cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەنتەری چارەسەری فریاگوزاری
نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی (Emergency Management Care)
هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی تایبەت بووە بەو خەڵکانەی کە سووتاون یاخود بەرکەوتەی گوللە و چەکن.
نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی ١٠٠ قەرەوێلە و ٣ هۆبەی نەشتەرگەری و ٥ قاوش لە خۆ دەگرێت و نزیکەی ٢٦٥ کارمەند تێیدا کاردەکەن.
هەر قاوشێک تایبەتکراوە بە جۆرە نەخۆشییەکی دیاریکراو بە پێی ئەم خشتەیەی خوارەوە:
*قاوشی A: تایبەتکراوە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە بارودۆخیان باشە و هیچ مەترسییەک نییە لەسەر ژیانیان و پێویستیان بەچاودێرییەکی چڕ نییە.
*قاوشی C: تایبەتکراوە بۆ ئافرەت و منداڵان.
*قاوشی ICU(چاودێری چڕ): تایبەتکراوە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە بارودۆخیان جێگیر نییە و پێویستیان بە چاودێرییەکی توند هەیە. ئەم قاوشە چەند پلەیەکی تر لە خۆ دەگرێت وەک (sub ICU).
*قاوشی سووتان: تایبەتکراوە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە سووتاون کە پێکدێن لە ٣٦ قەرەوێلە. ئەم قەرەوێلانەش بە شێوەیەکی دروست دابەش کراون بۆ سەر پیاو و ئافرەت و منداڵان.
بەش و ژوورەکانی نەخۆشخانە
بەشی فریاکەوتن: یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی ئەم نەخۆشخانەیە کە دەبێت بە شێوەیەکی دروست و خێرا چارەسەری نەخۆشەکان بکرێت بەر لەوەی ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. پزیشکەکان ٢٤ کاتژمێر بە بەردەوامی لەم بەشەدا ئامادەن بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشەکان. هەموو ئەو پزیشکانەی بەشی فریاکەوتن کەسانی پسپۆڕ و شارەزان لە بواری خۆیاندا.
بەشی چارەسەری سروشتی: ئەم بەشەش بۆ ئەو کەسانە تەرخان کراوە کە پێویستیان بە چارەسەری سروشتییە.
بەشی ڕاوێژکاری: لە بەشی ڕاوێژکاریدا کۆمەڵێک دکتۆر هەن کە هەر یەکێکیان بە پێی پسپۆری بواری خۆی و لە چەندەها ژووری تایبەتدا بۆ بینین و چارەسەرکردنی نەخۆش ئامادەن. وەک دیارە کە ئەم نەخۆشخانەیە نەخۆشخانەیەکی فریاکەوتنە بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ئەو کەسانەی کە ئازارێکی کەمیان هەیە یاخود هەر شتێکی تر دەتوانن سەردانی پزیشکانی بەشی ڕاوێژکاری بکەن.
بەشی شووشتن و ئوتی: ئەم بەشەش تەنها بۆ شووشتن و خاوێن کردن و ئوتی کردنی ئەو کەلوپەلانە بەکاردێت کە لە لایەن نەخۆشەکانەوە بەکارهاتوون.
بەشی تاقیگە: ئەم بەشە یەکێکە لە بەشە هەرە گرینگەکان لەبەر ئەوەی نەخۆش پێویست ناکات سەردانی تاقیگەیەکی تر بکات بۆ ئەنجامدانی پشکنینەکانی بەڵکو لە هەمان شوێن دەتوانێت پشکنینەکانی ئەنجام بدات. ئەمەش کارئاسانییەکی زۆر بۆ نەخۆش وپزیشکەکان کردووە. لەم بەشە ٣٠ بۆ ٤٠ جۆر پشکنین بەردەستن کە پێکدێن لە پشکنینی کیمیاوی و ڤایرۆس و چەندەها جۆری پشکنینی تر. تایبەتمەندییەکی تری ئەم بەشە ئەوەیە کە سی تی سکان(CT Scan) و تیشکی ئێسک(X-ray) بەردەستن و ئەنجامدەدرێن بۆ ئەو نەخۆشانەی کە پێویستیان بەم پشکنینانەیە. ئەم تایبەتمەندییەش بە هەمان شێوە کاتێکی زۆر بۆ پزیشک و نەخۆشەکان دەگەرێنێتەوە و ئەگەری دووچاری مەترسی لەسەر ژیانی نەخۆشەکە کەمتر دەکات لەبەر ئەوەی ئەنجامی پشکنینەکان زووتر دەگەن بە پزیشکەکان و بە کاتێکی کەمتر نەخۆشییەکان دیاری دەکرێن.
دەرمانخانە: بوونی دەرمانخانە لەم نەخۆشخانەیە تایبەتمەندییەکی ترە کە زۆربەی نەخۆشەکانی خۆشحاڵ کردووە لەبەر ئەوەی دەتوانن بە زووترین کات دەرمانەکانیان بە دەست بگات و ماندوو نابن لە گەڕان بە دوای دەرمانەکان لە شوێنێکی تر.
ژووری شۆفێرەکان: لەبەر ئەوەی ئەم نەخۆشخانەیە ئەمبولانسی تایبەت بە خۆی هەیە، ژوورێکی تایبەت بۆ شۆفێرەکان تەرخانکراوە بۆ ئەوەی لە کاتی ڕوودانی هەر بارودۆخێکی مەترسیدار، شۆفێرەکان بە زووترین کات ئامادە بن لە شوێنی دیاریکراو.
جگە لەم بەشانەی سەرەوە، چەند ژوورێکی تر لە نەخۆشخانەکەدا هەن وەکو: ژووری پرسگە، ژووری ژمێریاری، ژووری کارگێری و بەشی لێکۆڵینەوە.
کارمەندەکان
پزیشک: بە شێوەیەکی گشتی پزیشکەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە. ٣ پزیشکی پسپۆری نەشتەرگەری ئێسک و شکان و جومگە و بڕبڕەی پشت لە نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی کار دەکەن.
-پزیشکی فریاکەوتن: پێکدێن لە ٧ پزیشک و هەریەکیان ڕۆڵێکی تایبەتیان هەیە کە پێویستە بە زووترین کات چارەسەرە سەرەتاییەکانی نەخۆشەکان ئەنجام بدەن و ژیانی نەخۆشەکان لە مەترسی ڕزگار بکەن. هەروەها هەریەکە لەم ٧ پزیشکە، پزیشکانی شارەزا و پسپۆرن لە نەشتەرگەری گشتی.
-پزیشکی نیشتەجێی خوولاو: زیاتر ڕۆڵی چاودێری کردنی نەخۆشەکان دەبینن بە بەردەوامی بۆ ئەوەی ئاگاداری هەر بارودۆخێکی نەخوازراو بن. بەڵام ڵەگەڵ ئەمەشدا هاوکاری پزیشکەکان دەکەن و کاریان ڵەگەڵ دەکەن.
پەرستار: ڕۆڵێکی گەورەی هەیە کە دەبێت چارەسەرە سەرەتاییەکان ئەنجام بدات و یارمەتی پزیشک بدات و کەلوپەلە پێویستەکان ئامادە بکات.
نۆرینگەی پزیشکی ئیمێرجنسی ئێواران
تایبەتمەندییەکی تری نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی ئەوەیە کە لە کاتی ئێواراندا نۆرینگەکان کراوەن بۆ ئەوەی هەریەک لە نەخۆشەکان سەردانی پزیشکەکان بکەن. چەندەها ژووری تایبەت ئامادەکراون بۆ پزیشکانی نۆرینگە و هەریەکێک لەم پزیشکانە پسپۆر وشارەزان لە بوارەکانی خۆیان وەکو بواری نەشتەرگەری گشتی، بواری نەشتەرگەری ئێسک و شکان و جومگەکان و بڕبڕەی پشت وچەندەها بواری تر.
ناونیشان
٦٠ مەتری نزیک وەزارەتی ئەوقاف.
سەرچاوەکان
هەموو ئەو زانیارییانە کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێ کراوە لە لایەن بەڕێوبەری کارگێری نەخۆشخانەی سەنتەری چارەسەری فریاگوزاری (کاک پشتیوان)ەوە هێنراون. پۆل:نەخۆشخانەکانی کوردستان پۆل:نەخۆشخانەکان لە ھەولێر
بڕیارنامەی ٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٧٥‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
سیا یۆنگ
سیا یۆنگ (بە چینی:夏永;) وێنەکێش بوو لەسەدەی ١٤ەم لە کۆتا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:ھونەرمەندانی ھۆنگژۆو پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
١٧ی حوزەیران
١٧ی حوزەیران ١٦٨یەم ڕۆژی ساڵە (١٦٩ لە ساڵی پڕدا). ١٩٧ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئۆزارک، ئەلاباما
ئۆزارک (، ) شارێکە لە کەرتی دەیل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٤٬٩٠٧ کەس بووە. ڕووبەری ٨٨٫٩٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٦٧٫٦٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٢ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
پارێزگای غۆر
غۆر یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ناوەڕاستی ئەو وڵاتە. لە ١٠ قەزا پێکدێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
غۆر پۆل:پارێزگای غۆر
تاقەدار
تاقە‌دار لەسەر تەپکێکی ڕۆژئاوای شاری مەهاباد، سەرەتای جادەی مەهاباد ـ سەردەشتە.
مێژوو
پتر لە سەد ساڵ بەر لە ئێستا، لەسەرتەپکێکی ڕۆژئاوای شاری مەهاباد، کە سەرەتای جادەی مەهاباد ـ سەردەشتە، «دارەبووز» ێکی تاک و تەنیا، وەک شاهیدی زیندوو، بەم دیودا دەیڕوانییە شار و بەودیودا دەیڕوانییە قۆپی مەولەوی و مێشەی سەید جامی، کە ئەمڕۆ نوقمی دەریاچەی بەنداوی مەهابادن. لە قەتڵی‌عامی خەڵکی سابڵاغ بە دەستی سپای ڕووس لە ١٩١٦دا، کە بە پێی بەڵگە، بەینی هەشت تا دە هەزار کەس لە شارێکی سێزدە‌هەزار حەشیمەتی کوژران، دەوروبەری تاقەدار بووبە گۆڕستانی شەهیدان. هەر لەم ڕووداوەشەوە بوو کە دارەکە پەڕۆی کەسکی تێهاڵا و بووبە خاوەن کەسایەتییەکی مەعنەوی.
بەردێکی زل لە بەر پێی دارەکە بوو، کە شوێنی کەلێنێکی قووڵی لەسەر بوو. ئەو شوێنە زۆر وە جێگا ئەژنۆی یەکسم دەچوو. بەو بۆنەوە خولیا و ئاواتی کەس‌وکاری شەهیدان، ئەو کەلێنەی کردە جێگە ئەژنۆی ئەسپی حەزرەتی عەلی و بەم‌جۆرە کەسایەتییەکی ئایینی هێنایە سەردانی گۆڕستان و لە ئاست بێ‌تاوانیی هەزاران کەس، کرنۆشی بە دۆڵدۆڵ برد.
لە ناو گۆڕەکاندا، دوو گۆڕی «سەید غەفوور» و «سەید ئەحمەد»، لە ئەولادانی سەید جامی چۆڕی، کە جێگای ڕێزی خەڵکی ناوچەکە بوون، بە کێلی بەرز و داتاشراوەوە، پتر خۆیان دەنواند. لەسەر یەکێک لە کێلەکان تاقەیەکی بچووک و لەسەر ئەوی تریان کونێک هەڵکەندرابوو کە لەچکە و دەسرۆکەیان بەناودا دێنا و دەبرد و بۆ شفای ئازار، بە تایبەت کۆخەڕەشە و لە ئەستۆیان گرێ دەدا.
تاقەدار تا نیوەی دوویەمی دەیەی ٤٠ی هەتاوی، کە بەنداوی مەهاباد هەڵبەسترا، هەر وا تاک و تەنیا، بە دیار گۆڕستانەوە ڕاوەستابوو. بەیانیان بە گزینگی خۆر، کە لە پشت «داشامەجید»ەوە دەیئەنگاوت چاوی هەڵدێنا و ئێوارانیش بە زەردەی ڕۆژپەڕ، ئەو کاتەی هەتاو لەو دیو بەرزایی‌یەکانی «مەیدان بەڵەک»ەوە هێدی هێدی نوقم دەبوو، پێڵۆکانی دادەکێشا و وەک شوانی دوای شەوین بە پێوە دەنوست.
لە ساڵەکانی ١٣٤٦ تا ٤٩ی هەتاوی، دەوری بەنداو قۆڕغ کرا و دیواری کێشرا. بەڵام شوورەی بەردین و نەردەی ئاسن، لە ئاست تاقەدار بە نیشانەی ڕێزدانان بۆ بیروباوەڕی جەماوەر، دەستیان لێک بەردا و دارەکەیان لە ئامێز وەرێنا. کەچی لەو ساڵانە و ساڵانی دواتردا، گۆڕستانەکە وردە وردە کەوتە بەر جادە و ئیسفاڵت و بینای ئیدارەی ئاو و هەر جارە لوولاک و کاژەڵەی شەهیدانی بە «شووشکا» لەت‌وپەت کراوی زستانی ١٩١٦ لە گۆڕیچە دەهاتەوە دەر و وەک شاهیدانی تاوانی فەرامۆش کراو، لەگەڵ نەوەکانیان، کە ئێستا ڕێبوارانی سەیرانی هەینی و سێزدەبەدەر بوون، دەدوان و لایان سەیر بوو کە نایانناسنەوە!
ئێستا ئیدی دوایین شوێنی گۆڕستانەکە سڕاوەتەوە، بەڵام تاقەداری وەفادار، هەرچەند پیر و نەخۆش و نیوە‌گیان، هەروا لە شوێنی سەد ساڵەی ڕاوەستاوە و لە دنیایەکی تەواو جیاوازتر لەوەی پێشووی دەڕوانێ.
ئەمڕۆ تاقەدار ڕیشەی لە خاکدا سست ولاواز بووە و وەک هەر زیندەوەرێک بەرەو کۆتایی‌ی تەمەن دەڕوا، بەڵام ڕیشەیەکی نوێی لە ئاواز و فۆلکلۆر و ئەدەب و مێژووی وڵاتەکەی داکوتاوە و بڕیاری وایە لە بیچمێکی تردا درێژە بە ژیان بداتەوە. مامۆستا هەژار لە «بەرەو موکریان» دا ئاوای باس دەکا:
ماموستا برایمی ئەفخەمیش لە بەستەیەکدا دەڵێ:
هەرچەند تاقەدار لە شار و ناوچەکانی تری کوردستاندا چەند ئاواڵی تری هەبوون، بەڵام زۆربەیان نەماون. بەرچاوترینیان دارگوێزەکەی «ئاویەر بچووک»ی سنە بوو لە ئەردەڵان، کە مامۆستا محیەددینی حەقشناس لە شوێنەوارە بەنرخەکەی «شارەکەم سنه» دا ئاوای باس دەکا:
دێمەنی، هێمنی هێنامە خەیاڵ
وەکوو ئەو تاک و تەریک لەم لێژا
غەیری سوێرئاوی گڕاو، نەیچێژا
ئێستا تاقەدار وەک سیمبۆل و نەمادی شاری مەهاباد، زۆر شوێنی بە ناو کراوە. زیندە‌یاد کاک «ئەنوەری ئێرانزادە»ش ڕۆمانەکەی خۆی بە ناوی «تاقەدار» ەوە نێودێر کردووە. خەڵکی شاریش ئەو بەرزاییەیە هەر بە «تاقەدار» دەناسن. خۆزگە بەرپرسانی کاروباری شاریش، بە چەقاندنی تابلۆیەکی «تاقەدار» لەو شوێنە، ناوەکە وەبیر بەرەی نوێ بێننەوە، تا داهاتووان لانی‌کەم ناوەکە بپارێزن.
پەراوێزەکان
پۆل:مەھاباد
١٩ی حوزەیران
١٩ی حوزەیران ١٧٠یەم ڕۆژی ساڵە (١٧١ لە ساڵی پڕدا). ١٩٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
اءتءنءنءنتيا
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٠ی حوزەیران
٢٠ی حوزەیران ١٧١یەم ڕۆژی ساڵە (١٧٢ لە ساڵی پڕدا). ١٩٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
دەنگناسی (فیزیک)
دەنگناسی یا ئەکووستیک یەکێک لە لقەکانی زانستی فیزیکە و دەپەرژێتە سەر بابەتی شەپۆلەکانی دەنگ (شەپۆلی میکانیکی) و ڕەوتیان لە نێو گاز، ئاو و بەستوودا.
پۆل:دەنگناسی (فیزیک)
ناوچەی ئەرەبکر
ناوچەی ئەرەبکر ، یەکێکە لە ١٢ ناوچەی یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا. ئەرەبکر دەکەوێتە باکووری ناوەندی شارەکە، لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ناوچەی داڤتاشێن، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ناوچەی ئاجاپنیاک، لە باشوورەوە لەگەڵ ناوچەی کێنترۆن و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناوچەی کاناکەر-زەیتون ھاوسنوورە. ڕووباری ھرازدان لە باکوور و ڕۆژاواوە سنووری سروشتی ناوچەکە پێکدەھێنێت. لە باکوورەوە ئەرەبکر سنووری ھاوبەشی لەگەڵ کۆمەڵگەی کەنەکەرەوان سەر بە پارێزگای کۆتایک ھەیە.
کولتوور
عەرەبکر چەندین کتێبخانەی گشتی ھەیە لەوانە کتێبخانەی زانستی بنەڕەتی ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکانی ئەرمەنستان (١٩٤٣), کتێبخانەی ژمارە ٥ (١٩٥٠)، کتێبخانەی زانستی و تەکنیکی ناوەندی نیشتمانی داھێنان و کارگێڕی (١٩٦٣)، کتێبخانەی ژمارە ٥ .٦ (١٩٧٦), و لقەکانی کتێبخانەی ناوەندی ئاڤێتیک ئیساحاکیان ژمارە ٢٩ (١٩٥١)، ژمارە ٣٣ بۆ منداڵان (١٩٤٧)، و ژمارە ٣٦ (١٩٥٨).
قوتابخانەی مۆسیقای کۆنستانتین ساراجیان و قوتابخانەی مۆسیقای ئەلێکسی ھێکیمیان لە ساڵانی ١٩٥٢ و ١٩٨٢ەوە لە قەزاکەدا کاردەکەن.
سەرچاوەکان
ئەرەبکر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان
بڕیارنامەی ٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٧٧‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
بڕیارنامەی ٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٨١‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
یان ھوی (وێنەکێش)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان پۆل:خەڵکی جیانگسی پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
قوتبەدین سادقی
قوتبەدین سادقی ھوونەرمەندی کوردە، لەدایک‌بووی ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٥٢ لە شاری سنە. قوتبەدین سادقی لەبواری ئەکتەر و دەرھێنەر کاری کردووە وێڕای نووسینی دەقە شانۆییەکان، ناوبراو لە ساڵی ١٩٧٩ بەکالۆریۆسی لە کۆلێژی ھونەرەجوانەکان لە زانکۆی تەھران وەرگرتووە وە پلەی ماستەریشی لە زانکۆ سۆربۆنی فەڕەنسی لە پاریس وەرگرووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سنە پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئێرانی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:ھونەرمەندانی کورد پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
سەربەست
سەربەست یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سێگردکان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
٢٢ی حوزەیران
٢٢ی حوزەیران ١٧٣یەم ڕۆژی ساڵە (١٧٤ لە ساڵی پڕدا). ١٩٢ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
عالیە شەوکەت
thumb|عالیە شەوکەت عالیە شەوکەت لەدایکبووی ١٨ی نیسانی ١٩٨٩ لە کالیفۆرنیا ، عالیە ئەکتەرێکی ئەمریکییە و بە فیلمی (Maeby Fünke) زۆرتر ناسرا ، باوکی عالیە (تۆنی شەوکەت) کوردە و خەڵکی باشووری کوردستانە و دایکیشی ئێرلاندییە ، عالیە لەساڵی ٢٠٠٥ خەڵاتی هونەرمەندی لاوی ساڵی بەدەسهێنا ، باپیری (باوکی دایکی) عالیە ئەکتەر بوو بەناوی پاول بورکە.
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئیتاڵی پۆل:خانمەکتەرانی دووڕەگەزخواز
دەنگناسی (زمانەوانی)
دەنگناسی یان فۆنەتیک لقێک لە زانستی زمانەوانییە کە لە سەر دەنگەکانی زمانی مرۆڤ دەکۆڵێتەوە. «فۆن» واتە دەنگ. فۆنەتیک واتە زانستی ناسینی دەنگ. لە زمانەوانیدا، دەنگناسی بە کۆڵەکەی ناسینی زمان دەناسرێت.
ھۆی گرنگی دەنگناسی لەمەدایە کە زمان لە بنەڕەتدا لە کۆمەڵێک دەنگ پێکھاتووە کە بە شێوازێکی تایبەت، سیستەمێکی پێوەندی، بە ناوی زمان، چێ دەکەن؛ دەنگناسی لە چۆنیەتی پێکھاتنی ئەم دەنگانە دەکۆڵێتەوە.
دەنگناسی لە باری فیزیکیەوە کارەندامناسی دەنگ، تایبەتمەندی ئاکۆستیک، باری کارەندامناسی دەمار و لە باری فۆنۆلۆجییەوە دەسنیشانکردنی دەستووری سیستەمەکانی دەنگ، دەگریتە خۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
پیێر ئۆگوست ڕێنوار
وێنۆک|ئۆگەست ڕێنوار پێری ئۆجاست ڕێنوار ‏(به فەڕانسەوی: Pierre Auguste Renoir)‏ لە دایک بووی:  ٢٥ی شووباتی ١٨٤١ تاکوو ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩١٩، وێنەکێشێکی فەرەنسی بووە و گرنگی بەکێشانی وێنەی دەموچاو و دیمەنەکانی ژیانی گشتی داوە و یەکێک بووە لە وێنەکێشە ئینتیباعیەکان، لە ٢٥ شووباتی ساڵی ١٨٤١ لەفەرەنسا لەدایک بووە، سەرەتا پێش ئەوەی ھونەر بخوێنێ وێنەی لەسەر فەخفوری چینی کێشاوە، زۆربەی کاتیش سەردانی مۆزەخانەی لۆڤەری کردوە و خوێندنەوەی بۆ وێنەکانی ھونەرمەندە مەزنەکان کردووە. کاتێک کە ئۆجست ڕێنوار لە ساڵی ١٨٦٢ لەپاریس خوێندوێتی چاوی کەوتوە بە ئەلفرێد سیزیلی و فریدریک بازیل و کلود مۆنیە و زۆر کاریگەریان بەسەریەوە ھەبووە و ژیانی ھونەری بەرەو پێشەوە چووە، سەرەتای ژیانی ھونەری وەکو ھەموو ھونەرمەندە بەناوبانگەکانی دیکە زۆر سەرکەوتوو نەبووە، لەساڵی ١٨٦٠ ئەوەندە بێ پارە بووە تەنانەت نەیتوانیوە کەلوپەلی وێنەکێشانیش بکڕێ، یەکەم پێشانگاشی کە لەساڵی ١٨٦٤ کردێوە ھیچ سەرکەوتنێکی بەدەستنەھێناوە، لەساڵی ١٨٧٤ واتا دوای دە ساڵ لەشکتھێنانی شەش وێنەی لە پێشانگای یەکەمی قوتابخانەی الانتیباعیە نمایشکران و خەڵکی وایلێھات بەدوای نەوەکەیدا دەگەڕان و ھەر لەھەمان ساڵدا دوو وێنەی لەگەڵ وێنەکانی وێنەکێشی بەناوبانگ دۆڕاند ڕویڵ لە لەندەن نمایشکراون. ئۆجست ڕێنوار گەشتی بۆ زۆربەی ئەو وڵاتانە کردووە کە واھەستی کردووە لەدڵێوە نزیکن و حەزی کردووە بەچاو بیانبینێت، ساڵی ١٨٨١ گەشتی بۆ جەزائیر و مەدرید و ئیتاڵیا کردووە، ١٥ وێنەی لەماوەی مانگێگدا کێشاوە، ئەو شوێنە دڵرفێنانەی بینیبونی وەکو دڵۆپێ مەرەکەب ڕژانە دەریای حەزێوە و دەستی کرد بە وێنە کێشانی جوانی سروشت، وێنەکانی تێرن بەڕەنگەکان و بەیەکێک لەناودارترین قوتابخانەی ئینتیباعیە دەژمێردرێت و بە ھەزارەھا وێنەی کێشاوە و لەھەموو جیھاندا کڕیاری ھەبووە. ئۆجست ڕێنوار تا دوا ساتەکانی ژیانی دەستی لە وێنەکێشان ھەڵنەگرتووە و لەساڵی ١٩١٩ بۆ دوواجار سەردانی مۆزەخانەی لۆڤەری کردووە و وێنەکانی خۆی بینیوە کە لەگەڵ وێنەی گەورە ھونەرمەندان ھەڵواسرابوو، ئەو ھونەرمەندانی خۆێندنەوەی بۆ وێنەکانی دەکردن و بەڕێز و گەورەیەوە سەیری دەکردن، ھەر لەھەمان ساڵ و لە ٣ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩١٩ لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا لە فەرەنسا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤١ پۆل:مردووانی ١٩١٩
ئورارتوو
مێژوو
کۆنترین بەڵگە کە ئاماژەی بە ناوی ئورارتوو کردبێت نووسراوەیەکە لە «شەلمانسەری یەکەمی ئاشووری» لە ساڵی ١٢٧٤ی پێش زایین کە دەڵێت «ئورارتری» کە بەشێکی «نایری» (یەکێتییەک لە چەند ھۆزی ناوچەی کێوستانی ئەرمەنستان) بووە بە دەستی ئاشوور داگیر کراوە.
لاوازبوونەوەی کاتیی ئاشوور لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٨ی پێش زاییندا، بوو بە ھۆی پەرە گرتنی ئورارتوو و لە ماوەیەکی کەمدا بوو بە بەھێزترین دەسەڵاتی ناوچەکە. شای ئورارتوو «ساردووریی یەکەم» (٨٣٢-٨٢٠ پێش زایین) شاری «تووشپا»ی (شاری ئێستای وان) کرد بە پایتەختی خۆی و شاکانی دوای ئەویش دەسەڵاتیان زۆرتر کرد و ناوچەیەکی گەورەیان خستە ژێر ھێزی خۆیان.
لە ٧٤٥ی پێش زایینەوە، تێکشاندنەکانی ئورارتوو دەستی پێ کرد و لە ٧١٤ی پێش زاییندا لە باکوورەوە لە لایەن کیمیرییەکان (Cimmerians) و لە باشوورەوە لە لایەن ئاشوورییەکانەوە ھێرش کرایە سەری. ئورارتوو دۆڕا و دواتر لەگەڵ ئاشووردا پەیمانی ئاشتیی بەست. لە کۆتاییدا لە دەورووبەری ساڵی ٦٠٠ی پێش زاییندا بە دەستی کیمیرییەکان و سەکاکان و ھاوپەیمانە نوێکەیان واتە مادەکان لە ناوچوو.
زمان
وێنۆک|نووسراوەیەکی بزماری بە زمانی ئورارتوو لە زمانی ئورارتوویی چەند بەردەنووسێک بە خەتی بزماری بە جێ ماوە و دەرکەوتووە کە نە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان بووە و نە لە بنەماڵەی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:ئورارتوو پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە ٩ی پێش زاین دامەزراون پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیکی دێرین
پەینت ڕۆک، ئەلاباما
پەینت رۆک (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جەکسن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢١٠ کەس بووە. ڕووبەری ١٫١٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٨٢٫٦١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
لویس ئیناسیۆ لولا دا سیلڤا
لویس ئیناسیۆ دا سیلڤا لەلای بەڕازیلیلیەکان ناوسراوە بە لۆلا (٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤) سیاسەتوانێکی بەڕازیلییە ئەندامی دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی بەڕازیلە. ساڵی ٢٠٠٤ بە سەرۆککۆماری ھەڵبژێردرا و سی و پێنجەمین سەرۆک کۆماری وڵاتی بەڕازیل بوە. ساڵی ٢٠٠٦ دیسانەوە بە بەدەستھێنانی ٦٠%ی دەنگەکان ھەڵبژیردرایەوە، لەڕۆژی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ کۆتایی بەدەسەڵاتی دا سیلڤا دا هات، لۆلا لەسەر بیروباوەڕی کاسۆلیکە و دوو جار ژیانی هاوسەرگیری پێکهێناوە لەبەرئەوەی ژنی یەکەمی مردووە و خاوەنی پێنج منداڵیشە.لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، وەک سەرۆکی بەڕازیل بۆ خولێکی نوێ هەڵبژێردرایەوە، بە جیاوازییەکی کەم لە جەیر بۆلسۆنارۆی سەرۆکی دەستلەکارکێشاوەی بەرازیل بردەوە.لە 1ی کانوونی دووەم ٢٠٢٣سوێندی یاسایی خوارد. دوای هەفتەیەک سەدان کەس لە لایەنگرانی سەرۆکی پێشوو هێرشیان کردە سەر کۆنگرێس و دادگای باڵاو و کۆشکی سەرۆکایەتی وڵاتەکەیان. ئەو هێرشەکەی ئیدانە کرد و ڕایگەیاند کە سزای هەموو ئەو کەسانە دەدات کە بەشدارن.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی بەڕازیل پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
گەشتی ۱۱ی ھێڵی ئاسمانیی ئەمریکی
پێکدادان
لە کاتژمێر ٠٨:٤٦:٤٠ عەتا بە ئەنقەست گەشتی ١١ی ھێڵی ئاسمانیی ئەمریکیی کێشا بە ناو ڕووبەری باکووری تاوەری (تاوەری ١)ی ناوەندی بازرگانیی جیھانی.
سەرچاوەکان
پۆل:ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر پۆل:ویلایەتی نیۆیۆرک لە ٢٠٠١ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٠١ پۆل:سووتمانەکانی خانووبەرە لە نیویۆرک پۆل:کۆمەڵکوژی لە ٢٠٠١ پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠١ پۆل:جیھاد پۆل:ئوسامە بن لادەن
خوڕخوڕە، مەھاباد
خوڕخوڕە (Xurrxurre، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٧٠ کەس لە ٢٢٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦۳ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٩٢‌ەم، بە ٧ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا
٢٩ی حوزەیران
۲۹ی حوزەیران ١۸۰یەم ڕۆژی ساڵە (١۸۱ لە ساڵی پڕدا). ۱۸٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
[[zh:6月29日]
زاڵاوا
چیرۆک
چیرۆکی فیلمەکە دەربارەی خەڵکی دێیەکە بە ناوی زاڵاوا کە لە سەردەمی پەھلەویدا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەژین. خەڵکەکە تووشی نەخۆشی دەبن و لایان وەھایە کە جنۆکە لە دێکەی داوە. بۆیە پەنا دەبەنە جنۆکەگیرەکەی ئەو دەڤەرە، کە ناوی ئا مەردانە، کە جنۆکەکان بگرێت. پاسگای ئاواییەکە دەرەجەدارێکی تێدایە کە دژی ئەو مەراسیمەیە و نایھەوێت خەڵکەکە تفەنگەکانیان بەکاربھێنن بۆ جنۆکەگیری. ھەروەھا ژنە دوکتۆرێکیش لە دێکەدا ھەیە کە دەیھەوێت بە پشکنینی خوێنی خەڵکی ئاواییەکە بزانێت چ نەخۆشییەکیان ھەیە. لەم ناوەدا، بڕێک کاراکتەرەکان بڕێک بەسەرھاتیان بەسەردا دێت.
خەڵاتەکان
فیلمەکە چەند خەڵاتی وەرگرتووە لەوانە خەڵاتی فێستیڤاڵی دھۆک و ڤێنیزن.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١ پۆل:فیلمە فرە زمانە ئێرانییەکان
ویندھوک
سەرچاوەکان
پۆل:ویندھوک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٩٠ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
ئەخۆل
ئەحمەد دەروێش عەبدوڵڵا ناسراو بە ئەخۆل شاعیرێکی بەناوبانگی کوردە. لە ساڵی ١٩١١ لە شاری سلێمانی لە گەڕەکی دەرگەزێن لە ناوچەی سەرگوڵ ھاتۆتە دنیاوە. لە ساڵی ١٩٨٨ کۆچی دوایی کردووە، ئێستاش گۆڕەکەی لە گردی سەیوانی سلێمانییە.
سەرەتای ژیان
ئەخۆل لە بارەی ژیانی خۆیەوە دەڵێت: ١- ناوم ئەحمەد، باوکم دەروێش، باپیرم عەبدوڵڵایە؛ ناوبانگم «ئەخۆل»ە و لە ساڵی ١٩١١ز لە شاری سلێمانی لە گەڕەکی دەرگەزێن لە ناوچەی سەرگوڵ ھاتوومەتە دنیاوە. ٢- پایەی خوێندەواریم پایەی خوێندەواریم بەداخەوە زۆر کەمە چونکە ئەو کاتەی من گەیشتوومەتە تەمەنی خوێندن، پاش جەنگی جیھانی یەکەم بوو، گرانی و پشێوی لە سلێمانیدا ھەبووە و قوتابخانەش نەبوو لە لایەنی مامۆستایەکی ناوخۆیی، حوجرە ھەبوو، توانیم قورئانی پیرۆز بخوێنم، ئینجا کە لەشکری ئینگلیز ھاتە سلێمانییەوە قوتابخانەیەک بەناوی نموونەی سەعادەت کرایەوە، چوومە ئەو قوتابخانەیە لەوێ مامەوە ھەتا پۆلی یەکەمم تەواو کرد. لەسەردەمی شۆڕشەکەی خوارووی کوردستاندا بەھۆی بۆمبارانەوە خوێندنگەکە نامێنێ و تا دوای گەڕانەوەی شۆڕشگێڕان بۆ شاری سلێمانی و کرانەوەی ھەردوو قوتابخانەی مەحموودیە و قادری ئەخۆل دەچێتە قوتابخانەی قادری تا پۆلی سێیەم دەخوێنێت دیسان شاری سلێمانی دەکەوێتە ژێر تۆپبارانی ھێزەکانی ئینگلیزەوە و شار چۆڵ دەکرێ قوتابخانەکەش دادەخرێت. دوایی ھاتنەوە تا پۆلی پێنجەم لەھەمان قوتابخانە تەواو دەکات.
نازناوی ئەخۆل
وەک خۆی دەڵێ: کە لە دایکبووم باوکم و دایکم و خێزانەکەمان لە جیاتی ئەحمەد پێیان وتووم «ئەحۆل» و ھەر لەو کاتەدا ئامۆزایەکم بووە زمانی گرتووە بەڵام زمانی باش نەپژاوە نەیتوانیوە بڵێ «ئەحۆل»، پێی وتووم «ئەخۆل»، ئیتر لەو کاتەوە لە ناو خێزان و خزم و گەڕەکدا ھەر بە «ئەخۆل» ناویان بردووم ھەتا ئێستا. بنەماڵەکەشی لەئێستادا ئەم نازناوەیان ھەڵگرتووە.
ژیان و ھونەر
ئەخۆلی شاعیر لەساڵی ١٩٢٩ ل ەچاپخانەی شارەوانی لەشاری سلێمانی کە رۆژنامەی ژین و ژیانی دەردەکرد، چوار ساڵان لەو چاپخانەیە کاری کرد ھەتا ڕۆژی داخستنی، دواتر دەبێ بە نووسەر لە دادگا ھەتا ساڵی ١٩٧٠ خانەنشین بووە.
ئەخۆلی شاعیر دۆستایەتی لەگەڵ شێخانی بیارە ھەبووە ھەروەھا پەیوەندیی زۆری نزیکی لەگەڵ شاعیرانی سەردەمی خۆی ھەبووە لەوانە مەدھۆش کە زۆر ھاوەڵی بووە ھەروەھا فایەق بێکەس و شێخ نوری شێخ ساڵح و شێخ سەلامی شاعیر و ئیبراھیم ئەحمەد و رەمزی قەزاز و عەلی عارف ئاغا و چەندانی تر بەمەش توانیویەتی زیاتر بچێتە ناو وێژە و فەرھەنگی کوردییەوە، ھەر ئەمەش وایکرد کە دواتر بابەت بۆ رۆژنامەی ژین و ژیان و گۆڤاری گەلاوێژ و ڕۆژی نوێ بنووسێ و تا ئەوە بوو لەساڵی ١٩٧٠ یەکەم بەرھەمی ئەخۆلی شاعیر بەناوی پەیمان و شیوەن کە دیوانە شیعرێک بوو لە دایک بوو.
بەھرەی شیعر نووسینی ئەخۆل لەتەمەنی ٢٠ ساڵییەوە دەستی پێکردووە ئەویش بەھۆی باری ناھەمواری ژیانییەوە بووە کە ھەر لە منداڵییەوە بێ باوک بووە و باوکی لە شەڕی سەفەر بەرلکدا شەھید کراوە و لەلای مامەکانی پەروەردە بووە. ئەو شیعرانەی لە ساڵانی ١٩٣٠ تا ١٩٣٠دا نووسیویەتی شێوەی ئەو سەردەمەی پێوە دیارە ئەخۆل بەڕاستی کەسێکی ناسیۆنالیزم و نەتەوەدۆست بووە برای گەورەی شۆڕشگێڕیی نەتەوەیی نوری ئەحمەد تەھا و شاعیری گەورە و کوردپەروەر کامەران موکری بووە ئەم کوڕانەی لەسەر دەستی خۆی لە جێگەی باوک پەروەردە کردووە بەرۆحێکی زۆر کوردانە و نیشتمان پەروەرانەوە ھەمیشە لەگەڵ ئازاری نیشتمانەکەیدا بووە و ڕەنگدانەوەی زوڵم و زۆر لە نەتەوەکەی بەشیعرەکانیەوە دیارە. ئەخۆلی شاعیر ھەمیشە براکانی بەو گیانە گۆش کردووە کە تۆوی نەتەوەیی لە گیانیاندا بچێنن قەت رێگر نەبووە لەبەردەم کاری نھێنی و رێکخراوەیی کە لە پێناوی نیشتماندا بەئەنجامی بگەیەنن.
ئەخۆلی شاعیر جگە لەنووسینی شیعری ئەوین، شیعری شیوەنیشی بۆ شاعیران و گەورەپیاوانی کورد نووسیوە و زۆر بەئاواتەوە بووە کە ئاڵای کوردستان ھەڵکرێ و ھەمیشە شەکاوە بێ ئەوەتا لە چوارینەیەکدا ڕازی دڵی دەرخستووە کە دەڵێ:
یان دەڵێ:
عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ لەسەر بەرھەمەکانی ئەخۆل دەڵێ:"چوارینەکانی ئەخۆل نابن بە پارچەیەکی تەواو، بەڵکو شاعیر دێت و بیرێکی خۆی لە یەک چوارینەدا خەست ئەکاتەوە و دەری ئەبڕێت و بیرەکەی خۆی تەنیا لە سنووری ئەو چوارینەیەدا جێگە ئەکاتەوە و ھەر چوارینە لە ڕووی بیر و ناوەڕۆک و ڕووخسارەوە بەشێکی تەواو سەربەخۆیە" ھەروەک دەڵێ:
شاعیر بیری کۆڵنەدان و سەرشۆڕنەکردن و پتەوی لەم چوار نیوەدێڕەوە و لەم ھاواری نەبەزینەدا جێگە کردوەتەوە. ھەروەھا عیزەدین مستەفا لە لێکدانەوەکەیدا دەڵێ: مەیدانی ھەست و سۆزی نیشتمانی و گیانی خوێن گەرمی تیژکردن و کۆڵنەدان دەربڕین و مەیدانی شیعری رۆمانتیکی و سۆزی عەشق و ئەڤینێکی راستەقینە و ھەست دەربڕینێکی شاعیرانە، ھەر لەسەر پێڕەوی پارچەی گردی سەیوان بۆ تەواو کردنی بیری ئەو پارچەیە شاعیر دەڵێ:
ئەخۆل کەسێکی جوامێر و قسەخۆش بوو، سەرگوزشتە و باس و خواسی زۆر لەلا بوو، زۆر کات لە دەوری کۆ دەبوونەوەو گوێیان لە قسە خۆشەکانی دەگرت.
مردن
ئەخۆل لە ڕۆژی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٨٨ لە سلێمانی کۆچی دوایی کردوو و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گردی سەیوان بەخاک سپێردرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
تۆماس مان
وێنۆک|تۆماس مان لە ساڵی ١٩٣٧دا
توماس مان توماس مان براوەی خەلاتی نوبلی ئەدەبیات سالی ١٩٢٩ یە نووسەرو رەخنەگریکی ئەلمانییە توماس مان لە ڕوژی ١٨٧٥ی حوزەیرانی ٦ لەشاری لویبیک ی باکووری ئەلمانیا لەدایک بووە، برایەکشی نووسەرە بەناوی ھاینریش مان، لەخیزانیکی بورژوادا لەدایک بوونە و پیگەیشتن، باوکیان بازرگانیکی گەورە و ئەندامی ئەنجوومەنی پیران بووە، یەکەمین چوونە ناو دونیای ئەدەبی دەگەریتەوە بوو ڕومانی کومەلایەتی مالباتی بودنبورک، خاوەنی دوو چیروکی بەناوبانگە کە بریتین لە مردن لە ڤینیسیادا و تونیو کروجەر، پیش جەنگی جیھانی یەکەم زور لەیەنگری ئەلمانیای دەکرد بەلام دوای شکستی ئەلمانیا ڕاو بوچوونی خوی دەگوریت بویە لەسالی ١٩٢٢ دژایەتی لەنیوات توماس مان و نازییەکان دروست دەبیت، زانکوی بوون کەلەسالی ١٩١٩ بروانامەی دکتورای شەرەفی فەلسەفەی پی بەخشی بوو بەلام دواتر لیی سەنرایەوە، لەکاتی چوونە سەر دەسەلاتی ھیتلەر مان ناچارکرا ئەلمانیا جیبھیلیت ھەربویە لەسالی ١٩٣٣ ڕوو لەسویسرا کرد لەسالی ١٩٣٦ توماس رەگەزنامەی ئەلمانیای لیدەسەنریتەوە مولک و مالەکەی لەئەلمانیا داگیر دەکەن، ئەو رومانەی وای لە توماس کرد ببیتە ھەلگری خەلاتی نوبل بریتییە لەچیای جادوو، لة ١٢ي ئابي ١٩٥٥ لەزیورخ وڵاتی سویسرا کۆچی دوایی دەکات.
بەرد-وەرەقە-مەقەست
بەرد–وەرەقە–مەقەست (بە مەقەست–بەرد–وەرەقە یان جۆرەکانی تریش ناسراوە) کایەیەکی دەستە، کە عادەتەن لەنێوان دوو کەس دەکرێت بە جۆرێک کایەزانەکان لە یەک کاتدا بە دەستێکیان یەک لە سێ شێوەکە دەنوێنن و دەستیان بەرەو ڕووی یەکتری ڕادەکێشن. ئەم شێوانە «بەرد» (کۆڵەمشتێکی داخراو)، «وەرەقە» (دەستێکی تەخت)، و «مەقەست» (مشتەکۆڵەیەک بە بڵاوکردنەوەی پەنجەی دۆشاومژە و بەرزەلووتە، ھاوشێوەی پیتی V). «مەقەست» ڕێک وەک نیشانەی ڤی (ھەروەھا ئاماژەکردن بە «سەرکەوتن» یان «ئاشتی») وایە و سەرەڕای ئەوەش دەبێت ئاسۆیییانە ئاماژەی پێ بکرێت لەجیاتی ئەوەی بەوەستاوی لە ھەوادا بێت. لە کایەی ھاوکات و سەرجەم-سفر، تەنیا دوو ئەگەر ڕوودەدات: یەکسانبوون، یان برنەوە بۆ کایەزانێک و دۆڕان بۆ ئەوی تر.
ئەو کایەزانەی بڕیاری کایەکردن بە بەرد دەدات لە کایەزانەکەی تر دەدات کە مەقەستی ھەڵبژاردووە («بەرد مەقەست دەشکێنێت» یان ھەندێجار «کولی دەکات» )، بەڵام بە کەسێک دەدۆڕێت کە بە وەرەقە کایە دەکات («وەرەقە بەرد دەشارێتەوە»)؛ کایەی وەرەقە بە کایەی مەقەست دەدۆڕێت («مەقەست وەرەقە دەبڕێت»). ئەگەر ھەردوو کایەزانەکە ھەمان شێوە ھەڵبژێرن، کایەکە یەکسان دەبێت و عادەتەن ڕاستەوخۆ کایەکە دووبارە دەکرێتەوە بۆ کۆتاییپێھێنان بە یەکسانبوونەکە. چەشنی کایەکە دەگەڕێتەوە بۆ چین و بە زیادبوونی پەیوەندی بە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بڵاوبووەوە، لەکاتێکدا بەدرێژایی کات جیاوازی جیاواز لە نیشانەکان دەردەکەون. لەناو جیھانی ئاخاوتنی ئینگلیزیدا ناوی تر بەم کایەیە وتراوە لەوانە: ڕۆوشەمبۆو و ڕیزبەندییەکانی تری سێ ماددەکە، جاروبار بە "rock" وتراوە "stone".
بەرد–وەرەقە–مەقەست زۆرجار وەکوو ڕێگەیەکی ھەڵبژاردنی دادپەروەرانە لەنێوان دوو کەس بەکارھاتووە، ھاوشێوەی شێر و خەت، وێنەکێشانی قامیش، یان ھەڵدانی بەردەزار بۆ ئەوەی ناکۆکییەک یەکلایی بکرێتەوە یان بۆ دروستکردنی بڕیاردانێکی بێلایەن. بەتەواوی جیا لە ڕێگاکانی ھەڵبژاردنی ھەڕەمەکی، ھەرچۆنێ بێت، بەرد–وەرەقە–مەقەست دەشێت بە پلەی کارزانی لەڕێگەی ناسینەوەوە و قۆستنەوەی ڕەفتاری ناھەڕەمەکی لە ڕکابەرییەکان کایەی پێ بکرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرد-وەرەقە-مەقەست پۆل:کایە ژاپۆنییەکان پۆل:کایە ناھەرەوەزییەکان پۆل:کایەکانی دەست پۆل:کایەکانی شانس پۆل:کایەکانی مناڵان
کەلووی بەرخ
چەپ|150px|وێنۆک|ھێمای کەلووی بەرخ کەلووی بەرخ ، یەکەمین کەلووی خولگەی خۆر و کەوانی ٣٠ پلەی ڕێڕەوی خۆر لە مانگی خاکەلێوەدایە.
چەپ|150px|وێنۆک|وێنەی کەلووی بەرخ
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
جەعفەری سادق
ئەبوو عەبدوڵڵا، جەعفەر کوڕی محەممەدی سادق (جَعْفَرُ ٱبْنُ مُحَمَّدٍ ٱلصَّادِقُ) (٧٠٢–٧٦٥ زایینی) ناسراو بە جەعفەری سادق ئیمامی شەشەمی مەزھەبی شیعەیە، لای ئەھلی سووننەش یەکێکە لە پیاوچاکان و زانایان.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٧٠٢ پۆل:مردووانی ٧٦٥ پۆل:ئیمامانی شیعە پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
ڤێنیزوێلا
ڤێنێزوێلا، بەفەرمی کۆماری بۆلیڤاریی ڤێنێزوێلا (بە ئیسپانی: República Bolivariana de Venezuela) وڵاتێکە دەکەوێتە کەنارەکانی باکووری ئەمریکای باشوور. ڕووبەری ڤەنزوێلا ٩١٦,٤٤٥ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ٣٠،٠٥٤،٠٠٠ کەس مەزەندە دەکرێت. وڵاتێکە خاوەنی جۆراوجۆری زیندوو زۆر بەرزە، بەو پێیەی چەندین ناوچەی ژینگەیی زۆر و ھەمەچەشن لەخۆدەگرێت کە لە چیای ئەندێسەوە دەستپێدەکات لە ڕۆژئاوا تا دەگاتە حەوزی دارستانەکانی ئەمازۆن لە باشوور، بە دەشتە فراوانەکانی لانۆس و کەنارەکانی کاریبی لە ناوەڕاستدا تێدەپەڕێت و دێڵتای ڕووباری ئۆرینۆکۆ لە ڕۆژھەڵاتی وڵات.
لە ساڵی ١٥٢٢ی زایینی، ڤەنزوێلا کەوتە ژێر داگیرکاری ئیسپانیا سەرەڕای بەرخۆدانی گەلە ڕەسەنەکانی، بەڵام بوو بە یەکێک لە یەکەم ناوچە داگیرکراوەکانی ئەمریکای ئیسپانی کە سەربەخۆیی ڕاگەیاند لە ساڵی ١٨١١ی زایینی، لەگەڵ ئەوەشدا بابەتی سەربەخۆیی پتەو و جێگیر نەبوو تا ساڵی ١٨٢١ی زایینی ڤەنزوێلاش سەربەخۆیی تەواوی بەدەستھێنا لە ساڵی ١٨٣٠ وەک بەشێک لە کۆماری فیدراڵی گران کۆڵۆمبیا. لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا، ڤەنزوێلا بەدەست گێژاوی ڕامیاری و دیکتاتۆرییەوە دەناڵێنێت، و تا سەدەی بیستەم لەلایەن کۆمەڵێک کۆدیلۆی ناوچەیی (سەرۆکە سەربازییە ڕەھا بەھێزەکان) زاڵ بوو. لە ساڵی ١٩٥٨ەوە حکوومەتە دیموکراتییەکان لە ڤەنزوێلا ھاتوونەتە سەر دەسەڵات، بەڵام پێش ئەو قۆناغە، ڤەنزوێلا تووشی ھەندێک کودەتا و دیکتاتۆری سەربازی بوو، وەک زۆربەی وڵاتانی ئەمریکای لاتین. شۆکە ئابوورییەکانی ساڵانی ھەشتاکان و نەوەدەکان بووە ھۆی قەیرانێکی ڕامیاری کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی سەدان کەس لە ئاژاوەگێڕییەکان بەناوی کاراکازۆ (مانگرتنی کاراکاس) لە ساڵی ١٩٨٩، دوو ھەوڵی کودەتاش لە ساڵی ١٩٩٢، ھەروەھا لێپێچینەوە لە سەرۆک کارلۆس ئەندرێس پێرێز بە تۆمەتی گەندەڵکردنی سامانی گشتی لە ساڵی ١٩٩٣. داڕمانی متمانە بە پارتەکانی ئێستا بووە ھۆی ھەڵبژاردنی بەرپرسی پێشووی حکوومی بەناوی ھوگۆ چاوێز وەک سەرۆکی ڤەنزوێلا لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٨ و دەستپێکردنی شۆڕشی بۆلیڤاریا، بۆ پێکھێنانی ئەنجوومەنی دامەزرێنەر لە ساڵی ١٩٩٩ و نووسینەوەی دەستوورێکی نوێ بۆ ڤەنزوێلا.
ڤەنزوێلا کۆمارێکی سەرۆکایەتی فیدراڵییە کە پێکھاتووە لە ٢٣ ویلایەت و ناوچەیەکی گەورە (کە کاراکاس دەگرێتەوە) و وابەستە فیدراڵییەکان (کە دوورگەکانی دەریایی ڤەنزوێلا دەگرێتەوە). ھەروەھا ڤەنزوێلا بانگەشەی ھەموو خاکی گویانا دەکات لە ڕۆژئاوای ڕووباری ئێسیکیبۆ و ئەم بەشە ١٥٩،٥٠٠ کم چوارگۆشەیە، ناوچەکە ناوی گواینا یان زۆنا ("ناوچەی وەرگیراو") بووە.
ڤەنزوێلا لە شارستانیترین وڵاتانی ئەمریکای لاتینییە، زۆرینەی ڕەھای خەڵکی ڤەنزوێلا لە شارەکانی باکوور دەژین، بەتایبەتی لە کاراکاسی پایتەخت کە ھاوکات گەورەترین شار و یەکێکە لە مەترسیدارترین شارەکانی جیھان. لەدوای دۆزینەوەی نەوت لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، ڤەنزوێلا یەکێک بووە لە ھەناردەکارانی نەوتی جیھان و زۆرترین یەدەگی نەوتی ھەیە. پێشتر پشتی بە سەرچاوەی جۆراوجۆری کاڵای کشتوکاڵی وەک قاوە و کاکاو دەبەست، دواتر نەوت ھەر زوو زاڵ بوو بەسەر ھەناردەکردن و داھاتی حکوومەتدا. زۆری نەوت لە ساڵی ١٩٨٠ بووە ھۆی قەیرانێکی درێژخایەنی قەرزی دەرەکی و ئابووری، کە لە ساڵی ١٩٩٦دا ھەڵاوسان گەیشتە لوتکەی ١٠٠%، و ڕێژەی ھەژاری لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ ٦٦% بەرزبووەوە، چونکە (تا ساڵی ١٩٩٨) پشکی تاک و بەرھەمی ناوخۆیی سەرتاسەری بۆ ھەمان ئاستی ساڵی ١٩٦٣ دابەزی، بەڕێژەی یەک لەسەر سێ لە لوتکەی ساڵی ١٩٧٨. بوژانەوەی نرخی نەوت لە دوای ساڵی ٢٠٠١ ئابووری ڤەنزوێلا بەرزکردەوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەرێنی بوو لەسەر خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان سەرەڕای کاردانەوەکانی قەیرانی دارایی جیھانی ساڵی ٢٠٠٨ کە دوای ئەوە جارێکی دیکە گەواھیدەری دابەزینی ئابووری بوو. بەڵام لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٠ ئابووری ڤەنزوێلا گەڕایەوە بۆ بووژانەوە، لە ئێستادا ئابووری ڤەنزوێلا لە دۆخێکی جێگیردایە لە دابەزینی ڕێژەی تاوان کە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردبوو و لە بەرزترینەکانی جیھاندایە.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١١ پۆل:ڤێنیزوێلا پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
ئیدا تاربێل
ئیدا منرڤ تاربێل (لەدایکبووی ٥ی تشرینی دووەمی ١٨٥٧؛ کۆچکردووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٤) نووسەر، ڕۆژنامەنووسی لێکۆڵەر، ژیاننامەنووس و وانەبێژێکی ئەمریکی بوو. یەکێک بوو لە سەرکردەکانی مەکراکەرەکان (زاراوەیەکە بەکاردێت بۆ ئەو کەسانەی لە ئەمریکا ریفۆرمیان دەویست و سەرکردەکانیان بە گەندەڵی تۆماتبار دەکرد)ی سەردەمی پێشکەوتن لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ و سەرەتاکانی سەدەی ٢٠ەم. لە پێنسیلڤێنیا لەدایکبووە لە سەرەتایی سەرھەڵدانی بازرگانیی نەوت، تاربێڵ بە کتێبەکەی کە ناوی مێژووی کۆمپانیایی ستاندارتی نەوت. کتێبەکە بە کۆمەڵێک وتاری زنجیرەیی لە گۆڤاری مەککلور لە ماوەی ١٩٠٢ بۆ ١٩٠٤ بڵاوکرایەوە. پێی دەوترا قەشەنگی ڕۆژنامەنووسی لێکۆڵینەوە لەلایەن مێژووناس ج. نۆرس کۆروای و ھەروەھا تاکە کتێبی کاریگەر لەسەر بازرگانی لە مێژووی ئەمریکا چاپکرابێت لەلایەن دانیێل لێرگین.
محەممەد حوسێن سەیفی قازی
محەممەد حوسێن سەیفی قازی (١٩١١-١٩٤٧) ناسراو بە حەمەحوسێن ‌خان ئامۆزای قازی موحەممەد و یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:شەھیدانی کورد
خەلیفە، مەھاباد
خەلیفە (Xelîfe، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٢ کەس لە ٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئەبوولقاسم قازی
ئەبوالقاسم قازی (١٩٠٨-١٩٤٧) ناسراو بە سەدری قازی برای بچووکتری قازی محەمەد بوو کە دوو دەورە لە لایەن خەڵکەوە کراوەتە نوێنەری پەڕلەمانی ئێران (شورای میللی). دوای تەواوبوونی کاری پەڕلەمان لەسەر ڕاسپاردەی باوکی قازی عەلی، بۆ ڕاپەڕاندنی کارە سیاسییەکان و یاری‌دانی خەڵک ھەر لە تاران مابووەوە. ساڵی ١٩٠٨ لە شاری مەھاباد لە دایکبووە و ھەر لە مەھابادیش خوێندوێتی.
پێریش، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
شەریفاوا، سەقز
شەریفاوا (Şerîfawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٥ کەس لە ١٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئێلیزابێت تەیلۆر
وێنۆک|ئیلیزابێت ئیلیزابێس تایلۆر (ماوەی ژیان:٢٧ ی شووباتی ١٩٣٢ لە لەندەن لە ئینگلستان تاکوو ٢٣ی ئازاری ٢٠١١ لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی نیویۆرک لە ئەمریکا) ھونەرمەندێکی بواری ئەکتەری سینەما بووە و بە پشیلە بەنازەکەی ھۆلیۆد ناسراوە، لە ٢٧ی شوباتی ساڵی ١٩٣٢ لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە لەندەن لەدایک بووە، لەدوای ھەڵگیرسانی شەڕی جیهانیی دووەم لە ئەمریکا جێنشین بوون، باوکی بەڕەچەڵەک ئەمریکی بووە و دایکیشی بەڕەچەڵەک ئەمریکی بووە، خاوەنی ھەردوو ڕەگەزنامەی بەریتانی و ئەمریکی بووە. ئیلیزابێس تایلۆر لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا بۆ یەکەمجار لە فیلمی ناشیۆناڵ فیلیفیت لەسەر شاشە دەرکەوتووە، لەتەمەنی ١٥ ساڵیدا بەشداری لەفیلمی سینیتا کردووە و بەپێشکەشکردنێکی جوان و بەنەرم و نیانی وەکو مێینەیەک سەرنجی بینەرانی بۆلای خۆی ڕاکێشاوە، لە ١٩ ساڵیشدا فیلمی جێگایەک لەژێر خۆری پێشکەشکردووە، بەڵام بەبەشداریکردنی لە فیلمی کلیۆپاترا ناوبانگی بڵاوبۆتەوە و میلیۆنێ دۆلاری پێداروە بەرامبەر بە فیلمە. ھەرچەندە ئیلیزابێس تایلۆر ناوبانگی ھونەری بڵابۆتەوە و ناو و وێنەی لە بەرگی گۆڤار و ڕۆژنامە جیھانێکاندا ھەبووە بەڵام ژیانی جێگیر نەبووە و لەژیانیدا ٧ جار ھاوسەرگیرێتی کردووە، سەرەتا ھاورسەرگیری لەگەڵ میلیۆنێر نیک ھیلتۆن کردووە، دواتر لەگەڵ مایکڵ وایڵدنجی ھونەرمەندی بەریتانی بەناوبانگ کردووە، پاشان شوی بە دەرھێنەری ئەمریکی مایک توود کردووە و لەڕوداوێکی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکە پیاوەکەی گیانی لەدەستداوە و ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیدی فیشەری گۆرانیبێژی جولەکەی بەناوبانگ کردووە، دوای ئەویش ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەستێرەی ھۆلیۆد ریتشارد بیرتۆن کردووە و دووجار لەیەک جیابونەتەوە و گەڕاونەتەوە بۆ ھێلانەی ھاوسەرگیرێتی.
ئیلیزابێس تایلۆر بۆ دووجار خڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرتووە و لە ٢٣ مارسی ساڵی ٢٠١١ و لەتەمەنی ٧٩ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە. پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:باشترین خانمەکتەران لە وەرگری خەڵاتی ورچی زیو پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل) پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان پۆل:چالاکوانە جووەکان پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
فۆنۆلۆجی
فۆنۆلۆجی یان واچناسی یەکێک لە لق وپۆکانی زمانەوانییە کە دەپەرژێتە سەر سیستەمی دەنگی زمان و جێ و شوێنی توخمەکانی دەنگ لە زنجیرەی وتەدا دەسنیشان دەکا. لەم لقەدا، لە بابەتی وەک دەنگ، فۆنیم، بڕگە، وشە، سترێس، نەزم (ئاھەنگ) و کێشی ھۆنراوە قسە دەکرێت.
لە حاڵێکدا کە دەنگناسی خۆ بە دیاریکردن و ساغکردنەوەی دەنگەکانی زمانەوە خەریک دەکا، فۆنۆلۆجی لە چۆنیەتی سیستەمی رێکخستنی ئەو دەنگانە دەکۆڵێتەوە. بۆ نموونە، دەنگناسی ساغیدەکاتەوە کە «ژ» دەنگێکی سەرەکییە (فۆنیم) لە زمانی کوردیدا؛ ئەو دەنگە دەنگێکی «خشۆک»ە، لە سازکردنیدا، سەری زمان دەچێت بۆ سەر سەختەمەڵاژ، پشتەوەی زمانیش بەرەو مەڵاشوو بەرز دەبێتەوە. لە لایەکی دیکەوە فۆنۆلۆجی لەوە دەکۆڵێتەوە کە دەنگی «ژ» لە کوێی وشەکاندا دێ. ھەر لەم پێوەندییەشدا، وەڵامی پرسیارێکی ئاوا دەداتەوە: بۆچی دەنگی «ژ» لەم وشانەدا ھەیە، وەکوو «کوژران»، «بکوژ»، یان «کوژراو»، بەڵام لە وشەیەکی دیکەدا، وەکوو ”کوشتن”، نییە و دەبێت بە «ش»؟ ئایا «ش» دەبێت بە «ژ» یان بە پێچەوانەوە، یان ھەردووکیان؟ ئەو جێگۆڕکەی «ش» و «ژ»، بە ھەر شێوەیەک کە ببێ، ئایا ھەر لەم چەند وشەدایە و ھەڵکەوتە، یان بە پێی یاسایەکی تایبەتە و لە وشەی دیکەشدا ڕوو دەدا؟ ئەگەر بە پێی یاسایەکە، ئەو ھەلومەرجە چییە کە ئەو یاسایە تێیدا دێتە ئاراوە؟ ئەمانە ئەو چەشنە پرسیارانەن کە فۆنۆلۆجی یان واچناسی دەیانکا و لە وەڵامەکانیان دەگەڕێ.
کەوابوو فۆنۆلۆجی لە سیستەمی رێککەوتن و رێکخستنی دەنگەکانی زمانێکی تایبەت دەکۆڵێتەوە.
لۆید ئۆستن
لۆید جەیمس ئۆستنی سێیەم (لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٥٣) فەرماندارێکی چوار ئەستێرەی خانەنشین بووی سوپای ئەمریکایە کە وەک دوازدەیەمین فەرمانداری ھێزەکانی ناوەندی ئەمریکا خزمەتی کردووە، ئۆستن یەکەمین ڕەشپێست بووە ئەم پۆستەی ھەبێت.
پێش ئەم پۆستەی ئۆستن ٣٣ھەمین جێگری فەرماندەی گشتی ھێزەکانی ئەمریکا بوو لە ٣١ کانوونی دووەمی ٢٠١٢ەوە تا ٢٢ی ئازاری ٢٠١٣ و لەگەڵ ئەوەی کۆتا فەرماندەی ھێزەکانی ئەمریکا بوو لە جەنگی ئازادیی عێراق کە لە ڕۆژی ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ کۆتایی ھات. ئۆستن ساڵی ٢٠١٦ خانەنشین بوو.
ڕۆژی ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ جۆو بایدن ڕایگەیاند کە جەنەراڵ ئۆستن وەک کاندید دیاری دەکات بۆ پۆستی وەزیری بەرگری ئەمریکا لە کابینەکەیدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣ پۆل:زیندووان
پیاوی لمەکە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
پیاوی لمەکە زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامای فەنتازیای ئەمریکییە لەسەر کتێبێکی کۆمیکی نیڵ گەیمان دروستکراوە و دی سی کۆمیکس بڵاویکردۆتەوە. زنجیرەکە لەلایەن گەیمان، و دەیڤد گۆیەر، و ئالان هێنبێرگ بۆ نێتفلیکس پێشخراوە و لەلایەن دی سی ئینتەرتەینمەنت و تەلەڤیزیۆنی وارنەر بڕازەرز بەرهەمهێنراوە. هەروەکو کۆمیکەکان، پیاوی لمەکە چیرۆکی دریم دەگێڕێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس پۆل:پیاوی لمەکە (کتێبی کۆمیک) پۆل:شەیتانەکان لەسەر تەلەڤیزیۆن پۆل:خودا لە خەیاڵدا
مادلاین ئیمی سوینی
مادلاین ئیمی سوینی (؛ ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥ - ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١) کارمەند بوو لە گەشتی ۱۱ی ھێڵی ئاسمانیی ئەمریکی لە کاتی ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوولدا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:مردووانی ٢٠٠١
یامووسووکرۆ
یامۆسۆکرۆ پایتەختی وڵاتی کۆتدیڤوارە. لە پێش یامۆسۆکرۆ، شاری ئابیجان پایتەختی ئەم وڵاتە بووە کە ئێستا ئەم شارە گەورەترین شاری کۆتدیڤوارە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتوانی یامۆسۆکرۆ، ٢٠٠,٦٥٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی - نووسراوەی 08:14, 17 July 2011
شمسە
شمسە (Şimse، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥٤ کەس لە ٧١ بنەماڵەدا بووە.
ئامبلیئۆپیا
ئەممبلیوپیا کە پێی دەوترێت چاوی تەمبەڵ، ناڕێکی بینایییە کە مێشک دەمارە ڕاگەیاندنی چاوێک دای نابەزێنێت و بەپێی کات پشت بە چاوەکەی تردەبەستێت. ئەوەش دەبێتە ئەنجامی کەمبوونی بینین لە چاوێکدا کە بە پێچەوانەوە ئاسایی دەردەکەوێت. ئەممبلیوپیا باوترین ھۆکاری کەمبوونی بینایییە لە یەک چاو دا لە نێوان منداڵان ولاوان.
شمسە
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئامبلیئۆپیا
ھۆکاری ئەمبلیوپیا دەتوانێت ھەر حاڵەتێک بێت کە لە منداڵیدا دەست لە تەرکیز کردن وەربدات. ئەمە لە ڕێکخستنی خراپی چاوەکان دروست دەبێت، چاوێک شێوەیەکی نائاسایی ھەبێت کە ئەمەش تەرکیز کردن قورسدەکات، چاوێکیان کزتر یان تیژتربێت لەوی تر، یان تەڵخبوونی ھاوێنەی یەکێک لە چاوەکان، بینین یەکسەر ناگەڕێندرێتەوە، چونکە میکانیزمەکە مێشکیش لەخۆدەگرێت. ئەممبلیوپیا دەکرێت زەحمەت بێت بۆ ئەوەی بتوانرێت ئاشکرا بکرێت، بۆیە تاقیکردنەوەی بینین بۆ ھەموو منداڵانی دەوروبەری چوار بۆ پێنج ساڵ پێشنیار کراوە
دۆزینەوەی پێشوەخت ئەگەری سەرکەوتنی چارەسەرزیاتر دەکات. ڕەنگە تەنھا چاویلکە پێویست بێت بۆ چارەسەرکردن لە ھەندێک منداڵ. ئەگەر ئەمە کاریگەر نەبوو، ئەوا ئەو چارەسەرانەی کە ھانی منداڵ دەدەن یان ناچاری دەکەن کە چاوی لاوازتر بەکار بھێنیت، بەکار دەھێنرێ ئەمە دەکرێت بە بەکارھێنانی (چاوبەست) یان بە بەکارھێنانی پینە یان دانانی ئەترۆپین لە چاوی بەھێزتردا. بەبێ چارەسەر، ئەممبلیوپیا بەشێوەیەکی ئاسایی بەردەوام دەبێت. چارەسەر بۆ مرۆڤی پێگەیشتوو کەمتر کاریگەرە.]
نیشانەکانی
زۆر کەسی بە ئەمبلیوپییەوە، بە تایبەتی ئەوانەی تەنیا شێوەیەکی سووک ھەیانە، ئاگاداری ئەوە نین کە ئەو پشێوییەیان ھەیە تا لە تەمەنێکی گەورەتردا تاقیدەکرێنەوە، چونکە ئەو تێڕوانینەی لە چاوی بەھێزتردا ھەیە ئاسایییە. ئەو کەسانەی کە ئەمبلیۆپیاییان ھەیە، بەشێوەیەکی ئاسایی بینایییەکی لاوازی ستێریۆییان ھەیە، چونکە پێویستی بە ھەردوو چاو ھەیە. ڕەنگە زیاتر لەسەر چاوی زیانلێکەوتوو، ناسینەوەی شێوازی خراپتر، کەم ھەستی بینایی و ھەستیارییەکەی نزمترە بەرامبەر ڕوناکی و جوڵ.
ئەممبلیوپییا بە چەند نائاسایییە کردارێکەوە لە بینینی بۆشایی دا دەناسرێ، لەوانە کەمکردنەوە لە ئاستی بینین، کاری ھەستیاری گونجاندنی ڕەنگ (کۆنتراست)، و ھەروەھا شێواندنی بۆشایی، کارلێکی نائاسایی و تێکچوونی دۆزینەوەی ھاوسێ. جگە لەوەش، ئەو کەسانەی کە ئەمبلیوپییان ھەیە بەدەست نائاسایییە دووربینەکانەوە وەک نەداریی و کۆکراوەی ی دووگۆشەیی نائاسایی، ئازار دەچێژێت. ھەروەھا بینینی ناوەندی لە ئەمبلیوپدا قەرەباڵغترە لە بینینی ناوەندی لە چاودێری ئاسایید.
ئەو کەسانەی کە ئەمبلیوپییان ھەیە ھەروەھا کێشەی بینینی دووریان ھەیە وەک تێڕوانینی قووڵی یرۆسۆکۆپیکی (مجسامی) سنووردار و زۆربەی کات زەحمەتی بینینی وێنە سێ ڕەھەندییەکان لە وێنەی شاراوەی ستریۆسکۆپیکیدا ھەیە وەک ئۆتۆستریۆگرام. ١٥] تێڕوانین لە قووڵایی، لە نیشانەی تاکرەوی وەک قەبارە و ڕوانگە و پاڕالەکسی جووڵە بە ئاسایی دەمێنێتەوە.
ھۆکارەکانی توشبوون
سترابیسمیک: بە سترابیسموس (چاوی بێ سەروبەر).
شکاندن: بە ئەنیساترۆپی (جیاوازی پلەیەکی دیاریکراو لە نزیک بینی، دووربینی، یان ئەستیگماتیسم)
یان بە بڕی بەرچاو یان نایەکسانی لە نێوان ھەردوو چاودا.
بێبەشکردن: بە بێبەشکردنی بینین زوو لە ژیاندا بەھۆی ناڕێکی ڕێگر لە بینین وەک کاتارێتی زگماکی.
ستاربیسمەز
سترابیسموس ھەندێک جار بە ھەڵەش دەگوترێت چاوی تەمبەڵ، حاڵەتێکە کە چاوەکان بە ھەڵە لێکدەترازێن. سترابیسموس بە زۆری دەبێتە ھۆی بینینی ئاسایی لە بینینی پەسەندکراو (یان " ھاوەڵ ") چاو (ئەو چاوانەی کە کەسەکە پێی باشە بەکاری بھێنیت)، بەڵام ڕەنگە ببێتە ھۆی بینینی نائاسایی لە لاڕێیانی چاو بەھۆی جیاوازی ئەو وێنانەی لە دوو چاوەوە بۆ مێشک دەگوازرێتەوە، بینین دوو چاو لەسەر یەک ئامانج چاک نەکرانەوە. چونکە دوو چاو لەسەر یەک شت جێگیر نین. . مێشکی منداڵان زیاتر دەمارەپلاستیکە، بۆیە ئاسانتر دەتوانێت بە کپکردنی وێنەکان لە یەکێک لە چاوەکان خۆی بگونجێنێت، کە دوو بینین (ئاممبلیۆپیا) لادەبات ئەم وەڵامە پلاستیکییەی مێشک، دەبێتە ھۆی پچڕانی گەشەی ئاسایی مێشک، دەبێتە ھۆی ئەمبلیوپی. [بەلگەکردن پێویستە] بەڵگەکانی ئەم دوایییە ئاماژە بە ھۆکاری ھەڵبەز و داکشان دەکات لەگەڵ تێکردنی بۆ ناو تۆڕی بینین.
ئەمبلیوپیستای سترابیسمی دەکرێت بە ڕوونکردنەوەی وێنەی بینراو بە چاویلکە، یان ھاندانی بەکارھێنانی چاوی ئەمبلیوپیک لە کاتێک چاوبەست لەسەر چاوی زاڵ ھەبێت یان پێڵوکردنی دەرمانسازی چاوە باشترەکە. پێڵوکردن بە زۆری بریتییە لە بەکارھێنانی قەپەکانی ئەترۆپین بۆ ئیفلیجکردنی کاتی یافڵچەی شوێنی حەوانەوە، کە ئەمە وا دەکات بینایی لە چاوی باشدا لێڵ بێت. ھەروەھا شێر کەم دەکات ئەمە یارمەتی دەدات بۆ ڕێگریکردن لە ھەر بێزارکردنێک کە پەیوەندی بە لەبەرکردنیچاوبەست ھەبێت، ھەرچەندە ھەندێک جار بەکارھێنانی بەربوونەوەی چاو دەبێتە ھۆی بەرەنگاربوونەوەی خۆ تەرازووکردنی ئۆکلار ەکە لەوانەیە بە میتۆدی نەشتەرگەری یان نانەشتەرگەری چارەسەر بکرێت، بەپێی جۆری سترابیسموس.
ڕیفراکتیڤ
ئەمبلیوپیای سەرھەڵگر لەوانەیە لە ئەنیسۆمترۆپییەوە (ھەڵەی نابەرابەری لە نێوان دوو چاودا) لێبێت ئەنیسەترۆپی کاتێک ھەیە کە جیاوازی لە ھێزدا ھەبێت لە نێوان ھەردوو چاودا. ئەو چاوەی کە بە شێوەیەکی ئاسایی وێنەی ڕوونتر بۆ مێشک دابین دەکات، دەبێتە چاوی زاڵ. ئەو وێنەیەی لە چاوەکەی تردا ھەیە لێڵ دەبێت، کە لە ئەنجامدا دەبێتۆ ھۆی گەشەی نائاسایی لە نێو کۆئەندامی بینین دا. ئەمبلیوپی ڕیفراکتیڤ کەمتر لە ئەمبلیوپی سترابیسمیکی سەختترە و بە زۆری فەرامۆشدەکرێت لەلایەن پزیشکە چاودێرییە سەرەتایییەکانەوە بەھۆی کەمتر دەرکەوتنی دراماتیکی و نەبوونی دەرکەوتەی جەستەیی ئاشکرا، وەک لەگەڵ سترابیسموس بەوەی کە ڕاستکردنەوەی ناچالاک لە نایۆسەمیترۆپی بەھۆی دیمەنی بە شێوەیەکی ئاسایی دەبێتە ھۆی گەورەبوونی وێنەی جیاواز لە ھەردوو چاو، کە لەوانەیە بە پێچەوانەوە بینینی دوو چاوی لێبگرن، ڕاستکردنەوەیەکی بەرییەککەوتن بە بەکارھێنانی لێنزی بەردەنگ ڕەچاو دەکرێت. ھەروەھا بژاردەیەکی چارەسەرە، بە تایبەتی ئەگەر ڕێوشوێنێکی ئاسایی بەھۆی ئەنیسێکۆنیا یان نەبوونی پابەندبوون یان ھەردووکیان ەوە شکستی ھێنابێت.