cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لیپسکۆم، ئەلاباما
لیپسکۆم (، ) شارێکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٬٢١٠ کەس بووە. ڕووبەری ٣٫٠٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٢٦٫٩٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩١٠ پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
مارتین ڤان بروینسەن
ئەو وانەی کۆمەڵناسی ئایینی لە ئەنستیتوتی دەوڵەتی توێژینەوە ئیسلامییەکانی یۆگیاکارتای ئیندۆنیزیا دەگوتەوە و هەروەها و وانەی توێژینەوەکانی کوردناسی و تورکناسی لە زانکۆی ئوترەختی هولەند لە ساڵی ١٩٩٤ەوە دەڵێتەوە.
ئەو هەروەها سەبارەت بە هەندێک بابەتی قۆناغەکانی سەرەتایی ئیسلام لە جاوە کۆڵینەوە و نووسینی هەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:زیندووان
فارۆخ، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان فارۆخ گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
١ی تەممووز
١ی تەمموز ١٨٢ەم ڕۆژی ساڵە (١٨٣ لە ساڵی پڕدا). ١٨٣ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
کاتنامەی بریستۆڵ
وێنۆک
ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری بریستۆڵ بەدرێژاییی مێژوو.
سەرچاوەکان
پۆل:بریستۆڵ بریستۆڵ
پاور
پاور یان پزدان (بە ئینگلیزی: Afterbirth یان Placental expulsion) بریتییە لە پاشماوەی وێڵاش و ئەو پەردانەی کە لەشی دایک دوای کرداری منداڵبوون دەریاندەکاتە دەرەوە.
سەرچاوە
پۆل:پیرکی پۆل:پزیشکیی زان
مێژووی ئەپڵ
وێنۆک|ئەپڵ ئەپڵ ئەم کۆمپانیایە لە یەکی نیسانی ١٩٧٦ لە کویرتینۆ لە کالیفۆرنیا دامەزرا لە ساڵی ١٩٧٧ پۆلێن کراوە. لە سی ساڵی یەکەم ناوی کۆمپانیا تەنھا " کۆمپانیای ئەپڵ بۆ کۆمپیوتەری دیاریکراو " بوو، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧ وازی لەم ناوە ھێنا ئەمەش پاش ئەوە ھات کە کۆمپانیاکە کارەکانی فراوان کرد لە بواری ئەلکترۆنی، لەگەل لاسایی کردنەوەی جۆرەکانی کۆمپیوتەری کەسی. کۆمپانیا نزیکەی ٣٥٠٠٠ فەرمانبەری ھەیە لە سەرتاسەری جیھان، ڕێژەی فرۆشتنی لە ساڵی ڕابردوو ٣٢٫٤٨ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، ساڵی ٢٠٠٨ کۆمپانیای ئەپڵ توانی ناوبانگێکی باش پەیدا بکات لە ڕووی کوالێتی بەرھەمەکانییەوە ئەمەش بەھۆی جوانی لە دیزاینەکەی و ئەو ڕیکلامانەی کە بۆ بەرھەمەکانی ئەیانکات، ھەروەھا کۆمپانیا کۆمەلێک فەرمانبەری لێھاتووی ھەیە لە بواری فرۆشتن و خستنە ڕووی بەرھەمەکان لەگەل بوونی لۆگۆیەکی بازری جوان. گۆڤاری فۆرتیون کۆمپانیای ئەپڵی بە سەرنج ڕاکێشترین کۆمپانیا دەست نیشان کرد لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ھەردوو ساڵی ٢٠٠٨ و ٢٠٠٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەپڵ
لیسمەن، ئەلاباما
لیسمەن شارۆچکەیەکە لە کەرتی چۆکتۆ، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٣٩ کەس بووە. ڕووبەری ٦٫٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٠٫٤٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ڕافیزی
ڕافیزی زاراویەکی ئیسلامییە. بۆ یەکەم جار زەیدیە بە ھەموو شیعەکان بێجگە لە خۆیان، دەوت ڕافیزی چونکە ئیمامەتی زەید کوری عەلییان ڕەت دەکردەوە. ئێستا ئەم زاراوەیە لە لایەن موسڵمانە سوننەکانەوە بۆ ئاماژەکردن بە شیعەکان کەڵکی لێ وەردەگیرێ چونکە خەلافەتی ئەبووبەکر و جێگرەکانی ڕەت دەکەنەوە.
پۆل:شیعە پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پرۆژەی جینۆمی مرۆڤ
وێنۆک|دروستکردنی [[دی ئێن ئەی]]
پڕۆژەی جینۆمی مرۆڤ (بە ئینگلیزی: Human Genome Project) کە کورت دەکرێتەوە بە (HGP)، بریتییە لە لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی نێودەوڵەتی، بە ئامانجی دانانی نەخشەیەک بۆ بۆماوەماددە و دیاریکردنی ڕیزبەندییەکەی.
سەرچاوە
پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا پۆل:بۆماوەزانی
ئەمووری
ئەمووریەکان ئەو سامی زمانانەن کەوا ڕۆژاوای فوراتیان لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە لەدەستدابووە، ئەوان "خودای ئامۆرۆ"یان دەپەرەستی. لە نووسراوە بابلیەکاندا، ھەموو سەرزەویە ڕۆژاواییەکان ھەتا دەریای ناوەڕاست، وەکوو: سووریا، کەنعان، فەلەستین ناسراو بوو بە وڵاتی ئەمووریەکان، ئەوان لە کۆتای ھەزارەکانی سێیەم (٢١٢٢)ی پێش زایین و سەرەتای ھەزارەکانی یەکەمی پاش زایین ولاتی بابلیان دوو جار داگیر کردوە.
سەرچاوە
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:سامییەکان پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون پۆل:گەلانی دێرینی رۆژهەڵاتی نزیک پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مێزۆپۆتامیا پۆل:گەلانی دێرینی رۆژھەڵاتی نزیک
حاجیاڵی کەند
حاجیاڵی کەند (Ḧaciyallî kend، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٦٥ کەس لە ١١٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
تۆڕی تایبەتی
تۆڕی تایبەتی (Private network) ئەو تۆڕەیە کە لە بۆشاییی IP-ناونیشانی تایبەتی سوود وەردەگرێ و ئەو ئستانداردانەی بەھۆی RFC 1918 و RFC 4193 -ەوە دانراون پەیڕەو دەکا. IP-ناونیشانگەلی تایبەتی زۆرتر لە ماڵەکان، نووسینگەکان و تۆڕە ناوخۆییەکانی دەزگا ئابوورییەکاندا کاتێک بەکار دەبردرێن کە بەکارھێنانی ئەو ناونیشانانەی لە ئاستی جیھانیدا شیاوی بگاردۆزین پێویست نەبێ، یان ئەوەی کە لەبەردەستدا نەبن.
ھۆی ئەوەی کە ئەم ناونیشانانە بە تایبەتی ناوبردە دەکرێن ئەوەیە کە لە ئاستی جیھانیدا ڕادەست نەکراون، واتە بۆ ھیچ ڕێکخراویەکی دیاریکراو تەرخان نەکراون و ئەو پاکەتانەی IP کە ئەم ناونیشانانەیان لەسەر بێ ڕاناگوازرێنەوە بۆ ناو ئینتەرنێتی گشتی. ھەموو کەس بۆی ھەیە بەبێ پەسەندی تۆمارگە ھەرێمییەکانی ئینتەرنێت ئەم ناونیشانانە بەکار ببا.
ئەگەر ئاوەھا تۆڕێکی تایبەتی پێویستی بەوە بوو کە خۆی ببەستێ بە ئینتەرنێتەوە، دەبێ لە وەرگێڕێکی ناونیشانی تۆڕ یان لە پرۆکسی-ڕاژەکارێک سوود وەربگرێ.
ناونیشانە تایبەتییەکان لە وەشانی ٤ی پرۆتۆکۆلی ئینتەرنێتدا (IPv4)
ھەروا کە لە RFC 1918 -دا بڵاو کراوەتەوە، ھێزی ڕاسپاردەی ئەندازیاریی ئینتەرنێت (IETF) فەرمانی بە بنکەی خاوەندەسەڵاتی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت (IANA) داوە کە ئەم ناونیشانانەی خوارەوە لە وەشانی ٤ی پرۆتۆکۆلی ئینتەرنێتدا گل بداتەوە و لە ئاستی جیھانیدا تەرخانی نەکا:
پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت
خەونی ئەمەریکی
بەستەری ناوخۆیی
پۆل:چاندی ئەمریکی
بڕیارنامەی ١٩٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٧١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣ی ئازاری ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عەمەلیاتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لیبەریادا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٩٣ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لیبێریا لە ٢٠١١ پۆل:سیەرالیۆن لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
مخگنیر، وان
جوگرافیا
گوندەکە ١٣کم لە ناوەندی پارێزگای وانەوە دوورە.
ژمارەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیستوانەکەی ٣٠٣ کەس بووە.
ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی و تۆڕی ئاو ھەیە، وە لە ساڵی ١٩٨٠وە وزەی کارەبای پێگەینراوە و لە ساڵی ٢٠٠٧ بنکەی تەندروستی و پۆستەی بۆ دروست کراوە.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
نائووروو
نائووروو (13px|link=|alt=بیبیسە) ، بە ڕەسمی کۆماری نائووروو (بە ئینگلیزی: Republic of Nauru) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:مایکرۆنیزیا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨  پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:کۆلۆنیال و پارێزەرانی پێشووی بەریتانیا لە ئۆشیانیا
پلازمای خوێن
چەپ|282x282پیکسڵ پلازمای خوێن(بە ئینگلیزی: Blood plasma) یەکێکە لە پێکھاتەکانی خوێن، کە پێکھاتەیەکی شلە.
سەرچاوە
پۆل:خوێن
تۆمارگەی ھەرێمیی ئینتەرنێت
وێنۆک|300px|تۆمارگە ھەرێمییەکانی ئینتەرنێت تۆمارگەی ھەرێمیی ئینتەرنێت (Regional Internet Registry) بە ڕێکخراوەیەک دەوترێ کە کاری تەرخان و تۆماری سەرچاوەکانی ژمارە ئینتەرنێتییەکان (وەکوو ژمارەکانی IP و ژمارەکانی AS) لە ھەرێمێکی دیاریکراوی جیھاندا بەڕێوەبەرایەتی دەکا.
پێنج تۆمارگەی ھەرێمیمان ھەیە:
ساموئیل
ساموئیل یان شەمویل بە (عیبری : סמואל) بە              (عەرەبی : صموئيل يان شمويل) بەپێی مەسیحییەت و ئایینی ئیسلام یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی نەتەوەی بەنی ئیسرائیل و پادشایی بەنی ئیسرائیل بووە. پێش هاتنی پێغەمبەر ساموئیل بەنی ئیسرائیل خەریکی کوشتنی پێغەمبەران بوون و پێغەمبەری زۆریان دەکوشت، تەنانەت لە یەک ڕۆژدا سێ پێغەمبەریان کوشت. بە پێی زانایانی مسوڵمان بێت پێغەمبەر ساموئیل (١٠٢) ساڵ ژیاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پێغەمبەران پۆل:ساموئیل
جەیمز تروسلۆ ئەدامز
جەیمس تروسلۆو ئادامز نوسەر و مێژوونووسی ئەمەریکی بوو (١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٨ - ١٨ی ئایاری ١٩٤٩. ساڵی ١٩٢١ خەڵاتی پولیتزێر ی بۆ مێژوو بە دەستهینا بۆ کتێبی the founding of new england دەمەزراندنی نیو ئینگلاند.
پۆل:مردووانی ١٩٤٩ پۆل:مێژووناسانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
لیتلڤیل، ئەلاباما
لیتلڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی کۆلبێر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٠١١ کەس بووە. ڕووبەری ١٢٫٩٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٧٫٨٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پرۆستاگلاندین
وێنۆک|پرۆستاگلاندینی ئی-١
پڕۆستاگلاندین نێردراوێکی کیمیایییە وەکوو ھۆڕمۆن کاردەکات. لە شانەکانی لەشدا دروستدەبێت و لە شوێنی دەردانیدا کاردەکات، لە ترشە چەوری گۆڕاوەوە دروست دەبن. پڕۆستاگلاندینەکان کاریگەرییان لە بوارە جیاجیاکاندا دەردەکەوێت، وەک فراوانکردنی لوولەکانی خوێن، و گرژ و خاوکردنەوەی لووسە ماسوولکەکان، و ڕێکخستنی فرمانی گورچیلەکان.
نیشانەکان
زۆر دەردانی پڕۆستاگلاندین دەبێتە ھۆی تالێھاتن و بەرزبوونەوە و نزم بوونەوەی پەستانی خوێن.
کەششۆخلی، وان
کەششۆخلی گوندێکی سەر بە پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.
ژمارەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیستوانەکەی ٣١٠ کەس بووە.
ئابوری
بژێوی ژیانی گوندەکە دەوەستێتە سەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری.
ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی هەیە، بەڵام تۆڕی ئاو و بنکەی تەندروستی و پۆستەی تێدانیە. کارەبا و تەلەفۆنی بۆ ڕاکێشراوە و ڕێگاکانی قیڕتاو کراون.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
تیکانلووجە
تیکانلووجە (Tîkanlûce، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٨ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ١٩٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئازاری ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٩٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ستیڤن جێرارد
ستیڤن جۆرج جێرارد (لە دایکبووی ٣٠ی ئایاری ١٩٨٠) ڕاهێنەر و یاریزانی تۆپی پێی ئینگلیزی یە، ئێستا لە پریمەرلیگ ڕاهێنەرایەتی یانەی ئاستۆن ڤێلا دەکات. بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی هێڵی ناوەڕاست لە کاتی خۆی هەژمار دەکرێت.
دەستکەوتەکان
لیڤەرپوول
هەڵبژاردەی نیشتیمانی ئینگلتەڕا
پارێزگاریکەرەکە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
پارێزگاریکەرەکە (بە تورکی: Hakan: Muhafız) زنجیرەیەکی تورکی درامی خەیاڵییە کە چەتای ئولسۆی ڕۆڵی تیا دەبینێت. زنجیرەکە لەلایەن بینوور کرایڤلی درووستکراوە و لەلایەن چان ئێڤرینۆل، ئومات ئارال و گۆنێنچ ئویانیک دەرھێنراوە. یەکەم وەرزی پارێزگەریکەرەکە لە ١٠ ئەڵقە پێکھاتووە و لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە نێتفلیکس بەردەست بوو. وەرزی دووەمی زنجیرەکە لە ٨ ئەڵقە پێکھاتووە و بە شێوەیەکی ڵایڤ لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١٩ بەردەست بوو. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩، وەرزی سێیەم و چوارەمی زنجیرەکە بڵاوکرانەوە.
ستیڤن جێرارد
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانە دیاریکراوەکانی ئێم ئێڵ ئێس پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:هەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
پارێزگاریکەرەکە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
بەرھەمھێنان
لە ئازاری ٢٠١٨، نێتفلیکس ڕایانگەیاند کە وەرزی یەکەمی زنجیرەکە لە کاتی بەرھەمھێنانە، کە پێکھاتووە لە ١٠ ئەڵقە. وێنەگرتنی سەرەکیی زنجیرەکە لە ٧ی ئازاری ھەمان ساڵ دەستیپێکرد لە ئەستەمبوڵ. وەرزی دووەمی زنجیرەکە لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس پۆل:بەرنامەی تەلەڤیزیۆن لە ڕۆمانەکانەوە وەرگیراوە
چاوگ (ماڵپەڕ)
thumb|200پیکسڵ|left|لۆگۆی چاوگ چاوگ ماڵپەڕێکی ئایتی کوردییە لە بواری سەرچاوە کراوەدا و پەرە بەو بوارە دەدەن. چاوگ لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ لەلایەن گرووپێکەوە پێک ھاتووە کە کار و ئامانجیان گەیاندن و ڕاستناساندنی سەرچاوەکراوەیە بە تاکی کورد. قەوارەی ئەو گرووپە لە ئاستێکی نەگۆڕدا نییە، بەڵکوو ھەرکەسێک کە دەتوانێت لەو بوارەدا سوود بگەیەنێت دەتوانێت لە گرووپەکەدا ئەندام بێت و ھەمان دەسەڵات و کردەی ئەوانی تری دەبێت.ھیچ شێوەیەکی بازرگانیکردن بەرامبەر بەو زانیارییانەی دەبەخشرێن و بەرامبەر بەئەندامبوون لەم گرووپەدا نییە. لە پاڵ ئەمانەشدا وەرگێڕانی چەندین نەرمەکاڵای سەر وێب و ڕوومێز بۆ سەر زمانی کوردی، ناساندنی بەکارھێنەر بە زاراوە ئایتییەکان و گەیاندنی زانیاری پێیان کاری سەرەکییان بووە.
لۆگۆی چاوگ
بریتییە لە چاوگ و تەنھا سێخاڵی ژێر پیتی چـ گۆڕدراوە بەپارچەیەک لەلۆگۆی سەرچاوەی کراوە. ھەڵبژاردنی ئەم خودی وشەی چاوگە وەکو ناوە کوردیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ وشەی چاوگی فرمان لەڕێزماندا. چاوگی فرمان جێگیرە و دۆخەکەی تەنھا دۆخێکی ڕاستەقینەی فرمانەکەیە لەوەوە فرمانەکان بۆ کات و کردار سەرچاوە دەگرن. چاوگیش مەبەستیەتی ئەو دۆخە دروستەی فرمانە زانستیەکەبێت بۆ کورد و بەتایبەت فێرخوازی ئایتی.
پرۆژەی چاوگ
لەکاتی ئێستادا بریتییە لە مەکۆکان و پۆدکاست و ویکی چاوگیش وەکو یەکەم ویکی ئایتی کوردی بابەت و زانیاریەکان بەزمانی کوردی پەخش دەکات. لە چاوگدا وا مەبەستە بەتایبەتی سنوور نەبێت لەنێوان کەسی بەخشەر و خوێنەردا و بەرگی ھیچ خاوەنێتیەک نەکرێت بەزانیاریەکاندا و تەنھا بۆ بەرەوپێشچوونی زانست بن.
پۆدکاستی چاوگ
پۆدکاستی چاوگ، یەکەم پرۆژەی لەو جۆرەیە بەزمانی کوردی. کە بەرنامەیەکی وتوێژی زانستی سووکەڵەیە. دوور لە قەیدی فەرمی ڕۆژنامەوانی. ئامانجی ئەم بەرنامەیە پێدانی ئامۆژگاری و بەرزکردنەوەی ھۆشیاری بەکارھێنەرە. ھەروەھا ناساندنی دیوێکی تری ئەم دنیایەیە بە مرۆڤی کورد. پۆدکاستی چاوگ بریتییە لە بەرنامەیەکی پەخش لە ڕێگەی ھەر پڕۆگرامێکی کۆمەڵانەیی یان پێکەوەبوون بێت وەکو سکایپ، ھەنگئاوت، لە ١٩/١٢/٢٠١٦ یەکەم ئەڵقەی بەردەست کرا بۆ گوێگران لە SoundCloud. تەنھا وەکو گرووپێکی وتوێژی دەکرێن، کە ئەم جۆرە پەخشە لە نێو فێرخوازان و ئایتیزاناندا بڵاوە، ھەروەھا لە بوارە زانستییەکانی تریش چەندین پەخشی گرنگ ھەن لە تونئین TuneIn ڕادیۆ یان ئایتونس Itunes. بەرنامەکان ھەرکەس دەتوانێت تۆماری بکات و دەتوانین دەستکاری دەنگەکان بکەین بۆ بڕین و ئامادەکردن. پاشان دەخرێتە سەر نێت لە ریگەی ئەو دوو پەخشەرەوە لە مۆبایل و کۆمپیوتەر بۆ ھەموو جیھان. پۆدکاستی چاوگ کراوەیە ھەر فێرخواز و زانستخوازێک دەتوانێ بەشدار بێت، تەنانەت ئەگەر بۆ یەک ئەڵقەش بێت، ئامانجی سەرەکی بەخشین و پێدانی زۆرترین زانیاری و باسی پوختکراوە بۆ گوێگر. بەستەری سەرەکیی پۆدکاستی چاوگ بریتی لە (پۆدکاستی چاوگ - چاوگ )
جۆن ولیامس (ڕوونکردنەوە)
ئەم پەڕەیە ئاماژەیە بۆ ناوی چەند وتارێکی لێکچوو:
ڕۆمانی کەمانجەژەن
ئەدەبی نووسراوی کوردی لە زەمینەی تەنز و گاڵتەدا بەداخەوە زۆر دەوڵەمەند نیە؛ ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کە لەم ژانرەدا خوڵقاون و بایەخی ئەدەبی و هونەری‌یان هەیە، لە ژمارەی ئەنگوستەکانی دەست زیاتر نین. یەکێ لەم بەرهەمە کەمانە، ڕۆمانێکە بە ناوی 'کەمانچەژەن' کە گوایە لە زمانی ئاڵمانی‌یەوە کراوەتە تورکی و لە زمانی تورکی‌یەوە وەرگەڕاوەتە سەر کوردی.
زمانی تەرجەمە کوردی‌یەکەی کەمانچەژەن زۆر ڕوون و ڕەوان و شیرینە؛ دیارە هەر دەبێ وایش بێ چونکە وەرگێڕی ئەم بەرهەمە، شاعیر و نووسەر و قسەخۆشی بەناوبانگی کورد 'پیرەمێردی نەمر'ە. پیرەمێرد بەوجۆرەی خۆی لە پێشەکی‌ی کتێبەکەدا دەڵێ، کاتێ لە ئەستەمبووڵ دەبێ تەرجەمەی تورکی‌ی ئەم چیرۆکە، بە زنجیرە لە ڕۆژنامەیەکی ئەوسەردەمەدا دەخوێنێتەوە. دوایی کە دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی نوسخەی کامڵی تورکی‌یەکە کە ناوی 'چاڵغی‌چی' بووە پەیدا دەکا و بەرەبەرە وەریدەگێڕێ و بڵاوی دەکاتەوە. لە دوایی‌شا بە شێوەی کتێبێک بە ناوی 'کەمانچەژەن' لە چاپی دەدا(1942).
ڕۆمانی کەمانچەژەن بە ڕاوێژێکی کوردانە تەرجەمەکراوە و ئەگەر ناوەکان و هەندێ لایەنی ژیان و فەرهەنگی ڕۆژاوایی نەبوونایە، دژوار بوو خوێنەر بزانێ کە ئەم چیرۆکە تەرجەمەیە. پیرەمێرد جاری وایە بۆ خۆماڵی‌تر بوونی کارەکە کەڵکی لە هەندێ وشە و زاراوەی وا وەگرتووە کە بە هیچ بارێ لەگەڵ زەمینەی ڕۆژاوایی داستانەکە ناگونجێن بەڵام بەم کارە باری گاڵتەی چیرۆکەکەی زیاتر کردووە بە چەشنێ کە خوێنەر کاتێ تووشی ئەم شتانە دەبێ ناتوانێ پێشی پێکەنینی خۆی بگرێ!
'کەمانچەژەن' کە یەکێ لە بەرهەمە کۆنەکانی مێژووی تەرجەمەی کوردی‌‌یە و دەگەڕێتەوە بۆ نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم، ئێستەش بەرهەمێکی تەڕ و پاراوە و خوێندنەوەی ئەم چیرۆکە پڕ لە گاڵتە و گەپە هەم دەبێتە مایەی شادی و پێکەنین، هەم کلاسی دەرسێکە بۆ ئەوانەی گەرەکیانە فێری وشە و زاراوەی و ڕێزمانی ڕەسەنی کوردی بن.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نیوزیلاند
نیوزیلاند (بە ئینگلیزی: New Zealand) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا و لە چەند دوورگە پێکھاتووە. پایتەختەکەی ویلینگتۆنە.
زانیاری گشتی
پایتەخت: ویلنگتون ڕێژەی دانیشتووان:٤٫٣ملێون کەس ڕووبەر:٢٦٨٬٦٨٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە سەربەخۆیی:١٩٠٧ زمان:ئینگلیزی ومائوری ئایین :مەسیحی ناوەندی تەمەن: ٧٨ ساڵ پیاوان و٨١ ساڵ ژنان داھاتی سەرانە:٣٠٢٣٤ دراو:دۆلاری نیوزلاند ھێمای ئەنتەرنێت:nz کۆدی تەلەفون:٦٤+
جوگرافیا
ئەم وڵاتە پێکھاتوە لە دو دورگەی گەورەو و چەندین دورگەی بچووک و ھەروەھا چەندین ناوچەی ئۆتۆنۆم لەوانە:نیو دورگەکانی کۆک، نیو کاڵدۆنیا مەودایەکی زۆر لە نێوان نیوزلاند و وشکانییەکانی دیکەی گۆی زەوی ھەیە، دو ھەزار کیلۆمەتر لە نێوان ئەم وڵاتە و نزیکترین دراوسێی کە وڵاتی ئوستورالیایە مەودا ھەیە، دەریای تاسمان دەکەوێتە نێوانیان. دوای ئوستورالیا نزیکترین دراوسێکانی لە باکوورەوە دورگەکانی تونگا و فیجی و پۆلۆنێزییەکانن.
ئاشوورییەکان
وێنۆک|[[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی کۆن ١٢٢٠ پێش زایین. ئاشوورییەکان فراوانتر بوون و سووریا و فەلەستین و ئیسرائیل و باکووری میسری گرتەوە تا لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین کۆتایی ھات.]] وێنۆک|150x150پیکسڵ|گای باڵدار، سەری مرۆڤ لەسەر جەستەی گا ئاشوور یان ئاشوورییەکان (بە ئەکەدی: 𒀸𒋩، سریانی: ːˆ ̆˪ یان ː ̫ ̆˪ ) شارستانییەتێکە کە لە شاری ئاشوور لە باکووری مێزۆپۆتامیا سەریھەڵدا، و لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین فراوانتر بوو. لە باکوورەوە تا شارەکانی نەینەوا و نەمرود و خورسباد درێژ بووەوە. شا شەمشی لە ساڵی ١٨١٣ پێش زایین فەرمانڕەوایی شاری ئاشووری کرد. حەمورابی پاشای بابل لە ساڵی ١٧٦٠ پێش زایین دەستی بەسەر ئاشووردا گرت. بەڵام پاشای ئاشووری شەلمەنسەری یەکەم دەستی بەسەر بابلدا گرت و لە ساڵی ١٢٧٣ پێش زایین شکستی بە میتانیەکان ھێنا. پاشان ئاشوورییەکان لە ساڵی ١٢٤٠ پێش زایین دەستیان بەسەر بابلدا گرتەوە. وە لە ساڵی ١٠٠٠ پێش زایین، ئارامییەکان دەستیان بەسەر ئاشووردا گرت، بەڵام ئاشوورییەکان لە ساڵی ٧٧٤ پێش زایین دەستیان بەسەر فینقیادا گرت. و شاری سوور لە ساڵی ٧٣٤ پێش زایین. وە سامریا لە ساڵی ٧٢١ پێش زایین. سەرجۆنی دووەم لە ساڵی ٧٠١ پێش زایین جوولەکەکانی لە ئۆرشەلیم گرت. و لە ساڵی ٦٨٦ پێش زایین ئاشوورییەکان شاری بابلیان وێران کرد، و بابلییەکان دژی دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕاپەڕین و بە یارمەتی میدیا لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین شکستیان ھێنا.ئاشوورییەکان ھەڵمەتەکانیان بۆ سەر ناوچەکانی سووریا و تورکیا و ئێران دەستپێکرد کە ماونەتەوە.
نیوزیلاند
دانیشتووان
زۆرینەی دانیشتووانی نیوزلاند کۆچبەرە ئەوروپییەکانن بە تایبەتی بەریتانی و ئیرلەندی. گرنگترین کەمەنەتەوەی ڕەنگین پێست مائورییەکانن کە دانیشتووی ڕەسەنی ئەو وڵاتەن و بە ھەزاران ساڵە لەوێ ژیاون. کەمەنەتەوەی دیکە ئاسیایی و پۆلۆنێزییەکانن کە زۆرتر لە شارەگەورەکان نیشتەجێن. ٧٢٪ی دانیشتووانی نیوزلاند نیشتەجێی ١٦ شاری ئەم وڵاتەن. نیوەی ئەم ڕێژەیە لە چوارشاری سەرەکی:ئوکلاند، ولینگتۆن، ھامیلتۆن وچراست چێرچ دەژین.
ئاشوورییەکان
وێنۆک|ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی لە گەورەترین ئاستیدا
نیوزیلاند
مێژوو
لە ساڵی ١٦٤٩دا دەریاوان «ئابڵ جانسۆن تاسمان» یەکەم ئەوروپی بو کە پێی نایە کەنارەکانی نیوزلاند. بەھۆی کۆژرانی چەندین مەلەوانی پاپۆرەکەی جانسۆن بە دەستی مائورییەکان بۆ ماوەیەکی زۆر چیدی ئەوروپییەکان بەم دورگەدا نەھاتنەوە ١٢٠ ساڵ پاش ھاتنی دەریاوان جانسۆن لە ساڵی ١٧٦٩ دەریاوانی بەریتانی «جەیمز کۆک» ڕێی کەوتە ئەم دورگەیە و لەم ڕێکەوتە بەدواوە پێوەندی ئەوروپی و مائورییەکان دەستی پێکرد. لە سەدەی نۆزدە کۆچکردنی ئەوروپییەکان بۆ نیوزلاند دەستی پێکرد. ئەمانە زۆرتر گروپ گەلێکی ئاینی بوون کە لە سکۆتلاند و بەریتانیاوە ھاتبون. بەپێی ڕێکەوتنی حکوومەتی بەریتانیا و مائورییەکان لە ساڵی ١٨٤٠ ئەم وڵاتە بوە بەشێک لە ئیمپراتوَرییەتی بەریتانیا. لە ساڵی ١٨٥٦ یەکەم حکوومەتی ئۆتۆنۆم لەم وڵاتەدا پێکھات و لە ساڵی ١٨٧٦ دەسەڵاتی ناوەندی دەستی بە سەرانسەری ئەم وڵاتەداگرت. نیوزلاند لە ساڵی ١٩٠٧ سەربەخۆیی ڕاگەیاند بەڵام پۆستی ڕەمزی سەرۆکی حکوومەتی بۆ شاژنی بەریتانیا ھێشتەوە. جێگری شاژن لەو وڵاتە سەرفەرمانداری گشتییە کە بە پێشنیاری سەرۆک وەزیر و بە دەنگی پەرلەمان ھەڵدەبژێردرێ.
ئاشوورییەکان
کۆچ
نەتەوەیەکن کە خاوەنی زمان و ئایینی تایبەت بە خۆیانن و لە مێژەوە لە کوردستاندا و ناوچەکانی دەوروبەری دەژین. لە سەدەی ڕابردوودا ژمارەیەکی زۆریان کۆچیان کردووە بۆ قەوقاز و وڵاتانی ئەورووپا و ئەمریکا ئێستا زۆریان لە نەينەوا وھەولێر ودھۆك دەژین. وشەی ئاشوور لەناوی خواوەندە سەرەکییەکانەوە وەرگیراوە و یەکەم پایتەختیشیان ھەر بەوە ناونراوە. لەسەرەتای دەرکەوتنیانەوە (ھەزارەی سێھەمی پێش زایین) لەبەرابەری بنەماڵە بەھێزەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق و سۆبارییەکان و خۆرییەکان لە کوردستان و حیسییەکان لە ئەنادۆڵ کەمیان ھێنا و نەیانتوانی فەرمانڕەوایی خۆیان بچەسپێنن. بەڵام لە ھەزارەی دووھەمەوە بووژانەوە و وەک گەلێکی بەھێز و بەئەزموون لە ڕووی جەنگ و داگیرکاری و داھێنانەوە دەرکەوتن و لە ڕووی شارستانییەتیشەوە بەرەو پێش چوون.
نیوزیلاند
سەرۆکایەتی
سەرۆکی ئەو وڵاتە «شاژن ئیلیزابێتی دووھەمە» و سەر فەرمانداری گشتی لەلایەن پەڕلەمانی وڵاتەوە ھەڵدەبژێردرێت و وبەرپرسیارەتی واژۆکردنی یاساکانی لە ئەستۆیە. دەسەڵاتی شاژن و سەرفەرماندار ڕەمزییە و پەرلەمان کە لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراوە دەسەڵاتی سەرەکییە. سەرۆکی حکوومەت واتە سەرۆکی دەزگای بەرێوەبەر لەلایەن پەڕلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت.
ئاشوورییەکان
فەرمانڕەوایی ئاشوورییەکان
سەردەمی فەرمانڕەوایی ئاشوورییکان دەکرێ بەسێ بەشەوە:
نیوزیلاند
زمان
لە ٩٥٪ ی خەڵکی نیوزلاد بە زمانی ئینگلیزی قسەدەکەن و ھەر ئەم زمانەش زمانی ڕەسمی وڵاتە.
ئاشوورییەکان
ڕووخاندنی دەوڵەتی ئاشوور
ئاشوورییەکان بەھۆکاری بەرفراوانی دەوڵەت و بڵاوبوونەوەی سوپاکەیان بە ھەرێمەکاندا و ھاتنەسەرکاری پاشاگەلێکی نەزانکار بێھێز بوون و لەناوەوە داڕمان. ھاوکات لە چیاکانی زاگرۆس (کوردستان) دەوڵەتی میدیا بە تایبەت لەسەردەمی (کەیخەسرەو) ی میدی لەڕووی ھێزەوە لە لووتکەدا بوو و بە ھاوپەیمانییەتی پاشای کلدانی لە بابل (نەبوبلاسەر) بە ھێرشکردنە سەر (نەینەوا) پایتەختی ئاشوورییەکان کۆتاییان بەو دەسەڵاتە ھێنا (٦١٢ پێش زایین).
نیوزیلاند
دەسەڵات و سیاسەت
جۆری دەسەڵاتی سیاسی نیوزلاند پاشایەتی سنوردارە و دیموکراسییەکی پەرلەمانی ھەیە. باڵاترین پۆست لەم وڵاتە مەلیکەی بەریتانیا واتە ئەلیزابێتی دوھەمە. کە بەپێی یاسای ١٩٧٤ وەک مەلیکەی نیوزلاند و سەرۆک وڵات دەناسرێ. سەرفەرماندار نوێنەری مەلیکەیە لە نیوزلاندو کەسی یەکەمی وڵاتە. ئێستا کە (ئاناند ساتیاناند) ئەم پۆستەی لە ئەستۆیە. ئەم وڵاتەش وەک بەریتانیا یاسای بنەرەتی نوسراوەی نییە، بەڵام یاسای مەرجدارکردنی ساڵی ١٩٨٦ یاسا ورێساکانی ئەم دەوڵەتەی ڕونکردوەتەوە. سەرۆک وەزیر سەرۆکی حکوومەتە و لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت، سەرۆک وەزیری ئێستای نیوزلاند ھێلێن کلارکی سەرۆکی پارتی کاری نیوزلاندە. لە ھەڵبژاردنی گشتی کە سێ ساڵ جارێک بەرێوە دەچێت ،١٢٠ نوێنەری پارلەمان ھەڵدەبژێردرێن. لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥ پارتی کار بە سەرۆکایەتی «جیم ئەندێتۆن» زۆرینەی دەنگەکانی بە دەست ھێنا. (جان کەی) سکرتێری پارتی گەل سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆنە. پارتی سەوز و پارتی «داھاتوی یەکگرتو» دو پارتی گرنگی دیکەی ئەم وڵاتەن. پارتی مائوری و پارتی یاساش بەشێکن لە ئۆپۆزسیۆن. لە مارسی ٢٠٠٥ تا ئوکتوبەری ٢٠٠٦ نیوزلاند تەنیا وڵات بوو لەجیھاندا کە سەرۆکی وڵات و سەرۆکی ھەرسێ دەزگا سەرەکییەکانی وڵات واتە دەزگای بەرێوەبەر و دەزگای یاسادانان و دەزگای داد، ژن بون مەلیکە ئەلیزابت سەرفەرمانداری گشتی:سیلڤیا کارترایت سەرۆک وەزیران:ھێلێن کلارک سەرۆکی دەزگای داد:سییان ئێلیاس سەرۆکی پارلەمان:مارگارێت ڤیلسۆن جێی ئاماژەیە بەرێوبەری گشتی گەورەترین کۆمپانیای ئەم وڵاتەش خاتوو «ترێزا گاتۆنگ» ە لە مێژوودا نیوزلاند پێشەنگی نەھێشتنی جیاوزای ڕەگەزی بووە. ئەم وڵاتە یەکەم وڵاتی جیھان بووە کە مافی دەنگدانی ژنانی بە ڕەسمی ناسیوە، بەڵام تا ساڵی ١٩١٩ ژنانی ئەم وڵاتە نەیانتوانی خۆیان بۆ پەرلەمان بپاڵێون.
ئاشوورییەکان
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لوبنان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ئاشوورییەکان
نیوزیلاند
پلەو پێگەی نیوزلاند
پلەو پێگەی نیوزلاند لە ڕووی پێوانە جیھانییەکانی گەشەکردن و پێشکەوتن، بە پشت بەستن بە چەندین لێکۆڵینەوەی زانستی ئەمانەن: پێوانی گەشەکردنی مرۆیی- سندوقی گەشەی ئابوری-کۆمەڵایەتی unساڵی ٢٠٠٦ –پلەی ١٩ ی جیھان بووە ئاستی ژیان- گۆڤاری ئێکۆنۆمیست ساڵی ٢٠٠٦-پلەی ١٥ دایە دڵخۆش بوون بە ژیان ئەنیستیتۆ لیاتۆم ساڵی٢٠٠٧- پلەی یەکەم ئاستی بەختەوەری وخۆشگوزەرانی گشتی- ئەنیستیتۆ لێگاتۆم ساڵی ٢٠٠٧-پلەی ٥ ھەڵسەنگاندنی ئاستی ژیان –دامەزراوەی مێرسێر ساڵی ٢٠٠٧-ئۆکلەند پێنجەمین و ولینگتۆن پلەی پانزەھەمی شارە لەبارەکانی جیھان بۆ ژیان بەسەر بردن. پێوەری ئاشتی جیھانی-پلەی ٤ ئازادی کاری ڕاگەیاندن-رێکخراوەی ھەواڵنێرانی بێ سنور-پلەی ١٥ پێوەری گەندەڵی ئابوری-یەکێکە لەو سێ وڵاتەی کەمترین ڕێژەی گەندەڵی ئابوری تیایە.
ڕێبەران
سەرۆکی وڵات:مەلیکە ئەلیزابێت سەرفەرمانداری گشتی:ئاناند ساتیاناند سەرۆک وەزیران:جاسیندا ئاردێرن
سەرچاوەکان
نەوا
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:پۆلینیزیا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٠ پۆل:نیوزیلاند پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٧
تاڤگەماڵ
وێنۆک|چەپ|تاڤگەماڵ تاڤگەماڵ ، خانوویەکە لەلایەن نژیاروانی ناسراوی ئەمریکایی، فرانک لۆید ڕایت، ساڵی ١٩٣٥ لە باشووریی ڕۆژاوای پێنسیلڤانیای ئەمریکا و ٦٩ کیلۆمەتری باشووریی ڕۆژھەڵاتی پیتسبۆرگ دیزان کراوە و یەکێک لە کارە ھەرە باشەکانی سەدەی بیستەم دێتە ئەژمار. ئەم ماڵە بەشێوەی «ئۆرگانیک» دروست کراوە و لەگەڵ سروشت دەگونجێت.
تاڤگەماڵ شاھکارێکی شاعیرانەیە کە بۆ خێزانێکی دەوڵەمەند، لیلیان کافمەن و ھاوسەرەکەی ئێدگار جێی. کافمەن بۆ پشووی کۆتایی حەفتە دروست کرا، ھەر بۆیە «خانووی کافمەن»یشی پێ دەوترێت.
دوای تەواوکردنی تاڤگەماڵ، کۆواری تایم، وەکوو جوانترین کار ناوی لێبرد، ھەروەھا کۆواری سمیتسۆنیان، لە پێرستی ٢٨ شوێن کە پێویستە پێش مردن سەردانیان بکرێت، داینا .
تایبەتمەندییەکان
200px|وێنۆک|چەپ|بەکارھێنانی ھێڵە ئاسۆیییەکان و ستوونییەکان یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاوازەکانی تاڤگەماڵە
سەرچاوەکان
پۆل:پێنسیلڤانیا پۆل:فرانک لۆید ڕایت
بڕیارنامەی ١٩٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئازاری ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ شەڕی ناوخۆی لیبیا (٢٠١١). ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٩٨‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٥ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبیا پۆل:٢٠١١ لە لیبیا
لیدمان
وێنۆک|سڤێن - ئێرک لیدمان سڤێن - ئێرک لیدمان (لەدایکبووی ١٩٣٩) نووسەر و بیرمەندێکی سویدییە، پسپۆری مێژووی بیرە. لیدمان لە شاری کارلسکرونای سوێد، ساڵی ١٩٣٩ ھاتۆتە دونیا، لە زانستگەی لوند و پاشان لە یۆتەبۆری خوێندوویەتی. لیدمان ساڵی ١٩٦٦ بڕوانامەی دوکتۆرای وەرگرتووە و بووەتە دۆسێنت لە زانستگەی یۆتەبۆری.
لیدمان لە نێوان ١٩٦٦-١٩٦٨، لە شاری مالموێ بووەتە جێگری سەرۆکی بەشی فەرھەنگیی ڕۆژنامەی Sydsvenska Dagbladet Snällposten.
لە شاری لوند ١٩٦٨-١٩٧٠ و لە شاری یۆتەبۆری ١٩٧١-١٩٧٩ بووەتە دۆسێنت لە مێژووی بیر و زانیاردا. ساڵانی ١٩٧٩-٢٠٠٦ لە یۆتەبۆری پرۆفیسۆری مێژووی بیر و زانیار بووە.
لیدمان تۆژینەوەی وردی ھەیە لەسەر «تیۆریی زانیار»، لە ڕوانگەیەکی مارکسیانەوە وردبۆتەوە لەوەی چۆن زانیار دەکەوێتە بەرتاوی ھەلومەرجی دامودەزگە زانستییەکان و شێوازی ھەڵسوکەوتیان لەگەڵ ئەو زانیارە. لەوەش بترازێت میتۆدی نوێی داڕشتوە بۆ شرۆڤەی ئایدیۆلۆژی.
لیدمان لە بواری فەرھەنگیی سوێددا نووسەرێکی چالاکە. یەک لە کتێبە ناودارەکانی لە ژێر سەرناوی «ڕێگوزەری بیری سیاسی» تەرجەمەی کوردی کراوە.
سەرچاوە
Nationalencyklopedin
[https://web.archive.org/web/20160306010629/http://komak.nu/Kurdi/Kteebkhane/KteebiKOMAK_PDF/ReeguzeriBiriSiyasi_20091209.pdf Från Platon till kommunismens fall - De politiska idéernas historia. Sven-Eric Liedman. «ڕێگوزەری بیری سیاسی»]
بەستەری دەرەکی‌
ماڵپەڕی کەسیی
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩ پۆل:نووسەرانی سویدی پۆل:نووسەران
لیڤینگستن، ئەلاباما
لیڤینگستن (، ) شارێکە لە کەرتی سەمتەر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٣٬٤٨٥ کەس بووە. ڕووبەری ١٨.٦٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٨٦.٥٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
شەشپاڵووی ڕووبیک
وێنۆک|شەشپاڵوویەکی ڕووبیک شەشپاڵووی ڕووبیک (بە ئینگلیزی: Rubik's Cube) یاریێکە، بریتییە لە پەزلێکی شەشپاڵوو. ئەم یارییە ٣٥٠٫٠٠٠٫٠٠٠ دانەی لێ فرۆشراوە لەوەتەی داھێنراوە لە ساڵی ١٩٧٤ـەوە تا ساڵی ٢٠٠٩ لە تەواوی جیھان، کە ئەمەش گەورەترین ژمارەیە لەنێو یارییەکاندا.
سەرچاوەکان
پۆل:شەشپاڵووی ڕووبیک
خەبات (ڕۆژنامە)
خەبات (دروشم: تا ژیان بەردەوام بێ، خەبات بەردەوامە) ڕۆژنامەیەکی سیاسیی ڕۆژانەیە سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستانە و بە زمانی کوردی وەشاندەکرێت، ھاوکات پاشکۆی وەرزشی و زانستی و ھزر و ھونەر یشی کەگەڵ دەردەکرێت. عەلی عەبدوڵڵا خاوەن ئیمتیازی ڕۆژنامەی خەباتە وە ھەروەھا سەلام عەبدوڵڵاش سەرنووسەری ڕۆژنامەکەیە، ڕۆژنامەی خەبات ئۆرگان و زمانحاڵی پارتی دیموکراتی کوردستان و بەیەکێ لە کۆنترین ڕۆژنامەکانی کوردستان دادەنرێت کە زۆرتر لە ٤٠٠٠ ژمارەی لێ وەشانکراوە، یەکەم ژمارەی ڕۆژناممەی خەبات لە ٤ی نیسانی ١٩٥٩ لە بەغدا دەرچووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
چین (ھەرێم)
چین ناوچەیەکی گەورە و شارستانیەتێکی زۆر کۆنە کە وەک نەتەوەیەک یان یەکەیەکی جوگرافیی چەندنەتەوەیی دەناسرێ.
لە ساڵی ١٩٤٩ەوە ئەم دوو دەوڵەتە دەسەڵاتی چینیان بە دەستەوەیە:
Hiina
٤ی تەممووز
٤ی تەمموز ١٨٥ەم ڕۆژی ساڵە (١٨٦ لە ساڵی پڕدا). ١٨٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
قەڵاچوالان
قەڵاچوالان گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی چوارتا(ناوەند)، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قەڵاچوالان لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی شەمساوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی وەیسە و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی سامان، شارباژێڕ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گەنکاوا.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تەکنیک
تەکنیکیان فەن ڕەوتانەیەکە بۆ کردنی کار یان چالاکییەکی تایبەت کەڵکی لێ وەردەگیردرێت:
ڕیتم
ڕیتم یان کێشی مۆسیقی (لە وشەی یۆنانییەوە: ῥυθμός – rhythmos، "ھەموو تێڕژان یان لێشاو و جووڵەیەکی پێوراوە، ھاوشێوەیە") بریتییە لە گۆڕانی درێژی (درێژبوونەوە) و دووپاتکردنەوەی زنجیرەیەک لە دەنگەکان یان کۆمەڵێک ڕووداوی تر. ڕیتم درێژی زەرباهەنگ لە مۆسیقایە بۆ مەوزوون (کێشدار) کردنی نەوایەکی مۆسیقایی. واتە دووپاتی بەردەوامی جووڵەیەکی پایەدار لە یەک کاتی دیاری کراو لە مۆسیقادا ڕیتم یان کێشی پێ دەوترێ.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
کانیکۆرک
وێنۆک|چەپ|پارێزگای ئاگری کانیکۆرک گوندێکە لە شارۆچکەی بازیدی سەر بە پارێزگای ئاگری لە باکووری کوردستان.
سەعدوڵڵا نەسیری
سەعدوڵڵا نەسیری لە ساڵی ١٩٧٦ لە سنە لەدایکبووە. لە تەمەنی ٥ ساڵییەوە لەگەڵ دەف ئاشنا بووە و دەستی بە کاری مۆسیقا کردوە. ساڵی ١٩٩١، لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا بە ھۆی ساز کردنی مۆسیقای شانۆگەریی "کچی هەتاو" خەڵاتی باشترین مۆسیقای شانۆیی لە فیستیڤاڵی شیراز بەدەستهێنا. دواتر ئەم دەستکەوتە مۆسیقاییانەی ئەو لە فێسیڤاڵی گوڵڕێزانی لاوانی ئێران بە ئاھەنگی شانۆی "مەهپارە" دووپات بووە. تا ساڵی ٢٠٠١ مۆسیقای بۆ زیاتر لە ٤٠ بەرهەمی شانۆیی لەوانە: (وور و سووگی سۆهراب، کوێستان، ناهید سەر، خیش و گوڵی سوور، نیفرینی دایک، ئافرەتی نان فرۆش، شەفای ئەوین)ساز کرد و مۆسیقایشی بۆ چەندین فیلم ساز کرد کە هەر کامەو بە ناونیشانێکەوە لە فیستیڤاڵە جۆراوجۆرەکاندا خەڵاتیان بەدەستهێنا. نەسیری تا ئێستا چەندین کۆنسێرتی لە زانکۆکانی ئێران لە سەر مۆسیقای کوردی ساز کردووە کە لەلایەن خوێندکارە کوردەکانی دانیشتووی تاران پێشوازی زۆر بەرچاوی لێ کراوە.لە چەندین فیستیڤاڵی گرینگی هونەری موزیکی لەوانە یەکەمین و دووەمین خولی فیستیڤاڵی موزیکی کوردی بەشداری کردووە و لە سێ بەشی گۆرانی و ئاواز، دیوان و دەف خەڵاتی تایبەتی بەدەستهێناوە. هەروەها لە ماوەی ساڵانی کار و چالاکی هونەریی خۆیدا چەندین کاسێت و ئەلبومی بە شێوەی فەرمی لە ناو ئێراندا بڵاو کردووەتەوە و چەندین کۆنسێرتیشی لە دەرەوەی ئێران بە ڕێوە بردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
لۆچاپۆکا، ئەلاباما
لۆچاپۆکا شارۆچکەیەکە لە کەرتی لی، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٨٠ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٩٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٠٫٨١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ڕۆجەر بانیستەر
ڕۆجەر بانیستەر (لەدایکبووی ١٩٢٩) یاریزانێکی ڕاکردنی بەریتانی بوو، لە ساڵی ١٩٥٤دا یاساکانی یاری گۆڕەپان و مەیدانی تێکشکاند. دەیان ساڵبوو، شارەزایانی وەرزشی و تەنانەت پزیشکەکانیش پێیان وابوو کە ئەستەمە ھیچ مرۆڤێک بتوانێت لە کەمتر لە ٤ دەقیقەدا، یەک میل (1,609.344 مەتر) ببڕێت، چونکە جەستەی مرۆڤ بەرگەی ئەوە ناگرێت. ئەم تێڕوانینە بۆ چەندین ساڵ وەکو ڕاستیەکی حاشاھەڵنەگر تەماشا دەکرا و خەریکبوو وەکو بیروباوەڕێکی نەگۆڕ بناغەی خۆی دادەکوتا. بەڵام بانیستە، لەساڵی ١٩٥٤دا، تەواوی ئەو تێڕوانینانەی قڵپکردەوە و توانی بۆ یەکەمجار لە مێژوودا ئەو ڕیکۆردە بشکێنێت و لە کەمتر لە ٤ دەقیقەدا، میلێک ببڕێت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٨ پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
فاتیمە کچی مووسای کازم
فاتیمە کچی مووسا (فَاطِمَة بِنْت مُوسَیٰ) بە شێوەیەکی باو بە فاتیمەی مەعسوومە (فَاطِمَة ٱلْمَعْصُومَة)ناسراوە کچی حەوتەمین ئیمامی شیعە مووسای کازم و خوشکی عەلی کوڕی مووسا ھەشتەمین ئیمامی شیعەی دوازدە ئیمامی بوو. ساڵانە بە ملیۆنان موسڵمانی شیعە بۆ ڕێزلێنان لە مەزارگەی فاتیمە مەعسوومە گەشت دەکەن بۆ شاری قوم. فاتمە مەعسومە کچە گەورەی مووسای کازمە کە شیعەکان بە پیرۆزترین منداڵی مووسای کازم دوای عەلی ڕەزای برای دەزانن.
فاتمە مەعسوومە لە ڕیوایەت و وتارەکانی چوار ئیمامی شیعەدا ستایشی زۆری لێ کراوە، بە ڕادەیەک کە جەعفەری سادق، شەشەمین ئیمامی شیعەکان لە دوو ڕیوایەتدا، عەلی ڕەزا، ھەشتەمین ئیمامی شیعەکان لە پێنج ڕیوایەتدا و محەممەد تەقی، نۆیەمین ئیمامی شیعەکان، لە گێڕانەوەیەکدا جەختی لەوە کردووەتەوە کە ھەرکەسێک سەردانی مەعسوومە لە قوم بکات دەچێتە بەھەشت. یەکێکی دیکە لە تایبەتمەندییە دیارەکانی فاتمەی مەعسوومە، پێگەی شەفاعەتکردنییەتی. بەپێی گێڕانەوەی جەعفەری سادق و عەلی ڕەزا لە ڕۆژی قیامەتدا بۆ ئەوەی ھەمووی شیعەکان بچنە بەھەشتەوە شەفاعەت دەکات.
یەکێکی دیکە لە تایبەتمەندییە دیارەکانی فاتمە مەعسوومە پێشبینی لەدایکبوونی ئەو کچەیە. ئەم تایبەتمەندییە بەسەر ھیچ کام لە منداڵەکانی ئیمامە شیعەکان نەھاتووە. دوو ڕاپۆرت لە دوو کەسی جیاوازەوە ھاتووە کە جەعفەر سادق شەشەمین ئیمامی شیعەکان ٤٥ ساڵ پێش لەدایکبوونی فاتیمە پێشبینی لەدایکبوونی فاتیمە کردووە. لەم پێشبینیانەدا ناوی ئەو و ناوی باوکی و شوێنی ناشتنی باس کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای قوم پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:مردووانی ٨١٦ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:قوم
بڕیارنامەی ١٩٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان پۆل:شەڕ لە ئەفغانستان (٢٠٠١-٢٠٢١)
ئەنگکۆر وات
وێنۆک|چەپ ئەنگکۆر وات (بە ئینگلیزی: Angkor wat، بە خمێری: អង្គរវត្ត) پەرستگایەکە لە کەمبۆدیا و بە گەورەترین مۆنەمێنتی ئایینی دادەنرێت لە جیهاندا، ڕووبەرەکەی دەگاتە ١٦٢.٦ هێکتار (١,٦٢٦,٠٠٠ مەتر دووجا). ئەنگکۆر وات دەکەوێتە ٥.٥ کیلۆمەتر لە باکووری شاری سیێم ڕیێپ. لەو ناوچەیەدا جگە لە ئەنگکۆر وات چەندین شوێنەواری دێرینی دیکەی لێیە. یەکەمجار ئەو پەرسگایە بۆ ئایینی هیندوویزم درووستکرا، بەڵام تاکۆتایی سەدەی ١٢هەم گۆڕدرا بۆ پەرستگایەکی بودایی. پەرستگاکە لەلایەن پادشا سوریاڤارمانی دووهەمی ئیمپراتۆریەتیی خمێر لە سەرەتاکانی سەدەی ١٢هەم درووستکرا. پەرستگاکە لە ناوچەی ئەنگکۆری ئێستا درووستکرا کە پێشتر پایتەختی ئیمپراتۆریەتیی خمێری لێبوو. ئەو پەرستگایە لە ئێستادا بووەتە سیمبۆلی کەمبۆدیا،  وە لەسەر ئاڵای کەمبۆدیاش وێنەی هەیە و سەرنجڕاکێشترین شوێنیشە لەو وڵاتە بۆ گەشتیاران.
مێژوو
سەرەتای دیزاین و درووستکردنی پەرستگاکە لە نیوەی یەکەمی سەدەی دوانزەهەم بوو، لە کاتی فەرمانڕەوایەتیی سوریاڤارمانی دووهەم. پەرستگاکە تایبەت کرابوو بۆ ڤیشنو. وە کرایە پایتەختی ئیمپراتۆریەت. لەبەر ئەوەی هیچ نووسراوێک نەدۆزراوەتە ئاماژە بەو پەرسگایە بکات، نازاندرێت کە پێشتر ناوی چی بووە، بەڵام لەوانەیە بە "ڤاراه ڤیشنو-لۆک" ناسرابێ. وا پێدەچێ درووستکردنەکەی دوای ماوەیەکی کورت لە مردنی پادشا کۆتایی هاتبێ. لە کۆتاییەکانی سەدەی دوانزەهەم، ئەنگکۆر وات لە سەنتەرێکی پەرستشی هیندوویزم گۆڕدرا بۆ سەنتەرێکی پەرستشی بودیزم. لەو کاتەوە ئەو پەرستگایە تایبەتە بە ئایینی بودیزم.
ئەو شوێنەوارە هونەرییانی ناوچەی ئەنگکۆر وای لە فەڕەنسا کرد کە ڕاستەوخۆ کەمبۆدیا بخاتە ژێر پارێزگاری خۆیەوە و لە ١١ی ئابی ١٨٦٣ سیامی داگیرکرد بۆ ئەوەی کۆنتڕۆلی ئەو شوێنەوارەکانە بکات. کەمبۆدیا سەربەخۆیی لە فەڕەنسا لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٥٣ وەرگرت. لەو کاتەوە ئەنگکۆر وات لە ژێر کۆنتڕۆڵی کەمبۆدیا دایە. لە ساڵی ١٩٩٢ ئەو پەرستگایە پاڵێورا بۆ لیستی ئاسەواری جیهانیی یونیسکۆ.
ناسینی پەرسگاکە لەلایەن ڕۆژئاوا
یەکێک لەو ڕۆژئاواییانەی کە بۆ یەکەمجار سەردانی پەرستگاکەیان کرد ئەنتۆنیۆ دا مادالینا بوو، کە ڕەبەنێکی پورتوگالی بوو لە ١٥٨٦ سەردانی ئەو پەرستگایەی کرد و دەربارەی پەرستگاکە وتوویەتی: "باڵاخانەیەکی وەها بێوێنەیە کە ناکرێ بە قەڵەم وەسف بکرێ، بەتایبەتی چونکە وەکو هیچ باڵاخانەیەکی دیکەی جیهان نییە. هەموو ئەو تاوەر و نەخشسازیانەی تێدایە کە مێشکی مرۆڤ دەتوانێ خەیاڵیان بکات."
لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩هەم، دۆزەرەوەیەکی فەڕەنسی بەناوی هێنری ماوهۆت سەردانی پەرستگاکەی کرد و شوێنەکەی لە ڕۆژئاوا بەناوبانگ کرد لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی تێبینییەکانی گەشتەکەی، کە تێیدا زۆر ستایشی پەرستگاکەی کردبوو.
ماوهۆت، وەک ڕۆژئاواییەکانی دیکەی کە لەو سەردەمە سەردانی ئەو شوێنەیان کردبوو، باوەڕی نەدەکرد کە خمێرەکان توانیبێتیان پەرستگاکە بنیات بنێن، وە بەو هۆیەشەوە بەهەڵە کاتی درووستکردنی پەرستگاکەی گەڕاندەوە بۆ سەردەمی ڕۆم.
شێواز
ئەنگکۆر وات نموونەیەکی دیارە لە شێوازی کلاسیکی تەلارسازی خمێری، کە پێشی دەگوترێ ستایلی ئەنگکۆر وات. لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٢هەم ئەندازیارە خمێرییەکان شارەزایی باشیان پەیدا کردبوو لە بەکارهێنانی بەردی لمی ( لەبری خشت یان لاتریت) وەکو کەرەستەی سەرەکی بۆ بیناسازی. زۆربەی بەشە دیارەکانی پەرستگاکە بە بەردی لمی درووست کراوە، لاتریتیش بۆ دیواری دەرەوە و بەشە بزرەکانی باڵاخانەکە بەکارهاتووە.thumb|شوێنەواری گوللەی شەڕی نێوان خمێرە سوورەکان و هێزەکانی [[ڤیێتنام لە ئەنگکۆر وات.]]
پاراستن و نۆژەنکردنەوە
thumb|ڤیدیۆیەکی World Monuments Fund لەسەر پاراستنی ئەنگکۆر وات. وەکو هەموو پەرستگا دێرینەکانی تر لە کەمبۆدیا، ئەنگکۆر وات تووشی زیان زۆر بووە بەهۆی گەشەی لەڕادەبەدەری ڕووەک، کەڕوو، وە زیانی جەنگ و دزی پارچە شوێنەوارییەکان، بەڵام پڕۆژە نۆژەنکردنەوەکان توانیویانە کاریگەری باشیان هەبێت لەسەر مانەوەی ئەو پەرستگایە.
لە سەدەی بیستەم، ئەنگکۆر وات پێویستی بە نۆژەنکردنەوەیەکی بەرچاو هەبوو. بۆیە پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی دەستی پێکرد، بەڵام کارکردن تێیدا وەستا بەهۆی شەڕی ناوخۆ و دەسەڵاتگرتنەدەستی کۆمونیستەکان (بە ناوی خمێرە سوورەکان) لە کەمبۆدیا لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠ کان. بەهۆی ئەو شەڕانە هەندێک زیان بەر پەرستگاکە کەوت، بەڵام دوای شەڕی ناوخۆ زیانی گەورە بەر پەرستگاکە کەوت. بەهۆی دزینی پارچەی شوێنەواری ئەو پەرستگایە لە کۆتاییەکانی ١٩٨٠ و سەرەتاکانی ١٩٩٠ ەکان. لە چاو پەرستگایەکانی دیکەی کەمبۆدیا ئەو پەرستگایە کەمترین زیانی پێکەوتووە لە شەڕی ناوخۆ و زۆرترین کاری نۆژەنکردنەوەشی بۆ کراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسی پۆل:کەمبۆدیا پۆل:ئاسیا پۆل:شوێنەوارناسیی ئاسیا پۆل:پەرستگا پۆل:ئایین
شێخ بابا سمایل بەرزەنجی
شێخ بابا سمایلی بەرزەنجی ناسراو بە «زەبیحی» کوڕی شێخ ئەحمەد، کوڕی شێخ سمایلی جاشێران مەشهوور بە شێخ سمایلی کڵاوقووچ، کوڕی شێخ محەممەدی ئۆتەمیش، کوڕی شێخ بابای لەگز، ساڵی ١٢٦٠ی هەتاوی ڕێکەوتی ١٨٨١ی زایینی لە گوندی غەوسابادی مەهاباد لەدایک بووە.
ژیان
شێخ ئەحمەدی باوکی زەبیحی برای شێخ باباسەعیدی بەرزەنجی(١٨٥٩ـ١٩١٥)یە، کە بەهۆی فتوای دژ بە تورکانی عوسمانی، بە فەرمانی بابی‌عالی و بە دەستی ئەفسەری سوپای عوسمانی «عومەر ناجی بەگ» زستانی ساڵی ١٣٣٤ی کۆچی [١٩١٥ی.ز] لە گوندی «کەرێزەی گڵی» لە دار درا. زەبیحی شاعیرێکی بە توانا بووە و بە دوو زمانی کوردی و فارسی شێعری بەرزی لە دوا بەجێماوە کە تا ئێستا چاپ و بڵاونەکراونەوە. شێعرەکانی زەبیحی بە هۆی پێوەندی بنەماڵەیی بە تەریقەتەوە و پلەی شێخایەتی لە کوردستاندا، باری ئایینییان هەیە و دەکەونە خانەی غەزەلیاتی بەرزی عیرفانی. ئەوەی تا ئێستا لە شێعرەکانی زەبیحی وەدەست کەوتبێ، هەر ئەوانەن کە لە تەکیە و خانەقاکاندا بە دەفە لە لایەن دەنگخۆشانەوە گوتراون و بە هۆی وەرگرتنەوە لە زمان ئەم و ئەو، زۆر و کەم هەڵەیان تێکەوتووە. دەستنووسی دیوانی زەبیحی تا ئێستا وەدی نەهاتووە، بەڵام لە ناو دوو کوڕ و شەش کچ لە ئەولادانی زەبیحی، ئێستا دوو کچی لە ژیاندان و گۆیا دەستنووسێکی شێعرەکانی ئەم شاعیرە، لە لای حاجی خەجیج خانمی کچی، کە لە ورمێ دەژی، پارێزراوە.
غەزەلی حەوتەم
ئەم غەزەلە لە کەشکۆڵێکی خەتی وەرگیراوە و دەسخەتەکەی هی خوالێخۆشبوو میرزا ئەحمەدی ئیسماعیل‌زادە(١٨٨٩ـ١٩٧٢)، کوڕی میرزا سمایلی ئاغاتەهایە، کە لە لای مامۆستای خەت‌خۆشی شاری مەهاباد، جەنابی قاسم ئیسماعیل‌ زاده‌، کوڕی میرزا ئەحمەد، پارێزراوە.
غەزەلی هەشتەم
(فارسی)، لە پەسنی شێخ‌بابا سەعید(سەدروسسادات)
غەزەلی نۆهەم
(فارسی)
غەزەلی دەهەم
(فارسی)
کۆچی دوایی
زەبیحی ساڵی ١٣٢٠ی هەتاوی(١٩٤١ی.ز) لە تەمەنی شەست ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لە گوندی جاشێرانی نزیک شنۆ نێژراوە. جگە لە غەزەلێکی کوردیی زەبیحی ، ناوی باباسمایلی زەبیحی تا ئێستا لە هیچ سەرچاوەیەکی ئەدەبیی کوردیدا نەهاتووە.
بڕیارنامەی ١٩٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٥٠٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆنگۆ
مێژوو
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆنگۆ یەکەم یاری خۆیان ئەنجامدا لە شوباتی ١٩٦٠ بەرامبەر کۆنگۆ و بە ئەنجامی ٤–٢ شکستییان ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردە ئەفریقییەکانی تۆپی پێ پۆل:یانە وەرزشییە نەتەوەییەکان لە کۆماری کۆنگۆ پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ھێنری کیسینجەر
وێنۆک|چەپ|کیسینجەر لە ساڵی ۱۹۷۳ ھەنری کیسینجەر (بە ئینگلیزی: Henry Alfred Kissinger) لە ساڵی ١٩٣٨ لە ئەڵمانیا لە دایکبووە، لە ‌ترسی ھەڕەشەی نازییەکان لەگەڵ تەواوی ئەندامانی خێزانیدا بەرەو ئەمەریکا ھەڵھاتوون و لە ویلایەتی نیویۆرک گیرساونەتەوە، لە ١٩ی مانگی ژونی ١٩٤٣دا پاسپۆرتی ئەمەریکایی وەرگرتووە و بووە بە ھاووڵاتی ئەمەریکایی و پاشان وەک سەربازێکی ئەمەریکایی لە کۆتایی جەنگدا گەڕاوەتەوە بۆ ئەڵمانیا، و وەک ئەفسەرێکی ئەمەریکایی سەرەتا لە کریدفێڵد و پاشان لە ھایدلبێرگ خزمەتی کردووە.
خوێندنە باڵاکانی خۆی لە ئەمەریکا تەواو کردووە و بۆتە مامۆستا لە زانکۆی ھارڤارد و چەندین کتێبی لەو زانکۆیەدا سەبارەت بە ھێزی پەرچەبەرگری بۆمبای ئەتۆم بڵاوکردووە کە بەھۆیەوە لەگەڵ ژیانی سیاسیدا تێکەڵاو بوو.
سەرەتا ئەندامی پارتی دیموکراتەکان بوو، پاشان لەم پارتە کشایەوەو بوو بە ئەندامی پارتی کۆمارییەکان، لە راستیدا کیسینجەر خەونی ئەوەی ھەبوو کە رۆژێک لە رۆژان خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەمەریکا ئامادە بکات بەڵام لەبەر ئەوەی لە دایک بووی ئەمەریکا نەبوو ئەو ئاواتەی نەھاتە دی.
لە چەندین بەڕێوەبەرایەتی جیاوازی ئەمەریکادا پۆستی دیپلۆماسی جیاوازی وەرگرتووە، سەرەتا راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی بوو پاشان لە ساڵی ١٩٧٣ەوە لەگەڵ ھەردوو بەڕێوەبەرایەتی نکیسۆن و فۆرد پۆستی وەزیری دەرەوە‌ی ھەبووە.
ڕۆلی ئەم کەسایەتییە لە پرسە گرنگەکانی وەک شەڕی سارد و جەنگی ڤیێتنام و پرۆسەی ئاشتی ڕۆژھەڵاتی ناوین زۆر دیار و ئاشکران، وە بە ئەندازیاری رێکەوتن نامەی کامپ دەیڤد دەناسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:نووسەرانی مانھاتن پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
٥ی تەممووز
٥ی تەمموز ١٨٦ەم ڕۆژی ساڵە (١٨٧ لە ساڵی پڕدا). ١٧٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڕی بێڕەھەند
لە شیکردنەوەی ڕەھەندیدا، بڕێ بێڕەھەند بڕێکە بەبێ یەکەی فیزیکی و کەوایە ژمارەیەکی پەتییە. پتر وەھا ژمارەیەک وەکوو بەرھەمی لێکدان یان ڕێژەی بڕگەلێک کە لەوانەیە ھەر کامەیان جیاگانە یەکەی خۆیانیان ھەبێ، پێناسە دەبێ، بەڵام لە تێکەڵبوونەکەدا یەکەکان پووچەڵ دەبنەوە.
بڕە بێڕەھەندەکان لە بیرکاری، فیزیک، ئەندازیاری، ئابووری و ھەروەھا ژیانی ڕؤژانەدا بەزۆری بەکاردەچن.
ئەم نموونەیە بگرنە بەرچاو: سارا دەڵێ، «لە ھەر ١٠ سێوێک کە کۆم کردەوە، ١ سێو کرمۆڵ بوو». ڕێژەی سێوە کرمۆڵەکان بە سێوە کۆکراوەکان دەبێتە ١٠٪ = ٠٬١ = (١٠ سێو) / (١ سێو)، کە بڕێکی بێڕەھەندە.
پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان پۆل:ژمارە بێ ڕەهەندەکان پۆل:نەگۆڕە فیزیاییەکان پۆل:ژمارە بێ ڕەھەندەکان
لۆکھارت، ئەلاباما
لۆکھارت (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی کۆڤینگتۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥١٦ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٩٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٧٦٫٧١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٠ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
گەرمک
گەرمک شارۆچکەیەکە، کەوتووەتە ناحیەی گەرمک، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ئەم شارۆچکەیە ناوەندی ناحیەی گەرمکە.
جوگرافیا
گەرمک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تاتان و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھەنگەژاڵ، گەرمک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نەرزەنە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بیستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەگنێس مۆنیکا
وێنۆک|200px|ئەگنێس مۆنیکا ئەگنێس مۆنیکا (لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٨٦؛ بە ئیندونیزی: Agnes Monica) گۆرانیبێژ-گۆرانینووسی ، ئەکتەر، سەماکەر و بەرھەمھێنەری لە خێزانێکی ئەڵمانی.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا
کەمانچەژەن (ڕۆمان)
ئەدەبی نووسراوی کوردی لە زەمینەی تەنز و گاڵتەدا بەداخەوە زۆر دەوڵەمەند نیە؛ ژمارەی ئەو بەرھەمانەی کە لەم ژانرەدا خوڵقاون و بایەخی ئەدەبی و ھونەری‌یان ھەیە، لە ژمارەی ئەنگوستەکانی دەست زیاتر نین. یەکێ لەم بەرھەمە کەمانە، ڕۆمانێکە بە ناوی 'کەمانچەژەن' کە گوایە لە زمانی ئاڵمانی‌یەوە کراوەتە تورکی و لە زمانی تورکی‌یەوە وەرگەڕاوەتە سەر کوردی.
کەمانچەژەن بەسەرھاتی کوڕێکی ھەژارە بە ناوی ئالفرێد موولێر کە ماڵی باوکی بەجێ دەھێڵێ و دەکەوێتە شوێن بەختی خۆی. ئالفرێد ئەگەر لە ماڵی دنیا بێ‌بەشە، خودا بۆی تێ‌ھەڵێناوەتەوە و بەھرەی مۆسیقای پێداوە. ھەر ئەوەش ڕێگەی بۆ خۆش دەکا وردە وردە لە تەنگانە بێتە دەرەوە و بکەوێتە فەرعانە و خۆشی. ئەڵبەتە بەسەرھاتی ئالفرێد موولێری ڤیۆلۆن‌ژەن ئەوندەش سادە و بێ‌گرێ نیە. ئەم چیرۆکە پڕیەتی لە ڕووداوی سەیر و سەمەرەی ئەوتۆ کە لەپەستا خوێنەر دەخەنە پێکەنین.
زمانی تەرجەمە کوردی‌یەکەی کەمانچەژەن زۆر ڕوون و ڕەوان و شیرینە؛ دیارە ھەر دەبێ وایش بێ چونکە وەرگێڕی ئەم بەرھەمە، شاعیر و نووسەر و قسەخۆشی بەناوبانگی کورد 'پیرەمێردی نەمر'ە. پیرەمێرد بەوجۆرەی خۆی لە پێشەکی‌ی کتێبەکەدا دەڵێ، کاتێ لە ئەستەمبووڵ دەبێ تەرجەمەی تورکی‌ی ئەم چیرۆکە، بە زنجیرە لە ڕۆژنامەیەکی ئەوسەردەمەدا دەخوێنێتەوە. دوایی کە دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی نوسخەی کامڵی تورکی‌یەکە کە ناوی 'چاڵغی‌چی' بووە پەیدا دەکا و بەرەبەرە وەریدەگێڕێ و بڵاوی دەکاتەوە. لە دوایی‌شا بە شێوەی کتێبێک بە ناوی 'کەمانچەژەن' لە چاپی دەدا(1942).
ڕۆمانی کەمانچەژەن بە ڕاوێژێکی کوردانە تەرجەمەکراوە و ئەگەر ناوەکان و زەمینەی فەرھەنگی‌(Cultural context)ی بەرھەمەکە نەبوونایە، دژوار بوو خوێنەر بزانێ کە ئەم چیرۆکە تەرجەمەیە. پیرەمێرد جاری وایە بۆ خۆماڵی‌تر بوونی کارەکە کەڵکی لە ھەندێ وشە و زاراوەی وا وەگرتووە کە بە ھیچ کلۆجێ لەگەڵ ھەل‌ومەرجی ڕۆژاوایی داستانەکە ناگونجێ بەڵام بەم کارە باری گاڵتەی چیرۆکەکەی زیاتر کردووە بە چەشنێ کە خوێنەر کاتێ تووشی ئەم شتانە دەبێ ناتوانێ پێشی پێکەنینی خۆی بگرێ!
رۆمانی 'کەمانچەژەن' بە ئاڵمانی ناوی چ بووە و بەرھەمی زەوقی کام تەنزنووسی ئاڵمانە، دیار نیە. مامۆستا پێرەمێرد لە پێشەکی‌ی تەرجەمەکەدا زۆر تاریفی قەڵەمی شیرینی نووسەر ئەکا و لە قەڵەمی گاڵتەنووسانی تری ئورووپا بە تواناتری دەزانێ کەچی ناوی نووسەرەکە ناھێنێ و پێمان ناڵی ئەم نووسەر گەورەیە کێ‌یە! بۆ وەرگێڕانە تورکی‌یەکەش ھەر ئەوەندە دەڵێ کە تەوفیق ناوێکی کوردی کەرکووکی لە ئاڵمانی‌یەوە کردوویە بە تورکی. دڵخۆشی خۆیشی بۆ ئەوە دەربڕیوە کە وەرگێڕی تورکی و کوردی‌ی ئەم بەرھەم ھەردووک کوردن و ناوی ھەردووکیشیان بە ڕێکەوت 'تەوفیق'ە.
ئه‌م کورته‌ ڕۆمانه‌ له‌ نووسینى نووسه‌رى نه‌مساوى فرانز گریلپارسته‌ر (Franz Grillparzer) به‌ زمانى ئه‌لمانى نووسیویه‌تى (Der arme Spielmann) و به‌ ناوى The Poor Fiddler بۆ زمانى ئینگلیزى وه‌رگێردراوه‌.
'کەمانچەژەن' کە یەکێ لە بەرھەمە کۆنەکانی مێژووی تەرجەمەی کوردی‌‌یە و دەگەڕێتەوە بۆ نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم، ئێستەش بەرھەمێکی تەڕ و پاراوە و خوێندنەوەی ئەم چیرۆکە پڕ لە گاڵتە و گەپە ھەم مایەی شادی و پێکەنینە، ھەم دەرسنامەیەکە بۆ ئەوانەی گەرەکیانە فێری وشە و زاراوە و ڕێزمانی ڕەسەنی کوردی بن، ھەم ئەوەندەی لەباران‌دا ھەیە _ لەباری زمانەوە_ ببێ بە سەرمەشقێکی باش بۆ وەرگێڕانی کورد!
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانەکان
یاریگای ھەڵەبجە
یاریگای ھەڵەبجە یاریگایەکە لە شاری ھەڵەبجە لە باکووری عێراق. لە ئێستادا زیاتر بۆ یاری تۆپی پێ بەکاردێت و وەک یاریگای ناوخۆیی یانەی ھەڵەبجە بەکاردەھێنرێت. یاریگاکە ٩ ھەزار کەس لە خۆ دەگرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:یانە وەرزشییەکان، تەواوبوونی ٢٠٠٩ پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی عێراق پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن