cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەرێمی کوردستان
شەڕی ئێران - عێراق و ھەڵمەتی ئەنفال
لە ماوەی جەنگی ئێران - عێراق، حکوومەتی عێراقی سیاسەتی دژە کوردیی گرتەبەر و وەک ئەمرێکی واقیعی شەڕێکی ناوخۆی لێکەوتەوە. عێراق کەوتە بەر ئیدانەکردنێکی بەرفراوان لەلایەن کۆمەڵگەی مەدەنییەوە، بەڵام ھەرگیز بەشێوەیەکی جددی سزا نەدرا بەرامبەر ئەو ڕێوشوێنە سەرکوتکارانەیەی گرتنییە بەر، لەوانە بەکارھێنانی چەکی کیمیاوی دژی کوردەکان کە ھەزاران کوژراوی لێ کەوتەوە. ھەڵمەتی ئەنفالیش کۆمەڵکوژییەکی بەرنامە بۆ داڕێژراو بوو دژی کوردەکانی عێراق جێبەجێکرا. لە ٢٩ی ئازاری ١٩٨٧ تا ٢٣ی نیسانی ١٩٨٩، سوپای عێراقی بە فەرماندەیی عەلی حەسەن ئەلمەجید ھەڵمەتی کۆمەڵکوژیی دژی کوردەکانی گرتەبەر کە لە چەند ڕوویەکەوە دژی مافەکانی مرۆڤ بوو، لەوانە: بەکارھێنانی بەرفراوانی چەکی کیمیاوی، خاپوور کردنی نزیکەی ٢٠٠٠ گوندی و کوشتنی نزیکەی ٥٠٠٠٠ دێنشینی کورد، ئەمە بەپێی محافزکارانەترین خەمڵاندن. قەڵادزێی گەورە شارۆچکەی کوردی (کە ٧٠٠٠٠ کەس دانیشتووانەکەیەتی) بە تەواوی خاپوور کرا لەلایەن سوپای عێراقییەوە. ھەڵمەتەکە تەعریبکردنی کەرکووکیشی لەخۆ گرتبوو، ئەویش دەرکردنی کوردەکان بوو لەو ناوچانەی بە نەوت دەوڵەمەندن و نیشتەجێکردنی عەرەبەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق لە شوێنیان. سەرچاوە کوردییەکان ژمارەی قوربانییانی ئەم ھەڵمەتە بە زیاتر لە ١٨٢ ھەزار ئەخەمڵێنن.
دوای جەنگی کەنداوی فارس
ھەڵبژاردنەکانی لە تەممووزی ١٩٩٢ ئەنجامێکی یەکلانەکەری ھەبوو، لەبەر ئەوەی ئەنجومەنەکە بە نزیکەیی دابەشبوو بەسەر دوو بەشی یەکسان بەسەر دوو پارتە سەرەکییەکە و ھاوپەیمانەکانیان. لەم ماوەیەدا، کوردەکان دوو ئابڵوقەیان چووە سەر، یەکێکیان ئەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسەر عێراقدا سەپاندبووی و ئەوەی تر کە سەدام حسێن بەسەر ھەرێمەکەدا سەپاندی. بەھۆی ئەم ئابڵوقانەوە، سەختییەکی ئابووری گەورە دروست بوو و بووە ھۆی دروستبوونی پێکدادان لەنێوان ھەردوو حزبە گەورەکەدا پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەسەر دەستبەسەرداگرتنی جووڵە و سەرچاوەکانی بازرگانی. ئەمە بووە ھۆی کوشتاری ناوخۆ لەنێوان کوردەکان لەنێوان ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٦. دوای ١٩٩٦، ١٣٪ی داھاتی نەوتی حکوومەتی عێراق تەرخانکرا بۆ کوردستانی عێراق و ئەمە بووە ھۆی گەشەیەکی ئابووری لە ھەرێمەکەدا. میانگیریی ڕاستەوخۆی ئەمریکا ئاگربەستێکی فەرمیی لە نێوان دوو حزبەکەدا لێکەوتەوە کە بە ڕێکەوتننامەی واشنتۆن بەناوبانگە و لە ئەیلوولی ١٩٩٨ دا مۆرکرا. ھەرچەندە بۆچوونی ئەوتۆش ھەیە کە پڕۆگرامی نەوت بە خۆراک -١٩٩٧ کاریگەریی گەورەی ھەبووە لەسەر ڕاگرتنی ناکۆکییەکە. ھێزی حزبە کوردییەکان ھاوکاری ھێزی ھاوپەیمانیان کرد بۆ ڕووخاندنی حکوومەتی عێراق لە پڕۆسەی ئازادی عێراقدا لە بەھاری ٢٠٠٣. ھێزی سوپایی کوردستان کە بە پێشمەرگە ناودەبرێن ڕۆڵی سەرەکییان زۆر گەورەیان بینی لە ڕووخاندنی حکوومەتی پێشووی عێراق.
پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان یەکیانگرت و لەگەڵ چەند حزبێکی بچووکتردا ھاوپەیمانێتی کوردییان ڕاگەیاند کە ٥٣ نوێنەری ھەیە لە پەرلەمانی بەغدا، ئەمە لە کاتێکدایە یەکگرتووی ئیسلامی کورد ٥ کورسی ھەیە. سەرکردەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، جەلال تاڵەبانی، بۆ سەرۆک کۆماری عێراقی نوێ ھەڵبژێردراوە و مەسعوود بارزانیی سەرکردەی پارتی دیموکراتی کوردستان سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە.
سیاسەت
لە ساڵی ١٩٩٢ەوە، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دامەزرێنراوە و پایتەختەکەی ھەولێرە. پەرلەمانی ھەرێم بە لایەنگرێکی زۆرەوە ھەڵبژێردراو ناوی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراقە و کابینەیەکی حکومیی لە پارتی و یەکێتیو ھاوپەیمانەکانیان (حزبی شیوعی عێراقی و حزبی سۆسیالیستی کوردستان و تاد) پێکھێنرا. نێچیرڤان ئیدریس بارزانی لە ١٩٩٩ و سەرۆک وەزیری حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە.
دوای ڕزگاری عێراق لە ٢٠٠٣، سیاسییەکانی کورد بوونە ئەندام لە ئەنجومەنی حوکمی عێراق. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ سێ ھەڵبژرادن ئەنجام درا ١) بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتیقالی ٢) بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانی عێراق و ٣) بۆ ئەنجومەنی پارێزگاکان. یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق بۆ سەردەمی ئینتیقالی، حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم-ی سەلماند بە «سەروەریی تەواو» و ڕێزگرتن لە دەستووری ھەمیشەیی. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دەسەڵاتی دەستووری ھەیە بەسەر پارێزگاکانی ھەولێر، دھۆک و سلێمانی و چەند ناوچەیەکی دیالە و نەینەوا و کەرکووک.
=== ڕیزبەندیی ڕووداوە سەرەکییەکان بەپێی ساڵەکانی ڕوودانیان === ناوچەی ئاسایش سەقامگیر:
بەرەو یەکخستنەوەی نیشتمانی
ئابووری
ئابووری ھەرێمی کوردستان پشت دەبەستێت بە داھاتی نەوت، کشتوکاڵ و گەشتیاری. بەھۆی ئەو سەقامگیرییە ڕێژەیییەی کوردستان، ھەرێمەکە لە ڕووی ئابوورییەوە لە ناوچەکانی تری عێراق پێشکەوتووترە.
پێش لابردنی سەدام حسێن، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان نزیکەی ١٣٪ی داھاتی پڕۆگرامی نەوت بە خۆراکی عێراقی وەردەگرت. بە ھاتنی ٢٠٠٣و ئازادکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، پڕۆگرامەکە ٨٫٣٥ ملیارد دۆلاری لە کوردستاندا خەرج کردبوو. ئاسایشی خۆراکی کوردستانی عێراق وای کرد کە زۆرینەی داھاتەکان لە پڕۆژەی گەشەسەندن دا سەرف بکرێن وەک لە ناوچەکانی تری عێراق. بە کۆتاییھاتنی پڕۆگرامەکە لە کۆتایی ٢٠٠٣ دا، ٤ ملیارد دۆلار لە داھاتی نەوت بە خۆراکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە خەرجنەکراوی مابووەوە.
دوا بەدوای لابردنی حکوومەتەکەی سەدام حسێن و زنجیرە توندوتیژییەکەی بەدوایداھات، سێ پارێزگاکەی ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان تەنھا سێ پارێزگای عێراقیی بوون کە سوپای ئەمریکی بە "ئارام" پۆلینیان کردبوو. ئەو ئارامییە ڕێژەیییەی ھەرێمەکە ڕێی دا حکوومەتی ھەرێمی کوردستان چەند گرێبەستێکی وەبەرھێنان لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکاندا مۆر بکات. لە ٢٠٠٦ دا، یەکەم بیرە نەوت لە دوای ئازادکردنی عێراقەوە لە ھەرێمی کوردستان لێدرا لەلایەن کۆمپانیایەکی وزەی نەرویجییەوە بەناوی "دی. ئێن. ئۆ". لە سەرەتادا وا دەرکەوت کە کێڵگە نەوتییەکە لانی کەم ١٠٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی تیا بێتو لە سەرەتای ٢٠٠٧ دا ڕۆژانە ٥٠٠٠ بەرمیل نەوتی لێ دەربھێنرێت. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ڕێکەوتننامەی گەڕانیان مۆرکردووە لەگەڵ دوو کۆمپانیای تری نەوت دا، "وێسترن ئۆیەڵ ساندس"ی کەنەدیو "ستێرلین ئینرجی" بریتانی. سەقامگیرییەکەی ھەرێمی کوردستان بووەتە ھۆی ئەوەی لە بەشەکانی تری عێراق پێشکەوتنی زیاتر بەخۆوە ببینێت. لە ٢٠٠٤ داھاتی تاکەکەس لە ھەرێم بە ڕێژەی ٢٥٪ لە ناوچەکانی تری عێراق زیاتر بوو. دوو فڕۆکەخانەی نێودەڵەتی لە ھەولێرو سلێمانی ھەیە کە بە گەشتی ئاسمانیی بەستراونەتەوە بە وڵاتانی خۆرەڵاتی ناوەڕاستو ئەورووپاوە. حکوومەتەکە بەردەوامە لە وەرگرتنی داھاتی ھەناردەکردنی نەوتی عێراق، و بەم زووانەش یاسایەکی یەکخراو بۆ وەبەرھێنانی بیانی دەردەکات. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پلانی بۆ دروستکردنی شارێکی میدیایی لە ھەولێرو چەند ناوچەیەکی بازرگانیی ئازاد لە نزیک ناوچە سنوورییەکان لەگەڵ ئێرانو تورکیادا بنیاد بنێت.
لە ساڵی ٢٠٠٣ و، ھێزە ئابوورییە بەھێزەکەی کوردستان زیاتر لە ٢٠٠٠٠ کرێکاری عەرەبی لە ناوچەکانی تری عێراقەوە ڕاکێشاوە. بە وتەی جەلال تاڵەبانی سەرۆک کۆماری عێراق، لە ٢٠٠٣وە ژمارەی ملیۆنێرەکانی شاری سلێمانی لە ١٢ەوە بووە بە ٢٠٠٠، ئەمەش دەرخەری گەشەی ئابووری ھەرێمەکەیە.
جوگرافیا
کوردستانی عێراق بە گشتی ناوچەیەکی شاخاوییە کە لە بەرزترین خاڵدا ٣٦١١ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزە، ناوچەکە بە «چیکەدار» ناودەبرێت. چەندین ڕووبار بەنێو شاخەکاندا تێدەپەڕنو ناوچەکە تایبەتمەند دەکەن بە زەوی بەپیتو ئاوی زۆرو سروشتێک کە لە وێنە بچێت.
سروشتە شاخاوییەکەی کوردستان، جیاوازیی پلەی گەرما لە ناوچە جیاجیاکانیو دەوڵەمەندییەکەی بە سامانی ئاو وا لە کوردستان دەکەن ببێت بە ناوچەیەکی کشتوکاڵیو گەشتیاری. سەرەڕای ئەمانە، چەند کانزایەک، بەتایبەت نەوت، کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەرێگەی ھێڵی بۆرییەوە لە کوردستان دەردەھێنرا.
گەورەترین دەریاچەی ھەرێم دەریاچەی دوکانە و زێی بچووک لە تەق تەق.
دەستەواژەی «باکوری عێراق» ناڕوونییەکی جوگرافی لە بەکارھێنانیدا ھەیە. «باکور» بەگشتی بۆ ئاماژەکردن بە ھەرێمی کوردستان بەکاردەھێنرێت. «ناوەڕاست» و «باشوور»یان «ناوەڕاست- باشوور» بە تایبەت بۆ ئەو ناوچانەی عێراق بەکاردێن کە ھەرێمی کوردستانی لێ بەدەر کرابێت. زوربەی سەرچاوەکانی ڕاگەیاندن زۆر جار «باکور» و «باکوری عێراق» بۆ ھەر ناوچەیەک بەکاردەھێنن کە بکەوێتە باکووری بەغداوە.
باشووری کوردستان بەسەر ٨ پارێزگادا دابەش کراوە کە ئێستا چوار دانەیان لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە و چوارەکانی دیکەش لەلای حکوومەتی فێدراڵ داوای بەڕێوەبەریان لێدەکرێت.
ئەو پارێزگایانەی کە بەتەواوی لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندان ئەمانەن:
ئەو پارێزگایانەی کە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان داوای بەشێکی یان تێکڕای دەکات:
پلان بۆ ڕاپرسییەک دانرا لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ بۆ بڕیاردان لەسەر گەڕانەوە یان نەگەڕانەوەی پارێزگاکان یان بەشەکانیان بۆ ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. ئەم ڕیفراندۆمە دەیویست ھەموو ناوچەکانی پارێزگای کەرکووک، خانەقین و کفری لە پارێزگای دیالە، توزخورماتی لە پارێزگای سەڵاحەدین، ئاکرێ و شێخان لە پارێزگای نەینەوا بگرێتەوە. ئەم ڕاپرسییە دواخرا بۆ ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧، و دواتر بۆ شەش مانگی تر درێژکرایەوە. کوردەکان پێداگری لە ھەرچیزووتر جێبەجێکردنی ڕاپرسییەکە دەکەن.
شارە گەورەکان
دیمۆگرافیا
ژمارەی دانیشتووانی ھەرێم نزیکەی ٥–٦ ملیۆن کەسە کە ٩٥٪ کوردی موسوڵماننو سەر بە مەزھەبی سوننەن. ژمارەیەکی بەرچاوی ئێزیدی و کاکەیی، جوولەکە و مەسیحییش ھەن. لە ڕووی نەتەوەیییەوە کوردەکان زۆرینەی ناوچەکە (نزیکەی ٩٥٪) پێک دێنن و ئەوی تر لە تورکمانی عێراق و ئاشووریی و ئەرمەن و عەرەبەکانی پێکھاتووە کە بە گشتی لە نیشتەجێی بەشی خۆراوای ھەرێمەکەن.
زاراوەی بابانی لە سلێمانی و زاراوەی ھەولێری لە ھەولێر قسەی پێ دەکرێ. زاراوەی ھەولێری وێکچونێکی زۆری لەگەڵ زاراوەی موکریانی دا ھەیە کە لە مەڵبەندی موکریان و شارەکانی پیرانشار و مەھاباد دا قسەی پێ دەکرێ. ھەروەھا زاراوەی بابانی وێکچونێکی زۆری لەگەڵ زاراوەی جافی دا ھەیە کە لە مەڵبەندی کرماشان دا قسەی پێ دەکرێ.
ژمارەی دانیشتووان
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵانی ١٩٢٧–١٩٨٧ بەمجۆرە بووە:
کەش و ھەوا
تێکرای گەرمی مانگی کانوونی دووەم کەساردترین مانگی ساڵە لەھەرێمدا لەنێوان (٣٫١) پلەی سەدیدایە لەوێستگەی سەڵاحەدین، (٩٫٩) سەدییە لەخانەقین، بەگشتی چەند بەرەو باکوورو باکووری ڕۆژھەڵاتی ھەرێم بڕۆین پلەی گەرمی دادەبەزێت لەبەرئەوەی چەند بەرەوە باکوورو باکووری ڕۆژھەڵات بچین زەوییەکە بەرزو بڵند دەبێت، لایەکانی باکووری ھەرێم دەکەونە ئەو ناوچانەی کەلەکەمەرەی زەوییەوە دورترن کە دەبێتە ھۆی کورتی ڕۆژ لەنیوەی زستانی ساڵدا و کەمبوونەوەی گۆشەی تیشکی ھەتاو کەوتن. کەمی لاربوونەوەی گۆشەی کەوتنی تیشکی ھەتاو ھەروەھا ڕۆژ درێژی و ساماڵ و تۆپەڵی ھەوایی کیشوەری وشک کە لەھاویناندا ھەرێم دەگرێتەوە، یاریدەی بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما دەدەن لەو وەرزەدا. تێکڕاکانی گەرمای مانگی تەممووز کەگەرمترین مانگی ساڵە لەھەرێمدا لە ٣٠ پلەی سەدی پترە. جیاوازییەکی زۆر لەبڕی بارانبارین لەھەرێمدا ھەیە ناوەندی بارانی ساڵانە لەھەرێمدا لەنێوان ٣٢٨ ملم دایە لەخانەقین و زیاتر لە ٧٠٢ملم لە زاخۆ و لەرواندز٦٩٦ ملم و لەئاکرێ ١٠٠٨ ملم و لەپێنجوێن ١٢٦٣ ملم، بەگشتی لەبارەی بڕی بارانی داباریو لەھەرێمدا دەتوانین بڵێین کەبارانی ھەرێم تابەرەو باکوورو باکووری ڕۆژھەڵات بڕۆین پتر دەبێت، ئەمەش لەبەر ھۆکاری بەرزی و نزمی لەلایەک گوزەرکردنی ژمارەیەکی زۆرتر لە نەورایییەکانی کەش وھەوا بە ھەرێمدا جگە لەوەی کە جۆری نەورایییەکانیش تا بەرەو باکوور بڕۆین قووڵتر دەبن، لەڕووی بارانەوە دەتوانین ھەرێم بۆ دوو ھەرێمی لاوەکی دابەش بکەین کەبریتییە لە
ھەرێمی بارانی مسۆگەر
ئەم ھەرێمە بەشەکانی باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی ھەرێمی کوردستانی عیراق دەگرێتەوە و سنوورەکانی باشووری لەگەڵ سنووری باشووری ناوچەی شاخاوی لەھەرێمدا دەڕۆن ئەم ھەرێمە بەزۆری ڕێژەی بارانەکەی جیادەکرێتەوە کەناوەندی ساڵانەی باران ٥٠٠ملم کەمتر نییە، بۆیە کشتوکاڵی زستانە لەم ھەرێمەدا ساڵانە ئەم ھەرێمە دەتوانێت بەتەواوی پشت بەباران ببەستێت.
ئەمانەش ببینە
krd.—دۆمەینی تایبەتی حکوومەتی ھەرێم
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:جوگرافیای عێراق پۆل:باشووری کوردستان پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:کوردستان پۆل:ھەرێمی کوردستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٢ پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان پۆل:شام پۆل:جیاییخوازی لە عێراق پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:نیشتنگە کوردییەکان پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:پەرتبوونی کورد
نیشینۆمیا
نیشینۆمیا ((西宮市، نیشینۆمیا-شی) شارێکە دەکەوێتە پارێزگای ھیۆگۆ لە ژاپۆن لەنێوان شارەکانی  ئەماگاساکی و ئەشیا ڕێژەی دانیشتوانی شارەکە دەگاتە ٤٨٢،١٧٨ کەس (١ی ئەیلوولی ٢٠١٠) بە شێوەییەکی فەرمی لە ١ی نیسانی ١٩٢٥ دامەزراوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکان لە پارێزگای ھیۆگۆ پۆل:نیشنۆمیا
ڕاجستان
ڕاجستان گەورەترین پارێزگای ھیندستانە کە وەکوو خاکی پادشاکان ناسراوە و لە کۆندا ڕاجپووتانای پێ دەوترا.
ویلایەتی ڕاجستان لە باکووری ڕۆژاوای ھیندە. لە ڕۆژاوای ئەم ویلایەتە پاکستان، لە باشووری ڕۆژاوای، گۆجەرات، لە باشووری ڕۆژھەڵات مادیا پرادێش، لە باکووری ڕۆژھەڵات ئۆتار پرادێش و لە باکووریشی پەنجاب، ھیند ھەڵکەوتووە.
پانتایی ڕاجستان برییتیە لە ٣٤٢،٢٣٩ کیلۆمەتر دووجار و ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری جایپوورە. بیابانی تار بەشێکی زۆری ئەم ویلایەتەی داپۆشییوە. ناوچەی ڕاجستان پێش ٢٥٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح و پێشتریش ژیانی تێدابووە.
ھۆزەکانی بەھیل و مینا بە یەکەم دانیشتوانی ئەم ناوچەیە ناوزەد دەکرێن، ئارییەکان نزیک ١٤٠٠ ساڵ بەر لە زایین ھاتنە ڕاجستان و بە دوورخستنەوەی خەڵکانی خۆجێی بەرەو باشوور، بۆ ھەتایی خۆیان لە ڕاجستان جێگیر کرد.
پەشتوونەکان، توورکەکان، ئێرانییەکان و مەغۆلەکانیش دواتر ھاتنە ناوچەکە و لەگڵ خەڵکانی وێ تێکەڵ بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕاجستان پۆل:پارێزگاکانی ھیند پۆل:ویلایەتەکانی ھیند پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند
لیوای گورگ (عێراق)
وێنۆک|لۆگۆی تایبەت بە لیوا، بە فەرمی سەر بە وەزارەتی ناوخۆی عێراقە.لیوای گورگ (بە عەرەبی: لواء الذئب)، لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە بە فەرمی بە لیوایەکی سەربەخۆ ناسراوە، یەکەیەکە کە نزیکەی ٢٠٠٠ پۆلیسی تایبەتی کۆماندۆی تێدایە بە فەرمی لەژێر وەزارەتی ناوخۆی عێراقدایە.
مێژوو
کۆماندۆکانی پۆلیسی تایبەت یەکەیەکی نوخبەی دژە یاخیبوون بوون کە وەڵامی وەزارەتی ناوخۆیان دەدایەوە. لە حوزەیرانی ٢٠٠٤دا، ھاوپەیمانان سەروەریان بۆ حکوومەتی کاتی عێراق گواستەوە. لە سەردەمی سەرۆکوەزیرانی نوێ، ئەیاد عەللاوی، وەزیرێکی نوێی ناوخۆی بە ناوی فەلاح حەسەن ئەلنەقیب دەستنیشان کرد.
ئەلنەقیب ھەوڵیدا ھێزی پۆلیسی کاریگەری عێراقی بۆ ئاسایش دابین بکات دوای خراپی دەدای پۆلیس لە شەڕەکاندا دژی سوپای مەھدی سەر بە پیاوی ئایینی شیعە موقتەدا سەدر. ئەلنەقیب "یەکەکانی کۆماندۆ"ی لە سەربازانی پێشووی لە یەکە نوخبەکانی وەک پاسەوانی کۆماری سەدام دروست کرد. ئەم یەکانە کە لەلایەن مامی ئەلنەقیبەوە فەرماندەیی دەکرا، عەدنان تەبیت کە پێشتر ژەنەراڵێکی سوپا بووە، بە شێوەیەکی شەخسی دڵسۆزی وەزیر بوون. کۆماندۆکان سەرەتا بەبێ بەشداریکردنی ئەمریکا پەروەردە کران، سوپای ئەمریکا چەک و پشتیوانی لۆجستیکی پێشکەش بەم یەکانە کرد، کە لەژێر بەڕێوەبەرایەتی وەزیری نەقیبدا کاریگەر بوو لە شەڕکردن شانبەشانی ھێزەکانی ئەمریکا دژی یاخیبووانی سوننە و میلیشیا شیعەکان دەجەنگان.
ئۆپەراسیۆنەکان
لە مانگی ئایاری ٢٠٠٦ نووری مالیکی جێگەی جەعفەری گرتەوە وەک سەرۆکوەزیران و بەڵێنیدا سەرکوتکردنی لیوای گورگ و ھەر یەکەیەکی دیکە کە بینرا ئەجێندای تائیفی ئەنجام بدەن، بەڵام تا ئەو کاتە زۆربەی سەرکردەکانی لیواکان ھەڵاتبوون یان کوژران.
لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، لیوای گورگ ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا دوای سەرکەوتنی بەرنامەی تیرۆر لە چنگی دادپەروەریدا، کە بەرنامەیەکی سەرەکی بوو لە تەلەڤیزیۆنی ئەلعێراقییە کە لێکۆڵینەوەی ڕاستەوخۆی لە یاخیبووانی عێراقی لەلایەن کۆماندۆکانی لیوای گورگەوە دەکرد و لە بنکەدراوەی لۆگی جەنگدا ستایشی کرا. لە ئەڵقەیەکدا ئەبو وەلید پرسیاری لە نزیکەی سی گومانلێکراو کرد کە جل و بەرگی خراپیان لەبەردا بوو، ھەندێکیان وێنەی قوربانییەکانیان گرتبوو، چاوەڕێی دان بە تاوانەکانیاندا بوون.
پێکھاتە
یەکەکە زۆربەی شیعە بوو، وە زۆرێک لە دامەزراوەکانی لە ناوچە زەبەلاحەکانی شیعە ھەژارەکانی شاری سەدر لە بەغدا وەرگرتبوو. بەپێی زانیارییەکان، مانگانە مووچەی ئەندامانی لیواکە ٧٠٠ ھەزار دیناری عێراقی، واتە ٤٠٠ دۆلاریان پێدەدرا، زۆرێک لە کارمەندانی یەکەکان ئەندامی لیوای بەدر بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە عێراق پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە عێراق پۆل:ھێزەکانی ڕێکخستنی عێراقی
خولگەی خۆر
320px|وێنۆک| خولگەی خۆر، بازنەی ڕێگای بزاڤی ڕواڵەتیی ساڵانەی خۆرە ڕێژە بە زەوی، کە لە لایەن دوازدە دانە بورجەوە دابەش کراوە.
ناوچەی بورجەکان لە خولگەی خۆردا بریتین لە:
thumb|right|وێنەکانی بورجەکانی چەرخ thumb|left|ھێماکانی بورجەکانی چەرخ
پۆل:ناوچەی بورجەکان
پاین ڕیج، ئەلاباما
پاین ریج (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی دیکەب، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٨٢ کەس بووە. ڕووبەری ٣٫٣٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٣٫٩٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
خرابرەشک
وێنۆک|چەپ|وێنەی خەرابەرەشک یان گردی گوبەکلی خەرابەرەشک (بە کرمانجی: Xirabreşk) یان گرێ ناڤۆکێ (بە کرمانجی: Girê Navokê) کە بە تورکی پێی دەوترێ گوبەکلی تەپە (Göbekli Tepe) پێکھاتەیەکی ھەرە کۆنی بەردینە لە نزیکی شاری ئورفا لە باکووری کوردستان کە بە ئاسەواری کۆنترین شارستانیەتی مرۆڤ دادەنرێ. تەمەنی ئەم پێکھاتە بەردینانە دەگەڕێنەوە بۆ یانزە تا دوانزە ھەزار ساڵ.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی کوردستان
تۆپی پێ
thumb|یۆنانییە کۆنەکان لەکاتی یاریکردنی تۆپی پێ تۆپی پێ یان تۆپانێ (بە ئینگلیزی: football) گرنگترین وەرزشی جیھانی نوێیە. دوو یانە لە یەک یاری بەشدارن، ھەر یەکێکیشیان بە مەبەستی بردنەوە دەیانەوێت گۆڵ لە یانەی بەرامبەریان تۆمار بکەن؛ ئەو یانەیەی زۆرترین گۆڵ تۆمار دەکات، دەبێت بە براوەی یارییەکە. لەم یارییەدا ھەر تیپێک لەناو یاریگا لە ١١ یاریزان پێک دێت. thumb|ئنگلتەڕا ١٨٧٢
پەرلەمان
پەرلەمان (بەئینگلیزی: Parliament) بە شاندێک دەوترێت کە لە ھەر وڵاتێک لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێ بۆ دانانی یاسا و چاودێریکردن بەسەر چۆنیتیی بەڕێوەچوونیدا. وشەی پارلەمان لە زمانی فەڕەنسەوە ھاتووە و واتە ئاخاوتن. لە کوردیدا ئەنجومەنی نیشتمانی -شی پێ دەوترێ.
تۆپی پێ
مێژووی نادیار
تا ئێستا دیارنییە یەکەمجار یاریی تۆپی پێ لە کام وڵات ئەنجام دراوە، بەڵام سەرچاوەکانی مێژوو ئەوە دەردەخەن کە ئەم یارییە لە وڵاتانی میسر و چین و یۆنان و بریتانیا کراوە، لە وڵاتی میسر مێژووی تۆپی پێ دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠٠ساڵ بەر لە ئێستا کاتێک یاریزانان بە تۆپی چەرمی بزن یارییان دەکرد و وێنەکێشە میسرییەکان وێنەی ئەم یاریزانانەیان لەسەر پەرستگا و شوێنەکانی میسر کێشاوە، چینییەکانیش بەر لە ٢٥٠٠ساڵ ئەم یارییەیان کردووە و ناویشیان ناوە «تشوو چوو»، ھەروەھا مێژووناس و ئەفسانەی یۆنانی ھیڕۆمیس لە بەشێک لە نووسراوەکانی باسی لە یاریکردنی سەرباز و سەرکردە یۆنانییەکانی کردووە کە بۆ توانای جەستەیی ئەم یارییەیان کردووە، تا ئێستا ھیچ بەڵگەیەک نییە بیسەلمێنێت کە تۆپی پێ بۆ یەکەم جار لە کام وڵات کراوە، بەڵام ئەوەی مایەی سەرنج بێت ئەوەیە کە بەھۆی ئەوەی یەکەم تیپ لە بریتانیا دامەزرا کە ناوی شیفێڵد یونایتد بوو و تا ئێستا ئەم یانەیە ماوە کە لە ساڵی ١٨٥٧ی زایینی دامەزراوە، بریتانیا بە وڵاتی دایکی تۆپی پێ ناسراوە، لە سەرەتای ھاتنی تۆپی پێ لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئینگلتەراوە دژایەتیی کرا، بەتایبەتی پاشای ئینگلتەرا ئیدوارد کە فەرمانی دا ھەر کەسێک ئەم یارییە بکات دەبێت دادگایی بکرێت، دواتریش ھەر لە ئینگلتەرا دەستکاریی یاساکانی تۆپی پێ کرا بە مەبەستی بەرەوپێشچوونی یارییەکە، بۆ نموونە لە ساڵی ١٨٦٢ی زایینی لە قوتابخانەی بێرمینگھام لە ئینگلتەرا یاساکان لەلایەن چارڵز ترینگەوە دەستکاری کران.
پەرلەمان
ماھییەتی پارلەمان لە وڵاتە سەرمایەدارییەکاندا
لە وڵاتە سەرمایەدارییەکاندا، لە ڕووی ماھییەتەوە، دوو جۆر پارلەمان ھەیە:
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان پۆل:سیستەمی وێستمینستەر پۆل:پرۆسەی پەرلەمان
تۆپی پێ
یاساکان
تا ئێستا ١٧ یاسای سەرەکی لە تۆپی پێ ھەن کە لەلایەن IFABـەوە داڕێژراون.
ناوبژیوان
یاریی تۆپی پێ بەشێوەیەکی گشتی لە ٤ ناوبژیوان پێک دێت.
یانە
یانە یاخووت تیپ پێکدێت لە:
thumb|یاریگا پێش دەستپێکی یاری
یاریزانان
لە یاریی تۆپی پێدا ١١ یاریزان لە ھێڵەکانی گۆڵپارێز و بەرگری و ناوەند و ھێرشبەر یاری دەکەن. تەنیا گۆڵپارێز بۆی ھەیە لە شوێنی دیاریکراوی خۆی تۆپ بەدەستەوە بگرێت. لە یاریی فەرمیدا ھەر تیپێک دەتوانێت سێ گۆڕانکاری ئەنجام بدات. یاریگای تاتان لە ٦ یاریزان پێک دێت: گۆڵپارێز و بەرگری و ناوەند و ھێرشبەر. گۆڵپارێز دەبێت بە ھەڵدانی تۆپ بۆ دەرەوەی ھێڵەکەی پاس بدات بە ھاوتیمەکانی. thumb|کارتی سوور و زەرد
ھەڵەی یاریزان
ھەڵەکرن لە یاریی تۆپی پێ زۆرن لەوانە:
سزای ھەڵە
گەر یاریزانێک ھەڵە بکات لە یاریی تۆپی پێدا، ئەگەری ئەوەی ھەیە لەلایەن ناوبژیوانەوە کارتی زەرد یان سووری بدرێتێ.
یاریگای تۆپی پێ
700px|ھێلکاری ڕووبەری یاریگا
سەرچاوەکان
تۆپی پێ پۆل:یاساکانی تۆپی پێ پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ پۆل:یاریەکانی تۆپ پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین پۆل:تیمە وەرزشیەکان پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان پۆل:فیفا پۆل:وتارە قسەکراوەکان پۆل:وەرزشی ڕۆمای کۆن پۆل:وەرزشەکانی کەونار
پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا
پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا یان کاڵدێرۆن (بە ئیسپانیایی: Pedro Calderón de la Barca) (١٦٠٠-١٦٨١) شانۆنووس و شاعیری بەناوبانگی ئیسپانیایی بوو. ئەو لە دوای کەسانێ وەکوو سێرڤانتێس و لۆپێ دێ ڤێگا و لە دواییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسپانیادا ژیا.
ژیان
کاڵدێرۆن کوڕی وەزیری دارایی فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا و فیلیپی سێیەمی ئیسپانیا بوو لە سالامانکادا لە قوتابخانەی یەسووعییەکاندا خوێندی. ئەو لە سالامانکادا مافناسیی دەخوێند، بەڵام دەرسەکەی بەجێ ھێشت کە دەستی خۆی لە نووسینی شانۆدا تاقی بکاتەوە. لە یەکەمین کارەکەیدا زۆر بە ئاشکرا ڕەخنەی لە کەشیشێکی بە دەسەڵات گرت، بۆیە بۆ ماوەیەک کرایە زیندان، بەڵام ناوبانگێکی باشی دەرکرد. کتێبێک لە شانۆنامەکانی، کە شانۆی ژیان خەونێکەشی تێدابوو، لە ساڵی 1636دا بڵاو کرایەوە و کاڵدێرۆنی کرد بە سەرۆکی تیاتری ئیسپانیایی. فیلیپ لە ئەو ساڵەدا ئەوی کرد بە درامانووسی دەربار کە درێژە بە ڕێگەکەی لۆپێ دێ ڤێگا بدات. لە ساڵی 1640دا چووە ناو دەستەیەکی نیزامییەوە و بەھۆی خەباتی نەترسانەوە لە تاراگۆندا خۆی ناساند. بارودۆخی لەشساخیی کاڵدێرۆن بەھۆی دووساڵ شەڕەوە ڕوو لە کزی چوو، بۆیە بە مووچەکەیەوە کە بۆی دابین کرابوو دەستی لە سوپا کێشا. لەبەر ئەو بەڵایانەی تووشی منداڵەکانی بوو، ڕووی لە ئایین کرد؛ ئەو بوو بە ئەندامێکی ئاسایی دەستەی فرانسیسیان، ئیجازەنامەی کەشیشیی وەرگرت (1651) و بۆ ماوەی دە ساڵ وەکوو کەشیشێکی ناوچەیی لە تۆلێدۆ خزمەتی کرد و ھاوکات جارجاریش شانۆی دەنووسی. ئەو لە تەمەنی ھەشتا ویەک ساڵیدا مرد.
سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 350– 400, World Library, Inc., USA.
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٠ پۆل:مردووانی ١٦٨١ پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی ئیسپانی پۆل:شاعیرە ئیسپانییەکان
تونێل
وێنۆک|تونێلێک لە ئەمریکا تونێل بە کوردی ڕێبرک ڕێگایەکی ژێرزەمینی یاخود ژێر ئاویە کە لە ھەردوو سەرییەوە کراوەیە بۆ ھاتوچۆ. بە کونکردن و ھەڵکەندنی خاکی شوێنەکە و پاشان داپۆشینەوەی بەشە بڕاوەکان دروست دەکرێت، بەڵام ئێستا ژمارەیەکی بەرچاو (ڕێبرک) تونێلی بۆری نوقمکراو ھەیە وەک تەکنیکێکی تر.
بەکارھێنانەکانی تونێل زۆرن. زۆربەی جار بۆ پێداڕۆشتنی ئۆتۆمبێل و شەمەندەفەر دروست دەکرێت و ھەندێک جار بۆ پێداڕۆشتنی پیادەڕەو و میترۆ و ھێڵی ئاو و کارەبا و ئینتەرنێت و ئاوەڕۆ دروست دەکرێت. یان بەکاردێت وەک تونێلێکی فرە مەبەست. ھەندێک جار بۆ مەبەستی نھێنی دروست دەکرێت بە تایبەت لە کاتی جەنگەکاندا، یاخود بۆ پاراستنی ھاوڵاتیان لە چەک و شەڕ دروست دەکرێت، ھەندێک جۆری زۆر تایبەتیشی ھەیە کە بۆ پاراستنی گیانی ئاژەڵی کێوی دروست دەکرێت لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا.
پێناسەی وشەی تونێل شێوەیەکی بڵاوی ھەیە، بۆ نموونە لە بەریتانیا تونێلی ئۆتۆمبێل بە شەقامێکی ژێرزەمینی ناو دەبرێت کە درێژییەکەی خۆی دەدات لە ١٥٠ م و زیاتر، بەڵام لە ئەمریکا بە) پێکھاتەیەکی ژێرزەمینی (ناو دەبرێت کە درێژییەکەی لە ٣٢ م زیاترە و تیرەکەی لە ١٫٨ مەتر زیاترە.
تەکنەلۆجیا سەرەتایییەکانی تونێل دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی کانزاکردن و ئەندازیاری سەربازی. لە وڵاتی بەریتانیا تەکنیکێکی تایبەتی ھەڵکەندنی دەستی کە پێی دەوترا (گڵ ھاویشتن) بە کار دەھات کە تایبەت بوو بە ھەڵکەندنی گڵی بەھێز.
پشکنینی جیۆتەکنیک
پڕۆژەی تونێل لە سەرەتادا پێویستە پشکنینی زەوی بۆ بکرێت بە کۆکردنەوەی نموونەی وەرگیراو لە بنە چاڵی قوڵ و تەکنیکە جیاوازەکانی جیۆفیزیک تاکو ببێتە ھۆکارێک بۆ دیاریکردنی جۆری ھەڵکەندن و دروستکردنی تونێلەکە. ڕەنگە ھەندێک جار پشکنینە سەرەتایییەکان بەس نەبێت بۆ دەرکەوتنی سروشتی بەردەکان و قڵیشی نێوانیان و توانای خۆگرتنی خۆڵە نەرمەکەی، بۆ زانینی زانیاری ورد پێویستە تونێلی ڕێنیشاندان و کونی ستونی لێبدرێت بۆ دەستکەوتنی نموونە لە کرۆکی شوێنی کارەکە.
ھەندێک کلیلی جیۆتەکنیکی:
بنیادنانی تونێل
دیاریکردنی ڕێگای دروستکردنی تونێل لەسەر کۆمەڵێک ھۆکار بەندە لەوانە (جۆری خاک، ڕادەی ئاوی ژێر زەوی، درێژی و پانی و تیرەی تونێل، بەکارھێنانی تونێلەکە و توانای لۆجیستی و … (بڕین و داپۆشین، کونکردن، بۆری نقوم کردن (لە سێ ڕێگا باوەکانی بنیاتنانی تونێلن.
ڕێگای کاتی
بریتییە لە ڕێگایەکی کاتی ئاسنین و بارھەڵگرێک یان دووانی لەسەر جێگیر دەکرێت لە کاتی دروستکردنی تونێلدا بۆ دەردانی مادەی زیادە لە ناو تونێلەکەوە بۆ دەرەوە و ھەروەھا گواستنەوەی مادەی پێویست بۆ ناو تونێلەکە، ھەروەھا لە تونێلە گەورەکاندا ھەندێک جار ئەھێڵرێتەوە و دەکرێتە ڕێگای ھەمیشەیی.
تونێلی دووقات یان تونێلی فرە مەبەست
بریتییە لەو تونێلانەی کە بۆ زیاد لە مەبەستێک دروست دەکرێن وەک (ترافیک، کۆنتڕۆڵی ئاو، گۆڕینی ڕێڕەوی ئاو، شەمەندە فەر،.. ھتد).. لە نموونەی ئەم تونێلانە) تونێلی شاژن لە بەریتانیا، تونێلی شێری بەرد لە چین).
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
بەرتڵە
بەرتڵە یا بەرتڵێ (بە عەرەبی: برطلّة، سوریانی: ܒܪܛܠܐ) شارۆچکەیەکە لە قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بەرتڵە دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ٦٣٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و لە مەسیحی و کوردی شەبەک پێکھاتووە. پێش ھێرشەکانی داعش کۆمەڵگەیەکی بچووکی ئەرمەنییەکان لە شارۆچکەکەدا دەژیان کە نزیکەی ١٠٠ کەس بوون.
بەرتڵە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراقەوە لەگەڵ ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا و لیوای ٣٠ی PMF کە ھەردووکیان لە ئێستادا کۆنترۆڵی ئاسایشی شارۆچکەکە دەکەن و ھەردووکیان بەڕێوەی دەبەن، لەژێر کۆنترۆڵی داعش رزگارکرا.
ناو
ناوی بەرتڵە لە بنەچەی سوریانییە، بەڵام ماناکەی لەلایەن مێژوونووسانەوە بە تەواوی لەسەری کۆک نیین. لە کاتێکدا یوسف غەنیمە و ئەلجەوالیقی پێیان وایە لە (بارتە (تڵە) بە واتای کچی شەبنەم، قەشە پوترۆس سەبا بەرتڵەیی پێی وایە لە بەیت راتلیەوە ھاتووە بە واتای ماڵی قورساییەکان.
دانیشتوان
لە سەرەتای مانگی ئابی ٢٠١٤ بەرتڵە لەلایەن توندڕەوانی ئیسلامی داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا. دانیشتوانە مەسیحییەکان و شەبەکەکانی شارۆچکەکە ھەڵاتن، زۆربەیان بەرەو ھەولێر، لەگەڵ ھەزاران مەسیحی دیکەی عێراقی کە لە تیرۆری داعش ھەڵھاتن. پێش لەشکرکێشی داعش، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس بووە، کە زۆرینەیان مەسیحی سریانی نەتەوەیی ئاشووری بوون، لەوانە کاسۆلیکەکانی سریانی و مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسەکانی سریانی. بەرتڵە لە سەدەی دووەمدا ببوونە مەسیحی. لەگەڵ سەرھەڵدانی مشتومڕەکانی مەسیحی، خەڵک و کەنیسەکەیان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی کەنیسەی ڕۆژھەڵات (لە مێژوودا بە کەنیسەی نەستۆری ناسراوە)؛ بەڵام لە دەوروبەری ساڵی ٦١٠دا گۆڕا بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی (لە مێژوودا بە جاکۆبی ناسراوە). لە ٢٣-٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە میانی کۆنفرانسی ٢ رۆژەی "دۆستانی بەرتڵە" کە لە ھەولێر بەڕێوەچوو بۆ تاوتوێکردنی گۆڕانکاری دیمۆگرافی بەھۆی کۆچی شەبەک لە مووسڵ و گوندەکانی دەوروبەری بەرەو بەرتڵە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە. ڕاگەیەندرا کە ڕێژەی مەسیحییەکان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە ٩٩٪ەوە بۆ ٤٠٪ دابەزیووە.
مێژووی کۆن
زووترین باسی بەرتڵە کرابێت لەلایەن (باوک پۆترۆس قەشە) بووە لە ساڵی ١١٥٣، کە باسی (ئیگناتیۆس ئیلیاعازرا) کردووە (١١٤٣-١١٦٤)، مافیری ئاشوور، بەرتڵەی کردە ماڵی خۆی و بیبینێت. ئیلیاعازرا ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتی بۆ پاتریاک لە ئەنتاکیا لە سووریا نارد. کۆبوونەوەکەی ئیلیاعازرا ناڕەحەت بوو کە شوێنی بینینی لە دێری نەریتی مۆر ماتای گۆڕی. رێککەوتنێک کرا بۆ گەڕانەوە بۆ مار ماتای، لەگەڵ نەریتی سەردانی بەرتڵە بە بەردەوامی. مافیریاکانی تر کە توانیان سەیری بەرتڵە بکەن بریتین لە:
لە ساڵی ١٢٠١ قەشەیەکی مەسیحی و پیاوانی ئایینی موسڵمان لە شارۆچکەی بەرتڵە دەمەقاڵێیان لەگەڵ یەکدا بوو. خەڵکی شارۆچکەکە سکاڵایان لای سەرۆکی شارۆچکەکە کردووە، ئەویش بە لێدان سزای ، ئەو پیاوە ئایینییە موسڵمانەکانی داوە. پیاوە ئاینییەکان چوونە مووسڵ و جەماوەرێکی زۆری لە لای مزگەوتی سەرەکی کۆکردۆتەوە، و دواتر بەرەو بەرتڵە ڕۆیشتن بۆ لەناوبردنی. کاتێک گەیشتنە شارۆچکەکە دەروازەکان داخران و نەیاندەتوانی بچنە ژوورەوە. لە ڕێگای گەڕانەوەیان بۆ مووسڵ، ئەو جەماعەتە ھەڵیانکوتایە سەر کڵێسایەک بەناوی (مەرزێنە) و ھەموو کەلوپەلی بەنرخیان برد. ئەمڕۆ ئەم کەنیسەیە مزگەوتی ئەلخەلالە.
لە ساڵی ١٧٤٥ نادر شا کە فارسێک بوو ھێرشی کردە سەر بەرتڵە، زۆر پیاوی کوشت و چەندین گەنج و کچ و ژنی برد.
بەرتڵە لە ساڵی ١٧٥٦ تا ١٧٥٨ تووشی برسێتییەکی گەورە بوو، کە پەرەی زیاتری خەڵکی شارۆچکەکە دەدا بۆ سەفەرکردن بۆ کڕینی پێداویستییەکانیان. لەم سەفەرانەدا تووشی دزی و ھێرشی زۆر بوون.
لە ساڵی ١٧٨٩ جۆلو بەگ بن بداغ، میری شێخان، بەرتڵەیان لە کاڵاکانیان بێ بەش کرد لەکاتێکدا لە شەڕدا بوون لەگەڵ میری عەرەبی محەمەد بن حەسەن ئەلتەعی.
لە سەدەی ١٨دا، ئایینی کاسۆلیک ھاتە ناو شارۆچکەکەوە کاتێک دەروێشەکانی لاتینی و دۆمینیکان ناوەندێکیان کردەوە بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پەروەردەیی و پزیشکی. لە ساڵی ١٧٧٨ ئاشوورییەکانی قەرەقووش مەیلیان بەرەو ئایینی کاسۆلیک چوو، کە کاریگەری لەسەر ھەندێک لە بنەماڵەکان کرد لەوانە ئەندامانی بنەماڵەی عەل مەکروح لە بەرتڵە بۆ ئەوەی مەزھەبیان بگۆڕن. لە ساڵی ١٧٨٠ باوک زەکەریا کیندۆ لەگەڵ ٤٠ بنەماڵەی دیکەدا مەزھەبیان گۆڕی. لە کاتێکدا ھەندێک ناکۆکی لەسەر بەکارھێنانی کڵێسا لە بەرتڵە لە نێوان قەشە کاسۆلیک و ئۆرتۆدۆکسەکان دروست بوو، دواتر ئەوان گەیشتنە تێگەیشتنێکی ھاوبەش و ھەڵبژاردنی مەزھەبی یەکتریان قبوڵ کرد.
ئەمڕۆ نزیکەی یەک لەسەر سێی شارۆچکەکە کاسۆلیکن، لە کاتێکدا دوو لەسەر سێی دیکەی ئۆرتۆدۆکسی ماونەتەوە.
نوێترین ڕووداوەکان
لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٤ سێ کچی خەڵکی بەرتڵە لەکاتی گەڕانەوەیان لە کارەکانیان لە نەخۆشخانەیەکی شاری مووسڵ کە تێیدا کاریان دەکرد، سەربڕدران. رۆژی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤، دوو برای خەڵکی بەرتڵە لەکاتی کارکردندا، گوللە ھاوەنێک کەوتە سەر ئەو دوکانەی کە لە بازاڕی مووسڵ کاریان تێدا دەکرد، بووە ھۆی کوشتنیان.
لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤، دکتۆر ڕەعد ئاگۆستین قۆریاقۆس، یەکێکە لە کەسایەتییە دیارەکانی بەرتڵە و پزیشکێکی نەشتەرگەری سەرکەوتوو کە وەک پرۆفیسۆر لە کۆلێژی پزیشکی لە زانکۆی ئەنبار کاری دەکرد، لە ڕوومادی کوژرا. گروپێک لە سێ تیرۆریست ھەڵیانکوتایە سەر کلینیکەکەی لەکاتێکدا کە پشکنینی نەخۆشەکانی دەکرد، تەقەیان لێکرد و بەجێیان ھێشت کە خوێنی لێدەھات. دواتر ئۆپەراسیۆنێک نەیتوانی ژیانی رزگار بکات. د.قۆریاقۆس ژن و دوو منداڵی بەجێھێشت.
لە ١٠ی ئابی ٢٠٠٩دا، جووتێک بارھەڵگری گەورەی تەخت کە پڕ بوون لە بۆمب لە یەک کاتدا تەقینەوە، کەمێک دوای بەیانی، بووە وێرانکردنی گوندێکی شەبەک ناسراو بە خەزنە، نزیکەی ١٦کم(١٠ میل) لە ڕۆژھەڵاتی مووسڵەوە دوورە و چەند کیلۆمەترێک لە بەرتڵە دوورە. تەقینەوەکە پەنجەرەی زۆرێک لە ماڵەکانی شاری بەرتڵەی شکاند.
لە ٢٨ی ئازاری ٢٠١٣ و لە ھەفتەی سۆزداری جەژنی ئیستەردا، ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە لە ناوەندی شار وەستابوو کە دوور نەبوو لە شەقامی بەرتڵە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ئەو ڕۆژەدا تەقیەوە و یەکێک لە دانیشتوانی ناوچەکە کوژرا.
رۆژی ٣ی ئابی ٢٠١٤ بەھۆی ھێرشی چەکدارانی داعشەوە زۆرێک لە خێزانەکانی بەرتڵە شارەکەیان بەجێھێشت و روویان لە ھەولێر و عەنکاوە و شێخان کرد. ھێزەکانی پێشمەرگە شەڕیان دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ناحیەی گۆگجەلی کە لەژێر کۆنترۆڵی داعشدا بوو لە رۆژئاوای بەرتڵە.
رۆژی ٦ی ئابی ٢٠١٤، ھێزەکانی پێشمەرگە کە پاسەوانی شارەکەیان دەکرد، فەرمانیاندا بە رۆیشتنی ئەو دانیشتووانەی کە ماونەتەوە، و لە دەوروبەری کاتژمێر ٨:٣٠ی ئێوارەدا کشانەوە بۆ ھەولێر. لە ماوەی شەوەکەدا شارەکە نزیکەی تەواو چۆڵ بوو لە دانیشتوانی ئاشووری کە زۆرینەیان مەسیحی بوون. نزیکەی کاتژمێر ٤:٣٠ خولەکی بەیانی ٧ی ئاب، لە کەوتنێکی بێ فیشەکدا، تەواوی شارەکە بە تەواوی لەلایەن چەکدارانی داعشەوە کۆنترۆڵکرا. لە ٨ی ئابدا دوکانەکانی مەییان سووتاند، ماڵ و فرۆشگاکانی خۆراکیان تاڵان کرد، ئاڵاکانیان بە دیوارەکانی کڵێساکە ھەڵواسی، خاچەکانیان ڕاکێشا و داوای لەو چەند کەسە مەسیحییە ناوخۆییەیان کرد کە مابوونەوە دەبێ موسڵمان بن، مانەوە لە شار و پێدانی باجی ساڵانە بە بڕی ٢٠٠ دۆلار، یان ڕووبەڕووی "مردن بە شمشێر" دەبێتەوە ئەگەر فەرمانەکە ڕەتبکەنەوە.
لە کۆتایی مانگی ئاب و سەرەتای ئەیلوولی ٢٠١٤، ڕاپۆرت کرا کە سێ دانیشتووی ئەو چەند ئاشوورییە مەسیحییەی کە مابوونەوە، گیانیان لەدەستدا. یەکێکیان کەمئەندام بووە، ئەوی دیکەیان بەھۆی نەخۆشی و پیرییەوە و سێیەمیان ئەشکەنجە دراوە پاشان کوژراوە دوای ئەوەی رەتیکردەوە موسڵمان بێت.
لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولی ٢٠١٤دا، ئەو ١٢ دانیشتووەی کە مابوونەوە، توانیان بە ساختەکاری لە گۆڕینی ئایینی خۆیان ھەڵبێن.
لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، لە چوارچێوەی ھێرشەکانی حکومەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی مووسڵ، ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا لە ئاشووری و ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراق (ISOF) بەرتڵەیان لە ژێر کۆنترۆڵی داعش ڕزگار کرد.
لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ یەکەم مەراسیمی شەوی یەڵدا دوای ڕزگاری لە کڵێسای مارت شمۆنی بەڕێوەچوو.
کڵێساکانی بەرتڵە
بەرتڵە و دەوروبەری شەش کڵێسای ھەیە، دوو کڵێسای بەشێکیان ڕووخێنراون، یەکێکیان جێھێڵراوە، یەکێکیان نوێ بووە، دوو کڵێسای زۆر کۆن:
ئەم کەنیسەیە لە ساڵی ١١٥٣ بوونی ھەبووە کاتێک لەلایەن مافریانی ئیگناتیۆسی دووەم لاعازەرەوە فراوانتر کرا. تا ساڵی ١٣٨٦ بەکاردەھێنرا. لە ھەڵکۆڵین لە کەلاوەکانیدا پاشماوەی سێ قەشە دۆزرایەوە کە گواسترانەوە بۆ کڵێسای مارت شمۆنی.
نازانرێت ئەم کڵێسایە بۆ یەکەمجار کەی دروستکراوە، بەڵام بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٠٧دا بە ھێزکرایەوە، دووبارە لە ساڵی ١٨٦٩ بە تەواوی ئاوەدان کراوەتەوە، و لە ساڵی ١٩٧١ جارێکی دیکە بەھێز کرایەوە.
دوو کڵێسا ھەیە بەم ناوە. یەکەمیان لە وێرانەدایە (بەم دواییە نۆژەن کراوەتەوە و دووبارە بەکار ھێنراوەتەوە) و پێدەچێت دێر بێت بۆ سانت جێرجیس کە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٠١ دروستی کردووە. دووەم کڵێسا لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بوو.
ئەم کەنیسەیە لە ساڵی ١٨٩٠ لە سەردەمی قۆرلۆس ئەلیاس ئەلموسولی دروستکراوە کە لە ساڵی ١٩١١ کۆچی دوایی کردووە. بەڵام نووسراوێک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٦ ناوی کەنیسەی پاکیزە ھاتووە کە دژایەتی بەرواری ساڵی ١٨٩٠ دەکات و وا گریمانە دەکات کە ئەم کەنیسەیە لەو کاتەدا وەستابێت. دەروازەکە و بەشێک لە کڵێساکە لە کاتێکدا لە نێوان مانگی ئابی ٢٠١٤ تا ئۆکتۆبەری ٢٠١٦ لەلایەن داعشەوە وێران کرا.
ڕووخاندنی تەواوەتی کەنیسەی ئەلسەیدە لە ساڵی ١٩٣٤ ڕوویدا کاتێک خشتەکانی بۆ دروستکردنی کڵێسای نوێی مار گیوارگیس بەکاردەھێنران.
ئەم دێرە بە ناوی یۆحەنان بیتی ناگارا (سانت جۆن بار ناگارێ) بە واتای "یوحەنانی دارتاشەکان" ناونراوە لەبەرئەوەی ھەموو خێزانەکەی وەک دارتاش کاریان دەکرد. پێی وایە پێشتر بتپەرستی دەکرد، و دوای گۆڕینی ئایینی مەسیحی لەلایەن باوکیەوە کوژرا و لە گوندی با ئاگرێ بەخاک سپێردرا. کاتێک ئەم گوندە لە ساڵی ١٢٨٢ وێران کرا، گۆڕەکەی کە خەڵکی ناوچەکە زۆر سەردانیان دەکرد، لەگەڵیدا وێران کرا. ئەوەش مافریانی گریگاریۆس بن ئەلعیبری ناچار کرد پەرستگایەک بۆ شەھید یوحەنان لە بەرتڵە دروست بکات و لە ساڵی ١٢٨٥ تەواو بوو. لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٢٨٥، پاشماوەی سانت یوحەنان، دەروێشەکان لە سووریاوە ھاتبوون، و ئەو ٤٠ شەھیدەی کە لەلایەن فارسەکانەوە کوژران، گواسترانەوە و لەم پەرستگایەدا نێژرانەوە. بەداخەوە ئەم دێرە لە ساڵی ١٦٥٣ وێران کرا و دیسانەوە پاشماوەکانی گواسترانەوە بۆ کڵێسای سانت شمۆنی. لە ئێستادا ھەموو ئەوەی لەم دێرە ھەیە ژوورێکی بچووکە کە بەم دواییە وەک بیرخستنەوەیەک بۆ بوونی دروستکراوە.
ئەم دێرە تا ئێستاش پەرستیارەکانی کڵێسا زۆر سەردانی دەکەن، لە کاتێکدا بەشێکی ڕووخێنراوە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٦٩.
ئەم دێرە دێرینە بەبێ ئەوەی مێژووی دروستکردن بزانرێت. لە لای ڕێگای سەرەکی باکووری بەرتڵەیە.
مار دانیال لەسەر گردێکی بچووکە لە نزیک بەرتڵە. ناوی لێنراوە بەناوی مار دانیالی دەروێشەوە کە لە ساڵی ٣٦٣ لەگەڵ مار مەتای لە ئامەدەوە ھاتوونەتە نەینەوا. ئەم دێرە لە ناوخۆدا بە "خانەقای قالۆنچەکان" ناسراوە بەھۆی ژمارەیەکی زۆری قالۆنچەی بچووک کە لە فێستیڤاڵی سێ ڕۆژەدا لە ٢٠ی تشرینی یەکەمدا دەرکەوتن. چل خولەک بە پێ لە "دێری سەرەوە"ەوە دوورە "دێری خوارەوە"، کە بە شێوەیەکی باو ئەو شوێنەیە کە دەروێشەکان تێیدا دەژیان. مێژوونووسانی عەرەب ناویان ناوە (الخالیدی) و ئەلشەبیشتی و یەعقوت.
پیشەسازی
بەرتڵە لە پارێزگای نەینەوا بە خاوەنی ھەندێک لە باشترین ئاڵتونچیەکان ناسرابوو. طەحینی یەکێکە لە بەرھەمە خۆراکییە سەرەکییەکانی شارۆچکەکە. ھەروەھا ئاھەنگی ھاوسەرگیری و فێستیڤاڵەکان ئیلھامبەخشن بۆ کاری دەستی جۆراوجۆر لە شارۆچکەکەدا.
نەریتی ھاوسەرگیری
ھەموو یەکشەممەیەک یان ڕۆژێکی جەژن (ڕۆژانی جەژنی پیرۆز) لە نێوان دەستگیرانداری و ھاوسەرگیریدا، دایکی زاوا لە ماڵەکەی خۆیدا میوانداری ژن و کچەکان دەکات، کە سینی لە خواردن ئامادە دەکەن لەوانە چەرەس، شیرینی و میوەی وشککراوە. قاپەکان بە قوماشی ڕەنگاوڕەنگ دادەپۆشرێن و دەبرێن بۆ ماڵی بووک تا پێشکەشی بکرێن. چەند ڕۆژێک پێش زەماوەندەکە، دیواری سەرووی پێشەوەی دەرگای ماڵی داھاتووی ژن و مێردەکە بە ڕەنگی جوان بۆیاخ کراوە و بە گوڵی جۆراوجۆر ڕازاوەتەوە. دیوارەکانی ژووری ئەو دوو ھاوسەرە بە ھەمان شێوە تازە بۆیاخ کراوە، لەبەرئەوەی بە شێوەیەکی گشتی بە دوکەڵی ئاگرەکانی ناوماڵ کە لە زستاندا بۆ گەرمی بەکاردەھێنرا، ڕەش دەبوون. ھەروەھا ھێمای مەسیحی لەسەر دیوارەکان نەخشێندرابوو بۆ ئەوەی لە ڕۆحی خراپ بپارێزرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
قاوراوای سلێمان
قاوراوای سلێمان (Qawiraway silêman، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٢٥ کەس لە ٨١ بنەماڵەدا بووە.
مزگەوتی موفتی (کۆیە)
مزگەوتی موفتی یەکێکە لەمزگەوتە دێرینەکانی ناوچەی بایز ئاغای سەربە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر، لە ساڵی ١٧٦٢ی زاینی مەلا یوسف زاھد دروستی کردووە، ناوی موفتی دەگەڕێتەوە بۆ مەلا ساڵەح موفتی کە نەوەی مەلا یوسفە و تا مردنی لەساڵی ١٩١٨ی زاینی فەتوای داوە.
مزگەوتەکە لەساڵی ١٨٦٥ی زاینی لەلایەن ئۆمەری کوڕی مەلا ساڵەحەوە نوێکراوەتەوە و ڕووبەری گشتی مزگەوتەکە ٦٠٠ مەتری چوارگۆشەیە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
ھێزی تایبەتیی عێراقی
وێنۆک|200px|نیشانەی قۆڵی ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراق.
ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراق بە کورتی ئایسۆف ھێزێکی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی عێراقە. هێزەکە لە ساڵی ١٩٥٠ دروستکراوە، بەڵام دوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە ھەڵوەشایەوە پاشان دەستی کردەوە بە خزمەت کردن. ئەو ھێزانە لەلایەن دەزگای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری عێراقەوە ئاراستە دەکرێت و لە فەرماندەیی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری عێراق پێکھاتوون، کە چەندین لیوای ژێردەستیی ھەیە. دەزگای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لەلایەن وەزارەتی بەرگری عێراقەوە پارەی بۆ دابین دەکرێت.
مێژوو
وێنۆک|200px|left|هێزەکە لە کاتی مەشق و ڕاهێنان لە بابل، ساڵی ٢٠٢٠.
دوای لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، سوپای عێراقی سەردەمی سەدام حسێن لەلایەن دەسەڵاتدارانی داگیرکەرەوە ھەڵوەشایەوە. بەھۆی ئەوەوە ھێزی کۆماندۆی ئێستای عێراق لە سفرەوە وەرگیرا، کە زۆربەیان لە شیعە و عەرەبی سوننە و کورد و ئاشوری و تورکمانەوە بوون. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٥، دوای مەشقکردن لە ئوردن لەگەڵ ھێزە تایبەتەکانی ئوردن و ھێزە تایبەتەکانی سوپای ئەمریکا "بەرێتی سەوز"، ھێزی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراق ١٤٤٠ پیاوی ڕاھێنابوو، کە لە دوو کەتیبەی شەڕ پێکھاتبوون، کە لە مەشق و کاریگەری شەڕدا بە یەکسان دادەنران تا تێکڕا کەتیبەی پیادەی سوپای ئەمریکا، و دوو کەتیبەی پشتیوانی. تا مانگی ئازاری ٢٠٠٨، ھێزەکە لە یەک لیوا پێکھاتبوو کە لەبەرامبەردا لە کەتیبەیەکی ھێزی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری عێراق و سێ کەتیبەی کۆماندۆ و کەتیبەیەکی پشتیوانی و یەکەیەکی تایبەتی سیخوڕی پێکھاتبوو.
لە ١٨ی نیسانی ٢٠١٠، سەربازانی ئایسۆف بە پشتیوانی سەربازانی ئەمریکا، شەوانە هەڵیانکوتایە سەر ماڵێکی سەلامەتی تیرۆریستان لە نزیک تکریت. ئایسۆف باڵەخانەکەی گەمارۆدا و داوای لێکردن خۆیان ڕادەست بکەن، بەڵام لەبری ئەوە تیرۆریستان تەقەیان لێکردن. دواتر هێزەتایبەتەکانی عێراق تەقەی گەڕاندەوە و هێرشی کردە سەر بیناکە. ڕێکخراوی داعش ئەبو ئەیوب ئەلمەسری و ئەبو عومەر بەغدادی سەرکردەکانی دەوڵەتی ئیسلامی عێراقی کوشت و ١٦ کەسی دیکەش دەستگیرکراون.
شەڕی موسڵ
لە شەڕی موسڵدا کە لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٦ دەستیپێکرد، هێزەکانی ئۆپسی تایبەت یەکەم فیرقە بوون بۆ ناو شاری موسڵ کە پێشڕەوەییان کرد، کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامیەوە داگیرکرابوو، دوای کەوتنی موسڵ، کەتیبەکانی ئایسۆف زیاتر ڕۆڵی پیادەیان گرتە ئەستۆ سوپای عێراق و میلیشیاکان نەیانتوانی لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکاندا دابینی بکەن، ڕۆڵێک کە یەکەکە بۆ زۆربەی شەڕی دژی تیرۆر پێی ئاشنا نەبوو. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی ژمارەیەکی زیاتر لە قوربانییەکان بە بەراورد بە ئۆپەراسیۆنەکانی پێشوو، کە لە ڕووی قەبارەوە بچووکتر بوون و لە ماوەی ئۆپەراسیۆنەکاندا کورتتر بوون.
لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦، لیوای ١ی هێزە تایبەتەکانی عێراق شەڕی خۆی کرد بۆ ناو گەڕەکی گۆگجەلی شارەکە و بووە یەکەمین یەکەی عێراقی کە لە کاتی هێرشەکەدا بچێتە ناو شارەکە. لە ١٠ی تەمموزی ٢٠١٧، سەرۆکوەزیرانی عێراق ئازادکردنی موسڵی لە دەستی داعش ڕاگەیاند. تا کۆتایی شەڕەکە، هێزەکانی سی تی ئێس تووشی ڕێژەی قوربانیان لەسەدا ٤٠ بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق
تسیتسێرناکابەرد
تسیتسێرناکابەرد یادگاری فەرمی ئەرمینیایە کە تایبەتە بە قوربانیانی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان (جینۆسایدی ئەرمەنییەکان) کە لە ساڵی ١٩٦٧ لەسەر گردی تسیتسەرناکابەرد لە یەریڤان دروست کراوە. ھەموو ساڵێک لە ٢٤ی نیسان، ڕۆژی یادی جینۆسایدی ئەرمەنەکان ھەزاران ئەرمەنی لە یادگارییەکە کۆدەبنەوە و یادی قوربانیانی ئەو جینۆسایدە دەکەنەوە. ئەو خەڵکەی لە تسیتەرناکابەرد کۆدەبنەوە لەبەر ڕێزگرتن لە ھەموو ئەو کەسانەی کە لە جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا گیانیان لەدەستداوە، گوڵی تازە دادەنێن. بەدرێژایی ساڵان لە سەرانسەری جیھانەوە کۆمەڵێک سیاسەتمەدار و ھونەرمەند و مۆسیقاژەن و وەرزشوان و کەسایەتییە ئایینییەکان سەردانی ئەو یادگارییەیان کردووە.
بنیاتنان
بیرۆکەی مۆنۆمێنتی جینۆساید لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە سەرچاوەی گرتووە کاتێک ھاکۆب زارۆبیان لە ساڵی ١٩٦٢ وەک سکرتێری یەکەمی حزبی شیوعی ئەرمینیا دەستنیشانکرا. لە ١٦ی تەممووزی ١٩٦٤دا، مێژوونووسان تساتور ئاغەیان (بەڕێوەبەری لقی ئەرمەنی پەیمانگای مارکسیزم– لینینیزم)، ھۆڤانس ئینجیکیان (بەرپرسی بەشی ڕۆژھەڵاتناسیی ئەکادیمیای زانست) و جۆن کیراکۆسیان (جێگری بەرپرسی بەشی ئایدۆلۆژیای کۆمیتەی ناوەندی حیزب) نامەیەکی زۆر نھێنییان ئاراستەی سەرۆکایەتی کۆمۆنیست کرد پارتی ئەرمینیا، کە تێیدا زنجیرەیەک پێشنیاریان کرد بۆ یادکردنەوەی ٥٠ ساڵەی جینۆساید. خاڵی ھەشتەم دەڵێت: "بۆ دروستکردنی یادگاری قوربانیانی گەلی ئەرمینیا لە جەنگی جیھانی یەکەمدا لەسەر حسابی داھاتی دانیشتووان. دەبێت یادگارییەکە ھێمای لەدایکبوونەوەی گەلی ئەرمینیا بێت". زارۆبیان لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤دا ڕاپۆرت-نامەیەکی بۆ کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت نارد، لەوێدا زەمینە و مانای ساڵڕۆژەکە و دروستکردنی "مۆنۆمێنتی تایبەت بە شەھیدانی ئەرمەنی کە لە جەنگی جیھانی یەکەمدا قوربانییان داوە". " ئاماژەیان پێکرا." ئەنجومەنی وەزیرانی ئەرمینیای سۆڤیەت لە ١٦ی ئازاری ١٩٦٥ بڕیارنامەیەکی سەبارەت بە "دروستکردنی شوێنەوارێک بۆ بەردەوامبوونی یادەوەری قوربانیانی یەگەرنی ساڵی ١٩١٥" پەسەند کرد
دروستکردنی ئەم شوێنەوارە لە ساڵی ١٩٦٦ و لە سەردەمی سۆڤیەتدا دەستی پێکرد، وەک وەڵامێک بۆ خۆپیشاندانەکانی ساڵی ١٩٦٥ی یەریڤان کە تێیدا سەد ھەزار کەس لە یەریڤان بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر خۆپیشاندانیان کرد بۆ یادکردنەوەی ٥٠ ساڵەی جینۆساید. داوایان لە دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت کردووە بە فەرمی دانی پێدا بنێن وەک جینۆساید. یادگارییەکە لەلایەن تەلارسازەکان ئارسەر تارخانیان و ساشور کڵاشیان و ھونەرمەند ھۆڤانێس خاچاتیان دیزاین کراوە و لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٧ تەواو بووە.
دیزاین
وێنۆک|بڵێسەی ھەمیشەیی لە ناوەندی دوازدە تەختەکەدا (٢٤ی نیسانی ٢٠١٤) وێنۆک|ڕاست|ماتەمگران بە دیواری یادگارییەکەدا تێدەپەڕن کە لە لای چەپی ئیسپلانادەکەدایە (٢٤ی نیسانی ٢٠١٤) ئەمستێلە ٤٤ مەترە ھێمای لەدایکبوونەوەی نیشتمانی ئەرمەنییەکانە. دوازدە تەختە لە بازنەیەکدا دانراون، کە نوێنەرایەتی دوازدە پارێزگا لەدەستچووەکانی تورکیای ئێستا دەکەن. لە ناوەندی بازنەکەدا، لە قووڵایی ١٫٥ مەتردا، بڵێسەی ھەمیشەیی ھەیە کە تایبەتە بەو ١٫٥ ملیۆن کەسەی لە کاتی کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکاندا کوژراون.
بەدرێژایی پارکەکە لە یادگارییەکە دیوارێکی ١٠٠ مەتری ھەیە کە ناوی ئەو شارۆچکە و گوندانەی لەسەرە کە کۆمەڵکوژی و دیپۆرتکردنەوەیان تێدا بووە. لە لای دواوەی دیواری یادەکە، پلێتەکان بەستراوەتەوە بۆ ڕێزلێنان لەو کەسانەی کە پابەند بوون بە ڕزگارکردنی ناڕەحەتی ڕزگاربووان لە کاتی کۆمەڵکوژی و دوای جینۆسایدەکە، لەنێویاندا یۆھانس لێپسیۆس، فرانز وێرفێل، ئارمین تی. ، فریدجۆف نانسن، پاپا بینیدیکت پازدەھەم، یاکۆب کونزلێر و بۆدیل بیۆرن.
مۆزەخانەی جینۆسایدی ئەرمەنستان-پەیمانگا
بیناکە دوو نھۆمییە ڕاستەوخۆ لە لای گردێکەوە دروست کراوە بۆ ئەوەی لە بوونی مۆنۆمێنتی جینۆساید لە نزیکەوە کەم نەکاتەوە. سەقفی مۆزەخانەکە تەختە و بە کاشی کۆنکرێتی داپۆشراوە. ڕووی لە دۆڵی دیمەنی ئارارات و چیای ئاراراتی گەورەیە. نھۆمی یەکەمی مۆزەخانەکە ژێر زەوییە و فەرمانگەی کارگێڕی و ئەندازیاری و چاککردنەوەی تەکنیکی تێدایە ھەروەھا ھۆڵی کۆمی تاش کە ١٧٠ کەسی تێدایە. ھەروەھا لێرەدا ژووری ھەڵگرتنی شوێنەوارەکانی مۆزەخانە و شتە زانستییەکان، ھەروەھا کتێبخانە و ھۆڵی خوێندنەوە ھەڵکەوتوون. پێشانگای مۆزەخانەکە دەکەوێتە نھۆمی دووەم لە فەزایەکدا کە قەبارەکەی کەمێک زیاتر لە ھەزار مەتر چوارگۆشەیە. سێ ھۆڵی پێشانگای سەرەکی ناوەوە و گەلەرییەکی دەرەوەی ھەیە کە ھۆڵی تایبەتی خۆی ھەیە. مۆنۆمێنتی جینۆساید بۆ یادکردنەوەی قوربانییەکان دروست کراوە. ئەرکی مۆزەخانەی جینۆساید ڕەگ و ڕیشەی لەو تێگەیشتنە ھەیە کە جینۆسایدی ئەرمەنستان گرنگە لە ڕێگریکردن لە کارەساتی ھاوشێوەی داھاتوو، و لەگەڵ ئەو تێڕوانینەدا کە ئەوانەی ڕابردوو لەبیر دەکەن مەحکومن بە دووبارەکردنەوەی.
ھەروەھا پەیمانگاکە توێژینەوەی ئەکادیمی لەسەر جینۆساید ئەنجام دەدات و کتێب لەسەر ئەو بابەتە و گۆڤارێکی بە ناوی گۆڤاری نێودەوڵەتی توێژینەوەکانی جینۆسایدی ئەرمەن بڵاودەکاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:١٩٦٧ دامەزراوە لە یەکێتیی سۆڤیەت تسیتسێرناکابەرد
کەلووی گا
چەپ|150px|وێنۆک|ھێمای بورجی گا بورجی گا، بورجی سەور یان گاوگەردوون، دووەمین بورجی خولگەی خۆر و کەوانی ٣٠ پلەی ڕێڕەوی خۆر لە مانگی گوڵاندایە.
چەپ|150px|وێنۆک|وێنەی بورجی گا
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
مایکڵ پاڕک
مایکڵ فڕانک پاڕک (لەدایکبووی ٢٠ی تەممووزی ١٩٦٨) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، زۆر ناسراوە بە ڕۆڵەکانی وەک لاری مەڕفی لە کاستی ڕەسەنی بڕۆدوەیی Dear Evan Hansen، تۆم ھۆڵۆوەی لە وەرزی سێیەمی شتە نامۆکان و جاک سنایدەر لە As the World Turns (١٩٩٧– ٢٠١٠). پاڕک خەڵاتی ئێمی بردووەتەوە بۆ باشترین ئەکتەری سەرەکی لە زنجیرەیەکی درامی لە ٢٠١٠ و ٢٠١١.
لەسەر شانۆ، ئەو ڕۆڵی ھەبووە لە سێ موزیکاڵی بڕۆدوەی: مایکڵ لە Smokey Joe's Cafe (١٩٩٥)، ئانگس تەک لە Tuck Everlasting (٢٠١٦)، و لاری مەڕفی لە Dear Evan Hansen (٢٠١٦)، ھەروەھا مۆڕتی لە بەرھەمی ئۆف بڕۆدوەیی Violet (١٩٩٧).
لە ٢٠١٨ دا، بۆ کارەکەی لە Dear Evan Hansen، پاڕک خەڵاتێکی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی موزیکاڵی شانۆیی و خەڵاتێکی ئێمی دەیتام بۆ باشترین نواندنی موزیکاڵی لە پەخشێکی دەیتایم.
لە ٢٠١٩ دا، پاڕک ڕۆڵی ڕۆژنامنووسی لووت بەرز تۆم ھۆڵۆوەی گێڕاوە لە وەرزی سێیەمی زنجیرەی نێتفلیکسی شتە نامۆکان.
پیشە
پاڕک لە کۆلێژی نازارێثی خوێندووە لە ڕۆچستەر، نیویۆرک، کە لەسەرەتادا ویستبووی ببێتە ئەندازیارێک، پێش بڕیاری بوون بە ئەکتەر. ئەو کاری لە ڤیستیڤاڵی نێو پلەیسی ١٩٩٢ کردووە لە شانۆی گێڤا لە ڕۆچستەر. ئەو لە بەرھەمە ناوخۆیییەکانی وەک Ellen Universe Joins The Band و Peephole دا دەرکەوتووە.
لە ١٩٩٤ دا، پاڕک لە موزیکاڵی Hello Again دا دەرکەوت لە شانۆی لینکن سەنتەر. لە ئابی ١٩٩٤ دا، پاڕک لە بەرھەمی گودسپید ئۆپێرا ھاوسی Shenandoah, و Good News دا دەرکەوت لە شانۆی مۆسیقای کەناری باکوور (١٩٩٤). دوای جێگرتنەوەی ڕۆڵی بیڵی بیگلۆو لە دووبارە ژیانەوەی ١٩٩٤ی Carouselی ڕجەرس و ھامەرستاین، یەکەم کاری لە بڕۆدوەی لە ١٩٩٥ بوو لە Smokey Joe's Cafe. لە ١٩٩٧ دا، پاڕک ڕۆڵی مۆنتی گێڕا لە بەرھەمی پلەیڕایت ھۆریزۆنسی Violet.
لە ڕۆژی دوای کردنەوەی Violet یەکەم ڕۆژی پاڕک بوو لە ئۆپێرای سابوونی دوور و درێژی As the World Turns بەڕۆڵی جاک شنایدەر، کە لە نیسانی ١٩٩٧ بەژداری کرد. پاڕک سێ جار پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئێمی و چەندەھا خەڵاتی ئۆپێڕای سابوون، وەک بردنەوەی خەڵاتی دەیتام ئێمی ٢٠١٠ و ٢٠١١ بۆ باشترین ئەکتەری سەرەکی لە زنجیرەیەکی درامی.
لە ھاتنە کۆتایی As the World Turns لە حوزەیرانی ٢٠١٠، پاڕک گەڕایەوە بۆسەر شانۆ، و ڕۆڵی باوکە تارمەیییەکەی پێتی گێڕا کە سێ جار وەک کارەکتەری "Alamo" دەرئەکەوت بۆ کوڕەکەی لە موزیکاڵی ھاتنە ناو تەمەنی The Burnt Part Boys لە پلەیڕایتس ھۆرایزن. لە ھاوینی ٢٠١٠ دا، بەڕۆڵی لۆرد کاپیوڵێت دەرکەوت لە موزیکاڵی The Last Goodbye لە ڤیتیڤاڵی شانۆیی ویڵیامستاون. پاڕک دواتر بەڕۆڵی پۆلیسێک دەرکەوت لە شانۆی Middletownی وێڵ ئینۆ لە بەرھەمی ئۆف بڕۆدوەی شانۆی ڤاینیارد (٢٠١٠).
پاڕک ڕۆڵی بێرت براتی گێڕا لە دووبارە ژیانەوەی بڕۆدوەی How to Succeed in Business Without Really Trying (٢٠١١)، کە کاستی سەرەکی دانیال ڕادکلیف و جۆن لارۆکێت بوون.
لە فیلمی سەربەخۆی دارایی ھەستبزوێنی ٢٠١٢ی Supercapitalist، پاڕل بەڕۆڵی مۆریس بڕاون دەردەکەوێت، کە لەگەڵ لینوس ڕۆوچ، کینێث سانگ، دێرێک تینگ، ڕیچارد نگ، کاثی یویێن، دارن ئی سکۆت دەردەکەوێت.
لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ دا، بەژداری کاستی بەرھەمی پەخشی تەلەڤیزیۆنی ئێن بی سیی The Sound of Music Live! کرد بەڕۆڵی سەرەکی ماری ئەندەروود. ئەو ڕۆڵی کێکۆی گێڕاوە، یەکێک لە چەتە دەریایییەکانی کاپتن ھوک، لە پەخشی ئێن بی سیی Peter Pan Live! کە ئاڵیسن ویلیامس و کریستۆفەر وۆکن ڕۆڵی سەرەکی تێدا ئەگێڕن؛ موزیکاڵەکە لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ دا پەخشکرا.
لە ٢٠١٥ دا، ڕۆڵی لاری مەڕفی دروستکرد لە پەخشی جیھانی موزیکاڵی شانۆیی Dear Evan Hansen لە گۆڕەپانی شانۆیی واشنتن دی سی. موزیکاڵەکە لە ئۆف بڕۆدوەی تەواوکرد لە شانۆی سێکەند ستەیج لە بەھاری ٢٠١٦، ھەرچەندە لە کاستەکەدا نەبوو لە موزیکاڵی بڕۆدوەیییەکە دەرکەوت، Tuck Everlasting. ئەو گەڕایەوە بۆ Dear Evan Hansen لە پاییزی ٢٠١٦ کاتێک موزیکاڵەکە یەکەمجار لە بڕۆدوەی دەرکەوت. بۆ کارەکەی لە Dear Evan Hansen, مایکڵ پاڕک خەڵاتێکی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی موزیکاڵی شانۆیی و سێیەم خەڵاتی دەیتایم ئێمی وەرگرت، ئەمەیان خەڵاتێکی دەیتایم ئێمی ھونەری جوانکارەکی بۆ باشترین نواندن لە پەخشێکی دەیتایم بۆ نواندنی خۆی و تەواوی کاستی Today Show کە لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١٧ پەخشکرا.
ژیانی تایبەتی
پاڕک لە کاناندایگوا، نیویۆرک دەرکەوتووە، بەڵام تەمەنی منداڵی لە پیتسبێرگ، پێنسڵڤەینیا بەسەربردووە.
ئەو ھاوسەرگیری لەگەڵ مۆسقا زان ڵۆری نۆواک کردووە لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ەوە. ئەوان سێ منداڵیان ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
داریووش ئاشووری
داریووش ئاشووری (بە فارسی: داریوش آشوری؛ لەدایکبووی ١٩٣٨ لە تاران) نووسەر و وەرگێڕی ھاوچەرخی ئێرانییە. زیاتر لە بوارەکانی زانستە سیاسییەکان، کۆمەڵناسی، ڕەخنەی ئەدەبی، فەلسەفە و زمانناسی‌دا چالاکە.
یەکەم کتێبی، بە ناوی فەرھەنگی سیاسی، ئێستاش کتێبی ژێدەرە لە ئێراندا و زۆرتر لە سی کەڕەت چاپ کراوەتەوە.
پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
کانوونی دووەم
کانوونی دووەم (بە عەرەبی: كانون الثاني) ناوی سوریانیی مانگی یەکەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «جەنیوەری» (January ) و بە فەڕانسەیی «ژانڤیێ» (Janvier) دەوترێ.
پۆل:کانوونی دووەم پۆل:مانگەکان