cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عەبدولکەریم قاسم
سەرۆکوەزیران
لە سەردەمی دەسەڵاتی قاسمدا، نەزھەت دولەیمی وەک وەزیر دەستنیشانکرا، کە بووە یەکەم وەزیری ژن لە مێژووی عێراق و جیهانی عەرەبیدا. هەروەها بەشداری لە داڕشتنی یاسای کاروباری مەدەنی ساڵی ١٩٥٩ کرد، کە تێیدا مافی ژنانی دەپاراست.
alt=Photograph of Qasim with Mustafa Barzani|وێنۆک|قاسم لەگەڵ [[مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]
پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران
پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران و ڕۆژئاوا لەژێر سەرکردایەتی قاسمدا بەشێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. چالاکانە دژی بوونی هێزی بیانی لە عێراق وەستایەوە و دژی هاتە دەنگ. بە هۆی بانگەوازی ئەو بۆ لکاندنی خاکی عەرەبی لەناو ئێران بە عێراقەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران گرژ بوو، ئێرانیش بەردەوام بوو لە دابینکردنی بودجە و کارئاسانی بۆ یاخیبووانی کورد لە باکووری عێراق.
ڕاپەڕینەکانی کورد
حکومەتی نوێ کوردستانی بە "یەکێک لە دوو نەتەوەی عێراق" ناساند. لەسەردەمی حوکمڕانیدا، گروپە کوردییەکان مستەفا بارزانییان هەڵبژارد بۆ دانوستان لەگەڵ حکومەت، بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.
دوای ماوەیەک لە ئارامییەکی ڕێژەیی، پرسی ئۆتۆنۆمی کورد (خۆبەڕێوەبەری یان سەربەخۆیی) نەهاتەدی و ناڕەزایی و دواجار یاخیبوونی کورد لە ساڵی ١٩٦١دا بەدوای خۆیدا هێنا. جوداخوازانی کورد بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی شەڕیان لە دژی دامەزراوەی عێراق هەڵبژارد. هەرچەندە لە سەرەتادا پەیوەندییەکانی نێوان قاسم و کورد ئەرێنی بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندییەکان تێکچوو و کورد بە ئاشکرا ڕەخنەی لە ڕژێمەکەی قاسم گرت. بارزانی لە ئابی ١٩٦١، هۆشدارییەکی پێشکەش بە قاسم کردبوو و داوای کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی تاکڕەوانە و داننان بە ئۆتۆنۆمی کورد و گەڕاندنەوەی ئازادییە دیموکراسیەکانی کرد.
میرات
alt=Photograph of a statue honouring Abd al-Karim Qasim, by Khaled al-Rahal, now in Al-Rasheed Street, Baghdad|وێنۆک|پەیکەری ڕێزلێنان لە عەبدولکەریم قاسم، لەلایەن خالد ئەلڕەحال، پەیکەرەکە لە شەقامی ئەلڕەشید لە بەغدا. شۆڕشی ١٩٥٨دەتوانرێت بە ئاودانێک لە سیاسەتی عێراقدا هەژمار بکرێت، نەک تەنها لەبەر کاریگەرییە سیاسییە ئاشکراکانی (بۆ نموونە هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆماریخوازی و زەمینە خۆشکردن بۆ دەسەڵاتی بەعس) بەڵکو بەهۆی چاکسازییە ناوخۆییەکانیشەوە. سەرەڕای کەموکوڕیەکانی، دەسەڵاتی قاسم یارمەتیدەر بوو بۆ جێبەجێکردنی کۆمەڵێک گۆڕانکاری ئەرێنی ناوخۆیی کە سوودی بۆ کۆمەڵگای عێراق هەبوو و بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگیریی جەماوەریان هەبوو، بەتایبەتی دابینکردنی خانووبەرەی کەم تێچووی بۆ گەڕەک و ناوچە پڕدانیشتوانەکانی بەغدا.
چاکسازیی زەویوزار
شۆڕش گۆڕانکاری بەرفراوانی لە کەرتی کشتوکاڵی عێراقدا بەدوای خۆیدا هێنا. ڕیفۆرمخوازان پێکهاتە کۆنەکەی دەربەگایەتیی گوندنشینەکانی عێراقیان هەڵوەشاندەوە. بۆ نموونە یاسای ماف و ئەرکی چاندنکاران لە ساڵی ١٩٣٣ و یاسای ناکۆکی خێڵەکی گۆڕدرا، ئەمەش سوودی بۆ دانیشتوانە هەژارنشینەکانی عێراق هەبوو و پڕۆسەیەکی دادپەروەرتری یاسا مسۆگەر بوو. یاسای چاکسازی کشتوکاڵی (٣٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨ ) هەوڵیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەشکردنەوەی زەوی و زارەکان و سەقفی لەسەر کرێی زەوی دانا؛ زەوییەکە بە شێوەیەکی یەکسانتر بەسەر جووتیاراندا دابەشکرابوو کە بەهۆی یاسا نوێیەکانی کرێگرتن نزیکەی ٥٥% بۆ ٧٠%ی بەرهەمەکانیان وەرگرتبوو.
مافەکانی ژنان
اسم هەوڵیدا یەکسانی زیاتر بۆ ژنان لە عێراق بهێنێتە ئاراوە. لە کانوونی دووەمی ١٩٥٩دا پێداچوونەوەیەکی بەرچاوی بە یاسای باری کەسی ڕاگەیاند، بەتایبەتی ئەو یاسایەی کە پەیوەندییە خێزانییەکان ڕێکدەخات. فرەژنی قەدەغە بوو، هەروەها کەمترین تەمەن بۆ هاوسەرگیریش بە ١٨ ساڵ دیاریکرا (جگە لە هەندێک باری تایبەت کە دەتوانرا لەلایەن دادگاوە بۆ ١٦ ساڵ کەمبکرێتەوە). ژنان لە جیابوونەوەی ئارەزوومەندانە پارێزراو بوون. دیارترین چاکسازی بریتی بوو لە بڕگەیەک لە مادەی ٧٤ کە مافی یەکسانی بە ژنان لە بابەتی میراتدا بەخشی. ئەم هەنگاوەی کۆتایی، لەلایەن سوننە و شیعەکانەوە دژایەتی کرا.
تێبینییەکان
<references group="kurdish-alpha"/>
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی بەغدا پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:مردووانی ١٩٦٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:سیاسییەکانی عێراق پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان پۆل:موسڵمانانی عێراقی پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پۆل:لەسێدارەدراوانی عێراقی پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
ھێرمێن مێلڤێل
ھێرمێن مێلڤێل (؛ لەدایکبووی ١ی ئابی ١٨١٩ – مردووی ٢٨ی ئەیلوولی ١٨٩١) ڕۆماننووسێکی ئەمریکی بوو. ڕۆمانی مۆبی دیکی نووسیووە، کە یەکێکە لە ڕۆمانە ناودارەکانی جیھان. بەناوبانگی بۆ ئەم ڕۆمانە دەگەڕێتەوە لەگەڵ ئەوەی بەرھەمەکانی تریشی لە ئاستێکی زۆر بەرزی وێژەیی دان. کە بابەتی سەرکێشی و ڕاستەقینە و خەیاڵی تێک ھەڵکێشاوە. بە شێوەیەکیسەرنجڕاکێش بەرھەمەکانی نووسیووەتەوە. بەرھەمەکانی ڕەنگدانەوەی ژیانی خودی خۆیەتی بە شێوەیەکی فەلسەفی.
ژیان
گەنجێکی خوێنگەرم و بەھرەدار بوو لە گەلێک بواری جیاواز. بەڵام خۆشەویستی بۆ دەریا گشت ئەم بوارانە دەسڕێتەوە. ھەر بۆیە لە ١٨٤١ پەیوەندی دەکات بە کۆمەڵەیەک لە دەریاوانی کاتێک دەیانەوێت بەرەو دەریاکانی باشوور بڕۆن. بەڵام بەھۆی خراپیی ھەڵسوکەوتی کاپتنەکە لەگەڵ ھاوڕێیەکی ناچاردەبن ڕابکەن کاتێک دەگەنە بەندەری مارکیساس. پاشان دەکەونە ژێردەستی خێڵەکانی پۆلیزی کە خێڵێکی مرۆڤخۆر بوون. بۆ ماوەی چوار مانگ لە ژێردەستیان دەمێننەوە تا کەشتییەکی ڕاویی ئوستراڵی دێت و ڕزگاریان دەکەن. لەسەر پشتی ئەم کەشتییە فێری ڕاوی نەھەنگ دەبێت. لە ١٨٤٧ پەیوەندی بە خزمەتی دەریاوانی ئەمریکی دەکات. لە ھەمان ساڵ خاتوو ئەلیزابێت شاو دەناسێت و ھاوسەرگیری دەکەن. جمکێکی کوڕیان دەبێت بەڵام ھەر بە بچووکی گیان لەدەست دەدەن. پاشان جمکێکی کچیان دەبێت و کۆچ دەکەن بۆ ئینگلتەرا و لە بێتسڤێڵد دەمینێتەوە و ڕۆمانە بەناوبانگەکەی مۆبی دیک دەنووسێت. بەڵام کاتێک دەستنووسەکە دەنێرێتە چاپخانە چاپخانەکە گڕ دەگرێت و تەواوی پەرتووکەکانی ناوی لەنەودەچن بە بەرھەمەکەی ئەویشەوە. بۆیە ناچار دەبێت جارێکی تر بینووسێتەوە.
سەرەتاکانی ژیان
ھەردوو باپیرەی مێلڤیل قارەمانی شەڕی شۆڕشگێڕیی بوون و ھەروەھا مێلڤیل دڵخۆش بوو بەوەی کە نەوەی ئەم دوو شۆڕشگێڕە بوو. تۆماس مێلڤیل (١٧٥١–١٨٣٢) کە پلەی سەربازیی ڕائید بوو ئەندامی بزووتنەوەی (تی پارتی) بوو لە بۆستن. ھەروەھا باپیرەی لە لای دایکییەوە، ژەنەراڵ پیتەر گانسێڤۆرت (١٧٤٩–١٨١٢) بەناوبانگ بوو بەوەی کە سەرپەرشتی بەرگری فۆرت ستانویکسی کردبوو لە نیویۆرک لە ساڵی ١٧٧٧.
ڕائید مێلڤیل ئالانی کوڕەکەی خۆی (واتە باوکی ھێرمان) ی ناردە فەڕەنسا لە جیاتی کۆلێژ لە سەرەتای سەدەی ١٩، کە لەوێ دوو ساڵ مایەوەو بە تەواوی فێری قسەکردن و نوسین بە زمانی فەڕەنسی بوو. لە ساڵی ١٨١٤ ئالان کە لەسەر باوەڕی یەکتاپەرستی (یونیتاریانیزم) ی باوکی بوو، ھاوسەرگیری لەگەڵ ماریا گانسێڤۆرت کرد کە پابەندی بیروباوەڕێکی توندتری ئینجیلی چاکسازیی ھۆڵەندیی سەر بە ڕێبازی کالڤینیی خێزانەکەی بوو. ئەو بیروباوڕە پڕۆتستانیزمە توندەی کلتوری گانسیڤورت وایکرد کە زۆر شارەزا بێت لە ئینجیل بە ھەردوو زمانی ئینگلیزی و ھۆڵەندی، ئەو زمانەی کە ھەر لە منداڵییەوە لە ماڵەوە لەگەڵ دایک و باوکی قسەی پێدەکرد.
لە ١٩ ی ئاب، نزیکەی سێ ھەفتە دوای لە دایک بوونی، ھێرمان مێلڤیل بە ئاوی پیرۆز لە ماڵەوە لەلایەن قەشەیەکی کڵێسەی باشوری ھۆڵەندی ڕێفۆرمیست باپتایز کرا. لە میانەی ساڵی ١٨٢٠ەکاندا، مێلڤیل لە ژیانێکی دەوڵەمەندی و خۆشگوزەرانیی دەژیاو بەردەوام سێ یان زیاتر لە سێ خزمەکاری ھەبوو لە ماڵەوە.
لە میانەی چوار ساڵدا، خێزانەکەی بۆ گەڕەکی فراوانتر و خۆشتر دەیانگواستەوە و لە کۆتایییەکەیدا لە ساڵی ١٨٢٨ لە ناوچەی برۆدوەی نیشتەجێ بوون. ئالان مێلڤیل زیاتر لە توانای خۆی خەرجی ھەبوو، بۆیە زیاتر لەسەر ئەو بڕە پارە زۆرەی کە لە باوکی و لە خەسوە بێوەژنەکەی قەرد کردبوو دەژیا. لەگەڵ ئەوەی ڕای ژنەکەی دەربارەی باری داراییمێلڤیل بە نادیاری ماوەتەوە، بەڵام ژیاننامەنووس ھێرشەڵ پارکەر وای بۆ چووە کە ماریا "وا بیری دەکردەوە کە پارەی دایکی لەبن نەھاتوو بووە و ئەویش مافێکی زۆری لەو پارانەی دایکی ھەبوو" تاو ئەوکاتەی کە منداڵەکانی بچوک بوون. بەپێی ژیاننامەنووس ئەندرو دێلبانکۆ "مەحاڵە کە بزانرێ" کە چۆن دایک و باوکەکە توانیویانە ڕاستی ئەم بابەتە لە منداڵەکانیان بشارنەوە.
لە ساڵی ١٨٣٠ خێزانی ماریا ئارامییان نەما و لە پاڵپشتی دارایی وەستان تا ئەو ئاستەی کە کۆی گشتی قەرزی خێزانی ئالانکە لە ھەردوو خێزانەکەیان وەرگرتبوو ٢٠٬٠٠٠$ ی تێپەڕاند (کە بەرامبەر ٤٨٠٬٠٠٠$یە لە ٢٠١٩). ژیاننامەنووس نیوتن ئاڤرین نوسیویەتی " ئاستی دڵخۆشی و ئارامی دەروونی کاتی تەمەنی منداڵیی مێڵڤیل زۆر پەیوەست نەبووە بە سامان یان ژیری خەرجکردنی ئالان، بەڵکو زیاتر بەھۆی "گیانی ھاوسۆزی و خۆشەویستی بووە لە پەیوەندییە خێزانییەکەیدا و بەتایبەتیش لەگەڵ نزیکەکانی خێزانەکەی". ئاڤرین ئالانی بە "پیاوێکی پڕ بە ھەست و باوکێکی خۆشەویست و دڵسۆز" وەسف کردووە لە کاتێکدا ماریای بە "دایکێکی ھەست گەرم و سادە و بەھێز ولەخۆبوردە بۆ ھاوسەرەکەی و ڕۆڵی وەک دای" وەسف کردووە.
خوێندنی ھێرمان لە ساڵی ١٨٢٤ دەستی پێکرد کاتێک کە تەمەنی ٥ ساڵ بوو، لەو کاتەی کە خێزانی مێالڤیل گواستیانەوە بۆ ماڵێکی تازە درووستکراو لە شەقامی ٣٣ بلیکەر لە مانھاتن. ھێرمان و برا گەورەکەی گانسێڤوت نێردرانە قوتابخانەی کوڕانی دواناوەندیی نیۆیۆرک. لە ساڵی ١٨٢٦ لە ھەمان ساڵ کە ھێرمان توشی گرانەتا بوو، ئالان میلڤیل وەسفی ھێرمانی کردبوو بەوەی "لە قسەکردن دواکەوتووە و لە تێگەیشتنیش ھێواش بووە لە سەرەتادا. بەڵام دواتر ھێرمان گەشەی کرد و ئالانی توشی سەرسوڕمان کرد بەوەی "کە ھێرمان بە باشترین قسەکەری بەشی سەرەتایی ناسرا".
ھەڵھاتنی گەورە (کایەی ڤیدیۆیی)
ھەڵھاتنی گەورە یارییەکی ڤیدیۆیی ئەکشن و سەرکێشییە، کە لەسەر بنەمای فیلمی ساڵی ١٩٦٣ بە ھەمان ناو دروست کراوە. لەلایەن گەشەپێدەرێکی کۆمپانیای پیڤۆتاڵ گەیمز پەرەی پێدراوە. یارییەکە لەسەر ئێکس بۆکس و مایکرۆسۆفت ویندۆز و پلەی ستەیشن ٢ بڵاوکرایەوە. لە یارییەکەدا ١٨ ئاست ھەیە، بەشێک لەو دیمەنانە لە فیلمەکەوە دروستکراونەتەوە، بەڵام زۆربەیان سیناریۆی ڕەسەنن، بەتایبەت ئاستە سەرەتایییەکانی یارییەکە ھەموویان سیناریۆی ڕەسەنن. یەکەم وێنەی کارەکتەرەکان و ھەوڵە سەرەتایییەکانیان بۆ ھەڵھاتن لە کەمپەکانی تری POW(کەمپی زیندانییەکانی جەنگ) نیشان دەدەن، کە ھەموویان لە کۆتاییدا شکست دەھێنن و لە ئەنجامدا دەنێردرێت بۆ ستالاگ لوفتی سێیەم لە (کاتێکدا فیلمەکە بە گەیشتنی زیندانییەکان بۆ ئەو کەمپە دەستی پێکرد). دەنگدانەوەکانی ستیڤ مەکوین وەک ھیڵتز لە فیلمەکە وەرگیراون و لە یارییەکەدا بەکارھێنراون، گۆرانییە بەناوبانگەکانی وەک "٢٥٠" و "ڕۆیشتن بە ڕێگادا" و "٢٠ پێ کورت" بەکارھێنراون بۆ دووبارە دروستکردنەوەی دیمەنە ئایکۆنییەکانی فیلمەکە، ھەروەھا دوو دەنگی ماکوین لە وەڵامی "بەڵێ"دا بە شێوەیەکی ئەرێنی بەکارھێنران لەکاتی قسەکردن لەگەڵ کارەکتەرەکانی دیکە. نمرەی فیلمی ڕەسەنی ئێلمەر بێرنشتاین بە درێژایی یارییەکە دەبیسترێت، ئەمەش ڕەسەنایەتییەکەی زیاتر دەکات. فیلمی ھەڵھاتنی گەورە پێداچوونەوەی "تێکەڵاو"ی لەسەر ھەموو پلاتفۆرمەکان وەرگرتووە بەپێی کۆکەرەوەی پێداچوونەوەی یارییە ڤیدیۆیییەکان مێتاکریتیک.
سەرچاوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٣ پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢ پۆل:یارییەکانی ویندۆز پۆل:گەمەکانی ئێکسبۆکس پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دزێوەکان پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە نەمسا دانراون پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە سویسرا دانراون پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکانی جەنگی جیهانی دووەم پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە بەریتانیا پەرەیان پێدراوە پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان لەسەر بنەمای فیلم پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە ئەڵمانیا دانراون
ھێرمێن مێلڤێل
سەرەتاکانی ژیان
لە ١٨٢٩ ھێرمان و گانسیڤورت گواسترانەوە بۆ قوتابخانەیگرامەری ئامادەیی کۆلۆمبیا و ھێرمان ناوی خۆی لە بەشی ئینگلیزی تۆمارکرد لە ٢٨ی ئەیلول. ئالان لە ئایاری ساڵی ١٨٣٠ بۆ ڕائید میلڤیلی نووسیبوو کە «ھێرمان لە چاو پێشتر زیاتر پێشکەوتنی بەخۆوە بینیوەو ھەرچەندە قوتابییەکی درەوشاوە نییە، بەڵام خۆی لە پلەو پایەیەکی باشدا ڕاگرتووەو زیاتریش پێشدەکەوێ ئەگەر ھانی بدرێت زیاتر بخوێنێ – بەڵام لەبەر ئەوەی منداڵێکی ڕووخۆش و بێ زیان و ئاقڵە، لە دڵم نایەت کە زۆری لێبکەم بۆ ئەوەی بخوێنی».
