cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕاستی
تیۆریی ھاودەقی
نموونەیەکی کلاسیک وتەکەی تۆماس ئەکویناس فەیلەسووف و ئایینناسی سەدەی سیانزەیەمە: «دروستی بەرامبەر یەک ھاتنەوەی شتەکان و خیرەدە.» کە خۆی دابوویە پاڵ فەیلەسووفی سەدەی نۆیەم ئیسحاق ئیسرائیلییەوە. ئاکویناس بە شێوەیەکی تریش ئەو وتەیەی دووبارە کردبۆوە: «کاتێ بە حوکمێ ئەوترێ دروست کە ملکەچی واقیعی دەرەوە بێ.»
تیۆریی ھاودەقی لە کۆنترین و باوترین تیۆرییەکانی دروستییە، بەڵام لەگەڵ چەن کێشەیەک ڕووبەڕووە کە یەکێکی ناڕوونییە لە تێگەیشتەکانی واقیع و ھاودەقیدا، بەتایبەت لە حاڵەتگەلێکدا کە جگە لە بڕێ زانیاری و بەڵگە و بیروبڕوا ھیچ واقیعێکی سەربەخۆ لە بەر دەستدا نییە، وەک ڕووداوەکانی ڕابردوو، یا ئەو کاروبارانەی سەربە دادوەری و یاسان، وە ھەروەھا ئەو بوارانەی کە ئەپەرژێنە سەر چەمکانی تیۆریکی ڕووتدا، وەک لۆژیک و ماتماتیک و فیزیکی تیۆریک. دەرککردنی دەقاودەق ھاتنەوەی قەزییەکانی ئەم بوارە زانستییانە لەگەڵ واقیعدا، بە پێچەوانەی وتەگەلێ وەک «بەفر سپییە»، بە تاقیکردنەوە و بۆڕوانینی سادە و ساکار ناکرێ. ژمارەیەک لە فەیلەسووفان بۆ وەڵامدانەوە بەم کێشانە تیۆرییەکی ئاڵتەرناتیڤیان پێشکەش کردووە کە پێی ئەوترێ تیۆریی یەکانگیری.
تیۆریی یەکانگیری
تیۆریی یەکانگیری (coherence theory) دروستی بە یەکانگیرییەک ئەزانێت کە لە نێوان کۆمەڵێ ڕستە یا بیروبڕوای دیاریکراودا ھەبێت. لەم تیۆرییەدا، دروست بوون لەوەوە دێت کە لە سیستمێکدا بەشەکان بە چەشنێکی گونجاو یەک بگرن و پێک بکەون. ھەق یا ناھەق بوونی حوکمێک بە مانای ئەوەیە کە ئەو حوکمە بە حوکمەکانی تری ھەمان دامودەزگاوە ئەلکێت یا نالکێت.
لە فەلسەفەی مۆدێرندا، کەسانێ وەک باروخ سپینۆزا، ئیمانوێل کانت، یۆھان گوتلیب فیشتە، فریدریش شلەیگڵ، فریدریش ھێگڵ و، ھارۆڵد جواکیم پشتگیرییان لە تیۆریی یەکانگیری کردووە. ھەرچەن کە ھەندێک لە لێکدانەوەکان سپینۆزا و کانت بە لایەنگری تیۆریی ھاودەقیش ئەزانن.
ڕەنگە ناسراوترین کەسێ کە لە بەر تیۆریی یەکانگیرییەوە ھەڵستاوە و عەیبی پێوە ناوە بێرتڕاند ڕاسێل بێ. ئەو ئەیوت بۆ باوەڕێکی دیاریکراو و نەرێنییەکەی (واتە ئەو باوەڕەی دژ بەو و حاشالێکەری ئەوە)، جیاجیا، ئەتوانین لانی کەم یەک کۆمەڵە باوەڕ بدۆزینەوە کە لە باری مەنتیقییەوە بیانلکێنێتە خۆیەوە (بە زمانێکی تر، یەکانگیر بێ لەگەڵیاندا). ئەمە یانی بە پێی تیۆریی یەکانگیری ئەتوانین نیشان بدەین کە دوو باوەڕی دژبەیەک و لێکحاشاکەر ھەر دووکیان دروستن. کەوایە تیۆرییەکە کار ناکات.
تیۆریی پراگماتیک
سێ فۆرمە بەناوبانگەکەی تیۆریی پراگماتیک (pragmatic theory) لە دەوروبەرەکانی دەسپێکی سەدەی بیستەم لە لایەن چارڵز سەندێرز پێرس و ویلیام جەیمز و جۆن دووی -یەوە خرانە ڕوو. گەرچی لە نێوان ئەم سیانە و پشتیوانانی تری تیۆریی پراگماتیکیشدا جیاوازی زۆرە، بەڵام بە لای ھەموویانەوە ھەقیقەت بە ھۆی ئەو دەسکەوتانەوە ھەڵئەسەنگێنرێ و پشتڕاست ئەکرێتەوە کە مەشق کردن بە تێگەیشتەکانی کەسێک بەرھەمی ھێناون.
پێرس بەم چەشنە دروستی ئەناسێنێ: «دروستی ئەو ھاودڵی و ھاوبیرییەیە کە وتەیەکی ڕاگەیەنراوی ڕووت ھەیەتی لەگەڵ ئەو تخووبە ئایدیالەدا کە تۆژینەوەی بێدوایی بۆ بەدەستەوەدانی بڕوای زانستی بەرەو لای تاو ئەدرێت، ھاودڵی و ھاوبیرییەک کە وتە ڕاگەیەنراوە ڕووتەکە لە سایەی داننان بە ناتەواوی و یەکلاگریی خۆیەوەیە کە ئەتوانێ ببێ بە خاوەنی و، ئەم دانپیانانەش بەشێکی گرنگ لەو ئاوێتەیەیە کە دروستیی ناوە.» ئەم پێناسە جەخت لەو ڕوانگەیەی پێرس ئەکاتەوە کە لەوێوە ناتەواوی و نیوەچڵی و نزیکبوونەوە بەڵام پێ نەگەیشتن -ی بۆ تێگەیشتنێکی گونجاو لە ھەقیقەت بە گرنگ ئەبینی. پێرس وای بۆ ئەچوو کە شتێ ھەقیقی و دروستە کە لە ئاکامی ئاوەزان و بەڵگەھێنانەوەی دوورودرێژەوە لە لایەن توێژەرانەوە پشتڕاست بێتەوە. ئەو بڕوای وا بوو کە ھەر شتێ ھەتا تاقی نەکرێتەوە و بە مەشقپێکردن پەسەند نەکرێ ھەڵسەنگاندن و داوەری ھەڵناگرێ.
گێڕانەوەی ویلیام جەیمز لە تیۆریی پراگماتیک، سەرەڕای ئاڵۆزی، زۆر جار بەم وتەیە کورت ئەکرێتەوە کە: «'دروست' ھەر ئەو بەرژەوەندەیە لە شێوازی تێفکرینماندا، ھەر وا کە 'باش'یش ھەر ئەو بەرژەوەندەیە لە شێوازی ھەڵسوکەوتماندا». بە زمانێکی تر، ئەو فیکرە دروستە کە خێر و قازانجی تێدا بێ (بە بەرژەوەند بێ)، ھەر وا کە ئەو کارەش باشە کە خێر و قازانجی تێدا بێ. ئەڵبەت قازانج و بەرژەوەندێ کە جەیمز بڕوای پێیە قازانج و بەرژەوەندی خۆ نییە بەڵکوو مەبەستی بەرژەوەندی ھەمووانییە. بە لای ئەوەوە دروستی چۆنایەتییەکە کە بۆ ئەوە بزانرێ بایەخی ھەیە یان نا، ئەبێ سەیری ئەوە بکرێ کە لە کردەوەدا کاریگەرە یان نا.
جۆن دوویی لە پێرس شلتر گرتوویەتی بەڵام نە ھێندەی جەیمز. ئەو بۆچوونی وایە کە لێپرسینەوە، چ زانستی، چ تەکنیکی، چ سایکۆلۆجیکی، چ فەلسەفی یا کولتووری، لەگەڵ تێپەڕ بوونی کات خۆی ڕێک و ڕاست ئەکاتەوە، بەو مەرجەی کە خۆی بداتە دەست تاقیکردنەوەی کۆمەڵەیەک لە لێکۆڵەرانەوە تا ئەوان بێن و ھەچ ھەقیقەتێک کە [لێپرسینەوەکە] دەری خستووە و ڕای ناوە ڕوونی بکەنەوە و پاساوی بۆ بێننەوە و پاڵاوتەی بکەن و تەنانەت ئەگەر پێویستیش بوو ڕەتی بکەنەوە.
ھەرچەن بە شێوەیەکی بەربڵاو دەنگی نەداوەتەوە، بەڵام ڤاریانتێکی نوێی تیۆریی پراگماتیک لە سەدەی بیستەم بەم لاوە ناسێنراوە و خراوەتە بەر کار. سنوور و تخووبی ئەم ڤاریانتە لە لایەن ویلیام ئێرنست ھۆکینگەوە دیاری کراوە و ھەر خۆیشی ناوی «پراگماتیزمی نەرێنی» ی بۆی ھەڵبژاردووە. لە بنەڕەتدا، ئەو شتەی کە کار ئەکا و کاریگەرە لەوانەیە دروست بێ، لەوانەشە دروست نەبێ، بەڵام ئەو شتەی کە شکست ئەھێنێ و کاریگەر نییە ناتوانێ دروست بێ چونکە دروستی ھەمیشە کاریگەرە و سەر ئەکەوێ. ڕیچارد فاینمان ئەمەشی پێ زیاد ئەکا کە: «ئێمە ھەرگیز ناتوانین خاترجەم بین کە ڕاست ئەکەین، تەنیا ئەتوانین لەوە دڵنیا بین کە خەریکین ھەڵە ئەکەین». ئەم بۆچوونە زۆرێک لە ئایدیاکانی پێرس و جەیمز و دوویی پێکەوە تێکەڵ ئەکات. ئەوە کە پێرس ئەڵێ «... تۆژینەوەی بێدوایی بۆ بەدەستەوەدانی بڕوای زانستی بەرەو لای تاو ئەدرێت …» لەگەڵ پراگماتیزمی نەرێنیدا تەبایە چونکە پراگماتیستێکی نەرێنی قەت دەست لە تاقیکرنەوە ھەڵناگرێت. فاینمان ئەڵێ «ئێمە ناتوانین ئەوە بسەلمێنین کە ئەندێشە یا تیۆرییەک ڕاستە چونکە لەوانەیە سبەینێ تاقیکردنەوەیەک ئەوەمان پێ بسەلمێنێ کە ئەو شتەی ئێمە بە ڕاستمان ئەزانی ھەڵەیە»، ھەر وەک جەیمز و دوویی کە 'دروستی'یان ئەسپاردە دەست تاقیکردنەوەی بێبڕانەوەوە تا لەگەڵ تێپەڕ بوونی کاتدا خۆی ڕێک و ڕاست بکاتەوە.
تیۆریی بەرھەڤخواز
بەرھەڤخوازیی کۆمەڵایەتی (social constructivism) وا بۆی ئەچێ کە دروستی بە ھۆی پرۆسەگەلی کۆمەڵایەتییەوە بەرھەڤ بووە (پێکەوە نراوە) و، لە ڕووی مێژوویی و کولتوورییەوە تایبەتە و، تا ڕادەیەک لە ڕێگەی شەڕ و ململانێ لەسەر دەسەڵات لە ناو کۆمەڵگادا شێوەی گرتووە.
تیۆریی ھاوڕایی
بە پێی تیۆریی ھاوڕایی (consensus theory) دروستی ئەوەیە کە ڕێککەوتن و پێکھاتنی لەسەرە، یان ئەکرێ کۆمەڵێکی دیاریکراو لەسەری ڕێک بکەون. ئەم کۆمەڵە دیاریکراوە ئەتوانێ گشت ئینسانەکان بێ، ئەشتوانێ دوو یا چەند کەسێک بن. یۆرگن ھابرماس لە پشتیوانانی ئەم تیۆرییەیە.
لە ئیسلامیشدا حەدیسێک لە پەیغەمبەر ھەیە کە ئەڵێ: «بێگومان خوا ئوممەتی من لەسەر کلا و ھەڵە کۆ ناکاتەوە».
بۆچوونە بایەخدارەکان
بۆچوونە جێ بایەخ و گرنگەکان دەربارەی ڕاستی بەسەر ئەم بەش و چاخە سەردەمیانە دابەش دەکرێت.
چاخەکانی ناوەڕاست
لە سەرەتاکانی فەلسەفەی ئیسلامی دا، ئیبن سینا لە کتێبی (کتاب الشفاء – کیێبی چارەسەر) بەشی ھەشتەم دا ھەستاوە بە پێناسەکردنی ڕاستی بەم شێوەیە: " ئەوەی بابەتانەی لە دەرەوەی مێشکن پەسەند و ھاوتان لەگەڵ مێشک دا. " ئیبن سینا زیاتر درێژە بە ڕوونکردنەوەکەی دەدات لە (کتێبی ٨) بەشی شەشەم دا و دەڵێت: " ڕاستی شتێک بریتییە لە ڕاستی ھەموو ئەو شتانەی کە تێدا بوونیان ھەیە " ھەرچەندە ئەم پێناسەیە تەنھا پیشاندەری وەرگێرانێکی لاتینی بەرھەمی نووسەر سیمۆن ڤان ڕایتە[٧٨] و وەرگێرانی نوێ بۆ دەقە عەرەبییەکەی ئیبن سینا بەم شێوەیەیە: " ڕاستی باوەڕێکی ڕەھا و تەواوە بە ھەبوونی شتێک. "
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چەمکە فەلسەفییەکان پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی پۆل:فەلسەفە پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق پۆل:فەلسەفەی زەین پۆل:فەلسەفەی سیاسی پۆل:لۆژیکی فەلسەفی پۆل:مەعریفەتناسی پۆل:مێتافیزیک پۆل:ناسیاریناسی پۆل:ھەبوونناسی پۆل:واقیع پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک پۆل:واتا (فەلسەفەی زمان) پۆل:بنەمای ئەخلاقی پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
کیتەڵە
کیتەڵە دەفرێکە لە گڵ دروست دەکرێت، لە ئاگردا سوور دەکرێتەوە، لە گۆزە بچووکترە. بەزۆری ئافرەت بەکاری ھێناوە بۆ گواستنەوەی ئاو و شلەی تر، بۆ ئاسانکردنی ھەڵگرتنی لە کاتی گواستنەوەدا خراوەتە سەر کەلەکەی لەش.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەفرەکان پۆل:بوتڵەکان
سەی عەتا کەل
سەی عەتا کەل کەسایەتییەکی کورد بووە کە لە سەدەی بیستەمدا لە ناوچەی مەریواندا لە حکوومەتی پەھلەوی یاخی بووە و داویەتی بە ھەرددا. سەید عەتا کەل چەن پاسگایەکی داگیر کردوە و لەگەڵ حکوومەتدا بە جەنگ ھاتووە. عەباس کەمەندی نمایشنامەیەکی لە سەر ژیانی سەی عەتا داناوە.
شەڕ لەگەڵ حەمەتاڵی بانە
سەی عەتا لە ساڵی 1935دا (1314ی ھەتاوی) لەگەڵ شەریکەکەی خۆی حەمە تاڵی بانە تووشی ناکۆکی دەبێت. ناکۆکییەکە لە سەر ئەوەیە کە حەمەتاڵ ڕانەکەی گوندی ھەنجیرانی تاڵان کردبوو. ناکۆکییەکەی نێوان ئەو دوانە بە کوشتنی حەمە تاڵ دوایی پێ ھات.
سەرچاوەکان
عەتا کەل؛ ڕۆژان نیوز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ١٩٣٩
خەلافەتی عەباسی لە قاھیرە
خەلافەتی عەبباسی لە قاھیرە دامەزرا لە دوای ھەرەس ھێنانی دەوڵەتى عەبباسى لە بەغدا لەسەر دەستی مەغۆل و کوژرانی خەلیفە موستەعسیم بیلای دوایین خەلیفەی عەباسیەکان لە بەغدا, و دوای ئەوەی مەغۆل تێک شکان لە شەڕی عەین جاوت، سوڵتانی مەملوکی زاھیر بێبرس ویستی بنکەی خەلافەت بگوێزێتەوە بۆ قاھیرە تا دەسەڵاتێکی ئایینی بەدەست بھێنێت بۆ مەمالیکەکان و بڕیارەکانی دەردەچێت ئیمزای خەلیفەی عەباسی لەسەر بێت، بەڵام ئەم خەلافەتە تەنھا ڕەمزی بوو و بەم شێوەیە مایەوە تا سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی میسری خستە پاڵ دەوڵەتی عوسمانی دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر دوا سوڵتانی مەمالیکەکاندا و خەلیفە متوەکیلی سێیەمی دوایین خەلیفەی عەبباسی لە قاھیرە بردەوە لەگەڵ خۆیدا بۆ پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی و بەمەش خەلافەتی عەبباسی کۆتایی پێھات و خەلافەت گواسترایەوە بۆ دەستی عوسمانیەکان.
نەژادیان
نەژادی عەباسییەکان ئەگەڕێتەوە بۆ عەباسی کوڕی عەبدول موتەڵیب (کوڕی مامی پێغەمبەری ئیسلام)، بە یارمەتی لایەنگرانی بانگەوازی عەلەوی (شیعە)، ئەبو عەباس سەفاح بەڕێگەیەکی توند دەستی گرت بەسەر ئەمەوییەکاندا, ھەروەک خۆی و ئەبو جەعفەری برای ڕێگەی زۆر توندیان گرتە بەر بۆ بەھێزکردنی دەسەڵاتی عەباسیەکان، لە ساڵی ٧٦٢ شاری بەغدایان بنیاتنا و دەوڵەتەکە گەیشتە لوتکەی ھێز و زانستەکان گەشەیان سەند تیایدا لە سەردەمی ھارون ڕەشید پاشان لە سەردەمی مەئمونی کوڕیدا, کە بەغدای کردە ناوەندێک بۆ زانست و زانیاری. لە ساڵی ٨٠٠ز وە چەند ناوچەیەک سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند لە دەوڵەتى عەبباسى و بوو بە چەند میرنشین و مەمالیکێک کە بنەماڵەی جیاواز حوکمیان ئەکردن, لە دوای کوژرانی متوەکیل لە ساڵی ٨٦١ز ھێزی دەوڵەتەگە گەڕایەوە بۆ دواوە تا لە کۆتاییدا عەباسیەکان کەوتنە ژێر کۆنتڕۆڵی ئەو بنەماڵانەی شێوەیەکی سەربازیان ھەبوو، وەک بوەیھیەکان و سەلجوقیەکان و شاکانی خواڕزم، و دەسەڵاتی خەلیفەکان تەنھا ڕەمزی بوو لەگەڵ لایەنە ئاینیەکەیدا بە تەنھا, دوایین خەلیفەی عەباسیەکان لە بەغدا موستەعسیم بیلا بووە قوربانی ھێرشەکانی مەغۆل, دوای ئەوە بە شێوەیەکی ڕەمزی خەلافەتی عەبباسی لە قاھیرە دامەزرایەوە لە ساڵان ١٢٦٠ تا ١٥١٧ز لەژێر چاودێری مەمالیکەکان.
دامەزرادن
خەلافەتی عەباسی لە قاھیرە سوڵتان زاھیر بێبرس دایمەزراندەوە لە میسر وەک جێگرتنەوەیەک بۆ خەلافەتی عەبباسی کە لە بەغدا کۆتایی پێھات دوای ڕوخانی بەغدا لەسەر دەستی مەغۆل, دوای ئەوەی مەمالیکەکان لە شەری عەین جالوتدا ڕووبەڕوی مەغۆل بوونەوە و تێکیان شکاندن، بێبرس کە سیاسیەکی زیرەک بوو ئامانجی لە مانەوەی خەلافەت لە میسر ئەوەبوو کە دەسەڵاتێکی ئایینی بدات بە حوکمی مەمالیکەکان کە لە ساڵی ١٢٥٠ دامەزرا لەسەر پاشماوەی دەوڵەتی ئەیوبی و لەبەر ئەوەی بارودۆخەکە ناجێگیر بوو و پێویستی بەوە بوو شەرعیەتێک وەربگرێت.
ژمارەی خەلیفەکانی قاھیرە ١٧ بوون لە ٢٢ ماوەی حوکمدا و ناودارترینیان موستەعین بیلا بوو ، وخەلافەت بەردەوام بوو لە قاھیرە تا سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی دەستی گرت بەسەر مەمالیکەکان لە ساڵی ١٥١٧ز ودوایین خەلیفەی عەبباسی متوەکیلی سێیەمی لەگەڵ خۆی بردەوە بۆ پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی و بەمەش خەلافەتی عەباسی لە قاھیرە کۆتایی پێھات.
سەیری ئەم بابەتەش بکە
دەوڵەتى عەبباسى
سەرچاوەکان
پۆل:خەلافەتی عەباسی پۆل:خەلافەتەکانی ئیسلام پۆل:ئیسلام پۆل:دەوڵەتی عەبباسی
٩ی کانوونی یەکەم
ڕووداوەکان
[٢٠٢١] - بۆ یەکەم جار لـە مێـژوودا یانەی بەرشلۆنەی ئیسپـانی دوای نزیکەی ٢١ ساڵ سەرکەوتنی بۆ قۆناغی ١٦ی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا لـەدەستدا دوای ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەپلەی سێیەم کۆتایی پـێ هێنا
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
پولا
شەریف ئاغا گیژ گوران
ئەڵادەرەی سەرۆ
ئەڵادەرەی سەرۆ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٦٢ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣٧٢ کەسە.
پولا
شەریف ئاغای گیژ لەدیکبووی 1830 شەریف ئاغا کوڕی یاسین ئاغا کوڕی حامد ئاغا گیژ گوران نەوەی سولتان محمود باپیری گیژ گوران شەریف ئاغا گیژ گۆران گوندی روڤی لە ناوچەی بادینان لە عشائر السبعة لەدیکبووە و دەبێتە سەرۆک هۆزی گیژ بشتی کۆچی دوایکردنی باوکی لە ساڵی 1846 لە تەمەنی 16 سالیدا دەبێتە سەروک هۆزی گیژ، شەریف ئاغای گێژ لەسالی 1860 پرۆسەی هاوسەرگیری پێک دەهێنیت و لەسالی 1869 ژنی دووەم دەینێت لەسالی 1890 کورێکی دەبێت هاوسەری یەکەم دا بەناوی عبدالواحد شریف ئاغای گێژ گۆران،
ئەڵادەرەی سەرۆ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
پولا
خاوەنی 7 گۆند بوو بەپێ تۆمارەکانی عوسمانی. شەریف ئاغا گێژ لە ساڵی 1875 سەردانی موسڵ دەکەت بۆ چارەسەرکردنی کێشایەک کەوە بەڕۆکی هۆزی گێژی گرتبوو بۆ چارەسەکردنی چوو چارەسەری کرد و لەساڵی 1898 کۆچی دوای دەکەت لە گۆندی روڤی بەخاک دەسپێرێت..
سەرچاوەکان
https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20211013192452395407 پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا پۆل:پولا
مەتنی فەتحول قەریب
مەتنی ئەلغایە وەتتەقریب یان مەتنی ئەبی شوجاع یان غایەتولئیختیساڕ ، مەتنێکە لە بەناوبانگترین مەتنەکانی فیقھی شافعی دانراوی ئیمام ئەحمەد کوڕی حوسێن ئەسفەھانی، دانەر گرنگی پێداوە و بەش بەشی کردووە، لەگەڵ کەمیی قەبارەکەی ماناکانی زۆرن، بۆیە زانایان گرنگیان پێداوە، شەرحیان کردووە و کردوویانە بە شیعر، وەک ئیمام عەمریتی کە مەتنەکەی کردووە بە شیعر بەناوی.
دانەر (ئەبو شوجاع) لە پێشەکیی مەتنەکەی وتویەتی:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەقە ئیسلامییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان
١٠ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
مەشکە
مەشکە دەفرێکی چەرمینە، لە پێستی خۆشەکراوی بزن دروست دەکرێت، کە لاشەکەی لە ملەوە بە ساغی، بێئەوەی پێستەکەی پارچە کرابێ، دەرھێنراوە. ماستی تێدا ژەنراوە، بۆ ئەوەی کەرە لە دۆ جیا بکرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەفرەکان
ساشا گیتری
ساشا گیتری شانۆنووس، ئەکتەر، فیلمنامەنووس و دەرھێنەری فیلمی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:مردووانی ١٩٥٧
سیساک
سیساک شارێکی ویلایەتی سیساک-مۆسلاڤینای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٧٬٦٩٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سیساک پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ڤاھاناڤانک
ڤاھاناڤانک کۆمەڵگەیەکی خانەقای سەدەی ١٠–١١ی ئەرمەنییە کە دەکەوێتە نزیکەی ٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای شارۆچکەی کاپان لە پارێزگای سیونیکی ئەرمینیا، دەکەوێتە دامێنی چیای تیگراناسار بەدرێژایی کەناری ڕاستی ڕووباری ڤۆغدجی. لە ساڵی ١٩٧٨ ھەوڵەکانی نۆژەنکردنەوەی خانەقاکە دەستی پێکرد و لە ساڵی ١٩٩٠ پێش تەواوبوونیان کۆتایی ھات.
سەرچاوەکان
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە پارێزگای سیونیک پۆل:بینا و پێکهاتەکان لە پارێزگای سیونیک
زامبیا لە ئۆڵۆمپیاد
زامبیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٨ بەناوی ئێستایەوە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە. ساڵی ١٩٦٠ وەک بەشێک لە ڕۆدێسیا بەشداری کرد و لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ ڕۆدێسیای باکوور بەشدار بوو. زامبیا تا ئێستا لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری نەکردووە. بەشێوەیەکی گشتی خاوەنی دوو مەدالیای ئۆڵۆمپیادن. کۆمیتەی ئۆڵۆمپیادی زامبیا لە ساڵی ١٩٥١ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
ئیسلاملوو
ئیسلاملوو، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٨٠ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٤٣١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
زەنگێزور
زەنگێزور ناوچەیەکی مێژوویی و جوگرافییە لە ڕۆژھەڵاتی ئەرمەنستان   لەسەر بناری چیای زەنگێزور کە تا ڕادەیەکی زۆر ھاوتایە لەگەڵ پارێزگای سیونیکی کۆماری ئەرمەنستان. بەپێی پەیمانی گوڵستان لە ساڵی ١٨١٣ لەلایەن ئێرانی قاجارەوە بە ڕووسیا بەخشرا، لە سەردەمی سۆڤیەتدا ناوچەکانی گۆریس، کاپان، مێغری و سیسییەکانی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان لە چوارچێوەی زەنگێزوردا بوون، کە لە ساڵی ١٩٩٥دا بوو بە بەشێک لە پارێزگای سیونیکی ئەرمەنستان.
مێژوو
لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠دا ڕێککەوتنێک لە نێوان کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا وئەرمەنستان ئەنجامدرا، بەپێی ئەو ڕێککەوتنە زەنگێزور بە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان ڕاسپێردرا.
دوای شکستی ڕاپەڕینی شوبات لە ناوەڕاستی ئەرمینیا بەشێک لە یاخیبووان ڕوویان لە زەنگەزوور کرد و چوونە نێو ھێزەکانی نژدە. لە ٢٧ی نیسانی ١٩٢١دا کۆماری شاخاوی ئەرمەنستان لەو خاکەدا ڕاگەیەندرا کە لەلایەن یاخیبووانەوە کۆنتڕۆڵکرابوو، کە تێیدا نژدە پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری جەنگ و وەزیری دەرەوەی گرتە ئەستۆ.
لە پەیوەندی لەگەڵ گواستنەوەی یەکەکانی سوپای سوور بۆ ھێرش، لە ٩ی تەممووزی ١٩٢١دا، نژدە دوای ئەوەی گەرەنتی لە سەرکردایەتی ئەرمەنستانی سۆڤیەت سەبارەت بە پاراستنی زەنگێزور وەک بەشێک لە ئەرمەنستان دەستەبەر کرد، لەگەڵ ئەو یاخیبووانەی کە مابوونەوە، چووە ئێران.
خراپبوونی دیکەی پەیوەندییەکانی نێوان نەتەوەکان لەم ناوچەیەدا لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕوویدا، لە پاشخانی ململانێی قەرەباخدا، کە لەو ماوەیەدا ھەموو ئازەربایجانییەکانی دانیشتووی زەنگێزور و بەشەکانی دیکەی ئەرمینیا ھاوکات لەگەڵ ھەڵاتنی ئەرمەنییەکان لە ئازەربایجانەوە بۆ ئەرمینیا بەرەو ئازەربایجان ھەڵھاتن.
لە سەردەمی سۆڤیەتدا ھێڵی ئاسنی ئۆردوباد-ئاگاراک-مێغری-مینجیڤان و کاپان-زەنگێلان-مینجیڤان بە خاکی زەنگێزوردا تێدەپەڕی. پەیوەندییەکانی ھێڵی ئاسن لەم بەشەدا لەگەڵ دەستپێکی یەکەم جەنگی قەرەباخدا وەستا. پەیوەندی زەوینی ناخیچێڤان لەگەڵ ئازەربایجان لە ڕێگەی ئەرمینیاوە پچڕا.
کاری دەنگی لە ژاپۆن
کاری دەنگی لە ژاپۆن پیشەسازیەکە کە ئەکتەرەکان دەنگ پێشکەش دەکەن وەک کارەکتەرێک و چیرۆک گێرەوەیەک لە میدیا لە ناویاندا ئەنێمی یاری ڤیدیۆ، دەنگی دراما، ڕێکلام، دۆبلاژکردن بۆ فیلم و پرۆگرامە نا-ژاپۆنیەکان
نزیکەی ١٣٠ قوتابخانەی فێبوونی کاری دەنگی ھەیە لە ژاپۆن
پێناسە و ڕۆل
کارەکتەری دەنگ سێییو (声優) دەنگ بۆ کارەکتەرێک یان دەبێتە چیرۆک گێرەوە بۆ میدیایی جۆراورجۆر لە ناویان، ئەنیمی ، یاری ڤیدیۆیی، دەنگی دراما،
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەری دەنگ پۆل:ئەکتەرە دەنگییە ژاپۆنیەکان
١١ی کانوونی یەکەم
ڕووداوەکان
دوو بينا زةبةلاحةكةي امةريكاروخا
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
ئەڵادەرەی خوارۆ
ئەڵادەرەی خوارۆ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٨٤ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٤٦٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ٦٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٩ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
نموونەی ھەڵوەشێنەر
لە لۆجیک‌دا و بەتایبەت لە کاربەرییەکانی لۆجیک لە بیرکاری و فەلسەفەدا، نموونەی ھەڵوەشێنەر ھەڵاوێرێکە بۆ ڕێسایەکی گشتیی پێشنیارکراو. بۆ نموونە، ئەم قەزییەیە لەبەرچاوبگرن: «گشت قوتابییەکان تەمەڵن». ئەم وتەیە بانگەشەدەکات کە تایبەتمەندییەکی دیاریکراو (تەمەڵی) بۆ گشت قوتابییەکان دەچەسپێت، لەبەرئەوە، تەنانەت یەک نموونە قوتابیی تێکۆشەر ھەڵەبوونی وتەکە دەسەلمێنێت. واتە ھەر قوتابییەکی سەختتێکۆشەر نموونەیەکی ھەڵوەشێنەرە بۆ «گشت قوتابییەکان تەمەڵن».
نموونە
نموونەی ھەڵوەشێنەر:
سەرچاوەکان
Bernard R. Gelbaum, John M. H. Olmsted: Counterexamples in Analysis. Corrected reprint of the second (1965) edition, Dover Publications, Mineola, NY 2003, ISBN 0-486-42875-3.
پۆل:لۆژیک پۆل:لۆجیک پۆل:وشە ماتماتیکییەکان پۆل:لێکدانەوە (فەلسەفە)
ئەتڵەس
left|230px|thumb|ئەتڵسی جیھان پەیمانگای میرۆسلاڤ کرلزا بۆ فەرھەنگناسی بڵاوی کردۆتەوە لە [[کرواتیا]]
ئەتڵەس واتە کۆمەڵە نەخشەیەک کۆکرابنەوە لە بەرگێکدا. وشەیەکە یەکەمجار لە لایەن زانای فلاندەرزی گێرھاردس میرکەیتەر بە کار ھاتوە ساڵی ١٥٨٥.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەتڵەسەکان
شیبێنیک
شیبێنیک شارێکی ویلایەتی شیبێنیک-کنینی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٧٬٠٥٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شیبێنیک پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا پۆل:ناوچەکانی کۆماری ڤێنیز
ڤاراژدین
ڤاراژدین شارێکی ویلایەتی ڤاراژدینی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٦٬٣٧٢ کەس بووە.
سام
سام بە عیبری: שֵׁ ם. عەرەبی: سام، ڕۆمانی: Sām)یەکێک بوو لە کوڕەکانی نوح لە ئینجیلی عیبری ناوی ھاتوە. مناڵەکانی سام جگە لە کچانی
، ئیلام و ئاشوور و ئەرفخشاد و لود و ئارام بوون. ئیبراھیم، باوکی جوولەکەکان، مەسیحییەکان و موسڵمانەکان، یەکێک بوو لە نەوەکانی ئەرفخشاد.
ئەدەبی ئیسلامی سام بە یەکێک لە ڕۆڵە باوەڕدارەکانی نوح وەسف دەکات ھەندێک لە سەرچاوەکان تەنانەت سامیش وەک پێغەمبەرێک لە مافی خۆیدا دەناسێنن و ئەو پێغەمبەری دواتری پاش باوکی بووە.
سام چەند جارێک لە جینێسدا ھاتووە 5-11 ھەروەھا ١ ڕیکلۆس ١:٤.
خێزان
دارە خێزانییەکەی خوارەوە زانیاری لە ئینجیلی عیبری تێدایە،
سێ کانی، شنۆ
سێ‌کانی، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ١٤٣ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٦٦٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
پرسی گێتیە
پرسی گێتیە (Gettier problem) ناوی پرسێکە لە مەعریفەتناسی‌ی نوێدا کە لە نموونە ھەڵوەشێنەرە دۆزراوەکان بۆ پێناسکردنی زانین وەکوو باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو (Justified True Belief - JTB) سەرچاوکەی گرتووە. کێشەکە ناوەکەی خۆی قەرزداری نووسراوەیەکی سێ لاپەڕەیییە کە لە ساڵی ١٩٦٣دا لەلایەن ئێدمۆند گێتیەەوە بڵاوکرایەوە. سەردێڕی نووسراوەکە ئەمە بوو: ئاخۆ باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو زانینە؟ لەو نووسراوەدا، گەتیەر باسی ئەوە دەکات کە ئیزتەرەم وا نییە.
بۆ ئەوە کە باوەڕێک ببێت بە زانین، چ مەرجگەلێک پێویستە تێربکرێن؟ بۆ ئەوە کە قەزییەیەک وەکوو زانین بژمێردرێت، پێویستە (١) باوەڕبکرێت، (٢) ڕاست و دروست بێت و (٣) خاوەنباوەڕەکە ھۆی باشی ھەبێت بۆ باوەڕەکەی. لە ڕاستیدا، پێناسکردنی "ھۆ" خۆی ئاڵۆز و دژوارە، بەو جۆرە کە ئێمە چاوەڕواندەکەین، ھۆ پێویستە پێوەندیدار و لەسەر بناخەی شتە ڕاستەقینەکان (فاکتەکان) و نەک بەتەنیا باوەڕگەلی ناھزری و ناڕوون بێت. یەکێک لە ڕۆشنترین فیلمنامەکان کە بە مانگا لە کێڵگەدا ناسراوە، ئەو دۆخە نیشاندەدات کە تێیدا ھۆی دەستنیشانکراو بۆ باوەڕێک لە ڕاستەقینەدا ناتەواوە.
مانگا لە کێڵگەدا
وەرزێر فرانکۆ دڵگرانی مانگا خەڵاتکراوەکەی، "دەیزی‌"یە. ڕاستەکەی ئەوەیە، ئەوەندە دڵگران بوو کە کاتێک شیرفرۆشەکە پێی وت کە دەیزی وا لە کێڵگەدا و بەکامەرانییەوە دەلەوەڕێت، وتی بۆ خاترجەمبوون دەبێ بۆخۆی بزانێت. ئەو نەیدەویست تەنیا ٩٩ لە سەد دڵنیا بێت کە دەیزی بێوەیە، دەیویست بتوانێت بڵێت ئەو دەزانێت دەیزی بێوەیە.
وەرزێر فرانکۆ چووە دەرەوە بۆ کێڵگە؛ کە لەپاڵ دەرگەکەدا ڕاوەستابوو، لە دوورەوە، لە پشت چەند دارێکەوە، شێوەیەکی سپی و ڕەشی بینی کە ئەو وەکوو مانگا خۆشەویستەکەی خۆی دیارییکرد. گەڕاوە بۆ لای شیرفرۆشەکە و پێی وت کە ئەو دەزانێت دەیزی لە کێڵگەیە.
ھەتا ئێرە، ئاخۆ وەرزێر فرانکۆ ڕاستەکی ئەوە دەزانێت؟
شیرفرۆشەکە وتی ئەویش پشکنینێکی بۆ دەکات و چوو بەرەو کێڵگە. لەوێدا، ئەو دەیزیی دۆزییەوە کە خەریکی وەنەوزلێدان بوو لە ناو چاڵایییەکدا، لە پشت بنەگیایەکدا، لە دەرگەکەوە بە ئەستەم دیار بوو. ئەویش پارچە کاغەزێکی گەورەی ڕەش و سپیی بینی کە لە ناو دارێکدا وەگیرکەوتبوو!
دەیزی وا لە کێڵگەدا، ئەو جۆرە کە وەرزێر فرانکۆ بیری دەکردەوە.
بەڵام ئایا ئەو بۆی ھەبوو بڵێت بەوە دەزانێت؟
فەیلەسووف، مارتین کۆھێن، کە لە بنەڕەتدا ئەم فیلمنامەیەی شرۆڤەکردووە، دەڵێت کە لە ئاوەھا دۆخێکدا وەرزێرەکە:
بەڵام ڕەنگە ئێمە ھێشتا ھەست بەوە بکەین کە وەرزێرەکە ڕاستەکی ئەوەی نەدەزانی. کێشەی زانین وەکوو باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو ئالێرەدایە. واتە بۆ زانین ئەو سێ مەرجە پێویستن بەڵام تەواو نین.
نموونە ھەڵوەشێنەرەکانی گەتیەر
نووسراوەکەی گەتیەر بۆ باسکردن لەسەر پێشھاتنی حاڵەتگەلێک لە باوەڕ کە ھەم دروست و ھەم پاساوبۆھێنراون - کەوابوو گشت سێ مەرجەکە بۆ زانین بەجێگەدێنن - بەڵام وەکوو زانینی بێخەوش وەدەرناکەون، لە نموونە ھەڵوەشێنەرەکان کەڵکوەردەگرێت.
گەتیەر باسی دەکات کە نموونە ھەڵوەشێنەرەکانی ئەوە نیشاندەدەن کە پێناسە کلاسیکەکەی زانین وەکوو باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو ھەڵەیە و کەوابوو شیکارییەکی تێگەیشتەییی جیاواز پێویستە بۆ ئەوەی بەدروستی بکەوێتە شۆن واتای ئەو شتە کە ئێمە پێی دەڵێین "زانین".
گەتیەر لە نووسراوەکەیدا دوو نموونەی ھەڵوەشێنەر دێنێتەوە کە بە "باری ١" و "باری ٢" ناویان لێ دەبات:
باری ١
ئسمیت داخوازی دامەزران لە کارێکی کردووە، بەڵام باوەڕی وایە کە "کارەکە دەدەن بە جۆنز" و پاساوی ئەو باوەڕەشی ئەوەیە کە: وا بانگەشەدەکرێت. ھەروەھا، باوەڕێکی تری خاوەن پاساوی ھەیە کە "جۆنز لە گیرفانیدا ١٠ سککەی ھەیە". کەوابوو ئسمیت وا دەرەنجامدەگرێت (دەرەنجامەکەشی شیاوی پاساوبۆھێنانەوەیە) کە "ئەو کەسەی کارەکەی پێ دەدەن لە گیرفانیدا ١٠ سککەی ھەیە".
ئەو شتە کە ڕوویدا ئەوە بوو کە کارەکەیان نەدا بە جۆنز؛ بە پێچەوانەوە، دایان بە ئسمیت. ئسمیتیش بەبێ ئەوەی کە ئاگای لێ بێت و بەتەواوەتی بەختەکییانە لە گیرفانیدا ١٠ سککەی ھەبوو. واتە باوەڕەکەی ئسمیت کە "ئەو کەسەی کارەکەی پێ دەدەن لە گیرفانیدا ١٠ سککەی ھەیە" ھەم پاساوی ھەبوو ھەمیش بوو بە ڕاست. بەڵام ئاخۆ ئەو باوەڕە زانین بوو؟ ئەمە وەکوو زانین نایێتە پێشچاو.
باری ٢
ئسمیت لەو باوەڕەدایە (باوەڕەکەشی پاساوی خۆی ھەیە) کە "جۆنز ئۆتۆمبیلێکی فۆردی ھەیە". کەوابوو ئسمیت (بە چەشنێکی شیاوی پاساوبۆھێنانەوە) دەرەنجامدەگرێت کە "جۆنز ئۆتۆمبیلێکی فۆردی ھەیە، یان براون وا لە سپانیادا" ئەگەرچی ئسمیت ھیچ شتێک سەبارەت بە شوێنی براون نازانێت.
پەراوێز
پۆل:مەعریفەتناسی پۆل:زانین پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی پۆل:ناسیاریناسی
سالم
عەبدوڕەحمان بەگی ساحێبقران (١٨٠٠-١٨٦٦) ناسراو بە سالم ھۆنراوەنووسێکی کلاسیکی زمانی کوردی بووە. سالم و مستەفا بەگی ساحێبقران ناسراو بە کوردی ئامۆزای یەکترن.
ژیان
سالم نازناوی شیعری عەبدوڕەحمان بەگی کوڕی محەمەد بەگی کوڕی ئەحمەد بەگە، لە بنەماڵەی ساحێبقرانە، لە ساڵی ١٨٠٠دا لە شاری سلێمانی ھاتووەتە دونیا. لە ساڵی ١٨٦٦دا مردووە و لە گردی سەیوان لە شاری سلێمانی بە خاک سپێردراوە.
''مارف خەزنەدار لە کتێبی مێژووی ئەدەبی کوردی نووسیویەتی: لە ساڵی ١٨٠٥ لەدایکبووە، وە لە ساڵی ١٨٦٩ کۆچی دوایی کردووە. ''
ھۆنراوەکانی
تایبەتمەندیەکانی شێعری سالم بەکارھێنانی زۆری وشەی قورئانی، ئاماژە بە ڕووداوە مێژووییەکان و بەکارھێنانی وشەی فەلسەفی و سۆفیانەیە.
سالم لە وڵامی قەسیدەی بادی خۆش مرووری نالی دا قەسیدەیەکی نووسیوە کە ئاوا دەست پێدەکات:
سالم لە ئەم قەسیدەیەدا بە جوانی باسی بارودۆخی سلێمانی دوای ڕووخاندنی بابانەکان دەکات و سکاڵای زۆر لە ڕۆمییەکان دەکات کە بوون بە ھۆی کاول بوونەوەی وڵاتەوە، لە داوییدا داوا لە نالی دەکات کە ئەو کاتەدا ڕوو لە سلێمانی نەکاتەوە، لە دوایین بەیتدا دەڵێت:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠ پۆل:مردووانی ١٨٦٦ پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
توێکاری
thumb|left|260px|تابلۆی "وانەی توێکاری. دکتۆر (Nicolaes Tulp)ی [[رامبڕانت - ئامستردام ١٦٣٢ی زایینی]] توێکاری (بە ئینگلیزی: Anatomy)، بەشێکە لە زانستی ژینناسی (زینەوەرناسی) کە دەپەرژێتە سەر لێکدانەوە و ناسینی پێکھاتەکانی لەشی گیاندار و پێوەندی نێوانیان. یەکێک لە گەورەترین لقەکانی، توێکاریی مرۆڤە، کە بنەڕەتی زانستی پزیشکییە.
کاری لێکدانەوەی جەستەی گیانەوەران و چۆنییەتی پێوەندی نێوانیان بە لەشکۆڵی (ئینگلیزی: dissection) ئەنجام دەدرێت. ژێرپەلەکانی ئەم زانستە دوو زانستی توێکاریی گیانەوەری و توێکاریی ڕوەکییە.
شڕۆڤەیەکی باشتر بۆ توێکاری: ناسینی بەشە جۆراوجۆرەکانی لەش و پێوەندی پێکھاتەیی نێوانیان.
پۆلێن
توێکاری بە چەندین جۆر و ھەرکام لە ڕوانگەیەکی تایبەتەوە پۆلێن دەکرێت؛ بۆ وێنە:
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha" />
ئەمانەش ببینە
توێکاریی مرۆڤ
بەستەرە دەرەکییەکان
توێکاری
چوارلا
چوارلا لە ئەندازەدا، بە چەندگۆشەیێک دەوترێت بە چوار دانە لا (یان پەل) و چوار دانە سەر (یان گۆشە)وە.
پەڕگە:Quadrilaterals.svg
پەراوێزاەکان
پۆل:فرەگۆشەکان پۆل:چوارلاکان پۆل:٤ (ژمارە)
فیلیپ لام
thumb|فیلیپ لام بەدرێسی هەڵبژاردەی ئەڵمانیا فیلیپ لام یاریکەرێکی ئەڵمانیە لەدایک بووی ١١ەی نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٨٣ لەدایک بووە ، ناوبراو یاری بۆ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی تۆپی پێی ئەڵمانیا و یانەی بایەرن میونخ دەکات لەھێڵی بەرگری ، جگە لە یانەی بایەرن میونخ یاری بۆ ھیچ یانەیەکی تر نەکردووە ، دەستپێکی یاریکردنی بۆ تیپی دووەم یاخوود لاوانی یانەی بایەرن میونخ دەگەڕێتەوە ، فلیپ لام لەگەڵ ئەڵمانیا نازناوی جامی جیهانی فیفای ٢٠١٤ بەدەستهێنا.
فرێدریک مارچ
thumb|وێنۆک|چەپ|فرێدریک مارچ فرێدریک مارچ (٣١ی ئابی ١٨٩٧ - ١٤ی نیسانی ١٩٧٥) ئەکتەرێکی ئەمریکی فیلم و شانۆ بوو. لە ساڵی ١٩٣٢ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت لە فیلمی (Dr. Jekyll and Mr. Hyde) و هەروەها بۆ دووەم جار و لە ساڵی ١٩٤٧ هەمان خەڵاتی وەرگرت بۆ فیلمی (The Best Years of Our Lives). مارچ یەکەم ئەکتەرە کە هەردوو خەڵاتی ئۆسکار و خەڵاتی تۆنی دووجار ببات.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
کۆمەڵە وتاری فێدڕالیست
کۆمەڵە وتاری فێدڕالیست کۆی ٨٥ وتارە کە بۆ هاندانی خەڵکی ویلایەتی نیویۆرک بۆ پاڵپشتی کردن لە واژۆی یاسای بنەڕەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نێوان ساڵی ١٧٨٧ هەتا ١٧٨٨ نووسراون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سیاسەت پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:دیموکراسی
کریس پرات
کریستۆفەر مایکڵ "کریس" پڕات ئەکتەرێکی ئەمەریکیە. کریس بەهۆی زنجیرە تەلەڤزیۆنەکای وەک (Everwood) و (Parks & Recreation).سەرەتای ڕۆڵگێرانی لە فیلمی Wanted (٢٠٠٨) ، (Moneyball - ٢٠٠٨). (The 5 year Engagement) (٢٠١٢) ، (Zero Dark Thirty - ٢٠١٢)،دواتریش ڕۆڵی سەرەکی دەنگی بینی لە ئەنیمەیشنی (Lego Movie) لەساڵی ٢٠١٤ ، و لەهەمان ساڵیشدا ڕۆلی (پیتەر کویڵ)ی بینی لە فیلمێکی کۆمپانیای ماڕڤڵ بەناوی (Guardians of The Galaxy) کە بووە مایەی سەرنجی ڕەخنەگران.لەساڵی ٢٠١٥شدا بەشداری فیلمی جیهانی جۆراسیک -Jurassic Worldی کرد و سەرکەوتووانە ڕۆڵی ئۆون گرەیدی گێرا ، جگە لەمەش داهاتی فیلمەکە گەیشتە ١ بلیۆن دۆلاری ئەمەریکی.
١٢ی کانوونی یەکەم
ڕووداوەکان
١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨ – مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا بەفەرمی دەکرێتەوە لە کوالالومپور
کریس پرات
ژیانی تایبەتی
پرات لەساڵی ٢٠٠٧ لەنێوەندی دەرهێنانی فیلمی (Take me Home Tonight)دا بە ئەکتەر (ئانا فاریس) شاد بوو ، و دواتر لەکۆتاکانی ٢٠٠٨ هاوسەرگیریان ئەنجام دا.لەئێستادا لە گردەکانی هۆلیوود لە لۆس ئەنجلس،کالیفۆڕنیادا دەژین، کوڕێکیشیان هەیە بەناوی (جاک) کە لە ئوگەستی ٢٠١٢ لەدایکبووە.
پرات لەسەر ئاینی مەسیحیەتە  ، کە ئەوەشی درکاند بەوە گەڕآیەوە سەر باوەڕبوون بە خوا ، داوی ئەوەی خۆی و هاوسەرەکەی نزایەکی زۆریان کردبوو تاکو منداڵەکەیان بەسەلامەتی لەدایک ببێت و دواتر ئەمەش روویدا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:خێزانی کێنیدی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
زالواو
زالواو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زالواو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زەلەسوتاو و لە باشوور لەگەڵ گوندی کەریمەجەل و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی جنۆکەی حەمەتاڵیب لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاوەبۆرەکەی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەیخەسرەو پوورنازری
کەیخەسرەو پوور نازری مۆسیقازان و مامۆستای تەمبووری کوردی خەڵکی کرماشانە. ئەو لەگەڵ گەلێک مۆسیقاران و گۆرانیبێژانی کورد و ئێرانیدا وەکوو شارام نازری، بیژەن کامکار و حەمیدرەزا نووربەخش کاری کردوە.
سەرچاوە
تەمبوورژەنانی شارەزا؛ ماڵپەڕی تەموور
پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:زیندووان پۆل:ژەنیارانی تەموورە
میسر
کۆماری میسری عەرەبی (بە عەرەبی:جمهورية مصر العربية) وڵاتێکی عەرەبییە لە باکووری کیشوەری ئەفریقا. بەشێکی بچووکی میسر لە کیشوەری ئاسیادایە. میسر لە وڵاتە گرنگەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینە. ناوەندی ئەم وڵاتە شاری قاھیرەیە.
جوگرافیا
وڵاتانی دراوسێی میسر بریتین لە: لە ڕۆژئاواوە لیبیا و باشوور سودانە و لە باکوری ڕۆژهەڵاتدا ئیسرائیل و کەرتی غەززە، و لە ڕۆژهەڵاتیشەوە دەریایی سوورە.
ڕووباری نیل
ڕووباری نیل درێژترین ڕووبارە لەجیھان، بۆتە شوێنێکی گرنگ بۆ کەرتی کووشتووکاڵی و داھاتی ساڵانەی ھەیە لە مەبەستی گەشت و گوزاری وێڕای بوونی ھەڕەمەکان لەمیسر و بۆتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ بەرھەمێنانی کارەبا.
شۆڕشی ٢٥ی کانوونی دووەم
لە دوای تونس بەهاری عەرەبی گەیشتە میسر لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١١ لە دژی ئەو سیاسەتە فەسادە و خراپی بژێوی ژیانی دانیشتوان لەدژی محەمەد حوسنی موبارەک سەرۆکی میسر خەڵکی میسر ڕاپەڕین، لە ئەنجامدا حوسنی موبارەک وازی لەپۆستەکەی هێناو لە ئێستادا دادگایی دەکرێت بەهۆی سیاسەتە خراپەکەی و کوشتنی هەزاران کەس لە خۆپیشاندانەکاندا.
لە مانگی ١٢ی ٢٠١١ هەڵبژاردن کرا و پێشبینی دەکرێ لایەنە ئیسلامییەکان سەرکەون بە تایبەت لیستی برایانی موسڵمان.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەیی دانیشتووانی وڵاتی میسر ١٠٤،٠٠٠،٠٠٠ بووە.
ئایین
دانیشتوانی میسر پێکدێن لە موسڵمان و مەسیحی (گاوڕ) بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٧٢ لە ٩٤٪ موسڵمان و مەسیحییەکانیش ٦٪ بوون بەڵام ڕێژەکە بەردەوام لە گۆڕانکاریدایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٨٦ مەسیحییەکان بوون بە ٥.٧٨٪ بەڵام ئەوەی تریش موسڵمان.
ڕۆژە تایبەتیەکانی گەلی میسر
و زیاتر لە دەیان ڕۆژ و جەژنی تر کە ساڵانە لە میسر یادی دەکرێتەوە...
میسر و ئیسرائیل
لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٧ی زاینی جەنگی عەرەب و جولەکە دەستیپێکرد، لەم جەنگەدا ئیسرائیل بە هاوکاری چەند وڵاتێکی ئەوروپا و سۆڤیەت و ئەمریکا توانیان لەم جەنگەدا سەرکەون.
ئەم ڕێککەوتننامەیەش پێکھاتبوو لە چەند خاڵێک تێیدا میسر ڕازی بوو کە هیچی تر دژایەتی ئیسرائیل نەکات پشتگیری قەوارای زایۆنیش بکات، لە بەرامبەردا ئیسرائیل بیابانی سینای بۆ مئسر گەڕاندەوە، دوابەدوای ئەمە پەیوەندی نێوان میسر و ئیسرائیل بەردەوام بوو لە ڕووی بازرگانی و گواستنەوەی غاز لە نێوان میسر و ئوردن و ئیسرائیل، هەردوولا کۆنسۆڵخانەیان کردەوە لە قاهیرە وتەلئەبیب، بەڵام دوابەدوای ئەوەی لە بیابانی سینا پاسێکی نەفەر هەڵگر ڕاگیرا کە سەرجەمیان جوولەکە بوون لەلایەن کەسانی نەناسراو هێرشی کرایە سەر و سەرجەم سەرنشینەکانی کوژران و دواتر لەلایەن چەکدارانی زایۆن، ٦هاوڵاتی میسری کوژران پەیوەندی نێوان میسر و ئیسرائیل ڕووی لە خراپی کرد تا وای لێهات لە میسر باڵیۆزخانەی ئیسرائیل سوتێندرا و تاڵانکرا و لە جێگایی ئاڵای ئیسرائیل ئاڵای میسر هەڵکرا دوای بەهاری عەرەبی و ئەگەری گرتنی دەسەڵات لەلایەن موسڵمانان، پەیوەندی میسر و ئیسرائیل دیار نییە.
سەرچاوەکان
* پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢ پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات
ئەمیناوا، دیواندەرە
ئەمیناوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێکھاتووە لە ٢٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتووانی ١٩٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
١٣ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
ئاندرێ مۆروا
ئاندرێ مۆروا وتارنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
توحفەی موزەفەرییە
وێنۆک|بەرگی توحفەی موزەفەرییە (چاپی نوێ) توحفەی موزەفەرییە کتێبێکە کە ئەفسانە کوردییەکان لە خۆ دەگرێت. ئۆسکار مانی ئاڵمانی لە ماوەیەک دێتە موکریان و دەیان ئەفسانە و بەیتی کوردی کۆ دەکاتەوە. لە ساڵی ١٩٠٥ گشت ئەفسانەکان لە کتێبی «توحفەی موزەفەرییە» دا بڵاو دەکاتەوە. مامۆستا ھێمن موکریانی کتێبەکە بۆ زمانی کوردی وەردەگێڕێتەوە.
نموونەیەک لە وردە مەقامی کوردی
باڵا بەو بەرزی، قەد بەو باریکی
ئەستێرەی سووھەیل کەوتە تاریکی
دەترسم بمرم، دونیای زۆر مابێ
بەدکاری بێ پیر، بە لەیلام شا بێ
خودات لەگەڵ بێ، مەنزل بە مەنزل
دیسان شەو ھات بۆ حاڵی من
لو دڵەی پڕ خەیاڵی من
عالەم سووتا بە ناڵەی من
چاوت ئەستێرەکەی ڕۆژێ
ھەڵدێ لەگەڵ گەلاوێژێ
قەستییە بە نازان بمکوژێ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان
ھەماراو
ھەماراو یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٨ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٥٢ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
١٤ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
شیوە بیرۆ
شیوە بیرۆ، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٧٤ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٣٩٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
بڕیارنامەی ٦٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٤٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٩ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
سووسی
سالح بن زیاد بن عەبدوڵڵا بن ئیسماعیل بن ئیبڕاھیم بن ئەلجارود بن مەسرەح سووسی ڕەققی، ، ناسناویشی ئەبوو شوعەیب، خورئانخوێن (مقرء) و حەدیسیشی گێڕاوەتەوە، لە ساڵی ١٧٣ـی کۆچی لە دایک بووە، لە ساڵی ٢٦١ کۆچی دوایی کردووە. یەکێک بووە لە گێڕەوەکانی حەوت گێڕەوەکە کە ئەم لە ئیمام ئەبوو عەمڕ بەسڕی گێڕاوەتەوە.
وێنەبەردینەی بێستوون
250px|وێنۆک|وێنەی بەردنووسی بێستوون بەردنووسی بێستوون گەورەترین بەردنووس جیھانە، کە سەرەتای نووسین و دروستبوونی ئەگەڕیتەوە بۆ ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی لە مێژووی ٥٢٠ ساڵ بەر لە زایینی. ئەم بەردنووسە لە شاری بێستوون سەر بە شارستانی ھەرسین لە سی کیلۆمیتری شاری کرماشان لە دەڤەری چیای بێستوون بوونی ھەیە.
دەڤەری بەردنووسی بێستوون لە «بەرھەمە نەتەوایەتیی ئێران» ھەژمار دەکرێت و ھەر وەھا ئەم بەردنووسە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە میراتی جیھانیی یوونێسکۆ ھەژمار کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:کورووشی مەزن پۆل:مێژووی کەونار پۆل:خانووبەرە و پێکھاتەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:سەرچاوەی ئایینی کۆنی ئێران
گەڵاز
گەڵاز، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٢٠٧ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٩٣٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
باوەڕاڕ
باوەڕاڕ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١١١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٦٥٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
ھەرێم سەڵاح
وێنۆک|ھەرێم سەڵاح ھەرێم سەڵاح (لەدایكبووی ڕانیە، عێراق) لە خێزانێکی ھونەریدا ژیاوە، ژەنیار و گۆرانیبێژێکی ناسراوی کوردستانە. سەرەتای کاری ھونەریی لە ڕێی ژەنینی ئامێری (نەی)یەوە بووە. ناوبراو سێ برای دیکەشی بە ناوەکانی "ھەردی، ھەڵبەست و ھێژا"یە کە ئەوانیش كاری ھونەریی دەكەن.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ڕانیە پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
١٥ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
دوبرۆڤنیک
دوبرۆڤنیک شارێکی ویلایەتی دوبرۆڤنیک-نێرێتڤای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٢٬٦٤١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە کرواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا پۆل:دوبرۆڤنیک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەم پۆل:ناوچەکانی کۆماری ڤێنیز
بڕیارنامەی ٦٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی شوباتی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٤٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:ئێران لە ١٩٨٩ پۆل:عێراق لە ١٩٨٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی ئێران و عێراق
بیێلۆڤار
بیێلۆڤار شارێکی ویلایەتی بیێلۆڤار-بیلۆگۆرای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٠٬٤٤٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا پۆل:بیێلۆڤار
سۆھراب پوورنازری
وێنۆک|چەپ سۆھراب پوورنازری کەمانچەژەن و تەمبوورژەنی کوردە کە لە ساڵی ١٩٨٢دا لە کرماشان لە دایک بووە. ئەو لە گرووپەکانی شەمس و نیشتماندا چالاکی کردوە.
سەرچاوە
پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
فێرنان کرۆملانک
فێرنان کرۆملانک نووسەر، ئەکتەر و دەرھێنەری فیلمی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٠
سەبزەوار
سەبزەوار یەکێک لە شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی ئێرانە کە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. شاری سەبزەوار ناوەندی شارستانی سەبزەوارە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەبزەوار پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەبزەوار پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
وۆلیس بیەری
thumb|وێنۆک|چەپ|والاس بیری والاس بیری (١ی نیسانی ١٨٨٥ - ١٥ی نیسانی ١٩٤٩) ئەکتەرێکی ئەمریکی فیلمی بوو. لە ساڵی ١٩٣٢ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:مردووانی ١٩٤٩ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل) پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
١٦ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
قەزای چەمچەماڵ
قەزای چەمچەماڵ یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی چەمچەماڵە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ١٩٥،١٤٠ کەسە.
قەزای چەمچەماڵ لە ساڵی (١٨٥١)ەوە درووستکراوە ئەوکات ناوی قەزای بازیان بووە بەڵام ناوەندەکەی شارۆچکەی چەمچەماڵ بووە. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە حەوت ناحیە:
جوگرافیا
قەزای چەمچەماڵ ھاوسنوورە لەگەڵ؛
مێژوو
قەزای چەمچەماڵ لە کاتی فەرمانڕەوایی بابانەکان بەشێک بووە لە خاکی سلێمانی و ئەوان ھەڵیان سوڕاندووە تا ساڵی ١٨٥١ کە دەوڵەتی عوسمانی سلێمانی داگیردەکات.
لە سەردەمی عوسمانیدا:(١٨٥١-١٩١٨)
پارێزگای سلێمانی تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی میرنشینی بابان بوو لە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە قەڵاچوالان بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا ئیبراھیم پاشای بابان فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا سلێمانی، ئەم میرنشینە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە ئەیالەتی شارەزوورەوە. لەم کاتەدا ڕووبەری قەزای چەمچەماڵی ئێستا سەر بە سلێمانی بوو.
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو میرنشینی بابان و میرنشینی سۆران بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری کۆیە و ڕانیە و دەربازی دەستە چەپی زێی بچووکیش بوو. چەندین ناحییەی ئەیالەتی شارەزووری خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی(عەسکەر، ئاغجەلەر، کێوەچەرمەڵە، چیاسەوز، گڵناغاج، قەسرۆک، گردخەبەر، جبق قلعە و شوان) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا.
دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)قەزای لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.
لەم سەردەمەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای چەمچەماڵی ئێستا ئاوھا ناودەبرا(بازیان، چەمچەماڵ، نورە، ھۆزی ھەمەوەند).
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)
لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. یەکە کارگێڕییەکانی باشووری کوردستان دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ. وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا
وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا
لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨)
وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا
لەم ماوەیەدا قەزای چەمچەماڵ لە سنووری پارێزگای کەرکووک، لە سێ ناحیە پێکھاتبوو ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ، ناحیەی سەنگاو و ناحیەی ئاغجەلەر، وەھیچ گۆڕانکارییەک لە کەرتەکان و یەکە کارگێڕییەکانیدا نەکرا.
سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠)
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم قەزایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. قەزای چەمچەماڵ لەم ماوەیەدا سەر بە پارێزگای کەرکووک بوو لە ڕووی کارگێڕییەوە ھیچ گۆڕانکارییەک ڕووی نەدا لە کەرت و ناحیە و گوندەکانیدا. 450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی قەزای چەمچەماڵ لە ساڵی ۱۹۷٥دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا.jpg
سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
شاڵاوی ئەنفال
ئەوەی لە شاڵاوی ئەنفالدا ڕوویدا تەنھا ھەوڵێک نەبوو بۆ لەناوبردن و کوشتنی تاکی کوردی، بەڵکو ھەوڵێک بوو بۆ سڕینەوەی تەواوی مۆرکی نەتەواویەتی گەلی کورد، بەو پێیەی ئەنفال پرۆسەیەکی پلان بۆ دارێژاوی پێش وەختەبوو، بەوەی پلانی پێشوەختەی بۆ دارشتبوو پرۆسەکەی دابەشکردبوو بەسەر (٨)قۆناغدا و لە (٦) ناوچەی جوگرافیای جیاوازدا  سەرجەمی ئەو قۆناغانە لە ٢٣ی شوباتی ١٩٨٨ دەستی پێکردوو لە ٦ی ئەیلولی ١٩٨٨ پاش روخاندنی ھەموو گوندەکانی باشووری کوردستان کۆتایی ھات.
قۆناغەکانی ئەنفال لە ٢٣ی شوباتی ١٩٨٨ بۆ ٦ی ئەیلولی ١٩٨٨. (٨)قۆناغ لە (٦) ناوچەی جوگرافیادا: سەرجەم ئەم قۆناغانەش لە ٦ ی ئەیلولی ١٩٨٨ پاش روخاندنی ھەموو گوندەکانی باشووری کوردستان کۆتایی ھات.
قۆناغی سێیەمی ئەنفال(٧/٤ تا ٢٠/٤/١٩٨٨)
ئەم قۆناغە لە ٧ی نیسان بەبۆنەی جەژنی شومی دامەزراندنی حیزبی بەعسەوە دەستی پێکرد ئەم ھێرشە بەکاریگەرترین و کوشندەترین و بەزیانترین ھەڵمەت دادەنرێت بۆ سەر ناوچەکانی (قەزای چەمچەماڵ، ناحیەی سەنگاو، ناحیەی قادرکەرەم، قەزای دووزخورماتوو، قەزای کفری، قەزای کەلار، ناحیەی پێباز، ناحیەی ڕزگاری)، ئەم ناوچانە سەر بە ھەر سێ پارێزگای (پارێزگای کەرکووک، پارێزگای سلێمانی، پارێزگای دیالە)بوون، ئەمەش فراوانترین ھێرشی ئەنفال بوو کە پتر لە (٥٠٠)گوندی گرتەوە سەرەڕای تەختکردنی (٤) ناحیە.
قۆناغی چوارەمی ئەنفال لە(٣\٥ تا ١٥/٥/١٩٨٨)
قۆناغی چوارەمی شاڵاوی ئەنفال بۆ سەر ناوچەکانی (ناحیەی ئاغجەلەر، ناحیەی شوان، چەمی ڕێزان، قەزای کۆیە، ناحیەی تەقتەق) لە سنووری ھەرسێ پارێزگای (پارێزگای ھەولێر، پارێزگای سلێمانی، پارێزگای کەرکووک) بوو، ئەم ھێرشەش بە کیمیابارانکردنی گوندی گۆپتەپەی (٣٠٠)ماڵە دەستی پێکرد. ئەم ھێرشەشە بووە ھۆی کوشتنی نزیکەی (٣٠٠)کەسی ئەم گوندە، وە بە دووەم ھێرشی زیان بەخش دائەنرێ لە دوای شاری ھەڵەبجە.
سوپا لە رۆژی ١٥\٥ سەرجەم گوندەکانی ئەم ناوچەیەی ڕووخاند و تەنھا لە ناحیەی ئاغجەلەر کە (٦٧) گوندی تیدا بوو (٢،٨١٣)خانووی تێدا بوو (١٤،٨٦٤)کەسی تێدا دەژیا نزیکەی (٧،٢٠١) کەس ئەنفال کراون.
مام قلینج
مام قلینج یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .