cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حەسەن زیرەک
ژیانی ھونەری
لە ماوەی ژیانی ھونەریدا زیرەک دەربەدەری زۆری چەشتووە. ماوەیەک لە شارەکانی ئێران و ماوەیەک لە عێراق. لە ڕۆژانی دەستپێکی ژیانی لە باشووری کوردستان لە شاری سلێمانی کاری دەکرد. ڕۆژێک بەدەم کارەوە لەژێر لێواندا گۆرانی دەخوێنێت، ئەو گۆرانییە و دەنگی زیرەک ھەستی ڕێبوارێک دەبزوێنێت و ئەو ڕێبوارە دەبێتە ھۆی گۆڕانکاری لە ژیانی زیرەکدا و ڕێگەی بۆ دەکاتەوە بڕواتە ڕادیۆی بەغدا. بۆ ماوەیەک لە ڕادیۆ بەغدا کار دەکات و کاتێک لە ساڵی ١٩٥٦ بەشی کوردیی ڕادیۆ تاران دەست بەکار دەکات، حەسەن زیرەک بۆ تاران بار دەکات و لەوێ درێژە بە کار دەدات. زۆربەی بەرھەمەکانی حەسەن زیرەک لە ڕادیۆ تاران لەگەڵ گەورەکانی مۆسیقای ئێرانی وەک حسەین یاحەقی، حەسەن کەسایی، جەلیل شەھناز، جەھانگیر مەلەک و ئەحمەد عیبادی بووە.
حەسەن زیرەک ئەگەرچی لەبەر بارودۆخی ئەستەمی ژیان لە خوێندن بێبەش مابوو، بەڵام توانای بێوێنەی لە ھۆنینی شیعری کوردی و دانانی مۆسیقای کوردی ھەبوو. ئەو توانایە لەگەڵ دەنگی بێوێنەی بووە ھۆی ئەوەی کە گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک لە سەرانسەری کوردستان ببێتە خۆشەویستی جەماوەری خەڵک. ئێستاکەش لە شار و گوندەکانی کوردستان و لە ماڵی کوردەکان گوێ لە گۆرانییەکانی دەگیرێت. زیرەک چەند گۆرانییەکی بە کچەکانیدا وتووتەوە. حەسەن زیرەک نە لە ئێران و نە لە عێراق ڕووی خۆشیی نەدیوە. ھەڵسوکەوتی حکوومەتی ئێران کێشەی زۆری بۆ دروست کردووە. بۆ نموونە، دوای ماوەیەک ئیتر ڕێگەیان نەداوە بە ڕادیۆ تاران. ئەوە دڵی ناسکی زیرەکی ڕەنجاند و بڕیاریدا چیتر نەگەڕێتەوە بۆ تاران. باری کرد بۆ عێراق بەڵام لە بەغدا دەستبەسەر کرا و لە بەندیخانە ئەشکەنجە درا. خۆی دەیگێڕێتەوە کە بە بنمیچەوە ھەڵواسراوە و لێی دراوە؛ بۆیە دوای ڕزگاری ڕەوانەی ئێران دەبێتەوە، بەڵام بۆ چارەڕەشی لە ئێرانیش ساواک دەیگرێت و ئەشکەنجەی زۆری دەدەن، زیرەک لە شوێنێک چۆنییەتی ئەشکەنجەکان دەگێڕێتەوە و ئەو گێڕانەوە وەک یادگاری ماوەتەوە لێی. حەسەن زیرەک لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢ تا ١٩٦٤ لە ڕادیۆ کرماشان کاری کردووە. لەو ماوەدا لەگەڵ گەورەکانی مۆسیقای ئەو سەردەمە وەک موجتەبا میرزادە، محەممەد عەبدولسەمدی، ئەکبەر ئیزەدی و بەھمەن پوولەکی کاری کردووە و ئەو ھاوکارییە بووە ھۆی دروستکردنی بەرھەمی وا کە وەک شاکارەکانی مۆسیقای ئەو سەردەمە بە یادگاری ماون.
مردن
وێنۆک|قەبری حەسەن زیرەک (چەپ) و قەبری [[قالەمەڕە (ڕاست) لە بۆکان.]] ساڵی ١٩٧٢ نەخۆشیی شێرپەنجە کە لە مێژ بوو حەسەن زیرەکی ئازار دەدا، لێی تووند دەکات، چەند جار لە نەخۆشخانەکانی ورمێ و بۆکان دەیخەوێنن، بەڵام دەستبەرداری نەبوو، لێرەشدا حەسەن زیرەک وازی لە گۆرانیوتن نەھێنا:
سەرەنجام ڕۆژی ٥ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧١ی زایینی نەخۆشی ھێرشی بۆ دێنێ و شێرپەنجەی جەرگ لە ئەرزی دەدات و دوای ماوەیەکی زۆر لە جێگەدا کەوتن لە ١٩٧٢ لە نەخۆشخانەی شاری بۆکان ماڵاوایی لە زێد و نیشتمانەکەی دەکات و چرای تەمەنی لە سووتان دەکەوێت و پەپوولەی گیانی قەفەسەی سینگی پڕ لە ماتەمی بەجێ ھێشت. لەسەر ویستی خۆی لە داوێنی کێوی ناڵەشکێنە، کە دەڕوانێتە بۆکان ئەسپاردەی دایکی نیشتمان دەکرێت.
مەرگی حەسەن زیرەک وەک بۆمبێک لە نێو کوردستاندا تەقییەوە و شەپۆلەکانی خەم و ماتەمی لەدەستچوونی لە سنوورەکانی کوردستان تێپەڕی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی فۆلکلۆری کوردی
عەوڵاکوردە
عەوڵاکوردە (Ewllakurde، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٥ کەس لە ١٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئارنۆڵد ویڵسن
thumb|ئارنۆڵد ویڵسن حاکمی بەریتانیا لە عێراق ١٩١٨ - ١٩٢٠ ئارنۆڵد تالبۆت ویڵسن (بە ئینگلیزی: Arnold Talbot Wilson) (لەدایک بوی ١٨ی ٧ی ١٨٨٤ - مردنی ٣١ی ٥ی ١٩٤٠) حاکمی بەریتانی بوو لە عێراق لە بەغدا لە (١٩١٨ - ١٩٢٠) لە ژێر سایەی ئینتیدابی بەریتانیدا. پاشتر پێرسی کۆکس لەجێگای دانرا. ئەوترێت لەبەر دەست قورسی ئەو بوو کە شۆڕشی بیستی عێراق ڕویدا لە ساڵی ١٩٢٠دا. وە ھەروەھا ئەوترێ لە ئەنجامی ئەم شۆڕشەدابوو گۆڕدرا بە پێرسی کۆکس تا وەزعەکە ئەھوەن بکرێتەوە لە جەنگی جیھانی دوەمدا کوژرا.
حوکم و بەشداری لە عێراق
ساڵی ١٩١٥ کاتێ بەریتانیەکان ھێزیان لە ھیندستانەوە ئەھێنایەوە بۆ عێراقی ئەوکاتە بە ڕێگای بەسرەدا و کەنداوی فارسیدا، ویڵسن دیاریکرا وەک یارمەتیدەری پێرسی کۆکس کە گوایە کۆکس سەرسام بوە بە ژیری و توانای لە کاری سیاسیدا. وە بە خێرایی کرا بە حاکمی عێراق لە ١٩١٥دا تەنھا لە تەمەنی ٣٤ ساڵیدا بوو کە بۆ ئەو کارە زۆر گەنج بوو.
حکومەتی بەریتانی دوای شۆڕشی بیست بڕیاریدا کۆتایی بە حوکمی ویڵسن بھێنێت وە لەسەر ئامۆژگاری پێرسی کۆکس سەربەخۆیی درا بە عێراق و فەیسەڵی یەکەم کرا بە پاشای عێراق. ئاھەنگێکی خواحافیزی بۆ ویڵسن ئامادە کراو لە ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠دا عێراقی بە دڵشکاوی بەجێھێشت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤ پۆل:مردووانی ١٩٤٠ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
ھێڵی ئاسنیی ھەڵواسراوی وپەرتالا
وێنۆک|ھێڵی ئاسنی ھەڵواسراو ی فوبەرتاڵ
ھێڵی ئاسنیی ھەڵواسراوی وپەرتالا (ئەڵمانی: Wuppertaler Schwebebahn) یەکێک لە ھێڵە ئاسنینەکانی ئەڵمانیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سیستەمەکانی گواستنەوەی خەڵک لە ئەڵمانیا پۆل:سیستمەکانی گواستنەوەی خەڵک لە ئەڵمانیا
ڕەواندز
ڕەواندز شارێکە کە دەکەوێتە پارێزگای ھەولێر، عێراق، لە نزیک سنووری ئێران و تورکیا نزیکەی ٧ کیلۆمەتر لە ناوەندی شاری سۆرانەوە دوورە و سەر بە کارگێڕی سەربەخۆی سۆرانە. ڕەواندز ١٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتەوە لە تاڤگەی بێخاڵەوە دوورە. قەزایەکە ١٢٣ کیلۆمەتر لە ھەولێرەوە دوورە. قەزایەکە چواردەوری چیایە، چیای کۆڕەک لە باشوورییەوە، چیای ھەندرێن لە باکوورییەوە، چیای زۆزیک لە ڕۆژاوایەوە و چیای برادۆست لە ڕۆژھەڵاتییەوە.
وشەڕەتناسی
ناوی شارەکە لە وشەی «ڕێواندیز» ھاتووە کە بە مانای «قەڵای ڕەواندییەکان» دێت. ناوی «ڕێواند» لە یۆنانی کۆن وەک «ئۆرۆنتێس» دەنووسرا.
جوگرافیای ڕەواندز
ڕووبەری قەزای ڕەواندز ١٤٨٬٤٦٥کم دووجایە و لە ٤٣ پێکدێت، باری ڕووی زەوی بەم شێوەیەیە: دەشت: ٢٠٪، گرد: ٢٠٪، چیا:٦٠٪، لە سەر ھێڵی پانی (٣٧) وھێلی درێژی (٤٤)ە. ھەڵکەوتی ئەم شارە لە نێوان کۆمەڵێک چیا و دۆڵدایە کە لەباکووردا چیای (زۆزک و حەسەن بەگ)ە لەخۆرھەڵاتدا (چیای ھەندرێن و دۆڵی باڵەکایەتی) و لە خۆراواشدا گردۆلکەکانی (باپشتیان و گۆرزە و چیای برادۆست)ە لە باشووریشدا (چیای کۆڕەک و ئارمۆشە). ڕەواندز بە یەکێک لە شارۆچکە جوانەکانی ھەرێمی کوردستان دادەنرێت، ڕێژەی دانیشتوانی (٢١٢٨٠) کەسن، چەندان ناوچەی گەشتیاری گرنگی لەدەوروبەر دایە، وەک بێخاڵ و جوندیان و شنگلبانە.
مێژووی ڕەواندز
وێنۆک|سەربازگەی ڕەواندز، ساڵی ١٩٣٨. مێژووی ئەم شارە بۆ سەردەمانی پێش زایین دەگەڕێتەوە و لەگەلێک سەردەمدا پایتەخت بووە. لە ساڵی (٧٢٢ پ. ز - ٧٠٥ پ. ز) پایتەختی دەوڵەتی ئۆراتۆ بووە کە بە (موساسر) ناویان دەبرد، لە سەردەمی میرنشینی سۆرانیشدا پایتەختی ئەم میرنشینە بووە، ئەم شارۆچکەیە لە ڕابردوو و ئێستادا مەڵبەندێکی پێشکەوتوو بووە لە ناوچەکەدا و لە ساڵانی (١٨١٣ز) دا کارگەی دروست کردنی چەک و تەقەمەنی و سکەی ڕاکێشانی دراوی لێ بووە، کە(وەستا ڕەجەب) سەرپەرشتی دەکرد. ھەر لەم شارۆچکەیەدا لە ساڵی (١٩٢٤) یەکەم ژمارەی گۆڤاری (زاری کرمانجی) لەلایەن حوزنی موکریانی بەچاپ گەیەنراوەو ئێستا ڕواندز یەکێکە لەم شارۆچکانەی کە گەشتیاران ساڵانە سەردانی دەکەن.
تۆپی وەستا ڕەجەب لەسەرەتای سەدەی (١٩)ی زایینیدا میر محەممەد پاشای ڕەواندزی توانی سنووری میرنشینی سۆران فراوان بکات و بۆ پاراستنی ئەو سنوورەش بیری لە دروستکردنی کارگەی چەک و تەقەمەنی کردەوە. وەستا ڕەجەب وەک داھێنەرێکی ناوچەکە دەستی بە دروستکردن و بنیادنانی ئەم کارگەیەی کرد و یەکەم تۆپی عیار (٢) لە ساڵی ١٨١٤ز دروست کرد. لەدوای ماوەیەکدا توانی چەندان تۆپی دیکە بە عەیاری جیاواز دروست بکات، کە ئێستا یەکێکیان لە شارۆچکەی ڕەواندز پارێزراوە و یەکێکی دیکەش لە مۆزەخانەی سەربازی عێراقی پارێزراوە. ھەر لەم کارگەیەدا (دراو) و شمشێر و خەنجەر و کەل و پەلی ناوماڵ و ڕاکێشانی سکەی دراوی لێ دروست دەکرد. ھەندێ بۆچوونی مێژووی دامەزراندنی قەزاکە بۆ ساڵانی٦٢٧ و ٩٠٤ ی کۆچی دەگەڕێننەوە.
بنەچەکی ناوی ڕەواندز
ڕەگ و ڕیشەی ناوی ڕەواندز لێکدانەوەی بیروڕای جیاواز لە خۆی دەگرێت، سەرەتا ھەندێکیان ئامەژە بۆ ئەوە دەکەن کە لە دوو وشەی (ڕەوەند+ دز) پێک ھاتووە، ئەمەش دەگێڕنەوە بۆ نێوی خێلی ڕەوەندی کە نیشتەجێ ی ناوچەکە بوون، دزیش بە مانای قەڵا دێت، واتە قەڵای خێڵی ڕەوەندی بوو و بە تێپەربوونی کات سواوە بۆتە(ڕەوەندز- ڕەواندز)، ھەندێکی تر سەرچاوەی ناو ڕەواندز بۆ (ڕوبین دژ) دەگێڕنەوە کە بە مانای قەڵای پۆڵایین دێت، ھەڵگڕانی ئەو بیڕورایەش ئەو دێرە ھۆنراوەیە دەکەن بە بەڵگەی بۆ چونەکانیان کە میر محەممەد پاشای ڕەواندزی (١٨١٣–١٨٣٦) لەسەر یەکێک لە دەڕگای کۆنگەرەکەی ڕەواندز نووسیویەتی: ((دوکنگرم ڕانھام برد و پیکر (رواندز) شد (روین دژ) بادیگر) واتا (دووبرجم بیناکرد لە سەر دوو بنەما ڕەواندز دیسانەوە بووە بە قەڵای پۆڵاین (ڕۆبین دژ)، لەلەیەکی دیکەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ڕەواندز لە دوو وشەی ڕەوان یان ڕەھوان+ دز پێک ھاتووەو مانای شوێنی حەوانەوە دە بەخشێت، بە تایبەت ڕەوەندەکان لە کاتی ھاموشۆکردنیان لە گەرمیان و کوێستانەکان کردویانەتە وێستگەی حەسانەوەیان، ھەروەھا محەمەدی مەلا کەریمیش ئاماژە بۆ بیروڕایەکی تر دەکات ودەڵێ "..... سەرەڕای ئەمە ئەشکرێ ئەگەر (ڕوواندز) ڕاستر بێ لە (ڕەواندز)، بە واتای (قەڵای ڕووان) بێ واتە (قەڵای چەمان)، واتە ئەوقەڵایەی کەتووەتە سەرچەم، چونکە (ڕۆ) لە کوردیا بە مەعنای چەم زۆر بە کاردێ .... ، ڕەواندزیش چۆمێکی گەورە بە نزیکیدا ئەڕوا.
سەرچاوەکان
قەزای ڕەواندز - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر hawlergov.org
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:پارێزگای ھەولێر پۆل:نیشتنگە کوردییەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆزۆلان
پۆزۆلان بە ئەو جۆرە ماددانە دەوترێ کە لەگەڵ ھیدرۆکسیدی کەلسیۆمدا تێکەڵ دەبن و ماددەیەکی چەسپی دروست دەکەن. پوزولانەکان لە دروست کردنی چیمەنتۆ و کۆنکریتدا بە کار دەبرێن و دەبێت بە ھۆی زیاد کردنی خۆڕاگری و تاقەتی کۆنکریتەوە. ھەروەھا بۆ دروستکردنی چیمەنتۆی پوزولانی خەرجی کەمتریش پێویستە و ژینگەش خاوێنتر دەمێنێتەوە.
چەند نموونە لە ئەو شتانەی کە وەکوو پوزولان لە کۆنکریتدا بە کار دێن بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:کۆنکریت پۆل:چیمەنتۆ
ویداد ئاکرەیی
ویداد ئاکرەیی لە دایک بووی ١٩٦٩، بەرگریکارێکی مافی مرۆڤ و ئاشتی دانمارکی-کوردیە، یەکەم کەسە تا ئێستا لە ھەموو ئەسکەندەناڤیا خەڵاتی فێفێری ئاشتی وەرگرتبێت. ئەو شارەزای جیھانی سەلامەتی، نووسەر، وانەبێژ، بەڕێوەبەر، لابیست و ھەروەھا سەرۆکی بەرگری نێونەتەوەییە.
ئاکرەیی ماستەری لە جێنێتیک و نەخۆشیە گوێزەرەوەکان و دوکتۆرای لە تەندرووستی جیھانی و ئێپیمیۆلۆجی شێرپەنجە دا ھەیە. پێشێلکردنی مافی مرۆڤ کە لە درێژایی ھێرشی حکوومەتی عێراق بە سەرکردایەتی حزبی بەعسی عێراقی و لە سال ١٩٦٤ دا ڕوویدا و ھەروەھا لە درێژایی ساڵانی ئەنفال دا وای لێ کرد کە ژیانی خۆی ئامانج پێ ببەخشێ و بە وردبوونەوەی لەسەر ئامانجەکانی توانی بەسەر سەختیەکانی ژیانی دا زاڵ بێت و ببێ بە کەسێکی کاریگەر بۆ نەتەوەکەی.
ئاکرەیی بوو بە یەکەم ژنی گەنجی جیھان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە لە دژی بازرگانی چەکی بچووک و سارد و گرژی جنسی و داماڵێنی چەکی بایۆلۆجیکی و ھێمنی نێونەتەوەیی. ئەم کارانەی بوو بە ھۆی ئەوەی بتوانێ خەڵاتی نێونەتەوەیی فێفری ساڵی ٢٠١٤ و خەلاتی تایبەتی ٢٠١٣ بۆ پڕکردنەوەی کەڵێنی نێوان کەلتوورانی جیھان لە ڕیگەی وەدیھێنانی فەرھەنگی ھاوژینی وەربگرێت. لە ساڵی ٢٠١٣ دا ئاکرەیی وەکوو ١٠ نەفەری یەکەمی کاندیدی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی بوو. thumb|دوکتۆر ویداد ئاکرەیی لە کاتی وەرگرتنی خەڵاتی فێرر لە ئۆسلۆی نۆروێژ|centre|500px
ھارمەندر ساحب
وێنۆک|هارمەندر ساحب ھارمەندر ساحب یان دەربار ساحب یان بەشێوەی نافەرمی پەرستگای زێڕ. هارمەندر بە پیرۆزترین پەرستگای ئایینی سیکیزم دادەنرێت. پەرستگایەکە دەکەوێتە شاری ئەمریتسار لە هەرێمی پەنجاب کە دەکەوێتە باکووری ڕؤژئاوای هیندستان. ڕۆژانە سەدان هەزار کەس سەردانی هارمەندر ساحب دەکەن بۆ پەرستن.
فۆتۆ گالەری
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نژیاروانیی ھیندی پۆل:سیکیزم
ھەوڵی تیرۆرکردنی عیمران خان
وێنۆک لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ عیمران خان سەرۆک وەزیرانی پێشووی پاکستان و سەرۆکی بزووتنەوەی ئینسافی پاکستان لە هەوڵیکی تیرۆرکردن ڕزگاری بوو کاتێک لە شاری وەزیری ئابادی پایتەختی پەنجاب، لە میانی ڕێپێوانێکی درێژخایەنی ناڕەزایەتی دژی حکومەت، تەقەی لێکرا. بکوژەکە هەر لە هەمان شوێن دەستگیکرا. چەکدارەکە چەند سەرکردەیەکی دیکەی بزووتنەوەکە بریندار دەکات ویەکێک لە لایەنگرانی عیمران خان دەکوژرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
کاوێس ئاغا
کاوێس ئاغا ئەحمەد جەمیل کانەبی ھەرکی ناسراو بە کاوێس ئاغا (١٨٨٩ لە جوارجەلی - ١٩٣٦ لە ھرشم) ھونەرمەندێکی میللی کوردیە.
زۆربەی شوێنەکانی کوردستان گەڕاوە و زۆر خۆشەویست بووە لەلایەن خەڵک. لە زۆر ئاھەنگ و دانیشتی دیوانەکانی ناوچەکانی شەقڵاوە و بۆتان و بادینان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان چەند شوێنێکی تر بەشداری کردووە و وە بەسەر چەند سەرکردەیەکی کوردی ئەوکاتی ووتوەو چەند سەرکردەو کەسی ناوداری بینیوە.
ژیان
کاوێس ئاغا ئەحمەد جەمیل کانەبی ھەرکی لە ساڵی ١٨٨٩ لە جوارجەلی لەدایک بووە. لە مناڵیەوە بە کاری شوانی خەریک بووە وە لە گەڵ بنەماڵەکەیان ‌ ھاتووچۆی نێوان گەرمیان و کوێستان (زۆزان و گەرمیان) ی کردووە، سروشتی جوانی کوردستان و دەشتی سەوز و چیای سەربەرزی تەماوی و لوتەک بەفرین و قەدباڵی باخ و باخات و دیمەنی جوانی تاڤگەو ڕووبار و کانی سەرچاوەی ئاوەکان و ھەشەو خوڕەیان و دەنگی چۆلەکەو بولبول و شالور، زۆر کاریگەریان لەسەر نەفسیەت و ھەستی ڕۆمانسی و ھەستی خۆشەویستی نیشتمانی کاوێس ئاگا بووە بەڕادەیەک وای لێبکات ئەوەنەی پێی بکرێت بە دەنگە زوڵاڵەکەی ئەوەی ھەستی پێدەکات دەریببڕێت. کاوێس ئاغا دوای ئەوەی دایکی (لەیلا) کۆچی دوایی دەکات ژیانی زۆربەرەو خراپە دەچێت و ئەبێتە شوان لەلایەن خوالێخۆشبوو ئەحمەد خانی ھەرکی لەماوەی کاری شوانەیەتی زۆر لاوکی بۆ ووتوە. وە لە ساڵی ١٩١٥ وازی لە کاری شوانی ھێناوەو ڕووەو ڕەواندوز بەڕێکەوتووە و لە ماڵی باویل ئاغا و محەمەد حاجی نەورۆز نیشتەجێ بووە وە لە دیوانەکانیان ‌ گۆرانی ووتوە ‌.
لە ڕێکەوتی ١٣ / ٥/ ١٩١٦ و بەھۆی جەنگی جیھانی یەکەم و داگیرکردنی ڕەواندوز لەلایەن ئینگلیزەوە خەڵکێکی زۆر دەربەدەر بووە، وە کاوێس ئاغاش لەگەڵ بنەماڵەی حاجی نەورۆز ڕوویان لە شەقڵاوە کردووەو لەوێ نیشتەجێ بووە. وە لە شەقڵاوە حاجی نەورۆز بە فەرمانی عوسمانیەکان ئەبێتە بەڕێوەبەری ناحیەی شەقڵاوە و کاوێس ئاغاش ئەکاتە فەرمانبەر لەسەر میوە ‌و دانەوێڵەو بەروبوومی عوسمانیەکان کە لە خەڵکی شەقڵاوە کۆیان ئەکردەوە. کاوێس ئاغا کەسێکی زۆر کورد پەروەو نیشتیمان پەروەر بووە وە ئەوەش لە کردارەکانی ڕەنگی داوەتەوە کاتێک پاسەوانی بەروبومی عوسمانیەکانی کردووە بە شەوان لەبەردەم چاوی جەندرمەکان دەستی یارمەتی بۆ خەڵکی فەقیر و ھەژار درێژ کردووەو لەم بەرووبومانە بەشی داون. وەدوای ئەوە ئەو کارەی جێھێشتووە بەڵام ھەر لە ناحیەی شەقڵاوە ماوەتەوە چونکە شوێنەکەی زۆر لەلا دڵگیر بووەو سروشتەکەی زۆر کاریگەری لەسەر دروستکردووەو لەلایەن خەڵکی شەقڵاوەش زۆر خۆشەویست بووەو وە بوەتە ھاوڕێیەکی نزیک و خۆشەویستی (سلێمان بەگ بایز) و لە دیوانی میرانی سلێمان بەگ چەند لاوک و مەقامی ووتوە، وە ھەر لە شەقڵاوە ئامینە مەحمود شەریفی مارە کردووە ژیانی ھاوسەریان پێکھێناوە وە چوار مناڵیان بووە بەناوی ( ئەحمەد و محەمەد و عەبدوڵا و جەمیل). جەرێکیان کاوێس ئاغا بڕیار دەدات لەگەڵ ئەحمەد ئیسماعیل بەگ سەردانی خزم و کەس و ھاوڕێیانی بکات لە گوندەکانی پیرمام و حیران خور و ھرشم، بەڵام لەم سەفەرەیدا ھەست بە بێتاقەتی دەکات و داوا لە ئەحمەد ئیسماعیل دەکات بیگەڕێنێتەوە شەقڵاوە، دوای گەڕانەوەیان بۆ شەقڵاوە تەندورستی کاوێس ئاغا بەرەوخراپتر دەڕوات و پاش ماوەیەکی کەم لە ناوەڕاستی مانگی شوبات لە ڕۆژی چوارشەمە ساڵی ١٩٣٦ دڵی تەڕو عاشقی لەوەستان ئەکەوێت و گیانی لەدەست دەدات و دەگەڕێتەوە بۆ بەر دەرگای خوای گەورە و لە گۆڕستانی (ھرشم) ئەنێژرێت.
وە ئامینەی خێزانی ٤٦ ساڵ دوای کۆچیدوای ئەو دەژێت و لە ٢٢/شباط/١٩٨٢ گیانی ئەسپێرێت و لە گۆرستانی گردە زەیتوونە لە شەقڵاوە بە خاک ئەسپێردرێت.
ژیانی ھونەری
زۆربەی بەرھەمە ھونەریەکانی بە شێوەزاری کرمانجی باکوور بووە وە بە ڕەسەنایەتی و میللی جیادەکرێتەوە. وە ئەوەی شایەنی باسکردنە کاوێس ئاغا ھەر تەنھا لاوک بێژو مەقام بێژ نەبووە بەڵک و شاعیرێکی لێھاتووش بووە. لەو سەردەمدا گازینۆو قاوەخانەی فەلیح لە ھەولێر شوێنی کۆبونەوەی ھونەرمەندانی ئەوکات بووە وە کاوێس ئاغاش زۆر سەردانی ئەوێی کردووە، وە لە ساڵی ١٩٣٠ بیری لەوە کردۆتەوە گۆرانی و مەقامەکانی تۆماربکات ئەوەبوو لە موسڵ لەگەڵ کۆمپانیای بیزانفۆن واریۆن ڕێککەوت بۆ تۆمارکردنی بەرھەمەکانی وە لەوێ بەدیداری ھونەرمەندانی شەنگال شادبوو نموونەی (عەلی خەنجەر و گوڵێ خان و مەنج کوێر و حەمەد ئاغا مەدۆ)، یەکەم بەرھەمی تۆمارکراوی بەناوی (گەنج خەلیل)ە، وە لەدوای ئەوەش چەند بەرھەمێکی تری گۆرانی و لاوک و مەقامی تۆمار کردووە لە تۆمارگای بزافۆن و نایف.
کاوێس ئاغا چەند جارێک بەدیداری شێخ مەحمودی حەفید شادبووە و وە لاوکێکی ‌ بەسەر شۆڕسەکەی دا ھەڵداوە. وەلە کاتێکدا سمو ئاغای شکاکی سەردانی کوردستانی عیراق دەکات ‌ لە دیوانی میرانی قادر بەگ لە شەقڵاوە کاوێس ئاغا پێشوازی لێدەکات و ھاوەڵی ئەبێت بۆ سەردانی کردنی ھەریەکە لە مەجید ئاغای دیری و سەرۆک عەشیرەتەکانی ھەرکی و زراری و شێخ بزینی و لەدوایشدا شێخ مەحموودی نەمر لە سلێمانی.‌ لەساڵی ١٩٣٥ ئاھەنگێکی سازداوە لە قاوەخانەی عەلی شکاک لە ڕانیە وە ئاھەنگێکی تری لە ‌ماڵی قایمقامی قەزای ڕانیە جەلال سائب ئەنجام داوەو وە لەلایەن بەڕێزیان و زۆر کەسی دیارو ناوداری تری ڕانیە تەکریم کراوە.
شایەنی باسکردنە بۆ ڕێزگرتن لە ھونەری کاوێس ئاغا ئێساتا لە شەقڵاوە قوتابخانەیەکی بەناوکراوەو پەیکەرێکی بۆ دروستکراوەو لە ناوەڕاستی شار دانراوە.
لاوک
(شێخ مەحمود، ئیسماعیل ئاغا، شۆرشی دووەمی بارزان، میر بنجۆ، بابی عەبدالکریم و نایف، گەلی کاشخانی، شەڕی تورک و یۆنان، بابی سلی، خالدی رزکو، عبدالمجید، سعدونی نحو، أفدلی عیسی، حسنی والکی، میرو، لولوسوارو، علی سەد جار لمن علی.
مەقامەکان
یایو، دەھەری، عەرەبی، دڵبەر، لاوکو، یار کوندو، دۆتمام، بیریڤانی، دەلال، تەزانی، زالمی، یاری، بیلمەز، کەوری، ئەسمەر، سەودالی، میفانو، سکفانو، لاوکی سموقی، گەنج خلیل
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پیسبوونی ئاو
پیسبوونی ئاو بریتییە لە پیسبوونی تەنە ئاوییەکان، کاتێک کە ماددەی کیمیایی زیانبەخش لەگەڵ ئاودا تێکەڵ دەبن، بەزۆری لە ئەنجامی چالاکییەکانی مرۆڤ، بەجۆرێک کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر بەکارھێنانەکانی دەبێت. تەنە ئاوییەکان بریتین لە دەریاچەکان، ڕووبارەکان، زەریاکان، ئاوھەڵگرەکان، عەمبارەکان و ئاوی ژێرزەوی. پیسبوونی ئاو ئەو کاتە ڕوو دەدات کە ماددە پیسکەرەکان دەخرێنە نێو ئەم ئاوانە. دەتوانرێت پیسبوونی ئاو بگەڕێنرێتەوە بۆ یەکێک لەم چوار سەرچاوانە: بەربوونی ئاوەڕۆ، چالاکییە پیشەسازییەکان، چالاکییە کشتوکاڵییەکان، و بەربوونی ئاوی شارەکان لەوانەش ئاوی باوبۆران. دەشێت پۆلێن بکرێن بۆ پیسبوونی ئاوی سەرزەوی (چ پیسبوونی ئاوی شیرین یان پیسبوونی دەریایی) یان پیسبوونی ئاوی ژێرزەوی. بۆ نموونە، بەردانەوەی ناتەواوی ئاوی پیسی پاککراوە بۆ نێو ئاوە سروشتییەکان دەتوانێت ببێتە ھۆی تێکچوونی ئەم ئیکۆسیستەمە ئاوییانە. ھەروەھا پیسبوونی ئاو دەتوانێت ببێتە ھۆی نەخۆشییە گواستراوەکانی ئاو بۆ ئەو کەسانەی کە ئاوی پیس بۆ خواردنەوە، حەمامکردن، شۆردن، یان ئاودێری بەکاردەھێنن.