توێژەری میلڤیل مێرتۆن سیلتس دەڵێ: «سەوچاوەی کلتوری کۆنی کلاسیکی لە بلاوکراوەکانی مێڵڤیل، کە خوێندنی مێژووی کۆن و ژیاننامە و ئەدەب لە میانەی ڕۆژانی ئامادەییدا کاریگەرییەکی درێژخایەنی ھەبووە لەسەر بیروبۆچوون و ھونەریمێلڤیل بەھەمان شێوەی زانیارییە فراوانەکانی دەربارەی ئینجیل و تەوڕات». پارکەر پێی وابوو کە مێلڤیڵ ئەکادیمیاکەی لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٣١ بە جێھێشت چونکە «تەنانەت بڕە پارەیەکی کەمی خوێندن بۆی زۆر بوو کە بیدات». گابسڤورت و ئالانی برای چەند مانگێک زیاتر لە مێڵڤیڵ بەردەوام بوون لە چوون بۆ قوتابخانەو، گانسەڤورت تا مانگی ئازاری ساڵی دواتر بەردەوام بوو.
شارستانی زابۆل
وێنۆک|چەپ|275px|جێگەی شارستانی زابۆل لە [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستاندا بە ڕەنگی سوورەتی نیشان دراوە]] شارستانی زابۆل یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری زابۆلە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٢٦٩٬٩٦٦ کەس بوون کە زۆربەیان سێستانین و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.
ھێرمێن مێلڤێل
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٩ پۆل:مردووانی ١٨٩١ پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان
شارستانی زابۆل
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان پۆل:شارستانی زابۆل پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانی زابول
مەقام
مەقام بەشێک لە زانستی مۆسیقایە کە دەکەوێتە نێوان دەنگەکان تەوزیح دەدات. لە مۆسیقای ئەورووپی دا بە مۆد (Mode) دەناسرێت. لە مۆسیقای ئێرانی دا بە (دستگاە) دەناسرێت، ھەر چەند مەقام و دەستگاە زۆر جیاوازییان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆسیقای عەرەبی پۆل:مۆسیقای فارسی پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
گرینادا یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ. ٦ وەرزشوان (٤پیاو، ٢خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە دەیەمین بەشداربووی گرینادا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٨٤. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی گرینادا یەک مەدالیایان (١ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
سەوز
سەوز یان کەسک (بە ئینگلیزی: Green) ئەو ڕەنگەیە کە کەوتووەتە نێوان شین و زەرد لە شەبەنگی ڕووناکی بینراودا. سەوز دروشمی سروشتە، نەوازشی چاوە، ڕەنگی ژیانە، خەڵکی بۆ گەیشتن بە ئاسایشی ڕۆحی لەژووری سەوزدا دادەنیشن.
پەراوێزەکان
پۆل:ڕەنگ
وەشانی پاشا جەیمز
وێنۆک وەشانی کینگ جەیمس (KJV)، ھەروەھا کتێبی پیرۆزی پاشا جەیمز (KJB) و وەشانی ڕێگەپێدراو، وەرگێڕانێکی ئینگلیزی کتێبی پیرۆزی مەسیحییە بۆ کەنیسەی ئینگلتەرا، کە لە ساڵی ١٦٠٤ ڕاسپێردرا و لە ساڵی ١٦١١ بڵاوکرایەوە، بە سپۆنسەری کینگ جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا. 80 کتێبی وەشانی کینگ جەیمس ٣٩ کتێبی پەیمانی کۆن لەخۆدەگرێت، بەشێکی نێوان پەیمانەکان کە ١٤ کتێبی تێدایە کە پرۆتستانتەکان بە ئەپۆکریفا دەزانن، و ٢٧ کتێبی پەیمانی نوێ. وەشانی کینگ جەیمس بە "شکۆمەندی شێوازی" ناوبانگی دەرکردووە، وەک یەکێک لە گرنگترین کتێبەکانی کولتوری ئینگلیزی و ھێزێکی بزوێنەر لە داڕشتنی جیھانی ئینگلیزی زماندا وەسف کراوە.
گۆڕەپانی گارێگین نژدە
گۆڕەپانی گارێگین نژدە پێشتر گۆڕەپانی سۆرێن سپانداریان  دووەم گەورەترین گۆڕەپانی شاری یەریڤانە. دەکەوێتە ناوچەی شێنگاویت، لە باشووری ناوەندی شارەکە. گۆڕەپانەکە بەم شەقامانە دەبڕدرێت گارێگین نژدە مەنەندیان، یەغبایروتیان و بەگراتونییەت. گۆڕەپانەکە لە ٣٠ی نیسانی ١٩٥٩ بە فەرمی کرایەوە.
پەیکەری سەرکردەی بەلشەڤیک سوورێن سپانداریان لە ساڵی ١٩٩٠ەوە لە گۆڕەپانەکەدا دروست کراوە، لە ٢٥ی ئایاری ١٩٩١دا ناوی گۆڕەپانەکە بە ناوی پاڵەوانی نیشتمانی ئەرمینیا گارگین نژدە گۆڕاوە.
وێستگەی میترۆی گۆڕەپانی گارێگین نژدە و ھۆڵی "شانۆی میترۆ" لەژێر زەوی گۆڕەپانەکەدا ھەڵکەوتوون.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان پۆل:گۆڕەپانەکان لە یەریڤان
بڕیارنامەی ١٦٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئازاری ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان ئەریتریا و ئەتیۆپیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٣٨٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦ پۆل:ئێریتریا لە ٢٠٠٦ پۆل:ئیتیۆپیا لە ٢٠٠٦
گەردیلە
لە بارەی گەردیلەوە
گەردیلە مانای ئەوەیە کە بچوکترین بەشە و بەشی تری لێنابێتەوە، بەدرێژایی مێژوو بیرۆکە یان چەمکی گەردیلە چەند تێڕوانینێکی جیاوازی بەخۆیەوە بینیووە کە گرنگترین خاڵی وەرچەرخان لێرەدا زانینی ئەوەبوو کە بە بارگەی موجەب وبارگەی سالب گەردیلە پێک دێنن، یەکەمین تێڕوانین ئەوەبوو کە گەردیلە شێوەی پرتەقاڵێکی ھەیە کە کرۆکەکەی بەشی موجەب و ناوکەکانیشی بەشی سالب پێکدێنن و وە کە گەردیلە توند و پڕە و ھیچ کەلێنیکی تێدانی یە. لەدواییدا دەرکەوت کە ئەم تێڕوانینە ھەڵەیە و گەردیلە توند و پڕ نی یە و زۆربەی قەبارەکەی کەلێنە و مەسەلەی پرتەقاڵەکەش ھیچ پەیوەندی یەکی بەڕاستی یەوە نیە.
دوای ئەوەی ڕازرفۆرد و دوای ئەویش بۆر ھاتن و چەند گریمانێکی سەرسوڕھێنەریان خستەڕوو کە لەو کاتەدا زۆر ئاڵۆز بوون و پێچەوانەی بیردۆزی کارۆموگناتیسی بوون کە لەوکاتەدا باوبوو، گرنگترینی ئەم گریمانانە پێچواندنی گەردیلەبوو بە کۆمەڵەی خۆر کە تیایدا خۆر ناوکی گەردیلەکە بوو وە ئەستیرەکانیش ئەو ئەلکترۆنانەبوون کە بەدەوری ناوکدا دەخولێنەوە. بۆر چەند بیردۆزێکی لەسەر پەیوەندی نێوان ووزەی ئەلکترۆن و زەبری جوڵەکەی بەدەوری خولگەکەیدا دانا و چەند یاسایەکی بۆ ئەمەش دانا، بەڵام پاشان بۆر مرد و نھێنی ئەوەی کە چۆن گەیشتۆتە ئەم ئەنجامانە بە نەزانراوی مایەوە. دوای ئەمە بیردۆزە نوێ یەکان ھاتنە کایەوە کە بەشێوەیەکی سەرەکی پشتیان بە شێوەکەی بۆر بەست و چەند ڕاستی یەک و سەلمێندراوێکی تریان بۆ زیادکرد. ئەوەی کەلێرەدا بەلامانەوە گرنگە دوا تێڕوانینە کە زاناکان بۆ شێوەی گەردیلە ‌تێی گەیشتوون و لەمەی خوارەوەدا کورتی دەکەینەوە:
پێکھاتەی گەردیلە
ناوک: بارستەی گەردیلەی تێدا کۆبۆتەوە و لە پرۆتۆن بە باری پوزیتیڤ و نۆترۆن بە باری نێتار (یەکسان، بێلایەن) پێک دێت. بارستەی پرۆتۆن و نۆترۆن یەکسانە.
ئەلیکترۆنەکان: باریان نەرێنییە (سالب، بە ئینگلیسی: Negative) و ١٨٣٧ جار بچووکترن لە پرۆتۆن و نوترۆن و بەدەوری ناوکە بار پوزیتیفەکەدا بە خێراییەکی زۆر دەخولێنەوە. بەڵام وەک تێڕوانینەکەی بۆر نییە کە چواندبووی بە خولاندنەوەی ھەسارەکان بە دەوری خۆردا لە خولگەی جێگیر و یەکساندا، بە پێچەوانەوە خولگەکان لە بۆشایی دان و ھەندێکیان خڕن، ھەندێکی تریان تەشیلەیی و چەند شێوەیەکی ئاڵۆزی تر.
ئەم ئەلیکترۆنانە لە بۆشاییدا بەدەوری ناوکدا بە مەودای زۆر دوور لە یەکدی دەخولێنەوە، ئەگەر بۆ نموونە وای دابنێین کە نیوەتیرەی ناوکی ھایدرۆجین ١ سم ە ئەوا تاکە ئەلکترۆنەکەی گەردیلەکە بەدەوری ناوکدا لەدووری نزیکەی ١ کم ەوە دەخولێتەوە، ئەمەش مانای ئەوەیە کە بەشی زۆری گەردیلەکە بۆشایی یە. ئەوەی کە لەمە دڵنیامان دەکاتەوە ئەوەیە کە چڕی ناوکەکە زۆر لە چڕی گشتی گەردیلەکە زیاترە.
چڕی بریتیە لە بارستە لەسەر قەبارە، بۆ نموونە چڕی ئاو ١ گم/سم٣ یە، بە واتای ئەوەی کە ئەگەر خشتەکێکی پڕلە ئاو بھێنین کە درێژی ھەر لایەکی ١ سم بێت ئەوا بارستەکەی ١ گم دەبێت. چڕی ناوک یەکسانە بە ٢ ملیۆن تەن/ سم٣. لەنێوان گەردیلەکاندا چڕی توخمی ئۆزمیۆم Os چڕیەکەی دەگاتە ٢٢.٤ گم/سم٣، ئەمەش بەڵگەیەکی ترە بۆئەوەی کە زۆربەی گەردیلە بۆشایی یە.
سروشتی گەردیلەکان
سروشتی گەردیلەکان وایە کە بارگەیان ھاوتایە یانی ژمارەی پرۆتۆنە موجەبەکانی ناو ناوک یەکسانە بەژمارەی ئەو ئەلکترۆنانەی کە بەدەوریدا دەخولێنەوە، بەڵام ئەگەر گەردیلەیەک یەکێک  یان  زۆر  تر  لە ئەلکترۆنەکانی خولگەی دەرەکی وون بکات ئەوە دەگۆڕڕێت بۆ ئایۆنی موجەب چونکە ژمارەی پرۆتۆنەکان زیاتر دەبێت. خۆ ئەگەر بە  پێچەوانەوە  ئەگەر ئەلەکترۆنێک یان زۆر تر وەربگرێت واتە  یەکێک  بۆ ئەلەکترۆنەکانى خولگەى  دەرەکى زیاد  بکات دەبێتە ئایۆنی سالب  دەبێ ئەوەش بزانین کە نیوترۆنە بارگە ھاوتاکان ھەرگیز کارناکەنە سەر بارگەی گشتی گەردیلەکە.
جیاکردنەوەی گەردیلەکان
گەردیلەی توخمە کیمیاویەکان بە جیاوازی ژمارەی پرۆتۆنەکانی ناو ناوکیاندا لە یەکتر جیادەکرێنەوە و ئەم ژمارەیە پێی دەوترێ ژمارەی گەردیلەیی. بۆنموونە ژمارەی گەردیلەیی ھایدرۆجین یەکسانە بە یەک چونکە ھایدرۆجین تەنھا یەک پرۆتۆنی تێدایە، وە ژمارەی گەردیلەیی ئۆکسجین یەکسانە بە ٨ چونکە ژمارەی پرۆتۆنەکانی ناو ناوک ٨ دانەیە.
دووری گەردیلەکان
دووری گەردیلەکان بەشێوەیەکی گشتی لە پلەی ١٠-١٠م ی و ١٠-١٤م ی دایە، وەبەھۆی زۆر بچوکی گەردیلە و قورسی مامەڵەکردن لەگەڵ چەند دانەیەکی کەمدا یەکەیەکی تر بەکاردێت کە پێی دەوترێت مۆڵ ھەر مۆڵێکیش یەکسانە بە ژمارەی ئەڤۆگادرۆ لە گەردیلە، ژمارەی ئەڤۆگادرۆش زۆر گەورەیە و یەکسانە بە ٦.٠٢٢x١٠٢٣. بۆ ئەوەی گەورەی ئەم ژمارەیە بێنینە پێش چاوی خۆمان ئەم ژمارەیە یەکسانە بە ژمارەی ھەموو ئەو دەنکە برنجانەی کە لە ماوەی ٤٠ملیۆن ساڵدا لە ھەموو جیھاندا بەرھەم دێن.
پۆل:ئەتۆمەکان پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:کیمیا
تیشکدانی کارۆموگناتیسی
تیشکدانی کارۆموگناتیسی (بە ئینگلیزی: Electromagnatic radiation) بریتیە لە گواستنەوەی وزە بەهۆی شەپۆلی کارۆموگناتیسییەوە. ڕوناکی بینۆک (بینراو) کە جۆرێۆی تیشکی کارۆ موگناتیسیە ،جۆرێکی وزەیە کە ڕەوشتی شەپۆڵی هەیە.
خێرایی
هەموو جۆرەکانی شەپۆڵی کارۆموگناتیسی بە خێراییەکی زۆر و یەکسان لە بۆشاییدا ئەویش خێرایی ڕووناکیە دەگوازرێنەوە. لە هەوڵەسەرەتاییەکان بۆ دۆزینەوەی خێرای شەپۆڵی کارۆموگناتیسی سەرکەوتو نەبو ، بەهۆی زۆری خێراییەکەیان. لەگەڵ پێشکەوتنێ هۆکارە تەکنیکیەکان ، بەتایبەتی لە سەدەی نۆزدەهەم و لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا ، خێرایی ڕوناکی بە وردییەکی زۆر پێورا. کە ڕێژەی هەڵە تێیدا تەنها %0.001 . نرخە زانراوەکەی ئێستای خێرایی ڕووناکی (کارۆموگناتیسی) بریتیە لە :      م/چ ⑧10× 2.99792458  ، واتا بەنزیکەیی م/چ ⑧10× 3.00 ( 300000000مەتر لە چرکەدا) دا دەڕوا.
١٣٩٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھۆشەنگ کامکار
ھۆشەنگ کامکار لەدایکبووی١٩٤٦ سنە، موزیککارێکی کورد و سەرپەرشتیاری ھونەریی گروپی کامکارانە. حەسەن کامکار باوکی یەکەم مامۆستای بووە. دواتر بووە بە خوێندکار لە زانستگەی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی تاران و لە Santa Cecilia Academy لەشاری ڕۆم دریژەی بە خوێندنی ئەکادیمی موزیک داوە. ھۆشەنگ کامکار ئاوازدانەر، نووسەر و وەرگێڕێکی بەتوانایە. چەند دانەیەک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی ئەمانەن: بەھارانی ئاویەر، زەردی خەزان (بەھاوکاری لەگەڵ ئەرسەلان کامکار)، دەر گولستانە، دور تا نەزدیک، کانی سپی، بەر تارکی سپیدە (بەھاوکاری لەگەڵ ئەرسەلان کامکار) و چەند کارێکی تری لەگەڵ ھونەرمەندانی تری کورد وەک عەدنان کەریم و پەیام عەزیزی.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:کامکاران پۆل:ھونەرمەندانی کورد پۆل:خەڵکی سنە
مارک گریگۆریان
مارک گریگۆریان (, ; ٢٩ی نیسانی ١٩٠٠ – ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨) تەلارسازێکی نیوکلاسیکی ئەرمەنی سۆڤیەت بووە.
ژیان
گریگۆریان لە شاری ناخچێڤان ئۆن دۆن، لە باشووری ڕووسیا لەدایکبووە، لە ساڵی ١٩٢٤ ڕووی لە ئەرمینیای سۆڤیەت کردووە، لە ساڵی ١٩٢٨ لە زانکۆی یەریڤانی حکومی دەرچووە و لە ساڵی ١٩٣٩ وەک سەرۆکی تەلارساز لە یەریڤان دەستنیشان کراوە و لە شوێنی نیکۆلای بوونیاتیان گرتەوە.
کاردەکات
گریگۆریان چەندین شوێنەواری سەرەکی یەریڤانی دیزاین کرد (یان ھاوبەشی دیزاین کرد)، لەوانە ئەو بینایانەی کە سێ لقەکەی حکوومەتیان تێدا نیشتەجێن- ھەموویان لەسەر شەقامی باغرامیان، و سێ لە پێنج بینای دەوروبەری گۆڕەپانی کۆماری، لەگەڵ ئێدوارد ساراپیان.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٧٨
١٣٩١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لەرەلەر
بندانگشتی|350px|چەپ
لەرەلەر (بە ئینگلیزی: Frequency) بریتییە لە ژمارەی خولەکان یان لەرینەوەکان لە یەک کاتدا. وە بە ھێرتز دەپێورێت کە بە ناوی زانای دۆزەرەوە کراوە.
پۆل:دەنگناسی (فیزیک)
بڕیارنامەی ١٦٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
١٣٩٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەبیر
لە دایکبوون
لە ساڵی ١٤٤٠ لە دایک بووە. ئەگەرچی بڕێک کەس لە دایکبوونی ئەویان بە ١٣٩٨ تۆمار کردوە. سەبارەت بە ژیانی کەبیر قسە و ئەفسانە و چیرۆکی زۆر ھەیە، ئەم جیاوازییانە لە کات و شوێنی لە دایک بوون و کەسایەتیی دایک و باوکیەوە دەست پێ دەکا. چونکە ھیندووان و موسڵمانان ھەردوو تا ڕادەیەک کەبیر لە خۆیان دەزانن و ھەرکام ھەوڵیان داوە کە زۆرتر بە لای خۆیاندا ڕای بکێشن. بۆ نموونە لە ئەفسانەیەکدا ھەندێک گوتوویانە کە دایکی کە برەھمەنێک بووە بە کچێنی ماوەتەوە و شووی نەکردوە و لە دوای زیارەت کردنی زیارەتگەیەکی پیرۆزی ھیندووەکان بە جۆرێکی خودایی زکپڕ بووە و دواتر کەبیری بووە. بەڵام لەبەر ئەوەی کە مێردی نەبووە کوڕەکەی داوە بە پیاو و ژنێکی جۆڵای ھەژاری موسڵمان. یان گوتراوە کە دایکی بێوەژن بووە و لە ترسی بەدناوی سپاردوویەتی بە پیاو و ژنێکی موسڵمان. بەڵام ئەوەی کە تا ڕادەیەکی زۆر ڕێک کەوتن لە سەری ھەیە و کەمتر لە ئەفسانە دەچێ ئەوەیە کە باوک و دایکی کەبیر موسڵمان بوون و ناوی کەبیریان لە سەر ناوە. جگە لەمە لە سەر شوێنی لە دایکبوونی ئەو ڕێک کەوتنە ھەیە کە لە شاری بەنارەس یان لە دەوری ئەوێدا لە دایک بووە. وێنۆک|چەپ|تابلۆیەک کە شاری [[بەنارەس شوێنی لە دایکبوونی کەبیر پیشان دەدا و لە سەدەی ١٩دا کێشراوە.]]
ژیان
کەبیرھەر لە تەمەنی مناڵیەوە چوەتە لای ڕاماناندای ھیندوو و بووە بە شاگردی و بیر و ڕای ئەو لە سەری زۆر کاریگەر بوە و لە شێعرەکانیدا زۆر باس لەم پەیوەندیە شاگرد و ئوستادییە دەکات. ھەرچەند موسڵمانەکان دەڵێن کەبیر لە دوای ڕاماناندا کەوتوەتە ژێر چاودێریی سۆفیەکی موسڵمان بە ناوی پیر تاکیی جانسی کە خەڵکی شاری جانسیی ھیند بوە، بەڵام کەبیر لە شێعرەکانیدا باسی کەسێکی وەھای نەکردوە. ھەروەھا کەبیر بە پێچەوانەی مورتازە برەھمەنەکان بنەماڵە و ژن و مناڵی بوە و ژیانی دنیایی تەرک نەکردوە. ئەو وەکوو باوکی بە پیشەی جۆڵایی ژیانی بردوەتە سەر و وا دیارە خوێندەوارییەکی زۆری نەبوە. وا دیارە کەبیرە لەبەر ئەو بیر و ڕا جیاوازانەی کە بوویەتی لە بەنارسدا کە بنکەی برەھمەنەکان بووە کەوتە بەر ڕەخنە و ئازار و لە ساڵی ١٤٩٥دا لە بەنارس دەرکراوە، کە لە ئەو کاتەدا دەور و بەری شەست ساڵ لە ژیانی تێپەڕ بووبوو. لە دوای ئەم ڕووداوە کەبیر ڕوو لە باکووری ھیندستان دەکا و لەگەڵ کۆمەڵێک لە موریدان و بنەماڵەکەیدا ژیانی لەوێ دەباتە سەر.
کەبیر لە ساڵی ١٥١٨دا کۆچی دوایی کردوە و لە شاری ماگھەر، لە ھینددا بە خاک سپێراوە. ئەفسانەیەک لە سەر مردنی ھەیە کە دەڵێت لە دوای مردنی کەبیر لە نێوان موریدەکانیدا ناکۆکی ساز بوو کە تەرمەکەی کەبیر چی پێبکەن. موسڵمانان دەیانویست بیشۆرن و بە شێوازی موسڵمانی بینێژن و ھیندووەکانیش دەیانویست تەرمەکەی بسووتێنن و خۆڵەمێشەکەی ھەڵگرن. بەم جۆرە نزیک بوو شەڕ لە بەینیاندا ساز ببێت تا کەبیر خۆی پێ نیشان دان و گوتی کە سەیری تابووتەکەی بکەن. ھەروەھا پێی وتن کە لە نێو تابووتەکەدا باوەشێک گوڵی بۆن خۆش لە جێی تەرمەکەدا ھەیە. ئەشێ ھیندوەکان نیوەی ئەو گوڵانە ھەڵگرن و بیبەنەوە بۆ شاری بەنارس و لەوێ بیسووتێنن و موسڵمانەکانیش ئەو نیوەکەی لە شاری ماگھەردا بنێژن. بەم جۆرە شەڕی نێوان موریدەکانیش دوایی پێھات.
ھۆنراوەکان و فەلسەفەکەی
وێنۆک|چەپ|[[ڕابیندرانات تاگۆر شاعیری بەناوبانگی ھیندی کە سەد شێعری کەبیری بە ناوی چریکەکانی کەبیر وەرگێرایە سەر ئینگلیزی و ناوبانگی ئەوی زیاتر بەرز کردەوە]] زۆربەی ھۆنراوەکانی کەبیر لە بارەی خواناسیەوەیە و لە ھۆنراوەکانیدا فەلسەفە و زانستی ئیسلامی و ھیندۆیزمی تێک ھەڵکێشاوە. ئەگەرچی لە بڕێک لە شێعرەکانیدا ڕەخنە لە ھەردوو لا دەگرێ و ھەردوو لایەنەکە بۆ ناسینی باشتری مرۆڤ و خودا و دەست بەردان لە ڕیا بانگ دەکا. بۆ نموونە ئەم ڕەخنە گرتنەی کەبیر لە ڕەواڵەت بینی و دوژمنایەتیی ئایینی لەم شێعرەدا بە دی دەکرێ:
ئەی بەندە! تۆ لە کوێ بە دوای مندا دەگەڕێی؟ چاو کەرەوە! من لە ناو تۆدا شاراوەم من نە لە مزگەوتام، نە لە مەعبەدام نە لە «کایلاشم»، نە لە کەعبەدام نە لە دابی ئەمدا نە لە دەستووری ئەودا نە ڕیازەت و نە لە خەڵوەت تۆ ئەگەر باش بگەڕێی زوو من دێمە ناوچاوانت من لە چرکەیەکدا بە دی دەکەی کەبیر دەڵێت: «خودا ھەناسەیە لە ناو ھەموو ھەناسەدا»
یان لە جێگەیەکدا لە سەر ئایینی خۆ شوتنی ھیندووەکان لە کانی و ڕووبارە پیرۆزەکاندا دەڵێ:
ئەم شێعرە لە سەر ئایینی خۆشوتنی ھیندووەکان لە ڕووبارە پیرۆزەکاندا (وەکوو ڕووباری گەنگ) نووسراوە و کەبیر ئەم ئایینە تەنیا بە کارێکی ڕەواڵەتی دەزانێ کە نابێت بە ھۆی پاک بوونەوەی گوناھان و خۆشبەختیی مرۆڤەوە.
وێنۆک|خۆ شوتنی خەڵک لە [[ڕووباری گەنگدا، یەکێک لەو دابونەریتانەی کە کەبیر ڕەخنەی لێ گرتوە]] کەبیر ڕەخنە لە ئەو دەستەبەندییە جۆراوجۆرە کۆمەڵایەتییانە دەگرێ کە لە قەدیم لە ھێنددا باو بووە، ئەم چینە کۆمەڵایەتییانە بریتی بوون لە زانا ئایینیەکان، سەروازەکان، بازرگانەکان، کرێکارەکان و کۆیلەکان. کەبیر ئەم بەرنامە کۆمەڵایەتیە بە ھەڵە دەزانێت و بیر و ڕای وایە کە مرۆڤ جیا لەوەی کە بنەماڵەی کێ بن و خەریکی چ پیشەیەک بن دەتوانێت بە بەرزترین پلەکانی زانست و خواناسی بگات. بۆیە لە شێعرێکدا دەڵێ:
بێھوودەیە لە گەورەپیاوێک بپرسی لە چ تایەفەیە و خێڵێکە؟ زانا و سەرواز و بازرگان گشت خێڵەکان، گشت چینەکان ھەر سی‌وشەشیان، لە دووی خودان
لە ئەم شێعرەدا کەبیر دوو نموونەی لە گەورە پیاوانی ھیند واتە ڕایداس و سواپاچا ھێناوە کە بنەماڵەکانیان لە چینی خواری کۆمەڵگا بوون، بەڵام خۆیان بوونەتە گەورەترین خواناسان و فەیلەسۆفانی ھیند. ھەروەھا کەبیرخۆی، نموونەیەکی باشی ئەم باسەیە بۆ ئەوەی کە لە باوک و دایکێکی جۆڵا لە دایک بووە، بەڵام بوەتە یەکێک لە زانایانی ناسراوی سەردەمی خۆی.
باشترین نموونەی شێعرەکانی کەبیر لە پەڕتووکی بیجەکدا یە کە وەرگێڕانە ئینگلیزییەکەی بە چاپی زانکۆی ئۆکسفۆرد و وەرگێڕانی لیندا ھەس و شوکدەڤ سینگ دەست دەکەوێ، ئەم کتێبە لە لای شوێنکەوتوانی ڕێبازی کەبیر بە کتێبێکی پیرۆز دادەنرێ. شوێنکەوتوانی فەلسەفەی کەبیر قوتابخانەی فەلسەفیی کەبیریسمیان داناوە. ڕابیندرانات تاگۆر شاعێری ناسراوی ھێندی لە سەدەی بیستەمدا سەد شێعری کەبیری وەرگێڕاوەتە سەر ئینگلیزی و ناوی چریکەکانی کەبیری لە سەر ناوە کە بوون بە ھۆی پەرەسەندنی زیاتری ناوبانگی کەبیرەوە. وا دیارە گەورە شاعیرانی فارس وەکوو عەتتار، حافز، سەعدی و مەولانای ڕۆمی لە سەردەمی کەبیردا کاریگەرییەکی گەورەیان لە سەر عیرفان و وێژەی ھینددا دانابوو و کەبیریش لە ئەم کاریگەرییە بێبەری نەبوو. بە تایبەت کە لەسەردەمی کەبیردا سکەندەر لۆدی حاکمی دێھلی بوو و زمانی فارسی وەکوو زمانی ڕەسمیی دەربارەکەی دەناسرا. جێگە پێی ئەم شاعیرانەمان لەشێعرەکانیدا زۆر ئاشکرا بۆ دەردەکەوێت و ئەم خاڵەئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوەکەکەبیر زۆر ئارەزووی لەنزیک خستنەوەو تێھەڵکێشانی فەرھەنگی ئیسلامی و ھیندووییسم بوەو ویستوویەتی تا ڕادەیەک لە دوژمنایەتی نێوان شوێنکەوتوانی ئەم دوو ئایینەکەم بکاتەوە. شێعری کەبیر کە شێعرێکی عیرفانیە، بەرھەمی موکاشیفەکانی خۆی و ئاموژگاریی خێرە بۆ شوێنکەوتوەکانی. کەبیر شێعرەکانی بە ھیندی و بە زمانێکی زۆر سادە و ڕەوان نووسیوە و ھەوڵی داوە کە ھەموو ئەو شتانە بە زمانێکی نزیک لە زمانی خەڵکی و بێ بەکارھێنانی وشەی قورس بە خەڵکی بناسێنێت. بە کەڵک وەرگرتن لە وشە و ھێمای سادە وەکوو بووک و زاوا، مامۆستا و مورید، باڵندھ، ئاسک، جووتیار و ھتد کە تەنانەت زۆرێک لە خەڵکی نەخوێندەواریش لێی تێدەگەن. شیعری کەبیر لە ئەم چەرخەشدا لایەنگری زۆری ھەیە و ھەندێک لە ھونەرمەندانی ھیندی ھۆنراوەکانی کەبیریان لە گۆرانیدا بە کار ھێناوە کە ڕەنگە بەناوبانگترینیان کومار گاندارڤا گۆرانیبێژی کلاسیک بێت.
عیرفانی کەبیر
ئەمە دەنگی کەسێکی زۆر دوورە دەڵێ بۆ ناو خۆت بڕوانە و بزانە چۆن تیشکی ئەو یارە بێڕەنگە لە تۆدا دەدرەوشێتەوە
میرات
وێنۆک|چەپ|پوولی نامەیەک (ستامپ) کە لە وڵاتی [[ھینددا بۆ ڕێز گرتن لە کەبیر لە سەدەی بیستەمدا چاپ کراوە.]] کەبیر میراتێکی گەورەی شێعری لە خۆی بە جێ ھێشتوە. زۆرێک لە ئەو شێعرانە بە دەستی دوان لە موریدەکانی نووسراون یان سینە بە سینە گوتراوەتەوە و تا ئێستەش ماون. کەبیر کاریگەرییەکی زۆری لە ھیند و وڵاتانی دەور و بەری داناوە و جێگەی ڕێزی زۆری ھیندووان و موسڵمانانی ئەو وڵاتەنەیە.
کەبیر بە کوردی
کتێبی چریکەکانی کەبیر بە دەستی سەید مادێح پیریۆنسی لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراوە بۆ سەر کوردیی سۆرانی و لە ساڵی ٢٠١٢ لە سلێمانی لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ کراوە.
نموونەی ھۆنراوەکانی کەبیر
(١) بەرەو باخی گوڵان مەچۆ نە ھاوڕێکەم! ڕوو لە باخ و بێستان مەچۆ لە ناو لەشتا باخی پڕگوڵ شاراوەیە بچۆ لەوێ لە سەر ھەزاران پەڕەگوڵی نیلووفەڕ دابنیشە و چاوت ببڕە، جوانیی بێ بڕانەوە
(٢) من گاڵتەم لێ دێ ئەبیسم ماسی لە ناو دڵی ئاودا تینوویەتی تۆ نابینی کە ڕاستی ھا لە ماڵەکەتدا و تۆ ھەڵەشە بە شوێن ئەودا ئەم شار و ئەو شار ئەگەڕێی! ڕاستی بە ڕاستی ھا لێرە! ئیتر ڕوو کەرە ھەر جێیەک کە پێت خۆشە لە بەنارس لە ماتوورا ئەگەر تۆ نەچیتە ناخی ڕاستی ڕۆحی خۆتەوە و نەیدۆزیتەوە دنیا بۆ تۆ تارماییە و خەیاڵیە
(٣) ئەم قاپە گڵینەی منە سەد باخ و بێشەی تێدایە بەدیھێنەری تێدایە لە ناو ئەم قاپە تەنگەدا حەوت دانە دەریای تێدایە ئەستێرەی زۆری تێدایە، ژماریان لە ژمار بەدەر بەردی زێڕئەزموونی ھاتیا زێـڕ و گەوھەری تێدایە ئەم قاپە گڵینەی منە دەنگی ھەرمانی تێدایە چاوە ئاوەکان لە ناویا ھەموو ساتێ سەردەر دەکەن کەبیردەڵێت: "گوێم لێ گرە خۆشەویستم ئەم لەشە گڵینەی منە خودای مازانی تێدایە"
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٤٠ پۆل:مردووانی ١٥١٨ پۆل:ھیندییەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:فەیلەسووفانی ھیندی پۆل:شاعیرانی ھیندی پۆل:شاعیران بە زمانی ھیندی
ئۆرگانیزم
لە ژینناسی، ئۆرگانیزم، زیندەوەر یان بوونەوەر بریتییە لە سیستەمێکی زیندوو، وەکوو گیانلەبەر، ڕوەک، کارگ، یان ئۆرگانیزمە تەکخانەیییەکان. ھەموو ئۆرگانیزمەکان لانیکەم بە شێوەیەک دەتوانن وەڵامی ھاندەر (stimulus) بدەنەوە، تۆرم بخەنەوە، گەشە بکەن، و ھۆمۆستاسیسی خۆیان بپارێزن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆرگانیزم پۆل:ژیان
درێژیی شەپۆل
وێنۆک|300px|درێژی شەپۆلی شەپۆلێکی [[ساین|سینووسی]]
درێژی شەپۆل بریتییە لە دووری نێوان ھەموو دووخاڵی یەک لە دوای یەک، کە بە ھەمان خێرایی لە بڕ و ئاڕاستەدا بجوڵێن.
دووری نێوان دوو لوتکەی شەپۆلێک یان دوو بنکی شەپۆل وە تاکو درێژی شەپۆل زیاد بکات ئەوکات لەرەلەر کەم دەکات.
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:درێژایی پۆل:شەپۆلەکان
ڤاکێل سەعاب
وێنۆک ڤاکیل سەعاب فیلمێکی درامای یاسایی ئەکشن بە زمانی تیلوگوی ھیندییە لە ساڵی ٢٠٢١ کە لەلایەن ڤینۆ سریرامەوە نووسراوە و دەرھێنراوە. فیلمەکە لەلایەن دیل ڕاجو و سیریش و بۆنی کاپوور لەژێر بانەرەکانیان Sri Venkateswara Creations و Bayview Projects بەرھەم ھێنراوە. دووبارە دروستکردنەوەی فیلمی پینک بە زمانی ھیندی ساڵی ٢٠١٦یە و پاوان کالیان و نیڤێتا تۆماس و ئەنجالی و ئانانیا ناگالا و پراکاش ڕاج و شروتی ھاسان ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. وێنەگرتنی سەرەکی فیلمەکە لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٠ لە شاری حەیدەراباد دەستی پێکرد. فیلمەکە نۆت و تراکی دەنگی لەلایەن ئێس. تامانەوە ھەیە. سەرەتا بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخرا، فیلمەکە لە ٩ی نیسانی ٢٠٢١ بە شێوەی شانۆ نمایشکرا.
پەرەپێدان
لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩، ڤینۆ سریرام دەستیکرد بە کارکردن لەسەر نوێکردنەوەی فیلمی پینک (٢٠١٦) دوای ئەوەی پرۆژەکەی لەگەڵ ئەلو ئارجۆن بە ناونیشانی (Icon) وەستێنرا. پاوان کالیان ئەو سیناریۆیە پەسەند کرد کە لەلایەن سریرامەوە گێڕدراوەتەوە، کە ئاماژەی بۆ گەڕانەوەی کالیان بۆ سینەما کرد دوای پشوویەک بەھۆی ھەڵمەتی سیاسی لە ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی یاسادانانی ئەنhra Pradesh 2019. Dil Raju of Sri Venkateswara Creations بە ھاوبەشی بەرھەمھێنانی فیلمەکە دەکات لەگەڵ Boney Kapoor، کە مافی وەرگرتنی فیلمەکەی تامیل و تێلۆگۆی پینک (کە پێشتر بە ناوی Nerkonda Paarvai بڵاوکرایەوە)، لەژێر Bayview Projects LLP ئێس. تامان وەک دەرھێنەری مۆسیقای فیلمەکە ھەڵبژێردرا، کە یەکەمین ھاوبەشی لەگەڵ پاوان کالیان بوو. فیلمەکە سینەمایی لەلایەن P. S. Vinod لەگەڵ دەستکاریکردنی لەلایەن پراوین پوودی.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە دراما ھیندییەکان پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٢٠ بە زمانی تێلووگوو پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون
گوام لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
گوام یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ. ٥ وەرزشوان (٣پیاو، ٢خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە نۆیەمین بەشداربووی گوام بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٨٤. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی گوام نەیانتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنن.
کۆنگرەی ئاشتیی پاریس
کۆنگرەی ئاشتی پاریس: لەنێوان ساڵەكانی ١٩١٩ — ١٩٢٠ ئەم کۆنگرەیە دوای کۆتایی ھاتن بە جەنگی یەکەمی جیھانی لە پاریس پێتەختی فەرەنسا لە (٦ی شوباتی ١٩١٩ز) بەسترا. ئامانجیش لە بەستنی ئەم کۆنگرەیە چەسپاندنی ئاشتی جیھانی بوو لە جیھان مو ئاوردانەوە بوو لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتە تێکشکاوەکانی جەنگ لەو کۆنگرەیەشدا نوێنەری زۆربەی وڵاتانی جیھان و گەڵانی گەلانی بەش خوراو بەشداریان کرد. گەلی کوردیش بۆ ئەو کۆنگرەیە جەنراڵ شەریف پاشا بوە نوێنەری کە راپۆرتێکی پێشکەش بە کۆنگرە کرد. ھەروەھا لە (٦ی شوباتی ١٩١٩ز) چاوی بە سەرۆکی کۆنگرە کلیمانسۆ سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا کەوت و لەسەر مافی ئۆتۆنۆمی بۆ گەلی کورد بیرو رای ئاڵوگۆڕ کرد، بەڵام کۆنگرەکە بە ھیچ شێوازێک ئاوڕی لە مافی گەلی کورد نەدایەوە. لە کاتێکدا مافی گەلانی وەک (ئەرمەن و عەرەب) لەبەر چاو گیرا، چونکە کورد لە جەنگەکەدا لە بەرەی دەوڵەتانی ناوەند بوو.
سەرچاوە
وێکیپیدیای ئنگلیزی
پۆل:کۆنفرانسەکانی ١٩١٩ پۆل:نەمسا لە ١٩١٩ پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم پۆل:فەڕەنسا لە ١٩٢٠ پۆل:مێژووی نەمسا
سنووری ئازەربایجان-ڕووسیا
سنووری ئازەربایجان-ڕووسیا سنووری دەوڵەتە لە نێوان ڕووسیا و ئازەربایجان. درێژییەکەی ٣٣٨ کم (٢١٠ میل)ە و لە تریپۆینتەوە لەگەڵ جۆرجیا لە ڕۆژاوا تا دەریای خەزەر لە ڕۆژھەڵاتەوە دەڕوات. پێش ساڵی ١٩٩١ سنووری نێوان کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ڕووسیای (لەوانەش کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆتۆنۆمی داغستان) و کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان لەناو یەکێتی سۆڤیەتدا پێکھێنا. باشووریترین خاڵ لە فیدراسیۆنی ڕووسیا دەکەوێتە سەر سنوور.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری ئازەربایجان–ڕووسیا
بڕیارنامەی ١٦٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٦٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦ پۆل:سوودان لە ٢٠٠٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
بۆتین
چیای بۆتین یان بۆتین چیایەکە کەوتووەتە سنووری پارێزگای ھەولێر، عێراق. گوندی پێندرۆ کەوتووەتە بناری ئەم چیایە. بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە ٢٥٣٤ مەترە. لە وەرزی بەھاردا بە گژوگیای وەک ڕێواس، کەنگر، سلێرک، کاردی، سۆرازە و قارچک و گەلێک لە گیای تر کە بە کەڵکی خواردنی مرۆڤ و گیانلەبەر دێن دەوڵەمەندە. لە زستان و بەھاردا لوتکەکەی بە بەفر دادەپۆشرێ، و بە گیانلەبەری کێوی و دار و درەخت و دارمیوە بەناوبانگە. ئەم چیایە لەگەڵ چیاکانی گوڤەند، موسەک، شرین، پیران و چارچەل لەگەڵ پێشمەرگە لەکاتی شۆڕشەکاندا وەک پەناگەیەک بوون لە بەرانبەر دوژمندا. چیای بۆتین لە ٢٠١٧ لەلایەن سوپای تورکیاوە داگیر کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چیاکانی کوردستان پۆل:قەزای مێرگەسۆر پۆل:کێوەکانی کوردستان
١٣٩٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٦٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٤٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦ پۆل:لوبنان لە ٢٠٠٦ پۆل:سووریا لە ٢٠٠٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
گینێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
گینێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:گینێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
١٣٩٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سوورێن سپانداریان
سوورێن سپانداریان (١٨٨٢ لە تیفلیس – ٢٤ی ئەیلوولی ١٩١٦ لە کراسنۆیارسک) شۆڕشگێڕ و ڕەخنەگری ئەدەبی و پۆبلیسیستێکی ئەرمەنی بووە و یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی فراکسیۆنی بەلشەفی لە پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا. لە کانوونی دووەمی ١٩١٢ لە کۆنفرانسی پراگدا بۆ کۆمیتەی ناوەندی بەلشەفییەکان ھەڵبژێردرا. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵدا، سپانداریان لە باکوو دەستبەسەر کرا. لێنین کە سپانداریانی بە «کرێکارێکی زۆر بەنرخ و دیار» دەزانی دوای دەستگیرکردنەکەی لە ڕووی دارایییەوە پشتگیری لە باوکی سپاندریا کرد، بەو پێیەی کە ئەم دووەمیان لەو کاتەدا بەبێ ھیچ ئامرازێک لە پاریس دەژیا سپانداریان سزای دەربەدەری ھەتاھەتایی بۆ سیبیریا بەسەردا سەپێندرا و دوای چوار ساڵ لەوێ کۆچی دوایی کرد.
ڕێزلێنان
لە یەریڤان پەیکەرێکی ئەو ھەیە. شارۆچکە کانی سپانداریان، شیراک، سپانداریان، سیونیک و سوورێناڤان وان بە ناوی ئە و ناونراون.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩١٦ پۆل:خەڵکی تبلیس پۆل:خەڵکی پارێزگای تیفلی پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەرمەنی
١٣٩٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تووڕەیی (فیلمی ٢٠١٠)
توڕەیی تازەترین فیلمی دەرھێنەری یابانی تاکیشی کیتانۆیە، وە یەکێک بوو لەو فیلمانەی بۆ چاکتیرین فیلم لە فێستیڤاڵی کانی ٢٠١٠ ھەڵبژێردرابوو.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ژاپۆنی پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان
بڕیارنامەی ١٦٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٤٠٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦ پۆل:سوودان لە ٢٠٠٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
تیان شان
تیان شان، ھەروەھا ناسراوە بە تاغ تەنگری یان تێنگیر- توو، (تورکی کۆن:واتە چیاکانی ئاسمان)یان، سیستەمێکی گەورەی زنجیرەچیاکانی تورکستان و ئاسیای ناوەڕاستە. بەرزترین لووتکە لە تیان شان جێنگیش چۆکوزوە کە ٧٬٤٣٩ مەتر بەرزە. نزمترین خاڵی کەندەڵانی تورپانە، کە ١٥٤ م لە خوارەوەی ئاستی دەریادایە.
یەکێک لە کۆنترین سەرچاوە مێژوویییەکان بۆ ئەم شاخانە لەوانەیە پەیوەندی بە وشەی شیونگنوی Qilian (چینی سادە: 祁连؛ چینی نەریتی: 祁連) - بەپێی لێدوانی تانگ یان شیگو سیما چیان لە تۆماری مێژوونووسە گەورەکاندا ئاماژەی بە قیلیان کردووە لە پەیوەندی بە نیشتیمانەکەی یوژی و باوەڕ وایە ئەو زاراوەیە ئاماژە بە تیان شان بکات نەک چیاکانی قیلیان ١٥٠٠ کیلۆمەتر زیاتر لە ڕۆژھەڵاتی ئێستا بەم ناوەوە ناسراوە چیاکانی تانو ئۆلا لە توڤا ھەمان مانای ھەیە لە ناوی ("چیای ئاسمان/ئاسمانی" یان "چیای خودا/ڕۆح"). ناوەکە لە چینی تیان شان بە زۆری وەرگێڕانی ڕاستەوخۆیە بۆ ناوی قرغیزستانە تەقلیدییەکان بۆ چیاکان، تێنییەر ھەروەھا. تیان شان لە تەنگرییەت پیرۆزە و دووەم لووتکەی بەرزەکەی بە خان تەنگری ناسراوە کە لەوانەیە وەک «پەروەردگاری ڕۆحەکان» وەربگێڕدرێت. لە کۆنفرانسی ٢٠١٣ی کەلەپووری جیھانیدا، بەشی ڕۆژھەڵاتی تیان شان لە ھەرێمی سینکیانگی ڕۆژاوای چین وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانی ڕیزکرا بەشی ڕۆژاوا لە کازاخستان، قرغیزستان و ئۆزبەکستان دواتر لە ساڵی ٢٠١٦دا بە فەرمی تۆمارکران.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە چین پۆل:زنجیرەچیاکانی قیرغستان پۆل:زنجیرەچیاکانی کازاخستان پۆل:CS1 French-language sources (fr) پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئۆزبەکی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی قرغیزی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کازاخی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی مۆنگۆلی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
قەزای کەلار
قەزای کەلار یەکێکە لە قەزاکانی ئیدارەی گەرمیان لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی کەلارە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ٢٢٨،٥٤٣ کەسە.
قەزای کەلار لە ساڵی ١٩٧٠دا پێکھێنرا لە سنووری پارێزگای کەرکووک و ھەردوو ناحیەی شێروانە و ناحیەی پێبازی پێوە بەسترایەوە کە پێشتر سەر بە قەزای کفری بوون لە ساڵی ١٩٧٥دا خراوەتە سەر پارێزگای سلێمانی. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە چوار ناحیە:
ناو
ناوی قەزای کەلار لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی کەلارە.
جوگرافیا
قەزای کەلار ھاوسنوورە لەگەڵ؛
دانیشتوان
تەواوی دانیشتوانی ئەم قەزایە کوردن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم قەزایە (٢٢٨،٥٤٣)کەسە.
مێژوو
مێژووی ئەم قەزایە لە ڕووی کارگێڕییەوە لە سەردەمی کۆمارییەوە دەست پێدەکات. ناحیە و کەرتەکان و گوندەکانی ئەم قەزایە بە زۆری لەسەردەمە جیاوازەکاندا سەر بە قەزای کفری بووە.
سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر پارێزگای سلێمانی تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.
* لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٩٠)
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای کەلار لە ساڵی ۱۹٨۷دا
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا:
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا:
لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.
کارگێڕی
قەزای کەلار ناوچەیەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باشووریەوە. لەڕووی ئیدارییەوە لە قەزای قەزای کەلار و ناحیەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار(ناوەند) و ناحیەی ڕزگاری و ناحیەی پێباز و ناحیەی شێخ تەویل پێکھاتووە، لەگەڵ (١٦٨) گوند.
ناحیەی ڕزگاری(سموود)
لە ٧٠ گوند پیکھاتووە:
ناحیەی پێباز(باوەنور)
لە ٣٠ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی شێخ تەویل
لە ٤٣ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
١٣٩٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گینێ بیساو لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
گینێ بیساو یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ. ٤ وەرزشوان (سێ پیاو، یەک خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە حەوتەمین بەشداربووی گینێ بیساو بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٩٦. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی گینێ بیساو نەیانتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:گینێ بیساو لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
گیلگیت
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
ئەحمەد دیدات
ئەحمەد دیدات (لە دایکبووی: ١ی تەمموز ١٩١٨ لە ھیندستان - مردووی: ۸ی ئاب ٢٠٠٥ لە ئەفریقای باشوور) نووسور و بانگخوازیضکی ئیسلامی ھیندی بووە.
ژیاننامە
ناوی تەواوى (ئەحمەد حوسەین دیدات)ە، لە ساڵی ١٩١٨ی زایینی لە شاری (تادکیشنار) ولایەتی سواراتی ھیندی لە بنەماڵەیەکی ھەژار و کەمدەست لە دایکبووە. پاشان بارى کرد بۆ (باشووری ئەفەریقا) لە ماوەیەکی کەم پاش لە دایک بوونی، کاتێک تەمەنی گەیشتە (٩) ساڵ دایکی وەفاتی کرد و ئەویش کۆچی کرد بۆ لای باوکی لە ساڵی ١٩٢٧ی زاینی. قوتابخانەی لە تەمەنی (١٠) ساڵی دا دەست پێ کرد تاکو پۆلی شەشەمی تەواو کرد، بەڵام لەبەر کەمدەرامەتی و ھەژاری خێزانەکەی فشارێکی زۆری خستە سەر ئەوەی کە نەتوانێت بە ڕێک و پێکی بواری خوێندی تەواو بکات.
ئەحمەد فەوزی
ئەحمەد کوڕی حاجی شێخ غەنی و نازناوی «فەوزی»یە، خەڵکی سلێمانییە، ژیانی بە مووچەخۆری بردووەتە سەر. لە شێخ مەحموودەوە نزیک بووە. لە ساڵی ١٩٣٩ لە سەنگاوەوە وەکو مووچەخۆرێک بۆ ناحیەی سوورچی گواستراوەتەوە.
ئەحمەد دیدات
ژیاننامە
باوکی بەرگدروو بوو لەبەرنەبوونی کۆچی کرد بۆ خوارووی ئەفەریقا لە ساڵانی بیستی سەدەی بیست دا. لەساڵانی پەنجادا یەکەم نووسینی بڵاوکردەوە بەناوی "ئایە پەرتوکی پیرۆز ووتەکانی خودان" پاشان چەندەھا نوسراوی تریشی بەسەرتاسەری دنیادا بڵاوکردەوە ئەمە بێجگە لە ( ٢٣٥ ) وتووێژ و وتار کە لە چەندەھا وڵاتی دنیادا داوێتی. لەساڵی ١٩٨٦دا خەڵاتیمەلیک فەیسەڵی جیھانی بۆ خزمەتی ئیسلامی وەرگرت لە بەر ئەو ڕۆڵە گرنگەی کە لە جیھاندا بینی بۆ خزمەتی ئیسلام، دیدات پاش ٣٣ جار ھەوڵ دان و داواکردن بۆ ژن ھێنان ڕِێی کەوت لە ئافرەتێک بەناوی "حواْ حسێن" کە دوو کوڕ و کچێکی لێی بوو، یەکەمیان ئیبراھیمی کوڕیەتی کە لە ئەمەریکا یە و دووەمیان "ڕوقیە"ی کچێتی کە چەند ساڵ پێش وەفاتی خۆی مردووە، سێ یەمیان "یوسف"ە کەبەردەوام لەگەڵ باوکی بوو.
ھۆمایون ئەردەڵان
thumb|گۆڕی شەڕەفکەندی و عەبدوولی و ئەردەلان لە [[گۆڕستانی پێر لاشێزی پاریس|300px|چەپ]]
ھۆمایون ئەردەڵان (٢ی شوباتی ١٩٥٠ لە سەقز – ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢ لە بەرلین) نوێنەر و بەرپرسی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ئەڵمانیا و یەکێک لە ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی ئەو حیزبە بوو. ئەو لەگەل سادق شەرەفکەندی، فەتاح عەبدولی و نوری دێھکوردی لە میکۆنۆس لە ١٧ ئەیلوولی ١٩٩٢ لە بەڕڵین شەھید کرا.
ئەحمەد دیدات
ژیاننامە
دیدات سەبارەت بە ڕێز گرتن لە ھاوسەرەکەی بە منداڵەکانی دەوت:ئەمە بێجگە لەوەی کەبە ھاوسەرەکەی دەوت ( دایکی دایکان ).
ئەحمەد فەوزی
لە پاش جەنگی جیھانیی یەکەم فەرمانڕەوایی لە ناوچەی سلێمانی بە شێخ مەحموود سپێردرا. زۆری نەخایاند پەیوەندی شێخ لەگەڵ ئینگلیز تێکچوو. لە شەڕی بازیانی لای بەردەقارەمان شێخ برینداربوو، بە دیلی گیرا، لە بەغدا دادگایی کرا، فەرمانی خنکاندنی بۆ دەرچوو، بەڵام لە سێدارە نەدرا و ڕەوانەی کوێت کرا، لەوێشەوە بۆ ھیندستان. لە دوای ئازادبوونی لە بەندیخانە بەھۆی گەڕانەوەی شێخ بۆ سلێمانی ئەحمەد فەوزی بەم شیعرە پێشوازی لێ کردووە:
ئەحمەد دیدات
ژیاننامە
لە ساڵی ٢٠٠١ کۆمەڵێ ڕۆژنامەنوسی ئەمەریکا سەردانیان کرد و لە پرسیارێکدا وتیان:
ھۆمایون ئەردەڵان
ژیان و خەبات سیاسی
ھومایوون لە بنە ماڵەی ئەڕدەڵانەکانی سەقز و کوڕی سەیفوڵڵا خان ئەردەڵان بوو. لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی لە زانستگای کوردستان لە سنە بە جێ ھێشت و بوو بە ئەندامی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران. لە ساڵی ١٩٨٣ بە ئەندامی کومیتەی ناوەندی ئەو حیزبە ھەڵبژێردرا. دواجار بوو بە بەرپرسی لقی سەقزی حیزبی دیموکرات. لە دوای کۆنگرەی ھەشتم ئەو حیزبە لە ساڵی ١٩٨٧ چوو بۆ ئەڵمانیا و بوو بە نوێنەری ئەو حیزبە لەو وڵاتە. ئەو لە شاری فرانکفۆرت ژیانی بە سەر دەبرد.
ئەحمەد دیدات
ژیاننامە
ئەگەر سەرۆکی ئەمەریکا بویتایە پاش ١١ی سێپتەمبەر چیت دەکرد؟ لە وەڵام داوتی:
ھۆمایون ئەردەڵان
تیرۆر
ھومایوون ئەردەڵان لە چێشتخانەی میکۆنوس لە شاری بەرلین لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢ دا کاتێ بەشداری کۆبوونەوەیەکی سەرانی گرووپەکانی دژ بە ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران کردبوو، تێرۆر کرا. دادگایێک لە شاری بەرلین دوای شیکردنەوەی ڕووداوەکانی کارەساتی میکۆنوس، نێردراوەکانی کۆماری ئیسلامی بۆ ئەنجامیدانی ئەو تیرۆرە بە تاوانبار ناسی. عەلی خامنەیی (ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران)، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی (سەرۆک کۆماری کات) و عەلی فەلاحیان (وەزیری ئیتلاعاتی کات)ی بۆ دادگا بانگێشت کران. بە پاڵپشتیی پۆلیسی ئەڵمانیا کەسێک وێرای بێتە دادگاکە و شەھادەت بدات لەسەر ئەو ڕووداوە. لە دادگاکەدا گوتی کە ئەندامی وەزارەتی ئیتلاعات بووە و سیستەمی پلان دانانی تیرۆرەکان بە باشی دەناسێ. بەو بەڵگانە دادگاکە کاربەدەستانی کاتی کۆماری ئیسلامی بە تاوانبار زانی لە ئەنجامی ئەو کردەوە تیرۆریستییەدا.
ئەحمەد دیدات
چالاکی و کارکردن
دەستی بە کارکردن کرد لە ساڵی ١٩٣٤ی زایینی و خەریکی فرۆشیاری بوو لە دووکانێکی خواردەمەنی، پاشان بوو بە شۆفێری ئۆتۆمۆبیلی بارگواستنەوە لە کارگەیەکی کەلوپەلی ناو ماڵ، پاشان وەک کارمەندێک نووسەر لە ھەمان کارگە دامەزرا، بە ھۆی لێھاتن و جوامێری خۆیەوە پلەی لە کارگەکە دا بەرز بوویەوە ھەتا گەیشتە لێپرسراوی گشتی کارگەکە واتا پلەی بەڕێوبەر وەرگرت.