cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەربارەی ئازادی
کتێبی دەربارەی ئازادی بەرھەمێکی فەلسەفی فیلەسوفی ئینگلیزی جۆن ستیوارت میڵە کە لە یەکەمەوە وای دانابوو وەک وتارێکی کورت بینووسێت. ئەم کارەی کە لە ساڵی ١٨٥٩ دا بڵاوکراوەتەوە پیشاندەری بنەمای ڕەوشتی گونجاوە لەسەر کۆمەڵگە و دەوڵەت لەلای جۆن ستیوارت.
میڵ ھەوڵی دەدا کە پێوەرەکان بچەسپێنێت لە نێوان دەسەڵات و ئازادی دا. جەختی دەکردەوە لە گرنگی تاکەکەس و وەک مەرجی سەرەکی دادەنا بۆ گەیشتن بە ئاستە بەرزەکانی دەسەڵات. کتێبەکەی دەربارەی ئازادی بەرھەمێکی کاریگەر و پەسەندکراوبوو لەلای خەڵکی بەڵام بێ ڕەخنە نەبوو. ھەندێک ڕەخنە و ھێرشیان دەکردە سەر بەھۆی زیاد لە پێویست ڕوونی دیدگای نووسەر و ھەندێکی دی ڕەخنەیان لێ دەگرت لەسەر ناڕوونیەکەی.
بیروڕاکانی ناو کتێبەکە وەک بنچینەیەکی سەرەکی بۆچۆنی سیاسی ئازادڕەوی دادەنرێت و لەیەکەمین چاپیەوە ھەتا ئێستا بەشێوەیەکی بەردەوام لێی چاپ دەکرێت.
تاوەکو ڕۆژی ئەمرۆمان چاپێک لەم کتێبە پێشکەش دەکرێت بە سەرۆکی حیزبی دیموکراتی لیبراڵی بەڕیتانی وەک نیشانەیەکی پلەداری و ھەروەھا چاپێک پێشکەش دەکرێت بە سەرۆکی حیزبی ئازادڕەوەکان (لیبڕاڵی).
ھاوسەرەکەی میڵ (ھاریت تایلەر) کاریگەرییەکی زۆری ھەبوو لەسەر بیروڕاکانی کتێبەکەی دەربارەی ئازادی و بەشێکی گەورەی کتێبەکەی تەواوکرد دوای مردنی ھاوسەرەکەی و دوای ماوەیەکی کەم ھەستا بە چاپکردنی.
دوای گیان لە دەستدانی کتووپڕی ھاوسەرەکەی لە ساڵی ١٨٥٨ دا بە ماوەیەکی کەم کۆتا ڕەشنووسی کتێبەکە تەواو بوو. میڵ دەیویست بێ ھیچ دەستکاریەک لە نووسینەکان دەقەکە وەک خۆی بڵاوبکاتەوە یەکسەر دوای گیان لە دەست دانی ھاوسەرەکەی وەک ڕێزلێنان و یادەوەریەک.
لە کۆتایی دا کتێبی دەربارەی ئازادی لە ساڵی ١٨٥٨ دا بە چاپ گەیەنرا و یەکێک بوو لە کاریگەریترین کتێبەکانی نووسەر میڵ.
بۆچوونی کتێبەکە بە شێوەیەکی گشتی
جۆن ستیوارت میڵ دەست دەکات بە کردنەوەی کتێبەکە بە گفتووگۆکردن لەسەر ملمڵانێی مێژووی نێوان دەسەڵات و ئازادی و ناوبردنی حکومەت بە داپلۆسێنەر کە پێیان وایە دەبێت دەست بگرن بەسەر ئازادی تاکەکانی کۆمەڵگەدا.
سەڕەرای ھیوا مەزنەکانی سەردەمی ھاوچەرخ. میڵ پێی وایە کە بەڵێنەکانی دیموکراسی نموونەی نەبراوەتە سەر وەک ئەوەی چاوەڕوان دەکرا. بەھۆی ئەوەی کە، یەکەم: تەنانەت بە ھەبوونی دیموکراسی دادوەرەکان ھەمیشە لە ھەمان ئاست و ژیری کەسە دادگای کراوەکان دا نەبوون. دووەم: مەترسی چەوساندنەوە ھەیە لەلایەن زۆرینەوە، کە زۆرینە زوڵم دەکەن لەو ئازادیەی کەمینەکان بۆیان دەستەبەر کراوە لەلایەن دیموکراسیەتەوە وە ئەو مافەی ھەیانە بۆ گەیشتن بە ئاواتە ڕەواکانی خۆیان.
میڵ پێی وایە کە سەرکوت کردنی زۆرینە خراپترە لە سەرکوتکردنی حکومەت چونکە سەرکوت کردنی زۆرینە تەنھا لە لایەنی سیاسیەوە نییە. دەکرێت تاکێک بپارێزرێت لە کەسێکی دەسەڵاتدار بەتەنھا بەڵام قورسە ھەمان تاک بپارێزرێت لەسەر بۆچوونی سەرکوت کەرانە و ھەستی زۆرەملیی. بۆچوونە زۆرینە و دەسەڵاتدارەکان بنچینەی یاسا کارپێکراوەکانی ناو کۆمەڵگە دەبن و بۆیە ھیچ مسۆگەرییەک نییە لە یاسادا دژی سەرکوت کردن لەلایەن زۆرینەوە.
میڵ بەڵگە بۆ وتەکانی دەھێنێتەوە بەوەی کە:ڕای زۆرینە ئەگەری ھەیە ڕاست نەبێت. بەھانەی بۆچوونێک لەسەر ڕەوشتێکی دیاریکراو تەنھا پیشاندەری ڕای ئە کەسەیە. لە کاتی دەنگدان دا لەسەر بابەتێکی دیاریکراو، خەڵکی یان ھاوڕا دەبن لەگەڵی دا یان دژی دەبن و ڕێژە زۆرینەکە باڵادەست دەبن بەڵام ئەوە ناگەیەنێت کە ئەوان لەسەر حەقن. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە بۆ حکومەتەکانی پێشووتر میڵ تاکە مەرجێک دادەنێت بۆ چەسپاندنی ئازادی کەسەکان، ئەویش بریتییە لە: تاکە ھۆکارێک کە مامەڵەکردنی ھێزانە ڕەھا دەکات لەسەر ویستی ھەر تاکێکی کۆمەڵگەی ھاوچەرخ بریتییە لە دوورکەوتنەوەی زیان لەوانی دیکە. بەرژەوەندی تاکەکەسی چ جەستەی بێت یان ھەڵسوکەوت ھیچ بەھانەیەکی ڕەھای نییە بۆ ئەو جۆرە کارە، تاک دەبێت خاوەنی شکۆمەندی خۆی بێت ھەم لە ڕووی جەستەی و ھەم لەڕووی بیرەوە.
چاپەکانی کتێبەکە
چاپە بەردەستاکانی سەر تۆری ئینتەرنێت
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە سیاسییەکان پۆل:کتێبەکانی ١٨٥٩
شارل دوفرێنی
شارل دوفرێنی شانۆنووس و ڕۆژنامەوانی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٨ پۆل:مردووانی ١٧٢٤
نەڵاس
نەڵاس شارێک لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستانه. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥،٨٩١ کەس بووە.
نەڵاس هەتا ساڵی ٢٠١٩ دێیەک لە گوندستانی مڵکاری بوو، کە لە دوای ساڵی ٢٠١٩ بووەتە شار.
میلی بالاکیرەڤ
وێنۆک|200px میلی ئالەکسەیەڤیچ بالاکیرەڤ (Rusî: Милий Алексеевич Балакирев، Milij Alekseevič Balakirev) (٢ کانونی یەکەم ١٨٣٧ – ٢٩ ماïس ١٩١٠) پیانۆژەنێک و مایسترۆیەک و مۆزیک دانەرێکی روسی بو. بەزۆری بە کارە نەتەوەییەکانی بەناوبانگە لە مۆزیکی روسیدا، بالاکرەڤ گروپێک مۆزیسیانی گەورەی دروست کرد بە ناوی کۆمەلەی پێنجەکە، کە ئەم کۆمەلە کاریان ئەوە بوو بەرگێکی نوێ بکەن بە بەری مۆزیکی روسیدا.
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:مردووانی ١٩١٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
بڕیارنامەی ٢٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥١٢‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٦٩ پۆل:مێژووی ئورشەلیم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
یووتیووب
یووتیووب ماڵپەڕێکی کۆمەڵایەتیی تایبەتە بە پەخشکردنی ڤیدیۆ کە لەلایەن گووگڵەوە خاوەندارێتی دەکرێت.
مێژوو
ئەم ماڵپەڕە لە شوباتی ٢٠٠٥ بەفەرمی لەلایەن ستیڤ چین، جاوید کەریم و چاد ھەرڵی بەردەست کرا. بیرۆکەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژێکیان ئەم سێ کەسە ویستیان پەڕگەیەکی ڤیدیۆیی بڵاو بکەنەوە بەوەی ھەموو کەس بیبنێت بەڵام لەو کات تەنیا دەتوانرا ڤیدیۆ بەرز بکرێتەوە و دواتر لەلایەن کەسانی تر بەتەواوی دابگیرێت بۆ لێدان، بەڵام ئەو سێ کەسە دەیانویست بەبێ داگرتن خەڵک بینەری ڤیدیۆیەکان ببن و ئەمەش بووە سەرەداوێک بۆ کردنەوەی ماڵپەڕەکە کە لە ئێستادا لە ڕیزی ١٠ ئەو ماڵپەڕانەیە کە زۆرترین سەردانیکەریان ھەیە لە جیھاندا.
یەکەم ڤیدیۆ لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥ بەناونیشانی من لە باخچەی ئاژەڵان بارکرایە نێو يووتیووب. ڤیدیۆکە جاوید کەریم، دامەزرێنەری یووتیووب، لە باخچەی ئاژەڵانی سان دیێگۆ پیشان دەدات، کە تا ئێستاش ڤیدیۆکە لەسەر یووتیووب ھەر دەبیندرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی لە ٢٠٠٥ دامەزراون پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٥ لە کالیفۆرنیا پۆل:ساڵی ٢٠٠٦ یەکگرتن و دەستکەوتن پۆل:سیستەمە پەسەندکەرەکان پۆل:میدیای کۆمەڵایەتی پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی پلەیستەیشن ٤
ماری ھارف
ماری ئیلیزابێت هارف لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٨١ ، ماری یاریدەدەری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا واتە یاریدەدەری جین ساکی ، بەر لەو کارەی ماری وتەبێژی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی ئەمریکا بووە ، ماری لە ماوەی شەڕی دژ بە داعش زۆرتر لە جین ساکی دەردەکەوت لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ، ماری دەرچووی زانستە سیاسییەکانە واتە هەڵگری بەکالۆریۆسە لە زانستە سیاسییەکان وە هاوکات هەڵگری بڕوانامەی ماستەرە لە کارووباری دەرەوە.
دەریای ڕەش
thumb|250px|نەخشەی دەریای ڕەش دەریای ڕەش یان دەریای پونتوس، دەریاییەکی ناوخۆییە ئەکەوێتە نێوان بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و ئاسیای بچووک، ئەگات بە دەریای ناوین لە ڕێگەی گەرووی بۆسفۆر و دەریای مەڕمەڕەوە و ئەگات بە دەریای ئازۆڤ لە ڕێگەی گەرووی کیرچ.
گرنگترینی ئەو ڕووبارانەی دەڕژێنە ژەریای ڕەشەوە ڕووباری دانووبە، ڕووبەڕیی ڕووی ئاویی دەریای ڕەش زیاترە لە ٤٢٠ ھەزار کم چوارگۆشە و بەرزترین ئاستی قەڵی ئەگاتە ٢٢١٠م، ئەو دەوڵەتانەی بەسەر دەریای ڕەشدا ئەڕوانن ئەمانەی خوارەوەن (بە پێی جووڵەی کاتژمێر)؛
ئوکراینا، ڕووسیا، گورجستان، تورکیا، بولگاریا و ڕۆمانیا.
پۆل:ئاوە بێ ئۆکسجینەکان ڕەش پۆل:دەریاکانی ئەورووپا پۆل:دەریای ڕەش پۆل:کۆما ئاوییەکانی بولگاریا
وشەکان
وشەکان یان لێکسیکۆن (بە ئینگڵیزی: Lexicon) وشەدانی زمانێک یان لقێکی مەعریفەیە (وەک پزیشکی یان دەریایی). لە زمانەوانیدا، وشەناسی لیستی زمانێکە لە لێکسمەکان یان وشەکان. وشەی لێکسیکۆن لە وشەی یۆنانی λεξικόν وەرگیراوە.
تیۆرییەکانی زمانەوانی بە گشتی زمانەکانی مرۆڤ بە دوو بەش دەزانن: وشەدانەکە ھەروەھا وا بیردەکرێتەوە کە مۆرفیم یان وشەی سنووردار لەخۆ بگرێت، کە ناتوانن بە تەنیا بوەستنەوە وەک وشەکان (وەک زۆربەی پاشکۆکان یان ئەفیکس). لە ھەندێک شیکردنەوەدا، وشەی ئاوێتە و چەند چینێکی دیاریکراو لە دەربڕینە ئایدیۆماتیکیەکان، کۆکردنەوەکان و دەستەواژەکانی تر بە بەشێک لە وشەناسی یان لێکسیکۆن دادەنرێت.
قەبارە و ڕێکخراو
بڕگەکان لە وشەدانەکە پێی دەڵێن لێکسم، یان بڕگەی وشە، یان فۆرمی وشە. لێکسیمەکان توخمی ئەتۆمی نین بەڵام ھەردوو پێکھاتەی فۆنۆلۆژی و مۆرفۆلۆژی تێدایە. لە کاتی باسکردنی وشەدانەکە، ڕێبازێکی کەمکەرەوە بەکاردێت، ھەوڵ دەدات بە گشتی بمێنێتەوە لەکاتی بەکارھێنانی وەسفێکی کەم. بۆ وەسفکردنی قەبارەی وشەدانێک، لێکسێمەکان گرووپ کراون بۆ لێماس. لیما گرووپێک لە لێکسمەکانن کە لەلایەن مۆرفۆلۆجیای ھەڵگەڕاوەوە بەرھەم دەھێنرێ. لێماس لە فەرھەنگەکاندا بە سەردۆرەکان نیشان دەدرێن کە فۆرمی ژێدەر و ھەر فۆرمێکی نا ڕێکوپێک لیست دەکەن، چونکە ئەمانە دەبێت فێربن کە وشەکان بە دروستی بەکاربێنن. لێکسمەکان لە وشەیەک بە مۆرفۆلۆژیای بە دەستھێنانی مۆرفۆلۆجیا وەرگیراوە، بە لێمای نوێ دادەنرێن. وشەدانیش بەپێی ھاوپۆلە کراوە و داخراوەکان ڕێکدەخرێت. جۆرە داخراوەکان، وەک دیاریکەرەکان یان بێژەرەکان، بە دەگمەن پێ دەدرێت بە لێکسێمی نوێ؛ ئەرکی ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی تاکتیکییە ھاوپۆلە کراوەکان، وەک ناوەکان و کردارەکان، میکانیزمی نەوەیەکی زۆر چالاکیان ھەیە و لێکسمەکانیان لە سروشتدا زیاتر لە ڕەوشتدا تێدەپەڕن.
وشەسازی و میکانیزمەکانی تر لە فەرھەنگدا
ڕۆڵی سەرەکی وشەدانەکە بریتییە لە دۆکیومێنتکردنی نۆرم و پەیماننامەکانی وشەدانی دامەزراو. وشەدانان ئەو پرۆسەیەیە کە وشەی نوێ، بەکارھێنانی بەربڵاوی پەیدا کردووە، دەچێتە ناو وشەدانەکەوە. لەبەر ئەوەی وشەناسی لەوانەیە لە ڕووی فۆنۆلۆجی و مۆرفۆلۆجییەوە لێکسیمەکان ھەموار بکاتەوە، ئەوە ئەگەری ھەیە کە یەک سەرچاوەی ئیتیۆمۆلۆژی لە دوو شێوە یان زیاتردا بخرێتە ناو یەک وشەناسی تاکەوە. ئەم جووتانە، کە پێی دەوترێت جووت، زۆر جار لە ڕووی ھەمەنییەوە نزیکن.
میکانیزمەکان، نەک یەکلایەنە تایبەت، ئەمانەن:
وشەسازی زمانی دووەم
زاراوەی وشەدان بە گشتی لە چوارچێوەی زمانی تاکدا بەکاردێت. لەبەر ئەوە، قسەکەرانی فرەزمان بە گشتی وا بیر دەکرێنەوە کە فرە وشەدانیان ھەبێت. قسەکەرانی جیاوازی زمان (پورتوگالی بەڕازیلی و پورتوگالی ئەورووپی، بۆ نموونە) لەوانەیە ڕەچاو بکرێن کە خاوەنی یەک وشەدانی تاک بن. بەم شێوەیە کاشێک (ئینگلیزی بەریتانی) و ھەروەھا ئامێرێکی تەڵەری ئۆتۆماتیکی یان ATM بە ئینگلیزی ئەمریکی لە ھەردوو قسەکەرانی ئەمریکی و بەریتانی تێدەگات، سەرەڕای ئەوەی ھەر گرووپێک دیالێکتی جیاواز بەکاردێنێت.
کاتێک زمانناسان وشەیەک دەخوێنن، ئەو شتانەی کە وشەیەک پێکدەھێنن، لەبەرچاو دەگێرن؛ پەیوەندی وشە/چەمک؛ دەستگەیشتنی وشە و شکستی دەستگەیشتنی وشە؛ چۆن فۆنۆلۆژی و سینتاکس و مانای لێکدان؛ پەیوەندی مۆرفۆلۆجی و وشە؛ پێکھاتەی وشە لە ناو زمانێکی دیاریکراودا؛ بەکارھێنانی زمان (پراگماتیکی)؛ دەستکەوتنی زمان؛ مێژوو و پەرەسەندنی وشەکان (ئیتیمۆلۆژی)؛ و پەیوەندییەکانی نێوان وشەکان، زۆرجار لە نێو فەلسەفەی زماندا دەخوێندرێتەوە
خۆیبوون
وێنۆک خۆیبوون (بە کوردی: جواتا سەرخوەبوونا کورد، Ciwata Serxwebûna Kurd) ڕێکخراوەیەکی ناسیۆنالیزمی کوردی (کوردایەتی) بوون کە پاڵپشتییان لە سەرھەڵدانی ئارارات دەکرد، ئەم کۆمەڵەیە بە سەرکردایەتی ئیحسان نووری پاشا لە وڵاتی لوبنان لە ڕۆژی ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ دامەزرا.
چالاکییەکانی خۆیبوون لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان
لە پەرتووکی بیرەوەرییەکانی ئەحمەد ئەمیرئەحمەدی لە سەرکردەکانی ئەرتەشی پاشایەتیی ئێران نووسراوە کە حیزبێک بە ناوی «حیزبی خۆمان» لە لایەنی کۆمەڵێک لە ڕۆشنبیرانی کورد لە وڵاتی میسردا دامەزراوەتەوە و گۆڤارێک سەبارەت بە سەربەخۆییی کوردستان بڵاو دەکاتەوە و لە ئێران و تورکیا خەریکی چالاکییە. بە وتەی ئەحمەد ئەمیرئەحمەدی ڕەزا شا پێڕستێک لە ناوی سەرکردەکانی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە لەو حیزبە لایەنگریان دەکرد بەشێوەی تلێگراف بە ئەمیرئەحمەدی ناردووە و ئەمیرئەحمەدیش کە لەو سەردەمە بەرپرسی سەرکوتکردنی سەربزێوییەکانی کوردستان و لوڕستان بوو، نەخشەیەک دادەڕێژینێت و بە بوونەی ڕێزلێگرتن داوەتیان دەکات بێن بۆ ساخلۆکانی ئەرتەش و ھەموویان دەستبەسەر و ڕەوانەی تاران دەکات و تا داکەوتنی ڕەزا شا و دەستپێکی شەڕی دووەمی جیھانیی لە زنیداندا دەیانپارێزێت. محەممەد عەلی سوڵتانی وای زانیوە کە حیزبی خۆمان ھەر ئەو حیزبی خۆیبوونە بێت. ھەروەھا ئەسغەر شیرازیش ئەمەی پشتڕاست کردووە و وتوویەتی کە خۆمان یان ھەر ئەو خۆیبوون لە بەھاری ساڵی ١٩٢٧ لە یەکگرتنی چوار ڕیکخراوەی کوردی باکووری کوردستان لە وڵاتی لوبناندا دامەزراوە و بەرەنگاری شەڕێکی سەخت بەرامبەر بە حکوومەتی تورکیا بووە. شیرازی ھەروەھا ئاماژە بەوە کردووە کە حکوومەتی ئێران لە سەرەتادا ھەر بە تەنیا نیگەرانی کیشانەوەی ئەم شەڕە بە ناوی سنوورەکانی خۆی بووە، بەڵام بە دوای ماوەیەک کە ئەم بزووتنەوە لە سەری کوردەکانی ئێلی جەلالی کاریگەر دەبێت و جەلالییەکان سەرھەڵدەدەن، لە ساڵی ١٩٣١ لەگەڵ حکوومەتی تورکیا دژ بە خۆیبوون ڕێک دەکەوێت و ھاوکاری دەکاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردایەتی پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٢٧ پۆل:جیاییخوازی لە تورکیا پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
بوومەلەرزەی ٩٥٧ی دەریای قەزوین
بوومەلەرزەی ٩٥٧ی دەریای قەزوین بوومەلەرزەیەک بوو کە ناوچەی دەریای قەزوینی لە ساڵی ٩٥٧ (٣٤٦ی ھیجری) گرتەوە. بوومەلەرزەکە لەلایان چەندین مێژوونووس و نووسەری عەرەبی و ئاشووری ئاماژەی پێکراوە، کە دەڵێن بە شێوەیەکی سەرەکی بوومەلەرزەکە کاریگەری کردووەتە سەر ناوچەی عێراقی عەجەم. لەرزینەوەکە ٤٠ ڕۆژ بەردەوام بووە بە شێوەیەک بۆ چەند ساتێکی چەندجارە وەستاوە و دووبارە ڕوویداوەتەوە. لەکاتی ڕوودانی بوومەلەرزەی سەرەکی زیان گەیشتووە بە شارەکانی ڕێی، تلیکان و حەلوان، ھەروەھا نووسراوەکان ئاماژە بەوەدەکەن کە ١٥٠ گوند وێران بوون بەھۆی بوومەلەرزەکەوە.
وەسفکردنی لەلایان مێژوونووسان
بوومەلەرزەکە وەسفکراوە لەلایان کۆمەڵێک کەسەوە وەک: ئیبن مسکەوی (لە سەدەی ١١)، ئیبن جووزی (لە سەدەی ١٢)، ئیبن عیبری (لە سەدەی ١٣)، ئیبن ئەسیر (لە سەدەی ١٣)، جرجیس بن ئەلعەمید (لە سەدەی ١٣)، ئەبوو فیدا (لە سەدەی ١٤)، ئەلسویوتی (لە سەدەی ١٥) و کاتب چەڵەبی (لە سەدەی ١٧).
مێژوونووسانی نوێ
مێژوونووسان یووھان جەیکەب ڕیسکی لە سەدەی ١٨ و واڵیس بوودج لە سەدەی ٢٠ ڕوونیان کردەوە و گوتیان سەرچاوەی شوێنی دروستبوونی بوومەلەرزەکە کەنداوی فارس بووە نەک دەریای قەزوین، بەڵام ڕۆبێرت ماڵێت لە سەدەی ١٩ گوتی سەرچاوەی شوێنی دروستبوونی بوومەلەرزەکە دەریای قەزوین بووە. لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوەدەکەن کە بوومەلەرزەکە کاریگەری کردووەتە سەر ھەرێمی جیبا لە خەلافەتی عەباسیدا.
١٧٣٣
ساڵی ١٧٣٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٣
فیلیپ لێنارد
فیلیپ ئێدوارد ئەنتۆن ڤۆن لێنارد (بە ئینگلیزی: Philipp Lenard)(٧ی حوزەیرانی ١٨٦٢ - ٢٠ی ئایاری ١٩٤٧) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو کە لە ساڵی ١٩٠٥ خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک وەرگرت.
پەراوێز
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢ پۆل:مردووانی ١٩٤٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
داکۆتای باشوور
داکۆتای باشوور ویلایەتێکی ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری پیێرە، و مرۆڤ ھەزاران ساڵە ئەم ناوچەیەی ئاوەدان کردووەتەوە.
پۆل:داکۆتای باشوور پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
بڕیارنامەی ٢٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥١٤‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩
ئیسرائیل لە ئۆڵۆمپیاد
ئیسرائیل بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە، جگە لە ساڵی ١٩٨٠ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ساڵی ١٩٩٤ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵمپیادی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی زیاتر لە ١٠ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسرائیل لە ئۆڵۆمپیاد
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٠٠ دامەزراوە ، لەساڵی ١٩٠٤ بۆتە ئەندامی ڕێکخراوی فیفا ی جیھانی ، ئەم ھەڵبژاردەیە توانیویەتی چوار جار نازناوی جامی جیھانیی فیفا و جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بەدەست بھێنێت ، ئەم تیپە بە نێوی مانشافت یاخود مەکینەکان دەناسرێتەوە.
سەرچاوەکان
١.ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیا پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێیەکانی جیھان پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
ڕووبار
thumb|250px|پردێک لەسەر ڕووباری دانووب، هەنگاریا ئەبەستێت بە سلۆڤاکیاوە. ڕووبار ، چەم ، ڕێڕەوێکی ئاوی سروشتی فراوانە، ئاوی سازگاری تێ ئەڕژێت لە دەرئەنجامی بارینی باران یان لە ئاوی ھەڵقوڵاو لە سەرچاوە سروشتییەکانی زەوییەوە یان لە ڕووە ئاوییەکانی وmک دەریاچەکان، ڕووبارەکان درێژ دەبنەوە لە سەرچاوەکانەوە بۆ ئەو شوێنەی ئەڕژێتە ناوی.
لە ناسراوترین ڕووبارەکانی جیھان ئەمانەی خوارەوەن؛
سەرچاوەکان
پۆل:جیۆمۆرفۆلۆژیا پۆل:کۆما ئاوییەکان  پۆل:نیشتووناسی پۆل:ڕووبار
گینێی ئیستوایی لە ئۆڵۆمپیاد
گینێی ئیستوایی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە وەرزشوانانی گینێی ئیستوایی بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، ھەرگیز بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ھیچ وەرزشوانێکی ئەم وڵاتە تا ئێستا مەدالیایی ئۆڵۆمپیادیان بەدەست نەھێناوە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی گینێی ئیستوایی لە ساڵی ١٩٨٠ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٨٤ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانرا.
نەڵۆسێ
نەڵۆسێ (Nellosê، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١ کەس لە ٢١٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
١٧٣٤
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٤
شێرپەنجەی ئێسک
شێرپەنجەی ئێسک(بەئینگلیزی: Bone cancer) شێرپەنجەیەکە کە لە خودی ئێسکەوە دروست دەبێت (شێرپەنجەی سەرەتایی ئێسک) شێرپەنجەیەکی زۆر دەگمەنە کە کەمتر لە ٢٥٠٠ئەمێریکی توشی دەبن لەساڵێکدا، ئەم جۆرەی شێرپەنجە زیاتر توشی منداڵان دەبێت لە پێگەیشتوان.
زۆرترین جۆرە بەربڵاوەکانی شێرپەنجە سەرەتایی بریتین لە:
سارکۆمای ئێسکین و سارکۆمای ئەوینگس بەربڵاوترین جۆرن کەتوشی منداڵان و ھەرزەکاران و گەنجان دەبێت لەتەمەنی نێوان دە ساڵان بۆ بیست ساڵان، بەڵام سارکۆمای کرکراگەیی زیاتر توشی تەواوپێگەیشتوان دەبێت ئەوانەی لەسەرووی پەنجا ساڵانەوەن.
چارەسەری شێرپەنجەی ئێسک بەگشتی بەپێی شوێن و قەبارەی توشبوون کە دەگۆڕدرێت.
نیشانە و دیاردەکانی
ئازار گەورەترین نیشانەی شێرپەنجەی ئێسکە، دەشێت شێرپەنجە لەھەربەشێکی ئیسکی جەستەوە بێت بەڵام بەزۆری لە ئێسکە گەورە و درێژەکان وە سەرھەڵدەدات وەک ئێسکەکانی ڕان و باسکەکان، ھەروەھا نیشانەکانی ڕەنگە بەم شێوازەبێت:
ھۆکارەکانی تووشبوون
ھۆکاری تووشبوون دەگۆڕدرێت بەپێی چۆنیەتی گەشەی ئێسکەکە کەدابەش دەبێت بۆ دوو جۆر:شێرپەنجەی سەرەتایی ئێسک و شێرپەنجەی ناوەندی ئێسک (شێرپەنجەی گەشەسەندوو یا گوێزەرەوە) لەباری جۆری دووەم کە ناوەندیەکەیە خانە شێرپەنجەییە کە گەشەی کردووە لەشوێنێکی ئێسک و دەگوازرێتەوە بۆ شوێنەکانی تری ئێسک بەڵام ھەر خانە بنەڕەتییەکان دەمێنێتەوە کە ڕەگی داکوتاوە بۆنمونە کەسێک توشی شێرپەنجەی پرۆستات بووە دواتر خانە شێرپەنجەییەکە گەشە دەکات و بەرەو ئێسک دەگوازرێتەوە لێرەدا ھەر پێی دەڵێن شێرپەنجەی پرۆستات و نابێتە شێرپەنجەی ئێسک چونکە ڕەگەکەی لە پرۆستاتە.
شێرپەنجەی ناوەندی ئێسک بەربڵاوترە لە شێرپەنجەی سەرەتایی ئێسک کە توشی خانە بنچینەییەکانی ئێسک دەبێت (موخی ئێسک) ئەو خانانەی کە خوێن دروست دەکەن ئەوانەی تووشی جۆری دووەم دەبن ڕەنگە دواتر توشی مایلوما و لوکیمیا ببن.
بەشێوەیەکی گشتی ھیچ ھۆکارێکی تووشبوون دیاری نەکراوە و ناشزانرێت بۆ مرۆڤ تووشی دەبێت تاوەکو ئێستا(٢٠١٩) ھەموو لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە ھۆکاری سەرەکی تووشبوون بۆماوەیی بێت لەھۆکارەکانی بۆماوەییەکانی وەک:
چاڕەسەریەکانی
دەرمان زیاترین بەکارھێنەرەکان بۆ چارەسەر دەرمانە ناھۆرمۆنیەکانە Non-hormonal bisphosphonatesکە وزەی ئێسکەکان زیاد دەکات بەشێوەی پەپکە وەردەگیرێت بۆ یەکجار لە ھەفتەیەک ھەروەھا دەرمانیetastron کەناسراوە بە strontium-89 chloride دەرمانەکە کە سێ مانگ جارێک وەردەگیرێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار بەکاردێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێرپەنجە پۆل:Pages with unreviewed translations
داکۆتای باکوور
داکۆتای باکوور (بە ئینگلیسی:North Dakota) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری بیسمارکە.
ژمارەی دانیشتوان
ژمارەی دانیشتوانی ئەم ویلایەتە لە ١ تەموزی ٢٠١١ نزیکەی ٦٨٣،٩٣٢ ژمارەی دانیشتوان دەقی ئەستوور
پۆل:داکۆتای باکوور پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
١٧٣٥
ساڵی ١٧٣٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٥
٦ ئەلفا-میسل پڕۆجێسترۆن
٦ ئەلفا-میسل پڕۆجێسترۆن یان (6α-MP) دەرمانێکی پڕۆجێستۆجینە کە ھەرگیز نەخراوەتە مارکێتەکانەوە بۆ فرۆشتن      دەرمانەکە بە ڕێژەی %١٥٠ پڕۆجێسترۆنی تێدا چالاکە ھەروەھا بە جیاوازی لەگەل پڕۆجێسترۆن (6α-MP) کاردانەوەیەکی لاوازی (ئەندرۆجین ، دژە ئەندرۆجین) ی ھەیە
سەرچاوەکان
پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:پڕێگنانێکان
حەیدەر عەلیێڤ
حەیدەر عەلیڕەزا ئۆغڵوو عەلیێڤ (، ؛ لەدایکبووی ١٠ی ئایاری ١٩٢٣ – مردووی ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣) سیاسەتوانێکی سۆڤیەت و ئازەربایجانی بوو، کە وەکوو سێیەمین سەرۆک کۆماری ئازەربایجان لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ ھەتا تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ خزمەتی کرد.
ئۆتۆ ڕانک
سەرچاوەکان
پۆل:دەروونناسی پۆل:نووسەران پۆل:کتێبخانەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤ پۆل:مردووانی ١٩٣٩
حەیدەر عەلیێڤ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئازەربایجان
بڕیارنامەی ٢٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵاکانی سێنیگال. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٢٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
ڕۆد ئایلەند
thumb|right|250px ڕۆد ئایلەند (بە ئینگلیزی: Rhode Island) بچووکترین ویلایەتی ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری پراویدێنسە.
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ڕۆد ئایلەند پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٦٦٣ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ڤەسەج
ڤەسەج (Vesec، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٢٠ کەس لە ١٧٠ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
سیاسەتوان
سیاسەتمەدار یان ڕامیار یان سیاسەتوان یان سەرکردەی سیاسی (بە ئینگلیزی: politician ,political leader یان political figure) کەسێکە کە بەشدارە لە کاریگەرکردنی سیاسەتی گشتی و بڕیاردان. ئەمە ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە پۆستی بڕیاردان و میریییان ھەیە، و ھەروەھا ئەو کەسانەش کە بەدووی ئەو پایەوەن، ئیدی بە ھەڵبژاردن یان بۆماوەیی یان کوودەتا یان دیاریکردن یان داگیرکردن یان ھەر ھۆکارێکی تر بێت. ڕامیاری سنووردار نییە بۆ ڕادەی دەسەڵاتدارێتیی لە پایە گشتییەکاندا. دەشێت پایەی گشتی بە ھەماھەنگی بێتە کایەوە. لە ڕاپەڕینە شارستانییەکاندا، سیاسەتمەدارەکان دەشێت ناو بنرێن «جەنگاوەر لەپێناو ئازادیدا». لە کەمپینە میدیاییەکاندا، زۆربەی جار سیاسەتمەداران وەک چالاکوان ئاماژەیان پێ دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانان
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق
230px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق (، ) ناوی کۆمپانیایێکی ھاتووچووتی ئاسمانی کە لە عێراق کار دەکات. شارە تایبەیەکانی ئەم کۆمپانیە کە گرینگ دەژمێریێن ئەمانەن: بەغدا، ھەولێر، بەسرە و نەجەف.
نواوێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئیتاڵیا لە ئۆڵۆمپیاد
ئیتالیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٩٦ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە، بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھەروەھا ساڵی ١٩٢٤ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئیتالیا لە ساڵی ١٩٠٨دامەزراوە، ساڵی ١٩١٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنراوە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی زیاتر لە ٧٥٧ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن. ئەمەش وای کردووە ببنە یەکێک لەو وڵاتانەی خاوەنی زۆرترین مەدالیان.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیتاڵیا لە ئۆڵۆمپیاد
ئەلێکساندر بۆرۆدین
وێنۆک|ئەلەکساندر بۆرۆدین Aleksandr Porfîrevîç Borodîn (ڕووسی: Александр Порфирьевич Бородин، Aleksandr Porfir'evič Borodin) (١٨٣٣-١٨٨٧) موزیک دانەرێکی رووسی بو، باوکی خەڵکی گورجستان بو، دایکی خەلکی روسیا بو. یەکێک بو لەو کۆمەلەیەی پێیان دەگوتن کۆمەلەی پێنجەکە کە کاریان دەکرد بۆ ستایلێکی تایبەتی موزیکی رووسی. لە کارە بەناوبانگەکانی سیمفۆنییەکانی و دو چوارینەی ژێدار و ئۆپەرایەک بە ناوی پاشا ئیگۆر پرنجە ئیگۆر.
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٣ پۆل:مردووانی ١٨٨٧ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین پۆل:کیمیازانەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
فرانسوا دو سالینیاک دو لا موزێ فێنلۆ
فرانسوا دو سالینیاک دو لا موزێ فێنلۆ پسپۆڕی خواناسی و نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥١ پۆل:مردووانی ١٧١٥ پۆل:زانایانی ئایینی کاسۆلیکی فەرەنسی لە سەدەی ١٧
جۆزێف جۆن تۆمسۆن
جۆزێف جۆن تۆمسۆن (بە ئینگلیزی: Sir Joseph John "J. J." Thomson)(١٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٥٦ - ٣٠ی ئابی ١٩٤٠) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو کە لە ساڵی ١٩٠٦ خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک وەرگرت.
پەراوێز
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦ پۆل:مردووانی ١٩٤٠ پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
شلەی گازی دووکەڵی دیزڵ
شلەى گازی دووکەڵی ديزل (DEF) چارەسەريێكى ئاوی یۆریایە کە دروستكراوە لەگەڵ ٣٢.٥٪ يۆريا و ٦٧.٥٪ ئاوی پاڵاوتە کراو. ئەو بە AUS 32(چارەسەريى ئاوی يۆريا) بەپێوانەیی کراوە لە ISO22241. DEF كەم كەرەوەی هاندەرێکی هەڵبژێردراوە لە (SCR) کە بەکار دێت چونکە ڕێژەی چڕی (NOx)نزم دەكاتەوە لە دەرچوونى گازی دووکەڵی ديزل لە بزوێنەری ديزلەوە.
كۆمەڵەى پيشەسازيى ئەوتۆمۆتیڤی ئەڵمانی VDA نيشانەى بازرگانى [AdBlue]ى تۆمار كرد بۆ AUS 32.
کیمیا
بزوێنەری ديزل دەتوانرێ بەڕێوە ببردرێ لەگەڵ سووتانێکی لاواز  لە ڕێژەى ھەوا-بۆ-سووتەمەنی(ڕێژەی ئۆڤێرستۆيچيۆمێتريك)overstoichiometric ratio، تا پیسیەکان بە تەواوی بسووتێنرێن و تا ڕێگە بگرێت لە دەرچوونی ئەو سووتەمەنیانەی کە نەسووتاون. هەواى زياد بە شێوەیێکی پێويست ڕابەری دەکات لە نەوەى نایترۆجین ئۆكسایدەکان (NOx)، كە پیسکەری ژینگەن، لەو نایترۆجینەی کە لە هەواكەدا ھەیە. كەم كەرەوەى هاندەريى هەڵبژێردراو بەکار دەھێنرێ بۆ کەم کردنەوەی ڕێژەی ئەو NOx انەی كە لە كەشەكەدا بڵاو بوونەتەوە. شلەى گازی دووکەڵى ديزل (DEF) لە تانكێكى جوداوە دەپڕژێتە ناو هێڵى بۆڕيى گزوز، وە ئاوی يۆرياکە دەبێت بە ھەڵم و شى دەبێتەوە بۆ شێوەی ئامۆنيا و دوانەئۆكسايدى كاربۆن. لە نێو پەرەپێدەرى كارلێكى كيمياييى ئێس سى ئاڕ(SCR)، NOx ەکانیش كەم دەكرێتەوە لەلايەن ئامۆنياكەوە(NH3) بۆ ئاو (H2O) و نایترۆجین (N2)، کە ھەردووکیان بێ زیانن؛ و ئەمانە پاشان بڵاو دەکرێن بە ناو گزۆزەکە.
DEF ەكە ٣٢.٥٪ گیراوەی يۆريا، (NH2) 2CO. كاتێك کە دەپڕژێتە ناو چەمى  گازی دووکەڵی گەرم، ئاوەكە دەبێتە ھەڵم و يۆرياكە گەرمیانە  شى دەبێتەوە تا ئامۆنياو  ترشی ئایزۆسایانیک(isocyanic acid) دروست بکات:
(NH2)2CO → NH3 + HNCO
ترشی ئایزۆسیانیک شی دەبێتەوە بۆ کاربۆن دایئۆکساید و ئەمۆنیا
3HNCO + H2O→ CO2 + NH
بە گشتی، ئەمەیان
NH2)2CO + H2O → 2 NH3 + CO2
لەم خاڵەوە، ئەمۆنیا، لە ئامادە بوونی ئۆکسجین و کاتالیست، کەم دەبێتەوە بۆ نایترۆجین ئۆکساید
4 NO + 4 NH3 +  O2 → 4 N2 + 6 H2O and
NO2 + 8 NH3 → 7 N2 + 12 H2O 6
لە کەم بوونەوەی گشتی NOx بە یۆریا:
NH2)2CO + 4 NO + O2 → 4 N2 + 4 H2O + 2 CO2 and) 2
(NH2)2CO + 6 NO2 → 7 N2 + 8 H2O + 4 CO
‎كردار لە كاتى زستان
DEF لە پلەی گەرمی  −١١ سیلزی (١٢ فەھرانھایت)دەیبەستێت. بۆ SCR کە سیستەمی پاك كەرەوەی گازی دووکەڵ تا كار بكات لە پلەى گەرمی نزم، بە زووترین کات دەبێت ڕێژەیێکی تەواو لە DEFی بەستراو بتوێنرێتەوە، باشتر وايە لەسەر فەرمانى خولەك بێت. بۆ نموونە، ٢٠١٠ ئى پى ئەى(2010 EPA) یەکێک لە  پێداويستيەکانی دەرچوون ئەوە بوو کە ساردكەرەوەى تەواوی DEF دەبێت لە ماوەی ٧٠ خولەك بێت.
بە شێوەيەكى نموونەيى، DEFە بەستراوەکە دەتوێتەوە بەھۆی گەرمى بزوێنەرەکە، بۆ نموونە تێ پەڕينى ساردكەرەوەى مەكينە بەناو تانكى DEF، فەرمانڕەواييى كراوە لەلايەن زمانەى كۆنترۆڵى ساردكەرەوەى گەرمى. ئەم ڕێگەيە لەوانەيە كاتێکی گرنگ ببات پێش ئەوەی(SCR) سیستەمی پاک کردنەوەی گزۆز بە تەواوی کارا بێت، زۆرجار زیاتر لە كاتژمێرێک.
ڕێگەيێكى تر بۆ ئەوەی DEF بتوێتەوە (و بەم شێوەیە ڕێگە بدرێت بە كردارى تەواوی SCR ) ئەوەيە کە هيتەرێكى كارەبايى دابنرێت بۆ تانكى DEF. ئەم هيتەرە دەبێت قەبارەیێکی گونجاوی ھەبێت، لە شوێنێکی ڕێک دا بنێرێت، وە دەبێت توانای تەواوی تواندنەوەی DEF ە بەستراوەکەی ھەبێت. وە پێويستە ھیتەرەکە خۆی ڕێکخەر بێت وە نابێ زیاد لە پێویست گەرم بێت گەر لە دەرەوەی شلەکە بێت. هەروەها دەبێت ڕێکخەر بێت بۆ لابردنی هەر سێنسەرێكى ئاڵۆز و ڕێکخەری پلەى گەرمى. سەرەڕاى ئەوەش، نابێ پلەی گەرمی هيتەرەكە لە ٥٠–٦٠°C (١٢٢–١٤٠ °F)زیاتر بێت، DEF دەست بە شى کردنەوە دەکات لە دەوروبەری پلەی گەرمی ٦٠°C (١٤٠ °F). هيتەرى PTC زۆرجار بەکار دەھێنرێن بۆ ئەوەی ئەم کردارە بەدەست بهێنن.
ھەڵگرتن
سيستەمەکانى SCR ھەستیارن بۆ پیسی شاراوەی كيمياويى لە گیراوەى يۆريا، بۆيە توێنەرەکە ئاوی دووبارە کانزایی کراوە. گیراوەی يۆريا ڕوونە، نا ژەهراویە و سەلامەتە گەر کاری پێ بکرێت. ھەروەھا دەتوانێت هەندێك كانزا داخورێنێت و دەبێت بە وریایی ھەڵبگیرێت و  بگوازرێنەوە.
DEF ھەڵدەگیرێت لە تانكێك لە ئۆتۆمبيلەكە، و دەپڕژێنرێتە ناو شەپۆلی گازی دووکەڵەکە بە سيستەمی پێوانەیی مەتری. ڕێژەى پڕژان لە دوایی پشت دەبەستێت بە سيستەمى چارەسەر کردنی دياريكراو، بەڵام بە شێوەيەكى نموونەييە ٢–٦٪ى قەبارەى بەكارهێنانى ديزل. کەمی ڕێژەى ژەمەکە دڵنيایی دەدات لە پڕبوونی شلە و قەبارەى تانكەکە كەم دەكاتەوە (و دەچێتە ناو بۆشایی ئۆتۆمبێل). يەكەی كۆنترۆڵى ئەليكترۆنى شلە کۆکراوەکان ڕێك دەخات بەگوێرەى تایبەتمەندی پلەى گەرمى و خێرايى بزوێنەری کار پێ کراو.
شلەى گازی دووکەڵى ديزل پێشكەش دەكرێت بۆ بەكاربەر بە چەند جۆرێک لە مەودای تاك يان بەكارهێنانی دووبارە كراوی بچووک،  تا ھەڵگری بە کۆمەڵ بۆ بەكاربەر کەڕێژەیێکی زۆریان لە DEF پێویستە. ھەروەھا ئەوە ڕاسپێردراوە کە DEF لە شوێنێک ھەڵبگیرێت کە ھەوا گۆڕکێیەکی باشی ھەبێت و سارد و وشك بێت و دوور بێت لە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی تیشکی خۆر. لە ساڵی ٢٠١٣، ژمارەيەك لە بار ھەڵگر وازدەھێنن لە بەکار ھێنانی پەمپى DEF. ئەمانە زۆر جار نزیکن لە پەمپی سووتەمەنی بۆ ئەوەی شۆفێرەکە بتوانێت هەردوو تانكەکان پڕ بكات بێ ئەوەی جووڵە بە بار ھەڵگرەکە بکات.
قەبارەى DEF بارستايى گونجاوە بۆ كۆگا لە نێو دەفرى پۆليێثەليين(polyethylene) (HDPE، XLPE, FRP)، و تانكى پۆڵا. ھەروەھا DEF زۆرجار لە دەفری کەڵەکەبوونی ناوەندی ڕەفتاری لەگەڵ دەكرێت بۆ كۆگا و ھەناردە کردنی.
پیادە کردن
کۆمپانیای " FLENDS" ناوی بازرگانی(كورت بۆ كۆتايى نزمی دەرچوون لە سيستەمى ديزلى نوێ) بەكار هێنا بۆ بار ھەڵگری UD کە  خۆیان تەكنەلۆجياى كەم كردنەوەى هاندەریان ھەڵبژارد بە بەکار ھێنانی DEF.
سەرچاوەکان
^ "The DPR Future" (PDF). Hino Motors. Retrieved 30 July 2014.
^ "ISO 22241-4:2019 Diesel engines — NOx reduction agent AUS 32". ISO (International Organization for Standardization). 2019-07-01.
^ a b "What is DEF?" (PDF). Cummins Filtration.
^ "How it works". H2Blu.
^ EP 2551009, "Diesel exhaust fluid formulation having a high ammonium content and a low freezing point", published 30 January 2013
^ "AdBlue What diesel vehicle owners need to know". www.rix.co.uk. Retrieved 2019-11-20.
^ Panayi, Adam (2017). "Frequently Asked Questions". discoverdef.com. Retrieved 29 December 2017.
^ "DEF Equipment Delivery & Storage". Cummins Inc. 2017. Retrieved 29 December 2017.
^ "The 5 Facts and Fiction of Diesel Exhaust Fluid". Victory Blue - Diesel Exhaust Fluid. 2016. Archived from the original on 29 December 2017. Retrieved 29 December 2017.
^ "3. Hazard Identification" (PDF). Urea Solution 32,5% Material Safety Sheet. Fertiberia. 2008-08-21. p. 2. 3.1– For Human Health … The product has a low toxicity and it is not considered that it could be harmful to health. … 3.1.5. – Long-term effects: … Urea is a substance that appears in the body as a result of proteins during metabolism, it is eliminated with the urine.
پەیوەندی دەرەوەیی
VDA website entry on Adblue
FactsAboutSCR.com North American SCR Stakeholders Group
"AdBlue Material Safety Data Sheet" (PDF). September 2014. پۆل:گیراوەکان
١٧٣٦
ساڵی ١٧٣٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
پێرفۆڕمانس
وێنۆک| وێنۆک| پێرفۆڕمانس یان پێڕفۆڕمێنس نواندنێکی زیندوویە کە زۆر جار بینەریش ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بەشداری پێ دەکرێت، یان تێوەدەگلێت. دەکرێت بینەرێکیش لەگۆڕێدا نەبێت و تۆمار بکرێت و بڵاو بکرێتەوە؛ دەکرێت ھەم بینەر ھەبێت ھەم تۆماریش بکرێت؛ دەکرێت ھەر تۆماریش نەکرێت، چونکە زۆر جار پێرفۆڕمانسکار بیرۆکەکانی ھەر ئەو چرکەساتە بە زەین دەگات و ئەگەر خاوەخاو بکات، کارەکەی ئەو زیندوویەتییەی کوتووپڕییەکەی نابێت: واتە تا ڕادەیەک دەسکرد دەنوێنێت.
شرۆڤە
پێرفۆڕمانس نواندن و دژکردەوە یان کردەوەیەکی ھونەریی تەواو کوتووپڕ و بێپلانە. بۆ نموونە: لە خۆپیشاندانێکدا ئەو کەسەی کە دەچێتە ژێر کاریگەریی دۆخی خۆپیشاندانەکە و بە شێوازی خۆی و بە شێوەیەکی جیاواز و سەرنجڕاکیش دروشم دەدات، ئەوە خەریکە پێرفۆڕمانس دەکات. کاتێک دەڵێن پێرفۆڕمانس نواندنە، بەو مانایە نییە کە وەک شانۆی سەیر بکەین.
جیاوازیی پێرفۆڕمانس و شانۆ
لە پێرفۆڕمانس پێویست ناکات تێکستی بۆ بنووسیت و پرۆڤەی زۆر و زەوەندی بۆ بکەیت؛ ئەگەر وات کرد لە ڕاستیدا تۆ خەریکی شانۆی. پێرفۆڕمان شانۆ نییە، شانۆکار ڕۆڵی کەسێکی دیکە، یان پاڵەوانێکی نێو شانۆنامەکەی دەگێڕیت، بەڵام لە پێرفۆڕمانسدا، پێڕفۆمانسکار ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆی دەگێڕێت، کەسێکیش کە ڕۆڵی خۆی دەگێڕێت شانۆ ناکات، بەڵکوو بڕگەیەک لە ژیان و بیرکردنەوەی ڕۆژانەی خۆی دەنوێنێت، یانی نمایشی دەکات. ئەو ژیانەی بەردەوام ھەستەکانمانی بۆ ـ لە دڵماندا ـ قوربانی دەکەین و ڕووی ڕاستەقینەی لەبەر شەرم یان ترس یان یاسا یان ھەر ھۆکارێکی دیکە دەشارینەوە. کاتێک کەسێک پێرفۆڕمانس دەکات لەو کاتەدا ھەموو ئەو ترس و شەرم و شکۆیانە لە خۆیدا دەشکێنێت و ناخی خۆی ڕووت دەکاتەوە. پێرفۆڕمانس دووپاتکردنەوەی تێدا نییە، کە دووپاتت کردەوە و ڕێک وەک جاری پێشوو دەرھاتەوە ئەوە یانی تۆ خەریکی شانۆی، یانی خەریکی ڕۆڵی ئەو دەگێڕیت کە بۆ نموونە ڕۆژێک پێشتر ئەم پێرفۆڕمانسەی بەڕێوە بردووە. دەکرێت پێرفۆڕمانس دووپات بکرێتەوە بەڵام دەبێت جیاوازیی ھەبێت لەگەڵ جارەکانی پێشووتری، وەک چۆن ئەمڕۆ لەگەڵ دوێنێ جیاوازە، دەنا نابێتە کارێکی بێپلان و کوتووپڕ و زیندوو. ھەڵبەت پێرفۆڕمانس تا ڕادەیەک دەکرێت بە پلان و بەرنامەش بەڕێوە بچێت، بەڵام ئەم پلان و بەرنامەیە نابێت ببێتە ھۆی ئەوەی پێرفۆڕمانسکار جووڵە یان کاری چاوەڕوان نەکراوی دیکە نەکات. پێرفۆڕمانس ھونەرێکە بێ ھەڵاواردن لە دەستی ھەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگادایە. لە شانۆدا شانۆکار ڕۆڵی پاڵەوانێک دەگێڕێت کە لەوانەیە لە کەسایەتیی خۆشی نزیک بێ، بەڵام پێرفۆڕمانسکار بە تەواوی ڕۆڵی خۆی دەگێڕێت و ئەو جووڵە و ھەڵوێست و قسانەی بە شێوەی زیندوو و بێ بیرکردنەوەی پێشوو دەیانکات؛ ڕاستە لەوانەیە کەمووکۆڕییان ھەبێت، بەڵام کاریگەرییان لە شانۆ زۆر ڕاستەقینەترە. چونکە بینەری شانۆ ھەردەم ئەو شتە لە زەینیدا دووپات دەکاتەوە "ھیچ نییە دەی شانۆیە، ھیوادارم ئەم تڕاژێدییە ڕاست نەبووبێت"! بەڵام بینەری پێرفۆڕمانس تەواو دڵنیایە لەگەڵ واقعییەتێک ڕووبەڕوویە و ئەو کاریگەرییەی پێرفۆڕمانس دای دەنێت، شانۆ لەوانەیە نەتوانێت دای بنێت. پێرفۆڕمانس وەک شانۆیەکی خیابانیش دەردەکەوێت، چونکە پێرفۆڕمانس تایبەتە بە نێو کۆمەڵ و شۆنە گشتییەکانە، نەک بە ھۆڵە سەر داپۆشراوەکان. شانۆی خیابانیش نییە، لەبەر ئەوەی ھەروەک گوتم پێرفۆڕمانسکار بێپلان و بێ تێکست و بێ بیرکردنەوەی پێشوەختە کارەکەی دەکات، ئەگەر ھەموو ئەو پلان و تێکست و بیرکردنەوە پێشوەختانەشی بووبێ لە کاتی ڕۆڵگێڕانەکەیدا زۆر جووڵەی نوێ و پێشبینینەکراوی دیکە دەکات، کە ئەمە بە تەواوی لە شانۆبوونی دادەماڵێت. ئەگەر شانۆیەکیش وەک پێرفۆڕمانس دەرکەوت ئەوە لە ڕاستیدا ئەو شانۆیە لە شانۆبوونی خۆی دەرباز بووە و بووە بە پێرفۆڕمانس.
شێواز
پێرفۆڕمانس زۆرتر بە شێوەی تاکەکەسی بەڕێوەدەچێت، بەڵام بە گرووپیش دەبێت؛ پێرفۆڕمانسی بە گرووپ ھەندێک جار بەھۆی ئاڵوگۆڕێ بیروڕا کارەکە خۆپارێزانەتر دەبێت. پێرفۆڕمانس لە ھەموو جێگایەکی گونجاو بەڕێوە دەچێت؛ بۆ نموونە: شەقام، کۆڵان، پارک و شوێنە گشتییەکان؛ ھەڵبەت ھەندێک پێرفۆڕمانس ھەماھەنگیی یاسایی پێویستە، چونکە لەوانەیە ڕواڵەتێکی تۆقێنەرانەی ھەبێت بۆ ئەو کەسانەی ئامادەگییان نییە. پێرفۆڕمانس پێویستی بە کەرەسە و ئامادەکاریی زۆر نییە، بۆیە بێکێشەترین و کەمخەرجترین نواندن یان ھەڵوێستی جەستەیی مرۆڤە کە بە ھونەر دێتە ئەژمار.
پێرۆڕمانسکار
پێرۆڕمانسکار دەتوانێت لە ھونەرمەندانی دیکەش و کەرەستەکانیشیان کەڵک وەربگرێت، بۆ نموونە لە ڕەنگ و چوارچێوەی شێوەکارەکان، یان مۆسیقارێک لەگەڵی وەنێو کەوێت. شانۆکارێک خۆی تێ ھەڵقورتێنێت، سەماکارێک خۆی بە سەماوە تێبھاوێت و… جووڵە، دەنگ، جووڵەی کوتووپڕ، بەکارھێنانی شێوازەکانی دیکەی ھونەر بۆ بەرەوپێشبردنی کارەکان وەک پێرفۆمانسکارێک، گرنگیی زۆری ھەیە. پێڕفۆڕمانس و پێفڕمانسکار بۆ دژکردەوەی کاتیی بینەر کار ناکەن، بەڵکوو کاری خۆیان دەکەن و چاوەڕوانیی خولقانی ڕووداوێک، یان ڕاگرتنی ڕووداوێکی سروشتین. جا لە ناخی بینەراندا بێ یان لە دنیای ڕاستەقینەدابێ، جیاوازیی نییە. بۆ نموونە: کاتێک کەسێک ئاگای لە خۆی نابێت و دەچێتە سەر ڕێگای ماشێن، ئەو کەسەی بە تەواوی ھێزی خۆی ھاوار دەکات و وەئاگای دێنێتەوە، بۆ ئەوەوی وەبەر ماشێن نەکەوێت، کاری بەوە نەداوە ئەو کەسانەی ئاگایان لە مەسەلەکە نییە، ئەو دەنگە بەرزە ئازاریان دەدات یان پێیان ناخۆش دەبێت، بەڵکوو دەیھەوێت ڕووداوێک ڕاگرێت و ئەو ھاوار و کارەی دەشیکا لەم کاتەدا پێرفۆڕمانسە؛ پێرفۆڕمانسێکی سروشتی و بێپلان. ئەو کەسانەی پڕفۆڕمانس دەکەن مەرج نییە ھونەرمەند بن، بۆ نموونە؛ دەکرێت بۆ چالاکێکی بواری ژنان کە قەت ھونەرمەند نەبووە و بە ڕادەی پێویست لە ھونەریش نازانێت، بێت بۆ مەسەلەی حیجابی زۆرەملی لە ئێراندا، بە جەستەی خۆی کارێک بکات، جا حیجاب لەبەرخۆی دادەدڕێت، خۆی لەبەردەم مزگەوتێک ڕووت دەکاتەوە، حیجابەکەی دەکات بە کۆمەڵێک وێنەی جنسی یان توندوتیژییانە یان ھەرشێکی دیکە، ئەوە یانی پێرفۆڕمانسی کردووە. ھەموو کەسێک دەتوانێت پێفۆڕمانسکارێکی سەرکەوتوو بێ، بە مەرجێک ڕۆڵی خۆی بە ئاشکرایی بگێڕێت و لە پانتای کردەوەدا خۆی بۆ ویستەکانی خۆی بنوێنێت.
فێربوون
تا ئێستا لە زۆر زانکۆی ھونەری دنیا وانەی پێرفۆڕمانس ھەیە، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە ئەوکەسانەی کلاس و شوێنی فێرکاریی پێرفۆڕمانس نەچوون دڵسارد بنەوە. باشترین کلاس بۆ ئەم کەسانە ئەوەیە لە دنیای مەجازی بەتایبەت یووتووب زۆر سەیری ئەو ویدیۆیانە بکەن کە لە پێرفۆڕمانسی خەڵکانی دیکە ھەڵگیراوەتەوە. ئەوە زۆر بەرچاوڕوونی و ئیدە دەدات بەو کەسانەی سەرچاوەیەکی باشیان لەبەردەستدا نییە بۆ فێربوونی چۆنییەتی بەڕێوەبردنی پێرفۆڕمانس.
گرینگیی پێرفۆڕمانس بۆ کورد
پێرفۆڕمانس ھونەرێکی بەرھەڵەستکارانە کە تا ئێستا زیاتر بۆ گواستنەوەی پەیامی سیاسی و ڕەخەی کۆمەڵایەتی کەڵکی لێ وەرگیراوە. کورد بەپێی بارودۆخی ھەنووکەیی گەلێکی ناڕازی و بەرھەڵەستکارە، ئەم شێوازە چالاکییە یەکێک لە باشترین کەرەسە و ئەمرزارەکانی دەربڕینی ناڕەزایەتییەکانییەتی. دەربڕینێکی زیندوو و کاریگەرە، بەتایبەت بۆ ئەو چالاکانەی لە ئەورووپا و دەرەوەی کوردستان دانیشتوون تاوەکوو بەم شێوەیە سەنجێکی زۆری ڕای گشتی بۆ لای گەلی کورد ڕابکێشن، وەک کەرەسەیەک بۆ ناساندنی زیاتری کورد بە خەڵکی بێئاگا، کە لەوانەیە ئەگەر ئەو خەڵکە بێئاگایە لەگەڵ مەسەلەی کورد ئاشنا بوون، لە دواڕۆژدا دەنگێکی کاریگەر بن بۆ گەلی کورد؛ ئەوە لە حاڵێکدایە ھونەری پێرفۆڕمانس لە نێو گەلی ئێمەدا زۆر بە کەمی ئاوڕی لێ دراوەتەوە و تەنانەت لەلایەن خودی ھونەرمەندانی کوردیشەوە کەمترین کاری پێرفۆڕمانس کراوە، ئەو یانی ئەوەی ھونەرمەندان و چالاکانی کورد ھێشتا ھەستییان بە گرنگیی ئەم ھونەرە نەکردووە، ھونەرێک کە دەڵێی بەتایبەتی بۆ کورد لەدایک بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەر پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن پۆل:کەسایەتی
لێنزی کامێرا
thumb|لێنزی کامێرا لێنز یان ھاوێنە پارچەیەکی کامێرایە کە وەک دەرچەیەکە بۆ چوونە ژوورەوەی ڕووناکی بۆ نێو کامێرا، و بەکاردێت بۆ وێنەگرتنی ھەر شتێک، واتە بەبێ لێنز کامێرا ناتوانێت وێنە ناگیرێت.
گالێری
پۆل:ئامێرەکانی وێنەگری
بڕیارنامەی ٢٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٢١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩
١٢٩٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەژاڵ ئەحمەد
کەژاڵ ئەحمەد سەعید محەممەد بەرزنجی (١٩٦٧ لە کەرکووک - ) خانمێکی نووسەر، شاعیر و ڕۆژنامەنووسی کوردی باشووری کوردستانە. کەژاڵ ئەحمەد لە ساڵی ١٩٦٧ لە گەڕەکی تەپەی مەلا عەبدوڵڵای شاری کەرکووک لەدایکبووە.
خوێندن
لە سلێمانی قۆناغەکانی خوێندنیی بڕیوە، لە سەرەتاییدا لە قوتابخانەی کوردستان، و ناوەندی و دواناوەندیشیی لە قوتابخانەی سۆلاڤی کچان خوێندووە. وێنۆک|وێنەیەکی کەژاڵ ئەحمەد، کە بە کامێرای خانمە وێنەگرێکی ئیسپانی لە ساڵی ٢٠٠٥دا گیراوە.
بەرھەمەکان
کەژاڵ چەندین بەرھەمى چاپکراوى ھەیە لەوانە:
شیعر
دەزگای جەمال عیرفان بەچاپی گەیاندووە و داھاتەکەی بۆ کەسوکاری شەھید و ئەنفالکراوانە.
وەرگێڕان بە زمانەکانی تر
شیعرەکانی کەژاڵ ئەحمەد بە زمانەکانی ترو شێوەزاری تر:
سەرچاوەکان
پۆل:کەژاڵ ئەحمەد پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد بە زمانی کوردی پۆل:فێمینیستە کوردەکان پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:ژنانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:ھونەرمەندە عێراقییەکان پۆل:ژنە ھونەرمەندە عێراقییەکان
١٧٣٧
ساڵی ١٧٣٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٧
پارتی دیموکراتی گەلان
پارتی دیموکراتی گەلان (بەکورتی: هەدەپە، HDP) پارتێکی سیاسییە لە تورکیا لە ژێر کاریگەری ئایدیای چەپ و سۆسیالیزمن، پارتەکە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە ئەنقەرە دامەزراوە، سەباحەت تونجەل و ئەرتوغرول کورکچو هاوسەرۆکەکانی پارتەکەن، ئامانجی پارتەکە دامەزراندنی حکوومەتێکی دێموکراتییە لە تورکیا بۆ ئەوەی کۆتایی بە کپکردن بێنن، پارتەکە لەلایەن چەند کوردێکی چەپڕەو دامەزراوە و سێ لە کەسە دیارەکانی ئەو پارتە پێشتر لە پارتی ئاشتی و دیموکراسی (بەدەپە) بوون لەوانە سری سورەیا ئوندەر، هاوکات هەدەپە و بەدەپە پەیوەندییەکی قووڵیان لەگەڵ هەیە تاڕەدەیەک هاوبەشانە کار دەکەن.
ھەدەپە پارتێکی سۆسیال دیموکراتە کە پابەندە بە دژایەتیکردن لەگەڵ سیستمی سەرمایەداری و ئاوەتەخوازی کۆتاییھێنانە بە ھەڵاواردنی ئایینی، ڕەگەزایەتی و نەتەوایەتی. ئەم پارتە لە کاتی ناساندنی کاندیدەکانی، ٥٠ لەسەدی تایبەت کردووە بۆ ژنان و ١٠ لەسەدی بۆ کۆمەڵگای ھاوڕەگەزخوازەکان. ئەم پارتە ھەروەھا ژینگەپارێزە و دژی دەستپێکردن و چالاکیی وزەی ناوەکییە لە تورکیا. ھەدەپە خوازیارە کە سیاسەتەکانی ئەم پارتە سەرترە لە سیستمی دوانەیی تورک و کورد، لەکاتێکدا لە دانۆستانەکانی عەبدوڵا ئۆجەلان ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە بەشداریان کرد. دەوڵەتی تورکیا ئەم پارتە تۆمەتبار دەکا بە پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان و کۆما جڤاکێن کوردستان.
ھەدەپە یەکەمین جار لە ھەڵبژاردنە ناوچەییەکانی ساڵی ٢٠١٤ بەشداری کرد. لەم ھەڵبژاردنەدا ھەدەپە لە ناوچەکانی ڕۆژاوای تورکیا بەشداری کرد لەکاتێکدا دەبەپە لە ناوچە کوردییەکانی باشووری ڕۆژھەڵات چالاکی و بەشداری کرد کە لە ئاکامدا ھەردوو پارتەکە بە تێکڕایی ٦.٢ لەسەدی گشت دەنگەکانیان بەدەستھێنا. سەلاحەددین دەمیرتاش ھاوسەرۆکی ئێستای ھەدەپە لە ھەڵبژاردنەکانی سەرکۆماری ساڵی ٢٠١٤ وەک کاندیدی ئەم پارتە بەشداری کرد و توانی ٩.٧٦ لەسەدی دەنگەکان بەدەست بێنێ. ٢١ پارڵەمانتاری پارتی ئاشتی و دیموکراسی، لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئاگۆستی ساڵی ٢٠١٤ چوونە ناو ڕیزی پارتی دیموکراتی گەلان.
ئایدیۆلۆژی
یاڤوز ئۆنەن و فاتما گۆک لە ئەندامانی سەرەکی ھەدەپە ، جەخت لەمە دەکەنەوە کە بنەمای سەرەکی پارتی دیموکراتی گەلان قبووڵ نەکردنی سیستمی سەرمایەداری و چەوساندنەوەی چینی کرێکارە بۆ بەرژەوەندییەکانی سەرجەم شارۆمەندانی تورکیا و بە چاوپۆشین لە نەژاد، رەگەز (ژن یان پیاو) یان ئایین. بەو پێیە ھەدەپە پارتێکی سێکۆلارە.
ئایین
گەرچی ھەدەپە پارتێکی سێکۆلارە بەڵام سیاسەتێکی نەرمتری سەبارەت بە ئایین لەبەرچاو گرتووە. بۆ نموونە وەشوێن کەسایەتییە ھەڵکەوتەکانی ئایینی کەوتووە بۆ ھاتنە ناو ڕێزی حیزب، لە ئامەد پشتیوانی لە گرووپەکانی کومەڵگای مەدنی ئیسلامی کردووە و کارگەی فێرکاری سەبارەت بە ئیسلام و نادادپەروەری و ژانی کوردانی بەڕێوەبردووە. ئەم پارتە لەلایەن پارتی داد و گەشەپێدان کە پارتێکە بە ئایدیۆلۆژیای ئیسلامی، تۆمەتبار دەکرێ بە دژایەتیکرن لەگەڵ ئیسلام ، بەڵام ئەم تۆمەتە لەلایەن ھەدەپە ڕەتدەکرێتەوە. بەڕای ئاڵتان تان نوێنەری پەرلەمانی تورکیا لە شاری ئامەد و ئەندامی ئیسلامخوازی ھەدەپە، ئەم پارتە ئایدیۆلۆژیایەکی عەلەمانی و لائیتسەیە، واتە جێگرکردنی ماف و ئازادییەکانی ھەموو نەتەوە و ئیتنیک و ئایینەکان. لە نێوان لایەنگرانی پارتی ئاشتی و دیموکراسی و پارتی داوای ئازاد (ھوداپار) کە پارتێکی کوردیی ئیسلامییە چەندین پێکدادان ڕووی داوە.
کۆنگەرەی کۆمەڵگای دیموکراتیک کە لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک ڕێکخراوێک بۆ پشتیوانی لە گرووپە سیاسی و مەدەنییەکان دەستی بەکار کردووە. ئەم ڕێکخراوە لە ھەڵبژاردنی گشتیی ساڵی ٢٠١٥ تێکۆشانی کردووە و حەولی داوە تاکوو عەشیرەتە کوردییەکان و دەنگە بایکۆتەکانیان بۆ لای ھەدەپە ڕابکێشێ. لە ئاکامدا زۆر یەک لەم عەشیرەتانە کە پێشتر دەنگیان دەدا بە ئاکپارتی ڕوویان لە ھەدەپە کرد. بەو پێیە:
عەلەوییەکان
بەپێی ئامارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەکانی کۆنگەرەسی ئەمریکا، لە نێوان ١٠ تا ٢٠ میلیۆن عەلەوی لە تورکیا بوونی ھەیە کە زۆربەیان لە شارەکانی ئەستەمبوڵ، ئادانا، بورسا، تونجەلی و بالیک عەسیر دەژین. کۆمەڵگای عەلەوی لەم وڵاتە وەک یەکێک لە بەشە سەرەکییەکانی پشتیوانانی پارتی کۆماری گەل دەناسرێن. ھەدەپە لە ھەڵبژاردنی گشتیی ساڵی ٢٠١٥ حەولی بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی ئەم کەمایەتییە ئایینییە دا. لەو چوارچێوەیەدا ھەدەپە ھاوبەندییەکی لەگەڵ عەلەوییەکان پێکھێنا و چەند کاندیدی لە ناو عەلەوییەکان بۆ ھەڵبژاردن دەستنیشان کرد. ھەروەھا کۆنفڕانسێکی لەسەر ناوی "عەلەوییەکان: مێژوو، گیروگرفتەکان و بیرۆکەکان" پێکھێنا کە لەم کۆنفڕانسەدا سەلاحەدین دەمیرتاش ھاوسەرۆکی ھەدەپە لێدوانی دا. پاشان ھەندێک لە ڕێبەرانی عەلەوی پشتیوانی خۆیان لە ھەدەپە ڕاگەیاند.
پرۆسەی ئاشتی
لە ٢١ی ئاداری ساڵی ٢٠١٣ دوای بانگەوازێک و پەیامێک لەلایەن عەبدولڵا ئۆجەلان ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە پرۆسەی ئاشتی دەستی پێکرد. ئەم پرۆسەیە کە لە نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و حکومەتی ئەم وڵاتە و پارتی دەسەڵاتدار واتە پارتی داد و گەشەپێدان، بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕی ٣٠ ساڵەی پەکەکە و ئەڕتەشی ئەم وڵاتە ئەنجام دراوە.
خۆپیشاندانەکانی گەمارۆدانی کۆبانی ٢٠١٤
دوای ھێرشەکانی داعش بۆ سەر کۆبانێ، کاربەدەستانی ئاکەپە لە دژی نوێنەرانی بزوتنەوەی ئازادی و نوێنەرانی پارتی دیموکراتی گەلان دەستیان بە ھەڕەشە و گوڕەشە کرد. دوایین جار لە ٢١ مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ شاندی ھەدەپە چوونە ئیمراڵی و چاویان بە ئۆجالان کەوت. لەوێش ئۆجالان لەسەر سیاسەتی حکومەت زانیاری دابوو و سوربونی خۆشی لەسەر بەرێوەبردنی پرۆسەکە نیشاندا و لە سەر ھەڵوێستی حکومەتیش وتبووی:
ھاوسەرۆکەکان
لەم لیستەی خوارەوە ناوی سەرۆکەکانی پێشوو و ئێستای ھەدەپە، لەگەڵ ڕێکەوتی لەدایکبوون و ڕێکەوتی دەستپێکردن و کۆتایی ھاتنی ماوەی دەسەڵاتەکەیان نووسراوە.
سزای تەمەلی هاوسەروکی ئستا حیزبی هەدەپە
ڕێبەرانی پڕسەروەری
لە کۆنگەرەی ٢٢ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤ کە ئەم پارتە بەڕێوەی برد، سەباحەت تونجەل و ئەرتوغرول کورکچو سەرۆکەکانی پێشوو وەک سەرۆکی پڕشانازی دەستنیشان کران.
ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان
لە ساڵی ٢٠١٢ کە ئەم پارتە دامەزراوە، تەنیا لە یەک ھەڵبژاردنی ناوچەیی، یەک ھەڵبژاردنی سەرکۆماری و یەک ھەڵبژاردنی گشتیی بەشداری و ڕکابەری کردووە. کورتەیەک لە ئەنجامەکانی ئەم ھەڵبژاردنانە لە خوارەوە نووسراە.
ھەڵبژاردنە ناوچەییەکانی ساڵی ٢٠١٤
لە ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ساڵی ٢٠١٤، لەکاتێکدا کە بەدەپە لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا کێبڕکێی کرد، ھەدەپە لە ناوچەکانی تری تورکیا چالاکی کرد، جگە لە پارێزگاکانی مێرسین و قۆنیە کە بەدەپە کاندیدەکانی خۆی دەستنیشان کرد.
ھەڵبژاردنی سەرکۆماری ساڵی ٢٠١٤
ھەڵبژاردنی سەرکۆماری تورکیا کە بۆ یەکەمین جار لە مێژووی تورکیای نوێ لە ساڵی ٢٠١٤ ئەنجامدرا، سێ کەس خۆیان کاندید کرد. یەکێک لەم سێ کەسە سەلاحەددین دەمیرتاش کاندیدی پارتی دیموکراتی گەلان بوو. لەم ھەڵبژارنەدا دەمیرتاش توانی دەنگەکانی ھەدەپە لە ئەستەمبوڵ و ئیزمیر دوو بەرابەر، لە ئەنقەرە سێ بەرابەر زیاد بکە و لە گشت تورکیا ٩.٧ لەسەدی دەنگەکان مسۆگەر بکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:حیزبەکانی تورکیا پۆل:حیزبەکانی باکووری کوردستان پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠١٢ پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠١٢ لە تورکیا پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا) پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٢ لە تورکیا پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکان
وێنەکێشی
وێنۆک|[[مۆنالیزا یەکێک لە بەناوبانگترین نیگارەکانی جیهان]]
نیگارکێشان یان وێنەکێشان یان تابلۆکێشان یان شێوەکاری (بەئینگلیزی: Painting) بریتییە لە پراکتیزەکردنی بۆیاخکردن و ڕەنگکردن یان ناوەندێکی دیکە بۆ سەر ڕوویەک.
پەڕاوێز
پۆل:وێنەکێشی
گۆیژە (گەڕەک)
گەڕەکی گۆیژە، یەکێکە لە گەڕەکەکانی شاری سلێمانی. دەکەوێتە بناری شاخی گۆیژە و ڕۆژاوای ھەردوو گەڕەکی تووی مەلیک و گەڕەکی ھەوارەبەرزە.
بەستەرە دەرەکییەەکان
پۆل:گەڕەکەکانی شاری سلێمانی
زەڕین باخ
زەڕین باخ (Zerîn Bax، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٧ کەس لە ٥٩ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
فلۆریدا
alt=|چەپ|220x220پیکسڵ فلۆریدا یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری تاڵاھاسیە. ناوی فلۆریدا لە زمانی ئیسپانیەوە وەرگیراوە بەواتای پڕگوڵ دێت. سنووری ویلایەتەکە لە ڕۆژاوا دەکەوێتە سەر کەنداوی مەکسیک، لە باکووری ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی ئالاباما، لەباکوور لەگەڵ ویلایەتی جۆرجیا، لە ڕۆژھەڵات دەکەوێتە سەر ئۆقیانووسی ئەتڵەسی وە لە باشووریش دەکەوێتە سەر دەربەندی فلۆریدا.