سەرچاوەکانی پیسبوونی ئاو یان ئەوەتە سەرچاوەی خاڵ یان سەرچاوەی ناخاڵن. سەرچاوەی خاڵ یەک ھۆکاری دەستنیشانکراویان ھەیە، وەکوو ئاوەڕۆی باوبۆران، وێستگەی پاککردنەوەی ئاوی پیس یان ڕژانی نەوت. سەرچاوە ناخاڵەکان زیاتر پەرتن، وەکوو ئاوی بەربووی کشتوکاڵی. پیسبوون لە ئەنجامی کاریگەریی کەڵەکەبوونە بە تێپەڕبوونی کات. پیسبوون لەوانەیە لە شێوەی ماددە ژەھراوییەکان بێت (بۆ نموونە، نەوت، فلز، پلاستیک، قڕکەر، پیسکەرە ئەندامییە بەردەوامەکان، بەرھەمگەلی پاشماوەی پیشەسازی)، دۆخە فشارھێنەکان (بۆ نموونە، گۆڕانی pH، کەمیی ئۆکسجین یان بێ ئۆکسجینی، بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی، زیادەڕۆیی لێڵی، بۆن و تامی ناخۆش، و گۆڕانی سوێری)، یان زیندەوەرە نەخۆشخەرەکان. پیسکەرەکان لەوانەیە ماددە ئەندامی و نائەندامییەکان لەخۆ بگرن. ھەروەھا گەرمییش دەتوانێت ببێتە پیسکەر و ئەمەش پێی دەگوترێت پیسبوونی گەرمی. ھۆکارێکی باوی پیسبوونی گەرمی بەکارھێنانی ئاوە وەکوو ساردکەرەوە لەلایەن وێستگەکانی کارەبا و بەرھەمھێنەرانی پیشەسازییەوە.
کۆنترۆڵکردنی پیسبوونی ئاو پێویستی بە ژێرخانی گونجاو و پلانی بەڕێوەبردن و ھەروەھا یاسادانان ھەیە. چارەسەرە تەکنۆلۆژییەکان دەتوانن بریتی بن لە باشترکردنی پاکوخاوێنی، پاککردنەوەی ئاوەڕۆ، پاککردنەوەی ئاوی پیسی پیشەسازی، پاککردنەوەی ئاوی پیسی کشتوکاڵی، کۆنترۆڵکردنی داخورانی زەوی، کۆنترۆڵکردنی نیشتوو، و کۆنترۆڵکردنی ئاوی نێو شارەکان (لەوانەش بەڕێوەبردنی ئاوی باوبۆران). کۆنترۆڵکردنی کاریگەرانەی ئاوی شارەکان بریتییە لە کەمکردنەوەی خێرایی و بڕی لێشاوی ئاو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:ئاو و ژینگە پۆل:زانستی ژینگەیی
بڕیارنامەی ٧٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٣٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:سۆماڵیا لە ١٩٩٢ پۆل:سۆمالیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
دوورپەیوەندی
وێنۆک|نموونەیەک لە تەلەفۆنە سەرەتایییەکان لە مۆزەخانەیەک لە پاریس دوورپەیوەندی (بە ئینگلیزی: Telecommunication) بریتیە لە گواستنەوەی سیگناڵەکانە لە ئەمسەر بۆ ئەوسەری مەودایەک بە مەبەستی گەیاندنی زانیاری. تێلێگراف و تەلەفۆن ناودارترین ئامێرەکانی دوورپەیوەندین لە جیھانی ئەمڕۆ دا. لە ڕابردوودا دووکەڵ، دەوڵ، تیشکی خۆر، و ... بەکاردەھێنران. دوورپەیوەندی بەشێکی گرنگی ئابووریی جیھانە و داھاتی دەستکەوتوو لە پیشەسازیی دوورپەیوەندی لە ساڵی ٢٠٠٦ نزیکەی ١،٢ تریلیۆن دۆلار بووە، لە ساڵی ٢٠١٦دا ئەم ڕێژەیە ٥٫٦ تریلیۆن دۆلار بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:دوورپەیوەندی پۆل:مێژووی ڕادیۆ پۆل:مێژووی تەلەڤیزیۆن
ئیمامەت (شیعە)
ئیمامەت بۆ شیعە یەکێکە لە بنەماکانی ئیمان. ئیمام بۆ ئەوان بە واتای کەسێکە لە بنەماڵەی عەلی کوڕی ئەبووتالیب کە زاوای پیغەمبەری ئیسلام بوو ، ئەم کەسانە بە گوێرەی حەدیسەکان لە لایەن خوداوە بۆ جێگری پێغەمبەر و ڕێنوێنی خەڵک ھەڵبژێردراون. شیعەکان لەمبارەوە حەدیسێک لە پێغەمبەرمحمدﷺ دەگێڕنەوە: "ھەرکەس بمرێت و ئیمامی سەردەمی خۆی نەناسێت، وەکوو ئەوە وایە کە لە جاھیلییەتدا مردبێت." لە ناو شیعەکاندا چەندین بڕوای جیاواز ھەیە سەبارەت بەو کەسانەی کە بە ئیمام بوون و ھەر ئەمەش بووەتە ھۆی ھەبوونی چەندین ڕێباز لە ناو شیعەکاندا. شیعەکان، ئیمام بە "مەعسووم" (واتە پاک لە گوناح) دەزانن.
ئیمامەکان
شیعە دوازدە ئیمامییەکان ئەم دوازدە کەسە بە ئیمامی ڕاستەقینەی دوای پێغەمبەر دەزانن:
پێڕستی ناوی ئەم ئیمامانە لە ناو ڕێبازەکانی دیکەی شیعە جیاوازە. پۆل:شیعە پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
موریۆنگی بایکجی
پاشا "موریۆنگ"ی بایکجی (بە هانگۆل: 무령왕، 무녕왕، 무영왕؛ بە ھانجا: 武寧王)، لە ٤٦٢ی زایینی لەدایکبووە و لە ٥٢٣ی زایینی مردووە، بیست و پێنجەم فەرمانڕەوایی بایکجی بوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٥٠١ز بۆ ٥٢٣ز)بوو. لەماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا بایکجی هاوپەیمانیێتی ئەبەستێت لەگەڵ شیللا لەدژی گۆگۆریۆ، وە پەیوەندییەکانیان بەهێزتر ئەکەن لەگەڵ چین و ژاپۆن
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ٤٦٢ پۆل:مردووانی ٥٢٣ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی پێنجەم پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی ٦ەم
بیالا سلاتینا
بیالا سلاتینا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤراتسا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٣٬٨٣٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤراتسا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
تۆماس ھاردی
وێنۆک|تۆماس ھاردیتۆماس ھاردی (ماوەی ژیان:٢ی حوزەیرانی ١٨٤٠ تاکوو ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٢٨) نووسەری کورتە چیڕۆک و ڕۆماننووس و شاعیری بریتانیایییە.
ڕێئالیستێکی سەردەمی ویکتۆرییەن بە سەبک و سونەتی جۆرج ئێلیۆت بوو، ئەو ھەم دە ڕۆمانەکانیدا و ھەم دە شێعرەکانیدا لەژێر کاریگەری ڕۆمانتیسیزم بوو کە ھەروەتر شێعرەکانی ویلیام وۆردسوۆرس دەگرێتەوە. ئەو زۆری ڕەخنە لە کۆمەڵگای ویکتۆریایی دەگرت بەتایبەت لەبارەی دۆخی ڕوو بە خراپی دێھاتەکانی بەریتانیا وەک زاگەی خۆی لە باشووری خۆراوای ئینگلیس. تۆماس ھاردی ھەوەڵێ وەک نووسەری ئەو ڕۆمانانە بەنێوبانگ بوو: دوور لە خەڵکی شێت، شارەداری کاستربریج، تێس لە بنەماڵەی دوربرویل، جودی نادیار. زۆربەی ڕۆمانەکانی لەبارەی کاراکتێرھایێکی تڕاژیکە کە دەگەڵ ھەستەکان و دۆخی کۆمەڵایەتی خۆیان شەڕ دەکەن. دوو ڕۆمانی ' تێس لە بنەماڵەی داربرویل'  و ' دوور لە خەڵکی شێت'، لە ڕاپرسی بی بی سی دا دە لیستی پەنجادانە لە باشترین ڕۆمانەکان دا ڕیز کرا.
ژیان و پیشە
تۆماس ھاردی لە دووھەمین ڕۆژی مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٨٤٠ لە دێھاتێک لە ناوچەی ستینسفۆڕد (Stinsford) لە ڕۆژھەڵاتی دۆرچێستێر لە دۆرسێت (Dorset) لە بەریتانیا لە دایک بوو، جێگایێک کە لە وێ باوکی بە نێوی تۆماس (١٨١١_١٨٩٢) وەک بەردتراش و بەننا کاری دەکرد و دەگەڵ دایکی بە نێوی جێمیما (Jamima) (١٨١٣_١٩٠٤) دە ساڵی ١٨٣٩ دا ھاوسەرگیری کرد. جێمیما کتێبخوێن بوو و تۆماسی پەروەردە کرد تا ئەوکاتەی لە تەمەنی ھەشت ساڵی چۆ ھەوەڵین قوتابخانەی لە بۆکھامپتن (Bockhampton). بەڵام چوونکێ بنەماڵەی ھاردی ھەژار بوون و نەیانئەتوانی ئاسانکاری ڕۆیشتن بۆ زانکۆی بۆ تۆماس بەرھەم بێنن، لە تەمەنی شازدە ساڵ کۆتایی بە خوێندنی فەرمی ھێنا و بوو بە شاگردی مێعمارێکی ناوچەکە.
ھاردی پێش کۆچکردنی بۆ لەندەن لە ساڵی ١٨٦٢، وەک مێعمارێک لە دۆرچێستێر پەروەردەی دیت. لەوێ وەک خوێندکار لە زانکۆی کینکز کالێجی لەندەن (King's College London) ناونووسی کرد. ئەو براوەی چەند پاداشت لەلایەن پەیمانگای سەڵتەنەتی مێعمارەکانی بەریتانیا و ئەنجومەنی مێعماران بوو.
ھاردی لە لەندەن قەت ھەستی بەوە نەکرد لە ماڵە خۆیەتی چوونکێ بە ڕوونی ئاگاداری جیاوازی چینەکان و جایگاھی کەمی کۆمەڵایەتی خۆی لەوێ بوو، کەوایە لە کۆتاییدا بە خاتری تەندروستی خۆی گەڕاوە دۆرسێت و لە وێیماوس (Weymouth) جێگیر بوو و بڕیاری دا ھەموو کاتی خۆی بۆ نووسین تەرخان بکا.
ساڵەکانی کۆتایی
ھاردی بە خاتری وێرانێکانی شەڕی جیھانی ھەوەڵ شڵەژابوو و ماوەیێکی زۆر بیری لەوە دەکردەوە کە «ھەست دەکەم دونیایێک کە تووندوتیژی و بێڕەحمێکی وای تێدا دەکرێ شایەنی ڕزگارکردنی نییە و باشترە لە شارستانییەتی ڕۆژاوا گەڕێین کە لە ناو بچێ و شانس بە نەژادی ڕەش و زەرد بدەین».
لە ساڵی ١٩٢٧، ھاردی تووشی نەخۆشی پلوریسی (pleurisy) دەبێ و سەعات ٩ی ڕۆژی ١١ی بەفرانباری ساڵی ١٩٢٨ لەکاتێکدا کە دوایین شێعری بە ھاوسەرەکەی دیکتە ئەکا، کۆچی دوایی ئەکا.
کۆبوونەوەی ناشتنی تەرمی ھاردی لە ڕۆژی ١٦ی مانگی کانوونی دووەم لە کڵێسای وێست منیستێر (West Minister) بە مشت و مڕی لەسەر جێگای ناشتنەکەی، بەڕێوەچوو چوونکێ ئاواتی ھاردی ئەوە بوو کە لە لای ھاوسەری ھەوەڵی بنێژرێ و خزم و ھاوڕێکانیشی ھاوڕا بوون بەڵام جێبەجێکارەکەی پێداگر بوو لەسەر وەیکە لە لای شاعیرانی بەنێوبانگی کڵێسا بنێژرێ و دوای گفتوگۆیێکی زۆر بڕیار درا کە دڵی وی لە لای ئێما (Emma) ھاوسەری ھەوەڵی بنێژن و تەرمەکەی لە جێگای شاعیرەکان.
دوای مردنی ھاردی، بەڕێوەبەرەکی نامەکان و یاداشتنامەکانی دەسووتێنێ بەڵام ١٢ یاداشتنامەی بەجێ دەمێنێ کە لە یەکیاندا یاداشت و چیرۆکەکانی ڕۆژنامەی ساڵی ١٨٢٠ دەدۆزنەوە و لێکۆڵینەوەیەک لەسەر وەیکە ھاردی بە چ شێوەیەک ئەو چیرۆکانەی لە نێو کارەکانی خۆیدا بە کار ھێناوە، بەڕێوەچۆ.
ڕۆمانەکان
ھەوەڵین ڕۆمانی ھاردی بە نێوی «خاتوون و پیاوی ھەژار» (The Poor Man and the Lady) بوو کە لە ساڵی ١٨٦٧ تەواوی کرد بەڵام کەس بۆی چاپ و بڵاو نەکردەوە. دوایە ھاردی ئەو کارەی نیشانی ھاوڕێ و فێرکارەکەی دا کە بۆخۆی نووسەر و شاعیر بوو و ئەو ھەستی کرد بەھۆی سیاسی بوونی ڕۆمانەکە، دەکەوێتە ژێر مشت و مڕی و لەوانەیە نەتوانێ دوای وی ھیچ ڕۆمانێکی دیکە لە داھاتوودا بڵاو کاتەوە. کەوایە ھاردی گوێی دا بە قسەی ھاوڕێکەی و دەستی لە بڵاوکردنەوەی ئەو کارە کێشا. بەڵام بە دڵگەرمی ھاوڕێکەی لەسەر نووسین بەردەوام بوو و دوو ڕۆمانی «چارەسەرەکانی نائۆمێدانە» (Desperate Remedies) لە ساڵی ١٨٧١ و «لەژێر داری گرینوود» (Under the Greenwood Tree) لە ساڵی ١٨٧٢ بە شێوەی نەناسراو بڵاو کراوە. لە ساڵی ١٨٧٣، «یەک جووت چاوی شین» (A Pair of Blue Eyes) بە نێوی خۆی چاپ کرد. ڕۆمانی «دوور لە خەڵکی شێت» (Far from the Madding Crowd) لە ساڵی ١٨٧٤ پەخش کرا و ئەوەندە سەرکەوتوو بوو کە توانی کاری مێعماری بەجێ ھێڵی و ھەموو کاتی خۆی بۆ ئەدەبیات تەرخان کا و بە درێژایی ٢٥ ساڵ دوای وی زیاتر لە دە ڕۆمان بنووسێ.
شێعر
ھاردی ھەوەڵین پەرتوکی شێعری لە ساڵی ١٨٩٨ بە نێوی «شێعرەکانی وێسێکس» (Wessex Poems) چاپ کرد و کۆمەڵێک لە شێعرەکانی بوو کە لە ماوەی سی ساڵ دا نووسیبوی. لە سەدەی بیست دا ھاردی تەنیا ھەر شێعری بڵاو کردەوە.
تۆماس ھاردی ھەموو جۆر شێعرێکی دەنووسی وەک ھەڵبەستی کورت، ھەڵبەستی چیرۆکی، تەنز، مۆنۆلۆگی درامایی، دیالۆگ و ھەروەھا سێ پەرتووکی درامای شەڕ بە نێوی «The Dynasts».
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
https://www.britannica.com/biography/Thomas-Hardy .1
2. https://www.theguardian.com/books/2006/oct/13/thomashardy
3. Tomalin, Claire, (2007), Thomas Hardy, the Time-torn Man, Penguin, pp. 30, 36
4. Hardy, Emma (1961) Some Recollections by Emma Hardy; with some relevant poems by Thomas Hardy; ed. by Evelyn Hardy & R. Gittings. London: Oxford University Press
5. .Gibson, James (ed.) (1975) Chosen Poems of Thomas Hardy, London: Macmillan Education; p.9
6. .Wilson, Keith (2009). A Companion to Thomas Hardy. John Wiley & Sons. p. 55
7. .Burley, Peter (2012). "When steam railroaded history". Cornerstone. 33 (1): 9
8. .Walsh, Lauren (2005), "Introduction", The Return of the Native, by Thomas Hardy (print), Classics, New York: Barnes & Noble
9. .Watts, Cedric (2007). Thomas Hardy: 'Tess of the d'Urbervilles'. Humanities-Ebooks. pp. 13, 14
10. Florence Emily Hardy, The Early Life of Thomas Hardy, 1840–1891, p. 269
11. .Geoffrey Harvey, Thomas Hardy: The Complete Critical Guide to Thomas Hardy. New York: Routledge, 2003, p.108
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیز پۆل:شاعیرانی ئینگلیز پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز پۆل:تۆماس ھاردی پۆل:مردووانی ١٩٢٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠ پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
گۆی زەوی لەگەردوون
لەساڵی "۱۹۹۰"لەسەرداوای زانا کارڵ ساجان کەداوای کرد وێنەی زەوی بگیرێت لە دوورترین مەودا دوای ئەوەی پێشنیازەکەی پە سندکرا لەلایان کەشتیەکی ئاسمانی لە دووری ٦ملیار کیلۆمەتر وێنەی زەوی گیرا دواتر وێنەکە نێردرا بۆ کارڵ دوای مردنی کارڵ وێنەکەی زەوی بلاوکرایەوە بەمەش زۆربەی خەڵک تووشی سەرسورمانبوو کە زەوی لە گەردووندا بەو رادەیە بچوکە لەوێنەکەدا زەوی تەنیا نوقتەیەکی بچوکە لەگەردوون
سەرچاوە
ویکیپیدیای عەرەبی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
گوڵڕیز قەھرەمان
ژیان
گوڵڕیز قەھرەمان لە دایکێکی کورد و سوننی و باوکێکی شیعە لە دایکبووە و بە مناڵی لە مەشھەد ژیاوە. لە ساڵی ١٩٩٠دا، لەدوای کۆتایی شەڕی ئێران و عێراق، قەھرەمان و خێزانەکەی ئێرانیان بەجێ ھێشتووە و داوای پەنابەرییان کردووە لە وڵاتی نیوزیلاند. لەوێ قەھرەمان خوێندنی زانکۆی تەواو کردووە. دواتر لە زانکۆی ئۆکسفۆرد ماستەری لە بواری مافدا وەرگرتووە.
چالاکیی سیاسی
قەھرەمان ئەندامی حیزبی سەوزی ئەوتێیارەوا نیوزلاندە. گوڵڕیز چەند جار لایەنگریی خۆی لە پەنابەران، کەمینەکان و خەڵکی خۆجێیی نیوزلاند پیشان داوە. ھەروەھا لەگەڵ نووسەری کورد بێھرووز بووچانیدا دیداری کردووە لە کاتی ھاتنیدا بۆ نیوزلاند.
سەرچاوەکان
پۆل:پەنابەران لە نیوزلەندا پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان پۆل:خەڵکی مەشھەد پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد پۆل:زیندووان پۆل:ژنە نیوزلەندییەکان لە سیاسەت پۆل:سیاسەتوانانی نیوزلاند پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:پارێزەرەکانی مافەکانی مرۆڤ
ژان ئامراوش
ژان ئامراوش شاعیر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ھەرمێ، مەھاباد
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
کەناڵی ئاسمانیی ئامۆژگاری
کەناڵی ئامۆژگاری (بەعەرەبی : )، کەناڵێکی کوردی سەربەخۆیە و تایبەتە بەبابەتە ئیسلامییەکان لەسەر بنەماکانی شەریعەتی ئیسلامی و سوننەت.
کەنالی ئامۆژگاری
کەناڵی ئامۆژگاری، کەناڵێکی سەربەخۆیە ،نوسینگەی سەرەکی لە شاری سلێمانیە لە گەڕەکی ئیبراهیم ئەحمەد.
نزیک مزگەوتی بەهەشت
دامەزراندن
کەنالی ئامۆژگاری سەرەتا یەکەم پەخشی لە ٥ی ئایاری ٢٠١٣ دا دەست پێکرد بە ناوی کەناڵی مینبەری ئەسەر دواتر گۆڕدرا بۆ کەنالی ئامۆژگاری لە سەر پێشنیاری چەند مامۆستایەک.
ئامانج
بانگەواز کردن بۆ ئایینی ئیسلام و بەو شیوەیەی کە پێغەمبەر (صلى الله علیه وسلم) و هاوەڵە بەرێزەکانی لە سەر بوون.
بەفی بکوژی خوێنمژەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
بافی بکوژی خوێنمژەکان (بە ئینگلیزی Buffy the Vampire Slayer) زنجیرەیەکی تەلڤزێۆنی ئەمریکیە، چیرۆکەکەی لە فلیمێکەوە وەرگیراوە کە بە ھەمان ناو و لە ساڵی ١٩٩٢ بەرھەم ھاتووە. ئەم زنجیرەیە لە نوسین و دەرھێنانی جۆس ویدنە، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩٧ پەخش کراوە، تەنیا حەوت وەرزی لێ بەرھەم ھاتووە. زنجیرەکە باسی کچە ھەرزەکارێک دەکات کە ناوی "بەفی سەمەرز"ە، قەدەری ئەو ھەرزەکارە وا دەبێت کە لەگەڵ خوێنمژ و شەیتان و گیانە شەرانگێزەکاندا بجەنگێت و لەناویان ببات. ئەکتەرە سەرەکیەکانی ئەم زنجیرەیە پێک ھاتووە لە: سارا میشێڵ گێڵەر، نیکۆڵاس بێرندون، ئەلیسۆن ھانگیان، ئەنتۆنی ھید بە بەژداری کردنی ئەکتەری بەریتانی داڤید بۆریانز لە رۆڵی (ئەنجل) دا.
کەناڵی ئاسمانیی ئامۆژگاری
بابەتەکانی
بابەتەکانی بریتین لە قورئان، فەرموودە، وتەی زانایان، وتار و دەرسی زانایان و مامۆستایانی ئەهلی سوننەو جەماعە.
بەفی بکوژی خوێنمژەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
ژمارەی بینەرانی زنجیرەکە لە کاتی یەکەم پەخشی ھەر ئەلقەیەکی لە نێوان چوار تا شەش میلیۆن کەس دەبوو، ھەروەھا بە پێی ڕاپرسیەکانی باشترین زنجیرە بە بەردەوام لە پێشی پێشەوەی زنجیرەکانی تر دەبوو، بۆ چەندین خەڵاتی جیھانی پاڵێوڕاوە کە گرنگتریان خەڵاتی گۆڵدن گلوپ و (خەڵاتی ئێمی)یە.
بنچینە
خاوەنی بیرۆکەی کەسایەتی بافیە، ھەروەھا ئەو وەکو بەرێوەبەری بەرھەم، سەرنوسەر و دەرھێنەری زنجیرەکە ئیشی کردووە. ئەو دەڵێت: " بیرۆکەکە تەنیا ئەوە بووە کە ئافرەتێک کە چەندە لە رووخساردا بێ دەسەڵات و ساویلکە خوێ پیشان بدات، ئەوەندەش خاوەنی ھێزی تایبەتی بێت " ھەر زوو کاراکتەرەکە پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینی تا بووە بە کاراکتەری بافی، جۆس ویدن گۆرانکاری لەو دیمەنە بەردەوامانەی ھۆلیود کرد "کچێکی شۆخی قژ زەردی بێ دەسەڵات، کە چۆن لە کۆلانە تاریک و باریکەکاندا لە فیلمە ترسناکەکان بە سانایی دەکوژرێن "، ئەو ویستی ئەو دیمەنە بگۆرێت و پێچەوانەی بکاتەوە. ھەرواشی کرد، لە ساڵی ١٩٩٢ یەکەم سیناریۆی جۆس ویدن کرا بە فیلم و بەناوی بافی بکوژی خوێنمژەکان پیشان درا لە نواندنی کریستی سوانسۆن و لە دەرھێنانی فران روپێل کۆزۆ، بەڵام جۆس ویدن فیلمەکەی بەدڵ نەبوو، چونکە ئەو پێی وابوو دەرھێنانی فیلمەکە کە زیاتر لە فیلمێکی کۆمێدی بێزارکەر دەچوو لە ئاست دەقی سیناریۆیەکە نیە کە بۆ فیلمێکی ترسناک نوسراوە کە باسی ئازایەتی و ھێزی ئافرەت دەکات. پاش چەند ساڵێک، گەیل بیرمان بەرھەمھێنەر لە تۆری فۆکس، داوای لە ویدن کرد کە پەڕە بە بیرۆکەی بافی بدات تا ببێتە زنجیرەیەکی تەلەڤزیۆنی. بیرۆکەی تازەی ویدن ئەوە بوو کە لە قالبێکی تێکەڵ بە ترس و کۆمیدیا باس لە ئازارەکانی ژیانی تازەپێگەیشتوانیش بکات، ترس ودڵە ڕاوکێ تیکەڵ بە کۆمیدیای قوتابخانە دواناوەندیەکان بکات. دواتر ویدن ئەڵقەیەکی پەخش نەکراوی سەرەتایی پیشانی چەند تۆرێک دا و لە پاشان فرۆشرایە تۆری WB. بەمشێوەیە بافی بکوژی خوێنمژەکان بووە یەکێک لە زنجیرە بەناوبانگەکانی مێژوو، یەکەم ئەڵقەی لە ١٠ مارسی ١٩٩٧ پەخشکرا.
کەناڵی ئاسمانیی ئامۆژگاری
سەرچاوەکان
ماڵپەری کەناڵی ئامۆژگاری
بەفی بکوژی خوێنمژەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
چیرۆکی زنجیرە
لە شارۆچکەی سانیدڵ، رۆژانە ژیان ئاساییە، بەڵام لە شەواندا لەگەڵ ئاوابوونی خۆر ولەبەر ئەوەی بە پێی ئەفسانە ئەو شارۆچکەیە کەتۆتە سەر دەرگای دۆزەخ، خوێنمژ و گیانە شەڕانگێزەکان لە حەشارگەکانیاندا دێنە دەرەوە، ئاژاوە و کوشتن و بڕین لە دوای خؤیاندا بە جێ دێڵن. بۆ ڕاگرتن و لە ناوبردنیان، لە ھەر نەوەیەکدا بکوژێک ھەڵدەبژێردرێت کە بەرەنگاری خوێنمژ و بوونەوەرە شەڕانگێزەکان دەبێتەوە. لەو سەردەمەی ئەمرۆشمان بافی بکوژی خوێنمژەکانە. بافی بە یارمەتی ھاورێکانی زاندەر و ویلۆ، بەسەرپەرشتی چاودێرەکەی پرۆفیسۆر ڕۆبێرت جایلز رووبەری خوێنمژ و شەیتانەکان دەبێتەوە و لەناویان دەبات، و لەکاتی رۆژیشدا ژیانی ئاسایی خۆیان لە ماڵ و قوتابخانەکەیان دەبەنە سەر، بێ ئەوەی کەس و کار و ھاورێکانیان ھەست بە سەرکێشەکانی شەوانەیان بکەن.
کەناڵی ئاسمانیی ئامۆژگاری
سەرچاوەکان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
بەفی بکوژی خوێنمژەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
ئەنجل
یەکێکە لە کارائەکتەرە سەرەکیەکانە ئەم زنجیرەیە، کە کاریگەری زۆری ھەیە لەسەر رووداو و چیرۆکەکانی ناو زنجیرەکە، ئەنجل یەکێکە لە خوێنمژەکان بەڵام بە ھۆی جادووەی قەڕەجەکان دووچاری نەفرەتیەک دەبێت بەوەی کە رۆحی بۆ دەگەرێندرێتەوە، بەوەش دەبێتە یەکەم خوێنمژ لە جیھاندا کە خاوەن رۆح بێت، ئەوەش بۆ ئەو زۆر ئاسان نەبوو، لەبەر ئەوەی بەھۆی رۆحەکەوە ئازاری دەروونی زۆری پێدەگات لە ئەنجامی ئەو ھەموو کوشتارگەی کە لە ماوەی ژیانی وەکو خوێنمژ ئەنجامی دابوو. ئەکتەری بەریتانی داڤید بۆریانز رۆڵی ئەو کارائەکتەرە دەگێریت. رۆڵی ئەنجل لە دراماکە لەوەدایە کە دەبێتە ھاوەڵێکی نزیکی بافی، پێکەوە بەرامبەر بە خۆێنمژ و بوونەوەرە شەڕانگێزەکاندا دەجەنگن. پاش سێ ساڵ مانەوە لە سانیدڵ و شەڕکردن لە ریزی خۆشەویستەکەی بافی، دەچێتە شاری لۆس ئەنجلۆس، لەوێ بەردەوامبوون دەدات بە بەرەنگاربوونەوەکانی دژی ھێزە شەڕانگێزەکان، لەبەر ئەوەی کەسایتیەکی سەرنج راکێشە و بە زوویی ناوبانگی لە دراماکە پەیدا کرد، دەرھێنەران و نوسەران دەیکەن بە زنجیرەیەکی جیا ھەر بە ناوی خۆی ئەنجل پیشان درا.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان پۆل:بافی بکوژی خوێنمژەکان پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنیانەی کە خەڵاتی ھوگۆیان بردۆتەوە پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:تەلەفزیۆنی فێمینیست پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەکان گونجاندووە پۆل:کۆتا زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ پۆل:جادوو لە تەلەڤیزیۆندا پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
سیۆنگی بایکجی
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٥٥٤ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا
ھۆڤەنرینگ
وێنۆک|فولک‌ە‌ی پاسکیل ھە‏ڵواسراو-شاری ئاینھۆڤن-ھۆڵ‏ە‌ندا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
قزڵجەی سەرێ
قزڵجەی خوارێ (Qizillcey xwarê، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ھەنووکە ئەم گوندە ئاوەدان نەماوە و چۆڵ بووە.
سوێد
سوێد (بە سوێدی: Sverige) بە فەرمی شانشینی سوێد (بەسوێدی: Konungariket Sverige ) یەکێکە لە وڵاتەکانی سکاندیناڤیا کە کەوتۆتە باکووری ئەورووپا. سوێد سنووری وشکانی ھەیە لەگەڵ ھەریەکە لە نەرویژ لە ڕۆژاوا و فنلەندا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی. و سنووری ئاوی ھەیە لەگەڵ ھەریەکە لە دانماڕک و ئەڵمانیا و پۆڵەندا لە باشوور و ئیستۆنیا و لاتیڤیا و لیتوانیا و ڕووسیا لە ڕۆژھەڵات. سوێد و دانماڕک بەیەکەوە بەستراونەتەوە لە ڕێگای پردەھۆینی ئۆریسەند.
سوێد سێیەم گەورەترین وڵاتە لە یەکێتیی ئەورووپا لە ڕووی ڕووبەرەوە (٤٥٠٬٢٩٥ کم٢) ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی  ٩٫٤ میلیۆن دەبێت. سوێد ژمارەی دانیشتوانی کەمە کە ٢١ کەس دەبێت بۆ ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە (٥٣ کەس بۆ یەک میلی چوارگۆشە)، ئەم ژمارەیەی دانیشتوانیش لە بەشی باشووری وڵاتەکە چڕ بوونەتەوە. نزیکەی ٨٥٪ی دانیشتوان لە شارەکانن، و چاوەڕوان دەکرێت ئەم ڕێژەیە بەرزبێتەوە وەک بەشێک لە کرداری بەشارنشین بوون. ستۆکھۆڵم پایتەختی سوێدە و گەورەترین شاری وڵاتە (ژمارەی دانیشتوانی ١٫٣ ملیۆن کەسە لە ناوچەی پایتەخت و ٢ ملیۆن لەناوچەی شارە گەورەکانی تر).
سوێد وەک وڵاتێکی یەکگرتوو بەدیارکەوت لە سەدەکانی ناوەڕاست. و لە سەدەی حەڤدەھەم، ڕووبەری وڵاتەکە بەرفراوان بوو وەک ئیمپراتۆریەتی سوێد. لە گەشەسەندن بەردەوام بوو تاوەکو بوو بە بەھێزترین ھێزی باکووری ئەورووپا لە سەدەکانی حەڤدەھەم و ھەژدەھەم. تا دواھەمین جەنگ کە تێیدا سەرکەوت جەنگی ساڵی ١٨١٤، کاتێک سوێد نەرویژی ملکەچی خۆی کرد بە توانای ھێزی سەربازی تاوەکو ساڵی ١٩٠٥. لەدوای ئەم جەنگەوە سوێد ھەردەم وەک بێلایەن دەردەکەوێت لەکاتی جەنگەکاندا.
سوێد پەیڕەوی ڕژێمێکی پاشایەتیی پەرلەمانی دەستووری دەکات بە ئابووریەکی بەھێز. کە ھەردەم پێگەی یەکەم  بەدەست دێنێت لە جیھان دا لە توانستی ئابووری، و لە پێگەی حەوتەمە لە نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدانی مرۆیی. سوێد ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ەوە، و ھەروەھا ئەندامە لە ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەسەندنی ئابووری.
وشەڕەتناسی
ناوی "سوێد"ی نوێ لە وشەی "Sweoðeod"ەوە داتاشراوە، کە لە زمانی ئینگلیزیی کۆن خۆی خزاندووە بە واتای "نەتەوەی سوێدی" دێت؛ ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ وشەی "Svíþjóð" لە زمانی نەوڕەسی کۆن دا، زمانی خەڵکی نەرویژ.
ناوی "Sweden" یان ھاوشێوەکانی بەکاردێت لە زۆربەی زمانە نوێیەکان، تەنھا خەڵکانی دانماڕکی و نەرویژی نەبێت کە ھەروەک سوێدیەکان دەڵێن "Sverige". لەگەڵ ھەندێ لە باری تایبەت لە زمانەکان ، وەک فنلەندیەکان وشەی "Ruotsi"  و ئەستۆنیەکان "Rootsi" بەکاردێنن و ئەم ناوانەش ڕیشە کێشی ناوی "Rus" ە کە نەتەوەیەک بوونە لە کەناراوەکانی سوێد ژیاون لەکاتێکی زۆر لە مەوبەر، و ئەم ناوەش پەیوەندی بە ڕووسەکانەوە نییە کە ھاوشێوەی "ڕوس" دەردەچێت.
جگە لەمە بۆچوونەکان یەک نین لەسەر ئەوەی وشەکانی  "Swedes" و "Sweden" ھاوڕیشەن لە یەک زمان دا لە دەربڕینی  "Swihoniz" ی زمانی ئەڵمانی کۆن، کە بەواتای "پاشای تاک "دێت و ئاماژەیەکە بۆ خێڵێکی ئەڵمانی.
بەڵام ناونانە کوردیەکەی ئێستای سوێد لە سەرزاری خەڵکیەوە وەرگیراوە ئەمیش بەھۆی چاڵاک نەبوونی ئەکادیمیای کوردی.
پێش مێژوو
مێژووی سوێد لە ماوەی پێش مێژوو لە ١٢٠٠٠ ساڵ پێش زایینەوە دەست پێدەکات. لەکۆتایی چاخی بەردینەوە لەکاتی ھەبوونی  چادری ڕاوکەرانی مامزی کێویەوە لە کۆتا باشووری سوێدەوە، ئەم ماوەیە دیاری دەکرێت بە بوونی چادرگای ڕاوکەران کە چەکی سادەی بەردینیان بەکار ھێناوە.
سوێدیەکان لە ٤٠٠٠ پ. ز کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵیان زانیوە، جگە لە درووستکردنی کێڵ بۆ سەر گۆڕەکان وگڵکاری و نەخشەکاری کە ھەموو ئەمانە لە کیشوەری ئەوڕوپاوە ھاتووە. زیاتر دوو لەسەر سێی خاکی باشووری سوێد بۆ کشتوکاڵ گونجاوە، جگە لەوەی لە چاخی بڕۆنزی لەباکووری سوێد ئاژەڵداری و جامبازی کراوە، و زۆرینەی ڕۆشەنبیری سوێدی لە دانماڕکەوە ھاتووە بەھۆی ھێنانی بڕۆنزەوە چونکە ئەوکات نەزانراوە کە لە خاکی سوێد مس و بڕۆنز ھەیە.
وڵاتانی باکووری ئەوڕوپا لە چاخی بڕۆنزی زۆر بە سادەیی ژییاون، ھەر خێزانە و بە تەنھا لە دارستانێک لەخانووێکی دارینی بچووکدا ژیاون تاوەکو نەکەونە بەرچاوی ڕۆمانیەکان و مڵکەچ بوونیان بە دانانی باج و سەرانە. لەپاشان چاخی ئاسنی ھات کە درێژەی کێشا تاوەکو  سەرھەڵدانی چاخی بیناسازی بەردینی و ئایینی لەسەدەی دوانزەھەمی زایینی. گەلێک لە زانایان ئەم ماوەیە وەک مێژوویێکی تۆمارنەکراو ھەژماری دەکەن.
لە ھۆکارەکانی درەنگ گەیشتنی شارستانی بە باکوور کەشوھەوای ساردی ناوچەکە بوو، کە ئەسکەندەنافیەکان لەسەریان پێویست بوو ئاژەڵ و پەلەوەرەکانیان لە ژوورەوە بپارێزن لە ترسی سەرمای زستان و بەکارھێنانی ڕیخ و پاشماوەی ئاژەڵەکان بۆ سوتان و ھەڵسونیان لە خانووەکانیان تا گەرم بێتەوە، جگە لە سەختی پەیداکردنی خۆراک لە وەرزی بەفردا. و سەرنەکەوتنی سەربازانی ڕۆمان لەکاتی پەڕینەوەیان لە ڕووباری ڕاین بۆ ئەڵپ ھەوڵەکەیان شکستی ھێنا، بەھۆی بەرەنگاربوونەوەی ھۆزە گێرمەنیەکان بەسەرکردایەتی "فاروس" لە "جەنگی دارستانی تویتوبورگ".
لەسەدەی دوەمی زایینی، زۆرینەی زەویە کشتوکاڵیەکانی سوێد دابەش کران ئەمیش بەھۆی ئەو دیوارە تەپۆڵکیانە بوو کە بە مەبەستی کۆکردنەوەی ئالیک و خۆراکی ئاژەڵەکانیان درووستیان کردبوو، ئەم دابەشکاریە پەرەی سەند تا ھاتنی سەربازانی ڕۆمانی و دەست بەسەرداگرتنی دەریای باڵتیک و زەویەکانی باکوور.
ناوی سوێد لە پەرتووکی مێژووی گێرمانیادا ھاتووە کە مێژوونووس "تاسیتس"لەساڵی ٩٨ ی زایینی نوسیویەتی، کە خێڵی (Suiones) ی سوێدی بە ئازا ناوزەند کردووە،((نەک بەتەنھا چەک و پیاوەکانیان، بەڵکو بە کەشتیە بەھێزەکانیشیانەوە))، ئەو پاشایانەی فەرمانڕەوایی ئەو خێڵانەیان کردووە ناناسرێن، ھەندێک لە میتۆلۆژیانی باکوور وەک زنجیرە پاشایەکی ئەفسانەیی باسیان دەکەن، کە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەکای کۆتایی پێش زایین. بەڵام بەگوێرەی سەرچاوە سوێدیەکان کەھەندێ لە شوێنەوار و پاشماوەی کۆنیان لە باشوور دۆزیوەتەوە تێبینی ئەوەیان کردوە کە بە ڕێنووسی "نۆردی"لەسەریان نووسراوە ناوی گەلێک لە ھۆز وخێڵەکانیان دۆزیوەتەوە.
لەسەدەی شەشەمی زایینیەوە،"یوردانس"ی مێژوونووس ئاماژەی بە دوو ناو داوە ئەوانیش "Suehans" و "Suetidi" ن، کە لە ئەسکەندەنافیای کۆن ژیاون، ھەریەک لەو دوو ناوە ئاماژەن بۆ ھۆزی "Suehans" کە بە ئازایەتی و ئەسپی چاک و بوێری ناسراون. "سنۆڕی سترڵسۆن" دەڵێت پاشای سوێد "ئەدلیس"خاوەنی باشترین ئەسپ بووە لەسەردەمی خۆی، و ھۆزی "Suehans" پێستی ڕێویان بۆ ھێناوە لە بازاری ڕەشی ڕۆمانیەکان، ھەروەھا "یوردانس"دەڵێت "Suetidi"ەکان لە درێژترین و گەورەترین پیاوانی جیھان بوون کە لەگەڵ دانماڕکیەکان یەک ڕەگەزیان ھەبووە و وەک یەک باڵابەرزن.
یەکێک لە ئەفسانە ئەسکەندەنافیە کۆنەکان دەڵێت، کۆمەڵەیەک لە "گۆتیەکان"کە ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ شاری "گۆتڵاند" لە سەدەی دووەمی زایینەوە لە دەریای بالتیک پەڕیونەتەوە بۆ  "ئەسکیتیا"کە کازاخستان و باکووری ڕەسیا و ئوکراینا و ئازەربێجان و کوردستان و بولگاریای ئەمڕۆ دەگرێتەوە، کە شوێنەوارەکانیان لەم ناوچەیە بە جێھێشتووە، پاشان ئەم گۆتیانە بوونەتە دوو بەش، گۆتیە ڕۆژھەڵاتیەکان و گۆتیە ڕۆژئاواییەکان، ڕۆژھەڵاتیەکان لەگەڵ کاردۆخیەکان تێکەڵ دەبن و لە شاخەکانی زاگرۆس نیشتەجێ دەبن، ڕۆژئاواییەکان دێن لە ناوچەی "ئێبیریا"نیشتەجێ دەبن و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دادەمەزرێنن.
ڤیکینگ و چەرخەکانی ناوەڕاست
چەرخی ڤیکینگ لە نێوان سەدەکانی ھەشتەم و یازدەھەم دا بووە، وا دادەنرێت کە سوێدیەکان لەم ماوەیە گەشەیان سەندوە و بەرەو ڕۆژھەڵات و باشوور پەلیان ھاوێشتوە، ئەوەی بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشتوون ڤیکینگیەکان بوون و ئەوانەی بەرەو باشوور ڕۆیشتوون گۆتیەکان(گۆتڵاند) بوون، وێنۆک|220x220پیکسڵ|Gamla Uppsala، [[ئۆپساڵای کۆن، ئەم شوێنە گرنگیەکی ئایینی و ڕامیاری گەورەی ھەیە لە مێژووی سوێد. ]] شوێنەواری سەرکێشیەکانی ڤیکینگەکان لە گەشتەکەیان دا بەرەو باشوور دۆزراوەتەوە لەسەر چەند بەردێک لە یۆنان و فەڕەنسا و لە کەناراوەکانی قەزوین و باکووری کوردستان، کە بە ڕێنووسی ئەسکەندەنافی دۆزراوەتەوە، لە سەدەی ھەڤدەھەم شانشینی ئەسکەندەنافیا چەند گەریدەیەک دەنێرێت بۆ ڵێکۆڵینەوە لەم بابەتە، ئەم گەریدانە چەندین بەردنووسیان چنگ دەکەوێت کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دۆزرابوونەوە، بەڵام کەشتیەکە لەلایەن عوسمانیەکانەوە تێک دەشکێنرێت لە دەریای کاسپیەن بەسەرجەم سەرنشینانەوە.
شانشینی سوێد
تاکو ئێستا بە وردی نازانرێت کەی و چۆن شانشینی سوێد دامەزراوە، بەڵام زنجیرەی پاشا سوێدیەکان دەگەڕێتەوە بۆ شا ئیریک ی سەرکەوتوو کە بە یەکەمی ھەموو پاشاکانی سوێد دادەنرێت کە فەرمانڕەوایی ھەریەکە لە "Svealand" و"Götaland" یان کردووە لە یەک فەرمانگەدا، پێشتر سوێد و گۆتڵاند دوو شانشینی سەربەخۆ بوونە بۆ ماوەیەکی درێژ، بەڵام بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگەوە لە نێوانیان لەسەدەی شەشەمی زایینەوە شا ئیریک ھەردووکی کردۆتە یەک لەژێر ناوی سوێد.
پێشکەوتنی ڕۆشەنبیری
لە ماوەی قۆناغە سەرەتاییەکان لە چاخی ڤیکینگی ئەسکەندەنافی ھەریەک لە "یەستاد" لە "سەکانیا" و "باڤکین" لە "گۆتڵاند" بازاڕگەرێکی گەشاوەیان لە نێوان دا ھەبووە، ئەوەی ماوەتەوە لە شوێنەوارەکانیان بریتیە لە بازاڕی گەورەی "یەستاد" کە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠٠-٧٠٠ ی زایینی، بەڵام بازاڕی "باڤکین" شوێنەکەی نەماوە جگە لە بەندەرێکی گەورە کە دەکەوێتە سەر دەریای بەلتیک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەم و دەیەمی زایینی، کە بەھۆیەوە کاربۆن و کانزاکانی تریان ھێناوە.
دامەزراوە پارچەییەکان لە سوێد
جگە لە ناوچەی سکێن لە کۆتا لوتکەی باشووری سوێد ھیچ لە شوێنەکان دامەزراوەیان نەبووە بەھۆی ئەوەی لەژێردەستی دانماڕکیەکان بوو، وەک ھەموو شارەکانی تری ئەوڕوپا  لەبەر ئەوە جوتیاران زەرەرمەندی یەکەمی ھەموو ئەم ستەمانە بوون، کە لە مێژووی سوێددا  ھەژارترین چین بوون بەڵام بە ھۆی گەشەسەندنی ئایینی کریستیانی دیاردەی بەندایەتی و ژێردەستی برەوی نەما و جوتیارەکان زەویان بەسەر دابەش کرا لەلایەن کڵێساوە. لە ڕاستیدا ھەریەکە لە  بەندایەتی و ژێردەستی لەلایەن شا "ماگنۆس ئەریکسۆن" لە ١٣٣٥ کۆتایی پێ ھات. بەڵام خۆشگوزەرانی ھەر نەبوو بە بەشی جوتیاران چونکە جوتیارە بەندەکانی دوێنێ بوون بە کرێکار و بەردەست لە شارەکان بۆ درووستکردنی باڵەخانەکان، بۆ نموونە جوتیارەکانی ناوچەی "داسڵاند"ھەڵدەستان بە کۆکردنەوەی پەنیر لە شارەکان و ھێنانەوەیان تا بە ئاسن یان ماسی بگۆڕنەوە لە شارە کەناراویەکان کە لەوێوە ھاوردە دەکرا.
پلێگا لە سوێد (تاعون)
لە سەدەی چواردەھەم سوێد ڕووبەڕووی پلێگا (مەرگی ڕەش) بوویەوە، کە زۆرینەی خەڵکەکەی لەناو برد. لەو ماوەیە زۆرینەی خەڵک ناچاربوون ڕووبکەنە شارەکان و شاری گەورە سەر ھەڵبدەن و پەیوەست ببن بە "بزاڤی ھانزی بازرگانی" ئەڵمانەکان بەتایبەت لە "ڤیسبی"، لەساڵی ١٣٩٧ سوێد و نەروێژ لەژێر فەرمانڕەوایی شا "ماگنۆس ئەریکسۆن" یەکیان گرت، لەساڵی ١٣٩٧ شاژنی دانماڕک پێشنیاری یەکگرتنەوەی ھەریەک لە پاشایەتی سوێد و نەڕویژ و دانماڕکی ھێنا پێشەوە، بەڵام نەیتوانی دەسەڵاتی بەسەر سوێدیەکان بشکێنێتەوە.
کۆشکی پاشایەتی و فەرمانڕەواکانی
تەختی پاشایەتی سوێد بۆ گەلێک لە شازادەکان ماوەتەوە بە درێژایی مێژووی شانشینەکە، لەبەر ئەوە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی جێبەجێکردن بەدەست شازادەکانەوە بووە بۆ ماوەیەکی درێژ تەنانەت بنەماڵەی شا ستیوەر کە پەڕلەمانی سوێدیان درووست کرد، "شا کریستانی دووەم" پاشای دانماڕک لە ١٥٢٠ بە ھێزی چەک دەسەڵاتی بەسەر سوێددا کێشا و بڕیاری لەناوبردنی وەچەی شانشینەکانی سوێد لەناو ببات، بەڵام خەڵک ڕووبەڕوویان بوونەوە و کوشتارگەیەکی گەورە ڕوویدا لە ستۆکھۆڵم، کە دواتر بە "خوێنی کۆترەکانی ستۆکھۆڵم" ناسانرا و لە ٦ ی یونیوی ١٥٢٣ (پشووی نیشتمانی سوێد) شا "گۆستاف ڤاسا" شانشینی مەزنی سوێدی ڕاگەیاند پاشان کڕیستیانی کاسۆلیکی ڕەت کردەوە و ڕێچکەی پڕۆتستانتی گرتەبەر، و ناوچەی دەریای بەلتیکی خستە ژێر ڕکێفی لە "بزاڤی ھانزی بازرگانی".
ئیمپراتۆری سوێدی
ڕاست|وێنۆک|ن‏‏‏ە‏‏‏خش‏‏‏ە‏‏‏ی سوێد(١٧٩٧) لە چاخی ھەڤدەھەم سوێد وەک ھێزێکی گەورەی ئەوڕوپی دەرکەوت، و بیری لە جیۆپۆلەتیک ی خۆی کردەوە و شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " ھێرشی کردە سەر خاکی ڕەسیا و پۆڵەندا و لیتوانیا جەنگێکی سی ساڵی ڕوویدا.
لە ماوەی جەنگە سی ساڵیەکە، سوێد نزیکەی نیوەی پاشماوەی خاکی ڕۆمانی کۆنی دەستەبەرکرد، کە مەبەستی "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " درووستکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بوو لەسەر دەستی خۆی، بەڵام لە جەنگی "لۆتزن"(١٦٣٢) کوژرا و خەونی سوێدیەکان ڕاوەستا، و پاشان لەدوای جەنگی "نۆڕدلینگین"سوێدیەکان زۆرینەی خاکەکانیان لەدەستدا لە ئەڵمانیا، چونکە ئەڵمانەکان ڕووبەڕوویان بوونەوە بەوەی سوێدیەکان نزیکەی ٢٠٠٠ قەڵا و ١٨٠٠٠ گوند و ١٥٠٠ شارۆچکەی ئەڵمانیەکانیان خاپور کردبوو. چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ستۆکهۆڵم ل‏‏‏ە‏‏‏ناو‏‏‏ە‏‏‏ڕاستی س‏‏‏ە‏‏‏د‏‏‏ە‏‏‏ی ١٧ لە ناوەڕاستی سەدەی ھەڤدەھەم سوێد سێیەم گەورەترین وڵاتانی ئەوڕوپا بوو  لە ڕوانگەی ڕووبەرەوە پاش ئیسپانیا و ڕەسیا، سوێد خاوەنداریەتی خاکێکی بەرفراوانی دەکرد لەسەر دەستی "شا کاڕڵ ی دەیەم "دوای پەیماننامەی (ڕۆسکیڵدێ)لە ١٦٥٨. ھۆکاری سەرکەوتن و مانەوەی شانشینەکە لەم ماوەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گۆڕانکاریانەی کە "گۆستافی یەکەم" کردی لە بواری ئابووریدا. لەسەدەی ھەڤدەھەم  سوێد بەشداری چەندین جەنگی گەورەدا کرد وەک جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی کە کێبڕکێ بوو لەسەر دەستگرتن بەسەر دەریای بەڵتیک و وڵاتانی ھاوکەناری بەتایبەت جەنگی کێرکۆڵم  سێ لەسەر دووی فنلەندیەکان ئاژەڵەکانیان تووشی نەخۆشی بەدخۆراکی بوون لە ١٦٩٦ ئەم نەخۆشیە لەوەڕگەی سوێدیەکانیشی گرتەوە بەمە %١٠ سوێدیەکان نیشتمانیان جێھێشت ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|کوشتنی گۆستاف ئ‏‏‏ە‏‏‏دۆڵڤی دوو‏‏‏ە‏‏‏م ل‏‏‏ە‏‏‏ ج‏‏‏ە‏‏‏نگی لۆتزن ١٦٣٢. بە ھۆی مردنی شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم" و جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی، ئابوروی سوێد وێران بوو، تا ھاتنی شا"کاڕڵ ی یازدەھەم"(١٦٥٥-١٦٩٧)کە ئابووری وڵات و سوپای بووژاندەوە، پاشان بۆشا "کاڕڵ ی دوازدەھەم" ی کوڕی بەجێ ھێشت. کە بوو بە خاوەنی گەورەترین سوپای ناوچەکە و خاوەنی گەورەترین کەشتیگەڵی سەربازی، تاکە ھێز کە بیتوانیبا بەرامبەریان بوەستێت ڕەسیا بوو.
لە دوای جەنگی "نارڤا" (١٧٠٠) کە یەکێکە لە سەرەتای "جەنگە گەورەکانی باکوور" ڕەسیا زۆر لاواز ببوو بەجۆرێک سوێدیەکان دەیان توانی دەستی بەسەر دابگرن، بەڵام لە بڕی ڕەسیا جەنگی پۆڵۆنیا و لیتوانیای ھەڵبژارد و پۆڵۆنیای شکاند، ئەمە دەرفەت بوو  بۆ ڕەسیا تا ژێرخانی نوێ بکاتەوە. دوای ھاوپەیمانیەتی لەگەڵ "سەکسۆنیەکان"لە جەنگی "کڵیسزۆڤ" (١٧٠٢).