محەممەد
ڕێکەوتنی حودەیبیە
لە مانگی زیلقەعدەی ساڵی ٦کۆچی بەرامبەر ٦٢٨زاینی، محەممەد فەرمانی کرد بە شوێنکەوتووەکانی ئامادەکاری بکەن بۆ ڕێوڕەسمەکانی عومرە لە مەککە، دوای ئەوەی لە خەونیدا بینی خۆی و ھاوەڵەکانی چوونە مزگەوتی حەرامەوە،تەوافە و عەمرەی ئەنجامداوە عەرەب و خەڵکی دەوروبەری بیابانەکەیان کۆکردەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بچنە دەرەوە، ڕۆژی دووشەممە سەرەتای مانگی زولقەعدە لە ساڵی ٦ی کۆچی ، لە ساڵی ١٤٠٠ یان ١٥٠٠، دەرچوون بە بێ چەک تەنھا چەکی گەشتیار نەبێت، و کاتێک قوڕەیش بەوەیان زانی، بڕیاریان دا نەھێڵن بچێتە کەعبەوە، ٢٠٠ سوارچاکیان بە سەرکردایەتی خالیدی کوڕی وەلید نارد بۆ ڕێگەی سەرەکی مەککە، بەڵام محەممەد ڕێگەیەکی سەختتری ھەڵبژاردبوو بۆ ئەوەی ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، تا گەیشتە حودەیبیە لە دووری ٩ میل لە مەککەوە، کۆمەڵێک کەس هاتنە لای محەممەد ئەویش  پێی وتن:« ئێمە بۆ شەڕ نەهاتووین، بەڵکو هاتووین عەمرە بکەین ، شەڕ و کوشتار قوڕەیشی ماندوو کردووە،چی دەبێت  ئەگەر ئەوان دەستبەرداری نێوان من و سەرجەم عەرەبەکانی تر ببن، ئەگەر ئەوان سەرکەوتن بەسەرمدا ئەوا ئاواتی ئەوان دێتەدی،ئەگەر خوا منیشی سەرخست ئەوا بە لێشاو دێنە ناو ئاینی ئیسلامەوە،با ئەوانش بە خواستی خۆیان پەیمان لەگەڵ هەرکەس دەبەستن ئازادن ،ئیتر قوڕەیش نیازی چی یە؟ سوێند بە خودا بەردەوام تێدەکۆشم لە پێناو ئەو ئاینەی خودا بەمن ئەسەردە کردووە،تا خودا سەری دەخات یان من لە پێناویدا لە ناو دەچم» .پێغەمبەر خەداشی کوری ئەمییە  خەزاعی ناردە لای قورەیش  بۆ ئەوەی پەیامەکەی بگەیەنێتە سەرکردەکانی قورەیش  کە بۆ شەڕ نەهاتوون ،هەندێک کەس ویستیان نێردراوەکە بکوژن بەڵام حەبەشەکان ڕێگەیان نەدا بیکوژن و ئازادیان کرد، ئەویش گەڕایەوە لای پێغەمبەر.هەڵوێست و نیازەکانی پێغەمبەر بووە جێی سەرنجی هاوپەیمانەکانی قوڕەیش ، قوڕەیشیەکانیش لە ترسی لە دەستدانی هاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە وتوێژ لەگەل محەممەد. ئەوەبوو کاتێک حەلیسی کوڕی عەلقەمە گەورەی حەبەشیەکان لەلای موسڵمانەکان گەڕایەوە و بینی ئەوان بەرگی ئیحرامیان پۆشیوە و قوربانیان ئامادەکردووە، وتی ( ئەی سەرکردەکانی قوڕەیش ، سوێد بەخوا ئێمە لەسەر ئەوە هاوپەیمانیمان لەگەڵ ئێوە نەبەستووە ،کە ڕێگە لە کەسانێک بگرن مەبەستیان مەزن ڕاگرتنی ماڵی خودایە ،بە کەسەی گیانی حەسیلی بەدەستە ،واز لە محەممەد دێنن عەمرەکەی بکات  باشە ، ئەگەینا هەموو حەبەشیەکان وەک هەڵمەتی یەک پیاو) وتیان  (بەسە ئەی (حەلیس)ماوەیەک وازمان لێبێنە تا لەناو خۆماندا لەسەر بڕیارێک ڕێکدەکەوین) پاشان ووتوێژ کەوتەوە لە نێوان موسڵمانان و قوڕەیشدا.پێغەمبەر عوسمانی کوڕی عەفانی وەک نێردراوی خۆی ناردە لای قوڕەیشیەکان بۆ ئەوەی لەگەڵیان  وتووێژبکات .عوسمان و چەند کەسێکی دیکە بەرەو شاری مەککە ڕێکەوتن  بۆ ماوەی سێ رۆژ لە مەککە مانەوە .پێغەمبەر وا گومانی کرد کە کوژرابن بۆیە هاوەڵاکانی بانگ کرد و بەیعەتی لێوەرگرتن کە لە دوژمن ڕانەکەن ، هەندێکیشیان بەیعەتی مردنیاندا بە پێغەمبەر، ئەم بەیعەتدانە بە بەیعەتی ڕەزوان لە مێژوودا ناسراوە. کاتێک موسڵمانەکان خۆیان ئامادە دەکرد بۆ ئەگەری بەرپا بوونی شەڕ، قوڕەیش سوهێلی کوری عومەریان ناردە لای پێغەمبەر بۆ ئەوەی ڕێککەوتنێکی ئاشتەوایی واژۆ بکات کە بە سوڵحی حودەیبییە ناسراوە,ئەو ڕایگەیاند هەر ڕێکەوتنێک بکەین پێویستە ئەو بەندەی لە خۆ گرتبێت کە ئەم ساڵ بگەڕێنەوە و ساڵێکی دیکە بێنەوە بۆ ناو مەککە. وێنۆک|شوێنەوارێکی پەیامی پێغەمبەر محەممەد بۆ ئەلموقاوقیس، فەرمانڕەوای [[میسر، بانگهێشتکردنی بۆ ئیسلام، وەک یەکێک لە دەرئەنجامەکانی سوڵحی حودەیبییە. لە مۆزەخانەی کۆشکی تۆپقاپی لە ئەستەنبوڵ پارێزراوە.]] سەرئەنجام هەردوولا ڕازی بوون، هەر لە ڕێکەوتنەکەدا هاتبوو جەنگ و شەڕ لە نێوانیان بۆ ماوەی دە ساڵ ڕابوەستێت تاوەکو سەر و ماڵی خەڵکی پارێزراو بێت و کەس دەستدرێژی نەکاتە سەر کەسی تر، هەروەها هەرکەسێک بەبێ پرسی خاوەنەکەی هەڵبێت و بڕواتە لای (محەممەد)دەبێت (محەممەد)بیداتەوە قوڕەیش، بەڵام هەرکەسێک لەلای (محەممەد)ەوە ڕابکاتە لای قوڕەیش ئەوە نادرێتەوە (محەممەد).هەروەها هەرکەس و لایەنێک دەیەوێت هاوپەیمانی لەگەڵ محەممەد ببەستێت ئازادە وە هەرکەس و لایەنێک بیەوێت هاوپەیمانی لەگەڵ قوڕەیش بکات ئازادە ، محەممەد و هاوەڵەکانی ئەم ساڵ دەگەرێنەوە و ناڕۆنە مەککەوە،ساڵی داهاتوو دێنەوە و دەڕۆنە ناو مەککەوە و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دەمێننەوە تەنیا چەکی سواریان پێ بێت و نابێت قوڕەیش ڕگەیان لێ بگرێت) بەم شێوەیە پەیمانەکە بەستراو لە دوو پەڕدا نوسرایەوە دانەیەکیان درایە دەست پێغەمبەر و دانەیەکی دیکەیان دا بە سوهەیل کوری عومەر.