cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کیشوەر
جیاکردنەوەی کیشوەرەکان
لە ھێند، چین و زۆربەی وڵاتانی ئینگلیسی-زمان وەکوو ئەیالەتە یەکگرتووەکان، کانادا، ئۆسترالیا و نیوزیلەند، ئەمریکای باکوور و ئەمریکای باشوور وەکوو دوو کیشوەری جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. ھەروەھا، لە زۆربەی ئاسیاشدا، مەفھوومی دوو کیشوەری ئەمریکایی باوە. ھەرچەند لە ڕابردوودا وەکوو یەک کیشوەر (کە ناوی ئەمریکا بوو) چاویان لێدەکرا. لە سەدەی ١٩ەھەمەوە، بۆ ئەوە کە لەگەڵ ئەیالەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دا تێکەڵ نەبێت، ھەندێک دەستەواژەی "ئەمریکاکان"یان بەکاردە‌ھێنا.
ئەگەر کیشوەر وەکوو وشکایییەکی جیاواز پێناسە بکرێت کە ھەموو وشکایییە پێکلکاوەکانی تەنێک لە خۆ بگرێت، ئەوکات ئەورووپا، ئاسیا و ئەفریقا یەک کیشوەر پێکدەھێنن کە بە زۆر ناو دەناسرێت، لەوانە: ئافرۆ-ئوراسیا. ئەمە مۆدێلێکی چوار-کیشوەری، بریتی لە: ئافرۆ-ئوراسیا، ئەمریکا، ئانتارکتیکا، وە ئۆسترالیا بەرھەم دێنێت.
ژمارەی کیشوەرەکان
ژمارەی کیشوەرەکانی زەوی ئەگۆڕێت بەپێی گۆشەنیگا و تێروانینە جوگرافییەکان، و بەم شێوەی خوارەوە پۆڵێنکراون
ڕووبەر و دانیشتوان
تێکڕای ڕووبەری ھەموو پارزەوییەکان ١٤٨،٦٤٧،٠٠٠ کم٢، یان نزیکەی ٢٩% سەر ڕووی زەوی ئەگرێتەوە کە ڕووبەری زەوی ٥١٠،٠٦٥،٦٠٠ کم٢
لەم خشتەیەی خوارەوە، ڕووبەر و ژمارەی دانیشتوان بەپێی مۆدێلی حەوت کیشوەری بە پوختی دانراوە؛
thumb|450px|ھەڵسەنگاندنی ڕووبەر و دانیشتوانی کیشوەرەکان
ژێدەرەکان
پۆل:ناوچەکانی جیھان
ئیڤانکا ترامپ
ئیڤانکا ماری ترامپ (بە ئینگلیزی: Ivanka Marie Trump)، لەدایکبووی ٣٠ی ئۆکتۆبەری ١٩٨١. لە شاری نیویۆرک، نیویۆرک. خانمە بازرگانێکی ئەمریکییە. کچی ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپە. ئێستا یاریدەدەری سەرۆک دۆناڵد ترامپە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:نمایشکارانی جلوبەرگی ئەمریکی پۆل:خوێندکارێکی پێشووی قوتابخانەی وارتۆن لە زانکۆی پێنسلڤانیا پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
تازەدێی گەورە
تازەدێی گەورە یان ڕەحماناوا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سێگردکان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
قەڵایەک لە ئاسمان
قەڵایەک لە ئاسمان بە(ژاپۆنی天空の城ラピュタ تێنکوو نو شیرۆ راپیوتا) بە (ئینگلیزی Laputa: Castle in the Sky) ئەو (ئەنیمی)ەکی ژاپۆنییە لە ساڵی ١٩٨٦ دروست کراوە لەلایەن (ھایاو میازاکی) دەھێنەری بەباوبانگی (ئەنیمەیشن) وە ھەرخۆشی چیرۆکەکەی نووسیووە وە یەکەم کاری فلیمی (ستۆدیۆ گێبڵی). وە لە ساڵی ١٩٨٦ بووە براوەی خەلاتی (ئەنیمەگ)خەلاتێکە گۆڤاری ئەنیمەگ دەیدات بەباشترین ئەنیمی سال
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ١٩٨٦ پۆل:ئەنیمێ پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٦ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ژاپۆنی پۆل:فیلمە فانتازییەکانی مناڵان لە ١٩٨٠کان پۆل:فیلمە فانتازییەکانی ١٩٨٠کان پۆل:فیلمەکانی کۆمپانیای تۆێی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی مناڵان بۆ ١٩٨٠کان پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی سیناریۆی ڕەسەنیان ھەیە پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن ھایاوۆ میازاکی دەرھێنانیان بۆ کراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن جۆی ھیساشی خاڵیان پێدراوە پۆل:ئەنیمی و مانگای ئەوینداری پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ستۆدیۆکانی گێبڵی
زێبولۆن پایک
وێنۆک زیبۆلۆن مۆنتگۆمری بایک (ماوەی ژیان:٥ی کانوونی دووەمی ١٧٧٩ تاکوو ٢٧ی نیسانی ١٨١٣) ، سەرباز و دۆزەرەوەیەکی ئەمریکی بووە ، ساڵی ١٨٠٥ لەگەڵ ٢٠ پیاو لە سانت لویسەوە بەڕێکەوتوون و سەرچاوەی دەریای میسیسیبی دۆزیوەتەوە، لەشەلالەکانی سانت ئەنتۆنی پارچە زەویەکی ٢٠ کیلۆ مەتری کڕیوە و گەیشتۆتە دەریاچەی لیتش و ڕایگەیاندووە کە سەرچاوەی سەرەکی میسیسیبیە، لەساڵی ١٨٠٦ چەند ناوچەیەکی دۆزیوەتەوە، گەشتەکەی لەباکورەوە دەستی پێکردووە تا گەیشتۆتە دەریای کانساس لەباشوریشەوە ڕۆشتووە تا گەیشتۆتە دەریای نبراسکا. زیبۆلۆن بایک لەساڵی ١٨٠٦ لەگەڵ ١٦ پیاوا ڕۆشتووە بۆ ڕۆیاڵ و گەیشتۆتە سەر شاخەکانی کە بەناو ئەوەوە نراوە شاخەکانی بایک دواتر بەرەو باکوری ڕۆژاوا ڕۆشتووە تا گەیشتۆتە کانون سیتی و ئۆیڵ کریک و پاشان بۆ دەریای سوور گەڕاوە و لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکیا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسپانیاوە گیراوە و لەساڵی ١٨٠٧ لەسەر سنورەکانی ئەمریکا ئازادیان کردووە. زیبۆلۆن بایک لە ساڵی ١٨٠٦ پلەی سەربازی بەرزکراوەتەوە بۆ نەقیب، لەساڵی ١٨٠٨ کراوە بەڕائید، لەساڵی ١٨٠٩ کراوە بە موقەدەم، لەساڵی ١٨١٢ پلەی سەربازی بەرزکراوەتەوە بۆ عەقید، لەساڵی ١٨٠٩ بۆ ساڵی ١٩١٠ نوێنەری سەربازی بووە، لەساڵی ١٨١٢ جێگری عەریفی دەریاوانی بووە و بەشداری لەجەنگی ساڵی ١٨١٢ کردووە لە کەنەدا. زیبۆلۆن بایک کتێبێکی بەرھەم ھێناوە سەبارەت بە سەرچاوەکانی دەریای میسیسیبی و گەشتێک دەربارەی ئیسپانیای نوێ و ساڵی ١٨١٠ لە ڤیلادلڤیا بڵاوکراوەتەوە و ساڵی ١٨١١ دووبارە لەلەندەن چاپکراوەتەوە و ساڵی ١٨١٢ لەپاریس بەزمانی فەرەنسی چایکراوەتەوە، ساڵی ١٨١٢ و ١٨١٣ بە زمانی هۆڵەندی چاپکراوەتەوە. زیبۆلۆن بایک لە ٢٧ ئەبریلی ساڵی ١٨١٣ لەکاتی جەنگدا بەردێکی گەورە کەوتۆتە سەریا و بەو هۆیەوە مرد.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٩ پۆل:مردووانی ١٨١٣ پۆل:دۆزەرەوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
سارا محەممەد
سارا محەممەد چالاکی مافی مرۆڤ و دەرمانسازێکی بە ڕەگەز کوردی سوێدییە. لە ساڵی ١٩٩٣، ڕۆژێک پێش ھاوسەرگیرییەکەی لە منداڵیدا، ھەڵاتووە و وەک پەنابەرێک داوای پەنابەری لە سوێد کردووە. کاتێک دژی ھاوسەرگیری زۆرەملێ بوو براکەی تفەنگێکی کلاشینکۆفی لەسەر سەری ھەڵگرتبوو و ھەڕەشەی تەقەی لێکردبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:خەڵکی سلێمانی
ساوتۆمێ
سائۆتۆمێ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ساوتومێ و پرینسیپییە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٥٦,١٦٦ کەس بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٨٠ پۆل:دامەزرانەکانی ١٤٨٥ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
بڕیارنامەی ٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئایاری ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳١٠‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:سووریا لە ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ میسر پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئوردن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
خانوو
250px|وێنۆک|خانووێکی تاک-خێزانی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] خانوو بینایەکە وەک ماڵ و شوێنی ژیان بەکاردێت. خانووەکان لە پێکھاتە و ئەندازە ھەمەچەشن، ئەکرێ خانوو ڕەشماڵێکی سادەی کۆچەرەکان بێ یان بینایەکی دروستکراو لە کۆنکریت، خشت، تەختە یان ماددەی دیکە کە سیستەمەکانی کارەبا، ئاوەڕۆ، و ھەواگۆڕکێ لەخۆبگرێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانووەکان پۆل:بیناکان پۆل:ماڵ
ئێلوو
ئێلوو (Êlû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠٩ کەس لە ٥٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ۳ی حوزەیرانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳١٢‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
٢٨ی تەممووز
٢٨ی تەمموز ٢٠٩ەم ڕۆژی ساڵە (٢١٠ لە ساڵی پڕدا). ١٥٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کوژرانی ئەیمەن زەواھیری
ئەیمەن زەواھیری سەرۆکی ڕێکخراوی ئەلقاعیدە لە ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە ھێرشێکی ئاسمانی لەلایەن فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە ماڵەکەی خۆیدا لە کابوول لە ئەفغانستان کوژرا، ئەم کردەوەیە بەسەرپەرشتی و لە جێبەجێکردنی دەزگای ھەواڵگری ناوەندیبوو، لە ١ی ئابی ٢٠٢٢ کوژرانی ئەیمەن زەواھیری لەلایەن جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا ڕاگەیندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆکایەتیی جۆ بایدن پۆل:کابول پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:مردنەکان بەپێی کەس
ھەمزاوا
ھەمزاوا (Hemzawa، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٩٥ کەس لە ٨٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
پستن
پستن پارچەیەکی جوڵەی سەرو خواری (reciprocating) بزوێنەرە و جوڵەی سەرو خواری تڕۆمپا و گاز پەستێوە و سلندەرە ھەوایەکانە ئەمانە لە نێوان چەندین میکانیزمە لێکچووەکانی تردایە. پستن پارچەیەکی جولاوە لە ناو سلندەردا، وە بەھۆی پستن رینگەکانەوە توندی گازی لێ بەرھەم دەھێنرێت. لەبزوێنەردا لەکاتی دروستبوونی ھێزدا ئامانجی گواستنەوەیەتی لە سلندەرێکەوە بۆ سلندەری خولاو لەرێگەی قوڵە بەگن بەڵام لە پەمپەدا کردارەکە پێچەوانەیە چونکە ھێز لە لوولەکی خولاوەوە دەگوازرێتەوە بۆ پستنەکە بە ئامانجی پاڵنانی شلە بۆدەرەوەی سلندەرەکە. وە لە ھەندیک بزوێنەرەکانی تردا پستن کاردەکات وەکو دەمەوانە (valve) بەھۆی کەڤەر و بی کەڤەرکان لەناو سلندەردا.
٢٥ی تەممووز
٢٥ی تەمموز ٢٠٦ەم ڕۆژی ساڵە (٢٠٧ لە ساڵی پڕدا). ١٥٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
لە دایکبوونەکان
۱۸۹۹ - محەممەد مەھدی جەواھیری ، شاعیری ناوداری عێراقی.
پستن
بزوێنەری سووتانی ناوەکی
ئەم پستنە دیزاین کراوەی کەلە وێنەکەدا دیارە، بەکارھێنانیکی فراوانی ھەیە لەبزوێنەرەکانی دیزڵ.
٢٥ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پستن
بزوێنەری سووتانی ناوەکی
پستنەکان بەھۆی لە قاڵبدانەوە دروست بوون لە داڕشتەکانی ئەلەمنیۆم، لەپێناو باشتر کردنی بەرگەگرتنەکەی و توانانی ماندوێتییەکەی. بەڵام ئەو پەستانەی کەلە ئۆتۆمبێڵی پێشبڕکێدا بەکاردەھێنرێت بەھۆی ھێزیکی پەستێنەرەوە دروست بوون.
پستنە کۆنەکانیش لە ئاسنی داڕشتەوە دروست بوون، بەڵام ئەگەر تێکەڵە سووکەکەکان بەکاربھێنرێن دەبێت سوودە ئاشکراو ڕوونەکان لە بەرچاو بگیرێن. وە ئەو پستنانەی دروست دەکرێن دەبێت توانای بەرگەکرتنی پلەی گەرمی ئەو سووتانەیان ھەبێت کەلە ژووری سووتان ڕوودەدات. وە ئەمەش تایبەندمەندیەکی باشە بۆ باشکردنی تێکەڵە نوێیەکان وەکو تێکەڵەی Y)) و تێکەڵەی (R.Rیان Hiduminium).
پستنی ترەنک (قەد)
پستنەکانی ترەنک جۆرە پەیوەندییەکی بەھێزیان ھەیە لەگەڵ تیرەکانیان. کاتێک قوڵە بەگن گۆشەی بۆ دروست دەبێت لە سوورانەوەیەکی زۆردا بەم ھۆیەوە لاھێزیک (side force) دروست دەبێت دژ بە دیواری سلندەرەکە بە درێژایی لاکانی پستنەکە. وە پستنە درێژەکان پشتگیری ئەم کارە دەکەن.
ھەر لە کۆنەوە پستنەکانی ترەنک باو بوون لەبزوێنەری سووتانی ناوەکییە جوڵەی سەرو خوارەکان. کە ئەم جۆرە پستنانە بەکاردێ لەبزوێنەرەکانی دیزڵ و بەنزین، وە ھەروەھا لەو بزوێنەرانەی کە خیراییەکی زۆرییان ھەیە، کە ئێستا کێشیان کەم کراوەتەوە.
تایبەندمەندییەکانی پستنەکانی ترەنک بە تایبەت بۆبزوێنەرە دیزڵەکانە. ئەم پستنانە تڵیشێکیان ھەیە بۆ ئەڵقەیکی ڕۆن لە ژێر بەڕووڵە مەچەک، لەگەڵ ئەوەشدا تڵشیان ھەیە بۆ ئەو ئەڵقانەی کە لە نێوان بەڕووڵە مەچەک و سەری پستنەکەن.
پستنی دەفلێکتەر
پستنی دەفلێکتەر بەکاردێ لە بزوێنەرەکانی دوو ھەنگاو لەگەڵ کڕانک کەیس پەستان(crankcase compression) کە ئەو شوێنەیە کە گازەکەی پێدا تێپەڕ دەبێت لەناو سلندەرەکە کە دەبێت بە وریاییەوە ئاڕاستە بکرێت بۆ ئەوەی سیستمی پاکردنەوە دەست بەکاربێت بە درێژایی ڕاماڵیینەکە، بۆ ڕێگەگرتن لە ھاتنەوەی تێکەڵەکە (ھەوا و سووتەمەنی) کە بە درێژایی ڕێڕەوێکی ڕاست دەڕوات کە لە دەرچەیەکەوە دەڕوات بۆ دەرچەیەکی تر. ئەم جۆرە پستنە چەمانەوەیکی بەرزی ھەیە لەسەر ڕووی پستنەکە خۆی. کە ئەم شێوازی ڕووی پستنەکە یارمەتی تێکەڵکردنی ھەوا و سووتەمەنی دەدات لە ناو ژووری سووتان.
بزوێنەری پێشبڕکی
لەبزوێنەری پێشبڕکێدا ھێز و جیڕی پستنەکە بە شێوەیەکی نموونەیی بەرزترە لەبزوێنەری ئۆتۆمبێڵی ئاسایی. لە کاتێکدا کێشیکی زۆر کەمی ھەیە بۆ بەدەستھێنانی خیراییەکی زۆر کە پێوێستە لە پێشبڕکێدا.
بزوێنەری ھەڵمی
بزوێنەرە ھەڵمییەکان بەشێوەییەکی ئاسایی جووت کردارن (ھەڵمەپەستان بەشێوەییەکی یەک لە دوایەک کاردەکاتە سەر ھەر یەک لە لاکانی پستن) وە وەرگرتن و ئازادکردنی ھەڵم کۆنتڕۆڵکراوە لەلایەن دەمەوانە سلایدەکان یان دەمەوانە پستنەکان یان تەقینەوە دەمەوانەکان. پستنەکانی بزوێنەری ھەڵمی بەنزیکی ھەمیشە ڕێژەییانە پەپکەی تەنکن کە تیرەکانیان چەندین جار گەورە ترە لە ئەستوورییەکانیان. نزیکەی ھەموو بزوێنەرە ھەڵمییەکان شیشەگەیەنەرەکان بەکاردەھێنن بۆ وەرگێڕانی ھێزەکە تاوەکو بەکاربھێنرێت بۆ ئیشپێکردنی شەفتەکە. وە ھەندێک ھێزی لاوەکی ھەیە کاردەکات بۆ ڕاژاندن و تاقیکردنەوەی پستنەکە، کەواتە سلندەری پستنی تەنوورەیی شێوەکراو پێوێست نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
نەمروود
سنوور|وێنۆک|وێنەیەکی نەخشێندراوی نەمروود نەمروود لەنێو ئەو چوار پاشا یەی حوکم ی سەر زەوی یان کردووە یەکێکیان نەمروود ە ، لەهەمان کات دا خراپترین یانە.
لەدایکبوون
نەمروود مێژوو ی لەدایکبوون ی دیار نییە بەڵام چەند نوسراوێکی کۆنی عێراق ی ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن ، لەساڵی (٢٠٥٣ی پێش زایین) لە بابل ی شارستانییەتی ئور ، شارستانیەتی (وڵاتی نێوان دوو ڕووبار ەکە) لەدایکبووە ، بە ڕەچەڵەک دەگەڕێتەوە سەر نوح پێغەمبەر (د.خ). بەڵام مێژوونوس ان لەوەدا جیاوازن کە وەچەی کام کوڕ ەی نوح ە ، سام یان حام ?!.
هەندێک ناوەکەی وەها دێنن: نەمروود ی کوڕی کەنعانی کوڕی کوشی کوڕی حامی کوڕی نوح ، یان نەمروودی کوڕی فالخی کوڕی عابری کوڕی شالخی کوڕی ئەفەخشەذی کوڕی سامی کوڕی نوح ، بەڵام زۆرینەی مێژوونوسان چوونەتەوە سەر کتێب ەکەی (ئیبن کەسیر) ⇐《البدایة والنهایة》، دەڵێن لەنەوەی (سام)ە.
کارەکانی
نەمروود ناوێکی ئاسایی نەبوو ، پاشایەک بوو زۆرینەی مرۆڤ ەکانی ئەو سەردەم ە لێی دەترس ان ، شارستانییەتی عێراق ی دامەزراند و بۆماوەیەکی زۆر بە زەوی نەمروود ناوی دەهێنرا، (٨) شاری گەورە ی دروست کرد، (٤)یان لە بابل، (٤)یشیان لە ئاشوور ، ئەو شارانە کۆمەڵگانشینی بچووک و ئازاد بوون ، بەڵام نەمروود گۆڕینی بۆ شانشین و ئیمپراتۆریەت ، بەسەر دوو کۆمەڵەدا دابەشی کردبوون: ١-کۆمەڵە ی باشوور (بابل و ئارک و ئاکد و کالنێل) ٢-کۆمەڵە ی باکوور یش (نەینەوا _ کە پایتەخت ی بەناوبانگی ئیمپراتۆریەت ی ئاشوور بوو لەگەڵ ڕۆحۆبۆت و کەلح و ڕەسن).
یەکەم کاری نەمروود دروستکردنی سوپا یەکی سەرباز یی زەبەڵاح بوو، سوپاکەی هێندە بەهێز بوو ، بەهەر ناوچەیەکدا دەڕۆیشتن زەوی ئەو ناوچەیە دەلەرییەوە. بورجی بابل ی دروستکرد کەتاکو ئێستاش شاکارێکی مێژوویی و شوێنەوار ێکی بێ وێنەی جیهان ە.
زانیاری زیاتر دەربارەی
ئەوەی زانراوە دەربارەی نەمروود ڕاوچی دێو و درنج بووە، بەڵام دواتر بووەتە ڕاوچی مرۆڤ، لەڕێی کوشتن و خوێنڕێژییەکی زۆرەوە بووەتە دەسەڵاتدار. ئارەزوو ی بۆ دەسەڵات کردبووی بە دڕندە ، خۆبەزلزانییەکەی وایلێکرد بوو کە بڵێت من خودا ی سەر زەوی و ئاسمان ەکانم، داوای کرد خەڵک بیپەرستن. ستەم و زۆردارییەکەی هێندە بێئەندازە بوو ، خودای لە خۆی تووڕە کرد.
شارستانی ئاودانان
شارستانی ئاودانان یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئیلامە. ناوەندەکەی شاری ئاودانانە و ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٥٨٣٠ کەس لە ٩٣٥٨ بنەماڵەدا بووە. ئەم شارستانە لە ٣ بەخشی ناوەندی، کەلات و سەراوباغ پێک ھاتووە و سێ شارۆچکەی ئاودانان و سەراوباغ و مورموریی تێدایە.
زۆربە دانیشتووانی بە کوردیی باشووری و لەکی و لوڕی قسە دەکەن.
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئیلام پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نەمروود
زانیاری زیاتر دەربارەی
پاش ئەم ڕووداوە ئیبراهیم داوای لە نەمروود کرد باوەڕبهێنێت، بەڵام هەموو جارەکان ڕەتیکردەوە.
مردن
بەیانییەک نەمروود و سوپاکەی هاتنە دەرەوە، خودا مێشوولە ی ناردە سەر سوپاکەی و تەنیا ئێسقان ەکانیان هێشتنەوە بەڵام نەمروود مێشوولە یەک لە لووت ییەوە چووە ناو کاسەی سەر ی و بە فەرمانی خودا ٤٠٠ ساڵ لەمێشک یدا مایەوە، لەبەر ئازار بە نەعل و دار لەسەری خۆی دەدا، ئازارەکەی ناچاری کرد فەرمان بە پاسەوان ێکی بکات بە شمشێر لە سەری بدات.
سەرچاوە
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی
بڕیارنامەی ٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وزەی ناوەکی: پشکنینی نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٢٥‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پارێزگای غەزنی
غەزنی (فارسی: غزنی؛ پەشتۆ: غزنی‎)یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ١٩ قەزا پێکدێت.
سەرچاوەکان
غەزنی پۆل:پارێزگای غەزنی
٩ بۆ ٥: ڕۆژ لە پۆرن
٩ بۆ ٥: ڕۆژ لە پۆرن ھەروەھا بە (The Porn Diaries) ناسراوە واتە ڕۆژانەی پۆرن، فیلمێکی دۆکیومێنتاری ئەڵمانییە بە زمانی ئینگلیزی ساڵی ٢٠٠٨ بەرھەمھێنراوە سەبارەت بە پیشەسازی پۆرنۆگرافییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە نووسین و دەرھێنانی جێنس ھۆفمانە.
بەرھەمھێنان
دۆکیومێنتارییەکە پێنج ساڵی خایاند بۆ بەرھەمھێنانی لەگەڵ زیاتر لە سێ ساڵ لە وێنەگرتن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پۆرنۆگرافی
ئۆرنج بیچ، ئەلاباما
ئۆرنج بیچ (، ) شارێکە لە کەرتی بالدوین، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٬٤٤١ کەس بووە. ڕووبەری ٤١٫٣١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٣١٫٧١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
٢٩ی تەممووز
٢٩ی تەمموز ٢١٠ەم ڕۆژی ساڵە (٢١١ لە ساڵی پڕدا). ١٥٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئاڵەکۆک
وێنۆک|وێنەی جۆرێک ئاڵەکۆک ئاڵەکۆک یا ھەڵەکۆک گیایه‌كی به‌ھارییه‌، له‌ ئه‌سپینگ و شنگ ده‌چێت. ھه‌ر زوو لە پەنا ڕنوەبەفران سەر دەردێنێت، بەڵام گەڵای پانترە و تووکنە، بستێک بڵند دەبێتەوە، گوڵێکی زەردی ھەیە، ڕەکی کەم لە زەوی دەبێتەخوار. بنکێکی خڕی ھەیە دەخورێت.
زمانی مارواری
مارواری (मारवाड़ी، )، (Mārwāṛī; ھەروەھا ناسراوە بە ماروادی، مارڤادی) بریتییە لە زمانێکی ڕاجستانی قسەی پێدەکری لە ھەرێمی ڕاجستان لە ھیند ھەروەھا لە ھەندێ ناوچەی گوجەرات و ھاریانا، لەگەڵ ھەندێ بەشی پاکستان و نیپاڵ، بە ئاماژەی ھەندێ سەرچاوە و (سەرژمێری ٢٠١١ ی ھیندستان)، ژمارەی ئاخێوەرانی زمانی مارواری بریتی بووە لە ٧٫٨ ملیۆن کەس کە زۆرینەیان دانیشتووی ھەرێمی ڕاجستان بوون، لەگەڵ ژمارەیەک بە نزیکەیی چارەکە ملیۆنێک لە ناوچەی سیند و دەیان ناوچەی نیپاڵ بە چەندین شێوەزاری جیاوازییەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانەکانی سیند پۆل:ماروار پۆل:زمانەکانی نیپاڵ پۆل:زمانەکانی گوجەرات پۆل:زمانەکانی ڕاجستان پۆل:زمانەکانی پەنجاب، پاکستان پۆل:زمانەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی پاکستان پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
زانکۆی ئەتۆمی
زانکۆی ئەتۆمی (跡見学園女子大学، ئەتۆمی گاکوێین جۆشی دایگاکو) کۆلێژێکی تایبەتی ژنانە لە شاری نیزا لە پارێزگای سایتاما لە ژاپۆن، لە ١٩٦٥ دامەزراوە، قوتابخانە پێشووترەکەی لە ١٨٧٥ دامەزراوە، پێشووتر قوتابخانەکەی لە ١٨٧٥ دامەزراوە
بەستەری دەرەکی
پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکان لە ژاپۆن پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی ژنان لە ژاپۆن
تیلەکۆ، سەقز
تیلەکۆ (Tîleko، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٦٦ کەس لە ٢٠١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ھۆلاکۆ خان
وێنۆک
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٨ پۆل:مردووانی ١٢٦٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٧ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
سکاد
وێنۆک|چەپ|مووشەکی سکادی عێراق کەتۆتە خوارووە لە ماوەی جەنگی کەنداو
سکاد مووشەکێک لە زنجیرە مووشەکەکانی بالیستیکیی کورت مەودا و لەسەر دەستی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو گەشەی کردووە. ئەم مووشەکە لە ماوەی شەڕی سارد زۆر بەکارھێنراوە و بە دیارکراویش بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٧ بەکارھاتووە. تا ئێستا، زۆرترین ئەم مووشەکە لە شەڕی ئەفغانستان تەقێندراوەتەوە.
پەرەپێدان
ئەم مووشەکە لە ماوەی بەکارھێنانی لەلایەن چەندین وڵات پەرەی پێدراوە وەکو ڕووسیا و حکوومەتی بەعس و میسر.
سەرچاوەکان
پۆل:چەکەکان پۆل:مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا
بڕیارنامەی ٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥۳ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی تەمموزی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳۳١‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
بەندایەتیی سروشتی
بەندایەتیی سروشتی دەستەواژەیەکە بەکار هێنراوە لەلایەن ئەرستۆوە لە بەرهەمی پۆلیتیکسدا (فەلسەفەی ڕامیاریی ئەرستۆ) بۆ دەربڕینی ئەو باوەڕەی کەوا هەندێ خەڵک بە سروشت بەندەن، بۆ ئەوەی جیایان بکاتەوە لەوانەی کە بە یاسا یان نەریت کراون بە بەندە.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەرەستوو پۆل:کۆیلایەتی
ئیڤانا ترامپ
ئیڤانا ماری ترامپ (بە ئینگلیزی: Ivana Marie Trump)، (لەدایکبووی ٢٠ی شوباتی ١٩٤۹–مردووی ۱٤ی تەممووزی ۲۰۲۲) مۆدێل، دانەر وە بازرگانێکی ئەمریکییە. یەکەم هاوسەری دۆناڵد ترامپە، کە ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
کاتۆ سڤانیدزێ
ئیکاتێرین «کاتۆ» سڤانیدزێ (٢ی نیسانی ١٨٨٥ – ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٠٧) یەکەم ھاوسەری جۆزێف ستالین و دایکی کوڕە گەورەکەی، یاکۆڤ دوگاشڤیلی بووە.
