cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕۆکلین ناین-ناین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕۆکلین ناین-ناین پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:پەخشەکانی ھێڵی فۆکس پۆل:نمایشەکانی تۆڕی ئێن بی سی پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک پۆل:بەرنامەکانی تۆڕی ئێن بی سی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠٢٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:وێناکردنی خەیاڵیی بەشی پۆلیسی نیویۆرک پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە وەسفی دەنگییان تێدایە
ژان، سەوڵاوا
ژان (Jan، ) دێیەکە لە گوندستانی بێساران، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی ژان بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٦٩٣ کەس لە ٢١٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
بایەزیدی یەکەم
بایەزیدی یەکەم، ساڵی ١٣٤٥ ھاتۆتە دنیاوە و ساڵی ١٤٠٣ کۆچی دوایی کردووە، و چوارەم سوڵتانی عوسمانی بوو حوکمی کردووە لە نێوان ساڵانی ١٣٨٩ و ١٤٠٢، و عەرشی گرتە دەست دوای کوژرانی باوکی موڕادی یەکەم، و خێرا دەستی گرت بەسەر یەعقوبی برایدا تاکو ڕێگەی لێبگرێت کودەتا بکات بە سەرییدا، و ناونرا یەڵدرم واتە ھەورەبروسکە لەبەر جووڵە خێراکانی بە سووپا و گواستنەوەیان بە خێراییەکی زۆر لە بەرەکانی جەنگدا.
کەسایەتی
بایەزیدی یەکەم لەوپەڕی ئازایەتی و حەماسدا بوو بۆ تێکۆشان لە ڕێگەی خوادا و لەگەڵ ئەوەی لەوانەی پێش خۆی جیا دەکرێتەوە بە خێرایی جوڵە و هێزی شاڵاوبردنیدا بۆ سەر دوژمنەکانی تاکو ناونرا بە هەورەبروسکە یان یەڵدرم بە زمانی تورکی، و تەنها ناوهێنانی ناوی یەڵدرم ترسی لە دڵی ئەورووپیەکاندا دروست دەکرد بەگشتی و خەڵکی قوستەنتینیە بە تایبەتی، و بایەزید حوکمی گرتە دەست دوای شەهیدبوونی باوکی مورادی یەکەم لە شەڕی قوسووە ساڵی ٧٩١ک.
فەتحەکانی
ناوچەی ئاسیای بچوک یان ئەنادۆڵ ناوچەی دەرکەوتنی سوڵتانە نوێکان بوو، لەبەرئەوەی ناوچەکە دابەشکرابوو بۆ چەند میرنشینێکی بچوک و فەرمانڕەوای جیا حوکمیان ئەکرد، و سوڵتان موڕادی یەکەم هەوڵیدا بۆ یەکخستنی ئەنادۆڵ بە چەند ڕێگەیەکی جیاواز، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو و جارێکی تر بارودۆخەکە تێک چوو، و ئەوانە دەستیان کرد بە شۆڕش کردن بەسەر بەرپرسە عوسمانییەکاندا و تووشی قورساییان کردن، و شۆڕشە دووبارەکانیان بووە هۆی دوورخستنەوەی عوسمانییەکان لە شەڕی ئەورووپا، ئەمەش وایکرد ئەوروپییەکان خۆیان ڕێکخەنەوە و هاوپەیمانی خاچپەرستی پێک بهێنن بۆ دوژمنایەتی عوسمانییەکان.
لە ساڵی ٧٩٣ک، بایەزید توانی میرنشینەکانی منتشا و ئایدین و ساڕۆخان بگرێت بە بی کوشتار و لەسەر ویستی دانیشتوانی ئەو میرنشینانە، و فەرمانڕەوای ئەو میرنشینانە چوونە میرنشینی ئەسفەندیار، و ئەمیری قرمان وازی لە بەشێکی موڵکەکانی هێنا بۆ بایەزید تاکو هەمووی لە دەست نەدا، ئەم ئەمیرەی قرمان (عەلائەدین) لە ڕۆژانی موڕادی یەکەدا ناسرابوو بە فێڵ و خیانەت و تاوان لەبەرئەوە سەیر نەبوو کە شۆڕشی کردەوە بەسەر بایەزیدیشدا، کاتێک بایەزید سەرگەرمی جیهاد بوو لە ئەوروپادا، و هێرشی کردە سەر پاشەوانەکانی عوسمانییەکان و یەکێک لە گەورە سەرکردەکانی گرتن لەگەڵ چەند زەوییەکدا، و بایەزید بە خێراییە ناسراوەکەی وەکو هەورەبورسکە هات بۆ عەلائەدین و لە ناوی برد و میرنشینی قرمانی خستە سەر دەوڵەتی عوسمانی و هەروەها میرنشینەکانی سیواس و توقاتی گرت، پاشان بایەزید ڕێگەی کردەوە بەرەو میرنشینی ئەسفەندیار کە بوو بووە پەناگەیەک بۆ فەرمانڕەوا هەڵاتووەکان، و بایەزیدی داوای لە میری ئەسفەندیار کرد کە هەڵاتووەکانی تەسلیم بکات ئەویش ڕازی نەبوو لەبەرئەوە بایەزید پەلاماری دا و وڵاتەکەی گرت، و میری ئەسفەندیار و ئەوانەی لەگەلی بوون هەموو پەنایان بردە لای تەیموورلەنگ.
غەزووەکانی لە ئەورووپا
دوای ئەوەی بایەزید لە ڕێکخستنی کارووباری ناوخۆ بوویەوە دەستی گرت بەسەر شۆڕشەکانی ئەنادۆڵدا، ڕووی کرد لای ئەورووپا و ویەکەم هەنگاوی پەیمانی بەست لەگەڵ سڕبدا، و لە کاتێکدا سربیا وەک ڕێگرێکی بەهێز بوو لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و ئیمپڕاتۆری مەجەڕ کە ئەو کاتە بە هێزترین مەمالیکی ئەوروپا بوو و ناودەبرا بە پاسەوانی خاچ، و پەیوەندی مەجەڕ و سڕب ئاڵۆزبوو.
بایەزید، ئەستەفان کوڕی لازاری کرد بە پاشا لەسەر سڕب سالی ٧٩٢ک لە بەرامبەر جزییەیەکی ساڵانە و پێشکەشکردنی ژمارەیەک جەنگاوەر بێنە سووپای عوسمانیەوە لە کاتی شەڕدا، و هەروەها خوشکی ئەستەفانی کرد بە هاوسەری خۆی.
داستانی نیقۆپۆڵس
thumb|250px|وێنەیەکی شەری نیقۆپۆڵس ڕووخانی بولگاریا و ڕازی بوونی ئیمپڕاتۆری بیزەنتی بە مەرجەکانی بایەزیدی یەکەم، زەنگێکی ئاگادارکردنەوەی بەهێز بوو بۆ ئەوروپییەکان بە تایبەت پاشای مەجەڕ سیسجمۆند و پاپا بونیفاسی نۆیەم، هەردوو پیاوەکە ڕێکەوتن لەسەر دروستکردنی هاوپەیمانییەکی خاچپەرستی بۆ ڕووبەڕوونەوەی عوسمانییەکان، و سیسجموند هەوڵی فراوانکردنی هاوپەیمانییەکی دا و نزیکەی ١٢٠ هەزار جەنگاوەریان کۆکردەوە لە ڕەگەزی جیاواز وەک؛ ئاڵمانیا و فەڕەنسا و ئینگلتەرا و سکۆتلەندا و سویسرا و ئیتالیا، وپاشای مەجەر سیسجمۆند هاوپەیمانییەکەی بەڕێوە دەبرد، و هەڵمەتە خاچپەرستییەکە کەوتە جووڵە لە ساڵی ٨٠٠ک، بەڵام هەر خێرا شکست دیاربوو بەسەر هەڵمەتەکەوە، وسیسجمۆند گوێی نەئەگرد بۆ سەرکردەکانی تری هەڵمەتەکە، و جیاوازییەکی توند کەوتە نێوانیان لەسەر ستراتیژیەتی شەڕەکە، وسیسجمۆند بە باشی ئەزانی چاوەڕێی هاتنی هێزە عوسمانییەکان بکەن، و سەکردەکانی تر ئەیانوویست خۆیان هێرش بکەنە سەریان، و گوێیان نەگرت بۆ ڕای سیسجمۆند و بە ڕووباری دانووبەوە ڕۆیشتن تا گەیشتنە شاری نیکۆپۆڵس لە باکووری بەلقان.
خاچپەرستەکان نەچوونە شارەکەوە هەتا بایەزید دەرکەوت خۆی و ١٠٠ هەزار جەنگاوە، و شەڕی نیقۆپۆڵس کەوتەوە لەنێوانیان کە عوسمانییەکان سەرکەوتنێکی گەورەیان بە دەست هێنا، و مژدەی فەتحەکە هەموو جیهانی ئیسلامی گرتەوە و بایەزید ناردی بۆ لای گەورە فەرمانڕەواکانی موسڵمانان و مژدەی فەتحی پیدان، و داوای لە خەلیفەی عەبباسی کرد لە قاهیرە کە نازناوی سوڵتانی ڕۆمی بداتێ بۆ بەردەوام بوونی فەتحەکانی لە ئەوروپادا تا هەمووی فەتح ئەکات، و خەلیفە ڕازی بوو بەوە و ژمارەیەکی زۆری موسڵمانان بە وڵاتی ئەنادۆڵ بڵاوبوونەوە کە دەوڵەتی عوسمانی بەهیز و سەرکەوتوو بوو.
سوڵتان بایەزید ئەیویست بەردەوام بێت لە هەوڵەکانی ئەگەر تەیموورلەنگ لە ڕۆژهەڵاتەوە هێرشی نەکردایەتە سەری. بایەزید هات بەرەو ئەنادۆڵ ساڵی ٧٩٣ک و میرنشینەکانی منتشا و ئایدین و ساڕۆخانی گرت بە بی کوشتار و ئەمیر قرمان وازی لە بەشێکی دەوڵەتەکەی هێنا بۆی و هەروەها شاری ئەشهەری فەتح کرد کە دوایین شاری ڕۆم بوو لە ئەنادۆڵدا، گەمارۆی قوستەنتینیەی دا ساڵی ٧٩٤ک و بە گەمارۆدراوی بە جیی هێشت و بە سوپاکەیەوە ڕۆیشت بەرەو ئەفلاق (باشووری ڕۆمانیا) و ڕێکەوتنی بەست لەگەڵ سەرکردەکانیدا کە جزیەی ساڵانە بدەن بە سەرکردەی عوسمانییەکان، و ئەمیری قرمان لێی هەڵگەرایەوە و بایەزید رووبەڕووی بوویەوە و تێکی شکاند.
شەڕی ئەنقەرە
بایەزیدی یەکەم شکا لە بەردەم سوپای تەیموورلەنگ لە شەڕی ئەنقەرە لە ساڵی ٨٠٤ک و خۆی موسای کوڕی بە دیل گیران و سێ جار هەوڵیدا لە دیلی هەڵبێت بەڵام نەیتوانی، ولە دیلیدا کۆچی دوایی کرد لە ١٥ی شەعبانی ٨٠٥ک و تەیمور لەنگ ڕێگەی دا میتەکەی بگوێزنەوە بۆ بۆرسە تا لەوێ بنێژرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٣٥٤ پۆل:مردووانی ١٤٠٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٣٦١ پۆل:شاعیرانی تورک
تەلەعەل بەدرو عەلەینا
تەلەعەل بەدرو عەلەینا سرودێکی ئیسلامییە دەگوترێت خەڵکی مەدینە لە کاتی هاتنی پێغەمبەر محەممەد بۆ مەدینە ئەو سرودەیان گوتووە، بەڵام زانایان دەڵێن ئەو گێڕانەوەیە لاوازە، ئەو سرودە لەلایەن خەڵکێکی زۆرەوە گوتراوە، وەک: یوسف ئیسلام و ماهیر زەین.
سەرچاوەکان
پۆل:محەممەد لە مەدینە پۆل:مۆسیقای ئیسلامی
مینامۆتۆ نۆ یۆریتۆمۆ
شۆگن مینامۆتۆ نۆ یۆریتۆمۆ (بە ژاپۆنی:源 頼朝,لەدایکبووی ٩ی ئایاری ١١٤٧ - ٩ی شووباتی ١١٩٩) دامەزرێنەر و یەکەم شۆگنە کە فەرمانڕەوایی ژاپۆنی کرد لە ١١٩٢ بۆ ١١٩٩ شۆگن مینامۆتۆ ھاوسەری ھۆجۆ مەساکۆ بوو کە وەک ڕاسپێردراو ڕۆلی گێرا. شۆگن مینامۆتۆ کوڕی مینامۆتۆ یۆشیتۆمۆیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پۆلە شاردراوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١١٤٧ پۆل:مردووانی ١١٩٩ پۆل:دامەزرێنەرانی شار پۆل:شۆگنەکانی کاماکورا پۆل:بەشی پێداچوونەوە پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٢یەم پۆل:شۆگنەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:ھۆزی مینامۆتۆ پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن) پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن) پۆل:سامورای
پارێزگای گوڵستان
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای گوڵستان پارێزگای گوڵستان (بە فارسی:استان گلستان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری گورگانە.
پارێزگای گوڵستان لە باکووردا لە گەڵ وڵاتی تورکمانستان ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای خۆراسانی باکوور ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای سمنان ، لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای مازەندەران ھاوسنوورە.
دانیشتووان
{{bar box {{bar percent|تورکمان|gray|٤٥٫٠}} {{bar percent|بەلۆچ|orange|۷٫٠}} {{bar percent|کورد|yellow|١٥٫٠}} {{bar percent|فارس|black|۴۰٫٠}}
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای گوڵستان گوڵستان
ئەخزەراوا
ئەخزەراوا (Exzerawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٧ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سیۆکراسی
سیۆکراسی، یان حوکمڕانی ئایینی (بە ئینگلیزی Theocracy) واتای حوکمڕانی خوداوەندێک دێت یان جێگرێک کە جێگەی خوداوەندێک دەگرێتەوە، سیۆکراسی وشەیەکی یۆنانییە لێکدراوە و لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە، سیۆ بە واتای خودا و کراتیۆ بە واتای فەرمانڕوا دێت، بۆیە سیۆکراسی سیستەمێکی حکومڕانییە کە فەرمانڕەوا دەسەڵاتی خۆی ڕاستەوخۆ لە خوداوە وەردەگرێت، کە تێیدا چینی فەرمان ڕەوا پێک دێت لە کاھینەکان و پیاوانی ئایین کە وا دادەنرێن ڕاستەخۆ لەلایەن خواوەندەوە ئاراستە دەکرێن یان نوێنەری فێرکارییە ئاسمانییەکانن، و حکوومەتیش دەبێتە کاھینێکی ئایینی یاخود ڕای کاھینی ئایینی بەسەریدا زاڵ دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دەسەڵاتخوازی پۆل:ئایین پۆل:ئایین و حکوومەت
لاری پەیج
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی پۆل:بازرگانان لە نەرمەواڵەدا پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:دەرچووانی زانکۆی میشیگان پۆل:گووگڵ پۆل:جووە ئەمریکییەکان
گەڕانکاری گووگڵ
thumb|لۆگۆی بنەڕەتی گەڕۆکی گووگڵ 300px|وێنۆک گەڕانکاری گووگڵ ئەو بگەڕە بوو لەلایەن سێرگی بین و لاری پەیج لەساڵی ١٩٩٧ پەرەی پێدرا ، کە ھەردووکیان دامەزرێنەرانی گووگڵ بوون ، ئەم گەڕۆکە بە زۆرینەی زمانەکان جیھان بەردەستە و بەکارھێنەرانی زمانە پێشەکەوتووەکان دەتوانن بەھۆی دەنگەوە لە ئینتەرنێتەوە بگەڕێن بەدوای ماڵپەڕەکان و زانیاریەکان
بەستەری دەرەکی
پۆل:گەڕانچییەکانی ئینتەرنێت پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
ژانگ وۆ
ژانگ وۆ (بە چینی:張渥) وێنەکێش بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان.
سێلما، ئەلاباما
سێلما (، ) شارێکە لە کەرتی دالاس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٠٬٧٥٦ کەس بووە. ڕووبەری ٣٧٫٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٥٦٫٤٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:سێلما، ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٠ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٢٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:شارەکانی ئەلاباما
پایگەلان
پایگەلان (Paygelan، ) دێیەکە لە گوندستانی پایگەلان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی پایگەلان بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٦٤٥ کەس لە ٥٠٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
پارێزگای گێڵان
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای گێڵان پارێزگای گێڵان  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڕەشتە.
پارێزگای گێڵان لە باکووردا لەگەڵ دەریای خەزەر ، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای مازەندەران، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگاکانی زەنگان و قەزوین و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای ئەردەوێڵ ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
گێڵان
ڤلادیمیر پوتین
ڤلادیمیر پوتین (لەدایکبووی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢ لە سەنت پیتەرزبورگ) کەسایەتییەکی سیاسی و سەرۆک کۆماری ئێستای ڕووسیایە. ناوبراو لە بنەماڵەی پوتین لەدایکبووە بۆیە نازناوی پوتینی بۆ خۆی ھەڵبژاردووە. لەوەتەی ٧ی ئایاری ٢٠١٢ سەرۆک کۆماری ڕووسیایە، پێشتریش ھەمان پلەی ھەبوو لە ماوەی ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩ تاکوو ٧ی ئایاری ٢٠٠٠. ئەو ھەروەھا پێش ئەوەی ببێتە سەرۆک کۆمار لە ئایاری ٢٠١٢، پلەی سەرۆک وەزیرانی ڕووسیای پێبوو کە ئەویان لەماوەی ٨ی ئایاری ٢٠٠٨ تاکوو ٧ی ئایاری ٢٠١٢ بوو. لە ماوەی ٢٠٠٨ تاکوو ٢٠١٢ سەرۆکی حیزبی ڕووسیای یەکگرتوو بوو. پوتین لەسەرەتای لاویدا واتە ١٩٧٥ تاکوو ١٩٩١ لەناو حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەتدا بوو.
ژیانی سەرەتایی
باوکی ناوی ڤلادیمیر سپایەروۆنیچ پوتینە و دایکی ناوی ماریا لۆناڤانا یە دایک و باوکی سەر بەخێزانی پوتیننن، دایکی چێشلێنەری سەرۆکەکانی یەکێتی سۆڤیەتی جاران بووە لەوانە ڤلادیمیر لێنین و دوای مردنی ڤلادیمیر لێنین لە ساڵی ١٩٢٤ز دایکی پوتین کاری چێشتلێنەری بۆ خێزانەکەی لێنین کە ناوی لێدینژدە کردووە دواتر دووبارە بووەتە چێشتلێنەری سەرۆکی گەڕاوە ئەو جارەیان چێشت لێنەری بۆ جۆزێف ستالینکردووە بەگشتی خێزانەکەی لەبارێکی باش نەبووە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ڤلادیمیر پوتین پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:سەرۆک وەزیرانی ڕووسیا پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڕووسیا پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
بایۆدیزڵ
دیزلی سروشتی ئاماژە بەو دیزلی رووەکی یاخود گیانلەبەری ئەکات کە ئەویش چەوری لەخۆی ئەگرێت، ئەویش لەڕێی خۆی دا پێکھاتووە لە زنجیرەیەکی درێژ لە (مەسیل و ئەسیل و بروبیل). زۆر بەی جار دیزلی سروشتی دروست دەکرێت لە ڕێگەی چەوری چالاک کراو بە ڕێگای کارلێلێکی کیمیایی ئەمەش وەک (رۆنی سرووشتی و چەوری گیانلەبەری) وە لەگەل ھەندێک ئەنزیمی تر کە بەرھەمھێنەری ترشی کحولین.
