cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕۆژێ ڤێرسێل
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤ پۆل:مردووانی ١٩٥٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
قەزای شارباژێڕ
قەزای شارباژێر یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی چوارتایە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ٢٣،٥٤٨ نەفەر.
بەڵگەنامەکانی دەوڵەتی عوسمانی پێمان دەڵێن کە بنکەی قەزای شارباژێڕ سەرەتا لە شیوەکەڵ بووە، وەدواتر بە پێی بەڵگەکان کە بنکەی قەزای شارباژێر لەم کاتەدا لە سیتەک بووە و ئەمە جگە لەوەی پێشنیاری گوندی کەناروێ وەک ناوەندی قەزاکە لە تەلەگرافنامەکانی عوسمانیدا گفتوگۆ کراوە، بەڵام بە ھاتنی ئینگلیزەکان و کاتێک (ئەدمۆنز) فەرمانڕەوای لیوای سلێمانی بووە، ناوەندی قەزای بۆ چوارتا گواستووەتەوە. لە سەردەمی عوسمانیدا دیاریکردنی سیتەک وەک بنکەی قەزاکە لەبەر چەند ھۆکارێک بووە، یەکەمیان نزیکی لە سلێمانی و دووری لە سنووری قەڵەمڕەوی شای ئێرانەوە، بۆ ئەوەی ھەر ھێرش و پەلامارێک بوو لە سنوور دووربێت، ھەروەھا بە ئاسانی یارمەتی و پاڵپشتی لە سلێمانییەوە پێبگات. ئەمە جگە لەوەی سیتەک بە دەربەندەکانی ئەزمڕ و گۆیژە و دۆڵەکانی سنووری بەرزنجە و ناحیەی سرۆچک و قەڵاچوالان و سەرە ڕێگەی کاروانە بازرگانییەکانی نێوان بانە و سلێمانییەوە بەسترابووەوە. ھەروەھا دیاری کردنی چوارتا بۆ ناوەندی قەزا لەلایەن ئینگلیزەکانەوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، (ئەدمۆنز) وەک حاکمی ئینگلیز لە سلێمانی بێزاربووبوو لە ھەڵسوکەوتی قایمقام و ئەو فەرمانبەرانەی قەزای شارباژێڕ کە لەگەڵ تەواوبوونی دەوام لە سیتەک نەدەحەوانەوە و دەھاتنەوە سلێمانی، لەبەرئەوە بیر لەوەکرایەوە کە شوێنێکی دوورتر لە سلێمانی و شوێنێکی گونجاو دیاریبکرێت، ئەدمۆنز گەشتێکی بەیاوەری قایمقامەکانی سەردەمی شێخ مەحموودی حەفید و سەردەمی دواتردا بە شاربژێڕدا کرد، دواجار چوارتا دیاریکرا وەک شوێنێک بۆ ئەوەی ناوەندی قەزاکەی بۆ بگوازرێتەوە. ئەوانەی لە سیتەک بوون بەم بڕیارە دڵتەنگ بوون، و بە ئەدمۆنزیان ئەوت چوارتا ئاوەکەی کانزاییە و بۆ گەدە خراپە، بەڵام ئەدمۆنز بڕیاری خۆیداو قامقامی نوێ لە ناوەندی چوارتا دەستبەکاربوو و تا ئەمڕۆش ھەر چوارتا ناوەندی قەزای شارباژێڕە.
شارباژێڕ ناوچەیەکە یان ڕووبەرێکە دەکەوێتە باکوور و ڕۆژھەڵاتی پارێزگای سلێمانی، کە لە ڕووبەر و گوندەکانی قەزای شارباژێڕ و ناحیەی سرۆچک و قەزای ماوەت و ھەندێک لە گوندەکانی ناحیەی ناڵپارێز پێکھاتبووە، لە سەر زمانی خەڵکی ناوچەکە بووەتە دوو بەش شارباژێڕی (سەخت و تەخت)، ئەویش بە ھۆی پێکھاتەی خاکەکەیەوە کە لە چیا و دۆڵ و دەشتەکان پێکھاتووە، لە سەردەمی عوسمانییەکاندا بووەتە دوو سنجاق، (سنجاقی شارباژێڕ و سنجاقی سرۆچک) لە ئەیالەتی شارەزوور، ئیتر بە پێی یەکە کارگێڕییەکان و سیستەمی دەوڵەتداری دابەش بووە بۆ چەندەھا یەکە. لە ئێستادا ناوی شارباژێڕ تەنھا بۆ قەزای شارباژێڕ ماوەتەوە و لەڕووی کارگێڕییەوە لە (٥) ناحیە پێکھاتووە:
ناو
دەربارەی ناوی شارباژێڕ بۆچوونی جیاواز خراونەتەڕوو، گومانی تێدانییە کە ئەم ناوە ناوێکی زۆر دێرین نییە، واتە ناوەکە پەیوەندی بە بنەچەی ئەو ناوانەوە نییە کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی گەلی دێرینی لۆلۆبیەکان کە ھەر لە سەرەتای ھەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە ھەتا سەردەمی مادەکان لە کۆتایی سەدەی حەوتەمی پێش زایین شارباژێڕ بەشێکی گرنگ و ناوجەرگەی نیشتیمانی ئەم لۆلۆبیەکانی پێک دەھێنا.
لەبنەچەدا ناوی شارباژێڕ نابێت لەسەردەمی دوای مادەکان کۆنتربێت، و بەتایبەتی تر ئەم ناوە لەوانەیە لەسەردەمی ساسانییەکانەوە برەوی سەندبێت. پسپۆڕی بواری زمانە دێرینەکانی کوردستان (کۆزاد محەمەد ئەحمەد) دەڵێت ھەموو ئەو لێکدانەوانەی بۆ ناوی شارباژێڕ کراون کە گوایە ناوەکە لە دوو بڕگە پێکھاتووە (شار+باژێڕ) و ھەردووکیشیان ھەر بە واتای (شار)دێن، یەکێکیان بە سۆرانی و ئەوانی تریش بە کرمانجی، لایەنگرانی ئەم لێکدانەوەیە تەواو نەیانپێکاوە و "تاڕادەیەک جێگەی پرسیار و سەرسوڕمانە". لەبەرئەوەی کۆنی و ڕیشەی سەدان و ھەزاران ساڵەکەی لەبەرچاونەگیراوە و، تەنھا بە پێوەری زمان و فەرھەنگی ئەم سەردەمە لەو ناوە کۆنانە دەڕوانن، کۆزاد محەمەد پێی وایە کە بەشی دووەمی ناوەکە (باژێڕ) بە واتای (بازاڕ) دێت نەک (شار)، بۆ ئەم مەبەستەش کۆزاد محەمەد ئاماژە بە ناوی سەرکردەیەکی سەربازی باڵای سەردەمی پاشای ساسانی کیسرا ئەنۆشیروان(٥٣١-٥٧٩ز.) دەکات کە ناوی (شەھروەڕاز) بووە واتە (بەرازی دەوڵەت)، ھەروەھا پەیوەندی وشەی (شار) بە وشەی خشاثرای میدییەوە کە بە واتای (پاشا) دێت و کۆزاد ئەحمەد بە وشەیەکی فارسی داناوە، ئەو پێی وایە کە وشەی (شار) لە زمانی کوردیدا لە سەردەمەکانی پێشوودا بە واتای (دەوڵەت)یش ھاتووە، ھەتا ئەو کاتەی کە وشەی (دولة) لە جێگەی وشەی (شار) بۆ دەوڵەت بەکارھێندراوە، لەبەرئەوە کۆزاد محەمەد دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە (شارباژێڕ) لە کۆندا واتای(دەوڵەتە شار) یان (شارە دەوڵەت)ی داوە، لەبەرئەوەی لەسەردەمە دێرینەکاندا دەوڵەتۆکەی بچووک ھەبوون کە تەنھا یەک شار و دۆڵ و دەشتەکانی دەوروبەرەکەی چەقی دەسەڵات و سنووری فەرمانڕەواییان بووە.
جوگرافیا
قەزای شارباژێڕ یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی، دەکەوێتە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای سلێمانی، کە درێژی سنوورەکەی لەگەڵ پارێزگای سنە(شارستانی بانە)ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران، دەگاتە(٣٦کم) بەمەش ڕێژەی لە (١٦٬١٪) کۆی گشتی سنووری ھاوبەشی عێراق و ئێرانی پێکھێناوە، لە پارێزگای سلێمانی.
لە بەشی باکوور لەگەڵ قەزای ماوەت درێژی سنوورەکەی دەگاتە (٧٠کم)، لە بەشی باکووری خۆرئاوا لەگەڵ قەزای دووکان درێژی سنوورەکەی دەگاتە (١١کم)، لە بەشی خۆرئاوا و باشووری خۆرئاوا قەزای سلێمانییە بە درێژی (٤٥کم)، لە باشوور قەزای سەید سادق بەدرێژی (٢٦کم)، لە خۆرھەڵاتەوە قەزای پێنجوێن درێژی سنوورەکەی دەگاتە (٣٣کم)، بەمەش سەرجەمی درێژی سنووری شارباژێڕ دەگاتە (٢٢١کم).
شارباژێڕ یەکێکە لە ناوچە سەخت و شاخاوییەکانی باشووری کوردستان کە زۆرترین لوتکەی چیای بەرزی لە ڕووبەرێکی کەم دایە، شارباژێڕ بەشێوەیەکی گشتی ھەڵکەوتەیەکی سەختی ھەیە. لەڕووی جوگرافییەوە خەڵکی ناوچەکە ناوچەکەیان دابەشکردووە بە دوو بەشەوە، ئەوانیش (شارباژێڕی تەخت) و (شارباژێڕی سەخت)ە لەڕاستیدا شارباژێڕە تەختەکەش ھەر لێژایی و شیو و دۆڵە و ھیچ دەشتێک و تەختاییەک لە شارباژێڕدا نییە.
