cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەماع
لە وێژەی کوردیدا
حەمدی دەڵێ: غەیری ئەسراری جنوون نابێ بکا عاشق سەماع ڕووتییە گەر دەست بدا بۆ عاقڵان ئەمڕۆ مەتاع
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سۆفیگەری پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:زاراوە عیرفانییەکان پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی
یانگ وێیژێن
یانگ وێیژێن  ((دێرین:楊維楨، سادەکراو:杨维桢، لەدایکبووی ١٢٩٦ بۆ ١٣٧٠) وێنەکێش و خۆشنووس بوو لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٦ پۆل:مردووانی ١٣٧٠ پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپڕاتۆریەتیی مینگ پۆل:نووسەرانی شاوۆسینگ پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:مێژووناسەکانی ژێجیانگ پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپراتۆریەتیی یوان پۆل:مێژوونووسە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:سیاسەتوانەکانی شاوۆسینگ
بەڕێوەبردنی سامان
بەڕێوەبەرایەتیی سامان (بە ئینگلیزی: Asset management) بریتیە لە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی ھەر جۆر سامان و سەرمایەیەک کە ھی کەسێک یان کۆمپانیایەکە لە سەردەمی دروست بوونیەوە تا تیاچوونی. بۆ نموونە سەبارەت بە ژێرخانێک وەکوو پردێک، بەڕێوەبەرایەتیی سامان لە دوای دروست بوونیەوە چاودێریی دەکا تا تیاچوونی. ئەم چاودێرییە بریتییە لە چاودێریی بوودجەی چاکسازییەکانی، کاتی چاکسازییەکانی، گۆڕینی پێکھاتەکانی و تەنانەت چۆنیەتیی ڕووخاندنی لە کۆتایی عومریدا. ئەمڕۆ بەڕێوەبەرایەتیی سامان خاڵێکی زۆر گرنگە لە پیشەسازیی وڵاتانی پەرەسەندوودا.
سەرچاوە
Vanier, D., (2001), “Why Industry Needs Asset Management tools,” ASCE Journal of Computing in Civil Engineering, 15 (1), 35-43.
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی پۆل:بەڕێوەبەری پۆل:ژێرخان پۆل:بەڕێوەبەرایەتیی سامان پۆل:ئەندازیاری
مشک
thumb|وێنەی کۆمەڵە مشکێکی ماڵی مشک یەکێکە لە گیاندارە گیاخۆرەکان کە قەبارەیەکی بچووکی ھەیە نزیکەی ٩ سم دەبێت کێشی مشک نزیکی ١.٥گرام دەبێت ژیانی مشک ھەمیشە کورتە یەکەم بەھۆی کووشتنیان لەلایەن مرۆڤەوە یان خواردنیان لەلایەن گیانداری ترەوە یان بەھۆی کەمی ماوەی ژیانیانە کە نزیکەی ٥٠ ڕۆژ مشک زۆرتر ناژی، مشکیش دوو جۆری ھەیە یەکەمیان ماڵی ئەوەی تر کێویە.
پۆل:مشکەکان
زۆم
زۆم (Zom، ) دێیەکە لە گوندستانی ژریژە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی زۆم بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٨٩ کەس لە ٢٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
تۆپی دەست
thumb|گرتەیەک لە یارییەکی تۆپی دەست تۆپی دەست یارییەکی بە کۆمەڵە، یەکێکە لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد، لەم یارییەدا حەوت یاریزان یاری دەکەن کە یەکێکیان گۆڵپارێزە و ئەرکی پاراستنی گۆلی تیپەکەی خۆیە، سەرجەم یاساکانی ئەم یارییە لە لایەن ڕێکخراوی IHF داڕێژراون.
مێژوو
مێژوونووسان بیروڕای جیاوازیان لەبارەی سەرەتای سەرھەڵدانی یاری تۆپی دەستەوە ھەیە. بەشێکی زۆریان تیشک دەخەنە سەر ڕاھێنەری یاریی جومناستیکی دانیمارکی ھۆنگۆ نیلسن کە لە ساڵی ١٨٩٨ لە قوتابخانەی لاو درۆب مامۆستا بووە، بەڵام بیر و بۆچوونی دیکە ھەیە کە ئاماژە بەوە دەکات کە چیکۆسلۆڤاکییەکان لە ساڵی ١٩٠٢ یارییەکیان دەکرد بە ناوی (ئەزینا) و، قسەی دیکەش ھەن کە باس لە سەرھەڵدانی یارییەکە دەکەن لە ساڵی ١٩١٩ لە ئوکراینا، یانیش زۆرێکیان بڕوایان وایە ڕاھێنەری جومناستیکی ئەڵمانی ماکس ھیرز لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم ئەو یارییەی دروست کربێت کە وەک ئامادەکاری و مەشق و خۆگەرمکردنەوە بە یاریکەرانی جومناستیکی کردووە.
یاریگا
بەڵام درێژیی یاریگای نێودەوڵەتی دەبێت پانی٢٠م و درێژی٤٠م بێت.
ھێڵەکانی نێو یاریگا
ھێڵی ناوەڕاست لە ھەردوو خاڵی ناوەڕاستی ھێڵی تەنیشتەکان بە یەک دەگەن. پاناییی ھەموو ھێڵەکانی یاریگا ٥سم جگە لە پاناییی ھێڵی گۆڵ کە ٨سم.
گۆڵ
دوو گۆڵ لە ناوەڕاستی ھێڵی گۆڵ بۆ دەرەوە دادەنرێن کە دەبێت لەسەر بچەسپێنرێت واتە جووڵە نەکات و بەرزیی گۆڵ دەبێت دوو مەتر و پانایییەکەشی سێ مەتر بێت و لە دواوەشی بە تۆڕ داپۆشرێت بۆ ئەوەی ڕێگر بێت لە دەرچوونی تۆپ.
کاتی یارییەکان
یاریی تۆپی دەست لە ئۆڵۆمپیاددا لە دوو گێم پێکدێت و ھەر گێمێکیش لە ٣٠ خولەک پێک دێت. لە نێوان گێمەکاندا ١٠ خولەک کاتی پشووە ئەگەر لە یارییەکی خول یا پاڵەوانییەتی بوو ئەگەر یارییەکە بە یەکسانبوون کۆتایی ھات ئەوا دوو گێم زیاد دەکرێت بۆ ئەوەی یاریەکە یەکلابکرێتەوە. کە ھەر گێمێکیش پێک ھاتووە لە ٥ خولەک و کاتی پشووش پێک دێت لە یەک خولەک گەر ھەر یەکسان بوون ئەوا دوو گێمی تریش زیاد دەکرێت کە ئەوانیش ٥ خولەکن گەر ھەر یەکسان بوون ئینجا پەنا دەبرێتە بەر لێدانی ٧ مەتری. thumb|گرتەیەک لە کاتی پشووی نێوان گێمەکان
تۆپ
تۆپ: ئەو کەرەستەیەیە کە یاریزانان یاریی پێ دەکەن و بە ئامانجی سەرکەوتن لە یارییەکەدا خاڵ یان گۆڵی پێ تۆمار دەکەن. ھەروەھا، لە تۆپی دەستدا کۆمەڵە یاسایەک بۆ کێشی تۆپەکە ھەن و، ئەوانیش بەپێی تەمەنەکان دەگۆڕرێن. تۆپ دەبێت لە پێست دروست کرابێت و ڕووی دەرەوەی لووس و بریسکەدار نەبێت!
سەرچاوەکان
پۆل:وەرزش پۆل:یاریەکانی تۆپ پۆل:تۆپی دەست پۆل:وەرزشە داخراوەکان پۆل:ئەو وەرزشەی لە دانیمارکەوە سەری هەڵداوە پۆل:ئەو وەرزشەی لە ئەڵمانیا سەری هەڵداوە پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین پۆل:تیمە وەرزشیەکان
ئاڵن سماڕت
ئاڵن ئێدوارد سماڕت (لە دایکبووی١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣) ئەنیمەیشنساز، ئەکتەر، و دەرھێنەرێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە، زیاتر بەھۆی کارەکەی وەک دەرھێنەری سەرپەرشتیاری سپۆنجبۆب سکوێرپانتس ناسراوە، کە ھەر لە کاتی ئەڵقەی تاقیکارییەوە لەگەڵی تێوەگلاوە، و وەک یاریدەدەری دەرھێنەر و ھونەرمەند لەسەر زنجیرەی سێمپسۆنەکان کاری کردووە.
کاری ئەنیمەیشنی بۆ نیکتوونەکان کردووە پشیلەسەگ، ھێی ئارنۆڵد!، ژیانی ھاوچەرخی ڕۆکۆ، ڕێن و ستیمپی، و سەنجێی و کرەیگ و بۆ پێنج فیلمی ئەنیمەیشنیش: پەریی دەریایییە بچووکەکە، فیلمی سپۆنجبۆب سکوێرپانتس، فیلمی سپۆنجبۆب سکوێرپانتس: ئیسفەنجەکە لە دەرەوەی ئاو، ئۆلیڤەر و دۆستان و سەرکێشیی چیپمەنکەکە.
ھەروەھا ئاڵن سماڕت کاری لەسەر ئەڵقەی تاقیکاریی فامیلی دۆگ کردووە، و وەک دەرھێنەری ئەنیمەیشنی کڵۆن ھای و یەکەم وەرزی ڕاگراتس کاری کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنیمەیشن پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:دەرهێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
ھێرپیس زۆستێر
وێنۆک|پێستی کەسێکی تووشبەە بە ھێرپیس زۆستێر
ھێرپیس زۆستێر یان زۆنا یان شینگلێس نەخۆشیەکی ڤایرووسیە کە لە سەر پێست دمەڵی چڵکی ژاندار دەردەکەوێت. ھۆکاری ھێرپیس زۆستێر، ڤایرۆسی ڤاریسێللا زۆستێرە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
جونیان، تورجانی سەقز
جونیان (Cunyan، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦١ کەس لە ١٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
مستانی
مستانی، شەڕەمشت، یان شەڕەمست کایەیەکی تاکەکەسییە لە ڕیزی کایە ئۆڵەمپییەکانە. مێژووی کایەکە دەگەڕێتەوە بۆ ٦٨٨ ساڵ پێش زایین کە لەلایەن یۆنانییەکانەوە ئەنجام دراوە، و لە ساڵی ١٩٢٧ خول و پاڵەوانییەتیی بۆ سازکرا، ئەم کایەیە لەلایەن دوو وەرزشکارەوەیە و ھەردوو وەرزشکارەکە بە مەبستی لێدان یان مست لە وەی تر کایە دەکات بۆ ئەوەی سەرکەوێ لە کایەکە، و دەبێ لەکاتی کایەکە ھەردوو وەرزشکارەکە دەسکێشیان لەدەست کردبێت.
ئێدوارد سنۆدن
وێنۆک|ئێدوارد سنۆودن ئیدوارد جۆزێف سنۆودن (لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٨٣) بەڵێندەرێکی تەکنیکی ئەمریکی و بریکاری دەزگای ھەواڵگری ناوەندی کە وەک بەڵێندەرێک بۆ دەزگای ئاسایشی نیشتمانی کاری کردووە پێش ئەوەی وردەکارییەکانی بەرنامەی سیخوڕی پریزم بۆ ڕۆژنامەکان دزەپێبکات. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٣ سنۆودن زانیارییە نھێنییە سەرەکییەکانی دەزگای ئاسایشی نیشتمانیی دزەپێکرد، لەنێویاندا بەرنامەی پریزم، بۆ ڕۆژنامەکانی گاردیەن و واشنتۆن پۆست. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣، دەسەڵاتی دادوەری ئەمریکا بە فەرمی تۆمەتی سیخوڕی، دزینی خاوەندارێتی و ماڵی میری، گەیاندنی زانیاری بەرگری نیشتمانی بەبێ مۆڵەت و گەیاندنێکی بە مەبەست بۆ زانیاری ھەواڵگری نھێنی بە کەسێک کە دەسەڵاتی بینینی نییە، تاوانبار کرد.
مستانی
سەرچاوەکان
پۆل:مستانی پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوین پۆل:وەرزشە شەڕانگێزەکان
ئێدوارد سنۆدن
لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣، میری ھۆنگ کۆنگ ڕای گەیاند، «سنۆودن بەبێ ناچاری بە ڕێگەیەکی یاسایی و ئاساییەوە بەرەو وڵاتی سێیەم ڕۆیشت»، کە ڕۆژێک دوای ئەوەی ئەمریکا داواکارییەکی پێشکەش بە میری ھۆنگ کۆنگ کرد بۆ ڕادەستکردنەوەی خێرا. لە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی، سنۆودن وتی ھۆنگ کۆنگی وەک یەکەم شوێنی مەبەست ھەڵبژاردووە، چونکە «چوارچێوەیەکی گونجاوی چاند و یاسایی دابینکردووە بۆ ئەوەی ڕێگەم پێبدات کاربکەم بەبێ ئەوەی دەستبەجێ دەستگیربکرێم». و ئەمریکا ڕای گەیاند کە ڕەگەزنامەی سنۆودنی ھەڵوەشاندووەتەوە. سنۆودن دووپاتی کردەوە کە ھەموو ئەو بەڵگەنامانەی کە ھەیبوو ڕادەستی ڕۆژنامەنووسانی کردووە کە لە ھۆنگ کۆنگ بووە، پێش ئەوەی بەرەو ڕووسیا بڕوات. و کە توانی بەڵگەنامەکان لە ھەواڵگری چینی بپارێزێت بەھۆی ئەو ئەزموونەی کە لەسەریان بەدەستی ھێناوە لەکاتی کارکردن لە دەزگای ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا. لە ساڵی ٢٠١٣ سنۆودن خەڵاتی سام ئادەمزی وەرگرت. پاڵێوراوی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بوو.
سنۆودن لەبەردەم دەسەڵاتدارانی ئەمریکادا بە ھەڵاتوو لە دادپەروەری دادەنرێت، کە بە سیخوڕی و دزینی خاوەندارێتی و ماڵی میری تاوانبار دەکەن. لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٤ چەند دەزگایەکی ڕاگەیاندن و ڕامیار داوای لێبووردنی گشتی سنۆودنیان کرد، ھەندێکی تریش داوای زیندانیکردن یان کوشتنی سنۆودنیان کرد. سنۆودن لە شوێنێکی ئاشکرا نەکراو لە ڕووسیا دەژی و بە گوتەی ڕامیاری ئەڵمانی ھانس کریستیان سترۆبل، سنۆودن ھێشتا ھەوڵدەدات پەنابەری ڕامیاری ھەمیشەیی لە وڵاتێکی «دیموکراسی» وەک ئەڵمانیا یان فەڕەنسا بەدەستبھێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە ڕووسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:ئێدوارد سنۆدن پۆل:ویکیلیکس پۆل:زانیاریدەرە ئەمریکییەکان
عەبدولغەنی بەرادەر
مەلا عەبدولغەنی بەرادەر (؛ لەدایکبووی ١٩٦٨) پازدەھەمین و سەرۆک کۆماری ئێستای ئەفغانستان و دامەزرێنەری تاڵیبان لە ئەفغانستانە. ئەو جێگری مەلا عومەر بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:زیندووان پۆل:پەشتوون پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەفغانستان
بڕیارنامەی ٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی یەکەمی 1948دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 395‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 3ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
دەوڵەتی وەدەرنراو
دەوڵەتی وەدەرنراو بە دەوڵەتێک دەوترێت کە لەلایەن باقیی وڵاتانی جیهانەوە پشتگوێ خراوە و وەدەرنراوە. دەوڵەتانی وەدەرنراو ڕەنگە ڕووبەڕووی گەلێک گەمارۆ و تەنانەت هێرش و پەلامار ببنەوە لەلایەن وڵاتە دراوسێکانیان یاخود هەر نەتەوەیەک کە دژی سیاسەتەکان و کردەوەکانیان، یاخود تەنانەت هەبوونی ئەو دەوڵەتە، بن.
پشیلە
تواناکانی پشیلە
پشیلە لەبەر ئەوەی کێشەکەی کەمە ئەمەش یارمەتی دەدات بۆ باز دانی لە شوێنە بەرزەکانەوە لەبەر قاچە بچووکەکانی توانای ڕۆیشتنی لە لێوارە تەنک و بچووکەکان ھەیە وە پشیلە خاوەن نینۆکێکی تیژە کە یارمەتی پاراستن و گرتنی نێچیری دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨ پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان پۆل:پشیلەکان پۆل:گیانلەبەران پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە پۆل:وتارە قسەکراوەکان پۆل:کڕکڕاگەکانی کۆسمۆپۆلیتان
کەریم ئادەیەمی
کەریم-داڤید ئادەیەمی (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئەڵمانییە کە یاری دەکات وەک ھێرشبەر بۆ یانەی بۆندسلیگا بۆروسیا دۆرتمۆند و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا.
ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ
ئادەیەمی وەک لاوێک یاری بۆ تی ئێس یڤ فۆرستێنریت دەکرد، و لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا لە ساڵی ٢٠١٠ چووە یانەی ناوخۆی وڵاتەکەی و بۆندسلیگا یانەی بایەرن میونشن. بەھۆی ناکۆکی لە دانوستانەکانی بەردەوامبوونی لە یانەکە، لە کۆتاییدا ئادەیەمی ناچار بوو یانەکە بە جێبھێڵێت، کە لە ساڵی ٢٠١٢ چووە یانەی ئەنتەرگھاچین دوای بەرەوپێشچوون لە بەشی لاوانی، لە ئازاری ٢٠١٨ یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی خوار ١٩ ساڵان ئەنجامدا لە پاڵەوانێتی لاوانی بۆندسلیگا (بۆندسلیگای خوار ١٩ ساڵان). یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لەم خولەدا لە نیسانی ٢٠١٨ لە دۆڕاندنیان ٣–٢ لە بەرامبەر ئینتراخت فرانکفۆرتی خوار ١٩ ساڵان. لەگەڵ ئەنتەرھاچین، دابەزین بۆ خولی خوارتری بۆندسلیگای خوار ١٩ ساڵان.
بەر لە دەستپێکردنی وەرزی ٢٠١٨–١٩ ئادەیەمی گرێبەستی لەگەڵ یانەی نەمسایی ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ واژوو کرد بە گرێبەستێک بۆ ماوەی سێ ساڵ. دواتر بە خواستن درا بە یانەی لێفێرینگ بۆ ئەو وەرزە. ئادەیەمی یەکەم یاری خۆی لە خولی پلە دووی نەمسا ئەنجامدا لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٨ بەرامبەر ئۆستریا لوستێنۆ، کە تەواوی یارییەکەی ئەنجامدا و لیفێرینگ ١–٠ دۆڕا.
بۆروسیا دۆرتمۆند
لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٢دا، ئادەیەمی بە گرێبەستێک ڕاگەیەندرا کە پەیوەندی دەکات بە یانەی بۆندسلیگا بۆروسیا دۆرتمۆند ھەتا ھاوینی ٢٠٢٧.
کاروانی نێودەوڵەتی
ئادەیەمی لە شاری میونشن لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، باوکی نایجیری و دایکی ڕۆمانییە. یاریزانێکی لاوانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیایە، یاری بۆ ھەڵبژاردەکانی ئەڵمانیای خوار ١٦ ساڵان، خوار ١٧ ساڵان و خوار ٢١ ساڵان کردووە. یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەمی ئەڵمانیا ئەنجامدا لە یاری پاڵاوتنی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر ئەرمینیا لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ کە ٦–٠ بردیانەوە، وەک یەدەگ لە کاتە درەنگەکانی یارییەکە ھاتە یاریگا و شەشەم گۆڵی تیپەکەی تۆمارکرد لە خولەکی یەکەمی کاتی زیادکراوی نیوەی دووەم. لەبەر ئەوەی ئادەیەمی یاریزانی ساڵزبۆرگ بوو لەو کاتەدا، ئەمە یەکەم جار بوو لە ماوەی دوای جەنگدا کە یاریزانی یانەیەکی نەمسا یاری بۆ پێکھاتەی یەکەمی ئەڵمانیا بکات.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ
ئەڵمانیا خوار ٢١ ساڵان
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
دەڵەمەرز
دەڵەمەرز (Dellemerz، ) دێیەکە لە گوندستانی ژریژە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی دەڵەمەرز بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٤٥٤ کەس لە ١٢١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
ئیمڕاتۆر گۆ-تۆبا
ئیمڕاتۆر گۆ-تۆبا (بە ژاپۆنی:後鳥羽天皇، لەدایکبووی ٦ی ئابی ١١٨ - ٢٨ی ئازاری ١٢٣٩) ٨٢مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١١٨٣ بۆ ١١٩٨ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١١٨٠ پۆل:مردووانی ١٢٣٩ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٣یەم پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن) پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
شاخەوان عەبدوڵڵا
شاخەوان عەبدوڵڵا (لەدایکبووی ١٩٧٩ لە کەرکووک) سیاسەتوانێکی کورد و جێگری دووەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە، کە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە ھەتا ئێستا ئەو پۆستەی پێیە.
ئەو ھەروەھا ئەندامی خولی سێیەمی پەرلەمانی عێراق و ئەندامی پێشووی لیژنەی ئاسایکردنەوەی کەرکووک بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
دێتگزم
دێتگزم فیلمێکی ترسناک-کۆمێدی نیوزلەندییە کە نووسراوە و دەرھێنراوە لەلایەن جەیسن لی ھۆدێن. کەسایەتە سەرەکییەکانی فیلمەکە لەلایەن مایلۆ کۆترن و جەیمز بلەیکەوە دەنوێندرێت، وەک دوو گوێگری مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ کە بەبێ ئاگایی بانگی شەیتانێک دەکەن. یەکەم لێدانی فیلەمە لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٥ بوو.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ترسناکەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمە کۆمێدییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیوزیلاند گیراون پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ترسناکەکانی ساڵی ٢٠١٥ پۆل:جنۆکە لە فیلمەکاندا
محەممەد ماملێ
محەممەد ماملێ (لەدایکبووی ٢ی حوزەیرانی ١٩٢٥ – مردووی ۲٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩) ھونەرمەندی گۆرانیبێژ، مەقامبێژ کورد، خەڵکی مەھابادە. ماملێ لە ساڵی ١٩٢٥ز بەرامبەر بە ١٣٠٤ی ھەتاوی لە یەکێک لە گەڕەکەکانی شاری مەھاباد بە ناوی (خڕێ) لەدایکبووە. ماملێ ناوی محەممەد کوڕی سەعید کوڕی عەلییە. خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی پەھلەوی و سەعادەت لە مەھاباد تەواو کردووە. نازناوی ماملێ لە باپیرییەوە بۆی ماوەتەوە، وەک خۆی باسی دەکات کە باوکی نەخوێندەوار بووە و کاتێک سەرژمێری گشتی ھاتووە بۆ نووسینی لێی پرسیوە ناوی خۆت و باوکت چییە ئەویش وتویەتی سەعید مام عەلی، ئەوانیش نووسیویانە سەعید ماملی چونکە زمانی فارسی پیتی (ع) لە قسەکردندا بەکار ناھێنن ئیتر خەڵک لەوە بەولاوە ھەر دەڵێن ماملێ. محەممەد ماملێ پیاوێکی لەسەرخۆ و ھێمن و لێبووردە بووە و زۆر بە وەفا بووە بەرامبەر خزم و دۆست و ناسیاوەکانی. ماملێ سێ ژنی ھێناوە. دوا ھاوسەری کە تا ئێستا لە ژیاندا ماوە ناوی ئامینە خانە. ھەروەھا حەوت کوڕ و دوو کچی ھەیە. ئەمەش ناوی ھەندێکیانە (عەزیز کە بە خانە ناسراوە، خەسرەو، چالاک، وریا، نەجات، شەونم، خوبی) ماملێ خۆی دەڵێت کە ئەوەندە ئاشنای گۆرانییەکانی ڕەفیق چالاک بووم بە خۆشی ئەوەوە کوڕێکم ناونا چالاک. ماملێ چوار برای ھەیە ناویان (حەسەن، حوسەین، موتتەلیب و جەعفەر)ە و خوشکێکی ھەیە ناوی تووبایە.
بنەماڵەی ماملێ ھەموویان لە سەرەتاوە تا ئێستا دەنگێکی پڕ جۆش و خرۆش و زوڵاڵیان ھەبووە. ھەر ئەم بۆمانەوەشە بووەتە ھۆی ئەوەی ھانی ئەم ھونەرمەندە بدات ھەر لە منداڵییەوە ھونەر بکاتە ھاوڕێی خۆی و ببێت بە یەکێک لە شۆڕەسوارانی ھونەری کوردی. یەکەم گۆرانی کە دەرگای ھونەری پێ کردەوە گۆرانی (ڕۆیی بەجێی ھێشتم)ە. ھەروەھا سەعید ماملێی باوکیشی ھەر دەنگی خۆش بووە. ڕەحمانی براشی واتە مامی محەممەد ماملێ ئەوەندە دەنگی خۆش بووە دانیشتووانی قەڵادزێ ئەوەی ھاوسێی بوون و لە دووریش دەھاتن شەویان لەلای ڕۆژ کردووەتەوە. محەممەد ماملێ لە سەردەمی ڕژێمی پاشایەتیدا چەند جارێک بەند و دەست بەسەر کراوە و دوور خراوەتەوە.
ماملێ لە ساڵی ١٩٦٣ ھاتووەتە قەڵادزێ و چەند ئاھەنگێکی گێڕاوە و پاشان چووە بۆ شاری سلێمانی و سەرچنار و لەوێش چەند ئاھەنگێکی گێڕاوە. ماملێ زۆر ئاشنای خەلیلی سەددیقی و ڕەفیق چالاک بووە و گۆرانییەکانی تایەر تۆفیق و عەلی مەردان و سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی و محەممەد عارف و تەحسین تەھای زۆر بە دڵ بوون. لە ھەڵبەستیشدا ھەڵبەستەکانی (وەفایی و سڵێمانی شاوەلە و مارف ئاغا و گۆران و ھەژار و ھێمن)ی لا پەسەندە و لە زۆر گۆرانیدا بەکاری ھێناون. ماملێ خاوەنی زیاتر لە ٧٠٠ گۆرانییە.
ژیانی بنەماڵەیی
ناوی ماملێ بەھۆی خزمەت و ھەڵوێست و ھاودەردییەکی کە بنەماڵەی ماملێ لە مێژووی ھاوچەرخی نەتەوەی کورددا ھەیانبووە، ناوێکی ناسراوە. بەھۆی ھەندێک تایبەتمەندی حاشاھەڵنەگر و لەبەرچاوگرتنی زەمەنی تایبەت و چەند فاکتەرێکی بەرچاو، مامۆستا محمد ماملێ لە ناو نەتەوەی کورددا ناسراوترین ئەندامی ئەو بنەماڵەیە. لە زۆر گۆڤار و ڕۆژنامە و کۆڕ و پەرتووکاندا نووسەران و چالاکڤانانی ڕامیاری و کولتووری ھەوڵیان داوە تا ئەو بنەماڵەیە بە گشتی و مامۆستا محمد ماملێ بە تایبەتی بناسێنن. یەکەم کەس کە پەرتووکی لەسەر ئەو ھونەرمەندە نەتەوەیییە[١] نووسی، ڕێزدار و مامۆستای ھونەردۆست ”محمد حسن احمد ” بوو. ڕێزدار سمایلی ماملێش لە دواییدا پەرتووکی خۆی لەسەر بنەماڵەی ھونەرمەندی ماملێ و زۆر تایبەتمەندی مامۆستا محمد ماملێ لە ژێرناوی توێشەبەرەی ھونەری ماملێ بڵاو کردەوە. لە دواییدا ھێژا ھیوا قارەمانی پەرتووکێکی لەسەر ئەم مامۆستا کوردپەروەرە و بەرھەمەکانی بە چاپ گەیاند. لە پەرتووکی مێژووی مەھاباد نووسینی مامۆستای ھێژا سید محمد صمدی لە چەندین بەشی جۆراوجۆردا زانیاری لە مەڕ مامۆستا ماملێ دەست دەکەوێ. ڕێزدار ”فریدون حکیم زادە”ش لە پەرتووکی خۆیدا ئاماژەیەکی بە مامۆستا محمد ماملێ کردووە. نووسین و بیرەوەری زۆر بە نرخ لەسەر ئەو بنەماڵەیە و مامۆستا محمد ماملێ تا ئێستا بڵاو کراوەتەوە بەڵام بەھۆی نەبوونی ئازادی لە نێوخۆی وڵاتدا و دەستڕانەگەییشتنی زۆر کەس بە سەرچاوەی جێی متمانە، کاریگەری خۆی داناوە و ھەر بۆیە دەکرێ لەسەر ئەو بنەماڵەیە زۆرتر بنووسرێت. بنەماڵەیەک کە دیاری پیرۆزی وەک مامۆستا محمد ماملێی پێشکەش بە نەتەوەی کورد کردووە، ناوبانگ و جوانییەکانیان تەنیا بە ھونەر و دەنگخۆشی نەبەستراوەتەوە، ھەر چەند کە مرۆڤ پێویستە قەڵەمی شازادەیەکی وەک شەڕەفخانی بەدلیسی ھەبێ تا بتوانێ لەسەر بەرزایی و گەورەیی ماملێ بنووسێ.
میرزا سعید کوری میرزا علی (ناسراو بە مام علی)یەک لە ئەندامانی کۆنی بنەماڵەی ماملێ لە ناوچەی موکریانی کوردستان بوو. لەو سەردەمدا کە کوردستان لە ھەر چەشنە فێرگەیەکی زانستی، خزمەتگوزارییەکی حکوومەتی ناوەندی و زۆر پێداویستی سەردەم بێبەر بوو، میرزا سعید ژیانی بنەماڵەی لە ڕێگەی دوکانداری و کرین و فرۆش لە ناوچەدا بە سەربەرزی دابین دەکرد.[٢]،[٣] میرزا سەعید بەپێی ئەو جۆرەی کە لە کۆنەوە لە ناو کورددا باو بووە، بە سعیدی مام علی (سعیدی کوری مام علی) دەناسرا. کاتێک کە حکوومەتی ناوەندی کاری تۆمارکردنی ناو و ناسناوی لە کوردستان دەست پێکرد، بەھۆی نائاگایی و ناشارەزایی بەرپرسی حکوومەتی ھەڵەیەک ڕووی دا و مام علی بە ماملێ تێگەییشتبوو.[٤] ناوی ماملێ لەو ڕۆژەوە وەک ناسناوی ئەو بنەماڵەیە ماوەتەوە و موکریانی گوتەنی لە زاران زۆر خۆشە.
میرزا سعید ماملێ کەسایەتییەکی سەرنجڕاکێشی ھەبووە. لە کوردستانێکدا کە بە ھەموو جۆرێک ئاسایەش و ھێمنی لە جەماوەری کورد خەوشەدار کرابوو، لە ھەر دەرفەتێکی گونجاودا کەڵکی وەردەگرت تا شێعری کوردی بخوێنێتەوە و بە تایبەتی حەزی زۆر لە شێعرەکانی وەفایی بوو.[٥]،[٦]،[٧] لە ماڵێدا گۆرانی بۆ منداڵەکانی دەکوت و جیا لە دەربڕینی دەنگی خۆش و ڕەسەنی، وانەکانی گۆرانی گوتنەوەی بە منداڵەکانی دەدا. لە سەردانێکدا کە سید علی اصغر کوردستانی بۆ شاری مەھابادی کردبوو، جیا لەوە کە سید علی اصغری ھونەرمەند، خۆشی لە دەنگی میرزا سعیدی ھاتبوو، کەسایەتی ناوبراویش زۆر سەرنجی مامۆستا کوردستانی بۆ لای خۆی ڕاکێشابوو. دەگێڕنەوە کە مامۆستا سید علی اصغر کوردستانی میرزا سعید ماملێی لە باوەش گرتبوو و فەرمووبووی:
یەکەم کوڕی ئەو میرزا حسین ماملێ لە ساڵی ١٩٠٩ی زایینی ھاتە سەر دونیا[٩] کە وەک باوکی بۆ ژیری و دەنگخۆشی ناوی بەدەر کردبوو. میرزا سعید ماملێ جیا لەم نازدارەی چوار کوڕی دیکەی بە ناوەکانی محمد، مطلب، حسن و جعفر و کچێکی بە ناوی طوبی ھەبوو.[١٠] شێوەی ھەڵس و کەوتی میرزا سعید لە ناو بنەماڵە و بایەخ بە کەسایەتی ژن و ڕێزلێنان لە گەورە و بچووکی کاریگەرییەکی زەقی لەسەر منداڵەکانی دانابوو، بە شێوەیەک کە تا میرزا حسین لە ژیاندا بوو، مامۆستا محمد ماملێ و نێو گۆڕەپانی ھونەر نەکەوت، ھەر وەکی کە مامۆستا جعفر ماملێ تا کاتێک کە مامۆستا محمد ماملێ لە ژیاندا بوو، ئەو نەریتەی پاراست و بە شێوەی فەرمی گۆرانی نەگوت.[١١] مامۆستا محمد ماملێ خۆی لە ناو کۆڕی بنەماڵەییدا دانی بەوە دانابوو کە ئاستی ھونەرمەندی و دەنگخۆشی میرزا حسین ماملێ یەکجار بەرز بوو و فەرمووبووی کە ئەو ھەرکات وەک مامۆستایەک سەرنجی میرزا حسینی دابوو و وانەی لێ ھەڵگرتبۆوە.[١٢] مەخابن بەھۆی نەبوونی بوار لەو سەردەمدا، ئێستا ھیچ بەرھەمێکی ئەو ھونەرمەندە لە بەر دەستدا نییە.
محمد ماملێ تەنیا مامۆستایەکی ھونەرمەند و خۆشخوێنێکی شارەزا نەبوو. ئەو ھەر لە سەردەمی گەنجێتییەوە دەگەڵ کاروانی نیشتمانپەروەرانی نەتەوەکەی کەوت. دوایین ژنێکی کە لە ڕووی ئەڤین و خۆشەویستییەکی لە ڕادە بەدەرەوە خواستی، کچی یەک لە قارەمانانی کورد بە ناوی محمد مولودی بوو کە زۆر کەس لە سەری دواون.[٢٠] قارەمانێک کە چەکی شەڕەفی پێشمەرگایەتی کۆماری سەربەخۆ و مستقلی کوردستانی[٢١] لە شان کردبوو. کاپیتان محمد مەولودی کە ئەندامی ک.ژ. ک (حدک) بوو، لە دواییدا لە سەردەمی کۆماردا ئەرکی ئاسایەش و پاراستنی مەھابادی بە دەستەوە بوو.[٢٢] مامۆستا محمد ماملێ بە ھەمان شێوە یەک لە پێشمەرگەکانی دەوڵەتی جمھوری کوردستان بوو[٢٣] و تا ئەو ڕۆژەی لە ژیاندابوو لەسەر ڕێبازی پێشەوای کوردان، جەنابی حضرتی قاضی محمد (محمد ھمام قاضی) وەفادار ماوە. گیانبەخت کاک دوکتوور قاسملوو لە مەڕ مامۆستا محمد ماملێ فەرمووبووی:
«کاک محمد، ھونەرمەندێکی گەورەی سیاسی کوردە، چونکە ھەمووکات لەگەڵ ھەستان و کەوتندا ئاشنایە».[٢٤]
زۆر سیاسەتوان و کەسی ناسراو و خۆشەویستی نەتەوەی کورد لەسەر مامۆستا محمد ماملێ بۆچوونیان دەربڕیوە. کۆی ھەموو دیمانەکان و نووسینەکان ئەمە پشتڕاست دەکەنەوە کە ماملێ کەسێکی نەتەوەیی بوو و ھیچکات خۆی لە نەتەوەکەی و ئازارەکانیان دوور نەکردەوە. ڕەوانشاد مامۆستا کریم حسامی ھەموو بۆچوونەکانی لە دەقێکدا کورت کردبۆوە و فەرمووبووی:
<< کەسایەتی و ڕەفتار و ئەخلاق و نیشتمانپەروەری و ھونەرمەندی و وشە شیرین و جوانەکانی ماملێ لە یاد و زەینمدا زیندوون و لە بیر ناکرێن >>.[٢٥]
مامۆستا محمد ماملێ لە ھزر و کردەوەدا نەتەوەیی بوو. ڕێزی لە ھەر تاکێکی کورد بە بێ لەبەرچاوگرتنی ڕادەی دارایی و زانایی و ڕەچەڵەکی دەگرت. کوردستانی بوو و ئەڤیندارانی کۆڵنەدەری ڕێبازی نەتەوەیی لای ئەو زۆر خۆشەویست بوون. ھەرکات پاڵپشتی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەکەی لە ھەر شوێنێک دەکرد. یەک لە جوانترین کۆرپەکانی بە ناوی گیانبەخت نەجات ماملێ[٢٦] دەگەڵ کۆمەڵێک لاوی بێتاوانی دیکەی شاری مەھاباد ئێعدام کران. ھەر چەند کە ئەو ھیچکات گەرەکی نەبوو لەدەستدانی گیانبەخت نەجاتی کوڕی بپەژرێنێ، بەڵام ماملێ سەرەڕای پەژارەیەکی زۆر، لە بەرامبەر سیستەمی جەنایەتکاری کۆماری اسلامی ایران[٢٧] نەچەمێوە و ھیچ بایەخ و شرعییەتێکی بەو حکوومەتە دژە مرۆڤییە نەدا. ئەو ھیچکات ئامادە نەبوو کە لەسەر تێلێویزیۆنی ئەو حکوومەتە دۆگماتیستە گۆرانییەک بخوێنێ و ھەر بۆیە لە دڵی نەتەوەکەیدا ماوە.
ماملێ لە ھونەریشیدا کوردایەتی خۆی دەنواند و جارجار کە بەرھەمێکی لە نەتەوەیەکی دراوسێ وەردەگرت، ڕۆحییەکی کوردانەی پێ دەبەخشی. بۆ وێنە گۆرانییەک کە پێشتر بە فارسی گوترابوو لە دواییدا لەلایەن مامۆستا محمد ماملێ لەسەر شێعری مامۆستا ھێمنی موکریانی گوترابۆوە. مامۆستای ھونەرمەند کاک عزیز شاڕوخ لەم پێوەندییەوە فەرمووبووی:
<< کاک محمد بە لەوتێکی وەھا مامۆستایانە و بە ھێز بە توانایییەوە گوتوویەتی کە حاڵەتی گۆرانی کوردی و مێلۆدی کوردی داوەتێ >>.[٢٨]
ھونەرمەندی ڕەسەنی ئەردەڵانی، عباس کەمەندی کە خەڵاتی ماملێی ساڵی ٢٠١١ی زایینی پێ شکەش کرا، لە بروسکەیەکدا کە بۆ مەڵبەندی ھونەری ماملێی ناردبوو، نووسیبووی:
«لە یادم ناچێ کاتێکی کە ڕەخنەم لە بەرێزیان گرت کە بۆ مێلۆدی ترکیتان بە کوردی وەرگەراندووەتەوە و دەیڵێنەوە؟ بەرێزیان زەردەخەنەیەکییان کرد و فەرموویان: گومانی تێدا نییە کە بەھۆی پێکەوەژیانی میژوویی کورد و تورک و ئەرمەنی لەو ناوچانەدا کە تێیدا دەژین زۆر خاڵی ھاوبەشیان تێدا بەدی دەکرێت، بەڵام بۆچی ئێوە وا بیر ناکەنەوە کە ئەم مێلۆدییانە پێشتر کوردی بوون و کراون بە ترکی یا ئەرمەنی. کە پێی دا ھاتمەوە زانیم کە حەق بە دەستی بەرێزیانە و بێدەنگیم لێ کرد. محەممەد ماملێ سەرەڕای ھونەری مۆسیقا، لە ھونەری خوشویستن و میوانداریش دا، کوردێک و موکرییەکی ڕەسەن بوو، من لە خزمەتیاندا زۆر ھەستم بە خۆشحاڵی کرد و تامم لێ بینی».
ماملێی نیشتمانپەروەر چەندین جاران لەلایەن حکوومەتی دژە مرۆڤی پاشایەتی محمد رضا سوادکوھی[٢٩] بە دیل گیرابوو کە زۆرینەی سەرچاوەکان تەنیا باسی زیندانی ورمێ دەکەن، بەڵام ئەو لە شاری مەھابادیش زیندانی دیبوو.[٣٠] جارێکیان لە ڕێکەوتی ٢٩ی ٢ی ١٩٤٧ی زایینی لەسەر ئەوە بەدیل گیرابوو کە شێعری بەناوبانگی لایە لایەی مامۆستا ھەژاری موکریانی بە گۆرانی گوتبوو.[٣١] یەک لەو بیرەوەرییانەی کە لە مێشکی مامۆستا جعفر ماملێ ناسڕێتەوە ئەوە بوو کە مامۆستا محمد ماملێ پاش ڕووخانی کۆماری سەربەخۆی کوردستان بە دیل گیرابوو. ماملێ ئەو جارەیان لەسەر تاوانی شاردنەوەی ئاڵایەکی کوردستان زیندانی کرابوو کە ھیچکات نەکەوتە دەست ڕێژیمی ایران.[٣٢]
مامۆستا محمد ماملێ لە ناو کۆمەڵگادا تێکەڵ بە ھەموو خۆشی و ناخۆشی و گرفتەکانی خەڵکی خۆی بوو. ئەو ھەرکات دەگەڵ خەڵک ھاودەرد بوو. کاتێک کە تیمی تۆپێنی پێی فارس و ترکان دەھاتن تا خۆیان لە بەرامبەر قارەمانانی مەھابادی تاقی کەنەوە، ماملێ لە گۆڕەپاندا ئامادە دەبوو و ورەی بە شار و یاریزانان دەدا. خۆی بە ھیچ شێوەیەک پێ زۆر نەبوو و بزەی سەر لێوی پێشکەش بە ھەموو چین و توێژێکی کۆمەڵگا بە گەورەو بچووکەوە دەکرا. کاک ھیوا قارەمانی کە لەم پێوەندییەوە زەحمەتی دیمانەیەکی زۆری کێشاوە، لە زمان دۆستانی نزیکی ئەو ھونەرمەندە نازدارە نووسیوێتی:
<< تایبەتمەندییەکانی کاک محمد لە باری کەسایەتی ئەو ئینسانەوە ڕوون و ئاشکران….. ئینسانێکی زۆر گەورە بووە، ھەروەھا زۆر بە ڕوحم بووە و سەرەڕای ئەوانە ”عزت نفس”یشی ھەبوو، بە ڕاستی کاک محمد شەڕەف و پیاوەتی خۆی ھیچکات و بە ھیچ قیمەتێک نەفرۆشت >>.[٣٣]
یەک لەو فاکتەرە گرنگانەی کە لە بنەماڵەی ماملێدا پێویستە سەرنج و بایەخی پێویستی پێ بدرێ، شوێن و کاریگەری ژن لەو بنەماڵە دایە. دایکە حەبیب کە ھەرکات ماملێکان زۆر بە جوانی قسەی لەسەر دەکەن، یەک لە ژنەکانی میرزا سعید ماملێ بوو کە ھیچ منداڵێکیان بە یەکەوە نەبوو. دایکە حەبیب ئەڤینێکی وا ڕاستەقینەی بە منداڵەکانی میرزا سعید بەخشیبوو کە ھەموویان وەک دایکی خۆیان سەیریان دەکرد و حوڕمەتێکی تایبەتییان بۆی ھەبوو. ئەو کەسێک بوو کە پاش کۆچی دوایی میرزا سعیدی دەنگخۆش، یاریدەدەری منداڵەکان بوو تا گۆرانییەکانی باوکیان بە دروستی بڵێنەوە. ڕەخنەگر و ساغکەرەوەیەکی دڵسۆز بوو و توانی منداڵەکان ڕا بھێنێ تا ھونەر و شێوازی ماملێ تەمەن درێژ بمێنێتەوە. ژن بە گشتی لە ناو بنەماڵەی ماملێدا جێگە و پێگەی تایبەت و بەرچاوی ھەیە. ئازادی و بوێری لە فاکتەرە سەرەکییەکانی کچان و ژنانی ئەو بنەماڵەیە بووە. ئەوە ژنانی ناو بنەماڵەی ماملێ بوون کە پشتیوانی بێچاوەڕوانی پەرە سەندنی ھونەری ماملێکان بوون. لە بواری ھەڵوێستی نەتەوەییشەوە وێنە زۆر بۆ ھێنانەوە لە بەر دەستدا ھەیە. بۆ وێنە لە ساڵانی ڕابردوودا تێلێڤیزیۆنی کۆماری اسلامی ایران زۆری ھەوڵ داوە کە یای ئامە، ھاوسەری نیشتمانپەروەری مامۆستا محمد ماملێ دیمانەیەکیان دەگەڵ بکا، بەڵام ئەو لەو پەڕی بوێری و وەفاداری بە ڕێبازی مێرد و باوک و نەتەوەکەی ڕێگەی پێ نەداون کە بچنە خزمەتی.
درێژەی ھەیە.
سۆران کرباسیان
ئوسلۆ – خاکەلێوەی ٢٠١٢ سەرچاوە/ژێدەر
[١] بە شێوەی فەرمی حیزبی دێمۆکراتی کوردستان مامۆستا محمد ماملێی وەک ھونەرمەندی نەتەوەیی کورد پێناسە کردووە. چاوخشاندنێکیش بە بەرھەمەکان، ھەڵوێستەکان و ژیانی مامۆستا محمد ماملێ ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە ئەو کەسێکی نەتەوەیی بوو، کەسێک بوو بۆ کورد و کوردستان ژیا.
[٢] میرزا سعید ماملێ دوکانی گۆشتفرۆشی ھەبوو. لە دواییدا چوو لە نێو بازەرگانی تووتنی ناوچە. لەو سەردەمدا تووتنی زۆر شاری دەورووبەر وەک پیرانشار و سەردەشی دەچۆوە مەھاباد. جار جار بەپێی زەمەن و وەرزی تایبەتییەوە کاری کرین و فرۆشی خوری دەکرد بەڵام زۆرتر سەرقاڵی تووتنی ناوچە بوو. ئەم زانیارییانەم لە ھاوڕێ و برای مامۆستا محمد ماملێ، ھێژا کاک جعفر ماملێ وەرگرتووە.
[٣] ھیوای قارەمانی، یادی بەخێر، چاپەمەنی ڕەھرەوی مەھاباد، ١٩٩٩ی زایینی، ژمارەی شابک ٠ی ئەیلوولی ٦٨٠٦–٩٦٤، لاپەڕەی ٢١
[٤] دیمانەی نووسەر دەگەڵ ڕێزدار مامۆستا کاک جعفر ماملێ
[٥] سید محمد صمدی، نگاھی بە تاریخ مھاباد، انتشارات ڕھرو مھاباد، چاپ اول، ١٩٩٤، لاپەڕەی ٣٨٢
[٦] فریدون حکیم زادە، ساوجبلاغ مکری (مھاباد در آیینەی اسناد تاریخی)، انتشارات مرکز نشر فرھنگی ھیوا-مھاباد، چاپ اول، ٢٠١٠، شمارە شابک ٧-٣٢-٧٩٧٠-٩٤٦-٩٧٨، لاپەڕەی ٧٠٧
[٧] دیمانەی نووسەر دەگەڵ ڕێزدار مامۆستا کاک جعفر ماملێ
[٨] ھیوای قارەمانی، یادی بەخێر، چاپەمەنی ڕەھرەوی مەھاباد، ١٩٩٩ی زایینی، ژمارەی شابک ٠ی ئەیلوولی ٦٨٠٦–٩٦٤، لاپەڕەی ٢٢
[٩] سید محمد صمدی، نگاھی بە تاریخ مھاباد، انتشارات ڕھرو مھاباد، چاپ اول، ١٩٩٤، لاپەڕەی ٣٨٤
[١٠] محمد حسن احمد، بازی بێران یا ژیان و گۆرانییەکانی محەممەدی ماملێ، بەرگی یەکەم، ١٩٨٣ بغداد، چاپخانەی الحوادث، لاپەڕەی ٨
[١٢] دیمانەی نووسەر دەگەڵ ھێژا کاک وریا ماملێ
[١٤] ھیوای قارەمانی، یادی بەخێر، چاپەمەنی ڕەھرەوی مەھاباد، ١٩٩٩ی زایینی، ژمارەی شابک ٠ی ئەیلوولی ٦٨٠٦–٩٦٤، لاپەڕەی ٢٨
[١٥] سید محمد صمدی، نگاھی بە تاریخ مھاباد، انتشارات ڕھرو مھاباد، چاپ اول، ١٩٩٤، لاپەڕەی ٣٨٢
[١٦] فریدون حکیم زادە، ساوجبلاغ مکری (مھاباد در آیینەی اسناد تاریخی)، انتشارات مرکز نشر فرھنگی ھیوا-مھاباد، چاپ اول، ٢٠١٠، شمارە شابک ٧-٣٢-٧٩٧٠-٩٤٦-٩٧٨، لاپەڕەی ٩٣
[١٧] لە چەند سەرچاوەیەکدا خوێندبوومەوە کە گوایە مامۆستا محمد ماملێ لە گەڕەکی ئەرمەنیان (یەک لە گەڕەکەکانی شاری مەھابادە) لە دایک ببوو. مامۆستا جعفر ماملێ لەم پێوەندییەوە فەرمووی کە ئەوان بە منداڵیش بە گەڕەکی ئەرمەنیانیان نەدەزانی و خۆی و کاک محمد لە گەڕەکی خڕێ لەدایکبوون. محمد حسن احمد کە ھۆگرێکی مامۆستا ماملێ بووە لە زمانی خۆیەوە ھەمان زانیاری بڵاو کردووەتەوە. ھێژا ھیوا قارەمانی و ڕێزدار سید محمد صمدی بە ھەمان شێوە لە نزیکەوە خودی مامۆستا محمد ماملێیان بە دەیانجار بینیبوو کە ئەوانیش لە پەرتووکەکانی خۆیاندا ھەر ئاماژەیان بە گەڕەکی خڕێ کردووە.
[١٨] سید محمد صمدی، نگاھی بە تاریخ مھاباد، انتشارات ڕھرو مھاباد، چاپ اول، ١٩٩٤، لاپەڕەی ٣٨٢
[١٩] محمد حسن احمد، بازی بێران یا ژیان و گۆرانییەکانی محەممەدی ماملێ، بەرگی یەکەم، ١٩٨٣ بغداد، چاپخانەی الحوادث، لاپەڕەی ٨
[٢١] بۆ زانینی بەشێک لە ڕاستییەکانی کۆماری کوردستان بڕوانە نامیلکەیەک کە نووسەری ئەم دێڕانە لە ڕێکەوتی دووی ڕێبەندانی ٢٠١٢ی زایینی بڵاوی کردووەتەوە.
سۆران کرباسیان، کۆماری سەربەخۆ و ”مستقل”ی کوردستان؛ گەڕانەوە بۆ ڕاستییەکان
http://www.kurd.no/komar.pdf
[٢٢] فریدون حکیم زادە، ساوجبلاغ مکری (مھاباد در آیینەی اسناد تاریخی)، انتشارات مرکز نشر فرھنگی ھیوا-مھاباد، چاپ اول، ٢٠١٠، شمارە شابک ٧-٣٢-٧٩٧٠-٩٤٦-٩٧٨، لاپەڕەکانی ٦٢٧ و ٧٠٧
[٢٣] دیمانەی نووسەر دەگەڵ ھێژا کاک وریا ماملێ و ڕێزدار مامۆستا کاک جعفر ماملێ
[٢٤] کاک سمایلی ماملێ لە نووسینەکانی خۆیدا ئاماژەی بەو قسەی گیانبەخت کاک دوکتوور کردووە. مەخابن ئێستا ئەم پەرتووکەم لە بەر دەستدا نییە بەڵام لە یادداشتەکانی خۆمدا دەقی گوتەی ئەو زانا کوردەم نووسیبۆوە.
[٢٥] ئەم زانیارییەشم لە ڕووی یادداشتەکانی خۆم نووسیوەتەوە کە کاک سمایلی ماملێ بڵاوی کردبۆوە. ناوبراو خۆی زانیارییەکەی لە ژمارەی ١٥ی ڕۆژنامەی پەیام وەرگرتبوو کە بە بۆنەی چلەی ماتەمینی محمد ماملێ لەژێر ناوی شینگێڕی بڵاو ببۆوە.
[٢٦] گیانبەخت کاک نەجات ماملێ یەکەم کوڕێک بوو کە لە ژیانی ھاوبەشی یای آمین (ئامە) و مامۆستا محمد ماملێ لە ساڵی ١٩٦٦ی زایینی بەرھەم ھات. لە سەردەمێکدا کە کۆماری اسلامی ایران تەواوی زەختی خۆی بۆ سەرکوت و بە فەرمی نەناساندنی پرسی کورد بەکار دەبرد، سەرچاوەی ژیانی زۆر کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان کەوتبوو ژێر مەترسییەوە. لەو کاتەدا کاکە نەجات دەگەڵ ئامەی قارەمان و بوێر دوکانی بەڕێوە دەبرد و حوڕمەتی ماملێی ناوداریان دەپاراست کە ئامادە نەبوو بە ھیچ شێوەیەک ڕووی خۆش بە حکوومەتی ناوەندی نیشان بدا. ماملێی کوردان میوانی لە ھەموو کوردستانەوە بۆ دەچوو و لەو سەردەمدا گیانبەخت کاک نەجات و یای ئامە ھەموو ھەوڵی خۆیان دا تا ناوداری دەنگخۆشی کورد لە لای میوانەکانی ھەست بە شەرم نەکا. کەسێک کە باوکی ماملێی نەتەوەیی بێ و لە دایکێکی وا قارەمان و قارەمانزادە بووبێ، ئاسایییە کە خاوەن پەروەردەیەکی نەتەوەییش دەبێ. ئەو دەگەڵ کۆمەڵێک پەپوولەی جوانی دیکە تەنیا بە تاوانی کوردبوونیان لە ساڵی ١٩٨٢ی زایینی ئێعدام کران. ئەوەی کە دەورووبەری لە سەری دەیگێڕنەوە تەنیا باس لە ژێری و وشیاری و لەسەرەخۆیی ئەو گیانبەختەیە. ئێعدامکردنی کاک نەجات ماملێ کاریگەری زۆری لەسەر بنەماڵەی ماملێ و ھونەر دانا. ڕۆحی شاد بێ و یادی ھەر بە خێر.
[٢٧] سیستەمی جەنایەتکار بۆ پێناسەکردنی حکوومەتی کۆماری اسلامی ایران بە شێوەی فەرمی لەلایەن دادگای میکۆنووس بەکار بردراوە. بەھۆی ئەوە کە ئەم دادگایە شرعییەتی نێونەتەوەیی ھەبووە، ھەر بۆیە لێرە بە پێویست زانراوە کە ئەم دەستەواژەیە بەکار ببردرێت.
[٢٨] ھیوای قارەمانی، یادی بەخێر، چاپەمەنی ڕەھرەوی مەھاباد، ١٩٩٩ی زایینی، ژمارەی شابک ٠ی ئەیلوولی ٦٨٠٦–٩٦٤، لاپەڕەی ١٧
[٣٠] دیمانەی نووسەر دەگەڵ ڕێزدار مامۆستا کاک جعفر ماملێ
[٣٢] دیمانەی نووسەر دەگەڵ ڕێزدار مامۆستا کاک جعفر ماملێ
[٣٣] ھیوای قارەمانی، یادی بەخێر، چاپەمەنی ڕەھرەوی مەھاباد، ١٩٩٩ی زایینی، ژمارەی شابک ٠ی ئەیلوولی ٦٨٠٦–٩٦٤، لاپەڕەی ٢٠ - See more at: http://www.mamle.net/?page_id=35#sthash.2drXcG08.dpuf
لە زۆر کەسی بەتەمەنی ناوچەی موکریان بیستراوە، سەعیدی ماملێ دەگەڵ ھونەرمەندی بەناوبانگ سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی کە لە ساڵی ١٩٣٢ دا ھاتووەتە موکریان و لە باغی میرزا شەریفی حاجی ڕەشید، بۆ خەڵکی مەھاباد گۆرانی گوتووە، بەشدار بووە. محەممەد حەمەباقی نووسەری کتێبی «سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی» دەڵێ: حاجی غەنی چایچی بۆمی گێڕایەوە کە جگە لە سەعیدی ماملێ، سێ گۆرانیبێژی تری مھابادی، بە ناوی عەبدوڵلا ڕەش، کەوێ جوو و حسەینی قاقی گۆرانییان لەگەڵ سەید عەلیئەسغەر وتووە. سەید عەلیئەسغەر لە ڕادەبەدەر ڕێزی بۆ ئەم گۆرانیبێژانە دادەنا؛ بەتایبەتی بۆ سەعیدی ماملێ. لەم بارەیەوە محەممەدی ماملێ دەگێڕێتەوە کە: "ھەر جارەی سەعیدی ماملێ بەندێکی خۆشی گۆرانی وتووە، سەید عەلیئەسغەر لە جێی خۆی ھەڵساوە و سەعیدی ماملێی ماچ کردووە." محەممەدی ماملێ خۆی لە بارەی میرزا سەعیدی باوکیدا گوتوویە: «بابم نەخوێندەوار بوو و لە نێو بازاڕدا دوکانێکی چکۆڵەی خوری فرۆشتنی ھەبوو. ئێمە شەش کوڕ و کچێک بووین.. ھەربە گشتی تایفەی ئێمە، تایفەی گۆرانیبێژانە. بابم زۆربەی ئەو گۆرانییانەی کە ئەمنیش دەیانڵێمەوە، بۆ خۆی دایناون و ئاھەنگی خستوونەسەر. نەیتوانیوە سازێک لێ بدا، بۆ ئەو مەبەستە سازژەنی خۆی ھەبووە. ئەو لە ھەموو گۆرانییەکی زیاتر حەزی لە گۆرانی ئایینی و دڵداری بوو.
ھەرچەند بنەماڵەی ماملێ بە تێکڕایی ھونەرمەند و دەنگخۆش و گۆرانیبێژن، بەڵام محەممەدی ماملێ ھونەرمەندێکی دەگمەن و ھەڵکەوتە بوو کە لە دوای میرزا سەعیدی باوکی و ھەروەھا میرزا حوسێنی برای کە دە ساڵێک لە خۆی گەورەتر بووە، توانی وەک بەرپرس و نوێنەری ھونەریی ئەو بنەماڵەیە، بۆ ماوەی پەنجا ساڵ، مەقام و گۆرانی کوردی برەو و ڕەواج پێبدا. حامیدی کاکیلی یەکێک لە نیزیکترین دۆستانی محەممەدی ماملێ لەو بارەیەوە دەڵێ:
ناکرێ بڵێین بنەماڵەی ماملێ لە چ کاتێکەوە و لە کوێوە دەستیان پێکردووە. ئەوانە ژن و پیاویان دەنگخۆش بووە وەک ماسی وابوون ھەر وەختێکی دە ئاو ھاویشتراون مەلەزان بوون. محەممەدیش ھەروەتر ناتوانین بڵێین بە چ ئاھەنگێک و لە کوێوە دەستی پێکردووە. تەنانەت بەشێک لەو بنەماڵە کە لە کوردستانی عێراق نیشتەجێن دەنگیان خۆشە. بە گشتی ئەو بنەماڵەیە، لە مام عەلی و مام سەعید ڕا بگرە ھەتا میرزا حوسێن و محەممەد و ئەوانی تر بەھۆی دەنگەکەیانەوە دەگەڵ ھەموو بەزم و خۆشی و دانیشتنەکی ئەو شارە و ئەو ناوچەیە تێکەڵاو بوون بەتایبەت ئەودەم کە وەک ئێستا مەحدودییەت نەبوو.
ژیانی تایبەت
ماملێ ھەر لە سەردەمی لاوییەوە وەک ھونەرمەندێکی ئازادی خواز و خەڵکخۆشەویست، دەرکەوتووە و بەپێی ئەرکی کۆمەڵایەتی و کوردایەتی، خۆی پێگەیاندووە. لەگەڵ ھیچ دارودەستە و تاقمێکی سەرەڕۆ و زۆردار دانووی نەکوڵاوە و لە ئەستەمترین قۆناخەکانی ژیاندا، وەک بولبولێکی خوشخوێن، سەری لە ھەموو ھەوار و کوێستانەکانی کوردستان داوە و مزگێنی شادی و ئازادی بۆ ڕێڕەوانی ئەوین ھێناوە. لە ڕۆژانی خۆشیدا بە بەستە و گۆرانی، بەزم و کۆڕی ھاوقەتارانی ڕازاندووەتەوە و لە ڕۆژانی تەنگانەشدا بە قەتار و لایلایە خەڵکی لاواندووەتەوە. ماملێ بێجگە لە کوردایەتی، سەربازی ھیچ ڕێبازێکی ئیدەئۆلۆژی نەبوو؛ ئەو تەنیا گیانبازی گەلەکەی بوو.
لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی کە دەسەڵاتی سیاسی لە دەست تاقمێکی خۆبەخودازانی ھیچنەزان دایە، زۆر بە دەگمەن ھەڵدەکەوێ کە ھونەرمەند بتوانێ لەنگەری خۆی لە نێوان دەسەڵات و خەڵکدا ڕابگرێ و بە پووڵ و پارە ھەڵنەفریوێ و ھەڵە نەڕوات؛ ماملێ چ وەک کەسایەتی کۆمەڵایەتی و چ وەک کەسایەتی ھونەری، ھەم لە ڕێژیمی پاشایەتی (ڕەزاخان ١٩٢٥١٩٤١ و محەممەدڕەزا پەھلەوی ١٩٤١١٩٧٩) دا و ھەم لە ڕێژیمی مەلایەتی (١٩٧٩... ؟) دا، توانی بە شێوەیەکی گونجاو، نە تەنیا ئەو لەنگەرە ڕابگرێ، بەڵکوو وەک ھونەرمەندێکی ئازادی خواز و گەلنەواز لە ساڵی ١٣٤٧(١٩٦٨) لە بەندیخانە بکرێت. بە ڕاشکاوی دەتوانین بڵێین کە ماملێ لە بارودۆخێکی زۆر تایبەتیی کوردستاندا، وەک ھێمای نواندنی بەشێک لە فەرھەنگی خۆڕاگری و سەرزیندوویی گەلی کورد کە لە زۆربەی گۆارانییەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە، ھەمیشە چقڵێک بووە لە چاوی نەیاران و دژبەرانی گەلەکەی. ھەربۆیەش، ھەر بەستە و گۆرانییەکی کە ماملێ دەیگوت و دەیخوێند، بۆ ئەوەی بزانرێ چ مەبەست و ڕەمز و ڕازێک لە گۆرانییەکانیدا حەشاردراوە، لەلایەن ساواکی مەھابادەوە، بە وردی سەرنجی دەدرایە. ھەڵبەت ماملێش ئەو کەسە نەبوو کە لە خۆڕا بیانوو بداتە دەست ساواک، زۆر عاقڵانە و ھونەرمەندانە ھەڵسوکەوتی دەکرد و بە شێوەیەکی زۆر مەنتیقی تەقییەی ھونەریی بەکاردەبرد.
داوداوێ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
گۆڵف
گۆڵف یارییەکی تاکەکەسییە، وەرزشکارەکە بەمەبەستی خاڵ تۆمارکردن تۆپەکە ھەڵدەدات بۆ خاڵی مەبەست، یاری گۆڵف ناسراوە بەیاری پیاوە دەوڵەمەندەکان لەبەر ئەوەی لەپێشوودا زۆرینەی پیاوە دەوڵەمەندەکان ئەم یاریەیان کردووە، درێژی یاریگای گۆڵف زۆر جار دەگات بە ٣ بۆ ٧ کیلۆ مەتر تێیدا ٨ بۆ ١٩ کوونی تیایە بۆ ئەوەی یاریکەرەکە تۆپەکەی بۆ ھەڵدا
thumb|وەرزشکارێک لەکاتی یاری گۆلف
thumb|دار و تۆپەکەی یاری گۆڵف
پۆل:گۆلف پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین
سەلیمی دووەم
سەلیمی دووەم کوڕی سوڵتان سولەیمان قانونی ساڵی ١٥٢٤–١٥٧٤ز، خەلیفەی عوسمانی یانزەیەم بووە، دایکی خەرم سوڵتان یان ڕۆکسەلانی ڕووسی کە ڕووسییەکی موسڵمان بوو کە ھەستا بە چەندین فرت و فێڵ بۆ کۆتایی ھێنان بە کوڕە گەورەترەکانی تری سولەیمان قانوونی تاکو ڕێگە بکاتەوە بۆ کوڕەکەی دەسەڵات وەربگرێت، و ساڵی وەرگرتنی دەسەڵاتی ١٥٦٦ز بوو.
فەتحەکانی سەردەمی
سەدری ئەعزەم محەمەد پاشا سەقڵڵی مردنی قانوونی شاردەوە لە ترسی شۆڕشی ئینکیشارییەکان هەتا سەلیمی دووەم دەسەڵات وەردەگرێت، لاواز بوو لە توانایدا نەبوو فەتحەکانی باوکی و ڕێکخستنە ناوخۆییەکان بپارێزێت، زۆربەی دەسەڵاتەکەی دا بە وەزیرەکانی، و کاتێک ڕێگەی گرت لە بەخشینی بەخششەکان بە سەربازەکان یاخی بوون و گوێڕایەڵی سەرکردەکانیان نەئەکرد تا ناچاریانکرد بەخششیان بداتێ، هەندێک وایدەبینن ئەگەر شان و شکۆی پیشتری دەوڵەتەکە و هێزی وەزیر محەمەد پاشا سەقڵی نەبووایە دەوڵەتەکە بە یەکجار ئەڕووخا، و ڕێکەوتنێکی بەست لەگەڵ نەمسا کە تیایدا دانی بە موڵکەکانی نا لە مەجەڕدا لە بەرامبەر جزیەی ساڵانەدا.
پەیوەندییەکانی لەگەڵ فەڕەنسا
ڕێکەوتنەکانی نوێ کردەوە لەگەڵ فەڕەنسا و پۆلەندا و و لەگەڵ فەڕەنسادا ڕێکەوت لە دانانی هێنری دی فالوا برای پاشای فەڕەنسا شارلزی نۆیەم وەک پاشای شانشینی پۆڵەندە، و ئەو وڵاتە لە ژێر ڕاسپاردەی دەوڵەتی عوسمانیدا بوو تا سەردەمی سولتان موڕادی سێیەم کە داینا لە ژێر ڕاسپاردەی فەڕمی والی بەغداندا، فەڕەنسا بازرگانی لە دەریای ناوەڕاست دەست پێکرد و نێرراوە مەسیحییە کاسۆلیکییەکانی ئەنارد بۆ لایەنگرانی لە دەوڵەتی عوسمانیدا بە تایبەت لە شام، بەمەش ئیشکردن لە ناوەوە لە دژی عوسمانییەکان دەستی پێکرد و پەروەردەی مەسیحییەکانیان کرد لە پەیوەندیکردنیان بە فەرەنساوە، و فەڕەنسییەکان چاوتێبڕینی خۆیان لە باکووری ئەفریقادا دەرخست بە سوود وەرگرتن لە ئەنجامەکانی شەڕی لیبانتۆ، کاتێک داوایەکیان پێشکەش بە سوڵتانی عوسمانی کرد کە ڕێگە بدات بە فەرەنسا دەست بگرێت بەسەر جەزائیردا بە بیانووی پاراستنی ئیسلام و موسڵمانان لەبەرامبەر بڕێک پارەدا، خەلیفە ئەوەی ڕەتکردەوە و دواتر ڕازی بوو بەوەی تایبەتمەندی بازرگانیان بداتێ دوای سووربونێکی زۆر.
ئیشە جەنگییەکان
محەمەد پاشا سەقڵی هەڵمەتێکی سەربازی ئامادە ئەکرد بۆ فەتحی ئەستراخان کە لە ژێر دەستی ڕووسیەکاندا بوو و هەڵئەسان بە گرتنی ڕێگە بازرگانیەکان و حەج لەسەر خەڵکی خواڕزم و سەمەرقەند و بوخاری و ناوچەکانی دەوروپشتیان، و پلانی عوسمانییەکان کردنی ئەستراخان بوو بە بنکەیەکی سەربازی بۆ پاراستن لە ڕووس و ویستە فراوانخوازییەکانیان بوەستێنن، ئیشەکە لە زستاندا وەستا بەڵام بە گشتی هەڵەمەتەکە سنورێکی بۆ بەرەوپێشچوونی ڕووس دانا بە شێوەیەکی کاتی.
لە هەوڵێکدا بۆ گێڕانەوەی ئەندەلووس چەک وپ ێداویستی شەڕ نێردرا و بە نهێنی پەیوەندییان پێوەکرا لەلایەن ئولوج علی پاشاوە لە جەزائیر بە سوود وەرگرتن لەوەی ئیسپان سەرگەرمی شەڕبوون لە هۆڵەندا، و ئاشکرابوونی یەکێک لە پیاوە ئەندولسییەکان، ئیسپانی وریا کردەوە و ڕووبەڕووی هەوڵەکانی ئولوج عەلی پاشا بوونەوە، و ئەوەی ناکۆکییەکانی زیاد کرد نوقم بوونی ٣٢ کەشتی جەزائیری بوو لە دەریای ناوەڕاستدا.
شەڕی لیپانتۆ
thumb|250px|وێنەی شەڕی لیپانتۆ، ساڵی ١٥٧١ز لەم سەردەمەدا فەتحی قوبرس کرا کە ئەو کاتە سەر بە بوندقیە بوو، هەروەها دەریاییە عوسمانییەکان غەزووی دوورگەی کریت و زەنتە و ئەوانی تریان کرد، خەڵکی بوندقیە ترسان لە لەدەستدانی خاکەکانی ئیتالیا و دەسەڵاتی بوندقیە، پاپا هاوپەیمانی بەست لە نێوان ئیسپانیا و بوندوقیە و جەنوا و قەشەکانی دوورگەی ماڵتا، کەشتیگەلێکیان لە ٣٢ کەشتی پیکەوەنا و هێرشیان کردە سەر عوسمانییەکان کە ڕووبەڕووی ئەم هاوپەیمانییە بوونەوە بە ٣٠٠ کەشتی، بەڵام عوسمانییەکان لە یەکیک لە دوورگەکاندا شکان و ژمارەیەک لە گەورە دەریایی موسڵمانان بە دیل گیران و کوژران، و ئەم ڕووداوە خاڵی گۆڕان و گەشبینی ئەورووپیەکان بوو لە کاتێکدا کەشتیگەلی عوسمانییەکان بەوە ناوی هەبوو کە هەرگیز تێک ناشکێت.
لەلای عوسمانییەکانەوە ئولوج عەلی پاشا توانی دەستبگرێت بەسەر کەشتییەکانی قەشەی ماڵتادا و ژمارەیەکی زۆری ئەو کەشتیانەی لەگەڵی بوون پاراستی، پاشان محەمەد سەقڵی پاشا دەستی کرد بە بنیاتنانەوەی کەشتیگەل بە هەموو هێز و هیممەتێکیەوە، و سوڵتان سەلیمی دووەم بەشێک لە کۆشکەکەی خۆی پێ بەخشین تا کەشتییەکەی تیا بنیات بنێنەوە و لە پارەی تایبەتی خۆی پێیدان و پارەیان لە خەڵک کۆنەکردەوە بۆی و لە ماوەی کەمتر لە ساڵێکدا ٢٥٠ کەشتییان بنیات نایەوە، و ئەم هەواڵەش بوندقیەی وا لێکرد کە ڕازی بێت بە دانی باجێکی شەڕ بۆ خەلافەتی عوسمانی کە بڕەکەی ٣٠٠ هەزار دوکا بوو و هەروەها وازی لە دوورگەی قوبرس هێنا بۆی بە هۆی ئەو ناکۆکیانەی لە نیوان سەرکردەکانی هاوپەیمانییکەدا دروستبوو دوای سەرکەوتنیان و بوو بە هۆی جیابوونەوەیان.
فەتحی تونس و یەمەن
سەدڕی ئەعزەم محەمەد سەقڵی پاشا سوپایەکی گەورەی نارد بۆ یەمەن بۆ وەڵامدانەوەی شۆڕشەکەی ئەوێ و وەزیری جەنگ سینان پاشا و والی میسر یارمەتییان دا و دەستیان گرت بەسەر شۆڕشەکەدا ساڵی ٩٧٦ک، یەمەن گرنگ بوو بۆ خەلافەت لەبەرئەوەی وەک بەربەستێک بوو لە بەردەم بەرو پێشچوونی پورتوگالییەکان بۆ حیجاز و بنکەیەک بوو بۆ لێدانی پورتوگالییەکان لە دەریای سوور و ئۆقیانووسی هیندییدا.
کۆچی دوایی
مێژوونووسە ڕۆژئاواییەکان ئەڵێن هۆکاری مردنی سەلیمی دووەم ڕۆچوونی بووە لە خواردنەوەی مەییدا، لە کاتێکدا مێژوونوسە موسڵمانەکان ئەڵێن هۆکاری مردنی هەڵکەوتنی قاچی بووە لە حەمامدا و کەوتنێکی بەهێز کەوتووە و نەخۆش کەوتووە چەند ڕۆژیک پێی و پاشان وەفاتی کردووە ساڵی ١٥٧٤ز.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢٤ پۆل:مردووانی ١٥٧٤
ئەمریکای باشوور
وێنۆک|200px|ئامریکای باشوور ئەمریکای باشوور کیشوەرێکە کە ھەمووی کەوتووەتە ناو نیوەگۆی ڕۆژاوای زەوین و بەشێکی زۆریشی کەوتووەتە ناو نیوەگۆی باشوورەوە. ئەم کیشوەرە لەتی خوارووی ئامریکاکانە.
وڵاتانی ئەمریکای باشوور
بەپێی ڕێژەی دانیشتووان:
زمانەکان
زمانی ئیسپانی (١٩٣٬٢٤٣٬٤٦٣) زۆرترین ڕێژەی بەکارھێنانی ھەیە لە ئەمریکای باشوور. بەڵام زمانی فەڕەنسی لەزۆرترین دەوڵەتاندا زمانی فەرمیە، لەپاڵ ئەم زمانانەش ھەندێ زمانی تری نێوخۆیی ھەن لەم دەوڵەتانە؛ و زمانی پورتوگالی زمانی فەرمیە وڵاتی بەڕازیلدا. زمانی ھۆلەندی لە سۆرینامدا زمانی فەرمیە؛ و زمانی ئینگلیزی لەوڵاتی کینیادا زمانی فەرمیە؛ و لە ئەمریکای باشوور ھەریەک لە زمانەکانی ھیندی و عەرەبی بەکاردەھێنرێت. زمانی دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەمریکا بە زمانی کیتشوا دەناسرێت کە لەوڵاتانی ئیکوادۆڕ، پیرۆ، بۆلیڤیا، چیلی، ئەرجنتین، پاڕاگوای قسەی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کیشوەرەکان ئەمریکای باشوور
بنچینەگەریی ئیسلامی
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلامی سیاسی پۆل:ئیسلام و سیاسەت
ھەرێمی باسک
باسک (بە زمانی باسکی:Euskadi) وە (بە ئیسپانی:País Vasco) هەرێمێکە لە باکووری ئیسپانیا پایتەختی هەرێمەکەش شاری ڤیکتۆریا گاستێرە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەرێمی باسک پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٩
بڕیارنامەی ٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی یەکەمی 1948دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 395‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا
سەیی ئاوای جونیا
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
حکوومەتی کاربەڕێکەری ھەرێمی کوردستان
حکوومەتی کاربەڕێکەری هەرێمی کوردستان (پێشی دەگووترێت حکوومەتی کاربەڕێکەری هەرێم) ناوێکە لەلایەن میدیاکارانی کوردی بەتایبەت سەر بە ئۆپزسیۆنەوە داهێنراوە، کە ئاماژەیە بۆ ئەو حکوومەتەی هەرێمی کوردستان کە شەرعییەتی یاسایی لەدەست داوە و کار بەڕێ دەکات لەماوەی نێوان یەکەم ڕۆژی هەڵبژاردن هەتاوەکوو پێکهێنانی کابینەی نوێی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. لە دوای هەلبژاردنی ٢٠١٣ی پەرلەمانی کوردستان لە مانگی ئەیلوولدا، حکوومەتی هەرێمی کوردستان ناو دەبرێت بە حکوومەتی کاربەڕێکەری هەرێم بەهۆی ئەوەی شەرعییەتی یاسایی نییە و بەناچاریی کار دەکات هەتا ئەو دەمەی حکوومەتێکی نوێ بەیاسایی پێک دەهێنرێت و شەرعییەتی پەرلەمان بەدەست دێنێت.
نەجمەددین تەھا
قۆناغه‌كانی خوێندنی
لە تەمەنی (٥) ساڵیدا ، لە خزمەتی مامۆستا (شیــَخ ته‌ها)ی باوکیدا دەستی کردوە بە خوێندنی قورئانی پیرۆز ، ئینجا ھەندێک لە کتێبە سەرەتاییەکانی خوێندنی شەرعی ھەر لە خزمەتی باوکیدا خوێندووە .. پاشان وەکو ئوسوڵی خوێندنی ئەو سەردەمە، زۆربەی مەدرەسە شەرعیەکانی کوردستانی عێراق و ئێرانی بەسەر کردۆتەوە ، بە تایبەتی لەو سەردەمەدا کە ئەم سنوورە دەستکردانەی نێوان پارچەکانی کوردستانی گەورە ھێشتا زۆر تۆخ نەکرابوونەوەو بە تەواوی لەیەک دانەبڕا بوون، و ھاتوچۆی نێوان ئەو دوو پارچەی کوردستان حاڵەتێکی تەواو ئاسایی بوو.. گرنگترین ئەو مەدرەسانەی کە شێخ نه‌جمه‌ددین تیایاندا خوێندوویەتی : مەدرەسەکانی( بیارە ، خانەقین ، چۆڕ، ھـویە ، نگڵ ، کانی سانان ، نێزڵ، ئەوێھەنگ ، سنە ، نـێ، پایگەلان، مەریوان،  عەنەب، عەبابەیلێ، ئەڵمانە، زەڵم، زەرگەتە، بەرقەڵا، شۆراو، کانی میران، گێڵدەرە، خورماڵ ، ھەڵەبجە، پێنجوێن، ئارەنان، دەرەتفێ، کەرکووک ، سلێمانی). پاش ماندووبوونێکی زۆرو چەشتنی مەینەتیەکی بێ سنوور، لە قۆناغی فەقێیەتی ئەوسەردەمەدا و تووش بوونی بە چەندین حاڵەتی ناخۆش و کۆسپ و گرفتی جۆراو جۆرو چەندەھا جار نەخۆش کەوتن و تەنانەت رووبەروو بوونەوەی چەندین حاڵەتی مەترسیدارو نزیکبوونەوە لە مەرگ ، وەکو رەقبوونەوە لەناو بەفری شاخەکان و خنکان لە ناو رووبارو... ھتد، بەڵام ھەر کۆڵی نەداوە،تا سەرەنجام توانیویەتی خەرمانێکی زانستی زۆر گەورەو گرانبەھا بۆ خۆی کۆ بکاتەوەو گشت قۆناغەکانی خوێندنی شەرعی بەسەرکەوتویی ببڕێت، تا دواجار لە ٢٩/٣/١٩٥٥ لە مەدرەسە گەورەکەی بیارەی مەڵبەندی زانست و تەریقەتدا، و لە خزمەتی زانای ھەڵکەوتوو (مامۆستا مەلا محەمەدی  مەلا بەھا ) ئیجازەی زانستی وەرگرتووە..
چالاكیه‌كانی دژی رژێمی به‌عس
ھەرچەندە لە ساڵانى حەفتاكان و هەشتاكاندا ڕەوشی ئەمنی لە سەردەمى رژێمی به‌عسى ديكتاتۆردا زۆر خراپ بوو ، و لە بەرامبەر مزگەوتی ئوسامە لە شارى هةڵەبجە "ئه‌و مزگه‌وته‌ی كه‌  مامۆستا شێخ نه‌جمه‌ددین پێشنوێژ و وتارخوێنی بووه‌ " رێکخراوه‌یەکی حزبی بەعس ھەبوو ، بەڵام بە ھاندان و پاڵپشتی مامۆستای خوالێخۆشبوو، مزگەوتەکە بەردەوام جمەی دەھات لە لاوانی ئیماندار و خوێن گەرم و قوتابیانی مامۆستا ، ھەروەھا لە نوێژەکانی ھەینی و تەراویحی شەوانی ڕەمەزانیشدا پر دەبوو لە دایکان و خوشکانی ئیماندار... ھتد  ھەموو ئەمانە و  چالاکیە کۆمەڵایەتیەکانی مامۆستا ڕژێمی بەعسی نیگەران کردبوو  ، بۆیە ناوە ناوە لە ( رێكخراوه‌ی حیزب بەعس)  و فەرمانگەی  ( ئەمنی ھەڵەبجە)و  بانگیان دەکرد بۆ لێپرسینەوە ، بەڵام ئەو دڵ قایمانە ڕەوتی ئیسلاحخوازی وپەیامدايى خۆی تێک نەدەدا و لەسەر چالاکیە بانگخوازیەکانی خۆی بەردەوام بوو ، و بە ھیچ شێوەیەک سازشی لەگەڵدا نەدەکردن.. تەنانەت جارێکیان بە توندی بە بەڕێوەبەری( رێكخراوه‌ی بەعس) ی وتبوو: ( من مێزەرەکەم سپی یە ، ناھێڵم لەکەی لێ بنیشێت ، مێزەری سپی موڵکی ھەموو خەڵکە ، ناکرێ من خاوەنی مێزەری سپی بم، کەچی پەیڕەوی حیزبێک بم ، چونکە ئەو کاتە لە جەماوەر دادەبڕێم .! زاناى بێشەواى مزگەوت دەبێ پێشەوای ھەموو چین و توێژ و ڕەنگەکان بێت و، ناکرێ و نابێت بە خۆ بەستنەوە بە حزبێک یان تاقم و دەستەیەکەوە ، پشت لە تاقم و ڕەنگەکانی تر بکات..)
چالاکیە کۆمەڵایەتیەکانی
مامۆستا ڕێزێکی تایبەتی لە لاى سەرجەم خەڵکی ئیسلامپەروەری ناو شاری ھەڵەبجەو شارۆچکەکانی دەورووبەری  هەبووەو، پەیوەندیەکی دۆستانەی گەرمی لەگەڵ گشت مامۆستایانی ئایینی ناو شاری ھەڵەبجەو دەوروبەریدا  ھەبووە ..ھەروەھا لەگەڵ  تيَكرِاى خەڵک و شێخانی (شەمێران و عەبابەیلێ و  خەرپانی و تاوێرە) و کەسایەتیە بەڕێزەکانی گوندەکانی بەڵخەو  خەرپانی و زمناکۆ و گریانەو گوندەکانی شەمێرانات  و  عەنەب و بامۆک و تریفەو  دەرەشیش وجەلیلە و  کاکەییەکانی گوندی ھاوارو ... گشت گوندو دەڤەرەکانی تری شارەزوورو ھەورامانات) پەیوەندیەکی گەرم و پتەوی ھەبووەو، جەماوەرەکە بە گشتی  مامۆستایان زۆر خۆشوویستووەو رێزیان لێ ناوەو ، جێگە پرس و ڕاوێژ و متمانەیان بووە.