بەکارھێنانی بایودیزل
یان دەتوانرێ تێکەڵ بکرێ بە (B100) دەتوانریت بایودیزل بەشێوەیەکی خاوێن بەکاربھێنرێت لەسەر شێوەی سوتەمەنی دیزل وە ئەمەش لە بواری مەکینەی زۆر گەورەدا سوودێکی زۆری لێ دەبینرێت وەک لە ئۆتۆمبێلە بارھەڵگرەکان و گەشتی و شەمەندەفەر و تەنانەت لە بەاری گەرم کردنی خان و تاوەرەکان دەتوانرێت سوودی لێ ببینرێت بەڵام دەبێت زۆر بە باشی خۆشمانی لێ بپارێزین
بەکارھێنانی بایودیزل لە جێنێرەیتەکان (موەلیدەکان)
بایودیزل بەکاردێت لە موەلیدە تایبەتەکانیش دەتوانرێت بەکاربھێنرێت، لە ساڵی ٢٠٠١ کۆمپانیای (UC Riverside) ھەستا بە دانانی سیستەمێکی وزەی یەدەگ بە گوری ٦ مێگاوات کە بە تەواوەتی بەکاردەھات بە پشت بەستن بە تەواوەتی بە بایۆدیزل. وە ئەم جێنێرەیتەرانە ھەلی ئەوە بۆ کۆمپانیکان دەرەخسێنن کە لە کاتی برانی کارەبای گشتی سوود لەم ئامێرانە وەربگرن بۆ بەردەوام بوون و نەپچران لە کارەکانیان، ھەرچەندە کاریگەریەکی زۆر نەرێنیانەی لەسەر ژینگە ھەبوو بەڵام لەکاتی بەکارھێنانی جۆری (B100) توانرا ئەم ئامێرانە لە زۆرێک لەو گازە ژەھراویانە کەمبکرێتەوە کە لەکاتی داگیرسانی لێی دێنە دەرەوە وە لە لای قوتابخانە و نەخۆشخانە کە ئیشیان پێ دەکرێ بڕێکی کەمتر لە دوانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەن بۆ ناو ژینگە.
سیفاتەکانی بایودیزل
بایودیزل بەوە جیادەکرێتەوە لە دیزلی کبریتی کە ڕێزبەندی سیتانی تێیدا زیاتر بەرچاوە کە ئەمەش وا دەکات تەمەنێکی زیاتر بە ماددەکە بدات وە بەھەمان شێوە پارێزگاری لە پێکھاتەی خۆی بکات لە کاتی بەکارھێنانی
درووستبوونی بایودیزل
بەشێوەیەکی گشتی بایودیزل بەرھەم دەھێنرێت لە ڕێگای رووەک و گۆشت و ئەو خواردنانەی کە بەسەرچوون و فرێدراون و بەکارناھێنرێنەوە وەک رۆنی زیادی بەکارھاتوو وە ئەو ماددە خاوانە کە بە کەلکی خواردن نایێن. وە زۆر رێگە ھەن بۆ گۆڕانکاری یەک لەوانە ناسراوە بە پاڵنەری نارێک یان رێگەی شەپۆلی سەرووی دەنگی وە ڕێگاکانی مایکرۆوەیڤیش ھەتا.
ھۆ
لە لۆژیکدا، ھۆ ئەوەیە کە پشتیوانی لە بیانوویەک دەکا. ھۆ لێکدانەوە و بۆچوونێکە کە ڕاڤە دەکا یان پاساو دەھێنێتەوە. فەیلەسووفەکان زیاتر ھۆگەلی ڕاڤەیی لە ھۆگەلی پاساوھێنەر جیا دەکەنەوە. ئەگەر لە بواری ھۆیەتیدا قسە دەکەین، لەوێدا ھۆ واتە سەرچاوەی پێشھاتەکان.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گۆڤانەکان پۆل:ئاوەزان
شێفیلد، ئەلاباما
شێفیلد (، ) شارێکە لە کەرتی کۆلبێر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٩٬٠٣٩ کەس بووە. ڕووبەری ١٦٫٧٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٤٠٫٢٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
کانزا
وێنۆک|گرووپێکی کانزا وێنۆک| کانزا، پێکھاتەیەکی پتەوە کە بە شێوەیەکی سروشتی لە ڕێگەی پرۆسەی جیۆلۆجییەوە دروست دەبێت. وشەکە تەنھا ئاماژەیە نییە بۆ پێکھاتەی کیمیایی، بەڵکو ئاماژەیە بۆ پێکھاتەی کانزاکانیش. کانزاکان لە پێکھاتەدا جیاوازن لە توخمە پاکەکان و خوێیە سادەکانەوە تا سیلیکاتە زۆر ئاڵۆزەکان کە ھەزاران پێکھاتەی ناسراویان ھەیە. ئەو زانستەی کە لێکۆڵینەوە لە کانزاکان دەکات پێی دەوترێت کانزازانی و کارۆلۆس لینێوس (١٧٠٧-١٧٧٨) کانزاکانی وەک شانشینێک لە جیھانی سروشتیدا پۆلێن کردووە لەگەڵ ئاژەڵ و ڕووەک.
کیمیای کانزاکان
ئەو کانزایانەی کەوا بە شێوەیەکی گشتی بە کاردێت بۆ دروستکردنی کاتیۆن کە لە لە دەست دانی ئەلیکترۆن زۆربەیان کارلێک دەکەن لەگەڵ ئەو ئۆکسجینەی لە ھەوادا ھەیە بۆ دروستکردنی ئۆکسایدلە کاتی جیاوازدا کەوا پۆتاسێۆم گردەگرێت لە چەند چرکەیەکدا بەڵام ئاسن بۆ ژەنگ ھێنان چەند ساڵێکی پێویستە ھەندێکی تریان وەکو پاڵادیۆم و پلاتینیۆم و زێر کارلێک ناکەن لەگەڵ ھەوادا (چینی ئەتمۆسفیر) بەھیچ شێوەیەک ئۆکسایدی ئەو کانزایانە بە شێوەیەکی بنەرەتیە کە پێچەوانەوەی ناکانزاکانە کەوا ئەوان ترشن یانیش سروشتین جگە لەوەی رێژەیەکی زۆری ئۆکساید لەگەڵ رێژەیەکی زۆرتری ئۆکساید بەند دا وەکو ئەوانە (mn2o7،OsO4،CrO3)کەوا ئەوانە ترشن، سبوغکردن و رووپۆشکردن و بەستانی بە ئانۆد رێگای باشن بۆ پارێزگاری کردنی ماددەکان لە ژەنگ ھێنان لەگەڵ ئەوەشدا کانزاکان زۆر چالاک کاردانەوەیان ھەیە لە (ئەلیکترۆ کیمیایی سیریەش) دا ئەوانە دەبێت ھەڵبژێردرێن رووپۆش کەین لەگەڵ دوو کانزا خانەی ئەلیکترۆکیمیادا پێک دەھێنێت ئەگەر ماددەکە رووپۆشەکەی کاردانەوەی کەم بوو بێت ئاست کانزا کەی ژێرەوەی ئەوا کانزاکە ژەنگ ھەڵدەھێنێت.
دابەشکردنی خشتەی خولی
لە کیمیادا مادەکان دابەش دەکرێن بۆ سەر کانزا کەوا چەند مەرجێکی خۆی ھەیە کە پێشانمان دەدات بە شێوەی زەرد لە خشتەی خولی ئەو مادانەی کە وا بە شێوەیەکی نەزانراو ھەیە سیفەتەکانیان نزیکە لە کانزا ئەو مادانەی کەوا ماونەتەوە ئەوە دەبێتە نیمچە کانزا (B,si,Ge,As,Sb,Te)کەوا نیمچە کانزان یاخود ناکانزان (At)ئەستینەین دیاری کراوە کەوا ناکانزایە یاخود نیمچە کانزایە وە دیاری کراوە بە کانزا بەڵام لێرەدا پێشاندراوە وەکو نیمچە کانزا.
ماددە ئاسنینەکان و نا ئاسنینەکان
وشەی (فیریۆس) لە وشەی لەتینی ھاتووە و وەرگیراوە کە بە مانای ئەوە دێت کە مادەکە ئاسنی تێدایە کە پێک دێت لە (ئاسنی پێر، ئاسنی خاوێن) یان دارشتە وەک ستیل، ماددە ئاسنینەکان یاخود ئەو مادانەی ئاسنییان تێدایە بە شێوەیەکی گشتی موگناتیسین بەڵام ھەندێکیان نا موگناتیسین وە بەرێژەی جیاواز، وە کانزا نا ئاسنینەکان -دارشتە کەمییەکی دیاریان ھەیە لە رێژەی ئاسن.
کانزا نەرمەکان
زۆربەی کانزاکان یان کانزای نەرمەکانن یاخود کانزا رەقەکانن ھەندێکیان وەکو (بریلیۆم، چرۆمیۆم، مەنگەنیس، گالیلیۆم، بیسیۆم) کانزای نەرمن وە (ئارسەنیک، ئەنتیمۆن) ی ئەگەر بە کانزا ھەژمار بکرێن ئەوا کانزای نەرمەکانن وە رێژەی کەمی دابەشکراوی بارستایی بە ئەندازەی جیری وە بە ئەندازەی برین پێوەری ئەوەیە کە کانزاکە نەرمە.
مێژوو
مس کە بە شێوەیەکی خاو دەردەکەوێت لەو کانزایانەیە کەوا بۆ یەکەم جار دۆزرایەوە بەھۆی شێوەی و کێشەکەی لە چاو بەردەکانی تر وەکو زێر و ئاسن و (بەردە نەیزەکیەکان) ئەوانە لە کۆنەوە دۆزراونەوە لە پێش مێژوو شێوەی مسین لە پێکھاتەی مس و زینک دروستکراون بە تێکەڵکردنی ئەم کانزایانەیە بە شێوەی خاو ئەمانە لە دێر زەمانەوە دۆزراونەتەوە (ھەرچەندە زینک تاوەکو سەدەی سێزدەھەم جیانەکراوەتەوە) توانەوەی کانزا رەقەکان ھۆکارێک بوو بۆ ئەوەی کانزا لە قالب بدرێت وە بکرێت بە کەل و پەل و چەک ئاسنی نەیزەکی کە نیکلی تێدابوو ماوە ماوە دەدۆزرایەوە ھەتا ساڵی ١٨٨٠ لە زۆربەی ستیل و کانزایەکانی تر زیاتر دروست دەکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:کانزاکان
چێن لی (ئیمپراتۆر)
چێن لی (چینی سادەکراو:陈理، چینی دێرین:陳理;  لەدایکبووی ١٣٥١ تا ١٤٠٨) دووەم ئیمپراتۆری زنجیرە فەرمانڕەوای چێن ھان بوو، سەردەمی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٣٦٣ تا-٦٤ واتا ساڵێک دەبێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرە چینییەکان پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی یوان پۆل:خەلکی چین لە سەدەی ١٤یەم
مادنس کۆمبات
شەڕی شێتی ئەنیمەیشنێکی سی جیە کە لە لایەن کینکلس و ئەوانی تر بەرهەم دەهێنرێت و بڵاو کراوەتەوە بۆ نیوگراوندس. کورتکراوەکە "ئێم سی"ە.
پۆل:کاریکاتۆری فلاش
دیزاینی مەزن
دیزاینی مەزن یان شێوەکاری مەزن (بە ئینگلیزی: The Grand Design) پەتووکێکی زانستی گشتیفام (popular-science) سەبارەت بە فیزیک، بیردۆزی بواری یەکگرتوو، سەچاوەی و بناخەی دروست بوونی گەردوون و... لە فیزیکزانان ستیڤن ھۆوکینگ و لیۆنارد ملۆدینۆە کە بۆ یەکەمین بار لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە چاپ دراوە. ئەم پەرتووکە لە لایەن حوسێن حوسێنی و کامیار سابیر بۆ زمانی کوردی وەرگێڕاو.
ئاگاتا کریستی
داما ئاگاتا ماری کلاریسا کریستی (ماوەی ژیان:١٥ی ئەیلوولی ١٨٩٠ تاکوو ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦) ژنە نووسەر، ڕۆماننووس، چیڕۆکنووس، کورتە چیڕۆکنووس، گەشتیار و ڕۆڵنووسی ئینگلیزی. ئەو زۆرینەی ڕۆمانەکانی ڕۆمانسی بوون لەژێر ناوی ماری وێستماکۆت بڵاوی دەکردنەوە. ھاوکات ٦٦ ڕۆمان و زۆرتر لە ١٥ کورتە چیڕۆکی لەژێر ناوی خۆیدا بڵاوکردووەتەوە، لەنێو نووسینەکانی ناوی کەسایەتییەکانی (کارەکتەر) نێو بەرھەمەکە بەنێوی ھەرقڵ پوئارو و مارپڵ خانم و تۆمی و تەپێنسی بوون.
دیزاینی مەزن
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٠ پۆل:کتێبە فیزیکییەکان پۆل:کتێبە گەردوونناسییەکان
ئاگاتا کریستی
ئاگاتا لە ڕۆژی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ کۆچی دوایی کرد.
بەرھەمەکان
بەشێکی نووسینەکانی ئاگاتا لە چەشنی نهێنی ئامێز بوون. کۆی بەرهەمەکانی ئەو بە ملیاران دانە فرۆشیان هەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی بریتانی پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠ پۆل:مردووانی ١٩٧٦ پۆل:ئاگاتا کریستی پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
ئالیار
ئالیار (Alyar، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٤ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
وێنەکانی گووگڵ
وێنۆک|ئەنجامی گەڕانکاری وێنەکانی گووگڵ بۆ وێنەکانی ویکیپیدیا وێنەکانی گووگڵ یەکێکە لە خزمەتگوزارییەکانی کۆمپانیای گووگڵ، بەکارھێنەرانی ئەم خزمەگوزارییە دەتوانن بگەڕێن بەدوای وێنەکان کە لە گشت سایتە جیھانییەکان بەرزکراونەتەوە ئەم خزمەتگوزارییە بۆ بەکارھێنەر دەستەبەر کراوە بێ ئەوەی ئەو بەکارھێنەرە ھەژماری گووگڵی ھەبێت بۆیەکەمینجاریش لە تەممووزی ٢٠٠١ بوو ئەم خزمەتگوزارییە خرایە بەردەست بۆ بەکارھێنەرانی خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ لە ئێستادا زۆری لەماڵپەڕەکانی جیھانی لە کێبڕکێی ئەم خزمەتگوزارییەن لەوانە فلیکر و گەڕانکاری وێنەیی یاھوو، لەیەکەم ساڵی ئەم خزمەتگوزارییەی گووگڵ واتە لە ساڵی ٢٠٠١ زۆرتر لە ٢٥٠ ملیۆن وێنە ھەبوون بۆ گەڕان و بینین و تا لە ساڵی ٢٠١٠ گەیشتە ١٠ بلیۆن وێنە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠١ پۆل:سانسۆر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
ھێرشەکانی نۆرویژ (٢٠١١)
سەرچاوەکان
پۆل:ھێرشەکانی ٢٠١١ی نەرویژ
٣ی ئاب
۳ی ئاب ٢١٥ەم ڕۆژی ساڵە (٢١٦ لە ساڵی پڕدا). ١٥۰ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پلانی کار
پلانی کار نووسراوێکی فەرمییە، ئامانجەکانی کارەکە، ڕێگاکانی گەیشتن بەو ئامانجانە و کاتی پێویست بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکان لەخۆدەگرێت. ھەروەھا سروشتی کار و بازرگانییەکە، زانیاریی پاشبنەمای ڕێکخراوەکە، پێشبینیی دارایی ڕێکخراوەکە و ئەو ستراتیژییانەی دەبێت جێبەجێ بکرێن بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان دەخاتەڕوو. بەشێوەیەکی گشتی ئەم نووسراوە دەکرێت وەکو نەخشەڕێگا یان پلانێک تەماشابکرێت کە ئاڕاستەی کارەکە دیاری دەکات.
زۆربەی کات نووسینی پلانی کار مەرجە بۆ وەرگرتنی قەرزی بانک یان ھەر جۆرێکی تری سەرچاوەی دارایی.
جەماوەر
پلانە ناوخۆیییەکانی کار ئامانجە ناوەندییەکان دەخەنەڕوو کە ھۆکاری بەدیھێنانی ئامانجە دەرەکییەکانن، ڕەنگە باس لە گەشەپێدانی بەرھەمێکی نوێ، ڕاژەیەکی نوێ، سیستەمێکی نوێی تەکنۆلۆجیای زانیاری، داڕشتنەوەی دارایی، نۆژەنکردنەوەی کارگەیەک یان ڕێکخستنەوەی ڕێکخراوێک بکات. پلانە ناوخۆیییەکانی کار دەکرێت بە سوودوەرگرتن لە کۆمەڵێک پێوانە دروست بکرێن بۆ نموونە (BSC)یان (OGSM)یان ھەر لیستەیەکی تری پێوانەکردنی سەرکەوتن. ئەمە ڕێگە دەدات کە سەرکەوتنی پلانەکە پێوانە بکرێت بە پێوانە نادارایییەکان.
ئەو پلانی کارانەی تیشکیان لەسەر ئامانجە ناوخۆیییەکانە، بەڵام تەنھا ڕێبەرییەکی گشتیین کە چۆن ئەو ئامانجانە بەدیدێن پێیان دەگوترێت پلانە ستراتیژییەکان.
پلانە کردارییەکان ئامانجەکانی ناوخۆی ڕێکخراو، کۆمەڵەی کارکردن یان بەشێک دەخەنەڕوو. پلانی پڕۆژەکان، ھەندێکجار پێیان دەگوترێت چوارچێوەی پڕۆژەکان، ئامانجەکانی پڕۆژەیەک بەدیاریکراوی دەخەنەڕوو. ھەروەھا ڕەنگە گرنگیی و شوێنی پڕۆژەکە لە ئامانجە ستراتیژییە گەورەکانی ڕێکخراوەکە بخەنەڕوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بازرگانی
شایلۆ، ئەلاباما
شایلۆ (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی دیکەب، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٧٤ کەس بووە. ڕووبەری ٤٫٤٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦١٫٧١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
پارێزگای مازەندەران
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای مازەندەران پارێزگای مازەندەران یەکێکە لە پارێزگاکانی ئێران، کە لە باکووری ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سارییە.
پارێزگای مازەندەران کە لە باشووری دەریای خەزەر ھەڵکەوتووە لە گەڵ پارێزگاکانی گوڵستان، سمنان ، تاران ، قەزوین و گیلان ھاوسنوورە.
کێوی دەماوەند کە بەرزترین کێوی ئێرانە لەو پارێزگایە و لە شارستانی ئامۆلە.
سەرچاوەکان
* مازەندەران پۆل:تەبەرستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٧
کونسوڵخانە
وێنۆک|[[کونسوڵخانەی ئەڵمانیا لە ھەولێر]] کونسوڵخانە یان کونسوڵگەری شوێنێکی تایبەت بە وڵاتێکە لە وڵاتێکی تر کە کاروباری زیاتر گرنگیدانە بە ھاووڵاتیانی و دەرکردنی ڤیزە و کاروباری کەسایەتییەکان لە تۆمارکردنی ژنھێنان، منداڵبوون، مردن و سکولەرشیپ. ئاسانکاری بۆ ھاووڵاتیانیان دەکەن تا نەچنە باڵیۆزخانە لە پایتەخت بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانیان. لە لایەکی تریشەوە ڕێخۆشکەرە بۆ پەیوەندیی ڕۆشنبیری، بازرگانی، ھونەری و وەرزشی لەنێوان ھەردوو وڵات.
سەرچاوەکان
پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:باڵیۆزخانەکان
پەرتووکەکانی گووگڵ
وێنۆک|لۆگۆی بنەڕەتی پەرتووکخانەی گووگڵ پەرتووکەکانی گووگڵ (بە ئینگلیزی: Google Books) پەرتووکخانەیەکی ئەلیکترۆنییە و یەکێکیشە لە خزمەتگوزاریەکانی بەشگەی گووگڵ کە بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارەکان دەتوانن تاقیگە یان پەرتووکخانەی خۆیان دابنێن و بەکارھێنەرانی تریش دەتوانن ڕاستەوخۆ پەرتووکەکان ببینن و بیانخوێننەوە و پەرتووکەکانی بەکارھێنەری تر بخەنە ناو پەرتووکخانەی خۆیانەوە، ئەم خزمەتگوزاریە لە ساڵی ٢٠٠٤ خرایە بەردەست بۆ بەکارھێنەرانی گووگڵ.
بەستەری دەرەکی
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
غەزالی
220x440px|وێنۆک|وێنەکێشانێکی خەیاڵی بۆ ئیمام ئەبوو حامد غەزالی باوکی حامد محەممەد کوڕی محەممەد کوڕی محەممەد کوڕی ئەحمەدی تووسی شافعی غەززالی یەکێکە لە دیارترین بیرمەند و خواناس و زانایانی ئیسلام، فەلسەفە و، سۆفیگەریی سەدەی پێنجەمی کۆچی: سەدەکانی ناوەڕاست. لە ڕۆژئاوای ئێرانی ئێستا لە شاری (تووس) لەدایک بووە. نازناوی "حجة الإسلام/بەڵگەی ئیسلام"ی پێ دراوە لەلایەن چەند زانایەک، ھەروەھا جەلالەدینی سیوتی بە یەکێک لە نوێکەرەوەکانی ئایینی ھەژمار کردووە، خاوەنی چەندەھا نووسین و پەرتووکە، لە بەناوبانگترین پەرتووکەکانی ژیاندنەوەی زانستەکانی ئایین (احیاء علوم الدین)ـە.
ژیان
لە ساڵی ١٠٩٥ غەزالی بەرەنگاری تەنگەژەیەکی دەروونی بوویەوە و دەستی بە گومانکردن کرد لە نیەتەکانی لە وانە وتنەوە، ھەروەھا لە ژیاننامەی خۆی ئاماژەی بەوە داوە کە ئامانجی «بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و بە پاکی بۆ خودا نەبوو، بەڵکو ھاندرا و پاڵنەرەکەی ناوبانگ و پلەی فراوان بوو.» جا وەک دڵنیایییەک بۆ ئەمە، وازی لە پۆستەکەی ھێنا لە نیزامییە و چوو بۆ دیمەشق و قودس و سەردانی بەیتولمەقدیسیشی کرد، ھەروەھا حیجاز، لە کاتی گەشتەکانی دا خۆی خەریک کرد بە (تەزکیە) و پاککردنەوەی ڕۆحی و نووسینی پەرتووکی (ئیحیا) و (القسطاس) و (الأربعین) و (محك النظر). لە کۆتاییدا ھاتەوە بۆ بەغدا ساڵی ١١٠٦ز و دەستی کردەوە بە وانەوتنەوە، گەشتەکانی و گەڕانەکانی بەدوای ڕێگاکانی پاککردنەوەی دەروون کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر ڕۆڵە گشتییەکەی، ھەندێکجاریش دەگەیشتە گفتووگۆ و مشت و مڕ لە کاتی نیشتەجێبوونی لە بەغدا. پاش ئەنجامدانی فەریزەی حەج غەززالی لەڕێگەی دیمەشق و بەغداوە گەڕایەوە بۆ شوێنی لەدایک بوونی بۆ شاری تووس و لەوێ قوتابخانەیەکی بچووکی (خانەقا )یەکی دامەزراند، پاشان چوو بۆ قوتابخانەی نیزامییەی نەیشابوور، و لە ساڵی ٥٠٥کـ/١١١١ز کۆچی دواییی کرد.
بەرھەمەکانی غەزالی
غەززالی بەرھەم و دانراوی زۆری ھەیە، لەوانە:
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١١١١ پۆل:لەدایکبووانی ١٠٥٨ پۆل:فەیلەسووفان پۆل:زانایانی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:خەڵکی مەشھەد پۆل:سۆفیەکانی ئێران
ئینسا
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥ پۆل:زیندووان
ئوت ئۆیە
thumb|نەخشەی زرێچەی تایریفیۆردێن کە دوورگەی ئوت ئۆیە بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە
ئوت ئۆیە (بە نەرویژی:Utøya) دوورگەیەکە لە ناو زرێچەی تایریفیۆردێن. ئەم دوورگەیە لە شارستانی بوسکێرود، لە ٣٨ کیلۆمیتری باکووری ڕۆژئاوای شاری ئۆسلۆی وڵاتی نەرویژ ھەڵکەوتووە.
ڕووداوی ساڵی ٢٠١١
لە ڕێکەوتی ٢٢ی تەمموزی ساڵی ٢٠١١ بە ھۆی تەقەی ئەندرێس برینگ بریفیک، لاوێکی تەمەن ٣٢ ساڵەی سەر بە پارتێکی ڕاسترەوی مەسیحی بۆ سەر کەمپێکی لاوانی پارتی کاری نەرویژ کە سەرقاڵی کۆنفرانسێک بوون، ٦٨ کەس بوونە قوربانی و نزیکەی ٦٦ کەسی‌تر بریندار بوون.
ئەمانەش ببینە
ھێرشەکانی نەرویژ (٢٠١١)
سەرچاوەکان
پۆل:دوورگەکانی بوسکێرود پۆل:ھێرشەکانی ٢٠١١ی نەرویژ
ھۆجۆ مەساکۆ
ھۆجۆ مەساکۆ (بە ژاپۆنی 北条 政子,، لەدایکبووی ١١٥٦ بۆ ١٦ی ئابی ١٢٢٥) سەرکردەیەکی سیاسی بوو لە سەردەمی کەماکورا کە ڕۆلێکی بەرچاوی ھەبوو لە وڵات، وە ھاوسەری شۆگن کاماکورا بوو. کچی گەورەی ھۆجۆ تۆکی-مەسا، و خوشکی ھۆجۆ یۆشیتۆکی بوو.
کەمانچە
چەپ|200px|وێنۆک|که‌مانچه‌، کە لەباشووری کوردستان پێی دەوترێت جۆزە.
ناوەکان
ناوەکانی تری کەمانچە:
مێژوو
یه‌که‌مین شوێنه‌واری سازی که‌مانچه‌ له‌ مێژوودا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کتێبی ( موسیقی الکبیر به‌رهه‌می ئه‌بوو نه‌سری فارابی /سه‌ده‌ی چواره‌می کۆچی)، که‌ به‌ ڕوباب ناوی لێبراوه‌. که‌مانچه‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌فه‌وی و قاجاردا ده‌بێته‌ به‌شێک له‌ ده‌زگای مووسیقای ئێرانی. کۆنترین ده‌نگی هه‌ڵگیراوی که‌مانچه‌ بۆ سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
شێوه‌ی ژه‌ندن
ژه‌نیار به‌ دانیشتنه‌وه‌ پێی که‌مانچه‌که‌ له‌ سه‌ر زه‌وی (یا کورسی) یان چۆکی خۆی داده‌نێت. ئامێر له‌ کاتی ژه‌ندندا نه‌ختێک ده‌سووڕێت و به‌م کاره‌ ئارشه‌ ئاسانتر ژێکان ده‌لاوێنێت. ژه‌نیار، سازه‌که‌ به‌قیتی به‌ ده‌ستی چه‌په‌وه‌ ده‌گرێ و قامکه‌کانی له‌ سه‌ر ده‌سکه‌که‌ ڕاده‌خشێنێت و ئارشه‌ش به‌ ده‌ستی ڕاسته‌وه‌ه ده‌گرێ و به‌ سه‌ر ژێکانیدا ده‌هێنێت.
ژەنیاران
ژەنیارانی بەناوبانگی کەمانچە بریتین لە:
سه‌رچاوه‌
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی پۆل:پارێزگای لوڕستان پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان پۆل:ئامێرە ژێدارەکان
بوتانۆڵ
شێوگی ھاوکێشەکەی چوار کاربۆنی تێدایە، پێشی دەوترێت (بیوتیل ئەلکھول), مادەیەکی کیمیاییە لە زۆربەی ھاوکێشەکان بەکاردێت، وەک توێنەر و شلەش بەکاردێت لە زۆربەی کارلێکە کیمیایەکان. ھەندێ جار پێشی دەوترێ (بایۆ پتڕۆلیۆم). کاتێک بەشێوەیەکی بایۆلۆجیکی دروست دەکرێت لە پێتڕۆڵ, ھەندێ جاریش بە (بایۆ بیوتانۆڵ)یش ناویدەبرێت.
بیوتانۆڵ مادەیەکی زۆی گشتگیرە ھەندێ کارلێکدا وەکو مادەیەکی ھاندەر بەکاردێت، وەکو توێنەر بەکاردێن، بیوتانۆڵ مادەیەکی زۆر گشتگیرە تێکەڵی پلاستیک دەکرێت تا نەرمی پێ ببەخشێ.
ڕۆڵی ھەیە لە دروستکردنی ھەندێ ماددە وەکو ستیک و ئارایش.
دروستکردن
ساڵی ١٩٥٠ زۆربەی بیوتانۆڵی بەرھەمھاتوو لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لە ڕێگەی لە ڕێگەی فیوڵی ژێر زەویەوە بووە، ڕێگای باوو بۆ دروستکردنی بیوتانۆڵ زیاد کردنی بووە بۆ
ناو چەند ھاوکێشەیەکی کیمیایی وە دەتوانین بیوتانۆڵ لە رێگەی ترشاندنەوە دروست بکەین بەکارھێنانی بەکتریایەک بە ئەم ڕێگایە دوای جەنگی یەکەمی جیھانی بەرەو کەمی چوو. سودێکی زۆری ھەیە لە مەکینەدا چونکە وزەیەکی زۆری ھەیە و پەستانێکی کەم دروست دەکات.
لە چەندەھا کارلێک بەکاردێت، وەکو توێنەر و مادەی ھاندەر بەتایبەت لە کارلێکی مادە ئەندامیەکاندا بیوتانۆڵ وەکو مادەیەکی ئاڕۆماتیکیش (بۆندار) دەناسرێت چونکە لە پێکھاتەکەیدا بڕێکی زۆری لە کھولی ئاڕۆماتیکی (بۆندار) تێدایە. یەکێک لە بەکارھێنانەکانی دیکەی بیوتانۆڵ بەکارھێنانیەتی وەکو تەنەر (لابەری بۆیە) لە بەکارھێنانە دیارەکانی بیوتانۆڵ کارلێککردنیەتی لەگەڵ ترشە ناتێرەکان.
زەھرداری بیوتانۆڵ
وەک ھەموو مادە کھوڵیەکان بیوتانۆڵ مادەیەکی زەھردارە بەڵام پلەی زەھرداریەکەی بچوکترە تاقیککردنەوە لەسەر ئاژەڵان، یەکێکە لەو مادانەی کە لە ئارایش و جواناکردن و ئارایش بەکاردێت و بەکارھێنانی بیوتانۆڵ لەسەر ڕوخسار مانەوەی بۆ ماوەیەکی زۆر و بەرکەوتنی بە تیشکی خۆر لەوانەیە وا بکات کار لە کۆئەندامی دەمار بکات و زیانی پێبگەیەنێت و ھەندێ جاریش لەوانە ببێتە ھۆی مردن.
بەھەڵم بوون و پلەی توانەوەیان
دەستەوازەی پێناسە نەکراوی بیوتانۆڵ دەگەڕێتەوە بۆ ڕیزێکی ڕاستی ئایزۆمەرەکان لەگەڵ گروپی ئەلکھولەکان بە ھاوبەشی کاربۆن، ئەمەش پێی دەوترێ بیوتانۆڵ - ١ ھێڵێکی درێزی ئایزۆمەرەکان لەگەڵ ئەلکھوڵ کە کاربۆنی لە ناوەڕاست بێت پێی دەوترێت بیوتانۆڵ- ٢ وە ئەو ئایزۆمەرەی پێوەی لکێنراوە لە ناوەڕاستدا پێی دەوترێ ئایزۆ بیوتانۆڵ یان ٢-مەثیل-پڕۆپانۆڵ, وە ئەوئایزۆمەرەی لە ناوەڕاستدا و ئەلکھولی لەگەڵ لکێنراوە. پێی دەوترێ ٢-مەثیل- ٢-پڕۆپان و ئایزۆمەرەکانی بیوتانۆڵ پلەی شلبونەوەی جیاوازیان ھەیە، وە ئایزۆ بیوتانۆڵ پلەی شلبونەوەی دیاریکراوی ھەیە وە بیوتانۆڵ - ٢) پلەیەکی توانەوەی زیاتری ھەیە بەھۆی پێکھاتەی دروست بونیەوە وە ھەندێکی. دیکەیان توانای توانەوەیان لە ئاودا زۆرە ناوەڕاست
باژبڵاخ
باژبڵاخ (Bajbillax، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩٣ کەس لە ٦٥ بنەماڵەدا بووە.
بازاڕی گووگڵ
thumb|لۆگۆی بنەڕەتی بازاڕی گووگڵ بازاڕی گووگڵ (بە ئینگلیزی:Google Shopping) یەکێکە لە خزمەتگوزاریەکانی گووگڵ بەکارهێنەرانی دەتوانن شت و مەک بفرۆشن یان بکڕن بەهۆی هەژماری بانکیەوە ، پێشتر ناوی ئەم خزمەگوزاریە گەڕانکاری بەرهەمەکانی گووگڵ بوو بەڵام لەساڵی ٢٠١٢ەوە بۆ هەموو شتێک خرایە بەردەست بەکارهێنەرانی.
باژبڵاخ
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
بازاڕی گووگڵ
بەستەری دەرەکی
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
باژبڵاخ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
توومەتەر
توومەتەر گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
توومەتەر ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
کێوی دەماوەند
چەپ|وێنۆک|200px|کێوی دەماوەند، بەرزترین کێوی ئێران کێوی دەماوەند کە لە باکووری وڵاتی ئێران و پارێزگای مازەندەران ھەڵکەوتووە بەرزترین کێوی ئێرانە.
جوگرافیا
کێوی دەماوەند لە شارستانی ئامۆل و لە باشووری دەریای خەزەرە. ئەم کێوە کە لە ٦٩ کیلۆمیتری باکووری ڕۆژھەڵاتی تارانە لە نێوان ڕیزه‌ چیاکانی ئەلبورز ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کێوەکانی ئێران پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران پۆل:پارێزگای مازەندەران پۆل:گڕکانە چینییەکان پۆل:گڕکانەکانی ئێران پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پیرتاج
پیرتاج شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری پیرتاج، ناوچەی چەنگ ئەڵماس، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم شارەدێیە ناوەندی گوندەواری پیرتاجە.
ناو
لە بەشی باکووری ئەم شارەدێیەدا کێوێک بە ناوی (پولەک عەنبەر) ھەیە، کە لەسەر لوتکەی کێوەکە بەردێ بە شێوەی تاج ڕاوەستاوە بەم ھۆیە ئەم شارەدێیە نازناوی (پیرتاج)ی لێنراوە
جوگرافیا
پیرتاج ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.
ھەروەھا کەش و ھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.
ھۆجۆ تۆکیمەسا
ھۆجۆ تۆکیمەسا (بە ژاپۆنی:北条 時政 لەدایکبووی ١١٣٨ -٦ی شووباتی ١٢١٥) یەکەم ھۆجۆ شیکێن (ڕاسپێردراو)ی زنجیرە شۆگنی کاماکورا بوو. ڕاسپێردراو بوو لە ١٢٠٣ تاوەکوو وازھێنانی لە ١٢٠٥.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٣٨ پۆل:مردووانی ١٢١٥ پۆل:ھۆزی ھۆجۆ پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن) پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
شۆرتەر، ئەلاباما
شۆرتەر (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی مەیکۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٧٤ کەس بووە. ڕووبەری ١١٫٨٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٠٫٠٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٨٤
ئەیووب بارزانی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:بنەماڵەی بارزانی پۆل:خەڵکی بارزان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد
ئیشتوویگوو
ئیشتوویگوو (بە یۆنانی: ئاستیاگ) دوایین پاشای ماد بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە. ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی ھەڤەخشترە ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ لیدیا بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ ئاریانیس خوشکی کرۆسۆس کرد. ئیشتوویگوو باوکی ماندانە و ئەمیتیس بووە، ماندانە ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا کورووشی دووەم یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کوروش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٢٨ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی دامەزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پاشاکانی ماد
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
بەداخەوەبوون (فیلم)
بەداخەوەبوون (بە ئینگلیزی:Atonement) فیلمێکی ڕۆمانسی و جەنگی و درامایە لە دەرھێنانی جۆو ڕایت و ڕۆڵبینینی جەیمس مکاڤوی و کیرا نایتلی و سورشا ڕونان و ڕامالا گری و بێنەدیکت کومبەرباچ و ڤێنێسا ڕێدگریڤ. فیلمەکە پشتی بەستووە بە نۆڤڵێکی یان مکیوون کە لە ساڵی ٢٠٠١ لەژێر ھەمان ناو بڵاویکردەوە. فیلمەکە ڕووداو و دەرئەنجامی تاوانێک تۆماردەکات کە ماوەی شەش دەیەی خایاند و ساڵانی ١٩٣٠یەکان دەستی پێکرد. فیلمەکە لە ڕۆژی ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ لە شانشینی یەکگرتوو و ئێرلەندا بڵاوکرایەوە و رۆژی ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ئەمریکای باکوور بڵاوکرایەوە.
ھەردوو ڤیستیڤاڵی ڤانکۆڤەر و ڤێنیس لە ساڵی ٢٠٠٧ دەستیان پێکرد بە نمایشی ئەم فیلمە، فیلمەکە جۆو ڕایتی دەرھێنەری کرد بە گەنجترین دەرھێنەر کە فیلمێکی سەرەتا نمایش بکرێت لە ڤیستیڤاڵی ڤێنیس. فیلمەکە سەرکەوتنێکی باشی بەدەست ھێنا لە جیھاندا و داھاتەکەی ١٢٩ ملیۆن دۆلار بوو بەرامبەر بە ٣٠ ملیۆن دۆلاری تێچووی. ڕەخنەگران بۆچوونی باشیان لەسەر فیلمەکە ھەبوو و ستایشی نمایش و ڕۆڵبینینی ئەکتەرەکانیان کرد لەگەڵ میوزیک و وێنەی فیلمەکە.
فیلمەکە خەڵاتی ئۆسکاری بردەوە بۆ باشترین میوزیکی ڕەسەن و کاندید کرا بۆ شەش خەڵاتی دیکە لەنێویاندا خەڵاتی باشترین وێنە و باشترین سیناریۆی وەرگیراو و باشترین خانمە ئەکتەری پشتگیریکار بۆ سورشا ڕونان. فیلمەکە ھەروەھا ١٤ جار کاندید کرا لە ٦١ھەمین گەڕی خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بریتانی و خەڵاتی باشترین فیلم و خەڵاتی باشترین بەرھەمھێنانی بردەوە، فیلمەکە ھەروەھا خەڵاتی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بردەوە بۆ باشترین وێنەی جوڵاو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧ پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتا بۆ باشترین فیلم پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی ڕۆمانسییەتی نێوان چینەکان پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکانی فۆکیوس فیچەرز پۆل:ڕیزبەندی فیلمە میدیاییەکان پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە نووسەران
ئەلبورز
چەپ|وێنۆک|200px|[[کێوی دەماوەند، بەرزترین کێوی ڕیزە چیاکانی ئەلبورز]] ئەلبورز ڕیزە چیایەکە لە باکووری وڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە.
ئەم ڕیزە چیایە لە لای ڕۆژاوای ئێران لە ناوچەی تاڵشی کۆماری ئازەربایجان دەست پێدەکات و تا نێو تورکمانستان و ئەفغانستان درێژەی دەبێت.
بەرزترین کێوی ئەم ڕیزە چیایە، کێوی دەماوەندە کە لە باکووری ئێران و لە پارێزگای مازەندەرانی ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. هەروەها پارێزگای ئەلبورز بەم ناوە کراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئێران پۆل:دەریای کاسپیەن پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان پۆل:کێوەکانی ئێران پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
نیشتیمانپەروەرەکە (فیلمی ٢٠٠٠)
نیشتیمانپەروەرەکە (بە ئینگلیزی: The Patriot)، فیلمێکی داستانی، مێژوویی، جەنگییە. لەلایەن ڕۆناڵد ئێمرێک لە ساڵی ٢٠٠٠ بەرھەمھێنراوە، مێڵ گیبسن، ھیت لێجەر و جەیسن ئیساکس ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن لە فیلمەکەدا.
چیرۆک
لەماوەی شۆڕشی ئەمریکادا لە ساڵی ١٧٧٦، بینجامین مارتین جەنگاوەرێکی کۆنی جەنگی فەڕەنسا-ھیندە و لەگەڵ حەوت منداڵەکەی بەتەنھا دەژیێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە نایابەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی کارۆلینای باشوور ڕوودەدەن پۆل:فیلمەکان کە لە ڤێرجینیا داندراون
فوئاد مەعسووم
فوئاد مەعسووم ناوی تەواوی محەممەد فوئاد مەعسووم ھەورامی سیاسەتوانێکی ناسراوی کوردە. لە ساڵی ٢٠١٤ی زایینیدا لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بۆ سەرۆک کۆماری عێراق ھەڵبژێردرا و بوو بە حەوتەم سەرۆک کۆماری عێراق و دووەمین سەرۆک کۆماری کورد کە سەرۆکایەتی عێراقیان کردبێت (لە دوای جەلال تاڵەبانی). فوئاد مەعسووم لە ساڵی ١٩٣٨ لە شاری کۆیە لە بنەماڵەیەکی ئایینیدا لەدایکبووە.
ژیان
فوئاد مەعسووم لە شاری کۆیە لەدایکبووە. بنەماڵەی ئەو پێشتر لە ناوچەی ھەورامانەوە ھاتوون بۆ شاری کۆیە. ئەو لە قوتابخانە ئایینییەکانی کوردستان دەستی بە خوێندن کرد. دواتر لە زانکۆی بەغدا شەریعەتی ئیسلامی خوێند. لە ساڵی ١٩٥٨ بۆ شاری قاھیرە کۆچی کرد ھەتاکوو بتوانێت درێژە بە خوێندنەکانی لە زانکۆی ئەزھەر بدات. دواتر لە ساڵی ١٩٦٨ لە زانکۆی بەسرە بە مامۆستایی وەگیرا. فوئاد مەعسووم لە ساڵی ١٩٧٥ بڕوانامەی PhD لە فەلسەفەی ئیسلامی لە زانکۆی ئەزھەر وەرگرت کە تێزەکەی لەسەر ئیخوان موسلیمین بووە لەژێر ناونیشانی.
حیزبی شیوعی
لە ساڵی ١٩٦٢دا فوئاد مەعسووم بوو بە ئەندامی حیزبی شیوعی عێراق و ھەتا ساڵی ١٩٦٤ ھەر ئەندامی ئەم حیزبە بوو. لە ئەم ساڵەدا (١٩٦٤) لە دوای سەفەر بۆ سووریا و چاوپێکەوتنێک لەگەڵ خالید بەکداش، سکرتێری ئەوکاتی حیزبی شیوعی، دوای پێزانین بەوەی کە خالید بەکداش ھەرچەند کە خۆی بە ڕەچەڵەک کوردە بەڵام دژ بە کورد خەبات دەکات، لە حیزبی شیوعی ھەڵگەڕاوە و بوو بە ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان.
حیزبی دیموکڕاتی کوردستان
لە ساڵی ١٩٦٨دا مەعسووم نوێنەری پارتی دیموکڕاتی کوردستان بوو لە بەسرە. ھەروەھا ئەو ھەتا ساڵی ١٩٧٥ نوێنەری شۆڕشی کورد بوو لە پایتەختی وڵاتی میسر، قاھیرە. لە ساڵی ١٩٧٦دا مەعسووم یەکێک لە بناغەدانەرانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو. ساڵی ١٩٩٢ بوو بە یەکەم سەرۆک وەزیرانی کوردستان. لە ساڵی ٢٠٠٣ و دوای ڕووخانی ڕژیمی بەعس، مەعسووم یەکێک بوو لە نوێنەرانی کورد کە چوونە بەغدا و لە پڕۆسەی نووسینی پێشنوونی یاسای بنەڕەتی عێراقدا بەشداریان کرد.
سەرۆک کۆماری
وێنۆک|فوئاد مەعوسووم وەک سەرۆککۆماری عێراق لەگەڵ حەسەن ڕۆحانی سەرۆککۆماری ئێران لە ساڵی ٢٠١٥. لە ساڵی ٢٠١٤دا فوئاد مەعسووم بە بەدەستھێنانی ٢١١ دەنگ لە پەرلەمانی عێراق بوو بە حەوتەمین سەرۆککۆماری عێراق.
ژیانی ھاوسەری
فوئاد مەعسووم لەگەڵ ڕووناک عەبدولوەحید مستەفا ھاوسەرگیری کردووە و پێنج کچی ھەیە: شیرین، جوان، زۆزان، شیلان و ویان. ئەو ھەروەھا کوڕێکیشی بوو بە ناوی شوان کە بەھۆی نەخۆشییەوە گیانی لە دەست دا.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:خەڵکی کۆیە پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان پۆل:موسڵمانانی کورد
مێژووی کورد
کوردەکان نەتەوەیەکی نیشتەجێی ڕۆژھەڵاتی ناوینن. کوردەکان بە درێژایی مێژوو لە ناوچە شاخاوییەکانی باشووری دەریاچەی وان و ورمێ ژیاون، کە بەشێکە لە خاکەکەیان و بە کوردستان ناسراوە. کوردەکان بە زمانی کوردی قسە دەکەن، کە زمانی فەرمیی کوردستانە. زمانەکە چەند شێوەزارێکی جیا جیای لێ دەبێتەوە، وەک کوردیی باکووری، کوردیی ناوەندی، کوردیی باشووری، لەگەڵ گۆرانی-زازایی. لە مێژوودا، کوردەکان دەسەڵاتیان بەسەر ھەندێک لەو ناوچانەدا ھەبوو کە ئێستا لەلایەن ئێران، تورکیا، عێراق و، سووریا داگیر کراون، بەتایبەت لە سەردەمی میرنشینە کوردییەکاندا. لە نێوان ململانێی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکان لەپێناو فراوانکردنی خاکەکەیان و زیادکردنی دەسەڵاتیان، ھەر لە زووەوە بە شێوەیەکی نافەرمی کوردستان لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا دابەش کرابوو.
کۆنترین بەرە کوردییە ناسراوەکان لەژێر دەسەڵاتی ئیسلامدا (سەدەی ١٠–١٢) پێک ھاتوون لە حەسنەویان، مەروانی، ڕەوەندی، شەدادی، و ئەیووبی، کە لەلایەن سەڵاحەددینی ئەییووبییەوە دامەزرا. لە نێوان شەڕی عوسمانی و سەفەوییەکاندا دژ بە یەکتری، کوردەکان زۆرجار ناچار دەبوون پشتی لایەنێکیان بگرن تاکوو پارێزراوی خۆیان قۆرغ بکەن. بۆ نموونە، لە شەڕی چاڵدێرانی ساڵی ١٥١٤دا، کوردەکان شانبەشانی عوسمانییەکان دژی سەفەوییەکان شەڕیان کرد، چونکە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پەیمانی سەربەخۆیی و ئاشتییان پێ درابوو. شەرەفنامە بە یەکەم نموونەی مێژووی کورد دادەنرێت. مێژووی کورد لە سەدەی ٢٠ بەدواوە بە ناسیۆنالیزمی کوردەکان بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ لەژێر سایەی پەیماننامەی سیڤەری ١٩٢٠ ناسراوە.
لەکاتی ھەوڵ و کۆششی کوردەکان بۆ سەربەخۆیی، توانراوە چەند جارێک سەربەخۆییی کوردستان ڕابگەیەنرێ. لە ساڵی ١٩٢٣–١٩٢٩، کوردستانی سوور لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتی پێشووەوە دامەزرا و بۆ ماوەی ٦ ساڵ مایەوە. لە ساڵی ١٩٢٢دا، شانشینی کوردستان لەلایەن شێخ مەحموودی حەفیدەوە دامەزرا و تاکوو ٢ ساڵ مایەوە. لەکاتی شەپۆلی شۆڕشە یەک لەدوای یەکەکانی کوردەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لە ساڵی ١٩٢٧، کۆماری ئارارات لەلایەن کۆمەڵەی خۆییبوونەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٩٤٦دا، کۆماری مەھاباد لەلایەن قازی محەممەدەوە ڕاگەیەندرا، بەڵام تەمەنی تەنیا ١٢ مانگ بوو. لە ساڵی ١٩٩١ەوە، ھەرێمی کوردستان لە باکوری عێراق دامەزراوە و زمانی کوردییش زمانی فەرمی ھەرێمەکەیە. باکووری کوردستان ھێشتا لەگەڵ ھێزە تورکەکان لە ناکۆکیدان. ھێزە کوردەکانی باکووری کوردستان لە ساڵی ١٩٨٤–١٩٩٩ لەگەڵ ھێزە تورکەکان لە شەڕدا بوون و، ناوچەکە لە ٢٠٠٠ بەدواوە ناسەقامگیرە.
ناو
چەند بیردۆزێک لەبارەی سەرھەڵدان و داتاشینی وشەی «کورد» ەوە ھەیە. بەپێی یەکێک لە بیردۆزەکان، وشەی کورد لە زمانی پاڵەوییەوە سەرچاوەی گرتووە، کە بە واتای «کۆچبەر» یان «نۆماد» دێت. داھێنەرانی وشەکە پێیان وا بووە کە کوردەکان ماڵێکی جوگرافیی جێگیریان نەبووە و لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر کۆچیان کردووە. دوای ئەوەی ئیسلامییەکان لە ساڵی ٦٥١دا ئێرانیان داگیر کرد، وشەکەیان بە تایبەت بۆ ئەو خەڵکانە بەکار دەھێنا کە بێخاک بوون و بەردەوام شوێنی خۆیان دەگواستەوە.
بەپێی زمانناسێکی ئینگلیز بە ناوی گۆدفرێی ڕۆڵز درایڤەر، وشەی کورد پەیوەندیی بە وشەی «کاردا» ی سۆمەرییەوە ھەیە، کە لەسەر تابلێتە قوڕەکانی سۆمەرییەکانەوە نووسراوەتەوە. لە بەدواداچوونێکدا کە لە ساڵی ١٩٢٣ بڵاو کرایەوە، گۆدفرێی نووسیبووی کە وشەی کورد بە شێوەیەکی جیاواز لەلایەن نەتەوە جیاوازەکانەوە بەکار نەھاتووە و بە شێوەیەکی یەکگرتوو و ھاوواتا بەکار ھاتووە. ئەو لە بەدواداچوونەکەیدا باسی شێوە جیاوازەکانی تری وشەی «کاردا» دەکات. گۆدفرێی پێی وا بوو کە وشەکە بەبێ دوودڵی بۆ ئاماژەکردن بە شتێکی باو بەکار ھاتووە.
لە سەدەی ١٦دا، شەرەفخانی بەدلیسی گوتوویەتی کە کوردەکان چوار بەشن: کرمانجەکان، لوڕەکان، کەلھوڕەکان، لەگەڵ گۆرانەکان، ھەر یەکە لەوانیش بە شێوەزارێکی تایبەتی کوردی لەژێر ھەمان ناودا قسە دەکەن. ھەر لەو سەدەیەدا، ناوی کورد بۆ ئاماژەکردن بە ھەندێک لە خەڵکانی بەشی باکووری ڕۆژاوای ئێران بەکار دەھێنرا، بەڵام ھەندێک لە سەرچاوەکان گومانیان لەسەر ئەوە ھەیە کە ئەو خەڵکانە کوردی ھاوچەرخ بن، بەو پێیەی وشەی کورد بۆ ئاماژەکردن بۆ ھەموو خەڵکە بێخاکەکان بەکار دەھات. زانای کورد مھرداد ئیزەدی دەمەقاڵێی ئەوە دەکات کە ھەموو ئەو نۆمادانەی بە کورد ناوبراون لە مێژوودا کوردی ڕاستەقینەی ھاوچەرخن.
لەدوای جەنگی جیھانیی یەکەم و دابەشبوونی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی زەوییە زۆرەکانی کورد - زۆرینەی لەنێوان دەوڵەتە تازە پێکھێنراوەکان، و ک عێراق و تورکیا دابەش کرا، جگە لەو زەوییانەی لەژێر دەسەڵاتی ئێراندان، ئەمەش وای کرد کورد کەمینەیەکی گەورەی ڕەگەزی بێت لە ھەر وڵاتێکدا. بزووتنەوەکانی کورد لەلایەن تورکیا و عێراق سەرکوت دەکران کە ھەردووکیان لە کوردستانێکی سەربەخۆ دەترسن. مێژووی ھاوچەرخی کوردان لێوانلێوە لە زۆرێک لە کۆمەڵکوژی و یاخیبوون. لە ئێستادا ململانێی چەکداری لە کوردستانی تورکیا و کوردستانی ئێران بەردەوامە و، کوردەکان لە عێراق و سووریا لە ھەرێمی خۆبەڕێوەبەر (ئۆتۆنۆم)دا دەژین؛ بزووتنەوە کوردەکان بەردەوام بە دوای مافی کەلتووری و ئۆتۆنۆمی و سەربەخۆییی زیاتر بۆ ھەموو کوردستانن.
زمانی کوردی دابەش کراوە بەسەر کرمانجی و سۆرانی و کەلھوڕ و گۆرانی-زازایی و لوڕ بۆ ھەر گروپێک لەوانە شێوەزارێکی تایبەت ھەیە. ناوی کوردەکان لە کتێبی (وێنەی زەوی) مێژوونووسی عەرەب ئیبن ھەوکل لە ساڵی ٩٧٧ی زایینی لەسەر نەخشەیەک کە ناوچەی شاخاوی لە باکووری عێراق پیشان دەدات، ئاماژەی پێ کراوە.
مێژووی کۆن
وێنۆک|250px|ناوچەی [[کاردۆخ لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا ناوچەیەکی سەربەخۆ بووە. بەپێی بەدواداچوونەکان، پەیوەندی لە نێوان وشەی کاردۆخ و کوردستان ھەیە. (٣١ی پێش زایین)]] زمانی کوردی سەر بە گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژاوایە، کە ڕەنگە لە سەدەکانی سەرەتای زایینەوە لە شێوەزارەکانی ئێرانیی ناوەندی جیا بووبێتەوە. مێژووی زمانی کوردی دەگەڕێندرێتەوە بۆ دەورووبەری سەدەی ١٠–١٦یەم و بە زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان ھەژمار دەکرێت. وا ھەژمار دەکرێت کە کوردەکان نەتەوەیەکی ناھاوچەشن بن و تێکەڵەیەکی کۆمەڵێک ھۆز بن، وەک ھۆزە لۆلۆبی، گۆتی و کیرتی و کاردۆخییەکان.
ئەو زانیارییانەی لەسەر کوردەکان ھەیە وا دەکات بە شێوەیەکی نزیککراوەی سنووری ئەو شوێنانە دیاری بکرێت کە نەژادی ڕەسەنی کوردەکان سەری لێ ھەڵداوە، بە تایبەت ئەو گرووپەی بە شێوەزارەکانی کوردیی ھاوچەرخ قسەیان کردووە. بەناوبانگترین بیردۆزە کە ئەم بابەتە دەوروژێنێت لێکدانەوەکانی دی. ئێن. مەککەنزین کە لە سەرەتای ١٩٦٠ەکاندا پێشنیاری کردووە. بە ڕەچاوکردنی نزیکیی ھونەری فۆنەتیک و گۆییی ھەر سێ زمانی فارسی و کوردی بەلۆچی، مەککەنزی بەو دەرەنجامە گەیشت کە ئەوانەی بەم سێ زمانە دواون کۆمەڵەیەکی یەکگرتووی سەر بە زمانە ئێرانییەکانی باکووری خۆراوان. بەپێی ئەم بیردۆزە، فارسەکان لە پارێزگای فارس ژیاون لە بەشی باشووری ڕۆژاوا، بەلۆچییەکان لە ناوچەکانی ناوەڕاست بوون و کوردەکانیش لە لوڕستان و پارێزگای ئەسفەھان ژیاون لە باکووری خۆراوا.
میرنشینە کۆنەکان
لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠دا، ٥ میرنشینی کوردی ھەبوون: لە باکوورەوە میرنشینی شەدادی (٩٥١–١١٧٤) کە کەتبووە نێوان ئەرمەنیا و ئەرانەوە، لەگەڵ ڕەوەندی (٩٥٥–١٢٢١) لە تەورێز و مەراغە؛ لە بەشی ڕۆژھەڵاتەوە میرنشینی حەسنەویان (٩٥٩–١٠١٥) و ئەنازیان (٩٩٠–١١١٧) لە کرمانشا و خانەقین ھەبوون، ھەروەھا لە بەشی ڕۆژاواشدا میرنشینی مەروانی (٩٩٠–١٠٩٦) ھەبوو، کە لە ناوچەی دیاربەکر بوو. دواتر لە سەدەی ١٢دا، میرنشینی ھەزارئەسپیان دامەزرا و کۆنترۆڵی باشووری زاگرۆس و لوڕستانیان کرد و لە سەدەی ١٣دا دەستیان بەسەر پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد، خووزستان، و گولپایگانیان کرد و لە سەدەی ١٤دا ناوچەکانی شووشتەر و ھۆوەیزە و بەسرەیان خستە سەر خاکەکەی خۆیان.