cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شۆڕشی زانستی
کاریگەریی زانست
<references group="سەرچاوەکان"/> <references group="سەرچاوە"/>
سەرچاوەکان
شۆڕشی زانستی لە نووسینی پیتەر ئامی، وەرگێڕانی: ئاگری ئەفشین
٥٤٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٦٩ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سووریا لە ١٩٩٦ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەنتازیا
وێنۆک
فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەنتازیا (ھەروەھا بە فەنتازیا-فێست یان فەنتازیا یان فەنت-ئازیا ناسراوە) ھەروەھا بە فێستیڤاڵێکی نێودەوڵەتی ناسراوە کە تایبەتە بە فیلمی بی لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە. ئەم فێستیڤاڵە ساڵانەیە لە شاری مۆنتریال بەڕێوەدەچێت و بە گەورەترین و بەناوبانگترین فێستیڤاڵی فیلم لە ئەمریکای باکوور دادەنرێت. لە نێو ئەو فیلمانەی کە بۆ یەکەمجار لەم فێستیڤاڵەدا بۆ ڕای گشتی بڵاوکراونەتەوە بریتین لە فیلمەکانی شۆن دەمرێت، شینێکی تەواو، ئەڵقە، زۆڵە بێشکۆکان، تینوێتی، سەردانکەر کیو، دۆخی سوور، کۆتا شوێنی مەبەست ٥. مێژووی فێستیڤاڵی فەنتازیا سەرەتایی لە دیمەنی فیلمی ئاسیا لە مۆنتریالەوە ھەیە. لە ساڵی ١٩٩٦ دەستی پێکرد کە فیلمی ئاسیای لە ھۆنگ کۆنگ و ئەنیمێ لە ژاپۆنەوە نمایشکرد، دواتر فێستیڤاڵەکە ئەرکی ھونەرمەندە نێودەوڵەتییەکانی فراوانتر کرد و فیلمی ژانەری لە ھەموو جیھانەوە نمایشکرد. ڕێکخەران لە کۆتایی ھەر فێستیڤاڵێکی ساڵانەدا کۆمەڵێک خەڵات پێشکەش دەکەن، لەوانە خەڵاتی باری کۆنڤێکس بۆ باشترین فیلمی کەنەدی کە بۆ یەکەمجار لە فێستیڤاڵەکەدا نمایش دەکرێت. یەکێک لە نمایشە کۆنەکان بریتیبوو لە: فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فانتازیا ساڵی ١٩٩٩ چاپی ساڵی ١٩٩٩ی فانتازیا تاکە چاپ بوو کە دامەزراوەکانی پێشووی سێنتریسی بەکارھێنا. ئەمساڵ دووەم چاپی تۆرۆنتۆش نمایشکرا.
٥٤٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەیفەدین خان ئەردەڵان
ژیان
وێنۆک|left|200px|کەسی دووەم لە لای چەپەوە سەیفوڵڵاخان کوڕی سەیفەدین خان دوا فەرمانڕەوای ئەردەڵانە سەیفەدین خان، کوڕی مەجیدخان ئەردەڵان لە میرەکانی ئەردەڵان و بنەماڵەی سوڵتانی ئەردەڵان لە سەردەمی ناسرەدین شای قاجار و باوکی سەیفوڵڵا خان ئەردەڵان موزەفەر ئەلسوڵتانی دووەم، دوا فەرمانڕەوا و والی میرنشینی ئەردەڵان بوو. ئەو لە ساڵی ١٨٧١ زایینی لە شاری سەقز لە دایک بوو و یەکێک بوو لە فەرمانڕەوا بەهێزەکانی بنەماڵەی ئەردەڵان، کە ناوچەی سەقز ناوەندی حوکمڕانییەکەی بوو و لە ژێر فەرمانی ئەودا، لە دۆخێکی سەلامەتدا ئیدارە دەکرا و هەروەها خەڵکی ناوچەکەی لە دەستدرێژیی دەوڵەتەکانی عوسمانی و ڕووسەکان و هەروەها باندەکانی ناوخۆ پاراست.
میرەکانی ئەردەڵان
بنەماڵەی ئەردەڵان ڕێژەیەکی بەرفراوانی ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان لە ژێر دەسەڵات و حوکمڕانی خۆیاندا هەبوو. بە گوێرەی هەندێ ڕیوایەت، ڕەچەڵەکیان گەیشتۆتە دەست ئەحمەد بن مەروان و هەندێکی دیکەش کەسی یەکەمی ئەم بنەماڵەیە بە خوسرەو دەزانن کە ناوی ئاسیابانە، کە بە هاوکاری ئەبو موسلیم لە سەردەمی سەفحدا دەستی بەسەر کوردستاندا گرتووە، یان بە نەوەی ئەردەشێر بابەکان دەزانن. هەروەها بە نەوەی سەلاحەدینی ئەییووبی دادەنرێن. دەسەڵاتی ئەوان لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی کۆچی دەستی پێکرد کاتێک بابا ئەردەڵان بە دروستکردنی قەڵایەکی بەهێز لە ناوچەی شارەزوور حوکمڕانی دەکرد. مێژووی دوژمنایەتی ئەردەڵانەکان لەگەڵ عوسمانییەکان بە هۆی داگیرکردنی بەشێک لە خاکەکانیان بوو کە بووە هۆی ئەوەی ئەم والیانە لەگەڵ سەرهەڵدانی سەفەوییەکان لایەنی حکومەتی ئێران بگرن. بەڵام زۆری نەخایاند بە سیاسەتی سەرکوتکردنی شا ئیسماعیل سەفەوی، لە هەمان کاتدا کە ناکۆکی نێوان ئێران و عوسمانییەکان دەستیپێکرد و بە دەستگیرکردنی فەرماندە عەشیرەتەکانی کورد، فەرماندەکانی ئەردەڵان ڕوویان لە عوسمانییەکان کرد و ئەمەش بوو بە بنەمای شکستی ئێران لە شەڕی چاڵدێران.
سوڵتانی ئەردەڵان، بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەقز لە کۆتایی سەردەمی سەفەوی و تەواوی سەردەمی قاجاڕەکان بوون کە بەسەر لقە جیاوازەکاندا دابەشکراون. لەم بنەماڵەیە محەممەد سوڵتان ئەردەڵان هاتووە بۆ حوکمڕانی سەقز و ناوی ئەم بنەماڵەیە لە ناوی ئەو وەرگیراوە. دوای ئەو محەممەد عەلی خان کوڕی بوو بە حاکمی سەقز و پاشان مەجیدخان کوڕی محەمەد عەلی خان. لە جەنگی جیهانی یەکەمدا سەیفەدین خان ئەردەڵان (موزەفەرول سوڵتانی یەکەم) کوڕی مەجیدخانی فەرمانڕەوای سەقز بوو بە حاکم کە کوژراوە. دواجار کوڕەکەی سەیفەدین خان، سەیفوڵڵاخان (موزەفەر السڵتانی دووەم) لە ساڵی ١٩١٧ی زایینی بەدواوە بە فەرمی فەرمانڕەوایی ئەم شارەی کردووە.
جەنگی جیھانیی یەکەم
بە پشتبەستن بە هەلومەرجی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێران، ئەم وڵاتە لە سەرەتای جەنگی جیهانی یەکەمدا بە فەرمی بێلایەنی ڕاگەیاند. بەڕژەوەندییەکانی ڕۆژئاوا له ئێران له سەڕ بنەمای سەڕچاوه نەوتییەکانی ئێران و پێگەی سوق الجیشی ئێران بوو که له نێوان ئەفغانستان و هێزه دوژمنکارەکانی عوسمانی و ڕووس و ئینگلیزه کاندا هه بوو. ئێران بە ڕێککەوتنی سانت پترسبۆرگ لە ساڵی ١٩٠٧ بەسەر ناوچەی ژێر کاریگەری باکوور و ناوچەی ژێر کاریگەری باشوور دابەش بوو. ئەم مەرجانە لە ژێر پەردەی دەیان ساڵەی سیاسەت کە بە گەمەی گەورەی نێوان ڕووسیا و بەریتانیا ناسراوە، بەدیهاتن. لە هەلومەرجێکی وادا هێزی سەربازی ڕوسیا و عوسمانی لە ناوچەی باکوری ڕۆژئاوا و ڕۆژئاوا هاتنە ناو ئێران و کێبڕکێیان لەگەڵ یەکتردا کرد بۆ زاڵبوون بەسەر شارەکاندا و بەدەستهێنانی پشتیوانی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ناوچەکە.
گرتن و لەسێدارەدان
وێنۆک|left|180px|مریەم خان خوشکی سەیفەدین خان ئەردەڵان عوسمانییەکان داوایان لە فەرمانڕەواکانی شارەکانی ڕۆژئاوای ئێران کرد، لەوانە فەرمانڕەوای سەقز، سەیفەدین خان ئەردەڵان کە لەگەڵ ئەوان لە شەری دژ بە ڕووسەکاندا بەشداری بکەن. بەڵام سەیفەدین خان ڕەتیکردەوە ئەم کارە بکات و ڕایگەیاند کە سیاسەتی بێلایەنی حکومەتی ناوەندی ئێران پەیڕەو دەکات. ئەمەش بووە هۆی ڕق و کینە و دوژمنایەتی عوسمانییەکان بەرامبەری ئەو و بە چوونی سوپاکەیان بۆ ناوچەکە، سەیفەدین خان ئەردەڵانیان لەگەڵ محەمەدحسێن خان مەکری فەرمانڕەوای سابڵاغ (مەهاباد) دەسبەسەر و لە هەلومەرجی سەخت و نامرۆڤانەدا گواسترانەوە بۆ مەراغە و لە سێدارەیان دا.
لە کاتی لەسێدارەدانیدا سەدان سەربازی عوسمانی تەواوی ناوچەی مەراغەیان گرتبووە ژێر کۆنترۆڵی خۆیان و بردیانە گۆڕەپانی ناوەندی مەراغە و تەقەیان لێکرد. لەگەڵ هێنانی تەرمی سەیفەدین خان بۆ سەقز، بۆ دواجار ڕێوڕەسمی چێمێەڕی بەڕێوەچوو و لە کاتێکدا کە جلوبەرگ و چەکەکانی خان لەسەر ئەسپێکی تایبەت سوار بوون، کۆمەڵێکی گەورەی خەڵک جل و بەرگی ڕەشیان لەبەردا بوو و شیعریان دەخوێند و دەگریان و لە مزگەوتی جامێعە گواستیانەو بۆ گۆڕەکەی.
لەو ڕۆژەدا خوالێخۆشبوو مەلا عەبدولعەزیز موفتی ناسراو بە (صدرالعلما)، شیعرە بەناوبانگەکەی لە نێو ماتەمینەکەدا خوێندەوە، پاشان خەڵکەکە گەڕانەوە بۆ ماڵ و حاڵی خۆیان. دواجار کوڕەکەی ئەو بە ناوی سەیفوڵڵا خان ئەردەڵان موزەفەر سوڵتانی دووەم بە هۆی جەماوەری باوکی لەلای خەڵک، لە تەمەنی پانزە ساڵیدا بوو بە حاکمی سەقز.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:پارێزگای کوردستان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:مێژووی ھاوچەرخی ئێران پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:میرنشینی ئەردەڵان پۆل:میرەکانی ئەردەڵان
فرانک ڕیبێری
thumb فڕانک بیلال ڕیبێری یاریکەری تۆپی پێی فەڕەنسی لە ٧ی نیسانی ساڵی ١٩٨٣ لە فەڕەنسا لەدایک بووە ، لەئێستادا یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا و یانەی بایەرن میونخ دەکات ، ناوبراو دوای ڕاگەیاندنی مووسلمان بوونی خۆی نازناوی بیلالی خستە پاڵ ناوەکەی زۆربەی کات بە بیلال ڕیبێری بانگ دەکرێ و لەدوای مووسڵمان بوونی خۆشی کارەکانی حەج ی بەجێ گەیاندووە ، ڕیبێری بەرلەوەی یاری بۆ بایەرن میوخ بکات یاری بۆ یانەکانی بۆلگۆنی و ئەلێس و بریستیوس و مێتز ی فەڕەنسی و گەلاتەسەرای تورکی و ماڕسێلیای فەڕەنسی ئینجا پەیوەندی کرد بە یانە باڤاریەکەی ئەڵمانیا واتە بایەرن میونخ لەوێش لە وەرزی ٢٠١٢ - ٢٠١٣ کۆمەڵی دەستکەوتی ناوازەی بەدەستی هێنا هەر ئەوەش بووە هۆکاری ئەوەی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا بەباشترین یاریکەری ئەو وەرزەی ئەوڕووپا دابنرێت.
دەستکەوتەکان
گەلاتەسەرای تورکی
ماڕسێلیای فەڕەنسی
بایەرن میونخی ئاڵمانی
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە تورکیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
٥٥٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٥٤٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئایاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧١ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لیبێریا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
بۆڕیی ھەوا
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی تراشە (بە trachea دیاری کراوە) بۆری ھەوا یان تراشە یان قلقانجک یان زەنگلۆر بۆریێکە کە قوڕگ و دەم لەگەڵ سی پەیوەند دەدات.
سەرچاوکان
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
ڕیشار بێلوون
ریشار بێلوون شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
ئوژێن ساڤیتسکایا
ئوژێن ساڤیتسکایا شاعیر و ڕۆماننووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
ھێنری دونان
وێنۆک جین ھێنری دونانت بازرگانێکی سویسری و چالاکوانێکی کۆمەڵایەتی بوو، ئەو کتێبەی ئەو نووسی کاریگەری ھەبوو لەسەر دروستبوونی لێژنەی نێونەتەوەیی خاچی سوور لە ١٨٦٣ ، لە ١٩٠١ یەکەم کەس بوو کە خەڵاتی نۆبێل وەرگرێت لە ئاشتی بەیەکەوە لەگەڵ فریدریک پاسی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨ پۆل:مردووانی ١٩١٠ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
بڕیارنامەی ١٠٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:عێراق لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
٥٥١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لێکدان
وێنۆک|چەپ| ٤ × ٣= ١٢ لێکدان (لە عەرەبییەوە: ضرب)، جاران، کەڕەت یان چەند ئەوەندە کردنەوە (لە ئینگلیزییەوە: Multiplication) یەکێکە لە کردە سەرەکییەکانی بیرکاری. کاری چەند ئەوەندە کردنەوەی ژمارەیەکە بە ژمارەیەکی تر. لێکدان بۆ گشت ژمارەکان بە دووبارەبوونەوەی کۆکردنەوە پێناسە دەکرێت. بۆ نموونە، ٤ × ٣ (زۆرتر دەخوێندرێتەوە: ٣ جار ٤، ٣ جاران ٤ یان ٣ کەڕەت ٤) دەکرێت بە کۆکردنەوەی ٣ دانە ٤ پێکەوە ھەژماربکرێت، بەم شێوەیە:
خشتەی لێکدان
بۆ دۆزینەوەی ئەنجامی لێکدانی دوو ژمارە، ئەو ژمارەیە دەخوێنینەوە کە دەکەوێتە یەکتربڕینی ڕیزی ژمارەی یەکەم، لەگەڵ ستوونی ژمارەی دووەم.
سەرچاوەکان
پۆل:لێکدان پۆل:چوار کردەی سەرەکی
کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان
ساتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان (بە فارسی: زمانی برای مستی اسبها) یەکەم فیلمی درێژی دەرھێنەری کورد بەھمەن قوبادییە، بەرھەمی ساڵی ٢٠٠٠ە و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دروستکراوە، ئەم فیلمە زۆر سەرکەوتوو بوو، و خەڵاتی زۆری وەرگرت.
چیرۆک
ئەیووب لە گوندێکی کوردی نزیک سنووری عێراق نیشتەجێیە، بە کۆچی دوایی باوکی ناچارە کە ئاگای لە سێ برا نەخۆشەکەی بێت.
گرێدان بۆ دەرەوە
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پڕۆژەی تیشک
پڕۆژەی تیشک بریتییە لە پرۆژه‌ی پرتووکی كوردی بۆ لێكۆڵینه‌وە له‌ بواری ڕۆشنبیریی ئیسلامی‌ و مێژوو ‌و زمانه‌وانیدا، کە نزیکەی ٦٠ پەرتووک لەخۆ دەگرێت و دەتوانی لەسەر پێگەی فەرمی پڕۆژەکە بەخۆڕایی دایانبگریت.
خودپێناسەی پڕۆژەکە
خودپێناسەی پڕۆژەکە (پڕۆژەکە بەم جۆرە پێناسەی خۆی دەکات): چه‌ند پێنووسێکە (قه‌ڵه‌مێکە) کە ئه‌ركی ئاشكراكردنی زانیاریی هه‌ڵه‌‌ و هه‌ڵبه‌ستراو و چه‌واشه‌كاری گرتۆته‌ خۆ كه‌ له‌ نووسینه‌ كوردییه‌كاندا ته‌شه‌نه‌ی كردووه‌، به‌تایبه‌ت له‌و بابه‌تانه‌ی کە په‌یوه‌ندییان به‌ ئیسلام‌ و په‌یامه‌كه‌ی‌ و كتێبه‌كه‌ی‌ و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی‌ و مێژووه‌كه‌ی هه‌یه‌.، ھەروەھا پرۆژه‌که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی مێژوو و ئه‌ده‌بی کوردییه‌وه‌ بڵاو ده‌کاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ک چۆن جاران ھۆنەرانی ئاینداری وه‌ک «مەحوی و حاجی و نالی و...ھتد». ھەروەھا زانایانی ئیسلامی كورد وەک «مودەڕیس و شێخ محەممەدی خاڵ و سه‌ججادی» و چەندانی تر. کە پێشه‌نگی وێژە (ئەدەب) و ڕۆشنبیریی كوردی بوون به‌هه‌مان شێوه‌ نووسه‌رانی پابه‌ندی ئاین جارێكی تر جڵه‌وی ئه‌و بوارانه‌یان بكه‌وێته‌وه‌ ده‌ست.
تاڵشەکان
220x400px|وێنۆک|ڕاپرسی وەزارەتی ڕۆشنبیری [[ئێران لە ساڵی ٢٠١٠ ئەنجام دراوە: پارێزگاکانی زمانی دایکی قسەکەری تاڵشی و ڕێژەکانیان لەنێوان دانیشتووانی ئەو پارێزگایانە.]] تاڵشەکان نەتەوەیەکی ئێرانین     کە لە ئەلبورزی ڕۆژاوا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئازەربایجان ھەتا باکووری ڕۆژاوای ئێران، لە پارێزگاکانی گێڵان و ئەردەوێڵ نیشتەجێن.
بڕیارنامەی ١٠٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تاجیکستان سەبارەت بە سنووری نێوان تاجیکستان و ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تاجیکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:تاجیکستان لە ١٩٩٦
٥٥٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ناگاساکی
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بەندەری ناگاساکی ناگاساکی (بە ژاپۆنی: 長崎市) ناوەند و گەورەترین شاری پارێزگای ناگاساکییە لە وڵاتی ژاپۆن. ناگاساکی لە سەرەتادا لە سەدەی یازدەیەم لە لایەن پورتوگالیەکانەوە بناغەی دانرا. وشەی ناگاساکی بە واتای لووتکەی درێژە. لە شەڕی جیھانیی دووەمدا دووەمین و ئاخرین شارێک بوو کە لە درێژایی مێژوودا ھێرشی ئەتۆمی کرایە سەری.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ژاپۆن  پۆل:شارەکانی پارێزگای ناگاساکی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٦یەم
ئەورووپای ڕۆژھەڵات
thumb|300px|ئەوروپای ڕۆژهەڵات ئەورووپای ڕۆژھەڵات ناوچەیەکی جوگڕافیە ئەکەوتە ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەوروپا، ناوی دەرچوو لە ڕۆژانی شەڕی سارد وەک ئاماژە کردنێک بە شیوعیەکان بە سەرکردایەتی یەکێتی سۆڤیەت.
٥٥٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئەورووپای ڕۆژھەڵات
وڵاتەکان
دەوڵەتەکانی ئەوروپای ڕۆژھەڵات ئەمانەی خوارەوەن:
سەرچاوەکان
پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات پۆل:ئەورووپا پۆل:ناوچەکانی جیھان
ئالان برووتون
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
ئەل گۆر
وێنۆک ئەلبێرت ئارنۆلد "ئال" گۆر (لەدایکبووی ٣١ی ئازاری ١٩٤٨) سیاسەتوانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان بوولەژێر بیڵ کڵینتن لە ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠١، پێش ئەمە ئەندام بوو لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا. وەک دیموکراتێک پاڵێورا لە ھەڵبژاردنە سەرۆکاییەتییەکەی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لە ھەڵبژاردنەکە جۆرج بوش  دەرچوو و ئەو نەیتوانێت دەربچێت، لەبەر ئەوەی فلۆریدا و دادگای باڵا ٥-٤ جار لە بەرژەوەندی بوش بڕیاریاندا، دەبوو بە سەرۆک گەر بەھۆی بڕیاری دادگای باڵا نەبوایە، لەبەر ئەوەی دەنگی زیاتری ھێنابوو.
دوای ھەڵبژاردنەکە بووە چالاکوان و سەرەنجی خستە سەر گۆڕانی کەش و ھەوا، لە ساڵی ٢٠٠٧ خەلاتی ئاشتی بردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:زیندووان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان پۆل:وەبەرهێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:بازرگانەکانی تێنێسی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
٥٥٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دابەشکردن
چەپ|وێنۆک|200px|20 \div 4=5
لە بیرکاریدا، دابەشکردن (÷) یەکێ لە کردارە سەرەکییەکانە (ئەوانی تر: کۆکردنەوە، لێدەرکردن، و لێکدان). کاری دابەشکردن پێچەوانەی لێکدانە. وەک چۆن دەڵێین لێکدان کۆکردنەوەی دووپاتەبووە، دابەشکردنیش لێدەرکردنی دووپاتەبووە.
وە ئەگەر b سیفر نەبێت ، ئەوکات a دابەش بە b دەبێتە c و بەم جۆرە دەنووسرێت:
وەکوو نموونە،
ھەروەھا
a پێی دەوترێت دابەشکراو، b پێی دەوترێت پێبەشکراو، وە c بەرکەوت.
ڕەوشەن بەدرخان
ڕەوشەن بەدرخان (بە بەدرخانی Rewşen Bedirxan) (لەدایکبووی ١٩٠٩ لە قەیسەری – مردووی ١٩٩٢ لە دیمەشق) مامۆستا و نووسەر و وەرگێڕ و ڕووناکبیرێکی کورد و برازای بەدرخان بەگ و ھاوسەری جەلادەت عالی بەدرخان بوو، ھەروەھا ڕەوشەن خان جێگەیەکی تایبەتی ھەبوو لە مێژووی ژنانی کورد لە سەدەی بیستەمدا.
ژیان
ڕەوشەن بەدرخان لە ١١ تەممووزی ١٩٠٩ لە شاری قەیسەری لە دایک بووە؛ ئەو کاتە ساڵح بەدرخانی باوکی دوور خرابۆوە بۆ ئەو شارە، تەمەنی دوو ساڵانە بووە کە چوونەتە ئەستەمبوڵ، چوار ساڵی تەمەنی منداڵیی خۆی، لەوێ بردووەتە سەر. لە ساڵی ١٩١٣دا بەدرخانییەکان جارێکی تر کەوتوونەتە بەر شاڵاوی کاربەدەستانی تورکەلاوەکان و دوور خراونەتەوە. ڕەوشەن بەدرخان لەگەڵ باوکیدا لە دیمەشق گیرساونەوە، کەمتر لە شەش ساڵ بووە کە باوکی کۆچی دوایی کردووە (٣٠ی ئازاری ١٩١٥). دوای مردنی باوکی دایکی پێی خوێندووە و دوای تەواوکردنی قۆناغی سەرتایی لە قوتابخانەی مامۆستایان (دارولموعەلیمات) خوێندوویەتی و لە دواییدا بووە بە یەکێک لە مامۆستا پێشەنگەکانی ژن لە ھەموو وڵاتی سووریادا. ساڵی ١٩٢٥ ڕووی لە ئوردن کردووە و لەوێ بووەتە بە بەرپرسی قوتابخانە، ساڵی ١٩٢٨ گەڕاوەتەوە دیمەشق و لەوێش کراوەتە مامۆستای زمانی عەرەبی و بەرپرسی چەندین قوتابخانە. ساڵی ١٩٣٤ بووە بە ئەندامی یەکییەتیی ژنان لە سووریا. ٢٢ی شوباتی ساڵی ١٩٣٥ بووە بە ھاوسەری میر جەلادەت بەدرخان و ھەڤدە ساڵ پێکەوە ژیانیان بەسەر بردووە. کاتێک ساڵی ١٩٥١ جەلادەت کۆچی دوایی کردووە، ڕەوشەن بەدرخانی بە دوو منداڵەوە بەجێ ھێشتووە. ساڵی ١٩٣٤ بووەتە ئەندامی یەکیەتیی ئافرەتانی سووری و ساڵی ١٩٤٤یش وەک نوێنەری ئەو ڕێکخراوەیە، بەشداری کردووە لە «کۆنگرەی جیھانیی ئافرەتان» لە وڵاتی میسر. ڕەوشەن بەدرخان لە بزاڤی ژناندا گەلێک چالاک بووە و ھەوڵی داوە، جگە لەوەش لە بواری نووسین و وەرگێرانیشدا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە، زیاتر لە دە کتێبی کە یا بۆخۆی نوسیویەتی یا وەریگێڕاون لە بوارە جیاوازەکانی پەروەردە و ئەدەب و مێژوودا بڵاو کردووەتەوە. ڕەوشەن خان بەسەر پێبج زماناندا زاڵ بووە: کوردی، عەرەبی، فەرانسەوی، تورکی و ئینگلیزی. ڕەوشەن بەدرخان ساڵی ١٩٦٥ خانەنشین کراوە، تا ساڵی ١٩٧٢ لە دیمەشق بووە، دوا ساڵەکانی ژیانی لە بانیاس نیشتەجێ بووە و لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٢ کۆچی دوایی کردووە و لەسەر داخوازی خۆی لە گۆڕستانی شێخ خالیدی نەقشبەندی لە دیمەشق، لەکن مێردکەی و بەدرخان بەگ بە خاک سپێردراوە.
ڕەوشەن خان و بزافی کورد
ڕەوشەن بەدرخان ژنەکوردێکی چالاک و ڕووناکبیر بووە، لە دەرکردنی گۆڤارەکانی ھاوار و ڕۆناھی یارمەتیی مێردەکەی جەلادەت بەدرخانی داوە، ڕەوشەن خان یەکەم ژنی کوردە کە لە گۆڤاری ھاوار بە کوردیی کورمانجی و ئەلفوبێی لاتین وتاری نووسیبێت؛ جیا لە نووسین بە زمانی کوردی، چەندین وتاریشی لەسەر کورد بە عەرەبی نووسیوە. ساڵی ١٩٥٦ لەگەڵ دوکتور نووری دێرسمی، حەسەن ھۆشیار، حەیدەر حەیدەری و عوسمان ئەفەندی لە شاری حەلەب، کۆمەڵەی زانست و ڕۆشەنبیرییان دامەزراندووە. ساڵی ١٩٥٧ لە کۆنگرەی دژی کۆلۆنیالیزم لە ئەتینا نوێنەرایەتیی گەڵی کوردی لە ئەستۆ بووە و بە توندی ئیدابەی دابەشکردنی کوردستانی کردووە؛ ئەوە یەکەم جار بووە ژنێکی کورد لە کۆنگرەیەکی جیھانی بەشدار بێت. ڕەوشەن بەدرخان لەسەر داخوازی مەلا مستەفا بارزانی سەردانی باشووری کوردستانی کردووە و لە ساڵی ١٩٧١دا لە حاجی ئۆمەران، یەکیەتیی ئافرەتانی کوردی دامەزراندووە؛ ھەر لەو سالەیشدا وەک ئەندامی کۆڕی زانیاریی کورد وەرگیراوە و لەسەر داخوزی ئەوان چووەتە ئەستەمبوڵ تاوەکوو کتێب و دەستنووسە کوردییەکان لە ئارشیڤ و کتێبخانەکانی تورکیا خڕکاتەوە. ڕەوشەن بەدرخان ساڵی ١٩٧٢ لە سێھەمین کۆنگرەی یەکیەتیی ئافرەتانی کورد بەشدار بووە کە لە باشوور بەڕێوە چووە.
ڕەوشەن خان بەدرخان پێی وا بووە ئەرکی ژنی کورد تەنیا کابانییەتی و منداڵبوون نییە، بەڵکوو کاری ھەرە گرینگی ئەوان بەربەرەکانی لەگەڵ نەزانین و پەروەردەکردنی منداڵە.
== بەرھەمەکان ==
سەرچاوەکان
پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:ژنانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
دەق
دەق یان تێکست (ئینگلیسی: Text) وتارێکە کە دەنووسرێت یان وتارێکە کە بە نووسین ئەسەلمێنرێت وەکوو تێکستی قورئان کە وتاری خوایە و بە نووسین ١٤٠٠ ساڵە سەلمێندراوە. تێکست ڕاستییەکە و بە ھێندێک نیشانە بە کار ئەھێنرێت و بە ویستنی نیشاندانی شتێک بە بیسەر بەکاردێت. دەقی ئاوێته بریتیە لەو دەقە ئەدەبیەی کە لەئەنجامی ئاوێتەکردنی هەندێک ڕەگەزی ئیستاتیکی دوو ژانری ئەدەبی یان ژانرێکی ئەدەبی و هونەرێکی دیکە پێک دێت و قەوارەیەکی نوێ دروست دەکات کە خاوەنی تایبەت مەندی خۆیەتی هەڵبەتە کرداری ئاوێتە بونەکە ئاوێتەکردنێکی میکانیکی نیە بەڵکوو لە فۆڕم و داڕشتنێکی نوێدایە
سەرچاوەکان
پۆل:دەقەکان
ئێڵی دوکامن
وێنۆک ئێڵی دوکامن (لەدایکبووی ١٩ی شووباتی ١٨٣٣ بۆ ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٦) چالاکوانێکی ئاشتیخوازی سویسری بوو، لە ١٩٠٢ بووە خاوەنی خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی، کە بەھاوبەشی بەیەکەوە بوو لەگەڵ چارلس ئەلبێرت گۆبات
لە ١٨٦٧ یارمەتی دامەزراندنی Ligue de la paix et de la liberté - یەکێتی ئاشتی و ئازادی، وە لە شوێنی تریش کاری دەکرد لەناویان سکرتێری جورا-سیموپلۆنی کۆمپانیای ستیل لە ١٨٧٣ بۆ ١٨٩١ لەم ساڵەدا، پاڵێورا بۆ ئەوەی ببێتە بەرێوەبەری دامەزراوەی (Bureau international de la paix- ئۆفیسی ئاشتی نێونەتەوەیی)، یەکەم ڕێکخراوی ئاشتی ناحکومی و ڕەتی کردەوە مووچە بۆ پۆستەکەی پەسەند بکات بە ھۆکاری ئەوەی مەبەستی خزمەتکردنی بیرۆکەکەیە.
ئەو بەھرانەی لە بەرێوەبردنی ڕیکخراوەکان ھەیبوو وایکرد ڕێکخراوەکان پێشبکەون و سەرکەتووبن، لە ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی بردەوە لەگەڵ چارلس ئەلبێرت گۆبارت، وەک بەرێوەبەری رێکخراوەکەش کاری کرد تا مردنی لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٦ لە بێرن سویسرا لە تەمەنی ٧٣ ساڵی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٣ پۆل:مردووانی ١٩٠٦ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
ژیزێل پینو
ژیزێل پینو (بەفەڕەنسی: Gisele Pineau) نووسەرێکی سەدەی بیستەمە، خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی پاریسی
بڕیارنامەی ١٠٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:قوبرس لە ١٩٩٦
جووملا
جووملا (بە ئینگلیسی: Joomla) یەکێک لە نەرمەکاڵاکانی دروست کردنی بڵاگ و ماڵپەڕە. یەکەم وەشانی جووملا لە ١٧ی ئابی ٢٠١٣ دەرچوو. جووملا بە زمانی پی ئێچ پی نووسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٥
پۆل:نەرمامێرە خۆڕاییەکان کە بە پی ئێچ پی بەرنامەڕێژ کراون پۆل:نەرمامێرەکانی گەشەپێدانی وێب پۆل:پی ئێچ پی
یەڵماز گونەی
یەڵماز گونەی (؛ لەدایکبووی ١ی نیسانی ١٩٣٧ – مردووی ٩ی ئەیلوولی ١٩٨٤) دەرھێنەر، نووسەر، ڕۆماننووس، ئەکتەرێکی زازا و کورد بوو. یەڵماز گۆنای بە باوکی سینەمای کوردی دائەنرێت چەندین خەڵاتی جیھانی لەو بوارەدا بەدەستھێناوە کە گرنگترینیان خەڵاتی ڤیستیڤاڵی (کان) بوو لە ١٩٨٢. فیلمەکانی ئەو بە زمانی تورکی بوون، بەخێرایی ناوێکی دیاری لە ناو سینەمای تورکیدا پەیدا کرد، ناوەڕۆکی کارەکانی ئەو پەیوەستبوون بە چینی کرێکاران لە تورکیا.
یەڵماز بەھۆی کارەکانییەوە تووشی کێشە بوویەوە لەبەرامبەر حکوومەتی تورکیا، ئەمەش لەبەر ئەوەی لە فیلمەکانیدا کارەکتەری کورد، چاند و زمانی کوردی ھەبوون. لە ساڵی ١٩٧٤، ئەو دادگایی کرا لەسەر کەیسی کوشتنی دادوەر سەفا موتلوو بەڵام خۆی ئەوەی ڕەتکردەوە و وڵاتی جێھێشت، بەھۆی جێھێشتنیشەوە ئەوا وڵاتینامەی تورکیای لێسەندرایەوە. ساڵێک پێش مردنی، لە ساڵی ١٩٨٣ لەگەڵ جگەر خوێن، ھەژار و کۆمەڵێک ئەدیبی دیکە ئینستیتیوتی کوردیی پاریسیان دامەزراند.
سەرەتای ژیان
یەڵماز لە گوندی یەنیجە، لە پارێزگای ئادانا لە دایک بوو، ھەر لە ئەوێش گەورە بوو. باوکی خەڵکی شاری سێوەرەگ بوو، بەڵام دوای کوژرانی دوو برای ئەوا ڕووی لە گوندی یەنیجە کرد بوو. دایکی ئەو زازا بوو، خەڵکی مووش بوو. دوای ھاوسەرگیرییەکەیان، دایک و باوکی یەڵماز وەک کرێکاری کارگەی لۆکە چوونەتە ئەدەنە. لە دەرەنجامی ئەوەدا، یەڵماز لە ماڵباتێکی چینی کرێکار ژیا، ئەو لە تەمەنی لاویدا کۆمەڵێک کاری کردووە لەوانە گەیەنێەری فیلم، لێخوڕی ئەسپ و عارەبانە ھەروەھا کورتەچیڕۆکنووسیی بۆ چەند گۆڤارێکی لۆکاڵیی کرد. یەکەم وتاری ئەو لە ئابی ١٩٥٥ بڵاوکرایەوە، دوای حەفتەیەک یەکەم شیعریشی بڵاوکرایەوە، ئەمەش لەوکاتە بوو کە ئەو خوێندکاری قۆناغی ئامادەیی بوو. وتارەکانی تووشی دەرەدەسەریی و کێشەی کردن، بەتایبەت لە کورتە چیڕۆکەکانی کە دەربارەی کەسێک دەینووسی کە ئامانجی بەدیھێنانی جیھانێکی باشتری ھەبوو، کە ئەمەش وەک پڕووپاگەندە بۆ بیری کۆمۆنیستی لێکدرایەوە و ڕاپێچی دادگای کرد. ئەم ئەزموونانە زەمینەسازی بۆ کارەکانی داھاتووی ئەویان کرد، ئەو کارانە بەگشتی تیشکی خستە سەر وێناکردنێکی واقیعیانەی چینە ژێردەستە و پەراوێزخراوەکانی خەڵکی تورکیا.
لە ساڵی ١٩٥٧، گونەی بۆ ماوەی دوو مانگ لە بەشی یاسای لە زانکۆی ئەستەمبول خوێندی، بەڵام دواتر ھاتە ناو بواری سینەماوە، ئەمەش بەھۆی ئەو پاشخانەی کە لە ئەدەنەوە ھەیبوو. ئەوکاتەی لە ئەستەمبول بوو، گونەی چاوی کەوت بە یەشار کەمال، ناوبراو ڕۆڵی ھەبوو لە ناساندنی گونەی بە کۆمەڵێک لە سینەماکاران.
پاش ئەوەی لە زیندان ڕایکرد ڕووی کردە وڵاتی فەڕەنسا و پاش چەند ساڵێک ژیان لە دورە وڵات سەرئەنجام لە ساڵی ١٩٨٤ لە شاری پاریس بەھۆی شێرپەنجە کۆچی دوایی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی سێوەرەگ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورک پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان پۆل:خەڵکی زازا
بڕیارنامەی ١٠٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھایتی لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
ھیرۆشیما
ھیرۆشیما ناوەندی پارێزگای ھیرۆشیمایە لە وڵاتی ژاپۆن. ھیرۆشیما لە مێژوودا بەھۆی ئەوە کە یەکەمین شار بوو کە کەوتە بەر ھێرشی ئەتۆمی، بەناوبانگە؛ ئەو بۆمبە لە ساعەت ٨:١٥ پێش نیوەڕۆ، لە ڕۆژی ٦ی ئابی ١٩٤٥ بە سەر ئەم شارەدا کەوت و بوو بەھۆی برینداربوون و تێداچوونی ھەزاران مرۆڤ. لە زمانی ژاپۆنیدا وشەی «ھیرۆشیما»(広島) بە واتای «دوورگەی پان»ە.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ژاپۆن پۆل:شارەکانی پارێزگای ھیرۆشیما پۆل:شارەکانی پارێزگای ھییما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٨٩
ڕووباری میسیسیپی
٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی میسیسیپی لە نیۆئۆرلیەنز ٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سەرچاوەکانی میسیسیپی ڕووباری میسیسیپی یەکێکە لە گەورەترین ڕووبارەکانی ئەمریکای باکوور. ئەم ڕووبارە لە پەڕانپەڕی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا تێ‌دەپەڕێت. درێژاییی ئەم ڕووبارە ٤،٠٧٠ کیلۆمەترە و چوارەمین ڕووباری دنیایە لە بواری درێژایی و دەھەمین ڕووبارە لە بواری گەورەیی. پۆل:سنوورەکانی ئارکنساس پۆل:سنوورەکانی ئیلینۆی پۆل:سنوورەکانی ئایۆوا پۆل:سنوورەکانی کێنتاکی پۆل:سنوورەکانی لویزیانا پۆل:سنوورەکانی مینیسۆتا پۆل:سنوورەکانی میسیسیپی پۆل:سنوورەکانی میزوری پۆل:سنوورەکانی تێنێسی پۆل:سنوورەکانی ویسکۆنسین پۆل:ڕووبارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ڕووباری میسیسیپی پۆل:ڕووبار
مەحموود عەباس
مەحموود عەبباس (، لەدایکبووی ٢٦ی ئازاری ١٩٣٥) ناسراو بە «ئەبوو مازن» سەرۆکی ڕێکخراوەی ئازادکەری فەلەستینە. مەحموود عەبباس لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە و دوای کۆچی دوایی یاسر عەرەفات بوو بە سەرۆکی ئەم ڕێکخراوەیە. ھەروەھا مەحموود عەبباس یەکێکە لە بەڕێوبەرانی بزووتنەوەی فەتحی فەلەستین. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە مەحموود عەبباس بوو بە سەرۆکی دەوڵەتی فەلەستین بەڵام سەرۆکایەتی ئەو ھیچ کات لە لایەن حەماسەوە بە فەرمی نەناسرا.
٥٥٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جاڤەی ڕۆژھەڵات
جاڤەی ڕۆژھەڵات (، ) یەکێک لە پارێزگاکانی ئیندۆنیزیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٠دا بەرامبەر لەگەڵ ٤٠،٦٦٥،٦٩٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
* پۆل:پارێزگاکانی ئیندۆنیزیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
شاژن مایای شیللا
شاژن مایا، ئەندامی خێزانی شاھانەیی شیللا و ھاوسەر و شاژنی پاشا جینپیۆنگی بیست و شەشەم پاشای شیللا بوو. یەکێک بوو لە ھۆزی کیم، وە دایکی شاژن سیۆندۆکی شیللا بوو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خەڵکی شیللا پۆل:شاژن سیۆندۆکی شیللا پۆل:ژنە کۆرییەکانی سەدەی ٦ەم
٥٥٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆبێر ڕاسین
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
بڕیارنامەی ١٠٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی تەممووزی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧٩ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
ما دۆنگ سیۆک
ما دۆنگ سیۆک (ھەروەھا بە دۆن لی ناسراوە) ئەکتەرێکی کۆریای باشوور و ئەمریکییە. بە ڕۆڵی برێک-ئاوت لە فیلمی شەمەندەفەری بوسان و دواتر ڕۆڵە سەرەکییەکانی، بووەتە یەکێک لە سەرکەوتووترین ئەکتەرەکانی کۆریای باشوور. لە ساڵی ٢٠١٨دا بووە باشترین ئەکتەری فیلمی گالۆپ کۆریا.
ژیانی زوو
ما دۆنگ سیۆک لە ١ی ئازاری ١٩٧١ لەدایکبووە. خاوەنی ڕەگەزنامەی ئەمریکییە. لە ئۆھایۆ ژیاوە و لە ویلایەتی کۆڵۆمبۆس خوێندوویەتی پێش ئەوەی بگەڕێتەوە کۆریای باشوور بۆ ئەوەی کاری نواندن بکات.
ژیانی تایبەتی
ما دۆنگ سیۆک بەھۆی ڕۆڵی پاڵپشتی لە فیلمەکانی دراوسێ، چەتەی بێ ناو: یاساکانی سەردەم و نادادپەروەرەکان ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا. پاشان ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمەکانی "نۆریگای، بکوژ و یەک لەسەر یەک" بینی. ڕۆڵی ما دۆنگ سیۆک لە فیلمی زۆمبی شەمەندەفەری بوسان پاڵپشتی کرد بۆ ناوبانگێکی نێودەوڵەتی. ھەروەھا لەساڵی ٢٠١٩ ڕۆڵی مافیایەکی گەورەیی لە فیلمی مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە بینی کە فیلمەکە پاڵێورا بۆ فێستیڤاڵەکانی وەک فیلمی کان ٢٠١٩ و فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەنتازیا.
چالاکییەکانی تر
لە ژێر ناوی ڕۆژئاوایی خۆیدا، دۆن لی، و پێش ئەوەی ڕووی لە نواندن بکات، ما ڕاھێنەری کەسی ھونەرمەندەکانی جەنگی تێکەڵاو مارک کۆڵمان و کیڤن ڕاندلمان بوو. لەگەڵ کۆمپانیای بەرھەمھێنانی تیم گۆریلا کاری کردووە، ما لە ئێستادا سەرقاڵی پلاندانان و نووسینی سیناریۆیە. کاری لەسەر سیناریۆی فیلمی قووڵ کردووە. ما لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە زۆرانبازی ئاماتۆرە و لە ساڵی ٢٠١٨ بووەتە سەرۆکی فیدراسیۆنی زۆرانبازی قۆڵی کۆریا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی کۆریای باشوور دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی پایکسانگی ھونەری (فیلم) پۆل:ئەکتەرە کوڕەکان لە سێئول پۆل:خەڵکی سێئول پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
گیرە
وێنۆک|150px|نیشانەی حەرەکەی گیرە گیرە حەرەکەیەکە لە ئەلفوبێی عەرەبیدا و پێتی نەبزوێنێک دووئەوەندە دەکات. ھەر پیتێک گیرەی لەسەر بێ دەبێ دووجار بخوێنرێتەوە. گیرە دروست وەکوو نووسینی دوو جاری پیتێکە لە ئەلفوبێی کوردیدا. بیچمی وەکوو پیتێکی س|سینی (س) بچووکە.
سەرچاوە
پۆل:حەرەکەکانی عەرەبی
ئاشتی
وێنۆک|پەیکەری [[کۆتری ئاشتی لە شاری لۆمێ, تۆگۆ, ئەفریقا. کۆتر و لقی زەیتون باوترین هێماکانن کە پەیوەندییان بە ئاشتیەوە هەیە. ]] ئاشتی چەمکێکە لە دۆستایەتی کۆمەڵایەتی و هاوئاهەنگی لە نەبوونی دوژمنایەتی و توندوتیژیدا درووست دەبێت. لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە، ئاشتی بە واتای نەبوونی ململانێ (وەک شەڕ) و ئازادبوون لە ترسی توندوتیژی نێوان تاکەکان یان گروپەکان بەکاردێت. بە درێژایی مێژوو سەرکردەکان ئاشتیخوازی و دیپلۆماسییان بەکارهێناوە بۆ دامەزراندنی جۆرێک لە خۆگرتنی ڕەفتار کە لە ئەنجامدا بووەتە هۆی دامەزراندنی ئاشتی ناوچەیی یان گەشەی ئابووری لە ڕێگەی فۆڕمی جۆراوجۆری ڕێککەوتن یان پەیمانی ئاشتی. زۆرجار ئەم جۆرە خۆگرتنە ڕەفتارانە بووەتە هۆی کەمبوونەوەی ململانێ، ئابوورییەکی باشتر و لە ئەنجامدا خۆشگوزەرانییەکی بەرچاو بەدی هاتووە.
وشەزانی
زاراوەی 'ئاشتی' لەم دواییانەدا لە ئینگلیز-فەرەنسییە pes سەرچاوەی گرتووە، و فەرەنسی کۆن pais ، بە واتای "ئاشتی، ئاشتەوایی، بێدەنگی، ڕێککەوتن" (سەدەی ١١). زاراوەی ئینگلیز و فەرەنسی pes خۆی لە زاراوەی لاتینی pax ەوە هاتووە کە بە واتای "ئاشتی، پەیمان، ڕێککەوتن، پەیمانی ئاشتی، ئارامی، نەبوونی دوژمنایەتی، هاوسەنگی". وشە ئینگلیزییەکە لە سڵاوی کەسی جۆراوجۆردا لە دەورووبەری ساڵانی ١٣٠٠ وەک وەرگێڕانی وشەی عیبری shalom ، کە بەپێی تیۆری جوولەکەکان لە کردارێکی عیبرییەوە هاتووە کە بە واتای 'تەواو دەبێ، هەموو' دێت. هەرچەندە 'ئاشتی' وەرگێڕانێکی گشتیانەیە بۆ شالۆم، بەڵام وەرگێڕانێکی ناتەواوە، چونکە 'شالۆم' کە هاومانایە لەگەڵ سەلامی عەرەبی, جگە لە ئاشتی چەندین مانای دیکەی هەیە، لەوانە دادپەروەری، تەندروستی باش، سەلامەتی، باشی- بوون، خۆشگوزەرانی، یەکسانی، ئاسایش، بەختەوەری و دۆستایەتی، هەروەها بۆ بەخێرهاتن و "سڵاو" و "ماڵئاوا" دەگەیەنێت یان بەکاردێت. لە ئاستی کەسیدا، ڕەفتارە ئاشتیخوازەکان میهرەبانی، پشاندانی ڕێز و لێبوردەیی بەرامبەر بە بیروباوەڕ و ڕەفتارەکانی ئەوانی تر – مەیلیان بۆ دەرخستنی نیازپاکی هەیە.
لەم دواییانە پەیڤی ئاشتی بە مانای ئاسوودەیی لە دەروون یانیش بێدەنگی هاتووە. لە زۆرێک لە زمانەکان ئەوا وشەی ئاشتی بۆ سڵاو و ماڵئاوایی بەکارهاتووە وەک ئەوەی لە زمانی عەرەبی کە هەردوو مانا دەگەیەنێت، هەروەها لە زمانی ئینگلیزی وشەکە بۆ ماڵئاوایی کۆتایی لە دوای مردنی کەسێک بەکاردێت.
نەتەوە یەکگرتووەکان
نەتەوە یەکگرتووەکان ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە و ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی بریتین لە ئاسانکاری بۆ هاوکاری لە بواری یاسای نێودەوڵەتی، ئاسایشی نێودەوڵەتی، گەشەپێدانی ئابووری، پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی، مافەکانی مرۆڤ و گەیشتن بە ئاشتی جیهانی. نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٥ دوای جەنگی جیهانی دووەم بۆ جێگرتنەوەی کۆمەڵەی گەلان و وەستاندنی شەڕەکانی نێوان وڵاتان و دابینکردنی سەکۆیەک بۆ گفتوگۆ دامەزراوە.
دوای مۆڵەتدان لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە ، نەتەوە یەکگرتووەکان هێزەکانی ئاشتیپارێز دەنێرێت بۆ ئەو ناوچانەی کە بەم دواییە ململانێی چەکداری وەستاوە یان وەستاوە بۆ جێبەجێکردنی مەرجەکانی ڕێککەوتننامەکانی ئاشتی و لە ناوبردنی ئەگەری لە دەستپێکردنەوەی شەڕەکان. بەو پێیەی نەتەوە یەکگرتووەکان هێزی چەکداری نییە، ئەوا هێزی ئاشتیپارێزی خۆبەخشانە لەلایەن وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دابین دەکرێن. ئەو هێزانەی کە بە "کڵاوی شین"یش ناودەبرێن، کە ڕێککەوتنەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان جێبەجێ دەکەن، مەدالیای نەتەوە یەکگرتووەکانیان پێدەبەخشرێت. هێزی ئاشتیپارێز بە گشتی لە ساڵی ١٩٨٨ خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی وەرگرت.
یارییەکانی ئۆلۆمپیاد
وێنۆک|[[ھێنری دونان|هێنری دونانت یەکەم خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی پێبەخشرا بەهۆی ڕۆڵی لە دامەزراندنی خاچی سووری نێودەوڵەتی.]] داکۆکیکارییەکانی ئایدیالیستەکان بۆ ئاشتی لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم بووە هۆی دروستکردنی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی و سکۆلەرشیپەکانی ڕۆدس و دامەزراوەی نێونەتەوەیی کارنێگی بۆ ئاشتی و لە کۆتاییدا کۆمەڵەی گەلان ، هەروەها سەرهەڵدانەوەی بیرۆکەی کۆنی یارییەکانی ئۆڵۆمپی بەخۆیەوە بینی. ئەمەش بە سەرۆکایەتی پیێر دی کوبەرتین گەیشتە ئەنجام و لە ساڵی ١٨٩٦ یەکەم یارییە ئۆڵۆمپیادەکانی مۆدێرن بەڕێوەچوو.
خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی
بەرزترین خەڵاتی ڕێزلێنانە کە بدرێت بە ئاشتیخوازان، ئەوا خەڵاتی نۆبڵە بۆ ئاشتی کە لە ساڵی ١٩٠١وە لەلایەن لیژنەی نۆبڵی نەرویجەوە بەخشراوە. خەڵاتەکە ساڵانە دەبەخشرێتە کەسایەتییە دیارەکانی جیهان بەپێی وەسیەتنامەکەی ئەلفڕێد نۆبڵ. بەپێی وەسیەتنامەکە، خەڵاتی ئاشتی دەبەخشرێتە ئەو کەسەی کە "...دەبێت زۆرترین یان باشترین کاری بۆ برایەتی نێوان گەلان، بۆ هەڵوەشاندنەوە یان کەمکردنەوەی بەکارهێنانی هێزی چەکداری، وە بۆ ڕاگرتن و بەرەوپێشبردنی ئاشتی کردبێت."
خەڵاتی ئاشتیی گاندی
خەڵاتی ئاشتیی نێودەوڵەتیی گاندی کە بەناوی مەهاتما گاندیەوە ناونراوە، ساڵانە لەلایەن حکومەتی هیندستانەوە دەدرێت. وەک ڕێزلێنانێک بۆ ئایدۆلۆژییەکانی گاندی، خەڵاتەکە لە ساڵی ١٩٩٥ بە بۆنەی ١٢٥ ساڵەی لەدایکبوونیەوە دەست بە دابەشکردنی کرا، ساڵانەش دەدرێت بە تاک و دامەزراوەکان بۆ بەشداریکردنیان لە گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە ڕێگەی ناتوندوتیژی و شێوازەکانی تری گاندی. خەڵاتەکە ١٠ ملیۆن ڕوپیەی هیندی بە کاش لە خۆ دەگرێت، بە هەر دراوێکی جیهان دەتوانرێت بگۆڕدرێتەوە، لەگەڵ پلاکێتێک کە نووسراوێکی لەسەرە. ئەم خەڵاتە کراوەیە بۆ هەموو کەسێک بەبێ گوێدانە نەتەوە، ڕەگەز، باوەڕ و ڕەگەز.
خەڵاتی ئاشتیی قوتابیان
خەڵاتی ئاشتیی خوێندکاران دوو ساڵ جارێک دەبەخشرێتە خوێندکارێک یان ڕێکخراوێکی خوێندکاری کە بەشدارییەکی بەرچاوی لە پێشخستنی ئاشتی و مافەکانی مرۆڤدا کردووە.
بیر و باوه‌ڕه‌ ئاینییه‌كان
زۆرجار بیروباوەڕە ئاینییەکان هەوڵدەدەن کێشە بنەڕەتییەکانی ژیانی مرۆڤ دەستنیشان بکەن و چارەسەری بکەن، لەوانەش ناکۆکی نێوان کەسەکان و کۆمەڵگاکان. لەو ناوچە دێرینانەی کە بە یۆنانی قسەیان دەکرد ، ئاشتی وەک خوداوەندی ئایرێنە شێوە دەکرا و لە ناوچە لاتینی زمانەکاندا وەک خوداوەند پاکس شێوە دەکرا. وێنەی ئاشتی بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن پەیکەرتاشە دێرینەکان وەک ژنێکی تەواو گەورە نیشان دەدرا، بەزۆری بە قۆچێک، چەقۆ و هەندێکجاریش بە مەشخەڵ یانیش گەڵاکانی زەیتون.
مۆنیومێنتەکان
ئەمانەی خوارەوە مۆنۆمێنتی ئاشتین:
سەرچاوەکان
ئاشتی پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:بنەمای ئەخلاقی
٥٥٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چارلس ئەلبێرت گۆبات
وێنۆک چارلس ئەلبێرت گۆبات (لەدایکبووی ٢١ی ئایاری ١٨٤٣ بۆ ١٦ی ئازاری ١٩١٤) پارێزەری سویسری، سیاسەتوان بوو، کە بەیەکەوە لەگەڵ ئێڵی دوکامن لە ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبێلیان لە ئاشتی بردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٣ پۆل:مردووانی ١٩١٤ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
پێرستی گوندەکانی مەریوان
شارستانی مەریوان لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٣ بەخش و ١٥٠ گوند پێکھاتووە. سەرجەم گوندەکانی مەریوان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن بەڵام لە جووجەسازی و کانیدینار بە ھۆی نزیکی بە شاری مەریوان ڕێژەیەکی زۆری ھەورامی نیشتەجێن.
٥٥٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەریای باڵتیک
300px|وێنۆک|چەپ|نەخشەی دەریای باڵتیک دەریای باڵتیک دەریایەکە لە نێوان وڵاتەکانی سکاندیناڤیا و ھەندێک لە وڵاتەکانی باکووری ئەورووپا.
سەرچاوەکان
پۆل:دەریای باڵتیک پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک پۆل:دەریاکانی ئەورووپا پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی فینلاند پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی سوید
ژان-پیەر تیۆلێ
ژان-پیەر تیۆلێ نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ئەفریقای ناوەندی
thumb|300px
ناوەڕاستی ئەفریقا یان ئەفریقای ناوەڕاست ھەرێمێکە لە کیشوەری ئەفریقا کە پێکھاتووە لە چەند وڵاتێک. ئەنگۆلا، بوروندی، کامیروون، کۆماری ئەفریقای ناوەندی، چاد، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کۆماری کۆنگۆ، گینێی ئیستوایی، گابۆن، ڕواندا، ساوتۆمێ و پرینسیپی ئەندامێکن لە کۆمەڵگای ئابووریی نەتەوە ئەفریقییە ناوەندییەکانن (ECCAS). شەش لەو نەتەوانە (کامیروون، کۆماری ئەفریقای ناوەندی، چاد، کۆماری کۆنگۆ، گینێی ئیستوایی، وە گابۆن) ئەندامی کۆمەڵگای ئابووری و دراوی ئەفریقای ناوەندین (CEMAC)، وە دراوێکی ھاوبەش بەکاردێنن، (XAF). بانکی پەرەسەندنی ئەفریقی ئەفریقای ناوەندی وەسف دەکەن بەوەی پێکھاتووە لە کامیروون، کۆماری ئەفریقای ناوەندی، چاد، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کۆماری کۆنگۆ، گینێی ئیستوایی وە گابۆن. ئەفریقای ناوەڕاست زاراوەیەکی ھاوشێوەیە کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان لە بەرنامەجوگرافیای ئەفریقا. ھەمان وڵاتانی بانکی پەرەسەندی ئەفریقی لە خۆ دەگرێت بە چەند وڵاتێکی دیکەشەوە، ئەنگۆلا، ساو تۆمێ و پرینسیپی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەفریقا پۆل:ناوچەکانی جیھان پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
مەنتەقە
وێنۆک|225px|بڕوانە هەرسێ ئەستێرەکەی پشتێنەی ڕاوچی ئەوەی ھەرە خوارەوە ئەستێرەی ناوچەیە، لە کوردەواری پێی دەڵێن برابچووک
مەنتەقە بە ناوی پێشووی دێلتا ئۆریۆنیس (، هێمای گەردوونی δ) سیستێمێکی ئەستێرەییە لە دەستەی پێکھێنەرانی پشتێنەی ڕاوچی نزیکەی ١٢٠٠ ساڵی ڕووناکی لە خۆر دوورە و چەند سەد جارێک لە خۆر گەورەترە. یەکێکە لە سێ ئەستێرەی سەرەکی پشتێنەی ڕاوچی لەگەڵ ھەریەکە لە یەکبوون و پشتوێن، کە بە ناوێکی زۆر لە نێو کولتوورە کۆنەکاندا ناسراوە.
دێلتا ئۆریۆنیس یان مەنتەقە (بە عەرەبی: المنطقة) ئەم زاراوەیە کە بە مانای ناوچە دێت و لە ساڵی ٢٠١٦ بە فەرمی لە زانستی گەردوونزانی جێگر کرا.
زمانی تاڵشی
زمانی تاڵشی زمانێکە کە خەڵکی تاڵش قسەی پێدەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە پارێزگای گێڵان و بەشێکی پارێزگای ئەردەوێڵ لە ئێران و ھەندێک ناوچە لە باشووری ئازەربایجاندا، لەلایەن ٢٠٠٫٠٠٠ کەس بەکاردەھێنرێت. ئەم زمانە نزیکایەکی زۆری لەگەڵ زمانی تاتی ھەیە. زمانی تاڵشی بە زارەکانی جۆراوجۆر وەکوو: باکووری (لە ئێران و ئازەربایجان)، ناوەندی و باشووری (لە ئێراندا) قسەی پێدەکرێت. تاڵشی لەگەڵ زمانی فارسی ھەتا ھەندێک نزیکایی ھەیە، بەڵام بەتەواوی شایانی تێگەیشتن نییە. لە ئەتڵەسی یوونێسکۆ تایبەت بە زمانگەلی مەترسی لەسەری جیھاندا، تاڵشی وەکوو زمانێکی "بەرگەنەگر" پۆلێن کراوە.
مێژوو
بنەچەی ناوی تاڵش دیار نییە بەڵام مێژوویەکی زۆر کۆنی ھەیە. ناوی خەڵکی تاڵش لە سەرچاوە یەکەمە عەرەبییەکان ئەڵتایلاشان و لە فارسیدا تەوالیش و تالیشان ھاتووە کە شێوازی کۆکردنەوەی وشەی تالیشە. تاڵشی باکوور (ھەڵکەوتوو لە کۆماری ئازەربایجان) لەنەزەر مێژوو بە تاڵشی گووشتاسبی دەناسرێت. ناوی تاڵشیان ھەموو کات لەگەڵ گێڵان یان موغان ھێناوە. حەمدوڵڵا مەستەوفی لە ساڵانی ١٣٣٠ ھەتاوی لەبارەی زمانی گووشتاسبی گوتوویەتی (ھەڵکەوتووی ناوچەی سنووری خەزەر لە گێڵانەوە ھەتا شیرڤان) زمانی پاڵەوی بە زمانی گێڵانەکان دەگەیەنێت. ئەگەرچی ھیچ سەرچاوەیەکی تۆمارکراو لەبەر دەستدا نییە، زمانێک کە لە زمانناسیی ئێراندا وەکوو ئازەری دەخوێندرێتەوە دەتوانێت پێشینێک لە ھەردوو زمانەکانی تاڵشی و تاتی بێت. گریمانەی میلێر (١٩٥٣) سەبارەت بە ئازەرییەکانی ئەردەوێڵ، ھەر ئەو جۆرەی کە لە چوارینەی شێخ سەفیدا ھاتووە، جۆرێک تاڵشی بووە، لەلایەن ھێنێنگەوە (١٩٥٤) تۆمارکراوە. لە وێژەی ڕۆژاواییی خەڵک و زمان ھەندێک کات تاڵشی وەکوو تاڵیشی یان تۆڵیشی دەخوێندرێتەوە، بەڵگە نووسراوەکان لەبارەی تاڵیشی دەگمەنن.
جوگرافیا
لە باکووری ئێراندا، زمانی تاڵشی لە شەش شاران بەکاردەھێنرێت: ماساڵ، ڕزوان شەھر، ھەشتپەر، فوومەن، شەفت، ماسووڵە، بەڵام لە دوو شاری ماساڵ و ماسوڵەن کە بەتەنیا زمانی تاڵشی بەکاردێت و لە شارەکانی دیکە خەڵک بە گیلەکی و ئازەریش قسە دەکەن. لە ئازەربایجاندا زمانی تاڵشی لە ھەشت شار بەکاردەھێنرێت: ئاستارا (٩٨٪)، لێریک (٩٠٪)، لەنکەران (٩٠٪)، ماساللی (٣٦٪).
دابەشکردن و زمانە پەیوەندیدارەکان
تاڵشی بە لقی ئێرانی باکووری ڕۆژاوای زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان پەیوەندی ھەیە. گرووپی زارەکانی تاتی لە ھەموو ناوچەی تاڵش لە باشووری ڕۆژاوای کەژاڵ و شاھڕوود و باشووری تارۆم قسەی پێدەکرێت. ئەو خێزانە زمانییە نابێت لەگەڵ خێزانی تری تاتی کە زیاتر لە فارسی نزیکە تێکەڵ بکرێت. ھەروەھا تاڵشی تا ئاستێکی بەرز لە کوردیی زازاکی کە ئێستا لە تورکیا و باکووری کوردستان پێی دەدوێن و زمانە کاسپیەنەکان و سمنانی کە لە ئێراندا قسەی پێدەکرێت، نزیکی ھەیە.
ھەڵسەنگاندنی زمانی تاڵشی و زمانە ئێرانییەکان
تاڵشەکان، تاتەکان و تەبەرییەکان بە ئەم زمانانەی دەدوێن کە زۆر کات لەگەڵ زمانی فارسی جیاوازن و لەگەڵ زمانەکانی مادی، پارتی و ئەوێستایی نزیکایەتیی زۆرتریان ھەبووە. زمانی تاڵشی بە زمانەکانی لوڕی، ئەوێستایی و کوردی نزیکە. ھەموو ئەو زمانە نزیکانە لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا جێیان گرتووە. بەڵام زمانی فارسی، لەبەر جیاوازییەکانی لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باشووری ڕۆژاوا جێی گرتووە. ھەروەھا زمانی تاڵشی لەگەڵ زمانی خەڵکی باشووری ئێران کە یەکێک لە زمانەکانی باشووری ڕۆژاوای ئێرانە، نزیکایەکی زۆری ھەیە.
تاڵشی و زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا
زمانی تاڵشی لە پێناو زمانەکانی خوارەوە، دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوای سازدەکات:
سەرچاوەکان
پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان
باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
thumb|300px|باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا
باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ناوچەیەکە لە کیشوەری ئاسیادا، ڕووبەرەکەی ئەگاتە ٤ ملیون کم²، و لە ساڵی ٢٠٠٤وە زیاتر لە ٥٩٣ ملیۆن کەسی تێدا ئەژی، زیاتر لە شەش یەکیان لە دوورگەی جاوەی ئیندۆنیزیا ئەژین.
ئەو ناوچاناەی ئەکەونە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە ئەمانەی خوارەوەن:
پۆل:باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
ھەبوونی خودا
کێشەی بوونی خوا بەردەوام یەکێک لە شتە گرنگەکانەو بە درێژەی مێژوودا و تا ئێستاش زۆرترین قسەی وتووێژی زانا و فەلسەفییەکان لەسەرە وە بەردەوام فەیلەسووفەکان لە بیرۆکەگەلی جیاوازدا دەلیل گەلێکیان بۆ سەلماندنی بوون و نەبوونی خوا ھێناوەتەوە.
بوونی خوا ئاساییە و نابێ بسەلمێنرێت
ھێندێک لە باوەڕداران بە خوا دەڵێن بوونی خوا چتێکی ئاسایییە و نابێ بسەلمێنرێت بەڵام موسڵمانەکان و گاورەکان بەردەوام تێکۆشاون بوونی خوا بە عەقڵ و بیری مرۆڤانە بسەلمێنن. لە دەلیلەکانی بوونی خوا یەکیک ئەمەیە کە ئەم جیھانە بە ھەموو گەورەیی خۆیەوە ناتوانێ بێ خالق بووبێ و ئەم بیرە گێلانەیە. ناسر سوبحانی لە پەڕتووکی «سەلماندنی بوونی خوا» و ھەروەھا ٤٠ زانای گەورەی موسڵمان و گاوریش لە کتێبێک بە ناوی «سەلماندنی بوونی خوا» خوا بە شێوەیەکی عەقلی دەسەلمێنن.
ھەروەھا بێباوەڕان بە خوایش چەند کتێبێک لە بواری سەلماندنی نەبوونی خوایان نووسیوە.
سروشتی خوا باوەڕی
ئیسلام لە شتێک بە ناوی سروشتی ئەڵلا ناو دەبات کە دەڵێت مرۆڤمان بە ئەم سروشتەوە دروست کردووە کە دەبینیت زۆربەی مرۆڤ لە سەرتاسەری جیھان لە ھەر ئایینێک بن بە شوێنی خوا یا ھێزێک دەگەڕێن کە بیپەرەستن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خواناسی پۆل:بێخوایی پۆل:خوا پۆل:فەلسەفەی ئایین
بڕیارنامەی ١٠٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تەمموزی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٦ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
توان (ماتماتیک)
[[پەڕگە:Expo02.svg|thumb|315px|گرافی
y = bx
بە چەند بنچینەی جیاواز b: بنچینەی 10 ( سەوز ), بنچینەی e ( سوور ), بنچینەی 2 ( شین ), و بنچینەی 1⁄2 ( شینی کاڵ ).]] توان لە کردارەکانی بیرکارییە کە بەم شێوە دەنووسرێت: a n. توان دوو ژمارە گیرۆدە دەکات: پایە یان بنچینە: a، و توان: n، کە n ژمارەیەکی تەواوی ئەرێنییە. بە ھەمان شێوە کە لێکدان بە دووبارەکردنەوەی کۆکردنەوە پێناسە دەکرێت:
توان ھاوسەنگە لەگەڵ دووپاتکردنەوەی لێکدان:
تایبەتمەندییەکان
بۆ دابەشکردنی دوو ھێز کە ھەمان بنچینەیان ھەیە، بنچینەکە دەپارێزرێت و توانی ژێرەکە لە توانی سەرە دەردەکرێت:
بۆ بەرزکردنەوەی ھێزێک بۆ ھێزێکی تر بنچینەکە دەپارێزرێت و توانی یەکەم جارانی توانی دووەم دەکرێت:
بنچینەکان یەکسانن
لێرەدا یەکێک لە بنچینەکان دەنووسرێت و توانەکان کۆ دەکرێتەوە:
توانەکان یەکسان
لێرەدا یەکێک لە توانەکان دەنووسرێت و بنچینەکان لێک دەدرێت
سەرچاوەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
بڕیارنامەی ١٠٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تەمموزی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٨١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٦ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
نیوەمانگ
نیوەمانگ فیلمێکی ساڵی ٢٠٠٦ی کوردییە لە دەرھێنان و نووسینی بەھمەن قوبادی. فیلمەکە لە بەرھەمھێنانی وڵاتەکانی ئێران و نەمسا و فەڕەنسا و عێراقە. لەلایەن فێستیڤاڵی New Crowned Hopeەوە بەرھەمھێنراوە، کە یادکردنەوەی ٢٥٠ھەم ڕۆژی لەدایکبوونی ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارتە، و چیرۆکی فیلمەکەش لە مۆسیقای مردوو ناشتنی مۆتسارتەوە سەری ھەڵداوە.
چیرۆک
دەسەڵاتی سەدام نەماوە و مامۆ کە موزیکژەنێکی ناوداری کوردە، لەگەڵ کوڕەکانیدا، ھەڵدەسێت بە گەشتێک بۆ عێراق تا کۆنسێرتێک ئەنجام بدات. کۆنەھاوڕێیەکی مامۆ کە باسێک لێدەخوڕێت دێت و یەک بەدوای یەک کوڕەکانی مامۆ ھەڵدەگرێت. سەرباری ئەوەی یەکێک لە کوڕەکانی مامۆ پێشبینی ڕاستەقینەی خەڵکانی بەتەمەنی گوندەکە باس دەکات، کەچی مامۆ ھەر سوورە لەسەر ئەوەی بەردەوام بێت لەسەر گەشتەکەی. ئیتر سنوور دەبڕن و ڕووبەڕووی گرفت و سەختی دەبنەوە و سەفەرەکەیان دەبێتە مایەی ھەم گیانبازی و ھەمیش تێگەیشتن و شت بۆ دەرکەوتن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦ پۆل:فیلمە کوردییەکان
تاج مەحەل
سێیەمیدا بینا کراوە. تاج مەحەل یەکێکە لە شوێنەوارەکانی یونیسکۆ کەبەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ تەنیا لەو ساڵەدا نزیکەی ٧ بۆ ٨ میلیۆن سەردانیکەری ھەبووە تاج مەحەل لە ساڵی ٢٠٠٠ بە یەکێکە لە ٧ شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی جیھان دیاریکرا.
درووستکردن
تاج مەحال نموونەیەکی تەلارسازی ھینستانە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٥٤ پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئاگرە پۆل:نژیاروانیی ئێرانی پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ھیندستان پۆل:گومبەزەکان پۆل:تاج مەحەل
نۆکەندی سوێز
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی نۆکەندی سوێس کە لە ڕێگای [[مانگی دەستکردەوە گیراوە.]] نۆکەندی سوێس ڕێڕەوێکی ئاوی دەستکردی وڵاتی میسرە، درێژایییەکەی ١٩٣ کیلۆمەتر دەبێت کە دەکەوێتە نێوان ھەر دوو پارێزگای پۆرت سەعید لەسەر دەریای ناوین و پارێزگای سوێس، لەسەر دەریای سوور. ھەروەھا خاکی میسر دوو کەرت دەکات و نیمچەدوورگەی سینا لە خاکی دایک (بەشە خاکی گەورەی میسر) جیا دەکاتەوە.
نۆکەندەکە ڕێگەیەکی قەدبڕ و کورتە و ڕێگە بە تێپەڕبوونی کەشتی و پاپۆڕی ھاتوو لە وڵاتەکانی ئەورووپا و ئەمریکا دەدات تاکوو بگەن بە وڵاتەکانی ئاسیا بێ ئەوەی ڕێگای دوورودرێژی باشووری ئەفریقا بەکاربێنن بۆ گەیشتن بە ئاسیا کە لە کاتی خۆیدا و بەر لە دروستکردنی سوێس دەیانگرتە بەر کە ھەم کاتێکی زۆر و ھەم خەرجییەکی زۆری دەویست تا دەگەیشتنە ئاسیا.
پۆل:ئابووری میسر پۆل:نۆکەندی سوێس پۆل:جوگرافیای میسر پۆل:دەریای سوور پۆل:نۆکەندەکانی میسر
بۆینباغ
left|thumb|بۆینباغێکی ئاساییی بۆینباغ بەشێکە لە جلوبەرگ کە لەلایەن پیاو انەوە لە مل دەکرێت. بەگشتی بۆینباغ بەشێکە لە جلی قات. ئەم جۆرە جلە بەزۆری لەلایەن پیاوانی کارەوە لە مل دەکرێت.
مێژووەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٦١٨ - ١٦٤٨ کاتێ بۆ یەکەمجار لە کڕواتیا بەکارهێنرا، دواتر بە جەندەها قۆناغی جیاواز تێپەڕیوە و گۆڕانکاری بەسەردا کراوە.
بۆیناغی بچووک
ئەم جۆرە بۆینباغە بچووکترە و شێوەیەکی قردێلەیی هەیە ، و هەروەها ئەم جۆرە بۆینباغە پێویست بە بەستن ناکات. right|thumb|بۆیناغی بچووک
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
لیۆنێل ترویۆ
وێنۆک|لیۆنێل ترویۆ لیۆنێل ترویۆ ڕۆماننووس و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
٥٦٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان