cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میرنشینە کوردییەکان
میرنشینیی بادینان
سەرەتای دامەزراندنی میرنشینی بادینان دەگەڕێتەوە سەر شێخ بەھادین شێخ شەمسەدین کە لە ناوچەی شەمزینانی ھەکاری ھاتونە ئامێدی لە ساڵی ۱۲٦۲ دامەزرا. میرنشینیی بادینان لە نێوان شاری مووسڵ و چەمی دیجلە و زێی مەزندا دامەزرێنرا بوو. سنووری میرنشینیی بادینان، لە ڕۆژئاواوە میرنشینیی بۆتان و لە باکوورەوە میرنشینیی ھەکاری و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە میرنشینیی سۆران بوو. شاری ئامێدی پایتەختی میرنشینیی بادینان بوو. سنووری ئەم میرنشینییە ئەم شارانەی دەگرێتەوە: زاخۆ، ئاکرێ و دھۆک و تەواوی پارێزگای دھۆکی ئێستا دەگرێتەوە. و ۲٥ میر بەڕێوەیان بردووە.
دەوڵەتە ھەرێمی و مەزن و ناوەندییەکانیش ھەردەم دووبەرەکییان دەخستە ناو میرە کوردەکانەوە و نەیاندەویست میرە کوردەکان یەک بگرن و میرنشینە کوردییەکان ببی بە یەک. لە سەردەمی میر مرادخان دا پەیوەندیەکی بەھێز لە نێوان میرنشینی سۆران و بادیناندا ھەبوو کە خوشکی میری سۆران ھاوژینی میری بادینان بووە.
دوای مردنی میرئیسماعیلی بادینان، میر محەمەدی سۆران میرنشینیی بادینانی خستە ژێر دەستی خۆیەوە و ھەردوو میرنشینەکە بوون بە یەک. میرنشینیی سۆرانیش لە ھەرێمی خۆیدا زۆر مەزن و بەھێز بوو.
میرنشینی سۆران
دامەزراندنی میرنشینی سۆران لە لایەن کوردێکەوە بوو ناوی کەڵۆس بەگ بوو. کەڵۆس کوردێکی گەلێک ناودار بووە. لە سەردەمی مەر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەمەد بووە، میر محەمەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەمەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە.
میر محەمەد کاروباری میرێتی دەکاتە دوو بەشەوە: لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و ھتد.. درووست دەکران.
پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیەکەی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٫٠٠٠ سەرباز درووست کرد، لەوانە ١٠٫٠٠٠ سوار و ٢٠٫٠٠٠ پیادە بوون.
لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان.
میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستەمێکی دانا، لە سیستەمەکەدا کۆگایەکی سێ بەشیی پێک ھێنا:
میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا میر لە ساڵی ١٨٣٤دا پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆر کرد.
دەوڵەتی عوسمانیش ھەردەم خەریکی پلانی ھێرش بردنە سەر میرنشینی سۆران بوو، بەڵام ھەر سەر نەدەکەوت لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشا، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێکی قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ ئەستەمبوڵ. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دانا و میرمحەمەد، پاشا کۆرەیان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە.
میرنشینی بابان
میرنشینی بابان لە بنەڕەتدا بە ناوی فەقێ ئەحمەدی بابانەوە دامەزراوە. لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان. دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژئاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە درووستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان
لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و فارس بەپێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی فارس
لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو
نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن. مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو
دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی ١٧٩٧ ـ ١٨٥٥ و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی و مەحوی کە شەقـڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە دیالێکتی کرمانجیی خواروودا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا
میرنشینی ھەکاری
ھەکاری ناوچەیەکی شاخاوییە، میرنشینی ھەکاری دەکەوتە نێوان گۆلی وان، شاری وان و خۆشاوی. پایتەختی میرنشینی ھەکاری شاری چۆلەمێرگ بوو لەبەر ئەوەی ئەم میرنشینە لە ھەرێمێکی چیاییدا بوو، دەیتوانی خۆی لە دوژمن بپارێزێ و بژێ. بۆیەش ھەتا دەھات بەھێز دەبوو دەوڵەتی عوسمانی لەم میرنشینە دەترسا، بۆیە زۆر جار لەشکری دەناردە سەر گوندەکانی دەوروبەری میرنشینی ھەکاری و کاولی دەکردن و مووچەخۆر و ڕۆشنبیرانی کوردیان لەو ھەرێمە دەر دەکرد لەبەر ھێرش و زوڵم و زۆرداریی عوسمانییەکان، خەڵک پەنایان دەبردە بەر میرنشینی ھەکاری و ھێزی ئەم میرنشینەش ھەتا دەھات زیادی دەکرد. ھێزی چەکداری لە ٤٠٠٠٠ (چل ھەزار) زێدەتر بوو
لە لایەکی ترەوە دەوڵەتی فارسیش ترسی ئەم میرنشینەی لێ نیشتبوو، بۆیە جارەناجارێک بە لەشکری زۆر مەزنەوە ھێرش دەبردە سەری، بەڵام میرنشینی ھەکاری بەردەوام سەربەخۆییی خۆی دژی عوسمان و فارس بە سەرفەرازی پاراستووە. ئەمەش بەتایبەتی لە سەردەمی مستەفا پاشای ھەکاریدا کە میرنشینەکەی زۆر بەھێز بووبوو
ھەرچەندە میرنشینی ھەکاری لەم دواییەی سەردەمی عوسمانییەکاندا ناوی نەمابوو، بەڵام دەوڵەت تاکوو ئەمڕۆش نەیتوانیوە بە تەواوی دەس بەسەر ئەو ھەرێمەدا بگرێ
میرنشینی بۆتان
پایتەختی میرنشینی بۆتان شاری جزیرە بوو. ئەم شارە دەکەوێتە تەنیشت چەمی دیجلەوە کە ئەویش ھۆیەکی گرنگ بوو بۆ ناوچەکە. ڕێگای بازرگانیی ئامەد، مووسڵ، بەغداد، ئەستەمبوڵ بەوێدا تێدەپەڕی، ئەم میرنشینە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی ڕووناکبیریی کورددا بینیوە. لە میرنشینیی بۆتاندا خەباتێکی زۆر بۆ پێشخستنی زمان و وێژەی کوردی کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ ـ ١٥٧٠دا شاری جزیرە بووبووە سەرچاوەی زانیاری و ڕووناکبیری. لە قوتابخانەکانی جزیرەدا گەلێ مرۆڤی مەزن و ناودار ھەڵکەوتن لە ھەرێمەکانی میرنشینی بۆتان و ھەکاریدا، فەیلەسووف و نووسەر و شاعیری وەکوو مەلای جزیری، فەقێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەرکەوتن. مەم و زینی خانی ئەمڕۆ لە ناو کلاسیکانی جیھاندا جێی خۆی گرتووە ھەروەھا بنەماڵەی بەدرخان لە ڕووی خزمەتکردنی زمان و وێژە و ھونەرەوە ڕۆڵێکی مەزن و گرنگیان بینیوە.لە ساڵی ١٨٩٨دا ڕۆژنامەی کوردستان و ساڵانی ١٩٣٠ ـ ١٩٥٤، گۆڤاری ھاوار، ڕۆژا نوو، ڕووناھی یان دەرکردووە لە ساڵی ١٨٢١دا بنەماڵەی عەزیزان دەسەڵاتی ئەم میرنشینەیان گرتە دەست.
لە سەدەی نۆزدەیەمدا کوردستان لە نێوان میرنشینەکاندا بەش کرا بوو. میرنشینی بۆتان دژی دوژمن تێکەڵاوییەکەی باشی لەگەڵ خەڵکی کورددا درووست کردبوو. ھەوڵێکی زۆریش بۆ یەکبوون و سەربەخۆیی میرنشینانی سۆران، بۆتان، بادینان، بابان درا، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی زوو ھەستی بەمە کرد و بە لەشکرێکی گەورە و گرانەوە ھێرشی بردە سەر ھەموو میرنشینەکان و بەو پەلامارە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکانی نەھێشت و دەزگای درووستکراوی داگیرکەری لە جێی میرنشینەکاندا دامەزراند کورد کە ئەوڕۆ گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین. لە چاخی بەستەڵەکدا کە نزیکەی نیو ملیۆن ساڵ پێش لە ئێستا ڕوویدا و نزیکەی ٢٠٫٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی باراناوی و مامناوەندیی ھەبوو.
سەرچاوە
پۆل:میرنشینە کوردییەکان پۆل:خانەدانە کوردییەکان
١٤٠٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٤١٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پلەی ستەیشن
وێنۆک|لۆگۆی پلەی شتەیشن پلەی ستەیشن ئامێری یاری ئەلیکتڕۆنیە لەلایەن کۆمپانیای سۆنییەوە دەردەچێت کە بۆیەکەمیجا وەشانی پلەی ستەیشتن ١ لە مانگی دێسەمبەری ساڵی ١٩٩٤ دەرچوو.
پلەی ستەیشتن وەشانی دەست
ئەم وەشانە ھەمان یاریەکانی پلەی ستەیشتنی دووەم بوو بەڵام ئەم ئامێرە کە ناوی PlayStation Portable ناسراو بە PSP لە ساڵی ٢٠٠٥ دەرچووەو جیاوازنی لەگەڵ وەشانی دووی پلەی ستەیشن ئەوەیە ئەم ئامێرە پێویستی بە کارەبا نیە و وە بارگاوی دەکرێتەوە ئەم ئامیرەش دوو وەشانی لێ درووستکراوە:
پلەی ستەیشن ۱
یەکەم ئامێری یاری ئەلیکتڕۆنی کە لەلایەن کۆمپانیای سۆنییەوە دەرچوو لە مانگی دێسەمبەری ساڵی ١٩٩٤ ئەم وەشانە بەشێوەیەکی سادە و ساکار بەڵام توانی بەشێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو لەنێو جیھانی یاریە ئەلیکتڕۆنیەکان بڵاو کرایەوە و خواستی کڕینی ئەم ئامێرە لە جیھان زۆر بوو. وێنۆک|پلەی ستەیشن ١
پلەی ستەیشن ٢
لەدوای پلەیستەیشن ١ کۆمپانیای سۆنی ھەوڵیدا تازەگەریەک بخاتە ناو جیھانی یاری ئەلیکتڕۆنی ئەویش بە دەرخستنی وەشانی دووی پلەی ستەیشتن ئەم ئامێرە لە ساڵی ٢٠٠٠ وەشێنرا. وێنۆک|پلەی ستەیشن ٢
پلەی ستەیشن ٣
ئەم ئامێرە کە لە نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٦ دەرچوو کە تا مای ٢٠١٧ کۆمپانیای سۆنی بەردەوامبوو لەبرەودانی بەم ئامێرە بۆ ڕکابەری ئامێرەکانی وەک ئێکس بۆکس ٣٦٠ و وی، وە ئەوەی ئەم ئامێرەی لە وەشانەکانی تر جیاکردۆتەوە کە دێسکێکی بلو ڕای یە کە خاوەن بەرزترین کوالیتی HD یە وە ھاڕی ناوەکی ھەیە کە لەتوانی بارکردنی ٢٠ گێگا بۆ ٣٢٠ گێگا ھەیە، ھەروەھا دەتوانرێت لەگەڵ ئینتەرنێت کۆنێکت بکرێت و یارییەکانی بەشێوەی ئۆنلاین پێ ئەنجام بدرێت. 200px|وێنۆک|پلەی ستەیشن ٣
پلەی ستەیشن ٤
پلەی ستەیشن ٤ لەڕۆژی ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ بۆیەکەمینجار لە ئەمریکا وە ڕؤژی ٢٩ی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ لە ئەورووپا و ئوسترالیا خرایە بازاڕەوە. لەم وەشانە چەندین تایبەتمەندی نوێ خسترایە ناو ئەو بەرھەمەی سۆنییەوە لەوانە پاڵپشتی ڤیدیۆ بەکوالێتی 1080p. و لە سپتێمبەری ٢٠١٧ کۆمپانیای سۆنی پلەی ستەیشن ٤ پرۆ ی خستە بازاڕەوە بە پرۆسێسەرێکی خێراترو و بە کوالێتی 4K. وێنۆک|پلەی ستەیشن ٤
پلەی ستەیشن ٥
پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:یاڕی ڤیدیۆیی ساڵی ١٩٩٤ پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤ پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان پۆل:پلەیستەیشن (بڕاند) پۆل:ئەو بەرھەمانەی لە ساڵی ١٩٩٤ خراونەتەڕوو پۆل:سۆنی ئینتەرەکتیڤ ئینتەرتەیمێنت پۆل:کۆنسڵەکانی سۆنی پۆل:ئامێرە زیرەکەکان
پەرویز پەرەستوویی
پەرویز پەرەستوویی (؛ لەدایکبووی ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٥٥) ئەکتەری تەلەڤیزیۆن، سینەما و شانۆ، ئەکتەری دۆبلێر و گۆرانیبێژێکی ئێرانییە. پەرەستوویی وەک ئەکتەرێک زۆرترین ژمارەی سیمۆرغی بلوورینی تۆمار کردووە. ئەو تەنیا بە بەشداریکردن لە چیرۆکە کوالێتییە بەرزەکان و تیمەکانی فیلمدا ستانداردەکانی پەسەند کردووە. دوایین کارەکانی بریتین لە ھاوگوناح و مۆترەب، کە ھەر دووکیان لە دەرھێنانی مستەفا کیایین.
ژیانی کەسی
پەرەستوویی لە گوندی حاجیلوو گوندەواری میھرەبانی سەرێ  شارستان کەبوودەر ئاھەنگ لە پارێزگای ھەمەدان لەدایکبووە. ئەو لە شەڕی ئێران و عێراقدا بەشداری کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی پۆل:خەڵکی کەبوودەر ئاھەنگ پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پەیامەکانی نوور
وێنۆک پەیامەکانی نوور (بە تورکی : Risale-i Nur) بریتین لەو کتێبانەی کە مامۆستا سەعید نوورسی نووسیونی. پەیامەکانی نوور بریتین لە تەفسیرێکی قورئانی (٦٠٠٠) پەڕەیی ، تەنها جیاوازی لەگەڵ تەفسیرەکانی تردا ئەوەیە کە بەپێی ڕیزبەندی سورەت و ئایەتەکان دانەنراون بەڵکو لە چەندین شوێنی جیاوازدا بەکارهێنراون.
مامۆستایەتی قورئانی پیرۆز
ھەمیشە قورئانی پیرۆز تاکە مامۆستا و ڕابەری دانەر (سەعید نوورسی بووە. ھەرگیز دەستی لێھەڵنەگرتوە بۆ کتێبێکی تر و، جگە لە قورئانیش ھیچی دیکەی نەکردووە بە سەرچاوە و ڕابەر. ئەمەی بە درێژایی ژیانی نوسیندا لێبینراوە، چونکە تەنانەت کتێبخانەی نەبووە و ھیچ سەرچاوەیەکی تریشی نەبووە کە پشتی پێببەستێت و بۆی بگەڕێتەوە.
یەکلابوونەوەی موفەسیر
واتە بەم کارەی نابێت جگە لە ڕەزامەندی خوای گەورە ھیچ مەبەستێکی تری ھەبێت، نابێت چاو بگێڕێت بۆ مەبەستێک لە مەبەستە دنیاییەکان چ ماددی بێت یان مەعنەوی بۆ ئەوەی پێچەوانەی ئەم ئایەتە پیرۆزە نەبێت کە دەفەرمێت: "ولا تشتروا بأیتی ثمنا قلیلا" البقرة:٤١. چونکە بێجگە لە ڕەزامەندی خوای گەورە ھەموو نرخێکی تر ھەر کەمە. ئەم حاڵەتە (واتە دڵسۆزی تەواو) دەبێت لە ژیانی موفەسیردا تەواو ئاشکرا و دیاربێت. بێگومان ژیان و گوزەرانی مامۆستا نمونەیەکی ڕازاوەی ئەم دڵسۆزیەیە.
ئیجابیەت لە سەلماندندا
ئەو بەڵگانەی کە موفەسیر دەیانھێنێت بۆ سەلماندنی ڕاستیەکانی ئیمان و قورئان، پێویستە بەڵگەی وەھا بەھێز و سەرکوتکەر بن کە ھەرگیز بریندار نەکرێن یان ڕەد نەکرێنەوە. لەبەر ئەوە پێویست ناکات پەنا ببرێتە بەر ئەو بیردۆز و بۆچوونە زانستیانەی کە بە گٶڕانی زەمەن دەگۆڕێن، یان کەسانێک دەیزانن و خەڵکی تر لێی تێناگات. بەڵکو دەستبەرداری ھیچ بابەتێک نابێت بە بێ بەڵگەی سەلمێنەری پتەو. کەواتە دەبێت موفەسیر بناغەیەک بۆ خۆی دابنێت، کە بریتیە لە "ئیجابیەتی سەلماندن". ئەوەتا ئەو دادگایانەی کە زیاد لە ھەزاران دەبن (پەیامەکانی نوریش مەزەندەی ئامانجی ھەمیشەیی ھەموو دوژمنانن) تەنھا جارێک، بەڵام تەنھا جارێکیش نەیانتوانیوە کەلەبەرێک (بچووک یان گەورە) بدۆزنەوە لەو بەڵگە بەھێز و ئاشکرا و ھەمیشە سەربەرزانەدا.
دواندنی بەشە ناسکەکەی مرۆڤ
ھەروەک چۆن قورئانی پیرۆز بە جارێک لەگەڵ عەقڵ و گیان و ویژدانی مرۆڤدا دەدوێت، بە جۆرێک کە ھەر یەکەیان دڵنیا و تێر دەکات و بەشی خۆی بە ئاسانی دەداتێ، بە ھەمان شێوە پێویستە تەفسیرەکەیشی زۆر ڕەوان و تیژ بێت و بچێتە ناخی دەروونەکانەوە و عەقڵ و گیان و ویژدان و دەروون ڕوناک بکاتەوە و ئاسوودەیش بە ھەر یەکێکیان ببەخشێت و ئەوەندە بەھێز و کاریگەر بێت کە لغاوی نەفسی بەدخواز بکات و ڕامی بکات. نەک ھەر ئەوە بەڵکو شەیتانیش دەمکوت بکات. خوێنەری پەیامەکانی نوور ئەمەی بە تەواوی دەست دەکەوێت، لە تێرکردن و تێرئاوبوونی گشت بەشەکانی دەروون و گیان و عەقڵ و ویژدان و باقی بەشە ناسکە رەببانیەکانی تر لە مرۆڤدا، ھاوکات شەیتان بە توندی دەمکوت دەکەن و، وڕێنەو و چپەکانی دەڕەوێننەوە و، دەرونیش لە وەسوەسەکانی شەیتان دەپارێزن.
ڕاستکردنەوەی ھەڵسوکەوت
قورئانی پیرۆز (ھەر وەک دەزانین) کۆمەڵگەیەکی بە تەواوی گۆڕی بۆ کۆمەڵگەیەکی نوێ و ھەموو مرۆڤێکی ڕزگار کرد لە خۆپەرستی و باقی ئەو سیفەتانەی کە ڕێگرن لە تێگەیشتی ڕاستی، لە جێگەی ئەودا سیفات و ڕەوشتی بەرز و پیرۆزی وەک خۆ بەکەم زانین و قوربانیندان و ئەوانیتری دانا. کەواتە دەبێت تەفسیر و (ھەروەھا موفەسیریش) ھەڵسوکەوتی مرۆڤ بگۆڕن و ڕاستی بکەنەوە، بگرە ڕزگاری بکەن لەو ڕەوشتە نزمانە. ھەروەھا دەبێت قوتابی نوور (کە بە ھۆی پەیوەندی توندوتۆڵی ڕۆژانەی بە پەیامەکانەوە پاک بوەتەوە لە پۆخڵەواتی گومڕایی و دوڕویی) کە لەو کۆمەڵگایەدا دەژی دەبێت (بەڵگەیەکی کرداری) بێت بۆ کاریگەری پەیامەکان لە ڕاستکردنەوەی ھەڵسوکەوتدا.
شوێنکەوتینی سوننەتی پیرۆز
شوێنکەوتینی سوننەتی پیرۆز بە گفتار و کردار ڕاستترن ڕێگەیە بۆ گەیشتن بە کاکڵەی واتا بەرزەکانی قورئانی پیرۆز و بەبێ ئەو شوێنکەوتنە کەس ناتوانێت بە سەلامەتی و ڕاست بیانگاتێ. بە گوێرەی مەزھەبی (سوننەت و جەماعەت) بنچینەو و یاسای موفەسیر کە ھەڵدەستێت بە تەفسیرکردن ئەوەیە لە شوین سوننەتی پیرۆز بکەوێت، کەواتە دەبێت کار بە زانستەکەی بکات، تەقوای مەزن بێت، دنیا نەویست و زاھیدێکی گەورە بێت، دڵسۆزی گەورە بێت، پتەوی و دامەزراوی لە خزمەکردنی دیندا پێویستە گەورە بێت، ڕاستگۆیی گەورە بێت، وەفا و قوربانی گەورەبێت، قەناعەت و دەستپێوەگرتنی گەورە بێت. پوختەی گوفتار ئەوەیە: ئەبێت موفەسیر (بە پەیامە قورئانیەکەی) شیاو و لەبار بێت بۆ خواپەرستیەکی پاڵفتە و تەقرایەکی مەزن و ھێزێکی پیرۆز و ڕوناکی پەیامی پێغەمبەرایەتی، ھەتاکو بگونجێت کە ناوی لێبنرێت (خزمەتگوزاری قورئان). ئاشکرایە کە (قوتابیانی نوور) و ھەموو ئەوانەی مامۆستایان دیوە و لەگەڵیدا ژیاون شایەتی ئەوە دەدەن کە مامۆستا خاوەنی ئەم ڕەوشتە جوانانە بووە. بەڵکو تەنانەت دوژمنەکانی نەیانتوانیوە ھیچ لە ڕەوشتە بەرزەکانی دەستکاری بکەن، لەبەر ئەوە بەڕاستی و بەوپەڕی شیاویەوە شەرەفی نازناوی (خزمەتگوزاری قورئان)ی بەدەستھێناوە.
زاڵبوونی بەسەر فشار و سەختیدا
موفەسیر کە مەسەلەکانی قورئان و شەرع ڕووندەکاتەوە، نابێت بکەوێتە ژێر ھیچ فشار و کاریگەری ھیچ لایەنێک یان تاقمێک یان کەسێک، بۆ نموونە بۆی نیە لە ژێر ئەو فشارەدا ھیچ فتوایەک بدات. بەڵکو ئەبێت مردن بە ئاسان بزانێت و ئەوەندە ھێز و پتەوی ئیمان و مەردی و ئازایەتی ئیسلامی تێدابێت کە تەنھا خۆی بتوانێت بە بێ دودڵی تەحەددای تێکڕای جیھان بکات. بەڵێ، ئەوەی پەیامەکان لەم جۆرە دۆخەدا و بە تایبەت لەو کاتەدا بڵاودەکاتەوە، ئەوە بە ڕاستی ڕابەرێکی بە نرخ و موفەسیرێکی گەورە و ناوازە و پێشەوایەکی تەواوە بۆ ئیسلام. ئەمەیش واقیعی ژیانی مامۆستامان (سەعیدی نوورسی) بووە (ڕەحمەتی خوای لێبێت) مامۆستا پەیامەکان بەم شێوەیە وەسف دەکات: "پەیامەکانی نوور بەڵگەیەکی ڕونی بەھێز و تەفسیرێکی بە نرخ و یەکێک لە بریسکانەوە بە شەوقەکانی ئیعجازی مەعنەوی قورئانی پیرۆزن و چەند نمێکی ئەو دەریایە و. تیشکێکی ئەو خۆرەن. ڕاستیەکن لە خەزێنەی زانستی حەقیقەتەوە ئیلھام کراون ولێکدانەوەیەکی مەعنەوی ئەوتۆن کە لە ڕێژنەی ئەوەوە ھەڵقوڵاون" (ڕابەری خزمەتگوزارانی قورئان، لاپەڕە ٦٨) (ئەم پەیامانە وەک نوسراوەکانی تر نین کە لە چەندین سەرچاوەی زانستی و ئەدەبی وەگیرابن. ھیچ سەرچاوەیەکیان نیە جگە لە قورئانی پیرۆز و تەنھا بۆ لای ئەویش دەگەڕێنەوە. دانەر لە کاتی دانانیدا ھیچ کتێبێکی بە لاوە نەبووە) خۆ ئەگەر وترا: چۆن پەیامەکان بە تەفسیری قورئانی پیرۆز دادەنێیت کەچی لە تەفسیرەکانی تر ناچێت؟ وەلام، تەفسیر دوو جۆرە:
ھەمیشە دانەر ئەوە دەخاتەوە یاد کە پەیامەکانی نوور تەفسیری چەمک و واتاکانی ئەو موعجیزانەن کە قورئانی پیرۆز ھەڵیگرتوون. ئەویش بریتیە لەوەی کە (تەریقەتی سۆفیگەری نین بەڵکو حەقیقەتن، ڕوناکیەکن و لە ئایاتی قورئانی پیرۆزەوە نمەیان کردووە، نە لە زانستی ڕۆژھەلات و نە لە فەلسەفەی ڕۆژئاواوە وەرنەگیراون، بەڵکو موعجیزەیەکی قورئانی پیرۆزن و تایبەتن بەم سەردەمە. (پاشبەندەکان، پاشبەندی قەستەمۆنی)
"بەشەکانی پەیامەکانی نوور زیاتر لە سەد نھێنی ئایین و شەریعەت و قورئانی پیرۆزیان ڕوونکردوەتەوە و حەلیان کردون و سەرسەخترین کەسی نکوڵیکەر و مولحیدیشیان بۆڕ داوە و لغاویان لە دەم ناون و، بە چەشنی خۆری ڕوناکی ناو جەرگەی ئاسمان ئەو ڕاستیانەیان چەسپاندووە کە پێشتر وا گومان دەبرا لە عەقڵەوە دوورن: وەک ڕاستی قورئان و میعراجی پێغەمبەر (درودی خوای لەسەر بێت) و حەشری جەستەیی . ھەموو ئەمانەیان بۆ کەللە سەخترین و سەکەشترین فەیلەسوف و زەندیقەکان چەسپاندووە، بە ڕادەیەک کە ھەندێک لەوانەشیان ھێناوەتە ناو بازنەی ئیمانەوە. جا پەیامگەلێک ئەمە کاریانبێت، بێ ھیچ گومانێک ھەر ھەموو جیھان و دەوروبەری جئھانیش بە گشتی پەیوەندیان لەگەڵدا دەبێت، گومانیش لەوەدا نیە ئەو پەیامانە ڕاستیەکی وەھای قورئانن کە ئەم چەرخەو ئەوەی دواتریش بە خۆیانەوە سەرگەرم دەکەن و سەرنجیان بە تەواوی بۆ لای خۆیان ڕادەکێشن و بێ ھیچ گومانێک شمشێرێکی ئەڵماس ئاسای تیژن بە دەستی باوەڕدارانەوە"(ڕابەری خزمەتگوزارانی قورئان، ل ٧٦).
سەرچاوە
پۆل:دەقە ئیبراھیمییەکان پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:دەقە ئیسلامییەکان
ئای ئەی سی (کۆمپانیا)
سەرچاوە
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٥
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمپانیا تێکەڵەکانی ئەمریکا
بیابانی پاتاگۆنیا
بیابانی پاتاگۆنیا ھەروەھا بە پاتاگۆنیان ستپێیش ناسراوە، گەورەترین بیابانی ئەرجەنتینە و بە ڕووبەر ھەشتەمین گەورەترین بیابانی جیھانە، ٦٧٣ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٦٠ ھەزار میلی دووجا)ی داگیرکردووە. کەوتووەتە باشووری وڵاتی ئەرجەنتین زنجیرە چیاکانی ئەندێزە لە بەری خۆڕئاوایەتی و زەریای ئەتلەسیش لە خۆڕھەڵاتی ھەڵکەوتوە.
لە سەردەمی پێش ئیسپانییەکانەوە ڕاوچییەکان لەم ھەرێمە نیشتەجێ بوون، لە سەدەی نۆزدە دا خەڵکانێکی زۆر لە ئەورووپا و ئەرجەنتینەوە ڕوویان لەم بیابانە کرد و تێیدا نیشتەجێ بوون.
بیابانی پاتاگۆنیا لە میۆسنی ناوەڕاستەوە (١٤–١٢ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا) بوونی ھەبووە و بەھۆی ئەندێزەوە بەرەو بەرزایی ڕۆیشتووە.
جوگرافیا و کەش و ھەوا
بیابانی پاتاگۆنیا ھاو تەریبی ھێڵی پانی ٤٠ی باشوورە و بیابانێکی ساردی زستانەیە، کە پلەی گەرما بە دەگمەن لە ١٢ پلەی سیلیلیزی تێپەڕ دەبێت و تێکڕای جیاوازی پلەکانی گەرما تەنھا ٣ پلەی سیلیلیزییە. نزیکەی حەوت مانگی زستانە و پێنج مانگی ھاوینە. بەستن لە بیاباندا شتێکی زۆر ئاسایی نییە بەڵام بەھۆی ئەو بارودۆخە زۆر وشکەی کە ساڵی ڕابردوو بینی، بەفر لە ئەندێزەوە خۆی گەیاندە ڕۆژئاوای بیابان، ئەندێز ھۆکارێکی سەرەکییە بۆ ئەم دۆخەی بیابانی پاتاگۆنیا، چونکە ڕێگری دەکەن لە گەیشتنی شێ لە بەری ڕۆژئاوای لە باشووری زەریای ھێمنەوە بۆ ناوخاکی بیابانەکە. ئەمەش سێبەرێکی باران دروست دەکات کە بووەتە ھۆکار بۆ پێکھێنانی بیابانەکە، سەرەڕای نزیکی بیابانەکە لە زەریا کە تەنیا نزیکەی ٢٠٠ میل لە زەریاوە دوورە.
کەشوھەوای بیابانەکە جیاوازە دەکرێت وەھا دابەشی بکەین: کەنارەکانی باکووری تەریبی ٤٥ ەم بەھۆی ئەو کاتە گەرمەی لەبەرازیلەوە ھەیە زۆر نەرمترە، تەواوی باکووری نیوەی ناوچەکەش لەھاویندا بەشێوەیەکی بەرچاو گەرمترە، کە کەشوھەوای خۆرەتاویی زاڵە. پلەی گەرمای ڕۆژانە لە وەرزی ھاویندا دەگاتە ٣١ °C لە ھەرێمی ڕیۆ کۆلۆرادۆ، کە تێکڕای دەکاتە ٢٦ تا ٢٩°C لە کەناراوەکانی باکوور، ھەروەھا ٢٤ تا ٢٨ °C لە دەشتی باکوور، لەگەڵ شەوان کە دەگاتە ١٢ تا ١٥ °C لە کەناراوەکان و لە نێوان ٧ تا ١٠°C لە بناری ئەندێز. لە باشوور پلەی گەرمای ھاوین لە ٢٢ ی C ەوە بۆ تەنھا ١٦ پلەی سی بە درێژایی کەنارەکان کەم بووەتەوە، ھەروەھا لە ٢٤ بۆ ١٧ پلەی سی بە درێژایی کەناراوەکەی، لەکاتێکدا شەوان لە ٨ بۆ ١١ ی سی لە کەناراوەکان دەڕوات، ھەروەھا لە ٦ بۆ ١٠ ی ئێڵ سی لە کەناراوەکانی تۆمار کراون
لە زستاندا نزیکایەتی لە کەنارەکان و بەرزایییەکان ھۆکاری سەرەکین: لەکاتێکدا ناوچەکانی کەناراوەکانی باکوور زستانی نەرمیان ھەیە، لە کاتژمێر ٢ی شەوەوە تا نزیکەی ١١ پلە سی لە ڕۆژدا بەرز دەبێتەوە. لە باشووری سانتا کروز مەوداکانی لە نێوان -٢ تا ٥ پلە سی، ھەروەھا لە تیرا دێل فویگۆ، لە -٣-C تا ٣°C، بەڵام لە ئینلاند تنھا ٠ °C، ناوچەکانی باکوور لە 0 -C تا ١٠°C لە ناوچە نزمەکان جیاوازیان ھەیە، ھەروەھا لە -٥ تا ٥°C لەسەر تەپۆلکەکان (دیسان، واتە دەوروبەری ٠ °C) لەکاتێکدا لە باشوور، جیاوازی ناوچە نزمەکان لە -٣ -C تا ٤°C، و ناوچە بەرزترەکان بە ڕوونی لە خوار ٠ °C. ساردترین خاڵەکان بە زۆری لە کاتی شەپۆلی سارددا پلەی گەرما تۆمار دەکەن لە نێوان -٢٠ و -٢٥ °C، ھەروەھا تۆمارە فەرمییەکان لە پارێزگای چوبۆت-ە-٣٣٫٩ پلەیە ھەرچەندە ھەندێک لە شارۆچکەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە تۆماریان ھەیە لە دەوروبەری -٣٥-C
سەرما لە ھاوینانیش دا ھەیە ھەموو شوێنێک جگە لە کەناری باکوور کە بەردەوام ڕەشەبای ھەیە. لە ھاوینان زۆر جاران بەفر دەبارێت. با لە زۆربەی حاڵەتەکاندا لە ڕۆژئاواوە جێگیر و زۆر بەھێزە.
پێش ئەوەی ئەندێز دروست بێت، ھەرێمەکە بە شێوەیەکی زۆر بە دارستانی باراناوی داپۆشرابوو بەڵام پاش پێکھاتنی ئەندێز، خۆڵەمێشی گڕکانەکانی نزیک دارستان و ئاوەکانی کانزای یورساوی داپۆشیووە و بە وشێوەیە دارەکانی ھەڵتەکاند و یەکێک لە باشترین دارستانە پارێزراوەکانی جیھان لە ناوەندی بیاباندا دروست دەکات پاتاگۆنیا بەشێوەیەکی سەرەکی لە دەشتایی چەو و لم بە دەربەندی لمی بەرد و شێوەی قوڕی یور دروست کراوە کە دیمەنی سروشتیان بە بای بیابانیی پەیکەرتاشراوە. بەڵام ئەو ھەرێمەی بیابانییە چەندین تایبەتمەندی جۆراوجۆری ھەیە. ساڵانە ڕووباری ئەفەمەرال و دەریاچە و ئاوەڕۆکان لە شێوەی بەھاری ئەندێز دەتوێتەوە، ھەروەھا جۆرەھا گیا ئاوی و ئاویی سازگار ڕووی تێ دەکات. ھەروەھا چەندین قەراغ و شاڵی و بورکانیی جۆراوجۆر لە ناوچەکە دەدۆزرێنەوە و بەپێی کات کاریگەری زۆری لەسەر کەش و ھەوای بیابان کردووە، بە تایبەتی بەشداری کردن لە ئەو پارچە چەڵانەی کە بەشێکی پاتاگۆنیای داپۆشیوە.
بیابانیش بە تەواوی بای تیادا ھەڵدەکات، لە ئەنجامی کاریگەری سێبەری باران و نزمبوونەوە ھەوای چیای فێنک ئەم بایە یارمەتی ئەوە دەدات پاتاگۆنیا بکات بە یەکێک لە گەورەترین سەرچاوەکانی خۆڵبارین بەسەر ئۆقیانووسی باشووری ئەتڵەسیدا.
لە ڕۆژاوا بەشی کێڵگەکانی پاتاگۆنی بیابانی پاتاگۆنی بە دارستانی نۆھۆفاگۆسی دارستانە لاوەکییەکانی ماگلۆنییەوە بەستراون.
بەردە گرکانییەکان زیاتر لە ١٢٠ ھەزار کم ٢ ی بیابانی پاتاگۆنیای داپۆشیوە، کە سەرەکیترینیان لە بیابانی سۆموون کورا ماسێف (یانی ماسێف پاتاگۆنیای باکوور) و دیسیدۆ ماسێف ھەندێک ناوچەی دیکەی گرکانییەکان بریتین لە ناوچەی پالی ئایک گرکانێکی نزیک گەرووی ماجەلان بەردە کانی گرکانی دەرئەنجامی گرکانی پشت کەوانە بە شێوەیەکی سەرەکی لە دوو ئەڵقەدا دابەش بوون: یەکێکیان لە ئیۆسن و میۆسن و ئەوی تریان لە درەنگی میۆسنەوە تا پیلێستوسین.
ئاژەڵ و ڕوەکەکان
سەرەڕای ئەو ژینگە سەختەی بیابان، ژمارەیەک ئاژەڵ سەرکێشی دەکەن و لە پاتاگۆنیادا دەژین. ھەندێکیان تەنیا لە ناوچە نیشتەجێ جوگرافییە جیاوازەکاندا دەژین کە خواردن تێیدا زۆر زیاترە و ژینگە کەمتر دوژمنداریان دەکات، بەڵام ھەموویان لەناو ئەو ھەرێمەدا دەدۆزرێنەوە کە پاتاگۆنیای تێوەدەگلێت کوندەپەپووی بورەوی، ڕیا کەمتر، گواناکۆ، تووکۆ-توکۆ، مارا، ئارمادیلۆی پیگمەی، پاتاگۆنیا و وێسێل، پوما، ڕێوی خۆڵەمێشی پاتاگۆنیا، ئیگوانای بیابانی، مار قردێلەی ڕۆژاوا، جۆرەھا ھەڵۆ و ھاوک، کەم نین لە جۆرە ھاوجۆرەکانی ئاژەڵی دانیشتووی ناوچەکە
گژوگیاکانی ناوچەکە زۆر باوە بۆ کەشوھەواکەی و چەندین جۆری لە دەوەنی بیابانی تێدایە وەک ئەکانثۆلیپیا و بێنثامیلا و گیا کانی تووفت وەک ستیپا و پۆا. گیا ئاوییەکان و گژوگیا گەورەکان لە قەراغی بیابان و دەوروبەری دەریاچە ی ئاوییەکان کە لە ڕاکردنی ئەندێزەوە دروست دەکرێن.
دەستکارییە مرۆیییەکان
بیابانەکە لە ماوەی ڕابردوودا میوانداریی گەلی جۆراوجۆری خەڵکی ڕەسەن دەکات، بە بەڵگەی تابلۆی ئەشکەوتەکان لە ناوچەکە سەرەتایترین دانیشتووانی بیابانی پاتاگۆنیا کە بە ناو ناسراون، ئەوانەن کە لە ئاڵۆزی تێھویڵچێن تەھویڵچییەکان وەک ڕاوچی کۆکەرەوە ژیاون و لە دۆڵە بەفراوەکان کە لە چۆڵەوانیدا دۆزراوەتەوە کشتوکاڵیان ئەنجام نەدا. لە سەدەی ١٨ و ١٩ دا بەشی باکووری بیابان لە کاتی پرۆسەی ئاراوکانایزەکردندا، لەژێر کاریگەری ماپوچێدا بوو. ماپوچس لە بەشی باکووری پاتاگۆنی ستپێ ھات بۆ کاری ئەسپ. ھۆزەکانی ماپوچێ ھاتن بۆ کۆنترۆڵکردنی بازرگانی لە بیاباندا و بازرگانیان لەگەڵ شارەکانی باشووری چیلی و ھەروەھا بۆینس ئایرس و ھەرێمی کویۆ کرد.
ناوچە پاڕێزراوەکان
لە ٢٠١٧ ھەڵسەنگاندنەکان ئەوەیان خستە ڕوو کە ٧٠ ھەزار و ٩٧٠ کم ٢ یان ١٢٪ی ھەرێمی ژینگەیی لە ناوچە پارێزراوەکاندایە ناوچە پارێزراوەکان بریتین لە پارکی نەتەوەیی پێریتۆ مۆرینۆ، پاتاگۆنیا ئەزول بیۆسفیر یەدەک، و ڤالدس بیۆسفیر یەدەک
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکای باشوور
بڕیارنامەی ١٦٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پاراستنی مەدەنییەکان لە تێکھەڵچوونی چەکدارانەدا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٤٣٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦
ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان
600x300px|وێنۆک|ئاڵای دەریایی مەدەنی/بازرگانی نەمسا-مەجارستان ١٨٦٩–١٩١٨ ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان (بە کورتی پێی دەوترێت نەمسا-مەجارستان) بە سازانی ساڵی ١٨٦٧ لە نێوان باڵادەستەکانی مەجارستان و پاشایەتی ھابسبورگ لە ھەوڵێکدا بۆ پاراستنی ئیمپراتۆرییەتی نەمسایی کۆن کە لە ساڵی ١٨٠٤ دروست بوو. لەناویدا شانشینی مەجارستان لە چەندین ئاستدا (بەتایبەت لە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان و بەرگریدا) سیاسەتێکی سەربەخۆی ھەبوو. لەکاتێکدا ھابسبورگەکان ئیمپراتۆری نەمسا بوون و پاشای مەجارستان بوون. ناوی تەواوی دەوڵەتەکە "شانشین و خاکەکانی نوێنەرایەتی لە ئەنجومەنی ئیمپراتۆری و زەوییەکانی تاجی سانت ستیفانۆس " بوو.
ڕووبەری ئەم ئیمپراتۆرییەتە ٦٨٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە بوو و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩١٠ دا ٥٢ ملیۆن کەس بوو، پایتەختەکەی ڤیێنایە کە شارێکە لە سەروبەندی جەنگی جیھانی یەکەمدا ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ٤٤٠ ھەزار کەسەوە لە ساڵی ١٨٤٠ بۆ ٢٢٠٠ ھەزار کەس بازدانی بەخۆیەوە بینی کاتێک سێیەم گەورەترین شاری ئەورووپا بوو. نەمسا-مەجارستان دوو دەستوور و دوو پەرلەمان و وەزارەتی جیاوازیان ھەبوو (بووداپێست پایتەختی مەجارستان بوو).
پادشا و وەزارەتەکان بەرپرسیارێتی ھاوبەشیان لە سیاسەتی دەرەوە و ئابووری و سەربازیدا ھەبوو. جگە لە سوپای ئیمپراتۆری شاھانەی یەکگرتوو سوپایەکی نیشتمانی نەمسا (Landwehr) و ھەنگاری (Honvéd) ھەبوو. ڕێککەوتنە دەیەمییە نوێبووەکان پرسە دارایییەکان (وەک ھاوبەشکردنی خەرجییە ھاوبەشەکان) و پرسە بازرگانییەکانیان ڕێکدەخست. مانەوەی وەک ئیمپراتۆرییەتێکی فرە نەتەوەیی لە سەردەمی بەئاگابوونی نەتەوەیی بەھێزدا وای لێکردووە بەردەوام بەدەست ململانێی نێوان ئەو یازدە نەتەوەیەی خۆیدا دەیناڵاند. سەرەڕای ڕکابەرییە نەتەوەیییەکان لە ماوەی پەنجا ساڵی کارکردنیدا، ئیمپراتۆرییەتەکە شاھیدی گەشەی خێرای ئابووری و مۆدێرنیزاسیۆنی بەرچاو بوو، ھەروەھا چەندین چاکسازی لیبڕاڵیشی بەخۆیەوە بینی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:ماڵی ھابسبورگ-لۆرین پۆل:مێژووی مۆدێرنی نەمسا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨ پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:بالکان پۆل:مێژووی ئەورووپا پۆل:مێژووی سلۆڤاکیا پۆل:مێژووی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا پۆل:مێژووی چیک پۆل:مێژووی مەجارستان پۆل:مێژووی کرواتیا پۆل:مێژووی کۆسۆڤۆ
سینەمای مۆسکۆ
سینەمای مۆسکۆ ھۆڵێکی سینەمایە لە یەریڤانی پایتەختی ئەرمەنستان دەکەوێتە گۆڕەپانی چارڵز ئازناڤۆر تەنیشت شەقامی ئەبۆڤیان. سینەماکە لە ساڵی ١٩٣٦ لە شوێنی کڵێسای سانت پاوڵ و پیتەر کرایەوە کە لە ساڵانی ١٩٣٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەتەوە ڕووخێندرا.
سینەمای مۆسکۆ شوێنی سەرەکی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی یەریڤانی قەیسی زێڕین، کە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمە کە لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە ھەموو ساڵێک لە یەریڤان بەڕێوەدەچێت. گۆڕەپانی بەردەم سینەماکە بەناوی چارڵز ئازناڤۆرەوە ناونراوە وەک بەشێک لە ئاھەنگەکانی ١٠ ساڵەی سەربەخۆیی ئەرمەنستان لە ساڵی ٢٠٠١
سەرچاوەکان
پۆل:سینەماکانی ئەرمەنستان پۆل:شانۆکان لە ئەرمەنستان پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان
محەممەد عەلی پاشا بەقلی
موحەممەد عەلی کوڕی عەلی فەقیھ بەقلی کوڕی موحەممەد فەقیھ بەقلی، (عەرەبی: محمد علي باشا البقلي)، نەشتەرگەرێکی میسری موسڵمانە، لە ساڵی ١٨١٣ز لەدایکبووە.
ژیان
موحەممەد عەلی لە گوندی (زاوية البقلي) لەدایکبووە لە پارێزگای (المنوفية) لە ساڵی (١٨١٣ زایینی/١٢٢٨ کۆچی)، لەبەرکردنی قورئان و خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکەی فێربووە، پاشان لە تەمەنی ٩ ساڵیدا چووە قوتابخانەی (ئەبو زەعبەل) و ٣ ساڵ تێدا خوێندوویەتی، پاشان ھەڵبژاردنی کەوتە سەر کە ببێتە قوتابیە یەکەمەکانی قوتابخانەی پزیشکیی لە کاتی دامەزراندنی لە ساڵی ١٨٢٧ لەسەر دەستی ئەنتوان کلۆت، وە لە ساڵی ١٨٣٢ بەقلی لەگەڵ دوازدە ھاوڕێی سەفەریان کرد بۆ فەڕنسا و لەوێ چووەتە قوتابخانەی پزیشکیی پاریس و زۆر ھەوڵ و تێکۆشانی دا بۆ بەدەست ھێنانی زانست، وە مامۆستاکانیشی گەواھیان داوە کە لە ھەموو قوتابیەکان باشتر بوو ئەگەرچی لە ھەموویان بچووکتر بوو. بەقلی گەڕاوە بۆ میسڕ، تا بکرێ بە مامۆستای نەشتەرگەریی لە قوتابخانەی پزیشکیی، ھەروا بەمە ناوبانگی زۆری دەرکرد، چاشان قوتابخانەی پزیشکیی تێکدرا لە سەردەمی عەباس پاشای یەکەم، پێش ئەوەی دووبارە چاک بکرێتەوە لە سەردەمی سەعید پاشا، کە کردی بە وەکیل بۆ قوتابخانە و پزیشکی تایبەتی خۆی، وە لە سەردەمی ئیسماعیل پاشا کرا بە سەرۆکی قوتابخانە و نەخۆشخانە. ھەروەھا کوڕەکەشی ئەحمەد حەمدی بەقلی وەکو خۆی پزیشکە.
بەقلی لەگەڵ لەشکری میسڕی سەفەری کرد بۆ ئیتیۆپیا (حەبەشە) کە بەشداربوو لە جەنگی حەبەشە، ھەر لەوێ کۆچی دوایی کرد لە ساڵی (١٨٧٦ زایینی/١٢٩٣ ھیجری).
ڕۆژنامەی ئەلیەعسوب
موحەممەد عەلی ڕۆژنامەیەکی مانگانەی دەرکرد بەناوی ئەلیەعسوب لە ساڵی ١٨٦٥ز، کە یەکەم ڕۆژنامەی پزیشکیی بوو بە زمانی عەرەبی.
سەرچاوەکان
پۆل:پزیشکە میسرییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣ پۆل:مردووانی ١٨٧٦
بیابانی حەوزی مەزن
بیابانی حەوزی مەزن گەورەترین بیابانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ڕووبەری ١٩٠٬٠٠٠ میل چوارگۆشەیە. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ چیای سیرا نیڤادا و لە ڕۆژئاواشەوە لەگەڵ چیای ڕۆکی، پانیای کۆڵۆمبیا لە باکوورەوە، بیابانی مۆجاڤی و سنۆوران لە باشوورییەوە ھەڵکەوتووە. لەگەڵ ھەریەکە لە بیابانەکانی مۆجاڤی و سنۆرێن جیاوازە، بیابانی حەوزی گەورە بە «کەمی دەوەنی کریۆسۆتی» خۆی دیاری دەکات و بۆ ئەم مەبەستەش ڕاپۆرتی ساڵی ١٩٨٦ ی J. Robert Messi دەستنیشان کراوە، کە «بیابانی حەوزی گەورە»ی لە «بیابانی کیرزۆت» جیاکردەوە. بارانبارین لە ناوچەی بیابانی حەوزی گەورە لە ٧ بۆ ١٢ ئینج ساڵانە جیاوازی ھەیە، ھەروەھا گۆمی وشکی تێدایە کە ھیچ جۆرە ڕوەکێکی لێ ناڕوێ تەنانەت ڕوەکە بیابانییەکانی وەک چالڤینت، ھامێڵ، بێنتۆن و شاژنیش، ھەروەھا بەشێک لە دۆڵی ئۆونز جگە لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵات بە پێچەوانەوە، بەنەمێنت و سالینا و یوریکا بەراورد بە دۆڵی دیپ سپرینگ کە دەوەنی کریۆسۆتی تێدایە. وێنۆک|دیمەنێکی گشتی بیابانەکە بیابانی حەوزی گەورە بیابانێکی ساردە و بەھۆی سێبەری بارانەوە دروست بووە کە زنجیرە چیای سیرا نیڤادا بۆ خۆراوا دروستبووە.
ناوچەی ژینگەیییە گوێزەرەوەکەی کە ھاوسنووری باکووری بیابانی مۆجاڤییە، لێوارەکانی ئەو کەشە کڕۆبە کڕۆلەکەیە و ھەروەھا لێواری باشووری دەوەنی ستیپی ی ناوچەی حەوزی مەزن و ناوچە ئیکۆلۆجییەکانی ناوەندی و ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست-ە. ناوچەی گواستنەوەی ژینگەیی بەھۆی بەرزبوونەوەی بەرزی و نزمی پلەی گەرما لە بەرزبوونەوە و بارانبارینی بەرزدا (وەک نزمتر مانەوەی باران لە بازنەکانی بینینی سەرەوە) دروست بوو.
١٤١٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٤١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فەتحی مەککە
فەتحی مەککە (کە پێی دەوترێت فەتحی گەورە) لەشکرکێشییەک بوو کە لە بیستەمی مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ھەشتەمی کۆچیدا ڕوویدا (کە ھاوتایە لەگەڵ ١٠ی کانوونی دووەم ٦٣٠ی زایینی)، کە لەو ماوەیەدا موسڵمانان توانیان شاری مەککە بگرن و بیخەنە پاڵ دەوڵەتی ئیسلامی خۆیانەوە. ھۆکاری لەشکرکێشییەکە ئەوە بوو کە ھۆزی قوڕەیش ئەو ئاگربەستەیان پێشێل کرد کە لە نێوان ئەوان و موسڵماناندا بوو، بە یارمەتیدانی ھاوپەیمانەکانیان لە بەنی دوئەیل بن بەکر بن عەبد مەنات بن کینانەوە (بەتایبەت ھەندێکیان پێیان دەگوترا "بەنی نەفەتا") لە ھەڵکوتانە سەریان ھۆزی خوزاعە کە ھاوپەیمانی موسڵمانانن بۆیە پووچەڵکرایەوە، پەیمانەکەی لەگەڵ موسڵمانان ناوی پەیمانی ئاشتی حودەیبییە بوو. لە وەڵامدا پێغەمبەر محەممەد لەشکرێکی دە ھەزار چەکداری ئامادە کرد بۆ گرتنی مەککە، سوپاکەش جووڵەی کرد تا دەگاتە مەککە، و بەبێ شەڕ و بە ئاشتیانە چوونە ناوییەوە، تەنھا ئەوە نەبێت کە لەلایەن سەرکردەی موسڵمان خالید کوڕی وەلیدەوە بوو، وەک چۆن ھەندێک لە پیاوە قوڕەیشەکان بە سەرۆکایەتی عیکریمە کوڕی ئەبوو جەھل ھەوڵیان دەدا ڕووبەڕووی موسڵمانان ببنەوە، خالید شەڕی لەگەڵیان کردو دوازدە کەسیانی کوشت، ئەوانی دیکە ھەڵھاتن و دوو لە موسڵمانان شەھید بوون.
و کاتێک پێغەمبەر محەممەد ھاتە مەککە و خەڵکەکە تێربوون، ھاتە کەعبە و تەوافی کرد، و دەستی کرد بە چەقۆ لێدانی ئەو بتانەی کە لە دەوری بوون بە کەوانێک کە لەگەڵیدا بوو، و وتی: ڕاستی ھات و درۆش ھات لەناوچوو، چونکە درۆ لەناو دەچێت". حەقیقەت ھاتووە، درۆش دەست پێدەکات و دووبارە نابێتەوە. لە کەعبەدا وێنە و پەیکەری بینی و فەرمانی بە شکاندنیان کرد. کاتێک کاتی نوێژ ھات پێغەمبەر محەممەد فەرمانی بە بیلالی حەبەشی دا کە بچتە سەرەوەی کەعبە بانگ بدا، بۆیە بیلال چووە سەرەوە و بانگی نوێژی کرد.
لە دەرئەنجامەکانی فەتحی مەککە، گۆڕینی زۆرێک لە خەڵکەکەی بۆ ئایینی ئیسلام، لەوانەش ئاغای قوڕەیش و کینانە ئەبو سوفیان کوڕی حەرب، و ھیند کچی عوتبەی ھاوسەری، ھەروەھا عیکریمە کوڕی ئەبوو جەھل، سوھەیل کوڕی عەمر و سەفوان کوڕی ئومەیە و ئەبوو قوحافە باوکی ئەبوبەکر سدیق و چەندانی تر.
سەرچاوەکان
پۆل:٦٣٠
نیمچەدوورگەی عەرەبی
چەپ|thumb|نیمچەدوورگەی عەرەبی نیمچەدوورگەی عەرەبی ناوچەیەکی جوگرافییە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای کیشوەری ئاسیا لەو شوێنەی کە ئاسیا بە ئەفریقا دەگات. گەورەترین نیمچەدوورگەیە لە جیهاندا ڕووبەرەکەی ٣،٢٣٧،٥٠٠ کم٢ دادەپۆشێت، و ئەم ناوچەیە بەشێکی گرنگی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە جیۆپۆلەتیکدا ھەیە بەهۆی ئەو بڕە زۆرەی نەوت و گازی سروشتی کە لە ناوچەکەدا هەیە.
سنوور
thumb|250px|نیمچەدوورگەی عەرەبی سنورە دەریایییەکەی دەریای سوور و کەنداوی عەقەبەیە لە باکووری ڕۆژئاواوە، و لە باشوورەوە دەریای عەرەب و لە باشووری ڕۆژھەڵاتییەوە کەنداوی عومان و کەنداوی فارسە، لە ڕووی سیاسییەوە دوورگەی عەرەبی ئەم وڵاتانەی خوارەوە دەگرێتەوە لە ئێستادا؛
ڕووبەرەکەی بە گشتی ٣٬٢١٦٬٥٥١ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، زۆربەی بیابانێکە کە سودی لێ وەرنەگیراوە، و باران لە ناوچەکانیدا ئەبارێت و پلەی گەرما تێیدا ئەگاتە ٥٤ پلەی سەدی، بە ناوچەیەکی گرنگ دادەنرێت لەبەر زۆری ئەو بیرە نەوتانەی لە ناوچەکەدا ھەیە.
دابەشبوونی نیمچە دوورگەی عەرەبی
thumb|250px|باشوری ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی عەرەبی (عومان) نیمچە دوورگەی عەرەبی دابەش دەبێت بەسەر ھەرێم و ناوچەی جوگرافی جیاوازدا، مێژوونوسە ئیسلامیەکان دابەشیان کردووە بۆ؛
بەڵام دابەشبوونی نیمچەدوورگەی عەرەبی ئێستا لە شێوەی وڵاتی سەربەخۆدایە وەک وڵاتەکانی کەنداو و یەمەن، وھەروەھا لە ناوچەگەورەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی عەسیر و نفود و ڕوبع ولخالیە.
مێژوو
دوای ئەوەی حەوزی نیشتنی عەرەبی بوو بە کەنداو (خلیج) لە پێش ھەزارەی ھەشتەمی پێش زاینیدا، ناوچە شوانکاریەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی گۆڕان یۆ ناوچەی بیابانی، مرۆڤ پێش ھەزاران ساڵ ژیاوە لەسەری و تا ئێستا ھیچ ئاسەوارێک نیە کە مێژووی دوورگەکەی پێ دیار بکرێت، بەڵام ھەندێک ئاسەواری بەردین و شوانی ئەگەڕێنەوە بۆ ساڵانی ھەزارەی ھەشتەمی پێش زاینی لە ناوەڕاست و لە ڕوبع ولخالی، شوێنی نیشتەجێبوون دەرکەوت لە قەتەر لە ڕۆژھەڵاتی کاتێک ھەندێک ئاسەوار لە باشوری وڵاتی رافیدەین دۆزرایەوە، و لە ساڵی ٣١٠٠ پێش زاینی، کشتوکاڵی دانەوێڵە دەرکەوتووە لە ئەبوزەبی و لە عومان و لە ناوەندی ھەزارەی سێیەمی پێش زاینیدا پیشەسازی مس بە شێوەیەکی فراوان دەرکەوتووە. و بەلەم دەرکەوتووە بە درێژایی کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەی عەرەبی ھەتا لە عومان لە باشوور.
ژینگەی نیمچە دوورگەی عەرەبی
ژمارەیەکی زۆر گیانلەبەر ھەیە لە دوورگەی عەرەبی, لەوانە پڵنگی عەرەبی، و مارمالێکە کە لە ژێر مەترسی ناوچووندایە ئێستا. ھەروەھا کەش وھەوای ناوچەکە کەش وھەوایەکی قاڕییە، بە ھاویندا گەرم و بە زستاندا ساردە و ڕێژەی باران بارین تیایدا ٢٣سم/٢ لە ساڵێکدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان پۆل:نیمچەدوورگەکانی ئاسیا
غەززە
غەززە ئەکەوێتە کەرتی غەززەوە، بە گەورەترین شاری فەلەستین دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، و دووەم شاری گەورەیە لە ڕووبەردا، و بە چڕترین ناوچەی کۆبوونەوەی فەلەستینییەکان دادەنرێت، %٦٠ی دانیشتوانی کەرتی غەززە لەم شارەدان، ھەروەھا بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی فەلەستین دادەنرێت لەبەر ئەو گرنگییە ستراتیژی و بیناسازی و ئابووریەی ھەیەتی ھاوکات زۆرینەی بنکەکhkی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستینی تێدایە.
بە درێژایی مێژوو، غەزە شارێکی سەربەخۆ نەبووە، کەوتۆتە دەستی ھێزە بەریتانییەکان لە میانەی شەڕی جیھانی یەکەمدا، و بوو بە بەشێک لە ئینتیدابی بەریتانی لەسەر فەلەستین، و لە ئەنجامی شەری عەرەب و ئیسرائیلدا ساڵی ١٩٤٨، بەڕیوەبردنی غەززە کەوتە دەستی میسرەوە و چەند چاکسازییەکی لە شارەکەدا ئەنجامدا، ئیسرائیل کەرتی غەززەی داگیرکرد لە ساڵی ١٩٦٧، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٣ شارەکە گەڕێنرایەوە بۆ دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی، و لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٦، شەر کەوتەوە لە نێوان بزوتنەوەی فەتح و بزوتنەوەی بەرگری ئیسلامی (حەماس)، و وبزوتنەوەی فەتح ڕازی نەبوو دەسەڵاتی غەززە بگوازێتەوە بۆ حەماس، لەو کاتەوە غەززە کەوتە ژێر گەمارۆدانەوە لەلایەن ئیسرائیل و میسرەوە، بەڵام لە دوای شۆڕشی نوێی میسر، میسر ھەستا بە کردنەوەی ڕێگەی ڕەفەح وەک ئاسانکردنێک بۆ خەڵکی غەززە بەڵام بڕیارەکە ھیچی وای نەگۆڕی لە سەختی بارودۆخەکە.
مێژوو
ساڵی ٦٣٥ز موسڵمانان فەتحیانکرد و بوو بە ناوەندێکی ئیسلامی گرنگ بەتایبەت لەبەرئەوەی بەناوبانگ بوو بە بوونی ئارامگەی باپیرەی دووەمی پێغەمبەر محەمەد (د.خ) تیایدا، ھیشامی کوڕی عەبد مەناف لەبەرئەوە زۆرجار ناودەبرێت بە غەززەی ھاشم. ھەروەھا ئەم شارە شوێنی ھانە دنیای یەکێک لە چوار پێشەواکەی سوننەیە (ئیمام شافعی)، و خاچپەرستەکان دەستیان گرتووە بەسەر شارەکەدا لە ماوەی ھەڵمەتە خاچپەرستییەکان، بەڵام گەڕایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان دوای سەرکەوتنی سەلاحەددینی ئەیووبی بەسەریاندا لە شەری حەتیندا ساڵی ١١٨٧ز.
دووەم شاری گەورەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە لە دوای قودس و بارەگای کاتی دەسەلاتی نیشتیمانی فەلەستینە، دوای چەندین ساڵ لە داگیرکردنی ئیسرائیل شارەکە بێبەش بووە لە ناسنامە مێژووییەکەی، و ئێستا شارەکە دەستی کردووە بە گێڕانەوە ڕابردووەکەی، لێکۆڵینەوە میژوویی و دێرینەکان ئەیسەلمێنن کە غەززە لە کۆنترین شارەکانی جیھانە، لەبەر ئەو شوێنە جوگرافییە گرنگەی ھەیەتی ئەکەێتە نێوان ئاسیا و ئەفریقاوە و لە نیوان بیابان لە باشوورەوە و دەریای ناوەڕاست لە باکوورەوە، ھاوکات زەوییە بە پیتەکانی و شوێنە بازرگانییە دەوڵەمەندەکەی ھۆکارێکی تەواون بۆ ئەوەی بە درێژایی مێژوو لەلایەن چەندین ھێزەوە گیراوە.
داگیرکردنی بەریتانی و ئیسرائیلی
بوو بە بەشێک لە فەلەستین لە ماوەی داگیرکردنی بەریتانییدا و خرایە سەر دەوڵەتی فەلەستینی بە بڕیارێکی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری دابەشکردنی فەلەستین بۆ دوو دەوڵەتی عەرەبی و یەھوودی ساڵی ١٩٤٧، بەڵام میسر چووە شارەکەوە ساڵی ١٩٤٨و لە شوباتی ١٩٤٩دا ئاگربەست کەوتەوە لە نیوان میسر و ئیسرائیل و میسر ھەستا بە پاراستنی شارەکە لەبەرئەوە بوو بە شوێنگەی زۆر لە پەنادەرە فەلەستینییەکان کاتی دەرچوونیان لە شوێنی خۆیان. thumb|280px|موسڵمانان قورئان ئەخوێنن لە غەززە، وێنەکە کێشراوە لەلایەن هاری فین
لە ماوەی دوژمنکاری سییانی لەسەر میسر ساڵی ١٩٥٦ ئیسرائیل شارەکەی داگیرکرد و دەستی گرت بەسەر نیمچەدوورگەی سینای میسریدا، بەڵام فشاری جیھانی لەسەر ئیسرائیل ناچاری کشانەوەیان کرد، جارێکی تر داگیرکرایەوە لە شەڕی شەش ڕۆژییدا لە ١٩٦٧ دا، شارەکە مایەوە لە ژێر داگیرکاری ئیسرائیل تا ساڵی ١٩٩٤، دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی بەڕێوەبردنی شارەکەی گرتە دەست بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتنی ئۆسلۆ ساڵی ١٩٩٣، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئیسرائیل کردبوویان بە بنکە لە ماوەی داگیرکردنی غەززەدا لە ١٩٦٧ تا ١٩٩٤، لەگەڵ بوونی دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی شارەکە بە کردار لە ژێر دەستی ئیسرائیلدا بوو تا ساڵی ٢٠٠٦، کاتێک ئیسرائیل کشایەوە لە غەززە و دەستی کرد بە گەمارۆدانی لە ڕووی وشکانی و دەریایی و ئاسمانییەوە.
شەڕی ناوخۆ و گەمارۆی ئیسرائیلی
لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ و سەرتای ٢٠٠٨دا ھێزەکانی ئیسرائیل ھەستان بە گەمارۆدانی کەرتی غەززە، و کارەبا و سووتەمەنییان لێ بڕی، و نەخۆشەکانیان بیبەشکرد لە چارەسەر، وڕێگەیان لە دەوڵەتە عەرەبییەکانی دەوروپشتی گرت تا سووتەمەنی پێ بگەیەنن، و تا ئێستا گەمارۆکە دانراوە لەسەر غەززە، و ژمارەیەکی زۆر فەلەستینییەکان کوژران لە ئەنجامی بوردومانەکانی ئیسرائیلدا.
ڕێکخراوە مرۆڤدۆستە نێودەوڵەتییەکان ھەوڵی شکاندنی ئەو گەمارۆیەیان داوە، بە ناردنی کەشتیگەلی یارمەتی لەگەڵ ژمارەیەک چالاکەواندا، و بە ھەڵگرتنی یارمەتی، بەڵام ئیسرائیل ڕێگەی لە گەیشتنی ئەو کەشتیانە گرت و لەو ھەوڵانەش کەشتیگەلی ئازادی بوو ساڵی ٢٠١٠ و کە ڕووبوڕووی ھێرشی سەربازی ئیسرائیلی بوویەوە. و لە دوای شۆڕشی نوێی میسر ڕێگەی ڕەفەح لە نێوان میسر و غەززەدا کرایەوە بەڵام ئەم بڕیارە ھیچ کاریگەرییکی وای نەبوو لەسەر بارودۆخی شارەکە.
جوگرافیا
thumb|280px|کەناری دەریا لە شاری غەززە
ناوەڕاستی غەززە ئەکەوێتە سەر بەرزاییەک بە بەرزی ١٤ مەتر لە سەروو ئاستی دەریاوە ، بەشێکی زۆری شارە نوێکە لە خوارووی بەرزاییەکەدا بنیاتنراوە، و دەوروبەری غەززە پێک دەھێنێت، بە تایبەت لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە، ھەر یەک لە کەنار و بەندەری غەززە ئەکەونە دووری ٣كم² لە ناوەندی شارەکەوە، و شاری غەززە ٧٨كم² دوورە لە یاشووری ڕۆژئاوای قودسەوە، و ٧١ كم² لە باشوور تەل ئەبیبەوە دوورە، و لە دووری ٣٠كم² لە باکووری شاری ڕەفەح، ناوچەکانی دەوروپشتی بەیت لاھیا و بەیت حانون و جیبالیا ئەگرێتەوە لە باکوورەوە، و گوندی ئەبوومەدین و خێوەتگەی بریج و شاری دەیر بلح ئەگرێتەوە لە باشوورەوە.
ڕووبەرەکەی سەر بە شارەوانییە ئەگاتە نزیکەی ٤٥کم ، (لە ئینتیدابی بەریتانیدا، ناوچە شارستانییەکانی ئەگەیشتە نزیکەی ٧٩٦٠كم² و ناوچە گەندنشینیەکان ١٤٣٠٦٣كم² پێک دەھێنا و ڕووبەری ناوچە پاراوەکان ٢٤٠٤٠كم² بوو و ناوچەی کێڵگە گەنمییەکان ڕووبەرەکەی ئەگەیشتە ١١٧٨٩٩کم/٢ ).
خەڵکی غەززە پشت بە ئاوی ژێر زەوی دەبەستن وەک سەرچاوەی سەرەکی بۆ خواردنەوە و بەکارھێنانی کشتوکاڵی و ناوماڵ، دۆڵی غەززە بە نزیکترین ڕووباری بچوکی ئاوی دادەنرێت لە باشوورەوە، کە بڕێکی کەم ئاو لە خۆ دەگرێت لە زستاندا و لە ھاویندا ووشک ئەبێت، زۆربەی درێژبوونە ئاوییەکانی ئەگوێزرێتەوە بۆ ئیسڕائیل ، ئاوەکانی ژێر زەوی بە درێژایی کەنارەکانی کەرتی غەززە خەزێنەی سەرەکی ئاوە لە کەرتی غەززەدا، و زۆربەی لە بەردە لمینییەکانی سەردەمی سەھۆڵبەندان پێک ھاتووە.
شاری غەززە ئەکەوێتە سەر ھێڵی درێژی ٣٤ و ھێڵی پانی ٣١.
کەش و ھەوا
غەززە بە کەش وھەواییەکی مام ناوەند و زستانێکی ھاوسەنگی ووشک جیادەکرێتەوە، ھاوین گەرمە و وەرزی بەھار لە مانگی ئازا و نیساندا دەست پێدەکان، مانگە زۆر گەرمەکانی مانگی تەمموز و ئابن، و مانگی کانوونی دووەم بە ساردترین مانگ دادەنرێت، بارانەکەی کەمە و لە نێوان مانگی تشرینی دووەم و ئازاردا ئەبارێت، ناوەندی باران بارینی ساڵانەی ئەگاتە ١١٦ملم ، و با ھەڵدەکات بەسەر شارەکەدا لە باشووری ڕۆژئاواوە و بەرزترین تێکڕای خێراییەکەی لە زستاندا ئەگاتە ٦٠کم لە کاتژمێرێکدا.
دانیشتوان
ساڵی ١٨٣٨، ژمارەی موسڵمانان ٤٠٠٠کەس بووە و مەسیحیەکان ١٠٠ کەس بوون و باجیان داوە لە بەرامبەر پاراستنی ژیانیان، و پێش شەڕی جیھانی یەکەم ژمارەی دانیشتوانی غەززە گەیشتۆتە ٤٢٠٠٠ کەس، بەڵام بە ھۆی شەڕەکەوە ژمارەی دانیشتوانی دابەزی.
محەممەد
محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب (بە عەرەبی :أَبُو الْقَاسِم مُحَمَّد بْن عَبْد اللە بْن عَبْد المُطَّلِب بْن ھَاشِم‎؛ لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ٥٧١–٨ی حوزەیرانی ٦٣٢)، موسڵمانان بە پێغەمبەری خوای دادەنێن بۆ ھەموو مرۆڤایەتی، تاوەکوو خەڵک بگەڕێنێتەوە بۆ یەکتاپەرستی و پەرستنی خوا لەسەر ڕێبازی ئیبراھیم، و لەو باوەڕەدان کە کۆتا پێغەمبەر و باشترینی دروستکراوانی خوایە و پێشەوای مرۆڤە، باوەڕیان وایە پارێزراوە لە ھەڵەکردن،  لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن  واتە «دروودی خوای لێبێت»، کە لە قورئان و سوننەتدا ئەوە ھاتووە، وایان لێدەکات سەڵاواتی لەسەر بدەن. شوێنەوارێکی زۆری لەسەر موسڵمانان بەجێھێشتووە، زۆر بەگەورەیان داناوە و شوێنی فەرمانەکان و شێوازی ژیان و پەرستشی کەوتوون، وتە و کردار و سیفەتەکانیان پاراستووە لە پەرتووکەکانی سیرە و فەرموودە، و یادی لەدایکبوونی دەکەنەوە لەمانگی ڕەبیعول ئەوەل لە ھەموو ساڵێکدا.
غەززە
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٩٧ ژمارەی دانیشتووانی غەززە لەگەڵ خێوەتگەی کەناریدا گەیشتۆتە ٣٥٣١١٥ کەس، و جیادەکرێتەوە بە زۆری گەنجان بە ڕێژەی %٦٠،٨.
محەممەد
لە دایک بووە لە مەککە لە مانگی ڕەبیعولئەولی ساڵی فیل، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی زایینی، پێش ئەوەی لەدایک بێت باوکی کۆچی دواییی کردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایکی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم باپیرەی پاشان لای ئەبو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب مامی، لەو ماوەیەدا خەریکی شوانی دەبێت، پاشان بازرگانی دەکات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە لەگەڵ خەدیجە کچی خووەیلید، کە دایکی ھەموو مناڵەکانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم.
لە پێش ئیسلامدا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی ئیبراھیم و پەرستنی بتی ڕەتکردووەتەوە کە لەو کاتانەدا بەربڵاوبووە لە مەککەدا، موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە نیگای خوای پێ گەیشتووە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد، پاشان دە ساڵی تری لە مەککە بەسەر برد بە بانگکردنی خەڵکەکەی و بازرگانەکان و سەردانکەرانی کەعبە کە دەھاتنە مەککە، لە ساڵی ٦٢٢ز کۆچی کرد بۆ شاری مەدینە کە ناودەبرا بە یەسرب، دوای ئەوەی گەورەکانی قوڕەیش کەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەکەیان ڕەت دەکردەوە، دە ساڵی کۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی، و بناغەی دەوڵەتی ئیسلامیی دانا، کە دواتر فراوان بوو و مەککە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبییەکانی گرتەوە، و بۆ یەکەم جار عەرەبی یەکخست لەسەر یەک ئایینی یەکتاپەرستی و لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا، بانگەشەی بۆ دورکەوتنەوە لە ڕەگەزپەرستی و وەلانانی دەمارگیری ھۆزایەتی کرد.
سەرچاوەکانی ژیاننامەی
لەبەر ئەوەی کەسایەتییەکی کاریگەرە لە مێژوودا، بۆیە ژیان و کاروبار و بیروباوەڕی بە شێوەیەکی بەرفراوان لێدوانی لەسەر کراوە لەلایەن لایەنگران و نەیارەکانی بە درێژایی سەدەکان. موسڵمانان لە کۆن و نوێدا گرنگییان داوە بە ژیاننامەکەی بەوەی بە پەیڕەوێکی کرداری دادەنرێت بۆ ئیسلام، زانایانی ئیسلام دانراوی زۆریان لەسەر داناوە و ھەموو شتێکی پەیوەندیداریان پێوەی نوسیوەتەوە.
غەززە
ئایین
زۆربەی دانیشتووانی غەززە لەسەر ئاینی ئیسلامی سوننەن ، و کاتێک غەززە سەر بە دەوڵەتی فاتیمی بوو شیعە دەستیان گرتبوو بەسەریدا، بەڵام دوای ئەوەی سەرکردە سەلاحەددینی ئەییووبی گێڕایەوە پەیڕەوی سوننە گەڕایەوە بۆی.
محەممەد
قورئان
وێنۆک|قورئان بە گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت بۆ زانینی ژیاننامەی محەممەد
غەززە
ئایین
ژمارەیەکی کەم کەماییەتی مەسیحی لە شارەکەدایە نزیکەی ٣٥٠٠ کەس لە شارەکەدا ئەژین، و زۆربەی مەسیحییەکان لە ناوچەی حەی زەیتون ئەژین. و کۆمەڵگەی یەھوودی لە نزیکەی پێش ٣٠٠٠ ساڵەوە لە شارەکەدا ھەن، لە ساڵی ١٤٨١ نزیکەی ٦٠ خێزانی یەھوودی ھەبوون، زۆربەیان غەززەیان بە جێ ھێشت دوای شۆڕشی فەلەستینی ١٩٢٩، و لە غەززەدا ٨٠ یەھوودی ھەبوو لە ساڵی ١٩٤٥، و زۆربەیان شارەکەیان بە جێ ھێشت لە دولی شەڕی ساڵی ١٩٤٨، بە ھۆی نەبوونی متمانە لە نێوانیان لەگەڵ عەرەبدا.
محەممەد
قورئان
قورئان بە سەرچاوەیەکی سەرەکیی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد، دێرینترن و باوەڕپێکراوترین سەرچاوەی ژیاننامەی پێغەمبەرە، لەبەرئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی محەممەد خۆی و ھەموو موسڵمانان یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە لەگەڵ جیاوازی کۆمەڵە ئیسلامییەکاندا، لەگەڵ ئەوەی قورئان ھەموو ژیاننامەی محەممەد لە خۆناگرێت، بەڵام چەند ئاماژەدانێکی تیایە بۆ ژیانی بە دەربڕینی ئاشکرا بێت یان بە ئاماژەدان. ھەندێک لە سیفەتەکانی باسکراوە لەگەڵ بەڵگەکانی پێغەمبەرێتی، ڕەوشت و تایبەتمەندییەکانی، و باری دەروونی، و ھەندێک شت لە بارەی غەزاکانییەوە باسکراوە. لەقورئاندا ٢٨٠ ئایەت باسی غەزاکان دەکات کە دەکاتە ڕێژەی (٪٤،٦٥) ی قورئان، هەندێکیان بە ئاماژە باسیان کردووە و هەندێکیان ڕاستەوخۆ، وەک غەزای بەدر، غەزای ئوحود، غەزای خەندەق، سوڵحی حودەیبییە، غەزای خەیبەر و فەتحی مەککە. بۆ نموونە سوورەتی ئەحزاب باسی ژیانی پێغەمبەر دەکات لەگەڵ خێزان و هاوەڵەکانی، و وردەکاری زۆری تێدایە دەربارەی غەزای خەندەق.
غەززە
ئایین
غەززەی چەند بینایەکی کۆنی پەرستشی تێدایە وەک مزگەوتی عومەری و مزگەوتی سەید ھیشام کە مەزاری باپیری دووەمی پێغەمبەر محەمدی تێدایە.
گەڕەک و خێوەتگەکانی غەززە
غەززە لە چەن گەڕکێک پێک ھاتووە کە ئەمە ناوەکانیان؛ گەڕەکی شوجاعیە، توفاح، ڕیمال، نەسڕ، زەیتوون، دەرج، سەبڕە شێخ ڕەزوان و تەل لھەوا.
محەممەد
کتێبەکانی ژیاننامە (سیرە)
کتێبەکانی سیرە و ژیاننامە لە قۆناغێکی دواتر لە نوسیەوەی فەرموودە نوسراون، ھاوەڵەکان گرنگییان دەدا بە گێڕانەوەی ژیاننامەکەی بە زارەکی، یەکەم کەس کە گرنگی دا بە نووسینەوەی ژیاننامەکەیدا عوروە کوڕی زوبەیر بوو. پاشان ئەبان کوڕی عوسمان (مردن ١٠٥کۆچی)، پاشان وەھاب کوری مونەبی (مردن ١١٠ کۆچی)، پاشان شوڕەحەبیل کوری سەعید (مردن ١٢٣کۆچی) و لە دواتریش ئیبن شیھابی زوھری (مردن ١٢٤کۆچی) بەڵام بەشی زۆری نووسینەکانیان لە ناوچوون، نەگەیشتوون بە ئێمە، جگە لە چەند پاشماوەیەکی پەرتەوازە کە لەلایەن محەممەد کوڕی جەریری تەبەرییە گێردراوەتەوە. لە دواتردا محەممەد کوڕی ئیسحاق دێت لە نووسینەوەی ژیاننامەی محەممەددا بە تەواوی و شارەزایان بە ڕاسترین کتێبی سیرەی دادەنێن لەو سەردەمەدا. کتێبەکەی بە ئێمە نەگەیشتووە بەڵام ئیبن هیشام (مردن ٢١٨ کۆچی) هەستاوە بە گێرانەوەی کتێبەکەی بە پوختکراوەیی کە ناسراوە بە سیرەی ئیبن هیشام.  تەبەری (مردووی ٣١٠ی کؤچی) لە مێژووەکەیدا بەشێوەیەکەی سەرەکی پشتی بە گێڕانەوەکانی ئیبن ئیسحاق بەستووە.
غەززە
گەڕەک و خێوەتگەکانی غەززە
ھەروەھا چەندین خێوەتگە یان کامپی لە خۆگرتووە کە ئەمانەن؛ خێوەتگەی جیبالیا، شاگی، نەسیرات، دەیر بلح، بریج، مغازی، خان یوونس و ڕەفەح.