cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەنزەرئاوا
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئێلێکترۆنی ھاوھێزی
ئێلێکترۆنی ھاوھێزی (ئینگلیزی: Valence electron) ئەو ئێلێکترۆنەیە کە دەکەوێتە دوورترین چینی دەرەوەی ناوکی گەردیلە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بارەکانی ئێلێکترۆن
ئاڵانە، چۆمان
ئاڵانە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی حاجی ئۆمەران سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران
قەبەغڵوو، میرەدێی سەقز
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زانکۆی سۆران
زانکۆی سۆران زانکۆیەکە لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لە باشووری کوردستان. زانکۆیەکە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ بنیادنراوە. لە پێنج فاکەڵتی پێکدێت. لە ئێستادا، دکتۆر شێروان شەریف سەرۆکی زانکۆکەیە. زانکۆکە ساڵانە چەند کۆنفرانس و پانێڵ و دیداری زانستی بەڕێوەدەبات.
دوورگەی سێنتینەڵی باشوور
دوورگەی سێنتینەڵی باشوور یەکێکە لە دوورگەکانی ئەندمان لە کەنداوی بێنگاڵ. کە ١٦٠٠م درێژە لە باکووری ڕۆژهەڵات-باشووری ڕۆژاوا، و زیاتر لە ٩٥٠م بەرینە. لە تەنیا ١٦٠ هێکتار. ئەمە زۆر بچووکترە لە دوورگە هاوتاکەی دوورگەی سێنتینەڵی باکوور، و کەمتر گرینگی پێ دەدرێ.
زانکۆی سۆران
سەنتەرەکان
وێنۆک|کەمپی زانکۆی سۆران
دوورگەی سێنتینەڵی باشوور
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دوورگەکان
زانکۆی سۆران
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگای ھەولێر پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٩ پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٩ لە عێراق پۆل:زانکۆ کوردیەکان
ئالبێرت وێسکەر
سەرچاوە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ پۆل:دیکتاتۆرە خەیاڵییەکان پۆل:خەڵکی خەیاڵی ئەمریکی لە یارییە ڤیدیۆییەکاندا پۆل:کارەکتەری یاری ڤیدیۆیی ترسناک پۆل:بکوژە خەیاڵییەکان
سەمەرقەند
230px|وێنۆک|چەپ|دیمەنی ڕەجستان کە کۆنترین و ناوەندیترین بەشی سەمەرقەندە سەمەرقەند دووەمین شاری گەوررەی وڵاتی ئۆزبەکستانە. ئەم شارە بە ھۆی ئەوە کە لە سەر ڕێگای ئاوریشم و لە نێوان چین و ئەورووپا بووە و ھەروەھا ناوەندی زانستە ئیسلامیەکان بووە بەناوبانگە. لە سەدەی ١٤یەمی زایینیدا ئەم شارە بوو بە پایتەختی ئیمپراتۆرێتیی تەیمووری لەنگ. سەمەرقەند لە ساڵی ٢٠٠١دا لە لایەن یوونێسکۆوە بە یەکێک لە میراتە جیھانیەکان ناسرا. زمانی خەڵکی ئەم شارە لە کۆنەوە تاجیکی بووە، بەڵام لە سەردەمی سۆڤیەتەوە و بە ھۆی سیاسەتەکانی ستالین بۆ کۆچدانی زۆرەکیی خەڵکی تاجیک بۆ شوێنی ئێستای وڵاتی تاجیکستان، ڕێژەی تاجیک زمانەکان کەم بووە و جێگای ئەوانیان ئۆزبەک زمانەکان گرتووە. ئێستایش خەڵکی ئەم شارە بە سێ زمانی تاجیکی، ڕووسی و ئۆزبەکی قسە دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئۆزبەکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سەمەرقەند پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئۆزبەکستان  پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان پۆل:پایتەختە پێشووەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
مەسعوود بارزانی
مەسعوود مستەفا بارزانی (لەدایکبووی ١٦ی ئابی ١٩٤٦ لە مەھاباد)، سیاسەتوان و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستانە، لەماوەی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ سەرۆکی ھەرێمی کوردستاندابووە.
ژیان
وێنۆک|چەپ|250px|مەسعوود بارزانی لەگەڵ [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بووش]]
بارزانی لە شاری مەهاباد لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ لە سەردەمی حکومەتی کۆماری کوردستان لەدایکبووە، خوێندنی تەواو نەکردووە بەهۆی ژیانی سیاسی بنەماڵەکەی، لە تەمەنی ١٦ ساڵی بووتە پێشمەرگە لە هێزەکانی پارتی دیموکرات .ساڵی ١٩٧٠ لە کۆنگرەی هەشتی پارتی دەبێتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەند.ساڵی ١٩٧٩ لە شوێنی مستەفا بارزانی باوکی بووە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان و لەو ساڵەوە تا ئێستا بەردەوامە. بارزانی لە دوای شەڕی کەنداوەوە ڕۆڵی بەرچاوی هەیە لە سیاسەتی باشووری کوردستان.
سەرۆکی هەرێمی کوردستان
لە دەرئەنجامی شکستی سەددام حوسێن لە شەڕی کەنداو (١٩٩١) و ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئارامی ، دامەزراندنی دامەزراندنی حکومەتێکی کوردی بوو لە باکووری عێراق کە بە  "باشووری کوردستان" ناسراوە. ساڵی ١٩٩٢ پاسپۆرتی تورکیای پێدرا لەلایەن تورگوت ئۆزال سەرۆکی ئەوکاتەوە بەمەبەستی یارمەتیدانی بارزانی بۆ گەشتکردن بە ئازادی. تەنها چەند مانگێک دوای دروستکردنی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری، هەڵبژاردنی ئازاد لە ساڵی ١٩٩٢ بەڕێوەچوو. دوو پارتی سەرەکی ، ئەوانیش پارتی دیموکراتی کوردستان بەسەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی ، دەنگەکانیان دابەش کرد، دواتر وەزارەتەکانی حکومەتیان بە یەکسانی دابەش کرد. بەڵام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٤ شەڕ لە نێوان پێشمەرگەکانی یەکێتیی و پارتی دروست بوو. لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦ بارزانی داوای هاوکاری لە ڕژێمی سەدام حوسێنی کرد بۆ ئەوەی هاوکاریی بکات لە بەرەنگاربوونەوەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کە هاوکاری ئێرانی وەرگرتبوو. پارتی دیموکراتی کوردستان بە هاوکاری سوپای عێراق یەکێتیی لە شارە گەورەکانی باشووری کوردستان دوورخستەوە. بەڵام دواتر یەکێتی سلێمانی و بەشێک لە پارێزگای ھەولێریان کۆنترۆڵکردەوە. شەڕەکە بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا، کۆتایی پێھات. ، بەڵام کاریگەرییەکانی شەڕەکە بەردەوام بوو باشووری کوردستان دابەش بوو لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوا و یەکێتیی لە باشووری ڕۆژهەڵات. دوای هێرشکردنە سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، پارتی و یەکێتیی وردە وردە حکومەتێکی یەکگرتووی هەرێمایەتییان دامەزراند. بارزانی بووە یەکێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی حوکمی عێراق و لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٤ سەرۆکی ئەنجوومەنەکە بووە. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٥ لەلایەن پەرلەمانی کوردستان بە سەرۆکی ھەرێمی کوردستان هەڵبژێردرا
بارزانی وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان سەردانی فەرمیی بۆ چەند وڵاتێک کردووە و کەسایەتییە بەرزەکانی وەک جۆرج بوش سەرۆکی ئەمریکا و تۆنی بلێر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و پاپا لە ڤاتیکان و سیلڤیۆ بێرلۆسکۆنی سەرۆکوەزیرانی ئیتاڵیا لە ڕۆما و شا عەبدوڵڵای عەرەبستانی سعوودی لە ڕیاز بینیوە.
لە مانگی تەمموزی ٢٠٠٩، لە یەکەم هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ بۆ سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان، مەسعوود بارزانی بە دەنگدانی جەماوەری وەک سەرۆک هەڵبژێردرایەوە و ٦٩.٦%ی دەنگەکانی بەدەستهێنا. هەڵبژاردنەکان لەلایەن چاودێرانی نێودەوڵەتی و کۆمسیۆنی هەڵبژاردنەکانی عێراقەوە بە وردی چاودێری کرا.
خولی سێیەمی سەرۆکایەتی
لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٣، دوای تەواوبوونی ماوەی ٨ ساڵەی، پەرلەمان ماوەی سەرۆکایەتییەکەی بۆ دوو ساڵی دیکە درێژکردەوە  بەپێی داوایەکی پەرلەمانتارانی ئەو خولە کە لە ٣٠ی حوزەیرانی ھەمان ساڵ بەرزکرابووەوە، داواکرابوو مەسعوود بارزانی دوو ساڵی تر لە سەرۆکایەتی ھەرێم بمێنێتەوە. ئەمەش مشتومڕێکی سیاسی گەورەی نایەوە لە باشووری کوردستان بەوەی ئەم بڕیارە نایاسایی و نادەستوورییە سەرۆکی ھەرێمیان بە سەرۆکێکی ناشەرعی یاخود سەرۆکی ماوە بۆ درێژکراوە ناو دەبرد. بارزانی یەکێک بوو لەو هەشت کاندیدەی کە لە گۆڤاری تایم بۆ ساڵی 2014ی گۆڤاری بۆ کەسایەتی ساڵ لە لیستی کورتدا هاتبوو، بەهۆی هەوڵەکانی بۆ پاڵنانی سەربەخۆیی کورد لەگەڵ شەڕی بەردەوامی دژی دەوڵەتی ئیسلامی.
ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)
وێنۆک|بارزانی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٩ لەگەڵ مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کۆدەبێتەوە
لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ بارزانی ڕایگەیاندبوو کە هەرێمی کوردستان لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام دەدات لە ڕۆژی دوای ڕیفراندۆمەکە, ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧، ڕایگەیاند کە ڕیفراندۆمەکە سەرکەوتوو بووە و داوای لە وڵاتانی دراوسێ کرد کە کراوە بن بۆ گفتوگۆی داهاتوو.
حکومەتی عێراق ئەنجامی ڕیفراندۆمەکەی ڕەتکردەوە. لە ١٥ی تشرینی یەکەم، هێزە ئەمنییەکانی عێراق و هێزەکانی حەشدی شەعبی, چوونە ناو شاری کەرکووک کە لە ژێر دەستی هێزە کوردییەکان بوو، بەهۆی کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگەی یەکێتیی لە شارەکە وای کرد هێزەکانی ژێر سەرپەرشتی پارتییش لە شارەکە بکشێنەوە ،بەم هۆیەوە شارەکە کەوتە دەست حکومەتی ناوەندی.ئەم هەنگاوانەی حکومەتی عێراق لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی وەک کردەوەیەکی ئاسایی سەیرکرا.
دوابەدوای شکستی ڕیفراندۆم و خەسارەکانی خاکی پێشمەرگە ، بارزانی لە ٢٩ی تشرینی یەکەم ڕایگەیاند کە دەست لە پۆستی سەرۆکی هەرێمی کوردستان دەکێشێتەوە. لە ئێستادا وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بەردەوامە لە سیاسەتکردن و دیدار و چاوپێکەوتن لەگەڵ باڵیۆزی ولاتان ئەنجام دەدات.بارەگای بارزانی وەک شوێنی بڵاوکردنەوەی بۆچوون و هەڵوێستەکانی خۆی دامەزراند.
ڕەخنە
لە ماوەی سەرۆکایەتی هەرێم و دوای تەواوبوونی سەرۆکایەتییەکەی ڕەخنەگرانی بە کەسێکی عەشایەر و خێلەکی ناوی دەبەن،وەک کەسێکی بەرژەوەندخواز ناوزەندی دەکەن.گوایە ئەندامانی بنەماڵەی مەسعود بارزانی کۆنتڕۆڵی ژمارەیەکی زۆر لە کارگە بازرگانییەکانی باشووری کوردستان دەکەن، کە بەهای گشتییان چەند ملیار دۆلارێکە، هەرچەندە هیچ بەڵگەیەک لەسەر خاوەندارێتی لەو شێوەیە لەلایەن خودی مەسعوود بارزانییەوە نەخراوەتەڕوو .لەکاتێکدا زۆرجار تۆمەتی گەندەڵی ئاراستەی هەردوو بنەماڵەی بارزانییەکان و تاڵەبانییەکان لەلایەن سەرچاوەی کورد و چاودێرانی نێودەوڵەتی دەکرێن، بەڵام بارزانی لە چەندین بۆنەدا ڕەتیکردووەتەوە خاوەندارییەتی کارگە بازرگانییەکان بکات. هەروەها نا شەفافیەتی دارایی و نەبوونی خزمەتگوزاری گشتی و ئاسانکاری نەکردن بۆ گەیشتن بە زانیارییەکان، نەبوونی ئازادی ڕاگەیاندن لە هەرێم دیارترین ئەو ڕەخنانەن لە مەسعود بارزانی دەگیرێت.لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠١٠ ڕۆژنامە زمانحاڵی ئۆپۆزیسیۆن پارتی دیموکراتی کوردستانی بە سەرۆکایەتی بارزانی تۆمەتبار کرا بەوەی بڕە پارەیەکی زۆر لە قاچاخچێتی نایاسایی نەوتیان خستۆتە گیرفانی خۆیەوە. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٥ کەمال قادر ، مامۆستای زانکۆ خاوەن ڕەگەزنامەی نەمساییە، بەهۆی زنجیرەیەک بابەتەوە کە ڕەخنەی لە حکومەت و بنەماڵەی بارزانی گرتبوو، لە کوردستانی عێراق دەستگیرکرا. بە تۆمەتی ناوزڕاندن تۆمەتبار کرا و سزای سی ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا. لە ساڵی ٢٠٠٦ دوای فشاری نێودەوڵەتی لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و پەیامنێرانی بێ سنوور و حکومەتی نەمسا ئازادکرا. لە مانگی ئایاری ٢٠١٠ ڕۆژنامەنووس سەردەشت عوسمان دوای ڕەخنەگرتن لە بنەماڵەی بارزانی کوژرا.
نووسراوەکان
بارزانی پەرتووکێکی لەسەر ڕۆڵی مێژووی مستەفا بارزانیی باوکی لە بزووتنەوەی نەتەوەی کورد لەژێر ناوی بارزانی و بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد کە لە چوار بەرگ پێک ھاتووە نووسیوە،وبەم دوایانە کتێبێکی بە ناوی بۆ مێژوو بڵاوکردەوە. لەگەڵ چەندین وتار و بابەتی سیاسی کە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی کوردستاندا بڵاو کراونەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:بنەماڵەی بارزانی پۆل:زیندووان پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:خەڵکی مەھاباد پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
ماتسوۆ باشو
وێنۆک|پۆرترەیتی ماتسوۆ باشو لەلایەن هوکوسایەوە کێشراوە لەکۆتاییەکانی سەدەی ١٨. ماتسوۆ باشو ماوەی ژیانی لەنێوان ساڵانی (١٦٤٤-١٦٩٤) بووە، ناوبراو ھۆنراوەنووسێکی ژاپۆنییە و مامۆستای شیعری ھایکۆ وە لەپەخشانیش لەسەر ڕێبازی ھایبونە.
پۆل:شاعیرە ژاپۆنییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٤ پۆل:مردووانی ١٦٩٤
شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ
وێنۆک|سنورەکانی شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ (بە عیبری: עיריית תל אביב-יפו) قۆڵی حکوومەتی ناوخۆیییە کە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی شاری تێل ئەڤیڤ-یافۆی ئیسرائیل. شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ کاروباری شارەوانی وەک پەروەردە، کولتوور، چاودێری کۆمەڵایەتی، ژێرخانی، پلاندانانی شار و پاکوخاوێنی بەڕێوەدەبات. سەرۆکی ئێستای شارەوانییەکە ڕۆن ھولدایە.
مێژوو
وێنۆک|ڕاست|شارەوانی شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ وێنۆک|بینای مێژوویی شارەوانی، ٢٠٠٧ مێیر دیزنگۆف لە ساڵی ١٩١١ وەک بەرپرسی پلاندانانی شارۆچکەکە دەستنیشانکرا. کاتێک تەلئەبیب وەک شارێک ناسێندرا، دیزنگۆف وەک سەرۆکی شارەوانی ھەڵبژێردرا و تا مردنی لە پۆستەکەیدا مایەوە.
شارەوانی تەلئەبیب سەرەتا لە شەقامی ڕۆتشیڵد بۆلیڤار بوو. کاتێک شوێنی زیاتری ئۆفیس پێویست بوو، شارەوانی ھۆتێلێکی بەکرێ گرت لە شەقامی بیالیک، نزیک ماڵی شاعیری نەتەوەیی چایم نەچمان بیالیک، کە لەلایەن بنەماڵەی سکورا لە ساڵی ١٩٢٤ دروست کرابوو، ھۆتێلەکە لە ساڵی ١٩٢٥ بۆ کاروبار کراوەتەوە بەڵام بەھۆی نەبوونی گەشتیار. لە ساڵی ١٩٢٨ شارەوانی ھۆتێلەکەی کڕی.
ھۆڵێکی نوێی شار لە ساڵانی ١٩٥٠ لەلایەن تەلارساز مێناچێم کۆھین دیزاین کرا، بە شێوازی برۆتالیستی. گۆڕەپانێکی گەورە لە دامێنی بیناکەدا بە ناوی گۆڕەپانی پاشاکانی ئیسرائیل، وەک ناوچەیەکی ناوەندی بۆ بۆنە و ئاھەنگە گشتییەکان دیزاین کرابوو. لەو کاتەوە ناوی گۆڕەپانەکە گۆڕاوە بۆ گۆڕەپانی ڕابین. دەکەوێتە شەقامی ئیبن گابیرۆل.
لە ساڵی ١٩٧٢ بینا کۆنەکە کرا بە مۆزەخانە بۆ مێژووی تێل ئەڤیڤ.
کارگێڕی
شارەوانی لەلایەن ئەنجومەنێکی ٣١ ئەندامەوە بەڕێوەدەبرێت کە ھەر پێنج ساڵ جارێک بە نوێنەرایەتی ڕێژەیی ھەڵدەبژێردرێت.
ڕۆن ھولدای سەرۆکی شارەوانی ئێستا سیستەمی کارگێڕی کە تێیدا بەشەکانی شارەوانییەکان لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی شارەوانی نوێنەرایەتی کوتلە جیاوازەکانی ھاوپەیمانییان دەکرد بە سیستەمێکی ناوەندی گۆڕی کە تێیدا بەشەکان لەلایەن فەرمانبەرانی باڵای حکومییەوە سەرۆکایەتی دەکرێن کە ڕاپۆرتیان بۆ دەدات.
بڕیارنامەی ١٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئەیلوولی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 906‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، 2ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
فیردەوسی
وێنۆک|پەیکەرێک لە [[تاران]]
ئەبوولقاسم فیردەوسی تووسی (؛ نز. ٩٣٥ یان ٩٤٠ –نێوان ١٠١٩ و ١٠٢٦ )، یان فیردەوسی بە تەنیا شاعیرێکی فارس  و نووسەری شانامە بوو، کە یەکێکە لە درێژترین داستانە شیعرەکان کە لەلایەن یەک شاعیرەوە نووسرابێت، و داستانی نیشتمانیی ئاریانی مەزنە. فیردەوسی بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی ئەدەبیاتی فارسی و یەکێک لە مەزنترینەکانی مێژووی ئەدەبیات دادەنرێت.
ژیان
فیردەوسی لە ساڵی ٩٤٠ی زاینی لە گوندی پاژی سەر بە شاری تووس، لە خوراسان لە بنەماڵەیەکی جووتیار لە دایک بوو. فیردەوسی ھاوچەرخی حوکوومەتەکانی سامانی و غەزنەوی بوە. فیردەوسی لە ساڵی ١٠٢٠دا ماڵاوایی لە دنیا کردوە و لە شاری تووس نێژراوە.
شانامە
گەورەترین کاری فیردەوسی شاھنامە یان شانامەیە کە سەبارەت بە ژیان و پیشە و ئایینی ئێرانیانی بەر لە ئیسلامە. شانامە باسی پاشایانی ئێرانی لە کەیۆمەرسەوە ھەتا یەزدگردی سێیەمی ساسانیی تێدایە. شانامە بە فارسیەکی پاراو نووسراوە و وشەی عەرەبیی ئێجگار کەمە و سەرچاوەیەکی زۆر گرنگە بۆ ناسینی وشە کۆنە ئێرانییەکان وەکوو فارسیی کۆن و کوردی و ئاڤێستایی و ھەر وەھا سەرچاوەیەکی مێژوویییە بۆ ناسینی فەرھەنگی ئێرانیانی بەر لە ئیسلام. فیردەوسی، بە وتەی خۆی دەور و بەر سی ساڵی سەرفی نووسینی شانامە کردوە، ئەم خاڵە بەیتەی فیردەوسییەوە دەردەکەوێت.
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زندە کردم بدین پارسی
واتە: گەلێک لەم سی ساڵەدا ڕەنجم کێشا و عەجەمم بەم زمانی فارسییە زیندوو کردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٠یەم پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠ پۆل:مردووانی ١٠٢٠ پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٠یەم پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم
ئاڵوودەبوون
وێنۆک|بوتڵێک ھێرۆیین
فیلیپ دیوپلێسی مۆرنێ
فیلیپ دیوپلێسی مۆرنێ پسپۆڕی خواناسیی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ئاڵوودەبوون
ئاڵوودەبوون نەخۆشییەکی دەروونی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییە کە ھۆکارەکەی کەڵک گرتن لە مەوادێکی وەکوو ئەلکول، تریاک و حەشیشە، کە دەبنە ھۆی پابەندبوونی مرۆڤ لە بواری دەروونی و فیزیۆلۆژییەوە و کارکردی لەش، دەروون و نێو کۆمەڵگەی مرۆڤ دادەبەزێنن.
فیلیپ دیوپلێسی مۆرنێ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٩ پۆل:مردووانی ١٦٢٣ پۆل:خواناسانی فەرەنسی لە سەدەی ١٦یەم
ئاڵوودەبوون
ئالودەبوون، دەکرێت پەیوەست بێت بە شتێکی کۆمەڵایەتی، وەک قومارکردن، یاخود بە کردەیەکی دەروونی وەک سێکس یان یارییە ئەلکترۆنییەکان. بەشێوەیەکی گشتی، هەر شتێک یاخود کردارێک کە ببێتە هۆی چالاککردنی سیستەمی پاداشت لە مرۆڤدا، دەکرێت ببێتە ئالوودەکەر.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆمەڵناسی پۆل:ئاڵوودەبوون پۆل:دەروونپزیشکی
کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی
کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی لە ساڵی ١٩٥٢ لە گوندی شیواشۆکی سەرێ لە سنووری قەزای کۆیە لەدایک بووە، لە ئێستادا جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە و لەھەمان کاتیشدا جێگری یەکەمی سکرتێری گشتی (یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان) ە.
ژیان
ھەر لە سەرەتای لاوێتی و قۆناغەکانی خوێندنەوە تێکەڵ بە کاری سیاسی و خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی کوردستان دەبێت و سەرەتای کاری سیاسیشی دەچێتە ڕیزی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە شۆڕشی ئەیلوولی ساڵی ١٩٧٤ دا بەشداری بەرچاوی دەبێت.
لە کۆتایی ساڵی ١٩٧٥ دا پەیوەندیی بە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستانەوە دەکات و دەبێت بە سەرپەرشتکاری ڕێکخستن و کاروچالاکییەکانی خوێندکاران.
لە ساڵی ١٩٧٦ دا کۆسرەت ڕەسوڵ یەکێک بووە لەو ھەڤاڵانەی کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستانیان لە شاری کەرکووک دامەزراندووە. جمووجۆڵ و چالاکییەکانی لەو کاتەدا بووەتە ھۆی ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٧ دا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە زیندانی بکرێت، پاش ماوەیەکی زۆریش لە زیندانی و ئەشکەنجەدان یەکێک بووە لەو پێنج خۆڕاگرە ئازایەی کە ھیچ جۆرە ئیعترافێکی نەکردووە و سەربەرزانە لە زیندان ھاتووەتە دەرەوە.
لە ساڵی ١٩٨١ بووەتە ئەندامی سەرکردایەتی ڕێکخستنەکانی ناوخۆی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و لە ھەمان کاتدا لێپرسراوی ڕێکخستنە نھێنییەکانی ناوشاری ھەولێر بووە، کە چالاکی و جموجۆڵێکی سیاسی گەورە و بەرفراوانیان لەو شارەدا ئەنجامداوە.
لە کۆنفرانسی ٣ی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان لە ساڵی ١٩٨٣دا بە ئەندامی سەرکردایەتی ھەڵبژێردرا و دواتر بوو بە ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لە ساڵی ١٩٨٨ەوە تاکو ساڵی ١٩٩١ ئەندامی ناوەندی کۆمەڵە بووە لێپرسراوی ڕێکخستنەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان بووە.
لە ساڵی ١٩٨٤ بووە بە لێپرسراوی مەڵبەندی ٤ی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لە ساڵی ١٩٨٥ بە سەختی برینداربووە، دواتر لە ساڵی ١٩٨٦دا کە مەڵبەندەکانی ٣ و ٤ دەکرێن بە یەک مەڵبەند کۆسرەت دەبێتە لێپرسراوی مەڵبەندەکە تاکو ساڵی ١٩٨٨، کە یەکێک بووە لە چالاکترین مەڵبەندەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
لە ساڵی ١٩٩١ کە نەخشەی ڕاپەڕین داڕێژرا لەلایەن بەرەی کوردستانی کە پێکھاتبوون لە ھەموو ھێزە سیاسییەکانی ئەو کاتی کوردستان، کۆسرەت ڕەسوڵ وەک ئەندامێکی مەکتەبی سیاسی سەرپەرشتیکردنی ئازادکردنی شاری ھەولێری پێ سپێردرا.
لە ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١دا کۆسرەت یەکێک بوو لە دیارترین ئەو سەرکردانەی کە ڕۆڵی بەرچاویان گێڕاوە لە ئازادکردنی شاری کەرکووکدا.
لە ساڵی ٢٠٠١ بووە بە لێپرسراوی دەستەی کارگێڕی مەکتەبی سیاسی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ کۆسرەت وەک جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان دەستنیشان دەکرێت، ھاوکات کۆسرەت جێگری سکرتێری گشتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە.
لە ماوەی دەست بەکار بوونیشی وەک جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و جێگری سکرتێری گشتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، چەندین سەردانی ڕەسمی وڵاتانیشی کردووە کە دواھەمینیان سەردانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دیداری لەگەڵ بوش.
کۆسرەت ڕەسوڵ لە ساڵی ١٩٧٧ ھاوسەری گرتووە و دەبێتە خاوەنی شەش کوڕ و یەک کچ، کە دواتر سێ کوڕی شەھید دەبێت.
کۆسرەت ڕەسول زمانەکانی کوردی، عەرەبی و فارسی بە باشی دەزانێت و شارەزایی لە زمانی ئینگلیزی ھەیە.
باری تەندروستی
ڕۆژی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ نووسینگەی ڕۆژنامەوانی کۆسرەت ڕەسووڵ ڕایگەیاند کە باری تەندروستی تێکچووە و گەیەندراوەتە نەخۆشخانە و چارەسەری پێویستی بۆ ئەنجام دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی پارێزگای ھەولێر پۆل:خەڵکی کۆیە پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
کونەورچێ
کونەورچێ (Kunewirçê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦ کەس لە ٣٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
تایرنت (ڕێزدێنت ئیڤڵ)
سەرچاوە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ
ھەڵیزاوا
ھەڵیزاوا  گوندێکە لە کۆماسی ناوەڕاستی ناوچەی شارستانی مەریوان، پارێزگای کوردستانی، ئێران. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٩ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.
پارێزگای نیغدە
پارێزگای نیغدە یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.
ھەڵیزاوا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پارێزگای نیغدە
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری نیغدەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی پۆل:پارێزگای نیغدە پۆل:پارێزگاکانی تورکیا پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
بەیان سەلمان
بەیان سەلمان (لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦١، لە کەرکووک) شاعیر، ڕۆماننووس و وەرگێڕی کوردە، کە بە سێ زمانی کوردی، عەرەبی و فەڕەنسی بەرھەمی بڵاو بوەتەوە. یەکەم بەرھەمی بەیان سەلمان لە ساڵی ١٩٩٦ نامیلکە شیعرێکی کوردی بەناوی «نامۆیی سەر وھەرەسی دیمەنەکان» ە.
ژیاننامە
بەیان سەلمان ساڵی ١٩٦١ لە شاری کەرکووک لە دایکبووە. ھەر لەوێ خویندنگەی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی بە زمانی عەرەبی تەواوکردوە. لە ساڵی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٦ لە زانستگای بەغدا، کۆلێژی ئابووری و بازرگانی تەواوکردوە و لە ساڵی ١٩٨٨ بۆ ١٩٩١ لە ئامادەیی بازرگانی رانیە مامۆستا بووە. لە ساڵی ١٩٩٢بۆ ١٩٩٨لە ڕێکخراوە مرۆڤایەتییەکاندا کاری کردووە و ھەر لە ھەمان ساڵدا لە مانگی (ئاڤریل) دا بەھاوشانی ھاوسەرەکەی بۆ ھەندەران ڕۆیشتن و ئێستا لە پاریس، پایتەختی فەڕەنسادا دەژی. لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٦ خەڵاتی ڕۆماننووسین لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەندێشە پێ بەخشرا.
خوێندن
لە ساڵ ٢٠٠٠ بۆ ساڵی ٢٠٠١ دیپلۆمی ئەدەبی ھاوچەرخی لە زانکۆی پاریس٨(Université Paris-VIII) (سۆربۆن ھەشت) بەدەست ھێنا. لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٢ دیپلۆمی لیسانسی بەدەست ھێنا. لە ٢٠٠٢بۆ ٢٠٠٤ دیپلۆمی بەکالۆریۆسی لە ئەدەبی ھاوچەرخ و ئەدەبی فەرەنسی، تایبەتمەندێتی لە ئەدەبی ژیاننامە و ژیاننامە و ئۆتۆفیکشن بەدەست ھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٦ دیپلۆمی ماجستێری لە ئەدەبی ھاوچەرخ و ئەدەبی فەرەنسی، تایبەتمەندێتی لە ئەدەبی خەیاڵی بەدەست ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
قەرەچر
قەرەچر (Qereçir، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٠ کەس لە ٤١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سەرمابوون
وێنۆک|ڕینۆڤایرۆس
سەرمابوون نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بەشی سەرەوەی کۆئەندامی ھەناسە دەخاتە ژیر پەنجەی خۆی و زۆرتریش لووت. نیشانەکانی سەرماخواردن قۆزە، ئێشی قوڕگ، پژمە، چڵم و لە ھەندێک کەسا تایە کە ئەم نیشانی بە لانی زۆر ھەتا ٣ حەوتە دەمێننەوە. زیاتر لە ٢٠٠ ڤایرۆس ناسراون کە دەتوانن ببن بە ھۆی سەرماخواردن کە لە نێوان ئەواندا "رینۆڤایرۆس" لە ھەموویان زیاتر خەڵک نەخۆش دەخات.
سەرچاوەکان
پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان پۆل:ھەوکردنەکان
فراسنوا دۆمبواز
فراسنوا دۆمبواز نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ھێڤی ئیبراھیم
ھێڤی ماوەیەکی زۆر لە حەلەب ژیاوە، لەوێ بۆ ماوەی ٢٥ ساڵان کاری مامۆستایەتی کردووە تا لە ساڵی ٢٠١٢ دەگەڕێتەوە عەفرین لەکاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:زیندووان پۆل:ژنانی کورد پۆل:سیاسییەکانی کوردستانی ڕۆژاوا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:سیاسەتوانە کوردەکانی سووریا
ئەلکترۆمکانیک
وێنۆک|گۆڕین ئامێرێکی کارەبایی-میکانیکی باوە لە ئەندازیاریدا، ئەلێکترۆمکانیک پرۆسەکان و ڕێکارەکان تێکەڵ دەکات کە لە ئەندازیاریی کارەبایی و ئەندازیاریی میکانیکیەوە کێشراوە ئەلکترۆمیکانیک سەرنج دەخاتە سەر کارلێککردنی سیستەمی کارەبایی و میکانیکی وەک ھەمووی و چۆنییەتی کارلێککردنی دوو سیستەمەکە لەگەڵ یەکتر. ئەم پرۆسەیە بەتایبەتی لە سیستەمەکاندا دیارە وەک ئامێرە کارەبایییە خولاوەکانی دی سی یان ئەی سی کە دەتوانرێت دیزاین بکرێن و بەکار بھێنرێت بۆ دروستکردنی ھێز لە پرۆسەی میکانیکی (موەلیدە)یان بەکاردێت بۆ ھێزی کاریگەری میکانیکی (مۆتۆر). ئەندازیاریی کارەبایی لەم چوارچێوەیەدا ئەندازیاری ئەلکترۆنیش لە خۆ دەگریت.
ئامێرە ئەلکترۆمکانیکییەکان ئەوانەن کە ھەردوو پرۆسەی کارەبایی و میکانیکییان ھەیە. بە توندی قسە دەکات، سویچێکی بە دەستی کار پێکردن پێکھێنەرێکی ئەلکترۆمکانیکییە بەھۆی جووڵەی میکانیکی کە دەبێتە ھۆی دەرچوونی کارەبایی. ھەرچەندە ئەمە ڕاستە، زاراوەکە عادەتەن بۆ ئاماژەکردن بەو ئامێرانەی تێدەگات کە سیگنالێکی کارەبایی تێدایە بۆ دروستکردنی جووڵەی میکانیکی، یان بەپێچەوانەوە جووڵەی میکانیکی بۆ دروستکردنی سیگنالێکی کارەبایی. زۆربەی کات تێوەگلانی بنەماکانی ئەلکترۆمەگناتیسی وەک لە گوێزانەوەکان، کە ڕێگە بە ڤۆڵتێک یان تەوژم دەدات بۆ کۆنترۆڵکردنی یەکێکی تر، کە عادەتەن بە شێوازی میکانیکی سێتەکانی بەردەنگەکان، و سۆلینۆیدەکان، کە بەھۆیەوە ڤۆڵتاژێک دەتوانێت بەستەیەکی جووڵاو وەک ڤالی سۆلینۆید بجوڵێنێت. پێش پەرەسەندنی ئەلەکترۆنی مۆدێرن، ئامێرە ئەلکترۆمکانیکییەکان بە فراوانی بەکار دەھێنران لە سیستەمی لاوەکی ئاڵۆز لە بەشەکان، لەوانە چاپکەری کارەبایی، چاپکەری تەلەڤیزیۆن، کاتژمێرەکان، سیستەمی تەلەڤیزیۆنی سەرەتایی، و کۆمپیوتەرە دیجیتاڵییەکانی ئەلکترۆنی دۆخی ڕەق لە زۆر کاربەرنامەدا ئەلکترۆمکانیکی گۆڕیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان پۆل:ئەندازیاریی کارەبا پۆل:ئەندازیاریی میکانیکی
ڕێگای ئاوریشم
230px|وێنۆک|چەپ|ڕێگای ئاوریشم ڕێگای ئاوریشم تۆڕێکە لە ڕێگەکان کە لە ئاسیاەوە ھەتا ئەورووپا کێشراون و لە سەردەمی کۆندا بۆ بازرگانی لە نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای جیھان دروست کرابوون. ئەم تۆڕە ڕێگای بێجگە لە کاریگەری بازرگانی لەسەر ئەو ناوچانەی کە لێیان تێدەپەڕێ، کاریگەری چاندی زۆریشی ھەبووە.
ئەمانەش ببینە
ئەو شارانەی دەکەونە سەر ڕێگای ئاوریشم
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە چین پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی پۆل:مێژووی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان پۆل:مێژووی شاھانەی چین پۆل:مێژووی دێرینی عێراق
ھەراوا
ھەراوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە
ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە یەکەم ئەلبومی ڕاستەوخۆی گروپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا بڵاو کراوەتەوە. ئەلبومەکە ھەر چوار کلیپەکەی ئەلبومی فۆڵێنی تێدایە. وە ھەروەھا ڤیدیۆی پشت کامێرای گروپەکەی تێدایە کە ماوەکەی ١ کاتژمێرە، ھەروەھا کۆنسێرتێکی تەواوی ڕاستەوخۆی پاریسی تێدایە و گۆرانییەکی نوێش کە پێکھاتبوو لە ون (Missing) ئەلبومی ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە لە ٢٥ی ئایاری ساڵی ٢٠٠٤ بڵاو کراوەتەوە لە کاتی سەردان کردنی باندەکە بۆ لیزێنیس لە پاریس. ئەم ئەلبومە وەک یارمەتییەک وابوو بۆ ئەلبومی فۆڵێن. ئەم ئەلبومە ٣ گۆرانی نوێی لەخۆ گرتبوو کە پێک ھاتبوون لە ون، ھەناسە مەدە چیتر، زۆر دوور
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:مۆسیقا لە ٢٠٠٤ پۆل:کارەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئەلبومە مۆسیقییەکان پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئەلبومەکانی ئێڤەنێسنس
گورگاوێ
گورگاوێ (Gurgawê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤ کەس لە ٢٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئەندازیاریی ھاتوچۆ
سەرچاوەکان
Sheffi, Y. (1984). Urban Transportation Networks: Equilibrium Analysis With Mathematical Programming Methods, Prentice Hall,
پۆل:ئەندازیاریی گواستنەوە
سێگۆشەی دوولایەکسان
وێنۆک|چەپ سێگۆشەی دوولایەکسان سێگۆشەیەکە دوو لای جووتن  و لە خاڵێک بەیەک دەگەن پێی دەوترێت سەر (لووتکە). لە سێگۆشەی دوولایەکساندا دوو گۆشەی بەرامبەر لایە جووتەکانیش جووتن.
بڕیارنامەی ١٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئەیلوولی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: سێنیگال. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 907‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ویلیام ھێنری براگ
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢ پۆل:مردووانی ١٩٤٢ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
چارڵز گلۆڤەر بارکلا
200px|وێنۆک|چەپ|چارلز گلۆڤەر بارکلا چارلز گلۆڤەر بارکلا (بە ئینگلیزی: Charles Glover Barkla) (٧ی حوزەیرانی ١٨٧٧ - ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤) فیزیکزانێکی بەریتانی بوو، کە لە ساڵی ١٩١٧ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت بۆ کارکردنی لەسەر تیشکی ئێکس.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧ پۆل:مردووانی ١٩٤٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پارێزگای عوسمانیە
پارێزگای عوسمانیە یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری عوسمانیەیە.ئەم پارێزگایە یەکێکە لە پارێزگا کوردنشینەکانی باکووردی کوردستان. یاشار کەمال چیرۆکنووسی ناوداری کورد خەڵکی شاری کنکان بوو
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای عوسمانیە عوسمانیە عوسمانیە پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
ئۆدێ دو دۆرنێب
ئۆدێ دو دۆرنێب شاعیر و شانۆنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٢ پۆل:مردووانی ١٥٨١ پۆل:نووسەرانی پاریسی
ئیمپڕاتۆر ئیتۆکو
ئیمپڕاتۆر ئیتۆکو (懿徳天皇، ئیتۆکو-تینۆ) ھەروەھا وەک ئۆیاماتۆھیکۆسکیتۆمۆ نۆ میکۆتۆ (大倭日子鉏友命، خوێندنەوە: ئۆیاما-تۆھیکۆسکی-تۆمۆ نۆ میکۆتۆ) چوارەم ئیمپڕاتۆری ژاپۆنە بە یەکێک لە ئیمپڕاتۆرە ئەفسانییەکانی ژاپۆن ناسراوە ، شتێکی زۆر کەم لەسەر ئیمپڕاتۆر ژیانی ئیمپڕاتۆر ئیتۆکو ناسراوە، و زانیاری لەسەر ژیانی لەلایەن مێژووناسان ناکۆکی لەسەرە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٥ەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٦ەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی جۆمۆن لە ژاپۆن
یۆھانس شتارک
یۆھانس شتارک (١٥ی نیسانی ١٨٧٤ - ٢١ی حوزەیرانی ١٩٥٧) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ١٩١٩ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
پەراوێزەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤ پۆل:مردووانی ١٩٥٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
بەردەڕەشە، سەرشیوی مەریوان
بەردەڕەشە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بەردەڕەشە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩٨ کەس لە ٥٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بڕیارنامەی ١٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئەیلوولی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مالی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 907‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
پارێزگای باکوو
پارێزگای باکوو پێش ساڵی ١٨٥٩ بە پارێزگای شێماخا ناسرابوو، پارێزگایەکی جێگری پاشایەتی قەفقاز بوو لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، کە ناوەندەکەی لە شارە گەورەکە بوو کە لە گەشەکردندا بوو و بەندەری باکوو لە دەریای قەزویندا بوو. ڕووبەر (١٨٩٧): ٣٤٬٤٠٠ ڤێرس چوارگۆشە، ژمارەی دانیشتووان (١٨٩٧): ٧٨٩٬٦٥٩ پارێزگای باکوو لە باشوورەوە ھاوسنوور بوو لەگەڵ فارس، لە ڕۆژاوا لەگەڵ پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل (پارێزگارییەکانی تیفلیس و ئێریڤان پێش ساڵی ١٨٦٨)، لە باکوورەوە لەگەڵ ئۆبلاستی داغستان لە ڕۆژھەڵاتەوە لەسەر نیمچە دوورگەی ئەبشێرۆن لەگەڵ باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ ("ناوچەی شارەوانی").
دیمۆگرافی
پێکھاتەی نەتەوەیی پارێزگاکە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەسەردا ھات. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ٢١٤ ھەزار و ٧٠٠ کەس ھەبوون، لەنێویاندا ڕووس و ئۆکراینی و بێلاڕووس پێکھاتبوون لە ٧٦٫٣ ھەزار (٣٥٫٥٪)، تاتارەکان ٤٦ ھەزار (٢١٫٤٪)، ئەرمەنییەکان ٤٢ ھەزار (١٩٫٤٪)، فارسەکان ٢٥ ھەزار (١٩). ١١٫٧٪)، جوولەکەکان ٩٫٧ ھەزار (٤٫٥٪)، جۆرجییەکان ٤ ھەزار (١٫٩٪)، ئەڵمانییەکان ٣٫٣ ھەزار (١٫٥٪)، و تاتارەکانی کازان ٢٫٣ ھەزار (١٫١٪). موسڵمانان بەگشتی لە ناوەندی مێژوویی باکو (باکوی کۆن) دەژیان، کە لە ڕۆژاوای شارەکە بە قەڵای خان دەورە دراوە. ئەرمەنییەکان زیاتر لە ناوچەی پیشەسازی لە باکووری شارەکە دەژیان. لە کاتی دروستکردنی ناوەندی شارە نوێیەکەدا، گرووپە نەتەوەیییە جیاوازەکان دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ قەزا جیاوازەکان.
سەرچاوەکان
پارێزگای باکوو پارێزگای باکوو پارێزگای باکوو پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
کەرویان
کەرویان (Keruyan، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٥ کەس لە ٣٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ماوەلۆ
ماوەلۆ (Mawelo، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨ کەس لە ٩٦ بنەماڵەدا بووە.
پزیشکیی ددان
وێنۆک|پزیشکێکی ددان بە ھاوکاریی یاریدەدەرێک تیماری نەخۆشێک دەکات.
پزیشکیی ددان یان ددانپزیشکی لقێکی پزیشکییە، لە دەرد و نەخۆشییەکانی بۆشایی دەم دەکۆڵێتەوە و دەستنیشانیان دەکات و تیماریان دەکات، بەتایبەتیش ئەو گرفتانەی پەیوەستن بە ددانەکانەوە، بەڵام کار لەسەر شانەکانی دەم و دەوری ددانەکان و شەویلگە و ڕوخساریش دەکات.
پسپۆڕییەکان
خوێندکار دوای وەرگرتنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە پزیشکیی ددان دەبێتە پزیشکی گشتیی ددان، دەتوانێت چارەسەرە سەرەتاییەکانی دەم و ددان ئەنجام بدات، دواتر لە کۆمەڵێک پسپۆڕیی تایبەت بە پزیشکیی ددان دەتوانێت درێژە بە گەشتی خوێندنی خۆی بدات، لەوانە:
خوێندنی پزیشکیی ددان لە ھەرێمی کوردستان
خوێندنی پزیشکیی ددان لە ھەرێمی کوردستان پێنج ساڵە، لە دوای پۆلی دوازدەیەمی ئامادەیی زانستی؛ خوێندکاران دەتوانن لێی بخوێنن، ساڵانە لە دوای پزیشکیی گشتی بەرزترین نمرە وەردەگرێت، سێ زانکۆی حکوومی و دوو زانکۆی ئەھلی کورسیی خوێندنیان ھەیە بۆ پزیشکیی ددان، ھەروەھا سێ زانکۆ حکوومییەکەش ساڵانە بەشێکی کەم لە کورسییەکانیان بۆ سیستەمی پاڕاڵێڵ دەستەبەر دەکەن، خوێندکاران بە کرێیەکی دیاریکراوی ساڵانە دەتوانن لێی بخوێنن، پێنج زانکۆکە ئەمانەن:
خزمەتگوزارییەکانی پزیشکیی ددان لە ھەرێمی کوردستان
لە ھەرێمی کوردستان خزمەتگوزاریی حکوومیی دەم و ددان لە زۆر بنکەی تەندروستی ھەیە، لەبەرامبەر بڕە پارەیەکی کەم ھەندێک لە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان پێشکەش دەکرێن، وەک ددان پڕکردنەوە و چارەسەری ناو ددان و کێشانی ددان و ددان شوشتن، لە نۆرینگە فێرکارییەکانی پێنج زانکۆکە خزمەتگوزاریی زیاتریش پێشکەش دەکرێن، لەوانە دروستکردنی تاخم و تانج و پرد و ددان ڕاستکردنەوەی سادە، لە ھەندێک نەخۆشخانەی وەک نەخۆشخانەی ڕزگاری لە ھەولێر نەشتەرگەریی ئاڵۆز و ددان چاندنەوەش پێشکەش دەکرێت.
لەپاڵ خزمەتگوزاریی حکوومی ھی تایبەتیش ھەن، دەرچووان دوو ساڵ دوای دامەزراندن دەتوانن نۆرینگەی تایبەتی خۆیان بکەنەوە، یان بەر لە دامەزراندن لەگەڵ پزیشکی تردا لەژێر سەرپەرشتیی ئەوان و بە ڕێککەوتنی تایبەتی نێوانیان دەتوانن لە نۆرینگەی تایبەت کار بکەن، ھەروەھا لە دەرەوەی ناوەندەکانی شار کردنەوەی نۆرینگەی تایبەت ئازادانەیە تەنانەت ئەگەر دەرچوو داشنەمەزرابێت، بەگشتی زۆرێک لە نۆرینگە تایبەتەکان خزمەتگوزاریی زیاتر پێشکەش دەکەن لەچاو خزمەتگوزارییە حکوومییەکان، نرخی چارەسەرەکانیشیان ئازادانەیە، پزیشکەکان خۆیان دەستنیشانی دەکەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانستی تەندروستی ددانپزیشکی
١٩٠٥
ساڵی ١٩٠٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٠٥
1901 – 1950
کورد، مەجارستان
کورد ناوی شارۆچکەیەکە لە ھەرێمی تۆلنای مەجارستان. بەشداریکردنی کوردەکان لە بەڕێوەبردنی مەجارستان لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەتوانرێ بدۆزرێتەوە لە دوو سەرچاوەدا: کەسایەتییە سەربازی و ڕامیارییەکانی کە بنەچە کوردییەکانیان ناسراون و کەسانێک کە ھەڵگری ناوی (کورد/کورت/کورث) ن و دەکرێ بە ڕەگەز کوردبوبێتن یا نا.
یەکێ لە سەرەکیترین و بایەخدارترین نوسراوە وێژەیییەکانی سەدەی نۆزدەی مەجارستان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ باس لە کوردەکان دەکات لە میانەی باسی عوسمانییەکاندا. گێزا گەردۆنی (بە مەجاری: Gárdonyi Géza) (١٨٦٣–١٩٢٢) یەکێ بووە لەو نووسەرانەی کە بەشداریکردووە لەوەی کە ئەندەرسۆن باسیدەکات وەک 'بەئاگاھاتنەوە لە خەو'، یان ھەوڵە ڕۆشنبیرییەکان بۆ گەڕان بەدوای پێناسە مێژوویی و زمانەوانییەکانی بۆ دڵنیابونەوە لە ناسنامەی مەجاری. ئەو کوردەکانی وەک پاڵەوان تێوەگلاندووە لە ڕۆمانەکەیدا بە ناوی گیرانی مانگی یەک شەوە (ئەستێرەکانی ئگیر) (بە مەجاری: Egri csillagok).
ھەرچەندە ناتوانرێ بەبێ گومانەوە بوترێ کە شارۆچکەی کورد لە باشووری مەجارستان پەیوەندە بە کورد پاشاو، کە سەرکردەیەکی سەربازی ئەفسانەیییە و گۆڕەکەی دەکەوێتە ئەو نزیکانە. سەرەڕای ئەوە، ئەو ڕاستییەی کە دانیشتووانی شارۆچکەی کورد گرنگی و سەرنج دەدەن بە کاروبار و بابەتی کورد شایەنی سەرنجن. ناوەکە دەردەکەوێ وەک کورتو لە نامەی باج سەندنی تۆمۆسی و ھەروەھا دەتوانرێ بە فۆڕم یان قاڵبێکی ھاوشێوەوە بدۆزرێتەوە لە دواترا. شارۆچکەکە سەر بە کاپۆسمێنت بوو لە ١٥٤٢دا، بەڵام نەشێکی دانیشتووانی بەجێیانھێشت لە ١٥٤٣دا. زۆری دانیشتووانەکەی گەڕانەوە لە ١٥٥٩–١٥٦٠. ئەوانەی کە لە شوێنەکانی تر مانەوە ناوی خێزانییان بە کوردی ھێشتەوە، و ئێستا یەکێ لە ناسراوترین نووسەرە مەجارییەکان ھەڵگری ناوی ئیمری کوردییە.
دەیەھا ساڵ دوای کشانەوەی عوسمانییەکان لە ١٧٣٠دا، ناوی کورد دەتوانرا بدۆزرێتەوە لە سەرچاوەیەکدا کە نیشانەی دەدا بە 'neopopulata possessio Kurd'. باڵام لە ١٧٢٩وە، کۆچەری تازە لە ناوەڕاستی مەجارستانەوە ھاتن و زۆربەیان بنچینەی ڕەگەزیان سلاڤ، سڕبی، سلۆڤاکی و مەجاری بوون. لە ناوەڕاستی سەدەی ھەژدە و ھەتا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم، زۆرینەی دانیشتووانەکەی ئاڵمانی ڕاینلاند بوون، لە ئێستادا تێکەڵە: ئەڵمان، ھەنگاری و دۆم. ھەرچی ئەو ٢٠٠٠ کەسەی کە لەوێ نیشتەجێن بە شانازییەوە خۆیان دەناسێنن وەک کوردی، کە پێناسێکی خۆماڵی نیشتیمانییە کە ھەموو پەیوەندییەکی لەدەستداوە لەگەڵ پاشای ئەفسانەیییەکەدا کە کورد پاشایە.
ئەمەش دەتوانێ نموونەیەکبێ: ڕاستەوخۆترین نیشانە لەسەر کاریگەری کوردی لە مەجارستان بریتییە لە شارۆچکەی کورد لە ھەرێمی تۆلنا. شارۆچکەکە، ئستڤان کسر کە سەرۆکی شارۆچکەکەیە و دانیشتووانی تری ئەو شارۆچکەیە گەیشتنە ئەو باوەڕەی: ئەگەر تەنانەت دەرکەوێ کە ناوەکەش وەرنەگیراوە لە ناوی نەتەوەی کوردەوە، تەنھا ئەگەری بوونی پەیوەندییەکی وەھا لە بیرکردنەوەی خەڵکدا شتێکی بێوێنەیە. لەمە سەرنجڕاکێشتر وشەکانی مامۆستای قوتابخانەی ئەو شارۆچکەیەبوو. للۆنا تار لە لێدوانێکی تایبەتیدا باسی بابەتە ئابڕووبەر و ناوزڕێنەکەی فڕاندنی ئۆجەلانی کرد: "سەرەڕای ئەوەی ئێمە کورد نین- ئێمە وەکدانیشتوانی شارۆچکەی کورد- شوێن بابەتەکەی ئۆجەلان کەوتین. وەک بابەتێکی خۆمان مامۆڵەمان لەگەڵ کرد، خوا ئەزانێ بۆ!"
ژان بێرتوو
ژان بێرتوو شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٢ پۆل:مردووانی ١٦١١
کەمتوانی
وێنۆک|کەسێکی کەمتوان لە بواری لاقەوە
کەمتوانی یان کەمئەندامی ئاکامی ناھاوھەنگاویە کە بە ھۆی فیزیکی، ناسینی، مێشکی، ھەستکردنی، گەشەکردنی و یان کۆیەک لەمانە پێش دێت. دەکرێت کەمتوانی ھەر لە سەرەتای ژیانەوە لەگەڵ مرۆڤ بێت یان دواتر و لە درێژایی ژیاندا کەس بخاتە ژێر کاریگەری خۆیەوە.
پەراوێز
پۆل:کەمتوانی پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
قورئانی پیرۆز بە کوردی
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی پۆل:تەفسیرە کوردییەکان پۆل:قورئان
مەترسیەکانی پیسبونی ھەوا
پیسبوونی ھەوا روودەدات کاتێک مەترسیەکی لە رادەبەدەر لە لایەن دەستەی پێنجینەی گازەکان کە بریتین لە (CO2,CO,SO2,NO,CH4,CFC Radon,etc.),وە ھەروەھا گەردی ( ئەندامی و نا ئەندامی) لەگەل گەردی زیندەوەری کە زیندەوەران پێشکەش بە زەوی دەکەن کە ئەمەش دەبێتە ھۆی نەخۆشی (ھەستیاری و مردنی کت و پڕ ) بۆ مرۆڤەکان وە ھەروەھا مەترسیدارە بۆ زیندەوەرە زیندووەکان وەکوو ئاژەڵەکان و خۆراکە دانەوێلەکان وە ھەروەھا دەبێتە ھۆی تێکشکانی سروشت یاخود بنیاتنانی ژینگەیی. پیسبوونی ھەوای ناوەوە شارستانیەتی ھەژار وە ھەروەھا جۆرێیەتی ھەوا وەکو دوو لە خراپترین پیسبوونە ژەھراویەکان کە کێشەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ کە لە فێرگەی ئاسنگەری خراپترین پیسبوونی شوێنی جیھانی و پیسبوونی ھەوای دەرەوە تەنیا ھۆکار ٢.١ بۆ ٤.٢١ ملیون بۆ ھەر دەقەیەک ئەوا راپۆرت دەکرێ بە مردنی ساڵانە لە جیھان بە پێی رێکخراوی تەندروستی جیھانی لە ساڵی ٢٠١٤ کە وا راپۆرت کراوە پیسبوونی ھەوا لە ساڵی ٢٠١٢ کە بۆتە ھۆی مردنی ٧ ملیون مرۆڤ لە جیھاندا خەملێندراوە کە توندی دووپاتکراوەتەوە لە لایەن بریکاری ئەندازیارانی جیھانی.
تایبەتمەندی هەوا لەناو خانو و  بالەخانەکان
کەمی ڕێژەی ھەوا گۆرکێی بەشی ناوەوەی پیسبوونی ھەوا لەوکاتەدا زۆربەی مرۆڤەکان کەوا چەند گازێک بەکاردێنن لەوانە (رادۆن گاز-کارسینۆجین) کە دەبێتە ھۆی شێرپەنجە کە دەردەدرێ لە لایەن زەوی و لە شوێنیکی گەمارۆدراو لە ناو خانووەکان. ماددەکانی خانوەکان کە پێکدێن لە فەرش و وردە دار کەوا فۆرمەئەلدیھایدی گاز دەکەنە دەرەوە .بۆیەکان لەگەل تواوە بۆ بەدەستێنانی پێکھاتەی ئەندامی ھەڵچوو (VOCs)وەکو بۆیەی وشکی رەساسی دەتوانێ بەرەو خراپ بوون بچێت و ببێت بە تۆز وە  ھەڵدەمژرێ ،پیسبوونی ھەوا لەگەل ھەوای خاوێن دەوروژێن وە ھەروەھا بۆن کە فرێدەدرێتە دەرەوە وە کۆنترۆلکردنی ئاگری دار لە جێی ئاگردان و شوێنی ئاگر دەتوانین بە زیادکردنی بەشێک بایەخی جگەرە لە ھەوا لە ناوەوە و لە دەرەوە پیسبوون مردنی مرۆڤ لە ناوەوە لەوانەیە بەھۆی بەکارھێنانی مێش کوژ یاخود بڕژێنەری زیاتری کیمیاوی بە بێ بەکارھێنانی سیفەتی ھەوا گۆرکێ. کاربۆن مۆنۆکساید ژەھراویبوون دەبێتە ھۆی مردنی مرۆڤ کە زۆربەی جار بەھۆی کەموکورتی لە بۆری ھەوا چوونە دەرەوەی ھەوا ھەڵکێش یاخود بەھۆی سووتانی رەژوو لە ناوەوە یاخود لە بۆشاییەکی سنوردارکراو کە وەکوو چادر. کاربۆن مۆنۆکسایدی درێژخایەنی ژەھراویبوون بەھۆی ئەنجامی خراپ چاکردنی فرۆکەوانی لە بەستن و بنیاتنانی شتومەکی خۆماڵی ، وە بۆری ھەوا بۆ پاراستنی زێراب گاز وە ھایدرۆجین سەلکەت لە بەشی ناوەوە و دەرەوە. جلوبەرگەکان دەنێرن بۆ چوارە کلۆریدی ئیسیلین یان لە شلەی خاوێنکردنی وشکی دیکە بۆ چەند رۆژێک دوای پاکردنەوەی.
شارەکان
پیسبوونی هەوا بەزۆری لە ناوچە گەورەکانی چڕ دانیشتوودا چڕبووەتەوە، بەتایبەتی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا کە شارەکان گەشەیەکی خێرایان بەخۆوە بینیوە و ڕێساکانی ژینگە تاڕادەیەک لاوازن یان نەبوون. شارنشینی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی خێرای مردنی پێشوەختە بەهۆی پیسبوونی هەوای مرۆیی لە شارە گەرمەکاندا کە بە خێرایی گەشە دەکەن. بەڵام تەنانەت ناوچە دانیشتووەکانی وڵاتانی پێشکەوتوو ئاستی ناتەندروست لە پیسبوون بەدەست دەهێنن، کە لۆس ئەنجلۆس و ڕۆما دوون نموونە. ساڵی ٢٠٠٢ و ٢٠١١ ڕێژەی تووشبوون بە شێرپەنجەی سییەکان لە پەکین نزیکەی دوو هێندە زیادی کردووە. لە کاتێکدا جگەرەکێشان وەک هۆکاری سەرەکی شێرپەنجەی سییەکان لە چین دەمێنێتەوە، بەڵام ژمارەی جگەرەکێشان لە دابەزیندایە لە کاتێکدا ڕێژەی شێرپەنجەی سییەکان بەرز دەبێتەوە. تاران لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢ بە پیسترین شاری جیهان ناسێندرا.
پارێزگای موغلا
پارێزگای موغلا یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری موغلایە.
شارل ئێدوارد گیۆم
شارل ئێدوارد گیوم (بە ئینگلیزی: Charles Édouard Guillaume) (١٥ی شوباتی ١٨٦١ - ١٣ی ئایاری ١٩٣٨) فیزیکزانیکی سویسری بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٠ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی پۆل:فیزیکزانانی سویسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١ پۆل:مردووانی ١٩٣٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
عێراق
عێراق بە فەرمی کۆماری عێراق وڵاتێکی ڕۆژھەڵاتی نێوەڕاستە، و بەپێی دەستووری عێراق بە کۆمارێکی پەرلەمانی فیدراڵی دادەنرێت، لە نۆزدە پارێزگاری دی فاکتۆ (پارێزگای نۆزدەھەم ھەڵەبجەیە)، پایتەختەکەی بریتییە لە بەغداد. دەکەوێتە ڕۆژاوای ئاسیا و یەکێکە لەو وڵاتانەی دەکەوێتە کەنداوی فارسی. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کووەیت و عەرەبستانی سعوودی، لە باکوور لەگەڵ تورکیا، لە ڕۆژاوا لەگەڵ سووریا و ئەردەن و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئێران، ئەندامی دامەزرێنەری کۆمکاری عەرەبی ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامی و ئۆپێکە. زۆربەی زەوییەکانی وڵاتەکە لە ئێستادا دەکەوێتە ناوچەی میزۆپۆتامیا و ناوچەکە یەکەم ناوەندی شارستانییەتی لە جیھاندا لەخۆگرتبوو کە دەکەوێتە نێوان ڕووباری دیجلە و فورات کە شارستانێتی سۆمەرییە. ھەروەھا شوێنەواری سۆمەرییەکان لە ئێستادا دۆزرایەوە ویلایەتی کووێت بەحرەین و ئەھواز لە ئێران. مێزۆپۆتامیا پەیوەندی لەگەڵ شارستانییەتە کۆنەکانی میسر و ھیندستان ھەبووە. زۆر وڵات و شارستانیەتی فەرمانڕەوایەتیی عێراقیان دەکرد، گرنگترینیان بریتین لە سۆمەری، ئیمپراتۆرییەتیی بابلی نوێ، ئاشووری، ماد، ئیمپراتۆریەتیی سلووکی، ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی، ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی، ساسانییەکان، مەناتیرە، خەلافەتی ڕەشیدون، ئەمەوی، عەباسی، ئیمپراتۆرییەتیی مۆنگۆل، سەفەوی، ئەفشارد، عوسمانی پاشان لەژێرفەرمانی شانشینی یەکگرتوو، پاشان شانشینی عێراق، یەکەم ڕژێمی کۆماری، پاشان کۆماری ژێر دەسەڵاتی بەعس، پاشان دەسەڵاتی ئۆرھا (ئاوەدانکردنەوەی عێراق )، و دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی، پاشان میری کاتی عێراق، پاشان میری ڕاگوزەر، لە کۆتایدا کۆماری پەرلەمانی فیدراڵی لە عێراق.
ژمارەی دانیشتووانی کۆماری عێراق لە ساڵی ٢٠٢٠بە نزیکەی ٤٠٬١٥٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێندراوە، کە بە (٥٠٫٥٠٪) بۆ پیاوان و (٤٩٫٥٪) بۆ ژنان دابەشکراوە. ڕێژەی عەرەب لە ٧٥–٨٠٪، کوردیش ١٥–٢٠٪ پێکدەھێنن لەکاتێکدا ئەوانەی کە ماونەتەوە (٥٪) ئاشووری/سریا/کادان، تورکمان و کەمینەکانی دیکەن، ئایینی زۆرینەی دانیشتووانی عێراق ئیسلامە و ڕێژەکەیان دەگاتە ٩٥٪ی دانیشتووان. کەمینە ئایینییەکان دەگەنە ٥٪ی دانیشتووان، کە زۆرینەیان خاچ پەرست کلدانن، ئایینەکانی دیکەش ھەن وەک ئایینەکانی مەندایی، ئێزدی، جوولەکە، یارسانی، و بەھایی. سەبارەت بە نەتەوەکانی عێراقیش بریتین لە عەرەب، کورد، تورکمان، ئاشووری/سوریای/کلدانی، کوردی فەیلی، ئێزدی، شەبەک، یارسانی، جوولەکە، چەرکەسی عێراقی، ئەرمەنی عێراقی، کاولییە (ڕۆمای عێراقی)، بەھایی.
عێراق وڵاتێکە پێکھاتەی زەوییەکەی جۆراوجۆرە؛ لە شاخ و دۆڵ و دارستانەکانی باکووری عێراق و بەتایبەتی لە ناوچەی کوردستان، تا گردەکانی زنجیرەی گردەکانی حەمرین و لە دەشتە دەشتە بەپیتەکانی نیشتووی نێوان ڕووبارەکانی دیجلە و فوراتەوە تا بیابانە وشکەکانی وەک: بیابانی سووریا و عەرەبی. چەندین دەریاچەی دەستکرد لە عێراقدا ھەن، وەک دەریاچەی تارتار، ئەلڕەزازا و ئەوانی تر، ھەروەھا دەریاچەی سروشتی ھەیە، وەک دەریاچەی سەوا لە بیابانی سەماوە لە پارێزگای موسەنا.
لەڕووی جوگرافیاوە کەنداوی فارسی تاکە بەندەری دەریایییە بۆ عێراق بۆ جیھان، بەو پێیەی درێژی کەنار دەریاکانی عێراق نزیکەی ٥٨ کیلۆمەتر دەبێت، ھەروەھا بەندەری ئوم قەسر لە بەسرە یەکێکە لە گرنگترین بەندەرەکانی عێراق کە ڕووی لە کەنداو کردووە. ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە باکووری عێراقەوە بەرەو باشووری تێدەپەڕن، کە بنەمای سەرھەڵدانی یەکەم ناوەندی شارستانی بوون لە جیھاندا کە بە مێزۆپۆتامیا ناودەبرێت، لەسەر دەستی ئەکەدییەکان و سۆمەرییەکان و ئاشوورییەکان و بابلییەکان. لەنێو ئەو بەرھەمانەی کە شارستانییەتی مێزۆپۆتامیا بەرھەمی ھێنابوو داھێنانی پیت بوو لەلایەن سۆمەرییەکانەوە بوو. و دەرکردنی یەکەمین یاسای نووسراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، لەوانە ئەوەی لە سەرچاوە مێژوویییەکاندا بە کۆدی حامۆرابی ناسراوە، لە سەرچاوە مێژوویەکان ئاماژە بەوەدراوە کە پێدەچێت عێراق خاوەنی یەکەم مۆزەخانەبووبێت لە جیھان بە ناوی ئەنگاڵدی-نانە   زۆربەی سنوورە مۆدێرنەکانی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە داڕێژراون، کاتێک زەوییەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بە پەیمانی سیڤەر دابەشکرا. عێراق خرایە ژێر دەسەڵاتی شانشینی یەکگرتوو لە ناوچەیەک کە پێی دەگوترا ژێرفەرمانیی شانشینی یەکگرتوو لە عێراق. لە ساڵی ١٩٢١ دەسەڵاتی پاشایەتی دامەزرا و شانشینی عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ سەربەخۆیی لە شانشینی یەکگرتوو بەدەستھێنا. لە ساڵی ١٩٥٨، دەسەڵاتی پاشایەتی ڕووخێنرا و کۆماری عێراق دامەزرا. پارتی بەعسی عێراق لە ساڵی ١٩٦٨ تا ٢٠٠٣ فەرمانڕەوایەتیی عێراقی کرد. دوای ئەوەی ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی لە ساڵی ٢٠٠٣دا عێراقیان داگیرکرد، بەعس لە دەسەڵات دوورخرایەوە، پاشان میرییەکی نوێی عێراق پێکھێنرا کە لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەڵبژاردنی فرەیی پەرلەمانی ئەنجامدا. بوونی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی ٢٠١١ کۆتایی ھات، بەڵام یاخیبوونی عێراق بەردەوام بوو و چڕتر بووەوە دوای ھاتنە ناوەوەی کۆمەڵێک تیرۆریست لە سووریا و لەکاتی شەڕی ناوخۆی سووریادا؛ و ٤٥٠ سەربازی ئەمریکی لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ڕەوانەی عێراق کران. دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە عێراق کێشە و ناکۆکی لەسەر چۆنییەتی پێکھێنانی میری نوێی عێراق دروست بوو؛ بۆیە سیستەمی پشکپشکێنە (لەسەر بنەمای ڕێباز و پارت)پەیڕەوکرا. لە ساڵی ٢٠١٤ ژمارەیەک پارێزگا و ناوچەی عێراق کەوتنە دەست ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش، بۆیە شەڕی ڕزگارکردنی ناوچەکان لە چنگی داعش سەریھەڵدا و لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ھەموو ئەو ناوچانەی کە لەلایەن ڕێکخراوەکەوە کۆنترۆڵکرابوون ئازادکران.
لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ چەندین خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی گەورە ئەنجامدرا. عادل عەبدولمەھدی، سەرۆکی میری چوارەمی پەرلەمانی عێراق لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ نامەی دەستلەکارکێشانەوەی لە پۆستەکەی پێشکەش کرد، دواتر وڵات لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵدا چووە دۆخێکی بۆشایی دەستوورییەوە و بۆشایی دەستووری لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٠ بە پێکھێنانی میری کاتی مستەفا کازمی بۆ بەڕێوەبردنی عێراق بۆ ماوەیەکی کاتی کۆتایی ھات. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، ھەڵبژاردنی پێشوەختە ئەنجامدرا، بەڵام پێکھێنانی میری دواکەوت، بەو پێیەی ئەندامانی پەرلەمانی عێراق تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ میری نوێیان پێکنەھێنا، واتە زیاتر لە ساڵێکی تەواو دوای ھەڵبژاردنەکان.
مێژووی عێراق
عێراق لە مێژوودا بە وڵاتی دوو ڕووبار ناسراوە مێژووی ئەم ناوچەیە بۆ ١٠ ھەزار ساڵ زیاتر دەگەڕێتەوە خاوەن میژوویەکی زۆر دوور و درێژە سۆمەرییەکان ئەکەدییەکان ئاشوورییەکان بابلییەکان لە نەتەوە دێرینەکانی ئەم وڵاتەن خاوەنی شارستانییەتییەکی بەرزبووە لە مێژووی خۆیدا چەندین جار تووشی داگیرکاری و ھێرشی نەتەوەکان بووەتەوە لە سەردەمە جیاوازەکانی ئەمەش بەھۆی بوونی شوێنی عێراق وەک ناوچەیەکی جوگرافی گرینگ. ھەریەکە لە ساسانییەکان سەفەوییەکان عوسمانییەکان مۆنگۆلەکان مەمالیکەکان ئینگلیزەکان بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەواییان لە عێراق کردووە دوایین ھێرش بۆ سەر عێراق لەلایەن ڕێکخراوی داعشەوە بوو کە توانی بۆ ماوەی سێ ساڵ چەندین ناوچەی گرینگی عێراق داگیر بکات.
دەسەڵاتی سۆمەرییەکان و ئاشوورییەکان
سۆمەرییەکان دەسەڵاتی زۆریان ھەبوو لە خوارو ناوەڕاستی عێراقی ئێستادا، لە سەروەش گەلانی تری لێ دەژیان. لە سەردەمی ئامورابی لە ١٧٥٠ بۆ ١٧٩٢ پێش زایین لەگەڵ زۆربەی بەشەکانی تری یەکتریان گرت و بابلیشیان بە پایتەخت دانا، لە سەروشەوە ئاشورییەکان خەریکی بازرگانی بوون لەگەڵ ئاسیادا. لە ١١٠–٥٠٠ پێش زایین بابل بەڕێوە دەچوو لەلایەن ڕۆژھەڵاتە ئاسیاییەکان، لە سەرو شەوە ئاشورییەکان دەمێکی باش دەسەڵاتیان ھەبوو تا ئەوکاتەی مووسڵ لەلایەن بابلییەکان و مادەکان (کوردەکان) لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین دەستی بەسەردا گیرا.
دەسەڵاتداری فارسی
بابل لەژێر دەسەڵاتی فارسدا (ئێران) بوون تا ئەو کاتەی ئەسکەندەری گەورە گرتی و پایتەختەکەی لە ڕۆژھەڵاتی خوارووی بەغدای ئێستادا بوو.
گرتنی عێراق لەلایەن عەرەبەوە
دوای وەفاتی محەممەد لە ساڵی ٦٣٢ خەلیفەی یەکەم ئەبووبەکر ھێرشێکی کرد دژی ساسانییەکان و ڕۆما. ئەوە بوو خواروی عێراقیان داگیرکرد و خالیدی کوڕی وەلید سەرکردەی ھێرشەکە بووە. لە ساڵی ٦٣٤–٦٤٤ زایینی لەژێر دەسەڵاتی خەلیفەی دووەم عومەر ھێزی خۆیان لەم دوو شارە کۆکردبوووە و مووسڵیش لەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان دەرھێندرا و لە نەھاوەندیش دۆڕان بەم شێوەیە عەرەبەکان دەسەڵاتیان لە ڕۆژ ئاوا و ناوە ڕاستی ئێران ھەبوو بێجگە لە تەواوی عێراق. پەیوەندی لە نێوان عەرەبە مسوڵمانەکان و خەڵکی ناوچەکە باش پەرەی سەند.
ھاتنی ئەمەوییەکان بۆ عێراق
دوای کوشتنی خەلیفەی سێیەم عوسمان لە ساڵی ٦٥٦ ئاڵۆزی پەیدا بوو لە ناو خەلیفەکاندا. لە بەسڕە لە ساڵی ٦٥٦ کێشە دروست بوو لە ناو مسوڵماناندا. ئیمامی ئەلی لە ساڵی ٦٦١ دا شەھید کرا. ھەر دوای ئەو فەرماندەی موئاوییە لە سووریا بانگەوازی خەلافەتی خۆی کرد، ئەو بوو بەیەکەم خەلیفە لە ئەمەوییەکان کە پایتەختەکەی دیمەشق بوو. لە ساڵی ٦٨٠ یەزید ھاتە سەر دەسەڵات دوای مردنی موئاوییە ئەوەش بوو بەھۆی ناڕەزایی چەند گرووپێک و کەسێک لەوانە کوڕی دووەمی ئیمامی ئلی، حوسێن، کە لە پێشەوەی نارەزایەکان بوو. لە کەربەلا ئیمامی حوسێن لەگەڵ نزیکەی ٢٠٠ ئەسحابە شەھید کران.