cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ستۆکھۆڵم
ستۆکھۆڵم (بە ئینگلیزی: Stockholm) پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی سویدە. ستۆکھۆڵم پێگەی حکومەتی نیشتمانی سوید، پەرلەمانی سوێد (بو سویدی: Riksdag) و نشینگەی فەرمی بنەماڵەی پاشایەتیی سوید و ھەروەھا ھی سەرۆکی حکومەت. نشینگەی پاشا لە کۆشکی درۆتینگھۆڵم (بە سویدی: Drottningholm) لە دەرەوەی ستۆکھۆڵم لە ساڵی ١٩٨٠وە و کۆشکی پاشا لە ناوەندی شاری ستۆکھۆڵم وەک شوێنی کار و نشینگەی فەرمی بەکار دەھێنرێت. سەرۆکی حکومەت لە Sager Palace دەژی. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ناوچەی مەزنی ستۆکھۆڵم شوێنی نیشتەجێبوونی نزیکەی ٢١ لە سەدی خەڵکی سویدە بووە و کۆمەکی ٣٥% شتومەکی ناوخۆیی گشتی دەکات. ستۆکھۆڵم قەڕەباڵخترین شاری سویدە بە ھەبوونی دانیشتوانێکی ٦٠٣٨١٨ کەس لە ناو شاردا، ١.٢٥ ملیۆن کەس لەگەڵ گەڕەکەکانی دەوروپشتیدا ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٥ و نزیکەی ٢ ملیۆن کەس لە ناوچەی شاری مەزنی ستۆکھۆڵم.
ستۆکھۆڵم ناوەندێکی کولتووری، ڕامیاری و ئابووریی ولاتی سوید بووە لە سەدەی ١٣ھەمەوە. شوێنە ستراتیژییەکەی لەسەر ١٤ دوورگە لە باشووری ناوەندی کەناری خۆرئاوای سوید لای دەمی زەریاچەی Mälaren، تەنیشک کۆمەڵەدوورگەی ستۆکھۆڵم، لە ڕووی مێژوویییەوە گرنگ بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارە بەندەرییەکانی سوید پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:شارەکانی سوید پۆل:ستۆکھۆڵم پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک
ناشیتسێ
ناشیتسێ شارێکی ویلایەتی ئۆسیێک-بارانیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٧٬٥٣١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
مەرودەشت
سەرچاوەکان
پۆل:مەرودەشت پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەرودەشت پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
شارام قەوامی
شارام قەوامی نووسەر و ڕەخنەگری ئەدەبیی کورد لە دایکبووی ساڵی ١٩٧٤ لە شاری سنەیە. لە ساڵی ١٩٨٥ دەستی بە خوێندنی باڵا لە لقی گشت و کاڵ کرد و لە ساڵی ١٩٩٩ لە بەر کێشەی سیاسی لە زانکۆ دەرکرا.
شارام قەوامی ساڵانێکی دوور و درێژ و بە بێ پسانەوە بە نووسینی کورتە چیرۆک، ھۆنراوە، ڕۆمان و ڕخنەی ئەدەبیی چالاک بووە و دەرەنجامی ئەم ماوەیە کۆمەڵێک بەرھەمی بەپێزە. زۆربەی نووسراوەکانی لەلایەن ناوەندەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە ڕێگەی لە چاپدانیان پێ نەدراوە. کۆمەڵە چیرۆکی "مێژووییترین زامی دایکم" یەکەمین پەرتووکی ئەو بوو کە لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئێراندا لە چاپ درا. یەکەم ڕۆمانی ئەو لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ئێراندا گەنبڕ کرا و لە باشووری کوردستاندا لە چاپ درا. ڕۆمانی دووھەمی شارام بەرھەمێکی ئێجگار سنووربەزێنانەیە. ئەو لەم ڕۆمانەدا بە شێوەیێکی پێشڕەو و بوێرانە ھێرش دەکاتە سەر ڕچە سیاسیی و فەرھەنگییەکان، و ھەر ئەمەش دەبێتە ھۆی دەسبەسەر کرانی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨ بەرھەمی ڕخنەیی "شاری دەستەو تاقمەکانی" بڵاوکردەوە. تەوەرەی ئەم کتێبە شیکردنەوەی یەکێک لە بەرھەمە پوپولیستییەکانی بەختیار عەلی یە؛ بەڵام لەبەر خوێندنەوەی زۆر وردبینانە و زەنگین بوونی لە ڕووی ھزریی و ھونەرییەوە وەکوو، سەرچاوەیەکی فێرکاریی لە نێو چینی خوێندەواری کوردستاندا جێگای خۆی کردووەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩ دا سێھەمین ڕۆمانی ڕێگەپێنەدراوی خۆی "پاڵتاوشۆڕ" ی لە سلێمانی لە چاپ دا. ھێزەکانی ئێتلاعاتی ئێران بەریان بە لە چاپدرانی وەرگێڕاوی فارسی ئەم کتێبە گرت. لە ساڵی ٢٠١٠ دا کۆمەڵە شێعرەکانی خۆی لە ژیر ناوی "تەنیا خەریکی پیربوونین" بەبێ ڕێگەپێدان چاپ و بڵاو کردەوە.
شارام قەوامی لە بەرھەمەکانی خۆیدا بە ئاڕاستەیەکی جیاواز و لە دەرەوەی دەستەوتاقمەکاندا ھەنگاوی ناوە و خۆی لە ھاودەنگیی کردن لەگەڵ ھونەری دەسەڵات، قەراخ بێوەیی و دروشمدەر پاراستووە.
شارام لە دوای دەرکەوتنی زۆرەملی لە ئێران لە ساڵی ٢٠١٠ نیشتەجێی ئاڵمان بووە و ھەنووکەش لەوێ ئەژیت. لە ساڵی ٢٠١٧ یەکەمین ڕۆمانی ئاڵمانی ئەو بە ناوی "Brücke des Tanzes" لەلایەن ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی "Tasten und Typen" بڵاوکرایەوە و پاش ماوەیێکەوە بۆخۆی ئەم ڕۆمانەی وەرگێڕایەوە سەر زمانی کوردیی. نوێترین بەرھەمی ئەم نووسەرە ڕۆمانی "ڕۆژاوا" یە. ئەو ئەم ڕۆمانەی ھاوکات بە ھەر دوو زمانەکانی کوردیی و ئەڵمانی نووسیوە. وەرگێڕاوی فارسی ئەم بەرھەمە لە ئێراندا چاوەڕوانی وەرگرتنی ڕێگەپێدان بۆ بڵاوبوونەوەیە.
سەرچاوەکان
1- http://www.amazhe.com/tag/شهرام-قوامی/
2- https://wantedbypeople.wordpress.com/2007/01/18/شهرام-قوامی-با-قید-ضمانت-آزاد-شد/
3- http://ketab.org.ir/BookList.aspx?Type=Authorid&Code=62171
4- http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=701222&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author
6- http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=1017672&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author
7- http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=1173919&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author
8- https://www.amazon.com/Brucke-Tanzes-German-Sharam-Qawami/dp/3945605229 پۆل:نووسەرانی کورد
شارلۆت فلەیر
ئاشڵی ئیلیزابێث فلێیر (؛ لەدایکبووی ٥ی نیسانی ١٩٨٦) خانمە زۆرانبازێکی ئەمریکییە. لە شاری شارلۆت لە ویلایەتی کارۆلینیای باکوور لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لە دایک بووە. لە ساڵی ٢٠١٢ و تاکو ئێستا زۆرانبازە لە WWE. تا ئێستا ٦ جار پشتێنی خانمانی ڕاوی بردووەتەوە و ٦ جار پشتێنی خانمانی سماکداونی بردووەتەوە، ھەروەھا جارێک پشتێنی خانمانی WWE بردووەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پێڕستی گوندەکانی قەرەداغ
قەرەداغ ناوچەیەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باشوری ڕۆژئاوایەوە. لەڕووی ئیدارییەوە لە قەزای قەرەداغ و ناحییەی قەرەداغ(ناوەند) و سێوسێنان پێکھاتووە، لەگەڵ ٨٧ گوند.
زاگرۆس
وێنۆک|240px|ڕیزەچیاکانی زاگرۆس لە ساڵی ١٩٩٢دا زاگرۆس گەورەترین چیای کوردستانە، کە بەدرێژایی خاکی کوردستان پاڵکەوتووە لە ناوچەی وان لە باکووری کوردستانەوە دەست پێ دەکات و تا ناوچەی کرمان لە ئێران، ١٦٠٠ کیلۆمەتر درێژەی ھەیە. بەرزترین شوێن لە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس زەردکێوە (٤٥٤٦ مەتر) لە ناوچەی لوڕستاندا.
پێڕستی گوندەکانی قەرەداغ
قەرەداغ
ناوەندی قەزا شارۆچکەی قەرەداغە.
زاگرۆس
مێژوو و ناونان
وشەی زاگڕۆژ وشەیەکی لێکدراوی کۆنی کوردییە لە (زاگ+ڕۆژ) پێکھاتووە بەواتای زێد یان شوێنی لەدایکبوونی ڕۆژ دێت، خێڵە کوردییە کۆنەکان لەو بڕوایەدا بوون کە خۆر (ڕۆژ) لەدامێنی ئەم زنجیرە شاخەوە لەدایک دەبێت، (زاگ=شوێنی لەدایکبوون)(ڕۆژ=خۆر) لە سەردەمی شانشینی فارس (زاگڕۆژ) گۆڕدرا بۆ (زاگروز) و لە کاتی ھاتنی ئینگلیزەکان بۆ کەنداو ھەڵسان بەتۆمارکردنی سەرجەم ناوی گوند و شاخ و ڕووبار و شارەکان بە زمانی ئینگلیزی کە ناوەکانیان لەسەر زاری خەڵکەوە وەردەگرت کاتێک ناوی (زاگروز)یان بە ئینگلیزی نووسی بوو بە (زاگرۆس)(zagros)ئەمیش لەبەر ئەوەی(s) بە (z) دەخوێندرێتەوە، بەم شێوەیە (زاگڕۆژ) بوو بە (زاگروز) پاشان بوو بە (زاگرۆس).
پێڕستی گوندەکانی قەرەداغ
قەرەداغ(ناوەند)
لە ٦٦ گوند پێکھاتووە:
زاگرۆس
مێژوو و ناونان
لەسەردەمی چاخی بەردینەوە مرۆڤ دەستی بەسەر ئەم ناوچەیە داگرتووە، بە کۆنترین ھەواری مرۆڤایەتی دادەنرێت لە جیھاندا، کۆنترین پاشماوەی مرۆڤایەتی دۆزرابێتەوە لە زاگرۆس بووە، دەشکەوتی شانەدەر و دەشکەوتی بێستون و دەشکەوتی وێزمە سێ لە کۆنترین دەشکەوتی جیھانن کەوتوونەتە زاگرۆس، ئەو پاشماوانەی لە شانەدەر دۆزراونەتەوە بۆ ٦٥٠٠٠–٣٥٠٠٠ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، ھەروەھا دوو گۆڕی تێدا دۆزراوەتەوە کە ھی سەردەمی چاخی بەردینن، بەجۆرێک گۆڕی یەکەم سی و پێنج کەسی تێدابووە، پاشماوەی مرۆڤی نیاندەرتاڵ لە شانەدەر دۆزرایەوە ھەروەھا لە دەشکەوتی بێستون چەندین شوێنەواری گرنگ دۆزراونەتەوە کە پاشماوەی مرۆڤی ھۆمینینی تێدا دۆزراوەتەوە.
پێڕستی گوندەکانی قەرەداغ
سێوسێنان
لە ٢١ گوند پێکھاتووە:
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:پێرستی گوندەکانی باشووری کوردستان
زاگرۆس
زەویناسی
پێکھاتەی زەوییەکەی لە ئەنجامی پێکگەیشتن و پێکەوەبەستانی توندی ھەردوو پلێتی عەرەبی و پلێتی ئۆراسیایی دروست بووە، ئەم بەریەککەوتنە لە چەرخی مەیۆسینی ڕوویداوە کەبووەتە ھۆی دروستبوونی تاوێری بەھێز لەئەنجامی داماڵینی چینی خەلوزەکاربۆنییەکەی و مانەوەی مەیۆسینەکان بەرامبەر پلێتی ئێرانی بۆیە کەوتووەتە سەرھێلی جووڵەی پلێتەکان بەجۆرێک ئەم بەریەککەوتن و پاڵنانەی پلێتەکان دژبەیەک تا ڕۆژگاری ئەمڕۆمان بەردەوامە، پلێتی عەرەبی بەتوندی پاڵ بە پلێتی ئۆراسیایی دەنێت بۆیە بەردەوام چیاکانی زاگرۆس لەبەرزبونەوەی بەردەوامدان، بەپێی پێوەرەکانی GPS چالاکی بەریەککەوتنی پلێتەکان بەردەوامە بۆیە زەوییەکانی ئێران لە گۆڕانی نارێکی ھەرەمیانەی بەردەوامدایە کە کاری خستووەتە سەر چیاکانی ئەلبورزیش، تۆڕی GPS ی ئێرانی تێبینی ئەوەیان کردووە کە چینەکانی ناخی زاگرۆس بە ڕێژەیەکی زۆڕ زیادیان کردوە کە ھەرساڵێک بەبڕی (٠٬٣٩) زیاد دەکات، زەوییەکانی باشووری خۆڕھەڵاتی زاگرۆس بەبڕی ١٠ملم داتەپیون ھەروەھا زەوییەکانی باکووری خۆڕئاوای زاگرۆسیش بە بڕی ٥ملم داتەپیون بەم جۆرە باڵای چیایەکانی لەبەرزبوونی بەردەوامدان.
جۆر و تەمەنی تاوێرەکان
سەرجەم چیایەکانی لەبنەڕەتدا لە لایمستۆن پێکھاتووە لەبەرزایییەکانی زاگڕۆژ دەتوانی تاوێری پالیۆزی بەدی بکەیت، ھەروەھا لە کەمەری چیایەکانی تاوێری ناوەندی ھەن لە قەبارەدا کە لەسەردەمی توریاسی و جۆراسی دروستبوونە بەڵام لە بنارەکەی تاوێر گەلێک ھەن کە ھی سەردەمی گەچدارین، زاگڕۆژ لەگەڵ ئەلپ ھاوتەمەنن.
شارستانی مەرودەشت
وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی مەرودەشت لە [[پارێزگای فارسدا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]] شارستانی مەرودەشت یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای فارسی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری مەرودەشتە.
محەممەد شێخ حوسێن بەرزنجی
محەممەد شێخ حوسێن بەرزنجی شاعیرێکی کورد بوو. بە شیعری نوێی کوردی دەستی پێ کرد، ھەر بە ئەویش کۆتایی پێ ھێنا. سێ پیتی ناوی برا شەھیدەکەی ع. ح. ب (عەلی حسێن بەرزنجی) کردبووە نازناوی شیعری خۆی.
ژیان
لە ساڵی ١٩٢٣ لە ناحیەی بەرزنجە لە سلێمانی لەدایکبووە. سەرەتای خوێندنی لای شێخ ئەمینی باپیری (باوکی دایکی) بووە. ساڵی ١٩٣٢ بەماڵەوە چوونەتە شاری سلێمانی و لەوێ قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٤٦ بە مووچەخۆری میری دامەزراوە تا ساڵی ١٩٦٣ لەم کارەیدا ماوەتەوە. دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ وەکوو زۆر لە مووچەخۆرانی کورد لە کار دوورخرایەوە. لە ساڵی ١٩٦٨ وەکوو زۆربەی خەڵکی دیکە گەڕاوەتەوە کارەکەی پێشووی خۆی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
خەڵاتەکانی داروین
خەڵاتانی داروین کۆمەڵێک خەڵاتن کە بە گاڵتەوە ئاراستەی ئەو کەسانە دەکرێن کە بە جۆرێکی ئەحمەقانە خۆیان تیا دەبەن یان پێشگری لە مناڵ بوونیان دەکەن، تا بەو جۆرە نەسڵی مرۆڤ لە داهاتوودا (بە پێی تیۆرییەکەی چارڵز داروین) بەرەو باشتر بوون بچێت.
بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی خەڵاتانی داروین
ئانتیگوا و باربوودا لە ئۆڵۆمپیاد
ئانتیگوا و باربوودا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٦ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا بەشدارییان کردووە، بایکوتی ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٠ی مۆسکۆی کرد با سەرۆکایەتی ئەمریکا لەسەرجەم بەشدارییەکانی نەیتوانیوە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بھێنێت. تائێستا نەیتوانیوە لە ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری بکات.
بڕیارنامەی ٦٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٨٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:ئێران لە ١٩٨٩ پۆل:عێراق لە ١٩٨٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی ئێران و عێراق
پرابھو دیڤا
وێنۆک|پرابهو دیڤا پرابھو دیڤا لەدایکبووی ی نیسانی ١٩٧٣ لە کارانتاکا لە ھیندستان. پرابھودیڤا دەرھێنەر و سەماکەر و ئەکتەرە جگە لە بۆلیوود لە سینەمای فیلمی تامیلی و تەلوگوی و مالیالامی و کارناتاکاش بەشداری ھەبووە وەک دەرھێنەر چەندین فیلمی سەرکەوتوو و ناسراوی دەرھێناوە لەوانە داواکراو (Wanted) کەسەلمان خان ڕۆڵی سەرەکی بینی و (Rowdy Rathore) کە ئاکشای کومار و سۆناکشی ڕؤلی سەرەکییان گێڕا و ر... ڕاجکومار (R... Rajkumar) کە شاھید کاپوور و سۆناکشی ڕؤلی سەرەکییان گێڕا و Action Jackson کە ئاجای دیڤگان و سۆناکشی ڕؤلی سەرەکییان گێڕا ئەمەو چەندان فیلمی دیشی بەشداربووە وەک دەرھێنەر، جگە لەکاری دەرھێنان پرابدوھا وەک سەماکەرێک لە ھیندستان زۆر ناسراوە ھەر بۆیەش لە زۆرێک لە فیلمەکان وەک سەماکەر بۆ گۆرانییەکان بانگھێشت دەکرێت نموونەی فیلمی Happy new year و Boss و OMG و چەندانی دی وە زۆرجار بە مایکل جاکسۆنی ھیندستان ناسراوە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:خەڵاتی فیلم فەیر براوەی باشوور
سپێنسەر ترەیسی
thumb|وێنۆک|چەپ|سپێنسەر ترەیسی سپێنسەر ترەیسی (٥ی نیسانی ١٩٠٠ – ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٧) ئەکتەرێکی فیلمی ئەمریکی بوو. لە ساڵی ١٩٣٧ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت بۆ فیلمی (Captains Courageous). و ھەروەھا لە ساڵی ١٩٣٨ بۆ دووەم جار خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت بۆ فیلمی (Boys Town).
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل) پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ھیزە
ھیزە یان خیگە دەفرێکی چەرمینە، لە پێستی خۆشەکراوی مەڕ دروست دەکرێت، کە لاشەکەی لە ملەوە بەساغی، بێئەوەی پێستەکەی پارچە کرابێت، دەرھێنراوە. شلە؛ بەتایبەتی ڕۆن و چەوری و دۆشاوی تێ دەکرێت.
ئەدەب
نالی دەڵێ:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەفرەکان
سەرقەڵا، سەنگاو
سەرقەڵا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
یاسترێبارسکۆ
یاسترێبارسکۆ شارێکی ویلایەتی زاگرێبی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٬٩٢٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٣یەم پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
فێلیکس دو شازوون
فێلیکس دو شازوون نووسەر  و بازرگانی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧ پۆل:مردووانی ١٩٤٠
قەزوین
دانیشتووان
دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ دا، ٤٠٢،٧٤٨ کەس بووە.
زمان
زمانی زۆربەی خەڵکی شاری قەزوین فارسی و بە زاری قەزوینییە. لە دوای فارسەکان نەتەوەی تاتەکان، ئازەرییەکان، کوردەکان و گیلەکییەکان لە شاری قەزوین دەژین کە لە ناوچەکانی تری ئێران و پارێزگای قەزوین بە شاری قەزوین کۆچیان کردووە. لە سەفەرنامەی ئێدوارد براون بە ناوی «یەک ساڵ لە ناو ئێرانییەکان» (۱۸۸۷–۱۸۸۸) زمانی زۆرینەی خەڵکی قەزوین فارسی نوسراوە. ھەروەھا خەڵکی پێشووی قەزوین بە زمانی فارسی و زاری قەزوینی قسەیان دەکرد.
ئایین
زۆرینەی دانیشتووانی قەزوین موسڵمانن و لە مەزھەبی شیعە دوازدە ئیمامی پەیرەوی دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارستانی قەزوین پۆل:شارەکانی پارێزگای قەزوین پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بەریتانی
خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بەریتانی (بافتا) خەڵاتێکە کە خانەخوێکەی (ئەکادیمیای بەڕیتانی بۆ فیلم و تیڤی) یە، و لە ساڵی ٢٠٠٨وە لە شاری لەندەن، لە کۆشکی ئۆپێرای شاھانەییدا بەڕێوەدەچێ. لەدوای ھەردوو خەڵاتی گۆڵدن گلۆب و خەڵاتی ئۆسکار گەورەترین خەڵاتە و زیاتر پیشکەش بەو فیلمانە دەکرێ کە سەر بە سینەمای بەریتانیا.
ھەمانە
ھەمانە دەفرێکی چەرمینە، لە پێستی خۆشەکراوی ئاژەڵ دروست دەکرێت. کەلوپەل و شتی وشکی تێدا ھەڵگیراوە. لە سەفەردا وەکوو جانتا بەکارھێنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەفرەکان
ئەشکەوتی سەھۆڵان
thumb|وێنەی ئەشکەوتی سەھۆڵان ئەشکەوتی سەھۆڵان یەکێک لە ئەشکەوتە ئاوییە بەناوبانگەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە دەڤەری مەھاباد ھەڵکەوتووە. ئەم ئەشکەوتە لە ٤٣ کیلۆمیتری ڕۆژھەڵاتی شارستانی مەھاباد و لە نێوان ڕێگای مەھاباد و بۆکان ھەڵکەوتووە.
== پێگەی جوگرافیایی ==
سەرچاوەکان
پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان پۆل:ئەشکەوتەکانی ئێران پۆل:گەشتیاری لە ئێران پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
ھەواوانی سەروو
ھەواوانی سەروو یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ژوپانیا
ژوپانیا شارێکی ویلایەتی ڤوکۆڤار-سیرمیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٬٦٩٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئەشکەوتی قوڕەقەڵا
250px|وێنۆک|وێنەیێک لە ئەشکەوتی قوڕەقەڵا ئەشکەوتی قوڕەقەڵا، کە گەورەترین ئەشکەوتی ئاویی ئاسیایە و پێشینەی دەگاتە ٦٥ ملیۆن ساڵ، کەوتووەتە دووریی ٨٧ کیلۆمەتر لە باکووری رۆژاوای کرماشان (لەسەر ڕێی کرماشان-پاوە) و ٢٥ کیلۆمەتر دوورە لە شاری پاوەوە و ٢٣ کیلۆمەتر لە شاری جوانڕۆ و ٢٥ کیلۆمەتریش لە شاری ڕوانسەرەوە دوورە، ئەشکەوتی قوڕەقەڵا سەر بە لادێی قوڕەقەڵایە و بەشێکە لە قەزای (شارستانی) ڕوانسەر، ئەم ئەشکەوتە لە دەرەی مەڕان واتە دەرەی ئەشکەوتانە جێیەکی زۆر ڕازاوە و پڕ لە دار و درەختە. یەکێکە لە نایابترین ئەشکەوتانی کسڵ(ئاھەک).
ھەتا ئێستا نزیکەی ١٢ کیلۆمەتری ئەم ئەشکەوتە لە لایەن ئەشکەوتوانانەوە دەر کەوتووە و ھێشتا نەگەیشتوونە کۆتایی ئەشکەوتەکە. ئەم ئەشکەوتە خاوەنی چەندین تەلارە لەوانە: تەلاری بووک (عەرووس)، تەلاری زینەخ (بەرزەخ)، کە لە تەلاری بووک نزیکەی ٢٥ دانە لە ستالاکمیت و ستالاکتیتەکان بە شێوەی سەیوانی بەرەوخوار دەبینرێت کە شێوازێکی جوان دەنەخشێت. ھەروەھا ستالاکمیت و ستالاکتیتەکان بە شێوازی بابانوئێل، ئەمیر کەبیر، ماکێتی شاری پاوە، ماسی، بۆرجی پیزا، دڵ، کارگ، سەری شێر، فیل، تاڤ، کیسەڵ، ملی قاز، حەزرەتی مریەم و ھتد دەرھاتوون. تەلاری بووک لە ١٥٠٠ متری دەروازەی ئەشکەوتەکەیە. لە تەلاری بلوور بە بۆنەی لێدانی ئاو و ستالاکمیتەکان دەنگی سازێک وەک چەنگ و کەمانچە دەبیسترێت.
ھەر وەھا ئەم ئەشکەوتە پێشینەیێکی مێژویی زۆری ھەیە، ھەندێک شتی مێژویی لەم ئەشکەوتە دۆزراونەتەوە، لەوانە: کاسەی سەری ئینسان، سککە، ھەندێ شتی سواڵەتی کە بە وێنەی ڕاوی پەلەوەر ڕازاوەتەوە…
تەنیا گیاندرێک کە لەم ئەشکەوتە دەژیت جۆرێکی شەمشەمەکوێرەیە لە دەستە شەمشەمەکوێرەی گوێچکە مشکی.
دۆزینەوە
ئەشکەوتی قوڕەقەڵا گەورەترین ئەشکەوتی ئاوییە لە ئاسیادا، ئەم ئەشکەوتە، وەکوو یەکێک لە جوانترین و بەنرخترین ئەشکەوتە ئاوییەکانی جیھان بە ٦٥ میلیۆن ساڵ مێژوو و کۆنێتییەوە لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٧٦ تا ١٩٧٧ی زایینی لە لایەن گرووپێک لە ئەشکەوتناسان و زیندەوەرناسانی ئینگلیزی و فەڕنسی کە لە ھەوڵی دۆزینەوەی زیندەوەرە گواندارەکان وەک شەمشەمەکوێرەدا بوون، دۆزرایەوە. ئەم زیندەوەرناسانە ٦٢٠ مەتر لە قووڵایی ئەشکەوتەکەیان بڕی و پێوایان و گەیشتنە خاڵ و شوێنێک کە ئاوەکە ھاوئاست و رێکی بنمیچی ئەشکەوتەکە بوو و بە باوەڕی ئەمەی کە ئەم خاڵە، کۆتایی ئەشکەوتەکەیە، گەڕانەوە. بەڵام بە پێی دەربڕینی ھەندێک لە بەرپرسە خۆماڵییەکان، خەڵکی ئاوایی و گوندنشینان ساڵگەلێک لەمەوپێش ئەم ئەشکەوتەیان بینیبووە و دەیان ناسی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەشکەوتەکان پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان پۆل:ئەشکەوتەکانی پارێزگای کرماشان‏ پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
سکووڵی ڤێتێرنەری زانکۆی سلێمانی
سکووڵی پزیشکی ڤێتێرنەری بە فەرمانی سەرۆکایەتی زانکۆی سلێمانی ژمارە ٧/١٠/٢٣٩٢ لە ڕێکەوتی ١٠/١٠/١٩٩٥دامەزراوە وەک یەکەمین کۆلیج لەو پسپۆری یەدا لە ھەرێمی کوردستان. خوێندن لەم کۆلیجە پێنج ساڵە, لە سەرەتادا ژمارەیەکی کەم لە مامۆستایان بەشداربوون لە وانە ووتنەوە, بەڵام ساڵ لە دوای ساڵ ژمارەی مامۆستاکان زیادی کردووە. ئەرکی سەرەکی ئەم کۆلیجە بریتیە لە پێگەیاندن و ئامادەکردنی کادری پسپۆڕ لە ھەڵگرانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس, دبلۆمی باڵا, ماستەر و دکتۆرا لە بواری پیشەی پزیشکی ڤێتێرنەری, بە مەبەستی پێشکەش کردنی خزمەتگوزاری ڤێتێرنەری لە ھەرێمی کوردستان. لە ساڵی ١٩٩٥-١٩٩٦ یەکەم دەستەی خوێندکاران وەرگیران لە ساڵی ٢٠٠٠-٢٠٠١ بڕوانامەی (بەکالۆریۆس) یان پێبەخشرا لە بواری پزیشکی ڤێتێرنەری و نەشتەرگەری (B.V.M. &S).
کۆلیجی پزیشکی ڤێتێرنەری لە پێنج لق پێکھاتووە: ١-لقی زانستە بنچییەکان. ٢-لقی توێکاری و ھستۆپاپولۆجی. ٣-لقی مایکرۆبایۆلۆجی. ٤-لقی نەشتەرگەری و زاوزێ. ٥-لقی کلینیک و ھەناوی.
بینای سەرەکی کۆلیجی پزیشکی ڤێتێرنەری دەکەوێتە ناو کەمپی زانکۆی سلێمانی, مەڵبەندێکی فێرکاری کە سەر بە کۆلیجە بەناوی (نەخۆشخانەی ڤێتێرنەری فێرکاری) دەکەویّتە گەڕەکی شێخ محی الدین نزیک بەڕێوەبەرایەتی ڤێتێرنەری لە شاری سلێمانی کە مەڵبەندێکی فێرکاری و خزمەتگوزاری یە چالاکیانەی تێدا ئەنجام دەدرێت:- ١-زۆربەی وانەکلینیکی وپراکتیکی یەکانی تێدا دوترێتەوە. ٢-توێژینەوەکانی خوێندکارانی خوێندنی باڵای تێدا ئەنجام دەدرێت. ٣-خزمەتگوزاری ڤێتێرنەری پێشکەش بە ھاووڵاتیان دەکات بەبێ بەرامبەر. ھەروەک مەڵبەندێکی ڕاوێژکاری لە بوارە جیاجیاکانی پزیشکی ڤێتێرنەری کاردەکات.
سەرچاوە
پۆل:سکووڵەکانی زانکۆی سلێمانی
نیوتن (یەکە)
نیوتن (ھێما: N)، یەکەی پێوانی ھێزە لە سیستەمی SIدا کە پاش ئیساک نیوتن بۆ ڕێزگرتن لە کارەکانی لە میکانیکی کلاسیکدا وەھا ناونراوە.
پێناسە
یەک نیوتن یەکسانە بە ئەو ھێزەی کە دەبێتە ھۆی زۆربوونی خێراییی تەنێکی ١ کیلۆگرامی بەبـڕی ١ مەتر لە چرکەدا. واتە:
سەرچاوەکان
پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
نۆریمبێرگ
پۆل:شارەکانی باڤاریا پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ئاڵمانیا پۆل:شارەکانی هەرێمی باڤاریا پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ئەڵمانیا
بەرسیرین
بەرسیرین گوندێکە کە بە دووری ١٨ کیلۆمەتر لە قەزای سۆران کەوتووەتە ناوچەی باڵەکایەتی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری ھەولێر. لە ڕووی ئیدارییەوە سەر بە قەزای ڕەواندزە. پردی بەرسیرین یەکێکە لە شوێنەوارە کۆنەکانی ئەو گوندە کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی محەممەد پاشا دەگەڕێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:جوگرافیای عێراق
سڤێتی ایڤان زێلینا
سڤێتی ایڤان زێلینا شارێکی ویلایەتی زاگرێبی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٬٢٢٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
فێستیڤاڵی فیلمی کان
فیستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتی کان فیستیڤاڵێکی سینەمایییە کە لە شاری کان لە فەڕەنسا بەڕێوەدەچێت، کە تێیدا ھەموو جۆرە فیلمێک پێشکەش دەکرێت، لە ھەموو وڵاتانی جیھانەوە. ئەم فیستیڤاڵە لە ساڵی ١٩٤٦ دەستی پێکردووە و یەکێکە لە ھەرە فیستیڤاڵە پێشکەوتووەکانی فیلم و بەناوبانگەکان لە جیھاندا.
مێژوو
فێستیڤاڵی فیلمی کان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٨ کاتێک جین زێ وەزیری پەروەردەی نەتەوەیی فەرەنسا لەسەر پێشنیازی فیلیپ ئێرلینگەری گەورە بەرپرس و مێژوونووس و ڕۆژنامەنووسی فیلم ڕۆبێرت فاڤرێ لێ برێت، بڕیاریدا فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلم ساز بکات، ئەوان پشتگیریان بۆ ئەمریکییەکان و بەریتانییەکان دۆزییەوە. دروستبوونی شیوازێکی زۆری بۆ خواستی فەرەنسییەکان بۆ کێبڕکێ لەگەڵ فێستیڤاڵی فیلمی ڤینیسیادا دەگەرێتەوە، کە لەو کاتەدا تەنیا فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلم بوو، کە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەدا بێ لایەنی یوونی لەگەڵ لایەنگریی فاشیستیی خۆی پیشان دا. دەستتێوەردانی سیاسی لە چاپی ١٩٣٧دا ئاشکرا بوو کاتێک بینیتۆ مۆسۆلینی دەستی وەردا بۆ ئەوەی فیلمی ئاشتیخوازانەی فەرەنسی «لا گراندێ وەھم» نەباتەوە.
بڕیارنامەی ٦٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ئانری پورا
ئانری پورا نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧ پۆل:مردووانی ١٩٥٩ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
پەستانی کەش
پەستانی کەش (بەئینگلیزی: Atmosphere of Pressure)، ئەو ھێزەیە کە گازەکانی بەرگی ھەوا دەیخاتە سەر ڕووبەری (١سم٢) لەسەر ڕووی زەویی.
سەرچاوەکان
پۆل:گەرمی دینامیکی کەش و هەوا
ئەبوو جەعفەری مەدەنی
یەزید بن قەعقاع مەدەنی، ، ناسناویشی ئەبوو جەعفەرە، یەکێکە لە دە گێڕەوەکانی قورئانی (دە قیڕائاتەکان)، لە تابیعینەکان بوو، ئیمامی ئەھلی مەدینە لە قیڕائە، بۆ ماوەیەکی زۆر قورئانی بە خەلک دەخوێند، موفتیش بوو، گێڕدراوەتەوە لە ئەبووجەعفەری مەدەنییەوە کە ئەو کاتێک بچووک بوو چووەتە لای ئوم سەلەمە خێزانی پێغەمبەر دروودی خوای لەسەربێ،ئەویش دەستی بەسەریدا ھێناوە و دوعای بەرەکەتی بۆ کردووە. قورئانی لای عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس و ئەبو ھوڕەیڕە، ھەروەھا لە گەورەکەی (عەبدوڵڵا بن عەییاش) ئەویش لە ئوبەی کوڕی کەعب ئەویش لە پێغەمبەر (دروود و سەلامی لەسەر)، کەسانێکیش لای ئەو خوێندوویانە و لێیان گێڕاوەتەوە، وەک ئیمامی نافع، وە ھەردوو گێڕەوە بەناوبانگەکەشی ئیبن جەمماز و ئیبن ویردان، وە کوڕەکەی (یەعقوب بەن یەزید) کچەکەشی (مەیمونە). حەدیسیشی گێڕاەوەتەوە لە عەبدوڵڵای کوڕی عومەر و ئەبوھوڕەیڕە و عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس و جابری کوڕی عەبدوڵڵا و زەید بن ئەسلەم و بێجگە لەوانەش، لەلای ئەھلی حەدیس کەسێکی باوەڕپێکراو بوو.
لە ساڵی ١٣٠ـی کۆچی لە سەردەمی خەلافەتی مەڕوان کوڕی موحەممەد، کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی مەدینە پۆل:قورئانخوێنان
پیتەر کرۆپۆتکین
پیتەر کرۆپۆتکین ئەلکسێفیچ (ماوەی ژیان:٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٢ تاکوو ٨ی شوباتی ١٩٢١) کەسایەتی ڕووسی و زانا لەبواری زانستی ئاژەڵ و نووسەر و فەیلەسووف و شۆڕشگێڕ و چالاکوان و ئازادیخواز و ئابووریزان و جوگرافیزان، ئەو بەناوبانگە بە بیردۆزی ئەنارکی-کۆمۆنیزم.
نووسراوەکانی پیتەر کرۆپۆتکین
پۆل:مردووانی ١٩٢١ پۆل:دوور لە وڵاتانی ڕووس لە فەڕەنسا پۆل:دوور لە وڵاتانی ڕووس لە سویس پۆل:فەیلەسووفانی ڕووس پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان پۆل:نووسەرانی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:مێژووناسانی شۆڕشی فەڕەنسا پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
نەجاتی شاشماز
نەجاتی شاشماز، بە تورکی «Necati Şaşmaz»، ئەکتەرێکی سینەمایی تورکییە، بە ناوی موڕاد عەلەمدار یان پۆڵات ئەلەمدار ناسراوە بە توورکی، پاڵەوانی سەرەکی زنجیرە درامای پۆلیسی بەناوبانگی تورکی دۆڵی گورگەکانە بە تورکی «Kurtlar vadisi»، جەماوەرییترین و گرانتریین ئەکتەری تورکییە لە ئێستادا لە تورکیادا.
ژیانی
ناوی تەواوی محەمەد نەجاتی شاشمازە لە دایکبووی ساڵی (١٩٧١)یە لە شاری خەرپووت/ ئیلزیگ لە کوردستانى تورکیا، دەرچووی کۆلیژی گەشت و گوزارە، و کوڕە گەورەی عەبدول قادر شاشمازە کە خیزانێکی ئایین پەروەرى کوردى زازان ، نزیکەی شەش ساڵ لە وڵاتە یەکگرتووەکان ژیاوە، لە ٢٠٠١دا لە سەردانێکی کاتییدا بۆ لای کەس وکاری گەڕایەوە تورکیا، بەڵام لە دوای ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ بڕیاری دا نەڕواتەوە بۆ وڵاتە یەکگرتووەکان و لە تورکیا جێگیر بوو. و بڕیاری کردنەوەی کۆمپانیایەیەکی گەشت و گوزاری دا لە وڵاتەکەیدا.
نەجاتی برای نووسەر (ڕاجی شاشماز)، بەرھەمھێنەری گشتی و نووسەری زنجیرە درامای دۆڵی گورگەکانە، ھەروەھا براکەی تری (زوبێر شاشماز) بە ھەمان شێوە لە بواری ھونەری سینەمادا کاردەکات.
سەرەتای ژیانی ھونەری
لە دیدارێکیدا لەگەڵ بەرھەمھێنەری گەورەی تورکی (عوسمان سیناو)دا، عوسمان پێشنیاری ڕۆڵ بینینی لە زنجیرە درامایەکی گەورەدا خستە بەردەم نەجاتی. و نەجاتی دوای بیرکردنەوە لە پێشنیارەکە ڕازی بوو، ئەمەش سەرەتای ھاتنی بوو بۆ دنیای سینەما، کە نەجاتی خۆی لەم بارەیەوە دەڵێت درامای دۆڵی گورگەکان بە تەواوی ژیانی گۆڕیووە.
بەرھەمەکانی
نەجاتی شاشماز ڕۆڵی سەرەکی بینیووە لەم بەرھەمانەی خوارەوەدا؛ فیلمی دۆڵی گورگەکان، وەڵات
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد پۆل:خەڵکی زازا
سەیوەی
سەیوەی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سەیوەی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی باجگە و لە باشوور لەگەڵ گوندی کارێزەی دەلۆ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تیمار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی فاتکە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تەورێز
تەورێز (، ) دووەم شاری گەورەی ئازەری زمان، شەشەم شاری گەورەی ئێران و ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە.
مێژوو
تەورێز مێژوویەکی کۆنی ھەیە و شارێکی گرینگ بووە لە ڕووداوە سیاسییەکانی ناوچەکەدا. ریشەی ناوی (تەبریز) دەبێت ئازەری بێت، لە کۆندا تەورێز وتەبریز باووبوون و تەبرێز دەبێت لە تەڤرێزەوە ھاتبێت و کە لە ژێر کاریگەری فەرھەنگی فارسی بووەتە (تەبریز). کاتی خۆی کئازەری وردانی ھەدبانی کە ھاوەڵی صەلاحەدینی ئەیوبی بوون لە شام و میسر. ئەوانەی لە تەورێزەوە بوون ئاسەوارەکانیان ھەر بە تەورێزی ماوە. وەک مزگەوت و کۆلانی تەورێزی لە شاری‌ دیمەشق نزیک گۆڕی عاتگە درووستکراوی‌ سالی 1419ز و یادگارێکی میر غرس الدین خلیل التوریزی یە کە حاجب الحجابی میری مەملووکی دیمەشق بووە. ھەروەھا کاشی تەورێزی کە لە میسر ناودارە. لە کەسایەتیە ناودارەکان کە نازناویان تەورێزیە : عەلی شاە کوڕی ئەبوبەکری تەورێزی وەزیری سولتان ئیبن سەعیدی مەغۆلی بوو و لە تەورێز مزگەوتێکی مەزنی بنیات نابوو. ابن بطوطە لە باسی گەڕەکەکانی بەصرە ناوی میر رکن الدین العجمی التوریزی دێنێت کە حوکمڕانی شارەکە بوو. ھەروەھا ناوی (الشیخ الصوفی أبی العباس أحمد بن التوریزی) کە ھاوچەرخی محی الدین بن عربی بووە. و إسماعیل بن محمد بن أبی یزید بن الشیخ جمال الدین التوریزی. شاری تەورێز پێش ھاتنی مەغؤل و ئوغووزو سەلجووق ، شارێکی بچووک بوو لە ژێر دەسەڵاتی ئازەری بووه لە میرە ھەرە ناودارەوەکانی رەوەندی (روادی) میر حسینی رەوادی و میر وھشودان و میر مەملانن. ساڵی 1042 بومەلەرزەیەکی بەھێز نیوەی شارەکەی بە دانیشتووانەوە لە ناوبرد. لە ساڵی 1046 گەڕیدە ناصر خوسرەو بە تەورێزدا رەتبووەو باسی میر وھشودان دەکا کە میری ئەوسای تەورێز بووەو لە (سەفەرنامە)کەی‌ شاعێرێکی دیوە ناوی قەطران بووە کە شیعری بە زمانی باوی ئەوسای ئازەربێجان ھۆنیوەتەوە بەڵام زمانی تورکی ئازەری.
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی تەورێز لە ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ١٫٥٠٠,٠٠٠ کەس بوە کە زۆربەیان ئازەربایجانین و بە زمانی ئازەری قسە دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پۆل:مێژووی ئێران پۆل:نژیاروانیی ئێرانی پۆل:تەورێز پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
نۆڤا گرادیشکا
نۆڤا گرادیشکا شارێکی ویلایەتی برۆد-پۆساڤینای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٥٬٩٩٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئیریکا ھارلەچێر
ئیریکا لین ھارلەچێر (بە ئینگلیزی:Erika Lynn Harlacher ) ئەکتەرێکی دەنگی ئەمەریکیە لە لۆس ئانجلۆس کە کاری دەنگی دەکات لە ئەنیمیە دۆبلاژکراوە ئینگلیزیەکان و یاریە ڤیدیۆیەکان یەکێک لە کارە دەنگییەکانی لە ئەنیمی ( ڤایۆڵێت ئێڤەگاردن) کە دەنگی خودی ڤایۆڵێت ئێڤەگاردن دەگێرێ لە ئەنیمیە دۆبلاژکراوە ئینگلیزیەکە
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە دەنگییەکانی کالیفۆرنیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
ئیبن ویردان
عیسا بن ویردان مەدەنی ، ناسناویشی ئەبولحارس (أبو الحارث) بوو، یەکێکە لە گێڕەوەکانی دە گێڕەوەکەی قورئان، لە ئەبوو جەعفەری مەدەنی گێڕاوەتەوە، قورئانی لەلای خوێندووە، ھەروەھا لای (شیبة بن نصاح) و ئیمامی نافیعیش، کە ئەمیش یەکێکە بوو لە کۆنە ھاوڕێکانی.
بڕیارنامەی ٦٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی تشرینی دووەمی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەمەریکای ناوەندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٩٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
تیۆریی بەڵگەھێنانەوە
بەڵگەھێنانەوە توێژینەوە و تاوتوێکردنی ئەوەیە کە چۆن مرۆڤەکان دەبێ و دەتوانن بە کەڵکوەرگرتن لە ئاوەزیان لە پێشەکییەکانەوە بگەن بە کۆتایییەکان و ئاکامە لۆژیکییەکان بخەنە بەردەست. بەڵگەھێنانەوە بریتییە لە ھونەر و زانستی قسەبەشەڕدان، گفتوگۆکردن، مشتومڕکردن، و بڕواپێھێنان بەشێوەی شارستانییانە.
بەستەری دەرەکی
تیۆریی بیانووھێنانەوە بۆ زانستە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکان (ئینگلیزی) پۆل:لۆژیک پۆل:گۆڤانەکان
ئیبن جەمماز
سولەیمان بن موسلم بن جەمماز، ، نازناویشی ئەبوو ڕەبیع (أبو ربیع)، یەکێکە لە گێڕەوەکانی دە گێڕەوەکە، ئەو لە ئیمام ئەبوو جەعفەری مەدەنی گێڕاەوەتەوە، لە لای ئەبوو جەعفەر و (شیبة بن نصاح) و ئیمامی نافیعیش خوێندوویەتی، بە ھەردوو قیڕائەی ئەبوو جەعفەر و نافیع قورئانی خوێندووە، حەدیسیشی ھەیە، بەڵام (جەرح و تەعدیل) لەسەر نیە. دوای ساڵی ١٧٠ـی کۆچی مردووە.
سڤێتا نێدێلا
سڤێتا نێدێلا شارێکی ویلایەتی زاگرێبی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٥٬٨٩٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
دەوڵەتی غەزنەوی
230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای غەزنەوییەکان دەوڵەتی غەزنەوی (بە ئینگلیزی: Ghaznavids) ناوی خۆی لە یەکێ لە شارەکانی ئەفغانستانەوە وەرگرتووە، دەرکەوتنی ئەو دەوڵەتە دەگەڕێتەوە بۆ یەکێ لەو سەرکردە موسوڵمانانەی کە ناسرابوو بە (سەبکتکین)، ئەو لەلایەن سامانیەکانەوە ناوچەی غەزنەی گرتە دەست، پاشان سەبکتکین دەسەڵاتی خۆی درێژ کردەوە بۆ ناوچەکانی ڕۆژھەڵات و ھەرێمی خۆراسانی گرتە خۆ، ئەویش ئەو ھەرێمە بوو کە نووحی کوڕی مەنسووری سامانی لە ساڵی ٣٨٤ک. دا وەک دەستگیرۆیی و دەستخۆشیەک بۆ سەبتکین لە سەر بنبڕکردنی شۆڕشگێرانی وڵاتی ڕووباڕ پێی دا. بەڵام سەبکتکین کارووباری خۆی ڕووکردە ھیندستان و خۆی سەڕقاڵ نەکرد بەو وڵاتەی کە لە بازنەی سامانیەکاندا بوو، مەگەر بە خواستی خۆی نەبێت کاتێ لە خۆراسان داوای یارمەتیان لێکرد بۆ بنبڕکردنی ئەو بزوتنەوانەی لە دەسەڵاتیان دەرچوون، ئەویش بە ھێزەکانی خۆیەوە خۆی گەیاندن نوحی کوڕی نەسری سامانی بۆ جەنگان دژ بە لە ڕێی دەرچوانی نێو خۆراسان. سەبکتکین و مەحموودی کوڕی توانیان لەگەڵ ھێزە سامانیەکاندا سەرکەون بە سەر ئەو دەرچوانەدا، ھەروەک سەرکەوتن بە سەر بنەماڵەی (بوەیە)داو شاری نەیسابووریان گێڕایەوە بۆ سامانیەکان، بە گێڕانەوەی نەیسابوور بۆ سامانیەکان، نوح مەحموودی کوڕی سەبکتکینی کرد بە والی لە سەری، ھەروەک کردی بە سەرکردەی سوپاکانی خوراسان و نازناوی (سەیفوددەولە) ی پێدا و نازناوی (ناسرودەولە) یشی دا بە باوکی.
سەبکتکین ھەر لە سەرەتاوە پشکی خۆی وەرگرت کە بەشی ھەرێًمە ھیندیەکان بوو. ٢ئینجا جێپێی خۆی داکوتاو بە ھێز بوو و شاڵاوی دەبردە سەر دەورووبەری ھیندو چەند قەڵایەکی فەتحکرد و چەند داستانێکی لەگەڵ ھیندەکاندا تۆمارکرد. ٣لەگەڵ یەکێ لە پاشاکانیاندا – کە ناسرابوو بە (جیپاڵ) -لە چەند جەنگێکی قورسدا پێکیاندادا و سەبکتکین توانی لە ساڵی ٣٦٩ ک. دا شکستی پێبھێنێ و ناچاری کرد داوای ڕێککەوتن بکات بەوەی بڕێ پارە بدات و ھەندێ ناوچەی بداتە دەست لەگەڵ پەنجا فیل کە ئەو بڕە پارە و شمەکە ھەڵبگرن. ئەویش ئەو کارەی کرد و کۆمەڵێ لە کەسوکاری لە لای سەبکتکین بارمتە بوو بۆ بە دەستەوەدانی ئەو ناوچانە. سەبکتکین لەگەڵ بارمتەکاندا کەوتە ڕێ و چوو، کاتێ دوور کەوتەوە جێپاڵی پاشای ھیند کەوتە گرتنی ئەو موسوڵمانانەی کە لە لای بوون لە جیاتی بارمتەکانی، کاتێ سەبکتکین ئەمەی بیست چوو بەرەو ھیند و بیدایە بە پاڵ ھەر شارێکدا وێرانی دەکرد، ئینجا ڕوویکردە (مغان) کە چاکترینی قەڵاکان بوو و دەستوبرد فەتحی کرد. پەرستگای بتەکانیشی وێرانکرد و لەو شوێنانەدا دروشمەکانی ئیسلامی بەرپاکرد, پاشان گەرٍِایەوە بۆ غەزنەو بە دوایدا جێپاڵ بە سەد ھەزار جەنگاوەرەو کەوتە ڕێ.
سەبکتکین چوو بۆی و شکستێکی گەورەی تووش کردو و ژمارەیەکی بێ شوماری لێ بە دیلگرتن و ماڵ و سامان و شمەکی بە دەستکەوت گرتن، لە دوای ئەو جەنگە ھیندەکان لاواز و زەلیل بوون و تەنھا ئاڵایەکیان ھەبوو و بەس، بەوەش ڕازی بوون کە نەچن بە لای ناوچە دوورو کەنارەکانی دوورە وڵاتەکەیاندا، کاتێ سەبکتکین لە دوای ئەو جەنگە بەھێز بوو. ئەفغانەکان بوونە گوێڕایەڵی.١ دەوڵەتەکەیشی ماوەی نزیکەی بیست سال دەبوو کە دادوەریی و نەبەردی و خانە دانی و دلێریی و جۆرە توندییەکی تێدا بوو. ٢پاش ئەوەی لە ساڵی ٣٧٨ ک. دا مرد میرنشینەکەی سپارد بە ئیسماعیلی کوڕی و مەحمودی کوڕی توانی لە دوای جەنگێکی ناڕەحەت میرنشینەکە لە براکەی بۆ خۆی دابڕنێت. ٣
مەحمودی غەزنەوی
ژیانی سوڵتان مەحمودی غەزنەوی و دەوڵەتە سوننیکەی شیاوی ئەوەیە بە تایبەت لێکۆڵینەوەیەکی تایبەتیان لەگەڵ بکرێت و زانست خوازان و گرنگی پێدەرانی مێژووی ئیسلامی بانگ دەکەین تا بەپێی مەنھەجی ئەھلی سوننە و جەماعە بەو ئەرکە ھەستن تا کەلەبەرێکی نێو کتێبخانەی ئیسلامی بگرێ و گرنگی پەیوەستی و سوننەت و کاریگەری ئەوەیش ڕوونبکەنەوە لە بە ھێزی دەوڵەتەکەدا و ئەو درۆو ھەڵبەستەو گومانە ڕافیزی و باتینیانە ھەڵبوەشێننەوە کە بۆ ئەو پاڵەوانە سوننیە گەورەیە دروستکراون. لەگەڵ ئەوەیشدا ئەوە نابێتە ڕێگری ئەوەی بەم پەلەیە باسی نەکەین، ئیبن کەسیر بە پاشای دادوەری گەورەی سەنگەرگیری سنوورەکان و پاڵپشتی سەرخراوی موجاھیدییەمینودەولە ئەبولقاسم مەحموودی کوڕی سەبکتکین گەورەی وڵاتی غەزنە و ئەو ناوچە گەورانە و فەتحکەری زۆربەی ناوچەکانی و شکێنەری بە ھێزی بت و پەیکەرەکانیان وسەرشۆڕکەری ھیندەکان و سوڵتانی ھەرە گەورەیان وەسفی دەکات. ٥
لە ناو ھاوڵاتیانیشدا ژیانێکی دادپەروەرانەی بەسەر دەبرد و بە تەواوی شان و شکۆی ئیسلامی پەیڕَەو دەکرد، و فتوحاتێکی زۆری لە وڵاتی ھیند و ناوچەکانی تردا بەپا کرد و شان و شکۆی ئیسلامی لە ناو جیھاندا شکۆدار کرد و ناوچەی دەسەڵاتی خۆی بەرفراوان کرد و ھاوڵاتیانی زیادیان کرد و رۆژگارەکانی درێژەیان کێشا. سوپاس و منەت بۆ خوای گەورەیە. لە ھەموو ناوچەکانی دەسەڵاتیدا وتار بۆ خەلیفەی عەبباسی قادربیللادەخوێنرایەوە، نێردراوانی فاتیمەکان لە ناوچە میسریەکاندا کتێب و دیاری و خەڵاتیان بۆ دەنارد، ئەویش دەیسووتاند و کتێبەکانی دەدرَِین و سووک و ڕیسوای دەکردن. ١کاتێ تاھرتی بانگخوازی نێردراوی بانگەوازی فاتیمی لە میسر ھات بۆ لای سولتان و بە نھێنی بانگی دەکرد بۆ مەزھەبی باتینی، تاھرتی سواری وڵاخێ بووبوو و ھەر ماوەیەک و قسەیەکیان دەکرد، سوڵتان مەحموود زانی کە نھێنی بانگەشەکەیان چییە، بۆیە تووڕە بوو و تاھرتی پیسی کوشت و وڵاخەکەی پێشکەش بە قازی ئەبوو مەنسوور مەحموودی ئەزدی شێخی ھورات کرد و پێی وت سەرکردەی مڵھوڕان سواری ئەمە دەبوو، با ئێستا سەرکردەییەکتاپەرستان سواری ببێت. ٢
کە بێباوەڕانی ھیند پێیان وابوو ئەو ژیێنەرو مرێنەرەو سکاڵایان لا دەکردو گیانیان بۆ دەکردە قوربانی و دە ھەزار گوند وابەستەی بوون و خەزێنەکانی پڕ بووبوون لە ماڵ و سامانی جۆربەجۆر، ھەزار کەسیش لە بەرھەمیەکان لەگەڵ سەد جوقەی موغانی پیاو و ژن لە خزمەتیدا بوون. لە نێوان وڵاتی ئیسلام و قەڵای ئەو بتەدا ماوەی مانگێ دووری بوو. سولتان بە سی ھەزارەوە بە ڕێکەوت و خوای گەورە فەتحەکەی بۆ ئاسان کردوو لە سێ ڕۆژدا قەڵاکەی فەتحکرد، مەحموود دەستی بە سەر ماڵ و سامانێکی بێ شوماردا گرت. ٤ئەو زێڕەی دەستی کەوت تیایدا گەیشتە بیست ھەزار دینار، پاشای گەورەشی ھیندیشی شکاند کە پێی دەوترا (جیپال)، و پاشای گەورەی تورکیشی سەڕشۆر کرد کە پێِی دەوترا ئەیلەک خان، و ئەیادی پاشای سامانیشی شکاند کە ماوەی سەد سال خۆراسان وسەمەرقەند و دەوروبەریانی بە دەست بوو. پاشان لە ناو چوون. لە سەر ( ڕووباری ) جەیحوونیش پردێکی بنیادنا کە یەک ملیۆن دیناری تێچوو، ئەمەیش بۆ پاشاکانی تری جگە لەو ڕێک نەکەوتبوو، لە سوپاکەیشیدا چوارسەد فیلی ھەبوون کە دەجەنگان،
