cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گرینزبۆرۆ، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٣ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
عەلیاوای مەڕان
عەلی ئاوای مەڕان یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٦٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
عەلیاوا، دیواندەرە
عەلی ئاوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٧٧ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٤٨٩ کەسە.
بڕیارنامەی ١٣٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی تەمموزی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٣٤٥‌ەم،   پەسندکرا.
عەلیاوا، دیواندەرە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ١٣٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١
بڕیارنامەی ١٣٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣ی تەمموزی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٣٤٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:عێراق لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
وەرگێڕانی ئامێر
وەرگێڕانی ئامێر یان وەرگێڕانی مەکینە ھەندێ جار بە کورتکراوەی MT ناودەبرێت، (نابێت لەگەڵ وەرگێڕانی کۆمپیوتەر، وەرگێڕانی مرۆیی بە یارمەتی ئامێر یان وەرگێڕانی کارلێککەرەوە تێکەڵ بکرێت)، بەشە-بوارێکی زمانناسی ژمێریارییە کە لێکۆڵینەوە لە بەکارھێنانی نەرمەکاڵا دەکات بۆ وەرگێڕانی وتار یان قسەکردن لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر.
میا واڵەس
میا واڵەس کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە لەلایەن ئوما تورمانەوە بەرجەستەکراوە لە فیلمی ١٩٩٤ی وێژەی پەڵپی کوێنتن تارانتینۆ. نواندنەکەی تورمان کردییە خاوەنی پاڵاوتنێکی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت. کەسایەتییەکە لەلایەن ھەواداران و شارەزایانەوە وەک یەکێک باشترین و دیارترین ڕۆڵە مێیینەکانی نێو فیلم دانراوە.
وەرگێڕانی ئامێر
لە ئاستێکی بنەڕەتی، وم جێگرەوەی میکانیکی وشەکان لە زمانێکدا ئەنجام دەدات بۆ وشەکان لە زمانی تردا، بەڵام ئەوە بەتەنیا بە دەگمەن وەرگێڕانێکی باش بەرھەم دەھێنێت چونکە ناسینەوەی تەواوی ڕستە و نزیکترین ھاوتاکانیان لە زمانی ئامانج پێویستە. ھەموو وشەکان لە زمانێکدا وشەی ھاوشێوەیان نییە لە زمانێکی تردا، و زۆر وشە زیاتر لە یەک مانایان ھەیە.
چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە بە تەکنیکی ئاماری و دەماری کۆپۆس بوارێکی بەخێرایی گەشە دەکات کە دەبێتە ھۆی وەرگێڕانی باشتر، مامەڵەکردن لەگەڵ جیاوازییەکان لە تیپی زمانەوانی، وەرگێڕانی زاراوەکان، و جیاکردنەوەی نائاسایییەکان.
نەرمەکاڵای وەرگێڕانی ئامێر لە ئێستادا زۆرجار ڕێگە دەدات بە تایبەتمەندی بە بوار یان پیشە (وەک ڕاپۆرتەکانی کەشوھەوا)، باشترکردنی بەرھەم بە سنووردارکردنی مەودای جێگرەوە ڕێگەپێدراوەکان. ئەم تەکنیکە بەتایبەتی کاریگەرە لە بوارەکاندا کە زمانی فەرمی یان ھاوکێشە بەکاردێت. لە ئەنجامدا وەرگێڕانی ئامێر لە حکوومەت و بەڵگەنامە یاسایییەکان بە ئاسانی بەرھەمی بەکارھێنراو بەرھەم دەھێنێت وەک لە گفتوگۆ یان کەمتر لە نووسینی ستاندارددا.
باشترکردنی کوالیتی دەرھێنان دەکرێت بەدەست بھێنرێت لەڕێگەی دەستێوەردانی مرۆڤەوە: بۆ نموونە، ھەندێک لە سیستەمەکان دەتوانن بە وردی وەرگێڕان بکەن ئەگەر بەکارھێنەر بە شێوەیەکی ڕوون ئەو وشانەی لە دەقەکەدا دیاری کردووە کە کامانەیان ناوی تەواون. بە یارمەتی ئەم تەکنیکانە، وم بەسوود بووە وەک ئامرازێک بۆ یارمەتیدانی وەرگێڕانی مرۆڤ و، لە ژمارەیەکی زۆر سنوورداردا، تەنانەت دەتوانێت بەرھەمھێنان بەرھەم بھێنێت کە دەتوانرێت بەکاربھێنرێت وەک ئەوەی ھەیە (بۆ نموونە، ڕاپۆرتەکانی کەشوھەوا).
پێشکەوتن و ئەگەری وەرگێڕانی ئامێر بەدرێژایی مێژوو مشتومڕێکی زۆری لەسەر کراوە. لە ساڵانی ١٩٥٠کانەوە، ژمارەیەک زانا، یەکەم و بەتایبەتی یەشوعا بار-ھیلێل، گومانیان لە ئەگەری بەدەستھێنانی وەرگێڕانی ئۆتۆماتیکی کوالیتی بەرز کردووە.
ڕەگەکان
بیرۆکەی بەکارھێنانی کۆمپیوتەری دیجیتاڵ بۆ وەرگێڕانی زمانە سروشتییەکان لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٦ لەلایەن ئ.دی. بۆث و وێران ویڤەر لە دامەزراوەی ڕۆکفێلەر لە ھەمان کاتدا پێشنیار کرا. یادەوەرییەکە کە لە ساڵی ١٩٤٩دا لەلایەن وۆرێن ویڤەرەوە نووسراوە لەوانەیە کاریگەرترین بڵاوکراوەی سەرەتایی وەرگێڕانی ئامێر بێت. ئەوانی تر بەدوایاندا چوون. لە ساڵی ١٩٥٤دا نیشاندانییەک ئەنجامدرا لەسەر ئامێری APEXC لە کۆلێژی بێرکبێک (زانکۆی لەندەن) بۆ وەرگێڕانی سەرەتایی لە ئینگلیزی بۆ فەڕەنسی. چەند وتارێک لەسەر ئەم بابەتە لەو کاتەدا بڵاوکرانەوە، تەنانەت وتارەکانیش لە گۆڤارە بەناوبانگەکاندا (بۆ نموونە وتارێک لەلایەن کلێڤ و زاکارۆڤ لە ژمارەی ئەیلوولی ١٩٥٥ی Wireless World). بەکارھێنانێکی ھاوشێوەی، کە ھەروەھا پێشەنگ بوو لە کۆلێژی بێرکبێک لەو کاتەدا، خوێندنەوە و پێکھێنانی وتارەکانی بلەیل بوو بە کۆمپیوتەر.
١٩٥٠ەکان
یەکەم توێژەر لە بوارەکەدا، یەشوعا بار-ھیلێل، دەستی بە توێژینەوەکانی کرد لە ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس (ئێم ئای تی) لە ساڵی ١٩٥١دا. تیمێکی توێژینەوەی زانکۆی جۆرجتاون، بە ڕێبەرایەتی پرۆفیسۆر مایکڵ زاریچناک، لە ساڵی ١٩٥١ بە نیشاندانی گشتی سیستەمی تاقیکردنەوەکانی ئێم ئای تی و کۆمپانیای ئای بی ئێم لە ساڵی ١٩৫٤. پرۆگرامەکانی توێژینەوەی و.م. لە ژاپۆن و ڕووسیا (١٩٥٥) بڵاو بوونەوە، یەکەمین کۆنگرەی و.م. لە لەندەن (١٩٦٦) بەڕێوەچوو.
دەیڤد جی ھایس «لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا دەربارەی پرۆسەی زمان بە یارمەتی کۆمپیوتەر نووسیویە» و «لە ساڵی ١٩٥٥ تا ساڵی ١٩٦٨ سەرکردەی پرۆژەی زمانناسی ژمێریاری بوو لە کۆمپانیاکانی ڕاند».
ڕێگاکان
وێنۆک|300x300پیکسڵ|ھەرەمی بێرنارد ڤۆکۆا نیشاندانی قووڵی بەراوردکاری نوێنەرایەتی ناوەندی، وەرگێڕانی ئامێرە زمانەوانییەکان لە لووتکە، بەدواداچوون بۆ گواستنەوە، پاشان وەرگێڕانی ڕاستەوخۆ. وەرگێڕانی ئامێر دەتوانێ شێوازێک بەکاربھێنێت لەسەر بنەمای یاساکانی زمان، کە مانای ئەوەیە کە وشەکان بە شێوازێکی زمانەوانی وەرگێڕدراون، کە گونجاوترین وشەکانی زمانی جێگای ئەو وشانەی لە زمانی سەرچاوەکە بەکارھاتوون دەگرێتەوە.
زۆرجار باس لەوە دەکرێت کە سەرکەوتنی وەرگێڕانی ئامێر پێویستی بە کێشەی تێگەیشتنی زمانە سروشتییەکان ھەیە کە یەکەم جار چارەسەر بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:Pages with unreviewed translations
١٠١٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئیسلام
ئیسلام ئایینێکی یەکتاپەرستییە، بەو کەسەی باوەڕی بە ئیسلام ھەبێت دەوترێت موسڵمان، ئیسلام بە ٢ ملیار و ھەشت ملیۆن شوێنکەوتوو دوای ئایینی مەسیحییەت بە دووەم گەورەترین ئایینی جیھان دادەنرێت، یان ٢٥٪ لە دانیشتووانی جیھان بە موسڵمان دانراون، مسوڵمانەکان زۆرینەی دانیشتووانی ٤٧ وڵات پێک دێنن.
زۆربەی موسڵمانانی ئەمڕۆ لەسەر مەزھەبی سوننە یان شیعەن و ھەندێ کەمایەتی تر ھەیە کە لەسەر مەزھبی ترن، ئیندۆنیزیا گەورەترین وڵاتی ئیسلامییە لە ئێستادا ١٣٪ موسڵمانانی جیھان لە خۆ دەگرێت، و ئەوانەی تر دابەشدەبن لە جیھاندا بەم شێوەیە: ٢٥٪ لە باشووری ئاسیا، ٢٠٪ لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ٢٪ لە ئاسیای ناوەڕاست، ٤٪ لە وڵاتەکانی تری باشووری ئاسیا و ١٥٪ لە ئەفریقیا و ھەروەک چەند کۆمەڵگەیەکی ئیسلامی ھەیە لە چین و ڕووسیادا بەڵام بە کەمایەتی دادەنرێن، لەبەر زۆریی ژمارەی دانیشتووانیان، ژمارەی موسڵمانان ئەمڕۆ دەگاتە ١٬٩ ملیارد کەس بەم شێوەیە ٢٤٫٩٪ی دانیشتووانی ٤٧ وڵات پێک دەھێنن؛ و ژمارەیەکی زۆر موسڵمان ھەیە لە وڵاتە پیشەسازییەکانی وەک ئەمریکا و کەنەدا و وڵاتەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا، ئەمیش بەھۆی کۆچکردن بووە بۆ سەرچاوەی بژێوی، و ڕێژەی موسڵمانان لەم وڵاتانە بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات و ئەویش بەھۆی ئەوەی ھەندێ لە نەوەکانیان ھەڵدەستن بە ناسین و نزیکبوونەوە لەم ئایینە، ئەمەش وای کردووە ژمارەیەک لە شارەزایان وا دابنێن کە ئیسلام خێراترین بڵاوبوونەوەی ھەیە لە نێو ئایینەکان.
ئەرکانەکانی ئیسلام
ئەرکانەکانی ئیسلام پێنجن، وەک لە فەرموودەیەکی پێغەمبەر محەممەد ھاتووە کە بوخاری و موسلیم ڕیوایەتیان کردووە:
پێغەمبەری ئیسلام گوتویوتی: ئیسلام لەسەر پێنج بنەما دامەزراوە: شایەتمان، نوێژکردن، دانی زەکات، ڕۆژووی ڕەمەزان و حەج.
عەلیاوای کەرەفتوو
عەلی ئاوای کەرەفتوو یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێکھاتووە لە ٥٢ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣٧٢ کەسە.
ئیسلام
بیروباوەڕ
بەپێی قورئان، موسڵمانان باوەڕیان بە خودا و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی و ڕۆژی دوایی ھەیە. موسڵمانانی سوننە قەزا و قەدەریشی بۆ زیاد دەکەن بە گەڕانەوە بۆ وتەیەکی پێغەمبەر محەممەد.
عەلیاوای کەرەفتوو
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ئیسلام
بیروباوەڕ
موسڵمانان باوەڕیان بەوە ھەیە کە بێجگە لە اللە ھیچ خودایەکی تر نییە و خودا گەردوون و ھەرچییەکی تێدایە دروست کردووە، قورئانی بۆ محەممەد ناردووە لە ڕێگەی جوبرەیل، کە ئەمەش دوایین پەیامە لەو پەیامانەی کە خودا ناردوونی بۆ پێغەمبەرەکانی، و پێغەمبەرەکان ئەو پیاوانەن کە خودا ھەڵی بژاردوون تا پێغەمبەر بن.
خودا (اللە)
بنەمای ئیسلام دادەنرێت بە باوەڕ بوون بە خودای تاک، کە نەمرە و غافڵ نابێت و دادپەروەرە و ستەم لە کەس ناکات، ھیچ ھاوەڵێکی نییە، لە کەس نەبووە و کەسی لێ نەبووە، بەخشندە و میھرەبانە، لە گوناھ خۆش دەبێت و گەڕانەوە وەر دەگرێت و جیاوازی ناکات لە نێوان خەڵکدا تەنھا بە کردەوەی چاک نەبێت. دروستکەری گەردوونە و باڵادەستە بەسەر ھەموو شتێکیدا، و لە بیروباوەڕی ئیسلامیدا ھیچ شتێک ھاوشێوەی خودا نییە و جیاوازە لە ھەموو دروستکراوانی و دوورە لە پێشبینی بەشەر، موسڵمانان باوەڕیان بە بوونی ھەیە و دەیپەرستن بێ ئەوەی بیبینن، خودا نەوەد و نۆ ناوی ھەیە کە ناسراون بە (ناوە جوانەکانی خودا) کە ئەم ناوانە ستایش و پێداھەڵدان و پیرۆزکردنن کە لە قورئاندا یان لەسەر زمانی یەکێک لە پێغەمبەرەکان ھاتوون.
فریشتە
باوەڕ بە فریشتەکان دادەنرێت بە یەکێک لە بنەماکانی ئیسلام. بەپێی قورئان فریشتە ویستێکی سەربەخۆیان نییە، بەڵکوو دروستکراون بۆ گوێڕایەڵی خودا و بەجێھێنانی فەرمانەکانی. ناخۆن و ناخۆنەوە بەڵکوو بەندەی ڕێزلێنراون و لە فەرمانی خودا دەرناچن و سەرپێچی ناکەن. ئەرکی فریشتەکان گەیاندنی نیگای خودا دەگرێتەوە لەگەڵ ھەڵگرتنی عەرش، پیرۆزکردنی خودا، تۆمارکردنی کردەوەی کەسەکان لە چاکە و خراپە، کێشانی ڕۆح کاتی مردن و ھتد. موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە فریشتە لە نوور دروست کراوە، ھەر وەک جنۆکە لە ئاگر دروست کراوە و ئادەم لە قوڕ دروست کراوە.
قورئان
موسڵمانان قورئان دادەنێن بە وتەی خودا، و ئایەتەکانی نێرراون بە زمانی عەرەبیی ڕوون بۆ پێغەمبەر محەممەد لە ڕێگەی جوبرەئیل، لە کاتی ناردنییەوە دەوروبەری ساڵی٦١٠ز تا کۆچی دوایی کە دەکاتە ٦٣٢ز، قورئان کۆکرایەوە لە یەک کتێبدا لە سەردەمی خەلیفە ئەبووبەکردا، و پاشان چەندین نوسخەی لێ گیرایەوە و دابەش کرا لە سەردەمی خەلیفەعوسمانی کوڕی عەفان، موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە قورئان ھیچ گۆڕانکارییەکی تێدا ناکرێت و خوا دەیپارێزێت، و ھەموو موسڵمانان بە جیاوازی مەزھەب و تایفەوە یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە تا ئێستا. قورئان دابەش دەبێت بۆ ١١٤ سوورەت، و ٦٢٣٦ ئایەت لە خۆ دەگرێت، و دادەنرێت بە سەرچاوەی سەرەکی بۆ بنەماکانی ئیسلام و موسڵمانان چۆن باوەڕیان بە قورئان ھەیە بە ھەمان شێوە باوەڕیان بە کتێبەکانی پێشتر ھەیە کە دابەزێنراون لەلایەن خوداوە بۆ سەر ھەندێک لە پێغەمبەران، وەک تەورات کە نێرراوە بۆ مووسا، و زەبوور نێرراوە بۆ داوود، سوحفی ئیبراھیم، و ئینجیل کە ڕەوانە کراوە بۆ عیسای کوڕی مریەم. باوەڕبوون بەم کتێبە (قورئان) مەرجی باوەڕە لای موسڵمانان و ئەوەی نکوڵی شتێکی قورئان بکات بە بێ باوەڕ دادەنرێت.
سنووری ئەفغانستان-تورکمانستان
وێنۆک|ڕاست|نەخشەی تورکمانستان لەگەڵ ئەفغانستان لە باشووری ڕۆژھەڵات
ئیسلام
پێغەمبەرەکان
پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا ناسراون بەو کەسانەی کە خودا ھەڵی بژاردوون تا پەیامەکەی بگەیێنن، کە ئەوان تەنھا بەشەر بوون بەڵام خودا توانای دروستکردنی موعجیزەی پێ داون تا پێغەمبەرایەتییان بسەلمێنێت، موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە ھەموو پێغەمبەرەکان بانگەوازیان بۆ ئایینی ئیسلام کردووە بەڵام بە پەیامی جیاواز، یان بانگەوازیان کردووە بۆ ئەو بنەمایانەی ئیسلام بانگەوازی بۆ دەکات بەڵام بەپێی ھەلومەرجی سەردەمەکانیان و ئاستی نەتەوەکانیان، و کۆتایی ئەو پەیامانە پەیامی محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا بووە، کە موسلمانان بە دوایین پەیام و دوایین پێغەمبەری دادەنێن.
سنووری ئەفغانستان-تورکمانستان
درێژی سنووری ئەفغانستان و تورکمانستان ٨٠٤ کم (٥٠٠ میل)ە و لە سێ خاڵی لەگەڵ ئێران تا سێ خاڵی لەگەڵ ئۆزبەکستان دەڕوات.
عەشقاباد
عەشقاباد یان عیشقاباد گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتی تورکمانستانە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٩٠٩،٠٠٠ کەس بووە.
سنووری ئەفغانستان-تورکمانستان
وەسف کردن
سنوورەکە لە سێ خاڵی ئێرانەوە لەسەر ڕووباری تێدژێن دەست پێدەکات. پاشان بەرەو ڕۆژھەڵات بە زنجیرەیەک ھێڵی زۆربەی ڕاستەکان بۆ ماوەی نزیکەی ٩٠ کم (٥٦ میل) دەڕوات، تا دەگاتە ڕووباری کوشک لە نزیک شارۆچکەی تۆرگوندی ئەفغانستان، کە بەدوایدا بەرەو باشوور دەگەڕێت بۆ ماوەی بەشێکی کورت بە درێژایی ١٥ کم (٩٫٣ میل). پاشان بەسەر زەویدا بۆ ماوەی ١٥٠ کم (٩٣ میل) بە ئاراستەی باکووری ڕۆژاوادا دەڕوات تا دەگاتە ڕووباری مورغاب، کە بۆ ماوەی ٣٥ کم (٢٢ میل) بەرەو باکوور بەدوایدا دەڕوات. پاشان بەردەوام دەبێت بەسەر زەویدا بەرەو باکووری ڕۆژاوا بۆ ماوەی ٣٧٠ کم (٢٣٠ میل)، تا دەگاتە ڕووباری ئامو دەریا تەنھا لە باکووری شارۆچکەی خەمیابی ئەفغانستان. پاشان سنوورەکە بەدوای تاڵوێگی ئەم ڕووبارەدا دەڕوات تا سێ خاڵ لەگەڵ ئۆزبەکستان.
ئیسلام
پێغەمبەرەکان
و محەممەد پێغەمبەری ئیسلامە، کە موسڵمانان وەک دامەزرێنەری ئایین سەیری ناکەن، بەڵکوو وەک نوێکەرەوەیەکی ئیسلامی بنەڕەتی و بیروباوەڕی یەکتاپەرستی کە خودا ناردوویەتی بۆ پێغەمبەرەکانی پێشتر وەک ئادەم و ئیبراھیم و مووسا و عیسا و ئەوانی تر. لە ئیسلامدا سەیری محەممەد دەکرێت وەک دوایین و گەورەترین پێغەمبەر. لە ماوەی ٢٣ ساڵی کۆتایی ژیانیدا، یان لە سەرەتای تەمەنی چل ساڵییەوە محەممەد نیگای خودای پێ گەیشت لە ڕیگەی فریشتە (جوبرەیل). موسڵمانان ھەر وەک ئەوەی باوەڕیان بە محەممەد ھەیە باوەڕیان بە ھەموو پێغەمبەرەکانی تریش ھەیە، وەک ئادەم و نووح و ئیبراھیم و مووسا و عیسا و ھتد.
عەشقاباد
گالێری وێنەیی
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:جوگرافیای تورکمانستان پۆل:عەشقاباد پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨١
سنووری ئەفغانستان-تورکمانستان
وەسف کردن
سنوورەکە بە ناوچەیەکی تەنک و تەنکدا تێدەپەڕێت کە زۆربەیان لە بیابان و ھەندێک گرد پێکھاتووە، جگە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی کە ئامو دەرییە بە ڕێگا و ھێڵی ئاسن لە دیوی تورکمان ھاوتەریبە.
ئیسلام
ڕۆژی دوایی
ڕۆژی دوایی، یان ڕۆژی قیامەت، یان ڕۆژی دین یان زۆر ناوی تر کە لە قورئاندا ھاتووە، کە ڕۆژی لێپرسینەوەیە بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی، کۆتایی جیھان و تەواو بوونی ژیانی دونیای تێدایە و ھەموو خەڵک کۆ دەکرێنەوە بۆ لێپرسینەوە لەلایەن خوداوە پاشان شوێنیان بەھەشت یان جەھەنەم دەبێت، چاکەکاران دەچنە بەھەشتەوە کە جێگەیەکی خۆشە و بەھرەوەر دەبن لە ھەموو خۆشییەک، و ئەوەی کردەوەی خراپ بووە لە ژیانی دونیادا لە دۆزەخدا سزا دەدرێت، لە قورئاندا ھاتووە کە بە تەنھا خودا کاتی تەواو بوونی دونیا دەزانێت، و ھیچ کام لە دروستکراوەکانی نایزانن، و نیشانەکانی ڕۆژی کۆتایی لای موسڵمانانی سوننە دەبێت بە دوو بەشەوە کە نیشانە بچووکەکان و نیشانە گەورەکانن.
مێژووی ئیسلامی
وێنۆک|380px|فەتحە ئیسلامییەکان لە سەردەمی پێغەمبەرایەتییەوە تا سەردەمی ئەمەوییەکان
مێژووی ئیسلامی دابەش دەبێت بۆ چەند سەردەمێک بەپێی ئەو خەلافەتە جیاوازانەی کە ڕابوردوون بەسەر دەوڵەتی ئیسلامی و ئەو خێزانانەی حوکمیان کردووە، و مێژووی ئیسلامی دەست پێدەکات لە سەردەمی پێغەمبەر محەممەد، و ئەو قۆناغە ناو دەبرێت بە سەردەمی پێغەمبەرایەتی، کە تێیدا بانگەوازی ئیسلامی دەستی پێکرد لە نێو عەرەبدا، وردە وردە ئایینەکە بڵاوبوویەوە تا زۆربەی دانیشتووانی نیمچە دوورگەی عەرەبی باوەڕیان پێ ھێنا، و لەدوای کۆچی دواییی پێغەمبەر محەممەد چوار لە ھاوەڵە گەورەکانی کارووباری موسڵمانانیان گرتە دەست، کە ئەوانیش ئەبووبەکری سدیق و عومەری کوڕی خەتاب و عوسمانی کوڕی عەفان و عەلی کوڕی ئەبوتالیب بوون و ناسراون بە خەلیفەکانی ڕاشدین یان جێنشینەکانی ڕاشدین، کە لەسەردەمی فراوانبوونی ئیسلامی گەیشتە دەرەوەی نیمچەدوورگەی عەرەبی، لە دوای سەردەمی خەلافەتی ڕاشدین سەردەمی ئەمەوی دێت، کە بەنی ئومەیە جێ نشینیان گرتە دەست و فراوانبوونی ئیسلامی بەردەوام بوو تێیدا تا گەیشتە نیمچەدوورگەی ئیبیریا، لە کۆتایی ئەم سەردەمەدا نەوەکانی عەباسی کوڕی عەبدول موتەلیب کە مامی پێغەمبەر محەممەد بوو دەسەڵاتیان گرتە دەست و ئەمەوییەکانیان ڕووخاند و ئەم ماوەیەش بە سەردەمی عەبباسی ناسراوە، کە شارستانیی ئیسلامی پێشکەوتن و گەشەسەندنی بە خۆیەوە بینی، زانست و ئەدەب پێشکەوت لەبەرئەوە ئەم سەردەم ناسراوە بە سەردەمی زێڕینی ئیسلام، لە کۆتایییەکانیدا ئەم دەوڵەتە بەرەو لاوازی ڕۆیشت و گەڕانەوە دواوەی بە خۆیەوە بینی لە بەر چەند ھۆکارێکی جیاواز، و زۆر لە دەسەڵاتدارەکانی ھەرێمی جیاوازیان بۆ خۆیان جیا کردەوە، لە دوای ئەوە ھیچ دەوڵەتێکی بەھێز نەبوو کە ئیسلام یەکبخات، وەک سەرەتاکانی سەردەمی عەباسی تا دەرکەوتنی دەوڵەتی عوسمانی لەسەر دەستی سوڵتان عوسمانی یەکەم، کە جێ نشینەکانی زۆر وڵاتیان فەتح کرد کە پێشتر موسڵمانان نەیانتوانی بوو فەتحیان بکەن، وەک وڵاتەکانی بەلقان، و ئیسلامیان تێدا بڵاوکردنەوە و لە سەردەمی حەوتەم سوڵتانیاندا کە محەممەدی دووەمە ناسراو بە سوڵتان محەممەد فاتیح فەتحی قوستەنتینیە کرا، دواتر لە ساڵی ١٥١٦ ز. نەوەی سوڵتان محەممەدی دووەم کە سەلیمی یەکەم بوو فەتحی وڵاتەکانی شام و میسری کرد و مەمالیکەکانیان ڕووخاند و دوایین خەلیفەی عەباسیان دابەزاند لە دەسەڵات، بەم شێوەیە نەوەکانی عوسمان بوونە جێنشینی موسڵمانان بۆ ماوەی ٤٠٨ ساڵ، و ئەم سەردەمە ناسراوە بە سەردەمی عوسمانی، و لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ دامەزران بێ ئەوەی قەوارەیەکی یەکگرتوو، یەکیان بخات بە کردار.
سەردەمی پێغەمبەرایەتی (٦١٠–٦٣٢ ز)
وێنۆک|330px|left|پێغەمبەر وەفاتی کرد ساڵی ٦٣٢ ز. کاتێک ھەموو نیمچە دوورگەی عەرەبی ڕێکخست لەژێر ئاڵای ئیسلام ئایینی ئیسلام لەسەر دەستی محەممەدی کوڕی عەبدولڵای کوڕی عەبدول موتەلیب یەکەمجار بانگەوازی بۆ کرا، لە بەنی ھاشم کە یەکێک بوو لە لقەکانی ھۆزی قوڕەیشی عەرەبی ڕەسەن، خوای پەرستووە لەسەر ڕێبازی ئیبراھیم و پەرستنی بتەکانی ڕەتکردووەتەوە و چووەتە  لە شاخی سەور، لە دووری چوار کیلۆمەتر لە مەککەوە و ئاو و پێویستی لەگەڵ خۆی بردووە و مانگی ڕەمەزان تێیدا ماوەتەوە، و کاتی بەسەر بردووە تێیدا بە بیرکردنەوە و تێڕامان، و موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە نیگا بۆ یەکەم جار دابەزیوەتە سەر محەممەد لەو ئەشکەوتەدا. و دابەزاندنی نیگا (وەحی) بۆ ماوەی ٢٣ ساڵ بەردەوام بوو تا کۆچی دوایی کرد، سەرەتا محەممەد پەیامەکەی گەیاند بە خێزانەکەی بە نھێنی، ئەوانەی کە پێش کەوتن بۆ چوونە ناو ئیسلام خێزانەکەی خەدیجەی کچی خوەیلید، و عەلی کوڕی ئەبوتالیبی ئامۆزای، و ئەبووبەکری ھاوڕێی نزیکی بوون، بەم شێوەیە محەممەد بانگەوازی کرد بۆ وازھێنان لە بتپەرستی و بانگی کردن بۆ پەرستنی خوای تاک و تەنھا و باوەڕھێنان بە ڕۆژی دوایی، و ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن بووەوە لەلایەن ھۆزی قوڕەیش و شوێنکەوتووانی ئازار دەدران، تا پێغەمبەر محەممەد ھەواڵی پێدان کە خوا ڕێگەی پێداون کۆچبکەن بۆ حەبەشە، نزیکەی ٨٠ موسڵمان کۆچیان کرد بۆ حەبەشە و نەجاشی حەبەشە ئەسحەمەی کوڕی ئەبحەر ڕۆحی موسڵمانانی پاراست و سەربەستی کردن لە مانەوە لە وڵاتەکەیدا.
ئەوەی زیاتر ھەڵوێستی پێغەمبەر محەممەد و شوێنکەوتووەکانی قورس کرد کۆچی دوایی ئەبووتالیبی مامی و خەدیجەی خێزانی بوو، بە لەدەستدانی ئەم دوو یارمەتیدەرە بەھێزە، قوڕەیش توندتربوون لە ئازاردانی شوێنکەوتووانی پێغەمبەر محەممەد، لەم کاتەدا پێغەمبەر فەرمانی کرد بە موسڵمانان کە کۆچ بکەن لە مەککەوە بۆ مەدینە بە نھێنی، لەکاتێکدا ٧٠ پیاویان موسڵمان بوو بوون، لە سەردانێکیاندا بۆ مەککە، و بەم شێوەیە ژمارەی موسڵمانان لە زیاد بووندا بوو، تا دەیانتوانی ڕووبەڕووی دانیشتووانی مەککە ببنەوە لە مەیدانەکانی شەڕدا، لە غەزای بەدردا لە ساڵی ٦٢٤ز سوپای موسڵمانان سەرکەوت و نزیکەی حەفتا کەس لە مەککە کوژران و لە نێوانیاندا ئەبوو جەھلی گەورەی قوڕەیش بوو، لە کاتێکا موسڵمانان نزیکەی ١٤ قوربانیان ھەبوو، ئەم تێکشکانە وای لە خەڵکی مەککە کرد خۆیان کۆبکەنەوە و لە ساڵی دواتردا لای شاخی ئوحد بە موسڵمانان گەیشتن و شکاندیان، وێنۆک|280px|مزگەوتی پێغەمبەر کە لێی نێژراوە و لەم داستانەدا ژمارەیەکی زۆر لە موسڵمانان کوژران لە نێوانیاندا حەمزەی مامی پێغەمبەر ھەبوو کە ناونرا بە گەورەی شەھیدەکان،. لە دوای ئەمە ئەبوسوفیان سوپایەکی گەوری کۆکردەوە و بەرەو مەدینە بەڕێ کەوت تا داگیری بکات، و محەممەد سوپایەکی گەورەی ئامادە کرد بۆ ڕووبەڕوونەوەی و تەکنیکێکی نوێی بەکار ھێنا بە ڕاوێژکردن بە سەلمانی فارسی ھەستا بە دروستکردنی خەندەق لە دەوری مەدینە، کاتێک ھاوپەیمانی عەرەبی گەیشتنە مەدینە لە ساڵی ٦٢٧ و بەخەندەقەکەیان زانی بڕیاریان دا گەمارۆی مەدینە بدەن، و ئەم گەمارۆیە بۆ ماوەی دوو ھەفتە بەردەوام بوو پاشان بڕیاریاندا بگەڕێنەوە بۆ شوێنی خۆیان، و لە ساڵی دواتردا پێغەمبەر ڕێکەوتننامەی ئاشتی کرد لەگەڵ خەڵکی مەککە، کە ناسراوە بە ڕێککەوتننامەی حودەیبیە و ڕیککەوتن کە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ کاری پێبکرێت.
موسڵمانان بەڕێکەوتن بەرەو خەیبەر دوای ئەوەی دڵنیابوون لای مەککەوە، کە نزیکەی ١٦٠٠ جەنگاوەر بوون، و موسڵمانان سەرکەوتن و لە ھەمان کاتدا پێغەمبەر محەممەد پەیامی نارد بۆ زۆر لە بەرپرسانی وڵاتەکانی دەوروبەری و بانگی کردن بۆ ئیسلام، و چەند ساڵێک دوای ڕیککەوتنی حودەیبییە محەممەد ھێزەکانی نارد بۆ باشوور لەگەڵ بیزەنتییەکان پێک گەیشتن بەڵام شکان بەھۆی ئەو جیاوازییە زۆرەی لە ژمارەدا ھەیانبوو، ئەمەش ناو دەبرێت بە غەزای ، و پاش تێپەڕبوونی ھەشت ساڵ بەسەر کۆچی پێغەمبەردا لە مەککە توانی بگەڕێتەوە و فەتحی بکات، بێ شەڕ و کوشتار، و لێبوردنێکی گشتی بۆ دەرکردن بێجگە لە دە کەس کە زۆر ئازاریان دابوو، و خەڵکەکەی خێرایان کرد لە ھاتنە ناو ئیسلام و ھەموو بت و پەیکەری خواوەندە عەربییەکانیان شکاند، لەناو کەعبە و دەوروبەری، و فەرمانی کرد بە بیلالی حەبەشی یەکێک لە ھاوەڵەکان و یەکەم بانگدەر لە ئیسلامدا، کە سەرکەوێتە سەر کەعبە وبانگ بۆ نوێژ بکات.
پێغەمبەر دوو ساڵ ژیا پاش فەتحی مەککە، لە ساڵی ١٠ی کۆچی دەرچوو لەگەڵ سەد ھەزار موسڵماندا بۆ حەج، و لای شاخی عەرەفات وتارەکەی کە بەدەستوورێک دادەنرێت بۆ ئیسلام، تێیدا بنەماکانی ئیسلامی ڕوونکردەوە و داوای یەکسانی کرد لە نێو خەڵکدا، بە شێوەیەک جیاوازی نابێت لە نێوان بەندەیەکی حەبەشی و گەورەیەکی قوڕەیشی، و دوایین ئایەتی قورئانی بۆ خوێندنەوە. سێ مانگی نەبرد دوای حەجی ماڵاوایی کە پێغەمبەر نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد، لە ساڵی ٦٣٢ ز. بەرامبەر ساڵی ١١ی کۆچی لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا، و لە ماڵی عائیشەی ھاوسەری نێژرا، لە تەنیشت مزگەوتی پێغەمبەر، لەو کاتەدا ئیسلام لە ھەموو نیمچەدوورگەی عەرەبی بڵاوبوو بوویەوە.
ئەبووبەکری سدیق
لەدوای کۆچی دوایی محەممەد، موسڵمانان جیاواز بوون لەسەر ئەو کەسەی ببێت بە جێنشین، کۆمەڵێک موسڵمان کۆبوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە، سەعدی کوڕی عەبادە خۆی پاڵاوت بۆ ئەو مەبەستە و، پشتیوانان پشتگیرییان کرد، لە ھەمان کاتدا عومەری کوری خەتاب، ئەبوبەکری سدیقی دەستنیشانکرد بۆ ئەو مەبەستە بەپێی ئەوەی کە کۆچکردووەکان لە پێشترن بۆ جێنشینی، ئەمەش پشتگیریی ھەموو موسڵمانانی لەسەر بوو کە لەوێدا کۆببوونەوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک لەو موسڵمانانەی کە لەو کاتەدا سەرگەرمی کفن و دفنی پێغەمبەر بوون دوایی ناڕازیبوون، سووربوون لەسەر ئەوەی عەلی کوڕی ئەبوتالیب جێنشین بێت لەبەر ئەو نزیکایەتییەی ھەیەتی لەگەڵ پێغەمبەر، دوای جێگیربوونی دۆخەکە بۆ ئەبوبەکر، ئیشی کرد لەسەر پاراستنی ئیسلام و دژایەتی کردنی ئەوانەی لە ئیسلام پاشگەزبوونەوە، پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر، لەو ڕۆژانەدا موسەیلەمەی درۆزن دەرکەوت، کە بانگەوازی پێغەمبەرایتی دەکرد، جەنگاوەری بۆ نارد و کوشتی و ئەم جەنگە ناسراوە بە شەڕی ڕەدە، بە ھەمان شێوە سجاحی کچی حارس بانگەوازی پێغەمبەرایەتی دەکرد و مایەوە ھەتا سەردەمی معاویە کوڕی ئەبووسوفیان پاشان موسڵمان بوو، ھەروەھا ئەبوبەکر سوپای نارد بەرەو وڵاتی شام بە سەرکردایەتی عوبەیدەی کوڕی جەڕاح، و یەکێک لە سرییەکان بەسەرکردایەتیی ئوسامەی کوڕی زەید بوو، و یەکەم پێکدادان لە دۆڵی عربە بوو لە باشووری دەریای مردوو، کە عەرەبەکان سەرکەوتن و بیزەنتییەکان پاشەکشەیان کرد بەرەو غەزە، کاتێک ھەواڵی یەکەم جەنگ درا بە ھەرقلی ئیمپراتۆڕی ڕۆم، بە پەلە لە باشوور پلانێکی بەرگری ڕیکخست و تیۆدۆرسی برای کردە سەرکردەی سوپای ڕۆم، ئەبووبەکر ناردی بۆ خالیدی کوڕی وەلید کە لەو کاتەدا شەڕی فارسی دەکرد لە عێراقدا تا بەپەلە بڕوات بە دەنگ ھێزەکانی عەرەبەوە لە شام. خالید بە دەم داواکەوە چوو، دوای ئەوەی کە شاری حیرە تەسلیمی بوون ئەمەش یەکەم دەستکەوتی موسڵمانان بوو لەدەرەوەی نیمچەدوورگەی عەرەبی، خالید سوپاکەی بە شێوەیەکی نوێ ڕێک خست و چەند ھێرشێکی ڕێکخراوی کردە سەر شارەکانی شام، و لە ساڵی ٦٣٤ز ئەبووبەکر نەخۆشییەکی توندی گرت و ھەستی کرد کاتی مردنی ھاتووە، لەبەرئەوە خەلافەتی عومەری کوڕی خەتابی ڕاگەیاند تا لە دوایی ئەو موسڵمانان ناکۆکی نەکەوێتە نێوانیان، ئەبوبەکر لە ھەمان ساڵدا کۆچی دوایی کرد و لە تەنیشتی پێغەمبەردا نێژرا.
عومەر کوڕی خەتتاب
وێنۆک|320px|ڕاست|فەتحی ئیسلامیI:سەردەمی پێغەمبەرII: سەردەمی ئەبووبەکرIII:سەردەمی عومەرIV:سەردەمی عوسمان عومەری کوڕی خەتتاب، خەلافەتی گرتەدەست لە دوای کۆچی دوایی ئەبووبەکر، بەردەوام بوو لەسەر ئەو فەتحانەی «شەڕانەی» کە موسڵمانان پێشتر دەستیان پێکردبوو، شاری بەسڕەی گرت، پاشان زفەی ئوردنی ڕۆژھەڵاتی گرت، و پاش گەمارۆدانی دیمەشق، بۆ ماوەی شەش مانگ دیمەشق تەسلیم بوو، دوای ئەوە بیزەنتییەکان چۆڵیان کرد، و موسڵمانان خەڵکی دیمەشقیان دڵنیاکرد لە ماڵ و مناڵ و سەروەت و کەنیسەکانیان ئەگەر جزییە بدەن، ھێزەکانی عەرەبی گەیشتنە حومس و حەما، بەڵام ھەواڵی ئەو ھێزە زۆرەی کەوا ھەرقل کۆی کردووەتەوە لە فەلەستین کە دەگەنە سەد ھەزار پیاو، وای لە خالیدی کوڕی وەلید کرد کە سەرکردایەتیی ھێزی موسڵمانانی دەکرد لە شام دەست ھەڵگرێت لە ھەندێک شارەکانی شام بۆ بەرەنگار بوونەوەی سوپای ڕۆم، لای دا بەرەو دۆڵی یەرموک کە ڕووبارەکەی دەڕژێتە ئوردنەوە و سوپاکەی کۆکردەوە لە بەرزایی باشووری ڕووبارەکە، لە دوای ڕوودانی داستانێکی گەورە لە نێوانیاندا بیزەنتییەکان شکان و کوژراوێکی زۆریان ھەبوو لە نێوانیاندا تیودورسی سەرکردەی سوپاکەیان بوو، لە ھەمان کاتدا ھێزە عەرەبییەکان بەسەرکردایەتیی عوبەیدەی کوڕی جەڕاح گەیشتنە دەشتی بیقاع، دەوری بەعلبەکیان دا و دوای گەمارۆیەکی زۆر و کوشتارێکی زۆر، بیزەنتی شارەکە تەسلیم بوون، ھێزە عەرەبییەکانی تر بە سەرکردایەتیی یەزیدی کوڕی ئەبووسوفیان گەیشتنە کەنارەکانی لوبنان، سوور و سەیدا و بەیروت و جوبەیل و عرقە بە ئاشتی گیران.
ھێرشی عەرەبی لە عێراق بە سەرکردایەتیی سەعدی کوڕی ئەبو وەقاس سوپای فارسیان بە سەرکردایەتیی ڕۆستەم فرخزاد شکاند لە شەڕی نزیک حیرە، لە ئەنجامدا ڕۆستەم کوژرا و سوپای فارس پەرتەوازە بوون و سوپای موسڵمانان شوێنیان کەوتن تا مەدائنی پایتەختی فارس و فەتحیان کرد دوای ئەوەی یەزدجوردی سێیەم دوایەمین کیسڕای ساسانییەکان ڕای کرد لەگەڵ سوپاکەی، بەڵام موسڵمانان شار بە شار ڕاویان نان ھەتا لە کۆتاییدا داستانی نەھاوەند ڕوویدا لە نێوانیان، و بەرگری فارس بەھێزتر بوو لە بەرگری ڕۆم لە شام، شەڕەکان زۆر بوون و قوربانی زۆربوون، ھەتا فەتحی فارس بە تەواوی لە ساڵی ٦٤٠ز کرا، و عەرەب کوفەیان کردە بنکەی سەربازی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو ھێزانەی فارس کە بەرگرییان دەست پێدەکردەوە ھەتا ھەرێمە ڕۆژھەڵاتییەکان ملکەچ بوون وەک خۆراسان و لەوێوە پێش کەوتن بەرەو نێوان وڵاتی نێوان دوو ڕووبار و پاش ئەوە فەتحی ئازەربایجان و ئەرمینیا و ھەموو قەوقاز کرا؛ و عەمری کوڕی عاس دەرچوو لە قودسەوە بەرەو میسر، دوای ڕاوێژکردن بە خەلیفە، ئەو ڕێگەیەی گرتەبەر کە پێشتر قمبیز و ئەسکەندەری گەورە گرتبوویانە بەر، و لەگەڵ ڕۆم دا بەیەکیاندا لە شاری فەرما، دەروازەی میسری ڕۆژھەڵات، و شارەکە کەوتە دەستی عەمر، و دوای ئەوەی یارمەتییان لە خەلیفە عومەرەوە پێ گەیشت لەگەڵ ڕۆمەکانی دەسەڵاتداری میسر دایان بەیاکا، دوای ئەوەی عەمر گەمارۆی لەسەر توندکردن، وای لێکردن جزییە بدەن، بەردەوام بوو لە بەرەو پێشچوون بەرەو شارەکانی میسر، ھەمووی گرت جگە لە ئەسکەندەرییە کە شارێکی گەورەی میسر و دووەم ڕێگری ئیمپراتۆری بیزەنتییەکان بوو، کەشتییە بیزەنتییەکان ئەیان پاراست لە دەریادا بەڵام بە ھێزی ھەڵمەتە عەرەبییەکان، و مردنی ھەرقل و ھاتنە سەر تەختی قستەنتینی دووەم بۆ سەر عەرشی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی کە لە تەمەنێکی لاویدا بوو، وای لە ڕۆم کرد ڕازی بن لەسەر مەرجەکانی ئاشتینامەکە و ھێز و کەشتییەکانی خۆیان ھەڵگرت لەسەر شارەکە و موسڵمانان فەتحیان کرد، ئەقباتەکانیان سەربەست کرد لە ھەڵبژاردنی ئایین و ماڵ و حاڵیان پاراستن، و لە ساڵی ٦٤٤ز بەرامبەر ٢٣ی کۆچی عومەری کوڕی خەتتاب بریندار کرا، بە دەستی ئەبوولوئلوئەی فارسی کاتێک خەریکی نوێژکردن بوو، زۆری نەبرد تا ژیانی بەجێھێشت لە ھەمان ساڵدا، ناشتیان لە تەنیشت پێغەمبەر و ئەبوبەکر، عومەر یەکەم کەس بوو کە ناونرا بە (پێشەوای باوەڕداران)، و ژمارەی ئەو شارانەی فەتح کران لە خەلافەتی عومەردا گەیشتنە دەوروبەری ٤٠٥٠ شار، و لە سەردەمی ئەودا پۆستە و ڕۆژژمێری کۆچی دانران. شایەنی باسە ھەر لەو سەردەمەدا فەتحی کوردستان کرا.
عوسمان کوڕی عەفان
لە دوای عومەری کوڕی خەتاب موبایەعە درا بە عوسمانی کوڕی عەفان کە ببێتە خەلیفەی موسڵمانان، گرنگترین ئەو ڕووداوانەی ڕوویاندا لە خەلافەتی فەتحی باشووری ئەفریقا بوو لەگەڵ غەزاکانی کەنارەکانی نیمچەدوورگەی ئیبیریا و دوورگەی قوبرس، قورئان چەندین چاپی لێکرا دوای ئەوەی لەسەردەمی ئەبووبەکر کۆکرابوونەوە، و چاپی لێنێردرا بۆ ھەموو ئەو شوێنانەی تازە فەتح کرابوون، و لەسەردەمی عوسماندا جیاوازی کەوتە نێوان ھاشمی و ئەمەوییەکان، کە زۆربەی نزیکەکانی خۆی دانا لەسەر بەرپرسی، بۆیە زۆر خەڵک ھاتن بۆی و نوێنەر ھاتن لە میسر و کوفە و عێراقەوە بەرەو مەدینە و بارەگای خەلیفەیان گەمارۆدا، و زۆر لە ھاوەڵەکان بەرگریان لە خەلیفە کرد، وەک محەممەدی کوڕی ئەبووبەکر و حەسەن و حوسەینی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب و عەبدوڵڵای کوڕی زوبەیر، بەڵام نەیانتوانی پارێزگاری لێبکەن و کوژرا، لە ساڵی ٦٥٦ز بەرامبەر ٣٥ک، و لە گۆڕستانی بەقیع نێژرا.
عەلی کوڕی ئەبووتالیب
و لە ساڵی ٦٦١ز بەرامبەر ٤٠ی عەبدول ڕەحمانی کوڕی مەلجەم شمشێرێکی دا لە سەری عەلی لە کاتی نوێژی بەیانیدا، و دوای سێ ڕۆژ کۆچی دوایی کرد لەتەمەنی ٦٤ ساڵیدا.
سەردەمی ئەمەوییەکان (٦٦١–٧٥٠)ز
لەدوای کوژرانی چوارەم خەلیفەی ڕاشدین، موبایەعە درا بە حەسەنی کوڕی عەلی لە عێراق و حیجاز و وڵاتەکانی تری ئیسلام بێجگە لە شام و میسر، موعاوییە سوپایەکی کۆکردەوە بۆ بەرەنگاری حەسەن، و حەسەنیش خۆی بۆ ھەمان مەبەست ئامادەکرد، بەڵام ئاژاوە کەوتە نێوان سەربازەکانی و زۆریان لێ پاشگەز بوونەوە کاتیک حەسەن ئەمەی بینی نوسی بۆ موعاوییە کەوا ئامادەیە واز لە حەقی خۆی بھێنێت لە خەلافەت بە چەند مەرجێک، بەم شێوەیە موعاوییە ڕۆیشتە کوفەوە و خەلافەتی گرتە دەست بە بێ ھیچ ڕکابەرێک، موعاوییە دامەزرێنەری زنجیرەی ئەمەوییەکان بوو، و دیمەشقی کردە پایتەخت کە بووە مەڵبەندی چالاکی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئیسلامی لەو سەردەمەدا، و حەسەنی کوڕی عەلی گەڕایەوە مەدینە و لەوێ کۆچی دوایی کرد، و گرنگترین ڕووداوەکانی سەردەمی موعاوییە گەمارۆدانی شاری قوستەنتینییە بوو بۆ یەکەم جار لەلایەن موسڵمانانەوە، وێنۆک|300px|ڕاست|دەوڵەتی ئەمەوی لە فراوانترین ئاستیدا، ناوچەکانی سەر بە دەوڵەتەکە بە سەوز ڕەنگ کراوە و عەقبەی کوڕی نافع شاری قیروانی لە تونس دروست کرد و سەعدی کوڕی عوسمانی کوڕی عەفان چووە شاری سەمەرقەندەوە، لە ساڵی ٥٦ک موعاوییە موبایەعەی جێ نشینی خۆی دا بە یەزیدی کوڕی، و حسەینی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب ناڕازی بوو، و کاتێک موبایەعە بە یەزید درا لە دوای مردنی معواوییە، حسەین سووربوو لەسەر ڕێگرتن لێیان و لە مەدینەوە ڕۆیشت بۆ کوفە بۆ بەرەنگاری یەزید، بە سەربازەکانی گەیشت لە کەربەلا، و لەکاتی گەیشتنی سوپای ئەمەوییەکان خەڵکی کوفە دەستیان ھەڵگرت لە فریاکەوتنی حوسەین و تەنھا کەس وکاری لەگەڵی مانەوە، و سەرکردەی ئەمەوییەکان ھەوڵیدا حسەین ڕازی بکات بە موبایەعە دان بە موعاوییە بەڵام ئەو ڕەتی کردەوە و شەڕ ڕوویدا لە نێوانیان و کۆتای ھات بە کوژرانی حسەین و کەس وکاری، ئەمەش دەنگدانەوەیەکی بەئازاری ھەبوو لە ھەموو جیھانی ئیسلامیدا.
خەلافەتی ئەمەوی دوای ئەوە بەردەوام بوو بۆ ماوەی ٩٠ ساڵ و١٢ خەلیفە حوکمیان کرد و ئیسلام بڵاوبونەوەیەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی، لە ساڵی ٧٠٥ز فەتحی وڵاتی مەغریب کرا، و پاشان ھەڵمەتی سەربازیان برد بۆ فەتحی ئەندەلوس، و توانیان بگەنە نیمچەدوورگەی ئیبیریا ساڵی ٧١١ز، قووتییەکانیان کوشت وشار لە دوای شار فەتحیان کرد تا ھەموو نیمچە دوورگەکەیان گرت بێجگە لە شاخەکانی باکووری ڕۆژاوای، و ڕۆیشتن بەرەو ئەورووپا تا شارل مارتل وەستاندنی لە تور لە فەڕەنسا لە ساڵی ٧٣٢ز، و لە ڕۆژھەڵاتەوە گەیشتنە سەند و کاشگەر و تەشقەند، و لەباکورەوە جێ پێی خۆیان جێگیر کرد لە ئەرمینیا و شاخەکانی قەوقازی باشووری، بەڵام لە باشوورەوە زەریای ھیندی ڕێگرێکی سروشتی بوو لەبەردەم بەرەو پێشچوونی موسڵمانان. ھەندێک لە خەلیفە ئەمەوییەکان سەرگەرمی خۆشی بوون وبەھۆی ناکۆکی نێوانیانەوە ئاگایان لە کاروباری دەوڵەت نەما، ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ ڕاگەیاندنی شۆڕشی عەبباسی کە نەوەکانی عەباس بانگەوازیان بۆ دەکرد، و لاوازی ئەو کاتەی ئەمەوییەکان و سەرگەرم بوونیان بە کێشە تایبەتییەکانیانەوە بووە ھۆی سەرکەوتنی شۆڕشی عەبباسییەکان و بڵاوبوویەوە لە نێو خەڵکدا بە تایبەت لە ناو فارسدا کە ئەمەوییەکان لە دەسەڵات دووریان خستبوونەوە.
سەردەمی عەبباسی (٧٥٠–١٢٥٨, ١٢٦١–١٥١٧)
شۆڕشی عەباسی دەستی پێکرد لە خۆراسان بەسەرکردایەتی ئەبو موسلیمی خۆراسانی ساڵی ٧٤٧ز، خۆراسانیان گرت و پاشان کوفە و بەغدایان گرت ساڵی ٧٤٩ز و لەکۆتایییەکانی ھەمان ساڵدا موبایەعەی خەلافەت درا بە ئەبوعەباسی سفاح لە مزگەوتی کوفە، دوایین خەلیفەی ئەمەوییەکان (مەروانی کوڕی محەممەد) ویستی بەرەنگاریان بکات و لەکەنارەکانی ڕووباری زاب بەیەک گەیشتن و عەباسییەکان سەرکەوتن و توانیان دیمەشق داگیر بکەن و دەوڵەتی ئەمەوی بڕوخێنن، ئەبو عەباس زۆربەی سەردەمەکەی بە لەناوبردنی پشتیوانەکانی بەنی ئومەیە بەسەر برد و ھەمووی لە ناو بردن و تەنھا عەبدول ڕەحمان داخل نەبێت کە لە ئەندەلوس دەوڵەتی ئەمەوی دامەزراند، کە کۆنترین ھەرێمی جیا بوو لە دەسەڵاتی عەباسی، لەدوای ئەبو عەباس، ئەبوجەعفەری مەنسووری برای بووە خەلیفە، کە بەدامەزرێنەری ڕاستی دەوڵەتی عەبباسی دادەنرێت، توانی لێزانانە بەسەر ڕووداوەکاندا سەرکەوێت. وخەلافەتی عەباسی سەردەمی زێڕینی بەخۆیەوە بینی لە ماوەی خەلیفەی سێیەم ئەبو عەبدولڵا محەممەد مەھدی، و کۆتایی ھات لە سەردەمی خەلیفەی نۆیەم ئەبو جەعفەری ھارون واسیق بیلا، پرشنگدارترین ڕۆژانی سەردەمی زێڕین لە کاتی ھارون ڕەشید و ئەبو عەباس مەئموندا بوو، کە لەم کاتانەدا بەغدای پایتەخت گەشەی سەند و بووە مەڵبەندی ھونەر و ئەدەب و زانست و ژمارەیەکی زۆر زانا و مێژووناس و فەیلەسوف و پزیشک و زانای کیمیا و بیرکاری دەرکەوتن وەک ئیبن سینا و ئەبونەسر محەممەد فارابی و ئەبو عەلی ئیبن ھەیسەم، و ئیسلام زۆر خێرا و فراوان بڵاو بوویەوە ھەتاکو زۆربەی دەوڵەتێکی مەسیحی ئیسلام بوون. ھەروەھا کتێبخانە و ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوە بنیاتنران، و بیمارستان دروست کرا کە سەرەتایەک بوو بۆ نەخۆشخانەکانی ئێستا، و زانکۆ کرانەوە لە ھەموو وڵاتدا و یەکێک لەوانە زانکۆی قیروانە کە تا ئێستا ماوە.
دوای سەردەمی عوسمانی (١٩١٨-ئێستا)
زۆربەی وڵاتە ئیسلامییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان داگیر کران لەلایەن وڵاتەکانی ئەورووپاوە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، و دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیھانی یەکەم، بەریتانیا و فەڕەنسا زۆربەی خاکی ئەو دەوڵەتەیان دابەش کرد لە نێوانیاندا بەپێی ڕێککەوتننامەی سایکس بیکۆ، و ملکەچیان کردن بۆ دەسەڵاتیان، و ھەر لە سەدەی بیستەمدا ھەموو وڵاتەکان سەربەخۆییان وەرگرت و ھەر وڵاتێک بوونێکی سەربەخۆی ھەبوو و کە ھیچ شتێک بە یەکیانەوە نابەستێت بێجگە لە زمان و ڕۆشنبیری و برایەتی نەبێت؛ و ڕێکخراوی گۆنگرەی ئیسلامی دامەزرا ساڵی ١٩٦٩ و ھەموو وڵاتە ئیسلامییەکانی دنیا بوونە ئەندام تێیدا، ئەمەش لە دوای ڕووداوی سووتانی مزگەوتی ئەقسا بوو لەسەر دەستی ئیسرائیلییە توندڕەوەکان کە بانگەشەی ئەویان دەکرد پەیکەری سولەیمان لەژێر مزگەوتەکەدایە، و لە کۆتایییەکانی سەدەی بیست شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران ھەڵگیرسا و دەوڵەتەکەی گۆڕی بۆ دەوڵەتی ئیسلامی، ھەروەھا چەند ڕێکخراو و پارتی ئیسلامی دامەزران بۆ بەرەنگاری داگیرکاری بیانی بۆ وڵاتەکانیان وەک حزب اللە لە لوبنان و ڕێکخراوی قاعیدە لە ئەفغانستان. و لە سەرەتای سەدەی بیست ویەک ھێرشی ئیرھابی کرایە سەر ناوەندی بازرگانی جیھانی لە شاری نیۆیۆرک لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، و پەنجەی تۆمەت خرایە سەر ڕێکخراوی قاعیدە، کە ئەمەش کاردانەوەیەکی سلبی ھەبوو لەسەر وێنەی ئیسلام لە جیھانی ڕۆژاوادا.
کۆمەڵە ئیسلامییەکان
کۆمەڵە ئیسلامییەکان ئەو کۆمەڵ و دەستانەن کە پێک ھاتوون لەسەر بۆچوونێک لەگەڵ بۆچوونی دەستە و کۆمەڵەکانی تر جیاوازە، جا ئەم جیاوازییە بەھۆی تێگەیشتنی لێکدانەوەیانە بۆ ھەندێک زاراوە. لە پێغەمبەریشەوە ھاتووە فەرموویەتی (گەلەکەی من دەبێت بە (٧٣) کۆمەڵ و دەستە ھەموویان گومڕان، تەنھا یەکێکیان نەبێ. وتیان:کێ؟ فەرمووی: لەسەر ئەوەن کەمن لەسەری دەڕۆم).
بەناوبانگترین دەستە و کۆمەڵە ئیسلامیەکانیش ئەمانەن:
• ئەهلی سوننە
• ئەشعەرییەکان
• ماتریدییەکان
• موعتەزیلە
• جەبەرییەکان
• مەرجیئییەکان
• خەواریج
• شیعە
زۆرێکیش لەم دەستانە چەندان لقی تری بچووکیان لێ دەبێتەوە.
ڕێباز و ڕێڕەو-شەریعە-ی ئیسلامی
مەبەست پێی ئەم یاسا و داڕێژراونەی ئایینی ئیسلامە، کە بەسەر محەممەد ھاتووەتە خوارەوە، جا چ پەیوەندی بە بیروباوەڕەوە ھەبێت یاخود بە کردار و ھەڵسوکەوت، بەڵام وشەی (شەریعە) زیاتر وای لێھاتووە کە مانای دووەمیان بدات.
ئامانجەکانی-مقاصدی شەریعەت
یەکەم ئامانجی شەریعەتی ئیسلامی پارێزگاریکردنی شتە سەرەکییەکانە، کە پێنج شتی پێویستن بۆ ژیانی خەڵکی کە پارێزگاریکردنی ئایین و گیانی مرۆڤ و مێشک و ماڵ و وەچەکەیەتی..
تایبەتمەندییەکانی شەریعەت
شەریعەتی ئیسلامی بەوە جیادەکرێتەوە، کە ھەندێک تایبەتمەندی ھەیە لە ھیچ ئایین و پرۆگرام و بەرنامەیەکدا نییە، چونکە بە پوختی و ڕێکی دارێژراوە و ناکۆکی و دژایەتی لە نێوان ئایەتەکانیدا نییە و یەکترگر و ئاسانە و بەدیھێنەری دادگەری و یەکسانی و ئازادییە بۆ مرۆڤەکان لە گرنگترینی ئەم تایبەتمەندیانە ئەمانەن:
گشتگیری
ئەوەتا بەرنامە و ڕێبازی پەرستشی داناوە کە ئەمیش بە ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا وەک: نوێژ و ڕۆژوو و زەکات و حەج. ھەروەھا بەرنامە و ڕێباز و حوکمی زۆری بۆ ڕەفتار و ھەڵسوکەوت داناوە ئەمیش بە ڕێکخسنتی پەیوەندی نێوان خەڵکی لەگەڵ خودی خەڵک لە نێو دەوڵەتێکی ئیسلامی، ھەروەھا پەیوەندی دەوڵەتی ئیسلامی لەگەڵ دەوڵەتانی تر، جا ئەم بەشەی حوکمی ڕەفتار و ھەڵسوکەوتە -احکام المعاملات- دابەش دەبێت بەسەر:
ئەم نەخشە کێشی و ھێلکاری ڕێکخستنەش بەم دوایییە سەری ھەڵداوە، کەمەبەست پێی تەنھا ڕێکخستن و ئاسانکارییە بۆ لێکۆڵینەوە و خوێندن، ئەگینا، لە بۆچوونی ئیسلامیدا ھیچ چالاکیێکی مرۆییانە نییە کە مانا پەرستشی بەسەردا نەچەسپێ، بەڵکو مەبەست لە بوونی مرۆڤ لە ژیاندا بەندایەتی کردنی خودایە، خودای گەورە دەفەرموێ (مرۆڤ وجنۆکە تەنھا بۆ پەرستش کردنی دروست کردووە (الزاریات:٥٦)).
جا ئەم یاسا و ڕێسا و حوکمە شەرعیانە، ڕێکخەری ژیانیخەڵکن، و سوود مەندن بۆتاکەکانی کۆمەڵگەی ئیسلامی، بەشێوازێکی ڕێکی پەروەردەیی، بۆ نموونە نوێژ، پەیوەندیێکە لە نێوان بەندە وخواد، جاکە خودای گەورە باسی ئەوپەرستشە پەروەردەیییەی کۆمەڵگادەکات، دەفەرمووێ:(نویژ نایەڵی کاری ناشیرین و بەد بڵاوبێتەوە) العنکبوت: ٤- ڕۆژووش پاڵنەرێکە بۆ پارێزگاری، خودای گەورە ئەفەرمووێ:(ئەی کۆمەڵانی بڕواداران ڕۆژووتان لەسەر نوویسراوە ھەروەکو چۆن لەسەر گەلانی پێش ئێوەش نوسراوە بۆ ئوەی پارێزکاربن) البقرە:١٨٢. زەکاتیش مایەی پاکییە، ئەوەتا خودای گەورە ئەفەرمووێ (لە ماڵەکانیان ھەندێک وەربگرە -بۆ ھەژاران -تابە ھۆیەوە پاک ببنەوە) التوبە:١٠٣. حەج کردنیش دەبێتە ھۆی دوور کەوتنەوە لەزمان پیسی بەھۆی جوێن و کیشمە کێشمو قسەی ناشرین، خودای گەورە ئەفەرمووێ:(حەج کردن لە مانگێگی دیاری کراوە، جاھەر کەسێک حەجی کرد، نابێ لە حەجدا زمان شڕی بنوێنی بە کێشمەکێشم و جوێن و قسەی ناشیرین، ھەر کارێکیش بکەن خودای پێی ئاگادارە، وماڵی پارێزگاری بۆ خۆتان کۆبکەنەوە، چونکە باشترین جۆری ماڵە، لە خەشمی من ئاگادرابن و بترسن، ئەی خاوەن بیرو ھۆشەکان) البقرە:١٩٧.
لە ئاسانکارییەکانی ئیسلام و بێ گیروگرفت بوونی
نەگرتنی دەرگای پەشیمانی (تۆبە) و گەڕانەوە بۆ لای خودا، لەبەردەم تاونباران تائەوکاتەی دەمرن یان ڕۆژلە خۆراواوە ھەڵبێت، کە بەڕاستی ئەمەش ئاسودەیی، و خۆشی بۆ دەروونی کەسی تاوانبار، و ئازادی دەکات لە ھەستکردن بە گوناھ و تاوان،
کۆمەڵگە
وێنۆک|380px|دابەشبوونی ئیسلام لە جیھاندا
دیمۆگرافیا و بڵاو بوونەوە
لە لێکۆڵینەوەیەکی فراواندا کە ساڵی ٢٠٠٩ بۆ ٢٣٢ وڵات کراوە، دەرچوو کە لە ٢٣٪ دانیشتووانیان ئیسلامن، یان نزیکەی ١٫٥٧ ملیارد کەس لەسەر ئایینی ئیسلامن، لە نێو ئەمانیشدا ٨٧٪ - ٩٠٪ لەسەر مەزھبی سوننەن و ١٠٪ - ١٣٪ لەسەر مەزھبی شیعەن، و مەزھبەکانی تر کەمایەتیک لە خەڵکیان لەسەرە، ھەروەھا ڕوون کراوەتەوە کە نزیکەی ٥٠ وڵات موسڵمانان زۆرینەی دانیشتووانی پێک دەھێنن، و عەرەب ٢٠٪ موسڵمانانی جیھان پێک دەھێنن.
زۆرینەی موسڵمانان لە کیشوەری ئاسیا و ئەفریقا دەژین، لە ٦٢٪ موسڵمانان لە ئاسیادان کە لە وڵاتەکانی وەک ئیندۆنیزیا و پاکستان و ھند و بەنگلادیشدا زیاتر لە ٦٨٣ ملیۆن موسڵمان ھەیە، لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا تورکیا و ئێران لە گەورەترین وڵاتەکانن کە موسڵمانان زۆربەی دانیشتووانی پێک دەھێنن، بەڵام لە ئەفەریقا، میسر و نێجیریا گەورەترین وڵاتی ئیسلامین.
زۆر لە لێکۆڵەرەوان دەڵێن لە وڵاتی چیندا نزیکەی ٢٠–٣٠ ملیۆن موسڵمان ھەیە کە ١٫٥٪ -٢٪ دانیشتووانی پێک دەھێنن، ھەروەھا ئیسلام بە دووەم ئایینی بڵاو دادەنرێت لە زۆربەی وڵاتەکانی ئەورووپادا لە دوای مەسیحییەت، و لەوەدایا کە لە قارەکانی ئەمریکادا بگاتە ھەمان ئاست، بەڵام ١٥ گەورەترین وڵاتی ئیسلامی ئەمانەی خوارەوەن:
وێنۆک|خولیمانگ، بنەمای ڕۆژمێری کۆچی
ڕۆژمێری کۆچی
ڕۆژمێری کۆچی یان ڕۆژمێری ئیسلامی پشت دەبەستێت بە ڕۆژمێری مانگی کە بەکارئەھات لەناو عەرەبدا پێش ئیسلام، و ئەو کاتانە عەرەب ساڵەکان نابژێرن بەڵکو ھەر ساڵێک ناوێکی ھەیە کە جیای دەکاتەوە لە ساڵەکانی تر، و ئەم حاڵەتە بەردەوام بوو تا ساڵی ١٧ی کۆچی لە سەردەمی خەلیفە عومەری کوڕی خەتابدا ئەوەی دانا کە ناو دەبرێت بە ڕۆژمێری کۆچی، و یەکەم ساڵی کرد بەو ساڵەی کە پێغەمبەر محەممەد کۆچی کرد لەمەککەوە بۆ مەدینە، بەڵام گۆڕانکاری نەکرد لە گۆڕینی ناو و ڕیزبەندی مانگە عەرەبییەکاندا، و مانگە کۆچییەکان بریتین لە موحەڕەم، سەفەر، ڕەبیعی یەکەم، ڕەبیعی دووەم، جەمادی یەکەم، جەمادی دووەم، ڕەجەب، شەعبان، ڕەمەزان، شەوال، زولعەقدە، و زولحەجە؛ و مانگی قەمەری (مانگی) ماوەی نێوان دەرکەوتنەوەی دوو ھیلالە، یان ئەو ماوەیە کە مانگ خولێکی تەواو دەکات بەدەوری زەویدا، و ماوە گەردوونییەکەی ٢٩٫٥٣٠٥٨٨ ڕۆژە، لەبەر ئەوەیە کە مانگە کۆچییەکان یان ٢٩ یان ٣٠ ڕۆژن.
بەستەرە دەرەکییەکان
ئیسلام پۆل:ئایینە یەکتاپەرستییەکان
١٠٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گرینڤیل، ئەلاباما
گرینڤیل (، ) شارێکە لە کەرتی بەتلەر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٨٬١٣٥ کەس بووە. ڕووبەری ٥٥٫٧٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٤٥٫٨٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨١٩ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
خەیاس ئاوا
خەیاس ئاوا یان غەیاس ئاوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٤٦ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٦٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ١٣٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی تەمموزی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٣٤٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سربیا و مۆنتینیگرۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:کرواتیا لە ٢٠٠١ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کرواتیا
ڕۆزاریۆ داوسن
چەپ|thumb|داوسن لەساڵی ٢٠٠٩ رۆزاریۆ داوسن  (لەدایکبووی ٩ی ئایاری ١٩٧٩) خانمە ئەکتەرێکی ئەمریکییە.
زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:ئاهەنگگێڕانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کوبا پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:ئاھەنگگێڕانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کوبا پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
١٠٢١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خەیوی سوور
خە ی سور یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٠٥ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٥٦٠ کەسە.
بڕیارنامەی ١٣٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٣٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
خەیوی سوور
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ١٣٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
گۆڕەپانی ترۆکادێرۆ
وێنۆک
گۆڕەپانی ترۆکادێرۆ یەکێکە لە گۆڕەپانە بەناوبانگەکانی شاری پاریس. ئەم گۆڕەپانە بە گۆڕەبانی مافەکانی مرۆڤ بەناوبانگە و زۆربەی دەستەکانی ئۆپۆزیسیۆن، خۆپیشانداناکانیان لەم گۆڕەپانەدا بەڕێوە دەبەن.
پۆل:نژیاروانیی ئارت دێکو لە فەڕەنسا پۆل:ھەرێمەکانی پاریس
سوپەرسێڵ
سوپەڕسێڵ کۆمپانیایەکی گەشەپێدەری کایەی مۆبایلە، کە لە مانگی ٣ی ساڵی ٢٠١٠دا لە ھێلسینکیی پایتەختی فینلاند دامەزراوە. یەکەم دەرکەوتنی لە کایەیەکی نێو وێبگە بوو بە ناوی gunshine.net، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١١ بڵاوکرایەوە، دواتر سوپەڕسێڵ دەستی کرد بە گەشەپێدانی کایە بۆ مۆبایل.لەو کاتەوە تا ئێستا کۆمپانیاکە پێنج کایەی بڵاوکردووەتەوە بۆ مۆبایل ئەوانیش: ھەی دەی، کڵاش ئۆف کڵانس، بووم بیچ، کڵاش ڕۆیاڵ و بڕاوڵ ستارس. ھەموو کایەکان بەخۆڕایی بەردەستن ھەروەھا سەرکەوتووبوونە. لە ساڵی ٢٠١٣دا داھاتی یەکەم دوو کایە بریتی بووە لە ٢٫٤ میلیۆن $ لە ڕۆژێک.
سوپەڕسێڵ ئۆفیسی تایبەتی ھەیە لە شارەکانی تۆکیۆ، پێکەن، سان فرانسیسکۆ، و سیئۆل.
سەرچاوەکان
پۆل:تێنسێنت پۆل:یاریەکانی (کۆمپانیای یاری ڤیدیۆیی) سوپەرسێڵ پۆل:یەکگرتنەوە و دەستخستن لە ساڵی ٢٠١٦ پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی لە هێلسنکی نیشتەجێن پۆل:براندە فینلەندییەکان پۆل:کۆمپانیا فینلەندییەکان کە لە ساڵی ٢٠١٠ دامەزراون پۆل:کۆمپانیاکانی یاریی مۆبایل پۆل:کۆمپانیاکانی یارییە ڤیدیۆیییەکان کە لە ٢٠١٠ دامەزراون پۆل:کۆمپانیای یارییە ڤیدیۆییەکانی فینلاند
سۆفی تێرنەر
سۆفی تێرنەر (لەدایکبووی ٢١ی شوباتی ١٩٩٦) خانمەکتەرێکی بەڕیتانییە. تێرنەر بەھۆی ڕۆڵبینی سانسا ستاڕک ناسراوە لەزنجیرەی بەناوبانگی گەمەی تەخیە پاشاییەکان. ھەروەھا بەشداربووە لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنی (The 13th Tale). لە ساڵی ٢٠١٦ تێرنەر ڕۆڵی ژۆن گرەی بینیوە لەفیلمی(X-men:Apocalypse)دا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:زیندووان پۆل:خێزانی جۆناس پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەئەکتەرە منداڵە ئینگلیزەکان پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز پۆل:خانمەکتەرانی وارکشێر
محەممەد ماغوت
محەمەد ماغوت
پۆل:نووسەرانی عەرەب پۆل:شاعیرانی سووری پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
کڵاش ئۆف کلانس
کڵاش ئۆف کلانس (بە کوردی لێکدانی ھۆزەکان بە ئینگلیزی Clash of Clans), یارییەکی ستراتیجی مۆبایلە، پەرەپێدەر و بڵاوکردنەوەی کۆمپانیای سوپەرسێڵە. کڵاش ئۆف کڵانس لە ٢ی ئابی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە بۆ ئای ئۆ ئێس، لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ بۆ ئەندرۆید
لە کاتی یاریکردن یاریزان شارۆچکەیەکی تایبەت بەخۆیان ھەیە و پێویستە بنیادی بنێن بۆ بە ھێزبوون لە کاتی بەرگری و ھێرشکردن بۆ کەسانی تر، سامانی سەرەکی لە یارییەکە بریتییە لە زێڕ، ئیلیکسر، ئیلیکسری تاریک. یاریزان دەتوانێت بچێتە پاڵ کلانەکان یان خۆی کلانێک دروست بکات، ھەر کلانێک جێگەی پەنجا یاریزان دەبێتەوە ھەروەھا دەتوانن جەنگ بەرامبەر کلانی تر دروست بکەن بە یەکەوە لە نێوان ٥ بەرامبەر ٥ تاکو ٥٠ بەرامبەر ٥٠، یارمەتی یەکتر دەدەن بە ڕەوانەکردنی سەرباز بۆ یەکتری ھەروەھا وتووێژ بکەن بە یەکەوە.
کڵاش ئۆف کڵانس دوای بڵاوبوونەوەی توانی نمرەیەکی ئەرێنی بەدەست بێنێت لەلایەن بەکارھێنەرانەوە،
ھەروەھا نمرەیەکی بەرز لەلایەن ڕەخنەگرانەوە.
شێوازی یاریکردن
کڵاش ئەڤ کڵانس یارییەکی ئۆنڵاینی بە کۆمەڵە، یاریزان سەرباز ئامادە دەکات و ھێرش دەکاتە سەر کەسانی تر بۆ بە دەست ھێنانی سامان بۆ خەزێنەکانی خۆی. چوار جۆر سامان ھەیە لەم یارییە بریتین لە زێڕ و ئیلیکسر، ئیلیکسری تاریک و ئەڵماس. بەکاردەھێنرێن بۆ بنیاتنانی بەرگری تا شارۆچکەکەیان بپارێزێت لە ھێرشی کەسانی تر. ھەروەھا ئیلیکسر و ئیلیکسری تاریک بەکاردێن بۆ ئامادەکردنی سەرباز و بەرزکردنەوەی ئاستی سەربازەکان و سپێڵەکان. جگە لەوەی یاریزان ژمارەیەکی زۆر ئەڵماس بەخۆڕایی وەردەگرێت دەتوانێت لە ڕێگەی ستۆری مۆبالەکەیەوە بیکڕێت. تێکڕای ھەر ھێرشکردنێک سێ ئەستێرە پێوەرە کاتی یاسایی ھەر یارییەک ٣ خولەکە. جگە لەوەی یاریزان دەتوانێت ھێرشبکاتە سەرکاسانی تر بە ھەمان شێوە ھێرشکردن بۆ گۆبلین ڤیلەیج بۆ کۆکردنەوەی زێڕ، ئیلیکسر و ئیلیکسر تاریک. یارییەکە بە ٢ وەستا دەسپێدەکات بەڵام یاریزان دەتوانێت زیادی بکا تاکو ٥ وەستا کە بە ئەڵماس دەکڕدرێن.
سەربازەکان و سپێڵەکان
یارییەکە دوو جۆر سەربازگەی ھەیە (سەربازگە و سەربازگەی تاریک) و دوو کارگەی سپێڵی ھەیە (کارگەی سپێڵ و کارگەی سپێڵی تاریک). سەربازگە سەرباز دروست دەکات بە بەکارھێنانی ئیلیکسر، لەکاتێکدا سەربازگەی تاریک سەرباز دروست دەکات بە بەکارھێنانی ئیلیکسری تاریک. کارگەکانیش بە ھەمان شێواز کارگەی سپێڵی ئاسایی سپێڵی ئاسایی دروست دەکات بەبەکارھێنانی ئیلیکسر، کارگەی سپێڵی تاریک سپێڵی تاریک دروست دەکات بەبەکارھێنانی ئیلیکسری تاریک. ھەموو سەربازەکان و سپێڵەکان لەیەکتر جیاوازن. ھەروەھا وۆرک شۆپ وەکو ئەوانی تر بنیاد دەنرێت لە تاونھۆڵ ١٢ بەردەستە سێ جۆر دروستکراوی ھەیە ئەوانیش سیج مەشین، باتڵ بلیمپ و ستەن سلامەر.
جەنگی کلان
کلان بریتییە لە کۆمەڵە یاریزانێکە بەیەکەوە بۆ پشگیری کردنی یەکتر و یارمەتیدانی یەکتر و ڕاوێژکردن بەیەکتری ڕەوانەکردنی سەرباز و سپێڵ ھتد، یاریزان دەچێتە کلان بەو مەرجەی قەڵای کلانەکەی بنیاد بنێتەوە. تەنھا سەرۆک و یاریدەدەری سەرۆک دەتوانن جەنگ دەسپێبکەن لەگەڵ کلانەکانی تر. ھەر کلانێک پێش دەسپێکردنی جەنگ یەک ڕۆژی لەبەردەستە بۆ ئامادەبوون ھەروەھا یەک ڕۆژ بۆ جەنگ. ھەر ھێرشکردنێک بۆ کلانی بەرامبەر ٣ ئەستێرە دەکرێتە پێوەر تا کۆتایی ھەموو جەنگەکە ئەستێرە کۆدەکرێتەوە. ھەر یاریزانێک دەتوانێت دوو جار ھێرش بکاتە سەر دوو کەسی جیاوازی کلانی بەرامبەر، دوای تەواو بوونی جەنگەکە زۆرترین ئەستێرە دەکرێتە پێوەر بۆ بڕاوە بوون. ئەگەر ھاتوو کۆتایی جەنگەکە ئەستێرەی ھەردوو لا وەک یەکتر بوون ئەوکاتە لە سەدا دەکرێتە پێوەر بۆ براوە بوون. یاریزانی براوە ئەگەر ھاتوو ھێرشی بۆ کلانی بەرامبەر کردبوو قازانج وەردەگرێت کە بریتییە لە زێڕ، ئیلیکسر و دارک ئیلیکسر بەپێی کەسی بەرامبەر و یەک ھێرش یان دوو ھێرش دەسکەوتەکەی دەگۆڕدرێت. ئەگەر کلانێک براوە بوو دەسکەوتەکەی بە پڕی وەردەگرێت ئەگەر بەرامبەر بوون یان دۆڕاو یەک لەسەر سێی دەسکەوتەکە وەردەگرێت. لە وەشانی مارچی ٢٠١٦، جەنگی کلانی ٣٥بەرامبەر٣٥ و ٤٥بەرامبەر٤٥ سڕایەوە. پاشان لە وەشانی مەی ٢٠١٦ جەنگی ٥بەرامبەر٥، ١٠بەرامبەر١٠، ١٥بەرامبەر١٥، ٢٠بەرامبەر٢٠، ٢٥بەرامبەر٢٥، ٣٠بەرامبەر٣٠، ٤٠بەرامبەر٤٠ و ٥٠بەرامبەر٥٠ بەردەست کرا.
بەرەنگاری دۆستانە پێشکەش دەکرێت لەنێوان دوو یاریزانی یەک کلان بۆ پێشبرکێ یان بۆ خۆشی، بەڵام لەکاتی ئەنجامدانی ھیچ سەربازێک و سپێڵێک بەفیڕۆ ناڕوا و ھیچ دەسکەوتێکی تێدا نییە و ھیچ کاسێک زیاد نابێت یاخود کەم نایێتەوە.
بەیسی وەستا
لە وەشانی ٢٢ی مەی ٢٠١٧ سوپەرسێڵ شێوازێکی نوێی لە یارییەکە زیاد کرد ئەویش بەیسی وەستا بوو. یاریزان ڕێگەپێدراوە دەچێتە دوورگەیەکەوە بە چارۆگەیەک و گوندێکی نوێ و جیاواز دروست دەکات.
لە بەیسی وەستا شێوازی یاریکردنی جیاوازە، یاریزان دەتوانێت ھێرشبکاتە سەر کەسانی تر بەڵام لەھەمان کاتدا کەسی بەرامبەریش ھێرشی بۆ دەبا، کام یاریزان لە سەدای زیاتر بەدەست بێنێت یاخود ئەستێرەی زیاتر براوە دەبێت و دەستکەوتی شەڕەکە بۆ براوە دەبێت دەسکەوتەکەش بریتییە لە زێڕ، ئیلیکسر و کاس. یاریزان بەبردنەوەی سێ شەر لە کەسانی بەرامبەر دەسکەوتەکان بەدەست دێنێت، کە زێڕ و ئیلیکسر و کاسە تا ٢٤ کاتژمێری داھاتوو، پاشان ھەر ھێرشکردنێک دەسکەوتەکە تەنھا بریتی دەبێت لە کاس.
یاریزان دەتوانێت ئەڵماس بەکاربێنێت بۆ خێراکردنی کات لە یارییەکە، ئەم پێشکەوتنە زۆر خێڕایە (ھەرشتێک لە نێو بەیسی وەستادا بێت دەیگرێتەوە) ھەروەھا دەتوانێت لە ڕێگەی تاوەری کاتژمێر کات خێرا بکات کە بەپێی ئاستی بەرز و نزمی تاوەری کاتژمێر جیاوازی ھەیە، نێوانی ھەرجارێک خێراکردنی لە ڕێگەی تاوەری سەعات ٧ کاتژمێر دەخایەنێت، زۆرترین کاتی خێرایی لە ڕێگەی تاوەری کاتژمێرەوە ١٠ خولەکە. پاڵەوانێکی نوێ، باتڵ ماشین، ئەویش لەدوای وەشانە نوێیەکە بەردەستکرا. تاکە پاڵەوانە کە ھێزەکەی دووبارە و دووبارە بەکاردێتەوە، ناوی ھێزەکەی چەکوشی کارەبایییە. لە مارچی ٢٠١٨، بوڵدەرھۆڵ ئاستی ٨ بڵاوکرایەوە.