cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
ئاڵۆزی کۆنتڕۆڵی هاندەران
بەیانی و پاشنیوەڕۆ هەزاران هاندەری ئینگلتەرا لە یاریگای وێمبڵی کۆبوونەوە، ئەمەش وایکرد پۆلیس داوا لە هەر کەسێک بکات کە بلیتەکەی نەبێت گەشت بۆ ئەوێ نەکات. گرتە ڤیدیۆییەکانی دوو کاتژمێر پێش یاری کۆتایی دەرکەوتووە کە چەند هاندەرێکی بێ بلیت لەگەڵ بەڕێوەبەران و پۆلیس شەڕیان کردووە لەکاتێکدا هەوڵیانداوە بە زۆر بە بەربەستەکاندا تێپەڕن بۆ ئەوەی بچنە ناو یاریگاکە. کۆمەڵێک کەس توانیویانە بەبێ بلیت بچنە ناو یاریگاکە، ڕاپۆرتەکانی شایەتحاڵەکان دەڵێن ڕەنگە ژمارەی بەشداربووانی نایاسایی سەدان کەس بووبێت. هەروەها جەماوەرێکی زۆر لە گۆڕەپانی لیستەر لە ناوەڕاستی لەندەن کۆبوونەوە و شووشە و شتومەکی دیکەیان فڕێدا بۆ گۆڕەپانی ترافالگار کە ناوچەی هەڵگرانی بلیتی یارییەکە بوو. لە ئەنجامی ئەو توندوتیژی و نائارامییەدا، بە گشتی ٨٦ کەس لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکراون، کە ٥٣ کەسیان لە یاریگای وێمبڵی بە تاوانی پێشێلکردنی گشتی، دەستدرێژیکردن، هەڵسوکەوتی سەرخۆشی و زیانگەیاندن، دەستگیرکراون. نۆزدە پۆلیس بریندار بوون، کە یەکێکیان ددانێکی لەدەستداو و یەکێکی دیکەشیان دەستی شکا. هەروەها باوکی هاری ماگوایەری ئینگلتەرا بەهۆی ئاڵۆزییەکان یاریگاکە تووشی پێکان بووە لە بڕبڕەکانی پشتی. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٢، ڕۆژێک دوای یارییەکە، یەکێتی تۆپی پێ ڕایگەیاند کە پێداچوونەوەی تەواو ئەنجام دەدات کە چۆن کەسانی بێ بلیت توانیویانە ئاسایش پێشێل بکەن و بچنە یاریگای یاریگای وێمبڵییەوە. دوای چوار ڕۆژ، دوو پیاو بە تۆمەتی دزینی ئەو شتانە کە یارمەتی دەستگیرکردنی هاندەرانی بێ بلیتیان داوە پێش یاری کۆتایی دەستگیربکەن. لە مانگی ئابی ٢٠٢١، بارۆنێس کاسی دەستنیشانکرا بۆ پێداچوونەوە بە ڕووداوەکە. ڕاپۆرتەکەی کە لە مانگی کانوونی دووەمدا بڵاوکرایەوە، دەرکەوتووە کە "شکستێکی بەکۆمەڵ" لە ئامادەکاری بۆ یارییەکەدا هەبووە و ئاماژەی بە 17 پێشێلکردنی بەکۆمەڵ لە چوونە ژوورەوە بۆ یاریگاکە کرد
ڕێوڕەسمی کۆتاییی
پێش دەستپێکردنی یارییەکە، ئاهەنگی کۆتایی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن یوفا ڕێکخرا بوو کاتژمێر ١٩:٤٥ بە کاتی ناوخۆ (١٨:٤٥ UTC ) دەستیپێکرد. کۆپییەکی گەورەی جامی پاڵەوانێتیەکە وەک نمایشێکی ڕووناکی هێنرایە ناو یاریگا و نمایشکارەکان بە مۆسیقای دیجییەی هۆڵەندی مارتن گاریس سەمایان کرد.
پێش دەستپێکردنی یارییەکە سروودی نیشتمانی هەر وڵاتێک ژەنران؛ هەندێک لە هاندەرانی ئینگلتەرا لە کاتی سروودی نیشتمانی ئیتاڵیادا قسەیان دەکرد سەرەڕای ئەوەی ساوسگەیتی ڕاهێنەری ئینگلتەرا و یاریزانەکانی دیکەی پێشوو داوایان لێدەکرا کە ئەو کارە نەکەن. تۆپی یارییەکە بە کۆپییەکی ئۆتۆمبێلێکی ڤۆڵکسواگن ID.4 کە لە دوورەوە کۆنترۆڵکرابوو ، بە ڕەنگی ئاڵای پەلکەزێڕینە هێنرایە ناوەڕاستی یاریگاکە، کە هێمای پشتگیری مافەکانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە بوو. یاریزانانی هەردوولا پێش فیکەی دەستپێک ئەژنۆیان خستە سەر زەوی ، وەک چۆن هەڵبژاردەی ئینگلتەرا پێش هەموو یارییەکانی لە پاڵەوانێتییەکەدا کردبووی. ئەمەش وەک ئاماژە و هێمایەک بۆ ڕەگەزپەرستی.
ئامادەبوونی کەسایەتییە دیارەکان
وێنۆک لە یارییی کۆتایدا کۆمەڵێک لە کەسایەتییە دیارەکانی جیهان ئامادەبوون لەوانە سەرۆکی ئیتاڵیا سێرجییۆ ماتارێلا, سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا بۆریس جۆنسۆن، زارا تیندال و مایک تیندال, شازادە ویلیام، کاترین. و شازادە جۆرج ئەندامانی بنەماڵەی شەهانە. هەروەها هونەرمەندانی وەک وەک تۆم کروز و کەیت مۆس و هەروەها یاریزان و ڕاهێنەرانی پێشووی تۆپی پێ وەک دەیڤید بێکام و جۆف هێرس و فابیۆ کاپێلۆ ئامادەبوون.
گێمی یەکەم
alt=Close-up of Luke Shaw in September 2021|وێنۆک|لە خولەکی دووەمدا [[لۆک شاو (وێنەی ٢٠٢١) گۆڵی بۆ ئینگلتەرا تۆمارکرد، ئەمەش خێراترین گۆڵە کە تا ئێستا لە یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا تۆمارکرابێت. ]] یارییەکە کاتژمێر ٢٠:٠٠ بەکاتی ناوخۆی ئینگلتەرا، لە کەش و هەوایەکی هەوری و باراناویدا، بە ئامادەبوونی ٦٧ هەزار و ١٧٣ کەس دەستیپێکرد، ئیتاڵیا بە درێسێکی شین و شۆرتێکی شین کاڵ و گۆرەوی شینەوە یاریی کرد، ئینگلتەراش بە درێسێکی سپی و شۆرتێکی سپی و گۆرەوی سپییەوە یاریی کرد. لە خولەکی یەکەمدا ماگوایەری ئینگلتەرا لە هەوڵیکی شکستخواردوو بۆ پاسدان بە گۆڵپارێز پیکفۆرد لێدانێکی گۆشەی بۆ ئیتالیا ڕەخساند، بەڵام دواتر ماگوایەر توانی لەکاتی جێبەجێکردنی لێدانی گۆشە تۆپەکە دوربخاتەوە. پاشان ئینگلتەرا هێرشێکی دەستپێکرد، کاتێک کەین تۆپەکەی بۆ تریپیێر گواستەوە و ئەویش بەلای ڕاستی یاریگاکەدا ڕایکرد. تریپیر تۆپەکەی بە بەرزییەکی مامناوەند بۆ لۆک شاو لە ناوچەی سزا گواستەوە و لە ئەنجامدا ئینگلتەرا یەکەم گۆڵی خۆی تۆمارکرد لە خوولەکی ١ و ٥٦ چرکە بوو، ئەمە خێراترین گۆڵ بوو لە گۆڵ بوو تا ئێستا لە یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەوروپا تۆمارکرابێت. لە خولەکی "٧"دا لێدانێکی ڕاستەوخۆ لە دەرەوەی ناوچەی سزا بۆ ئیتالیا هەژمارکرا ، کە لەلایەن لۆرێنزۆ ئینسینی جێبەجێکرا؛، بەڵام بەسەر ستوونی گۆڵەکەدا ڕۆیشت. یارییەکە بە خێرایی دەستی پێکردەوە و لە خولەکی ١٠دا کایل واکەری ئینگلتەرا هێرشێکی دیکەی بۆ سەر ئیتالیا دەستپێکرد، کاتێک پاسی بۆ تریپیێر دا کە شوێنی هەبوو بۆ ئەوەی ڕابکات بۆ پێشەوە لەلای دەستی ڕاستەوە. تریپیر تۆپەکەی هەڵدا کە مەبەست لێی ستێرلینگ بوو، بەڵام لەلایەن کیلینی ئیتاڵییەوە ڕێگری لێکرا و تۆپەکە دورخرایەوە. ئینگلتەرا بەردەوام بوو لە هێرشبردن، سەرەتا لەڕێگەی تریپیێرەوە، کەبە سوود وەرگرتن لەو بۆشاییەی دروستببو لەلایەن بەرگریکارانی ئیتالیاوە بۆ ئەوەی جارێکی تر لەلای ڕاستەوە ڕابکات بۆ پێشەوە بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لەلایەن جیۆڤانی تۆپەکە خرایە دەرەوە و لێدانی گۆشە هەژمارکرا دوای جێبەجێکردنی دۆنارۆمای گۆڵپارێز تۆپەکەی گرتەوە.
ئیتاڵیا لە خولەکی ٢٠دا لە گۆشەی ڕاستە ناوەندی یارگاوە هەلی هێرشبردنیا بۆ ڕەخسا لە ڕێگەی مارکۆ ڤێراتی و ئینسینی دوای ئەوەی کەین تۆپەکەی لەدەستدا، بەڵام فاولێکی کیلینی لەسەر کەین هێرشەکەی وەستان. دواتر جۆرجینیۆ تووشی پێکان بوو و ناچار بوو بۆ ماوەی پێنج خولەک یاریگا بەجێبهێڵێت، بەڵام دواجار توانی بەردەوام بێت. لە خولەکی ٢٤دا کیێزا خۆی لە هەندێک بۆشایی لای ڕاستدا بینیەوە و تۆپێکی نارد بۆ ناوچەی سزا، بەڵام ئینگلتەرا بەرگری لێکرد و تۆپەکەی چووە دەرەوەی یاریگا. بۆ ماوەیەک ئینگلتەرا نەیدەتوانی تۆپەکە بپارێزێت، بەڵام لە خولەکی ٣٣ هەلێکی باشی بۆ ڕەخسا پێشکەوتنەکەیان دوو هێندە بکات کاتێک کەین تۆپێکی بە ئاراستەی ستێرلینگدا تێپەڕاند کە لە دۆخی هێرشبەریدا بوو. ستێرلینگ پاسی بۆ ماونت دا، ئەویش هەوڵیدا پاسەکەی بۆ ستێرلینگ بگەڕێنێتەوە، بەڵام بەرگریکارانی ئیتالیا توانی ڕێگری بکات و مەترسییەکە دوربخەنەوە. پاشان ئیتاڵیا دوای خولەکێک هەلێکی تایبەتی بۆ ڕەخسا کاتێک کیێزا لە خولەکی ٣٤دا لە هەوڵیکی تاکەکەسیدا شاو و دیکلان ڕایسی ئینگلتەرا تێپەڕاند و لە دووری ٢٥ یارد(٢٣ m) ەوە تۆپەکەی ئاراستەی گۆڵ کرد، بەڵام بەلای چەپی ستوونی گۆڵەکە چووە دەرەوە. لە کۆتاییەکانی گێمی یەکەم ئیتالیا چەند هێرشێکی دیکەی ئەنجامدا بەڵام بێ ئەنجام بوو.بەم شێوەیە گێمی یەکەم بە ئەنجامی ١-٠ کۆتایی هات.بەشێوەیەکی گشتی ئیتالیا زیاتر زاڵبوو بەسەر یارییەکە، بەڵام بەرگریکارانی ئینگلتەرا ڕێگربوون لە تۆمارکردنی گۆڵی یەکسان بوونەوە.
گێمی دووەم
alt=Leonardo Bonucci|وێنۆک|لە گێمی گێمی دووەمدا[[لیۆناردۆ بۆنۆچی ئیتالی (لە وێنەکەدا لە ساڵی ٢٠١٥) لە خولەکی ٦٧ گۆڵێکی تۆمارکرد و ئەنجامەکەی یەکسان کردەوە و بووە بەتەمەنترین یاریزان کە لە یاریی کۆتایی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا گۆڵ تۆماربکات. ]] ئینگلتەرا گێمی دووەمی دەستپێکرد. بارێلای ئیتاڵی لە خولەکی ٤٧دا یەکەم کارتی زەردی یارییەکەی وەرگرت بەهۆی فۆڵێکەوە بەرامبەر کەین.ستێرلینگ  بە تۆپەکەوە ڕایکرد بۆ ناوچەی سزای ئیتاڵیا، بۆنۆچی و کیلینی بەهاوکاری یەکتر تۆپەکەیان لێ وەرگرت و ستێرلینگ کەوتە سەر زەوی بەهۆیەوە داوای لێدانی سزای کرد بەڵام ناوبژیوانی یارییەکە هیچ بە فاول هەژماری نەکرد. لە خولەکی ٥٠ ئیتاڵیا لێدانێکی راستەوخۆی بۆ هەژمارکرا لە لێواری ناوچەی سزای ئینگلتەرا ، بەڵام جارێکی دیکە تۆپەکە بەرز و فراوان بوو سەر سەر ستوونی گۆڵەکەدا ڕۆیشت. ئیتاڵیا لە خولەکی ٥٤ یەکەم گۆڕانکارییەکانی یارییەکەی ئەنجامدا و برایان کریستانتی و دۆمێنیکۆ بێراردی لە شوێنی ئیمۆبیلی و بارێلادا هێنایە هاتنە ناو یاریگاوە. لە خولەکی ٦٧ لێدانێکی گۆشە بۆ ئیتالیا هەژمارکرا لەلایەن کریستانتی جێبەجێکرا ،تۆپەکەی بۆ ناوچەی سزا ئاراستە کرد ڤێراتی بە سەری تۆپەکەی بەرەو گۆڵ برد؛بەڵام بەرستوون کەوت و گەڕایەوە پیکفۆردی گۆڵپارێز ویستی دووری بخاتەوە بەڵام بۆنۆچی توانی خێراترین کاردانەوەی هەبێت و لە نزیکەوە تۆپەکە بخاتە ناو گۆڵەوە بئەنجامی یارییەکە یەکسان بکاتەوە. لە تەمەنی 22 years, 207 daysیدا, بۆنۆچی بووە بەتەمەنترین گۆڵکاری یاریی کۆتاییی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا.
لە خولەکی ٧٢دا بۆنۆچی بە پاسێکی ڕاستەوخۆ دۆمێنیکۆ بێراردی خستە دۆخێکی یەک بە یەک بەرامبەر گۆڵپارێزی ئینگلتەرا، بەڵام لێدانەکەی بەسەر ستوونی ناوەڕاستی گۆڵەکە بە بەرزییەکی فراوان چووە دەرەوە. ساوسگەیتی ڕاهێنەری ئینگلتەرا گۆڕانکارییەکی تاکتیکی ئەنجامدا و یاریزانی هێرشبەری بوکایۆ ساکای لەبری تریپیێر هێنایە ناو یاریگا و پێکهاتەی گۆڕا بۆ ٤-٣-٣. لە کۆتا چرکەکانی یارییەکەدا لە نیوەی دووەمی یارییەکەدا ساکا دەرفەتێکی باشی بۆ ڕەخسا، بەڵام کیلینی کاپتن و بەرگریکاری ئیتاڵیا بە ڕاکێشانی درێسەکەی و وەرگرتنی کارتێک ئەم دۆخە مەترسیدارەی ڕاگرت. لە خولەکی ٨٠دا کیێزا یاریگاوە بە تۆپەوە بەرەو ناوچەی سزای ئینگلتەرا ڕایکرد توانی لای واکەر و ساکای تێپەڕێنێت، پێش ئەوەی بەلام لەلایەن تۆپەکەی لێ وەرگیرا و کێزا کەوتە سەرزەو. ناوبژیوان ناوبژیوان ئەمەی بە یاسایی زانی؛ بەڵام کیێزا تووشی پێک بوو پێکان بوو هەرچەند تا خولەکی ٨٦ بەردەوام بوو بەلام دواتر بە ناچاری گۆڕانکاری پێکراو لە شوێنی ئەو فێدریکۆ بێرناردێسکی هاتە ناو یاریگاوە.لە خولەکی ٨٧ یارییەکە بۆ ماوەیەکی کورت ڕاگیرا کاتێک هاندەرێک ڕایکرد بۆ ناو یاریگا. لە دوایین ساتەکانی گێمی دووەم ساکا لە لای ڕاستەوە تۆپەکەی وەرگت و توانی کیلینی تێبپەڕێنێت بەڵام کیلینی لە پشتەوە کراسەکەی ساکای ڕایکێشە و خستییە سەر زەوی. کیلینی بەهۆی ئەم فەولەوە کارتی زەردی وەرگرت، بەڵام هێرشەکە وەستا و لە ئەنجامدا یارییەکە بۆ کاتی زیادکراو ڕۆیشت.
ئەنجام
<section begin=Final />
سەرچاوەکان
پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئیتاڵیا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئینگلتەرا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠
نارین شەمۆ
وێنۆک|نارین شەمۆ نارین شەمۆ (لەدایکبووی ١٩٨٦ لە بەعشیقە، عێراق) ڕۆژنامەنووس، لێکۆڵەر و بەرگریکارێکی مافەکانی مرۆڤە.
ژیان
نارین بەشی وێژەی ئینگلیزی خوێندووە لەزانکۆی حەدبا لە موسڵ. بۆماوەی ٩ ساڵان وەک ڕۆژنامەنووس و بەرھەمھێنەری تەلەفزیۆنی کاری کردووە، ھەروەھا لەئێستادا کار بۆ درووستکردنی کەمپەین بۆ مافەکانی ژنانی ئێزدی دەکات.
خەڵات و چالاکییەکان
لە ساڵی ٢٠١٤ نارین بەوەدەزانێت کە کچانی ئێزدی لەلایەن داعشەوە بەشێوەی سیستماتیک دەڕفێندرێن و وەکو کۆیلە مامەڵەی کڕین و فرۆشتنیان پێوەدەکرێت، ھەربۆیە نارین واز لەپیشەکەی لە تەلەڤیزیۆن دەھێنێت، لەبەرامبەردا کار بۆ کچان و ژنانی ئێزدی دەکات کەکەوتوونەتە بەر شاڵاوی جینۆسایدی ئێزدییەکان. نارین لەیەکەم کەسەکان بوو کەکارکردی بۆ ئێزدییەکان دەستیپێکرد لەئاستی جیھاندا، ئەمەش بەکارکردن بۆ سەنتەری یەزدا. لە ساڵی ٢٠١٥، نارین لەلایەن تۆڕی بی بی سی وەک ١٠٠ کاریگەرترین ژن ھەڵبژێردرا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن ساڵت و دیاگۆ ھەمان نازناوی پێدرا. نارین یەکەم کەسبوو کەباسی دەستدرێژیکردنە سەر ژنانی ئێزدی کرد، ئەمەش بەرلەوەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بێنە ناو باسەکەوە. لە ساڵی ٢٠١٥، نارین خەڵاتی کلارا زەتکینی ژنانی پێدرا بۆ ئەو کارە نایابانەی ئەنجامیداوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی نەینەوا پۆل:ئێزدییەکانی عێراق پۆل:ژنانی عێراقی پۆل:ژنان لە عێراق پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
.gt
gt. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتە بۆ وڵاتی گواتیمالا، لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا.
سەرچاوەکان
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
تۆپی پێ لە کۆریای باشوور
وێنۆک تۆپی پێ لە کۆریای باشوور بە ناوبانگترین وەرزش لە لایەن زۆربەی منداڵان و لاوان ئەنجام دەدرێت، چەندین یانەی وەرزشی تۆپی پێ دامەزراون و لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی کۆریای باشوورەوە خول و پاڵەوانێتی جیاوازیان بۆ دەکرێتەوە. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باشوور بە یەکێک لە بە ھێزترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێی ئاسیا دادەنرێت و چەندین نازناوی بەدەست ھێناوە.
کارین دۆلڤا
کارین دۆلڤا دیزانەرێکی نەرویجی و دامەزرێنەری (No Isolation)ـە. کارین ناوی چووە ناو پێرستی ١٠٠ ژن لە بی بی سی لە ٢٠٢٠ کارین بەشی زانستەکانی کۆمپیوتەری تەواو کردووە لە زانکۆی ئۆسلۆ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
کامڵا ھاریس
کامڵا دێڤی ھاریس (؛ لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤) جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانە کە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ەوە ئەو پۆستەی پێیە. ھەتا ساڵی ٢٠٢٠، نوێنەری ویلایەتی کالیفۆڕنیا لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا بوو. لە ساڵی ٢٠١١ ھەتا ٢٠١٧، داواکاری گشتیی ویلایەتی کالیفۆڕنیا بووە.
لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، ھاریس ڕایگەیاند کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا دەپاڵێوێت لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٠دا. دوای ئەوەی جۆ بایدن بووە نوێنەری حیزبی دیموکرات بۆ سەرۆکایەتی، ھاریسی وەک جێگری خۆی بۆ سەرۆکایەتی دەستنیشانکرد.
ژیانی سەرەتایی
ھاریس لە ئۆکلند، کالیفۆرنیادا لەدایکبووە. بە ڕەچەڵەک ھیندێکی تامیلی ئەمریکی و جامایکی ئەمەریکییە. دایک و باوکی ھاریس شیامالا و دۆناڵد، لە ساڵی ١٩٧١ جیابوونەتەوە و لە ساڵی ١٩٧٦، ھاریس لەگەڵ دایکی لە کەنەدا نیشتەجێ بووە. لەوێ چووەتە زانکۆی ھاوەرد و بڕوانامەکەی لە زانستی سیاسی ھێناوەتەوە،
خەباتی سیاسی
دواتر لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٧ وەک داواکاری گشتی کالیفۆرنیا کاری کردووە تا دواتر بووە ئەندامی ئەنجومەنی پیران.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
کونەماسی
کونەماسی گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی گاپیڵۆن، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کونەماسی لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵبێشکی شێخان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کارێزە و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی بەردەشینی خواروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باڵخ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤
ئەفریقای باشوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤ بوو کە لە ١ی تەممووز تا ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٠٤ لە سەینت لوویس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤
چیلی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
چیلی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
.gl
gl. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتە بۆ وڵاتی گرینلەند، لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا.
سەرچاوەکان
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
ڕۆژاوای ئەمریکای کۆن
وێنۆک ڕۆژاوای ئەمریکای کۆن جوگرافیا، مێژوو، نەریتە کۆن و کولتوورییەکانی ژیان لە سەردەمی فراوانبوونی سنوورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە لە سەرەتای سەدەی ١٧ بە ڕێککەوتنی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپا دەستی پێکرد و لە سەرەتای سەدەی بیستەم (١٩١٢) بە قبوڵکردنی ناوچەکە کۆتایی ھات. ئەم قۆناغە پێی دەوترێت ڕۆژاوای کێوی یان ڕۆژاوای کۆن. زاراوەی سنوور بە شێوازی جیاواز پێناسە کراوە. بۆ نموونە فەرھەنگی نێودەوڵەتی وێبستەر، لە ساڵی ١٨٩٠دا بەم شێوەیە وەسفی کردووە: “ئەو بەشەی وڵاتێک کە ڕووبەڕووی وڵاتێکی دیکە یان ناوچەیەکی نائارام دەبێتەوە". چەمکی میحوەر لە ئەمریکا ئاماژەیە بۆ پێشکەوتن و گەڕان بەدوای دەرفەتدا لە خاکێکی نەخشەکێشراودا کە لە ڕووی تیۆرییەوە ئازادە. ھەروەھا لە سەدەی نۆزدەھەمدا، سنوورەکە لە ڕووی ئامارییەوە وەک ڕووبەرێک پۆلێن کرا کە لە ھەر میل چوارگۆشەیەکدا دوو یان زیاتر لە شەش ئەورووپی دانیشتووی ھەبوو (کەمتر لە یەک بۆ کەمێک زیاتر لە دوو ئەورووپی لە ھەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا). ھێڵی سنووری ھێڵی دەرەوەی نیشتەجێبوونی ئەوروپی-ئەمریکی بوو. ئەم ھێڵە لە ساڵانی ١٦٣٠ تا ١٨٨٠ بە شێوەیەکی بەردەوام بەرەو ڕۆژاوا ڕۆیشت. (لەگەڵ جووڵەی ناوبەناو بەرەو باکوور بۆ مەین و ڤێرمۆنت، باشوور بۆ فلۆریدا، و ڕۆژھەڵات لە کالیفۆرنیا بۆ نیڤادا).
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەدەی ١٨یەم پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەدەی ٢٠ەم
عەلی پەکان
عەلی پەکان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی مەیدان، قەزای خانەقین، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
عەلی پەکان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خوڕخوڕەی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەلکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی بۆرەکە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەرەچەم.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆڵەرد
کۆڵەرد گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی گاپیڵۆن، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پاوند پەپیز (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ١٩٨٦)
پاوند پەپیز (Pound Puppies) زنجیرە کارتۆنێکی کۆمیدی ئەمریکییە کە لەلایەن ھانا-باربارا دروستکراوە، کە بۆ یەکەم جار لە ١٣ی ئەیلوولی ١٩٨٦دا لە کۆمپانیای ئەی بی سی پەخشکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی سەگەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ھانا باربێرا
قەرەچەم
قەرەچەم گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی مەیدان، قەزای خانەقین، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قەرەچەم لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ناوماچک و لە باشوور لەگەڵ گوندی سێ خڕان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عەلی پەکان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەی مەحمود.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨
ئەفریقای باشوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨ بوو کە لە ٢٧ی نیسان تا ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٨ لە لەندەن لە ئینگلتەرا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨
فەریدە خەلەف
فەریدە خەلەف (لەدایکبووی ١٩٩٥، بەنزیکی) ناوێکی خوازراوی ژنێکی ئێزدییە کە لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن چەکدارانی داعشەوە ڕفێندرابوو و وەک کۆیلە مامەڵە و فرۆشتنی پێکرابوو. فەریدە توانی خۆی لەژێردەست چەکدارانی داعش ڕزگاربکات و بەرەو کەمپێک ڕابکات، دواتر فەریدە کتێبێکی لەبارەی ئەزموونی ژیانی خۆی بڵاوکردەوە لەژێر ناونیشانی ئەو کچەی لەدەست داعش ڕایکرد، لە کتێبەکەیدا فەریدە باس لەژیانی خۆی و کچە ئێزدییەکان دەکات لەژێردەستی داعش.
فەریدە لەگوندی کۆچۆ لەنێو چیاکان گەورەبوو. لە ساڵی ٢٠١٤، کاتێک تەمەنی ١٨ ساڵان بوو داعش ھێرشی کردە سەر گوندەکەیان. داعش ھەموو پیاو و کوڕە گەنجەکانی گوندەکەی کووشت، لەنێویشاندا باوک و برا گەورەی فەریدە. ژن و کچەکانیشیان لەنێویاندا فەریدە و ھاوڕێکەی ئەڤین، بەزۆرەملێ لەڕێگای پاسێکەوە برانە شاری ڕەقە لە سووریا، لەوێوە وەک کۆیلەی سێکسی مامەڵەی فرۆشتنیان پێوەکرا. فەریدە لەلایەن خاوەنە داعشییەکەیەوە بەخراپی لێیدەدرێت کە بەمھۆیەوە بینایی بۆچاوێکی لەدەستدەدات ھەروەھا بۆماوەی دوو مانگ نەیتوانیوە لەسەر پێ بڕوات. دوای ماوەیەک، فەریدە توای خۆی بگەیەنێتە یەکێک لە کەمپی پەنابەران. بەمەش خەلەف توانی بگاتەوە لای کۆمەڵگا و ئەندامانی خێزانەکەی کە ڕزگاریانببوو. بەڵام بەھۆی ئەوەی دەستدرێژی سێکسی کرابووە سەر ئەوا لەلایەن خێزانەکەیەوە حاشای لێکرا. دواتر فەریدە خۆی گەیاندە ئەڵمانیا، لەوێوە ھیوای ژیانێکی نوێی بۆدرووستبوو بۆ خوێندن و بوون بە مامۆستای بیرکاری. لە ساڵی ٢٠١٦، کتێبەکەی بڵاوکردەوە کەبەھاوبەشی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی ئەندریا ھۆفمان نووسرا، کتێبەکە پێشوازی ئەرێنی لێکرا. جەیمی بولۆچ کتێبەکەی فەریدەی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی ئینگلیزی.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥ پۆل:زیندووان پۆل:ئێزدییەکانی عێراق پۆل:ژنانی عێراقی
باتمان (فیلم ١٩٨٩)
باتمان ئەو فیلمێکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٨٩ بەرھەمھێنراوە. فیلمەکە لە دەرھێنانی تیم بێرتنە.
چیرۆک
چیرۆکەکە باسی ملیاردێری خاوەن کۆمپانیاکانی وەین «بروس وەین» دەکات، و کاتێک باتمان جێگری سەرۆکی شارەوای ھەڵدایە ناو ماددەی کیمیایییەوە و ئەویش بۆ جۆکەر دەگۆڕێت و باتمان چاوی بە ڤیکی ڤایل دەکەوێت و دەکەوێتە ناو ئەرکی ڕزگارکردنییەوە، ھەروەھا بروس دەیویست تۆڵە لە جۆکەر بکاتە لەبەر کوشتنی باوکی.
تێچوون و داھات
پارەی تەرخانکراو بۆ دروستکردنی فیلمەکە گەیشتە ٤٨ ملیۆن دۆلار، ئەمەش لەکاتێکدا داھاتەکەی گەیشتە ٤١١٬٣٤٨٬٩٢٤ دۆلار.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٩ پۆل:فیلمەکانی باتمان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٨٠ پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٨٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٨٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەری ھونەرییان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنانی ھونەری بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
ژانگ یوچی
ژانگ یوچی (بە چینی:张雨绮, لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٨٦) خانمەکتەرێکی چینییە،
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی شاندۆنگ پۆل:خەڵکی دێژۆو پۆل:خانمەکتەرانی چین لە سەدەی ٢١م پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە چین پۆل:خانمەکتەرانی چین لە تەلەڤیزیۆن پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی فیلمی ئاسیا پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئۆپێرای چینی پەیوەندیدار بە شانۆی ئەکادیمی شانگھای
چیلی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
چیلی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
دوومەڵ
دوومەڵ نەخۆشيێكى درمى جيدديە بوويە هۆى لەلايەن باکتيرياي دوومەڵ. ئەم باکتيريا گرام-ئيجابيە و شێوێکي تووڵ شووڵي .Bacillus anthracis  پێيە و ناسراوەبە.
مێژووی دوومەڵ دەست پێكردبوولە ميسر و وڵاتى نێوان دوو ڕووبار(عيراق). زۆر زانا بير دەكەنەوە ئەوە لە كاتى مووسا، لەكاتيەكە ١٠ بەڵاى ميسر، دوومەڵ لەوانەيە بووبێتە هۆى چى بوو ناسراو بە پێنجەم بەڵا، باسى كرد هەروەك نەخۆشيێك كار لە ئەسپ دەكات، ڕەشەوڵاخ، مەڕ، وشتر و گا. يۆنانى دێرين و ڕۆما هەروەها باش ئاشنا بران لەگەڵ دوومەڵ، و ئەمە زۆربەى نيشان دەدرێت لە زۆرى نووسينى دێرينيەكە.
دوومەڵ زۆربەى باوە لە ناوچەى كشتوكاڵە چونكە بەشێوەيەكى سرووشتى دۆزييانەوە لە خاك. ئەوە باوە لە ناوەندى و باشوور ئەمريكا، ساهەرەنى-جێگرتنەوەگر ئەفريقيا، ناوەندى و ئاسياى ساوثوێستەن، باشور و ئەوروپاى ڕۆژهەڵات، وەكە كاريبى.
نیشانه‌كانی نه‌خۆشی
دوومەڵى پێست فراوەنترین جۆرە ([>٩٠٪]ى حالەتى دوومەڵ). هەروەها كەمتر مەترسيدارە (ڕێژەى مردنى زۆر کەمە لەگەڵ چارەسەر، ٢٠٪ ڕێژەى مردن هەیە بەبێ چارەسەر).
دوومەڵى پێست بەدەگمەن كوشندەيە ئەگەر مامەڵە لەگەڵ كرا چونكە ڕووبەرى هەوكردن سنووردارە بۆ پێست، ڕێ گرتنى هۆى كوژەر، هۆى پەنميان، و دەرمانى لەش پارێزى پارێز لێوە چوونە ناو و ئەندامێكى گرنگ خاپوور دەكات. بەبێ چارەسەر، نزيكەى ٢٠٪ى حالەتى هەوكردنى پێستى پێست دەچنە پێش بۆ ژەهراوى بوونى خوێن (نەخۆشي) و مردن.
گواستنه‌وه‌ی نه‌خۆشی
دوومەڵ دەتوانێت بەشێوەيەكى سرووشتى بدۆزرێتەوە لە خاك و بەشێوەيەكى گشتى كار لە نيشتيمانى دەكات و گيانەوەرى كێوى لەدەورى جيهان. هەرچەندە ئەوە دەگمەنە لە وڵاتە يەكگرتووەكان، خەڵك دەتوانن نەخۆش بن لەگەڵ دوومەڵ ئەگەر ئەوان گيانەوەر يان بەرهەمى گيانەوەري پيس یان کە تووشیئەو نەخۆشە بوون بخۆن. پەيوەندى لەگەڵ دوومەڵ دەتوانێت نەخۆشيى توند بێتە هۆى لە هەردووك مرۆڤ و گيانەوەر.
چۆن گیانوەر دەبێتە توشي ئەم نەخۆشە؟
نيشتيمانى و گيانەوەرى كێوى وەكو ڕەشەوڵاخ، مەڕ، بزن، بزنە كێوى، و ئاسك دەتوانێت تووش بيت كاتێك ئەوان هەناسە دەدەن، خاك، ڕووەك، يان ئاو.
چۆن مرۆڤ دەبێتە توشي ئەم نەخۆشە؟
خەڵك تووشي دوومەڵ دەبن كاتێك تۆو دەست دەكەوێت بۆ لەش. كاتێك تۆوى دوومەڵ دەست دەكەون لەناو لەش، ئەوان دەتوانن چاڵاك بكرێن. كاتێك ئەوان چاڵاك ببن، بەكترياكان دەتوانن زياد ببن، بڵاو دەبن لە لەش، ژەهر بەرهەم دەهێنن و دەبێتە هۆى نەخۆشيى توند.
هەوكردن لە مرۆڤ زۆربەى جار پێست بەشدارى دەكات، كۆئەندامى گەدە و ڕيخۆڵە، يان سى. خەڵک دەبنە تووشي دوومەڵ بۆ هەمان هۆيەکاني گيانوارەکان.
جۆره‌كانی نه‌خۆشی
سێ جۆرى دوومەڵى سەرەكى هەيە: پێست و گەدە و ڕيخۆڵە. لە سێ جۆرە جیاوەزەکە ،  باوترين دوومەڵ دوومەڵى پێستە، كە ڕوو دەدات كاتێك بەكترياكان دەچنە ناو بڕينێك يان ڕووشان لەسەر پێستەكە. شێوەى گەدە و ڕيخۆڵە  ئەنجامى ڕوو دەدات کە یەکێک گۆشتی تووش بوو بخوات  زنجيرەی  بەكترياى ئانتهراسيس دەبەستێت. دوومەڵى ناردى لەلايەن هەناسە دان لە بەكترياى دوومەڵ يان تۆو، زۆربەی جار كوشندەيە.
ده‌ست نیشان كردن
- پێست تاقى كردنەوە. نموونەيێكى شلە لە نەخۆشيێكى بەدگومانەوە لەسەر پێستت يان نموونەيێكى شانەى بچووك (پشكنينى شانەيى) لەوانەيە تاقى بكرێتەوە لە تاقيگەيێك بۆ نيشانەى دوومەڵى پێست.
- پيسايى تاقى كردنەوە. تا دوومەڵى گەدە و ڕيخۆڵە دەستنيشان بكات، دكتۆرت لەوانەيە نموونەيێكى پيساييت بپشكنێت بۆ بەكترياى دوومەڵ.
- لێدانى بڕبڕەيى (پەنجەرەى كەمەرى). لە ئەم تاقيكردنەوە، تێكردنى دكتۆرت دەرزيێك بۆ ئاودڕكەى بڕبڕەييت و بڕێكى بچووكى شلە دەكێشێتەوە. لێدانێكى بڕبڕەيى عادەتەن تەنها دەكرێت تا دەستنيشان كردنێكى مێنەنجايتەسى دوومەڵ تەئكيد بكرێتەوە.-
چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی
دژە زيندە عادەتەن ڕا دەهێرێن مامەڵە لەگەڵ دوومەڵ بكەن. دژە زيندە كە لەوانەيە ڕا بسپێررێن پەنسلين: دەرمانێكە دژى ڤايرۆسەكانە ، دۆكسيسكلينە، و سيپرۆفلۆكساسين.... دژە زيندە عادەتەن دەبردرێن بۆ ٦٠ ڕۆژ تاکو ڕوو بكاتە سەر تۆو. بەڵام دوومەڵى پێست مامەڵە لەگەڵ دەكرێت لەگەڵ دژە زيندە بەراو لەلايەن دەم، عادەتەن بۆ ٧ بۆ ١٠ ڕۆژ.
فیلمی زنجیرە
فیلمی زنجیرە یان شانۆگەریی ژمارە بریتییە لە فیلمێکی کورت لە سینەما نمایش دەکرا، فیلمەکانی وێنە جووڵاوەکان و فیلمە ھەواڵییەکان و فیلمە درێژەکانی لەخۆ دەگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی سینەما
زنجیرەی ئەنتۆلۆژیا
زنجیرەی ئەنتۆلۆژیا بریتییە لە زنجیرەیەکی ڕادیۆیی، تەلەڤیزیۆنی، یاری ڤیدیۆیی یان فیلم کە ژانرە جیاوازەکان دەگرێتەوە و چیرۆکێکی جیاواز و کۆمەڵێک کارەکتەری جیاواز لە ھەر ئەڵقەیەک، وەرزێکدا، بەشی جیاوازدا، یان کورتەیەکدا پێشکەش دەکات. ئەمانە بەزۆری لە ھەر ئەڵقەیەکدا کاستی جیاوازیان ھەیە، بەڵام چەندین زنجیرە لە ڕابردوودا، وەکو فۆڕ ستار پلەیھاوس, تیپێکی ھەمیشەیی ئەکتەری کارەکتەری دامەزراند کە ھەفتانە لە درامایەکی جیاوازدا دەردەکەون. ھەندێک زنجیرە ئەنتۆلۆژیا، وەک ستۆدیۆ وەن ، لە ڕادیۆ دەستی پێکرد و دواتر فراوانتر بوو بۆ تەلەڤیزیۆن.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
ئایرۆدینامیک
ئایرۆدینامیک یان دینامیکی ھەوا (وشەیەکی یۆنانییە (ἀήρ aero (ھەوا) +δυναμική (جوولە)) خوێندنی جوولەی ھەوایە، بەتایبەتی ھەروەک کارلێک کردن بە شتێکی پتەو، وەکو باڵێکی فڕۆکە. ئەوە کێڵگەیێکی ناسەرەکیی جوڵەی شلگاز و جوڵەی گازە، و زۆر لایەنی بیردۆزی جوڵەزانیی ھەوایی باوە بۆ ئەم کێڵگانە.
زاراوەی جۆلەی ھەوای بە بەردەوامی بۆ جۆلەی گاز بەکاردەھێنرێت، جیاوازی جۆلەی گاز لە جۆلەی ھەوای ئەوەیە کە جۆلەی گاز بۆ ھەموو گازەکان کار دەکات، بەڵام جۆلەی ھەوای تەنھا لەگەڵ ھەوایا سنووردارکراوە.
سەبارەت بە مۆدێرن کارەکانی ڕەسمی جۆلەی ھەوای لە سەدەی ٨٠ ەکان دەستی پێکرد، دژایەتیکردن لە ھەبوونی چاودێریکردنی چەمکی گرنگ، ھەر وەک راکێشانی جۆلەی ھەوای، زۆر لە کۆنەوە تۆمارکرابوو. یەکەم تاقیکردنەوەی جۆلەی ھەوای ئەوەبوو کە تاقیکردنەوەی قورسای لە ھەوادا لە لایەن otto lilienthal لە ساڵی ١٨٩١ کرابوو. لە دوای ئەمانە شیکردنەوەی بیرکاری جۆلەی ھەوای، نزیکبوونی ئەزموونکاری، ئەزموونی تونێلی با، وە نوێبوونەوەی کۆمپیوتەر بنەمایێکی مەعقوولیان پێک ھێناووە بۆ پەرەسەندنەکەی فڕینی قورستر وە تەکنۆلۆجییەی زیاتر. . کاری بەم دوواییە لە جۆڵەی ھەوای پێشھات تیشکیان خستووەیە سەر کێشەی ڕۆیشتن، ئاژاوە، و چینی سنوور و بە شێوەیەکی زیاد ژماردنی بوون لە سروشت ھەیە.
مێژوو
جۆڵەی ھەوای ھاوچەرخ تەنھا دەگەڕێتەوە بۆ حەڤدەھەم سەدە، بەڵام ھێزی جۆڵەی ھەوای سوود وەر گیرابوون لەلایەن مرۆڤ بۆ ھەزاران ساڵ لە سێیلبەوت و ئاشی با، و وێنە و چیرۆکی فڕین دەر دەکەوێت بەدرێژایی تۆمار کراو مێژوو، وەکو ئەفسانەی یۆنانیی دێرینی ئیکێرەس و دێدەلەس. . چەمکی سەرەکیی یەک پارچە، ڕا بکێشە، و لێژیی فشار دەر دەکەون لە کاری ئەرستۆ: فەیلەسوفی کۆنی یۆنانی و ئاکەمییدیز
لە ١٧٢٦، جەناب ئایزەک نیوتنی بوو بە یەکەم کەس تا بیردۆزێکی بەرگریی ھەوا دەر بکەوێت، کردن ئەو یەکێیک بوو لە دروستکەرەکانی جۆڵەی ھەوای. بیرکاریزانی ھۆلەندی-سویسری دانیەل بەنوولی شوێنی کەوت لە ١٧٣٨ لەگەڵ جوڵەداری ئاوێک کە تێیدا ئەو پەیوەندیێکی سەرەکیی باس کرد لەنێوان فشار، چڕی، و خێراییی ڕۆیشتن بۆ لە ڕۆیشتنی دەپەسترێتەوە ناسراو ئەمڕۆ ھەروەک. بنەمای بەنوولی، کە یەک ڕێگە دەستەبەر دەکات بۆ حیساب کردن بەرزکردنەوەی جۆڵەی ھەوای. لە ١٧٥٧، ئۆیلەی لییەنھاتەکەتر ھاوکێشەی ئۆیلەی گشتیی بڵاو کردەوە کە توانییان کرداری بن بۆ ھەردووک ڕۆیشتنی دەپەسترێتەوە و نادەپەسترێتەوە. ھاوکێشەی ئۆیلە درێژ بوون تا کاریگەریی چەسپانی بخەنە ناو لەکە یەکەم نیوە لەکە ١٨٠٠کان، بوون بە ھۆی. ھاوکێشەی ناڤیێر–ستۆکێس. ھاوکێشەی ناڤیێر-ستۆکێسەکەترین ھاوکێشەی فەرمانڕەوای گشتیی ڕۆیشتنی شلەن و بەڵام زەحمەتن تا چارەسەر بکات بۆ ڕۆیشتنەکە دەوروبەر ھەموو بەڵام سادەترینی شێوە. لە ١٧٩٩، جەناب جۆرج کایلێیی بوو بە یەکەم کەس تا چوار ھێز جۆلە ھەوایەکەی فڕین دیاری بکات (کێش، بەرزکردنەوە، ڕا بکێشە، و پاڵ پێوەنان)، ھەروەھا پەیوەندییەکان لەنێوان ئەوان، و لە کردن ئەوەندە ڕێچکەکەیان ھێلە سەرەکییەکان دیاری کرد بەرەو بەدەست ھێنان فڕینی قورستر-لە-پەخشکردنکە بۆ سەدەی داھاتوو. لە ١٨٧١، فرانسس ھێربەرت وێنھام یەکەم تونێلی بای دروست کرد، ڕێ دان پێوانەی تەواوی ھێزی جوڵەداری ھەوایی. بیردۆز ڕا بکێشە دەر کەورا لەلایەن جیین لە [ رۆند] دی '         [ ئالێمبێرت]، گووستۆف کێکھۆف، و لۆرد رایلێیگھ. لە ١٨٨٩، چارڵز ریناد، ھەوایی دەریاوان ئەندازیاری فەڕەنسی بوو، بوو بە یەکەم کەس بۆ بە شێوەیەکی مەعقولەکە توانا پێویست پێشبینی دەکات بۆ فڕینی بەردەوام. ئۆتەو لیلینثەل، یەکەم کەس تا زۆر سەرکەوتوو بێت بە فڕینی فڕۆکەی بێ مۆتۆر، ھەروەھا یەکەم بوو تا باریک پێشنیار بکەن، چینی کانزای ھەوا چەمانەوە کە لەوانەیە بەرزکردنەوەی بڵند و ڕاکێشانی خواروو بەرھەم بھێنن. بنیات نان لەسەر ئەم پەرەسەندنانە ھەروەھا توێژینەوە ئەنجامی دا لەیانی خۆ تونێلی با، برای رایت یەکەمیان بە فڕۆکە گواستەوە فڕۆکەیان وزە پێ دا لە کانونی یەکەم ١٧، ١٩٠٣
لە کاتی فڕینی یەکەم، فرێدریک دەبلیوو لانچێستێر، مارتن کوتتا، و نیکەولای جوکۆڤسکی بیردۆزی سەربەخۆ دروست کرد کە خولانەوەی شلەکە پەیوەست کرد بۆ بەرزکردنەوە. [کوتتا] و جوکۆڤسکی بەردەوام بوو تا بیردۆزێکی باڵی توۆ-دیمێنشنال دەر بکەوێت. کوتتا و جوکۆڤسکی بەردەوام بوو تا بیردۆزێکی باڵی توۆ-دیمێنشنال دەر بکەوێت. فراوان کردن لەسەر کاری لانچێستێر، لەدویگ پراندتل دەدرێتە پاڵ لەگەڵ دەر کەوتنی بیرکارییەکە لەپشت ڕووی یاریدەدەری فڕینی-باریک و بیردۆزی لیفتینگ-لینێ ھەروەھا کار لەگەڵ چینی سنوور
ھەروەک خێراییی فڕۆکە زیادی کرد، نەخشەکێش دەستیان پێ کرد تا گرفت تووش ببن پەیوەندی ھەبوویان لەگەڵ کۆمپرێسیبیلیتیی ھەوا لە خێرایی نزیک یان مەزنتر لە خێراییی دەنگ. جیاوازییەکان لە ھەوا دەڕوات لەژێر حالەتی ئەوھاە بە ھۆی گرفت لە کۆنترۆڵی فڕۆکە، زیادی کرد ڕا دەکێشێت بەھۆی شەپۆلی تاسان، و ھەڕەشەکەی نشستیی پێکھاتانە بەھۆی ھەوایی سەرسام دەبێتی مادەی لاستیک. ڕێژەی ڕۆیشتنەکە خێرا دەکات بۆ خێراییی دەنگ ژمارەی ماک بەناوی لەدوای ئێنست مۆک کێ یەک لە یەکەم بوو تا تایبەتمەندییەکانی ڕۆیشتنی سوپەرسۆنیک لێ بکۆڵێتەوە. ویلیەم جۆن [ ماکقوۆرن] رانکاین و پیێیە ھێنری [ھوگۆنیۆت] سەربەخۆ بیردۆزەکەیان دەر کەوت ئەو بیردۆز بۆ تایبەتمەندیی ڕۆیشتن لەپێش و لەدوای شەپۆلێکی تاسان، لەو کاتەی جاکۆب ئاکێرێت کاری بەراییی حیساب کردنی بەرزکردنەوەکە و ڕاکێشانی چینی کانزای ھەوای سەرووی خێرایی دەنگی ڕابەری کرد. ثییەدۆر ڤۆن کارممان و ھیوو لاتەمەر درایدەن نزیکە لە خێرایی دەنگی زاراوەیان پێشکەش کرد تا خێراییی ڕۆیشتن باس بکەم دەوروبەر مۆک ١ لەو شوێنەی بەخێرایی زۆر بوون ڕا دەکێشن. ئەم زۆر بوونە خێرا لە ڕاکێشانی بوو بە ھۆی ھەوایی دینامیسیستس و فڕۆکەوان دژ دەوەستن لەسەر داخوا فڕینی سوپەرسۆنیک دەھێنرێتە دی بوو ھەتا بەربەستی ساغ تێکچوو بوو بۆ یەکەم جار لە ١٩٤٧ەکە زەنگ بەکار دەھێنن X-١ فڕۆکە
تا کات بەربەستی ساغ تێکچوو بوو، جۆلەی ھەوایەکە سوبسۆنیک و ڕۆیشتنی سەرووی خێرایی دەنگی خواروو تێ دەگات پێگەییو. جەنگی سارد داڕژتنەکەیێک ھەرگیزی ھان دا خەتی فڕۆکەی کار کردنی بڵند گەشە دەکات. جوڵەزانیی شلەی ژماردنی دەستی پێ کرد ھەروەک ھەوڵێک تا چارەسەر بکات بۆ تایبەتمەندیی ڕۆیشتن دەوروبەر شتی ئاڵۆز و بەخێرایی گەشەیان سەندووە بۆ خاڵەکە ئەو شوێنەی تەواو فڕۆکە دەتوانێت دروست بکرێت بەکار ھێنان بەرنامەی کۆمپیوتەر، لەگەڵ تاقیکردنەوەی تونێلی-سووڕاندنسوڕێن شوێنیان کەوت لەلایەن فڕین تاقی دەکاتەوە تا پێشبینی کردنی کۆمپیوتەر تەئکید بکاتەوە. تێ گەیشتنی سوپەرسۆنیک و ئێجگار جوڵەزانیی ھەواییی دەنگیی پەیوەندی بە شەپۆلی دەنگەوە ھەیە پێگەییو لەوەتەیەکە ١٩٦٠کان، و ئامانجی ھەوایی دینامیسیستس لە ڕەفتارەوەی شلە گۆڕیووەی دەڕوات بۆ ئەندازیارییەکەیێک ئۆتۆمبیل ئەوھا کە ئەو بەشێوەیەکی چاوەڕوانکراو کار لە یەک دەکات لەگەڵ ڕۆیشتنی شلە. فڕۆکە دروست دەکات بۆ سەرووی (سوپەرسۆنیک و ھایپەسۆنیک) حالەت، لەو کاتەی کار بەردەوام دەبێت بۆ دەکرێت لەسەر گرنگ گرفت لە بنەڕەتی ئێرەوداینامیک بیردۆز پەیوەندیدار بۆ ڕۆیشتن ئاژاوە وەکە بوون و بێھاوتاییی شیکەرەوە چارەسەری بۆکە ناڤیێر-ستۆکێس ھاوکێشە.
چەمکی گرنگ
بۆ تێگەیشتن لە حەرەکەی ھەوای دەوروبەری پێکھاتەکە moment ی کە کار لە پێکھاتەکەو وە ئەو قوەتەی کە کارتێکەرە دەکرێت حسابی بۆ بکرێت. زۆربەی کێشەکانی جۆلەی ھەوای، ھەبوونی پەیوەندی بەقوەت لە فرۆکەدا بەشی گرنگی قوەتەکەیە: ھەڵگرتن، راکێشان، پالپێوەنان وە قورسایی. لەمانەدا ھەر یەکە لە ھەلگرتن و ڕاکێشان بەھێزی جۆلەی ھەواینە. واتە، ڕەقی پێکھاتەیەک لە لێشاوی ھەوایەکە پێکھاتووی قووەتەکەنە. حسابکردنی ئەو یەکانە وا حسابی بۆ دەکرێت کە لێشاوەی ھەوای بە بەردەوامی ھەیە. شوێنی بەردەوامبوونی خێرای لێشاوەکە، پەستان، چری، چری و پلەی گەرمی ئەمانە وەک یەکە حسابی بۆ دەکرێت. ئەم تایبەتمەندیانە لە تاقیکردنەوەکانی جۆلەی ھەوای دا ڕاستەوخۆ یاخود نەبوونی ڕاستەوخۆ شێوەی پاراستنی بارستە، پاراستنی momentum وە لە لێشاوی ھەوادا حسابی وزە دەکرێت. چریش، خێرای لێشاوەکە وە زیادکردنی تایبەتمەندییەکان وەک ھەبوونیان viscosity لە شوێنی لێشاوەکاندا وەک تایبەتمەندییەکی بۆ دەکرێت.
پۆلێنکردنی لێشاوەکە
خێرای لێشاوەکە بە گوێرەی خێرای regime ەوە بۆ پۆلێنکردنی لێشاو بەکاردێت. لێشاوی subsonic بە درێژای ھەموو لێشاوەکە خێرای ھەواکە لە خێرای دەنگەکەدا ڕووبەری خوارووی ناوخۆی لێشاوەکەیە. لێشاوی transonic لە خوارووی ناوچەی subsonic و خێرای لێشاوەکە لەو ناوچانەی خێرای دەنگەوە زۆر گەورەتر بێت دەخوات. لێشاوی سوپەرسۆنیک وا ناسراوە کە خێرای لێشاوەکە زۆر گەورەترە لە خێرای دەنگەی لێشاوەکە. چوارەمین بەرنامەیەکی تر، لێشاوی hypersonic، بەو مانایە لێشاوە دەگەینێت خێرای لێشاوەکە زۆر گەورەترە لە خێرای دەنگەکە. جۆلە ھەوایەکان لێشاوی hypersonic بەگشتی بەشداری ئەوە ناکەن بۆ ناساندنی ئەم hypersonic ە.
کێشەیەکی وەک لێشاوی بەستراو دروست دەبێت، کە وا پیشانی دەدات گۆرانکاری لە چری لێشاوەکە ھەبێت. چرییەکە وا حسابی بۆ دەکرێت کە ھاوسەنگە، واتە لێشاوی susbonic وا حسابی بۆ دەکرێت کە بە بەردەوامی نابەسترێتەوە. لێشاوەکانی transonic وە supersonic دەبەسترێتەوە وە لەکاتی حساباتدا لەو شوێنانەی کە گۆرانکاری چری ڕوودەدات ئەگەری ھەیە نەتیجەی ھەلە بدات لە حسابدا.
viscosity دەبێت بە لێشاوێک و لەگەڵ ھێزەکانی لێکخشانداندا یەک دەگرن. لە ھەندێک مەکانەکانی لێشاوەکەدا، کاریگەرییەکانی viscous زۆر بچووکو وە شیکارەکانی کاریگەری viscous لەوانەیە لە حساب دا ئیھمال بکرێت. بەو نزیکبوونانە دەلێن (inviscid flows). ئەو لێشاوە viscosity یانەی کە فەرامۆش ناکرێت پێان دەڵێن (viscous flows). لە کۆتای دا، کێشەکانی جۆلەی ھەوای لەلایەن دەوروبەرەی لێشاوەکە پێناسە دەکرێت. ناوەوەی جۆلەی ھەوای لە دەربازبوونی پێکھاتەی ڕەقە وە دەرەوەی جۆلەی ھەوای لە خوێندنییەتی بۆ لێشاوەکە، (گریمانە لە دەوروبەری باڵەکانی فرۆکەیەک) جۆرەھا شێوە لە پێکھاتەی ڕەقی لێشاو لە دەوەرو بەری ڕوودەدات.
ھەبوونی بەردەوامی
بە جیاوازبوونی لە شل و ڕەق، گازەکان بە گازی پر قەبارەن وە تەنھا پارچەیەکی بچووکی کێشە دروست کراو کە لە گەردەکانی جیاواز پێکھاتووە. لە پلانەکانی گەردەکاندا، شوێنەکانی لێشاوەکە بە گەردەکانی گازەوە وە سەرچاوەی ڕەقی بەینیان زۆرشتی پەیوەندی تایبەتی دروست دەکات. لە زۆر پرۆسەی جۆلەی ھەوای دا، لەگەڵ ئەوەش دا، ئەو گازانە لە گەردی جیاوازەوە دروستبونیان پشت گوێ دەخرێت وە شوێنی لێشاوەکە ھەر وەک تەواوبونێک ڕەفتار دەکات. ئەو ھەبوونەش، ئەو چرییەش وە ئەو تایبەتییەکانی خێرای لێشاوەکە ھەر شوێنیک کە لێشاوەکە تەواو نەبێت ئەمە تەواوی دەکات.
سەربەخۆی تێپەربوونی گاز بە بەردەوامی دانانی وەک گریمانیەک وە قەدەرەکەی پەیوەستە بە بەکارھینانی بەرنامەکە. بۆ ئەوەی بە بەردەوامی وەک گریمانەیەک قبول بکرێت، کۆی ئازادی درێژی رێگایەکە، پێویستە ھەر یەکە لە قەدەری بەردەوامی بەکارھینانی بەرنامەکەو وە پێوانەکردنی زۆر بچووک بێت. گریمانە، لە زۆر ژمارەدا کۆی بەکارھێنانی بەرنامەی جۆلەی ھەوای درێژی ڕێگای ئازاد کاتێک لە ژێر ڕێنجی مایکرۆمەتر بێت فرۆکە، لە حالەتی atmospheric دا پەیوستە بە فرینەکە. لەو حالەتانەدا، درێژی پێوانەی فرۆکەکە بە چەند مەترێک زۆر گەورەترە لە کۆی نێوان ڕێگای درێژی سەربەست. بۆ ئەم بەرنامانە، بەردەوامی گریمانەکە سەردەخرێت. بەردەوامی گریمانە لە دیوی خوارووی خولگەی دونیادا زۆر بچوک-چرییدا لە زۆر ژمارەی بەرزدا کە لەلایەن سەیارەکانەوە پێشکەشی کردنی بلندییەکە، (نمونە ٣٠٠٬٠٠٠ ft/90 km) یانیش بۆ ئەو سەیارانەی کە خێرا دەرۆن زۆر کەمتر گونجاو ترە. لەو حالەتانەدا، ئامارەکانی میکانیکی بە بەردەوامی لە لایەن جۆلەی ھەوای دا زیاتر لە ژێر حالەتی کارکردندایە. knudsen number دەتوانێت بەکاربھنرێت بۆ ڕێنمایکردنی ھەر یەکە لە بەینی ئامارەکانی میکانیکی وە ھاوکێشەی بەردەوامی جۆلەی ھەوای بەکاردەھێت.
پاراستنی یاساکان
کێشەکانی جۆلەی ھەوا بۆ پاراستنیان لە جۆلەی شلگازەکەدە وای لێدەکات لێشاوەکە بەردەوام بەکارھینانی چارەسەر بکرێ. وە ھەروەھا ٣ شت بەکاردێت بۆ پاراستنی یاساکان:
پاراستنی بارستە
لە جۆلەی شلگازیدا، بەپێی ڕێساکان سودەکانی بیرکاری بەوە دەناسرێ کە بە بەردەوامی ھاوسەنگی باردستە دەکات وە ئەو ھاسەنگییە ناوەوەی لێشاوەکەدا باردستا نە دروست دەکرێ نە لە ناو دەچێ.
پاراستنی تەوژم
لە جۆلەی شلگازدا، دەتوانێت وا فکری لێبکرێت کە بەپێی ڕێسای بیرکارییەوە ھەر وەک یاسای دووەمی نیوتن سوودی ھەبێت. ناوەوەی لێشاوێک تەوژم تەنھا دروستبوونی یاخود پەیوەندی ڤیسکۆس (لێکخشانی) بۆ بە قوتیش ھێزی دەموچاو، وە وەکو قورسای ناوزەندەکرێت. پرینسیبلی یاسای تەوژم، تەنھا بە ڤێکتۆرێک تەوازن دەکرێت یانیش پێکەوەنووسانی خێرای سێ ڕەھەندی ڤێکتۆر بە دروستکراوی ٣ scalar ھاوسەنگ بکرێت وە دەتوانێت بە فیلمێک شوبھاندن بکرێت. لە تەواوکەری فۆرمدا، ھاوسەنگی پاراستنی تەوژم دەتوانێت بە ھاوسەنگی navire-stokes دابنرێت. بە ھاوسەنگی navire-stoke زانینی شیکاری وە با بەکارھێنانی تەکنیکی حسابی، جۆلە ھەوای مۆدێرن چارەسەر دەکرێت. چونکە ئەو تێکەلەی ھاوسەنگی قیمەتی شیکاری حسابیەکە، وای لە پاراستنی تەوژم بکات بە سەھلی پیشان بدرێ. بۆ ھەندێک کاری تایبەتی دەنوانێت بەکاربھێنرێت. ھاوکێشەی euler کاردانەوەی بەقوەتبوونی لە کاتی چاوەروانبوونی بە بچووکی لەلایەن جۆلە ھەوای مۆدێرن بە کەمی بەکارھێنانی بەقوەتی ڤیسکۆس پاراستنی تەوژمی ئھمال تاکە شیکارە. وە ھەروەھا، Bernoulli's equation ئیھمالکردنی ھیزی کێشکردنی زەوییە، وە بۆ لێکخشانی لێشاوەی
پاراستنی وزە
ناوەوەی لێشاوەکە پاراستنی وزەی ھاوسەنگەکە وزە لە خۆیە لە ناو ناچێت و لە خۆشەوە دروست نابێت،
وە لە لێشاوەکەدا بە ھەر قەبارەیەکی وزە زیادکردنی یاخودیش دەرھێنانی شلگازەکە، لەلایەن گەرمی گرنگی بە شوینی چونە ناوەوە دەدات وە دەرچونی لێشاوەکەوە سەرچاوەکانی.
یاسای ideal gas یانیش یەکێک لە ھاوکێشەکانی تری ھاسەنگیی نەزانینی ھەندێک گۆرانکاری تاکە چارەسەرە کە ڕێگە پێدراوە بۆ دروسترکردنی سیستەمێک بەردەوامی ئەو ھاوسەنگییە بەکاردێت.
لقەکانی جۆلەی ھەوای
کێشەکانی جۆلەی ھەوای نزیک لە خێرای دەنگ یانیش لە سەروی، لە خوارەوەی خێرای لێشاوێک ھەیە یان نینە تایبەت مەند دەکرێت. کێشەکە بە ھەموو خێرایەک لە خێرای دەنگ زۆر کەمتریش بێت یەکێک لە کێشەکانی لە خوارەوە یان لە ترانسۆنیک (ئەو کاتەیە کە کارەکتەری خێرایەکە نزیکە لە خێرای دەنگی نۆرمال) لە حالەتی مەوجود بوونی، ترانسۆنیک لە سەرەوی دەنگەوە دەناسرێت، سوپەرسۆنیک بەوە ناسراوە کە خێرای لێشاوەکە زۆر گەورەترە لە خێرای دەنگ وە hypersonic زۆر گەورەترە. جۆلە ھەوایەکان یەک فکرەنە لەسەر مەعلوماتی تەوای لێشاوی hypersonic ی؛ تەعریفێکی خرابە بەلام تاکو ببێت بە hypersonic پێوستە ٥ ئەوندەی ژمارەی ماک ببێت.
لە لێشاو دا کاردانەوەی viscosity بە ٣یەم لق ناوبانگی دەکرێت. بەھۆی ھەندێک کێشەوە لە ھەندێک حالەت دا viscosity بە گرنگ ناناسرێت. وە تەنھا بە کاریگەری زۆر بچوکی خۆنوسان تێکەڵ بکرێت. بۆ ئەو کێشانە نزیکبونیان بە inviscid flows ناسراوە. بە ئیھمال نەکردنی ھەر یەکێک لە ڤیسکۆسیتییەکان پەنا دەبات بۆ لێشاوی ڤیسکۆسیتی.
جۆلە ھەوای نەبستراو
نەبەستراو ئەو لێشاوەیە کە کاتێک لێشاوێک لە کاتی چرییەک یان شوێنێکی جێگر بێت. بە گشتی ھەموو شلگازێک کە بەستراویشی لەسەر دەرچوونی کەمی ھەبوونی گۆرانکاری چری، ئەم شلگازە بەگشتی وەک نابەسترێت قبول دەکرێت. کاتێک خێرای لێشاوەکە لە خێرای دەنگەکە بە گرنگی کەمتر بێت ئەوە مانای ئەوەیە کە ڕاستییەکە زیاتر ڕونکراوەترە. کاردانەوەکانی بەستراوەکە نزیک یاخود لەسەروی خێرای دەنگەوە زۆر گرنگترە. دەتوانێت بەھای ماک بە نابەسترێرت قبول بکرێت یانیش لە کاتی لێشاوەکە وەک بەستراوی قبول بکرێت کاتێک پێویست بکات حەل بکرێت وە دەکرێت گرنگی بە خێرای بدات.
لێشاوی سابسۆنیکی
سابسۆنیک (یان خێرای کەم) ی جۆلەی ھەوای ئەوە بۆ مان ڕۆندەکاتەوە کە کاتێک حەرەکەی شلگاز لە لێشاوێکدا زۆر کەمتر بێت لە خێرای دەنگی لە ھەموو شوێنێکی لێشاوەکە. لێشاوی سابسۆنیک کۆمەلە لقی لە خۆ دەگرێت بەڵام لێشاوەکە، لەو شوێنەی کە inviscid لێ نەبیت ئەوا نابەسترێت وە ئەگەر irrotational ھەبێت حالەتێکی گرنگ دەردەکەوێت. لەو حالەتە potential flow بەکاردەھێنرێت وە بۆ ھاوسەنگی لێشاوی داینەمیکی نوسخەیەکی ئاسان بەکاردەھنرێت تا ھاوسەنگییەکی جیاواز بدات، بۆیە جۆلەی ھەوایەکان ئاسان وە خێرا دەتوانێت کێشەکان چارەسەر بکات.
لە کاتی شیکاری سابسۆنیکدا، بریارێک کە لە لایەن جۆلەی ھەوای دەدرێت، کاریگەرییەکانی بەستراوەکە داخل بکات بکات یەن نە. بەستراوەکە واتە گۆرینی ڕێژەی چرییە لە ناو لێشاوەکە. کاتێک کاریگەرییەکانی بەستراوەکە شیکارەکەی گچکە دەبێت، دەتوانێت گریمانەی ئەوە بکرێت کە چری جێگرە. کێشەی دواتر کە نەبەستراوەکە کێشەی کەمی خێرای جۆلەی ھەوایەکە. کاتێک ڕێ بە چری بدرێت تا بگۆرێت، ئەوا لێشاوەکە بە بەستراو بانگ دەکرێت. لە ھەوا، کاریگەرییەکانی بەستراوەکە وەک ھەمیشەی قبول دەکرێت کاتێک ژمارەی ماک لە لێشاوەکەدە نەبێت بە ٠٫٣ (نزیکی ٣٣٥ بەرزی (١٠٢ م) لەسەر کات یان ٢٢٨ مایل (٣٦٦کم) لەسەر سەعاتە لە ٦٠ F (16 c)). لەسەروی ٠٫٣ ماک، کێشەی لێشاوەکە دەکرێت تەعبیر لەوە بکات بەستراوی جۆلەی ھەوای بەکاربھنرێت.
ڕاوەستانی جۆلەی ھەوایەکە
نەخێر دەبێت بەپێی تیۆری جۆلەی ھەوایەوە، ئەگەر لێشاوەکە تا شوێنی سنورەکەی چریەکە بگۆرێت ئەوا دەکرێت لێشاوەکەی تر قبول بکرێت کە ببەسترێتەوە. ئەمە مانای ئەوەیە کە جیاواز لە لێشاوی نە بەستراوکە، بە گرنگی و دیقەتی دەدات بە چرییەکە. بە شێوەکی گشتی، لەم حالەتە بەشێکی لێشاوەکە یان بە تەواوی دەگاتە ژمارەی ماک کە ٠٫٣. تا ماک لە بەھای ٠٫٣ دا بێت ھەم دەکرێت دلخۆش بێت ھەمیش بەکاربھێنرێت. چونکە لە ژێر ئەو گرنگییە بەھایەکی ماک گاز پەرت دەکات، تەنھا دەتوانێت لە کاتی لە ژێر ٪ ٥ چریدایە بگۆرێت. وە ھەروەھا، ئەو چرییە فولەی کە ٥٪ ە گۆرینی ڕوودەدات لە خاڵی وەستان (ئەو خاڵەیە کە خێرای لێشاوەکە دەبێت بە سفر)، وە جری دەگۆرێت لە دەوروبەری شتەکە بەگرنگییەکی خواروتر. ترانسۆنیک، سوپەرسۆنیک، وە لێشاوی ھایپەرسۆنیک ھەموویان دەکرێت ببن بە لێشاوی بەستراو.
لێشاوی ترانسۆنیکی
زاراوەی ترانسۆنیکی (بە گشتی وا ناسراوە لە نێوان ٠٫٨–١٫٢ ماک بێت) ئێستا لە ژێرەوەو وە لە سەرووی خێرای دەنگەوە بە تێکەڵەیەکی مەودای خێرای ناوخۆی دێت. کاتێک ھەندێک لە پارچەکەی لێشاوی ھەواکە لە سەرووی خێرای دەنگی فرۆکەوە بێت، وە بەرزترین خێرای، بە شێوەیەکی نموونەی نزیک لە ماکی ١٫٢، وە کاتێک ھەمم لێشاوی ھەوایەکە لە حالەتی سوپەرسۆنیکی دەبێت. لە نێوان ئەم خێرایانە، بەشێکە لێشاوی ھەوای لە سوپەرسۆنیکدا، لەو کاتە ھەندێکی بەشێک نییە لە سوپەر سۆنیک.
ڕۆیشتنی سوپەرسۆنیکی
کێشەی سوپەرسۆنیک لە جۆلەی ھەوای ئەوەیە کە خێرای ڕۆیشتن زۆرترە لە خێرای دەنگ. لە کاتی ڕێگادا بەپێی حساباتی (Concorde) لە سوپەرسۆنیکی جۆلەی ھەوای بببیتە پێشنیارێک بۆ ئەو کێشەی کە ھەیە.
ڕۆیشتنی سۆپەرسۆنیک ڕەفتارێکی جیاوازی ھەیە لە چاو (subsonic flow). شلگاز کارداناوەیەکی جیاوازە ھەیە لە پەستان؛ پەستان دەگۆریت بەپێی گۆرینی دەوروبەری شێوەی شلگازێک «دەگۆرێت». لەبەرئەوە، دەنگ لەراستیدا وەک لێ ڕاھاتراوێکی کە ئەوەی کە لە ناو شلگازێک بلاودەبێتەوە بە پەستانێکی بێسنوور و جیاواز دا، خێرای دەنگی شلگازەکە بەپێی زانیارییەکان خێرای ڕۆیشتنەکە خێراترینە. ئەو جیاوازییە زۆر بە ئاشکرای خۆی دەردەخات کە شلگاز لە حالەتێکی لێدراو دایە. لە پێش شتەکە کاتێک شلگازەکە لە ئستراحەت بێت. شتەکە پەستانی راوەستاوی دروست دەکات. شلگاز ھەر وەکو خێرای سۆبسۆنیکە، ئەو خرابونەی پەستان دەبێتە ھۆی ئەوەی بەرەو سەرەوە بروات، وە شێوازی ڕۆیشتنەکە لە پێش شتەکە بگۆرێت وە حەرەکەی شلگازەکە بە دەستکاریکردنی وای لێدەکات شتەکە لەوێ بزانێت وە دەتوانێت ئەو زیادبونەی کە دەکات بۆ ئەوەی بکرێت تاکو بەرامبەری ببینێت. لەگەڵ ئەوەشدا، بە ڕۆیشتنی سۆپەرسۆنیک تێکچونی پەستان بەرەو سەرەوە دابەش نابێت. بۆیە، کە شلگاز دەگاتە شوێنەکە، لە ئەو دەدات و وە شلگازەکە ھەرییەکە لە تایبەتمەندی گەرمی، قەرەبالغی، پەستان و ژمارەی (mach) بۆ گۆرینیان کە بە ناوی (shok wave) یا خود (شەپۆلی لە ناکاو) بە توندوتیژییەکی ئاخیر دەرەجە وە وای دەگۆرێت کە بە ھیچ شێوازێک نەگەرێتەوە. بە ھەبوونی شەپۆلی لە ناکاو، بەزبوونی خێرای ڕۆیشتنەکە (reynold number بینینی) لەگەڵ کاردانەوەی ڕاوەستانی شلگازەکە ھەرەیەکە لە (supersonic and subsonic) لە ڕژێمی جۆلەی ھەوای جیاوازترە.
لێشاوی هایپەرسۆنیک
لە جۆلەی ھەوای، ھایپەرسۆنیک خێرایەکی لە خێرای (supersonic) بەرزترە. لە ساڵی ١٩٧٠، زارەوەیەک بە شێوەیەکی گشتی ھات ئاماژە بە وە دەکات خێرای ماک ٥ (٥ ئەوندە لە خێرای دەنگ زیاترە) وە بەرزتریش. رژێمی ھایپەرسۆنیک بەشێکە لە ڕژێمی (supersonic). ڕۆیشتنی ھایپەرسۆنیک بە کاراکتەرێکی ڕۆیشتنی لە پلەی گەرمی بەرز و لە پشتەوەش شەپۆلێکی لە ناکاو و کارلێکی لینج و لێک جیاکردنەوەی کیمیا لە گاز ناسێنراوە.
پەیوەندی تەرمۆنەلیجی
ھەر یەکە لە (incompressible and compressible flow) ڕێژەیەکی زۆر بەرھەم دێنن. ھەر وەکو چین و ئاژاوە
چینی سنور
چەمکی چینی سنور گرنگە لە زۆر گرفتی جۆلەی ھەوای. لێکخشانی شلگاز و خێرای لە ھەوا نزیک دەکرێتەوە ئەو گرنگییەش تەنھا لە چینی باریک. ئەمە گریمانە بیرکارییەکە باسکردنی ئەوھا جۆلەی ھەوای زۆر زیاتر ئاسان لێ خوڕین دەکات.
ھێێلکاری ھەندەسەی
جۆلەی ھەوای ھۆیەکی گرنگە بۆ دارشتنی ئۆتۆمۆبیل، لە ناو سەیارەکانیش دا بە ھەمان شێواز، بۆ پێشبین کردنی ھێز و مۆمێنت لە بەرێکردنی کەشتی. وە بەکاردەھێنرێت بۆ دارشتنی پێکھاتەی میکانیکی ھەروەک ئەوە وایە سەرکردایەتی لێ خورینێکی قورس بکەی. پێکھاتەی ئەندازیاری پەەنا دەبات بۆ جۆلەی ھەوای وە بە تایبەتی (aeroelasticity)، کاتێک حسابی ھێزی با دەکرێت بۆ دارشتنی بینایەکی گەورە، پرد، وە پەروانەی با
ڕێرەوی ناۆخۆی جۆلەی ھەوای گرنگە بۆ گەرمی/ ھەوا گۆرین، گاز چنچک، وە مەکینەی جۆلە ئۆتۆماتیک کاتێک، ڕۆیشتنێکی بەھێز کار لە کارکردنی مەکینە دەکات.
ھێلکاری ژینگە
شاری جۆلەی ھەوای دەخوێنریت لەلایەن پلاندەری شارەکە وە نەخشەکێشەکە بە دوا دەگەرێن بۆ خۆشی زیاتر لە بۆشای دەرەوە، یاخود لە شاری زۆر بچوک ئاوو ھەوا دروست دەکات بۆ ئەوەی شار لە کاریگەری پیسبوون کەم بکات. کێلگەی ژینگەی لە جۆلە ھەوا باس لە وە دەکات کە خولانەوەی ھەوا و میکانیکی فرین کار لە (ecosystem) دەکات
کۆنترۆلی تۆپ لە یاری
ئەو یاریانییەی لە تۆپی پێ دا زۆر گرنگن (تۆپ، سیسرکە، گۆلف)، کە دەتوانیت بەھۆی سەرەکەی ئاراستەی تۆپەکە دیاری بکات بەپێی شارەزای یاریزانەکە ٫ بۆ نموونە،" ماگنەس کاریگەری " سوود وەر بگرە وە ھەروەھا بە سوود وەرگرتن لە حالەتی ژینگە.
بینینی زیاتر
Aeronautics
Aerostatics
Aviation
Insect flight - how bugs fly
List of aerospace
Engineering topics
List of engineering Nose cone design
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0"/>
دوور لە خوێندن
General aerodynamics
Subsonic aerodynamics
Transonic aerodynamics
Supersonic aerodynamics
Hypersonic aerodynamics
Ground vehicles
Fixed-wing aircraft
Helicopters
Missiles
Model aircraft
ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
ئەفریقای باشوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢ بوو کە لە ٥ی ئایار تا ٢٢ی تەممووزی ١٩١٢ لە ستۆکھۆڵم لە سوێد بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
ئایرۆدینامیک
دوور لە خوێندن
Aerothermodynamics
Aeroelasticity
Boundary layers
Turbulence
پەیوەندی دەرەکی
پۆل:ئایرۆدینامیک پۆل:ئەندازیاریی ئاسمانی
چیلی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
چیلی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
عەلی کەریمی
محەممەد عەلی کەریمی پاشاکی (؛ لەدایکبووی ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٨ لە کەرەج)، ناسراو بە عەلی کەریمی (بە فارسی: علی کریمی)، ڕاھێنەر و یاریزانێکی پێشووی تۆپی پێی ئێرانییە. لە ماوەی ژیانی پیشەگەرانەی تۆپی پێیدا، لە یارییەکانی خولی نایابی ئێران، خولی نایابی ئیمارات، خولی ئەستێرەکانی قەتەر و بۆندسلیگا یاریی کردووە. کەریمی لە ١٢٧ یاریدا، ٣٨ گۆڵی بۆ ھەڵبژاردەی نیشتمانیی ئێران تۆمار کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٤، وەکوو باشترین گۆڵکەری جامی نەتەوەکانی ئاسیا ناسێندرا و لە ھەمان ساڵدا خەڵاتی یاریزانی تۆپی پێی ساڵی ئاسیای وەرگرت. لە کۆتاییی وەرزی ٢٠١٣-٢٠١٤ وازھێنانی خۆی لە تۆپی پێ ڕاگەیاند و لە ١١ی نیسانی ٢٠١٤دا کۆتایاریی ١٨ ساڵەی ژیانی وەرزشیی خۆی ئەنجامدا.
ئەو بێجگە لە تۆپی پێ لە بوارەکانی کۆمەڵایەتی و سیاسیدا چالاک بووە. لە مانگەکانی کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٢ لە دوای کوژرانی ژینا ئەمینی، کەریمی کە لە دوبەی نیشتەجێ بوو، بووە یەکێک لە سەرەکیترین کەسایەتییەکانی خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ئێران کە پاڵپشتی لەو خۆپیشاندانانە دەکرد و لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکاندا چالاکی بەڕێوە دەبرد. لەلایەن حکوومەتی ئێران بە «ھاندانی ئاژاوەگێڕی» تۆمەتبار کرا و لەلایەن حکوومەتەوە دەستی بەسەر خانووەکەی لە لەواساندا گیرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:خەڵکی کەرەج پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٧ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئێرانی پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
ئەنیمەیشنی گەورەساڵان
ئەنیمەیشنی گەورەساڵان ، کە بە ئەنیمەیشنی پێگەیشتوو ناسراوە، ھەر جۆرە کارێکی جووڵەی ئەنیمەیشنە کە تایبەتە بە بەرژەوەندییەکانی گەورەساڵان، و بە شێوەیەکی سەرەکی بەرەو گەورەساڵان و ھەرزەکاران دەکرێتە ئامانج و دەخرێتە بازاڕەوە، بە پێچەوانەی منداڵان یان ھەموو تەمەنی بینەران. کارەکان لەم میدیایەدا دەتوانرێت بە گەورەساڵ ھەژمار بکرێن بەھۆی ھەر ژمارەیەک ھۆکارەوە، کە بریتین لە تێکەڵکردنی ڕووتی، ناوەڕۆکی سێکسی ڕوون یان پێشنیار، توندوتیژی گرافیک، قسەی ناشرین، کۆمیدیای تاریک، یان توخمە بابەتییەکانی دیکە کە بۆ منداڵان نەگونجاون، و/یان ھەر بینەرێکی گەنج. ڕەنگە بەرھەمەکانی ئەم ژانرە بەدواداچوون بۆ پرسە فەلسەفی، سیاسی، یان کۆمەڵایەتییەکان بکەن. ھەندێک لە بەرھەمەکان بەھۆی تەکنیکە ئاڵۆز و/یان ئەزموونییە چیرۆکگێڕان و ئەنیمەیشنەکانیانەوە ناوبانگیان ھەیە. ئەمەش فیلمی ئەنیمەیشن و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان و زنجیرە وێبەکان دەگرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
گەڕەدێ، گاپیڵۆن
گەڕەدێ گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی گاپیڵۆن، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.