cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەنجلینا جۆولی
پەیوەندی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری
لە ساڵی ١٩٩٥، لەکاتی کارکردن لەفیلمی ھاکەرز، ئەوا پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئەکتەری بەریتانی جۆنی لی میڵەر بەست، ئەمەش یەکەم پەیوەندی خۆشەویستی جۆولی بوو لەدوای پەیوەندییەکەی لەسەردەمی ھەرزەکاری، ئەوان لەدوای بەرھەمھێنانی فیلمەکە، ئەوەندە لەپەیوەندیدا نەمابوون، بەڵام لەپڕێکدا لە ئازاری ١٩٩٦، بەزوویی ھاوسەرگیریان کرد. لەئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەیدا، جۆولی بەپانتۆڵێکی ڕەشی تەسک دەرکەوت، لەگەڵ تیشێرتێکی سپی کە بەخوێن ناوی زاوای لەسەر نووسرابوو. وێڕی ئەوەی بۆ ساڵی دواتر جیابوونەوە، بەڵام بەشێوەیەکی ئاشتیانە، جۆولی لەدوای جیابوونەوەکە جارێک لەبارەی میڵەر وتی، «ئەو پیاوێکی پتەوە، ھەروەھا ھاوڕێیەکی پتەویشە.» جیابوونەوەکەیان لەسەر داوای جۆولی لە شووباتی ١٩٩٩ دەستیپێکرد، بەکورتی بڕایەوە بەر لەوەی بۆ ساڵی دواتر جارێکی دیکە ھاوسەرگیری کردەوە.
لەکاتی ژیانی ھاوسەرداری لەگەڵ میڵەر، جۆولی کەوتە پەیوەندی لەگەڵ کچە نمایشکار و ئەکتەر جێنی شیمیزو لە سێتی فیلمی فۆکسفایەر (١٩٩٦). دواتر لەمبارەوەی جۆولی وتی، «لەوانەبوو ئەگەر ھاوسەرگیریم لەگەڵ جێنی بکردبایە، ئەگەر پێشتر ھاوسەرگیریم لەگەڵ ھاوسەرەکەمدا نەکردبایە. من کەوتمە خۆشەویستی ئەو ھەر لەیەکەم دووەمین دیدارمان کە چاوم پێی کەوت.» بە قسەی شیمیزو، ئەوا پەیوەندییەکەیان چەند ساڵێکی خایاندووە و بەردەوامبووە، تەنانەت ئەوکاتانەشی کە جۆولی پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ کەسانی دیکەشدا ھەبووە. لە ساڵی ٢٠٠٣، کاتێک پرسیاری جووت ڕەگەزخوازبوون لە جۆولی کرا، ئەوا وتی، "بێگوومان. ئەگەر من سبەی بکەومە داوی خۆشەویستی ژنێکەوە، ئایا ھەستدەکەم کە باشبێت ماچی بکەم و دەستی لێبدەم؟ ئەگەر من کەوتبێتمە خۆشەویستی ئەوەوە؟ بێگوومان! بەڵێ!" وێنۆک|ئەنجلینا جۆولی و براد پیت، لەکاتی ئامادەبوونیان لە ٨١ەمین فیستیڤاڵی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئۆسکار، ھەریەکەیان پاڵێوراوبوون وەک باشترین ئەکتەر و خانمەئەکتەر. دوای دوو مانگ لە دڵداری، جۆولی ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەر بیڵی بۆب تۆنتن کرد لە ڕۆژی ٥ی ئایاری ٢٠٠٠، لە لاس ڤێگاس. ئەوان پێشتر لە سێتی فیلمی پوشینگ تن (١٩٩٩) یەکتریان بینی بوو، بەڵام پەیوەندی خۆشەویستیان درووست نەکرد چونکە ئەوکاتە تۆرتن دەستگیرانداری خانمەئەکتەر لاورا دێرن بوو، ئەوکاتە ھەواڵی ئەوە ھەبوو کە جۆولی پەیوەندی ھەبێت لەگەڵ تیمۆتی ھەتن، کەبەیەکەوە لەفیلمی پلەینگ گاد (١٩٩٧) بەشداربوون. دواتر لەکۆتاییدا، جۆولی لەگەڵ تۆرتن کرد، ئەم ھاوسەرگیرییە جێگای بایەخی ھەواڵی میدیاکان بوو. لە ساڵی ٢٠٠٢، جۆولی و تۆرتن ھەڵگرتنەوەی منداڵێکی کەمبۆدیان ڕاگەیاند، بەڵام دوای سێ مانگ لەیەکتری جیابوونەوە. جیابوونەوەکەیان، لە ڕۆژی ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٣ بوو بەفەرمی. دواتر کە پرسیاری ئەو جیابوونەوە لەناکاوە لە جۆولی کرا، ئەوا وتی، «ئەوە منیشی تووشی سەرسوڕمان کرد، و، چونکە لەشەوێکدا، ئێمە بەتەواوی گۆڕاین. واھەستمکرد لەڕۆژێکدا کە ھیچ شتێکی ھاوبەش کۆمان ناکاتەوە. ئەوەش ترسێنەر بوو بەڵام … وابیردەکەمەوە دەشێت ئەوە ڕووبدات کە تۆ لەناو باسەکەیت و ھێشتا خودی خۆت ناناسایت.»
جۆولی تێوەگڵا لە بابەتێکی ئابڕووبەرانە کاتێک بەھۆکاری جیابوونەوە نێوان براد پیت و جێنیفەر ئانیستن لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ تۆمەتبارکرا. جۆولی وتی لەکاتی فیلمی مستەر & مسس سمیت (٢٠٠٥) ئاشقی براد بووە، بەڵام ڕەتی دەکاتەوە کە پەیوەندی سێکسی ھەبووبێت، لەمبارەیەوە وتی، «بۆدەبێت لە پەیوەندی سۆزدارانە لەگەڵ پیاوێکی ھاوسەرداردا بم، لەکاتێک باوکم خیانەتی لە دایکم کرد، ئەوە شتێکبوو کە ناتوانم لەبیری بکەم. ناتوانم لە بەیانیان سەریی خۆم بکەم ئەگەر ئەوە بکەم. نابمە ھۆی سەرنجڕاکێشانی پیاوێک کە ژنی ھەبیت.» جۆولی و پیت ھیچ قسەیەکیان لەسەر چۆنییەتی پەیوەندییەکەیان دەرنەبڕی، تاکوو لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦، کاتێک بەفەرمی ڕایگەیاند کە دووگیانە بە منداڵی براد.
لە ماوە دوانزدە ساڵ پەیوەندییان، ھەردووکیان بوون بەباسی گرنگی میدیاکان. لۆرین عەلی لە لۆز ئەنجەلۆس تایمز نووسی ئەوان یەکێک لە جوانترین کەپڵەکانی ھۆلیوود. ھەردووکیان بوونە خاوەنی شەش منداڵ، کە سێیانیان ھەڵگیرابوونەوە ئەمانەش پێش نیسانی ٢٠١٢ بوو، کە لەوکاتە مارەییان ڕاگەیاند. جۆولی و براد لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٤ ھاوسەرگیریان کرد لە کۆرینس، فەڕەنسا. دوابەدوای ئەوە، جۆولی پاشناوی پیت لەخۆی نا. دووی دووساڵ، لە ئەیلوولی ٢٠١٦، جیابوونەوە لەیەکتری لەکاتی داوای جیابوونەوە، جۆولی داوای مانەوەی منداڵەکانی لای خۆیکرد. لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨، شێوازێکی نوێ لە بەخوێکردنی منداڵەکانیان دانا. لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٩، دادگا جۆولی و براد وەک دوو کەسی سەڵت ناساندەوە.
منداڵەکان
جۆولی خاوەنی شەش منداڵە: سێ کوڕ و سێ کچ. لەنێو منداڵەکانی، سێ دانەیان ھەڵگیراونەتەوە لە وڵاتانی جیھان، سێ منداڵەکەی دیکەشی ھی ئەون.
لە ١٠ی ئازاری ٢٠٠٢، جۆولی یەکەم منداڵی ھەڵگرتەوە، منداڵەکە حەوت مانگان بوو ئەوکاتە، ناویان نا مادۆکس چیڤان، لە ھەتیوخانەیەکی باتەمبانگ، لە کەمبۆدیا. منداڵە لە دایکبووی ٥ی ئابی ٢٠٠١، لە ڕات ڤیبۆل، لە گوندێک. ئەمەش دوای دوو جار سەردانیکردنی بوو بۆ کەمبۆدیا، لەکاتی وێنەگرتنی فیلمی لارا کرۆفت: تۆمب ڕایدەر (٢٠٠١) و کارەکانی لە ڕێکخراوی یووئێن ئێچ سی ئار، جۆولی لە تشرینی دووەمی ٢٠٠١، لەگەڵ ھاوسەرەکەی، بیڵی بۆب تۆرتن گەڕایەوە، لەوکاتەی کە مادۆکسیان بینی، ئەوا ھەڵیانگرتەوە وەک منداڵی خۆیان. پڕۆسەی ھەڵگرتنەوەی مادۆکس کێشەی تێکەوت، ئەمەش کاتێک ئەمریکا بڕیاریدا کە ڕێگا لە ھەڵگرتنەوەی منداڵی کەمبۆدی بگرێت بۆ ڕێگریکردن لە بازرگانیکردن بە مرۆڤ. وێڕای ئەوە لەوکاتەدا جۆولی بە فێڵکردن لە ڤیزە و پارە شووشتنەوە تۆمەتبارکرا، بەڵام پڕۆسەری ھەڵگرتنەوەی منداڵەکەی بە یاسایی بینرا. کاتێک پڕۆسەی ھەڵگرتنەوەی منداڵەکە تەواوبوو، ئەوا لەگەڵ خۆیدا بردی بۆ نامیبیا، کاتێک خەریکی وێنەگرتنی فیلمی بیۆند بۆرسەرس (٢٠٠٣) بوو. جۆولی و تۆرنتن بەیەکەوە ھەڵگرتنەوەی منداڵەکەیان ڕاگەیاند، بەڵام دواتر ئەو بەتەنیا منداڵەکەی ھەڵگرتەوە، ئەمەش دوای تێپەڕبوونی سێ مانگ بوو کە لەگەڵ تۆرنتن جیابوونەوە. وێنۆک|جۆولی بەدووگیانی و ئامادەبوونی لە فیستیڤاڵی فیلمی کان، ساڵی ٢٠٠٨. دواتر لە ٥ی تەممووزی ٢٠٠٥، جۆولی کچێکی شەش مانگەی ھەڵگرتەوە، زەھرا مارلی، لە ھەتیوخانەیەکی ئەدیس ئەبابا لە ئەتیوبیا. زەھرا لە ڕۆژی ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ لەدایک بووە. سەرەتا جۆولی وایزانی کە زەھرا ھەتیوێکی تووشبوو بە ئایدزە، بەگوێرەی شایەتیدانی داپیرەی، بەڵام کە دواتر ئەو دایکە ڕەسەنەکە لەبەردەم میدیاکان دەرکەوت، ئاشکرایکرد کە ئەو لەلایەن خێزانەکەیەوە دەرکراوە کاتێک زەھرا نەخۆش کەوتووە، ھەروەھا وتیشی کە زەھرا «زۆر بەبەختە» کە لەلایەن جۆولی ھەڵگیراوەتەوە. ئەوکاتەی جۆولی لەگەڵ براد سەردانی ئەتیوبیایان کرد، ئەوکاتە زەھرایان ھەڵگرتەوە. دواتر ئاشکرایکرد ھەڵگرتنەوەی منداڵێک لە ئەتیوبیا بڕیاری ھەردووکیان بووە. لەدوای ئەوەی کە براد ڕایگەیاند کە ئارەزووی ھەڵگرتنەوەی منداڵەکە ئەو دەکات، ئەوا جۆولی داوکاری یاسایی پێشکەشکرد کە نازناوەکەی لە جۆولی بگۆڕێت بۆ جۆولی-پیت، کە لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بەفەرمی کرا. دواتریش براد مادۆکس و زەھرای ھەڵگرتەوە.
بۆ ئەوەی دووربن لەچاوی میدیاکان، ئەوا ئەنجلینا و براد گەشتیانکرد بەرەو نامیبیا، بۆ لەدایکبوونی یەکەم منداڵی بایلۆژیان. لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٦، جۆولی کچێکی بوو بەناوی شیلۆھ. جۆولی و براد، یەکەم وێنەی کچەکەیان فرۆشتە تۆڕی گێتی ئیمەیجز، بەمەبەستی بەکارھێنانی لە کاری خێرخوازی، ئەمەش لەبڕی ئەوەی وێنەگرێکی پاپارازی وێنەی بگرێت. دەزگاکانی پیپڵ و ھێلۆ! وێنەکەیان کڕییەوە لە باکووری ئەمریکا و بەریتانیا بە نرخی ٤٫١ و ٣٫٥ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی، کە ڕیکۆردێکی ئەوکاتەی فۆتۆجۆرنالیزم بوو، دواتر ھەموو پارەکەش بەخشرایە یوونیسێف.
لە ١٥ی ئازاری ٢٠٠٧، جۆولی کوڕێکی سێ ساڵانەی بەناوی پاکس تین، لە ھەتیوخانەیەکی شاری ھۆ چی منە، لە ڤیێتنام ھەڵگرتەوە. کوڕەکە لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ لەدایک بوو، ھەر بە ساوایی لەلایەن دایکییەوە جێھێڵدرا بوو، لەدوای لەدایکبوونی. لەدوای سەردانیکردنی ھەتیوخانەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٦، جۆولی داواکاری پێشکەشکرد بەتەنیا، لەبەرئەوەی بەپێی یاسای ڤیێتنامی ڕێگا بە دوو کەس نادات بەبێ ھاوسەرگیری منداڵ ھەڵبگرنەوە. لەدوای گەڕانەوەی بۆ ئەمریکا، ئەوا لەڕێگای دادگاوە نازناوی کوڕەکەی لە جۆولی کردە جۆولی-پیت، کە لە ٣١ی ئایار بەفەرمی کرا. دواتر پیت پاکسیشی ھەڵگرتەوە لە ٢١ی شووباتی ٢٠٠٨.
لە ئایاری ٢٠٠٨، لە کاتی بەڕێوەچوونی فیستیڤاڵی فیلمی کان، جۆولی بەفەرمی باسی ئەوەیکرد کە چاوەڕێی لەدایکبوونی منداڵی دووانە دەکات. جۆولی لەکاتی منداڵبوونەکەی، بۆ دوو حەفتە چووە شاری نیس، لە فەڕەنسا. ڕۆژنامەنووس و میدیاکان لەدەرەوە کەمپیان کردبوو بۆ وێنەگرتنی منداڵەکان. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٨، کوڕ و کچێکی بوو. یەکەم وێنەی دوو منداڵەکە فرۆشرایەوە دەزگاکانی پیپڵ و ھێلۆ! بەنرخی ١٤ میلیۆن دۆلار، بەمەش بووە گرانترین وێنەی مێژوویی کەسانی بەناوبانگ لەمێژوودا. دواتر پارەکەیان بەخشییە ڕێکخراوی جۆولی-پیت. کوڕەکەیان ناونا نۆکس لیۆن و کچەکەش ڤیڤیان ماڕکلین.
چارەسەر و ڕێگریکردن لە شێرپەنجە
لە ١٦ی شووباتی ٢٠١٣، لەتەمەنی ٣٧ ساڵیدا جۆولی نەشتەرگەری لابردنی مەمکی کرد بۆ ڕێگریکردن لە گەشەکردنی شێرپەنجی مەمک، ئەمەش دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت ٨٧٪ ئەگەری تووشبوونی بە شێرپەنجەی مەمکی ھەیە. ھەروەھا بە وەرگرتنی نموونەی خێزانیشی، لەوانە دایکی تووشبووی نەخۆشی شێرپەنجەی مەمک بوو، دواتر بە شێرپەنجەی ڕەحم کۆچی دواییکرد، ھەروەھا داپیرەشی بەھەمان شێوە بە شێرپەنجەی ڕەحم کۆچی دواییکرد. پووریشی ھەمان جینی ھەبوو، دوای سێ حەفتە لە نەشتەرگەرییەکەی جۆولی ئەوا پووری بە شێرپەنجەی مەمک کۆچی دواییکرد. دوای ساڵێک لەوە، لە ئازاری ٢٠١٥، ئەمجارەیان چەند چارەسەرێکی وەرگرت بۆ دوورکەوتنەوە لە نەخۆشی شێرپەنجەی ڕەحم. لەدوای وەرگرتنی چارەسەرییە پزیشکییەکان، ئەوا جۆولی بیرووڕای خۆی لە نیویۆرک تایمز بڵاوکردەوە، لەبارەی نەخۆشییەکە، بەمەبەستی درووستکردنی ھۆشیاری تەندرووستی لەم بابەتە. لە وتارەکەیدا، جۆولی بە تێرووتەسەلی باسی نەخۆشی، نەشتەرگەری، ئەزموونی خۆی و بڕیارەکانی خۆی لەپێناو شەش منداڵەکانی نووسی. جۆولی ئەوەشی نووسی، «وەک کەسی خۆم، ھیچ ھەستێک بەکەمبوونەوە لەژنێتی خۆم ناکەم. ھەست بەبەھێزی دەکەم کە ئەو بڕیارەم داوە، ئەمە ھیچ لە مێینەبوونی من کەم ناکاتەوە.»
بڕیاری وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی و تاقیکردنەوەی جینات، وای لەچەندین کەسی بەناوبانگکرد کە ھانی جۆولی بدەن و ستایشی بڕیاردانەکەی بکەن. لەو نێوانەشدا چالاکوانانی بواری تەندرووستی، سوپاسی جۆولیان کرد بۆ بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری لەسەر بابەتەکە. وتار و قسەکانی جۆولی لەئاستی جیھان کاریگەری ھەبوو، ڕێژەی پشکنینکردنی ژنان بەژمارەیەکی زۆر لە ئەمریکا، ئەورووپا،  کەنەدا بەریتانیا و ھیندستان ڕووی لەبەرزکردنەوە کرد. لە وتارەکەیدا، جۆولی باسی نرخ بەرزی ئەو تاقیکردنەوەی کرد، کە دواتر لە حوزەیرانی ٢٠١٣، لە ئەمریکا نرخەکەی دابەزێنرا بەیاسا.
کەسایەتی گشتی
وێنۆک|جۆڵێ لە فیستیڤاڵی فیلمی کان، ساڵی ٢٠٠٧. لەبەر ئەوەی کچی ئەکتەر جۆن ڤۆیت بوو، ئەوا ھەر لە منداڵییەوە چاوی میدیاکانی لەسەربوو. لەدوای دەستپێکردنی کارەکانی، ئەوا نازناوی «منداڵی دڕندە» ی پێدرا، بەھۆی سەرکەوتنەکانی لە کۆتایییەکانی نەوەدەکان و سەرەتای ٢٠٠٠ەکان. پڕۆفایلی جۆولی لەلایەن میدیاکان پڕبوون لە ڕووماڵی حەزەکانی بۆ خوێن، چەقۆ، ئەزموونی لەگەڵ ماددە و دەرمانەکان، ژیانی سێکسی و دوو ڕەگەزخوازی. لە ساڵی ٢٠٠٠، لەبارەی زۆر قسەکردن لەسەر ژیانی خۆی، ئەوا جۆولی وتی، «من باسی ئەو شتانە دەکەم، کە ڕەنگە خەڵکی دیکە پێیدا تێپەڕبن، ئەمەش ئەوەیە کە دەبێت ھونەرمەندان بیکەن.» یەکێک لەو دەنگدانەوە میدیایانەی لەسەر جۆولی درووستبوو، لەکاتی بردنەوەی خەڵاتی ئۆسکار ئەوا ماچی براکەی کرد و لە وتارەکەشی وتی «ئێستا لەخۆشەویستیدام لەگەڵ براکەم»، دوابەدوای ئەوە میدیاکان ھەواڵی خۆشەویستی نێوان خۆی و براکەیان بڵاوکردەوە، دواتر جۆولی ڕەتیکردەوە لەمبارەیەوە وتی، «بەڕاستی زۆر نائومێدانەیە کەشتێکی وا جوان و سادە، بەمشێوە ناشرینە لێکدانەوەی بۆبکرێت.» ھەروەھا وتیشی «وەک دوو منداڵ لە دایک و باوکێکی لێکجیابوویەوە، ئەوا لەکاتی پێویست پشتگیری سۆزدارانەی یەکترمان کردووە.»
ناوبانگی جۆولی بەرەو باشی چوو، کاتێک لە تەمەنی ٢٦ ساڵیدا بووە باڵیۆزی چاکەکاری کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران دواتر لەمبارەیەوە وتی، «کاتیک لەسەرەتی ٢٠ ساڵیدا بووم ئەوا دەجەنگام بۆخۆم. ئێستا ئەو شەڕەنگێزییە لەمندا ھەیە دەیبەمە واشینتۆن، و بۆ شتێکی گرنگ دەجەنگم.» بەھۆی چالاکییەکانییەوە ناوبانگی بەربڵاوتربوو بەجۆرێک لە ساڵی ٢٠٠٦، لەلای ٨١٪ ئەمریکییەکان ناسراوبوو، بەراورد بە ساڵی ٢٠٠٠، لەلای ٣١٪ خەڵکی ئەمریکا دەناسرا. جۆولی تایبەتمەندی ئەوەی لێ بەدیکرا کە توانای ھەیە کاریگەربوونی خۆی لەبەردەم میدیا بەشێوەی ئەرێنی نیشان بدات، بەبێ ئەوەی کارمەندی ھیچ دەزگایەک و بڵاوکراوەیەک بێت. بەپێی ڕاپرسییەکی یووگۆڤ، ئەوا جۆولی ڕێزلێگیراوترین خانم بۆ ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ دەرچوو لەئاستی جیھان.
لە ساڵی ٢٠٠٦، کارەکانی لەگەڵ مۆدێلەکانی جلووبەر پەرەی سەند، لە ساڵی ٢٠١١، ڕێککەوتنەکەی لەگەڵ کۆمپانیای جوانکاری لویز ڤویتن، بە ١٠ میلیۆن دۆلار مەزەندەکراوە، کە ئەمە ڕیکۆردی ڕێکلامکردنی ئەو کاتەبوو. جۆولی لەلایەن گۆڤاری تایم بەیەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ ھەڵبژێدرا لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٨. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٩، ناوی لە ١٠٠ کەسایەتییە بەناوبانگەکەی فۆربیس ھات، ھەروەھا ناوی وەک کاریگەرترین کچەئەکتەر فۆربیس بۆ ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠٠٨ ھەروەھا ٢٠١١ بۆ ٢٠١٣ ھات. Sources:
دەرکەوتن
ڕاست|وێنۆک|جۆولی لەکاتی نمایشی تایبەتی فیلمی ئە مایتی ھاڕت، حوزەیرانی ٢٠٠٧. بەشێک لە تاتۆکانی جەستەی دەرکەوتوو. جۆولی وەک کەسایەتی خۆی بە دەرکەوتی جوان و سێکسی دەناسرێتەوە. چەندین میدیا لەوانە ڤۆگ، پیپڵ، ڤینیتی فەیر ئەوا ناوی جۆولیان وەک جوانترین ژنی جیھان داناوە. لەبەرامبەردا ھەریەکە لە ئسکوایر، ئێف ئێچ ئێم و ئیمپایەر، ناوی جۆولی بە ورووژێنەرترین ژنی زیندووی جیھان ھێناوە، ھەردوو نازناوەکە لەڕێگای ڕاپرسی ناو خەڵک بەدەست ھاتوون، کە زۆربەی کات جۆولی لەپێشەوەی کچەئەکتەرانی دیکە بووە.Media outlets that have cited her as the world's most beautiful or sexiest woman include:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:زیندووان پۆل:فڕۆکەوانانی ئەمریکی پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی پۆل:فڕۆکەوانانی ژن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە. پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم پۆل:باشترین خانمەکتەری پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی گۆلدن گڵۆب (فیلم) پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی بێڤرڵی ھیڵس پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دووڕەگەزخواز پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی پۆل:ژنە نووسەرەکانی یادەوەری پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
ئێلناز شاکردوست
ئێلناز شاکردوست (؛ لەدایکبووی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٤ لە تاران، ئێران) خانمەکتەرێکی ئێرانییە، کە بەھۆی ڕۆڵگێڕان لە فیلمی ئەو شەوەی کە مانگ پڕ بوو (٢٠١٩) لە ٣٧ھەمین فیستیڤاڵی فیلمی فەجر خەڵاتی سیمرغی کریستاڵی بۆ «باشترین ئەکتەر» بردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانی پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی پۆل:خەڵکی تاران پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
بڕیارنامەی ٤٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٥٠‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩
پرسووس
پرسووس (بە تورکی: Suruç) یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ڕحا ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٠٠٫٨٣١ کەس بووە، کە نزیکەی ٥٥٫٧٨٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕحا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ڕحا
١٩٩٠
ساڵی ١٩٩٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٩٠
شەھری نەو (تاجیکستان)
شەھری نەو شارۆچکەیەکی شارستانی شەھری نەوە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٧٤٣٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ئیحسان نووری پاشا
200px|وێنۆک|ئیحسان نووری پاشا لەگەڵ یاشاری ژنی
ئیحسان نووری پاشا، بەشداری زۆربەی ئەو شەڕانەی کردووە کە سوپای عوسمانی لە ئەلبانیا، وڵاتانی عەرەبی‌ و گورجستان دژ بە سوپای ڕووسیا بەرپای کردوون، تەنانەت وەک ئەفسەرێک لە سوپای عوسمانلیدا ماوەی ٣٣ مانگ لە یەمەن ماوەتەوە و گەلێ کارو لێپرسراوێتی سەربازیی پێسپێردراوە.
دوای ساڵی ١٩٠٨ (واتە ئەو کاتەی کۆمەڵەی ئیتیحادو تەرەقی، دەسەڵاَتی تورکیایان کەوتەوە دەست) ڕێگا خۆش بوو بۆ پێکھێنان و کردنەوەی گەلێک ڕێکخراو. ئیحسان نووری پاشاش وەکوو کەسایەتیەکی کورد لەو دەمەدا پەیوەندی کرد بە کۆمەڵەی تەعالی کوردستانەوە، کە ھەر لەو کاتە بەدواوە دامەزرا.
لەو ماوەیەشەوە کە وڵاَتانی ھاوپەیمان لە رێکەوتننامەی سیڤەری ١٠ی ئابی ١٩٢٠، بەڵێنیان دابوو قەڵەمڕەوێکی کوردی سەربەخۆ بەپێی بەندەکانی (٦٢-٦٣-٦٤) دابمەزرێت و دواتر لێی پەشیمان بوونەوە، ئیحسان نوری پاشا ھەوڵیدا پەیوەندی بکات بەو شۆڕش و ڕاپەڕینە کوردیانەی کە ساڵاَنی دوای شەڕی جیھانیی یەکەم و دوای بەجێنەھێنانی بەندەکانی سیڤەر لە ناوچەکانی کوردستاندا سەریانھەڵدا، ناچار بوو، پەنا بباتە شام و لەوێوە بۆ باشووری کوردستان، ئەو دەمە کاروبار بەدەستی ئینگلیزەوە بوو نەیدەویست ھاوکاری سوپای ئینگلیز بکات، بۆیە بە ناچارییەوە پەنای بردۆتە بەر ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بەڵاَم کاتێ شۆڕشی شێخ سەعید دەستپێدەکاتەوە لەگەڵ چەند کەسایەتییەکی تر دەچنەوە تورکیا بە مەبەستی پەیوەندی پێوەکردنی. دوای دامرکاندنەوەی ئەو شۆڕشە دووبارە دێنەوە باشووری کوردستان و دواتر دەچێتە لای سمایل خانی شکاک.
کاتێک کۆمەڵەی خۆیبوونی کورد لە لوبنان دامەزرا، ئیحسان نووری پاشا جارێکی دی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە دەگەڕێتەوە باکووری کوردستانو لەگەڵ چەند سوارەیەکی کورددا بەبڕیارێکی ھەمە لایەنەی خۆیبوون ڕابەرایەتی شۆڕشی ئاگری داغ دەکات. پاش شکستھێنانی ئەو شۆڕشە ئیحسان نووری پاشا پەنا دەباتەوە بەر ئێران بۆ ماوەی ٤٦ ساڵ تا ڕۆژی کۆچکردنی لە رۆژی ٢٥ی مارتی ١٩٧٦ دا بە ئاوارەیی لەو وڵاتە دەمێنێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:مردووانی ١٩٧٦ پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:خەڵکی بدلیس پۆل:کوردەکانی تورکیا
ئوزون (ڕوومی)
ئوزون  شارۆچکەیەکی شارستانی جەلالەددین ڕوومیە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦٤٩٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزگای خەتلان
بازاڕی دارایی سعودیە
(عەرەبی السوق المالیة السعودیة) بازاڕێکی یەکگرتووی نرخەکانە لە سعودیە. لەڕیزبەندی ١١ ھەمین بازاڕە جیھانییەکان. بەرزترین ئاستی بازاڕەکە لە ڕۆژی ٢٥ی شووباتی ٢٠٠٦ بوو کاتێک کۆی خاڵەکانی گەیشتە (٢٠٩٦٦.٥٨) خاڵ، نزمترین ئاستی بازاڕەکە لەساڵی ٢٠٠٧ بوو کاتێک خاڵەکانی لەژێر (٤٥٠٠) خاڵەوە بوو، لەو کاتەدا بازاڕەکە زیانێکی پێگەیشت کە ٢ تریلیۆن ڕیاڵ بوو.
بازاڕەکە لە ڕۆژی شەممە تاوەکو چوار شەممە لە کاتژمێر ١١ی بەیانی تاوەکو ٣و نیوی عەسر کراوەیە.
ماڵپەڕی فەرمی
بازاڕی دارایی سعودیە
لێئۆن گۆتیێ
لێئۆن گۆتیێ مێژووناسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٢ پۆل:مردووانی ١٨٩٧
کانی ھەنجیرەی شێخ بزەینی
جوگرافیا
کانی ھەنجیرەی شیخ بزەینی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قوزڵو و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئەسکەندەربەگ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گۆپتەپە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شێخان شێخ بزێنی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مێژووی ھەولێر
مێژووی شاری ھەولێر کۆنە و تائێستا دیار نییە بۆکەی دەگەڕێتەوە بەپێی گێڕانەوەکانبێت مێژووەکەی بۆ نزیکەی (٦٠٠٠) ساڵ بەر لە زایینەوە نشینگەیەکی ئاوەدان دەگەڕێتەوە و تا ئەمرۆش ھەر بەردەوامە.
پێش زایین
لە ساڵەکانی (٢٣٧١ تاوەکوو ٢٣١٦ پێش زایین) بەمەبەستی دەست بەسەرداگرتنی داھات و فرە سامانێتی دەڤەرەکە، پەلاماری ھێرشەکانی سەرگۆنی ئەکەدی گەیشتوونەتە ھەولێر و دەستی بەسەرداگیراوە. دواتر لەساڵانی (٢١٥٠ تاوەکوو ٢٠٥٠پێش زایین) بووە بە بنکەیەکی سەرەکی لە دەوڵەتی گوتییەکان کە لە نەتەوە دێرینەکانی زاگرۆسن؛ و لە ساڵانی (٢٠٥٠ تاوەکوو ١٩٥٠ پ. ز) کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی خانەوادەی سێھەمی ئیمپراتۆرییەتی ئووری سوومەرییەوە. لە ساڵی (١٦٠٠ پ. ز) و دواتر کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی کاشییەکانەوە، کە مەزەندە وایە لە ھۆزە دێرینەکانی کورد بووبن. ھاوکات دەوڵەتی ئاشووریش لە باکوور دامەزرا و چەند ھۆزێکی تری وەکو میتانی و خۆرییەکان دەسەڵاتیان لەو ناوەدا پەیدا کرد لە ناوچەکانی ئاشوور و ھەولێر و کەرکووک لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی میتانییەکاندا بوون.
لە ڕۆژگاری فەرمانڕەوایی ئاشوورییەکانەوە لە (٢٥٠٠ تاوەکوو ٦١٢ پ. ز) ھەولێر لە ئەوپەڕی گەشەسەندن و پێشکەوتنی دابوو، ئەوکاتە پایتەختی ئایینی ئاشوورییەکان و تەختی خوداوەندی عەشتار (عەشتار ئەربیلا) پەرستگای ئاشوورییەکان بووە، ناوی ھەولێر لە نووسراوە مێخییەکانەوە بە شێوەی (ئی کشان کلاما) ھاتووە کە دەکاتە (ماڵی خانمەکەی ھەرێم) کە سەرچاوە و ھێمای سەرکەوتن بووە و (عەشتاری نەینەوا) ش خوداوەندی ئەڤین و ڕابواردن بووە.
ساڵانی (٧٠٥*٦٨١ پ. ز), لە دوای سەرگونی ئەکەدی سەنحاریبی کوڕی بووە بە فەرمانڕەوا، ئەو پادشایە لە دووری (٢٠) کیلۆمەترەوە لە ڕووباری بەستۆڕەوە ئاوی بۆ شار و قەڵای ھەولێر ڕاکێشاوە، کە بە جۆگەی سەنحاریب ناسراوە و بۆ ئەو سەردەم کارێکی دەگمەن و مەزن بووە. دواتر لە ساڵی (٦١٢پ. ز) ئیمپراتۆرییەتی ماد دامەزرا و ھەولێریش کەوتە نێو ئەو ئیمپراتۆرییەتەوە و بووە بە بەشێک لە بنکە و ناوەندی دەسەڵاتی ئەو ئیمپراتۆرییە. دوای ئەمە ھەولێر بووە بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی.
لە ساڵی (٣٣١پ ز) و بە فەرماندەی ئەسکەندەری مەزنی مەکدۆنی و لە شەڕی (ئەربیلا)یان گوگمەلا (Gaugamela) کە ھەڵکەوتەکەی نزیکەی سەد کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ھەولێر مەزەندە دەکرێت نزیک ڕووباری گۆمەلی ناوچەی گۆرانەتی، ئیمپراتۆرییەتی یۆنانی بەسەر دارای شای ھەخامەنییەکان زاڵبوون و ھەولێر بووە بەشێک لە مولکەکانی ئەو ئیمپراتۆرییەتە. لە پاش مردنی ئەسکەندەر لە ساڵی (٣٢٣*پ. ز) لە شاری بابل، ھەولێر (تێکڕای عێراق و سووریا) ش کەوتنە ژێر دەسەڵاتی (سلۆقس) کە یەکێک بووە لە فەرماندەکانی ئەسکەندەر، ئەم فەرمانڕەوایە ھەولێری زۆر ئاوەدانکردووەتەوە و خزمەتی کردووە. لە ساڵانی (١٤٨. پ. ز*٢٢٦ز) فارسەکان توانیان بەسەر سلوقییەکاندا زاڵ بن کە بەر لەوکاتە حوکمڕانی ھەولێر بوون، ئەم فارسانە دەوڵەتێکی فیدراڵییان دامەزراند کە لە چەند میرنشینێک پێکھاتبوو وەک میرنشیینەکانی (ڕەھا (ئورفا),تەدمور، شنگار، حەزەر (ھەترا), دواتریش حەدیاب (ئەدیابین))، ھەولێر گرنگترینی شارەکانی میرنشینی حەدیاب بووە. ئەم میرنشینە (لە نێوان ھەردوو زێی گەورە و گچکە دامەزراوە) میرەکەی (ئیزات) بووە، لە میرە بە ناو و مەزنەکانی فارسان بووە، مافی لەسەرکردنی تاجی بەرز و خەوتنی نێو چوار پایەی زێڕینی ھەبووە، ئەم پلە و پایەی بە خەڵات پێدرابوو لەلایەن پادشا (ئورتەبانی سێیەم), کە ھاوکاریی بووە بۆ گەیشتن بە تەختی پادشایی. ساڵی (٨٣پ. ز) و بۆ ماوەی (١٠) ساڵێک لە ڕۆژگاری (تیگران شا)ی ئەرمەنی ھەولێر کەوتە ژێر ڕکێفی سوپای ئەرمەنەوە. وێنۆک|ساڵانی ١٩٥٨–١٩٥٩ گرتنی ھەولێر لەلایەن ئیلخانییەکانی ئیمپڕاتۆری مەغۆل.
دوای زایین و ھاتنی ئیسلام
لە ساڵی ٤٤ زایین ھەولێر بووە پێتەختی ئەدیابین و شاژن ھیلین کە ئایینی جوولەکەیان پەرەو دەکرد. لە دوای چەن پەلامار و ھێرشێکی ڕۆمانەکان و بەناوبانگترینیان ھێرشی پادشا (کەراکولا) بوو ساڵی (٢١٦٧ز) ھەولێر داگیرکراو، فارسەکانی وەدەرناو لە ناوی بردوون، ئەو پادشایە ستەمکارە ئەوەندە دڵڕەق بوو گۆڕی میر وپادشاکانی فارسەکانیشی ھەڵتەکاندوون، ساڵی (٢٢٦ز) لە ڕۆژگاری (شا ئەردە شێر)ی ساسانی، لە مەدائینەوە پەلاماری ھەلێر دراو، ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان و پەرستگای ئایینی زەردەشتیی لێ دروستکرا.
ساڵی (٦١٢ ز) لەگەڵ ھاتنی سوپای ئیسلام، ساسانییەکان مەدائین و ھەولێر و زۆربەی ناوچەکەیان جێھێشت. ساڵی (١٦ی کۆچی) و لە ڕۆژگاری (خەلیفە) جێنشین (عومەری کوڕی خەتاب) بە فەرماندەی (عوقبەی کوڕی فەرقەد) لەشکری ئیسلام گەیشتە ئەو ھەرێمە و ھەولێر و نەینەوا و زۆربەی ھەرە زۆری ناوچەکانی دەورووبەر کەوتنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی ئیسلام. ساڵی (١٣٢ی کۆچی) و لە نزیک ھەولێر و لەشەڕی (زاب)ی یەکلاکەرەوە، عەباسییەکان سەرکەوتن بەسەر ئەمەوییەکاندا و ھەولێر کەوتە ژێر فەرمانڕەوایی عەباسییەکانەوە. لە ڕۆژگاری دەسەڵاتدارێتی بوەیھییەکان لە بەغدا (٣٣٣*٤٤٧ی کۆچی) کوردە ھەزبانییەکان توانیان میرنشینێکی بەدەسەڵات لە ھەولێر دابمەزرێنن، ھەولێر لەم سەردەمەدا پێگە و بایەخی شایستەی خۆی وەرگرتەوە و پەیوەندی دۆستایەتی و ئاڵووێری بازرگانیی پتەوی لەگەڵ میرنشینەکانی حەمەدانییەکان و عوقێڵییەکاندا لە مووسڵ و شام ھەبوون. ئەم میرنشینە درێژەی کێشا تا ھەڵکەوتنی (عیمادەدینی زەنگی) لە مووسڵ لە ساڵی (٥٢١ی کۆچی) کە توانی کۆتایی بەم میرنشینە بھێنێت و تەواوی ناوچەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. ساڵی (٥٣٩ی کۆچی/١١٤٤ی زایینی) زێنەدینی عەلی کوچک کوڕی بەکتەکین کە فەرمانداری قەڵای مووسڵ بوو لە سایەی عیمادەدینی زەنگی، توانی میرنشینێکی سەربەخۆ لە ھەولێرو دەورووبەریدا دابمەزرێنێت و بە میرنشینی بە کتیکی ناسرا. لە ساڵی (٥٦٣ی کۆچی/١١٦٨ی زایینی) زێنەدین عەلی کوچک کۆچی دوایی کردو کوڕە بچووکەکەی (زێنەدین یوسف) دەسەڵاتی وەرگرت، پاشتر لە ساڵی (٥٦٨ی کۆچی/١١٩٠ی زایینی) مزەفەرەدینی گورگە بۆری کوکبری برای بوو بە فەرمانڕەوای میرنشینی ھەولێر، لە سایەی حوکمڕانی میر مزەفەری ئەتابەگ میرنشینی ھەولێر بوو بە بەھێزترین و ناودارترینی میرنشینەکانی ئیسلامی و ئەو پەڕی پێشکەوتن و گەشەی زانستی و ئاوەدانی و دەسەڵاتی ھەبوو، ماوەی حوکمڕانییەتی لە نێوان (٥٨٦ک*٦٣٠ک/١١٩٠ز *١٢٣٣ز) درێژەی کێشا، مزەفەرەدین بەیعەتی دا بە پێشەوای کوردیی سەلاحەدینی ئەیوبی و پتر لێی نزیک بۆوە بە خواستنی (ڕەبیعە خاتوون)ی خوشکی سەلاحەدین، لە ڕۆژگاری شا موزەفەردەین فەرماندارێتی میرنشینی ھەولێر گەیشتە ئەوپەڕی ھێز و دەسەڵات و تەواوی ناوچەی شارەزوور کەوتنە نێو دەسەڵاتی ئەو میرنشینە کە ھەر لە زێی گەورەوە تا سلێمانی و داقوق دەگرێتەوە. سوڵتان موزەفەر پیاوێکی خێرخواز و زانست پەروەر و دادپەروەرێکی لە خواترس وخزمەتکاربووە، لە ڕۆژگاری ئەودا یادە ئاھەنگەکانی مەولوودی پێغەمبەر کراوە و شەوانە تا بەرەبەیان چراخان ھەڵکراون و ئاھەنگ و خێروشادی بەردەوام بووە، ھەولێر بووە بە ڕووگەی زانا و دانا و ھزرەوان و پیاوانی زانست و فەلسەفە و مێژووناسان و دەیان فێرگە و قوتابخانە و فەرمانگەی خزمەتگوزاری و چاودێری کۆمەڵایەتیلەو شارەدا کراوەتەوە، خزمەتێکی زۆری ھەولێر کراوە و ئەو پەڕی ئاوەدانی و پێشکەوتنی بەخۆوەبینیوە، ھەولێر لەو ڕۆژگارەدا لە چەرخی زێڕینیدا بووە. دیاریترین شوێنەوارەکانی ئەو سەردەم منارەی چۆلی و قوتابخانەی موزەفەرییە و بازارگاکانی قەیسارییەی ھەولێرن.
دوای وەفاتی موزەفەرەدین کۆکبری لە ساڵی (٦٣٠ی کۆچی/١٢٣٣ی زایینی) میرنشینی ھەولێر چووەوە ژێر سایەی خەلیفە موستەنسیر بیلای عەباسی و لە ساڵی (١٢٣٥ی زایینی) لەشکرێکی بە فەرماندەیی (ئەبوفەزیل ئیقبالیشەڕابی) ناردە سەر ھەولێر و داگیری کرد. ھەولێر لە ڕۆژگاری موزەفەردەین و لە دوای وەفاتیشی دوچاری پەلاماری مەغۆلەکان بووە. دواتر لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی بەدەست مەغۆلەکانەوە، لە ساڵی (٦٥٦ی کۆچی/ ١٢٥٨ی زایینی) ئیتر ھەولێر کەوتە ژێر فەرمانڕەوای مەغۆلەکانەوە. لە ساڵی (١٣٣٧ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی مەغۆلە ئیلخانییەکانەوە دواتریش جەلائیرییەکان. پاشان کەوتە ژێر ڕکێفی فەرمانڕەوایانی قەراقویونلو (کە ئالاکەیان وێنەی بەرخی ڕەشی لەسەر بوو) وئینجا لە ساڵی (١٤١٠ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئاق قویونلو (خودان ئالای بەرخە سپی) ئەمانەش لەو ھۆزە تورکمانانە بوون کە لایەنگر و جێگرەوەی مەغۆلەکان بوون.
ساڵی (١٥٠٨ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی سەفەوییەکان، تا شکانی سوپای فارس لە بەرامبەر ھێرشی سوپای سوڵتان سەلیمی دووەمی عوسمانلی. ساڵی (١٥١٤ی زایینی) لە دوای شەڕی چالدێران و سەرکەوتنی لەشکری سوڵتان سەلیمی دووەمی عوسمانلی، ھەولێر و ئینجا ھەموو عێراق کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانلییەوە. حوکمڕانی ھەولێر بۆ ماوەیەک بە فەرمانی سولتانی عوسمانی درا بە میر حوسێن داسنی میری شێخان. دواتر میرانی سۆران بوون بە حوکمران. دوای ١٨٨١ لە دەورانی سولتان عبدالمجید ھەولێر بوو بە سنجاق (لیوا) لە سنووری ویلایەتی موسل و یەکەم شارەوانی تێدا دامەزراو و فەرمانگەی تاپۆو گومرگ پێکھێنران تورکی عوسمانی کرا بە زمانی ڕەسمی لە دەزگاکانی دەوڵەت. ئەم ھەرێمانە تاساڵی (١٩١٧ی زایینی) لەژێر دەسەڵاتی عوسمانلییەکان مانەوە.
مێژووی نوێ
٢٣٠px|وێنۆک|منارە کۆنی ھەولێر لەسەردەمی عوسمانلییەکان ھەولێر قەزایەک بووە سەر بە لیوای مووسڵ، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری ڕامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە پارێزگا ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە، لەپەرتووکی (دوو ساڵ لەکوردستان) کە بیرەوەرییەکانی خۆیەتی ئاماژە بەوەدەکات ھەولێر ڕۆژی (١ی تشرینی دووەمی ١٩١٩) بووەتە پارێزگا و بەگوێرەی ئەم کتێبەبێت (دەبلیۆ-ئار-ئێچ)یەکەم پارێزگاری ھەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانلییەکان، بەڵام دووای پێکەوەنانی دەوڵەتی عێراق و لکاندنی کوردستان بەعێراقەوە کەسانی شارەکە یان عێراقی ئەو پلەیان وەرگرتووە.
لە دوای ھەڵگیرسانی شەڕی جیھانیی یەکەم و لەپاش پەیمانی سایکس*پیکۆ و لە بەھاری ساڵی (١٩١٦ی زایینی) بە فەرماندەیی لیوا (پاراشۆف) ھێزەکانی ڕووسیای ھاوپەیمانی لە ڕێگەی خانەقین و ورمێ بە مەبەستی داگیرکردنی بەغدا ڕەواندزیان داگیر کرد. پاشان بەھۆی ھەڵگیرسانی شۆڕشی تشرینی یەکەم لە ڕووسیا لەو ھەرێمە کشانەوە. ساڵی (١٩١٨ی زایین) و لەدوای داگیرکردنی بەغدا لەلایەن ئینگلیزەوە ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیز و کابتن ھای بوو بە حوکمڕانی ھەولێر. بەلام ڕەواندز دووبارە کەوتەوە دەست ھێزی عوسمانییەکانەوە بۆ دوو سال بووە پێگەی سەربازی ئەفسەرێکی تورک بە ناوی ئۆزدەمیر. ساڵی (١٩٢١ی زایین) لە دوای دروستبوونی حکوومەتی عێراق و لکاندنی کوردستانی باشوور بە دەوڵەتی عێراق، ھەولێر کرایە موتەسەرفییەت و (ئەحمەدە فەندی عوسمان)یەکەم موتەسەریف (پارێزگار)ی ھەولێر بووە. ساڵی (١٨٥٨ی زایینی) شارەوانی ھەولێر دامەزراوە و یەکەم سەرۆکی شارەوانی (حاجی ئەحمەد ئاغای عەبدولوەھاب) بووە.
لە ساڵی ١٩١٨ز سوپای بەریتانیی ھاتە ناو شاری ھەولێر. دواتر لە ساڵی ١٩٢٥ ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی قەزائی بەغدا. لە ساڵی ١٩٧٤ ھەولێر بوو بە پایتەختی حوکمی زاتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٩١ پاش شکانی سوپای ڕژێمی بەعس و کشانەوەیان لە ناوچەکانی کوردستان، ھەولێر بوو بە پایتەختی کوردستانی عێراق. ساڵی ٢٠١٤ز لە ئێستادا ھەولێر بووە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبیی و لە سەرجەم وڵاتانەوە ڕوو لە ھەولێر دەکرێ بەمەبەستی گەشت و بازرگانیی.
حەیم نەحمان بیالیک
وێنۆک|ھەیم نەحمان بیالیک حەیم نەحمان بیالیک (بە عیبری: חיים נחמן ביאליק؛ ٩ی کانوونی دووەمی ١٨٧٣ – ٤ی تەممووزی ١٩٣٤)، شاعیرێکی جوولەکە بوو کە بە پلەی یەکەم بە زمانی عیبری نووسیویەتی بەڵام بە زمانی ییدیش. بیالیک یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی شیعری عیبریی مۆدێرن. بەشێک بوو لە پێشەنگی بیرمەندانی جوولەکە کە دەنگیان بە ھەناسەی ژیانی نوێ لە ژیانی جوولەکەدا بەخشی. بیالیک بەھۆی ئەوەی وتارنووس و چیرۆکنووسێکی دیار بووە، بەرھەمە سەرەکییەکانیش لە زمانە ئەورووپییەکان وەرگێڕاوە. ھەرچەندە پێش ئەوەی ئیسرائیل ببێتە دەوڵەت کۆچی دوایی کرد، بەڵام دواجار بیالیک وەک شاعیری نەتەوەیی ئیسرائیل ناسێندرا.
بیالیک لە ٤ی تەممووزی ١٩٣٤ لە ڤیێنای پایتەختی نەمسا بەھۆی جەڵتەی دڵەوە لەناکاو دوای ھەفتەیەک لە نەشتەرگەرییەکی سەرکەوتووی پرۆستات کۆچی دوایی کرد. لە تەلئەبیب بە خاک سپێردرا
١٩٩١
ساڵی ١٩٩١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٩١
ھەڵۆیان
هەڵۆیان ناوی تیرەیەک پەلەوەرە.
هەڵۆیان یەکێک لە دوو تیرەی سەرەکی لە تۆرەمەی هەڵۆیان(Accipitriformes یا Falconiformes)ە. 350px|وێنۆک|هەڵۆی [[پەڕکوور]]
سەرچاوە
پۆل:پەلەوەران پۆل:گیانلەبەران
فرونزێ (ڕوومی)
فرونزێ  شارۆچکەیەکی شارستانی جەلالەددین ڕوومیە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦٣٤٢ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ئەزموونی نزیک مەرگ
وێنۆک|Ascent of the Blessed لەلایەن Hieronymus Bosch
ئەزموونی نزیک مەرگ (ئە.ن.م) بریتییە لەو ئەزموونە کەسییەی، کاتێک کەسێک بە ھەر ھۆکارێک بێت، سەرجەم نیشانە زیندەیییەکان (vital signs)، بۆ نموونە لێدانی دڵ، فشاری خوێن، و ھەناسە، دەوەستن و نامێنن. ئەو کەسە مامەڵەی مردووی دەگەڵ دەکرێت. واتە، لە ڕووی کلینیکییەوە بە مردوو دادەندرێت. پاشان، ئەو کەسە بەرەو قۆناغەکانی دوای مردن دەچیتن. بەڵام پاش ماوەی چەند خولەکێک، دەگەڕێتەوە یاخود دەگەڕێندرێتەوە ژیان و نامرێت. ئەو کەسەی لەو ماوەیەدا کە مردووە، باسی چەند شتێک دەکات، کە بینیویەتی و تەجرووبەی کردووە، لەوانە بینینی تونێل و ڕووناکی.
مێژوو
بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، ئەفڵاتوون لە کتێبی «کۆمار»ەکەیدا، لە ٤٢٠ ساڵ پێش زایین باسی (ئە.ن.م) کردووە. لە ساڵی ١٩٧٢ دایمۆند موودی، فەیلەسووف، پزیشک، سایکۆلۆجست، سایکایەترست و پڕۆفیسۆری ئەمریکی، کتێبێکی نووسی لەژێر ناونیشانی «ژیانی پاش ژیان»، کە پڕفرۆشترین کتێبەکانی ئەو سەردەمە بوو. د. دایمۆند یەکەم کەس بوو زاراوەی (Near Death Experience)ی بەکار ھێنا. ئەو کتێبە باسی ژیانی ئەو کەسانە دەکات، کە مردوون و پاشان زندیبوونەتەوە. پاش ئەو کتێبە، سەدان و ھەزاران کەس، کە پێشتر ئەو ڕووداوەیان ھەبووە، دەستیان کرد بە گێڕانەوەی ڕووداوەکانیان. بەڵام لەبەر ئەوەی وایان زانیوە ئەگەر باسی ڕووداوەکی وەھا بکەن، کەسانی دەوروبەریان تەقەبولی باسەکەیان ناکەن، ئەزموونەکانی خۆیان بە نھێنی ھێشتبووەوە.
لە ساڵی ١٩٨١ کۆمەڵەی جیھانیی توێژینەوەی نزیکی مەرگ (IANDS) پێک ھات. لە دوای ئەوەوە، ئەو باسە لە نێوەندی زانستیش گرنگی خۆی پێ درا و پاشان چەندان توێژینەوەی زانستی لەبارەیەوە کراوە. ئێستا لە زۆر زانکۆی جیھان، ئەمریکا وەک نموونە، پڕۆفیسۆر ھەن وانە دەڵێنەوە کە چلۆن مرۆڤ ترسی لە مردن نەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەزموونی نزیک مەرگ پۆل:مەرگ پۆل:چاخی نوێ پۆل:زانستی دەماری پۆل:پاش مردن پۆل:پاراسایکۆلۆژی پۆل:ژیانی دوای مردن
چوزی
چوزی  شارۆچکەیەکی شارستانی شەھری نەوە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١١٠٦٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ئابوورناسی
ئابوورناسی یان زانستی ئابووری ئەو زانستە کۆمەڵایەتییەیە کە لە چالاکییە ئابوورییەکان دەکۆڵێتەوە تا بەڵکوو بتوانێت لەو پرۆسانەی کە بەسەر بەرھەمھێنان و بەشینەوە و بەکاربردنی کاڵا و خزمەتدا زاڵن تێبگات.
سەرەتا پێی دەگوترا «ئابووری سیاسی»، بەڵام ئابوورناسانی کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەیەم «ئابوورناسی»یان وەکوو ناوێکی کورتتر بۆ «زانستی ئابووری» پێشنیار کرد. بۆ ئەوەی بیکەن بە بوارێکی زانستیی جیا لە دەرەوەی زانستی سیاسی و زانستە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە.
ئابوورناسی سەرنج دەخاتە سەر ھەڵسوکەوتی بریکارانی ئابووری و چۆنییەتیی کارکردنیان پێکەوە و شوێنەواریان لەسەر یەکتر. دەیەوێت بزانێت ئابوور چۆن کار دەکات.
ھاوھەنگاو لەگەڵ ئەم سەرنجە، وانەنامە سەرەکییەکان لە نێوان ئابوورناسیی ورد (microeconomics) و ئابوورناسیی زل (macroeconomics) جیاوازی دادەنێن. لە وردئابوورناسیدا ئەوەی کە تاوتوێ دەکرێتەوە ھێمانەکان و بەشە پێکھێنەرەکانی ئابوورە وەکوو بازاڕ، کڕیار، فرۆشیار و زۆر شتی تر؛ بەڵام، لە درشتابوورزانیدا گشت ئابوور (واتە کۆی بەرھەمھێنان و بەرخۆری، کۆی پاشەکەوت و وەگەڕخستنی سەرمایە) شی دەبێتەوە و تاوتوێ و کۆڵینەوە لەسەر گشت ئابوور دەکرێت نەک پارچە و بەشەکانی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورناسی
خالید ڕەشید
ژیان
خالید ڕەشید لەدایکبووی باشووری کوردستانە؛ بنەماڵەیەکی نیشتیمانپەروەری ھەبووە، باوکی پیاوێکی دڵگەورە و ھەقبێژ بووە و لە حەفتاکاندا بەڕێوبەری ناوەندی پۆلیسی خانەقا بووە. ساڵی ١٩٨٠ کوردستانی جێ ھێشتووە و کۆچی کردووە بۆ سوید و ھەنووکەیش لەوێ نیشتەجێیە. دەرچووی پەیمانگای باڵای ھونەرە لە ڤێسترباری سوید، ھەروەھا دەرچووی بەشی شوێنەوارناسییە لە زانکۆی ستۆکھۆڵم لە سوید (ساڵی ١٩٩١ ماستەری وەرگرتووە). ساڵی ١٩٩٩ لە بواری میوزیکدا لە ڕووسیا دەستی بە خوێندن کردووەتەوە و دوکتۆرانامەکەی لەسەر کولتور و شوێنەواری کوردستانە لە زانکۆی سانکتپیتەربورگ لە ڕووسیا ھەروەھا چەندین گۆرانیی فۆلکلوری کوردیشی لەوێ تۆمار کردووە. ساڵی ١٩٩٦ وەکوو سەرۆکی کۆنگرەی ھونەرمەندانی کورد لە ئەورووپا ھەڵبژێردراوە و دامەزراندنی ئۆرکێسترای نەتەوەیی کوردییان پێ سپاردووە. خالید ڕەشید ھونەرمەندێکی خاوەن ھەڵوێستە و لەسەر ڕووداوەکانی کوردستان وەدەنگ دێت و خاوەنی چەندین بەرھەمی سیاسی و نیشتمانیشە.
کارەکان
خالید ڕەشید دوای چەندین ساڵ ھەوڵ و چالاکی بۆ یەکەم جار سروودی نەتەوەیی کوردستانی کرد بە مارشی نیشتیمانی و لە پەرلەمانی کوردستان بە یاسا چەسپاندی.
نووسەری دوو کتیبە بە زمانی سویدی کە یەکیان لێکۆڵینەوەیەکە لەسەر شوێنەوارناسیی کرماشان و ئەوەی تریان باسینیاندەرتاڵەکانی کوردستانە.
بەرھەمەکان
خالید ڕەشید خاوەنی حەوت ئەلبوم و زیاتر لە پەنجا گۆرانییە؛ کە ئاوازی زۆربەی گۆرانییەکانی ھی خۆیەتی و شیعرەکانیشی لە شاعیرانێکی وەکوو: عەبدوڵڵا پەشێو، لەتیف ھەڵمەت، ساڵح بێچار، حەمە سەعید حەسەن، حەمە ڕەزا و ھتد وەرگرتووە، خۆیشی شیعری چەند دانە لە بەرھەمەکانی ھۆنیوەتەوە.
گۆرانییەکانی خالید ڕەشید چریکەی کورد
پۆل:ھونەرمەندانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:ژەنیارانی کورد
بڕیارنامەی ٤٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی تەمموزی ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٥٩‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
پزیشکیی ئاژەڵ
پزیشکیی ئاژەڵ (بە ئینگلیزی: Veterinary medicine) بریتییە لە بەشێک لە زانستی پزیشکی کە کار لە سەر دەرمان کردن و پێشگری لە نەخۆشی و ئازاری ئاژەڵەکان دەکا. پزیشکیی ئاژەڵان گەلێک بەربڵاوە و مامەڵە لەگەڵ ھەردوو جۆری ئاژەڵی کەوی و وەحشی دەکات. کلاود بۆرژلات زانای فەڕەنسی بۆ یەکەم جار لە عالەمدا لە سەدەی ھەژدەھەمی زاینیدا کۆلێژی پزیشکیی ئاژەڵانی لە شاری لیۆن دامەزران.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانستی تەندروستی پۆل:پزیشکیی ئاژەڵ
دەزگای دراوی عەرەبی سعودی
بانکی ناوەندیی سعودیە پێشتر دەزگای دراوی عەرەبی سعودی بوو، لە ساڵی ١٩٥٢ دامەزراوە، ناسراوە بە (ساما) کورتکراوەی (Saudi Arabian Monetary Agency)، ڕۆڵێکی گەورەی ھەیە لە ڕێکخستنی کەرتی بانکی لە ناوچەی کەنداو. وێنۆک|Logo
مێژوو
تا کاتی دامەزراندنی ساما، سعودیە خاوەنی ھیچ سیستەمێکی دارایی تایبەتی نەبوو، دراوە بیانییەکان لە مامەڵە بازرگانییەکان بەکاردەھێنرا. یەک لەکارە گرنگەکانی ساما دوای دامەزراندنی بریتی بوو لە دانانی سیستەمێکی بانکی و دەرکردنی دراوێکی نیشتمانی، دوای دانانی سیستەمی بانکی و ڕێکخستنی لە ئاداری ١٩٦١ ڕیاڵی سعودی بوو بە دراوی نیشتمانی.
ماڵپەڕی فەرمی
دەزگای دراوی عەرەبی سعودی
پۆل:بانکەکانی سعودیە پۆل:بانکە ناوەندییەکان
ھەوری (شاعیر)
'''أ. ب. ھەوری''' (ناوی تەواو: ئەبووبەکر کوڕی شێخ جەلال کوڕی شێخ تەھا)، شاعیر و نووسەرێکی سەدەی بیستەمی کورد بوو. لە ساڵی ١٩١٢ لە گوندی چنارەی نزیک دەربەندیخان لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٧٩ لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە.
ژیان
سەرەتای فێربوونی نووسینی لەلای باوکی بووە. ساڵی ١٩٢٥ ماڵیان گواستووەتەوە سلێمانی. ساڵی ١٩٢٦ لە قوتابخانەی زانستیی شەوان خوێندوویەتی، پاشان قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندیی لە سلێمانی تەواو کردووە. ساڵی ١٩٣٥ بووە بە قوتابی خانەی مامۆستایانی سەرەتاییی (دار المعلیمین) لە بەغدا. ساڵی ١٩٣٨ خوێندنی ئەوێی تەواو کردووە و بووە بە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی لە ھەڵەبجە. ئینجا لە ساڵی ١٩٣٩ گوێزراوەتەوە قوتابخانەی ئەیووبییە و دواتر فەیسەڵییەی سلێمانی. لە دوای ئەوە کراوە بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سوورداش. ساڵی ١٩٤٥ گوێزراوەتەوە سلێمانی و لە چەند قوتابخانەیەک مامۆستا بووە، تا لە ساڵی ١٩٤٩ بووە بە بەڕێوەبەری کانی ئاسکانی شاری سلێمانی، ماوەیەکی زۆر کەم لەم کارەیدا ماوەتەوە تا ساڵی ١٩٦٩ خانەنشین کراوە.
پەخشان
بەشێکی زۆر لە بەرھەمی ھەوری بە پەخشان کەوتووەتە ناوەوە، کارە گرنگەکانی لەم بەرھەمانەدا دەکەونە بەچاو:
١- دڵداری و پەیمانپەروەری: شانۆگەرییەکی حەوت پەردەییە. لە دڵداریی ڕاست دەدوێ لە پێناوی پێکەوەنانی خێزانێکی بەختیار. ٢- بووکی ژێر دەواری ڕەش: چیرۆکێکی دراماتیکییە ھەوری بەم قسانە بەخوێنەری دەناسێنێت «ئەو کچەی لێوی بەخوێنی دەستگیرانەکەی ئاڵ کرد، خەنەی شاییەکەی خوێنی لاوان و تارای بووکێنی دەواری ڕەش بوو». ٣- زینەت خان: شانۆگەرییەکی دوو پەردەییە، ناوەڕۆکی دڵداری دراماتیکییە. ٤- ڕۆژانی دێرین ١٩٢٥ – ١٩٥٨: بەشێکە لە یاداشتەکانی ھەوری جگە لە نرخی جوانکاری وەک پەخشانێکی ھونەری داھێنراو نرخێکی مێژوویی خۆی ھەیە، ھەندێ لایەنی ژیانی تایبەتیی خۆی و ژیانی کۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە ڕوون دەکاتەوە.
ھۆنراوەکان
لە ساڵی ١٩٣٩ لە لیریکێکدا دەڵێ: ئەی وەتەن تۆ وا مەزانە شادمانم ئارەزووی سەیران ئەکەم حەز بەلەنجەولار و شێوەی دیدە مەخمووران ئەکەم سەد چاوی خوماری عیشوەداری کەچ کولاھ بۆ سەعاتێک شادمانی خاکەکەت قوربان ئەکەم نامەوێ بۆ چیمە بەزم و دەبدەبە جانانی شەو من تەمەننامەی بەزمی وەسڵی خاکەکەی کوردان ئەکەم شەو لە داخی تۆیە ڕۆژ بەیادی شەوتەوە مەیلی دەشتی چۆڵی پەستی گەرمی گوێی سیروان ئەکەم شەرتە ئێسکم تا نەبێتە خاک لە بۆ کۆشکی ووڵات من لە قەبرا بۆ کەساسیت شیوەن و گریان ئەکەم ئەی وەتەن با جارێ وابێ تا ھەلێکت دێتە پێش تێدەگەی ئەوسا شێرانە ئارەزووی مەیدان ئەکەم ئەی وەتەن من خام و خامەش دەردی تۆی گرتۆتە بەر ئەم قسانەش ئاگرە و (ھەوری) بێ بەرپا ئەکەم
لە ھۆنراوەیەکدا بەناوی «تاوانی ئەتۆم» لە ساڵی ١٩٤٥ بۆ ھیرۆشیما و ناگازاکی دەڵێ:
تاوانی ئەتۆم لەسەر ئەم زەوییەی تەوەرە کۆماو ڕاستی نابینیت تۆ ھەرگیز بەچاو بۆ بەرەی بێ دەست نییە ترووسکە گەر باوەڕ ناکەیت لە ژاپۆن پرس کە لە ھیرۆشیما بەڵگەی نام و نەنگ بۆچ مافی ژیان وا کرا بەپەند بۆ ئەوەی زۆردار زیاد بێت بەدەستدار ئەبێت بێ دەستان بمرن بەھەزار ھەر بەیەک بۆمبای ئەتۆمی بەدناو دوو سەد ھەزار کەس بوو بەھەڵمی ئاو بۆمبا ھاوێژیش بەھیچ تەر نەبوو بێدەنگ بێ سزا بەگورجی دەرچوو
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ١٩٧٩
دێلمادینۆن ئاستەیت
وێنۆک|پێکھاتەی دەرمانەکە دێلمادینۆن ئاستەیت (DMA)، لەژێر ناوی بازرگانی (تارداک Tardak) دەفرۆشرێت لە نێوان ئەوانی تر، دەرمانێکی پرۆجستینی دژە ئەندرۆجینە کە لە پزیشکی ئاژەڵان بەکاردێت بۆ چارەسەری حاڵەتەکانی (زاڵ بوونی ئەندرۆجین) وەکوو حاڵەتی (benign prostatic hyperplasia)   پێویستە بە وریایەوە بەکاربێت ئەکرێ نەخۆش تووشی (کێشە بۆ بەرھەمھێنانی گلاندەکانی ئەدریناڵ) دروست بکات، لە ڕێگەی وەستاندنی (adrenocorticotropic hormone) لە ھیپۆفیز (DMA) ئاستەیت ئیستەری (C17α)ی دەرمانی دێلمادینۆنە کە ھەرگیز نەخراوەتە مارکێتەکانەوە
سەرچاوەکان
پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان پۆل:پڕێگنانێکان
ھەڵۆ
ھەڵۆ بریتییە لە کۆمەڵێک پەلەوەری ڕاوچی لە تیرەی ھەڵۆیان (Accipitridae لە تۆرەمەی Falconiformes).
ھەڵۆکان بە بۆنەی بەھێزییەوە لە زۆربەی کلتوورەکان وەک دروشم و نیشانەی شەڕ و شایەتی دەناسرێن. وێنە و پەیکەری ئەم باڵندانە لە سەر زۆر دراو و بینای مێژوویی دەبینرێ و زۆرێک لە وڵاتان، ڕێکخراوە و پارتەکانی جیھان وێنەی ھەڵۆیان وەک دروشم ھەڵبژاردووە.
ھەڵۆکان لە باری توێکاری و تایبەتمەندی فڕین لە داڵاشەکان دەچن، بەڵام سەریان پێچەوانەی داڵاشەکان بە پەڕ داپۆشراوە. ھەڵۆکان شێوەی شمقاڕەکانیش دەدەن، بەڵام گەورەترن و نێوان باڵەکانیشیان نەختێک درێژترە. جیاوازییەکی تری ھەڵۆکان لەگەڵ ئەم دوو خزمەدا لە شێوەی بژیوییاندایە، ھەڵۆکان زۆرتر نێچیری زیندوو دەگرن، بەڵام داڵاش و شمقارەکان لە کەلاک دەخۆن.
ھەڵۆی نیکوباری باشووری، بچووکترین ھەڵۆیە کە تەنیا ٤٥٠ گ و ٤٠ سم دەبێ و خۆماڵی دوورگەکانی نیکوبارە. ھەڵۆی دەریایی ستەلێر بە کێشی ٦٬٧ کیلۆگرەم و ھەڵۆی فلیپینی بە درێژی یەک میتر لە پاڵ ھەڵۆی دووسپی و ھەڵۆی ھارپی گەورەترین جۆری ھەڵۆکانن.
ناوەکان
بۆ ھەڵۆ ئەم ناوانەش لە زمانی کوردیدا بە کار دێت:
تایبەتمەندی و ژینگەناسی
ھەڵۆکان تەنیا یەک ھاوسەر لە ژیاندا ھەڵدەبژێرن. ھێلانە لەشوێنێکی زۆر بەرز، بە تووڵ و شووڵی دار چێ دەکەن و ھەموو ساڵێک دەگەڕێنەوە سەری، بە جۆرێ کە جیقنە و پاڵ، ساڵ لەگەڵ ساڵ، لە سەر یەک کەڵەکە دەبێ و بڕێجار تا ٥٠٠ کیلۆگرەم و تا ٣ مەتر گەورە دەبێ. گەورەترین ھێلانەی ناسراو ھی دوو ھەڵۆی سەرسپی لە فلوریدای ئەمریکایە کە ٦٬١ میتر قووڵی، ٢٬٩ میتر پانی و کێشێکی سەیروسەمەر، واتە ٢٬٧٢٢ کگی ھەیە. ھەڵۆکان لە شوێنی بێقڕەدا ھێلانە دروست دەکەن و شەش تا ھەشت حەفتە لە سەر ھێلکەکانیان کڕ دەکەون. زۆربەی ھەڵۆکان دوو ھێلکە دەکەن، کە تەنیا یەکیان دەمێنێتەوە. جووچکە ھەڵۆ بە شێنەیی گەشە دەکا و لە سێ یا چوار ساڵیدا شێوەی گەورەکان دەدا.
بڕێ لە جۆرەکانی ھەڵۆ، بە جەستەی گەوەرە و ھێزی فرەوە، لە ترۆپکی ھیرەمی بژیوی گیانەوەراندا جێ دەگرن. ھەڵۆی پەڕکوور و ھەڵۆی تانجدار دەتوانن ئاژەڵی ٣٠ کیلۆگرەمی ڕاو کەن و بخۆن. 220px|وێنۆک|ھەڵۆی [[پەڕکوور]] 220px|وێنۆک|ھەڵۆی ھارپی 220px|وێنۆک|ھەڵۆی دەریایی
جۆرەکان
جۆرە بەناوبانگەکانی ھەڵۆ:
سەرچاوەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەرمەنستان پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کوردستان پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی نێجیریا پۆل:پەلەوەران پۆل:گیانلەبەران پۆل:مەلەکانی کوردستان
ئەفغانی (دراو)
ئەفغانی (ھێما: Af (؋) (کۆدی ئایزۆ: AFN؛ بە پەشتۆیی: افغانۍ) بریتییە لە دراوی فەرمی وڵاتی ئەفغانستان، لەلایەن بانکی Da Afghanistan Bank پەرەی پێدەدرێت، دراوی ئەفغان دابەش دەبێ بەسەر ١٠٠ پول دا.
سەرچاوەکان
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
قەمەریان
قەمەریان یەکێکە لە گوندەکانى شارۆچکەی خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
ژوول ڤالێس
ژوول ڤالێس نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٢ پۆل:مردووانی ١٨٨٥ پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان
١٩٩٢
ساڵی ١٩٩٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
لەدایکبوونەکان
la 19/5/1992 roje dang danbw la kurdstan hawkat ladaekbwne rabar shex wahab bw
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٩٢
مەلا خدر عەباسی
مەلا خدر عەباسی (١٩٣٤ - ١٩٩٧) ڕێبەر و دامەزرێنەری رێکخراوی خەباتی شۆڕشگێڕی کوردستانی ئێران.
ژیاننامە
لە مانگی نۆڤەمبەری ١٩٣٤ (خەزەڵوەری ١٣١٣ ک. ھ) لە بنەماڵەیەکی ئایینی لە گوندی (سیسێر) ی ناوچەی گەورکی سەردەشت ھاتۆتە دنیاوە. سەرەڕای دەست کورتی بنەماڵەکەشیان و لە کاتێکدا ھێشتا تەمەنی لە ٥ ساڵ تێ پەڕی نەکردبوو، باوکی لە مزگەوتی دێ لەلای مامۆستای گوند نایەبەر خوێندن. ئەو زۆر زوو قۆناغەکانی فەقێ یەتی بڕین و پلە بە پلە رادەی زانست و ئاستی تێگەیشتنی دەچووە سەر. بۆ زیاتر کۆکردنەوە زانستەکان زۆر لە ناوچەکانی کوردستانی ئێران و کوردستانی عێراق گەڕاوەو وەک پیشەی فەقێ یەتی و باوی مەلایەتی ھەمیشە بەدوای مامۆستا ناسراو و زانا گەورەکانی کوردستاندا گەڕاوە تا لە خزمەت ئەواندا درێژە بە خوێندن بدا. ھەر بۆ ئەو مەبەستە ساڵی ١٣٣٤(١٩٥٥) دەچێتە خزمەت زانای ناودار مامۆستا مەلا محمد بۆکانی (مەلا محمد رەئیس) کە لە گوندی (گەڵاڵە) ی شینکایەتی کوردستانی عێراق مامۆستا بوو. لەوێ دوایین دەرسەکانی فەقێ یەتی دەخوێنێ و پایزی ١٣٣٥(١٩٥٦) لەوێ ئیجازەی مەلایەتی وەردەگرێ، پاشان دەگەڕێتەوە ناوچەی سەردەشت و ماڵ پێکەوە دەنێ و لە گوندی (سارتکێ)ی ناوچەی گەورک دەبێتە مامۆستا و فەقێ ی لە دەور کۆدەبنەوەو دەست بە دەرس وتنەوە دەکا.
لە مزگەوت و حوجرە و منارەکانەوە جەماوەر بە گشتی و فەقێ و قوتابییەکانی بەتایبەتی لە زوڵم و زۆریی ڕژیمی شایەتی وریا دەکردەوە بەجۆرێک کە بە یەکێک لە کەسایەتییە بەرچاوەکانی کوردستان، لە پەیوەندی لەگەڵ دژایەتی کردنی رژیمی شا و ڕوون کردنەوەی راستییەکان بۆ خەڵک دا، ناسرابوو. زۆری پێ نەچوو لە ١٠ ی خەزەڵوەری ١٣٣٨ (١٩٥٩) دا بە تاوانی دژایەتی کردنی رژیم و ھاندان و ئامادەکردنی خەڵک بۆ ناڕەزایەتی نیشاندان لە دژی دەسەڵاتی شا، لەلایەن ساواک (دەزگای ئەمنییەتی رژیمی شا) ەوە گیرا و رەوانەی زیندانە بەسام و ترسناکەکانی قزل قەلعە و قەسری قاجار لە تاران کرا. پاش چەند مانگ مامۆستا خدر حوکمی ١٠ ساڵ زیندانی بەسەردا درا بەڵام روودانی چەند گۆڕانکارییەک لە ناوچەکەدا و لە ھەموان گرنگتر ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلول لە کوردستانی عێڕاق دا وایان کرد رژیمی شا چاو بەسەر حوکمی گیراوە سیاسیەکاندا بگێڕێتەوەو لە ئەنجامدا ڕۆژی ٢٣ ی خاکەلێوەی ١٣٤١ (١٢/٤/١٩٦٢) مامۆستا لە گرتووخانە ئازادکرا. لە ڕاپەڕینی ساڵانی ٤٦-٤٧ دا کە تێیدا پۆلێک ڕۆڵەی کورد ئاڵای دژایەتی رژیمی شایان ھەڵکرد مەلاخدر لە ڕێنوێنی کردن و پارێزگاری کردنی ئەو لاوانەلاری نەکرد بەتایبەتی کە ژمارەیەکی بەرچاویان خەڵکی ئەو ناوچە و دەورووبەرەبوون کە مامۆستای لێ بوو. ھاوینی ١٣٤٧ (١٩٦٨) رژیم پەلاماری گرتنی نەیارانی خۆی دەست پێکردەوە و لەو نێوەشدا مەلاخدر لە ڕیزی پێشەوەی ئەوانە بوو کە رژیم بە نیازی گرتنیان بوو، بۆیە مامۆستا لە دەرفەت کەڵکی وەرگرت و خۆی گەیاندە ناوچە ئازادکراوەکانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕشی ئەیلوول و لە گوندی (بۆسکێن) ی ناوچەی پشدەر بوو بە مامۆستا. لە زستانی ھەمان ساڵدا و کاتێک کەش و ھەوای سیاسی ئێران کەمێک لەبار بۆوە گەڕایەوە گوندی سارتکێ و سەرلەنوێ لە کاری پێشووی تێ ھەڵچۆوە.
دوای سەرکەوتنی شۆڕش و رووخانی رژیمی "شا" ش لە راپەڕینی ئێران ساڵی ١٣٥٧ (١٩٧٩) مامۆستا وەک سەرکردەیەکی کورد و نوێنەری ناوچەی سەردەشت لە چەندین کۆبوونەوەی وتووێژ لەگەڵ رژیمی تازەدا ئامادە بوو. لە یەکەم کۆبونەوەی نوێنەرانی کورد لە مەھاباد و لە کۆبونەوەی رێبەرانی ئایینی خەڵکی کوردستان بۆ داڕشتنی بەیاننامەی سێ ماددەیی لە شاری سەقز و ھەروەھا لە یەکەم کۆبوونەوەی دوای شەڕی سێ مانگەدا مامۆستا چالاکانە بەشداربوو. سەرکەوتنی شۆڕشی گەلانی موسڵمانی ئێران و دامەزرانی حکومەتێکی ئیسلامی کە لە ژێر سایەی دا گەلی موسڵمانی کوردیش بە ھەموو مافە رەواکانی خۆی بگا لە ئاواتەکانی مامۆستا خدر بوون.
دوای داسەپاندنی شەڕ لە لایەن رژیمی تازەوە مامۆستا بۆ ماوەیەک لە دەفتەری شێخ عزەددین حسەینی دا کاری کرد بەڵام کاتێک بۆی روون بۆوە کە ویستەکانی ئەو و رێبازی (شێخ) بە یەک ناخۆن لە گەڵ پۆلێک مامۆستا و زانای تر وەلایان ناو پاش لێکدانەوەیەکی ورد و ھەڵسەنگاندنێکی گشتگیر و ھەمەلایەن لە٥ ی خەرمانانی ١٣٥٩ (٢٧/٨/١٩٨٠) دا رێکخراوێکی سیاسی کوردیان بەناوی رێکخراوی خەبات ی نەتەوایەتی و ئیسلامی کوردستانی ئێران " خەبات " کە خاوەنی بەرنامە و چارەسەری ئیسلامیی بۆ کێشەی کورد بوو دامەزراند. لە ٣ ی جۆزەردانی ١٣٦٦ (٢٤/٥/١٩٨٧) و دوای وەلانانی کۆمەڵێک لە ریزەکانی رێکخراوی خەبات، مامۆستا مەلا خدر کرا بە بەرپرسی یەکەمی رێکخراوی خەبات، ی شۆڕشگێڕی کوردستانی ئێران.
مامۆستا خدر نووسەر و شاعیرێک بوو کە سەدان وتار و زنجیرە وتاری گەورە و گچکە و لێکۆڵینەوە و ھۆنراوەی نووسیوە و لە رادێو و بڵاوکراوەکانی رێکخراوی خەبات، ی شۆڕشگێڕ وەک گۆڤارەکانی "تێکۆشان" و "بێستان" و زۆر جێگەی تردا بڵاو کردۆتەوە. سەرەتای ساڵی ١٣٧٥ (١٩٩٦ ز) نیشانەکانی نەخۆشییەکی کوشندە لە جەستەی مامۆستادا سەریان ھەڵدا. سەرەتای بەھاری ١٣٧٦ (١٩٩٧) بۆ ڕاپەڕاندنی ھەندێک کاروباری سیاسی و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکەی سەردانی ئەوروپای کرد و پاش چەند مانگێک بەرەو کوردستان گەڕایەوە، لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بوو کە ھەواڵی شەھیدکرانی کوڕێکی بە ناوی خالید عەباسی ڕۆژی ١٦/٣/١٣٧٦ (٦/٦/١٩٩٧) بەدەستی رژیمی ئێران لە شاری سلێمانی، پێ گەیشت. کۆتایی ھاوینی ھەمان ساڵ بە مەبەستی چارەسەرکردن سەفەرێکی تری ئوروپای کرد. سەرەنجام ڕۆژی ١٣/٩/١٣٧٦ (٤/١١/١٩٩٧) لە ئۆسلۆی پێتەختی نۆروێژ کۆچی دوایی کرد چەند ڕۆژ دواترلە رێوڕەسمێکدا لە گۆڕستانی ئەو شارە بەخاک سپێردرا.
ئەشکەوتی موکری قڕان
ئەشکەوتی موکری قڕان لە نزیک گوندی خۆراسانەی بۆکان کە لە سەردەمی شا عەباسی سەفەوی لەم ئەشکەوتەدا کارەساتێکی مرۆڤی ڕوویداوە و سەدان مرۆڤی کوردی ناوچەی موکریان لەو ئەشکەوتە خزاندووە و بە دووکەڵ ھەموویان قڕ کراون. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە بیرەوەری ئەم کارەساتە مرۆڤییە لە زەینی مێژوویی خەڵکی ئەم ناوچەیە دا بمێنێتەوە.
پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
حەڕان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئاشوور پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕحا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ڕحا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٧ەمی پ.ز پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
زەردەگۆم
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان