانە بۆ پلانڕێژی و دیزاینی ستراتیژ و بەرنامەی نوێ بە مەبەستی گۆڕانکاری و فراژووتنی بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزاری :.
ئەندەلوس
مێژووەکەی
ئیسپانیە کاسۆلیکەکان سزای ھەموو ئەوانەیان ئەدا کە ئەرسەدۆکس نەبوونایە وئەیانکوشت، کە گەیشتنە غەرناتە لە ساڵی ١٥٢٦ز, داوایان لە موسڵمانان کرد یان ببن بە مەسیحی یان وڵاتەکە بە جێ بھێڵن, لەگەڵ ئەوەی ئەو مەحاکمانە بە موسڵمانی ئەندەلوسیان کرد کە زۆربەیان بوون بە مەسیحی لەگەڵ ئەوەی بە نھێنی بە موسڵمانی مانەوە. لە ساڵی ١٦٠٩ پاشای ئیسپانیا فەرمانی کرد بە دەرکردنی ھەموو موسڵمانان لە ئیسپانیا کە ئەوانەی دەرکران عەرەب و وبەڕبەڕی نەبوون بەڵکو دانیشتووی ڕەسەنی ئیبریابوون، و لە ماوەی دە ساڵدا زیاتر لە ٢٥٠٬٠٠٠ موسڵمان دەرکران و دەست بە سەر ماڵەکانیاندا گیرا. کە ئەوانیش ڕوویان کردە باکوری ئەفریقیا (ھەتاکو ئێستا زۆر لەو خێزانانەی کە ئەسڵیان ئەگەڕێتەوە بۆ موسڵمانی ئەندەلوس لە باکوری ئەفریقا ئەژین بە تایبەت لە مەغریب). thumb|320px|مزگ‏‏‏ە‏‏‏وتی قورتوبه، ئ‏‏‏ە‏‏‏نده‌لوس
چەرخی PDCA
چەرخی PDCA ، ساڵانی 1930 لە لایەن فیزیکناسی ئەمەریکایی (Walter Shewhart (1891-1967 هاتە داڕشتن بەڵام لە ساڵانی 1950 کاندا لە لایەن ئامارناسی و هونەرکاری جۆرایەتیی ئەمەریکایی (W. Edwards Deming (1900-1993 ـەوە پەخشان کرا، لەبەر ئەوەیە جار هەیە پێی دەگوترێ چەرخی Shewhart و جار هەیە بە چەرخ یان بازنەی Deming دێتە ناسین.
ئەندەلوس
مێژووەکەی
ئیسلام ٨٠٠ ساڵ لە ئیسپانیا بەردەوام بوو وەک دەوڵەتێکی موسڵمانو لەو کاتانە بە ئەندەلوس ئەناسرا، ئیسپانیەکان چەند جەنگێکیان ھەڵگیرساند و لە کۆتایی سەدەی پانزە غەرناتە ڕوخێنرا.
چەرخی PDCA
مامۆستایانی داهێنەری ئەم مێتودە، Shewhart & Deming نەخشی تایبەتیان لە بواری سەرخستنی جۆرایەتیدا هەیە. Deming دەڵێ کۆنترۆڵی جۆرایەتی دەبێ بەشێکی بنجیی دیاریکراو بێ لە پرۆسەی بەرهەمهێنان نەک لە کۆتای زنجیرەکەدا، هەنگاوێک بێ بۆ دڵنیابوون.
ئەندەلوس
شارستانی ئیسلامی
ئەندەلوس کاریگەریەکی گەورەی ھەبوو لەسەر ئەورووپاو مەمالیکەکانی دەوروپشتی، و کاتێک دەوڵەتی ئەمەویلە ئەدەلوس بنیاتنرا، زۆر لە لاوەکانی ئەورووپا ڕوویان ئەکردە کۆردۆبا بۆ زانست. دەسەڵاتی ئیسلامی ئەندەلوس ٨٠٠ساڵ بەردەوام بوو، ھەتاکو ئێستا ناوچەی باشوری ئیسپانیا بە ناوی ئەندەلوس ئەناسرێت, و بەشێک لە ئیسپانیای نوێ پێک دەھێنێت, زۆربەی بینا مێژوویەکانی ماوەتەوە کە ئەگەڕێتەوە بۆسەردەمی دەوڵەتی ئیسلامی لە ئەندەلوس، و زۆر وشەی ئیسپانی ھەیە کە سەرچاوەکەنیان ئەگەڕێنەوە بۆ زمانی عەرەبی.
چەرخی PDCA
چوار هەنگاو
چەرخی PDCA بریتییە لە:
ئەندەلوس
شارستانی ئیسلامی
کۆردۆبا لەو پەڕی پێش کەوتن وڕازاوەییدا بووە لە کاتێکدا ناوچەکانی تری ئەورووپا ئەو پێشکەوتنانەیان بە خۆوە نەبینیبوو لەو سەردەمەدا.
چەرخی PDCA
چوار هەنگاو
-	پلانڕێژی - دیاری کردنی کێشە و دۆزینەوەی چارەسەر. دیاری کردنی ئامانجی گۆڕانکاری و هەروەها ڕەنگڕێژ کردنی پرۆسەی پێکانی ئامانج و پیادە کردنی هەنگاوەکان. گەر ڕاهێنان و فێرکاری پێویست بن، هەر لەم خانەیەدا دێنە داڕشتن.
ئەندەلوس
ھەندێک لە شار و ھەڕیمەکانی ئەندەلوس
thumb|300px|باخچ‏‏‏ەيھ‏‏‏‌ك ل‏‏‏ە‏‏‏ غه‌رنات‏‏‏ە‏‏‏، ئه‌ند‏‏‏ە‏‏‏لوس
چەرخی PDCA
چوار هەنگاو
-	کار - لە چێوەیەکی بەرتەسکدا، وەک ئەزموون، بەپێی ئەو پلانەی سەرەوە پرۆسەی گۆڕانکاری دەخرێتە کار. تێبینی ئەنجام و بەرهەمی کار تۆمار دەکرێت بۆ پێوانە و کێشانیەی داهاتوو.
ئەندەلوس
تەڵتیلە
شارێکی ئیسپانیایە کەوتە ژێردەسەڵاتی ئیسلامیەوە وەک ھەموو شارەکانی تر بەڵام لاوازی ئەیگرتەوە لە ھەڵوەشانی حوکمەتە ئیسلامیەکە، قوتە کاسۆلیکیەکان بە خێرایی چوونە ناویەوە وگرتیان. شارەکە ئاسەواری شارستانیەتیێکی گەورەی ئیسلامی تیا ماوەتەوە کە مێژوو نوسە موسڵمان ویەھودی ومەسیحیەکان سەرسام بوون پێی کاتێک سەردانیان کردووە.
چەرخی PDCA
چوار هەنگاو
-	چێک - ئەنجامی پێوانەی کار و بەرهەم دێتە شرۆڤەکاری و هەڵسەنگاندن، دەخرێتە بەر تۆژینەوە بۆ ئەوەی بزانین تا چ ڕادەیەک ئەم کارە سەرکەوتووە. ئەم پێوانە و شرۆڤەکارییەی دەرئەنجامەکان بە ڕاپۆرت دەدرێنە پێگەی بڕیاردەر.
ئەندەلوس
کۆردۆبا
ئەمەویەکان گرنگیان دا بە بنیاتنانی کۆردۆبا وژمارەی مزگەوتەکانی ئەگەیشتە ١٦٠٠مزگەوت و مزگەوتی جامع بەناوبانگترین مزگەوتیەتی، وئیدریسی ئەڵێت نمونەی نیە لە نێوشارە ئیسلامیەکاندا، ١٠٠ھەزار ناوەندی تیایە و ھەشتا ھەزار تەلاری تیایە، وژمارەی باخچەکانی کۆردۆبا ئەگاتە ٩ باخچەی گەورە کە ھەر یەکێکیان بە قەبارەی شارێکیگەورەیە، و لە دەوروبەریا سێھەزار گوند ھەیە، وبە پێی وتەی ھەندێک لە میژوو نوسان ژمارەی دانیشتوانی کۆردۆبا بە میلیۆنێک کەس ئەخەمڵێنن لە ڕۆژانی گەشەسەندنیا.
چەرخی PDCA
چوار هەنگاو
-	پیادەکاری - دەرئەنجامی ئەو چێک کردنە دەبێتە بڕیاری نوێ بۆ دیاری کردنی ئاڕاستەی کار. پیادەکاری بەرفرەوان و چەرخاندنی پرۆسەی کار یان وردبوونەوە و تۆژینەوەی زیاتر و چوونەوە خانەی پلانڕێژی بۆ دۆزینەوەی چارەی باشتر و هەنگاوی کاریگەرتر.
ئەندەلوس
کتێبخانەکان
و لە ھەر یەکێک لە شارەکانی ئەندەلوس کتێبخانە ھەبووە و کتێبیان لەسەر ھەموو زانستە مرۆڤایەتیەکان تیا بووە.
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
Deming بە مەبەستی دەستەبەر کردنی «جۆرایەتی» ی بەرز، لە کتێبی (Out of the crisis (1986 دا چواردە خاڵ بۆ جۆراندنی پرۆسەی گۆڕانکار و کارگێڕیدا دیاری دەکات:
1-	زەمینە ساز بکە بۆ جۆراندنی بەردەوام - Create Constancy of Purpose Towards Improvement
ئەندەلوس
شارستانی ئەندەلوس دەرکەوت لە سەردەمی خەلیفە عەبدول ڕەحمان ناسر
دوای ئەوەی بارودۆخەکان لە ئەندەلوس جێگیربوون، خە لیفە عەبدول ڕەحمان ناسر دەستی کرد بە دامەزراندنی پایەکانی دەسەڵات لە ھەموو ئەو ئاڕاستانەی دەوڵەتی پێ بنیات ئەنرێت, ساڵی ٣٣٦ک/ ٩٤٨ز.
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
2-	ڕوانگەیەکی نوێ بگرە بەر - Adopt the New Philosophy
3-	جۆرایەتی نەک کۆنترۆڵ - Cease Dependence on Inspection
ئەندەلوس
لە ڕووی سیاسەوە
کۆردۆبا لە رۆژانی خەلافەتدا بووە ئەو شوێنەی کە وەفد و نوێنەریکانڕوویان تی ئەکررد لە ھەموو لایەکی جیھانەوە، وەفد لە بیزەنتەی ڕۆژھەڵاتەوە لە قستەنتینە (ئەستەنبولی ئێستا) ھاتن بۆ بۆ بەرەو پێش بردنی پەیوەندی لە نێوان دەوڵەتی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتیو ئەندەلوس، و کاتێک ئەم وەفدانە گەورەیی ئەندەلوسیان بینی و خەلیفە عەبدول ڕەحمان دیاری و وەفدی نارد بۆ لای پاشای ڕۆم, و گەشت لە نێوانیانبەردەوام بوو، ھەروەک وەفد لە دەوڵەتەکانی دەوروبەری کۆردۆباوەھاتن و سەفەر بەردەوام بوو، ئاسایش و ھێمنی موسڵمانانی گرتەوە.
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
4-	متمانە لەبری کەمخەرجی - End the Practice of Awarding Business on the Basis of Price Tags
ئەندەلوس
لە ڕووی کۆمەڵایەتیەوە
خەڵک داھێنانانیانکرد لە خواردن و جل و بەرگدا، بۆ ھەموو کۆبوونەوە و دانیشتنێک ھەڵسوکەوتی تایبەتی ھەبوو، و بۆ ھەر وەرزێک خواردن و جلی خۆی ھەبوو و بۆ ھەر ئاھەنگێک گۆرانی و ئاوازی خۆیھەبوو، کە زۆر زانا ھەڵکەوتن داوای دژایەتی کردنی بەفیڕۆدانیانئەکرد، ھەروەک خەلیفە خۆی لەگەڵ ھەموو ئەو خۆشیانەیلە بەر دەستیا بوو، کە بە ترس و پاڕانەوە لە بەردەم خوا ئەوەستا کە باران ببارێنێت وموسڵمانان توشی ناڕەحەتی نەبن و خوا ڕەحمەتی خۆییان لێ نەگریتەوە بە ھۆیئەوەوە، لە کاتێکا کە رۆژێک کەمتەرخەمی نەکرد لە خزمەتی موسڵمانان و ئیسلامدا. thumb|320px|دیم‏‏‏ە‏‏‏نی گشتی شاری ته‌ڵتیل‏‏‏ە‏‏‏
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
5-	جۆراندنی بەردەوام و هەمیشەیی - Improve Constantly and Forever
ئەندەلوس
لە رووی بنیاتنانەوە
کۆردۆبا ئەو کاتانە زۆرترین ژمارەی دانیشتوانی لە خۆئەگرت، ژمارەی دانیشتوانی ئەگەیشتە نیو میلیۆن و ھیچ شارێک لەو گەورەتر نەبوو تەنھا بەغدا نەبێت, ژمارەیەکی ئێجگار زۆرتەلار و مەنزڵگا ھەبوو، سێ ھەزار مزگەوتی تیابوو.
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
6-	دامەزرانی ڕاهێنان - Institute Training on the Job
ئەندەلوس
لە ڕووی ئابوریەوە
کشتوکاڵ گەشەسەندنێکی گەورەی بە خۆیەوەبینی، ھەروەک پیشەسازی گەشەسەندنێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی و بازاڕی تایبەت بە شتومەک دەرکەوتن.
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
7-	دامەزرانی ڕێبەرایەتی - Institute Leadership
ئەندەلوس
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندەلوس پۆل:مێژووی ئیسپانیا پۆل:ئیسلام لە ئیسپانیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٤٩٢ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٧١١ پۆل:مێژووی ئیسلام پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
چەرخی PDCA
چواردە خاڵی جۆراندن
8-	متمانە لەبری ترس - Drive out Fear
9-	کۆسپی نێوان بەشەسازمان لادە - Break Down Barriers Between Staff Areas
11-	ژمارە مەکە ئامانج - Eliminate Management by Objectives
12-	شانازیی پیشەوەرانه - Remove Barriers to Pride of Workmanship‌
13-	دامەزرانی بەرنامەیەکی پتەو بۆ ڕاهێزان و فێرکاری - Institute Education and Self-Improvement
14-	چەرخاندنی پرۆسەی گۆڕانکاری ئەرکی هەموانە - The Transformation is Everyone's Job
دەبێ هەموو ئەندامێکی سازمانەکە بەشدار بێت لە پرۆسەی گۆڕانکاریدا. گۆڕانکاری ئەرکی هەموانە.
بەگشتی ئەم چواردە خاڵەی Deming بۆ هەوڵی بەردەوام و کۆشانی هونەرکارانەیە بە مەبەستی جۆراندنی سەرلەبەر - واتە سەرخستنی ئاستی جۆرایەتی لە گشت پرۆسەی بەرهەمهێناندا.
سەرچاوە
«سازمانگەری»
Psykologiguiden
بەستەری دەرەکی
Free PDCA Guidance
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:بەڕێوەبەری پۆل:سازمانناسی
جۆن ستیوارت میل
وێنۆک| (John Stuart Mill (1806 – 1873 جۆن ستیوارت میڵ فەیلەسوف و ئابووری ناسێکی بەڕیتانییە، لە شاری لەندەن لە ساڵی ١٨٠٦ زایینی لەدایکبووە، گەورەترین منداڵ بوو لە خێزانێکی گەورەدا کە خاوەنی نۆ منداڵ بوون. باوکی (جەیمس میڵ) یەکێك بوو لە کەسایەتییە ناودارەکانی جیهانی زانست و زانیاری لە سەدەی هەژدەهەم دا. دوور لە کاریگەری جوڵانەوە رۆمانتیکییە نوێکانی ئەو سەردەمە دەژیا و جێری بنسام و فەیلەسوفە فەڕەنسیەکان کاریگەریەکەی زۆریان لەسەر جێ هێشتبوو. (جۆن ستیوارت)ی کوری دوور لە منداڵەکانی تر پەروەردە دەکرد بۆیە جۆن پەروەردەیەکی ژیرانە و بیربێژیانەی هەبوو. جۆن فێری زمانی یۆنانی بوو لە تەمەنی پێنج ساڵی دا کە بەرهەمەکانی هیرۆدۆیت و ئەفلاتونی پێ دەخوێندەوە، لە تەمەنی نۆ ساڵی دا فێری زمانی لاتینی بوو وە لە تەمەنی دوانزدە ساڵی دا لێکۆڵینەوەی لە بەرهەمەکانی ئەرستۆ و هۆبز دەکرد، لە سیازدە ساڵی دا بنەماکانی ریکاردۆی دەخوێندەوە. کەرەستە سوودبەخشەکانی مێشکی بە وریایەوە لەلایەن باوکییەوە دادەرێژرا و تێکەڵ دەکرا بە زانستی سروشتی و ئەدەبیاتی کلاسیکی. کاتێك تەمەنی بوو بە چواردە ساڵ جۆن خاوەنی زانیاری و وریایی پیاوێکی سی ساڵی بوو، وە باوکی سەرکەوتوو بوو لەوەی بیکاتە بوونەوەرێکی ژیر کە پڕ بێت لە زانیاری فراوان.
جۆن خۆی کەسێکی شۆرشگێر نەبوو بەڵام بەڕادەیەکی زۆر سەرسامی باوکی بوو وە باوەڕی وابوو بە درووستی بیروبۆچوونە فەلسەفیەکانی بۆیە شانبەشانی بنسام دەوەستایەوە لە دژی (بیروڕای دڵنیا و هەموو ئەو کەسانەی کە مێشك، لێکۆڵینەوە و زانستی تاقیکارییان ڕەت دەکردەوە).
لە ساڵی ١٨٣٠ دا جۆن خاتوو تایلەری ناسی و هەستێکی خۆشەیستی زۆری بۆی هەبوو وە دەیویست کە پیشانی بات کە ئەم سوارچاکی خەونەکانیەتی بە درێژای بیست ساڵی داهاتوو هەتا لە ساڵی ١٨٥١ دا هاوسەرگیری ئەنجام دەدەن. ئەم خاتونە زۆر نەرم و نیان بوو وە هەست و سۆزێکی تایبەتی هەبوو کە جۆن بە کاریگەریان لە بابەتە مرۆڤی و کۆمەڵایەتیەکان دەیڕوانی و گرنگیەکی بەردەوامی پێ دەدان. لە کتێبی "دەربارەی ئازادی - On Liberty" داندەنێت بە خۆشەیستەیەکی بۆ تایلەر و لە سەرەتای کتێبەکەی دا پێشەکییەکی تەرخان دەکات بۆ ئەو. بەڵام خۆشبەختیەکەیان بەردەوام نابێت و هاوسەرەکەی لە ساڵی ١٨٥٨ کۆچی دوای دەکات و میڵ بە دڵتەنگی و بە تەنیا ژیان بەسەر دەبات لە خانوویەکی بچووکی گەڕەکی ئەڤینیۆن.
بیربۆچوونەکانی
میڵ لە ماوەی چواردە ساڵ دا کۆمەڵێك وتار و کتێبی بڵاوکردۆتەوە، کە تێیدا لێکۆڵینەوە و هەڵسەنگاندن دەکات لە بابەتە فەلسەفی، سیاسی و ئابوورییەکان و دانانی مەرج بۆیان. هەرچەندە بڕیاری دابوو بچێتە بواری سیاسەت بەڵام هەرگیز بەژداری نەکردووە لە هیچ بانگەشەیەکی دەنگدان وە داواکاری مافی دەنگدانی ئافرەتان بووە. لە ساڵی ١٨٦٥ دا بە جێگری وێستمنیستەر هەڵبژێردرا و بەژدار بوو لە گفتووگۆکان لەسەر بابەتی ئێرلەندا، هاوسۆزی دەردەبڕی بۆ ڕەش پێستەکانی جامایکا و ڕەخنەی لە حیزبەکان دەگرت دواتر هەموو ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی کە جارێکی دی هەڵنەبژێردرێتەوە لە ساڵی ١٨٦٨ دا وە ئەمە هیچ جێی سەرسورمان نەبوو بۆ میڵ بۆیە گەڕایەوە بۆ ماڵە بچووکەکەی لە سانت ڤیران کە سەرقاڵ بوو بە خوێندنەوە و نووسین کە هەموو کاتەکەی بۆ ئەوە تەرخان کردبوو.
جۆن یەکێکە لە پێشەنگەکانی فەلسەفەی ئازادڕەوی (لیبڕالیزم)، پێی وایە کە فەلسەفەی ئازادڕەوی لە ڕاگەیاندن دا هەڵدەستێت بە بەدەست خستنی ڕاستی ڕەها بۆ بینەران بەمەبەستی بنیادنانی وێنەیەکی درووست لە مێشکیان دا. هەروەها ئەو بابەتانەی کە دەزگا ڕاگەیاندنەکان بڵاوی دەکەنەوە دەبێت زۆر بە بابەتیانە ‌هەڵببژێردرێت بۆیە لە دەرئەنجام دا تاکەکەس دەبێتە خاوەنی ئازادیەکی ڕەها و بێ خەوش لەسایەی ئەم فەلسەفەیەی ڕاگەیاندنەوە و دەتوانێت ئەوە بکات کە خۆی ئارەزووی دەکات و بەبێ هەبوونی هیچ دەست تێ وەردانێك لە کارەکانی و لە ژیانی دا.
لەسەر ئەمە جۆن ستیوارت میڵ دەڵێت " ئەگەر هەموو مرۆڤایەتی کۆك بن لەسەر ڕایەك، تەنها یەك تاك کۆك نەبێت لەسەر هەمان ئەو ڕایە ئەوا بۆیان نییە ئەو تاکە بێ دەنگ بکەن و بەهەمان شێوە ئەو تاکەکەسەش بۆی نییە ئەوانی دیکە بێ دەنگ بکات تەنانەت ئەگەر هێز و دەسەڵاتی ئەو کارەشی هەبێت. "
جۆن ستیوارت میڵ دووپاتی بۆچوونەکەی دەکاتەوە بەوەی کە دەڵێت " ئێمە ئەگەر بیروبۆچوونێك سەرکووت بکەین ئەوا ئەگەری هەیە کە ڕاستیمان سەرکووت کردبێت چونکە ڕای هەڵەش ئەگەری هەیە کە لەژێر باڵی دا تۆوی چەند ڕاستیەکی شاردبێتەوە. بیروبۆچوون و پەسەند کردنی کۆمەڵگە دەربارەی نابێت تەنها بە پێوەری مێشکی هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت بەڵکو دەبێت بخرێتە بەر تاقیکردنەوەی ڕاستی و پشکنین لەسەری. "
سوودخوازەتی
میلل وەک فەیلەسوفێک بە پەیڕەوی سوودخوازەتی Utilitarianism و ئەزموونگەری Empiricism دادەنرێ. بە نۆڕینی میلل ھەموو زانیارێک، تەنانەت ئەوەی سەربە لۆژیک و ماتماتیکە، لە ڕێی ئەزموونەوە پەیدا دەکرێ نەک لە ڕێی تێفکرین و ڕامانەوە.
سوودخوازەتی دەڵێ کردەوەی چاک ئەوەیە خۆشیھێن بێت نەک تەنیا بۆ تاکەکەس، بەڵکوو بۆ ھەموو مرۆڤایەتی. میلل بەوەی خۆشیی بەرز و نزم لە یەک جودا دەکاتەوە خۆی لە سوودخوازانی دیکە دادەبڕێ، لای ئەم: خۆشیی زگتێری لەو خۆشییە نزمترە کە لە کۆپلەیەک شیعر یان مۆسیقا پەیدا دەبێ. ئەم سوودخوازەتییە چاککراوە تاوێکی بنەڕەتیی ھەیە تەنانەت لە تێڕوانینی سیاسیی میلل - دا. لەو بەرھەمانەی میلل کە بۆ ھەڵسەنگاندنی نۆڕینە سیاسییەکەی خۆی بایەخدارە، ئەمانەن:
-	«بنەماکانی ئابووریی سیاسی» (Principles of Political Economy (1848
-	«دەربارەی ئازادی» (On Liberty (1859 لە ئازادیی سیاسی دەدوێ و برەوی زۆرە.
- «چەند تێبینییەک دەربارەی حوکومڕانیی نوێنەرەکی» (Consideration on Representative Government (1861
-	«بیرەوەرییەکانم» (Autobiography (1873.
لیبەڕالیزمی سیاسی و لیبەڕالیزمی ئابووری
لیبەڕالیزم بەگشتی دوو شاڕێبازی ھەیە: لیبەڕالیزمی سیاسی و لیبەڕالیزمی ئابووری (سەرمایەدارەتی - کاپیتالیزم). باوەڕ بەوەی ئازادیی ئابووری پیرۆزە ھەر لە سەردەمی ئادەم سمیتەوە گرێ درابوو بە تیۆرییەکی پێشکەوتووی ئابوورییەوە.
جۆن ستیوارت میلل شانوێنەری لیبەڕالیزمی جڤاکییە. ئەم ڕێبازەی لێبەڕالیزم، بە مەبەستی چارەسەری ھەژاری و نەداریی چینی کرێکاران، چەند جۆرێک دەست تێوەردانی دەوڵەت دەسەلمێنێت، دژ بە پاوان (مۆنۆپۆل) ی ئابووری دەوستێت و ڕێ گرتن لە ڕکابەریی ئازاد ناسەلمێنێت.
میلل لیبەڕالیزمی سیاسی لە لیبەڕالیزمی ئابووری جودا دەکاتەوە. لە On Liberty دا دەڵێ:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «ھەر وەک چۆن بنەمای ئازادیی تاک بەشێک نییە لە باوەڕی سەربە بازرگانیی ئازاد، ھەروەھا زۆربەی ئەو دۆزانەی لەوانەیە لە سنووری ئەو باوەڕەدا پەیدا بن، سەربە ئازادیی تاک نین، وەک ئەوەی تا چ ڕادەیەک ڕێگە بدرێ بەوەی چاودێریی دەوڵەتی ھەبێت بۆ ئەوەی ڕێگە لە ساختەکاری بگیرێ، یان تا چ ڕادەیەک دەبێ کاربەخشان ناچار بکرێن چارە بۆ دۆزی خاوێنی کارگە و سەلامەتی کرێکارانی پیشەی خەتەرناک بدۆزنەوە. ئەم دۆزانە لە سنووری بواری ئازادیی تاک دەخشێن بەڵام تەنیا لەو مەودایەدا کە، وەک لە ھەموو بوارێکی دیکەی ھەلومەرج وێکچوودا، وا چاکترە ڕێگە بدرێ خەڵک خۆی کاری خۆی جێبەجێ بکات نەک زۆریان لێ بکرێ. ئەوجا ئەگەر ھۆی لەباریش ھەبوو بۆ چاودێری کردنیان بۆ مەبەستی لەو بابەتانە، ئەوا لە ڕووی باوەڕەوە کارێکی ناجۆر نییە».
فراژووتنی مێژووکرد
میلل دەربارەی فراژووتنی مێژووکرد سنوورێکی ئاشکرا لە نێوان تێڕوانینی خۆی و بۆچوونەکانی سەدەی ھەژدەیەمدا، دەکێشێ و جەخت لەسەر دەروونی مرۆڤ دەکات - لە ئەنجامدا ھەموو کارەکە دێتەوە سەر ئەوەی گەشە بە دەروونی مرۆڤ بدرێت – میلل دەڵێ:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە دەروونی مرۆڤدا جۆرە ناڕێکییەک ھەیە لە ئاست بەرەوپێشچوونی شیاو کارێک دەکات چەند بابەتێک پێش بابەتی دیکە بکەون، حکوومەت و ڕێبەرانی فیکری گەل دەتوانن ئەو ناڕێکییە تا ڕادەیەک بگۆڕن بەڵام مەودای گۆڕینەکەیان بێسنوور ئاواڵە نییە».
ئازادی و شێوازەکانی حوکومڕانی
میلل سەنگێکی سەربەخۆ دەدات بە ھەلو‌مەرجی سیاسی. گوتەکانی میلل لەم بوارەدا – بە تایبەتی لە Considerations on Representative Government – تێروتەسەل و پڕ لە ڕا و بۆچوونن و نۆرەیەکی یەکجار گەورەیان لە گفتوگۆی سیاسیی داھاتوودا بینی. میلل کە دێتە سەر باسی ئازادیی سیاسی، بێ پێچوپەنا لە سەنگی فراژووتنی گیانەکی دەدوێ. ئازادیی دەربڕین جێگیر نابێ لە نێو «جڤاتی دواکەوتووی وەھادا کە سەرلەبەری گەل تێیدا ناڕسکاو بێت‌».
