cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیانسێ
بیانسێ جیزێل نۆلێز (به ئینگلیزی: Beyoncé Giselle Knowles) له دایک بووی ٤ی ئەیلوولی ١٩٨١ ، گۆرانیبێژ و خانمەئەکتەری ئەمریکایی شێوازی ئار ئەند بی ه.
ژیان نامه
بیانسێ له شاری هیووستنی ویلایەتی تێکساسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا له دایک بوو. ئەو له سەرەتادا به هۆی ئەوەی گۆرانیبێژی یەکەمی گرووپی دێستینیز چایلد بوو ناوبانگی پەیدا کرد. دوای چەند کارێکی سەرکەوتوو لەگەڵ ئەم گرووپه، بیانسێ ئەلبۆمی یەکەمی خۆی به ناوی «شێتانه له خۆشەویستی دا» (crazy in love)ی خسته بازار. ئەو ئەلبۆمه بوو به یەکێک له گەورەترین ئەلبۆمەکانی ئەو ساڵه و بیانسێ ٥ خەڵاتی گرامی بەو هۆیەوه بردەوه. دەرکەوتنی دووهەم ئەلبۆمی ئەم خانمەگۆرانیبێژه به ناوی B'day (ڕۆژی له دایک بوون) هاوکات بوو لەگەڵ ساڵیادی ٢٥ ساڵەی له دایک بوونی و بۆیەش ئەو ناوەیان بۆ هەڵبژارد.
بیانسێ هەروەها له سینەماش دا دەسکەوتی زۆری بەدەست هێنا و له چەند فیلمی هۆلیوودی وەکوو، پلینگی پەمەیی و کچه خەیاڵاوییەکان دا ڕۆڵی گێڕاوه. هاوسەرەکەی جێی-زێی ڕاپەر و گۆرانیبێژی هیپ هۆپه، ئەوان له ساڵی ٢٠٠٨ هاوسەرگیریان کردووه.
له بەرنامەی خه‌ڵاتەکانی مووزیک ڤیدیۆی ئێم‌تی‌ڤی له ساڵی ٢٠١١ له حاڵێک دا که خه‌ریکی گۆرانی وتن بوو، جلکی خۆی کردەوه و دەریخست که دووگیانه. باوکی مناڵەکه جێی-زێی ڕاپەری به‌ناوبانگه.
ئەو له بەرنامەی پێدانی خەڵاتی ئێم‌تی‌ڤی ٢٠١٤، خەڵاتی پێشەنگی ڤیدیۆی مایکڵ جاکسنی بردەوه.
نوێترین ئه‌لبۆمی له ١٣ی کانوونی یه‌که‌می ٢٠١٣ بڵاو بۆیه‌وه، لە لایەن ڕەخنه‌گرانه‌وه سەرسووڕهێنه‌ر ناوزه‌د کرا و ته‌نانه‌ت چه‌ند ئه‌کته‌ری به‌ناوبانگ لەسەر لاپەڕه کۆمەڵایەتییەکانیان بڵاویان کردەوه. ئەوه له حاڵێک دایه که ئەو ئەلبۆمه به ئاگادارکردنەوی پێش وەخت بڵاو کرایەوەو هەر یەوەش هەوادارانی تووشی سەرسووڕمان کرد.
ئەو دانی بەوەدانا که شاردنەوەی کاری ئەلبۆمەکه زۆر زەحمەت بووه. لەو ئەلبۆمەدا جگه لە ١٤ تراکی دەنگی ، ڤیدیۆ کلیپی ئەوانیش دانراوه.
سیاسه‌ت
بیانسێ و هاوسەرەکه‌ی پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئۆباما و میشێلی هاوسه‌ری هه‌یه. هەروەها باس کراوه که بیانسێ و جێی-زێی له پرۆپاگاندای هەڵبژاردن دا لایەنگری ئۆباما بوون.
جەلال نەسیری
جەلال نەسیری ناسراو بە جەڵاڵ کرماشانی (بە فارسی: جلال نصیری) ھونەرمەندی گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی شاری کرماشان بوو کە بە زاراوەکانی کوردیی کرماشانی و فارسیی کرماشانی گۆرانیی خوێندووە. جەلال نەسیری لە دەھەی ١٩٧٠ بە تۆمارکردنی چەند گۆرانیی کوردی لە ناوی خەڵکی کرماشان بەناوبانگ بوو. ناسراوترین گوورانیی پەروینە کە ھێشتا لە ناسراوترین گۆرانیەکان بە زاراوەی کوردیی باشووریە. جەلال نەسیری لە ساڵەکانی شەڕی نێوان ئێران و عێراق لە کرماشان کۆچ کرد و چوو بۆ تاران و ھەر لەو شارەیش کووچی دوایی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
زانکۆی ئیلینۆی لە ئێربانا–شەمپەین
زانکۆی ئیلینۆیز(بە ئینگلیزی: University of Illinois at Urbana–Champaign)زانستگایەکی گشتیه له ویلایەتی ئیلینووای وڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان. بە پێی ھەمووی پلەبەندیەکان زانکۆی ئیلینۆیز یەکێك لە ناسراوترین زانکۆکانی جیھانە. ئەم زانکۆیە له ساڵی 1867ی زایینیدا بینا نراوه و ئێسته شانزە کۆلێژی جیاوازی هەیه و نزیک به چل و دوو هەزار کەس خوێندکاری له لقه جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی و تەلارسازیدا هەیه.
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی زانکۆی ئیلینۆیز*
[www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011/subject-rankings/engineering/civil-engineering ماڵپەڕی QS]*
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
تورکمان
230px|وێنۆک|چەپ|کچێکی تورکمەن لە جلی تورکمەنیدا تورکمان یان تورکمەن گرووپێکی تورکین کە خەڵکی ئاسیای ناوەڕاستن و بە شێوەیەکی سەرەکی لە تورکمانستان و ناوچەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران و باکووری ڕۆژئاوای ئەفغانستان دەژین. هەروەها کۆمەڵەیەکی گەورەی تورکمان لە ئۆزبەکستان، کازاخستان دەبینرێن. بە زمانی تورکمانی قسە دەکەن. وەک هەموو تورکەکانی تر، پێشتر تەنگرییەکانی بوون تا ئیسلام هات. ئێستا زۆربەیان موسڵمانن هەرچەندە هەندێکیان بە تەنگرییەت و بەهایی دەمێننەوە.
مێژووی کۆن
بۆ پاراستنی سەربەخۆیی خۆیان، ئەو عەشیرەتانەی لە تورکمانستاندا مانەوە، لە هاوپەیمانی سەربازیدا یەکدەگرنەوە، هەرچەندە پاشماوەی پەیوەندییە خێڵەکییەکان تا سەدەی بیستەم مانەوە. پیشەی نەریتی ئەوان کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و پیشەی دەستی جۆراوجۆر بوو. نموونە کۆنەکانی هونەری کارپێکراو (بە پلەی یەکەم فەرش و زێڕینگەریی) ئاستێکی بەرزی کولتوری هونەری فۆلکلۆر نیشان دەدەن. هەروەها سەلجوک، خورازمی، قارە قویونلو، ئاق قۆیونلو، عوسمانی و ئەفشاری لە عەشیرەتەکانی تورکمانی چینیق، بەگدیلی، ییوا، بەیاندور، کەیی و ئەفشاری.
زانکۆی فێریس
زانکۆی فێریس ((フェリス女学院大学,، فێریس جاگاکوین دایگاکو، "زانکۆی ژنانی فێریس") زانکۆییەکی ژنانی تایبەتە دەکەوێتە یۆکۆھاما.
قوتابخانەکەی پێشووتری لە ١٨٧٠ دامەزرا لەڕێگەی یارمەتی جەیمس کرتیس ھێپبێرن دامەزراوە، بەشێوەیەکی سەرەکی بۆ وتنەوەی وانەی ئینگلیزی کلتوورە ڕۆژاواییەکان بووبە کۆلێژێکی سەرەتایی لە ١٩٥٠ و لە ١٩٦٥ کۆلێژێکی چوار ساڵی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٥ پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکان لە ژاپۆن پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی ژنان لە ژاپۆن پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە یۆکاھاما
ملە
ملە (Mile، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٢ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زانکۆی جیھان
زانکۆی جیھان-ھەولێر
وێنۆک|تەلاری زانکۆی جیھان لە ھەولێر
زانکۆی جیھان-سلێمانی
== زانکۆی جیھان-دھۆک ==
شێرزاد حەسەن
شێرزاد حەسەن (لەدایکبووی ١٩٥١ یان ١٩٥٢ لە ھەولێر) نووسەر، ھۆنەر و وەرگێڕی کوردە. ھەروەھا لە بواری بەرگریکردن لە مافی منداڵان و ژنان و پەروەردە و پاراستنی ژینگە چالاک بووە.
ژیان
شێرزاد حەسەن لە ساڵی ١٩٥١ یان ١٩٥٢ لە گەڕەکی «خانەقا»ی شاری ھەولێر لەدایکبووە. چوار ساڵی قۆناغی خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی «پاشای گەورە» لە ڕەواندز تەواوکردووە، و پاشان پۆلی شەشی سەرەتایی لە قوتابخانەی «ئیبن خەلەکان» —کە گەڕاونەتەوە بۆ ھەولێر— تەواوکردووە. لە ساڵی ١٩٧٥ پلەی زانستیی بەکالۆریۆسی لە زمان و وێژەی ئینگلیزی لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە.
لە ھاوینی ساڵی ١٩٩٧ەوە بۆ ماوەی ١٠ مانگ لە شاری تامپێری لە فینلەندا پەنابەر بووە. لە بەھاری ١٩٩٨دا، گەڕاوەتەوە بۆ کوردستان. ھەر ئەوکات لەلایەن «یانەی قەڵەم» (PEN Club)ی جیھانی بانگێشتی دیداری وێژەیی کراوە و تێیدا بە باسێکی وێژەیی بەشداری کردووە، کە تەوەری سەرەکی ئەو ساڵە بووە بەناوی «زمان و کەسایەتیی نووسەر».
لە حوزەیرانی ١٩٩٨ەوە تا ساڵی ٢٠٠٣، لە ڕێکخراوی یونیسکۆ کاری کردووە، کە ئەندامی کارای پڕۆگرامەکان بوو و کاری سەرەکی پەیوەندی بە ھاوکاریی نێوان ڕێکخراوەکە لەگەڵ دەزگای پەروەردەی کوردستان و قۆناغی خوێندنی باڵاوە ھەبوو.
لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٣ تا ھاوینی ٢٠٠٧، وەک سەرپەرشتیاری پسپۆڕی کاری دەکرد. لە. مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٧ەوە ڕاسپێردراوە بە ڕاپەڕاندنی کارووباری ڕاگەیاندن و بەدواداچوونی کێشە و گرفتەکانی پەروەردە لە پارێزگای سلێمانی.
وەرگێڕان
پتر لە بیست پەرتووکی وەرگێڕان لە بواری ھۆنراوە، چیرۆک، ڕۆمان، شانۆگەری، دەروونناسی، ھونەر، ڕاگەیاندن، کۆمەڵناسی و ڕامیاری ھەیە کە لە ئینگلیزییەوە کراوون بە کوردی:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێرزاد حەسەن پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕۆماننووسانی کورد پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–کوردی پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
توانا (فیزیک)
توانا (بە ئینگلیزی: Power) لە فیزیادا واتە ڕێژەی کردنی کارێک. ھێز یەکسانە بە وزەی بەکاربراو لە کاتێکی دیاریکراودا. بە پێی سیستەمی (SI) یەکە جیھانییەکان یەکەی توانا بریتییە لە جوول لەسەر چرکە (J/s) کە دەکاتە یەک وات، کە لە ناوی جەیمز واتەوە ھاتووە کە یەکێکە لە زانا بەناوبانگەکانی سەدەی ھەژدەیەم و داھێنەر و پەرەپێدەری مەکینەی ھەڵمییە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان  پۆل:ھێز پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
ڕەینبۆ سیتی، ئەلاباما
ڕەینبۆ سیتی (، ) شارێکە لە کەرتی ئێتۆوا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٩٬٦٠٢ کەس بووە. ڕووبەری ٦٦٫٣١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٤٤٫٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
بارزان
بارزان یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بارزان سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر. بارزان لە ناوچەیەکی شاخاوی ھەڵکەوتووە. گوندەکە ١٢٠ کم لە ھەولێر دوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
تونە
وێنۆک| تونەی پولەکەشین وێنۆک|تونە تونە جۆرە ماسییەکە کە لە دەریاکاندا دەژی، چەند جۆرێکی ھەیە. یەکێک لە گەورەترین جۆرەکانی تونە «تونەی پولەکەشینە» کە درێژییەکەی نزیکەی ٤٥٠ سانتیمەتر و کێشەکەی نزیکەی ٥٠٠ کیلۆگرام دەبێت. ماسیی تونە بەوە ناسراوە کە مەلەوانێکی زۆر بەتوانایە کە خێرایییەکەی دەگاتە ٧٧ کم لە سەعاتێکدا (واتە نزیکەی ٥٠ میل لە سەعاتێکدا).
قرخ
قرخ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قرخ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کورەداوی و لە باشوور لەگەڵ گوندی حەمەی بارام و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی خوێڵینی قەڵای باسەڕە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چنگنی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕەینسڤیل، ئەلاباما
ڕەینسڤیل شارێکە لە کەرتی دیکەب، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٬٩٤٨ کەس بووە. ڕووبەری ٥٣٫٢٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٢٫٨٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٦ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
دەرەویانەوشکە
دەرەویانەوشکە (Derewyanewişke، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨١ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
باربارا بووش
باربارا پیرس بووش (بە ئینگلیزی: Barbara Pierce Bush) (٨ی حوزەیرانی ١٩٢٥ – ١٧ی نیسانی ٢٠١٨) لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٣ خانمی یەکەمی ئەمریکا بووە و هاوسەری جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش سەرۆکی پێشووی ئەمریکا بوو. وێنۆک|باربارا بووش، لە ناوەڕاست، لەلایەن خێزانەکەیەوە دەورە دراوە، ناوەڕاستی ساڵانی شەستەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥ پۆل:مردووانی ٢٠١٨ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی مانھاتن
تاقیگەی زانستیی بارام
تاقیگەی زانستیی مەڕیخ
وێنۆک|درووشمی تاقیگەی زانستی بارام تاقیگەی زانستیی مەڕیخ (MSL, لە فەر‌نسی‌دا"Laboratoire scientifique pour Mars", لە ئینگلیزی‌دا"تاقیگەی زانستیی بارام") بەو ئەرکە دەگوترێ کە بە یارمەتی ئاسترۆموبیل (لێخۆڕی ئەستێرە پێۆ(rover)) ێک بۆ ڕووماڵکردنی ھەسارەی مەڕیخ لە لایەن ئاژانسی فڕینناسی نیشتیمانی و بەڕێوەبەرایەتی بۆشایی ئاسمان(NASA)وە ڕادەپەرێندرێ. کەشتیە ئاسمانپێوەکە لە ڕێکەوتی ٢٦ی نوامبەری ٢٠١١ دا بە ھۆێ ڕۆکێتی Atlas V ەوە ھاوێژرایە بۆشایی ئاسمانەوە. لەو ئەرکەدا ڕۆبۆتی "کیۆریاسیتی"(Curiosity, بە واتای خۆ تێھەڵقورتێنەر) لە ڕێکەوتی ٦ی ئاگۆستی ٢٠١٢ لە ناوچەیەک بە ناوی دەمۆکی گال(Gale crater) لە سەر ھەسارەی مەڕیخ دا نیشتەوە. بڕیار وابوو کە ئەو پڕۆژەیە لە ساڵی ٢٠٠٩ دا جێ بەجێ بکرێ بەڵام بە ھۆی ئامادە نەبوونی خرایە دواوە.
ئەرکەکانی
ئەو ڕۆبۆتە تەواوترین ئامرازێکە کە تا ئێستا نێردراوەتە سەر ھەسارەی مەڕیخ و ئەرکی لێکۆڵینەوە لە ھەبوونی ژیانی میکرۆبی لە ئێستا و ڕابردووی سەر ئەو ھەسارەیەی پێ ئەسپێردراوە. ئەم بگەڕە لەیزێرێکی لە سەر سەریەوە ھەیە کە ئەتوانێ نیشانەگیریی ھەر ئامانجێک بکات و بیکا بە ھەڵم و لە پێکھاتەی ھەڵمەکە بکۆڵیتەوە. ئەو ڵێخۆڕە ئەستێرە پێوە تاقیگەیەکی زۆر پێشکەوتووی لە نێۆ خۆی دا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:گەشتی واڵایی لە ٢٠١١ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠١١ پۆل:گەشتی واڵایی لە ٢٠١٢ پۆل:تاقیگەی زانستیی بارام
شەھاب جەزایری
شەھاب جەزایری (بە فارسی: شھاب جزایری) ھونەرمەندی گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی شاری کرماشانە کە بە زاراوەی کوردی کرماشانی و فارسی گۆرانیی خوێندووە.
شەھاب جەزایری لە دەھەی ١٣٥٠ چەندین ئاڵبۆمی گۆرانیی کوردی و فارسی تۆمار کرد. ناسراوترین گوورانیی شیرین و شیرینە ک بە ناوی لە بێستوون وارانەیش ناسراوە و مۆسیقاکەی بەرھەمی ھاشم ڕەبیعی بووە و چەندین جار لە لایەن گوورانیبێژە بەناوبانگەکانی کورد بازخوێنی کراوە و ھێشتا یەکێکە لە ناسراوترین گۆرانیەکانی کوردیی باشووری. گۆرانی شیرین و شیرین لە زەمانی خۆیدا ڕیکوردی فرۆشی سەفحەکانی گرامافۆنی لە ئێراندا داشکاند و ناوی شەھاب جەزایریی خستە سەری زمانەکان. شەھاب جەزایری وەکو گوورانیبێژەکانی دێکەی بەر لە شۆڕشی ١٣٥٧ی ئێران، بە دوای شۆڕش ئیزنی بۆ کار وەرنەگرت و کارێک بڵاو نەکرد. شەھاب جەزایری لە ساڵەکانی دەھەی ١٣٦٠ لە تاران کۆچی دوایی کردووە.
سۆنۆگرافی
بندانگشتی|400px|وێنۆک|وێنەی سۆنۆگرافی [[تۆل، حەفتەی ١٢، بە ئێکۆگرافی مناڵدان]] بندانگشتی|400px|وێنۆک| سۆنۆگرافی یا ئێکۆگرافی یەکێک لە شێوەکانی وێنەگری پزیشکییە کە لە سەر بنەمای شەپۆلەکانی ژووردەدنگ بۆ وێناندنی شانەکانی ژێر پێست (وەک: ماسوولکە، ڕەفیسکە و ئەندامەکانی ناوەوەی لەش) و زیانەکانیان داڕێژراوە. سۆنۆگرافی لە دووگیانیدا گرنگی زۆری ھەیە. ئەمڕۆکە سۆنۆگرافی لە چارەسەری نەخۆشییەکانیشدا دەوری ھەیە.
پێکھاتەی ناو
وشەی سۆنۆگرافی لە دوو وشەی sono واتە دەنگ و graphic واتە وێناندن و نەخشاندن پێک ھاتووە. (پێشنیار:دەنگوێنی) ultrasound لە ultra واتە«ژوور» یا«ئەولا» و sound واتە دەنگ پێک ھاتووە. (ژوور دەنگ)
مێژوو
لە ساڵی ١٨٧٦ زایینی، سێر فرانسیس گۆڵتن شەپۆلەکانی ژووردەنگی دۆزییەوە. لە شەڕی جیھانی یەکەمدا وڵاتی بریتانیا بۆ بەرگری لە نوقم کردنی کەشتییەکانی لە لایەن ژێردەریاییەکانی ئەڵمانەوە لە باکووری ئۆقیانووسی ئاتلانتیک، ئامێرێکی بە ناوی دەنگدۆز (سۆنەر) داھێنا کە بە یارمەتی شەپۆلەکانی دەنگ ژێردەریاییەکانی دەدۆزییەوە. ئەم ئامێرە شەپۆلەکانی ژووردەنگی بەرھەم دەھێنا، ئەم تەکنیکە لە شەڕی جیھانی دووھەمدا گوورا و لە پیشەسازیدا ڕەنگی داوە، لەم ئامێرە بۆ دۆزینەوە و دەرخستنی شوێنی کانزاکان کەڵکیان وەردەگرت. سەرکەوتنی ئەم تەکنیکە لە شەڕ و پیشەسازیدا بووە ھۆی ڕەنگدانەوەی لە زانستی پزیشکی و بە پەلە جێی خۆی لە ناسینەوەی ئازارەکانی ناوەوەی لەش کردەوە.
ڕەوتی گۆڕانکاری و گەشە
ئەگەرچی سۆنۆگرافی لە باری ھەرزانی، سەلامەتی، ئەملاولا کردنی ئاسان و ھەلی زیندەوێنەی زۆرتر لە چاو شێوەکانی تری وێنەگری پزیشکی سەرترە، بەڵام ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٠ پیشانیان داوە کە لە پێشدا سیتی سکەن(CT) و ئێم ئاڕ ئای و پاشان وێنەگری ناوکی بەتایبەت پێت (PET) زۆرتر بەکار ھاتوو. ھۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سنووردار بوونی شەپۆلەکانی ژووردەنگ لە ناسینەوەی ئەندامەکاندا، وەک:
شەپۆلەکانی ژووردەنگ
شەپۆلەکانی ژووردەنگ، لە خێزانی شەپۆلە میکانیەکانن کە فرێکانسیان یەکجار زۆرتر لە ئاستی ژنەوایی مرۆڤە. گوێی مرۆڤ دەتوانێ ئەو شەپۆلانە ببیستێ کە لە نێوان ٢٠ و ٢٠٠٠٠ھێرتزدایە. ھەموو شەپۆلێک (دەنگ یان ژووردەنگ) بە ھۆی جۆرێک ھەڵشێوانی میکانیکی لە گاز، شلە یان بەستوو دروست دەبێ کە بە خێراییەکی یەکجۆر بەرەو دەر دەبزوێ. لە ھەناردنی شەپۆلی میکانیکیدا، ماک جێبەجێ نابێ. ئەگەر ئاراستەی لەرەی وردیلەکان لەچاو ئاراستەی بڵاوبوونەی دەنگ، قیتەکی بوو، ئەوە شەپۆلی پانەکییە کە زۆرتر لە بەستووەکاندا ڕوودەدات و ئەگەر ئاراستەی لەرە ڕێکی ئاراستەی بڵاوبوونەی دەنگ بێ، شەپۆلی درێژەکییە. لە پزیشکیدا شەپۆلەکانی نێوان ٢ تا٢٠ مێگاھێرتز بەکار دەچن. شەپۆلی ژوور ئەم ڕادەیە لە تاقیگاکانی زانستی بەکار دەبرێن.
سەرچاوە
پۆل:کەرەستە پزیشکییەکان پۆل:فیزیکی پزیشکی پۆل:دەنگناسی (فیزیک) پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان پۆل:داھێنانە سویدییەکان
لەشفرۆشی لە پاکستان
لەشفرۆشی لە پاکستان یەک کولتووری بازرگانی-سێکسیی تابوویە کە وەکوو نھێنیی ئاشکار بوونی ھەیە، بەڵام نایاسایییە. لەشفرۆشی تا ئاستێکی بەرز بەپێی ڕێکخستنەکانی ڕێکخراوەیی وەکوو قەحبەخانە یان لەلایەن کەسانی کچی تەلەفۆنی زیاتر بەھێزتر دەبێت.
بازرگانیی سێکسی لەبەر ڕاگەیاندنی سێکسی دەرەوەی ژن و مێردایەتی وەکوو چالاکییەکی بێڕەوشت، لە وڵات نایاسایی ھەژمار دەکرێت. بەڵام لەشفرۆشانی پاکستانی بە نھێنی ئیش دەکەن و پێچەوانەی کێشەکانی یاسایی، لەشفرۆشی لە پاکستان باوە. لە ھەندێک ناوچەکانی وڵات لەشفرۆشی بە توندی نایاسایییە و بە شێوەیەکی نەریتی بە مەرگ سزا دەدرێن، بەتایبەت لە ناوچەکانی خێڵەکیی فێدراڵ، خیبێر پەختوونخوا و بەلۆچستان.
زۆربەی شیکارەکان ھەژاری وەک ھۆکارێکی گرنگ لە ھاندانی ژنان بە پیشەیەک وەکوو لەشفرۆشی دەزانن. ھەردوو لەشفرۆشیی پیاوانە و ژنانە لە ساڵەکانی ڕابردوو بەھۆی کارکردنی ئۆپەراسیۆنی لە پاکستان.
بە زۆربوونی بازرگانیی سێکسیی پیشەیی لە وڵات، ڕێکخراوە ناحکوومییەکان مەترسیی خۆیان لە بابەتەکانی وەکوو جیاوازیدانان و ئایدز دەربڕیوە. لە ساڵی ٢٠١٧ پلانی ھاوبەشی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئایدز ڕای گەیاند کە دەوروبەری ٢٢٩٬٤٤١ لەشفرۆش لە پاکستان بوونیان ھەیە.
کڵاش ڕۆیاڵ
وێنۆک کڵاش ڕۆیاڵ (بە ئینگلیزی: Clash Royale)یاریێکی ئەلیکترۆنییە پەرەپێدەر و بڵاوکردنەوەی لەلایەن کۆمپانیای سوپەرسێڵە. یارییەکە ئۆنڵاین و بە کۆمەڵە، لە ٢ی مارچی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە. داھاتی کلاش ڕۆیاڵ گەیشت بە یەک بلیۆن دۆلار بە کەمتر لە ساڵێک.
لەشفرۆشی لە پاکستان
بەستەرە دەرەکییەکان
* پاکستان
کڵاش ڕۆیاڵ
١بەرامبەر١ و ٢بەرامبەر٢
کلاش ڕۆیاڵ یارێکی ھێرشکردن بۆ تاوەرە، یارییەکە بە شێوازی ١بەرامبەر١ و ٢بەرامبەر٢ ئەنجان دەدرێت، ئامانجی یاریزان بۆ ئەوەی ببێت بە براوە لە کاتی یاریکردن وێرانکردنی تاوەرەکانی یاریزانی بەرامبەرە کە پێویستە بە شێوەیەکی لێزان و ستراتیجیانە ئەنجامی بدات. ھەر یاریزانێک لەکاتی یارکردن سێ تاوەری ھەیە بەھەمان شێوەی کەسی بەرامبەر، دوو تاوەری شازادە و تاوەری پاشا. ئەگەرھاتوو تاوەری پاشا ڕوخێندرا ڕاستەوخۆ یارییەکە کۆتایی پێدێت لە بەرژەوەندی ڕوخێنەر، کاتی یاسایی یارییەکە سێ خولەکە و ھەر یاریزانێک بە ڕوخاندنی تاوەری زیاتر براوە دەبێت ئەگەر ھاتوو وەکو یەکتر بوون ئەوکاتە دەکرێت بە کاتی زیادکراو و کۆتایی ھاتنی بە ڕوخاندنی ھەر تاوەرێک تا سێ خولەک. لە وەشانی ٢٠١٨، ئەگار ھاتوو لە یاریکردنی ٢بەرامبەر٢ یاریزانی ھاوتیم لە یارییەکە بچێتە دەرەوە سڕ دەکرێت بۆ ماوەیکی کاتی.
چیای فوجی
چیای فوجی (، فوجی سان: [ɸɯꜜ(د)ʑisaɴ]) لوتکە چیایەک یان کێوێکی مەزنە دەکەوێتە دوورگەی ھۆنشوو لە ژاپۆن و بەرزترین چیای ژاپۆنە، کە ٣٬٧٧٦٫٢٤ م (١٢٬٣٨٩٫٢ پێ) بەرزە. ئەمە لوتکە شاخە دووەم گەورەترین گڕکانی ھەیە کە دەکەوێتە دوورگەیەک لە ئاسیا (دوای گڕکانی چیای کێرینچی لە دوورگەی سوماترا)، و حەوتەمین بەرزترین لوتکەی دوورگەییی سەر زەوییە. گڕکانەکەی چیای فوجی گڕکانێکی چالاکە کە دوایین جار لە ساڵی ١٧٠٧ بۆ ١٧٠٩ چەگەرەی کرد. چیاکە دەکەوێتە نزیکەی ١٠٠ کم (٦٢ میل)ی باشووری ڕۆژاوای تۆکیۆ و لە ڕۆژە ڕوونەکاندا بە ئاسانی لەناو شارەوە دەبینرێت. تەپۆڵکەکەی چیای فوجی کە بە شێوەیەکی زۆر کەوانەیییە، بە نزیکەی پێنج مانگی ساڵ بە بەفر داپۆشراوە، بە شێوەیەکی ئاسایی وەک وێنۆکەیەکی کلتوری ژاپۆن دەبینرێت و زۆرجار لە ھونەر و وێنەگرتندا دیمەنەکەی بەدی دەکرێت، ھەروەھا لەلایەن گەشتیار و شاخەوانەکانەوە سەردانی دەکرێت. چیای فوجی یەکێکە لە «سێ چیای پیرۆز»ی ژاپۆن (ئا.. سانەرێیسان) لەگەڵ چیای تایت و چیای ھاکو شوێنێکی تایبەت و جوانی ھەیە و یەکێک لە شوێنەوارە مێژوویەکانی ژاپۆن. لە ٢٢ ی حوزەیرانی ٢٠١٣ وەک شوێنێکی ڕۆشنبیری بۆ لیستی کەلەپووری جیھانی زیاد کرا. بە گوێرەی یونسکۆ چیای فوجی " ئیلھامبەخشی ھونەرمەند و شاعیران بووە و بۆ چەندین سەدە ھەروەک حەج بووە بۆیان ". ڕێکخراوی یونسکۆ ٢٥ شوێنی لە بەرژەوەندی کلتوری لە ناوچەی چیای فوجی ناساندووە. ئەم ٢٥ شوێنە بریتین لە خودی شاخەکە و مەزاری شینتۆ، فوجیسان ھۆنگو سێنگن تایشا، ھەروەھا پەرستگای سەرۆک تایسکیجی بوودی کە لە ساڵی ١٢٩٠ دروستکراوە، دواتر لەلایەن ھونەرمەندی کیوکیۆ-ی ژاپۆنی کاتسوشیکا ھۆکوسەیی نۆژەنکراوەتەوە.
کڵاش ڕۆیاڵ
١بەرامبەر١ و ٢بەرامبەر٢
ڕێزبەندی یاریزانان بە گوێرەی ژمارەی کاسەکانیانە، یاریزانێک کاتێک ئاستی بەرزدەبێتەوە لە ھەمان کاتدا ئاستی خوێنی تاوەرەکانیشی بەرزدەبێتەوە، دوو ڕێگە ھەیە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی یاریزان، بەخشینی کارتەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی کارتەکان. بەرزرین ئاستی ھەر یاریزانێک ١٣ ئاستە. وەشانی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨، پۆینتی ئەسترە زیادکرا کە لە ئاستی ١٣دا بەردەستە.
چیای فوجی
ناونان
زاراوەی «کەنجی» لەکاتی ئێستادا لەلایەن خەڵکەکەوە بۆ ناوی چیای فوجی بەکاردێت، (کەنجی:富 و 士) بە واتای «سامان»یان «زۆر» و «پیاوێکی پایەدار» دێت. بنەچەی ناوی فوجی ڕوون نییە، ھیچ تۆمارێکی تێدا نییە کە یەکەم جار بەم ناوەوە ناونراوە. دەقێکی سەدەی نۆیەم ھەیە کە چیرۆکی بەمبۆ بڕین دەگێرێتەوە کە تێیدا ئاماژەی بەناوی فۆجی کردووە و ناوەکە بە واتای «نەمر» ھاتووە (不死، فوشی، فوجی) و ھەروەھا لە زۆرێک وێنە و تابڵۆی سەربازە زۆرەکانی (富، فو) (士، شی، جی)ەوە ئاماژەی پێکراوە کە چۆن بەرەو لوتکەی چیایەکە بەڕێ کەوتوون. ناونانە کۆن و فۆلکلۆرییە لە پێشینەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە فوجی لە 不二 (نەک + دوو) ھاتووە، واتە بەبێ یەکسان یان نا دادی. بانگەشەیەکی تر کە لە 不尽 ھاتووە (نەک + بۆ ماندوو بوون)، واتە ھەرگیز کۆتایی نایێت. ھیراتا ئاتسوتان، یەکێکە لە زانا کلاسیکییەکانی ژاپۆنی سەردەمی ئێدۆ، پێشبینی ئەوەی کردووە کە ناوەکە لە وشەی (穂، ھۆ)ھاتووە کە جۆرە ڕوەکێکی وەک برنجە " جۆن باچیلۆری بەریتانی (١٨٥٤–١٩٤٤) باسی لەوە کردوە کە ناوەکە لە وشەی ئاینو ھاتووە کە بە واتای "ئاگر" (فوچی)ی دێت ئەمەش بەھۆی چاڵاکی گڕکانەکەیەوە، ھەروەھا لەلایەن زمانزانێکی ژاپۆنی وەک (کیوسوکێ کیندایچی) لە ڕوانگەی پەرەسەندنی دەنگی زمان (گۆڕینی دەنگ) ئاماژەی بەوە کردووە کە وشەی (ھوچی) بە واتای پیرەژنێک دێت و وشەی (مەیمێ)یش بە واتای ئاگر دێت، (مەیمێ ھوچی) پێکرا دەبنە پیرەژنی ئاگر یان خواوەندی ئاگر. توێژینەوە لەسەر دابەشکردنی ناوی شوێنەکان کە فوجی وەک بەشێک لەخۆدەگرێت ھەروەھا ئاماژە بە بنەچەی وشەی فوجی دەکات لە زمانی یاماتۆدا نەک ئاینو. تۆپۆنیمیست ژاپۆنی کانجی کاگامی باسی لەوە کردوە کە ناوەکە ھەمان ڕەگی ویستریا (藤، فوجی) و پەلکەزێرینی (虹، نایجی، بەڵام بە خوێندنەوەیەکی نەرێنیانە، فوجی) ھەیە و لە "لەلێشۆپی دوورودرێژی شێوە جوان" ھاتووە. زمانناسی ھاوچەرخ ئەلیکساندەر ڤۆڤین پێشنیاری گریمانەیەکی ئەلتەرناتیڤ دەکات کە لەسەر بنەمای خوێندنەوەی کۆنی ژاپۆنی دامەزراوە * / puⁿzi /: ڕەنگە وشەکە لە ژاپۆنی کۆنی ڕۆژھەڵاتییەوە وەرگیراوە * / pu nusi / / ئاشارچ بە مانای ' ' ئاگری مەزن ' '، بڕوانە wikt: "士 # Etymology 3.
کڵاش ڕۆیاڵ
١بەرامبەر١ و ٢بەرامبەر٢
کاس بەدەست دێت یاخود لەدەست دەدرێت لە شەڕی ١بەرامبەر١ (بە کۆمەڵ)، سێزدە گۆڕەپان بەردەستە بۆ شەرکردن لەنێوان یاریزانان جگە لە گۆڕەپانی فێرکردن، یاریگای گۆبلن، چاڵی ئێسک، کاسەی بەربەریان، شانۆی پێکا، سپێڵ ڤاڵێ، وۆرکشۆپی وەستا، گۆڕەپانی شاھانە، لووتکەی بەستوو، گۆڕەپانی دارستان، شاخی بەراز، دۆڵی کارەبا، شارۆچکەی خێو و گۆڕەپانی ئەفسانەکان، ھەر گۆڕەپانێک بە گوێرەی ژمارەی کاسەکان دیاریکراوە یەک لەدوای یەک، یاریزان دەگاتە خولەکان کە ژماری کاسی گەیشت بە ٤٠٠٠ کاس.
چیای فوجی
ناوی نوێ و بەکارھێنانی
بە ئینگلیزی چیاکە بە چیای فوجی ناسراوە ھەندێک سەرچاوە بە " فوجی سان "، " فوجیاما " ناودەبرێن. قسەکەرانی ژاپۆنی بە چیاکە دەڵێن "فوجی سان". ئەم " سان " ە پاشگری شەرەفمەندانە نییە کە لەگەڵ ناوی خەڵکیدا بەکار ھاتووە، وەک وەتەنابی - سان، بەڵکو خوێندنەوەی سینۆ - ژاپۆنییە بۆ کاراکتەری یاما (نەخێر، " چیا ") کە لە پێکھاتەکانی چین و ژاپۆنیدا بەکار ھاتووە. لە ڕۆمانیای نیھۆن- شیکی و کونرێی-شیکی دا، ناوەکە بە ھوزی دەخوێندریت. ناوی تری ژاپۆنی کە بوونەتە کۆنونە بریتین لە فوجی-نۆ-یاما (بە ھۆی"چیای فوجی") و فوجی نۆ تاکان ("高嶺 بەرزترین لوتکەی فوجی") و "لوتکەی بەرزی فوجی") و "فویۆ-ھو芙蓉،"لوتس پیک") و فوگاکو (岳/ئا士嶽) کە بە تێکەڵکردنی کاراکتەری یەکەمی (و فوجی و 岳) دروستکراوە.
مێژوو
چیای فوجی کێوێکی گڕکانی سەرنجڕاکێشە و بابەتی بەردەوامی ھونەری ژاپۆنییە بەتایبەتی دوای ساڵی ١٦٠٠ کە ئیدۆ (ئێستا تۆکیۆ) بوو بە پایتەخت و خەڵک چیاکەیان دەبینی لە کاتی گەشتکردن لەسەر ڕێگای تۆکایدۆ. بە وتەی مێژوونووس ئێچ بایرۆن ئیرھارت " لەسەدەکانی ناوەڕاستەوە دواجار بەچیای " ژمارە یەک " ی جیھانی ناسراوی سێ وڵاتی ھیندستان و چین و ژاپۆن دا ھاتووە. چیاکە بە درێژایی تەمەنی لە ئەدەبی ژاپۆنیدا باسی دەکرێت و بابەتی چەندین ھۆنراوەیە. لوتکەکە لە کۆنەوە بە پیرۆز بیری لێ کرابۆوە و لە ژنان قەدەغە بوو تا سەردەمی میجی لە کۆتایییەکانی ١٨٦٠ کاندا سامورای دێرین بنکەی چیاکەی وەک ناوچەی مەشقی دوور، لە نزیک شارۆچکەی گۆتمبای ئێستا بەکار ھێنا. شوگون مینامۆتۆ نۆ یۆریتۆمۆ لە سەرەتای سەردەمی کاماکورا ناوچەکەی گرت. یەکەم لێکۆڵینەوە کە لەلایەن بیانییەکانەوە ئەنجام درابێت لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٨٦٠ بوو لەلایەن سێر ڕوتەرفۆرد ئالکۆک بوو، کە بەماوەی ٨ کاتژمێردا توانی بە لوتکەی چیائەکە بگات و بە ٣ کاتژمێر بەرەو بنارەکەی دابەزێتەوە. کورتە چیرۆکێکی ئالکۆک لە پایتەختی تایکۆن بە یەکەمین لێکۆڵینەوەی چیایەکە دادەنرێت کە بە فراوانی بڵاوکراوەیەوە لە ڕۆژاوا. ھەروەھا خاتوو فانی پارکس ھاوسەری باڵیۆزی بەریتانیا سێر ھاری پارکس بە یەکەم ژنی ناژاپۆنی دادەنرێت بەسەر چیایەکە کەوتبێت (١٨٦٧). ھەروەھا وێنەگر فیلیکس بیتۆ دوو ساڵ دواتر سەرکەوت بەسەر چیای فوجیدا. لە ٥ی مارسی ١٩٦٦، فڕۆکەی ٩١١ی بۆینگ ٧٠٧ لە گەشتێکدا تێکشکا و لە نزیک وێستگەی پێنجەمی چیای فوجی گۆتیمبا کەوتە خوارەوە، پاش ماوەیەکی کورت لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی تۆکیۆ ھەر ١١٣ سەرنشین و ١١کەس لەکارمەندانی فڕۆکەکە لەو کارەساتەدا گیانیان لە دەست دا، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شڵەژانە ئاسمانییە زۆر ڕوونەی کە بەھۆی شەپۆلەکانی لییەوە بەرەو خوارەوەی شاخەکە دروست بووە یادکردنەوەیەک ھەیە بۆ پێکدادانەکە لە دوورییەکی کورت لە وێستگەی پێنجەمی گۆتیمبا. ئەمڕۆ چیای فوجی جێگەیەکی نێودەوڵەتییە بۆ گەشت و گوزار و شاخەوانی ئەم لایەنەی شاخەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکردووە، ڕاھێنەر فرێدریک ستار وانەبێژی چاوتاوکووا سەبارەت بە چەندێتی و جۆرییەتی ڕەچەڵەکەکانی چیای فوجی—١٩١٣، ١٩١٩ و ١٩٢٣- بە فراوانی لە ئەمریکا ناسراو بوو. وتەیەکی بەناوبانگی ژاپۆنی پێشنیاری ئەوە دەکات کە کەسێکی ژیر لە تەمەنی خۆیدا تەنھا یەک جار سەردەکەوێت، بەڵام گەمژەیەک دوو جار دەتوانێت سەربکەوێت. فوجی بە ھێمایەکی شکۆمەند و بەناوبانگ لە کلتوری ژاپۆنیدا دادەنرێت لەوانە دروستکردنی چەندین دیمەن لە فیلم و لۆگۆی ئینفینیتی و تەنانەت لەسەر قەپێلکی دەرمانیش چاپ کراوە. لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا دوای ٧٢ ساڵ لە توێژینەوە وێستگەی کەش و ھەوای سەربەست لە لوتکەکەی دانرا ئەمیش بەھۆی سەختی کەش و ھەواکەیەوە بوو. ئەو وێستگەیە کە بەرزترین وێستگەی ژاپۆنییە بە ٣٬٧٨٠ مەتر (١٢٬٤٠٢پێ) لە ئاستی ڕووی دەریا بەرزە و بە تەواوی سیستەمێکی پێگەیشتوو و پێشکەوتووی ھەیە.
کڵاش ڕۆیاڵ
کارتەکان
سەرباز، سپێڵ و بنیادنان بۆ یارکردن بەردەستە وەکوو کارتێک، ھەریاریزان لەکاتی شەرکردن تەختەیەکی ھەیە کە پێکھاتووە لە ھەشت کارت لە ناویدا بەکاریان دێنێت بۆ ھێرشکردن و بەرگریکردن دژ بە یاریزانی بەرامبەر لە کاتی شەڕدا، بەھامان شێوە یاریزانی بەرامبەریش. لە کاتی دەستپێکردنی ھەر شەڕێک ھەردوو یاریزانان چوار کارتی ھەرەمەکیان لەبەردەستە. ھەرکارتێک تێچووی خۆی ھەیە بۆ بەکارھێنان، لەکاتی دەسپێکردنی شەڕ یاریزان ٥ ئیلیکسەر پۆینتی لەبەردەستە، لە ھەر ٢٫٨ چرکەیک ئیلیکسر پۆینت پڕدەبێتەوە و لەکاتی زیادکراو خێرایی دەگۆرێ بۆ دوو ئەوەندە، بەرزترین ئاستی ئیلیکسر پۆینت ١٠ ئیلیکسر پۆینتە، لە کاتی بەکارھێنانی ھەرکارتێک کارتی دواتر ئۆتۆماتیکی شوێنی دەگرێتەوە.
چیای فوجی
مێژوو
چیای فوجی لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣ وەک شوێنێکی کلتوری بۆ لیستی کەلەپووری جیھانی زیادکرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو نووسینە دوای ئەوەی لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٨دا دوو پرۆفیسۆر لە ناوەندی کەلەپووری جیھانیی مێت فوجی، شیزوئۆکا، بەھۆی گێچەڵی ئەکادیمی و ڕەگەزیی لەلایەن بەرپرسانی حکوومەتی پارێزگای شیزووکا ناچاربوون واز لە کارەکانیان بھێنن.
جوگرافیا
چیای فوجی تایبەتمەندییەکی زۆر جیاکراوەی جوگرافیای ژاپۆنە، بەرزیی لوتکەکەی ٣٧٧٦٫٢٤ م (١٢٬٣٨٩ پێ) بەرزە لە ئاستی ڕووی دەریاوە و دەکەوێتە نزیک کەناراوەکانی زەریای ھێمن لە ناوچەی ھۆنشوی ناوەڕاست، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای تۆکیۆی پایتەخت سنووری پارێزگای شیزوکا و یاماناشییە، چوار شاری بچووک دەوریان داوە: گۆتمبا لەبەری ڕۆژھەڵات و فوجیوشیدا لەبەری باکوور و فوجینۆمیا لەبەری باشووری خۆراوا، فوجیش بۆ باشوور. ھەروەھا بە پێنج دەریاچە دەورەدراوە: دەریاچەی کاواگوچی و دەریاچەی یاماناکا و دەریاچەی سەی و دەریاچەی مۆتۆسو و دەریاچەی شۆجی. لە نزیک دەریاچەی ئاشی ڕوانگەی چیاکە بەتەواوی دەبینرێت. چیاکە بەشێکە لە پارکی نەتەوەیی فوجی ھاکۆنە-ئیزۆ زیاتر لە یۆکۆھاما و تۆکیۆ و ھەندێک جاریش تا چیبا و سەیتاما و تۆچیگی و ئیباراکی و دەریاچەی حەمەنە درێژ دەبێتەوە، کاتێک ئاسمان ساماڵە بەتەواوی دەبینرێت. ھەروەھا لە بۆشایی ئاسمانەوە وێنەی گیراوە لە کاتی ئەرکی کەشتی ئاسمانی ژاپۆنی.
کڵاش ڕۆیاڵ
کارتەکان
کلاش ڕۆیاڵ لە یەکەم بڵاوبوونەوەی ٤٢ کارت بەردەست بوو، سێ جۆری کارت ھەبوو: باو، دەگمەن و داستان. لە وەشانی شوباتی ٢٠١٦، جۆرێکیتری کارت زیادکرا ئەویش ئافسانەیی بوو لەگەڵ دوو کارتی نوێی ئەفسانەیی لەیارییەکەدا.
چیای فوجی
کەش و ھەوا
لوتکەی چیای فوجی کەش و ھەوایەکی سەختی ھەیە (پۆلێنکردنی کەش و ھەوای کۆپن ئی تی). پلەی گەرما لە بەرزاییدا زۆر نزمە و بۆ ماوەی چەند مانگێکی ساڵ بە بەفر داپۆشراوە. نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو −٣٨٫٠ °C (−٣٦٫٤°F)یە کە لە مانگی شوباتی ١٩٨١ تۆمار کراوە و بەرزترین پلەی گەرماش ١٧٫٨ °C (64.0°F) بووە کە لە مانگی ئابی ١٩٤٢ تۆمار کراوە.
خاکناسی
چیای فوجی دەکەوێتە خاڵێکی زێرینی پلێتەکان کە پلێتی ئاموری و ئەخوتسک پلێت و پلێتی دەریای فلیپین بەیەک دەگەن. ئەم سێ پلێتە بەشی ڕۆژاوای ژاپۆن و بەشی ڕۆژھەڵاتی ژاپۆن و نیمچە دوورگەی ئیزو پێکدەھێنن. پلێتی پاسیفیک لەژێر ئەم پلێتانە داتەپیوە و لە ئەنجامدا چالاکی گڕکانی لێکەوتووەتەوە. ھەروەھا چیای فوجی دەکەوێتە نزیک سێ بازنەی دوورگەیی: باشووری ڕۆژاوای ژاپۆن ئارک و باکووری ڕۆژھەڵاتی ژاپۆن ئارک و ئارکی ئیزو بۆنین-ماریانا. ھێڵی سەرەکی فوجی ٧٨٠ مەترە (٢٬٥٦٠ پێ) بە ئەندازەی ٢٤٠ مەتر (٧٩٠ پێ) لە قووڵاییدا ھەڵکەوتووە. زانایان چوار قۆناغی جیاوازی چالاکی گڕکانییان لە پێکھێنانی چیای فوجی دیاری کردووە. قۆناغی یەکەم کە پێی دەوترێت سێن-کۆمیکاک، لە ناوکۆیەکی ئەندێسایت دا کە بەم دواییانە لە قووڵایی چیاکەدا دۆزراوەتەوە پێک ھاتووە، سێن-کۆمیکتاک بە دوایدا "کۆمیتاک فوجی" بوو کە باوەڕ وایە چینی بەساڵت چەند سەد ھەزار ساڵ پێش ئێستا پێک ھاتووە و نزیکەی ١٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر " فوجی کۆن " لەسەرلوتکەی کۆمیتاک فوجی پێکھێنراوە. بڕوا وایە " فوجی نوێ " ی مۆدێرن نزیکەی ١٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لەسەر لوتکەی فوجی کۆن دروست بووە. پێش کۆمیتاک لە ناوچەی (Pleistocene) کە ٧ کیلۆمەتر (٤٫٣ میل) لە باکووری چیای فوجی گڕکانێک تەقییەوە، لەسەرەتاوە دەستی بە ھەڵکردن کرد دوای وەستانێکی تا ڕادەیەک کورت، جارێکی تر تەقینەوەکان دەستیان پێکرد کە گڕکانی کۆمیتاکی لێ دروست بوو. ئەم تەقینەوانە ١٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر کۆتایی ھات گڕکانی ئاشیتاک لە ٤٠٠ ھەزارەوە بۆ ١٠٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا چالاکی کردووە، ھەروەھا دەکەوێتە ٢٠ کیلۆمەتری (١٢ میل) باشووری ڕۆژھەڵاتی چیای فوجی. چیای فوجی ١٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر دەستی بە ھەڵکردن کرد، کۆ فوجی (فوجی کۆن) ١٠٠ بۆ ١٧ ھەزار ساڵ پێش ئێستا پێکھاتووە، بەڵام ئێستا خەریکە بە تەواوی بەخاک سپێردراوە. ھەرەسێکی گەورە لە تەنیشت باشووری ڕۆژاواوە نزیکەی ١٨ ھەزار ساڵ لەمەوبەر ڕوویدا. شین-فوجی (تازە فوجی) بە شێوەی لافا و لاپیلی و ئاشی ڤۆلکانی، لەنێوان ١٧ بۆ ٨ ھەزار ساڵ پێش ئێستا لەنێوان حەوت ھەزار بۆ ٣٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا و لەنێوان چوار ھەزار بۆ دوو ھەزار ساڵ پێش ئێستا ڕوویداوە، بە زۆری لە شێوەی کونەکانی سیندەری مشەخۆرن، لە ساڵی ١٧٠٧ دا لەچاڵاکی کەوت. گەورەترین چاڵ، چاڵی ئۆمورۆ-یاما، یەکێکە لە زیاتر لە ١٠٠ کۆنکە کە لە نێوان ئێن دەبلیو-ئێس ئی و نی-سو لە لوتکەکەدا ڕیزکراوە مت فوجی زیاتر لە ٧٠ تونێلی لاڤە و کەمی داری لاڤای فراوانی ھەیە دوو ھەرەسی گەورە لەسەر دۆڵی یۆشیدا-ئۆساوا و ئۆساوا-کوزورە. تا مانگی ١٢ ی ساڵی ٢٠٠٢ گڕکانەکە بە شێوەی چالاک پۆلێن کراوە لەگەڵ مەترسی کەمی تەقین. دوایین تەقینی تۆمارکراو، ھەڵکردنی ھۆوی بوو کە لە ١٦ ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٧ (ھۆوی ٤، ٢٣ ی مانگی ١١) دەستی پێکرد و نزیکەی ١ ی کانوونی دووەمی ١٧٠٨ (ھۆوی ٤، ٩ ی مانگی ١٢) کۆتایی پێھات. ئەو تەقینەوە بووبە یەک لوتکەی نوێ و لوتکەی دووەم، بە ناوی کێوی ھووی (پاش سەردەمی ھووی)، نیوەی نیوەی لای باشووری ڕۆژھەڵاتی خۆی دروست کرد. فوجی زنجیرەیەک خۆڵەمێشی گڕکانی ھەڵدا کە لە ئایزو و کای و ساگامی و مووساشی وەک باران باری. لەو کاتەوە ھیچ نیشانەیەکی تەقینەوەی تێدا بەدی نەکراوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئێوارەی ١٥ ی ئازاری ٢٠١١ بوومەلەرزەیەک بەگوڕی ٦, ٢ لە قووڵایییەکی کەم تا چەند کیلۆمەتر لە چیای فوجی بە لای باشووری یەوە ڕوویدا. بەڵام بەپێی خزمەتگوزاری کەشناسی ژاپۆنی ھیچ نیشانەیەک لە تەقینەوەی ھیچ جۆرە گڕکانێک نەبوو.
کڵاش ڕۆیاڵ
کارتەکان
ھەموو کارتەکان لە ئاستی ٩ دان لە تۆرن مێنتەکاندا. وەشانی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ پۆینتی ئەستێرە زیادکرا بۆ گۆڕینی ڕەنگی کارتەکانی کە لە بەرزترین ئاستن بۆ بۆ ڕەنگی زێڕینی تایبەت.
چیای فوجی
ھەڵچوونە گڕکانییەکان
دە تەقینەوەی ناسراو ھەیە کە دەتوانرێت شوێنی تۆماری باوەڕپێکراوی بۆ بکرێتەوە.
مەترسییەکانی ئێستای گڕکانەکان
لە دوای بوومەلەرزەکەی تۆھۆکۆ لە ساڵی ٢٠١١، پێشبینییەک لە میدیاکان ھەبوو کە لەوانەیە بوومەلەرزەکە ببێتە ھۆی تەقینی گڕکانێک لە چیای فوجی لە ئەیلوولی ٢٠١٢ دا، ئەو مۆدێلە بیرکاریانەی کە پەیمانگای لێکۆڵینەوەی نیشتمانی بۆ زانستی زەوی و پێشگیری لە کارەسات (NRIESDP) دروستی کرد، پێشنیاری ئەوەی کرد کە ئەو فشارەی لە ژووری مەگماکانی چیای فوجی دا ھەیە دەکرێت ١, ٦ میگاپاسکال زیاتر بێت لەوەی کە پێش دوایین ھەڵایساوی لە ساڵی ١٧٠٧ دا بوو. ئەمەش لەلایەن ھەندێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە لێکدرابوویەوە بۆ ئەوەی کە لەوانەیە تەقینەوەی چیای فوجی نزیک بێت. بەڵام ھیچ میتۆدێکی زانراو نەبوو بۆ پێوانەکردنی ڕاستەوخۆی فشاری ژووری ماگماکانی گڕکانێک، لێکدانەوەکانی ناڕاستەوخۆی ئەو جۆرەی کە NRIESDP بەکاری دەھێنێت، ھەڵسەنگاندن و بێ ئەنجامن. نیشاندەرەکانی تر پێشنیاری مەترسی ھەڵاوژێنی بەرزدەکەن، وەک فۆمارۆلە چالاکەکان. لەم دواییانەدا ھەڵە دۆزراوەکان ڕووداوی ئاسایین لەم جۆرە گڕکانانە. باوەڕی ھۆککۆی بوودی لە نیکرین شۆشو بە شێوەیەکی جوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دای گۆھۆنزۆن ماندالا پارێزگاریی سروشتی دەبەخشێت لە خواکانی بوودی دژ بە ھەڵتۆقینی گڕکانی یوونت فوجی لە ڕێگەی نەریتی بەیانی ڕۆژی ئۆشیتۆرا گۆنگیۆ.
دارستانی ئۆکیگەھارا
دارستانەکە لە بناری باکووری ڕۆژاوای چیاکە ھەڵکەوتووە ناوی (ئۆکیگەھار)ە چیرۆک و ئەفسانە میللییەکان بە تارمایی و دێوەکانی دەڵێن یۆرێ و یۆکای، کە بە ویورێ و یۆکایی بە دارستاندا دەچنەوە و لە سەدەی نۆزدەیەمدا ئۆکیگەھار یەکێک بوو لەو شوێنانەی کە خێزانە ھەژارەکان ڕوویان تێدەکرد. ئۆکیگەھارا سێیەم شوێنی خۆکوژیی جیھانە ئەمیش دوای پردی دەروازەی زێڕینی سان فرانسیسکۆ و پردی ڕووباری نانگ نگیانگ. لە پەنجاکانی سەدەی ڕابوودووەوە تا ئێستا زیاتر لە ٥٠٠ کەس لە دارستاندا گیانیان لەدەستداوە کە زۆرینەیان خۆکوژی بوون. ساڵانە نزیکەی ٣٠ کەس خۆی دەکوژێت لەم دارستانە. لە ساڵی ٢٠٠٢ دا نزیکەی ٨٠ تەرم لە دارستانەکە دۆزراوەتەوە. زیادبوونی ئەم دواییانەی خۆکوشتنەکان وای لە بەرپرسانی ناوچەکە کرد کە ئەو نیشانانە ھەڵبگرن کە ھۆکارن بۆ ھاندانی تاکەکان تا خۆیان بکوژن. ژمارەی خۆکوژییەکان لە ڕابردوودا، ھەڵایەکی وای دروست کرد بوونە ھۆکارێک تا بەدرێژایی دەیان ساڵی تر بەردەوام بن. زۆرێک لەو شاخەوانانە، ڕێگا کانیان نیشان دەکەن، بەوەی کە شریتی پلاستیکی ڕەنگاو ڕەنگیان لەدوای خۆیان بەجێھێشتووە، ئەمەش نیگەرانی بەرپرسانی دارستانەکەی زیاتر کردووە لەبارەی ژینگە.
کڵاش ڕۆیاڵ
کارتەکان
وەشانی ئەیلوولی ٢٠١٨ گۆڕینەوەی کارتەکان زیادکرا، یاریزان دەتوانێت ھەر کارتێکی بییەوێت بیگۆڕێتەوە لەگەڵ کەسانی ناو کلان، ھەروەھا لە کاتی بردنەوەی شەڕی تۆرنەمێنتەکان وەردەگیرێت یان لە خەڵاتەکانی جەنگی کلان و لە ئۆفەرە تایبەتەکان لە شۆپ دەکڕدرێن.
چیای فوجی
گواستنەوە و گەیاندن
نزیکترین فڕۆکەخانە لەگەڵ خزمەتگوزاری نێودەوڵەتی پلان بۆداڕێژراو ئامادەکراون بۆ گەشتیاران، فڕۆکەخانەی ئێم تی فوجی شیزووکایە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٩ کرایەوە کە نزیکەی ٨٠ کیلۆمەتر (٥٠ میل) لە چیای فوجییەوە دوورە. فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی گەورە کە خزمەتی تۆکیۆ دەکات، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی تۆکیۆ (فڕۆکەخانەی ھانیدا) لە تۆکیۆ و فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ناریتا لە چیبا نزیکەی سێ کاتژمێر و ١٥ خولەک لە چیای فوجی دوورن.
کڵاش ڕۆیاڵ
سەرچاوەکان
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٦ پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید پۆل:یارییە ڤیدیۆیییە خۆڕایییەکان پۆل:یاریەکانی (کۆمپانیای یاری ڤیدیۆیی) سوپەرسێڵ پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکان کە تێپەڕبوونی شەڕ لەخۆدەگرێت پۆل:ئەو یاریە ڤیدیۆییانەی لە فینلاند پەرەیان پێدراوە پۆل:یارییەکانی ئیسپۆرتز
چیای فوجی
پاراگلیدەرەکان
پاراگلیدەرەکان لە دەوروبەری شوێنی وەستانی پێنجەمی وێستگەی گۆتمبا دادەبەزن، لە نێوان لوتکەی سوباشێری و ھووھی-زان لە بەشی باشووری چیاکە، جگە لە چەندین شوێنی دیکە، ئەوەش بە پشت بەستن بە ئاراستەی با چەندین قوتابخانەی پاراگلیدی لە نێوان شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل لە نێوان گۆتمبا و سوباشێری دا ھەن وەک گردێکی ڕاھێنان وان، لێژیی پان و پۆڕی یوی بەکار دەھینن بۆ خۆ خلۆرکردنەوە.
میتۆلۆژی شینتۆ
لە میتۆلۆژیای شینتۆ، کۆنینۆکۆتاچی (国之常立神؟، Kuninotokotachi-no-Kami، لە کۆجیکی)(国常立尊؟، Kuninotokotachi-no-Mikoto، لە نیھۆن شوکی بە وتەی نیھۆن شوکی، کۆنۆھاناساکویا-ھیمێ، ھاوسەری نینیگی، خودای چیای فوجییە، کە فوجیسان ھۆنگوو سینگن تایشا بۆی تەرخان کراوە. لە سەردەمی کۆندا کێوەکە لە دوورەوە دەپەرسترا. مەزارگەی ئەساما لە لێوارەکان دامەزرێنرا بۆ دوورخستنەوە لە تەقینەوەکان. لە سەردەمی ھیان (٧٩٤–١١٨٥) چالاکی گڕکانی کەم بوویەوە و فوجی وەک بنکەیەک بۆ شوگندۆ بەکارھێنرا، کە ئایینێکی ھاوکاتیی پەرستنی شاخ و بوودیزم تێکەڵ دەکات، پەرستراوەکان دەستیان کرد بە بەرزبوونەوە لە لێوارییەکان و لە سەرەتای سەدەی ١٢دا ماتسۆدای شونین پەرستگایەکی لەسەر لووتکە دامەزراندبوو. فوجی-کۆ کۆ لە دەورووبەری شاخەکە بوو کە بە ناوی حەسیگاوا کاکۆگیۆ (١٥٤١–١٦٤٦) دامەزراوە. ئەو شاخی وەک خوایەکی مێینەیی پێبەخشی و ھانی ئەندامانی دا بۆ ئەوەی سەریان بخات. لە ئەنجامدا ئەوان دووبارە لەدایک دەبنەوە، «پاک و خاوێن و… دەتوانن بەختەوەری بدۆزنەوە» ئەو دەسەڵاتە لە سەردەمی میجیدا سەرگەردان بوو و ھەرچەندە تا ئەمڕۆ بەردەوام بوو لە ناو مەزھەبەکانی شینتۆدا.
کەلتورە نەریتییەکان
وەک ھێمایەکی نەتەوەیی وڵات، شاخەکە لە میدیا ھونەرییە جۆراوجۆرەکانی وەک تابلۆ، چاپەکانی ودبلۆک (وەک دیمەنی سی و شەشی چیای فوجی ھۆکوسای و ١٠٠ دیمەنی چیای فوجی لە دەیەی ١٨٣٠ەوە)، ھۆنراوە، مۆسیقا، شانۆ، فیلم، مانگا، ئەنیمی دروست کراون. پێش تەقینەوەی ساڵی ١٩٨٠ ماونت سانت ھێلێنس کاتێک بە «فوجی ئەمریکا» ناسراوە، بە لێکچوونە بەرچاوەکەی بۆ چیای فوجی چیای تاراناکی / چیای ئیگمۆنت لە نیوزیلاند ھەروەھا دەوترێت کە ھاوشێوەی چیای فوجین و بۆ ئەم مەبەستەش وەک ستاندێک بۆ چیا لە فیلم و تەلەڤیزیۆندا بەکارھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ژاپۆن پۆل:کێوەکانی ژاپۆن پۆل:چیای فوجی پۆل:کێوە پیرۆزەکان
بۆریس پاستێرناک
وێنۆک| بۆریس پاستێرناک بۆریس پاستێرناک یان بۆریس لیونیدۆڤیتش پاستێرناک(١٠ی شوباتی ١٨٩٠ - ٣٠ی ئایاری ١٩٦٠) لەمۆسکۆ لەدایکبووە، نووسەر و شاعیرێکی ڕووس بووە، باوکی جولەکە بووە و وێنەکێشێکی بەتواناش بووە، دایکیشی پیانۆ ژەنێکی بەناوبانگ بووە، ھەر بۆیە لە کەشتوھەوایەکی ھونەریدا پەروەردەکراوە، لەساڵی ١٩١٠ چۆتە کۆنسرفتوار و دواتر لە زانکۆی ماربۆرگ فەلسەفەی خوێندووە بەڵام ڕازی نەبووە وانەی فەلسەفە بلێتەوە و لەساڵی ١٩١٤ وازی لە زانکۆ ھێناوە و یەکەم دیوانی خۆی بەچاپ گەیاندووە.
لەماوەی جەنگی جیھانی یەکەمدا باسترناک لەتاقیگەیەکی کیمیاوی لە ئۆڕاڵ خوێندوێتی، لەساڵی ١٩٣٢ ڕێچگەی ئەدەبی خۆی لەبنەڕەتەوە گۆڕیوە و ھاوسەنگیکردووە لەگەڵ بیروباوەڕی سۆڤێتی نوێ‌، لە کۆتایی سیەکاندا دەستی کردووە بە وەرگێڕانی شیعری جیھانی بۆ زمانی ڕوسی، پێش ھەڵگیرساندنی جەنگی جیھانی دووەم بە چەەند ساڵیک باسترناک و ھاوسەرەکەی لەگوندێکی بچوکدا جێگیربوون کە پێکھاتبوو لە کۆمەڵێک نووسەر و ڕۆشنبیر لێرەشەوە دەستی کردووە بەشیعر نووسین و سەرکەوتنێکی باشی بەدەستھێناوە.
باسترناک چیرۆکێکی نووسیوە بەناوی دکتۆر جیفاڤۆ کە ڕەخنەی لە ڕژێمی شیوعی دەگرت ھەر بۆیە کەس ڕازی نەبووە بۆی بڵاوبکاتەوە ئەویش ھەڵھاتووە بۆ ئیتاڵیا و لەساڵی ١٩٥٧ چیرۆکەکەی بڵاوکردۆتەوە کە بۆیە مایەی نیگەرانی بۆ سۆڤێت و مایەی خۆشحاڵی بۆ ڕۆژئاوا، لەساڵی ١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵیان بۆ ئاداب پێبەخشیوە بەڵام ڕەتیکردۆتەوە و خەڵاتەکەی وەرنەگرتووە.
بۆریس باسترناک لە ٣٠ مایۆی ساڵی ١٩٦٠ لەتەمەنی ٧٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا(بە ئینگلیزی: United States men's national volleyball team) نوێنەرایەتی وڵاتی ئەمریکا دەکات لە پالاوانێتییە نێودەوڵەتی و یارییە دۆستانەکان. لە پلەی ٥ی ڕیزبەندی باشترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالەی جیھانە (بەپێی پۆڵینی ٧ی ئابی ٢٠٢١) براوەی پێنح مەدالیای ئۆڵمپیادی ھاوینەیە، کە سیانیان زێرە. ساڵی ١٩٨٦ نازناوی پاڵاوانێتی بالەی جیھانی بردەوە ھەروەھا لە ساڵەکانی ٢٠١٥٬١٩٨٥ بووە براوەی جامی جیھانی بالە؛ و چوارجاریش بووەتە براوەی پاڵاوانێتی بالەی پان ئەمریکا جگەلەوەی پێنج جار بووەتە براوەی جامی بالەی پان ئەمریکا.
سەرچاوەکان
پۆل:تیمە نەتەوەییەکانی تۆپی بالەی پیاوان
٢ی ئاب
۲ی ئاب ٢١٤ەم ڕۆژی ساڵە (٢١٥ لە ساڵی پڕدا). ١٥۱ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
قەرەتامور
قەرەتامور گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قەرەتامور لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی عەلی مەنسور و لە باشوور لەگەڵ گوندی قرخ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سەعدون ئاوا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی نورەی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
قەحبە
وێنۆک|کۆبوونەوەی قەحبەکان، تشرینی یەکەمی ٢٠١١ قەحبە (ھەروەھا قاحبە، قەحپە، گاندەر، قووندەر، حیز، سۆزانی، سۆزمانی یان جندە) دەستەواژەیەک بۆ کەسێک، بەتایبەت بۆ ژن یان کچێکە، کە بەپێی ئەخلاقی جنسی یان لە بواری جنسییەوە بێسەرەوبەر ھەژمار دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سێکسی ھەڵکەوتی
دەرەویان شێخ ئەحمەو
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ڕیس سیتی، ئەلاباما
ڕیس سیتی شارۆچکەیەکە لە کەرتی ئێتۆوا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٥٣ کەس بووە. ڕووبەری ٩٫٢١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٠٫٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
قەلەڕەش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مەلەکانی کوردستان پۆل:پەلەوەران
پەشتوونەکان
پەشتوونەکان یان پەختوونەکان یەکێک لە نەتەوەکانی ئێرانن کە خەڵکی ئەفغانستان و پاکستانن. پشتوونەکان موسوڵمانی سوننەن و بە زمانی پەشتو قسە دەکەن. نزیکەی ٣٥٠–٤٠٠ ھۆزی پشتون ھەیە. پەشتوونەکان پەیوەندییان بە کوردەکان و بەلۆچەکان و فارسەکان و تاجیکەوە هەیە.
مێژوو
زۆربەی پەشتونەکان دەتوانرێت لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان تا باکووری ڕۆژاوای پاکستان بدۆزرێتەوە. لە ئێران پێکھاتەی بچووکتر ھەیە، لە وڵاتانی نیمچە دوورگەی عەرەبیش کۆمەڵگەیەکی گەورەی کرێکاری کۆچبەر ھەیە. ناوەندە گرنگەکانی شارە گەورەکانی کولتوری پشتوون بریتین لە پێشەوا و قەندەھار، لەکاتێکدا کابول و کوێتا، ھەرچەندە دانیشتووانی زۆری پشتوونیان ھەیە، بەڵام شارە تێکەڵاوەکانن کە گرنگییەکی کولتوورییان ھەیە. پەشتوونەکان نزیکەی ٤٢٪ی دانیشتووانی ئەفغانستان پێکدەھێنن کە کۆی گشتی ١٢٫٥ ملیۆن کەسە و زیاتر لە ١٥٫٤٢٪ی دانیشتووانی پاکستان یان ٢٨ ملیۆن کەسە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی بە گشتی نزیکەی ٤٠ ملیۆن کەس بێت. رێگای ژیانیان بە پەشتوونوالی ناسراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی دێرین پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باشووری ئاسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی پاکستان
ئەوراسیا
ئەوراسیا وشکایییەکی گەورەیە کە نزیکەی ٥٣٬٩٩٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە یان نزیکەی ١٠٫٦٪ ڕووبەری زەویی داپۆشیوە (٣٦٫٢٪ ھەرێمی وشکایی). زۆرتر وەکوو کیشوەرێکی تاک لەبەرچاو دەگیردرێت کە ئەورووپا و ئاسیای لەخۆ گرتووە. وشەی ئەوراسیا لە تێکەڵبوونی دوو وشەی ئەورووپا و ئاسیا پێکھاتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەوراسیا لە ساڵی ٢٠١٩دا، ٥،٣٦٠،٣٥١،٩٨٥ کەس بووە کە دەبێتە زیاتر لە ٦٩٪ی دانیشتووانی جیھان.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:ئاسیا پۆل:ئەورووپا پۆل:کیشوەرەکان
مەی زیادە
وێنۆک|مەی زیادە مەی زیادە (لەدایکبووی ١١ی شوباتی ١٨٨٦ – مردووی ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧) ژنە ئەدیب و نووسەرێکی فەلەستینی بوو.
ژیان
مەی زیادە ھەر لەتەمەنی منداڵییەوە وتاری ئەدەبی و کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتنی لە ڕۆژنامە و گۆڤارە بەناوبانگەکانی میسر بڵاودەکردەوە. لە ساڵی ١٩١١ بەزمانی فەڕەنسی دیوانێکی شیعری بڵاو کردووەتەوە ھەر لە ھەمان ساڵ و ھەر بە زمانی فەڕەنسی چیرۆکێکی بڵاو کردووەتەوە. دواتر لە ساڵەکانی ١٩٢٠، ١٩٢٢، ١٩٢٣ و ١٩٢٤ شەش دیوانی دیکەی بڵاوکردووەتەوە.
مەی زیادە ھەرچەندە تەنھا بۆ یەکجاریش چاوی پێی نەکەوتووە، بەڵام لەھەموو ژیانیدا تەنھا دڵی بە نووسەری ناوداری لوبنانی جوبران خەلیل جوبران بووە و تەنھا حەزی لەوکردووە. بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ جوبران و مەی نامەی دڵداریان ئاڵوگۆڕ کردووە بە بێ ئەوەی یەکتری ببینن. لە ساڵی ١٩١١ تاکو مردنی جوبران خەلیل جوبران لە ساڵی ١٩٣١، لەدوای مردنی جوبرانیش بۆ ماوەی ٦ مانگ خراوەتە نەخۆشخانەی دەرونییەوە. دوای ئەوەی لە نەخۆشخانە دەرکراوە و چاک بووەتەوە ھەرچەندە عاشقانی زۆر بوونەوە و داوای ھاوسەرگیریان لێکردووە، بەڵام شویی نەکردووە چونکە لەناخیا تەنیا جوبران دەژیا. ھەر ئەم خۆشەویستییەی بۆ جوبران وای لێکردوە لەدوای مردنی جوبران نەیتوانیوە لە شوێنێک ئۆقرە بگرێ و بۆ شار بە شار گەشتی کردووە بەڵام بێھودە بووە. لە کۆتاییدا ھاتووەتەوە بۆ میسر و بە ڕاشکاوانە ڕایگەیاندووە باری دەرونی زۆر خراپە تاکو لە نەخۆشخانەی مەعادی لە قاھیرە لە تەمەنی ٥٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦ پۆل:مردووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ١٩٤١ پۆل:وەرگێڕەکان لە ئینگلیزی پۆل:وەرگێڕەکان لە فەڕەنسی پۆل:وەرگێڕەکانی ئەڵمانی–عەرەبی پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پریسا ڕوشنی
پریسا روشنی (بە فارسی: پریسا روشنی)، لەدایکبووی ۲۹ی حوزەیرانی ١٩۸۲ لە اصفهان ئەکتەرێکی ئێرانییە، لەدوای ساڵی ١٩۸۲ چالاک بووە لە فیلمی سینەمایی و زنجیرەی تەلەڤزیۆنیدا.
محەممەد ئەحمەد ئەربیلی
محەممەد ئەحمەد ئەربیلی (ناوی تەواو: محەممەد ئەحمەد شێخ فەتحی؛ لە دایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٣٣ — مردووی ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ) مەقامبێژ و گۆرانیبێژی کورد بوو. ئەو بە زمانەکانی کوردی، تورکی و عەرەبی گۆرانی گوتووە، بەهۆی گۆرانی یەڵا شوفێر ناوبانگی زۆر پەیدا کرد، کە دواتر ئیبراھیم تاتلیسس گۆرانییەکەی دووبارە کردووەتەوە. یەکێک لە بەناوبانگترین گۆرانییەکانی، بەرھەمی “ھەولێرە”یە، کە لە ناو خەڵكدا بە گۆرانیی “لێرەمە لە ھەولێرێ، دڵدارم لە ھەولێرە” ناسراوە. چەند بەرهەمێکی محەممەد ئەربیلی لە لایەن ھونەرمەندی دیاری دەرەوەی کوردستانەوە وتراونەتەوە وەک مەیادە حەناوی و جۆرج وسوف و ئیبراهیم تاتلیسەس و چەند ھونەرمەندێکی دیکەش. ناوبراو ژیانی ھاوسەرێتی پێکھێناوە و خاوەنی شەش کوڕ و سێ کچە. لە ئێستاشدا خێزانەکەی لە شاری زێڕین لە دەوروبەری ھەولێر دەژین.
ژیان
لە ساڵی ١٩٣٣ لە گەڕەکی تەعجیل کۆڵانی (سەعدوناوا)ی شاری هەولێر لەدایکبووە. لە لێدوانێکدا خۆی گوتوویەتی: ئێمە خەڵکی دەربەندی ڕایەتین لە دەڤەری باڵەکایەتی و خزمەکانمان لە گوندەژۆرن". باوکی ئەحمەد شێخ فەتحی لە ساڵی ١٨٩٨ لە گوندی باوەکراوەی ناوچەی باڵەکایەتی ڕوودەکاتە ھەولێر و نیشتەجێ دەبێت تاوەکو لە ساڵی ١٩٧٢ کۆچی دوایی دەکات. لە ساڵی ١٩٤٤ دەچێتە بەرخوێندن لە قوتابخانەی ئەربیل ئولا تاوەکوو ساڵی ١٩٤٩ لە خوێندن بەردەوام دەبێت دواتر بەھۆی خراپی بژێوی ژیانیان ناچاردەبێت دەست لە خوێندن ھەڵبگرێت. بە ھۆی دەنگخۆشییەوە دەبێتە جێگای سەرنجی بەڕێوەبەر و مامۆستایانی قوتابخانەکەی، لە تەمەنی زۆر منداڵیەوە بەشداریی لە چاڵاکییە مۆسیقییەکانی قوتابخانە دەکات کە ڕۆژانە دەستپێکی خوێندن بە سروودە نیشتمانییەکانی ھونەرمەند دەستی پێدەکرد، ھەریەک لە سروودە نیشتمانییە بەناوبانگەکانی نەورۆز و ئەی دلێران و لاوانی کورد لە لایەن ھونەرمەندەوە ئاوازی بۆ دانراوە لە تەمەنی منداڵی قوتابخانەییدا.
ساڵی ١٩٥٣ چووەتە ئەرکی سەربازی و دوای تەواوکردنی ئەرکەکەی لە ساڵی ١٩٦٠ لە نەخۆشخانەی کۆماریی شاری ھەولێر بە شوفێر دامەزراوە. بەدەم کارەکەیەوە گۆرانیی یەڵڵا شۆفێری ئامادە کردووە و بەهۆیەوە نێوبانگی پەیدا کردووە، دواتر لە لایەن ژمارەیەک لە هونەرمەندان گوتراوە، لەوانە حەسەن زیرەک و ئیبراهیم تاتڵیساس. محەممەد لە ساڵی ١٩٥٩ دەچێتە ڕادیۆی بەغداد و لە بەشی تورکمانی غەزەلێک و چوار قۆریات تۆمار دەکات و دوای بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکانی، ناو دەردەکات و دەنگ و هونەرەکەی لە دڵی خەڵکیدا جێی خۆی دەکاتەوە. ئەربیلی وەک خۆی دەڵێ، لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٩ چووەتە ئێزگەی بەغدا و ئەو رۆژە یەکەم گۆرانی بە ناوی (مه‌ن ئه‌ربیلده‌ چختم) واتا لە ھەولێر دەرچووم، تۆمار کردووە، ئەمەش یەکەم وێستگەی بڵاوبوونەوەی دەنگی محەممەد ئەحمەد ئەربیلی دەبێت و ئەم گۆرانییەش ھەر زوو بە گوێی ھەوادارانی میوزیک و گۆرانی بڵاو دەبێتەوە". بەڵام پێشتریش گۆرانیی دیکەی هەبووە. بە گوتەی نامیق هەورامی، گوتەبێژی وەزارەتی ڕۆشنبیری، محەممەد ئەربیلی بە هۆی گوتنی سروودی "ئەی دلێران" و "لاوانی کورد" لە لایەن حکوومەتی ئەو کاتی عێراقەوە دەستگیرکراوە.
لە ساڵی ١٩٧٣ بە مەبەستی ئەنجامدانی حەج ڕوودەکاتە سعوودیە بەمە دەبێتە حاجی محەممەد ئەربیلی، لەگەڵ ھونەرمەند مشکۆ دەبن بە ھاوڕێ و چەندین ئاھەنگ و بۆنە لە شارەکانی ھەولێر و کەرکووک و سلێمانی ئەنجام دەدەن.
محەممەد ئەربیلی دوای دەنگدانەوەی گۆرانی یەڵا شوفێر بەناوبانگ دەبێت، و گۆرانیەکەی لە لایەن چەندین ھونەرمەندی مەزنی ئەوکات وەکو حەسەن زیرەک و ئیبراھیم تاتڵیسەس دەگوترێتەوە. ئیتر پەرەی زیاتر بە خۆی دەدات و کات تەرخان دەکات بۆ نووسینی ھۆنراوە و دانانی ئاواز بۆیان و وەک مەقام و بەستە بە زمانەکانی کوردیی و تورکمانیی تۆماریان دەکات، ھەروەھا لەگەڵ ھونەرمەندان عەبدولواحید گۆزەچی و نەجات توتنچی و یونس توتنچی ئاھەنگی گێڕاوە و چەندین ئاوازی بۆ داناون ھەر بە ھۆی محەممەد ئەربیلی جەباری براشی برەو پەیدا دەکات.
ھونەرمەند لە مەقامەکانی نەھاوەند و سەبا و کورد و بەیات توانایەکی سەرسوڕھێنەری ھەیە بۆیە لە زۆرینەی ئاھەنگ و بۆنەکان بانگھێشت دەکرێت بە تایبەت دوای ڕاپەرینە مەزنەکەی بەھاری ١٩٩١ دەرگای زۆرتر و ئازادی پتری بە ڕوودا دەکرێتەوە بە جۆرێک دەتوانێت چەندین گەشت بۆ وڵاتی تورکیا ئەنجام بدات و ھەوادارانی تورکیا بەسەربکاتەوە بە ھۆی ئەوەی مەقام و بەستەی زۆری بە زمانی تورکمانی تۆمار کردووە.
چاوپێکەوتنی ئەربیلی و ئیبراھیم تاتڵیسەس
له‌ناوه‌ڕاستی ساڵانی ھه‌شتاكانی سه‌ده‌ی پێشوو، هه‌ندێک تەکسی له‌ ڕێگه‌ی نێوان (ھه‌ولێر – ئه‌سته‌مبۆل) کاریان کردووه‌، یه‌کێک له‌و شۆفێرانه‌ به‌ ناوی (غازی حوسێن جه‌وان) ھه‌وادار و ھۆگری ده‌نگی ھه‌ردوو ھونه‌رمه‌ند (محه‌ممه‌د ئه‌حمه‌د ئه‌ربیلی و ئیبراھیم تاتڵیسه‌س) بووه‌، له‌ یه‌کێک له‌ گه‌شته‌كانی ل ه‌ساڵی ١٩٨٧ کاسێتێکی ده‌نگیی محه‌ممه‌د ئه‌ربیلی له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌بات بۆ تاتڵیسه‌س، کاتێک گوێی له‌ ده‌نگ و گۆرانییه‌کانی ئه‌ربیلی ده‌بێت، پرسیار ده‌کات ئه‌م ھونه‌رمه‌نده‌ خه‌ڵکی کوێیه ‌و له‌ کوێ ده‌ژی و ده‌توانرێ ببرێته‌ لای؟ غازی ئه‌و پرسیار و سه‌رسامبوونه‌ی ئیبراھیم ده‌گه‌یێنێته‌وه‌ به‌ ئه‌ربیلی، ئه‌ربیلیش له‌ گێڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌رییه‌کانی به‌یه‌کگه‌یشتنی له‌گه‌ڵ ئیبراھیم تاتڵیسه‌سدا ده‌ڵێت: دووجار داوه‌ت کرام بۆ ئه‌سته‌نبۆڵ، جاری یه‌که‌م ساڵی ١٩٩٣ میوانی ئیحسان دۆغره‌مه‌چی و جاری دووه‌م ١٩٩٤ میوانی ئیبراھیم تاتڵیسه‌س بووم، ٣٥ ڕۆژ نه‌یھێشت بێمه‌وه‌، ١٢ گۆرانیی خۆمم دایه،‌ له‌وانه‌ی که ‌له ‌ڕادیۆی به‌غدا تۆمارم کردبوون، یه‌کێک له‌ گۆرانییه‌کانیش یاڵلا شۆفێره‌. ئیبراھیم له‌و ٣٥ ڕۆژه‌دا به‌رده‌وام گوێی بۆ ئه‌ربیلی گرتووه‌ و ده‌نگ و گۆرانییه‌کانی به‌ کامێرا تۆمار کردووه‌ و زۆر پێی سه‌رسام بووه‌.
مردن
محەممەد لە ١٥ی حوزەیران بەهۆی خراپی بارودۆخی تەتدروستی لە کارکەوتنی یەکێک لە گورچیلەکانی لە نەخۆشخانە ژین لە شاری هەولێر خەوێندرا ، لەماوە مانەوەی لە نەخۆشخانە، لە تۆڕەکۆمەڵایەتیەکان خەڵک هیوای زوو چاک بوونەوەیان بۆخواست ،بەهۆی خراپتر بوونی دۆخی تەندروستی ڕۆژی دووشەمە ڕێکەوتی٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە نەخۆشخانەی ژین کوچی دواییکرد. لە هەمان ڕۆژ تەرمەکەی لە ڕێوڕەسمێکدا بەئامادەبوونی پارێرزگاری هەولێر ، کەس وکاری محمەد ئەربیلی و نوێنەری چەند لایەنێکی سیاسی و هونەرمەندان و هاوڵاتیانی شارەکە لە پارکی سەنتەری شار (پارکی بەردەم قەڵای هەولێر) بەرەو گۆڕستانی کەسنەزان بردارو لەوێ بەخاک سپێدرا.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣ پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
ماھیرە خان
ماھیرە خان (لەدایکبووی ٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٤). خانمەئەکتەر پاکستانیە. ماھیرە یەکێکە لەو کچەئەکتەرانەی لەپاکستان زۆرترین پارەیان پێدەدرێت لەبەرامبەر کارەکەیان. ماھیرە چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٦ لەبەرنامەی (MTV's Most Wanted) وەک پێشکەشکاری تەلەفزیۆنی دەرکەوت. ماھیرە لەچەندین درامای و فیلمی پاکستانی دەرکەوتووە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لەفیلمی ڕەئیس شانبەشانی شاروخ خان دەردەکەوێت لەیەکەم فیلمی بۆلیوودی خۆیدا. بەڵام بەھۆی کێشەی سیاسیی نێوان ھیند و پاکستان ماھیرە نەیتوانی لەبەبازاڕکردنی فیلمەکە بەشداریبکات.
ژیان
ماھیرە لە ساڵی ١٩٨٤ لەخێزانی ئوردوو زمان لەدایکبووە. باوکی کەناوی حافز خان لەدایکبووەی دەلھییە لەکاتی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر ھیندستان و دابەشکردنی ھیندستان لە ساڵی ١٩٤٧ کۆچدەکات بۆ پاکستان.
ماھیرە ماوەیە چووەتە ئەمریکا بۆ خوێندنی بەکالۆریۆس بەڵام تەواوی نەکردووە و لە ٢٠٠٨ گەڕاوەتەوە پاکستان، لەم ماوەی لە ئەمریکابووە کاری کاشێری لە ماڕکێت و پاککردنەوەی توالێت و چەندین کاری دیکە کردووە.
لە ساڵی ٢٠٠٧ ھاوسەرگیری دەکات لەگەڵ عەلی ئەکسەر لەسەر شێوازی ئیسلامی، باوکی ماھیرە بەم ھاوسەرگیرییە ڕازی نەبووە. لە ساڵی ٢٠١٥ ماھیرە لەگەڵ عەلی جیادەبێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پەشتوون پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:وتارە ھەتیوەکان