cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سوێین فۆرکبییەرد
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٠١٤ پۆل:فەرمانڕەواکانی نەرویژ لە سەدەی ١٠یەم پۆل:ڤایکینگەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:پاشاکانی دانمارک لە سەدەی ١٠یەم پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:فەرمانڕەواکانی نەرویژ لە سەدەی ١١یەم پۆل:ڤایکینگەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:پاشاکانی دانمارک لە سەدەی ١١یەم پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٦٠ پۆل:فەرمانڕەواکانی ئەنگلۆ-نۆرس پۆل:فەرمانڕەواکانی ئینگلتەرا پێش ١٠٦٦
مەغریب لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
مەغریب نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
شاری کۆنان
شاری کۆنان بریتییە لە شارێکی بچووک لە تشرینی دووەم لە ساڵی ٢٠٠٥ دروست بووە، دەکەوێتە ناو شارۆچکەی ھۆکای لە پارێزگای تۆتۆری. ئەمەش چونکە لە ژاپۆن کەسایەتییەکانی وێنەی جووڵاو بە ڕاستی سەیر دەکرێت و زەوییەکی بچووک لە شارۆچکەی ھۆکای لە پارێزگای تۆتۆری کە گۆشۆ ئۆیامای نووسەری زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنانی تێدا لەدایک بووە گۆڕیوە بۆ مۆزەخانەیەک و شوێنێکی گەشتیاری کە کەسایەتییەکانی زنجیرەکەی تێدایە. وە ئەم شارە بچووکە لە ناو شارێک دروست کراوە کە بریتییە لە بەشێک لە شاری تۆتۆری تێیدا پردی کۆنانی لێیە کە لە سەریدا ھەندێک لە پەیکەرەکانی کەسایەتییەکانی زنجیرەکەی تێدا دانراوە.
وە شارەکە چەند شتێکی تێدایە:
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی ژاپۆن پۆل:لێکۆڵەر کۆنان
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٠
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٠، لەنێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەلجیکا لە یاریگای ئۆڵۆمپی ڕۆما لە ڕۆما. بە ڕێوەچوو. کە بە ئەنجامی (٢–١) لە سودی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا کۆتایی ھات.
سەرچاوەکان
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٠
پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٠
کەپنەکران
کەپنەکران گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری کەلان، ناوچەی زەڕنە، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
١٤٧٦ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1476 (توضيح)
کینگدم
شانشینی (ژاپۆنی: キングダム، ھپبۆرن: کینگودامۆ) زنجیرەیەکی مانگای ژاپۆنییە کە لەلایەن یاسوھیسا ھەرا نووسراوە و وێنەی کێشراوە. لە گۆڤاری ھەفتانەی یۆنگ جەمپی سێینن مانگای شوێشا لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ەوە زنجیرەکانی داڕشتنی بۆکراوە، لەگەڵ ئەو بەشانەی کە لە شەست و چوار بەرگی تانکۆبۆن کۆکراوەتەوە تا مانگی شوباتی ٢٠٢٢.
شانشینی حیسابێکی خەیاڵیی سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ئەزموونی جەنگی ھەتیو شین و ھەڤاڵەکانییەوە دابین دەکات کە دەجەنگێت ببێتە گەورەترین جەنەراڵ لەژێر ئاسماندا و لە ئەنجامدا چین یەکدەخات بۆ یەکەم جار لە ٥٠٠ ساڵدا
چیرۆک
مانگاکە باسی ئەو سەدەیە دەکات کە چین بۆ حەوت شانشین دابەش دەبێت و ھەر شانشینێک ھەوڵی ئەوە دەدات دەسەڵاتی خۆی بەسەر ئەوی تردا بسەپێنێت، و لە نێوان ئەمانەوە کەسانێک دەرکەوتن کە خەونی یەکگرتنی چینیان ھەیە و دەیانەوێت کۆتایی بەو ئازار و نەھامەتییە بێنن بەڵام ڕێگاکەیان ھیچ ئاسان نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای جووڵە پۆل:ستۆدیۆی پیرۆ پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٦ پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:فەنیمەیشن پۆل:ئەنیمی و مانگای مێژوویی پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:سێینن مانگا پۆل:مانگای شوئیشا
فورمووڵی ئۆیلەر
فورمووڵی ئۆیلەر ، کە بە ناو لیۆنارد ئۆیلەر ماتماتیکزانی سویسڕی ناونراوە لە شیکاریی ئاوێتەدا فورمووڵێکی جەبرییە کە پەیوەندیی فانکشنیی توانی ئاوێتە و فانکشنە سێگۆشەیییەکان بەم شێوە دەردەبڕیت:
لێرەدا e \! بنچینەی لۆگاریتمی سروشتی و یەکەی خەیاڵییە و گۆڕەکی x \! دەتوانێت ھەر ژمارەیەکی ڕاستەقینە بێت بە یەکەی پێوانی ڕادیان.
سەلماندن
ئەمانە دەزانین:
و ...بە بەکارھێنانی زنجیرەی تایلۆری e^{ix} بۆ ھەر xێکی ڕاستەقینە پەیوەندییەکە بە شێوەی خوارەوە بەدەست دێت:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شیکاریی ئاوێتە پۆل:سێگۆشەزانی پۆل:شیکار پۆل:لیۆنارد ئۆیلەر
فۆسفۆری سپی
وێنۆک|وێن‏‏‏ە‏‏‏ی چه‌كی فۆسفۆڕی سپی هێز‏‏‏ە‏‏‏كانی ئ‏‏‏ە‏‏‏مریكا بۆ سه‌ر ڤێتنام ساڵی ١٩٦٦
فۆسفوری سپی بریتیە لە مادەی فسفوری سپی نەرم کە لە مادەی فوسفات دروست دەکرێت بۆنی وەکوو سیر وایە ئەم مادەیە کاتێک لەگەڵ ئۆکسجین کار لێک دەکات ئاگر و دووکەڵێکی سپی دروست دەکات و بەر ھەر شوێنێک بکەوێت ھەموو ئەو کەسانەی لەو شوێنەدا بن بە تەواوی دەسووتێن. ئەم چەکە زیاتر بۆ حەشارگە سەختەکانی دوژمن بە کار دێت، وەکوو باڵەخانەی گەورە، توونێل و سەنگەرە توکمەکان.
پارێزگای زیلی
زیلی وەک چیلی ئەخوێنرێتەوە، ناوچەیەکە ئەکەوێتە بەشی باکووری چین لە سەدەی ١٤ی زایینی (ئیمپراتۆریەتی مینگ) تا ١٩١١، دواتر ناوچەکە ھەڵوەشێنرایەوە و کرایە پارێزگا و ناوی لێنرا ھێبێی لە ١٩٢٨
ئالیس پۆڵ
ئالیس پۆڵ (؛ ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٥–٩ی تەممووزی ١٩٧٧) ژنە چالاکوانێکی مافەکانی مرۆڤ، فێمێنیست و داکۆکیکار بۆ مافی دەنگدانی ئەمریکی بوو. ئەو یەکێک بوو لەو کەسانەی کە ڕێبەرایەتی لە کەمپەینێک کرد بۆ ھەموارکردنەوەی نۆزدەمینی دەستووری ئەمریکا، کە تێیدا ڕێگری لە مافی دەنگدان دەکرد لەسەر بنەمای ڕەگەزیی.
چالاکییەکان بۆ مافی دەنگدان
لە ساڵی ١٩١٦، ئالیس پۆڵ حیزبی ژنانی نەتەوەیی دامەزراند (NWP), کە کۆمەڵەیەکی تێکۆشەر بوون جەختیان دەکردەوە لە تێپەڕاندنی ھەمواری مافی دەنگدانی نەتەوەیی. زیاد لە ٢٠٠ لایەنگری حیزبەکە بە ناوی (پاسەوانە بێ دەنگەکان) دەستبەسەرکران لە ساڵی ١٩١٧ دا بەھۆی مانگرتنیان لە کۆشکی سپی و ھەندێکیان مانییان گرت لە خۆراک و دوای ڕەوانەکردنیان بۆ بەندینخانە دووچاری خۆراک پێدانی بەزۆر بوونەوە. بە سەرکردایەتی کاری چاپمەن کات و دوو ملیۆن ئەندامی (کۆمەڵەی نەتەوەیی مافی دەنگدانی ژنانی ئەمریکی - NAWSA) ھەمواری ئازادی مافی دەنگدانی نەتەوەییان کردە ئامانجی سەرەکی و ژمارە یەکیان. دوای چەند ملمڵانێ دەنگدانێکی سەختی یەک لەدوای یەک لە ئەنجومەنی پیران (کۆنگرێس) و ناوەندی یاسادانانی ویلایەتەکان ھەمواری نۆزدەھەم بوو بە بەشێک لە دەستووری ئویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٨ ئابی ١٩٢٠ و دەڵێت «مافی دەنگدان بۆ ھاوڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکان نابێت ڕەت بکرێتەوە یان سنوورداربکرێت بەھۆی ڕەگەزەوە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان یان ھەر ویلایەتێکی دی.»
کێلی پرێتسۆن
کێلی پرێستۆن (بە ئینگلیزی: Kelly Preston) خانمەکتەر و مۆدێلێکی پێشووی ئەمریکییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فلۆریدا پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین پۆل:تاراوگە ئەمریکیەکانی لە ئوسترالیا پۆل:ژنە مۆدێلە ئەمریکییەکان پۆل:ساینتۆلۆژیستە ئەمریکییەکان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک
دارەشمانە
جوگرافیا
دارەشمانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شێخ جونەت و لە باشوور لەگەڵ گوندی گیرە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کوخان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قوڵ مارف.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٤٧٧ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1477 (توضيح)
سورقاوشانی شێخان
سورقاوشانی شێخان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی دووکان(ناوەند)، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سورقاوشانی شێخان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سورقاوشان و لە باشوور لەگەڵ گوندی سۆتکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زەلێن و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عازەبان.
مەغریب لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
مەغریب نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
١٤٧٨ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1478 (توضيح)
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٤
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٤،لە نێوان هەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا وهەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لە یاریگای پارک دی پرێنس لە پاریس بە ڕێوەچوو. کە بە ئەنجامی (٢-٠) لە سودی هەڵبژاردەی تۆپی پێی فەرەنسا کۆتایی هات.
ئێدمۆند ئایرۆنساید
ئێدمۆند ئایرۆنساید ھەندێ جار بە ئێدمۆندی دووەم ناسراوە (ئینگلیزی کۆن: ئیدامۆند، لاتین: Edmundus لە دایکبوون ٩٩٠ مردن ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٠١٦) پاشای ئینگلیزەکان بوو لە ٢٣ی نیسانەوە ھەتا ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٠١٦. ئەو کوڕی پاشا ئیتیلرد بوو لە ژنی یەکەمی، ئیلفگیفۆی یۆرک. پاشایەتی ئێدمۆند بەھۆی جەنگێکەوە کە لە باوکییەوە بە میرات بۆی مایەوە تێک چوو. بەھۆی بەرگریگرتن لە داگیرکاری دانمارک بە پێشەنگایەتی کانۆتی مەزن، نازناوی «ئایرۆنساید»ی پێبەخشرا.
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٤
سەرچاوەکان
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٤
ئێدمۆند ئایرۆنساید
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم پۆل:مردووانی ١٠١٦ پۆل:فەرمانڕەواکانی ئینگلتەرا پێش ١٠٦٦ پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:خەڵکی ئینگلیز لە سەدەی ١٠یەم پۆل:فەرمانڕەوا مەسیحییەکان
ڕیزبەندی کاتیی بۆ پەتای جیھانی کۆڤید-١٩ لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ دا
ئەم وتارە ھەڵدەستێت بە تۆمارکردنی ڕیزبەندی کاتیی و خێرای بڵاوبوونەوە و لەبارێتی دەستبەسەرداگرتنی نەخۆشی (کۆمەڵە نیشانەی سەختیی ھەناسەدانی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢ - SARS-CoV-2) کە دەکاتە ئەو ڤایرۆسەی بەرپرسیاربوو لە پەتای جیھانی کۆڤید-١٩ و بۆ یەکەمین جار لە شاری ووھان لە وڵاتی چین نەخۆشییەکە دەستنیشانکرا. ئەم وتارە لێکدراوە ڕووداوەکانی مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ پیشاندەدات.
١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠
بەپێی ئەو زانیارییانەی لەلایەن دەزگای ڕاگەیاندنی (بڵاوکراوەی بەیانیانی باشوری چین - SCMP) لە ڕێکەوتی ١٣ی ئازاری ٢٠٢٠ دا بڵاوکرایەوە، دەسەڵاتدارانی چین ٢٦٦ کەسیان دەستنیشان کردووە کە پێش ساڵی ٢٠٢٠ تووشبوون بە ڤایرۆسەکە.
سەرۆکی دامەزراوەی (ناوەندی دەستبەسەردا گرتن و ڕێگریکردنی نەخۆشییەکان - CDC) سەر بە ویلایەتە یەکرتووەکانی ئەمریکا (دکتۆر ڕۆبێرت ڕێدفیڵد)، پێی ڕاگەیەندرا دەربارەی سەختی ڤایرۆسەکە کە بووە ھۆی ڕاچڵەکاندنی.
٢ی کانوونی دووەم
لە ٢ی کانوونی دووەم دا ٤١ کەسی تۆمارکراوی نەخۆشخانەکانی شاری ووھانی چین پشتڕاستکرانەوە (لەڕێی پشکنینی تاقیگەوە) کە ھەڵگری ڤایرۆسی کۆرۆنان و ٢٧ نەخۆشیان (کە دەکاتە لە٦٦٪ نەخۆشەکان) بەرکەوتەی ڕاستەوخۆیان ھەبووە لەگەڵ بازاڕی کۆمەڵیی خۆراکە دەریایییەکانی ھوانان. ھەر ٤١ نەخۆشە لە نەخۆشخانەکانی پشکنینیان بۆ ئەنجامدرابوو گواسترانەوە بۆ نەخۆشخانەی (ژینینتن) لە ووھان. ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی (WHO) ڕایگەیاند لەسەر ھەر سێ ئاستی پەیوەندیدار (نووسینگەی وڵاتی جین، نووسینگەی ھەرێمی بۆ زەریای ڕۆژاوا و نووسینگەی سەرەکی) پێکەوە کار دەکەن و ھەمانگییان ھەیە بۆ وەڵامدانەوەی بڵابوونەوەی ڤایرۆسەکە.
٣ی کانوونی دووەم
زانایانی چینی لە (پەیمانگای نەتەوەیی بۆ دەستبەسەرداگرتن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییە بەربڵاوەکان - IVDC) توانیان ھەستن بە لابردنی ئەگەرەکانی ٢٦ جۆری نەخۆشی باوی کۆئەندامی ھەناسە. ناوەندە تەندروستییە بەرپرسەکانی ووھان ٤٤ باری نوێیان تۆمارکرد کە بە بازدانێکی گەورە دادەنرێت لە ٢٧ تووشبووەوە بۆ ٤٤ و ١١ کەس لەو ٤٤ تووشبووانە بە سەختی نەخۆش بوون و باری تەندروستیان ناجێگیر بووە. ھەروەھا ١٢١ کەسی نزیک و خزمی تووشبووەکان بە وردی و لە نزیکەوە چاودێری دەکران.
چین بە فەرمی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ئاگادارکردەوە دەربارەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە. لە لێداونێکی کورتخایەنی کۆشکی سپی دا لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئازاردا، ئەلێکس ئازار (وەزیری تەندروستی و خزمەتگوزارییە مرۆڤایەتییەکان) ڕایگەیاند کە بەرپرسانی فەرمی وڵات لە زانیارییە سەرەتایییەکانی ڤایرۆسەکە ئاگادارکراونەتەوە بەھۆی گفتووگۆکانی نێوان سەرۆکی ناوەندی (CDC) ڕۆبرت ڕێدفیڵد و سەرۆکی ناوەندی (CDC) چینی دکتۆر جۆرج فو گاو. بەھەمان شێوە ئەلێکس ئازار بە (سەرپەرشتیاری دەستەی کارمەندان)ی گوتووە کە دڵنیاببێتەوە لەوەی (ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی) ئاگادارن لە گرنگی و مەترسیداری ئەم بڵاوبوونەوەیە.
٤ی کانوونی دووەم
سەرۆکی ناوەندی دەستبەسەرداگرتنی نەخۆشییەکان لە زانکۆی ھۆنگ کۆنگ (ھۆ ۆاک لیۆنگ) ھەستا ھۆشداریدان بە بەرپرسانی شارەکە لەسەر جێبەجێکردنی توندترین ڕێکاری چاودێریکردن بۆ نەخۆشییەکی گواستروەی نھێنی نوێ کە چەندین کەسی تووشکردووە لە خاکی چین و ھەروەھا ڕایگەیاند کە ئەگەرێکی زۆر ھەیە نەخۆشییەکە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ بگوازرێتەوە. وە ئەم زانایە داوای کرد کە بەرپرسان بە زووترین کات زانیاری ورد بخەنە بەردەست لەسەر کەسانی تووشبووی ڤایرۆسە (وەک مێژووی تەندروستی) بەمەبەستی ڕێخۆشکردن و یارمەتیدانی شارەزایان بۆ ھەڵسەنگاندنی نەخۆشییەکە و پێشنیارکردنی ڕێکاری ڕێگریکردنی باشتر و کاریگەرتر.
لە ٤ی کانوونی دووەم دا وەزارەتی تەندروستی سەنگاپور ڕایگەیاند کە ئاگادارکروەتەوە لە یەکەمین باری گوومانلێکراوی (ڤایرۆسی نادیاری ووھان) لە سەنگاپور، کە تووشبووەکە کچێکی سێ ساڵانی چینییە و ھەوکردنی سییەکانی ھەیە و پێشینەی گەشتی ھەیە بۆ شاری ووھانی چینی. بەڵام لە ڕۆژی دواتردا (٥ی کانوونی دووەم)، وەزارەتی تەندروستی سەنگاپور ڕاگەیاندراوێکی بڵاوکردەوە کە کەسە گوومانلێکراوەکەی پێشوو پەیوەندیدار نییە بە کۆمەڵە نەخۆشەکەی ووھان و ئەنجامی پشکنینەکانی بۆ ڤایرۆسی (SARS - MERS-CoV) نەرێنی بووە.
ڕێکخراوەی تەندروستی جیھانی چاوەڕێی دەکرد چین زانیاری زیاتر بڵاوبکاتەوە دەربارەی «ڤایرۆسە نادیارەکە نوێیەکەی ھەوکردنی سییەکان». دەزگاکەی نەتەوە یەکگرتووەکان (WHO) ھەستا بە چالاککردنی (پەیڕەوی بەڕێوبردنی ڕووداو) لە وڵاتی چین و ناوەندەکانی لەسەر ھەردوو ئاستی جیھانی و ھەرێمی لە ئامادەباشی دا بوون بۆ ئەنجامدانی کردەیەکی بەرفراوانتر لە کاتی پێویستی دا. نووسینگەی ھەرێمیی ڕێکخراوی (WHO) لە شاری مەنێلا لە فلیپین لە بڵاوکراوەیەکی تۆری کۆمەڵایەتی (تویتەر) دا وتی «چین ڕێکخراوی (WHO) ئاگادارکردۆتەوە دەربارەی کۆمەڵەیەکی نەخۆشی ھەوکردنی سییەکان لە ووھان. بەھەمان شێوە حکومەتی چین کۆبۆتەوە لەگەڵ نووسینگەی ڕێکخراوەکەمان لە چین و دوایین زانیارییەکانی بارودۆخەکەیان بەردەستخستووە. ڕێکارەکانی حکومەت بۆ دەستبەسەرداگرتنی ڕووداوەکە دانراوە و لێکۆڵینەوەکان دەستیان پێکردووە بۆ دۆزینەوەی ھۆکارەکان.»
٥ی کانوونی دووەم
ژمارەی توشبووانی گومانلێکراو گەیشتە ٥٩ و ٧ تووشبووش لە بارێکی تەندروستی مەترسیدار و ھەستیاردا بوون. ھەموو گوومانلێکراوان کەرەنتینە کران و لەم کاتەدا ھیچ بارێکی پشتڕاستکەرەوە بوونی نەبوو لەسەر گواستنەوەی نەخۆشییەکە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ وە ھیچ کەسێکی تووشبوو بوونی نەبەە لە کارمەندانی تەندروستی دا. لێکۆڵینەوە سەرەتایییەکان لە گەڕان بە دوای ھۆکاری نەخۆشی ھەورکردنی سییەکان دا، ھۆکارەکانی (ھەڵامەتی وەرزی، نەخۆشی سارس - SARS، ھەڵامەتی وشتر – MERS و ئەنفلۆنزای باڵندە) دوورخستەوە.
٨ی کانوونی دووەم
کۆریای باشوی یەکەمین باری گوومانلێکراوی ڕاگەیاند کە لە چینەوە بۆی ڕۆیشتبوو. وڵاتەکە ھەستا بە ئەنجامدانی چارەسەری گەمارۆدراو بۆ ئافرەتێکی ٣٦ ساڵەی چینی بەھۆی نیگەرانییەکانیان کە ئافرەتەکە نەخۆشییەکی بڵاوبۆوەی ھەوکردنی سییەکانی لەگەڵ خۆی دا ھێناوەتە وڵاتەکەوە و لە ھەفتەکانی پێشوودا بۆتە ھۆی نەخۆشخستنی چەندین کەس لە چین و ھۆنگ کۆنگ. ئافرەتەکە بۆ کۆمپانیایەکی کۆریای باشوری کاریدەکرد نزیک سیئۆلی پایتەخت و لە گەشتێکی ٥ ڕۆژەدا بۆ چین لە ٣٠ی کانوونی یەکەم دا و دوای گەڕانەوەی دووچاری کۆکە و ھەڵامەت بووە. لە بڵاوکراوەیەکی ڕۆژنامەوانی دا ناوەندنی کۆریا بۆ ڕێگریکردن و دەستبەسەرداگرتنی نەخۆشییەکان (KCDC) لێدوانیان دا کە ئافرەتەکە کاتی لە شاری ووھان بەسەربردووە بەڵام سەردانی بازاڕی (خۆراکە دەریایییەکانی ھوانان)ی نەکردووە.
١١–١٢ی کانوونی دووەم
لە چین زیاد لە ٧٠٠ کەسی نزیکی ٤١ نەخۆشە پشتڕاستکراوەکە لەژیر چاودێری دا بوون کە ٤٠٠ کەسیان کارمەندانی تەندروستی بوون و لە ٥ی کانوونی دووەمەوە ھیچ نەخۆشێکی نوێ دەسنیشان نەکرابو لە چین. (WHO) ھەستا بە بڵاوکردنەوەی ڕێنمای دەربارەی گەشتکردن، پشکنینی تاقیگەکان و لێکۆڵینەوە پزیشکییەکان. ھەروەھا (WHO) دەلێت کە «راپۆرتەکانی حکومەتی چینی ھیچ بەڵگەیەکی ڕوون پیشان نادەن کە بکرێت ڤایرۆسەکە بە ئاسانی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر بگوازرێتەوە.»
١٥ی کانوونی دووەم
دووەم گیان لەدەستدان ڕوویدا لە ١٥ی کانوونی دووەم دا لە چین کە پیاوێکی ٦٩ ساڵان بوو.
یەکەمین تووشبووی زانراو بەھۆی گەشتکردنەوە چووبووە ژوورەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان. نەخۆشەکەی واشنگتۆن کە تووشبوویەکی پشتڕاستکراوی نەخۆشی (2019-nCoV) بوو لە ١٥ کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ دا لە شاری ووھانەوە گەڕاوەتەوە ویلایەتە یەکگرتووەکان. نەخۆشەکە پەنای بردۆتە بەر ناوەندێکی تەندروستی لە ویلایەتی واشنگتۆن. بەپێی مێژووی گەشتکردن و نیشانەکانی نەخۆشەکە شارەزایانی بواری پزیشکی گوومانیان لا دروستبوو لەسەر بوونی ڤایرۆسە نوێیەکە. ھەر لە ھەمان ڕۆژدا نموونەیەکی پشکنینەکان کۆکرایەوە و نێردرا بۆ ناوەندی(CDC)بۆ تاقیکردنەوە و پشکنین.
باولێزخانەی چین لە ئەمریکا ھەستا بە دەرکردنی (ئاگاداری چاودێری تەندروستی – ئاست ١) دەربارەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی بڵاوبۆوەی ھەوکردنی سییەکان لە ووھان.
١٦ی کانوونی دووەم
ڕێکخراوی (WHO) لەلایەن (وەزارەتی تەندروستی، کار و باشبژی) وڵاتی یابان ئاگادارکرایەوە دەربارەی یەکەم تووشبووی نەخۆشییەکە لە یابان کە پیاوێکی ٣٠ ساڵەی بەڕەگەز چینییە و پشکنینەکەی بۆ (2019-nCoV) ئەرێنی بووە لە ماوەی مانەوەی لە نەخۆشخانە لە ڕێکەوتی ١٠–١٥ کانوونی دووەم دا. بەھەمان شێوە ئەم پیاوەش سەردانی (بازاڕی خۆراکە دەریایییەکانی ھوانان) نەکردووە بەڵام دەکرێت بەرکەوتەیەکەی نزیکی ھەبووبێت لەگەڵ کەسێکی تووشبووی ووھان دا.
جاڤابینز
لە کۆمپیوتەردا و لەسەر پلاتفۆرمی جاڤا، دەستەواژەی JavaBeans، جاڤابینز یان جاڤافاسۆلیا بریتین لە "کلاس" یان پۆلی جاڤا کەوا کۆمەڵێک object/شت کۆ بکەنەوە لەناو شتێکدا (فاسۆلیاکە). جاڤافاسۆلیە serializable (شایانی هەڵگرتنن)، وە ڕێگا ئەدەن کەوا مێتۆدەکانی هێنان getter و دانان setter بەکاربهێنرێ. ناوی bean یان فاسۆلیا بەکارهێنراوە بۆ ئەم ستانداردکردنە، تا کارێک بکات یەکەی نەرمەکاڵای بەکارهێنراوە دروستکرێ بۆ زمانی جاڤا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٨
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٨'، لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سۆڤیەت لە یاریگای ئۆڵۆمپی میونخ لە میونخ بەرێوەچوو. کە بە ئەنجامی (٢–٠) لە سودی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا کۆتایی ھات.
سەرچاوەکان
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٨
سەلەفییەت لە کوردستان
سەلەفییەت لە کوردستان ئاماژەیە بۆ مێژووی بزووتنەوەی سەلەفی کە کورد لە کوردستاندا پراکتیزەی کردووە. مێژوویەکی جیاوازی ھەیە بەپێی ئەوەی لە کام پارچەی کوردستاندایە.
ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەلەفییەت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان شتێکی نوێیە. پێشتر بیروباوەڕێکی زۆر بچووک و نائاسایی بوو، لەگەڵ ئەوەشدا لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ەوە، لە نێو کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا سەرھەڵدانی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیبوو. ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد کاتێک حەسەن ڕۆحانی سەرۆک کۆماری ئێران فەرمانی بە وەزارەتی ناوخۆی ئێران کرد کە لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لەبارەی گەشەی سەلەفییەکان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و باشووری کوردستان بکات. پشتڕاستکرایەوە کە سەلەفییەت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەرئەنجامی جیھادییەکانی ئەنسارولئیسلام بووە کە دوای ھێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ناوچەکە لە باشووری کوردستان و ھەڵاتوون بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان و بە ئاشکرا بیروباوەڕیان لە نێو کوردەکانی ڕۆژھەڵاتدا بڵاوکردەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠٣. زۆرێک لەو پارتە کوردە ڕەسەنەکان لە ڕۆژھەڵات چەپ و جیھانگەری و تەنانەت کۆمۆنیستن، لەگەڵ ئەوەشدا لە ٢ دەیەی ڕابردوودا سەدان مەلای کورد پەرە بە سەلەفییەت دەدەن کە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە. لە بەیاننامەیەکی فەرمی وەزارەتی ناوخۆی ئێران سەبارەت بە پیاوانی ئایینی، ھاتووە «بەداخەوە گەواھیدەری نەوەی نوێی مەلای کورد دەبین کە ھیچ ھاوبەشییەکیان لەگەڵ مەلا کوردەکان نییە کە بە لێبووردەیی ناسراون». ڕاگەیەندرا کە «دوای ڕووخانی سەددام حوسێن و سەرھەڵدانی سەلەفییەکان لە باشووری کوردستان، وردە وردە ئەو ڕەوتە بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان تەشەنەی کرد». ھەروەھا چەپڕەوی کوردانی ڕۆژھەڵات ڕوویداوە و بەشێکی زۆریان گەشتیان کردووە بۆ سووریا و عێراق و ئەفغانستان بۆ ئەوەی پەیوەندی بە گرووپە سەلەفییە جیھادییەکانەوە بکەن. کوردێکی پێشینی بە ناوی ساریاس سادقی لە دەرەوەی مەزارگەی ڕووحوڵڵا خومەینی جلیقە تەقینەوەکەی خۆی تەقاندەوە و لەو پرۆسەیەدا خۆی کوشت و زیانی بە مەزارگەکە گەیاند. دیسان ڕێککەوتن لەسەر ئەوە کرا کە «زۆربەی جیھادییە سەلەفییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ڕووی بیروباوەڕ و ڕێبازەوە کەوتبوونە ژێر کاریگەری کوردانی باشوور". کوردی ڕۆژھەڵات یەکێک بوو لە ھۆکارە سەرەکییەکانی مانەوەی میرنشینی ئیسلامیی بیارە، ھاوکارانی کوردی ڕۆژھەڵات لەگەڵ ئەنسارولئیسلام کەلوپەلیان بە قاچاخ لە سنووری ئێران و عێراق ەوە دەگواستەوە بۆ بیارە.
باشووری کوردستان
گەشەی سەلەفییەت لە باشووری کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو. ڕکابەرییەک لە نێوان بزووتنەوەی نوێی سەلەفی و شێوازی نەریتی ئیسلام لە نێو کورددا ھەبوو کە زیاتر مەیلی بەرەو سۆفیگەری ھەبوو. دوای ڕاپەڕینەکانی کورد دژی سەددام حوسێن، زیادبوونی ئیسلامییە کوردەکان دەستی پێکرد، لەژێر سەردەمی ئەوەی کە بە ڕابوونی ئیسلامی یان موجاھیدانی کوردستان ناسرابوو. حکوومەتی جیھانگەری ھەرێمی کوردستان لە سەرەتادا لەگەڵ گەشەسەندنی سەلەفییەتدا باش بوون، ڕێگەیان بە سەلەفییەکان دا کۆبوونەوەیان ھەبێت و بە ئازادی بانگەشەی بۆ بکەن. دواتر بەئاگاھاتنەوەی ئیسلامیی کورد بە ھۆی گوشاری قورسی ئەمریکا و پارتە جیھانگەرییە کوردییەکان کەم دەبووەوە. عەرەبستانی سعوودی پارەی بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان دابین دەکرد و لایەنگری بزووتنەوەی بوو. باشووری کوردستان ئەو بەشەی کوردستانە کە زۆرترین سەلەفی تێدایە. عێراقی لە دوای لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ و ڕووخانی سەدام حوسێن، پریشکی دیکەی سەلەفییەت لە باشووری کوردستان زیندوو بووەوە. ئەنسارولئیسلام ناسراوترین گرووپی سەلەفییە لەکوردستانی عێراقدا، تەنانەت لەساڵی ٢٠٠١ تا وڵاتی خۆیان دامەزراند، ئەنسارولئیسلام زۆر بەخێرایی گەشەی کرد و کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو. ئەوەندە گرنگ بوو کە بووە ھۆی پێکھێنانی دەزگای دژەتیرۆر بە مەبەستی بەرپەرچدانەوەی ئەنسارولئیسلام. کاریگەرییان بەجۆرێک گەشەی کرد کە لە بەغدا ٢٠٠٣ ئەندامانی عەرەبی عێراقی سەر بە ڕێکخراوی ئەلقاعیدە لە عێراق کۆتاییان بە کوشتنی ھەندێک گەنجی کوردی ئەنسارولئیسلام ھێنا بەھۆی ترسی ئەوەی کورد ببێت بە کاریگەرترین جیھادی لە عێراقدا، ھەربۆیە جێگەی ئەلقاعیدە لە عێراق گرتەوە. ھەروەھا ھەوڵی تیرۆرکردنی ئەیاد عەلاوی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ئەڵمانیا لەلایەن ڕەفیق یوسف کاریگەری ئەنسارولئیسلامەوە ھەبوو. لە سەرانسەری ھەرێمی کوردستان لە شارەکانی سلێمانی، ھەولێر، ھەڵەبجە، دھۆک چەندین قوتابخانەی سەلەفی بە زمانی کوردی ھەیە. دواتر میریی ھەرێم زۆر پەرتووکی سەلەفی قەدەغە کرد و مافەکانی ئیمامە سەلەفییەکانی سنووردار کردووە. زۆرێک لە ئیمامە سەلەفییەکان بەھۆی وتارەکانیانەوە کە میریی ھەرێم پەسەندی نەکرد، لە کارەکانیان دوورخرانەوە. سەرکوتکردنی سەلەفییەت لەلایەن ھەرێمەوە، گەشەی سەلەفییەت لە باشووری کوردستان ڕانەگرتووە. بەپێچەوانەوە کاریگەری و جەماوەریی سەلەفیی مەلا کرێکار و مەلا سەلەفییەکانی تر گەشەی کردووە، زۆرتر بەھۆی بۆچوونە گەل پەروەرییەکەیەوە، لێدوانەکانی کە خەمخۆری و پشتیوانی بۆ کورد دەردەبڕێت، ھەروەھا ڕەخنەکانی بەرامبەر دژەکورد، کە زۆرێک لە کوردەکان دەڵێن میریی ھەرێم  نایکات. نەک تەنھا وێنەی مەلا کرێکاری بەرزکردووەتەوە، بەڵکو ناڕەزایەتییەکانی دژی میریی ھەرێم بەرزکردووەتەوە.
ڕۆژاوای کوردستان
سەلەفییەت لە کوردستانی ڕۆژئاوادا وێنەیەکی خراپی ھەیە دوای سەرھەڵدانی وڵاتی ئیسلام. خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا و ھێزەکانی سووریای دیموکرات کە یەپەگە و یەپەژە لەخۆدەگرن، لە ھەوڵێکدا بۆ بە جیھانگەریکردنی ناوچەکە، سەرکوتی توندی سەلەفیەتیان کردووە. دوو بزووتنەوەی سەلەفیی کورد لە کوردستانی ڕۆژئاوا ڕوویانداوە، وەک بزووتنەوەی سەڵاحەدین کورد و بەرەی ئیسلامی کورد. ھەردوو ئەو گرووپە خۆیان بە بزووتنەوەی کورد دەزانن و ھەردووکیان بەردەوام ڕایانگەیاندووە کە پاراستنی کورد و مافی کورد و زمانی کوردی لە پێشینەی کارەکانیانە. ھەرچەندە ھەردووکیان بێ جەماوەر مانەوە و بەرەی ئیسلامی کوردی ھەڵوەشایەوە بەھۆی ئەوەی نەیتوانی پشتیووانی بدۆزێتەوە.
لە باکووردا
ناوچە کوردنشینەکانی باکووری کوردستان بە ئایینی و کۆنەپەرستانە ناسراون وەک لە تورکیا، زۆرجاریش بووەتە ھۆی چەپڕەوی بوون. ئیبن تەیمییە کە ئیلھامبەخش بوو بۆ سەلەفییەت، خەڵک کوردستان باکوورییە. لەم دواییانەدا شەپۆلێک لە کوردانی چەولیگ و سەمسوور خەریکی وەرگرتنی سەلەفییەت بوون. چەولیک پێشتر قەڵای حیزبوڵڵای کورد بوو، کە گرووپێکی ناسیۆنالیستی-ئیسلامیستی بوو، شاری سەمسوور کە شارێکی کوردییە، پێشتر بە چاندنی تووتن ناسراوە. ھەرچەندە دواتر شارەکە ناوبانگێکی نوێ و بەناوبانگی بەدەست ھێنا، کە خەریک بوو کوشندەترین شانەی تیرۆر لە تورکیادا ھەبوو. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٥، ٤٥ خێزانی چەولیگ دەسەڵاتدارانی تورکیایان ئاگادار کردووەتەوە کە یەکێک لە ئەندامانی خێزانەکەیان چووەتە سووریا یان عێراق بۆ ئەوەی پەیوەندی بە دەوڵەتی ئیسلامییەوە بکات. خوێندکارێکی خەڵکی ئامەد کە چووە بۆ خوێندن لە چەولیگ ڕایگەیاندووە: «نابێت کەس سەری بسوڕمێت. چەپڕەویکردنی کورد لە چەولیگ و شوێنەکانی دیکە زۆر پێش دەرکەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی دەستی پێکردووە». ھەرچەندە ھەموویان ناچنە پاڵ دەوڵەتی ئیسلامی، بەڵام بەشێک لە کوردەکان لە تورکیاوە بۆ پەیوەندیکردن بە بزووتنەوەی سەلاحەدین کورد گەشتی سوریایان دەکرد، کە جگە لەوەی ڕێکخراوێکی سەلەفی بوو، بزووتنەوەیەکی کوردیش بوو. کوردە سەلەفییەکان، وەک سەلەفییەکانی تر، ئەردۆغان و ئەکەپە بە خوا نەناس دەزانن.
سەرچاوەکان
پۆل:سەلەفی پۆل:ئایینەکانی کوردستان پۆل:ئیسلام لە کوردستان پۆل:ئیسلام پۆل:کوردستان پۆل:کورد
تیلەکۆی گەورە
تیلەکۆی گەورە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕزگاری، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تیلەکۆی گەورە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەڵاڕێویلەی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەردی حەمە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تیلەکۆی بچوک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵەجۆی حەمەجان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٤٧٩ (ڕوونکردنەوە)
پرسە ھاوپیشەکان
1479 (توضيح)
مەئموون
وێنۆک|دیناری زێڕی سەردەمی خەلافەتی مەئموون
ئەبوو جەعفەر عەبدوللاھ ئەلمەئموون (٧٨٦- ٨٣٣ زایینی) حەوتەمین خەلیفەی عەبباسی بوو کە لە نێوان ساڵانی ٨١٣ ھەتا ٨٣٣ و کۆچی دوایی خۆی، خەلافەتی کرد. مەئموون دوای شەڕێکی ناوخۆیی لەگەڵ براکەی ئەمین بوو بە خەلیفە. سەردەمی مەئموون بە بۆنەی شۆڕشی موعتەزیلە و شەڕ لەگەڵ ئیمپراتۆریی بیزانس ناسراوە.
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٨٣٣ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:ھاروون ڕەشید
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت (یان بزوێنەری ڕێڕەوی جێت) بزوێنەری جێتە پاڵدەنرێت بەھۆی گازە گەرمە دەرچوەکان کە دروستبووە لەو ھەوایەی چووەتە ناو بزوێنەر بە چەند ھەنگاوێکی دەرچوو لە ناوەند،تەوەرەیی یان ڕام پەستاوتن، کە دواتر گەرم دەکرێت و بەناو نۆزڵەکەدا کشاوە. ئەوانە بە شێوەیەکی ئاساییانە بزوێنەرە تۆڕبیندارە گازەکانن. زۆرایەتی لێشاوی بارستایی بە ناو بزوێنەری ھەواگۆڕێ فڕۆکە دا دەستەبەردەکرێت لە ڕێگەی ھێنانی ھەوا لە دەرەوەی بزوێنەرەکە و گەرمکردنی لە ناوەوە، بە بەکارھێنانی وزەی ھەڵگیراو بە شێوەی سووتەمەنی.
ھەموو بزوێنەرە ھەواگۆڕە جێتە کردەییەکان بزوێنەری سووتانی ناوەکیین کە ڕاستەوخۆ ھەواکە گەرم ئەکەن بە سووتاندنی سووتەمەنی، لە ئەنجامدا گازە گەرمەکان بەکاردێن بۆ دەرپەڕاندن لە ڕێگەی نۆزڵی دەرپەڕێنەرەوە، ھەروەھا تەکنیکەکانی تر بۆ گەرمکردنی ھەواکە تاقیکراونەتەوە بە (وەک بزوێنەرە جێتە ناوەکیەکان) نوێتریین نەخشەکانی بزوێنەری فڕۆکە کە پانکە تۆڕبۆییەکانن، ئەویش کە بە شێوەیەکی گەورە لە شوێنی جێتە فڕۆکەییەکان (بزوێنەری جێتی پرژێنەر) بەکارھاتووە. ئەو بزوێنەرە نوێیانە گوورزەی بزوێنەری تۆڕبینداری گاز بەکاردێنن بە ڕێژەیەکی بەرزی پەستان بە شێوەیەکی گشتی (بە نزیکی ٤٠:١ لە ١٩٩٥) وە پلەیەکی بەرزی پلەی گەرمی چونەژوورەوەی تۆڕبین (بە نزیکی ١٨٠٠ کلڤن لە ١٩٩٥)، وە دەستەبەرکردنی بڕیکی گەورەی پاڵھێزەکەیان بە ھەنگاوی پانکە، کە بە تۆڕبین کار دەکات، لە جیاتی بە پاڵھێزی پوختی دەرچوو وەک لە جێتی تۆڕبۆیی. ئەو خاسیەتانە کۆ دەبنەوە بۆ بەخشینی چوستیێکی بەرز. ژمارەیێکی کەم لە بزوێنەری فڕۆکەکان کاریگەری پرژاندنی سادە بەکاردێنن (ڕامجێت) یان سووتانی پرتە (بزوێنەری جێتی پرتە) بۆ درووستکردنی پەستاوتن.
پاشبنەما
بزوێنەرە لاڕێڕەوە نزمەکان یەکەمیین بزوێنەری پانکەی تۆڕبۆیی بوون بەرھەمیان ھێنا، وە بڕێکی زۆر لە پاڵھێزیان بەخشی لە گازە دەرچووە گەرمەکانی گورزەی بزوێنەر، کاتێک ھەنگاوی پانکە تەنھا پاڵشتی ئەوە دەکات. ئەو بزوێنەرانە ھێشتا بینراون لە فڕۆکە جەنگییەکان، لەوەتەی کە پاڵھێزی چوستی بەرزتریان بەرھەمھێناوە لە سوپەرسۆنیک (لەو خێراییانەی زیاترن لە خێرایی دەنگ لە ھەوا دا) وە ڕووبەرێکی تەسکیان ھەیە لە پێشەوە، کە ھێزی ڕاکێشانی ھەوا بزووتن کەمدەکەنەوە. بەراوردی ئاستی بەرزی ژاوەژاو و بەکارھێنانی سووتەمەنی لە خێرایی سەبسۆنیک (خێرایی نزمتر لە خێرایی دەنگ لە ھەوا دا) لە ھەر بەکارھێنانێک پەسەندکراوە، لە کاتێکدا یەکەم نەوەی ھێڵە ئاسمانییەکانی پانکەی تۆڕبۆیی بزوێنەری لاڕێڕەوی نزمی بەکارھێناوە، ئاستی بەرزی ژاوەژاویان و بەکارھێنانی سووتەمانیان بەو مانایە دێت کە شکستیان ھێناوە بە سوودی فڕۆکە زەبەلاحەکان. بزوێنەرە لادەرە بەرزەکان (بایپاسە بەرزەکان) ھەنگاوی فانیان زۆر گەورەترە، وە زۆربەی پاڵھێزیان لە ھەوای دەکتبوو لە پانکەکە بەدەستدێنن؛ کڕۆکی بزوێنەرەکە توانا دەداتە ھەنگاوی پانکەکە، وە تەنھا ھاوڕێژەیی ھایە لە ھەموو پاڵھێزی ھاتوو لە ھەڵمی دەرچووی کڕۆکی بزوێنەر. کردارەکانی پانکەی تۆڕبۆیی لاڕێڕەوی بەرز (بایپاسی بەرز) زۆر ھاوشێوەیە لەگەڵ بزوێنەری کۆڵەکەی تۆڕبۆیی، جگە لەوەی کە لە پەروانەی پانکە بەکاردێت لە جیاتی پەروانەی چەند پەڕەیی، وە پشت دەبەستێ لەسەر کەناڵی ھەوا بۆ پاڵنان ھەوا بەشێوەیەکی درووست بۆ دروستکردنی پاڵھیز.
لە دوای چەندین دەیەی ڕابردوو، جوڵەیەک ھەبوە بەرەو بزوێنەری لاڕێڕەوی زۆر بەرز، کە لەلایەن ھەوادارنەوە زیاتر بەکاردێت وەک لە بزوێنەری گورزە خۆی، کە بە شێوەیەکی سەرەتاییانە نوێتر و چووستی بەرزتر نەخشەسازیێکی دوو یان سێ نەوەرە. ئەو چوستی و توانایە شتێکە ڕێگە بەو ھەموو ھەوادارە دەدات، وە پاڵھێزی بەرزبوەوە (بۆ زیاتر لە ٧٥٠٠٠ پاوەند لە بزوێنەرێکدا لە بزوێنەرەکان وەک ڕۆڵز- ڕۆیس ترێنت ئێکس دەبلیو بی یان جێنێڕاڵ ئێلکتریک جی ئی ئێن ئێکس)، جوڵەیەک ڕێگە پێدراوە بۆ دوانە بزوێنەری فڕۆکە، وەکو ئێربەس ئەی ٣٥٠ یان بۆینگ ٧٧٧، وە ھەروەھا ڕێگە پێدان بە فڕۆکەکانی دوانە بزوێنەر بۆ خستنە کار لە ڕێگای لەسەر ئاو، پێشتر لە بوارەکەی ٣ بزوێنەر یان ٤ بزوێنەری فڕۆکە دا.
بزوێنەرە جێتەکان وا دیزاین کرابوون بۆ توانادان بە فڕۆکە، بەڵام بەکارھاتوون بۆ توانادان بە بزوێنەری ئۆتۆمبێلەکان و بزوێنەری بەلەمەکان بۆ تۆمارکردنی ھەوڵدانەکان، وە تەنانەت بۆ بەکارھێنانە بازرگانیەکان وەک ھێڵی ئاسنین بۆ پاککردنەوەی بەفر و سەھۆڵ لە سویچەکانی ھێڵە ئاسنینەکان (جێگیرکرابوو لە ھێڵی تایبەتی ئاسنینی ئۆتۆمبێل) وە لەلایەن ڕێڕەوەکانی پێشبڕکێ بۆ وشککردنەوەی ڕێڕەوەکە دوای باران بارین (لە بارھەڵگری تایبەت دانراوە لەگەڵ بوونی دەرچووی بزوێنەری جێت لەسەر ڕووی ڕێڕەوەکە).
جۆرەکانی بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
بزوێنەرە ھەواگۆڕە جێتەکان بە نزیکەیی ھەمیشە بزوێنەری سووتانی ناوەکیین کە دەرھاویشتن لە سووتانی سووتەمەنی ناو بزوێنەرەکە دەستەکەوێ. ھەبوونی ئۆکسجین لە کەش دا بەکارھات بۆ ئۆکساندنی سەرچاوەی سووتەمەنی، بە زۆری لە بزوێنەری سووتەمەنی ھایدرۆکاربۆن، سووتاندنی تێکەڵەکە بە شێوەیەکی گەورە قەبارە زیاد دەکات، ھەوا گەرمبووەکە بەناو نۆزڵی پاڵنان دا دەڕوات.
بزوێنەرە تۆڕبینگازەکان (بزوێنەری بەگاز توانا پێدراو):
بزوێنەری پڕژاندنی توانا پێدراو:
بزوێنەری پرتە پڕووشکی سووتان:
بزوێنەری جێتی تۆڕبۆیی
چەپ|وێنۆک|ڕێکخستنی بزوێنەری جێتی تۆڕبۆیی دوو ئەندازیار، فڕانک واییت لە بەریتانیا لەگەڵ ھانز ڤۆن ئۆھاین لە ئەڵمانیا، بە چەمکێکی سەربەخۆ گەشەیان بە جێتی تۆڕبۆیی دا بەرەو بزوێنەرە کردەییەکان لە کۆتایی١٩٣٠ەکان
جێتە تۆڕبۆییەکان توانایێکی پاڵنانی نزمیان ھەیە لە خوار ماخی ٢ وە دەنگێکی زۆر لە بزوێنەرە جێتەکە دروست دەکات، ھەردووکیان لە ئەنجامی خێرایی زۆر بەرزی دەرچوونە. بزوێنەری نوێی جێتە پاڵنەرەکان توانایان پێدراوە لەلایەن پانکە تۆڕبۆییەکان. ئەو بزوێنەرانە لەگەڵ خێراییە دەرچوونە نزمەکەیان، کەمتر دەنگ بەرھەمدێنن لە بزوێنەردا و سووتەمەنی کەمتر بەکاردێنن. جێتە تۆڕبۆییەکان تا ئێستاش بەکاردێن بۆ بەرھەمھێنانی مەودایێکی توانای مامناوەندی موشەکی ھاتوچۆکەر، بەھۆی، خێرایی دەرکردنی ھەوایان، نزمی ڕووبەری پێشەوە و ڕێژەی ئاسان.
بزوێنەری پانکەی تۆڕبۆیی
چەپ|وێنۆک|بزوێنەرێکی پانکەی تۆڕبۆیی بزۆک زۆربەی بزوێنەرە جێتە نوێیەکان پانکەی تۆڕبۆیین. پەستێنەرە پەستان نزمەکان (ئێڵ پی سی)، بە گشتی بە پانکە ناسراون، ھەواکە دەپەستێوێت بەناو دەکتێکی لاڕێ کاتێک بەشی ناوەوەی پەستێنەرەکە بارگاوی دەکات. پانکەکە بە گشتی بەشێکی بنەڕەتیە لە گورزەی چەند ھەنگاوی ئێڵ پی ئێس. لێشاوی ھەوا لاڕێیەکە لە نۆزڵە ساردە جیابووەوەکە تێدەپەڕێت یان تێکەڵدەبێت لەگەڵ گازە دەرچووە پەستان نزمەکانی تۆڕبین، پێش ئەوەی بەناو نۆزڵێ لێشاو تێکەڵدا بڵاوببێتەوە.
لە ساڵی ١٩٦٠ ەکان جیاوزیێکی بچووک ھەبوو لە نێوان بزوێنەری جێتی فڕۆکەی شارستانی و سەربازی، بە جیا لە بەکارھێنانی دواسووتان لە ھەندێک بەکارھێنانەکانی سوپەرسۆنیک (خێرایی زیاتر لە خێرایی دەنگ لە ھەوا). ئەمڕۆ، پانکە تۆڕبۆییەکان بەکارھاتوون بۆ ھێڵە ئاسمانییەکان لەبەر ئەوەی ئەوان خێرایی ھەوای دەرچوویان بەرزە ئەوەش باشتر دەگونجێت بۆ فڕینی خێریی سەبسۆنیک (خێرایی نزمتر لە خێرایی دەنگ لە ھەوا) بۆ ھێڵە ئاسمانییەکان. لە خێراییەکانی ھێڵە ئاسمانییەکان، خێرایی دەرچوونی ھەوا لە بزوێنەری جێتی تۆڕبۆیی زیاد لە ئەندازە بەرزە و وزە بەفیڕۆ دەدات. خێرایی نزمی دەرچوونی ھەوا لە پانکەی تۆڕبۆیی بەکارھاتنی باشتر بە سووتەمەنی دەبەخشێت. لێشاوی ھەوای بەرزبوو لە پانکەکە پاڵھێزی بەرزتر دەبەخشێت لە خێراییە نزمەکان دا. ھەروەھا خێرایی نزمی دەرچوونی ھەواکە ژاوەژاوی کەمتر دروست دەکات.
پانکە گەورەکەی پێشەوە چەند کاریگەریێکی ھەیە. بە بەراورد بە جێتی تۆڕبۆیی پاڵھێز چونیەک، پانکەی تۆڕبۆیی ڕێژەیەکی بەرزتری لێشاوی بارستایی ھەیە و لێشاو لە ڕێگەی دەکتی لاڕێ بەشێکی گرنگ لە پاڵھێز بەرھەم دەھێنێت. بەھۆی دەکتی زیادکراو ھەوا دانەگیرساوە ئەوەش کە خێرایێکی ھێواشی پێدەبەخشێت، بەڵام سووتەمەنی زیادەی پێویست نییە بۆ بەرھەمھێنانی ئەو پاڵھێزە. لە جیاتی ئەوە، وزەکە لە چەقی گورزەکە وەرگیراوە، کە خێرایی ھەوای دەرچوو کەمدەکاتەوە. بۆیە تێکڕای خێراییی تێکەڵە ھەوا دەرچووەکە کەمدەکات (پاڵھێزی دیاریکراوی نزم) کە کەمتر وزە بەفیڕۆدەرە بەڵام خێرایی لوتکە کەمدەکاتەوە. بە گشتی، پانکەی تۆڕبۆیی دەتوانێ زیاتر سووتەمەنیەکەی بەتوانا تر بێت و ھێواشتر بێت، و ھەروەھا ئاشکرایە کە پانکەکە ڕێدەدات کە پاڵھێزی پوخت بەردەست بێت لە خێراییە ھێواشەکاندا.
بە ھۆی ئەوە تۆڕبۆفانە شارستانییەکان ئەمڕۆ خێرایی دەرکردنی ھەوایان نزمە (پاڵھێزی دیاریکراوی نزم – پاڵھێزی پوختی بەشکراو لەلایەن لێشاوی ھەوا) بۆ ھێشتنەوەی دەنگی بزوێنەری جێت لە نزمترین و بۆ بەرەوپێشبردنی جوستی سووتەمەنیەکە. بەم شێوەیە، ڕێژەی لاڕێ (لێشاوی لاڕێ بەشکراو بە لێشاوی گورزە) ڕێژەییانە بەرزە (ڕێژە لە ١:٤ بەرەو ١:٨ باون)، لەگەڵ ئۆتۆمبێلی ڕۆلز ڕایسی ئێکس دابلیو بی نزیک دەبێتەوە لە ١٠:١ تەنھا تاک ھەنگاوی فان پێویستە، بە ھۆی پاڵھێزی دیاریکراوی نزم بە مانای ڕێژەی نزمی پەستانی پانکەیە.
پانکە تۆڕبۆییەکان لە فڕۆکە شارستانییەکان بە گشتی پێشە ڕووبەرێکی گەورەیان ھەیە بۆھاوکاریکردنی پانکەی زۆر گەورە، ھەروەک نەخشەکانیان بارستایێکی گەورەتر لە ھەوای لاڕێی گورزە دەگرێتە خۆ بۆیە دەتوانن سوود وەرگرن لەو کاریگەرییانە، لە کاتێکدا لە فڕۆکە سەربازییەکان دا، کە دەنگ و چوستی کەمتر گرنگن بە بەراورد بە توانا و ھێزی ڕاکێشان، بڕێکی کەم لە ھەوا لە گورزە لادەدات. پانکە تۆڕبۆییەکان نەخشەیان بۆ کێشراوە بۆ فڕۆکەی شارستانی خێرایی کەمتر لە خێرایی دەنگ لە ھەوا دا (سەبسۆنیک) ھەروەھا بە گشتی تەنھا پانکەیەکی پێشەوەیان ھەیە، لەبەر ئەوەی پاڵھێزی زیادکراو بەرھەمدێت لەلایەن بڕێکی گەورەی زیادکراوی بارستایی لە ھەوا کە تەنھا بە شێوەیەکی مامناوەندییانە پەستێوراوە، لە جیاتی ئەوە بڕێکی کەم لە ھەوا بەزۆری پەستێوراوە.
ھەوری سووپەرسێڵ
سوپەرسێلەکان دەتوانن بۆ چەند کاتژمێرێک بمێننەوە، ھەروەھا کۆمەڵێک کەشوھەوای سەختی بەرفراوان دروست دەکەن، لەوانە تەپوتۆزی گەورە و بای زیانبەخش و لافاوی خێرا. ھەروەھا توانای زاوزێکردنی گەردەلوولیان ھەیە، بەتایبەتی ئەگەر ھێڵی بەرزبوونەوەی زریانەکە بەھێز و بە باشی ڕێکخراو بێت. لەکاتێکدا کە سوپەرسێلەکان تاڕادەیەک دەگمەنن، تەنھا نزیکەی ١٪ی ھەموو ڕەشەباکان پێکدەھێنن، بەڵام بەرپرسن لە بڕێکی ناڕێژەیی لە کەشوھەوای سەخت و زیانەکان. زۆرجار ڕەشەبای سوپەرسێل مەترسیدارترین و وێرانکەرترین جۆری ڕەشەبایە، ھەروەھا دەتوانێت مەترسییەکی بەرچاو بۆ سەر ژیان و ماڵ و سامان دروست بکات.
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
بزوێنەری پانکەی تۆڕبۆیی
پانکەی تۆڕبۆیی فڕۆکە سەربازییەکان، ھەرچەندە، ڕێژەییانە پاڵھێزیکی دیاریکراویان ھەیە، بۆ بەرزکردنەوەی نرخی پاڵھێزەکە بۆ پێشە ڕووبەری دراو، ژاوەژاوی بزوێنەری جێت لە فڕۆکەی سەربازی نیگەرانی کەمترە بە بەراورد لە فڕۆکەی شارستانی. پانکە چەند ھەنگاوییەکان بە شێوەیەکی ئاساییانە پێویستە بگەن بە ڕێژەیەکی بەرزی پەستانی پانکە بۆ پاڵھێزی دیاریکراوی بەرز. ھەروەھا پلەی گەرمی بەرز لە بەشی ناوەوەی تۆڕبین بە گشتی دیاریکراو٫ ڕێژەی لاڕێ کەمدەکات، بە گشتی بۆ کەمتر لە ٢٫٠
ھەوری سووپەرسێڵ
سەرچاوەکان
پۆل:زریان
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
کۆڵەکەی تۆڕبۆیی و ستوونی تۆڕبۆیی
چەپ|وێنۆک|بزوێنەری کۆڵەکەی تۆڕبۆیی بزوێنەرە کۆڵەکە تۆڕبۆییەکان بریتین لە لێوەرگیراوەکانی بزوێنەری جێت، بەڵام ھێشتا تۆڕبینی گازین، کە ئیش بە دەستدێنن لە بزوێنەری دەرھاویشتووی گەرم بۆ سوڕاندنەوەی شەفتی خولاوە، کە دواتر بەکارھاتووە بۆ بەرھەمھێنانی پاڵھێز بە چەند ڕێگایێکی تر. ئەگەرچی بزوینەرە جێتەکان بە تەواوی توند نین کە بۆ بەرھەمھێنانی پاڵھێز پشت دەبەستن بە ئامێرگەری یاریدەدەر، کۆڵەکە تۆڕبۆییەکان زۆر ھاوشێوەن لەگەڵ بزوێنەرە جێتەکانی تر کە پشت بەستوون بە تۆڕبین، و ئەوان بە گشتی بەو شێوەیە باس دەکرێن.
یەکەی خەیاڵی
وێنۆک|220px|چەپ|i لەسەر [[ڕووتەختی ئاوێتە ژمارە ڕاستەقینەکان لەسەر تەوەری ئاسۆیی و ژمارە خەیاڵییەکان لەسەر تەوەری ئەستونی دیاری دەکرێن.]]
پارێزگای جی
وێنۆک|250x250پیکسڵ|نەخشەیەک پارێزگاکانی چین نیشان ئەدات لە سەردەمی [[سێ شانشینەکە ( لە ئیمپراتۆریەتی ھان ١٨٩ی زایینی)]] پارێزگای جی ھەروەھا لە چینی وەک: جیژۆو ناسراوە، یەکێکە لە ٩ پارێزگا دێڕینەکەی چین، کە لە دەقە مێژوویە چینیەکان ناوی تۆمارکراوە.
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
پانکەی کۆڵەکە
چەپ|وێنۆک|بزوێنەرێکی پانکەی کۆڵەکە بزوێنەری پانکەی کۆڵەکە (ھەروەھا پێشی دەگووترێت "بزوێنەری پانکەی بێ ڕێڕەو"،"خولێنەری کراوە"، یان " لاڕێی بەرز") بریتییە لە بزوێنەرێکی جێت کە بەرھەمھێنەری گاز بەکاردێنێت بۆ توانا دان بە پانکەی دەرکەوتوو، ھاوشێوە لەگەڵ بزوێنەرە کۆڵەکە تۆڕبۆییەکان. ھەر وەک بزوێنەرە کۆڵەکە تۆڕبۆییەکان، پانکەی کۆڵەکە زۆربەی پاڵھێزیان لە پەروانە بەرھەم دێنن و نەوەک لە بزوێنەری دەرھاویشتن. جیاوازی سەرەکی لە نێوان نەخشەی کۆڵەکەی تۆڕبۆیی و پانکەی کۆڵەکە ئەوەیە کە پەڕەکانی پەروانەی پانکەی کۆڵەکە بە ڕادەیەکی زۆر ڕێ بە وان دەدات کە کاربکەن لە خێراییەکانی دەورووبەری ماخ ٠٫٨، کە لە پیشبڕکی دایە لەگەڵ پانکە تۆڕبۆییە نوێیە بازرگانییەکان. ئەو بزوێنەرانە سوودی چوستی سووتەمەنیان ھەیە لە کۆڵەکە تۆڕبۆییەکان لەگەڵ توانای شیاوی بازرگانی پانکە کۆڵەکەییەکان. کاتێک لێکۆڵینەوەیەکی بە بایەخ و تاقیکردنەو (لە ناوی دا تاقیکردنەوەی فڕین) ئاڕاستەکراوە لەسەر پانکە تۆڕبۆییەکان، ھیچ لەوانە دەست بە دروستکردنیان نەکراوە.
یەکەی خەیاڵی
یەکەی خەیاڵی ، یەکێکە لە دوو ڕەگی ھاوکێشەی یان x^2 = -1 \ و بە i ھێما دەکرێ. بۆیە پێی دەڵێن یەکەی خەیاڵی چونکە ھیچ ژمارەیەکی ڕاستەقینە ناتوانێت ڕەگی ئەم ھاوکێشەیە بێت. ئەگەر وا دابنێین ھەموو تایبەتمەندییەکانی کردارەکانی کۆکردنەوە و لێکدان، (داخراوەبوون، یەکتربەستن، ئاڵوگۆڕ و بەشینەوە) ژمارە خەیاڵییەکانیش ساغ بکاتەوە، ئەوا لە تێکەڵکردنی ژمارە خەیاڵییەکان و ژمارە ڕاستەقینەکان \mathbb{R}، کۆمەڵەی ژمارە ئاوێتەکان \mathbb{C} پێک دێت.
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
پێکھێنەرە سەرەکیەکان
ناوەڕاست|وێنۆک|550x550پیکسڵ|پێکھێنەرە سەرەکییەکانی بزوێنەری پانکەی تۆڕبۆیی پێکھێنەرە سەرەکییەکانی جێتی تۆڕبۆیی لەوانە نیشانەکان بۆ پانکە تۆڕبۆییەکان، کۆڵیکە تۆڕبۆییەکان و ستوونە تۆڕبۆییەکان:
پارێزگای جی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگاکانی چینی دێرین پۆل:پارێزگاکانی ئیمپراتۆریەتیی ھان
یەکەی خەیاڵی
لە ژێرلقەکانی ئەندازیاریی کارەبادا، کە لە ھێمای i بۆ تەزووی کارەبایی کەلک وەردەگیرێت، ھێمای j بۆ یەکەی خەیاڵی دادەنرێت.
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
بەشی گەرم
سووتێنەر یان ژووری سووتان - سووتەمەنی سووتاوە.
یەکەی خەیاڵی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ژمارە ئاوێتەکان
بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت
بەشی گەرم
بە بەردەوامی لە دوای ئەوەی کە سەرەتا دادەگیرسێت لە کاتی پێبوونی بزوێنەر
تۆڕبین – تۆڕبین بریتیە لە زنجیرەیەک دیسکی پەڕدار کە وەک ئاشێکی ھەوایی کاردەکات، وزە پەیدادەکات لە گازە گەرمە دەرچووەکانی سووتێنەر. ھەندێک لەو وزەیە بەکاردێت بۆ خولاندنەوەی پەستێنەر. بزوێنەرەکانی کۆڵەکەی تۆڕبۆیی، ستونی تۆڕبۆیی پانکەی تۆڕبۆیی ھەنگاوی زیادکراوی تۆڕبینیان ھەیە بۆ خولاندنەوەی پەروانە، پانکەی لاڕێڕەو یان خولێنەری ھەلیکۆپتەر. لە تۆڕبینی ئازاد ئەو تۆڕبینە دەخولێتەوە کە پەستێنەرەکە سەربەخۆیانە دەسووڕێنێت و توانا دەدات بە پەروانە یان خولێنەری ھەلیکۆپتەر. لەوانەیە ھەوای ساردکردنەوە، دزەکردوو لە پەستێنەر، بەکاربێت بۆ ساردکردنەوەی لێوارەکانی تۆڕبین، پەڕەکان و پەپکەکان بۆ ڕێگەدان بە پلەی گەرمی بەرزتری گازی چووەژوور بۆ ناو تۆڕبین لە ھەمان پلەی گەرمی مادەکانی تۆڕبین.
وێنۆک|پەڕێک لەگەڵ ساردکردنەوەی ناوەوە کە دانراوە لە تۆڕبینی پەستان بەرز یارمەتیدەری دوای سووتان یان گەرمکەرەوە (بەریتانی) –(بە تایبەت سەربازی) پاڵھێزی زیادە بەرھەمدێنێت بە سووتاندنی سووتەمەنی بۆڕی جێت. ئەو دووبارە گەرمکردنەوەی گازی دەرچووی تۆڕبین پلەی گەرمی چونەژوورەوەی نۆزڵی خولاوە و خێرایی دەرچوون زیاددەکات. ڕووبەری نۆزڵی زیاددەبێت بۆ گونجاندنی بەرزترین قەبارەی دیاریکراوی گازە دەرچووەکە. ئەو پاراستنە ھەمان لێشاوە بەناو بزوێنەردا بۆ دەستەبەرکردنی نەگۆڕان لە ڕەوشە جیاکەرەوەکانی بەکارخستن.
دەرچوو یان نۆزڵ - گازە دەرچووەکانی تۆڕبین بە نۆزڵی خولانەوە تێدەپەڕن بۆ بەرھەمھێنانی خێرایی بەرز بۆ بزوێنەری جێت. نۆزڵەکە ھەمیشە لەگەڵ لێشاوی تێکەڵی ڕووبەرەکە بەیەکدەگەن.
نۆزڵی سوپەرسۆنیک – بۆ ڕێژەی پەستانی بەرزی نۆزڵ (پەستانی ناوەوەی نۆزڵ/ پەستانی دەورووبەر) نۆزڵی پێکگەیشتوو-کراوە (دێ لاڤال) بەکارھات. کشانی پەستانی کەش و خێرایی گازی سوپەرسۆنیک بەردەوام دەبێت بە پێچەوانەی ڕێڕەوی بیین و پاڵھێز بەرھەمدێنێت.
جۆرە جیاوازەکانی ناوھاتوو لە سەرەوە دەوەستنە سەر ئەوەی کە چۆن پێکەوە دادەنرێن بۆ بەرھەمھێنانی باشترین چوستی یان توانا. توانا و چوستی بزوێنەر ھەرگیز ناتوارێن جیابکرێنەوە؛ بۆ نمونە سووتەمەنی/دووری چوستی بزوێنەرێکی جێتی سوپەرسۆنیک لە دەورووبەری ماخ ٢ دەگاتە بەرزترین نرخ، لە کاتێکدا ھێزی ڕاکێشانی ئەو بارھەڵگرەی ھەڵی گرتووە بەرزدەبێتەوە وەک یاسای دووجا و ھێزی ڕاکێشانی زیادەی ھەیە لە ناوچەی نزیک لە خێرایی دەنگ. بەرزترین چوستی بۆ ھەموو فڕۆکەکان بەھۆی ئەوە بە شێوەیەکی بنچینەیی لە ماخی ٠٫٨٥ دایە.
بۆ چاکسازی بزوێنەرەکە بۆ پێویستی بەکارھێنانی، نەخشەکێشانی دەروازەی ھەوا گرنگە، قەبارەی گشتی، ژمارەی ھەنگاوەکانی پەستێنەر (کۆمەڵە پەڕەکان)، جۆری سووتەمەنی، ژمارەی ھەنگاوەکانی دەرچوون، کانزازانی پێکھاتەکان، بڕی ھەوای لاڕێی بەکاربردوو، کە ھەوای لاڕێ بەرھەمدێت، و چەندین ھۆکاری تریش. نمونەیەکە لە نەخشەکێشانی دەروازەی ھەوا.
سووڕی بزوێنەر
چەپ|وێنۆک|سووڕی بڕایتۆن گەرمی بزووتنی نموونەیی بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت دارێژرا بە نزیکەیی لەلایەن سووڕی برایتۆن کە خولێکی گەرمی بزووتنە کە باس لە کارکردنەکانی تۆڕبینی گاز دەکات، کە بنەمای بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت و ئەوانی ترە. ناونراوە دوای ئەوەی جۆرج برایتۆن (١٨٣٠–١٨٩٢)، ئەندازیارە ئەمەریکیەکە کە گەشەی پێدا٫ لە سەرەتا پێشنیارکرا و ئاشکرا کرا لەلایەن ئنگلیزێک بە ناوی جۆن باربەر لە ساڵی ١٩٧١ کە ھەندێک جاریش بە خولی جوول ناسراوە.
کەمبوونی پاڵھێز
دەقی ناوی پاڵھێزی پوخت بۆ بزوێنەری جێت بە گشتی دەگەڕێتەوە بۆ مەرجەکانی ئاستی دەریای وەستاو ئێس ئێڵ ئێس (SLS)، بۆکەشی ستانداردی نێودەوڵەتی ئای ئێس ئەی(ISA) یان مەرجی ڕۆژی گەرم (e.g. ISA+10 °C). وەک نمونەیەک (GE90-76B)، پاڵھێزێکی وەستاوی فڕینی ھەیە بۆ ٧٦٠٠٠ پاوەند(٣٦٠ کیلۆ نیوتن) لە (SLS, ISA+15 °C).
بە شێوەیەکی ئاساییانە، پاڵھێزی پوخت دادەبەزێت لەگەل بەرزایی، بەھۆی نزمی چڕی ھەوا. لەگەڵ ئەوەشدا کاریگەری خێرایی فڕینیش ھەیە.
لە سەرەتادا لەگەڵ زیادبوونی خێرایی فڕۆکە لە ڕێڕەوی فڕۆکەخانە، کەمێک بەرزبوونەوە دروست ئەبێت لە پەستان و پلەی گەرمی نۆزڵەکە، چونکە بەرزبوونەوەی ڕامەکە (ئەو شوێنەی سیستەمی ئیشپێکردنی لەسەرە) لە ھاتنە ناوەوە زۆر بچوکە. وە ھەروەھا کەمێک گۆڕانکاریش لە لێشاوی بارستایی ڕوودەدات. دواتر، پاڵھێزی تێکڕای نۆزڵ لە سەرەتادا زیاددەکات بە شێوەیەکی کەنارگیر لەگەڵ خێرایی فڕین. ھەرچەندە بوونی بزوێنەری ھەواگۆڕی جێت (جیاواز لە موشەکی ئاسایی) بۆ گرتنی ھەوای ناو کەش باجی ھەیە. ئەوە بە ھێزی ڕاکێشانی ڕام ناسراوە. ھەروەھا باجەکە سفرە لە مەرجە وەستاوەکان، لە ناکاو بەرزدەبێتەوە لەگەڵ خێرای فڕین دەبێتە ھۆی ئەوەی پاڵھێزی پوخت دابوخورێت.
لەگەڵ فڕۆکەکە بەرز دەبێتەوە خێرایی زیاددەکات، بەشی ڕام دەست بە بەرزبوونەوە دەکات لە ناوەوە بۆ بوونی کاریگەری بە شێوەیەکی گەورە لەسەر پەستان و پلەی گەرمی نۆزڵ و لێشاوی ھەوای ھاتوو، دەبێتە ھۆی ئەوەی کە تێکڕای پاڵھێزی نۆزڵ لەناکاو زیاتر بەرزببێتەوە. ئەو چەمکە دەست بە پارسەنگکردنی ھێزی ڕاکێشانی بەرزبووەبوو دەکات، لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی پاڵھێزی پوخت دەست بە بەرزبوونەوە بکات. لە ھەندێک بزوێنەردا، پاڵھێزی پوخت لە ماخی ١، ئاستی دەریا تەنانەت بە ڕێژەیەکی سووکتر گەورەترە لە پاڵھێزی وەستاو. سەروو ماخی ١، لەگەڵ نەخشەی بەشی ناوەوەی سوپەرسۆنیک، بەفیڕۆچوونەکانی ڕاتەکاندن دەبێتە ھۆی نزمبوونەوەی پاڵھێزی پوخت، ھەرچەندە نەخشەی گونجاوی بەشی ناوەوەی سوپەرسۆنیک دەتوانێت نزمبوونەوەیەکی کەم لە ڕێکخستنەوەی پەستانی ھاتوو ببەخشێت، ڕێدەدات بە پاڵھێزی پوخت بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە سیستەمی سوپەرسۆنیک.
سەلامەتی و پشت پێبەستن
بزوێنەرە جێتەکان بە شێوەیەکی ئاسایی زۆر پشت پێبەستراون و تۆمارێکی باشی سەلامەتیان ھەیە، ھەرچەندە تێکشکان ھەندێ جار ڕوودەدات.
چارەسەری بزوێنەر
لە ھەندێ بارودۆخی بزوێنەرە جێتەکان ڕەوشتەکانی ھەبوو لە بزوێنەر بەھۆی لێشاوی ھەوا کە دێتە ناو بزوێنەرەکە یان ھەندێ گۆڕانکاری تر لەوانەیە ببێتە ھۆی وەستاندنی پەرەکانی پەستێنەر. کاتێک ئەوە ڕوودەدات پەستانی ناو بزوینەرەکە لە لای پەروانەکان دەچێتە دەرەوە، وە ژوورەوە سەلامەت دەمێنێتەوە تا پەستانەکە نزم دەبێتەوە، وە بزوێنەرەکە ھەموو پاڵھێزەکەی لە دەست داوە. پەروانەکانی پەستێنەر لە ژوورەکە دێنە دەرەوە، وە دووبارە پەستانی بزوێنەرەکە ڕێک دەخەنەوە. ئەگەر مەرجەکان راست نەکرابنەوە، سووڕەکە بە بەردەوام دووبارە دەبێتەوە. ئەوە پێی دەوترێت دەرپەڕینی بە گوژم (سێرج). بە گوێرەی بزوێنەرەکە ئەوە دەتوانێت بە زیان بێت بۆ خۆی وە لەرینەوەی بێزارکەر بۆ دەستەکە درووست بکات.
پێکھاتەی پەروانە
تێکچوونیەکانی پەڕی پانکە، پەستێنەر یان تۆڕبین دەبێ ناو داپۆشەری بزوێنەر بگرێتەوە. بۆ ئەنجامدانی ئەوە پێویستە بزوێنەرەکە وەھا نەخشەی بۆ بکێشرێت کە لە تاقیکردنەوەکانی بەربەستکردنی پەروانە دەربچێت و بڕوانامەی باوەڕپێکراو وەربگرێت.
تێچوونی باڵندە
خۆلێدانی باڵندە چەمکێکە بەکاردێت کاتێک باڵندەکان دەچنە ناوەوەی بزوێنەری فڕۆکە. ئەوە سەلامەتیێکی مەرجە مەترسی باوی فڕۆکەیە وە ھۆکاری ڕووداوە کوشندەکان بووە. لە ساڵی ١٩٨٨ ھێڵی ئاسمانی بۆینگی ئەسییوپی ٧٣٧ کۆتر چووبوونە ژوورەوەی ھەردوو بزوێنەرەکەی لە کاتی بەرزبوونەوەی و دواتر لە کاتی ھەوڵی بۆ گەڕانەوەی بۆ فڕگەی بەھیر دار تێکشکا؛ لە ١٠٤ سەرنشین ٣٥ کەس مردن و ٢١ کەسیش بریندار بوون. لە ڕووداوێکی تر دا لە ساڵێ ١٩٩٥، فڕۆکەیەکی داسوو فاڵکۆن٢٠ تێکشکا لە فڕگەی پاریس لە کاتی ھەوڵی نیشتنەوەیەکی ناچاری بەھۆی چوونە ناوەوەی باڵندەی لابوات(لاپوینگ) بۆ ناو بزوێنەر، کە بووە ھۆی تێکچوونی بزوێنەرەکە و دروستبوونی ئاگر لە لاشەی فڕۆکە، ھەر ١٠ سەرنشینەکە گیانیان لەدەستدا.
دەبێت نەخشەسازی بزوێنەرە جێتەکان بە شێوەیەک بێت کە بەرگەی خۆلێدانی باڵندەکان بگرێت بە کێش و ژمارەیێکی دیاریکراو، و زیاتر لە بڕێکی دیاریکراوی پاڵھێز لەدەست نەدات. کێش و ژمارەی باڵندەکان کە دەکرێ بچنە ناو بزوێنەر بەبێ دروستکردنی مەترسی بۆ سەر فڕینەکە دەکەوێتە سەر ڕووبەری ناوەوەی بزوێنەرەکە. لە ساڵی ٢٠٠٩، فڕۆکەیەکی ئێربەسی ئەی٣٢٠، فڕینی ھێڵی ئاسمانی ١٥٤٩ فڕۆکەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەر قازێکی کەنەدی لەناو ھەر بزوێنەرێکی بوو. فڕۆکەکە لە ڕووباری ھۆدسۆن تێکشکا دوای ئەوەی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی لا گواردینا لە شاری نیویۆڕک دەستی بە فڕین کرد. ھیچ مردنێک ڕووینەدا. ئەوە کەوتنە مەترسی چوونە ناوەوەی باڵندەی بۆ ناو بزوێنەر ڕوونترکردەوە زیاتر لەوەی نەخشەی بۆ کێشرابوو.
بەرئەنجامی چوونەناوەوەی باڵندە بۆ ناو بزوێنەر ئەگەر بێتوو ببێتە ھۆی ڕووداویکی تێکشکان، دەخوازێت بە فڕۆکەیەکی بچووکی خێرا بێت، وەک فڕۆکە شەڕکەرەکانی سەربازی، یان گواستنەوەی بارێکی گەورە، دەکەوێتە سەر کێش و ژمارەی باڵندەکان وە ئەو شوێنەی کە خۆیان لە پەڕەکانی پانکە و نووکەکەی دەدەن. تێکشکانە سەرەکییەکان بە شێوەیەکی گشتی لە ئەنجامی بەریەککەوتنی نزیک لە ڕەگی پەروانە یان نووکەکەی ڕوودەدەن.
ژمارەیەکی کەم لە باڵندە لە بەرزی زۆر دەفڕن، بۆیە گەورەتریین مەترسی لە چوونە ناوەوەی باڵندەکان لە کاتی بەرزبوونەوە یان نیشتنەوە یان لە فڕینی نزم ڕوودەدات
سووتووی ئاگرپرژێن
ئەگەر بزوێنەرێکی فڕۆکە بە ھەوادا بفڕێت پیسبووبێت بە سووتووێکی ئاگرپرژێن، مەترسی ئەوە ھەیە کە سووتووی وردبوو ببێتە ھۆی داخوراندنی پەڕی پەستێنەر، ڕێگەگرتن لەدەرچەکانی ھەوای نۆزڵی سووتەمەنی وە ڕێگەگرتن لە ڕێڕەوەکانی ساردکردنەوەی تۆڕبین. ھەندێک لەو کاریگەرییانە لەوانەیە ببنە ھۆی ئەوەی کە بزوێنەرەکە لە کاتی فڕین زیاد لە پێویست گڕبگرێت. بە گشتی دووبارە ڕۆشەن کردنەوەکان سەرکەوتوون لە دوای ئەوەی گڕدەگرێت بەڵام بە وا دانانی ئەوەی کە بەرزبوونەوە کەمتر ببێتەوە. ئەوە بارێکی فڕینی ھێڵی ئاسمانی بریتیش٩ بوو کە فڕی لەسەر تۆزێکی بوورکانی لەبەرزی ٣٧٬٠٠٠ پێ، ھەر چوار بزوێنەرەکانی گڕیان گرت و لە ھەوڵێکی نوێی دووبارە داگیرساندنەوە سەرکەوتوو بوو لەبەرزی ١٣٬٠٠٠ پێ.
تێکچوونە دیارینەکراوەکان(ڕێلێنەگیراوەکان)
پۆلێکی تێکچوون کە ھۆکاری ڕووداوی تێکچوونە ڕێلێنەگیراوەکانە، کاتێک پارچە سوڕاوەکانی بزوێنەر دەوەستن و لە بەرگەکە دێنە دەرەوە. ئەو پارچە وزە بەرزانە دەتوانن ھێڵە سووتەمەنیەکان و ھێڵە کۆنتڕۆڵکەرەکان بپچڕێنن، وە دەتوانێ کابینەکە ببڕێت. ھەروەھا سووتەمەنی وھێڵەکانی کۆنتڕۆڵکردن بە زۆری بۆدڵنیا بوونەوە لەبەردەگیرێنەوە، تێکشکانەکەی ھێڵە ئاسمانیە یەکگرتووەکانی ٢٣٢ ڕوویدا کاتێک ھێڵەکانی شلگازی ھایدرۆلیکی بۆ ھەر سێ سیستەمە ھایدرۆلیکیە سەربەخۆیەکان ھاوکات بە پریشک توند کران لە بزوێنەرێکی ڕێنەگیراو لە تێکچوون. پێش پێکداکەوتنی فڕۆکەی ھێڵی یەکگرتووی ٢٣٢، ئەگەری ڕوودانی تێکچوونی ھاوکات بۆ سێ سیستەمە ھایدرۆلیکیەکە بە ئەندازەی یەک میلیارد تا یەک دانرابوو. لەگەڵ ئەوەشدا، مۆدێلەکانی ئامار لەو ژمارەیە دا بە ئەژمارێکی دروست دانانرێت بەوەی کە بزوێنەری ژمارە دوو لە کاتێکی نزیکی ھێڵە ھایدرۆلیکیەکان داندرابوو، وە لەوانە نیە سەرنەکەوتنی بزوێنەر چەندین شکانێک دروستبکات لە چەندین ئاڕاستەدا، لەوە بەدواوە، زۆر لە نەخشە نوێیکانی بزوێنەری فڕۆکە سەرنجیان داوەتە سەر ڕێگەگرتن لە پریشک بۆ بڕینی کڵاوەی بزوێنەر یان شوینی کاری کەناڵی ھەوا، وە زۆر سوود وەرگیراوە لە بەرگەگرتنی مادە تێکەڵکراوەکان (کۆمپۆزت مەتریاڵ) بۆ دەستکەوتنی بەرگری پێویست دژی بڕین کاتێک کێشی مادەکان کەمدەکرێتەوە.
بە ھەند وەرگرتنی ئابووری
لە ساڵی ٢٠٠٧ تێچووی سووتەمەنی بزوێنەری جێت، لە گەڵ ئەوەی بە شێوەیەکی گەورە دەگۆڕێ لە ھێڵێکی ئاسمانی بۆ یەکێکی دیکە، گەیشت بە ٢٦٫٥٪ تێکڕای تێچووی ھەموو خستنەکارەکان، ئەوە دەکەنە گەورەتریین تێچووی کارپێکردن بۆ گەورەتریین ھێڵە ئاسمانیەکان.
بە ھەند وەرگرتنی ژینگەیی
بزوێنەرە جێتەکان بە گشتی لەسەر سووتەمەنیە فۆسیلیەکان (سووتەمەنیە بەبەردبوەکان) کاردەکەن ئەوەش دەبێتە سەرچاوەی کاربۆن دایۆکسید لە ھەوا دا. وە بزوێنەرە جێتەکان دەتوانن بە سووتەمەنیە ئۆڕگانیەکان و ھایدرۆجینیش کاربکەن، ھەروەھا ھایدرۆجین بە گشتی بەرھەمدەھێنرێت لە سووتەمنیە فۆسیلیەکان (سووتەمەنیە بەبەردبوەکان).
بە نزیکەیی ٧٫٢٪ نەوت لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن بزوێنەرە جێتەکان بەکارھات.
ھەندێک لە زاناکان باوەریان وایە بزوێنەرە جێتەکان سەرچاوەی تاریک داھاتنی جیھانیشن بەھۆی ھەڵمی ئاو لە ھەوای دەرچوو کە ھۆکارە بۆ پێکھاتنی ھەورەکان.