cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەکشنی چونەژوور
چوستی قەبارەی
لە ھەندێک لە بزوێنەرەکان شوێنی چوونەژوورەکە دەگاتە کەمترین بەرگری. بزوێنەرێک کە بە لایەنی کەمەوە ٦ سایلەندەری ھەبێت ڕێژەی چوونەژووری ڕۆیشتوو بە نزیکەیی نەگۆڕە و قەبارەی پلێنەم بچووک دەبێتەوە. بۆ دوورکەوتنەوە لە شەپۆڵی جێگیر لەناو پلێنەم دەبێت بەشێوەکی زۆر پتەو و تۆکمە دروست بکرێت. ھەریەک لە ڕەنەری چوونەژوورەکان بەشێکی بچووکتر بەکار دەھێنن لە ڕووکەشی پلێنەم بە بەراورد بە بڕی چوونەژوور کە ھەوای ھەڵگرتووە بۆ پلێنەم بۆ ھۆکاری دینامیکی ھەوا. ھەر ڕەنەرێک بە شێوەک دانراوە کە بە نزیکەیی ھەمان دووریان ھەبێت لە بڕی چوونەژووری سەرەکی.
دەکشنی چوونەژووری درێژی گۆڕاو
دەکشنی چوونەژووری درێژی گۆڕاو بزوێنەرێکی ناوەکی سوتێنەرە کە چوار بەکارھینانی سەرەکی ھەیە. یەکەم، دوو ڕەنەری چوونەژووری درێژی جیاواز بەکاردێت، و دەمەوانەکە دەتوانێت ڕێگا کورتەکە دابخات دووەم، ڕەنەرەکانی چوونەژوور دەتوانن بنوشتێنەوە بە دەوری پلێنییەمی سەرەکی، و دەمەوانەی خزاو لە یەکتریان جیا دەکاتەوە لە پلێنییەمەکە بە درێژی جیاواز. ئەو ڕەنەرانەی کە خێرایی بەرزیان ھەیە دەتوانن پلاگ بەدەست بھێنن. کە پێکدێت لە ڕەنەری بچووکی درێژبووەوە.
پلێنییەمی ٦ یان ٨ سلندەری دەتوانرێ دابەش بکرێ بۆ نیوە، کە نیوەی یەکەم پێکدێت لە سایلەندەری جووت، و نیوەکەی تر پێکدێت لە سلندەری تاک. کۆکراوەی ھەردوو پلێنییەمەکە و چوونەژوورە ھەوایییەکە دەبەسترێن بە (سەرچاوەی پلێنییەمی سەرەکی). ڵەرینەوەی ھەوا لە نێوان دوو پلێنەمەکە دەبێت لەژێر پەستانێکی زۆر، بەڵام پەستان جێگیر دەبێت لەسەر پلێنەمی سەرەکی. ھەر ڕەنەرێک لە کۆ پلێنەمەکان بۆ پلێنەمی سەرەکی درێژییەکەی دەگۆڕێت.
ئەمانەی خوارەوە دوو کاریگەری سەرەکین لەسەر چوونەژووری ئەندازەی گۆڕاو:
کاریگەری ڤێنچوری - لە ئاڕپیئێمی نزم خێرای دەرچوونی ھەوا زیاد دەکات بە دیاریکردنی ڕێگای چوونەژووری ھەوا بە فراوانی دیاریکراو. ڕێگا گەورەترەکە دەکرێتەوە کاتێک قورسایی زیاد دەبێت بۆیە ئەو ڕێژە گەورەیە لە ھەوا دەتوانێت بچێتە ناو ژووری سووتان. لە دوەڵ ئۆڤەر ھێد کام (دی. ئۆ. ئێچ. سی) وا دیزاین کراوە کە ڕێڕەوی ھەوا بە بەردەوامی بەستراوە بە دەمەوانەی چوونەژووری جیاکراو ھەروەھا ڕێڕەوە کورتەکە قەدەغە کراوە لەلایەن دەمەوانەی چوونەژوورە خودی خۆی.
زەختکردن- ڕێچکەی ئینتەیکی ڕێک دەکرێت کاریگەری زەختێکی نزمی ھەبێت ھاوشێوەی (سوپەر چارچەر). سوپەر چارچەری پەستان نزم بەھۆی زرنگانەوەی ھیلم ھۆلتز. بەھەر حاڵ ئەو دیاردەیە تەنھا ڕودەدات لە مەودای خێرایییەکی زۆر تەسک کە ڕاستەوخۆ بەھۆی کاریگەری درێژی ئینتەیکەکەوەیە. دەکرێت ئینتەیکەکی گۆڕاو دەتوانێ دوو یان زیاتر پەڵەی گەرمی پەستێنراو دروست بکاتن. کاتێک خێرای ھەوای ئینتایکەکە بەرزە. پەستانی داینەمیکی زیاتر پاڵ بە ھەوا دەنێت بۆ ناو مەکینە.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
بیرۆکراسی
بیرۆکراسی یان دیوانسالاری یان کارگێڕیی بیرۆکراتی   ڕستەیەکە لە ھونەری سازمانگەری و بەرھەمی فەیلەسووفی ئەلمانی ماکس ڤێبەرە.
دەسەڵات، ڕەوایەتی و سالاری
بە دیدی ڤێبەر پەیوەندیی سێ چەمکێ «دەسەڵات» Power، «ڕەوایەتی» Legitimacy و «سالاری» Authority بەم جۆرە ڕوون دەکاتەوە:
- «دەسەڵات» ئەوەیە کەسانی دیکە بکاتە ژێردەستەی خۆی، سەرۆکی دەسەڵاتدار فەرمان دەگرێتە دەست و خەڵکی دیکە ناچاری گوێڕایەڵی دەکات.
- «سالاری» ئاوێزان و ھەڵکردنی ئەو دوو چەمەکەیە، دەکاتە فەرمانڕەوایی ڕەوا، واتە ڕێبەری سالار ئەوەیە خەڵک بە ویستی خۆیان، سەرداریی لێ بسەلمێنن.
سالاری
«سالاری» بە دیدی ڤێبەر، سێ جۆر و سەرچاوەی ھەیە:
سالاریی دەستووری
بە بۆچوونی ڤێبەر، تەنھا «سالاریی دەستووری» یە بەکەڵکی سازمانی ئاڵۆزی سەردەم بێ چونکە سیستەمێکی ھۆشەکییە، توانا، کارزانی و ڕێسای ڕوون و ئاشکرا بڕیاردەرن نەک پەیوەندیی خێڵ و بنەماڵە. جۆرەکانی دیکە، لەبەر ئەوەی ھۆشەکی نین، بەدەم کاتەوە نامێنن. سازمانی بیرۆکراسی دوو لایەنی گرینگی ھەیە:
بەم جۆرە مرۆڤ دەتوانێ ڕەوایەتی، دادپەروەری و یەکسانیی ھەموان لە ئاست دەستووردا دەستەبەر بکات. تاڕادەیەک ڕێ لە بڕیار و پیادەکاریی ئارەزوومەندانە بگرێت. لەم سیستەمەدا ھەڵسوکەوتی فەرمانگە لای میللەت ڕوون و ئاشکرایە: دۆخی وێکچوو بە شێوەیەکی ھاوجۆر ھەڵسوکەوتی لەگەڵ دەکرێت.
ماکس ڤێبەر چەمکی «بیرۆکراسی» Bureaucracy دەبەستێیەوە بە ڕەوتی گەشە و پێشڤەچوونی جڤاکیی ڕۆژاواوە. ھەم بیرۆکراسی و ھەم سیستەمی سەرمایەدارەتی (کاپیتالیزم) Capitalism ڕوانگەی ھۆشەکی دەکەنە بنەما، نەک نەرێت و شکۆمەندی.
تۆژینەوەی (Byråkratins tidsålder (2006 دەڵێ بنەما و ڕێساکانی «سازمانی بیرۆکراسی» بە دیدی ڤێبەر بریتین لە:
جڤات و سازمان زۆرن نەرێتی دیکە دەیانچەرخێنی بە پێچەوانەی ئەم شەش خاڵەی سەرەوە، ئەنجامەکەشی دیارە. جڤاتێک لە بری بڕیاری ڕوون، بنگەی دەستووری و کارمەندی زانا، لە بری پێوەری پیشەوەرانە و مەرجی زانستی، لە بری تەرخان کردنی کات و دیاری کردنی ئەرک، لە بری فەرمیبوون و تۆماری نووسراو، جڵەوی خۆی بداتە دەست:
جڤات و سازمانی وەھا تەنھا پاشاگەردانیی لێ بەرھەم دێت.
ڕەخنە
بەدەم کاتەوە «سازمانی بیرۆکراسی» و دەرئەنجامەکانی کاری ئەو جۆرە سازمانە سەرنجی تۆژەر و زانایانی ڕاکێشا. دید و ڕوانگەی جیاواز لەم بوارەدا گەشەیان کرد. لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە گۆڕانکاریی جڤاکی و زانستی ئەوەندە تیژڕەو ھاتە کایەوە، سازمانی بیرۆکراسی لە ھەموو بارێکدا تەواو دەروەست نەدەھات. وردە وردە سازمانگەریش کەوتە گەڕان بەدوای فۆرم و شێوازی کاریگەرتردا بۆ وەڵامدانەوەی ڕکابەری و ھەڵکردن لەگەڵ دەوروبەردا.
لەم ڕوانگەیەوە تۆژەران چەند لایەن و خاڵی نایەتییان لە سازمانی بیرۆکراتانەدا دیاری کرد، بۆ نموونە:
- تایبەتکاریی لەڕادەبەدەر - تایبەتکاری گەر لە سنووری خۆی دەرچێت دەگاتە ئاستێک کارمەند تەنھا کاری خۆی دەزانێت و سەردەری لە کاروباری گشتیی سازمان ناکات
_ ناوچەگەری - ناکۆکی لە نێوان بەشەسازمان و بەشەکاری جیاوازدا زیاد دەکات
- ھەڵکشانی ناکۆکی بەرەو سەرۆکایەتیی سازمان - کێشە و ناکۆکیی نێوخۆی بەش و فەرمانگەکانی نێو سازمان ناتوانن چارەی کێشەی خۆیان بکەن، ڕوو لەسەرۆکایەتی دەنێن بۆ دۆزینەوەی چارەسەر
- دەستاوێژ دەبێتە ئامانج - ڕێسا و کارنامە ئەوەندە گرینگ دەبن و بەھەند دەگیرێن، جێگەی ئامانج دەگرنەوە
- مرۆڤ دەبێتە ماشین - ئەمەش دژی سروشتی مرۆڤە. لەبەر ئەوە بەدەم کاتەوە دەگاتە ڕادەی نەخۆشی و نامۆبوون و مانگرتن
- کۆنەوارەتیی پشتەو گۆڕان - ساختاری ڕەق و شێوەبەستوو دەبێتە ھۆی کۆنەوارەتی Conservatism. سازمانی وەھا دەروەستی گۆڕانکاریی تیژڕەو نایەت. تووشی داوەستان Stagnation دەبێت.
بە ڕەچاو گرتنی کەماسی و کێشەی لەم بابەتە، تۆژینەوە و شرۆڤەکاریی لە بواری سازمانناسیدا بەردوام بوو بۆ دۆزینەوەی چارەسەر و پێشخستنی ھونەری سازمانگەری.
سەرچاوەکان
سازمانگەری، ئاسۆس شەفیق - کوردستان ٢٠١١
بەستەرە دەرەکییەکان
Bureaucratic Form According to Max Weber
پۆل:حکوومەت پۆل:زانستە سیاسییەکان پۆل:ماکس ڤێبەر پۆل:سازمانناسی پۆل:یاسا
کازۆکو
کازۆکو (華族) سیستمێک بوو کە وەک پاشایی بوو کە ناونیشانی فەرمانرەوایی لە باوکەوە بۆ کووڕ دەمایەوە کە لە ١٨٦٩ بۆ ١٩٤٧ بوونی ھەبوو کە تیایدا لۆردە دەرەبەگەکان (دایمیۆ) و خانەدانی دادگا (کگێ) بوو، بەڵام سیستمەکە کۆتایی ھات لە ١٩٤٧ لەدوای ئەوەی ژاپۆن بە فەرمی وڵات کەوتە ژێر یاسا و بە یاسایی بەڕێوە چوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چاکسازی مێیجی پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٨٤ لە ژاپۆن پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٩٤٧ لە ژاپۆن پۆل:گرێ و دەستەواژە ژاپۆنییەکان
ڕادیۆ سوید
ڕادیۆ سوید (بە سویدی: Sveriges Radio International) وێستگەی فەرمی ڕادیۆی سویدە. ئەم ڕادیۆیە لە ساڵی ١٩٣٨ەوە دامەزراوە و سەرەتا تەنیا بە زمانی سویدی بڵاو دەکراوە، دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ زمانی ئینگلیزیشی پێ زیاد کرا و پاشان زمانی ئاڵمانی.
زمانەکان
تا ساڵی ۲۰۱۲، ڕادیو سوید بەرنامە بەم زمانانە بڵاو دەکاتەوە:
پۆل:میدیای دەوڵەتی
٢٤ی کانوونی یەکەم
٢٤ی کانوونی یەکەم ٣٥٨یەم ڕۆژی ساڵە (٣٥٩ لە ساڵی پڕدا). ٧ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بڕیارنامەی ١٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە سیاستەکانی دەوڵەتی کۆماری ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٢٨‌ەم، بە ٧ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
٢٤ی کانوونی یەکەم
بۆنەکان
پۆل:کانوونی یەکەم پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٨٩٧
ساڵی ١٨٩٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٧
زمانی ھیندستانی
زمانی ھیندستانی یان زمانی ھیندی-ئوردوو بە کۆی دوو زمانی زمانی ھیندی و زمانی ئوردوو دەوترێت کە لە بواری مێژووییەوە ھەردووکی ئەم زمانانە، زاراوەی زمانی ھیندستانین کە زمانی ھیندی وشەکانی خۆی لە زمانی سانسکریت وەردەگرێت و ئوردوو لە زمانی فارسی کە ئەم بووە بە ھۆکاری جیاوازی نێوان ستانداردبوونی ئەم دوو زمانە بەڵام ئاخێوەران(قسەکەران) بەم زمانە دەتوانن لە قسەی یەک بگەن.
داقووق
داقوق شارۆچکەیەکی باشووری کوردستانە، لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە پارێزگای کەرکووکە، بە ٤٠ کم لە ناوەندی شاری کەرکووکەوە دوورە. لەلای باشووری لەسەر ڕێگای کەرکوک-بەغدا.
دانیشتووان
شاڕۆچکەی داقوق بە ناوچەیەکی کشتوکاڵی ھەژمار دەکرێت، ئەمیش بەھۆی شێداری خاکەکەی و گرنگی پێدانی زیاتری خەڵکەکەی بە ئاژەڵداری، جگەلەمە خەڵکی داقوق دەست ڕەنگینن بە رستن و چنین و کارە دەستیە جۆڕبەجۆڕەکان، بەتایبەت لە چنینی بەڕماڵ، زۆڕینەی دانیشتوانەکەی کورد بوون بەڵام ئێستا تورکمانەکان ڕێژەی زۆڕینە پێک دێنن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی قەرەقۆینلۆ، کە تورکمانی شیعە مەزھەبی جێھێشتەوە لەدوای خۆی، ئێستا گڵکۆی خوالێخۆشبوو ئیمام زەین عابدینی کوڕی عەباسی لێیە، کەبوەتە ھۆی سەرچاوەیەکی ئابوری باش بەھۆی ئەو گەشتیارە ئاینیانەی بەدڕێژایی ساڵ سەردانی دەکەن، ڕووبارێکی بەراو بەناو شاڕۆچکەکە ڕەت دەبێت پێی دەڵێن (چای)، داقوق خاوەنی دڕێژترین پردی کوردستانی باشورە، ئەوپردەی کەوا داقوق و گوندی ھەفتەخار بەیەک دەبەستێتەوە، دڕێژیەکەی یەک کیلۆمەترە، لەسەر ڕوبارەکە لەو زەویە بەراوانای کە لافاوی زستانە دروستیان دەکات کاڵەک و شوتی و بەرھەمی کشتوکاڵی جۆڕبەجۆڕی لێ دەچێنن، جگە لەھەبونی چەندین کارگەی بەرھەم ھێنانی چەگڵ و قوم و بەرھەمە خاکیەجۆڕبەجۆڕەکان بەھەبونی ئامێری ھاڕینی خاک، داقوق وەک تەواوی شاڕ و ناوچەکانی تری کوردستان خاوەنی گوڵی نێرگزی بۆن خۆشە، لەبەھاران سەرچاوەیەکی ئابوری باشی شوانکارەکانیەتی.
شوێنە گەشتیارییەکان
داقوق خاوەنی چەندەھا شوێنەواری مێژووییە وەک منارەی داقوق، ئەومنارەیەی لەلایەن سولتان موزەفەری گۆگبەری ھەولێر دروست کراوە وەک منارەی چۆڵی بەمەبەستی ڕێنوینی گەشتیارانی حەج و ڕێبواڕانی ڕێگاکە و کۆترە نامەبەرەکان، داقوق خاوەنی چەندین مزگەوتی کۆن و سەرنج ڕاکێشە لەگەڵ چەندین شوێنی تر وەک: بەگشتی خەڵکەکە وشەی شێخ بەرامبەر گەورەکانیان بەکاردێنن، بەڵام ھەندێ وشەی تایبەت ھەیە کە بۆکەسانی باڵدەست و مەزن بەکاردێن وەک وشەی ئاغا لەلایەن کاکەییەکانەوە یاخود وشەی بەگ لەلایەن داودیەکانەوە، ئەم ناوچەیە وەکی تەواوی ناوچەکانی تر ڕوبەڕوی بەعەرەب کردن بویەوە لەسەردەمەکانی پێشوو بەھێنانی عەرەبە بەدوەکانی خواڕوو و نیشتەجێکردنیان و پێدانی زەوی کشتوکاڵی و تایبەتمەندی تر کەتاوەکو ئەمڕۆ ماونەتەوە.
بازاڕەکان
تەنھا یەک بازاڕی لێیە، بەڵام بازاڕێکی گەورەیە، کەتەواوی ئاوایی و گوندەکانی دەوروبەری لەم بازارە پێداویستیەکانیان فەراھەم دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
شەیما کۆرکماز
شەیما کۆرکماز (بە تورکی: Şeyma Korkmaz)، لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی یەکەمی، ١٩٨٨ لە ئەسکیشەھر، تورکیا. خانمەئەکتەرێکی تورکییە و بەشداری لە چەندان درامای کردووە وەک لێم ببوورە لە ڕۆڵی سەرەکی.
شێروود ئەندەرسۆن
وێنۆک|شیروود ئەندرسۆن شیروود ئەندرسۆن (ماوەی ژیان: ١٣ی ئەیلوولی ١٨٧٦ لە گوندی کامدن ئۆھایۆ - ئەمریکا تاکوو ٨ی ئازاری ١٩٤١) نوسەر و کورتە چیرۆک نووسێکی ئەمریکی بووە و جێی پەنجەی بەسەر ئەدەبی ئەمریکیدا دیارە، بەھۆی نەھامەتی ژیانەوە لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا وازی لە قوتابخانە ھێناوە و خووی داوەتە ئیشکردن، دواتر بۆتە سەرباز لە سوپای ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا، پاشان پەیوەندی بەزانکۆوە کردووە دوای ئەوەی زانکۆی تەواوکردووە لەشیکاگۆ لەیەکێک دەزگاکانی بڵاوکردنەوە و ڕاگەیاند دامەزراوە. ئەندرسۆن لە ساڵی ١٩٠٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ کارۆلینا کردووە، وەکو بەڕێوەبەری کۆمپانیا کاری کردووە، لە ساڵی ١٩١٢ تووشی دەمارگیری بووە و بۆ ماوەی چوار ڕۆژ دیارنەماوە، لەساڵی ١٩١٦ لەژنەکەی جیابۆتەوە و ھاوسەرگیری لەگەڵ ئافرەتێکی تردا کردووە، ھەر لەھەمان ساڵ یەکەم چیرۆکی خۆی بڵاوکردۆتەوە، ھەرچەندە لەنووسینی کورتە چیرۆکدا سەرکەتنێکی بەرچاوی بەدەستھێناوە بەڵام بەدەوام بووە لە بڵاوکردنەوەی چیرۆکی درێژ، لە ساڵی ١٩٢٠ لە ژنی دووەمیشی جیابۆتەوە و لەدوای دوو ساڵ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئافرەتێکی تردا کردووە. ئەندرسۆن بەردەوام بووە لە بەرھەمەکانی و ساڵ بەساڵ سەرکەوتنی لەبوارەکەیدا بەدەستھێناوە، نزیکەی ٣٣ بەرھەمی ھەبووە لە کورتە چیرۆک و چیرۆکی درێژ، بەڵام لەڕووی سۆزداریەوە لە ژنی سێھەمیشی جیابۆتەوە و لە کۆتایی بیستەکاندا ھاوسەرگیری چوارەمی لەژیانیدا کردووە، لە ٨ مارسی ساڵی ١٩٤١ کۆچی دوایی کردووە و تەرمەکەی لە ویلایەتی ڤێرجینیا نێژراوە و لەسەر گۆڕەکەی نووسراوە ((سەرکێشی گەورە لەژیاندایە نەوەک لەمردن)).
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦ پۆل:مردووانی ١٩٤١ پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکی پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئەمریکی پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
عەبدولحەمیدی یەکەم
سوڵتان عەبدول حەمید کوڕی ئەحمەد کوڕی محەممەد لە نێوان ساڵانی ١٧٢٥ تا ١٧٨٩ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست لە ١٧٧٤ ھەتا ١٧٨٩، لە کۆشکەکەیدا دانرا بوو لە ماوەی حوکمی براکەی موستەفای سێیەم تا لە دوای مردنی ئەو حوکمی گرتە دەست.
پەیماننامەی قینارجە
لەم سەردەمەدا ڕووسیا خۆی ئامادەکرد بۆ ھەڵمەتێکی سەربازی بۆ گەڕاندنەوەی ئەوەی لە دەستی داوە لە سەردەمی موستەفای سێیەمدا، و ھێرشی کردە سەر سوپای عوسمانی لە فارنای بولگاری و شکاندنی، و دوای ئەوە ڕێکەوتن لەسەر سەربەخۆ بوونی تەتەری قڕم و ھەرێمی بساربیا و ناوچەی قوبان و سەربەستی بدرێت بە کەشتییە ڕووسیەکان لە دەریای ڕەش و ناوەڕاست و دەوڵەتی عوسمانی باج بدات بە رووسیا و ھەروەک ڕووسیا حەقی پاراستنی مەسیحییە ئۆرسۆدۆکسییەکانی ئەبێت لە دەوڵەتی عوسمانییدا و کەنیسە بنیات بنرێت لە ئیستەنبوڵدا، ئەم ڕێکەوتنە بە قینارجە ناسراوە.
و ئامانجی رووسیا لەم رێکەوتنە ڕیگە کردنەوە بوو بۆ داگیر کردنی وڵاتی قرم (کەنارەکان و باشووری ئوکراینای ئێستا)، کە ئەوەش ھاتە دی و ڕووسیا دەستی کرد بە ھەڵگرساندنی ئاژاوەی ناوخۆیی و ڕێگەی کردەوە تا دەست وەربداتە کاروباری وڵات و لە کۆتاییدا ٧٠ ھەزار سەربازی ڕووسی چوونە ناوەوە، و لە دوای ئەوە قرم بوو بە بەشێک لە رووسیا و لە ساڵی ١٧٧٤دا.
ڕووسیا یەکلایی بووبویەوە بۆ شەری عوسمانییەکان بە تەواوی ئەمەش بە ھۆی ئەو سەرکەوتنانەی بەسەر دراوسێکانیدا ھێنا بووی، سوییەدییەکانی لاخستبوو و سنوورە سروشتییەکانی وڵاتەکەیان لە یەکی جیا دەکردنەوە و سوید ھیچ خاکێکی بە دەستەوە نەمابوو بێجگە لە ئەسکەندەنافیا، ھەروەھا ڕووسیا و نەمسا و بروسیا شانشینی پۆڵەندایان دبەش کردبوو لە نیوان خۆیاندا، ئەمەش ئەوەبوو کە سولتان عەبدول حەمیدی یەکەم گیرۆدە بوو پێوەی لە کاتێکدا ئەبووایە سوڵتان و وەزیرەکانی پێشتر مەترسی وەسیەتەکەی بوترسی گەورەیان بزانیایە و سنورێکیان بۆ دابنایە بۆ ئەو فراوانیەی کە دەیانویست لەسەر حسابی سوید و پۆڵەندا و دەوڵەتی عوسمانی بە دەستی بھێنن، تاکو ڕووسیا بە تەواوی یەکلایی بوویەوە بۆ دەستگرتن بەسەر خاکەکانی عوسمانییدا و ھەوڵی گۆڕینی ئیستەنبوڵ بۆ پایتەختێکی ئۆرسۆدۆکسی وەک سەردەمی ئیمپراتۆریی بیزانس.
لەدەستدانی وڵاتی قرم
ڕووسیا پەیماننامەی قینارجەی شکاند بە داگیرکردنی وڵاتی قرم، عوسمانییەکان تورە بوون بەڵام فەڕەنسا ئامۆژگاری سوڵتان عەبدول حەمیدی کرد کە شەر ڕانەگەیەنن لە بەرامبەر ڕووسیا لەبەر خۆ ئامادەکردنی پێش وەختی ڕووسیا بۆ ئەو شەڕە و ھەروەھا فەرەنسییەکان ئاگاداری ڕێکەوتنێکی نھێنی بوون لە نیوان رووسیا و نەمسادا کە بە یەکجار لە عوسمانییەکان بدەن ئەگەر شەڕی عوسمانی ڕووسی نوی ھەڵگیرسا، بەڵام شای ڕووسیا کاترینا جارێکی ترھەستی خەلافەتی بریندار کرد لە ساڵی ١٧٨٧دا بە سەردان کردنی بۆ قرم و کە کەوانەی سەرکەوتنی تێدا دانا کە لەسەری نوسرابوو (ڕێگەی بیزەنتە) و مەبەست لێی تەماحی ڕووسیا بوو لە موڵکەکانی بیزەنتی و گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی ئۆرسۆدۆکسی بەسەر قوستەنتینیە (ئیستەنبوڵ)، لەبەر ئەوە دەوڵەتی عوسمانی شەڕی ڕاگەیاند لەگەل ڕووسیا.
سەرکردایەتی سەربازی ڕووسی شڵەژان لەبەر ئەوەی ئامادە نەبوون بۆ شەڕ، شای ڕووسی نامەیەکی نووسی بۆ (بوتمیکن) ی سەرکردەی ڕووسی فەرمانی پێ کرد بۆ ئەوەی بەخێرایی بچنە ھەرێمی ئۆزی و داگیری بکەن پێش ئەوەی سوپای عوسمانی بیگەنێ، وە ئەمەش ڕوویدا و داگیریان کرد، نەمساش سوپایەکیان نارد بۆ گرتنی بەلگراد بەڵام سوپاکەیان تێک شکێنرا لەلایەن عوسمانییەکانەوە.
مردن
عەبدول حەمیدی یەکەم کۆچی دوایی کرد ساڵی ١٧٨٩، و کوڕی براکەی سەلیمی سێیەم کوڕی موستەفای سێیەم جێگەی گرتەوە، نەمسا و ڕووسیا وەفاتەکەیان قۆستەوە بۆ نوێکردنەوەی شەڕ.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٥ پۆل:مردووانی ١٧٨٩
وەشەدەرە، چل چەشمەی ڕۆژاوای سەقز
وەشەدەرە (Weşedere، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤٩ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.
١٨٩٨
ساڵی ١٨٩٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٨
گابۆڕ
گابۆڕ ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی سەید قادر ھیدایەتی. ئەم ڕۆمانە یەک لە باشترین ڕۆمانە کوردییەکان و بەرھەمێکی گرینگی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و قسەی زۆری لەسەر کراوە. کتێبەکە ساڵی ٢٠١٥ نووسراوە و تا ئێستا (2023)، شەش جار چاپ و بڵاو کراوەتەوە و لە پڕفرۆشترین کتێبەکانی کوردییە. لە سی و یەکەمین پێشانگای نێونەتەوەیی کتێبی تاران یەکێک لە پڕفرۆشترین کتێبی کوردی بووە؛ لە پێشانگاکانی کتێبی باشووری کوردستانیش ھەر زوو تەواو دەبێت. دە بەشی لەخۆ گرتووە و دوو چیرۆک ھاوتەریبی یەک دەچنە پێشێ کە پێکەوە لە پەیوەندیدان و لە کۆتاییدا ئاکامێکی ھاوشێوەیان دەبێت.
چیرۆک
گابۆڕ ژیانی چەند مێرمنداڵێک، بەتایبەت دوو پێرسۆناژی سەرەکیی عەبدولموتەلیب و کەریم لە سەردەمی دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و گوشاری ھێزە ئەمنییەکان بۆ سەر خەڵکی شاری بۆکانە، کە بۆ کڕینی تۆپێک خەریکن پارە کۆ دەکەنەوە و ھاوکات خەمی ئەوەیانە کە ئەگەر تۆپیان کڕی شەوانە لای کێ بێت و کێ ببێتە کاپیتان. ئەو دوو مێرمنداڵە شاھیدی ئەوەن چۆن چەکدارانی ناو پاسگای سەری کووچە تەنانەت لە نێوەڕاستی ڕۆژدا دەستڕێژی دەکەنە سەر خەڵکی بێتاوان. بە ھەڵکەوت کەریم و عەبدولموتەلیب لە کوتە کاغەزێکدا، لاپەڕەیەکی گۆڤاری سروە کە چیرۆکی «پاڵەوان فس فس»ی تێدا گێڕدراوەتەوە، دەبینن و دەزانن کە دەتوانن بە زمانی خۆیان بیخوێننەوە، بەرە بە بەرە لەگەل ھونراوەکانی ھەژار و ھێمن و ھتدیش ئاشنا دەبن و بەم شێوەیە چەمکی شوناس لەبەر دەمیان قوت دەبێتەوە، ھەستی نەتەوایەتی لە مێشکیاندا بنج داکوتێت و پاشان سەربەخۆ دەست دەدەنە چەند چالاکی و پاش ماوەیەک بە دزی ڕێگای سەر سنوور دەگرنە بەر تاوەکوو بچنە نێو یەکێک لە حیزبە کوردییەکان.
تایبەتمەندییەکان
گابۆڕ ئەدەبی بەرەنگاری و پرسی ناسنامەی پارچەیەکی کوردستانە کە تێیدا دوو کوڕ کە لە ڕاستید نوێنەری کۆمەڵگان، بە شوێن کلتوور و زمانی خۆیانن. کۆمەڵگایەک کە تا سەر ئێسقان لەژێر چاوەدێریی پۆلیسدان؛ تەنانەت یاریی تۆپێنیش لەسەر مۆڵەت و ئیجازەی بەرپرسانی پازگایە. لە ڕۆمانەکەدا دیالۆگ زۆر گرینگە، لە ڕێگەی دیالۆگەکانەوە کەسایەتییەکان دەناسرێن و فەزاکان وەسف دەکرێن؛ بگێڕەوە و بکەری کار جێ دەگۆڕن و ئەوە بەرچاوترین تایبەتمەندییە؛ زمانی کتێبەکە کورت و پوختە و ڕستەی زیادی تێدا بەدی ناکرێت، ھەروەھا ڕووداوەکانیش زۆر خێرا ڕوو دەدەن. شیوازی نووسینی ڕۆمانەکە مۆدێرنە، واتە قارەمانی نییە و ھەموو کەسایەتییەکان قسان دەکەن و بەقەد یەک سەرنجیان خراوەتە سەر.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:ڕۆمانەکان
سۆستانی خوارێ
سۆستانی خوارێ (Sostanî xwarê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠ کەس لە ١٦٨ بنەماڵەدا بووە.
کانی بایز
کانی بایز گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی بایز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بانگۆڵ و لە باشوور لەگەڵ گوندی گولەمە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بەکرباجەلان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سۆران جەباری.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕێزدێنت ئیڤڵ: ڕێڤەلەیشنز ٢
ڕێزدێنت ئیڤڵ: ڕێڤەلێیشەنز ٢ (ھەروەھا ناسراوە بە: بایۆھازارد ڕێڤەلێیشەنز ٢ • ) یارییەکی ترس ڕزگاربوونی ژاپۆنییە و دەیەم داڕشتەی زنجیرەی ڕێزدێنت ئیڤڵە کە کاپکم بەرھەمی ھێناوە. یارییەکە دەرکراوە دوای ھەردوو یارییەکەی پێش خۆی، ڕێزدێنت ئیڤڵ: ڕێڤەلەيشەنز و ڕێزدێنت ئیڤڵ ٥. کەسایەتییە سەرەکییەکانی یارییەکە پێکھاتوون لە کڵێر ڕێدفیڵد، مۆیرا بێرتن، بێری برتن، ناتالیا و ئەلێکسیا وێسکەر وەک دوژمنی سەرەکی یارییەکە. باری بێرتن بۆ یەکەم جار لە مێژووی ڕێزدێنت ئیڤڵدا کەسایەتییەکە کە دەکرێت یاری پێ بکرێت.
کورتەی یارییەکە
ڕێزدێنت ئیڤڵ: ڕێڤەلێیشەنز ٢ ڕووداوەکان باس دەکات کە لە نێوان ڕێزدێنت ئیڤڵ ٥ و ڕێزدێنت ئیڤڵ ٦ ڕوویانداوە. کڵێر ڕێدفیڵد کەسایەتی سەرەکی یارییەکەیە و کچەکەی بێری بێرتن، مۆیرا، ڕۆڵی یارمەتی دەری کڵێر دەبینێت. یاریکەر دەتوانێت لە ماوەی یاریکردندا وەک ھەردوو کەسایەتییەکان یاری بکەن. چونکە کە تەنھا یەکێک لە کەسایەتییەکان دەتوانن چەک بەکاربێنن، ئەوانی تر زیاتر لە مەترسیدان و لەبەر چەند ھۆکارێک ناتوانن چەک بەکاربھێنن، لەجیاتی ئەمە دەتوانن شیش و بەرد ھەڵبگرن بەکاری بھێنن بۆ لێدانی دوژمنەکانیان. مۆیرا دەتوانێت لاییت بەکاربھێنێت بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگاکان بۆ کڵێر و بە شیش لە دوژمنەکانی بدات، ئەو ھەروەھا دەتوانێت چەند شتومەکێک ھەڵبگرێت ئەمەش بەسوودە لەکاتی کەمی جێگە بۆ ھەڵگرتنی شتە پێویستییەکان، وەک گیای چارەسەرکردن، کلیل و فیشەک و چەند شتێکی تریش. لەکاتێکدا کە کاپکم بیری لە زیادکردنی ناتالیا کردەوە تاکو لەپاڵ بێری بێت، ئەوان نەیان دەویست کە بێسوود بێت، بەڵکو ویستیان ڕۆڵێکی ھەبێت لە یارمەتیدانی بێری، بۆیە کاپکم وای لە ناتالیا کرد کە ھەستی نا-ئاسایی ھەبێت و بتوانێت دوژمنەکانی ھەست پێ بکات و دیاریان بکات لە پشت دیوار و دەرگاشە بێت، لە دوورییەکی دیاریکراودا. ئەو دەتوانێت شتومەکە شاردراوەکان بدۆزێتەوە (کە لە زۆربەی شوێنەکاندا دەست دەکەوێت و پێکھاتوون لە فیشەک و ئەڵماس) ھەروەھا لە ھەندێک شوێندا کە بێری ناتوانێت تێپەڕ ببێت، کون و کەلەبەر لە دیوارەکاندایە و ناتالیا دەتوانێت پێدا بچێتە ئەودیوەوە و دەرگاکان بکاتەوە بۆ بێری. لە ئەڵقەی چواری یارییەکە ناتالیا زۆر پێویستە بۆ یاریکەر بۆ پەڕینەوە لە ھەندێک شوێنی یارییەکەدا. ھەر لە ھەمان ئەڵقەشدا، ناتالیا چاوی بە کڵێر و مۆیرا دەکەوێت و بۆ ماوەیەکی کورت لەگەڵ ئەواندا دەمێنێتەوە، تاکو دیاتر لێک جوودا دەکرێنەوە و ھەریەکەیان بە ڕێگای خۆیدا دەڕوات.
١٨٩٩
ساڵی ١٨٩٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٩٩
ژووری سووتان
ژووری سووتان ئەو بەشەی بزوێنەری سووتانی ناوەکییە یان ئەو بەشەی کارلێکی بزوێنەرە کە تێیدا سووتەمەنی و ھەوا پێکەوە دەسووتێن.
بزوێنەری سووتانی ناوەکی
بزوێنەری سووتانی ناوەکی: بزوێنەرەکانی پستنی سەروخوار و بزوێنەرەکانی خولاوە و بزوێنەرەکانی گاز و جێت دەگرێتەوە.
پڕۆسەی سووتان دەبێتە زیادکردنی وزەی ناوەکی گاز، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی گۆڕان و بەرزکردنەوەی پلەی گەرمی و پەستان یان قەبارە کە پشت بە جۆری شێوازی سووتانەکە دەبەستێت.
لە سیستەمە داخراوەکاندا، بۆ نموونە لە سلندەری بزوێنەرە سەروخوارەکاندا، تێیدا قەبارەکە کۆنتڕۆڵکراوە و ئەو سووتانەی کە ڕوودەدات دەبێتە ھۆی زیادکردنی پەستان.
لە سیستەمە بەردەوامەکاندا، ئۆ نموونە لە بزوێنەری سووتانی جێت. کە تێیدا پەستان کۆنتڕۆڵکراوە و ئەو پەستانی کە ڕوودەدات دەبێتە ھۆی زیادکردنی قەبارە؛ و ئەم زیادکردنە لە پەستان یان لە قەبارە دەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ ئەنجامدانی ئیش. بۆ نموونە بۆ جوڵاندنی پستن لەسەر کڕانکشەفت یان بۆ جوڵاندنی پەروانەی تۆرباین لە تۆرباینی گازدا. ئەگەر گازەکە خێرایییەکەی گۆڕا ئەوا پاڵھێز دروست دەبێت وەکو ئەوەی کە لە نۆزڵی بزوێنەری ڕۆکێتدا ھەیە.
بزوێنەری پەتڕۆڵ(بەنزین یان گازۆلین) لە بەرزترین خاڵی بێجوڵەی پستنەکان لە بزوێنەری پەتڕۆڵدا، سووتان دەست پێ دەکات لەوکاتەی پستنەکە لە لوتکەیە لەناو بلۆکی سلندەر. پڕۆسەی سووتان لەوانەیە ڕووبدات، لە سەرەوەی سلندەرەکە یاخود لە بەرزترین خاڵی بێجوڵەدا. ئەو دیزاینەی کە بۆ ناوچەی سووتان دەکرێت پێی دەڵێن ھێڕۆن ھێد. لەکاتێکدا کە سەرەکە (ھێد) بەشێوەی تەخت دروستکراوە و پستنەکەش بەشێوەی کەمێک قۆپاو دروستکراوە. ھێڕۆن ھێد زیاتر بە شێوەیەکی چوستی ثرمۆداینامیکی (گەرمی بزوتن یان جوڵاو) سەلمێنراوە وەک لە سەری (ھێد- ی) نیوە گۆیی (جۆرێکی تری ژووری سووتانە). دەمەوانەی(ڤاڵڤی) چوونەناو ڕێگە بە ھاتنە ناوەوەی ھەوا و سووتەمەنی دەدەن پێکەوە بۆ ناو ژووری سووتان، بەڵام دەمەوانەی چوونەدەر ڕێگە بە گازە سووتاوەکان دەدەن کە لێی بچنە دەرەوە.
بزوێنەری دیزڵ بزوێنەرەکانی دیزڵ پۆلێن دەکرێن ئۆ دوو جۆر:
بزوێنەری ڕاستەوخۆ بە شێوەیەکی ئاسایی ڕووی ئابووری سووتەمەنی باشترە بەڵام بزوێنەری تێکردنی ناڕاستەوخۆ، پلەیەکی نزمتری سووتەمەنی بەکادەھێنن.
تێبینی زانا (ھاری ڕیکاردۆ) کە دیزاینەر و توێژەر بوو لە بەرەوپێش بردنی بزوێنەری سووتانی ناوەکی، و بەتایبەتی لە بەرەوپێش بردنی ژووری سووتانی ناوەکی بۆ بزوێنەری دیزڵ.
تۆرباینی گازی
ژووری سووتان لە تۆرباینەکانی گاز و بزوێنەرەکانی جێت پێی دەوترێت سووتێنەر.
سووتینەر کاردەکات بە پەستانێکی زۆر بەرزی ھەوا لەلایەن سیستمی سووتان یان سووتاندنی تێکەلەی ھەواو سووتەمەنی کە دەبێتە ھۆی پلەی گەرمی بەرز یان بەستانی بەرزی گازی دووکەڵ، کە بۆ پارجەکانی تۆرباین لە بزوێنەرەکەدا.
جۆرەکانی تۆرباینی گازی:
بزوێنەری ھەڵمی
ژووری سووتان ھەروەھا بەکاردەھێنرێت بۆ دەربڕینی بۆشایییەکی زیادە لە نێوان فایربۆکس (ئەو شوێنەیە کە سووتەمەنی تێدا دەسووتێت) و گەرمکەر (بۆیلەر) لە ھەڵمی جوڵێنەر(steam locomotive). بۆشایییەکە بەکاردەھێنرێتن بۆ سووتانی زیاتری سووتەمەنییەکە لە پێناو دابینکردنی گەرمی بەرزتر بۆ گەرمکەرەکە.
ھەڵمە جوڵێنەرە گەورەکان بەشێوەیەکی ئاسایی ژووری سووتانیان ھەیە لە گەرمکەردا ئەوەش لەپێناو بەکارھێنانی فایرتیوبە بچووکەکان. ئەمەش بەھۆی:
مایکڕۆ ژوورە سووتان
مایکڕۆ ژوورە سووتان ئامێرێکە کە سووتانی تێدا ڕوودەدات لە قەبارەیەکی زۆر بچووکدا، و بەم ھۆیەوە ڕێژەی سەرڕوو بۆ قەبارە زیاد دەکات کە ئەمەش ڕێسایەکی گرینک دەستەبەر دەکات لە جێگیرکردنی گڕی ئاگرەکە.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
بڕیارنامەی ١٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە سیاستەکانی دەوڵەتی کۆماری ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٣٥‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
فرانسوا دو لا موت لو ڤایێ
فرانسوا دو لا موت لو ڤایێ (بەفەڕەنسی: François de La Mothe Le Vayer) فەیلەسووفێکی سەدەی شازدەیەمی زایینییە، خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٧یەم پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٨ پۆل:مردووانی ١٦٧٢
سوونێ
سوونێ (Sûnê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٩ کەس لە ٢٩١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
وێڵز
وێڵز (بەوێلزی:Cymru) (بەئینگلیزی:Wales) بەشێکە لە بریتانیای مەزن، پایتەختی وێڵز شاری کاردیفە. دانیشتووانی وڵاتەکە بەھەردوو زمانی وێلزی و ئینگلیزی دەدوێن
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:بریتانیای مەزن پۆل:وێڵز پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:شانشینی یەکگرتوو
گارزبێڵ و زەمان
کوردیی کەڵھوڕی
کەڵھوڕی یان کەلڕی ناوی یەکێک لە زارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە و خێڵی کەلھوڕ بەم زارە کە بەشێک لە دیالێکتی کوردیی باشوورییە قسە دەکەن.
شێوەزارەکانی کوردیی باشووری
کوردیی باشووری لەم وەچە زارانە پێکھاتووە:
کەڵھوڕی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لە شارەکانی وەک شاباد (ئارووناوا)، گیەڵان، ئەیوان، سەرپێڵ زەھاو ھەیە.
ناو
"کەڵھوڕ" ناوی گەورەترین عەشیرەتی کوردە لە رۆژھەڵاتی کوردستان. ھەروەھا سەرچاوە ئێرانیەکانیش دەڵێن کە عەشیرەتی کەڵھوڕ گەورەترین عەشیرەتە لە دوای قەشقایی.
سەرچاوەکان
پۆل:کەڵھوڕ
ئینگلتەرا
ئینگلستان یان ئینگلتەرا (بە ئینگلیزی: England) بەشێکە لە بریتانیای مەزن و پایتەختەکەی شاری لەندەنە. خەڵکی ئینگلتەرا بە زمانی ئینگلیزی دەدوێن و پێشیان دەوترێت ئینگلیز. ئینگلتەرا ھاوسنوورە لەگەڵ وێڵز و سکۆتلەندا، شاری لەندەن یش گەورەترین شاری وڵاتەکەیە لەپاش ئەمیش بێرمینگھام و لیدز و مانچستەر بەپلەی دووەم و سێیەم و چوارەم دێن لەڕووی گەورە شاری وڵاتەکەن، ئاڵای ووڵاتەکە سپیە و خاچێکی سووری تێدایە.
ناو
ناوی ئینگلتەرا لە وشەی کۆنی ئینگلیزی (Englaland)ەوە ھاتووە، کە بە واتای زەوی ئەنگڵەکان دێت، ئەنگڵ ناوی یەکێک لە ھۆزە ئەڵمانییەکان بووە کە لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا (پێنج و شەشی زایینیدا) لە دوورگەی ئەنگلن لە ئینگلتەرا نیشتەجێبوون، بەپێی فەرھەنگی ئۆکسفۆردی ئینگلیزی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٨٩٧ ناوی ئینگلتەرا بەکارھاتووە، کە ئاماژە بووە بە بەشی باشووری دوورگەی بەریتانیا، بەڵام لە چەرخی ھاوچەرخدا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٥٣٨ لە نووسراوەکاندا بەکارھاتووە.
مێژوو
کۆنترین بەڵگەی زانراوی بوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەی کە ئێستا بە ئینگلتەرا ناسراوە باووباپیرانی ھۆمۆ (Homo) بوون کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ٧٨٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا. ھەروەھا مێژووی کۆنترین ئێسکی مرۆڤی دۆزراوە لە ناوچەکەدا دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا. مرۆڤە ھاوچەرخەکان بەدرێژایی چەرخی بەردینی کۆن نیشتەجێی ناوچەکە بوون. دوای کۆتا چەرخی سەھۆڵی تەنیا ئاژەڵە شیردەرە گەورەکانی وەکوو مامۆسەکان (کە جۆرە فیلێکی زەبەلاحی لەناوچووە)، بایسوون (گایەکی ئەمریکی ڕەشتاڵەیە) و کەرکەدەنی کوڵکدار مانەوە. بەنزیکەیی ١١ ھەزار ساڵ پێش ئێستا و کاتێک سەرقاپە سەھۆڵییەکان دەستیان کرد بە توانەوە مرۆڤەکان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بوونەوە، لێکۆڵینەوەی بۆماوەیی پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەم مرۆڤانە لە بەشی باکووری نیمچەدوورگەی ئیبریاوە ھاتوون.
ئایین
لە سەرژمێرییەکەی ساڵی ٢٠١١دا، ئایینی مەسیحی بەربڵاوترین ئایینی وڵاتەکە بووە و (٥٩٫٤٪)ی دانیشتووانی ئینگلتەرا لەسەر ئایینی مەسیحی بوون، (٢٤٫٧٪) خۆیان بە بێ ئایین و (٥٪)یان خۆیان بە ئیسلام لە قەڵەم داوە، لە کاتێکدا (٣٫٧٪)ی دانیشتووان پەیڕەوکەرانی ئایینەکانی ترن و (٧٫٢٪) وەڵامی پرسیارەکەیان نەداوەتەوە.
ڕامیاری
سیستمی دەسەڵاتی باوی ڕامیاری ئینگلتەرا سیستمی پادشایی دەستووریی دیموکراتی پەرلەمانییە، کە بەشێکە لە شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا، سیستمی پەرلەمانی ئینگلتەرا کۆنترین سیستمی جیھانە، لەبەرئەوە یاسا دەستووریی و حکوومییەکان و داھێنانە یاساییەکان کە لە ئینگلتەراوە سەرچاوە دەگرن، بە شێوەیەکی فراوان لەلایەن وڵاتانی ترەوە پەیڕەوکراون و بەکارھێنراون.
زمانی ووڵات
زمانی ئینگلیزی ھەر لە سەرەتای سەدەی ھەژدەھەمەوە پێشکەوتنێکی یەکجار گەورەی بەخۆوە بینی لە ئەنجامی ئەو پێشکەوتنە ڕامیاری، سەربازی، زانستی، ڕۆشەنبیری و داگیرکەرانەی ئینگلتەرا و بریتانیای مەزن، دوایش لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم لە پاش پێشکەوتنەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:بریتانیای مەزن پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:ئینگلستان پۆل:شانشینی یەکگرتوو پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
مێژووی جووەکان لە کوردستان
سەردەمی کۆن و سەردەمی کۆنی کلاسیکی
بەپێی دابونەریت، ئیسرائیلیەکانی هۆزی بێنیامین هاتنە کوردستان دوای داگیرکردنی وڵاتی ئیسرائیل لەلایەن ئیمپڕاتۆرییەتی ئاشووریەوە لە سەدەی ٨ی پ.ز.، و دوایی گەڕێندرانەوە بۆ پایتەختی ئاشووریەکان. لە سەدەی یەکەمی پ.ز.، خانەوادە یاخود ماڵی پادشایی ھەزەبانی، کە پایتەختەکەی هەولێر بوو، هاتنە سەر ئاینی جوو. پادشا مۆنۆبەیزس، هێلینای شاژنی، کوڕەکەی، و ئێزیتاسی جێنشینی تۆمارکراون وەک یەکەمین لادەران لە دین یان نامۆکان (بە زمانی ئینگلیزی: proselytes).
سەدەکانی ناوەڕاست
بەپێی بیرەوەریەکانی بێنیامین تودلایی و پێدشی ڕیگنسبێرگ، دەوروبەری ١٠٠ دانیشگەی جوو و دانیشتوانێکی بەرچاوی جوو لە کوردستاندا هەبووە لە سەدەی ١٢دا. بێنیامین تودلایی ئاماژە بە داود ئەلۆی، سەرکردەیەکی ماشیحی کوردستانی، دەکات کە شۆرشی دژی پاشای فارس بەرپا کردووە و پڕۆژەی ڕێبەریکردنی جووەکانی هەبووە بۆ ئورشەلیم. هەروەها ئەم کۆچکەرانە بەسی هەواڵی کۆمەڵگا جووە دەوڵەمەند و دەسەڵاتدارەکانی مووسڵ دەکات کە بنکەیەکی ڕۆحی و بازرگانی کوردستان بوو. گەلێ جوو لە ترسی نزیکبوونەوەی خاچپەرستان هەڵهاتن لە سووریا، فەلەستین، بابل و کوردستان. جووەکانی موسڵ کەیفخۆشی بوونی ئاستێ لە دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمیان هەبوو بەسەر کۆمەڵگاکەی خۆیاندا.
سەردەمی عوسمانی
تەنایت ئەسێناس بەرزانی، کە لە مووسڵ ژیاوە لە ١٥٩٠ بۆ ١٦٧٠، کچی ڕابی سامۆئێل بەرزانی کوردستانە. دواتر شووی بە یەعقوب میزراحی ڕابی ئامێدیی کردووە کەوانەی لە یەشیڤا دەوتەوە. ئوم خانمە ناوبانگی هەبوو بە شارەزاییەکەی لە تەورات، تەلموود، قیبالە و یاساکانی جوودا. دوای مەرگی زووی هاوسەرەکەی، بوو بە سەرۆکی یەشیڤاکەی ئامێدی، و لە کۆتاییدا دانی پیادانرا وەک سەرۆکی ڕاهێنەری تەورات لە کوردستان. بە تەنایتی (پسپۆڕ یان زانای تەلموود بۆ مێینە) ناو دەبرا، سۆفیگەری پەیڕەو کردووە، و ناسراوە بەوەی کە ناوە نهێنیەکانی خوای زانیوە. هەروەها نەسراوە بە هۆنراوە و ڕێبەرایەتیەکەی لە زمانی عیبریدا. هۆنراوەی لاوانەوە درێژی نووسیوە بە شێوەی بڕگە و سەروای کلاسیکی. هۆنراوەوکانی لەو نمونە کەمانەن لە نوسراوی سەرەتای نوێی عیبری کە نوسراون لەلایەن ئافرەتەوە.
ئەوەی کە مایەی سەرنجە بوونی ئافرەت بە سەرکردەی ئاینی لە ناو کۆمەڵگەی جودا شتێکی دەگمەنە کە ئەوە دیسان دووپاتی ئەوە دەکاتەوە کە هەمیشە فەرهەنگی کوردی ڕێی داوە بە دروستبوونی سەرکردەی ژن و تەنانەت لە ناو جوەکانیشدا ئەو فەرهەنگە کوردیە ڕەنگی داوەتەوە.
کۆچکردنی جووە کوردەکان بۆ خاکی ئیسرائیل دەستیپێکرد لە کۆتایی سەدەی ١٦دا، بە کۆمەڵگایەکی زانای عیبری کۆنەوە کە گەیشتنە سەفد و گالیلی/جەلیل، و بنکەیەکی کوردی دامەزرێندا لە ئەنجامدا. سەردەمێکی گەشانەوەی سەفد(بە ئینڵیزی: Safed) کۆتاییپێهات لە ١٦٦٠دا، بە ململانێی دروزەکان بۆ دەسەڵات لە هەرێمەکەدا و دابەزینی ئاستی ئابوری.
مێژووی هاوچەرخ
لە سەرەتای سەدەی ٢٠وە هەندی جووی کورد چالاکبوون لە بزوتنەوەی زایۆنیدا. یەکێ لە ئەندامە هەرە دیارەکانی شەڕکەرانی ئازادی بۆ ئیسرائیل، مۆشە بارزانی بووە کە خانەوادەکەی کۆچیکردووە لە کوردستانی عیراقەوە بۆ ئورشەلیم لە کۆتایی ١٩٢٠کاندا.
زۆرینەی جووە کوردەکان ناچارکران بۆ جێهێشتنی عیڕاق و گواسترانەوە بۆ ئیسرائیل لە سەرەتای ١٩٥٠کاندا لەگەڵ کۆمەڵگای جووە عێراقییەکان. زۆربەی جووە کوردەکانی کوردستانی ئێران گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل بە هەمانشێوە لە ١٩٥٠کاندا.
ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل ڕاپۆرتیدا لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣دا، "ئامڕۆ لە ئیسرائیلدا نزیکەی ٢٠٠٠٠٠ جووی کورد لە ئیسرائیلدا هەن و نیوەیان لە ئورشەلیم دەژین. زیاتر لە ٣٠ گوندی کوشتوکاڵی لە هاموو وڵاتدا هەن کە لەلایەن کوردەوە دامەزرێنراون.
زانستی مێژوو
یەکێ لە کێشە سەرەکیەکانی مێژووی جووە کوردەکان کەمی مێژووی نوسراوە، دۆکیومێنت، و تۆمارە مێژووییەکانە. لە ١٩٣٠کاندە، ڕەگەزناس/ڕەچەڵەکناسی ئەڵمانی جوو، ئێریک بغاوا دەستیکرد بە چاوپێکەوتنەکانی لەگەڵ ئەندامەکانی ئەم کۆمەڵگایەدا. ڕافائێل پاتایی یاریدەدەری ئەنجامی لێکۆڵینەوەکانی بە عیبری بڵاوکردەوە. کتێبی (Yehude Kurditan: mehqar ethnographi) (ئورشەلیم، ١٩٤٠)، وەرگێڕدرا بۆ ئینڵیزی لە ١٩٩٠کاندا. زانا و لێکۆڵەر، موردەخی زاکین، کتێبێکی گرنگی نووسیوە کە تیایدا سەرچاوەی نووسراو، ئەرشیفکراو، و زارەکی یاخود دەماودەمی بەکارهێناوە لەسەر پەیوەندی نێوان جووەکان و دەرەبەگە کوردەکان. چاوپێکەوتنی لەگەڵ ٥٦ جووی کورددا کردووە کە دانیشتووی زاخۆ، ئاکرێ، ئامێدی، دھۆک، سلێمانی، شنۆ، و ژمارەیەکی زۆر گوند بەتایبەتی لە ناوچەی بادینان. کتێبەکەی زاکین، (Jewish Subjects and their Tribal Chieftains in Kurdistan)، بەشێوەیەکی بەهێز پشت دەبەستێ بە سەرچاوە مێژووییە زارەکییەکان، و پەردە لەسەر بەسەرهاتی تایبەتی جووە شارنشین و گوندنشینەکان لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٢٠دا لادەبات.
سەرچاوەکان
پۆل:کورد پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان پۆل:کوردە جووەکان
ئۆکتاڤ میربۆ
وێنۆک|ئۆکتاڤ میربو ئۆکتاڤ میربۆ (ماوەی ژیان:١٦ی شووباتی ١٨٤٨ تاکوو ١٦ی شووبتی ١٩١٧ لە پاریس.) ڕۆژنامەنووس نووسەری دراما و ڕەخنەگرێکی ئەدەبی فەرەنسی و نووسەرێکی ئەنارکیست بووە و خاوەنی نامەی ڕەخنەگرتنە و ناوبانگی لەئەوروپادا بڵاوبۆتەوە و کارەکانی بۆ ٣٠ زمانی جۆراوجۆری جیھانی وەرگێردراون ، لە قوتابخانەی فانی یەسوعی خوێندوێتی تا تەمەنی گەیشتۆتە ١٥ ساڵان، دوای ئەوەی لە ڕۆژنامەکانی بۆنابارتیین بەناوی ئەم و ئەوەوە شتی بڵاوکردۆتەوە دواتر بەناوی خۆیەوە گوزارشتی لەبنەماکانی خۆی کردووە. لە دوای ڕوداوەکانی ساڵی ١٨٨٤ بۆ ساڵی ١٨٨٥ ئۆکتاف میربۆ چۆتە نێو ھێڵی ئاژاوەچێکانەوە و بەتوندی دژی بزوتنەوەی دریفۆس وەستاوەتەوە و پێداگری کردووە لەوەی دەبێت ڕۆرشنبیر دووربێت لەڕەوتە حیزبیەکانەوە و وەکو ڕەخنەگرێکی ئەدەبی تێکۆشاوە، لە جەنگی نێوان فەرەنسا و ئەڵمانیا بەشداری کردووە و دواتر ڕویکردۆتە کاری ڕۆژنامەوانی و لەڕۆژنامەکانی پاریس ووتاری شانۆگەری و ڕەخنەگرتن و سیاسی نووسیوە، لەساڵی ١٨٨٥ وە چۆتە نێو ھێڵی ئاژاوەچیەکان و بەردەوام ووتاری ئاژاوەگێڕی نووسیوە. ئۆکتاف میربۆ ڕەخنەگرێکی ھونەری گرنگ بووە لەسەر بزوتنەوە داخراوەکان و پێشکەوەکان شتی نووسیوە و ئەکادیمیای کۆنکۆری دامەزراندووە، زیاتر لە دوو ھەزار کورتە چیرۆک و ووتاری نووسیوە سەرەڕای نووسینی ژمارەیەکی زۆر لە شانۆگەری و چیرۆکی درێژ، بەدرێژایی ژیانی بەدەست بێزاریەوە ناڵاندوێتی و ئەم بێژاریەش تەنانەت بە کارە کۆمیدیەکانیشەوە دیاربووە. ئۆکتاف میربۆ ناوبانگێکی ئەوروپی و سەرکەوتنێکی میلی بەدەستھێناوە سەرەڕای ئەوەی توانیوێتی ئەدەبدۆستان لەخۆی ڕازی بکات ئەمەش کارێکی دەگمەنە، لە ١٦ فبرایەری ساڵی ١٩١٧ لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا لە پاریس کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٨ پۆل:مردووانی ١٩١٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
ھیدێکی کامیا
هیدێکی کامیا (بە ئینگلیزی: Hideki Kamiya؛ بە ژاپۆنی: 神谷 英樹)، لەدایکبووی ١٩ی دیسەمبەری ١٩٧٠ لە ماتسومۆتۆ، ناگانۆ. بەرهەمهێنەری یاریی ڤیدیۆییە.
ڕۆناڵدینھۆ
thumb|ڕۆناڵدینهۆ بەدرێسی هەڵبژاردەکەی ڕۆناڵدینھۆ ناوی تەواوی ڕۆناڵدۆ دی ئەسیس مۆریرا ناسراو بە ڕۆناڵدینھۆ (بە ئینگلیزی: Ronaldo de Assis Moreira) لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٨٠ لە شاری پۆرتۆ ئەلیگیری کە پایتەختی وولایەتی گراندی دو سول لە بەڕازیل لەدایک بووە لە ئێستادا گەڕاوەتەوە بارشەلۆناو وەکو سەفیری ئەو یانەیە دەست بەکارە،ڕۆناڵدینھۆ دوو جار تۆپی زێڕینی وەرگرتووە کە دەدرێت بە باشترین یاریزانی جیھان و بە فریاد ڕەسی بارشە لۆنای ئەوکاتە ناسراوە کە لە ساڵی ٢٠١٣ کەناڵی بارسا تیڤی کە تایبەتە بە یانەی بارسا  وەکو وەفایەک بۆ ئەو ئەفسانەی تۆپی پێیە ڕاپۆرتێکی لەسەر ئەم یاری زانە ئامادەکرد بە ناوی "when barca smile again" (واتا کەی بارسا دوبارە پێکەنیەوە) کە باسی سەرکەوتویی بۆندی ئەم یاریزانە ئەکات. ھەروەھا سەرۆکی یانەی بارسا خوان لاپۆرتا لە کاتی بۆندی ڕۆنالدینھۆ بۆ بارسا ئەڵێت (ڕاستە کە ئێمە لە بەستنی بۆند لەگەڵ ئەستێرەیەکی وەکو بێکھام سەر کەوتو نە بوین بەڵام ئێستا من مانگم بۆ ھێناون)
ھیدێکی کامیا
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:زیندووان پۆل:دیزاینەری ژاپۆنی بۆ دیزاینی یارییە ڤیدیۆییەکان
ڕۆناڵدینھۆ
گریمۆی بەڕزیلی
دەستپێکی ژیانی وەرزشی ڕۆناڵدینھۆ لەیانەی گریمۆی بەڕزیلی بووە کە لەساڵی ١٩٩٨لەگەڵ یانەی جامی لیپرتادۆسی بردەوە ھەر ئەوەش بوو یانەکانی ئەوڕووپا کەوتنە گرنگی پێدانی جگە لەوەش لەساڵی ١٩٩٩ کۆپا سۆل و لەھەمان ساڵیش نازناوی ڕیۆ گراند دو سۆلی لەگەڵ یانەکەی بردەوە، دواجار ڕۆناڵدینھۆ ڕووی کردە ئەوڕووپا و یانەی پاریسان جێرمانی فەڕەنسی ھەڵبژارد
پاریس ساینت جێرمانی فەڕەنسی
لەساڵی ٢٠٠١ ڕۆناڵدینھۆ چووە یانەی پاریس ساینت جێرمان بەبڕی ٥١٠٠٠٠ یۆڕۆ لەیەکەم وەرزی لەگەڵ یانەکەی توانی ٩ گۆل لەکۆی ٢١ یاری تۆمار بکات سەرەتا لەگڵ یانەکەی بەدرێژی ژمارە ٢١ یاری کرد بەڵام لەوەرزی ٢٠٠٢-٢٠٠٣ دا ژمارەی درێسی کرد ژمارە ١٠ ی پۆشی thumb|ڕۆناڵدینهۆ بەدرێسی بەرشلۆنە ساڵی ٢٠٠٧
بەرشلۆنەی ئیسپانی
خوان لاپۆرتای سەرۆکی یانەی بەرشلۆنە لە ساڵی ٢٠٠٤ بیری لە کڕینی داڤێد بێکھام کردەوە بەڵام دواتر ئەم یاریزانە پەیوەندی کرد بە یانەی ڕیال مەدرید ەوە بۆیە خوان لاپۆرتای سەرۆکی بەرشلۆنە بیری لە یاریزانێکی تر کردەوە کە ئەویش ڕۆناڵدینھۆ بوو، دواجار لەساڵی ٢٠٠٥ ڕۆناڵدینھۆ ڕووی کردە یانەی بەرشلۆنە لەیەکەم وەرزی ٢٠٠٤-٢٠٠٥ دا ئاستێکی بێ وێنەی پێشکەش کرد لەگەڵ ھاوڕێ کامیڕۆنیەکەی ساموێڵ ئیتۆ کە لەیەکەم وەرزی دا ٢٠٠٤-٢٠٠٥ توانی تۆپی زێڕینی وەرگرت کە دەدرێتە باشترین یاریزانی تۆپی پێ لە جیھان دا بە ھۆی ئەو ئاستە بەرزەیەوە تەواوی یانەکانی ئەوڕووپا ئارەزووی کڕینی ئەویان ھەبوو، بەڵام دوای ئەوە لەوەرزی ٢٠٠٧ بەھۆی چوونە یانە شەوانیەکانەوە و کات بەسەردن ڕۆناڵدینھۆ لەیانەی بەرشلۆنە بۆ وەرزی دواتر فرۆشرایە یانەی ئەیسی میلانی ئیتالی کەدەکاتە ساڵی ٢٠٠٨
میلانی ئیتالی
لەساڵی ٢٠٠٧ ڕۆنالدینھۆ ڕووی کردە یانەی میلان لە خوولی کاتچیۆی ئیتالی لەکۆی ٧٠ یاری تەنیا ٢٠ گۆلی تۆمارکردبوو لەگەڵ یانەی میلان ئاستی ناوبراو بەتەواوی دامرکا بەھۆی دووبارە پەیوەندی کردنی بەیانە شەوانەکانەوە ڕۆنالدینھۆ لەگەڵ میلانۆ نەیتوانی تاکە نازناوێکیش بەدەست بھێنێت و سێ وەرزی بە بەتاڵی لەگەڵ یانەکە بەسەر برد thumb|ڕۆناڵدینهۆ لەگەڵ یانەی میلان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوڕووپا بەرامبەر یانەی ڕیال مەدرید
فلامینگۆی بەڕازیلی
ڕۆناڵدینھۆ بەمەبەستی گەڕانەوەی بۆ ئاستی جارانی و بەشداری کردنی لە جامی جیھانی ساڵی ٢٠١٤ی بەڕازیل گەڕایەوە ووڵاتەکە و ڕووی کردە یانەی فلامینگۆ لەم یانەیەشدا لە ساڵی ٢٠١١ توانی لە ٢٥ یاریدا لەگەڵ فلامینگۆ ١٥ گۆل تۆمار بکات
ئەتلەتیکۆ مینێرۆی بەڕازیلی
thumb|ڕۆناڵدینهۆ لە ئۆڵەمپیادی پەکین ساڵی ٢٠٠٨ دوای زۆربوونی کێشەکانی لەگەڵ فلامینگۆ، بە ھۆی پابەند نەبوون بە ڕاھێنانەکان و دابەزینی ئاستی، لە ساڵی ٢٠١٢ ڕوویکردە یانەی ئەتلەتیکۆ مینێرۆ و درێسی ژمارە ٤٩ـی پۆشی.
لەگەڵ ھەڵبژاردەی بەڕازیل
سەرەتا ڕۆناڵدینھۆ لەگەڵ تیپی لاوانی بەڕازیل دەستی بە یاریکردن کرد تێیدا توانیان جامی جیھانی لەساڵی ١٩٩٧ بەدەستبھێنن و توانی لەم پاڵەوانیەتیە دوو گۆل تۆمار بکات، دواتر بۆ ھەڵبژاردەی یەکەمی نیشتیمان بەڕازیلی بانگێشتکرا، لەگەڵ ئەم ھەڵبژاردەیەش لەساڵی ١٩٩٩ توانیان جامی کۆپا ئەمریکا بەدەست بھێنن و لە ساڵی ٢٠٠٢ لە جامی جیھانی کە لە ئەڵمانیا بەڕێوەچوو بوو توانیان ئەم جامەش بەدەست بھێنن دوای بردنەوەیان لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا، دوا جار لەساڵی ٢٠٠٥ توانیان جامی کیشوەرکان لە چنگ ئەرجەنتینەکان بڕفێنن ئەم دەستکەوتەش بەدەست بھێنن
یانەکان
سەرچاوە:
نێودەوڵەتی
سەرچاوە:
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی برۆنزی ئۆڵمپیکی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٣ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٥ پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان
ناوەڕاست (تۆپی پێ)
thumb|320px|ئەو شوێنانەی کە بەڕەنگی (شین) دیاری کراوە شوێنی یاریکردنی یاریزانی هێڵی ناوەڕاستە. یاریزانی ناوەڕاستی تۆپی پێ یەکێکە لە شوێنە گرنگەکانی یاریکردن لە تۆپی پێدا ، هەڵدەستێت بە بەستنەوەی هێرشبەر و بەرگریکار ،وە یاریزانی ناوەڕاست دەبێت بچێتە پێشەوە بۆ یارمەتی هەرشبەر بۆ تۆمارکردنی گۆڵ وە دەبێت بگەڕیتەوە بۆ یارمەتی بەرگریکار بۆ کەمکردنەوەی هێرشی تیپی بەرامبەر، یاریزانی ناوەڕاست گرنگترین ڕۆڵی هەیە لە یاریگادا.
سەرچاوە
پۆل:شوێنەکانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
ئاڕتێ
وێنۆک|بەرگی مانگای ئاڕتێ ئاڕتێ (، گۆکردن: ئاروتێ) مانگایەکی ژاپۆنییە ئەلقەکانی لەلایەن کێی ئۆھکوبۆدا بۆ کراوە، ئەڵقە دارشتنی لە کۆمپانیای تۆکوما شۆتێنی سێینین مانگاکەیدا بۆ کراوە لە گۆڤاری مانگانەی کۆمیک زێنۆندا بووە، لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣، مانگاکەی لە ١٣ کتێبی تانکۆبۆن، لە باکووری ئەمریکا لەلایەن (Media Do) ڕێگەپێدانی بۆ کراوە، ئەنیمییەکەی ھەڵگیرانەوەی بۆ کراوە لەلایەن کۆمپانیای بەرھەمھێنەری ئەنیمی (Seven Arcs). لە نیسان تاکوو حوزەیرانی ٢٠٢٠
مانگا
ئارتێ نوسراوەتەوە لەلایەن کێی ئۆھکوبۆدا بۆ کراوە، ئەڵقە دارشتنی لە کۆمپانیای تۆکوما شۆتێنی سێینین مانگاکەیدا بۆ کراوە لە گۆڤاری مانگانەی کۆمیک زێنۆندا بووە، لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٣
لە نیسانی ٢٠١٢ ەوە ١٣ کتێبی تانکۆبۆنی لێ بڵاوکرایەوە مانگاکەی لە باکووری ئەمریکا لەلایەن (Media Do) ڕێگەپێدانی بۆ کرا.
ئەنیمی
ھەڵگیرانەوەی ئەنیمییەکەی لەلایەن تۆکوما شۆتێنەوە ئاگادارکردنەوەی بۆ کرا لە حوزەیرانی ٢٠٢٠ ئەلقەکان لەلایەن کۆمپانیای (Seven Arcs) کرایە ئەنیمەیشن، و دەرھێنانی لەلایەن تاکویاکی ھامانادا بۆکرا لەگەل ڕێیکۆ یۆشیدا کەکاری بەرھەمھێنانی میوزیکی ئەلقەکانی لەئەستۆ بوو، و چێیکۆ میاکاوا کە کارەکتەرەکانی دیزاین دەکرد، گۆرۆ ئیتۆ میوزیکی ئەلقەکانی دەنوسییەوە، بڵاوکردنەوەکەی لە ٤ ی نیسان بۆ حوزەیرانی ٢٠٢٠ بوو، لە تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ، BS Fuji، کەناڵی یۆمیوری مایا ساکامۆتۆ میوزیکی دەستپێکی "کلۆڤەر" پێشکەش کرد، کیۆنۆ یاسونۆ میوزیکی کۆتایی "ھارێ مۆیۆ" پێشکەش کرد لە سێی نیسانی ٢٠٢٠، فەنیمەیشن ئاگاداری ئەوەی بڵاوکردەوە کە ئەوان ڕێگەپێدانی ئەلقەکەیان بۆ، ئەمریکا، کەنەدا، بەریتانیا، ئێرلەندا کردووە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، فەنیمەیشن ئاگاداری بڵاوکردەوە کە ئەنیمییەکە دۆبلاژی ئینگلیزی بۆ بەرھەم دەھێنرێت کە لەھەمان ڕۆژ پێشکەش کرا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:ئەنیمی و مانگای مێژوویی پۆل:سێینن مانگا پۆل:فەنیمەیشن پۆل:مانگاکانی ٢٠١٣ پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢٠ دەستیان پێکردووە
بڕیارنامەی ١٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤
ئۆنۆرێ دو بوئێی
ئۆنۆرێ دو بوئێی نووسەر و شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٩ پۆل:مردووانی ١٦٧٠
یانەی وەرزشیی ئەھلی
یانەی وەرزشی ئەهلی (عەرەبی : النادي الأهلي للرياضة البدنية، بە وەرگێڕانی گشتی : یانەی نەتەوەیی، کە بە گشتی بە ئەهلی بانگ دەکرێت، یانەیەکی وەرزشی پیشەگەری میسڕیە و لە قاهیرەیە. یەکێکە لە سەرکەوتووترین یانەکانی تۆپی پێ لە جیهاندا لەسەر بنەمای کۆی گشتی ئەو پاڵەوانێتیانەی بردویەتیەوە. تیمی تۆپی پێی پیشەگەری یاری دەکات لە خولی نایابی میسڕی، یەکەم ئاست لە سیستەمی خولی تۆپی پێی میسڕی. یانەکە لە ٢٤ نیسانی ١٩٠٧، وەک جێگایەکی کۆبونەوە بۆ سەندیکاکانی خوێندکارانی قاهیرە. خاوەنی ڕیکۆردی زۆرترین نازناوی خولی نەتەوەییە بە ٤٢ دانە، ٣٧ نازناوی جامی نەتەوەیی و ١١ نازناوی جامی سوپەری نەتەوەیی، کە وا دەکات سەرکەوتووترین یانە بێت لە میسڕ. یانەکە هیچ کاتێک دانەبەزیووە بۆ خولی پلە دووی میسڕی. ئەهلی بە یەکێک لە سەرکەوتووترین تیمەکان دادەنرێت لە ئەفریقا و یەکێکە لە بەهێزەکانی ئەو کیشوەرە.
لە پاڵەوانێتیە نێودەوڵەتیەکاندا، یانەکە ڕیکۆردی هەیە و خاوەنی ١٠ نازناوی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەفریقایە ، جامێکی کیشوەری ئەفریقا، ڕیکۆردی هەشت جامی سوپەری ئەفریقا، ڕیکۆردی چوار جامی براوەکانی جامی ئەفریقی، پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا-ئەفریقیا، جامێکی پاڵەوانەکانی یانەی عەرەب، جامێکی براوەکانی جامی عەرەب، ڕیکۆردی دوو جامی سوپەری عەرەب، و سێ جار مەدالیای برۆنزی بردۆتەوە لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا. لەگەڵ ٢٥ نازناوی کیشوەری، ئەهلی سەرکەوتووترین یانەی تۆپی پێیە لە مێژووی ئەفریقا، و لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقاوە دەنگی پێدرا وەک باشترین یانەی ئەفریقی لە سەدەی ٢٠دا. نازناوە نێودەوڵەتیەکانی یانەکە بە کۆی گشتی دووەم زۆرتریە لە جیهانی تۆپی پێدا، تەنها لە دوای ڕیاڵ مەدرید دێت.
دامەزراندن و دەستپێکی یانەکە
بیرۆکەی دامەزراندنی یانەی ئەهلی لە دەیەی یەکەمی سەدەی 20دا خرایە بەرباس لەلایەن عومەر لوتفی لە کاتی سەرۆکایەتیەکەی لە یانەی خوێندکارانی ئامادەیی، کە لە ساڵی 1905 دامەزرابوو. دامەزراندنی یانەیەک لە خوێندکارانی ئامادەیی بۆ مەبەستی سیاسی بوو، و خوێندکاران پێویست بوون بۆ یانەیەکی وەرزشی تا کۆیان بکاتەوە بۆ کات بەسەر بردن و ڕاهێنان.
ئەم بیرۆکەیەی دامەزراندنی یانەیەی باس کرد لەگەڵ گروپێک لە هاوڕێکانی کە پەرۆش بوون دەربارەی بیرۆکەکە، و لە ساڵی 1907، ئەهلی دامەزرا.
یانەیەکە یەکەم جار بەڕێوە دەبرا لەلایەن ئالفرێد میچێل-ئینس، کە ڕاوێژکارێکی بەریتانی بوو لەو کاتەدا لە وەزارەتی دارایی، و بۆ ئەوەی بتوانێت یارمەتی دارایی بدات بە یانەکە. کۆبونەوەیەکی فەرمی کرا لە دەستەی کارگێڕی یانەکە لە 24 نیسانی 1907. دەستەکە لە کاتژمێر 5:30 خولەکی ئێوارە یەکیان بینی لە ماڵی میچێل ئینس لە جەزیرە لە ژێر سەرپەرشتی خۆیی و ئەندامێتی ئیدریس ڕەغب بەگ، ئیسماعیل سێری پاشا، ئەمین سامی پاشا، عومەر لوفتی بەگ و محمد ئەفەندی شەریف وەک سکرتێر.
دامەزراندنی یانەکە قبوڵ کرا و ئەندازیاری بیناسازی ئیسماعیل سێری دیزاینی بارەگای سەرەکی یانەکەی کرد، کە لە ژێر ئامۆژگاری میچێل ئینس بارەگاکە وا دانرا لە باشوری-ڕۆژهەڵاتی ناوچەکە بێت، تا دەرگای بارەگا سەرەکیەکە ڕووی لە باکور بێت. کۆمپانیایەکی شارستانی بۆ یانەی وەرزشی ئەهلی دامەزرا. پشکەکانی کۆمپانیاکە هەر یەکێکیان نرخی 5£E بوو، و ئامانجی یانەکە ئەوە بوو کە کاتێک دامەزرا 5،000£E کۆبکاتەوە. تەنیا 3،165£E کۆ کرایەوە لە ماوەی ساڵێکدا، کە ئەمەش بەس نەبوو. وای کرد یانەکە 1،000£E قەرز بکات لە بانکی نەتەوەیی میسڕ لە مارسی 1908 لەلایەن عومەر سوڵتان و ئیدریس ڕەغیب و تەلعەت حەرب کە 100£E دانابوو بۆ دامەزراندنی یانەکە.
یەکەم سەرۆکی فەخری یانەکە وەزیری پەروەردە سەعد زاغولی بوو. ناوی یانەی وەرزشی ئەهلی پێشنیار کرا لەلایەن ئامینە سامی ئەمین، بۆ مەبەستی خزمەتکردنی قوتابیان و دەرچووانی ئامادەیی کە پایەی سەرەکی شۆڕش بوون لەدژی داگیرکاریی بەریتانی. لە 2 ی نیسانی 1908، میچێل ئینس دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆکی یانەکە. عەزیز عیزەت دیاری کرا وەک سەرۆکی نوێ و بوو بە یەکەم سەرۆکی میسڕی ئەهلی. مەڕاسیمی فەرمی کردنەوەی یانەکە کرا لە بارەگای سەرەکی لە لە 26 شوباتی 1908.
یاری تۆپی پێ یەکێک لە ئامانجە سەرەکیەکانی دروستکەرانی یانەی ئەهلی نەبوو، بەڵکو دەیانویست دەرگاکانی یانەکە بکەنەوە بۆ خوێندکارانی ئامادەیی تا یەک ببینن و ڕاهێنانی دیالۆگی سیاسەت بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، دەرچوانی ئامادەیی کە ئەندام بوون لە یانەکە ئارەزوویان بۆ تۆپی پێ کرد، کە وای کرد ئەهلی یەکەم یاریگا دروست بکات لە 1909. کە لەو کاتەدا ناویان ئەهێنا بە هاوش ( Al-Hawsh)؛ وشەیەکی وتوێژە لە زمانی میسڕی، بە مەعنای حەوشدە دێت لە زمانی عەرەبی. یاریگاکە دواتر بە درێژای ساڵەکان گەشەی کرد و بوو بە یاریگای موختار ئاڵتێش.
یەکەم تیمی فەرمی تۆپی پێ دامەزرا لە 1911. تیمەکە لە یاریزانانی ئامادەیی و ناوەندی خوێندنگە پێک هاتبوو کە یاریان دەکرد لە هاوش، کە ئەویش لە 1909 دامەزرا لە ناوچەی یانەکە. ناوەکانی یەکەم یاریزانەکانی ئەهلی ئەمانە بوون : حوسێن حیگازی، عەبدل فەتاح تاهیر، فواد دەروێش، حوسێن مەنسور، و ئیبراهیم فەهمی. ئەستێرەی ئەم تیمە هێرشبەر حوسێن حیگازی بوو.