سڤانیدزێ لە شاری ڕاچا لە ڕۆژاوای گورجستان لەدایک بووە دواجار لەگەڵ دوو خوشک و براکەیدا ڕوویان لە شاری تیفلیس کردووە، و وەک بەرگدروو کاری کردووە. ئەلێکساندەری برای کەسێکی جێباوەڕی ستالین بوو، کە ئەوکات تا ئێستاش بە ناوی لەدایکبوونی یۆسب جوغاشڤیلی ناسراوە، و لە ساڵی ١٩٠٥ بە سڤانیدزێ ناساندووە. لە ساڵی ١٩٠٦ ھاوسەرگیریان کردووە و دوای چەند مانگێک یاکۆڤ لەدایک بووە. خێزانەکە بۆ ئەوەی دەستگیر نەکرێن ڕوویان لە باکوو کرد، ھەرچەندە سڤاندیزێ لەوێ زۆر نەخۆش کەوت و لە ساڵی ١٩٠٧ گەڕایەوە بۆ تیفلیس، دوای ماوەیەکی کەم لە گەڕانەوەی گیانی لەدەست دا، کە پێدەچێت بەھۆی نەخۆشیی تیفۆس یان دەردەباریکەوە بووبێ. مردنی ئەو ژنە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ستالین ھەبوو، کە بە قووڵی گرنگی بە سڤاندیزێ دەدا. وازی لە یاکۆڤ ھێنا بۆ ئەوەی لەلایەن بنەماڵەی سڤانیدزێ گەورە بکرێت، و بە دەگمەن جارێکی دیکە دەیانی بینییەوە، بە تەواوی خۆی لە چالاکییە شۆڕشگێڕییەکانیدا نوقم کرد.
بنەماڵەی سڤانیدزێ
ئیکاتێرین سڤانیدزێ لە باجی، گورجستان لەدایک بووە، کە گوندێکی بچووکە لە ناوچەی ڕاچا، کە ناوچەیەکی گورجستان بووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە پارێزگای کوتایس لەنێو ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیدا. دایک و باوکی بریتی بوون لە سڤیمۆن کە کرێکارێکی ھێڵی ئاسن و خاوەن زەوی بوو، و سێپۆرا، کە نەوەی ئاغا بچووکەکانی گورجستان بوو. دوو خوشکی ھەبووە، ئەلێکساندرا (ساشیکۆ؛ نزیکەی ١٨٧٨–١٩٣٦) و ماریا (ماریکۆ؛ ١٨٨٨–١٩٤٢)، و برایەکی بچووک بە ناوی ئەلێکساندەر (ئالیۆشا؛ ١٨٨٦–١٩٤١).
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
ئەلفوبێی ئارامی زمانی کوردی کە زۆرتر بە ناوی ئەلفوبێی سۆرانی ناسراوە سیستمێکی نووسینە کە بۆ نووسینی زمانی کوردی کەڵکی لێ‌وەردەگیرێ و لە ئەلفوبێی عەرەبی کەوتۆتەوە تا ڕادەیەک.
کاتۆ سڤانیدزێ
ژیانی سەرەتایی لە تیفلیس
لەکاتێکدا دایک و باوکیان چوونە کوتایسی، چوار خوشک و براکەی سڤانیدزێ ڕوویان لە تیفلیس (ئێستا تبلیس) کرد و پێکەوە لە خانوویەکدا لە نزیک گۆڕەپانی ئێریڤان (ئێستا گۆڕەپانی ئازادی) و لە پشت بارەگای ناوچەی سەربازیی باشووری قەفقاز دەژیان. ئەلیۆشا ئەندامی پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا بوو لە گورجستان و کەسێکی جێباوەڕی یۆسێب جوغاشڤیلی (دواتر بە جۆزێف ستالین ناسرا) بوو. ئەو سێ خوشکە دەستیان بە کارکردن لە ئاتلیێرێک بۆ بەرگردوویەکی فەڕەنسی بە ناوی مادام ھێرڤیۆ کرد، یەکپۆشی و جلوبەرگیان بۆ ئەفسەرە سەربازییەکان و ھاوسەرەکانیان دروست دەکرد. ساشیکۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ میخائیل مۆناسێلیدزێ کرد، بەلشەفییەکی دیکە کە ئەویش جوغاشڤیلی دەناسی کاتێک خوێندکاری مەدرەسەی ڕۆحیی تفلیس بوون.
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
ئەلفوبێ
ھەر وەکوو ئەلفوبێی عەرەبی ئەم ئەلفۆبێیەش لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسری. کێسمی پیتەکان بەسراوە بە شوێنەکەیانەوە لە ناو وشەدا: تەنیا (ئەگەر بە پیتەکانی پێش و پاشی خۆی نەلکابێ)، سەرەتا (ئەگەر بە پیتی پاش خۆی لکابێ)، ناوین (ئەگەر بە پیتەکانی پێش و پاشی خۆی لکابێ) و کۆتا (ئەگەر بە پیتی پێش خۆی لکابێ)، ھەندێک پیت ھەن بە وشەی پاش خۆیان نالکێن بۆیە ناتوانن کێسمی سەرەتا و ناوینیان ھەبێ. بۆ ئەم پیتانە لە سەرەتادا لە کێسمی تەنیا و لە ناویندا لە کێسمی کۆتا کەڵک وەردەگیرێ. ئەم پیتانە بریتین لە: ا، د، ر، ڕ، ز، ژ، و، ۆ، وو، ھ، ە.
کاتۆ سڤانیدزێ
ژیانی سەرەتایی لە تیفلیس
لە ساڵی ١٩٠٥، ئەلیۆشا بانگھێشتی جوغەشڤیلی دەکات بۆ ئەوەی لەگەڵ خۆی و سێ خوشکەکەی و زاوای بە ناوی میخائیل مۆناسێلیدزێ بژی. ئاتلیێرەکە لەلایەن کڕیارە پلە باڵاکانی خوشکەکانەوە زۆر سەردانی دەکرا، کە لەگەڵ شوێنی ناوەندییەکەیدا تێکەڵ بوو، وای کرد کە گونجاو بێت بۆ حەشارگەیەک. دواتر مۆناسێلیدزێ نووسیویەتی: «شوێنی ئێمە لە سەرووی گومانی پۆلیسەوە. لەکاتێکدا ھاوڕێکانم لە ژوورێکدا کاری نایاسایییان دەکرد، ھاوسەرەکەم جلی ژنەکانی ژەنەڕاڵەکانی تەنیشت ماڵەکەی دەگونجاند». ئەگەری ئەوە ھەیە کە جوغاشڤیلی بۆ یەکەمجار لەم خاڵەدا سڤانیدزێی ناسی بێت، ھەرچەندە لەوانەیە پێشتر لەگەڵ دایک و باوکیدا خۆی حەشاردابێت.
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
پیتەکانی تر
جگە لەم پیتانە کە لەسەرێ ئاماژەیان پێ‌کراوە، ھەندێک پیتی تریش ھەن کە کەڵکیان لێ‌وەردەگیرێ بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی عەرەبی.
کاتۆ سڤانیدزێ
ژیانی سەرەتایی لە تیفلیس
جوغەشڤیلی ھەر زوو ئارەزووی سڤانیدزێی کرد؛ دواتر بۆ کچەکەی سڤێتلانا وەسفی دەکرد کە «زۆر شیرین و جوانە: دڵی منی توانەوە.». بە گوێرەی ئیرێماشڤیلی، سڤانیدزێ خۆی «[جوغاشڤیلی]ی 'وەک نیمچە خودایەک' دەپەرست بەڵام لێی تێدەگەیشت. ئەو سەرسام بوو بە [جوغاشڤیلی]، و بە بیرۆکەکانی سیحراوی بووە»، بە دڵڕفێنی زانی. بەڵام ھەروەھا وەک مۆنتیفیۆر ئاماژەی پێدەکات، لە مافی خۆیدا ژنێکی خوێندەوار بوو و گرنگییەکی چالاکانەی بە بۆلشەفیزم داوە، کۆکردنەوەی پارەی بۆ سۆسیال دیموکراتەکان ڕێکخستبوو و یارمەتی داوە لە مەیلکردن بە شۆڕشگێڕە بریندارەکان.
