cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کۆماری کوردستان
دامەزراندنی کۆمار
لە ئەیلولی ١٩٤٥، قازی محەمەدو سەرکردە کوردەکانی تر سەردانی تەورێزیان کرد بۆ ئەوەی چاویان بە کونسوڵی سۆڤییەت بکەوێت بۆ دەرباری پشتگیریکردنی کۆمارێکی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باکۆ، ئازربایجانی سۆڤییەت، کران. لەوێ، ئاگادار بوونەوە لەوەی پارتی دیموکراتی ئازربایجان لە ھەوڵی ئەوەدایە کە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت. لە ١٠ی کانوونی یەکەمدا، پارتی دیموکراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای ئازربایجانی ڕۆژھەڵات دا گرت کە پێشتر بەدەست سوپای ئێرانەوە بوو. قازی محەممەد بڕیاری دا ھاوچەشنی ئەو کارە دووبارە بکاتەوە، لە ١٥ی کانوونی یەکەمدا، کۆماری مەھابادی کوردیی دامەزرێنرا.
بڕیارنامەی ١٤٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٤١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٤٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن Unanimously پەسندکرا.
کۆماری کوردستان
وەزیرەکان
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی کۆمەڵێک لە وەزیران و سەرکردە سەربازییەکانی کۆماری مەھاباد، [[مەلا مستەفا بارزانی لە ناوەڕاستدایە لە پێشەوە]] وێنۆک|وێنەیەکی سەرۆک وەزیران حاجی بابە شێخ
بڕیارنامەی ١٤٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
کۆماری کوردستان
پەیوەندی لەگەڵ سۆڤیەت
ھێزەکانی سۆڤیەت و بریتانیا لە کۆتاییەکانی ئابی ١٩٤١ ئێرانیان داگیر کرد، دیارە سۆڤییەت لە باکوورەوە. سۆڤێت بە گشتی دوودڵ بوون لە ئیدارەی کوردی. ھێزیان لە نزیک مەھاباد دانەناو تەنانەت نێردراوێکی مەدەنی ئەوتۆیان نەنارد بۆ ئەوەی کاریگەریی گەورە دروست بکات. لە رێگەی چالاکیی (دۆستانە) وە، وەک دابینکردنی کەرەسەی گواستنەوە، دەرکردنی سوپای ئێرانی، و کڕینەوەی تەواوی بەرھەمی تووتنەکەیان، پاڵپشتیی ئیدارەکەی قازی‌یان دەکرد. لە لایەکی ترەوە، کوردەکان زۆر ئیدارەی کوردیان ئەبێزاند لەبەر ئەوەی رەتیان کردەوە ببنە بەشێک لە کۆماری دیموکراتی (فارس) ئازربایجان. ھەروەھا دژی راگەیاندنی کۆماری سەربەخۆی کوردی بوون.
کۆتایی کۆمارەکە
300px|وێنۆک|چەپ|دەسەڵاتدارانی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦، سەرۆک قازی محەممەد لە ناوەڕاستی وینەکەدا لە ٢٦ی ئازاری ١٩٤٦، بەھۆی فشاری ھێزە رۆژئاواییەکان، بۆ نمونە ئەمریکا، سۆڤییەت پەیمانی بە حکومەتی ئێرانی دا کە لە باکووری ئێران ئەکشێتەوە. لە مانگی حوزەیران دا، ئێران دەستی گرتەوە لەسەر ئازربایجاندا. ئەمە بووە ھۆی دابڕانی کۆماری مەھاباد لە سۆڤییەت و دواجار بووە ھۆی داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەکان بۆ قازی محەممەد لە کەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان خێڵە کوردەکاندا کە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەکرد. بەرھەم‌و سەرچاوەی داراییان نەماو شێوازی ژیانیان بەھۆی دابڕانەکەوە بەرەو سەختی چوو. یارمەتی دارایی و سەربازی لە سۆڤێتەوە نەماو خێڵەکان ھیچ ھۆکارێکیان بۆ پشتگیریکردنی قازی محەممەد نەئەبینییەوە. زۆرێک لە خێڵەکان قازی‌یان بەجێ دەھێشت. لە ٥ی کانوونی یەکەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند کە رێ لە ھەر پەلامارێکی سوپای ئێران دەگرن کە بکرێتە سەر ناوچەکە. لە ١٥ی کانوونی یەکەم، سوپای ئێران ھاتە ناوچەکە و دەستی بەسەر مەھاباد دا گرت. لەگەڵ ھاتنیان، چاپخانەی کوردی‌یان داخست، فێرکردنیان بە زمانی کوردی قەدەغە کرد، ھەر کتێبێکی کوردی‌یان بدۆزیایەتەوە ئەیانسوتاند. دواجار لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٧، قازی محەممەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە مەھاباد و لە هەمان ئەو مەیدانەی کە کۆماری کوردستان ی لێ ڕاگەیاندبوو شەهید کرا.
ھۆکارەکانی سەرنەکەوتن
وێنۆک|ئاڵای کۆماری کوردستان لە بۆکان ئارچیبالد بولۆچ رۆزڤڵت، کوڕەزای سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، تیۆدۆر رۆزڤڵت، لە کتێبەکەیدا «کۆماری کوردیی مەھاباد» دەڵێت کێشەی سەرەکی کۆماری کوردستان ئەوەبوو کە کوردەکان پێویستیان بە سۆڤێت بوو، تەنھا چانسیان، ھێزی سوپای سوور بوو. بەڵام ئەم پەیوەندییە نزیکەیان لەگەڵ ستالین و سۆڤییەت وایکرد زوربەی ھێزە رۆژاواییەکان پشتی ئێران بگرن. قازی محەممەد، ھەرچەندە نکۆڵیی لەو راستییە نەئەکرد کە لە رووی داراییەوە پشتیان بە سۆڤییەت بەستووە، ئەوەی رەتئەکردەوە کە حیزبی دێموکراتی کوردستان پارتێکی کۆمۆنیست بێت، رایگەیاند ئەوە درۆیەکە کە دەسەڵاتدارانی سوپای ئێران دروستیان کردووە، جگە لەوەی ئامانجەکانی خۆی بە زۆر جیاواز لەوانەی سۆڤییەت لەقەڵەمدا. ھەروەھا، کۆمارەکە بەدەست چەند کێشەیەکی ناوخۆییەوە ئەیناڵاند. جیاوازییەکی گەورە لەنێوان خەڵکی شارو خێڵەکییەکاندا ھەبوو، و ھاوپەیمانێتییەکەیان بۆ مھاباد لە داڕماندا بوو. وەک چۆن پێشتریش رایگەیاندبوو، خێڵەکان و سەرۆکەکانیان تەنیا لەبەر ئەو ھاوکاریی دارایی و سەربازییانە پشتی قازی محەمەدیان ئەگرت کە لە یەکێتی سۆڤییەتەوە وەریدەگرت.(کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ لاوازی هەستی نیشتیمان پەروەری لەلایەن خێڵەکان) ھەندێکی تر لە خێڵەکان دڵیان بە بارزانییەکان نەئەکرایەوە لەبەر ئەوەی نەیانئەویست سەرچاوە و داھاتەکانیان لەگەڵ بەش بکەن. لە رووی داراییەوە مھاباد نشوستی ھێنا و ئەوە وەک مەحاڵ وابوو کە مھاباد لە رووی داراییەوە ھاوتابێتەوە لەگەڵ ئێران،وەلاوازی دیبلۆمانسی سەرکردە کوردەکان لەبەرامبەر ئێران بۆ دەرەوەی وڵات هۆکارێکی تر بوو بۆ لەناوچوونی کۆمار.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٧ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:مێژووی مەھاباد پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:مێژووی کورد پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٧ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٦ پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
ماتیۆس نونێس
ماتیۆس لویز نونێس (بە ئینگلیزی: Matheus Luiz Nunes; لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٩٩٨)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری کە وەک یاریزانی ناوەند یاری دەکات لە خولی پرێمیەرلیگ بۆ یانەی وۆڵڤەرھاپتۆن و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال.
نونێس کاروانی خۆی لە یانەی ئێریسییرێنس دەست پێکرد، پێش ئەوەی بچێتە یانەی ئیستۆریل. لە ماوەی ئەو کاتەی لەگەڵ یانەکە بوو، نونێس زۆربەی جار لە پێکھاتەی دووەمی یانەکە یاری دەکرد، پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ یانەی خولی نایابی پورتوگال سپۆرتینگ لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١، نونێس یارمەتی سپۆرتینگی دا بۆ بردنەوەی ھەردوو نازناوی ناوخۆیی خولی نایابی پۆرتوگال و جامی خول.
لە بەرازیل لەدایکبووە و گەورە بووە تا تەمەنی ١٢ ساڵان، نونێس بڕیاریدا لە باتی وڵاتی لەدایکبوونی یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال بکات، و لە ساڵی ٢٠٢١ یەکەمین یاری خۆی لە ئاستی نێودەوڵەتیی ئەنجامدا.
کاروانی سەرەتایی
نونێس یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی ئێریسییرێنس ئەنجامدا لە وەرزی ٢٠١٥–١٦، لە یەکێتیی تۆپی پێی لیشبۆن. لە یارییەکانی پێش دەستپێکردنی وەرز تاقیکردنەوەی ئەنجامدا لە ئۆریێنتاڵ، بەڵام بەھۆی پێکانێک لە قاچیدا گرێبەستەکەی واژوو نەکرد و دواتر گەڕایەوە بۆ یانەی یەکەمی.
ئیستۆریل
نونێس گرێبەستی لەگەڵ ئیستۆریل واژوو کرد لە ھاوینی ٢٠١٨. لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا یەکەمین یاری خۆی لە خولی پلە دووی پورتوگال (خولی پلە دووی پورتوگال) ئەنجامدا لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەر بوون لەگەڵ ڤارزیم، بەشێوەی سەرەکی یاری کرد بەڵام ماوەیەکی کەم پێش کۆتایی نیوەی یەکەم تووشی پێکان بوو. لە زۆربەی کاتەکانی یاریکردنیدا، لە پێکھاتەی دووەمدا (تیمی پاشەکەوت)یاری دەکرد.
سپۆرتینگ
لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، نونێس گواسترایەوە بۆ یانەی ستۆپینگ لە خولی نایابی ھۆڵەندا بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ و نیو بە ٥٠٠٬٠٠٠ یۆرۆ بۆ نیوەی مافە ئابوورییەکانی و دانانی ٤٥ ملیۆن یۆرۆ وەک بڕگەیەک بۆ ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی. ئاستەکانی بەرامبەر بۆ ئیستۆریل سپۆرتینگ لە قۆناغی کۆمەڵەکانی جامی خولدا لە وەرزی ٢٠١٨–١٩ لەلایەن تیمی سکاوت (دۆزەرەوەی یاریزان) تێبینی کرا و بڕیاریان دا گرێبەستی لەگەڵدا بکەن.
دوای یاریکردن بۆ تیمی خوار ٢٣ ساڵانی یانەکە، نونێس یەکەم بانگھێشتی بۆ پێکھاتەی یەکەم پێگەیشت لەلایەن ڕاھێنەر ڕوبێن ئامۆریم لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، وەک یەدەگ لە نیوەی دووەم ھاتە یاریگاوە لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەربوون لەگەڵ ڤیتۆریا گیومارێس لە خولی نایابدا لە ٢٣ی تشرینی یەکەمدا، ڕازی بوو بە درێژکردنەوەی گرێبەستەکەی بۆ ساڵێکی تر، کە بڕی ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی بەرز کرایەوە لە ٣٤ ملیۆن یۆرۆوە بۆ ٦٠ ملیۆن یۆرۆ، لەگەڵ ئەوەی کە یانەکە بڕیاری دا ٤٥٠٬٠٠٠ یۆرۆ بدات بە ئیستۆریل بۆ نیوەکەی تری مافە ئابوورییەکانی.
نونێس یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە ئاستی یەکەمی خولی پورتوگال لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، کە لە یاریگای خۆیاندا ٢–٠ بردیانەوە بەرامبەر براگا. دووەم گۆڵی لە ١ی شوباتی ساڵی دواتردا بوو، لە کاتی زیادکراودا بۆ یارمەتیدانی یانەکەی لە بردنەوەی ١–٠ دژی بەنفیکا لە دێربی دی لیسبۆندا، کە بە باشترین یاریزانی یارییەکە دیاریکرا. دوای ڕۆیشتنی خواو ماریۆ، جێگایەکی ھەمیشەیی لە پێکھاتەی یەکەمی سەرەکی بەدەستھێنا، و لە ١٥ی ئەیلوول، لە یەکەمین یاری خۆیدا لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا، ئەسیستی بۆ پاولینۆ کرد لە دۆڕاندنیان ٥–١ بەرامبەر یانەی ئەیاکسی ھۆڵەندی. دوای یارمەتیدانی سپۆرتینگ لە بەدەستھێنانی شەش بردنەوەی یەک لەدوای یەک لە خولدا، لەنێویاندا دێربی دی لیسبۆنا بەرامبەر بێنفیکا، کە تێیدا ئەسیست و گۆڵێکی تۆمار کرد لە بردنەوەیان ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان. نونێس بە یاریزانی ناوەندی مانگ دانرا بۆ مانگەکانی تشرینی یەکەم و تشرینی دووەم. لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٢، لە یاری یەکەمی قۆناغی ١٦ی خولی پاڵەوانانەکانی ئەورووپا، سەرەڕای دۆڕانی تیپەکەی ٥٠٩ بەرامبەر مانچستەر سیتی، پێپ گواردیۆلا، کە بە یاریکردنی نونێس سەرسام بوو، ستایشی کرد وەک «یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی جیھان».
وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس
لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢، نونێس گواسترایەوە بۆ خولی پرێمیەرلیگ و یانەی وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ و بەبڕی پارەی تۆمارکراو کە ٣٨ ملیۆن پاوەند بوو و بوو بە گرانترین گرێبەستی مێژووی وۆڵڤس.
میدیان
میدیان، بەپێی تەورات چوارەم کوڕی ئیبراھیمە لە قەتوورەی ھاوسەری کە دوای مردنی سارا ھاوسەری یەکەمی ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە، لەنێو براکانیدا: زیمران، یۆقشان، مەدان، یەشباق، شوەح و بنەڕەتی دەگەڕێتەوە بۆ نەوەکانی پێغەمبەر شوعەیب.
ماتیۆس نونێس
وۆڵڤەرھاپتۆن واندەرس
نونێس دوای سێ ڕۆژ یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی وۆڵڤس ئەنجامدا، وەک یاریزانێکی پێکھاتەی سەرەکی لە دۆڕاندنی ١–٠ بەرامبەر تۆتنھام ھۆتسێەر لە یاریگای تۆتنھام ھۆتسپێر لە خولی نایابی ئینگلیزی لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢.
ئەسەدەددین شێرکۆ
ئەسەدەددین شێرکۆ کوڕی شادی کوڕی مەڕوان کوڕی یەعقوب د,ونیی، سەرکردەیەکی کوردی نەژادە، لە شارۆچکەی دوین لە ئەرمەنستان لە دایک بووە لە ساڵی ٥٠٠ی کۆچی، شێرکۆ لە کوردیدا بە مانای شێری شاخ دێت، لەگەڵ نەجمەددین ئەییووبی برای کە باوکی سەلاحەددین بوو بە یەکەوە گەورەبوون لە تکریت هەروەک ئەوەی شادی باوکیان لەوێ ئەژیا، نەجمەدین گەورەتربووە لە ئەسەدەدین، و خاوەنی عەقڵ و دانایی و لەسەرخۆیی بووە، لە کاتێکدا ئەسەدەددین وەک نەیزەکێکی گڕگرتوو بووە و ئارامی نەگرتووە لەسەر هیچ ئازاردان و دوژمنایەتی و پێشێلکردنی پیرۆزییەک لەبەر ئەمەیە کە لە شوێنێکەوە گواستویەتیەوە بۆ شوێنێکی تر.
ماتیۆس نونێس
کاروانی نێودەوڵەتی
لە ٨ی ئابی ٢٠٢١، دوای ئەوەی بۆ ماوەی دە ساڵ لە وڵاتەکە ژیاوە، نونێس پاسپۆرتی پورتوگالی وەرگرت. لە کۆتایی ئەو مانگەدا، لە ٢٣ھەمین ساڵیادی لەدایکبوونیدا، لەلایەن ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل تیتییەوە بانگھێشت کرا وەک یەکێک لەو نۆ جێگرەوەی یاریزانانی نیشتەجێی شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا)، بۆ سێ یاری پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ دژی چیلی، ئەرجەنتین و پیرۆ؛ ئەو بانگھێشتەکەی ڕەتکردەوە، چونکە دەبوو کەرەنتین بکرێت لە کاتی گەڕانەوەی بەھۆی ئەنجام نەدانی ڤاکسینی کۆڤید-١٩. لە کۆتاییدا، نونێس بڕیاری دا نوێنەرایەتی وڵاتی لەدایکبوونی نەکات، دوای ئەوەی لەلایەن ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگالەوە پەیوەندی پێوە کرا، کە قەناعەتی پێ کرد نوێنەرایەتی پورتوگال بکات.
نونێس لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لەلایەن سانتۆسەوە بانگھێشت کرا بۆ یاری پاڵاوتنی جامی جیھانی بەرامبەر لۆکسمبۆرگ و یاری دۆستانە لەگەڵ قەتەر. لە ٩ی تشرینی یەکەمدا یەکەم یاریی خۆی ئەنجامدا، کە بە شێوەی سەرەکی یاری کرد لە بردنەوەی ٣–٠ لە یاری دۆستانەی بەرامبەر قەتەر لە ئەلگارڤێ (پورتوگال). یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی تۆمارکرد لە ٢٢ی ئازاری دواتردا لە بردنەوەی ٣–١ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر تورکیادا لە کۆتایییەکانی پاڵاوتن.
شێوازی یاریکردن
نونێس بەگشتی لە دوو ناوەندەکەی یاریگا لە پێکھاتەی ٣-٤-٣ دا یاری دەکات، وەک یاریزانی ژمارە ٨ کاردەکات بۆ ھێرش بردن و بەشداریکردن تێیدا و ھەروەھا مەودایەکی باشی ھەیە بۆ پاس دان، چونکە دەتوانێت جۆرە جیاوازەکانی پاس ئەنجام بدات ئەگەر ھەوڵی گۆڕینی یارییەکە بدات یان ھەوڵبدات ھێڵەکان بشکێنێت بە پاسدان لە ناو ھێڵەکاندا یان پاسدان کە تیمی بەرامبەر دابەش دەکات، کە تەواو کاریگەری ھەیە، ھەروەھا توانای ھێشتنەوەی تۆپی ھەیە و ڕاکردنی پێشکەوتوو ئەنجام دەدات، بە بەکارھێنانی تێکەڵەیەک لە خێرایی و ھێز بۆ ئەنجامدانی ئەم ڕاکردنانە، لەکاتێکدا تەکنیکی باش لەسەر تۆپەکە نیشان دەدات. ھەروەھا نونێس پێشبینییەکی باشی ھەیە و خوێندنەوەی یارییەکە دەکات، کە ڕێگە دەدات بە ئەنجامدانی تۆپ لێسەندن و بەرەنگاری کاریگەر.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
سپۆرتینگ
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨ پۆل:CS1 Portuguese-language sources (pt)
ئەسەدەددین شێرکۆ
لە تکریتەوە بۆ موسڵ و بۆ حەلەب
ئەسەدەددین و نەجمەددینی برای لە خزمەتی میر بەهرۆزی سەرۆکی پۆلیسی بەغدادا ئیشیان ئەکرد کەلە ژێر دەسەڵاتی سەلجوقیەکاندا بوو، میر بەهرۆز قەڵای تکریتی بۆ جیاکردبوونەوە و ناوبانگێکی باشیان هەبوو لەناو خەڵکدا، ساڵی ٥٢٦ک ڕووداوێک ڕوویدا بەکورتیەکەی ئەسەدەددین و نەجمەددین یارمەتی سەرکردەی لێهاتوو (عیمادەددین زەنگی)یان دا دوای ئەوەی بە تێکشکاوی هاتە تکریتەوە لەبەرامبەر هەندێک لە دوژمنەکانی، ئەم دوو برایەش یارمەتی عیمادەددینیان دا تا بڕواتەوە بۆ مووسڵ و میر بەهرۆز لە ناکۆکیەکی توندا بوو لەگەڵ عیمادەددین زەنگی، لەبەرئەوە ئەم هەڵوێستەی ئەسەدەددین و نەجمەددینی بە دڵ نەبوو و بازنەی لێ تەسک کردنەوە و لە فرسەتێک ئەگەڕا تا لێیان بپرسێتەوە، سەربازەکانی بەهرۆز خەڵکی قەڵای تکریت و کەس وکاری ئەسەدەددین و نەجمەددینیان بێزار ئەکرد، هەتا ئەو فرسەتە هات کە ئەیویست، یەکێک لە سەربازەکان ڕێگەی بە کچێکی ماڵی ئەسەدەددین گرتبوو و کچەکەش لای ئەسەدەددینی مای شکاتی لێکرد، لەبەر ئەوە لەگەڵ سەربازەکەدا بەگژیەکدا چوون و بە کوژرانی سەربازەکە کۆتایی پێهات، میر بەهرۆز لەسەر ئەوە توڕەبوو و فەرمانی دەرکردنی نەجمەددین و ئەسەدەدەددین و کەس وکاریانی دەرکرد لە قەڵاکە لە ساڵی ٥٣٢ک و لەو شەوەدا کە سەڵاحەددین لە دایک بوو.
ئەو دووبرایە بڕیاریان دا بڕۆن بەرەو لای میری مووسڵ (عیمادەددین زەنگی)، کە ئەویش پێشوازییەکی گەرمی لێکردن و سوپاسی هەڵوێستەکەیانی کرد، بە بەرپرس و سەرکردەکانی ناساندن و ڕێزێکی ئێجگار زۆری لێگرتن، و ناوچەی بۆ جیا کردنەوە، نەجمەددینی کرد بە والی بەعلبەک و ئەسەدەددین بە یەکێک لە سەرگەورەکانی سوپاکەی، عیمادەددین شارەزا بوو لە ناسینی پیاوەکان و ناسینەوەی تواناکانیان، ئەمەش وایکرد بتوانێت دایانبمەزرێنێت بەپێی لێهاتوویەکانیان، لە نەجمەددیندا عاقڵی و دانایی ئەبینی لە سەرکردایەتی کردن و سیاسەتدا و لە ئەسەدەددیندا سەرکردەیەکی ئازا و بە توانای ئەبینی.
لە لای عیمادەددینەوە بۆ لای نورەددین لە حەلەب
ئەسەدەددین لە خزمەتی عیمادەددیندا مایەوە، و لە هەموو شەڕەکانی خاچپەرستی لەگەڵیدا بوو، هەروەها لەە ڕۆژی فەتحی ڕەهادا لەگەڵی بووە، عیمادەددین ڕێزی لێدەنا و خۆشی ئەویست لەبەرئەوەی نموونەی سەرکردەیەکی ئازا بوو کە مردن نەیئەترساند، بەم شێوەیە مایەوە و لە سەربازگەکە لەگەڵیدا بوو لەو شەوەی عیمادەددین کوژرا لە ساڵی ٥٤١ک، لەو کاتەدا کە ئەسەدەددین هەستا بە یەکێک لە گرنگترین کارەکان، ئەویش پاراستنی سەربازگەی موسڵمانان بوو لە تاڵان و بڕین کە لە کاتی کوژرانی سەرکردەکاندا ڕوو ئەدات، پاشان مستیلەی پاشایەتی تایبەت بە عیمادەددینی دا بە نورەددینی مەحموود کوڕی بۆ گرتنە دەستی خەلافەت لە جێگەی باوکە شەهیدەکەی، پاشان هەستا بە پارێزگاری نورەددین هەتا بە سەلامەتی گەیشتە شاری حەلەب، نورەددین ئەم چاکەیەی ئەسەدەددنی بینی و کردی بە یەکێک لە نزیکترین کەسەکان لێوەی، لەو ڕۆژەوە ئەسەدەددین بوو بە سەرکردەی سوپای نورەددینی مەحموودی میری نوێی دیمەشق و شام، و یەکێک بوو لە دڵسۆزترین و بەهیزترین بەرپرسەکانی سوپای شامی، و پیاوێکی گرنگ بوو کە نورەددین مەحموود پشتی پێ ئەبەست لە ناهەمواری و کاتە قورسەکاندا، و چەندین هەڵوێست و پاڵەوانێتی ناوداری هەبوو.
فەتحی میسر
ئەسەدەددین شێرکۆ یەکێک بوو لە سەرکردە گەورەکانی دیمەشق و بەهۆی شارەزاییە سەربازییەکەی و تێراوانینی سیاسی بۆ بارودۆخی ئەو کاتەی جیهانی ئیسلامی، بە پێویستی ئەزانی میسر بگرن و فەتحی بکەنەوە و دەوڵەتی فاتیمی بروخێنن، و قودس بگەڕیننەوە لە دەستی خاچپەرستەکان دوای ئەوەی ساڵی ٤٩٢ک گرتبوویان، و ئەسەدەددین کاریگەر بوو بە یەکگرتنی جیهانی ئیسلامی لە بەرامبەر خاچپەرستەکان، ئەمەش نەئەکرا بە یەکخستنی شام و میسر نەبێت، لەبەر ئەوە شێرکۆ فەتحکردنی میسری دووپات ئەکردەوە بەڵام میر نورەددین زەنگی کاتەکەی بە گونجاو نەئەزانی و چاوەڕێی فرسەتێکی ئەکرد.
بارودۆخ لە میسر تەواو تێک چوو بوو، ناکۆکی نێوان شاور و زڕغام لەسەر پۆستی وەزیری دەوڵەتی فاتیمی پەرەی سەند، زڕغام سەرکەوت بەسەر شاوردا و لە میسر کردیە دەرەوە ئەویش پەنای بردە بەر نورەددین چەند بەڵێنێکی پێدان لە بەرامبەر ئەوەی وەزارەتەکەی بۆ بگەڕێننەوە، نورەددین ئەمەی بە فرسەتێکی باش زانی بۆ فەتحی میسر، سەرکردەی سوپاکەی ئەسەدەددین شێرکۆی ڕاسپارد بۆ ئەو مەبەستە بڕوات بەرەو میسر، شێرکۆ زۆر دڵ خۆش بوو بەم ئەرکە و بە هاوەڵی برازاکەی سەڵاحەددینی ئەیووبی دەرچوو لە دیمەشق لە ساڵی ٥٥٩ک و تەنها لەگەڵ ١٠٠٠ پیاودا.
ئەسەدەددینی ترسێنەر
ئەسەدەددین لە سەرکردایەتی سوپاکەیدا کە لە هەزار سەرباز پێکهاتبوو گەیشتە بلبیس و لەگەڵ سوپای زڕغامدا بە یەکیاند و سەرکەوت بە سەریاندا و پێشکەوت بەرەو قاهیرە تا زڕغامی گرت و شاوری گێڕایەوە بۆ پۆستەکەی، بەڵام شاور خیانەتی لە بەڵێنەکانی کرد و فەرمانی کرد بە شێرکۆ بگەڕێتەوە و هەڕەشەی لێکرد، ئەسەدەددین چووە شاری بلبیس و بە شاوری ڕاگەیاند کەوا ناگەڕێتەوە بە فەرمانی نورەدین زەنگی میری نەبێت، بەڵام شاور تەنها بیری لە بەرژەوەندییەکانی خۆی ئەکردەوە لەبەرئەوەی داوای یارمەتی لە خاچپەرستەکانی شام کرد تا یارمەتی بدەن لە دژی ئەسەدەددین، و خاچپەرستەکان هەر کاتێک ئەسەدەددین بەرەو میسر ڕۆیشت زانیان مەترسیان بۆ مانەوەیان دروست ئەبێت ئەگەر میسر فەتح بکرێت، لەبەر ئەوە خێرا کۆبوونەوە و دڵخۆشبون بەمە و سوپاکانیان نارد و شاور پارەیەکی زۆری پێدان لە بەرامبەریدا.
هێزە خاچپەرستەکان کۆبوونەوە لەگەڵ سەربازەکانی شاور و گەمارۆی هێزە شامییەکانیان دا، شێرکۆ سێ مانگ لە بلبیس مایەوە لەگەڵ ئەوە دیوارەکانی دەوری شارەکە کورت بوون و هیچ خەندەق و قەڵایەکی تێدا نەبوو، بەڵام خاچپەرستەکان شارەکەیان نەگرت لەبەر ترسیان لە ئەسەدەددین، لەم کاتەدا نورەددین زەنگی هێرشی کردە سەر موڵکەکانی خاچپەرستەکان و بەرزایی حارمی گرت و خاچپەرستەکانی لە ترسی ئەوەی موڵکەکانی تریان لە دەست نەدەن ناردیان بۆ لای ئەسەدەددین و داوای ڕێکەوتنیان کرد و ئەسەدەددین ڕازی بوو، و هەر یەکێکیان گەڕانەوە بۆ شوێنی خۆیان.
وتی وتی
وێنۆک|ئەوەی تەشی ئەیڕێسێ ئەوەیە کەسێتر بایداوە (هەردولا وتی وتی ئەکەن (تابلۆی پیتەر بروگلی گەورە). وتی وتی، زەمکردن یان باسکردن، بەتایبەتی کەسی و کاروباری تایبەتی کەسانی تر کە جۆرەها وشە هەیە بۆی لە زمانی کوردیشدا.
ئەسەدەددین شێرکۆ
بەردەوامبوون
thumb|250px|شەڕی ئەسکەندەریە ئەسەدەددین شێرکۆ گەڕایەوە شام و داخ لە دڵ بوو لە خیانەتی شاور و بارودۆخی یاخیبووی میسر و ئەیویست جارێکی تر بە خاچپەرست و خیانەتی میسرییەکان بگاتەوە، هەتا پاشا نورەددین زەنگی لە ساڵی ٥٦٢ک ڕازی بوو، و ئەسەدەددین لە سوپایەکدا دەرچوو کە ژمارەیان دوو هەزار بوو، شاور هەروەک پێشتر خێرا داوای یارمەتی لە خاچپەرستەکان کرد، ئەوانیش بە هەزارانیان هاتن تا لە بەرامبەر ئەسەدەددین ڕاوەستن و خۆیان میسر داگیربکەن، و شێرکۆ بە هێواشی ئەڕۆیشت و کە پێیان ڕاگەیاند سوپای خاچپەرستەکان ئێجگار زۆرن و سەربازەکانی شاوریان لەگەڵدایە، هەموو سەرکردەکانی سوپاکەی داوایان کرد بگەڕێنەوە بۆ شام و خۆیان پڕ چەک بکەن، بەڵام ئەسەدەددین ئازایانە ڕاوەستا و بەردەوام بوو لە ڕێگەی خۆی لەمەشدا سەڵاحەددینی لەگەڵدا بوو، پاشان ئەسەدەددین هەستا بە داڕشتنی پلانێکی سەربازی زیرەکانە کە سەرکەوتنێکی گەورەیان بە دەستهێنا بەسەریاندا پاشان لەگەڵ سەربازەکانیدا ڕۆیشتن بەرەو ئەسکەندەریە، لەسەر بانگەوازی خەڵکەکەی، دوای ئەوەی گرتیان ئەسەدەددین، سەڵاحەددینی وەک پارێزەر لەسەر بە جێ هێشت و خۆی گەڕایەوە بۆ درێژەدان بە فەتحەکانی، و خاچپەرستەکان ئەم فرسەتەیان قۆستەوە و گەمارۆی ئەسکەندەریەیان دا نۆ مانگ، ئەسەدەددین گەڕایەوە بۆ سەرخستنی خەڵکی ئەسکەندەریە و سوپای شامی بە سەرکردایەتی سەلاحەددینی ئەیووبی کە لە ئەسکەندەریە گەمارۆدرابوون، لەبەرئەوە خاچپەرستەکان زۆر لێی ترسان و داوای ڕێکەوتنیان لێکرد، ئەسەدەددینیش مەرجی ئەوەی بۆ دانان کە میسر بە جێ بهێڵن و تەنها گوندێکیشیان نەبێت تیایدا.
میدیان
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون پۆل:مەدیەن پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
ئەسەدەددین شێرکۆ
خیانەتی شاور
شاور ڕێکەوتنێکی نهێنی کردبوو لەگەڵ خاچپەرستەکان، تا شەڕبکەن بەسەر نورەددین زەنگی لە شام، هەروەها ڕێکەوت لەگەڵیان تا سوارەکانی خاچپەرستەکان پاسەوانی دەروازەی قاهیرە بکەن لە ساڵی ٥٦٢ک. خاچپەرستەکانیش بۆ پاراستنی خەڵکی میسر قبوڵیان نەکرد بەڵکو لە فرسەتێک ئەگەڕان تا بڕۆنە ناو میسرەوە و بیگرن، کە ئەمەش لە سەرەتاکانی ساڵی ٥٦٤ک ڕوویدا، پاشای شانشنی لاتینی خاچپەرستی لە قودس سوپاکەی کۆکردەوە و وبە خێراییەکی گەورە ڕۆیشتن و شاری بلبیسیان گرت و کوشتارگەیەکیان تیا دامەزراند، پاشان ڕۆیشتن بەرەو قاهیرە و گەمارۆیەکی توندیان لەسەر دانا، شاور لێرەدا یەکێک لە هەڵەکانی تری ئەنجامدا کە هەستا بە سوتاندنی قاهیرە تا خاچپەرستەکان بگەڕێنەوە، ٥٤ ڕۆژ قاهیرەیان ئەسوتاند، هەتا خەڵکەکەی و لەسەروو هەموویانەوە خەلیفەی فاتیمی ناردیان بە دوای نورەددین زەنگی تا فریایان بکەوێت لە دەستی خاچپەرستەکان و شاوری وەزیر ڕزگاریان بکات.
دوایین فەتح
فەتحی میسر بۆ ئەسەدەددین وک دوایین خەون بوو و چاوەڕێی ئەو فرسەتەی ئەکرد و لە حومس بوو کاتێک نامەی نورەددین زەنگی پێگەیشت کە بچێت بۆ حەلەب تا دەربچێت بۆ ڕزگارکردنی میسر، ئەسەدەدین کە لە ٦٠ ساڵ تێپەڕی کردبوو ئەو کاتە زۆربەخێرایی بەڕێکەوت کە هەر ئەو ڕۆژە گەیشتە حەلەب، و نورەددین بەوە زۆر دڵخۆش بوو و سوپاکەی بۆ کۆکردەوە کە لە ١٠٠٠ سەرباز پێک هاتبوون و ئەسەدەددین خۆی شەش هەزاری تری کۆکردەوە لە خۆبەخشەکانی شام، ووک پێشتر خاچپەرستەکان زۆر لە ئەسەدەددین ئەترسان و هەر هەواڵیان پێگەیشت ئەسەدەددین بە توڕەیی بەرەو قاهیرە ئەڕوات، یەکسەر کشانەوە و چۆڵیان کرد و ئەسەدەددین وەک فەتحکەری سەرکەوتوو چووە قاهیرەوە بە بێ شەڕ.
شاور هەوڵی دا کە ئەسەدەددین بباتە سەر خواردنێکی ژەهراوی تا لە ناوی ببات، بەڵام کوڕە گەورەکەی شاور کوڕێکی پیاوچاک بوو بە باوکی ووت ئەوە نەکات ئەگەر نا ئەو هەواڵ ئەدا بە شێرکۆ، بەم شێوەیە شاور پاداشتی هەڵە و خیانەتەکانی وەرگرت و خەلیفەی فاتیمی فەرمانی کرد بە لە سێدارەدانی، و ئەسەدەددین وەزارەتی دەوڵەتی فاتیمی گرتە دەست لە قاهیرە و دەستی بە ئیش کرد بۆ ڕووخانی دەوڵەتی فاتیمی و یەکخستنەوەی میسر و شام لە ژێر حوکمی نورەددین زەنگی لەسەر داوای خەلیفەی عەبباسی.
کۆچی دوایی
ئەسەدەددین دوای ئەوەی لە زیاتر لە سەد و پەنجا ڕووداوودا بەشداری کرد و لە زۆر جێگەدا ڕووبەڕووی مردن بوویەوە، بەڵام لەسەر جێگاکەی خۆی مرد لە ساڵی ٥٦٤ک، پاشان هێنانەدی ئاواتەکەی بە فەتحکردنی میسر. و لە پاش ئەو سەلاحەددینی ئەیووبی برازای جێگەی گرتەوە لە وەرگرتنی وەزرات کە دواتر فاتیمییەکانی ڕووخاند و دەوڵەتی ئەیوبی دامەزراند و خاچپەرستەکانی کردە دەرەوە لە قودس.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:مردووانی ١١٦٩ پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:موسڵمانانی کورد
وتی وتی
وتی وتی توێژینەوەی لەسەر کراوە لە بواری سەرەتاکانی شۆڕشی دەرونناسیدا. ئەوترێ کەوا وتی وتی بناغەی هەرەوەزیکردنی مرۆڤەکان و هاریکارە لە سودگەیاندن بەیەکتردا. ڕۆبین دەنبار، زانای پەرەسەندنی زیندەوەرزانی، بە یارمەتیدەری پەیوەندی کۆمەڵایەتی لە گروپی گەورەدا ئەزانێت.
پەراوێز
پۆل:جۆشی گرووپ پۆل:سایکۆلۆژیای پەرەسەندن پۆل:پەیوەندیی مرۆیی پۆل:سایکۆلۆژیای ڕەوشت پۆل:باری کۆمەڵایەتی
١١٠٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نەیۆمی واتس
نەیۆمی ئەلێن واتس ، خانمەکتەری ئینگلیزی-ئوسترالییە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تی ڤی پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکان پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک پۆل:خەڵکی بەریتانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
ھیندۆ ڕاج
ھیندۆراج (بە ئوردو: سلسلہ کوہ ہندو راج)، بە واتای "فەرمانڕەوایی ھیندۆ" دێت. بریتییە لە زنجیرەیەک چیا لە باکووری پاکستان، لە نێوان زنجیرە چیاکانی ھیندۆکوش و کەرەکۆرام ھەڵکەوتووە. بەرزترین لووتکەکەی کۆیۆ زۆمە، ٦٨٧٢ م (٢٢٬٥٤٦ پێ)بەرزە، لووتکە بەرچاوەکانی تر بریتین لە بوونی زوم و غەمبار زوم و گوڵ لێشت زوم، تێکرای لووتکەکان لە چیاکانی ھیندۆ ڕاج بە تێکڕایی دەگاتە نزیکەی ٥٠٠٠ مەتر بۆ ٦٠٠٠ مەتر.
ناونانی
ناوی ھیندۆ ڕاج (हिन्दू राज) بە واتای "فەرمانڕەوایی ھیندۆ" دێت لەزمانی سانسکریت و زمانە نزیکەکانی وەک ھیندی - ئوردو. وشەی ھیندۆ کە بۆ وەسفکردنی دانیشتووانی ناو خاکی ڕووباری سیندو (ئیندۆس) بەکارھاتووە، لە کۆتاییدا لە وشەی سانسکریتی سیندۆ (सिन्धु) وەرگیراوە، واتە "جەستەیەکی گەورەی ئاو"؛ وشەی ڕاج بە مانای "یاسا" لە سانسکریتدا دێت.
قازی محەممەد
قازی محەممەد (١ی ئایاری ١٨٩٣ – ٣١ی ئازاری ١٩٤٧) سیاسەتوان، دادوەرێکی کورد و سەرۆکی کۆماری کوردستان بوو. ئەو یەکێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ناوچەی موکریان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦ بە ھاوکاری چەند کەسێکی دیکە وڵاتێکی سەربەخۆیان لە شاری مەھاباد دامەزراند. دوای ڕووخانی کۆمار لە ساڵی ١٩٤٧دا قازی لەگەڵ ھاوڕێکانی لەلایەن حکوومەتی پەھلەوی لە مەیدانی چوارچرای شاری مەھاباد لە سێدارە درا.
ھیندۆ ڕاج
سەرچاوەکان
. ^ Simner, Mark (٢٠ کانوونی دووەم ٢٠١٧). Pathan Rising: Jihad on the North West Frontier of India 1897-1898. Fonthill Media. ^ Cavendish, Marshall (2006). * World and Its Peoples. Marshall Cavendish. p. 292 . ISBN 978-0-7614-7571-2.
قازی محەممەد
سەرەتای ژیان
200px|وێنۆک|وێنەی قازی محەممەد بە گەنجی و بە جلوبەرگی کوردییەوە. قازی محەممەد، کوڕی قازی عەلی، لە بنەماڵەیەک لەدایکبووە کە ناوبانگی لە شاری مەھاباد بۆ چوار سەدە پێشتر دەگەڕێتەوە. ئەوان نەک تەنیا لەلای خەڵک بەڵکو لەلایەن دەسەڵاتداران و بەرپرسانی حکوومەتیش جێگەی ڕێز و پێزانین بوون. ھەر بە بنەماڵە زانا و و نیشتمانپەروەر بوون. لە جەنگی یەکەمی جیھانیدا پیاوی وەک میرزا فەتاحی قازییان لە بەرەنگاریی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕووسەکان لێ شەھید بوو، کوڕە لاوەکانیشی (سالار و محەممەد) بە دیل گیران و بۆ شوێنە دوورەکانی ڕووسیای ئەو کات بەڕێ کران و تا شۆڕشی تشرینی یەکەم ھەر لە دیلیدا بوون.
ھیندۆ ڕاج
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
قازی محەممەد
سەرەتای ژیان
قازی عەلی باوکی، لە ١٩٣٠ لە مەھاباد ڕێکخراوێکی کوردی بە ناوی بزووتنەوەی محەممەد پێک ھێنا. ناوبراو لەگەڵ جووڵانەوەی شێخ محەممەد خیابانی لە تەورێز پەیوەندی ھەبوو، تا ساڵی ١٩٣٤یش کە مرد لەسەر ئەو کارە بەردەوام بووە.
قازی عەلی، دوو کوڕی ھەبووە، یەکێکیان ئەبوالقاسم قازی (ناسراو بە سەدری قازی) بووە کە دوو دەورە لەلایەن خەڵکەوە کراوەتە نوێنەری پەرلەمان و جێی بڕوا و کاریگەرێتی تایبەتی ھەبووە. دوای تەواوبوونی کاری پەرلەمان لەسەر ڕاسپاردەی باوکی، بۆ ڕاپەڕاندنی کارە سیاسییەکان و یاریدانی خەڵک ھەر لە تاران مابووەوە.
قازی محەممەدیش کە ساڵی ١٨٩٣ی زایینی لەو بنەماڵەدا لەدایکبووە. قازی محەممەد لە منداڵی و لاویدا زۆر خولیای زانست و فێربوونی زمانە بیانییەکان بووە و جگە لە کوردی، عەرەبی و فارسی، لەگەڵ زمانی فەرەنسی و ئینگلیزی و ئێسپێرانتۆ و تا ڕادەیەکیش ڕووسی ئاشنایەتی کردووە. قازی محەممەد زۆری حەز بە تێکەڵاوی لەگەڵ کەسایەتییە گەورەکان، کوردانی نیشتمانپەروەر و سەرۆک عەشیرەتەکان ھەبووە.
دەستپێکی فەرھەنگی
دوای مردنی باوکی، بوو بە دادوەر (قازی)ی شار. لەبەر ئارەزووی خۆی بۆ کاری فەرھەنگی و بردنە سەرەوەی زانیاری خەڵک، لە ساڵەکانی بەر لە ١٩٤١ و دوای ئەوەش بەرپرسایەتی دایەرەی فەرھەنگ و ئەوقافی شاری مەھابادی بە ئەستۆوە گرتووە و خزمەتی بەرچاوی فەرھەنگی کردوە و لە کاتی بەرپرسایەتیی ئەودا، یەکەم قوتابخانەی کچان لە مەھاباد کراوەتەوە. ھەر لەبەر ئەوە لەگەڵ زۆرێک لە خوێندکاران، ڕۆشنبیران و مامۆستایان پەیوەندی نزیکی بووە.
لە چەند ساڵ ماوەی نابەسامانی دەوڵەتی ناوەندیی تاران، واتە لە ساڵانی١٩٤١ تا١٩٤٦ کە کۆماری کوردستان پێکھاتووە، بەڕێوبەرایەتی ئەو لە پێشبردنی کاروبارەکاندا و بەتایبەتی لە چارەسەریی کێشە عەشیرەیییەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاو بووە. زۆر لە گرفتەکانی کاری ڕۆژانەی خەڵک لە دیوانی ئەودا کە مەحکەمەیان دادگایان پێدەوت، چارەسەر بووە.
قازی محەممەد ڕێزی تایبەتی بۆ دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان (ژ.ک) ھەبووە. زۆر لە دامەزرێنەرانی ژ.ک ڕاوێژیان لەگەڵ کردووە و زۆریان خۆش ویستوە و گەلێک ھەوڵیان لەگەڵ داوە تا ببێتە ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە.
قازی لە ڕوانگەی نوێنەرانی بیانیشەوە کە ئەوکات ئێرانیان لەنێو خۆیان دا دابەش کردبوو، ڕێزی تایبەتی ھەبووە. ھەر کەس چووەتە مەھاباد تێکۆشاوە بەر لە ھەموو کەس چاوی بە ئەو بکەوێت. بانگ کرانی بۆ یەکێتیی سۆڤیەت ھەر لەم پەیوەندییەدا بووە، کە لەگەڵ شاندێکی گەورە سەردانی باکۆیان کردووە.
کەسایەتی قازی
وێنۆک|200px|قازی محەممەد و مستەفا بارزانی
قازی محەممەد مرۆڤێکی فەرھەنگ دۆست، خۆش بەیان، ئەدەب و ھونەر دۆست، ئەھلی ڕاوێژ و لە ھەمان کاتدا خەباتگەرێکی نیشتمانپەروەر و گەل خۆشەویست بوو. لەگەڵ ھەموو چین و توێژێک ھەڵسوکەوتی ھەبوو و لە کاتی پێویستدا لە ھەست و ھێزیان کەڵکی وەر دەگرت.
وەک ئەوەی لە وەسیەتەکەیدا ھاتوو، قازی محەممەد برایەتی و یەکگرتوویی کوردی پێ گەورەترین ھۆی سەرکەوتن بوو. ھەربۆیە لە زۆربەی وتارەکانی کە لە ڕۆژنامەی کوردستان، ئەوکات چاپ کراون لەسەر بابەتی یەکێتی و برایەتی دواوە و مەرجی سەرکەوتن و کۆڵەکەی ڕاگرتنی کۆمار و ھۆی سەرکەوتن بەسەر دوژمنانیدا زانیوە.
ھەرچەند دەیزانی دوژمنەکانی کورد ڕاست ناکەن بەڵام لە وتووێژدا زۆر بە ڕاشکاوی ڕای دەگەیاند کورد حەز دەکات لە ڕێگای ئاشتییەوە بە مافی خۆی بگا، بەڵام ئەگەر وا نەبێ ئەوەی بۆی بکرێ دەیکات.
لە پێش کۆماردا جاربەجارە لە ڕۆژنامەی کوردستان بە ناوی پێشەوا باسی لێوە دەکرا، لە دوای دامەزرانی کۆمار بە شێوەی فەرمی نازناوی پێشەوای پێبەخشراو و ئەو ناوە تا ئێستاش لەنێو کۆڕ و کۆمەڵی خەڵکیدا ھەر باوە.
ژیانی ڕامیاری و کۆمار
250px|وێنۆک|قازی محەممەد لەگەڵ چەند سەرکردەیەکی سەربازی. 300px|وێنۆک|قازی محەممەد لە کاتی دامەزراندنی کۆماری مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٦. قازی محەممەد کە بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی ژ. ک و ناوی نھێنی بینایی بۆ دانرا، ھیوایەکی زیاتری بۆ بەرپرسان و خەڵک پێک ھێنا. لە ئاکامی تێگەیشتنی بە وەخت و ئازایەتی ڕامیاری ئەو و بە قەناعەت گەیشتنی بەرپرسانی کۆمەڵەدا بوو کە ژ. ک بوو بە پارتی دیموکراتی کوردستان و وەک پارتێکی دیموکرات و پێشکەوتوو دەستی کرد بە تێکۆشان و خەباتی ڕامیاری. قازی لەبەر ڕێزی تایبەتی کە بۆ ژ. کی ھەبوو، بناغەی دامەزرانی پارتی دیموکراتیشی ھەر بە ٢٥ی گەلاوێژ، ڕۆژی دامەزرانی ژ. ک دانا و ھەر بۆیەش سەرنجی زۆربەی نزیک بە تەواوی بەرپرسانی بۆ تێکۆشان لە نێو پارتی دیموکراتی کوردستاندا ڕاکێشا. پارتەکە زۆر بە خێرایی پەلوپۆی سەند و تێکۆشانی لە ھەموو ناوچەی ئازادی کوردستان دا پەرەی سەند. قەیرانی بە زۆر لکاندنی کوردستان بە ئازەربایجانەوە چارەسەر کرد و ناچاری کردن حیسابی جیاواز بۆ کوردستان بکەن. لە یەکەم کۆنگرەدا، لە ٢٢ی ژانویە ١٩٤٦ (٢ی ڕێبەندانی ١٣٢٤ی کۆچیی ھەتاوی) بە بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی کوردستان و مەلا مستەفا بارزانی و سەرۆک عەشیرەت و نوێنەرانی ھەموو چین و توێژەکانی کوردستان پێکھاتنی یەکەم کۆماری کوردستان ڕاگەیەندرا.
لە ماوەی دەسەڵاتداری کۆماری کوردستان ئەوەی پێویست بوو زۆر بە ڕاشکاوی بە شای ئێران و قەوام (سەرۆک وەزیرانی کاتی ئێران) ڕاگەیاندووە، قامکی لەسەر لاوازییەکانیان بەرامبەر بە گەلی کورد داناوە. بە ئاشکرا پێی گوتوون، ئێوە لە قسەکانی خۆتاندا دوودڵن و ناتانەوێ بابەتی کوردستان چارەسەر بکەن.
.de
de. دۆمەینێکی ئەلکترۆنییە بۆ ئەو ماڵپەڕانەیە کە پەیوەندییان بە کۆماری فیدڕاڵی ئاڵمانیاـوە ھەیە و لەساڵی ١٩٨٦ کەوتەکار.
قازی محەممەد
ژیانی ڕامیاری و کۆمار
کاتێک پێشەوا لەلایەن قوام السلگنەو بۆ تاران بانگھێشت دەکرێ و لە ڕێکەوتی ٢٨ی ژوئەنی ١٩٤٦ دەچێتە تاران، لەلایەن ژمارەیەک لە وەزیران، نوێنەرانی پەرلەمان و نوێنەری کوردەکانی تاران و نوێنەری پارتەکان و یەکیەتی کرێکاران لە فڕۆکەخانە پێشوازی لێ دەکرێ. ڕۆژنامەی ایران ما ھەر ئەوکات دەنووسێ: "ئێستا کە قازی محەممەد لە تارانە و ئازادیخوازان چاویان پێی کەوتووە، دەردەکەوێ کە بیر و ڕای ئەو جێگیرکردنی ئازادی و دیموکراسی لە تەواوی ئێران دایە و مافی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری و مرۆڤایەتی بۆ نەتەوەی کوردیش لە گۆڕێ دایە. ھەر کارێک بە سوودی دیموکراسی بێ لەلایەن پێشەوای کوردستانەوە بە دڵەوە پێشوازی لێ دەکرێت. ھیوادارین جەنابی قەوام لەو سەفەرە مێژوویییە کەڵک وەربگرێت."
.de
سەرچاوە
-
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان پۆل:پێرستی ئەندامی ئەنجومەنی پاوانی ئاست سەری تایبەتی وڵاتی ئەوروپا
قازی محەممەد
ڕووخانی کۆمار
350px|وێنۆک|وێنەی قازی محەممەد لەگەڵ چەند وەزیر و کاربەدەستێکی [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٧.]]
ئەرتەشی ئێران کە قورسترین ئامێری شەریان چەن تانکی کۆن و قۆڕازە بوو، ڕۆژی ٢٠ سەرماوەزی ساڵی ١٣٢٥ی ھەتاوی (١٩٤٦ی زایینی) گەیشتە دەرۆی شاری تەورێز و ڕۆژی ٢١بە ھەڵاتنی سەرۆکانی کۆمار بۆ سۆڤیەت کۆماری ئازەربایجان ڕووخا و ئەرتەش شاری تەورێزی داگیر کرد. دوای ئەوە ئەرتەش لەوێڕا بەرەو مەھاباد ڕێ کەوت. لەو ئەو ناوچانەی دیکە لە باشووری مەھاباددا کە خۆیان بە بەشی کۆمار دەزانی و دەسەڵاتی تارانیان بە حکوومەتی ناوەندی نادەزانی، واتە لە شارەکانی سنە، دیواندەرە، مەریوان ھەتا نزیکی سەقز، لە چەن مانگ پێش ئەوە، ھێزیان ئامادە کردبوو؛ بەڵام دوای تەورێز ئەرتەش ھێزی نوێی لە ڕێگای قەزوێن بۆ سەقز نارد کە لە ٢٠ی سەرماوەز گەیشتنە سەقز و لە ڕێگەی بۆکان بە یارمەتی ھێندێ لە کوردەکانی سەربە حکوومەتی شا، ڕێگەی مەھابادیان گرتە بەر. قازی وەک سەرۆک کۆمار دەستوور دەدات ھەتا دەکرێ لە شەڕ خۆ بپارێزن چون ماڵوێرانی پێوەیە. ئەگەرچی لە پێناوی وڵات ھەمووان تێدەکۆشن بەڵام بەھۆی جووڵانەوەی سەرنجڕاکێشی ھێزەکانی سۆڤیەت، زۆر بە خێرایی، لە ماوەی چەن ڕۆژ کوردستان داگیر دەکرێ. ئەگەر چی ئەو ڕەخنە لە قازی، وەک سەرۆک کۆمار و جێی متمانەی جەماوەر دەگیرێت کە بۆ ئەوندە پشتی بە یارمەتی سۆڤیەت بەستبوو کە بە دەستکێشانی لە پاڵپشتی کۆمار ئاوەھا بە خێرایی کۆمار تێدا چوو؛ بەڵام لەوەدەچێ گەورەترین ھۆی ڕووخانی کۆمار یەکنەبوونی ھەوموو دەستەکان ببێت، تا ئەو ڕادەیە کە ھێندێ ھەتا سۆڤیەت کوردستانی چۆڵ کرد، نامەیان نارد بۆ تاران کە وەرن، ئێستە کاتی ھێرشە. بە ئاگادار بوون لە داھاتووی کۆمار مەلا مستەفا ھەوڵی دا کە قازی دەگەڵ خۆی بباتە دەرەوە، بۆ پاراستنی گیانی، بەڵام قازی بەوە ڕازی نەبوو، پێی وا بوو دەبێ لەسەر بەڵێنی خۆی بمێنێتەوە. قازی دەزانێ کە بە زوویی کۆمار دەڕووخێت؛ لە نێوان شەر یان خۆبەدەستەوە دان، وەک بەرپرسیارێکی گیانی خەڵک، بۆ بەرگری لە کوشتن و وێرانکردن، وەک قارەمانێکی نەتەوەیی خۆ بەدەستەوە دەدات. ھەڵبەت سەبارەت بەوە، ڕەخنەدەگرن کە ئایا ئەگەر قازی دەگەڵ مەلا مستەفا بڕۆشتایە، دواتر نەیدەتوانی قازانجی زیاتر بێت بۆ گەلەکەی؟ بەڵام لە کاتی ماڵاوایی لەگەڵ مەلا مستەفا، قازی ئاڵای کوردستان دەسپێرێ بە مەلا مستەفا و وەک جوابی ئەو پرسیارە دەڵێ: «من خۆم فیدای خەڵکی دەکەم و ھیچ کات وەک پیشەوەری و سەرانی ئازەربایجان ناکەم تا وڵاتەکەم لە خوێن دا شەڵاڵ بێو ھەزاران کەس بە کوشت بچن.»
ئەرتەش ڕۆژی ٢٩ی سەرماوەز دەگاتە مەھاباد وەک پایەتەختی کۆمار و وەک ئەو شارەی دەسەڵاتی کۆماری تێدایە، کاتێ زیاتری بۆ دادەنێن. ئەگەرچی ھەر لە پێشدا ھەم قازی بۆخۆی و ھەموان دەیانزانی سزای قازی و ھەڵسووکەوتی حکوومەت دەگەڵ وی چۆن دەبێ، بەڵام دادگایەک ڕێ دەخرێت و تێیدا قازی و ئەندامانی کۆمار بە چەن تاوانی سەرەکی دادگایی دەکرێن.
ئەگەرچی ھەردوو کۆماری کوردستان و ئازەربایجان لەسەر پاڵپشتی سۆڤیەت دامەزرێندران، بەڵام کۆماری کوردستان ڕاستقینە ئارەزووی جەماوەری کورد بوو. سۆڤیەت بۆ سوودی خۆی دەستی لە پاڵپشتی کێشاوە و دەسەڵاتی تاران ھەردوو کۆماری لاوازی مەھاباد و ئازەربایجانی خنکاند. درێژەی کۆماری مەھاباد ١١ مانگ بوو.
دادگاییکردنی قازی
٦ی ڕێبەندانی ھەمان ساڵ (١٣٢٥ھەتاوی- ١٩٤٧زایینی) لێژنەی تایبەت کە لە تارانەوە ھاتبوون بە سەرۆکایەتی سەرھەنگ ڕەزا دەگەنە مەھاباد و دادگا ڕێدەخەن. پرسیارەکانی دادگا ڕوون نەبوون. لەلایەن قازییەکانەوە (قازی محەممەد، سەدر قازی، سەیف قازی) ھەموو تاوانەکان ڕەد کرایەوە و داوای بەڵگەیان دەکرد. ئاشکرا بوو کە ئەو دادگا ھیچ بەڵگەیەکی بە دەستەوە نەبوو. تاوانەکانی قازی ئەمانە بوون:
قازی ھەموو ڕەد دەکاتەوە و لە وەڵام دا دەڵێ ئاڵام داناوە بەڵام نە وەک ئەوەی ئەوان دەڵێن وەک ئاڵای سۆڤیەت. سەبارەت بە مستەفا بارزانی، ئەو بۆ خۆی ھاتووەتە مەھاباد و کەس نەیھێناوە، ئەو کوردە و کوردستان ماڵی ھەموو کوردێکە و ھەر کوردێک بە ئارەزووی خۆی لەسەر ھەر بستە خاکی کوردستاندا دەتوانێ بژی.
یەکێک لە تاوانەکانی سەرەکی سەدر قازی، جێگری سەرۆک کۆمار و برای قازی محەممەد نووسینی شێعرێکی گەرم بۆ بەخێرھاتن وتن بە مەلا مستەفا بارزانی بوو.
دادگاکە بە دانی بڕیار لە سێدارە دانی ھەر سێ تاوانبارەکە کۆتایی ھات؛ بەڵام ئەمە کۆتایی کارەکە نەبوو. قازییەکان لە بەندیخانە کران بۆ ماوەی سێ مانگ. دیسان بە ھەمان شێوە دادگای پێداچوونەوە بەڕێوە چوو، ئەگەر چی ھەموان لەسەر ئەو بڕوا بوون کە بە تاوانبار ناسینی قازی ھەر لە پێشدا وەک ئامانجی دادگاکان لە تارانەوە نیشان کرابوو.
پێشەوا و ھاوڕێیانی ئەوەندەی لە ماوەی یازدە مانگی کۆماردا ھەوڵیاندا، ھەر ئەوەندەش لەو دادگا بوو، لە خۆبردوویی و ئازایەتییان لە خۆیان نیشان داوە.
لەگەڵ ھەموو ئازاری دەروونی و ئەو ژیانە تاڵەی کە لە بەندیخانەی پادگانی مەھاباددا بۆیان پێک ھاتبوو، نە تەنیا بڕوایان بە ئامانجەکانیان، لاواز نەببوو بەڵکو زۆر ئەرخەیانترو بە ورەتر ببوون.
لە چاوپێکەوتنێکی نھێنیدا کە لەگەڵ یەک دوو مرۆڤی جێی باوەڕی خۆیان بوویانە، گوتوویانە: "ئێمەیان فریودا، با نەتەوەی کورد فریو نەخوا و خەباتی خۆی بۆ ڕزگاری و سەربەستی درێژە بدات و چەک دانەنێ."
ھەروەھا گوتبوویان: "کە زۆریان زەخت خستووینەتە سەر تا نامەیەک بۆ مەلا مستەفا بنووسین کە دەست ھەڵبگرێ. بەڵام ئێمە نەتەنیا شتی وا نانووسین بەڵکوو پێمانوایە ئەوەی بۆی دەکرێ دەبێ دەگەڵ ئەو ناپیاوانە بیکا."
ئازایەتییان لە دادگاکاندا بە ڕادەیەک بووە کە ئەفسەرەکان سەریان سووڕماوە. لە ڕاستیدا ئەو دادگایە ئەمریکا و ئینگلیزیشی لە پشت بوو. ھەرچەند جگە لە کاربەدەستانی خۆیان کەسی نامۆی لێ نەبووە، بەڵام ھەر لە ڕێگای ئەوانەوە زۆر شت بڵاو بووەتەوە کە پێویستە بیزانین.
پێشەوا ھەر جارێک لەو دوو جارە کە بە ناو دادگایی کراوە زیاتر لە چوار کاتژمێر قسەی کردوە و بە وتەی سەروان شەریفی کە پارێزەری بووە: ئەوە قازی محەممەد بووە کە حکوومەتی دادگایی کردوە و لە ھەموو بوارێکەوە ھێناوییەتە ژێر پرسیار.
ڕۆژنامەی ئازادی کە لەو سەردەمدا لە بەغدا بە زمانی کوردی دەردەچوو، سەبارەت بە پشتگیریی ئەمریکا و ئینگلیز لەو دادگایییە نوسیبووی: ''ئیستێعماری ئینگلیس و ئەمریکا لە وجوودی قازی محەممەد و ھاوڕێکانیدا دوژمنی ھەرە سەرسەختی خۆیان دەدی. ھیوایان ھەبوو بتوانن بە چۆکیان دابێننو لە بەندیخانەش نوێنەرەکانیان چوون دەگەڵیان دوان تا بتوانن بۆ لای خۆیانیان ڕابکێشن، بەڵام ھیچ کات سەرکەوتوو نەبوون''.
دواتر ڕۆژنامەی ئازەربایجان لە باکۆ نوسیبووی قازی محەممەد بە نوێنەری ئەمریکا (جورج ئالێن)ی گوتبوو: ''گەلی کورد چاوەڕوانی ھیچ چاکەیەکی لە وڵاتانی ئیستێعماری نییە. ''
نەجەفقولی پسیان وتەکانی پێشەوا لە دادگادا لە چەند ڕستەدا کورت دەکاتەوە و دەنووسێ: لە کاتی دادگاییدا قازی محەممەد پەلاماری دەبردە سەر سیاسەت و ئاکاری دەوڵەتی تاران و دەیگوت: "من لە قوژبنی گرتووخانەوە دەنگی خۆم بەرز دەکەمەوە لە دژی دەوڵەتی تاران و سەرۆکەکانی و دەڵێم تاوانبار ئێوەن نەک ئێمە. ئێوە وڵاتتان لێ داگیرکردووین
ڕۆژنامەنووسێکی دیکە بە نێوی ''سلیمان. خ'' لە نووسراوەکانیدا دەڵێ، قازی گوتی: "تەواوی ئەم بەسەرھات و ڕووداوانە ئاکامی سیاسەتی داگیرکەرانەی دەوڵەتە. ئەگەر دەوڵەت تەواوی کوردان بە خائین دەزانێ با دەست لەو مەڵبەندە ھەڵبگرێ، ئەگەر بە نیشتمانپەروەریشیان دەزانێ با لێ بگەڕێ خۆیان کاروباری خۆیان بگرنە دەست." لە بەڵگە و ڕۆژنامەکانی یەکیەتی سۆڤیەت زۆر شت لەم بابەتانە نووسراون. لە زمان ئەفسەرە ئێرانییکانەوە دەگێڕنەوە کە قازی لە جوابی ئەوەی کە کۆماری مەھاباد دەستنیشانی سۆڤیەت بووە گوتویە: "ئەو ڕووداوانە لە ئاکامی ئەوەی دابوون کە ئێوە خۆتان قانوونی بنەڕەتیتان لەژێر پێ ناوە. ئێستاش من تەنیا خۆم دامەزرێنەری دێمۆکراسییەت لە کوردستانم و ھیچ ھێزێکی بێگانە منی ھان نەداوە. بێبەشی کورد منی بۆ بەڕێوەبردنی ئەو کارانە ھان داوە."
کاتێک سەرۆکی دادگا بە خەیانەت تاوانباریان دەکا لە وەڵام دا دەڵێ: ''ئێرە ماڵی منە، خاکی کوردستان خاکی باب و باپیر و ئەجدادی منە چۆن دەتوانم دەستی لێ ھەڵگرم. '' دادگایی یەکەم لە ١٩ی مانگی ژانویە دەستی پێکرد و چەند ڕۆژی خایاند و حوکمی ئیعدامی قازییەکانی دا. دادگایی دووھەم لە ٢٨ی مارسی ١٩٤٧ (واتە ٧ی خاکەلێوە) دەستی پێکرد و ڕۆژی ٣٠ی مارس کۆتایی پێھات.
پەتی سێدارە
لە بەرەبەیانی ١٠ی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٢٦ی ھەتاوی(٣١ی ئازاری ١٩٤٧) پێشەوا قازی، حەمەحوسێن خانی سەیف قازی (ئامۆزای پێشەوا) و ئەبولقاسم سەدر قازی (برای پێشەوا) بە دوای حوکم دران لە دوو دادگای نایاسایی و فەرمایشیدا بەدەستی دووژمنانی گەلی کورد لە چوارچرای شاری مەھاباد، واتە ھەر لەو شوێنەی کە ٢ی ڕێبەندانی ١٣٢٤ھەتاوی (٢٢ مانگی کانوونى دووەمی ١٩٤٦) کۆماری کوردستان لێی ڕاگەیەندرابوو، لە سێدارەدران و شەھیدکران.
ھەڵسوکەوتی قازی کاتی لە سێدارەدران کە ڕۆژنامەنووسێکی دەرباری شا دەیانگێڕێتەوە وەک چیرۆک و ئەفسانەی لێھاتووە. قازی لە پێشدا داوا دەکات کە تیربارانی بکەن چونکە لە سێدارەدان ئایینی نییە، بەڵام ڕێگەی پێنادەن. پاشان وەسێتنامەیەک دەنووسێت کە جێگەی سەرنجە لە باری کۆمەڵایەتیەوە و لە باری ڕامیاریەوە. قازی ئەو مردنەی بە سەرکەوتن دەزانی و ھەر بۆیە بە ٧ ھەنگاو ڕێگەی بۆلای سێدارەکە پێوا. لە پای سێدارە ڕێگەی نەدا چاوی ببەستن و دەڵێت: "حەز دەکەم لە ئاخرین چرکەی ژیانیشم دا بە سەربەرزی و چاوی کراوەوە لە نیشتمانی خۆشەویستم بڕوانم." ڕوو لە خوێنمژانی گەل دەڵێ: ئێوە قازی محەممەدێک دەکوژن، بەڵام بزانن لە ھەر تنوکە خوێنێکی من، قازی محەممەدێکی دیکە شین دەبێتەوە. داوا لە گەلی کورد دەکەم خەباتی خۆی لەپێناو ڕزگاریی کوردستان دا پەک نەخات، باوەڕ بە دەوڵەتی خۆفرۆشی تاران مەکەن. بژی کورد و کوردستان.
تەرمی ئەو شەھیدانە ھەر ئەو ڕۆژە لەسەر شان و پیلی خەڵکی بە شرەفی مەھاباد لە گۆڕستانی مەلا جامی بە خاکی نیشتمانەکەیان سپێردران. شوێنی گۆڕەکەیان ئێستاش لەژێر چاودێریدایە.
سەرچاوەکان
The Kurdish republic of mahabad*
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد پۆل:بنەماڵەی قازی پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کۆماری کوردستان پۆل:کورد پۆل:مردووانی ١٩٤٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:شەھیدانی کورد پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی مەھاباد پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا
بڕیارنامەی ١٤٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٤٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:قوبرس لە ٢٠٠٢
ستراتیجی
ستراتیجی یان زانستی پلاندانان بریتییە لە وشەیەکی سەربازی کە بەمانای پیلانی جەنگ دێت، یان بریتییە لە ھونەری پیلان دانان بۆ ئۆپراسیۆنە سەربازییەکان پێش ھەڵگیرسانی جەنگ، وە ھونەری بەڕێوبردنی ئەو ئۆپراسیۆنانە لە ناوەڕاستی ھەڵگیرسانی جەنگدا.
ستراتیجی ڕەنگدانەوەی پیلانێکی دیاریکراوە کە پێشتر ئامادە کراوە بۆ بەجێ ھێنانی ئامانجێکی دیاری کراو لەژێر ڕووناکی کەل و پەلە دابین کراوەکان یان ئەوانەی دەتوانرێ دابین بکرێت. پیلانێکە یان ڕێگەیەکە کە دادەنرێ بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی دیاری کراو کە لەوانەیە دوای ماوەیەکی درێژ ڕوو بدات، وە پشت دەبەستێت بە پیلان دانان و گرتنی ڕێ و شوێنە پاریزراوەکان لە دابین کردنی سەرچاوەکان.
بۆ تێگەیشتن لە ستراتیجی بەگشتی: بریتییە لە کۆمەڵێک سیاسەت و ڕێگە و پیلان بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی کۆنتڕۆڵ کراو لە بە کەمترین کات و کەمترین ھەوڵدان.
سەرچاوەکان
پۆل:پلاندانان پۆل:ستراتیجی
ڤاتیکان
ڤاتیکان بچووکترین دەوڵەتی جیھانە. بارەگای سەرەکی کڵێسای کاتۆلیکە. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ڕۆمای پایتەختی ئیتالیا. چەند سەد مەترێک لە ڕووباری تەیبەرەوە دوورە. ڕووبەری ڤاتیکان ٠٬٤٤ کم٢ یە.
ڤاتیکان تا ساڵی ١٩٢٩ بەشێک بووە لە دەوڵەتی ئیتالیا بەڵام لەو ساڵەدا پاپا و حکوومەتی ئیتالیا لەسەر ئەوە ڕێکدەکەون کە ڤاتیکان بکرێتە قەوارەیەکی سەربەخۆ. دەوڵەتی ڤاتیکان لەلایەن پاپای ڤاتیکانەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە ھەمان کاتدا ڕابەری ڕۆحی نزیکەی ملیارێک کاسۆلیکییە لە جیھاندا. بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی ڤاتیکان ٩٢١ کەس بووە و تەنھا دەوڵەتە لە جیھاندا کە منداڵی تێدا نییە، سەرجەم دانیشتووانی ڤاتیکان کارمەندی دەوڵەتن، بەتایبەت پیاوانی ئاینی، بەڵام چەند ھەزار کارمەندێکی دیکەی ھەیە کە لە دەرەوەی سنووری ڤاتیکان نیشتەجێن. زمانی ڕەسمیی ڤاتیکان لاتینیە، کە لە ڕابردوویەکی کۆندا زمانی ڕەسمی دەوڵەتی ئیتالیا بووە، بەڵام ئێستا بووەتە زمانی ڕەسمی ئاینی مەسیحی کاسۆلیکی. ڤاتیکان خاوەنی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەو گۆڤاری تایبەت بە خۆیەتی کە بەزمانی لاتینی و زمانە زیندوەکانی دیکە بڵاویاندەکاتەوە.
سیاسەتی دەرەوە
ڤاتیکان لە زۆربەی دەوڵەتانی جیھاندا باڵیۆزی ھەیە، بەتایبەت لە دەوڵەتە کاسۆلیکییەکاندا، ھەروەھا ئەو دەوڵەتانەش باڵیۆزیان لە ڤاتیکاندا ھەیە و بە زۆریش دەبنە باڵیۆزی وڵاتەکەشیان لە ئیتالیا چونکە ڕووبەری دەوڵەتی ڤاتیکان کەمە و ناچارن لە ڕۆمای پایتەختی ئیتالیا نیشتەجێببن. ڤاتیکان سیفەتی چاودێری ھەیە بەسەر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە و ھەروەھا ئەندامی زۆرێک لە ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتییەکانە و زیاتر جەخت لەسەر مەسەلە ئاینییەکان و ئاشتی و ھاریکاریی نێودەوڵەتی دەکاتەوە.
سوپا
150px|وێنۆک|پاسەوانانی سویسرا دەوڵەتی ڤاتیکان خاوەنی بچووکترین و دێرینترین سوپای نیزامییە لە جیھاندا کە بە پاسەوانانی سویسرا ناسراوە و لە ٢٢ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٥٠٦ زاییندا لەلایەن پاپا یۆلیۆسی دووەمەوە دامەزرێنراوە و سەرەتا بریتیبوون لە کۆمەڵێک سەربازی بەکرێگیراو کە لە دەوڵەتی کۆنفیدرالی سویسراوە ھاتبوون. ژمارەی پاسەوانەکان نزیکە ١٠٠ کەسێک دەبن کە ئەرکیان پارێزگاریکردنە لە خودی پاپا و دەبێت ھەمویان نێرینە و کاسۆلیکی و سویسری بن. ڤاتیکان ھێزی دەریایی و ئاسمانی نییەو دەوڵەتی ئیتالیا لەبواری بەرگری دەرەکیدا ھاوکاری دەکات.
١١٠٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
واگنەر مۆرا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:زیندووان
شەوی چەقۆ درێژەکان
شەوی چەقۆ درێژەکان (بە ئەڵمانی: ) یان "ئۆپەراسیۆنی باڵندەی کۆتر" پاککردنەوەیەک بوو کە لە ئەڵمانیای نازیدا ڕوویدا. لە نێوان ٣٠ی حوزەیران بۆ ٢ی تەمووزی ١٩٣٤ ڕوویدا کە ڕژێمی نازی بە هۆکاری سیاسی لانیکەم ٩٠ کەسی لە سێدارە دا. زۆربەی ئەوانەی کوژران ئەندامی "سەربازانی زریان" بوون (بە ئەڵمانی: Sturmabteilung). پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر
کۆیۆ زۆم
کۆیۆزۆم (بە ئوردو: کویو زوم) بەرزترین لووتکە لە زنجیرە چیایی ھیندۆڕاجە لە پاکستان بە بەرزی ٦٨٧٢ مەتر (٢٢٥٤٦ پێ)زنجیرە چیاکانی ھیندۆڕاج لە نێوان ھیندۆکوش لە ڕۆژاوا و کاراکۆرام لە ڕۆژھەڵاتدا ھەڵکەوتوون.
کۆیۆزۆم دەکەوێتە سنووری پارێزگای چیترال و گیلگیت-بەلتستان لە پاکستان بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٧٨ لەلایەن شاخەوانێکی نەمسایی بەرزییەکەی تۆمارکرا.
سەرچاوەکان
^ http://bbs.keyhole.com/ubb ^ "Koyo Zom". Peakware.com. Archived from the original on 04ی ئازاری 2016. Retrieved ٢٧ی ئایاری ٢٠١٤. ^ "Koyo Zom, Pakistan". Peakbagger.com. Retrieved 27ی ئایاری ٢٠١٤.
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:ناوچەی چیتراڵ
پەڕەپان
پەڕەپانەکانی شانشینی یەکگرتوو
لە شانشینی یەکگرتوو، جگە لە گاردیان و ئیندیپێندێنت کە پێشتر پەڕەپان بوون، دوو ڕۆژنامەی پەڕەپان ڕۆژانە بڵاو ئەکرێنەوە و دوانیش ڕۆژانی یەکشەممە (کۆتایی ھەفتە):
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شێوازەکانی ڕۆژنامە
نەخشە (ماتماتیک)
لە بیرکاریدا زاراوەی نەخشە  ئاماژە دەکات بە فانکشنێک کە جۆرە پێکھاتەیەکی تایبەتی ھەیە یان مۆرفیسمێک لە تیۆریی پۆلەکاندا (Category theory) کە بیرۆکەی فانکشن دەگشتێنێت. لە زۆربەی لقەکانی بیرکاریدا زاراوەی نەخشە بۆ فانکشنێک بەکار دەھێنرێت، بە ھەندێک تایبەتمەندی دیاریکراو کە گرینگییەکی تایبەت بەم لقەیان ھەیە. بۆ نموونە لە تۆپۆلۆژیدا، نەخشە بە فانکشنێکی بەردەوام دەوترێت. بە پێچەوانەوە ھەندێک لە نووسەران وەکوو سێرێژ لانگ، زاراوەی نەخشە بە گشتی بەکار دەھێنن و زاراوەی فانکشن تەنیا بۆ نەخشەیەک بەکار دەھێنن کە کۆدۆمێین (Codomain) یان بوارە بەرامبەرەکەیان ژێرکۆمەڵێک لە ژمارە ڕاستەقینەکان یان ژمارە ئاوێتەکان بێت، واتە فانکشن بە جۆرێک نەخشە دادەنێن.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە پۆل:فانکشن و نەخشەکان
نازیزم
نازیزم (یان ناسیۆنال سۆسیالیزم؛ ئەڵمانی: Nationalsozialismus) کۆمەڵێک بیروباوەڕی سیاسییە کە پەیوەندی بە حیزبی نازی ئەڵمانیاوە هەیە. لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد، بەڵام حیزبی نازی لە ساڵی ١٩٣٣ دەسەڵاتی بەدەست هێنا و لە ئەڵمانیا دەستیان کرد بە جێبەجێکردنی بیرۆکەکانیان، کە ناویان دەنا ڕایخی سێیەم. ئەوان تا ساڵی ١٩٤٥ لە ئەڵمانیا لە دەسەڵاتدا مانەوە، لە جەنگی جیھانیی دووەم دۆڕان.
سەرکردەی نازییەکان ئەدۆڵف ھیتلەر دەیویست وڵاتێک دروست بکات کە هەموو ئارییەکان بە یەکسانی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. ئەوان خەرجیەکی زۆریان بۆ خەڵکی هەژار کرد و دەستیان بە چەندین بەرنامەی گەورەی حکومەت کرد بۆ یارمەتیدانی ئەڵمانیا لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو قەیرانە بێکاری و ئابوورییەی کە بەهۆی کەوتنی وۆڵ ستریت لە ساڵی ١٩٢٩ و خراپیی ئابووریی گەورە بەدوایدا هاتە ئاراوە. بەشێک لە نازیەكان وەک ئێرنست رۆم دەیانویست چاكسازیەكان زیاتر بڕۆنە پێش و داوای شۆڕش و نەهێشتنی چینە ئابوورییەكانی ئەڵمانیا و كۆنترۆڵی بازرگانە گەورەكانیان كرد. زۆرێک لەو نازییانە بە فەرمانی هیتلەر لە شەوی چەقۆ درێژەکاندا کوژران، چونکە هەڕەشە بوون بۆ سەر سەرکردایەتییەکەی لە حیزبی نازی.
سەرچاوەکان
پۆل:نازیزم پۆل:فاشیزم پۆل:حیزبی نازی پۆل:دەسەڵاتخوازی پۆل:ھۆلۆکۆست
بڕیارنامەی ١٤٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
کلۆڤەر وۆرک
سەرچاوکان
<references group="lower-alpha" />
١١٠٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەمەڕەگەزخوازی
ھەمەڕەگەزخوازی بریتییە لە توانینی بەستنی پەیوەندی سۆزداری و خۆشەویستی لەگەڵ چەند جێندەرێکی جیاجیا. ھەمەڕەگەزخواز کەسێکە کە دەتوانێت پەیوەندی سۆزداری و خۆشەویستی ببەستێت لەگەڵ چەند جێندەرێک.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
زنجیرەچیای ئەل حەجەر
زنجیرەچیاکانی ئەل حەجەر (بە عەرەبی: جِبَال ٱلْحَجَر) زنجیرەیەکی شاخن کە دەکەوێتە گۆشەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نیمچە دوورگەی عەرەبی. بەشێکی زۆری باکووری عوممان و ھەندێک لە ناوچەکانی باکووری ئیمارات دەگرێتەوە چیاکانی ئەل حەجەر لە ناوچەی ڕەئس مەسەندم لە نزیک گەرووی ھورمزەوە تا ڕەئس ئەلحەد لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی عەممان درێژ دەبێتەوە. چیاکانی ئەل حەجەر بە شێوەی تاقێکی گەورە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی عوممانەوە تا باشووری ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە، کە بەرزایییەکەی لە ھەرێمی چیای سەوزدا ٣٠٠٠ مەترە.
دۆڵی سامال بەسەر دوو بەشیدا دابەشکراوە: چیاکانی حەجەری ڕۆژاوا و چیاکانی حەجەری ڕۆژھەڵات، کە دۆڵی موسکات لەبەری کەناراوی دەریاوە دەڕوانێتە شارەکانی ئەزکی و نزوێ.
سەرچاوەکان
پۆل:چیاکانی حەجەر
مەکسیکۆ سیتی
پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:مەکسیکۆ سیتی پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە مەکسیک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٢١ پۆل:دامەزرانەکانی ١٥٢١ لە ئیسپانیای نوێ
دووشەنبە
دووشەنبە پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی تاجیکستانە. تا ساڵی ١٩٢٩ ئەم شارە پێی دەوترا ستالین ئاباد. وە ناوی دوشەنبە بە مانای دوو شەممە دێت بە زمانی تاجیکی. ئەم مانای ئەوە دێت کە ئەم شارە لە کۆندا دێیەک بووە و لە ڕۆژانی دوو شەممەدا خەڵکێکی زۆر سەردانیان کردووە بۆ شت کڕین. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٨ دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ٦٧٩،٤٠٠ کەس.
١١٠٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دووشەنبە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا