cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مزگەوتی باڵەکیانی کۆن
مزگەوتی بالەکیانی کۆن دەکەوێتە گوندی باڵەکیانی شارۆچکەی دیانا سەر بە قەزای سۆران لە پارێزگای ھەولێر، مێژووی دروستکردنی بۆ ٢٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە و میر محەممەد پاشا دروستی کردووە. ڕووبەری مزگەوتەکە ١٠٠٠ مەتری چوارگۆشەیە و پێنج نوێژە نووسراوەکە و نوێژی ھەینی تێدا ئەنجام دەدرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
کەلووی جمک
چەپ|150px|وێنۆک|ھێمای بورجی جمک بورجی جمک یان جمکە ، سێیەمین بورجی خولگەی خۆر و کەوانی ٣٠ پلەی ڕێڕەوی خۆر لە مانگی جۆزەرداندایە.
چەپ|150px|وێنۆک|وێنەی بورجی جمک
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
شوبات
شوبات (بە عەرەبی: شباط) ناوی سوریانیی مانگی دووەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٢٨ (٢٩ لە ساڵی پڕ) ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «فەبروەری» (February ) و بە فەڕانسەیی «فێڤریێ» (Février) دەوترێ.
پۆل:شوبات پۆل:مانگەکان
پلێزنت گرۆڤ، ئەلاباما
پلێزنت گرۆڤ (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٠٬١١٠ کەس بووە. ڕووبەری ٢٥٫٦٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٩٤٫٦١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٩ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
مەلای باتەیی
مەلای باتەیی (لەدایکبووی ١٦٧٥ لە باتە، ھەکاری – مردووی ١٧٦٠ باتە) (بە کرمانجی: Melayê Bateyî) ناوە ڕاستییەکەی مەلا حوسێنی باتەیە. ئەو شاعیر و نووسەری کلاسیکی کوردی سەدەی حەڤدە و ھەژدەیە. ناوی بە ئەحمەدیش تۆمار کراوە. باتەیی لەدایکبووی گوندی باتەیە سەر بە پارێزگای ھەکاری. باتەیی غەزەل و قەسیدە و مەسنەوی لێ بە جێ ماوە. غەزەلەکانی غەنایین و بەناوبانگترین مەسنەوییەکەی مەولوونامەی پێغەمبەرە.
بەرھەم
بەرھەمی شیعری باتەیی دەکرێت بە دوو بەشەوە: ١- لیریک (غەزەل و قەسیدە). ٢- ئیپیک (چیرۆکی شیعری = مەولوودنامە).
مەولوودنامە بە کورمانجی
یەکێ لە کارە ناوازەکانی مەلای باتەیی بریتییە لە مەولوودنامە بە کورمانجی کە باس لە لەدایکبوونی پێغەمبەری موسڵمانان محەممەد دەکات لە ١٩ بەش. لەبەر گرنگی ئەم بەرھەمە ئەدەبییە گەلێک دەستنووسی کەوتووەتە ناوەوە، لە کوردەواریدا دانەی زۆرە، ھەندێکیشی کەوتووەتە نامەخانەکانی ئەورووپا و لەوێ پارێزراون. چەند جارێکیش چاپکراوە. ڤۆن لۆکۆک لە ساڵی ١٩٠٣ لە بەرلین بەزەنگوگراف وێنەی تەواوی دەستنووسێکی مەولوودنامەی بڵاوکردووەتەوە، جگە لەوە زیاتر لە دە جار بە چاپ گەیێنراوە: لە قاھیرە، ١٣٢٤ک/١٩٠٦ز؛ لە شام ١٩٣٣ز؛ لە ئەستەمبوڵ، ١٣٥٠ک/١٩٣١ز؛ لە ھەولێر، ١٩٦٦ز؛ لە بەغدا، ١٩٨٢؛ لە دھۆک، ١٩٩٦ز و لە جێی تریش.<br باتەیی ھونەری مەسنەوی (جووت قافیە)ی بەکارھێناوە بۆ ھۆنینەوەی ئەم یادگارە. ھەمووی بریتییە لە شەش سەد دێڕە شیعر (مەسنەوی = دوو نیوە دێڕ). پێشەکی مەولوودنامە بەم ناونیشانەیە «ھذا مولد النبي الھاشمي بلغة الکردي أھل العراق».
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٤١٧ پۆل:مردووانی ١٤٩١ پۆل:مردووانی ١٤٩٥ پۆل:کوردەکانی عوسمانی
مزگەوتی جومعە (باکوو)
مزگەوتی جومعە مزگەوتێکە لە باکوو لە ئازەربایجان. لە نووسراوێکدا لەسەر مزگەوتەکە باس لەوە کراوە کە “ئەمیر شەرەف الدین مەحموود فەرمانی نۆژەنکردنەوەی ئەم مزگەوتەی داوە لە مانگی ڕەجەبی ٧٠٩ی کۆچی (١٣٠٩)”. لەسەر دیواری باکووری مزگەوتەکە منارەیەک دروست کرابوو کە باڵکۆنێک لە ساڵی ١٤٣٧دا بە ستالاکتایت پشتگیری لێکرابوو.
مزگەوتەکە دەکەوێتە ناوچەی مێژوویی ئیچەری شێھر و چەندین جار ئاوەدان کراوەتەوە. مزگەوتی ھەینی ئێستا لە ساڵی ١٨٩٩ لەژێر پارەی بازرگانی خێرخوازی باکو حاجی شیخلالی داداشۆڤ دروست کراوە.
لە ژیانی کولتووری سەدەی ناوەڕاستی ئازەربایجان مزگەوتی کاتدراییل وەک ناوەندی کۆمەڵایەتی-کولتووری کاری دەکرد
کاتیناچۆ
وێنۆک|ڕیزبوونی یاریچییەکان بە شێوازی کاتیناچۆی کارل ڕاپیان کاتیناچۆ سیستەمێکی تەکنیکی یاریکردنی تۆپی پێیە کە تیشکی ڕاھێنەر و یاریکەران تەنیا لەسەر بەرگری تووندووتۆڵ و هێرشی هەڵگەڕاوەیە کە زۆرتر ئیتالیاییەکان پێی دەناسرێنەوە ، لە ڕیزبوونی یاریچییەکان لەنێو یاریگادا لەم سیستەمە کەمترین هێرشبەر دەبینرێن بەجۆرێک ژمارەی یاریچییەکانی هێڵی ناوەڕاست و بەرگریکاران زۆرتر دەکرێن بەمەبەستی داخستنی یاریگا لە تیپی بەرامبەر.مێژووی کاتیناچۆ دەگەڕیتەوە بۆ سەردەمی چل و سییەکانی سەدەی ڕابردوو ئەمەش کاتێ کارل ڕاپییانی نەمساوی کە ئەوکات ڕاهێنەری هەڵبژاردەی تۆپی پێی سوویسڕا بوو بەم شێوەیە یاریدەکرد بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم سیستەمە تەکنیکییە لەلایەن ڕاھێنەری ئەرجانتینایی هیرلینۆ هێرێرا درووستکرا کاتێ ڕاھێنەری یانەی ئینتەر میلان بوو لەساڵی شەستەکان کە بەکارھێنانی ئەم سیستەمە بووە ھۆی بردنەوەی زۆر بەڵام بە کەمترین گۆڵکردن و کەمترین گۆڵلێکران بە جۆرێ یارییەکانی ھێرلینۆ ئەنجامەکانی ١-٠ و ٢-١ بوون. لە جامی جیهانیی فیفای ٢٠٠٦ دا هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بەهۆی ئەم سیستەمەوە ببێتە پاڵەوانی جامەکە کە ئەوکات مارچێلۆ لیپی ڕاهێنەرایەتی هەڵبژاردەکەی دەکرد ، هەروەها لە جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپای ٢٠٠٤ هەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان توانی جامەکە بەدەست بهێنێت کە بەهەمان سیستەم یارییان دەکرد.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تۆپی پێ لە ئیتالیا پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا
ئایار
ئایار (بە عەرەبی: أیار) ناوی سوریانیی مانگی پێنجەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «مەی» (May ) و بە فەڕانسەیی «مێ» (Mai) دەوترێ.
پۆل:ئایار پۆل:مانگەکان
چەندیگەر
چەندیگەر یا ناوچەی یەکگرتووی چەندیگەر (بە ئینگلیزی: Chandigarh پەنجابی: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ٬ ھیندی: चण्डीगढ़ ٬ ئوردوو: چندی گڑە) بە دانیشتوانی ١،٠٥٤،٦٨٦ کەس (لە ساڵی ٢٠١١) ناوەندی دوو ویلایەتی پەنجاب و ھاریانایە لە وڵاتی ھیند.
چەندیگەر یەکەم شاری دارێژڕاوی ھیندە و بەھۆی ذارشتنە شاریەکەی لە جیھان دا ناسراوە.
چەندیگەر ناوەندی چەندین پرۆژەی بیناسازیە کە بەدەستی ئەندازیارە بەناوبانگەکانی وەکوو لو کۆربوزیێ، پیر جانرێت، میتۆ نوویکی، و ئالبێرت مایێر جێ بە جێ کراون.
ئەم شارە لە لایەن ھیندەوە با پاکێژترین شاری ئەم وڵاتە دەناسرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٤٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان
گاوەکەچ خواروو
گاوەکەچ خواروو (Gawekeç xwarû، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٦ کەس لە ١٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بەدەل بۆسەلی
بەدەل بۆسەلی (بە فەرمی: Bedel Encu، لە دایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩٨٠، قلابان، شرنەخ، باکووری کوردستان) نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی کوردە. پسپۆڕی رۆبۆتەکانی دیجیتاڵ، میدیای دیجیتال و دیپلۆماسی دیجیتاڵە. کتێبێکی بە ناوی «چێبوونی گەردوون و پەیدابونی ژیان» نووسیوە. له زانکۆی کۆنلەی ماستەری دیجیتاڵ میدیای بەدەستهێناوه. قوتابیی دکتۆرای دیجیتاڵ میدیایه له زانکۆی ئازتێکا. ھەروەھا لە بواری دۆبلاژی کوردی، وەرگێری، وێبماستەر و رۆبۆتەکانی دیجیتاڵ دا پسپۆرە. لە ئەستەمبوڵ گەورە بووە. لە زانکۆی ئەستەمبوڵ بەشی رادیۆلۆژی و پزیشکی نوکلەری خوێندووە. لە زانکۆی یۆرکی ئەمریکی بەشی زانستی رەفتارەکانی مرۆڤ (Bachelor of Science in Human Behavior )ی خوێندووە و تێزەکە لە سەر دیپلۆماسی دیجیتاڵ نووسیوە.
ژیان
بەدەل بۆسەلی لە گوندی بێژە لە دایکبووە. دوای قۆناغی دبستانی سەرەتای بۆ خوێندنی ناوەندی چووەتە ناوچەی قلابان. لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ خوێندنی ئامادەیی چووەتە ئەستەمبوڵ و زانکۆی لەو شارە دا تەواو کردووە.
بنەماڵەی بەدەل بۆسەلی لە گوندی بۆسەل کە سەر بە شاری زاخۆیە چوونەتە باکووری کوردستان. وەکوو بنەماڵە لە شۆڕشی ئەیلوول تا ئێستا ١١٧ شەھیدیان بۆ کوردستان داوە. باوکی یەکەم برینداری شۆڕشی گوڵان بووە؛ و باوکی لە باکووروە بە ٨٤ پێشمەرگەی باکوورەوە پێشڕەوی لە شۆڕشی گوڵان کردووە. بەدەل بۆسەلی لەکاتی منداڵی دا لە نێوان پێشمەرگەکان دا نامەبەر بوو و زۆر شتی پێویستی بۆ پێشمەرگەکان گواستووەتەوە.
خوێندن
بەدەل بۆسەلی لە زانکۆی ئیستەنبوڵ بەشی ڕادیۆلۆجی و پزیشکی نۆکلەر (یان وزەی ناوکی) ی خوێندووە. لە زانکۆی یۆرکی ئەمریکی زانستی رەفتارەکانی مرۆڤ (Bachelor of Science in Human Behavior )ی خوێندووە و تەزەکە لە بارەی دیپلۆماسی دیجیتاڵ دا نووسیوە. لە ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵ بەشداری لە وانەکانی مامۆستاتی زمانی کوردی کردووە؛ و ٨ ساڵ وەکو مامۆستای زمانێ کوردی خزمەتی کردووە. لە ئەکادێمییای مایکرۆسۆفت ئەندازیاری تەکنۆلۆژیی ڕاگەیاندنی (MCSE) خوێندووە. لە ئەکادیمیای گووگڵ لە بارەی بازرگانی دیجیتاڵ میدیا دا پەروەردە بووە. ٥ ساڵ لە بارەی ئایینی ئیسلام دا خوێندوویەتی. لە سالی ١٩٩٩ تا ئێستا لە بارەی مێژووی کوردستان دا لێکۆڵینەوە دەکات و گۆتار دەنوسێ. له زانکۆی کۆنلەی ماستەری دیجیتاڵ میدیای بەدەستهێناوه. قوتابیی دکتۆرای دیجیتاڵ میدیایه له زانکۆی ئازتێکا.
ھەروەھا ھەڵبەست و گۆتاری ئەدەبی دەنووسێ. زۆرینەی ھەڵبەستەکان دەربارەی خۆشەویستی بۆ کوردستان دایە.
کار و پیشە
بەدەل بۆسەلی، ١٩٩٩ تا ٢٠١١ لە زانکۆی ئەستەمبوڵ لە بەشی رادیۆلۆژی و پزیشکی نوکلەر دا خزمەتی کردووە. ساڵی ٢٠١١ لە گوندی رۆبۆسکی کۆمەڵکوژی رویدا و ٣٤ مناڵی کورد ھاتنە شەھیدکردن. وەکو ھەڵوێستێک لە زانکۆی ئەستەمبوڵ کە حوکومییە دەستی لە کار کێشایەوە.
لە کەناڵی (زارۆک ت. ڤ.) کاری وەرگێڕان و دوبلاژ و دەرھێنەری کردووە. ھەر وەھا بۆ کەناڵی وار، بادینان سات و کوردستان ٢٤ وەرگێران و دوبلاژی کوردی کردووە و سیناریۆیی فلمەکانی دۆکیۆمەنتاری نووسییە.
لە ئەکادیمیای سیاسەتی پارتی دیموکراتی گەلان (ھەدەپە) وانەی مێژووی کوردستانی داوەتەوە بەڕێوەبەرەکان.
لە کۆوار و رۆژنامەکانی (یوکسەکئۆڤا ھابەر)، (زەرنیوز)، (ئەڤرۆ) و (نوبھار) زۆر وتاری نوسییووە.
لە ماڵپەری تایبەت بە خۆی دا لە بارەی زانست، زمان، کەلتوور و مێژووی کوردستان دا وتاری زانستی بڵاو دەکاتەوە.
لە کاتی ھێرشی داعش بۆ سەر کوردستان، بەدەل بۆسەلی بە مەبستی شەری دەروونی لە دژی تیرۆریزم ھەموو توانای خۆی بۆ دیجیتاڵ میدیای تەرخان کردووە. بۆ ئەم مەبەستە (زەرنیوس) دامەزراند. لە گۆگڵ، مایکرۆسۆفت، زانکۆکانی ئەنقەرە و ئیستەنبوڵ زۆر پسپۆڕ بەشداری ئەم کارەیان کرد. زەرنیوس لە باکوری کوردستانێ و تورکیا ٣ میلیۆن و ٧٠٠ ھەزار خوینەری بەردەوامی ھەبوو.
کتێب
کتێبی بەدەل بۆسەلی بە ناوی چێبونی گەردوون و پەیدابوونی ژییان، لە لایەن چاپخانەی ژ&ژ، سالی ٢٠١٣ بڵاو کراوەتەوە. ئەم بەرھەمە لە باکووری کوردستان بە کرمانجی و پیتی لاتینی دەرچووە.
لە سەرەتای کتێبەکە دا، بە شێوەی زانستی دروستبوونی گەردوون و ژین ھاتۆتە نووسین. دواتر پێناسە و گرنگی میتۆلۆژیاکان پێشان داوە و بە گوێرەی میتۆلۆژیاکانی کوردستانی و جیھان باسی دروستبونی گەردوون و ژین کردووە. لە بەشی سێیەم دا باسی پێناسە و گرنگی دینەکان کردووە. بە گوێرەی دینەکانی کوردستانی و جیھانی دروسبوونی گەردوون و ژین پێشکەشی کردووە.
لە بەشی کۆتایی دا باسی پێشکەوتنی زانست و داھاتووی مرۆڤایەتی کردووە.
لە کتێبەکە دا ئەم میتۆلۆژیا و دینەکان ھاتونە ناسین و بە گۆرەی ئەوان درستبوونی گەردوون و ژین ھاتووە نوسین: یارسان، ئێزدی، میتۆلۆژیای یۆنانی، زەردەشتی، زەرڤانی (زەمانی) عەلەوی (قزلباش)، میتۆلۆژیا و دینەکانی ھیندستانی کۆن و نو، سۆمەری، جێرمان، پوئەبلۆ (ئەمریکی کۆن)، قیبتی (میسرییە کۆنەکان)، ئینکا (ئەمروکی کۆنەکان)، چین، جولەکە، کریستیان و ئیسلام.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی شرنەخ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:نووسەرانی تورکیا بە زمانی کوردی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:رۆژنامەنوسانی کورد پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردانی ئەستەمبوڵ
شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری
شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری (شێخ عوبەیدوڵڵا کوڕی سەید تەھای نەھری کوڕی شێخ ئەحمەد شیھابەددینە لەدایکبوون:١٨٣٠ لە شەمزینان - کۆچی دوای: تشرینی یەکەمی ١٨٨٣ لە مەککە) سەرکردەیەکی شۆڕشی ئازادیخوازی کورد بوو کە لە ساڵی ١٨٨٠دا لە دەڤەری شەمزینان و ھەکاری و مەھاباددا شۆڕشێکی ڕێکخست کە بە دەستی سوپای عوسمانی و قاجاڕەکان سەرکوتکرا. نازناوی سەید عوبەیدوڵڵا و عوبەیدوڵڵای نەھری بووە. بە ڕەچەڵەک خۆی بردووەتەوە سەر عەبدولقادر گەیلانی لەوێشەوە بۆسەر بنەماڵەی پێغەمبەری ئیسلام (محمد) د. خ، ھەر لەبەر ئەوەش نازناوی (سەید) بووە. سەید تەھای باوکی توانی شێخنشینییەک لە نەھری دابمەزرێنێت، پاش مردنی ئەو، شێخ عوبەیدوڵڵا جێگەی باوکی گرتەوە و بووە ڕێبەری تەریقەتی نەقشبەندی و سەروەت و سامانێکی زۆری بە میرات بۆ ماوەتەوە.
سەرەتای سەھەڵدان
سەرەتای سەرھەڵدانی کەسانی شارەزا و سەرکردەکانی بە تایبەت (شێخ) وەکو ڕێبەڕی نەتەوەی لە ناو کورددا دەرئەنجامی سەرکوتکردن و پێشێلکردنی ماف و ئازادی بووە لە ناو دەوڵەتی عوسمانی، بە دیاریکراوی لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا کاتێک دەوڵەتی عوسمانی شێوازی حکومڕانیکردنەکەی گۆڕی بۆ شێوازێکی ناوەندی. شێخ عوبەیدوڵڵا یەکێک بوو لەو سەرکردە ئایینیانەی کە توانی یاسا و ھێز بۆ شوێنەکە بگەڕێنێتەوە. سەرەڕای ھەبوونی چەند شۆڕشێک بۆ بەدەستھێنانەوە ئەو زەوی و زارانەی کە لەژێر دەستی عوسمانییەکاندا بوون، شێخ عوبەیدوڵڵا وەکو یەکەم سەکردەی نەتەوەخواز ناوی ھاتووە بۆ دامەزراندنی ویلایەتێکی سەربەخۆ بۆ نەتەوەی کورد.
شێخ عوبەیدوڵڵا لە بنەماڵەیەکی دەسەڵاتدار بووە کە خاوەن زەوی و زارێکی زۆر بوون لە ناوچە کوردییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان. دوای دەسپێکردنی شەڕی ڕووسیا و عوسمانییەکان (١٨٧٧–١٨٧٨) شێخ عوبەیدوڵڵا ئەو بۆشاییە سیاسییەی پڕکردەوە کە لە دوای جەنگ ڕووی لە ناوچەکە کردبوو، و وەکو سەرکردەیەکی کوردی ناوچەکە دەسەڵاتی بەدەست ھێنا. وێنۆک|255x255پیکسڵ|ناوچەی ژێر دەسەڵاتی شێخ عوبەیدوڵڵا دوای شەڕی ڕوس لەگەڵ عوسمانییەکان.
شۆڕش
لەو ساتەدا خەڵک لەژێر باری نەبوونی و ناھەمواریی ژیاندا بوون، بۆیە پەنایان بۆ شێخ عوبەیدوڵڵا برد، چونکە وەک ڕابەرێکی ئاینی و ڕزگارکەر تەماشایان کردووە، ئەویش لەسەر داوای خەڵک نوێنەری خۆی نارد بۆ ئەستەمبوڵ، تا سنورێک بۆ ئەو ناڕەواییانە دابنێنن، بەڵام ئەم ھەوڵانە بێ ئاکام بوون.
جگە لەوەش شێخ گومان و ترسی ھەبوو لە پەیمانی بەرلین، کە دەرەئەنجامی شکستی عوسمانییەکان بوو لە شەڕی ١٨٧٧–١٨٧٨ لەگەڵ ڕووسدا، بەپێی مادەی ٦ی ئەو پەیمانە ھەموو دەوڵەتانی ئەوروپی بەیەکەوە داوای پاراستنی مافی کۆمەڵی ئەرمەنییان کردبوو. شێخ بەسەرسوڕمانەوە لە کاربەدەستێکی تورکی پرسیبوو: «چیم گوێ لێ دەبێ؟ ئەرمەنییەکان وڵاتێکی سەربەخۆ لە وان دروست دەکەن و نەستورییەکان ئاڵای بەریتانیا لەسەر ماڵەکانیان ھەڵدەکەن.»
بۆیە شێخ عوبەیدوڵڵا کەوتە یەکخستنی خێڵەکان بۆ بە ئەنجام گەیاندنی ئامانجەکانی و نوێنەری نارد بۆ لای شەریفی مەککە و خدێوی میسر، ھەروەھا بۆ لای کونسوڵەکانی ڕووس لە وان و ئەرزەڕووم تا بزانێت دەوڵەتی ڕووس ھەڵوێستی بەرامبەر بە کورد چییە. ھەوڵیشی دا خۆی لە ئینگلیزەکان نزیک بکاتەوە و نامەیەکی ناردووە بۆ دکتۆر کوھران.
شێخ پێیوابوو تاقە دەرمانی چارەسەرکردنی کێشەی کورد دامەزراندنی کوردستانێکی گەورەیە، ئەویش بە یەکخستنی کوردەکانی ئێران و کوردەکانی سنووری عوسمانییە و، لە یەکەمین بەیاننامەی نووسراوی شێخدا و بە یەکێک لە نوێنەرانی ھێزە ڕۆژئاوایییەکان دەڵێت: «میران و سەرانی کوردستانیی چ لە تورکیا لە کوردستان چ لە ئێران، ھەر ھەموویان ڕایان وایە ناکرێ بەم جۆرە لەگەڵ دوو حکوومەتدا ھەڵبکرێ، دەبێ کارێک بکرێت کە دەوڵەتانی ئەورووپا لە دۆزەکە ئاگادار بن و لەم بارەیەوە لێکۆڵینەوە ئەنجام بدەن کە خەڵکی کورد نەتەوەیەکی جیایە، ئێمە دەخوازین کاروباری خۆمان لە دەستی خۆماندا بێت».
پاشان شێخ نوێنەری ناردە لای پیاوە چالاکەکان و زانایانی کوردستان لە شارەکانی ڕەواندوز و موسڵ و ھەولێر و وان و دیاربەکر و بەدلیس و ورمێ و سنە و سابڵاخ و سەرۆک ھۆزە گەورەکانی کوردی بانگ کرد و لە ساڵی ١٨٨٠دا دوو کۆنفرانسی بۆ سەرانی خێڵە کوردەکان گرێ دا و کۆمەڵەیەکی کوردی دروست کرد، کە ناوی «ئەنجومەنی کورد» بوو و پێکھاتبوو لە نەتەوەپەروەرانی کوردی، ڕەنگە ئەمە سەرەتای پێکەوەژیانی ڕێکخستن و کۆمەڵەی سیاسی بێ لە نێو کورددا. نزیکەی ٢٢٠ سەرۆک ھۆز و پیاوی ئایینی لە شەمزینان کۆبوونەوە، ھەتاوەکو نەخشە بۆ دەستپێکردنی بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕی دابنێن. ئینگلیزەکان پێیان ناخۆش بوو شێخ ئەو ھەنگاوانەی ناوە، بەتایبەت کەوتنە مەترسی لە دروستکردنی ئەنجومەنی کورد.
دواجار شێخ لە بەردەم ئامادەبوواندا وتارێکی گرنگی خوێندەوە، کە ڕۆڵێکی گەورەی لە یەکخستنی ڕیزەکاندا ھەبوو، لەو وتارەدا دەڵێت دەوڵەتی عوسمانی لە ڕێی ئیسلام لایداوە و زوڵممان لێدەکات و ئەمڕۆ فارسەکان بە شەڕی تورکمانەکانەوە خەریکن و ھەموو ھێزەکانیان بۆ شەڕ ناردووە، کەواتە ھەڵگیرساندنی جووڵانەوەیەک دژی دەوڵەتی ئێران گونجاوە. لەبەر ئەوەی بەشێکی بەپیت و دەوڵەمەندی کوردستان لەژێر دەسەڵاتی ئێراندایە، ئێمە لە سەرەتادا دژی دوژمنی بێھێز جوڵانەوە دەکەین و لە ئەنجامدا دەتوانین براکانمان و وڵاتە ھەرە بەپیت و دەوڵەمەندەکەیان ڕزگار بکەین، ئەمەش کارێکی وا دەکات سەرچاوەیەکی گرنگمان چنگ بکەوێت، دەتوانین بەم سەرچاوە شەڕ لەگەڵ تورکە عوسمانییەکان بکەین.
کێشەی دیکە مەسەلەی ئەرمەنییەکان بوو. ڕۆژنامەی پۆلتیشن کۆرسپۆندیت لە ژمارە ٨ی ساڵی ١٨٨١ دەڵێت: «شێخ ھەوڵی داوە لەگەڵ سەرۆکی ئەرمەنییەکان یەکتر ببینن لە باشقەڵا بۆ دانانی ڕێبازێک بۆ خەباتی ھەردوولا دژی عوسمانی».
کەلووی قرژاڵ
چەپ|150px|وێنۆک|ھێمای بورجی قڕژاڵ بورجی قرژاڵ یان قرژانگ ، چوارەمین بورجی خولگەی خۆر و کەوانی ٣٠ پلەی ڕێڕەوی خۆر لە مانگی پووشپەڕدایە.
شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری
شۆڕش
لە کۆنگرەدا خێڵە کوردەکان بەوە گەیشتن کە بەرەنگاری ھەردوو لەشکری عوسمانی و ئێران لە یەک کاتدا مەترسیی لێ دەکرێت، بۆیە بڕیاریان دا سەرەتا ھێزەکانیان لە ئێران بدەن، چونکە لەو کاتەدا ئێران بە شەڕی خێڵی تورکمانەوە خەریک بووە و ھەندێ لە ھێزەکانی تری ناردووە بۆسەر سنووری ئەفغانستان. لەگەڵ ئەوەشدا شێخ عوبەیدوڵڵا چەند گوندی لە کوردستانی ئێران بە میرات لە باوکییەوە بۆ مابووەوە و دانیشتووانەکەی خۆیان بە پشتیوانی شێخی نەھری دادەنا.
کەلووی قرژاڵ
چەپ|150px|وێنۆک|وێنەی بورجی قرژاڵ
شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری
شۆڕش
بەم جۆرە شۆڕشی چەکدارانەی شێخ عوبەیدوڵڵا لە تشرینی یەکەمی ١٨٨٠ دەست پێ دەکات و ھێزەکانی خۆی دابەش کرد بەسەر چەند بەرەیەکدا:
کەلووی قرژاڵ
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری
شۆڕش
لەگەڵ سەرھەڵدانی شۆڕش، عەرەبەکانی ویلایەتی بەغداش ئامادەیی خۆیان دەربڕی بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشدا، بە مەرجێ شێخ عوبەیدوڵڵا ویلایەتی موسڵیان بۆ ڕزگار بکات. لەو کاتەدا زۆربەی ھێزە کوردییەکانی کوردستانی ئێران و عێراقی ئێستا خۆیان دایە پاڵ بزووتنەوەکەی شێخ عوبەیدوڵڵا و شێخ ئیدارەیەکی کاتی پێکھێنا و توانیان ناوچەکانی سابڵاغ و میاندواو و مەراغە ئازاد بکەن. بەھۆی نەبونی ھەماھەنگی لە ڕیزی شۆڕشگێڕاندا و نەبوونی شارەزایی سەربازی لە لای سەرکردەکان، جگە لەمە ھەر خێڵێک ھێزەکانی لەژێر سەرکردایەتیی ڕابەرەکانی خۆیدا ھێشتبووەوە و چەکی پێویستیان نەبوو، سەرباری ئەوە کە ئەو ھێزانە کەم مەشق بوون و خواردن و ئازوقەکەش ھەر عەشیرەتێک دەبوایە خۆی دابینی بکردایە، لەگەڵ ئەمەشدا ژمارەیەک لە خەڵکی نەفس نزم لە ھۆزەکان بە مەبەستی تاڵانکردن و زەوتکردن چووبوونە پاڵ بزووتنەوەکەی شێخ، ئەوان بارودۆخەکەیان بە ھەل زانیبوو، بۆ فەرھودی گوندە ئازەری و شیعەکان و سەروەت و سامانی گاورە نەستورییەکانی ناوچەی ورمێ، کە کەوتبوونە ژێر دەسەڵاتی ئیدارەی کاتیی کوردەوە، ئەمەش خاڵی لاوازی دا بە دەست دوژمنانی کوردەوە.
ھەرچۆنێک بێت شێخ عوبەیدوڵڵا کاتێک نزیکی شاری ورمێ بوویەوە، چەند نوێنەرێکی خۆی ناردە ناو شار بۆ دانوستان بە مەرجی خۆبەدەستەوەدان. حاکمی شاریش فەرمانی دا کە نوێنەرەکان بکوژرێن. ئەمەش ڕقی کوردی ورووژاند و چوونە شارەکە و بەپێی ھەندێ سەرژمێری نزیکەی ٣٠٠ کەسیان کوشت و گەورەترین ھەڵە بوو کە ھێزەکانی شێخ کردیان و حکوومەتی ئێرانیش خراپ سوودی لێ وەرگرت بۆ ناشرینکردنی جووڵانەوەکە لە ناوەندە ڕەسمییەکاندا. بەڵام خەڵکی شار بە سەرۆکایەتیی ئیقبالوددەولە بەرگرییەکی سەختیان لە شارەکە کرد و نەیاندا بەدەستەوە.
ھەر لەو کاتەدا دوکتۆر جۆزێف کاکرن (Joseph Cochran) کە لە کۆمیسیۆنی موژدەبەرانی ئەمریکا کاری دەکرد، چووە لای شێخ و تکای لێ کرد مەرجەکانی خۆبەدەستەوەدان ڕوون بکاتەوە و ئاگاداریی پێ دا کە نابێت ھیچ زیانێک بە فەلەکان و گاورەکانی شار بگات. داوای لێ کرد پێویستە بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر ھەڵمەتەکەیان بۆسەر شارەکە ڕابگرن تا کات بە خەڵک بدرێت لە شارەکە بچنە دەرەوە، بەڵام ئەمە پلانێکی نێوان دوکتۆر کاکرن و فەرماندەی سەربازیی ئێران بوو. ئەوان دەیانزانی یارمەتیی ئێرانی بەڕێوەیە و ویستیان ئەم دەرفەتە وەربگرن، ھەتا لە ئازەربایجان ئەو ھێزە بەکاربھێنن بۆ تێکشکاندنی گەمارۆی سەر ورمێ، ئەمەش بە کردەوە ڕووی دا و شێخیش ئەو دەرفەتە مێژوویییە گرنگەی لەدەست دا. دواجار شەڕەکە لە بەرژەوەندیی ئێران شکایەوە، چونکە ھێزەکە گەیشت و چەکی بەسەر جەنگاوەراندا دابەش کرد. ئیتر بۆ ماوەی دە ڕۆژ شەڕِ بەردەوامبوو بە بێ ئەوەی ھێزەکانی شێخ بتوانن سەرکەوتنی تێدا بەدەست بھێنن و بگرە بەپێچەوانەوەی شێواوی و لێکترازان بەئاشکرا بە ھێزەکانیانەوە دیار بوو. ئەو ھێزەی ھاتبوو بۆ فریاکەوتنی شارە ئێرانییەکە لەسەر دەستی ئەفسەرانی ئینگلیز و فەرەنسا و ئیتالیا و نەمسا و ڕووسیا مەشقیان پێ کرابوو. بەم شێوەیە سوپای ئێران توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و بکەوێتە ڕاوەدوونانی شۆڕشگێڕانی کورد. چونکە ئەو ھێزانەی کە بۆ تاڵانی ھاتبوون، مەیدانی شەڕەکەیان بەجێ ھێشت، ئەمەش کاریگەریی لەسەر ورەی ھێزەکان ھەبوو.
لە لایەکەی ترەوە عوسمانییەکانیش کەوتنە ئامادەکردنی خۆیان و ھێزەکانی خۆیان لە کوردستان قایمتر کرد و دەستیانکرد بە گەمارۆدانی ھێزەکانی شێخ. بەم جۆرە شێخ عوبەیدوڵڵا ڕوانی ھێزەکانی کەوتوونەتە نێوان بەرداشی ھێزەکانی عوسمانی و شا و خێڵە کوردە نەیارەکانی شێخ، ئەوجا فەرمانی دا بە سەرکردەکان کە لەشکر لەناو ئێران بکێشێتەوە. لەدوای گەڕانەوەی شێخ بۆ بارەگاکەی خۆی، داوای لە پاشماوەی ھێزەکەی کرد کە بڵاوەی لێ بکەن و ئەوکات حکوومەتی ئێرانی داوای لە حکوومەتی عوسمانی کرد سەرانی شۆڕش دەستگیر بکات، لەوانەش شێخ عوبەیدوڵڵا. ھەریەک لە حکوومەتەکانی نەمسا و بەریتانیا لەم داوایەدا پشتگیریی ئێرانیان کرد، لەگەڵ ئەوەدا ئەم داوایە سەری نەگرت، چونکە عوسمانییەکان دەیانویست لە کاتی ئالوگۆڕی سیاسیدا لەگەڵ ئێران وەک کارتی فشار بەکاری بھێنن. شێخ عوبەیدوڵڵا لەو کاتەدا داوای لە کونسوڵی ڕووسیا کرد بۆ یارمەتی، بەڵام وەڵامیان نەدایەوە و جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە کە پێویستە شێخ خۆی بخاتە بەردەم دەوڵەتی عوسمانی، چونکە ئەو کاتە پەیوەندیی نێوان ڕووسیا و عوسمانییەکان باش بوو و ئەو زلھێزانە وەک ھەمیشە نایانەوێ بەرژوەندیی خۆیان بخەنە مەترسییەوە لەبەر مەسەلەیەکی ئەخلاقی یان مرۆڤایەتی.
لە کۆتاییدا شێخ ناچار کرا بچێتە لای سوڵتان و لەگەڵ گەیشتنی شێخ عوبەیدوڵڵا بە پایتەختی عوسمانی، ئیدی جەنگی دیپلۆماسیی توند لەنێوان دەوڵەتی عوسمانی و ئێران ھەڵگیرسا. ئێران بە ڕێنماییی ڕووسیا دەیویست زیانی ئەو ھێرشەی شێخ (عوبەیدوڵڵا) ی بۆ ببژێرن. شێخ لە گەرمەی ئەو جەنگە دیپلۆماسییەدا لە ئەستەمبوڵ ڕای کرد بە بەرگی بازرگانی و پەساپۆرتێکی دروستکراو سواری پاپۆڕێکی شەڕکەری (پاک) ی فەرەنسایی دەبێ و خۆی دەگەیەنێتە (پۆتێ) و لەوێوە دەچێتەوە کوردستان و ھەرکە ھەواڵی گەیشتنی بڵاو دەبێتەوە، کوردستان جووڵەی تێ دەکەوێت. چەند عەشیرەتێک چەکدارەکانی خۆیان کۆ کردەوە و بەو پەڕی ڕێزەوە چوون پێشوازی لە شێخ بکەن. شێخ عەبدولقادری کوڕی ھێزێکی بە چەند ھەزار کەسییەوە چوو بەپیری باوکییەوە. کە ئێران بەمە دەزانێت، یەکسەر ھاواری لێ ھەڵدەستێت و ڕایدەگەیەنێت کە حکوومەتی عوسمانی خۆی لەپشت ھەڵاتنی شێخەوەیە.
شێخ لەو کاتەدا ویستی سوود لە کات وەربگرێت و سەرۆکە کوردەکان ئامادە بکات بۆ ڕاپەڕینێکی نوێ و لە لایەکی تریشەوە دەستێک بەسەر قەڵاکانی ناوچە دراوسێکانی بھێنێتەوە و نۆژەنیان بکاتەوە. کاتێک حکوومەت بەمەی زانی، کۆڵۆنێڵ یووسف بەگی نارد بۆ ئەوەی بەڕەسمی داوا لە شێخ بکات کە واز لە شەڕکردن بھێنێت. بەڵام لەو ھەوڵەیدا سەرکەوتوو نەبوو. دواجار کەمال بەگی سێیەم سکرتێری سوڵتان چووە وان بۆ ئەوەی داوا لە شێخ بکات لە یەکێک لە شارە پیرۆزەکانی عەرەب نیشتەجێ بێت. بەرامبەر بەوەش دەوڵەت خەرجییەکەی دەخاتە ئەستۆی خۆی و مانگانە بڕی ١٥٠ ھەزار لیرەی بۆ دەبڕێتەوە. بەڵام شێخ ئەم داوایەی ڕەت کردەوە و چووە قەڵای ئۆرمار و خۆی قایم کرد. ئینجا عوسمانییەکان بەپەلە ھێزەکانی خۆیان گەیاندە قەڵاکە و ئابڵووقەیان دا. شێخیش بۆ ئەوەی خوێن نەڕژێت، ناچار خۆی بەدەستەوە دا. ئەوە بوو گرتیان و نەفیان کرد بۆ شاری مەککە. لە تشرینی یەکەمی ١٨٨٣دا بەنەفیکراوی لەوێ کۆچی دوایی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:مردووانی ١٨٨٣ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:نەقشبەندی پۆل:کوردەکانی عوسمانی
فرانسوا ئۆلاند
فرانسوا ئۆلاند، له ڕێکه‌وتی ١٢ ی ئووتی ١٩٥٤، له شاری رووئێن ی وڵاتی فه‌رانسه له دایک بووه. له ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٨ سکرتێری یه‌که‌می پارتی سوسیالیستی فه‌رانسه‌ بووه. له ماوه‌ی ساڵانی ١٩٨٨ تا ١٩٩٣ و له ١٩٩٧ تا دواتر نوێنه‌ری شاری کۆرێز بووه له پارله‌مانی فه‌رانسه دا.له ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٨ شاره‌وانی شاری توول بووه.
له هه‌ڵبژاردنه‌کانی ساڵی ٢٠١٢ ی فه‌رانسه‌دا له لایه‌ن پارتی سوسیالیست و پارتی رادیکاڵی چه‌پ ه‌وه کاندیدی پۆستی سه‌رۆک کۆماری ئه‌و وڵاته بوو و له خۆلی دووهه‌می هه‌لبژاردنه‌کان(له شه‌شی مه‌ی ٢٠١٢)دا له نیکۆلا سارکۆزی سه‌رۆک کۆماری ڕاستڕه‌وی ئه‌و وڵاته‌ی برده‌وه.
ژیاننامه
فرانسوا ژێرارد جۆرج نیکۆلا ئۆلاند کۆڕی بچووکی دوکتور جورج گۆستاڤ ئۆلاند و خاتوو نیکۆل فرێدریک مارگێریت تریبێرت ه. ناوبراو له خۆێندنگه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی نیشتمانی دا که تایبه‌ته به‌و که‌سانه‌ی که ده‌چنه نێۆ کار و باری ده‌وڵه‌تی و فه‌رمی‌یه‌وه خوێندویه‌تی. له ١٩٧٠ دا له گه‌ڵ خاتوو سێگۆلێن ڕۆیاڵ دا ژیانی هاوبه‌شی پێک هێنا و بوون به خاوه‌نی چوار منداڵ. له ٢٠٠٧ دا لێک جیا بوونه‌وه.
ژیانی سیاسی
له ١٩٧٤ دا بوو به سه‌رۆکی سه‌ندیکای خوێندکاران له خوێندنگه‌ی سیاسه‌ت له پاریس دا. دواتر چووه خوێندنگه‌ی به‌رزی بازرگانی له پاریس و بوو به سه‌رۆکی کومیته‌ی پشتگری له فرانسوا میتێران.
له ١٩٧٩ دا بووه به ئه‌ندامی پارتی سوسیالیستی فه‌رانسه.
سه‌رچاوه
پۆل:پارێزەرانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:حکوومەتی ئەندۆرا پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی فەڕەنسا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:فرانسوا ئۆلاند پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
بەوەرز
وێنۆک|بەوەرز
بەوەرز لە خێزانی موستیلایە کە چەندین جۆرن بە پێی پۆلێنکردنی شارەزایانی بواری گیانەوەر نزیکەی ٥٧ جۆر ھەیە لەسەر زەوی (سمۆرە و بۆنکە و چالەکە و تا سەگڵاویش) دەگرێتەوە، بەوەرز لە ھەمویان بچوکترە، کەسیفەتەکانیم لەسەروە باس کردوە، ھەشیانە گەوەرەیە نزیکەی یەک مەتر درێژەو، نزیکەی ٢٠کگم قورسە، لەزۆربەی ولاتانی جیھان ھەیە، ئاسیا، ئەوروپا، ئەمریکای باکور، باکوری ئەفریکا، ھەروەھا لەکوردستان ھەیە، تەنیا لە ئوسترالیاو تەوەری باشور دا نیە.
بەوەرز بە گیانەوەرێکی ڕاوچی دێتە ئەژمار واتە ڕاوی نێچیرەکانی دەکات، مشک، کەروێشک، مار، مارمێلکە و باڵندەکان ڕاو دەکات، ھەروەھا ھێڵکەی باڵندەو مریشک و سیسرگ و کولە دەخوات، لەھەندێ شوێنی باشوری ئێران مشکی خورمای پێ دەڵێن.
ژیانی بەوەرز ئاسایی نزیک گوند و گوزەرانی خەڵک و کێڵگە کان دەژی، لە ناو کون و کەڵکە بەرد ھێلانەی خۆی دەکات، ھەر بۆیە ڕاوی مریشک و کەڵەشێرو جوجکەو باڵندە ماڵیەکانی تریش دەکات، من بەچاوی خۆم لە گوندەکەی خۆمان بینیومە کەچۆن جوجکەی مریشکی مل شکاندوەو خوێنەکەی مژیوە، واتە بەوەرز بە گازگرتن لەژێر کەلەی سەر یان جومجمەی نێچیرکەی و ملی دەشکێنێت و خوێنەکەی دەخوات، ئەم گیانەوەرە ڕاوچیە بەدرێژایی شەو ڕۆژ چالاکە، توانای بۆنکردنی بەھێزە و بەوشیوە نێچیرەکانی دەدۆزێتەوە، ھەروەھا ھەستی بینین و بیستنیشی بەھێزە، بەوەرز ماڵی دەکرێ وەک سمۆرە.
زاوزێی بەوەرز لە وەرزی گەرمادا ڕوو ئەدات، دوو جار سک و زا دەکات، ماوەی ئاوسی ٣٥ ڕۆژە (٣-١٠) بەچکەی دەبێت، بەچکەکانی سەرەتا کوێرن و دوای سێ ھەفتە چاویان دەکەنەوە (چاویان ئەترەکێ)، تا تەمەنی سێ مانگی بەشوێن دایکیانەوە دەبن و دایکی بەخێویان دەکات، دواتر وردەوردە لەدایکیان جیا دەبنەوە خۆیان فێری خواردن و ژیان دەبن، لەیەک ساڵیدا باڵق دەبن، بەوەرزی کەژی تەمەنیان کورتترە لەچاو ئەوانەی کە ماڵی دەکرێن کە نزیک دەساڵ دەژین.
ئەدھەم بارزانی
ئەدھەم شێخ عوسمان شێخ ئەحمەد بارزانی (١٦ ئاڤریل ١٩٦٢ - ) ئەندامی پێشووی پەرلەمانی باشووری کوردستانە. ئەدھەم بارزانی ئامۆزایی مەسعوود بارزانی سەرۆکی پێشوویی ھەرێمی کوردستانە.
بەوەرز
مرۆڤ و ھەڵۆ کان مێمڵ و دوژمنی بەوەرزن زۆر لێان دەترسێ بۆیە لەکاتی ھێرش دا بۆ سەری بۆنێکی ناخۆش بەرئەداتەوە وەک پەرجەکردار و بەرگری لەخۆی، چونکە جەندین گلاند (ڕژێن) لەبن کلکی زۆربەی گیانەوەررەکنی ئەم خیزانە وەک سمۆرەو بەوەرز.. ھتد، شارەزایان دەلێن بۆنە ناخۆشەکە دەبێتە ھۆی کوێر بونی کاتی ھێرش بەرەکان، بەو جۆرە خۆی قوتار دەکات.
ئەدھەم بارزانی
ئەدھەم بارزانی ڕێبەری حیزبوڵڵای شۆرشگێری کورد (KRH) بوو کە لە ساڵی ١٩٨٨ وەکۆ بەشێک لە حیزبوڵڵای کورد دامەزرا و بەوێنەی پارتە کوردیەکانی دیکە لە عێراقی ساڵانی ١٩٩٠دا لەلایەن ئێران پاڵپشتی دەکرا. حیزبوڵڵا لە ساڵی ٢٠٠٤ داپاشیو و ئەدھەم بارزانی لە نێوی پێرستی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بە ئەندامی پەرلەمانی باشووری کوردستان.
بەوەرز
فەرو ی خیزانی موستیلا لە دێرزەمانەوە لەلای خەڵکی سەر زەوی جیگای سەرنج بوە بۆیە ڕاویان کردوە تا سودی لێ ببین بە تایبەت سمۆرە و سەگڵاو (سمۆرەی دەریا) جۆرەکانی تریان.
ئەدھەم بارزانی
لە مانگی ئاداری ٢٠١٤ ھەواڵێک ڕاگەیاندرا کە ئەدھەم بارزانی دەیھەوێت حیزبوڵڵای کورد دیسان بە یارمەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران زیندوو بکاتەوە. بەڵام ناوبڕاو ئەم ھەواڵەی ڕەت کرد و گۆتی ھیچ ئامانجێکی بۆ ئەم کارە نییە و دەیھەوێ چالاکیی خۆی لە پارتی دیموکراتی کوردستاندا بەردەوام بکات.
بەوەرز
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گیانلەبەران پۆل:شیردەرەکانی ئەوڕووپا پۆل:شیردەرەکانی ئاسیا پۆل:یۆکای پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە پۆل:گواندارانی ئەورووپا
ئەدھەم بارزانی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:بنەماڵەی بارزانی پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی حیزبوڵڵای کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
چە پان لو
[چه پان لو] (زمانى فارسى: [چپانلو‎]، هەروەها رۆمانيزەد هەروەك [چاپانلū]؛ هەروەها ناسراو بە [چاپپەه] و [چاپەه]) [پارەنته٣١پارەنته٤] گوندێكە لە [سيڤكانلو] قەزاى لادێيى، لە قەزاى ناوەنديى [شيرڤان] ناوچە، باكوور [كسۆراسان] ويلايەت، ئێران. لە ٢٠٠٦ سەرژمێرى، دانيشتوانى ١٤٩ بوون، لە ٤٧ خێزان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بواری کارۆموگناتیسی
پۆل:کارۆموگناتیسی
مزگەوتی خانەقای کفری
مزگەوتی خانەقای کفری یەکێکە لەمزگەوتە دێرینەکانی قەزای کفری، کە سەر بە پارێزگای سلێمانیە، لەساڵی ١٨٨٩ی زاینی و لەسەردەمی شێخ عومەری بیارە (نیزامەدین) دروستکراوە.
مزگەوتەکە لەساڵی ٢٠١٠ لەلایەن وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی نۆژەنکراوەتەوە، پێنج نوێژە نووسراوەکە و نوێژی ھەینی و دوو جێژنەکەی تێدا ئەنجام دەدرێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
کیسمار
وێنۆک|کیسمار لە هاوین
كيسمار یەکێکە لە چیاکانی شاری شيرڤان دەکەوێتە ناوچەی سيڤكانلو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کێوەکانی ئێران
ئانا-سۆفی موتەر
ئانا-سۆفی موتەر (لەدایکبووی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣) کەمانچەژەنێکی ئەڵمانییە. لە سەرەتای ژیانی ھونەریدا لەلایەن ھێربێرت ڤۆن کاراجانەوە پشتگیری لێکرا. وەک داکۆکیکارێک لە مۆسیقای کلاسیک، چەندین بەرھەمی بە تایبەتی بۆی ئامادە کردووە، لەلایەن سێباستیان کورییەر، ھێنری دوتیلۆکس، سۆفیا گوبایدونیا، ویتۆڵد لووتۆسلاڤسکی، نۆربێرت مۆرێت، کریستۆف پێندێرێککی، ئاندرێ پرێڤین، ڤۆڵفگانگ ڕیھم، جۆن ویلیامز و ئەوانی دیکە. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە کە یەکەم کاری ئۆرکێسترای لەگەڵ فیلارمۆنیکی بەرلین کردووە، موتەر وەک سۆڵۆیستێکی دیار لەگەڵ چەندین ئۆرکێسترای پێشەنگ لە سەرانسەری جیھاندا نمایشی کردووە.
پیشە
ژەنینی موتەر دەستی کرد بە وەرگرتنی سەرنج و وازی لە خوێندن ھێنا بۆ ئەوەی خۆی بە تەواوی کات بۆ مۆسیقا تەرخان بکات. ھێربێرت ڤۆن کاراجان بەڕێوەبەری فیلمەکە ڕێکخستنی بۆ کرد کە لەگەڵ فیلارمۆنیکی بەرلین یاری بکات. لەو کاتەدا تەمەنی تەنھا ١٣ ساڵ بوو، یەکەم دەرکەوتنی گشتی لەسەر شانۆ لە ساڵی ١٩٧٦ لە فێستیڤاڵی لۆسێرن ئەنجامدا، کە تێیدا کۆنسێرتۆی کەمانچەی ژمارە ٤ی مۆزارتی لە د ماجۆری ژەنی. لە ساڵی ١٩٧٧ لە فێستیڤاڵی سالزبۆرگ و لەگەڵ ئۆرکێسترای ژووری ئینگلیزی بە سەرپەرشتی دانیال بارینبۆیم نمایشی کردووە. ڕەخنەگران ئاستی پێگەیشتنیان لە نمایشی موتەردا بەرز نرخاند، یەکێک لە پێداچوونەوەکارەکانی دای وێڵت نووسیویەتی، ""ئەو بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش ژەنینی پێکردووە، و لە سەرووی ھەمووشیانەوە، بە ھیچ شێوەیەک وەک منداڵێکی سەرسووڕھێنەر ژەنینی پێنەکردووە. تەکنیکەکەی بە تەواوی پێگەیشتووە." موتەر لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا یەکەم تۆمارکردنی کۆنسێرتی کەمانچەی سێیەم و پێنجەمی مۆزارت لەگەڵ کاراجان و فیلارمۆنیکی بەرلین ئەنجامدا.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦، لە تەلەڤیزیۆنی فەرەنسا، وا دەرکەوت کە موتەر ئاماژەی بەوەدا کە خانەنشین دەبێت کاتێک تەمەنی دەبێتە ٤٥ ساڵ، لە ساڵی ٢٠٠٨. بەڵام مانگی دواتر وتی کە قسەکانی «لێکدانەوەی ھەڵەیان بۆ کراوە» و تا ھەستی پێدەکات بەردەوام دەبێت لە ژەنین دەیتوانی «ھەر شتێکی نوێ، ھەر شتێکی گرنگ، ھەر شتێکی جیاواز لە مۆسیقا بھێنێت».
نمایشەکان
ھەرچەندە ڕێپرتوارەکەی زۆر بەرھەمی کلاسیک لەخۆدەگرێت، بەڵام موتەر بە تایبەتی بە نمایشەکانی لە مۆسیقای کالسیکی ناسراوە. چەندین پارچە بە تایبەتی بۆی نووسراون یان تەرخانکراون، لەوانە گۆرانیی لەسەر ھەمان ئاکۆرد ی ھێنری دوتیلۆکس، کۆنسێرتۆی دووەمی کەمانچەی کریستۆف پێندێرێک، زنجیرەی دووەمی ویتۆڵد لووتۆسلاڤسکی و وەشانی ئۆرکێسترای پارتیتا، و گۆرانی گۆرانی کات کات سروود ی وۆڵفگانگ ڕیم، ڕووناکی سپیل، و دیاد. لە مانگی ئابی ٢٠٠٧ بۆ یەکەمجار کۆنسێرتۆی کەمانچەی ژمارە ٢ی سۆفیا گوبایدونای لە کاتی ئێستادا ی نمایش کرد. ھاوسەرەکەی پێشووی، بەڕێوەبەر و ئاوازدانەر ئاندرێ پرێڤین، کۆنسێرتۆی کەمانچەی خۆی «ئان-سۆفی» (٢٠٠١)ی تەرخان کرد بۆ ئەو؛ ئەوان لە ساڵی ٢٠٠٣ لەگەڵ ئۆرکێسترای سەمفۆنی بۆستن ئەو پارچەیەیان تۆمار کرد و لە ساڵی ٢٠٠٥ خەڵاتی گرامییان پێبەخشرا بۆ تۆمارکردنەکە.
جۆن ویلیامز ئاوازدانەری بەناوبانگی جیھانی نووەتەی فیلم و پێنج جار براوەی خەڵاتی ئۆسکار مۆسیقای ڕەسەنی بۆ ئامادە کردووە، لەنێویاندا پارچەیەک بۆ کەمانچە و تار و ھارپ بە ناوی «مارکینگز» (٢٠١٧)، کۆمەڵێک ڕێکخستنی بابەتەکانی فیلم کە لەلایەن ئەوەوە بۆ کەمانچە و ئۆرکێسترا ئامادەکراوە لەلایەن موتەر و ویلیامزەوە لەگەڵ ئۆرکێسترای ھونەری تۆمارکردنی لۆس ئەنجلۆس لە فیلمی ئەکرۆس ستار تۆمارکراوە و دووەم کۆنسێرتۆی کەمانچەی ویلیامز ئاماژەی بۆ کراوە ساڵی ٢٠٢١، کە لەلایەن موتەرەوە تۆمارکراوە لەگەڵ ئۆرکێسترای سەمفۆنی بۆستن، نووسەر وەک بەڕێوەبەر، لە ھەروەھا موتەر وەک سۆڵۆیست لە یەکەم کۆنسێرتی جۆن ویلیامز لەگەڵ ڤینەر فیلارمۆنیکەر لە ٢٨ و ٢٩ی ژانویەی ٢٠٢٠ دەرکەوت، کە لەلایەن دۆیچە گرامۆفۆن تۆمارکرا و لە ئەلبوومی ڕاستەوخۆی «جۆن ویلیامز لە ڤییەنا» بڵاوکرایەوە، کە بووە پڕفرۆشترین ئەلبوومی مۆسیقای ئۆرکێسترا لە ساڵی ٢٠٢٠.
خەڵاتی جۆراوجۆری وەرگرتووە، لەوانە چەندین خەڵاتی گرامی بە درێژایی ژیانی ھونەری و خەڵاتی مۆسیقای جەمسەری و خەڵاتی پریمیۆم ئیمپریال کە ھەردووکیان لە ساڵی ٢٠١٩دا بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵاتی ئۆسکار پۆل:کەمانچەژەنەکانی کلاسیکی ئەڵمانی پۆل:ئەکادیمییەکانی ئەکادیمیای شاھانەی مۆسیقا پۆل:کەمانچەژەنە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:کەمانچەژەنە کلاسیکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ژنە موسیقاژەنەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە کەمانچەژەنە کلاسیکییەکان پۆل:مۆسیقاژەنی کلاسیکی منداڵان پۆل:براوەی خەڵاتی مۆسیقای ھێربێرت ڤۆن کاراجان پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پلێزنت گرۆڤز، ئەلاباما
پلێزنت گرۆڤز (، ) شارێکە لە کەرتی جەکسن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٢٠ کەس بووە. ڕووبەری ٩٫٤٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٤٫٤٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
ئیزابێلا بێرد
وێنۆکئیزابێلا لیوسی بێرد یانیش بە ناوی ھاوسەرەکەی ئیزابێلا بیشۆپ (١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٣١–٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٤)، گەڕیدە، نووسەر، فۆتۆگرافەر ھەروەھا سروشتناسێکی ئینگلیز بوو کە لە سەدەی نۆزدەھەم ژیاوە. یەکەم ژن بووە کە بۆ کۆمەڵەی جوگرافیی شاهانەیی ھەڵبژێردراوە.
ژیاننامە
ئیزابێلا لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٣١ لەدایک بووە لە ناوچەی یۆرکشەر لە باکووری ئینگلتەرا. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٤، لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا کۆچی دواییی کردووە و لە ئێدینبەرەی پایتەختی سکۆتلەندا نێژراوە. لە ماوەی ژیانیدا گەشتی بۆ چەندین ناوچەی جیاواز کردووە و لە کتێبەکانیدا لەسەر ئەو ناوچانە دواوە کە سەردانیانی کردووە و زانیاریی زۆری لەسەریان کۆ کردووەتەوە و بەشێوەی وێنە و دەق دایانی ناوە. لەوانەش ھندستان و تبت و کوردستان و پارس و عێڕاق و مەغریب و تورکیا و چین و کۆریا و زۆر ناوچەی تر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١ پۆل:مردووانی ١٩٠٤
گاوەکەچ سەروو
گاوەکەچ سەروو (Gawekeç serû، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣٤ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
کەلووی ھۆشە
چەپ|150px|وێنۆک|ھێمای بورجی ھۆشە بورجی ھۆشە یان گوڵەگەنم ، شەشەمین بورجی خولگەی خۆر و کەوانی ٣٠ پلەی ڕێڕەوی خۆر لە مانگی خەرماناندایە.
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
گاوەکەچ سەروو
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سروودی نەتەوەیی
سروودی نیشتیمانی سرودێکی تایبەتە بە وڵاتەوە و لە بۆنە فەرمییەکاندا لێئەدرێ لە قوتابخانەکان و پێش دەستپێکردنی یاریی ھەڵبژاردەی ئەو وڵاتە، ھتد.
نمونە:
پۆل:سروودە نیشتمانییەکان پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
ئیدان ئامێدی
ژیاننامە
ئیدان لە بنەماڵەیەکی کوردانی ئیسرائیل ھاتووەتە جیھان و لە ئورشەلیم گەورە بووە.
چەتەسالاری
فەرمانڕەوایەتی دزوجەردە (Kleptocracy) کلپتۆکراسی، (جاروبار بە Cleptocracy دەنووسرێت) (رەگی ئەم وشەیە لە کلپتۆ Klepto واتە دزوجەردە + کراسی Cracy واتە فەرمانڕەوایەتی ھاتووە بە مانای فەرمانڕەوایەتی دەوڵەت لەلایەن دزوجەردەوە)، زاراوەیەکی نەخوازراوی نارەسمیە و بەکاردەھێندرێت بۆ حکومەتێکی گەندەڵ لە بەڕێوبردنی داھاتی گشتیدا بە مانای ئەوەی بەڕێوبردنەکەی وا نەخشە بۆکێشراوە کە بەشێوەیەکی سەرەکی ھەڵدەستێت بە بەخێوکردن و پشتگیریکردنی دەوڵەمەندی تاکەکەسی و دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسە حکومیەکان و دارودەستەکانیان (کلپتۆکراتەکان).
ئیدان ئامێدی
ژیاننامە
ئیدان لە ھونەری جەنگیی وەک تایکواندۆ پسپۆڕە. پێش خزمەتی سەربازیی، لە ساڵی ٢٠٠٥ نازناوی لە تایکواندۆ بەدەست خستووە.
چەتەسالاری
لەبەرئەوەی دیموکراسی دزینی ئاشکرا بۆ بەرژەوەندی راستەوخۆی تاکەکەسی بەمەبەستی پشتگیریکردن بۆ ماوەیەکی دریژخایەن و مانەوە لە دەسەڵاتدا قورستر و زەحمەتتر دەکات، بۆیە رژێمە کلپتۆکراسیەکان زۆرجار رژێمی دکتاتۆرین یان ھەندێک شێوازی تری حکومەتی ئۆتۆکراتین (تاکڕەوین).
فەرمانڕەوایەتی کلپتۆکراتی واتە ئابووری وڵات بخرێتە ژێر خزمەتی بەرژەوەندیەکانی کەسانی کلپتۆکرات. وڵاتە دابەشکراوەکان ئەوانەی سەروەت و سامانیان لەرێگەی دەسبەسەر داگرتن و داچۆڕینی سەرچاوە سروشتیەکانەوە بەدەست دێت (وەک ئەڵماس و نەوت لە چەند حاڵەتێکی گرنگی کەمدا) لەوانەیە بە شێوەیەکی تایبەت ببن بە کلپتۆکراسی. ئابووریە دووبارە دابەشکراوەکان ئەوانەی سامانیان لە رێگەی سیستەمی باج وەرگرتنەوە بەدەست دێت سنورێکی سروشتی دیاریکراویان ھەیە لەبارەی ئەوەی تا چ رادەیەک دەتوانن سیاسەتی کلپتۆکراسیان فراوان بکەن لەسەر خەڵکی خۆیان بەبیَ شڵەژاندنی حکومەتەکەیان لە رێگەی فراوانکردنی دەسەڵاتیان بۆ پشتگیریکارانیان یان دوورخستنەوەی وەبەرھێنەرانی داھات لە وڵاتەوە یان وایان لێبکرێت کرێکار و سەرمایەیان بکێشنەوە. کاتێک ئابووریە دووبارە دابەشکراوەکان ھەڵدەستن بە دەرخستنی ئامانجە کلپتۆکراسیەکان، ئەوان ئەمە لە رێگەی بەکارھێنانی باج کە کۆکراوەتەوە لە خەڵکی ئاسایی بە مەبەستی ھاریکاریکردنی پشتگیریکارانی حکومەت ئەنجامدەدەن. نمونەش بۆ گروپە ئاساییەکان کە جێگای سەرنج راکێشانن: ھێزە چەکدارەکان و سوودوەرگرانی خۆشگوزەرانیەکان و قوتابیان و کارمەندە مەدەنیەکان و جوتیارەکان و خانەنشینەکان و ... ھتد.
ئیدان ئامێدی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:ئەکتەرەکان پۆل:زیندووان
چەتەسالاری
دروست کردنی سیستەمێکی کلپتۆکراسی پشتگیریکراو لەلایەن دکتاتۆریەتەوە بەشێوەیەکی ئاسایی دەبێتە مایەی چەندین ساڵ لە قاتوقڕی و ئێش و ئازار بۆ بەشێکی زۆری ھاوڵاتیان وەک لەناوچونێک بۆ کۆمەڵگەی مەدەنی و سەروەری یاسا دادەنرێت. سەرەڕای ئەمەش، کلپتۆکراتەکان بەشێوەیەکی رۆتینی گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکان پشتگویَ دەخەن لە رێگەی گەڕانیان بەدوای کۆکردنەوەو بەدەستھێنانی سامان و دەسەڵاتی زیاتر.
ھەندێک لە چاودێران زاراوەی (کلپتۆکراس) بەکاردێنن بۆ بە بێبایەخدانانی ئەو پرۆسە سیاسیانەی رێگە بە کۆمپانیا گەورەکان دەدەن تا کاریگەر بن لەسەر سیاسەتە سیاسیەکان. (رالف نادر) بە پیَ ی ئەم مانایە بۆ ئەم وشەیە، ولایەتە یەکگرتوەکان بە کلپتۆکراس لە ماوەی ھەڵمەتەکانی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٠٠دا ناودەبات. زاراوەیەکی تری زیاتر وورد بۆ ھەمان ئەم کاریگەریە لەسەر وڵات زاراوەی پلوتۆکراسی یە Plutocracy.
پلەدارکردنی نێودەوڵەتی دیوەدەری (شەفافیەت) لە سەرەتای ٢٠٠٤دا، رێکخراوی دژە گەندەڵی چاودێری (نێودەوڵەتی دیوەدەری) ھەڵسا بە بڵاوکردنەوەی لستێک کە بە باوەڕی ئەو ئەمانە دە خۆدەوڵەمەندکەردترین سەرکردەن لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی رابردودا. بە پیَ ی بڕی ئەو پارەی کە گوایە دزراوە ( بە دۆلاری ئەمریکی)، ئاوا یە:
پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:گەندەڵیی سیاسی پۆل:وشە سیاسییەکان
کەرەملیس
کەرەملیس یا کەرەملیش (بە عەرەبی: کرملیس، سوریانی: ܟܪܡܠܫ) شارەدێیەکە لە قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. کەرەملیس دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٨ بە ٥٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و لە مەسیحی و کوردی شەبەک پێکھاتووە. کەمتر لە ١٨ میل(٢٩ کم) دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی مووسڵ.
بە چەندین گرد دەورە دراوە کە لەگەڵیدا شاری مێژوویی ئاشووری کار-مولیسی پێکدەھێنا، کە بە زمانی ئەکەدی بە واتای "شاری مولیسو" دێت. دوای لەشکرکێشی داعش بۆ سەر شارۆچکەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤، دانیشتوانی شارۆچکەکە ھەڵاتن بۆ ھەرێمی کوردستان. شارۆچکەکە لە چوارچێوەی شەڕی مووسڵ لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە لە ژێر دەسەڵاتی داعش رزگارکرا.
مێژوو
کەرەملیس بۆ ماوەی لانیکەم بەشێک لە سەردەمی حوکمڕانی، شوێنی دانیشتنی باوکی نێستۆری دێنھای دووەم بوو (١٣٣٦/٧-١٣٨١/٢). درێژەی مێژووی کەنیسەی بار ھیبریۆس باس لە چەندین پەیوەندی نێوان دێنھای دووەم دەکات و کەنیسەی یاقوبەکان لە کەرەملیس لە نێوان ساڵانی ١٣٥٨ بۆ ١٣٦٤. لەم قۆناغەدا کەرەملیس کۆمەڵگەی جاکۆبی و ئەرمەنی شانبەشانی زۆرینە نێستۆرییەکەی ھەبوو، و سەرۆک گوندەکانی خۆیان بە 'ئەمیر' ناودەبرد. ئەو ئاوەدانییەی کە گوندەکە لە سەردەمی دێنھای دووەمدا بەدەستی ھێنابوو، پێدەچێت کۆتایی ھاتبێت کاتێک پیاوسالاری لە سەدەی چواردەھەم یان پانزەدا لە بەروارێکی نادیاردا گواسترایەوە بۆ مووسڵ.
ناوی شارۆچکەکە لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا دەرکەوتووە و ژمارەی دانیشتووانەکەی لەو ساڵەدا ١٨٧٦ کەس بووە. ھەرچەندە ئێستا زیاتر لە چوار ھەزار کەس لەو گوندەدا نیشتەجێن، بەڵام نزیکەی سێ ھەزار کەس ھەن کە کۆچیان کردووە بۆ دەرەوەی عێراق. ھەروەھا گوندەکە شاھیدی کۆچی ھەزاران مەسیحی بوو بۆ ئەو گوندە دوای دوایین جەنگی عێراق.
دوای جەنگی عێراق
کەرەملیس دوای شەڕی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەمریکا تاڕادەیەک ئارام بوو. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٣دا، شارۆچکەکە بۆ ماوەیەکی کورت کەوتە ژێر کۆنترۆڵی فیرقەی ١٠١ی ئاسمانی (کەتیبەی ٣٧٧ی تۆپخانەی مەیدانی پەرەشوت).
شارۆچکەکە لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمان و ناوخۆیی لە ساڵانی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٧ و ٢٠١٠دا پشتگیرییەکی بەھێزی بەرامبەر بە بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری نیشان دا. شارۆچکە کە ھەزاران پەنابەری ئاشوری و مەسیحی دیکە لە ناوچەکانی دیکەی ئەو وڵاتەوە دوای شەپۆلی توندوتیژی دژ بە وان پێشوازی کردووە. لە کاردانەوە بەم لێشاوی ئاوارانە، سرکیس ئاغاجان و لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ماڵی نوێیان دروست کرد و نۆژەن کردەوە، کڵێساکان، گۆڕستانەکان، ژێرخانی و کۆمەڵگەی بۆ پەنابەرانی ئەرمەنی، لەنێو باشترکردنی دیکەدا.
لە ٦ی ئابی ٢٠١٤، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام دەستیان بەسەر شارۆچکەکەدا گرت، بووە ھۆی ھەڵاتنی ھەموو دانیشتووانەکەی بۆ ھەولێر. لە ماوەی داگیرکردنی ئەو شارەدا، بەھۆی "پابەند نەبوون بە یاسا توندەکانی دەوڵەتی ئیسلامی" ژنێکی ئاشووری تەمەن ٨٠ ساڵیان سووتاند و بەشێکی زۆری دێری مێژوویی مار بێھنامی وێران کرد.
لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، شارەکە لەلایەن سوپای عێراقەوە ئازادکرا، کە لە ھەمان ڕۆژدا خاچەکانیان دەگەڕاندەوە بۆ قوبەی ھەندێک لە کڵێسا سەرەکییەکان.
ئاسایش
ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا لە ئێستادا ئاسایشی شارۆچکەکە بەڕێوەدەبەن.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
کەلووی شێر
چەپ|150px|وێنۆک|ھێمای بورجی شێر بورجی شێر ، پێنجەمین بورجی خولگەی خۆر و کەوانی ٣٠ پلەی ڕێڕەوی خۆر لە مانگی گەلاوێژدایە.
چەپ|150px|وێنۆک|وێنەی بورجی شێر
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
گەورەشار
وێنۆک|300px|[[تۆکیۆ، یەکێک لە گەورەشارەکانی وڵاتی ژاپۆن و جیھان]] [[ھەولێر، یەکێک لە گەورەشارەکانی باشووری کوردستان و عێراق|thumb|300px]] گەورەشار یان مێترۆپۆلیس ناوێکە کە بۆ شارە گەورە و پڕ دانیشتووەکان بە کار دێت. گەورە شارەکان لە شارێکی ناوەندی و چەند شاری بچووکتری دەوەرووبەریان پێک ھاتوون. گەورە شارەکان گرینگی سیاسی، ئابووری، بازرگانی و کلتووری زۆریان ھەیە و وەکوو ناوچەی گرینگی بازرگانی ھەر وڵاتێک ھەژمار دەکرێن. ھەروەھا گەورە شارەکان شوێنی وەرزشی، کلتووری، فێرکاری و گەشتیاری زۆریان تێدایە و بەو ھۆیەشەوە میوانی زۆری شار و وڵاتانی تریان ھەیە.
ڕۆناڵد ڕۆس
ئەلسێر ڕۆناڵد ڕوس (؛ لەدایکبووی ١٣ی ئایاری ١٨٥٧ - مردووی ١٦ی ئەیلوولی ١٩٣٢) پزیشکێکی ئینگلیزی بووە و تایبەت بووە بە زانستی نەخۆشییەکانی باسۆلۆجیا و لە ساڵی ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبڵ لەپزیشکدا بەدەستھێناوە، لە قوتابخانەی پزیشکی لە سانت بارسلیمۆ لە ئینگلتەرا پزیشکی خوێندووە، لە ساڵی ١٨٧٩ لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا بڕوانامەی دبلۆمی لە پزیشکدا وەرگرتووە. ڕۆناڵد ڕوس دوای ئەوەی بڕوانامەی دبلۆمی لە پزیشکیدا بەدەستھێناوە ڕۆشتووە بۆ ھیندستان و لەوێ کاری پزیشکی کردووە، لە ساڵی ١٨٨١ بۆ ساڵی ١٨٩٩ وەکو پزیشکی سەربازی لە ھیندستان خزمەتی کردووە دواتر لە ساڵی ١٨٩٩ تاکو خانەنشینکراوە لە ساڵی ١٩١٧ ڕۆشتووە بۆ ئینگلتەرا و لەوێ وەکو توێژەر و مامۆستا لە قوتابخانەی پزیشکی ناوچە گەرمەکان لە لیڤەرپووڵ کاری کردووە. ڕۆناڵد ڕوس لە ساڵی ١٨١٧ بۆ ساڵی ١٩٢٣ ڕۆشتووە بۆ زانکۆی شای سەر بە زانکۆی لەندەن و وەکو پزیشک و مامۆستا لەوێ کاری کردووە، ساڵی ١٩٢٣ پەیمانگایەکی بەناوی ڕوسەوە پێکھێناوە و سەر بە نەخۆشخانەکانی ناوچە گەرمەکانی لەندەن بووە و بووەتە بەڕێوەبەری پەیمانگاکە تاکو ماوەی ٩ ساڵ. ڕۆناڵد ڕوس ژمارەیەکی زۆر خەڵاتی بەدەستھێناوە لەوانە خەڵاتی بارکی ئاڵتوونی بۆ توێژینەوەی پزیشکی لە ساڵی ١٨٩٥، ساڵی ١٩٠١ خەڵاتی کامیرۆنی لە زانکۆی ئیدنبەرەی ئوسکۆتلەنداوە وەرگرتووە، ساڵی ١٩٠٩ نیشانەی شاھانەی لەلایەن کۆمەڵەی شاھانەی بەریتانیاوە پێبەخشراوە و ساڵی ١٩١١ حکوومەتی بەریتانیا نازناوی سێری پێبەخشیوە، ساڵی ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبڵی لەپزیشکیدا وەرگرتووە و بەیەکەم کەسایەتی بەریتانی دەژمێردرێت کە ئەم خەڵاتەی وەرگرتووە. ڕۆناڵد ڕوس لە ١٦ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٢ لەتەمەنی ٧٥ ساڵیدا لەلەندەن کۆچی دوایی کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧ پۆل:مردووانی ١٩٣٢ پۆل:ڕۆماننووسانی بریتانیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:زاناکانی مەلاریا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
زمانی پورتوگالی
زمانی پورتوگالی (português or, in full, língua portuguesa) زمانێکی ڕۆمانسییە لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا وە دەست پێ دەکات. زمانی فەرمییە لە وڵاتی پورتوگال، بەڕازیل، کیپڤەرد، گینێ بیساو، مۆزامبیک، ئەنگۆلا و سائۆتۆمێ و پرینسیپی. ھەروەھا زمانێکی فەرمیە لە تیمۆری ڕۆژھەڵات و ماکاو لە چین. ئەنجامی فراوانی لەماوەیەکی کاتی ئەگەڕێتەوە بۆ داگیرکاری. بوونی کلتووری پورتوگالی و قسەکەری (کریوڵی پورتوگالی) دەدۆزرێتەوە لە (گوا)، (دەمەن و دیو) لە ھندستان، لە (باتیکڵا)وە لەسەر کەناری ڕۆژھەڵاتی سریلانکا، لە دوورگەی فلۆرێز لە ئەندەنووسیا، لە مالاکا لە مالیزیا، لە (دوورگەی ئەی بی سی) لەکاریبی قسەی پێدەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی پورتوگالی پۆل:زمانەکانی ئەنگۆلا پۆل:زمانەکانی بەڕازیل پۆل:زمانەکانی کەیپڤەرد پۆل:زمانەکانی تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:زمانەکانی گینێ بیساو پۆل:زمانەکانی ماکاو پۆل:زمانەکانی مۆزامبیک پۆل:زمانەکانی پورتوگال پۆل:زمانەکانی ساوتۆمێ و پرینسیپی پۆل:زمانەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
ھێزی ڕاڤەیی
دەوترێت بیردۆزێک لەچاو بیردۆزێکی تر خاوەنی ھێزی ڕاڤەیی -یەکی زۆرترە دەربارەی بابەتێک ئەگەر بتوانێت پێشبینی بکات، و ئەگەر نا، بەڵگەی گونجاو بھێنێتەوە بۆ ھەموو ئەو فاکتانەی کە بیردۆزە دووھەمەکە بۆیان وا دەکات (پێشبینی دەکات یان بەڵگەی گونجاویان بۆ دەھێنێتەوە)، و زێدەتریش: ھۆکانی ئەو فاکتانەی تر کە بیردۆزە دووھەمەکە ڕاڤەیان ناکات ڕاڤە بکات.
مارانۆس
مەڕانۆ یان مارانۆ (بە ئنگلیزی Marrano) جولەکەکانی نیمچەدوورگەی ئیبیریا بوون کە بە زۆر کرانە کاسۆلیک، بەڵام ھەر بۆ ئایینە ئەسڵییەکەی خۆیان دڵسۆز بوون، بە نھێنیی ئایینەکەی خۆیان پەیڕەو دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:سەدەی ١٤یەم لە ئەندەلوس پۆل:سەدەی ١٥یەم لە ئەندەلوس
یەکێتیی سۆڤیەت
یەکێتیی سۆڤیەت (بە ڕووسی: Советский Союз)، بە فەرمی یەکێتیی کۆمارە سۆشیالیستەکانی سۆڤیەت (بە ڕووسی: Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик)، دەوڵەتێکی سۆشیالیستی زلھێز بوو لە ئاسیا و ئەورووپا، کە لە ساڵی ١٩٢٢دا دامەزرا تاکو ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ ھەڵوەشا و کۆتایی ھات. یەکێتیی سۆڤیەت دەوڵەتێکی تاک-پارتی بوو لەلایەن حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت حوکم دەکرا لە دامەزراندییەوە ھەتا ھەڵوەشانی لە کۆتایییەکانی ١٩٩١. مۆسکۆ گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتەکەبوو، لەدوای ئەو چەند پێگە و شارێکی دیکە جێی بایەخ بوون لەوانە لێنینگراد (ئەمڕۆ سەنت پیتەرزبورگ)، کیێڤ (ئوکراینا)، مینسک (بیلاڕووس)، تاشکەند (ئوزبەکستان)، ئالماتی (کازاخستان)، نۆڤۆسیبرسک (ڕووسیا). یەکێتیی سۆڤیەت گەورەترین وڵاتی جیھان بوو بەڕووبەری ٢٢٬٤٠٢٬٢٠٠ مەتر چوارگۆشە کە ١١ ناوچەی کاتی جیاوازی لەخۆ گرتبوو. زیندە ھەرێمەکانی وشکانییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت بریتی بوون لە تەندرا، تایگا، گژوگیا، بیابان و چیاکان. دانیشتووانی وڵاتەکە بەگشتی پێیان دەوترا خەڵکی سۆڤیەت.
ڕەگ و ڕیشەی یەکێتیی سۆڤیەت لە شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧ سەری ھەڵدا، کاتێک بۆلشێڤیکییەکان بەڕێبەرایەتی ڤلادمیر لێنین توانیان بەسەر حکوومەتی کاتیی ١٩١٧ی ڕووسیا زاڵبن و دەست بەسەر دەسەڵاتی تاجی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیدا بگرن، لەبەرامبەردا کۆماری سۆڤیەتی ڕووسیایان دامەزراند. لە سەرەتاکاندا شەڕ کەوتە نێوان سوپای سووری بۆلشویکەکان و نەیارەکانیان لە ئیمپراتۆرییەتی ڕووس کە لە بەناوبانگترین لەو ھێزانەش ھێزی بزووتنەوەی سپی بوو. لە ئەنجامدا، سوپای سوور لەڕێی ھاوکارییەکانی بۆلشویکەکان توانی دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرێت و سۆڤیەت دابمەزرێنن، ھەروەھا لەڕێی دەزگای تیرۆری سوور نەیارە سیاسییەکانیان دوورخستەوە و بێدەنگکران. لە ساڵی ١٩٢٢، بۆلشویکییەکان سەرکەوتنی خۆیان ڕاگەیاند بە دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەت کە لەپاڵ ڕووسیا ئەوا وڵاتانی قەوقازی باشوور، ئوکراینا و بیلارووسیاش وەک کۆمارێکی سۆسیالیستی ھاتنە پاڵ یەکێتیی سۆڤیەت. دواتر ڕێنمایی سیستمی ئابووری نوێ لەلایەن لێنینەوە دەرکرا، کە ڕێگەی بە بازاڕی ئازاد و خاوەندارییەتی تایبەتی دەکرد بە شێوەی سنووردار؛ ئەمەش وای کرد کە ئابووری بۆ وڵاتەکە بگەڕێتەوە.
لە ساڵی ١٩٢٤ و دوای مردنی لێنین، جۆزێف ستالین ھاتە دەسەڵات. ستالین ھەموو ھێزە بەرھەڵەستیکار و ئۆپۆزسیۆنەکانی لەناوبرد کە لەناو حیزبی کۆمۆنیست ھەبوون. ستالین تەواوی دەسەڵاتی ئابووری وڵاتی گەڕاندەوە بۆ وڵات. لە ئەنجامدا وڵات کەوتە دۆخی بەرھەمھێنان و بەپیشەسازیی بوون، لەم ڕێیەوە ئابووری گەشەی سەند بەڵام ھاوکات لە ساڵانی ١٩٣٢–١٩٣٣ برسێتییەکی زۆر سەری ھەڵدا کە وای کرد چەند ملیۆن کەسێک بمرن. لە سەردەمی ستالین، پاکسازیی گەورە کرا لەدژی نەیارانی دەسەڵاتەکەی، ھەر لە ناو حیزبی کۆمۆنیستەوە تاکوو خەڵکی ئاسایی. بەشێک لەو کەسانە برانە کەمپی کارکردنی زۆرەملێ و بەشێکی دیکەش سزای مەرگیان بەسەردا سەپێندرا.
لە ٢٣ی ئابی ١٩٣٩، دوای ئەوەی سۆڤیەت لەگەڵ وڵاتانی زلھێزی ڕۆژاوا نەگەیشتە ڕێککەوتنێک دەربارەی بەرەی دژە نازی، ئەوا سۆڤیەت ڕێککەوتنێکی لەگەڵ ئەڵمانیای نازی واژوو کرد. لەدوای دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم، ئەوا بەشێک لە خاکی سۆڤیەت لە ڕۆژھەڵاتی پۆلەندا و وڵاتانی بەلتیک لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکران. لە حوزەیرانی ١٩٤١، خوێناویترین جەنگ لە مێژوودا ڕوویدا لە نێوان ئەڵمان و سۆڤیەت. قوربانییەکانی سۆڤیەت ڕێژەیەکی زۆر بەرزتربوو بۆ دووبارە گەیشتنەوەیان بە ناوچە داگیرکراوەکانیان، بەتایبەتیش لە جەنگی ستالینگراد دا. لە ڕۆژی ٩ی ئایاری ١٩٤٥، ھێزەکانی سۆڤیەت توانیان بەرلین داگیر بکەن و ببنە براوەی جەنگی جیھانیی دووەم لە ئەورووپا. ئەو خاکەی کە سۆڤیەت داگیری کرد لەم جەنگەدا، بوونە پاشکۆی دەوڵەتانی بلۆکی ڕۆژھەڵات. دوای جەنگ، ئەوا جەنگی سارد سەری ھەڵدا ئەمەش بەتایبەت لەدوای ئەوەبوو کە پێگەی جوگرافیای سۆڤیەت فراوانتر بوو ھەروەھا بلۆکی ڕۆژاوا یەکیان گرت لە ڕێکخراوی ناتۆ لە ساڵی ١٩٤٩.
دوای مردنی جۆزێف ستالین لە ساڵی ١٩٥٣، قۆناغی بەناستالینکردنی سۆڤیەت لەلایەن نیکیتا خروشچۆڤ دەستی پێکرد. بەھۆی ئەم قۆناغەوە ئەوا وڵاتەکە زیاتر گەشەی سەند، ملیۆنان کەس لە جووتیار و ڕەجنبەران چوونە شارە پیشەسازییەکان بۆ ئەوەی لە کارگەکان کاربکەن. سۆڤیەت لە پێشبڕکێی وڵاتی جیھان توانی بێتە لووتکە لەڕێی ناردنی سپوتنیک-١ بۆ بۆشایی ئاسمان، ھەروەھا ناردنی یەکەم مرۆڤ (یووری گاگارین) بۆ بۆشایی ئاسمان، ھەروەھا توانیان یەکەم ئامێر بەسەرکەوتووی بگەیەننە ھەسارەیەکی دیکە، کە ھەسارەی ڤینۆس بوو. لە ساڵانی حەفتاکان، سۆڤیەت لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کەوتە دۆسایەتی و دانووستاندن، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٩٧٩ ھێزەکانی سۆڤیەت چوونە ناو خاکی ئەفغانستان ئەوا گرژییەکانی نێوانیان دووبارە دەستی پێکردەوە. لە جەنگەکەدا، ئەمریکا ھاوکاری موجاھیدە ئیسلامییەکانی کرد. دوای نۆ ساڵ، سەرەنجامی جەنگەکە بووە ھۆی وشکبوونی ئابووری سۆڤیەت و کشانەوەی ھێزەکانیان لە ئەفغانستان.