cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تەقیەدین محەممەد کوڕی مەعروف
تەقیەدین محەممەد کوڕی مەعروفی شامی ئەسەدی (؛ لەدایکبووی ١٥٢٦ – مردووی ١٥٨٥) زانایەکی عوسمانی بوو لە قاھیرە و ئەستانە ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەییووبییەکان، کە لە بوارە جیاوازەکانی ئەستێرەناسی، کاتژمێر، ئەندازیاری، بیرکاری، میکانیک و فەلسەفەی سروشتیدا دانەری چەندین پەرتووک بووە.
لە ساڵی ١٥٧٤ سوڵتانی عوسمانی، مورادی سێیەم بانگھێشتی کرد بۆ ئەوەی «مرصد» یان جێگای وردبوونەوەی ئەستێرەناسی لە پایتەختی عوسمانییەکان (ئەستەنبوڵ) دروست بکات و بە شارەزایییەکانی توانیی چاودێری ڕووداوی گرنگی «نەیزەک»ی ساڵی ١٥٧٧ بکات. ھەروەھا لەسەر مەکینەی ھەڵمی کاری کردووە. لە ھەمان ساڵدا و ڕۆژی ١١ی تەممووزی ١٥٧٧ نەیزەکێک تێ دەپەڕێ و داوا لە تەقیەدین دەکەن ڕوونکردنەوە بدات لەسەر ئەوەی نیشانەی چییە. تەقیەدین بە ھەڵە دەڵێت نیشانەی سەرکەوتنی سوپای عوسمانییە بەسەر سەفەوییەکاندا. پێشبینییەکەی ھەڵە دەر دەچێت بۆیە زانایانی ئایینی لە ساڵی ١٥٨٠دا، تەنھا سێ ساڵ دوای تەواوبوونی «مرصد»ەکە، ئەیڕوخێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢١ پۆل:مردووانی ١٥٨٥
گەودین
گەودین شارێکە لە گوندستانی گەودین، ناوچەی ناوەندی، شارستانی کەنگاوەر، پارێزگای کرماشان، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٣،٢٠٠ کەس لە ٨٦٧ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
٨ی ئاب
۸ی ئاب ٢۲۰ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲۱ لە ساڵی پڕدا). ١٤٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بەردەڕەش
بەردەڕەش شارۆچکەیەکی کوردستانە کە ناوەندی قەزای بەردەڕەش سەر بە پارێزگای دھۆکە. شوێنێکی ستراتیژی ھەیە کە دەکەوێتە نێوان ھەر سێ پارێزگای مووسڵ و دھۆک و ھەولێر، بەردەڕەش لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لە ساڵی ١٨٩٠ بووەتە ناوەندی ناحیە و بەم دواییە بە بڕیارێکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بوو بە ناوەندی قەزا.
ناوی بەردەڕەش
زۆر بۆچوون ھەن لەسەر ناوی بەردەڕەش لەوانەیە لەوەوە ھاتبێت کە خاکەکەی خاکێکی رەشە و زۆر بەپیتە بۆ کشتوکاڵ، یانیش لە شاخی ڕەش ەوە ھاتووە کە شوێنێکە دەکەوێتە نزیک بەردەڕەش و کاتی خۆی ئەو شوێنە شوێنی گوند بووە. بۆچوونێکی دیکە ھەیە دەڵێت کە ناوی بەردەڕەش لە چیای بەردەڕەش ھاتووە کە دەکەوێتە رۆژھەڵاتی کوردستانی گەورە و لەبەر وشکە ساڵی و بێ بارانییەوە خەڵکەکەی لە دەڤەری گەرمیان و شەقڵاوە‌ و ڕەواندز ھاتوونەتە ئەم دەڤەرە و ناوەکەیان لەگەڵ خۆیاندا ھێناوە.
دانیشتوانی بەردەڕەش
دانیشتوانی قەزای بەردەڕەش90% گۆرانن و گۆرانیش لە زۆر تیرە و بەرەباوک پێکھاتوون لەوانە رەشگەری، چۆپانی، گێژ، بۆت، زەنگەنە، شێخ بزێنی، رۆژبیانی ، ئۆمەربل، مووسەیی، شاسواری و ھتد. بەشێوەیەکی گشتی دەڤەری بەردەڕەش لە سێ ناوچەی سەرەکی پێکھاتووە کە بریتین لە ناوچەکانی ناوکوڕ، بەربنی ، بۆتان و ھەر شوێنێک لەمانە تایبەتمەندی خۆی ھەیە.
عەشیرەتی گۆران، کە زۆرینەی دانیشتوانی قەزای بەردەڕەش پێکدەھێنن، بە شێوەزاری تایبەتی خۆیان قسان دەکەن کە شێوەزارێکی نزیکە لەکوردیی ناوەندی نزیکەی ۹۰٪ی وەک شێوەزاری کوردی ناوەندیە. عەشیرەتی گۆران وەکو لەسەرەوە باس کراوە لە چەندین تیرە و بەرەباب پێکھاتووە کە بریتین لە: رەشگەری ٥٥% ، چۆپانی ٨٨% ، گێژ ٢٣% ، بۆت ١١% ، شێخ بزێنی ٢% ، خدری ١% ، زەنگەنە ١% ، ئەوانی دیکەش ٧ %.
جگە لە گۆران عەشیرەتی دیکەش ھەن لە ناوچەکە کە دیارترینیان سورچی و زێبارین. ھەروەھا لە حەفتاکانی سەدەی بیستەم ڕژێمی بەعسی رووخاو ھاوکات لەگەڵ ئەو سیاسەتە رەگەزپەرستانەییەی دژی کوردی باشووری کوردستان دەھێنا لە ڕاگواستن و تەعریب و ھتد... ژمارەیەکی زۆری خێزانی کوردی لە ناوچەکانی زوممار، ئەترووش، شێخان، رەبیعە ، مـرێبا گواستەوە بۆ ئەم  ناوچەیە و زۆربەی زۆریان تاوەکو ئێستا لە قەزای بەردەڕەش ماونەتەوە.
بەردەرەش لەسەردەمی رژێمی بەعسدا
لەبەر ئەوەی خەلکی ئەم دەڤەرە کورد پەروەر بوون و رۆلێکی ھەبوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی کورددا، دەبووایە خەلکی سنووری بەردەرەش لە ساڵی ١٩٧٩ – ١٩٨٠ کە ئەوسا ناحییەیێک بوو سەر بە قەزای ئاکرێ، و لەگەڵ خەڵکی قەزای ئاکرێ بکەونە سنووری ئۆتۆنۆمی، بەڵام بۆ ئەوەی ئامانجی خەڵکی ئەم دەڤەرە بەجێ نەگەیەنرێت رژێمی بەعس لەگەڵ دارودەستەکانی خۆیدا ھەستا بە ئەنجامدانی راپرسییەکی شەکلی لەسەر ئەم بابەتە و لە کۆتاییدا وای راگەیاند کە دەبێت سەر بە پارێزگای مووسل بێت. ناحیەی بەردەڕەش لەساڵی ١٩٣٢ تاوەکو راپەرینی بەھاری ١٩٩١ی گەلی کوردستان ، ٢٩ کەس وەکو بەرێوەبەری ناحیە دەست بەکاربوونە. ھەروەھا دوای راپەڕینیش واتە لەساڵی ١٩٩١ تاوەکو ١٦/٧/١٩٩٥ کە رژێمی بەعس دامودەزگاکانی خۆی لە ھەموو شارو شارۆچکەکانی کوردستان کێشایەوە ، بەردەڕەش بێ بەرێوەبەری ناحییە بوو. ھەروەھا پرۆسەی پەروەردە بەردەوام بوو لە دەڤەرەکە تاوەکو ساڵی ١٩٩٥ کە بەرێوەبەری ناحیە کەوتەوە کار.
سەرچاوەکان
کتێبی گۆرانەکان نووسینی ئەحمەد گۆران-۲۰۱۷ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
سیلڤەرھیل، ئەلاباما
سیلڤەرھیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی بالدوین، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٧٠٦ کەس بووە. ڕووبەری ٣٫١١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٢٧٫٠١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٩٧ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
دووڕەگەزخوازی
دووڕەگەزخوازی بە پێوەندیی ھەستی و سێکسی دێت لە لایەن کەسێکەوە بۆ ئەندامانی ھەردوو زایەند. واتە پیاوێک ھەستی خۆشەویستی بەرامبەر بە پیاوێک و ژنێکیش ھەبێت، و بە پێچەوانەوە. ئەو کەسانەی دووڕەگەزخوازن بە بێ جیاوازی ھەستی ئەوینیان بۆ ھەردوو جێندەر و زیاندەکان ھەن.
سەرچاوەکان
پۆل:دووڕەگەزخوازی پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە پۆل:خواستی ڕەگەزی
ئەبوو عەمر بەسری
زەببان کوڕی عەلا کوڕی عەممار کوڕی عوریان ناسناویشی ئەبوو عەمڕ، ، لە ساڵی ٦٨ یان ٧٠ـی کۆچی لە مەککە لە دایک بووە و لە بەسرە نیشتەجێ بووە و لە کووفە کۆچی دوایی کردووە. یەکێکە لە حەوت ئیمامە گێڕەوەکانی قورئان، ھەروەھا یەکێک بوو لە نەحوییەکانی مەدرەسەی بەسڕی، لەلای زۆر کەس قورئانی خوێندووە لەوانە حەسەنی بەسڕی و عاسم بن ئەبی نجود کووفی و ئیبن کەسیری مەککی و سەعید بن جوبەیر، ھەروەھا زۆریش لای ئەو خوێندوویانە، بەناوبانگترینیان کە لێیان ڕیوایەت کردووە ھەردوو ئیمام دووری و سووسی.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٧٧٠ پۆل:لەدایکبووانی ٦٩٠ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
سیپسەی، ئەلاباما
سیپسەی شارۆچکەیەکە لە کەرتی وۆکەر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٣٧ کەس بووە. ڕووبەری ١٫٢٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٤٩٫٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
ڕەحیماوا
ڕەحیماوا (Reḧîmawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٩ کەس لە ٢٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئارتەر شۆپنھاوەر
ئارتەر شۆپنھاوەر (؛ لەدایکبووی ١٧٨٨ – مردووی ١٨٦٠) فەیلەسووفێکی ئەڵمانی بوو، ناسراوە بە فەلسەفە ڕەشبینییەکەی، لەژیاندا شەیتانییەتی و شەڕی تەواوەتی دەبینێت، نەبوون ی لا پیرۆز بوو، و پێی وابوو کە خۆکوشتن کارێکی دروست و باشە و پەڕتووکی جیھان ئایدیا و ویستە ی نووسیوە، کە تێیدا ھەوێنی فەلسەفەی خۆی پیشان داوە، بۆیە دەبینرێت کە پەیوەندبی نێوان ویست و بیر دەبەستێتەوە و وا دەبینێت کە بیر یاخود مێشک ئامرازێکە لەنێو چنگ یان دەستی ویستدا و سەر بەخۆیەتی.
ژیان
ئارتەر شۆپنھاوەر لە ٢١ی مانگی شوباتی ساڵی ١٧٨٨ دا لەدایک بووە و فەلسەفەی لە زانکۆی جووتنجن لەنێوان ساڵانی ١٨٠٩ بۆ ١٨١١ز خوێندووە، پاشان گوێزراوەتەوە بۆ زانکۆی بەرلین لەنێوان ساڵانی ١٨١١ بۆ ١٨١٣ز کە لەوێدا کۆتاییی بە خوێندنەکەی ھێنا بە وەدەستھێنانی دوکتۆرا ئەمەش بەھۆی نامەکەیەوە کە لەژێر ناوی (چوار ڕیشەی بنەمای ھۆکاری بێ نیازکەر) دا بوو. ئەو نامەی دوکتۆرایەی شۆپنھاوەر سەبارەت بە مێشک بوو کە بەدنیای دەرەکیی گەیاندبوو. باوکی شۆپنھاوەر بەھۆی خۆکوشتنەوە مرد. کاتێک کە شۆپنھاوەر تەمەنی ١٧ ساڵ بوو واتا ساڵی ١٨٠٥ز، پاش ئەو ژیانێکی پڕ نەھامەتیی ژیا بەھۆی ناکۆکبوونی لەگەڵ دایکیدا. ئەمەش بەھۆی ژیانی ئازادی دوور لەھەموو بەند و کۆتێک کە دایکی دەژیا. پاش مردنی باوکی، پاشان ناکۆکییەکان لەگەڵ دایکیدا گەیشتە ئەوەی کە تەواو پەیوەندییان پچڕا، تا ئەو ڕادەیەی کە مرد و نەیبینی. ھەڵسوکەوتی دایکی بووە ھۆی دروستبوونی ڕقێکی زۆر بەرامبەر بە ژن کە تا درێژاییی ژیانی ئەو ھەستەی تێدا چەقیبوو، بۆیە تا مرد ھیچ پەیوەندییەکی لەگەڵ ھیچ ژنێکدا نەبوو. شۆپنھاوەر لە زانکۆی بەرلین لە نێوان ساڵەکانی ١٨٢٠ بۆ ١٨٣١ وانەی دەگوتەوە، بەڵام تێیدا سەرکەوتوو نەبوو. ھەروەھا، خوێندکارەکانیش پێی ڕازیی نەبوون، ئەمەش کێبڕکێی لەنێوان ئەو و مامۆستاکانی تردا دروست کرد. ھەروەھا، پیلانەکانیان دژ بەم گێڕا کە بووە ئەوەی کە کتێبەکانی پێشووازییەکی باشی لێ نەکرێت؛ ئەمەش وای کرد کە ھەست بە بێزاریی و بێ ھیوایی بکات، بەڵام لە کۆتایییەکانی ژیانیدا پەڕتووکەکانی پێشوازییان لێ کرا، بۆیە ھەستی بە دڵئارامی و دڵخۆشی کرد. ھەندێک پارەی شک دەبرد کە لە باوکییەوە بۆی مابۆوە. ئەم پارەیە وای کرد کە ببێتە خاوەنی دوو ژووری ھۆتێلێکی مامناوەند، لەو دوو ژوورەدا ماوەی ٣٠ ساڵی کۆتایی ژیانی بردە سەر، لەو کونج و دوو ژوورە بچووکەدا ژیانی بردە سەر، بەتەنھا، بەبێ دایک یان ھاوسەر یان منداڵێک و بەبێ خێزان، تەنانەت بەبێ نیشتمان، بێ ھاوڕێیەک، تەنھا یەک سەگ نەبێت کە تەنھا ھاوڕێی بوو، ناوی نابوو (ئەتما)، ئەویش ناوێکە لە (ڕۆحی جیھان)یاخود (ڕۆحیی تەواوەتی لەلای بەراھیمەکان) دەنرێت، بەڵام دانیشتووانی ھۆتێلەکە و کەسە نزیکەکان لە شۆپنھاوەرەوە، سەگەکەیان ناو نابوو «شۆپنھاوەرە بچووکەکە.»
بیر
فەیلەسووفێکی ئەڵمانیایی ڕەشبینی بێ باوەڕ بوو، شۆپنھاوەر تێبینیی ئەوەی کرد کە بوون دانراوە لەسەر بنەمای دانایی، لێزانین، کۆتاییپێھێنان، و ھەموو شتێک لە بووندا بەڵگەیەکی ڕاستگۆیە لەسەر بەڕێوەبردنی بکەر و توانای و دانایییەکەی و لێھاتوویییەکەی و کامڵییەکەی. ئەو مەزاجە تێکچو و گەندەڵەی شۆپنھاوەر و تیاڕوواویی ڕق و کینە تێیدا کە ھەموو نەفسی گرتبووەوە، ھەروەھا خۆشەویستیی ونبو، و دوژمنایەتیی ھەبوو لەنێوان ئەو و ھەموو ڕەگەزەکانی ژیان و زیندە، وای کرد کە جۆرێکی دیارییکراو ھەڵبژێرێت لە نووسین، ئەو ھەڵبژاردنەشی جێگیر بوو لەسەر لێکۆڵینەوە بوزا، پاشان پەڕتووکەکانی ئایینە ھیندییەکان، شوێنجێی ئەمانەش لەوەدا دەرکەوت کە ڕقی بۆ دروست بوو دژ بە ھەموو جیھان، ھەستیشی بەجۆرێک قووڵ بوەوە کە ھەستی دەکرد کە ھەموو دنیا خراپەیە، و ژیان جگە لە ئازار و ناخۆشیی و پیریی و مردن ھیچی تری تێدا نییە. ئایینی ھیندییش بەندە لەسەر ئەوەی کە ژیان بەندە لەسەر خراپە سروشتییەکان و ئەخلاقییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ئارتەر شۆپنھاوەر پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٨ پۆل:مردووانی ١٨٦٠ پۆل:جوانیناسی پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:بێدینەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پرشنگی نووری خودا
تەفسیری پرشنگی نووری خودا پەرتووکێکی وەرگێڕان و تەفسیری قورئانە کە لە لایەن زانا، فیزیکزان و نووسەری کوردی ئێرانی، موزەفەر پەرتەوماھ بە زمانی کوردی لە ٨٤٣ لاپەڕە نوسراوە و بۆ یەکەمین جار لە لایەن بڵاوکردنەوەی پەرتەو بەیان لە دوای مردنی پەرتەوماە، لە ساڵی ١٣٨٦ لە سنە بڵاو بووتەوە.
واھینە کە لە پێشەکی پەرتووکە ھاتووە، مووزەفەر پەرتەوماە نووسینی ئەم تەفسیرەی لە مێژووی مانگی کانوونی یەکەم ساڵی ١٩٩٥ زایینی (بەفرانباری ١٣٧٤ی ک. ھەتاوی) دەسپێکردووە و بە بەدواھێنانی نووسینی سورەتی تاھا، لە مێژووی ٢٥ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٨ی زایینی (١٥ی بەفرانباری ١٣٧٦ی ک. ھەتاوی) کاری دەستنووسی کتێبەکە لە شاری نیۆیۆرکی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بە دوای ھێناوە.
چاپێکی دیکەی ئەم کتێبە لە دوای مردنی پەرتەوماە، لە ٢٦ی ڕەشەمەی ١٣٨٨ ک. ھـ بەرامبەر بە ١٣ی ئازاری ٢٠١٠ لە لایەن بڵاوکردنەوەی پەرتەو بەیان لە ٨٤٣ لاپەڕە بڵاو بووتەوە.
کەسایەتیانێک وەکوو حەسەن ئەمینی، سەید عەبدوڵڵا قورەیشی، فەرەیدوون سپەری، محەممەد بەرزنجی و موشیر موستەفا گلالی (مشیر مصطفی گلالی) لە سەر ئەم پەرتووکە پێشەکی و وتاریان نووسیوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:قورئان پۆل:دەقە ئیبراھیمییەکان پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
فەرەیدوون حەکیمزادە
فەرەیدوون حەکیمزادە (لەدایکبووی ١٩٦٨ لە سەردەشت) نووسەر، وەرگێڕ و توێژەرێکی کوردە.
ژیان
فەرەیدوون حەکیمزاده خوێندنی سەرەتایی له قوتابخانەی "کوڕوش" (١٩٧٣ تا ١٩٧٨) له شاری سەردەشت تەواو کرد، و ماوەی ٣ ساڵی دوایی له قوتابخانەی راهنمایی "١٤ی سەرماوەز" بوو. ٤ ساڵی تر (١٩٧٩ تا ١٩٨٢) له دەبیرستانی "ئازادی" له رشتەی "عولومی تەجروبی" خوێند و به هۆی تۆپبارانی شاری سەردەشت دیپلۆمی له شاری مەهاباد وەرگرت. ساڵی ١٩٩٠ بۆ بەشی مامۆستایەتی وەرگیرا و هەر ئەو ساڵەش بۆ درێژەدان به خوێندن چوو ورمێ و فەوقی دیپلۆمی تەربییەتی وەرگرت و پاشان ساڵی ١٩٩٩ توانی درێژه به خوێندن بده له زانستگای عەلامه تەباتەبایی شاری ورمێ و لیسانسی "علوومی تەربییەتی" وەرگرت. پاشان ماوەی ٢٥ ساڵ له قوتابخانەکانی شارەکانی سەردەشت، مەهاباد و خەلیفان خەریکی وانه گوتنەوه بۆ. چالاکیی ئەدەبی و فەرهەنگیی له ساڵی ١٩٩١ به رەسمی دەست پێکرد.
له بواری فیلمی دۆکۆمێنتاری
ئەم فیلمه موستەنەد و دۆکۆمێنتاریانه لەگەڵ گروپی هەتاو فیلمی مەهاباد به سەرپەرەستی کاک ئومید قادری ئەقدەم ساز کراون.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:وەرگێڕە کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:خەڵکی سەردەشت
فایەق بێکەس
فایەق بێکەس (١٩٠٥ لە سلێمانی - ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨ )، یەکێکە لە شاعیرە بە ناوبانگەکانی کوردستانە.
ژیان
فایەق بێکەس، کوڕی "عبداللە بە‌گ"ی کوڕی "کاکە حە‌مە‌"ی کوڕی "ئە‌لیاسە قۆجە‌"یە. بنچینە‌ی بنە‌ماڵە‌یان لە قە‌ڵاچوالانە‌وە ھاتووە‌تە سلێمانی و خۆی لە ١٩٠٥دا لە سیتە‌ک ھاتووە‌تە ژیانە‌وە، ئە‌و دێیە‌ش بیست کیلۆمە‌تر‌ە‌یە‌ک لە باکووری ڕۆژە‌‌ڵاتی سلێمانی‌یە‌وە‌ دوورە و ئە‌و ئە‌وساتە‌ش سیتە‌ک سە‌نتە‌ری "شارباژیر" ‌‌‌‌‌‌بووە. عبدوڵڵا بە‌گی باوکی لە‌وێ "تابوور ئاغاسی" بووە. لە دایکیشیە‌وە لە بنە‌ماڵە‌ی ئاغە‌لە‌رە‌کانی سلێمانییە.
ساڵی یە‌کە‌م‌ و دووھە‌می تە‌مە‌نی لە سیتە‌ک بە‌سە‌ربردووە‌و، پاشان ماڵیان ھاتووە‌تە‌وە‌ سلێمانی و لە تە‌مە‌نی سێ ساڵایدا ئاوە‌ڵە‌ی دە‌رداوە. ھە‌ر بە مناڵی باوکی لە حوجرە‌ی فە‌قێ خستوویە‌تیە‌ بە‌ر خوێندن.
لە ١٩١١دا باوکی بە ئیشی میری نێرراوە بۆ خانە‌قی و لە‌وێوە‌ بۆ بەغدا. لە بە‌غداوە ئە‌نێرێ بە دوای ماڵ ‌و مناڵە‌کە‌‌یدا و ئە‌یانباتە‌ ئە‌وێ‌. پاش ساڵێک خۆی چووە بۆ تورکیا و ئە‌وانی لە بەغدا بە‌جێھێشتووە. ئیتر فائق باوکی نە‌دیوە‌تە‌وە. ھە‌ر لە‌و ماوە‌یە‌دا حە‌مە‌ سە‌‌عیدی برا گە‌ورە‌ی لە ئاوی دە‌جلە‌دا ئە‌خنکێ و دوابە‌دوای ئە‌و دایکیشی کۆچی دوایی دە‌کات و فایق ئە‌کە‌وێتە‌ لای خاڵی. ئە‌ویش‌ پاش چە‌ند مانگێک ئە‌مرێ ‌و فایق ‌‌و تاھیری برای ‌بچووکی بە بێکە‌سی ئە‌مێننە‌وە.
ئە‌و ساتە‌ی شە‌ڕی یە‌کە‌می جیھانی ھە‌ڵدە‌گیرسێت، ڕێی ھاتوچۆی نێوان بەغدا و سلێمانی دە‌گیرێت. "حاجی ئە‌مینی کاکە حە‌مە‌"ی مامی لە‌ سلێمانییە‌وە ئە‌نێرێتە‌ لای "حاجی عە‌لی ئاغا"، ئە‌وە‌ی لە‌ بەغدا بووە، کە‌ چاودێری فایق ‌و براکە‌ی بکات و ھە‌ر میراتێکیان لە باوک ‌و دایکیانە‌وە بۆ مابێتە‌وە بۆیان خە‌رج بکا. ئە‌ویش ئە‌یانداتە دە‌ستی "حە‌بە‌خان" ناوێک، ئە‌وە‌ی خێزانی ئە‌فسە‌رێکی خە‌ڵکی سلێمانی بووە‌ و لە بەغدا دانیشتووە.
ژنە‌کە‌ش مە‌ردانە ئە‌یانخاتە ژێر باڵی بە‌زە‌ییی خۆی ‌و وردە وردە پێیشیان ئە‌خوێنێ. دوو سێ ‌ساڵێک بە‌م جۆرە ژیان بە‌سە‌ردە‌بە‌ن. لە ١٩١٧دا کە‌ساسییە‌کی زۆریان تووش دە‌بێ. لە ١٩١٨دا حە‌بە‌ خان ئە‌یانباتە‌وە بۆ سلێمانی بۆ لای "حاجی ئە‌مین"ی مامیان.
فایق لە سلێمانی ئە‌خرێتە‌ قوتابخانە ‌و لە پۆلی سێھە‌مدا وە‌رئە‌گیرێ‌ و تا ساڵی ١٩٢٣ لە‌سە‌ر خوێندن بە‌ردە‌وام دە‌بێت. ھە‌موو ساڵێ بە یە‌کە‌م دە‌رئە‌چێ. لە‌و ساڵە‌دا لە‌سە‌ر ئارە‌زووی مامی ئە‌چێتە‌ قوتابخانە‌ی "علمیە‌" لە کەرکووک. بە‌ڵام بۆی ڕێناکە‌وێ لە‌وێ بخوێنێ، ئە‌چێتە‌ بەغدا و ساڵی ١٩٢٤ - ١٩٢٥ لە "دار العلوم" بە‌سە‌رئە‌با. لە‌وێش لە‌بە‌ردە‌م بژێوی بژی‌ و لە ساڵی ١٩٢٦ - ١٩٢٧دا ئە‌گە‌ڕێتە‌وە بۆ سلێمانی. لە‌وکاتە‌دا سلێمانی تە‌نھا پۆلی یە‌کە‌می ناوە‌ندیی تیا بووە، ناچار تێی ئە‌چێ.
لە‌و ساڵانە‌دا تە‌نگوچە‌ڵە‌مە‌ی ژیان ناچاری ئە‌کا دوکانێکی جگە‌رە‌چێتی بکاتە‌وە، بە‌ڵام ئە‌مە‌‌ش سە‌رناگرێ ‌و دە‌ستدە‌کات بە جگە‌رە ‌و شقارتە فرۆشتنی دە‌ستگێڕی و پاشان پە‌نا ئە‌باتە بە‌ر "ئە‌شغاڵ" و بە ڕۆژانە لە ڕێگای عە‌ربە‌ت ئیش ئە‌کاو چە‌ند مانگێک لە‌سە‌ر ئە‌م ئیشە دە‌بێت.
لە ١٩٢٨دا بۆ ماوە‌ی چە‌‌ند مانگێک لە ھەولێر ژیاوە. لە‌‌و سە‌ردە‌مە‌دا خوالێ‌خۆش‌بوو "قالە‌ی ئایشە‌ خان" ئە‌ندازیاری ئە‌شغاڵ بووە ‌و سە‌رپە‌رشتی کردنە‌وە‌ی ڕێگای ھەولێر - ڕە‌واندز - ڕایاتی کردووە. بێ‌کە‌‌س دۆستی لە ئە‌شغاڵ دامە‌زراندووە‌. ھە‌ر لە‌و ساڵە‌دا بێ‌کە‌س ئە‌بێ بە مامۆستای "زانستی" و لە ١٩٢٩دا ئە‌بیستێ باوکی لە مە‌رعە‌ش لە تورکیا مردووە. لە ساڵی ١٩٣٠دا بە ھە‌ر دە‌ردی ‌سە‌ریە‌ک بووە بە‌دوای میراتی باوکیا ئە‌چێ بۆ تورکیا، ھە‌ر لە‌و ساڵە‌دا بە نائومێدی ئە‌گە‌ڕێتە‌وە.
لە‌ئە‌نجامی ئە‌و ڕۆڵە‌دا ئە‌یگرن ‌و ئە‌یخە‌نە بە‌ندیخانە‌وە. ھە‌ر لە‌سە‌ر ئە‌م بە‌شداربوون ‌و سە‌رکردە‌یییە‌ی لە‌سە‌ر کاریش لایئە‌بە‌ن. ھۆنراوە‌ بە‌ناوبانگە‌کە‌ی "ئە‌ی وە‌تە‌ن مە‌فتوونی تۆم..."ی لە ناو بە‌ندینخانە‌دا نووسیوە‌تە‌وە
ئە‌و ساتە‌ی لە‌ بە‌ندینخانە‌ دێتە‌ دە‌رە‌وە، قوتابخانە‌یە‌ک ئە‌کاتە‌وە بۆ ئە‌وە‌ی وانە‌ی تێدا بڵێتە‌وە ‌و پێی بژی. لە ١٩٣٣دا میری وە‌ر‌ئە‌گرێ بە مامۆستا ‌و ئە‌ینێرێتە‌ مۆرتکە‌ی بازیان ‌و پاشان ئە‌ینێرێتە‌ تە‌وێڵە‌. لە ھاوینی ١٩٣٥دا لە‌گە‌ڵ کۆمە‌ڵە مامۆستایە‌ک، لە‌وانە‌ش یە‌کێکیان مامۆستا گۆرانی شاعیری بە‌ناوبانگ بووە، بە‌شداری لە کۆرسێکدا کردووە لە بە‌غدا بۆ مامۆستایان ئامادە‌ کراوە. بێ‌کە‌س لە‌و سە‌ردە‌مە‌دا مامۆستای قوتابخانە‌ی سە‌رە‌تایی بازیان بووە.
لە ساڵی ١٩٣٧دا لە وزە‌ی میریدا نامێنێت. مامۆستایە‌کی نە‌ترسی وە‌ھا لە سلێمانیدا ھە‌بێ گیانی خە‌بات ‌و کوردایە‌تی بڵاوبکاتە‌وە، دووری ئە‌خاتە‌وە بۆ حیللە‌ و پاش ساڵێک ئە‌ینێرێ بۆ عە‌مارە. بە‌ڵام بێ‌کە‌س ڕازی نابێت بچێ و دە‌ست لە ئیشە‌کە‌ی ھە‌‌ڵئە‌گرێ‌ و دێتە‌وە سلێمانی. لە‌وێش قوتابخانە‌یە‌ک ئە‌کاتە‌وە تا ١٩٤١ وانە‌ی تێدا ئە‌ڵێتە‌وە. ئە‌نجا ئە‌یکە‌نە‌وە بە مامۆستای قوتابخانە‌کانی میری ‌و تا دوایی ساڵی ١٩٤٨دا لە قە‌رە‌داغ ‌و سلێمانی ‌و سورداش‌ و ھە‌ڵە‌بجە‌ مامۆستا ئە‌بێ.
بێ‌کە‌س جگە‌ لە زمانی کوردی، عەرەبی و فارسی و تاڕادە‌یە‌ک ئینگلیزیشی زانیوە‌. بە‌تایبە‌تی لە عە‌رە‌بیدا دە‌سێکی باڵای ھە‌بووە. ھۆنراوە‌یە‌کی زۆری عەرەبی لە‌بە‌ربووە. ھە‌روە‌ھا بڵاوە،‌ کە "معلقاتی سبعە‌" بە‌تە‌واوە‌تی لە‌بە‌ربووە.
خیزان و منداڵەکان
بێ‌کە‌س دوو ژنی ھێناوە‌. یە‌کە‌میان لە ساڵی ١٩٣٥دا، بە‌ڵام ‌پاش ساڵێک بە نە‌خۆشی دە‌ردە‌باریکە کۆچی دواییکردووە ‌و مردنە‌کە‌ی کارێکی زۆری کردۆتە سە‌ر دە‌روونی بێ‌کە‌س ‌و وای لێکردووە ماوە‌یە‌ک گۆشە‌گیری ببێت.
ناوەرۆکی ھۆنراوەکانی
فایەق بێکەس شاعیرێکی نیشتمانپەروەر و دژی بێگانە پەرستی بوو. لە سەردەمی خۆیدا پاش خانی و حاجی قادر، یەکێک لە ئاڵاھەڵگرانی نیشتمانپەروەری بووە. ھۆنراوەی بیست و حەوت ساڵەکەی کە تێیدا ڕووی دەمی لە داگیرکەرانی کوردستانە، یەکێک لە ھۆنراوەی ھەرە مەنشوورەکانی وێژەی کوردییە.
کۆچی دوایی
لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨دا کۆچی دواییی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٤٨ پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
لێکدانی (زاوزێ پێ کردنی) سەگ
زاوزێ پێکردنی سەگ بریتییە لە کردەی جووتکردنی سەگە دەستنیشانکراوەکان بەمەبەستی پاراستن یان بەرھەم ھێنانی چەند خەسڵەت و تایبەتمەندێتییەکی دیاریکراو. کاتێک سەگەکان زاوزێ و زۆربوون ئەنجام دەدەن بەبێ دەستێوەردانی مرۆڤ ئەوا خەسڵەتی بەچکەکانیان لەڕێی ھەڵبژاردەی سروشتییەوە دەستنیشان دەکرێت بەڵام کردەی «لێکدانی سەگ» ئاماژەیە بۆ ھەڵبژاردەی دەستکردیی سەگەکان کە بەشێوەیەکی مەبەستدار لەڕێی خاوەنەکانیانەوە زاوزێیان پێ دەکرێت. لێکدان بەندە لەسەر زانستی بۆماوەییەکان بۆیە ئەو کەسەی بەم کردەیە ھەڵدەستێت دەبێت زانیاری لەسەر بۆماوە، تەندروستی و مەبەستی بەکارھێنانی سەگەکە ھەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت جۆرە گونجاوەکان لەیەک بدات و زاوزێیان پێ بکات.
مێژوو
مرۆڤەکان ھەستاون بە ھێشتنەوە و پاراستنی ئاژەڵە سوودبەخشەکان لە نزیک و چواردەوری شوێنی ژیانیان لە سەرەتاکانی مێژووی مرۆڤەوە. بەدرێژای ئەو چەند ھەزار ساڵە سەگەکان پەرەیانسەندووە بۆ چەند جۆر و کۆمەڵەیەکی جیا جیا وەک (سەگی پاسەوانی، سەگی ڕاوکەر و تانجی). بەمەبەستی ھێشتنەوە و بەردەوامی ئەم خەسڵەتە جیاوازانە مرۆڤەکان ھەستاون بە زاوزێ پێکردنی مەبەستدارانەی ئەم سەگانە بۆ ھاندان و دووبارە دەرکەوتنەوەی خەسڵەتە دیاریکراوەکان لە بەچکەکان دا. بەھۆی ئەم ڕێکارەوە سەدەھا جۆری سەگی لێکدراو پەرەی پێسەندراوە و ھەڵبژاردەی دەستکرد لە سەگەکان دا کاریگەری کردۆتە سەر قەبارە، شێوە و ھەڵسوکەوتی سەگەکان.
لەگەڵ گەشەسەندنی یانەکانی لێکدان و یانەکانی (کێنێل) دا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم دا چەندەھا جۆری سەگ لەم ماوەیەدا پەرەیان پێ سەندرا. ڕێکاری لێکدان زیاتر ڕێکخراوەیی بەخۆیەوە بینی بۆ پاراستنی خەسەڵەتەکانی بازدانە ناوازەکان وەک (قاچی کورت، دەموچاوێکی کۆرتبۆوە، ڕەنگ و پێھاتەی نوێ بۆ فەرووەکان). بڵاوبوونەوەی و فراوانبوونی ناوبانگی سەگەکان بووە ھۆی ئەوەی کە سەگەکان زیاتر بەھۆی ڕووخساریانەوە بڕیاریان لەسەر بدرێت وەک لەوەی لەسەر توانای کارکردنیان و ئەمەش بووە ھۆی ھاتنەکایەی ئامانجی جیاواز لە کاتی لێکدان دا، ئەم دیاردەی بەنرخییەی ڕووخسار بەرامبەر بە توانا بووە ھۆی گەشەکردنی خەسڵەتە دژوار و زیادەڕۆکان.
لە سەرەتادا تەنھا کەسانی دەوڵەمەند دەیانوانی خاوەندارێتی سەگە لێکدراوەکان بکەن و بیانکڕن بەڵام ئەمرۆ زۆرێک لە خەڵکی باری داراییان ڕێگەیان پێ دەدات بتوانن سەگێک بکڕن. چەندەھا ھۆکاری جیاواز ھەیە خەڵکی ھەڵدەستن بە کڕینی سەگە لێکدراوەکان، وەک (ویستی ھەبوون یان بەخشینی بێچووە سەگ، بە مەبەستی قازانج لێ کردن، بۆ ڕووخسار، ئارەزووکردن لە جۆرە لێکدراوێکی تایبەت و ڕاست کردنەوە و باشترکردنی ھەڵەی لێکدراوێک). ئەو ئەنجامدەرانەی ھەستی بەرپرسیارییان ھەیە گرنگی بە ھەڵسوکەوت، تەندروستی و ڕووخساری دوو سەگەکە دەدەن لە پێش لێکدانیان بۆ زاوزێکردن.
ڕەخنەکان
ھەندێک جۆری سەگەکان خاوەنی خەسڵەتە گواستراوەکانن کە دەکرێت پەرەبسێنێت بۆ کەم ئەندامی و نەخۆشییەکان. ھەندێک لە دیاردەکان سەلمێنراوە کە بە بۆماوەییانە دەگوێزرێنەوە وەک بارەکانی (شەلەلی ئێسکی حەوز، نارێکی چاو، ھەندێک لە کێشەکانی دڵ وھەندێک جۆرەکانی کەڕی). چەندەھا لێکۆڵینەوەی ورد لەسەر ئەم دیاردانە ئەنجامدراوە لەلایەن یانەکانی لێکدان و تۆمارگەکانی سەگ و لە کاتێک دا ھەندێک لە یانە تایبتەمەندەکانی لێکدان ھەڵدەستن بە بەخشینی زانیاری دەربارەی کێشە بۆماوەییە باوەکان. ھەروەھا ڕێکخراوە تایبەتەکانی وەک (ڕێکخراوی ئێشکی ئاژەڵان) زانیاری کۆ دەکەنەوە و بەردەستی دەخەن بۆ کەسانی ئەنجامدەری زاوزێ پێکەر و خەڵکی بە گشتی.
ھەندێک لە تۆمارگەکانی سەگ وەک (یانەی کێنلی ئەمریکی) بەڵگەنامەکان لای خۆیان دەپارێزن کە چەند کێشە و ناڕێکییەکی بۆماوەیی دیاریکراو تۆماردەکات لە دۆسیییەی ھەر سەگێک دا و ئەمە بە بڕوانامە ناسراوە. بۆ نموونە، لە ئەڵمانیا یانەی نەتەوەیی سەگی شوانی ئەڵمانی (German Shepherd) تۆمارگەیەکە کە ھەڵدەستێت بە ناساندنی شەلەلی ئێسکی حەوز وەک ناڕێکییەکی بۆماوەیی بۆ سەگەکانی سەر بەو جۆرە بۆیە ھەڵساوە بە دانانی ھەڵسەنگاندن بۆ ھەموو جۆرە سەگەکان بەمەبەستی دڵنیا بوونەوە لە نەبوونی شەلەل.
ھەندێک لە لێکۆڵەرەکانی زانست پێیان وایە کە پێشکەوتنەکان لە تەکنەلۆژیای زۆربوونی دەستکرد دەکرێت یارمەتیدەر بێت بۆ بەمەبەستەکانی لێکدانی سەگ بەڵام دەشکرێت «کاریگەری زیانبەخش» ی ھەبێت لە کاتی زیاد بەکارھێنان دا و ببێتە ھۆی زاڵ بوون بەسەر بنەماکانی ھەڵبژاردەی سروشتی دا. ئەم زانا و لێکۆڵەرانە داوای تێگەیشتنێکی قوڵتر و فراوانتری ھەڵبژاردەی سروشتی دەکەن کە ببێتە ڕێخۆشکەر بۆ دیدگەیەکی زیاتر سروشتییانەی لێکدانی سەگ. ھەروەھا گەیشتوونەتە ئەو دەرئەنجامەی کە "زانیارییە دۆزراوەکان دەرخەری ئەو ڕاستییەن کاتێک لێکدانی دەستکردانە ئەنجام دەدرێت لەلایەن مرۆڤەکانەوە ئەوا چەند جۆرێکی دیاریکراوی سەگ لەناودەچن و گۆرانکارییەکی ھێواش بەسەر مێشکیان دا ڕوودەدات.
یەکتاپەرستی
لە تیۆلۆجیدا، یەکتاپەرستی یاخود مۆنۆسیزم (لە وشەی یۆنانی: μόνος «تەنیا»، و θεός «خودا») بریتییە لە باوەڕبوون بە بوونی تەنیا یەک خودا. ئایینە یەکتاپەرستییەکان ئەو ئایینانەن کە بانگھێشتیی پەرستنی تەنھا یەک ھەبوو دەکەن، کە خودایە، بە پێچەوانەی ئایینە فرەپەرستییەکان کە بانگھێشتی پەرستنی زۆرتر لە خودایەک دەکەن.
بە بڕوای موسوڵمانان تاکە ئایینی یەکتاپەرستی ئیسلامە کە بریتییە لە (الله) بە تەنھا پەرستن و ھاوەڵ دانەنان بۆ (الله) و خۆ دانە دەست فەرمانەکانی (الله) و دوورکەوتنەوە لەو کارانەی کە (الله) قەدەغەی کردووە، ئەو کەسانەی کە لەسەر ئایینی ئیسلام دەڕۆن بڕوایان وایە کە ھیچ خودایەک یان خواوەندێک شایەنی پەرستن نییە جگە لە الله و محەممەدیش نێردراوی خودایە.
ھەندێکیش بڕوایان وایە کە ئایینەکانی مەسیحییەت، یەھوودییەت و زەردەشتییەت ھەر یەکتاپەرستی بە حیساب دێن، بەڵام ھەندێک لە موسوڵمانان ڕەنگە ئەم باوڕەیان قەبووڵ نەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:یەکپەرستی پۆل:فەلسەفەی ئایین
٧ی ئاب
٧ی ئاب ٢١٩ەم ڕۆژی ساڵە (٢٢٠ لە ساڵی پڕدا). ١٤٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کانی سپی، سەقز
کانی سپی (Kanîspî، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٦ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
سکایلاین، ئەلاباما
سکایلاین (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جەکسن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٨٥١ کەس بووە. ڕووبەری ١٠٫٣٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٢٫١٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
کانی سپی، سەقز
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سکایلاین، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
دیکتاتۆریەتی سەربازی
دیکتاتۆر یان دیکتاتۆرییەتی سەربازی بریتییە لە گرووپێک یان کەسێک لەڕێگەی بەکارھێنانی پڕۆسەی جێبەجێکاریی سەربازییەوە دەست بەسەر جومگە و پێگەکانی وڵات یان جوگرافیایەکی دیاریکراو بگرێت بەبێ کەوتنە ژێر ھیچ سنوورداربوونێک، زۆرجار پێناسەی دیکاتۆرییەت لە بێسنوورییەتەوە ھاتووە کە جگە لەو کەسە یان گرووپە کەسی تر ناتوانێت لە ھەمان ژینگە و مافدا بژیت.
دیکتاتۆریەت کاتێک پێناسە دەکرێت کە لایەنی بەرامبەر ناکەوێتە ژێر لێپرسینەوە و پرسیارلێکردنێک لەبەرامبەر کردارەکانی، و ئازادە لە جێبەجێکردنی ئەو کردارەی کە لایەنی بەرامبەر بەڕاستی دەزانێت و بانگەشەی بۆ دەکات لە دیکتاتۆریەتە سەربازییە دیارەکانی مێژوو وەک پڕۆسە سەربازییەکانی ئەدۆڵف ھیتلەری سەرکردەی حیزبی نازی لە ئەڵمانیا بۆ سەر تەواوی خاکی ئەورووپا. لە ئەمڕۆشدا کودەتای سەربازیی ٢٠٢١ی میانمار نموونەیەکە لە پڕۆسە دیکتاتۆرییە سەربازییەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دیکتاتۆرییەتی سەربازی
کانی سوور
کانی سوور شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی بانەدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ١٬١٣١ کەس بووه.
پەراوێزەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٩ی ئاب
۹ی ئاب ٢۲۱ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲۲ لە ساڵی پڕدا). ١٤٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خێزانی شاھانەی ژاپۆن
خێزانی شاھانەی ژاپۆن (皇室، کۆشیتسو) پێکھاتووە لە ئەندامی خێزانەی کە ئێستا سەرکردایەتی ژاپۆن دەکەن بەبەکارھێنانی ناوی ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆن لەژێر کاریگەری پاشایەتی دەستووری لە ژاپۆن. کە تەواوی وڵاتەکە لەژێر یاسا دەڕوات. لەکاتێکدا ئیمپڕاتۆر ھێمای «یەکخستنەوەی خەڵکە» ئەندامەکانی تری خێزانەکە ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی تر دەگرنە ئەستۆ، بەڵام ھەرچۆنێک بێت دەسەڵاتی یاسایان نییە، ناونیشان و پێگەی ئیمپڕاتۆر تەنھا بۆ ڕەگەزی نێر دەمێنێتەوە، و فەرمانڕەوایەتی ژاپۆن کۆنترین سیستمی فەرمانڕەوایییەتییە کە تا ئێستاش مابێتەوە لە جیھاندا.
خێزانەکە ١٢٦ فەرمانڕەوای بەڕێکردووە کە لە ئیمپڕاتۆر جینمو دەست پێدەکات (بەشێوەیەکی دێرێن ١١ی شوباتی ٦٦٠ی پێش زایین) تا ئیمپراتۆڕی ئەمڕۆ ناروھیتۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خێڵە ژاپۆنییەکان پۆل:بەشی پێداچوونەوە پۆل:بۆماوەناسی شاھانە پۆل:خێزانی شاھانەی ژاپۆن
پێکھاتەی جەماوەری عەرەبستانی سعوودی
ئەو هاوڵاتییانەن کە ڕەگەزنامەی وڵاتی سعودیە هەڵدەگرن و لەناوەوەی وڵات یان دەرەوەی وڵات دەژین و موسڵمانن و سووننە زۆرینەیە و شیعە ئیسماعیلیە و سۆفی کەمینەن. زمانی عەرەبی زمانی فەرمییە و سەرەڕای هەبوونی شێوەزاری جیاواز لەوڵاتەکەدا کە شێوەزاری حیجازی و نەجدی و ڕۆژهەڵاتی لەخۆدەگرێت.
بۆنە و یادەکان
ئەو بۆنە و یادانەی کە هاوڵاتیانی سعودی کۆدەکاتەوە دابەش دەبن بۆ دوو کۆمەڵە:
کۆکەرەوانی سووننە
ئەو بۆنانەی کە سووننەکانی سعودیە کۆدەکاتەوە و خۆشحاڵن تێیدا بریتین لە:
کۆکەراوەنی شیعە و هیتر
ئەو بۆنانەی کە شیعەکانی سعودیە و پەیڕەوانی دوانزدەیی کۆدەکاتەوە خەمبارن تێیدا بریتین لە:
ئاماری کۆمەڵگای سعودی
بەپشتبەستن بەئاماری سەرەتایی و خەمڵێندراوی ساڵی ١٤٣١ی کۆچی بەرامبەر ٢٠١١ی زایینی کەلەژێر بڕیاری ژمارە (٢٤٤)ی ڕێکەوتی ٢٦ی شەوالی ١٤٢٣ی کۆچیی ئەنجومەنی وەزیران ئەنجامدرا و شەوی سێشەممە/شەوی چوارشەممەی ١٣ی جومادەلئوولای ١٤٣١ی کۆچی ئەنجامدرا ئەنجامەکانی سەرژمێرییەکە بەم شێوەیە بوو:
سەرچاوە
بۆ ئامارەکان کۆمەڵگای سعودی
١٠ی ئاب
۱۰ی ئاب ٢۲۲ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲۳ لە ساڵی پڕدا). ١٤۳ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پارێزگای یەزد
پارێزگای یەزد لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی سمنان و ئەسفەھان ، لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای کرمان، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای خۆراسانی باشوور، لە باکووری ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی، لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای ئەسفەھان و لە باشووری ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای فارس ھاوسنوورە. چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای یەزد
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای یەزد یەزد
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠ یەکەم خولی تۆپی پێی ئەورووپی بوو، چوار ساڵ جارێک لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئەورووپاوە ڕێکدەخرێت. بڕیاردرا کە یەکەم پاڵەوانیەتی لە فەڕەنسا ئەنجام بدرێت و یەکێتی سۆڤیەت بە ئەنجامی ٢-١ لەکاتی زیادکراو لە یوگۆسلاقیای بردەوە. ژمارەی تیپە بەشداربووەکان ١٧ ھەڵبژاردە بوون.
کۆمەڵەکان
تکایە تەماشای پێکھاتەی ھەڵبژاردەکانی جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ١٩٦٠ بکە.
قۆناغی پاڵاوتن
چیکۆسلاڤیا ٤-٢ سەرکەوت لەو دوو یارییە.
چارەگی کۆتایی
ئیسپانیا ڕەتیکردەوە کە بۆ ئەنجامدانی یارییەکەی لە قۆناغی ھەشتی سەردانی یەکێتی سۆڤیەت بکات، لەبەر ئەوە بەکێتی سۆڤیەت بەبراوەی یارییەکە دانرا.
پارێزگای ھەمەدان
پارێزگای ھەوەدان یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ھەمەدانە.
پارێزگای ھەمەدان لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی زەنگان و قەزوین ، لە باکووردا لە گەڵ پارێزگای لوڕستان ، لە ڕۆژھەڵاتدا لە گەڵ پارێزگای مەرکەزی و لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگاکانی کوردستان و کرماشان ھاوسنوورە.
شارستانەکان
ئەم پارێزگایە لەسەر 10شارستان دابشکراوە کەبریتین لە ھەمەدان یان ھەمەان
مەلایێر یان ملە ئایر
ناوەن یان نەھاوەن
تووسرکان
دەرگەزین
فامنین
شارستان بەھار
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ھەمەدان ھەمەدان پۆل:پارێزگاکانی کوردستان پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
سلۆکۆم، ئەلاباما
سلۆکۆم شارێکە لە کەرتی جنیڤا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٩٨٠ کەس بووە. ڕووبەری ٢٤٫٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٠٫٤٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
کاشینک
وێنۆک|200px|گواستنەوەی ترۆمبێل و موسافیران بە کاشینک کاشینک بریتیە لە کەشتی بارهەڵگری بازرگانی کە بۆ گواستنەوەی ترومبێل و شتومەکی قورس بەکاردێت لەنێوان کەنداو و ڕوبار و هەموو ئەو ئاوانەی کەماوەکەی کەمە، کاشینکی جۆربەجۆر هەیە، مەزن و  بەهێز کە بۆ گواستنەوەی شەمەندەفەر و هەزاران کەلوپەلی قورس بەکاردێت بەجۆرێک دەتوانێت چەندین بەندەری ئاوی بکات وەک ئەوەی لەنێوان ئەڵمانیا و دانیمارک هەیە لەگەڵ شارە کەناراوەکانی ئیتاڵیا کە گەلێک جار بە تەکسی ئاویش بانگی دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:کەشتییەکان
ڕۆح
ڕۆح یان ڕەوان یان گیان (بە ئینگلیزی: Soul) زاراوەیەکە لەدوو دیوی ئایینیی و فەلسەفیی ھەیە، ماھییەت و پێناسەکەی دەگۆڕێت بەپێی فەلسەفە و ئایینەکان، بەڵام کۆکبوون ھەیە لەسەر ئەوەی ڕۆح پێک دێت لە زاتێکی پشتبەستوو بەخۆ، کە سرووشتێکی مەعنەوی ھەیە کە دەستی لێنادرێت. ھەندێکیش وای دادەنێت کە ڕۆح ماددەیەکی ئاسمانییە ڕەسەنە لە تایبەتمەندییە زۆر دەگمەنەکانی بوونەوەرە زیندووەکان. دوور لە ھەندێک ئایین و فەلسەفە، ڕۆح درووستبووە لە ڕەگەزێکی ھاوشێوە نەبوو لە جیھانی بوونەکاندا ھەروەھا بنەمای پێزانین و ھەست و ھەستپێکردنە. ڕۆح جیاوازە لە نەفس بەپێی بۆچوونە ئایینییەکان ھەندێک پێیان وایە نەفس ڕۆح و جەستەی کۆبۆوەن، ھەندێکیش پێی وایە کە نەفس پێدەچێت و پێشناچێت کە نەمر بێت، بەڵام ڕۆح تا دوای مردنی جەستەش نەمرە. گفتوگۆی بەھێز ھەیە لەنێوان ئایینەکان و فەلسەفە جیاوازەکان سەبارەت بە ڕۆح، ھەر لە پێناسەکەیەوە و تێپەڕبوونی بە درووستبوونیدا و کارەکەی و تا ڕۆڵەکەی لەکاتی مردن و دوای مردنیش، بەجۆرێ کە بۆچوونێکی زۆر باو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ڕۆح سەربەخۆیی تەواوی ھەیە لە جەستە و ھیچ نە لە بینینی جەستەیی یان ھەستەوەری نییە، ھەروەھا ناتوانرێت ببینرێت کاتێک کە دەڕوات و ھەندێک پێیان وایە جیابوونەوەی ڕۆح لە جەستە پێناسەیە بۆ مردن، ھەندێکیش بۆچوونەکانییان وایە کە ڕۆح لەھەردوو باری مردن و نووستندا دەستگیر دەکرێت، بەجۆرێ کە لەباری مردندا ڕۆح دەستگیر دەبێت و ژیانی جەستە کۆتایی دێت، و لەباری نووستنیشدا ڕۆح دەستگیر دەبێت و جەستەش ھەر زیندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زەین
یۆنان لە ئۆڵۆمپیاد
یۆنان یەکێکە لەو وڵاتانەی لە ھەموو خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشداری کردووە، ھەروەھا جگە لە ساڵی ١٩٦٠، بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کرد. یۆنان دوو جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، کە ھەردووکیان لە ئەتینای پایتەخت بووە. وەک وڵاتی دەستپێکردنی ئۆڵۆمپیادی ھاوچەرخ دەستنیشانکرا بۆ بەڕێوەچوونی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٨٩٦، ھەروەھا ساڵی ٢٠٠٤ بۆجارێکی دیکە میوانداری یارییەکانی ھاوینە کردەوە. شاندی یۆنان ھەمیشە وەک یەکەم وڵات دەچنە ناو یاریگاوە لە ڕێوڕەسمی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد، جگە لە ساڵی ٢٠٠٤ کە یۆنان لە کۆتاییدا وەک وڵاتی خانەخوێ ھاتە ناو یاریگاکە. وەرزشوانانی یۆنان بە کۆی گشتی ١٢١ مەدالیایان بەدەستھێناوە.
کەریماوای ئایخچی
کەریماوای ئایخچی (Kerîmaway ayixçî، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٨ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
برایان برۆبی
برایان ئبینیزەر ئادی برۆبی (لەدایکبووی ١ی شوباتی ٢٠٠٢) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی ھۆڵەندییە کە وەک ھێرشبەر یاری دەکات بۆ یانەی خولی نایابی ھۆڵەندی ئەیاکس.
کاروانی سەرەتایی
برۆبی دەستی بە کاروازی لاوێتی کرد لەگەڵ AFC پێش ئەوەی بەشدار بێت لە ئەکادیمیای ئەیاکس لە ساڵی ٢٠١٠.
ئەیاکس
برۆبی یەکەمین یاری خۆی لە خولی ھۆۆڵەندی بۆ ئەیاکس ئەنجامدا لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، وەک یەدەگ ھاتە یاریگا و گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥–٢ بەسەر فۆرتونا سیتارد. یەکەمین یاری خۆی لە ئەورووپادا ئەنجامدا لە قۆناغی کۆمەڵەکانی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەرامبەر ئەتلانتا لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ و ئاستەکەی ستایش کرا لەلایەن ڕاھێنەر ئێریک تێن ھاگ.
لە ٣ی شوباتی ٢٠٢١، بەڕێوەبەری تۆپی پێی ئەیاکس مارک ئۆڤەرمارس، پشت ڕاستی کردەوە کە برۆبی یانەکە جێ دەھێڵێت لە کاتی کۆتایی ھاتنی گرێبەستەکەی لە کۆتایی وەرز. برۆبی یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە پاڵەوانێتییەکی ئەورووپی لە ١٨ی شوبات، دووەم گۆڵی ئەیاکسی تۆمار کرد لە یاری یەکەمی قۆناغی ٣٢ ی خولی ئەورووپا کە بردنەوەیان تۆمار کرد لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر لیڵ.
لایپزیگ
لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢١، لایپزیگ گرێبەستی لەگەڵ برۆبی ڕاگەیاند. لە ١ی تەممووزی ٢٠٢١ پەیوەندی کرد بە یانەکەوە.
گەڕانەوە بۆ ئەیاکس بە خواستن
لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١، ڕاگەیەندرا کە برۆبی دەگەڕێتەوە بۆ ئەیاکس بۆ ماوەی شەش مانگ بە خواستن بە بێ ھەبوونی بژاردەی کڕین. ئەو درێسی ژمارە ١٨ی پێبەخشرا، کە پێشتر لەو وەرزەدا لەلایەن یۆرگن ئکێلێنکامپەوە لەبەردەکرا. یەکەم یاریکردنی خۆی لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەنجامدا لە یارییەک لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ئۆترێخت وەک ھێرشبەری سەرەکی، دوو گۆڵی تۆمارکرد پێش ئەوەی لە خولەکی ٧٠ دابنیشێت بۆ یاریزان داڤی کلاسن لە بردنەوەی ٣–٠.
گەڕانەوە بۆ ئەیاکس
لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٢، ئەیاکس گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ برایان برۆبی واژوو کردبە بڕی ١٦٫٣٥ ملیۆن یۆرۆ و ٣ ملیۆن یۆرۆی زیادکراو کە بەپێی ئاست و یاریکردن دەبەخشرێت.
کاروانی نێودەوڵەتی
برۆبی ڕەچەڵەکی غانییە و لە ھۆڵەندا لەدایکبووە، برۆبی بانگھێشت کرا بۆ ھۆڵەندای خوار ١٧ ساڵان لە ھەردوو جامی ئەورووپی خوار ١٧ ساڵی ٢٠١٨ و ٢٠١٩، ھەردوو پاڵەوانێتییەکەیان یەک بە دوای یەک بردەوە.
خەڵاتەکان
ئەیاکس
ھۆڵەندای خوار ١٧ ساڵان
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢ پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
دەستووری ژاپۆن
سەرچاوەکان
پۆل:بەشی سەردەم پۆل:یاسا لە ١٩٤٧ پۆل:سیاسەت لە ١٩٤٧ پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی سارد پۆل:حکوومەتی ژاپۆن
١١ی ئاب
۱۱ی ئاب ٢۲۳ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲٤ لە ساڵی پڕدا). ١٤۲ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بابە گوڕگوڕ
وێنۆک|بابە گوڕگوڕ
بابە گوڕگوڕ کێڵگەیەکی نەوتیە لە شاری کەرکووک. بۆیەکەمینجار ئەم کێڵگە نەوتییە لە ساڵی ١٩٢٧ دۆزرایەوە. تاکوو ١٩٤٨ گەورەترین کێڵگەی نەوتیبوو لەجیهان بەوەی لەمساڵە کێڵگەی غەوار لە سعودیە دۆزرایەوە.
پۆل:ناوچەکانی کوردستان
ڕێژاو
ڕێژاو، ڕیجاب یان ڕیجاو شارێکە لە گوندستانی بانزەردە، ناوچەی ناوەندی، شارستانی داڵاھۆ، پارێزگای کرماشان، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٦،٧٠٠ کەس لە ١،٤١٦ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
١٢ی ئاب
۱۲ی ئاب ٢۲٤ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲٥ لە ساڵی پڕدا). ١٤۱ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سمنان
سمنان (بە فارسی: سمنان) یەکێک لە شارەکانی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای سمنان و شارستانی سمنانە. ئەم شارە لە باشووری ڕیزە چیای ئەلبورز و باکووری دەشتی کەویر ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای سمنان پۆل:سمنان
ھانس زیمەر
ھانس فلۆریان زیمەر (؛ لەدایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٥٧) مۆسیقاژەن، ئاوازدانەر و بەرھەمێنەرێکی تۆماری ئەڵمانییە. کارەکانی بۆ یەکگرتنی مۆسیقای ئەلیکترۆنیک و ئۆرکێستراڵی کولتووری بوو. زیمەر لە ساڵی ١٩٨٠وە، کە زیاتر لە سێ دەیەیە، ئاوازی بۆ زیاتر لە ١٥٠ فیلم داناوە. ھەندێک لەو فیلمانەی ئاوازی بۆ داناون: پاشای دارستان (خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین فیلمی مۆسیقایی لە ١٩٩٥ وەرگرت)، تای کریسمۆن، جەنگاوەر، چەتەکانی کاریبی، دارک نایت تریلۆجی، دەستپێک، نێوانی ئەستێرەکان، دەنکیرک، و بڵید ڕەنەر ٢٠٤٩. چوار خەڵاتی گرامی، سێ خەڵاتی بریت کلاسیک، دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، و خەڵاتەکانی ئۆسکاری بەدەست ھێناوە. ھەروەھا ناوی لە لیستی ئەو ١٠٠ کەسە بلیمەتەیە کە ڕۆژنامەی دەیلی تەلەگراف بڵاوی کردووەتەوە.
ژیانی تایبەتی
ژنی یەکەمی زیمەر ڤیکی کارۆلین بوو، کە کچێکی لێ ھەیە. لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٠، زیمەر داوای جیابوونەوەی لە ژنی دووەمی سوزان زیمەر کرد، کە سێ منداڵی لێ ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:جووە ئاڵمانییەکان پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:خەڵکی دیزنی پۆل:خەڵکی ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن
ئارمردە
ئارمردە شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی بانەدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ٧٬٢٥٩ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ناوینەیاریی شەتڕەنج
ناوینەیاریی (بەئینگلیزی: Middlegame) لە شەتڕەنجدا ئەو بەشەی یارییەکە لەخۆ دەگرێت کە لە نێوان سەرەتای یاری و کۆتایاریدایە. ھێڵێکی ڕوون لە نێوان نێوەندەیاری و سەرەتای یاریدا نییە و بە ھەمان شێوەش لە نێوان کۆتایاری و نێوەندە یاریدا.
پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی
پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی یان دەتەپە (بە تورکی: Demokratik Toplum Partisi) لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ لە لایەن ژمارەیەک لە کەسایەتییە سیاسییەکانی کورد لە تورکیاوە دامەزرا. لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ توانی ٢١ کورسیی پەرلەمانی تورکیا بەدەستبھێنێت و ٩٨ پۆستی شارەوانیی ناوچەکانی باکووری کوردستانیش بۆ خۆی مسۆگەر بکات.
ناوینەیاریی شەتڕەنج
پۆل:شەتڕەنج پۆل:بنەماکانی شەتڕەنج پۆل:ناوینەیاری پۆل:تیۆری شەتڕەنج
پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی
ڕۆژی ١١/١٢/٢٠٠٩ دادگای دەستوری‌ تورکیا، پارتی کۆمەڵگای دیموکراتیی بە بیانووی ھەبوونی‌ پەیوەندی‌ لەگەڵ پەکەکە داخست، کە پارتەکە ھەردەم داخوازی ئاشتی و ئازادی دەکرد بۆ گشت گەلی تورکیا لەوانەش بۆ کوردستانیانی باکوور. ئەم پارتە جێگەی خۆی دا بە پارتی تازەدامەزراوی ب.د.پ، کە ئەویش پارتێکی کوردییە لە تورکیا و لە ساڵی ٢٠٠٨ دامەزرا لە ترسی ئەوەی کە پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتی لە ھەر کاتێک بە ھەر چ بیانوویەک دابخرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردایەتی پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٥ لە تورکیا پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥ پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
سمیتس ستەیشن، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ٢٠٠١ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
یۆرقوڵ
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
یانەی کۆپنھاگن
یانەی تۆپی پێی کۆپنھاگن (بەدانیمارکی:F.C. København) یانەیەکی تۆپی پێی دانیمارکی یە، کە دامەرزراوە لە شاری کۆپنھاگنی پایتەخت. پێشتر ھەردوو یانەی '''کۆپنھاگن ک. بی (١٥جار پاڵەوانی دانیمارک بوو) و یانەی وبوڵدکڵۆبن ١٩٠٣''' پێکھاتبوو دواتر ھەردوو یانەکە کرا بەیەک یانە بەناوی یانەی کۆپنھاگن لە ساڵی ١٩٩٢دا. خاوەنی یانەکە کۆمپانیایی پارکنی وەرزشیە. یانەکە توانیویەتی ٦جار خولی تۆپی پێی دانیمارکی بەدەست بھێنێت لەساڵەکانی: ١٩٩٣، ٢٠٠١، ٢٠٠٣، ٢٠٠٤، ٢٠٠٦، ٢٠٠٧ وە جامی دانیمارکی لەساڵەکانی: ١٩٩٥، ١٩٩٧، ٢٠٠٤. لەئێستا لەڕیزبەندی ٤٥ھەمین باشترین یانەکانی ئەورووپادایە.
سەرچاوەکان
[//ar.wikipedia.org/wiki/نادی_کوبنھاغن ویکیپیدیای عەرەبی]
سیستمی پەرلەمانی
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:سیستەمەکان پۆل:دیموکراسی پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:پرۆسەی پەرلەمان
ئیان مێردۆک
وێنۆک|ئیان مورداک ئیان مێردۆک (٢٨ی نیسانی ١٩٧٣ - ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥) ئەندازیاری نەرمەواڵەی ئەمریکی بوو. دامەرزرێنەری پڕۆژەی دیبیانە کە دابەشکراوەیەکی بنەڕەتی لینوکسە. لەساڵی ١٩٩٦ بەکالۆریۆسی لە زانستی کۆمپیوتەر لە زانکۆی پێردۆ لە ویلایەتی ئیندیانای ئەمریکا وەرگرتووە. لە تشرینی دوەمی ٢٠١٥ەوە بۆ کۆمپانیای دۆکەر ئیشی ئەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا
تەفسیری نامی
تەفسیری نامی پەرتووکێکی وەرگێڕان و تەفسیری قورئانە کە لە لایەن زانا و نووسەری کوردی مەلا عەبدولکەریم مودەریس بە زمانی کوردی لە ٦ بەرگدا لە ٣٣٦٠ لاپەڕە نوسراوە و بە ئامادەکردنی محەممەد عەلی قەرەداغی لە بەغدا لە چاپ دراوە.وە هندێک لە تەفسیرەکانی چەند هەڵەیەکی بچووکی تێدایە کە دەبێ ئاگاداریان بیت لەکاتی خوێندنەوە. یەکەمین جار لە ئێران لە ساڵی ١٣٦٦ ھەتاوی لە لایەن بڵاوکردنەوەی محەممەدی لەچاپ دراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:قورئان پۆل:دەقە ئیبراھیمییەکان پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
پیرەمێرد
سەردەمی منداڵی و لاوێتی
ناوی تۆفیق کوڕی مەحموود ئاغا کوڕی ھەمزاغای مەسرەفە. لە ساڵی ١٨٦٧ لە گەڕەکی گۆیژەی شاری سلێمانی لەدایک بووە. پیرەمێرد لە بارەی ژیانی منداڵیی خۆیەوە لە ژیاننامەکەیدا دەڵێت:
پیرەمێرد بەم ناز و نیعمەتەوە و بە چاودێری و خۆشەویستییەوە پەروەردە کرا، تا تەمەنی گەیشتە حەوت ساڵان، ئەوسا ئیتر بردیانە حوجرەی مەلا حسێن گۆچە، ھەتا خوێندنی تەواو کرد لەوێ مایەوە، ئینجا سمایلنامە و چەند کتێبێکی تری وردیلەی خوێند.
ڕۆژێک تۆفیقی تەمەن ھەشت-نۆ ساڵان لەگەڵ مامۆستاکەیدا لەسەر ھۆزانێکی (حافز)ی شیرازی تێک دەچن، چونکە پیرەمێرد خۆی بە خاوەن ماف دەزانێت، نایەوێت لە قسەی خۆی پاشگەز ببێتەوە و داوای لێبوردن لە مامۆستاکەی بکات، ناچار حەسەن ئەفەندی مامی لەو حوجرەیە گواستییەوە و بردی بۆ حوجرەی مەلا سەعیدی زڵزڵەیی، کە دەیباتە ئەوێ، حەسەن ئەفەندیی دەڵێ: «تۆفیق، ئومێد دەکەم دەم و نەفەسی ئەم زاتە پاکە بتکا بە ھەڵبەستوانێکی وەکوو من.» بەمەدا دەردەکەوێت کە حەسەن ئەفەندی مامیشی ھەر ھۆزانڤان بووە، ھەرچەندە بەداخەوە کە ئێمە ھەتا ئێستا ھیچ ھۆنراوەیەکی ئەومان دەست نەکەوتووە. لەم حوجرەیەدا سەرەتای بەھرەی شیعر وتنی تێدا دەرکەوت، خووی دایە خوێندنەوەی وێژە و شیعر و سەرگوزشتەی ئەدیبان و ھۆزانوانان، لەسەر دابونەریتی کوردەواری و بەپێی ئەوەی کە لە بنەماڵەیەکی عەشایەردا چاوی ھەڵھێنابوو، ئارەزووی سوارچاکی و تفەنگچێتیی پەیدا کرد. شۆرەتی سوارچاکیی پیرەمێرد بەناوبانگ بوو، وەک مامۆستا سەجادی دەیگێڕێتەوە، لە شاخی ھەڕووتە، کە پیادە بە ئاستەم پێیدا سەردەکەوێت، ئەم بەتا و لەسەردا ئەسپی ھێناوەتە خوارەوە، بەسەر پردی قەشان و تەپادا بەغار پەڕیوەتەوە. لە دوای ئەوەی کە ئیتر بەرەبەرە لە خوێندنەکەشی پێش کەوت، وا پێویست بوو لەسەر فەقێیەتی دەوام بکات.
لە سەرەتاوە لە مزگەوتەکەی باپیری کە ئێستاش ماوە (مزگەوتی ھەمزاغا)، کە نزیک ماڵی خۆیان بووە و لە نزیک باخێک بووە پێیان وتووە باخی پوورە بەگی، کە لە گەڕەکی گۆیژەیە و چاپخانەکەی پیرەمێرد لە نزیک ئەو مزگەوتەیە، لای مەلا مەحموود دەرسی عەرەبی دەخوێنێت، لە خوێندنی عەرەبیدا دەچێتە پێشەوە و دەست ئەکا بەخوێندنی (سیوتی)، بە دوای خوێندندا وەک ھەر فەقێیەکی ئەو سەردەمە لە شار و و جێگەی خۆی دوور دەکەوێتەوە، بەپێی ئەو نەریتەی، کە لە کام مزگەوتدا مامۆستای چاک بووبێ فەقێکان ڕوویان تێ کردووە، وەکوو چۆن مامۆستایانی ئێستا ھەر یەکەی لە بوارێکدا شارەزایی پەیدا دەکەن و وانە دەڵێنەوە، مامۆستایانی ئەوساش ھەر مەلایەی لە بوارێکی تایبەتدا شارەزاییی پەیدا دەکرد. پیرەمێردیش ھەروەکو حاجی قادری کۆیی، نالی، مەحوی، مەولەوی و، زێوەر، مزگەوتا و مزگەوت و شار بە شار گەڕاوە و لە ھەر شوێنێک ماوەیەک ماوەتەوە، دەگاتە مزگەوتەکانی شاری بانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ماوەیەک لەوێ ماوەتەوە و پاشان گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی. بەڵام، پێش ئەوەی تەواوی بکات، دەستی لە خوێندن ھەڵگرت و ڕوویکردە ژیانی ڕۆژانەی ئەم دنیایە. لەو سەردەمەشدا ھەر کەسێک خوێندنی مەلایەتیی تەواو بکردایە و مەلایەتیی بکردایە، ئەوە دەبوو بە مەلا، بەڵام گەر وازی لێ بھێنایە پێیان دەوت (میرزا)، بەو پێیەی پیرەمێردیش وازی لە خوێندنەکەی ھێنا، بوو بە میرزا. وێنۆک|پەیکەری پیرەمێرد لە سەرای سلێمانی. لە ئەیلوولی ساڵی ١٨٨٢ی زایینیدا، واتە لە تەمەنی (١٥) ساڵیدا، دەبێت بە کاتبی نفووسی سلێمانی، زۆری پێناچێت دەکرێت بە کاتبی (زەبت) لە دادگای سلێمانی، لە حوزەیرانی ساڵی ١٨٨٣دا بووە بە فەرمانبەری زەویو زار و موڵکی میری لە ھەڵەبجە، نزیکەی سێ ساڵان لەوێ مایەوە. بەپێی نووسینەکانی پیرەمێرد بێت کە لە (ژیان) و (ژین) دا بڵاوی کردوونەتەوە، وا دەردەکەوێت کە ئەو سەردەمە عەشقی ھۆنراوە لە دەروونیدا بووە؛ خولیای ھۆنراوە کۆکردنەوە کەوتووەتە سەری. تا ئەو دەمە ھەر خەریکی لەبەرکردنی ھۆنراوەی (نالی) بووە، بەڵام کە چووەتە ئەو ناوچەیە، شەیدای (مەولەوی) و (بێسارانی)یش بووە، بە ھەموو دەشتی شارەزووردا گەڕاوە، کەشکۆڵی ڕەنگینی بۆ خۆی پێکەوە ناوە و ھەرچی ھۆنراوەیەکی دەست کەوتبێت یان بینیبێت یان بیستبێ، لە کەشکۆڵەکەیدا نووسیویەتییەوە، پاشان بوو بە سەرنووسەر (باشکاتب) لە دادگای چوارتا، لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٩٥دا گوازرایەوە بۆ (کەربەلا) بە وەزیفەی مودەعی یاریدەدەریی گشتی، بەڵام بڕیاری دا کە نەچێت بۆ ئەو وەزیفەیە و بەیەکجاری دەست لە فەرمانبەریی دەوڵەت ھەڵگرێت. شێخ مستەفای نەقیب دڵخۆشیی دایەوە و کردی بە نووسەری تایبەتی خۆی بۆ ڕاپەڕاندنی ئیشوکارەکانی، بەم جۆرەش ژیانێکی باش و لەباری بۆ خوڵقاندووە.
ژیانی لە تورکیا
لەبەر ئەوەی تۆفیق لاوێکی زرنگ و زیرەک و بەڕەوشت بوو و خوێندەوارییەکەشی بەپێی ئەو سەردەمە باش بوو، لە تەک بنەماڵەی شێخانی سلێمانیدا پەیوەندییەکی پتەوی پەیدا کرد، تا وای لێھات متمانەی زۆر شتیان پێکرد، خۆشیاندەویست، جێی بڕوایان بوو، بۆیە کاتێک لە ساڵی ١٨٩٨ شێخ سەعیدی حەفید (باوکی شێخ مەحموودی نەمر) لەسەر بانگێشتی سوڵتان عەبدولحەمید بانگکرا بۆ ئەستەمبوڵ، شێخ سەعید و شێخ مستەفای نەقیب ڕوویان لە تۆفیقی مەحموود ئاغا نا کە لەگەڵیان بچێت بۆ تورکیا، ئەمیش بەپێی ئەو نزیکی و پەیوەندییەی لەگەڵیاندا ھەیبوو، دەستی نەنا بەڕووی داواکەیانەوە، بەمجۆرە شێخ سەعید جگە لە شێخ مستەفای نەقیب، چەند کەسێکی ھەڵبژارد لەگەڵیاندابن، یەکێکیان تۆفیقی مەحموود ئاغای ھەمزاغای مەسرەف بوو.
ئەو دەمە تۆفیق خاوەن ژن و ماڵ بوو، بەڵام دیسان ماوەی ئەوەی نەدا کە ژن و منداڵەکەی ببنە کۆسپ لە ڕێگەی ئەم سەفەرەدا، ئەو دەمە تۆفیق غەزالە خانی کچی عەبدوڵڵا فەندیی عەزیز ئاغای بابەکر ئاغای مەلا وەیسی ھاوسەری بوو، دوو کچیشی لێی بوو بوو بە ناوەکانی (ڕەحمە) و (ئامینە)، ئەو دەمە تۆفیق ماڵاوایی لە دۆست و ھاوڕێیانی و لە (غەزالە) خانی خێزانی کرد، کە دەستی بە سەر و قژی کچە بچکۆلەکانیدا دەھێنا، ھەرگیز بیری نەدەکردەوە، کە ئەم سەفەرەی ئەوەندە درێژخایەن دەبێت، مستەفا سائیب لە دەستنووسێکیدا دەڵێ:. تۆفیق لە خزمەت شێخ سەعید و شێخ مستەفای نەقیب و شێخ مەحموود و دەستە و دایەرەیانا گەیشتە ئەستەمبوڵ، لەوێش بوونە میوانی بارەگای سوڵتان. لە پاش ساڵێک لەگەڵ شێخ سەعید و شێخ مستەفا و گەلێ ڕۆشنبیر و پیاوانی بەناوبانگی سەفەرەکەیاندا دەچن بۆ (حەج)، تۆفیق دەبێت بە حاجی تۆفیق، کاتێک لە حەج دەبن وەفایی شاعیر و سەید ئەحمەدی خانەقای کەرکووک، دەبنە ھاوڕێی حاجی تۆفیق. پیرەمێرد لەمبارەیەوە دەڵێت:. لە پاش ئەوە سەید ئەحمەد ڕووەو عێراق دێت و حاجی تۆفیقیش دەچێتەوە بۆ تورکیا. بەمشێوەیە تۆفیقی مەحموود ئاغا، لە تەمەنی ٣٢ ساڵیداو لە ھەڕەتی لاویدا، بوو بەحاجی تۆفیق. بەھۆی زیرەکی و ھۆشیاریی خۆیەوە، حاجی تۆفیق زوو دەچووە دڵەوە، ئەمەیان لەلایەک، لەلایەکی تریشەوە لە نووسین و داڕشتنی فارسیدا دەستێکی باڵای ھەبوو، لەبەر ئەوە عزەت پاشای نووسەری دەرباری شەھریاری لە ئەستەمبوڵ، بۆ وەڵامدانەوەی ئەو نامەیەی کە ناسرەدینی شای ئێران بۆ سوڵتان عەبدولحەمیدی ناردبوو، داوا لە حاجی تۆفیق دەکات بە فارسی وەڵامی سوڵتان بۆ شای ئێران بنووسێتەوە، وەڵامەکە ھێندە جوان دەبێت سەرنجی کاربەدەستانی دەرباری سوڵتان ڕادەکێشێت، بۆ پاداشتی ئەمە، لە ١٤ی ئەیلوولی ١٨٩٩ ئیرادەی سوڵتانی بۆ دەردەچێ. دەبێتە ئەندام لە ئەنجومەنی باڵادا لە ئەستەمبوڵ، ھەروەھا پلەی بەگێتیشی دەدرێتێ، ئەمجا ئیتر بەناوی حاجی تۆفیق بەگی مەحموود ئاغای ھەمزاغای مەسرەفەوە، لە دیوانی سوڵتانی و لە ڕەسمیاتدا ناودەبرا. ھەر لەو ماوەیەدا بەھۆی عزەت پاشاوە لە ئەستەمبوڵ، لە کۆلێجی یاسا (کلیة الحقوق) وەردەگیرێت و بڕوانامەی حقوق وەردەگرێت.
سەردەمی گەنجێتی
شێخ مستەفای نەقیب کردوویەتی بە جێگری خۆی بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانی و ژیانێکی باش و لە باری بۆ گونجاند. لەسەر بانگھێشتی سوڵتان عەبدولحەمید، شێخ مستەفای نەقیب و شێخ سەعیدی حەفید، کاروانێک ڕێکدەخەن؛ لە ساڵی ١٨٩٨دا دەچن بۆ تورکیا، پیرەمێرد ھاوسەفەریان دەبێت. ساڵی ١٨٩٩ شێخ سەعید و پیرەمێرد پێکەوە چوون بۆ حەج و لە گەڕانەوەیاندا بۆ ئەستەمبوڵ سەید ئەحمەدی خانەقا و وەفاییی شاعیریشیان لەگەڵ دەبێ، وەفایی لە ڕێگا کۆچی دواییکردووە.
لە ساڵی ١٨٩٩دا بە فەرمانی شاھانە دەبێت بە ئەندامی ئەنجومەنی بەرزی ئەستەمبوڵ. بەھۆی عیزەت پاشاوە لە ئەستەمبوڵ لە کۆلێژی یاسا دەخوێنێت، بڕوانامەی یاساناس وەردەگرێت. لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ تا ١٩٠٨ لە ئەستەمبوڵ بە کاری پارێزەری و گۆڤار و ڕۆژنامەوانییەوە خەریک بووە. لە ١٩٠٧دا بووە بە ئەندامی کۆمەڵەی کورد کە بە نھێنی پێکھاتبوو بە سەرۆکایەتیی شێخ عەبدولقادری شەمزینی.
حاجی تۆفیق کە زۆربەی تەمەنی گەنجێتی و ھەرزەکاری لە تورکیادا ڕابواردبوو و لەوێ ژنێکی ھێنابوو دوو کوڕی (نەژاد و وەداد) لێ ھەبوو. لەو کاتەدا بنەماڵەکەی لە سلێمانییەوە دەست دەکەن بە نامەنووسین بۆی بەتایبەتی مستەفا سائیبی خوشکەزای گەلێ نامەی بۆناردوە و داوای گەڕانەوەیان لێکردوە بگەڕێتەوە بۆ کوردستان. بەھۆی شۆڕشی کورد لە تورکیا و تێکچوونی بار و بەھۆی ئەوەی کە پیرەمێرد خۆشی ئەندامی کۆمەڵەی کورد بوو لە ساڵی ١٩٢٣ پیرەمێرد، ژن و منداڵەکانی لە ئەستەمبوڵ بەجێ دەھێڵێت و لەڕێگەی سووریاوە بە شاری حەلەبدا دێتەوە بۆ بەغدا و لەوێوە دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان.
لەو کاتەدا ڕۆژنامەی ژیانەوە لە سلێمانی دەردەچوو. ھەواڵی گەیشتنەوەی پیرەمێرد بە ھەواڵێک بڵاودەکاتەوە: «جەنابی تۆفیق بەگی مەحموود ئاغا کە بیست و سێ ساڵە لەوەتەن دوورکەوتووەتەوە، شەوی ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٥ تەشریفی ھاتەوە مەملەکەتەکەمان، بەقدومی ئەم زاتە زۆر مەسروور و خۆشحاڵە، بەناوی ھەموو خۆوڵاتییەکەوە بەخێرھاتنی دەکەین».