cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بەرزی
alt=دووریەکانی درێژی و بەرزی و پانی لەسەر لاکێشەیەکی سێ ڕەھەندی|وێنۆک|دووریەکانی درێژی و بەرزی و پانی لەسەر لاکێشەیەکی سێ ڕەھەندی بەرزی، بەرزایی، یان بڵندی پێوەرێکە بۆ پێوانی دوورییەکی ستوونی (عامودی) بەکاردێت، یان لە پۆتان بە مەودا ناودەبرێ کە ھێمای پیتی (Y) یان (ص) ی بۆ کراوە بۆ نموونە باس لە بەرزی تەنێک یان کەسێک بکات لە باری ستوونی وەکوو:
لە بیرکاریدا، بەرزایی یەکێکە لە سێ ڕەھەندکان لەگەڵ ئەوانی تر: درێژایی و پانایی بە یەکەی مەتر (meter) دەپێورێن لە سیستەمی نێودەوڵەتی (SI). وێنۆک|بەرزی چەند باڵەخانە و چیا و فڕۆکەیەک بەکارھێنانەکانی بەرزی لە بیرکاری و فیزیا و زانستەکانی تردا زۆرە، بۆ نموونە بەکاردەھێنرێت بۆ دۆزینەوەی قەبارەی تەنێک، بە نموونە قەبارەی شەشپاڵوو یاساکەی بریتییە لە (قەبارە= درێژی x پانی x بەرزی)
مستەفا خوڕەمدڵ
مستەفا خوڕەمدڵ (لەدایکبووی ١٩٣٦ لە مەھاباد - مردووی ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٠) نووسەر، وەرگێڕ، تەفسیرکەری قورئان و ئیسلامناسی کورد بوو. مستەفا خوڕەمدڵ ساڵی ١٣١٥ی کۆچیی ھەتاوی لە گوندی دێبوکر لە دایک بوو و ٤ی جۆزەردانی ١٣٩٩ کۆچی دوایی کرد.
بەرزی
سەرچاوەکان
پۆل:درێژایی
مستەفا خوڕەمدڵ
سەرچاەرکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان پۆل:موسڵمانانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی موسڵمان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی مەھاباد
یەکەکانی پێوان
وێنۆک|300px|مەزرینگەی پێشووی کێشەکان و پێوانەکان لە [[لەندەن.]] یەکەی پێوان ھەندێکی دیاریکراوە لە چەندێتییەکی فیزیکی کە بە پێکھات پێناسە و پەسەند بووە و وەکوو ستانداردێک بۆ پێواندنی ھەر ھەندێکی دڵخواز لە ئەو چەندێتییە کەڵکی لێ وەردەگیردرێت.
بۆ ھەر یەکە ھێما تایبەت دەدرێت کە نیشاندەری ئەو ھەندە دیاریکراوەیە لە چەندێتییە فیزیکییەکە. لە پێواندندا، ژمارەیەک دەخرێتە پێش یەکەکە کە دەڵێت چەندجار ھەندە لەپێشەوە دیاریکراوەکە مەبەستە.
بۆ نموونە، درێژایی چەندێتییەکی فیزیکییە. مەتر یەکەی درێژایییە کە نیشاندەری درێژایییەکی لەپێشەوە پەسەندبووی دیاریکراوە. ھێمای مەتر پیتی mە. کاتێ دەڵێین ١٠ مەتر یان ١٠m ڕێک مەبەستمان ئەوەیە کە: ١٠ جار ئەو درێژایییە لەپێشەوە پەسەندبووە کە پێی دەوترێت مەتر.
پۆل:یەکەکانی پێوان پۆل:یەکە کۆنەکانی پێوان پۆل:سیستمەکانی یەکەکان
١١٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خەرمانان
خەرمانان یان جۆخینان ناوی کوردیی شەشەمین مانگی ساڵ و سێیەم مانگی ھاوینە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا شهریوری پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.
فرانچێسکۆ تۆتی
فرانشیسکۆ لۆرینزۆ تۆتی (بە ئیتاڵی: Francesco Totti) لە ساڵی١٩٧٦ لە شاری رۆمای ئیتاڵی بە تایبەتی لە ناوچەی بۆرتۆ میترونیا لە دایکبووە، باوکی تۆتی رۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە ژیانی ئەو یاریزانە و یارمەتیەکی زۆری داوە، دایکی تۆتی کە ناوی فیوریلا یانەی رۆمای زۆر خۆش دەوێ یارمەتیکی زۆری داوە تا گەیشتۆتە ئەو ئاستە. کە تەمەنی گەیشتە (٥) ساڵ دایک و باوکی سوور بوون لەسەر ئەوەی بیبەنە یانەیەک ، تۆتی لە تەمەنی (٥) ساڵیدا پەیوەندی بە یانەی فورتیتودو کرد، کاتی مناڵی تۆتی جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ مناڵانی دیکە ھەبوو، فیوریلای دایکی دەڵێ تۆتی کوڕم مناڵێکی سادە نەبوو و بە پێچەوانەی ھەموو مناڵێکی جیھان بوو ھیچ کاتێک سەیری کارتۆن و وێنەی جولاوی نەدەکرد و گرنگیەکی زۆری بە تۆپی پێ دەدا، ساڵی (١٩٨٦) یەکەمین ھەنگاوی تۆتی بوو لە ژیانی وەرزشی دوای ئەوەی پەیوەندی بە یانەی لودیجیانی کرد و ھەر لەوێ بەخێرایی ئاستی بەروە لوتکە رۆیشت ھەردوو یانەی رۆما و لازیۆ ھەوڵیان دا بۆندی لەگەلچدا ببەستن سەرەرای ئەوەی تەمەنی (١٠) ساڵ بوو، لە (٢٨)ی مارسی ساڵی (١٩٩٣) کە یەکەمین یاری بوو بۆ تۆتی لەگەڵ تیپی یەکەمی یانەی رۆما بەرامبەر یانەی برێشیا.
خەرمانان
ئەمانەش ببینە
پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی ٠٦ *
فرانچێسکۆ تۆتی
کە لۆرینزۆ تۆتی تەمەنی گەیشتە (١٤) ساڵی لەگەڵ برادەرە مناڵەکانی چاویان بە سەرۆکی یانەی رۆما فیولایان کەوت و لەسەرووی ھەموویان زۆر قسەی لەگەڵ تۆتی کرد و داوای لێکرد کە زیاتر ھەوڵ بدات و ئەم قسەش زیاتر ورەی تۆتی بەرزکردەوە و لە (٢٨)ی مارسی ساڵی (١٩٩٣) لۆرینزۆ تۆتی لەتەمەنی (١٧ ) ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ یانەی رۆمادا ئەنجامدا ، ھەر لەو کات و ساتەدا دەوری تۆتی لە یانەی رۆما و ھەڵبژاردەکانی ئیتاڵیا بە دیار کەوت و بۆندێکی وەکو یاریزانێکی پێشەگر مۆرکرد وەکو یاریزانێکی پێشەگر مامەڵەی لەگەڵدا بکرێ، نزیکترین پاڵەوانیەتی لە دڵی تۆتی مۆندیالی (٢٠٠٦) بوو کە گەیشتە بەرزترین ئاستی و بووە خۆشحاڵی گەڵی ئیتاڵیا. ئیملاری بلازی شاجوانی ئیتاڵیای پێشوو و بێژەری تەلەڤزیۆنی ئیتاڵیا،لە دوای ئەوەی کە ناوبانگی وەرزشی تۆتی سەرنجی رادەکێشێت دەبێە ھاوسەری و پاشان تۆتی فلیمی ئاھەنگی ھاوسەریەکەیانی بە (سی ھەزار) یۆرۆ فرۆشت کە تیاییدا بنەماڵەی ھەردوو لا و برادەران و ھاندەرانی یانەی رۆما ئامادەبوون، سەبارەت بە ئیلاری دەڵێت: ئیلاری دوو گوڵی جوانی پێشکەش کردم ئەویش ھەردوو منداڵەکانمان ( تریستیان و شانێل )بوون کە دوو منداڵی ئازیز و خۆشەویستن لەلام.
فرانچیسکۆ تۆتی بەئەستێرەی ئەستێرەکانی ڕۆما دادەنرێت و بەخۆشەویسترین کەسایەتی شاری ڕۆما و بەناوبانگترینیانە،لە ٢٧/٩١٩٧٦ لە ڕۆما لەدایکبووە،تۆتی بەر لەوەی یاریزانی ڕۆما بێت،بەئەمەکترین ھاندەری یانەکەیەتی و لەبەر خۆشەویستی بێسنووری بۆ یانەکەی بۆندی چەندین یانەی بەناوبانگی جیھانی ڕەتکردووەتەوە لەپێشیانەوە ڕیاڵ مەدرید،یۆڤانتۆس، میلان،ئەنتەر میلان و مانچستەر یونایتد…ئەو یاریزانی ژمارە ‌یەک و گۆڵکەر و خاوەنی زۆرترین نازناوە لەمێژووی یانەکەدا. “ئیر پوپۆنی” کە ھاندەرانی یانەکەی لەخۆشەویستیاندا بۆی وای پێدەڵێن بە یەکێک لەمەزنترین یاریزانانی سەردەمەکەی خۆی دادەنرێت و ھەروەھا باشترین یاریزانە لەمێژووی یانەکەیدا. تۆتی لەژیانی وەرزشی خۆیدا بەچەندین نازناوی جۆراوجۆر شادبووە کە گرنگترینیان بەدەستھێنانی جامی جیھانی ٢٠٠٦ و خولی ئیتاڵی و کوپا ئیتاڵیا و …
تۆتی لە شارۆچکەی پۆرتا میترۆنیای سەر بەشاری ڕۆما لەدایکبووە و ساڵانی سەرەتایی تەمەنی ھەر لەوێ بەسەربرد.تۆتی جۆسێپی جیانینی کاپتنی پێشووی یانەی ڕۆمای بەسەرمەشقی خۆی دەزانی و دەیویست کە گەورەبێت،ڕێچکەی ئەو یاریزانە مەزنە بگرێت و ژیانی وەرزشی لەڕۆما دەستپێبکات و ھەر لەوێ کۆتایی پێبھێنێت.تۆتی لەگەڵ منداڵانی لەخۆی گەورەتر بەشێوەیەکی بەردەوام یاریی دەکرد…تۆتی یەکەم ھەنگاوی ڕاستەقینەی بەرەو جیھانی تۆپی پێ لەگەڵ یانەی فۆرتیۆدۆ بوو،بەھۆی نزیکیی بارەگای ئەو یانەیە لەماڵی خۆیانەوە و ھەروەھا ھەندێک لەھاوەڵانی لەھەمان یانە یارییان دەکرد،تۆتی سەرەڕای بچووکی تەمەنی لەچاو یاریزانە لاوەکانی دی،بەڵام ھەر زوو بەھرە و توانای لە یارییکردن بەتۆپ و بڕینی یاریزانان و ژیری وی لەپاسی درێژ دەرکەوت،بۆیە بووە جێی سەرنجی زۆرێک لەیانە وەرزشییەکان و ئەکادیمیای وەرزشی یانەکانی میلان و ئەنتەر و لازیۆ،بەڵام یانەی لۆدیجیانی توانیان لەڕێی باوکییەوە تۆتی ڕازی بکەن بەپێدانی ڤێلایەک بۆ نیشتەجێ بوون تیایداو دۆزینەوەی کارێک بۆ باوکی…پاش دوو ساڵ یارییکردن لەگەڵ یانەی لۆدیجیانی،کاتی ئەوە ھاتبوو تۆتی بەرەو جیھانی پیشەگەری ھەنگاو بنێت و بچێتە یەکێک لەیانەکانی بەشدار لە کاڵچیۆ…لەشاری ڕۆما ھەردوو یانەی ڕۆما و لازیۆ ھەبوو،لەبەربوونی پەیوەندییەکی پتەوی دۆستانە فەرمی لەنێوان یانەی لۆدیجیانی و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری یانەی لازیۆ،بەڵام خانەوادەکەی تۆتی بەتایبەتی دایکی و ئەمیدیۆ مێرۆنی،ئاراستەی تۆتی ـیان بەرەو یانەی ڕۆما گۆڕی و بووە سەرەتای دەرکەوتن و گەشانەوەی ئەستێرەی بەختی تۆتی. 200px|thumb|left|فڕانشیسکۆ تۆتی ئەستێرەی گورگەکان [[ڕۆما]]
تۆتی لەگەڵ ڕۆما،پاشان ڕۆما..دواتر ھەر ڕۆما
تۆتی ئەو کاتەی چووە ڕیزی لاوانی یانەی ڕۆما تەمەنی تەنھا ١٣ ساڵ بوو،لەو ماوەیەدا تۆتی بەقۆناغی پێگەیشتنی تەواودا ڕۆیشت و بەتەواوی ئامادەبوو بۆ ھەنگاوی دواتری،ساڵێک دواتر،واتا لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا سەرۆکی مێژووی یانەی ڕۆما دینۆ ڤیۆلا ئاھەنگێکی بۆ ڕێکخستن بەھۆی بوونیان بەپاڵەوانی پێشبڕکێی “لاوانی داھاتووی ئیتاڵیا” و لەو ئاھەنگەدا ڤیۆلا بە تۆتی گووت:بیستوومە کە یاریزانێک نایابی،من لەداھاتوودا چاوەڕوانت دەکەم”.پاش سێ ساڵ یاریی کردن لەڕیزی لاوانی یانەکە،ڤۆیادین بۆشکۆڤ بۆ یەکەمجار تۆتی بانگھێشتکرد بۆ ئەوەی یەکەم یاریی فەرمی خۆی لەگەڵ ڕۆما بکات لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا بەرامبەر یانەی بریشیا کە بەدوو گۆڵی بێبەرانبەر یارییەکەیان بردەوە لە ٢٨/٣/١٩٩٣…ساڵانی دواتر،تۆتی زیاتر ھەلی یاری کردن و نمایش کردنی تواناکانی بۆ ھەڵکەوت و یەکەم گۆڵی خۆی لەگەڵ ڕۆما لە ٢٤ ی ئەیلولی ١٩٩٤ کرد کەگۆڵی یەکسانبوونی یانەکەی بوو لەگەڵ یانەی فۆجیا.تۆتی لەساڵانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ ھەلی زیاتری یاریی کردنی پێدرا و توانی ١٦ گۆڵ تۆمار بکات.لە ١٩٩٧ ـەوە شارەی کاپتنی یانەی ڕۆمای پێدرا و وەکو سمبوڵ ێک لەلایەن ھاندەرانەوە سەیر دەکرا،زدینک زیمان-ی ڕاھێنەری ئەو کاتەی ڕۆما بە پلانی ٤-٣-٣ـی ھێرشبەریی یاریی دەکرد و تۆتی وەکو یاریزانی باڵی چەپ یاریی پێدەکرا،لەو دوو ساڵەدا لەگەڵ ئەو ڕاھێنەرە توانی ٣٠ گۆڵ تۆماربکات. ھەرچەندە تۆتی بۆ دوا یارییەکانی جامی جیھانی ١٩٩٨ـی فەڕەنسا بانگھێشت نەکرا،بەڵام خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی تازەھەڵکەوتووی وەرزی ١٩٩٨-١٩٩٩ـی پێدرا.
٢٠٠٠-٢٠٠١ ،تۆمارکردنی سەروەریی
پاش ئەوەی ڕاھێنەری بەئەزموون(فابیۆ کاپێللۆ)بووە ڕاھێنەری ڕۆما،داوای لە فرانکۆ سینسی باشترین سەرۆکی یانەی ڕۆما لەمێژوودا کرد کە چەند یاریزانێکی بۆ دابین بکات بۆ ئەوەی خولی ئیتاڵی بۆ بەدەستبھێنێت،سینسی داواکەی کاپێللۆی بەجێھێنا و باتیستوتا و واڵتەر ساموێلی بۆ کڕی کە ئەوەی یەکەمیان لەگەڵ تۆتی بوونە ترسناکترین دوانەی خولی ئیتاڵی و تۆتی بەتۆمارکردنی ١٣ گۆڵ توانی سەرکردایەتی یانەکەی بکات بۆ بەدەستھێنانی خولی ئیتاڵی بۆ دووەمجار لەمێژووی ڕۆمادا.لەھەمان ساڵدا جامی سوپەری ئیتاڵی”سوپەر کوپا ئیتالیانۆ”ـی بەدەستھێنا و بە سێ گۆڵی بێبەرامبەر لەیانەی فیۆرێنتینا یان بردەوە کە تۆتی یەکێک لە گۆڵەکانی تۆمارکرد…لەساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠٠١ تۆتی بەباشترین یاریزانی ئیتاڵیا و خولی ئیتاڵی ھەڵبژێردرا.لە وەرزی دواتردا ھێندەی نەمابوو بۆ ساڵی دووەم لەسەر یەک تۆتی و جیالۆڕۆسۆییەکان نازناوی خولی ئیتاڵی بەدەستبھێنن،بەڵام یانەی یۆڤانتۆس تۆرینۆ بەھۆی ژیری مارچیلۆ لیپی ـیەوە نازناوەکەیان لەژێر دەست دەرھێنان. لەساڵانی دواتردا تۆتی لەشێوە پلانی ٣-٥-٢ ـدا وەکو ھێرشبەری دووەم یاریی دەکرد،توانی ٢٠ گۆڵ تۆماربکات لەو وەرزەدا”٢٠٠٣-٠٤″ و پلەی دووەمیان لەدوای یانەی میلان بەدەستھێنا و ھەروەھا بۆ دووەمجار بەباشترین یاریزانی ساڵ لە ئیتاڵیا ھەڵبژێردرا.وەرزی ٢٠٠٤-٠٥ بۆ ڕۆما و تۆتی زۆر ناخۆش بوو،چونکە کاپێللۆ لەڕۆما ڕۆیی لە یۆڤانتۆس لەنگەری گرت،بەھۆی گۆڕینی چوار ڕاھێنەر تەنھا لەو وەرزەدا ڕۆما پلەی ھەشتەمی بەدەستھێنا،لە ٣/١٠/٢٠٠٤ تۆتی گۆڵی ١٠٠ ھەمینی خۆی لەیانەی ئەنتەرمیلان تۆمارکرد،دوو دواتر،لە ١٩ی کانوونی یەکەم فرانچیسکۆ بووە گۆڵکەری یەکەمی ڕۆما لەمێژووی خولی ئیتاڵیدا بە تۆمارکردنی گۆڵی ژمارە ١٠٧ لەدژی یانەی پارما،بەو گۆڵە تۆتی توانی ڕیکۆردی ڕۆبێرتۆ پرۆزۆی یاریزانی پێشووی یانەکەیان بشکێنێت.
تۆتی وەکو ھێرشبەر لەگەڵ سپالێتی
لە وەرزی ٢٠٠٥-٠٦ لۆچیانۆ سپالێتی پۆستی ڕاھێنەرایەتی ڕۆمای گرتە دەست و پلانی یاریی کردنی یانەکەی بۆ ٤-٢-٣-١ گۆڕی،لەو پلانەدا تۆتی وەکو ھێرشبەر یاریی دەکرد،بەڵام تەکتیکی سپالێتی ئەوەبوو کەتۆتی بگەڕێتە دواوە و وەکو ھێرشبەری نادیار یاریی بکات و پاس بدات و گۆڵ بکات و …ئەو پلانە ڕێخۆشکەر بوو بۆ ھێرشبردن لەلایەن یاریزانانی ناوەندی ھێرشبردن بەھۆی گەڕانەوەی تۆتی بۆ ناوەندی یاریگا کە ببووە ھۆی سەرلێشێواوی بەرگریکارانی تیپی بەرامبەر.تۆتی لەو شێوەپلانەدا توانی گۆڵی زیاتر تۆماربکات،بەجۆرێک ١٥ گۆڵی لە ٢٤ یارییدا تۆمارکرد و یانەکەی ١١ یاریی یەک لەسەر یەکی بەو پلانە نوێیە بردەوە.
لە ١٩/٢/٢٠٠٦ تۆتی لەیاریی یانەکەیدا بەرامبەر ئیمپۆلی بەسەختی لەلایەن ڕیچارد ڤانجیلی ـیەوە لێیدرا کە بووە ھۆی ئەوەی مەترسی دوورکەوتنەوەی لەجامی جیھانی ٢٠٠٦ ـی لێبکرێت،بەڵام دواتر لە ١١/٥/٢٠٠٦ لەپێکان گەڕایەوە و لەیاریی کۆتایی کوپا ئیتاڵیا وەکو یاریزانی یەدەگ یاریی پێکرا کە یارییەکەیان بەئەنجامی ٣-١ لە ئەنتەرمیلان بردەوە.
وەرزی ٢٠٠٦-٠٧ بۆ تۆتی وەرزێکی زۆر تایبەت بوو چونکە سەرقافڵەی گۆڵکەرانی ئیتاڵیا و ئەوروپای بە ٢٦ گۆڵ گرت،و یانەی ڕۆما ئەو وەرزەی بە پلەی دووەم تەواوکرد پاش ئەنتەرمیلانی یەکەم و پاڵەوان،بەڵام لەیاریی کۆتایی کوپا ئیتاڵیادا تۆڵەیان لە نێرادزۆری”ئەنتەرمیلان”کردەوە و بوونە پاڵەوانی جامی ئیتاڵیا ٢٠٠٧ .ھەروەھا خەڵاتی پێی ئاڵتوونی وەکو سەرلیستی گۆڵکەرانی ئەوروپای پێبەخشرا. تۆتی گۆڵی ژمارە ٢٠٠ ـەمینی خۆی لەگەڵ ڕۆما لە یانەی تۆرینۆ لە کوپا ئیتاڵیا تۆمارکرد لە ١٦/١/٢٠٠٨ ،وە خەڵاتی باشترین یاریزانی ئیتاڵیای پێبەخشرا بۆ جاری پێنجەم لەژیانی وەرزشی خۆی لەھەمان ساڵدا.نیوەی دووەمی ئەو وەرزە بەھۆ‌ی بەپێکانەوە لە ئەژنۆی ڕاستیدا نەیتوانی ھیچ یارییەک بکات و ماڵئاوای لەو وەرزە کرد.ھەر لەو وەرزەدا یانەی ڕۆما جامی ئیتاڵیای بەدەستھێنا بەبردنەوە لەیانەی ئەنتەرمیلان بەئەنجامی ٢-١،ھەرچەندە تۆتی بەھۆی پێکانەوە یاریی نەکرد،بەڵام ڕێگەی پێدرا بە سیفەتی کاپتنی یانەکە جامەکە بەرزبکاتەوە،بۆیە تۆتی بە بەدەستھێنانی ئەو نازناوە بووە سەرکەوتووترین یاریزان لەڕووی نازناوەوە لەمێژووی یانەی ڕۆمادا.
تۆتی و ھەڵبژاردەی نیشتیمانی
تۆتی لەسەرەتادا لەچوارچێوەی پاڵەوانێتی یوفا(جامی یەکێتی ئەوروپا) بۆ ھەڵبژاردەکان بۆ خوار تەمەن ٢١ ساڵ ‌کاروانی یارییە نیشتیمانییەکانی دەستپێکرد،دوای یاریی کردن لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئیتاڵیای ژێر ١٩ ساڵ و ژێر ٢١ ساڵ،بۆ یەکەمجار تۆتی بانگھێشتی ڕیزی یەکەمی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا کرا لەپاڵاوتنەکانی گەیشتن بە یۆرۆی ٢٠٠٠ و یەکەم یاریی خۆی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سویسرا کرد لە ١٠/١٠/١٩٩٨.
یۆرۆی٢٠٠٠
200px|thumb|left|تۆتی لەدەرەوەی یاریگا
جامی جیھانی ٢٠٠٢ و یۆرۆی ٢٠٠٤
ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا و تۆتی لە جامی جیھانی ٢٠٠٢ ی کۆریا و یابان بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو لەقۆناغی ١٦ ھەڵبژاردەیی بەھەڵبژاردەی کۆریای باشوور دۆڕان و کرانە دەرەوە،لەو یارییەدا بەھەموو پێوەرێک ناوبژیوان بڕیارەکانی دژی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو،بێ ھیچ ھۆکارێکی دیاریی کراو تۆتی کارتی سووری پێدرا و گۆڵێکی تەواوی تۆماسی ڕەتکردەوە…لە یۆرۆی ٢٠٠٤ـی پورتوگالدا،تۆتی ڕەفتارێکی نەشیاوی نواند و تفێکی لە کریستیان بۆڵسن-ی یاریزانی ھەڵبژاردەی دانیمارک کرد،بەھۆیەوە تۆتی بۆ سێ یاریی ڕاگیرا و لەئاکامدا بووە ھۆی چوونە دەرەوەی ئیتاڵیا لەقۆناغی یەکەم.
جامی جیھانی ٢٠٠٦
تۆتی تازە لەپێکان گەڕابۆوە،بەڵام توانی لەگەڵ ھاوڕێکانیدا ئاستێکی بەرز پێشکەش بکەن،تۆتی لەو مۆندیالەدا لەدوای لۆکا تۆنی-ـیەوە وەکو ھێرشبەری دووەم لەلایەن مارچیلۆ لیپی ڕاھێنەرەوە یاریی پێدەکرا،لەقۆناغی ١٦ ھەڵبژاردەییدا،تۆتی تاکە گۆڵی بردنەوەی لە دوا خولەکی یارییەکەدا لە ھەڵبژاردەی ئوستورالیا تۆمارکرد و پاش گەیشتنیان بەیاریی کۆتایی بە لێدانە یەکلاکەرەوەکانی خاڵی سزا لە ھەڵبژاردەی فەڕەنسایان بردەوە وجامەکەیان بۆ جاری چوارەم بۆ ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا و بۆ جاری یەکەم لەژیانی وەرزشی خۆیدا بەدەستھێنا.ھەر پاش تەواوبوونی جامی جیھانی تۆتی وازھێنانی یەکجارەکی خۆی لەیاریی نێودەوڵەتی ڕاگەیاند و تاکو ئێستا لەبڕیارەکەی پاشگەزنەبووەتەوە.
ژیانی تایبەتی
ئیلاری بلاسی،خێزانی فرانچسکۆ تۆتییە و نمایشکاری جلوبەرگە،لەڕابردوودا وەکو بێژەری تەلەفیزیۆن بووە و چەندین بەرنامەی جیاوازی پێشکەش و ئامادەکردووە لەکەناڵی میدیاسێت.منداڵی یەکەمیان ناوی کریستیانە و لە ٦/١١/٢٠٠٥ لەدایکبووە،منداڵی دووەمیان کە کچە “شانێڵ”ـی ناوە و لە ١٣/٥/٢٠٠٧ لەدایکبووە.ڕیکاردۆی برای تۆتی،کەلەڕابردوودا یاریزان بووە،ئێستا بەڕێوەبەری کارەکانێتی.ھەروەھا تۆتی قوتابخانەیەکی تۆپی پێ بەڕێوەدەبات بە ناوی”ژمارە ١٠″ کە ھێمایە بۆ ژمارەی درێسەکەی خۆی و،تیمێکی پێشبڕێکێی مۆتۆڕسکیلی ھەیە بەناوی”باشترین(خوازراوترین)یاریی تۆتی”،ئەوەیش عەشقی بێسنووری تۆتی بۆ پێشبڕکێی مۆتۆڕسکیل دەردەخات. تۆتی لەساڵی ٢٠٠٣ بووە نوێنەری نیازپاکی یونیسێف،ھەروەھا لەگەڵ فیفا دا ھەڵمەتێکیان بۆ یارمەتیدانی منداڵانی ھەژار دەستپێکرد لە ٢٠٠٦،ھەروەھا تۆتی کتێبێکی قسەی نەستەق و نوکتەی بڵاوکردەوە کە چەندین بەسەرھاتی خۆشی ژیانی منداڵی و یاریکردن و ژیانی تایبەتی تێدا بوو و ھەموو سوود و قازانجەکەی بۆ منداڵانی کەم دەرامەتبوو،جگە لەوانەش لەگەڵ ئەلیساندرۆ نێستا و ئەلیساندرۆ دیلپیرۆ و دیلفیکیۆ مارکۆ و کریستیان ڤێری و بوفۆن و جیۆڤانی تراباتۆنی ڕاھێنەر فیلمێکی دۆکۆمێنتارییان بەرھەم ھێنا کە قازانجەکەی بۆ منداڵە ھەژارەکانی سۆماڵ نارد. 200px|thumb|left|تۆتی لەکاتی بەرزکردنەوەی جامی ئیتاڵیا لەساڵی ٢٠٠٨
نازناو و دەستکەوتەکان
پاڵەوان
پاڵەوانی کاڵچیۆ(خولی ئیتاڵی):٢٠٠١
جامی سوپەری ئیتاڵی(سوپەر کوپا ئیتاڵیانۆ) ٢جار:٢٠٠١،٢٠٠٧
کوپا ئیتاڵیا(جامی ئیتاڵیا) ٢جار:٢٠٠٧،٢٠٠٨
پلەی دووەم
خولی ئیتاڵی ٦جار:٢٠٠٢،٢٠٠٤،٢٠٠٦،٢٠٠٧،٢٠٠٨،٢٠١٠
کوپا ئیتاڵیا ٤جار:٢٠٠٣،٢٠٠٥،٢٠٠٦،٢٠١٠
جامی سوپەری ئیتاڵیا ٢جار:٢٠٠٦،٢٠٠٨
نێودەوڵەتی(ھەڵبژاردە)
جامی یەکێتی ئەوروپای ژێر تەمەن ٢١ ساڵ :١٩٩٦
پاڵەوانێتی ئەوروپای ناوەند(ژێر ٢٣ ساڵ):١٩٩٧
جامی یەکێتی ئەوروپا ژێر ١٨ ساڵ:١٩٩٥
جامی یەکێتی ئەوروپا:یۆرۆی ٢٠٠٠
دەستکەوت و نازناوە تایبەییەکان
باشترین یاریزانی تازە ھەڵکەوتووی ساڵ:١٩٩٩
پێکھاتەی نموونەی یۆرۆی ٢٠٠٠
باشترین یاریزانی ساڵی ئیتاڵیا ٥جار:٢٠٠٠،٢٠٠١،٢٠٠٣،٢٠٠٤،٢٠٠٧
پێکھاتەی نموونەی ئەوروپا ٣جار: ٢٠٠٠-٢٠٠١ ، ٢٠٠٣-٢٠٠٤ ، ٢٠٠٦-٢٠٠٧
باشترین ١٠٠ یاریزان لەلایەن فیفاوە
گۆڵکەری خولی ئیتاڵی:٢٠٠٦-٢٠٠٧
خەڵاتی پێی زێڕێن(گۆڵکەری ئەوروپا):٢٠٠٦-٢٠٠٧
گۆڵکەری یەکەمی ڕۆما لەمێژوودا
خاوەنی زۆرترین دەستکەوت و نازناو لەمێژوودا
سەرچاوە
ماڵپەڕی ڕادیۆ نەوا
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
مایکڵ سێرا
thumb|سێرا لە ٢٠٠٨. مایکڵ ئۆستن سێرا (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨) ئەکتەر ، ئەکتەری دەنگی ،کۆمیدیاکار و مۆسیقاژەنێکی کەنەدییە. بەشداربووە لە زنجیرەی کۆمێدی (Wet Hot American Summer) و ھەروەھا فیلمی کۆمێدی (Superbad). جگە لەمانەش وەک دۆبلێر بەشدارە لە ئەنیمەیشنی Sausage Part کە ساڵی ٢٠١٦ دەردەچێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی
ئارنۆڵد ج. تۆیمبی
وێنۆک ئارنۆڵد جۆزێف تۆینبی (لە دایکبووی ١٤ی نیسانی ١٨٨٩ – ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥) مێژوونووسێکی ئینگلیز، فەیلەسوفێکی مێژوو، نووسەری چەندین کتێب بووە و مامۆستای توێژینەوەی مێژووی نێودەوڵەتی بووە لە قوتابخانەی ئابووری لەندەن و کۆلێژی کینگ لەندەن. لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٥٠، تۆینبی بە پسپۆڕێکی پێشەنگی کاروباری نێودەوڵەتی دادەنرا؛ لە ساڵی ١٩٢٤ تا ١٩٥٤ بەڕێوەبەری توێژینەوە بووە لە چاتام ھاوس، لەو پۆستەدا ٣٤ بەرگی ڕاپرسی کاروباری نێودەوڵەتی بەرھەمھێنا، بۆ پسپۆڕانی نێودەوڵەتی لە بەریتانیا.
چاو پێکەوتن لەگەڵ ھیتلار
تۆینبی لەکاتێکدا کە لە ساڵی ١٩٣٦ سەردانێکی بەرلینی کرد بۆ قسەکردن لەسەر کۆمەڵگای یاسا نازی، لەسەر داوای ھیتلەر بانگھێشتی چاوپێکەوتنێکی تایبەتی لەگەڵ ئەدۆلف ھیتلەر کرا. لەم چاوپێکەوتنەدا کە ڕۆژێک پێش پێشکەشکردنی وتارەکەی تۆینبی بەڕێوەچوو، ھیتلەر جەختی لەسەر ئامانجی فراوانخوازی سنوورداری خۆی لە بنیاتنانی نەتەوەیەکی گەورەتری ئەڵمانیا کردەوە، ھەروەھا خواستی خۆی بۆ لێکتێگەیشتن و ھاوکاریی بەریتانیا لەگەڵ ئەڵمانیای نازی دا دەربڕی. ھەروەھا ھیتلەر پێشنیاری کرد کە ئەڵمانیا دەتوانێت ببێتە ھاوپەیمانی بەریتانیا لە ناوچەی ئاسیا و زەریای ھێمن ئەگەر ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیزمی زەریای ھێمن بۆ ئەڵمانیا بگەڕێنرێتەوە. تۆینبی پێی وابوو کە ھیتلەر دڵسۆزە و لە یاداشتێکی نھێنیدا بۆ سەرۆک وەزیران و وەزیری دەرەوەی بەریتانیا پشتگیری لە پەیامەکەی ھیتلەر کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩ پۆل:Pages containing links to subscription-only content
پووشپەڕ
پووشپەڕ ناوی کوردیی چوارەم مانگی ساڵ و یەکەم مانگی ھاوینە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا تیری پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی ٠٤ پۆل:پووشپەڕ
شەبەنگی کارۆموگناتیسی
-پەیوەندی خێرایی شەپۆل بە درێژی شەپۆل و لەرەکەی دەکاتە :
بەکارهێنانی تیشکەکان
شەپۆڵی ڕادیۆیی : شەپۆڵە ڕادیۆ کانی AM و FM وە شەپۆڵی تەلەفزیۆنی.
شەپۆڵە مایکڕۆییەکان : لە ڕاداردا ، لێکۆڵینەوەی گەردیلەو گەردی ماددەکان ، فڕۆکەوانی ، کەشتیوانی، فڕنی شەپۆڵە مایکڕۆییەکان.
شەپۆڵی خوار سور (IR) : لە شەبەنگە گەردییە لەرەوەکان و وێنەگرتنی فۆتۆگرافی ، وچارەسەری سروشتی ماسوولکە.
ڕووناکی بینراو : وردبینی ڕوناکی و زانستی گەردونی بینایی. تیشکی سەروبنەوشەیی (UV) : پاکژکردنەوەی ئامێرە پزیشکیەکان ، جیاکردنەوەی کانزا فلۆرییەکان.
تیشکی X : پشکنینی پزیشکی بۆ ئێسقان و ددان و شانە گرنگە وە چارەسەرکردنی لووە شێرپەنجەییەکان.
تیشکی گاما : لێکۆڵینەوەی کەلێنەکان لە پێکهاتەی ماددە ئەستورەکان. چارەسەری نەخۆشی شێرپەنجە. بۆمبی ناوەکی (ئەتۆمی).
ڕۆمانس (ئەوین)
thumbnail|300px|[[ماچی بە دزی بەرھەمی ژان ھونورێ فراگونارد ١٧٨٦]] ڕۆمانس پێکھاتووە لە ھەستێکی سۆزداری لەلایەن یەکێکەوە بۆ یەکێکی تر. ئەم ھەستە زۆرجار بە سەرنجڕاکێشانی سێکسییەوە بەندە.
شەبەنگی کارۆموگناتیسی
سەرچاوە
پۆل:شەپۆلەکان
گوندەواری دۆڵ
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,٤٧٦) کەس و (٤,١٧٩)نێر و (٤,٣٢١)مێ و (١,٩٧٤)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەری و کورەسوننی پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری دۆڵ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٤) گوند پێکھاتووە:
گوندە ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٤ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٣ گوند.
گوندە کوردەکان و کورەسوننییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
مناڵبازی
مناڵبازی پەشێوییەکی دەروونییە کە تێیدا مرۆڤێکی پێگەیشتوو ھەستی سێکسی بەرامبەر بە مناڵانی پێنەگەیشتوو کە زۆر لە خۆیان بچووکترن ھەیە. کچەکان لە تەمەنی ١٠-١١ ساڵی دەچنە پڕۆسەی ھەرزەکارییەوە و کوڕەکانیش لە تەمەنی ١١-١٢، بەڵام تێبینی کراوە کە مناڵبازی تا تەمەنی ١٣ ساڵیش ھەر بەردەوام بووە. مناڵبازی نەخۆشییەکی دەروونییە چونکە دەتوانرێت حاڵەتەکە چارەسەر بکرێت ئەگەر کەسەکە چارەسەری دەروونی وەربگرێت، ھەروەھا ئەم کردارە لە دەستدرێژیکردن و ئازارگەیاندن بە خەڵکی پێک ھاتووە. ئەگەر کەسێک ئەم حاڵەتەی ھەبوو، دکتۆرەکان ھانیان دەدەن کە بە ھیچ شێوەیەک لەو کارە نزیک نەبنەوە و بە خێرایی سەردانی نەخۆشخانەی دەروونی بکەن پێش ئەوەی ئازار بە ھیچ کەسێک بگەیێنن. مناڵبازی لە ھەموو جیھاندا تاوانە.
ناسر الدین محمد شای سێیەم
محەمەد شا کوڕی سوڵتان فیروز شا توغلوق بووە و فەرمانڕەوای موسڵمان خانەدانی توغڵق بووە.
مناڵبازی
سەرچاوەکان
پۆل:تاوانەکان پۆل:نەخۆشییە دەروونییەکان پۆل:مناڵبازی
ناسر الدین محمد شای سێیەم
ژیان
کاتێک سوڵتان ئەبوبەکر شا توغلوق بوو بە حاکمی خانەنشینی توغلاقی سوڵتانی دەلھی، محمد شا وەک مامی دژایەتی دەکرد، و لە دژی ئەبوبەکر خەباتی کرد لەسەر کۆنترۆڵکردنی تەخت. لە مانگی ئابی ساڵی ١٣٩٠ ھێرشی کردە سەر دەلھی و شەڕی ئەبوبەکر خان کرد بۆ وەرگرتنی تەختی دەھلی. لە کۆتاییدا ئەبوبەکر شکستی ھێنا، محمد شاش شوێنی بوو بە پاشا و لە ساڵی ١٣٩٠ تا ١٣٩٤ حوکمڕانی کرد، دوای شکستی ئەبوبەکر، محمد شا لە قەڵای میروت زیندانی کرد و ھەر زوو دوای ئەوە کۆچی دوایی کرد. محمد شا پێش مردنی لە ٢٠ی ژانویەی ١٣٩٤ بۆ ماوەی چوار ساڵ حوکمڕانی سوڵتانییەتی دەلھیی کردووە.
گود ئینەف
گود ئینەف (ئینگلیزی: Good Enough) گۆرانییەکە تۆمارکراوە لەلایەن گرووپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنس بۆ دووەم ئەلبومی ستودیۆیان بەناوی دەرگا کراوەکە وەک و چوارەم تاکی ئەلبومەکە بڵاوکرایەوە. نوسەرەکەی ئەیمی لیە و دەرھێنەرەکەشی دەیڤ فۆرتمانە. بەپێی لی گۆرانییەکە بۆ ھاوڕێی نزیک و ھاوسەری ژیانی جۆش ھارتزلەر نوسراوە. گۆرانییەکە کۆتا تراکی ئەلبومەکە بوو وەک نیشانەیەک بۆ دەستپێکردنەوەیەکی نوێ بۆ گرووپەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا پۆل:٢٠٠٦ پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤانێسێنس
بڕیارنامەی ١٤٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:تاڵیبان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
١١٢١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جۆزەردان
جۆزەردان ناوی کوردیی سێھەم مانگی ساڵ و دوایین مانگی بەھارە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا خرداد ی پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی ٠٣ *
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
٨٦ ولات لە ٢٠٤ ولات بوونە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵمپیاد لە ناویاندا وەرزشوانانی ئەمریکا پلەی یەکەمیان وەرگرت لە بەدەست ھێنانی مەدالیاکان دوای ئەوەی توانیان ٤٦ مەدالیای زێر، و ١٠٤ مەدالیای گشتی بەدەست بھێنن. وەرزشوانانی چین پلەی دووەمیان وەرگرت بە بەدەست ھێنانی ٣٨ مەدالیای زێر و ٩١ مەدالیای گشتی. لەکاتێکدا وەرزشوانانی بەریتانیا وڵاتی خانەخوێ پلەی سێیەمیان بەدەست ھێنا بە بردنەوەی ٢٩ مەدالیای زێر و ٦٨ مەدالیای گشتی.
کاندید بوون
لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی (IOC)، ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٣ وەک دوایین وادا بۆ پێشکەشکردنی داواکاری بەمەبەستی وەرگرتنی مافی میواندارکردنی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ دیارکرد. نۆ شار ئامادەی خۆیان بۆ میواندارکردنەکە نیشاندا ئەوانیش: ھاڤانا، ئەستەنبوڵ، لایپزیگ، لەندەن، مەدرید، مۆسکۆ، شاری نیۆرک، پاریس. لە ١٨ی ئایاری ٢٠٠٤ دوای ئەنجامدانی ھەڵسەنگاندن سێ شاریان لە ڕکابەرییەکان دورخستەوە پێنج شاریان وەک گونجاوی بۆ بەڕێوەچوونی ئۆڵمپیادەکە دەستنیشانکران ئەوانیش: مۆسکۆ، پاریس، مەدرید، نیسۆرک، لەندەن بوون، لە ٦ی تەممووزی ٢٠٠٥ لە کۆبوونەوەی دیاریکردنی ولاتی خانەخوێ لە وڵاتی سەنگافوورر، مۆسکۆ لە خولی یەکەمی دەنگدان چووە دەرەوە، پاشان ئەمریکا لە خولی دووەم و مەدرید لە خولی سێیەمی دەنگدان چوونە دەرەوە. کێبڕکێکە لە نێوان لەندەن و پاریس بوو لە خولی ٤ و کۆتایی دەنگدان شاری لەندەن بە ٥٤ دەنگ توانی مافی میواندارکردنی ئۆڵمپیادەکە بەدەست بھێنێت بە جیاوازی تەنھا ٤ دەنگ لەگەڵ شاری پاریس.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەندەن لە ٢٠١٢ پۆل:یارییەکانی ئۆڵمپیکی ھاوینە پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:یارییەکانی ئۆڵمپیک لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
قەڵای ھەولێر
وێنۆک|تابلۆی داگیرکاری مەنگۆلەکان لەھەولێر بەرامبەر قەڵای ھەولێر لەسەدەی پازدەمی زایین قەڵای ھەولێر، یان قەراتی ھەولێرێ (بە کرمانجی: Keleha Hewlêrê) ھەروەھا بە قەڵات ناسراوە. تەپۆڵکەیەکی بازنەیی ڕووتەختە بە ڕووبەری ١٠٢٫١٩٠ مەتری چوارگۆشە لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر، کە لە کۆنەوە ناوەندی شاری ھەولێر بووە. ئەم قەڵایە لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٤ەوە خراوەتە لیستی میراتی جیھانییەوە. شوێنەوارناسەکان مێژووی قەڵاکە بۆ سەردەمی ئاشوورییەکان و ھەزار ساڵ پێش زایین دەیگەڕێننەوە. بۆ یەکەمجار لە سەرچاوە مێژوویییەکان لە پارچە تابلۆی قوڕینی «ئیبلا» لە سووریا دەوروبەری ٢٣٠٠ پێش زایین ئاماژە بە قەڵای ھەولێر کراوە، و لە سەردەمی ئاشووری نوێدا گرنگییەکی تایبەتی بەدەستھێناوە. لە سەردەمی ساسانییەکان و خەلافەتی عەباسیدا، ھەولێر ناوەندێکی گرنگ بوو بۆ ئایینی مەسیحی. لە ساڵی ١٢٥٨ قەلاکە لەلایەن مەغۆلەکان داگیرکرا. لە ماوەی سەدەی بیستەمدا دەستکارییەکی بەرچاو لە پێکھاتەی شارەکاندا کرا، لە ئەنجامدا ژمارەیەک خانوو و بینا گشتییەکان ڕووخان. ساڵی ٢٠٠٧ کۆمیسیۆنی باڵای بووژاندنەوەی قەڵای ھەولێر (HCECR) بۆ سەرپەرشتیکردنی نۆژەنکردنەوەی قەڵاکە دامەزرا. لە ھەمان ساڵدا، سەرجەم دانیشتووانی قەلاکە،جگە لە یەک خێزان وەک بەشێک لە پڕۆژەی نۆژەنکردنەوکە، لە قەڵاکە ڕاگوێزران. لەو کاتەوە، توێژینەوە شوێنەوارییەکان و کارەکانی نۆژەنکردنەوە لە شوێن و دەوروبەری لەلایەن تیمە نێودەوڵەتییە جیاوازەکانەوە و بە ھاوکاری لەگەڵ پسپۆڕانی ناوخۆیی ئەنجامدراون. حکومەت پلانی ھەیە کاتێک قەڵاکە نۆژەن دەکرێتەوە، ٥٠ خێزان لە قەڵاکەدا بژین. ھەروەھا موتێل و چێشتخانە و کافتریای تێدادروست دەکرێت. بەگشتی قەلاکە ڕووبەرێکی ھێلکەیی ھەیە و لە باری درێژییەوە ٤٣٠ مەتر و لە باری کورتییەوە ٣٤٠ مەترە (١٬٤١٠ پێ × ١٬١٢٠ پێ) کە ١٠٢ ھەزار مەتر چوارگۆشە (١٬١٠٠٬٠٠٠ پێی چوارگۆشە)یە. تاکە شوێنی ئایینی کە لە ئێستادا ماوەتەوە مزگەوتی مەلا فەندییە. ئەو تەپۆڵکەیە لە نێوان ٢٥ بۆ ٣٢ مەتر (٨٢ بۆ ١٠٥ پێ) لە ڕووبەری دەشتی شارەکە بەرزترە، خاوەنی دوو دەروازەی سەرەکییە لە ئێستادا، بەناوەکانی دەروازەی گەورەی باشوور و دەروازەی گەورەی باکوور، لەکۆندا دەرگایان ھەبووە. لە ناوەنددیدا شەقامێکی ڕاست بە یەکیانەوە دەبەستێتەوە. ھەروەھا بەسەر سێ گەڕەکی فراوان لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا دابەش بووە: ئەوانیش سەرا، تەکیە و تۆپخانە. سەرا شوێنی نیشتەجێ بوونی خێزانە فەرمانڕەواو و خەنەدانەکان بووە؛ گەڕەکی تەکییە، شوێنی نیشتەجێ بوونی دەروێش و موریدەکانی تەریقەتی قادری و نەقشبەندی بووە.؛ و لە تۆپخانە خەڵکی ئاسایی و پیشەوەر و جووتیارانی تێدا نیشتەجێ بووە.
مێژوو
مێژووی قەلای ھەولێر دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووریکان و ھەزاران ساڵ پێش زایین، ئەم قەڵایە لەلایەن جوولەکەکان و ئاشووریکان بنیات نراوەتە. پۆلکەیەکی بازنەیی ڕووتەختە، ڕووبەرەکەی (١٠٢ ھەزارو ١٩٠) م٢ یە و لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر ھەوڵکەوتووە، ٤١٥م لە ئاستی ڕووی دەریا بەرزترە و بە بەرەنجامی ٢٦م و ٢٥سم لە ئاستی ڕووی شاری ھەولێر بەرزترە کە لە بەرزترین شوێن دەگاتە نزیکەی ٣٠م. ھەندێک بیروڕا ھەیە دەڵێت قەڵای ھەولێر لەوەی ئێستا بەرزتر بووە، بەڵام لە ساڵی (٢١٦ز) ئیمپراتۆڕی ڕۆمانیا (کراکلا) لە کاتێ ھێرشی بۆ سەر تیسفۆن بە ھەولێردا ڕۆیشتووە و تەپۆلکەکەی قەڵا کە گۆڕستانی پاشا فۆرسییەکان بووە ڕووخاندوویەتی و ئێسکوپروسکی مردووەکانی دەرھێناوە. ئەم قەڵایە دێرینە لە ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ڕێکخراوەی یوونێسکۆە بە یەکێک لە گرنگترین ١٠٠ شوێنەواری جیھان دەستنیشانکراوە کە پێویستە وەک کەلتوورێکی مرۆڤایەتی پارێزگاری لێوەبکرێت.
زۆر بیر و بۆچوون سەبارەت بەم گردۆلکەیە ھەیە کە ناوەڕاستی دەشتایەکی پانوبەرین دەگرێت، ھەندێک ئەم گردە بە دەستکرد و تورەگە ڕێژ دەزانن کەلەلایەن ئاشورییەکانەوە بە زۆرەملێ بە دیلەکانی جەنگ دروست کراوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھێرشی دووژمنەکان.
کە چی زانای ئەمریکی (ئەداورد کە بیرا) مامۆستای زانستی ئاشوورییەکان لە زانکۆی شیکاگۆ دەڵێت: لە عێراقی ئێستادا ھەندێک شار ھەن کە تا ئێستا خەڵکیان تێدا دەژی کەچی خۆی لەسەر گوندو شاری کۆن درو ستکراوە، لەوانەش شاری ھەولێر و شاری کەرکووک، ئەوەی لەسەر تەپۆلکەی ئەم گردە دێرینە بڕوات شوێنەواری چەندین شارستانی کۆن دەبینێت کە بریتییە لە گردێک کە حەفت شارستانی لە خۆوە دەگرێت، سەرەتای دروستبوونی سۆمەری بووە و دواتر چاخەکانی (بابلی، فارسی، یۆنانی، پارسی، ساسانی، ئیسلامی) بینوە، واتا شارەکە ماوە بەڵام خەڵکەکەی دانیشتووی گۆڕاون واتا ئەمشوێنە لە ئاکامی چەندین شارستانییەتی پێش خۆیەتی و ھەر جارێک بەھۆی ھەر کارەساتێک تێکچووە، دواتر خەڵکەکەی لەسەر شارستانییەتە کۆنەکەی یەکێکی نوێیان دروست کردووە. بەڵام قەڵای ھەولێر تەنیا گردۆلکە نییە لە دەشتی ھەولێر و بەدەیەھا گردۆلکەی ھاوشێووە لەم دەشتە پان و بەرینە سەر دەردەخەن و باشترین بەڵگەش گردی (قالینج ئاغا)یە کە چەند کیلۆمەترێک لە قەڵا دوورەو نزیکەی ٧ مەتر لە شەقامی بەردەمی بەرزترە و بەپێی ئەو پشکنینەی لە ساڵی ١٩٦٥ بۆی ئەنجامدراوە، دەرکەوتووە ئەم گردۆلکەیە لە ھەزارەکانی(٥٠٠٠–٤٠٠٠)پ. ز، ئاوەدان بووە (لە چاخی حەلەف عوبید و وەرکا) و لە ھەزارەی سێیەم ژیانی لەسەر بڕاوتەوە. ھەروەھا لەکاتی پشکنین بینرا لە ٧ چین پێک دێت (ھەر چینێک گوزارشت لە شارستانییەتیێک دەکات و بەدەیەھا کەلوپەل و پارچەی گڵێنەو پەیکەری گیانلەبەر و سەرکەتەشی گڵێنە و جل و بەرگی جۆراو تێدا دۆزراوەتەوە کە ھەمووی گەواھی ئەوەیە ئەم گردۆلکانە ھەبوونە، بەڵام مرۆڤ زۆر ژیرانە بەکاری ھێناون و توانیوویەتی سوودیان لێ وەرگرێت. تەمەنی قەڵای ھەولێر بە تەواوی دیار نییە، بەڵام لەسەروبەندی ساڵی ٢٠٠٠ پ. ز لە نووسراوەکانی پادشای سۆمەری (شۆلکی) بە ناوی (ئوربیلیم- urbilum) ھاتووە. بەڵام بەر لەوە و چاخی ئەکەدی(٣٣٥٠–٢١٥٠) پ. ز و لەسەردەمی یەکەم پاشایان (سەرجۆنی ئەکەدی) و لە ھەڵمەتەکەی بەرەو باکوور بۆ تەمێی کردنی گوتییەکان فراوانکردنی ئیپمراتۆرییەتەکەی بە ھەولێردا ڕۆیشتووەو باس لە ھەولێر کراوە. ئیتر لەم مێژووەوە بە دواوەو لەسەرجەم چاخەکان باس لە ھەولێر کراوە کە دەڵێین ھەولێر واتا (قەڵا) چونکە تا ساڵی ١١٩٠ ز کاتی سوڵتان موزەفەرەدین دەبێتە فەرمانڕەوایی ھەولێر و لەماوەی ٤٢ ساڵی فەرمانڕەوایەتی ھەولێر زۆر دەگەشێتەوەو لەم ماوەیەدا بەشی خوارووی ھەولێر (دەرەوەی قەڵا) دروست دەبێت (بەپێی نەخشەیەکی ساڵی ١٢٣٣ز (واتا دوایی ساڵێک لە کۆچی دوایی سوڵتان) لە خوارووی قەڵا دوو قوتابخانە و دوو مزگەوت و بازاڕی قەیسەری و بەشێکی گەڕەکی خانەقا ھەبوو و ئەم ھەمووەش بە شوورەیەکی درێژ دەورە دراوە کە سێ دەرگای ھەبووە، ئەوکات ڕووبەری ٣ کیلۆمەتر دووجا بووە و زۆربەی گەشەسەندنەکەی بەرەو باشوور و باشووری ڕۆژاوا بووە، و ئەم سێ دەرگایەش بەو ئاراستەیە بوونە.
تەلار و نەخشەسازی
وێنۆک|254x254پیکسڵ|خانووەکانی ناو قەڵای هەولێر،لە سەر شەقامی سەرەکی سەر قەڵاکە ئاڵای کوردستان دانراوە. قەڵاکە لەسەر تەپۆڵکەیەکی گەورە هەڵکەوتووە کە شێوەیەکی هێلکەیی هەیە لە نێوان ٢٥ و ٣٢ مەتر (٨٢ و ١٠٥ پێ) بەرزە. ڕووبەری سەرەوەی تەپۆڵکەکە ٤٣٠ در ٣٤٠ مەتر (١٬٤١٠ × ١٬١٢٠ پێ) دەبێت و ١٠٢ هەزار مەتر چوارگۆشەیە. لە قووڵایی ٣٦ مەتر (١١٨ پێ) لە خوار ڕووی ئێستای تەپۆڵکەکەوە خاکی سروشتی دۆزراوەتەوە. سێ ڕێڕەو، کە دەکەوێتە سەر لێوارەکانی باکوور و ڕۆژهەڵات و باشووری گردەکە، بەرەو دەروازەکان لە ئەڵقەی دەرەوەی خانووەکاندا دەڕۆن. دەروازەی باشوور کۆنترین دەروازە بووە و لانیکەم جارێک ئاوەدان کراوەتەوە، و لە ساڵی ١٩٦٠ ڕووخێنراوە، خانووی دەروازەی ئێستا لە ساڵی ١٩٧٩ دروستکراوە،بەڵام بەهۆکاری ژینگەی ڕووخاوە،ساڵی ٢٠٠٩ دووبارە لەسەر هەمان شێوە دروستکراوەتەوە.ئەو خانووە پێشتر شوێنی موتەسەریف و فەرمانڕەواکانی قەلاکە بووە. دەروازەی ڕۆژهەڵات ناوی دەروازەی حەرەم بووە و .زیاتر ژنان بەکاریان هێناوە. پێدەچێت ڕوون نەبێتەوە کە دەروازەی باکوور کەی کرابێتەو. سەرچاوەیەک بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە ساڵی ١٩٢٤ کراوەتەوە،لە کاتێکدا سەرچاوەیەکی دیکە تێبینی دەکات کە لە ساڵی ١٩٤٤دا تەنها دوو دەروازە هەبووە – دەروازەی باشوور و ڕۆژهەڵات.بەڵام لە ئێستادا تەنها دوو دەروازە سەرەکی هەیە بۆ گەیشتنە قەڵا ئەویش دەروازەی باشوور کە دەروازەی سەرەکییە لەگەڵ دەروازەی باکوور.لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا سێ مزگەوت و دوو قوتابخانە و دوو تەکیە و حەمامێک لەسەر قەڵاکە هەبووە.هەروەها قەڵاکە تا ساڵی ١٩٥٧ کەنیسەی تێدابوو. تاکە پێکهاتەی ئایینی کە لە ئێستادا ماوەتەوە مزگەوتی مەلا فەندییە کە لەسەر شوێنی مزگەوتێکی پێشووتری سەدەی نۆزدەهەم دروستکرایەوە و بە کۆنترین مزگەوتی شاری هەولێر دادەنرێت و لەلایەن نەوەی ١٨هەمینی بنەماڵەی مەلا فەندی بەڕێوەدەبرێت و نوێژی ڕۆژی هەینی تێدا دەکرێت.لە نزیک مزگەوتەکە حەمامێک هەیە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە ٤٠٠ بۆ ٣٠٠ ساڵ. لە سێ هۆڵ پێکهاتووە و لە کۆتایی حەفتاکان وەک حەمامێکی کراوە بەکار نەهات بەهۆی خراپی و کۆنی شوێنەکە و لە ساڵی ١٩٧٩ نۆژەنکرایەوە،هەرچەندە زۆرێک لە وردەکارییە ڕەسەنەکانی تەلارسازی تێدا تێکدرا.یەکێکە لەو شوێنانەیی بڕیاری نۆژەنکردنەوەی درا. قەڵاکە بەسەر سێ گەڕەکی فراواندا دابەش بوو لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا ئەوانیش گەڕەکەکانی سەرا ، تەکیە و تۆپخانە بوون. سەرا شوێنی نیشتەجێ بوونی خێزانە فەرمانڕەواو و خەنەدانەکان بووە؛ گەڕەکی تەکییە، شوێنی نیشتەجێ بوونی دەروێش و موریدەکانی تەریقەتی قادری و نەقشبەندی بووە هەروەها بەهۆی بوونی تەکیە و مزگەوتەوە ئەو ناوەی لێ نراوە؛ و لە تۆپخانە خەڵکی ئاسایی و پیشەوەر و جووتیارانی تێدا نیشتەجێ بووە.لێکۆلێنەوەیەک ساڵی ١٩٢٠ دەریخست کە لەو کاتەدا قەڵاکە دابەش بووە بەسەر ٥٠٦ پارچە خانوودا. پاشان بەرە بەرە ژمارەی خانوو و دانیشتووانی کەمی کردووە. بۆ نموونە لە ساڵی ١٩٨٤دا ٤٤٦٦ کەس لە ٣٧٥ خانوودا ژیاون، لە کاتێکدا سەرژمێرییەکی ساڵی ١٩٩٥ دەریخستووە کە قەڵاکە تەنیا ١٦٣١ کەسی تێدایە کە لە ٢٤٧ خانوودا دەژین. تا کردنەوەی ڕێگای سەرەکی باکوور-باشوور، ڕێرەوەکانی سەر قەڵاکە وەک لقەکانی دارێک لە دەروازەی باشوورەوە بەرەو دەرەوە دەدرەوشایەوە. شەقامەکان لە نێوان ١ بۆ ٢.٥ مەتر (٣ پێ ٣ ئینج و ٨ پێ ٢ ئینج) پان بوون و درێژییان لە ٣٠٠ مەتر (٩٨٠ پێ) بۆ کۆڵانەکانی سەرەکی تا ٣٠-٥٠ مەتر (٩٨-١٦٤ پێ) بۆ بنبەستکان بوو.
لێکۆڵینەوە و نۆژەنکردنەوە
وێنۆک|خاڵی E وێنۆک|شوێنەواری دیواری قەڵای هەولێر لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ تیمێک لە زانکۆی بۆهێمیای ڕۆژئاوا بە هاوبەشی لەگەڵ زانکۆی سەڵاحەدین لە هەولێر، هەڵسەنگاندنیان بۆ تەواوی قەڵاکە ئەنجامدا. وەک بەشێک لەم پڕۆژەیە، پێوانە جیۆدیزیاکانی قەڵاکە گیرا و ئەمانە لەگەڵ وێنەی مانگی دەستکرد, وێنەی فۆتۆگرافی ئاسایی تێکەڵکران بۆ دروستکردنی نەخشە و مۆدێلی سێ ڕەهەندی تەپۆڵکەی قەڵاکە و خانووەکانی سەرەوەی. گەڕانی جیۆفیزیکی لە هەندێک ناوچەی قەڵاکەدا ئەنجامدرا بۆ دیاریکردنی شوێنەواری تەلارسازی کۆن کە لە ژێر خانووەکانی ئێستادا ماونەتەوە. لێکۆڵینەوە شوێنەوارییەکان بریتی بوون لە ڕووپێوییەکی شوێنەواریی لەسەر لێواری ڕۆژئاوای تەپۆڵکەی قەڵاکە، هەروەها هەڵکەندنی خەندەقێکی بچووکی تاقیکردنەوە لە بەشی ڕۆژهەڵاتی قەڵاکە. لە ساڵی ٢٠١٢ لیژنەی باڵای پاراستن و نۆژەنکردنەوەی قەڵای هەولێر بڕیاریدا بە دەستنیشانکردنی حەوت ناوچەی ناو قەڵاکە بۆ ئەنجامدانی هەڵکەندن،هەروەها بۆ گەڕان بە دوای پاشماوەی شورا و دیواری قەڵاکە، بۆ هەر شوێنێک پیتێکی ئینگلیزیان دیارییکرد. لێژنەکە خاڵی E ی هەڵبژارد، چونکە لە لێواری باکووری ڕۆژئاوای قەڵاکەدایە، ڕۆژئاوای دەروازەی سەرەکی (دەرگای ئەحمەدیە)یە، کە ئەمەش پرۆسەی دۆزینەوەی دیواری مێژوویی قەڵاکە ئاسانتر کرد.. پرۆسەی هەڵکۆڵینەکان لە ماوەی چوار وەرز لە نێوان سالانی ٢٠١٣-٢٠١٤-٢٠١٥ ئەنجامدران. بە سەرپەرشتی د.عەبدوڵڵا خورشید قادر بەشێک لە دیواری کۆنی قەڵاکە دۆزرایەوە ،کە ئاماژەی پێ کراوە زیاتر وەک شوێنی بەرگری کردن لە بەرامبەر هێرشی دوژمنان و داگیرکەران سوودی لێ وەرگیراوە. هەڵکۆلینەکان بەردەوام بوون، حەوت چین لە ژێر زەوی قەلاکە دیارکراوە هەر چینێک ئاماژەیە بۆ سەردەمێکی جیاوازی مێژووی شارەکە.
پێشتر لە ساڵی ٢٠٠٨دا گۆڕێکی ژووری سەردەمی ئاشووری نوێ لە کاتی کارکردن لە قەلا دۆزرایەوە.دواتر لەلایەن شوێنەوارناسانی ناوخۆ و شوێنەوارناسانی پەیمانگای ئەڵمانی (DAI) کنە و پشکنینیی بۆ ئەنجامدرا.گۆڕەکە لە کۆندا تاڵان کراوە بەڵام هێشتا چەند پارچە شوێنەوارێکی تێدا دۆزرایەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٨ و حەوتەمی پێش زایین.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق پۆل:قەڵاکانی کوردستان پۆل:شوێنەکانی ھەولێر پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە عێراق
١١٢٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆبوونەوەی ئەنجومەنی باڵای ئاسایش: بەبەرەکانیی لەگەڵ تیرۆریسم. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٨٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
بۆریس کوستۆدیێڤ
وێنۆک|خۆ پۆرترێتی کوستۆدیێڤ بۆریس میخایلۆڤیچ کوستۆدیێڤ (بە ڕووسی: Бори́с Миха́йлович Кусто́диев؛ ٧ی ئازار (٢٣ی شوباتی کاتی جوولیانی) ١٨٧٨ – ٢٨ی ئایاری ١٩٢٧) نیگارکێش و دیزاینەری شانۆی ڕووسی و سۆڤیەت بووە.
سەرەتای ژیان
بۆریس کوستۆدیێڤ لە ئەستراخان لە بنەماڵەی پرۆفیسۆری فەلسەفە و مێژووی ئەدەب و لۆژیک لە مەدرەسەی ئیلاھیاتی ناوچەکە لەدایکبووە. باوکی بە گەنجی کۆچی دوایی کرد و ھەموو بارگرانییە دارایی و مادییەکان کەوتە سەر شانی دایکی. بنەماڵەی کوستۆدیێڤ لە ماڵی بازرگانێکی دەوڵەمەند باڵێکی بچووکیان بە کرێ گرت. ھەر لەوێدا بوو کە یەکەم سەرنجی کوڕەکە لەسەر شێوازی ژیانی چینی بازرگانی پارێزگا دروست بوو. دواتر ھونەرمەندەکە نووسیویەتی «ھەموو تێنۆری شێوازی ژیانی بازرگانی دەوڵەمەند و زۆر لەوێ بوو ڕاست لەژێر لووتمدا بوو وەک شتێک بوو لە شانۆگەرییەکی ئۆسترۆڤسکی دەرچووبێت.» ھونەرمەندەکە ئەم تێبینیانەی منداڵی بۆ ساڵانێک پاراستووە، دووبارە دروستکردنەوەیان دواتر لە ڕۆن و ڕەنگی ئاودا.
کوستۆدیێڤ لە ساڵی ١٩٢٣ پەیوەندی بە کۆمەڵەی ھونەرمەندانی ڕووسیای شۆڕشگێڕەوە دەکات. بەردەوام بوو لە نیگارکێشان، دروستکردنی نەخشاندن، وێنەکێشانی کتێب و دیزاینکردن بۆ شانۆکە تا مردنی بە نەخۆشی سیل لە ٢٨ی ئایاری ١٩٢٧، لە لینینگراد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:مردووانی ١٩٢٧ پۆل:نیگارکێشانی سۆڤیەت پۆل:کەسانی خەڵکی ئەستراخان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
ئیمپراتۆر گانگشی
ئیمپراتۆر گانگشی (چینی:更始帝، خوێندنەوە: گێنگی دی: مردووی ٢٥ی زایینی) یەکێک بوو لە ئیمپراتۆرەکانی زنجیرە فەرمانڕەوایی ھان، ئیمپراتۆرییەتەکەی دووبارە ھێنایەوە سەر پێی خۆی لەدوای ئەوەی لەلایەن وانگ مانگ دەستی بەسەردا گیرابوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١ەمی زایینی
بیریو
بیریو (بە ھانگۆل: 비류؛ بە ھانجا: 沸流)، لە دایکبوون و مردنی نادیارە، دووەم کوڕی سۆسۆنۆ و جومۆنگـە، برا گەورەی ئۆنجۆـیە، بەپێی دابونەریتی، دامەزرێنەری بایکجیـیە (١٨ی پێش زایین - ٦٦٠ز)، کە یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا. لە ئەفسانەیەکی جێگۆڕکراو، بیریو باسی خۆی کردووە کە دامەزرێنەری بایکجیـیە.
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:پاشاکانی کۆریا پۆل:بایکجی
ئەلیسیا ڤیکاندەر
ئەلیسیا ئاماندا ڤیکاندەر (لەدایکبووی ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨) ئەکتەرێکی سویدییە. ڤیکاندەر سەرەتای کاری پیشەگەری لە فیلمە کورتە سویدییەکان دەستپێکردووە، و ھەروەھا بەھۆی زنجیرەی (Andra Avenyn)یشدا ناوبانگی دەرکرد. ھەروەھا لە چەندان فیلمی تر بەناوبانگ دەرکەوتووە وەک (Ex Machina) و فیلمی ئاکشن (The Man From UNCLE). ڤیکاندەر بە یەکێک لە ئەکتەرە شۆخەکانی ئەورووپادادەنرێ کە بەشدارن لە فیلمەکانی ھۆڵیوود.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:زیندووان پۆل:باشترین خانمەکتەری پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی
بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لاوانی نیشتمانی
وێنۆک|ئەندامانی چەکداری YDG-H لە جزیرێ،و شرناخ باکووری کوردستان تورکیا. بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لاوانی نیشتمانی باڵی گەنجی شارستانی و چەکداری پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) بوو لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠١٥. ڕاھێنراوە لەلایەن سەرکردە شارەزاکان بۆ شەڕی شارستانی، و کە زۆربەیان لە گەنج و گەورەساڵان پێکھاتوون لە تەمەنی ١٥_٢٥ ساڵ، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان لە ساڵی ٢٠٠٦ دامەزراوە. گرووپەکە دەستی کرد بە پێکدادان لەگەڵ ھێزەکانی ئاسایشی تورکی و ھەوڵی جێبەجێکردنی دەسەڵاتی خۆیان دا لەو ناوچانەی کە لە ساڵی٢٠١٤ دا دامەزراون وەک بەشێک لە ستراتیژێک کە بە یەکلایەنانە ڕاگەیاندنی خۆبەڕێوەبردن لە شارۆچکەکانی باشووری خۆرھەڵاتی تورکیادا (باکووری کوردستان)، و دروستکردنی گۆڕەپان و بەربەستەکان کە بە تەقەمەنی و تەقەمەنی بەھێزکراون بۆ ڕێگریکردن لە چوونەژەوەندی ھێزەکانی ئاسایش.
سامگووک ساگی
سامگووک ساگی (شێوازی خوێندنەوەی کۆری: {sʰamɡuks͈aɡi} مێژووی سێ شانشینەکە)، تۆمارێکی مێژوویی سێ شانشینەکەی کۆریا: گۆگۆریۆ،بایکجی وە شیللا. سامگووک ساگی بە ھانجایی نووسراوە وە کۆکراوە بە فەرمانی پاشای گۆگۆریۆ، ئینجۆنگ (١١٢٢ز - ١١٤٦ز). وە بە ئەنجامگەیەنرا بە ڕەسمی لەلایەن حکومەت و مێژووناس کیم بوو-سیک (金富軾) لەگەڵ دەستەیەکی زانایانی لاو. تەواو کرا لە ١١٤٥ز. ناسراوە لە کۆریا وەکو کۆنترین مانەوەی تۆماری ڕوداووەکان لە مێژووی کۆریا.
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:مێژووی کۆریا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
سامگووک یوسا
سامانگونیوسا یان سامگووک یوسا، (شێوازی خوێندنەوەی کۆری: {sʰamɡuŋ njusʰa}) یان بیرەوەری سێ شانشینەکە، کۆکراوەی ئەفسانەکان و چیڕۆکی نەتەوەیی و ژمێریاری مێژوویی کە پەیوەندیان ھەبێ بە سێ شانشینەکەی کۆریا: (گۆگۆریۆ، بایکجی، وە شیللا).
سەرچاوەکان
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:مێژووی کۆریا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
بڕیارنامەی ١٤٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٩١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
شەپۆلی ڕادیۆیی
چەپ|300px|وێنۆک|گواستنەوەی شەپۆلەکان لە مانگە دەستکردەکانەوە بۆ [[زەوی کە بەشێکیان پێکهاتوون لە شەپۆلی ڕادیۆیی]] شەپۆلی ڕادیۆیی (بە ئینگلیزی : Radio Waves) مەودایەکی بەرفراوان لە شەپۆلەکانی شەبەنگی کارۆموگناتیسی دەگرێتەوە. شەپۆلە ڕادیۆییەکان ئەو شەپۆلە کارۆموگناتیسیانە دەگرێتەوە کە دریژترین درێژی شەپۆلیان هەیە یان ئەوانەی کە کەمترین لەرەلەریان هەیە ، لە نێوان هەموو شەپۆلە کارۆموگناتیسیەکاندا. شەپۆلە ڕادیۆییەکان لە ڕاستیدا هەموو شەپۆلێکی کارۆموگناتیسی کە درێژی شەپۆلەکەی گەورەتر بێت لە (٣٠سم) بێت. شەپۆلە ڕادیۆییەکان بەکاردێت بۆ پەخشکردنی نیشانە ڕادیۆییەکان و نیشانە تەلەفزیۆنییەکان.
درێژی شەپۆلە ڕادیۆییەکان لە نێوان تیرەی تۆپێکی پێ و درێژی یاریگایەکی تۆپی پێدا دەبێت. لەبەر ئەوەی ئەم شەپۆلانە کە درێژی شەپۆلیان زۆرە دەتوانن با ئاسانی بە دەوری تەنەکاندا بگوازرێنەوە ، بۆیە بۆ ناردنی زانیاری بۆ شوێنە دوورەکان گونجاو دەبن. لە هەر وڵاتێکدا دەستەیەک پسپۆڕ ناوچەکانی یان پشتوێنەکانی درێژی شەپۆلەکان دیاری دەکەن کە ئێزگەکان دەتوانن لە بڵاوکردنەوەی ڕادیۆیی و تەلەڤیزیۆنیدا بەکاری بهێنین.
تەنە زۆر دوورەکانی قوڵایی بۆشایی ئاسمان شەپۆلی ڕادیۆیی دەردەکەن. لەبەر ئەوەی ئەم شەپۆلانە دەتوانن بەناو بەرگە هەوای زەویدا بڕۆن ، بۆیە زانایان هەوایی زۆر گەورە لەسەر زەوی بەکاردێنن بۆ وەرگرتنی ئەم شەپۆلانە ، ئەمەش یارمەتی زاناکان دەدات بۆ ئەوەی لە گەردوون تێبگەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شەپۆلەکان
ئیلێنا لە ئەڤالۆرەوە
ئیلێنا لە ئەڤالۆر زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنی ڕۆمانی سەرکێشی ئەمریکییە کە بە ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەری کراوە و لە ٢٢ی تەمموزی ٢٠١٦ بۆ یەکەمجار لە کەناڵی دیزنی نمایشکرا، لە ١٤ی تەمموزی ٢٠١٨ ڕووی لە دیزنی جونیۆر کرد، زنجیرەکە ئایمی کارێرۆ وەک دەنگی ئیلێنا، شازادەیەکی لاتینی هەرزەکار دەبینرێت.
لە مانگی تەمموزی ٢٠٢٠، کۆمپانیای دیزنی ڕایگەیاند کە ئیلێنا ئۆف ئەڤالۆر دوای سێ وەرز کۆتایی دێت. کۆتایی زنجیرەکە، "ڕۆژی تاج" لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٠ پەخشکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی دەربارەی هەرزەکاران
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
فەرموودەی حەسەن
فەرموودەی حەسەن (بە عەرەبی )بەو فەرموودەیە دوترێت کە ڕشتەی گێڕانەوەکەی ناسراو و زانراو بێت لەسەرەتاکەیەوە تاکو کۆتاییەکەی، گێڕەوەکانی وەکو گێڕەوەی فەرموودەی سەحیح بن، بەڵام وەکو ئەوان بیرتیژ و ڕێکخستن بەناوبانگ نین.
پۆل:فەرموودەزانی
ئەبوبەکر شا
سوڵتان ئەبوبەکر شا (١٣٨٩-١٣٩٠ حوکمڕانی کردووە)، فەرمانڕەوایەکی موسڵمان بووە لە خانەدانی توغلاق. کوڕی زەفەرخان و نەوەی سوڵتان فیروز شا توغلوق.
ژیان
دوای ئەوەی غیاس الدین توغلاقی دووەم (کە جێنشینی سوڵتان فیرۆز شای توغلوق) کوژرا، ئەبوبەکر بوو بە فەرمانڕەوای شانشینی توغلاقی سوڵتانی دەلهی. بەڵام مامی محەممەد شا، هەروەها حەزی دەکرد حاکم بێت، و لە دژی ئەبوبەکر خەباتی دەکرد لەسەر کۆنترۆڵکردنی تەخت. محمد شا لە مانگی ئابی ساڵی ١٣٩٠ هێرشی کردە سەر دەلهی بۆ ئەوەی داوای تەختی پاشایەتی بکات. ئەبوبەکر لە مانگی ئابی ساڵی ١٣٩٠ شکستی هێنا و محەمەد شا لە دوای ئەوەوە بوو بە پاشا و لە ساڵی ١٣٩٠ تا ١٣٩٤ حوکمڕانی کرد، دوای شکستی ئەبوبەکر لە قەڵای میروت زیندانی کرا و دوای ماوەیەکی کەم کۆچی دوایی کرد.
١١٢٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دلیجان
دلیجان کۆمەڵگەیەکی شارۆچکە و شارەوانییە لە پارێزگای تاڤوش لە ئەرمینیا. شارۆچکەکە یەکێکە لە گرنگترین ھاوینەھەواری ئەرمینیا، دەکەوێتە ناو پارکە نەتەوەیییەکەی دلیجان. شارۆچکە دارستانییەکە شوێنی چەندین ھونەرمەند و ئاوازدانەر و سینەماکاری ئەرمەنییە و ھەندێک تەلارسازی نەریتی ئەرمەنی تێدایە. زۆرجار ئەم شارۆچکەیە لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە بە سویسری ئەرمەنی یان سویسری بچووک ناودەبرێت.
شەقامی شارەمبیان لە ناوەندی شار، وەک دڵی شارۆچکە کۆنەکەی دیلیجان پارێزراوە و پارێزگاری لێ کراوە، تەواو بە وەرشەی پیشەسازی و گەلەری و مۆزەخانەیەک. ڕۆیشتن بە پێ، پاسکیل سواری شاخ و پیکنیک چالاکییە وەرزشییە بەناوبانگەکانن. ژمارەی دانیشتووانی دیلیجان بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ١٧٧١٢ کەسە لە ئێستادا دیلیجان خێراترین نیشتەجێبوونی شارە لە ئەرمینیا کە گەشە دەکات.
دیمۆگرافی
وێنۆک|ڕاست|ھۆڵی شارۆچکەی دلیجان لە گۆڕەپانی ناوەندی وێنۆک|ڕاست|[[دێری ھاگارتسین]] زۆربەی دانیشتووانی دلیجان ئەرمەنییە نەتەوەیییەکانن کە سەر بە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنین، لەژێر دەسەڵاتی ئەپستۆریای تاڤوش کە بنکەکەی لە ئیجەڤانە. ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی بچووکی ڕووسەکان ھەیە کە مەسیحی ڕۆحین کە بە مۆلۆکان ناسراون.
بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی دلیجان ١٧٧١٢ کەسە، لەکاتێکدا کە لە سەرژمێری ساڵی ١٩٨٩دا ڕاپۆرت کراوە، ٢٣٧٠٠ کەس بووە. لە ئێستادا ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە بە نزیکەیی ١٦٦٠٠ کەسە بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٦.
لێرەدا ھێڵی کاتی دانیشتووانی شاری دیلیجان لە ساڵی ١٩٧٦ەوە دەخەینە ڕوو: دلیجان بینای کڵێسای نییە، و خزمەتگوزارییەکانی کڵێسا لە باڵەخانەیەک لە ناو کۆمەڵگەی دیلیجانی کۆنی توفێنکی بەڕێوەدەچێت. کڵێسای مۆنۆمێنتی شارۆچکەکە لە ئێستادا لە نیسانی ٢٠١٦ەوە لە قۆناغی دروستکردندایە.
خوێندن
تا ساڵی ٢٠٠٩، شاری دلیجان ٥ قوتابخانەی پەروەردەی گشتی و ٦ باخچەی منداڵانی ھەبووە کە بە ڕێککەوت ٢٢٥٠ خوێندکار و ٣٥٠ منداڵی تێدابوو. ھەروەھا ئەکادیمیایەکی مۆسیقا و ئەکادیمیایەکی دیکە بۆ ھونەر لە شارۆچکەکەدا کاردەکەن.
لە ساڵی ٢٠١٧ کۆلێژی سەربازی مۆنتی مێلکۆنی لە وەزارەتی بەرگری ئەرمینیا لە یەریڤانی پایتەختەوە گواسترایەوە بۆ دلیجان.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای تاڤوش پۆل:شارەکانی ئەرمەنستان
ھوا ڕانگ دو
سیستەمی پلە و پایە
سیستەمی پلە و پایە دابەشئەکرێ بۆ دوو ئاست، ئاستی یەکەم نۆ پلە و ئاستی دووەم دە پلە. لە نزمەوە بۆ بەرز لە بەرزەوە بۆ نزم
مانای ھوا رانگ دو
وەگێڕانی ئینگلیزی باو ئەبێتە (The Way of the Flowering Manhood؛ واتا: ڕێگەی پیاوەتی گوڵکردن) یان (The Way of the Flowering Knights؛ واتا ڕێگای قارەمانی گوڵکردن).
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھونەری جەنگی کۆری پۆل:ھونەری جەنگ پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:ھونەری جەنگیی کۆری
بڕیارنامەی ١٤٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٩٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:لیبێریا لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
کرەیگ ڕۆبنسن
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئیلینۆی پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١ پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
سوودان
سوودان بە فەرمی کۆماری سوودان بە (عەرەبی:جمهورية السودان) وڵاتێکی عەرەبیە دەکەوێتە باکووری رۆژهەڵاتی کیشوەری ئەفەریقا، پایتەختەکەی شاری خەرتوومە، لە رۆژهەڵاتیەوە دەریای سوورە، لە باکوور لەگەڵ میسر هاوسنوورە لە باکووری رۆژاوا لەگەڵ وڵاتی لیبیا، هەروەها لە رۆژاواوە وڵاتی چاد و لە باشووری رۆژاواشەوە ئەفەریقای ناوەڕاست لە باشووریشەوە هاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی باشووری سوودان، کە تا ساڵی ٢٠١١ بەشێکبووە لە سوودان، سوودان دووەم گەورەترین وڵاتی کیشوەری ئەفەریقایە لە رووی رووبەرەوە دوای وڵاتی جەزائیر، کە پێش جیابوونەوەی سوودانی باشوور بە پلەی یەکەم دەهات.
سوودان سەربەخۆیی خۆی وەرگرت لە کۆلۆنیای ئینگلیز لە ١ی کانوونی دووەم ١٩٥٦ز، شێوەی حوکمی کوماری وەرگرت و بووە ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان، کۆمکاری عەرەبی و یەکێتی ئەفەریقا.
دابەشبوونی دانیشتووان لە بەشی نیوەی باکووری وڵاتدا چڕبووەتەوە بەهۆی ئەوە لەو بەشەدا هەردوو رووباری نیللی سپی و شین بەیەک دەگەن، پێکھاتەی دانیشتووان فرە رەنگی هەیە لە ڕووی رەچەلەک و ئایین و زمانەوە، بە شیوەیەک لە رەشپێست ٪٥٢؛ و عەرەب ٪٣٩؛ و بیجاویەکان ٪٦؛ بیانیەکان ٪٢ پێکدێن و لە رووی ئایینیشەوە موسڵمان ٪٩٧ کە زۆرینە سوننە مەزهەبن و مەسیحی ٪٣ی دانیشتووان پێکدێنن.