سەرچاوە
[https://web.archive.org/web/20160306010629/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/ReeguzeriBiriSiyasi_20091209.pdf Från Platon till kommunismens fall - De politiska idéernas historia. Sven-Eric Liedman. «ڕێگوزەری بیری سیاسی»]
بەستەری دەرەکی‌
(WorldCat catalog
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦ پۆل:مردووانی ١٨٧٣ پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ١٩یەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:فەیلەسووفە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان پۆل:ئابوورزانانی ئینگلیز پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:جۆن ستیوارت میل پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
ژاک پێلتیێ دو ما
ژاک پێلتیێ دو ما شاعیر و بیرکاری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە. thumb|De occulta parte numerorum, quam algebram vocant, 1560
محەممەدی چوارەم
سوڵتان محەمەدی چوارەم، کاتێک دانرا لەسەر عەرشی دەوڵەتی عوسمانی لە تەمەنی حەوت ساڵیدا بوو، لە سالی ١٦٤٨ی ز. لەدایک بوو، کوڕی سوڵتان ئیبراھیمی یەکەم بوو و دوای تێکچوونی کاروباری دەوڵەت و دەستتێوەردانی سەربازەکانی ئینکیشاری لە کاروباری دەوڵەتدا و بڵاوبوونەوەی ئاژاوە، سوڵتان ئیبراھیم ھەوڵی دا کاروبارەکان بگەڕێنێتەوە بۆ دۆخی ئاسایی، بەڵام سەرکەتوو نەبوو. ئینکیشارییەکان پێشی کەوتن و لایانبرد و کوشتیان و محەممەدی کوڕیان لە جێگەی دانا.
دانانی محەمەدی چوارەم
سوڵتان محەمەدی چوارەم لە سالی ١٦٤٨ دەسەڵاتی گرتە دەست کاتێک لە تەمەنی حەوت ساڵیدا بوو لەبەر ئەوە داپیرەی «ماھپەیکەر کۆسەم سوڵتان» بە نازناوی والیدەی موعەزەمە (دایکی گەورە) دووبارە لە جیاتیی ئەو سەڵتەنەتی وەرگرت و ماوەی جێگیرییەکەشی سێ ساڵی خایاند، کاروباری دەوڵەت تەواو بەرەو خراپی چوو و ئینکیشارییەکان دەستیان گرتبوو بەسەر دەوڵەتدا.
دواتر لە ساڵی ١٦٥١، ماھپەیکەر کۆسەم سوڵتان بە فەرمانی تورھان سوڵتان بە قژی خۆی خنکێندرا و بوو بە یەکەم دایکە سوڵتانی کوژراو لەبەر ئەوەی لای خەڵکی زۆر خۆشەویست و خێرکەر و مرۆڤدۆست بوو؛ لە پاش مردنی ناسناوی «والیدەی شەھیدە» دایکی شەھید و «والیدەی مەقتولە» دایکی کوژراوی پێ بەخشرا. محەمەدی چوارەم لە تەمەنێکدا نەبوو کە بتوانێت ڕاستەوخۆ جڵەوی دەسەڵات بگرێتە دەست، لەبەر ئەوە دایکی خەدیجە تورھان لە جیاتیی ئەو دەسەڵاتی وەرگرت. ئەو گەنجێکی تەمەن بیست و چوار ساڵ بوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھۆشمەند و وریا بوو، پێداگر بوو لەسەر بەرژوەندییەکانی دەوڵەت کە ئینکیشاری بە ئارەزووەکانی خۆیان دەیانگۆڕی. لەبەر ئەوە بە دوای پیاوی لێھاتوودا دەگەڕا تا ئیشوکارەکانی دەوڵەت بگرنە دەست و شان و شکۆکەی بۆ بگەڕێننەوە، ھەروەھا نیازمەندی دۆزینەوەی سەدڕی ئەعزەمێکی بەھیز بوو کە سوڵتان پشتی پێ ببەستێت لە کاروبارەکانیدا.
ئەم سوڵتانە لاوە دوای پێنج ساڵ گەڕان محەممەد پاشا کۆپرولوی دۆزییەوە کە بە نەژاد ئەلبانی بوو و پیاوێکی بەھیز و لێھاتوو بوو و، پێش ئەوەی پایەکەی وەربگرێت، مەرجی دانا کە بتوانێت خۆی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سوڵتانەدا قسە بکات و سوڵتانەش مەرجەکەی لەبەر بەرژەوەندیی گشتیی دەوڵەت و گەڕاندنەوەی ھێمنی و یاسا بۆ دامودەزگاکانی دەوڵەت، بەتایبەت لیبیا کە لەو کاتەدا ماوەیەک ئاژاوەی بە خۆیەوە دەبینی، قبووڵ کرد.
محەمەدی چوارەم دەسەڵاتی وەرگرت
محەممەد پاشا کۆپرولو لە ١٥ی ئەیلوولی ١٦٥٦ی ز. دەستبەکار بوو و ڕاگەیەنرا کە سوڵتان محەمەدی چوارەم لە تەمەنی ئەوەدایە کە دەسەڵات وەربگرێت، بەوەش ماوەی جێگریی سوڵتانەی دایکی کۆتاییی پێ ھات کە پێنج ساڵ بوو. سوڵتانە بە ھیچ شێوەیەک دەستی وەرنەدایە کاروباری دەوڵەت کاتێک دڵنیا بوو لە دەستی پارێزراودایەوە و ڕۆیشت بەرەو ئیشی خێرخوازی و پەروەردەکردنی کوڕەکانی سولەیمان و ئەحمەد.
محەممەد پاشا کۆپرولو دەستی کرد بە ئیش بۆ گەڕاندنەوەی شکۆی دەوڵەت و زۆر بەتوندی لە دەستی ئەوانەی دا کە لە ئینکیشاری دەردەچوون، ناچاری کردن بە ڕێزگرتنی یاسا، سەرقاڵی کردن بە ئیشەکەیانەوە و یەکلاییی کردنەوە بۆ دەوڵەت و پاراستنی کە ئەوە ئیشی سەرەکیی ئینکیشارییەکان خۆیان بوو نەک دەستوەردانە کاروباری دەوڵەت و سیاسەتەکانی، کە بە لای توندوتیژیدا دەڕۆیشتن. ئەو ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لە جێگیرکردنی یاسادا، پاشان سوڵتان محەمەدی چوارەم ڕایسپارد بۆ پاراستنی دەوڵەت لەو مەترسییانەی ڕووبەڕووی بۆتەوە کە سەرکەوتووانە ڕووبەڕووی کێشەکان بوویەوە و کاتێک لە ساڵی ١٦٦١ سولتان محەممەد کۆچی دواییی کرد، ئەحمەد کۆپرولو کوڕی لە جێگەی دانا کە لە تەمەنی ٢٦ ساڵیدا بوو بەڵام زۆر لێھاتوو بوو.
کۆتاییی محەمەدی چوارەم (دوایین فەتحکەر)
محەمەدی چوارەم ھەواڵی تێکشکانیانی لە فەتحی ڤیەننادا پێ گەیشت و، سەرەڕای ئەوەی ھەوڵیان دا ھەندێک لە ناوچەکانیان لە ھەنگاریا وەربگرنەوە، سەرکەوتنیان بەدەست نەھێنا. سەدری ئەعزەمی نوێ، سولەیمان پاشا، لە موھاکس لە بەرامبەر ھاوپەیمانیی پیرۆزدا لە ١٢ی ئابی ١٦٨٧ی ز. تێک شکا.
لەبەر ئەو شکانە یەک لە دوای یەکانەی لە ڕۆژانی کۆتاییی محەمەدی چوارەمدا ڕووبەڕووی دەوڵەتی عوسمانی بوونەوە، سوپا شۆڕشیان کرد و لە ساڵی ١٦٨٧، دوای ئەوەی نزیکەی چل ساڵ حوکمی کرد، لایانبرد. دەوڵەت لە میژووی لابردنیدا ژمارەیەکی زۆر لە خاکەکانی بۆ بوندقی و نەمسایییەکان لەدەست دا. لە دوای محەمەدی چوارەم، سولەیمانی برای دەسەڵاتی گرتە دەست و، دەوڵەتی عوسمانی چووە قۆناغی وەستانی فەتحەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢ پۆل:مردووانی ١٦٩٣
پەیپاڵ
وێنۆک پەیپاڵ ماڵپەڕێکە کە ڕێگە بە گواستنەوەی پارە دەدات لە نێوان بەکارھێنەرەکانی تۆڕی ئینتەرنێت. ھەر کەسێک ئەم سیستەمە بەکاربھێنێت، دەتوانێت بڕێک لە پارەی دیاریکراو بنێرێت بۆ ھەر کەسێک یاخود ھەر بانکێکی نێودەوڵەتی تەنھا بە زانینی ئیمەیلەکەیان. ماڵپەڕی www.eBay.com لە بەناوبانگترین ماڵپەڕەکانی کڕین و فرۆشتن لە جیھاندا؛ بە دامەزرێنەری پەیپاڵ دادەنرێت.
کورتە باسێک
وێبگەی (www.eBay.com) کە بنکەی سەرەکی لە ویلایەتی کالیفۆرنیایە لە بەناوبانگترین شوێنەکانی کڕین و فرۆشتنە لە جیھاندا؛ بە دامەزرێنەری پەیپاڵ دادەنرێت.
مێژووی کۆمپانیا
-لە ساڵی ١٩٩٨ لەسەر دەستی چوار کەس دامەزرا بە سەرۆکایەتیی پالتۆ ئالتۆ کە پێکھاتبوون لە: مەکس لێڤچین، پیتر تیەل، لوک نوسەک، و کین ھۆوەری