cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سووەیدا
سووەیدا شارێکە لە سووریا. کەوتووەتە پارێزگای سووەیدا. دانیشتووانی شارەکە ٦٤٬٧٣٠ کەسن. سووەیدا ١٬٠٢٥ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزترە. شارەکە ھاوسنوورە لەگەڵ ئوردن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی سووریا
کیرستی ئاڵی
کیرستی ئالی ئەکتەرێکی ئەمریکی بووە. ئەو شوێنکەوتووی زانستی ساینتۆلۆژیا بووە. ئەلی لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی قۆڵۆنەوە لە سەنتەری شێرپەنجەی مۆفیت لە شاری تامپا لە ویلایەتی فلۆریدا کۆچی دوایی کرد. ھاوسەری پێشووی پارکەر ستیڤنسۆن و دوو منداڵەکەی و ھاوئەستێرەی فیلمی Look Who's Talking جۆن تراڤۆڵتا و کەسایەتییە ناودارەکانی دیکە لە سۆشیال میدیادا سەرەخۆشی خۆیان بڵاوکردەوە. ھەروەھا تێد دانسۆن و کێلسی گرامەر و ڕیا پێرلمان ھاوئەستێرەکانی فیلمی Salute لێدوانیان بە یادی ئەو بڵاوکردەوە.
نیشا ئەیووب
نیشا ئەیووب (لە دایکبووی ٥ی نیسانی ١٩٧٩) چالاکوانی مافەکانی ترانسجێندەر ە لە مالیزیا، ھەروەھا ھاودامەزرێنەری کۆمەڵەی (SEED) بۆ پشتیوانیکردن لە ترانسجێندەرەکانی ئەو وڵاتە. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.
ژیان
نیشا لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٩ لە شاری مەلاکا، لە مالیزیا، لە بنەماڵەیەکی تێکەڵی ھیندی، سریلانکی و مالایی (مالیزی). ھەر لەمنداڵییەوە نیشا بە شاڵێکەوە لەگەڵ گۆرانییەکانی بۆلیوود سەمای کردووە. ئەوکاتەی تەمەنی شەش ساڵانبوو ئەوا باوکی کۆچی دوایی کرد، نیشا ھەر لەلایەن دایکییەوە گەورەکراوە، دایکیشی لەخێزانێکی کریستیان ە کە خۆی دواتر بووەتە موسڵمان. لەتەمەن نۆ ساڵیدا، نیشا بەشداریکردووە لە پێشبڕکێی جلووبەرگ و سەمای بالێ، ئەوا ھەستیکردووە ئەو نیشایە.
لەبەر ئەوەی نیشا لە وڵاتێکی موسڵمان (مالیزیا)، ئەوا پۆشینی جلووبەرگی ژنان لەشوێنە گشتییەکان لەبەر پیاوێکدا حەرامکراوە بەپێی شەریعەتی ئیسلام، سەرپێچیکردی ئەو یاسایەش ئەوا دەبێت ١٠٠٠ ڕینگتی مالیزی (٢٥٧ دۆلار) بدات لەگەڵ سزای زیندانیکردنی کاتی بۆ ماوەی شەش مانگ بۆ یەک ساڵ. لەژێر ئەو یاسایانە، ئەیووب لە ساڵی ٢٠٠٠ بۆ ماوەی سێ مانگ زیندانیکرا. نیشا لە زیندانییەکی پیاوان زیندانیکرا، ئەمەش وایکرد لەلایەن پیاوە زیندانییەکانی دیکەوە سووکایەتی سێکسی پێبکرێت. نیشا لەمبارەیەوە گوتوویەتی «ئەوان داوایان لێدەکرم، کە لەبەردەم ھەموویان بەجلی ژێرەوەبم، ئەوان گاڵتەیان بەمن دەکرد، چونکە جەستەی من وەک ژن و پیاوانی دیکە نییە.»
خەڵاتەکان
نیشا یەکەم ژنە ترانسجێندەری ئاشکرایە کە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پیبدرێت، ھەروەھا یەکەم ژنی مالیزیایە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێبدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:ژنانی مالیزی پۆل:ژنە چالاکوانەکانی ترانسجێندەر پۆل:ترانسجێندەرەکانی مالیزیا پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی مەلاکا پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پێسان
پێسان گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
پێسان ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
پاتی جێنکنس
پتریشا لیا "پاتی" جێنکنس (لەدایکبووی ٢٤ی تەممووزی ١٩٧١) دەرھێنەر و سیناریۆنووسی ئەمریکییە. و لە ٢٠١١ بەھۆی بەشدارییەکانی لە دەرھێنانی فیلم بووە خاوەنی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم پۆل:زیندووان پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا پۆل:دەرھێنەرانی فیلمە ئەکشنییەکان پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا
نەوا، سووریا
نەوا، سووریا شارێکە لە سووریا. کەوتووەتە پارێزگای دەرعا. دانیشتووانی شارەکە ٦٣٬٦٧٦ کەسن. نەوا، سووریا ٥٦٣ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزترە. شارەکە ٨٥ کیلۆمەتر لە دیمەشقی پایتەختەوە دوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی سووریا
سینەمای عەرەب
وێنۆک|فێستیڤاڵی فیلم لە دوبەی، ساڵی ٢٠٠٩ سینەمای عەرەب ئاماژەیە بۆ پیشەسازی فیلم لە جیھانی عەرەبیدا؛ بەڵام ھێشتا وەسفێکی ورد بۆ سینەمای عەرەبی نییە. سینەمای عەرەبی فیلمی وڵاتان و کولتوورە جیاوازەکانی جیھانی عەرەبی دەگرێتەوە و ھەربۆیە یەک فۆرم و پێکھاتە و شێوازێکی نییە. جگە لەوەش زۆربەی وڵاتانی عەرەبی لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەم یان دابەشبوون یان سەربەخۆ بوون؛ بۆیە ھەر لەسەرەتاوە سینەمای عەرەبی زیاتر لاسایی سینەمای ڕۆژاوا بووە. ھەرچەندە ئەم پیشەسازییە لە ساڵانی حەفتاکانەوە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە. لە ڕووی مێژوویییەوە سینەمای عەرەبی زیاتر ئەو فیلمانە دەگرێتەوە کە لە میسر، لوبنان، سووریا، عێراق، کوەیت، جەزائیر، مەغریب و توونس دروستکراون؛ بەڵام سینەمای میسری پێشەنگێکە لە نێو وڵاتانی عەرەبی لە بواری مێژوو و باکگراوند و جەستەی سینەمایی.
ئاتول کولکارنی
ئاتول کولکارنی (لەدایکبووی ١٠ی ئەیلوولی ١٩٦٥) ئەکتەرێکی ھیندییە کە لە فیلمی زمانی جۆراوجۆر ڕۆڵیگێڕاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خەڵاتی فیلم فەیر براوەی باشوور پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم
لاورێنس ئەدیسا
لاورێنس ئەدیسا یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، و ڕۆڵی لە چەندین فیلمی ئەمریکیدا بینیووە.
حەسەن مەحە
حەسەن مەحە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کەلار(ناوەند)، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
لیتوانیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
لیتوانیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
سپیگڵە
سپیگڵە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ژاراوە، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سپیگڵە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بیکۆس لە شارستانی پیرانشار لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە باشوور لەگەڵ گوندی سورەگڵەی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شناوە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ڕەزگەی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕەقیەتی
ڕەقیەتی پێوانەکردنێکی ماددەیە کە بریتییە لە بەرگریکردنی ماددە لەبەرامبەر چەمانەوەی ماددەیە. بە واتایەکی تر چەند ماددەیەک ڕەقتر بێت ئەوەندە دژوارترە کە بیقورێنجێنیت یا کونێکی تێ بکەیت. چەند جۆرێکی پێوانەکردن هەیە کە بریتین لە ڕۆکوێڵ (Rockwell)، ڤیکەرس (Vickers)، شۆڕ (Shore) و برینێڵ (Brinell). وێنۆک|وێنەیەک لە ئامێری پێوانەکردنی ڕەقیەتی بە شێوەی ڤیکەرس
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە پۆل:ماددە
ئەلتەل
ئەلتەل شارێکە لە سووریا. کەوتووەتە پارێزگای ڕیف دیمەشق. دانیشتووانی شارەکە ٦٣٬٥٥٤ کەسن. ئەلتەل ٣٬٣٠٠ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزترە. شارەکە ١٤ کیلۆمەتر بەئاراستەی باکوور لە دیمەشقی پایتەختەوە دوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی سووریا
سینگ پاشایە (فیلم)
وێنۆک سینگ پاشایە فیلمێکی کۆمیدی و ئەکشنی ساڵی ٢٠٠٨ی ھیندییە، کاری دەرھێنانی لەلایەن ئەنێس بەزمی و ھەروەھا کاری سیناریۆکەی لەلایەن ئەنێس بەزمی و سوورێش نەیر بۆ کراوە. ئەستێرەکانی فیلمەکە بریتیین لە: ئاکشای کومار، کاترینا کێف، ئۆم پوری، ڕانڤیر شۆری، نیھا دوپیا. لە فیلمەکەدا سینگی دڵخۆش (ئاکشای کومار) لەگەڵ ھاوڕێیەکی دەنێردرێن بۆ ئوسترالیا بۆ گەڕاندنەوەی پاشایەکی مافیا و گەورە بۆگوندەکەیان کە گوایە باوکی پاشاکە زۆر نەخۆشە، بەڵام سینگ و ھاوڕێکەی تووشی کێشەی زۆر دەبنەوە و ھەروەھا سینگ دەکەوێت داوی خۆشەویستی کچێکەوە بەناوی سۆنیا (کاترینا کێف).
چیرۆک
سینگی دڵخۆش (ئاکشای کومار) ھەرچەندە کەسێکی دڵنەرم و باشە، بەڵام لە گوندەکەیان کێشەی زۆری بۆ خەڵکەکە ناوەتەوە و بێزاریانی کردووە، لەوێدا خەڵکەکەی ئەو گوندە بڕیار دەدەن کە سینگی دڵخۆش و ڕەنجێلا کە ھاوڕێیەتی بیانێرن بۆ ئوسترالیا بۆ ئەوەی کوڕی پیاوێکی نەخۆشی گوندەکە بھێننەوە، بەم شێوازە ئارامی بۆ گوندەکە دێت بە دوورکەوتنەوەی سینگ لە گوندەکە. لە فڕۆکەخانە سینگ و کەسێک بلیتی ئوسترالیا و میسڕیان لێ تێک دەچێت و بەم شێوەیە کێشە لە گەشتەکە دروست دەبێت و ھەریەکەیان بۆ وڵاتێکی ھەڵە گەشت دەکەن، سینگی دڵخۆش لە میسڕ کچێک بەناوی سۆنیا دەناسێت و دەکەوێتە داوایی خۆشەویستی ئەو کچەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ھیندی پۆل:فیلمە ئەکشنییە کۆمیدی-دراماییە ھیندییەکان پۆل:فیلمە ئەکشنییە کۆمیدی-دراماییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە میسر دانراون
میاوەق
میاوەق یان میاوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەکشلوچای، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
میاوەق ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە یارسانی پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ڤیتالی میکۆلینکۆ
ڤیتالی سێرھیۆڤیچ میکۆلینکۆ (لەدایکبووی ٢٩ی ئایاری ١٩٩٩) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی ئوکراینایە کە یاری دەکات وەک بەرگریکاری باڵی چەپ لە خولی پرێمیەرلیگ بۆ یانەی ئێڤەرتۆن و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوکراینا
داینامۆ کیڤ
میکۆلینکۆ لە چەرکاسی لەدایکبووە و بەرھەمی قوتابخانەی وەرزشی لاوانی داینامۆ کیڤ.
بۆ یانەی داینامۆ یاری دەکرد لە پێکھاتەی دووەمی خولی نایابی ئۆکرانی و لە ئابی ٢٠١٧ بەرزکرایەوە بۆ پێکھاتەی یەکەم. میکۆلینکۆ یەکەمین یاری خۆی لە خولی نایابی ئوکراینا ئەنجامدا بۆ یانەی داینامۆ کیڤ لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٧دا، لە یارییەکی سەرکەوتوودا بەرامبەر ستال کامیانسکێ. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، میکۆلینکۆ یەکەمین یاری خۆی لە خولی ئەورووپا ئەنجامدا، لە بردنەوەی داینامۆ ٢–١ بەرامبەر ڕینس لە پارکی ڕواژۆن بە شێوەی سەرەکی.
لە وەرزی ٢٠١٨–٢٠١٩، میکۆلینکۆ بە باشترین یاریزانی لاو ھەڵبژێردا لە خولی نایابی ئوکراینا.
ئیڤەرتۆن
لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، مایکۆلێنکۆ گواسترایەوە بۆ یانەی ئێڤەرتۆن بە گرێبەستێک بۆ ماوەی چوار ساڵ و نیو تا حوزەیرانی ٢٠٢٦ بە بڕە پارەیەکی ئاماژە پێ نەکراو. یانەکە درێسی ژمارە ١٩ی پێبەخشی. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٢، وەک نیشانەی پیشاندانی چاکە، مایکۆلینکۆ بە کاپتنی ئێڤەرتۆن دانرا بۆ یاریی قۆناغی پێنجەمی جامی ئێف ئەی (جامی یەکێتی ئینگلتەرا) بەرامبەر بۆرھام وۆد بەھۆی ناکۆکییەکانی نێوان وڵاتەکەی و ڕووسیا.
لە ئازاری ٢٠٢٢، میکۆلینکۆ لە پۆستێکی ئینستاگرامدا ئاماژەی بە کاپتنی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ڕووسیا، ئارتیم زیوبا کرد و پرسیاری لێ کرد بۆچی دزیوبا و ھاوڕێیانی لە ھەڵبژاردەی ڕووسیا بێدەنگ بوون لەکاتێکدا کەسانی مەدەنی دەکوژرێن لە ئوکراینا لە داگیرکاری ڕووسیا لە ئوکراینادا لە ٢٠٢٢.
کاروانی نێودەوڵەتی
میکۆلینکۆ نوێنەرایەتی ئوکراینای کردووە لە ھەموو ئاستەکانی تۆپی پێی لاوان. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوکراینا ئەنجامدا، لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە یارییەکی دۆستانەدا بەرامبەر تورکیا، وەک یاریزانێکی سەرەکی. ھێشتا دەیتوانی یاری بکات بۆ ئاستی تۆپی پێی لاوان، میکۆلینکۆ لە بردنەوەی جامی جیھانی خوار ٢٠ ساڵانی ٢٠١٩ دوورکەوتەوە و دانرا لە تیمی براوەی ئوکراینا بۆ تۆپی پێ، بەڵام پاش چەند ڕۆژێکی تر ناچار بوو لە پێشبڕکێیەکە دووربخرێتەوە بەھۆی پێکان.
نازناوەکان
داینامۆ کیڤ
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئوکراینی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
نەخۆشیی بڵاوبووەوەی پەتای جیھانیی کۆئەندامی ھەناسەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ٢٠١٢
تونس
بەپێی بڵاوکراوەیەکی (ناوەندی ئەوروپی بۆ ڕێگرتن و دەستبەدەردا گرتنی نەخۆشییەکان - ECDC) وڵاتی تونس لە ڕێکەوتی نیسانی ٢٠١٤ دا سێ باری تووشبوون و یەک گیانلەدەستدانی ھەبووە.
کۆریای باشور
لە ڕێکەوتی مایسی ٢٠١٥ دا، یەکەمین تووشبوون لە کۆریای باشور پشتڕاستکرایەوە کە پیاوێک بوو سەردانی چەند وڵاتێکی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی کردبوو. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ دا، بەپێی ڕاپۆرتی بڵاوکراوەی (ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی - WHO) کۆی گشتی تووشبووان ١٥٠ کەس بوون و ١٨ گیانلەدەستدانیش بوونی ھەبوو. ھەتا ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥، لە کۆریای باشور ٣٢ کەس گیانیانلەدەستدا بەھۆی ئەم بڵاوبوونەوەیە و ١٨٢ تووشبووی پشتڕاستکراو بوونیان ھەبوو. وە ھەروەھا بەلایەنی کەمەوە ٣٨٠٠ کەس خرانە ژێر کەرەنتینەوە.
مالیزیا
لە ڕێکەوتی نیسانی ٢٠١٤ دا، مالیزیا یەکەمین باری گیانلەدەستدانی بەھۆی ڤایرۆسی (MERS-COV) ڕاگەیاند. گیانلەدەستدراوەکە کەسێکی ٥٤ ساڵان بوو کە لە ١٥–٢٨ ئازاری ٢٠١٤ دا گەشتی کردبوو بۆ شاری جەدە لە سعودییەی عەرەبی لەگەڵ کۆمەڵەیەکی ١٨ کەسی کە سەردانیکەری حەج بوون. لە ٤ی نیسان دا نەخۆش کەوت و لە ٧ی نیسان دا سەردانی نەخۆشخانەی کردبوو وە لە ١٣ی نیسان دا گیانیلەدەستدابوو.
عەمان
لە ڕێکەوتی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣دا، (ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی - WHO) پشتڕاستی کردەوە کە یەک کەس لە وڵاتی عەمان تووشی نەخۆشییەکە بووە. ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی ڕایگەیاند کە نەخۆشەکەی عەمان ٦٨ ساڵانە و لە ڕێکەوتی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ نەخۆش کەوتووە.
شانشینی ئیماراتی یەکگرتوو
لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٤دا، کارمەندێکی پزیشکی فریاکەوتن کە بە ڕەگەز فلپینی بوو لە شانشینی ئیماراتی یەکگرتوو گیانی لەدەست دا و شەش کەسی دیکەش تووشببوون بە ڤایرۆسەکە. لە ١٧ی نیسان دا، وەزارەتی تەندروستی شانشینی ئیماراتی یەکگرتوو بارێکی دیکەی گیان لەدەست دان و چوار تووشبووی دیکەی ڕاگەیاند.
ئێران
وەزارەتی تەندروستی و پەروەردەی پزیشکی وڵاتی ئێران ڕایگەیاند کە پشتڕاستکراوەتەوە دوو ئافرەت خاوەنەی نەخۆشییەکەن و لە ٢٩ی مایس دا یەکێک لە ئافرەتە نەخۆشەکان بەھۆی نەخۆشییەکەوە لە شاری کرمان گیانی لەدەست دا. بەپێی سەرۆکی (ناوەندی بەرێوبردنی نەخۆشییە گواستراوەکانی ئێران) نەخۆشەکە خاوەنی بەرزی پەستانی خوێن بووە بۆیە سیستەمی بەرگری لەشی ھێندە بەھێز و بە توانا نەبووە کە بتوانێت ڕووبەڕووی نەخۆشییەکە ببێتەوە. بەھەمان شێوە زاوای کەسی قوربانیش تووشببوو. بەڵام نەخۆشی دووەم لە بارێکی تەندروستی باش دا بوو.
دوای چوار ڕۆژ لە ڕێکەوتی ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤دا، وەزارەتی تەندروستی تووشبوونی ٣ کەسی دیکەی ڕاگەیاند کە لەو سێ کەسە پزیشکێک و سستەرێکی تێدابوو کە بەرکەوتەیان ھەبووە لەگەڵ کەسی تووشبوودا.
فەڕەنسا
لە ٧ی مایسی ٢٠١٣دا، کەسێکی تووشبوو پشتراستکرایەوە لە ناوچەی (نۆرد) ی وڵاتی فەڕەنسا کە پیاوێک بوو پێشتر گەشتی کردبوو بۆ دوبەی (شانشینی ئیماراتی یەکگرتوو).
لە ١٢ی مایسی ٢٠١٣دا، گواستنەوەی نەخۆشییەکە بەڕێگەی مرۆڤ بۆ مرۆڤ پشتڕاست کرایەوە لەلایەن وەزارەتی کاروباری کۆمەڵایەتی و تەندروستی فەڕەنساوە کە کەسی تووشبوو لە ھەمان ژووری نەخۆشخانەدا مابۆوە لەگەڵ کەسێکی پێشتر تووشبوودا.
لە کۆتای مایسی ٢٠١٣دا، فەڕەنسا یەکەمین باری گیان لەدەست دانی بەھۆی نەخۆشییەکەوە ڕاگەیاند. لە ٢٨ی مایسی ٢٠١٣دا، ڕاپۆرتێکی (Associated Press) دەیگووت کە نەخۆشیکی فەڕەنسی بەھۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە گیانی لەدەست داوە کە پەیوەستە بە (SARS)ەوە.
یۆنان
لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٤ دا، یۆنان یەکەمین تووشبووی خۆی بە (MERS-CoV) ڕاگەیاند. کەسە تووشبووەکە کەسێکی ٦٩ ساڵان بووی یۆنانی بوو کە لە ڕێکەوتی ١٧ نیسان دا لە وڵاتی سعودییەی عەرەبی بەرەو یۆنان گەڕابۆوە. ئەو کەسانەی بەرکەوتەیان لەگەڵ کەسی تووشبوودا ھەبوو دەستنیشان کران و چاودێریی تەندروستیان دەکرا.
ئیتاڵیا
لە ٣١ی مایسی ٢٠١٣ دا، وەزارەتی تەندروستی ئیتاڵیا یەکەمین باری (MERS-CoV) ڕاگەیاند کە پیاوێکی ٤٥ ساڵان بوو وە گەشتی کردبوو بۆ ئوردن. نەخۆشەکە چارەسەری پزیشکی پێ دەدرا لە ھەرێمی توسکانی و باری تەندروستی مەترسیدار نەبوو.
ئیسپانیا
لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣دا، ئافرەتێک کە گەشتی کردبوو بۆ سعودییەی عەرەبی بۆ ئەنجامی دانی ئەرکی حەج، تووشببوو بە ڤایرۆسەکە. دواتر ڕاگەیەنرا کە لە بارێکی تەندروستی جێگیردا بێت و لێکۆڵەرانی (WHO) ھەستاون بە لێکۆڵینەوە بۆ دەستنیشانکردنی ئەو کەسانەی نەخۆشییەکە بەرکەوتەی ھەبووە لەگەڵیان دا.
شانشینی یەکگرتوو
لە شوباتی ٢٠١٣ دا، یەکەمین باری تووشبوونی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە شانشینی یەکگرتوو پشتڕاست کرایەوە لە شاری مانچستەر لە پیاوێکی بە ساڵاچوودا کە گەشتی کردبوو بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و پاکستان وە ئ ئەم تووشبوونە بە دەیەمین باری تووشبوون دادەنرا لە جیھان دا. کوڕی کابرا تووشبووەکە کە سەردانی باوکی کردبوو لە نەخۆشانە لە شاری بێرمینگام، بەھۆکاری لاوازی سیستەمی بەرگری لەشییەوە بەھۆی لوویەکی گۆشتینەوە لە مێشکی دا و کوڕەکەش بەھەمان شێوە تووشی ڤایرۆسەکە ببوو. تووشبوونی ئەم کوڕە لە باوکییەوە بووە یەکەم بەڵگە لەسەر گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ و دواتر لە ڕێکەوتی ١٩ی شوباتی ساڵی ٢٠١٣دا کۆچی دوایی کرد.
دووەمین تووشبوو کەسێکی تەمەن ٤٩ ساڵانی بە ڕەچەڵەک قەتەری بوو کە پێش ئەوەی ھەست بە نەخۆشیی و لاوازی بکات سەردانی وڵاتی سعودییەی عەرەبی کردبوو. لەڕێکەوتی ١١ی ئەیلوول دا، لەڕێگەی گواستنەوەی ھەوایی فریاکەوتنەوە بەتایبەتیی لە دۆحەی پایتەختەوە گوازرایەوە بۆ شاری لەندەن و لە نەخۆشخانەی (Saint Mary's) دانرا و دواتریش گوازرایەوە بۆ نەخۆشخانەی (Saint Thomas's). وە ڤایرۆسی کۆرۆناکە توانرا بە خێرایی دەستنیشان بکرێت. کەسە تووشبووەکە چارەسەری نەخۆشی کۆئەندامی ھەناسەی بۆ کرا و ھاوشێوەی یەکەم تووشبووی وڵاتی سعودییە بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکانییەوە گیانی لەدەست دا.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
لە ڕێکەوتی ٢ی مایسی ٢٠١٤ دا، (ناوەندی دەستبەسەرداگرتنی نەخۆشییەکان - CDC)ی سەر بو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەستا بە پشت ڕاستکردنەوە یەکەمین باری تووشبووی (MERS-CoV) لە ویلایەتی (ئیندینا) دا. کەسی دەستنیشانکراوی تووشبوو کارمەندێکی تەندروستی بوو کە ھەفتەیەک پێشووتر سەردانی وڵاتی سعودییەی عەرەبی کردبوو کە ھیچ کێشییەکی تەندروستی نەبوو بارێکی تووشبوونی دیکە کابرایەکی خەڵکی ویلایەتی (فلۆریدا) لە ناوچەی ئۆرلاندۆ وە سێیەمین باری تووشبوونیش پیاوێکی ویلایەتی (ئێلینۆیس) بوو کە ھەر چەندە ھیچ نیشانەیەکی لەسەر دەرنەکەوتبوو بەڵام پشکنینەکەی بە ئەرێنی دەرچووبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسیا لە ٢٠١٢ پۆل:ئاھۆ
ئێرانسێڵ
وێنۆک ئێرانسێل کۆمپانیایەکی خزمەتگوزاری پەیوەندییە کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بە وەبەرھێنانی ھاوبەشی گرووپی MTN ی ئەفریقای باشوور (٤٩٪) و کۆمپانیای گەشەپێدانی ئەلیکترۆنی ئێران (٥١٪) (کە پێکھاتووە لە دامەزراوەی کەمدەرامەتانی شۆڕشی ئیسلامی و وەزارەت دامەزراوە لە بەرگری و پشتیوانی ھێزە چەکدارەکان).
لە ساڵی دارایی ٢٠١٣دا کۆمپانیای ئێرانسێڵ بە داھاتی نزیکەی ٤٫٩ ھەزار ملیار تۆمان لە لیستی گەورەترین کۆمپانیاکانی ئێراندا پلەی ٣٢ی بەدەستھێنا.
ڕووماڵکردنی تۆڕ
لە ئێستادا ٩٠٪ی دانیشتووانی ئێران لەلایەن نەوەی 4G و 4.5G ی ئێرانسێڵەوە دەگرێتەوە و لە ساڵی ١٤٠١ تا ٥٠٪ی ناوچەکانی 5G ی ئێرانسێڵ دەگرێتەوە.
دەیەی ٢٠٠١
لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤، دووەم مۆڵەتی بەڕێوەبردنی مۆبایل لەلایەن ڕێکخراوی ڕێکخستنی پەیوەندییە ڕادیۆیییەکان و وەزارەتی پەیوەندییەکان و تەکنەلۆژیای زانیارییەوە بە کۆمپانیای ئێرانسێل درا. گەیاندن و دابەشکردنی سیمکارتی ھەمیشەیی و بانکیی کۆمپانیای ئیرانسێڵ لە چوار شاری تاران، تەبرێز، مەشھەد و ساری لە ڕۆژی شەممە ٢٩ی خەزەڵوەری ٢٠٠٦ دەستیپێکرد.
دەیەی ٢٠١١
لە ٩ی تەممووزی ٢٠١٥ ھەواڵێکی زۆر لەسەر بوونی بۆتێکی تێلێگرام کە زانیاری بەکارھێنەرانی ئێرانسێڵ ئاشکرا دەکات بڵاوکرایەوە. کەمتر لە ڕۆژێک دوای ئەوە ڕاگەیەندرا کە ئەم ڕۆبووەتە لەدەست دەرچووە، وەزیری پەیوەندییەکانیش لە چاوپێکەوتنێکدا ڕای گەیاند کە ئەم زانیارییە دزەپێکراوە کۆنە و پەیوەندی بە ٢٫٥ ساڵ لەمەوبەرەوە ھەیە و لەلایەن کارمەندێکی دامەزراوەیەکی ترەوە دابینکراوە، کە بریتی بووە لە… بەپێی یاسا ڕەوانەی بانکی داتاکانی ئێرانسێڵ کراوە. دەستگەیشتن، دزەپێکراو. دوای چەند ڕۆژێک ھەواڵی دەستگیرکردنی نووسەری ئەم بووەتە تێلێگرامە بڵاوکرایەوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٥، کۆمپانیای ئێرانسێڵ ئاگادارییەکی بڵاوکردەوە و ڕای گەیاند کە زانیارییەکانی کۆمپانیاکە نە دزەپێکراوە و نە ھاک کراوە و نە بە کەسانی دیکە فرۆشراوە.
ھەروەھا لە ٣٠ی شوباتی ٢٠١٥، ڕاپۆرت لەسەر ھاککردنی ئەکاونتی ئینتەرنێتی ئێرانسێل بڵاوکرایەوە، بەپێی ڕاگەیاندنەکە، لە ڕێگەی ئامرازێکی ھاککردنەوە، لە ڕێگەی پانێڵی کۆنترۆڵکردنی ھەژماری ئینتەرنێت (ECARE)، دەتوانرێت وشەی نھێنی ئەکاونتەکە بگۆڕدرێت و دواتر بچیتە ناو ئەکاونتەکەوە، و لە ئەنجامدا، دەستت بگات بە ھەندێک زانیاری بەشداربووەکان، ھەروەھا کۆمپانیای ئێرانسێل ھێرشی ھاککەرەوە سەر پانێڵی ئەکاونتی ئینتەرنێتی بەشداربووانی پشتڕاستکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ئێران لە جەنگی جیھانیی یەکەم
وێنۆک|بەشێک لە سەربازانی سوپای ڕزگاری لە تەورێز ساڵی ١٩٠٩ جەنگی جیھانی یەکەم (لە ئابی ١٩١٤ تا تشرینی دووەمی ١٩١٨) ھاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی ئەحمەد شای قاجار و حکوومەتی دەستووری ئێران بە لاوازترین قۆناغی خۆیدا تێدەپەڕی. جەنگی جیھانی یەکەم لە سەردەمێکدا دەستی پێکرد کە ئێران لە لایەنی جۆراوجۆرەوە دۆخێکی پشێوی و ناڕێک و ئاڵۆز و ناسەقامگیری ھەبوو. پەرەسەندنی قەیرانی ئابووری، دۆخی ناسەقامگیری سیاسی و دەستێوەردانی بێ سنووری زلھێزە دەرەکییەکان، ئێرانی بەرەو بەربەستی دەوڵەتێکی ئیفلاس و وابەستە پاڵنابوو.
ڕاگەیاندنی بێلایەنی
سەرەڕای ڕاگەیاندنی بێلایەنی حکوومەتی ئێران، ھێزە دوژمنکارەکان لە باشوور و باکوورەوە ھاتنە ناو ئێرانەوە. سوپای ڕووسیای تزاری پێشڕەوی کرد بۆ دەروازەکانی تاران، بەڵام لە ھەوڵی لەناوبردنی شانشینی قاجاریان وەستاند. لە باشووردا خەڵکی ناوچەکە لە چەند بۆنەیەکدا لەگەڵ دەستدرێژکارانی ئینگلیزدا تێکھەڵچوون، لە گرنگترین شەڕەکانی جەنگی جیھانی یەکەم لە ئێران دەتوانین ئاماژە بە بەرخۆدانی بوێرانەی تونگستان، دەشتستان و دەشتی لە پارێزگای بوشھێر، ناسر دیوان کازروونی لە فارس بکەین و شەڕی جیھاد لە پارێزگای خووزستان. کۆمەڵێک پیاو لە قومەوە بەرەو ئەسفەھان، پاشان بۆ ئەراک، و دواجار بۆ کرماشان، و دواجار لەوێ (بەرەی ڕۆژاوا) ھێزەکانی پاسەوانی نیشتمانیان ڕێکخست و حکومەتی کاتی کۆچبەران بە سەرۆکایەتی ڕەزا قولی نیزام پێکھێنرا ئەلسوڵتانی مافی. دوای ڕووخانی بەغدا ئەندامانی حکوومەتی کاتی کۆچبەران و بەشێکی زۆر لە ئێرانییەکان چوونە ئەستەمبوڵ.
سەرەتای جەنگی جیھانی یەکەم
لە سەرەتای جەنگی جیھانی یەکەمدا، ھێزەکانی ڕووسیا لە ھەردوو لاوە بەرەو پایتەخت پێشڕەوییان کرد، ترسی ڕوسەکان و پڕوپاگەندەی چڕ و پڕی ئەڵمانییەکان کە لەگەڵ دابەشکردنی بێوچانی پارەدا بوو، ھەستی خەڵکی لە بەرژەوەندی ئەڵمانیا وروژاند و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و ڕق و پەرۆشییەکی بەھێز لە ڕووسەکان و ئینگلیزەکان؛ کە زیاتر لە سەد ساڵ مێژووی کۆلۆنیالیزمی لە ئێراندا ھەبوو)، پارتی دیموکرات لە تاران چالاکییەکی چڕ و پڕی دەستپێکرد و ھەوڵیدا ئێران بخاتە ناو شەڕەوە لە… لە بەرژەوەندی ئەڵمانیا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، جەندرمەی ئێرانیش گوێڕایەڵی حکوومەت نەبوو، بە پێچەوانەی ئەو بنەمایەی کە بێلایەنی لە بەرژەوەندی ئەڵمانییەکان بوو. سەرکردەی ئەم ئیستفزازییانە لە بەرلین لە دەستی سەید حەسەن تەقیزادە بوو کە پەیوەندی لەگەڵ بەرپرسانی وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا دامەزراندبوو. ڕووسەکان بەرەو پایتەخت پێشڕەوییان کرد لەبەر ئەم ھۆکارە، ڕووسەکان و ئینگلیزەکان پێیان وابوو کە کودەتایەکی ئەڵمانیا لە تاران دروست دەبێت و ئەوان بەرەو پایتەخت پێشڕەوییان کرد بۆ ڕێگریکردن لەم کودەتایە، کاتێک ھێزەکانی ڕووسیا گەیشتنە یەنگی ئیمام، حەسەن مۆستۆفیول -مامەلەک کاریگەر بوو، دیموکراسییەکان ڕوویان دا و بڕیاریاندا پایتەخت بگوازنەوە بۆ ئیسفەھان و ئامۆژگاری کۆمەڵێک پارێزەر و کەسانی دیکەیان کرد کە وا خۆیان نیشان دەدا دوژمنایەتی ڕووسەکان و ئینگلیزەکان دەکەن بچنە قوم و ئیسفەھان، دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە ڕووسەکان دەھاتنە تاران و شایان دەگرت و نەیارانیش کۆمەڵکوژ دەکەن. دیمووکراتەکان کە کارەکەیان بەو شێوەیە دەبینی کە خۆیان دەیانویست، بەکۆمەڵ دەچوونە قوم، کۆچەرییەکان جێگەی سەرنج بوون؛ بەڵام گۆڕینی پایتەخت جێبەجێ نەکرا، وەزیرەکانی دەسەڵاتی ڕووسیا و بەریتانیا دڵنیایان دا بە شا کە بەنیازی دەستدرێژیکردنە سەر پایتەخت نین. کۆمەڵێک پیاوی وەک عەبدولمەجید میرزا عەین الدولا، عەبدولحسێن میرزا فەرمانفەرمە و نەجەفەقلی سەمسام السڵتان و سپاھدار تانکەبانی ھەروەھا ھەوڵیاندا دەستبەرداری پاشا بکەن، بەڵام کۆچەرییەکان لە قومەوە بەرەو ئیسفەھان و پاشان ئەراک و دواجار بۆ کرماشان، و لە کۆتاییدا ھێزی پاسەوانی نیشتمانییان لەوێ ڕێکخست و حکومەتێکی کاتی دامەزرا. موھاجرین بە سەرۆکایەتی ڕەزا قولی نیزام سوڵتانی مافی پێکھێنرا. سەید محەممەد تەباتەبایی و دوو منداڵەکەی لە ھەمان کۆچەردا بوون. دوای ڕووخانی بەغدا، ئەندامانی حکوومەتی کاتی موھاجیرین و تەباتەبایی و بەشێکی زۆر لە ئێرانییەکان چوونە ئەستەنبوڵ.
گووگڵ ستریت ڤیو
گووگڵ ستریت ڤیو یان دیمەنی شەقامەکانی گووگڵ بریتییە لە یەکێک لە خزمەتگوزاری و تایبەتمەندییەکانی نەخشەی گووگڵ، کە وێنەی شەقام و تەلار و کۆشک و قوللەکانی شار بەشێوەی پانۆرامایی نیشانی بەکارھێنەرانی دەدات. بەجۆرێک ھەموو بەکارھێنەرێکی گووگڵ بەخۆڕایی دەتوانێت سەیری کونج و کەلەبەری شارە فەراھەمکراوەکانی جیھان بکات بەھەموو ئاراستەکان. سەرەتای ئەم خزمەتگوزارییە دەگەڕێتەوە بۆ ٢٥ مەی ٢٠٠٧ کە ئەوسا تەنھا پێنج شاری جیھان بەردەست بوون، دواتر پتر لە ٤٠ شاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای بۆ زیادکرا لەگەڵ شارۆچکە و شارەدێکانی دەور و بەریان. چەپ|وێنۆک|499x499پیکسڵ|{{Legend|#305BA3|ئەم وڵاتانەی تەواوی شارەکانی فەراھەم کراون.}} {{Legend|#7E98CE|ئەو وڵاتانەی بەشێک لە شارەکانی فەراھەم کراون.}} {{Legend|#FF7F27|ئەو وڵاتانەی بەشێوەی پچڕ پچڕ فەراھەم کراون.}} {{Legend|#E9B96E|ئەو وڵاتانەی وێنەکانی فەراھەم کراون بەشێوەی نافەرمی.}} {{Legend|#4E9A06|ئەو وڵاتانەی کە تەنھا شوێنە بەرچاوەکانی فەراھەم کراون.}}
گووگڵ ستریت ڤیو ھەموو ئەم وێنانە نیشان دەدات کە پێشتر لە ڕێگای کامێرای بزۆتەوە تۆمارکراون، ئەم کامێرانە لەسەر ترومبێڵ و کەشتییەکان جێگیر کراون و بەخێرایی ١٠کم لە کاژێرێکدا بە شەقامەکان دەسووڕێنەوە و وێنەی سێ ڕەھەندی و پانۆرامایی تۆمار دەکەن، بەکارھێنەر دەتوانێت بە ھەموو ئاراستەکان ڕووی وێنەکان بگۆڕێت لە ڕێگای کۆمپیوتەر و مۆبایل و ھەر ئامێرێکی تری ئەلیکترۆنی زیرەک. وێنەکان دەشێت گەورەبکرێن یاخود نزیک بخرێنەوە، لەسەر ڕووی وێنەکان ھێلکاری ئاراستەی شەقامەکان دیاری کراوە لەگەڵ ناو و ناونیشانیان.
ئێران لە جەنگی جیھانیی یەکەم
سەرەتای جەنگی جیھانی یەکەم
٢٠ی ئەم مانگە ساڵڕۆژی کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی یەکەمە. ئەو شەڕەی کە لە مانگی ئابی ١٢٩٣ / تەممووزی ١٩١٤ بە بیانووی تیرۆرکردنی شازادەی جێنشینی نەمسا لە سەرایڤۆ ناوەندی بۆسنە دەستی پێکرد و بۆ ماوەی ٥١ مانگ تا مانگی تشرینی دووەمی ١٢٩٧ بەردەوام بوو.»
گووگڵ ستریت ڤیو
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان پۆل:کۆمپیوتەر پۆل:شارەکان بە پێی وڵات پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
ئێران لە جەنگی جیھانیی یەکەم
سەرەتای جەنگی جیھانی یەکەم
شەڕی یەکەمی جیھانی دوای ھەشت ڕۆژ لە تاج دانانی ئەحمەد شا، دوا پاشای بنەماڵەی قاجار دەستی پێکرد. سەرۆک وەزیرانی ئێران لەو کاتەدا، مستۆفی ئەلمامەلک، ڕاستەوخۆ دوای دەستپێکردنی شەڕ، بێلایەنی تەواوەتی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام حکوومەتەکانی بەشدار لە شەڕەکەدا ئەو بێلایەنییەیان پشتگوێ خست و لە ھەموو لایەکەوە ھێزەکانیان ڕەوانەی ئێران کرد. ڕووسەکانی تزاری بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ "باراتۆڤ" لە بەندەر ئەنزالییەوە تا ئیسفەھان مەیدانی ھێرشەکانیان کردە مەیدان. عوسمانییەکان بە پشتیوانی ئەڵمانیا لە سنوورەکانی ڕۆژاوای وڵاتەوە بەرەو ناوەندی ھەمەدان پێشڕەوییان کرد و لەوێشەوە بەرەو قەفقاز و سنوورەکانی ڕووسیا چوون. دژە کاردانەوەی ڕووسیا ھێندە عوسمانییەکانی پاڵنا بۆ دواوە کە ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات لە مانگی شوباتی ١٢٩٣ لەلایەن سوپای ڕووسیا داگیرکرا. لە مانگی ئابی ساڵی ١٢٩٤دا ڕووسەکان لە پشت دەروازەکانی تاران پێشڕەوییان کرد. پێشڕەویی ڕووسەکان بەرەو پایتەخت بووە ھۆی کۆچی بەشێک لە پەرلەمانتاران لە تاران و داخستنی پەرلەمان. ئەحمەد شا ویستی پایتەخت لە تارانەوە بگوازێتەوە بۆ ئیسفەھان، وەزیرەکانی ڕووسیا و بەریتانیا ڕێگریان لێکرد لە جێبەجێکردنی ئەو بڕیارە. ڕووسەکان پاشەکشەیان کرد بۆ قەزوین. لەو ماوەیەدا سەرۆکی حکوومەت لە تاران لە ژێر گوشاری بیانییەکاندا بە بەردەوامی گۆڕانکارییان بەسەردا دەھات. بەجۆرێک کە لە ماوەی یەک ساڵدا، دوای دەستلەکارکێشانەوەی مستۆفی المالک، مشیر الدولا، سەعد الدولا، عەین الدولا، مستۆفی المامەلک، و عەبدولحسێن میرزا فەرمانفەرما کرانە سەرۆکی حکوومەت، و لە کۆتاییدا، بە دەستلەکارکێشانەوەی فەرمانفەرما لە کانوونی یەکەم ١٢٩٤ (کانوونی یەکەم ١٩١٦)، ئەحمەد شا، محەممەد وەلی خان، سپاھدار تانکەبانی.
ھاتنە ناوەوەی ھێزەکانی بەریتانیا بۆ باشوور، ھێزی عوسمانی لە ڕۆژاوا و ھێزی ڕووسی تزاری بۆ باکووری ئێران
ھاوکات لەگەڵ ئەم گۆڕانکاری و گۆڕانکارییە لە تاران، ھێزەکانی بەریتانیا ھاتنە ناو باشوور و لەگەڵ پێشڕەوییەکانیان لە باشووری ئێران، لە نیوەی یەکەمی ساڵی ١٩١٦دا، ئێران بە کردەوە لەلایەن ھێزەکانی سێ وڵاتی بیانییەوە داگیرکرا: ڕووسەکان داگیریان کرد بەشی ڕۆژھەڵاتی ئازەربایجان و گیلان و ناوچە فراوانەکان کە لەخۆگرتبوو ئەوان زۆربەی پارێزگای ناوەڕاستی ئێستایان داگیرکردبوو، قوم، کاشان، نەتەنز و بەشێک لە پارێزگای ئیسفەھان، و عوسمانییەکان ئازەربایجانی ڕۆژاوا، کوردستان، کرماشان، ھەمەدان و بۆروجێردیان گرتبووە ژێر حوکمڕانی ئەوان. بەشێکی گرنگی باشوور لەلایەن ئینگلیزەکانەوە داگیرکرا و حکوومەتی ناوەندی کە تەنھا تارانی بەدەستەوە بوو، بە کردەیی ناچار بوو سیاسەتی ڕووسیا و ئینگلتەرا، واتە ھاوپەیمانانی ئەو ڕۆژە پەیڕەو بکات.
ھەرچەندە ئێران دوور بوو لە تەرکیزی سەرەکی شەڕەکە کە ئەورووپایە، بەڵام بووبوو بە یەکێک لە بەرەکانی شەڕ. لەو کاتەدا ئێران قۆناغێکی نوێی مێژووی خۆی بە شۆڕشی دەستووری دەستپێکردبوو. شۆڕشگێڕانی ئەنجومەنی دەستوور لە ھەوڵی ئازادکردنی وڵات و بڕینی دەستی بێگانە و گەڕاندنەوەی سەربەخۆیی و یەکپارچەیی خاک و سەروەری نەتەوەیی وڵات بوون؛ بەڵام دەدای ھێزە بیانییەکان و لەشکرکێشییان بۆ سەر شارەکانی باکوور و باشوور و ڕۆژاوای ئەو وڵاتە ڕێگای بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی و سەقامگیریی ئێران گرتبوو. لەم نێوەندەدا بوونی کەسایەتی و پیاوێک کە ھەریەکەیان لە ئاوی یەکێک لە زلھێزە دەستێوەردانەکانەوە خۆراکیان پێدرابوو، دوو بەڵێ بوو کە سەروەری نەتەوەیی و یەکپارچەیی خاکی و سەربەخۆیی گەلی ئێرانی نیشان دا.
سەرچاوەکان
پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم پۆل:مێژووی ھاوچەرخی ئێران
شەیتانەکان (ڕۆمان)
شەیتانەکان یان ئەھریمەنەکان (بە ڕووسی پێش چاکسازی: Бѣсы ; بە ڕووسی دوای چاکسازی: Бесы، وەشانی ڕووسی: Bésy) ڕۆمانێکی نووسەری ڕووسی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکییە، بۆ یەکەمجار لە ڕۆژنامەی پەیامبەری ڕووسی لەنێوان ساڵانی ١٨٧١ - ١٨٧٢ بڵاوکراوەتەوە.
بە یەکێک لەو چوار شاکارە دادەنرێت کە فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی نووسیوویەتی، دوای گەڕانەوەی لە دەربەدەری سیبیریا، لەگەڵ تاوان و سزا (١٨٦٦)، گەمژە (١٨٦٩) و برایان کارامازۆڤ (١٨٨٠). ڕۆمانی شەیتانەکان ڕۆمانێکی تەنزئامێزی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییە، کە ڕەھەندێکی دەروونی دراماتیکیی ھەیە، و ڕۆمانێکی تراژیدییە لەسەر ئاستێکی بەرفراوان. نووسەری ئەمریکی جۆیس کارۆل ئۆتس ناوی ھێناوە وەک «نائارامکەرترین و توندوتیژترین ڕۆمانی دۆستۆیەڤسکی و کارە «کارەساتبارەکەی» کە قایلبوونی پێوە دیارە». بە گوێرەی ڕۆناڵد ھینگلی، ئەم ڕۆمانەی دۆستۆیەڤسکی بە زۆرترین «ھێرشکردنە سەر نەبوونییە» و «یەکێکە لەو دەستکەوتانەی کە جێی دەستخۆشین، بەڵکو لەوانەیەشە مەزنترینیان بێت لە ھونەری خەیاڵی پەخشانیدا».
ڕۆمانی شەیتانەکان ئاماژەیە بۆ دەرئەنجامە کارەساتبارەکانی نەبوونی ڕامیاری و ڕەوشتی ساڵانی ١٨٦٠ لە ڕووسیا. شارێکی خەیاڵی چووەتە ناو ئاژاوەگێڕییەوە، بووەتە خاڵی سەرەکی شۆڕشێکی ھەوڵدراو، لەژێر ڕێنمایی پیلانگێڕی سەرەکی پیۆتر ڤێرخۆڤێنسکی. کارەکتەری ئەرستۆکراسی نامۆ نیکۆلای ستاڤرۆگین-ھاوتای ڤێرخۆڤێنسکی لە بواری ڕەوشت زاڵە بەسەر ڕۆمانەکەدا، و کاریگەرییەکی نائاسایی لەسەر دڵ و مێشکی نزیکەی ھەموو کارەکتەری دیکە ھەیە. نەوەی تەواو (الجیل المثالي) بە کاریگەری ڕۆژاوا لە ساڵانی ١٨٤٠، کە نموونەی ستیفان ڤێرخۆڤێنسکی (باوکی پیۆتر ڤێرخۆڤێنسکی و مامۆستای منداڵی نیکۆلای ستاڤرۆگین)، وەک باپیرەیەکی بێباک و ھاوبەشێکی بەدبەختی لەگەڵ ھێزی «شەیتانییەکان» کە دەستیان بەسەر شارەکەدا گرتووە، پێشکەش دەکرێت.
سێت ئەدکینز
سێت ئەدکینز یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، و ڕۆڵی لە چەندین فیلمی ئەمریکیدا بینیووە.
دیواری دەنگ
link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999)_-_filtered.jpg|وێنۆک|ئەم فرۆکەیە خێراتر لە دەنگ دەفرێت. بۆیە ھەورێکی سپی دروست دەبێت كه ئه‌وه‌ش بەھۆی نزم بوونەوەی پەستان و پلەی گەرمیی ھەوایە لە دەوری کلکی فرۆکەکەدا|alt= [[پەڕگە:Sound_barrier_chart.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Sound_barrier_chart.svg|وێنۆک|١. سووکتر لە دەنگ٢. ماخی ١
٣. خێراتر لە دەنگ
مێژوو
ھەنديک جۆری باوی قامچی ھەن وەک ( بول ویپ ، ستۆک ویپ) لە توانایاندایە بجولێن خێراتر لە خێرایی دەنگ: نووکی قامچییەکە خێراییەکە زیاد دەکات دەبێتە ھۆی درز (شەق)ێکی تیژ ،بەربەستی دەنگ دەکرێت درکی پێکرابێت وەک یاسایەک نزیکەی ١٥٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا. ھەندێک لە زانایانی زیندەزانی دەڵێن کە ،لەسەر بنەمای مۆدێلی کۆمپیوتەری و بەتوانایی زانستە میکانیکییەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە دایناسۆڕە کلک درێژەکان ھەر وەک (پاتۆسۆروس ، بڕۆنتۆسۆروس) لەگەل (دیپلۆدۆکەس) کە لەتوانیاندابوە کە خێرایی کلکەکانیان بگەیەننە سەروو خێرایی دەنگ .و دروستکردنی دەنگيک لە شێوەی تەقین (شکان) و ھەروەھا بەردە نەیزەکیش کاتێک دێتە ناو بەرگە ھەوای زەوی خێراتر لە خێرایی دەنگ دەگات.
گرفتەکانی پێشوو
لوتی فرۆکە پەروانەدارە کۆنەکان دەیانتوانی بگەن بە سەروو خێرایی دەنگ ،وەھەبوونی گیزەیەکی ئاشکرا کەئەمە لەفرۆکەکانی تر جیادەکاتەوە و دەبێتە خاڵی جیاوازیان .ئەوە شتێکی نەویستراوە ، ھەروەک ئەو جوڵەیەی لە ھەوادا دروستدەبيت کە نزیکە لە خێرایی دەنگ کە دەبيتە ھۆی دروستبوونی شەپۆلی راتەکاندن(شاک وەیڤ).بە ھۆی دروستبوونی ئەو کاریگەرییانە لە پەروانەی فرۆکەکان کارکردن تێیاندا کەمبووەتەوە. چونکە لە خێرایی دەنگ نزیک دەبنەوە. ئەوە ئاسانە بۆ دەرخستنی ئەو توانایەی کە پێویست بوە بۆ جێبەجێکردنی کارەکە .ئەوە شتێکی باشە کە کێشی پێویستی مەکینەکە (ئامێرەکە) خێراتر گەشەدەسەنێت لە دەرھاتی توانای پەروانەکە. ئەم گرفتە ھۆکارێک بوو بۆ دەستپيکردنی توێژینەوەکی خێرا سەبارەت بەو گرفتانەی پێشوو بۆ ئامێری مەکینەی فرۆکەی جێت کە لەلایەن (فرانک ویتل) لە ئینگلاند لەگەل (ھانس ڤۆن ئۆھاین) لە ئەڵمانیا. کە ئەم دووانە ئەم توێژینەوەیان ئەنجامدا بۆ دەربازبوون لەم گرفتانەی کاتيک فرۆکە لە خێرایی زۆرەکان توشی دەبێت.
سەرەرای ئەوەش فرۆکەی پەروانەدار دەتوانێت نزیک بێتەوە لە(کریتیکاڵ ماخ نەمبەر) بێگومان دەبێتە ھۆ بەریەککەوتنی ژمارەیەکی زۆر و ھەمەجۆر بەشیوەیەکی بەرچاو لە (میتسوبیشی زیرۆ). فرۆکەوانەکان لەو ناوچانەدا بە تواناییەکی زۆر دەفرن چونکە لەناکاو چالاکی ھێز زیاد دەکات لەبەشی کۆنترۆلی فرۆکەکە بەشیوەیەکی زاڵ لەو کێشەیەدا. چەندین ھەوڵ درا بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان وەکێشەکان بەرەو خراپتر چوون، بەھەمان شێوە چەمانەوەی بالەکان ھۆکاری ئەو ھێزە تۆڕشنە بوون لەسەر بالەکانی خۆیەوە، بۆ پوچەلکردنەوەی ئالیرۆن کۆنترۆل کە رێنیشاندەرە بۆ حالەتێکی ناسراو بۆ پێچەوانکردنەوەی کردارەکە کە ناسراوە بە(کۆنترۆل ریڤێرسال). ئەو کێشەیە چارەسەربووە لەگەل مۆدێلەکانی دواتر ھەر لەگەڵ گۆڕینی بالەکانی فرۆکەکان. ھێشتا خراپتر ، کارلێککردنێکی خراپ لەنێوان بالەکان و ڕووی کلکی (لۆکید پی - ٣٨ لایتنینگ) ھەیە کە ھەرچەندە کێشێکە پێشطر چارەسەرکراوە بە زیادکردنی "دایڤ فلاپ" کە ھەوایەکە ھەڵدەگەرێنێتەوە لە ژێر ئەو بارودۆخە. و دروستبونی شەپۆلی راتەکاندن لەسەر کێرڤی چەماوەکە ھۆکارێکی تری سەرەکی بوون. کە بووە ھۆی پچڕانی پەیوەندی (ھاڤیلاند سواڵۆ) ی فرۆکەوان و دواتر مردنی لە ڕێکەوتی ٢٧ی سێپتەمبەری ١٩٤٦. ھەمان کێشەی رووبەرو بۆوە لە ساڵی ١٩٤٣.ھەروەک تێکشکانی فرۆکەی رۆکێتی یەکێتی سۆڤیێت بی ئای - ١.
بانگەشەکانی پێشوو
وێنۆک|(سپیتفایە پی ئاڕ ئێم کەی ئێکس ئای )ئەو جۆرە فرۆکەیە بەکارھاتووە لە ساڵی ١٩٤٤ کە بەرزترین ژمارەی ماخی ھبەوە کە بە ٠.٩٢ مەزەندەدەکرێت. لەماوەی جەنگی دووەمی جیھانەوە دەستبەجێ دەنگ و باسێک ھاتەگۆڕ لەسەر ئەوەی کە دیواری دەنگ شکێنراوە لە ناو ئاودا. تەواوی ئەو رووداوە ئامانجدارانە دەتوانین وەک ھەلەی ئامێرەکان بیخەمڵێنین. (ئەی ئێس ئای) بەکاردی بۆ پێوانی جیاوازی پەستانی ھەوا لەنێوان دووپۆینت یان زیاتر لە فرۆکەکەدا، بەشێوەیەکی ئاسایی لە لووتی لاشەی فرۆکەکە یان لە لایەکی فرۆکەکەکە. بۆ بەدەستھێنانی وێنەیەکی خێرایی ، لەخێراییەکی زۆردا ، بەھۆی ئەو کاریگەرییە پەستاوتنەی کە وادەکات ببێتە دیواری دەنگ کە ھۆکارێکە کە وادەکات (ئەی ئێس ئای) وێنەییەکی (نەن لینییەر)مان پیشان بدات و کۆمەڵە داتایەکی ناروونمان دەداتێ کە نزم یان بەرز دەخوێنێتەوە، بەپشت بەستن بە تایبەتمەندی ئەو دامەزراوەیە. ئەو کاریگەرییە دەناسرێتەوە پێش سەرەتای (ماخ مێترس) ، خێرایی سەروو دەنگ بە درووستی تەنھا دەتوانرێت لە دەرەوە پێوانە بکرێت ، یان ئاساییانە دەتوانرێ ئامێرەکانی ژێر زەوی بەکاربێنین. لەساڵی ١٩٤٢ (ریپەبڵیک ئاڤیەیشن) ھەواڵێکی بڵاوکردەوە کە (ھارۆڵد ئی- کۆمستۆک)و (رۆجەر دیار) خێرایی دەنگییان بەزاندووە لە فرۆکەی (سوندەربۆڵت پی-٤٧). بۆیە بەشێوەیەکی ئاشکرا بۆیان دەرکەوت کە ئەمە بە ھۆی ناڕونی ھەلە خوێندنەوەی (ئەی ئێس ئای) بووە ، لەھەمان تێست دا لە (نۆرس ئەمریکا پی-٥١ مۆستانگ) بە فرۆکەیەکی کوالێتی باشتر ، سەلماندیان کە سنووری ماخ ٠.٨٤ ھۆکاريکە بۆ تێکشکانی فرۆکە بەھۆی لەرزین (ڤایبرەیشنەوە).
یەکێک لە بەرزترین ریکۆردەکان کە لە فرۆکەی پەروانەدار تۆمارکرابێت بە ماخی ٠.٨٩١ لە فرۆکەی (سپیتفایە پی ئاڕ ئێکس ئای). لەماوەی تێستەکەدا فڕیوە لە فرۆکە خانەی ( رۆیاڵ ئێرکرافت ئیستەبلیشمێنت ، فەرانبۆرۆو) لەمانگی ئەپرێلی ساڵی ١٩٤٤. ئە فرۆکەیە ٦٠٦میل لە کاتژمێرێکدا فڕی لەلایەن (سکوادرۆن لیدەر ئەنتۆنی مارتیندەیڵ) کە ماخی ٠.٩٢ ی بەدەستھێنا .بەلام ئەمە کۆتایی ھات کاتێک نیشتەوە ھێزێکی زۆر کەوتە سەر ئامێری خولانەوە و ئامێرەکە توشی تێکشکان بوو.
لەساڵی ١٩٩٠،(ھانس گویدۆ موتکی) توانی دیواری دەنگ بشکێنێت لە ٩ی ئەپرێلی ساڵی ١٩٤٥ لە فرۆکەخانەی (مسرشمیت می ٢٦٢ جێت ئێرکرافت) ، ئەو دەلێت کە رێژەی (ئەی ئێس ئای) خۆی بریتییە لە ١.١٠٠ کم لە کاتژمێريکە کە دەکاتە ٦٨٠ میل لە کاتژمێرێکدا. ھەروەھا (موتکی) کە نەک تەنھا بەرپەچدانەوەی نزیک لە خێرایی دەنگ، بەڵکو جارێک دەستپێکردنەوەی نۆرماڵ کۆنترۆڵ دڵنیایی دەکاتەوە کە خێراییەکە تێپەڕیوە .دوای توشبونی ئەو بەرھەڵستییەی سەر فرۆکەی سەر فرۆکەی ئێم ئی ٢٦٢ کە دواتر فرکەکە سوتا. ئەو داواکارییە بەشێوەیەکی بەرفراوان گفتوگۆی لەسەر کرا ، تەنانەت لەو فۆرۆکەوانانەی کە لەبەشەکەی ئەو بوون ھەموو ئەو کاریگەرییانەی کە ئەو راپۆرتی لەسەرکردبوون زانراوبوون کە روویاندەدا لە ئێم ئی ٢٦٢ لە خێراییەکەی زۆر کەمتر ، وەھەروەھا نوسراوەکی (ئەی ئێس ئای) زۆر سادە بوو زۆر جێگای بەوەر نەبوو لە بابەتی نزیک خێرایی دەنگ ، قووڵتر، ئەو زنجیرە تێستانەی کەلەلایەن (کاڕڵ دۆیتش) بەھۆی ئامۆژگارییەکانی (ویللی مسریشمت) زانرا کەو ئەو فرۆکەیە نەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵ لە سەرووی ماخی ٠.٨٦ .و لە ماخی ٠.٩ دا لوتێک دروستدەبێت لە ناو فرۆکەکە کە ناتوانێت چاک بکرێت.
لەساڵی ١٩٩٩ دا (موتکی ) ھاوکاری لە پرۆفیسۆر (ۆتۆ واگنەر) وەرگرت لە زانکۆی تەکنیکی میونیخ .کە بۆ ھەڵسەنگاندنی ئەو تێستانە بوو کە لەفرۆکەکەدا دەبوونە ھۆی بەزاندنی دەنگ. ئەو تێستانە بەدەرنەبوون لە یاساییەکی ئاسایی بەلام رێکی و تەواوی داتاکان لە ھاوکۆلکەکانی دەبێت روالەتێکی راست و تەواو دروست درووست بکات. (واگنەر) رایگەیاند کە :من نامەوێت ئیحتیمالییەکە دووربخەمەوە ،بەلام من دەتوانم بیھێنمە بەرچاو کە ئەوە لەژێر خێرایی دەنگدا بووبێت و ھەستی بەو بەرھەڵستیەکردبێت ، بەلام ناگاتە سەرووی ماخی ١.
یەکێک لەوبەڵگانەی پێشکەشکرا لەلاین (موتکی)  لەلاپەڕە ١٣ ی (ئێم ئی ٢٦٢ ئەی-١ پالۆتس ھاندبووک) کە دەرچووە لەلایەن (دایتۆن ئۆھیۆ ،رایت فیلد) کە راپۆرتکرا لە ئێن ئۆ-ئێف-ئێس یوو-١١١١-ئێن دی لە ١٠ی مانگی یەکی ساڵی ١٩٤٦.
خێرایی ٩٥٠کم -٥٩٠ میل لەکاتژمێرێکدا ، وا راپۆرتیان لەسەر کردووە کە لەباری ئاسۆییدا فرۆکە لەباری نزمیدا بەگۆشەی ٢٠،٣٠ بەڵام لەباری ستوونیدا درووست نابێت.لە خێراییەکانی ٩٥٠ بۆ١٠٠٠کم لە کاتژمێرێکدا (٥٩٠-٦٢٠) میل لە کاتژمێرێکدا ھەوای زەپۆش لە دەوری فرۆکەکەدا وادەکات کە بگات بە خێرایی دەنگ ، و راپۆرت لەسەر ئەوەش دراوە کە ئەو رووبەری کۆنترڵە ھیچ کاریگەرییەلی لەسەر ئاراستەی فرۆکەکە نابێت لەکاتی فڕین. ئەنجامەکان دەگۆرێن بە گوێرەی جیاوازی فرۆکەکان لە یەکتری : ھەندێک لەباڵی فرۆکەکان لەسەرەوەیە کە ئەوەش وا لە فرۆکەکان دەکات ھێواشتر بن. لەچاو فرۆکەکانی تر و ئاماژەش بەوەکراوە کە یەکجار دەتوانرێ خێرایی دەنگ تێپەرێنی ئەگەر بتوانريت نۆرماڵ کۆنترۆل بگەرێنینەوە.
لە کتێبی ئێم ئی-١٦٣ی ساڵی ١٩٩٠ لەلایەن (مسرشمیت ئێم ئی١٦٣"کۆمێت") ئەو فرۆکەوانەی تێستی کرد ناوی (ھەینی دیتتمار) بوو،دیواری دەنگی شکاند لەکاتی فڕین بە فرۆکەی رۆکێت ،وەخەڵکیش لە زەوی گوێیان لە دەنگی تەقینی ئەو بەزاندنی دەنگە بوو. ئەو کردارەی کە ئەنجامیدا لە ٦-٧-١٩٤٤ بوو .(دیتتمار) فرۆکەی ئێم ئی ١٦٣بی ڤی ١٨ی لێخوڕیوە. بەگوێرەی (ستامکینزیخن) ئەلفابێتیک کۆد ڤی ئەی +ئێس پی خێرایی گەشتەکە پێوانەکراوە ،لەگەل ئەوەشدا ھیچ بەڵگەیەک نیە(١،١٣٠کم /س - ٧٠٢ میل/س) وەک فڕینی نزیکی ھەرماددەیەک لەوماوەدا. لە خێرایی١٠٠٤.٦کم/س -٦٢٣.٨ میل/س لەم ئاستی فڕینە لەڕێکەوتی ٢ی ئۆکتۆبەری ١٩٤١کە لەنموونەیەکی بنچینەیی(١٦٣ئەی ڤی ٤)ە. (دیتتمار) خۆی ئەو قسەیەی نەکردووە لە توانیبێتی لەکاتی فڕین دیواری دەنگی شکانبێت .بەڵکو تێبینی ئەوەی کردووە کە ئەو خێراییە ریکۆرد کراوە لەسەر (ئەی ئای ئێس).لەگەل ئەوەشدا یەکەم فرۆکەوان بوو کەتوانی دیواری دەنگ ببەزێنێت.
تێستی (لوفتوەیف) لەلایەن فرۆکەوان (لۆزەر سیبەر) لەڕێکەوتی ٧ی ئەپرێلی ١٩٢٢ و ١ی مارسی ١٩٤٥.لەوەیە بێ ئاگابووبێت لەوەی کە یەکم کەسبێت دیواری دەنگی شکاندبێت لە ١ی مارس ی ١٩٤٥. ئەو رووداوە لەوکاتە بوو کە فرۆکەی (بەشیم بی ئەی ٣٤٩)ی ھەلفڕاند ،"ناتەر" بوو بەیەکەم کەس کە کە لەمێژوودا بەشێوەی ستوونی لەناو رۆکێتدا ھەلفڕی بەرەو ئاسمان لەماوەی ٥٥ چرکەدا گەشتەکەی نزیکەی ١٤ کم بوو (٨.٧میل). بەلام فرۆکەکە تێکشکاو ئەویش گیانی لەدەستدا. لەو لاوەیەدا ژمارەیەکی زۆر لەو ئامیرە بێسەروبەرانی فرێندراون بە خێرایی دەنگ ، بەلام بە شێوەیەکی گشتی پێناسەی ئەوە ناکات ،لەسالی١٩٣٣ دیزاینەرانی سۆڤیێتی پێشوو ئیشیان لەسەر چەمکی (رامجێت) ئامێرەکانی (فایەرید فۆسپۆر پاوەر) بەدەر لە چەکە تۆپ ھاوێژەکان کە خێرایی کردەییان پەدەگات .ئەوە ئاساییە کە بەرھەمھێنانی سەروو خێرایی دەنگ کارکردنێکی زۆری دەوی بەڵام ئەوەش بەتەنھا چاوەروانکراو نییە لە ئامێردا. لە ماخی ٢ موشەکی ئەلمانی ڤی-٢ بالیستیک میسایڵ بەشێوەیەکی رێک لەکاتی فڕیندا  دیواری دەنگی بەزاند بۆ یەکەم جار لە ڕێکەوتی ٣-١٠-١٩٤٢ دواتر لە سێپتەمبەر ١٩٤٤ ڤی-٢ بەشێوەیەکی رێک و پێک بەدەست گەیشت لەماخی ٤ بەخێرایی (٣٠٤٤میل /س - ١٢٠٠ م/چرکە) لەساتی دابەزین لە وێستەگەکەیدا.
شکاندنی دیواری دەنگ
لەساڵی ١٩٤٢ وەزارەتی فرۆکەوانی بەریتانیا دەستی کرد بە پرۆژەیەکی نھێنی لەگەڵ (مایلیس ئێرکرافت) بۆ بەرەو پێشوەچوونی جیھان بۆ ئەوەی بتوانێ کە یەکەم فرۆکەی دیواری دەنگ تێکبشکێنێت. ئەو پرۆژە بووە ھۆی بەرەوپێشوەچوونی نمونەی فرۆکەی مایلیس ئێم.٥٢ (توربۆجێت پاوەرید ئێرکرافت) کەوا دیزاین کرابوو کە بتوانێت بگات بەخێرایی(١٦٠٠کم/س -٤١٧ م/چرکە -١٠٠٠میل/س) زیاتر لە دووجار نزیکبۆوە لەو ریکۆردەخێراییەی لەم ئاستی فڕینەیدا وەسەرکەوتن بۆ بڵندی ٣٦٠٠٠ فیت (١١کم) لەماوەی ١ خولەک و ٣٠ چرکەدا.
ژمارەیەکی زۆر لە تایبەتمەندی پێشکەوتوو زیادکرا بۆ دیزاینی نا وفرۆکەی ئێم٥٢. کە زۆربەیان ئاماژەیان بە وردەکاری زانستی (سوپەرسۆنیک ئایرۆداینامیک) دەکرد،لەو بەشەدا  تایبەتمەندی دیزاینەکە بریتی بوو لە  لوتێکی قۆچی و باڵێکی تیژ  و لێوارێکی قورقوشم، ئەوە زانراوە کە دەوروبەری و لوتی موشەکەکە ناتوانێت جێگیربێت لە خێرایی سەروو دەنگ. لە دیزاینەکەدا باڵی زۆر باریکی (بیکۆنڤێکس سێکشن)ی تیادا بەکارھاتووە. کە پێشنیازکرابوو لەلایەن ( جاکۆبئەکێرێت) بۆ (لۆو دراگ).نووکی باڵەکان ئەو دیمەنەمان پیشان دەدات کە وای لێدەکات (کۆنیکال شاک وەیڤ) دروست بێت لە لوتی فرۆکەکەوە .لاشەی فرۆکەکە کەمترین رووبەریی ھەیە لەگەڵ دەوروبوەری و دوور لەناوەندی فرۆکەکەوە لەگەڵ تانکێکی سوتەمەنی لەبەشی سەرەوەی فرۆکەکە .چەپ|وێنۆک|225x225پیکسڵ|فرۆکەی مایلیس ئێم.٥٢ کەدیزاین كرابوو بۆ به‌ده‌ستهێنانی فڕین له ئاستی سه‌روو خێرایی ده‌نگ.
سەرەتا،ئەو فرۆکەیەی کەبەکارھات لەلایەن (فرانک ویتڵ) فرۆکەی پاوەر جێت دەبلیو ٢/٧٠٠ کە تەنھا دەیتوانی بگات بەسەروو خێرایی دەنگ لە فرۆکەدا، بۆ بەرەوپێشچونی زیاتری ڤێرژنەکانەی سەروو خێرایی دەنگ دەبڕن (ریھات جێتپایپ) داھێنانێکی کرد لەو بوارەدا ، کە ناسراو بو بە (ئافتەربێرنەر) .سوتەمەنییەکی زیاتر سەرفکرابو لە تەیل پایپەکە بۆ رێگریکردن لە زیاتر گەرمبوونی پەڕەکانی تۆڕباین. دواتر ئەو بەکارھێنانە کاری پێنەکرا ، دیزاینەکە پێکھاتبوو لە ئۆکسجینی ئەگزۆز لەگەڵ ھەندێک ماددەتی گرنگی تر،بەکارھێنانی (شاک کەون) کە لەلوتی فرۆکەوە بەکارھاتووە بۆ کەمکردنەوەی ھاتنی ھەوا بۆ نزیکبوونەوە لە کەمتر لە خێرایی دەنگشتێکی پێویستە بۆ ئامێرەکا یان فرۆکەکان.
لەگەڵ ئەوەشدا سەرئەنجامە پرۆژەکە رەتکرایەوە ،توێژینەوەکە خەریک بوو بنیات بنرێت لەسەر فرۆکەی بێ فرۆکەوان کە بەسەرکەوتوویی گەیشتە ماخی ١.٣٨ .کە توانی کۆنتڕۆڵی ترانسۆنیک سوپەرسۆنیک بکات لەو ئاستی فڕینەدا ،ئەوە دەستکەوتێكی بێھاوتا بوو لەوکاتەدا کە پشتگیری ئایرۆداینامیکی ئێم.٥٢ی دەکرد.
ھاوکات تێستی فرۆکەوانەکان ئەنجامی گەورەیان لەخێرایی بەدەستھێنا (دی ھاڤیلاند دی ئێچ ١٠٨) یەکێک لەوانە (جیفری دی ھاڤیلاند) بوو،کەلە ٢٧ی ٩ ی ١٩٤٦ مرد،کاتێک بە فرۆکەی دی ئێج١٠٨  توشی تێکشکانبوو لە ماخی ٠.٩ کە (جۆن دێری) پێی دەووت :تۆ یەکەم بەریتانی کە توانیبێتت بە خێرایی سەروو دەنگ بفری. چونکە ئەو فرۆکەیە خۆی دروستی کردبوو فرۆکەی دی ئێج ١٠٨ لە ڕێکەوتی ٦-٩-١٩٤٨.
یەکەمین فرۆکەی "رەسمی" کە دیواری دەنگی بەزاند
وەزارەتی ھەوای بەریتانیا رێککەوتنێکی واژۆ کرد لەگەڵ ئەمریکا بۆ ئالوگۆرکردنی ھەموو ئەو توێژینەوانەی کردوویانە لەبارەی خێرایی زۆر بەرزەوە. داتاو دیزاینەکانی کۆمپانیای فرۆکەوانی (بێڵ) بەدەستگەیشت بۆ وێنەکێشان و توێژینەوە لەسەر ئێم.٥٢. بەڵام ئەمریکا رێککەوتننامەکەی ھەڵوەشاند و ھیچ داتایەکی (بێڵس سوپەرسۆنیک) دیزاین نەکرا،کە لەداھاتوودا دەگەرێینەوە سەر بەکارھێنانی تەيڵی ئاسایی لە دەجەنگێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی کۆنترۆڵ.
وێنۆک|فرۆکەوان (شووک ییگەر) لەبەردەم فرۆکەی بێل ئێکس - ١ کەیەکەمین فرۆکە بوو توانی دیواری دەنگ ببەزێنت لە ئاستێکی فرینی دیاریکراودا.
ئەوان ئەو زانیارییە سەرەتایانەیان بەکارھێنا بۆ کارکردن لەسەر بێڵ ئێکس - ١. ،کۆتا وەشانی (ڤێرژن)ی بێڵ ئێکس - ١ زۆر ھاوشێوەی دیزاینی ئۆرجیناڵی ئێم ٥٢ بوو. (شووک ییگەر) یەکەم کەس بوو کە توانی دیواری دەنگ ببەزێنێت لەو ئاستی فڕینەدا لە ١٤ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٧. فرین لە بڵندی ٤٥٠٠٠ فیت واتە ١٣.٧کم ، (جۆرج ولیچ) شتێکی گرنگی درووستکرد بەلام قسەکەی پشت ڕاست نەکراوەتەوە کە توانیبێتی دیواری دەنگی بەزاند بێت لە ١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٧ ،کاتێک بەفرۆکەی (سابڕی ئێکس پی-٨٦) دەفڕی .ھەروەھا وتوویەتی کە دووبارە توانیویەتی بگاتە سەروو خێرایی دەنگ لە ڕێکەوتی ١٤ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٧  .وەھەروەھا ٣٠ خولەک پێش (ییگەر) توانیویەتی دیواری دەنگ ببەزێنێت بە فرۆکەی بێڵ ئێکس - ١ .لەگەڵ ئەوەشدا بەڵگەی شایەتحاڵەکان و ئامێرەکان ئەوە دەردەخەن کە (ولیچ) توانیویەتی خێرایی سەروو دەنگ بەدەست بھێنێت، شەڕەکان بە ووردی چاودێری ناکرێ و بەشێوەیەکی رەسمی ناناسرێتەوە.فرۆکەی ئێکس پی -٨٦ بەشێوەیەکی رەسمی خێرایی دەنگی بەزاند لە ڕێکەوتی٢٦-٤-١٩٤٨.
لە ڕێکەوتی ١٤-١٠-١٩٤٧، تەنھا کەمتر لە مانگێک لە دوای درووستبونی ھێزی ئاسمانی ئەمریکا وەک خزمەتگوزارییەکی جیاواز ،تاقیکردنەوەکان بەرزکرانەوە لەیەک فرینی فرۆکەیەک لەسەروو خێرایی دەنگ. فرۆکەوانی ھێزی ئاسمانی کاپتن (چارڵز شووک ییگەر)لە فرۆکەی #٤٦-٠٦٢ ،کە بۆیەکەم جار بەکارھات لەلایەن(گلامۆرۆوس گلێنس) فرۆکەی رۆکێت پاوەر کە ھەلدرا بۆ ئاسمان لە (بۆمب بەی) بە گۆرانێکی تایبەتی بی -٢٩ کە دواتر لە رێرەوی فرۆکەخانەکە نیشتەوە. ئێکس ئێس ١ فرینی ژمارە ٥٠ ی لە یەکەم فرۆکەی ئێکس ١ تۆمارکرد بە خێرایی سەروو دەنگ ،لە ماخی ١.٠٦ بەخێرایی (٨٠٧.٢ میل/س - ١٢٩٩ کم/س -٣٦١م/چرکە)  لە لوتکەی خێراییدا. ھەرچەندە ، (ییگەر) و زۆربەی کارمەندەکان بڕوایان وابوو فڕینی ژمارە #٤٩ بە فرۆکەوانی (ییگەر). کە گەشتۆتە بەرزترین ریکۆردی خێرایی لە ماخی ٠.٩٩٧ بەخێرایی (١٢٢١کم/س - ٣٣٩ م/چرکە)، کە لەڕاستیدا ئەگەری ئەوەھەیە کە ماخی ١ی تێپەراندبێ .( پێوانەوە ئەندازەکان زۆر راست و درووست نین بۆ ئەو سێ وێنە گرنگە نۆ سۆنیک بووم تۆمار نەکراوە بۆ ئەم جەنگە)
لە ئەنجامی فڕینی سەرەتایی سەروو خێرایی دەنگ لە فرۆکەی ئێکس -١ ، کۆمەلەی زانستی نەتەوەیی لە سالی ١٩٤٨ دەنگیدا بە ( کۆیلەر ترۆفی) بۆ دابەشکردنی سێبەشی سەرەکی لە پرۆگرامەکەیان. لە کۆشکی سپییەوە لەلایەن سەرۆک (ھارری ئێس . ترومان) کارەکان دابەشکران بەم جۆرە: (لاری بێڵ) بۆ سەرپەرشتیکردنی فرۆکەی بێڵ ئێرکرافت ،و (کاپتن ییگەر) بۆ فرۆکەوانی فرۆکەی جەنگی ،و (جۆھن ستاک) بۆ سەرپەرشتیکردنی(ئێن ئەی سی ئەی).
(جاکی کوشران) یەکەم ژن بوو کەتوانی دیواری دەنگ ببەزێنێت لەڕێکەوتی ١٨ی مایس ی ١٩٥٣ ،لەڕێکەوتی ٢١-٨-١٩٦١(دۆگلاس دیسی) بەشێوەیەکی نارەسمییانە بە ماخی ١ دا تێپەڕی لە فرۆکەیەکی کۆنترۆڵکراو لە ماوەی تێستی فڕینەکەدا لە بنکەی  ھێزی ئاسمانی ئێدواردس ، وەک تێبینی دەکرا راپۆرتی لەسەر دەستەی فرۆکەوانەکان کرد ،دەستەی فرۆکەوانەکان کە پێکھاتبوون لە فرۆکەوان (ویلیام مارگرودەر) و یاریدەدەری فرۆکەوان (پاول پاتن) و ئەندازیاری فرۆکەوانی (جۆزێف تۆمیچ) و ئەندازیاری تاققیکەرەوەی فڕین (ریچارد ئێچ ئێدواردس . ئەوە یەکم فرینی سەروو خێرایی دەنگ بوو لەلاین فرۆکەی نەفەرھەڵگری مەدەنی.
تێگەیشتن لە دیواری دەنگ
وێنۆک|(شووک ییگەر) دیواری دەنگی بەزاند لە ڕێکەوتی ١٤ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٧ بە فرۆکەی بێل ئێکس -١. زانستی فڕین لە ئاستی بەرزترین خێراییدا تێگەیشتنێکی بەرفراوانی ھەیە، ژمارەی گۆرانکارییەکان بوونە ھۆی کۆتایی ھێنان لەو تێگەیشتنەی کە لەسەر دیواری دەنگ بڵاوبووبووەوە.لەساڵانی ١٩٥٠ کاندا ، زۆربەی فرۆکە جەنگییەکان بەشێوەیەکی رۆتینی دەیانتوانی دیواری دەنگ ببەزێنن لە ئاستێکی فڕیندا .لەگەڵ ئەوەی کە زۆر جار رووبەرووی کێشەی کۆنترۆڵ دەبونەوە لەکاتی زۆر ئەنجامدانی ئەم کردارە، بەڵام فرۆکەکانی ئێستا دەتوانن دیواری دەنگ ببەزێنن بەبێ رووبەرووبوونەوەی کێشەی کۆنترۆڵ.
لە کۆتاییەکانی ١٩٥٠ەوە ، تێگەیشتن لە پێشھاتەکە ئەوەندە باشبوو کە زۆر کۆمپانیا دەستییان کرد بە وەبەرھێنان لە دروستکردنی فرۆکەی نەفەرھەڵگری سەروو خێرایی دەنگ. و ئێس ئێس تی ئێس لەو باوەرەدابوون کە لەقۆناغی دواتردا بەشێوەیەکی سروشتیانە ھەنگاوبنێن بۆ فرۆکەی نەفەرھەڵگر.ھەرچەندە ئەوە تا ئێستا رووی نەداوە لەگەڵ ئەوەشدا (کۆنکۆردی)و(توپۆلیڤ تی یو-١٤٤) چوونە ناو خزمەتگوزاریەکە لەساڵی ١٩٧٤دا ،پاشآن ھەردووکیان دەستییان لێکێشاوە بەبێ جيگرتنەوەی ھیچ دیزاینێک، و کۆتا خزمەتگوزاری  فرینی (کۆنکۆردی) سالی ٢٠٠٣ بوو.
لەگەڵ ئەوەشدا (کۆنکۆردی)و(تی یو -١٤٤) یەکەمین فرۆکە بوون کە گەشتیاری بازرگانیان ھەلگرت بەخێرایی سەرووخێرایی دەنگ، بەلام ئەوان یەکەمین ھێڵی ئاسمانی بازرگانی نەبوون کە توانیبيتیان خێرایی دەنگ ببەزێنن. لەڕێکەوتی ٢١ی ئۆگەستی ١٩٦١دا (دۆگلاس دی سی) خێرایی دەنگی بەزاند بەخێرایی (٧٧٦.٢میل/س - ١٢٤٠کم/س ) و بە ماخی ١.٠١٢ لە کاتێکدا کە فرۆکەکەی کۆنترۆڵکردبوو لە بەرزی ٤١،٠٨٨ فیت واتە ١٢،٥١٠ مەتر. مەبەستی ئەو فڕینە بۆ کۆکردنەوەی داتا بوو بۆ ھێڵی ئاسمانی چین. لەدیزاینێکی نوێی (لیدینگ ئیدج) بۆ باڵی فرۆکە کە ئەگەری شکانی باڵی فرۆکەکە ھەیە کاتێک دیواری دەنگ ببەزێنێت لە پلانێکی بێسەرووبەردا لەبەرزی ٤١٠٠٠ فیت واتە ١٢٥٠٠ مەتر  بۆ ٩٥٠٠ فیت واتە ٢٩٠٠ مەتر ئەو فرینە لەڕێکەوتی ١٩ ی فێبرایەری ١٩٨٥بوو کە گەیشت بە زیاتر لە (فایڤ جی).
بەزاندنی دیواری دەنگ لە ئامێرە وشکانییەکان
لەڕێکەوتی ١٢ی ینایری ١٩٤٨ دا، رۆکێتی (نۆرسرۆپ ئەنمانید رۆکێت)بوو بە یەکەمین ئۆتۆمبێلی وشکانی کە توانی دیواری دەنگ ببەزێنێت،لەتێستيکی دامەزراوەیەکی سەربازیدا لە بنکەی ھێزی ئاسمانی( مورۆک کالیفۆرنیا) ،کە گەیشتە خێرایی( ١٠١٩ میل/س ،١٦٤٠کم/س) پێش بازدان بەسەر ھێڵەکانی شەمەندەفەردا.
لەڕێکەوتی ١٥ی ئۆکتۆبەری ١٩٩٧ دا،لە ئامێرێکی دیزاینکرا و دروستکراودا لەلایەن تیمێک بەناوەکانی (ریچارد نۆبڵ ) و( ھێزی ئاسمانی رۆیاڵ) و فرۆکەوان (ئاندی گریین) بوون بەیەکمین کەس کە توانییان دیواری دەنگ ببەزێنن بە ئۆتۆمبێلی وشکانی بە گوێرایەڵی یاساکانی(فێدێرەیشن ئینتناشنەیل دیل ئۆتۆمبێل). ئامێرەکە پێی دەوترا (سروست ئێس ئێس سی)(سوپەرسۆنیک کار) ریکۆردێکی پەنجا ساڵەی تۆمارکرد  و رۆژێک دواتر (ییگەر) یەکەمین فرینی خۆی بە خێرایی سەروو دەنگ تۆمارکرد.
شکاندنی دیواری دەنگ وەک :ھەڵدانی موشەک
(فلێکس بۆمگارتنەر)