ھاوسەرگیری
وێنۆک|ستالین لە وێنەیەکی جامدا لە ساڵی ١٩٠٢ وێنۆک|ڕاست|کاتۆ سڤانیدزێ، نزیکە. ١٩٠٥ تا ھاوینی ساڵی ١٩٠٦، سڤانیدزێ و جوغاشڤیلی بڕیاریان دا ھاوسەرگیری بکەن. لەو کاتەدا، ئەو کچە تازە دووگیان بووە و لەکاتێکدا نازانرێت ئایا ئاگاداری ئەمە بووە یان نا، مێژوونووس ستیڤن کۆتکین پێشنیاری کردووە کە ئەمە پاڵنەر بووە بۆ ھاوسەرگیرییەکە. زۆر ھاوشێوەی دایکی جوغەشڤیلی، کەکێ گێلادزێ سڤانیدزێ زۆر پەرستراو بوو و پێداگری لەسەر ئاھەنگی ھاوسەرگیری ئایینی لە کڵێسایەکدا دەکرد، کە جوغەشڤیلی بێدین قبوڵ بوو. زەحمەتی ھەبوو لە دۆزینەوەی قەشەیەک کە ئامادە بێت ھاوسەرگیرییان لەگەڵ بکات، چونکە جوغاشڤیلی بەڵگەنامەی ساختەی بە ناوی «گالیاشڤیلی» بەکاردەھێنا، کە یەکێک بوو لەو نادیارانەی کە لەو کاتەدا بەکاری دەھێنا. لە کۆتاییدا مۆناسێلیدزێ قەشەیەکی دۆزییەوە کە ئامادەبوو خزمەتەکە ئەنجام بدات، کیتا تخینڤالێلی، کە ھاوپۆلی جوغاشڤیلی بوو لە مەدرەسە. بەڵام تخینڤالێلی تەنیا لە حاڵەتێکدا ڕازی بوو کە ئەو کارە بکات کە درەنگانی شەو ئاھەنگەکەیان ئەنجام بدەن. ھاوسەرگیرییەکە لە دەوروبەری کاتژمێر ٢:٠٠ی بەیانی لە ١٦ی تەممووزی ١٩٠٦ لە کڵێسایەکی تەنیشت شوێنی نیشتەجێبوونی سڤانیدزێ ئەنجامدرا.
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
پیتە ناوچەییەکان
زۆربەی ئەم پیتانە لە کوردیی ناوەندیدا نین (جگە لە پیتی ص) و تایبەت بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردین. ئەم پیتانە بریتین لە:
کاتۆ سڤانیدزێ
ھاوسەرگیری
دواتر ئاھەنگێکی بچووکی ئێوارەخوان بۆ ئەو دە میوانە سازکرا، کە میخائیل تسخاکایا ڕاھێنەرێکی بەلشەفی بۆ جوغاشڤیلی، وەک تەمادا (تۆستماستەر، کەسایەتییەکی گرنگ لە ئاھەنگەکانی گورجستان) کاری کرد. جوغاشڤیلی دایکی بانگھێشتی ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەی نەکردووە، تەنانەت پێشتریش باسی نەکردووە. دوای ھاوسەرگیرییەکە، ئەفسەرێکی پۆلیس سەردانی ماڵەکەی کرد، ھەرچەندە وەک چۆن جوغاشڤیلی پارەی پێدەدا ھیچ دەستگیرکردنێک نەبووە.
سەرەڕای ئەوەی یاساکە داوا دەکات ھاوسەرگیری لە پاسپۆرتی ناوخۆیی مرۆڤدا تۆمار بکرێت، بەڵام سڤانیدزێ ئەو کارەی نەکردووە، بەڕواڵەت بۆ پاراستنی جوغاشڤیلی بوو کە لەلایەن ئۆکرانا، پۆلیسی نھێنی ئیمپراتۆری ڕووسیا ناسراو بوو. ھەروەھا بەردەوام بوو لە یارمەتیدانی چالاکانەی بەلشەڤیکەکان و لە تشرینی دووەمی ١٩٠٦ میوانداری پەیوەندییەکی لە مۆسکۆوە کرد. ئەم تاکە دوو بریکار بوو و دوای ڕۆیشتنی سڤانیدزێ و ئامۆزاکەی بە ناوی سپیریدۆن دڤالی لە ١٣ی ئەم مانگەدا دەستگیرکران. سڤانیدزێ زیندانی کرا لەکاتێکدا دوالی کە تۆمەتبار بوو بە دروستکردنی بۆمب سزای لە سێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. دوای شەش ھەفتە لە زیندان، سڤانیدزێ ئازاد کرا؛ ھەم بەھۆی بارودۆخەکەیەوە (دووگیانی چوار مانگ)، و ھەم بەھۆی ئەوەی ساشیکۆ داوای یارمەتی لە موکلەکانی لە ئاتلییەرەکە کردبوو، وازی لێ ھێنرا؛ ھەروەھا سزای دڤالی گۆڕدرا و سزای کەمکرایەوە. ھەرچەندە سڤاندیزە لە زیندان ئازاد کرا، بەڵام ڕێگەی پێنەدرا بگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵکو لەبری ئەوە بۆ ماوەی دوو مانگ لە ماڵی بەڕێوەبەری پۆلیس نیشتەجێ بوو. جوغاشڤیلی زۆرجار سەردانی دەکرد، چونکە ئەفسەرەکان نەیاندەناسییەوە.
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
بزوێنەکان
لە ئەلفوبێی کوردیدا بە پێچەوانەی ئەلفوبێی عەرەبی کە بزوێنەکان نیشان نادرێن یان زۆر بە ناتەواوی نیشان دەدرێن، بۆ بزوێنەکانیش پیتی تایبەت دابین کراون و ئەمە گەورەترین ھەڤیازی ئەلفوبێی کوردییە بەسەر ئەم ئەلفوبێیانەی کە لە ئەلفوبێی عەرەبی کەوتوونەتەوە.
ڕیزبەندی پیتەکان
ڕیزبەندی پیتەکان و شوێنی تایبەتیان لە ئەلفوبێی کوردیدا تا ئێستا بە جوانی ڕوون نەبۆتەوە و ھەر کەس بە جۆریکی پیتەکانی ڕیزکردووە. لە خوارەوە پێرستێک لە ڕیزبەندیی ئەلفوبێی کوردی لە ناو نووسەرانی وشەنامە کوردییەکانەوە ھاتووە.
کاتۆ سڤانیدزێ
ھاوسەرگیری
لە ١٨ی ئازاری ١٩٠٧، سڤانیدزێ کوڕێکی لەدایکبوو، یاکۆب لەگەڵ ھەردوو جوغاشڤیلی و دایکی ئامادەبوون بۆ لەدایکبوونەکە. جوگاشڤیلی بەردەوام بوو لە کارەکانی دوای لەدایکبوونی یاکۆڤ، ھەرچەندە ھەندێک جار یاری لەگەڵ دەکرد، منداڵەکەی بە "" ناوبرد. پاتسان" (خانم) چەند مانگێک دوای لەدایکبوونی یاکۆب، جوغاشڤیلی دەستی لە دزییەکی بەناوبانگی بانکی تیفلیسدا کرد و ئەو سێ کەسە بۆ ئەوەی دەستگیر نەکرێن، ھەڵھاتن بۆ باکۆ. ئەوان "خانوویەکی تاتاریان بە کرێ گرت کە سەقفێکی نزم بوو لە نیمچە دوورگەی بایلۆڤ" تەنھا لە دەرەوەی شارەکە ڕاست لەسەر دەریا. سڤانیدزێ ھەوڵیدا کارێک بدۆزێتەوە، بەڵام بە منداڵێکی بچووک کە چاودێری بکات، مەحاڵ بوو ئەو کارە بکات
نەخۆشی و مەرگ
وێنۆک|پرسەی کاتۆ سڤانیدزێ، لەگەڵ خێزان و ھاوسەرەکەی ستالین (لای ڕاست) جوغاشڤیلی زۆرجار لە ماڵەوە دوور بوو، سڤانیدزێی بە تەنیا لە شوێنێک بەجێدەھێشت کە زۆر کەسی تێدا نەدەناسی. سترێسی نیگەرانی لە جوغاشڤیلی، ھەروەھا گۆشەگیری و کەشوھەوای گەرم کاریگەری لەسەر تەندروستی گرت و ھەر زوو سڤانیدزێ نەخۆش کەوت خێزانەکەی بانگھێشتیان کرد بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ شاری ڕاچا کە کەشوھەوایەکی زۆر سووکترە، بۆ ئەوەی چاکبێتەوە و لەگەڵ کەسانێک بێت کە دەیناسی، بەڵام سڤانیدزێ ئامادە نەبوو واز لە ھاوسەرەکەی بھێنێت. تا مانگی تشرینی یەکەم بارودۆخی خراپتر بوو و جوغاشڤیلی ئەوەندە نیگەران بوو کە ھێنایەوە بۆ تیفلیس، ھەرچەندە زۆری نەخایاند گەڕایەوە باکو. بەڵام لە گەشتە ١٣ کاتژمێرییەکەی گەڕانەوە بۆ گورجستان، سڤانیدزێ ھەندێک ئاوی پیسی خواردەوە، و پێدەچێت تووشی نەخۆشی تایفۆس بووبێت. لە شاری تیفلیس دەستی کرد بە خوێنبەربوون لە ڕیخۆڵەکانییەوە. جوغاشڤیلی جارێک سەردانی کرد و لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٠٧، سێ ھەفتە دوای گەڕانەوەی بۆ تیفلیس کۆچی دوایی کرد.
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
ناوی پیتەکان
ناوی پیتەکانی ئەلفوبێی کوردی لە ناوی پیتەکان لە ئەلفوبێی عەرەبیدا کەوتوونەتەوە و تەنیا کەمێک جیاوازییان ھەیە بەم جۆرە:
کاتۆ سڤانیدزێ
نەخۆشی و مەرگ
مردنی لە ڕۆژنامەیەکدا ڕاگەیەندرا کاتژمێر ٩:٠٠ی بەیانی ٢٥ی تشرینی دووەم لە ھەمان کڵێسا کە لەگەڵ جوغاشڤیلی ھاوسەرگیری کردبوو، پرسەیەک بەڕێوەچوو. پاشان سڤانیدزێ لە کڵێسایەکی ناوچەی کووکێ تیفلیس بە خاک سپێردرا. بەپێی وتەی مێنشێڤیکی جۆرجیی یۆسێب ئیرێماشڤیلی جوغاشڤیلی زۆر سەری لێ شێواوە بە مردنی ھاوسەرەکەی، و لە پرسەکەدا گوایە وتی «ئەم بوونەوەرە دڵی بەردم نەرم کرد. ئەو مرد و لەگەڵیدا دوا ھەستی گەرمم بۆ مرۆڤایەتی مرد.» ھەروەھا دواتر بە کچە ھاوڕێیەکی دەگوت کە «ھێندە خەم و پەژارە زاڵ بووە کە ھاوڕێکانی [ئەو] دەمانچەکەیان لێ وەرگرتووە.» لە کاتی ناشتنەکەدا، بەپێی زانیارییەکان جوغاشڤیلی خۆی فڕێداوەتە ناو گۆڕەکەیەوە، و دەبوو ڕابکێشرێتە دەرەوە. بەو پێیەی لەلایەن بریکارەکانی ئۆکرانا بەدوایدا ڕۆیشتبوو، جوغاشڤیلی پێش کۆتایی ھاتنی خزمەتگوزارییەکە ھەڵھات. تیفلیس بەجێدەھێڵێت و گەڕایەوە باکۆ، وازی لە یاکۆبی تەمەن ٨ مانگ ھێنا بۆ ئەوەی لەلایەن کەسوکاری سڤانیدزێیەوە بەخێو بکرێت. جوغاشڤیلی بۆ چەند ساڵێک نەدەگەڕایەوە بۆ سەردانی کوڕەکەی.
ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی
ژمارەکان
لە ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردیدا بۆ نووسینی ژمارەکان لە ژمارەکانی عەرەبیی ڕۆژھەڵاتی کەڵک وەردەگیرێ. لە ژێرەوە پێرستی ژمارەکان و ناوەکانیان لە ناو شێوەزارەکانی زمانی کوردیدا ھاتووە.
کاتۆ سڤانیدزێ
دوای ئەوە
ئیاکۆب چواردە ساڵی داھاتوو بە پەروەردەکردنی لەلایەن خێزانی سوانیدزەوە بەسەر دەبرد. لە ساڵی ١٩٢١دا دەھێنرێتە مۆسکۆ بۆ ئەوەی لەگەڵ باوکی بژی؛ سەلماندی کە گواستنەوەیەکی قورسە بۆ یاکۆب کە تەنھا بە زمانی جۆرجیی قسەی دەکرد و لە ڕووسی تێنەدەگەیشت و لەلایەن باوکییەوە خراپ مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد. ھەروەھا ئەندامانی دیکەی بنەماڵەی سڤانیدزێ ڕوویان لە مۆسکۆ دەکرد و جوغاشڤیلی کە ئێستا بە جۆزێف ستالین ناسراوە، ناوبەناو سەردانیان دەکرد.
دواتر ئەلیۆشای برای سڤانیدزێ لەگەڵ گۆرانیبێژێکی ئۆپێرا بەناوی ماریا ئەنیسیمۆڤنا کۆرۆنا ھاوسەرگیری کرد و لە ڕیزەکانی حزبی شیوعیدا بەرزبووەوە. ھەروەھا ماریکۆی خوشکەکەی ڕووی لە مۆسکۆ کرد و لەگەڵ ئاڤێل یێنوکیدزێ وەک سکرتێر کاری کرد. لە ساڵی ١٩٣٧ لە کاتی پاکتاوکردنی گەورەدا، ماریکۆ وەک بەشێک لە تۆمەتەکانی دژی ئێنوکیدزێ دەستگیرکرا، کە دوای ماوەیەکی کەم لە سێدارە درا. لە ساڵی ١٩٣٨ ستالین فەرمانی گرتنی ئەلیۆشا و ماریای ھاوسەری دا. داوای کرد کە ئەلیۆشا دان بەوەدا بنێت کە سیخوڕێکی ئەڵمانیایە؛ بەڵام ئەسکەندەر ڕەتیکردەوە. ئەلیۆشا لە ساڵی ١٩٤١ لە سێدارە درا، لەکاتێکدا ماریکۆ و ماریا لە ساڵی ١٩٤٢ تەقەیان لێکرا. ئیڤان سڤانیدزێ کوڕی ئەلێکساندەر و ماریا بۆ ماوەیەکی کورت لەگەڵ تاقانە کچەکەی ستالین بە ناوی سڤێتلانا ئەلیلویڤا ھاوسەرگیری کرد. لە ساڵی ١٩٥٩ داوای جیابوونەوەی کرد؛ یاسای سۆڤیەت داوا دەکات فەرمانی جیابوونەوەکە لەگەڵ ناونیشانی ماڵەکانیان لە ڕۆژنامەکەدا چاپ بکرێت.
نیڵ پاتریک ھاریس
نیێڵ پاتریک هاریس  (بە ئینگلیزی: Neil Patrick Harris) (لەدایکبووی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٧٣) ئەکتەر و گۆرانیبێژ و کەسایەتییەکی کۆمێدیی ئەمریکییە. نیڵ بەهۆی بەشداربوون لە زنجیرەی چۆن بە دایکت شاد بووم ەوە ناسرا کە تیایدا ڕۆڵی باڕنی ستینسنی دەگێڕا لە فیلمەکە دواتریش بۆ چوار خەڵاتی ئێمی پالێورا بۆ بەرجەستەکردنی ئەم ڕۆڵە. لەئێستا نیڵ خانەنوێی بەرنامەی تەلەڤزیۆنی (Best Time Ever with Neil Patrick Harris)ە.
هەروەها نیڵ ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمی مۆسیقی (Dr.Horrible's Sing Along Blog)دا بینی و هەروەها ڕۆڵی کەسایەتی خۆشی لەزنجیرەی فیلمی هارۆلد و کومار (٢٠٠٤-٢٠١١). نیڵ بەشداربووە لە فیلمەکانی (Gone Girl) و بەردوو بەشی فیلمی (The Smurfs).
گۆڤاری تایم ناوی هاریسی خستە نێو کاریگەرترین کەسایەتیەکانی ساڵ لەساڵی ٢٠١٠. نیڵ خانەوێی خەڵاتەکانی تۆنی بووە لەساڵانی ٢٠٠٩، ٢٠١١، ٢٠١٢ و ١٣. جگە لەمەش خانەنوێی ئاهەنگی خەڵاتی ئێمی بووە لەساڵانی ٢٠٠٩ و ٢٠١٣ و خانەخوێی خەڵاتەکانی ئۆسکار بوو لەساڵی ٢٠١٥، ئەمەش نیڵی کردە یەکەم پیاوی هاوڕەگەزباز کە خانەخوێی نمایشەکە بکات.
ژیانی سەرەتایی
هاریس لە ئەلبەکێرکی، نیو مەکسیکۆ لەدایکبووە و لە ڕویدسۆ، نیو مەکسیکۆ ژیاوە، لەگەڵ برا گەورەکەی و خێزانەکەی دایکی شیڵا و باوکی ڕۆناڵد جین هاریس کاری پارێزەریان کردووە خاوەنی ڕێستورانێک بوونە. هاریس لەساڵی ١٩٩١ خوێندن تەواو دەکات و دەردەچێت.
فیلم
هاریس ژیانی پیشەگەری وەک ئەکتەری منداڵ دەستپێکردووە لە ستەیجێکی شانۆ لە نیو مەکسیکۆ. دواتر لەساڵی ١٩٨٨ بەشداربوو لەفیلمی (Clara's Heart). فیلمەکە بووە هۆی ئەوەی هاریس بپاڵێورێت بۆ یەکەم خەڵاتی خۆی لەژیانیدا ئەویش خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بوو.
هاریس یەکەم ڕۆڵی لەتەمەنی گەنجی لە فیلمی (Animal Room) بوو لەساڵی ١٩٩٥. داوتریش بەشداربوو لە زنجیرەی فیلمەکانی هارۆلد و کومار کە پێکهاتبوون لە چوار فیلم.
لەساڵی ٢٠١٠ هاریس ڕۆڵی دەنگی دیک گرەیسن/نایتوینگی کرد لە فیلم کارتۆنی (Batman: Under The Red Hood) و بیگڵ لو لە فیلمی (Cats and Dogs). لەهەمان ساڵدا بەشداربوو لە فیلمی سەربەخۆی (The Best & Brightest). داوتریش لەهەردوو بەشی فیلمی (The Smurfs) دەرکەوت و لە فیلمی (Gone Girl) لەپاڵ ئەکتەر بێن ئەفلێک دەرکەوت.
لە ٢٢ی فێبرایەری ٢٠١٥، هاریس خانەخوێی ئاهەنگی ٨٧ەمین خەڵاتی ئۆسکاری کرد و بووە یەکەم پیاوی هاوڕەگەزباز کە ئەم ئەرکەی پێ بسپێردرێ.
تەلەڤزیۆن
لەساڵی ١٩٨٩، هاریس ڕۆڵی منداڵێکی دەبینی لە زنجیرەی (Doogie Howser, M.D) کە دواتر بووە هۆی پالاوتنیشی بۆ خەلاتی گۆڵدن گڵۆب. هاریس دیارترین ڕۆڵی سەر تیڤی لە زنجیرەی (How I Met Your Mother) بوو کە تیایدا چوار جار بۆ خەلاتی ئێمی پاڵێورا بۆ ڕۆڵەکەی، و جۆری زنجیرەکەش زنجیرەکی سیتکەم ی بوو. لەساڵی ٢٠١٥ش بووە خانەخوێی بەرنامەی تەلەڤزیۆنی (Best Time with Neil Patrick Harris).
جادوو
هاریس هەوادارێکی جادووگەریە، وەک کارەکتەرەکەی خۆی لە فیلمی (How I Met Your Mother)کە لەوێشدا سەرۆکی یەکێتی قەڵای جادووگەرانی هۆڵیوودە. هاریس لەساڵی ٢٠٠٦ بووە براوەی پێشبرکێی تانین ماجیک و لەساڵی ٢٠٠٨ بووە خانەخوێی پێشبڕکێی جیهانی جادوویی لە ٢٠٠٨.
ژیانی تایبەتی
left|thumb|هاریس لەگەڵ مێردەکەی دەیڤد بورتکا لە ئاهەنگێک بۆ ناونانی لەسەر شەقامی ناوبانگی هۆڵیوود، ٢٠١١. هاریس لە نۆڤەمبەری ٢٠٠٦ ئەوەی ڕاگەیاند کە ئەو کەسێکی هاوڕەگەزبازە و گوتیشی "من خۆشحاڵم کە من کەسێکی هاوڕەگەزبازمو سەربەرزم بە ناسنامەی خۆم کە بەدڵی خۆم دەژیم".
هاریس کەسێکە گومانی هەیە لەبوونی خوا و بڕوای بە ئاینیش نییە.
هاریس لە سێپتێمبەری ٢٠٠٧ لەگەڵ مێڕدەکەی دەیڤد بورتکا ئامادەبوو لە ئاهەنگی خەڵاتەکانی ئێمی. هاریس لەبەرنامەی (Ellen Degenres) ئەوەی راگەیاد کە پەیوەندیەکەی لەگەڵ بورتکا لە ٢٠٠٤ دەستیپێکردووە، و لە ساڵی ٢٠١٤ ئەوەی ڕاگەیاند کە لەگەڵ بورتکا چاوەروانی دووانەیەکن لەڕێگای دایکێکی ترەوە بەمشێوەیە کوڕەکەیان گیدین سکۆت و کچەکەیان هارپەر گرەیس لە ١٢ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٠ لەدایکبوون.
دوای ئەوەی یاسای مارەیی هاوڕەگەزباز بەیاسایی کرا لەساڵی ٢٠١١، هاریس و بورتکا لەڕێگای تویتەر ئەوەیان ڕاگەیاند کە بوونەتە هاوسەری یەکتر، و ئەوەشیان گوتبوو کە ئەوان پێنچ ساڵ لەمەوبەر ئەم کارەیان کردبوو بەڵام چاوەڕوانی بە یاسابوونی مارەیی هاوڕەگەزبازی کردبوو.
هاریس و بورتکا خانوێکیان لە هارلێم کری لەساڵی ٢٠١٣ لەنیویۆڕک کە ئەو گەرەکە بوو چەندین ساڵ لێی پێکەوە بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:کۆمیدیاکارەکان لە شاری نیویۆرک پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:جادووگەرە ئەمریکییەکان پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
ڕاڵف ماچیۆ
ڕاڵف جۆرج ماچیۆ جونیەر (، ؛ لەدایکبووی ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦١) ئەکتەرێکی ئەمریکییە کە بەھۆی ڕۆڵی دانیەڵ لاروسۆ لە سێ فیلمی منداڵە کاراتییەکەدا و کۆبرا کای، کە زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی پاشکۆی سێ فیلمەکەیە، باشتر ناسراوە. ھەروەھا ناسراویشە بە ڕۆڵی جۆنی کەید لە The Outsiders، جێرێمی ئاندرێتی لە Eight Is Enough، بیڵ گامبینی لە My Cousin Vinny، یووجین مارتۆن لە Crossroads، ئارچی ڕۆدریگێز لە Ugly Betty، و ڕۆڵی پاڵپشتی ئەفسەر ھادیکس لە The Decue.
ژیانی سەرەتایی
ماچیۆ لە ھەنتینگتن، نیویۆرک لەدایکبووە. کوڕی ڕۆزالی (née دێسانتیس) و ڕاڵف ماچیۆ سینیەرە، کە خاوەنی لەوەڕگایەک بوو. باوکی لە ڕەچەڵەکی نیوە ئیتالیایی و نیوە یۆنانییە، و دایکیشی لە ڕەچەڵەکی ئیتالیاییە. لە تاقیکردنەوەیەکی سەر شاشەی ١٩٨٠دا، ماچیۆ ئاماژەی داوە کە خێزانەکەی خەڵکی ناپۆلین.
پیشە
لە ٢٠٠٥دا، ماچیۆ ڕۆڵی خۆی گێڕا لە زنجیرەی Entourageی ئێچ بی ئۆدا. ئەو دەرکەوت لە موزیک ڤیدیۆکەی ٢٠٠٧ بۆ گۆرانیی «Sweep the Leg» لەلایەن No More Kings لە ڕۆڵی کاریکاتێرێکی خۆی و دانیەڵی مناڵی کاراتییەکەدا. لە ٢٠٠٨دا، لە ڕێکلامێکی ڤیتامین‌واتەردا دەرکەوت لەگەڵ کارڵ ئێدواردسی شۆفێری ناسکاردا. ماچیۆ وەک «ڕاوێژکاری ڕۆحی»ی ئێدواردسدا دەردەکەوێت و جلەکانی ناو مناڵی کاراتێی لەبەردایە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ەوە، لە چەندان ئەڵقەی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی Ugly Bettyی ABCدا لە ڕۆڵی ئارچی ڕۆدریگێز، سیاسەتوانێکی ناوخۆیی، دەرکەوتووە لەگەڵ ڕۆڵێکی نیوە ئاساییی خۆشەویستی ھیلدا لە بەرنامەکەدا. بەپێی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨، ماچیۆ پلەی ٨٠ی ھەیە لە ١٠٠ مەزنترین ئەستێرە ھەرزەکارەکانی VH1دا.
لە حوزەیرانی ٢٠١٠دا، ماچیۆ لە کورتەی سەرھێڵی «Wax On, F*ck Off»ی Funny or Dieدا دەرکەوت، کە تێیدا ھاوڕێکانی دەیانەوێت ئەستێرە منداڵەکەی پێشوو لە پیاوێکی خێزانیی باشەوە بکەنە کەسێکی ئالوودە و تاوانبار، تاوەکو کەمێک بەناوبانگ بێت. لە ڤیدیۆکەدا ماچیۆ پۆستەری ڕیمەیکی ٢٠١٠ی مناڵی کاراتێ دەبینێت. یەکێک لە گاڵتەکانی کورتەکە ئەوەیە کە ماچیۆ وەک ھەرزەکارێک سەیردەکرێت. کورتەکە دەستخۆشی لێکرا لەلایەن بروس فرێتزی TV Guideەوە، کە ڤیدیۆکەی بە «سەرگەرمکەر» و «ئاڵتوونی کۆمێدی» وەسفکرد. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠دا، ماچیۆ ڕۆڵی کارڵ مۆرێڵیی پێگەیشتووی گێڕا لە خوێندنەوەی شانۆیی شانۆنامەی A Room of My Ownی نووسراوی چارڵز مێنیسا، کە لەلایەن کۆمپانیای شانۆی بلیکەر ستریتەوە پێشکەشکرا. لە شوباتی ٢٠١١ ڕاگەیەندرا کە پێشبڕکێ دەکات لە Dancing with the Starsی ABCدا. لە پێشفیناڵەکاندا دەرکرا، و بووە پلەی چوارەم لە گشتیی پێشبڕکێکەدا. ماچیۆ لە موزیک ڤیدیۆکانی «Had Enough» و «I Think Bad Thoughts»ی دانکۆ جۆنزدا دەەکەوتووە، لەگەڵ ئیلایجا وود و جێنا مالۆندا.
لە نیسانی ٢٠١٢دا، ماچیۆ ھەڵبژێردرا بۆ فیلمی Hitchcock، کە لە کتێبی Alfred Hitchcock and the Making of Psychoوە وەرگیراوە، لەگەڵ بەشداریی ئەکتەران ئەنتۆنی ھۆپکینس، ھێلێن میرن، سکارلێت جۆھانسن، جێسیکا بیێل و تۆنی کۆلێت، و لە دەرھێانی ساشا جێرڤازی بوو. ماچیۆ ڕۆڵی جۆزێف ستێفانۆ، سیناریۆنووسی Psychoی گێڕا. لە ٢٠١٣دا، لە چۆن دایکتانم بینیدا دەرکەوت. کەسایەتیی سەرەکی، بارنی ستینسن، نکۆڵی دەکات کە کەسایەتییە سەرەکییەکەی ماچیۆ، دانیەڵ لاروسۆ، لە مناڵی کاراتێدا مناڵە کاراتێیە ڕاستەقینەکە نییە؛ بەڵکو جۆنی لۆرێنسە، کە دوژمنی دانیەڵە لە فیلمەکەدا. لە ئەڵقەی The Bro Mitzvahی وەرزی ھەشتەمدا، ماچیۆ بانگھێشت کراوە بۆ ئاھەنگی بەکەلۆریی بارنی، ھەرچەندە بارنی لە سوپرایزەکە بێتاقەتە، چونکە پێشبینیی ویلیام زابکا، «مناڵی کاراتێیە ڕاستەقینەکە»ی کردبوو. بۆ درێژکردنەوەی ئەڵقەکە، کەسایەتییەکان ھەست بە لێکچوونی بارنی و ماچیۆ دەکەن، کە وا لە بارنی دەکات قێزبکاتەوە. لە کۆتایی شەوەکەدا، گاڵتەجارێک بە کرێ دەھێنرێت بۆ کات بەسەربردنی ئاھەنگەکە و دەردەکەوێت کە زابکایە. لە شوبات تا مارسی ٢٠١٦، ماچیۆ بە ھاوبەشی ڕۆڵی سەرەکیی لەگەڵ ماریۆ کارتۆن لە A Room of My Ownی بەرھەمھێنانی ئۆف-برۆدوەیدا دەگێڕا، دوای خوێندنەوەی شانۆکە لە ٢٠١٠ و ٢٠١٤.
ژیانی تایبەتی
لە یادی ٣٠ ساڵەی مناڵی کاراتێ لە مۆزەخانەی نیشتمانیی ژاپۆنی ئەمریکی لە ٢٠١٤دا، ماچیۆ وتی کە ئۆتۆمبێلە فۆردە ١٩٤٧ەکەی کە لە فیلمەکەدا لە میاگیی وەردەگرێت لە فیلمی یەکەمدا ھێشتا لە گەراجەکەیدایە.
فیلمۆگرافی
{| class="wikitable sortable"
فیلم
! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! class="unsortable" | تێبینییەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:خەڵکانی ئەمریکی لە ڕەچەڵەکی یۆنانی پۆل:زیندووان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
نیزا (سایتاما)
وێنۆک نیزا (新座市,نیزا شی) شارێکە لە پارێزگای سایتاما لە ژاپۆن لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی بە ١٦٦،٢٠٨  دەخەملێنرێت. ڕووبەری شارەکە دەکاتە ٢٢.٧٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە.
کینیا
کینیا ، بە فەرمی  کۆماری کینیا ( ، بە سواھیلی: Jamhuri ya Kenya) ووڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا، ناوی ئەم ووڵاتە لە کێوی کینیا (بە زمانی کامبا: Kiinyaa) وەرگیراوە پایتەختی ئەم ووڵاتە شاری نایرۆبی یە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کینیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣ پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
ھەولێری (ژێرزاراوە)
ھەولێری بەو بنزارە دەگووترێ کە لە شاری ھەولێر و دەور و بەری دێتە ئاخافتن
ھەندێک تێبینی دەربارەی شێوەزاری ھەولێری
جێناوە کەسییە سەربەخۆیەکان لە دەوری بکەر (ئەمن، ئەتوو، ئەو، ئەمە، ئەنگۆ، ئەوان) ن. کە لە ئینگلیزی (I, she, he, you, we, you, they)ن. کاتێ ئەو جێناوە کەسییە سەر بەخۆیانە دەبنە بەرکار، تەواوکەری ناو، یان ئیزافە، لە ھەولێری دەبنە (من، توو، وی، مە، نگۆ، وان) و لە ئینگلیزیش دەبنە (me, him, her, you, us, you, them) ئەو دیاردەیە لە کورمانجیش دەبیندرێ بۆ نموونە: لە بادینی، و کرمانجی سەرووش ھەمان ڕێسا جێبەجێ دەبن ھەروەک بنزاری ھەولێری. لە دیالێکتی کرمانجی سەروودا، لە دەوری بەرکار، کارای یاریدەدەر، تەواوکەری ناو، جێناوەکان دەبنە (من، تە، وی-وێ، مە، وە-ھەوە، وان). بە نمونە؛ ھەولێری؛ نانەکەی وانم خوارد کرمانجی؛ من خارنا وان خار. ھەولێری؛ لۆ وی مەپاڕێوە. کرمانجی؛ ھیڤیا ژ وی نەکە.
لێرەش لۆمان دەردەکەویتن کە شێوەزاری ھەولێری کاریگەرییەکی گەلەک زۆر لە دیالێکتی کورمانجی/ بادینی وەگرتییە
پۆل:خانەوادە کۆنەکانی ھەولێر
مۆرفۆلۆجی (ڕوونکردنەوە)
پۆل:مۆرفۆلۆجی
٣٠ی تەممووز
٣٠ی تەمموز ٢١١ەم ڕۆژی ساڵە (٢١٢ لە ساڵی پڕدا). ١٥٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:تەممووز پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
عەتا قەرەداغی
عەتا قەرەداغی (لەدایکبووی ١٩٧٣ لە سلێمانی، عێراق) گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی سلێمانییە، کە بە کوردیی ناوەندی گۆرانیی وتووە.
پیشە
عەتا لەدوای کلیپی بیری سلێمانی ناکەی؟ ھیچ جۆرە چالاکییەکی نەما تا سەرەتای ٢٠٢٣ کە تێیدا دووبارە کلیپی بۆ یەکەم گۆرانیی بەناوی ئازیز ئەمشەو کردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
ئۆرڤیل، ئەلاباما
ئۆرڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی دالاس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٠٤ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٦٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٥٫٨٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
خانەگێ، موکریانی ڕۆژاوای مەھاباد
خانەگێ (Xanegê، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٣٢ کەس لە ٤١٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
١ (ژمارە)
ژمارە یەک لە خشتەی لێکدان
پۆل:١ (ژمارە) پۆل:ژمارە تەواوەکان
جلبەسەر
جلبەسەر یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سێگردکان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ئان شاژنی بریتانیای مەزن
وێنۆک|ئان ، شاژنی بەریتانیای مەزنشاژن ئان (ماوەی ژیان:٦ی شووباتی ١٦٦٥ تاکوو ١ی ئابی ١٧١٤) ، شاژنی ئینگلستان و سکۆتلاند و ئێرلەندا و لە کۆشکی سانت جیمس لە لەندەن لەدایک بووە، لە ساڵی ١٧٠٧ نەتەوەکانی ئینگلتەرا و ئسکتلەندا بونە بەیەک وڵات و ناوی نراوە شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن، شاژن ئانیش بۆتە یەکەم شاژنی بەریتانیای مەزن و بۆ ماوەی ١٢ ساڵ و تاکو مردنی شاژنێکەی بەردەوام بووە. شاژن ئان لەساڵی ١٦٨٣ ھاوسەرگیری لەگەڵ جۆرجی کوڕی شای دانمارک کردووە و ٧ جار سکی کردووە و بەڵام شەشیان ھەر بەگۆربەپی یان لەسکیدا مردونە تەنھا ویلیام نەبێت بەڵام ئەویش لە ساڵی ١٧٠٠ بەتەمەنی ١١ ساڵیدا مردووە. ولیامی سێیەمی مامی ئان لە ساڵی ١٧٠٢ کۆچی دوایی کردووە و شاژن ئان لەجێگای ئەو دەسەڵاتی گرتۆتە دەست و بەپێی سیستمی ئەو کاتەش ئینگلستان و سکۆتلاند گەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی ئەوەوە، لەساڵی ١٧٠٧ بەپێی بڕیارێکی پەرلەمان ئینگلتەرا و ئیسکتلەندا کران بەیەک دەوڵەت و ناوی نرا بەریتانیای مەزن و ئانیش بۆتە یەکەم شاژن کە دەسەڵاتی ئەم دوو دەوڵەتە لەژێر ناوی بەریتانیای مەزن بگرێتە دەست. دوای ئەوەی تاجی شاژنی نراوەتە سەر ئان ئینگلتەرا تێوەگلاوە لە شەڕی خیلافەتی ئیسپانیا، ئەم شەڕەش تاکو ساڵەکانی کۆتایی دەسەڵاتی شاژن ئان بەردەوام بووە و بەھەموو سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەدا بەر بڵاوبۆتەوە. شاژنی بەریتانیای مەزن ئان لە ١ ئابی ساڵی ١٧١٤ لەتەمەنی ٥٠ ساڵیدا لەکۆشکی کنسینگتۆن لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٥ پۆل:مردووانی ١٧١٤ پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٨یەم پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
بڕیارنامەی ٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تەمموزی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳۳٨‌ەم، بە ٧ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:مێژووی ئورشەلیم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
دۆڵەسیر
دۆڵەسیر (Dollesîr، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨١ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
نادا (کۆبێ)
نادا ((灘区,) یەکێکە لەو نۆ گەڕەکەی کۆبێ لە ژاپۆن، کە ٣١،٤ کیلۆمەتر دووجا ڕووبەری ھەیە، دانیشتووانەکەی ١٢٩،٠٩٥ کەسە (سەرژمێری ٢٠٠٨) وە یەکێک لە زانکۆ نیشتمانییە پێشکەوتووەکان لە ژاپۆن (زانکۆی کۆبێ) دەکەوێتە ئەم گەرەکە.
٣١ی تەممووز
٣١ی تەمموز ٢١٢ەم ڕۆژی ساڵە (٢١٣ لە ساڵی پڕدا). ١٥٣ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
مردنەکان
فەلەکەدین کاکەیی نووسەر و سیاسەتمەدار، بە نەخۆشیەکی کتوپڕ کۆچی دوایی کرد
بۆنەکان
پۆل:تەممووز پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کەکێ گێلادزێ
ئیکاتێرین جۆرجیس ئاسولی گێلادزێ (١٨٥٦/١٨٥٨ – ٤ی حوزەیرانی ١٩٣٧)، بە شێوەیەکی گشتی بە "کەکێ" ناسراوە، دایکی جۆزێف ستالین بووە.
سەرەتای ژیان
گێلادزێ لە بنەماڵەیەکی کۆیلەی مەسیحی ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا لە گامبارێولی لە نزیک گۆری لە ساڵی ١٨٥٦ یان ١٨٥٨ لەدایکبووە باوکی بە ناوی جۆرجی (یان گلاخا) گێلادزێ، یان خشتچی بوو یان کوزەچی بوو، و کۆیلێک بوو کە سەر بە شازادە ئیڤان ئەمیلاخڤاری بوو. لە دەوروبەری کاتی لەدایکبوونی گێلادزێ کۆچی دوایی کرد، ھەرچەندە میلانیا دایکی دڵنیای کردەوە کە گێلادزێ فێری خوێندنەوە و نووسین دەبێت، ئەمەش بۆ ژنان لەو کاتەدا نائاسایی بوو. دوو برای ھەبووە: جۆرجی (جیۆ) و ساندالا میلانیا لە کاتی گەنجیدا گێلادزێ کۆچی دوایی کرد، منداڵەکانی بەجێھێشت بۆ ئەوەی لەلایەن براکەی میلانیا پەروەردە بکرێن، کە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٤ گواستیانەوە بۆ گۆری، کاتێک کۆیلەکان لە قەفقاز ئازاد کران (لە ساڵی ١٨٦١ لە ڕووسیا ئازاد کرابوون).