cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کۆرمۆری بچووک
جوگرافیا
کۆرمۆری بچوک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوایی عەلی مستەفا و لە باشوور لەگەڵ گوندی چاڵەودوانە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مامیسک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەڵغانلوی گەورە.
فرانسوا بلانشێ
فرانسوا بلانشێ ڕاڤەکار و نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٧ پۆل:مردووانی ١٧٨٤
بڕیارنامەی ٣٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی شوباتی ١٩٧٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٦٣٨‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
خۆپیشاندان
وێنۆک|٢٣٠px|خۆپیشاندانەکانی دووشەممە لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتدا بۆ ھێنانەخوارەوەی [[دیواری بەرلین]] خۆپیشاندان یان پرۆتەستۆی خیابانی کردەوەیەکە لەلایەن کۆمەڵانی خەڵکەوە لەپێناو بەرژەوەندیی تەڤگەڕێکی [زۆرتر] سیاسیدا؛ پتر بریتییە لە ڕێپێوانێکی گەلەکۆمەیی کە لە پێشدا یان لە کۆتاییدا گوێ لە وتاری وتاردەران دەگیردرێ.
کردەوەگەلێک وەک ڕێگاگرتن و مانگرتن ژی دەکرێ بە خۆپیشاندان بژمێردرێن. لەوانەیە خۆپیشاندان بەبێ زەبروزەنگ و توندوتیژی بەڕێوە بچێ یان لەوانەشە ھاوڕێ بێ لەگەڵ زەبروزەنگ و توندوتیژییەوە، یان دەتوانێ سەرەتا بەبێ توندوتیژی بێ و دواجار ھەلومەرجەکە وای لێ بکا ببێ بە خۆپیشاندانێکی ھاوڕێ لەگەڵ توندوتیژی. ھەندێ جار پۆلیسیشی پێوە دەتلێ. ئەمە لە بڕێک حاڵەتدا بۆ ئەوەیە کە ھەر لە بنەڕەتەوە نەھێڵێ خۆپیشاندان ساز ببێ. لە بڕێک حاڵەتی تریشدا، بۆ ئەوەیە کە بەرگری لە پێکھەڵچوونی گرووپە ڕکەبەرەکان بکا.
پۆل:چالاکییە مەدەنییەکان پۆل:چالاکییە سیاسییەکان پۆل:چالاکیی بەپێی جۆر پۆل:ناڕەزایییەکان
ئەسکی
چوارچێوە|٩٥ نووسەی ئەسکی بۆ چاپکردن، لە ٣٢ تا ١٢٦ ئەسکی یان ASCII (دەخوێندرێتەوە æski/، ASS-keeˈ/) کورتکراوەی American Standard Code for Information Interchange (کۆدی ستانداردی ئەمریکایی بۆ گۆڕێنەوەی زانیاری) پلانێکە بۆ بەکۆدکردنی نووسە لەسەر بناغەی ڕیزی ئەلفوبێی ئینگلیزی. کۆدە ئەسکییەکان لە کۆمپیوتەر، کەرەستەکانی ڕاگەیێنی، و کەرەستەکانی دیکە کە دەق بەکاردەھێنن، بۆ نیشاندانی دەقەکان کەڵکیان لێ وەردەگیردرێت. زۆرێک لە پلانەکانی مۆدێڕنی بەکۆدکردنی نووسە کە نووسەی زۆرترێک بەکۆد دەکەن لە سەر بناغەی ئەسکی دروستکراون.
ئەسکی بۆ ١٢٨ نووسە کۆدی ھەیە کە ٩٥یان بۆ چاپکردن دەبن وەکوو پیتەکانی گەورە و بچووکی ئەلفوبێی ئینگلیزی و نووسەگەلێک وەک ?، & و !. ئەوانەی دەمێننەوە چۆنیەتیی ڕێکخستنی دەقەکە کۆنتڕۆڵ دەکەن، بۆ نموونە کۆدی ئەسکی بۆ دیاریکردنی کۆتاییی ھێڵ.
ئەمانەش ببینە
پۆل:ئەسکی
١٥٠٧
ساڵی ١٥٠٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٠٧
دلشا دەمیربەگ
thumb|دلشا دلشا دەمیربەگ لەدایکبووی ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٩ ، نووسەر و ڕۆژنامەنووسی سوێدی کە لەبنەچەدا کوردە و نووسەرێکی لیبرالە.
پۆل:زیندووان پۆل:کورد پۆل:نووسەرانی سویدی پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:نووسەرانی سوید پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:کوردەکانی سوێد پۆل:ژنانی کورد پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد پۆل:کوردەکانی تورکیا
تووتی
350px|چەپ|وێنۆک|جووتێک تووتیی [[سێنیگاڵی لە ئەفریقا]] تووتی (بە ئینگلیزی:Psittacidae) دەستە پەلەوەرێک بە دەنووکی سووری کوڵ و کووڕ، لاقی ئەستوور، دوو قامک لە پێش و دوو لە دوا، پەڕ و پۆی ڕەنگامە(پتر کەسک)، کلکی درێژ و نووک تیژ و دەنگی بەرزەوە کە بڕێکیان دەمەلاسکە دەکەنەوە.
تووتی مەلێکی زۆربە کەسکە، لە تیرەی تووتییان (Psittaciformes). زۆربەیان لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی ئەفریقا و هیند دەژین. ٣٧٢ جۆر لەم مەلە لە ٨٦ ژێرجۆردا پۆلێن کراون.
سەرچاوە
پۆل:پەلەوەران
تاریق کوڕی زیاد
تاریق کوڕی زیاد (بە عەرەبی: طارق بن زیاد، ڕۆمانی: Ṭāriq ibn Ziyād)، فەرماندەیەکی ئومەوی ئەمازیغی بوو، سەرکردەیەکی سەربازی موسڵمانان، لە ماوەی نێوان ساڵانی نێوان ٧١١ بۆ ٧١٨ زایینی بە فەرمانی موسا بن نەسیر، پارێزگاری ئیفریقییە لە سەردەمی خەلیفەی ئەمەوی ئەلوەلید بن عەبدولمەلیک، سەرکردایەتی داگیرکردنی ئیبەریا کرد. تاریق کوڕی زیاد شانازی بە کۆتاییھێنان بە دەسەڵاتی ڤیزیگۆتی ئیسپانیا دەکات. ھەروەھا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو «گیبرالتار»، کە ئەو شوێنەیە کە سوپاکەی لەسەرەتای داگیرکردنی ئەندەلوسدا پێی دا. تاریق بن زیادیش بە یەکێک لە بەناوبانگترین سەرکردە سەربازییەکانی مێژووی ئیبەری و ئیسلامیدادەنرێت و ژیاننامە سەربازییەکەی بە یەکێک لە سەرکەوتووترین سەرکردەکانی مێژوو دادەنرێت.
مێژوونووسان لەسەر بنەچەی تاریق بن زیاد جیاوازییان ھەبوو، ھەندێکیان دەیانگوت ئەمازیغییە، وەک ئیبن خەلکان وئیبن عەدری و محەممەد ئیدریسی، ھەندێکیشیان دەڵێن عەرەبە وەک ئەلزەرکالی و مەقری ئەل -تیلمیسانی، و کەسانی دیکەدەیانگوت فارسییە، لەکاتێکدا ئینسایکلۆپیدیای ئیسلامی کامبریج ئاماژە بە ڕەچەڵەکی عەرەبی دەکات. ھەروەھا ئەمە بۆچوونی مێژوونووسی ئیتاڵی پاولۆ جیۆڤیۆیە.
ھەروەھا مێژوونووسان لەسەر کۆتایی ئەم پیاوە و چۆنییەتییەوە ناکۆکییان ھەبووە، و زانراوە کە لەگەڵ موسا کوڕی نوسەیر گەڕاوەتەوە بۆدیمەشق دوای بانگکردنی لەلایەن خەلیفە الوەلید بن عەبدولمەلیکەوە و دەوترێت ھۆکاری ئەوە بووە ناکۆکییەک کە لە نێوانیاندا ڕوویدا وچڕتر بووەوە و لە ھەموو حاڵەتەکاندا ھەریەکەیان لە پۆستەکەی دوورخرانەوە و تاریق بن زیادی بەسەر برد دوا ڕۆژەکانی بوو لە دیمەشق تاساڵی ٧٢٠ی زایینی کۆچی دوایی کرد.
تاریق بن زیاد میراتێکی گەورەی بەجێھێشت دوای مردنی نوێنەرایەتی لە مانەوەی نیمچە دوورگەی ئیبەریا لەژێر دەسەڵاتی موسڵمانان بۆماوەی نزیکەی ٨ سەدە، و دواتر لە ماوەی سەدەی بیستەمدا ناوی درا بە ژمارەیەک شوێن لە وڵاتانی ئیسلامی، بە تایبەت لە مەغریب.
داگیرکردنی ئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا)
دوای سەرکەوتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تاریق بن زیاد، موسا بن نوسەیر کۆنترۆڵی تەواوی مەغریبی دووری گرتەوە و کاریگەری ئیسلامی ئومەوییەکان بۆ ئەو ناوچانە درێژ بووەوە و لەو کاتەوە بوو بە بەشێک لە جیھانی ئیسلامی، بەڵام تەنیا جەوتا کە فەرمانڕەوایی دەکرا لەلایەن فەرمانڕەوایەکی گۆتیکەوە بە ناوی جوولیان، لە دەرەوەی کۆنترۆڵی موسڵمانان مایەوە. وێنۆک|[[مەغریب لە لای ڕاست و ئەندەلوس لە لای چەپ.]]
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٧ەم پۆل:مردووانی ٧٢٠
کۆئەندامی ماسێسک
کۆئەندامی ماسووکەوئێسک ئەو کۆئەندامەیە کە وا لە ماسوولکەکان و ئێسکەکانی لەشی مرۆڤ پێک هاتووە و ئەرکی ڕاگیر کردن و رێبردنی لەشی مرۆڤی هەیە. ئەم کۆئەندامە لە ماسوولکەکان، ئێسکەکان، کڕکڕەکان، تاندۆنەکان، جومگەکان و هتد پێک هاتووە.
٤٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ئێسکەکانی لەشی مرۆڤ
٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|ماسوولککانی لەشی مرۆڤ لە نمای بەرەوە
پۆل:لەشی مرۆڤ
ئیرین دردیۆک
thumb|ئیرین دردیۆک ئیرین دردیۆک لەدایکبووی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٨٨ ، یاریکەری تۆپی پێی هەڵبژاردەی نیشتمانی سویسرا و یانەی قاسم پاشا ی تورکی ، ئیرین لەبنەچەدا کوردە و خەڵکی باکووری کوردستان (باشووری تورکیایە), بەر لە لیڤەرکوزنی ئاڵمانی یاری بۆ یانەکانی بازلی سویسری و ئۆڵد بۆیزی سویسری و هۆفینهایمی ئاڵمانی کردووە ، لەگەڵ هەلبژاردەی سویسرا بۆ تەمەن ژێر ١٩ -٢١ ساڵان و هەڵبژاردەی سەرەکی سویسرادا  ٤٨ یاریکردەوە و ٨ گۆڵی تۆمارکردووە
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:وەرزشکارانی کورد پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:کورد پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویسی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کورد
حوسێن ئەلبورزی
حوسێن ئەلبورزی (بە فارسی: حسین البرزی) ھونەرمەندی ڤیۆڵۆنژەن و گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی شاری کرماشانە کە بە زاراوەی کوردی کرماشانی گۆرانیی خوێندووە.
ژیان
حوسێن ئەلبورزی لە ساڵی ١٣١٧ی کۆچیی ھەتاوی لە کۆڵانی داڵانی پیری لە گەڕەکی بەرزەدەماخی شاری کرماشان لە دایک بوو. دەورەی سەرەتاییی لە قوتابخانەی کووروش و دەورەی باڵایش لە دەبیرستانی کەزازی لە شاری کرماشان تێپەڕاند. لە ساڵی ١٣٣٨ی ھەتاوی یەکەمین گۆرانیی لە ڕادیۆ بیسیمی ئەرتەش لەگەڵ ئاموزای عەلی ئەلبورزی خوێند. لە ژەندنی ئامێری ڤیۆلۆنیش قوتابیی حوسێن یاحەققی (خاڵۆی پەرویز یاحەققی) بوو.
تا بە ئێستا زۆرتر لە ١٤٠ گۆرانیی کوردیی کرماشانی خوێندووە کە زۆربەیان لە ئەرشیڤی ڕادیۆ و تلەڤیزیۆنی کرماشان نابوود کراونەتەوە. ناسراوترین گوورانیی ھەر ماڵی گیسکیە کە مووسیقاکەی مەحموود مەرئاتی ڕێک کردووە و ھێشتا یەکێکە لە ناسراوترین گۆرانیەکانی کوردیی باشووری. بەدوای شۆڕشی ١٣٥٧ی ئێران، تا چەندین ساڵ ئێزنی بۆ کار نەبوو و لە ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی دەتی کرد بە ھاوکاریکردنەوە لەگەڵ گرووپی موشتاق بە ڕێبەریی سیاوەش نوورپووڕ. ھەر لەگەڵ ئەم گرووپە گورانیی ئاو زەمزەمی خوێند کە لە ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی خەڵاتی یەکەمی فێستیڤالی مووسیقای فەجری لە تاران وەرگرت. لە ساڵی ١٣٧٦ی ھەتاوی لە تالاری شەفەق لە تاران کۆنسێرتێکی سێ شەوە بەڕێوەبرد. لەگەڵ ھونەرمەندانی کرماشانیی دێکە وەکوو ئەسغەر ئیمانی، مەحموود مەرئاتی و ھتد گرووپێک بە ناوی ڕادیۆ کرماشانی قەدیمیان پێک ھێنا و بە دەعوەتی کوردسات لە سلێمانی کۆنسێرتیان بەڕێوەبرد.
ژێدەر
پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
شارستانی ڕەشت
شارستانی ڕەشت  یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای گێڵانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ڕەشتە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای گێڵان پۆل:شارستانی ڕەشت پۆل:شارستانەکانی ئێران
ناوەرۆکەکان
ناوەرۆکەکان ئەو ئەندامانەن کەوا لە ناو گۆلی سک و حەوزەکەلێن دا جێگیرن. هەندێک لەم ئەندامانە ئامانەن: سپڵ، جەرگ، گەدە و هتد.
تاریف کوڕی مەلیک
تاریف کوڕی مەلیک فەرماندەیەک بوو لە سەردەمی تاریق کوڕی زیاد، ژەنەڕاڵی ئەمازیغی و موسڵمان وئومەوی کە لە ساڵی ٧١١ سەرکردایەتی داگیرکردنی ئیسپانیای کرد، لە تەممووزی ساڵی ٧١٠ی زایینیدا تاریق تەریفی نارد بۆ ھەڵکوتانە سەری بۆ تاقیکردنەوەی کەناراوەکانی باشووری نیمچە دوورگەی ئیبیریا.
دەربارەی ئەم ھەڵمەتە، ئێدوارد گیبۆن دەنووسێت: «سەد عەرەب و چوار سەد ئەفریقی بە چوار کەشتی لە تەنجەر یان سیوتا تێپەڕین؛ شوێنی دابەزینیان لە کەناری بەرامبەری گەروویەکە بە ناوی تارفی سەرۆکەکەیان دیاری کراوە. کە ئەمڕۆ شاری تەریفە. لەوێشەوە بەردەوامبوون بۆ ئەوەی زەوی بەدرێژایی کەناراوەکان بکۆڵنەوە وەک خاڵێکی ئەگەری چوونە ژوورەوە بۆ ھێرشێکی گەورەتر، بە تێپەڕین ھەژدە میل بە وڵاتێکی گردە بەرزدا تا قەڵا و شارۆچکەی جولیان؛ کە (تا ئێستاش پێی دەوترێت ئەلجزیر) ناوەکەیان لەسەر بەخشی. لە دوورگەی سەوز، لە کەپێکی سەوزەوە کە پێشڕەوی دەکات بۆ ناو دەریا.» لەوێ لەلایەن مەسیحییە پشتیوانەکانەوە بە میوانداری پێشوازییان لێکرا- ڕەنگە خزم و ھاوڕێ و لایەنگرانی کونت جوولیان.
ئەنجامی کۆتایی ھێرشێکی سەرکەوتوو بوو بۆ سەر بەشێکی بێ پاسەوانی ئەندەلوس، دواتر گەڕانەوەی سەلامەتی ھێرشبەرەکان بە تاڵان ودیلەکانەوە. ئەمەش تاریقی قەناعەت پێکرد کە دەتوانرێت ئیبەریا بە سەرکەوتوویی داگیر بکرێت.
دواتر تەریف یاوەری تاریقی کوڕی زیاد بوو، کاتێک ئەم دووەمیان دەستی بە داگیرکردنی ئیسلامی کرد بۆ ئیسپانیا و لە جەنگی واد لەکە لە ساڵی ٧١١دا شکستی بە پاشا ڕۆدریچ ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
سەحارە (فیلم)
سەحارە فیلمێکی کۆمیدیی و سەرکێشی ئەکشنە و ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن برێک ئیسنر دەرھێنراوە. فیلمەکە پشتی بە پڕفرۆشترین ڕۆمانی ساڵی ١٩٩٢ بەستووە کە بە ھەمان ناو لەلایەن کلایڤ کەسلەرەوە بڵاوکرایەوە. فیلمەکە بە بەژداری ئەکتەرانی دیاری وەک ماتیوو مەکانھەی و ستیڤ زاھن و پێنێلۆپی کروزە و بەرھەمێکی نێوان وڵاتانی شانشینی یەکگرتوو و ئیسپانیا و ئەڵمانیا و ئەمریکایە. سەحارە ١١٩ ملیۆن دۆلاری لە بۆکس ئۆفیسی جیھانی کۆکردەوە لە بەرامبەر بودجەکەی کە ١٦٠ ملیۆن دۆلار بوو. فیلمەکە لە کۆتاییدا شکستی ھێنا لەوەی تێچووی خۆی بگرێتەوە و لە لیستی شکتخواردووترین فیلمەکانی بۆکس ئۆفیسە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥ پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمی کۆمیدی ئەکشنی ساڵی ٢٠٠٥ پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی پۆل:فیلمە هاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ئیسپانیا بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی مایس نیوفێڵد پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن کلینت مانسێلەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمەکان کە لە ئەفریقا داندراون پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای ھەستبزوێن پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ھاوڕێیەتی
بزوێنەری ستێرلینگ
بزوێنەری ستێرلینگ بریتییە لە بزوێنەرێکی گەرمی کە کاردەکات لەڕێی پەستانی ھەوا یاخود گازەکانی ترەوە لە پلەی گەرمی جیاوازدا. بەم شێوەیە گۆڕینی وزەی گەرمی دەگۆڕدرێت بۆ کارێکی میکانیکی. لەوەش تایبەتتر بزوێنەری ستێرلینگ بریتییە لە بزوێنەرێکی سووڕی داخراوی درووستکردنی گەرمی لەڕێی شلەمەنی گازاویەوە. سووڕی داخراو لەم دەقەدا واتا سیستەمێکی گەرمی کە تێیدا شلەمەنی بە بەردەوامی لە سیستەمەکەدا ھەیە. بەرھەمھێنەرەوە یاخود دروستکەرەوە باس لە بەکارھێنانی جۆرێکی تایبەتی گۆڕەری گەرمی ناوەکی و ھەڵگری گەرمی دەکات کە بە بەرھەمھێنەرەوە ناسراوە. لەخۆگرتنی بەرھەمھێنەرەوە ئەو شتەیە کە بزوێنەری ستێرلینگ لە بزوێنەری سووڕی داخراوی گەرمی ھەوای تر جودا دەکاتەوە.
وێنۆک|پەمپێکی ئاوی نموونەیی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم/سەرەتای سەدەی بیست لەلایەن کۆمپانیای بزوێنەری ڕایدەر-ئێریکسن.
ناو و پۆڵێنکردن
ناو و پۆڵێن کردن ڕۆبێرت ستێرلینگ یەکەمین نموونەی کرداری بزوێنەری سووڕی داخراوی ھەوایی درووست کرد لە ساڵی ١٨١٦دا. دواتر لەلایەن فلیمین جێکینەوە لە ساڵی ١٨٨٤ پێشنیار کرا کە ھەموو بزوێنەرە ھاوشێوەکان پێویستە بە بزوێنەری ستێرلینگ بانگ بکرێن. پێشنیاری ناونانەکە کەمێک سوودی ھەبوو، و جۆرەکانی تر لە بازاڕدا بە ناوی دیزاینەر یاخود بەرھەمھێنەرەکانیانەوە بانگ دەکرا. بۆ نموونە بزوێنەری ھەوایی ڕایدەر، ڕۆبینسن، ھێینریسی. لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا کۆمپانیای فیلیپس بە دوای ناوێکی گونجاودا دەگەڕا بۆ جۆرە نوێیەکەی بزوێنەری ھەوایی کە تاکو ئەو کاتە بە شلەمەنی تاقی کرابۆیەوە نەک ھەوا، لە ساڵی ١٩٤٥ دا بڕیاریان دا ناوی بنێن «بزوێنەری ستێرلینگ». لەگەڵ ئەوەشدا نزیکەی دوای سی ساڵ، گراھام واڵکەر سکاڵای دەکرد لەو ڕاستیەی کە زاراوەی وەکو بزوێنەری ھەوای گەرم لەبری بزوێنەری ستێرلینگ بەکاردەھات کە خۆی بە شێوەیەکی بەرفراوان و بەردەوام بەکاردەھات.
ھاوشێوەی بزوێنەری ھەڵمی، بزوێنەری ستێرلینگ وەکو بزوێنەری سوتانی دەرەکی پۆڵێن دەکرێت چونکە ھەموو گوێزەرەوەکانی گەرمی بۆ و لە شلەکەوە لە ڕێی سنوورێکی ڕەقەوە (گۆڕەری گەرمی) ڕوو دەدات. بەم شێوەیە جیاکردنەوەی پرۆسەی سوتاندنەکە و ماددەی ژەھراوی لە شوێنی کارکردنی بزوێنەرەکە درووست دەبێت. ئەمە جیاوازیەکەیە لەگەڵ بزوێنەری سووتانی ناوەکی کە تێیدا گەرمی ناوەوە بەھۆی سووتانی سووتەمەنی لە بەشی شلەمەنی ڕوودەدات. زۆربەی ئەوانەی بەسەر بزوێنەری ستێرلینگدا پەیڕەو دەکرێت دەکەوێتە جۆری بزوێنەری ئاڵوگۆڕی پەستێنەر.
بزوێنەری ستێرلینگ بزوێنەرێکی گەرمییە کە لەڕێی پەستان و زیادبوونی ھەوا یاخود گازی ترەوە کاردەکات لە پلەی گەرمی جیاوازدا، بەم شێوەیە ئاڵوگۆڕێکی تەواوی وزەی گەرمی ھەیە بۆ کارکردنی میکانیکی. لەوە تایبەتتر بزوێنەری ستێؤلینگ بزوێنەرێکی بەرھەمھێنەری گەرمی داخراوە لەڕێی شلەی کارکردنی گازی بەردەوامەوە. سووڕی داخراو لێرەدا واتا سیستەمێکی داینامیکی گەرمییە کە تێیدا شلەکە بۆ ھەمیشە لە سیستەمەکەدا دەبێت و بەرھەمھێنەرەوە وەسفی بەکارھێنانی جۆرێکی تایبەتی ئاڵوگۆڕی گەرمی ناوەکی و ھەڵگری گەرمییە ناسراوە بە (بەرھەمھێنەرەوە) لەخۆگرتنی بەرھەمھێنەرەوە ئەو شتەیە کە بزوێنەری ستێرلینگ لە بزوێنەری ھەوای گەرمی داخراو جیادەکاتەوە.
پێناسەی بزوێنەری ستێرلینگ ناتوانێت تەواوی توانا بەدەست بھێنێت کە تایبەتە بە بزوێنەری سووتاندنی ناوەکی، ڕێگری سەرەکی بریتییە لە توانای گەرمی. لە ماوەی سووتاندنی ناوەکی دا، پلەی گەرمی دەگاتە نزیک (١٥٠٠ بۆ ١٦٠٠) پلە لە ماوەیەکی کەمدا، کە دەبێتە ھۆی دابینکردنی پلەی گەرمی زیاتر لە سووڕی داینامیکی گەرمی لە ھەر بزوێنەرێکی تری ستێرلینگ. مەحاڵە بتوانرێت پلەی گەرمی دابین بمات بەو ڕێژە زۆرە لەڕێگەی گوێزانەوەی گەرمیەوە، وەک ئەوەی لە بزوێنەری ستێرلینگدا ڕوودەدات چونکە ھیچ کەرەستەیەک ناتوانێت گەرمی بگوازێتەوە لەڕێی سووتاندنەوە لەو پلە گەرمیە زۆرەدا بەبیَ ئەوەی گەرمی لەدەست بچێت یاخود گرفت درووست ببێت کە پەیوەستە بە ھەڵوەشاندنەوەی گەرمی کەرەستەکە. بزوێنەری ستێرلینگ دەتوانێت بە ھێمنی کاربکات و ھیچ سەرچاوەیەکی گەرمی بەکارنەھێنێت. سەرچاوەی وزەی گەرمی لە دەرەوە بەرھەم دێت بۆ بزوێنەری ستێرلینگ نەک لەڕێی سووتاندنی ناوەکیەوە وەک ئەوەی لە بزوێنەری سووڕی ئۆتۆ یاخود دیزڵدا ھەیە. چونکە بزوێنەری ستێرلینگ گونجاوە لەگەڵ سەرچاوەکانی تری وزەی گۆڕاو و نوێبووەوە، دەکرێت زۆر گرنگ بێت کاتێک نرخی سووتەمەنی زیاد دەکات، و ھەروەھا لەکاتی نەبوونی سووتەمەنی و گۆڕانی ئاو و ھەوادا. ئەم جۆرەی بزوێنەرە خواستی زۆر لەسەرە وەکو بنچینەیەکی گرنگی یەکەی لێکدراوی مایکرۆی گەرمی و ھێزدا (CHP) کە تێیدا زۆر باشە و سەلامەتترە بە بەراورد بە بزوێنەری ھەڵمی. لەگەڵ ئەوەشدا ڕێژەی ھێزی کەم بۆ کێشی ھەیە، گۆڕینی گونجاوترە بۆ بەکارھێنانی دانانی ڕێژەیدا کە شوێن و کێش زور دەگمەن نین.
شێوازی کارکردن
بزوێنەرەکە بە شێوەیەک درووست کراوە کە گازەکە لە بەشی فێنککەرەوەی بزوێنەرەکەدا بپەستێنرێتەوە و لە بەشی گەرمتردا زیادبکرێت لەڕێی گۆڕینی گەرمی بۆ کار. گۆڕەری گەرمی بەرھەمھێنراوی ناوەکی توانای گەرمی بزوێنەری ستێرلینگ زیاد دەکات بە بەراورد بە بزوێنەری ھەوای گەرم کە ئەم تایبەتمەندیەی نییە.
بەراوردکردن بە بزوێنەری سووتانی ناوەکی
بەراوردکردن بە بزوێنەری سووتانی ناوەکی بە پێچەوانەی بزوێنەری سووتانی ناوەکیەوە، بزوێنەری ستێرلینگ توانای ھەیە سەرچاوەی گەرمی نوێبووەوە بە ئاسانتر بەکاربھێنێت، و بێدەنگتر بێت و سەلامەتتر بێت لە ئیشکردنی کەمدا. پەسەندن بەکاربێن کە بەھای ئەم لایەنە ئەرێیە تایبەتانە زیاد بکات. بەتایبەت ئەگەر تێچووەکە بۆ وزەی بەرھەمھاتووی ھەر یەکەیەک گرنگترە لە تێچووی تەواوی ھێزی ھەر یەکەیەک. بەم شێوەیە بزوێنەری ستێرلینگ تێچووی دەگاتە نزیک ١٠٠ کیلۆ وات
بەراوردکردنی بە بزوێنەری سووتانی دەرەکی ھەمان ھێز، بزوێنەری ستێرلینگ لە ئیستادا تێچووی زیاترە و گەورەتر و قورسترە. لەگەلً ئەوەشدا باشتر کاردەکەن بە بەراورد بە بزوێنەری سووتانی ناوەکی. پێویستی کارکردنی کەم وا دەکات تەواوی تێچووی وزە ھاوشێوە بێت. توانای گەرمی ھەروەھا ھاوشێوەیە (بۆ بزوێنەرە بچووکەکان) کە لە ١٥٪ دەستپیَ دەکات بوً ٣٠٪. بۆ بەکارھێنانەکانی تر وەکو ھەلًدانی ئاو و گەشتی ئاسمانی و بەرھەمھێنانی کارەبا لە سەرچاوە زۆرەکانی وزەوە کە ناگونجێن لەگەڵ بزوێنەری سووتانی ناوەکی وەکو وزەی خۆر، و وزەی بایۆ وەکو پاشماوەی کشتوکاڵی و پاشماوەی تری وەکو فڕێدراوی ماڵان. لەگەڵ ئەوەشدا بزوێنەری ستێرلینگ بە گشتی لە نرخدا ھاوشێوە نین وەک بزوێنەری ئۆتۆمبیل بەھۆی تێچووی زۆری ھەر یەکەیەکی وزە و کەمی چڕی ھێز و تێچووی زۆری کەرەستەوە.
سوده‌كانی
بزوێنەری ستێرلینگ لە ھەموو سەرچاوەیەکی گەرمیەوە کاردەکات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، نەک تەنھا ئەو سەرچاوەی گەرمیەی کە لەڕێی سووتانەوە پەیدا دەبێت، بۆیە بە سەرچاوەی گەرمی خۆر و جیۆ و بایۆلۆجی و ناوەکی یاخود پاشماوەی گەرمی لە پرۆسە پیشەسازیەکاندا. - پرۆسەی سووتاندنی بەردەوام بەکاردێت بۆ دابینگردنی گەرمی، بۆیە ئەو دەردراوانەی کە پەیوەستن بە پرۆسەی سووتاندنی کاتی بزوێنەری سووتاندنی ناوەکیەوە کەم دەکرێتەوە. -
- لە ھەندێک حاڵەتدا پەستانی کەم ڕێگە بە بەکارھێنانی سلیندەری سووک دەدات. - دەکرێت درووست بکرێت تاکو لەسەرخۆ کاربکات و بەبیَ دابینکردنی ھەوا بۆ بەکارھێنانی ھێزی پاڵنەری ھەوایی لە کەشتی ژێرئاویدا
لە ساڵی ١٩٨٦ دا دەزگای ناسا بزوێنەرێکی ستێرلینگی ئۆتۆماتیکی و دایان نا لە ئاھەنگی چۆڤرلێت. ئابووری سووتەمەنی باشکرا بە ڕێژەی (٤٥٪)دا و دەردراوەکان زۆر کەمکرانەوە. زیادکردنی (کاردانەوەی ھێز) ھاوشێوەی بزوێنەری سووتانی ناوەکی باو وایە. ئەم بزوێنەرە بەناوی مۆد ٢، ئەو مشتومڕانە زیاد دەکەن کە بزوێنەری ستێرلینگ قورس و گران و پشت پیَ نەبەستراون و چالاک نین. پاڵوتە و گۆڕینی نەوت پێویست نین. پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان پۆل:تەکنۆلۆژییەکانی ساردکردنەوە
گۆڤاری ڕووناھی
گۆڤاری ڕووناھی گۆڤارێکە کە لە ژێر چاودێریی زانکۆی شەھید بەھەشتی لە تاراندا بە دوو زمانی کوردی و فارسی چاپ دەبێت. ژمارەی یەکەمی لە ساڵی 2014دا بڵاو بووتەوە.بەڕێوبەری ئەم گۆڤارە کەریم مو‌حەممەد نژادە.
بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی گۆڤاری ڕووناھی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
بورھان جاھید
ژیان
جاھید لە ساڵی ١٩١٨ لە ھەولێر لەدایکبووە. قۆناغی خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی ئوولای (یەکەمی) ھەولێر تەواوکردووە. لە تەمەنی منداڵیدا باوکی کۆچی دوایی کردووە. دایکی شووی بە شوبرای خۆی کردووەتەوە کە جەبار ئاغای کانی شاعیرە، واتە مامی جاھید، لەبەرئەوە لە ماڵی مامیدا گەورە بووە. لە دوای خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی ناوەندی ھەولێر خوێندوویەتی. لە پۆلی دووەم لە ساڵی ١٩٣٤ لە قوتابخانە دوورکەوتووەتەوە، لەو سەردەمەدا دایکی کۆچی دوایی کردووە، بێ داڵدە ماوەتەوە، تووشی دەست کورتی و ئاوارەیی بووە. کە ناوی بۆ خزمەتی سوپا ھاتووە خۆی نەدزیوەتەوە، ساڵی ١٩٣٧ تا ١٩٤٠ سەرباز بووە لە ئۆردووگاکانی کەرکووک و سلێمانی و کۆیە و ڕواندز. ھەر لەو کاتەی لە سەربازی ڕزگاری بووە خووی داوەتە سەرخۆشی و ژیانێکی بێ سەروبەری بردووەتە سەر. زۆربەی ژیانی ڕۆژانەی بە سەرخۆشی بەسەر بردووە. بەڵام بێوەی بووە زیانی بۆ خۆی نەبێت بۆ کەسی دیکە نەبووە.
ساڵی ١٩٤٥ جاھید یەکێک بوو لەوانەی بەر لێشاوی حکوومەتی ئەو کاتی عێراق کەوتن بەھۆی بزووتنەوەی ئەو سەردەمەی بارزانییان و ماوەیەک لە گرتووخانە مایەوە. لە پەنجەکانی سەدەی بیستەم ژنی ھێنا، ماوەی سەرخۆشی و ئاوارەیی لە ژیانیدا تا پلەیەک بەسەرچوو و ھەندێ ئۆقرەی گرت. لەو کاتەدا بووە مووچەخۆر لە بەڕێوەبەرایەتیی کاروباری ڕێگاوبان و ھاتوچۆی ھەولێر. لە پاشاندا کارگێڕی نامەخانەی ناوچەیی عەنکاوەی پێ سپێردرا لە ھەولێر. لە دوای ماوەیەک خانەنشین کرا.
مردن
لە ڕۆژی ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٩١ لە ھەولێر کۆچی دوایی کرد و ھەندێ شیعری جوان و بەپێزی لە دوای خۆی بۆ نەتەوەکەی بەجێھێشت.
وەسف و دڵداری
لە شیعرێکیدا جاھید بە ناوی «یادی ڕۆژانی ڕابردوو» لە ساڵی ١٩٣٣ ھۆنیوەتییەوە دەڵێ:
چوارین
لە چوارینێکدا بۆ ئەو کەسەی تەنیا بیر لە خۆی دەکاتەوە دەڵێ:
بە لای شاعیرەوە قسەی بێ نەبێ چاکترە، ھەموو کەسێک ئەگەر شوێنی خۆی لە کۆمەڵگادا دیاری نەکات، وەکو ئەو کەسە وایە دەھری بێ و باوەڕی بە ھیچ کردگارێک نەبێ:
بە لای جاھیدەوە پیاو ئەو پیاوەیە بە گژ زۆرداردا بچێ نەک ھەژار بڕووتێنێتەوە:
شاعیر لەسەر ئەو باوەڕەیە پیاو دەبێت ڕاست بێت. دەروێشی لەسەر ڕاستی دامەزراوە، پیاو ئەوەیە بە خۆیەوە بنازێ نەک باب و باپیرانی:
تاک
عاقیبەت ئەڕزێ لەشم ھەرچەند بە نازی گەورەکەم خزمەتی زگ چەند بکەم موحتاجی یەک نانم دەکا
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
نووسە
وێنۆک|نووسە چینییەکان نووسە یان کارەکتەر لە کۆمپیوتەر و لە کۆمەڵە زاراوەکانی دوور-ڕاگەیێنیی ئامێریدا، یەکەی زانیارییە کە ھاوتاکراوە لەگەڵ گرافیمێک یان ھێمایەکدا.
ئەلخوڕ
ئەلخوڕ (بە عەرەبی: الخور) شارێکە لە باکووری قەتەر، لەسەر کەنارەکانی کەنداوی فارس ھەلکەوتووە و پایتەختی شارەداری ئەلخوڕە، ژمارەی دانیشتوانی سەروی ٣١ ھەزارە، وە ژمارەی دانیشتوانی شارەداری ئەلخوڕە سەروی ٢٠٢ ھەزارە. ئەلخوڕ لە ڕێزی شارە گەورەکانی قەتەردایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەوانییەکانی قەتەر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەتەر پۆل:شارەکانی قەتەر
١٥٠٨
ساڵی ١٥٠٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٠٨
بڕیارنامەی ٣١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی شوباتی ١٩٧٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٦٣٨‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ناباری (میێ)
ناباری (名張市, ناباری-شی) شارێکە دەکەوێتە ناوەڕاستی پارێزگای میێ، لە ژاپۆن، ھاوسنوورە لەگەل پارێزگای نارا بەرەو ڕۆژاوا، لەوەتەی ١ی ئەیلوولی ٢٠٢١وە، ڕیژەی دانیشتووانی شارەکە بە ٧٧،٠٢٢ دەخەملێنرێت، کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە دەکاتە ٣٤،٦٥٨
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ
میکانیزم
میکانیزم ئامێرێکە بۆئەوە دروستکراوە تا ھێزێکی داخڵکراو و جووڵەیەک بگۆڕێت بۆ کۆمەڵە ھێز و جووڵەیەکی خوازراو. میکانیزم بە گشتی لەم بەشانە پێکدێت:
زانای ئەڵمانی ڕێولیەوکس بەم شێوەیە پێناسەی میکانیزمی کردووە: میکانیزم کۆمەڵە پێکھاتەیەکی پێکەوەلکاوە بۆ جێبەجێکردنی چەند کردارێک کە ئیشێک یان جووڵەیەکیان بە دوادادێت. میکانیزم بە زۆری لە نێوان دوو تەنی بەرگریکار لەژێر کاریگەری ھێزێکدا کە دەخرێتە سەریان ڕوودەدات. ھەندێک جار ئەم دەستەواژەی میکانیزمە لە بواری نازانستیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە کارلێککردنێک کە لە بابەتێکی تردا باسی دەکەین.
سەرچاوەکان
پۆل:مەکینەکان
ئالفا قەنتۆری ب
thumb|ئالفا قەنتۆری ب و ھەسارەکەی
ئەلفا قەنتۆری ب ئەستێرەیەکی تۆخە مەیلەو پرتەقاڵیە. یەک لە سێ ئەستێرەکان و دووەم گەورە ئەستێرەی کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆریە. لە وڵاتانی باشووری گۆی زەوی زۆر جوان دیارە. ئەمەش لە بەر ئەوەی لە ڕووی پێگەی کۆمەڵەی خۆرەوە کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆری دەکەوێتە خوارووی کۆمەڵەی خۆر. ئالفا قەنتۆری ب یەک لە ئەستێرە ھەرە نزیکەکانی نزیک بە کۆمەڵەی خۆرە. قەبارەی ئالفا قەنتۆری ب نزیکەی ھێندەی خۆر دەبێت. بەڵام ئالفا قەنتۆری ب ھەندێک لە خۆر بچووک ترە و تیشکەکەشی لە ئەستێرەی خۆری خۆمان کەم ترە.
کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆری ب
بریتیە لە ئەستێرەی ئالفا قەنتۆری ب وە تاک ھاسارەکەی پێی دەڵێن ئالفا قەنتۆری ب ب. ئەم ھەسارەیە لە ١٧-١٠-٢٠١٢ دۆزرایەوە.
thumb|بەراوردی ئەستێرەکانی قەنتۆری و خۆر
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گەردوون
بولەنت کیلیچ
بولەنت کیلیچ فۆتۆگرافەری کوردی خەڵکی تورکیایە. کیلیچ لە ساڵی ١٩٧٩ی زایینی لە دێرسیم لەدایکبووە. لە سەردەمی لاویدا چووەتە زانکۆی ئێژە و لەوێ فۆتۆجوورنالیزمی خوێندووە و دواتر لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ئاژانسێکی هەواڵنێری فەڕەنسی دەستی بە کار کردووە. کیلیچ لە ساڵی ٢٠١٤ دا بە هۆی ڕاپۆرت و وێنەکانی لە سەر شەڕی ناوخۆی ئوکراینا، شەڕی دژ بە داعش لە عێراق و سووریا و هەروەها بارودۆخی تورکیا بوو بە فۆتۆگرافەری هەڵبژێردراوی ساڵ لە لایەن گۆڤاری تایم و گاردیەنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:زیندووان
جامی نەتەوەکانی ئاسیا
جامی نەتەوەکانی ئاسیا پاڵەوانیەتیەکی تۆپی پێ یە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا سەرپەرشتی دەکرێت ، مێژووی ئەم پاڵەوانیەتیە بۆ ساڵی ١٩٥٦ دەگەڕێتەوە کە ئەوکات ووڵاتی ھۆنگ کۆنگ میوانداری پاڵەوانیەتیەکەی کردبوو، پاڵەوانیەتیەکە چوار ساڵ جارێک ئەنجام دەدریت، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن توانیویەتی چوار جار ئەم پاڵەوانیەتیە بەرز بکاتەوە، دواین پاڵەوانیەتیش کە لە ووڵاتی ئیمارات میوانداری بۆ کرا، کە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەڕ بووە خاوەنی.
پرۆتۆکۆلی دەرەڕێی سنووری
پرۆتۆکۆلی دەرەڕێی سنووری (بە ئینگلیزی: Border Gateway Protocol یان BGP) ئەو پرۆتۆکۆلەیە کە لە پشتەوەی بڕیارە سەرەکییەکانی ڕێدۆزی لە ئینتەرنێتدایە. بی جی پی ھۆشی وا بە خشتەیەک لە تۆڕەکانی پرۆتۆکۆلی ئینتەرنێتەوە کە توانایی و شیاویی گەیشتن بە تۆڕێکی دیاریکراو لە ڕێگەی سیستەمە خۆگەڕێنەکانەوە دەسنیشان دەکا.
پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت پۆل:پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت
سەمت
سەمت یان ئەزیموت بریتیە لە گۆشەیەک لە سیستمی پۆتانەکانی گۆییدا، بریتیە لەو گۆشەیەی لە سەرچاوە (تەماشاکەر) ەوە بۆ هێمابۆکراوێک (باکور)دا دروست ئەبێت لەسەر ڕووتەختــی هێمابۆکراوەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆشە پۆل:ڕێدۆزی پۆل:گەردوون پۆل:جیۆدیسیا پۆل:ڕووپێوی
خالید جوتیار
خالید مەولود ئەحمەد (١٩٥٣-٢٠٠٩) ناسراو بە خالید جووتیار نووسەر و رۆژنامەنوسی کورد لە سالێ ١٩٥٣ لە دەڤەری کەندێناوەی دەشتی ھەولێر لە دایکبوو. ساڵی ١٩٧٦ بروانامەی بەکالۆریۆسی لە زمان و ئەدەبی کوردی وەرگرتووە لە کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا. لە ساڵی ١٩٧٢ یەکەمین بەرھەمی لە ھاوکاری بڵاو کردۆتەوە پاشان بە دەیان بابەتی ھۆنراوە و لێکۆلینەوەی ئەدەبی و فولکلۆری لە گۆڤار و رۆژنامەکان نووسیوە. خالید جووتیار خاوەن ئیمتیاز و سەرنووسەری گۆڤاری میتۆلۆژیا بوو کە بایەخ بە لێکۆلینەوەی زانستی ئەفسانەکان دەدات ھەروەھا ڕاوێژکاری کلتووری بوو لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان. دواین بەرھەمی گۆڤاری (میتۆلۆژیا) بوو کە بەرلەوەی چاپ بکرێت و بێتە نیو بازارەکان لە شەوی ٢٤ لەسەر ٢٥ی ١٢ی ٢٠٠٩ بە نەخۆشیەکی کتوپڕ کۆچی دوایی کرد.
پێرستی گەرماوەکانی سلێمانی
سلێمانی لەگەڵ دروستکردنی لەسەر شێوازێکی پێشکەوتوو و بنەمایەکی شارستانی دروستکرا, و دروستکردنی گەرماویش یەکێک بووە لە شتە گرنگەکانی ئەم شارە، کە زۆربەیان لەسەر شێوازێکی ڕۆژھەڵاتی دروست کراون. ئەم گەرماوانە ھەمووی توونیان ھەبوو لە پشتی خەزێنەی ئاوەکە، و توونچیان ڕاگرتبوو بۆ ئەوەی پەیین بھێنێە بیخاتە توونخانەکەوە و بیسوتێنێ لە بری نەوتی ڕەشی ئێستا. پێشتر پەیینەکەیان لەسەربانی حەمامەکە ھەڵدەخست بۆ ئەوەی ووشک ببێتەوە, و سەری ئەم حەمامانە ھەمووی کڵاو ڕۆژنەیان ھەبوو لەسەر گومەزەکەیانەوە. بە زستانان شوشەیان تێ دەخست و ھاوینان لایاندەبردلە بەر ھەڵماوی گەرماوەکە. زۆر جار مناڵان ئەچوون لە کڵاو ڕۆژنەکەوە سەیری ژنانیان دەکرد تــــــا توونچیەکە دەھات و ڕاوی دەنان و دریدەکردن. چەندان جــار خەزێنەی ئاوەکە دڵۆپەی دەکردواتا ئاو دزەی ئەکرد توونچەکە قوڕە سوورەی دەبرد دەیدا لەو درزانە, بەڵام لە وەختی ژناندا چاوی توونچیەکەیان دەبەستەوە و بەناو حەمامەکەدا دەچووە خەزێنەی ئاوەکە تــــا وەکو ئافرەتان بەڕووتی نەبینێ. و لە وەرزی زستاناندا لەناو حەمامەکان شیر و شێلم دەفرۆشرا.
ئەم سێ گەرماوەی لەسەرەوە ناوبران لە سەردەمی عوسمانیەکانەوە نەماون و رووخاون و ھەندێ لە پیاوە بەتەمەنەکانی شار دەڵێن ئێمە مناڵ بووین لەگەڵ دایکمان دەچووینە ئەو گەرماوانە و ئەوکات پارە کەم بوو و ژنان لە جیاتی پارە دوو بۆ سێ ھێلکەیان دادەنا.
ڕبات
ڕبات لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە شارەکانی لە شارستانی کرماشان لە پارێزگای کرماشانی وڵاتی ئێران. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ۹۹۶ کەس بووە.
پێرستی گەرماوەکانی سلێمانی
سەرچاوەکان
ڕێبەری کوردی
ڕبات
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شارستانی کرماشان
پێرستی گەرماوەکانی سلێمانی
سەرچاوەکان
پۆل:سلێمانی
١٥٠٩
ساڵی ١٥٠٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٠٩
بڕیارنامەی ٣١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ژولیەن ئوفرێ دو لا مێتری
ژولیەن ئوفرێ دو لا مێتری پزیشک و فەیلەسووفی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٩ پۆل:مردووانی ١٧٥١
ئالدووش
ئالدووش (بە کورمانجی: Aldûş، بە تورکی: Gerger)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئادیەمان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٢٥٫٤٤٠ کەس بووە، کە نزیکەی ٣٫٢٤٢ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
٤ی کانوونی دووەم
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
١٥١٠
ساڵی ١٥١٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥١٠
لەشی مرۆڤ
وێنۆک|لەشی مرۆڤ
لەشی مرۆڤ بە سەرجەم ئەو کۆندامانە دەڵێن کە بۆ بەڕێوەبردنی ئەرکەکانی لەش لە دەوری یەک کۆبوونەتەوە. لەش ئەوەی کە بەرچاو دەکەوێت لە سەر، تەنە، دوو دەست و دوو لاق پێک ھاتووە. بەرەبەرە کە مرۆڤ پێدەگات ژمارەی خانەکانی (سللوول) زۆرتر دەبێت و لە بەرزترین شوێنیدا ئەم ئامارە بە ١٠٠ تریلیۆن دەگات، ڕۆژانە بە ھـەزاران خانە لەناو دەچن خانەی نوێ دروست دەبن.
کۆندامەکانی لەشی مرۆڤ
ئەمانە ئەو ناوەندانەن کە کە ھەندێک کۆندام پێک ھاتوون و ئەرکێک لە لەشدا ئەنجام دەدەن.
سەرچاوەکان
پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:لەشی مرۆڤ پۆل:فیزیۆلۆژیی مرۆڤ
شاڵکە ٠٤
thumb|لۆگۆی یانە شاڵکە ٤ شاڵکە ٠٤ یانەیەکی تۆپی پێ یە لە ٤ی ئایاری ١٩٠٤دامەزراوە لە ووڵاتی ئەڵمانیا لە ناوچەی گێلسینکیێرچنە یەکێکە لە یانە  بەشداربووەکانی بۆندسلیگا خوولی ی ئەڵمانی و بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و خولی ئەورووپا.
جەمیل سائیب
پۆل:سلێمانی پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی
کۆرمۆری گەورە
کۆرمۆری گەورە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کۆرمۆری گەورە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوایی عەلی مستەفا و لە باشوور لەگەڵ گوندی چاڵەودوانە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مامیسک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەڵغانلوی گەورە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
شارستانی پاوە
شارستانی پاوە، لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرماشانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری پاوەس و لە سێ ناوچە پێکھاتووە: 350px|وێنۆک|شارستانی پاوە لە نێو کوردستان‌دا (ناوچە کوردنشینەکان) شارەکان: پاوە شارەکان: بانەوڕێ، باینگان شارەکان: نۆدشە، نەوسوود
بەپێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٥٦٬٨٣٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانی پاوە پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان
قەزای دووبز
قەزای دووبز قەزایەکی سەر بە پارێزگای کەرکووکە لە باشووری کوردستان لە عێراق، ناوەندی قەزاکە شارۆچکەی دبسە. نزیکەی ٢٥ کم لە باکووری شارۆچکەی حەویجەیە، لە باکوورەوە قەزای دەشتی ھەولێر و قەزای کۆیە، لە باشوورەوە قەزای حەویجە، لە رۆژھەڵاتەوە قەزای کەرکووک، لە ڕۆژاواوە بە قەزای مەخموورە. قەزای دووبز لە ساڵی ١٩٥٣ وەک گوندێکی بچووک دامەزراوە، دواتر کراوە بە ناحیەیەکی لاوەکی، پاشان فراوانتر بووە و بووە قەزا.
ڕووبەری قەزای دووبز لەناو زەوییە کشتوکاڵییەکان و ناوەندی شارۆچکەکەدا سەد ھەزار دۆنمە و ژمارەی دانیشتووانی (٩٥٬١٦٦) و ژمارەی گوندەکانی زیاتر لە ٦٥ گوند تێدەپەڕێنێت.
قەزای دووبز زۆرینەیەکی کوردن لە ناوەند و باکووری قەزای دووبز نیشتەجێیە و زۆرینەی دانیشتوانی قەزاکە لە ھۆزی ساڵەحیین، عەرەبەکان زۆرینەی دانیشتوانی گوندەکانی باشوور پێکدەھێنن، تورکمانەکان کەمینەیەکن لە ناحیەی پردێ. ناحیەی پردێ کورد و تورکمانن. ناحیەی سەرگەڕان زۆرینەی کوردی ھەیە لەگەڵ کەمینەیەکی عەرەب. ناحیەی ناوەندی دووبز زۆرینەی کوردی تێدایە کە کەمایەتی عەرەب و تورکمان و مەسیحی.
قەزای دووبز خاوەنی وێستگەیەکی کارەبای غازە کە ١٢٠ مێگاوات بەرھەم دەھێنێت و وزە بۆ تۆڕی نیشتمانی دابین دەکات، جگە لە بوونی کێڵگە نەوتییەکان، لەوانە (بای حەسەن، باکوور، باشوور، و سەرلۆ). قەزاکە بە یەکێک لە شوێنە گەشتیارییەکان دادەنرێت بۆ تێپەڕبوونی ڕووباری زێی بچووک.
ناحیەکان
ئەم قەزایە سێ ناحیەی ھەیە: ناحیەی پردێ، ناحیەی سەرگەڕان، ناحیەی ناوەندی دووبز.
کەش و ھەوا
کەش و ھەوای گەرم و وشکە. تێکڕای پلەی گەرمی ٢٣ پلەی سەدییە. گەرمترین مانگ مانگی تەمموزە کە پلەی گەرمی ٣٦ پلەی سەدییە، ساردترین مانگ مانگی یەکە کە پلەی گەرمی ٧ پلەی سەدییە. تێکڕای باران بارین لە ساڵێکدا ٤٢٦ ملیمەتر دەبێت. تەڕترین مانگ مانگی نۆڤەمبەرە کە ١٠١ ملیمەتر باران باریوە، وشکترین مانگیش مانگی ئەیلول باران باریوە کە ١ ملیمەتر دەبارێت.
سەرچاوەکان
* پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات
ئەتڵەسی ھەور (ڕۆمان)
وێنۆک|بەرگی چاپی یەکەمی ڕۆمانی ئەتڵەسی هەور
ئەتڵەسی ھەور ڕۆمانێکی خەیاڵی زانستییە کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە لایەن دەیڤید میچڵ (نووسەر)ی بریتانی نووسراوە. ئەتڵەسی هەور بریتییە لە شەش چیرۆکی جیاجیا کە خوێنەری خۆی لە ناوچەیەکی دوور لە ناو ئۆقیانووسی ئارام لە سەدەی ١٩وە دەباتە بۆ سەردەمێکی دووری دوای پاشەڕۆژ و کۆتایی هاتنی ژیانی مرۆڤەکان. لە ساڵی ٢٠١٢ لە ڕووی ئەم کتێبە بە ھاوکاریی دوو دەرھێنەر بە ناوەکانی تۆم تیکڤەر و ڤاچۆڤسکی فیلمێک هەر بەم ناوەوە دەرھێنرا.
مەلا بەختیار
حیکمەت محەممەد کەریم ناسراو بە مەلا بەختیار (لەدایکبووی ٢٠ی ئابی ١٩٥٤ لە خانەقین، عێراق) سیاستمەدارێکی کوردە لە باشووری کوردستان و لێپرسراوی دەستەی کارگێڕیی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە و ئەندامی مەکتەبی سیاسیی و لێپرسراوی مەکتەبی ڕێکخراوە دیموکراتییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سەرنووسەری ڕۆژنامەی چاودێر و گۆڤاری مەدەنییەتە.
ژیان و کاری سیاسی
حیکمەت محەممەد کەریم لە ٢٠ی ئابی ساڵی ١٩٥٤ لەشاری خانەقەین لەدایک بووە، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستانی عێراق. لە ١٠ی حوزەیران ١٩٧٠ پەیوەندی بە کۆمەڵەی مارکسیی-لینینیی کوردستانەوە کردووە، ئەوەش چەند مانگێک دوای دروستبوونی کۆمەڵەکەوە. لە ساڵی ١٩٧٤ پەیوەندی بەشۆڕشی ئەیلوولەوە دەکات، بەڵام بەھۆی بیروباوەڕە چەپگەرایییەکانییەوە ڕووبەڕووگوشار و ئاستەنگێکی زۆر دەبێتەوە. - لە ساڵی ١٩٧٥، شان بەشانی زۆرێک لەھەڤاڵانی بەفەرمانی سەرکردایەتی کۆمەڵەی مارکسیی-لینینیی دەگەڕێتەوە بۆ شاری خانەقین، لەدوای ھەرەسی شۆڕشی ساڵی ١٩٧٥ لەدەرەنجامی ڕێکەوتننامەی جەزائیر، کە لەنێوان ھەردوو حکوومەتی عێراقی و ئێرانی لە ٦ی ئازار دا واژووکرا. حیکمەت کەریم یەکێک بووە لەوانەی لەلیستی ئەو سەرکردە داواکراوانەی لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرچووبوو، بەڵام ھەوڵەکان بۆ دەستگیرکردنی سەرکەوتوو نەبوون. دواتر دەبێتە لێپرسراوی تەواوی شانە نھێنییەکانی کۆمەڵە لەناو شارەکاندا، بەشێوەیەکی نھێنی لەنێوان ھەریەک لەشارەکانی بەغدا، کەرکووک، کەلار، سەماوە، دیوانییە، فەلووجە، مووسڵ، سلێمانی و ھەولێر ھاتوچۆی دەکرد، بەمەبەستی پێکھێنانی شانەی چەکداری بۆ بەشداری پێکردنیان لە خەباتی چەکداریدا.
دیارترین پلەکان
لەگرنگترین ئەو پلە و پایانەی مەلا بەختیار ئەرکی تیادا بینیوە لە ساڵی ١٩٧٥ ەوە:
بڵاوکراوەکان و کاری ڕۆژنامەگەری
لە ساڵی ١٩٩٦، سەرپەرشتیاری ناوەندی ڕاگەیاندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بووە. کتێبی شۆڕشی کوردستان و گۆڕانکارییەکانی سەردەمی نووسیوە و لە ساڵی ١٩٩٢ دا چاپ و بڵاوکراوەتەوە. پاشان لە ساڵی ١٩٩٨ کتێبی یاخیبوون لەمێژووی نووسیوە. چەپکێک بابەتی دەستنیشانکراو لە ساڵی ١٩٩٩ بڵاوکراوەتەوە. کتێبی دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتە لە ساڵی ٢٠٠٠ دا نووسیوە، دواتر دیمواکرسی لەدوای جەنگی سارددا لە ساڵی ١٩٩٩ دا نووسیوە و بڵاوکردووەتەوە.
ھەروەھا چەند کتێبێکی تری نووسیوە، لەوانەش لەخزمەتی ئەدەبدا و ئازادی ئەقڵ و کۆمەڵی مەدەنی و شارەزا لەکوردۆلۆجی، ڕووسیا و کورد، دیموکراسی و دوژمنەکانی. مەلا بەختیار، ھاوشانی کارە ئەدەبییەکانی تری، سەرنووسەری ڕۆژنامەی چاودێر و گۆڤاری مەدەنییەتە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:خەڵکی خانەقین پۆل:زیندووان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
میکانیزمی جنێڤ
میکانیزمی جنێڤ یان مۆتۆڕی جنێڤ (بەئینگلیزی: Geneva drive) ھەندێ جاریش پێی دەوترێت خاچی ماڵتایی Maltes cross میکانیزمێکی ددانەیی یە کە خولانەوەیەکی بەردەوام دەگوازێتەوە بۆ جووڵەیەکی خولانەوەی شارراوە. وییلە خولێنەرەوەکە دەرزیەکی ھەیە کە دەچێتە ناو قڵیشێکی وییلە خولێنراوەکەوە و بەمە یەک ھەنگاو دەیخولێنێتەوە. وییلە خولێنەرەوەکە دیسکێکی بلۆککردنی بازنەیی بەرزتریشی ھەیە کە وییلە خولێنراوەکە لە شوێنی خۆیدا جێگیر دەکات لە نێوان ھەنگاوەکاندا.
مێژوو
ناونانی جیھازەکە بە میکانیزمی جنێڤ دەگەڕێتەوە بۆ نموونەی کاتژمێرێکی میکانیکی کە لە شاری جنێڤ لە سویسرا ھەبوو کە لەو کاتەدا جنێڤ پێشکەتنی لە پیشەسازی دروستکردنی کاتژمێردا ناوبانگی پەیدا کردبوو. میکانیزمی جنێڤ پێشی دەوترێت خاچی ماڵتایی میکانیکی بەھۆی ئەوەی شێوەکەی وەکو ئەو وایە (بەپێیەی خاچی ماڵتایی قەبارەکەی بچووکە) ئەمە وەیە کە لە میکانیزمی جنێڤدا بەدی دەکرێت کە پێکدێت لە وییلێکی بچووک کە چوار باڵی ھەیە و توانای بەرگەگرتنی ھێزی میکانیکی قورسی نیە، ھەر لەبەرئەوەیە کە لە دروستکردنی کاتژمێردا سوودی لێوەردەگیرێت.
یوریپیدیس
یوریپیدس (بە ئینگلیزی: Euripides) (٤٨٠-٤٠٦ پ.ز) یەکێکە لە سێ هەرە شانۆنووسە خەماوییە گەورەکانی یۆنانی کلاسیک. بەپێی هەندێک لە زانا کۆنەکان ٩٥ کاری شانۆیی نووسیوە, بەڵام بە پێی ئیسانکلۆپیدیای سودا ٩٢ کاری شانۆیی نووسیوە.
سەرچاوە
http://en.wikipedia.org/wiki/Euripides
پەراوێز
پۆل:شاعیرانی یۆنانی کۆن پۆل:مردووانی ٤٠٦ی پ.ز پۆل:لەدایکبووانی ٤٨٠ی پ.ز
١٥١١
ساڵی ١٥١١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥١١
خەڵاتی نژیاروانیی پریتزکەر
خەڵاتی نژیاروانیی پریتزکێر (بە ئینگلیسی: Pritzker Architecture Prize)، خەڵاتێکە کە ھەموو ساڵێ لە لایەن ڕێکخراوی ھایت دەدرێتە بە نژیاروانێکی زیندوو. ئەم خەڵاتە ساڵی ١٩٧٩ لە لایەن جەی ئا. پریتزکێر (Jay A. Pritzker) و ھاوسەرەکەی دامەزراوە و ئێستاش ھەر بنەماڵەی پریتزکێر بەڕێوەی دەبەن.
خەڵاتی نژیاروانی پریتزکێر بە گەورەترین خەڵاتی نژیاروانی نێو دەبردرێ و زۆرجار بە خەڵاتی نۆبڵی نژیاروانیش دەژمێردرێ.
نافوورەی ترێڤی
نافوورەی ترێڤی (بە ئیتاڵی: Fontana di Trevi) نافوورەکەیە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەژدەهەم لە ناوچەی ترێڤی لە ڕۆما. نافوورەکە دیزاین کراوە لەلایەن تەلارسازێکی ئیتاڵی بە ناوی نیکۆلا سالڤی و دواتر کارەکانی تەواو کراوە لەلایەن جیۆزێپی پانینی و چەند کەسانێکی تر. بەرزییەکەی ٢٦.٣ مەتر و پانییەکەی ٤٩.١٥ مەتر، گەورەترین نافوورەی بارۆکییە لە شارەکە و یەکێکە لە بەناوبانگترین نافوورەکانی جیهان.
خەڵاتی نژیاروانیی پریتزکەر
ئەم خەڵاتە بێ چاولێکردن لە نەتەوە، تۆرەمە، باوەڕ و ئایدولۆژیای کەسایەتی دەبەخشرێ. بە ھەڵگری خەڵاتی نژیاروانی پریتزکێر ١٠٠٫٠٠٠ دۆڵاری ئەمەریکا دەدرێت.
نافوورەی ترێڤی
نافوورەکە لە چەندین فیلمدا دەرکەوتووە، لەوانە ڕۆمان هاڵیدەی (١٩٥٣) ، سێ فلسەکە لە نافوورەکەدا (١٩٥٤) ، فیلمی کلاسیکی (La Dolce Vita) (١٩٦٠) ، سابرینا دەچێتە ڕۆما (١٩٩٨) ، و فیلمی (The Lizzie McGuire Movie) (٢٠٠٣).
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەسپەکان لە ھونەر
ناسرەدین شا
ناسرەددین‌شا یان ناسرەددین شای قاجار (١٢٤٧ - ١٣١٣ی کۆچی مانگی) چوارەمین پاشای بنەماڵەی قاجار لە ئێران بوو کە بە دەست میرزا ڕەزا کرمانی تیرۆر کرا. دەورەی پەنجا ساڵەی حکوومەتی ئەم پاشایە بە دەورەی ناسری ناسراوە. ناسرەددین‌شا ھەوەڵین پادشای ئێران بوو کە ژیاننامەی خۆی نووسی.
خەڵاتی نژیاروانیی پریتزکەر
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٧٩ پۆل:براوەکانی خەڵاتی پریتزکەر پۆل:خەڵاتەکانی نژیاروانی
ناسرەدین شا
ژیان
ناسرەدین شا ١٨٣ ژنی ھێنا؛ ئەو دەمەی کوژرا ٨٥ ژنی ھەبوو. ٥ گەشتی دەرەوەی کرد؛ سەد کڕوور خەرجی ئەو گەشتانە کرا. ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا ئێران زیانی بینی. ئەفغانستان، نیوەی خاکی خۆراسان، بەشێک لە سیستان، بەشێک لە تورکمانستان، دوو بەشی بەلۆچستان، سەرحەداتی ئازەربایجان و گێڵان و مازەندەران و بەشێک لە کوردستان لە ئێران جیا کرانەوە. میرزا تەقی‌خانی کوشت. شا دەستی بۆ ھەر کارێک دەبرد نیوەچڵی دەھێشتەوە. پیاوی خوێڕی گەورە دەکرد و گەورەپیاوانی زەلیل. تیرەنداز بوو، ڕاوچی بوو، خەت‌خۆش بوو، خووی ھۆنراوەی ھەبوو. سەرقۆزی بن‌ئاڵۆز بوو؛ ڕواڵەت جوان و دەروون پیس.
نموونە ھۆنراوە
بە کوردی:
تیرۆر
لە ساڵی ١٨٩٦ دا کاتێک کە تەنھا یەک ڕۆژی مابوو بۆ ساڵوەگەڕی پەنجایەمین ڕۆژی بە پادشابوونی ناسرەدین شا، لە لایەن کەسێک بە ناوی میرزا ڕەزای کرمانی کە یەکێک بوو لەو کەسانەی کە خوازیاری گەڕانەوەی ئێران بۆ باوەڕە ئیسلامییەکان و بە تایبەت شیعەییەکان بوو، کوژرا. دوای ئەم ڕووداوە ناسرەدین شا لە فەرھەنگی دەربارەی ئێراندا بە شای شەھید (بە فارسی: شاە شھید) ناوی داخست.
کەمتیاری مێرووخوەر
وێنۆک|250px|چەپ|کەمتیاری مێرووخوەر وێنۆک|250px|چەپ|کەمتیاری مێرووخوەر لە باخچەیەکی ئاژەڵان لە [[سان ئانتۆنیۆ، تێگزاس]]
کەمتیاری مێرووخوەر یان aardwolf (ناوی زانستی: Proteles cristata) ئاژەڵێکی گوانداری مێرووخوەرە کە لە کەمتیار دەچێت، وە ژینگەی سەرەکی ئەو ئەفریکای ڕۆژھەڵات و باشوورە. ناوەی ئاردوۆڵف لە زمانی ئەفریکانز ھۆلەندیدا بە واتای «گورگی زەمین» ـە. بە پێچەوانەی جۆرەکانی دیکەی کەمتیار، کەمتیاری مێرووخوەر زۆربەی ھەرە زۆری خۆراکی خۆی لە مێروو بە تایبەت مۆریانە، لارڤای مێرووەکانی دیکە دابین دەکات، و ھەروەھا مردارۆبووش دەخوات.
پۆل:کەمتیارەکان پۆل:مێرووخۆرەکان
ئەمیرکەبیر
230px|وێنۆک|چەپ|ئەمیرکەبیر میرزا محەممەد خانی فەراهانی ناسراو بە ئەمیرکەبیر (١٨٠٧-١٨٥٢) یەکێک بوو لە سەرۆک وەزیرانی ئێران لە سەردەمی ناسرەدین شای قاجاڕ. ئەو بۆ ماوەی سی و نۆ مانگ سەرۆک وەزیرانی ئێران بوو و لەم ماوەدا دەستی کرد بە هەندێک گۆڕانکاری زۆر بەربڵاو بۆ لە ناو بردنی ئەو جیاوازیانەی کە لە نێوان ئێران و وڵاتانی ڕۆژاوادا بوو. ئەو بۆ ئەم مەبەستە لە تاران مەدرەسەی دارولفنوونی (بە فارسی: دارُالفُنون) درووست کرد، هەروەها دەستی کرد بە وەشانی ڕۆژنامەی وەقایێعی ئیتیفاقییە (بە فارسی: وقایع اتفاقیه). ئەم گۆڕانکارییانەی ئەمیرکەبیر دواتر باڵە کێشایە سەر دەربارییەکان و بۆ وێنە خواستی کە مووچەی ئەوان دیاری بکات و بینێتە ژێر چاودێری قانوون بەڵآم ئەم کارانە بوو بە هۆی دڵپیسی دەربار لە ئەمیرکەبیر. دەربارییەکان لە بەر ئەم کارانەی ئەمیرکەبیر کەوتنە بیری کوشتنی ئەو، و ئەوان لە ساڵی ١٨٥٢ ئەویان لە حەمامی فینی کاشان ئەمیرکەبیریان کوشت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران پۆل:مردووانی ١٨٥٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٧
بوداق سوڵتان
بوداق سوڵتان کوڕی‌ شێرخان کوڕی‌ شێخ حەیدەر، یەکێکە لەفەرمانڕەوا ناودارەکانی‌ موکریان، بوداق سوڵتان شاری‌ سابڵاخ (مەھاباد)ی‌ دروست کرد و کردییە پایتەختی‌ خۆی‌، ھەر لەو شارەدا پردی‌ سابڵاخ و مزگەوتی‌ گەورە و چەند پڕۆژەیەکی‌ گەورەی‌ ئاوی‌ دروست کردووە، بوداق سوڵتان رێزی‌ زانا و رۆشنبیرانی‌ گرتووە، لە مزگەوتی‌ گەورەدا بەفەرمانی‌ ئەو کتێبخانەیەکی‌ گەورە دامەزراوە، بۆ دابینکردنی‌ مەسرەفی‌ ئەو مزگەوتە و مامۆستا ئایینیەکان وەقفی‌ چەند گوندێکی‌ رووبەروو کردوونەتەوە. بوداق سوڵتان بەخوا پەرستی‌ و دادپەروەری‌ ناوبانگی‌ دەرکردووە، خزمەتێکی‌ زۆری‌ ھەژاران و لێ‌ قەوماوانی‌ کردووە، لەپێناو ئاوەدانکردنەوەی‌ ناوچەکەدا پەیوەندییەکی‌ باشی‌ لەگەڵ پاشای‌ سەفەوییەکاندا دروست کردووە، ناوی‌ (بوداق) لە ناوچەی‌ موکریان ھێندە ناوێکی‌ خۆشەویستە، زوربەی‌ میرەکانی‌ پاش ئەم ناوی‌ (بوداق)یان لەخۆیان ناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
گابریێل بۆنۆ دو مابلی
گابریێل بۆنۆ دو مابلی فەیلەسووفی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٩ پۆل:مردووانی ١٧٨٥
مۆرتیس شلیک
فریدریش ئالبێرت مۆرتیس شلیک(١٤ی ئاپریلی١٨٨٢-٢٢ی جوونی١٩٣٦)، فەیلەسوف و فیزیکزانی ئەڵمانی و بنیاتنەری ئەزموونی مەنتیقی و کۆڕی ڤیەننا بوو.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە نەمسا پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:مردن بە چەکی ئاگرین لە وڵاتی نەمسا
کۆڕی ڤیەننا
چەپ|وێنۆک|200px|شوێنی کۆبوونەوەی کۆڕی [[ڤیێنا]] کۆڕی فیەننای ئاوستریا(نەمسا)(بە ئینگلیسی: Vienna Circle)، ڕێکخراوێکی کۆمەڵە پسپۆڕ و زانا و فەیلەسوفی ڕێبازی پۆزیتیڤیزمی نوێیە کە ساڵی ١٩٢٨ لە زانکۆی ڤیەننا لە لایەن پرۆفیسۆری فەلسەفە مۆرتیس شلیک دامەزراوە. دروشمی سەرەکی ئەم کۆڕە بژارکردنی فەلسەفە لە میتافیزیک و بەرزکردنەوەی بۆ ئاستی زانستە ئەزموونییەکان و بایەخ دان بە هەردوو لقی مەنتیق و تیۆری زانین بووە. لە ساڵی١٩٣٠ بەولاوە، کۆڤاری ساڵانەی زانین(Erkenntnis) چالاکی و بەرهەمی ئەندامانی کۆڕەکەی بڵاو کردۆتەوە و بە جیهان ئاشنای کردوون. سەرەڕای ئەمە لە ژێر ناونیشانی"بڵاوکراوەکانی کۆمەڵەی ئێرنست ماخ"دا ناوبەناو نامیلکە و لێکۆڵینەوەی هەمەجۆر بڵاوکراوەتەوە. ئەندامانی ئەم ڕێکخراوە لە سەرەتادا ئەندامانی کۆمەڵەی ئێرنست ماخ بوون، کە لە ساڵی ١٩٠١-١٨٩٥ هەر لە ئەو زانکۆ، مامۆستای فەلسەفەی زانستە ئیندەکشنییەکان بوون و درێژەیان بە داب ودەستور و ڕێ وڕەسمی بەگژداچوونی بیروبۆچوونی میتافیزیکی داوە. ساڵی ١٩٢٩، یەکەم بڵاوکراوەی ڕێکخراوەکە لە ژێر ناونیشانی تێگەیشتنی زانستییانەی جیهان کە پیشکەش بە شلیک کرابوو، کەوتە بازاڕەوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی پۆل:ناسیاریناسی پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:خوێندنەکانی زانست
ڕەشید نەجیب
وێنۆک|ڕەشید نەجیب ڕەشید کوڕی نەجیب ئەفەندی کوڕی مەحموود ئاغای کوڕی ھەمزە ئاغای کوڕی محەممەد ئاغایە  ناسراوە بە فەرامەرز لە بنەماڵەی (فەرخە)ی سلێمانییە. دایکی ناوی عائیشەی کچی ئەحمەد ئاغای حاجی قادر ئاغا بووە، لە بنەماڵەی (پەردەسۆر)ی سلێمانییە. نووسەر و شاعیرێکی کورد بوو لە ناوەڕاستەکانی سەدەی بیستەم. یەکێک بوو لە سێکوچکەی دامەزرێنەرانی ڕێبازی «شیعری نوێ»ی کوردی لەگەڵ شێخ نووری شێخ ساڵح و گۆران لە نێوان ھەردوو جەنگی جیھانی سەدەی بیستەم لە سلێمانی.
ژیان
لە ساڵی ١٩٠٦ لە سلێمانی لەدایکبووە. لە تەمەنی مێردمنداڵیدا لە ساڵی ١٩٢٠ باوکی کۆچیی دوایی کردووە. سەرەتای خوێندنی لە حوجرەی مزگەوت بووە. ئەم خوێندنەی زۆری نەخایاندووە و زوو ڕووی کردووەتە قوتابخانەی سەرەتایی ڕۆژگارانی فەرمانڕەوایی دەسەڵاتی عوسمانی. لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠دا بۆ جاری یەکەم دامەزراوە بە فەرمانبەر لە نەخۆشخانەی مەلیکی لە سلێمانی و ھەڵەبجە. لە ساڵی ١٩٢٨ بووە بە وەرگێڕی لیوای سلێمانی. دوای ئەمە چەند جار لە ھەولێر و سلێمانی قایمقام بووە. لە ساڵی ١٩٣٠ ئەندامی کۆمەڵەی زانستی ‌و وەرگێڕی ئینگلیزی ئەو کۆمەڵەیە بووە‌ و وەک مامۆستای خۆبەخشیش لە قوتابخانەی زانستی وانەی وتووتەوە. لەم بارەیەوە ڕۆژنامەی ژیان لە ژمارە ٢٤٤ی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٣٠ نووسیویەتی: زەواتی موحتەرەم و فیداکاری میللەت ئەمانەن: ڕەشید زەکی، ڕەفیق حلمی، ڕەشید نەجیب. ئەم زەواتە موحتەرەمانەی کە بەیان کراوە تەعەھودیان فەرمووە کە ھەموو شەو مەجانەن لە جەمعیەتی زانستیدا دەرس بڵێنەوە بەقوتابیی زانستی. ھەیئەتی ئیدارەی کۆمەڵ بەیانی مەمنوونیەت و تەمەننای موەفەقیەتی ئەو چەشنە حەمییەت مەندانە ئەکات. ساڵی ١٩٣٢ چووەتە بەغدا و ھەر لەوێ ماوەتەوە. لە ٢٠ی ئازاری ساڵی ١٩٣٦ لە بەغدا ژنی ھێناوە و خوا ئەم منداڵانەی پێ بەخشیون: ئومێد، نەوید، سروود، ژاڵە و غادە. ساڵی ١٩٤٩ بەرێوەبەری ھەردوو بەشی عەرەبی ‌و کوردی رادیۆی بەغدا بووە‌ و وتاری بۆ ڕادیۆکە نووسیوە. لە ساڵی ١٩٥٣ بووە بە موتەسەریفی ھەولێر. لە ساڵی ١٩٥٤ موتەسەریفی کەرکووک بووە. لە ساڵی ١٩٥٥ – ١٩٥٦ موتەسەریفی مووسڵ بووە. لە ساڵی ١٩٥٧ – ١٩٥٨ موتەسەریفی بەسڕا بووە.
دواتر وازی لە کاروباری میری ھێناوە، دوای کودەتاکەی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ خانەنشین بووە و ھەر لە بەغدا ماوەتەوە.
فەرامەرزی شاعیر
لە ساڵانی ١٩٢٧ – ١٩٢٨ دەبێتە بەرپرس و سەرنووسەری رۆژنامەی «ژیان»، یەکەم بەرھەمی لەو ڕۆژنامەیەدا ساڵی ١٩٢٧ بڵاودەکاتەوە. لە ساڵی ١٩٣٠ بەرھەمی شاعیر لەسەر لاپەڕەکانی ڕۆژنامەی ژیان دەکەوێتە بەرچاو. ھەر لەو ماوەیەدا بەشداری لە نووسینەکانی بڵاوکراوەی «دەریایی لاوان» و «یادگاری لاوان» دەکات. ھەروەھا نووسەری ھەمیشەیی گۆڤاری «گەلاوێژ» بووە لە سەرەتاوە تا کۆتایی (١٩٣٩ – ١٩٤٩). ساڵێک پێش ئەوەی کۆچی دوایی بکات (١٩٦٧) ویستی ڕۆمانێکی مێژوویی ھەڵقوڵاو لەناو جەرگەی کوردەوارییەوە بەناوی (مامۆستا برزوو) بنووسێت. دەستی پێکرد و بە تەکنیکێکی نوێ و زمانێکی کوردی ڕازاوە و پوخت بەشێکی لێ نووسی، بەڵام مردن ڕێگەی تەواوی بکات.
کتێبخانە گەورەکەی حسێن نازمی مێژونووس ڕۆڵی گەورەی بینیوە لە ڕۆشنبیرکردنی ڕەشید نەجیب و ھەر لەڕێی خوێندنەوە و خۆپێگەیاندنەوە شارەزاییەکی تەواوی لە زمانی عەرەبی و فارسی و کوردی و ئینگلیزیدا پەیدا کردووە.
ھەڵوێستێکی گەورەی ئەوە بوو کە کتێبخانە تایبەتەکەی خۆی پێشکەش بە کتێبخانەی گشتی سلێمانی کرد.
مردن
ساڵی ١٩٦٨ لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی ئەغزەمییە نێژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٦٨ پۆل:پارێزگارەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
بێسنی
بێسنی (بە کورمانجی: Bêsnî)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئادیەمان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٨٠٫٦٨١ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٦٫٧٨٨ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان
بڕیارنامەی ٣١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی شوباتی ١٩٧٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشە سەبارەت بە بارودۆخی وڵاتەکانی ژێر حکوومەتی پۆرتوگال. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٦٣٩‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٦ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک