cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لی چینگ یون
لی چینگ یون (بەچینی:李清云) پیاوێکی بەڕەگەز چینییەو بەگوێرەی زۆربەی سەرچاوەو زانیارییەکان ٢٥٦ ساڵ ژیاوە. ئەم پیاوە لەساڵی ١٦٧٧ لەھەرێمی سیچوان لە چین لەدایکبووە. زۆربەی ژیانی لەشاخەکانی ئەو ھەرێمە بەسەر بردووە. گژوگیای کۆکردووەتەوەو فێری نھێنییەکانی تەمەن درێژی بووە. لەساڵی ١٧٤٨ کە ئەو کاتە تەمەنی ٧١ ساڵ بووە، لە سوپای چیندا خزمەتی کردووەو وانەی ھونەری جەنگی و بەرگری لەخۆکردنی وتووەوتەوەو وەک راوێژکاری سەربازی کاریکردووە. ئەم پیاوە لەمیانەی ژیانیدا ٢٣ ژنی ھێناوەو پاش مردنیشیان خۆی ھەمویانی ناشتووە. لەساڵی ١٩٢٧ جەنەڕاڵ یانگ سین لەسوپای شۆڕشگێڕی نیشتمانیی چین، بەھۆی سەرسامبونی بەم پیاوەوە، بانگھێشتیکردووە بۆ شوێنی نیشتەجێبونی خۆی لەھەرێمی سیشوان. ئەو وێنەیەی ھاوپێچی ئەم بابەتەیە لەو ساڵەدا گیراوە. پاش شەش ساڵ لەو بانگھێشتە لی کۆچی دوایی کردووە. ئەم پیاوە پێش مردنی بە ھاوڕێکانی وتووە: "ھەر شتێک کە پێویست بوبێت بیکەم، کردومەو ئێستاش پێویستە بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە"، دوای ئەوە لە ٦ی ئایار ١٩٣٣ کۆچی دوایی کردووە. ئەم پیاوە خۆی دەڵێت لەدایکبوی ساڵی ١٧٣٦ە بەڵام چەند ریکۆردێک ھەن باس لەوە دەکەن کە لەدایکبوی ١٦٧٧، کەواتە ١٩٧ ساڵ یان ٢٥٦ ساڵ ژیاوە کە ھەرچییەکیان راست بێت درێژترین تەمەنی باوەڕپێکراوە لەمێژوودا. ھاوکات زۆرترین زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە ٢٥٦ ساڵەکە راستترە ھەرچەندە ھەرگیز نەتوانراوە مێژوی راستەقینەی لەدایکبونی بەتەواوەتی و رەسمی جەخت بکرێتەوە. لەساڵی ١٩٣٠ لە رۆژنامەی نیۆرک تایمز بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە دەکات کە حکومەتی ئیمپراتۆریەتی چین لەساڵی ١٨٢٧ پیرۆزبایی لە لی چینگ یون کردووە بەبۆنەی جەژنی لەدایکبونی ١٥٠ ساڵەیەوە، بەڵگەنامەی دوای ئەوەش ھەیە کە لە ١٨٧٧ پیرۆزبایی جەژنی ٢٠٠ ساڵەی لەدایکبونی لێکراوە. لەساڵی ١٩٢٨ پەیامنێری نیۆرک تایمز بڵاویکردەوە کە زۆرێک لەپیاوە پیرەکانی گەڕەکەکەی لی جەختیانکردووەتەوە کە باپیریان ئەو پیاوە دەناسن و ئەوکاتە کە ئەمان منداڵ بون ئەو گەورە بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٣٣ پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی
یوتۆپیا
چەپ|وێنۆک|200px|یوتۆپیای [[تۆماس مۆر١٥١٨]]
یوتۆپیا، چەمکێکی فەلسەفییە و پەیوەندیی بە شوێنەوە هەیە، شوێنێک لە ڕاستیدا لەم جیهانە بوونی نییە، واتە ئەو شوێنەی هەموو شتێک تێیدا ئارام و ئایدیالییە، شوێنێکی ئایدیالی لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، شوێنێک هەژاری و نەخۆشی و ململانێ و چەوسانەوە، دەسەلاتی تێدا نییە و خەڵکەکەی لەو پەڕی ئازادی و ئارامی و یەکسانی و ئاسوودەییدا ژیان بەسەر دەبەن.
زاراوەناسی
ئەم زاراوەیە لە زمانی یۆنانیی کۆندا لە دوو وشە پێکدێت: OU واتە (نا) و TOPIA واتە (شوێن)، هەردوو وشەکە پێکەوە واتە(ناشوێن)؛ بۆیە پێی دەڵێن ناشوێن، چونکە لە مێژوودا کۆمەڵگەی لەو چەشنە بوونی نییە.
مێژوو
ئەم وشەیە بەم چەمکە بۆ یەکەم جار نووسەری بەریتانی تۆماس مۆر(١٥٣٥-١٤٧٧) بەکاری هێناوە و لە ساڵی ١٥١٦ کتێبێکی بە ناونیشانی (یوتۆپیا) نووسیوە. تۆماس مۆر لەم کتێبەدا باسی دوورگەیەکی خەیاڵی دەکات کە ناوی یوتۆپیایە و خەڵکەکەی لە ڕووی یاسا و حوکمرڕانییەوە لەوپەڕی یەکسانی و تەباییدا دەژین.
لێرەدا چەندین کتێبی دیکە هەن باسی کۆمەڵگەی خەیاڵی و دەوڵەتی ئایدیالی دەکەن و دنیای یوتۆپی بەرجەستە دەکەن؛ لەوانە کتێبە ناودارەکەی ئەفلاتوون بە ناونیشانی(کۆماری ئەفلاتوون) کە لە ساڵی ٣٧٥ پ.ز نووسراوە، هەروەها کتێبی (آراء أهل المدینة الفاضلة)ی فەیلەسووفی موسڵمان فارابی (٩٥٠-٨٧٤ز)، پاشان کتێبی(شاری خۆر)ی تۆماس کامپانێڵا (١٦٣٩-١٥٦٨)، (شاری خوا)ی قەدیس ئۆگەستین لە سەرەتای سەدەی پێنجەمی زایینی، (ئۆرگانۆنی نوێ)ی فڕانسیس بەیکن (١٦٢٦-١٥٦١ز)، هەروەها کتێبی (ئیریهۆن)ی سامۆیل بتلەر کە لە ساڵی١٨٧٢دا چاپی کردووە.
لە سەردەمی ئێمەدا
یوتۆپیا لە م سەردەمەی ئەمڕۆماندا بەو ئایدیا و فیکر و بیروباوەڕانە دەگوترێت کە دەیانەوێت دنیایەکی تر لە دەرەوەی ئەم دنیایە وێنا بکەن و کۆمەڵگەیەکی خەیاڵی جیاواز لە کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ بهێننە ئاراوە. کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسان و بێ چین و بێ دەوڵەت و بێ ململانێ کە سەرجەم تاکەکانی وەکو یەک بژین، بۆ نموونە ئەو کۆمەڵگە کۆمۆنیزمەی کارڵ مارکس وێنای دەکات، بە یوتۆپیا دادەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یوتۆپیا پۆل:ئایدیالیزم
بڕیارنامەی ٣٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ١٩٧٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا-ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٩٠٦‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٥ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
١٨١٣
ساڵی ١٨١٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
بڕیارنامەی ٣٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٦ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٧٦ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
١٨١٣
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨١٣
زەلکە
زەلکە (Zelke، ) دێیەکە لە گوندستانی دزڵی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی زەلکە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٢٩ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە.
١٨١٤
ساڵی ١٨١٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
وەرگێڕی مایکرۆسۆفت
وەرگێڕی مایکرۆسۆفت بریتییە لە خزمەتگوزارییەکی بزوێنەری وەرگێرانی ھەوری کە لەلایەن کۆمپانیای مایکرۆسۆفتەوە بەڕێوە دەبرێت و کاری وەرگێڕانی نووسین و دەنگ دەکات لەنێوان ١٢٩ زمانی جیھانیدا.
١٨١٤
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨١٤
وەرگێڕی مایکرۆسۆفت
وەرگێڕەکەی مایکرۆسۆفت لە تواناشیدا ھەیە بە وەرگێڕانی دەق بۆ دەنگ (Text-to-Speech) کاری وەرگێڕان بکات بۆ چەند زمانێکی دیاریکراو کە لەڕێی سیستەمی ئامێرە ھۆشمەندەکەوە پشگیری خوێندنەوەکە دەکرێت.
زمانە بەردەستەکان
، وەرگێڕی مایکرۆسۆفت پشتگیری لە ١٢٩ زمان و شێوەزاری جیاواز کردووە، لیستی زمانە بەردەستەکان لە وێبسایتی فەرمی وەرگێڕی مایکرۆسۆفتەوە وەرگیراون.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0">
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بینگ پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:وێبگەکانی وەرگێڕان پۆل:نەرمامێری پێواژۆکردنی زمانی سروشتی پۆل:نەرمامێری وەرگێڕانی مەکینەیی پۆل:بەرنامەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆڕم
ساکورا (ناو)
ساکورا ناوێکی ناسراوی ژاپۆنی مێینەیە.
نوسین
ساکورا دەتواندرێت بە شێوازی جیای پیتەکانی کانجی بنوسرێت و دەتواندرێت مانای:
وەکوو ناوێک
ناوەکە ھەروەھا ئەتوانرێ بە ھیراگانا و کاتاکاناش بنوسرێت
وەکوو نازناوێک
ئەمانەش ببینە
ساکورا (ڕوونکردنەوە)
سەرچاوەکان
پۆل:ناوە بەخشراوەکان پۆل:ناوە بەخشکراوەکانی مێینە لە ژاپۆن پۆل:نازناوەکان لە زمانی ژاپۆنی پۆل:ناولێنانەکان
دیستۆپیا
دیستۆپیا چەمکێکی فەلسەفییە و ئاماژە بۆ شوێنێکی زۆر خراپ و نالەبار دەکات کە پڕە لە نەخۆشی و ھەژاری و چەوسانەوە، بۆ نموونە ڕۆمانە ناودارەکەی جۆرج ئۆروێڵ بە ناونیشانی(١٩٨٤ (ڕۆمان))، زۆرجار ئەم وشەیە بۆ کۆمەڵگەیەکی وەھمی بەکار دەھێنێت؛ بەو پێیەی ئەو بارودۆخە تراژیدییەی ڕۆمانەکەی جۆرج ئۆرۆیل دەری دەخات، تا ڕادەیەکی زۆر وەھمییە و زیادەڕۆیی تێدایە.
سەرچاوەکان
ئەحمەد ئەسوەد، نەوزاد(٢٠١٥)، فەرھەنگی زاراوەکانی ئەدەب و زانستە مرۆڤایەتییەکان، دەزگای ناوەندی غەزەڵنووس.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
ویکیوتە
thumb|لۆگۆی ویکوتە thumb|پەڕەی دەستپێکی ویکوتە لەساڵی ٢٠٠٨
ویکیوتە (بەئینگلیزی:Wikiquote) یەکێکە لەپڕۆژە سەرکەوتووەکانی ڕێکخراوی ویکیمیدیا و بیرۆکەکەی لەلایەن دانیێل ئارستۆن سازکرا و لەلایەن بریۆن ڤایبەر جێبەجێ کرا، مەبەست و ئامانجی ئەم پڕۆژەیە ئەوە بوو دروستکردنی سەرچاوەیەک بۆ ووتەی کەسانی بەناوبانگ و پەرتووک و پەندی پێشینان ، لەسەرەتادا ئەم پڕۆژەیە تەنیا بە زمانی ئینگلیزی بەردەست بوو دوایی لە تەمموزی ٢٠٠٤ ەوە بەرە بەرە زمانی تر زۆر کران ...
بەشێک لەزمانەکانی ویکیوتە
پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
سۆفی کۆتەن
سۆفی کۆتەن نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی ژنی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٠ پۆل:مردووانی ١٨٠٧
١٨١٥
ساڵی ١٨١٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨١٥
پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان
ئەمەی خوارەوە لیستی کۆمەڵێک خەڵکی ناوسراو و ناوداری کوردە.
شاعیر و نووسەران ڕۆژنامەنووس و گەڕۆکەکان
٭ فوئاد قەرەداغی
سەرکردە و سیاسەتوانەکان
٭بەھادین نوری ‌• ڕەمزی نافع
کوردی تر
پۆل:کورد
دەریاچەی سێڤان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەریاچەکانی ئەرمەنستان پۆل:پارێزگای گێغارکونیک
تاتۆرە
سەرچاوە
فەرھەنگی کورد فلۆرا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕوەکە ژەھردارەکان
گیوی موکریانی
وێنۆک|گیوی موکریانی گیوی موکریانی (لەدایکبووی ١٩٠٤ مەهاباد –مردن ١٩٧٧ هەولێر) فەرھەنگنووس و ڕۆژنامەنووسێکی کورد بوو. ناوی عەبدوڕەحمانە و کوڕی سەید عەبدولەتیف و برا گچکەی حوسێن حوزنیی موکریانی و باوکی دوکتۆر کوردستان موکریانییە. نازناوی «گیو»، کە ناوی پاڵەوانێکە، حوسێنی برای پێی بەخشیوە.
نێکسس ٩
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|نێکسس ٩
گیوی موکریانی
ژیان
ساڵی ١٩٠٣ لە مەھاباد لە دایک دەبێ. لە تەمەنی ١١ ساڵیدا دەچێ بۆ حەلەب بۆ لای حوسێن حوزنیی برای و لەوێ و لە بەیرووت دەخوێنێ و خۆی شارەزای زمانی عەرەبی و فەڕەنسی دەکا. دوایی لەگەڵ کاکی دێنەوە بەغدا و چاپخانەیەک لە حەلەبەوە دێنن و ساڵی ١٩٢٦ لە ڕەواندز دای دەمەزرێنن و کۆواری زاری کرمانجی و چەن نامیلکەیەکی تری پێ چاپ دەکەن. ساڵی ١٩٣٤ دەچنە ھەولێر و لەوێش چاپخانە دادەنێن و کۆواری ڕووناکیی پێ چاپ دەکەن. ماوەیەک دەگەڕێتەوە بۆ مەھاباد و لەوێ بە کاری وێنەگرتنەوە خەریک دەبێ و وانەی زمانی فەڕەنسیش دەڵێتەوە. بە ھۆی ئەوەی کە باسی بیر و باوەڕی کوردایەتی بۆ قوتابیانی دەکات، دەگیرێ و دەخرێتە زیندانەوە. پاش بەربوونی لە زیندان، ھەر لە مەھاباد ژن ئەخوازێ و دوو کچی دەبێ بە ناوەکانی خونچە و کاڵێ (کوردستان دواتر لە ھەولێر لە دایک دەبێ). جارێکی تریش زیندانی دەکرێ و ئەم جارە قازی محەممەد، کە دەستی دەڕوات، ڕزگاری دەکا و دەینێرێتەوە بۆ ڕەواندز. دوای مردنی کاکی لە ١٩٤٧دا، ئەرکی ھەڵسووڕاندنی چاپخانەی دەکەوێتە ئەستۆ، کە جگە لە بەرھەمەکانی خۆی چەندین دیوانی شاعیرانی کلاسیکی کوردیش چاپ دەکات. ناوی چاپخانەکەش دەنێ «چاپخانەی کوردستان».
نێکسس ٩
نێکسس ٩ (بە ئینگلیزی: Nexus 9)، تاتەبژمێرێکی ئەندرۆیدە بەرهەمهێنراوە لەلایەن هەردوو کۆمپانیای گووگڵ و ئێچ تی سی. ئەم تابلێتە بڵاوکراوە لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤.
گیوی موکریانی
ژیان
جگە لە ڕۆژنامەوانی و زمانەوانی، دەکرێ بڵێین گیوی موکریانی وێنەگریش بووە. وێنەی زۆرێک لە شاعیران و ئەدیبانی ھاوسەردەمی خۆی، وەکوو پیرەمێرد و قانع و فایەق بێکەس و زۆرێکی تر کە ئەمڕۆ لەبەردەستە کاری ئەوە.
نێکسس ٩
سەرچاوە
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تاتەبژمێرەکانی گووگڵ پۆل:تاتەبژمێری ٢٠١٤ پۆل:گووگڵ نێکسس
گیوی موکریانی
ژیان
لە ١٩٧٧دا بە ھۆی نەخۆشیی دڵەوە لە نەخۆشخانەی مووسڵ دەمرێت.
بەرھەمەکان
thumb|پەیکەری گیوی موکریانی لە [[ھەولێر کە لەو شوێنەی جاران چاپخانەی کوردستان بووە دانراوە.]]
کۆوارەکان
موکریانی وەکوو ڕۆژنامەنووسێک لە دەرچوونی چەندین کۆواردا ھاوبەشیی کردووە کە ڕۆڵێکی گەورەیان بووە لە بووژاندنەوەی ئەدەب و زمانی کوردیدا:
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:مردووانی ١٩٧٧
دێھقاناباد (جیلیکۆل)
دێھقاناباد شارۆچکەیەکی شارستانی جیلیکۆلە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٢٦٦٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
بڕیارنامەی ٣٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٦ پۆل:زیمبابوی لە ١٩٧٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
ماکاو
ماکاو نیمچەدوورگەیێکە لە نزیکی وڵاتی چین کە لە نیوەی سەدەی ١٦ ھەتا ساڵی ١٩٩٩ موستەعمەرەی پورتوگال بوو. ئێستا ماکاو بەشێکی خودموختار لە وڵاتی چینە. زمانی فەرمی ماکاو زمانی چینی و پۆرتووگالییە. ئابووری لە ماکاودا بە تەواوی پێوەندی بە قومار و قومارخانە ھەیە، بە جۆرێک کە لە ساڵی ٢٠١٢ زایینیدا داھاتی قومارخانەکانی ئەم وڵاتە دەگەییشتە ٣٨ میلیارد دۆلار.
سەرچاوەکان
* پۆل:شارەکانی چین پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی چین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٩ پۆل:باشووری چین
ئەندام (بیرکاری)
لە بیرکاریدا، ھەر کام لە شتگەلی لێکجیاوازی پێکھێنەری کۆمەڵێک، پێیان دەگوترێت ئەندام یان ئێلەمانــێکی ئەو کۆمەڵە.
ھێماکردن
چەپ|وێنۆک|هێمای ϵ یەکەم جار لە ساڵی ۱۸۸۹ لەلایەن [[جۆزپێ پێئانۆ بەکار ھات.]] ئەگەر x ئەندامێکی کۆمەڵی A بێت بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەنووسرێت:
دەخوێندرێتەوە «x ئەندامێکی A یە»، یان «x دە A دایە»، یان «x دەکەوێتە ناو A ». ئەگەر x ئەندامێکی کۆمەڵی A نەبێت، دەنووسرێت:
دەخوێندرێتەوە «x ئەندامێکی  A نییە». لە سیستمی یونیکۆددا کۆدی، U+2208 ھێمای («ئەندامی») U+220B («لەخۆ دەگریت، وەکوو ئەندامێک») و U+2209 ھێمای («ئەندامێک نییە»). لە نەرمامێری ماتماتیکادا، بە دوو فەرمانی «[Element]\» و «[NotElement]\» ئەم دوو پیتە دەردەکەوێت.
کاردینالیتی
کاردینالیتی، پێوەرێکە بۆ پێوانی ژمارەی ئەندامانی کۆمەڵێک بەکار دێت، بۆ نموونە کۆمەڵی سێ ئەندامی ھەیە، واتە کاردینالیتی ئەم کۆمەڵە دەکاتە ٣. کاردینالیتی کۆمەڵێک وەکوو A بەم شێوە |A|، یان n(A) یان card(A) یان \#A ھێما دەکرێت.
نموونە
ئەگەر کۆمەڵی A بەم شێوە و کۆمەڵی B بەم شێوە و {{{سوور|سوور}}، ، } = C پێناسە بکرێت ئەوا:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
سوڵتانوم بێگم
سوڵتانوم بێگم (نزیکەی ١٥١٧ – ١٥٩٣)، ناسراو بە کادام عەلی سۆڵتان خانم, شاژن ژنی شا تەھماسبی یەکەم و شاژن دایکی شا ئیسماعیلی دووەم و شا محەممەد خودابەندە و ھەروەھا داپیری شا عەباسی یەکەم بوو. سوڵتانام یەکێک بوو لە ژنە بەھێزەکانی مێژووی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی.
ژیان
سوڵتانوم بێگم کچی عیسا بەگ مەوسیلوی ئەق قویونلو بوو. سوڵتانومیش وەک تاجلوو خانمی دایکی تەھمەسپ سەر بە ھۆزی مەوسیلوی تورکمان بووە و ئامۆزای سێیەمی مێردەکەی بووە لە ڕووی دایکییەوە. موسا سۆڵتان، پارێزگاری ئازەربایجان برای بوو. بە ئەگەرێکی زۆرەوە تەھمەسپ لە دەوروبەری سەردەمی مردنی باوکی، ئیسماعیلی یەکەم ھاوسەرگیری لەگەڵ کردبوو. ئەو بوو بە ھاوسەری سەرەکی و دوو کوڕی بۆ لەدایک بوو، لەوانە محەممەد خودابەندە کە لە ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی شاملو-ئۆستالجودا لەدایکبووی ساڵی ١٥٣٢ بوو، کاتێک تەھمەسپ خۆی تەنیا تەمەنی ھەژدە ساڵ بوو ئیسماعیلی دووەم کە لە ساڵی ١٥٣٧ لەدایکبووە. سوڵتانوم بێگم دوای دەربەدەری تاجلوو خانم بۆ شیراز لە ساڵی ١٥٤٠ بەرزبووەوە بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی حەرەم دەرباری شاھانەی سەربەخۆی ھەبوو و وەزیرەکەی خواجە ئیبراھیم خەلیل بوو. ھەروەھا نازناوی شەرەفی مەھدی ئولیای بەدەستھێنا.
حوکمڕانی کوڕەکانی
ئەو لە سەردەمی ئیسماعیل دووەمدا پێگەی بەھێزی خۆی پاراست، چونکە ھۆزەکەی، مەوسیلوو، ھەروەھا پشتگیریان لێدەکرد. لە سەردەمی محەممەد خودابەندەی کوڕی و عەباسی یەکەمی نەوەدا زیندوو بووە. سوڵتان بێگم لە کاتی لابردنی محەممەد خودابەندەی کوڕی لە دەسەڵات و دەستبەکاربوونی شا عەباسی یەکەم نەوەکەی لە ژیاندا بوو. لە دەرباری نەوەکەیدا جێگە و ڕێزی ھەبوو. دواجار لە ساڵی ١٥٩٣ کۆچی دوایی کرد، بە فەرمانی شا عەباس لە مەزاری ئیمام ڕەزا بە خاک سپێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٧ پۆل:مردووانی ١٥٩٣ پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٦
ساکورا (ڕوونکردنەوە)
ساکورا، بە کانجی (桜)، بە کانجی کۆن (櫻)، بە ھیراگانا (さくら)، بە کاتاکانا (サクラ)، ناوێکی ژاپۆنییە لە کرانەوەی گوڵی گێلاسەوە یان داری گێلاس ھاتووە.
ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران
دەستپێک
دوابەدوای خۆپێشاندانە بەربڵاوەکانی ساڵی ٢٠١٨ لە ئێران، پێنج حیزبی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ڕێکەوتی ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ (١٩ی بەفرانباری ١٣٩٦ی کۆچی ھەتاوی) بۆ تاوتوێکردن و ھەڵسەنگاندنی دۆخەکە لە دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستان لێک کۆ بوونەوە، ھەموو لایەنەکانی بەشدار جەختیان لەسەر دانیشتین و ئاڵوگۆڕیی زیاتری بیروڕا سەبارەت بە پرسە گرینگەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران کرد، لە درێژەدا ڕۆژی شەممە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ (٣٠ی بەفرانباری ١٣٩٦ کۆچی ھەتاوی) ھەمان پێنج حیزب لە ناوەندی سەرکردایەتیی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان کۆ بوونەوە و پاش کاتژمێرێک گفتوگۆ، پێکھاتنی ناوەندی ھاوکاریی حیزبە سیاسییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان ڕاگەیاند. ناوەندەکە لەو ڕۆژەوە بە فەرمی دەستی بە کارەکانی خۆی کرد. بنەما سەرەکییە سیاسسییەکانی ناوەندی ھاوکاری بریتین لە: ڕووخاندنی کۆماری کۆماری ئیسلامی ئێران، سێکۆلاربوون و دێموکراتیکبوونی پێکھاتەی سیاسیی داھاتووی ئێران و دەستەبەرکردنی مافە نەتەوایەتییەکانی خەڵکی کوردستان. ناوەندەکە خاوەن دوو ئەرکە: ئەرکە سەرەکییەکەی ھەوڵە بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی و بەرەیەکی کوردستانی لە ڕۆژھەڵات، ئەرکەکەی دیکەشی ھەڵوێستوەرگرتنە بەرامبەر بە بۆنەکان و ڕووداوە سیاسییە گرینگەکان لە ڕێگەی دەرکردنی بەیاننامە و ڕاگەیاندن.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبەکانی دژبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:حیزبە قێخەکان لە ئێران پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:حیزبە دامەزراوەکانی ٢٠١٨ پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٨ لە باشووری کوردستان پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٨ لە ئێران
دەرەناخێ
دەرەناخێ (Derenaxê، ) دێیەکە لە گوندستانی دزڵی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی دەرەناخێ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٥٢٣ کەس لە ١٢٩ بنەماڵەدا بووە.
خەلات
خەلات یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای بدلیس ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٣٥٫٢٣٦ کەس بووە، کە نزیکەی ١٩٫٥٥١ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
دەرەناخێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
خەلات
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای بدلیس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بدلیس پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
قزلڕەبات (شارۆچکە)
قزلڕەبات شارۆچکەیەکی شارستانی مورغابە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٤٧١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تاجیکستان
١٨١٦
ساڵی ١٨١٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨١٦
جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٣
جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٣ یەکەم پاڵەوانیەتی جامی شای ئیسپانیایە، کە لەڕێکەوتی ٦ی نیسانی ١٩٠٣ دەستی پێکرد و لەڕێکەوتی ٨ی نیسانی ١٩٠٣ یاری کۆتایی لە مەدرید ئەنجامدرا، لەنێوان ئەتلەتیکۆ بیلباو و ڕیال مەدرید و ئەنجامدرا و بە ئەنجامی ٣-٢ لەبەرژەوەندی ئەتلەتیکۆ بیلباو کۆتای ھات و توانی بۆ جاری یەکەم ئەم جامە بەدەستبھێنێت.
سەرچاوە
پۆل: وەرزەکانی جامی شای ئیسپانیا
پەرەسەندنی بەردەوام
پەرەسەندنی بەردەوام (بە ئینگلیزی: sustainable development) چەمکێکە کە لە دوای ساڵی ١٩٧٠وە پەیدا بوو و گرنگییەکی تایبەتی لە پیشەسازی و ئەندازیاریدا پێ درا. پەرەسەندنی بەردەوام بریتییە لە "دابین کردنی پێویستییەکانی خەڵکی سەردەم بە بێ ڕێگری کردن لە نەوەکانی داهاتوو بۆ دابین کردنی پێویستییەکانیان". پەرەسەندنی بەردەوام پرۆسەیەکە بۆ گەییشتن بە ئامانجەکانی پەرەسەندنی مرۆڤ، لەکاتێکدا بە بەردەوامبوونی تواناکانی سیستمە سرووشتییەکان بۆ بەدیھێنانی سەرچاوەکانی وزە و خزمەتگوزارییەکانی ئێکۆسیستم. ئەگەرچی چەمکی مۆدێرنی پەرەسەندنی بەردەوام بەتوندی لە ڕاپۆڕتی ساڵی ١٩٨٧ی بروندتلەند وەرگیراوە، بەڵام ئەم بیرۆکەیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتێک پێشتر، ئەو کاتەی کە بەڕێوەبرنی بەردەوامی دارستانەکان و نیگەرانییەکانی سەدەی بیستەم سەبارەت بە ژینگە لەئارادا بوو.
رەھەندەکان
پەرەسەندنی بەردەوام لە سێ رەھەند، پانتایی یان کۆڵەکەدا وەسف کراوە. لە مۆدێلی سێ رەھەندیدا، بریتین لە "ئابووری، ژینگە و کۆمەڵگا" یان "ئێکۆلۆژی، ئابووری و دادپەروەری". ئەم مۆدێلە لەلایەن ھەندێک نووسەرەوە پەرەی پێدراوە بۆ کۆڵەکەی چوارەم؛ کولتوور، دامەزراوەکان یان حکوومەت.
بەستەری دەرەکی
پلاتفۆرمی زانستی پەرەسەندنی بەردەوام، ماڵپەڕی نەتەوە یەکگرتووەکان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پەرەسەندنی بەردەوام پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
١٨١٧
ساڵی ١٨١٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨١٧
ئایەت
ئایەت (بە عەرەبی: ) ئایەتەکان ناوی کۆیە، بەواتای نیشانە و بەڵگە دێت، پێویستە لەکۆتایی ئایەتەکەدا بوەستیت و ھەندێک ئایەتیش ھەیە پێویستی بەخوێندنەوەی چەند ئایەتێکی پاش یان پێشی ھەیە. ژمارەی ئایەتەکانی قورئان ٦٢٣٦ ئایەتە. یەکەمین ئایەت کە دابەزی بۆ سەر پێغەمبەر ئایەتی بووە. دریژترین ئایەتی قورئان ئایەتی ٢٨٢ی سورەتی البقرةیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئایەت پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل لویی کووریێر دو مێرێ
پۆل لویی کووریێر دو مێرێ نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٢ پۆل:مردووانی ١٨٢٥ پۆل:نووسەرانی پاریسی
چارڵز بابیج
وێنۆک|چارڵز باببەج چارڵز بابیج (ماوەی ژیان:٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٧٩١ لەندەن تاکوو ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٧١ لەندەن).چاڕلز زانا و ماتماتیکزان و فەیلەسووف و داهێنەر و ئەندازیاری میکانیکی ئینگلیزە. چارڵز لەساڵی ١٨٤٢دا توانی ئامێریDifference engine داهێنا کە دەیتوانی شیکار و چارەسەری کێشەکانی سێگۆشەزانی و لۆگاریتمی دەکرد.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩١ پۆل:مردووانی ١٨٧١ پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
سیبەوەی
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی دەیەی ٧٩٠ پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان پۆل:خەڵکی ھەمەدان
ژیربێژی (مەنتیق)
ژیربێژی یان تێگەیشتووی یان مێشک یان درک پێ کردن بریتییە لە درک پێ کردنی شتەکان لەڕێی بیروھۆش و بنیاتنانی ڕاستی وە چەسپاندنی لە ڕێی جێگیرکردنی ژیربێژیەوە، یان لە ڕێی گۆڕین و بەرەوپێشبردنی مامەڵە، سیستەمی یاسای و بۆچوونەکان کە بەندە لەسەر ڕاستی و درووستی نوێ.
مێشکی مرۆڤ بە چەند چالاکیەک ناسراوە کە دەتوانێت پێی ھەڵبستێت وەک فەلسەفە، زانست، زمان، بیرکاری و ھونەر کە ئەمانە کرداری تایبەتمەندن بە مرۆڤ و ھەندێک جار وەک درک ناودەبرێت.
ژیربێژی سەرنجێکە کە ڕووداو، دیاردە یان ھەڵسوکەوت ڕوون دەکاتەوە. ژیربێژی بەھانەیە بۆ بڕیارەکان و ژیربێژی ڕوونکەرەوەی دیاردە سروشتییەکانە ھەروەھا شیکەرەوەی شێوازی ھەڵسوکەتی تاکەکانیشە.
فەیلەسوف و زاناکان ھەوڵیان داوە لێکۆڵینەوە لەسەر شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤ بکەن، بۆ نموونە کردارە درکی و دەمارەخانە پەیوەندیدارەکان چین و چۆن ھۆکارە کلتوریەکان کاریگەری دەکەنە سەر بیرکردنەوەکانی مرۆڤ. ھەروەھا زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکان دەیانەوێت ڕوونی بکەنەوە کە ئایا دەکرێت ژیربێژی مرۆڤ بە شێوازی ئەلیکترۆنی زیرەک شیبکرێتەوە یان وێنە بکرێت. لێکۆڵینەوەی دی ھەوڵی تێگەیشتن دەدات کە ئایا دەکرێت ئاژەڵەکانی دی جگە لە مرۆڤ بتوانن وەک مرۆڤ بە ژیربێژیانە بیر بکەنەوە.
مێژووی فەلسەفی
ئەو پێشنیارەی کە ژیربێژی پێگەیەکی تایبەتی داوە بە مرۆڤ لە سروشت دا بۆتە جێی مشتوومڕ و ناونراوە بە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی و دواتر بە زانستی نوێی ڕۆژئاوایی ناسێنراوە. فەلسەفە دەکرێت پێناسە بکرێت وەک ڕێگەیک بۆ ژیان لەسەر بنەمای ژیربێژییانە و ژیربێژی لە کۆنەوە بابەتێکی سەرەکی و گەورە بووە لە گفتووگۆدا.
کێشە باوەکانی ژیربێژی
فەلسەفە ھەندێک جار وەک شێوە ژیانی ژیربێژیانە پێناسە دەکرێت. دوو پۆڵ کێشە سەرھەڵدەدات دەربارەی ژیربێژی کە جێی سەرنجی فەیلەسوفەکانە. یەکەم پرسیار: ئایا مرۆڤ دەتوانێت دڵنیا بێت کە ژیربێژی دەتوانێت زانست و ڕاستی دەستەبەر بکات بە شێوازێکی باشتر لە ڕێگاکانی دی. پرسیاری دووەم: ژیانی ژیربێژیانە، ژیانێک کە ئاراستە کرابێت لەلایەن ژیربێژیەوە، چاوەڕێی ئەوەی لێ دەکرێت کە ژیانێک دەستەبەر بکات خۆشبەختانە تر بێت بۆ مرۆڤ وەک لە ڕێگاکانی تری ژیان.
لەسەردەمی کۆنەوە ھەتا ئێستا پرسیاری ڕۆڵی ژیربێژی لە ڕووبەروبوونەوەی ڕاستی دا وەک خۆی ماوەتەوە لە گفتووگۆی بابەتە فەلسەفیەکان دا (کە ھەندێک جار وەک ناکۆکی دەبینرێت لە نێوان جوڵانەوەی پلاتۆی و جوڵانەوەی ئەرستۆی). ئەرستۆ پێی وایە، خەڵکی ژیربێژی بەکاردەھێنن بۆ گەیشتن بەو دەرئەنجامەنەی کە پێیان وایە دروستە و ئەم دەرئەنجامانە لەلای ئەرستۆ دڵنیاکەرەوەترن لە دەرئەنجامەکان کە سەرچاوەکەیان ھەستەکانە.
لە لایەکی دیکەوە، ئەگەر ئەم دەرئەنجامە ژیربێژیانە تەنھا لەسەر بنەما ھەستیەکان بێنە کایەوە ئەوا ژیربێژیانترین دەرئەنجامەکان ھەرگیز ناکرێت وەک ڕەھا تەماشا بکرێن چونکە ھیچ یەکێک لە بنەما سەرەتاییەکان لە ھەڵەبەدەر نیین.
بەھۆی ئەمەوە پرسیارگەلێک سەرھەڵدەدات دەربارەی بنەما سەرەتاییەکان یان خاڵەکانی دەستپێکی ژیربێژی بۆ یەکێک کە دەیەوێت بگاتە دەرئەنجامی ڕاستەقینە. بیرۆکەی تاقیکاری (ھەندێک جار ھاوەڵە لەگەڵ بۆچوونەکانی ئەرستۆ بەڵام بە ڕێژەیەکی زیاتر ھاوڕایە لەگەڵ فەیلەسوفە بەڕیتانیەکانی وەک جۆن لۆک و دەیڤد ھیوم) جەخت دەکاتەوە لەوەی کە سەرچاوەی سەرەتایی ھەستی تەنھا خاڵی دەستپێکردنی ژیربێژی و ھەوڵە بۆ گەیشتن بە ڕاستی. ئەم بیروبۆچوونە زۆرجار رێخۆشکەرە بۆ دەرئەنجامی ئەوەی ڕاستی ڕەھا ھەرگیز بەدەست ناھێنرێت. بیرۆکەی نموونەییەتی (ئایدیالیزم) (کە ھاوەڵە لەگەڵ پلاتۆ و ڕێبازەکەی) بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕاستیەکی دروستر و بەرزتر بوونی ھەیە و ھەندێک کەس دەتوانن یەکسەر بگەنە ئەو ڕاستییە ڕەھا بەبێ پشت بەستن بە ھەست و ئەوە سەرەکیترین بوونی ڕاستییە کە بوونی ھەبێت.
پەرەسەندنی ژیربێژی
بۆ ھەر جۆری گیاندارێک و توخمێک توانای ژیربێژیانە دەکرێت یارمەتیدەرێکی بەرچاو بێت بۆ باشتر تێگەیشتن و پێشبینی کردنی ژینگەی چواردەوریان. زانایانی فەڕەنسی دان سپێخبێ و ھیگۆ مێخسی پێداگیری دەکەن لەسەر ئەوەی کە دەکرێت ھێزی تر کاریگەری ھەبووبێت لەسەر پەرەسەندنی ژیربێژی و دەڵێن کە زۆر سەختە مرۆڤ بەتەنھا خۆی ژیربێژییەکی کاریگەری ھەبێت چونکە مرۆڤ بە تاکەکەسی ناتوانێت گومان لە بیرباوەڕەکانی خۆی بکات. ژیربێژی زۆرترین کاریگەری ھەیە کە بە کۆمەڵەیی بەئەنجام بگەیەنرێت وەک ئەوەی لە پرۆژە زانستیەکان دا سەلمێندراوە. ھەر کۆمەڵەیەک توانی ڕێگە بدۆزێتەوە بۆ بەرجەستەکردنی ژیربێژی بەشێوەیەکی کاریگەر ئەوا توانیویەتی توانای ھەموو ئەندامەکانی کۆبکاتەوە و سوودیان لێ ببینێت.
بڕیارنامەی ٣٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ١٩٧٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ داگیرکرانی تیمۆری ڕۆژھەڵات لە لایەن ئیندۆنیزیاوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٩١٤‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا
ڕاستەوخۆ پڕژاندی گازۆلین
) هەروەها ناسراوە بە پڕژێنەری راستەوخۆی گازۆلین یان سپارک ئیگنیشن راستەوخۆ تێکردن(sidi) یان تێکردنی فیول ستارتیفاید(fsi). شێوەیەکە لە شێوەکانی تێکردنی سوتەمەنی کە لە بزوێنەر نوێی دوو هەنگاو یان چوار هەنگاو بەکاردێت. گازۆلینەکە لە رێگەی دەرچەیەکەوە بە پەستانێکی زۆر بەرز راستەوخۆ دەچێتە ناو ژووری سوتان بۆ هەر لولەیەک، پێویستە پەستانێکی هەبێت زۆر زیاتر بێت لە پەستانی ئەتمۆسفێر(کەش) کە پێشتر پەستانێکی کەمتر بەکاردەهات لە و پەستانەی ئیستا بەکاریدێنین لە پڕژێنەری راستەوخۆی گازۆلین.
بەکارهێنانی سیستەمی GDI دەتوانێت چوستی بەرز بکاتەوە و دەردانی دوکەلیش کەمبکاتەوە.
يەكەم [ گى دى ئاى ] مەكينە تا بگات بە بەرهەمهێنان پێشكەش كرا لە ١٩٢٥ بۆيێك مەكينەى لۆريى پەستانى-نزم. چەند ئوتۆمبێلى ئەڵمانيێك بۆش ميكانيكى [ گى دى ئاى ] سيستەميان بەكار هێنا لەكە ١٩٥٠كان، لەگەڵ ئەوەشدا بەكارهێنانى تەكنەلۆجياكە دەگمەن مايەوە هەتايێك ئەليكترۆنى [ گى دى ئاى ] سيستەم پێشكەش كرا لە ١٩٩٦ لەلايەن ميتسووبييشى بۆ ئوتۆمبێلى ماس-پرۆدوسد.[ گى دى ئاى ] گرتنەخۆى خێرا بينيووە لەلايەن پيشەسازيى ئۆتەمەوتيڤ لە مسالە بەم دوواييەنەدا، زيادی كردنكردووە لە وڵاتە يەكگرتووەكان لە ٢.٣٪ى بەرهەمهێنان بۆ مۆدێل ساڵ ٢٠٠٨ ئۆتۆمبيل بوو بە نزيكەيى ٥٠٪ بۆ مۆدێل ساڵ ٢٠١٦ بە شیوەیەکی بەرچاو زیادی کرد.
GDI شوێنی خۆی کردەوە لە پیشەسازی ئۆتۆمبێلدا کە لە ساڵی 2008 لە سەدا 2.3 مۆدێلی ئۆتۆمبێلەکان GDI بوون بەلام لە سالی 2015 بەرهەمهێنانی مۆدێلی GDI زیادی کرد بۆ 45 لە سەدا.
بنچینەی ئیشکردنی
شێوازی تێکەڵە (charge)
' ' شێوازی تێکەڵە ' بزوێنەری پڕژێنەری ڕاستەوخۆئاماژە  دەكات بۆ چۆن سووتەمەنيەكە بڵاو دەكرێتەوە بەدرێژايى ژوورى سوتان:
1_ ' شێوازی تێکەڵەی چونيەك 'ەكە سووتەمەنى تێكەڵى هەيە بە يەكسانى لەگەڵ هەواكە بەدرێژايى ژوورى سوتان، هەروەك لە پرژێنەری مەین فۆڵد.
2_ چۆنيەتيى جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو ناوچەيێكى هەيە لەگەڵ چڕيێكى زۆر سووتەمەنى لەدەورى پلاكى پڕيشك، و چڕيى کەمی سووتەمەنى(lean mixture) زياتر دوورە لە پلاكى پڕيشك.
جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو
جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو ناوچەیەکی بچووک لە هەوا و سووتەمەنی درووست دەکات لە دەورووبەری پلاکی پریشک(spark plug) کە ئەم ناوچەیەش بەو هەوایەی لە شوێنەکانی تری سلندەرەکە(cylinder ) دەورەدراوە. کە ئەمەش بە هۆی کەم چوونە ناوەوەی سوتەمەنیەوە درووست دەبێت، وە رێژەی هەوا بە سووتەمەنی زۆر زیاتر دەبێت کە دەبێتە 65:1. هەروەها جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو  دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی لە دەست دانی گەرمی بە دوورخستنەوەی گری ئاگر لە دیوارەکانی سلندەرەکە.
بۆ بەجێهێنانی جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو بزوێنەری GDI سووتەمەبیەکە راستەوخۆ لە ناو سلندەرەکە دەکرێت نەک بەشێوەی نا راستەوخۆ( واتا سووتەمەنیەکە ڵەگەل هەوا تێکەل دەبێت ئینجا دەچێتە ناو سلندەرەکە کە ئەم رێگایە بۆ سیستەمە کۆنەکان بەکار دەهات)، لە هەنگاوی پەستان (Compression). بۆشایەکی بچووک لە سەرەوەی پستنەکە دروست دەکات کە هەندێک جار بە کاردێت بۆ تێکردنی سوتەمەنی یە کە لە دەورووبەری پلاکی پریشک وە ئەم تەکنیکەش دەبێتە هۆی چری کەمی سوتەمەنی کە بە کاربرێتەر یان کۆنڤێنشناڵ مەحاڵە بتوانی بگەیت بە چری کەمی سوتەمەنی.
گازۆلین پڕژێنەری راستەوخۆی گازۆلین سوتەمەنی ناتوانێ هەمان ئاست وەکو بەشەکانی ڕۆنکاری بۆ پڕژێنەر دیزڵ بەدەست بهێنێت، هەندێجار دەبێتە سنوردارکردنی پەستانی تێکردنی سوتەمەنی لە بزوێنەر دا، پەستانێک لە لولە دەکرێت کە بە نزیکەی دەکاتە 20MPa(2.9ksi) بۆ نەهێشتنی داخورانی لە رادەبەدەری پرژێنەر(injector).
لە هەندێک بەکارهێنەکانی، پڕژێنەری راستەوخۆی گازۆلین دەبێتە هۆی (جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو(stratified fuel charge mode) ) کەمترکردنەوەی  بری سوتانی سوتەمەنی (چری کەمی سوتەمەنی (ultra lean mixture) ) و چوستی سوتەمەنی و کەمکردنەوەی دەردانی دووکەڵ لەو کاتانەی کێشی کەمی لەسەرە.
GDI  رێگە بە بزوێنەر دەدات بە شێوازی (جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو) کاربکات، کە پێشی دەوترێت چری کەمی سوتانی سووتەمەنی (ultra lean burn) لە کێشی کەم، بۆ کەمکردنەوەی بە کارهێنانی سوتەمەنی و کەمکردنەوەی دەردانی دووکەڵ. بەلام بۆ کێشی زۆر بزوێنەرکە دەگەرێتەوە بۆ (مۆدێلی چونیەکی باو یاخود کۆن traditional homogeneous mode) کە سووتەمەنی و هەوا تێکەل یەک دەکرێن لە سلندەرەکە بە شێوەیەکی یەکسان کە رێژەی هەوا بە سووتەمەنی دەکاتە 14.7:1 بۆ کێشی مامناوەند و ڕێژەی هەوا بە سووتەمەنی زیاترە بۆ کێشی بەرزتر.
حەلیمەی سەعدیە
حەلیمەی سەعدییە ناوی حەلیمە کچی ئەبوو زوئەیب کوڕی حارس لە هۆزی هەوازین، حەلیمە دایکی شیری پێغەمبەر محەممەدە.
ڕاستەوخۆ پڕژاندی گازۆلین
تەکنەلۆژیای هاوبەش
لە ئامێرەکانی تر کە بە کاردەهێنرێت بۆ تەواوکردنی GDi لە دروستکردنی (جۆری تێکەڵەی بەنزینی هەڵمکراو) وەکو variable valve timing, variable valve lift, variable valve intake manifold.  هەروەها (ڕێژەیەکی کەم لە سوتان ) دەتوانرێ بەکار بهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی بەرزی رێژەی نایترۆجینی ئۆکسید (NOx) کە دەبێتە هۆی کەمی سوتانی سووتەمەنی.
حەلیمەی سەعدیە
ژیان
خێزانی حارس کوڕی عەبدول عوزا بوو، خاوەی سێ منداڵە بەناوەکانی عەبدوڵڵا کوڕی حارس، ئونەیسە کچی حارس و حوزافە کچی حارس کە بەناوی شەیما ناسراوە.
ڕاستەوخۆ پڕژاندی گازۆلین
زیانەکانی
پڕژێنەری راستەوخۆی گازۆلین(GDI) دەمەوانەکان خاوێن ناکاتەوە کاتێک سوتەمنی دە رژێتە ناو سلندەرەکە، لەو مەکینانەی کە GDI نین گازۆلینەکە بە ناو دەرچەی هاتنە ژوورەوەی سووتەمەنی دێتە ژوورەوە هەروەها دەمەوانەکانیش خاوێن دەکاتەوە بە (atomized oil)یشەوە ، وە خاوێن نەکردنەوەی دەمەوانەکان دەبێتە هۆی زیادبوونی کاربۆنی نیشتوو لە بزوێنەردا.
حەلیمەی سەعدیە
شیرپێدان
هۆزەکانی قوڕەیش منداڵەکانیان دەنارد بۆ بیابانەکانی دەوروبەری مەککە بۆلای بەنی سەعد لەهەوازین و بەنی لەیس لە کینانە، بەهۆی پارێزراوی و پاکیەتی زمانیان لەوشەی بێگانە، دایەنەکان دەهاتن بۆ مەککە بۆ ئەوەی مداڵەکان لەگەڵ خۆیان ببەن و ئەوەیان هەڵدەبژارد کە باوکی لەژیاندا ماوە، حەلیمە محەممەی لەگەڵ خۆی برد بۆ بیابانی بەنی سەعد و لەوێ پەروەردە بوو، دوای پێنج ساڵ گەڕاندیەوە بۆ لای ئامینەی دایکی. حەلیمە لەگەڵ مێردەکەی دوای دابەزینی سروش موسڵمان بوون، دوای غەزای حونەین هات بۆلای پێغەمبەر ئەویش عەبایەکەی خۆی بۆ ڕاخست تاوەکوو لەسەری دانیشێت، حەلیمە لە ساڵی هەشتی کۆچیدا مردووە و لە گۆڕستانی بەقیع نێژراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:ژنە سەحابەکان
ڕاستەوخۆ پڕژاندی گازۆلین
زیانەکانی
هەروەها کەمی سوتانی سووتەمەنی دەبێتە هۆی زیاد بوونی بری ئۆکسیدی نایترۆجین کە هەندێجار پێویستی بە هەلمژەری ئۆکسیدی نایترۆجین هەیە لە سیستەمی چوونەدەرەوەی دووکەڵ.بۆ ڕاستکردنەوەی رێژەی دەردانی گازەکان. بەکارهێنانی هەلمژەری ئۆکسیدی نایترۆجین سلفەریش کەم دەکاتەوە. بزوێنەرەکانی GDI ماددەی زیاتر بەرهەم دەهێنن وەک لە سیستەمەکانی تری تێکردنی سوتەمەنی. هەندێجار پێویستی بە فلتەر هەیە لە دەردانی دووکەڵ بۆ ڕاستکردنەوەی رێژەی گازە دەردراوەکان.
بەرهەم هێنانی زۆرترین توانا(power) لە خێرای بەرزدا (RPM) بۆ بزوێنەری (GDI) بە ئاسانی بە دەست نایێت، لەبەر ئەوەی کاتێکی کەمتری هەیە بۆ تێکردنی برێکی دیاری کراوی سوتەمەنی. لە سیستەمە کۆنەکانی تێکردنی سوتەمەنی وەکو(کاربرێتەر یان ثرۆتڵ بەدی فیول ئینجیکتشن )دەتوانرا لە هەر کاتێکدا سوتەمەنی بکرێتە ناو ئینتەک ئێر میکسچەر بەڵام لە gdi   پێویستە لە کاتێکی دیاریکراودا تێی بکرێت کە هەنگاوی ئینتەیکە  کە ئەمش دەبێتە هۆی RPMی بەرز. بۆ ئەوەی بەسەر ئەم کەمبوونەوە زالبن هەندێک لە بزوێنەری (GDI) هەروەکوو لە بزوێنەرکانی ئۆتۆمبێلی  (Toyota 2GR-FSE V6 and volkswagen EA888 14) دوو پرژێنەر هەیە بۆ دابین کردنی سوتەمەنی زیادە لە کاتی خێرای زۆری بزوێنەردا.
بڕیارنامەی ٣٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئایاری ١٩٧٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٩٢٣‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان
ئابنووس
چەپ|وێنۆک|200px| جۆرێک لە داری ئابنووس- Ebony چەپ|وێنۆک|200px| کۆتەداری ئابنووس- Ebony
کارڵ شمیت
کارڵ شمیت (1888-1985)(بە ئاڵمانی: Carl Schmitt) مافناس، فەیلەسووف و تیۆریسیەنی ئاڵمانییە. زۆربەی بەرھەمەکانی شمیت سەبارەت بە سەروەری یان حاکمایەتی (sovereignty) و چۆنیەتی پاراستنی سامانی یاسایی (Legal Order) لە ڕێگەی بڕیاری حاکمن. بە باوەری شمیت حاکم کەسێکە کە سەبارەت بە باری ئاوارتە بڕیار دەدا. ئەم بڕیارە بۆ ماوەیەکی کاتی سامانی یاسایی ھەڵدەپەسێری، بەڵام لە بەرامبەردا دەرفەتی ئەوە دەڕەخسێنی کە سامانی یاسایی بتوانێ دواجار بگەڕیتەوە. شمیت لە کتێبی ئیلاھیاتی سیاسیدا دەڵێت: چەمکە سیاسیە گرینگەکانی سەردەمی ئێستا، گشتیان چەمکگەلێکی ئیلاھیاتین.
ئابنووس
ئابنووس دارێکە لە تیرەی Légumineuses کە زۆرتر لە وڵاتی ھیند و ماداگاسکار و دوورگەی موریسدا دەڕوێ. چێوەکەی ڕەشە و زۆر قورس و ڕەق و گرانبەھایە. ئەم دارەش چەند جۆرە.
خانای قوبادی ناوی ئەم دارە لە ھەڵبەستەکەی خوسرەو و شیریندا بەکارھێناوە و محەممەدی مەلا کەریم لە فەرھەنگۆکی ھەمان کتێبدا ھێناویەتی.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کارڵ شمیت
شمیت یەکێک لە ڕەخنەگرانی جیددی لیبرال دیمۆکراسیە. گرینگایەتی بارودۆخێکی لە بار بۆ تەنفیزی نۆرمە یاساییەکان (Legal Norms) و دەستوور (Constitution)، شمیتی لە جۆرێک تۆتالیتێریانیسم نزیک کردەوە، تا ڕادەیەک کە پاش بە دەسەڵات گەیشتنی ھیتلێر و حیزبی ناسیۆنال سۆسیالیست، شمیت ماوەیەکی زۆر سەرقاڵی دۆزینەوەی پێوەندیەکی دەستوری و یاسایی لە نێوان پێشەوا (Führer) و خەڵک دابوو.
ئەندێشەی شمیت
شمیت لە سەرەتادا ھۆگری تێگەیشتێکی نوێکانتی لە یاسا و دەولەت بوو، بە جۆرێک کە دەوڵەت و سامانی یاسایی ھاوسان بن. بەڵام واقیعەکانی پاش شەری یەکەمی جیھانی شمیتی لەم تێگەیشتە نوێکانتیە ھەڵبری و بەرەو جۆرێک ریالیسمی ھاندا.
پاش ئەم شیفتە، شمیت بۆ جڵەوکردنی قەیرانەکانی پاش شەری جیھانی یەکەم سەرقالی لێکۆلینەوە لە سەر چەمکی دیکتاتۆری دەبێ. شمیت لە کتێبی "لەبارەی دیکتاتۆری"دا لە نێوان دیکتاتوری حاکم و دیکتاتۆری کۆمیسێریایی جیاوازی دادەنێ. دیکتاتۆری کۆمیساریایی لە جەنگەی قەیران دا دێتە ئاراوە تا ھەل و مەرجێک برەخسێنێ کە تێیدا دەستوور و نەزمی یاسایی وەکار کەونەوە. بەڵام دیکتاتۆری حاکم بە پێچەوانە ھەوڵ دەدا دەستووری ھەنووکەیی بە مەبەستی داڕشتنی دەستوورێکی دیکە ھەڵوەشێنێ کە بە باوەری خۆی دەستووری ڕاستەقینەیە.
دامەزراوەی ویکیمیدیا
thumb|لۆگۆی دامەزراوەی ویکیمیدیا دامەزراوەی ویکیمیدیا دامەزراوەیەکی خێرخوازی و قازانج نەویستە و بنکەی سەرەکیی لە سان فرانسیسکۆی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانە. جیمی وەیڵز دامەزرێنەر و خاوەنی ویکیمیدیایە. پرۆژەکانی ئەم دامەزراوەیە سەرھێڵین و بریتین لە ویکیپیدیا، ویکیفەرھەنگ، ویکیوتە، ویکیپەرتووک، ویکیسەرچاوە، ویکیمیدیا کۆمنز، ویکیسەفەر و ویکیدراوە و چەندانی تریش، ھاوکات پرۆژەکانی بە زۆربەی زمانەکانی جیھان لەبەر دەستدایە.
کارڵ شمیت
ئەندێشەی شمیت
لە نامیلکەی چەمکی ئەمری سیاسی شمیت لە ھەوڵی دۆزینەوەی ئەمری سیاسی دایە. بە باوەری شمیت ھەر چۆنێک کە ئەخلاق بە باسکردن لە سەر خێر و شەر (چاکە و خراپە)ە، جوانیناسی بە جوان و ناحەز و ئابووری بە قازانج و زیان سەرقاڵ بووە، سیاسەتیش بە دۆست و دووژمنەوە سەرقاڵە. بەڵام پۆلێنبەندی دۆست و دوژمن ئەوەندە بە ھێزە کە بە ئاسانی پۆلێنبەندیە ھونەری، ئایینی و ئابوریەکان دەخاتە پەراوێزەوە.
دامەزراوەی ویکیمیدیا
بەستەری دەرەکی
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە فلۆریدا پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
کارڵ شمیت
ئەندێشەی شمیت
شمیت لە کتێبی ئیلاھیاتی سیاسی دا حاکم وەک کەسێک کە لە سەر باری ئاوارتە بریار دەدا، پێناسە دەکا. حکم بەو کارە سنوورێک لە نێوان ژوورەوە و دەرەوە دیاری دەکا، لە حاڵیکدا کە خۆی ھەل ژوورەوە و ھەم لە دەرەوە دایە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزەرانی ئاڵمانی پۆل:مردووانی ١٩٨٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨ پۆل:فەیلەسووفانی خەڵکی ئەڵمانیا پۆل:تیۆریسیەنەکانی خەڵکی ئەڵمانیا پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
یاساکانی ئازادیی زانیاری بەپێی وڵات
یاسای ئازادی زانیارییەکان
لە ئەلبانیا، دەستووری ١٩٩٨ زامنی مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان دەکات، ئەو یاسایەش کە پاڵپشتی ئەو بنەما دەستوورییە دەکات بریتییە لە یاسای ژمارە ٨٥٠٣ لە ڕێکەوتی ٣٠ ی حوزەیرانی ١٩٩٩ لە بارەی مافی بەدەستھێنانی زانیارییەکان لە بارەی نووسراوە فەرمییەکان دەرچووە). ئەمە پێویست بەوە دەکات کە دەسەڵاتە گشتییەکان وەڵامی ھەموو داواکارییەک بدەنەوە کە لەبارەی نووسراوە ڕەسمییەکانەوە دەکرێن. https://web.archive.org/web/20060216225118/http://hidaa.gov.al/en/pub/law8503.htm
ئوسترالیا:
لە ئوسترالیا، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٨٢ لەسەر ئاستی فیدرالی دەرچوو، کە بەسەر ھەموو «وەزیرەکان و وەزارەتەکان و دەسەڵاتە گشتییەکان»ی کۆمۆن وێلس دەچەسپێندرێت. یاسای ھاوشێوەی ئەمەش لە ھەموو ویلایەتەکان و ھەرێمەکاندا ھەیە—لە ڤیکتۆریا، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٨٢؛ لە ھەرێمی پایتەختی ئوسترالیا، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٨٩؛ لە نیو ساوس وەیلز، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٨٩؛ لە باشووری ئوسترالیا، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٩١؛ لە تاسمانیا، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٩١؛ لە کوینزلاند، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٩٢؛ لە ئوسترالیای ڕۆژاوا، یاسای ئازادی زانیارییەکان ١٩٩٢؛ و لە ھەرێمی باکووریشدا، یاسای زانیارییەکان ھەیە.
بیلایز:
لە بێلایز، یاسای ئازادی زانیارییەکان لە ساڵی ٢٠٠٠ دا پەسەندکراوە و ئێستا لە جێبەجیکردندایە، ھەرچەندە لیژنەیەکی حکومی تێبینی ئەوەی کردووە کە «ئەم یاسایە سودێکی زۆری نەبووە تا ئێستا». http://www.belize.gov.bz/library/political_reform/p16.htm1
بۆسنیا و ەرزەگژڤینیا:
بولگاریا:
لە بورلگاریا، یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە گشتییەکان لە ساڵی ٢٠٠٠ پەسەندکرا، ئەمەش لە دوای ڕاسپاردەی دادگای دەستووری بۆ چەسپاندن یاسایەکی لەم جۆرەوە ھات.
کەنەدا:
لە کەنەدا، یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان ڕێگە بە ھاووڵاتیان دەدات کە داوای تۆمارەکان بکەن لە دەسەڵاتە فیدرالییەکان. ئەمەش لەلایەن کۆمیسیاری زانیارییەکانی کەنەدییەوە خرایە واری جێبەجێکردنەوە. ھەروەھا یاسایەکی تری تەواوکەر کە بریتییە لە یاسای تایبەتمەندییەتی ھەیە، کە لە ساڵی ١٩٨٣ ەوە. مەبەست لە یاسای تایبەتمەندی بریتی بوو لە درێژکردنەوەی ماوەی ئەو یاسایانەی کەنەدا کە پارێزگاری لە تایبەتمەندییەکانی تاکەکەسەکان دەکەن لە ڕووی پاراستنی زانیارییە تاکەکەسییەکانیان کە لەلایەن دامەزراوەی حکوومەتی فیدرالی ھەن و مافی دەستڕاگەیشتنی تاکەکەسەکان بەم زانیارییە تایبەتانەی خۆیان دابیندەکات. ئەمەش ترۆپکی پاراستنی مافی بڵاوکردنەوەیە (Copyright). داواکارییەکان لەبارەی پێشلکردنە مومکنەکانی ئەم یاسایە دەکرێت لەلایەن کۆمیسیاری (نھێنی تاکەکەسی) (Privacy) کەنەداوە بەرزبکرێنەوە. ھەرێم و ناوچە جیاوازەکانی کەنەدا بەھەمان شێوە یاسایان ھەیە کە دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە حکومییەکان رێکدەخات؛ لە زۆر بەی حاڵەتەکاندا، ئەمە بریتییە لە ھەر ھەمان یاسای ھەرێمیش بۆ پاراستنی زانیارییە تاکەکەسییە تایبەتمەندییەکانیش. بۆ نموونە، یاسای ئازادی زانیارییەکان و پاراستنی تایبەتمەندییەکان بەسەر وەزیر و دەزگا و دەستە و زۆرینەی لیژنەکان و ھەروەھا کۆلێژە کۆمەڵەیییەکان و ئەنجومەنی تەندروستی گەڕەکەکانی ھەرێمی ئۆنتاریۆ و کیوبیکدا دەچەسپێنرێت. لە کیوبیک ئەو یاسایەی مافی دەستڕاگەیشتن بەو دۆکیۆمێنتانەی کە لەلایەن دامەزراوە گشتییەکانەوە ھەڵگیراون و مافی پاراستنی زانیارییە تاکەکەسییەکان دەپارێزێت ھەڵدەستێت بە ڕێکخستنی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە حکومییەکان.
شیلی:
لە شیلی، دەقێکی دەستووری ھەیە بۆ ئازادی زانیارییەکان، بەڵام یاسایەک نییە بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکانی حکوومەت. ئەم مافەش کە لە دەستوور لە ڕێگەی مادە (١١)ی یاسای ژمارە ١٩٫٦٥٣ کە ھەڵسا بە ھەموارکردنی یاسای ژمارە ١٨٫٥٧٥ تێیدا ئەوە ھاتووە کە چاڵاکییە کارگێرییەکان لە دەزگاکانی بەڕێوەبردنی گشتی و دۆکۆمێنتەکانی ئەو ڕێکخراوانەی کە لەگەڵیان کاردەکەن ئاشکرا و گشتین. جەماوەری گشتی دەتوانێت داوای زانیاری بکات لەبارەیانەوە بە بوونی ئەم مەرجانەی خوارەوە: دەبێت ئەوە شتێکی نووسراو بێت و بۆ خۆی پێشتر ئاشکرا و لەبەردەستی جەماوەر نەبێت. دەبێت زانیارییەکە لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا دەستەبەربکرێت بۆ داواکار.
کۆڵۆمبیا:
لە کۆڵۆمبیا، دەستوور مافی دەستڕاگەیشتنی بە زانیارییە گشتییەکان بەخشیوە، و یاسای ژمارە ٥٧ ی ساڵی ١٩٨٥ بۆ فەرمانکردنی ئاشکرایەتی ڕەسمی بۆ کردار و دۆکیۆمێنتەکان ئەم مادە دەستوورییە دەچەسپێنێت، کە مافی دەستراگەیشتن بەو دۆکیۆمێنتانەی کە لە دام و دەزگا گشتییەکاندا ھەڵدەگیراون ەستەبەر دەکات.
کرواتیا:
لە کرواتیا یاسای مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان ساڵی ٢٠٠٣ ھەموو دەسەڵاتە گشتییەکان دەگرێتەوە.
کۆماری چیک:
لە کۆماری چیک یاسای ژمارە ١٠٦/١٩٩٩ کە داوای دەستڕاگەیشتنی ئازادانە بۆ زانیارییەکان دەکات و دام و دەزگاکانی حکوومەت و دەسەڵاتە خۆ بەڕێوەبەرایەتییە ناوچەیییەکان و ئەو دامەزراوە گشتیانەی کە تەمویلی گشتی بەڕێوەدەبەن ھەروەھا ھەر دەزگایەکی تر لەلایەن یاساوە ڕێگەپێدراوبێت بۆ ئەوەی بەو بڕیارە یاساییانە بگات کە پەیوەندیدارن بە کەرتی گشتی دەکەونە ژێر باری ئەو یاسایە.
دانیمارک:
لە دانیمارک، یاسای دەستڕاگەیشتن بە فایلەکانی بەڕێوەبردنی گشتی لە ساڵی ١٩٨٥ بەسەر زۆرینەی دام و دەزگاکان جێبەجێدەبێت، و بەندێکی نائاسایی لە یاسایەکە وا دەکات ئەم یاسایە زۆرینەی دابینکەرانی کەرتی تایبەت و گشتی وزەش بگرێتەوە.
ئیکوادۆر:
لە ئیکوادۆر یاسای بەرچاوروونی و دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان لە ساڵی ٢٠٠٤ ئەوە ڕادەگەیەنێت کە مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان لەلایەن دەوڵەتەوە زامنکراوە.
ئیستۆنیا: لە ئیستۆنیا یاسای زانیارییە گشتییەکان https://web.archive.org/web/20091123013320/http://www.legaltext.ee/et/andmebaas/tekst.asp?loc=text&dok=X40095K2&keel=en&pg=1&ptyyp=RT&tyyp=X&query=public+information ھەموو زانیاری ھەڵگرەکان دەگرێتەوە کە ھەموو دەزگاکانی حکوومەت و حکوومەتی خۆجێیی و کەسە یاسایییەکان لە یاسای گشتی و کەسە یاسایییەکان لە یاسای تایبەت ئەگەر ھاتوو ئەرکە گشتییەکانیان بەجێدەگەیاند وەک (دابینکردنی تەندروستی، خوێندن، ەتد) دەگرێتەوە.
یەکێتی ئەورووپا:
ڕێنمایی ژمارە ١٠٤٩/٢٠٠١ ی پەرلەمانی ئەورووپی و ئەنجومەنی ٣٠ ی ئایاری ٢٠٠١ تایبەت بە دەستڕاگەیشتنی گشتی بە دۆکیۆمێنتەکانی پەرلەمانی ئەورووپی و ئەنجومەن و لیژنەکان مافی دەستڕاگەیشتن بە دۆکیۆمێنتەکانی ھەر یەک لەم سێ دامەزراوەیە دەبەخشێت بە ھەر ھاووڵاتییەکی ئەم یەکێتییە یان بە ھەر تاکەکەسێکی سروشتی یان یاسایی کە جێنشین بێت یان نووسینگەی تۆمارکراوی لە ھەریەک لە وڵاتانی ئەندامی ئەم یەکێتییە ھەبێت. دۆکیومێنت بە مانایەکی بەرفراوان پێناسەکراوە و وا گریمانە دەکرێت کە ھەموو دۆکیومێنتێک بگرێتەوە، تەنانەت ئەگەر پۆلینیشکرابێت، ڕەنگە بکەوێتە ژێر باری مافی دەستپێڕاگەیشتن تەنھا لە حاڵەتێک دا نەبێت ئەگەر بکەوێتە خانەی یەکێک لە حاڵەتە جیاکراوەکان (استپناءات). ئەگەر داوای دەستڕاگەیشتن ڕەتکرایەوە ئەوا داواکار ڕێگەی پێدراوە کە داوایەکی تری دووپاتکەرەوە ئەنجامبداتەوە. دەکرێت سکاڵاکردنیش لە دژی ڕەتکردنەوەکە لە بەردەم لێکۆلەرەوەی یەکێتی ئەورووپا تایبەت بە سکاڵاکان ئەنجامبدرێت یان دەتواندرێت تێھەڵچوونەوەکە ببرێتە بەردەم دادگای سەرەتایی.
فینلەندا:
فەرەنسا:
لە فەرەنسا لێپرسینەوە لە فەرمانبەرە گشتییەکان مافێکی دەستوورییە، بەپێی ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ و مافی ھاووڵاتیان. یاسای چەسپێندراو لە فەرەنسا بریتییە لە (یاسای ژمارە ٧٨–٧٥٣ ی ١٧ تەممووز ١٩٧٨. لە بارەی ڕێوشوێنی جۆراوجۆر بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانی نێوان فەرمانگە حکومییەکان و خەڵکی گشتی لەسەر ڕێکخستنی جۆراوجۆری خاوەن مۆرک و سروشتی کارگێڕی و کۆمەڵایەتی و دارایی) ئەم یاسایە وەک ڕێسایەکی گشتی ئەوەی داڕشتووە کە ھاووڵاتیان دەتوانن داوای وێنەی ھەر دۆکۆمێنتێکی کارگێڕی بکەن (لە شێوەی پەڕاو یان لەسەر شێوە ژمارەیی کۆمیوتەری یان لەسەر ھەر شێوەیەکی تر) و ئەم یاسایە دەسەڵاتێکی کارگێڕی سەربەخۆ دادەمەزرێنێت بۆ ئەوەی چاوەدێری پرۆسەکە بکات.
جۆرجیا:
لە جۆرجیا گەلەیاسای کارگێڕی گشتی یاسایەک لەسەر ئازادی زانیارییەکان لەخۆوە دەگرێت.
ئەلمانیا: لە ئەڵمانیا، حکوومەتی فیدرالی لە ساڵی ٢٠٠٥ دا یاسای ئازادی زانیارییەکانی پەسەند کرد. شەش لە شازدە ویلایەت کە بریتیبوون لە بەندسلاندەر و نۆردرھێین – وێستفالن و شلیسویگ—ھۆڵستێین، ھامبۆرگ و برێمەن—ھەڵَسەن بە پەسەندکردنی یاسای ئازادی زانیارییەکانی تایبەت بە خۆیان. لینکی دەرەکی یاسایەک بۆ ڕێکخستنی دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکانی حکوومەتی فیدرالی ئەڵمانیا (یاسای ئازادی زانیارییەکان – FOIA) http://www.informationsfreiheit.info.
ھەنگاریا: لە ھەنگاریا، یاسای پاراستنی زانیارییە تاکەکەسییەکان و دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە خاوەن بەرژەوەندییە گشتییەکان، مافی دەستڕاگەیشتن درێژە پێدەدات تاوەکو ھەموو ئەو زانیاریانە بگرێتەوە کە بەرژەوەندی گشتیان تێدایە، و زانیارییەکانیش وەک ئەو زانیاریانەی کە لەلایەن دەزگایەکەوە پێشکەشدەکرێن کە وەزیفەیەکی حکومی بە ئەنجامدەگەیەنێت پێناسەکراون.
ەندستان: لە ەندستان یاسای مافی زانیارییەکان لەلایەن پەرلەمانی ەندستانەوە لە تەممووزی ٢٠٠٠ خرایە بەر چاو. ئەم یاسایە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دا ھێزی یاسایی و جێبەجێکردنی وەدەستھێنا. لەژێر ئەم یاسایەدا زانیارییەکان بوون بە مافێکی بنچینەیی ھاووڵاتیان؛ و ھەر لەژێر سایەی ئەو یاسایە پێویستە ھەموو دەزگاکانی حکوومەت یان ئەو دەزگایانەی کە لە ڕێگەی پارەبەخشینی حکوومەتەوە کاردەکەن کارمەندێکی زانیارییە گشتییەکان PIO دابمەزرێنێت. بەرپرسیارییەتی ئەم کارمەندانە PIO بریتییە لە دڵنیاکردنەوەی ئەوەی کە ئایا ئەو زانیارییەی داواکراوە ئاشکراکراوە بۆ داواکار لە ماوەی ٣٠ ڕۆژ یان لە ماوەی ٤٨ سەعات لە حاڵەتێک ئەگەر ئەو زانیارییە پێویست بوو بۆ ژیانی یان ئازادی کەسێک. ئەو یاسایە سوودی لە یاسا پێشووترەکانی چەند ویلایەتێکی دیاریکراو وەرگرتووە (لە ناویشیاندا مەھاراسترا گۆوە، کارناتاکە، دێلەی، ەتد) کە ڕێگەیان بە مافی بەدەستھێنانی زانیارییەکان (ھەر یەک بە پلەی جیاواز) بۆ ھاووڵاتیان لە بارەی چاڵاکییەکانی ھەر دامەزراوەیەک لە حکوومەتی ویلایەتەکان داوە. ژمارەیەک لە ھەڵدانەوەی زانیارییە گرنگەکان بووە ھۆی ئاشکراکردنی گەندەڵی لە پرۆژە جۆراوجۆرەکانی حکوومەت وەک پارە پەیداکردنی ناڕەوا لە سیستەمەکانی دابەشکردنی گشتی (کۆگاکانی دابەشکردنی بەشە خۆراک)، فریاکەوتنی کارەساتەکان، بونیادنانی ڕێگاوبانەکانی دەرەوە، ەتد. یاساکە بۆ خۆی خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە بەرەوپێشچوونی ەندستان بەرەو کراوەیی و لێپرسراوییەتی زیاتر.
ھەرچۆنێک بێت یاساکە چەند خاڵێکی لاوازی دیاریکراوی تێدا ھەیە کە بەربەست لەبەردەم جێبەجێکردنیدا دروست دەکەن. چەندین پرسیار لەسەر نەبوونی داواکاری خێرا و وەڵامنەدانەوەی داواکارییەکان دروستبوون. نەبوونی کارمەندێکی PIO ناوەندی وادەکات کە زەحمەت بێت زۆر بە ھەستیاری کارمەندی PIO ی دروست دەستنیشان بکەیت بۆ ئەوەی کار لەسەر داواکارییەکان بکەت. لەبەر ئەوەی کارمەندی PIO فەرمانبەری دامەزراوەی حکوومەتە ڕەنگە ئەم کارمەندە بەرژەوەندییەکی یاسایی ھەبێت لە ئاشکراکردنی زانیارییە زیانبەخشەکان لە بارەی چاڵاکییەکانی دامەزراوەکەی خۆی، کەواتە ئەمەش دەبێتە ھۆی بە گژییەکداچوونی بەرژەوەندییەکان. لە ویلایەتی مەھاراسترا مەزەندەکراوە کە تەنھا لە ٣٠٪ ی داواکارییەکان لە ڕاستیدا دانیانپێدانراوە بەوەی کە دەکەونە ژێر باری ئەو یاسایەوە. یاساکە ھەروەھا خۆی لە ئاشکراکردنی ئەو زانیاریانە دادەماڵێت کە کاریگەریان بەسەر ئاسایشی نیشتمانی و بەرگری و پرسەکانی تر کە دەکەونە ناو چوارچێوەی خانەی بەرژەوەندی نیشتمانییەکانەوە. بۆ زانیاری زیاتر سەیری یاسای مافی زانیاری بەدەستھێنانی ەیندی بکە: https://web.archive.org/web/20060728014714/http://persmin.nic.in/RTI/WelcomeRTI.htm
ئیسرائیل: لە ئیسرائیل، یاسای ئازادی زانیارییەکان ٥٧٥٨–١٩٩٨، پاڵپشتیکراو بە پەیڕەوەکانی ئازادی زانیارییەکان ٥٧٥٩–١٩٩٩کۆنترۆڵی ئازادی زانیارییەکان دەکات. ئەو دامەزراوانە دیاریدەکات کە دەکەونە ژێر ئەو یاسایە لە کۆمەڵێک جۆری بە لیستکراو، کە بەشێوەیەکی سەرەکی زۆرینەی دەزگا گشتییەکانی تێدایەو— دەرفەت بە حکوومەت دەدات کە لیستێک بە ناوی ھەموو ئەو دەزگایانە بڵاوبکاتەوە کە دەکەونە ژێر باری ئەو یاسایە، ھەرچۆنێک بێت ئەم لیستە وا پێناچێت کە بەشێوەیەکی ئاشکرا لەبەردەست بێت، ئەگەر لە ڕاستیدا ھەر دروستیشکرابێت. زۆر لە دەزگا گشتییەکان ناچار نین پەیڕەوەی یاسا بکەن، کە سنوور بۆ ئەگەرەکانی بەکارھێنانی لەلایەن ھاووڵاتیانەوە دادەنێت. ئێستا، ڕژێمی ئازادی زانیارییەکان لە ئیسرائیل شتێکی نا باوە بە جۆرێک کە تاکە دەوڵەتە تێیدا زانکۆ و کۆلێژە گشتییەکان ناکەونە ژێر باری ئەو یاسایە لەسەر بنەمای نیشتمانی؛ وەزارەتی داد ھەرچۆنێک بێت سەیری ئەوەی کردووە کە مەودای یاساکە فراوانتر بکاتەوە بۆ ئەوەی ئەم جۆرە دامەزراوانەش بگرێتەوە.
جامایکا: لە جامایکا یاسای پەیوەندیدار بریتییە لە یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیارییەکان ٢٠٠٢.
یابان: لە یابان، یاسای تایبەت بە دەستڕاگەیشتن بەو زانیاریانەی کە لەلایەن ئۆرگانە کارگێڕییەکانەوە پارێزراون" لە ساڵی ١٩٩٩ دا ڕاگەیاندرا و لە ساڵی ٢٠٠١ دا جێبەجێکرا. لە زۆر لە حکوومەتە خۆجێیییەکان، ئەم یاسایە پەیڕەوەکان ڕێکدەخات لە بارەی ئاشکراکردنی زانیارییەکان لە دوای نیوەی کۆتایی ھەشتاکانەوە.
سربیا و مۆنتینیگرۆ:
نەتەوەی سربیا و مۆنتینیگرۆ لە دوو کۆماری فیدرالی پێکدێت. لە کۆماری سربیا، یاسای تایبەت بە دەستڕاگەیشتنی ئازاد بەو زانیاریانەی کە گرنگی گشتیان ھەیە ئەم یاسایەش مافی دەستڕاگەیشتن بە دۆکیومێنتەکانی دەسەڵاتە گشتییەکان دەبەخشێت. یاسایەکی ھاوشێوە لە کۆماری مۆنتینیگرۆ پلە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٥ دا پاش پرۆسەیەکی چەندین ساڵە پەسەندکرا.