cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال
مێژوو
لە فەرمانی ساڵی ٢٠١٤دا کە ھێزەکانی داعش ھەڵمەتیان بۆ سەر گەلی کوردی ئێزیدی ھێنا و ھەزاران ژن و منداڵیان بە دیل گرت و سەدان کەسیان کوشت یان لە بازارەکان فرۆت، ھێزەکانی ئەرتەشی عێراق ئاریکاریی خەڵکی شنگالیان نەدا و ھێزەکانی پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستانیش سەنگەرەکانیان بە جێ ھێشت و گەڕاون بۆ ھەولێر. لەم کاتەدا ھێزەکانی گەریلای پارتی کرێکارانی کوردستان ھاتن بۆ شنگال و لە گەلی ئێزیدی بەرگریان کرد و توانیویان کوریدۆرێک درۆست بکەن کە جەماوەرێکی زۆر لە خەڵکی ئێزیدی بە یارمەتی لەو ڕێگایە خۆیان بگەیێنن بە چیاکان و لە ھەڵمەتی داعش دەرباس ببن. بەدوای ئەوە جەماوەرێک لە گەلی ئێزیدی بە یارمەتیی ئەو گەریلایانە چەکدار بوون و بۆ بەرکری کردن لە خۆیان ھێزێکی نیزامییان لەژێر ناوی یەکەکانی بەرخۆدانی شنگال (یەبەشە) پێکھێنا. ئەگەرچی گەریلاکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ڕۆژی ١ی نیسانی ٢٠١٨ شنگالیان چۆڵ کرد و گەڕاون بۆ قەندیل، بەڵام ھێزەکانی سەربەخۆی یەبەشە و یەژەئە لەلایەن خەڵکی ئێزدیی ناوچەی شنگال دامەزران کە لە گەنجانی کوڕ و کچی ئێزیدی پێکھاتوون. لە باری سیاسیشەوە ئەم ھێزانە خوازیاری ئەوە بوون کە ناوچەی ئێزدخان بە دەستی خەڵکی ئێزیدی بەرێوەببرێت و مەجلیس یان شەورایەکی خەڵکی لە تێدا دابمەزرێتەوە. ئەم مەجلیسە لە ٢٠ ئابی ٢٠١٧ لە شنگال دامەزرا و داوای خۆسەربوونی ئێزدخان لە چوارچێوەی یاسای فیدرالی عێراقی کرد.
کۆنگرەکان
کۆنگرەی چوارەمی مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال لە ڕۆژانی ٢٣ و ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١ بەڕێوەچوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێزیدی پۆل:باشووری کوردستان پۆل:جوگرافیای عێراق پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا
یەزغوڵام
یەزغوڵام شارۆچکەیەکی شارستانی وەنجە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٤١٤ کەسە.
دێزیرێ نیزار
دێزیرێ نیزار سیاسی و ڕەخنەگری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦ پۆل:مردووانی ١٨٨٨ پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات
١٩٤١
ساڵی ١٩٤١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٤١
جەیمز گۆسلینگ
جەیمس گۆسلینگ (لەدایکبووی May 19, 1955)، کەسایەتی پڕۆگرامساز و زانای کۆمپیوتەری کەنەدییە، ئەو بە باوکی زمانی پڕۆگرامسازی جاڤا دەناسرێتەوە، جەیمس لە ساڵی ١٩٧٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی کۆمپیوتەر بەدەست ھێنا، وە لە ساڵی ١٩٨٣ دا بڕوانامەی دوکتۆرای (PhD) لە زانستی کۆمپیوتەر بەدەست ھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:دروستکەرانی زمانی پرۆگرامسازی پۆل:داھێنەرانی کەنەدی پۆل:زمانی بەرنامەسازیی جاڤا پۆل:پرۆگرامەری کەنەدی کۆمپیوتەر
بڕیارنامەی ٤٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ١٩٧٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠٧٤ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لوبنان لە ١٩٧٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٧٨ پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ناڵەشکێنە (گوند)
ناڵەشکێنە یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٤٦ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٤٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
شەماڵ موفتی
شەماڵ موفتی (۲۹ی حوزەیرانی ١٩٥٥ - ١٩ی شوباتی ٢٠١٦) چالاکوان و بانگخوازێکی ئایینی کورد بوو.
ژیان
ساڵی ١٩٥٥ لە شاری بەغداد لەدایکبووە، قۆناغی سەرەتایی لە بەغداد تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٧٢ لە بەشی (BC) لە زانکۆی ئەمریکی لە بەغداد دەرچووە، بۆ ماوەی چەندەھا ساڵ وەکو مامۆستا کاری کردووە، لەتەلەزیۆنیش بەرنامەی میحرابی پێشکەشکردووە. شەماڵ موفتی یەکێکبووە لەچالاکوانەکانی بواری ژینگە کە لە ساڵی ١٩٩١ (کۆمەڵەی کوردستانێکی سەوز)ی دامەزراند. شەماڵ موفتی توشی نەخۆشی شێرپەنجەی پرۆستات دەبێت و بەھۆیەوە باری تەندروستی تێک دەچێت. ڕۆژی ١٩ی شوباتی ٢٠١٦، لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، لە گردی سەیوان لە شاری سلێمانی نێژرا.
میحراب
شەماڵ موفتی پێشکەشکاری بەرنامەی میحراب بوو. میحراب سەرەتا لە تەلەفزیۆنی ناوخۆیی یەکگرتوو پەخشکرا، دواتر لەکەناڵی ئاسمانی سپێدە پەخشکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:ئیسلامییەکانی کورد پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:خەڵکی سلێمانی
ئاودەلۆک
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
مەنفی
مەنفی نازناوی مەلا رەسووڵ کوڕی مەلا مەحمودی بێتووشییە (؟ - ١٩٢١) شاعیرێکی کوردی شاری کۆیە بوو وە یەکێکە لە شاعیرانی شیعری کلاسیکی کوردی.
ژیاننامە
مەنفی زمانی فارسی زانیوە، لەبەر ئەوە لە سەردەمی داگیرکردنی کۆیە لەلایەن ئینگلیزەوە بووە بە وەرگێڕی داگیرکەرە ئینگلیزەکان چونکە ھەندێ لەو ئەفسەرە ئینگلیزانە ڕۆژھەڵاتناس بوون زمانی فارسییان لە کوردی باشتر زانیوە. مەنفی لە بنەماڵەی بێتووشییە، لەو خێزانەدا زانا و شاعیری گەورە ھەڵکەوتوون، لەوانە مەلا عەبدوڵڵای بێتووشی ناودار، شاعیری ئەم ناوە پێوەندی بە کاک مستەفای ھیران "سافی" بووە، نێوانیان خۆش بووە، شیعری بەسەر سافیدا ھەڵداوە. لە ساڵی ١٩١٩ مەنفی کراوە بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی لە کۆیە کە ناوی "ئوولا" واتە"یەکەم" بووە. مەنفی لە ساڵی ١٩٢١ لە کۆیە کۆچی دواییکردووە و ھەر لەوێش نێژراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:مردووانی ١٩٢١ پۆل:شاعیرانی کۆیە پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی شیعری کلاسیکی کوردی
باغەین
باغەین شارۆچکەیەکی شارستانی مۆئمنابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٧٩٦١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
زۆدیاک (فیلم)
زۆدیاک (بە ئینگلیزی Zodiac) فیلمێکی ئەمریکی بەرهەمهێنراوی ساڵی ٢٠٠٧ ە لە جۆرینهێنی ئامێز لە دەرهێنانی دەیڤد فینچەر ، سیناریۆی فیلمەکە لە لایەن جەیمس ڤەندەربیڵتەوە نوسراوە و لە کتێبێکی ڕۆبێرت گرەیسمسەوە وەرگیراوە بە هەمان ناو لە ساڵی ١٩٨٦ ، جەیک جیڵنهاڵ و مارک ڕوفاڵۆ و ڕۆبێرت داونی جوونیەر ڕۆڵگێڕە سەرەکیەکانی فیلمەکەن و ئەنتۆنی ئیدوارد و برایان کۆکس و ئێلیەس کۆتایس دۆناڵ لۆگ و جۆن کارۆڵ لاینچ و دێرمۆت موڵڕۆنی بە ڕۆڵی پاڵپشتی بەشدارن لە فیلمەکە
چیرۆک
لە مانگی ٧ی ساڵی ١٩٦٩ پیاوێکی نەناسراو لە ڤالیخۆی کالیفۆرنیا هێرش دەکاتە سەر دوو کەس بە ناوەکانی دارلین فێرن و مایک ماگیۆ بە دەمانچە ، مایک ڕزگاری دەبێت بەڵام فێرن دەمرێت.
دوای مانگێک لە ڕوداوەکە دەسگای ڕۆژنامەوانی سان فرانسیسکۆ نامەیەکی پێدەگات کە بە کۆد نوسراوە و لە لایەن بکوژەکەوەیە کە بە خۆی دەڵێت زۆدیاک (شێوازی کارکردنی زۆدیاک بە جۆرێکە کە لە دوای کوشتنەکان نامە بۆ ڕۆژنامەکان و دەسگاکانی پۆلیس دەنێرێت و ئاماژە بە کوشتەکە دەدات و دەیگرێتە ئەستۆ). ژن و مێردێک کە مامۆستای مێژوو بوون نامەکە لە کۆدەوە بەمشێوەیە وەردەگێڕن  زۆدیاک قسە دەکات. حەزم بە کوشتنی مرۆڤە چونکە زۆر چێژبەخشە تەنانەت زۆر لە کوشتنی ئاژەڵە کێویەکان بەچێژترە ، چونکە مرۆڤ دڕندەترین ئاژەڵە ، خۆشترین بەشی کوشتنەکەم ئەوەیە کە دەمرم لە بەهەشتدا زیندوو دەبمەوە و هەموو ئەوانەی کوشتومن دەبنە کۆیلەی من ، ناوی خۆمتان پێناڵێم چونکە هەوڵ دەدەن خاوم بکەنەوە یان بموەستێنن لە کۆکردنەوەی کۆیلە . دوای ئەنجامدانی چەند کوشتنێکی دیکە و ناردنی پەیامی دیکە بۆ دەسگای ئاسایش و ڕۆژنامەکان ززۆدیاکی بکوژ دەستگیر ناکرێت.
لە ساڵی ١٩٧١ لێکۆڵەران دەیڤ تۆچی و ئارمسترۆنگ و مولاناکس لێکۆڵینەوە و پرسیار لە ئارسەر لی ئاڵن دەکەن کە گومانلێکراوی کەیسەکەی ڤالیخۆیە ، لە کاتی چاوپێکەوتنەکەدا تۆچی داوای کاتژمێرەکەی لی ئاڵن دەکات و دەبینێت هەمان نیشانەی زۆدیاکی بکوژ ی لەسەرە بەڵام پاشتر کە دەست و خەتی لی ئاڵن و زۆدیاک بەراورد دەکەن بۆیان دەردەکەوێت یەک دەسوخەت نین و یەکناگرنەوە ئەوەی جێی سەرنجە خانەوادەی لی ئاڵن دەڵێن لە ڕۆژی یەکێک لە ڕوداوەکاندا لی بۆ هەمانجێکە ڕۆیشتووە و بە خوێناوی گەڕاوەتەوە و یەکێکیش لە هاوڕێکانی دەڵێت کاتی خۆی بە خۆی وتوە زۆدیاک و لە ساڵی ١٩٧٤ بەهۆی دەست درێژی کردنەوە کەوتۆتە زیندان بۆ ماوەی سێ ساڵ و لەو ماوەیەشدا هیچ نامەیەک لە زۆدیاکەوە نەبووە بەڵام هیچ لە بەڵگەکان یەکلاکەرەوە نەبوون
، لە ساڵی ١٩٧٨ ڕۆبێرت گرەیسمسی کارتۆنکێش بە قوڵی دەست دەکاتەوە بە لێکۆڵینەوە و سەردانی دەیڤ تۆچی دەکات و تۆچی سەرسام دەبێت کاتێک دەبینێت گرەیسمس ئەوەندە زانیاری هەیە لەسەر کەیسەکە بۆیە بە ناڕاستەوخۆ زانیاری پێدەدات تا ڕۆبێرت بەردەوام بێت لە گەڕانەکانی ، بەهۆی زۆر کارکردنی گرەیسمس لەسەر کەیسی زۆدیاک کارەکەی لە دەست دەدات و هاوسەرەکەی جێی دێڵێت و مناڵەکانیشی دەبات لەگەڵ خۆی. گرەیسمس ڕۆژانە پەیوەندی تەلەفونی بۆ دێت کە تەنها دەنگی هەناسەیە و ئاماژەیە بۆ هەڕەشە کردن ، ڕۆبێرت گرەیسمس بەردەوام ئەبێت لەسەر لێکۆڵینەوەکانی و خەریکی ئامادە کردنی کتێبێک دەبێت لەو بارەیەوە و ئاماژەگەلێکی زۆر پەیدادەکات کە نیشانەن بۆ ئەوەی لی ئاڵن زۆدیاکی بکوژ ە ، بەڵام جێپەنجەکان و دەسوخەتەکان ناتوانن تاوانباری لی ئاڵن پشتڕاست بکەنەوە.
لە ساڵی ١٩٨٣ گرەیسمس لە دوکانێکدا ڕوبەڕوی لی ئاڵن دەبێتەوە و لی ئاڵن پێی دەڵێت دەتوانم یارمەتیت بدەم گرەیسمس پێی دەڵێت نەخێت
کاتێک گرەیسمس دوکانەکە جێدێڵێت لی ئاڵن ڕەنگی کەمێک تێکدەچێت ، لە دوای هەشت ساڵ مایک ماگیۆ کە لە ڕوداوی ڤالیخۆدا زۆدیاکی دیوە دەڵێت لی ئاڵن ئەو کەسە بووە کە هێرشی کردۆتە سەری پێش ١٥ ساڵ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:تاوانی راستەقینە پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی جەیمس ڤاندەربیڵت پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ١٩٩١ داندراون پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی جەیمس ڤاندەربیڵت پۆل:فیلمەکانی فۆنیکس پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون
ڕۆبێرت داونی جوونیەر
ڕۆبێرت داونی جەی ئاڕ  ئەکتەرێکی لێهاتووی سینەمای هۆڵیودە. لە ڕێکەوتی ٤ نیسانی ١٩٦٥ لە مانهاتەن لە نیۆرک لەدایک بووە. کۆتا منداڵی خێزانەکەیەتی. باوکی ڕۆبێرت داونی ئێس ئار ئەکتەر و بەرهەمهێنەری فیلمبووە و دایکیشی ئێلسی ئان ئەکتەر بووە. لەتەمەنی شەش ساڵیدا بەهۆی بەکارهێنانی مادە هۆشبەرەکانەوە لە لایەن باوکییەوە، ڕۆبێرت داونیش توشی خواردنی مادە هۆشبەرەکان دەبێت و بەهۆی ئەمەوە هەستێکی سۆزداری پتەو لەنێوانیاندا دروست دەبێت و وا دەکات بەشێکی زۆری شەوەکانی لە یانە شەوانەکاندا بە خواردنەوەی مەیەوە بەسەربەرێت. هەر لە تەمەنی منداڵیدا لەساڵی ١٩٧٠بەشداری فیلمێکی باوکی دەکات بە ناوی  absurdist comedy Pound. لەتەمەنی دە ساڵیدا دەچیتە ئینگلتەراو لەوێ لەبەشی هونەری classical ballet دەخوێنێت. لە ساڵی ١٩٧٨ دایک و باوکی لەیەک جیا دەبنەوەو داونی ناچار لەگەڵ باوکیدا دەگەڕیتەوە بۆ نیۆرک و لە قوتابخانەی سانتا مۆنیکا درێژە بەخوێندنەکەی دەداتەوە. پاشان لە چەند فیلمێکی تردا بەشداری دەکات و جەندین جار پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکارو گۆڵدین گڵۆب. لە ساڵی ١٩٩٢ لە فیلمی Chaplin ، ساڵی ٢٠٠٩ لەفیلمی Tropic Thunder خەڵاتی ئۆسکاری پێ بەخشراوە بۆ باشترین ئەکتەری کوڕ. لەساڵی 2008 بە تەواوی جێگای خۆی لە دڵی بینەردا کردوە بە بەشداری لە فیلمی Iron Man دا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:زیندووان پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
بەحرە
بەحرە شارۆچکەیەکی سعودیە و سەر بە پارێزگای جەددەی ناوچەی مەککەیە، دەکەوێتە خوارەوەی دۆڵی فاتیمە کەلەنێوان جەددە و مەککەیە، بەپێی سەرژمێری ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی زیاتر لە ٧٣ کەسە.
بەحرە لەدوو بەسی سەرەکی پێکدێت کە بەحرەی کۆنە و بەحرەی تێکۆشەران.
سەرچاوە
پۆل:جەددە
شێخ محەمەد، ئاغجەلەر
شێخ محەمەد گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شێخ محەمەد لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوبارە و لە باشوور لەگەڵ گوندی فەقێ میرزا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی ھەنجیرەی ساڵحۆک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی گەوھەر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولعەزیز
عەبدوڵڵای کوڕی عەبدولعەزیز (ماوەی ژیان: ١ی ئابی ١٩٢٤ لە ڕیاز لە سعودیە تاکوو ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥) پاشای عەرەبستانی سعوودی و پاسەوانی دوو مزگەوتە پیرۆزەکە (بە عەرەبی:خادم الحرمين الشريفين) بوو ئەمەش لەوەتەی ٢ی ئابی ٢٠٠٥ تاکوو ڕۆژی مردنی واتە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ بوو، لەدوای مردنی براکەی سەلمان کوڕی عەبدولعەزیزی ھەردوو پۆستەکەی وەرگرت. بەپێی گۆڤاری Forbes، شا عەبدوڵڵا ٨ەمین کەسایەتی کایگەر و بەتوانا بوو لە ئاستی جیھان. ڕۆژی ٢٣ی ئابی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٩٠ ساڵی‌دا کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤ پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:شاکانی سعوودیە
زڕگا
زڕگا یان مانگای تێبتی ئاژەڵێکی شیرداری تووکنە کە لە سەرتاسەری ناوچەی ھیمالایە لە نیمچە کیشوەری ھیندی بەتایبەت لە بانی تێبت و باکووری میانمار، یانۆن و سیچوان ھەتا باکووری مەنگۆلیا و سیبریا دەژین.
١٩٤٢
ساڵی ١٩٤٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٤٢
فایەق
ژیاننامە
لە بنجدا بنەماڵەی ناوبراو خەڵکی گوندی دەرگەزێنی ھەمەدانە. ساڵی ١٨٠٦ لە سلێمانی لەدایک بووە. خوێندنی ئاسایی بووە ھەموو قۆناغەکانی لە حوجرە و قوتابخانەی مزگەوت تەواو کردووە. بە فەقێیەتی ھەندێ شوێنی کوردستان گەڕاوە. دوا شوێنی خوێندنی لە ئاوایی تەوێڵەی ھەورامان بووە. خوێندنی مەلایەتی "شەریعەت" و سۆفیزمی "تەریقەت"ی لە لای شێخ عوسمان سیراجەدینی یەکەم لە تەوێڵە تەواو کردووە و مۆڵەتی مەلایەتی و دەروێشی لەو وەرگرتووە و بووە بە سۆفی و موریدی. لە پاشاندا گەڕاوەتەوە سلێمانی و کە خانەقای ئێستا بە ناوی کوڕییەوەیە "خانەقای حاجی مەلا عەلی" وەک پێشنوێژ و مامۆستا و ڕێبەری ڕێگای نەقشبەندی دامەزراوە.
نازناوی شیعری "فایەق" و ھەندێ جاریش "حەزین" بووە، نازناوی ڕێگای عیمادەدین بوو، بەڵام لە ناو خەڵکیدا بە مەلا وەسمان ناسراوە. وەک لە ژیانی دەردەکەوێ ئەم شاعیرە ھەموو ژیانی لە خانەقا بردۆتە سەرو خەریکی زانستییەکانی ئایینی ئیسلام و دانانی پەرتووک بووە بە شێوازی کۆن لە گۆڕەپانی زانستە ئایینییەکاندا. فایەق ژیانێکی ھێمن و لەسەرخۆی بردۆتە سەر و کۆمەڵێک شیعری نایابی پلەبەرزی خستۆتە ناو مێژووی وێژەی کوردییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٩ پۆل:مردووانی ١٨٨٨ پۆل:شاعیرانی کۆیە پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی شیعری کلاسیکی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
مەھەستی
ئیفتیخار دەدەبالا (؛ لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦ – مردووی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ )، کە بە ناوی ھونەریی مەھەستی ناسراوە، گۆرانیبێژێکی ئێرانیی مۆسیقای سوننەتیی ئێرانی و پۆپ بوو بە پانتاییی دەنگیی مێزۆ-سۆپرانۆ کە بۆ ماوەی زیاتر لە چوار دەیە چالاک بوو. ماوەیەکی کەم پێش شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، ئێرانی بەجێھێشت. سەرەتا بۆ بەریتانیا و پاشان بۆ ھەتاھەتایە بەرەو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆشت و تا مردنی لەوێ ژیا. مەھەستی خوشکی بچووکی گۆرانیبێژی ئێرانی، ھایدە بوو.
ژیانی کەسی
alt=|وێنۆک|مەھەستی (چەپ) و ھایدە، لە [[چوارشەممەسوورە باز بەسەر ئاگرێکدا دەدەن.]] خەدیجە (ئیفتیخار) دەدەبالا لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦ لە تاران، ئێران لەدایک بوو. باوکی ناوی محەممەد دەدەبالا و دایکیشی ناوی زینەت بولغاری بوو. خوشکی بچووکی گۆرانیبێژی ئێرانی، ھایدە بوو. دواتر دایک و باوکیان لە یەکتری جیا بوونەوە و ھاوسەرگیرییان لەگەڵ کەسانێکی تر کرد.
پێش شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، ھاوسەری یەکەمی مەھەستی، دوای ئەوەی ماوەیەک لەگەڵ مەھەستی دەژیت، لەگەڵ گۆرانیبێژی لاکۆڵان، فیروزە کەوتە خۆشەویستییەوە و لە مەھەستی جیابوویەوە. مەھەستی سۆزێکی زۆری بۆ ھاوسەرەکەی ھەبوو و زۆریش بەو ڕووداوە دڵتەنگ بوو بۆیە گۆرانییەکانی بیا خونه، بازیچه و لە کۆتاییشدا دلقکی بۆ ھاوسەری یەکەمی، کۆروس نازمیان وت، بەڵام دوای ماوەیەک لەگەڵ ھاوسەری دووەمی ھاوسەرگیریی کرد. مەھەستی دوو جار ھاوسەرگیریی کردووە کە ھەردوو ھاوسەرەکەی کورد بوون و سەرەنجامی ھەردووکیشیان جیابوونەوە بوو. دوای ئەم دوو جیابوونەوەیە بڕیاری دا کە بەتەنیا بژی بۆیە، لەگەڵ دایکی لە لە تاران ژیا. لە ھاوسەرگیریی یەکەمی لەگەڵ نازمیان بووە خاوەنی کچێک بە ناوی سەحەر نازمیان. ھاوسەرگیریی دووەمی لەگەڵ بەھرام سنەیی بوو کە خاوەنی کارگەیەکی پێڵاو بوو. مەھەستی دوو نەوە و کچەزای بە ناوەکانی ناتاشا و ناتالی لە کچە تاقانەکەی، سەحەر ھەیە.
لە ١٩٧٨ و پێش شۆڕش، کۆچی بۆ شانشینی یەکگرتوو، و پاشان لە ١٩٨١ بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کرد کە لەوەوبەدوا لەوێ ژیا.
کاتی نەخۆشی
مەھەستی تا نزیکی چوار ساڵ نەخۆشییەکەی بەنھێنی ھێشتەوە، گەرچی لەژێر وەرگرتنی چارەسەری کیمیاییی لەسەرخۆ بوو. دکتۆرەکان ئاگاداریان کردەوە کە گەر ژەمەدەرمانی زیاتر لەوەی کە بۆ بارودۆخی پێویستە وەرگرێت، ئەوا کێشە بۆ دەنگی دروست دەبێت. لە ئازاری ٢٠٠٧، مەھەستی بەئاشکرا ڕای گەیاند کە ماوەی چوار ساڵە دژی شێرپەنجەی کۆڵۆن دەجەنگێت. ھیوای خواست کە حاڵەتەکەی ھۆشیاری لەبارەی شێرپەنجە و گرنگیی لێکۆڵینەوەی جەستەییی ڕێکوپێک لە کۆمەڵگەی ئێراندا زیاد بکات. پاشان لە سانتا ڕۆزا، کالیفۆرنیا لەگەڵ سەحەری کچی، ناسری مێردی سەحەر، و دوو منداڵەکەیان، ناتاشا و ناتالی، کە تاکە دوو نەوە و کچەزای مەھەستی بوون دەژیا.
ھەرچۆنێ بێ، لە نەورۆزی ٢٠٠٧، دوای چەند ڕۆژێک لە کۆنسێرتێک کە بڕیار بوو لەگەڵ سەتار و گولپا لە دوبەی ئەنجامی بدەن، بەھۆی دووبارە دەرکەوتنەوەی نیشانەکانی نەخۆشییەکەی و تێکچوونی بارودۆخییەوە، کۆنسێرتەکەی ڕاگرت. بەخێرایی گەڕایەوە لۆس ئانجلەس و لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەگەڵ نادره سالارپوور (کە برازای خۆی بوو)، لەپاڵ کچەکەی و نەوەکانی، و دکتۆری بنەماڵەکەی دەرکەوت، کە وتبووی مەھەستی شێرپەنجەی ھەیە و دەبێت چارەسەرکردن بە تیشک وەربگرێت. بەم ھۆیەوە، دوای وەرگرتنی چارەسەر لەگەڵ سەحەری کچی چوو بۆ باکووری کالیفۆرنیا و لە باشترین نەخۆشخانەی سانتا ڕۆزا کە ھاوسەری سەحەر خاوەنی بوو خەوێندرا.
پیشە
پەرویز یاحەقی بەھرەی گۆرانیوتنی لە تەمەنی تازەپێگەیشتووییی مەھەستیدا دۆزییەوە. یاحەقی لە یەکێک لە دانیشتنەکاندا بەھەڵکەوت گوێبیستی دەنگی مەھەستی دەبێت، و زۆر ھۆگری دەنگی دەبێت و ھانی دەدات تا گۆرانی بڵێت.
ئەکبەر گولپایانی لە چاوپێکەوتنێکدا وتی کە ھایدە و مەھەستی منیان فێرکردووە و پاشان بە ئاوازدانەرەکانیان ناساندووم. ھایدە لە مەھەستی گەورەتر بوو، بەڵام مەھەستی لەبەر زگوردییەکەی زووتر و پێش خوشکەکەی ھەنگاوی نایە نێو دۆڵی ھونەرەوە. ناوە ھونەرییەکەی خۆی لە شاعیری ناسراوی ئێرانی، مەھەستیی گەنجەوی وەرگرتووە.
لە سەرەتادا، خێزانەکەی مەھەستی ناڕازی بوون تا ڕێگەی پێ بدەن کە شوێنی پیشەیەکی لەو شێوەیە بکەوێت چونکە لەو کاتەدا لە ئێران ئەو پیشەیە پیشەیەکی پەسەندکراو نەبوو بۆ ژن. لەگەڵ ئەوەشدا، مەھەستی بە پێدانی وێنەیەکی نوێی ژنان لەو پیشەسازییەدا بە ئێران بەسەر ئەم پەڵەیە زاڵ بوو.
مەھەستی لە ١٩٦٣ و لە تەمەنی ١٩ ساڵی لە ژمارە ٤٢٠ی بەرنامەی گۆلھا بە وتنی گۆرانییەک بەناوی آن که دلم را برده خدایا کە بە شیعری بیژەن تەرەقی و بە شێوازی مۆسیقای سوننەتیی ئێرانی بوو دەستی بە پیشەکەی کرد، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات و بە مەیلێکی گشتی بۆ مۆسیقای پۆپ، بەتایبەتی لە سەردەمی دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ١٩٧٩ گۆرانیی بەم شێوازەش وت. یەکەم ئیشی لەم بوارەدا گۆرانیی بچه نشو ای دل بوو، کە لە شیعر و ئاوازی جھانبەخش پازوکی و ژەنینی موجتەبا میرزادە بوو.
مەھەستی وێنەی «ژنێکی خانەدانی گۆرانیبێژ»، خاتوونێکی ڕەوشتبەرزی دروست کرد. سەرکەوتنە ئێجگار گەورەکەی لە مۆسیقادا ڕێگەی بۆ ژنگەلێکی تر کردەوە، وەک خوشکە گەورەکەی، ھایدە، کە پێنج ساڵ دوای مەھەستی دەستی بە کارەکەی کرد. دوو خوشکەکە بەشدارییەکی مەزنیان لە چاککردنی وێنەی گۆرانیبێژانی ژن لە ئێران و لە گواستنەوەی مۆسیقای ئێرانی لەو شوێنەی کە لێی بوو بۆ ئەو شوێنەی کە ئێستا لێیەتی ھەبوو.
لە ٢٠٠٥، لەلایەن ئەکادیمیای جیھانیی ھونەر، وێژە و میدیا بۆ زیاتر لە ٤٠ ساڵ لە بواری مۆسیقای سوننەتیی ئێرانی، مۆسیقای میللی و مۆسیقای پۆپ ڕێزی لێ نرا، و خەڵاتی شێری ئاڵتوونیی پێ درا.
مەھەستی لە دوای خۆی ٤٠ ئەلبوم و لە نێویشیاندا «گل‌های رنگارنگ»ی بەجێھێشت. خۆشەویستبوون و بەشداربوونی لە زۆر کاری گشتی و ھەڵسوکەوتە گەرموگوڕەکەی لەگەڵ خەڵک لە کۆنسێرتەکاندا، وای لە خەڵک کرد کە ھۆگری بن، کە وای لەو نەوەی کە لە دوای مردنی ئەو لەدایکبوونە تا ئەمڕۆ کرد، ئەو و گۆرانییەکانی بەباشی بناسن و پێشوازییان لێ بکەن.
مردن
وێنۆک|گۆڕی مەھەستی لە [[گۆڕستانی وێستوود لە ناوچەی وێستوودی لۆس ئانجلەس]]
دوای بڵاوکردنەوەی ئەلبوومێکی تری بە ناوی «از خدا خواسته»، بە ھاوکاریی شادمیھر عەقیلی کاری لەسەر ئەلبوومێکی تر دەکرد، بەڵام دوای چوار ساڵ لە نەخۆشیی شێرپەنجەی کۆڵۆن، لە سانتا ڕۆزا، کالیفۆرنیا لە سەعات ٧:٥٢ دەقەی بەیانی، لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە تەمەنی ٦٠ ساڵیدا وەفاتی کرد.
دوای گواستنەوەی تەرمەکەی لە باکووری کالیفۆرنیا، لە سەعات ١٢:٣٠ دەقەی بەیانی، لە ڕۆژی ھەینیی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە گۆڕستانی وێستوود لە وێستوود، کالیفۆرنیا لە نزیک گۆڕی ھایدەی خوشکی و زینەت بولغاریی دایکیان نێژرا. ڕێوڕەسمی ناشتنەکەی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی تەپش و بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە کەسە ناودارەکان و ئەکتەرەکان و ھونەرمەندانی تر لەنێویشیاندا سەرۆکی شارەوانیی بێڤرلی ھیڵز، جیمی دڵشاد و دیزاینەر، بیژەن پاکزاد پەخش کرا.
دیسکۆگرافی
وێنۆک|مەھەستی لەپاڵ [[عیماد ڕام، لەسەر ڕووبەرگی تۆماری «دوتا چشمون» و «رسوایی»ی ئامێری قەوان]] مەھەستی لە شێوازە جۆراوجۆرەکان ھاوکاریی زۆرینەی ئاوازدانەرە ئێرانییەکانی کردووە، ھەر لە پەرویز یاحەقی و ئەسەدوڵڵا مەلەک بگرە ھەتا ئانوشیروان ڕۆحانی، سادق نوجوکی، محەممەد حەیدەری، مەنووچەھر چەشمازەر و میھرداد ئاسمانی و گۆرانینووسانی وەک بیژەن تەرەقی، تورەج نیگەھبان، لەیلا کەسرا، ھوما میرافشار، ھومایوون ھوشیارنژاد، ژاکلین، شەھیار قەنبەری و ئەردەڵان سەرفراز. زیاتر کارەکانی مەھەستی (دەوروبەری ٦٠ کار) لەلایەن جھانبەخش پازوکی بوو.
لە کۆتایییەکانی تەمەنی و بە ھاوکاریی (ئاوازدانەر و ئامادەکار) شادمیھر عەقیلی و (گۆرانینووس) مریەم حەیدەرزادە، کۆتا ئەلبوومی بەناوی از خدا خواسته بڵاو کردەوە.
ئەلبوومەکان
لەمانەش دەرکەوتووە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئێرانییانی نیشتەجێبوو لە لۆس ئانجلەس پۆل:خانمەگۆرانیبێژانی گۆلھا پۆل:خانمەگۆرانیبێژە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خەڵکی تاران پۆل:خەڵکی فارس پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:ناشتەکان لە گۆڕستانی وێستوود پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
مەک ئۆ ئێس
مەک ئۆ ئێس (بەئینگلیزی: Macintosh Operating System، بەکورتیی "Mac OS") سیستمی بەکارخەری ماکینتۆشە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ پەرەی پێدەدرێت، ھەموو ئامێرەکانی مەکینتۆش ئەم سیستمەیان لەسەر دامەزرێنراوە. ئەم سیستمە پاڵپشتی لە ویندۆز و لینوکسیش  دەکات، لە ساڵی ١٩٨٤ بۆ یەکەمجار بەکارھات تا ٢٠٠١ و دواییش لەوەشانی شێری شاخەکە (Mountain Lion) بوو بە ئۆ ئێس ئێکس (Mac OS X).
ناساندن
ماک بریتییە لە سیستمێکی بەگەڕخستن ئەوەش ھەروەک سیستمی ویندۆزی مایکرۆسۆفت، ماکنتۆش یەکەم سیستمی بەگەڕخەری وێنەییە کە لە ساڵی ١٩٨٤ دا دروستکراوە. ئەم سیستمە ناکرێت لەسەر ھەموو کۆمپیوتەرێک بەگەڕبخرێت بەڵکو تەنھا لەسەر ئەو ئامێرانەکاردەکات کە کۆمپانیای ئەپڵ دروستی دەکات. بەم دواییانە توانرا لەسەر چەند پرۆسێسەرێکی جیاواز بەتوانای جیاواز دابەزێنرێت ئەوەش تا ئێستا نەبووە بە شتێکی باو، ماک لە سەرەتاوە تا ڤێرژنی ٩ ھەر بەماک ئۆ ئێس بانگدەکرا بەڵام دواتر کاتێک کە بوو بەڤێرژنی ١٠ ئیتر بە ئۆ ئیس ئێکس ناوی بڵاوو بوەوە. Mac OS X تەنھا لەسەر پرۆسێسەری جۆری پاوەر کاردەکات بەڵام پاش دەرچونی ڤێرژنە نوییەکان بەتەواوی پشتیوانی پرۆسێسەری ئەنتڵی کردوو لە ئێستادا بەو پەڕی باشییەوە دەکرێت لەسەر پرۆسێسەری ئەنتڵ ئەم بەرھەمە دابەزێنرێت. ماک ئۆ ئێس لە ساڵی (٢٠٠١) دا گەیشتە دە دەرچوو ھەر بۆیە لە جیاتی (Mac OS Ten) (Mac OS X) دانرا. (Mac) کورتکراوەیەکە بۆ (Macintosh) وە (OS) کە کورتکراوەی (Operating System) بە واتای سیستمی بەگەڕخەر دێت، وە وشەی (X) کە لەزمانی یونانیدا بە مانای ژمارە (١٠) بۆ کورتکردنەوەی ناوی ئەم سیستمە بەکارھاتووە واتە لە جیگای (Ten) (X) بەکارھێناوە. سیستمی (ماک) لەسەرەتای بنیات نانیدا بە پاڵپشت بە سۆرسەکانی یونیکس لە ساڵی (١٩٨٤) دا لەسەر جۆرێک لە کۆمپیوتەر بەگەڕ دەخرا و پاڵپشتبێت بە پرۆسێسەری (مۆتۆرولا ٦٨٠٠٠) بەڵام پاش پێشخستنی ئەم سیستمە و توانرا لەسەر پرۆسێسەری (پاوەر) یش بەگەڕبخرێت، ئەپڵ تا بەرھەم ھێنانی ماک ئۆ ئێس ئێکس لەسەر پرۆسێسەری جۆری پاوەرو مۆتۆرولا بەگەڕ دەخرا بەڵام دوای بەرھەم ھێنانی دەرچووی (Mac OS X) لەم سیستمە بە تەواوی پاڵشتی (مۆتۆرولا) ی لەدەست دا و تەنھا لەسەر (پاوەر) ئەم سیستمە بەگەڕ دەخرا، وە ئێستاش خۆشبەختانە لەسەر پرۆسێسەرەکانی بەرھەمی ئەنتڵ و ئامەد بەگەڕ دەخرێت و بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕێک خراوە بەڵام لە کێشەش بەدەر نییەو پێویستی بەکاتە تا بەتەواوی لەگەڵ ئەم بەرھەمانە‌دا خۆی ڕێک بخات.
مێژوو
کۆمپانیای ئەپڵ لەسەر بنەمای سۆرسەکانی یونێکس توانی لە ساڵی (١٩٨٤) دا ئەم بەرھەمە بۆ جۆرێک لە ئامێری تایبەت بەرھەم بھێنێت، سەرەتا بە کورتکراوەی (MFS) کە ھێمایەک بوو بۆ (Macintosh File System) ئەم بەرھەمە گەشەی پێدرا لە لایەن کۆمپانیای ناوبراوەوە، بەڵام بەرامبەر بەرھەمەکانی مایکرۆسۆفت ئەم بەرھەمەی ئەپڵ ھیچ پێشکەوتنێکی ئەوتۆی بەدەست نەھێنا، ھەندێک کەس ھۆکارەکان بۆ گرانی نرخی ماک بووک دەگێڕنەوە کە ھەموو کەس توانای کڕینی ئەم بەرھەمانەی نەبووە لە بە بەراوردا مایکرۆسۆفت بەرھەمەکانی ئێجگار ھەرزان بووە ھەروەھا بوونی ئەو ڕێژە زورە لە سۆفتوێرەکان بۆ بەرھەمەکانی مایکرۆسۆفت ماکی بەو ڕۆژگارە گەیاند، ماک ئۆئێس یەکەم سیستمی وێنەییە کە بەرھەم ھێنرابێت، دەبوایە چەندین بەرامبەری ئێستای فراوان بوایە بەڵام ئەوەی ئێستاش بەرەو ڕووی ھەنگاو دەنێت پیشکەوتنیکی خێرایە بە تایبەتی پاش بەرھەم ھێنانی چەندین بەرھەمی یەک لەدوای یەک وە دوای ئەوەی لە ساڵی (٢٠٠١)دا سیستمی ماک پێ ی نایە قۆناغێکی نوێوە بە تایبەتی لەدوای ساڵی (٢٠٠٥) وە، پاڵپشتی کردنی بەرھەمەکانی (ئەنتڵ) لە لایەن ئەپڵەوە کاریگەرییەکی لە ئێستادا بە تەواوی دیارەو ڕۆژانە دەبینین کە چەندین بەرنامەی نوێ بە توانای جیاواز بۆ ئەم سیستمە بەرھەم دەھێنرێت و لە ئێستاشدا کۆمەلێک یاری جۆراوجۆرو کوالیتی بەرز بۆ ئەم سیستمە بەرھەم ھێنراوەو ڕۆژانەش لە گەشەکردنی زیاتردایە. ڕێژەی بەکارھێنەرانی مەک لە دوای ساڵی (٢٠٠٣) وە
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی کارگێڕی پۆل:مێژووی نەرمامێر پۆل:مەک ئۆ ئێس پۆل:پێڕستی کارپێکردنی سیستمەکان پۆل:پەرەپێدانی مەک ئۆ ئێس پۆل:نەرمەکاڵای ئەپڵ پۆل:خێزانەکانی سیستمی کارپێکردن پۆل:مێژووی وەشانەکانی نەرمەکاڵا
دێرنیێرێ دانس
دێرنیێرێ دانس ("کۆتا سەما") گۆرانییەکە کە لەلایەن گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی فەڕەنسی ئیندیلاوە ڕیکۆردکراوە. گۆرانییەکە یەکەم تاکەگۆرانی ئەو بوو لە یەکەم ئەلبومیدا بە ناوی مینی وۆرڵد (جیھانی بچووک).
بیرۆکەی مۆسیقی گۆرانییەکە بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە گۆرانی پارس قوێ تو کرۆیس لەلایەن گۆرانیبێژ چارڵز ئازناڤۆرەوە وەرگیراوە.
لە خشتەکاندا
لە ١ی ئازاری ٢٠١٤، گۆرانییەکە شوێنی خۆی لە پلەی یەکەمی خشتەکانی یۆنان بینی و بۆ ٧ حەفتە لەو پلەیە مایەوە. لە ١٩ی نیسانی ٢٠١٩، گۆرانیی گۆرانیبێژ فارێل ویلیامز بە ناوی «ھاپی» گەییشتە پلەی یەکەم. ھەرچەندە دواتر دێرنیێری دانس گەییشتەوە پلەی یەکەم و ٥ حەفتەی دی لە پلەی یەکەم مایەوە. لە تێکڕادا، گۆرانییەکە بۆ ١٣ حەفتە لە پلەی یەکەم مایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٣ پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ٢٠١٤ پۆل:گۆرانییە فەڕەنسییەکان
نەوبەھار (گوند)
نەوبەھار یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٤ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٢٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
خەڵاتی جیھانی مەلیک فەیسەڵ
لە ساڵی ١٣٩٧ی کۆچی ئەمیر خالد فەیسەڵ بەڕێوەبەری گشتی دامەزراوەی مەلیک فەیسەڵی خەیری ڕاگەیاند: ئەنجومەنی دامەزراوە بریاریدا بە دروستکردنی خەڵاتێکی جیھانی بەناوی مەلیک فەیسەڵ لەبواری ئیسلام و خویندنی ئیسلامی و ئەدەب و خوێندنی زمانی.
لە ساڵی ١٣٩٩ی کۆچی، ١٩٧٩ی زاینی یەکەمین خەڵات دابەشکرا، لە ١٤٠٢ی کۆچی، ١٩٨١ی زاینی بواری پزیشکی زیادکراو و بواری زانست لە ١٤٠٣ی کۆچی زیاد کرا.
ساڵی ١٤٠٣ی کۆچی - ١٩٨٣ی زاینی
پۆل:عەرەبستانی سعوودی پۆل:خەڵاتەکان
١٩٤٣
ساڵی ١٩٤٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٤٣
ئێمیل سووڤێستر
ئێمیل سووڤێستر نووسەر و  مامۆستای سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦ پۆل:مردووانی ١٨٥٤
ھەواڵەکان
ھەواڵەکان پوختە زانیارییەکە لەسەر بابەتێک لە بواری سیاسی و وەرزشی و زانستی و ھونەری و تەکنۆلۆژی و ئابووری و زۆرینەی بابەتەکان، بەزۆری ھەواڵەکان دێنە پەخشکردن بەھۆی ڕاگەیاندنەوە بەدوو سێ شێوە یەکێکیان بەنووسراو کە ڕۆژنامە و گۆڤارەکان و ماڵپەڕەکان دەگرێتەوە دووەم شێوەش بە شێوەی دەنگ کە ڕادیۆ دەگرێتەوە، سێیەم شێوەش لەڕێگای کەناڵە تەلەفزیۆنەکان دەبێت. ھەواڵی بەپەلەش ئەو ھەواڵەیە کە بەھۆی نەبوونی کاتی پێویست یان بەھۆی ئەوەی بابەتەکە پێویستە بە خێرایی بێتە نیشاندان لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن دێتە نووسین یان خوێندن.
توتان، تاجیکستان
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
وزمان سەرۆ
وزمان سەرۆ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٧٤ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٩٧٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا
ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن سرکیس ئاغاجان دامەزراون. رەزامەندی فەرمی ھەردوو حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و خۆجێیەتی نەینەوا لە سەر دامەزراندنیان وەرگیراوە.
ژمارەیان پێنج ھەزار چەکدارە. لەلایەن پسپۆڕانی دەرەوە و ناوەوەی وڵات مەشق و ڕاھێنانیان پێکراوە. لە شار و شارۆچکەکانی دەشتی نەینەوا جێگیر کراون کە بریتین لە بەغدێدا قەرەقۆش، کرملێس، بەڕتڵە، باشیک و بەحزانێ، مێرکێ، ئەلفاف، مەغارە، بەرەکات، مێرگێ، ئەلقۆش، شەرەفییە، تللسقۆف، باقوفە، بەتنایا، مارئۆراھا، تلکێف. وە ئەرکی پاراستنی ئەم ناوچانەیان لە ئەستۆ دایە.
سەرچاوە
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:ئایینەکانی کوردستان پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان پۆل:ئاشوورییەکان پۆل:ئاشوورییەکانی باشووری کوردستان
مارسیلیا
مارسیلیا یان مارسێی شارێکە دەکەوێتە باشووری وڵاتی فەڕەنسا، بەپێی سەرژمێری زۆرتر لە ١، ٤٢٠، ٠٠٠ کەس لە ڕووبەری ٢٤٠ ھەزار کلیۆمەتری شارەکە دەژین. شارەکە خاوەن چاندێکی جیایە لەگەڵ شارەکانی تری فەڕەنسا و چەندین ئاسەوار و شوێنەوەرانی کۆنی تێدا دۆزراوەتەوە.
پۆل:شارەکانی فەڕەنسا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ١ەمی پ.ز پۆل:پارێزگاکانی فەڕەنسا
ھیتۆشی ئیگاراشی
ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
ھیتۆشی ئیگاراشی لە ١٩٤٧ لەدایکبووە. لە ١٩٧٦دا، پڕۆگرامی دکتۆرای لە ھونەری ئیسلامیی لە زانکۆی تۆکیۆ تەواو کردووە، و ئەندامێکی لێکۆڵەر بووە لە ئەکادیمیای شاھانەی ئێران تاکوو شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ١٩٧٩.
پیشە
ئیگاراشی یاریدەدەری پڕۆفیسۆری کولتووری ئیسلامیی بەراوردکاریانە بوو لە زانکۆی تسوکوبا. ئەو یاسا لە پزیشکیدای ئیبن سینا و ئایەتە شەیتانییەکانی سەلمان ڕوشدیی وەرگێڕاوە و کتێبیشی لەسەر ئیسلام نووسیوە، کە پێکدێن لە بووژانەوەی ئیسلامی و دەرمان و ژیریی ڕۆژھەڵات.
مەرگ
دوای ساڵ و نیوێک، ئیگاراشی چەند جارێک چەقۆی لێدرا لە ڕووخسار و قۆڵی لەلایەن ھێرشکەرێکی نەزانراوەوە و مرد. لاشەکەی لە لە ١٢ی تەممووزی ١٩٩١ دۆزرایەوە لە نووسینگەکەیدا لە زانکۆی تسوکوبا.
لە ٢٠٠٦دا، یاسای تێپەڕینی کاتی چەقۆکێشییەکە بەسەر چوو. کێنێت ئێم. پۆڵاک لە کتێبی مەتەڵە ئێرانییەکەدا وتی کە ھێرشەکە چالاکییەکی نھێنی بووە لەلایەن سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەلمان ڕوشدی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:خەڵکی ژاپۆن پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ
بڕیارنامەی ٤٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ١٩٧٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠٧٥‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
پاپا فرانسیس
وێنۆک وێنۆک پاپا فرانسیس کاردینال (خۆرخێ ماریۆ بێرگۆ) کە بەناوی (پاپا فرانسیس)ەوە ناودەبرێت، خۆرخێ لەدایک بووی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٦ لە بوێنس ئایریسی پایتەختی ئارجەنتین. فرانسیس کەسایەتی کریستیانی ئەمریکای لاتینییە ویەکەمین کەسی ئەمریکای لاتینییە لە مێژووی ڤاتیکان دا کەسێک لە ئەمریکای لاتین بە ڕابەری کاسۆلیکەکانی جیھان ھەڵبژێردرێ، فڕانسیس لە ڕۆژی ١٣ی ئازاری ٢٠١٣ بە پاپا ی ڤاتیکان ھەڵبژێردرا و جێگەی پاپا بێنێدیکتی شازدەیەمی گرتەوە کەناوبراو لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٣ دەستی لەکارکێشابۆوە، ئەمەش دوای ئەوەی سێجار لەسەر نشووستی ھێنا بۆ بوون بە پاپای ڤاتیکان، فرانسیس خاوەن پلەی ماستەرە لە بواری فەلسەفە و خواناسیدا لە زانکۆی بۆینس ئایریسی ئارجەنتین ھاوکاتیش خاوەن ماستەرە لە زانستی کیمیا لە ھەمان زانکۆدا.
سەرچاوەکان
* پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:مرۆڤدۆستانی مەسیحی
شۆن جەیمز
سەرەتای ژیان
جەیمز لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٨٦ لە شیکاگۆ لەدایکبووە، کوڕی خێزانێکی کۆچبەری یۆنانییە. لە بەشی باشووری شاری شیکاگۆ گەورە بووە. لە مناڵیدا بەشداری لە کڵێسایێکی نێوخۆییی پێنتەکۆستەڵ کردووە، کە لەوێ لە کۆرسدا گۆرانی دەوت. ھەروەھا لە قۆناغی ئامادەییدا وانەی ئۆپێرا، ئۆرکێسترا و گۆرانیبێژی خوێندووە.
ژیانی کەسێتی
جەیمز لەگەڵ کچەھاوڕێکەی میشێل، لە ساڵی ٢٠٠٣وە پێکەوەن لەو کاتەوەی کە ھەرزەکار بوون، و نیشتەجێی شاری سیاتڵن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
مەکدۆناڵدز
مەکدۆناڵد بەزۆر بەرھەمەکانی (ھەمبەرگەر، چیسبەرگەر، فینگەر، خوارندەوە گازییەکان، میلکشەیک و شیرنەمەنی) پێشکەش بە کڕیارانی دەکات.
کارەکە لە سالی ١٩٤٠ دەستی پێکرد و لەلایەن ھەردوو برا (ڕیچارد و ماوریس مەکدۆناڵد) وە ڕێستورانتەکە لە ویلایەتی کالیفۆڕنیا کرایەوە، لە ساڵی ١٩٨٤دا خزمەتگوزاریی "گەیاندنی خێرا" زیاد کرا بۆ خزمەتگوزارییەکانی مەکدۆناڵدس. یەکەم لۆگۆی مەکدۆناڵد وێنەی چێشتێلێنەرێک بوو کە کڵاوێکی شێوە ھەمبەرگەری لەسەر بوو، دواتر لەساڵی ١٩٦٧، ڕۆناڵد مەکدۆناڵد لۆگۆکەی گۆڕی و کردی بە پیتی "M" ئینگلیزی.
لە ٤ی ئایاری 2193، مەکدۆناڵدس ناوی خرایە نێو ئەو کۆمپانیانەی کە ناوەکەیان پارێزراوە لە دزین.
لقەکانی جیھان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
شنگال
شنگال، شەنگال، شەنگار یان شنگار (بە عەرەبی: سنجار، سوریانی: ܫܝܓܪ) شارۆچکەیەکە لە قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. شنگال دەکەوێتە ئەوپەڕی خۆراوای باشووری کوردستان، ١٢٠کم لە شاری مووسڵەوە دوورە و دەکەوێتە خۆراوایەوە. دەکەوێتە نزیکەی پێنج کیلۆمەتر لە باشووری چیای شنگال.ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٣ بە ٨٨٠٢٣ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان ئێزدین.
دێرین
لە سەدەی دووەمی زایینیدا شنگال بووە بنکەیەکی سەربازی بە ناوی سەنگەرە و بەشێک لە لیمەکانی ڕۆمانی. بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی تا لە ساڵی ٣٦٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە داگیرکرا. لە کۆتایی سەدەی پێنجەمەوە دەست پێدەکات، چیاکانی دەوروبەری شنگال بوونە شوێنی نیشتەجێبوونی بەنو تەغلیب کە ھۆزێکی عەرەبن. لە سە رەتای سەدەی شەشدا ھۆزێک بە ناوی (قادیشەی)(Kαδίσηνοι)، کە یان بەڕەچەڵەک کورد بوون یان عەرەب، لەوێدا نیشتەجێ بوون. قادیشاییەکان بتپەرستییان دەکرد.
بەپێی سەرچاوە ئەدەبییە سەرەتاییەکانی ئیسلامی، سەنگارا لە مێژ بوو ئێسکی ململانێی نێوان ئیمپراتۆریەتی ساسانی و بیزەنتین بوو و چەندین جار دەستی لە نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەدا گۆڕی. سەرچاوەیەکی سەدەی شەشەم وەسفی دانیشتوانی سینگارا دەکات کە لە تاغوت و مەسیحی و جولەکە پێکھاتوون. شوێنەواری کەم لە شارۆچکە کۆنەکەی سینگارا ھەیە.
سەردەمی ئیسلامی
وێنۆک|ڕاست|دراوی قوتب الدین، فەرمانڕەوای زەنگیدی شەنگال لە ساڵی ١١٩٧-١٢١٩، لەگەڵ نوێنەرایەتی ئیمپراتۆری ڕۆمانی کاراکالا شەنگال لە ساڵانی ٦٣٠-٦٤٠ لەلایەن موسڵمانە عەرەبەکانەوە بە سەرۆکایەتی فەرماندە ئییاد کوڕی غەنم داگیرکرا و دواتر خرایە ناو قەزای دیار ڕەبیعەی ھەرێمی جزیرە. لە ساڵی ٩٧٠ شارەکە لەلایەن بنەماڵەی حەمدانیدەوە داگیرکرا کە لقێکی ھۆزی بەنو تەغلیب بوو. بەرەو کۆتایی سەدە، خانەدانێکی دیکەی عەرەبی، ئوقایلییەکان شارەکەیان گرت و قەڵایەکیان لەوێ دروست کرد. سەرەتا بە دەسەڵاتی تورکمانەکان ئەتابەگ جیکرمیش لە ١١٠٦/٠٧، شەنگال ھاتە ناو ئاوەدانیترین قۆناغی مێژوویی خۆیەوە کە تا ناوەڕاستی سەدەی ١٣ بەردەوام بوو. فەرمانڕەوای زەنگی نورەدین لە ساڵانی ١١٦٩ و ١١٧١ ناوچەکەی داگیرکرد؛ لە ساڵی کۆتاییدا، لقێکی کادێتی زەنگیەکان لە شەنگال لە ژێر دەستی زەنگی دووەم (ر. ١١٧١-١١٩٧) دامەزرا، کە دەربارەکەی بە کولتوری بەرزی خۆی ناوبانگی دەرکرد. زانا ئیبن شەداد (کۆچی دوایی ١١٨٦) ئاماژەی بەوە کردووە کە شەنگال بە دیوارێکی دووانە پارێزراوە، یەکەمیان دیواری سەرەکی بوو کە لەلایەن ئوقایلییەکانەوە دروستکرابوو و دواتر دیوارێکی نوێتر کە لەلایەن فەرمانڕەوای ناوخۆیی زەنگی قوتبەددین محەمەد (ر. ١١٩٧-١٢١٩) دروستکرابوو. ھەروەھا لەلایەن ئیبن شەدادەوە ئاماژەی پێکراوە دوو مزگەوت، شەش مەدرەسە (قوتابخانەی شەریعەتی ئیسلامی) بۆ قوتابخانەی فیقھی حەنەفی و شافیعی، مەشھەدێک (مەزارگە) کە تایبەتە بە عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب و سێ خانەقا (بینا بۆ کۆبوونەوەی سۆفیەکان). منارەیەکی مزگەوت ماوەتەوە لەم سەردەمەدا، کە لەلایەن ماکس ڤان بێرچێم، نووسەری سەدەی نۆزدەھەمەوە تێبینی لەسەر کراوە، نووسراوێکی تێدایە کە قوتبەدین وەک دروستکەری منارە لە ساڵی ١٢٠١دا دادەنێت. وێنۆک|دراوی قوتب الدین محمد بن زەنگی، زەنگید ئەتابەگی شەنگال (١١٩٧-١٢١٩). ئەم شارە لە سەردەمی سەلاحەدین کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەیوبییەکانەوە، و لەلایەن فەرمانڕەوای ئەیوبی قەزای ئامەد(دیاربەکر) لە جزیرە، ئەلئەشرەف موزەفەر ئەلدین (ر. ١٢١٠-١٢٢٠) کۆنترۆڵ کرا. دواتر لەلایەن حاکمی مووسڵ بەدرالدین لوعلەوە کۆنترۆڵ کرا. مەغۆلەکانی ئیلخانی لە ساڵی ١٢٦٢دا ھەر دوو دیواری شەنگال و مەشھەدی عەلییان وێران کرد؛ مەشھەدەکە دواتر لەلایەن ئیلخانیەکانەوە حاکمی فارسی ناوچەکە محەمەد ئەلیەزدی دووبارە دروستکرایەوە. جوگرافیناس زەکەریا ئەلقەزوینی (کۆچی دوایی ١٢٨٣) بە "دیمەشقی بچووک" ئاماژەی بە شەنگال کردووە، بە تایبەتی ئاماژە بە لێکچوونی حەمامە رازاوەی شنگال دەکات لەگەڵ زەوی و دیوارەکانیان کە بە مۆزایک دانراون و حەوزی بەردی ھەشتگۆشەیی. ئیبن بەتووتە لە سەردانەکەیدا بۆ ئەو شارە، باسی لەوە کردووە کە دانیشتوانی ئەو شارە کوردن، کە بە "ئازا و بەخشندە" وەسفیان دەکات. ھەروەھا تێبینی ئەوەی کرد کە مزگەوتی جەماعەتی شەنگال بە چەمێکی ھەمیشەیی دەورە دراوە.
ئیلخانییەکانی سوپای تەیمووری لەنگ دوای گەمارۆیەکی حەوت مانگ بەپێی نەریتە زارەکییەکان کە ئەولیا چەلەبی ئاماژەی پێداوە، شەنگالیان گرت. دواتر ئەم شارە لە لایەن ھۆزە تورکمانەکانی ئاق قۆیونلو و قەرە قۆیونلو یەک لە دوای یەک داگیرکرا پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٠٧/١٥٠٨ لەلایەن بنەماڵەی سەفەوییەکانی ئێرانەوە داگیربکرێت. لە سەردەمی جەنگی عوسمانی – سەفەوی (١٥٣٢ – ١٥٥٥)، شەنگال لە ساڵی ١٥٣٤ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە بنکەکەی لە قوستەنتینیە(ئەستەنبوڵ) بوو، دەستی بەسەردا گیرا. شارەکە بوو بە ناوەندی سنجاقی (قەزا)ی خۆی لە چوارچێوەی ئەیالەتی دیاربەکر (پارێزگای دیاربەکر). دواتر کورتکرایەوە بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندی کارگێڕی ناحیە(ناوچەی لاوەکی)ی خۆی لە سنجاقی ماردین. ئەولیا چەلەبی لە سەدەی ١٧دا لە نووسینێکدا ئاماژەی بەوە کردووە کە دانیشتوانی شاری شنگال لە کورد و عەرەبی ھۆزی بەنو تەیی پێکھاتوون، لە کاتێکدا چیای شنگال ٤٥ ھەزار کوردی ئێزیدی نیشتەجێ بوون.
لەدوای ساڵی ١٨٣٠ ناحیەی شەنگال بوو بە بەشێک لە سنجاقی مووسڵ. لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا زۆر جار ئێزدییەکانی چیای شنگال مەترسییان بۆ سەر گەشتیارانی ناوچەکە دروست دەکرد. حاکم داود پاشای بەغدا (لە ساڵی ١٨١٦-١٨٣١ لە پۆستەکەیدا بوو) نەیتوانی ئێزیدییەکان سەرکوت بکات و ڕاپەڕینەکانی ئێزدییەکان لە ١٨٥٠-١٨٦٤ کۆتایی ھات دوای ئەوەی ھەوڵە دیپلۆماسییەکانی دەوڵەتمەداری عوسمانی میدحەت پاشا توانی دەسەڵاتداران بتوانن باج بدەن و گومرگ لە ناوچەکەدا بسەپێنن.
سەردەمی ھاوچەرخ
مێژووی شەنگال دوور و درێژە و بۆ ھەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە، لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ _ ١٩٨٠دا، چەند گۆڕانێکی بنەڕەتی بە سەر بونیادی شاری شەنگاردا ھاتووە و تەعریب کراوە. یەکەمین ھەنگاوێکیش لەو چوارچێوەیەدا نراوە بریتی بووە لە تەملیککردنی ٢٣٣٥٥ دۆنم زەوی لە ڕۆژھەڵاتی شەنگار بۆ ئەو ھۆزە عەرەبانەی کە لە دەرەوەی قەزاکە و پارێزگای نەینەواوە ھێنرابوون. ھەروەھا لە ڕۆژئاواشیەوە دەسەڵاتدارانی سیاسی دەستیان گرتووە بەسەر زیاتر لە ٦٠ ھەزار دۆنم زەویی کوردە ئێزیدیەکانی ھۆزەکانی قەیران و فەقرادا. وێنۆک|شەنگال دوای داگیرکردنەوەی ئەوەی پێی دەوترێت "دەوڵەتی ئیسلامی"، کانوونی دووەمی ٢٠١٥ لە باکوری شارەکەشەوە کە ناحیەی (سنونێ)ی لێیە لە لایەن ھۆزە عەرەبەکانەوە دەست گیراوە بەسەر دەیان ھەزار دۆنم زەویدا. لە ساڵی ١٩٧٠ پڕۆسەی عەرەباندن (تعریب) لە ناوەندی شاری شەنگاردا سەرەتا بەنھێنی دەستی پێکردووە دواتر، بە تایبەتی دوای نسکۆکەی ١٩٧٥ ئەو پڕۆسەیە زەقتر ئەنجام دەدرا و زۆربەی زۆری گەڕەکەکانی کاول کرا و خەڵکەکەی ناچار کران لە ئۆردوگای زۆرەملێدا نیشتەجێ ببن. لە ساڵی ١٩٧٧دا زیاتر لە نیوەی دانیشتوانەکەی روویان کردە ناوچەکانی دیکەی ھەرێمی کوردستان و ئەوەشی مایەوە ناچار کران ناسنامەی نەژادی (نەتەوەیی)ی خۆیان بگۆڕن بۆ ئەوەی دەرنەکرێن و موڵک و ماڵیان لێ زەوت نەکرێن.
جگە لەمەش. زیاتر لە ١٥٠ گوندی دەوروبەری شارەکە، لە لایەن دەسەڵاتدارانی بەعسەوە سوتێنران و وێران کران. لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ٢٠٠٢ گەڕەکە کۆنەکانی شارەکەش سووتێندران و وێران کران و چەند ناوچە و گەڕکێکی نوێیان دروستکرد بۆ عەرەبەکان و ناسنامەی شارەکەیان گۆڕی. بە ھۆی ئەم گۆڕانکاریانەی کە لە چوارچێوەی پڕۆسەی عەرەباندان ھاتنە دی، ژمارەی دانیشتوانەکەی روو لە زیادی بکات.
لە ١٣ی ئابی ٢٠٠٩ لە گەڕەکی کەلا لە شەنگال لە کافێیەکدا تەقینەوەیەکی خۆکوژی لێکەوتەوە و بەھۆیەوە ٢١ کەس کوژران و ٣٢ کەسیش بریندار بوون. لە ١٤ی ئابی ٢٠١٠ زنجیرەیەک بارھەڵگری بۆمبڕێژکراو لەلایەن قاعیدە لە عێراق لە شارۆچکەکانی قەحتانیە و ئەلجەزیرە ئەنجامدرا کە ھەردووکیان لە قەزای شنگالن، ٣٢٦ ئێزدییان کوشت و ٥٣٠ کەسی دیکەش برینداربوون.
ھێرشی باکووری عێراق (٢٠١٤)
شەنگال دوای داگیرکردنەوەی ئەوەی پێی دەوترێت "دەوڵەتی ئیسلامی"، کانوونی دووەمی ٢٠١٥ لە درێژەی ھێرشی دووەمیان بۆ باکووری عێراق لە مانگی ئابی ٢٠١٤، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) ناوچەیەکی بەرفراوانی پارێزگای نەینەوای گرتەوە. دوای کشانەوەی پێشمەرگەی کورد لە ٣ی ئاب شاری شنگالیان گرت. لە ماوەی چەند رۆژی دواتردا چەکدارانی داعش کۆمەڵکوژی شەنگالیان ئەنجامدا و دوو ھەزار پیاوی ئێزیدییان کوشت و بردنی ژنانی ئێزدی بۆ کۆیلایەتی، کە بووە ھۆی کۆچکردنی بەکۆمەڵی دانیشتوانی ئێزدی. بەپێی راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە میانی ھێرشی مانگی ئابی داعشدا ٥ ھەزار ھاوڵاتی مەدەنی ئێزدی کوژراون. ھەروەھا بە جینۆسایدی ئێزدییەکان لەلایەن داعشەوە ناسراوە. جینۆسایدەکە بەشێکی لە ئەنجامی ھەڵاتنی پێشمەرگە لە ھێرشی داعش کارا بوو، کە ئێزدییەکان بێ بەرگری بوون.
شەوی ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤، لە درێژەی یەکەم ھێرش بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی شنگال لە چەکدارانی داعش، ھێزە کوردیەکان ھێرشیان کرد بۆ ناو شارەکە. بەڵام پێشڕەویی کورد بۆ شنگال وەستابوو، چونکە لەناو نیوەی باشووری شارەکەدا ڕووبەڕووی بەرخۆدانی توندی چەکدارانی داعش بوونەتەوە.
ڕاگەیاندنی ئۆتۆنۆمی
لە مانگی ئابی ٢٠١٧دا ئێزدییەکانی شەنگال لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا حکومەتەکەیان بە ئۆتۆنۆمی راگەیاند. ھێزەکانی پێشمەرگە لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە شنگال کشانەوە. ڕێگەدان بە سوپای عێراق و حەشدی شەعبی(PMU) بۆ چوونە ناو شارۆچکەکە. کۆنترۆڵی شارۆچکە کە دوای کشانەوەی پێشمە رگە رادەستی گروپە ئێزیدییە کەکرایەوە کەلە لایەن PMU پاڵپشتی دەکرێت بە ناوی "لیواکانی لالش". لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٠ کۆمیسیۆنی ئازادی ئایینی نێودەوڵەتی ئەمریکا تورکیای تۆمەتبار کرد کە لە میانی ئۆپەراسیۆنەکانی چنگ-ھەڵۆ و چنگ-پڵنگ، تورکیا ھەڕەشەی لەو خێزانە ئێزدییانە کرد کە ھەوڵیانداوە بگەڕێنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان لە شارۆچکەکەدا. تورکیا ئەو بانگەشانەی رەتکردەوە.
لە ساڵی ٢٠٢١ حکومەتی عێراق داوای کرد ھێزەکانی پاراستنی ناوخۆیی ئێزدییەکان (کە شەڕی داعشیان کردبوو)، لە شنگال بکشێنەوە، کە لەلایەن ئیدارەی ئێزیدییەوە رەتکرایەوە. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە بانگەوازی نێودەوڵەتی بۆ کەمکردنەوەی ئاستی سوپای عێراق و کشانەوە لە ناوچەکە بکرێت.
دانیشتوان
وێنۆک|نەخشەیەک لە سەردەمی [[عەبدولحەمیدی دووەمەوە، کە زەویەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین نیشان دەدات، لە ناوەڕاستی ناوچەی "ویلایەتی مووسڵ" کە شنگال پیشان دەدات.]]
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ڤیلھێلم لیتن
ویلھۆڵم لیتێن، نووسەر و کارمەندی باڵوێزخانەی ئاڵمان لە ئێران ساڵی ١٨٨٠ی زایینی لە ئاڵمان لە دایک بووە و هەر لە وێ فێری زمانی فارسی بووە.
ژیان
بۆ یەکەم جار (ساڵی ١٩٠٢) لە سەردەمی حکوومەتی موزەفەرەددین‌شای قاجاردا هاتووەتە ئێران و وەکوو وەرگێڕ لە باڵوێزخانەی ئاڵمان کاری کردووە و تا ساڵی ١٩١٥ واتا ساڵی جەنگی جیهانی دووەم لە ئێراندا ماوەتەوە. لیتێن، بە دوای جەنگی یەکەمی جیهانی‌دا بووە بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆڕی ئێران - ئاڵمان و بە هۆی زاڵ بوون بە سەر زمان و ئەدەبی فارسی و مێژووی ئێراندا، ماوەیەک لە زانکۆی بەرلین دەرسی کوتۆتەوە. دوایین ئەرکی ڕامیاری ئەو، کارداری باڵوێزخانەی ئاڵمان لە بەغدا بووە و تا کاتی مردن (ساڵی ١٩٣٢) ئەم ئەرکەی لە ئەستۆ بووە. لیتێن، کارمەندی پایەبەرزی باڵوێزخانەی ئاڵمان لە ئێران، لە سێپتامبری ١٩١٣ لە تاران لەگەڵ کچێکی ئاڵمانی زەماوەندی کردووە و هاوکات لە لایان باڵوێزی ئاڵمانەوە ئەرکی دامەزراندنی کۆنسولخانەی ئاڵمان لە تەورێزی پێ ئەسپاردراوە تا لە ڕۆژانی ئاڵۆزی و بشێوی کە ئازەربایەجان بە ئاشکرایی لە چنگ عرووسان‌دا بوو، دەوڵەتی ئاڵمانیش دەستێکی لەو ڕووداو و کارەساتانەدا هەبێ. لیتێن، بۆ دامەزراندنی کۆنسولخانەی ئاڵمان لە تەورێز ڕۆژی سێی ماڕسی ١٩١٤ هاتووەتە ئەو شارە و ئەو ئەرکەی خۆی بە ئەنجام گەیاندووە.
بەرهەمەکان
سەفەرنامە و یادداشتەکانی لیتێن لە دوو بەشی مێژووی ڕامیاری و سەفەرنامە پێک‌هاتووە کە لە هەر بەشەی‌دا باس لە بابەت‌گەلێکی گرینگ دەکا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:مردووانی ١٩٣٢ پۆل:نووسەرانی ئاڵمانی
١٩٤٤
ساڵی ١٩٤٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٤٤
مۆزەخانەی سلێمانی
270px|وێنۆک|چەپ|مۆزەخانەی سلێمانی مۆزەخانەی سلێمانی لە (١٤تەموزی١٩٦١) دامەزراوە سەرەتا لە خانوویەکی بچووکی گەڕەکی شۆڕشدا بوو، لە ساڵی ١٩٨٠ گواسترایەوە بۆ ئەم بینایەی ئێستای. یەکەم بەڕێوەبەری مۆزەخانەی سلێمانی خوالێخۆشبوو (ڕەفیق فەتحوڵا) بوو. مۆزەخانەی سلێمانی پارچە ئاسەواری سەردەمە جیاوازەکانی کوردستان و میسۆپۆتامیا لەخۆ دەگرێت. لەسەر ئاستی عێراقدا بە دووەم مۆزەخانە دادەنرێت.
سەرچاوە
پۆل:مۆزەخانەکانی کوردستان
پۆل:مۆزەخانەکانی عێراق پۆل:سلێمانی
گۆزەکەری
وێنۆک|پیاوێک لە کستی گۆخەکەری لە [[ھیندستان]]
گۆزەکەری، کاسەکەری، قەواقی، ھەوڕگەری بە ھونەری دروست کردنی سواڵەت دەوترێت. لەم ھونەرە کاسە، گۆزە و کەل و پەلی ترە لە قوڕ ساز دەکرێت. لەپێش بڵاوبوونەوەی شوشە سواڵەتەکان بەربڵاوترین کەلوپەل بوون لەنێوان مرۆڤەکاندا. چاکترین خاک لە پیشەی گۆزەگەریدا خاکی سورە. بەهۆی زۆری ڕێژەی ئاسن لە پێکهاتەکەیدا. گۆزەکەری یەکێکە لە پیشە سەرەتاییەکانی مرۆڤ. ئەگەر چی بەتەواوی ڕوون نییە کەزێدی پیشەی گۆزەکەری ئەگەڕێتەوە بۆ چی شوێنێک، بەڵام لەڕوی دۆزینەوەی شوێنەوارە کۆنەکانەوە وای بۆچوون کە دەگەڕێتەوە بۆ شارستانێتی سۆمەری  ، بەڵام لەگەڵ دۆزینەوەی شارستانیەتی جیرۆفت دوودڵی لەم بۆچونەدا دروستبوو. گۆزەکەری مێژوویەکی زۆر کۆنی هەیە تاوەکو ئێستا بەتەواوی مێژووەکەی نازانرێت ، بەڵام لەڕێگەی شیکاری بۆ ئەو سواڵەتانەی کە دۆزراونەتەوە دەرکەوتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردین.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆزەکەری پۆل:شوێنەوارناسی
بڕیارنامەی ٤٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
بەلخابی
بەلخابی شارۆچکەیەکی شارستانی مۆئمنابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٨٣١٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ئالوازیووس بێرتران
ئالوازیووس بێرتران شاعیر، شانۆنووس و ڕۆژنامەوانی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٧ پۆل:مردووانی ١٨٤١
شێخان سورقاوشان
شێخان سورقاوشان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شێخان سورقاوشان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زەلێن و لە باشوور لەگەڵ گوندی خرج حرج و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەرەنار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عەسکەر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٩٤٥
ساڵی ١٩٤٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٤٥
وزمان خوارۆ
وزمان خوارۆ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٥٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
مشکی جادوویی
thumb|مشکی جادوویی مشکی جادوویی (بە ئینگلیزی:Magic Mouse)) ماوس یان مشکی کۆمپیوتەرە بەشێوەی بێتەل بەبلوتوس کاردەکات و لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای ئەپڵ کەدەتوانرێت بە ئامێرەکانی مەکینتۆش وە ئایدیڤایسەکانیشی دەتوانرێ بلکێنرێت وەک ئایپاد و ئایفۆن و ئایپۆد وە ئەم مشکە دەتوانرێ بۆ ویندۆز یش بەکاربھێنرێت بەڵام ئەپڵ پاڵپشتی ئەو کارە ناکات، ئەم مشکە بۆ یەکەمینجار لەڕۆژی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ بڵاوکرایەوە.
مێژوو
دەکردنی مشکی جادوویی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرھەمەکانی ئەپڵ
وەزیر (گوند)
وەزیر یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٨٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٤٧٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
داس
thumb|وێنەیەکی داس داس یان داسوولکە یە‌کێکە لە ئامێرە وەرزێڕییە کۆنە‌کان. شێوە‌کە‌ی وە‌ک چە‌قۆ وایە بەڵام دە‌مە‌کە‌ی خوارە.
ئەمەش ببینە
پۆل:چەکە سپییەکان پۆل:ئامرازەکانی بڕین
لێکدانەوەی خەونەکان
لێکدانەوەی خەونەکان (بە ئەڵمانی: Die Traumdeutung) کتێبێکی دەروونشیکاریی سیگمۆند فرۆیدە. کتێبەکە تیۆریی نائاگایی و پەیوەندیی لەگەڵ لێکدانەوەی خەونەکان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا سەرەتا باس لەو تیۆرییە دەکات کە دواتر بە گرێی ئۆدیپ ناسرا، فرۆید لانیکەم ھەشت جار پێداچوونەوەی بە کتێبەکەدا کردووە، ھەروەھا لە چاپی سێیەمدا بەشێکی بەرفراوانی زیاد کردووە کە بە شێوەیەکی حەرفیی مامەڵە لەگەڵ ھێماسازیی خەون دەکات، کە کاریگەریی ویلھێلم ستێکل لەسەری دەردەکەوێت. فرۆید لەبارەی ئەم بەرھەمەوە دەڵێت: «مرۆڤ لە ژیانیدا یەک جار دیدگایەکی لەم شێوەیە دەکەوێتە دەستییەوە».
فرۆشی چاپی یەکەمی کتێبەکە زۆر کەم بوو - ساڵانی زۆری خایاند تا ٦٠٠ نوسخەی یەکەم فرۆشران. بەڵام کاتێک فرۆید ناوبانگی دەرکرد، ئەم بەرھەمەش ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد و لە ماوەی ژیانیدا حەوت چاپی بڵاوکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کارەکانی زیگمۆند فرۆید پۆل:کتێبەکانی ١٩٩١
١٩٥٠
ساڵی ١٩٥٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٠