cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گۆڕەپانی ھەبیما
وێنۆک|ڕاپەڕین لەلایەن [[مێناشێ کادشمان، ١٩٦٧، بە پاشخانی کۆشکی ڕۆشنبیری]] وێنۆک|ھۆڵی ڕۆشنبیری و شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل (١٩٦٤) گۆڕەپانی ھەبیما (بە عیبری: כיכר הבימה، lit. گۆڕەپانی شانۆ، ناسراو بە ئۆرکێسترا پلازا) فەزای سەرەکی گشتییە لە ناوەندی شاری تەلئەبیبی ئیسرائیل، کە شوێنی کۆمەڵێک دامەزراوەی کولتوورییە وەک شانۆی ھەبیما، کۆشکی ڕۆشنبیری، و کۆشکی ھێلێنا ڕوبینشتاین بۆ ھونەری ھاوچەرخ. گۆڕەپانەکە لە یەکتربڕینی ڕۆتشیڵد بۆلیڤار، ھێن بۆلیڤار، شەقامی دیزنگۆف و بن-زیۆن بۆلیڤاردایە.
سەرچاوەکان
ھەبیما
تۆنس ئاند ئای
تۆنی واتسن، پیشەگەرانە ناسراو بە تۆنس ئانس ئای، گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی ئوسترالییە.
ئەو یەکەم تاکەگۆرانی بەناوی «جۆنی ڕەن ئەوەی» (جۆنی ھەڵبێ)، لە ١ی ئازاری ٢٠١٩ بڵاوکردەوە. تاکەگۆرانی دوای تۆنس ڕەن ئەوەی تاکەگۆرانیی «دانس مۆنکی» (مەیموونی سەما) لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٩ بڵاوکردەوە کە لە خشتە مۆسیقییەکانی زیاتر لە ٣٠ وڵات گەییشتە ژمارە یەک.
لە ئوسترالیا، بەوەی بۆ ١٦ حەفتە لە پلەی یەکەم مایەوە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩، ئەو ژمارەی پێوانەیی شکاند لەوەی بەوەی بۆ زۆرترین کات پلەی یەکەمی ھێناوە لە خشتەی تاکەگۆرانییەکانی ئاریا لەلایەن ھەر ھونەرمەندێکەوە لەوەتەی درووستکردنی خشتەکە لە ١٩٨٣. ھاوکات «دانس مۆنکی» ش ژمارەی پێوانەیی شکاندووە؛ لە ئوسترالیا لە سەردەمی دێرینی مۆسیقیی ڕۆک (١٩٥٥ - ئێستا) بەوەی بۆ ٢١ حەفتە پلەی ژمارە یەکی گرتووە.
تۆنس ئاند ئای یەکەم تۆماری درێژخایەنیان بە ناوی «دە کیدس ئار کەمینگ» (منداڵەکان دێن) لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٩ بڵاوکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زیندووان
بڕیارنامەی ١٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی نیسانی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 949‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 3ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئوردن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦١ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
بۆب مارلی
thumb|بۆب مارلی نێستا ڕبەرت 'بۆب' مارلی (ماوەی ژیان:٦ی شوباتی ١٩٤٥ تاکوو ١١ی ئایاری ١٩٨١) کەسایەتی گۆرانیبێژ و ھۆنراوەنووسی گۆرانی و گیتاڕژەنی جامایکی بوو ، ئەو ناسراوە بە دروستکردنی شێوازی ڕێگی (Reggae) ئەمەش لەماوەی ١٩٧٠ بۆ ١٩٨٠ بوو.
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فلۆریدا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
فرانسوا دو مالێرب
فرانسوا دو مالێرب شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٥ پۆل:مردووانی ١٦٢٨ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٢ پۆل:مردووانی ١٦٣٠ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
یەڤگینی پریماکۆڤ
یەڤگینی ماکسیمۆڤیچ پریماکۆڤ (٢٩ی تشرینی یەکەم ١٩٢٩ – ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥) سیاسەتمەدارێکی ڕووسی بوو کە وەک سەرۆک وەزیرانی ڕووسیا دەستبەکار بوو لە ١٩٩٨ بۆ ١٩٩٩. بەدرێژایی پیشەکەی، ھەروەھا وەزیری دەرەوە، قسەکەری باڵای یەکێتیی سۆڤیەتی جاران، و سەرۆکی دەزگای ھەواڵگریش بوو. پریماکۆڤ کەسێکی ئەکادێمی (عەرەبناس) بوو و ئەندامی ئەکادیمیای زانیاریی ڕووسی بوو.
یەکێک لە نوسراوە گرنگەکانی پریماکۆڤ کتێبی «ڕووسیا و عەرەبەکان: پشت پەردەی ڕووداوەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە جەنگی ساردەوە تا ئێستا» کە تێیدا ڕۆڵی تەواوی خۆی، سەرەتا وەک ڕۆژنامەنووسی پراڤدا کە سەرۆکایەتیی ڕووسیا بەتایبەتی گوێ لە ڕاپۆرتەکانی دەگرن، لەگەڵ سیاسەتمدارانی کورد لە ٧٠کان و کاتی گەڕانەوەی مەلا مستەفا دەکات. لە کتێبەکەیدا وردەکاریی سەردانەکانی، تێیدا دەردەکەوێت کە بەیانی ١١ی ئازار ئەم دەستی تەواوی تێیدا ھەبووە و ڕاکانی لای مەلا مستەفا جێگای پێزانین بووە. ھەر لەم کتێبەدا گۆڕانکارییەکانی ٢٠٠٣ و دواتریش وردەکاریی ویستی زۆرینەی خەڵکی کورد بۆ جیابوونەوە لە عێراق بەڵام نەبوونی بزووتنەوەیەکی سیاسی کە خواستی ئەمە بێت بە ڕوونی نووسیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ڕووسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ڕووسیا
سیاوەر
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بنەمای سەریەکچوون
بنەمای سەریەکچوون (ئینگلیزی: Superposition principle) لە فیزیادا، دەڵێت کاتێک دوو شەپۆل یان زیاتر لە ناوەندێکدا بەیەکدەگەن، لادانی تەنۆکەکانی ناوەندەکە یەکسان دەبێت بە کۆی ئەو دوو لادانەی کە لە ھەریەکە لە دوو شەپۆڵەکەوە پەیدادبێت.
ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند
٢٣٠px|وێنۆک|چەپ|شوێن و گەورەیی ئیمپراتۆری مەغۆلی هیند ئیمپراتۆری مەغۆلی هیند یان گوورکانییانی هیند یان ئیمپراتۆری بابری ئیمپراتۆرییەکی مەغۆلی بوو کە بە دەستی نەوادەکانی چەنگیزخان لە هیندە. ئەم ئیمپراتۆریە لە ساڵی ١٥٢٦ تا ١٨٥٧ لە بەشێکی زۆر لە وڵاتانی پاکستان، ئەفغانستان، بەنگلادێش و هیندستانی ئێستا دەستەڵات دار بوون. ئیمپراتۆری یەکەم زاهیر الدین محمد و دوا ئیمپراتۆر میرزا ئەبو زەفەر سیراجددین محمد بوو
230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای ئیمپراتۆری مەغۆلی هیند
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:مێژووی بەنگلادێش پۆل:مێژووی بەنگال پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٥٧ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٢٦ پۆل:مێژووی پاکستان
ئەنفلۆنزا
ئەنفلۆنزای تووش، بەتایبەت لە مناڵاندا، لەوانەیە ببێتە ھۆی نەکسۆ (ذات الریە).
سێ جۆر ڤایرووسی ئەنفلۆنزا بە ناوەکانی A B C ھەیە. لە دۆخی ئاساییدا ماوەی نەخۆشی ٣ تا ٤ ڕۆژە.
ڕابردەی نەخۆشی
لە سەدەی بیستەم، لە ساڵی ١٩٨١ (ز)، ڤایرووسی ئەنفلۆنزا تەشەنای کرد و تا ئەمڕۆش بەردەوامە. سەرەتا ٤٠ میلیۆنی لە ساڵێکدا قڕ کرد، بەڵام ئەم ئامارە نەختە نەختە ڕووی لە کەمی نا. ئەمڕۆکە جۆرەکانی تازەتری ئەم ڤایروسە؛ وەک ئەنفلۆنزای پەلەوەر یا ئەنفلۆنزای بەراز سەری ھەڵداوە.
ئەوانەی لە بەر ھێرشی ئەنفلۆزادان
نەخۆشییەکانی دڵ، کۆئەندامی ھەناسە، گورچیلە، شەکرە، دووگیانی و پیری، شیمانەی تووش بون بە ئەنفلۆنزا بەرز دەکەنەوە. منداڵان بەھۆی لاوازی کۆئەندامی بەرگری پتر مەترسییان لە سەرە. لەبەر گیرۆ بوونی ئەم نەخۆشییە، مەترسی تووش بوون لە شوێنە گشتییەکاندا زۆرترە.
نیشانەکانی نەخۆشی
تاو لەرز، سەرێشە، ئێشی ماسوولکەکان بەتایبەت کەمەر، کۆکە (لەوانەیە خڵتی بێ)، گەروو ئێشە، دەنگ گیران، ڕشانەوە، خورین و کوتراوی لەش لە نیشانە ناسراوەکانی ئەنفلۆنزایە. ئەنفلۆنزا لە ھەموو تەمەنێک، بێجگە ساوایی، ڕوو دەدات. ئەو کەسانەی پێشتر تووشی ئەنفلۆنزا نەبوون، پتر لە مەترسیدان. ھەر زستانێک چەندین جۆر ئەنفلۆنزا بڵاو دەبێتەوە کە توندی و تووشییان جیاوازە.
لێکەوتەکانی نەخۆشی
ھەرچەن ماوەی ئاسایی نەخۆشی ئەنفلۆنزا ٣ تا ٤ ڕۆژە، بەڵام بەھۆی دەرفەت ھێنانی میکرۆبەکان، چڵک و تەشەنای تر کۆئەندامی ھەناسە دەگرێتەوە. ھۆی سەرەکی ئەمەش، لاواز بوونی کۆیەندامی بەرگری لەش بەھۆی نەخۆشی ئەنفلۆنزایە. بەکار ھێنانی ماسک، دژگەن کردنی ھەوای ژووری نەخۆش و جیاکردنەوەی خێرای نەخۆش لە کەسانی ساخ، تا ڕادەیەکی ڕێگا لە تەشەناکردنی نەخۆشی دەگرێت.
سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11507426 ویکی فارسی]
پۆل:نەخۆشییەکانی گیانلەبەران
باری زەمینی
باری زەمینی (ئینگلیزی: Ground state) لە فیزیکدا، باری نزمترین وزەیە بۆ سیتمێکی بڕبڕکراو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:میکانیکی کوانتەم
نستان
نستان (Nistan، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٣ کەس لە ٦٨٦ بنەماڵەدا بووە.
بەستەرە دەرەکییەکا ن
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
١٩٠٩
ساڵی ١٩٠٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
1901 – 1950
پارێزگای ئەرزیڕۆم
پارێزگای ئەرزیرۆم یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەرزیرۆمە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:پارێزگای ئەرزەڕۆم ئەرزیڕۆم ئەرزیڕۆم پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
ئیمپڕاتۆر کۆشۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٥ەمی پێش زایین پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی جۆمۆن لە ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی یایۆیی لە ژاپۆن
ھێنری لێبێگ
ھێنری لێبێگ ماتماتیکزانێکی فەڕانسەوی بوو، بەھۆی دۆزینەوەی تیۆریی تەواوکاری کە گشتاندنی چەمکی تەواوکاری لە سەدەی حەفدەھەم بوو (کۆی ڕووبەری سنووردراوی نێوان چەماوەیەک و تەوەرێک) ناوبانگی دەرکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:مردووانی ١٩٤١ پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥ پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
مزگەوتی تازە پیر
مزگەوتی تازە پیر مزگەوتێکە لە شاری باکووی پایتەختی ئازەربایجان. دروستکردنی لە ساڵی ١٩٠٥ دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩١٤ تەواو بوو. بیرۆکەی مزگەوتەکە و ھەروەھا دابینکردنی دارایی لەلایەن خێرخوازێکی ئازەرییەوە دابینکرابوو، کە مێینەیەک بوو، نەبات خانم ئاشوربەیۆڤ (ئاشوربەیلی)
مێژوو
وێنۆک|ڕاست|وێنەکە لەسەر مۆرێکی ساڵی ١٩٩٧ گیراوە
مێژووی ئەم پیرۆزگایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم و پازدەھەم. یەکەم جار وەک گۆڕێک بوونی ھەبوو. گۆڕەکە ھی ئەبو سەید عەبدوڵا بووە کە زانا و پیرۆزی ئیسلامی بووە.
قاسم بەی تێچووی نۆژەنکردنەوەی مزگەوتەکەی دابین کرد. دروستکردنی ڕاستەقینەی پەرستگاکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکردووە. دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن سەرپەرشتیاری بیناسازی کەربەلائی ئەحمەدەوە دەستیپێکرد، پاشان لەژێر ڕێنمایی تەلارساز زیوار بەی ئەحمەدبای لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ بۆ ١٩١٤ تەواوکرا مزگەوتەکە لەسەر گۆڕەکە دروست کرا. تێچووی بیناسازییەکە لەلایەن خێرخوازی ئازەربایجانی نەبات خانم ئاشوربەیۆڤا دابینکرا. دروستکردنی مزگەوتی تازە پیر زیاتر لە نۆ ساڵی خایاند بەھۆی کێشە دارایی و سیاسییەکانی ئەو سەردەمە.
ھەروەھا حاجی زەینەلابدین تاغیێڤ گەورە و خێرخوازی پیشەسازی نیشتمانی ئازەربایجانی لە پرۆسەی دروستکردنی مزگەوتەکەدا چالاکانە بەشداری کرد.
تەنھا ٣ ساڵ دوای کردنەوەی مزگەوتەکە لە پەیوەندی لەگەڵ شۆڕشی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ داخرا. بەدرێژایی ساڵان مزگەوتەکە وەک سینەما و ئەشکەوتێک کاردەکات، و لە ساڵی ١٩٤٣ەوە تا ئێستا - وەک مزگەوتێک. ئاخوندی مزگەوتەکە موفتی گەورەی قەفقاز اللەشکور پاشازادەیە.
لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠٠٩ مزگەوتەکە کاری بیناسازی ئەنجامدرا و بەشە کۆن و خراپبووەکانی نۆژەنکرانەوە. دوای پرۆسەکانی نۆژەنکردنەوە، مزگەوتەکە سیستەمی ھەواگۆڕکێی بۆ دابینکرا و زەوییەکەی داپۆشرابوو فەرشی نەمەزگە کە تێیدا ٧٢٠ کەس دەتوانن لە یەک کاتدا عیبادەت بکەن. ناوەوەی مزگەوتەکە ڕووبەرەکەی ١٤٠٠ مەتر چوارگۆشەیە و بە ڕازاندنەوەی قوتابخانەکانی نیگارکێشانی ئازەربایجان ڕازاوەتەوە لەگەڵ نموونەی ڕازاندنەوەی ڕۆژھەڵات. بەرزی قوبە و نیو مەتر. میھراب و قوبەی مزگەوتەکە لە مەڕمەڕ دروست کراوە، لەکاتێکدا توخمەکانی دیکۆراتی مزگەوتەکە، سەری منارەکان و لیبێڵەکان لە زێڕ دروستکراون.
ئۆتۆ لیلینتاڵ
وێنۆک|ئۆتۆ لیلینتاڵ ئۆتۆ لیلینتاڵ ناوی تەواوی کارک فیلھیلم ئۆتۆ لیلینتاڵ (ماوەی ژیان: ٢٣ی ئایاری ١٨٤٨ - ١٠ی ئابی ١٨٩٦) یەکێکە لەپێشەنگەکانی ئەو کەسانەی فڕینی باڵداریان دۆزیوەتەوە و ناسراوە بە شای فڕۆکەی باڵداری ئەڵمانیا، لە ٢٣ مایۆی ساڵی ١٨٤٨ لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، گەورەترین خەونی ئەوە بووە پەرە بە بواری فڕینی باڵدار بدات و لەنزیک ماڵی خۆیانەوە لەسەر گردۆڵەیەک بە فڕۆکە باڵدارەکەی دەفڕی بە ئاسمانا و ھەموو تەمەنی بە تاقیکردنەوەی فڕین بەسەر بردووە.
ئۆتۆ لیلینتاڵ خاوەنی بزوێنەرێکی بچوکیش بووە و لەسیستمی بۆڕی ھەڵمیدا پشتی پێبەستراوە و ئەو بزوێنەرەی ئەو داھێناوە لەھەموو بزوێنەرەکانی دیکەی ئەو کاتە باشتربووە، بەھۆی ئەم داھێنانەیەوە بژێوی ژیانی بۆ دابینکراوە و ئەمیش ھەموو کاتەکانی ژیانی لەبواری فڕینی باڵدار بەسەربردووە و لەساڵی ١٨٤٩ دەستی کردووە بە تاقیکردنەوەکانی لە بواری فڕیندا و لەساڵی ١٨٩١ کۆپتەرێکی باڵداری لە شێوەی پیتی ئەی ئینگلیزی دروستکردووە و ساڵی ١٨٩٤ وەکو داھێنەرێک لەلایەن ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکاوە خەڵات کراوە و تاکو ئەمڕۆش جێ پەنجەی لەبواری فڕینی باڵداردا دیارە.
لیلینتاڵ چەند توێژینەوەیەکی سەرەکی بۆ فڕینی باڵدارەکان کردووە و دواتر بە فڕۆکەی باڵدار دەستی کردووە بەتاقیکردنەوەکانی فڕین، بەڵام ئەو ئەوکاتە ئەوەی نەدۆزیوەتەوە کە بەو فڕۆکە باڵدارە بەرەو بەرزایی ئاسمان بڕوا بەڵکو تەنھا لەبەرزاییەکانەوە فڕیوە و لەزەوی نیشتۆتەوە و ھەوڵێکی زۆری داوە پەرە بەفڕینی فڕۆکەی باڵدار بدات و لەزۆربەی تاقیکردنەوەکانیشیدا سەرکەوتووبووە.
کارک فیلھیلم ئۆتۆ لیلینتاڵ لە ٩ی ئابی ساڵی ١٨٩٦ دوای ئەوەی لە بەرزایی ١٧ مەترەوە بە فڕۆکە باڵدارەکەی کەوتە خوارەوە بڕبڕەی پشتی شکا و لە ١٠ی ئابی ساڵی ١٨٩٦ کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی گشتی بەرلین نێژراوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٨ پۆل:مردووانی ١٨٩٦ پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی
بڕیارنامەی ١٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی حوزەیرانی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 956‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
بورجی میلاد
میلاد بورجێکی دوورپەیوەندیی چەند جۆرەیە؛ کە لە باکووری ڕۆژاوای تاران، پایتەختی ئێران هەڵکەوتووە. ئەم بورجە بە بەرزایی ٤٣٥ مەتر، بەرزترین بورجی ئێران، شەشەمین بورجی بەرزی دوورپەیوەندیی جیھان و نۆزدەھەمین بینای بەرزی جیھانە. بورجی میلاد لەبەر بەرزایی زۆر و شێوازی جیاوازی، تەقریبەن لە هەموو جێیەکی تارانەوە دەبیندرێت و یەکێک لە هێماکانی شاری تارانە. 200px|وێنۆک|چەپ|جێگەی بورجی میلاد لەسەر نەخشە بە ڕەنگی شین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بورجەکانی ئێران پۆل:بورجەکانی ئاسیا پۆل:تاران پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پەرکەم
220x440px|وێنۆک|ھێڵێکی کارەبایی کەسێک کە نەخۆشی پەرکەمی نەبوونی ھەیە کە گرژبوونەکەی پیشان دەدات. لەو شوێنەی کە شەپۆلی کارەبایی ڕەش لەسەر پاشبنەمایەکی سپی دەردەکەون نەخۆشیی پەرکەم یان خوو یان گەشکە یان فێ کۆمەڵێک نەخۆشی دەمارییە کە بەھۆی پچڕانی نیشانە کارەبایییەکانی مێشک لە شێوەی لێدانی دووبارەبوونەوەی یەک لەدوای یەک دەردەکەون. ئەم لێدانانە لەشێوەی شەپۆڵێک تەزووی ناڕێکن کە دەکرێت شەپۆڵە تەزووی کورت بواربن یانیش تا ڕادەیەکی باش درێژبن لەبەر خێرایییەکەی ئەستەمە دیاری بکرێن. ئەم لێدانە شەپۆلییانە دەبێتە ھۆی دروستبوونی گرژییەکی زۆر لە ماسولکەکان زۆر جاران دەبێتە ھۆی شکانی ئێسک یاخود برینداری ناوەکی کە سەرجەم تووشی ھەوکردنێکی زۆر دەبنەوە. جگە لەوەی کەسانی تووش بوو بەدەست کەموکوڕی کۆمەڵایەتی دەناڵێنن لەسەرانسەری جیھان جگە لەوەی ھیچ ھۆکارێک یان ڕێگە چارەیەک نییە بۆ ڕێگری لێکردنی لە ڕوودانی. ھۆکاری زۆربەی بارودۆخەکانی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە ھەوکردن، ھەندێک بارودۆخیش لە ئەنجامی برینی مێشک و جەڵدەی مێشک و تومۆی مێشک یاخود ھۆکارە بۆماوەیییەکان ڕوودەدەن. زۆر کەم ڕێککەوتووە کە ڕێی لێ بگیرێت ئەمەش لە ئەنجامی چالاکی دەماری زۆر و نائاسایی لە کۆرتێکسی مێشکدا. دەستنیشانکردنەکە بەدەرکردنی مەرجەکانی تر دەگرێتەوە کە لەوانەیە نیشانەی ھاوشێوە دروست بکات، وەک کاڵبوونەوە و دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا ھۆکارێکی تری دەستبەسەرداگرتن ھەیە، وەک نەخۆشی کشانەوەی کحول یان کێشەی ئەلکترۆلیت. ئەمە لەوانەیە لە بەشێکیدا ئەنجام بدرێت بە وێنەگرتنی مێشک و تاقیکردنەوەی خوێن و نەخۆشیی زۆر جار دەتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە بە بەکارھێنانی پلانی شەپۆلی مێشک (EEG)، بەڵام تاقیکردنەوەی سروشتی مەرجەکە ناھێڵێتەوە. ئەو نەخۆشییە ڕەنگە بەھۆی گرفتەکانی تر ڕووبدات، لەو بارەدا دەتوانرێت ڕێگری لێ بکرێت و دەستی بەسەردابگیرێت و بە دەرمانەکان کۆنترۆڵ بکرێن کە نزیکەی ٧٠٪ ی حاڵەتەکان، زۆرجار بەردەستن. بۆ ئەو کەسانەی کە دەستبەسەرداگرتنەکانیان بە دەرمان ناکرێت، دەکرێت بە کرداری نەشتەرگەری، خاوکردنەوەی دەمار یان گۆڕانکاری خۆراکی بێت. ھەموو حاڵەتەکانی پەرکەم تەمەنێک ناخایەنێت، چونکە خەڵکێکی زۆر باشتر دەبن تا ئەو ئاستەی کە چارەسەریان بۆ بکرێت.
کڵێر ڕێدفیڵد
250px|چوارچێوە|چەپ|کڵێر ڕێدفیڵد کڵێر ڕێدفیڵد (بە ژاپۆنی:クレア・レッドフィールド؛ بە ئینگلیزی: Claire Redfield)، کەسایەتییەکی خەیاڵی یارییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵی کاپکمە. خوشکە بچووکەکەی کریس ڕێدفیڵدە. ئەفسەرێکی تایبەتیی ئەمریکییە و پاڵەوانی چیڕۆکەکەیە و یەکەم جار لە رێزدێنت ئیڤڵدا دەرکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ پۆل:کارەکتەرە مێینەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:خەڵکی خەیاڵی ئەمریکی لە یارییە ڤیدیۆییەکاندا پۆل:خانمە هونەرمەندە خەیاڵییە جەنگییەکان پۆل:هونەرمەندە جەنگییە خەیاڵییەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکاندا
١٨٥٠
ساڵی ١٨٥٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٥٠
شەریعەتی ئیسلامی
شەریعەتی ئیسلام کۆی گشتی ی فەرمانەکان و ڕێساکانی ئیسلامە کە پێیان دەوترێت ئەحکام. ئەم ئەحکامە عیبادەتەکان و مەناسیکی ئیسلام لە خۆ دەگرنەوە.
پۆل:ئیسلام پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:شەریعەت پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
ژاک دێڤی دو پێرۆن
ژاک دێڤی دو پێرۆن شاعیر و پسپۆڕی خواناسیی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٦ پۆل:مردووانی ١٦١٨ پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
فیلیپۆ بروونێلێسکی
وێنۆک|150px|پەیکەری بروونێلێسکی فیلیپۆ بروونێلێسکی (١٣٧٧زایینی لە شاری فلۆرانسی ئیتالیا – ١٤٤٦) داھێنەر و نژیارڤان و پەیکەرەتاشی بەناوبانگی سەردەمی ڕینێسانسە لە ئیتالیا. بروونێلێسکی لە بواری نژیارڤانیدا بە کەڵک وەرگرتن لە شێوازی بیناسازی ڕۆمای کەڤنار دەستی دایە داھێنانی نوێ لەم بوارەدا. بروونێلێسکی یەکەم کەسە کە توانی پێرسپێکتیڤ بدۆزێتەوە کە ڕوانگەیەکی نوێی لە جیھاندا ھێنایە ئاراوە. یەکێک لە بینا بەناوبانگەکانی ئیتالیا کە بروونێلێسکی نەخشەی گۆمبزتەکەی کێشاوە، کاتێدرالی فلۆرانسە و لە ساڵی ١٤١٨ەوە دەستی کرد بە کێشانی نەخشەکەی، و ستایلەکەی گۆتیک-ڕینێسانسە. بروونێلێسکی بە کەڵک وەرگرتن لە فۆرمووڵی بیناسازی ڕۆمای کەڤنار توانی ئەم گۆمبەزە دروست بکات و بۆ ئەوەی کەس نەتوانێت لە چۆنییەتی فۆرمووڵی نەخشەکەی سەردەربێنێت بە شێوازیکی ڕەمزی فورمووڵەکانی نووسیوە.
بە گشتی بروونێلێسکی داھێنەری شێوازێکی نوێیە لە ڕوانگەی ھونەری و نژیارڤانی و کۆمەڵایەتی لە فلۆرانس.
پۆل:نژیاروانانی ئیتالی پۆل:لەدایکبووانی ١٣٧٧ پۆل:مردووانی ١٤٤٦
دوورگەی سێنتینەڵی باکوور
دوورگەی سێنتینەڵی باکوور یەکێکە لە دوورگەکانی ئەندمەن لە کەنداوی بێنگاڵ. ئەکەوێتە ڕۆژئاوای باشووری بەشێک لە باشووری ئەندمەن. زۆربەی دوورگەکە داپۆشراوە بە درەخت. وە بچووکە، و ئەکەوێتە دوور لە نیشتینگەی ئەندمەنی مەزن.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دوورگەکان
ھەمران
هەمران (Hemran، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥ کەس لە ١٥٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئەشخەڵ
ئەشخەڵ (Eşxell، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٥ کەس لە ٢٦٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
غەسان کەنەفانی
غەسان کەنەفانی (٩ی نیسانی ١٩٣٦ لە عەکای فەلەستین - ٨ی تەمموزی ١٩٧٢ لە بەیروتی لوبنان) نووسەر و ڕۆماننووسی فەلەستینی بوو. غەسان سەرۆکی گرووپی بەرەی گەل بۆ ڕزگاریی فەلەستین بوو. غەسان لە ساڵی ١٩٧٢ بە دەستی دەزگای ھەواڵگری ئیسرائیلی مۆساد بە ئوتومبێلی بۆمبڕێژکراو تیرۆرکرا.
ژیان
غەسان فائیز کەنەفانی لە ۹ی نیسانی ۱۹۳٦ لە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک کورد لە چینی ناوێن لە شاری عەکا لە دایک ببوو.
سەرچاوە
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی فەلەستینی پۆل:نووسەرانی عەرەب پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمۆنیستە عەرەبەکان پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەلەستینی پۆل:خەڵکی حەیفا
نێمەسس (ڕێزدێنت ئیڤڵ)
نێمەسس (بە چینی:追跡者؛ بە ئینگلیزی: Nemesis یان Pursuer یان Chaser)، کەسایەتییەکی خەیاڵی یارییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵی کاپکمە.
سەرچاوە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ
فریدا کالۆ
ماگدالینا کارمین فریدا کالۆ کالیدرۆن (٦ی تەممووزی ١٩٠٧ – ١٣ی تەممووزی ١٩٥٤) وێنەکێشێکی مەکسیکی بوو کە بەھۆی وێنە پۆرترەیتەکانییەوە ناوبانگی دەرکرد، بەتایبەت بەھۆی خۆپۆرترەیتەکانییەوە. سروشت و کەلەپووری مەکسیک بوو بە سەرچاوەی ئیلھامبەخش بۆ کارەکانی فریدا. بە کەڵکوەرگرتن لە کولتووری عەوامی مەکسیک، فریدا ھونەری ناییڤی بەکار ھێنا بۆ ورووژاندنی پرسەکانی ناسنامە، سەردەمی دوای کۆلۆنیالیزم، جێندەر، چینایەتی و ڕەگەز لەناو کۆمەڵگای مەکسیکی. وێنەکانی فریدا پەیوەندیی پتەویان ھەبوو لەگەڵ ژیانی ئەو لەگەڵ تێکھەڵکێشکردنیان لەگەڵ توخمی ڕیالیزم و خەیاڵ. کالۆ وەک کەسێکی سوریالیست و ڕیالیزمی سیحری دادەنرێت. ئەو بەوەش ناسراوە کە لە وێنەکانیدا ڕەنگدانەوەی ئازاری بەردەوامی خۆی پیشان دەدات.
کالۆ لە باوکێکی ئەڵمانی و دایکێکی میستزیۆیی لە دایک بوو. زۆربەی تەمەنی منداڵیی لە لا کاسا ئەزول لە کۆیۆئاکان بەسەر برد. ئێستا ئەم شوێنە بووەتە مۆزەخانەی فریدا کالۆ و بۆ ھەمووان کراوەیە. وێڕای ئەوەی بە دەردی ئیفلیجیی مناڵان دەیناڵاند، بەڵام ھیوای بەوە بوو کە بچێتە بەشی پزیشکی، بەڵام کاتێک تەمەنی ١٨ ساڵان بوو، تووشی ڕووداوێکی ھاتوچۆ ھات، کاتێک لەناو پاسێک بوو. ئەم ڕووداوە وای کرد تەواوی ژیانی لەناو ئازاردا بناڵێنێت و تووشی کێشەی تەندروستی ببێت. دوای ڕووداوەکە، کاتێک تەندروستیی بەرەو گەڕانەوە دەچوو ئەوا خولیای مناڵیی بۆ بوون بە ھونەرمەند گەڕایەوە لای کالۆ.
جامی جیھانیی ڤیڤا ٢٠١٢
جامی جیهانی ڤیڤا ٢٠١٢ پێنجەمین پاڵەوانیەتی ڤیڤایە تایبەتە بەو هەرێمانە کە نەبوونە بە دەوڵەت ، ئەم پاڵەوانیەتیە لە ٤ی حوزەیران تاوەکوو ٩ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٢ بەردەوام دەبێ وە هەرێمی کوردستان ی عێراق میوانداری پاڵەوانیەتیەکە دەکات.
یاریەکان و ڕیزبەندی کۆمەڵەی یەکەم
ڕیزبەندی کۆمەڵەی یەکەم
یاریەکان و ڕیزبەندی کۆمەڵەی سێیەم
ڕیزبەندی کۆمەڵەی سێیەم
میدیا
لەڕۆژانی بەڕێوەچوونی پاڵەوانیەتیەکە ڕۆژنامەی ڤیڤا لە کوردستانی باشوور دەردەچێت بە سێ زمانی کوردی ، عەرەبی ، ئنگلیزی وە لەڕووی گواستنەوەی یاریەکان کەناڵی ئاسمانی ئەلعەڕاقیە w زۆرێک لە کەناڵە لۆکاڵیەکانی هەولێر و سلێمانی یاریەکان پەخش دەکەن
١٨٥١
ساڵی ١٨٥١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای ئیمپراتۆری ڕووسیا
230px|وێنۆک|چەپ|شوێن و پانایی ئیمپراتۆری ڕووسیا ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی دەوڵەتێکە کە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٧٢١ تا ٢ی ئازاری ١٩١٧ لە سەرکار بوو، شێوازی حوکمڕانی ئەم دەوڵەتە پاشایی بوو، پایتەختەکەیشی شاری سەن پیتربوروگ بوو، یەکەمین ئیمپراتۆری ئەم دەوڵەتە پیتەری گەورە بوو، و کۆتا ئیمپراتۆری ئەم دەوڵەتە نیکۆلای دووەم بوو کە تا کاتی شۆڕشی ڕووسیا دەسەڵاتدار بوو و دواتر بە دەستی بۆلشێڤیکەکان کوژرا.
سەرچاوەکان
* پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٢١ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ناوەڕاستی ئاسیا پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
جوگرافیای مرۆیی
وێنۆک|چەپ| بڵاوبوونەوە و چڕی دانیشتووانی جیھان
بەگشتی، جوگرافیای مرۆیی ھەموو لایەنەکانی دیسیپلینی گەورەتری جوگرافیا جگە لە ئەوانەی ڕاستەوخۆ بە جوگرافیای سروشتی و لایەنە تەکنیکییەکانی وەک کارتۆگرافی پەیوەندیان ھەیە، لەخۆ دەگرێ. لە زۆربەی وڵاتان، جوگرافیا بە دوو بەشی سەرەکی دابەش کراوە: سروشتیی و مرۆڤی. ئەم دابەش بوونە لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و ساڵانی یەکەمی سەدەی بیستەم ڕووی داوە. ئەوەی جێگای سەرنجە ئەمەیە کە دابەش بوونی ئەم ڕێژەیە زوو ڕووی دا؛ پاش ئەوەی ھەندێک لە ڕێبەران و پێشەنگانی جوگرافیا لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەم بەو باوەڕەی گەیشتبوون، ئەم دیسیپلینە واتە جوگرافیا دەتوانێ شوێنێک بۆ خۆی لە زانکۆکان بکاتەوە ئەگەر لە ناوەڕۆکی زانستیی بوونی واتە توێژینەوەی پەیوەندییەکانی نێوان سروشت و چاند (کولتور)، داکۆکی بکرێ. ئەمڕۆکە ئەم پێگە ھزرییەیە دەگەڕێتەوە بۆ کارلێکی مرۆڤ-ژینگە.
پێکھاتەی جوگرافیای مرۆیی
جوگرافیای مرۆیی مەیدانێکی زۆر بەربڵاوە و بریتییە لە مەودایەکی جیاواز و جۆراوجۆر لە ژێربەش و دیسیپلینەکان. ئەم ژێربەشانەی جوگرافیا بریتین لە: جوگرافیای کشتوکاڵ، جوگرافیای ئاکاری، جوگرافیای چاندی، جوگرافیای ئابووری، جوگرافیای ھەڵبژاردن، جوگرافیای مێژوویی، جوگرافیای پیشەسازی، جوگرافیای سیاسی، جوگرافیای دانیشتووان، جوگرافیای گوند، جوگرافیای شار، جوگرافیای کۆمەڵایەتی و جوگرافیای گواستنەوە. لە نێو ھەمووی ئەم ژێربەشانە، سێ ڕوانگە بۆ توێژینەوە باوە و دەبیندرێن: (١). شیکردنەوەی فەزایی(Spatial Analysis)، (٢). پەیوەندی نێوان شوێنەکان؛ و (٣). سنەتێزی ھەرێمی (ناوچەیی- Regional) بە بیچم و فۆڕمی جۆراوجۆر.
پرسی جوگرافیای مرۆیی
بەشێوەیەکی بنچینەیی، جوگرافیناسانی مرۆڤی، پرسیارگەلی، "لەکوێ" و "بۆچی" سەبارەت بە چالاکییە مرۆڤییەکان دەپرسن. بۆ وێنە، ناوەندە سەرەکییەکانی پیشەسازی فڕۆکە لە کوێن و بۆچی لەوێ ھەڵکەوتوون؟، لە چ وڵاتانێکەوە ئەفریقی ئەمریکییەکان بۆ باشووری وڵاتە یەکگرتووەکانی ئامریکا کۆچیان کردووە و بۆچی؟، ھەروەھا جوگرافیناسانی مرۆڤی ڕەنگە لە شێوازی جیھانی چڕی دانیشتووان، بکۆڵنەوە. چاوخشاندنێک بەسەر نەخشەی دانیشتووانی جیھان، سێ کۆگا و چڕبوونەوەی سەرەکی دانیشتووان لە جیھان دەنوێنێ: ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، باشووری ئاسیا، و ئەورووپای کەناری تا دەگاتە ڕۆژھەڵات بۆ زنجیرەچیاکانی ئورال(Ural Mountains). ئەم سێ ناوەندەی دانیشتووان، نزیکەی نیوێک لە خەڵکی جیھان لەخۆ دەگرن. جوگرافیناسی مرۆڤی دەبێ بپرسێ ئەم چڕبوونەوە بۆچی ڕووی داوە و ئاکامی ئەمە چ دەبێ.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:دانیشتووناسی پۆل:مرۆڤناسی پۆل:لقەکانی جوگرافیا پۆل:جوگرافیای مرۆیی پۆل:جوگرافیای چاندی
سیاوەرەکۆن
سیاوەرەکۆن (Siyawerekon، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٦ کەس لە ٢٤ بنەماڵەدا بووە.
پارێزگای کۆجائێلی
پارێزگای کۆجائێلی یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئیزمیتە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کۆجائێلی پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
سیاوەرەکۆن
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
تەزووی گۆڕاو
وێنۆک|چەماوە سەوزەکە تەزوویەکی گۆڕاوە. تەزووی گۆڕاو (AC) (ئینگلیزی: Alternating current) تەزوویەکی کارەبایییە، کە بڕ و ئاڕاستەکەی لە کاتە یەکسانەکاندا دەگۆڕێت، لە ھەر چرکەیەکدا.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندازیاریی کارەبا پۆل:تەزووی کارەبایی پۆل:توانای کارەبایی
ئێتانۆل
سوتەمەنی ئیسانۆل بریتیە لە (کحولی ئەسیل), ھەمان شێوەی ئەو کحولەیە کە لە خواردنە کحولیەکان بەدەست دێت و بەکاردێت وەک و سوتەمەنی. وە زیاتر وەک سوتەمەنی بۆ ماتۆرەکان بەکاردێت، بەشێوەیەک کە سوتەمەنی سروشتی زیاد بکرێ بۆ گازۆلین. ووە یەکەم ئۆتۆمبێل کە بە شێوەیەیکی گشتی بە پشت بەستنی تەواو لەسەر ئیسانۆل دا بروا ئۆتۆمبێلی جۆری (فیات ١٤٧) بوو.
ێکھاتەی کیمیایی
لە کاتی دروستبوونی ئیتانۆل بە ڕێگای فێراندن (تەخمیرکردن)، شەکرەکانی وەک گلوکۆز وە جۆرەکانی تر کە لەناو گەنمەکان و دەنکەکانی خواردەمەنیەکان ھەن دەگۆرێن بۆ ئیسانۆل و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن C6H12O6 → 2 C2H5OH+ 2 CO2 + heat فیراندنی ئیسانۆل ھەموو کات بە شێوەیەکی خاوێن نابێت بە ڕێژەی ١٠٠٪ بەڵکو ماددەکانی وەک گلایکۆل و ئەسێتیک ئەسیدی لەگەڵدا ئەبێت پۆل:ئێتانۆل
بڕیارنامەی ١٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئەیلوولی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 968‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
زمانی لاوۆ
لاو یان لاوۆ، ھەندێجاریش بە لاویتان ناودەبرێ (بە لاوۆیی: ລາວ، 'لاو' یان ພາສາລາວ،  'زمانی لاوۆ')، بریتییە لە زمانێکی سەر بەبنەماڵەی کرا-دایی قسەی پێدەکرێ لەلایەن خەڵکانی لاوۆیی، لە وڵاتی لاوس و زمانی فەرمی ٧ ملیۆن کەسە، ھەروەھا لە باکوری ڕۆژاوای وڵاتی تایلەند یش قسەی پێدەکرێ لەلایەن نزیکەی ٢٣ ملیۆن کەسەوە لە ناوچەی ئیسان.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانەکانی لاوس پۆل:زمانەکانی تایلەند پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
بڕیارنامەی ١٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی یەکەمی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مۆریتانیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 971‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، 1ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
مێژووی ڕۆبۆتەکان
وێنۆک|ڕۆبۆتی تۆیۆتا کە ئامێرێکی مۆسیقا دەژە نێت ڕۆبۆتەکان مێژوویەکی دێرینیان ھەیە لەگەڵ مرۆڤەکان. یەکەم ڕۆبۆت لە ساڵی ١٩٥٠ لەلایەن George C Devolەوە دروستکراوە.
بڕیارنامەی ١٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
مێژووی ڕۆبۆتەکان
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ڕۆبۆتەکان
میشێل فووکۆ
وێنۆک|فووکۆ میشێل فۆکۆ (بە فەڕەنسی:Michel Foucault) فەیلەسووف، مێژووزان و تیۆریوانێکی کۆمەڵایەتی خەڵکی وڵاتی فەڕەنسایە.
ترانزیستەر
وێنۆک|چەپ|چەند نموونە ترانزستەر ترانزستەر (ئینگلیزی: Transistor) دەزگایەکە، سێ تەلی گەیاندنی ھەیە، دەتوانێت نیشانە گەورە بکات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ترانزستەرەکان پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:داھێنانەکانی ١٩٤٧
میشێل فووکۆ
ژیان
لە پواتیەی فەرەنسا لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٦ ھاتۆتە دنیاوە. لە ساڵی ١٩٥٢ لیسانسی دەرونناسی وەرگرت و لە نەخۆشخانە دەرونییەکان سەرقاڵی کارکردن بوو، ساڵی ١٩٦٦ دکتۆرای لەبواری فەلسەفە دا وەرگرتوەو لە ساڵی ١٩٧٠ بەسەرۆکی بەشی مێژووی بیرۆکەکانی زانکۆی باوەڕپێکراو کۆلیژی دوھەمی فەرەنسا ھەڵبژێردرا و دواتر لە ساڵی ١٩٨٤ بەنەخۆشی ئایدز لە پاریس کۆتایی بە ژیانی ھات. فۆکۆ لەژێر کاریگەری فەیلەسوفانی وەک فرێدریش نیچە و مارتن ھایدگەر دا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە ئەیدز لە فەڕەنسا پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی پۆل:مێژووی دەروونپزیشکی پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە فەڕەنسیەکان پۆل:بێدینەکان پۆل:میشێل فوکۆ پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
مادامێ ھواروی
مادامێ ھواروی خان و شاعیر بوو لە سەردەمی پێنج ویلایەت و دە شانشینەکە لە ویلایەتی شوی دواتری سەردەمی ئیمپراتۆر مێنگ چێنگ دەژیا.
مێیر دیزنگۆف
وێنۆک|مێیر دیزنگۆف وێنۆک|پەیکەرێکی مێیر دیزنگۆف کە سواری ئەسپەکەی بووە، دەکەوێتە سەر [[شەقامی ڕۆتشیڵد لە تەلئەبیب]] مێیر دیزنگۆف (بە عیبری: מֵאִיר דִּיזֶנְגּוֹף، بە ڕووسی: Меер Янкелевич Дизенгоф میر یانکێلێڤیچ دیزنگۆف، ٢٥ی شوباتی ١٨٦١ – ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٣٦) سەرکردە و سیاسەتمەدارێکی زایۆنیستی و دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی شارەوانی تەلئەبیب بووە (١٩١١–١٩٢٢ وەک بەرپرسی پلاندانانی شار، ١٩٢٢–١٩٣٦ وەک سەرۆکی شارەوانی). کارەکانی دیزنگۆف لە فەلەستینی عوسمانی و ئیختیاری بەریتانیا بۆ فەلەستین یارمەتیدەر بوو بۆ دروستکردنی دەوڵەتی ئیسرائیل. دەیڤید بن گوریۆن لە ساڵی ١٩٤٨ لە شوێنی نیشتەجێبوونی دیزنگۆف لە تەلئەبیب سەربەخۆیی ئیسرائیلی ڕاگەیاند. ماڵی دیزنگۆف ئێستا ھۆڵی سەربەخۆیی ئیسرائیلە.
١٨٥٢
ساڵی ١٨٥٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
١٨٥٣
ساڵی ١٨٥٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مادامێ ھواروی
کاتێک ئیمپراتۆر تایوزو دەستی بەسەر ویلایەتەکە گرتوو، مادامێ ھوارویی دەستبەسەرکرا، ئیمپراتۆر تایوزو گوێبیستی ناوبانگی ئەو بوبو لە شیعر وتن دا بۆیە داوای لێکرد شیعرێکی بۆ بڵێت، دواتریش مادامێ ھوارێی یەکسەر دەست دەکات بە شیعر وتن
مێیر دیزنگۆف
مردن
دیزنگۆف لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٣٦ کۆچی دوایی کردووە. لە گۆڕستانی ترامپێڵدۆر لە تەلئەبیب بە خاک سپێردرا.
١٨٥٦
ساڵی ١٨٥٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
١٨٥٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٥٢
مێیر دیزنگۆف
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ پۆل:سەرۆکی شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
مادامێ ھواروی
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠ پۆل:مردووانی ٩٧٦ پۆل:نووسەرانی چێنگدو پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی دەیەمی زایینی پۆل:شاعیرانی سیچوان پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی دەیەم پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:شاعیرەکانی شوی دواتر
جانگۆی ئازادکراو
چیڕۆک
بە یارمەتی ڕاوکەرێکی بەخششی ئەڵمانی، کۆیلەیەکی ئازادکراو ھەڵدەستێ بە گەڕان بەدوای ھاوسەرە ڕفێندراوەکەی تاکو لەدەستی خاوەن کۆیلەیەکی دڕندە ڕزگاری بکات
بانگۆڵ
بانگۆڵ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
١٨٥٦
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٥٦
وەتماناوێ
وەتماناوێ (Wetmanawê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤ کەس لە ١٣٥ بنەماڵەدا بووە.
جانگۆی ئازادکراو
سەرچاوەکان
پۆل:کوێنتن تارانتینۆ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە تەکساس لە ئەمریکا نمایش دەکرێن پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون پۆل:فیلمەکان کە لە کێڵگەدا ڕوودەدەن پۆل:فیلمە ئەمریکییە-ئەفریقییەکان پۆل:فیلمەکانی دجانگۆ پۆل:ئەو فیلمانەی لە تێکساس، ئەمریکا نمایش کراون
١٨٥٤
ساڵی ١٨٥٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ترانسفۆرمەر
وێنۆک|چەپ ترانسفۆرمەر یان گۆڕەڕ (ئینگلیزی: Transformer) لە فیزیکدا، دەزگایەکە، پاڵھێزی کارەبای موگنەکاری تەزووی گۆڕاو بەرز یان نزم دەکاتەوە.
ئوکسیتانیا
thumb|200px|ئاڵای ئوکسیتانیا کە چالاکەکانی بەکاریدێنن thumb|300px|نەخشەی ئوکسیتانیا ئوکسیتانیا ناوچەیەکی مێژووییە لە باشووری ئەورووپا.
بانگۆڵ
جوگرافیا
بانگۆڵ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گۆران جەباری و لە باشوور لەگەڵ گوندی گولەمە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی وەستاخدر لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی داووڵ.
١٨٥٤
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٥٤
بانگۆڵ
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ١٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی یەکەمی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مەنگۆلیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 971‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پارێزگای خەتای
پارێزگای خەتای یان پارێزگای ھاتای یەکێکە لە پارێزگاکانی تورکیا لە باکووری کوردستان. پایتەختەکەی شاری ئەنتاکیایە. ڕووبەرەکەی ٥٦٧٨کم٢ و ژمارەی دانیشتووانەکەی سەروو یەک میلیۆن و دووسەدوو پەنجا ھەزار کەسە و ڕێژەی چڕی دانیشتووانی ٢٢٠کم٢، دەکەوێتە باشووری تورکیا.
چێشتی مجێور
200px|thumb|left|ڕووبەرگی پەڕتووکی "جێشتی مجێور" چاپی سێهەم ٢٠٠٩
فرانسوا بێروالد دو ڤێرڤیل
فرانسوا بێروالد دو ڤێرڤیل نووسەر و شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
چێشتی مجێور
ھۆکاری ناولێنان
جاران مجێوری مزگەوت بەرماوەی خواردنی خەڵکی کۆدەکردەوە و لە مەنجەڵێکی ئەنا و تێکەڵی دەکردن کە پێیان دەگوت "چێشتی مجێور". مامۆستا ھەژار ئەڵێ چیڕۆکی ژیانی وەک چێشتی مجێور وایە. ھەروەھا ئەڵێ نە دەمی ڕوودانی بەسەرھاتەکانی لە بیر ماوە نە دەتوانێت یەک بە دوای یەکدا بە زنجیر بیانگێڕێتەوە کەواتە وەک چێشتی مجێور تێکەڵاو گێڕاونیەوە. ئەم بەسەرھاتانە و باسانەی ناو پەڕتووکەکە یان بەسەرھاتی مامۆستا ھەژار ھی خۆیەتی یان لە دەمی دۆستان و برادەرانی قۆزتۆتەوە. مامۆستا ھەژار سەرەتا ویستوویەتی ناوی بابەتەکەی بنێ "قانگ لاشک"، "با بردەڵە" یان "بۆت برێم" بەڵام دوای ناوی "چێشتی مجێور" ی داناوە کە بە وتەی خۆی: پڕ بە پێستیەتی.
بەرکوڵێک لە «چێشتی مجێور»
ــ ئاخر بۆچی ئاخر زەمان نییە؟ ئەو سەگبابانە بە زمانی جوولەکان قسە دەکەن، دە بڵێ لە کوێی فێر بوون؟!(ل٦٣)
پێڕستی زاراوەکان
پێڕستی زاراوەکان یان فەرهەنگی زاراوەکان (بە ئینگڵیزی: Glossories) (لە یۆنانی کۆنەوە: ῶݚݚܔ/ زمان، قسە، وشەدان) هەروەها ناسراوە بە وشە یان کلاڤیس، لیستێکی ئەلفوبێی زاراوەکانە لە بواری زانیاری تایبەت لەگەڵ پێناسەکانی ئەو چەمکانە. بە شێوەیەکی نەریتی، فەرهەنگێک لە کۆتایی کتێبێکدا دەردەکەوێت و زاراوەکانی ناو ئەو کتێبە دەگرێتەوە کە یان تازە ناساندن، نا ئاسایین، یان تایبەتمەندن. لە کاتێکدا کە فەرهەنگەکان بە گشتی پەیوەندیان بە کتێبە خەیاڵییەکانەوە هەیە، لە هەندێک حاڵەتدا، ڕۆمانە خەیاڵییەکان لەوانەیە لەگەڵ فەرهەنگێک بێت بۆ چەمکە نا ئاشناکان. فەرهەنگێکی دووزمانی، لیستی زاراوەکانە لە یەک زماندا کە بە زمانی دووەم پێناسە دەکرێت یان بە هاوواتای (یان بەلایەنی کەم نزیک- هاوواتاکان) بە زمانێکی تر پێناسە کراوە. بە مانایەکی گشتی، فەرهەنگێک ڕوونکردنەوەی ئەو چەمکانەی تێدایە کە پەیوەستن بە بوارێکی دیاریکراوی خوێندن یان کردارەوە. بەم مانایە، زاراوەکە پەیوەستە بە بیرۆکەی ئۆنتۆلۆژییەوە. هەروەها شێوازی ئۆتۆماتیکی دابین کراوە کە فەرهەنگێک بگۆڕن بۆ ئۆنتۆلۆژی یان وشەدانی ژمێریاری.
سێگۆشەی وەستاو
وێنۆک|چەپ|سێگۆشەیەکی وەستاو سێگۆشەی وەستاو سێگۆشەیەکە، گۆشەیەکی وەستاوە (۹۰ پلە). سێگۆشەی وەستاو بناغەی لقی سێگۆشەزانییە.
بڕیارنامەی ١٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئێدموند کین
250px|وێنۆک|چەپ|ئێدموند کین لە ساڵی ١٨١٦ ئێدموند کین (بە ئینگلیزی: Edmund Kean) (٤ی تشرینی دووەمی ١٧٨٧ – ١٥ی ئایاری ١٨٣٣) ئەکتەرێکی ئینگلیز بوو، لە سەردەمی خۆیدا بە مەزنترین ئەکتەر ناسرابوو.
فرانسوا بێروالد دو ڤێرڤیل
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٦ پۆل:مردووانی ١٦٢٦ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:کیمیاگەرەکانی سەدەی حەڤدەیەم
عەبدولڕەحمان مەعڕووف
عەبدولڕەحمان مەعڕووف (، لەدایکبووی ١٩٦٧ لە هەولێر، عێراق) ڕۆژنامەنووس و نووسەرێکی کوردە، نووسەری ئینسایکلۆپیدیای نووسەرانی هەولێرە کە پێکهاتووە لە شەش بەرگ لە ساڵی ٢٠٢١ بڵاوکراوەتەوە.
چێشتی مجێور
بەرکوڵێک لە «چێشتی مجێور»
ــ چکارەی؟ ــ فەقیرم و لە خێر دەگەڕێم. برادەران کەوتنە تەحقیقات و نووسین. زۆریان گوت فایدەی نەبوو. شەو بە دەنگێکی وا کە گوێی لێ بێ گوتم: ــ ئەرێ بە شەو کێ دەتوانێت بە پێنج گوللە نیشان بپێکێت؟ ئەو کابرایە بێنن، دایکەین، بزانین کێ دەستی ڕاستە! کابرا کردیە ھاوار: ــ باوکم مەمکوژن، بە خوا من جاسووسی عەجەمانم. کۆتری نامەبەر دە باخەڵم دەنێم، خەبەریان بۆ بە کۆتردا دەنێرمەوە. ناردوویانم بزانم ئێوە چەند کەسن و لە کام خانوودا دەژین.
کابرامان ناردە سابڵاغ. (ل٧٦)
ــ بەڵێ ئاغا نەم ھەنگاوت، بەڵام وام ترساند کە تازە ڕووناکاتەوە ئەم گردە! (ل٧٦)
دەبێ لە دووھەزار میتر خاڵی ڕەشی ناو ھەدەف بپێکێ. ــ ئەو سەربازانە مەشقیان کردووە یان تازە ھاتوون؟ ــ ھیچیان لە چوار ساڵ کەمتر نییە کە لێرەن، لەبەر شەڕی ئێوە ھیشتووماننەوە. ــ دە وەرە با بچینە سەیری ئاودەست: کونیە ئاودست تا قوونی سەرباز بستێکە، زۆریش لە خاڵی ھەدەف گەورەترە، سەربازێک نەتوانێ ئەو کونە گەورە بپێکێ، مەشقی چی و فێربوونی چی؟! (ل٨٢)
پێڕستی زاراوەکان
سەرچاوەکان
پۆل:پێڕستی زاراوەکان پۆل:زانستی زانیاری پۆل:نووسینە کلتوریەکان پۆل:دیزاینی کتێب پۆل:فەرھەنگنووسی
ناسر ڕەزازی
مەرزیە فەریقی گۆرانیبێژی کورد، ھاوسەری ناسر ڕەزازی بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٥ لە نەشتەرگەرییەکی دڵدا گیانی لەدەستدا. لە دوای مەرزیەوە، ناسر ژنێکی تری ھێناوە بە ناوی ئێران کە دانیشتووی مەریوان بوو.
ئێدموند کین
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٩ پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٧ پۆل:مردووانی ١٨٣٣
سازمانناسی
«سازمانناسی» (Organization Theory (Organizational studies: «بریتییە لەو تیۆرییانەی لە سازمان دەدوێن و ڕێکاری جیاوازیان لە ڕشتەی جیاوازدا شرۆڤە دەکەن. بۆ نموونە ڕێکاری ساختار، فەرمانداری، شێوازی هەڵسوکەوت و... هتد - ی سازمان، لە ڕشتەی جیاوازی وەک ئابووریی بازاڕ، دەروونناسی، جڤاتناسی و سیاسەتناسی... هتد شرۆڤە دەکەن».
سێگۆشەی وەستاو
ژێ
ژێ درێژترین لای سێگۆشەی وەستاو و بە لای بەرامبەر بە گۆشەی وەستاو دەوترێت.
چێشتی مجێور
بەرکوڵێک لە «چێشتی مجێور»
کابرایەکی وێڵی، بێ ماڵی، ڕووتەکە ھەبوو پەستەکێکی سەد پینەی درێژی تا سەر ئەژنۆی دەبەردابوو، سەر و بنی قسەشی «زالیکە» بوو. خۆی بە پێغمبەر دەزانی. شێخ گاڵتەی پێ دەکرد، گوتی: زالیکەی ماکەر! تۆ چۆن پێغەمبەرێکی؟ گوتی: پێغەمبەری کەرانم و خوا ناردوومیەتە سەر ئێوە! (ل١٠٨)
زانکۆی ویلایەتی باکوو
زانکۆی ویلایەتی باکوو (BSU) زانکۆیەکی حکومییە و دەکەوێتە شاری باکوی پایتەختی ئازەربایجان. زانکۆکە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن پەرلەمانی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجانەوە دامەزراوە، بە فاکەڵتییەکانی مێژوو و فیلۆلۆژی، فیزیا و بیرکاری، یاسا و پزیشکی دەستیپێکردووە، بە ناونوسکردنی سەرەتایی ١٠٩٤ کەس. یەکەم سەرۆکی زانکۆی زانکۆی ویلایەتی باکوو ڤاسیلی ڕازومۆڤسکی بوو کە مامۆستای پێشووی نەشتەرگەری بوو لە زانکۆی کازان.
