cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھاوڕێ باخەوان
ژیاننامە
پاشتر دەستیکردە خوێندنەوەی چڕی مێژوویی و رامیاری و یەکەمین لێکۆڵینەوەی مێژووییی ساڵی ١٩٨٦ نووسی. ئەو لێکۆڵینەوەیە لە دەمەدەمی ئەنفالەکاندا لەگەڵ دەفتەری بیرەرەوەریی پێشمەرگایەتیی لە گوندی (شەمە)ی شارەزوور شاردەوە و بەڵام پاشان لەناوچوون و ھەرگیز دەستی نەکەوتنەوە. لە ناوەڕاستی ھەشتاکانەوە بووەەتە ئەندامی پاسۆک، چ وەک رێکخستن، چ وەک پێشمەرگە. ھەندێک جار زۆر چالاک بووە و ھەندێکجاریش سست. بەڵام پێش ئەوەی پاسۆک لەگەڵ ھەندێک حیزبی تردا یەکبگرێت وازی لە پاسۆکایەتی ھێنا.
رۆژی ٥ی مارتی ١٩٩٢ وڵاتی بەجێھێشت و بەرەو سووریا و پاشان لوبنان کەوتەڕێ و لەکۆتایی ئەوساڵەدا لە وڵاتی ھۆڵاند گیرسایەوە. لەوکاتەوە لەگەڵ بەنازی ھاوسەری لەوێ دەژین و کوڕێک و کچێکیان بەناوی (میتان و ئارتین)ەوە ھەیە. ساڵانێکە کارمەندی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانە و ئێستا لە دادگای لاھای (دادگای تاوانی نێونەتەوەیی) لە بەشی یۆگۆسلاڤیای بەڕێوەبەری داتاکانە.
‌ بەرھەمەکان
ھەروەھا زۆرێک وتار و کورتە لێکۆڵینەوە کە لە رۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕە کوردی و بیانییەکاندا لە ١٩٩٥ەوە تاوەکو ئێستا بڵاوکراونەتەوە.
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:سیاسییەکانی پاسۆک
بڕیارنامەی ١٨١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩١٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
عەلی کوڕی ڕیزوان
پزیشک و فەیلەسوف و گەردونناسی موسڵمانی عەرەبی میسری ئەبولحەسەن کوڕی ڕیزاون کوڕی عەلی کوڕی جەعفەر لە جیزە نزیک قاھیرە لە دایک بووە لە کۆتاییەکانی سەدەی چوارەمی کۆچی و لە ساڵی ٤٣٥ کۆچی/١٠٦١ زایینی کۆچی دوایی دوایی کردووە. چەن کتیبێکی گالێنی شەرح کردووە.
ژیان
ئەو سەبارەت بەخۆی وتویەتی: «من شەش ساڵان بووم دەستم بە خوێندن کرد، دوای ئەوە بووم بە دە ساڵان چووم بۆ شار و خوێندم، دوای ئەوەی چواردە ساڵ مامەوە زانستی پزیشکی و فەلسەفە بەدەست ھێنا، پارەشم نەبوو سەرفی بکەم، بۆیە فێربوون و خوێندنم زۆر قوڕس بوو، من جارێک سەرقاڵ بووم بە بابەتەکانی ئەستێرە و جارێکیش بە پزیشکی و جارێکیش بە پەروەردە، سەرەڕای ئەوەش من ھەر ھەوڵم دەدا بۆ فێربوون تا ٣٢ ساڵی کەمن تێیدا بە پزیشکی بەناوبانگ بووم و بەشی خۆم بەدەست دەھێنا بەمە...»
بیروڕاکانی سەبارەت بە پزیشک
ئیبن ڕیزوان چەند کاردانەوەیەکی ھەبوو سەبارەت بە ھەڵسوکەوتی ئەوکاتی پزیشکان، بەڕای ئەو پزیشک پێویستە ٧ خاڵی تێدا بەدی بکرێ:
گەردونناسی
تایبەتیەکەی لەوەدل دەگەڕیتەوە بۆ تۆمار کردنی ڕووداوێک، کە لە ڕۆژی ٣٠ ئەپرێل ساڵی ١١٦ تەقینەوەیەکی ئەستێرەیەیی گەورە ڕوویدا کە لە زۆر لە شوێنەکانی جیھان بینرا و زانایانی گەردوون لە چین و یابان و سویسرا و ئەمریکای باکوور، ھەروا ئیبن ڕیزوانیش تۆماری کردووە و باسی لێوە کردووە، قەبارەکەی و شوێنەکەی و زۆری درەوشانەوەکەی بە بەراورد لەگەڵ ھەیڤ و زوھرە، زۆر بە وردی باسی لێوە کردووە.
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ١٠٦١ پۆل:مێژووی پزیشکی پۆل:لەدایکبووانی ٩٨٨ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٨٠ پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئارام شا
ئارام شا' (لە مانگی حوزەیرانی ١٢١١ کۆچی دوایی کردووە، r. ١٢١٠–١٢١١) دووەم سوڵتان بوو لە سوڵتانی دەھلی. بۆ ماوەیەکی کورت لە لاھور دوای مردنی چاوەڕواننەکراوی قوتبەدین عائیبەک تەختی پاشایەتی وەرگرت پێش ئەوەی لەلایەن ئیلتوتمیشەوە کە لە دەلھییەوە دەستی بە حوکمڕانی کرد شکستی پێبھێنرێت و لە تەختی پاشایەتی لاببرێت.
حوکمڕانی
لە ساڵی ١٢١٠ قوتبەدین عائیبەک لە لاھور لە کاتی یارییەکی وەرزشیدا بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد، بەبێ ئەوەی ناوی جێنشینی خۆی ھێنابێت. بۆ ڕێگریکردن لە ناسەقامگیری لە شانشینییەکەدا، ئاغاکانی تورک ئاغاکان (مالیک و ئەمیرەکان'') لە لاھور ئارام شایان وەک جێنشینی خۆی لە لاھور. بەڵام ئاغاکانی تورک لە ناوچە جیاوازەکانی سوڵتانییەت دژی بەرزبوونەوەی ئەو بوون و ھەندێکیان - وەک ئاغاکانی خاڵجیی بەنگال - لە دژی یاخی بوون. بە گوتەی مێژوونووسی سەدەی ١٦ فیریشتە، شانشینییەکە تووشی داگیرکاریی حاکمی دراوسێی ناسر الدین قەباچەی مولتانیش بووە.''
کۆمەڵێک ئاغا، بە سەرۆکایەتی دادوەری سەربازی (ئەمیر-ی داد) عەلی یی ئیسماعیل، بانگھێشتی ئیلتوتمیشیان کرد بۆ داگیرکردنی تەخت. ئیلتوتمیش، کۆیلەی پێشووی ئایباک و والی بەدەون، پێشینەیەکی بەرچاوی خزمەتکردنی ھەبوو و لەلایەن ئایباکەوە بە کوڕ ناوی دەبرد، بەھۆیەوە ئاغاکان بە کاندیدێکی باشیان بۆ تەختی پاشایەتی دەزانی. ئیلتوتمیش بە ڕێپێوان بەرەو دەلھی ڕۆیشت، لەوێ دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و دواتر ھێزەکانی ئارام شای لە باغی جود تێکشکاند. بەپێی تەبەقەتی نەسیری، ئارام شا «شەھید» بووە: ڕوون نییە کە ئایا لە بەرەکانی شەڕدا کوژراوە، یان وەک دیلێکی جەنگ کوژراوە. دوو لە ئەفسەرە گرنگەکەی - ئەقسەنقار و فەروخ شا - لە بەرەکانی شەڕدا کوژران. دواتر ئیلتوتمیش دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و لە دەلھییەوە دەستی بە حوکمڕانی کرد.
ئیبن وافید
پزیشک و وەزیری موسڵمان ئەبولموتەڕڕیف عەبدولڕەحمان کوڕی موحەممەد کوڕی عەبدولکەبیر کوڕی یەحیا کوڕی وافد کوڕی موهەننەد لەخمی، لە زمانی لاتینی ئەوڕوپی ناسراوە بە (Abenguefit).
پەراوێز
پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان پۆل:مردووانی ١٠٧٤ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٩٠ پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
بڕیارنامەی ١٨٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ژنان و ئاشتی و ئاسایش. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩١٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨
ئیبن ھوبەل
مەزهەبەددین ئەبولحەسەن عەلی بن ئەحمەد بن هوبەل زانا و پزیشکی موسڵمان لە بەغدا لە دایک بووە لە ساڵی ١١٢١ زایینی. ئەو زیاتر بەناوبانگ بوو بە کتێبی (المختارات في الطب) کە لە موسڵ نوسراوەتەوە.
پەراوێزەکان
پۆل:پزیشکە عێراقییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١١٢١ پۆل:خەڵکی بەغدا پۆل:مردووانی ١٢١٣ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
چاودێریی ساخیی پێکھاتە
چاودێریی ساخیی پێکھاتە(بە ئینگلیزی Structural Health Monitoring) بەشێکە لە ئەندازیاریی پێکھاتەیی، سەبارەت بە چاودێریی ساخی و پێزانینی نوقسانیەکانی پێکھاتەکان. چاودێریی ساخیی پێکھاتە زۆرتر بە سەر تاقیکارییەوە وەستاوە و زیاترین پەیوەندیی لەگەڵ ئەندازیاریی کارەبا و ئەندازیاریی پێکھاتەیی و ئەندازیاریی بوومەلەرزە و ئاماردا ھەیە. لە چاودێریی ساخیی پێکھاتەدا کۆمەڵێک ھەسکەر (sensor) لە چەن جێگەیەکی پێکھاتەیەکدا دادەمەزرێ تا ڕەفتاری پێکھاتە بناسن و بەم جۆرە ھەموو جۆر ناسازیەک وەکوو قڵیش لە پێکھاتەکەدا بە یارمیەتی کومپیووتەر پێ‌بزانن. ئەو دراوە‌ی کە لەم کارە بە دەست دێت بە زانستی ئامار شی دەکرێتەوە تا بۆ داهاتووی ئەو پێکھاتەیەیە یان پێکھاتەیەکی ھاوجۆر کەڵکی لێ وەربگیرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی پۆل:بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکان
پڕۆگرێسڤ مێتاڵ
پرۆگرێسڤ مێتاڵ (ئینگلیزی: Progressive Metal – ھەندێکجار ناسراوە بە پرۆگ مێتاڵ یان تێکنیکاڵ مێتاڵ) لقێکە لە مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ کە لە شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست بووە لە ١٩٧٠کان. پرۆگرێسڤ مێتاڵ پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی ھێڤی مێتاڵ و پرۆگرێسڤ ڕۆک، بەھێزییەکەی و دەنگی گیتارەکانی ھەردوو چەشنی مۆسیقاکە لێکدراون.
سەرچاوە
پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
بڕیارنامەی ١٨٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٢٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
دژەگرتە
فانکشنی F(x) دژەگرتە یان فانکشنێکی بنەڕەتە بۆ فانکشنی دیاریکراوی f(x) لەسەر ماوەی I ، ئەگەر ھەر دوو فانکشنەکە لە ماوەی I پێناسە کرابن و گرتەی F(x) یەکسان بێت بە f(x) بە واتایەکی تر
نموونە
فانکشنی دژە گرتەیە بۆ فانکشنی f(x)= x^2\,.
بڕیارنامەی ١٨٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٢٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
لیتوانیا لە ئۆڵۆمپیاد
لیتوانیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لە ساڵی ١٩٣٢ تا ١٩٨٨ بەھۆی داگیرکردنی لەلایەن سۆڤیەتەوە بەشداری نەکردن دوای ئازادبوونی گەرایەوە بۆ یارییەکانی و بەشداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ی بارسێلۆنا کرد. ھەروەھا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٨ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی ٢٦ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
سەرچاوەکان
پۆل:لیتوانیا لە ئۆڵۆمپیاد
مامۆستا شەماڵ
سوھەیل خورشید عەزیز ناسراو بە مامۆستا شەماڵ (مردووی ٢٨ی ئابی ٢٠٢٢ لە کفری، عێراق) مێژوونووس، جوگرافیاناس، نووسەر و چالاکوانی سیاسیی کورد و ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری تەڤگەری ئازادیی کۆمەڵگەی کوردستان بوو. مامۆستا شەماڵ لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٢دا لە شاری کفری لە بەردەم ماڵەکەی خۆی تیرۆر کرا.
ژیان
سوھەیل خورشید عەزیز لە ساڵی ١٩٦٠ لە کفری لە دایک بوو. ئەو لە فەرمانگەی کشتوکاڵی کفری فەرمانبەر بووە.
تیرۆر کردن
تەرمی سوھەیل خورشید، لەمەراسیمێکدا لە شاری کفری بە خاک سپێردرا.
لوکسەمبورگ لە ئۆڵۆمپیاد
لوکسەمبورگ بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٠ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد.لەوکاتەوە بەشداری زۆربەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینە کردووە تەنها بەشداری لە یارییەکانی ١٩٠٤، ١٩٠٨، ١٩٣٢ نەکردووە. هەروەها بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٨ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی ٥ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
سەرچاوەکان
پۆل:لوکسەمبورگ لە ئۆڵۆمپیاد
لیسۆتۆ
لیسۆتۆ یان لیسووتوو، بە ڕەسمی شانشینی لیسۆتۆ (بە ئینگلیزی: Kingdom of Lesotho) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ماسێرویە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦ پۆل:لیسۆتۆ
ماڵتا لە ئۆڵۆمپیاد
سەرچاوەکان
پۆل:ماڵتا لە ئۆڵۆمپیاد
گینێ بیساو
گینێ بیساو، بە ڕەسمی کۆماری گینێ بیساو (بە پورتوگالی: República da Guiné-Bissau) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری بیساوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا پۆل:گینێ بیساو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٤ پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
ئێریتریا
ئێریتریا، بە فەرمی دەوڵەتی ئێریتریا وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئەفریقا، پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئەسمەرەیە و ژمارەی دانیشتوانی لەساڵی (۲۰۰٥) دا نزیکەی ٤٫٤٤ ملیۆن کەس بووە.
بە فەرمی ویلایەتی ئێریتریا، وڵاتێکە لە ناوچەی قۆچی ئەفریقا لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، پایتەختی وڵاتەکە ئەسمەرەیە و گەورەترین شاری وڵاتەکەیە، سنووردارە لەگەڵ چەن وڵاتێک، لە باشوور لەگەڵ ئیتیۆپیا، لە ڕۆژاوا لەگەڵ سوودان، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ جیبووتی، بەشی باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆھەڵاتی وڵاتەکە کەنار دەریاییەکی فراوانی ھەیە، لەگەل دەریای سوور، ڕێژەی پانی دەگاتە ١١٧ ھەزار و ٦٠٠ کیلۆمەتر دوجا، وڵاتەکە لە فرە ڕەگەز پێکھاتووە کە تیایدا نۆ ڕەگەزی ناسراوی تیادا دەژیت، و نۆ زمانی جیاواز قسەی پێدەکرێت لەلایەن نۆ ڕەگەزە
ئەو زمانانەی بە زۆری قسەیان پێدەکرێت بریتین لە، زمانی تیگرینیا، زمانی عەرەبی، زمانی تجری، زمانی عەفاری، زمانی باجا، زمانی بیلین، لەنێوان زمانەکانی تر زمانەکانی تیگرینیا، عەرەبی، ئینگلیزی ئەو زمانانەن کە بەشێوەیەکی فراوان قسەی پێدەکرێت
ڕووبەر
ڕووبەری (ئێریتریا) ۱۱۷.٦۰۰کم۲ یە. لەھەر مەتر چوارگۆشە (۳٦) بۆ (۳۷) کەس دەژین. ئێریتریا ھاوسنورە لەگەڵ (دەریای سوور) و دەوڵەتانی وەکو (سیبوتە، سوودان، یەمەن).
ئایین
لە ئێریتریا لەسەدا (٥۰)ی دانیشتوان (کریستیانن) و لەسەدا (٥۰)ی موسوڵمانی سوننەن.
ئابوری
ئابووری سەرەکی لە ئێریتریا بریتیە لە کاری چاندن کە نزیکەی لەسەدا (۷٥)ی دانیشتوانی ئێریتریا کاری چاندن دەکەن، کە بەشی ھەرە زۆری چاندنی گەنم، قاوە، پەمۆیە.
سامانە شروشتیەکان
لە ئێریتریا زێڕ، زێو، مس، گۆگرد، نیکل، کەلیسیۆم کاربۆنات، مەڕمەڕ ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٣  پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
بڕیارنامەی ١٨٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٨
زەینەددین جورجانی
ئیسماعیل بن حوسێن حوسێنی، ئەبو ئیبراھیم، زەینەددین جورجانی ناسراو بە سەید ئیسماعیل، بە ڕەگەز خەڵکی شارێکە بەناوی جورجان (یان گورگان)، پزیشکێکی فارسی بوو لە خوارزم ژیاوە و لەوێش کتێبەکانی نووسیوە ، بەیهەقی وتویەتی: «پزیشکی و زانستی زیندوو کردەوە بە کارە جوانەکانی»، کتێبی زۆری بە هەردوو زمانی فارسی و عەرەبی نووسیوە، لە کۆتاییەکانی تەمەنی چوو بۆ (Merv/مرو) کە شارێکە لە تورکمانستانی ئێستا و هەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە ساڵی ٥٣١ یان ٥٣٥ کۆچی.
سەرچاوەکان
-
پۆل:زانایانی موسڵمان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٤٠ پۆل:مردووانی ١١٣٦ پۆل:داھێنەرانی ئێرانی پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
بڕیارنامەی ١٨٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی تەمموزی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پێشێلکردنی یاسا مرۆانییەکانی نێونەتەوەیی لە ڕواندادا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٣٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨
بڕیارنامەی ١٨٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەمموزی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامەی ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی دووەم ساڵی ٢٠٠٦ لە سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایشەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٤١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨
بڕیارنامەی ١٨٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
پێرستی فیلمەکان لەسەر بنەمای بڵاوکراوەکانی مارڤڵ کۆمیکس
وێنۆک|250x250پیکسڵ| لۆگۆی مارڤڵ کۆمیکس ئەمە پێرستی فیلمەکانە کە لەسەر بنەمای بڵاوکراوەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە بڵاوکەرەوەی کتێبی کۆمیکی ئەمریکییە و میدیای پەیوەندیدارە. کارەکتەرەکانی بریتین لە پاڵەوانە ناسراوەکانی وەک سپایدەرمان، ئایرۆن مان، ھالک، تۆر، کاپتن ئەمریکا، بلاک پانتەر، دکتۆر ستڕەینج، ئەنت- مان، وۆڵڤەرین، دێردێڤڵ و دەدپول و تیمەکانی وەک ئەڤێنجەرز، ئێکس مێن، فانتاستیک چوار و پارێزەرانی گالاکسی. زۆرێک لە کارەکتەرە خەیاڵییەکانی مارڤێڵ گەردوونێکی خەیاڵی لەگەڵ کارەکتەرەکانی تردا ھاوبەشن، زۆرێک لە شوێنەکان پێچەوانەکردنەوەی شوێنە ڕاستەقینەکانن و زۆرێک لە کارەکتەرەکان بنکەکانیان لە شاری نیویۆرکن. فیلمەکان لەسەر بنەمای تایبەتمەندییەکانی مارڤڵ کۆمیکس بریتین لە بڵاوکراوەی شانۆیی، فیلمی زنجیرەیی، فیلمی ئەکشنی ڕاستەوخۆ، فیلمی ئەنیمەیشن، فیلمی ڤیدیۆیی و فیلمی تەلەڤیزیۆنی.
ئەو فیلمانەی کە لە سینەماکاندا بڵاوکراونەتەوە
فیلمە درێژ و کورتە فیلمە ئەکشنە ڕاستەوخۆکان کە لەلایەن ستۆدیۆکانی مارڤێڵەوە بەرھەم دەھێنرێن، لە گەردوونی سینەمایی مارڤڵ (MCU)دا دانراون، مەگەر بە پێچەوانەوە ئاماژە نەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
سۆکۆتڕا
سۆکۆتڕا بەئەرخەپێلی یەمەن ی ناوزەند دەکرێت،کە پێک ھاتوە لە چوار دورگە،دەکەوێتە زەریای ھیندی ڕوبەڕو بە کەناڕاوەکانی قیلۆچی ئەفریکی نزیک بە کەنداوی عەدەن٫بەدوری ٣٥٠ کم لەباشوری نیمچەدورگەی عەرەبی٫ئەم ئەرخەپىلە چواردورگە لەخۆ دەگرىت سەرەکیەکەی سۆکۆتڕایە،سیانەکەی تریش ناویان دەرسە و سەمھە و عەبدوڵکۆریە،دوو دورگەی بچوکی بەردینیشی ھەیە ،ئەم دورگەیە بە گەورەترین دورگەی یەمەن و سەرجەم وڵاتە عەرەبیەکان ھەژماردەکرێت،کە درێژیەکەی ١٢٥ کم و پانیەکەی ٤٢ کم دەبێت شۆستەی کەناراویەکانی ٣٠٠ کم ە،پایتەختی دورگەکە ناوی حەدیبۆیە ژمارەی دانیشتوانی بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤ بە ١٣٥٠٢٠ کەس دادەنرێت.
دابڕان و شێوازێکی تایبەت و جیاوازی ھەیە لەگەڵ ئەفەریکا و نیمچەدورگەی عەرەبی ھەم لەڕوی سروشتی خاکەکەو بەرھەمەکانی ھەم لە ڕوی پێک ھاتەی کۆمەڵایەتیشیەوە.
ناوچەیەکی جیاوازە لەڕوی چۆنیەتی و جۆریەتی بەرھەمە میوەییەکانی، کە ٪٧٣ لەجۆری میوەکانی جیھان تەنھا لەم دورگانە ھەن،وە ٪٩ خشۆکە ئاویەکانی جیھان تەنھا لەم دورگە ھەن وە لەھیچ شوێنێکی تری جیھان ناتوانن بژین. وە لەڕوی باڵندەو جۆرەکانی لەسەر ئاستی جیھان (لە ٢٩١ جۆر ٤٤ جۆریان لەم دورگە لەدایک دەبن و کۆچ دەکەن)، ژیانی ژێر دەریایی سۆکۆتڕا تەواو تایبەت مەندی خۆی ھەیە کە ٣٥٢ جۆر مرواری لەخۆدەگرێت لەگەڵ ٧٣٠ جۆر ماسی تایبەت کە لەشوێنی تری جیھان نابینرێن لەگەڵ ٣٠٠ جۆر لە قڕژاڵ و جۆرەکانی.
لەساڵی ٢٠٠٨ دورگەکە وەک شوێنەوارێکی مێژوویی جیھان دیاری کرا،. وە نازناوی "سەیرترین شوێنی جیھان "ی پێبەخشرا،لەساڵی ٢٠١٠ وەک جوانترین شوێنی جیھان ھەژمارکرا بەگوێرەی ڕۆژنامەی نیویۆرک0. لەئۆکتۆبەری ٢٠١٣ بەناوی پارێزگای ئەرخەپێل سەربەخۆیی خۆی لەپارێگای حەزرەمۆت وەرگرت.
ناونانی
سۆکۆتڕا ناوی ڕەسەنی دورگەکەیە ھەرلەکۆنەوە بەم ناوە بانگ کراوە کەناوێکی کۆنی یۆنانیە ،بەواتی بەختەوەری دێت ،مێژوونوسان بەم جۆرانە ناویان ھێناوە بۆنموونە:دیۆسکۆرێدس،سۆکۆتێڕا،سکۆتڕا،سکوتڕا،ئەسکۆتێرا،سۆکتڕا،سکۆتڕێ ،سۆکۆتڕا.
مێژوو
وە لەناوچەی ئاریۆش چەندین بەردی نەخشدار و کەڵو پەڵی کۆنیان دۆزیوەتەوە،کەسەردەمەکەی بۆ سەدەی دووەم تا شەشەمی زاین دەگەڕێتەوە.
مێژووی کۆن
ھەریەکە لە ئەگریکی و فیرعۆنەکان و پاشان فارس و ڕۆم ەکان دەستیان بەسەر دوورگەکە داگرتوە.
دواتر حەمیریەکان لەساڵی ٣٢٠ تا سەدەی چوارەمی زاین دەستیان بەسەر دورگەکە داگرتوە و کردوتیانە بەشێک لە شانشینی حەزرەمۆت.
مێژووی ناوەڕاست
وێنۆک|نەخشەیەکی [[پورتوگال ی کۆنی نیمچەدوورگەی عەرەبی،کە تیایدا دەریای سوور و دوورگەی سۆکۆتڕا و کەنداو ی فارسی وگەڕووی ھورمز نیشان دەدات.]] لەساڵی ١٥٠٧ کەشتیەکی پورتوگالی بەسەرکردایەتی ترستاو دا کۆنھا واڵڤۆنسۆ دەستی بەسەر دوورگە کە داگرت تاوەکو ساڵی ١٥١١.
لەساڵی ١٥١١ میھریەکان کە ماسی گری ڕەسەنی ناوچەکە بوون ڕووبەڕوی پورتوگالیەکان وەستانەوەو لە دوورگەکە دوریان خستنەوەو میرنشینێکی سەربەخۆیان ڕاگەیاند لە دوورگەکە تاکو ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە.
مێژووی نوێ
لەساڵی ١٨٧٦ لەکاتی بەدیارکەوتنی ئینگلیزەکان لەکەنداوی عەدەن ،نوێنەری ڕامیاریی ئینگلیزەکان لەگەڵ شای میھریەکان ڕێککەوتنامەیەکیان مۆرکردلەبارەی پاڕاستنی کەشتیە سەربازیەکانی ئینگلیز و قەوارە ڕامیاڕیەکەی میھریەکان بەسەربەخۆیی ،بۆیە لەساڵی ١٨٨٦ وەک میرنشینێکی کومۆنۆلسی بەریتانی ھەژمارکرا.
لە ٣٠ نۆڤەمبەری ١٩٦٧ دوای شۆڕشی ١٤ ئۆکتۆبەر لەیەمەن گروپێکی سەربازی یەمەنی دەستیان بەسەر دوورگەکە داگرت ،بەڵام لەلایەن میھریەکانەوە بەرپەرچیان درایەوەو لەدورگەکە دووریان خستنەوە تا ھاتنی ڕووسەکان بۆ دوورگەکە.
یەمەنی باشور
لەساڵی ١٩٦٨ یەکێتی سۆڤیەت دەستی بەسەر دوورگەکە داگرت و بنکەیەکی سەربازی دەریایی دامەزراند درێژەی کێشا تاوەکو داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت ١٩٩١،دواتر یەمەنیەکان دەستیان بەسەر داگرت و کردیان بەبەشێک لەخاکی یەمەن.
شوێن
چەپ|وێنۆک|280x280پیکسڵ|شوێنی ئەرخەپێل سۆکۆتڕا. ئەرخەپێل سۆکۆتڕا دەکەوێتە بەشی خوارەوەی باشوری یەمەن بەرامبەر بە شاری مەکلا لەڕۆژھەڵاتی کەنداوی عەدەن لە زەریای ھیندی وە لەبەری ڕۆژھەڵاتی دەڕوانێتە سەرکەناڕاوەکانی قیلۆچی ئەفریکی ،نزیکەی ٣٠٠ کم لە کەناراوەکانی یەمون دوورە وە ٩٠٠ کم لە شاری عەدەن. ئەرخەپێل سۆکۆتڕا دەکەوێتە نزیک ھێڵی پانی زەوی لەنێوان ھێڵی درێژی ٥٣.١٩ و ٥٤.٣٣ لە ڕۆژھەڵاتی ھێڵی گرێنتش وە لەنێوان ھێڵی پانی ١٢٨ و ٤٢.١٢  باکوری ھێڵی ناوەڕاست ،ھەربەو ھۆیەوە ناوچەیەکی کەمەرەیی ھەژماردەکرێت وە بوەتە ھۆی تایبەتمەندیەک لەبەرھەمە ڕوەکی و ئاژەڵیەکانی . ئەرخەپێل سۆکۆتڕا دەکەوێتە سەر ڕێڕەوێکی دەریایی جیھانی کە سەرجەم وڵاتە کەناراویەکانی زەریانی ھیندی بە جیھان دەبەستێتەوە. ئەم دورگەیە بە گەورەترین دورگەی یەمەن و سەرجەم وڵاتە عەرەبیەکان ھەژماردەکرێت،کە درێژیەکەی ١٢٥ کم و پانیەکەی ٤٢ کم دەبێت شۆستەی کەناراویەکانی ٣٠٠ کم ە.
بەرزونزمی
چەپ|وێنۆک|600x600پیکسڵ|بەرزونزمی سۆکۆتڕا وێنۆک|کەڵە شاخێک بەشێوەی قەدی دار لەبناری کێوێکی حەدیبۆی پایتەخت. ئەرخەپێلی سۆکۆتڕا بەرزونزمی زۆری لەخۆگرتوە، کە تەپۆڵکەو دەشت و گرد و شاخ و کەناراوە ئاوی ھەیە،ناوەڕاستی دوورگەکە زنجیرەیەک شاخی ھەیە بەبەرزی و نزمی جیاواز بەڵام لەبەشی باکور و باشوری دوورگەکە دەشتە لیتەنیەکانی ھەیە کەوا تەپۆڵکەی قەدباڵی شاخەکان بە کەناراوەکانی دەبەستێتەوە ،"شاخی حەجیرە"بەبەرزترین شاخەکانی دادەنرێت ،بەشی زۆری دانیشتوانەکەی لە کەناراوەکانی نیشتەجێن.
بەم جۆرە دەتوانین بەرزی و نزمی دوورگەکە بەسەر چوار بەش دابەشی بکەین وەک:
خەڵاتەکانی ئۆسکار
خەڵاتی ئۆسکار ئەو خەڵاتەیە کە ئامانجی ستایشکردن و ڕێزلێنانە لەدەستکەوتە ھونەری و تەکنیکیەکانی بواری فیلمسازی. خەڵاتەکە کە لەلایەن ئەکادیمیای ھونەر و زانستی وێنەی جوڵاوی ئەمریکیەوە دابیندەکرێت، بەدەنگی ئەندامانی ھەمان ڕێکخراوەوە براوەی خەڵاتەکە دیاری دەکرێت. خەڵاتەکە دابەشکراوەتە سەر چەندین بەشی جیاواز, و براوەی ھەر بەشێک خەڵاتێکی زێڕینی بەناوی "خەڵاتی ئەکادیمی بۆ ستایشی لێھاتوویی" پێدەدرێت، یاخود بە نازناوەکەی "خەڵاتی ئۆسکار".
سۆکۆتڕا
شاخاویەکان
ڕاست|وێنۆک|320x320پیکسڵ|وێنەیەک لەشاخی جیزە.
خەڵاتەکانی ئۆسکار
دیار ترین ئەو کەسانەی خەڵاتی ئۆسکاریان وەر گرتووە
١-برێند فرەسەر - باشترین ئەکتەری ساڵ
سۆکۆتڕا
دۆڵەکان
وێنۆک|320x320پیکسڵ|وێنەی دۆڵێکی سۆکۆتڕا
کەش و ھەوا
چەپ|وێنۆک|407x407پیکسڵ|داڕمانی لم لەسۆکۆتڕا.
خەڵاتەکانی ئۆسکار
٣-فیلمی ئاڤاتار
٤-تۆپ گەن ماڤێریک - باشترین دەنگ
٥-دانیەڵ کوان و دانیەڵ شاینرت- باشترین دەرهێنەران
سۆکۆتڕا
باران بارین
وێنۆک|300x300پیکسڵ|شوێنی کۆکردنەوەی خوێ.
دانیشتوان
وێنۆک|دانیشتوانی دوورگەی عەبدوڵکۆری لە ١٨٩٨.
باڵندەکان
ڕاست|وێنۆک|286x286پیکسڵ|چۆلەکەی سۆکۆتڕا. وێنۆک|بازەکانی سۆکۆتڕا.
ئەشکەوتەکان
وێنۆک|320x320پیکسڵ|ئەشکەوتی ھۆک لەناوچەی حالە کەکەوتۆتە ڕۆژھەڵاتی دوورگەکە،درێژیەکەی ٣ کم بەرامبەر ١٠٠٠ مەتر پانی بەبەرزی ٨ مەتر. وێنۆک|280x280پیکسڵ|ئەشکەوتی ھۆک
کەناراوەکانی
وێنۆک|بێرێکی کۆن بۆ ھەڵکۆڵینی کەنار دەریاکان و ئاوەتەنکەکان بەمەبەستی دۆزینەوەی مرواری و مەرجان. چەپ|وێنۆک|280x280پیکسڵ|کەنارێکی دوورگەکە.
خەڵاتەکانی ئۆسکار
مێژووی خەڵاتەکە
خەڵاتەکە لە بنچینەدا لەلایەن جۆرج ستانلیەوە نەخشێندراوە، لەسەر بنەمای نەخشە وینەی سێدریک گیبنس. یەکەم مەڕاسیمی دابەشکردنی خەڵاتەکە لە ساڵی ١٩٢٩ بوو. یەکەم بۆنەی خەڵاتەکە کەوا لەسەر ڕادیۆ گواسترابێتەوە لەساڵی ١٩٣٠ بوو، و ساڵی ١٩٥٣ بۆ یەکەمجار لەسەر تەلەڤزیۆن پەخشکرا. خەڵاتەکە کۆنترین خەڵاتی بوارەکەی خۆیەتی و لە ئێستادا لە سەرتاسەری جیھاندا بینەری ھەیە. بۆ بوارەکانی تری ھونەر، تەواوی خەڵاتەکان لە بیرۆکەی ئۆسکارەوە وەرگیراون؛ خەڵاتی ئێمی بۆ تەلەڤزیۆن، تۆنی بۆ شانۆ و گڕامی بۆ میوزیک و گۆرانی.
سۆکۆتڕا
گواستنەوەو گەیاندن
وێنۆک|قوللەی چاودێری قڕۆکەخانەی  سۆکۆتڕا وێنۆک وێنۆک|ڕێگای  سۆکۆتڕای قوڕین
خەڵاتەکانی ئۆسکار
مێژووی خەڵاتەکە
خەڵاتەکانی ئۆسکار ھەمیشە بە بوونی خانەخوێیەک بەڕێوەدەچن (جگە لە ساڵانی ١٩٨٨ و ٢٠١٩). بۆب ھۆپ تا ئێستا زۆرترین جار خانەخوێی مەڕاسیمەکە بووە.
سۆکۆتڕا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دوورگەکانی ئەفریقا پۆل:دوورگەکانی ئوقیانووسی ھیند پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی یەمەن پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە یەمەن
خەڵاتەکانی ئۆسکار
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵاتی ئۆسکار پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٢٩ پۆل:خەڵاتەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:هۆلیوود، مێژوو و کولتووری لۆس ئەنجلۆس پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٢٩ لە کالیفۆڕنیا پۆل:تایبەتمەندییە ساڵانەییەکانی تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ڕاستەوخۆییەکانی ئەمریکا پۆل:بۆنە ساڵانەییەکانی شاری لۆس ئانجلەس لە کالیفۆڕنیا پۆل:سینەمای باشووری کالیفۆڕنیا پۆل:کولتوری ھۆلیوود، لۆس ئانجلەس پۆل:بۆنەکانی لۆس ئانجلەس پۆل:جامەکانی تایبەت بە ھونەرە نمایشییەکان
مەلای جزیری
شێخ ئەحمەدی جزیری ناسراو بە مەلای جزیری (لەدایکبووی ١٥٧٠ – مردووی ١٦٤٠) شاعیرێکی کلاسیکی کوردە کە بە دامەزرێنەری شێوەزاری کلاسیزمی کورمانجی ژووروو سەر بە شێوەزاری بۆتانی دادەنرێت. جزیری لە گرنگترین شاعیرانی کلاسیکی کوردە و لەگەڵ ئەحمەدی خانی، فەقێ تەیران، مەلای باتە بە گرنگترین شاعیرە کۆنەکانی کورمانجی دادەنرێن. ئەو دیوانە شیعرێکی بە شێوەزاری کورمانجی لێ بەجێ ماوە.
ژیان
ناوی شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محەممەد جزیرییە. وشەی جزیری لە ناویدا ئاماژە بە جزیرەی بۆتان دەکات. ساڵی ١٥٧٠ لە جزیرەی بۆتان ھاتووەتە دنیاوە کە سەردەمی ئەمیر شەرەف خانی کوڕی میر ئەبدال بووە. لە تەمەنی (10) دە ساڵییەوە لەلای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە و پاشان چووەتە لای زانا بەناوبانگەکانی جزیرە و فێری زانست بووە. بە فەقێیەتی ھەموو ناوچەکانی جزیرە و ھەکاری و ئامێدی و دیاربەکر و عەمادیە گەڕاوە و لە تەمەنی ٣٢ ساڵیدا ئیجازەی مەلایەتی پێدراوە، پاشان بووەتە مەلا و زۆربەی کاتی بۆ وانەوتنەوە تەرخان کردووە.
شێخ محەمەدی باوکی لە بنەماڵەیەکی شێخی بەرماڵی بووە و زۆر حەزی بە خوێندەواری کردووە. لە پەرتووکی مێژوی کورد و کوردستانی ئەمین زەکی بەگدا ھاتووە: مەلای جزیری ناوی شێخ ئەحمەدە و لە جزیرەی ئیبن عمر لە نیوەی دوایی سەدەی شەشەمی ھیجری لە دەوری عیمادەدین حاکمی موسڵدا ژیاوە.
مەلای جزیری سۆفی و لەسەر ڕێبازی نەقشبەندی بووە. وەک زانایانی سەردەمی خۆی دەربارەی لێکدانەوەی قورئان و فەلسەفە و ئەستێرەناسی و کیمیا و فیزیک و پزیشکی خوێندەواریی ھەبووە. ھەروەھا زمانەکانی فارسی و عەرەبی و تورکی بەباشی زانیوە.
نازناوی شیعری
لەبەر ئەوەی لە شاری جەزیرەی بۆتان لەدایک بووە نازناوی جەزیریان خستووەتە پاڵی، بەڵام خۆی لە ھەڵبەستەکانیدا نازناوی مەلا و مەلێ بەکار دەھێنێت. لە بڕێک شوێندا نازناوی نیشان بووە. لە ھێندێک لە شیعرەکانیشیدا لە ئەحمەد، واتە ناوە ڕاستییەکەی خۆی، کەڵکی وەرگرتووە.
ناوەرۆکی شیعر
دیوانی مەلای جزیری شیعرەکانی مەلای جزیری تێدایە کە بە زاراوەی کورمانجییە. ڕۆژھەڵاتناسی ئەڵمانی مارتین ھارتمان (Martin Hartmann) لە ساڵی ١٩٠٤ دیوانەکەی مەلای جزیری لە بەرلین و ھەولێر و بەغدا و تاران و قامشلۆ چاپ کراون و خۆی پێشەکی بۆ نووسیوە و لە چاپەکەی قامیشلۆ دا دیوانەکەی بە زمانی عەرەبی لێکدراوەتەوە. ھەژار ئەم دیوانە شیعرەی بە سۆرانی شەرح کردوە.
قاڵب و وەزن
قاڵبی شیعرەکانی جزیری بە زۆری غەزەلن. ئەو ھەروەھا تەرجیعبەند و چوارینە و موەششەحی ئەندەلوسیشی ھەیە. کێشی شیعرەکانی بە زۆری عەرووزین.
ڤێنەم (کۆمیک)
وێنۆک ڤێنەم کارەکتەری گەورەخراپەکارێکی خەیاڵییە لە کتێبە کۆمیکییەکانی ئەمریکادا کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاودەکرێتەوە، بەگشتی پەیوەندی بە کارەکتەری سوپەرھیرۆی سپایدەرمانەوە ھەیە. بۆ یەکەمجار لە فیلمی پیاوی جاڵجاڵۆکەی سەرسوڕھێنەر #٢٥٢ لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٨٤ ناسێندرا. ژەھر سەر بە ڕەگەزێکی ژیانی دەرەوەی زەوی بێ شێوە (ھیچ پێکھاتەیەکی فیزیکی نییە) و جۆرێکە لە مشەخۆر و ھەندێکجار ڤایرۆس کە پێی دەوترێت ھاوژیانی کە پێویستی بە خانەخوێیەک ھەیە، بەزۆری مرۆڤێک، بۆ ئەوەی بژی. بەھۆی توانای پەیوەندیکردن و پێکەوەژیانی لەگەڵ مرۆڤە بێگانەکاندا، خاوەنی ھێزی سەروو مرۆیی و تەنانەت تۆڕ بوونی ھەیە، و بە ڕکابەری سەرەکی سپایدەرمان دادەنرێت.
یەکەم خانەخوێی ڤینۆم سپایدەرمان بوو، کە دواجار خۆی لەم بوونەوەرە جیاکردەوە کاتێک ئاگاداری سروشتی ڕاستەقینەی بوو. پاشان بوونەوەرەکە بەدوای میوانداری دیکەدا گەڕا، دیارترینیان ئێدی برۆک بوو، دووەم و بەناوبانگترین خانەخوێ کە سەرەتا بوو بە کارەکتەری ڤینۆم و دوژمنی ماوە درێژی سپایدەرمان. بەپێی ڕێکخراوی شیڵد، ئەو بە یەکێک لە گەورەترین ھەڕەشەکان بۆ سەر مرۆڤایەتی دادەنرێت لەگەڵ کارەکتەرەکانی وەک ماگنێتۆ و دکتۆر دۆم و سەری سوور. ئیدی برۆک کە لە لیستی ٥٠ خراپەکاری سەرەکی جیھانی کۆمیکدا ھاتووە، یەکێکە لە بەناوبانگترین سوپەرڤیلانەکانی گەردوونی مارڤێڵ، کە لەبەردەم زۆرێک لە پاڵەوانەکانی وەک سپایدەرمان و ھۆڵک و تۆر دەرکەوتووە و تەنانەت گیراوە و شکستی بە تۆر و ھۆڵک ھێنا، بەڵام بوونی سەرەکییەکەی لە کۆمیکەکانی سپایدەرماندا ئەوە بووە کە ڤینۆم توانیویەتی بە تەنیا شکست بە تۆڵەستێنەکان بھێنێت. لە زنجیرە کۆمیکەکانی ڤێنوم (٢٠١٨)دا، ڤێنوم سەرنجی بوونی تێکچوونی سەیر و سەمەرەی لە ڕەفتاری سیمبیووەتەکەی دا و کەمێک دواتر، بۆی دەرکەوت کە بنکەی خوداوەندێکی خراپەکار بە ناوی (کانال) لە ناوەڕاستدایە و دەیەوێت خۆی ئازاد بکات و لەناو ببات ھەموو گەردوون!! و ھەروەھا (ئێدی برۆک) بە ھاوکاری کەسێک بە ناوی ڕێکس ئەلێکساندەر شەڕی لەگەڵ کەناڵ کرد و بۆی دەرکەوت کە ڕێکس ئەلێکساندەر مردووە و ئەو سیمبیووەتەی کە کوشتوویەتی بە ویژدان ئازاری دەدات و بڕیار دەدات ڕێکس ئەلێکساندەرە نوێیەکە بێت! ھەروەھا ڤینۆم دواتر لەگەڵ داڕک کارنەیج شەڕی کرد و بە یارمەتی سپایدەرمان، مەیکەر، وۆڵڤەرین، کاپتن ئەمریکا، بروس بانەر (ھاڵک) دەچنە شەڕ بەڵام شکست دەھێنن! تا ڤینۆم ئیدی بەجێدەھێڵێت بۆ ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ بروس بانەر (ھاڵک) بکات بۆ ئەوەی دەسەڵاتەکەی زیاد بکات، بەڵام ڤینۆم و ھالک کەسایەتییەکی گونجاویان نەبووە و بەھۆی ئەمەوە ڤینۆم لە ھالک جیا دەبێتەوە و جارێکی دیکە پەیوەندی لەگەڵ ئێدی برۆک دروست دەبێت و ڤینۆم و ئێدی برۆک ھەموویان کۆدێکسن و دارک کارنەیج ھێرش دەکاتە سەر بروس بانەر و کۆدێکس ئەو ڕادەکێشێت و ڤینۆم و ئێدی برۆک بە خۆشبەختی بە یارمەتی سلیپەر و دیلان برۆک (کوڕی ئیدی برۆک) کە تێگەیشتن کە دیلان برۆک دەسەڵاتی خودایی ھەیە ئەوان چوونە شەڕ لەگەڵ دارک کارنەیج و لەناویان برد. کلیتۆس کاسیدی کوژرا، بەڵام فیلمی دارک کارنەیج زیندووە و لە کۆمی کە نوێیەکاندا کێشە دروست دەکات. ! ڤینۆم ھێشتا بە خودای سیمبیووەتە نوێیەکانی مارڤێڵ کۆمیکس دادەنرێت و دیلانی کوڕەکەی پەیوەندی لەگەڵ ڤینۆم ھەیە، ھەرچەندە دیلان کێشەی تایبەتی خۆی ھەیە. ژەھر لە زۆرێک لە کۆمیکەکانی تردا دەرکەوتووە. ڤینۆم یەکێکە لە کۆنەکانی مارڤێڵ، زۆر کۆن نییە، بەڵام تازە نییە. بە پێچەوانەی سپایدەرمان، ڤینۆم ڕقی لە ڕەگەزی خۆیەتی! بۆ ڕقت لێیە چونکە گاڵتە بە ڤینۆم دەکەن و بە لاوازی دەزانن، بەڵام ڤینۆم شەڕی ھەریەکەیان کرد و سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ڕەنگە زۆربەی کاتەکان یارمەتی لە پیاوی جاڵجاڵۆکە وەرگرتبێت بەڵام ھێشتا سەرکەوتوو بوو.
سەرچاوەی کارەکتەر
لە کاتی شەڕە نھێنییەکانی بۆشایی ئاسمان، عەزی سپایدەرمان تێکچووە، بۆیە بە یارمەتی ئامێرێک عەزییەکی نوێی دیزاین کردووە. پیتەر بە لەبەرکردنی عەزی ڕەش (دواتر بە عەزی سیمۆبایت ناسرا) بوو بە پیاوی جاڵجاڵۆکەی ڕەش. سەرەتا پیتەر ھیچ کێشەیەکی نەبوو لەگەڵ ئەم عەزییە، بەڵام دواتر وردە وردە بۆی دەرکەوت کە عەزی سیمبیۆت کاریگەری تێکدەرانەی لەسەر مێشک و ڕۆحی پیتەر ھەبووە و بووەتە ھۆی ئەوەی ببێتە کەسێکی شێت. بە یارمەتی دکتۆرە نامۆ و چوار خەیاڵییەکە توانی ئەو عەزییە لاببات. دواتر بۆ ئەوەی خانەخوێیەکی نوێ بدۆزێتەوە و ھەروەھا تۆڵە لە پیتەر پارکەر بکاتەوە (بەھۆی ڕەتکردنەوەی)، ئەو عەزییە خۆی بە تەرمی پەیامنێرێکەوە بەستەوە بە ناوی ئێدی برۆک، کە بەھۆی کارێکی شکستخواردووەوە کینەیەکی شەخسیی لە سپایدەرمان ھەبوو، و بەم شێوەیە بوو بە یەکێک لە دوژمنە ئایکۆنییەکانی سپایدەرمان کە وەک ژەھر دروستکرابوون.
سەرچاوەکان
پۆل:بکوژە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم پۆل:کارەکتەرە کۆمیکەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٣ ناسێنراون
لێم (ماتماتیک)
لە بیرکاریدا لێم بە قەزییەیەکی سەلمێندراو یان تیۆرمێک دەوترێت کە یارمەتیت دەدات تیۆرمێکی تر بسەلمێنیت. ئەم وشە لە یۆنانی کۆنەوە (λῆμμα) وەرگیراوە. لێم و تیۆرێم جیاوازییەکی ئەوتۆ نییە لە نێوانیاندا، لێم دەرەنجام یان تیۆرمێکی کورتترە تەنیا بە مەبەستی سەلماندنی تیۆرمێکی تر بەکار دێت. لە بیرکاریدا ھەندێک لە دەرەنجامە گرینگەکان بە لێم ناسراون لەوانە لێمی بێزوو، لێمی ئیقلیدس، لێمی فاتۆ، لێمی گاوس و ...
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
سوگاوارا نۆ میچیزانێ
وێنۆک|وێنەی سوگاوارا میچیزانێ لەلایەن کیکوچی یۆسای سواگاوارا نۆ میچیزانێ (؛ ١ی ئابی ٨٤٥–٢٦ی ئازاری ٩٠٣) ھەروەھا بە کان شۆجۆ - (菅丞相) ناسراوە یا کانکێ (菅家) زانا و شاعیر و سیاسەتمەدارێکی ژاپۆنی بوو لە سەردەمی ھێیانی ژاپۆن، لەسەردەمی خۆی شاعیرێکی نایاب بووە، بەشێوەیەکی پراکتیکی شیعری کانشی
ژیان
وێنۆک|تێجین، میچیزانێ گەشتکردنی بۆ چین لە خێزانێکی خوێنەوار و زاناکان لە دایکبووە، باپیرەی سوگاوارا نۆ کیۆتۆمۆ، خزمەتی دادگای ئەوکاتی ئەکرد وانەی مێژووی ئەوتەوە لە قوتابخانەی نەتەوەیی بۆ داھاتووی بیروکراتەکان، باوکی سوگاوارا نۆ کۆرێیۆشی قوتابخانەیەکی تایبەتی دامەزراند لە باڵەخانەکەی وانەی بەم قوتابیانە ئەوتەوە کە خۆیان بۆ قوتابخانەی نیشتمانی ئامادە ئەکرد، یان ئەوانەی ئەیان ویست ببنە ئەفسەری دادگا، لەنێوانیان کورەکەی میچیزانێ میچیزانێ تاقیکردنەوەکەی خۆی بە سەرکەوتوویی تەواوکرد، و چووە ناو دایگاکو (زانکۆ) کە زانکۆیەکی ئەکادیمی نەتەوەیی ئەوساتە بوو دوای دەرچوونی لە زانکۆ دەستی بە کارکردن کرد وەک ئەفسەر لە دادگا لە پلەی شەشەمی ئەوساتە لە ساڵی ٨٧٠ پلەکەی لەگەل ڕۆلەکانی لە دادگا بەرزبوویەوە وەکوو وەکوو کەسێکی فەرمی لە دادگای بیوکراتی لەژێر وەزیری پەیوەندییەکانی سڤیل، لە ساڵی ٨٧٤ میچیزانێ پلەی پێنجەمی بەدەست ھێنا (باوکیشی لە پلەی چوارەم بوو) بە دڵسۆزییەوە خزمەتی کرد لەژێر وەزیری جەنگ کە دواتر گوازرایەوە بۆ ڕۆلی باشتر لە وەزارەتی کاروبارە بەناوبانگەکان راھێنانەکانی و بەھرەکانی لەگەڵ زمانی چینی کلاسیکی و نوسراوەکانی دەرفەتی زۆریان بۆ ڕەخساند بۆ ئەوەی ھەلسێت بە کارە یاسایییەکان و ئەرکە فەرمییەکانی لە دادگا تۆمارەکان ئەوە نیشان دەدەن کە ئەو ڕاپڕس کە سێ ڕاپڕسی دروست کردووە بۆ (فوجیوارا نۆ یۆشیفوسا:دادوەر و لۆرد) میچیزانێ ھەروەھا نوێنەرایەتی وەرگرت لە شانشینی پارھای ھەروەھا بەھرەی میچیزانێ دووبارە سوودی ھەبوو لە کاری دیببلۆماسی و گۆرینەوەی شیعر، لە ساڵی ٨٧٧، ھەروەھا پاشان پڵاوتنی بۆ کرا بۆ پیشەی وەزیری بۆنەکان کە بواری بۆ ڕەخساند بۆ ئەوەی بەڕێوەبەرایەتی کار و بابەتە پەروەردەیی و ھۆشمەندییەکان بکات زیاتر لەوەی پێشوو تر ئەیتوانی. لەمەش زیاتر لە کارەکانی لە دادگا ئەو بەڕێوەبەرایەتی ئەو قوتابخانەیەی ئەکرد کە باوکی دایمەزراندبوو، قوتابخانەی کانکێ ڕۆکا Kanke Rōka (菅家 廊下) لە ٨٧٧ پڵاوتنی بۆ کرا بۆ ئەوەی پلەی دکتۆرا وەربگرێت کە بەرزترین پلەی پرۆفیسۆری بوو لە زانکۆ(دایگاکو) پۆستەکە بەبەرزترین پلەی شانازی دادەنرا کە مێژووزانێک بتوانێت وەری بگرێت
لە ٨٨٦ سوگاوارا پڵاوتنی بۆ کرا بۆ ئەوەی ببێتە دادوەری ھەرێمی سانوکی.
بەگوێرەی ئەو بەڵگەنامانەی کە لەلایەن میچیزانێ واژوو کراون لە ٨٩٤، ئەو خاوەنی ئەم پۆستانەی خوارەوە بوو لە دادگا:
و لە ٨٩٠کان لە چین پڵاوتنی بۆ کرا بۆ ئەوەی ببیتە نوێنەری وڵاتەکە بەڵام دژایەتی دەربڕی بۆ سیستەمی نوێنەرایەتی لە ٨٩٤.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ٩٠٣ پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
ئەبوو جەعفەر کوڕی ھاروون تورجالی
ئەبوو جەعفەر کوڕی ھاروون تورجالی، پزیشکێکی موسڵمانە خەڵکی سێڤیلیایە لە تورجالە (Trujillo) لەدایک بووە، چاک بوو لە پیشەسازی پزیشکی و شارەزا بوو، هەروا چارەسەرێکی چاک و سوپاسکراو.
سەرچاوەکان
پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٢یەم پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
تیۆرم
thumb|200px|چەپ| لە کتێبی پێشنیاری پیتاگۆرس نیزیک بە ٣٧٠ سەلماندن بۆ [[تیۆرمی پیتاگۆرس ھاتووە. ]] تیۆرم یان سەلمێنراو لە بیرکاریدا، قەزییەیەکە، بە پشتبەستن بە قەزییەیەکانی پێشوو وەکوو تیۆرمەکان، یا بیردۆزەکان، یان ئەو قەزییانەی بە شێوەی گشتی قەبووڵ کراون، وەکوو بەڵگەنەویستەکان، ڕاستبوونی دەسەلمێنرێت. زۆربەی تیۆرمە بیرکارییەکان، قەزییەیەکی مەرجین، واتە دەستەواژەیەکە کە مەرجێکی دیاریکراوی بۆ دادەنرێت. سەلماندنی تیۆرم، زنجیرەیەک ڕێسای لۆژیکییانەیە کە پێکەوەگرێدراون و ھەنگاو بە ھەنگاو پاساویان بۆ دەھێنرێتەوە لە ئاکامدا بە ڕاستی تیۆرمەکە کۆتایی دێت، ھەندێک جار کۆتایی سەلماندنی تیۆرم بە پیتگەلێک وەکوو کیو ئی دی، (Q.E.D.) ھێما دەکرێت کە کورتکراوەی ئەم ڕستەیە (quod erat demonstrandum) ئەمەش خۆی لە یۆنانییەوە (ὅπερ ἔδει δεῖξαι) وەرگیراوە، بە واتای «سەلمێندرا ئەوەی دەبوایە سەلمێندرابا»، یان بە یەکێک لەم ھێمایانە "□" یان "∎" کۆتایی دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلسەفەی زمان پۆل:لۆژیک پۆل:تیۆرمەکان پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
قەزای سۆلنێچنۆگۆرسک
وێنۆک|ڕووباری کلیازما لە مێندێلیێڤۆ، ناوچەی سۆلنێچنۆگۆرسکی قەزای سۆلنێچنۆگۆرسکی (بە ڕووسی: Солнечного́рский райо́н) ناوچەیەکی ئیداری و شارەوانییە (ڕایۆن)، یەکێکە لە سی و شەش ناوچە لە ئۆبلاستی مۆسکۆ لە ڕووسیا. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ئۆبلاستەکە. ڕووبەری قەزاکە ١١٣٥٫٠٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٤٣٨٫٢٤ میل چوارگۆشە). ناوەندی کارگێڕییەکەی شارۆچکەی سۆلنێچنۆگۆرسکە. ژمارەی دانیشتووان: ١٢٨٬٥٨٠ (سەرژمێری ٢٠١٠)؛ ١٢٤٬٣٦٩ (سەرژمێری ٢٠٠٢)؛ ٧١٬٨٣٢ (سەرژمێری ١٩٨٩) ژمارەی دانیشتووانی سۆلنێچنۆگۆرسک ٤١٫٢٪ی کۆی دانیشتووانی قەزاکە پێکدەھێنێت
سەرچاوەکان
پۆل:قەزاکانی ئۆبلاستی مۆسکۆ
بڕیارنامەی ١٨٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان ئەریتریا و ئەتیۆپیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٤٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا
ڕایان گراڤنبێرچ
ڕایان جیڕۆ گراڤنبێرچ (لەدایکبووی ١٦ی ئایاری ٢٠٠٢)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ھۆڵەندییە کە وەک یاریزانێکی ناوەندی یاری دەکات بۆ یانەی بۆندسلیگا بایەرن میونشن و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا.
ئەیاکس
گراڤنبێرچ لە ساڵی ٢٠١٠ چووە ئەکادیمیای لاوانی ئەیاکس و بەرەو ئاستەکانی تری لاوان ڕۆیشت. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨، یەکەم خەڵاتی «عەبدولحەق نوری»ی وەرگرت، کە دەدرێت بە باشترین بەھرەی ئەکادیمیای ئەیاکس. لە ھەمان ڕۆژدا یەکەمین گرێبەستی پیشەگەری خۆی لەگەڵ ئەیاکس واژوو کرد و کە ھەتا ساڵی ٢٠٢٣ بوو. گراڤنبێرچ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لەگەڵ لاوانی ئەیاکس ئەنجامدا لە بردنەوەی٥–٢ لە خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر دۆدرێخت لە ٢٤ی ئابی ٢٠١٨.
گراڤنبێرچ یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ ئەیاکس لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ئەنجامدا، لە دۆڕاندنیان ٣–٠ لە خولی نایابی ھۆڵەندی بەرامبەر ئاییندھۆڤن. گراڤنبێرچ بوو بە لاوترین یاریزانی ئەیاکس کە لە تەمەنی ١٦ ساڵ و ١٣٠ ڕۆژیدا لە خولی نایابی ھۆڵەندا یاری کردبێت، کە ڕیکۆردی ١٦ ساڵ و ٢٤٢ ڕۆژ لەلایەن کلێرنس سیدۆرفەوە تێپەڕاند.
لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، گراڤنبێرچ یەکەم گۆڵی خۆی لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمارکرد لە بردنەوەی٣–١ لە بەرامبەر میدتیلاند لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١.
لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١، گراڤنبێرچ گۆڵی یەکەمی بردنەوەی ٢–١ تۆمار کرد لە بەرامبەر ڤیتێسێ لە یاری کۆتایی جامی ھۆڵەندا ٢٠٢١.
بایەرن میونشن
لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ یانەی بۆندسلیگا یانەیبایەرن میونشن واژوو کرد. بڕی ١٨ ملیۆن یۆرۆ درا بە ئەیاکس وەک گرێبەستەکە، لەگەڵ ٥ ملیۆن یۆرۆی تری زیادە کە بەپێی ئاست و ئەنجامەکان دەبەخشرێت.
کاروانی نێودەوڵەتی
گراڤنبێرچ یاریزانێکی لاوانی نێودەوڵەتی ھۆڵەندایە، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا، نوێنەرایەتی ھۆڵەندای خوار ١٩ ساڵانی کرد لە یارییەکی دۆستانەدا کە ٤–١ دۆڕان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار ١٩ ساڵان لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨.
ڕایان بانگھێشت کرا بۆ پێکھاتەی یەکەمی ھۆڵەندا لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٠. یەکەم یاری ئەنجامدا لە ٢٤ ئازاری ٢٠٢١ لە یارییەکی پاڵاوتن بۆ جامی جیھانی لە دژی ھەڵبژاردەی تورکیا. لە ٦ حوزەیرانی ٢٠٢١، گراڤنبێرچ لە یارییەکی نێودەوڵەتی دۆستانەدا لە بەرامبەر جیۆرجیا گۆڵی تۆمار کرد کە ھۆڵەندا ٣–٠ یارییەکەی بردەوە.
ژیانی کەسی
گراڤنبێرچ لە ھۆڵەندا لەدایکبووە و لە ڕەچەڵەکی سوورینامە. ھەروەھا برا گەورەی گراڤنبێرچ، بە ناوی دانزل گراڤنبێرچ وەک خۆی یاریزانی پیشەگەری تۆپی پێیە.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
ڕێزلێنان
ئەیاکس
بایەرن میونشن
تاکەکەسی
بڵاوبوونەوەی ئیسلام لەناو کورددا
بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە نێو کورددا لە سەدەی حەوتەمدا بە فەتحەکانی سەرەتای موسڵمانان دەستی پێکرد.پێش ئیسلام زۆرینەی کوردەکان پەیڕەوی لە باوەڕێکی ڕۆژئاوای ئێرانی پێش زەردەشتیان دەکرد کە ڕاستەوخۆ لە نەریتی هیندۆ-ئێرانەوە سەرچاوەی گرتبوو،هەندێک توخمەکانی ئەم باوەڕە لە شەرفەدین و یارسانیزم و عەلەوی کوردیدا مانەوە. کورد نەتەوەیەک بوو لە نێوان ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین وفارسدا دابەش بوو کاتێک ئیسلام بۆ یەکەمجار دەرکەوت. جابان کوردی و کوڕەکەی مەیمونی کوردی یەکەمین کورد بوون کە موسڵمان بوونو حەلیل کوردی ئەس-سممانی یەکێک بوو لە یەکەم تابعینەکان کورد. بەڵام گۆڕینی بەکۆمەڵی کورد بۆ ئیسلام تا سەردەمی عومەر کوڕی خەتاب، خەلیفەی دووەمی خەلافەتی رەشیدون لە نێوان ساڵانی ٦٣٤-٦٤٤دا ڕووی نەدا. کورد بۆ یەکەمجار لە کاتی داگیرکردنی میزۆپۆتامیای عەرەبەکان لە ساڵی ٦٣٧ بەرکەوتەی لەگەڵ سوپای عەرەبی هات، هۆزە کوردەکان توخمێکی گرنگ بوون لە ئیمپراتۆریەتی ساسانیدا، و لە سەرەتادا پشتیوانییەکی بەهێزیان پێدا لەکاتێکدا هەوڵی بەرگەگرتنی سوپای موسڵمانان دەدا، لە نێوان ساڵانی ٦٣٩ - ٦٤٤، کاتێک ڕوون بووەوە کە ئیمپراتۆریەتەکە دەڕوخێت، سەرۆکەکانی کورد یەک بە یەک ملکەچی سوپای عەرەبی و ئایینی نوێ بوون. ئەمڕۆ زۆرینەی کورد موسوڵمانانی سوننەن، کەمینەکانی عەلەوی و شیعەش هەن. کوردە موسڵمانە سوننەکان زیاتر شافیعی و حەنەفین. وێنۆک|[[مزگەوتی مێنوچەھر|مزگەوتی مێنوچەهر، یەکەم مزگەوتی تورکیایە کە لەلایەن میرنیشینی کوردی شەدادیدەکانەوە لە شاری عەنی سەدەی ناوەڕاستی ئەرمەنی دروستکراوە.]]
پاشماوەی شیعرێکی کوردی سەدەی حەوتەم، کە لەسەر پارچەیەک پێستی ئاسک بە ڕێنووسی پەهلەوی نووسراوە، لە دەوروبەری شاری سلێمانی، کە باس لە یەکەم ڕووداوەکانی فەتحی ئیسلامی کوردستان دەکات:
کوردە مسوڵمانە دیارەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
ئەبووحەنیفە دینەوەری یەکێک بووە لە یەکەم زانایانی موسڵمان کە لە مێژوو و مرۆڤناسی کوردی خوێندووە و دەوترێت کورد بووە. بەسامی کوردی (سەدەی ٩)، عەبدولسەمەدی بابەک (٩٧٢-١٠١٩)، عەلی حەریری (١٠٠٩-١٠٧٩) یەکەم شاعیر و نووسەری ئیسلامی کورد بوون. فەخرون نیسا (١٠٩١-١١٧٩) یەکەم ژنە زانا و فەرموودەناس و خۆشنووسی ئیسلامی کورد بوو. ئەبوو فیدا (کراتەر) لە مانگدا بەناوی جوگرافیناس و مێژوونووسی ئیسلامی کورد ئەبوو فیدا (١٢٧٣-١٣٣١) ناونراوە.
مزگەوتی مێنوچەهر، یەکەم مزگەوتی سنوورەکانی ئێستای تورکیایە، لە ساڵی ١٠٧٢ لەلایەن میرنیشینی کوردی سوننە موسڵمانان شەدادیدەوە دروستکراوە.
مەدرەسەی کوردی
وێنۆک|[[مەدرەسەی سوور لە جزیری بۆتان]] لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە کوردستان، شێوازێکی نوێی شارستانیەت لە ناوچەکەدا دروست بوو. یەکێک لە زەمینەکانی ئەم شارستانیەتە نوێیە مەدرەسە بوو. یه‌كه‌م مه‌دره‌سه‌ی كوردی له‌ ده‌وروبه‌ری ساڵانی 950 له‌ شاری هه‌مه‌دان له‌ كوردستانی ئێران دروست بوو. بەڵام سەڵاحەدین دۆخی پەروەردەیی مەدرەسەکانی گۆڕی کە تەنیا زانستە ئیسلامییەکان تێیدا دەخوێندرانەوە، و لەوێ دەستی کرد بە وانەوتنەوە لە زۆر لقەکانی زانست، ئەمەش گرنگییەکی زیاتری بە وانەی کوردی دا.
ئەو وانانەی لە مەدرەسە کوردییەکاندا دەوترێنەوە بریتی بوون لە تەفسیری قورئان،فەرموودە، فیقه،لۆژیک، پەیڕەو، بیرکاری، فەلەکناسی، پزیشکی و فەلسەفە. زۆربەی ئەو كتێبانەی لە مەدرەسە كوردییەكان وەك كتێبی خوێندن بەكاردەهێنران، بە زمانی عەرەبی بوون، هەروەها لەلایەن پەروەردەكاران و شارەزایانەوە بۆ زمانی كوردی وەرگێڕدرابوون. واجبێک هەبوو کە لە هەر ماڵێکدا لانیکەم منداڵێک پێویستی پەروەردەکردنی لە مەدرەسەیەکدا هەبێت لە نێو کورددا.
سەرچاوە
پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:مێژووی کورد
ئەرکەکانی ژاپۆن بۆ شانشینی چین
وێنۆک|رێگاکانی نێردراوی بۆ شانشینی تانگ ئەرکەکانی ژاپۆن بۆ شانشینی چین نێردراوێکی دیبلۆماسی بوون کە نێردرا بوون بۆ دادگای چین لەلایەن شۆگنی ژاپۆن بۆ کارە دیبلۆماسییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتەکە
تۆماری دۆکیومێنتی کە دەنێردرا بۆ چین لەنێوان ساڵانی ٦٠٧ بۆ ٨٣٩ (ئەرکێک پلانی بۆ دانرا بوو بۆ ساڵی ٨٩٤ ڕەتکرایەوە) بەھەرحال ئەرکەکەکانی نێوان نێردراوی ھەردوو وڵات بۆ پەرەپێدان و گەشانەوەی کلتور و زانست و تەکنەلۆژیا بوو ئەم پەیوەندییانەی نێوانیان پەرەی بە قوتابخانەکانی بوودیزم دا لە ژاپۆن لەناویان (زن)
وادیارە چین پەیوەندییەکی کراوەی لەگەل ژاپۆن ھەبووە، بنەماڵەی سوی، ئیمپراتۆر یانگدی نامەیەکی ناردبوو بۆ ژاپۆن:
ئەرکەکانی ژاپۆن بۆ شانشینی سوی (چین) (遣唐使, کێنتۆ-شی، Kentō-shi) بریتی بوون لە لێکۆلینەوە و خوێندن لەسەر زانست و تەکنەلۆژیا.
ھەروەھا ئەرکەکانی ژاپۆن بۆ چین (شانشینی تانگ) بریتی بوون لە ١٩ ئەرک کە ھەمووی تەواوکران، بیستەم ئەرک پلانی بۆ دانرابوو بۆ ساڵی ٨٩٤ (, ھەشتەم مانگ - سەردەمی کانپیۆ), بەھەرحال پێش ئەوەی ئەرکەکە دەست پێ بکات، ھەلوەشێنرایەوە لەلایەن ئیمپراتۆر ئودا لەبەر ھەنێک حاڵەتی نالەبەر کە لە چین ھەبوو ھەرچۆنێک بێت بڕیارەکەی ئیمپراتۆر کاریگەری کۆنسول سوگاوارا نۆ میچیزانێ لەسەربوو.
نوێنەرایەتییەکان بۆ دادگای شانشینی سوی
ئەرکەکانی ژاپۆن بۆ دادگای شانشینی سوی کۆمەڵێک شتی لی بەدەستھێنرا:
نوێنەرایەتییەکان بۆ دادگای شانشینی تانگ
لە ٨٣٦–٨٣٩: ئەرکەکە دواخرا لەلایەن تایفۆن: بەڵام نێردراوەکان گەشتیان کرد بۆ دادگای شانشینی تانگ: دواتر گەڕانەوە بە ھێنانەوەی نامەیەکی ئیمپراتۆر وێنزۆنگ
دواتر لە چین لە بارودۆخێکی جێگیر و ئارام بە گفتوۆگۆ شانشینی سۆنگ دامەزرا دوای کۆتایی ھاتنی شانشینی تانگ لە سەردەمی نەتوانینی تانگ بۆ کۆنترۆلکردنی پێنج بنەماڵە و دە شانشین، لەم کاتەدا، گەشتکردن بۆ چین بە گشتی سەلامەت بوو وادیارە فەرمان ڕەوایە ژاپۆنییەکان وا بڕوایان کردووە کەوا ناتوانن شت لە شانشینی سۆنگەوە فێربن یان شتانێکی کەم ھەیە بۆ لێکۆلینەوە و فێربوون ھەر بۆیەش بەگشتی ھیچ نێردراوێک نەنێردرا بۆ چین.
ھەڵگرتنەوەی مۆدێلەکانی شانشینی تانگ
ژاپۆنی دێرنی پێی ئەوترا (وا)، کە کلتورێکی زۆر سادەی ھەبوو بەبەراود بە شانشینی تانگ خەڵکانی تانگ بە (وا) یان ئەوت خەڵکانی نەخوێندەوار (東夷)
لە ٦٣٠ بەدواوە وا ژمارەیەکی یەکجار زۆر قەشە، قوتابی و فەرمانبەرانی حکوومەت کە زیاتر لە ٦٠٠ جار، ئەنێردران بۆ پایتەختی شانشینی تانگ شانگان بۆ فێربوونی بەرھەمھێنانی تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو، سیستمی کۆمەڵایەتی، مێژوو، فەیلەسووفی، ھونەرەکان، شوێنەوارناسی، و لەنێوان ئەو شتانەی لەلایەن (وا)وە ھەڵگیرانەوە:
نێردراوەکان بۆ دادگای چینگ
لە سەردەمی ئێدۆ (١٦٠٣–١٨٦٨) ژاپۆن بە شێوەی جۆراوجۆر پەیوەندی لەگەل چین ھەبوو بەھەرحال: ڕوانگەی ژاپۆن بۆ پەیوەندییە دەرەکییەکان %١٠٠ نەبوو.
١٨٥٣: س ھایاشی ئەکیرا بەڵگەنامەی تسوکۆ ئەچیرانی تەواو کرد کە لەسەر پەیوەندییە دەرەکییەکانی ژاپۆن بوو، بۆ نموونە زانیاری گونجاوی لەسەر باج و بازرگانی و کاری دیبلۆماسی، نوێنەرایەتی بۆ چینگ-چین تیابوو
تێبینییەکان
<references group="خوێندنەوەی-زیاتر"/>
سەرچاوەکان
پۆل:دیپلۆماسی
ئاسۆ ڕۆستەمی
وێنۆک ئاسۆ ڕۆستەمی چالاکوانێکی مەدەنییە، ڕۆژی چوارشەممە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ دوای بەشداریکردنی لە گردبوونەوەیەکی ئاشتیانە لەبەردەم نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پشتیوانی لە کۆبانی دەستگیرکرا و لە بەھمەن ٢٠١٤ بە شێوەیەکی کاتی ئازادکرا. لە ماوەی کەمتر لە پازدە خولەکدا، لەلایەن لقی ٢٨ ی دادگای ئینقلاب بە سەرۆکایەتی دادوەر " مەقیسە " بە تۆمەتی "کۆبوونەوە و ھاوکاری دژی ئاسایشی نەتەوەیی، سووکایەتیکردن بە سەرکردایەتی و پڕوپاگەندەکردن دژی سیستەم" بە ٧ ساڵ زیندانی سزادرا. ئەم حوکمە لەلایەن لقی ٣٦ی دادگای پێداچوونەوەی پارێزگای تاران بۆ دوو ساڵ زیندان کەم کرایەوە.
دەستگیرکردن
ئاسۆ ڕۆستەمی ڕۆژی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ دەستبەسەر و لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ دوای لێپرسینەوەکان بۆ زیندانی ئێڤین گوازرایەوە. ئەم چالاکە مەدەنییە، دوای چەندین دواخستنی دانیشتنی دادگا، دواجار لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩٣، لە دادگایەک بە سەرۆکایەتی دادوەر موغیسە، دادوەری لقی ٢٨ی دادگای شۆڕشی ئیسلامی تاران، بە ئامادەبوونی پارێزەرەکەی و تۆمەتبارانی دیکە لەم دۆسیەیەدا، بە ناوی ئاتێنا دایمی، ئاسۆ ڕۆستەمی و عەلی نوری. دادگایی کرا بەھۆی چالاکییە مەدەنییە ئاشتیخوازەکانییەوە، بە تۆمەتی «پڕوپاگەندە دژ بە سیستەم، پێکھاتە و ھاوکاری دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی، سووکایەتیکردن بە سەرکردایەتی، سووکایەتیکردن بە دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی و شاردنەوەی بەڵگەکانی تاوان» بە ٧ ساڵ زیندان مەحکووم کرا. لە لقی ٣٦ی دادگای پێداچوونەوەی پارێزگای تاران، بە پشتبەستن بە حوکمی دادوەران قومیزادە و حوزوان بۆ چوار چالاکی مەدەنی، حوکمی ئەم چالاکە مەدەنییە بۆ ٢ ساڵ کەمکرایەوە. بەپێی ئەو حوکمەی کە لە لقی ٣٦ی دادگای پێداچوونەوەی پارێزگای تاران دەرچووە، ماوەی زیندانییەکەی بۆ ٢ ساڵ کەمکراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان
مانتیس (کۆمیکی مارڤڵ)
وێنۆک ماتیس کارەکتەرێکی سووپەرھیرۆی خەیاڵییە لە کتێبە کۆمیکەکاندا کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاودەکرێتەوە. کارەکتەری مانتیس لەلایەن نووسەر ستیڤ ئینگلھارت و دیزاینەر دۆن ھێکەوە دروست کراوە؛ کە بۆ یەکەمجار لە "تۆڵەستێنەکان #١١٢" (حوزەیرانی ١٩٧٣) دەرکەوت. ئەندامی پێشووی گرووپی تۆڵەسەندنەوەکانە و ھەروەھا ئەندامی ئێستای گرووپی پارێزەرانی گالاکسییە. پام کلیمەنتیف ڕۆڵی مانتیسی لە فیلمی پاسەوانانی گەردوون ٢ (٢٠١٧) بینیوە و ھەروەھا جارێکی دیکە لەم ڕۆڵەدا لە فیلمی تۆڵەستێنەکان: جەنگی بێکۆتا (٢٠١٨) و تۆڵەستێنەکان: کۆتایی یارییەکە دەرکەوتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییە مێیینەکانی نێو فیلم پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای دەستکاریکردنی وزەیان ھەیە
بڕیارنامەی ١٨٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تەمموزی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٤٧‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
حەریق
ساڵحی کوڕی مەلا نەسڕوڵڵا (١٨٥٦- ١٩٠٩) ناسراو بە حەریق یان حەریقی یەکێکە لە شاعیرانی کورد زمان.
ژیان
حەریق لە ساڵی ١٨٥٦ لە گوندی زێویەی ناوچەی سوورداشی سلێمانی لە دایکبووە. زێویە کەوتۆتە قەدپاڵی لای ڕۆژھەڵاتی شاخی پیرەمەگروون. مەلا نەسڕوڵڵای باوکی حەریق لە بنجدا خەڵکی ئەو ناوچە کوردەوارییە بووە، کە لە ڕۆژگاری مێژوودا سەر بەدەسەڵاتی ئێران بوون. لە گوندی کاشتەر لە دایکبوە، ئەم ئاواریییە لەگەڵ گوندی لۆن کەوتوونەتە قەدپاڵی کێوی شاھۆ، زنجیرەیێکە لە نێوان ھەورامانی لھۆن و جوانڕۆ. لە باشورەوە پاڵی داوەتە ماھیدەشت. مەلا نەسڕوڵڵا لە سەردھمی فەقێیەتیدا ڕوو دەکاتە ناوچەکانی دەوروبەری زێدی ژیانی باب و باپیرانی. لە پاشانا کە دەگاتە پلەی مەلایی گوندی زێویە دەبێتە مەڵبەندی ژیانی.
سەرەتا حەریق لای باوکی دەستی بەخوێندن کردووە، بەرنامە زانستییەکانی ئایینی ئیسلام و زمانی عەرەبی بەئەنجام گەیاندووە، وەک ڕێنووسی خوێندنی حوجرەی ئەو ڕۆژگارانە لە لای ھەندێ لە مەلایانی ئەو سەردەمە خوێندوویەتی، بەشێکی ماوەی سوختەیی لە مزگەو‌تی شێخ محەمەدی بەرزنجی لە سلێمانی بردۆتە سەر، لە پاشا بۆ فێربوونی ھەندێکی دیکە لە زانستییە پێویستییەکانی مەلایەتی بەرەو قەرەداغ کەوتۆتە ڕێ، ماوەیێک لەوێ خوێندوویەتی ئینجا ڕووی کردۆتە بیارە و ڕۆژانێک لەوێ ماوەتەوە، ئەوجا گەڕاوەتەوە سلێمانی.
حەریقلە ساڵی ١٨٨٤ چووە بۆ پێنجوێن لای مەلا عەبدولڕەحمانی پێنجوێنی خوێندوویەتی، لەوێوە بەرەو موکریان کەوتۆتە ڕێ. لە ماوەی ژیانی ئەو وڵاتەیدا ئاشنایەتی لەگەڵ شێخ بورھان (شێخ یووسف شەمسەدین) پەیدا دەکا و لە خانەقای ئەو دەمێنێتەوە و مۆڵەتی ڕێگای نەقشبەندی لە شێخی بورھان وەردەگرێ. ماوەی ژیانی ساڵح لە خانەقا وەک سالیکێک بووە. سالیک نابێ ژن بێنێ، بەڵام ئەو بەدزی ژنی ھێناوە، لەبەر ئەوە شێخ لە خانەقا دەری کردووە.