cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
موعەمەر قەزافی
کودەتا
سەرۆکی لیبیایەو وەک خۆی ناویشی ناوە سەرکردەی شۆڕشی وڵاتەکەیەتی، لە ساڵی ١٩٦٩ شەوە پۆستی فەرماندەی باڵای ھێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەی گرتووەتە دەست و ھەر لەو ساڵەوە تا ١٩٧٧ سەۆکی ئەنجومەنی سەرکرداتییەتی شۆڕش بووە. لەوەتەی لیبیا بووەتە ولایەتێکی عوسمانی لە ساڵی ١٥٥١ ەوە قەزافی بە خاوەنی زۆرترین ماوەی حوکمڕانی لە لیبیا دادەنرێت و ئێستاش کۆنترین فەرمانڕەوای سەر زەوییە. قەزافی لە ساڵی ١٩٦٩ دا پاش کودەتایەکی سپی کە ڕێکخەرانی، خۆیان ناو ناوبوو ئەفسەرانی ئازادی خواز، ھاتە سەر حوکم و توانییان حکوومەتی پاشایەتی ئیدریس سنوسی لەناو بەرن. لەماوەی ٤٢ ساڵی ڕابردووی حکومی قەزافیدا، خانەوادەکەی بەشێوەیەکی گشتی لەگۆڕەپانی سیاسیدا چالاک بوون بەشێوەیەک زۆربەی لیبییەکان و چاودێران بەشێوەیەکی گشتی پێیان وایە کە قەزافی ئامادەسازیی دەکات بۆ ئەوەی سەیفولئیسلامی کوڕی جێی بگرێتەوە کە بەبەراورد لەگەڵ کوڕەکانی تریدا زیاتر جومجۆڵی سیاسی ھەیە. بروسکەیەکی ساڵی ٢٠٠٩ ی جین کریتز باڵًیۆزی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەتەرابلوس، بەم شێوەیە باس لەکەسایەتی قەزافی دەکات: کەسێکی جیوەیی و نامۆیە لەھەڵسوکەتدا، حەزی لەسەمای فلامینکۆی ئیسپانی و پێشبڕکێی ئەسپسوارییەو بەشێوەیەکی یەکسان دۆست و دوژمن بێزاردەکات، خۆنەویستانە لەبەرزایی دەترسێت و حەزی لەفڕین نییە بەسەر ئاودا.
بنەماڵەی قەزافی
موعەمەر قەزافی خاوەنی حەوت کوڕ و یەک کچە بە ناوەکانی محەممەد و سەیفولئیسلام و ساعدی و ھانیبال و موعتەسەم و سەیفولعەرەب و خەمیس و عایشە. ھەروەھا خەمیس لە یەکیک لە ڕووبەڕووبونەوەکانی شۆرشگێرەکان کوژرا لەدوای ئەویش سەیفولعەرەب بە بوردومانی ھێزەکانی ناتۆ بۆ سەر بابولعەزیزییە کە شوێنی نیشتەجێبوونی قەزافی بوو کوژرا. لەدوای ئەویش موعتەسەم لەگەڵ باوکی لە شاری سرت لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ دوای ئەوەی بەدیلی گیرا لەلایەن شورشگێرانەوە کوژرا. لەدوای ئەوانیش سەیفولئیسلام بەدیل گیرا و ئیستا چاوەڕوانی دادگاییکردنە. وێنۆک|250px|چەپ|موعەمەر قەزافی لەگەڵ [[ڤلادیمیر پوتین]]
وتارەکانی قەزافی
قەزافی بەوتاری دوورودرێژو قسەی سەیرو سەمەرەو بەکارھێنانی وتەی ناشرینیش ناسراوە، خاوەنی چەندین دانراوە لەوانە:
قەزافی و سەرکردەکان
قەزافی لەلایەنی دیمپلۆماتی و پەیوەندی لەگەڵ وڵاتن پێشەنگ بوو ھەمیشە سەردانی سەرکردەکانی ڕۆژاوای دەکرد بەتایبەتی ڤلادمیر پوتین کە سەرۆک وەزیرانی ڕووسیایە و بەرلەسکۆنی سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا و و حافز ئەسەدی سەرۆکی پێشووی سووریا و جۆزێ لویز ڕۆدریگزی سەرۆک وەزیرانی ئیسپانی و
حەسەن گونەیلی
حەسەن گونەیلی ئەندازیاری ئەلەکتریک و ئەلەکترۆنیکە کە دەستی کردووە بە کوردی کردنەوەی ماتێریاڵەکانی ئەندازیاری.
ژیان
لە گوندی سووسا کە سەر بە ناوچەی فارقینی ئامەدە لە دایک بووە. لە سالێ ١٩٩٢ەوە لە ئامەددا دەژیت. سالێ ٢٠٠٨ لە زانستگای دیلۆکدا خوێندنی ئەندازیاریی ئەلەکتریک و ئەلەکترۆنیکی کۆتایی ھێنا. لە سەردەمی خوێندنی زانستگادا دەستی کرد بە پرۆژەی کوردی کردنەوەی وشەکانی ئەندازیاری و بۆ ئەم مەبەستە ماڵپەڕی endezyar.org دامەزراند.
بەستەری دەرەکی
پۆل:کەسایەتییەکان
چارباغ (وەرزاب)
چارباغ  شارۆچکەیەکی شارستانی وەرزابە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦١١٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
لیبیا لە ئۆڵۆمپیاد
لیبیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لە زۆربەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بەشداری کردووە، لیبیا لەگەڵ زۆربەی گەلانی دیکەی ئەفریقا بایکۆتی یارییەکانی ساڵی ١٩٧٦ی کرد، ھەروەھا بەھەمان شێوە بایکۆتی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٨٤. لیبیا ھیچ کات بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. تا ئێستا ھیچ وەرزشوانێکی لیبی مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی لیبیا لە ساڵی ١٩٦٢ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
چیرۆکی ئەوینداری
چیرۆکی ئەوینداری  فیلمێکی ئێرانیە لەلایەن دەرھێنەر ئەحمەد ڕەمەزانزادە و بەرھەمھێنانی مەسعود جەعفەری جەوزانیە، کە باس لە چیرۆکی ئەوینداری نێوان ھەواڵدەر و وێنەگرێکی ئێرانی، و کچێکی کوردی جەنگزەدە لە کاتی کیمیابارانی ھەڵەبجە دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦
جێرمی کلارکسۆن
thumb|جێرمی کلارکسۆن جێرمی چارڵز ڕۆبێرت کلارکسۆن (لەدایکبووی ١١ی نیسانی ١٩٦٠) نووسەر، ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی ئینگلیزە و بە ھۆی بەرنامەکەی لە تەلەڤیزیۆن بە ناوی "Top Gear" لە کەناڵی بی بی سیی بریتانی ناسراوە کە بە یارمەتی لەگەڵ ڕیچارد ھامۆند و جەیمز مەی پێشکێشی دەکات. بەر لەم بەرنامەیەش جێرمی لە چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی دی پێشەکشاری کردووە. جێرمی ھەفتانە ستوونی ھەیە لە ڕۆژنامە بریتانییەکان وەک "The Sunday Times" و "The Sun".
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی کردنەوە
ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی کردنەوە یان ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی بنیات نان لقێکە لە ئەندازیاریی شارستانی کە مامەڵە لەگەڵ چۆنیەتیی کردنەوەی و بەڕێوەبەرایەتیی پرۆژە شارستانییەکان دەکات. بەڕێوەبەرانی کردنەوە ھەوڵی ئەوە دەدەن کە پێکھاتەکان لە ئەو کاتە و بە بووجەیەی کە بۆیان دابین کراوە بکرێنەوە و پووڵ و کات بە فیڕۆ نەچن.
سەرچاوە
بەڕێوەبەرایەتیی پرۆژە لە بنیات ناندا، ھێندریکسۆن، ٢٠٠٣، کتێبی ئانلاین
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی پۆل:کردنەوە پۆل:ئەندازیاریی بینا پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری پۆل:ئەندازیاریی گواستنەوە
تریستان کۆربیێر
تریستان کۆربیێر شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥ پۆل:مردووانی ١٨٧٥
ڕێکەوتننامەی واشتنۆن ١٩٩٧
رێکەوتنامەی ئاشتیی واشنتۆن لەنێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعوود بارزانی لە ئەیلوولی ١٩٩٧ بەسەرپەرشتیی مادلین ئۆلبرایتی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ئیمزاکرا، بۆ کۆتایی ھێنان بەشەڕی براکوژی. کەشوھەوای شەڕ وردە وردە لە کوردستان پاشەکشەی کرد و قۆناغێکی نوێ لە ژیانی سیاسی دەستی پێکرد.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شەڕی براکوژی پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩٩٧
یێل، تاجیکستان
یێل شارۆچکەیەکی شارستانی شۆرائابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٠٢٩ کەسە.
بوارە زانستییەکان
گۆڕەپانەکانی زانست پۆلەکانی فرەوان ناسراو و بە شێوەی بەربڵاو دانپێنراوی شارەزایی لە زانستدان کە ھەر کامەیان کۆمەڵە زاراوەکانی تایبەتیی خۆیان ھەیە. ھەر گۆڕەپانێک یان ھەر لقێک لە زانست لەلایەن ژمارەیەک گۆڤاری زانستییەوە نوێنەرایەتی دەکرێت کە ئەنجامی کۆڵینەوەکان لەو لقە یان ئەو گۆڕەپانە بڵاودەکەنەوە.
زانستە بەرکاربراوەکان
پۆل:زانست پۆل:لقەکانی زانست
پۆڵێنزانی
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
کەڕووناسی
سەرچاوەکان
پۆل:کەڕووناسی پۆل:لقەکانی ژینناسی
بڕیارنامەی ٤٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی نیسانی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢١٨‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
تەقینەوە خۆکوژییەکانی فڕۆکەخانەی کابول (٢٠٢١)
تەقینەوە خۆکوژییەکانی فڕۆکەخانەی کابول (٢٠٢١) ھێرشێکی خۆکوژی بوو لە دەروازەی ڕۆژھەلاتی فڕۆکەخانەی نێودەولاتی کابوول یاخود فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی حامید کارزای لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢١ کاتژمێر ١٧:٥٠ بە کاتی کابوول، ١٣:٢٠ بە کاتی جیھانی ڕوویدا. بەھۆیەوە ژمارەیەک لە خەڵکی ئەفغانستان و سەربازانی ئەمریکا کوژران. پێشتر ھەریەکە لە دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی، ھەروەھا پنتاگۆن، لە بوونی ھێرشێکی لەو شێوەیە ھۆشداریان دابوو. تەقینەوەی یەکەم لە دەروازەی سەرەکی فڕۆکەخانەکە ڕوویدا، دوای کاتژمێرێک تەقینەوەی خۆکوژی دووەم لە نزیک ھوتێلێکی نزیک فڕۆکەخانە ڕوویدا. لە ھەردوو تەقینەوەکە ١٨٢کەس کوژران لە ناویان ١٣ سەربازی ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەبوون. بزووتنەوەی تاڵیبان کوژرانی ٢٨ چەکداری لەو ھێرشە خۆکوژییە ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسلامی خۆراسان یاخود داعشی خۆراسان لە ڕاگەیەندراوێکدا بەرپرسیارێتی ئەنجامدانی ئەو کردەوەیان لە ئەستۆ گرت. ڕۆژی ٢٧ی ئاب ھێزەکانی ئەمریکا چەندین ھێرشی ئاسمانیان کردە سەر دەوڵەتی ئیسلامی خۆراسان.
پشت ڕووداوەکە
پاش ئەوەی بزووتنەوەی تاڵیبان دەستی بە سەر ئەفغانستاندا گرتەوە، ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی ئەفغانستان بە مەبەستی ڕۆیشتن لەو ولاتە ڕوویانکردە فرۆکەخانەی حامید کارەزایی، وەک تاکە ناوچەی ئارام بۆ دەرچوون لە ئەفغانستان. ئەم دۆخە جێگای نیگەرانی ئاسایشی نێودەوڵەتی و دەزگا ئەمنییەکانی ئەمریکا بوون بەھۆی ھەلھاتنی ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی داعش لە زیندانەکانی ئەو ولاتە. بۆیە ھۆشداریان لە ئەگەری ھێرشی گرووپە توندڕەوەکان بڵاوکردەوە. چەند کاتژمێرێک بەر لە تەقینەوەکان دیپلۆماتکارە ئەمریکییەکان لە کابوول داوایان لە ھاولاتیانی خۆیان کرد بەھۆکاری نەبوونی ئەمنییەتی فڕۆکەخانە بەجێبھێڵن. ھەروەھا باڵیۆزخانەکانی ئوستورالیا و بەریتانیا ھۆشداریان لە خراپی دۆخی ئەمنی ئەگەری ھێرشی تیرۆریسیتی بۆ سەر فڕۆکەخانە بڵاوکردەوە.
کاردانەوەکان
ئەم کردەوانە کاردانەوەی ناوخۆی و نێودەوڵەتی لێکەوتەوە. ھەرێمی کوردستان، ئوسترالیا، کەنەدا، چین، دانیمارک، فینلاند، فەڕەنسا، ھیندستان، ئیندۆنیزیا، ئێران، ئیسرائیل، کازاخستان، نیوزلەندا، پۆڵەندا، ڕۆمانیا، ڕووسیا، تورکیا، ئوکراینا، بەریتانیا، ئەمریکا و چەندین ولاتی دیکە وێرای ئیدانەی ھێرشەکە داوای سزادانانی ئەنجامدەرانی ئەم ھێرشانەیان کرد. سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا سەبارەت بەم ڕووداووە وتی «بۆ ئەوانەی کە ئەم ھێرشەیان ئەنجامداوە و ھەروەھا بۆ ھەرکەسێک کە خوازیاری زیانگەیاندنە بە ئەمریکا، دەڵێم، لەکەس خۆشنابین، دەتانگرین و سزاشتان دەدەین. من بە ھەرشتێک کە لەژێر فەرمانمدایە بەرگری لە بەرژەوەندییەکانمان و ھەروەھا گەلەکەمان دەکەم». ھەروەھا لە درێژەی قسەکانی لە کۆنفرانسە ڕۆژنامەیەکەدا سەبارەت بە ھاوکارییەکانی سوپای ئەمریکا ڕای گەیاند «ئەگەر بیانەوێت ھێزی زیاتریش دەنێرین. بەڵام سوپای ئەمریکا ھەر لە فەرماندەی ھێزەکانەوە بگرە تاوەکو ئەفسەرەکانی سەر زەوی ھەموویان بەجۆرێک لە جۆرکان پەیوەندییان بە منەوە کردوون و پێیان ڕاگەیاندووم کە ئەرکی بردنە دەرەوەی خەڵک بەردەوام دەبێت و ئەنجامی دەدەن تاوەکو لەکاتی دیاریکراودا زۆرترین خەڵک لە ئەفغانستان ببرێنە دەرەوە». ڕۆژی ھەینی ٢٧ی ئابی ٢٠٢١ لە بەرامبەر ئەو ھێرشانەدا ھێزەکانی ئەمریکا ھێرشی سەربازیان کردە سەر چەکدارانی داعشی خۆراسان لە ئەنامدا بەرپرسی پلاندانانی ئەو گرووپە کوژرا.
شارستانی بەندەر عەباس
شارستانی بەندەر عەباس یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ھورمزگانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری بەندەر عەباسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ھورمزگان پۆل:شارستانی بەندەر عەباس پۆل:شارستانەکانی ئێران
جون جی-ھیون
جون جی-ھیون (لەدایکبووی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١) خانمەکتەر و مۆدێلی کۆریای باشوورە بۆ بەشداری لە فیلم و زنجیرە دراماکان براوەی چەندین خەڵاتە لەناویان دوو دانە لە خەڵاتەکانی گراند بێڵ  بۆ باشترنی خانمەکتەر وە خەڵاتی دایسانگ (Grand Prize) لە خەڵاتی ھونەری بێکسانگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور پۆل:ھونەرمەندانی کۆمپانیای ئای ئێچ کیو پۆل:خانمەکتەرانی سێئول پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی دۆنگگوک
عەینی (وەرزاب)
عەینی  شارۆچکەیەکی شارستانی وەرزابە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٧١٦٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
کوردانی کازاخستان
مەبەست لە کوردەکان لە کازاخستان، ئەو کۆمەڵەیە کە دانیشتوو یان لەدایکبووی کازاخستانن و لە بنەچەدا کوردن. بەپێی تازەترین سەرژمێری کازاخیی لە٢٠١١دا، دانیشتوانی کورد ٢٨٣٢٥ یان ٠،٢%ی دانیشتوانە، بەڵام بەپێی جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی کوردیی کازاخستان، مەلیکشا گاسنۆڤ ژمارەیان بە ٤٦٠٠٠ لەقەڵەمدەدات چونکە گالێ کورد خۆیان بە تورک و ئازەربایجانی پۆلدەکەن. زۆربەی دانیشتوانە کوردەکەی کازاخستان ڕاگوێزرابوون لە ئەرمەنستان، گورجستان و ئازەربایجان لەلایەن ستالینەوە.ساڵانێک دواتر، کوردەکان کۆچیانکرد لە قرغیزستان و ئۆزبەکستان بۆ کازاخستان.
لەو شارانەی کە دانیشتوانێکی کوردی بەرچاوی تیادا نیشتەجێیە، وێژەی کوردی و زمانی کوردی لە خوێندنگا ناوەندی و سەرەتاییەکاندادەخوێنرێ. لە گوندی کەشکەبولاکدا، خوێندکارە کوردەکان دەتوانن کوردی بخوێنن لە پۆلی ١٢وە. لە ١٩٩٠وە، کوردەکانیش ڕۆژنامەی خۆیان هەبووە بە ناوی ڕۆژنامەی کوردستان.
ئایین
ئیسلام
ڕاگواستن و کۆچکردن
کوردەکان ڕاگوێزران بۆ ئاسیای ناوەند دوو جار لە قەوقازەوە. یەکەم ڕاگواستن لە ١٩٣٧دا بوو کە ستالین کوردەکانی نەخچیوانی ڕاگواست، و دووەم ڕاگواستن لە ١٩٤٤دا بوو لە گورجستان. ستالین لە داگیرکاری تورکەکان دەترسا و نەیدەتوانی پشت بە کوردەکان ببەستێ، سەرەڕای ئەوەی کە زۆر لە کوردەکان خرمەتیان دەکرد لە سوپای سۆڤییەتدا. زۆریان مردن لە سەروبەری ڕاگواستنەکەدا.
دوای تەنگەژەی ئۆش لە دۆڵی فەرغانە لە نێوان قیرغیزەکان و ئۆزباکەکاندا، زۆر کورد کۆچیانکرد بۆ کازاخستان.
دیارترین کازاخستانی بەڕەگەز کورد
نادر نادیرۆڤ
سەرچاوەکان
پۆل:کورد پۆل:پەرتبوونی کورد
ئەو شەوەی کە مانگ پڕ بوو
ئەو شەوەی کە مانگ پڕ بوو فیلمێکی درامیی ئێرانیی ساڵی ٢٠١٩یە، کە لە نووسینی و دەرھێنانی نێرگز ئابیارە. لەلایەن مێردی ئەبیار، محەممەد حوسێن قاسمی بەرھەمھێنراوە. فیلمەکە لەسەر چیرۆکی ڕاستەقینەی برا و خوشکی عەبدولمالک ڕیگیی سەرکردەی پێشووی گرووپی تیرۆریستی جندەڵڵا، پارێزگای سیستان و بەلووچستان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بنیاتنراوە. فیلمەکە سیمرغی کریستاڵی بۆ باشترین فیلم و خەڵاتە باڵاکانی تر بۆ کاست و تاقمەکەی لە ٣٧ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی فەجر لە ساڵی ٢٠١٩ بردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
ڕازی تەنیایی
ڕازی تەنایی ناوی کتێبێکی شاعێری کورد ئەحمەد ھەردییە کە کۆمەڵێک لە شێعرەکانی ئەم شاعێرە لە خۆی دەگرێت. ئەم کتێبە لەلایەن ناوەندی چاپەمەنی و ڕاگەیاندنی خاکەوە بڵاو کراوەتەوە.
کۆمپانیای سەلام بۆ فڕۆکەوانی
کۆمپانیای سەلام بۆ فڕۆکەوانی یەک لە کۆمپانیاکانی بەرنامەی ھاوسەنگی ئابووری سعودیەیە. ھەڵدەستێت بە چاککردنی فڕۆکە جەنگی و شارستانییەکان و گواستنەوەی بۆ ووڵاتە پێشکەوتووەکانی پیشەسازییەکە و گەڕانەوەی بۆ سعودیە.
٢٠٢٠
ساڵی ٢٠٢٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٠
خولی پاڵەوانەکانی ئەفریقا
خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقا (کاف)، بە هۆکاری ڕیکلام و سپۆنسەر پێی دەوترێت خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف تۆتاڵ ئینێرجی (Total Energies) و پێشتر پێی دەوترا جامی ئەفریقای یانە پاڵەوانەکان، پاڵەوانێتیەکی ساڵانەی تۆپی پێی یانەکە کە ڕێکدەخرێت لەلایەن کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقا و پێک دێت لە یانە ئاست بەرزەکانی ئەفریقا، براوەی پاڵەوانێتیەکە دەستنیشان دەکرێت لەڕێگەی قۆناغی کۆمەڵەکان و دواتر بۆ قۆناغی دەرکردنی دوو یاری، و دواتر یەک یاری کۆتایی. یەکێکە لە بەنرخترین پاڵەوانێتیەکانی تۆپی پێ لە جیهاندا و بەنرخترین پاڵەوانێتی یانەکانە لە تۆپی پێی ئەفریقا.براوەی پاڵەوانێتیەکە جێگایەک بۆ خۆی دەگرێت لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا، پاڵەوانێتیەک کە پێکدێت لە یانە پاڵەوانەکانی هەر شەش کۆنفیدراسیۆنی کیشوەرەکان، و هەروەها ڕوبەڕوی براوەی جامی کۆنفیدراسیۆنی کاف دەبێتەوە لە وەرزی دواتری جامی سوپەری کاف. یانەکانی کە دووەم ئەبن لە خولەکانی ناوخۆیان، و سەر ناکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکان، دەتوانن لە ئاستی دووەمی پاڵەوانێتیەکەدا بن کە بریتیە لە جامی کۆنفیراسیۆنی ئەفریقا یاخود کاف.
١٩٦٤ – ١٩٩٧ : سەرەتا بۆ بەناوبانگ بوون و گەشەی پاڵەوانێتیەکە
لە ساڵی ١٩٦٤ دروستکرا وەک جامی ئەفریقا بۆ یانە پاڵەوانەکان، یەکەم یانە کە نازناوەکە بباتەوە بریتی بوو لە یانەی ئۆریکس دوالای کامیرۆنی کە لە ستەید مالیێنی وڵاتی مالی بردەوە ٢-١ لە یاری کۆتاییدا.
هیچ پاڵەوانێتیەک ئەنجام نەدرا لە ساڵی دواتردا، بەڵام دوای دوو ساڵ دەستی پێکردەوە و لو ١٩٦٦، کاتێک یاری کۆتایی دوو یاری 'یاریگای خۆت و دەرەوە' دروستکرا، کە لە یاری کۆتاییدا یانەیەکی تری مالی کە بریتی بوو لە ڕیاڵ باماکۆ ڕوبەڕوی ستەید دابدانی کۆتدیڤوار بووەوە. باماکۆ یاری یەکەمی لە یاریگای خۆیدا بردەوە ٣-١ بەڵام هەموو شتێکیان لێ تێکدرا لە یاری دووەمدا لە ئابیدان و یانەکەی کۆتدیڤوار یاری دووەمی بردەوە ٤-١ و ئەنجامی کۆتایی بوو بە ٥-٤ و نازناوەکەی بردەوە.
لە ١٩٦٧ کاتێک ئاسانتێ کۆتۆکۆی غانا ڕوبەڕوی مازێمبێ بووەوە کە یانەیەکی کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ بوو (کورتکراوەی ئینگلیزی : DRC)، هەردوو یاریەکە بە بەرامبەر بوون کۆتایی هات (١-١ و ٢-٢). کۆنفیدراسیۆنی کاف یاریەکی یەکلاکەرەوەی ڕێکخست بەڵام کۆتۆکۆ نەیتوانی بەشداری بکات و نازناوەکە بەخشرا بە مازێمبێ، کە دووبارە نازناوەکەی بردەوە لە ساڵی دواتردا. لەگەڵ ئەوەشدا، یانەکەی غانا توانی تۆڵەی خۆی بکاتەوە لە ١٠٧٠، کاتێک کۆتۆکۆ و مازێمبێ بۆ جارێکی تر ڕوبەڕوی یەک بونەوە لە یاری کۆتایی. بۆ جارێکی تر، یاری یەکەم ١-١ تەواو بوو، بەڵام دوور لە چاوەڕوانیەکان غاناییەکان ٢-١ بردیانەوە لە یاری دووەمدا بۆ ئەوەی نازناوەکە بەرز بکەنەوە کە سێ ساڵ پێشتر لێی بێبەش بوون.
ساڵانی ١٩٧٠کان گەشەیەکی ناوازەی بینی لە سودی تۆپی پێی یانەکانی کامیرۆنی، کە سەرکەوتنی زۆر تۆمار کرا لەلایەن تۆپی پێی کامیرۆنی لە ئاستی نێودەوڵەتی تا ئێستا.
لە نێوان ١٩٧١ بۆ ١٩٨٠ تیمەکانی کامیرۆنی چوار جار جامەکەیان بردەوە، کە یانەی کانۆن یاوندی سێ جار نازناوەکەی بردەوە (١٩٧١ ، ١٩٧٨ و ١٩٨٠ ) و یو ئێس دوالا یەک جار جامەکەی بەرز کردەوە لە ١٩٧٩. لە نێوان بردنەوەکانی کامیرۆنیەکان تیمێکی تر کە لە ماوەی زێڕینی خۆیدا بوو نازناوی دەبردەوە ، یانەی گینی حافیا کۆناکری، کە سێ جار نازناوەکەی لەو ماوەیەدا بردەوە (١٩٧٢ ، ١٩٧٥ و ١٩٧٧).
١٩٩٧ – بۆ ئێستا : گۆڕینی ناو و زیادبوونی ناوبانگ
بێ جگە لە زیاد کردنی یاسای گۆڵی دەرەوە، زۆر کەم گۆڕانکاری کراوە لە پاڵەوانێتیەکە هەتا ١٩٩٧، کاتێک کۆنفیراسیۆنی کاف لە ژێر سەرپەرشتی عیسا حایاتۆ هەنگاوێکی گەورەی نا بۆ ئەوەی بە ڕێڕەوی یوفادا بڕوات کە پێش چەند ساڵێک پاڵەوانێتیەکی کۆمەڵەکان/خولی دروست کرد و ناوەکەی گۆڕی بە خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف ( کە هەمان شێوازە لەگەڵ خولی یانە پاڵەوانەکانی یۆفا). کاف هەروەها خەڵاتی پارەی بۆ بەشداربووان دانا بۆ یەکەم جار و خەڵاتی سەرەتایی ١ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بۆ براوە و ٧٥٠،٠٠٠ دۆلار بۆ دووەم بوون، کە وای کرد ئەم گۆڕانکاریانە پاڵەوانێتیەکە بکات بە دەوڵەمەندترین پاڵەوانێتی یانەی ئەفریقی لەو کاتەدا.
لە شێوازە تازەکەدا، پاڵەوانی خول لە وڵاتەکانی ئەندامی کاف دەڕۆن بەناو چەند قۆناغێکی پاڵاوتن تا دەگەنە قۆناغی ١٦. ٨ براوەکە دواتر بەر یەک دەکەون لە نێوان دوو گروپدا و هەر گروپێک ٤ یانە لە خۆدەگرێت، هەر یەکێکیان ڕوبەڕوی یەکتر دەبنەوە بە دوو یاری. لە کۆتایی قۆناغی خولەکەدا، دوو یانە لە هەر گروپێکدا دوو یانە سەردەکەون بۆ قۆناغی پێش-کۆتایی، و براوەکانیان سەردەکەون بۆ یاری کۆتایی. لە سەرەتایی وەرزی ٢٠٠٩، خەڵاتی پارەکان زیاد کران بۆ ١.٥ ملیۆن دۆلار بۆ پاڵەوان و ١ ملیۆن دۆلار بۆ دووەم بوون. لەوکاتەوەی گۆڕانکاری لە پاڵەوانێتیەکە کرا لە ١٩٩٧، یانەکانی باکوری ئەفریقا زاڵبوون بەسەر پاڵەوانێتیەکە و ڕیکۆردەکاندا بە تەواوی. راجا کاسابلانکای مەغریبی دوو پاڵەوانێتی یەکەمی بردەوە لە سێ پاڵەوانێتی ، بەڵام ئەهلی بوو بە سەرکەوتوو ترین یانەی مێژووی پاڵەوانێتیەکە، کە ڕکابەریەکەی بردەوە لە ٢٠٠١ ، ٢٠٠٥ ، ٢٠٠٦، ٢٠٠٨ و ٢٠١٢. لە کاتێکدا زمالیک توانی ببێ بە پاڵەوان لە ٢٠٠٢. یانەکانی تونسی خۆیان خزانە بوون بە پاڵەوانی نازناوەکە وەک ئیتۆیل دو ساهێل، کە لە ٢٠٠٧ کە بە پاڵەوان ڕاگەیەندرا لە دوای ئەوەی گەیشتبووە کۆتایی لە ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥. ئێسپێرانس دی تونس توانی دووەم نازناوی کیشوەری بباتەوە لە ٢٠١١ لە دوای ئەوەی یاری کۆتایی دۆڕاندبوو لە ساڵەکانی ١٩٩٩، ٢٠٠٠، ٢٠١٠ و ٢٠١٢.
سەرباری زاڵبونی ڕونی یانەکانی ئەفریقای باکور، لە ٢٠٠٣ و ٢٠٠٤، یانەی نێجیری ئنیمبا دوو نازناوی پاڵەوانێتی بردەوە لە مێژووی خۆیدا. میمۆساسی کۆتدیڤواری و ئاکرا هێرتس لە غانا دوو پاڵەوانێتی تریان زیاد کرد بۆ ئەفریقای ڕەش. لە ٢٠١٠، مازێمبێ لە کۆماری کۆنگۆی دیموکرات بوو بە یەکەم یانە کە دوو جار لەسەر یەک ببێت بە پاڵەوان لە دوو کاتی جیاوازدا، کە یەکەم دوو بردنەوەی لە ١٩٦٧ و ١٩٦٨ بوو. دواتر دوبارەی کردەوە لە ٢٠٠٩ و ٢٠١٠. لە ٢٠١٧، ژمارەی کۆمەڵەکان زیاد کران لە ٢ کۆمەڵەی ٤ یانەیەی بۆ ٤ کۆمەڵەی ١٦ یانە، کە وای کرد یەک قۆناغی دەرکردن زیاد ببێت.
وەرزی ٢٠٢٠-٢١ یاری کرا بە بێ ئامادەبوونی هاندەر بەهۆی پەتای کۆرۆنا (کۆڤید-١٩) لە ئەفریقا بە هەمان شێوازی پاڵەوانێتی و خولەکانی تۆپی پێ لە جیهاندا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەهلی ڕوبەڕووی ڕکابەرە ناوخۆیەکەی بووەوە کە زەمالیک بوو لە یاریەکی کۆتایی تەواو میسڕی (بۆ یەکەمجار لە مێژووی پاڵەوانێتی کاف دوو یانەی هەمان وڵات ڕکابەری دەکەن لە هەر جۆرێکی یاری کۆتایی) ، و ئەهلی توانی بیباتەوە و نۆیەم نازناوی بباتەوە. ئەهلی بە سەرکەوتووی پارێزگاری لە نازناوەکە کرد و ڕیکۆردەکەی زیاد کرد بۆ ١٠ جار لە وەرزی دواتردا بە بردنەوە لە کایزەر شێفسی ئەفریقای باشور.
پێکهاتە و پاڵاوتن
خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف کراوەیە بۆ هەموو براوەکانی خولە ناوخۆیەکانی پەیوەستن بە کۆنفیدراسیۆنی ئەفریقاوە، هەروەها خاوەنی نازناوەکە لە وەرزی پێشوتردا. لە وەرزی ٢٠٠٤ەوە، لەگەڵ یەکخستنی جامی کاف و جامی براوەکانی جامی کاف بۆ دروستکردنی جامی کۆنفیدراسیۆنی کاف، دووەمی خولە ناوخۆیەکانی تۆپی پێ لە ١٢ ئاست بەرزترین وڵاتەکان بەشدار دەبن لە پاڵەوانێتیەکە، کە وا دەکات پاڵەوانێتیەکە لە ٦٤ تیم پێکبێت. ١٢ وڵات ئاستەکانیان دیاری دەکرێن لەسەر بنەمای ئاستی یانەکانیان لە ٥ وەرزی پێشوتر لە پاڵەوانێتیەکە ( پێناسەی ڕونی ڕیزبەندی ٥-ساڵی کاف).
خولی یانە پاڵەوانەکانی کاف بە شێوەی سەرەکی وەک پاڵەوانێتیەکی یەکتر دورخستنەوەیە، کە لە سەرەتادا قۆناغەکانی پاڵاوتن هەیە، دواتر قۆناغی کۆمەڵەکان، دواتر قۆناغەکانی دەرکردنی دوو-یاری و ئەوکات یەک یاری کۆتایی. لە سەرەتای پاڵەوانێتیەکە، ٦٤ تیمەکەی سەرکەوتوون بەشدار دەبن لە دوو قۆناغی پاڵاوتن: قۆناغی سەرەتایی و قۆناغی یەکەم. لە دوای پاڵاوتنی قۆناغی یەکەم، تیمەکانی دەمێنن جیا دەکرێنەوە بۆ چوار گروپی ٤ تیم، کە هەر تیمێک لە یاری پێشوو دۆڕاوە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی دووەمی جامی کۆنفیدراسیۆنی کاف بە هیوای ئەوەی سەر بکەوێت بۆ قۆناغی کۆمەڵەکان. براوە و دووەمی هەر گروپێک سەردەکەوێت بۆ قۆناغی یەکتر دەکردنی دوو یاری بە هیوای ئەوەی سەر بکەوێت بۆ یاری کۆتایی و هەلی ئەوەی هەبێت کە نازناوەکە بۆ وڵاتەکەی بەرز بکاتەوە.
سپۆنسەر
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤، ئێم تی ئێن (ئینگلیزی : MTN) پەیوەندی کرد بۆ گرێبەستێکی چوار ساڵی کە سپۆنسەری پاڵەوانێتیەکانی فیدراسیۆنی ئەفریقا بێت کە نرخەکەی ١٢.٥ ملیۆن دۆلار بوو، کە لەو کاتەدا گەورەترین گرێبەستی سپۆنسەر بوو لە مێژووی وەرزشی ئەفریقادا.
لە ٢٠٠٨، کاف نرخی ١٠٠ ملیۆن یۆرۆی دانا بۆ پاکەیجی دوور مەودا و دەوڵەمەند بۆ پاڵەوانێتیەکانی کە وای کرد دەرگای کردەوە بە ڕوی سپۆنسەری نوێدا، کە دواتر کۆمپانیای بواری پەیوەندی و تەلەفوون ئۆرەینج گرێبەستێکی هەشت-ساڵی واژۆ کرد لە ساڵی دواتردا و لە مانگی تەموز، کە بەندەکانی گرێبەستەکە ئاشکرا نەکران.
لە ٢١ تەموزی ٢٠١٦، کۆمپانیای زلهێزی بواری نەوت و گازی فەڕەنسی تۆتاڵ گرێبەستێکی سپۆنسەری هەشت-ساڵی واژۆ کرد لەگەڵ کاف بۆ ئەوەی پشتگیری دە لە پاڵەوانێتیەکانی بکات، لەناویاندا پاڵەوانێتیە سەرەکیەکان، جامی نەتەوەکانی ئەفریقا. لە ٢٠٢١، تۆتاڵ ناوی گۆڕا بۆ تۆتاڵ ئینێرجی، هەرچەندە وەک سپۆنسەری نازناوی پاڵەوانێتیەکان مایەوە.
سپۆنسەرەکانی ئێستا
نازناو و مەدالیاکان
هەر ساڵێک، تیمی براوە جامی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقای پێشکەش دەکرێت، وەشانی ئێستا کە بووە بەو نازناوە لەو کاتەی پاڵەوانێتیەکە ناوی گۆڕی لە ١٩٩٧. چل مەدالیای زێڕ پێشکەشی براوەی پاڵەوانێتیەکە و ٤٠ مەدالیای زیو پێشکەشی دووەم دەکرێت.
١٩٩٧-٢٠٠٨
لە ١٩٩٧، کاف خەڵاتی پارەی دانا بۆ هەشت بەشدار بوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان بۆ یەکەم جار لە مێژووی پاڵەوانێتی یانەکانی تۆپی پێی ئەفریقا. ئەمەش هەتا ٢٠٠٨ ی خایاند.
٢٠٠٩ - ٢٠١٦
لە نێوان ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٦، کاف خەڵاتەکەی زیاد کرد کە دەبەخشرێت بە ٨ یانەی سەرەوە بەم شێوەیە :
٢٠١٧ - ٢٠٢١
لە نێوان ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢١، کاف خەڵاتەکانی زیاد کرد کە دەبەخشرا بە ١٦ یانەی سەرەوە بەم شێوەیە  :
مافی پەخشی یاریەکان
ئەمەی خوارەوە خاوەنی پەخشە ڕاستەوخۆکانی یاریەکانن لە ئێستادا:
سەراوی ڕوانسەر
وێنۆک|چەپ|سەراوی ڕوانسەر سەراوی روانسەر سەراوێکی لە شاری ڕوانسەر لە شارستانی ڕوانسەر کە یەکێکە لە ناوچە گەشتیاری پارێزگای کرماشان. ئاوی ئەم سەراوە لە چیای شاھۆ سەرچاوە دەگریت، ھەروەھا سەراوی ڕوانسەر ئەبێتە سەرچاوە بۆ ڕووباری قەرەسوو.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:سەراوەکانی ئێران پۆل:شارستانی ڕوانسەر
ڕاڵف ویگێم
راڵف ویگێم ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. راڵف کوڕی چیف ویگێم سەرۆک پۆلیسی شاری سپرینگفیڵدە.بە زۆری لە لایەن باوکییەوەراڵفیی پێ دەوترێ.
سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چاندی ئەمریکی پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
مۆریس ڕۆلینا
وێنۆک مۆریس رۆلینا شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٦ پۆل:مردووانی ١٩٠٣ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
قەرەکەموش
قەرەکەموش شارۆچکەیەکی شارستانی تەمورمالکە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٦٢٧ کەسە.
گۆپتەپە
گۆپتەپە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
قەرەکەموش
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
گۆپتەپە
جوگرافیا
گۆپتەپە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی بی و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵاچوغەی شێخ کەریم و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بەردەعازەبان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی ھەنجیرەی شێخ بزەینی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
شارستانی ساری
شارستانی ساری یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مازەندەرانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری سارییە.
سەرچاوەکان
* پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مازەندەران پۆل:شارستانەکانی ئێران
حەزازییەکان
حەزازییەکان (ئینگلیزی: Bryophyta) ڕووەکی نالوولەیین، زۆر بچووکن، درێژیان دەگاتە (١-٢ سم), زۆربەیان لە وشکایی دەژین، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستیان بە ئاوە بۆ ئەوەی توخمانە زۆرببن. حەزازیەکان دەکرێنە سێ بەش وەک (حەزازییە ڕاستەقینەکان و حەزازییە جگەرییەکان و حەزازییە قۆچییەکان).
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:ڕووەکەکان
بڕیارنامەی ٤٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی ئایاری ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٢١‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
لی نا-یۆنگ
لی نا-یۆنگ (لەدایکبووی ٢٢ی شووباتی ١٩٧٩) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی سێئول پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:زیندووان
ئەیالەتی دیاربەکر
ئەیالەتی دیاربەکر (بە تورکیی عوسمانی:  ایالت دیاربكر بە ڕۆمانی:Eyālet-i Diyār-i Bekr) یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٢٠٣٣٢ میل چوارگۆشە بووە (٥٢٦٦٠ کم٢)
سەرچاوەکان
دیاربەکر پۆل:مێژووی پارێزگای دیاربەکر پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا پۆل:مێژووی پارێزگای دەرسم
جەنگی جیھانیی دووەم
جەنگی جیھانیی دووەم یان دووەم جەنگی جیھانی بریتی بوو لە ناکۆکییەکی نێودەوڵەتی وێرانکەر کە لە ٧ی تەممووزی ١٩٣٧ دەستی پێکرد لە ئاسیا و لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ لە ئەورووپا و لە ساڵی ١٩٤٥ کۆتاییی ھات بە خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن لە دوای وێرانکردنی ھێرۆشیما و ناگازاکی لەلایەن ویلایتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە، ھێزە چەکدارەکانی نزیکەی ٧٠ دەوڵەت بەشدار بوون لە شەڕە ئاسمانی و دەریایی و وشکانییەکاندا.
جەنگی جیھانیی دووەم بە جەنگێکی گشتگیر دادەنرێت، و زۆرترین باجی ھەبوو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا لەبەر فراوانیی ڕووبەری شەڕەکە و زۆریی شانۆکانی جەنگ و بەرەکانی. زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن سەرباز بەشدار بوون تێیدا، و لایەنە ناکۆکەکان چەندین دەوڵەت بوون، و زیانە گیانەکان ئێجگار زۆربوون. نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس بوونە قوربانی لە سەربازی و مەدەنییەکان. مەدەنییەکان دوچاری زیانی گیانی بوونەوە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا زیاتر لەھەر شەڕێکی تر لە مێژوودا، و ھۆکارەکەش دەگەڕێتەوە بۆ بۆمبارانە چڕەکانی سەر شار و گوندەکان کە سوپای بەریتانی ھێنایانە کایەوە بە ھاتنە سەر حوکمی وینستۆن چێرچیل و سوپای نازی ئەڵمانییش بە ھەمان شێوە وەڵامیان دایەوە، و زیانێکی مەدەنیی گەورە لە ھەردوو لایان کەوتەوە. ھاوکات لەگەڵ ئەمانە ئەو کوشتارگانەی کە سوپای ژاپۆنی بەرامبەر میللەتی چینی و کۆری کردیان، ژمارەی قوربانییە بێتاوانەکان و سەربازەکان بەرز بوویەوە بۆ ٥١ ملیۆن کوژراو، کە نزیکەی %٢ی دایشتوانی جیھان بوو لەو سەردەمەدا.
ڕووداوەکان
دەتوانرێت بووترێت جەنگەکە لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ بە ھێرشی ئەڵمانیا بۆ ھەر یەکێک لە پۆڵەندا و سلۆڤاکیا، و ڕاگەیاندنی شەڕ بەسەر ئەڵمانیادا لەلایەن فەڕەنسا و بەریتانیا و موستەعمەرەکانیان دەستی پێکرد. ئەڵمانیا دەستی کرد بە بنیاتنانی ئیمپڕاتۆرییەتێکی گەورە لە ئەورووپادا، لە ماوەکانی نێوان کۆتایییەکانی ١٩٣٩ و سەرەتاکانی ١٩٤١دا ئەڵمانیا لە ڕێگەی کۆمەڵێک ھەڵمەت و ھاوپەیمانییەوە توانیی دەست بگرێت بەسەر زۆربەی بەشەکانی ئەورووپادا. لە حوزەیرانی ١٩٤١ وڵاتەکانی تەوەر لە ئەورووپا ھەستان بە ھێرشی یەکێتیی سۆڤیەت کە ئەمەش گەورەترین کرداری شەڕە لە میژوودا، ئەم ھێرشە زۆربەی ھێزەکانی تەوەری بەکاربرد، و لە کانوونی یەکەمی ١٩٤١ ژاپۆن ھێرشی کردە سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان کە بەمە ئەمریکا کێش کرایە ناو شەڕەکەوە. وڵاتەکانی تەوەر دەستیانکرد بە شکست خواردن لە ساڵی ١٩٤٢ لە دوای شکستی ژاپۆن لە کۆمەڵێک شەڕی دەریاییدا و شکانی ھێزەکانی تەوەری ئەورووپی لە باکووری ئەفریقا و ستالینگراد، لە ساڵی ١٩٤٣ و دوای چەند شکانێک کە بەسەر ئەڵماندا ھات لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕاماڵینی وڵاتەکانی ھاوپەیمانی بۆ ئیتاڵیا و سەرکەوتنی ئەمریکی لە ئۆقیانووسی ھێمندا، تەوەر دەستیان بە کشانەوە کرد لە زۆربەی بەرەکانەوە. لە ساڵی ١٩٤٤ ھاوپەیمانەکان گەیشتنە فەڕەنسا و یەکێتیی سۆڤیەت توانیی ھەموو خاکەکانی بگێڕێتەوە کە ئەڵمان گرتبوویان. شەڕ لە ئەورووپادا کۆتاییی ھات بە دەستگرتنی ھێزەکانی یەکێتی سۆڤیەت بەسەر بەرلین و خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرج لەلایەن ئەڵمانەوە لە ٨ی ئایاری ١٩٤٥، و ویلایەتە یەکگرتووەکان دەریایییە ژاپۆنییەکانیان شکاند و دوورگەکانی ژاپۆن کەوتنە ژێر ھەڕەشەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شەڕ پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا پۆل:شەڕەکانی ئێران پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا پۆل:شەڕەکانی دانمارک پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن پۆل:شەڕەکانی سووریا پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا پۆل:شەڕەکانی کرواتیا پۆل:شەڕەکانی مەجارستان پۆل:شەڕەکانی مەکسیک پۆل:شەڕەکانی نەمسا پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت پۆل:شەڕەکانی یۆنان پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم پۆل:ململانێکانی ١٩٣٩ پۆل:ململانێکانی ١٩٤٠ پۆل:ململانێکانی ١٩٤١ پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢ پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣ پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤ پۆل:ململانێکانی ١٩٤٥ پۆل:مێژووی مۆنتینیگرۆ پۆل:مێژووی ھاوچەرخ پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت پۆل:ململانێکانی جیھانی
دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و شام - خۆراسان
دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و شام -خۆراسان یاخود داعشی خۆراسان گرووپێکی چەکداری سەر بە ڕێکخراوی داعشە، لەلایەن ژمارەیەک چەکداری پێشووی بزووتنەوەی تاڵیبان لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ دامەزراوە. ناوچەی چالاکییان لە ئەفغانستان، پاکستان، و ھیندستانە. چەندین چالاکیی چەکداری دژ بەو وڵاتانە و ھێزە ئەمریکییەکان و خەڵکی مەدەنی ئەنجام داوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون پۆل:تیرۆریزم لە ئەفغانستان پۆل:داعش
بەھار، تاجیکستان
بەھار شارۆچکەیەکی شارستانی وەحدەتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١١١٥٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
لیژنەی ئۆڵۆمپیادی عەرەبستانی سعوودی
لیژنەی ئۆڵۆمپی سعودیە (ھێمای لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی KSA) دەستەیەکی وەرزشی باڵایە لەسعودیە و کەسانی سەربەخۆ بەڕێوەی دەبەن. چاودێری دەوڵەت و ھاوکاری دەکات لە پێکانی ئامانجەکانیان. لەساڵی ١٣٨٤ی کۆچی - ١٩٦٤ی زاینی و ساڵی دواتر بوو بە ئەندام لە لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی لەکاتی کۆنگرەی ئۆڵۆمپی لە ڕۆما.
سەرۆکی لیژنەکەش (نەوافی کوڕی فەیسەڵی کوڕی فەهد)ە و بارەگاکەی لە ڕیازە.
ماڵپەڕی فەرمی
لیژنەی ئۆڵۆمپی سعودیە
سستبوونی دڵ
سستبوونی دڵ (ئینگلیزی: Heart failure) نەخۆشییەکی زۆر باوە، ھەموو جۆرە نەخۆشییەکی دڵ لەوانەیە ببێتە ھۆی سستبوونی دڵ، لە ھۆیە سەرەکییەکانی سستبوونی دڵ نەخۆشی بەرزبوونەوەی فشاری خوێنە (Hypertension)، و نەخۆشی تەسکبوونەوەی خوێنبەرە تاجیەکانی دڵ (Ischaemic heart disease). ھەندێک جار سستبوونی دڵ لە ئەنجامی نەخۆشی درێژخایەنی سنگەوە ڕوودەدات وەکو (ھەوکردنی درێژخایەنی بۆڕیەکانی ھەناسە Chronic obstructive airway disease). لەسەرەتای نەخۆشیەکەدا، نەخۆشەکە تەنھا بە کارکردن یان بە ڕۆیشتن تەنگەنەفەس دەبێت، دواتر کۆکەیەکی بەردەوامیان تووش دەبێت و قاچیان دەئاوسێت و فشاری ناو خوێنھێنەرەکانی ملیان بەرزدەبێتەوە (Congestive heart failure). شەوانە ناتوانن لەسەر جێگا تەخت پاڵ بکەون و لەکاتی خەودا بەھۆی تەنگەنەفەسیەوە خەبەریان دەبێتەوە. بۆ پاڵکەوتن زیاد لە سەرینێک یان پشتیەک دەخەنە ژێر سەر و پشتیان. زۆربەی ئەو کەسانە یان فشاری خوێنیان بەرزە یان نەخۆشی خوێنبەرە تاجیەکانیان ھەیە (Ischaemic heart disease).
سەرچاوەکان
- بنەماکانی چارەسەرکردن بۆ کارمەندانی تەندروستی. وەزارەتی ڕۆشنبیری، ٢٠٠٠
شارستانی گورگان
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای گوڵستان پۆل:شارستانی گورگان پۆل:شارستانەکانی ئێران
نێد فلاندەرز
نێد فلاندەرز  ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. نێد کەسێکی زۆر ئایینییە و یاساکانی ئایینی مەسیحییەتی لە لا زۆر گرنگە. ئەویش وەکوو باقیی کاراکتەرەکان شاری سپرینگفیڵددا دەژی و دراوسێی بنەماڵەی سیمپسۆنە و لەگەڵ ھۆمەر سیمپسۆندا تا ڕادەیەک ناکۆکە.
سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چاندی ئەمریکی پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پووران درەخشەندە
thumb|پووران درەخشەندە خانمە سینەماکاری کورد
پووران درەخشەندە لەدایکبووی ٢٧ی ئازاری ١٩٥١ لە کرماشان لە ئێران، پووران دەرھێنەری فیلم و بەرھەمھێنەر و توێژەر و سیناریۆنووسە لە بواری سینەما و فیلم، لە ساڵی ١٩٨٦ەوە تاکوو ئێستا کار لەو بوارە دەکات، بەھۆی فیلمێکی دۆکیومێنتاری لەسەر کرماشان ھاتە ئاستی پڕۆفیشناڵی فیلم، لە حەوتەمین فیستیڤالی سان لە سانفرانسیسکۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ناوبراو بەھۆی فیلمی «بێدەنگ! کچەکان ناقیژێنن» چەندین خەڵاتی بردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی فارسی پۆل:خانمە سیناریۆنووسەکان
دژەزیندەیی
وێنۆک|پێنیسیلین، یەکەمین ئانتی باکتیریال
دژەزیندەیی یان ئەنتیبایۆتیک (ئینگلیزی: Antibiotic) دەرمانی لەناوبردنی بەکتریایە، لەڕێگەی ڕاگرتنی فرمانە جۆربەجۆرەکانی خانەی بەکتریاوە. لەوانە پێنیسیلین و تێتڕاسایکلین، زۆر لە دژەزیندەیییەکان لەو ماددە کیمیایییانە پەیدادەکرێن کە بەکتریا و کەڕووەکان دروستیان دەکەن بۆ پارێزگاری لە خۆیان، دژ بە پەلاماری وردبینە زیندەوەرەکانی دی. لە دژەزیندەیییەکانی تر، دەرمانی سەلفایە کە لە تاقیگە دروست دەکرێت.
مێژوو
بە‌کارھێنانی ئەنتیبایۆتێکس لە‌لایەن مرۆڤەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆنی مرۆڤایەتی و بە شێوەیەکی سادە لە سەردەمی ئاشوورییەکان و بابلییەکان و سۆمەرییەکان و میسریە‌کان و یونانی و رۆمانی و فینیقی کۆن بەکارھاتووە و سیمبوڵی خۆی ھەبوە.
ئەنتیبایۆتێکس وە‌کو زاراوە شتیکی تازە و سە‌ردە‌میانە‌یە، بە‌ڵام وە‌کو چەمک کۆنە و زەمەنی بە‌کارھێنانی پەیوەستە بە پەیدابوونی مرۆڤ و بڵاوبوونە‌وە‌ی لە ناوچە و ھەرێمە ئاوە‌دانە‌کانی سە‌ر ڕووی زەوی و بە‌شێوە‌یە‌کی سادە و ساکار بە‌کارھاتووە و پەیتا پەیتا لە ڕووی دروستکردنە‌وە و لە ڕووی کاریگەریووە ئاڵۆزتر بووە. بۆ نمونە لە ڕؤژگاری ڕابووردوودا سە‌موونی بە‌سە‌رچوو بە‌کارھێنراوە وە‌کو چارەسە‌رێکی ھەنووکە‌یی بۆ لە‌ناوبردنی نە‌خۆشی و ھەندێک دە‌رد و ڕێگری کردن لە بڵاوبونە‌وە‌ی و تەشەنەکردنی لە‌ناو خەڵکدا.
وە‌چەرخانی ئەنتیبایۆتێکس دەگەڕێتەوە بۆ سە‌رە‌تای سە‌دە‌ی بیستەم و لە‌م کاتەوە تاوە‌کو ئێستا بە‌شێوە‌یە‌کی زانستیانە و سە‌ردە‌میانە پێشکە‌وتنی بە‌رچاوی بە‌خۆیە‌وە بینیووە، ھەم لە ڕووی ژمارەی ئە‌و تاقیگانە‌ی کە ئەنتیبایۆتێکس بە‌رھەم دە‌ھێنن و ھەم ژمارەی ئەنتیبایۆتێکسە‌کان زۆر زۆر زیادی کردووە و لە‌ھەمان کاتتدا کاریگەریە‌کانی بۆ ڕێگەگرتن لە نە‌خۆشی وە ھەروە‌ھا چارەسە‌ری ھە‌ندێک نە‌خۆشی پێشکە‌وتنی بە‌رچاوی بە‌خۆیە‌وە بینیوە.
دیارە بەھۆی نە‌بوون یاخود کە‌می و سادە‌یی دە‌رمانە‌کان چارەسە‌ری ھە‌ندێک (دە‌رد) مەحاڵ بووە و مێژووی مرۆڤایە‌تی گەواھیدە‌ری ئە‌وە‌ن ئە‌و دە‌ردانە ھە‌م لە ڕابووردووی دوری مرۆڤایە‌تی و ھە‌م لە سە‌دە‌کانی ناوە‌ڕاست بووە‌تە ھۆی لە‌ناوبردنی ژمارەیە‌کی زۆری مرۆڤایە‌تی و تانانە‌ت بووە‌تە ھۆی لە‌ناوبردنی زیاتر لە نیوە‌ی خەڵکی ھە‌ندێک لە ووڵاتان ھاوشێوە‌ی ھە‌ندێک ووڵاتانی ئە‌فریقیای ناوە‌ڕاست لە سە‌ردە‌می سە‌دە‌کانی ناوە‌ڕاست و تە‌نانە‌ت لە سە‌ردە‌می ھاوچەرخیشدا.
زانای بە‌ناوبانگی ئوسکتلە‌ندی ئە‌لیکسە‌ندە‌ر فلیمنگ (١٨٨١–١٩٥٥) بە داھینە‌ری راستە‌قینە‌ی ئەنتیبایۆتێکس دادە‌نرێت ئە‌گەر چی فلیمنگ خودی ئە‌و زاراوە‌ی بۆ ئە‌و دە‌رمانە‌ی دروستی کردبوو بەکارنە‌ھێناوە کە بریتی بووە لە (پەنسیلین)، وە چیرۆکی دۆزینە‌وە‌ی ئە‌و دە‌رمانە‌ی کە پێیوە‌یە‌وە بە‌ناوبانگ بوو بە شێوە‌یە‌کی لە‌ناکاو و پێشبینی نە‌کراوبوو، بە‌ڵام بووە مایە‌ی ئە‌وە‌ی دە‌رمانێک بە‌ردە‌ست بکات بۆ چارەسە‌ری ھە‌ندێک نە‌خۆشی لە ڕۆژگاری خۆییدا و بۆ کاتی خۆی شۆرشێکی زانستی بووە و گرنگیە‌کی زۆری ھە‌بووە و لێکە‌وتە‌ی زۆری بە‌دوای خۆیدا ھێناوە.
دیارە چیرۆکی دۆزینە‌وە‌ی ئە‌و دە‌رمانە بۆ ئە‌وە دە‌گە‌ڕێتە‌وە کە فلیمنگ و دوای ماوە‌یە‌ک دابڕانی لە تاقیگە‌کە‌ی بە ھۆی گە‌شتێکی بۆ ووڵاتی سۆید ساڵی ١٩٢٨، سە‌رە‌نجی دا کە قارچکێک (پینسیلین نۆتێتم) کاسە‌یە‌کی بچووکی پڕ لە بە‌کتریای شێواندووە و بە قەدە‌ر قھ‌بارە‌ی فەنگە‌زەکە بە‌کتریا لە‌ناوچووە و ئە‌م ڕووداوە بووە ھۆی سە‌رھە‌ڵدانی بیری زانستی پراکتیکی سە‌بارە‌ت بە دروستکردنی دە‌رمان لە تاقیگاکاندا بۆ چارە‌سە‌ری نە‌خۆشی جۆراوجۆر و ھە‌ر لە ھە‌مان ساڵدا (١٩٢٨) یە‌کە‌م دە‌رمانی ئە‌نتیبایۆتیکسی خستە بە‌ردە‌ست بە‌کارھێنە‌ران بۆ چارە‌سە‌رکردنی نە‌خۆشی و ناوی لێنا (پەنسیلین).
بە بڵاوبوونە‌وە‌ی ئە‌م جۆرە دە‌رمانە سە‌رە‌تاییە لە جیھاندا، ئە‌نجامەکە‌ی بریتی بوو لە ڕزگارکردنی ژیانی زیاتر لە ٢٠٠ میلیۆن کە‌س وە لە جەنگی جیھانی دووە‌م بووە‌تە ھۆکاری رزگار کردنی ڕێژەی ١٢–١٥٪ لە سە‌ربازانی ھاوپە‌یمانان لە جەنگی جیھانی دووە‌مدا.
دیارە زۆربە‌ی ئە‌و نە‌خۆشیانە‌ی دووچاری مرۆڤ دێت سە‌رچاوە‌کە‌ی بریتیە لە زینە‌وە‌رە ووردیلە‌ییە‌کان (Microorganism) کە لە بە‌رامبە‌ریدا جۆرە‌کانی ئە‌نتیبایۆتیکس بە‌کاردێت بۆ ڕێگرتن لە کاریگە‌ری ئە‌م جۆرە زیندە‌وە‌رانە و ئە‌و نە‌خۆشیانە‌ی لێیان دە‌کە‌وێتە‌وە. داھێنانی پە‌نسیلین تەنھا بۆ لە‌ناوبردنی ئە‌و زیندە‌وە‌رە ووردیلە‌یانە نە‌بووە، بە‌ڵکو بۆ چارە‌سە‌ری ھە‌ندێک نە‌خۆشی ھاوشێوە‌ی ھە‌وکردنی سیە‌کان (Pneumonia) و ژەھراوی بوونی خوێن (Sepsis) ھە‌ر ئە‌م کاریگە‌ریە‌ی پینسیلین وای لێ کرد لە‌لایە‌ن خەڵکە‌وە ناوبنرێ دە‌رمانی خەیاڵی (Wonder Drug).
لێرە‌دا جێی ئاماژە پێکردنە بەھۆی ئە‌و ھە‌موو توانستە‌ی زانایانی زانکۆی ئۆکسفۆرد لە بە‌ریتانیا بە‌ردە‌ستییان بوو لە ئامێر و تاقیگە و تە‌کنە‌لۆجیای پێشکە‌وتوو توانیان قەبارە‌یە‌کی یە‌کجار گە‌ورە‌ی ئە‌نتیبایۆتیکس دروست بکە‌ن لە جۆری پە‌نسسلین لە تاقیگە‌کاندا و ئە‌و دە‌رمانە بخەنە بە‌ردە‌ست تە‌واوی مرۆڤایە‌تی لە تە‌واوی ووڵاتانی جیھاندا، و وە‌کو پاداشتێک بۆ ئە‌و خزمھ‌تە‌ی ئە‌لکسە‌ندر فلیمنگ پێشکە‌شی مرۆڤایە‌تی کردووە خە‌ڵاتی نۆبڵی لە ساڵی ١٩٤٥ وە‌رگرت لە بواری پزیشکی دا.
زاراوە‌ی ئە‌نتیبایۆتیکس بۆ یە‌کە‌م جار لە لایە‌ن سیلمان ۆوکسمان (١٨٨٨–١٩٧٣) ساڵی ١٩٣٩ دا داھێنراوە و ئە‌م زانایە بە باوکی ئە‌نتیبایۆتیکس ناوزەند دە‌کرێ بەھۆی ئە‌وە‌ی لە ژیانی خۆیدا زیاتر لە ٢٠ جۆری ئە‌نتیبایۆتیکسی دۆزیە‌تە‌وە.
یە‌کێک لە گرنگترین ئە‌و ئە‌نتیبایۆتیکسانە‌ی کە ۆوکسمان دۆزیویە‌تە‌وە ناوی (سترێپتۆمایسین) کە ساڵی ١٩٤٣ دۆزیە‌وە و ئە‌و دە‌رمانە کاریگە‌ری ھە‌یە لە‌سە‌ر ڕێگە‌گرتن لە زیندە‌وە‌رە ووریلە‌ییە‌کان لە دروستکردنی پرۆتینە سە‌رە‌کییە‌کان و بۆ یە‌کە‌مین جار لە ٢٠/١١/١٩٤٤ لە نە‌خۆشخانە‌ی (Mayo) بە‌کارھات بۆ چارە‌سە‌ری کە‌سێکی توشبوو بە نە‌خۆشی سیل (Tuberculosis).
شام
thumb|300px|وێنەیەکى گەورەکراوىشام لە فەزاوە گیراوە، کە سووریا و لوبنان و ئوردن وفەلەستین و ئیسرائیل ئەگرێتەوە شام یان سووریای مێژوویی یان سووریای گەورە ئەو ناوە مێژووییە کە بە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی کەنارەکانی دەریای ناوین ئەوترێت.
سنووری شام
سنووری ئەم ناوچەیە ئەگۆڕێت بە گۆڕانیسەردەمەکان، بە پێی ناسراوترین تێگەیشتنی خەڵک بۆ ئەم زاراوەیە لە ئێستادا، شام یان سووریای گەورە ھەر یەک لە سووریا، لوبنان، ئوردن، فەلەستین و ئەو خاکانەی فەلەستين کە دەوڵەتی ئیسرائیلی لەسەر بنیاتنرا ساڵی ١٩٤٨ لە خۆ ئەگرێت. ھەروەھا ئەسکەندەرۆن، فیلیقیە و باشووری تورکیا ھەتا ئەگاتە شاخەکانی تۆڕۆس.
ناوەکانی شام
thumb|300px|دوو پیاوى شامى لە سوریا و لوبنان وشەی شام بەکار ھاتووە لە مێژووی نوسراوداو ناوی جیاواز بۆشام دانراوە، کە ئەو ناوانەش بۆ ھەموو یان بەشێکیوڵاتی شام بەکارھاتوون، و ھەندێک لە مێژوو نوسان وشەی شام ئەگەڕێنەوە بۆسام کوڕی حەزرەتی نوح، لە ھەندێک کاتدا شام دوو ناوی ھەیە لە ھەمان ماوەی مێژوویدا, ئەم ناوانەش دەرئەنجامێکی سروشتی ڕۆشنبیری وتائیفە ھەمەجۆرەکانیناوچەکەن، ھەندێک لەو ناوانە سیاسین وناوی شام خۆیکەمترین واتای سیاسی ھەیە، بەڵام ناوی Levant بە کە لە ئینگلیزیدا بۆ شام بەکار دێت, بە مانای (ڕۆژھەڵات) یان کاتێک خۆر بەرز دەبێتەوە یان ئەو زەویانەی لە دەریا بەرزترن دێت, وناوی سوریا Syria بە ناوچەکانی رۆژھەڵاتی کەناری دەریای ناوەڕاست ئەوترێت.
ئەم ناونانە بۆ ناوچەی شام بە کار ھاتوون لە مێژوودا (کەنعان,فینیقە، لوبنان، سوریە، فەلەستین، شام، Levant, زەویە پیرۆزەکان, ئیسرائیل وڕیتجینو) ن.
کەنعان
کەنعان بە خاکەکە وتراوە کەنعان و دانیشتووە ڕەسەنەکانی کەنعانیەکانن کە بە زمانی کەنعانی ئەدوێن لە ڕۆخەکانی دەریای ناوەڕاستدا وناوی خۆیان و زەویەکەیان ناوە کەنعان.
سوریە
لە کۆندا یۆنانیەکان ناوی فینیقیایان بەکار ھێناوە بۆسوریا و کەنعان، بەڵام لە ئێستادا بە پێی کۆمەڵەیبەشدارەکانی نیشتمانی فینیقی، باکوری ڕۆژئاوای ناوچە کەناریەکانی وڵاتی شام و شارە فینیقیەکان ئەگرێتەوە کە لە ئێستادا ئەم شارانەن ئۆگارێت,ئەڕواد، سور، تەڕتوس، عەمریت، سەیدا وجوبەیل. کە ئێستاسەر بە سوریا ولوبنانن، ھەروەھا شارێک ھەیە لە تورکیا وای دادەنێن کە بچێتەوە سەر فینیقیا.
ئاشور (سوریا)
ناوی ئاشور بەستراوەبە سوریاوە کە بەشی ڕۆژھەڵاتی سوریا ئەگرێتەوە وناسراوە بە ئاشور (بە ئینگلیزی: asyria).
فەلەستین
مێژوونوسی ئیغریقی (ھێرۆدۆت) لە سەدەی پێنجی پێش زاینیدا ئاماژە بۆ بەشی باشوری سوریا ئەکات بە (سوریا پەلەستینا), لە سەدەی دووەمی زاینیدا ئیمپراتۆری ڕۆمانی ناوی (پەلستینیا) ی بەکار ھێنا یۆ ئەو شارەی کە پێشتربە یەھودا ناسرابوو، ئەمەش ڕوویدا دوای یاخی بوونە شکست خواردووەکەی یەھود لە ئیمپراتۆریەتەکە, ناوەکە بەردەوام بوو وەک ناوی ھەرێمێکی بیزەنتی ولەڕۆژانی عەرەبدا ناوەکە بووە فەلەستینو دانیشتوانی ناوچەکە بە فەلەستینیەکان ناسران، ئەمڕۆ نازناوی فەلەستینیەکان بە عەرەبە دانیشتووەکانی ناوچەکە ئەوترێت.
شام
چەند بیردۆزیکی جیاواز ھەیە بۆ سەرچاوەی وشەی شام بە پێی ڕێکەوتی ھاتنی سەرچاوەکان ئەمانەن, thumb|300px|شام سروشتی خاکی شام (ھیچ سەرچاوەیەک نیە مێژووەکەی دیاری بکات) لە کاتێکدا ناوچەی شام بە خاکی کۆنترین شارستانیەکان دادەنرێت. عەرەب ناوی شامیان لەو وڵاتە نا ولە ڕۆژانیخەلافەتدا بەوە ناسرابوو، پاشان ناسرا بە ناوی وڵاتی شام، ودیمەشق بووە پایتەختی کە دیمەشقیش بە شام ناو دەبرێت.
Levant
ئیتاڵیەکان لە سەردەمەکانی ناوەڕاستدا بە ناوی Levantئاماژەیان بە سوریا وھەموو کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستدا کردووە، کە وڵاتی شام ئەگرێتەوە, وشەکە بە ئیتاڵی واتە شوێنی ھەڵاتنی خۆر لە زمانی ئیتاڵی وفەڕەنسیەوە بۆ زۆر زمانی تر گوێزراوەتەوە وەکو تورکی وئینگلیزی.
زەویە پیرۆزەکان
زەویە پیرۆزەکان زاراوەیەکە بەکارھاتوەە لە ئاینی مەسیحییەت ویەھودیدا بۆ ئاماژە کردن بۆ شوێنە پیرۆزەکانیشام، بەڵام زیاتر وشەی کەنعان بەکاردێت بۆ ئاماژە کردن بە ھەموو شام. (ئەم زاراوەیە لە ئیسلامدا تەنھا بە شام ناوترێت بە ڵکو بە ناوچە عەرەبیەکان ئەوترێت).
ڕیتجینو
میسریە کۆنەکانبە ناوچەی شامیان وتووە، Retjenu ڕیتجینو
مێژووی شام
وڵاتی شام لە مێژوودایەک یەکەی جوگرافی وسیاسیە، دابەشبوونە سیاسی وئیداریەکان وەک یەک ناوچەی یەکگرتوو کراوە بەشێوەیەککە لە یەک جیا نەکراونەتەوە، بێجگە لە ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ وڵاتی شام (سوریای گەورە) ی دابەش کرد بۆ چەند دەوڵەتێکی بچوک کە لە ئێستادا (سوریا ولوبنان وئوردن وفەلەستین وئەو خاکانەی ئیسرائیلی لەسەرە) ئەگرێتەوە, وھەریەک لە سوریا ولوبنان وئوردن وفەلەستین ئەبەسترێن بەیەکەوە بە یەک نەژاد وئایین وزمان وڕۆشنبیری, لەبەر ئەوە کاتێک دەوڵەتی ئیسرائیل ڕاگەیەنرا لە ساڵی ١٩٤٨ڕەت کرایەوە وبە داگیر کەر دانرا لەلایەن ھەموو وڵاتە عەرەبیەکان وزۆرلە وڵاتەکانی جیھان، وزۆر لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە ئەکەن کە ئامانج لە ئیسرائیل ئەوەیە کە ھەموو شام بگرێت تا ئەگاتە نیل لە میسر لە ڕۆژئاواوە وڕافیدەین لە عێراق لە ڕۆژھەڵاتەوە, ھەر ئەو سەرچاوانە ئاماژە بەوە ئەکەن کە ئیسرائیل ئەیەوێت ھەموو وڵاتی شام بگرێتەوە, ولە ساڵی ١٩٦٧زئیسرائیل زفەی غەربی وھەموو قودسی گرت، لەگەڵ غەزە وبەرزاییەکانی جۆلان, بەڵام کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەو ئیشانەی ئیسرائیلیان ڕەت کردوە وبە داگیرکاریان دانا، وئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٢ تا ٢٠٠٠دەستی بەسەر باشوری لوبناندا گرت، ھەتا بەرگری ئیسلامی لوبنان ناچاری پاشەکشەیان کرد.
گرنگترین شارەکانی شام
ڕیزبەندی شارەکان بە پێی ژمارەی دانیشتوانیان, thumb|300px|یەکێک لە گەڕەکە کۆنەکانى یافا لە فەلەستین
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا  پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیک پۆل:جوگرافیای سووریا پۆل:جوگرافیای لوبنان پۆل:جوگرافیای فەلەستین پۆل:جوگرافیای ئیسرائیل پۆل:جوگرافیای ئوردن پۆل:جوگرافیای قوبرس پۆل:جوگرافیای پارێزگای خەتای پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان پۆل:مێژووی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
کنگورت
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
بڕیارنامەی ٤٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئایاری ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٢٣‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
جو جیونگ-ریو
جو جیونگ ریو (لەدایکبووی ١١ی شووباتی ١٩٢٦- ١٩٨٠) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوور بوو، چالاکییەکانی لە دەیەی ١٩٥٠ بۆ دەیەی ١٩٥٠ کاریگەرییەکی بەھێزی ھەبوو، لە نزیکەی ٤٠٠ فیلم بەشداری کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم
وڵاتەکانی تەوەر
thumb|220px|وڵاتەکانی تەوەر بە ڕەنگی شین ڕەنگ کراوە.
وڵاتانی یەکگرتوو ( بە ئینگلیزی Axis power بە ئەڵمانی Achsenmächte بە ئیتاڵی Potenze dell'Asse) ئەو دەوڵەتانە بوون کە ھاوپەیمانییەکی سەربازییان پێک ھێنا لە شەڕی جیھانی دووەمدا، ئەڵمانیای نازی لە خۆ ئەگرت بە سەرکردایەتی ئادۆڵف ھیتلەر و ئیتاڵیای فاشی و پاشان ژاپۆن چووە ڕیزیانەوە بە بۆمبارانکردنی بۆ بەندەری بیرل ھاربۆری ئەمریکی و چەند وڵاتێکی تر چوونە ڕیزیانەوە وەک نەمسا و ڕۆمانیا و بولگاریا و ھەنگاریا، شەری جیھانی دووەم ساڵی ١٩٣٩ دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٤٥ بەردەوام بوو و شەرەکە لە بنەمادا لە نێوان سێ دەوڵەتەکەی تەوەر (ئیمپڕاتۆری یابانی – ئەڵمانیا – ئیتاڵیا) دا بوو لەگەڵ وڵاتەکانی ھاوپەیمانی (یەکێتیی سۆڤیەت - بەریتانیا – وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)، کە کۆتایی ھات بە سەرکەوتنی ھاوپەیمانان.
وڵاتەکانی تەوەر بە ڕەنگی شین ڕەنگ کراوە.
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم پۆل:شەڕی جیھانی دووەم پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٣٦ پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٥ پۆل:فاشیزم
داری شیرین و فەرھاد
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:کرماشان پۆل:شارستانی کرماشان پۆل:ھێماکانی کرماشان
ئێتیێن نوڤیۆن
ئێتیێن نوڤیۆن نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٦ پۆل:مردووانی ١٩٠٦
ماتریکس
وێنۆک
ماتریکس یان ڕیزکراوە لە زانستی بیرکاریدا بریتییە لە پێکھاتەیەکی لاکێشەیی کە ژمارە یان ھەر دەربڕەیێکی بیرکارییانەی تێدایە. ئەم لاکێشەیە لە ژمارەیەک ڕیز و کۆڵەکە (یان ستوون) دروست دەبێت. ھەرخانەیەک کە لە ژمارەیەک یان بڕێک پێک دێت پێی دەوترێت دانەیەک لەدانەکانی ماتریکسەکە. ھەموو دانەیەک لەدانەکانی ماتریکس ناونیشانێکی ھەیە کە شوێنەکەی لە ماتریکسەکەدا پێشان دەدات. ناونیشانی دانە لە ژمارەی ئەو ڕیزەی لەسەر یەکێک بەدوایدا و ژمارەی ئەو ستوونەی لەخۆی دەگرێت پێکدێت. ماتریکسەکان بۆ شیکاریکردنی سیستمی ھاوکێشە ھێڵییەکان بەکار دەھێنرێن. بۆ نموونە ئەو ھاوکێشە ماتریکسییەی کە سیستمی دوو ھاوکێشەی ھێڵی
دەنوێنیت، بریتییە لە:
جۆر
جۆر یان پلەی ماتریکس ژمارەی ڕیز و ستوونەکانی دەنوێنێت و بە شێوەی ژمارەی ستوون × ژمارەی ڕیز دەنووسرێت بۆیە ئەگەر ماتریکسەک ٢ ڕیز و ٣ ستوونی ھەبێت جۆرەکەی ٣×٢ دەبێت (دەخوێندرێتەوە ٢ بە ٣).
نموونە
ماتریکسی خوارەوە ٢ ڕیز و ٣ ستوونی ھەیە.
بەو ماتریکسەی لە تەنیا یەک ڕیز پێک ھاتووە ئاڕاستەبڕی ڕیزی یان ماتریکسی ڕیزی و بەو ماتریکسەی لە یەک ستوون یان کۆڵەکە پێک ھاتبێت، ئاڕاستەبڕی ستوونی یان ماتریکسی ستوونی دەوترێت. ئەو ماتریکسەی ھەمان ژمارە لە ڕیز و ستوونی ھەیە، بریتییە لە ماتریکسی چوارگۆشەیی لە جۆری m × m. ئەو ماتریکسەی لە ناکۆتا ڕیز یان ستوون (یان ناکۆتا ڕیز و ستوون) پێک ھاتبێت، پێی دەوترێت ماتریکسی ناکۆتا.
بۆ ئەوەی دوو ماتریکس کۆ بکرێنەوە یان لێکدەر بکرێن پێویستە لە ھەمان جۆر بن.
نووسین
ماتریکسەکان ھەندێک جار بەم شێوە
یان
و بە پیتی ئینگلیزیی گەورە (وەکووA) دیاری دەکرێن. دانەی (a١١, یاa١٬١) لە ماتریکسیAدا، ئەو دانەیە کە دەکەویتە سەر، ڕیزی یەکەم و ستوونی یەکەم. دانەیەک لە ماتریکسی Aبەم شێوەیش A[١٬١]، A١٬١ یان (١٬١) ھێما دەکرێت. بۆ نموونە دانەی (١٬٣) لە ماتریکسی A ئەو دانەیە کە دەکەویتە سەر ڕیزی یەکەم و ستوونی سێھەم (یان بەم شێوە ھێما دەکرێت [a١٣، a١٬٣، A[١٬٣ یاA١٬٣) یەکسانە بە ٥:
لێکدانی ماتریکس
چەپ|وێنۆک لێکدانی دوو ماتریکس، ماتریکسێکی تری لێ پەیدا دەبێت، پێی دەوترێت ئەنجامی لێکدانی دوو ماتریکسەکە. کاتێک دەتوانیت دوو ماتریکس لێک بدەیت کە ژمارەی ستوونەکانی ماتریکسی یەکەم یەکسان بێت بە ژمارەی ڕیزەکانی ماتریکسی دووھەم. ئەگەر
A
ماتریکسێک لە جۆری
n × m
و
B
m × p
بێت، ئەنجامی لێکدانی دوو ماتریکسی
، ماتریکسێکە لە جۆری
n × p
. بە زمانی بیرکاری بۆ و لە مەیدانی F، ، دانەکانی ماتریکسی AB بریتین لە:
لێرەدا i و j ژمارەی سروشتی و و.
نموونە
شێوەی ھەژمارکردنی دانەی ٢٣٤٠