فریدا کالۆ
لە ساڵی ١٩٢٧، فریدا دەچێتە ناو بواری سیاسەت و دەبێتە ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی مەکسیکی، لەم ڕێگایەوە ھونەرمەند و وێنەکێش دیێگۆ ڕیڤێرای ناسی. دواتر بەیەکەوە لە ساڵی ١٩٢٩ ھاوسەرگیرییان کرد. لە ساڵانی سییەکان بەیەکەوە گەشتی مەکسیک و ئەمریکایان کرد. لەو کاتانەدا، فریدا شێوازی تایبەتی کارکردنی خۆی دۆزییەوە. تابلۆ سەرەکییەکانی خۆی کە لە کولتوور و فۆلکلۆری مەکسیکی وەرگیرابوون، ھەروەھا ئەو پۆرترێتانەی خۆی کە تێکەڵی کردبوون لەگەڵ بیروباوەڕەکانی سەردەمی پێش کۆلۆمبی و کاتۆلیک. تابلۆکانی ئەو وایان لە وێنەکێشی سووریالیستی ئاندرێ بریتۆن کرد کە لە ساڵی ١٩٣٨ پێشانگایەکی بۆ بکاتەوە لە گالێریی جولیەن لێڤی لە نیویۆرک. پێشانگایەکە سەرکەوتنی بەدەست ھێنا. بۆ ساڵی دواتر (١٩٣٩)، فریدا پێشانگایەکی دیکەی لە پاریس کردەوە. ھەرچەندە کە پێشانگاکەی پاریس بەمجۆرە سەرکەوتوو نەبوو، مۆزەخانەی لووڤر تابلۆیەکی لە کالۆ کڕییەوە. زە فرەیم، یەکەم تابلۆی وێنەکێشی مەکسیکییە کە لە کۆکراوەکانی مۆزەخانەی لووڤر دابنرێت. لە ساڵانی چلەکاندا، کالۆ ھەم لە پێشانگا ھونەرییەکانی مەکسیک و ئەمریکا بەشداری کرد، ھەروەھا لەلایەکی دیکەوە وەک مامۆستای ھونەر کاری کرد. کالۆ یەکێک بوو لە ئەندامانی دامەزرێنەر لە کۆمەڵەی سێمیاریۆ دی کولتوورا مێکسیکانا. لە ساڵی ١٩٥٣، یەکەمین پێشانگای تاکەکەسیی کردەوە لە مەکسیک، ئەمەش بەماوەیەکی کورت بوو بەر لە مردنی لە ساڵی ١٩٥٤، واتە لە تەمەنی ٤٧ ساڵی.
سازمانناسی
سازمان تێکبەستنی چەندین پەیوەندیی ئاڵۆزی مرۆڤایەتییە، لەبەر ئەوەیشە‌ «سازمانناسی» دەبێتە زانستێکی بەرفرەوان و خاوەن ڕوانگە و ڕەهەندی جیاواز.
پاشخان
مرۆڤایەتی هەمیشە پێویستی بە خۆ ڕێکخستن، بە سازمانگەری، هەبووە و هەر زوویش سەرنجی داوەتە ئەم هونەرە و هەوڵی داوە وردەکاریی سازمان و سازمانگەری دەرک بکات. لە یۆنانی دێریندا، ئەفلاتۆن باس لە ماکی ڕێبەرایتی دەکات و ئەریستۆ لە هونەری دانوستان ورد دەبێتەوە. ئەم ڕامان و بیرکارییە لەگەڵ ڕەوتی مێژوودا گەشە دەکات.
بەدەم فرەوانبوونی پیشەسازییەوە، «سازمانناسی» بە ئوستادیی چەندین زانای وەک (Adam Smith (1723-1790 و (Karl Marx (1818-1883 و (Émile Durkheim (1858-1917 گەشە دەکات و پاشان بەتایبەتی لە بەرهەمەکانی (Frederick Winslow Taylor (1856-1915 و (Max Weber (1864-1920 ـەوە- وەک ڕشتەیەکی زانست دێتە کایەوە و لەو دەمەوە بەردەوام لە هەڵکشان و گۆڕانکاریدایە.
سێگۆشەی وەستاو
پەیوەندی نێوان لایەکانی سێگۆشەی وەستاو
لە سێگۆشەیەکی وەستاودا، ئەنجامی کۆکردنەوەی دووجای درێژایی دوو لا، یەکسانە بە دووجای ژێ. بە زمانی بیرکاری: c²=a²+b² کاتێcژێی سێگۆشەکەیە و aوb دوولاکەی تری سێگۆشەکەن.
سازمانناسی
پاشخان
«سازمانناسی» وەک ڕشتەیەکی زانستی بۆ پەی بردن بە وردەکاریی سازمانگەری، لە سەدی بیستەمدا باشتر ڕسکا. دەوڵەتی هاوچەرخ بۆ چەرخاندنی پرۆسەیەکی بڕیاردانی دروست و خێرا پێویستی بە فەرمانگەی ئاڵۆز بوو.
ڕێباز و ڕوانگەی جیاواز
تیۆرییەکانی سازمانناسی دیدی خۆیان دەربارەی سازمان و ڕێبەرایەتی لە چەند ڕوانگەیەکی جیاوازدا کۆ کردۆتەوە. لێرەدا کورتەباسێکی ڕێبازە هەرە ناودارەکان بەم جۆرە دێنە بەرباس:
ناسر ڕەزازی
کورتەی ژیان
ناسر ڕەزازی ھاوینی ١٩٥٥ لە سنە لە بنەماڵەیەکی دەستکورت و قەرەباڵغدا لەدایکبووە. لە ٦ ساڵیدا دەچێتە خوێندنگای ھیدایەتی سنە. ساڵی ١٩٧٨ لەگەڵ مەرزیە فەریقی زەماوەند دەکات. لە دوای وەرگرتنی دیپلۆمی وێژە دەکرێ بە مامۆستای سەرەتایی بەڵام پێش ئەوەی کارەکەی دەست پێبکات، ڕاپەڕینی ١٩٧٩ی ئێران ڕوو دەدات پاشان دەخرێتە زیندان. لە دوای ڕزگار بوونی لەگەڵ بنەماڵەکەیدا دەچنە شاخ و دەبن بە پێشمەرگەی کۆمەڵە. ساڵی ١٩٨٥ لە دوای وازھێنان لە پێشمەرگایەتی لەگەڵ مەرزیە و دوو منداڵەکەی دڵنیا و ماردین پەنا دەبەن بۆ وڵاتی سوید. لەوێ دەبن بە خاوەنی کوڕێکی تر بە ناوی کاردۆ. ساڵی ٢٠٠٤ دەگەڕێنەوە بۆ باشووری کوردستان و لە شارۆچکەی دووکان نیشتەجێ دەبن. ھاوینی ساڵی ٢٠٠٥ مەرزیە لە بەر سەرکەوتوونەبوونی نەشتەرگەرییەکەی لە سویددا مالئاوایی لە ژیان دەکات. دوای ماوەیەک ژنێکی خەڵکی مەریوان بە ناوی ئێران خانم دێنێت. ئێستا لە شارۆچکە ی دووکان دەژین.
عەبدولڕەحمان مەعڕووف
سەرچاوەکان
فەیسبووکی فەرمی
پارێزگای خەتای
ھاتای تا ساڵی ١٩٣٩ بە ھەرێمی ئەسکەندەروون ناسرابوو، کە ھەرێمەکە لە سووریا لە کاتی داگیرکاری فەڕەنسی بەسەر سووریادا پچڕا، دوای دەنگدانێکی جێی پرسیار کە لە ساڵی ١٩٣٩ لە ھاتای ڕێکخرا، لکێنرا بە تورکیا، دەیان ھەزار تورک بەشدارییان لە دەنگداندا کرد بە بارھەڵگر لە تورکیاوە گواسترانەوە بۆ ئەوەی بەشداری تێدا بکەن و لەلایەن زۆرینەی عەرەبەوە بایکۆت کرا. تورکیا ھەموو ناوەکانی لە عەرەبیەوە گۆڕی بۆ تورکی. لە ساڵی ١٩٢١ تورکەکان کەمتر لە سەدا ٢٠ی دانیشتوانی ئەو پارێزگایەیان پێکھێناوە.
سێگۆشەی وەستاو
سێگۆشەزانی
سێگۆشەزانی (Trigonometry؛ لە یۆنانی وەرگیراوە: trigōnon "سێگۆشە" + metron "پێوان") لقێکی بیرکارییە کە سێگۆشەکان تاوتوێدەکات، بەتایبەت سێگۆشەی وەستاو.
ئایینی زەردەشتی
وێنۆک|پاشماوەیەکی ئایینی زەردەشتی لە شاری سلێمانی
عەبدولڕەحمان مەعڕووف
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
فریدا کالۆ
سەرەتای ژیان و خێزان
وێنۆک|فریدا (لەلای ڕاست) لەگەڵ خوشکەکانی کریستینا، ماتیڵدە و ئەدریانا. وێنەکەکە لەلایەن باوکیان گیراوە، ١٩١٦. ماگدالینا کارمینن فریدا کالۆ کالیدرۆن لە ساڵی ١٩٠٧ لە گوندی کۆیۆئاکان لە مەکسیکۆ سیتی لە دایک بوو، کالۆ خۆی وتوویەتی لە ماڵی خێزانەکەی لە دایک بووە، واتە لە لا کاسا ئەزل (خانووە شینەکە)، بەڵام بەپێی تۆماری لەدایکبوونی فەرمی ئەوا لە شوێنێک لە نزیک ماڵی داپیری لەدایکبووە. دایک و باوک کالۆ وێنەگر بوون، گویلێرمۆ کالۆ (١٨٧١–١٩٤١) و ماتیڵدە کاڵدیرۆن گۆنزالێز (١٨٧٦–١٩٣٢)، ئەو کاتەی کالۆ لەدایکبوو ئەوان تەمەنیان ٣٦ و ٣٠ ساڵان بوو. باوکی بەڕەچەلەک ئەڵمانی بوو، گویلێرمۆ لە ساڵی ١٨٩١ بە پەنابەری ھاتبووە مەکسیک. ھەرچەند کالۆ گوتوویەتی کە باوکی جوولەکە بووە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو لەسەر پەیڕەوی لوتەریانیزم بوو. ماتیڵدە (دایکی کالۆ) لە دایکبووی واخاکا بوو، لە باوکێکی ڕەسەن مەکسیکی و دایکێکی ئیسپانی زمان بوو. جگە لە کالۆ، خێزانەکە سێ کچی دیکەیان ھەبوو؛ ماتیڵدە (بەنزیکی ١٨٩٨–١٩٥١)، ئەدریانا (بەنزیکی ١٩٠٢–١٩٦٨) ھەروەھا کریستینا (بەنزیکی ١٩٠٨–١٩٦٤). کالۆ دوو زڕخوشکی دیکەی ھەبوو لە ژنی یەکەمی باوکی، ماریا لوسیا و مارگاریتا، بەڵام ئەوان بەجیا بەخێوکران.
پارێزگای خەتای
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای خەتای پۆل:مێژووی سووریا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٩ پۆل:پارێزگاکانی تورکیا پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:شام پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
سێگۆشەی وەستاو
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سێگۆشەکان پۆل:سێگۆشەزانی
ترانسفۆرمەر
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ترانسفۆرمەرەکان پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان پۆل:داھێنانە ھەنگارییەکان پۆل:داھێنانە بریتانییەکان پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم
قۆرەدەرە
قۆرەدەرە (Qoredere، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٨ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.
فریدا کالۆ
سەرەتای ژیان و خێزان
لە کۆتایییەکانی ژیانیدا، کالۆ لە وەسفی ژینگەی ژیانی منداڵیی گوتبووی «زۆر زۆر خەمگینانە بوو.» دایک و باوکی نەخۆش بوون، ھاوسەرگیرییەکەیان دوور بوو لە خۆشەویستی. پەیوەندی فریدا لەگەڵ دایکی ھەردەم لە گرژیدا بوو. کالۆ لە وەسفی دایکی گوتوویەتی، «ئەو میھرەبان، چالاک و زیرەک بوو، بەڵام ئەو کەسێکی بەحساب، دڵڕەق و دەرماگیریی ئایینی بوو.» لە ماوەی شۆڕشی مەکسیک، کارەکەی باوکی وەک وێنەگر زیانی گەورەی بەرکەوت، بەوەی حکوومەتی نوێ کارەکەی لێ سەندەوە و بەھۆی درێژیی ماوەی شەڕی ناوخۆی وڵاتیشەوە لەو کاتەدا کاری تایبەت زۆر کەمی کردبوو.
کاتێک تەمەنی شەش ساڵان بوو تووشی دەردی شەپڵەی مناڵان بوو. ئەم نەخۆشییەی وای لە قاچی ڕاستی کرد زۆر لاوازتر بێت بەراورد بە قاچی چەپی. نەخۆشییەکەی وای کرد خۆی لە ھاوڕێ و ھاوپۆلەکانی بشارێتەوە، لەبەر ئەوەی گاڵتەی پێدەکرا. دوای چاکبوونەوەی لە نەخۆشییەکە، شێوازی ڕۆیشتنی ناڕێک بوو (شەل)، ھەر لەبەر سەرەنجامەکانی نەخۆشییەکەی، بەناچاری تەنوورەی درێژی دەپۆشی. بۆ ئەوەی بەسەر نەخۆشییەکەی زاڵ بێت، باوکی ھەمیشە ھانی دەدا کە وەرزش بکات، ھەر بۆیە لە کاتی منداڵیدا تۆپی پێی، مەلەوانی و تەنانەت زۆرانبازیشی دەکرد، ئەم کارانەش لەو کاتە بۆ کچان نامۆ بوون. باوکی فێری کاری وێنەگریشی کرد لەگەڵ دەستکاریکردنەوەی وێنە و ڕەنگەکان. ھەرچەندە نەخۆشییەکەی دڵتەنگی کرد، بەڵام وای کرد کالۆ لەماوەی ژیانیدا، لە پەیوەندییەکی بەرزی ھاوڕێیەتی بێت لەگەڵ باوکی. کالۆ سوپاسی باوکی کرد بەوەی وای کرد ژیانی منداڵی نایاب بێت، «ناوازەیە… ئەو نموونەیەکی باڵای خۆشەویستی بوو بۆ من، لە کارەکانی وێنەگری و وێنەکێشی، لە سەرووی ھەمووشیانەوە ئەوە بوو کە ئەو لە ئازەرەکانم تێدەگەیشت.»
بەھۆی دەردی ئیفلیجییەکەیەوە، کالۆ بەراورد بە ھاوتەمەنەکانی درەنگتر خوێندنی تەواو کرد، کالۆ لەگەڵ خوشکە بچووکەکەی کریستینا خوێندنی باخچەی ساویانی دەست پێکرد، پاشان ھەر لە گوندەکەیان خوێندنی سەرەتایی کرد، پۆلەکانی پێنج و شەشی بە سیستمی خوێندنی ماڵەوە تەواو کرد. کریستینا چووە قوتابخانەی کریستیانەکان، بەڵام فریدا لەسەر خواستی باوکی چووە قوتابخانەی ئەڵمانی. دواتر بەھۆی نەخۆشییەکەیەوە دوورخرایەوە بۆ خوێندنی مامۆستای پیشەیی. ژیانی خوێندنی فریدا پوخت بوو، لەلایەن مامۆستا ژنەکانیشەوە دووچاری سووکایەتیی سێکسی بوو.
لە ساڵی ١٩٢٢، فریدا لە دواناوەندییەکی ناسراو وەرگیرا و ئامانجی ئەوە بوو بچێتە خوێندنی پزیشکی. ئەم خوێندگایە، تازە کرابوویەوە لە کۆی ٢٠٠٠ کچ، تەنیا ٣٥یان وەرگرت. ئەو لە خوێندنەکەی بەباشی ھەنگاوی دەنایە پێشەوە، لەپاڵ ئەوەشدا بووە خوێنەرێکی باش و بە قووڵی کەوتە خوێندنەوە و کاریگەریی کولتووری مەکیسیکی، چالاکی سیاسی و دادگەریی کۆمەڵایەتی. قوتابخانەکە گرنگی و بانگەشەی بۆ شوناس و ڕەسەنبوونی مەکسیکییەکان دەکرد، کە ڕۆحیەتێکی ئەوسا بوو بۆ بەرزکردنەوەی شوناس و کەلەپووری مەکسیکی، ئەمەش لەپێناو ڕزگاربوون بوو لەژێر کاریگەرییەکانی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی و بینینی ئەورووپییەکان وەک ھێزێکی باڵا. لەگەڵ قوتابیانی قوتابخانەکەی گرووپێکی تایبەتیان دامەزراندبوو، ئەوان دژی زۆر شت دەوەستانەوە، وتووێژیشیان لەسەر فەلسەفەی کلاسیکی ڕووسی دەکرد. فریدا لەو کاتەدا، ھەوڵی دەدا تەمەنی ڕاستەقینەی لەوانی دیکەش بشارێتەوە، خۆی وەک «کچی شۆڕش» دەبینی، ھەربۆیە دەیگووت لە ٧ی تەممووزی ١٩١٠ لەدایکبووە، واتە ھەمان ساڵی دەستپێکردنی شۆڕش، دواتر ئەمە بەدرێژایی ژیانی بەردەوامی ھەبوو. دواتر کەوتە خۆشەویستی لەگەڵ ئەلیخاندرۆ گۆمێز ئەریاز، کە سەرکردەی گرووپەکەیان بوو لە قوتابخانە، دایک و باوکی فریدا بەم پەیوەندییە ڕازی نەبوون، دواتر لەیەکتری جیابوونەوە بەبۆنەی دروست بوونی توندوتیژی و ناجێگیریی دۆخی سیاسەت لە وڵات، لەم ماوەیە کالۆ و ئەلیخاندرۆ نامەی دڵداریی و سۆزداریان دەگۆڕییەوە.
ئایینی زەردەشتی
ئایینی زەردەشتی یان بەھدین یانژی مازدایاسنا (مەزدێ یەسنا) لەسەر بنەمای بیروبۆچوونەکان و بڕواکانی زەردەشت پێکھاتووە. ئەم ئایینە جیھان وەکو دووبەرەکییەکی بەردەوام دەبینێت لەنێوان ھێزی پاک و ھێزی خراپەدا. خوداوەندی «ئاھورامەزدا» خودای چاکە و حیکمەتە، دانەر و پێکھێنەری ئەم جیھانەیە، «ئەھریمەن» یان «ئەنگرامەینو» ڕۆحە خراپەکانن، مرۆڤیش بوونەوەرێکی ئازادە و تاکە ئەرکی سەرشانی بریتییە لە یارمەتیدان و سەرخستنی خودای ئاھورامەزدا، ئەم ئایینە بە شێوەیەکی گشتی لە ناو فارسەکان بڵاو بووەوە و لە سەدەی شەشەمی پێش زایین بوو بە ئایینێکی سەرەکی لە ناوچەکەدا و تا سەرھەڵدانی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا ئایینێکی گرنگ بوو و بڕواداری زۆری بوو.
پارێزگای بەلۆچستان
پارێزگای بەلۆچستان گەورەترین و یەکێک لە پارێزگاکانی پاکستانە. ناوەندی پارێزگای بەلۆچستان شاری کوویتەیە. ئەم پارێزگایە لە ناوچەی بەلۆچستاندا ھەڵکەوتووە.
سازمانناسی
ڕێباز و ڕوانگەی جیاواز
زۆر جار بە «ڕێبازی کلاسیک» ناوی دێت، ماوەی نێوان سەرەتای سەدەی بیستەم هەتا دەمەو کۆتای دووەم جەنگی جیهانی دەگرێتەوە. لەم ڕێبزەدا سێ ڕوانگەی جیاوا هەن: