cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئازادییە شارستانییەکان
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (بەتایبەتی یاسای مافەکان) پارێزەری ئازادییە شارستانییەکانە. دەرچوونی ھەمواری چواردەھەم زیاتر پارێزگاری دەکات لە ئازادییە شارستانییەکان لەڕێی پێشکەش کردنی (بەندی تایبەتمەندێتی و پارێزبەندی، بەندی رێکاری یاسایی و بەندی پاراستنی یەکسان). مافەکانی مرۆڤ زۆرجار بە مافی شارستانیی ناودەبرێن، کە ئەو ماف، تایبەتمەندێتی و پارێزبەندیانە موڵکی ھەموو تاکێکن و جیاوازە لە مافی سیاسی (مافی سیاسی جێبەجێ دەبێت بەسەر ئەو کەسانەی کە بەژداری دەکەن لە دەنگدانەکان وەک پاڵێوراو یان دەنگدەر).
یاسای ئازادییە شارستانییەکانی ساڵی ١٩٨٨، لەلایەن سەرۆک رۆناڵد رەیگن واژۆکرا بۆ جێبەجێ کردن لە ١٠ ئابی ١٩٨٨. ئەنجومەنی پیران (کۆنگرێس) یاساکەی پەسەند کرد بۆ ڕاگەیاندنی داوای لێبوردنێکی فەرمی لە بەڕەچەڵەک یابانیەکان کە موڵک و ئازادییەکانیان لەدەست دابوو بەھۆی کردارە جیاکارییەکانی سەردەمی دەستگیرکردن لەلایەن حکومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە.
ئەم یاسایە چەند سوودێکی دیکەی ھەبوو لە کەرتە جیاوازەکانی حکومەت دا. لە گەنجینەی حکومەت دا ھەڵدەستێت بە دامەزراندنی بیمەی پەروەردەیەکەن بۆ ئازادی شارستانی گشتی. داوا ئاڕاستەی داواکاری گشتی دەکات بە دۆزینەوە و ناساندنی ھەر تاکێک کە سوودمەندی ئەم یاسایەیە و بڕی ٢٠٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی پێ ببەخشرێت لە بیمەکە. ھەروەھا لیژنەی بەرێوبەران دادەمزرێنێت کە بەرپرسیارن لە خەرجیەکانی ئەم بیمەیە. لە کۆتایی دا، پێویستە ھەموو بەڵگەنامە و تۆمارە دروستکراو یان وەرگیراوەکان ھەڵبگیرێت لەلایەن ئەنجومەنەکەوە لە ئەرشیفی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا.
سەرچاوەکان
پۆل:تاکەکەسێتی
بڕیارنامەی ٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئابی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٩٥‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
کەنۆڵان، ئیمامی سەقز
کەنۆڵان (Kenollan، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٨ کەس لە ٣٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
عەباس جەلیلیان
عەبباس جەلیلیان ناسراو بە ئاکۆ (؛ لەدایکبووی ١٣٥٠ی ھەتاوی لە ئارووناوا) نووسەر، فەرھەنگنووس، لێکۆڵینەری کوردە کە بەھۆی نووسینی فەرھەنگی کوردی-کوردی-فارسیی باشوور ناسراو و بەناوبانگە. جەلیلیان یەکەمین ڕۆمان بە شێوەزاری کوردیی باشووریی لەژێر ناوی ئاگرمەلووچ نووسیوە. ئەو ھەروەھا نووسەری زانستنامەی کوردیی کوردیکایە.
خەڵاتی وێژەیی باشوور
لە ساڵی 1398ی هەتاویدا بۆ ڕێز لێنان لە خزمەتەکانی مامۆستا ئاکۆ بە زمان و ئەدەبی کوردی "یەکەمین خەڵاتی وێژەیی باشوور"ی پێ بەخشرا. ئەم خەڵاتە لە لایەن ناوەندی فەرهەنگی و چاپەمەنیی باشوور لە ئیلامدا پێشکەشی مامۆستا ئاکۆ کرا.
خەڵاتی زێڕینی بلە
لە ساڵی 2023ی زایینیدا مامۆستا ئاکۆ وەکو براوەی "خەڵاتی زێڕینی بلە بۆ پاراستنی زمان" دەستنیشان کرا. ئەم خەڵاتە بە شێوەی ساڵانەم لە چەند بواریێکی جیاوازدا پێشکەشی تێکۆشەران و دڵسۆزانی کورد و کوردستان دەکرێت.
دەستبەسەرکردن
جەلیلیان لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٦ی بەفرانباری ١٣٨٧ ھەتاوی لە ئارووناوا دەستبەسەر کرا کە دوای دوو مانگ بەر درا. ماوەیێکیتر بە ئیتیھامی جاسوسی بۆ بێگانە بە ١٥ مانگ حەبس کرا. دادگا ئۆغرەکانی جەلیلیان بۆ ھەرێمی کوردستان بەھۆی ئەم حەبسکردنە خوێندووتەوە.
سەرچاوەکان
* پۆل:خەڵکی ئارووناوا پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد پۆل:نووسەرانی کوردیی باشووری
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆتدیڤوار
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆتدیڤوار (بە فەڕەنسی: Équipe de Côte d'Ivoire de football) کە نازناوی Les Éléphants (فیلەکان) ی ھەیە، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەی کۆتدیڤوارە کە لەلایەن فیدڕاڵیی تۆپی پێی کۆتدیڤوار (FIF) کۆنتڕۆڵکراوە. ھەتاکوو ٢٠٠٥، گەورەترین دەستکەوتییان بردنەوەی جامی نەتەوەکانی ئەفریقا بوو لە ١٩٩٢ دوای ئەوەی لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی گانایان بردەوە بە لێدان پەناڵتی لە یاریگای لیۆپۆلد سینگۆر لە داکار، سینیگال. دووەم دەستکەوتییان بردنەوەیان لە جامی نەتەوەکانی ئەفریقای بوو کە دیسانەوە لە گانایان بردەوە لە ٢٠١٥ بە لێدانی پەناڵتی، بەڵام ئەمجارەیان یارییەکە لە یاریگای بێتا لە شاری باتای گینێی ئیستوایی ئەنجامدرا.
باشترین ئەنجامی دوا بەدوای یەکی یانەکە گەییشتنیانبوو بە جامی جیھانی فیفا بۆ ٣ جار لەسەر یەکدی لەنێوان ٢٠٠٦ بۆ ٢٠١٤.
یانەکە چەندین یاریزانی بەناوبانگ لەخۆدەگرێت، کە زۆرییان لە ئەورووپا یارییان کردووە، لەوانە: دیدیێر درۆگبا، یەحیا تۆرێ، ئیمانوێل ئیباو، ویلفرێد بۆنی، سێیداو دۆمبیا، جێرڤینھۆ، ئێرک بایلی، نیکۆلاس پێپێ، ماکسوێل کۆرنێت، ویلفرێد زاھا، یاکاو مێیت، سالۆمان کالۆ و کۆلۆ تۆرێ.
دەستکەوتەکان
براوە (٢ جار): ١٩٩٢، ٢٠١٥
پلەی چوارەم (١ جار): ١٩٩٢
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ئەبوو حەسەنی ئەشعەری
ژیان
سەرەتا ئەبوو حەسەنی ئەشعەری موعتەزیلە بووە پاشان بەھۆی پێداچوونەوەی ورد ھەڵدەگرێتەوە لە بیری موعتەزیلە و ھەوڵ دەدات ھەندێک لە بیر و بۆچوونە ڕاستەکانی موعتەزیلە بە چاککاری بخاتە ناو سوننە بۆیە قوتابخانەیەکی عەقیدەیی دروست دەکات بەناوی ئەشعەرییەت کە ئێستاش شوێن کەوتووێکی زۆری ھەیە لە جیھان بەشێکی موسوڵمانان بە ڕاستی دەزانن.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی بەسرە پۆل:حەنەفییەکان پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:مردووانی ٩٣٦ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٧٠ پۆل:زانایانی فەرموودە
تێنس
وێنۆک|یاریکەری تێنسی سەرزەوی بۆ ھەڵبژاردەی ئیسپانیا ڕافایل نادال
کورتەی مێژوویی
بۆ یەکەم جار کایەی تنێس لە سەدەی شازدەھم و حەڤدەدەھەمی زایینی لە وڵاتی فەڕانسە بووە، بەڵام دواتر لە وڵاتی بریتانیا پێشکەوتنێکی ئەوتۆی بەخۆوە بینی کە ناوی نریا سەردەمی نوێی تێنس. ئەم گۆڕانکارییە لە ساڵی ١٨٧٣ زایینیدا دەستی پێ کرد.
تۆپ
120px|وێنۆک|ڕاست|تۆپی تنێس قورسایی ئەم تۆپە دەبێت ٥٦ تا ٥٩/٤ گرەم بێت.
ڕاکت
120px|وێنۆک|ڕاست|ڕاکتی تنێس قورسایی و ئەندازەی ئەم ڕاکتە لە لاێین فدراسیۆنی نێودەوڵەتییەوە دیاری دەکرێت.
یاساکانی تێنس
پاڵەوانییەتی ھەیە پێکدێت لە دوو کۆمەڵە ھەیە پێک دێت لە سێ کۆمەڵە. بەبێ خولەکە و بەبێ کارتی زەرد و سوورە بە گوێرەی یارییەکە تەواو دەبێت ئینجا ھەرچەند کات بێتن. پاڵەوانییەتییەکان نابێت لەشەوان ئەنجام بدرێتن. ھەر کۆمەڵەو شەش خاڵە ھەر خەڵەو بەو شێوەیە:١٥٫٣٠٫٤٠ کە شەش خاڵ یاریزانێک تۆماری کرد ئەوکات ئەو یاریزانە دەبێتە یەک کۆمەڵە. تەنھا لەوکاتە کە دەبێتە حەوت خاڵ کە خالەکان بوونە ٥–٥ تەنھا لەو کاتەی زیاتر لە خاڵ دەبێت کە ٤٠بە٤٠بوو ھەر سێ خاڵەو پشوێکە درێژترین پشوو پشووی نێوان کۆمەڵەکانە. ھاندەرەکان تەنھا بۆیان ھەیە چەپڵە لێبدەن نابێت ھاندەر ھاوار بکاتن ئەگەر ھاواری کرد ئەوا دەردەکرێت لە یاریگادا. حەوت نابژیوانی ھەیە کە یەکێکیان لە ناوەراستی یاریگایە ناوبژیوانی سەرەکییە سێش لەلای چەپی ڕایگایە سێش لەلای ڕاستی یاریگادایە. ئەگەر لە یارییەکدا بووە شەو ئەوا یارییەکە دەوەستێت دەبێت بەیانی تەواو بکرێتەوە. ھەر یاریزانێک دەبێت ڕاھێنەری خۆی ھەبێتن.
یاریزانان
ھەندێ یاریزانە بەناوبنگەکانی جیھان بۆ پیاوان: ڕافایل نادال ڕۆجێر فێدرێد داڤد فەرێر نۆڤاک جۆکۆفیج ئەندی مورای دیمپرۆتیڤ تسۆنگا بۆ ژنان: سرینا ولیامز ماریا شەرەپۆڤا
پۆل:وەرزش پۆل:تێنس پۆل:یاریەکانی تۆپ پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین
ئۆک گرۆڤ، ئەلاباما
ئۆک گرۆڤ (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی تالادیگا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٢٨ کەس بووە. ڕووبەری ٤٫٦١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١١٤٫٥٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
جامی جیھانیی ڤیڤا
ڤیڤاپاڵەوانیەتیەکی وەرزشیە ،تایبەتە بە یاریەکانی جامی جیھانی بۆ ھەرێمەکانە ، ئەم پاڵەوانیەتیە فەرمی نیە واتە فیفا دانی پێنەداوە وە ئەو جامەی دەدرێتە پاڵەوانی خوولەکە بەنێوی جامی نێڵسۆن ماندێلا کە کەسایەتیەکی دیاری جیھانی و ئەفریقیای باشوورە.
سەرجەم پاڵەوانیەتیەکان
تا ئێستا تەنیا ٥ جار ئەم پاڵەوانیەتیە ئەنجام دراوە ، دواین جامیش لە ھەرێمی کوردستان بەڕێوە چووە وە ھەرێمی کوردستان جامەکەی بەرزکردۆتەوە
پۆل:پاڵەوانیەتییە جیھانییەکان پۆل:جامی جیھانیی ڤیڤا
دوورگەکانی سولەیمان
دوورگەکانی سلێمان (؛ (13px|link=|alt=بیبیستە) ) دەوڵەتێکی سەروەرە لە ئۆقیانووسیا.
عومەر فارووقی
عومەر فارووقی (١٩٤٦ لە سەقز - ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە سەقز) مێژوونووس، لێکۆڵێنەر، ھونراوەنووس و وەرگێڕی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ئەو زۆرتر بە ھۆی لێکۆڵێنەوەکانی سەبارەت بە مێژوو و چاندی کوردستان بە تایبەت مێژوو و چاندی خەڵکی شاری سەقز ناسراوە.
دوورگەکانی سولەیمان
سەرچاوەکان
* پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٨ پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
عومەر فارووقی
ژیان
عومەر فاروقی لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە گوندی سەڵتەکەڵتوو سەر بە ناوچەی سرشیو لە شاری سەقز لەدایکبووە. باوکی مەلا محەممەد ڕەسول مامۆستای پێش نوێژ بوو لە هەمان گوند و مامۆستای خانەقای نەقشبەندی سەقز بوو. کاک عومەر لە تەمەنی چوار ساڵیدا باوکی لەدەست دا، بۆیە لەگەڵ دایکی و دوو برادا چوو بۆ گوندی خەییر. لەمزگەوتی گوندی خەییر لەگەڵ مەلا سەعید خالیدی لەخوێندنی سەرەتایی ئامادەبوو. هاوکات بە یارمەتی سۆفی محەمەد سادق کەرفتوویی فێری قورئان و گۆلستانی سەعدی بوو. پاشان چوو بۆ قوتابخانەی شاپوور لە سەقز بۆ درێژەدان بە خوێندن. لە ساڵی ١٩۵۸ کە بینای کارگەی توتنی سەقز دروست کرا، لەوێ دامەزرا. دواجار لەقوتابخانەی کازازی کرماشان درێژەی بەخوێندن دا. عومەر فاروقی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٢ەوە نەخۆش کەوت و لە 25ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە سەقز کۆچی دوایی کردووە و لە پارچەی هونەرمەندانی گۆڕستانی ئایچی شارەکە بەخاک سپێردراوە.
== کارەکان: ==
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:مێژوونووسانی کورد
پاپوا گینێی نوێ
پاپوا گینێی نوێ (13px|link=|alt=بیبیسە) ، بە ڕەسمی دەوڵەتی سەربەخۆی پاپوا گینێی نوێ (بە ئینگلیزی: Independent State of Papua New Guinea) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥ پۆل:پاپوا گینێی نوێ پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:وڵکەی کۆمۆنوێلت پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
بڕیارنامەی ٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئابی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ شێوازی کاری ئەنجومەن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٩٧ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
حاجی کاروان
کە‌نعان نە‌جمە‌ددین ئە‌حمە‌د ناسراو بە حاجی کاروان لەدایکبووی ١٩٧٠ی گەڕەکی ئیمام قاسمی شاری کەرکووک، قۆناغەکانی خوێندنی بەسەرکەوتوویی بڕیوە، لە ساڵی ١٩٩١ ی زایینی شاری کەرکووک جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاری ھەولێر دەکات لەگەڵ ڕێکخراوی خێرخوازی ڕابیتە‌ی ئیسلامی کورد دەست بەکاری خێرخوازی دەکات، لە ٤ی نیسانی ١٩٩٤ حاجی کاروان بەیاریدەدەری هەریەک لە عەبدولڕەحمان سدیق و ئوسامە جەمیل ڕادیۆی دەنگی یەکگرتوویان دامەزراند، لە ساڵی ١٩٩٧ بووەتە بەڕێوبەری ھەمان ڕادیۆ، لە ساڵی ١٩٩٩ بەمەبەستی کاری بانگەواز سەردانی ئەورووپا دەکات و لەوێوە کاری بانگەوازی ئەو دەست پێدەکات، و لە ساڵی ٢٠٠٣ گەڕایەوە کوردستان و درێژەی بەکاری خێرخوازی و بانگەواز کردن دایەوە، و لە ساڵی ٢٠٠٤ بەهاوکاری سوهەیب جەمیل هەستا بەدامەزراندنی ڕێکخراوی بەختەوەری، لە ساڵی ٢٠١٠ لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق خۆی پاڵاوت لە لیستی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان بەڵام دەنگی پێویستی نەھێنا و دەرنەچوو وە بەمەش درێژەی بە کار و چالاکییە خێرخوازییەکانی دا و لەئێستاشدا خاوەن ئیمتیازی گۆڤاری بەختەوەرییە کە گۆڤارێکی ئاینی و گەشەپێدانی مرۆیییە و ھاوکات خاوەنی دەزگای بەختەوەریی خێرخوازییە و پێشکەشکاری تەلەفزیۆنیشە لەکەناڵی سپێدە و چەند کەناڵێکی ناوخۆیی کوردستان، بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان خولی چوارەمی پەرلەمانی کوردستانی ٢٠١٣ لەلایەن یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان ھەڵبژێردرایەوە و لەدوایشدا کە ئەنجامەکانی دەرچوو ناوبراو ئەمجارەیان سەرکەوتنی بەدەست ھێنا بووە ئەندام پەرلەمانی کوردستان لەسەر لیستی یەکگرتووی ئیسلامیی کورستان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:زیندووان پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
ئاڵبڵاغ
ئاڵبڵاغ (Allbillẍ، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٥ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
ھرانت دینک
ھیرانت دینک  (ماوەی ژیان : ١٥ی ئەیلوولی ١٩٥٤ لە مەلەدی لە تورکیا تاکوو ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧) ڕۆژنامەنووس و ستوونسووس و سەرنووسەرێکی تورکی بەڕەچەڵەک ئەرمەنی بووە، لەشاری مەلادی باشوری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لە ١٩ ئەیلوولی ساڵی ١٩٥٤ لەدایک بووە، دایک و باوکی لەیەک جیابونەتەوە و ئەویش تا تەمەنی ٧ ساڵان لەماڵی نەنکی بووە و دواتر چۆتە ھەتیوخانەیەکی ئەرمەنی لە ئەستەنبول و تاکو قۆناغی ناوەندی لەو ھەتیوخانەیە خوێندووە و پاشان بەھۆی ئەوەی چۆتە سەر ڕێبازی بیروباوەڕی کۆمۆنیزم ماوی لەھەتیوخانەکە دەرکراوە و ئەویش قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانەی سیسیلی تەواوکردووە. ھیرانت دینک بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لەبواری ئاژەڵ لە زانکۆی ئەستنبول وەرگرتووە و دواتر چۆتە بەشی فەلسەفە، دوتر وازی لەخوێندن ھێناوە و خۆیی و ڕایتشڵی ھاوسەری خەیوەتگایەکیان بۆ پێگەیاندنی لاوە ئەرمەنیەکان کردۆتەوە کە ١٥٠٠ ھەتیوی لەخۆگرتبوو بەڵام لەساڵی ١٩٧٩ دەسەڵاتدارانی تورکیا دەستیان بەسەر خەیوەتگاکەدا گرتووە و ئەویش چیرۆکێکی لەسەر خەیوەتگای ھەتیوە ئەرمەنەکاندا نوسیوە و بەھۆی ھەڵوێستە سیاسیەکانێوە ٣ جار زیندانی کراوە. ھیرانت دینک لەساڵی ١٩٩٦ ڕۆژنامەی ئاغۆسی دامەزراندووە و خۆشی وەکو سەرنوسەر لەو ڕۆژنامەیەدا کاری کردووە و بەھەردوو زمانی تورکی و ئەرمەنی بڵاودەکرایەوە و کڕیارانی ئەم رۆژنامەیەش گەشتۆتە ٦٠٠٠ کەس، بەھۆی ئەوەی داکۆکی لە مافەکانی ئەرمەن کردووە و داوای لەحکومەت کردووە دان بە کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکاندا بنێت ھیرانت دینک ڕوبەڕوی ناڕەحەنی و ھەڕەشەیەکی زۆر بۆتەوە و لەساڵی ٢٠٠٦ بەتۆمەتی سوکایەتی کردن بە ناسنامەی تورکی بۆ ماوەی ٦ مانگ زیندانی کراوە. ھیرانت دینک لەساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی تورکیاوە خەڵاتی ئازادی بیرکردنەوە و گوزارشتکردنی وەرگرتووە، ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن گۆڤاری سترنەوە خەڵاتی ئازادی بیرکردنەوە و قارەمانی ڕۆژنامەوانی پێبەخشراوە و خەڵاتێ دیکەشی بۆ بیرۆکە و بیرکردنەوەی وەرگرتووە، ساڵی ٢٠٠٧ پێش مردنی خەڵاتی بجۆرنسۆنی نەرویجی بۆ مافی مرۆڤی بەدەستھێناوە. ھیرانت دینک لە ١٩ یەنایری ٢٠٠٧ لەبەردەم بارەگای ڕۆژنامەکەیدا ئاغۆس ھاوڵاتیەکی بەڕەچەڵەک تورک لەڕقی ئەوەی ئەرمەن بووە و داکۆکی لەمافی ئەرمەن کردووە داوێتە بەر دەستڕژی گوللە و دەست بەجێ گیانی لەدەستداوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی تورک
دەنیز بایکاڵ
دەنیز بایکاڵ سێیەم سەرۆکی پارتی کۆماریی گەل لە تورکیا بایکاڵ لە ٢٠ی تەمموزی ١٩٣٨ لە شاری ئانتاڵیا لەدایک بووە. کوڕی حسێن حیلمی بەگی کۆچبەری قەفقاز و فەریدە خانمی کۆچبەری میسرە (بە بنەچە گریتییە). لە ساڵی ١٩٥٢ لە قوتابخانەی ناوەندی ئەتاتورکی ئەنتاڵیا دەخوێنێت. لە ١٩٥٥ ئامادەیی تەواو دەکات و پاشانیش لە ساڵی ١٩٥٩ بەشی یاسای زانکۆی ئەنکەرە تەواو دەکات.
دەنیز بایکاڵ لە ساڵی ١٩٦٠ لە بەشی زانستە سیاسییەکانی ھەمان زانکۆ وەردەگیرێت. لە ساڵی ١٩٦٣ بۆ ئەوەی خوێندنی باڵا لە دەرەوەی تورکیا تەواو بکات، کەڵک لە کۆرسی خوێندنی ڕۆکفێڵێر وەردەگرێ و دوو ساڵ لە زانکۆکانی کۆڵۆمبیا و کالیفۆڕنیا درێژە بە خوێندن دەدات.لە ١١ی شوبات گیانی لە دەست داوە.
ژیانی سیاسی
بایکاڵ لە شەستەکاندا یەکێک دەبێت لەو گەنجانەی کە لە دژی دەسەڵاتی پارتی دیموکرات ھەڵدەسووڕێت. ئەو یەکێک لە ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکە بووە لە دژی پارتی دیموکرات و سەرۆک وەزیران عەدنان مەندەرەس. بەھۆی ئەو ڕووداوەوە بایکاڵ دێتە نێو دنیای سیاسییەوە.
لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٧٣ پارتی CHP سەردەکەوێت و ١٨٥ کورسی بەدەست دەھێنێت. بایکاڵ یەکێک دەبێت لەو پەرلەمانتارانە و وەک پەرلەمانتاری ئانتاڵیا دەچێتە پەرلەمان. لە ساڵی ١٩٧٤ دەبێتە وەزیری دارایی کابینەی بولەنت ئەجەڤیت. وە لە ساڵی ١٩٧٨ ـیشدا لە کابینەی سێیەمی بولەنت ئەجڤیت دەبێتە وەزیری سەرچاوەکان و وزە. لە سەروبەندی کودەتای ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ بۆ ماوەیەک دەستبەسەر دەکرێت. پاشان ٥ ساڵ کاری سیاسی لێ قەدەغە دەکرێت. لە ساڵی ١٩٨٧ دوا ئەوەی ماوەی قەدەغەکەی تەواو دەبێت دێتەوە ناو کاروباری سیاسی. لە ھەمان ساڵ لە پەرلەمان دەبێتە سەرۆکی فراکسیۆنی پارتی سۆسیالیستی گەل. لە ساڵی ١٩٩٠ واز لەم پارتە دەھێنێت. لوە١٩٩٢ دوا ئەوەی ڕێگە بە کردنەوەی پارتە قەدەغەکراوەکان دەدرێت، ئەو و ھاوڕێکانی سەلەنوێ پارتی کۆماری گەل دادەمەزرێنێتەوە. بەم جۆرە بایکاڵ وەک ئەتاتورک و عیسمەت ئینۆنۆ لە تەمەنی ٥٤ ساڵیدا دەبێتە سەرۆکی پارتی کۆماریی گەل (CHP).
پارتی کۆماریی گەل لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٥ لەگەڵ پارتی ڕێگای ڕاست سەردەکەون و حکومەتی کوالیسیۆن پێکەوەدەنێن. بایکاڵ دەبێتە جێگری سەرۆک وەزیران و جێگری وەزیری دەرەوە. دوای ئەم خولە، CHP لە ھەڵبژاردنەکانی ١٨ی نیسانی ١٩٩٨دا شکست دەھێنێت. بایکاڵ بەھۆی ئەم شکستەوە دەست لە پۆستی سەرۆکایەتی CHP ھەڵدەگرێت.
لە کۆنگرەی نائاسایی یازدەیەمی CHP کە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٠ بەڕێوە چوو، بۆ جارێکی تر بایکاڵ بە سەرۆکی ئەم پارتە ھەڵبژێردرایەوە. لە ھەڵبژاردنەکانی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ پارتی کۆماریی گەل بەشداری ھەڵبژاردنەکان دەکات و %١٩،٤ی دەنگەکان بەدەست دەھێنێت. بەپێی ئەو ڕێژەیە ١٧٧ کورسی پەرلەمان بەدەست دەھێنێت و دەبێتە ئۆپۆزیسیۆنێکی کارای پەرلەمان.
لە ساڵی ٢٠٠٣شدا دەنیز بایکاڵ جارێکی تر بە سەرۆکی پارتی کۆماریی گەل ھەڵدەبژێردرێتەوە و ساڵی ٢٠٠٥یش ڕکابەرە سەرسەختەکەی، موستەفا ساریگول دەبەزێنێ و دووبارە ھەڵدەبژێردرێتەوە. لەمە بەدواوە بایکاڵ لە نێو CHPدا دەبێتە سەرکردەی بێ ڕکابەر.
CHP و پرسی کورد
بەڵام ئێستا تەواو ھەڵوێستی ئەو پارتە گۆڕاوە و بە ھەموو شێوەیەک دژی چارەسەرکردنی پرسی کوردە. ھەڵوێستی ئەم سەردەمەی بایکاڵ مەیلەو شۆڤێنییە و بە یەکجارەکی لە پرنسیپەکانی سۆشیال دیموکرات دوورکەوتووەتەوە. دەربارەی دۆسییەی کرانەوەی دیموکراتی، ھەڵوێستێکی ڕاڕا، دووپاڵوو و دوو دیوی ھەیە. بە ھیچ شێوەیەک لەگەڵ دەسەڵاتی ھەرێمی نین و دژی ئەوەشن کە زمانی کوردی بخرێتە پەروەردەی ڕەسمییەوە، چونکە ئەمە بە ھێمای پارچەکردنی زمان، شووناس و خاکی تورکیا دەزانن.
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:وەزیرانی حکوومەتی تورکیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
شەرەفخانی بەدلیسی
وێنۆک|220px|چەپ|شەرەفخان بەدلیسی شەرەفخان بەدلیسی (١٥٤٣-١٦٠٣ یان ١٦٠٤) سیاسەتوان و مێژوونووسی ناوداری کورد و خاوەن کتێبی مێژوونامەی شەرەفنامە بوو. شەرفخان بەدلیسی کە لە گەورەترین ڕووناکبیران و نووسەرانی سەردەمی خۆیەتی بەنووسینی شەرەفنامە زانیاریی لەمەڕ جوگرافیا و ژیانی ڕامیاری و دەسەڵاتی کورد و زمان و ڕووە ھەمەجۆرەکانی کۆمەڵگای کوردیی ئەو دەمە تۆمارکردووە.
ژیان
220px|وێنۆک|چەپ|پەیکەری شەرەفخانی بەدلیسی لە باخی گشتی [[سلێمانی]] شەرفخان کوڕی شەمسەدین بەدلیس لە ٢٥ی شوباتی ١٥٤٣ لە گوندی گەرمەڕووی سەر بەشاری قوم لە ئێران لەدایکبووە. لەدیوەخانی شا تەھماسپی یەکەم لە ساڵی ١٥٤٣ تا ١٥٧٦ لەگەڵ کوڕەکانی ئەودا ژیاوە. لە ئێران شا ئیسماعیلی سەفەوی ساڵی ١٥٧٦ پایە و نازناوی میری میران دەبەخشێتە شەرەفخان و دەیکاتە سەرۆکی ھۆزی کوردەکانی ئێران. لە کانوونی دووەمی ١٥٧٨ لە جەنگی نێوان ئێرانییەکان و عوسمانییەکان دا پشتی ئێرانییەکان بەردەدات و لایەنگری عوسمانییەکان دەکات بەخۆی و ٤٠٠ چەکدارەوە دژ بە ئێران دەوەستێ سەرکردایەتی عوسمانییەکان دەکات لە ساڵی ١٥٨٩ سوڵتان مورادی سێیەم دژ بە ئێرانییەکان پایە و نازناوی خان دەبەخشێتە شەرەفخان و دەیکاتە میری ویلایەتی بەدلیس. لە ساڵی ١٥٩٠ واتا لە تەمەنی ٥٣ ساڵیدا جڵەوی فەرمانڕەوایی خۆی دەداتە دەست کوڕەکەی خۆی شەمسەدین بەگ.
لە ساڵانی ١٥٩١ تا ١٥٩٢ دەست دەکات بە نووسینی شەرەفنامە و لە ٤ی ئابی ١٥٩٧ لە نووسینی شەرەفنامە تەواو دەبێت و پوختەی نووسینەکانی لە دوادوای ساڵی ١٥٩٧دا کۆتایی پێھێنا. میر شەرەفخان لە ساڵی ١٠١٢ی کۆچی دا بەرامبەر بە ١٦٠٣ یان ١٦٠٤ کۆچی دوایی کردووە. بەساڵنامەی زایینی ٦٠ ساڵ ژیاوەو بە ساڵنامەی کۆچیش ٦٣ ساڵ ژیاوە.
شەرفنامە گەلێ بابەتی سەرەکی و گرنگی گرتۆتەخۆ وەکو ئەمانەی خوارەوە:
ئەم پەرتووکەی شەرفنامە لە کۆنەوە گرنگییەکی زۆری پێدراوە لە ساڵی ١٩٧٨ی کۆچی بەرامبەری ١٦٦٧ی زایینی لە زمانی فارسیەوە لەلایەن شامی ناوێکەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی تورکی و لەدواییدا "ولیامینۆف"ی ڕووسی کردوویەتییە ڕووسی و بە چاپی گەیاندووە و "کارمۆی" مێژوونووسی فەڕەنسیش کردوییتەتیە فەڕەنسی و لە میسریش مێژوونووسی کورد لە چلەکانی سەدەی رابردوو بە فارسی چاپی کردووە و مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی لە ساڵی ١٩٥٣دا بەپەراوێزی بەنرخەوە کردوویەتییە عەرەبی و بە چاپی گەیاندووە دواجاریش ھەژار موکریانی بە پەراوێزو پێشەکیەکی درێژەوە کردوویەتییە کوردی و لە ساڵی ١٩٧٢دا لەچاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد لە بەغدا لە چاپ دراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانا کوردەکان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٣ پۆل:مردووانی ١٦٠٣ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:خەڵکی بدلیس
پۆل:مێژووی نەخچیڤان
کەوتوو
کەوتوو یەکەم ئەلبومی دەرکەوتنی ستودیۆی گرووپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە. دوای ئەوەی چەند تۆمارکراوێکی درێژخایەن و سیدییەکی دێمۆیان بڵاوکردەوە، گرووپەکە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠١ گرێبەستیان لەگەڵ کۆمپانیای تۆمارکردنی وایند-ئەپ بەست. نووسینی گۆرانییەکانی ئەلبومەکە ٨ ساڵ پێشووتر دەستیپێکردبوو؛ ھەندێک لەو گۆرانیانەی کە لە ئەلبومەکەدا ھەن پێشووتر لە تۆمارە کۆنەکانی گرووپەکەدا ھەبوون و لە ئەسڵدا بۆ ئەو تۆمارە کۆنانە نووسرابوونەوە. تۆمارکردن بۆ ئەلبومەکە لە ستودیۆ لە بەینی ئاب و کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە چەند ناوچەیەکی جیاواز دەستیپێکرد، ستودیۆی «کۆنوەی» لە ھۆلیوودی کالیفۆرنیا یەکێک بوو لەو شوێنانە. بۆماوەی دوو ھەفتە لە ستودیۆی کۆنوەی ئەلبومەکە کاری میکسی لەسەرکراوە.
کەوتوو لە ٤ی ئازاری ٢٠٠٣ بڵاوکرایەوە لە ڕێگەی تۆمارەکانی وایند-ئەپ و ئێپێکەوە. کەوتوو سەرکەوتووترین بەرھەمی گرووپەکەیە تاکو ئێستا، بە ٧ میلیۆن فرۆشەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەتەنھا و زیاتر لە ١٧ میلیۆن لە جیھاندا. ئەلبومەکە لەسەر ژمارە ٧ی بیلبۆرد ٢٠٠ جێگەی بۆخۆی کردەوە دوای فرۆشتنی زیاتر لە ١٤١٫٠٠٠ دانەی لە یەکەم ھەفتەی بڵاوبوونەوەیدا، دواتر توانی بگاتە ژمارە سێ لە حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٣. کەوتوو توانی بەسەرکەوتووانە بگاتە ژمارە ١ لە زیاتر لە ١٠ وڵات. ئەلبومەکە ٧ بڕوانامەی پلاتینی پێبەخشرا لەلایەن کۆمەڵەی پیشەسازی تۆمارکردنی ئەمریکاوە.
ھەڵسەنگاندنی کەوتوو ڕای تێکەڵ بۆ باشی لەسەر دەربڕدرا لەلایەن ڕەخنەگرانی مۆسیقاوە. ئەلبومەکە ٤ تاکەگۆرانی لەخۆگرتبوو کە پێکھاتبوون لە: بمھێنە بۆ ژیان، نەمرەکەم، ژێرکەوتن و دەبەنگی ھەمووان. ھەردوو گۆرانی «بمھێنە بۆ ژیان» و «نەمرەکەم» لە زیاتر لە ١٠ وڵات لە چارتەکاندا بەدیکران، بە ئوسترالیا، شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانیشەوە. ئەلبومەکە بووە ھۆی ٥ جار پاڵێورانی ئێڤەنێسنس لە ٤٦ەم پێشکەشکردنی خەڵاتە گرامییەکانی: ئەلبومی ساڵ، باشترین ئەلبومی ڕۆک، باشترین گۆرانی ڕۆک، باشترین نواندنی ڕۆکی سەخت و باشترین ھونەرمەندی نوێ. گرووپەکە توانی دوو خەڵاتی گرامی بەسەرکەوتووی ببەنەوە لەم پێنج پۆلەدا.
پشتێنە و تۆمارکردن
دوای ئەوەی ئێڤەنێسنس لەلایەن ئەیمی لی و بێن موودی لە ساڵی ١٩٩٥ دامەزرا، گرووپەکە سێ تۆمارکراوی درێژخایەن و یەک سیدی دێمۆیان بڵاوکردەوە. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠١ ئەوان گرێبەستیان لەگەڵ تۆمارەکانی وایند-ئەپ بەست، یەکەم کۆمپانیای تۆماکردنی مەزنیان. نووسینی کەوتوو ھەشت ساڵی پێچوو؛ لە چاوپێکەوتنێکی سەر میوزیک تیڤیدا، موودی ڕایگەیاند کە لەماوەی ئەو ھەشت ساڵەدا تەنھا «دوو یان سێ جار» لەگەڵ لییا بەیەکەوە گۆرانیان نووسیوەتەوە.
ئەلبومەکە لە کالیفۆرنیا لە تۆمارگەی تراک ڕێکۆرد، NRG، ئۆوشن و کۆنوەی تۆمارکراوە. گۆرانییەکان وەک دێمۆ تۆمارکراون پێش ئەوەی بە فەرمی تۆماربکرێن، و گۆرانی «نەمرەکەم»، «ئەفسانەیی» و «چرپە» ھەرسێکیان لە بەرھەمی پێشووتری گرووپەکە دەرکەوتوون. ئەلبومەکە لە کۆتایی ئاب و دەستپێکردنی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ تۆمارکراوە و میکس کراوە. تۆمارکردن لە تۆمارگەی ئۆوشن دەستیپێکرد لە بوربانک، کە گۆرانی «بمھێنە بۆ ژیان»ی لێ تۆمارکرا. ئەم گۆرانییە دواتر لە فیلمی «دەیردێڤڵ» بەکارھاتووە. بۆ ئەو گۆرانییە، جەی باومگاردنەر میکسێکی لە ستودیۆکەی خۆی NRG بەکارھێنا. تراکی تەپڵەکان کە لەلایەن جۆش فریزەوە ژەنراوە ھەر لە تۆمارگەی ئۆوشن تۆمارکراوە. ھەروەھا گیتاری ستێریۆ و بەشێکی بچووکی دەنگی پشتێنەی گۆرانییەکە ھەر لەلایەن ئەوەوە تۆمارکراون.
گیتارەکان لە تۆمارگەی «ماد دۆگ» لە بوربانک بۆ ئەلبومەکە بڕدراون و گیتارێکی «مێسا بووگی» کۆن بەکارھاتووە. دەنگی لی، پیانۆ و دەنگی پشتینە لە تۆمەرگەی NRG تۆمارکراون. بەشە ئۆرکێستراکانی گۆرانییەکە لەلایەن دەیڤد ھاجێز و دەیڤد کامبڵەوە ڕێکخراون بێجگە لە گۆرانی نەمرەکەم، ئەوەیان گرەیم ڕێڤڵ نووسەری بووە. کەوتوو بۆ ماوەی دوو ھەفتە کاری میکسی بۆ کراوە لە تۆمەرگەی کۆنوەی لە باکووری ھۆلیوود.
زانیاریی گۆرانییەکان
بەپێی ئەیمی لی، «ژێرکەوتن» لەبارەی پەیوەندییەکی خۆشەویستی پێشووەوەیە کە لەڕووی دروونی و جەستەییەوە ئازاربەخش بووە: «کاتێک کە لە کۆتایی پەتەکەدایت، کاتێک پێی دەزانیت کە شتێک دەبێت بگۆڕدرێت، ناتوانیت بەو شێوازە بەردەوام بیت. [گۆرانییەکە] باشە، گۆرانییەکی زۆر بەھێزە.» ژێرکەوتن دووەم تاکەگۆرانی ئەلبومەکە بوو. گۆرانیی بمھێنە بۆ ژیان، گۆرانییەکی نیو مێتاڵ-ڕاپی ڕۆکە. گۆرانییەکە بە کاتی گشتی نووسراوە و تێمپۆیەکی مامناوەندی ھەیە (٩٦ لێدان لە خولەکێکدا)، لەلایەن لی، بێن موودی و دەیڤد ھاجێز نووسراوەتەوە. بیرۆکەی گۆرانییەکە کاتێک دروستبووە کە ناسیاوێک لە خواردنگەیەکدا پرسیاری لە لی کردووە کە ئایا ئەو لەو پەیوەندییە خۆشەویستییەی ئەوکاتە ھەیبووە دڵخۆشبووە یاخود نا. لی ئەو کاتە پێی زانی کە ئەو دڵی خۆش نەبووە و «بە ئاگا» ھاتۆتەوە، ھەر وەک لە ھۆنراوەی گۆرانییەکەدا دەردەکەوێت «لە ناخەوە بە ئاگام بێنە.» لی ڕایگەیاند کە گۆرانییەکە لەبارەی ھاوڕێی درێژخایەنی، جۆش ھارتزلەر نووسراوە، کە لە ٢٠٠٧دا ھاوسەرگیری لەگەڵ کردووە کردووە.
دەبەنگی ھەمووان، ھەروەھا لەلایەن لی، موودی و ھاجێز نووسراوە، لەبارەی ھونەرمەندانی ساختەوەیە. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ VH1، لی وتی: «خوشکە بچووکەکەم بەڕاستی ئارەزووی بەم–نامەوێت ئازاری کەس بدەم–ھونەرمەندە ساختە و بێ شەرم و بەدڕەوشتانە دەکرد، کە منی زۆر تووڕەکرد. ئەو خەریک بوو وەک ئەوان پۆشاکی دەپۆشی و تەمەنیشی تەنھا ھەشت ساڵانێک دەبوو. بۆیە من لەبارەی ئەمەوە قسەم لەگەڵ کرد و گۆرانییەکەم نووسی.» نەمرەکەم، گۆرانییەکی ھەڵبەستیی پیانۆ و ڕۆکە. لەلایەن موودی نووسراوە و کورتەیەکیشی لی نووسیوێتی، لەبارەی چیرۆکێکی کورتەوەیە کە موودی نووسیوێتی، لە نامیلکەی ئەلبومەکەدا، گۆرانییەکە پێشکەش دەکات بە باپیرەگەورەی، بیڵ ھۆڵکۆمب. گۆرانی ھانتدیش ھەمان شت لەبارەی کورتە چیرۆکێکەوەیە کە موودی نووسیوێتی، کە لەسەر فۆرمەکانی ھەوادارانی ئێڤەنێسنس بڵاوکراوەتەوە، EvBoard.com. گۆرانی پەستێنەر یاخود تۆرنیکێت بە ڕەسەنی بۆ گرووپێکی کریستیان مێتاڵ نووسراوەتەوە بەناوی سۆڵ ئیمبرەیسد، لەلایەن ئەندامی پێشووی گرووپی ئێڤەنێسنسەوە، ڕاکی گرەی. گۆرانی ئەفسانەیی، یەکەمینجار لە تۆمارکراوی درێژخایەنی ١٩٩٨ی گرووپەکە بیستراوە، کە بە ناوی ئێڤەنێسنس بووە، کە یەکەمجار ویسترا وەک چوارەم تاکەگۆرانی ئەلبومەکە بڵاوبکرێتەوە. ھۆنراوەی گۆرانیی دەستم بەسەردا دەگرێت، لەبارەی ئالوودەبوونی کەسێکی ترە بە لییەوە. گۆرانیی سڵاو لەبارەی یەکێک لە خوشکەکانی لییەوەیە، کە لە ساڵی ١٩٨٧ بەھۆی نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کردووە. ھۆنراوەکانی کۆتا ھەناسەم لەبارەی ڕزگاربوونی سۆزدارییەوەیە بەبێ خوازەی ھەوا. گۆرانی چرپە کۆرسی مێلینیوم لەخۆ دەگرێت، کە بە زمانی لاتینی گۆرانی دەبێژن. لەسەر نامیلکەی ئەلبومەکە ھەریەکێک لە بەشداربووان و گۆرانیبێژانی کۆرسی مێلینیوم ئاماژەیان پێکراوە.
پێشوازی ڕەخنەدار
کەوتوو دەنگی تێکەڵ بۆ باشی پێدرا لەلایەن ڕەخنەگرانی مۆسیقاوە. جۆنی لۆفتەسی ئۆڵمیوزیک سێ ئەستێرە و نیوی لە پێنج پێدا و وتی «ئەلبومەکە نویمێتاڵی تێدایە («وەک ژێرکەوتن» و «گەمژەی ھەمووان») بەڵام زیاتر سیمفۆنیک ڕۆکن وەک گرووپی تایپ ئۆ نێگەتڤ کە کاریگەری لەسەر زۆربەی کەوتوو ھەبووە.» ئینتەرتەینمێنت ویکڵی لە پێداچوونەوەیەکی بە گشتی باشدا، –B بە ئەلبومەکە دا: «ئەو چەشنە مۆسیقا کۆنەی کە پێی دەوترێت نیو مێتاڵ بەڕاستی پڕ نییە لە گۆرانیبێژی دەنگ خۆش– تەنانەت ژنیشی تێدا نییە. ئەیمی لی، گۆرانیبێژی سەرەکی گرووپی تاریکی ئارکنساس، ئێڤەنێسنس، نموونەیە.» لە ڕەخنەیەکی تێکەڵدا، کیرک میڵەری ڕۆڵین ستۆن سێ ئەستێرەی لە پێنج بە کوتوو دا و وتی: «کاتێک گۆرانیبێژ ئەیمی لی ھاواری ھۆنراوەکانی وەک 'لە ساحەی گوڵە وەرەقەکانمدا' یان 'پەشیمانی ئاڵم لێ دەچۆڕێت' تۆزقاڵە ھەستێکی ترسناک بە کەوتوو دەبەخشێت و ئەمەش شتێکە کە زۆربەی کوڕە مێتاڵە نوێکان لێیان کەمە.»
ئێدریان بێگراندی پاپ ماتەرز ڕەخنەی لە کەوتوو گرت و وتی کە «بەقەد ھەموو ئەو شتانەی تری ناو چەشنەکەیدا ناڕەسەن و کەمە. ھەندێک ساتی باشی ھەیە، بەڵام ناویستی گرووپەکە بۆ کەمێک سەرکێشی وای لێ کردوون کە گرووپەکە لە نیو-مێتاڵدا بگەوزێن.» بەڵام بێگراند دەستخۆشی لە دەنگە «خۆش و جوان و فریشتەیی»ەکەی لی لرد و وتی کە «ئێڤەنێسنس ھیچ نابێت بەبێ ئەو.» مێلیسا مێرزی سپین ٤ ئەستێرەی لە ٥ بە ئەلبومەکە دا و وتی «نیو مێتاڵ لە یاساکانی ئاندرو ڵۆید وێبەر دەردەچێت ھەر ئەو کاتەی کە لی دەست دەکات بە ژەنینی پیانۆکەی بە شێوەیەکی زۆر باش و بەشێکی ئامێرە تەلدارەکان زیاد دەکات و کێشە گەورەکان بیشان دەدات – خوا (پەستێنەر)، خۆشەویستی (ژێرکەوتن) لەگەڵ خۆشەویستی (بمھێنە بۆ ژیان)» بەپێی ڤیلج ڤۆیس، ڕەخنەدار ڕۆبێرت کرستەگۆ لەسەر ئەلبومەکە وتوویەتی «دەنگە سۆپراڵتۆکەی لی بەرھەستێکی شیرین دەبەخشێت بە مۆسیقا گۆت مێتاڵەکەیان.»
سەرکەوتنی بازرگانی
لە چارتی ئەلبومەکانی شانشینی یەکگرتوودا، ئەلبومەکە ژمارە ١٨ی بەدەستھێنا بە ١٥٬٥٨٩ فرۆشەوە. دوای ٧ حەفتە، ئەلبومەکە گەیشتە ژمارە ١ بە ٣٨٬٥٧٠ فرۆشەوە، دوای ئەوەی تاکەگۆرانیی «بمھێنە بۆ ژیان» ژمارە ١ی چارتی تاکەگۆرانییەکانی شانشینی یەکگرتووی بەرکەوت. کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٣ ئەلبومەکە زیاترین فرۆشی بە خۆیەوە بینی لە حەفتەیەکدا لە شانشینی یەکگرتوو کاتێک ٥٦٬١٩٣ دانەی لێ فرۆشرا، ھەرچەندە ئەو حەفتەیە لە ژمارە ٢٨ی چارتەکاندا بوو. ئەلبومەکە دووبارە چووەوە ناو چارتەکانی شانشینی یەکگرتوو ھەر دوای بڵاوبوونەوەی دووەم ئەلبومی ستودیۆی گرووپەکە: دەرگا کراوەکە. لە ڕێکەوتی دەرچوونی ێەلبومەکەوە ھەتاکوو تشرینی یەکەمی ٢٠١١، ئەلبومەکە ١٬٣٦٬٩٠٠ دانەی لێ فرۆشراوە لە شانشینی یەکگرتوو. کەوتوو لە چەندین ناوچەی تری جیھانیش سەرکەوتنی بەدەست ھێناوە، لە زیاتر لە ١٠ وڵات لە چارتەکاندا جێگەی خۆی کردووەتەوە و لە زیاتر لە ٢٠ وڵات توانیوێتی بگاتە «باشترین ١٠ ئەلبوم»ـی چارتەکان. بەپێی ئامارەکانی نیڵسن ساوند سکان، لە کەنەدا، ئەلبومەکە زیاتر لە ٣ مانگ لەسەر چارتی ئەلبومەکانی کەنەدا ماوەتەوە و دوای ئەو ماوەیەش لە کۆتاییدا ژمارە ١ی چارتەکەی بەرکەوتووە بە ٨٬٩٠٠ فرۆشەوە لە ١٣ی ئابی ٢٠٠٣.
ناکۆکیئامێزیی مەسیحییەتی
ھەرچەندە ئێڤەنێسنس سەرەتا لە فرۆشگا مەسیحییەکان ڕێکلامیان بۆ دەکرا، گرووپەکە ڕوونیان کردەوە کە ئەوان گرووپێکی کریستیان ڕۆک نەبوون و نەشیان ویستووە بە گرووپێکی مەسیحی ناوببرێن. لە نیسانی ساڵی ٢٠٠٣دا، بەڕێوەبەری تۆمارەکانی وایند-ئەپ، ئالان مێڵتزەر، پەیامێکی بۆ ڕادیۆ و فرۆشگاکان نارد کە تێیدا ڕوونی کردەوە کە ھەرچەندە مۆسیقاکەی ئێڤەنێسنس زۆر بەناوبانگ بووە و لە ناو کۆمەڵگەی مەسیحیدا دەرکەوتووە و ناودار بووە، ئێڤەنێسنس گرووپێکی سێکیولار و بێلایەنن و مۆسیقاکەشیان تەنھا بۆ کات بەسەربردنە. مێڵتزەر وتیشی کە «تەنانەت کۆمپانیای تۆمارکردنەکە وا ھەست دەکات کە [ئێڤەنێسنس] چی تر لە فرۆشگا مەسیحییەکاندا [جێیان نابێتەوە].» ھەر دوای وەرگرتنی ئەو پەیامە، زۆرێک لە ڕادیۆ ئایینییەکان گۆرانییەکانی کەوتوویان لە پێڕستی گۆرانییەکانی سەر ڕادیۆکەیان دەرھێنا. تێری ھێمینگز کە بەڕێوەبەری کۆمپانیای دابەشکردن و بڵاوکردنەوەی مەسیحی پرۆڤیدێنت بوو، سەری لە بڕیاری گرووپە سووڕما و وتی کە «ئەوان بە ئاشکرا دەیانزانی کە گۆرانییەکان لەم کەناڵە [مەسیحییانە] دەفرۆشرێن.» لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ئەیمی لی بە بیلبۆردی وت کە ئەو دژی ناساندی ئێڤەنێسنس بووە وەک گرووپێکی مەسیحی «ھەر لە سەرەتاوە»؛ بێن موودی پشتی ئەو بیرۆکەیەی گرتووە، لەکاتێکدا لی دژی بووە.
پێڕستی تراکەکان
ھەموو ئاوازەکان لەلایەن ئێڤەنێسنسەوە دانراون.
کەسایەتییەکان
ئاماژەپێکردنەکان لەسەر ماڵپەڕی ئۆڵمیوزیک و تێبینییەکانی سەر ئەلبومەکە وەرگیراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:مۆسیقا لە ٢٠٠٣ پۆل:ئەلبومە مۆسیقییەکان پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئەلبومەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:ئەلبومەکانی ئێپیک ریکۆردز
ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی
ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی (بە ئینگلیزی:Socialist International) ڕێکخراوی سیاسیی جیھانییە کە کۆمەڵەیەکی زۆری لە سۆسیالدیموکراسییەکان یان سۆسیالیستەکانی جیھان لەخۆ کۆکردۆتەوە، داھاتی ڕێکخراوەکە لەساڵی ٢٠١١ بریتیبوو لە ١.٤ میلیۆن پاوەندی ستەرلینگی ، لەنێو حیزبە کوردییەکانی باشووری کوردستاندا تەنیا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و حیزبی دێموکراتی کوردستان ئەندامەتیی تەواویان پێ بەخشراوە.
سەرچاوە
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥١ پۆل:مێژووی سۆسیالیزم پۆل:سۆشیالیزم پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی پۆل:رێکخراوە سۆسیالیستە نێودەوڵەتییەکان پۆل:نێودەوڵەتی جیھانی
گوندەواری بەور
گوندەواری بەور لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی وێھەجە.
ناو
وشەی(بەور) ناوی لوتکەی کێوێکە لە زنجیرە کێوەکانی کوردستانی ناوەندی، کە لە باشووری ئەم گوندەوارەدا بەرەو خۆرھەڵات کشاوە، خەڵکی کوردی ناوچەکە پێی دەڵێن (بەور) واتای بەفر، لەبەرئەوەی زۆرینەی کاتەکانی ساڵ لوتکەی ئەم کێوە بەفری پێوەدەمێنێت و بە بەور ناوی کەوتووەتە سەر زمانان. بەڵام لە نووسراوە فارسییەکاندا بە ھەڵە یان بەتۆبزی (بەور)یان لێبووەتە (بەدر). وە ناوی ئەم گوندەوارە لە ناوی ئەم لوتکەی چیایەوە وەرگیراوە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٦,٠٣٢) کەس و (٣,٢١٩)نێر و (٢,٨١٣)مێ و (١,٧١٧)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری بەور ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە پۆل:پارێزگای کوردستان
تاڤگەی پیران
1800px|وێنۆک|تاڤگەی پیران تاڤگەی پیران یان تاڤگەی ڕێژاو، تاڤگەیێکە لە بەشی باکووری ڕۆژئاوای شاری ڕێژاو و گوندی ژالکە سەربە قەزای سەرپێڵ زەھاو لە پارێزگای کرماشان، کە بە بەرزایی نزیک بە ١٠٠ مەتر دەکەوێتە ڕیزی یەک لە بەرزترین تاڤگەکانی ئێران. سەرەوەی ئەم تاڤگەیە گوندێکە بە نێوی ژالکە و خوارەوەشی پاش تێپەڕاندنی دۆڵی هۆنە دەگاتە گوندی پیران. بەرامبەر بەم تاڤگەیە، تاڤگەیەکی جوانی دیکەش هەیە. تاڤگەی پیران بەرزترین و تاقە ئاوهەڵدێری ئاپارتمانیی ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.
ئەم تاڤگەیە یەک لە بەرزترین ئاوهەڵدێرەکانی ئێرانە. جیاوازیی بەرزایی ئاوهەڵدێرەکە لە سەرەوە و خاڵی خوارەوەی قاتی سێهەمی، بەپێی پێوانەی GPS نزیکەی 180 مەترە.
ئاوهەڵدێری ڕێژاو سێ قات یان نهۆمی هەیە کە دوو نهۆمی سەرەوەی زۆر بەرزترن و نهۆمی خوارەوە کەمێ نزمترە. نهۆمی سێهەمی ئاوهەڵدێری ڕێژاو دەکەوێتە ژێر دار و دەوەن و لەسەرەوە نابینرێت.
ڕێژاو لە هۆنراوە و ئەدەبییاتی کوردیدا
مەولەوی کورد لە دێڕە شیعرێکیدا ئاماژەیەکی جوانی کردۆتە پیران و ڕێژاو و دەفەرمێ:
دیدەم رێژاوە ڕوخسارم زەردەن
جە داخی «یاران»، «پیران»م کەردەن
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:تاڤگەکانی ئێران پۆل:تاڤگەکانی کوردستان پۆل:تاڤگەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارستانی سەرپێڵی زەھاو
پلووتۆ (میتۆلۆژیا)
پلوتۆ یەکێکە لە خوداکانی ڕۆمانیەکان، ئەم خودای هەموو هەبوونەکانی سەر زەوی ە.
پۆل:میتۆلۆژیای یۆنانی پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:پلووتۆ
نیکۆلا کۆرپورەشین
وێنۆک
نیکۆلا کۆرپورەیشن (بە ئینگلیزی Nikola Corporation) کۆمپانیایەکی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠١٦ چەند ئۆتۆمۆبیلێکی کارەبای ڕاگەیاند و پلانی ھەیە لە داھاتوودا بەرھەمیان بێنێت، بنکەی سەرەکی کۆمپانیاکە دەکەوێتە فینیکس، ئەرزۆنا، ناوی کۆمپانیاکەش بەھۆی نزیکی لە ناوی (نیکۆلا تێسلا) و ناونراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی ئۆتۆمۆبێلی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
فایەرفڵای (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
چیڕۆکی زنجیرەکە باس لە ساڵی ٢٥١٧ دەکات، کاتێ مرۆڤەکان بەشێوەیەکی نوێی گەردوونی دەژین و باسی تاقمی کەشتیی ئاسمانی «فایەرفڵای» دەکات کە پێکھاتوون لە «کاپتن مالکم ڕێینۆلدس، زۆوی، واش، شێپێرد بووک، جەین کۆب، دکتۆر سایمن، ڕیڤەر تام و کەیلی و ئینارا»، کاری ئەم تاقمە گەڕانە و گەشتکردنە بەدەوری ھەسارەکان بەمەبەستی پەیداکردنی بژێوی ژیانیان کە بەمھۆیەشەوە ڕووبەرووی چەندین سەرکێشی جۆراوجۆر دەبنەوە.
فایەرفلاس لەسەر تۆڕی فۆکسی ئەمریکی یەکەم ئەڵقەی پەخش کرا، لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٢. زنجیرەکە بۆ ھەر ئەڵقەیەکی ٧٫٤ ملیۆن بینەری ھەبوو، دوای پەخشکردنی ١٤ ئەڵقە لە وەرزی یەکەم بڕیار درا زنجیرەکە ھەڵبوەشێتەوە و ئەڵقەی نوێی لێدەرنەچێ، دوای ئەوە زنجیرەکە توانی ژمارەیەکی بەرچاوی دیڤیدی بفرۆشێ و بووە ھۆی ئەوەی ھەوادارێکی زۆر داوای نوێکردنەوەی زنجیرەکە بکەن، زنجیرەکە خەڵاتی ئێمی ئەوکاتی بردەوە بۆ باشترین کاریگەرییە ڤیدیۆیییەکانی نێو زنجیرە، وێبسایتی تیڤی گاید زنجیرەکەی لە پلەی پێنجەمی زنجیرە ھەڵوەشێنراوەکانی مێژوو داناوە، لەنێو ٦٠ زنجیرەی جیاواز و بەیەکێک لە سەرکەووترین زنجیرە خەیاڵییە زانستییەکان دادەنرێت.
بەھۆی داواکارییەکی بەرچاوی ھەوادرانەوە، کۆمپانیای یوونیڤێرسال پیکچەرز داوای لە جۆس ویدن کرد کە فیلمی (Serenity) بەرھەمبھێنی و فیلمەکەش لە ساڵی ٢٠٠٥ دەرچوو وەک تەواوکەری زنجیرەکە بەردەوام بوو.
وێنۆک|لەلای چەپەوە بۆ ڕاست، سەرەوە بۆ خوارەوە): ڕۆن گلاس، سەمەر گلاو، ئالان تودیک، شۆن ماھیر، ئادام بالدوین، مۆرێنا باکارین و نەیثن فیلیۆن کە ھەش ئەکتەری سەرەکی فیلمەکە بوون (وێنەکە گیان تۆرێسی تیایە نییە کە ڕۆڵی زۆوی دەبینێ).
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:کۆتا زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی ساڵی ٢٠٠٢
ژیلوان حەمەد
thumb|ژیلوان ئەوکاتەی لەیانەی [[یانەی ماڵمۆ|ماڵمۆ بوو]] ژیلوان حەمەد لەدایکبووی ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠ لەشاری باکوو لە ئازەربایجان، ژیلوان لە بنەڕەتدا کوردی باشووری کوردستانە و دایک و باوکی ئەو خەڵکی ڕانییەن. , لە ئێستادا ژیلوان یاریزانی یانەی ستاندەرلیگی بەلژیکی وە یاری بۆ هەڵبژاردەی نیشتمانیی سوێد دەکا. بەرلە ڕووکردنە یانەی ستاندەرلیگی بەلژیکی ناوبراو یاریزانی یانەی ماڵمۆی سویدی و هۆڤینهایمی ئاڵمانی بوو.
سەرچاوە
پۆل:وەرزشکارانی کورد پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئاڵمانیا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی سویدی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویدی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
زانستگای پەیامی نووری مەھاباد
زانستگای پەیامی نووری مەھاباد یەکێک لە کۆمەڵەی زانستگاکانی پەیامی نووری ئێرانە کە لە شاری مەھاباد ھەڵکەوتووە. ئەم زانستگایە ساڵی ١٣٧٢ی ھەتاوی دامەزراوە کە لە سەرەتای دامەزراندنی لە باڵەخانەیەکی بەکرێدراوی دەستی بە ‌کار کردووە. پاشان لە ١٧ی بەفرانباری ١٣٧٨ی ھەتاوی ھەوەڵین فازی ئەم زانستگایە بە سێ نھۆم و ڕووبەری ٢٢٠٠ میتری چوارگۆشە دروستکرا.
فازی دووھەمی ئەم زانستگایە لە ساڵی ١٣٨٢ ھەتاوی بە ڕووبەری ٢٣٠٠ میتری چوار گۆشە و فازی سێھەمی لە سەرەتای ساڵی خوێندنی ٩٠-٩١ی ھەتاوی دەستی بە کار کردووه.
بەستەری دەرەکی
ماڵپە‌ڕی فه‌رمی زانستگای پەیامی نووری مەھاباد - (فارسی)
سە‌رچاوەکان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان پۆل:زانکۆکانی مەھاباد پۆل:زانکۆ کوردیەکان
خۆرشت سەوزی
وێنۆک
خۆرشت سەوزی جۆرە خۆراکێکە بە سەوزە، فاسۆلیا، گۆشت و ھەندێک مادەی تر دروست دەکرێت. خۆرشت سەوزی لە ئێران، ناوچە تورکنشینەکان، ناوچە کوردنشینەکان و ھەندێک لە وڵاتانی عەرەبی وەکوو خۆراکێکی ڕۆژانە دەخورێت. خۆرشت سەوزی لە کوردستانی ئێران لە ڕۆژانی جەژنی قوربان و جەژنی ڕەمەزان وەکوو سبحانە دەخورێت.
پەڕاوێز
پۆل:خواردنەکان
ئۆکھیل، ئەلاباما
ئۆکھیل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی ویلکۆکس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٦ کەس بووە. ڕووبەری ١٫٤٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٧٫٩٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ئێل بەگی جاف
ئێل بەگی جاف (لەدایکبووی ١٤٩٢ – مردووی ١٥٥٣) شاعیرێکی کوردی عەشیرەتی جاف بووە کە شیعرەکانی وەک "ئەفسانە"، "موعجیزە" و "خوێندنەوەی دواڕۆژ" ناوبانگی دەرکردووە.
ژیاننامە
ئێل بەگی جاف لە ساڵی ٨٩٨ی کۆچیی (١٤٩٢ زایینی) لە شارەزوور لە بنەماڵەیەکی جاف لەدایکبووە. لەوانەیە لە سەر ئایینی یارسان بووبێت چونکە ڕۆژگاری دەسەڵاتی بنەماڵەی سەفەوی ماوەی نەشونەمای ئایینی یارسان بوو و بەشێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکانی ھەورامان و ھەرد و پانایییەکانی شارەزوور تا پەیدابوونی شێخ ئیسماعیلی ولیانی (١٦٩٢ مردووە) لەسەر ئایینی یارسان بووە. ئێل بەگی جاف سەرەتای خوێندنی لە شارەزوور بووە، ئینجا ماوەیەک گۆشەگیر بووە، لە پاشاندا بۆ ڕێبەری ئایینی یارسان گەشتی بەغدا و ئێرانی کردووە. مشتومڕ و زۆرانبازی لە نێوان ئایینی یارسان و ئایینەکانی تر لە شارەزوور لە ناوەوە بووە، دوژمنانی یارسان ویستوویانە ئێل بەگی جاف بکوژن، لەبەرئەوە ڕایکردووە بۆ ھەورامان و لەگەڵ یارسانان تێکەڵ بووە و لەوێ ژیاوە. عێل بەگی جاف لە ساڵی ٩٦١ی کۆچیی (١٥٥٣ زایینی) کۆچی دواییی کردووە.
بەرھەمەکان
ئەوەی لە ئێل بەگی مابێتەوە و ناوی پێ دەرکردبێ، ئەو بەیتەیەتی کە بەناوی «کێ وە قەوڵی کێ دەکا»یە. ئەم شیعرە بە شێوەزاری کوردیی ناوەندییە بەڵام ھەوای گۆرانی پێوە دیارە. بەیتی ئێل بەگی لەسەر شێوەی بەند ڕێککراوە، ھەر بەندی لە پێنج دێڕ بریتییە. کێشی ھەشت سیلابی خۆماڵییە، یەکێتیی قافیەی تێدایە. ھەموو چوار دێڕی یەکەمی بەندەکان لەسەر یەک قافیەن، دێڕی پێنجەم «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» لە ھەموو بەندێکدا دووبارە دەبێتەوە. لە ھەندێ لە دەسنووسەکاندا ئەو دێڕە شیعرە بەم شێوەیە: «ھەر وا بییە و ھەر وا ئەوێ». دەستنووسێکی زۆری بەرھەمی ئێل بەگی لە ڕۆژگارانی جیاجیا نووسراونەتەوە؛ باوەڕ پێکراوترین دەسنووس ئەوەیە کە لە ساڵی ١٨٥٤ ڕوونووس کراوە، ئەمە ئەوە دەگەیێنێ کە ماوەی سێ سەد ساڵێک شیعرەکانی ئێل بەگی لەسەر زار پارێزراون.
نموونەی ھۆنراوە
ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ
سەرچاوەکان
٤٣٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر ٢٠٠٨.
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٢ پۆل:مردووانی ١٥٥٣ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جاف
سونەتە
سونەتە یان سوننەتە (Sunete، ) شارێکە لە ناوچەی ئیمامی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٦٠ کەس لە ١٩٩ بنەماڵەدا بووە.
توانەوەیەتی
سەرچاوە
پۆل:گیراوەکان
بڕیارنامەی ٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی داگیرکرانی یۆنان لە لایەن بریتانیاوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٠٢‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٤٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئالبانیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
ڕیفاعە تەھتاوی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠١ پۆل:مردووانی ١٨٧٣ پۆل:ڕۆژنامەوانانی میسری
ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان
ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان (١٩٤١، ھەڵەبجە) دادوەری کوردی باشووری کوردستان و یەکێک لە پێنج دادوەری پرۆسەی دادگاییکردنی سەددام حوسێن دیکتاتۆری پێشووی عێراق بوو.
ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان دەرچووی کۆلیژی مافی زانکۆی بەغدایە. لە ساڵی ١٩٧٠ بە ئەندامی یەدەگی سەندیکای پارێزەرانی عیراق بووە. لە ساڵانی ١٩٨٤ ھەتا ١٩٩١ ڕاھێنەری ژووری پارێزەران لە سلێمانی بووە. لە ساڵی ١٩٩٧ دادوەر لە دادگای ھەولێر بووە.
سەرۆکی دەستەی یەکەمی دادگای تاوان لە بەغدا لە داواکانی دوجەیل، بازرگانەکان، بارزانییەکان، کوردی فەیلی و کوشتنی نەیارانی سیاسی خێزاندارە بووە. لە ساڵی ٢٠٠٩ لە کابینەی شەشەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا وەزیری داد بووە.
سەرچاوە
کوردیپیدیا - ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:دادوەرانی عێراقی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی
جێبەست
جێبەست (ئینگلیزی: Insertion) لە زانستی توێکاریدا، ئەو ناوچەیەیە کە ماسوولکە بە ئێسکی جووڵاو دەبەستێتەوە.
ئوسووکەند
ئوسووکەند (Usûkend، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٤٥ کەس لە ٤٨٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ۳ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٠٧‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
ڤینوس (میتۆلۆژیا)
ڤینوس یەکێکە لە خوداکانی ڕۆمانیەکان، ئەم خودای خۆشەویستی و جوانییە.
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن پۆل:خانمەخواکان پۆل:خانمەخواکانی جوانی پۆل:خانمەخواکانی بەبەری پۆل:ڕووتی لە میتۆلۆژیا پۆل:خانمەخواکانی خۆشەویستی و ھەوەس
ڤولکان
ڤولکان یەکێکە لە خوداکانی ڕۆمانیەکان، ئەم خودای سوود و ڕێگری ئاگر ە.
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن
بۆریس یێڵتسین
بۆریس نیکۆلایڤیچ یڵتسن (ماوەی ژیان: ١ی شووباتی ١٩٣١ تاکوو ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٧) ، یەکەم سەرۆکی ڕوسیا بووە لەدوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤێت ئەمەش لەماوەی ١٠ی تەممووزی ١٩٩١ تاکوو ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩. لەساڵی ١٩٣٤ باوکی بەدژایەتیکردنی یەکێتیی سۆڤیەت تۆمەتباری کردووە و بۆ ماوەی ٣ ساڵ زیندانی کردووە دوای ئازادکردنی لەبواری بیناسازیدا کاری کردووە. بۆریس یڵتسن کاتێک کەگەیشتۆتە قۆناغی دواناوەندی وەکو سەرکردەی پۆلەکەی ھەڵسوکەوتی لەگەڵ قوتابیەکاندا کردووە و پابەندنەبووە بە دەوامەوە، ھەروەھا منداڵێکی ھاروھاج بووە و بەشداری لەشەڕی سەرجادەکاندا کردووە و بەدەوام کێشەی لەگەڵ باوکی مامۆستاکانی ھەبووە، خولیای وەرزشکردن بووە بەتایبەتی یاری خلیسگێنە و جوملاستیک و بالە و بۆکسێن و زۆران بازی و یاری پاڵەوانێتی. بۆریس یڵتسن لەساڵی ١٩٥٥ بواری بیناسازی تەواوکردووە لە پەیمانگای ئۆڕاڵی تەقەنی لە ڕوسیا، لەساڵی ١٩٥٥ بۆ ساڵی ١٩٥٧ لەکۆمپانیایەکدا وەکو کرێکاری بیناسازی کاری کردووە، لەساڵی ١٩٥٧ بۆ ساڵی ١٩٦٣ لەچاودێری بیناسازیەوە پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ سەرۆکی بەڕێوەبەرایەتی بیناسازی لە کۆمپانیای یۆزھەگۆرسترۆی، پاشان لەساڵی ١٩٦٣ بۆتە سەرۆکی ئەندازیاران و لەساڵی ١٩٦٥ بۆتە سەرۆکی سفیردلۆفسک بۆ بیناسازی، لەساڵی ١٩٦٨ پەیوەندی بەڕیزی حیزبی شیوعیەوە کردووە و کراوە بە سەرۆکی لیژنەی حیزبی ھەرێمەکە بۆ بیناسازی و لەساڵی ١٩٧٥ بۆتە ئەمینی لیژنەی ھەرێمی بەرپرس لەگەشەکردنی پیشەسازی لەناوچەکەدا. لەساڵی ١٩٩١ بۆریس یڵتسن بەکۆی ٥٧ % دەنگەکان لەمێژووی ڕوسیا وەکو یەکەم سەرۆکی کۆماری ڕوسیای یەکگرتووی ھاوبەشی سۆڤێتی ھەڵبژێردراوە، بەڵام نەیتوانیوە پارێزگاری لەھاوبەشی لەگەڵ میلەتەکەیدا بکات کاتێک لەساڵی ١٩٩٢ چەند بڕیارێکی ئابوری بنەڕەتی دەرکردووە کە بۆتە ھۆی داڕماندنی ئاستی بژێوی زۆربەی زۆری ڕوسەکان و بەرزبونەوەی ئاستی گەندەڵی و بێکاری، دواجار مافیای ڕوسیا دروستبووە و زەروزیانێکی زۆری گەیاندوو بەژیانی ڕوسەکان. بۆریس یڵتسن لەساڵی ١٩٩٦ بۆ جارێکی دیکەش توانیوێتی لەھەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و تاکو ساڵی ١٩٩٩ دەسەڵاتی ڕوسیا بەدەستبگرێ و کە ھەر لەو ساڵەدا بەشێوەیەکی کوتوپرَ لەووتارێکی ڕسمیدا دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و داوای لێبوردنی لەمیلەتی ڕوسیا کرد کە نەیتوانیوە خەونەکانی میلەتی ڕوسیا بەدی بھێنێت و ڤلادیمێر پۆتینی بۆ پۆستەکەی خۆی ھەڵبژاردوە. بۆریس یڵتسن یەکەم سەرۆکی ڕوسیا لەدوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤێت لە ٢٣ نیسانی ساڵی ٢٠٠٧ لەتەمەنی ٨٢ ساڵیدا لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڕووسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:سەرۆک وەزیرانی ڕووسیا پۆل:کۆمیساری گەل و وەزیرانی یەکێتی سۆڤیەت پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش
کنگربان
کنگربان یەکێکە لە گوندەکانى ناوجەى گەرمیان کەله ساڵی ١٩٨٨ رژێمى بەعس روخاندى مەخابن لە راپەرینەکەى ١٩٩١ ئازاد نەکرا بەھۆى گرنگى جوگرافیاکەیەوە کە دەکەویتە نیوان کرکوک - بغداد تاکو ساڵی ٢٠٠٣ لەژێر دەسەڵاتى ئەو  رژیمەدا مایەوه. ھەمو دانشتوانى گوندەکە لە هوزى دەلو بوون
جوگرافیا
گوندەکە دەکەوێتە باشورى روژ ئاواى شارى کفریەوە سەربەناحیەى قەرەتەپە و قەزاى کفرى یە لە سەر ریگاى کفرى - دوزخورماتووە. ھێلى شەمەندنەفرى کرکوک - بغداد دەکەویتە سنورەکەیەوە کە جەند سەد مەتریک لە گوندەکەوە دوورە.
چوارگۆشەی پەنێت
وێنۆک|چوارگۆشەی پەنێت کە یەکێک لە جۆرەکانی [[لێکدانی تاقیکاری نیشاندەدات.]]
چوارگۆشەی پەنێت (ئینگلیزی: Punnett square) بریتییە لەو ھێلکارییەی کە بۆ پێشبینیی ئەنجامی لێکدانی بۆھێلەکان بەکاردێت.
پالاو
پالاو (بیبیسە) ، بە فەرمی کۆماری پالاو (بە ئینگلیزی: Republic of Palau) دەوڵەتێکیی سەروەرە لە ئۆقیانووسیا.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:مایکرۆنیزیا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٤ پۆل:پالاو پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
ماڕک زەکەربێرگ
ماڕک ئیلیەت زەکەربێرگ (؛ لەدایکبووی ١٤ی ئایاری ١٩٨٤) بەڵێندەری ئینتەرنێت و خێرخوازێکی ئەمریکییە. ھەروەھا یەکێکیشە لە چوار دامەزرێنەرانی تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک، لە ئێستادا سەرۆکی لیژنە و سەرۆکی جێبەجێکارە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، گۆڤاری تایم ماڕک زەکەربێرگی لە پلەی یەکەمدا دانا لە ١٠٠ کەسایەتیی کاریگەری جیھانی ئەو ساڵەدا. ماڕک لە ١٩ی ئایاری ٢٠١٢دا لەگەڵ پریسیلا چان ژیانی ھاوسەرگیریی پێکھێنا و ژنەکەشی دەرچووی کۆلیژی پزیشکییە لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە سان فرانسیسکۆ، و پێشتر لە زانکۆی ھارڤارد یەکتریان ناسیوە.
فەیسبووک
فەیسبووک ، ماڵپەرێکی بەیەکگەیشتنی کۆمەڵایەتییە دەتوانرێت بەخۆڕایی تێیدا بەشداریی بکرێت و بەڕێوەدەبرێت لەلایەن کۆمپانیای فەیسبووکی سنووردارەوە وەک خاوەندارێتی تایبەتیی، بەجۆرێ کە بەکارھێنەران دەتوانن بەشداربن لەو تۆڕانەی کە شار، لایەنی کار، خوێندنگە و ھەرێم ەکان ڕێکییان دەخەن، ئەمەش لەپێناو پەیوەندیی گرتن بەیەکترەوە. بەکارھێنەران دەتوانن بەکارھێنەری تر زۆر بکەن بۆ لیستی ھاوڕێیانی خۆیان ھەروەھا دەشتوانن نامەی تایبەتیی بۆ یەکدی بنێرن. ئەوەش لەبیرناکەین کە دەتوانرێت پەڕەی زانیارییە تاکەکەسییەکانییان نوێبکەنەوە و ھاوڕێی نوێ بناسن لەڕێی فەیسبووکەوە. ناوی ماڵپەرەکە ئاماژەیە بۆ شوێنبدۆزی وێنە و گەلەریی کە کۆلیجەکان و خوێندنگەی ناوەندییەکان لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێشکەشی دەکەن بە ئەندامانی دەستەی وانەوتنەوە و خوێندکارە نوێیەکان، کە ئەمەش گوزارشت لەخۆ دەگرێت بۆ ئەندامە کۆنەکانی زانکۆ و ئەم ڕێگەیە وەک ڕێگەیەکە بۆ پێناساندن لەنێوان خوێندکاران.
مارک زوکربیرگ ھەڵستا بە دامەزراندنی فەیسبووک، بەبەشدارییکردن لەگەڵ ھەردوو داستین مۆسکۆفیتز و کریس ھیوز کە پسپۆڕ بوون لە لێکۆڵینەوەکانی زانستی کۆمپیوتەر، و ھەردووکیشییان درواسێی مارک بوون لە ھاوجێی زانکۆیی کاتێک کە خوێندکار بوو لە زانکۆی ھارڤارد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جووە ئەمریکییەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی پۆل:پێدانی بەڵێندەر پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:کلتووری گەمژە
بڕیارنامەی ٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی تشرینی دووەمی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢١٩‌ەم، بە ٧ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.