cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترانسجێندەر
وێنۆک|ئەم وڵاتانەی کە تیایدا یاسا ڕێگە دەدات پرۆسەکەی تیایدا ئەنجام بدرێت لە ناویاندا وڵاتان بە سوور: یاسایەک نییە بۆ کردارەکە، پەمەیی: یاسا پشتگیری دەکات، خۆڵەمێشی: دۆخ نەزانراوە ترانسجێندەر  یان گوێزانەوەی جێندەر   ئەو کەسانەی ناسنامە جێندەرییەکەیان یان دەربڕیینە جێندەرییەکەیان جیاواز ترە لەگەل ئەو جێندەرەی لە کاتی لەدایکبوون بۆیان دیاریکراوە.
لە ئێستادا زاراوەی ترانسجێندەر دەگەڕێتەوە بۆ کەسێک کە ناسنامە جێندەرییەکەیان یان شێوازی دەربڕینە جێندەرییەکەیان لەگەڵ ئەو ڕەگەزە یەکناگرێتەوە کە کۆمەڵگا پێشبینی بۆدەکات کە پزیشک بەپێی ئەو سێکسەی لەکاتی لەدایکبوون دەیبینێت ڕەگەزێکی بۆ دەستنیشان دەکات. ھەندێک لە کەسانی ترانسجێندەر حاڵەتی نائارامی جێندەریان دەبێت کە بەمانای نائارامی دێت لەم جێندەرەی بۆیان دیاری کراوە لەگەڵ ناسنامە جێندەرییەکەی یەک ناگرێتەوە، کە نائارامیی جێندەری بە زۆری لە منداڵی ڕوودەدات، بەڵام ھەندێک کەس لەوانەیە تا ھەرزەکاری ھەستی پێنەکەن یان دوای ھەرزەکاری یان زۆر زیاتر. لە کەسێک بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت کەسانی ترانسجێندەر پێویستیان بە کردنی چەن شتێک دەبێت (نموونە: گۆڕینی ناو بە شێوەی یاسایی، گوێزانەوەی جێندەر بە شێوەیی یاسایی) کردارە پزیشکییەکان بۆ ترانسجێندەر (چارەسەری دانانەوەی ھۆرمۆن، یان کۆنتڕۆلی ھۆرمۆنی) و (نەشتەرگەری پزیشکی: وەک چارەسەری دانانەوەی جێندەری بە گشتی) ئەوە گرنگە کە بزانین ناسنامەی جێندەری جیاوازە لە دەربڕینی جێندەری کە ناسنامەی جێندەری بریتییە لە ھەست پێکردنی کەسێک بۆ جێندەرەکەی.
بەڵام دەربرینی جێندەری دەگەڕێتەوە بۆ کەسێک کە خۆی دەردەبڕێ بەشێوەی جێندەرەکەی دەربڕینی جێندەری بریتییە لەوەی کە کەسێک چۆن ھەڵسوکەوت دەکات، و کارەکانی خۆی دەکات، و شێوازی جل و بەکارھێنانی کەلوپەلەکان و شێوازی گرنگی بەخۆدان و شێوەی دەنگ و شێوازی قسەکردن و شێوازی کارەکتەری فیزیکی. پێشووتر چەمکی ڕەگەزگۆڕ بەکار دەھات بۆ پێناسەکردنی ترانسجێندەر لە زمانی کوردی.
جلەکان
جلی سێیەم: شێوازێکی جلی بێ لایەنە، کە ھەردوو جێندەر دەتوانن بەکاری بھێنن.
ناساندن
ھەروەھا ترانسجێندەر ئەو کەسانەن کە ھەست بەم جێندەرە ناکەن کە لەگەلی لەدایکبوون و پێی نائاسوودەن و ھەست بە نائارامی دەکەن، بەڵکو بە پێچەوانەوە ھەست بەم جێندەرە دەکەن کە لە ناخەوە ھەستی پێدەکەن و پەیوەستن پێیەوە ئەکرێ نائارامییەکان بریتی بن لەوەی کەسێک ھەست بە نائارامی بکات لە بارەی دەنگی یان شێوەی یان پێکھاتەکانی تری جەستەی کە لەگەل جێندەرە ڕاستەقینەکەی یەک ناگرنەوە لەوانەیە ھەنێک جار لەلایەن کەسانی تر بەھەلە پێناسە بکرێ و بەھەلە مامەلەی لەگەل بکرێ یان تووشی سووکایەتی و بێ ڕێزی ببێت کە ئەو کەسە تووشی نائاسوودەیی دەروونی بکات و تووشی سترێس و خەمۆکی بکات
گەر بێت و وەک خۆی مامەلەی لەگەل نەکرێ یان سووکایەتی و بێ ڕێزی بەردەوامی پێ بکرێ ئەکرێ حاڵەتەکەی بگاتە
لەوانەیە ھیچ یەکێک لەم حاڵەتانەی سەرەوە ڕوونەدات ئەگەر بێت و کەسانی ترانسجێندەر بەشێوەی ڕەگەزەکەی خۆیان مامەڵەیان لەگەل بکرێ، و ڕێزیان لێ بگیرێ و وەکوو خۆیان سەیریان بکرێ، کەسەکە بتوانێت وەکوو ئەوەی ھەیە لە کۆمەڵگادا بژیت ئەمەش بەم شێوەیە دەبێت، کە بتوانێت (شێوە و پێکھاتەکانی جەستەی بگەڕێنێتەوە سەر جێندەرە ڕاستەقینەکەی خۆی) ھەروەھا لە ڕێگەی پزیشکییەوە خۆی چارەسەر بکات وەک وەرگرتنی چارەسەری ھۆرمۆنی (کە یارمەتی کەسەکە دەدات زیاتر وەک ئەم جێندەرە دەرکەوێت کە پێیەوە پەیوەستە)، یاخوود نەشتەرگەری جێندەری کە یارمەتی ناسینەوەی کەسەکە دەدات وەک جێندەرەکەی خۆی.
دەستنیشانکردن
وێنۆک|دوو ھاوڕێی ترانسجێندەر لە [[واشینگتن دی سی|واشینگتنن، ئەمریکا. ]] شێوازی دەستنیشانکردن (DSM-5 American Psychiatric Association) شێوازی دەستنیشانکردنی جیاواز و تایبەت بۆ مناڵان و گەنجەکان دەخاتە ڕوو نائارامی جێندەری لە ھەرزەکارەکان و گەنجەکان بەم شێوەیە دیاری کراوە (یەکنەگرتنەوەی جێندەر بۆ کەسێک کە پێشوو تر بڕیاری بۆ دراوە)
بە لایەنی کەم شەش مانگ بۆ نیشانە و شێوازی دەرکەوتنیان:
مناڵان
بە لایەنی کەم شەش مانگ بۆ نیشانە و شێوازی دەرکەوتنیان ئەم شەش حاڵەتەی خوارەوە:
مامەڵە
وێنۆک|ڕێپێوانی ترانسجێندەرەکان، ٢٠١٧ پشتگیریکردنی کەسەکە لە نائارامی ڕەگەزی لەوانەیە ھاوکاریان بکات کە بە شێوەی دەروونی پێشبکەون و گەشە بە ھەستەکان و دەربڕینەکانیان بدەن لەرووی دەروونییەوە زیاتر گەشە بکەن، و لە کاتی چارەسەری پزیشکی نابێت پزیشکەکە چارەسەری خۆکاری و خۆپێشنیاری بۆ کەسەکە بکات و پێویستی بە لێکۆلینەوە و سەلماندن ھەیە، یان شێوازی کردارە فیزیۆلۆژییەکان کە وادەکات زۆر لە کەسەکە بکرێ بۆ ئەوەی ببێتە ئەم جێندەرەی کە لەگەڵی لە دایک بووە و پەیوەندی بە جێندەرە ڕاستەقینەکەی خۆی نییە، ئەمە دوورە لە زانست و شێوازی دروست، پشتگیرییەکان دەکرێ ئەمانە بن:
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
دوای ئەوەی پێشووتر ترانسجێندەر لە سەربازی ئەمریکا بەندکرابوو، جۆب ئایدن دوای دەستبەکاربوونی بەربەستی لەسەر ترانسجێندەر لادا لە سەربازی وڵاتەکەی جۆبایدن لە وتەیەکیدا ڕاگەیاند کە ئەو پشتگیری ترانسجێندەرەکان دەکات «سەرۆکەکەت پشتگیری تۆ دەکات»
پاکستان
قوتابخانەیەک بۆ کەسانی ترانسجێندەر دەکرێتەوە بۆ ئەوەی خوێندنی تیابکەن
ترانسفۆبیا
ترەنسفۆبیا واتە ترسین لە ترانسجێندەران.
ئەمانەش ببینە
یاسا پزیشکی
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:ترانسجێندەر
جۆرج ئاڕ. ئاڕ. ماڕتن
وێنۆک|جۆرج مارتن لە ھێلسینکی ٢٠١٧ جۆرج رێیمەند ڕیچارد مارتن (لەدایکبوو جۆرج رێیمەند مارتن؛٢٠ ئەیلول ، ١٩٤٨)، ھەروەھا ناسراو بە GRRM، سیناریۆنووس،بەرھەمھێنی تەلەفزیۆن و ڕۆماننووسێکی ئەمریکی و نووسەری کورتە چیڕۆکی چەشنی خەیاڵی، ترس ھێنەر،و خەیاڵی زانستیە. ئەو زیاتر ناسراوە بەھۆی زنجیرەی ھی ڕۆمانی خەیاڵی داستان، گۆرانیێکی سەھۆڵ و ئاگر و گەمەی تەختە پاشایەتییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی_١٩٤٨ پۆل:ڕۆماننووسانی_ئەمریکیی_سەدەی_٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی_ئەمریکیی_سەدەی_٢١ەم پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:نووسەرانی خەیاڵی زانستیی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
جەنگی ئەلفولێ
لە هەڵمەت و شەڕی ئەلفولێ (بە زاراوەی خاچپەرستان لا فیڤ، لاتینی کاسترۆم فابێ)، هێزێکی خاچپەرست بە سەرۆکایەتی گای لوسیگنان بۆ ماوەی زیاتر لە هەفتەیەک لە مانگەکانی ئەیلول و تشرینی یەکەمی ١١٨٣ لەگەڵ سوپای ئەیوبی سەلاحەدین شەڕیان کرد. شەڕەکە لە ٦ تشرینی یەکەم کۆتایی هات لەگەڵ ناچارکردنی سەڵاحەدین بۆ کشانەوە.
لە مانگی ئایاری ساڵی ١١٨٢دا سەلاحەدین لە ڕێگەی ئیلات و ترانس ئۆردۆن و جەلیلەوە هێرشی کردە سەر شانشینی قودس. لە هاویندا لەلایەن پاشا باڵدوینی چوارەمی قودسەوە لە هەڵمەت و شەڕی قەڵای بێلڤۆیەردا بە سەرکەوتوویی بەرەنگاری بووەوە، بەڵام زەویەکانی خاچپەرستەکان بەهۆی هێرشبەرانی سەراسێنەوە زیانێکی زۆریان بەرکەوت. تا مانگی ئەیلولی ١١٨٣، باڵدوین کە بەهۆی نەخۆشی گولی پەککەوتبوو، چیتر نەیدەتوانی وەک پاشا کار بکات. گای لوسینان کە لە ساڵی ١١٨٠ لەگەڵ سیبیلای شاژنی قودس خوشکی باڵدوین هاوسەرگیری کردبوو، وەک سەرۆکی شارەوانی دەستنیشانکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی
شەڕی چاڵدێران
شەڕی چاڵدێران شەڕێک بوو لە نێوان ھێزەکانی سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی و شا ئیسماعیلی یەکەمی سەفەوی کە لە ٢٣ی ئابی ١٥١٤ ڕوویدا و لە ئاکامدا سوپای عوسمانی سەرکەوت و ئەو ناوچانەی کە ئێستا باشووری کوردستان و باکووری کوردستانی پێ ئەوترێ خستەسەر خاکی خۆی. ئەم شەڕە دەستپێکی ١٢٤ ساڵ شەڕی ئەو دوو حکومەتە بوو کە لە ١٦٣٨ و بە پەیماننامەی قەسری شیرین کۆتایی پێھات. لە ئەنجامی ئەم شەڕەدا کوردستان بۆ یەکەمین جار دابەش بوو لە نێوان حکوومەتی عوسمانی و سەفەوییەکاندا.
سەرەتا
کاتێک شا ئیسماعیل مەزهەبی شیعە ی بەسەر گەلەکەیدا سەپاند، و بە عەقیدەی فەرمی دەوڵەت لە ئێران ناساند، کاردانەوەکان توندوتیژ بوون، بە تایبەت کە زۆرێک لە دانیشتوانی شارە سەرەکییەکانی ئێران، وەک تەبرێز، سوننە بوون. بۆیە هۆزەکانی قزیلباشی تورکی قوتابخانەی عەلەویی بەلای خۆیدا ڕاکێشا، ئەمەش وای لێکردن ببنە پایەی سەرەکی سوپاکەی و ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی گلەیییان لە ڕێوشوێنە دارایی و کارگێڕییەکانی عوسمانییەکان دەکرد، تەنانەت ڕێگەیان بۆ ڕوودانی نائارامییەکی گەورە ئامادە دەکرد لە ئەنادۆڵ، کە وای لێکرد پشتیان پێ ببەستێت بۆ نەهێشتنی هەموو نەیارەکانی و سەپاندنی عەقیدەی شیعە بە زۆر، ئەوە بەربەستێک بوو لە نێوان ئەو و عوسمانییەکان. دەوڵەتە کوردەکان، هۆزە تورکەکانی چیای تاوروسی بچووک و کەمینە مەسیحییەکان ی ئەرمینیا هەموویان بوون بە موڵکی شا، بەپێی ئیدیعای ئەوان. تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٥٠٨دا بەغدا ی داگیر کرد و گۆڕی ئیمامە سوننەکانی ڕوخاند و کۆمەڵێک لە زانایانی سەربڕی، دەنگۆیەک لە وڵاتانی تورکدا ڕوون دەکرایەوە کە کۆمەڵکوژییەکی گەورە بەسەر سوننەکانی بەغدا دا هاتووە لەسەر دەستی سەفەوییەکان،لەم ماوەیەدا پەیوەندییەکانی نێوان سەفەوی و عوسمانییەکان بە بەستەڵەکێک تایبەتمەند بوون، لە سەرەتای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سوڵتان سەلیمەوە، باڵیۆزی ڤێنیز و هەنگاریا و میسر و ڕووسیا گەیشتوونەتە لای بۆ ئەوەی پیرۆزبایی لێ بکەن، ئەویش لە کۆتاییدا بە ئا ئاگربەست لەگەڵ هەموویان بۆ ماوەیەکی زۆر، بەڵام هیچ باڵیۆزێک لە ئێران ەوە نەگەیشتە لای، هەمووان لەم کاتە تایبەتەدا درکیان بەوە کرد کە شەڕ لە نێوان سەلیم و نەیارەکەیدا سەرهەڵدەدات، شا ئیسماعیل. سەلیمی یەکەم بە گومانەوە سەیری جموجۆڵەکانی سەفەوییەکان دەکرد، بە تایبەت دوای ئەوەی شا ئیسماعیل شاندێکی زەبەلاحی نارد بۆ لای قانسوح غوری سوڵتانی میسر کە ٢٠٠ کۆیلەیان تێدابوو، بۆ ئەوەی لەو شەڕە چاوەڕوانکراوە ئاگاداری بکەنەوە و بانگهێشتی بکەن بۆ هاوپەیمانی لەگەڵیدا ئەو لە دژی سوڵتان سەلیم، بۆی ڕوونی کردەوە کە ئەگەر ڕازی نەبن، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی شەڕی هەردووکیان دەکات لەسەر ئەو توند بوو، شکستی هێنا و موڵکی لێ دزی، بۆیە بڕیاریدا هێرش بکاتە سەر نەیارەکەی سەفەوی و لێدانێکی بەهێز لێبدات پێش ئەوەی ئامادەکاری بکات بۆ شەڕەکە. بۆیە ئەویش وەفدێکی نارد بۆ لای مەملوکەکان، بانگهێشتی کردبوون بۆ یەکگرتنەوە، بەڵام دوای گفتوگۆیەکی زۆر، مەملوکەکان پێیان باشتر بوو بێلایەن بمێننەوە، تەنانەت ئەگەر مەیلیان بۆ لای سەفەوی هەبێت.
کاریگەری شەڕی چاڵدێران لەسەر کورد
عوسمانیەکان دژی ئەم فراوانخوازیەی شائیسماعیل وەستان کە لە ناوچەکانی کوردستان و عێراق کردی چونکە وەکوو ئاشکرا بوو لەوکاتەدا عوسمانییەکان ئەو فراوان خوازییەیان بەدەست تێخستنی سنوورەکەیان واتە (سنوورێ دەوڵەتی عوسمانی) دادەنا، جگە لەوەی کە سنووری کوردستان جێگیر ڕێک و پێک نەبوو بەم جۆرە کێشەی سنوور بووە ھۆیەکی کاریگەر بۆ ھەڵگیرساندنی شەو ناکۆکی لە نێوان عوسمانی و سەفەوی ئەمە سەڕەراێ ئەوەی ئەوانەی کە لەدەست دەسەڵاتی سوڵتان واتە سوڵتانی عوسمانی ڕایان دەکرد و پەنایان دەبردە بەر دەولەتی سەفەوی لە ڕێگاێ ھاوبیرەکانیانەوە کەوتنە ھاندانی خەلکی ئەنادۆل کە شۆڕش د«ێ عوسمانییەکان بەرپا بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسیا لە ١٥١٤ پۆل:ململانێکانی ١٥١٤ پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم
ئیلۆن مەسک
ئیلۆن ڕیڤ ماسک ئەندازیار، کارساز، خاوەن تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر و سەرمایەدارێکی   ئەمەریکی-کەنەدییە کە لە ٢٨ حوزەیرانی ١٩٧١ لە ئەفریقای باشوور لەدایک بووە. بەڕێوبەری گشتی و تەکنەلۆژی تێسلا مۆتۆرز، سەرۆکی سۆلار سیتی و ھاوسەرۆکی ئۆپن ئەی ئایە.
سپەیس ئێکس Zip2، پەیپاڵ و تێسلا مۆتۆرزی دامەزراندووە. و ھەروەھا بیرۆکەی سیستەمێکی گواستنەوەی خێرای داناوە کە بە ھایپەرلووپ ناسراوە لەگەڵ بیرۆکەی فڕۆکەیەکی کارەبایی کە توانای ئەوەی ھەیە بە شێوەیەکی ئەستوونی بنیشێتەوە.
سەردەمی منداڵییەتی
مەسک لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٧١ لە پرێتۆریا، تڕانسڤاڵ، ئەفریقای باشوور لە دایکبووە. دایکی (مێی) نمایشکار بووە و خەڵکی کەنەدا بووە و باوکیشی (ئیڕۆڵ مەسک) لە ئەفریقای باشوور لەدایک بووە و ئەندازیاری ئیلیکتڕۆمێکانیک بووە. برایەکی لەخۆی بچووکتری ھەیە بەناوی کیمباڵ (لە ١٩٧٢ لەدایک بووە)، و خوشکێکیش بەناوی تۆسکا (لە ١٩٧٤ لەدایک بووە). دوای ئەوەی لە ١٩٨٠ دایک و باوکی لەیەک جیابوونەوە، مەسک زۆربەی کات لەگەڵ باوکی دەژیا لە ئەفریقای باشوور.
لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا، دەستی بە بەکارھێنانی کۆمپیوتەری جۆری Commodore VIC-20 کرد. خۆی فێری بەرنامەسازی کۆمپیوتەر کرد و لە ٣ ڕۆژ دا فیری بوو. لە ١٢ ساڵیدا کۆدی یارییەکی ڤیدیۆیی، کە بە زمانی بەرنامەسازی BASIC دروستی کردبوو، فرۆشتە گۆڤارێکی تەکنەلۆژی بە نزیکەی ٥٠٠$. یارییەکە ناوی بلاستەر بوو و وەشانێکی وێبی یارییەکە ئێستا بەردەستە.
مەسک ماوەیەکی کەم پێش ١٨ھەمین ساڵیادی لەدایکبوونی چووە کەندا و مافی ھاووڵاتیبوونی لە کەنەدا وەرگرت بەھۆی ئەوەی دایکی کەنەدی بوو.
زانکۆ
لە تەمەنی ١٩ ساڵی، مەسک لە زانکۆی کوینز یونیڤێرستی لە کینگستن، ئۆنتاریۆ وەرگیرا؛ و لە ١٩٩٢، دوای دوو ساڵ خوێندن لەو زانکۆیە، مەسک خۆی گواستەوە بۆ زانکۆی پێنسیلڤانیا. لەوێ لە تەمەنی ٢٤ ساڵی، بڕوانامەی زانستی لە فیزیا وەرگرت لە کۆلێژی ھونەر و زانستی ھەمان زانکۆ، و لەگەڵ بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە ئابووری لە سکووڵی واڕتنی زانکۆی پێنسیلڤانیا وەرگرت. لە ساڵی ١٩٩٥، لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا، مەسک چووە کالیفۆڕنیا بۆ ئەوەی خوێندنی دکتۆرا لە ئەپلاید فیزیکس لە زانکۆی ستانفۆڕد تەواو بکات، بەڵام دوای دوو ڕۆژ وازی لە خوێندن ھێنا بۆ ئەوەی دەست ھێنانەدی خەونەکانی بکات لە بواری ئینتەرنێت، وزەی خاوێن و بۆشایی ئاسمان. لە ٢٠٠٢، بووە ھاووڵاتی ئەمریکی.
زیپ توو (Zip2)
لە ١٩٩٥، مەسک و برا بچووکەکەی، کیمباڵ، Zip2 یان دامەزراند، کە کۆمپانیایەکی نەرمەکاڵای وێب بوو، بەو ٢٨٬٠٠٠ دۆلارە ئەمریکییەی کە لە باوکیان (ئیڕۆڵ مەسک) بۆیان جێمابوو. ھەرچەندە مەسک دەیەویست ببێتە بەڕێوبەری گشتی Zip2 بەڵام بۆڕدی بەڕێوەبردن نەیاندەھێشت. لە ١٩٩٩، کۆمپانیای کۆمپاک Zip2 ی بە ٣٠٧ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بەکاش و ٣٤ ملیۆن دۆلاری بشکەکانی کڕییەوە. مەسک %٧ یان ٢٢ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بەرکەوت لەو مامەڵەیەدا.
X.com و پەیپاڵ
وێنۆک|لۆگۆی ٢٠١٤ی پەیپاڵ لە ئازاری ١٩٩٩، مەسک X.comی دامەزراند، کە کۆمپانیایەک بوو تایبەت بە خزمەتگوزاریی سەرمایەگوزاریی سەرھێڵ و پارەدان بەھۆی ئیمەیڵ. ئەویش بە تەرخانکردنی ١٠ ملیۆن دۆلاری ئەو پارەیەی لە فرۆشتنی Zip2 دەستی کەوتبوو. پاش یەکساڵ، کۆمپانیاکە یەکخرا لەگەڵ کانفینیتی (Confinity)، کە خزمەتگوزایییەکی ناردنی پارەی ھەبوو بەناوی پەیپاڵ. دوای یەکختستن، کۆمپانیا نوێیەکە زۆرتر سەزنجی خستە سەر پەیپاڵ و لە ٢٠٠١ ی ناوی کۆمپانیاکە گۆڕدرا بۆ پەیپاڵ. دواتر مەسک لە بەڕێوبەری گشتیی لادرا بەھۆی ناکۆکی دەربارەی داھاتووی پەیپاڵ. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢، ئی بەی پەیپاڵی کڕییەوە بە ١٫٥ ملیار دۆلار لە پشکی کۆمپانیاکە. لەو بڕەش، مەسک ١٦٥ ملیۆن دۆلاری وەرگرت. پێش فرۆشتنی پەیپاڵ، مەسک گەورەترین خاوەن پشکی کۆمپانیاکە بوو، کە %١١٫٧ پشکەکانی پەیپاڵی بەدەست بوو.
سپەیس ئێکس (SpaceX)
وێنۆک|فالکۆن ١ لە ٢٠٠١، مەسک بیرۆکەی «مێرگی مەریخ»ی بە مێشکدا ھات؛ کە پڕۆژەیەک بوو بۆ دروستکردنی خانووێکی شووشەیی بچووکی تاقیکاری لەسەر مەریخ، کە ڕوەکی تێدا بچێندرێ. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠١ مەسک و جیم کانتڕێل و ئادیۆ ڕێسی چوونە مۆسکۆ بۆ کڕینی ڕۆکێتێکی نۆژەنکراوی جۆری (Dnepr-1) کە دەیتوانی ئەو بارەی لە خەیاڵی مەسکدا بوو بنێرێتە بۆشایی ئاسمان. لە مۆسکۆ لەگەڵ چەند کۆمپانیایەک کۆپوونەوە بەڵام بەپێی قسەی جیم کانتڕێل، ڕووسەکان مەسکیان بە ناشارەزا دەبینی و لەگەڵ بەڕێوبەری دیزاینی کۆمپانیایەک چەند جارێک تووشی ناکۆکی ھاتن، لەبەر ئەوە گرووپەکە گەڕانەوە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە دەست بەتاڵی. لە شوباتی ٢٠٠٢ گرووپەکە دووبارە گەڕانەوە ڕووسیا، ئەمجارە Kosmotras مووشەکێکی بە ٨ ملیۆن دۆلا بۆ پێشکەشکردن، بەڵام، بەڵام مەسک نرخەکەی زۆر پێ گران بوو. لەبەر ئەوەش مەسک لە کۆبوونەوەکە چووە دەرەوە. لە ڕێگەی گەڕانەوەیان، مەسک بۆی دەرکەوت کە دەتوانێ کۆمپانیایەک دابمەزرێنێت کە بتوانێت ئەو ڕۆکێتانەی کە پێویستییەتی بە نرخێکی ھەرزان دروست بکات. مەسک نرخی ماددە خاوەکانی دروستکردنی ڕۆکێتی لێکدایەوە و کردییە %٣ نرخی ڕۆکێت لەو کاتەدا. وێنۆک|360x360px|مەسک و [[باراک ئۆباما لە شوێنی ھەڵدانای فالکۆن ٩.]] لە حوزەیرانی ٢٠٠٢ بە ١٠٠ ملیۆن دۆلاری سامانەکەی مەسک (سپەیس ئیکسپلۆرەیتشن تێکنۆلۆجیس)یان (سپەیس ئێکسی) دامەزراند. نە حەوت ساڵ، سپەیس ئێکس خێزانی ڕۆکێتەکانی فالکۆن و کەشتییەکانی دڕاگۆنی تەواوکرد. لە ئەیلوولی ٢٠٠٩، فالکۆن ١ی سپەیس ئێکس، بووە یەکەم ڕۆکێتی کۆمپانیایەکی کەرتی تایبەت کە مانگی دەستکرد بگوازێتەوە بۆ خولگەی زەوی؛ و لە ٢٥ی گوڵانی ٢٠١٢، کەشتی ئاسمانی دڕاگۆن لەگەڵ ISS لەنگەری گرت. ئەوەش بۆ یەکەمجار بوو کە کەشتییەکی ئاسمانیی کۆمپانیایەکی کەرتی تایبەت لەگەڵ ISS دا لەنگەر بگرێت.
تێسلا مۆتۆڕز (Tesla Motors)
تێسلا مۆتۆڕز لەلایەن ماڕتن ئێبێرھارد و ماڕک تاڕپێنینگ دامەزرا. مەسک لە شوباتی ٢٠٠٤ دا ھاتە ناو کۆمپانیاکە و بووە ئەندام لە بۆڕدی بەڕێوەبەران وەک سەرۆکی کۆمپانیاکە. وێنۆک|تێسلا مۆدێل ئێس دوای قەیرانە ئابوورییەکەی ٢٠٠٨، مەسک بووە بەڕێوبەری گشتی و ئەندازیار لە کۆمپانیاکە. تێسلا یەکەمجار ئۆتۆمبێلێکی وەزشی کارەبایی دروست کرد بە ناوی تێسلا ڕۆدستەر، کە نزیکەی ٢٥٠٠ دانەی لێ فرۆشت بە ٣١ وڵاتی جیھان. دواتر لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢، تێسلا دەستی بە گەیاندنی جۆرێکی دیکە کرد بە ناوی مۆدێل ئێس. و لە ئەیلوولی ٢٠١٥ مۆدێل ئێکس ی خستە بازاڕ.
سۆلار سیتی (SolarCity)
دوو ئامۆزای مەسک، کۆمپانیای سۆلار سیتی یان لە ٢٠٠٦ دامەزراند، مەسک لە ئێستادا خاوەنی زۆرترین پشکی کۆمپانیاکەیە، لەبەر ئەوەی ھەر لە زووەوە سەرمایەگوزاری لە کۆمپانیاکەدا کرد. لە ئێستادا سۆلار سیتی گەورەترین دابینکەری سیستەمی وزەی خۆرە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.
ھاندەری مەسک بۆ پاڵپشتیکردنی تێسلا و سۆلارسیتی ڕێگریکردن بوو لە گەرمبوونی جیھان.
ھایپەرلووپ (Hyperloop)
وێنۆک|ھایپەرلووپ لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣، مەسک پێشنیاری شێوازێکی نوێی گواستنەوەی خستەڕوو. دوای ئەوەش، دەرزەنێک ئەندازیاری لە تێسلا مۆتۆڕز و سپەیس ئێکسی ڕاسپارد بۆ دانانی بناغەی دیزاینکردنی بیرۆکەکە. ئەو پڕۆسەیەش نۆ مانگی خایاند. دیزاینە سەرەتایییەکان لە بڵاگی تێسلا و سپەیس ئێکس بڵاوکرانەوە.
