چیای_ئیڤرست
هەناسەدانی دەستکرد
وێنۆک|دەرخستەی ئاستی بەکارهێنانی ئۆکسجین. شاخەوانان لە زۆربەی گەشتەکاندا دەمامکی ئۆکسجین و تانکی سەرووی ٨,٠٠٠ مەتری بەکاردەهێنن. دەشتوانرێت بە بێ ئۆکسجینی تەواو سەربکەون، بەڵام تەنها بە سەرکەوتووترین شاخەوان و لە مەترسی زیادکراودا دەکرێت. توانای مرۆڤ بۆ بیرکردنەوە بە ڕوونی هۆکارە لە ئۆکسجینی نزم لە کەش و هەوای زۆرناجێگیر و پلەی نزم و لێوارە تیژ وتوندەکان،نزیکەی لەسەدا ٩٥ی شاخەوانەکان بۆ گەیشتن بە لووتکە ئۆکسجینی بتڵکراو بەکاردەهێنن بۆ ئەوەی بگەنە لووتکە، نزیکەی لەسەدا پێنجی شاخەوانەکان بێ ئۆکسجینی تەواو توانیویانە بگەنە لووتکە. ڕێژەی مردن بۆ ئەو کەسانەی هەوڵ دەدەن بگەنە لووتکە بەبێ ئۆکسجینی تەواو زۆرترە. گەشتکردن لە سەرووی ٢٤٠٠ م بەرزایی هۆکارێکە بۆ ڕوودانی هەیپۆکسیای مێشک. ئەم کەمبوونەوەی ئۆکسجینە بۆ مێشک دەتوانێت تووشی نەخۆشیی دەروونی و زیانەکانی مێشک. توێژینەوەیەک بۆی دەرکەوت کە چیای ئیڤرست بەرزترین شوێنە کە مرۆڤێک بیەوێت بۆی بچێت بەڵام لەوانەیە تووشی زیانی دەماری هەمیشەیی ببن سەرەڕای گەڕانەوە بۆ بەرزاییە نزمەکانی تری خوارەوە. بەکارهێنانی ئۆکسجینی بتڵکراو بۆ بەرزبوونەوە لە چیای ئیڤرست مشتومڕی لەسەرە. یەکەم جار لە گەشتی ١٩٢٢ی بەریتانی لەلایەن جۆرج فینچ و جیۆفری بروس بەکارهات کە بەرزبوونەوە بۆ ٧٨٠٠ مەتر لە خێراییەکی سەیر و سەرنج ڕاکێش لە ٣٠٠ مەتر ستوونی لە کاتژمێرێکدا. بە ڕەشەبایەکی سەخت دایان بەزاند، ئەوان لە کاتی شەودا بە هەناسەدانی ئۆکسجین لە مردن دەرباز بوون ڕۆژی دواتر بەرەو ٨١٠٠ مەتر دابەزین. لەگەڵ ئەوەشدا بەکارهێنانی ئۆکسجین بە زۆر ناوەرزشکارانە دادەنرێت. جۆرج مالۆری بەکارهێنانی ئەو جۆرە ئۆکسجینەی بە شێوەیەکی ناوەرزشکاری وەسف کرد، بەڵام دواتر بەم ئەنجامە گەیشت کە ئەستەمە بەبێ ئۆکسجین بگەی بە لووتکەکە و لە ئەنجامدا لە هەوڵی کۆتایی ساڵی ١٩٢٤ بەکاری هێنا کاتێک تێنزینگ و هیلاری یەکەم لووتکەی سەرکەوتوویان لە ساڵی ١٩٥٣دا کرد، هەروەها کۆتەکانی ئۆکسجینی بوتڵی کراوەیان بەکارهێنا، لەگەڵ فیزیۆلۆجیستەکەی گەشتەکە گریفیس پوغ ئاماژەی بە مشتومڕی ئۆکسجین دا وەک "مشتومڕێکی بێهودە" ناوی برد و ئاماژەی بەوە کرد کە ئۆکسجین بۆ بیست و پێنج ساڵی داهاتوو بە ستاندارد دادەنرێت بۆ هەر لووتکەیەکی سەرکەوتوو. وێنۆک|ئیڤان ئیرنیستۆی بە دەمامکی ئۆکسجینەوە لەسەر کەپکی ئیڤرست. ڕینهۆڵد میسنەر یەکەم شاخەوان بوو کە نەریتی ئۆکسجینی بوتڵکراوی شکاند و لە ساڵی ١٩٧٨ لەگەڵ پیتەر هابیلەر یەکەم سەرکەوتنی بەبێ ئۆکسجینیان ئەنجامدا،هەروەها لە ساڵی ١٩٨٠ میسنەر بە تەنهایی بەبێ ئۆکسجینی تەواوکەر یان هیچ کۆڵبەرێک یان هاوبەشێک سەر کەوت لە ڕێگای باکووری ڕۆژاوا کە ڕێچکەیەکی سەختترە بەرەو لووتکەکە. کاتێک کە کۆمەڵگەی سەرهەڵدان ڕازی بوو بەوەی کە بەسەر کێوەکە بکەوێت بە بێ ئۆکسجینی تەواو، زۆر لە شاخەوانان لە هەنگاوی لۆژیکی داهاتوویدا پێداگرییان کرد کە دەبێت بەو شێوەیە سەربکەوێت. دوای کارەساتی ١٩٩٦ مشتومڕەکەی زیاتر چڕتر بۆوە. جۆن کراکاوەر بۆ ناو هەوای تەنک (١٩٩٧) ڕەخنەی تایبەتی نووسەرەکەی لە بەکارهێنانی ئۆکسجینی بتڵکراو دەربڕی. کراکاوەر نوسیویەتی کە بەکارهێنانی ئۆکسجینی بوتڵکراو ڕێگەی بە شاخەوانانی بێ یەکسانی داوە بۆ هەوڵدان بۆ لووتکە، ئەمەش دەبێتە هۆی بارودۆخێکی مەترسیدار و مردنی زیاتر، کارەساتەکە تاڕاددەیەک بەهۆی زۆری ژمارەی شاخەوانەکانەوە بووە نەک کەمی ئۆکسجین (٣٤ کەس لەو ڕۆژەدا) هەوڵی بەرزبوونەوە دەدەن و بەهۆیەوە لە هەنگاوی هیلاری و دواکەوتنی زۆر لە شاخەوانەکان ، ئەو پێشنیاری قەدەغەکردنی ئۆکسجینی بوتڵکراوی کرد جگە لە حاڵەتەکانی فریاکەوتن، مشتومڕی ئەوەی کرد کە ئەمە هەردووک دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی پیسبوون لە ئیڤرست- زۆر بوتڵ لەسەر لێوارەکانی کۆ کراوەتەوە، و بە پەراوێزی شاخەوانانی لێهاتوو لە کێوەکە دەهێڵنەوە. کارەساتەکەی ساڵی ١٩٩٦ هەروەها بابەتی ڕۆڵی ڕێبەری لە بەکارهێنانی ئۆکسجینی بتڵکراو ناساند. ڕێنوێنی بڕیارەکەی ئەناتۆلی بۆکریڤ بۆ بەکارنەهێنانی ئۆکسجینی بتڵکراو بە توندی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جۆن کراکاوەرەوە. لایەنگرانی بۆکریڤ (کە جی وێستۆن دیوالت لەخۆدەگرێت، کە هاوئاهنگەکەی نوسیوە) بەکارهێنانی ئۆکسجینی بوتڵکراو هەستێکی هەڵەی ئاسایش دەبەخشێت. کراکاوەر و لایەنگرانی ئاماژە بەوە دەکەن، کە بەبێ ئۆکسجینی بتڵکراو، بۆکریڤ نەیتوانی ڕاستەوخۆ یارمەتی کڕیارەکانی بدات بۆ دابەزین.ئەوان دەڵێن کە بۆکریڤ وتی کە ئەو لەگەڵ کڕیار مارتین ئادامز دابەزێت، بەڵام لە خوار لووتکەی باشوورەوە، بۆکریڤ دەستنیشانی کرد کە ئادەمز چاکە دەکات لەسەر دابەزینەکە و بە خێراییەکی خێراتر دابەزیوە، ئادەمس بەجێی هێشتووە ئادامز لە شاخاوی دەڵێت، "بۆ من وەک هەمیشە بازرگانی بوو، ئاناتۆلی بەڕێوە دەچێت، من هیچ کێشەیەکم لەگەڵ ئەوەدا نەبوو . ئۆکسیجینی نزم دەتوانێت ببێتە هۆی پەککەوتنی تەمی دەروونی لە توانا زانستیەکان کە بە "پرۆسەی بیرکردنەوە دواکەوتو و بێهۆشکەرەکان وەسف دەکرێت، بە شێوەیەکی نۆرینگەیی بە برادیپسیچیا پێناسە دەکرێت" تەنانەت دوای گەڕانەوە بۆ بەرزایی نزمتر. لە حاڵەتێکی سەختدا، شاخەوانەکان دەتوانن تووشی هەڵەبوون بن هەندێک لە توێژینەوەکان ئەوەیان دۆزیوەتەوە کە شاخەوانانی بەرز، لەوانە شاخەوانەکانی ئیڤرست، ئەزموونی پێکهاتەی مێشکیان گۆڕدراوە. کاریگەری بەرزایی لەسەر مێشک، بە تایبەتی ئەگەری زیانی هەمیشەیی مێشکی لێبکەوێتەوە، بەردەوام لێکۆڵینەوە دەکرێت لەم بوارەدا.