cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕۆجە پێنرۆز
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:زیندووان پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
دێرک، سووریا
دێریکا هەمکۆ یان دێریک شارۆچکەیەکە لە ڕۆژئاوای کوردستان
خەدیجە کچی خووەیلید
220x440px|وێنۆک خەدیجەی کچی خوەیلد کوڕی ئەسەد قوڕەیشییە، خێزانی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد بووە.
خەدیجە لەدایکبووە لە مەککە لە ساڵی ٦٨ پێش کۆچی لەدایکبووە لە مەککە سێ ساڵ پێش کۆچکردن بۆ مەدینە کۆچی دوایی کردووە.
دوای تێپەڕبوونی پازدە ساڵ لە ژیانی ھاوسەری لەگەڵ پێغەمبەر محەمەد دا، محەممەد لە تەمەنی چل ساڵیدا سرووشی پێغەمبەرایەتی بۆ دابەزی، و خەدیجە یەکەم کەس بوو باوەڕی پێ ھێنا و بە یەکەم کەس دادەنرێت کە موسڵمان بوو لە نێو ژنان و پیاواندا.
ڕۆژێ فریسۆن ڕۆش
رۆژێ فریسۆن رۆش نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
خەدیجە کچی خووەیلید
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٦١٩ پۆل:لەدایکبووانی ٥٥٥ پۆل:خەدیجە پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:ئیسلام و ژنان پۆل:خەڵکی مەککە
ژیان سەندن (فیلم)
ژیان سەندن فیلمێکی ھەستبزوێنی دەروونی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بەرھەمھێندراوە لە دەرھێنانی دی جەی کاروسۆ و بە ڕۆڵبینینی سەرەکی لەلایەن ئەنجلینا جۆولی و ئیسان ھاوکەوم و ڕۆڵبینینی پشتگیری کیفەر سوترلاند و ئۆلیڤیەی مارتینێز و تچێکی کاریۆ و ژان ھوگس ئەنگلاد و جێنا ڕۆلاندس. فیلمەکە پشتی بە ڕۆمانێک بەستووە کە لە ژێر ھەمان ناو لەلایەن مایکڵ پیێ بڵاوکراوەتەوە. فیلمەکە باس لە بکوژێکی ترسناک دەکات کە لە دوای کووشتنی ھەر قووربانییەک، ڕۆڵی قووربانییەکە دەبینێت لە ژیاندا و ناسنامەیان بەکاردێنێت. فیلمەکە لە مۆنتریال و کێبێک وێنە گیردراوە و لە ١٩ی ئازاری ٢٠٠٤ لە لایەن وارنەر برۆس پیکچەرزەوە لە بڵاوکرایەوە، فیلمەکە ھەڵسەنگاندنێکی باشی بۆ نەکرا.
ڕۆژێ فریسۆن ڕۆش
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٩
ژیان سەندن (فیلم)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٤ پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ٢٠٠٣ پۆل:کووشتن لە چیرۆکە خەیاڵیەکاندا پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە دەروونییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە تاوانکارییەکان پۆل:فیلمەکان کە لە مۆنتریال وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکانی ڤیلەیج ڕۆدشۆ پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمەکان کە لە پەنسێلڤانیا داندراون
بویۆ یونگ
بویۆ پونگ (بە هانگۆل: 부여융؛ بە ھانجا: 扶餘隆)، لە ٦١٥ز لەدایکبووە و لە ٦٨٢ز مردووە، یەکێک بوو لە کوڕەکانی پاشا ئیوجای کۆتا پاشای بایکجی. یونگ میراتگری دیاریکراووی تەختی پاشایەتی بوو، و ئەبووە سی و دووەمین فەرمانڕەوای بایکجی.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ٦١٥ پۆل:مردووانی ٦٨٢ پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
ھاوەڵان
ھاوەڵەکان، (بە عەرەبی: الصحابة) زاراوەیەکی مێژووییە، و بەو کەسانە ئەوترێت کە ھاوەڵی پێغەمبەری ئیسلام محەمەدیان کردووە و باوەڕیان بە بانگەوازەکەی ھێناوە، و یارمەتییان داوە لە گەیاندنی ئیسلام و بەرگرییان لێکردووە چەندین جار، و لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر ھاوەڵەکان ھەستان بە گرتنە دەستی جێنشینی کە ناسراوە بە خەلافەتی ڕاشدین، ھاوەڵەکان بڵاوبوونەوە بە نێو وڵاتەکاندا بۆ بڵاوکردنەوە ڕێنماییەکانی ئیسلام و تێکۆشان و فەتحی شار و وڵاتانی تر، و ھاوەڵەکان سەرکردایەتی چەندین داستانی ئیسلامییان کردووە و چەندین شەری بەھێزیان کردووە بۆ بڵاوبونەوەی ئیسلام، شەری ھاوەڵانی پێغەمبەر بۆ ئەوە بووە تا ئیسلام لە ھەموو شوێنی بڵاوببێتەوە وەک شەر لە لە وڵاتی شام و فارس و ناوچەی کوردستان و میسر و خۆراسان و ھیندستان و وڵاتی ئەودیو ڕووبار.
سەرچاوە
ویکی عەرەبی
پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
بڕیارنامەی ٧٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ئوزبەکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٤٣‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:مێژووی ئۆزبەکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
حەسیچە
حەسیچە (بە کرمانجی: Hesîçe، بە عەرەبی: الحسکة; ئەل-حەسەکە، بە سریانی: ܚܣܟܗ) شارێکە لە خۆراوای کوردستان و پایتەختی پارێزگای حەسیچەیە کە دەکەوێتە سووچی باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریاوە. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٨٨,١٦٠ کەسە. حەسیچە یەکێکە لە گەورەترین ١٠ شار لە سووریادا و گەورەترین پارێزگاشە. زۆرینەی دانیشتووانی حەسیچە کوردن. ڕووباری خابوور بە نێو شاری حەسیچە و کۆی پارێزگاکەدا تێپەڕ دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:حەسیچە پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:شارەکانی سووریا پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پاڤلیکێنی
پاڤلیکێنی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬٨٧٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
مێزدرا
مێزدرا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤراتسا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬٣٨٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤراتسا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
لینوکس
لینوکس بە ئینگلیزی بە شێوە وتنی   یا،   ) سیستمێکە وەک ھەموو سیستمی کارپێکردنەکانی دی (ویندۆز، مەک ئۆ ئێس، نۆڤڵ، ھتد). بەشێکی زۆری ئەم سیستمی کارپێکردنە بە پێوەری پازیکس(POSIX) ھاوئاھەنگ کراوە. بە شیوازی شارەزایانە لینوکس بە ناوکی سیستمی کارپێکردنەکە دەڵێن نە ھەموو. بەلام زۆر جار بۆ ئاسانی لە وتن، بەتەواو سیستمی کارگێڕییەکە دەڵێن لینوکس. کە لە سەرەتادا تەنھا وەک ئارەزوویەکی خوێندکارێکی لاو بەناوی لینوس تورڤالدسەوە کە لە زانکۆی ھێڵسینکی-فینلەندا دەیخوێند، دروست کرا.
بوونی سروشتی دەستکەوتن و چالاکیی لینوکس وای کردووە کە ئەمڕۆ لە تەواوی جیھاندا ئاشنا بێت و زۆربەی پێشکەوتووخوازانی پرۆگرام سەرچاوەی یاساکەی بەکار دەھێنن بەپێی پێویستی خۆیان. لەم کاتەدا بە دەیان پرۆژەی بەردەوام ھەیە کە دەرگایان بۆ لینوکس کردۆتەوە بۆ ڕێکخستنی کاڵاڕەقەکان و مەبەستی جۆراوجۆر.
لینوکس لۆگۆیەکی یاسایی‌ی ھەیە، پێنگوینی لینوکس کە لینوس تورڤالدس خۆی ھەڵیبژاردووە بۆ دەربڕینێک بۆ ئەو سیستمی کارپێکردنەی دروستی کرد.
لینوکس چۆن ئەخوێنرێتەوە؟ باشتر وایە گوێ لە دەنگی لینوس تۆرڤاڵدس خۆی بگیررێت
بۆ دڵنیایی لەم کورتە ئاودیۆیەدا بە زمانی ئینگلیزی بەدەنگی خۆی دەیخوێنێتەوە.
دروستبوون
لینوس گرنگیی بەسیستمی مینیکس (Minix) کە سیستمێکی بچووکی یونیکس (UNIX)ە دابوو، وە بڕیاری دا کە ئەم سیستمە پێش بخات چونکە لە پێوانەی مینیکسدا نەمابوو. لە ساڵی ١٩٩١ دەستی کرد بە کار کاتێک یەکەم دەرچوو(Version)ی ٠٫٢ی ھێنایە بھدەوامی کاری تیا کرد تا ساڵی ١٩٩٤ کە دەرچووی ١٫٠ ی ناوک(Kernel)ی لینوکس ھاتە کایەوە. ئێستا (٠٤٫٠٥٫٢٠٠٣) تازەترین ناوکی لینوکس دەرچووی ٢٫٤ کە لە ٢٠٠١ ھاتۆتە کایەوە و پێشکەوتووخوازانیش ھەر بەردەوامن.
لینوکس پێش خراوە لەژێر سایەی گنو (GNU) وە سەرچاوەی یاساکەی بە خۆڕاییە و لەبەردەست دانراوە بۆ ھەمووان. ھەرچەندە ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە لینوکس و دابەشکەرەکانی (Distributions) مەرجە ھەمیشە بەخۆڕایی بن! کۆمپانیاکان کانی لەوانەیە زۆر جار بەرامبەرێک یان پارە داوا بکەن کاتێک کە سەرچاوەی یاساکەی بە خۆڕایی بۆ ھەمووان دەمێنێتەوە.
سیستمی کارپێکردنی ئوبونتو بە زمانی کوردی
ئوبونتو سیستمێکی بە خۆڕاییە، سەرچاوەکراوەیە (Open source)، دامەزراوە لەسەر سیستمی لینوکس، کە شەش مانگ جارێک وەشانێکی تازەی دەردەچێت.
پرۆژەی بە کوردی کردنی سیستمی کارپێکردنی ئوبونتو بەرھەمی کارکردنی سێ ساڵە لەلایەن دەستەیەک کوردەوە، کە بنچینەی کارەکەیان لەسەر سیستمی Rosetta بۆ وەرگێڕانی نەرمەکاڵای سەرچاوە کراوە دامەزراو بووە.
وەشانی ئوبونتو بە زمانی کوردی لە بۆنەیەکدا لە ناوچەی "سور Sur" - سەر بەشاری دیاربەکر، لەلایەن Rainer Heider پسپۆڕی ئەمریکی لەبواری نەرمەکاڵادا ڕاگەیەنرا.
گەشەکردنی لینوکس
لینوکس له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌رهه‌مێکی تازه‌یه‌ به‌لای ئێمه‌وه‌ چونکه‌ زانیاریه‌کی ئه‌وتۆ له‌ده‌ڤه‌ره‌که‌دا له‌سه‌ر ئه‌م سیسته‌مه‌ بوونی نیه‌ بۆیه‌ ناچارم ته‌نها باسی چه‌ند لایه‌نێکی بکه‌م و وه‌ک به‌راورد به‌ به‌رهه‌مه‌ ناسراوه‌کانی دی بیناسێنم چونکه‌ گۆڕان له‌ سیسته‌مێکی وه‌ک ویندۆزه‌وه‌ بۆ لینۆکس کارێکی هه‌روا ئاسان نیه‌و بگره‌ زۆریش گرانه‌ چونکه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تتدا هۆکاری به‌کارهێنان بنه‌مای کاری ئه‌م سیسته‌مانه‌یه‌و ئێمه‌ش وه‌ک دامه‌زراوه‌یه‌ک که‌ پشتگیری ئه‌م سیسته‌مه‌ بکات به‌زمانی کوردی بوونی نیه‌ ئه‌مه‌ش کاره‌که‌ی له‌سه‌ر تازه‌ به‌کارهێنه‌ران به‌سه‌دان جار گرانتر کردوه‌. له‌ ئێستادا زۆریه‌ک له‌ به‌کارهێنه‌رانی ویندۆز له‌ خۆیان ده‌پرسن باشه‌ ئه‌م لینۆکسه‌ ده‌بێت چی له‌ ویندۆز زیاتر بێت ؟ یان ده‌پرسن ویندۆز که‌ی ئه‌وه‌نده‌ کیشه‌ی تێدایه‌ تا په‌نا ببرێته‌ به‌ر سیسته‌مێکی تری وه‌ک لینۆکس ؟ له‌ڕاستیدا له‌ ئێستادا به‌کارهێنانی یه‌کێک له‌ دابه‌شکردنه‌کانی لینۆکس له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا بووه‌ به‌ مه‌رج به‌ تایبه‌تی دامه‌زراوه حکو‌میه‌کان و ئه‌وبه‌شانه‌ی که‌ په‌یوه‌ستن به‌ پاراستنی نه‌ته‌وه‌یی و دامه‌زراوه‌ فێرخوازیه‌کان و زۆبه‌ی هه‌ره‌ زۆری بانکه‌کان ، ئه‌مه‌ش له‌ خۆڕا ئه‌م گۆرانکاریانه‌ نه‌هاتوه‌ته‌ پێشه‌وه‌ به‌ڵکو پێویستیه‌کی مه‌رجی ئه‌م دامه‌زراوه‌ زه‌به‌لاحانه‌ی بۆ ئه‌م کاره‌ هانداوه‌.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩١ پۆل:لینوکس پۆل:سیستمی کارگێڕی پۆل:داھێنانە فینلەندییەکان پۆل:سیستمی بەکارخەری پۆل:سەکۆکانی کۆمپیوتەر
مزگەوتی ئەقسا
مزگەوتی ئەقسا (مانای "دوورترین مزگەوت") دەکەوێتە شارە کۆنەکەی ئورشەلیم وە پیرۆزترین شوێنە لە ئیسلام مزگەوتەکە لەسەرەوەی مزگەوتی قودس بنیادنراوە، مزگەوتەکە وەک ئەقسا یان حەرەمی شەریف ناسراوە لە ئیسلام; چەندین دەیەی تر لەدوای مردنی پێغەمبەر محمد. موسلمانان بڕوایان وایە محمد لە مزگەوتی حەرام گوازرایەوە بۆ ئەم شوێنە لە کاتی ئیسرا و میعراج; ھەروەک لە فەرموودەدا ھاتووە کەوا محمد پەرستشی لەم شوێنە ئەنجامداوە تا ١٦یەم یان ١٧یەمی ئەو مانگەی لە دوای کۆچکردنی لە مەککە بەرەو مەدینە، و دواتر خودا ڕێنموویی دەکات کەوا لەجیاتی ئەوە کەعبە بکاتە شوێنی سەرەکی پەرستشی لە مەککە.
وێنە
thumb|750px|center|مزگەوتی ئەقسا، مزگەوتی قیبلی ئەکەوێتە لای چەپی و قوبەی سەخڕە دەکەوێتە ناوەندییەوە
پیرۆزی مزگەوتەکە
و ئەوەی پەیوەندی ئیسلام بە مزگەوتەکەوە بەڵگەدار دەکات، شەوی ئیسرا و میعراجە کاتێک پێغەمبەر شەوڕەوی پێکرا لە مزگەوتی حەڕام بۆ مزگەوتی ئەقسا، لەوێ پێش نوێژی بۆ پێغەمبەرەکان کرد و پاشان سەرکەوت لێوەی بۆ ئاسمان، و لە ئاسمانی بەرزدا نوێژی لەسەر پێویست کرا.
لە قورئاندا ناوی مزگەوتی ئەقسا براوە بەوەی کە دەوروپشتی ڕووناک کراوەتەوە کە ئاماژەیە بۆ پیرۆزی و شوێنی مزگەوتەکە لای خوا و لای موسڵمانان.
ھەروەھا لە فەرموودەی پێغەمبەری ئیسلامدا ھاتووە بەوەی مزگەوتی ئەقسا یەکێکە لەو سێ مزگەوتی سەردان دەکرێن، سێ مزگەوتەکەش مزگەوتی حەرام و مزگەوتی پێغەمبەر و مزگەوتی ئەقسان.
شوێنەوراەکانی مزگەوتەکە
مزگەوتی ئەقسا لە چەند پایە و شوێنەورێک پێک دێت کە دەگەنە نزیکەی ٢٠٠ شوێنەوار.thumb|230px|مزگەوتی قیبلی، بەشێک لە مزگەوتی ئەقساthumb|150px|مینبەری سەڵاحەدین
سەرچاوەکان
پۆل:مزگەوتەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:نژیاروانیی عەرەبی پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی پۆل:مزگەوتەکانی ئورشەلیم
کازیروون
کازیرون، (بە ئینگلیزی Kazerun، بە فارسی کازرون). کایزرون شارۆچکەیەکە لە ڕۆژئاوای پارێزگای فارس و ناوەندی شارستانی کازیرونە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم شارە خاوەن مێژوویەکی دێرینە، چەندین شوێنەوار و شوێنەوارە دێرین و مێژووییەکانی تێدایە و چەندین شوێنی گەشتیاری ھەیە. شاری کایزرون شەشەمین شاری پڕ دانیشتوانە و حەوتەمین شاری گەورەی پارێزگای فارسە. ژمارەی دانیشتوانی شاری کازرۆن لە سەرژمێری گشتی دانیشتووان و خانووبەرەی ساڵی ٢٠١٦ یەکسان بووە بە ٩٦ ھەزار و ٦٨٣ کەس. بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی بریتین لە خورما، باخی لیمۆ، گەنم، تووتن، برنج، پەتاتە و ترێ.
کەلاوەکانی نزیک لە شاری کۆنی لە بیشاپور ١٢ میل(١٩ کم)، وێناکردنی باس-ڕێلیفی سەردەمی ساسانی لەخۆدەگرێت (نزیکەی ٢٢٤-٦٥١). پەیکەرێکی شاپوری یەکەم (٢٤١-٢٧٢ی زایینی) دەتوانرێت لە ئەشکەوتێکی گەورەدا لەم شوێنەدا بدۆزرێتەوە. وێرانەکانی قەلەح-یە گابری (قەڵای گابرەکان، یان زەردەشتیەکان) دەکەوێتە سەر تەپۆڵکەیەکی کازیرۆن.
کازیرنی ئەمڕۆ لە سەدەی چوارەمی کۆچی بە یەکگرتنی ٣ گوند بە ناوەکانی "نۆرد" و "ڕەھبان" و "دریست" دامەزرا. شاری دێرینی بیشاپور و ئەشکەوتی شاپور لە دیمەنی شوێنەواریی ساسانی ناوچەی فارس لە نزیک کازەرون ھەڵکەوتوون و لە نێو بەرھەمە تۆمارکراوەکانی ئێران لە میراتی جیھانیی یونسکۆدان.
ئەم شارۆچکەیە لە سەدەی ٤ و ٥ی کۆچیەوە لە لایەن شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرونیەوە موسڵمان کراوە. ئەم شارە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ماڵی چەندین زانا و شاعیر و سۆفی و کەسانی گەورەی تر بووە و لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا بە یەکێک لە ناوەندەکانی شارستانیەت و کلتور و مەعریفەی ئیسلامی ناسراوە.
شوێن
شارۆچکەی کازیرون دەکەوێتە بەشی ڕۆژئاوای پارێزگای فارس لە بەرزی ٨٦٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە. نزیکترین چیاکانی ئەم شارە بریتین لە چیاکانی کامەراج و مەست و ئەنار. ڕووبەری شارۆچکەی کازیرۆن نزیکەی ٢٠٤٠ ھێکتارە.
مەودای نێوان شارۆچکەی کازیرون و تاران ١٠٦٠ کم. دوو لق لە ڕێگا، یەکێکیان درێژییەکەی ١٦٠ کم بەرەو کەنداوی فارس (بوشێر) و ئەوی دیکەیان ١٢٠ کم درێژە، یەکێکە لە جوانترین و گەورەترین دارستانەکانی دار بەڕووی ئێران (دەشتی برۆم) و بەرەو شیراز و ڕۆژھەڵاتی ئێران درێژ دەبێتەوە. ئەم شارە لە نێوان دوو زنجیرە چیای ھاوتەریب لە ژێر لێوارەکانی زاگرۆسەوە ھەڵکەوتووە و چەندین گوندی بە دەوری خۆیدا ھەیە لە بازنەیەکدا بە تیژڕەوی یەک بۆ سێ فەرسەنگ. قەڵای سەید، بۆرنجان، کاسکان، دۆڤان، ئاموی، جام گۆرگی، دریس، فەتحەباد، بێلیان، سەیفاباد، پوسکان، ئەبو عەلی، مێھرەنجان، مەلارە، پردی ئەبگینە، قەڵای نارەنجی، پرشان و دەیان بچووک و گەورەی دیکەی نزیک و دوور.
ڕووەک
وێنۆک|ڕاست|150px|دەشتی بورم لە وەرزی [[بەھاردا]] ڕووەکی ئەم ناوچەیە زیاتر لە شێوەی دارستان و دارستانی کراوەدایە. زەوی کشتوکاڵی و دەشت و چۆڵەوانی لە دەوروبەری ھەیە. ھەروەھا بەشێکی زۆری دارستانەکانی گەڕەکی ئەم شارە بە ڕووپۆشێکی چڕ لە دار بەڕوو داپۆشراوە. لە بەشی ڕۆژئاوای کازیرۆن، دارستانی فراوان ھەیە و لە ناوەڕاستیدا کێڵگەی گەورەی نێرگز و ئەنیمۆن ھەیە.
ناوچەی ئاوڕێژ
ئەو ڕووبارانەی کە بە کازیرۆندا تێدەپەڕن، واتە ڕووبارەکانی شاپور و جەرا، بەشێکن لە ناوچەی ئاوڕێژی کەنداوی فارس و دەریای عومان.
بوومەلەرزە
کازێرون لەسەر پشتێنەی بوومەلەرزەیە و چەندین جار بەھۆی بومەلەرزەکانەوە ڕووخاوە و یەکسان بووە لەگەڵ زەویدا. بوومەلەرزە بەناوبانگەکەی گەزەرگە کە بووە ھۆی کۆچی خەڵکەکەی بۆ کازێرون و ھەڵبژاردنی کازێرون بە ھۆی ھەڵکەوتەی لە نێوان دوو زنجیرە چیای و کەمبوونەوەی ئەگەری بومەلەرزە لەم شارەدا ئاماژەن بۆ ئەم پرسە. ھەر لەبەر ئەمەشە شاری کازێرون ئەوەندە بەرکەوتەی مەترسییەکانی بوومەلەرزە نابێت و زۆربەی ناوچەکانی دەوروبەری زیانیان پێدەگات. دوایین بوومەلەرزەی بەرچاو لە کازرۆن بوومەلەرزەکەی ساڵی ٢٠٠٩ بوو بە گوڕی ٦.١ پلە بە پێوەری رێختەر.
کەش و ھەوا
وێنۆک| نەخشەی کەشوھەوای [[ئێران؛ شاری کازیرۆن دەکەوێتە باشووری بەشی ڕۆژئاوای وڵاتەکە و کەشوھەوای گەرم و وشکە.]] کەش و ھەوای ئەم شارە لە ھاویندا گەرم و وشکە و لە زستاندا فێنک و مامناوەندە. ناوچە خۆشەکانی کەشوھەوای دەوروبەری ئەم شارە شوێنی مەبەستی کۆچەرەکانی پارێزگاکانی دراوسێیە. بەپێی زانیارییەکانی پەیوەست بە وێستگەی کەشوھەوای شاری کازرۆن، لە ماوەی ٢٤ ساڵدا، دەکرێت بڵێین ساردترین مانگی ساڵ، مانگی یەک بە تێکڕای پلەی گەرمی ١٠.٤٢ پلەی سەدی و گەرمترین مانگی ساڵ مانگی تەمموزە بە تێکڕای پلەی گەرمی ٣٣.١٦ پلەی سەدییە. تێکڕای پلەی گەرمی ساڵانەی ئەم شارە ٢١.٧٨ پلەی سەدییە.
مێژوو
کازیرۆن لە سەدەی چوارەم و پێنجەمی ھیجری بە یەکگرتنی ٣ گوند بە ناوەکانی «نۆرد» (لە ئێستادا گەڕەکی کۆزێگاران)، «ڕەھبان» (ناوچەی لێواری باکووری کازرۆن) و «درست» دامەزراوە. پێش ئەم مێژووە، بەلدال عەتیق (شاری کۆن) کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی کازیرۆنی ئەمڕۆ و لە نزیک دەریاچەی پەریشان، ئەو ناوچەیە بووە کە دانیشتووانەکەی تێدا چڕ بووەتەوە.
سەرەتای ژیان
لە کۆتایی سەدەی چوارەمی کۆچیدا، دانیشتووانەکە لە شارە کۆنەکەی نزیک دەریاچەی پەریشان کە بە عەرەبی بە بەلەد ئەلعەتیق ناسرابوو، دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ شاری مۆدێرن کەزیرۆن. پێش ئەم بەروارە لە شاری کازرۆن وەک ئەمڕۆ بەرھەمی وەک «فیردوسولمرشیدیە» نەبووە و تەنیا گوندێکی بەلەد العاتیق بووە. پەرەسەندنی چالاکییە بەرفراوانەکانی شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرۆنی بۆ بڵاوبوونەوەی ئیسلام و ڕێنماییکردنی خەڵک لە ناوچەی کازیرۆن و وێرانکردنی شاری بیشاپور لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا لەلایەن ئەبو سەعیدی شوانکارەیی لە ھۆکارە گرنگەکان بوون بۆ ئەوەی کە لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا لە لایەن ئەبو سەعیدی شوانکارەیی کۆچی دانیشتووان و خۆشگوزەرانی کازیرۆن لەو سەردەمەدا. گواستنەوە لە شارە کۆنەکەوە بۆ کازیرۆنی ئەمڕۆ لە ماوەی چەند سەدەیەکدا ڕوودەدات. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش لە سەرچاوە مێژووییەکانی کازیرۆن تا سەدەی نۆی کۆچی، وەک فیردوس المرشیدیە و میفتاح الحیدایە و زاراوەی فارسی، تا ئێستاش باسی شارە کۆنەکە یان بەلەد العاتیق کراوە، وە ئەوەش نیشان دەدات کە تا سەدەی نۆیەم، ھێشتا شارە کۆنەکە بە تەواوی ئاوەدان بوو و دانیشتووی ھەبوو.
لە سەدەی چوارەمەوە تا دەیەمی کۆچی ناوەندی دوو بنەماڵەی گرنگ، «مرشیدیە» و «بەلیانیە»، بە خانەقای ئاوەدان و شوێنە بەرەکەتدارەکان کە نوێنەر و لقیان لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامیدا ھەبوو لەو سەردەمەدا، دەکەوێتە شاری کازیرون. زۆر بەخشین و پێشکەشکردن بۆ ئەم شارە ھات و بۆ غەریب و رێبوار و کەمدەرامەت و بۆ پەروەردەی زانا و ھونەرمەندان بەکاردەھێنرا. لە ژێر رۆشنایی ئەم ناوەندگەراییەدا چەندین زانا و شاعیر و ھونەرمەند و عیرفان و زانا و نووسەر پەیدابوون.
سەردەمی ھاوچەرخ
دوای ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی یەکەم و ھێرشی بەریتانیا بۆ سەر نەمرۆزی ئێران لەوان فارس و کازیرۆن، (ناسر دیوان کازرونی) و ھاوپەیمانەکانی لەگەڵ فەرماندەکانی تری نەمرۆزی وەک (ئەلدولەی قەشقای) لە دژی ئینگلیزەکان شەڕیان کرد و سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. لە سەردەمی پەھلەویدا، کازیرون شارەوانی و فەرماندارییەکی سەربەخۆی ھەبووە و شارستانی مەمەسنی لەو شارستانە جیاکرایەوە. ھەروەھا لەگەڵ دروست بوونی میحوەری شیراز-چنارشاھیجان-بوشەھر، شاری کازیرون لە بنبەستدا بوو.
لە کاتی سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە بەفرانباری ساڵی ١٩٧٨، خەڵکی کازیرۆن ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەبوو بە جۆرێک کە ئەم شارە یەکێک بوو لەو یازدە شارەی کە پێش سەرکەوتنی شۆڕش دەسەڵاتی سەربازی تێدا دامەزرابوو. ھەروەھا خەڵکی کازرونیش لە شەڕی سەپێنراودا ئامادەیی چالاکیان ھەبووە و بەم شێوەیە ١١٠٠ شەھیدیان پێشکەش بە ئێران کرد. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٨ شارستانی کۆھچەنار لە کازیرون جیا بووەوە و کازیرون لە دژایەتی ئەودا نائارامی بەخۆیەوە بینی. وێستگەی کارەبا و شارۆچکەی پیشەسازی و زانکۆکان و تاکە نەخۆشخانەی شارەکە لەم ماوەیەدا دامەزران.
ژمارەی دانیشتوان
وێنۆک|بڵاوبوونەوەی [[لوڕەکان]] بەپێی دوایین سەرژمێری کە لە ساڵی ٢٠١٦ ئەنجامدراوە، ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی کازیرۆن یەکسانە بە ٩٦ ھەزار و ٦٨٣ کەس (٢٨ ھەزار و ٩٨٨ خێزان) و ژمارەی دانیشتوانی شارستانی کازیرون یەکسانە بە ٢١١ ھەزار و ٣٤١ کەس. شارۆچکەی کازیرۆن لە دوای شیراز، مەرودەشت، جەھرۆم و فەسا، پێنجەمین شارە گەورە و پڕ دانیشتووانەکەی پارێزگای فارسە. ھەروەھا شارستانی کازیرۆن لە دوای شارستانەکانی شیراز و مەرودەشت سێیەم شارستانە پڕ دانیشتووانەکەی ئەو پارێزگایە.
ڕەچەڵەک
ڕەچەڵەکی خەڵکی کازیرون لوڕن، لە ئێڵی گەورەی مەمەسنین، کە لە باکوور و ڕۆژاوای پارێزگای فارسدا بڵاوبوونەتەوە. وێژە و داب و نەریتی ناوخۆیی کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر پارێزراون، ئاماژەن بۆ ئەم ڕاستییە.
زمان
وێنۆک| ئەو ناوچانەی باشووری [[ئێران کە بە زمانی لوڕیی باشووری قسە دەکەن (زەردی تۆخ)]] خەڵکی کازیرون بە شێوەزاری لوڕی مەمەسنی قسە دەکەن؛ ئەم زاراوەیە یەکێکە لەو زاراوانەی لوڕی کە لە نێو خەڵکی لوڕی کۆندا باوە. زاراوەی سەرەوە لە پۆلی زاراوەی لوڕیی باشووریدا ھاتووە.
ئایین
لە کاتی لەشکرکێشی عەرەبەکان بۆ سەر ئێران و دوای ئەوە، کازیرون چەندین جار خۆڕاگر و یاخی بوو، تا سەرەتای سەدەی ٥ی کۆچی کازیرونییەکان لە ئایینی زەردەشتیدا مانەوە. (شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرونی)، (کۆچی دوایی ٤٢٦ی کۆچی)، ناسراو بە (شێخ غازی)، کە بەڕەچەڵەک ئێرانی بوو، ھێرشی کردە سەر خەڵکی ناوچەکە بۆ سەپاندنی ئیسلام، و ڕووبەڕووی بەرخۆدانی ٢٤ ھەزار کەس بووەوە، کە سەری ھەموویانیان بڕی و ئەوانی دیکەیان ناچار کرد بە کە ئیسلامن. کازیرون یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکان بۆ بانگەشەی ئیسلام، بەجۆرێک دوو بنەماڵەی بەناوبانگ، مورشیدیە یان کازیرونی بە سەرکردایەتی (شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرونی)، و بەلیانیە بە سەرکردایەتی (شێخ عەبدوڵا بەلیانی)، لەم شارەدا چالاکیان دەکرد، و مەودای فراوانبوونیان گەیشتنە ئەم شوێنانە ھیندستان، پاکستان، و تورکیا، بەجۆرێک ھەوادارێکی زۆریان ھەبوو لە وڵاتانی ئاماژەپێکراو بەدەستیان ھێنابوو.
ڕێوڕەسمەکان
بەڕێوەچوونی ڕێوڕەسمی تاسوعە و عاشورا حسێنی لە شاری کازیروون یەکێکە لە ناوازەترین ڕێوڕەسمەکانی جۆری خۆی لە ئێراندا. لەم دوو ڕۆژەدا ڕێوڕەسمی خوێندنەوە لەگەڵ ھەموو ھێماکانی کەربەلا (شەمەر، عوبەیدوڵڵا، دەستی بڕاوەی ئەبولفەزڵ، شێری سەر سەری دەستی بڕاوەی ئەبولفەزل، بوکەڵەی جۆراوجۆر) و ئاژەڵەکانی وەک ئەسپ و وشتر لە شەقامەکانی شار بۆ پیشاندانی گۆشەیەک لە داستانی کەربەلا حوسێنی دیارە. بەیانی ڕۆژی عاشورا دوای خۆرھەڵاتن لە ھەموو گەڕەکەکانی کەڕەنا و دەھۆڵ دەست دەکەن بە لێدان. ئەم دەنگە ڕاگەیاندنی ئامادەکارییە بۆ ئەوەی خەڵک بچنە دەرەوە بۆ مەراسیمەکە. تا نیوەڕۆی عاشورا، نزیکەی ھەموو خەڵکی شارەکە بە ھێماکانی نیوەڕۆی عاشورا بە دەستەوە دەچنە گۆڕەپانی سەرەکی شارەکە بۆ ئەوەی سەیری ئەم کاروانە ماتەمینییەی شەقام بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس پۆل:شیراز پۆل:شارستانی شیراز پۆل:شارەکانی ئێران
حاجی خۆش
حاجی خۆش (Ḧacî xoş، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد و ھەروەھا ناوەندی گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٠٧ کەس لە ١٤٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ستامبۆلییسکی
ستامبۆلییسکی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلۆڤدیڤ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬٤٩٠ کەس بووە.
قاھیرە
thumb|200px|ناوەندی شاری قاھیرە thumb|200px|نەخشەی وڵاتی میسر، ئەو گوڵەیە کە ڕەنگی سەوزی ڕۆشنە قاھیرەیە قاھیرە گەورەترین شار و ھەروەھا پایتەختی وڵاتی میسرە کە لە لێوارەی چەمی نیلدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتوانی قاھیرە زیاتر لە ١٥ میلیۆنە و ئەمە قاھیرە دەکاتە گەورەترین شاری کیشوەری ئافریقا و گەورەترین شاری جیھانی عەرەبی.
ستامبۆلییسکی
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلۆڤدیڤ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
قاھیرە
قاهیرە حەوت هەزار و ٩٤٧ هەزار و ١٢١ کەسی تێدایە. نزیکەی ١٧٢٩٠۰۰۰۰۰ کەس لە ناوچە شارییەکانیدا دەژین. شارەکە لەسەر ڕووباری نیلە.
ناوی سەرەکی
سەرەتا المنسورییە لەسەر ناوی المنسور ئەبو المعز لادین الله ڕێگەپێدراوە.و ئەستێرەناس و دەرکەوتنی هەسارەی المریخ لە ئاسماندا لە کاتی دامەزراندنی شارەکەدا لە قاهیرە (هەسارەی ئەلمەریخ کە عەرەبەکان بە النجم القاهیر ناسراوە) چیرۆکێکی خەیاڵییە. تیایدا ناوی ئەلکاهیرە بە زمانی میسری کۆن ڕوون کراوەتەوە و بنەچەی کاهی-رایە کە بە واتای خاکی خودای ڕا و خاکی خۆر دێت.
ئاوهەوا
شاری قاهرە کەشوهەوای بیابانیگەرمی هەیە (BWh) واتە کەشوهەوای گەرم و خۆرگیر و وشکی هەیە بەدرێژایی ساڵێک. بەڵام شارەکە شێداری زیاترە لە شارەکانی دیکە کە کەشوهەوای بیابانی گەرمیان هەیە (BWh).
مێژوو
ناوچەی دەوروبەری شارەکە خاڵێکی گرنگی میسری کۆن بوو.
لە ساڵی ٩٦٨ فاتمییەکان چوونە ناو میسر و قاهرەیان کردە پایتەختی خەلافەتەکەیان.
لە ساڵی 1992 قاهیرە بەهۆی بوومەلەرزەیەکی 5.8 پلە وێران بوو کە بووە هۆی گیانلەدەستدانی 545 کەس و برینداربوونی 6512 کەس و برینداربوونی 50 هەزار کەسی بێ ماڵ و حاڵ، ئەمەش وێرانکەرترین بوومەلەرزە لە دوای ساڵی 1847ەوە.
هەروەها ئەم شارە تاکە شار بوو کە دژی مەغۆلەکان وەستایەوە و بووە هۆی ئەوەی ئیسلام بە تەواوی لەناو نەچێت.
گەشتیاری
مۆزەخانەی میسر گەورەترین کۆمەڵەی کەلوپەلی کۆن لە جیهاندا لە سەردەمی فیرعەونە کۆنەکاندا هەڵگیراوە. چەندین گەنجینەی گۆڕی شا توتانخامون لەم مۆزەخانەیەدا هەیە.
گواستنەوە
قاهیرە تۆڕێکی گەورەی گواستنەوەی وشکانی و دەریایی و ئاسمانی هەیە:
کێشەکان
شاری قاهیرە گەشەی کردووە و هەموو گەڕەکەکانی دەوروبەری لکێناوە، هەروەها کاریگەری لەسەر ژێرخانی هەبووە کە ناتوانێت هەموو گەشەکردنەکە لەخۆبگرێت و گەورەترین کێشە لە قاهیرە کێشەی پیسبوون و قەرەباڵغییە.
سه‌ر‌چاوه‌کان
پۆل:قاھیرە پۆل:ناوچە شارییەکانی میسر پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٠یەم لە میسر پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
قەیرانی سەر سنووری یەکێتیی ئەورووپا-بیلاڕووس (٢٠٢١)
قەیرانی سەر سنووری یەکێتیی ئەورووپا-بیلاڕووس ٢٠٢١ مەبەست لێی ئەو شاڵاوە کۆچبەرییەیە کە تێیدا دەیان ھەزار کۆچبەری نایاسایی دەیانەوێت لە ڕێی وڵاتی بیلاڕووسەوە بچنە ناو وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا. زۆربەی ئەو کۆچبەرانە خەڵکی باشووری کوردستان، عێراق و ئەفریقان مەبەستیانە لە یەکەم ھەنگاویاندا بچنە پۆلەندا، لیتوانیا یانیش لاتڤیا. ئەم کێشەیە لەگەڵ گرژبوونی پەیوەندییەکانی نێوان بیلاڕووس و یەکێتیی ئەورووپا دروست بوو. گرژبوونەوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایییەکانی ٢٠٢٠–٢٠٢١ی ناوخۆی بیلاڕووسیا، فڕینی ٤٩٧٨ی ڕایان ئایر، دانانی ئابلووقە لەسەر بیلاڕووسیا لەلایەن یەکێتیی ئەورووپا.
سەرەتای کێشەکان بۆ ھاوینی ٢٠٢١ دەگەڕیتەوە، کاتێک سەرۆکی بیلاڕووس ئەلێکساندەر لوکاشینکۆ ھەڕەشەی ئەوەی کرد کە بازرگانانی مرۆڤ، قاچاغچییەکانی ماددە ھۆشبەرەکان و چەکداران کۆچ بۆ ئەورووپا دەکەن. دواتر دەستەی گەشت و گوزاریی ببیلاڕووس لەگەڵ دەسەڵاتدارانی وڵاتەکە، بەیەکەوە ھەماھەنگییان لەگەڵ ھێڵە ئاسمانییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین دروستکرد بۆ زیادکردنی گەشتەکانی نێوانیان ھەروەھا بانگەشەکردنیی گەشتکردن بۆ بیلاڕووس، لەبەرامبەردا حکوومەتی بیلاڕووس کارئاسانیی وەرگرتنی ڤیزای کرد.
دیارترین خاڵەکان
بەپێی ڕاپۆرتی میدیای ڕیفۆرم بای، کەناڵە عێراقییەکان هەواڵی ناڕاست و پڕووپاگەندەی سەرۆکی بیلارووسیان بڵاوکردۆتەوە هەربۆیە خەڵکی هاندراون بۆ کۆچی بە کۆمەڵ بەرەو ئەورووپا.
خزمەتگوزارییە گەشتیارییەکان
ئەوەش خراوەتەڕوو کە دەزگاکانی گەشت و گوزاری عێراق "گەشتی گەشتیاری" بۆ بێلاڕووس ڕێکدەخەن. بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی میدیای ڕیفۆرم بای، لە ساڵی ٢٠٢١دا، دەزگاکانی گەشتیاران لە عێراق نرخی گەشتەکانیان بۆ بێلاڕووس کەمکردووەتەوە و ئەمەش وایکردووە کە نرخەکانیان گونجاوتر بێت، هەروەها ژمارەی فڕۆکەکانیش لە بەغداوە بۆ مینسک زیادکرا. لەلایەکی دیکەشەوە، کۆمپانیا گەشتیارییەکانی بیلارووسیش بەهەمان شێوە بانگەشەیان دەستپێکرد بۆ گەشتی بیلارووس بۆ هاوڵاتیانی عێراقی.
دووبارە بەکارھێنانەوە
وێنۆک|150x150پیکسڵ|ھێمای دووبارە بەکارھێنانەوە دووبارە بەکارھێنانەوە کردارێکە بۆ گۆڕینی کەلوپەلە بەسەرچووەکان بۆ شتانێکی نوێ، ئامانج لە دووبارە بەکارھێنانەوەی شتەکان بریتییە لە پاراستنی ژینگە و سوود لێ وەرگرتنەوەی کەلوپەلە بەسەرچووەکانە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گۆڕانی وزە
خەلیفان، سۆران
شارۆچکەی خەلیفان یەکێکە لە شارۆچکەکانی ھەرێمی کوردستان، دەکەوێتە قەزای سۆران لە پارێزگای ھەولێر.
ناوی خەلیفان
ھیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی نووسراو لەبەردەستدا نییە تاکوو شیکاری ئەم چەمکە بکات، ئەو سەرچاوانەی کە باون لەناو جەماوەر بەشێوەی زارەکییە، گوایە لە گەلیاوانەوە ھاتووە و، ڕایێکی تر دەڵێت لە کاتی ھاتنی لەشکری ئیسلام بۆ دەڤەرەکە دوو خەلیفەی لێ نیشتەجێ بووە، بە تێپەڕبوونی کاتیش ئەم ناوە داتاشراوە و، بۆتە خەلیفان.
سنووری ئیداریی خەلیفان
thumb|دیمەنێکی گوندی [[بەنۆکە، یەکێک لە گوندەکانی سنووری شارۆچکەی خەلیفان]] سنوری ئیداری بەم شێوەیە دەست پێدەکات و لەخاڵی بەیەک گەیشتن لە دۆڵی شیوەدزە (زێی گەورە) دەڕوات بەرەو ڕۆژھەلات تا دەگاتە زنجیرە چیای برادۆست و، سنووری شارۆچکەی دیانا و مێرگەسۆر دەڕوات بەرەو باشووری ڕۆژھەلات، زنجیرە چیای برادۆست تا خاڵی بەیەک گەیشتن لە سنووری ڕۆژاوای تا دەگاتە خاڵی (٨) باڵەکیان سەر بە ناحیەی دیانا. ھەروەھا دەڕوات تا دەگاتە دۆڵی خەلیفان و، دەڕوات بەرەو باشووری ڕۆژاوا تاکوو لوتکەی چیای کۆڕەک بەرەو زنجیرەچیای کورتەک و سەرەسێوۆکان تاکوو خاڵی بەیەک گەیشتنی لەگەڵ سنووری پارێزگای سلێمانی و قەزای شەقڵاوە و ڕواندز و شێخ وەسان، تاکوو دەگاتە خاڵی زینەتیر، ھەر وەھا دەڕوات بەرەو باکوور لەسەر زنجیرەچیای ھەریر کە سنووری ھەرسێ ناوچەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ناوچەکانی شەقڵاوە و خۆشناو و خەلیفان، دەڕوات بەرەو زێی گەورە و، بەردەوام دەڕوات بەرەو باکوور و باکووری ڕۆژھەلات، لەسەر زێی گەورە دەڕوات تاکوو خاڵی بەیەک گەیشتن لە دۆڵی شیوەدزە کەسنوورەکە لەوێ دەستی پێکرد.
کاڤارنا
کاڤارنا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای دۆبریچ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١١٬٤٧٩ کەس بووە.
خەلیفان، سۆران
ھاوینەھەواری بێخاڵ
ھاوینە ھەواری بێخاڵ (١١٢ کم) لە ناوەڕاستی ھەولێرەوە دوورە، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، لە دووری (١٠ کم) لە ڕۆژاوای شارۆچکەی ڕواندز و (٧ کم) لە خەلیفان. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕواندز. لەم ھاوینەھەوارە تاڤگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین.
کاڤارنا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دۆبریچ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
خەلیفان، سۆران
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:سۆران
دلارام خانم
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٥ پۆل:مردووانی ١٦٤٧ پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:خانمەئیمپراتۆرە ئێرانییەکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی حەوتەمی ھاوینە، کەیارییەکانی لە ١ئەیار تا ٢٧ی تەممووز ی ١٩٢٤ لە شاری پاریسی فەرەنسا بەڕێوەچوو. لەم خولەی ئۆڵۆمپیادا ٣٠٨٩ (٢٩٥٤ پیاو، ١٣٥ ژن) وەرزشوان لە ٤٤ نەتەوەی جیا بەشداریان کرد. وەرزشوانانی ئەمریکا زۆرترین میدالیای زێڕیان بەدەستھێنا کە ٤٥ مەدالیابوو ھەروەھا پلەی یەکەمیشیان وەرگرت بە کۆکردنەوەی زۆرترین مەدالیا.
پێرستی مەدالیاکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤، بە پشت بەستنە بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٢٤ پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
بڕیارنامەی ٧٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: تاجیکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٤٤‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:تاجیکستان لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تاجیکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
قۆپی باباڵی
قۆپی باباڵی (Qopî baballî، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٩٧ کەس لە ١١٨ بنەماڵەدا بووە.
حوسنی زەعیم
حوسنی ئەلزەعیم  (١٩٤٩ - ١٨٩٧) لە شاری حەلەب وڵاتی سوریا و لە بنەماڵەیەکی کورد هاتە دنیا.
لە ڕێکەوتی ١٧ی ئاپریلی ١٩٤٩ تا ٢٦ی جوونی ١٩٤٩ پۆستی سەرۆکوەزیری سووریەی هەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٤٩ پۆل:مێژووی سووریا پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا پۆل:سەرۆک وەزیرانی سووریا پۆل:ستافی سوپای سووریا پۆل:خەڵکی بە ڕەگەز کورد پۆل:کورد پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:ئەو سووریانەی بە گووللەباران ئیعدام کراون پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل پۆل:خەڵکی حەلەب پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:سیاسەتوانە کوردەکانی سووریا
مۆریس فۆمبێر
مۆریس فۆمبێر نووسەر و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
ڤارنا
ڤارنا ناوەندی پارێزگای ڤارنا و یەکێک لە شارەکانی وڵاتی بولگاریایە. بەندەری ڤارنا لە کەناری دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە. ڤارنا بە پێی دانیشتوو ٣٣٤،٤٦٦ کەس بووە کە لە بولگاریادا پلەی سێیەمی پێیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڤارنا پۆل:شارەکانی ئەورووپا پۆل:شارەکانی بولگاریا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤارنا
لێڤسکی، بولگاریا
لێڤسکی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلێڤێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬١٦٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلێڤێن پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ڕەوڕەوە و تەوەرە
وێنۆک|200x200پیکسڵ|ئامێرێکی ناسراو کە ڕەوڕەوە و تەوەرەی تێدا بەکاردێت. ڕەوڕەوە و تەوەرە (بە ئینگلیزی: Wheel and Axle) بریتییە لە ئامێرێکی سادە پێکھاتووە لە دوو تەنی شێوە بازنەیی چێوە جیاواز (ڕەوڕەوەکە لە تەوەرەکەی گەورەترە) وەکو دەسکی دەرگا، کلیلی بەیەکەوە بەستن (کلیلی ئینگلیزی)، سوکانی ئۆتۆمبێل، ھەموویان ڕەوڕەوە و تەوەرە بەکاردەھێنن. وێنۆک|170x170پیکسڵ|شێرەی بۆڕی، بەجێھێنانێکی تری ڕەوڕەوە و تەوەرەیە.
یانەی فۆلکسبۆرگ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
ڕەوڕەوە و تەوەرە
سوودی میکانیکیی ڕەوڕەوە و تەوەرە
دەتوانین (سوودی میکانیکی)ی ڕەوڕەوە و تەوەرە بپێوین بە دابەشکردنی نیوەتیرەی ڕەوڕەوەکە (دووری چەقی ڕەوڕەوەکە بۆ چێوەکەی) بەسەر نیوەتیرەی تەوەرەکەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرە سادەکان پۆل:ئامێرە مێژووییەکان
ئیبراھیم ھەنانوو
ئیبراهیم کووری سولێیمان ئاغا کووری محەممەد هەنانوو لە دایک بووی ١٨٦٩ -کۆچی دوایی ٢٤ی شەعبانی ١٩٣٥، کەسایەتی سیاسی کورد - سووری و یەکێکە لە ڕێبەرانی کوردی ڕۆژاوا دژ بە دەستەلاتی فەرنەسییەکان لە سووریا و لوبنان دا.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خەڵکی حەلەب پۆل:مێژووی سووریا پۆل:مردووانی ١٩٣٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩ پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پۆل:نیشتیمانخوازانی خەڵکی سووریا پۆل:نوێنەرانی پەرلەمانی نیشتیمانی سووریا پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
فرانک لۆید ڕایت
فرانک لۆید ڕایت ؛ (لەدایکبووی ١٨٦٧ – ١٩٥٩) نژیاروانی (ئارشیتێکت) ناسراوی ئەمریکییە لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەم کە لە ماوەی ژیانیدا چەندین  باڵەخانەی دروستکرد وەکوو بانک، شوێنەکانی پشوو، باڵەخانەکانی ئۆفیس، شوێنە ئاینییەکان، بەنزینخانە، مۆزەخانەی ھونەری
کارە ناسراوەکانی
ناسراوترین کارەکانی بریتین لە تاڤگەماڵ (Fallingwater)، کە نموونەیەکی چاکی نژیاروانیی ئۆرگانیکە. ئەم تەلارە لە ھەمبەر چەمێکدا دروس کراوە و چۆمەکە بە ناو ماڵەکەدا تێپەڕ دەبێت. ھەروەھا مۆزەخانەی سالامان، کە لە کارە ناسراوە دوایینەکانیەتی، لە شاری نیویۆرک (ویلایەت)دایە.
سەرچاوەکان
http://nrhp.focus.nps.gov/natreg/docs/All_Data.html
پێڕستی ژنانی ھونەرمەندی عێراقی
پێڕستی ئەو ژنە ھونەرمەندانەی کە لە عێراق لەدایکبوون.
بڕیارنامەی ٧٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:مێژووی مۆلدۆڤا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
پێڕستی ژنانی ھونەرمەندی عێراقی
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەرمەندە ئافرەتە عێراقییەکان پۆل:ژنە ھونەرمەندە عێراقییەکان
ڤالا فەرید
وێنۆک|ڤالا فەرید ڤالا فەرید (لەدایکبووی ١٩٧٦ لە ھەولێر)، کەسایەتی سیاسیی کوردە. لەوەتەی ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، وەزیری کارووباری ھەرێمە لەکابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. یەکەم ژنی کورد بووە ببێتە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان ، لەماوەی ١٨ی شووباتی ٢٠١٩ تاکوو ١١ی تەممووزی ٢٠١٩ لەو پۆستەدابوو بەشێوەیەکی کاتی و دواتر ڕێواز فایەق شوێنەکەی گرتەوە. ڤالا بەشی یاسای لە زانکۆی سەلاحەددین تەواوکردووە، دواتریش بڕوانناممەی ماستەری لە یاسای گشتی بەدەستھێناوە و مامۆستای زانکۆ بووە. لە خوولی چوارەمی پەرلەمانی کوردستان، ئەندامی پەرلەمان بووە. لە نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا وەکوو وەزیری ھەرێم دانراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆکەکانی پەرلەمان کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:ژنانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:وەزیرەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پۆل:ژنانی سیاسیی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان پۆل:ژنە عێراقییەکان لە سیاسەت
جیھانی عەرەب
وێنۆک|310px|چەپ|ئەو وڵاتانەی کە زمانی عەرەبی تاکە زمانی ڕەسمییە بە سەوز نیشان دەدرێت و ئەو وڵاتانەی کە عەرەبی یەکێکە لە زمانە فەرمییەکان بە شین نیشان دەدرێت بە کۆی گشتی بە (جیھانی عەرەب) ناودەبرێن. جیھانی عەرەب (عەرەبی: ) ئاماژەیە بە وڵاتگەلی عەرەبی-ئاخێو، کە لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ڕۆژاوا ھەتا دەریای عەرەبی لە ڕۆژھەڵات، وە لە دەریای ناوین لە باکوور ھەتا قۆچی ئەفریقا و ئۆقیانووسی ھیند لە باشوور، دەگرێتەوە. ئەمە بریتییە لە ٢٢ وڵات و ٤٢٣ میلیۆن جەماوەر کە لە باکووری ئافریقا و ڕۆژاوای ئاسیادا بڵاو بوونەتەوە.
گەورەترین وڵات جەزائیر
بچوکترین دورگەکانی قەمەر
مێژوو
بنەچەی عەرەبەکان دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵەیەکی سامی لە نیمچەدوورگەی عەرەبی بە سنوورە سروشتییەکانی ئێستاییەوە لە کاتی کۆچ و کۆچبەرانی یەک لەدوای یەک لە نیمچە دوورگەی عەرەبەوە کە لە سەردەمانی کۆنەوە دەستی پێکرد و بە ھاتنی ئیسلامەوە گەیشتە لوتکەی خۆیان. میسر لە ساڵی ٦٣٩ی زایینیدا کرایەوە و بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە مەغریب بە دەستی عقبە کوڕی نافی و پاشان سەرکردەی موسڵمان موسا کوڕی ناسر دەستی پێکرد و لە ساڵی ٩٢ی کۆچیدا موسڵمانانی ژێر دەسەڵاتی تاریق کوڕی زیاد دوای کردنەوەی مەغریب دەستیان بە کردنەوەی ئەندەلوس کرد، ئیسلام لە سەدەی ٨ بۆ ١١دا لە میسرەوە چووە ناو سوودانەوە. سەرکەوتن دەرگای بۆ عوسمانییەکان کردەوە لە شەڕی مەرجی دابیق بۆ چوونە ناو دیمەشق و سەلیمی یەکەم بە ئاسانی چوومە ژوورەوە. دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ کردنەوەی میسر و نەھێشتنی دەوڵەتی مەملووک دوای ئەوەی دەستی بەسەر دیمەشقدا گرت بە لاوازی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و جەنگی جیھانی یەکەم و شۆڕشی گەورەی عەرەبی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووخا و موڵک و سامان لە خاکی عەرەبدا لە نێوان فەڕەنسا و بەریتانیادا بەشکرا، کە عەرەبەکانی بەسەر دەوڵەتاندا دابەشکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:عەرەب پۆل:لووتکەی عەرەبی پۆل:باکووری ئەفریقا پۆل:جوگرافیای سیاسی پۆل:جیھانی عەرەب پۆل:زمانی عەرەبی پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان پۆل:شاخی ئەفریقا
ئێلخۆڤۆ
ئێلخۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای یامبۆڵ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬٠٧٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای یامبۆل پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
سیتەیسیا
وێنۆک|واڵ، یەکێکە لە گواندارانی زەریایی
سیتەیسیا یان گواندارانی زەریایی دەستەیەک لە گیانلەبەرانن کە لەسەرەتادا لە وشکایی ژیاون بەڵام دواتر چوونەتە ناو ئاو و تووشی گۆڕانکاری لە لەشیاندا بوون.
بەردەڕەشان، مەھاباد
بەردەڕەشان (Berderreşan، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٧٩ کەس لە ١٠٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بێنجامین فرانکلین
بێنجامین فرانکلین یەکێکە لە باوکە دامەزرێنەران و ھەروەھا نووسەر، بیریار، زانا، ژەنیار، سیاسی و دیپلۆماتی ئەمریکییە.
ژیان
لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٧٠٦ لە بۆستن لەدایک بووە، زانا و داھێنەر و دیبلۆماسی و پیاوی دەوڵەت بووە، کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لەتەنویر و مێژووی فیزیا و تاقیکردنەوە و بیرۆکە و توێژینەوەی ھەبووە لەم بوارەدا جەندەھا داھێنانی کردووە و یەکەم کەس بووە وشەی electricity بەکارھێناوە کە واتای وزە دەگەیەنێت، ھەروەھا یەکەم کەس بووە لە داوی سەدەی شۆڕشی پیشەسازییەوە بەشێوەیەکی زانستی لێکۆڵینەوەی لەسەر وزە کردووە و سەلماندۆێتی کە چەخماخە پێکھاتووە لە وزە و خەریک بووە لەم تاقیکردنەوەیەدا گیانی خۆی لەدەست بدات کاتێک کە فڕۆکەیەکی ھەوایی خستووەتە بەردەم چەخماخە و چەخماخەکە بەرەو لای خۆی ڕای کێشاوە و ئاگری تێبەرداوە.
بێنجامین فرانکلین لەسەرەتاوە چاپکردن لەبراکەیەوە فێربووە و دواتر بووەتە ھواڵساز و چاپکەر و بازرگانێتی لەگەڵ یەکێک لە ڕۆژنامەکانی فیلادفیا کردووە و زۆر دەوڵەمەندبووە و بووەتە نووسەر، زۆر گرنگی بەبوارەکانی زانست و تەکنەلوژیا داوە و بەھۆی تاقیکردنەوە بەناوبانگەکانی ناوبانگێکی نیو دەوڵەتی دەرکردووە، لەنێوان ساڵانی ١٧٧٥ و ١٧٧٦ ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕاوە لە باشبونی پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و فەرەنسا.
بێنجامین فرانکلین زۆربەی تەمەنی لە بۆستن بەسەر بردووە و لەگەڵ باوکیا لە کارگەیەکی مۆم دروستکردن کاری کردووە و کاتێک تەمەنی گەیشتووەتە ١٢ ساڵان لە چاپەمەنی براکەی کاری کردووە و بەھۆی زیرەکی و لێھاتوویی خۆیەوە کۆمپانیایەکی چاپەمەنی تایبەت بەخۆی کڕیوە و لەبواری ڕۆژنامەوانی و دیبلوماسیدا کاری کردووە، یەکەم کەس بووە کتێبخانەی کردووەتەوە و بیرۆکەی تاقیکردنەوەی بەختی دۆزیوەتەوە و کۆمەڵگای فەیلوسەفەکانی ئەمریکای دامەزراندووە.
بێنجامین فرانکلین لەدوا تەمەنیا یەکێک بووە لەدیارترین ئەو کەسانەی بانگەشەی بۆ لابردنی سزای لەسێدارەدان کردووە و لەدوای مردنیشی ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا بۆ بەرز ڕاگرتنی ناوی وێنەکەیان لەسەر بڕی ١٠٠ دۆلاری کۆپی کردووە، لەتەمەنی ٨٤ ساڵیدا لە ١٧ی نیسانی ١٧٩٠ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:باڵیۆزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سوید پۆل:باڵیۆزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە فەڕەنسا پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:زانایانی ئەمریکی پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٦ پۆل:مردووانی ١٧٩٠ پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:یاریزانانی شەترەنجی ئەمریکی پۆل:یاریزانانی شەتڕەنجی ئەمریکی پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان پۆل:زانیاریدەرە ئەمریکییەکان پۆل:کەسانی زانکۆی ھارڤارد پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست پۆل:نووسەرانی شاری فیلادلفیا
پواز
وێنۆک|پواز پواز (بە ئینگلیزی: Wedge) ئامێرێکی سادەیە و ئامڕازێکی سێگۆشەییە، بریتییە لە دوو ڕووی لێژ بە یەکەوە دەجووڵێن، زۆربەی کات بۆ شت بڕین بەکاردەھێنرێت. پواز ھێزێکی دەستکەوتووی گەورەتر دروست دەکات لەو ھێزەی تۆ بەکاریدەھێنیت لەسەر پوازەکە بەڵام لەسەرڕوویەکی زیاتر. چەقۆ نموونەی پوازێکی باوە دەتوانیت سێوێک ببڕیت و بە دوو نیوە و جیایان بکەیتەوە بۆ ڕاست و چەپ بەھۆی ھێزێکی کەمەوە. لە بەکارھێنانەکانی تری پواز: (زمانەی کێلۆنی دەرگا، گاسنی زەوی کێڵان، سەری دەمە تەور، ئەسکەلە).
سوودی میکانیکیی پواز
وێنۆک|240x240پیکسڵ ھەرچەندە پواز درێژتر و تەنکتر بێت سوودە میکانیکییەکەی زیاتر دەبێت، ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە شتەکان دەبڕێت. تەور و چەقۆ باشتر شتەکان دەبڕن ھەر کاتێک تیژ بکرێن. واتە پوازەکە ھەتاوەکو تەنکتر بێت ئەو کاتە پواز ھێزی کارپێکراوی کەمتری پێویست دەبێت، دەتوانرێت سوودی میکانیکیی پواز بزانین بە دابەشکردنی درێژیی پواز لەسەر ئەستوورییە گەورەکەی. و بەم پەیوەندییە بیرکارییە دەردەبڕێت:
سوودی میکانیکیی پواز = درێژیی پواز /ئەستوورییە گەورەکەی
سەرچاوەکان
پۆل:میکانیک پۆل:ئامرازەکان پۆل:ئامێرە سادەکان
کنێژا
کنێژا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلێڤێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬٦٥٨ کەس بووە. بە زۆری ناوی شارۆچکەکە لە وشەی کیاز (شازادە، دوک) وەرگیراوە، کە زیاتر دوای فەرمانڕەوایی ناوچەکە لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی بولگاریا بەرگری لە دانیشتوانی ناوچەکە کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلێڤێن پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ئیرێن ئاموا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٤ پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم
دەریای ناوین
وێنۆک|300px|دەریای ناوین دەریای ناوین یان دەریای سپی ناوی دەریایەکە کەوتووەتە ناوبەری ئاسیا، ئەورووپا و ئەفریقاوە. دەریایەکی گەورەیە کە ڕووبەری دەگاتە نزیکەی ٢، ٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (تۆزێک لە وڵاتی عەرەبستانی سەعوودی مەزنترە).
دەریای ناوەڕاست یەکێکە لە دەریا گرنگەکانی جیھان لە ڕووی گواستنەوەی دەریایی. ڕووبەری ئەم دەریای ٢٬٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەترە. مامناوەندی قووڵایی دەریای ناوەڕاست ١٥٠٠ مەترە و قووڵترین خاڵەکەی ٥٢٦٧ مەترە لە شوێنێکدا بە ناوی قووڵایی کالیپسۆ لە دەریای ئایۆن. دەریای ناوین ٠٫٧٪ ی ئاستی ئۆقیانووسەکانی جیھان پێکدەھێنێت بەڵام پەیوەن بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ڕێگەی تەنگەی گیبرالتارە--ئەو تەنگە تەسکەی کە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک بە دەریای ناوینەوە دەبەستێتەوە و نیمچەدوورگەی ئیبریای ئەورووپا لە مەغریب لە ئەفریقا جیا دەکاتەوە - کە تەنیا ١٤ کیلۆمەتر (٩ مایل) پانە.
بڕیارنامەی ٧٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی شوباتی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆماری فێدرالی سۆسیالیستیی یووگسلاڤیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٤٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
دەریای ناوین
سەرچاوەکان
پۆل:دەریای ناوین پۆل:مێژووی سروشتیی ئەورووپا ناوین پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
ڕۆنێ ویگ
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
نژیاروانیی ئیسلامی
وێنۆک|ڕووی ناوەی [[گومەزی سەلیمیە لە تورکیا]]
نژیاروانیی ئیسلامیتایبەتمەندیەکی دروستکردنی بینایە کە موسوڵمانەکان بەکاریان ھێناوە بۆ ئەوەی ببێتە ناسنامەیەک بۆیان. ئەم جۆرە بیناسازیە بە ھۆی ئیسلامەوە گەشەی کرد. ئەویش لەو شوێنانەی کە ئیسلام تێیدا بڵاو بویەوە وەک نیمچەدوورگەی عەرەبی، عێراق، میسر، شام، مەغریب، تورکیا، کازاخستان، ئۆزبەکستان، ئێران، خوراسان و ھەروەھا ئەو ناوچانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر دەسەڵاتی ئیسلامدا بووە وەک ئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا) و ھندستان. تایبەتمەندی بیناسازی ئیسلامی ئەوەیە کە گایگەربوە بەشێوەیەکی گەورە بە دینی ئیسلامەوە وەئەو بوژاندنەوە زانستیەی کە پەیرەوی دەکات، وە دەگۆریت لەناوچەکاندا بە ھۆی کەش وھەوا وە پاش ماوەی بیناسازی وە شارستانی پێشوی ناوچەکە وەک تورکیا بەھۆی کەش و ھەوا وە لەیەمەن بەھۆی پاش ماوەی بیناسازی ،وە ئەو پێشکەوتنەی کەدەیبینین لە شێوەو کارەکاندا بەپێی کات وەگۆرانی باری سیاسی و ژیان ورۆشنبیری دانیشتوان.
نژیاروانی لەسەرەتای ئیسلام
لەسەرەتای دەرکەوتنی ئیسلامدا پێغەمبەرمحەممەد بینایەکی تایبەت کرد بە پەرستن ئەویش مزگەوتە ،مزگەوت بڵاوبویەوە بەناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیسلام ،وەبیناسازی ئەو سەردەمە لە بیناسازی سەردەمی نەفامیەوە وەرگیرابوو
نژیاروانی لەدەسەڵاتی ئەمەویەکاندا
ئەمەویەکان دیمەشقیان کردە پایتەختی جیھانی ئیسلامی ،وەیەکیان خست ھونەری بیناسازی سەردەمی پێش ئیسلام لەگەڵ ھونەری بیناسازی دەولەتی غەساسنە ،بیناسازی غەساسنە کان گاریگەر بووبوو بە بیناسازی بێزەنتیەکان و ساسانیەکان.
مزگەوتی گەورەی ئەمەوی
مزگەوتی ئەمەوی لەدیمەشق گەوھەرێکی بەنرخی بیناسازی ئیسلامیە لە سەردەمی ئەمەویەکاندا ،لە پەرستاگایەکی کۆنەوە گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئیسلامی ھێڵکاریەکەی لاکێشەییە و گومەزێکی گەورەی ھەیە ناودەبرێت بە گومەزی ھەڵۆ وە سێ منارەی ھەیە
بینا نیشتەنیەکانی سەردەمی ئەمەویەکان
دیارترین نموونەلەسەر بینا نیشتەنیەکان لەو سەردەمەدا کۆشکی حەیری رۆژئاواییە لە شام ناوەراستی سوریا کە چەند تووڵی دەروازەو بورجێکی ھەیە بە شێوازێکی ئاشکرا وە ھەروەھا شاری رەسافە کەبە رەسافەی ھیشام ناسراوە دەگەڕێتەوە بۆ ھیشام کوڕی عەبدول مەلیک بەیەکێک لە نمونە سەرسورھێنەکانی سەردەمی ئەمەوی دەژمێرێت وەکۆشکی موشتالەباشوری عەمان کەدەدرێتەپال  سەرکردەی ئەمەوی وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک وە مزگەوتی ئەقسا یەکێکە لە نموونەکانیی سەردەمی ئەمەوی.
نژیاروانی لەدەسەڵاتی عەباسیەکاندا
لە بیناکانی ئەم سەردەمە مزگەوتی سامەرایە کە لە زۆرتریین بینا دیارەکانە منارەیەکی گەورەی نایابی ھەیە کەزۆر لە زەیجوراتی ئاشوریەکان دەچێت لەساڵی ٢٥٤ھیجری کاتێک ئەحمەدی کوڕی تۆڵۆن ھاتەمیسڕ وبووبە والی ھەستا بەگواستنەوەی بیناسازی عەباسیەکان لە عێراقەوە بۆ میسڕ ئەویش بە دروست کردنی مزگەوتێک کە بەناوی خۆیەوەیەتی کە بە منارە بێ ھاوتاکەی دەناسرێتەوە کەپەیژەیەکی دەرەکی ھەیە وەسێیەم و چوارەم لوتکەی منارەکەیە کە چەند دەرچەیەکی لاکێشەیی ھەیە.
سەرچاوە
ویکی عەرەبی
پۆل:ئیسلام پۆل:چاندی ئیسلامی پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
عەبدولھادی عێراقی
نەشوان عەبدولڕەزاق عەبدولباقی ئەلتەمیر ، ناسراوە بە عەبدولھادی عێراقی ئەندامێکی عێراقی قاعیدەیە کە ئێستا لە گوانتانامۆ زیندانە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:خەڵکی مووسڵ پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
ئەشکەوت سەقا
ئەشکەوت سەقا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
جۆن ڕەسکین
جۆن ڕەسکین (٨ی شوبات ١٨١٩ - ٢٠ی کانوونی دوەمی ١٩٠٠) پێشەنگی ڕەخنەگرانی هونەریی بەڕەگەز ئینگلیز بوو لە سەردەمی ڤیکتۆریادا، هەروەها پشتیوانیکەری هونەر، نیگارکێش، فەیلەسوف، بیرمەندی کۆمەڵایەتی و خێرخوازیش بوو. نوسراوەکانی لە بوارەکانی جیلۆجیا، تەلارسازی، وێژە، پەروەردە، ڕوەکناسی و ئابووریی سیاسیدا بوون.
ڕەسکین یەکەمجار ناوبانگی بە یەکەم بەرگی کتێبی "نیگارکێشە مۆدێرنەکان" (١٨٤٣) کە وتارێکی درێژکراوەیە بۆ بەرگریکردن لە ئیشی جۆزەف تێرنەر نوسیویەتی و تیایدا پێناسەی ڕۆڵی سەرەکی هونەرمەند بەوە ئەکات کە ئەبێ "ڕاستگۆ بێ لەگەڵ سروشت". دواتریش "Unto This Last" لە ١٨٦٠کاندا کە ئیتر دوور ئەکەوێتەوە لە تەرکیزەکانی پێشووی. ئەو کارەی لەلایەن مەهاتما غاندیەوە وەرگێڕدراوە و ئەوترێ بزوێنەری بزووتنەوەکەی غاندی و هەندێکیش ئەڵێن سەرەتای "بزووتنەوەی سەوز"ە. ناونیشانی "Unto This Last" واتە "تا ئەم کۆتایە"، و ناونیشانەکە لە وانەیەکی بەناوبانگی ئینجیل وەرگیراوە کە تیایدا هەموو کرێکارێک چ سەرەتا هاتبێ لە کۆتاییەوە، وەک یەک ڕۆژانە وەر ئەگرن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ١٩یەم پۆل:مردووانی ١٩٠٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٩ پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز پۆل:فەیلەسووفە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم
باوکە دامەزرێنەرانی ویلایەتە یەکگرتوەکان
left|350px|کۆمیتەی پێنج راگەیەندراوی سەربەخۆی پێشکەشی کۆنگرێس دەکەن
باوکە دامەزرێنەران کۆمەڵێک لە سیاسەتمەداران و سەرکردە ڕامیارییەکان بوون کە راگەیەندراوی سەربەخۆییی ئەمەریکا یان واژوو کرد و، بەشدارییان کرد لە جەنگی سەربەخۆییی ئەمەریکا و دەستوری ئەمەریکایان نووسییەوە. مێژوونوس ریچارد مۆریس لە ١٩٧٣ ئەم ٧ سەرکردەیەی بە سەرەکیرترین باوکە دامەزرێنەر دەناسێنێت: جۆن ئادامز، بنیامین فڕانکلین، ئەلێکسەندەر ھامیلتۆن، تۆماس جێفرسۆن، جێمس مادیسۆن، جۆرج واشێنگتن و، جۆن جەی بەگوێرەی ئەو ڕۆل و کاریگەریانەی ھەیان بوو لە دامەزراندنی حکوومەتی نوێی وڵاتە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:شۆڕشی ئەمریکا
بەرەی ئیسلامیی کورد
بەرەی ئیسلامیی کورد (بە کورمانجی: Eniya Islamîya Kurdî) گرووپێکی بچووکی چەکداری ئیسلامیی کورد بوو کە لەلایەن سەلاحەدین ئەلکوردییەوە دامەزرا کە ھاوکات وەک وتەبێژی گرووپەکە و ئەبو عەبدوڵڵا ئەلکوردی لە ساڵی ٢٠١٣دا کاری کردووە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆژھەڵاتی حەلەب لە دەوروبەری ئەلباب و بەشەکانی باکووری پارێزگای ڕەقە و حەسەکە چالاکی کردووە پارێزگار.
مێژوو
ئەم گرووپە لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لەلایەن سەلاحەدین ئەلکوردی و ئەبو عەبدوڵڵا ئەلکوردییەوە دامەزرا، کە چالاکوانێکی ئیسلامی خەڵکی عەفرین بوو لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای پارێزگای حەلەبی سووریا کە ھاوسنوورە لەگەڵ تورکیا و لەوکاتەدا لەژێر کۆنترۆڵی یەپەگەدا بوو. ئەو گرووپە بوونە بەشێک لە بەرەی ئیسلامی کە ھاوپەیمانی گرووپەکانی تر بوون کە بریتین لە ئەحرار شام و جەیش ئەلئیسلام و ئەوانی تر. لە ماوەی بوونی ئەو گرووپەدا شانبەشانی گرووپە یاخیبووەکانی دیکەی سووریا لە دژی حکوومەتی سووریا و حکوومەتی ڕۆژاوا شەڕیان کردووە. سەڵاحەدین ئەلکوردی ڕای گەیاند کە ئامانجی سەرەکی ئەو گرووپە بریتی بوو لە ڕووخاندنی حکوومەتی ڕۆژاوا و ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی فرەفەرھەنگی و عەلمانی و دیموکراسی و لەبری ئەوە حوکمڕانی شەریعەت تەنھا بە سەرۆکایەتی موسڵمانانی کورد دامەزراند. ئەبو عەبدوڵڵا ئەلکوردی ھەروەھا ڕای گەیاند کە ئەو گرووپە بە پشتیوانی ئەحرار شام وەک دوژمنێکی ھاوبەش لە دژی یەپەگە و بۆ یارمەتیدانی ھەمەچەشنکردنی ئۆپۆزسیۆنی سووریا دامەزراوە. ئەو گرووپە قوتابخانەی ئیسلامی بۆ منداڵانی کورد لە شاری حەلەب بەڕێوە دەبرد.