ئەوەیش گەورەییەکی کەم وێنە و پلەیەکی بڵند بوو، باس و ناوبانگێکی زۆر و درێژ ماوەیشی ھەبوو، ئەو ئامانجی ئایین و بنیادی ھەبوو. زانا و فەرموودەناسانی خۆشدەویستن و ڕێزی دەگرتن ولەگەڵیاندا دادەنیشت و لەگەڵیاندا چاک بوو. خۆی سەربەمەزھەبی حەنەفی بوو. پاشان لەسەردەستی ئەبوبەکری قەفالی بچووک بوو بە شافیعی‌مەزھەب، ١ بوو لە بەرزکردنەوەو شکۆدارکردنی ئاییندا نیازی ڕاستگۆیانە ، سەرکەوتوبوو، جەنگ و غەزای زۆری دەکرد، زیرەک و بێفیزو ڕادروست بوو، ئیبن فەورەک چوویە لای سوڵتان مەحمود وتی: دروست نییە خوا بەسەرێتی (فوقیە) وەسف بکرێت، چونکە ئەوکات وەسفی ژێرێتی (تحتیە) یش دەکرێت، چونکە گەر دروست بێت سەری ھەبێت، کەواتە دروستە ژێریشی ھەبێت. سوڵتانیش وتی: من وەسفم نەکردووە تامن گیرۆدەو پەیوەستی بم، بەڵکوو خودا خۆی وەسفی خۆی کردووە. ئیبن فەوزەک لەزمان کەوت، کاتێ چوویە دەرەوە مرد. ٢سوڵتان مەحموود ڕێزی سەرکردە و ھاوەڵەکانی خۆی دەگرت، گەر ئەو باوەڕی بە خەلیفەی عەبباسی ھەبوو و ملی بۆ شان و شکۆی کەچدەکرد و کیسی زێڕی بۆ دەنارد، بەرامبەر بە قەرمەتی و ئیسماعیلی و موتەکەلمین ( ئەھلی کەلام) توند و ڕەقبوو.٣ کاتێ (ڕەی)گرتە دەست، نامەی بۆ خەلیفە قادربیللا نووسی و باسی ئەوەی بۆ کرد کە ئەو دەبینێ مەجدودەولەی بوەیھی زیاتر لە پەنجا ژنی ئازادی ھەن و سی و ئەوەندە منداڵی لەوان ھەیە، کاتێ لەو بارەوە پرسیاری لێکرا. وتی: ئەوە نەریتێکی پێشینەیە. ژمارەیەکی زۆری باتینییەکانی لە خاچدا و موعتەزیلەی بۆ خۆراسان دەرکرد و کتێبەکانی فەلسەفە و ئەستێرەگەرایی سوتاند. ٤
ململانێی غەزنەوی، سەلجووقی
سوڵتان مەحموودی غەزنەوی توانی سنوورەکانی دەوڵەتی خۆی فراوان بکات و لەگەڵ ھینددا حەڤدە (١٧) جەنگ بکات و شاڵاوەکانی گەیشتنە بانی دکن و ھەرێمی (بنجاب) یشی دایە پاڵ دەوڵەتەکەی و وڵاتی (غەزنەو ھورات)ی ملکەچ کرد و قەڵەمرەوی خۆی بۆ وڵاتی ئەو دیو ڕووبار٥ درێژ کردەوە ، بەو جۆرە سنووری دەوڵەتەکەی لە باکووری ھیند لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ عێراق لە ڕۆژئاواوە ، و لە خۆراسان و تەخارستان و بەشێکی وڵاتی ئەودیو ڕووبار لە باکوورەوە بۆ سجستان لە باشوورەوە درێژ دەبوویەوە ، شاری لاھوریشی کردە مەڵبەندی فەرمانڕەوایی خۆی لە ھیند و لەوێ نوێنەرێکی (جێگر) بۆ دەستنیشان کرد.٦ تا ئاستی خەریکبوو بوەیھیەکان لە بەغداد لە ناو ببات. ٧
ھێزی سەلجووقیەکان لە وڵاتی ئەو دیو ڕووباڕ لە سەرەتای سەدەی پێنجی کۆچیدا گەورە و بە ھێز بوون و ئەمەیش بێزاری و ورووژانی سوڵتان مەحموودی غەزنەوی لێِکەوتەوە و لە ساڵی ٤١٥ ک. دا لە ڕووباری جەیحوون پەڕیەوە تالەگەڵیاندا بجەنگێ و توانی ئەرسەلانی سەرکردەیان و قتلشی کوڕی و ژمارەیەک لە گەورە ھاوەڵەکانی بگرێ و ئەرسەنی نارد بۆ ھیند و لە دوای ئەوەی حەوت ساڵێ لە بەندیخانە دابردە سەر لە بەندیخانەدا مرد ١ لەدوای چوار ساڵ ٤١٩ ک. مەحموود جارێکی تر لە سەر داخوازی و سکاڵای دانیشتوانی ھەردوو شاری (نس و بارد) چوویە دەرێ بۆ جەنگان لەگەڵ سەلجووقیەکاندا و شکستێکی جەرگبڕانەی تووش کردن.٢
ژان مالارد دو لا وارەند
ژان مالارد دو لا وارەند ڕۆماننووس و ڕەخنەگری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
دەوڵەتی غەزنەوی
جەنگی دندانقان و بەرپابوونی دەسەڵاتی سەلجووقی
300px|وێنۆک|چەپ|گەورەیی دەوڵەتی غەزنەوی
ژان مالارد دو لا وارەند
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧ پۆل:مردووانی ١٩٥٩
Jean Mallard de La Varende, dit La Varende
دەوڵەتی غەزنەوی
جەنگی دندانقان و بەرپابوونی دەسەڵاتی سەلجووقی
سەلجووقیەکان لە دوای ئەو شکستە بۆ تۆڵە سەندنەوە لە غەزنەویەکان بە دوای ھەلدا دەگەڕان ، ئەوەیشیان لە دوای مردنی سوڵتان مەحموودی و گرتنە دەستی کارووباری دەسەڵات لە لایەن مەسعودی کوڕیەوە لە ساڵی ٤٢١ک. دا بۆ بوو وسەلجوقیەکان توانیان سەرکەون بە سەر سوپاکانیدا.٣ بەڵام پەیوەندیان پێوە کرد و پێشنیازی ڕێککەوتن و چوونە ژێر گوێڕایەڵِی ئەوەیان بۆ کرد، ئەویش ڕازی بوو و ویلایەتەکانی دا بە سەرکردەکانیان و نازناوی پێبەخشین و دەرفەتێکی زۆری پێدان.٤ لەگەڵ ئەوەیشدا غەزنەوییەکان دەیانزانی سەلجووقیەکان چ مەترسیەک لە ڕوویاندا دەنوێنن، بۆیە سوڵتان مەسعوود لە ساڵی( ٤٢٩ ک).دا فرمانی بە کاربەدەستی خۆی لە سەر خۆراسان کرد تا لەگەڵ سەلجووقیەکاندا بجەنگێ، بۆیە جەنگ لە نێوان ھەردوولادا لە نزیک شاری سەرخەس بەڕێوە چوو و دەوڵەتەکەیان کۆتایی پێھات و دواتر بە سەرکردایەتی ڕێبەرەکەیان (ڤفر) بەگ بەرەو نەیسابوور چوون و لەوێ خۆی وەک سوڵتانی سەلجووقیەکان ڕاگەیاند و لە ھەمان ساڵدا، ساڵی ٤٢٩ ک. لە سەر کورسی دەسەڵاتی سوڵتان مەسعوودی غەزنەوی دانیشت.٥ لە ئەنجامی ئەوەدا مەسعوود بە سوپاکانیەوە بەرەو خۆراسان کشاو لە جەنگێکییەکلاکەرەوە و لە شوێنیکدا کە بە دندانقان ناسراوە لەگەڵ سەلجووقیەکاندا پێکیاندادا و بە شکستی غەزنەویەکان کۆتایی ھات، ئەمەیش لە ساڵی ٤٣١ ک. دا بوو. ھێندەی نەبرد سوڵتان مەحموود لە ساڵی ٤٣٢ ک. دا لە ناو چوو و مەودوودی کوڕی شوێنی گرتەوە. سەلجووقیەکان لە دوای جەنگی دندانقان بوون بە گەورەترین ھێزی خۆراسان لە کاتێکدا غەزنەویەکان لاواز بوون لە دوای ئەوەی زۆربەی سوپاکانیان لە دەست دان و زۆرێک لە ناوچەکانیان وێران بوون و غوریەکان توانیان لە ئەفغانستان و لە ساڵی ٨٥٢ ک. دا دەستبە سەر زەوی و شمەکەکانیان لە ھینددا بگرن. ٦
ئەنجامەکانی جەنگی دندانقان
جەنگی دەندانقان سنورێکییەکجارەکی بۆ فەرمانڕەوایی غەزنەویەکان لە خۆراسان داناو توغرول بەگ لە شوێنی جەنگەکەدا تەختی داناو لە سەری دانیشت و ناوداران ھاتن و میرنشینی خۆراسانیان لێ پیرۆز کرد.
توغرول بەگ نامەی بۆ سەرکردە دراوسێکان نووسی و ھەواڵی سەرکەوتنەکەی پێدەدان. ھێزە سەلجووقیەکان تا کەنارەکانی ڕووباری جەیحوون ھێزە شکستخواردووە غەزنەویەکانیان ڕاوەدوونان بە ئامانجی ناچارکردنیان بە ڕاکردن بۆ ئەودیو ڕووبار تا بەڵگەیەکی دیاری سەرکەوتن نیشان بدەن.
جەنگەکە بوو بە ھۆی بەرپابوونی دەسەڵاتێکی ئیسلامی نوێ، ھەروەک بە یەکێ لە جەنگە گەورە یەکلاکەروەکانی نێو مێژووی ئیسلامی دادەنرێ ، بەڵکوو ئەنجامەکانی ئەو جەنگە جیھانی ئیسلامی تێپەڕاند و کاریان کردە سەر جیھانی سەردەمەکانی ناوەڕاست. ١
مەسعود لە لایەن خۆیەوە لە نامەیەکیدا بۆ قەراخانیەکان متمانەی خۆی سەبارەت بە یارمەتیدانیان لە جەنگی داھاتوودا بۆ ڕیشەکەنکردنی سەلجووقیەکان دەڕبڕی ، بەڵام ئەو گورزە زیاناویە بە پلەیەک پەشێو و شلۆقی کردبوو کە توانای بەرگری لەگەڵدا لە دەستدا. جا بیری لەوە کردەوە کە ھەر دەبێ نەک تەنھا بەڵخ و ناوچەکانی سەر بە بەڵخ، بەڵکوو و غەزنەیش بە جێبھێڵیت، لەکەڵ ئەوەی پایە جەنگیەکانی و گەورە پیاوانی دەوڵەتەکەی ھەوڵیاندا ڕازیبکەن تا بنەڕەتەکانی ئەو مەترسیانە نەھێڵن. ئەو بڕیاڕیدا بە یەکجارەکی پاشەکشە بۆ ھیند بکات. ٢
خێڵە سەلجووقیەکان لە دوای جەنگەکە ئەو زەویانەیان بەشبەش کرد کە دەستیان بە سەردا گرتبوون. جفری شاری مەروی بەرکەوت و تیایدا سەقامگیر بوو و کردی بە پایتەختی دەسەڵاتەکەی، ھەروەک زۆربەی خۆراسانی گرتە دەست. ئەبوو عەلی حەسەنی کوڕی موسایش ویلایەتی بوست و ھورات٣ و سجستان ٤ و ناوچەکانی دەورووبەری بەرکەوت (قاور) ی کوڕە گەورەی جفری ویلایەتی تەبس٥ و ناوچەکانی کرمانی ٦ بەرکەوت. ئیبراھیمی کوڕییەنالیش ھەمەدانی دەستکەوت. ٧
ھەروەک یاقوتی (ئەبھو)ر ١ و (زنجان) ٢ و ناوچەکانی ئازەربایجانی ٣ دەستکەوت. قوتلمیشی کوڕی ئیسڕائیلیش جورجان و دامغان ٤ پشکی بوو. لە ڕاستیدا بیرۆکەی دابەشکردنەکە لەگەڵ بیرۆکەی موڵکداری و دەسەڵاتی ئێرانیدا نەیار و ناتەبا بوو، بەو وەسفەی گەورەی دەسەڵاتی رەھانی دەوڵەت بێت. ئەمەیش سەبارەت بە سەلجووقیە یەکەمینەکان نامۆ بوو. بەڵام بەرپرسە سەلجووقیەکان لە پشت ئەمەوە ئامانجیان تەنگپێھەڵچنینی دەسەڵاتی غەزنەویەکان و رێگریکردنی لە ھەوڵی گێڕانەوەی خۆراسان بوو ، پاشان دڵنیاکردنی کردنەوەی ڕێگەی جەیحوون لە پێناو ھاتنی کۆچەرە غوزە نوێکاندا. ٥
ساڵی ٤٢٩ ک. بە سەرەتای دامەزراندنی دەسەلاتی سەلجووقی لە خۆراسان دادەنرێت. چونکە توغرول بەگ لەو مێژووە و ئەرک و کارە سیاسی و سەرکردایەتی و کارگێڕیەکانی دەستپێکرد. بەڵام دانپێدانانی خەلیفە بەوەی توغرول بەگ سوڵتان بێت و ئەوەی دواتر ھات لە ساڵی ٤٣٢ ک. دا واقیعەکەی نەگۆڕی و خەلیفە دانی بەوە دانا کە ئەو دان بە باری واقیعدا دەنێت. ھەروەک خەلیفە تەنھا شێوەیی بوو بۆ دیدی شەرعی لە سەر دەسەڵاتی سەرھەڵدراو ھەتا خەڵک لەو دەسەڵاتە تازەیە ڕازی بەبنەڕەتەکان و فەرمانرەواییەکەی بکەن، چونکە خیلافەت ھێزێکی ماددی نەبوو کە ڕێگە بە دەستێوەردان و بەشداری لە ڕووداوە سیاسیەکاندا بدات. خەلیفەیش دانی بە سوڵتانی سەرکەوتوو و دەوڵەتی سەرکەوتوودا دەنا. ٦
بەرپابوونی دەسەڵاتی سەلجووقی کاریگەریەکی گەورەی لە مێژووی ئیسلامیدا بە شێوەیەکی گشتی ھەبوو ، چونکە دەسەڵات لە ئارَاستە کردنی ڕووداوە سیاسیەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیسلامیدا بە شێوەیەکی تایبەت و لە ڕەسمی سیاسەتی فراوانخوازی بە ئاراستەی جیھانی نەسرانیدا بۆ بڵاوکردنەوەی بیروباوەڕی ئیسلامی بەشداریکرد. ٧– ئەو سەرکەوتنەی توغرول بەگ بە دیھێنا، وای سەرکەشکرد کە بەرەو عێراقی لە دڵی جیھانی ئیسلامی پێشڕەوی بکات تا دەستبگرێت بە سەر خیلافەتی عەبباسیدا و دەوڵەتێکی سەلجووقی دامەزرێنێ، ئەو ئاراستەیەش بە شتێکی ئاسایی دادەنرێت، جا ھەرکەسانێ لە پێش ئەو لەخۆراسان دەسەڵاتیان بووبێت، ویستوویانە بەرەو
رۆژئاوا پەل بھاوێژن تا دەستبگرن بە سەر بەغدادا و ھەڵسوکەوت بە کارو توانستەکانی خیلافەتی عەباسیەوە بکەن. لە ھەوڵەکانی سامانی سەفاری و غەزنەویەکاندا نموونەی پێویستمان ھەیە. زیاد لەوەیش توغرول بەگ ئانجەی ڕزگارکردنی خیلافەت و مەزھەبی سوننی لە قەڵەمڕەوی بوەیھی شیعی ھەبوو.
پەراوێزەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ١١٨٠ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٧٠ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی پارێزگای غەزنی پۆل:مێژووی ئێران پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:مێژووی تورک پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩٦٢ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩٦٣ پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١١٨٧
نێعمەت عەلی سایە
نێعمەت عەلی سایە (١٩٤٧ لە مەندەلی - ٢٠١٣) نووسەر، فەرھەنگنووس و لێکۆڵینەری کوردە کە بەھۆی نووسینی فەرھەنگی کوردی-عەرەبیی گەوھەری گەرمەسێر ناسراو و بەناوبانگە.
ژیان
نێعمەت عەلی سایە لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری مەندەلی لە دایک بوو. پۆلی سەرەتایی ھەتا ناوەندیی لە مەندەلی تێپەڕاند و لە ساڵی ١٩٦٨ لە کۆلێژی وێژە لە بواری زمانی ئینگلیزی دەستی بە خوێندن کردن.
یەکەمین بەرھەمی نێعمەت عەلی سایە چیرۆکێک بە زمانی عەرەبی بوو. بەڵام بەدوای ماوەیەک دەستی بە نووسین بە زمانی کوردی کرد و ھەوڵی دا کە بە کوردیی باشووری (فەیلی/کەڵھوڕی) بنووسێت.
کەیبانووە داماوەکان
بۆ یەکەم جار زنجیرەکە لە ٣ى ئابى ٢٠٠٤ پەخشکرا، لە ١٣ى مایسى ٢٠١٢ بە کۆى ١٨٠ زنجیرە بۆ ماوەى ٨ وەرز کۆتایی پێھات.
بەستەرەکان بۆ دەرەوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٠٤ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:تەلەفزیۆنی فێمینیست پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەکان گونجاندووە
نێعمەت عەلی سایە
ژیان
نێعمەت عەلی سایە دەستی بە خوێندن و لێکۆڵێنەوە لە بابەت کوردیی باشووری کرد و توانیو یەکێک لە گەورەترین فەرھەنگۆکەکانی ئەم شێوەزارە کوردییە لەژێر ناوی فەرھەنگی گەوھەری گەرمەسێر بەدی بھێنێت کە لە ساڵی ١٩٨٨ لە بەغدا چاپ و بڵاو کرا. ھەروەھا بۆ شێوەزاری کوردیی باشووری ڕێزمانێک نووسی کە لە ساڵی ٢٠٠٤ لە چاپ درا.
نازم حیکمەت
نازم حیکمەت ڕان (١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٠٢–٣ی حوزەیرانی ١٩٦٣) ناسراو بە نازم حیکمەت (بە تورکی: Nâzım Hikmet) شاعیر، شانۆنامەنووس، ڕۆماننووس و بیرەوەری گەورەی خەڵکی تورکیایە. نازیم حیکمەت بە «کۆمۆنیستی ڕۆمانتیک» و «شۆڕشگێڕی ڕۆمانتیک» بەناوبانگە. لە سەردەمی ژیانی دا کە ھاوکات بوو لەگەڵ دەسەڵاتداری ئەرتەشییەکان چەندین جار دەستگیر کرا و ڕەوانەی بەندیخانە کرات، ھەر لە بەر ئەمە لە نیشتمان کۆچی کرد و زۆرتری کاتی ژیانی لە غوربەت بە سەر کرد. شێعرەکانی ئەو بە زیاتر لە ٥٠ زمانی دنیا وەرگێراونەتەوە.
نێعمەت عەلی سایە
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی عێراق پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
نازم حیکمەت
شیعر
شیعری نازم حکمەت لەژێر کاریگەی بڕوا سۆسیالیستییەکان و ناسیۆنالیزمدایە. ئەو دوای دوورخرانەوە لە تورکیا و چوون بەرەو یەکێتیی سۆڤیەت زۆر شیعری بۆ نیشتمان و دوری وڵات نووسی. ھەندێکی دیکە لە شێعرەکانی ئەو سەبارەتن بە خۆشەویستی ژنان.
نموونەی شیعر: «بۆ وێرا» وتی بێ وتی بمێنە وتی پێکەنە وتی بمرە ھاتم مامۆ کەنیام مردم
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی مارکسیست پۆل:شاعیرانی تورک پۆل:مردووانی ١٩٦٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:کۆمۆنیستە تورکیاییەکان پۆل:مارکسیستە تورکیاییەکان
کوروف (گوند)
کوروف گوندێکە لە باشووری ڕۆژئاوای پۆلەند، لە نێوان پوواڤی و لوبلیندا.
پۆل:پۆلەند
سکووڵی کشتوکاڵی زانکۆی سلێمانی
کاتێک کە زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٨ دا دامەزرا بۆ یەکەم جار سکووڵی کشتوکاڵ(وێنەی ٤) یەکەم سکووڵ بوو کە بە دوو بەش کرایەوە : بەشی بەرھەمی ڕووەکی و بەشی بەروبوومی ئاژەڵی ساڵانی دواتر لەگەڵ گەشەسەندنی سکووڵدا ھەندێک لقی نوێ کرایەوە کەلە دوایی دا گۆڕران بۆ بەشی زانستی تەواو.وە یەکێکە لەسکووڵە گرنگەکانی زانکۆی سلیمانی وە گرنگی زۆر ئەدات بە پێشخستن لە بواری کشتوکاڵدا.
ساڵی خوێندنی ١٩٧٥-١٩٧٦
١-بەشی زانستی خاک. ٢-بەشی زانست و پیشەسازی خۆراک. ٣-بەشی بەروبوومی ئاژەڵی.