ڕووبەر
سەرجەمی ڕووبەری قەزای شارباژێڕ دەکاتە(١٢١١کم٢)، لەئێستادا. بەڵام ڕووبەری ئەم قەزایە گۆڕانکاری زۆری بە سەرھاتووە لەم خشتەیەدا ڕوونیدەکەینەوە لە ماوەی ساڵانی(١٩٥٧-٢٠١٩) لەگەڵ ڕووبەری پارێزگای سلێمانی.
بەرزونزمی خاک
قەزای شارباژێڕ وەک بەشێک لە ھرێمی کوردستانی عێراق، لە ڕووی دابەشکردنی بەرز و نزمیەوە کەوتووەتە ناوچەی شاخاوییەوە، بە شێوەیەکی گشتی بەرزایی قەزاکە لە نێوان(١,٠٠٠-٢,٥٠٠م) دایە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. بەرزترین بەرزاییەکانی سنووری قەزای شارباژێڕ دەکەوێتە باکووری خۆرھەڵات و باشووری خۆراوای قەزاکە، کە بەرزییان لە نێوان(٢٠٠-٢٥٠٠م)دایە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. ئەم بەشە زیاتر دەکەوێتە ناوەندی قەزا و ناحیەی سیوەیل کە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای ماوەت و قەزای پێنجوێن. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی بەرز و نزمی قەزای شارباژێڕ
بەڵام تاکو بە ئاڕاستەی باشوور و باشووری خۆراوا بڕۆین پلە پلە بەرزاییەکانی کەمتر دەبێتەوە، ناوەڕاستی قەزاکە بەرزاییەکی ناوەندی ھەیە کە بەرزییان لە نێوان (١٥٠٠-٢٠٠م)دایە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. بەڵام بەشی ھەرە نزمی قەزاکە دەکەوێتە باشووری خۆراواوە کە بەرزییان کەمترە لە(١٥٠٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە.
ئاو و ھەوا
قەزای شارباژێڕ خاوەنی ئاو و ھەوایەکی تایبەت بە خۆیەتی کە ئاو و ھەوایەکی گونجاو و لەباری ھەیە.
دەرامەتە ئاوییەکان
بە ھۆی ھەڵکەوتە و سروشتی خاکەکەی و ئاو و ھەوای گونجاوی قەزای شارباژێڕەوە، ئەم قەزایە لە دەرامەتە ئاوییەکاندا دەوڵەمەندە لە ئاوی سەرزەوی و ئاوی ژێرزەویدا.
ڕووەک و ئاژەڵ
بە ھۆی جۆرا و جۆری شێوەی ڕووی زەوی و ئاو و ھەوا و سەرچاوەی ئاوی ناوچەکە تاڕادەیەک دەوڵەمەندە بە (دارستان، ڕووەکی کەنار ڕووبار و گژوگیا)، کە ڕێژەیەکی جیاوازیان پێکھێناوە لە کۆی ڕووبەری ناوچەکە، بە جۆرێک تاوەکو لە خۆرئاوا بەرەو خۆرھەڵات بچین چڕی دارستانەکان زیاتر دەبێت ئەمەش بەپێی زۆربوونی بڕی باران بارین، ئەوەی تایبەتە بە دارستانەکان زیاتر داری بەڕوو و مازوو و بی و دارەبەن و جگە لەمانەش جۆری داری تریش بەدی دەکرێت.
سەبارەت بە دارستانی لێوار چەم و ڕووبارەکان زۆربەی کاتەکانی ساڵ دارەکانی ھەمیشە سەوزن، ئەمەش پەیوەستە بە بڕ و ماوەی بوونی ئاو لە چەمەکاندا، بەو پێیە قەزاکە خاوەنی چەندین چەمە وەک چەمی(چۆمان، مەروێ، قەڵاچوالان، تەگەران، ئاشی بارام ….ھتد)، داری بی باوترین جۆری داری کەنار چەمەکانە.
سەبارەت بە گژوگیا، لە وەرزی زستان و بەھار دەوڵەمەندە بە گژوگیا و گوڵی جۆراوجۆر، لەگەڵ ھەندێک ڕووەکی تر بۆ خواردن وەک (خڕنووک و خەرتەلە و شۆڤان و چاوبازە و کنگر و گۆزروان و پیچک و تۆڵەکە و گێلاخە و ….ھتد)، جگە لە مانەش چەندین گوڵی سروشتی دەڕوێن وەکو(بەیبوون و شلێر و شیلانە و وەنەوشە و نێرگز و گوڵەباخ).
قەزاکە ناوەندێکە بۆ باڵندە و ئاژەڵە کێوییەکان وەک (کەو، کەروێشک، ژیشک، سوێسکە، پۆڕ و قازی کێوی و ……ھتد).
ڕێگاوبان
ڕێگاکان بە ھۆیەکی سەرەکی دادەنرێت بۆ پەیوەندی نێوان گوندەکان و ناوەندی یەکە کارگێڕییەکانیان و ساخ کردنەوەی بەرھەمەکانیان. لە کۆی (٢٠٣) گوندی قەزاکە تەنھا (٦٢کم) ڕێگای قیرتاو بۆ گوندەکان کراوە، ئەمەش ژمارەیەکی زۆر کەمە، لەسەر ئاستی یەکە کارگێڕییەکان گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای چوارتا (٢٥،٥٪) و ناحیەی سیتەک لە(٢٤،١٪) بە زۆرترین ڕێژە لە ئاستی قەزاکەدا ڕێگای قیرتاویان بۆ کراوە، ھەروەھا کەمترین ڕێژە لە ناحیەی گاپیڵۆن کراوە کە (٩،٢٪)، لە ناحیەی زەلان (١٢،٧٪) قیرتاو کراوە و لە ناحیەی سیوەیل (١٣،٥٪) قیرتاو کراوە. لە (٧٤٪) گوندەکانی قەزای شارباژێڕ گرفتی خراپی ڕێگاو بانیان ھەیە. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ڕێگاوبانی قەزای شارباژێڕ
مێژووی دێرین
کاتێک بابانەکان شارباژێڕ و قەڵاچوالان، ئەکەنە پایتەختی میرنشینی بابان بەشێک لە ھۆکارە سروشتی و جیۆسیاسییەکانی پشت ئەم بڕیارە ھاوشێوەبوون لەگەڵ ئەو ھۆکارانەی کە سێ ھەزار ساڵ لەمەوبەر و لەقوڵایی مێژووی شارباژێڕدا دێرینترین گەلی ناوچەکەش کە لۆلۆبییەکان بوون ھەمان ناوچەیان کردە بنکەی سەرەکی خۆیان و پایتەختەکەشیان کە شاری ئارراکدی بوو ھەر لێرە لە شارباژێڕ بنیاتنرا. ھەر لە نووسینە مێخییە دۆزراوەکەی سیتەکدا ناوی شاری ئارراکدی ھاتووە. لەسەردەمی ھێرشەکانی پاشای ئاشوری ئاشورناسرپاڵی دووەم (٩١١-٨٥٨پ.ز.)دا شاری ئارراکدی پایتەخت و ناوجەرگەی ھەرێمی وڵاتی زاموا/مازاموا بووە، ئەم پایتەختە دەکەوتە بناری چیای لارا، کە ئێستا پێی دەوترێ چیای لەرێ لە خۆرھەڵاتی چوارتایە. ئەمە جگە لەوەی کە باوەڕ وایە ناوی دەوڵەتە شاری خامازی پەیوەندی بە ناوی دێی خەمزەی شارباژێڕی سەر چیای ئەزمڕەوە ھەبێت پایتەختی دەوڵەتە شارێکی دێرینی ناوچەکە بووە. لەکاتێکدا لە نووسینە مێخییەکانی سەردەمی ئاشوری نوێ لە سەدەی نۆیەمی پ.ز. لوتکەکانی چیای ئەزمڕ-گۆیژە بە ناوی چیای (ئازیڕو) ناوی تۆمارکراوە. یەکێک لەو ئەگەرانە ئەوەیە کە دەوڵەتە شاری خامازی کە ھەندێک جاریش بە خامزێ/خەمزێ تۆمارکراوە و لە تۆماری لیستی پاشایانی سۆمەریدا وەک دەوڵەتە شارێکی ھێندە بەھێز باسکراوە کە توانیویەتی ھێرش بکاتە سەر (دەوڵەتە شاری کیش)ی سومەری لە باشوری مێزۆپۆتامیا و دەسەڵات و پاشایەتی ھەموو ناوچەکە بۆخۆی بەدەستبێنێت،ھەرچەندە دواتر سومەرییەکان لەسەردەمی دەوڵەتە شاری ئوروک(وەرکا) ھێرش دەکەنەوە سەر خامازی و دەسەڵاتی پاشایەتی سومەری دەخەنەوە ژێر دەستی خۆیان، بەڵام دوای ھەزارساڵێکی تریش لە سەردەمی بابلی کۆندا ھەر خامازی ناوی دەمێنێ.
یەکێک لە گرنگترین دۆزینەوە شوێنەوارییەکانی قەزای شارباژێڕ دۆزینەوەی شوێنەوارەکانی قەڵای سیتەکە کە ئەم قەڵایە وەک ئاوەدانییەک ھەر لە سەردەمی لۆلۆبییەکانەوە لە سەدەی ھەشتەم و حەوتەمی پێش زایین ئاوەدان بووە و نووسینێکی مێخی لەسەر تاتەقوڕێک تێدا دۆزرایەوە کە باس لە فرۆشتنی باخێک دەکات لەگەڵ ناوھێنانی ژمارەیەک شایەت کە لە چەند شار و ئاوەدانییەکی ئەو سەردەمەی شارباژێڕەوە ئامادەی تۆمارکردنی ئەو گرێبەستە بووبوون، ھەر لەم شوێنەدا دوای سەردەمی لۆلۆبییەکان، لەسەردەمی ماد و ھاخامەنشی و ساسانییەکانیشدا قەڵاکە بەکارھێندراوە.
سەردەمی بابانەکان
مەڵبەندی حکوومڕانی بابانەکان لە کوردستاندا:
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا، لە مەریوان و سنە تاساڵی (١٣٩٦)ز. لە باشووری کوردستاندا، لە(مەرگە) تا ساڵی (١٥٩٦)، لە (دارەشمانە) سەردەمی فەقێ ئەحمەد و سلێمانی کوڕی لەسەردەمی شازدەھەمی زاینیدا، لە(ماوەت) و (قەڵای بەکراوا) لەسەردەمی حوکمداریەتی بەکربەگی باباندا (بەکرە سوور) لەساڵانی (١٦١٩-١٦٢٧)دا، لە(قەڵاچوالان) لە ساڵی (١٦٩٩-١٧٨٤)، لە (سلێمانی) لەساڵانی (١٧٨٤-١٨٥٠). لەم مێژووەوە دەردەکەوێت کە بابانەکان حکوومڕانییان کردووە لە شارباژێڕدا لە نێوان ساڵانی(١٦١٩ بۆ ١٧٨٤) لە ماوەت و قەڵای بەکراوا و قەڵاچوالان کە ھەرسێ مەڵبەندەکە دەکەوێتە شارباژێڕەوە.
ئەگەر بێت و لە ناوەڕۆکی لایەنی کارگێڕی میرنشینی بابان لە قەڵاچوالان و دواتریش لە سلێمانی بڕوانین، بەتایبەت لە ڕووە ئابووری و سیاسییەکەیەوە، دەبینین کە ئەم میرنشینە چەندێک ڕۆم و عەجەم زیانی پێگەیاندووە و مەترسی بوون بۆ سەر قەوارەکەی، چەند ھێندە میرانی بابان، براکان و ئامۆزاکان مۆتەکەی دەسەڵاتی تەختی میرایەتی بابان و نازناوی ئەو پاشایەتییە بوون کە لە بەغداوە بە فەرمانی والی عوسمانی بە میری بابان دەبەخشرا. ئەمین زەکی بەگ بە کورتی و لە چەند دێڕێکدا باس لەم بارودۆخە نالەبارە دەکات کە چۆن برا و برا و ئامۆزاو ئامۆزا دژی یەکتر لەشکری ڕۆم و عەجەمیان ھێناوەتە سەریەکتر بۆ زەوتکردنی تەختی میرایەتی بابان لە یەکتر.
گەڕیدەی ئەڵمانی کارستن نیبور(نەیبوەرNiebuhr) کە پاشای ئەوکاتەی دانمارک ناردبووی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوین، لە ساڵی ١٧٦٥دا لە بەغداوە بەرە و کەرکووک و ھەولێر و مووسڵ بەڕێدەکەوێت، دەنووسێت: "جارێ نەگەیشتوومەتە کوردستان و ئەم ھەواڵانەم لە ویلایەتی بەغداوە دەربارەی کوردستان بیستوون،... قەڵاچوالان(Kolla Dsjolan) کە فراوانترین ناوچەیە لە وڵاتی کوردستان کە لە ژێر دەستی سوڵتاندا بێت، لەبەرئەوەی پلەی پاشایەتییەکەی بە فەرمانی پاشای بەغدا بە یەک فەرمان و پلەیەک کەمترە لە پلەی (بەگ)ێتی کە سوڵتان بە یەک فەرمان دەریدەکات. ژمارەیەکی زۆر لە بنەماڵەی (بابان) لەسەر ئەم پلەی پاشایەتییەی (کە والی بەغدا دەیبەخشێت) لە کێبڕکێدان و لەبەرئەوەی پاشا ھەر لەم بنەماڵەیە دیاریدەکرێت، بەڵام پارەیەکی زۆر دەدرێت بە پاشای بەغداد لەلایەن ئەو (بابانییەی) کە بە پاشا دیاریدەکرێت.' پاشان نیبوەر دەڵێت: 'مرۆڤ ئەتوانێت لەوە تێبگات کە دەبێت ئەو ڕەعیەتە لە چەوسانەوەی دووسەرەی فەرمانڕەوایی ستەمکاری تورکەکان و نادادی (بابانی)لەسەر کوردانی قەڵاچوالان و ناوچەکەی چەشتوویانە.... ھەر لەبەرئەوەشە کە لەم ناوچەیە ھیچ شار و شارۆچکەیەک نییە، و قەڵاچوالان خۆشی گوندێکی بچووکی ھەژارە. ئەگەر بمانەوێت باس لە ڕەوشتی گەلێک بکەین، ئەوا کوردەکان نمونەی تۆڵەکەرەوەن و یەکێکیان لێبکوژرێت ھەر دەیکوژنەوە. پێش ئەوەی بگەمە مووسڵ(ھەواڵم بیست) کە (مەلا)یەک لە قەڵاچوالان شەو ماوەتەوە و پاشای (بابان)ی لە خەودا سەربڕیووە، لەبەرئەوەی براکەی لەلایەن (پاشای بابانی)ییەوە لەسێدارە درابوو."
ھەروەھا گەڕیدە و نوێنەری ئینگلیز لە بەغدا کڵاودییەس جەیمس ڕیچ(Claudius James Rich) کە خۆی لە ناو دیوەخان و کۆشکی میرانی باباندا لە سلێمانی ماوەیەکی زۆر ماوەتەوە ھەمان بابەت پشتڕاست دەکاتەوە و دەڵێت میرانی بابان ھەموو پەیمانیان بەیەکتری دابوو کە ھیچ نامەیەکی شای ئێران وەرنەگرن، بەڵام وادیارە یەکێک لە ئامۆزاکان ئەم پەیمانە دەشکێنێ و مەیلی بۆ لای شای عەجەمە نەک سوڵتانی ڕۆم. گومانی تێدانییە ھۆکاری سەرەکی ڕووخانی میرنشینی بابان ناکۆکی نێوان میرانی بابان خۆیان بوون. و ئەمەش دواجار وایکرد کە میرنشینەکە لەلایەن لەشکری ڕۆمەوە لە سالی ١٨٥١ز. بە تەواوەتی کۆتایی پێبھێندرێت و میرنشینەکە بخرێتە سەر ویلایەتی مووسڵ و شارباژێڕیش سەر بە سەنجاقی سلێمانی بێت. لەدوای لە ناوبردنی میرنشینی بابان ناوچەی شارباژێڕ چووە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و سیستەمی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی کە بووە قەزایەکی سەر بە سنجاقی سلێمانی سەر بە ئەیالەتی شارەزوور.
سەردەمی عوسمانی
پێکھاتەی کارگێری لەدەوڵەتی عوسمانیدا پێکھاتبوو لە ویلایەت، سەنجاق، قەزا، ناحیە، گوند(دێ). ئەوکاتیش شارباژێڕ قەزایەک بووە لە چوارچێوەی سەنجەقی سلێمانی، ھەروەھا سلێمانیش سەنجاقێک بووە سەر بە ویلایەتی مووسڵ، ھەر بۆیە چەند پۆست و یەکەیەکی کارگێڕی عوسمانی لەشارباژێڕدا ھەبوون، لە سەرەتادا شارباژێڕ بەشێک بووە لە دەوڵەتی عوسمانی لەچوارچێوەی ئەیالەتی شارەزوور،  ئەوەی  جێگای  ئاماژەیە ئەوکاتە سلێمانی  سەنجەقێک  بووە سەر  بە ئەیالەتی  شارەزوور، سرۆچک قەزایەک بووە سەر بە سەنجەقی سلێمانی، لەکاتێکدا لەساڵانی دواتر سرۆچک بۆتەبەشێک لە قەزای شارباژێڕ، لەم کاتەش دا داھاتی سرۆچک بریتی بوو لە(٣٤٥٦٢) قروش، ھەندێکاتیش بۆتە(١٢٠٠٠٠) قروش. بەڵام لە سەردەمانی پێشوودا ھەم قەزای شارباژێڕ و ھەمیش سرۆچکیش وەکو دوو سەنجەقی سەربەخۆ وابوون سەر بە ئەیالەتی شارەزوور، بۆ نموونە گەڕیدەی ناوداری عوسمانییەکان ئەولیا چەلەبی، کاتێک باسی سەنجەقەکانی ئەیالەتی  شارەزوور دەکات، ئەوا بە (٢٠) دانە سەنجەق ھەژماریان دەکات، کە بریتین لە: (ئەربیل، سروجک، ھەزارمێرد، مەرکەوە، ئاجور، کوشاف، شارباژێڕ، باڤی، نیلتاری، سیلبەرجین، ئەبرومان، داودان، برند، بیلکاس، جبل حمرین، دولھران، ھەریر و روودین، قەڵای غازی).
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە. لەم ماوەدا شارباژێڕ لە سێ قەزا پێکھاتووە کە قەزاکان فرە ناوەند بوون وە ئەوکات لەڕووی کارگێڕییەوە یەکەی ناحیە نەبووە، قەزاکان بەم ناوانە بوون(شینکی، گەڵاڵە، ماوەت و سیوەیل)، (ئالان، سەراو و میراوا) و (شارباژێڕ، قەڵاچوالان و بەرکێو).
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)
لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. یەکە کارگێڕییەکانی باشووری کوردستان دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ. لەم ماوەیەدا ناوەندی قەزای شارباژێڕ شارەدێی سیتەک بوو. وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا
قەزای شارباژێڕ لەم ماوەیەدا ناحیەی ماوەتی تێدا درووستکرا. وە ناوەندی قەزاش ھەر شارەدێی سیتەک بوو. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای شارباژێڕ لە لیوای سلێمانیدا لە ساڵی ١٨٩٤دا
سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی
لەدوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان بەریتانیا و عێراقدا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی سلێمانی بە عێراقەوە درا.
لەم ماوەیەدا قەزای شارباژێڕ لە (٥) ناحیەی پێکھاتبوو، ناحیەی قەزای ناوەند(چوارتا)، ناحیەی ماوەت(ماوەت)، ناحیەی سرۆچک(گێڵدەرە تا ١٩٣١ - بەرزنجە)، ناحیەی پشدەری ١(قەڵادزێ)، ناحیەی پشدەری ٢(مەرگە). وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا
وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا
سەردەمی کۆماری
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر پارێزگای سلێمانی تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو.
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا
سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی قەزای شارباژێڕ
قایمقام
بەپێی ساڵنامەکانی ویلایەتی مووسڵی عوسمانی، ساڵی ١٣٠٨ک(١٨٩٠ز)دا (نادر بەگ) قایمقامی شارباژێڕ بووە، و جێگرھکەشی (وەلییەدین ئەفەندی) بووە. بەڵام بەپێی ساڵنامەی ویلایەتی موسڵی ساڵی ١٣١٠ک(١٨٩٢)، ئەوا (عەبدوڵا ئەفەندی) قایمقامی شارباژێڕ بووە، و جێگرھکەشی (ئەحمەد ئەفەندی) بووە. لە ساڵی ١٣١٢ک (١٨٩٤)دا (ئەحمەد ئاغا) بە وەکالەت قایمقامی شارباژێڕ بووە، جێگرەکەشی (ئیسماعیل ئەفەندی) بووە. ھەروەھا لەساڵی ١٣١٤ک(١٨٩٦) قایمقامی شارباژێڕ (ڕەمزی ئەفەندی) بووە، ئەویش بەپشت بەستن بەبەڵگەنامەیەکی عوسمانی کە ئاماژە بە لادانی ڕەمزی ئەفەندی و ھاتنەسەر کاری (عەبدولقادر پاشا) دەکات. ھەربەپێی بەڵگەنامەیەکی عوسمانی، کەلەساڵی ١٣١٦ک(١٨٩٨) پیشانمان دەدات کەناوبراو لەو ساڵەدا کۆچی دوایی کردووە.
لەساڵی (١٣٢٥ک/١٩٠٧ز)دا قایمقامی شارباژێڕ گواستراوەتەوە و ھیچ کەسێک لەشوێنی دانەنراوە، بەڵام لەھەمان کاتدا جێگری قایمقام ھەبووھبەناوی (عەلی ئەفەندی). ھەروەھا لە ساڵی ١٣٣٠ک(١٩١٢ز)دا (سەید عەلی ئەفەندی) قایمقامی شارباژێڕ بووە، وجێگرھکەشی (ئەحمەد موختار ئەفەندی) بووە.
ئەنجوومەنی بەڕێوەبردنی قەزا
ئەم ئەنجوومەنە ھەر لە سەرەتاوە ھەبووە، بەڵام بەپێی ساڵەکان ژمارەی ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە گۆڕانکاری بەرسەدا ھاتووە و فەرمانبەرانی ئەم ئەنجومەنە گۆڕدراون.
دادگای بەرایی قەزا
ھەروەھا ئەندامانی ھەردوو دادگاش ئاوھا بوو:
پۆلیس
سەبارەت بە پۆلیسی رووبەڕوبوونەوەی تاوان دەبینین کە تەنھا یەک کەس وەکو پۆلیس لە قەزاکەدا کاری کردووە، کەلەساڵی ١٣٠٨ک/١٨٩٠ز. دا بریتی بوو لە(ملازم محەمەد ئەفەندی)، بەڵام لەساڵی ١٣١٠ک/١٨٩٢ز. یەکێکیتر ئەم ئەرکەی پێدەدرێت، ئەویش (قادر ئاغا)بوو. قادر ئاغا لە ساڵانی ١٣١٢ک/١٨٩٤ز بەردەوام دەبێت لەپۆستەکەی. ئەوەی جێگای ئاماژەیە ئەم پۆلیسە و ئەرکەکەی لە ساڵی ١٣٢٥ک/١٩٠٧ز لە قەزای شارباژێڕدا نامینێت. لەگەڵ ئەمەشدا دەبینین بۆ پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە، ئەوا (تابووری پێنجەمی) ھێزی سەربازی ویلایەتی مووسڵ لە سەنجاقی سلێمانیدا لەناوچەکانی شارباژێڕدا جێگیرکراون، بۆ رووبەرووبوونەوەی ھەر دۆخێکی نەخوازراو.
دارایی و ئابووری
دانیشتوانی ئەم قەزایە بەگشتی خەریکی کاروباری ڕەزداری و کشتووکاڵن، ھەروەھا ھەندێکیان بازرگانی (تووتن)بوون و بۆ ئەمەش چەندین کێڵگەی تایبەت بەشتڵی توتنیان ھەبووە. لەگەڵ ئەمەشدا بەروبوومی ئەم قەزایە زۆر بەناوبانگە و بەرھەمەکانیان بۆ چەندین شوێن دەنێردرا، بە تایبەتی بۆ سلێمانی، کە لەوێدا خواستێکی زۆری ھەیە و بەرھەمەکانیان دەفرۆشرێت، ھەر بۆیە خەڵکی شارباژێڕ سودێکی زۆر لەبازاڕی سلێمانی دەبینن. ھەروەھا داھاتی شارباژێڕ لەساڵەکانی (١٨٥٤-١٨٥٥ز/١٢٧١ک) بەپێی سەرجەم باجەکانی (ڕسوم، یەک لەدە(عشور)، گومرگ، بۆیخانە) بریتی بووە لە(١٥)پارە و (١٤٥٢٩) قروش، ھەروەھا لە ھەندێکاتی تردا ئەم داھاتە بۆتە(١٥) پارە و (١٨٠٦٥) قروش.
تەنانەت لە ساڵنامەکانی عوسمانیدا ئاماژە بە دانانی فەرمانبەر دەکەن بۆ سەرپەرشتیکردن و چاودێری زەوی و زاری ھاوڵاتیانی ناوچەکە، بۆ ئەمەش گرنگی بە تاپۆ دەدەن، ھەر بۆیە فەرمانبەری تاپۆ لەساڵی ١٣٠٨ک/١٨٩٠ز. بۆ یەکەمجار بۆ زەوییەکانی قەزاکەدانرا و یەکەم کەسیش کەلەم پۆستەدا دانرا (کانەبی قادر بەگ) بوو. دواتریش لەساڵانی ١٨٩٢-١٨٩٣ز. بەردەوام بوو لەپۆستەکەیدا. دواتر ئەم پۆستە لە قەزاکەدا نامێنێت. تاکو لەساڵی ١٣٣٠ک/١٩١٢ز. فەرمانەر بۆ ئەم بوارە دادەنرێتەوە کە(کانەبی عەبدولقادر بەگ) دەکرێتە فەرمانبەر لەم پۆستەدا. دواتر گرنگیدان بەلایەنی دارایی ناوچەکەوای لە دەوڵەتی عوسمانی کرد، کەیەکەیەکی تایبەت بەلایەنی دارایی شارباژێڕ دابنێت بەناوی (یەکەی دارایی قەزای شارباژێڕ) ئەم پۆستە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٣١٢ک/١٨٩٢ز. لەقەزای شارباژێڕ دروستکراوە، یەکەم کەس کەلەم پۆستەدا دانرا بە ناونیشانی ئەمینی سندوق، ئەوا (تۆفیق ئەفەندی) بوو. دواتر ئەم پۆستە لە قەزاکەدا نامێنێت، پاشان لە ساڵی ١٣٣٠ک/١٩١٢ز. دەبێتە یەکەیەکی گەورە لە کارگێڕی قەزاکەدا بەناونیشانی خامەی دارایی(مال قلمی)، کە فەرمانبەران و بەرێوەبەرەکەی بەم شێوەیە بوو:
دانیشتوان
لەدوای نەمانی فەرمانڕەوایی بابانەکان لە١٨٥١ بەدواوە و ڕووخانی میرنشینەکە قەزای شارباژێڕ لە دەوڵەتی عوسمانیدا خرایە سەر سەنجاقی سلێمانی سەر بە ئەیالەتی شارەزوور، لە ساڵی ١٨٦٢ بە دواوە سەر بە ویلایەتی مووسڵ کەژمارھی دانیشتوانی ھەموو سلێمانی لەنێوان ساڵانی ١٨٨١-١٨٨٢تاکو ساڵی ١٨٩٣بریتی بوون لە(١٢٤٧٩٠)کەس، ئەویش بەخەڵکی شارباژێڕ و پاشماوەی بابانەکان و ھۆزەکانی شارباژێڕ و  جاف و دانیشتوانی مەرگە، و گوڵعەنبەر(خورماڵ و ھەڵەبجە و ھەورامانی  ئەمڕۆ) و قەرەداغ. کەتەنھا ژمارەی دانیشتوانی شارباژێڕ لەم کاتەدا(٥٣٣٠)کەس بوون، کە ھەموویان موسوڵمانی سوننە مەزھەب بوون.
فەرمانگەی پۆستە و تەلەگراف
لە ساڵی ١٣٣٠ک/١٩١٢ز. کۆمەڵێک فەرمانگە و فەرمانبەری نوێ لەشارباژێڕ بۆ کاری جیاجیا دامەزران، کەئەوانیش: (محەمەد ئەفەندی) وەک بەڕێوبەری پۆستە و تەلەگرافی شارباژێڕ دەست بەکاربووە. ئەمەش دەرخەری ئەو راستییەیەکە لەم کاتەدا لەلایەن عوسمانییەکانەوە ئەم قەزایە زیاتر گرنگی پێدراوە و دامودەزگای میری زیاتر تیایدا جێگیکراوە، بێگومان لەبەر گرنگییە ستراتیجی و ئابوورییەکەی شارباژێڕیش بوو، لەبەرئەوەی تەواوی سنووری خۆرھەڵاتی ئەم قەزایە ھاوسنوور بوو لەگەڵ سنووری دەوڵەتی ئێرانی ئەو کات.
پەروەردە
ھەروەھا لەلایەنی زانستیشدا، ئەو کاتە جگەلە مامۆستایانی ئاینی و مزگەوت و تەکیە و مەدرەسە کە رۆڵێکی گرنگیان بینیوە لەلایەنی زانستی و فێرکاری لە کوردستاندا، ئەوا لەم کاتەدا کەسێک بەناوی (سلێمان ئەفەندیە وەکو مامۆستا (مدرس) لە قەزاکە دامەزرێنراوە. تەنانەت ئەنجومەنێکی تایبەت بەزانست لە قەزاکەدا جێگیرکراوە بۆ ئەوەی سەرپەرشتی کاروباری زانستی شارباژێڕ بکات کەناوی (ئەنجوومەنی معارف) بووە، واتای ئێستا ئەم ئەنجومەنە، ئەنجومەنی پەروەردە بووە، کەئەندامانی ئەم ئەنجومەنەش پێکھاتوون لە (شەش) کەس، بەم بەم شێوەیە:
شوێنەوار
قەزای شارباژێڕ لە ڕووی شوێنەوارەوە دەوڵەمەندە بەڵام زۆرینەیان کنە و پشکنینی بۆ نەکراوە و نەخراوەتە ڕوو لێرەدا چەند شوێنێک دەخەینە ڕوو کە لە ئێستادا وەک شوێنی گەشت و گوزار و ئاینی لێھاتووە ھەرچەندە بایەخیان وەک پێویست نەدراوە.
لە قەزاکەدا چەندین مەزار و شوێنی پیرۆزی تر ھەیە وەک (خەرگەڕەش لە گورگەدەر، پیرکۆپکە لە کانی سارد، پیریوسف و پیرخەیاڵ لە کانی وەیسە، پیرمحەمەد لە مڕانێ، مەرقەدی شێخ زەینەڵ لە پیرێسک).
کارگێڕی
ناوەندی قەزا شارۆچکەی چوارتایە. قەزای شارباژێڕ قەزایەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتییەوە. لەڕووی کارگێڕییەوە لە قەزای شارباژێڕ و ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ(ناوەند) و ناحیەی گاپیڵۆن و ناحیەی سیوەیل و ناحیەی زەلان و ناحیەی سیتەک پێکھاتووە، لەگەڵ ٢٠٣ گوند:
ناحیەی قەزای ناوەند(ناوەند)
لە ٣١ گوند پێکھاتووە.
ناحیەی سیوەیل
لە ٦٦ گوند پێکھاتووە و ناوەندی شارەدێکە گوندی باسنێیە.
ناحیەی گاپیڵۆن
لە ٢٠ گوند پێکھاتووە.
ناحیەی زەلان
لە ٥١ گوند پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
یەحیا
یەحیا کوڕی زەکەریا، یەکێکە لە پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا، هەوەها لە مەسیحییەتدا و بە ناوی یوحەنا ناسراوە لای مەسیحی. ئەم پێغەمبەرە بە ناوی (یەحیای لەئاوھەڵکێش) دەناسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٠ی پ.ز پۆل:مردووانی دەیەی ٣٠ پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
یاری کۆتایی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢
بەم بردنەوەیە ئیسپانیا بەشداریکردنی لە جامی کیشوەرەکان ٢٠١٢ی بەرازیل مسۆگەرکرد.
ڕووبەڕووبوونەوەکانی پێشووی ئیسپانیا و ئیتاڵیا
پێش ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە ٣٠ جار بەیەکگەیشتوون و تێیدا ئیتاڵیا ١٠ جار و ئیسپانیا ٨ جار براوە بووە و ١٢ جاریش بەرامبەربوون
یاریگا
دوای بینی یاریگای ئۆڵۆمپی شاری کیێڤی پایتەختی ئوکراینا لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ وەکو یاریگای دوا یاری پاڵەوانیەتیەکە دیاریکرا و گەورەترین یاریگای نێو ٨ یاریگاکەی پاڵەوانیەتیەکەیە.
تۆپی یاری
تۆپی یاری بریتییە لەتۆپی ئەدیداس تانگۆ ١٢ یە کە تۆپی فەرمی پاڵەوانیەتیەکەیە.
ئاهەنگی داخستن
پێش دەستپێکردنی یاری کۆتایی لە نێوان ئیسپانیا و ئیتاڵیا ئاهەنگی داخستنی پاڵەوانیەتی یۆرۆی ٢٠١٢ دەستی پێکرا و تێیدا ٦٠٠ سەماکەر بەشداربوون و تێیدا ڕاپەری ئەڵمانیا ئۆشیانا بەوتنی مارشی فەرمی یۆرۆی ٢٠١٢ بەشداری کرد.
ڕووماڵکردنی یاری کۆتایی
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقیا جەزیرەی وەرزشی و لە شانشینی یەکگرتوودا بی بی سی و ئای تی ڤی و لە ئەمەریکا ئی ئێس پی ئێن و لە کەنەدا تی ئێس ئێن بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ ڕووماڵی یاری کۆتاییان کرد.
پوختە
لە یاریگای ئۆڵۆمپیی شاری کیێڤی بایتەختی ئوکراینا و بەناوبژیوانی پێدرۆ پرۆینکای پورتوگالی لەکاتژمێر ٢١:٤٥ بەکاتی کوردستان یاری کۆتایی لەنێوان هەڵبژاردەی ئیسپانیا و هەڵبژاردەی ئیتاڵیا دەستی پێکرد. لە هێرشێکی ئیسپانیادا لەخولەکی ١٤ داڤید سیلڤا گۆڵی یەکەمی بۆ ئیسپانیا تۆمارکرد و لە خولەکی ٤١ جۆردی ئەلبا دووەم گۆڵی بۆ ئیسپانیا تۆمارکرد و گێمی یەکەمی بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر لەبەرژەوەندی ئیسپانیا کۆتایی هات.
چۆروم
چۆروم (بە تورکی: Çorum) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای چۆروم.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
بەستەری دەرەکی
پۆل:پارێزگای چۆروم پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:چۆروم
جامی ئەورووپای ١٩٧٦-١٩٧٧
جامی ئەورووپای ١٩٧٦-١٩٧٧ بیست و دووەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٦ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٧٧ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ڕۆمای ئیتاڵیا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و بوڕووسیا مۆنشینگلابادخ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ٣-١ بەسەر بوڕووسیا مۆنشینگلابادخی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
کلاناد
وێنۆک|بەرگی یاری کلاناد ( بە ژاپۆنی ) مانگایەکەی یاری ڤیدیۆیە کە لەلایەن کۆمپانیای Key گەشەپێدانی بۆ کراوە لە ٢٨ ی نیسانی ٢٠٠٤ بۆ سیستەمی ویندۆز کلاناد بۆ ھەموو بەگوێرەی دەنگەکان بۆ ھەموو تەمەنەکان گوونجاوە، دواتر کلاناد ھەڵگیرانەوەی کرا بۆ (پلەی ستەیشن ٢، پلەی ستەیشنی ھەڵگیراو ، ئێکس بۆکس ٣٦٠، پلەی ستەیشن ٣ ، پلەی ستەیشن ٤، نینتێندۆ سویچ) ڤێرشنە ئینگلیزیەکەی بۆ ویندۆز دەرھێنرا لەلایەن کۆمپانیای سێکای پرۆجێکت لە ٢٠١٥
کۆم
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
کلاناد
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٧ پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٥ پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٨ پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٧ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٨ پۆل:مانگای کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئۆڤای ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٩ پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید پۆل:کیۆتۆ ئەنیمەیشن پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢ پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣ پۆل:گەمەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:ئەنیمی و مانگای ئەوینداری پۆل:ئەنیمێ و مانگای قوتابخانە پۆل:سێینن مانگا پۆل:سێنتای فیلمۆرکز پۆل:گەمەکانی ویندۆز پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە پۆل:یارییەکانی ویندۆز
جاترە
جاترە گیایەکە لە هەندێک لە ئەندامانی ڕەگەزی تایمۆس لە گیای هەمیشەسەوز لە خێزانی لامیاس. جاترە خزمەکانی ڕەگەزی ئۆریگانۆیە، کە هەردوو ڕووەک بە زۆری لە ناوچەی دەریای ناوەڕاستن. جاترە بەکارھێنانی چێشت لێنان، پزیشکی، و ڕازاندنەوەیان ھەیە، و ئەو جۆرانەی کە زۆرترین جار گەشەی پێدراوە و بۆ مەبەستی چێشت لێنانە بەکاردەھێنرێن بریتیە لە جۆرێکی بەناوی زانستی تیمۆس ڤۆڵگاریس.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:گژوگیاکان
ڤۆدیتسێ
ڤۆدیتسێ شارێکی ویلایەتی شیبێنیک-کنینی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٩٬٠٥١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ماسی
وێنۆک
زۆر جۆر لە ماسیەکان بڕبڕەدارن. ماسیەکان چەند بەشێک لە لەشیاندا ھەیە کە یارمەتیان دەدات لە مەلەکردندا. ماسولکە بەھێزە بەستراوەکان بربڕەی پشت ببوار بە مەلەکردنی خێرا دەدات بۆ گرتنی نێچیرەکانیان!. ماسیەکان پەڕەکانیان بەکاردێنن بۆ ئاڕاستەکردن و وەستانو لەنگەگرتن ئەمانەش پێکھاتووێکن کە یارمەتی ماسیەکان دەدات بۆ 'جوڵە زۆربەی ماسیەکان ئەو تەنانەیان ھەیە کە پێکھاتووی ئێسکی دەورھدەدرێن کە بە پولەکەکان ناو دەبرێن پولەکھکان لەش دەپارێزن و لێکخشان  کەم دەکاتەوە کاتێک بەناو ئاودا مەلە دەکەن!.
سوودەکانی
ماسی بۆ دوگیانی سوودی ھەیە.
دووشەممە
لەدایکبوون
پۆل:ڕۆژەکانی ھەفتە پۆل:دووشەممە
ماسی
سەرچاوەکان
پۆل:ماسییەکان پۆل:ڕاوەماسی
بڕیارنامەی ٦٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کەمبۆدیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٤١ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:کەمبۆدیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیاسەتی کەمبۆدیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کەمبۆدیا
ئیبن ئەلمستەوفی
وێنۆک|250px|پەیکەری ئیبن ئەلمستەوفی لە [[ھەولێر، ھەرێمی کوردستان.]] موبارەک کوڕی ئەحمەد شەرەفەددین ناسراو بە ئیبن ئەلمستەوفی  مێژوونووس و وەزیری ھەولێر لە سەردەمی سوڵتان موزەفەرەدیندا بووە. لە ساڵی ١١٦٩ (٥٦٤ی کۆچی) لە قەڵای ھەولێر لەدایک بووە و لە ساڵی ١٢٣٩ (٦٣٧ی کۆچی) کۆچی دوایی کردووە.
سێشەممە
سێشەممە چوارەمین ڕۆژی ھەفتە (ڕۆژژمێری کوردی).
ئیبن ئەلمستەوفی
ئیبن مستەوفی لە بواری ئەدەب، مێژوو و زمان زۆر بەرھەمی نووسیوە، گرنگترینیان پەرتووکی مێژووی ھەولێرە کە لە چوار بەرگدا بڵاوکراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:ناودارانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١١٦٩ پۆل:مردووانی ١٢٣٩ پۆل:زانایانی فەرموودە
پەیام (فیلم)
پەیام یان ڕیسالە (بە ئینگلیزی: The Message)، (ناوینیشانی تر:محەممەد، پێغەمبەری خودا) فیلمێکی ساڵی ١٩٧٦/١٩٧٧ە لە جۆری داستانی، باسی سەرەتاکانی مێژووی ئیسلام دەکات، فیلمەکە لە دەرھێنانی مستەفا عەقادە و فیلمەکە بەدووجار بە زمانەکانی زمانی عەرەبی و زمانی ئینگلیزی دەرھێنراوە. لەکاتی وێنەگرتنی فیلمەکە چەندین ئاستەنگ بۆ دەرھێنانی کراوە، ئەمەش وایکردووە گرتەکانی فیلمەکە لەچەندین وڵات بێت لەوانە مەغریب، لیبیا، لوبنان، بەریتانیا و ئەمریکا بێت، درێژی فیلمەکە بەپێی زمانەکە دەگۆڕێت وەشانی عەرەبی لە ١٩٨ خولەک پێکدێت و زمانی ئینگلیزی ١٧٨ خولەک پێکدێت.
فیلمەکە لە ساڵی ١٩٧٧، پاڵێوراوکرا بۆ خەڵاتی باشترین سکۆر ئۆرجیناڵ لە خەڵاتەکانی ئۆسکار.
بەشداربووانی زمانی عەرەبی
....
بەشداربووانی زمانی ئینگلیزی
....
وەرگێڕان بۆ کوردی
کەناڵی سپێدە ئەم فیلمە بۆ کوردی وەرگێڕا، و کەناڵەکە لەوەشانی عەرەبییەوە کردی بە کوردی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٧ پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٦ پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی پۆل:فیلمە بەریتانییەکان
قەڵای شێخ ڕەشید
قەڵای شێخ ڕەشید گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قەڵای شێخ ڕەشید لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی سەنگاو و لە باشوور لەگەڵ گوندی باجگە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کرپچنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قادرئاوا.
کڵۆک
وێنۆک|چەپ|400px|ئێسکەکانی لەگەنە: ١. [[سێبەندە ٢. کەلەکە ٣. کڵۆک ٤. ئێسکی بەر ٥. لکانگەی شەرم ٦. کاسە کڵۆک  ٧. کونی ئۆبتوراتۆر  ٨. کلێجە ]]
کڵۆک یان کڵۆت یەکێک لە سێ پاژی ئێسکی کزیەیە کە دوایی بە ئێسکەکانی بەر و کەلەکەوە دەلکێ و ئیسکی کزیە پێک دێنێ.
سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=10343554 ویکیپیدیای فارسی] پۆل:لەگەنە
چاپەمەنیی مانگ
چاپەمەنیی مانگ دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبە کە لە شاری کەرەج دامەزراوە و فرۆشگە سەرەکییەکەی لە شاری مەهابادی ڕۆژھەڵاتی کوردستاندایە. ئەم دەزگایە کتێبەکانی بە زمانی کوردی چاپ دەکا و بە زۆری لە سەر ھونەر و ئەدەبیات و زانستی مرۆیی (بەتایبەت فەلسەفە، دەروونناسی و کۆمەڵناسی) کار دەکا. یەکێ لە ئەو بوارانەی دیکەش کە چاپەمەنیی مانگ جەختی لە سەر کردوەتەوە پەرە پێدان بە چاپەمەنی و وێژەی مناڵانە بە زمانی کوردی.
بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی چاپەمەنیی مانگ
چیاکانی ئوسامبارا
چیاکانی ئوسامبارا زنجیرەچیایەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا. ئەم زنجیرەیە لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا ھەڵکەوتووە و بەشەکانی خۆرهەڵاتی زنجیرە چیای ئارکی دەگرێتەوە. زنجیرەکە نزیکەی ٩٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە و نزیکەی نیوەی ئەو درێژییەی پانە، ئەم زنجیرانە نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دروستبوون و لە بەردی میتامێرفیکی پرکامبرین پێک ھاتوون. ئەو چیایانە بەسەر دوو زنجیرەچیای لاوەکی دابەش بووینە. زنجیرەچیای خۆراوای یوسامباراس کە بەرزترە لە زنجیرەچیای ڕۆژھەڵاتی ئوسامباراس، کە نزیکترن لە کەنارە ئاوییەکان و بارانی زیاتری لێ دەبارێت.
چیاکان بە دارستانە باراناوییە کەمەرەیییەکان داپۆشراون کە ماوەیەکی زۆرە گۆشەگیر کراون و ناوەندێکی دێرینن و خەڵکانی بانتۆ و شامبا و مەعسای تێیدا نیشتەجێن، بەڵام لە سەدەی ھەژدەھەمدا شانشینی شامبا لەلایەن مێبیگا دامەزرا، لە کۆتاییدا پاش خەباتێکی زۆر لە ساڵی ١٨٦٢ شانشینەکە داڕما و داگیرکەرانی ئەڵمانیا لەو ناوچەیە جێگیر بوون کە بوو بە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای ئەڵمانی و دوای جەنگی جیھانی یەکەم بوو بە بەشێک لە خاکی ڕاسپاردەی بەریتانیا لە تانگانیکا.
جوگرافیا
زنجیرەچیایەکە نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دروست بوو. بەھۆی نەبوونی گلاسیت و لەباربوونی کەش و ھەوایەکی تا ڕادەیەکی گونجاو، دارستانی باراناوی کەمەرەیی درێژخایەن دروستبوون.
ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئوسامباراس زنجیرەیەکی گەورەی پێرکامبرینن کە پێکھاتەی جیۆلۆگیی میتامۆریکی ئەسید-جینیس و پیرۆکسن و ئەمفیبۆلەکانن. زنجیرەکە سەرچاوەی سەرەکی ئاوە بۆ زۆرینەی دانیشتووانی باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان پۆل:زنجیرە چیاکانی تەنزانیا
کۆسە
وێنۆک|کۆسە
کۆسە یان قرش گیانلەبەرێکە کە لە ئاودا دەژیێت.
سەرچاوەکان
پۆل:قرش
کۆئەندامی ھەرس
کۆئەندامی هەرس یەکێکە لە کۆئەندامەکانی لەشی مرۆڤ کە ئەرکی جاوین، هەرسکردن و مژینی خۆراکی هەیە. لە دواییشدا ئەوەی کە لە خۆراکەکە ماوەتەوە لە ڕێگای ئەم کۆئەندامەەوە دەردەچێت.
ئەندامەکان
ئەم کۆئەندامە لە هەندێک ئەندام و بەشی جیاواز پێک هاتووە کە هەر یەک ئەرکی تایبەت بەخۆیان هەیە. ئەندامەکان و بەشەکان:
پۆل:زگ پۆل:کۆئەندامی ھەرس پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:مێتابۆلیزم
چوارشەممە
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ھەفتە پۆل:چوارشەممە
ژان ژیونۆ
ژان ژیونۆ نووسەر و فیلمنامەنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
لیو سانجیێ
پێشانگا
لیو سانجیێ کاریگەرییەکی گرنگی لەدوای خۆی بەجێھیشتووە لە کۆمەڵگادا لەبەر گۆرانییە ھەست بزوێن و کاریگەرییەکان لەسەردەمی خۆیدا ھەروەھا کاریگەری بەجێشھتووە بەسەر کۆمەڵگای مۆسیقاژەنی رۆژاوای چین، ئاوازەکانی کاریگەری بەجێھێشتووە لەسەر بۆنەی نیشتمانی چەن ناوچەیەکیش لەسەردەمی ئەمرۆدا،
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مۆسیقاژەنەکانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ پۆل:خەڵکی گویلین پۆل:خەڵکی ژوانگ پۆل:گۆرانیبێژەکانی گوانگسی پۆل:کچە گۆرانیبێژە چینییەکان
مەلا مستەفا بارزانی
مستەفا شێخ محەممەد بارزانی، ناسراو بە مەلا مستەفا بارزانی (١٤ی ئاداری ١٩٠٣ لە بارزان – ١ی ئاداری ١٩٧٩ لە واشینگتن دی سی) شۆڕشگێڕ و سیاسەتوانێکی کورد بوو. ڕۆڵی لە کۆماری مەھاباد ھەبوو و لە ١٩٤٦ەوە ڕێبەری پارتی دیموکراتی کوردستان بوو. لە ١٩٦١ شۆڕشی ئەیلوولی دژ بە حکومەتی ناوەندیی ئەو کاتەی عێراق دەست پێ کرد و لە ١٩٧٥ شۆڕشکە تێک شکا. لە ١٩٧٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە شێرپەنجە لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
ژیانی لاوێتی و یارمەتیدانی براکانی
200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی مستەفا بارزانی بە گەنجی شێخ عەبدولسەلام باپیری مستەفا بارزانی لە ١٨٧٢ دا مردووە و کوڕەکەی بە ناوی شێخ محەممەد بووە بە سەرۆکی ھۆزی بارزان. مستەفا بارزانی پێنجەمین و دوایین کوڕی شێخ محەممەد لە ڕێکەوتی ١٤ی ئازاری ١٩٠٣دا لە گوندی بارزان لە دایک بووە. ساڵی ١٩٠٤ باوکی مستەفا مردووە و برا گەورەکەی، عەبدولسەلام بووەتە سەرۆکی ھۆز، مەلا سێ ساڵ بووە ھێزەکانی تورک پەلاماری خێلەکانی کوردیان داوە و عەبدولسەلامی برای بەدیل دەگرن و مەلا مستەفا و دایکیشی ڕەوانەدەکەن بۆ بەندیخانە ماوەی نۆ مانگ لەو بەندیخانەیە ژیان دەگوزەرێنن بزوتنەوەشۆڕش گێڕانەکەی لە١٩٤٣وەدەستپێدەکات، دووا بەدووای خۆبەدەستەوەدانی شێخ ئەحمەدی برای، ئەو سەر لەنوێ تێھڵچووە، میری ئێراقی بڕیاری دوور خستنەوەی بۆ ئێران دا. لەشوباتی ساڵی ١٩٤٥دا دێتەبەغدا میری بەداواکارییەکەی ڕازی دەبێت، کەبگەڕێتەوەناوچەکەی خۆی و چەکەکان کۆبکاتەوە. بەڵام کەوتەسەردان و گەڕان لەناو گوندەکان و ھاندانی خەڵک بۆ شۆڕش نانەوە. لەشوباتی ١٩٤٥دا ھێزێکی سوپاییان ناردەسەری، بۆ ناوچەی زێبار و بارزانیان ڕەتاند، ناچاریانکرد لەتشرینی یەکەمی ئەوساڵەدا لەگەڵ شێخ ئەحمەدی برای پەنا بەرنەبەر سنووری ئێران، پاش تێکچوونی کۆمارەکە شێخ ئەحمەد دەگەڕێتەوە ئێراق. بەڵام مستەفا بەخۆی و دوو ھەزار لایەنگرانی بەرەوو مەھاباد دەڕوات.
کۆماری مەھاباد و دامەزرانی پارتی دیموکراتی کوردستان
وێنۆک|252x252پیکسڵ|وێنەیەکی مستەفا بارزانی لە کۆماری مەهاباد لە زستانی ١٩٤٦ لە کۆماری مھاباد دا مەلا مستەفا بارزانی، ھەمزە عەبدوڵڵا، میر حاج احمد، نوری ئەحمەد، مستەفا خوشناو، محەممەد مەحموود قودسی، خەیروڵڵا عەبدولکەریم، عیزەت عەبدولعەزیز، پەیرەو و پرۆگروامی پارتیان دانا، بۆ ھەمان مەبەست ھمزە عبداللە یان ناردە کوردستانی باشوور کە سێ ڕاسپاردەی پێ بوون: بریاری سێھەم بوو بە ھۆی ناکۆکی و ئەم ناکۆکییەش بوو بە ھۆی ئینشقاق، بۆیە ێالح حیدرو نافع یونس چوونە ناو شۆڕش، ھمزە عبداللەش لەگەڵ حزبی ڕزگاری کۆبووەو بریاریان دا بێنە ناو پارتی، ڕزگاری و شۆڕش سەرەتای ئاب کۆنگرەیان بەست و خۆیان ھەڵوەشاندەوە.
لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ لە بەغدا بە ئامادەبوونی ٧٠ ئەندام کونگرەی یەکەم بەسترا، مستەفا بارزانی کرا بە سەرۆکی حیزب لەو کۆنگرەیەدا، ھەر لە ساڵی ١٩٤٦ ڕووخانی کۆماری مھاباد کاریگەری سلبی لەسەر کوردستانی عێراق کرد بوو، بارزانی لە ١٣ی ئایاری ١٩٤٧ بەرەو یەکێتیی سۆڤیەت کاروانەکەی بەڕێخست و لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ گەیشتە سۆڤیەت، دوایش لە ٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٨ واتا دوای ١٢ ساڵ ژیان لە یەکێتیی سۆڤیەت مەلا مستەفا گەڕایەوە باشووری کوردستان، ئینجا دوای ماوەیک بەسەرپەرشتی مستەفا بارزانی کۆنگرەی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بەسترا و دوبارە مەستەفا بارزانی کرایەوە بە سەرۆکی حیزبی پارتی دیموکراتی کوردستان لە باشوور تا کۆنگرەی پێنجەم دووبار ئەم ھەڵبژێردرایەوە بە سەرۆک حیزب تا کۆنگرەی شەشەم لە ساڵی ١٩٦٤ بەسترا، لە ئازار ١٩٦٣ بارزانی کونگرەیەکی نەتەوەیی لە کۆیە بەست، کە سەرکردایەتی حزب و بەرپرسانی پێشمەرگە و کەسایەتی کۆمەڵایەتی و عەشائری بەشداریان تێدا کردوو و بارزانی داوای حوکمی ژاتی دەکرد بۆ ھەمان مەبەست وەفدێکی بە سەرۆکایەتی جەلال تالەبانی و ئەندامییەتی ێالح یوسفی محمود محەممەد، حسین خانەقا، حمد محەممەد، حبیب محەممەد کریم، عەگید ێدیق، شاخەوان نامق، بابەکر ڕەسول، مستەفا عزیز، کە بۆ وتوێژ چوونە بەغدا، پاشان حکومەتی لامەرکەزی لە جیاتی حوکمی زاتی ڕاگەیەندرا، وەفدی کوردیش بە ھیلیکوپتەر لە بەغداوە گوازرانەوە کەرکووک لەوێش گیران، دوایی لە ساڵی ١٩٦٤ دوبارە کۆنگرە ئەنجام دراو بۆ جارێکی تریش مەلا مستەفا کرایەوە بەسەرۆک حیزب و لەکۆنگرەی ساڵی ١٩٦٦یش واتە کۆنگرەی حەوتەم دووبارە مەلا بووەوە سەرۆک حیزب دوایی لە ساڵی ١٩٧٠ کۆنگرەی ھەشتەم بەسترا و بارزانی بە کۆی دەنگ بە سەرۆکی پارتی ھەڵبژێردراوە لە ٢٩ی ئەلیلولیش لە پلانێکدا بارزانی ڕزگاری بوو لە مەرگ کە بۆ تیرۆرکردنی ئیدریس بارزانی داڕیژرابوو لە جیگای ئەم حەمید ڕێکەوتی بریندار بوو، لە ئازاری ١٩٧٥ شۆڕش تووشی نسکۆ بوو بە ھۆی ڕێکەوتنامەی جزائیرلە نێوان شای ئێران و ڕژێمی بەعسی عێراقی بۆیە پارتی لە ساڵی ١٩٦٧ کۆنگرەیەکی تری بەست کە کۆنگرەی ژمارە نۆیەم بوو لە بەرلین ساز کرا لەم کۆنگرەیە بڕیاری درێژە دان بە شۆڕش، ئینجا لە ساڵی ١٩٧٩ کۆنگرەی نۆیەم بەسترا ئەندامانی پارتی لە ئەنجام دانی کۆنگرە دوودڵ بوون و بەھۆی مردنی مەلا مستەفا و دوای ئەمەش لەھەمان ساڵ شۆڕشی ئیسلامی ئێران سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و ڕژێمی شایەتی ڕووخێنرا و ئەندامانی پارتی دوودڵ بوونەوە لە پشگیرکردنی ئەم شۆڕشە بەڵام دوای دوودڵ بوون لەم دوو خاڵە ھەر کۆنگرەیان بەستاو مەسعوود بارزانی کوڕی مەلا مستەفا بووە سەرۆکی حیزب
ژیان لە یەکێتیی سۆڤیەت
250px|وێنۆک|چەپ|چەند سەرکردەیەکی سەربازی کۆماری مەھاباد- مستەفا بارزانی لە پێشەوە و لە ناوەڕاستدایە.
لەکاتێکدا قازی محەممەد لەپازدەی کانوونی یەکەمی ١٩٤٥ دا دامەزراندنی فەرمانڕەواێکی نەتەوەیی کوردی بەیارمەتی یەکێتی سۆڤێت ڕاگەیاند، ھاوسنوور بوو لەگەڵ فەرمانڕەوایی ئازربایجان، ئەوەی لەتەورێز پێکھاتبوو. کاتێ دەسەڵاتدارانی ئێران لە ١٩٤٦دا کۆماری مەھابادی لەناوبرد، مەلا مستەفا و جەنگاوەرانی پەنایان بردەبەر یەکێتیی سۆڤیتی، دوازدەساڵیان لێ بەسەربرد. لەسەرەتاوە مەلا مستەفا لەئازربایجان و ئۆزبکستان نیشتەجێ بوو، پاشان بۆ مۆسکۆ گواسترایەوە، زمانی ڕوسی و ھونەرکایەکانی سەربازی و زانیاری ئابووری خوێندووە، لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨دا گەڕایەوەئێراق. لەکاتی گەڕانەوەی بۆ ئێراق سەروەری و ڕێزو نەوازشێکی زۆری لێنرا، بەڵام کەگەڕ‌ایەوەناوچەکەی خۆی لەئەیلوولی ١٩٦١ دا شۆڕشی دژی دەسەڵاتدارانی بەغدا ڕاگەیاند، لەبەگژداچوونی دژی دەسەڵاتداران ئێراق ھەتا ١١ی ئازاری ساڵی ١٩٧٠ بەردەوام بوو.
پاش شۆڕش
لە ساڵی ١٩٧٦دا بە مەبەستی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکەی بەرەو واشنتۆنی پایتەختی وڵاتە یەکگرتووەکان بەڕێکەوت و لە ١ی ئازاری ١٩٧٩دا بە ھۆی شێرپەنجە لەوێ کۆتایی بە ژیانی دێت. لە ٥ی ئازاری ١٩٧٩دا تەرمەکەی لەسەر وەسییەتی خۆی لە شاری شنۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەسپەردە کرا. لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ پاش ئازادبوونی بەشێکی باشووری کوردستان لەگەڵ تەرمی ئیدریسی کوڕی بە پێشوازی خەڵکەوە لە گوندی بارزان نێژرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان پۆل:بنەماڵەی بارزانی پۆل:مردووانی ١٩٧٩ پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:خەڵکی بارزان پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
زابۆک
زابۆک شارێکی ویلایەتی کراپینا-زاگۆریێی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٬٩٠٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئێسکی کەلەکە
ئێسکی کەلەکە یان باڵی کزیە یەکێک لە ئێسکەکانی پێکھێنەری کزیەیە. کەلەکە، ئێسکێکی نیوە سێگۆشە، لێوارەی سەرووی ئەستوورترە و بە تاجی کەلەکە (Iliac crest) دەناسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەگەنە
جامی ئەورووپای ١٩٧٧-١٩٧٨
جامی ئەورووپای ١٩٧٧-١٩٧٨ بیست و سێیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٧٧ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ١٠ی ئایاری ١٩٧٨ لەیاریگای وێمبلیی شاری لەندەنی ئینگلتەرا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و کلەب برەگ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر کلەب برەگی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
ببە، ئەویش دەبێت
ببە، ئەویش دەبێت (کون فەیەکوون)، زاراوەیەکی قورئانییە، ٨ جار لە قورئان ھاتووە، بەو مانایە دێت کەوا خودا ھیچ شتێک لای قورس نییە و توانای بەسەر ھەموو شتێک ھەیە، جا ئەگەر ویستی شتێک بکات ئەوا بە فەرمانی گەردوونیی خۆی ببە و ئەو شتەی دەیەوێ ھیچ دواناکەوێت و دەستبەجێ دەبێت.
لە قورئان
لە ھەشت شوێندا ھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وشە و دەستەواژە قورئانییەکان
وشتر
وێنۆک|وشتر
وشتر یان حوشتر گیانلەبەرێکە کە زۆرتر لە ناوچە وشکەکان دەژیێت وەک: بیابان .
سەرچاوکان
پۆل:چێشتی عەرەبی پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان پۆل:ئاژەڵەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
جامی ئەورووپای ١٩٧٨-١٩٧٩
جامی ئەورووپای ١٩٧٨-١٩٧٩ بیست و چوارەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٥ی ئابی ١٩٧٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٧٩ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری میونخی ئەڵمانیا، لەنێوان یانەی تۆتنگھام فۆرست و ماڵمۆ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا تۆتنگھام فۆرست توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ماڵمۆی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
دەرھێڵ
دەرھێڵ (ئینگلیزی Offline)بە بارێکی سیستەمەکانی کۆمپیوتەر دەوترێت کە پێوەند نەبێت بەتۆڕی جیھانی ئینتەرنێتەوە. لەبەکارھێنانی بەرنامەکانی پەیامگۆڕکێشدا واتای بوونمان لەدەرەوەی تۆڕەکە نیشان ئەدات، بۆ نموونە لە بەکارھێنانی سکایپ skype یاخوود مەسنجەر Messenger کاتێک دەردەچین لێی بۆ کەسانی تر کە لەتۆڕەکەدان ئێمە چووینەتە باری دەرھێڵەوە.
پەراوێزەکان
پۆل:دۆخەکانی سیستەمی کۆمپیوتەر پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت پۆل:زاراوەکانی پرۆگرامەکانی پایمگۆڕکێ
مۆزەخانەی مەلەگا
وێنۆک|مۆزەخانەی مالاگا مۆزەخانەی مالاگا مۆزەخانەیەکە لە شاری مەلەگا لە ئەندەلوس لە ئیسپانیا. لە ساڵی ١٩٧٣ پێکھاتووە، مۆزەخانەی پێشووی پارێزگای بێلاس ئارتس (مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی پارێزگا) کە لە ساڵی ١٩١٣ لەدایکبووە، و مۆزەخانەی پارێزگای ئارکێلۆجیکۆ (مۆزەخانەی شوێنەوارناسی پارێزگا) کە لە ساڵی ١٩٤٧ لەدایکبووە، کۆکردەوە، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، مۆزەخانەکە لە ڕووی دامەزراوەیییەوە دابەشکراوە بەسەردا دوو «بەش» کە ھاوتای مۆزەخانە کۆنەکانن. کەمێک زیاتر لە ٢٠٠٠ پارچە لە کۆمەڵەی ھونەرە جوانەکاندا ھەیە و زیاتر لە ١٥ ھەزار پارچە لە کۆمەڵەی شوێنەواردا ھەیە. مۆزەخانەکە لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بەڕووی خەڵکدا کرایەوە و بووە گەورەترین مۆزەخانەی ئەندەلوس و پێنجەمین مۆزەخانەی ئیسپانیا.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆزەخانەکان لە مەلەگا پۆل:مۆزەخانە ھونەرییەکان، دامەزرانی ١٩٧٣
پێڕستی کارەکتەرەکانی کلاناد
وێنۆک پێرستی کارەکتەرەکانی کلاناد لە، سیستەمی یاری ڤی ئێن، مانگا، ئەنیمێ، لە زنجیرەکانی کلاناد کارەکتەرە سەرەکییەکە تۆمۆیا ئۆکازاکییە، پێنج قارەمان لەناو چیرۆکەکە ھەن: ناگیسا، فروکاوا، ئەو کچەی ئەیەوێ دووبارە یانەی شانۆیەکە دابمەزرێنێتەوە کە پێشوو تر ھەڵوەشابۆوە، کۆتۆمی لچینۆسێ کچە بلیمەتە بێدەنگەکە کە ھەمیشە لە کتێبخانە بینراوە کتێب دەخوینێتەوە، تۆمۆیۆ ساگامی ئەو کەسەی ئەیەوێ ببیتە سەرۆکی دەستەی قوتابیان بۆ ئەوەی دار گێڵاسەکان بھێلێتەوە فوکۆ ئیبوکی ئەو کچەی کە لە دار ماسی ئەستێرەیی دروست دەکات بۆ ئەوەی قوتابیان بانگھێشتی ھاوسەرگیری خوشکەکەی بکات، ھەروەھا لەناو ئەنیمێیەکە ئەمانەش ھەن ئوشیۆ ئۆکازاکی، تۆمۆیا، کچی ناگیسا، کە لەدوای چیرۆکەکە دەردەکەون کارەکتەرەکانی تر
کارەکتەرە سەرەکییەکان
وێنۆک|تۆمۆیا ئوکازاکی
تۆمۆیا ئۆکازاکی (岡崎 朋也: ئۆکازاکی تۆمۆیا)
کاری دەنگ لەلایەن: کێنتارۆ ئیتۆ، یویچی نیتا
تۆمۆیا کارەکتەری سەرەکی بەرھەمی سەرەکی کلانادە، قوتابی قوتابخانەی ناوەندییە. لە ئەنیمییەکە کێشەی لەگەڵ باوکی ھەیە، بەھۆی ئەو ڕووداوەی بەسەر دایکی تۆمۆیا ھات باوکی تۆمۆیا وازی لە کارکردن ھێناوە و خەریکی خواردنەوە و قومارکردنە.
پۆل:کلاناد پۆل:پێڕستەکانی کەسایەتییەکانی ئەنیمێ و مانگا
سێدەربێرگ
سێدێربێرگ ئێستا ڕێنووسێکە بە گشتی پەسەند کراوە بۆ ناوچەکە، کە لە جیاوازی ئینگلیزیدا (سیداربێرگ) و ئەفریقایی (سیدەربێرگ) تێکەڵ دەکات.
جوگرافیا
چیاکانی سێدێربێرگ نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر لە باکوور-باشوور بە ٢٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵات -ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. ئەوان لە ڕۆژاوا لەگەڵ ساندڤێلد و لە باکوور لەگەڵ چیای پاخوویس و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ تەختەکانی سپرینگبۆک و لە باشوور لەگەڵ چیای کویبۆککێڤلد و سکوربێرگی سنووردارن. ڕێگای گەیشتنی سەرەکی، ئێن ٧، بەرەو ڕۆژاوای زنجیرەکە دەڕوات. نزیکترین شارۆچکەکان بریتین لە سیترۆسدالن بۆ باشووری ڕۆژاوا و کلانویلیام بۆ باکوور. ناوچەکە زۆر ئاوەدانە.
لە زنجیرەکەدا چەندین چیای بەرچاو ھەن، لەوانە سنویبێرگ (٢٠٢٦ م) و تافیلبێرگ (١٩٦٩ م). تافیلبێرگ (ئەفریکانس بۆ "چیای مێز"). تایبەتمەندی زاڵی ناوچەکە پێکھاتەی بەردی لمی (گرووپی چیای مێز) ن، کە زۆرجار ڕەنگیان سوورە. ئەم گرووپە بەردانە باندەکانی شیل لەخۆدەگرێت و لەم ساڵانەی دواییدا چەند بەفسیلێکی گرنگ لەم چینە ئەرگیلاشۆڵانەدا دۆزراونەتەوە فسیلەکان ماسی سەرەتایین و دەگەڕێتەوە بۆ ٤٥٠ ملیۆن ساڵ بۆ سەردەمی ئۆردۆڤیچ.
ھاوینەکان زۆر گەرم و وشکن، لەکاتێکدا زستانەکان تەڕ و ساردن لەگەڵ بارانی ساڵانەی ئاسایی لە ناوچە نزمەکانی کەمترە لە ٧٠٠ ملم. لووتکە بەرزەکان لە زستاندا بەفرێکی خۆڵاوی وەردەگرن ڕۆژانی ھاوین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕوون و بێ ھەورن. بەھۆی ئاسمانە ڕوونەکانی زۆربەی ساڵ، شوێنێکی نایابە بۆ ڕوانینی ئاسمانی و ڕوانگەیەکی تازەی خۆی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ھێلکاری پەستان-قەبارە
هێلکاری پەستان - قەبارە P/v Diagram بریتیە لە هێلکاری گۆڕان لە پەستان و لە قەبارەی سیستەمێکی گازی لەسەر روتەختی پۆوتان ، کە تەوەرەی Y بریتیە لە گۆڕان لە پەستان وە تەوەرەی x بریتیە لە گۆران لە قەبارە.ئەم هێکاریە سوودی هەیە بۆ دۆزینەوەی ئەو ئیشەی کە سیستەمەکە ئەنجامی ئەدات..