cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕیارنامەی ٨٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٣ پۆل:ئووگاندا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئووگاندا
ئیدارەی گەرمیان
وێنۆک|چەپ|ناوچەی گەرمیان ئیدارەی گەرمیان پارێزگایەکی نافەرمی و دانپێدانەنراوە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە، کە حکومەتی ھەرێمی کوردستان پێکیێناوە، لە سێ قەزا و یانزە ناحیە پێکهاتووە شاری کەلار ناوەندی کارگێڕییەتی. ئێستا ژمارەی دانیشتوانی ئیدارەی گەرمیان "کەلار، کفری خانەقین بە نزیکەی ٥۰۰ هەزار کەس دەخەمڵێنرێت ، هەروەها بەشێکی دام و دەزگاکانی شارۆچکەی دەربەندیخان سەر بە ئیدارەی گەرمیانە کە ژمارەی دانیشتوانی زیاتر لە ٥٠ هەزار کەس دەبێت.
دروستبوون
دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانیەوە لەساڵی ٢٠٠٣دا، جارێکی تر ناوچەی گەرمیان کە کەلار مەرکەزەکەیەتی، تووشی بۆشاییەکی ئیداری ھات بەھۆی ھەڵوەشانەوەی پارێزگای کەرکووک لە دەربەندیخان. چارەنووسی ئەو قەزایانەی لەچوارچێوەی پرۆسەی تەعریبدا لە کەرکووک دابڕێنران (کەلار، کفری، چەمچەماڵ ‌و دووزخورماتوو) بەستراوە بە مادەی ١٤٠ ی دەستووری عێراقەوە، کە تایبەت بە ناوچە جێناکۆکەکان لەنێوان حکومەتی عێراق و ھەرێمدا. جێبەجێنەکردنی مادەی ١٤٠ ی نەگەڕانەوەی کەرکووک بۆ سەر ھەرێمی کوردستان یان قەزا دابڕاوەکان بۆ سەر کەرکووک، ئیدارەی ناوچەی گەرمیانی بەھەڵپەسێراوی ھێشتەوە. لەژێر فشاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لەگەرمیان، لە ساڵی٢٠٠٨ دا ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان ناچار بوو بڕیارێک دەربکات کە گەرمیان وەکو پارێزگا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، بەشێوەیەکی کاتی بۆ راییکردنی کاروباری ئیداری خەڵکی ناوچەکەو دەسەڵاتی پارێزگاریش ببخەشێتە سەرپەرشتیاری ئیدارەکە.
قەزاکان
لە ئێستادا تەنها لە هەر سێ قەزای کەلار، کفری ، خانەقین پێکهاتووە،
ناحیەکانی قەزاکانی پارێزگای گەرمیان
{| class="wikitable" ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناحیەکان
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی کوردستان گەرمیان گەرمیان پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
شینجیانگ
شینجیانگ (، ) بە فەرمی ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری ئۆیغووری شینجیانگ ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەری دەورگیراو بە وشکانی لە کۆماری گەلی چینە، کە لە باکووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە و نزیک بە ئاسیای ناوەندی ھەڵکەوتووە، شینجیانگ بەپێی گەورەیی یەکەم ھەرێمی چین و ھەشتەم ھەرێمی جیھانە، ژمارەی دانیشتووانی ئەو ھەرێمە نزیکەی ٢٥،٠٠٠،٠٠٠ کەس بەراورد دەکرێت، شینجیانگ لەگەڵ وڵاتەکانی مەنگۆلیا، ڕووسیا، کازاخستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ئەفغانستان، پاکستان و ھیندستان ھاوسنوورە.
٢٥٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سکچوون
سکچوون (بە ئینگلیزی Diarrhea یان Diarrhoea، بە عەرەبی و فارسی: اسھال) جۆرێک نەخۆشییە کە تێیدا بە شێوەی بەردەوام شلەمەنی لە جەستەی مرۆڤ دەردەچێت وە نەخۆش ناچار دەبێت خێرا خێرا بچێتە سەر ئاودەست. لە نەخۆشی سکچووندا جموجۆڵی ڕیخۆڵەکان خێرا دەبێت وە ئەمەش دەبێت ھۆی دروستبوونی بەردەوامی ھەستی ئاودەست. سکچوونی توند ھۆکاری زۆرێک لە مردنەکانە لە وڵاتانی گەشەکەر وە ھەروەھا یەکێک لە باوترین ھۆکارەکانی مەرگی منداڵانە لە سەرانسەری جیھان. جگە لەمە، سکچوون یەکێک لە ھۆکارەکانی دواکەوتنی گەشەی جەستەیی منداڵان، بەدخۆراکی، و بارناسکی بۆ تووشبوون بە نەخۆشیەکانی دیکەیە.
ھۆکاری سەرەکی مەرگ لە کاتی تووشبوون بە سکچوون، لە دەستچوونی ئاو و خوێیەکانی جەستەیە. ئەگەر مرۆڤ سێ جار یان زیاتر لە شەو و ڕۆژێک دا پاڵنەری ئاوەکی یان شل بێت ئەوە بە سکچوو دادەنرێت.
ھۆکارەکان
ئاساییانە ھۆکاری سکچوون ھەوکردنی ورگە بە ھۆی کێمی ڤایروسی، مشەخۆر یان لاکوتی ڕیخۆڵە، یان ھەندێک ژاری باکتریایی. لە بارودۆخی پاکژ دا، کە خۆراکی باش و ئاوی خاوێن ھەبێت، نەخۆشێکی ئاسایی لە ماوەی چەند ڕۆژ دا لە کێمی ڤایرۆسی ڕزگاری دەبێت. بەڵام لە کەسانی نەخۆش یان بەدخۆراک دا، سکچوون دەتوانێت ببێتە ھۆی ئاوچنیانی توندی جستەی مرۆڤ وە ئەگەر چارەسەر نەکرێت لەوانەیە ژیانی نەخۆشەکە بخاتە مەترسیەوە.
سکچوونی کێمی
وتاری تایبەت: سکچوونی کێمی
سکچوونی کێمی (Infectious diarrhea) جۆرێک لە سکچوونە کە بە ھۆی میکرۆب دروست بووبێت، واتە بە ھۆی باکتریا، مشەخۆر یان ڤایروس.
دەرمان
لە زۆربەی حاڵەتەکانی سکچوون دا، دەرمانی نەخۆشیەکە تەنھا قەرەبووکردنەوەی شلەمەنی و خوێی لەدەستچووی جەستەیە. دەوای سەرەکی ئەم نەخۆشیە ئۆ. ئاڕ. ئسە. ئەو دوایانەی کە ھەیە و پێویستی بە ڕاچێتەی پزیشک نیە بریتین لە لۆپێردامی (ئایۆدیۆم) و بیسمووت سابسالیسیلات (کە لە پێپتۆ بیسمۆل و کاوپێکتەیت دا ھەیە).
سەرچاوەکان
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک پۆل:سکچوون پۆل:نەخۆشییەکان پۆل:پیسایی
ڕۆمان پۆلانسکی
thumb|پۆلانسکی لە تشرینی دووەمی ٢٠١١ ڕۆمان پۆلانسکی لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٩٣٣ کەسایەتی دەرھێنەری سینەمایی و بەرھەمھێنەر و نووسەر و ئەکتەری پۆلەندی و فەڕەنسییە، فیلمەکانی پۆلانسکی لەووڵاتانی پۆڵەندا و فەڕەنسا و ئەمریکا و بریتانیای مەزن، پۆلانسکی ھەڵگری خەڵاتی ئۆسکار لەو بوارانەی کاری کردووە.
سەرچاوە
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:زیندووان پۆل:جووە پۆڵەندییەکان پۆل:نووسەرانی پۆڵەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣ پۆل:نووسەرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی پۆڵەندی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر پۆل:دەرھێنەران لە بردنەوەی خەڵاتی گۆڵدن بێر پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کۆچبەرە پۆڵەندییەکان بۆ فەڕەنسا پۆل:براوەی باشترین دەرهێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:جووە پۆڵەندییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
زرێنیانین
زرێنیانین شارێکی لە ڤۆیڤۆدینا لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٧٫٥٦٢ کەس بووە.
تفت (کیمیا)
تفت لە زانستی کیمیا بە ماددەیەک دەوترێت کە بتوانێت پرۆتۆن وەربگرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:تێکئاڵاوە کیمیایییەکان
سارکێ خواروو
سارکێ خواروو (Sarkê xwarû، بە فارسی: سارتکه سفلی) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٤ کەس لە ٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ڕێوڕەسمی ڕەش (فیلم)
چیڕۆکی فیلمەکە ڕاستییە و باسی ژیانی تاوانکاریی چەتەی ئەمەریکیی وایتی بەلگەر دەکات، و لە ١٩ی مایۆی ٢٠١٤ دەست کرا بە کاری وێنەگرتنی و لە ڕێکەوتی ١٨ی سێپتێمبەری ٢٠١٥ لەلایەن کۆمپانیای وارنەر برەدەرزەوە خرایە سینەماکان و لە ١ی ئۆکۆتبەریش کەوتە سینەماکانی کوردستان و عێراق.
چیڕۆک
چیرۆکی فیلمەکە باس لە ساڵانی حەفتا و هەشتکانی سەدەی ڕابردوو دەکات کە چۆن حکومەتی ئەمریکی بە شێوەیەکی نهێنی ڕێککەوتن نامەیەک لەگەڵ وایتی بەلگەر (جۆنی دێپ) ئەکات بۆ نزیک بوونەوە و دەست بەسەرداگرتن بەسەر هەموو چەتەکانی ئەو سەردەمە و کەمکردنەوەی دەسەڵاتیان ، بەڵام وەک هەمیشە بەهۆی کەمتەرخەمی کاربەدەستەکان و زیرەکی و لێهاتووی چەتەکان کارەکان پێچەوانە دەبنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی چیڕۆکەکانیان لە کتێبەوە وەرگیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی چیڕۆکەکەیان لەڕووداوی ڕاستیەوە وەرگیراوە پۆل:فیلمە ژیاننامەییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆردیا دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە ماساشوستس دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە کەنار دەریاکان دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی کرۆس کریک پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت پۆل:فیلمەکان دەربارەی برا پۆل:فیلمەکان دەربارەی تاوانە ڕێکخراوەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمەکان دەربارەی دیوانی لێکۆڵینەوەی فیدراڵی پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی برایان ئۆلیڤەر پۆل:فیلمەکان کە لە بۆستن دانراون پۆل:فیلمەکان کە لە بۆستن وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی ماساشوستس وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
نیکۆلا بووڤیێ
وێنۆک|نیکۆلا بووڤیێ نیکۆلا بووڤیێ نووسەر و وێنەگرێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە، بووڤیێ لە ساڵی ١٩٢٩ لە شاری گراندێنسی نزیک جنێف لەدایک بووە، بووڤیێ دواتریین منداڵی خێزانەکەیان بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ١٩٩٨ پۆل:نووسەرانی سویسی لە فەڕانسا
٢٦٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جۆنا ھێکس
جۆنا وودسۆن هێکس کەسایەتییەکی ئەنتیهیرۆی خەیاڵییە لە کتێبە کۆمیکە ئەمریکییەکانی دی سی کۆمیکسدا دەردەکەوێت. کەسایەتییەکە لە لایەن نووسەر جۆن ئالبانۆ و وێنەکێش تۆنی دێزونیگا دروستکراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جۆنا هێکس پۆل:کارەکتەرەکانی تەلەفیزیۆنی کۆمیکەکانی دی سی
قەمەر
سوورەتی قەمەر سوورەتی ٥٤ی قورئانە و ٥٥ ئایەتە.له‌ جوزئی(٢٧). به‌ كاری ڕابردو ده‌ستی پێكردوه‌،به‌باسكردنی دیارده‌ی كه‌رتبونی مانگ: {اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ} سوورەتێکی مەککەییشە و دوای سوورەتی ‏النجم دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پانچێڤۆ
پانچێڤۆ شارێکی لە ڤۆیڤۆدینا لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٥٫٦٥٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب پۆل:پانچێڤۆ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا
بڕیارنامەی ٨٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەبخازیا، گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٢٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٣ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
٢٦١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئەماسرە
ئەماسرە شارۆچکەیەکی بچووکی بەندەری دەریای ڕەشە لە پارێزگای بارتین لە تورکیا، پێشتر بە ئاماستریس ناسرابوو. لە سەدەی ١٤ تا نیوەی دووەمی سەدەی پازدەھەم شارۆچکەکە شوێنی قەشەیەکی کەنیسەی لاتینیش بووە.
وێستگەی وزە
لە ساڵی ٢٠٠٩، وێستگەیەکی کارەبای خەڵوز بە ٢٦٤٠ مێگاوات (یان ١٢٠٠ مێگاوات) پێشنیار کرا، بەڵام دوای ئەوەی نیگەرانییەکان سەبارەت بە کاریگەری لەسەر کوالیتی ھەوا، ئیکۆلۆژیای دەریا،, و خۆڵەمێش وروژێنران دروست نەکرابوو.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بارتین پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا ئەماسرە
بونکۆبۆن
لە ژاپۆن، بونکۆبۆن (文庫本 Bunkobon)، کتێبێکە بە قەبارەی کتێبێکی بچووکی گیرفان، دروست کراوە تا بە نرخێکی گونجاو بێت و بتوانرێ بگوازرێتەوە.
زۆربەی بونکۆبۆنەکان قەبارەیان (۱۰٥x ۱٤٨ مم یان ٤.۱"٥.٨"). هەندێ جار دەکێشرێت (وەک کتێبە گیرفانییە ژاپۆنییەکانی تر) بەگشتی کراسی بەرگی کتێبەکە وەک بەرگی ئاساییە
بونکۆبۆن بەکار دەهێنرێت بۆ ئامانجی هاوشێوەی کتێبەکانی گیرفانی بازاڕ: بە گشتی بەکار دەهێنرێت لەبەر چاپی هەرزانتر بۆ ئەو کتێبانەی کە بەڕاست چاپ کراوە بە بەرگی بەهێزکراو. بەڵام زۆر جار چاپ دەکرێت لەسەر کاغەزی ئەستور وە بەستراو بە شێوەیەکی هەتا هەتای، وە هەندێ کار بڵاو دەکرێتەوە لە سەرەتادا بە شێوەی بونکۆبۆن.
سەرچاوە
https://en.wikipedia.org/wiki/Bunkobon
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا
گەرد
چەپ|350px|وێنۆک|چەند گەردێک بە وێنەی کۆمپیوتەری
گەرد یەکێک لە بچووکترین تەنۆچکەی یەک ماددەی کیمیاییە کە تایبەتمەندی ھەمان ماددەی ھەیە. یەک گەرد پێکھاتووە لە دوو یان چەند گەردیلە کە بە بەنەکی کیمیاییەوە پێکەوە پەیوەستن. ھەڵبەتە گەردی ھەندێک لە توخمەکان (وەک: گازەنایابەکان) تەنھا لە یەک گەردیلە پێکھاتوون.
گەردیلەکانی پێکھێنەری یەک گەرد، ڕەنگە لە یەک توخم (بۆ نموونە لە ئۆکسجین دا) یا چەند توخم (وەکوو ئاو) پێکھاتبێت.
پۆل:کیمیا پۆل:ماددە پۆل:زانستی ماددە
ڕەحمان (سوورەت)
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
فراسوا چێنگ
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکان پۆل:خەڵکی نانچانگ
سارکێ سەروو
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
چاچاک
چاچاک شارێکی لە سربیای ناوەندی لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٣٫٨٤٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شومادیا پۆل:چاچاک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا
ئاوایی ڕۆستەم بەگ
ئاوایی ڕۆستەم بەگ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
سەرچاوە
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق
پەنەما لە ئۆڵۆمپیاد
پەنەما بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، لەو کاتەوە تا ئێستا لە ١٧ خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشداری کردووە. پەنەما ھیچ کاتێک بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی نەکردووە. ھەرگیز لە. ھەروەھا خاوەنی سێ مەدالیای ئۆڵۆمپیادە (یەک زێڕ و دوو برۆنز)ی، ھەموویان لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان بەدەستھێنراون.
سەرچاوەکان
پۆل:پەنەما لە ئۆڵۆمپیاد
گرناسر
گرناسر گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
گرناسر ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
بڕیارنامەی ٨٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٢٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٤ پۆل:ئووگاندا لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا
کرستی کالیولاید
وێنۆک|Kersti Kaljulaid (2021) کرستی کالیولاید (بە ئیستۆنی: Kersti Kaljulaid؛ لەدایکبووی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٩) سیاسەتەمەدارێکی ئیستۆنییە کە ئێستا پێنجەم سەرۆکی ئیستۆنیایە لە کاتی ١٠ ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ەوە لە پۆستدایە، کرستی یەکەم ژنە کەوا سەرۆکایەتی وڵاتی ئیستۆنیا دەکات لەو کاتەوەی وڵاتەکە لە ١٩١٨ سەربەخۆیی وەرگرتووە و ھەوروەھاش گەنجترین سەرۆکە لە مێژووی سەرۆکایەتی ئیستۆنیا، کە ئەوکات لە تەمەنی ٤٦ ساڵی چووە ھەڵبژاردنەوە
کرستی بەرپرسی پێشووی ئیستۆنیایە کە پێشوو تر لە دادگای وردبینی ئەوڕوپا وەک نوێنەری ئیستۆنیا خزمەتی کردووە لە ٢٠٠٤ تا ٢٠١٦ دوای چەندین خول بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی نوێ بۆ ئیستۆنیا لە ٢٠١٦ کە شکست دەھێنن کرستی دووبارە دەپاڵێورێتەوە بۆ سەرۆکایەتی کردن ٣٠ ی ئەیلوولی ٢٠١٦ بە دەنگی زۆرینەی پارتەکانی پەرلەمان وەک کاندیدێکی ھاوبەش بۆ سەرۆکایەتی ئیستۆنیاھەروەھا وەک تەنھا کاندیدی ئەم خولە، کرستی دەنگی پێدرا بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی ئیستۆنیا لە ٣ ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بە ٨١ ی دەنگ و ١٧ دەنگنەدەر
ژیانی سەرەتایی و خوێندن
کرستی لە قوتابخانەی تالینی ژمارە ٤٤ خوێندوویەتی و لە ١٩٧٧ دەرچووە لەکاتی خوێندنەکانی لەوێدا، ئەندام بووە لە گرووپی قوتابیانی زانستی تایبەتمەند بووە لە (ornithology خوێندن لەسەر باڵندەکان) لە ١٩٩٢، کرستی لە زانکۆی تارتو تەواوی کردووە (cum laude -شانازی) وەک زیندەناسێک، کرستی ئەندامە لە کۆمپانیای ژنانی ئیستۆنیا (Filiae Patriae) لە ٢٠٠١، لە زانکۆی تارتو بە بڕوانامەی (MBA) لە بەرێوەبردنی بزنس تەواوی کردووە، تێزەکانی وەک "Riigi poolt asutatud sihtasutuste juhtimissüsteemi täiustamine" لە ئیستۆنی و "گەشەپێدەری سیستەمی بەرێوەبەری دامەزراوەکانی وڵات" لە کوردی بۆ دانراوە
کاری بازرگانی
link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Aku_Sorainen_ja_Kersti_Kaljulaid.jpg|چەپ|وێنۆک|زانکۆی تارتو سیمناری ئەنجومەن لە ٢٠١٥ لە ١٩٩٦ بۆ ١٩٩٧ کرستی بەڕێوەبەری فرۆشتنەکان بوو لە " telecom Eesti Telefon" - "تێلیکۆم ئێستی تەلەفۆن"، و لە ١٩٩٧ بۆ ١٩٩٩ لە بانکی ھانسبانک لە ئیستۆنیا وەک فەرمانبەر دامەزرا لە بەشی سەرمایەگوزاری، مارکێتەکانی ھانسبانک لە ١٩٩٩ بۆ ٢٠٠٢کرستی وەکوو ڕاوێژکاری سەرۆک وەزیرانی ئیستۆنیا مارت لار کاریکردووە لە ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٤ وەکوو بەڕێوەبەری (Iru Power Plant) کاریکردووە، کە کۆمپانیایەکی-لکێنەری ویلایەکە بووە (Eesti Energia کۆمپانیای وزەی ئیستۆنی) کرستی یەکەم ژن بوو کە پێشرەوی کۆمپانیای (Iru Power Plant) لە ئیستۆنیا بکات
لە ٢٠٠٤ کە ئیستۆنیا چووە پاڵ یەکێتی ئەورووپا کرستی کرایە نوێنەری وڵات لە دادگای وردبینی ئەورووپا لە ٢٠١١ کرستی سەرۆکی زانۆکی تارتو بوو
کاری سیاسی
کەچی ھێشتاش لە ھەڵبژاردنەکان بەڕێوە ناچێت
وەک ئەوەی ئەندامێتی کرستی لە دادگای وردبینی ئەورووپا کۆتایی دەھات لە ٧ ی ئایاری ٢٠١٦ سەلمێنراوی بۆ کرا وەک سەرۆکی داھاتووی سەنتەری (PRAXIS) بۆ خوێندن لە سیاسەت لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥، دەبوایە حکوومەتی ئیستۆنیا داوای جێگرەوەی ئەوی کردبا لە ٧ ی شوباتی ٢٠١٦، بەڵام ھێشتا حکوومەت نەیتوانیوە بیکات بۆیە لە پلەکەی ماوەتەوە link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:The_President_of_the_Republic_of_Estonia,_Kersti_Kaljulaid_and_the_Vice_President_of_the_United_States,_Mike_Pence_(35448006744).jpg|وێنۆک|کرستی لەگەل [[مایک پێنس لە تەممووزی ٢٠١٧]] لە ١٩ ی ئەیلوولی ٢٠١٦، کابینەیەکی تازە دامەزراوی گەشەکردووی چاودێری ڕاوێژکاری لە سەرۆکایەتی ی پەرلەمانی ئیستۆنیا دەنگی بە کرستی دا بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی کابینەکەی دوای چەندین شکست لە ھەوڵدان بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکێکی نوێ بۆ ئیستۆنیا لە ساتی ئۆگستەوە بۆ ئەیلوولی ٢٠١٦ کە پێی ئەوترا "council of elders" ی Riigikogu کە تیابووی گشت نوێنەری پارتەکانە، وتەبێژان و جێگری وتەبێژان داوای لە ڕەزامەند بوونی کرستی کرد و داواکاری کاندیدی سەرۆکایەتی ئیستۆنیا پێشکەش کرا، لە ٣ ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ کاندید بوونەکەی بۆ سەرۆکایەتی خرایە پێش ئەندامانی Riigikogu، و لە ٣٠ ی ئەیلوول کاندید بوونەکەی بە فەرمی تۆمار کرا وتەبێژی Riigikogu ئەیکی نیستۆر وتی کە کرستی بەبێ ھیچ گومانێک ٦٨ دەنگی لەکۆی ١٠١ دەنگی ئەندامانی Riigikogu بەدەست ھێنابوو بەڵام ژمارەی تەواو مایەوە بۆ ئەوەی سەیر بکرێ بە بنچینەیی کاندید بوونەکەی پشتگیری لێکرا لەلایەن ٩٠ ئەندامی Riigikogu کرستی ھەڵبژاردنەکەی بردەوە بە ٨١ دەنگ و ١٧ کەسیش ھیچ دەنگیان نەدا، جگە لەوە ھیچ دەنگێک لە دژی سەرۆکایەتی بوونەکەی ئەو نەدرا. جگە لەوە یەک پارتی پەرلەمان بانگەشەی ئەوەی کرد کە پشتگیری ناکات ئەوا پارتی (EKRE) کە ٧ دەنگیان ھەبوو link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Meeting_between_the_President_of_Ukraine_and_the_President_of_Estonia_began_01.jpg|وێنۆک|کرستی لەگەل سەرۆکی پێشووی ئوکراینا پێترۆ لە ئایاری ٢٠١٨ لە کاتی ھەڵبژاردنەکەی لەلایەن میدیا و شەقەمەکان و سیاسەتمەداران ڕەخنەی زۆری لێ دەگیرا لەوەی کە بۆ گشتی نەناسراوە، ئەمەش وادەکات کرستی لە میدیادا وەڵامی ڕەخنەکان بداتەوە و لەچەندین یەکتر بینینی تەلەڤزیۆنی ئەوەی خستە ڕوو کەوا لە سەرانسەری وڵات چالاکی دەبێت و دەردەکەوێت، سەردانی شوێنە جیاجیاکان دەکات و قسە لەگەل خەلک دەکات بە ڕاستەوخۆیی لە ناوەراستی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ڕاپرسییەک ئەوەی نیشان دا کە کرستی بە ڕێژەی %٧٣ پەسەندکراوە
لە ٢٠٢٠ حکوومەتی ئیستۆنیا پاڵاوتنی بۆ کرستی کرد وەکوو کاندیدی خۆی بۆ سەرکەوتووبوون بۆ پۆستی سکێرتێری گشتی (ڕێکخراوی ئیستۆنیا بۆ فرەکردار و گەشەپێدان OECD) بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١ کرستی دەست لەکارکێشانەوەی خۆی بۆ کاندید بوونەکە ڕاگەیاند بەھۆکاری ڤایرۆسی کۆڤید-١٩
لە ٢١ ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی پشتگیری خۆیان بۆ کرستی ڕاگەیاند کەوا link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Vladimir_Putin_and_Kersti_Kaljulaid_(2019-04-18)_08.jpg|وێنۆک|کرستی لەگەل [[ڤلادیمیر پوتین|ڤلادیمێر پوتین لە نیسانی ٢٠١٩]] پێویستە بۆ دووەم ھەڵبژاردنی ئیستۆنیا لە ٢٠٢١ کاندید بێت
ناوبانگ
لە ٢٠١٧، کرستی بووە یەکەم ئیستۆنی کەوا تایبەمەند بێت لە گۆڤاری Forbes لە پێرستی ١٠٠ ژنە بە تواناکانی جیھان کرستی لە ڕیزی ٧٨ مین دانرا و لە ڕیزی بیست و دووەم بوو لەنێوان زۆرترین ژنە کاریگەرە سیاسەتمەدارە سەرکردەکان
ژیانی کەسی
کرستی ھاوسەرگیری کردووە، جگە لە زمانی ئیستۆنی زمانەکانی ئینگلیزی، فینلاندی، فرەنسی بە پاراوی دەزانێت ئەمە جگە لە رووسی
تێبینییەکان
<references group="تێبینی"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمە سەرۆکەکان پۆل:زیندووان پۆل:ژنە سیاسەتمەدارانی ئیستۆنیا لە سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:ژنان لە سیاسەت
ترش
ترش ماددەیەک کە دەتوانێت پرۆتۆن بدات.
سەرچاوەکان
پۆل:ترشەکان پۆل:کیمیای ترش-تفت
٢٦٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چوار کتێب و پێنج کلاسیکەکە
چوار کتێب و پێنج کلاسیکەکە (بە چینی:四書五經; خوێندنەوە: سیشو وجینگ) بریتین لە کتێبەکانی کۆنفۆشیزم لە چین، کە کتێبەکان پێش ٣٠٠ی پێش زایین نوسراون چوار کتێب و پێنج کلاسیەکەکە گرنگترین کلاسیکەکانی کۆنفۆشیزمن لە چین.
سەرچاوەکان
پۆل:دەقە چینییە کلاسیکەکان پۆل:وێژەی چینی پۆل:فەلسەفەی چینی
سەباحەت تونجەل
thumb|سەباحەت تونجەل سەباحەت تونجەل (٥ی تەممووزی ١٩٧٥) ژنە سیاسەتمەدارێکی کوردە لە باکووری کوردستان کە ئەندامی پەرلەمانی تورکیایە. تونجەل لەسەر لیستی پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی (د ت پ) وەکوو نوێنەری ئەستەمبوڵ ھەڵبژێردرا. پێش ئەوەی تونجەل ببێتە ئەندامی پەڕلەمان، بەھۆی ئیدعای ئەوەی کە ئەندامی پەکەکەیە، دەستگیر کرا و بۆ ماوەیەک خرایە بەندیخانە. سەباھەت تونجەل لە بەندیخانە وەکوو نوێنەرێکی کورد بۆ ئەندامێتی پەڕلەمانی تورکیا، سەباحەت بوە یەکەم کەس لە مێژووی تورکیادا کەلە زیندانەوە ھەڵبژیرابێت وەک ئەندام پەرلەمان، و ھەروەھا گەنجترین ئەندام پەرلەمانی ژنە لەو وڵاتە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ژنانی کورد پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا) پۆل:ژنانی سیاسیی کورد پۆل:ژنە کوردەکانی تورکیا
سپێدە (گۆرانیبێژ)
thumb|left|150px|سپێد‏‏‏ە‏‏‏ ساڵس ٢٠٠٩ ل‏‏‏ە‏‏‏ مالیزیا سپێدە‌ ئەفشار گۆرانیبێژی پۆپ و رۆکی ئێرانییە کە لە شاری ئەسفەھان لە‌دایکبووە‌. باوکی کوردی کرماشان و دایکی بە‌ ڕە‌سە‌ن گورجی ئێرانە‌. ئێستا لە‌ شاری لۆس ئەنجلس لە‌ ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژی.
ژێدە‌ر
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی پۆل:ژنانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:زیندووان
ڕەزا شا
ژیان
لە بنەڕەتدا خەڵکی ئاڵاشت لە ناوچەی سوادکۆ پارێزگای مازەندەرانە، لە تاران ژیاوە. بووەتە سەرباز لە لەشکری قۆزاقی تایبەت لە دەوڵەتی قاجاڕ، لە بەر لێھاتوویی سەرکردایەتی ئەم لەشکرەی پێدراوە، ساڵی ١٩٢١ بووەتە وەزیری جەنگ لە دەوڵەتی قاجار. لە ١٩٢٣ پۆستی سەرۆکوەزیرانی لە لایەن شا ئەحمەدمیرزای قاجار پێدراوە. ساڵی ١٩٢٥ دەسەڵاتی بێھێزی قاجار‌ەکانی بنبڕ کرد و بە پشت بەستن بە سەرکردە سەربازیەکان خۆی کرد بە شای ئێران.
پرۆسەی چاکسازی لە ئێران دەستپێکرد بۆ گۆرینی رووالەتی ئێران بەرەو دەوڵەتێکی ھاوچەرخ لە سەر شێوەی کەمالیەکانی تورکیا. لە دەسەڵاتدا دیکتاتۆر بوو. ھەمیشە لە کێشەدا بوو لەگەڵ مەرجەعە ئایینیەکان کە دژی چاکسازیەکانی دەوەستان. ساڵی ١٩٣٤ ناوی (ئێران)ی کرد بە ناوی ڕەسمیی نیونەتەوەیی لە زمانانی ئەورووپاییدا (وڵاتی فارس). ئێران بە واتای خاکی ئاریەکان دێت. توانی دەسەڵاتی دەوڵەت بگەڕینیتەوە بۆ ھەرێمە دوورەکانی عەرەبنشینی پارێزگای خووزستان و لوڕستان و بەلۆچستان. ھیتلەر و ئەتاتورک دوو نموونە بوون کە ڕەزا شا دەیویست چاویان لێ بکا بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی عیلمانی بەھێز و نەتەوەیی، پارتێکی دامەزراند کە رەوتێکی شۆفینی ھەبوو بە ناوی (ئێرانی نوێ). کە ھیتلەر جەنگی راگەیاند، ڕەزا شا دەیویست لایەنگری ئەڵمانەکان بێت. بۆیە ئینگلیز و سۆڤیات لە ترسی پەرەسەندنی ھەر مەترسیەکی نازیەکان، ئێرانیان داگیر کرد و ڕەزا شا لە ١٩٤١ لە سەر دەسەڵات لادرا و ژیانی لە تاراوگەی جۆھانسبیرگ (خوارووی ئەفریقیا) تا مردنی لە ١٩٤٤ بە سەر برد. ‌
بنەچەی ڕەزاشا و نازناوەکانی
ماڵی ڕەزاخان لە ئاڵا‌شت|300px|thumb ڕەزاخان لە دایکبووی دێھاتی (ئالاشت)ی سەر بە دەڤەری سوادکۆی پارێزگای مازەندەرانە. دەڤەرەکە لەم بەشانە پێک دێت: راستوپی، سورخ قەلا، کورد ئاباد، ولووپی و کسلیان، بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە، کوردی ئەم دەڤەرە لە رۆژگاری نادر شا ی ئەفشارەوە لە دەشتی (زەھاو)ی دیوی کرماشانەوە کۆچیان پێکراوەو زۆربەیان کوردی کاکەیی گۆرانن و ھەندێکیان لە ھۆزی (پاڵانی)ن.‌
بە منداڵی لە بەر ھەژاری خۆی و دایکی (نوش ئافەرین) ھاتوونەتە تاران، کە ھەراش بووە چووەتە ناو ریزی لەشکری قازاقی لە سەر شێوەی سوارەی کۆزاکی رووس،  کە  کاتێک رەزا بوو بە حاکمی ئێران لە ساڵی ١٩٢٥ ویستی نازناوێکی نوێ بۆ بنەماڵەکەی پەیدا بکات رەسەنایەتی و ئێرانی بوونی خۆی پێ بسەلمێنیت. نازناوی پەھلەوی ھەڵبژارد، کە ناوێکی یادگاری رۆژگاری زێڕینی ساسانیەکانە. نازناوەکانی تری :
سەرباری ئەم ھەموو نازناوانەی بەڵام ناوێکی تریش ھەبوو ڕەزاخان و بنەماڵەکەی لە تاران بەکاریان نەدەھێنا ئەویش نازناوی (ڕەزا پاڵانی)ە کە بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە کوردیەکان لە ناوی ھۆزی (پاڵانی)یەوە ھاتووە کە دانیشتووی سوادکوھن. ھۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ھەندێک لە ناحەزانی ڕەزاخان نازناوی پاڵانیان وەک سوکایەتی بە کاردەھێنا چونکە لە تورکیدا پاڵانی بە واتای (کورتاندروو) دێت.
واقیعە
سوورەتی واقیعە سوورەتی ٥٦ی قورئانە و ٩٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ڕەحمان دابەزیوە. له‌ جوزئی(٢٧) قورئاندا هاتوه‌. به‌شێوا‌زی‏(شرط)ده‌ستی پێكردوه‌ كه‌ خودای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمێتج{إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ}.له‌م سوره‌ته‌دا ‏لفظ الجلاله باس نه‌كراوه‌،‏الواقعة یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ڕۆژی دوایی له‌ئاینی ئیسلام.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
عەبدوڵڵای دووەم
عەبدوڵڵای کوڕی حوسێن لەدایکبووی ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢. لەوەتەی ٧ی شووباتی ١٩٩٩ پاشای وڵاتی ئەردەنە، ئەمەش لەدوای مردنی شا حوسێنی باوکی. عەبدوڵڵا ئەندامی خێزانی هاشمییە کە ئەو بنەماڵەیە فەرمانڕەوایی ئەردەن دەکەن لەوەتەی ١٩٢١.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:زیندووان
لێسکۆڤاتس
لێسکۆڤاتس شارێکی لە سربیای ناوەندی لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٣٫١٦١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لێسکۆڤاتس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا
پێچن
وێنۆک پێچن، پێچکە یان گیاپەچکە گوڵێکی خۆڕستی پڕ پەل و پۆی کوێستانە، باڵای ئەگاتە ٨٠ سم، گەڵاکانی ئەستوور و ئاودارن و تامیشیان تاڵە. گوڵەکانی زەرد و تۆمەکەی رەنگی قاوەیی و سێ سووچن و ھەر سێ دانە تۆم لە نێو کێلانێکدان، دانەکانی دژی کرمن و لە گەڵاکەی شلکاوێک ئەگرن کە بۆ درمان ئەشێ.
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکان
کشتوکاڵ لە پاکستان
سامانەسروشتییە سەرەکییەکانی پاکستان لە خاکی بەپیت و ئاو پێکدێن. لە سەدا ٢٥ی کشتوکاڵی پاکستان دەگاتە سەدا ٢١ی تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی و لەسەدا ٤٣ی کۆی بەرهەمی ناوخۆ لەخۆدەگرێت. لە پاکستان، بە پیتترین هەرێم پەنجابە کە گەنم و لۆکەی بە زۆری لێدەڕوێت. بێستانەکانی مانگۆش لە هەرێمی سیند و بەشە جیاکانی هەرێمی پەنجاب هەن کە لەڕووی بەرهەمهێنانی مانگۆی جیهانەوە پاکستان دەکەنە چوارهەمین بەرهەمهێنەری مانگۆ.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کشتوکاڵ لە پاکستان
جوانیناسی
جوانیناسی یان فەلسەفەی ھونەر یەکێکە لە لقەکانی فەلسەفە کە دەپەرژێتە سەر سروشتی جوانی، ھونەر، تام و ھەروەھا ئافراندن و چێژ وەرگرتن لە جوانی. فەیلەسووفانی جوانیناس لە خۆیان دەپرسن مرۆڤ حەز بە دیتنی چی دەکات، یان حەز بە گوێگرتن لە چی دەکات و بۆچی حەز بەوانە دەکات.
وشەی جوانناسی
وشەی جوانیناسی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ۱۷۵۰ی زایینیدا لە کتێبی ئیستاتیکای باومگارتن بەکار هات، لەم کتێبەدا باومگارتن هەوڵی داوە پەیوەندییەکی نێوان هەڵسەنگاندنی جوانی لە لایەکەوە تیۆری هونەر لە لایەکی دیکەوه دەستنیشان بکات. مەبەستی باومگارتن لەو کتێبەدا ئەوەیە کە ڕاڤەیەک لە هونەر بکات کە تیایدا هونەر وەک جۆرێک لە داهێنانی مرۆیی نوێندراوە کە مەبەست و دوائاکامی هەمان ئاراستەکردنی جوانییە. بەڵام گۆڕانکارێکی هەرە مەزن لەم بوارەدا ئیمانووێل کانت، فەیلەسوفی ئەڵمانی سەردەمی ڕۆشەنگەری، وەدیهێنا. لە کتێبی ڕەخنەی عەقڵی پەتیدا بە میتۆدی میتافیزیکی شیکاریی و وردبوونەوەی فەلسەفی ویستوویەتی بابەتی جوانیناسانە لێکبداتەوە. کانت جوانی وەکوو پردێک لە نێوان دوو جیهانی دەرهەست و بەرهەست دادەنێ و تام و چێژی بەدیهاتوو لە بەرهەمێکی هونەری، لە هەستەکانی تری مرۆڤ جیا دەکاتەوە و ناویان دەنێتە (تام و چێژی بێ لایەنەکان). لەم ڕوانگەیەوە جوانی وەک دیاردەیەکی سەرانسەر پەیوەندیدار بە هەستەوە ڕەچاو دەکرێ کە خاوەن بایەخێکی ڕۆحی و دەروونییە. لە سەدەی نۆزدەهەمدا هێگڵ (جوانی)ی بە وێنەی ڕەنگدانەوەی هەستئامێزی هزر لە قەڵەم دەدا و گرینگی زۆری دەدایە باسە تیۆریکانی کانت. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەم لاوە، جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە.
پاراگوای لە ئۆڵۆمپیاد
پاراگوای بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد، لەوکاتەوە تەنھا لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٠ کە بایکۆتی کرد بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٤ بەشداری ئۆڵۆمپیادی زستانەی کرد. پارگوای تەنھا خاوەنی یەک مەدالیای ئۆڵۆمپیادە ئەویش لە ڕێگای ھەڵبژاردەی وڵاتەکە پاش ئەوەی لەیاریی کۆتایی تۆپێی پێی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٤ی ئەسینا بە ئەنجامی ١–٠ یارییەکەی بەرامبەر ئەرژەنتین دۆڕان و بوونە خاوەنی مەدالیای زیو.
سەرچاوەکان
پۆل:پاراگوای لە ئۆڵۆمپیاد پۆل:وەرزشی پاراگوای
٢٦٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
عەزیز گەردی
عەزیز ئەحمەد عەبدوڵڵا ناسراو بە عەزیز گەردی (١٩٤٧ لە بەحرکە، ھەولێر – ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ھەولێر) نووسەر و وەرگێڕێکی کورد بوو. عەزیز گەردی زۆر شاکاری جیھانی بۆ سەر زمانی کوردی ناوەندی وەرگێڕاوە. گەردی دەرچووی بەشی زمانی فەڕەنسی بوو لە زانکۆی بەغدا، دواتر لە ساڵانی ١٩٩٤ و ١٩٩٩ بڕواننامەکانی ماستەر و دکتۆرای بەدەست ھێنا.
عەزیز گەردی جگە لە فەڕەنسی ئەوا زمانەکانی ئینگلیزی، عەرەبی، فارسی لەگەڵ دیالێکتە جیاوازەکانی کوردی زانیوە. ئەو کۆمەڵێک شاکاری ئەدەبیی جیھانی وەرگێڕاوە لەوانە داغستانی من، کۆمێدیای یەزدانی، بەرھەمەکانی تۆلستۆی و ئۆریانا فالاچی وەرگێڕاوە.
ڕۆژی ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، عەزیز گەردی لە شاری ھەولێر بەھۆی سستبوونی گورچیلە کۆچی دواییی کرد.
مردن
عەزیز گەردی گرێیەکی شیرپەنجە لە گورچیلەیدا ھەبوو، بەو ھۆیەوە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٢ نەشتەرگەرییەکی بۆ ئەنجامدراوە و دواتر دۆخی تەندروستی باش بووەتەوە. بەھۆی سستبوونی گورچیلەکانییەوە، عەزیز گەردی چووەتە دەرەوەی وڵات، لەوێ دوای چارەسەر یەکێک لە گورچیلەکانی بۆ دەردەھێنن و دوای گەڕانەوەی بۆ ھەولێر بە چەند ڕۆژێک، تاکە گورچیلەکەی دیکەی تووشی ئازار دەبێت. لە سەرەتای ئەم مانگە بەھۆی سستبوونی گورچیلەکانی ڕەوانەی نەخۆشخانەی تایبەتی ژین لە شاری ھەولێر کراوە. گەردی لە بەیانی ڕۆژی دووشەممە ٦ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٢، لە نەخۆشخانەی تایبەتی ژین کۆچی دواییی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:وەرگێڕە کوردەکان پۆل:وەرگێڕەکان بۆ کوردی
ھێزی ئاسمانیی شاھانە
وێنۆک|250px|ئاڕمی هێزی ئاسمانیی شاهانە
بەستەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سووپا پۆل:ھێزی ئاسمانی
دەروونناس
وێنۆک|چەپ|200px دەروونناس بەو کەسە دەوترێت کە لە بواری دەروونناسیدا کاردەکات و بەزۆری ئەو کەسانە دەچنە ناو ئەم توێژەوە کە حەز بەناسین و تێگەیشتنی تاک و کۆمەڵگە دەکەن.
پۆل:دەروونناسی پۆل:دەروونناسان
پێروو لە ئۆڵۆمپیاد
پێروو بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٦ بەشداری ئۆڵۆمپیادی کرد. لەو کاتەوە بە فەرمی بەشداری لە ١٧ خولی ھاوینە و ٢ خولی زستانە کردووە. یەکێک بوو لەو وڵاتانەی بەشداری ئۆڵۆمپیادی ١٩٥٢ نەبوو. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی پێرو لە ساڵی ١٩٢٤ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٣٦ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێندرا. ساڵی ٢٠١٠ بۆیەکەمجار بەشداری ئۆڵۆمپیادی زستانە کردووە. پیرۆ بە گشتی خاوەنی چوار مەدالیای ئۆڵۆمپیادە (یەک زێڕ و سێ زیو).
سەرچاوەکان
پۆل:پێروو لە ئۆڵۆمپیاد
تایرێڵ مالاسیا
تایرێڵ مالاسیا (لە دایکبووی ١٧ ئابی ١٩٩٩)یاریزانێکی پیشەگەری ھۆڵەندییە کە وەک بەریگکاری لای چەپ یاری دەکات بۆ یانەی پرێمییەر لیگ مانچێستەر یونایتد و ھەڵبژاردەی نیشتیمانی ھۆڵەندا.
لە ڕووەتەردام لەدایک بووە لە دایک و باوکێکی کواراچاوی و سوورینامی، مالاسیا چووە سیستەمی لاوانی فاینۆردی ھۆڵەندی لە تەمەنی نۆ ساڵیدا. یەکەم یاری پیشەگەری کرد لە یانەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٧، و جامی ھۆڵەندی بردەوە لە ٢٠١٨. لە ساڵی ٢٠٢٢ لە باشترین تیمی وەرزەکەدا بوو لە پاڵەوانێتی خولی کۆنفڕانسی ئەورووپا، لە دوای ئەوەی مەدالیای بەدەست ھێنا بە مەبەستی دووەم بوون لە پاڵەوانێتییەکە. دواتر لە ساڵەکەدا، پەیوەندی کرد بە یانەی مانجێستەر یونایتدەوە.
مالاسیا لاوێکی نێودەوڵەتی بوو بۆ ھۆڵەندا لە تیمەکانی ژێر-١٦ ساڵ و ژێر-٢١ ساڵ، پێش ئەوەی یەکەم یاری نێودەوڵەتی بۆ ھەڵبژاردەکەی ئەنجام بدات لە دژی مۆنتیگرۆ لە ئەیلولی ٢٠٢١.
فاینۆرد
مالاسیا لە ڕووەتەردام لەدایک بووە، و دواتر بەشدار بوو لە ئەکادیمیای لاوانی فاینۆرد لە تەمەنی نۆ ساڵیدا لە ٢٠٠٨. دواتر یەکەم گرێبەستی پیشەگەری کرد لەگەڵیاندا لە ٢ کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥. یەکەم یاری پیشەگەری کە بەشدار بوو تێیدا کردی بۆ فاینۆرد لە بردنەوەی ٢–١ لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە دژی یانەی ناپۆلی ئیتاڵی لە ڕێکەوتی ٦ کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٧، کە تێیدا بەشداری تەواوی یارییەکەی کرد و ٩٠ خولەک یاری کرد. مالاسیا یەکەم یاری خۆی لە خولی ھۆڵەندی پلە یەک (ئینگلیزی: Eredivisie) بۆ فاینۆرد لە یارییەکدا کە بە بەرامبەر بوون کۆتایی ھات ١–١ لە دژی یانەی ھێرێنڤین لە ڕێکەوتی ١٣ کانوونی یەکەمی ٢٠١٧. لە یاری کۆتایی جامی ھۆڵەندا ٢٠١٨ لەسەر کورسی یەدەگ بوو بەڵام بەشداری یارییەکەی نەکرد، کە تێیدا یانەی فاینۆرد توانی بە ئەنجامی ٣–٠ لە یانەی ئەی زێت ئەلکمار بباتەوە. لە ٢٥ مایسی ٢٠٢٢، بە شێوەی سەرەکی بەشداری کرد لە یاری کۆتایی خولی کۆنفڕانسی ئەورووپا کە یەکەم ساڵ بوو خولەکە ئەنجام بدرێت و لە بەرامبەر ڕۆما دۆڕا ١–٠ و یارییەکە لە شاری ئەلبانیا کرا. دواتر یەکێک بوو لەو پێنج یاریزانەی فاینۆرد کە ھەڵبژێردران لە باشترین پێکھاتەی وەرزەکە تایبەت بە کۆنفڕانس لیگی ئەورووپا.
مانچێستەر یونایتد
لە ٥ حوزەیرانی ٢٠٢٢، مالاسیا گرێبەستێکی بۆ ماوەی ٤ ساڵ واژوو کرد لەگەڵ یانەی مانچێستەر یونایتدی ئینگلیزی کرد، لەگەڵ بژاردەی درێژکردنەوە بۆ ساڵێکی زیاتر، مانچێستەر یونایتد بڕی سەرەتایی ١٥€ ملیۆن یۆرۆ (واتە ١٣£ ملیۆن پاوەند)ی دا بە فاینۆرد، و لەگەڵ دوو ملیۆن یۆرۆ بە شێوەی زیاتر کە بەپێی ئاست و بەشداری یاریزانەکە دانراوە، تا بتوانن تایرێڵ مالاسیا بکەن بە یەکەم گرێبەست لەژێر سەرپەرشتی ڕاھێنەری ھۆڵەندی و پێشووی یانەی ئەیاکس ئەمستەردام ئێریک تێن ھاگ.
یارکردنی نێودەوڵەتی
مالاسیا لە ھۆڵەندا لەدایک بووە، لە باوکێکی کواراساو و دایکێکی سوورینامی. مالاسیا لە ئاستی نێودەوڵەتی بۆ لاوان یاری کرد بۆ ھۆڵەندا لە ئاستەکانی خوار-١٦ ساڵ، خوار-١٧ ساڵ، خوار-١٨ ساڵ، خوار-٢٠ ساڵ و خوار-٢١ ساڵ. بۆ جامی زێڕینی کۆنکا کاف ٢٠٢١ بانگ کرا بۆ پێکھاتەی سەرەتایی ھەڵبژاردەی نیشتیمانی کواراچاو تا بەشداری بکات. لە ٢٧ ئابی ٢٠٢١، مالاسیا یەکەم بانگھێشتی پێگەیست لەلایەن ھەڵبژاردەی نیشتیمانی تۆپی پێی ھۆڵەندا بۆ یاریکردن لە دژی ھەڵبژاردەکانی نەرویج، مۆنیگرۆ و تورکیا لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ کە لە کۆتایی ساڵدا لە وڵات قەتەر ئەنجام دەدرێت. یەکەم یاری خۆی ئەنجامدا لە ٤ ئەیلوولی ٢٠٢١ لە یارییەکدا کە لە بەرامبەر ھەڵبژاردەی مۆنیگرۆ یاریان دەکرد.
ڕێزلێنان
فینۆرد
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
بڕیارنامەی ٨٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
بێرتران پوارۆ-دێلپێش
بێرتران پوارۆ-دێلپێش ڕۆماننووس، ڕۆژنامەوان و وتارنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
حەدید
سوورەتی حەدید سوورەتی ٥٧ی قورئانە و ٢٩ ئایەتە. كۆتا سوره‌ته‌ له‌ جوزئی(٢٧)،وه‌یه‌كێكه‌له‌"المُسبِّحات"كه‌ ئه‌وسوروتانه‌ن كه‌به‌ ته‌سبیحكردن یادكردنه‌وه‌ی خوای په‌روه‌ردگار ده‌ست پێده‌كه‌ن. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی واقیعە دابەزیوە. ئه‌م سوره‌ته‌ پله‌كانی باوه‌ڕداران له‌خۆده‌گرێت له‌نێوان ‏ايمان و باوه‌رپێ كردن و جیهاد.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
ھەمیشەبەھار
ھەمیشەبەھار (ئینگلیزی: Calendula، فارسی: ھمیشەبھار، آذریون) گیایەکی یەکساڵەیە کە گەڵاکەی کوڵکنە. ئەم گیایە دوو جۆر گوڵی زمانەیی و لوولەیی ھەیە و بەری وەکوو فندق وایە. ئەم گیایە لە چوار وەرزی ساڵ دا گوڵ دەکات. لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان ئەم گوڵە بە ناوگەلی دیکەی ھەمیشەوەھار، بەیبوونە کێویلە و ھەمیشەجوان ناسراوە. ئەم گوڵە ١٢ تا ٢٠ جۆری ھەیە.
پیشانگا
پۆل:ڕوەکە باخییەکان پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پاناڤیا تۆڕناڵدۆ
وێنۆک|فڕۆکەی تۆڕناڵدۆ
پاناڤیا تۆڕناڵدۆ یان تۆڕناڵدۆ (ئینگلیزی: Panavia Tornaldo) فڕۆکەیەکی جەنگی بەھێز و تایبەت مەندە. کەلەلایەن وڵاتانی (بەریتانیا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا) لەساڵی ۱۹۷٤ دروستکراوەو یەکەمین فڕینی لەساڵی ۱۹۷۹بووە. تاوەکوو ئێستا ۹۹۲ دانەی لێ دروستکراوە. جگە لەو سێ وڵاتانەی کە دروستیان کردووە، (سعوودیە)یەش خاوەنی ئەم جۆرە فڕۆکەیە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فڕۆکە پۆل:فڕۆکەکانی جەنگ
کانی بەرد، بانە
کانی بەرد (Kanî berd، بە فارسی: کانی برد) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٩ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ڤیلھێلم ڤونت
ڤیلھێلم ڤونت (؛ ١٦ی ئابی ١٨٣٢ – ٣١ی ئابی ١٩٢٠) پزیشک و فیزیازان و فەیلەسوف و پرۆفیسۆر بووە، ئەمڕۆ بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی دەروونناسی نوێ ناسراوە. فۆنت یەکەم کەس بوو کە خۆی بە دەروونناس ناوبرد و دەروونناسی وەک زانستێکی سەربەخۆ لە فەلسەفە و بایۆلۆجی جیاکردەوە. بە شێوەیەکی گشتی بە "باوکی دەروونناسی ئەزموونی" دادەنرێت. وندت یەکەم تاقیگەی فەرمی بۆ توێژینەوەی دەروونی لە زانکۆی لایپزیگ لە ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨٧٩ دامەزراند، کە دەروونناسی وەک بوارێکی سەربەخۆی خوێندن سەریھەڵدا. بە دروستکردنی ئەم تاقیگەیە توانی دەروونناسی وەک زانستێکی جیا لە بوارەکانی تر جێگیر بکات. یەکەم گۆڤاری ئەکادیمی بۆ توێژینەوەی دەرونی بە ناوی "توێژینەوەی فەلسەفی" (١٨٨١-١٩٠٢) پێکھێنا، کە بۆ بڵاوکردنەوەی توێژینەوەکانی پەیمانگاکە دایمەزراند.
لە ڕاپرسییەکدا کە لە گۆڤاری دەروونناسی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٩١ بڵاوکرایەوە، ناوبانگی فۆنت بە پلەی یەکەم "دیارترین لە ھەموویان" ڕیزبەندی کردووە بە پشتبەستن بەو ھەڵسەنگاندنانەی کە لەلایەن ٢٩ مێژوونووسی ئەمریکی دەروونناسیەوە پێشکەشیان کردووە. ویلیام جەیمس و سیگمۆند فرۆید لە پلەی دووەم و سێیەمدان.
ژیاننامە
فۆنت لە ١٦ی ئابی ١٨٣٢ لە شاری نێکاراو لە بادن (ئێستا بەشێکە لە مانھایم) لەدایکبووە، چوارەم منداڵی ماکسیمیلیان فۆنت (قەشەیەکی لۆتەرانە) و ماری فرێدریکی ھاوسەری بووە، کە نازناوی ئارنۆڵد (١٧٩٧-١٨٦٨) بووە. باپیرە گەورەی باوکی فۆنت فریدریش پیتەر ووندت (١٧٤٢-١٨٠٥)بووە، پرۆفیسۆری جوگرافیا بووە و قەشە بووە لە وێبلینن (ھایدلبێرگ). کاتێک وندت تەمەنی نزیکەی چوار ساڵ بوو، خێزانەکەی ڕوویان لە ھایدلشایم (بروکشال) کردوە، کە شارۆچکەیەکی بچووکی سەدەی ناوەڕاست بوو لە بادن-ڤۆرتمبێرگ.
وندت لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، کە لەڕووی ئابوورییەوە زۆر سەقامگیر دادەنرا، لە قۆناغێکدا گەورە بووە کە دووبارە وەبەرھێنانەوەی وەبەرھێنان لە گەشەپێدانی پەروەردەیی و پزیشکی و تەکنەلۆژیادا باو بووە. ھەوڵی ئابووری بۆ پێشخستنی زانین ھاندەری پەرەپێدانی شێوازێکی نوێی لێکۆڵینەوەی دەروونی بوو، و ئاسانکاری بۆ پێشکەوتنی کرد بۆ ئەوەی ببێتە ئەو کەسایەتییە دەروونییە دیارەی کە ئەمڕۆ ھەیە.
فۆنت لە ساڵی ١٨٥١ تا ١٨٥٦ لە زانکۆی توبینگن و لە زانکۆی ھایدلبێرگ و لە زانکۆی بەرلین وانەی خوێندووە. دوای دەرچوونی وەک دکتۆرا لە ھایدلبێرگ (١٨٥٦)، سەرپەرشتیاری دکتۆرا کارل ئیڤاڵد ھاس. ووندت پێش ئەوەی پەیوەندی بە ستافی زانکۆی ھایدلبێرگەوە بکات، بۆ ماوەیەکی کورت لە لای یۆھانس پیتەر مۆلەر خوێندوویەتی، لە ساڵی ١٨٥٨ بووەتە یاریدەدەری فیزیازان و فیزیۆلۆژیست ھێرمان ڤۆن ھێلمھۆلتز و بەرپرسیارێتی فێرکردنی پرۆگرامی تاقیگەیی لە بواری فیزیۆلۆژیدا بووە. بەشدارییەکان لە تیۆری ھەستکردن (١٨٥٨-١٨٦٢) نووسیوە. لە ساڵی ١٨٦٤ بووە بە یاریدەدەری پرۆفیسۆری ئەنترۆپۆلۆژی و دەروونناسی پزیشکی و کتێبێکی دەرسی لەسەر فیزیۆلۆژیای مرۆڤ بڵاودەکاتەوە. ھەرچەندە حەز و ئارەزووی سەرەکی ئەو بەپێی وتار و بابەتەکانی لە بواری پزیشکیدا نەبووە – بەڵکو زیاتر سەرنجی بۆ دەروونناسی وئەو بابەتانەوە بووە کە پەیوەندییان بە دەروونناسییەوە ھەبووە. وتارەکانی لەسەر دەروونناسی بە ناوی Lectures on Human and Animal Psychology لە ساڵانی ١٨٦٣-١٨٦٤ بڵاوکرایەوە. فۆنت فشاری خستە سەر خۆی بۆ نووسینی ئەو بەرھەمەی کە دەبێتە یەکێک لە گرنگترین بەرھەمەکانی مێژووی دەروونناسی، بنەماکانی دەروونناسی فیزیۆلۆژی لە ساڵی ١٨٧٤. یەکەم کتێبی خوێندن بوو کە پەیوەندی بە بواری دەروونناسی ئەزموونییەوە ھەبوو.
فۆنت لە ساڵی ١٨٦٧ لە نزیک ھایدلبێرگ سۆفی ماو (١٨٤٤-١٩١٢)ی ناسی، سۆفی کچە گەورەکەی مامۆستایەکی زانستی لاھوتییە لە کیل دی: ھاینریچ ئۆگست ماو و ھاوسەرەکەی لویس، کە نازناوی ڤۆن ڕۆمۆریان لێنراوە و خوشکی شوێنەوارناس ئۆگست ماو. لە ١٤ی ئابی ١٨٧٢ لە شاری کیل ھاوسەرگیریان کردووە. ئەو دوو ھاوسەرە خاوەنی سێ منداڵن: ئێلینۆر (١٨٧٦-١٩٥٧) کە لە زۆر ڕووەوە بووە بە یاریدەدەری باوکی، ھەروەھا لویس بە ناوی لیلی (١٨٨٠-١٨٨٤) و دی: ماکس وێندت (١٨٧٩-١٩٦٣) کە بووە بە پرۆفیسۆری فەلسەفە.
فۆنت لە ساڵی ١٨٧٥ پلەی بەرزکرایەوە بۆ مامۆستای "فەلسەفەی ئیندێکتیڤ" لە زیوریخ، فۆنت لە ساڵی ١٨٧٥ بوو بە مامۆستای فەلسەفە لە زانکۆی لایپزیگ، لەوێ لە ساڵی ١٨٧٥ ھەریەکە لە ئێرنست ھاینریخ وێبەر (١٧٩٥-١٨٧٨) و گوستاڤ تیۆدۆر وێچنەر (١٨٠١-١٨٨٧) دەستیان بە لێکۆڵینەوە کرد دەروونناسی ھەستیاری و سایکۆفیزیک- کە دوو سەدە پێش ئێستا گۆتفرید ویلھێلم لایبنیز پەرەی بە فەلسەفە و تیۆرە دەروونناسییەکەی خۆی داوە، کە کاریگەرییەکی بەھێزی لەسەر رێبازی فیکری وندت ھەبوو. سەرسامی وندت بە ئێرنست ھاینریخ وێبەر لە بیرەوەرییەکانیدا دیارە کاتێک ڕایگەیاند کە دەبێ وێبەر بە باوکی دەروونناسی ئەزموونی ھەژمار بکرێت: "حەز دەکەم وێبەر بە باوکی دەروونناسی ئەزموونی ناوببەم... وێبەر بەشدارییەکی گەورەی ھەبوو لە پێوانەکردنی بڕی دەروونی و نیشاندانی پەیوەندییە وردەکانی نێوانیان، بیە بوو بە یەکەم کەس کە ئەمە تێبگات و جێبەجێی بکات”..
وندت یەکەم تاقیگەی تایبەت بە توێژینەوەی دەروونی لە زانکۆی لایپزیگ لە ساڵی ١٨٧٩ کردەوە و ئەم ڕووداوە بووە ھۆی بە فەرمووی لەدایکبوونی دەروونناسی وەک بوارێکی سەربەخۆی لێکۆڵینەوە. تاقیگە نوێیەکە پڕ بوو لە خوێندکارانی دەرچووی زانکۆ کە توێژینەوەیان لەسەر ئەو بابەتانە ئەنجامدەدا کە فۆنت دەستنیشانی کردبوون، و زۆری نەخایاند زانای گەنج لە ھەموو جیھانەوە بۆ لای خۆی ڕاکێشا کە بە پەرۆش بوون بۆ فێربوون دەربارەی ئەو زانستە نوێیانەی کە فۆنت پەرەی پێدا.
ززانکۆی لایپزیگ لە ساڵی ١٨٧٦ تاقیگەیەکی بۆ وندت دیاری کرد بۆ ھەڵگرتنی ئەو ئامێرانەی کە لە زیوریخەوە ھێنابووی. بەھۆی ناڕەحەتی گواستنەوەی ئامێرەکانی لە نێوان تاقیگە و پۆلەکەیدا زۆرێک لە تاقیکردنەوەکانی وندت لەم تاقیگەدا ئەنجامدرا. وندت ئامادەکاری بۆ دروستکردنی چەندنین ئامێری گونجاو کرد و چەندین پارچە ئامێری وەک تاکیستۆسکۆپ، کرۆنۆسکۆپ، پاندۆلم، ئامێری کارەبایی، تایمەر، و ئامێری نەخشەسازی ھەستیاری، کۆکردەوە، کە زانراوە ڕێککەوتنێکی دیاری کردووە بۆ خوێندکارە جۆراوجۆرەکانی خوێندنی باڵا بۆ پەرەپێدانی بەکارھێنانییان لە توێژینەوە ئەزموونییەکان، لە نێوان ساڵانی ١٨٨٥ بۆ ١٩٠٩ وندت ١٥ یاریدەدەر ھەبوو.
لە ساڵی ١٨٧٩ فۆنت دەستی کرد بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکان کە بەشێک نەبوون لە بەرنامەی کارەکەی، و ئیدیعای کرد کە ئەم تاقیکردنەوە سەربەخۆیانە تاقیگەکەی وەک تاقیگەیەکی فەرمی دەروونناسی شەرعییەت پێدەدەن، ھەرچەندە زانکۆکە تا ساڵی ١٨٨٣ بە فەرمی بیناکەی وەک بەشێک لە کەمپەکە نەناساند. تاقیگەکە گەشەی کرد و بە دامەزراوەی دەروونی ناسرا بە گشتی ١١ ژووری لەخۆگرتبوو، و گواسترایەوە بۆ بینایەکی نوێ کە لەلایەن فۆنتەوە دیزاین کرابوو بە تایبەتی بۆ لێکۆڵینەوەی دەروونی. لیستی وتارەکانی فۆنت لە وەرزی زستانی ساڵی ١٨٧٥-١٨٧٩دا بەرنامەیەکی بەرفراوان پێشکەش دەکات کە شەش ڕۆژ لە ھەفتەیەکدا بە تێکڕا دوو کاتژمێر لە ڕۆژێکدا، بۆ نموونە: لە وەرزی زستانی ساڵی ١٨٧٥: دەروونناسی زمان، مرۆڤناسی، لۆژیک و زانستناسی، و لە ماوەی وەرزی ھاوینەی داھاتوودا: دەروونناسی و مێشک و دەمارەکان ھەروەھا فیزیۆلۆژیا. گەردوونناسی و فەلسەفەی مێژوویی و گشتی لە وەرزەکانی داھاتوودا جێگیرکرابوون.
فۆنت بەرپرسیار بوو لە ژمارەیەکی نائاسایی لە تێزی دکتۆرا لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥ بۆ ١٩١٩: ١٨٤ خوێندکاری دکتۆرا، لەنێویاندا ٧٠ بیانی (٢٣ لە ڕووسیا و پۆڵەندا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپای ڕۆژھەڵات و ١٨ لە ئەمریکا). زۆرێک لە خوێندکارەکانی وندت بوونە دەروونناسێکی دیار. لەنێویاندا بریتین لە: ئەڵمانی ئۆسڤاڵد کۆلب (پڕۆفیسۆری زانکۆی وورزبۆرگ)، ئێرنست ماومان (پڕۆفیسۆر لە لایپزیگ و ھامبۆرگ و پێشەنگ لە دەروونناسی پەروەردەیی)، ھوگۆ مونستربێرگ، مامۆستا لە زانکۆی فرایبۆرگ و زانکۆی ھارڤارد و پێشەنگ لە دەروونناسی جێبەجێکراو) و ویلی ھێلباخ (لە ئەڵمانیا بە دەروونناسی کولتووری ناسراوە).
لەنێو ئەو ئەمریکییەکان، جەیمس مەککەین کاتێل (یەکەم پرۆفیسۆری دەروونناسی لە ئەمریکا)، گرانڤیل ستانلی ھۆڵ (باوکی بزووتنەوەی دەروونناسی منداڵان و تیۆریستی گەشەی ھەرزەکاران و سەرۆکی زانکۆی کلارک)، چارڵز ھابارد جود (بەڕێوەبەری... قوتابخانەی پەروەردە لە زانکۆی شیکاگۆ) و واڵتەر دەیل سکۆت (کە بەشداری کردووە لە پەرەپێدان و فێرکردنی دەروونناسی پیشەسازی لە زانکۆی ھارڤارد)، ئێدوارد برادفۆرد تیچنەر و لایتنەر ویتمر (دامەزرێنەری یەکەم کلینیکی دەروونی لە وڵاتەکەیدا)، فرانک ئەنجێل ، ئێدوارد ویلێر سکریپاچەر و جەیمس مارک باڵدوین (یەکێک لە دامەزرێنەرانی بەشی دەروونناسی لە زانکۆی پرینستۆن کە بەشدارییەکی گرنگی لە دەستپێکردنی زانستی دەروونناسی و دەروونی و تیۆری پەرەسەندندا کرد).
بەم شێوەیە فۆنت بەشدارە لە یئەکادیمی زۆربەی دەروونناسانی نەوەی یەکەم و دووەمی ئەمریکا. جێگەی سەرنجی تایبەتی ئینگلیز چارڵز سپیرمان، وە کۆنستانتین ڕۆدۆلێسکو-مۆترۆ (فەیلەسوفێکی لایەنگری کەسایەتی و بەرپرسی بەشی فەلسەفە لە زانکۆی بوخارێست) و ھوگۆ ئێکنەر (بەڕێوەبەری کۆمپانیای لوفتچێڤباو زێپلین)، ھەروەھا ئەو خوێندکارانەی کە بوونە فەیلەسوف (وەک ڕودۆڵف ئایسلەر یوەان لیوبۆمیر نێدیکی سربی). وە ئەو خوێندکارانە (یان سەردانکەران) کە دواتر ناسران بریتین لە ڤلادیمێر میخایلۆڤیچ بێتریف، فرانز بۆاس، ئیمیل دورکھایم، ئێدمۆند ھوسێرل، برۆنکلاڤ مالینۆڤسکی، جۆرج ھێربێرت مید، ئێدوارد ساپیر، فێردیناند تۆنیز و بنیامین لی وۆرف.
زۆربەی کارەکانی ووندت لە ناوەڕاستی سەدەی ڕآبردودا لە ئەمریکا گاڵتەیان پێکرا بەھۆی نەبوونی وەرگێڕانی گونجاو، وە شێواندنی لەلایەن ھەندێک مشتومڕی خوێندکارانی ڕەفتارگەراییەکانەوە لەگەڵ بەرنامەکەی وندت.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1">
پۆل:مردووانی ١٩٢٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٢ پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی
برادۆست
برادۆست ناوی ھۆزو دوو دەڤەرە، یەکیان لە باشووری کوردستان و سەر بە پارێزگای ھەولێرە و مەڵبەندەکەی سیدەکانە. دەڤەرەکەی تر لە ورمێ (پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا)یە و بە سۆما برادۆست دەناسرێت. ھۆزی برادۆست کە لە مێژووی کوردا خاوەن سەروەری قەڵای دمدمن بە گوێرەی شەرەفنامە: میرانی برادۆست بە بنەچەک گۆرانن و لە نەوەی خانەدانی میر بەدری حسنوی بەرزیکانین کە حوکمڕانی کرماشان و سنە و دینەوەریان دەکرد لە ڕۆژگاری زلھێزبوونی پادشایانی بوەێھی دەیلەم. لە ڕۆژگاری دوایی مەغۆلەکان نازناوی خان بە گەورەکاننیان دراوە کە میرنشینێکی درێژخایەنیان لە ورمێ و سیدەکان دامەزراندووە. شاعەباسی گەورە لە ساڵی ١٦٠٩ ھێرشی کردوونەتە سەر و لە قەڵای دمدم میری ناسراو بە (خانی لەپزێڕین) بەرگری کردووەو بە پلان کوژراوە. بە سەر ھاتی خانی لەپزێرێن لە کەلەپووری زارەکی کوردیدا شوێنی دیاری ھەیە.
دەسەڵاتی برادۆستەکان لە ورمێ بەرەو کزبوون چوو، پاش ڕاگواستن و ئاکنجی کردنی ھۆزی تورکمانی ئەفشار لە لایەن شاعەباسەوە، زۆر لە میرەکانیان پەنایان بردە بەر دەوڵەتی عوسمانی لە پێناو گەراندنەوەی دەسەڵاتی پێشوویان. دوامین میری برادۆستەکانی ورمێ عەبدوڵابەگ بێناری بوو کە پێگەی میرایەتی لە قەڵای بێناری سەر سنوور بوو. لە شەڕی بەرەنگار بوونەوەی لەشکری ڕووس ١٩١٦ ڕۆڵی گرینگی ھەبوو. پاش کوشتاری ئاشوورییەکان و شەڕی بەردەوامی کوردو عەجەم ناچار پاش ساڵی ١٩٢٠لە گەڵ سمکۆ و دەیان سەرناسی کوردی ئێران پەنای بۆ دیوی سیدەکان برد کە ئەوسا لە ژێر ھەژموونی ئینگلیز دابوو. کاتێک سمکۆ شکاک گەڕایەوە و لە شنۆ بە پلان تیرۆرکرا، عەوڵابەگی بێنارێ ھەموو ئومێدێکی بڕا تا بگەڕیتەوە سەر زێدی خۆی و لە دەوری ١٩٤٠ لە سیدەکان کۆچی دوایی کرد. ھۆزی برادۆست لە دیوی سیدەکان بریتییە لە چوار بەش: بەگزادە و پیرەسنی و ڕەوەندۆک و خواکوڕکی. لە ڕۆژگاری دوای جەنگی جیھانی یەکەم گەلێک لە کوردی ئاوارەی شکاک و شەمدینان ھاوڕێ لەگەڵ سمکۆی شکاک و سەیدتەھای شەمدینان ھاتنە دەڤەری سیدەکان و ئێستا بە مھاجر دەناسرێن. بەگزادەکانی بەرازگر لە سەرتای سەدەی بیستەمدا مەزنایەتی ھۆزی برادۆستیان دەکرد. کە سیدەکان کرا بە ناحیە سەنگایی ھێز لە ناو ھۆزی برادۆست گۆڕرا گوندی لۆلان خانەقای شێخ ڕەشید بوو بە بەشێکی گرینگی پێکھێنەری مێژووی ھاوچەرخی برادۆست. میر مەحموودی خەلیفەش کە لە گوندی مجێسەری نزیک برادۆست دادەنیشت کرا بە میری برادۆستەکانی سیدەکان و دواتر لە شەستەکانی سەدەی بیستەم کەریمخانی کوڕی جێی گرتەوە. کاتێک شێخ ڕەشید لۆلانی شێخی لۆلانیش کۆچی دووایی کرد خانەقا گوازراوە بۆ شاری ھەولێر بەھۆی باری شەڕو ڕاگوێزانی دوای شۆرشی ئەیلوول.
سمێدێرێفپڤو
سمێدێرێفپڤو شارێکی لە سربیای ناوەندی لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٢٫٨٠٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شومادیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٣٠ پۆل:دامەزرانەکانی ١٤٣٠ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا
پۆرتۆ ڕیکۆ لە ئۆڵۆمپیاد
پۆرتۆ ڕیکۆ بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٨ بەشداری ئۆڵۆمپیادی کردووە، لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٨٤وە بۆیەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی کردووە، بەڵام لە خولەکانی ٢٠٠٦ و ٢٠١٠ و ٢٠١٤ بەشداری نەکرد. وەرزشوانانی پۆرتۆ ڕیکۆ بەشێوەیەکی گشتی خاوەنی دە مەدالیای ئۆڵۆمپیادن. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی پۆرتۆ ڕیکۆ لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزراوە و ھەر لەو ساڵەدا لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پۆرتۆ ڕیکۆ لە ئۆڵۆمپیادەکان
عەبدولوەھاب شوانی
عەبدولوەھاب حەمەد ئەحمەد، ناسراو بە عەبدولوەھاب شوانی، لە (١/٧/١٩٨٣) لە گوندی دوو گردەکانی شاری ھەولێر لە دوای ١٣ منداڵ ٩ کوڕ و ٤ کچ لە دایک دەبێت و دەبێتە دوا منداڵی خێزانەکەیان و دوای ساڵێک باوکی بەھۆی نەخۆشیەوە دەمرێت. لە ساڵانی (٢٠٠٥ -٢٠٠٦) بەکالۆریۆس لە زانکۆی سەلاحەددین تەواو دەکات و لە ساڵانی (٢٠١٠ -٢٠١٢) ماستەر لە یاساو کارگێڕی گشتی لە زانکۆی (دی نیمسی) فەڕەنسی تەواودەکات. لە (٢٥/١٠/٢٠٠٥) وەک کارمەندی حکومەت دادەمەزێت لە وەزارەتی تەندروستی دوای ٣ ساڵ خزمەتکردن، لە ساڵی (٢٠٠٧) ڕاژەکەی دەگوازێتەوە بۆ وەزارەتی پەروەردە لە بەشەکانی (کارگێڕی و خۆیەتی و داتا بەیس) کاردەکات لە وەزارەتی پەروەردەش دوای ٣ ساڵ خزمەتکردن، لە ساڵی (٢٠١٠) ڕاژەکەی دەگوازێتەوە بۆ وەزارەتی ڕۆشنبیری و لە کتێبخانەی گشتی ھەولێر، بەردەوام دەبێت و بەرپرسیارەتی بەشەکانی (دۆسیە و بەشی منداڵان) لە کتێبخانە گشتی ھەولێر وەردەگرێ و دواتر لەوێش دوای ٤ چوار ساڵ خزمەتکردن، لە ساڵی (٢٠١٣) ڕاژەکەی دەگوازێتەوە بۆ (بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری منداڵان) و وەک (بەڕێوەبەری کارگێری و چالاکییەکان) بەردەوام دەبێت و دوای یەک ساڵ خزمەتکردن لە ساڵی (٢٠١٤) ڕاژەکەی دەگوازێتەوە بۆ (بەڕێوەبەرایەتی ھونەری سینەما) و لەوێش وەک (بەڕێوەبەری کارگێڕی و خۆیەتی) بەردەوام دەبێت تا ئێستا لە کارەکەی بەردەوامە.
لە ساڵی (٢٠٠٠) یەکەم چیرۆکی خۆی بەناوی (پەنجە و کەیف و سەیف) لە مانگنامەی (ھەوێن) بڵاو دەکاتەوە، لە ساڵی (٢٠٠٤) لە بڵاوکراوەی ھەفتەنامەی (گزنگ) کە بڵاوکراوەیەکی ڕۆشنبیری زانکۆیی بوو گۆشەی (بلاتفۆرم) ی دەبێت، ھەروەھا لە ساڵی (٢٠٠٤)بابەت و بۆچوونە فکریەکانی خۆی لە ڕۆژنامەی (ئاڵا) بڵاودەکاتەوە، لە ساڵی (٢٠٠٥) لە بڵاوکراوەی (ڕۆشنایی) کە لە زانکۆی سەلاحەدین دەردەچوو، گۆشەی شیعری دەبێت، ھەروەھا لە ساڵی (٢٠٠٦) بابەتە فکریەکانی لە ڕۆژنامەی (دیدی نوێ) بڵاو دەکاتەوە لە گۆشەیەک لە لاپەڕەی بیر و ھزر، لە ساڵی (٢٠٠٨) لە ڕۆژنامەی (میدیا) بۆچوونەکانی لە مەڕ گەنج، لە گۆشەیەک بەناوی (گەنجیزم) دەخاتە ڕوو، ھەر لە ساڵی (٢٠٠٨)وە دەست بە چاپکردنی پەرتووکەکانی دەکات و بڵاویان دەکاتەوە.
لە ساڵی (٢٠٠٨) سێ کتێب بڵاو دەکاتەوە بەناوەکانی (٤٤٤ شەو) کە وەزارەتی ڕۆشنبیری ئەرکی چاپ و بڵاوکردنەوەکەی لە ئەستۆ دەگرێت و لە پێشەنگەی تھران لە وڵاتی ئیران لەو ساڵەدا ئەم کتێبە دەبێتە پڕفرۆشترین کتیبی پێشەنگەی وەزارەتی ڕءشنبیری و دواتر کتێبی (عشق واتە 1+1=١) بڵاو دەکاتەوە کە ئەرکی چاپ و بڵاوکردنەوە دەزگای بەھرە لە خۆی دەگرێت و ھەر لە ھەمان ساڵ کتێبی (وەزیری تەنیایی) بڵاو دەکاتەوە کە دەبێتە یەکێک لە ناونیشانە شیعرەکانی و بە ووتەی (ڕێبوار سیوەیلی) لە دوا دیمانەی ڕۆژنامەی میدیا، وەزیری تەنیایی قوتابخانەیەکی تازەیە لە شیعری کوردی.