cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مایکرۆسۆفت
دامەزراندنی کۆمپانیا
بە بەکارھێنانی سیستمی کارکردنی (MS-DOS) وەک پێوەرێکی بەرنامەیی لە پیشەسازی کۆمپیوتەردا زیاتر لە (١٠٠ میلیۆن) کۆمپیوتەر سیستمی کارکردنی (MS-DOS) یان بەکار ھێنا بەمەش ڕۆل و گرینگی مایکرۆسۆفت گەورەتر و زیاتر بوو پیشەسازی و دروستکردنی کۆمپیوتەر. لە ساڵی (١٩٨٥ ز) مایکرۆسۆفت دەستی کرد بە بەکارھێنانی وێنە لە کۆمپیوتەر کە ئایکۆن بەکاردێت لە جیاتی دێری داخوازی وەک لاساییەکی سیستمی کارکردنی ماکینتۆش. ئەم شۆڕشەش لە بواری سیستمی کارکردنی نوێ ی ئامێری کۆمپیوتەری کەسی (تایبەت) بووە ھۆی دیارکەوتنی سیستمی ویندۆز لە ساڵی (١٩٩٠ز) پاش زانینی کۆمپانیای ئەپڵ (کە کۆمپانیای ئەپڵ بەرھەمھێنی سیستمی کارکردنی ماکینتۆشە) ئەم کارەی بە زیادڕۆیی ژمارد بۆ مافەکانی کۆپی کردن کە پارێزراوە بەپێی یاسا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لەبەر ئەوە سکاڵای بەرز کرد لە دادگاکان لە دژی مایکرۆسۆفت.
چەپ|250px|وێنۆک|مایکرۆسۆفت (CES)ی لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ساڵی (١٩٩١ز) کۆمپانیای مایکرۆسۆفت کۆتایی بە ڕێککەوتنەکانی لەگەڵ کۆمپانیای ئای بی ئێم ھێنا پاش دروست بوونی جیاوازی لە بیرو بۆچوون دەربارەی دواڕۆژی کۆمپیوتەری کەسی (تایبەت). کۆمپانیای ئای بی ئێم وای بەباش زانی کە لەو پڕۆژانە بەردەوام بێت کە لەگەڵ کۆمپانیای مایکرۆسۆفت دەستی پێکردبوو بە پێشخستنی سیستمی کارکردنی تایبەت بە خۆی (OS/2) کەچی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت بەردەوام بوو لە پێشخستن و چاککردنی سیستمی کارکردنی ویندۆز.
لە ساڵی (١٩٩٠ز) کۆمپانیای مایکرۆسۆفت دەرچوونی ویندۆز (٣٫٠) ی ڕاگەیاند پاشان دەرچوونی ویندۆز (٣٫١)ی ڕاگەیاند لە ساڵی (١٩٩٢ز). یەکێک لە ئامانجەکانی مایکرۆسۆفت دانانی بەرنامەی ویندۆز بوو لەسەر گشت جۆرەکانی کۆمپیوتەر. کۆمپانیای مایکرۆسۆفت بەردەوام بوو لە پێشخستن و چاککردنی جۆرەکانی سیستمی کارکردنی وە ویندۆز (NT)ی بەرھەم ھێنا کە بریتی یە لە سیستمی کارکردن کە دیزاین کراوە بۆ خزمەت کردن لەبواری تۆڕی گەورە. ویندۆز (NT) لە ساڵی (١٩٩٣ز) بەرھەم ھێنرا، پاشان مایکرۆسۆفت ویندۆز (٩٥)ی لە ساڵی (١٩٩٥ز) بەرھەم ھێنا ئینجا ویندۆز (٩٨)ی لە ساڵی (١٩٩٨ز) وە ویندوز (ME) لە ساڵی (٢٠٠٠ز) پاشان ویندۆز (XP) لە ساڵی (٢٠٠١ز).
سەرچاوەکان
پۆل:مایکرۆسۆفت پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٧٥ پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:کارگەکانی موبایل پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:براندە ئەمریکییەکان پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
بۆرۆڤۆ
بۆرۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڕوسێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٦١٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕوسێ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کانیبی
کانیبی (Kanîbî، بە فارسی: کانی بید) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٦ کەس لە ٨ بنەماڵەدا بووە.
١٦٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کانیبی
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
کیم تای-یۆن
کیم تای-یۆن (بە هانگۆل: 김태연)، لەدایکبووی ٩ی مارچی ١٩٨٩ لە جۆنجو، چۆللاپوکدۆ. زیاتر بە تاییۆن بانگئەکرێ، گۆرانیبێژێکی کۆریای باشوورە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور پۆل:وەرگرانی گراند پڕایزی سێئول خەڵاتی مۆسیقا پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی پۆل:گۆرانیبێژەکانی کەی-پۆپ پۆل:براوەکانی خەڵاتی میلۆنی مۆسیقا پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا پۆل:خەڵکی جیۆنجو پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی ئێس ئێم پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی شانۆگەری میوزیکی لە کۆریای باشوور پۆل:گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور پۆل:پێشکەشکارانی ڕادیۆ لە کۆریای باشوور پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی دەنگ لە کۆریای باشوور پۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور پۆل:ژنە پێشکەشکارەکانی ڕادیۆ
دووگۆمان
گوندی دووگۆمان دووگۆمان لە باشووری کوردستانە و سەر بە قەزای پشدەری سەر بە پارێزگای سلێمانیه. ئەم گوندە دەکەوێتە باکووری پارێزگای سلێمانی. لە ڕووی سنوورەوە گوندی دووگۆمان لەگەڵ چەند ناوچەیەکدا ھاوبەشە: لە بەشی باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ چیای قەندیل و قەزای چۆمان، لە بەشی باشوور قەزای ڕانیە، باشووری ڕۆژھەڵات زێی بچووک، قەزای پشدەر و  ھاو سنورە لەگەڵ ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
پەڕاوێز
پۆل:شارەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:شارەکانی کوردستان
بەردەزەرد، بۆکان
بەردەزەرد (گوندی بۆکان) (Berdezerd، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی بۆکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٨٤ کەس لە ٢٠٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان پۆل:گوندەکانی شارستانی بۆکان
١٦٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مەسعوود قەرەخانی
مەسعوود قەرەخانی (لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە تاران، ئێران) سیاسەتوان و سەرۆکی پەرلەمانی نەرویژە، کە لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ەوە ئەو پۆستەی پێیە. قەرەخانی ئەندامی پارتی کرێکارە کە لە ساڵی ٢٠١٧ەوە چووەتە پەرلەمانی نەرویژ. ئەو یەکەم کۆچبەرە کە بووەتە سەرۆکی پەرلەمانی ئەو وڵاتە.
ژیاننامە
مەسعوود قەرەخانی لە ساڵی ١٩٨٢ لە شاری تاران لەدایکبوو کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی پیرانشار، ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەو لە ساڵی ١٩٨٧ لەگەڵ دایک و باوکی دوای شۆڕشێکی ناسەرکەوتوو و شەڕ، ئێرانیان جێھێشت و دوای گەشتێکی دوور و درێژ بێ ئەوەی یەک دۆلاریان لە گیرفاندا پێبێت، خۆیان گەیاندووەتە نەرویژ. دایک و باوکی سەرەتا بە کۆکردنەوەی شیلک دەستیان بەکارکردووە و ئێستا دایکی ئەزموونی ٢٥ ساڵ مامۆستایەتی ھەیە و باوکیشی بەرپرسێکی شارەوانییە. قەرەخانی بەشی ڕادیۆلۆجی تەواوکردووە و پێش ئەوەی ببێتە پەرلەمانتار، لە بەشی ڕادیۆلۆجی نەخۆشخانەکان کاری کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی پیرانشار پۆل:خەڵکی تاران پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان
کتێبخانەی کۆنگەرە
وێنۆک|چەپ|ژووری خوێندنەوەی سەرەکی لەکتێبخانەی کۆنگەرە کتێبخانەی کۆنگەرە کتێبخانەیەکی لێکۆڵینەوەیە کە بە فەرمی لە خزمەت کۆنگەرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان دایە، بەڵام بەکردەوە کتێبخانەی نەتەوەیی ویلایەتە یەکگرتووەکانە. ئەم کتێبخانەیە کۆنترین دامەزراوەی کولتووری فێدێڕاڵە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا؛ و لە سێ بینادا لە کەپیتۆڵ ھیڵ لە واشینگتن دی سی ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان پۆل:کتێبخانەکانی واشینگتن دی سی
ئالڤارۆ ئاربێلوا
دەستکەوتەکان
ڕیال مەدرید
ھەڵبژاردەی ئیسپانیا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن پۆل:یاریزانانی تێرسێرا دیڤیسیۆن پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
ئۆپەراسیۆنی چنگی پڵنگ - چڕنووکی ھەڵۆ
ئۆپەراسیۆنی چنگی پڵنگ - چڕنووکی ھەڵۆ ئۆپەراسیۆنێکی دەرەکی ھێزە چەکدارەکانی تورکیا بوو لە باشووری کوردستان ئۆپەراسیۆنەکە لە چیاکانی قەندیل و ناوچەی شەنگال و مەخمور لە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) ئەنجامدرا، لە ١٥ی حوزەیران ھەڵمەتی ئاسمانی دەستیپێکرد، و ھەڵمەتی زەمینیی لە ١٧ی حوزەیراندا دەستیپێکرد. و لە ٥ی ئایلوول وەزارەتی بەرگریی تورکیا کۆتاییھێنانی ئۆپەراسیۆنەکەی ڕاگەیاند.
مەلا مەشھوور
مەلا مەشھوور یان مەلای مەزبوورە کەسایەتییەکی کۆمێدیایە لەناو کوردستان و تورکیا و ئێران و بالکان و وڵاتە عەرەبییەکان، نەتەوەکان بۆ ئەم کەسایەتییە ناوی جیایان داناوە وەک کورد مەلا مەشھوور و فارس مەلا نەسرەدین و لای عەرەب جحا. لە ساڵی ١٩٦٧ مێژوونووسی کورد حوسێن حوزنی موکریانی کتێبێکی لەسەر مەلا مەشھوور بڵاوکردەوە.
ئۆپەراسیۆنی چنگی پڵنگ - چڕنووکی ھەڵۆ
سەرچاوەکان
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٠ پۆل:پارتی کرێکارانی کوردستان
ئالبێر مێمی
ئالبێر مێمی نووسەر و وتارنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی جوو
وێبگەڕ
وێنۆک|250px|[[Mozilla Firefox، دووەم زۆرترین بەرنامەی بەکارھاتوو]] وێبگەڕ (بە ئینگلیسی: Web Browser) نەرمامێر ێکە بۆ دۆزینەوە، نیشاندان، و پێوانی سەرچاوەکانی زانیاری لە سەر تەونی بەربڵاوی جیھانی. وێبگەڕەکانی ئەمڕۆ جگە لەتوانای نمایشکردن و گەڕۆکی لە پەڕەکانی وێبدا، توانای کارکردنیشیان ھەیە لەگەڵ ڕاژەکارەکانی وێب web servers، یاخود دەرھێڵ وەک دۆزەرەوەیەکی پەڕگەکان بەکاردەبرێن.
بەستەری دەرەکی
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
سادۆڤۆ
سادۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلۆڤدیڤ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٦١٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلۆڤدیڤ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
سەرکڕان
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
١٦٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆڵایدەر (ماڵپەڕ)
کۆڵایدەر وێبسایتێک و چەناڵێکی یوتوبە تایبەت بە یاری ڤیدیۆیەکان و فیلم کەوا لە حوزەیرانی ٢٠٠٥ لەلایەن ستیڤن واینتراوبەوە دامەزراوە. لە ساڵی ٢٠١٥، ماڵپەڕەکە لەلایەن کۆمپانیای کۆمپلێکسەوە کڕدراوە، دواتر لە فێبرایەری ٢٠١٨ ماڕک فێرناندز، سەرپەرشتیاری مۆنتێرانی وێبسایتەکە، تەواوی وێبسایتەکەی کڕیەوە.
ماڵپەڕەکە تایبەتە بە ھەواڵی فیلم، ڕەخنەگرتنی فیلم و چەندین بەشی تری تایبەت بە پۆدکاست و یاریە ڤیدیۆییەکان. تا ئێستا، چەناڵی یوتوبەکەیان ٥٥٧ ھەزار سەبسکرایبەریان ھەیە، لەگیڵ ٤٥٩ ھەزار بینین. بەرنامە دیارەکانی چەناڵەکە بریتین لە موڤی تۆک، موڤی تریڤیا شمۆداون، ھیرۆس، جێدای کاونسڵ و کۆڵایدەر نیوس.
بەدەر لە چەناڵە سەرەکیەکەشیان، چەندین چەناڵی بچووکتریان ھەیە وەک کۆڵایدەر لایڤ، کۆڵایدەر ئینتەرڤیوس، کۆڵایدەر گەیمس و کۆڵایدەر سپۆڕتس.
گۆڕستانی گەورەی ڕووەن
وێنۆک|گۆڕی [[چارلز ڤێردرێل]] گۆڕستانی گەوەری ڕووەن یان گۆڕستانی مۆنۆمێنتی ڕووەن گرنگترین گۆڕستانی شاری ڕووەنی نۆرمانە کە لە ساڵی ١٨٢٨ کرایەوە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شارۆچکەکە. دەروازەی چوونەژوورەوە و کڵێسا و خاچی مۆنۆمێنتال کاری تەلارسازی بەتوانا چارڵز فێلیکس مایلێت دوو بۆلایە.
دروستکرنی گۆڕستانەکە
لە ساڵی ١٨٢٣ شارەوانیی ڕووەن پڕۆژەیەکی پێک هێنا بۆ دروستکردنی «گۆڕستانێکی گەورە» بۆ وەڵامدانەوەی داواکارییەکی کەسایەتییە دیارەکان بۆ ئەوەی سوودمەند بن لە گۆڕستانێک کە بەراورد بکرێت بە گۆڕستانی باوکە-لاشێز. شارەکە زەوییە گەشەنەکراوەکانی لە باکوری شارەکە هەڵبژارد، لەسەر ئەو شوێنەی کە پێی دەوترێت کۆت دێس ساپین. بۆ شارەوانی، ئەمە هەنگاوێک بوو بۆ بەدەستهێنانی قازانج لەو زەوییانەی کە بەهای بازرگانییان کەم بووە و تا ئەو کاتە وەک لەوەڕگەی مەڕوماڵات سوودی لێ بینرابوو.
کۆپریفشتیتسا
کۆپریفشتیتسا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سۆفیا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٥٦٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سۆفیا پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بڕیارنامەی ٨٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٣٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:قوبرس لە ١٩٩٣
کۆچەر
کۆچەر (Koçer، بە فارسی: کوچر) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٧ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
١٧٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک
کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک (بە ئینگلیسی: New York Public Library بە کورتی NYPL) کتێبخانەیەکی گشتییە کە لە شاری نیۆیۆرک ھەڵکەوتووە و خاوەنی نزیکەی ٥٣ میلیۆن بەرھەمە. ئەم کتێبخانەیە دووھەمین کتێبخانەی گشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانە (دوای کتێبخانەی کۆنگەرە) و چوارەمین کتێبخانەی گەورەی جیھانە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبخانەکانی نیۆیۆرک پۆل:کتێبخانەکانی مەنھەتەن
قوڕەبەراز
قوڕەبەراز (Qurreberaz، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی بۆکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١٣ کەس لە ٤٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان پۆل:گوندەکانی شارستانی بۆکان
بڕیارنامەی ٨٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٣٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پارێزگای لۆڤچ
پارێزگای لۆڤچ یەکێکە لە ٢٨ پارێزگای بولگاریا، دەکەوێتە ناوەندی باکووری وڵاتەکە. بە ناوی شارە سەرەکییەکەیەوە ناونراوە - لۆڤچ. ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە ١٥١ ھەزار و ١٥٣ کەسە.
دانیشتووان
تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە کە لەلایەن دامەزراوەی نیشتمانی ئاماری بولگاریا ڕاگەیەندراوە، ژمارەیان ١٥١ ھەزار و ١٥٣ کەس بووە کە ٢٩٫٤٪یان دانیشتووانی سەرووی ٦٠ ساڵە.
سەرچاوەکان
لۆڤچ
بندەرە
بندەرە (Bindere، ) دێیەکە لە گوندستانی شمشێر، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی بندەرە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٧١ کەس لە ٢٤٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
کیلیفارێڤۆ
کیلیفارێڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٤٧٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
فرانسین دو سێلڤ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
مەلا کەریم فیدایی
مامۆستا مەلا کەریم فیدایی ساڵی ١٣٠٧ی ھەتاوی(١٩٢٨)، لە ئاوایی «سیسێر» ی ناوچەی گەورکی سەردەشت، لە ماڵی خێزانێکی ساکاری وەرزێردا لە دایک بوو.
گینتاما
گینتاما (بە ژاپۆنی: 銀魂) ناوی زنجیرەیەک مانگا و ئەنمی  ژاپۆنییە. کە مانگاکە لەلایەن ھیداکی سوراشی نوسراوە و وێنەی کێشراوە لە ساڵی ٢٠٠٣ وە تا ئێستا بەردەوامە. مانگاکە لە گۆڤاری شۆنن جەمپ بڵاو دەکریتەوە. ناساندنی مانگاکە کۆمیدی شۆننە. چیرۆکەکە باسی ژیانی خەڵکی ئێدۆ دەکات کاتێ لە لایەن بونەوەرە ئاسمانییەکان وڵاتەکەیان داگیر کراوە وە ھەروەھا سەرکێشییەکان گینتۆکی دەکات لە سەردەمی سامۆرای... ھەروەھا مانگاکە بووە خاوەنی ئانمی یەکە بەناوی گینتاما کە لە ٢٠٠٦ دەستی پێکرد وە تا ئێستا بەردەوامە. کە خاوەنی زیاتر لە ٢٦٥ زنجیرەیە.
مەلا کەریم فیدایی
ژیان
لە بنەماڵەیەکی ھەژاردا لاوێکی وەرزێڕ بە ناوی «سمایل» و ھاوسەری خۆشەویستی بە ناوی «ئامان»، دڵیان بە لەدایکبوونی کۆرپەیەک شاد و ماڵیان ئاوەدان بۆوە. ناویان نا «کەریم»، چونکە ئەو منداڵەیان بە بەخشش و دیارییەک دەزانی لەلایەن یەزدانەوە. سمایلی نەخوێندەوار بە ئاوات بوو کەریم-ی بچکۆلە، پێ‌ھەڵگرێ و خوێندەوار بێ و بۆ ڕێگەی تاریکی ژینی پاشەڕۆژ چرای «زانست» ی بە دەستەوە بێ. کەریم لە تەمەنی حەوت ساڵی پێی نایە خوێندن؛ پێی نایە ڕێگایەک کە ھەژدە ساڵ درێژەی ھەبوو. لە ماوەی ئەو ھەژدە ساڵەدا، بە دابی فەقێیەتی لە کوردستاندا، زۆری ئەم دێ و ئەو دێ کرد. زۆر ماندوو بوو. برسێتی و ھەژاری و کوێرەوەرییەکی زۆری چێشت. تاکوو لە ئاکامدا لە ساڵی ١٣٣٢ی ھەتاوی (١٩٥٣) لە خزمەت «مەلا ئەحمەدی حەیدەری» لە ئاوایی «نەمەشیر» ی بانە دەرسەکانی ئەو سەردەمی بە دوایی گەیاند و ئیجازەی وەرگرت. پێنج ساڵ لە گوندی «نستان» دانیشت و خەریکی دەرس گوتنەوە بوو. ساڵی ١٣٣٧/١٩٥٨ ھاتە کاوڵانی سەرێ، ئاوایی‌یەکی خنجیلە و ئارامی قەدپاڵی کێو. ئیتر نە بە زیندوویی و نە بە مردوویی ئەم شوێنەی بەجێ‌نەھێشت. سی‌وچوار ساڵ لەوێ دانیشت و لە ھەموو غەم و شادییەکی خەڵکدا ھاوبەش بوو.
گینتاما
سەرچاوەکان
پۆل:مانگا پۆل:شۆنن مانگا پۆل:مانگای ڤیز میدیا پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی زانستی پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ پۆل:فەنیمەیشن پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٥ پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:سێنتای فیلمۆرکز پۆل:مانگای شوئیشا
مەلا کەریم فیدایی
ژیان
ئەو، ئێش و ئازاری گەلەکەی ھەست پێ‌کردبوو و بڕیاری دابوو ژینی خۆی تەرخان بکا بۆ سووککردنی ئەو ئازارانە. دەستی دایە قەڵەم و لە تەمەنی شازدە ساڵیدا، یانی ئەو دەمەی کە مێرمنداڵێک پتر نەبوو، بەو زمانەی کە دایکی لە پەنا بێشکەکەی لای‌لایەی بۆ کردبوو، دەستی کرد بە ھۆندنەوەی بەرمووری شێعر، و لەو بڕیارەی پاشگەز نەبۆوە، ھیچ، بەڵکوو زیندان و ئەشکەنجەشی بۆ کێشا. ئاکامی ئەو ھەوڵە پیرۆزەی بووبە ھەزاران دێڕ شێعر، بە ناوی «دەسدێن».
پاشان بیری ئەم شاسوارە، بۆی دەرکەوت کە بەشێکی زۆری زمان و مێژوو و نەریت و ھونەری کوردی، لە یەغدانێکی نەتەوایەتیدا پارێزراوە بە ناوی بەیت. ئەو یەغدانە ئەگەر زوو ئاوڕی وەسەر نەدرێت و نووکی خامەی لێ وەکار نەخرێ، مەترسیی لەناوچوونی نزیکە. چونکە بەیتەکان تەنیا ئەدەبێکی زارەکین و سینگاوسینگ دەپارێزرێن و بە مردنی ھەر بەیت‌بێژێک، بەشێک لە وێژە و زمان و دیرۆکی کوردیش دەمرێ و لەناو دەچێ. ئەو، نیشانەی پێکابوو، و ڕێگای گرینگترین خزمەتی دۆزیبۆوە. ھەر ئەو نیشانەی کە سێسەد ساڵ بەر لەویش، "ئەحمەدی خانی" پێکابووی. وەک چۆن خانی دەستی دابووە لووتکە و مەم و زینی ھەڵبژاردبوو، خانیی سەردەمی ئێمەش ھەر لە لووتکەوە دەستی پێکرد، و شاکاری ئەدەبی زارەکی، واتە: "لاس‌وخەزاڵ"ی ھەڵبژارد.
ئەو، بە داڕشتنەوەی سەر لەنوێی ئەم بەیتە بە شێعر، ئەم چیرۆکەی ژیاندەوە و لاس‌وخەزاڵی لە گۆڕ ھەستاندەوە. مەلاکەریمی فیدایی چونکە خاوەنی ئامانج بوو، لە کارەکانیدا ڕێگەی بەرەو ئامانجەکەی دەبڕی. لەم کتێبەشیدا لە ھەر کوێ بۆی لوابێ، زۆر وەستایانە، بەیناوبەین خۆ دەدزێتەوە و دەگەڕێتەوە سەر ئامانجەکەی و بە زاری قارەمانی داستانەکەیەوە دەدوێ:
مەلا کەریم بەر لەوە، سێ‌ھەزار دێڕ شێعری کوردی، لە مەترسیی ناحەزانی زمانەکەیدا لەناو چووبوو. بەڵام ئەمجار نەیدەویست ئەم کۆرپە نازدارەشی بە مەراقی ئەوانی پێشوو بچێ. ئەوە بوو کەوتە ئەندێشەی پاراستنی. بە زەینیداھات کە بەرگی کەسکی بۆ بدروێ و بیخاتە سەر ڕفحەی دیواری قیبلەی ژوورەکەی. تاکوو ھەر ناکوردێک کە بە شوێن دۆزینەوەی نووسراوەیەکی کوردیدا، دەستی کردە پشکنین و ھەڵڕشتنی کەلوپەلی ماڵەکان، وابزانێ کە لەسەر ڕفحەی دیواری قیبلەی ماڵی مەلایەکی ئاوەدانیدا، تەنیا قورئان لە بەرگی کەسک وەردەپێچرێ، و نەوێرێ بێ‌حورمەتیی پێبکا.
کە لە غەمی ئەو کارە گرینگە ڕەخسا، دانیشت و ئاوڕێکی وەسەر ژیانی خۆی داوە. دیتی کە لەو ماوە کورتەدا، زۆر کارەساتی چاو پێکەوتووە و شاھیدی ڕووداوی سەیر بووە. بەو بڕوایە کە ئەم کارەسات و ڕووداوانە لە دواڕۆژدا، ھەرکام لاپەڕەیەکی مێژووی نەتەوەکەی پێک‌دێنن، پێیاندا ھاتەوە و بە وردی لە ھەزار دێڕدا، لە دوو توێی دەفتەرێکا، بە ناوی: «مێژووی ژیان»، بە شێعر تۆماری کردن و ئەویشی خستە ناو بەرگی سەوزەوە.
گەورەپیاوان لە خۆ نادوێن. ئەویندارن و لە ھەموو شتێکدا تارمایی یار دەبینن. مەلاکەریمیش بە بیانووی مێژووی ژیانی خۆی، چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی ناوچەی سەردەمی خۆی تۆمار دەکا، کە ئەویش کەلێنێک لە مێژووی وڵاتەکەی پڕدەکاتەوە:
ئەو، لە سەردەمێکدا کە ژینی گەلەکەی بە شەوێکی تاریک و دوور و درێژ دەزانێ، پەردەی ناھومێدی دەدڕێ و ھەرچی بە ئەرکی خۆی دەزانێ بە جێی دێنێ. لە ھەزار دێڕە شێعردا ژیانی خۆی دەکاتە ھەوێنی چەند وردە باسێکی مێژوویی و تەنانەت جوغڕافیایی وڵاتەکەی:
ئەو خولیای وشەی کوردی بوو، و بە ڕێز و حورمەتێکی تایبەت لە زمانەکەی خۆی دەڕوانی. ھەروەھا لە چوارچێوەی کاروباری ئایینی و ئەرکی دینیدا، مەلایەکی پسپۆڕ و خواناسێکی ڕووناکبیر و لێزان بوو. زۆر کەس پێشنیاری نووسینی کتێبێکی شەرعی یا تەفسیر یا بابەتێکی ئایینی‌یان لێدەکرد، بەڵام لەکاتێکدا باوەڕی و ئەوینێکی پتەوی بەم ڕێبازە ھەبوو، زۆر وردبین و وشیارانە دەیگوت: ئێمە تا ئێستا بە زمانەکەمانەوە ماوین. وشەی کوردی پێویستی بە خزمەت و بە دەورداھاتن ھەیە. لە ھەموو بابەتێکی شەرعی و ئایینیدا کتێب و نووسراوی پێویست ھەن، ئێمە دەبێ ھونەر، داب‌ونەریت، ئەدەب، مێژوو و کەلەپووری نەتەوەکەمان بپارێزین و لە بیرمان نەچێ زمانەکەمان لە ئاویلکەدایە.
تەنانەت ساڵێک بەر لە مردنی، کە بە شوێن کارێکی ئەدەبیی پێویستدا دەگەڕا و لە ھەوڵی ھەنگاوێکی تردا بوو، نووسەری ئەم وتارە «گلشن راز» ی شێخی شەبوستەری ناردە خزمەتی و قەویتی وەرگێڕانی لێکرد. ئەو گەورەیی خۆی نواند و ڕەعایەتی دڵ و داواکەی منی کرد، کتێبەکەی بەسەردا نەدامەوە. بەڵام دوای ماوەیەک تەنیا وەرگێڕانی کوردیی پێشەکیی کتێبەکەی بۆ ناردم و فەرمووی: ئەم کتێبە گەلێک جار چاپکراوە و نافەوتێ. ئێمە شتی لە فەوتان نزیکمان زۆرە.
سەرەڕای ئەو ئەوینە پاکە سەبارەت بە زمانەکەی، بەڵام ئەویش وەک مەلاکەی ھەورامانی گۆران، بازی ڕوحی چەش‌خواردووی شێعری شێوە زووی عەجەم و عەرەب بووە. سەرەتای دەرس خوێندنی بە کتێب و شێعرەکانی عەرەبی و فارسی دەست‌پێکردبوو. ناگەھان، سەنگتراش، گوڵستان، پەند نامەی عەتتار، تەسریف، عەوامیل، ئەنمووزەج، ئیزھار، جامی، سیوتی، … بازی ڕوحی ئەویان چەش‌خواردوو کردبوو. ھەر بۆیە بەیناوبەین لە پاڵ شێعری کوردیدا دەستی بۆ شێعری فارسیش دەبرد، و بەرھەمی ئەو پڕیشکانە بووبە کلیات فارسی کە بۆ ئەوە دەبێ لەسەر خوانی ئەدەبی بەرینی فارسیدا دابنرێ و باسی لێوە بکرێ.
لە ھاوینی ساڵی ١٣٦٧ی ھەتاوی (١٩٨٨)، یانی نزیکەی پێنج ساڵ بەر لە کۆچی‌دوایی، مەلاکەریم کە ھەستی بە کزبوونی ھێز و توانای لەشی کرد، و ڕشکەوپێشکەی چاوی، تارمایی مەرگیان لە نێو تەڵخیی تەم و مژەکانی خەستی کوێستان بەدی دەکرد، پەنای بردە بەر ئەزموونی ژیانی شەست ساڵەی خۆی. وەکوو ئارەش ھەموو توانست و تاقەتی خۆی ھێنایە کایەوە و پێی نایە چیمەنی ھۆزانێ. لە داوێنی کێوی دمدم وەسەر کەوت و لەسەر بەردی شمشێرخان خۆی گرتەوە. لە وێرانەی قەڵای شێرەپیاوانی ڕوانی و دڵۆپێ فرمێسکی گەرمی تکاندە سەر خۆڵی پیرۆزی دمدم. بڕیاری دا و پەیمانی لەگەڵ ڕوحی شەھیدان بەست کە ئەوی لە نەغدینەی تەمەن پێی ماوە، لە پێناو زیندوو کردنەوەی حیماسەی سەراسەر شانازیی ئەوانی ھەڵڕێژێ. لەسەر ئەو پەیمانە، ڕوح و ھزر و بیری خۆی لەوێ جێھێشت و تەنیا گۆشت و پێست و ئێسقانی بۆ گرتنی قەڵەم، گەڕایەوە ھۆدە بچووک و ساکارەکەی لە داوێنی کوێستانی کاوڵانی سەروو؛ و لە کاتێکا لە پێدەشتەکانی دمدم دادەگەڕا و بە ناوقەدی شاخەکانی کاوڵان ھەڵدەگەڕا، لەبەر خۆوە لەژێر لێو دەدوا، و ئەگەر لێی نزیک بای، دەتبیست کە دەڵێ:
بەڵێ، ئەو گەڕایەوە و ھەرچەند خۆی لەم‌بارەیەدا سەرچاوەیەک بوو، بەڵام دیسان بەبێ‌بوار لە ئاوی نەدا. کەوتە پشکنینی مێژوو و لە ھەر کتێب و کتێبچە و یادداشت و نامیلکەیەک، بەرکوتێکی پاشەکەوت کرد. عالەم‌ئارای عەباسی بە وردی خوێندەوە و بە تۆحفەی موزەففەرییەدا ھاتەوە و گوێی بۆ گەلێک بەیت‌زان و بەیت‌بێژ ڕاگرت. ئەرخەیان و ئاگراوی لە بناغەوە قەڵای دمدمی داڕشتەوە. بەڵام ئەمجار تۆپی کەللە و تۆپی ھەوشار و تۆپی نامەرد کاریان لێ‌نەدەکرد. تەنانەت نەیاندەتوانی دیواریشی بڕووشێنن.
مەلاکەریمی فیدایی بەر لە ڕۆیشتنی یەکجاری، ئەم دوایین ئەرکەشی بەجێ گەیاند. ئیدی خۆی لەوە ئەرخەیان بوو کە ئەوەی دەبوو کردبای، کردی. ئەو پاشی نووسینی دمدمنامە تەنیا ساڵێک بە سڵامەتی ڕایبوارد. ئەمجار وردە وردە نیشانەکانی نەخۆشی وەدەرکەوتن و پتر و پتر بوون. تاکوو بڕستیان لێ‌بڕی و لە پێیان خست؛ و بەم جۆرە، پتر لە ساڵێکیش لەسەر جێگا کەوت. لە ماوەی یەک ساڵ سڵامەتیی دوای نووسینی دمدمنامە، ھەموو بیر و ئەندێشەی ببوە دەست‌پێکردن و بەجێ‌گەیاندنی کارێکی گرینگ. ئەو، لە شتێکی تریش دەگەڕا. ھەرچەند زۆری حەول دا، بەڵام نەیتوانی لەو ماوە کورتەی بەر لە ڕۆیشتنی، ئەو ھەنگاوەی کە خۆی مەبەستی بوو، ھەڵێنێتەوە. تەنیا بەرھەمی ئەم یەک دوو ساڵە، چەند پارچە شێعر و وەرگێڕانی پێشەکییەکەی «گوڵشەنی ڕاز» بوو.
مەلاکەریم ئەرکی خۆی بەجێ‌گەیاند. بە تایبەت بە نووسینی دمدمنامە لە پتر لە حەوت‌ھەزار دێڕە شێعردا، کە ئەویشی لە بەرگی کەسک وەرپێچا و لە پەنا لاس‌وخەزاڵ و مێژووی ژیان و دیوانی شێعرەکانی دانا.
کۆچی دوایی
مەلا کەریم ھونەرمەند (فیدایی)، ١١/٣٠ شەوی پێنج شەممە، پێنجی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٧٢ی ھەتاوی، ڕێکەوتی ٢٥ی مارسی ١٩٩٣، لە کوێرە دێیەکی موکریان، بە ناوی "کاوڵانی سەرێ"، پیرەپیاوێکی شەست و چوار ساڵە دڵی لە کوتان کەوت و مرد. ئەو پیرەپیاوە کە پتر لە ساڵێک بوو لەگەڵ نەخۆشیی «شێرپەنجە» دەستەویەخە ببوو و پەلەقاژەی ڕاوەستان و مانەوەی دەکرد، مامۆستا مەلا کەریمی فیدایی بوو.
مەلا کەریم مرد؛ وەکوو ھەزاران مرۆڤی تر. بەڵام ئەوەی پاشی مردن ناوی مەلاکەریمی زیندوو ڕاگرت و نەیھێشت لە بیر، نەک خەڵکی تەنیا گوندێک، بەڵکوو لەبیری گەلێک بچێتەوە، دڵسۆزی و خزمەتی ئەو بوو بە نەتەوەکەی.
ئێستا، کە بە سەر توولەڕێی پێچاوپێچی دۆڵەکاندا، بەرەو کاوڵانی سەرێ ھەڵدەکشێی، بەر لەوەی بگەیە ئاوایی، حەسارێکی سەنگچن لەسەر دوندی گردێکی بەرز، سەرنجت بۆ لای خۆی ڕادەکێشێ. بەرینایی ئەم گۆڕایی‌یە، کە نزیکەی بیست میتری چوارگۆشە دەبێ، کوچکەڕێژ کراوە و دەوراندەور بە گوڵووکی کوێستانی ڕازاوەتەوە و لەم ناوەدا گۆڕێکی جوان، بە دوو کێلی بڵندەوە خۆ دەنوێنێ. لە کێلی ژوور سەری، وێنەی پیاوێک ھەڵکەندراوە کە بە درۆشم و چاوە کاریگەرەکانی‌ڕا، شێوەی پیاوێکی بە ورە و تەبع بڵیند و ئازا دێنێتە بەرچاو، کە لە ژێری نووسراوە: گڵکۆی مامۆستای پایەبەرزی ئەدەبی کوردی، مەلاکەریمی ھونەرمەند، ناسراو بە فیدایی. (١٣٠٧–١٣٧٢)ی ھەتاوی [١٩٢٨-١٩٩٣].
بەڵام ئەوە تەواو بوونی کاری مرۆڤێکی گەورە نییە. بەڵکوو دەست‌پێکردنێکە. داھاتوو مەلاکەریم باشتر دەناسێ و شوێنەوارەکانی دەخاتە تەرازووی ھەڵسەنگاندن و نرخاندن و دەیاننێتە سەر پێڵووی مێژوو.
تەرجیعبەندی کوردی
مامۆستا مەلا کەریم ئەم تەرجیعبەندەی لەژێر کاریگەریی تەرجیعبەندە بەناوبانگەکەی سەعدی شیرازی ھۆنیوەتەوە کە دەسپێکی ئەمەیە: ای سرو بلند قامت دوست / و وە کە شمایلت چە نیکوست.
سەرچاوەکان
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەردەشت پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٣
١٧١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەروودەق
سەروودەق (بە ئینگلیسی: Hypertext) دەقێکە لە سەر کۆمپیوتەر نیشاندەدرێت و بەستەری ھەیە بۆ دەقەکانی تر کە خوێنەر دەتوانێت بە کرتەکردنی ماوس زوو بیانخاتە بەردەست.
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:ناساندنەکانی ١٩٤٥ پۆل:نووسین
تاڤگەی ئەوین
تاڤگەی ئەوین ناوی حەوتەمین بەرھەمی چاپکراوی «مامۆستا مەلا عومەری ساڵحی(کۆلیل)»ە، کە وەرگێڕاوی کۆمەڵە غەزەلیاتی «حافزی شیرازی»یە بۆ سەر زمانی کوردی. وەرگێڕانی شاکارە ئەدەبییەکانی جیھانی، پێویستییەکی پەرتووکخانەی کوردییە و بێ‌گومان دیوانی حافزیش یەکێکە لەو شاکارانە، کە ئاوازەی گەیشتووەتە وڵاتانی دوور و نزیک و بە زۆربەی زمانە زیندووەکانی ئەمڕۆش وەرگێڕدراوەتەوە. ئێستا ئیتر حافز تایبەت بە سنووری زمانێکی دیاریکراو نییە و دەیان نەتەوەی دنیای ئێمە بە زمانی زگماک دەیخوێننەوە و چێژی لێوەردەگرن. مامۆستا مەلا عومەری ساڵحی، بە پاڵپشتی ئەزموونێکی ئەدەبیی دەوڵەمەندەوە، ھەوڵێکی پتر لە ٣ ساڵەی بۆ ئەم وەرگێڕانە دا و لە ئاستانەی حەفتایەمین ساڵی تەمەنیدا، شیاوترین یادگاریی خۆی پێشکەش بە کتێبخانە کوردی کرد. لە بابەت تایبەتمەندییەکانی ئەم ھەنگاوە گرینگەوە، باشتر وایە تاڤگەی ئەوین ھەڵدەینەوە و لە زمان مامۆستا ساڵحی‌یەوە ببیسین:
«گەلێک جێگای شانازی و بەختەوەرییە کە کارێکی وەھا دژوار و بوێرانە بۆ ھەوەڵ‌جار لە لایەن کۆلیلێکی ھەژارەوە، لە سەر ھەمان کێشی عەرووزی و وەزنی تایبەت بە ھەر کام لە غەزەڵەکان وەرگێڕدراوە. لە پاش وەرگێڕانی ھەر یەک لە غەزەڵەکانی خاجە، بەیتێکیش لە وەرگێڕ، بە یاری‌وەرگرتن لە ھیممەتی لیسانولغەیب، بە دوادێڕی شیعرەکان زیاد کراوە. ھێنانی ئەم تاکەبەیتانە لە پاش ھەر غەزەڵێک، بۆ ئەوە بوو کە ئەو ئارم و مۆرە، جەخت لە سەر ئەوە دانێ ئەم کارە ئەگەر چاکە یا خراو، تەنیا بەرھەمی فرمێسکی ئاڵ و ڕەنجی چەند ساڵەی کۆلیلێکی عاشقە. تا جێگەیەک ڕێگەم بووبێت، ھەوڵم داوە بۆ ئەم وەرگێڕانە لە ھەموو زاراوەکانی کوردەواری کەڵک وەربگرم. ھەڵگەڕاندنەوەی دەقاودەق و وشە بە وشە، بە تایبەت لە شیعردا کە تژییە لە چواندن(تەشبیە)، تەوس و توانج(تەعریز)، خوازە(ئیستیعارە)، زیپک و کینایە، و یاسای یەکجار زەریف و جوانکیلە و... کارێکی نەگونج و تەنانەت ناحەزە و ڕەنگە شان و شکۆی شیعرەکەش بخزێنێ. ھەر بەم بۆنەوە لەم کارە خۆم پاراستووە و لە زۆر جێگەدا تەنیا مەبەست و کاکڵەی ھەستی خاجەم ڕەچاو کردووە. بێ‌گومانیشم وتەی شارەزایان لەم بوارەدا ڕاستە کە دەڵێن: وەرگێڕاندن بە مەبەست و ھاوشان، گەلێ دژوارترە لە وەرگێڕاندنی دەقاودەق و ڕاستەوخۆ. ھەرچەند بڕێ شاعیر ئەمجۆرە وەرگێڕاندنانە ناو نانێن تەرجەمە و بە شیعری خۆیان لە قەڵەم ئەدەن و ناسنامەکەی بە نازناوی خۆیانەوە دەردێنن، بەڵام کارێکی وا بە کۆلیلێکی بێ‌تین و ھەژار ناکرێت و ناکەوێ. ھەر وەک خوێنەرانی ھێژا ئاگادارن، گەلێک دیوانی حافز شرۆڤە و چاپ و بڵاو کراوەتەوە کە تا ڕادەیەک لە ڕووی ئەژماری غەزەڵیات، چۆنیەتیی ڕیزبەند و چنینی غەزەڵەکان و... جیاوازییان لەگەڵ یەک ھەیە. تاڤگەی ئەوین لە ڕووی دەقی دیوانی حافز، ساغکراوەی عەللامە قەزوێنی، کە بە لێکدانەوەی د. خەلیل خەتیب‌ڕەھبەر لە ساڵی ١٣٦٣ی ھەتاوی لە چاپخانەی سعید نو چاپ و بڵاو کراوەتەوە، وەرگێڕدراوە. بەپێی ئەم نوسخە جێ‌بڕوا و متمانەیە، ئەژماری سەرجەمی غەزەڵەکان دەبێتە ٤٩٤ غەزەڵ و یەک قەسیدە؛ کە لەم تاڤگەی ئەوینەشدا غەزەڵە کوردییەکان ڕاستەوڕاست وەکوو ئەو نوسخە چنراون.»
دوو نموونەی وەرگێڕانەکە لەگەڵ دەقی ئەسڵی، دەخەمە بەر دیدی خوێنەران:
فارسی
کوردی
سەرچاوە
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
پۆل:ئەدەب پۆل:شیعر پۆل:شیعرەکانی حافزی شیرازی
زمانی گۆگۆریۆ
زمانی گۆگۆریۆ (بە کۆری: 고구려)، لە شانشینی گۆگۆریۆ قسەی پێئەکرا لەنێوان ساڵانی (٣٧ی پێش زایین تا ٦٦٨ زایینی). یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا.
سەرچاوە
پۆل:گۆگۆریۆ پۆل:زمانە لەناوچووەکان ئاسیا پۆل:مێژووی زمانی کۆری پۆل:زمانەکانی کۆریا پۆل:زمانەکانی بویۆ پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
گەوێڵ
گەوێڵ (Gewêll، بە فارسی: گوئیل) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٩ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
مینا (کارەکتەر)
مینا (بە بەنگالی: মীনা) یەکێکە لە کەسایەتییەکانی زنجیرەی تەلەفزیۆنی منداڵانی باشووری ئاسیا بەناوی (مینا) کە زنجیرەکە بەناوی ئەوەوە کراوە. زنجیرەکە بەزمانەکانی بەنگالی، ئینگلیزی، ھیندی، نیپاڵی، ئوردوو پەخشکراوە. کارەکتەری مینا لەو زنجیرە تەلەفزیۆنییە منداڵانی باشووری ئاسیا پەروەردە و ھۆشیاردەکاتەوە لە کێشەی جێندەری (یەکسانی ڕەگەزی) و تەندرووستی و نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان. زنجیرەکە لەلایەن ڕێکخراوی یوونیسێف و توونبەنگالا سازکراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یوونیسێف
بڕیارنامەی ٨٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کەمبۆدیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٣٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:کەمبۆدیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیاسەتی کەمبۆدیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کەمبۆدیا
وێب
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە بریتانییەکان پۆل:سەردەمی زانیاری پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی پۆل:سێرن پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان پۆل:کارلێکی مرۆڤ و کۆمپیوتەر
١٧٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
باتانۆڤتسی
باتانۆڤتسی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پێرنیک لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٤٤٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پێرنیک پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
باری ئالێن (جیھانی فراوانکراوی دی سی)
بارسۆلیمیو هێنری "باری" ئالێن,بە ئینگلیزی[the flash] کە هەروەها بە نازناوەکەی تری فلاش ناسراوە، کەسایەتییەکی خەیاڵی ناو جیهانی فراوانکراوی دی سییە. لەسەر سووپەرهیرۆیەکی دی سی کۆمیکس بە هەمان ناوەوە دروستکراوە، و لەلایەن ئەکتەری ئەمریکی ئیزرا میڵەر گێڕدراوە. فلاش یەکەم دەرکەوتنی سینەمایی لە باتمان دژی سوپەرمان: کازیوەی دادپەروەری ئەنجامدا، و پاشان ڕۆڵی زیاتر دیاری لە تیمی دادپەروەری و پارچەی دەرهێنەردا ئەنجامدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم پۆل:کەسایەتییەکانی دی سی کۆمیکس کە دەتوانن بە خێرایی سەرووسورشتی بجوڵێن پۆل:کەسایەتییە کۆمیکەکانی دی سی بە چاکبوونەوەی خێرا پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای کارەبایی یان موگناتیسییان ھەیە پۆل:ھاکەرە خەیاڵییەکان
وەڵەبەگی
وەڵەدبەگی بە وەڵەوەیش ناسراون کەریم بەگ لەپەرتوکەکەی ئاماژەی پێکردووە کەبەگزادەی جافن وەنەوەی (وەڵەدبەگن)خەڵکانی ڕۆشنبیر و ناوداری بەگزادەی جافن، زۆربەیان لە دەرەوەی کوردستان دەژین.
وەڵەد بەگییەکان لە چەندین ناوچە و گوندی کوردستانی ئێراندا نیشتەجێن وەک: کرە، کرە قەلعە سفید، رەئیس، بناوجکو، کزازی، دەسرخ، حەسەن ئاباد، شەش بید، شاینگان، مامان، گراب دولت اباد علیا، نھر اب، علی اباد، بان شلە، خانم ئاباد، ھلول، گمشتر، تیلەکۆ، باویسێ، شێخ روزبھان، تەپە ڕەش، پشت کیلە، جیگران، چوتە.
سنووری باکووریان ناوچەی جوانڕۆیە، سنووری ڕۆژھەڵاتیان ناوچەی ڕوانسەرە، سنووری ڕۆژئاوایان ناوچەی قوبادییەکانە، سنووری باشووریان ناوچەکانی عەشیرەتەکانی گۆران و سنجاوییە. ئەم تیرەیە چەند ھۆزێک دەگرێتە خۆ: بەگزادەی وەڵە بەگی ناوی بەگزادەکانی وەڵەبەگی لە ناوی باپیرە گەورەیانەوە وەڵەد بەگ کوڕی سەیید ئەحمەدی گەورەوە ھاتووە و، ژمارەیان سەد خێزانە. ھەردوو مێژوونووس شمیم و محسنی دەربارەی ئەم خێڵە گوتوویانە:
جاران لە دیارترین و بەھێزترین خێڵەکانی جافی جوانڕۆ بوون و دەسەڵاتیان بەسەر ھەموویاندا ھەبوو، ھەرووەھا ھەردوو میرنشینی ئەردەڵان و گۆران نەیانتوانی ژێردەستەیان بکەن بۆیە ھەمیشە لە شەڕ و ململانێدا بوون (کتێبی تحفە الناصری لا/ 460)..
لە سەرۆکەکانی تیرەی وەڵە بەگی وەڵەد بەگ: ئەم زاتە بەگوێرەی سەرچاوە مێژووییەکانی وەک (تاریخ مستورە خان کوردستانی و حدیقە ناصری) یەکێک بووە لە سەرکردە مەزنەکانی سەردەمی خۆی. ناوبراو لەگەڵ کوڕەکانیدا لەلایەن ئەمانوڵڵا خانی میری ئەردەڵانەوە بەندکران.
خۆی لە شاری سنەی پایتەختی میرنشینی ئەردەڵانیەکاندا بە زیندانیکراوی مایەوە، کوڕەکانیشی (ڕۆستەم بەگ و حەسەن بەگ) لە قەڵای قەسڵاندا زیندانی کرابون، ئەوجا پاش ساڵێک ئازاد کران.
ئەوەبوو بە مەبەستی ئاشتکردنەوەی وەڵەد بەگییەکان و دڵدانەوەیان، حسێن قولی خان کوڕی میری ئەردەڵان کچی وەڵەد بەگی خواست. وەڵەد بەگ بە ماوەیەکی کورت لە پاش ئازاد کردنی، کۆچی دوایی کرد.
دواتر نەوە و کوڕەزاکانی لە شاری سنەدا بە نیشتەجێی مانەوە ، بە خانەوادەی (مستوفی) ناویان دەرکرد. بەگشتی وەڵەبەگییەکان تا ساڵی 1300ک لە ململانێ و ناکۆکیی بەردەوامدا بوون لەگەڵ میرەکانی ئەردەڵاندا.
لە بەگزادە ناودارەکانی وەڵەبەگی: یەعقوب بەگی یەکەم، بارام بەگی گەورە، سەعید بەگی یەکەم، ڕۆستەم بەگ، فەتاح بەگی یەکەم، سۆفی بەگ، حاجی یەعقوب بەگ، سەردار ئەمجەد، فەتاح بەگ ئەمجەدی کوڕی یەعقوب بەگ,
سەبارەت بە فەتاح بەگ ئەمجەدی دەڵێین، ئەم زاتە یەکێک بووە لە بەگزادە ھەڵکەوتوو و ڕۆشنبیرەکانی وەڵەد بەگی کە بە دڵسۆزی و وەفادارییان بۆ گەل و ھۆزیان ناسراون.
شایەنی گوتنە، دوای ئەوەی داوود بەگی جاف، سەرۆکی خێڵی جاف، ساڵی 1959 پەنای بردە ئێران، ئەم فەتاح بەگە گشت سەرۆک تیرە و ھۆزەکانی جافی ئێرانی کۆکردەوە و پێکەوە چوونە سەردانی داوود بەگ لە کرماشاندا و، وەک سەرۆکی باڵای جاف بەگشت بەشەکانییەوە، پشتگیری و وەفاداریی خۆیان بۆ ئەو زاتە دووپات کردەوە.
پۆل:جاف
یەکشەوە، بۆکان
یەکشەوە (Yekşewe، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی بۆکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤٦ کەس لە ١٠٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان پۆل:گوندەکانی شارستانی بۆکان
نۆسمە
نۆسمە (Nosime، ) دێیەکە لە گوندستانی شمشێر، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی نۆسمە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٦٦ کەس لە ٥٦٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
تەکەول
تەکەول یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
پارێزگای ڕازگراد
پارێزگای ڕازگراد پارێزگایەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بولگاریا لە ڕووی جوگرافییەوە بەشێکە لە ناوچەی لودۆگۆری. ناوی لێنراوە لە ناوەندی کارگێڕی و پیشەسازییەکەیەوە - شارۆچکەی ڕزگراد. تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ١٣٢٬٧٤٠ کەسە  ە ٢٣٫١٪یان دانیشتووانی سەرووی ٦٠ ساڵە. لەسەر خاکێکی ٢٦٣٩٫٧ کیلۆمەتر دووجا (١٬٠١٩٫٢ میل چوارگۆشە)
تەکەول
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
پارێزگای ڕازگراد
بەستەرە دەرەکییەکان
ڕازگراد
١٧٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
زیندە ھەرێمەکانی وشکانی
400px|نەخشەی زیندە هەرێمەکان
زیندە ھەرێمەکان (ئینگلیزی: Biomes) بریتین لەسیستەمی ژینگەیی وشکانی ڕووبەر فراوان. کە ژمارەیەک سیتمی ژینگەیی بچوک لەناوییدا لەخۆدەگرێت، بەڵام پێوەری بەندن، لەوانەیە ھەرێمێکی زیندەیی دیاریکراو چەند شوێنێکی ھەسارەی زەویدا ھەبێت لەگەڵ ئەوەدا جۆرە ھەرێمە لێکچووەکان ئاو و ھەوای لێک چوشیان ھەیە.
گابریێل ڤیتکاپ
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:خۆکوژییەکان لە ئاڵمانیا پۆل:خۆکوژییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠٠٢ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خۆکوژییەکان لە ئەڵمانیا
فرەڕوو
فرەڕوو (ھەروەھا: چەندڕوو؛ بە ئینگلیسی: Polyhedron) زۆرتر وەکوو خۆگرێکی ھەندەسی کە خاوەنی چەن ڕووبەری تەخت و لێواری ڕاستە پێناسە دەکرێت. شەشپاڵوو نموونەیەک فرەڕووە.
وشەکە
وشەی "Polyhedron" پێکھاتووە لە دوو وشە: poly واتە: فرە، چەند؛ و edron واتە: ڕوو، پایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فرەڕووەکان
مووچە، بانە
مووچە (Mûçe، بە فارسی: موچه) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣ کەس لە ٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
١٧٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لاکی
لاکی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلۆڤدیڤ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٤٣٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلۆڤدیڤ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
زمانی شیللا
زمانی شیللا یان شیللا (بە کۆری: 신라)، لە شانشینی شیللا قسەی پێئەکرا لەنێوان ساڵانی (٥٧ی پێش زایین تا ٩٣٥ی زایینی). یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شیللا پۆل:زمانە لەناوچووەکان ئاسیا پۆل:مێژووی زمانی کۆری پۆل:زمانەکانی کۆریا پۆل:زمانەکانی بویۆ
ئەڵپ
٣٢٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەیێک لە بەشێک لە ئالپ ئالپ زنجیرە چیایێکە لە ئەورووپا کە بە ھۆی تووریسم و ھەوای خاوێنەوە لە گشت جیھان بەناوبانگە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەڵپ پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا پۆل:کێوەکانی ئەورووپا پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
ھورمز چوارەم
وێنۆک|پارەی سەردەمی ھورموزی چوارەم
ھورموزی چوارەم لە ٥٧٩ ھەتا ٥٩٠ی زایینی بە سەر ئیمپراتۆری ساسانیدا حوکمی کرد. ھورموزی چوارەم کوڕی ئەنووشیرەوان بوو. لە سەردەمی ھورموزی چوارەمدا شەڕەکانی ئێران و بیزەنت دریژەی پەیدا کرد. ھەر لە ئەم سەردەمەدا بوو کە سەرھەڵدانی بارامی چۆیین ڕووی دا. کە لە ئاکام دا بوو بە ھۆی ڕووخانی حکوومەتی ھورموزی چوارەم و سەرھەڵدانی حکوومەتی خەسرەو پەرویز.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٥٤٠ پۆل:مردووانی ٥٩٠
زمانی کەشمیری
کەشمیری یان کەئشوڕ (، कॉशुर,) زمانێکە سەر بە گرووپی داردیک لە بنەماڵەی ھیندی و ئارییەکان  نزیکەی ٧ ملیۆن کەس لە ھەرێمی کەشمیر، و ناوچەی جامو کەشمیری ھیندستان قسەی پێدەکەن.
لە ساڵی ٢٠٢٠ پەڕلەمانی ھیندستان بڕیارێکی دەرکرد بۆ بە بەفەرمی ناساندنی زمانی کەشمیری لە ناوچەی جامو کەشمیر و ھەرێمی کەشمیر لەپاڵ ھەریەک لە زمانەکانی دۆگری و ھیندی و ئینگلیزی و ئووردۆ.
سیستەمی نووسین
سیستەمی نووسین لە زمانی کەشمیری بە چەند شێوەیەکی جیاواز دەنووسرێ بەڵام ئەوەی کە بەشێوەیەکی گشتی بەکاردێت شێوە نووسینی نەستەعلیقی عەرەبییە ھاوشێوەی زمانی ئۆردوو.
سەرچاوەکان
پۆل:کەشمیر پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکان پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١ پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢ پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار پۆل:زمانەکانی پاکستان
بڕیارنامەی ٨٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٤١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٣٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ھایتی لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
کۆکبۆرۆک
کۆکبۆرۆک (ھەروەھا ناسراوە بە تریپوری یان تیپراکۆک) بریتییە لە زمانی بنەڕەتی و ڕەسەنی گەلی تریپوری لە ناوچەی تریپورای ھیندستان و چەند ناوچەیەکی وڵاتی بەنگلادیش.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانەکانی بەنگلادێش پۆل:زمانەکانی ئاسام
سڤێتی ڤلاس
سڤێتی ڤلاس شارۆچکەیەکە لە پارێزگای بورگاس لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٣١١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بورگاس پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بارامی چۆیین
بارامی چۆیین یان وارامی چۆیین یەکیک بوو لە ئەندامانی بنەماڵە پایەبەرزەکانی ئیمپراتۆری ساسانی. بارام بە ھۆی بەرزی باڵا و زۆری ماسوولکە لە لەشیدا بە چۆیین ناوی دەرکردبوو. بارام یەکێک لە سەردارانی سپای ساسانی بوو کە لە دوای بێحورمەتی ھورموزی چوارەم شۆڕشی کرد و پاشایەتی ساسانی گرتە دەست بەڵام دواتر بە دەستی خەسرەو پەرویز شکستی خوارد و دواتر کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٥٩١ پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەم
مەوحیبە ئینۆنو
ساڵەکانی کۆتایی و ژیانی تایبەتی
لە ساڵی ١٩٨٣ لەگەڵ منداڵەکانی دامەزراوەیەکیان دامەزراند بۆ ڕێزلێنان لە باوکی کۆچکردووی خێزانەکەیان عیسمەت ئینۆنو ئەو بووە یەکەم سەرۆکی دەستەی ئەمینداری دامەزراوەی ئینۆنو. لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٩١ لە نەخۆشخانەی سەربازی گاتا لە ئەنقەرە خەوێندراوە و لە ٢٩ی شوباتی ١٩٩٢ کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی جەبێچی عەسری لە ئەنقەرە بەخاک سپێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:خانمانی یەکەمی تورکیا پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:عیسمەت ئینۆنو پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٩٢
قاسم ئیسماعیلزادە
مامۆستا قاسم ئیسماعیل‌زاده‌ هونه‌رمه‌ندی خۆشنووس، کوڕی ئه‌حمه‌د، کوڕی میرزا سمایل، کوڕی ئاغا ته‌ها، ساڵی ١٣١٦ی هه‌تاوی ڕێکه‌وتی ١٩٣٧ له‌ شاری مه‌هاباد، له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر له‌ دایک بوو.
ژیان
له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر له‌ دایک بوو. له‌ منداڵییه‌وه‌ سه‌ره‌تاکانی خۆشنووسی و "خه‌تی ته‌حریری" له‌ خزمه‌ت باوکییه‌وه‌ ده‌ست پێکرد. ساڵی ١٣٣٨/١٩٥٩ له‌ فێرکردن و بارهێنان دامه‌زرا و به‌ ماوه‌ی ٣٥ ساڵ له‌ په‌نا ته‌دریسی علوومی ئینسانی، ئه‌رکی فێرکردن و ڕاهێنانی خه‌ت و نه‌قاشی له‌ خوێندنگه‌کاندا وه‌ئه‌ستۆ گرت و سه‌رکه‌وتووانه‌ ژماره‌یه‌کی زۆری شاگرد له‌م بواره‌دا پێگه‌یاند. هه‌رچه‌ند ساڵی ١٣٧٣/١٩٩٤ خانه‌نشین کرا، به‌ڵام نه‌ک هیچی له‌ هه‌وڵه‌کانی خۆی که‌م نه‌کرده‌وه، به‌ڵکوو به‌ به‌ڕێوه‌بردنی کلاسه‌کانی خۆشنووسی و دانانی پێشانگای به‌رده‌وامی ساڵانه‌، هه‌وڵه‌کانی پتر کرد. مامۆستا ئیسماعیل‌زاده‌ ئه‌ندامی "لێژنه‌ی خۆشنووسانی ئێران" و خاوه‌ن بڕوانامه‌ی "فه‌وقی مومتاز"ه‌. به‌ هه‌ر دوو ده‌ستی ڕاست و چه‌پ وه‌ک یه‌ک ده‌نووسێ و هاوکاتیش به‌ دوو قه‌ڵه‌م‌قامیش و به‌ هه‌ر دوو ده‌ست ڕسته‌یه‌ک له‌ چه‌پ و ڕاسته‌وه‌ ده‌نووسێ و هونه‌رمه‌ندانه‌ تێکه‌ڵیان ده‌کاته‌وه‌؛ که‌ ئه‌وه‌ تا ئێستا جگه‌ له‌ خۆی، له‌ که‌سێکی تر نه‌بینراوه‌. گرینگی و تایبه‌تمه‌ندیی کاری کاک قاسم له‌وه‌ دایه‌ که‌ وه‌ک پێشڕه‌و ئاوڕێکی زیاتری له‌ ئه‌ده‌بی کوردی و دیوانی شاعیرانی کورد داوه‌ته‌وه‌ و بۆ یه‌که‌م‌جاریش ساڵی ١٣٨٧/٢٠٠٨ ئه‌لبۆمێکی تاقانه‌ی هونه‌ری به‌ ناوی "کۆلکه‌زێڕینه‌" بڵاو کرده‌وه‌ که‌ بریتی بوو له‌ جوانترین نموونه‌ شێعری ١٥٤ شاعیری کورد له‌ کورده‌کانی باکووری خۆراسانه‌وه‌ تا شاعیرانی که‌لهوڕ و گۆران و له‌ک و لوڕ. بنه‌ماڵه‌ی ئیسماعیل‌زاده‌ هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ به‌ خه‌تخۆش ناسراون و باب و باپیرانیان سه‌ریان به‌ کاری ئه‌ده‌ب و هونه‌ره‌وه‌ بووه‌. ئه‌رشیڤێکی کتێبی ده‌ستنووس و به‌یاز و که‌شکۆڵی ئه‌ده‌بی کوردی و فارسی و سه‌دان لاپه‌ڕه‌ نامه‌ی مێژوویی و ئه‌ده‌بی و ژماره‌یه‌کی زۆر وێنه‌ی نایاب له‌و بنه‌ماڵه‌یه‌دا به‌جێماوه‌ که‌ به‌خته‌وه‌رانه‌ زۆربه‌یان له‌ لای مامۆستا قاسم ئیسماعیل‌زاده‌ پارێزراون و تا ئێستا چه‌ندین جار له‌ لایه‌ن لێکۆڵه‌رانه‌وه‌ که‌ڵکیان لێوه‌رگیراوه‌. له‌و که‌شکۆڵانه‌دا نموونه‌ هۆنراوه‌ی سه‌دان شاعیری ناسراو و نه‌ناسراوی کورد و فارس و ده‌یان نامه‌ و به‌ڵگه‌نامه‌ی گرینگ هه‌یه‌ که‌ ده‌توانن سوودی گه‌وره‌ به‌ ئه‌ده‌ب و مێژووی نه‌ته‌وه‌که‌مان بگه‌یه‌نن.
سەرچاوە
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خۆشنووسانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
کامەران موکری
کامەران موکری (ناوی تەواو: محەممەد ئەحمەد تەھا)، (لەدایکبووی ١٩٢٩، لە سلێمانی) شاعیرێکی کورد بوو. لە گەڕەکی دەرگەزێن ھاتووەتە دنیاوە. لە ساڵی ١٩٥٤ دەستی داوەتە شیعر نووسین. ساڵی ١٩٥٧ ناوی «کامەران»ی ھەڵبژاردووە وەک نازناوی شیعری، دواتر موکری کردووەتە نازناو بەناوی ئەوەی بنج و بنەوانی خێزانیان لە موکریان بووە. بەم جۆرە ناوبانگی شاعیرێکی تازەی کورد لە ساڵی ١٩٥٧ لەسەر ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکانی ئەو سەردەمە کەوتە ناوەوە.
ژیان
بنەماڵەی کامەران بنەچەیان دەگەڕێتەوە ناوچەی موکریان. لە پێشاندا ماڵیان گواستووەتەوە پشدەر و لە دواییدا ھاتوونەتە سلێمانی و لەوێ ژیاون. کامەران برای شاعیری کورد ئەخۆلە لە دایکەوە. سەرەتا خوێندنی شەش ساڵی قوتابخانەی لە سلێمانی تا پۆلی کۆتایی ئامادەیی بوو، بەڵام بەھۆی چەند ھۆیەک تەواوی نەکردووە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٩ گیراوە. ماوەی نزیکەی شەش ساڵ (١٩٤٩–١٩٦٣) لە بەندیخانە جیاوازەکانی عێراق بردووەتە سەر. لە پەنجەکانی سەدەی بیستەممدا لە بەندیخانەیەک ڕزگاری بووبێ یەکێکی دیکە چاوەڕێی کردووە. لە دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ی بەغدا دەستی کرد بەجموجۆڵی خوێندەواری. لە ساڵانی ١٩٦٠–١٩٦١ سەرنووسەری گۆڤاری ڕۆژی نوێ بوو لە سلێمانی. لە دوای کودەتا فاشیستییەکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ و بەدرێژایی شەستەکانی سەدەی بیستەم دەنگی کامەران کپ بوو، وەکو زۆربەی ڕۆشنبیرانی تر. لە دواییدا لە بەشی زمانی کوردی کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی سلێمانی بەمامۆستای موحازیری ئەدەبی کوردی دامەزرا. تا کۆتایی ژیانی لەسەر ئەم کارەی مایەوە. لەکاتی گواستنەوەی زانکۆی سلێمانی (١٩٨٢) بۆ ھەولێر و گۆڕینی ناوی بۆ زانکۆی سەلاحەدین کامەرانیش ماڵی گواستەوە ھەولێر. لەبەرواری (٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦) لەشاری ھەولێر کۆچی دوایی کردووە و لە شاری سلێمانی لە گردی سەیوان بەخاک سپێردراوە.
کامەران موکرى، لە زۆربەى خۆپیشاندانەکانی ئەوکاتەى شارى سلێمانىدا بەشدارى کردووە و ھەمیشە پێشەنگ بووە. ھەر لە خۆپیشاندانەکانیشدا یەکەم کەس بووە کە شارى سلێمانی ناونا (ھەڵمەت و قوربانی)، کاتێک لە خۆپیشاندانی سلێمانی دژی پەیمانی (پۆرتسمۆس) وتارێکی بە دەنگی بڵند خوێندەوە و وتى: "ئەی جەماوەری بەشەرەفی شاری ھەڵمەت و قوربانی."
لە بوارى وانە وتنەوەدا توانایەکى لێھاتووى ھەبووە، ئەگەرچى پلەی خوێندنی ئامادەیی بووە، بەڵام بەھۆى زیرەکى و لێھاتویى بۆ ماوەیەکى زۆر کراوەتە مامۆستای ئەدەب لە بەشی کوردی زانکۆی سلێمانی و دواتریش لە زانکۆی سەڵاحەدین.
کتێبە چاپکراوەکانی
تا ئەو کاتەی لەژیاندا بووە حەوت دیوانی شیعری چاپکراوە، کە بریتین لە:
مەبەستی شیعرەکان
ئەگەر شیعر و ھۆنراوەکانی موکری بخوێنینەوە، دەبینین کەوا کامران موکری ھۆنراوەکانی بۆ چەند مەبەستێک وتووە:
نەتەوەیی و مرۆڤینی
بەشێکی زۆری ھۆنراوەکانی موکری ھۆنراوەی نەتەوەیین، شاعیر خاوەن ھەستێکی ناسک بووە بەرامبەر بەوڵاتەکەی، وەشیعرەکانی لەسەر ڕێبازی ڕیالیزمی شۆڕشگێڕی نەتەوەیی بوون.
دوو نموونەی شیعرەکانی:
١.
٢.
خۆشەویستی و ئەڤینی
لە ھۆنراوەیەکی دا بەناوی "فریشتە" کارێکی ھونەریی پێشکەش کردووین و زۆر بەوردی وێنەی ئەو ئافرەتە نازدارەمان بۆ دەکێشێ و دەڵێت:
ڕوومەتی وەک گوڵی بێ گەرد
قژی خوای ئاوریشمێکی زەرد
چاوی کاڵ، ئەگەرچی نەرمـــە
بەڵام نیگای ئێجگار گەرمـــە!!
١٧٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کامەران موکری
خۆشەویستی و ئەڤینی
دوای ئەم سەرەتایە جوانەی، لەسەر ھۆنراوەکەی دەڕوات و ئەو کچە نازدارە دەکاتە فریشتەیەکی ئاسمان و ئەوەندە شۆخ و شەنگی دێتە بەرچاو، سەد ئاخ و ئەفسووس دەردەبڕێ کە باسی ئەو جوانییەی ھێشتا ھەر درشتە و ناگاتە ئاستی پێویست و بە وردی لە ھەموو لایەنێکییەوە نا توانێ بدوێ و دەڵێت:
جوانێکی تاک وەک فریشتە ئاخ وەسفی من زۆر درشتە کوا شیعرێک ورد، خۆش و گەرم وەک ئەندامی لەشی نەرم؟
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:مردووانی ١٩٢٩ پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
شەتەلعەرەب
وێنۆک|250px|شەتەلعەرەب یان ئەروەند ڕود لە کنارێنی [[بەسرە، عێراق]] شەتەلعەرەب یان ئەروەند ، (بە فارسی: اروند ڕود) ناوی ڕووبارێکە لە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا بە درێژایی ٢٠٠ کم.
ئەم ڕووبارە، سنووری نێوان باشووری ئێران و عێراقەوە دیاری دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:سنووری ئێران–عێراق پۆل:پارێزگای بەسرە پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا پۆل:پارێزگای خووزستان پۆل:کەنداوی فارس پۆل:ڕووبارەکانی ئێران پۆل:ڕووبارەکانی عێراق پۆل:جوگرافیای کووەیت
واژە، بانە
واژە (Waje، بە فارسی: واژه) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠ کەس لە ٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
بڕیارنامەی ٨٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆماری مەقدوونیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٣٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٣ پۆل:کۆماری مەقدوونیا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
دارت
دارت زمانێکی پڕۆگرامسازییە بەکاردەبرێت لە دروستکردنی نەرمەواڵا بۆ سیستەمە کارپێکەرە جیاوازەکان. زمانەکە لەلایەن گووگڵەوە گەشەی پێدراوە و لە دروستکردنی نەرمەواڵای مۆبایل و دێسکتۆپ و، سێرڤەر و وێبسایتەکاندا بەکاردەبرێت، لەو کۆتایانەدا بە ڤێرژنی نوێ بەردەست بوو کە توانرا لەگەڵ چەندەها سیستەمی تر بیگونجێنن کە بتوانی بە یەک جار نەرمەواڵا بۆ سەرجەم ئەو سیستەمە زیادکراوانە دروست بکەی لە ئێستادا یەکێکە لە زمانە پێشکەوتووەکان و بەناوبانگەکان.
دارت زمانێکی class-based و object-oriented و garbage-collection'ەوە کۆدەکانی ئەم زمانە ھاوشێوازن لەگەڵ زمانی C'دا. دارت دەتوانێت لە ھەمان کاتدا کۆدەکان وەربگێڕێت (کۆمپایل بکات) بۆ کۆدی مەکینە یان جاڤاسکریپت. ئەم زمانە پاڵپشتی لە interfaces, mixins, abstract classes, reified generics دەکات لەھەمان کاتدا type inference'یش.
مێژوو
دارت لە ١٠–١٢ی مانگی ١٠ی ساڵی ٢٠١١ لە وڵاتی دانیمارک لە شاری ئۆرھوس ڕاگەیەندرا. پڕۆژەکە لەلایەن لارس باک و کاسپەر لەند'ەوە ھێندرایە بوون و، یەکەمین وەشانیش کە لێی بڵاوبویەوە لە ١٤ی ١١ی ساڵی ٢٠١٣ بوو.
لەسەرەتادا دارت تەنھا لە توانایدا ھەبوو کەوا گەشە بە نەرمەواڵاکانی ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس بدات، بەڵام پاش ڕاگەیاندنی وەشانی ٢٫٦'ی دارت و ڕاگەیاندنی پێوەکراوی dart2native ھاوشانی وەشانە نوێیەکە، لەوە بەدواوە گەشەپێدەران دەیانتوانی زمانەکە بەکاربەرن بۆ گەشەپێدانی نەرمەواڵا بۆ سیستەمە کارپێکەرەکانی (macOS و Windows و Linux).
بەکارھێنان
چوار ڕێگە ھەیە بۆ بەکارخستنی کۆدەکانی دارت:
وەرگێڕانی بۆ جاڤاسکریپت
Stand-alone
کەرەستەی گەشەپێدانی نەرمەواڵای دارت (SDK) ھەڵگری مەکینەیەکی خەیاڵییە (stand-alone Dart VM) کە دەرفەتی ئەوەی بۆ زمانەکە ڕەخساندووە کە لەڕێگەی کۆماندێکی کۆماند-لاین'ەوە کۆدەکان بەکارببرێن؛ و بەھۆی ئەوەی زۆرینەی گەشەپێدانی زمانەکە بەخودی دارت خۆی بووە گرنگترین بەش یاخود یەکێک لە بەشە گرنگەکانی کە بوونیان ھەیە لە SDKەکەدا مەکینە خەیاڵییەکەیە stand-alone Dart VM.
تەڵوکی
گوندێکە لە ھەورامانی ئێران.