بە شێوەی تیۆری سەرنشینانی ھایپەرلووپ دەتوانن لە لۆس ئەنگلس و بچنە سان فڕانسیسکۆ، کە مەودای نێوانیان ٥٦٠ کیلۆمەترە، بەماوەی تەنیا ٣٥ خولەک یان کەمتر.
ئۆپن ئەی ئای (OpenAI)
لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، ئیلۆن مەسک دروستکردنی (ئۆپن ئەی ئای) ڕاگەیاند، کە کۆمپانیایەکی قازانج نەویستی بواری زیرەکی دەستکرد، بەشێوەیەک کە سەلامەت و سوودبەخشبێت بۆ مرۆڤایەتی بە فەراھەمکردنی زیرەکی دەستکرد بۆ ھەمووان، OpenAI دەیەوێ دڵنیاببێتەوە کە کۆمپانیا زەبەلاحەکان و حکوومەتەکان ھێزی زیاد لە پێویست بەدەست ناھێنن بە بەکارھێنانی زیرەکی دەستکردی پێشکەوتوو.
تویتەر (Tiwtter)
لە نیسانی ٢٠٢٢، ئیلۆن مەسک بە فەرمی تۆڕی کۆمەڵایەتیی تویتەری بە بڕی ٤٤ ملیار دۆلار بە تەواوەتی کڕییەوە و بووە خاوەنی تەواوی پشکەکانی.
سووزان مۆر، ئەلاباما
سووزان مۆر (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی یلۆنت، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٧٦٣ کەس بووە. ڕووبەری ١٣٫٥٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٦٫١٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
پارێزگای شیمۆسا
پارێزگای شیمۆسا (بە ژاپۆنی :下総の国، شیمۆسا نۆ کنی) پارێزگاییەکی پێشووتری ژاپۆن بوو کە لە مۆدێرنی ئەمڕۆ دەکەوێتە پارێزگای چیبا و پارێزگای ئیباراکی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٧١٠
پۆل:پارێزگای شیمۆسا پۆل:مێژووی پارێزگای چیبا ‏ پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ٧١٨ پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون
٢١ی ئاب
٢١ی ئاب ٢٣٣ەمین ڕۆژی ساڵە (٢٣٤ەمین لە ساڵی پڕدا). ١٣٢ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئێچ تی ئێم ئێڵ
وێبگەڕەکان پەڕگەی ئێچ تی ئێم ئێڵی ناوخۆیی بار دەکەن یان لە ڕاژەکارێکەوە دەیهێنن، پاشان بە هۆی مەکینەکانی نیشاندانیانەوە دەیکەن بە چەندان ئامڕاز کە بەکارهێنەر دەتوانێت لەگەڵیان کار بکات.
سینتاکس
ناوەڕۆکی پەڕگەکانی ئێچ تی ئێم ئێڵ لە چەند شتێکی سەرەکی پێک دێت، لەوانە تاگەکان (و تایبەتمەندییەکانیان) نووسین و نووسەی دیارکراو.
بەرنامەی «سڵاو، جیھان!» بە ئێچ تی ئێم ئێڵ بەم شێوەیە دەبێت:
سەرچاوەکان
پۆل:وێب داڕشتن پۆل:زمانی تاگکردن پۆل:ئێچ تی ئێم ئێڵ پۆل:پەیوەندیبەستنی تەکنیکی
کورکەن
کورکەن (Kurken، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩٢ کەس لە ٥٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
باوەڕەشانی
باوەڕەشانی یان باباڕەشانی شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری باوەڕەشانی، ناوچەی چەنگ ئەڵماس، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم شارەدێیە ناوەندی گوندەواری باوەڕەشانیە.
ناو
دەڵێن لە دەورانی کۆندا حەوت برا ھاتوونەتە ئەم مەڵبەندە و ھەرکام لە شوێنێکدا نیشتەجێ بوون، کە ئێستا ئەو شوێنانە بەناوی ھەرکام لەو برایانە ناودێر دەکرێت وەک(باوەگوڕگوڕ، باوەنەزەر، باوەفەقێ، باوەسورخە، باوەوسێن، باوەڕەشانی، باوەکەرەم).
جوگرافیا
باوەڕەشانی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.
ھەروەھا کەش و ھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
تیۆریی ئەتۆمی
چەپ|350px|وێنۆک|گەڵاڵەکانی داڵتۆن لە پێکهاتەی ئەتۆم تیۆریی ئەتۆمی بەردی بناغەی زانستی کیمیای نوێیە. تێگەیشتن لە پێکھاتەی ئەتۆم ودانوستانەکانی، یەکەمین پلەی تێگەیشتن لە زانستی کیمیایە. یەکەمین تیۆریی ئەتۆمی دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانی کۆن ، ھەرچەند لەوانەیە ئەم باسە بۆ کۆنتر لەمەش بگەڕێتەوە. بە گوێرەی تیۆریی ئەتۆمی دێمۆکریتۆس، دابەش بوونی بەردەوامی ماک، بە ئەتۆمەکان کۆتایی دێ، کە ئیدی دابەش نابن. چەپ|350px|وێنۆک|ئەزموونی پەڕەی زێڕی ڕەدەرفۆرد
بیرۆکە سەرەتاییەکان
بیرۆکەی ئەتۆمی بۆ یۆنانییەکانی سەدەی شەشەم و بەتایبەت ڕێبازی ئەتۆمی دێمۆکریتۆس دەگەڕێتەوە. لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩دا جۆن داڵتۆن توانی بەباشی ورد بوونەوەی ماک دەر ببڕێ. داڵتۆن لە سێ خاڵدا بیرۆکەکەی خۆی دەربڕی:
داڵتۆن باری چەنێتی بیرۆکەکەی خۆی لە دوو یاساوە وەرگرتووە:
بەم دوو یاسایە داڵتۆن توانی یاسای سێیەمی تێکەڵە کیمیاییەکان، واتە یاسای ڕێژەگەلی چەندانە ئاراستە بکا. بە پێی ئەم یاسایە، کاتێ کە دوو توخمی ئەلف و بێ زۆرتر لە تەنێک پێک بھێنن، ڕێژەی  ئەلف بە بێ لەم تەنانەدا، ژمارەیەکی بچووک و ڕێکە.
مۆدێلی ئەتۆمی تامسۆن
جۆزێف جۆن تۆمسۆن لە تاقی کردنەوەی تیشکە کاتۆدییەکاندا بە مۆدێلێک لە پێکھاتەی ئەتۆم گەیشت کە بە مۆدێلی کەیکی کشمیشی یان مۆدێلی شووتی ناوی دەرکرد. بە پێی مۆدێلئ تۆمسۆن:
دوای مۆدێلی ئەتۆمی ناوکدار، نیلس بۆر بیرۆکەیەکی لە سەر ئەتۆمی تاک ئێلێکترۆنی دەربڕی. ئەگەرچی ئەم بیرۆکە لە چاو بیرۆکەکانی پێشوودا سەرتر بوو، بەلام بە ھۆی نەگونجان لە گەڵ بنەمای نامسۆگەری ھایزنبرگ و بەستەزمانی لە ئاست دەربڕینی سیستەمە چەن ئێلێکترۆنییەکان، وەلا نرا. دواتر بیرۆکەی کوانتۆمی شروێدینگەر ھاتە ئاراوە کە لە ھەڵسوکەوتی شەپۆل ئاسای ئێلێکترۆنەکان دەدوا. بنەمای ئەم بیرۆکە- کە بە چاوی شەپۆل بۆ ماک دەڕوان- پێچەوانەی بیرۆکەی فۆتۆئێلێکتریکە کە بە چاوی مادییەوە بۆ تیشکی دەڕوانێ.
سەرچاوە
ویکی فارسی
پۆل:کیمیا پۆل:میکانیکی ئاماری
٢٢ی ئاب
۲۲ی ئاب ٢۳٤ەم ڕۆژی ساڵە (٢۳٥ لە ساڵی پڕدا). ١۳۱ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گو ئان
گو ئان ( بە چینی سادەکراو:顾安، دێرین:顧安، لەدایکبووی ١٢٨٩ بۆ ١٣٦٥) وێنەکێشێکی بەناوبانک بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨٩ پۆل:مردووانی سەدەی ١٤یەم پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:وێنەکێشەکانی سوژۆو پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:خەڵکی کونشان
پارێزگای ئادانا
پارێزگای ئادانا یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەدیتەرانە لە باشووری ئەو وڵاتە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئادانایە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئادانا پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
سون ژو
سون ژو (لەدایکبووی ١٧١١ بۆ ١٧٧٨) زاناییەکی ئیمپراتۆریەتی چینگ بوو، ھەروەھا وەک ھێنگتانگ تویشی ("مامۆستای خانەنشین بوویی ھێنگتانگ") ناسرابوو، وە یەکەم نووسەر و دەستکاریکەری کتێبی تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ بوو کتێبێکی مێژوویی بەناوبانگی شیعری سەردەمی تانگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ پۆل:لەدایکبووانی ١٧١١ پۆل:مردووانی ١٧٧٨ پۆل:نووسەرانی ووسی پۆل:شاعیرانی جیانگسو پۆل:نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٨یەم
٢٣ی ئاب
٢٣ی ئاب ٢٣٥ەم ڕۆژی ساڵە (٢٣٦ لە ساڵی پڕدا). ١٣٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ڕۆبێرت ڕێدفۆرد
ڕۆبێرت ڕێدفۆرد ناوی تەواوی چارڵز ڕۆبێرت ڕێدفۆرد (بە ئینگلیزی: Charles Robert Redford) (لەدایکبووی: ١٨ی ئابی ١٩٣٦). ئەکتەر و دەرهێنەر و بەرهەمهێنەر و بازرگان و ژینگەناسێکی ئەمریکییە وە هەروەها دامەزرێنەری ڤیستیڤاڵی فیلمی سەندانسە. تا ئێستا دوو جار خەڵاتی ئۆسکاری وەرگرتووە یەکێکیان لە ساڵی ١٩٨١ بۆ دەرهێنانی فیلمی (Ordinary People) وە یەکێکیان بۆ بەدەستهێنان هەموو ژیانی لە ساڵی ٢٠٠٢. ڕێدفۆرد لە ساڵی (١٩٥٩)وە کاری نواندن دەکات.
پەراوێز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا پۆل:براوەی باشترین دەرهێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
زانکۆی ئیب
زانکۆی ئیب پێنجەمین زانکۆیە کە دروستکراوە لە یەمەن لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سیلاکۆگا، ئەلاباما
سیلاکۆگا (، ) شارێکە لە کەرتی تالادیگا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٢٬٧٤٩ کەس بووە. ڕووبەری ٥٠٫٨٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٥٠٫٦٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
سێریێ ئا
خولی تۆپی پێی ئیتالیا ئەو پاڵەوانیەتیە وەرزشیە ساڵانە بۆ بیست یانەی ئیتاڵی ئەنجام دەدرێت ، یەکەم جار ئەم پاڵەوانیەتیە لە ساڵی ١٨٩٨ ئەنجامدرا. یانەی یۆڤانتۆس زۆرترین جار بۆتە پاڵەوانی خوولەکە کە ٣٦ جارە.
زۆرترین بەشداربوون
ئەو یانانەی کە زۆرترین جار لە خوولی پلە یەکەکان یاریان کردووە ئەمانەن :
سەرچاوە
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٨ لە ئیتالیا پۆل:خولە ئاست بەرزەکانی تۆپی پێ لەئەوروپا
لی کان (وێنەکێش)
لی کان (بە چینی دێرین:李衎، سادەکراو:李衎;، لەدایکبووی ١٢٤٥ بۆ ١٣٢٠) وێنەکێش بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٤٥ پۆل:مردووانی ١٣٢٠ پۆل:وێنەکێشەکانی پەکین پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
٢٤ی ئاب
٢٤ی ئاب ٢٣٦ەم ڕۆژی ساڵە (٢٣٧ لە ساڵی پڕدا). ١٢٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پارێزگای ئاوا (چیبا)
پارێزگای ئاوا (安房国، ئاوا نۆ کنی) پارێزگاییەکی پێشووی ژاپۆن بوو لە ئەمرۆدا دەکەوێتە چیبا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٧١٠
پۆل:دامەزراوەکانی ٧١٨ پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە دەیەی ١٨٧٠ ھەڵوەشێنراون پۆل:مێژووی پارێزگای چیبا پۆل:پارێزگای ئاوا (چیبا) پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ٧١٨ پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی کە لە ١٨٦٨ ھەڵوەشێنراون پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
ھیرۆشیگێ
ئوتاگاوا ھیرۆشیگێ (歌川 広重) لەدایکبووی ١٧٩٧ - ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٨٥٨، ھوونەرمەندێکی ژاپۆنییە، بە یەکێک مەزنترین مامۆستای سەردەمی خۆی دادەنرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەشی ژیاننامە پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٧ پۆل:مردووانی ١٨٥٨ پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان پۆل:ھونەرمەندەکانی سروشت پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان
پارێزگای ئاگری
پارێزگای ئاگری یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.
پارێزگای ئاگری ناوی خۆی لە چیای ئاگری (ئارارات) وەرگرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئاگری ئاگری ئاگری پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:باکووری کوردستان
کاکەسیاو
کاکەسیاو (Kakesiyaw، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٧ کەس لە ٧٥ بنەماڵەدا بووە. خەڵکی کاکەسیاو بە زمانی کوردی قسە دەکەن. خەڵکی ناودێ موسوڵمانن کە پەیڕەوی دوو مەزهەبی شافعی و سەلەفین. خەڵکی ناودێ بە وەرزێڕی و ئاژەڵداری خەریکن. لە ئێستادا هەندێک مریشکداری و ماسیداریش لە کاکەسیاو دەستیان بە کار کردووە. بە هۆی نزیکی کاکەسیاو لە بەنداوی شەهید کازمی کە لە سەر چەمی ئایێنان بەسراوە زۆربەی مووچەکان بوون بە باخ و خەڵکی ناودێ بە باخداریش خەریکن. ڕێگایی کاکەسیاو ئاسفاڵت کراوە. یەکێک لە سیمبۆلەکانی کاکەسیاو، کێوی حاجیەتاوایە کە بە گوێرەی وتەی دانیشتوانی ناودێ شوێنی بە خاک سپاردنی حاجیەکە هەر بەم ناوە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پەڕاوێز
پۆل:کوردستان پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زانکۆی فرات
زانکۆی فرات ، زانکۆیەکی حکومییە لە خارپێت، تورکیا. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ١٩٧٥ دامەزراوە و ناوەکەی لە ڕووباری فورات وەرگرتووە، کە دەکەوێتە نزیک شارەکە.
ئەم زانکۆیە لە دوازدە سکوڵ، چوار بەڕێوبەرایەتیی خوێندنی باڵا، و بیست و یەک سەنتەری توێژینەوە پێک ھاتووە.
فاکەڵتییەکان
زانکۆکە لە چەند فاکەڵتییەک پێکھاتووە:
ئەم فاکەڵتییە سەر بە ئینستیتیوتی زانستە سروشتییەکانە و لەچەندین بەش پێک ھاتوە، وەک بایۆلۆجی، کیمیا، فیزیا، زەوی ناسی، بیرکاری و ستاتیستیک.
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆکان و کۆلێجەکانی تورکیا پۆل:زانکۆ و کۆلێجە حکوومییەکانی تورکیا
بریک
ھاوبەشگای بریک ھاوبەشگایەکی سنورداری کەنەدیە بۆ بوارەکانی کەلوپەلی ناوماڵ و ئامێرە کارەباییەکان و ئەلیکترۆنیەکان. ھاوبەشگاکە لە ١ی ئەیلوولی ١٩٧١ لەژێر ناوی The Brick Warehouse LP کرایەوە لە ئێدمنتن ئەلبێرتا کەنەدا لەلایەن برایان جۆن و فرێد بەھاوبەشی لەگەڵ بێڵ کۆمری. دەستپێکی گەشەسەندنیان لە فۆرت ماکمۆری بوو دواتر لەکۆتایی حەفتاکان توانیان ڕکابەری بازاڕ بکەن لە کالگاری.
لەماوەی ئەم ٣٥ سالەی ڕابردوودا، ھاوبەشگای The Brick توانیویەتی لەسەرجەم ھەرێم و دەڤەرەکانی کەنەدا کۆگاکانی بکاتەوە، ئێستا بەرێوەبەرایەتی ١٣٥کۆگا دەکەن لەسەرانسەری ھەموو کەنەدا کە ٢٥کۆگایان لە شوێنە ھەرە بازرگانیە باڵاکانن، لەھەریەکە لە ھەرێمەکانی ئەلبێرتا و بریتش کۆلۆمبیا و ساسکاچوان و مانیتۆبا و ئەنتاریۆ و کوبێک و نیو برانزویک و دورگەکانی پرێنس ئێدوارد و نۆڤاسکۆشیا و یوکان و ھەرێمی دەڤەرەکانی باکوری خۆڕئاوا کۆگایان ھەیە، لە ھەرێمی کوبێک ھەربە Brick بانگ دەکرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
وێبگەی فەرمی
سیلڤان سپرینگز، ئەلاباما
سیلڤان سپرینگز (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٥٤٢ کەس بووە. ڕووبەری ٢٢٫٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٨٫٥٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
ئیرلەندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
ئیرلەند یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ یتۆکیۆ. ١١٦وەرزشوان (٦١پیاو، ٥٥خاتوون) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە بیست و دووھەمین بەشداربووی ئیرلەندا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٢٤. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئیرلەندا چوارمەدالیایان (٢زێڕ، ٢ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:ئیرلەندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ھۆمۆفۆبیا
وێنۆک|ھۆمۆفۆبیا ھۆمۆفۆبیا پێناسەدەکرێت بە بوارێکی فراوان لە ھەڵسووکەوت و ھەستی نەرێنی بەرامبەر بە ھاوڕەگەزخوازی یان ئەو کەسانەی بە ھاوڕەگەزخوازی مێ، ھاوڕەگەزخوازی نێر، دووڕەگەز یان ڕەگەزگۆراو (کورتکراوەی LGBT لە زمانی ئینگلیزی دا) ناسێنراون. ھەروەھا ئەم ترسە بە کەم نرخ، بێ مانا، بیروڕای پێشینەیی، ڕق و کینە لێکدراوەتەوە کە زۆرجار لە ترسی ناژیرانە و باوەڕە ئایینیەکانەوە سەرچاوەدەگرێت، و هەروەها لێکوڵینەوەش هەن کە دەڵێن هۆمۆفۆبیا خۆی پێدەچێت نەخۆشییەکی دەروونی بێت.
ھۆمۆفۆبیا لە مامەڵە ھەستیار و نەیارەکان دا بەشێوەیەکی ڕوونتر تێبینی دەکرێت وەک کردارەکانی جیاکاری و توندوتیژی کە بەندن بە جۆرە ڕەگەزییە سێکسییە جیاوازەکان. ترس لە ھاوڕەگەزبازی (ھۆمۆفۆبیا) چەند جۆرێکی ھەیە وەک: ھۆمۆفۆبیای رێکخراو (ھۆمۆفۆبیای ئایین و ھۆمۆفۆبیا لەلایان دەوڵەتەوە) و ھۆمۆفۆبیای ناوخۆیی (ھۆمۆفۆبیا تاکەکەسیی بەرامبەر بەو کەسانەی ھەمان حەز و ئارەزووی ڕەگەزییان ھەیە.)
بەپێی ئاماری تاوانە کینەییەکانی ساڵی ٢٠١٠ کە لەلایەن "دەزگای لێکۆڵینەوەی فیدراڵی FBI – نووسینگەی ڕاگەیاندنی نەتەوەی"یەوە بڵاوکرابۆوە. بە ڕێژەی ١٩٫٣٪ی تاوانە کینەییەکان ھاندراو و پاڵنراوبوون بە بیروڕای پێشینەیی ڕەگەزی (سێکسی) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. ھەروەھا بەپێی ڕاپۆرتێکی ناوەندی یاسای ھەژاری باشور لە ساڵی ٢٠١٠ کە زانیارییەکان وەرگیرابوون لە ماوەی چواردە ساڵ دا (١٩٩٥-٢٠٠٨) دەرکەوت کە خەڵکانی ھاوڕەگەزباز (LGBT) زۆرترین ئەگەریان ھەیە ببنە قوربانی تاوانە کیینەیەکان وەک لە ھەر کەمایەتییەکی دی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا.
دەستەواژە و بەکارھێنانی ھۆمۆفۆبیا لەلایەن چەندین سەرچاوەوە ڕەخنەی لێ گیراوە و داوای ھەموارکردنەوەی کراوە.
کاریگەریی ئابووری
بە لایەنی کەمەوە دوو سەرچاوە و لێکۆڵینەوە ھەن دیاریدەکەن ترس لە ھاوڕەگەزبازی (ھۆمۆفۆبیا) کاریگەرییەکی نەرێنی ھەیە لەسەر ئابووری لەو وڵاتانەی تێیدا بەربڵاوە. لەو وڵاتانەدا ھەڵھاتن و کۆچێکی ئاشکرا بوونی ھەیە لە کۆمەڵە ھاوڕەگەزبازەکان دا (LGBT) کە دەبێتە ھۆی لەدەست دان و نەمانی توانا و بەھرە لە وڵاتەکەدا و ھەروەھا خۆلادان لە سەردانی کردن بۆ ئەو وڵاتانە بە مەبەستی گەشتیاری و ڕوو کردنە ئەو وڵاتانەی سیاسەتێکی لەبارتریان ھەیە بۆ ھاوڕەگەزبازان. بۆ نموونە، گەشتیارانی ھاوڕەگەزباز ھەموو ساڵێک ٦٨٠٠ میلیۆن دۆلار خەرج دەکەن لە وڵاتی ئیسپانیادا.
لە ساڵی ٢٠٠٥ دا، سەرنووسەرێکی گۆڤاری (New York Times) ھەستا بە ھەژمارکردنی ماوەی دوا کەوتنی وەرگێرانی دەقە عەرەبییەکان لە لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بەھۆی نەبووی وەرگێری عەرەبی و ماوەی دوا کەوتنی دەقەکان ١٢٠ ھەزار کاتژمێر بوو لەو کاتەدا. لە ساڵی ١٩٩٨ تاوەکو ئێستا نزیەکی ٢٠ وەرگێری زمانی عەرەبی لە ڕیزەکانی سوپای ئەمریکا دوورخراونەتەوە، کە بەتایبەتی لە ماوەی جەنگی ئەمریکا بووە لەگەڵ ئەڤغانستان و عێراق دا.
لیو کێژوانگ
لیو کێژوانگ (بە چینی سادەکراو:刘克庄، چینی دێرین:劉克莊;) شاعیر و رەخنەگرێکی ئەدەبی چینی  سەردەمی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ بوو
ھۆمۆفۆبیا
کاریگەریی ئابووری
ئابووریناسێک لە زانکۆی ماسەچویستس ئامێرست، م. ڤ. لی باجێت ھەستا بە بڵاوکردنەوەی ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەیەک لە کۆبوونەوەی بانکی نێودەوڵەتیی ساڵی ٢٠١٤ دا دەربارەی کاریگەری ھۆمۆفبیا لە ئابووری ھیندستان دا. ھیندستان بە بڕی ٢٣١٠٠ میلیۆن دۆلار لەدەست دەدات لە خەرجییە تەندروستییەکان کە ھۆکارەکەی ھۆمۆفۆبیایە لەڕێی دیاردەکانی خەمۆکیی، خۆکۆشتن و نەخۆشی ئایدزەوە.
لیو کێژوانگ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٨٧ پۆل:مردووانی ١٢٦٩ پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ پۆل:خەڵکی پوتیان پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:شاعیرانی فوجیان
ھۆمۆفۆبیا
کاریگەریی ئابووری
سەرەڕای ئەوەش، زیاتر لە دەست دەدات بەھۆی توندوتیژی، لەدەست دانی ھێزی کار و ڕەت کردنەوە لەلایەن خێزانەوە کە دەبێتە ئەنجامی ئاستی خوێندەواری نزم، کەمی بەرھەمھێنەریی، کەمی موچە، تەندروستی خراپتر و ئاستی ژیانێکی نزمتر لە کەسە ھاوڕەگەزبازەکان دا.
بە پێی لێکۆڵینەوەکە ھیندستان بۆ ساڵی ٢٠١٤ بە کۆی ٣٠٨٠٠ میلیۆن دۆلاری لە دەست دەاوە کە ڕێژەی ١٫٧٪ دەکات لە کۆی بەرھەمی خۆماڵی (GDP) ھیندستان.
چالاکەوان و لایەنگری ھاوڕەگەزبازی (LGBT)، ئدیبیسی ئەلیمی لە خەمڵاندنێکی سەرەتایی دا ھەستا بە ھەژمارکردنی ڕێژەی زیانە ئابوورییەکانی ھاوڕەگەزبازی، ڕێژەی ١٪ دەکرد لە کۆی بەرھەمی خۆماڵی (GDP) نەیجیریا و لە دەرئەنجامی نایاسایی بوونی ھاوڕەگەزبازی لە ٣٦ وڵاتی ئەفریقا دا (لە کۆی ٥٤ وڵات) رێژەی زیانەکان چەندەھا سەد میلیۆن دۆڵار دەکات لە ھەموو ساڵێک دا.
لە لێکۆڵینەوەیەکی تری ساڵی ٢٠٠٨ دا دەربارەی زیانەکانی ھۆمۆفۆبیا و کاریگەرییە تەندروستییەکانی لە کۆی ١٥٨ وڵات دا. دەرکەوت لە بیروڕای پێشینەیی بەرامبەر بە کەسانی ھاوڕەگەزباز زیانی ١١٩٫١ میلیارد دۆڵاری ھەبووە لە ھەموو جیھان دا. زیانە ئابووریەکان لە ئاسیا بەھۆی ھۆمۆفۆبیاوە ٨٨٫٢٩ میلیارد دۆلار بووە و لە ئەمریکای لاتین و دوورگەکانی کاریبی ٨، ٠٤ میلیارد دۆلار بووە. ھەروەھا زیانە ئابووریەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ناوەڕاستی ئاسیا دا بە بڕی ١٠٫٨٥ میلیارد دۆلار بووە. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقادا ١٦٫٩٢ میلیارد دۆلار بووە.
سەرچاوەکان
ھۆمۆفۆبیا پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە پۆل:توندوتیژیەکانی پەیوەندیدار بە جێندەر پۆل:توندوتیژی دژی پیاوان پۆل:توندوتیژی دژی ژنان
ڕووحوڵڵا خومەینی
سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی (؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە خومەین – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە تاران)، ناسراو بە ئایەتوڵڵا خومەینی (بە فارسی: آیت‌الله خمینی) یان ئیمام خومەینی (بە فارسی: امام خمینی)، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی شیعەی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی ڕژێمی پەھلەوی و سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێراندا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان پۆل:شاعیرانی ئێرانی پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
کۆسۆڤۆ
کۆسۆڤۆ، یان کۆماری کۆسۆڤۆ بە زمانی ئەلبانی (Republika e Kosovës)، بە سڕبی (Република Косово ،قوسوة ناوی عەرەبی مێژووییەکەی ھەرێمی کۆسۆڤۆی پێشترە)، وێستگەی ناکۆکی سیاسی نێوان سربیا و ئالبانیا بوو بە ھۆی زۆری دانیشتوانە ئەلبانییەکەی و داواکردنی سەربەخۆیی بۆی، ھەتاکو پەرلەمانی کۆسۆڤی بە کۆی دەنگ سەربەخۆییان ڕاگەیاند لە ساڵی ٢٠٠٨ و پرشتینایان کردە پایتەخت.
ناونان
ناوی کۆسۆڤۆ لە وشەیەکی سربییەوە ھاتووە (کۆس кос) کە مانای باڵداری ڕەش ئەگەیەنێت.
مێژوو
thumb|right بەشێک بوو لە ئەڵبانیا لە ژێر حوکمی دەوڵەتی عوسمانیدا بۆ ماوەی پێنج سەدە کاتێک سوڵتان موڕادی یەکەم فەتحی کرد ساڵی ١٣٨٩ ھەتا شکانی تورکیا لە شەڕی جیھانیی یەکەمدا، پاشان درا بە سرب لە ئەنجامی شکانی خەلافەتی عوسمانیدا لە شەڕی جیھانی یەکەم لەگەڵ چەند بەشێکی تر لە ئەلبان جیاکرانەوە بۆ ئەوەی ڕێگە لە دامەزراندنی دەسەڵاتی ئیسلامی بگیرێت لە ئەورووپادا ساڵی ١٩١٢، و لە دوای زنجیرەیەک کۆنگرەی نێودەوڵەتی کە گرنگترینیان سان ستیڤانۆ، بەرلین، لەندن و پاریس بوون، ھەرێمەکە بە فەڕمی درا بە سربیا لە کۆتاییدا و بوو بە بەشێک لێی. لە شەڕی جیھانی دووەمدا کۆسۆڤۆ مل کەچبوو بۆ ئەڵبانیا کە ئەویش مل کەچبوو بۆ ئیتالیا لای خۆیەوە.
لە دوای شەڕی جیھانی دووەم و لە ساڵی ١٩٤٦ ھەرێمی کۆسۆڤۆ خرایە سەر یەکێتی یۆگسلافیا، لە سەردەمی سەرۆک جۆزێف بڕوز تیتۆ و بە پێی دەستووری ١٩٤٧ کۆسۆڤۆ حوکمی زاتی وەرگرت لە چوارچێوەی یەکێتی کۆمارەکانی یۆگسلافیادا ھەتا کۆتایی حەفتاکانی سەدەی یست، لە ساڵی ١٩٨٩ سەرۆکی سربی سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچ حوکمە زاتییەکەی ھەڵوەشاندەوە و بە ئاگر و ئاسن کەوتە سەرکوت کردنیان و ڕەفتاری پۆلیسی و جڵەوگیری توند وتیژی لەگەڵ بەکارھێنان.
خەڵکی کۆسۆڤۆ خۆیان ئامادەکردبوو بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ئەو چەوساندنەوەیە دوای ھەڵوەشاندنەوەی حوکمی زاتی، ڕێکخستنەکانیان زیاتر شێوازێکی نەتەوەیی وەرگرت تا ئایینی و ئەوکاتە پارتی یەکێتی دیموکراسی ئەلبانی سەرکردایەتی ئەکردن کە ئەدیب و مامۆستای زانکۆ ئیبراھیم رۆگوفا سەرۆکی بوو، بۆ تێکۆشانە سیاسییەکەی پەیڕەوێکی ئاشتیانە ھەڵبژارد.
لە تەمموزی ١٩٩٠ خەڵکی کۆسۆڤۆ ڕاپرسییەکی گشتیان ئەنجامدا و ئەنجامەکەی ویستی زۆربەیانی دەردەخست بۆ جیابوونەوە لە سربیا و پێکھێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ، و لە ئەیلوولی ھەمان ساڵدا ئەلبانەکان مانگرتنێکی فراوانیان ڕێکخست کە وەک یاخیبوونێکی گشتی بوو بۆ سربیا.
لە ٢٤ی ئایاری ١٩٩٢ ئەلبان ئیبراھیم ڕۆگوفایان ھەلبژارد بۆ سەرۆکی کۆمارەکەیان کە ناوی کۆماری کۆسۆڤۆی لێنرا و سربیا دانی پێدا نەنا.
و سالی ١٩٩٨ ئەو ساڵە بوو کە سەرنجی جیھانی ڕاکیشا بۆ مەترسی بارودۆخ لە کۆسۆڤۆدا کە سوپای ئازادکردنی کۆسۆڤۆ کەوتنە شەڕەوە لەگەڵ سوپای سڕبیدا و سوپای سربی کوشتارگەی دڕندانەی لە دژی خەلکە ئاساییەکەی ئەلبان ئەنجامدا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناچاری جوڵە کرد.
لە ئازاری ١٩٩٩، ھاوپەیمانی ناتۆ ھێرشی ئاسمانی کرد سەر سربیا و میلۆشۆڤیچی ناچاری کشانەوە کرد لە ھەرێمەکە و بەلەگراد دەسەڵاتی لە دەستدا بەسەر ھەرێمەکەدا کە خرایە ژێر چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان و ھاوپەیمانی ناتۆ کە نزیکەی ١٧ ھەزار سەربازی تیادا بڵاوکردەوە.
وتوێژ دەستی پێکرد لەسەر بارودۆخی کۆتایی کۆسۆڤۆ لە نیوان سرب و کۆسۆڤۆییەکانی ئەلبان، و لە کۆتاییدا مارتی ئەھتیساری کە نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایسپاردبوو بۆ ئامادەکردنی دۆخی کۆتایی ھەرێمەکە پلانی سەربەخۆیی ھەرێمەکەی پێشکەش کرد لە ژێر چاودیری سەرپەرشتی نێودەوڵەتیدا.
سەربەخۆیی
ھەرێمی کۆسۆڤۆ سەربەخۆیی زاتی ھەبوو لە سەردەمی کوشتارگەکانی لە دژی دانیشتوانەکەی ئەنجامدران کاتێک سەر بە سربیا بوو، بەڵام لە ١٧ی شوباتی ٢٠٠٨ سەرۆکی پەرلەمانی کۆسۆڤۆ لە رێگەی نامەیەکەوە بۆ ھەموو وڵاتانی جیھان جیابوونەوەی کۆسۆڤۆی لە سربیا ڕاگەیاند، ئەمەش لەلایەن حکومەتی ناوەندی سربییەوە ڕەتکرایەوە ، و سەربەخۆییەکەی پاڵپشتی کرا لەلایەن ناتۆ تورکیا و زۆربەی وڵاتەکانی یەکێتی ئەوروپا و وڵاتە یەکگرتووەکان و عەرەبستانی سەعوودی و بەحرەین و یەمەن و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، لە کاتێکدا ڕووسیا زۆر بە توندی ڕەتیکردەوە و داوای دانیشتنی خێرای ئەنجومەنی ئاسایشی کرد، بەڵام دواتر ئەویش دانی نا بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا و پاشان زیاتر لە ١٢٥ دەوڵەت دانیان بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا ناو و ھەندێک دەوڵەتی ئەوروپی ھەن وەک ئیسپانیا دانیان بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا نەناوە لەبەرئەوەی ئیسپانیا سەربەخۆیی ھەرێمی باسک ڕەتدەکاتەوە لە خاکەکانی خۆی لەبەرئەوەی پشتی ھیچ جیابوونەوەیەکی تر ناگرێت.
لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا، سەربەخۆیی کۆسۆڤۆ پاڵپشتی کراوە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی کۆنگرەی ئیسلامی و ھاوپەیمانی ناتۆ و یەکێتی ئەوروپا و پەرلەمانی ئەوروپی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی ھاریکاری و ئاسایش لە ئەوروپا و ڕێکخراوی نەتەوە بێ نوێنەرەکان.
سربیا لە وەڵامدا ھ ەستا بە بانگکردنەوەی باڵیۆزەکانی لەو وڵاتانەی دانیان بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا ناوە وەک (تورکیا و وڵاتە یەکگرتووەکان و ئوسترالیا و فەڕەنسا و ئوسترالیا) بۆ کۆبوونەوەیەکی گشتگیر وەک بەشێک لە وەڵامدانەوەی دبلۆماسی لەسەر داننانی ئەو وڵاتانە بە سەربەخۆیی کۆسۆڤۆدا. thumb|280px|ڕووباری سپی درین لە کۆسۆڤۆ
جوگرافیا
کۆسۆڤۆ دەورە دراوە بە کۆماری مەقدوونیا لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە و سربیا لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە سنجق و مۆنتینیگرۆ لە باکووری ڕۆژئاواوە و ئەڵبانیا لە باشوورەوە، پایتەختەکەی پریشتینا بە ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە دوو ملیۆن و سی سەد ھەزار کەس، و ڕووبەرەکەی ١٠،٥٧٧کم٢ و پانتاییەکی سەوز زۆربەی زەوییەکانی دادەپۆشێت کە بە شاخ و بەرزایی دەورە دراوە و چوار رووبار و ١٧ دەریاچەی تیایە، و پێش سەربەخۆیی و تا ئێستاش کۆسۆڤۆ بە زوییەکی داخراو ناسراوە لەبەرئەوەی ھیچ دەرچەیەکی دەریایی نیە.
ئابووری
بارودۆخی ئابووری کۆسۆڤۆ باش نیە بە ھۆی ناکۆکی ڕەگەزییەوە تیایدا، ڕێژەی بێ کاری ئەگاتە %٥٠ لە کاتێکدا پێش جیایوونەوە لە سربیادا ئەگەیشتە %١٨.٨، ئەمەش بە ژمارە ئاماژە بەو ستەمە ئەکات کە ھەرێمەکە ئەیچەشت بە دەستی سربەوە، نیوەی کۆسۆڤییەکان تەمەنییان لە خوار ٣٥ ساڵەوەیە، و ھەژارترین وڵاتە لە یۆگسلافیای پێشوو و یەکێتی ئەوروپادا، و ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە کانزاکان وەک قوڕقوشم و زینگ و زیو و کرۆم و ئاسن و نیکڵ و خەڵوزی بەردین.
سەرچاوەکان
پۆل:بالکان پۆل:کۆماری کۆسۆڤۆ پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠٠٨ پۆل:دەوڵەتەکانی ئەورووپا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئالبانی ئاخێو پۆل:کۆسۆڤۆ پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی تورکی ئاخێو پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
زانکۆی ئیمان
زانکۆی ئیمان قوتابخانەیەکی ئایینی یە لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە لە شاری سەنعا پایتەختی یەمەن، لەسەر دەستی عەبدولمەجید زیندانی، هەروەها چەند لقی هەیە لە ناو ووڵاتی یەمەن.
سیستەمی زانکۆ
ژمارەی قوتابیان دەگاتە ٤٠٠٠ قوتابی لەم زانکۆیە هەروەها زانکۆیەکە هەموو پێداویستیەکان دابین دەکات بۆ ئەو قوتابیانەی کە لە زانکۆیەکە دەخوێنن. لەگەل ئەوەی بەشێکی تایبەت هەیە بۆ ئەو کەسانە هەیە کە ئارەزووی فێربوونی زمانی عەرەبی یان هەیە.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانکۆ و کۆلێجە ئیسلامییەکان
ئاستی پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن
بابەتی ئاستی پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن لەنێو زانایان و خەڵکی گشتی و کۆمەڵەکانی تردا بابەتێکە بەشێوەیەکی بەردەوام سەرھەڵدەدات لە گفتوگۆکانی نێوان پەرەسەندن و دروستکردن و پەل دەکێشێت بۆ کێشە و باسە پەروەردەی، ئایینی، فەلسەفی، زانستی وسیاسییەکان. بابەتەکە جێگەی ناکۆکییە لەو وڵاتانەی خاوەنی ئاستێکی بەرزن لە پەسەندنەکردنی زانستی پەرەسەندن لەلایەن دانیشتوان و خەڵکە گشتییەکەوە بەڵام پەرەسەندن لە قوتابخانە و زانکۆ حکومییەکان دا دەخوێنرێت.
نزیکەی ھەموو (٩٧٪) کۆمەڵگەی زانستی پەرەسەندن پەسەند دەکەن وەک بیردۆزێکی زانستی سەردەست لە زیندەزانی ھەمەجۆری دا. کۆمەڵە و ڕێکخراوە زانستییەکان بە توندی بەرھەڵستکەرانی بیردۆزی پەرەسەندنیان پوچەڵ و بەھەڵە خستۆتەوە کە پشتگیری بۆچونی نەخشەسازی زیرەک دەکەن.
چەندەھا ڕێباز و ڕێکخراوی ئایینی پتەو ھەن لە چەندەھا وڵاتی جۆراوجۆردا کە بیردۆزی پەرەسەندن دژ و ناکۆکی بیرۆکەی (دروستکردن)ە کە ئەمە بیرۆکەیەکەی سەرەکیی و ناوەندیی باوەڕەکانیانە و بۆیە لە ئەنجام دا ھەڵدەستن بە ڕەت کردنەوەی پەرەسەندن. نموونەی ئەو وڵاتانەش: ویلایەتە یەکگرتووەکان،    باشوری ئەفریقا، ھیندستان، کۆریای باشور، سەنگاپور، فلیپین، بەڕازیل و ھەروەھا چەند شێونکەوتووەیەکی کەم لە وڵاتەکانی شانشینی یەکگرتوو، کۆماری ئێرلەندا، یابان، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا، ئیسڕایل، ئوستراڵیا، نیوزەلەندا و کەنەدا.
چەندین بڵاوکراوە و چاپکراو تاوتوێی بابەتی پەسەندکرن دەکەن کە یەکێک لەوانە بەڵگەنامەیەکە لەلایەن (پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان)ەوە نووسراوە.
پشتگیری زانستی
زۆرینەی کۆمەڵگە و پەیمانگا زانستییەکان پشتگیری بیردۆزی پەرەسەندن دەکەن وەک تاکە شیکردنەوەیەک کە دەتوانرێت بە تەواوی بە بەرپریسار دابنرێت لە بوارەکانی زیندەزانی، زانستی بە بەردبووەکان، زیندەزانی خانەیی، بۆماوەکان، زانستی مرۆڤ و زانستەکانی دی. بەپێی ڕاپرسییەکی ساڵی ١٩٩١ لە ٥٪ زانا ئەمریکییەکان (ئەوانەی دەرەوەی زانستی زیندەزانی) خۆیان وەک لایەنگری بۆچۆنی (دروستکردن) دەناسێنن.
ھەروەھا، کۆمەڵگەی زانستی نەخشەسازی زیرەک بە نازانستی، زانستی نادروست یان زانستی پروپاتاڵ (بێکەڵک) لە قەڵەم دەدەن. پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لێدوانیان داوە کە نەخشەسازی زیرەک و «بانگەشەکانی تری کاریگەری ھێزی دەرەوەی سروشت لە سەرچاوەی ژیان دا» زانستی نیین لەبەر ئەوەی ئەم بۆچونانە ناتوانرێت بە تاقیکردنەوە ھەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت و ھیچ جۆرە پێشبینی کردنێک ناھێنە کایەوە و پێشنیاری بەرھەمھێنانی ھیچ گریمانەیەکی نوێ ناکەن لە خۆیان دا.
چەندەھا ڕێکخراوی زانستی و توێژینەوە لە سەرتاسەری دنیادا ھەستاون بە بڵاوکردنەوەی بەییانامە بۆ پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن. یەکێتی ئەمریکی بۆ بەرەوپێشچوونی زانست (American Association for the Advancement of Science - AAAS) کە گەورەترین کۆمەڵەی زانستییە لە جیھان دا و ١٣٠ ھەزار ئەندام و ٢٦٢ کۆمەڵە و پەیمانگای زانستی ھاوپەیمانی ھەیە کە لە زیاد لە ١٠ میلیۆن کەس بەژدارە، ھەستاون بە بڵاوکردنەوەی چەندەھا بەییانامە و ئەنجامدانی چەندەھا چاوپێکەوتنی ڕۆژنامەوانی بەمەبەستی پشتگیریکردنی پەرەسەندن. ناوەندی پەیادری (پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان) کە ھەڵدەستن بە دابینکردنی ڕاوێژکاری بۆ تەواوی نەتەوەکە چەندین کتێبیان چاپکردووە کە پشتگیری پەرەسەندن دەکات و ڕەخنە لە بیرۆکەی دروستکردن و نەخشەسازی زیرەک دەگرێت.
بەرنامەی "ستیڤ"
لە ٨ ی مانگی شوباتی ٢٠٠٧ دا پەیمانگای دۆزینەوە (Discovery Institute) ھەستا بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە زیاد لە ٧٠٠ زانا پشتگیری نەخشەسازی زیرەک دەکەن. ئەم ڕاگەیاندنە بووە ھۆی ھاندانی (ناوەندی نەتەوەیی بۆ پەروەردەی زانستی - National Center for Science Education) ھەستن بە ئەنجامدانی ڕاپرسییەک بە ناوی (بەرنامەی ستیڤ) بەمەبستی پشتگیریکردنی پەرەسەندن. لەم ڕاپرسییەدا تەنھا ئەو زانایانە مافیان ھەبوو خۆیان تۆمار بکەن کە ناویان (ستیڤ - Steve) یان شێوەیک نزیک لە ستیڤ بوو (وەک: ستێڤن- Stephen، ستێفانی- Stephanie و ستێفان- Stefan). مەبەست لەم شێوە ڕاپرسییە گاڵتەجاڕییەک بوو بەرامبەر بەو «بەناو» زانایانە کە ڕێکخراوە لایەنگرەکانی بنەماکانی دروستکردن ھەڵدەستن بە دانانیان وەک سەرچاوەی باوەڕپێکراو و زانستی. ھەروەھا ڕاپرسییەکە پیشاندەری ئەوەیە تەنھا ئەو زانایانەی ناویان ستیڤە (زیاد لە ١٣٧٠ کەس) کە پەسەندی پەرەسەندن دەکەن ھێشتا ژمارەیان زیاترە لە تێکڕای ئەو زانایانەی پشتگیری نەخشەسازی زیرەک دەکەن.
پشتگیری پەرەسەندن لە پزیشکی و پیشەسازی دا
یەکێک لە سکاڵا باوەکانی لایەنگرانی دروستکردن بریتییە لەوەی کە پەرەسەندن ھیچ سووێکی نییە و ھەرگیز سوودی نابێت و ھەرگیزش بۆ ھیچ شتێک بەکارنەھێنراوە. بەپێی لایەنگرانی دروستکردن لە کاتی نەمانی بیردۆزی پەرەسەندن ھیچ شتێک لە دەست ناچێت و بەڵکو تەنانەت لەوانەیە سوود بە زانست و پیشەسازیش بگەیەنێت.
بەڵام لە ڕاستی دا، پەرەسەندن سوودی کردەیی ھەیە لە پیشەسازی دا و ڕۆژانە بەکاردێت لەلایەن لێکۆڵەرانەوە لە بوارەکانی پزیشکی، زیندەزانی کیمیایی، زیندەزانی خانەیی و زانستی بۆماوەکان بەمەبەستی داڕشتنی گریمانە و پەیڕەوە زیندەییەکان بۆ نەخشەسازی تاقیکاری و ئامادەکردنی کارپێکردنەکان. ھەتا ئایاری ساڵی ٢٠١٩، لە ماڵپەری (PubMed) ٥٥٤٬٩٦٥ لێکۆڵینەوەی زانستی ھەن کە ناوی «پەرسەندن» دەھێنن. کۆمانییاکانی دەرمان پەرەسەندنی زیندەییەکان بەکاردەھێنن لە بەرەوپێشبردنی بەرھەمە نوێیەکانیان دا و ئەم دەرمانە تازانە بەکاردەھێنن بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەکتریا و ڤایرۆسە پەرەسەندووەکان.
دایەسڵێمان
دایەسڵێمان (Dayesillêman، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٧ کەس لە ٧٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پارێزگای بارتین
پارێزگای بارتین یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری ئەو وڵاتە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگا بچوکە شاری بارتینە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بارتین پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
لیو گوانداوۆ
لیو گوانداوۆ یان لیو کوان تاوۆ (چینی سادەکراو:刘贯道;، چینی دێرین:劉貫道;، لەدایکبووی ١٢٥٨ بۆ ١٣٣٦) ھونەرمەند وێنەکێش بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان. لە سەردەمی خۆیدا لە یوان بە وێنەکێشێکی باش وەسف کراوە لەلایەن کوڕەکەی کوبلای خان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥٨ پۆل:مردووانی ١٣٣٦ پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٣یەم پۆل:خەلکی چین لە سەدەی ١٤یەم پۆل:ھونەرمەندەکانی باوۆدینگ
سیلڤەینیا، ئەلاباما
سیلڤەینیا (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی دیکەب، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٨٣٧ کەس بووە. ڕووبەری ٢٢٫٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٢٫٧٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
محەممەدی یەکەم
سوڵتان محەمەدی یەکەم یان محەممەد چەلەبی، پینجەم سوڵتانی عوسمانییەکانە، و بە نازناوی چەلەبی ناسراوە. پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی گواستەوە لە بۆرسەوە بۆ ئەدەرنە.
و ھەندێک بە دووەم دامەزرێنەری دەوڵەتی عوسمانی دادەنێن، و سەرگەرم بوو بە کێشە ناوخۆییەکانە و گێڕانەوەی میرنشینەکان و ناکۆکی لەگەڵ براکانیدا لەسەر دەسەڵات، دوای ئەوەی گیرانی سوڵتان بایەزیدی یەکەم لەلایەن تەیموورلەنگەوە و مردنی لە دیلیدا، بوو بووە ھۆی لێکھەڵوەشانی ناوخۆیی دەوڵەتەکە، پێش مردنی موڕادی کوڕی لە جێگەی خۆی دانا.