cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھوگۆ (فیلم)
چیڕۆک
لە ١٩٣١، ھوگۆ کابرێت، کوڕێکی تەمەن ١٢ ساڵ لەگە باوکی دەژیێت، باوکی کەسێکی بێوەبووە، کەسێکی میھرەبانە و کاری دروستکردنی کاتژمێرە لە پاریس، باوکی ھوگۆ ئەو دەبات بۆ بینینی فیلمەکان، ئەو زۆر حەزی لە فیلمەکانی «ژۆرژو مێیلیێس» ە. باوکی ھوگۆ لەکاتی ئاگرکەوتنەوە لە مۆزەخانەیەک دوسووتێت و دەمرێت. پاشان مامی دەیباتە لای خۆی، مامی کەسێکە بەردەوام خواردنەوە کحوولییەکان دەخواتەوە و بەرپرسە لە چاککردنەوەی کاتژمێرەکانی وێستگەی شەمەندەفەری (Gare Montparnasse). مامی فێری چۆنیەتیی ئاگاداربوونی کاتژمێرەکانی دەکات، دواتر مامی بزردەبێت. ھوگۆ لەنێوان دیوارەکانی وێسگەکە دەژیێت، کاتژمێرەکان چاکدەکاتەوە و بەردەوامیان پێدەدات، خۆراک دەدزێت و کار دەکات لەسەر ئەو پڕۆژەیەی کە گەورەترین ئاواتی باوکی بوو: چاککردنەوەی ئامێرێکی خۆبزوێنی شکاو - ئامێرەکە پیاوێکی میکانیکییە کە ئەرکەکەی نووسینە بە پێنووسێک، ھوگۆ پارچە میکانیکییەکان لە وێستگەکە دەدزێت بۆ چاککردنەوەی ئامێرەکە. بەڵام لەلایەن پیاوێکی خاوەن دووکانی یارییەوە لە وێستگەکە دەگیرێت و پیاوەکە دەفتەرەکەی لێ وەردەگرێت کە زانیاری تێدایە لەبارەی ئامێرە خۆبزوێنەکەیەوە. ئامێرەکە بەشێکی بزربووە، کە کلیلێکە سەرەکەی لە شێوەی دڵە. ھوگۆ دەگاتە ئەو باوەڕەی کە ئامێرەکە پەیامێکی پێیە لەلایەن باوکییەوە، ئەو بەردەوام دەبێت لە ھەوڵەکەی بۆ چاککردنەوەی ئامێرەکە. دواتر ھوگۆ لەلایەن کچێکەوە یارمەتی دەدرێ بەناوی ئیزەبێل، کچەکە ھاوتەمەنیەتی و نەوەی خاوەنی دووکانی یارییەکەیە. ئەو ئیزەبێڵ ئاشنا دەکات بە فیلمەکان، کە پێشتر باپیری ھەرگیز ڕێی نەداوە بە بینیان. دواتر ھوگۆ کلیلەکە دەبینێتەوە کە لەلای ئیزەبێلە، و کاتێک ئەوان کلیلەکە بەکاردێنن بۆ چالاککردنی خۆبزوێنەکە، ئامێرەکە وێنەی دیمەنی فیلمێک دەکێشێت، کە ھوگۆ دیمەنەکەی بیردەکەوێتە کە پێشتر باوکی بۆی باسکردبوو. ئەوان فیلمەکە دەدۆزنەوە کە لەلایەن ژۆرژو مێیلیێس دروستکراوە، باپیری ئیزەبێل، کە پێشتر یەکێک بووە لە سینەماکارە ناودارەکان (بەڵام ئێستا کارەکەی فەرامۆشکردووە و وازی لێ ھێناوە). ئامێرە خۆبزوێنەکە یەکێک بووە لە شتە خۆشەویستەکانی، لەو ڕۆژانەی کە کاری جادووگەری بووە. لە کۆتاییدا، منداڵەکان ڕابردووی ژۆرژو زیندوودەکەنەوە و لەگەڵی گرێی دەدەنەوە، لەگەڵ چەرخێکی نوێی سینەما ھەڵدەستێت بە نیشاندانەوەی کارەکانی و پێشوازیێکی گەرمی لێدەکرێت.
کاست
ھەر یەک لە مایکڵ پیت، ماڕتن سکۆڕسێزی، جۆنی دێپ، و برایەن سێلزنیک لە ڕۆڵی کامیۆدا دەردەکەون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە فیلمسازی پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆی شێپەرتۆن وێنەیگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە درامییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکانی لۆنگکرۆس وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین تێکەڵکردنی دەنگ بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەری ھونەرییان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنانی ھونەری بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە سینەماکارەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین سینەماکاری بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین دەرھێنەر بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری پاریس وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ھەتیوەکان
لیستی کوردستانی
لیستی کوردستانی لەکاتی یەکگرتنی ھەردوو پارتی فەرمانڕەوای ھەرێمی کوردستان، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و بەشداری لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٩ کە لەم ھەڵبژاردنە لە کۆی ١١١ کورسیدا ٥٩ کورسییان وەرگرت و ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران (پەرلەمان)ی عێراق کردووە لەم ھەڵبژاردنەش ٣٢٥ کورسی ٤٣ دەنگی بەدەستھێناوە.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:باشووری کوردستان پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
شێخ سەعید
شێخ سەعیدی پیران (١٨٦٥ – ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٢٥ لە ئامەد) شۆڕشگێڕێکی کورد بوو کە لە ١٩٢٥دا بە یارمەتیی ژمارەیەکی زۆری پێشمەرگە دژ بە حکوومەتی کۆماری تورکیا شۆڕشی کرد و بۆ ماوەیەکی زۆر گەمارۆی شاری ئامەدیان دا بەڵام ھێزەکەیان تێکشکا و پاشان شێخ سەعید لە سێدارە درا. 250px|وێنۆک|وێنەیەکی شێخ سەعیدی پیران
ژیان
شیخ سەعید ساڵی ١٨٦٥ لە ناوچەی پاڵوو لەدایکبووە. یەکێکە لە شێخە بەرزەکانی نەقشبەندی. لە پاش مردنی باپیرەی شیخ عەلی، باوکی ناوچەی پاڵووی بەجێ ھێشتووە و ڕووی کردووەتە شاری خنیس. شێخ سەعید خوێندنی ئایینی لەو شارە تەواو کردوە، پایە و ڕیزی کۆمەڵایەتی شێخ و زیرەکی و لێھاتوویی و دەوڵەمەندی بووەتە ھۆی سەرەکی بۆ ئەوەی کۆمەڵەی سەرخۆبوون پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و پتەو بە شێخ سەعیدەوە بکات لە کۆتایی ھاوینی ١٩٢٣ یوسف زیبا کە سەرۆکێکی بزووتنەوەی کورد و نائیبی کۆنی شاری بەتلیس بووە لە پەرڵەمانی تورکیادا، چووەتە خنیس بۆ خزمەتی شێخ سەعید و ڕێکەوتوون لەسەر ئەوەی بڕیاری ھەڵگیرسانی شۆرشێکی نوێ بدەن. لە زستانی ١٩٢٣ تا ١٩٢٤ سەرۆک ھۆزەکان و ئەندامە چالاکەکانی کۆمەڵەی سەرخۆبوون کۆبوونەوەی فراوانیان لە ناوچەی پاڵوو بەست کە تێیدا باس لە فراوانکردن و خۆسازدان بوو بۆ چالاکی کردن لە پێناو بزووتنەوەی نھێنی و خۆ ئامادە کردن بۆ ڕاپەڕینی نۆی بۆ سەربەخۆیی کوردستان.
ئەم کارو بڕیارەش تا ڕادەیەکی بەر فراوان بە یارمەتی شێخ مەحموودی حەفید و سمکۆی شکاک بوو، ھەروەھا بڕیار درا نووسراوەیەک دەربارەی پاڵپشتی نەتەوەی کورد بۆ کۆمەڵەی نەتەوەکان (عیبە الامم) بنێرن خالید جەبری و یوسف زیبا چالاکترین ئەندامانی کۆمەڵەی سەرخۆبون بوون کە ھەموو بڕیارە گرینگەکانی کۆمەڵەیان دەگەیاندە دوورترین ناوچەکانی کوردستان و ئامادەیییەکی ھەمیشەییان لە نێوان سەرۆک ھوزەکاندا پەیدا کردبوو، ھەروەھا پەیوەندییان لەگەڵ پارتی جمھووری پێشکەوتووی تورکیا پەیدا کردبوو کە لە تشرینی دووەمی ١٩٢٥ دامەزرابوو، بەڵام بەھۆی خیانەتکاری سەرۆکەکانی ھۆزی خورمیک کە دەنگوباس و خوئامادەکردنی گەیاندە یاساوڵانی ڕژیمی تورکیا، بە بڕیاری مستەفا کەمال ئەتاتورک، یوسف زیبا و خالید جەبری بەگ گیران و ڕەوانەی زیندانی بەتلیس کران، لە پاش گرتنی ئەم دوو سەرکردەیە کۆمەڵە وەک پێویستییەکی گرنگ بەپەلە بڕیاری دا کە شیخ سەعیدی پیران ھەڵبژێردرێت و بکرێت بە سەرۆکی کۆمەڵەی سەرخۆبوون.
شۆڕشی شێخ سەعید
شێخ سەعید لە پاش ھەڵبژاردنی بە سەرۆکی کۆمەڵە بڕیاری ھەڵگیرسانی بزووتنەوەی چەکدارانەی دا، بەڵام زیاتر دەیویست بڕیارەکە مۆرکی کوردستانی گەورەی پێوە دیاربێت لەبەر ئەوە عەلیڕەزای کوڕی ناردە شارەکانی ئامەد و حەڵەب بۆ زانینی بیروبۆچوونی سەرۆکەکانی کوردی سووریا و عیراق و ئیران بۆ زیاتر ڕێک کەوتن لەسەر کاتی گشتی ڕاپەڕینەکە.
ئەم ڕوودا و ھۆکارانە بوونە ھۆی سست بوونی ھەندێ کاری شۆرشەکە ڕێگەیان لەدوا خستنی شۆرشەکە گرت بۆیە شێخ سەعید بە ناچاری پێش وەخت بڕیاری دەستپێکردنی ڕاپەڕینەکەی دا، بەپێی ئامارێکی ئەو کاتە، ژمارەی پێشمەرگە کوردەکان تەنیا لە چوار ولایەدا نزیکەی شەش سەد ھەزار کەس بوون بەرامبەر ژمارەی ھێزی تورکەکان کە لە سەد ھەزار کەمتر بوون. لەم ناوچانەدا نەتەوەی چەرکەس و عەرەب و ئەرمەنیشی تێدابوو، ئەم کەمینە نەتەوانەش زۆر چەوساوە و زوڵم لێکراوی ژێر دەسەڵاتی تورک بوون بۆیە زۆربەیان لە شۆڕشەکەدا بەشدار بوون و شێخ سەعید سەروکایەتی سوارە پێشمەرگەکانی حاجی حەسەن و عەمەری خارۆ ھۆزی مەستان و بۆتانی باشووری چیای کوچەرانی دەکرد. ھێزی ساڵح بەگی خانی ھێزەکانی شێخ شەمسەدینیش ھاتنە ناوچەی مادن و شێخ ئەیوبیش لەگەڵ ھەزاران سوارەی پێشمەرگە چوونە ناو ڕیزەکانی شێخ عەبدول ڕەحیمی برای شێخ سەعید.
بەرەو ڕزگارکردنی شاری ئامەد ڕۆیشتن، شیخ سەعید لەسەرەتاوە ھەستی کرد کە ھێزەکانی لە توانایان نییە ئامەد ڕزگار بکەن بۆیە بیری لە ڕیگای تر کردەوە. بۆ ئەمەش کەوتبووە گفتوگۆ کردن لەگەڵ حکوومەتی تورک تا بواریکی لەبار بۆ ڕاپەڕینی کوردەکانی ناو شارەکە بڕەخسێنێ. ھەر چەندە بوار و ڕێگا نەبوو بۆ گەیاندنی ھیچ جۆرە چەکێک بۆ خەڵکانی ناو شارەکە، گەمارۆدانی شارەکەش زۆری کێشا، سوپای دوژمنیش لەناو شارەکەدا ڕازی نەبوون کە دەستبەرداری بەرەنگاری و خۆڕاگرتن ببن، لە سەرەتای مانگی ئازارەوە پێشمەرگە ھێرشی دەست پێکرد بەڵام خۆڕاگری سوپای تورک زۆری خایاند، لە دەرگای ماردینی شارەوە کەرتێکی پێشمەرگە و خەڵکی شار یەکتریان گرتەوەو کەوتنە پەلامار بۆسەر سوپای دوژمن، تورکەکان سەنگەری پتەویان لێدابوو، لە ھەمان کاتدا خاوەنی سەدان چەکی نوێ بوون و توانای سەرکەوتنیان زیاتر بوو، لە پاش شەرێکی قورس و کوژرانی ژمارەیەکی زۆر لە ھەردوولا، کەرتی ھێرش بەری پێشمەرگە و خەلک ملیان دایە بەر پاشە کشەکردن و گەڕانەوە دواوە لە پاش دوو سێ ھێرش پێشمەرگەکان کە تێدا سەرنەکەوتن، بە تەواوی بڕیاری وازھێنان لە گەماروی شارەکە درا.
ڕیزەکانی شورش ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەرەو شپرزەیی و پەرش و بڵاوی دەچوو، بە تایبەتی کاتێک سوپای دوژمن لە باکوور و باشوورەوە بە ھێزی زۆر ھێرشیان ھێنا و گەماروکەیان پێچەوانە کردەوە. لە کۆتایی مانگی نیسان بەھۆی خیانەتی سەرۆکی ھۆزی جبرانان و قاسم بەگی جبرانەوە، شێخ سەعید، شێخ عەبدوڵا، عەلی غالب، ڕەشید ئاغا و ٢٦ شۆرشگێڕی تر لەسەر پردی چەمی مۆراچ لە ناوچەی گەنج بەدیلی گیران. لەدوای دادگایکردنی شێخ سەعید و ھاورێکانی لە کۆتایی مانگی ئایارەوە کە دەستی پێکرد و ماوەی یەک مانگی خایاند، جگە لە شێخ سەعید، ٤٧ تێکۆشەری کورد بڕیاری لەسێدارەدانی دەرکرا و لە دیاربەکر لە سێدارە دران.
ئەمانەش ببینە
پۆل:کوردایەتی پۆل:مردووانی ١٩٢٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥ پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
ئەلفەزیڵە
ئەلفەزیڵە (بە عەرەبی: اَلْفَضِیلَة) کتێبێکی شێعری بە عەرەبی نووسراوەی مەولەوییە. ئەم پەرتووکی ٢٠٣١ شیعری بە عەرەبی تێدایە و لە ساڵی ١٢٨٥ی کۆچی مانگی دای ناوە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس شرۆڤەی لە سەر ئەم پەرتووکە لە دوو بەرگدا نووسیوە. ئەلفەزیڵە ئاوەھا دەست پێ دەکات:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسراوەکانی مەولەوی پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان
جۆن کارتەر (فیلم)
جۆن کارتەر (بە ئینگلیزی: John Carter) فیلمێکی فانتازی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠١٢ بەرهەم هێنراوە. ئەم فیلمە باس لە پیاوێکی سەرکێش دەکات لەناو سجندا ڕادەکات و دەچێتە ئەشکەوتێکەوە پاشان بونەوەرێکی فەزای بۆیدێت و جۆن دەیکوژێت و مەدالیایەکی پێیە و بونەوەرەکە پێش ئەوەی بمرێت ناوێک دەڵێت و جۆنیش ناوەکە دەڵێیتەوە کە چاو هەڵدێنیت لە مەریخە، لەوێ مەدالیایەکەی لێ ون دەبێت و هەوڵدەدات بۆ دۆزینەوەی بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ زەوی.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمە فانتازییەکان پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی پۆل:فیلمەکان دەربارەی شێوەگۆڕین پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە زانستییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانە خەیاڵییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکانی لۆنگکرۆس وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە شاری سوری وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن مایکل جیاکینۆوە تۆمارکراون پۆل:مەریخ لە فیلم
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی ژاپۆن
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی ژاپۆن (بە ئینگلیزی: Japan men's national volleyball team) نوێنەرایەتی ژاپۆن دەکات لە پالاوانێتییە نێودەوڵەتی و یارییە دۆستانەکان. لە پلەی ١١ی ڕیزبەندی باشترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالەی جیھانە (بەپێی پۆڵینی ٧ی ئابی ٢٠٢١) براوەی نۆجاری نازناوی پالاوانێتی تۆپی بالەی ئاسیایە، لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ی تۆکیۆ بۆیەکەم جار مەدالیای بڕۆنزی بەدەست ھێنا، لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢موشین یەکەم مەدالیای بڕۆنزی بەدەست ھێنا. دوای ئەمە کەمتر سەرکەوتووبوو لە ئۆڵمپیاد، سیجار لەسەر یەک نەیتوانی سەرکەوتووبێت لە قۆناغی پاڵاواتن بۆ ئۆڵمپیاد ھەروەھا بەھەمان شێوە لە پالاوتنەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢، ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ نەیتوانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت ، لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ ی تۆکیۆ لە پلەی ٧ جێگیر بوو. ھەشت جاریش لە خولی بالەی یارییەکانی ئەسیا مەدالیای زێری بردووەتەوە. نۆجاریش پلەی یەکەمی لە پالاوانێتی بالەی ئاسیا بەدەستھێنا. لە پاڵاوانێتی بالەی جیھانی لە ساڵەکانی ١٩٦٩، ١٩٧٢ پلەی دووەمی بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:تیمە نەتەوەییەکانی تۆپی بالەی پیاوان
بواری کارەبایی
250px|left لە فیزیکدا، بواری کارەبایی تایبەتمەندییەکە وا چۆنیەتیی دەور و پشتی بارگە وردیلە ئەلەکتریکییەکان نیشان دەدات یان ئەوەی لە کاتی ھەبوونی کادێکی بەپێ کات-گۆڕی مەگنەتیسی ، درووست دەبێت. بواری ئەلەکتریکی ھێزێک دەخاتە سەر ئەو کەرستانەی ئەلەکتریکی بارگەکراون. مایکڵ فارادەی بۆ یەکەم جار، چەمکی بواری ئەلەلکتریکی ناساند.
کادێکی ئەلەکتریکی کە بە پێی کات دەگۆڕێت، کاریگەریی ھەیە لەسەر کادی مەگنەتیسیی ئەو شوێنە. ھەر بۆیە کادی ئەلەکتریکی و مەگنەتیسی دوو چەمکی جیاواز لەیەک نین. کادی ئەلەکترۆمەگنەتیسی کە بە ھاوکێشەکانی مەکسوێڵ نیشان دەدرێت باسی ھەردوو کاد لە کاتێکدا دەکات.
پەراوێزەکان
پۆل:کارۆموگناتیسی پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
ئەی ئار ڕەحمان
ئەی ئار ڕەحمان لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧ لەمادرەس لە تامیل نادو لە ھیندستان، ئاوازدانەر و گۆرانیبێژ و بەرھەمھێنەری میوزیک و ھۆنراوەنووسی گۆرانی ھیندییە. ئەی ئار ڕەحمان بەیەکێ لەباشترین میوزیکوانەکانی ھیندستان دادەنرێت و ھەڵگری دوو خەڵاتی ئۆسکار لەبواری میوزیک وە گۆڵدن گڵۆبێکیش. لەناوخۆی ھیدنیش ١٥جار خەڵاتی فیلم فەیری بەدەستھێناوە. زۆرجار بە مۆزارتی مادرەس ناوی دەبەن. جگە لەفیلمە ھیندییەکان ئەی ئار ڕەحمان بۆچەندین سینەمای وڵاتانی دیکەش کاری کردووە لەوانە بۆ فیلمێکی ٢٠١٥ی ئێرانی «محەممەد، پێغەمبەری خودا»، وە ھەر ساڵی ٢٠١٥ کار لەفیلمێکی ھۆلیوود دەکات لەسەر ژیانی یاریزانی بەڕازیلی پێلێ پێشتریش لەساڵانی ڕابردوو لەچەندین فیلمی ئینگلیزی ڕۆڵی ھەبووە لەوانە (The Hundred-Foot Journey), (Million Dollar Arm), (People like Us), (Couples Retreat) وە چەندان فیلمی دیکەی ئینگلیزی ھاوکات ناوبراو کاری کردووە لەچەندین فیلمی ھیندی سەرکەوتوو لەدیارترین ئەو فیلمانەش لاگان، ڕۆکستار، سوادیس، ڕەنگ دی باستانی، جۆدا ئەکبەر، ھای وەی(ڕێگای خێرا، تەماشا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:زیندووان پۆل:ئاوازدانەرانی ھیندی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:موسڵمانانی ھیندی پۆل:خەڵاتی فیلم فەیر براوەی باشوور پۆل:ئاوازدانەرانی هیندی لە تۆمارکردنی فیلمدا پۆل:گۆرانیبێژانی نێری پەخشکردنەوە لە هیندستان پۆل:باشترین تۆماری مۆسیقای ڕەسەنی براوەی خەڵاتی ئۆسکار پۆل:باشترین گۆرانی ڕەسەنی گۆرانیبێژانی خاوەن خەڵاتی ئۆسکار پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:ئاوازدانەرانی ھیندی لە تۆمارکردنی فیلمدا پۆل:گۆرانیبێژانی نێری پەخشکردنەوە لە ھیندستان
مەیموون
سەرچاوەکان
مەیموونەکان
١٩٠٤
ساڵی 1904 زایینی (ڕێکەوتی 10 بەفرانباری 1282 کۆچیی هەتاوی تا 10 بەفرانباری 1283 کۆچیی هەتاوی) چوارەمین ساڵی سەدەی 20ە.
سەرچاوەکان
پۆل:١٩٠٤
1901 – 1950
باشماخ، سەقز
باشماخ (Başmax، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٦٥ کەس لە ١٦٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کونەڕەش
ئەو کۆمەڵە ئەستێرە کوژاوانەیە کە بە ئامڕازە تێڕوانینەکانی وەک تلیسکۆب نابینرێت، بەھۆی ئەو کاریگەرییەی دەیخاتە سەر چواردەورەکەی و ئەو گۆڕانکارییانەی لە دەوریدا ڕوو دەدات، ئینجا دەتوانین لە بوونی کونە ڕەشەکان ئاگادار بین، ئەگەر بارستایی یەکێک لە ئەستێرەی دامرکاو لە سێ ئەوەندەی بارستایی ڕۆژ زیاتر بێت و کرداری گرژبوونەوە و داپەستان تیای دا بەردەوام بوو تا بە تەواوی دابمرکێ تێیدا ئەوا ھێزی کێشکردن بەسەر ھەموو ھێزەکانی تر زاڵ دەبێت و ئەستێرەکە دەچێتەوە یەک و چڕییەکەی زۆر زیاد دەکات، ئەوکاتە دەگۆڕێت بۆ ئەستێرەیەکی زۆر تاریک پێی دەوترێت کونی ڕەش
کونی ڕەش لاشەیەکە کە ھێزی کێشکردنێکی زۆر بەرزی ھەیە بەڕادەیەک کە ڕێگری دەکات لە دەرچوون و دەربازبوونی ڕووناکی، بڕوا وایە کە کونی ڕەش دوا قۆناغی تەمەنی ئەستێرەکانە، کونی ڕەش بریتییە لە ناوچەیەک کە ھێزی کێشکردن ئەوەندە بەھێزە بەڕادەیەک کە ھیچ زانیارییەکی تەنەکان یاخود ھیچ ئاماژەیەک نەتوانێت لێی دەرباز ببێت
کونەڕەش چەقەکەی (ناوەندەکەی) بەوە جیا دەکرێتەوە کە ھێزێکی ڕاکێشەری(ڕاکێشانی) زۆر گەورەی ھەیە لە ناکۆتا نزیک دەبێتەوە بە شێوەیەک کە توانای ھەڵلوشینی ھەموو ئەو شتانەی ھەیە کە لێی نزیک دەبنەوە لەوانە مرۆڤ، کەشتی ئاسمانی، گەرمی، ھەتا ئەستێرەیەک یان ھەسارەیەکیش و تەنانەت ڕووناکی سەرەڕای ئەو خێرایییە زۆرەی کە ھەیەتی ناتوانێت ڕزگاری بێت لەو ھێزە ڕاکێشەرەی کە دەبێتە ھۆی کەوتنە ناوەوەی بۆ ناو ئەو کونە و ھەڵلووشینی. ھەرگیز ڕووناکی ناتوانێت لەو کونە بێتە دەرەوە لەبەر ئەوە تاریکە و ناتوانرێت ببینرێت. کونە ڕەشەکان پارچە پارچە نابن و بچووکیش نابنەوە، بەڵکو بەھۆی ھەڵلوشینی شتەکانی دەوروپشتییانەوە بەردەوام لە گەورەبووندان بۆیە ھێزی کێشکردنیان زۆر دەبێت تاوای لێدێت دوور نییە ئەو گەلە ئەستێرەیەش قووت بدات کە خۆی بەشێکە لێی، و وردە وردە بکەوێتە پەل ھاویشتن بۆ گەلە ئەستێرەکانی دیکەش.
زانست چەند لێکدانەوەیەکی سەبارەت بەم نھێنییە ئەنجامداوە و چەندەھا ڕا و بۆچوون ھەیە لەبارەی دروستبوونی ئەو چاڵانەوە، یەکێک لەو ڕایانە دەڵێت ھەموو شتێک لە گەردووندا ژیانی بە سێ قۆناغدا تێپەڕدەبێت، ئەم یاسا گەردوونییە ئەستێرەکانیش دەگرێتەوە کە بریتییە لە قۆناغی لەدایکبوون و گەورەبوون و گەشەکردن و لە دوایشدا قۆناغی لاوازی و پیربوون و لە ناوچوونە واتە مردن، زاناکان پێیان وایە ئەم چاڵە ڕەشانە لە دوایین قۆناغی دوا ھەمینی ژیانی خۆیاندان و دەڵێن ھەرکاتێک قەبارەی تەنێک زیاد دەبێت بەو پێیەش ھێزی ڕاکێشانی ئەو تەنە زیاد دەکات، بەپێی ئەم تیۆرییەش چاڵە ڕەشەکان لە قۆناغی گەورەبونێکی ئێجگار زۆردان بۆیە ھێزی ڕاکێشانیان بە شێوەیەکی سەرسووڕھێنەر زیادی کردووە و ھەموو شتێک بەرەو لای خۆیان کێش دەکەن تەنانەت تیشکیش ناتوانێت لە کایەی ڕاکێشانی ئەو چاڵانە ڕزگاری ببێت.
ھەندێک زانا پێیان وایە چاڵە ڕەشەکان پاشماوەی ئەو ئەستێرە گەورانەن کە تەقیونەتەوەو لە ئاکامی ئەو تەقینەوەیەش گەرمایییەکی زۆر بەجێ ماوە لە بۆشایی گەردووندا و لە پاش ئەم تەقینەوەیەش جارێکی تر کۆبووەتەوە و ئەستێرەیەکی نیوترۆنییان دروست کردووە کە تیرەکەی ١٠ کیلۆمەتر دەبێت. چاڵە ڕەشەکان لە گەردیلەی نیۆترۆنی دروستبوون و چڕییەکی ئێجگار زۆریان ھەیە، چڕییەکەیان ھێندە زۆرە ئەگەر بە ئەندازەی کەوچکی چایەک لەو ماددەیە و بە تەرازویەک بیکێشین دەبینین کێشەکەی نزیکەی یەک ملیارد تەن قورسە. چاڵە ڕەشەکان لە گەردوونودا بە خێرایییەکی زۆر لە ھاتوچۆیەکی بەردەوام دان و لە کاتی ئەو ھاتوچۆکردنەشدا ھەر شتیک لێییان نزیکببێتەوە بە خێرایی ھەڵی دەلووشن تەنانەت تیشکیش، لە بەر ئەم ھۆیە ناتوانرێن بەئاسانی ببینرێن مەگەر لە کاتیکدا نەبێت کە ڕوبەڕی ئەستێرەک دەوەستێن.
ھەندێک زانای دیکە وایان پێناسە دەکەن کە وەک پاکژکەرەوەیەکی گەردوونی وەھان بۆ گواستنەوەی ئەو ئەستێرانەی کە ژیانیان تێدانەماوە بۆ جیھانیکی دیکە، یەکێک لەو سیفەتە سەیرانەی کە ئەم چاڵانە ھەیانە ئەوەیە لە پاش لووشدانی ھەر تەنێک ئەو تەنە بە شێوەیەک لە گەردووندا ون دەبێت کە دەڵێی ھەرگیز بوونی لەم جیھانەدا نەبووە.
مێژووی کونە ڕەشەکان
لە سەدەی ھەژدەھەم دا بۆ یەکەم جار زاناکان درکیان بە ھەبوونی کونە ڕەشەکان کرد، لەو کاتەدا بە ئەستێرە نەبینراوەکان دەناسرا، ھەتا ئەم دواییانەش دەوترا کە یەکەم کەس پێشبینی کونە ڕەشەکانی کردبێت زانای بیرکاریزان و گەردوونناسی فەڕەنسی ناودار "پیری لاپلاس" بوو لە ساڵی ١٧٩٥، بەڵام ئێستا ڕوون بوەتەوە کە ئەو پێشبینییەکەی وەرگرتووە لە زەویناسی ئینگلیزی "جۆن میخایل" کە لە کڵێسای "سۆرنھێڵ" بوو لە "یورکشایر"، میخایل دادەنرێت بە باوکی بواری سیزمۆلۆجی (زانستی بوومەلەرزەزانی)، یەکەم کەس بوو ڕوونیکردەوە کەوا بوومەلەرزەی ساڵی ١٧٥٥ لە "لیسبۆن"ی پایتەختی "پورتوگال" دروست بووە لە ئەنجامی کۆبوونەوەی پەستانی گازی لە ئاوی کوڵاو بەھۆی گەرمی گڕکانەکەوە، ھەروەھا ئاماژەشی بەوە کردووە کە لەوانەیە بوومەلەرزە ڕووبدات لەژێر زەریاکاندا و لیسبۆن نموونەیەکە بۆ ئەوە، بیرۆکەکانی سەبارەت بە دروستبوونی کونی ڕەش لە گەردووندا پێشکەش کرد بە کۆمەڵگەی شاھانە لە لەندەن لە ساڵی ١٧٨٣، میخایل و لاپلاس مشتومڕێکی ھاوشێوەیان دەکرد لەسەر بیرۆکەی "خێرایی دەربازبوون"، تەنێک بە ھەر خێرایییەک دەست بە ڕۆیشتن بکات ئەوا ھێزی کێشکردن خاوی دەکاتەوە، ھێزی کێشکردن لاواز دەبێت ھەتاکو دوورییەکە زیاتر بێت، ھەر ئەمەشە وادەکات کەشتییە ئاسمانییەکان پێویستیان بە خێرایییەکی زۆر نەبێت دوای گەیشتنیان بە بەرزی پێویست کە دەربازیان بکات لە ھێزی کێشکردنی زەوی
خێرایی دەربازبوون لەسەر ڕووی زەوی دەکاتە (١١ کیلۆمەتر بۆ چرکە)، لەسەر مانگ دەگاتە (٢ کیلۆمەتر لە چرکە)، ئەمەشە وای کردووە کە کەشتی ئاسمانی ئەپۆلۆ کاتێک لەسەر مانگ بوو پێویستی بە بزوێنەرێکی گەورە نەبوو بۆ ئەوەی مانگ بەجێ بھێڵێت و بگەڕێتەوە سەر زەوی، خێرایی دەربازبوون لەسەر خۆر دەگاتە (٦٢٠ کیلۆمەتر بۆ چرکە)، ئەم ژمارەیە کە میخایل کاری لەسەرکرد پشتی بە قەبارە و چڕی خۆر دەبەست، ھەروەھا شتێکی تریشی دەزانی کە ئەویش بریتی بوو لە خێڕایی ڕووناکی، کە سەدەیەک پێشتر دۆزرابۆوە، و ئەو خێڕایی ڕووناکییە (٥٠٠) ئەوەندە گەورەتربوو لە خێرایی دەربازبوونی خۆر بوو
بۆیە میخایل ژماردی کەوا ئەگەر ئەستێرەیەک ٥٠٠ ئەوەندەی خۆر گەورەتر بێت، بەڵام ھەمان چڕی ھەبێت، ئەوا خێرایی دەربازبوونی یەکسان دەبێت بە خێرایی ڕووناکی، میخایل شوێن بیروباوەڕی ئیسحاق نیوتن کەوتبوو لەوەی پێی وابوو ڕووناکی پێکھاتووە لە تەنۆلکەکان، ئەمەش دوابەدوایدا ئەوە ھات کە ڕووناکی دەبێت کاریگەر بێت بە ھێزی کێشکردن وەک ھەر تەنێکی تر، بەڵام ئەستێرەیەک کە ھەمان چڕی خۆری ھەبێت و (٥٠٠) ئەوەندەی خۆر گەورەتر بێت، ئەوا خێرایییەکی دەربازبوونی ھەیە کە خێرایی ڕووناکی تێدەپەڕێنێت ، بۆیە تەنۆلکەکانی ڕووناکی خێرایی پێویستیان نابێت بۆ دەربازبوون لە ھێزی کێشکردن، ئەستێرەیەکی وا دەبێت ڕەش دەربکەوێت لە جیھانی دەرەوەدا، و لە ڕاستیدا وەک نەبینراوێک دەربکەوێت
میخایل بەشی «ڕەش»ی ڕوونکردەوە، پاشان لە سەدەی بیستەم تێگەیشتن بۆ «کون» کرا کە بەمانای چی دێت؟ ، لەڕاستیدا باسکردنی کوونی ڕەش لەڕووی خێرایی دەربازبوونەوە وەک باسکردنی «تەقینەوە گەورەکە»یە کە بڵێین تەقینەوەیەکی زۆر گەورەبوو لە مادە و وزە؛ و بەو شێوەیە بەجێی بھێڵین، کونە ڕەشەکان زۆر زیاترن لەوەی تەنھا پێناسە بکرێن بە ناوچەیەکی چڕی بەرزی ئەستێرەیەکی مردوو کە ھێزی کێشکردن تێیدا زۆر بەھێزە کە نەھێڵێت ڕووناکی دەربازی ببێت
ئەستێرە نەبینراوەکەی میخایل لە ھەندێک ڕووەوە جیاوازترە لەوەی ئەو ڕوونی کردبۆوە، بۆنمونە، میخایل کونە ڕەشەکانی وەک تەنێکی ڕەق دەبینی کە قەبارەیەکی دیاریکراویان ھەیە، لەکاتێکدا کونە ڕەشەکان بە تێگەیشتنی سەردەم بریتین لە ناوچەیەک کە نزیکەی زۆربەی بۆشایییە، ئەمەش بە پشت بەستن بە تیۆری ڕێژەیی گشتی ئەنشتاین، کە پێشنیاردەکات کەوا کونە ڕەشەکان نەک تەنھا لە گەردوونەکەمان بوونیان ھەیە بەڵکو بەشێکیشن لە ھێزی کێشکردنەکەی ئەنشتاین، یەکێک لە شارەزایانی ڕێژەیی گشتی «کیپ ثرۆن» دەڵێت: {یاساکانی فیزیای سەردەم دەیسەلمێنن کە کونی ڕەش بوونی ھەیە}
ئەلبەرت ئایینشتاین لە ساڵی ١٩١٥ز تیۆری (بیردۆزی) ڕێژەی گشتی خۆی خستەڕوو. دوای ئەوە گەردوونزانی ئەڵمانی بەناوی کاڕڵ شوارتس شیلیت سوودی لە ھاوکێشەکانی ڕێژەی گشتی بینی و پیشانیدا کە گەردوون لەدەورووبەری ئەو تەنانەی کە بارستاییان جیاوازە تا چ ڕادەیەک دەچەمێتەوە. ئەو دۆزییەوە کە ھەر بڕێک لە ماددە ئەگەر بە ڕادەیەکی زۆر بەرز چڕببێتەوە و بپەستێورێت ئەوا ھێزی کێشکردنەکەی بە ڕادەیەک دەبێت کە گەردوون دەچەمێنێتەوە و ھەموو ڕووناکییەک ھەڵدەگەڕێنێتەوە سەرخۆی و کونی ڕەش دەردەکەوێت، شوارتس شیلیت تەنھا بە لێکدانەوەی ھاوکێشەی ماتماتیکی (بیرکاری) کونی ڕەشی دۆزییەوە و ساڵی ١٩٦٧ز جۆن ویلێر ئەو تەنانەی ناونا کونەڕەش.
دروستبوونی کونە ڕەشەکان
ئەو بەشەشی کە لەناو بۆشاییە بەتاڵەکەدا شوێنی گرتووە بریتیە لە ناوکێکی بچوک کە ئەلکترۆنی بچوک دەورەی داوە ، یاساکانی میکانیکی کوانتەم ڕونی دەکەنەوە کە ئەم ئەلکترۆنانە چۆن ڕەفتار دەکەن لەگەڵ گەردیلە و ڕونی دەکەنەوە کە بۆچی ئەلکترۆن لەو دووریە دەبێت لە ناوکەوە ، لە ناو ئەستیرەیەکی نیوترۆنی ، هێزی کێشکردن ئەوەندە بەهێزە کە گەردیلەکان بەیەکەوە نوساون و ئەلکترۆنەکان چونەتە پاڵ ناوکەکان ، یاساکانی میکانیکی کوانتەم دەڵێن کەوا دەبێت پەستانێکی دەرەکی هەبێت کە ڕێگر بێت لەوەی ئەستێرەیەکی نیوترۆنی نەتوانێت لەوە زیاتر شی ببێتەوە و پەرش و بڵاو ببێتەوە
خێرایی دەربازبوون لە ڕووی ئەستێرەیەکەوە پشت دەبستێت بە بارستە و قەبارەکەی ، بۆیە پێویست بەوە ناکات کە ئەستێرەیەک کە هەمان چڕی خۆری هەبێت بەڵام پێنجسەد ئەوەندەی خۆر گەورەتر بێت خێراییەکی دەربازبوونی هەبێت زیاتر لە خێرایی ڕووناکی ، بەڵکو هەمان ئەنجام دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت ئەگەر هاتوو خۆر چەند کیلۆمەترێک زیاتر بەناو خۆیدا بچێت ، بە هەبوونی هەمان باستایی (هەمان بڕی مادە تێیدا) ، بەمەش خۆر چڕتر دەبێتەوە ، چڕیەکی وەها زۆر زیاتر دەبێت لە چڕی ئەستێرەیەکی نیوترۆنی (کە خێراییەکی دەربازبوونی دەبێت بە نزیکەی نیوەی خێرایی ڕووناکی) ، و بەردەوام دەبێت لە شیبوونەوە هەتاکو کونێکی ڕەش دروست دەکات.
دەکرێت لە کام ماددە کونی ڕەش دروست بکرێت؟
دەتوانین لە ھەموو ماددەیەک کونی ڕەش دروست بکەین بە مەرجێک ھێزی کێشکردنەکەی یەکسان بێت بە خێرایی ڕووناکی بۆ نموونە دەتوانین زەوی بپەستێوین ھەتا نیوە تیرەکەی دەبێتە ٠٫٨٨ سانتیمەتر ئەوکاتە زەوی دەبێتە کونێکی ڕەش و گەردوون بەسەرخۆیدا دەچەمێنێتەوە ھەروەھا گونجاوە کونی ڕەش لە ئاو و ماددە شلەکانیش دروست بکەین.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:گەلەستێرەکان پۆل:کونە ڕەشەکان پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
فیل کەمبل، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
کوردانی خۆراسان
وێنۆک|کچێکی کوردی خۆراسان کوردەکانی خۆراسان بەشێک لە خەڵکی کوردن کە لە باکووری خوراساندا لە وڵاتی ئێران نیشتەجێن. بە شێوەزاری کورمانجی قسە دەکەن و لە ئێستەدا جەماوەریان دەگاتە یەک ملوێن و پێنسەد ھەزار کەس. ئەم کوردانە لە سەردەمی شا عەباسی سەفەویدا لە لای ورمێوە بۆ خوراسان کۆچ دراون.
کوردانی خوراسان و ھەرێمەکانی دەوروبەر:
خەڵکی کورد لە مێژوودا راستی ھەموو جۆرە ھێرشێک ھاتووە و لە ھەر جێگایەک کە ژیاوە دەست بە پاراستنی خۆی کردووە. کۆچبەرکردنی گەلی کورد لە زێیدی خۆیان یەک لەو بابەتە گرینگانە بووە کە دژمنانی گەل و خاکی کورد بەکاریان ھێناوە تا بتوانن شۆڕشی کورد تێک بدەن و بتوانن لە داگیرکەری بەردەوام ببنەوە و دووبەرەکردنی کورد بە دەستی داگیرکەران بووەتە ئامانجی داگیرکەران.
ژمارەیێکی بەرچاو لە کورد کە لە باکووری رۆژھەلاتی ئێران دەژین کە بەناوی کوردانی خوراسان دەناسرێت، بە گوێرەی ئاماری حکۆمەتی ئێران ژمارەیان  زیاتر لە ٢میلیۆن مەزەندە دەکرێت. شارەکانی شیرڤان، بوژنۆرد، قۆچان، ئێسفەرایێن، مانە، سملقان، فارووج، ئاشخانە، شۆقان، چناران، دەرەگەز و بەشێک گەورە لە شاری مەشھەد و سەبزەوار و نیشابوور کوردن. کوردانی تورکمانستان کە ژمارەیان دەگاتە ٥٠٠ ھەزار کەس لە شارەکانی فیرۆزە، عەشقاباد پایەتەختی تورکمانستان دەژین. لە سنووری ناوبەری پاکستان و ئەفغانستان و ئێرانیش نێزیک یەک میلیۆن کورد دەژین. بەشێک لە ئەشیرەتەکانی قارەمانی، زەنگەنە، کاوانی، سێویدی، پازۆکی، زەفەری، ئاماری، چەمیشگەزەک، تۆپی، حەیدەری، شادی، شامی، جەلالی، کەلھۆری و... لە بەشەی رۆژھەلاتی ناوەراست دەژین. رێژەیی کورد لە سەدا ٧٠یی شارەکان دەبێت. کورد لە خۆراسان لە رووبەری ٧٥٠٠٠ کم چارگۆشەدا دەژین.
کۆچبەری
ھۆکارەکانی دوورخستنەوەی کورد یان کۆچبەربوونیان بۆ خوراسان و ناوچەکانی دەوروبەری:
سەرچاوەکان
پۆل:خۆراسان پۆل:پارێزگای خۆراسانی باکوور پۆل:پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی پۆل:کورد پۆل:کورد لە تورکمانستان پۆل:کوردانی عەلەوی پۆل:کوردخانە پۆل:پەرتبوونی کورد
سێلەکە
سێلەکە (Sêleke، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٩ کەس لە ٢٠ بنەماڵەدا بووە. شیمانە دەکرێ ناوی گوندەکە لە ناوی خێڵی "سێلکی" وەرگیرابێ کە بە ناوچەی موکریان دا بڵاو بوونەتەوە. هێنری رولینسن لە باسی ئێڵەکانی نیشتەجێی هەرێمی موکریان باس لە دوو ئێڵی سەلکی و سێلکی دەکا.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
موحسین نامجوو
موحسین نامجوو (بە فارسی: محسن نامجو) مۆسیقار و گۆرانیبێژێکی ئێرانییە؛ ساڵی ١٩٧٦ لە شاری توربەتی جام لە باکووری رۆژهەڵاتی ئێران لەدایکبووە. نیویۆرک تایمز وەکوو باب دیلانی ئێران ناوی لێ بردووە. تایبەتمەندیی گۆرانییەکانی نامجوو تێکەڵکردنی شێوازە جۆراوجۆرەکانی مۆسیقای ئێرانی و ڕۆژاوایییە. شیاوی باسە کە نامجوو جگە لە گۆرانیی فارسی دوو گۆرانیی کوردیشی وتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:گۆرانیبێژانی فارسیزمان پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
کۆماری دۆمینیکان
کۆماری دۆمینیکان (بە ئیسپانیایی: República Dominicana) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمەریکا. پایتەختی ئەم وڵاتە سانتۆ دۆمینگوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتەکان پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆماری دۆمینیکان پۆل:ئەمریکای لاتینی پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٤ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیسپانی ئاخێو پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
تەپەدێی سەروو
تەپەدێی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تەپەدێی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی فەیزاوای سەرچەم و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەپەدێی خواروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نورەی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەرەوەیس.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عومەر ئەلبەشیر
لە ٢٠٠٤دا بە گرێبەستێک شەڕی ناوخۆی باشوور و باکووری سوودانی کۆتایی ھێنا. بە ھۆی دەوری سەرکیی لە ڕووداوی دارفوور کە تێیدا ٢٠٠ھەزار کەس بە تاونی غەیری عەرەببوون کوژران، لە لایەن دادگای جینایی نێنەتەوەیی تاوانبار ناسرا و ڕووداوەکە وەک جینۆساید ناسێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سوودان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
گورجستان
چەپ|وێنۆک|[[تبلیس پایتەختی وڵاتی گورجستان]] گورجستان یان جۆرجیا (بە گورجی: საქართველო) وڵاتێکە لە ناوچەی قەوقاز، لە ئاسیا. لە ڕۆژئاواوە بە دەریای ڕەش و لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتەوە بە ڕووسیا و لە باشووری ڕۆژئاواوە تورکیا و لە باشوورەوە ئەرمینیا و لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە بە ئازەربایجان سنووردارە. بە گشتی وڵاتانی جیھان ئەم وڵاتە بە جۆرجیا دەناسن بەڵام لە ئێران و وڵاتە تورک ڕەگەزەکان بە گورجستان ناوی دەھێنرێت. ھاوڵاتیانی گورجستان بە وڵاتەکەی خۆیان دەلێن ساکارتوێلۆ و خۆیشیان بە کارتوێلێبی ناوزەد دەکەن، بە زمانەکەشیان دەڵێن کارتوولی. ڕووبەری وڵاتەکە ٦٩،٧٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. ژمارەی دانیشتوانی جۆرجیا ٣.٩ ملیۆن کەسە. تبلیس پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکەیە.
دوای شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧، جۆرجیا وەک کۆمارێکی سەربەخۆ لە ژێر پاراستنی ئەڵمانیادا درووست بوو. دوای جەنگی جیهانی یەکەم، جۆرجیا لە ساڵی ١٩٢٢ لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت داگیرکرا و لکێندرا و بووە یەکێک لە کۆمارە پێکهێنەرەکانی سۆڤیەت. لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بزووتنەوەیەکی سەربەخۆیی سەریهەڵدا و بە خێرایی گەشەی کرد، ئەمەش لە نیسانی ١٩٩١ بووە هۆی جیابوونەوەی جۆرجیا لە یەکێتیی سۆڤیەت. دوابەدوای ئەوە، جۆرجیا لە دوای سۆڤیەت تووشی قەیرانی ئابووری، ناسەقامگیری سیاسی ، ململانێی نەتەوەیی و شەڕی جیابوونەوە بوو لە ئەبخازیا و ئۆسێتیای باشوور. دوای شۆڕشی گوڵ لە ساڵی ٢٠٠٣، جۆرجیا بە توندی سیاسەتێکی دەرەوەی لایەنگری ڕۆژئاوای پەیڕەو کرد؛ زنجیرەیەک چاکسازی دیموکراسی و ئابووری بە ئامانجی یەکگرتن لە یەکێتیی ئەورووپا و ناتۆدا هێنایە ئاراوە. هەر زوو ئاراستەی ڕۆژئاوایی وڵاتەکە بووە هۆی خراپبوونی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕووسیا، کە لە شەڕی ڕووسیا و جۆرجیا لە ساڵی ٢٠٠٨دا گەیشتە لوتکە و داگیرکردنی بەشێک لە جۆرجیا لەلایەن ڕووسیاوە چەسپاند.
گورجستان وڵاتێکی دیموکراسیی نوێنەرایەتییە کە وەک کۆمارییەکی پەرلەمانی یەکگرتوو بەڕێوەدەبرێت. وڵاتێکی گەشەسەندووە و ڕێژەی گەشەپێدانی مرۆیی زۆر بەرزە. چاکسازییە ئابوورییەکان لە دوای سەربەخۆییەوە بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئازادی ئابووری و هەروەها کەمبوونەوەی پێوەرەکانی گەندەڵی و هەژاری و بێکاری. یەکێک بوو لە یەکەم وڵاتەکانی جیهان کە حەشیشی بە یاسایی کرد ، بووە تاکە دەوڵەتی پێشووی سۆسیالیستی کە ئەو کارەی کردووە. وڵاتەکە ئەندامی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانە، وەک ئەنجوومەنی ئەوروپا ، OSCE Eurocontrol ،EBRD ،BSEC ،GUAM ،ADB، ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی، و کۆمەڵگەی وزەیە.
مێژوو
لە ساڵی ١٨١٢ دا بەپێی ڕێکەوتنی «گوڵستان» ڕۆژھەڵاتی گورجستان (کاخێتی و کارتلی) لە ئێران جیاکرایەوە و خرایە سەر ڕووسیای قەیسەری. لەو کاتەشەوە تا ساڵی ١٩١٧ واتە شۆڕشی تشرینی یەکەم وەک بەشێک لە ڕووسیا مایەوە. لە سەردەمی سۆڤیەت دا یەکێک بوو لە کۆمارەکانی ئەو یەکێتییە. جۆزیڤ ستالین سەرۆکی پێشووی سۆڤیەت بە ڕەچەڵەک گورجی بوو. پاش ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ئەم کۆمارەش وەکوو کۆمارەکانی دیکەی ئەو یەکێتییە لە ساڵی ١٩٩١دا سەربەخۆیی ڕاگەیاند. کۆماری گورجستان کۆمارێکی دیموکراتی وعەلمانییە.
لەم کۆمارەدا دوو ھەرێمی ئۆتۆنۆم بە ناوەکانی ئۆسیتیای باشوور و ئابخازیا ھەن کە دەکەونە سنوورەکانی باکوور و نزیک ڕووسیان. لە ساڵی ١٩٩١ەوە تا ئێستا پێگەی ئەم دوھەرێمە بوونەتە جێی ناکۆکی ڕووسیا و گورجستان. لە ساڵی ٢٠٠٨دا لە دوای جەنگی ڕووسیا و گورجستان، ئەو دوو ھەرێمە بە پشتیوانی ڕووسیا سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند بەڵام لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ھێشتا دانیان پێدا نەنراوە. ئێدوارد شواردنادزە وەزیری دەرەوەی پێشوی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١دا بووە یەکەم سەرکۆماری گورجستان. شواردنادزە پەیوەندیێکی پتەوی لەگەڵ ڕووسیا ھەبو، بەو ھۆیە و ھەروەھا لەبەر لاوازی وڵاتەکەی، ڕازی بوو کە دەست لە کاروباری ناوخۆیی ھەر دوو ھەرێمی ئۆسیتیای باشوور و ئابخازیا وەر نەدات و ڕێگە بدات ھێزەکانی ڕووسیا لەو ھەرێمانە جێگیر بکرێن. بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٣ بەھۆی شورشە پرتەقاڵییەکەی ساکاشیفیلییەوە کە ئەمریکا پشتگیری لێدەکرت، کۆتایی بە حکوومەتی سەر بە ڕووسیای شواردنادزە ھات و میخاییل ساکاشفیلی بوو بە سەرکۆمار. لەوەبەدواوە دیپلۆماسی و پەیوەندییەکانی دەرەوەی گورجستان گۆڕا و ئەو وڵاتە دورکەوتنەوە لە ڕووسیا و خۆنزیک کردنەوەی لە ڕۆژاواو ئەمریکا کردە بنەمایەکی سیاسەتی دەرەوەی خۆی. گورجستان بەنیازە ببێتە ئەندامی یەکێتی ئەورپا و ڕێکخراوی ناتۆ، ئەمەش ناکۆکییەکانی ئەو وڵاتە و ڕووسیای قوڵتر کردووەتەوە.
ھەرێمی ئۆتۆنۆمی ئوستیای باشوور بەپاڵپشتی ڕووسیا، سەربەخۆیی ڕاگەیاند و لە ھاوینی ٢٠٠٨دا ھاوکات لەگەڵ دەستپێکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیکی پەکیندا سوپای گورجستان بە مەبەستی گەڕاندنەوەی ئۆستیای باشوور ھێرشی کردە سەر ئەو ھەرێمە، بەڵام کاردانەوەی توندی سەربازیی ڕووسیای لێکەوتەوە و گورجستان ناچارکرا ھێزەکانی لەئۆستیا بکشێنێتەوە. بەناوبژیوانی فەرەنسا و بە ھەوڵە نێودەوڵەتییەکان، دوای چەنین ڕۆژ شەڕ، ھەردوو لا ڕازی بوون لەسەر ڕاگەیاندنی ئاگربەست. چاودێران پێیانوایە ساکاشڤیلی بە خوێندنەوە و لێکدانەوەیەکی ھەڵە سەبارەت بە پشتگیری ئامریکا بۆ وڵاتەکەی، دەستی بەشەڕ کرد.
جوگرافیا
alt=جوگرافیا|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی گورجستان لە باکوورەوە ڕووسیا ھاوسنوری ئەو وڵاتەیە و لە باشوورەوە ئەرمەنستان و لە ڕۆژھەڵاتەوە ئازەربایجان داروسێی ئەو وڵاتەن و لە ڕۆژاواشەوە دەچێتە سەر دەریای ڕەش. گورجستان لە باشووری ڕۆژاواوە، سنووری ھاوبەشی لەگەڵ تورکیادا ھەیە. دوو لەسەر سێی ڕووبەری خاکی ئەو وڵاتە لە ناوچە شاخاوی و کوێستانییەکان پێکھاتوەو ڕێژەی بارانبارینیشی زۆرە. لە ئاوی ڕووبارەکان بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا و ئاودێری کردنی کێڵگە و باخەکان سود وەردەگیرێ. لە ڕابردودا ئەم وڵاتە لە دوبەش پێک ھاتبو: بەشی ڕۆژھەڵات کە بە ئیبریا ناسرا بوو لەگەڵ بەشی ڕۆژاوا کە بە ئیگرێسیا ناوزەد کرابوو.
بەشی ئیبریا لە کۆندا بەشێک بووە لە ئێران، بەڵام ئیگرێسیا لە نێوان ئێران و بیزەنت دەستاودەست کراوە.
ئابووری
وێنۆک|گەشەپێدانی بەرهەمی ناوخۆیی سەرتاسەری لە ساڵی ١٩٧٣ەوە توێژەرە شوێنەوارناسەکان دەریدەخەن کە گورجستان لە کۆنەوە بەشدار بووە لە بازرگانیکردن لەگەڵ زۆرێک لە خاک و ئیمپراتۆریەتەکان، ئەمەش بەهۆی هەڵکەوتەی لەسەر دەریای ڕەش و دواتر لەسەر ڕێگای ئاوریشمی مێژوویی بووە. لە چیای قەوقاز زێڕ و زیو و مس و ئاسن دەرهێنراون. دروستکردنی شەرابی جۆرجی نەریتێکی زۆر کۆن و لقێکی سەرەکی ئابووری وڵاتەکەیە. وڵاتەکە سەرچاوەیەکی زۆری کارەبای ئاوی هەیە. بە درێژایی مێژووی مۆدێرن لە جۆرجیا ئەوا کشتوکاڵ و گەشتیاری هۆکاری سەرەکی بوون لە گەشەسەندنی ئابووری وڵاتەکە، هەموو ئەوانەش بەهۆی کەشوهەوا و تۆپۆگرافیای وڵاتەکەوەیە.
بۆ زۆربەی کاتەکانی سەدەی بیستەم، ئابووری جۆرجیا لە چوارچێوەی مۆدێلی سۆڤیەت بوو بۆ ئابووری فەرماندەیی. لە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ەوە، جۆرجیا دەستی بە چاکسازییەکی گەورەی پێکهاتەیی کرد کە بۆ گواستنەوە بۆ ئابوورییەکی بازاڕی ئازاد. ئەمەش وەک هەموو دەوڵەتەکانی دیکەی دوای سۆڤیەت، جۆرجیا ڕووبەڕووی داڕمانی ئابووری سەخت بوویەوە. شەڕی ناوخۆ و ململانێ سەربازییەکان لە باشووری ئۆسێتیا و ئەبخازیا قەیرانەکەی زیاتر کرد. بەرهەمی کشتوکاڵ و پیشەسازی کەم بووەوە. تا ساڵی ١٩٩٤ بەرهەمی ناوخۆیی بچووک بووەوە بۆ چارەکێک بە بەرهەمی ساڵی ١٩٨٩. ڕاست|وێنۆک|ئاماری ڕێژەیی هەناردەی جۆرجیا لە ساڵی ٢٠١٩ لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمەوە پێشهاتە ئەرێنییە دیارەکان لە ئابووری جۆرجیادا بە دەرکەوتن. لە ٢٠٠٧دا ڕێژەی گەشەی ڕاستەقینەی بەرهەمی ناوخۆیی جۆرجیا گەیشتە ١٢٪ ئەمەش وایکردووە جۆرجیا ببێتە یەکێک لە خێراترین ئابوورییەکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات. جۆرجیا زیاتر تێکەڵ بە تۆڕی بازرگانی جیهانی بووە: هاوردە و هەناردەی ساڵی ٢٠١٥ گەیشتە ٥٠% و ٢١%ی بەرهەمی ناوخۆیی پێکدەهێنا. هاوردەی سەرەکی جۆرجیا بریتین لە ئۆتۆمبێل، کانزا، سووتەمەنی بەردینی و کەلوپەلی کشتوکاڵی. هەناردەکردنی سەرەکی بریتییە لە کانزا، فێرۆ-ئالۆوی، ئۆتۆمبێل، شەراب، ئاوی کانزایی. بانکی نێودەوڵەتی ناوی جۆرجیای بە "چاکسازیکاری ئابووری ژمارە یەک لە جیهاندا" ناوبرد، چونکە لە ماوەی ساڵێکدا لە پلەی ١١٢ بۆ ١٨ باشتر بووە لە ڕووی ئاسانکاری بازرگانی، و تا ساڵی ٢٠٢٠ پێگەی خۆی زیاتر باشتر کردووە بۆ پلەی شەشەم لە جیهاندا. تا ٢٠٢١ لە پلەی ١٢ی جیهاندایە بۆ ئازادی ئابووری. لە ٢٠١٩دا، جۆرجیا لە پلەی ٦١ی پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی (HDI)دا بوو. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠١٩، نمرەی HDI ی جۆرجیا بە ڕێژەی ١٧.٧% باشتر بووە. لە نێو ئەو هۆکارانەی کە بەشدارن لە HDI، پەروەردە زۆرترین کاریگەری ئەرێنی هەبووە چونکە جۆرجیا لە پلەی پێنجەمی وڵاتانی پێشەنگ دێت لە ڕووی پەروەردەوە.
جۆرجیا خۆی لە ڕێڕەوێکی گواستنەوەی نێودەوڵەتی دەبینێتەوە لە ڕێگەی بەندەرەکانی باتومی و پۆتی، هێڵی شەمەندەفەری باکو-تبلیس-قارس، بۆرییەکی نەوت لە باکۆوە لە ڕێگەی تبلیسەوە بۆ جەیهان ، بۆری باکو-تبلیس-جەیهان (BTC) و بۆرییەکی غازی هاوتەریب، بۆری باشووری قەوقاز.
لە دوای هاتنە سەر دەسەڵاتەوە ئیدارەی ساکاشڤیلی زنجیرەیەک چاکسازی بە ئامانجی باشترکردنی کۆکردنەوەی باج ئەنجامدا. لەنێو شتەکانی تردا باجی داهاتی یەکسان لە ساڵی ٢٠٠٤ خرایە بواری جێبەجێکردنەوە. لە ئەنجامدا داهاتی بودجە چوار هێندە زیادی کردووە و کورتهێنانی بودجە بوو بە زیادە بودجە.
گەشتیاری
وێنۆک|گوداوری زۆرترین سەردانیکەری شوێنی خلیسکێنەی سەر بەفرە لە جۆرجیا. گەشتیاری بەشێکی بەرچاوە لە ئابووری جۆرجیا کە تادێت زیاتر دەبێت. لە ٢٠١٦، ٢،٧١٤،٧٧٣ گەشتیار نزیکەی ٢.١٦ ملیار دۆلاری ئەمریکییان هێناوە بۆ وڵات. لە ٢٠١٩دا، ژمارەی هاتنی نێودەوڵەتی گەیشتە بەرزترین ئاستی ٩.٣ ملیۆن کەس و داهاتی ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی لە سێ چارەکی یەکەمی ساڵدا زیاتر لە ٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە. وڵاتەکە پلانی هەیە تا ساڵی ٢٠٢٥ میوانداری ١١ ملیۆن سەردانکەر بکات و داهاتی ساڵانە بگەیەنێتە ٦.٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی. بەگوێرەی ئامارەکانی حکومەت لە جۆرجیا ١٠٣ هاوینەهەواری لە ناوچە جیاوازەکانی کەشوهەوا هەیە. سەرنجڕاکێشترین شوێنەکانی گەشتیاری بریتین لە زیاتر لە ٢٠٠٠ کانیاوی کانزایی, زیاتر لە ١٢ هەزار شوێنەواری مێژوویی و کولتووری، کە چواریان وەک شوێنی میراتی جیهانی یونسکۆ ناسراون ( کاتدراڵی باگراتی لە کوتایسی و گێلاتی مۆناستەری, شوێنەوارە مێژووییەکانی متسخێتا, و سڤانێتی سەرەوە ). شوێنە گەشتیارییەکانی دیکە بریتین لە شاری ئەشکەوت ، قەڵا/کڵێسای ئەنانوری، سیگناغی و چیای کازبەک. لە ٢٠١٨دا، زیاتر لە ١.٤ ملیۆنێک گەشتیار لە ڕووسیاوە سەردانی جۆرجیایان کرد.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی گورجستان ٤،٠٠٠،٠٠٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٦ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٧٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرژمێری دانیشتوان
جۆرجیەکان ٨٨٪ ی جۆرجیا پێک دێنن، نەتەوەکانی دیکە ٦.٥٪ ئازەریەکان، ٥.٧٪ ئەرمەنیەکان، ١.٥٪ ڕوسیەکان و کۆمەڵەی بچوک وەک ئاشوریەکان و کوردەکان و چیچانیەکان و تورک و ئۆکرانیەکان و تاتار.
ئایین
ئەمڕۆ ٨٣.٤%ی دانیشتووانی گورجستان مەسیحییەتی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵاتی پەیڕەو دەکەن و زۆربەی ئەمانە پابەندن بە کەنیسەی نیشتمانی ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا. کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا یەکێکە لە کۆنترین کڵێسا مەسیحییەکانی جیهان. لە نیوەی یەکەمی سەدەی چوارەمدا، ئایینی مەسیحی وەک ئایینی دەوڵەتی ئیبێریا (کارتلی ئێستا، یان ڕۆژهەڵاتی جۆرجیا) وەرگیرا، ئەمەش دوای کاری مژدەبەخشییەکانی سانت نینۆی کاپادۆسیا بوو لەو ناوچەیە.
ئیسلام لەلایەن هەردوو موسڵمانی شیعەی ئازەربایجان (لە باشووری ڕۆژهەڵات)، موسڵمانە سوننە نەتەوەییەکانی جۆرجیا لە ئەدجارا، و موسڵمانە سوننە لاز زمانەکان و هەروەها تورکە سوننە مەسخێزییەکان بەدرێژایی سنووری تورکیا نوێنەرایەتی دەکرێت. لە ئەبخازیا کەمینەیەکی دانیشتوانی ئەبخازیش موسڵمانی سوننەن. هەروەها کۆمەڵگەی بچووکتر لە موسڵمانانی یۆنانی (بە ڕەچەڵەک یۆنانی پۆنتیک) و موسڵمانانی ئەرمەنی هەن، کە هەردووکیان لە ڕەچەڵەکی موسڵمانانی سەردەمی عوسمانییەکانەوە هاتوون بۆ ئیسلامی تورک لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە کە لە جۆرجیا نیشتەجێ بوون دوای هەڵمەتی قەوقازی لالا مستەفا پاشا کە بووە هۆی سەرهەڵدانی عوسمانی داگیرکردنی وڵات لە ساڵی ١٥٧٨.
خوێندن
وێنۆک|[[زانکۆی ویلایەتی تفلیس|زانکۆی ستەیت تبلیس کۆنترین زانکۆیە لە جۆرجیا و ناوچەی قەوقاز.]] سیستەمی پەروەردەی جۆرجیا لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە پێشکەوتن و مشتوومڕی بەرفراوانی بەخۆیەوە بینیوە، خوێندن لە جۆرجیا بۆ هەموو منداڵانی تەمەن ٦-١٤ ساڵان ناچارییە. سیستەمی قوتابخانە دابەشکراوە بەسەر قۆناغی سەرەتایی (شەش ساڵ؛ تەمەنی ٦-١٢)، بنەڕەتی (سێ ساڵ؛ تەمەن ١٢-١٥)، و دواناوەندی (سێ ساڵ؛ تەمەنی ١٥-١٨)، یان جێگرەوەی بە خوێندنی پیشەیی (دوو ساڵ). دەستڕاگەیشتن بە خوێندنی باڵا دەدرێت بەو خوێندکارانەی کە بڕوانامەی قۆناغی دواناوەندییان بەدەستهێناوە. تەنها ئەو خوێندکارانەی کە لە تاقیکردنەوە نیشتمانییە یەکگرتووەکاندا دەرچوون دەتوانن ناوی خۆیان لە دامەزراوەیەکی خوێندنی باڵا کە لەلایەن دەوڵەتەوە باوەڕپێکراوە تۆمار بکەن، بە پشتبەستن بە ڕیزبەندی ئەو نمرانەی کە لە تاقیکردنەوەکاندا بەدەستیان هێناوە.
زۆرینەی ناوەندەکانی خوێندنی باڵا، سێ ئاستی خوێندن پێشکەش دەکەن: پرۆگرامی بەکالۆریۆس (سێ بۆ چوار ساڵ)؛ پرۆگرامی ماستەر (دوو ساڵ)، و پرۆگرامی دکتۆرا (سێ ساڵ). هەروەها پرۆگرامی پسپۆڕی بڕوانامەدار هەیە کە نوێنەرایەتی پرۆگرامی خوێندنی باڵای تاکە ئاست دەکات کە لە سێ بۆ شەش ساڵ دەخایەنێت. تا ساڵی ٢٠١٦، نزیکەی ٧٥ دامەزراوەی خوێندنی باڵا لەلایەن وەزارەتی پەروەردە و زانستی جۆرجیا مۆڵەتی باوەڕپێکراویان هەیە.
ڕاگەیاندن
تەلەفزیۆن، گۆڤار و ڕۆژنامەکان لە جۆرجیا هەموویان لەلایەن هەردوو لایەنی دەوڵەت و کەرتی تایبەتەوە بەڕێوەدەبرێن کە پشت بە ڕێکلام و بەشداریکردن و داهاتەکانی تری پەیوەست بە فرۆشتن دەبەستن. دەستووری جۆرجیا گەرەنتی ئازادی قسەکردن دەکات. ژینگەی میدیایی جۆرجیا لە باشووری قەوقازدا ئازادترین و هەمەچەشنترینە.
شەڕاب
وێنۆک|شەرابی ڕکاتسیتێلی کڤیڤری لەناو پەرداخێکدا. دروستکردنی شەراب پێکهاتەیەکی نەریتی ئابووری جۆرجیایە. گورجستان یەکێکە لە کۆنترین وڵاتانی بەرهەمهێنانی شەراب لە جیهاندا. شوێنەوارناسان ئاماژە بەوە دەکەن کە دۆڵی بەپیت و لێوارەکانی ناو جۆرجیا و دەوروبەری شوێنی چاندنی ترێ و بەرهەمهێنانی شەرابی سەردەمی بەردینە نوێیەکان بوون ( , ɣvino ) بۆ هەزاران ساڵ. نەریتە ناوخۆییەکانی پەیوەست بە شەرابەوە لەگەڵ ناسنامە نەتەوەییەکەیدا تێکەڵاون. لە ساڵی ٢٠١٣ یونسکۆ شێوازی دروستکردنی شەرابی نەریتی کۆنی جۆرجیا بە بەکارهێنانی پەرداخەکانی گڵینی کڤڤری زیادکرد بۆ لیستە میراتە کولتوورییە نامەعنەوییەکانی یونسکۆ.
ئاووهەوای مامناوەند و هەوای شێداری جۆرجیا کە لە ژێر کاریگەری دەریای ڕەشدایە، ئەمەش وایکردووە باشترین بارودۆخ بۆ چاندنی ترێ دابین بکات. لە نێو ناسراوترین ناوچەکانی شەرابی جۆرجیادا کاخێتی (زیاتر دابەشکراوە بەسەر ناوچە بچووکەکانی تەلاڤی و کڤارێلی )، کارتلی ، ئیمێرێتی ، ڕاچا-لێچخومی و کڤێمۆ سڤانێتی ، ئەدجارا و ئەبخازیا.
شەرابی جۆرجیا لە پەیوەندییەکانی ئەم دواییەی لەگەڵ ڕووسیادا پرسێکی مشتومڕاوی بووە. گرژییە سیاسییەکان لەگەڵ ڕووسیا بەشدارییان کردووە لە گەمارۆدانی شەرابی جۆرجیا لەلایەن ڕووسیا لە ٢٠٠٦، ڕووسیا بانگەشەی ئەوەی کرد کە جۆرجیا شەرابی ساختەی بەرهەمهێناوە. ئەوە بووە هۆکارێکی دیکە کە پرسی ئابووری تێکەڵبکرێت لە ململانێیە سیاسییەکانی نێوان هەردوو وڵات.
وەرزش
بەناوبانگترین وەرزشەکانی گورجستان بریتین لە تۆپی پێ و باسکە و ڕەگبی و زۆرانبازی و جودۆ و بەرزکردنەوەی قورسایی. یاری ڕەگبی بە وەرزشی نیشتمانی جۆرجیا دادەنرێت. لە ڕووی مێژووییەوە، جۆرجیا بە پەروەردەی وەرزش بەناوبانگ بووە؛ ڕۆمەکان سەرسام بوون بە سیفەتە جەستەییەکانی جۆرجییەکان دوای بینینی تەکنیکەکانی ڕاهێنانی ئیبەریای کۆن. زۆرانبازی تا ئێستاش وەک وەرزشێکی گرنگی مێژوویی جۆرجیا ماوەتەوە و هەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە شێوازی زۆرانبازی یۆنانی-ڕۆمانی زۆر توخمەکانی جۆرجیا لەخۆدەگرێت. وێنۆک|[[تیپی یەکێتی نیشتمانی ڕەگبی جۆرجیا|جۆرجیا لە یاری ڕەگبی لە یاریگای ئەدجارابێت لە باتومی بەرامبەر ئیتاڵیا یاری دەکات.]] لەناو جۆرجیادا یەکێک لە شێوازە بەناوبانگەکانی زۆرانبازی شێوازی کاخێتییە. لە ڕابردوودا کۆمەڵێک شێوازی تر هەبوون کە ئەمڕۆ بەو شێوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارناهێنرێن. بۆ نموونە ناوچەی خێڤسورێتی لە جۆرجیا سێ شێوازی زۆرانبازی هەیە. وەرزشە بەناوبانگەکانی دیکەی سەدەی نۆزدەهەمی جۆرجیا بریتی بوون لە پۆلۆ و لێلۆ کە یارییەکی نەریتی جۆرجیایە کە زۆر لە یاری ڕەگبی دەچێت.
تۆپی باسکە هەمیشە یەکێک بوو لە وەرزشە دیارەکانی جۆرجیا، جۆرجیا چەند یاریزانێکی زۆر بەناوبانگی هەڵبژاردەی یەکێتیی سۆڤیەتی پێکهێنا بوو، وەک ئۆتار کۆرکیا و میخائیل کۆرکیا و زوراب ساکاندێلیدزێ و لیڤان مۆسێشڤیلی. دینامۆ تفلیسی کە یانەیەکی تۆپی باسکەیە لە جۆرجیا، ئەوا لە ١٩٦٢، لە پێشبڕکێی بەناوبانگی یۆرۆلیگدا پلەی یەکەمی بەدەستهێنا. جۆرجیا پێنج یاریزانی لە خولی ئەمریکیدا هەبووە کە بریتی بوون لە ڤلادیمێر ستێپانیا، جەیک تساکالیدیس، نیکۆلۆز تسکیتیشڤیلی، تۆرنیک شێنگێلیا و زازا پاچولیا ناوەڕاستکاری ئێستای گۆڵدن ستەیت واریرز. یاریزانە دیارەکانی دیکەی باسکە بریتین لە جۆرجی شرمادینی دوو جار پاڵەوانی یۆرۆلیگ و مانچار مارکۆیشڤیلی و ڤیکتۆر سانیکدزێ یاریزانانی یۆرۆلیگ. یاری باسکە لەم ساڵانەی دواییدا ناوبانگەکەی لە وڵاتەکەدا بەدەست هێناوەتەوە. هەڵبژاردەی تۆپی باسکەی جۆرجیا لە سێ پاڵەوانێتی ڕابردوودا لە ساڵی ٢٠١١ەوە سەرکەوت بۆ یۆرۆباسکێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:قەوقاز پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات پۆل:گورجستان پۆل:کۆمارەکان پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
کۆلێجی زانستی زانکۆی سلێمانی
کۆلێجی‌ زانست بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی‌ ۱۹٦٥ دا دامه‌زرا که‌ یه‌کێک بوو له‌و کۆلێجانه‌ی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ زانکۆی‌ سلێمانیان پێک هێنا و دواتر له‌ ساڵی‌ ۱۹۸۲ دا کۆلێجه‌که‌ گواسترایه‌وه‌ بۆ هه‌ولێر و زانکۆی سەڵاحەدین دامه‌زرا. پاشان له‌ ساڵی‌ ۱۹۹۲ دا جارێکی‌ تر کۆلێجه‌که‌ له‌ زانکۆی‌ سلێمانی‌ دامه‌زرایه‌وه‌ که‌ له‌و کاته‌دا ته‌نها دوو به‌شی‌ هه‌بوو. هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ هه‌تا ئێستا کۆلێجی‌ زانست به‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌کردندایه‌ و به‌ره‌وپێشچوونێکی‌ به‌رچاوی‌ به‌خۆوه‌ بینیووه‌ له‌ رووی‌ رێژه‌ی‌ وه‌رگرتنی‌ خوێندکاران و ژماره‌ی‌ ئه‌ندامانی‌ ستافی‌ کۆلێجه‌که‌ و که‌ل و په‌ل و ئامێر و تاقیگه‌ و هه‌روه‌ها له‌ رووی‌ ئه‌نجامدانی‌ توێژینه‌وه‌وه‌. به‌شه‌کان: بایۆلۆجی کیمیا کۆمپیتەر جيۆلۆجى فيزيا بيركارى
پۆل:زانکۆکانی ئێراق پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆلێجی زانست
شتی دەرھەست
شتی دەرھەست (بە ئینگلیزی: abstract object) بە شتێک دەوترێت کە لە ھیچ کات و شوێنێکی دیاریکراودا بوونی نیە، بۆنموونە بیرۆکەیەک شتێکی دەرھەستە (لێتێگەیشتنی لە دەرەوەی ھەستەکانە). لە فەلسەفەدا، جیاوازییەکی گرنگ ھەیە لە نێوانی شتی دەرھەست و بەرھەست (بەئینگلیزی: concrete؛ بە عەرەبی: ملموس) دا.
وتارە پێوەندیدارەکان
پۆل:مەعریفەتناسی
ئەلیاسە سوور
ئەلیاسە سوور یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
تەخت
تەخت (Text، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٦ کەس لە ٥١ بنەماڵەدا بووە.
یۆکۆھاما
یۆکۆھۆما (ژاپۆنی:横浜,) دووەم گەورەترین شارە لە ژاپۆن بەپێی ڕێژەی دانیشتووان وە یەکێکە لە چڕترین شارەکانی ژاپۆن، پایتەخت و چڕترین شارە لەناو پارێزگای کاناگاوا، لە ٢٠٢٠وە ڕێژەی دانیشتووان ٣،٨ ملیۆن کەسە، بەرەو کەنداو تۆکیۆ دێت، لە باشووری تۆکیۆ، لە ناوچەی کانتۆی دوورگەی ھۆنشوو.
یۆکۆھاما یەکێک بوو لەو شارانەی کە خۆی کردەوە بۆ بازرگانی کردن لەگەڵ ڕۆژاوا لەدوای کۆتایی ساڵی ١٨٥٩ و کۆتایی سیاسەتی سنووردارکردن، لەدوای ئەوەی لە ١٨٥٣ کۆبێ کرایەوە، یۆکۆھاما شوێنی نیشتەجێبوونی زۆربەی ژاپۆنییە سەرەتاییەکانی سەردەمی مێیجی بوو بەیەکەوە لەگەڵ ناوچەکانی ئۆساکا و کیۆتۆ، لەناویانیشدا یەکەم بەندەری بازرگانی بیانی (١٨٥٩)، ستایلی ئەوروپی (دەیەی ١٨٦٠)، ڕۆژنامە بە زمانی ئینگلیزی (١٨٦١)، کارگەکانی شیریینی (١٨٦٥)، ڕۆژنامەی ڕۆژانە (١٨٧٠)، گڵۆپەکانی سەر شەقام کە بەھۆی گاز کاریان دەکرد (دەیەی ١٨٧٠)، وێستگەی ھێڵی ئاسنین (١٨٧٢)، یۆکۆھاما بەشێوەییەکی بەردەوامی گەشەی کرد و کە شارێکی بەندەری سەرەکی ژاپۆنە لەدوای کۆتایی ھاتنی سیستمی سنوورداری لە ناوەندەکانی سەدەی ١٩م وە لە ئەمڕۆدا بەنداوەکانی یەکێکە لە بەنداوە گرنگەکان بەیەکەوە لەگەڵ بەنداوی کۆبێ، بەنداوی ئۆساکا، بەنداوی ناگۆیا، فوکوئۆکا، تۆکیۆ و چیبا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:شارەکان لە پارێزگای کاناگاوا
پێش زایین
پ.ز. کورتکراوەی پێش زایین ھەر ڕووداوێک پێش لەدایکبوونی عیسای پێغەمبەر ڕووی دابێت بە پێش زایین ناو دەبرێت. لەزمانی ئینگلیزیدا بە Before Christ کورتکراوەی B.C بۆ دانراوە. ڕۆژژمێری گریگۆرییش لەسەر ھەمان شت دروست بووە؛ لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا، ساڵی سفر لە لەدایکبوونی عیسای پێغەمبەر.
زیکزیکە
وێنۆک|زنجیرە وێنە لە ژیانی زیکزیکەیەک
زیکزیکە (بە ئینگلیسی : Cicada)، مێروویەکە لە تۆرەمەی Hemiptera (نیوباڵان). نزیکەی ١٥٠٠ جۆر زیزکزیکە لە جیهاندا بوونی هەیە کە زۆرتر لەو ناوچانەی کە کەش‌ و هەوایەکی فێنک یان گەرمیان هەیە دەژین. بۆ نموونە ٢٠٢ جۆر لە ئوسترالیا، ١٠٠ جۆر لە دوورگەکانی ئیسپانیا و تەنیا یەک جۆریشی لە شانشینیی یەکگرتوودا دەژی. زیکزیکە خزمایەتی لە گەڵ کوللەدا نیە بەڵکوو لەگەڵ سیسرکدا خزمایەتی هەیە. زیکزیکە دەتوانێت ببێتە هۆی زیان گەیشتن بە وەرزێڕی لە بەر ئەوەی کە زیکزیکەی مێو هێلکەکانی خۆی لە نێو قووڵایی لقەکانی دار دەکات.
پاولۆ ماڵدینی
thumb|پاولۆ ماڵدینی بەدرێسی یانەی [[ئەی سی میلان.]] پاولۆ ماڵدینی یاریکەری تۆپی پێی ئیتالی لەدایک بووی ٢٦ی جونی ١٩٦٨ لە شاری میلان لەوڵاتی ئیتالیا ، ناوبراو یارکەری ھێڵی بەرگری بووە ، ماڵدینی لەمێژووی یاریکردنی یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا و یانەی ئەی سی میلان کردووە کە جگە لەیانەی ئەی سی میلان یاری بۆ ھیچ یانەیەکەی تر نەکردووە ئەمەش بەھان ڕەوشتی باوکیەتی کە ئەمیش تەنیا یاری بۆ ئیتالیا و یانەکەی میلان کردووە ، لە ئێستادا ماڵدینی بەفەرمی وازی لەیاریکردن ھێناوە و وەک سەرۆکێ لەگەڵ یانەی ئەی سی میلان بەردەوامە ، لەماوەی ژیانی وەرزشی دا ٦٤٧ یاری بۆ یانەی ئەی سی میلان ی ئیتالی ئەنجام داوەو لەنێوانیاندا ٢٩ جار گۆڵی تۆمارکردووە و لەگەڵ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی ئیتالیا لە ١٢٦ یاری ٧ گۆلی تۆماکردووە ، ماڵدینی ١٩٩٤ ژیانی ھاوسەرگیری پێکھێناوە لە کۆڵۆمبیا لەگەڵ ئەندریا فۆسا و بەیەکەوە خاوەن دوو منداڵن بەناوەکانی کریستیان و دانیال
دەستکەوتەکان
ئەی سی میلان
ھەڵبژاردەی نیشتیمانی ئیتالیا
سەرچاوە
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:ئەو یاریکەرانی وازیان لەیاری ھێناوە پۆل:ھاوڵاتی ئیتالی
پیکێنسڤیل، ئەلاباما
پیکێنسڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی پیکێنز، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٠٨ کەس بووە. ڕووبەری ٢٦٫٠٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٣٫٣٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
سەلیم ساوڵ
سەلیم ساوڵ (Selîmsawill، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢٥ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
جافان
جافان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
جافان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەوزگە و لە باشوور لەگەڵ گوندی گۆران جەباری و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەپەدێی دارەقازی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مۆردانە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان