cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یەکەم جەنگی خاچپەرستانە
ئەم کەمپە لە وەڵامی داواکارییەک بۆ ھاوکاری سەربازی لەلایەن ئەلێکسیۆسی یەکەم ئیمپراتۆری بیزەنتینەوە کرا؛ بەڵام بەگوێرەی گێڕانەوەی گەواھیدەرەکان کە لە دوای ساڵی ١١٠٠ی زایینی نوسیویانە، پاپا لە وتارەکەیدا لە کلیرمۆنت، جەختی لەسەر ڕزگارکردنی خاکی پیرۆز کردووەتەوە، بە باوەڕبوون بە زیارەتکردنی شوێنە پیرۆزەکان بەستووەتەوە و خاکی خاچ پەرستەکانی کردووە بە پیرۆزترین شوێن لە ساڵی ١٣٩٦ی ھەتاوی ڕوانگەی خاچ پەرستی وەک ئامانجی کۆتایی خۆی دانا. لەم شەڕەدا دوو ھێرشی گەورە بەرەو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کرا.
شەپۆلی یەکەم کە بە جەنگی خاچپەرستی کۆمۆنەکان ناسرا، لە بەھاری ساڵی ١٠٩٦ و پێش ئەو ڕۆژە بەڵێندراوەی کە پاپا دانابوو ڕوویدا و لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی پیتەری زاھید سەرکردایەتی دەکرا. پیتەر توانی حەماسەتێکی زۆری ئایینی لە نێو ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی نەخوێندەوار و خەڵکی گوندنشینی باو و نەخوێندەوار و ھەروەھا ئاغا ئاست نزمەکاندا دروست بکات و ھانیان بدات کە پەیوەندییان پێوە بکات. لە ڕاینلاند، لە باکووری ئەورووپا، شوێنکەوتووانی بەو جۆش و خرۆشەوە ھێرشیان کردە سەر جوولەکەکان کە بەھۆی وتاری پیتەرەوە دروستی کرد و لە ڕێگادا بۆ ئەنادۆڵیش لەگەڵ ھەنگاری و بیزەنتییەکان لەسەر پێداویستییەکان تێکھەڵچوون. لە کۆتاییدا سوپای پیتەر و خاچپەرستەکانی گەرووی بۆسفۆریان بەزاند و لە مانگی تشرینی دووەم بە شێوەیەکی خراپ لەلایەن تورکەکانی ئەنادۆڵەوە شکستیان ھێنا. ھێرشی دووەم کە بە شەڕی خاچپەرستی شازادەکان ناسراوە، بە بەراورد لەگەڵ ھێرشی خەڵکی ئاسایی زۆر باشتر ڕێکخرابوو و لە کۆتایی ھاوینی ساڵی ١٠٩٦ی زایینی دەستی پێکرد.
ھۆکاری ناونانی ئەم ھێرشە ئەوە بوو کە ژمارەیەکی زۆر لە شازادە و ئاغاکانی خاچ پەرستی ئەورووپی یاوەری ئەم سوپایە بوون. ئەم سوپایە کە لە چوار سوپای بچووکتر پێکھاتبوو، لە ناوەڕاستی مانگی کانوونی یەکەمی ١٠٩٦ تا نیسانی ١٠٩٧ لە پشت دیوارەکانی قوستەنتینییە کۆبوونەوە و گەرووی بۆسفۆریان بەزاند. ئەوان ھێرشیان کردە سەر ئەنادۆڵ و لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٠٩٧دا نیقایان گرت و ڕادەستی بیزەنتینییەکانیان کرد و پاشان لە دۆرلیۆم سوپای سەلجوقی ڕۆمانییەکانیان تێکشکاند. لە ساڵی ١٠٩٧دا توانیان ئەنتیکە داگیر بکەن و سوپای یاریدەدەری موسڵمانان کە لەلایەن ئەتابەکی مووسڵ و فەرمانڕەواکانی دیمەشق و حەلەبەوە ڕەوانەکرابوون، لەناوببەن. لە کۆتاییدا خاچپەرستان لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٠٩٩ گەیشتنە ئورشەلیم و لە کاتی ھێرشەکەدا کە لە ٧ی تەممووزی ١٠٩٩ ڕوویدا، شارەکەیان کۆنترۆڵکرد و بەرگریکارانیان کۆمەڵکوژ کرد. ھەوڵە بچووکەکەی وڵاتی فاتیمییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ئورشەلیم لەلایەن خاچپەرستەکانەوە لە شەڕی ئەشقەلۆن بەرپەرچدرایەوە. ھاوکات لەگەڵ فەتحەکانیان وڵاتی لاتینی و خاچپەرستیان دامەزراند وەک شانشینی ئورشەلیم، کونتشی تەرابلوس، میرنشینی ئەنتیکە و کونتی ئیدێسا، ئەمەش بووە ھۆی تاریکبوونی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین. دوای گرتنی ئورشەلیم، زۆربەی خاچپەرستان گەڕانەوە ماڵەوە، بەمەش شانشینی خاچپەرستان لە کاتی جەنگی خاچپەرستی دووەم و سێیەمدا لەبەردەم موسڵمانەکاندا لاواز بوو.
زەمینەی مێژوویی
وێنۆک|نەخشەی کەنارەکانی ئەورووپا و دەریای ناوەڕاست لە ساڵی ١٠٩٧ی زایینی لە سەروبەندی جەنگی خاچپەرستی یەکەمدا. لە سەدەی حەوتەم و ھەشتەمی زایینی، لەگەڵ سەرھەڵدانی ئیسلام و فراوانبوونی فەتحی موسڵمانان لە سووریا و میسر و باکووری ئەفریقا - کە بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی بوو - ھەروەھا ھیسپانیا - کە لەژێر دەسەڵاتی شانشینی ڤیزیگۆت بوون، ململانێ کەوتە نێوان ناوچەکانی موسڵمانان و مەسیحییەکان؛ بەڵام لە سەدەکانی دواتردا و لەگەڵ لاوازی خەلافەتی ئیسلامی و دابەشبوونی خەلافەتی عەباسی سوننە و دەوڵەتی فاتیمی شیعی و سەرھەڵدانی دەوڵەتی بچووکی موسڵمان لە خاکی ئیسلامیدا، دەسەڵاتی موسڵمانان لە ھەندێک ناوچەی وەک ھیسپانیا و لەگەڵ دروستبوونی بزووتنەوەکانی وەک "ڕێکۆنکیستا (کۆنتڕۆڵکردنەوەی ئەندەلوس)" کەم دەبووەوە. لەگەڵ دەستپێکردنی بزووتنەوەی کۆنترۆڵکردنەوەی ئەندەلوس، بیرکردنەوە و ڕۆحی ڕزگارکردنی خاکە پیرۆزەکان، کە بە بڕوای مەسیحییەکان لەلایەن کڵێساوە تەرخانکراوە بۆ عیسای مەسیح، لەنێو جەنگاوەرانی مەسیحیدا ئەم بزووتنەوەیە دەرکەوت.
ھەرچەندە کڵێسا لەو سەردەمەدا وەک کاردانەوەیەکی دروست و گونجاو لە دژی کافرەکان (بەتایبەت موسڵمانان) پشتیوانی شەڕی دەکرد، بەڵام گرنگییەکی زۆری پێ نەدەدرا. ھۆکارەکانی شەڕی خاچپەرستان بەتایبەتی جەنگی خاچپەرستی یەکەم لە نێو مێژوونووساندا بە شێوەیەکی بەرفراوان باس کراوە. لەکاتێکدا ڕەنگە جیاوازی لە نێوان مێژوونووساندا ھەبێت سەبارەت بە کوالێتی و چەندایەتی ئەم شەڕانە، بەڵام ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە جەنگی خاچپەرستی یەکەم بەھۆی تێکەڵەیەک لە ھۆکارەکانەوە بووە کە کاریگەرییان لەسەر ئەورووپا و ڕۆژاوای ئاسیا ھەبووە. لە ئەورووپا ئورشەلیم وەک شاری پیرۆزی مەسیحییەکان بە تایبەتی وەک شوێنی تەوبەکردن گرنگ بوو. لەگەڵ دەستپێکی لاوازی خەلافەتی فاتمی و سەرھەڵدانی دەوڵەتی سەلجووقی، کۆنترۆڵی قودس کەوتە دەستی تورکە سەلجوقییەکان، کە سیاسەتی توندیان بەرامبەر بە حاجییە مەسیحییەکان بووە ھۆی ئەوەی کە گلەیی لە پاپا بکەن. ھەر لەم کاتەدا بوو کە شکستی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین لە شەڕی مێلازگێرد لە دژی سەلجوکەکان و پێویستی ئەم ئیمپراتۆرییەتە بۆ پشتیوانی سەربازی ھاوتەریب بوو لەگەڵ زیادبوونی ئیرادەی چینی سەربازی ئەورووپای ڕۆژاوا بۆ قبوڵکردنی سەرکردایەتی پاپا.
بارودۆخی ئەورووپا
لە سەدەی پێنجەمی زایینی ئابین ڕای گەیاند کە شەڕێک کە لایەنی ھێرشبەرانەی ھەبێت ناشەرعییە، بەڵام ئەگەر لەلایەن دەسەڵاتێکی شەرعی وەک قەشە یان پاشایەکەوە بۆ بەرگریکردن یان وەرگرتنەوەی زەوییە لەدەستچووەکان ئەنجام بدرێت، ڕێگەپێدراو و ڕەوایە؛ بەڵام لە سەرەتادا کڵێسای جەنگی وەک میکانیزمێکی بەرگری سەیر دەکرا و زۆربەیان لەژێر کاریگەری بزووتنەوەی ئاشتی ئیلاھیدا فەرمانی شەڕی پیرۆزیان دەرکرد. تا سەدەی ١١، ھێشتا بۆچوونی کڵێساکە سەبارەت بە بەشداری چالاکانە لە شەڕدا پەرەی پێنەدرابوو، چونکە کردەوەکانی کڵێسا بەس نەبوون بۆ ھاندانی ئاغاکان بۆ سوێندخواردن بە پەیماننامەکانی ئاشتی؛ بەڵام لەگەڵ ھاتنە سەرکاری گریگۆری حەوتەم (١٠٧٣–١٠٨٥) و سەرەتای چاکسازییە ئایینییەکانی، بیرۆکەی شەڕی پیرۆز قۆناغی بیردۆزی و وشەی تێپەڕاند و ھاتە ناو مەیدانی کردارەوە. سەرکردەکانی کڵێسا ھانی شوڕشگێڕان و جەنگاوەرانی مەسیحییان دەدا کە واز لە خەباتە بێھودەکانیان بھێنن و بچنە سنوورەکانی مەسیحییەت بۆ شەڕکردن لەگەڵ کافرەکان. پاداشتی ئەوان خاوەندارێتی خاکە داگیرکراوەکان و لێخۆشبوون لە گوناح و پاداشتی ئاسمانی بوو. ئەسکەندەری دووەم (١٠٦١–١٠٧٣) لە گوناھی ھەموو جەنگاوەرەکانی ساڵی ١٠٦٤ خۆش بوو، بەڵام گریگۆری حەوتەم لە گوناھی ئەو کەسانە خۆش بوو کە لە ڕێگای خاچدا گیانیان لەدەستدا. بەم شێوەیە کڵێسای ڕۆما سەرکردایەتی شەڕە پیرۆزەکانی گرتە ئەستۆ.
بارودۆخی بیزەنتین
وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین (٨٦٧–١٠٨١) ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین کە لە چارەکی یەکەمی سەدەی ١١ (سەردەمی باسیلی دووەم) دا لە لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی خۆیدا بوو، لە نیوەی کۆتایی ئەم سەدەیەدا ڕووبەڕووی کێشە بووەوە کە بووە ھۆی سنووردارکردنی سنوورەکانی ئەم ئیمپراتۆرییەتە بۆ یۆنان و بەشێک لە بالکان. ئەم گۆڕانکاریانە بەھۆی ھەڕەشەی گەلانی دراوسێ یان ھێزی نوێ لە بالکان و ئاسیای بچووک بووە. لە بالکان و باکووری ئیمپراتۆرییەتەکەدا، پێچنەگەکان فشاریان خستە سەر ئیمپراتۆرییەتەکە، لە سەرەتای ساڵی ١٠٤٩، ئیمپراتۆری بیزەنتین، کۆنستنتینی نۆیەم (ڕ. ١٠٤٢–١٠٥٥)، بڕیاریدا ١٥ ھەزار پێچنگ لە باکووری دەریای ڕەشەوە بێنێتە سنوورەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆرییەتەکە؛ بەڵام دوای ماوەیەک پێچنەگەکان یاخیبوونیان لە دژی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین دەستپێکرد. زۆری نەخایاند ئەم ھێزانە زەوییەکانی دەوروبەری ئەدریانۆپۆلیسیان تاڵان کرد و توانیان ھێزەکانی ناوچەکە تێکبشکێنن.
لەگەڵ سەرھەڵدانی ئیسلام و دەستپێکردنی فەتحەکانی موسڵمانان لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا، ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین لە ھێرشە فراوانخوازییەکانی موسڵماناندا زەوییەکی زۆری لەدەستدا، بەڵام لەگەڵ شکستی موسڵمانان لە داگیرکردنی قوستەنتینییە، دواجار ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین توانی خاکە گرنگەکانی بپارێزێت، ئەوانیش یۆنان و ئاسیای بچووک بوو، ئاسیای بچووک بۆ دامەزراندنی کارمەند و دابینکردنی پێداویستییەکان بۆ پایتەختی ئیمپراتۆرییەت، قوستەنتینییە، زۆر گرنگ بوو. بە وەستانی شەپۆلی یەکەمی فەتحەکانی ئیسلامی، ھەروەھا پاشەکشەی خەلافەت لە جیھانی ئیسلامی و سەرھەڵدانی دەوڵەتی سەربەخۆ لە خاکی ئیسلامیدا، ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین توانی ناوچەکانی وەک کریت، سیلیسیا و باشووری ئیتالیا بخاتە سەر خاکەکەیەوە. لە سەدەی یازدەھەمدا بە کۆچ و جووڵەی کۆمەڵەیەکی نوێ لە تورکە موسڵمانە نوێیەکان بە ناوی تورکی سەلجوقی، جارێکی دیکە ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین کەوتە بەر ھەڕەشە.
دوای شکستی تورکە غەزنەوییەکان لە شەڕی داندانغان و گرتنی ئێران و عێراق و پێکھێنانی دەوڵەتی سەلجووقی بە سەرکردایەتی توغرێل بەی (١٠٣٧–١٠٦٣)، تورکە سەلجوقییەکان ھێرشەکانیان بۆ سەر مێزۆپۆتامیای سەرەوە، ئەرمینیا، شام دەستپێکرد لەڤانت و سەرکەوتوو بوون لە داگیرکردنی ئەم ناوچانە. لەگەڵ مردنی توغرێل و کەوتنە سەر تەختی ئالپ ئەرسەلان (١٠٦٣–١٠٧٢ز)، ھێرشەکانی تورکە سەلجوقییەکان بۆ سەر ئاسیای بچووک تا ساڵی ١٠٧٠ بەردەوام بوو، ھەروەھا خاکەکانی وەک ئێران، گورجستان و ئەرمینیا لکێنران بە ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقییەکانەوە. ئەم دۆخە ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتینی ناچار کرد خۆی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تورکە سەلجوقییەکانی ئاسیای بچووک ئامادە بکات. لە ساڵی ١٠٧١ ئیمپراتۆری بیزەنتین، ڕۆمانۆسی چوارەم دیۆجینێس (ڕ. ١٠٦٨–١٠٧١)، لە وەڵامی ھێرشەکانی تورکە سەلجوقییەکان لە ئاسیای بچووک، لەگەڵ ھێزەکانی بەرەو ڕۆژھەڵاتی ئاسیای بچووک بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی ڕووبەڕوویان ببێتەوە. دواجار ئەم دوو سوپایە لە ٢٦ی ئابی ١٠٧١ لە نزیک شاری مۆلازگێرد لە ناوچەی ئیبەری یەکتریان بینی، ھێزەکانی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین تووشی شکستێکی قورس بوون و ئیمپراتۆری بیزەنتین، ڕۆمانۆسی چوارەم، لەلایەن تورکە سەلجوقییەکانەوە تێکشکێنران. تورکە سەلجوقییەکان بە شکستپێھێنانی ھێزەکانی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین لە شەڕی مێلازگێرد و جێھێشتنی خاکی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆرییەتەکە بە بێ بەرگری، بە خێرایی پێشڕەوییان کرد لە ئاسیای بچووک و شارەکانی وەک ئەنقەرە، قۆنیە و نیقایان گرت.
بارودۆخی ڕۆژھەڵات
دوای مردنی خەلیفەی دەسەڵاتدار بامروڵڵا فاتیمی (١٠٢١ز)، ئیتر مەسیحییەکان لەلایەن فاتمییەکانەوە گۆشەگیرییان لەسەر نەدەکرا و بازرگانانی بیزەنتین و ئیتاڵی دەھاتن و دەچوونە بەندەرەکانی میسر و ھەروەک حاجیانیش سوودمەندبوون لەو بارودۆخانە. لەم نێوەندەدا پێشڕەوی تورکە سەلجووقییەکان لە خاکی ڕۆژھەڵاتی موسڵمانان بووە ھۆی ترس لە حکوومەتی بیزەنتین و فاتیمی و پەیوەندییەکانی نێوان ئەم دوو حکوومەتەیان دۆستانە کرد.
بە سەرکەوتنی ئالپ ئەرسەلان لە شەڕی مۆلازگێرد، ١٩٩٩. ئەگەری ھاوپەیمانی نێوان فاتیمییەکان و بیزەنتین نەما و ئەرمینیا بە تەواوی لەلایەن تورکەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. دوای کۆچی دوایی ئالپ ئەرسەلان (١٠٧٢ز)، کوڕەکەی مەلیک شا لەسەر تەختی پاشایەتی بەرزبووەوە. ھەرچەندە مەلیک شا ھەرگیز ڕێپێوانی بۆ ئەنادۆڵ نەکرد، بەڵام ھۆزە تورکمانەکان بەردەوام ھێرشیان دەکردە سەر ئەو ناوچانە. سولەیمان بن قەتڵەمەش، ئامۆزای مەلیک شا، لەو ناوچانەدا سۆفیگەریی سپارد. سولەیمان بە پێچەوانەی سەرۆک عەشیرەتەکانی تری تورکیا وەک غازی-زانا کە تەنھا ھەوڵی دروستکردنی بنکەیەکی بۆ تاڵانکردنی ناوچەکانی دەوروبەری دەدا، بەمەبەستی ئەوەی حوکمڕانییەک بۆ خۆی پێکبھێنێت.
دوابەدوای ململانێکان و شەڕی ناوخۆی بیزەنتین بۆ دەستبەسەرداگرتنی پێگەی ئیمپراتۆرییەتەکە، ژمارەیەک شاری گرنگی بیزەنتین لەلایەن سولەیمانەوە گیران. دوای دامەزراندنی دەوڵەتی سەلجوقی ڕۆمانی لە ساڵی ١٠٧٧ی زایینی، گرنگترین شاری ئەنادۆڵ، نیقا، وەک پایتەختی سەلجوقی ڕۆمانی ھەڵبژێردرا. ھەرچەندە سلێمان (لە ساڵی ١٠٧٧ تا ١٠٨٦ زایینی حوکمڕانی کردووە) توانی کۆنترۆڵی زۆرێک لە ناوچەکانی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین بەدەست بھێنێت، بەڵام حکوومەت و حوکمڕانییەکەی نەیانتوانی یەکگرتوویی و ڕێکوپێکی پێویست و سنووری دیاریکراو بەدەست بھێنن. ھەروەھا ئەو زانایە توانی بە گرتنی شارەکانی قەیسریا و ئاماسیا و سیڤاس ئیمپراتۆرییەتێک بۆ خۆی دابمەزرێنێت. لەم نێوەندەدا ژمارەیەکی زۆر لە شازادەکانی ئەرمەنستان لەگەڵ ڕەعییەتەکانیان کە نزیکەی نیوەی دانیشتووانی ئەرمینیایان پێکدەھێنا، کۆچیان کرد بۆ ناوچەکانی کاپادۆکیا و باشووری زنجیرەچیای تۆڕۆس و دوای دەستپێکردنی ھێرشی سەلجووقییەکان.
لە ساڵی ١٠٧١ بەھۆی یەکێک لە وەسیەتەکانی ئەلپ ئەرسلان بە ناوی «ئەتسەز بن ئۆغ»، توانرا دیمەشق داگیر بکرێت و دوای ماوەیەک توانرا تەواوی خاکی فەلەستین بگەیەنێتە سەر سنووری ئەشقەلۆن لەژێر فەرمانی خۆیدا. تا ساڵی ١٠٧٥ توانی ھەموو ناوچە ژێردەستەکانی دیمەشق و دەوروبەری زیاد بکات بۆ خاکەکەی. لە ساڵی ١٠٨٦دا سلێمان بن کاتلامیش کە سەرکەوتوو بووبوو لە داگیرکردنی ئەنتاکیا بڕیاریدا حەلەبیش داگیر بکات، بەڵام میری عەرەبی حەلەب داوای ھاوکاری لە تەتەش کرد و بە ھاوکاری ئەو توانی سوپای سولەیمان تێکبدات و سولەیمان لە جەنگەکەدا کوژرا.
ئەنجومەنی پیاچێنزا و ئەنجومەنی کلێرمۆنت
وێنۆک|پاپا ئۆربانی دووەم لە ئەنجومەنی کلێرمۆنت. ئیمپراتۆری بیزەنتین، ئەلێکسیۆسی یەکەم، کە نیگەران بوو لە پێشڕەوی سەلجووقییەکان بۆ ڕۆژاوا دوای شکست لە شەڕی مێلازگێرد، لە مانگی ئازاری ساڵی ١٠٩٥دا نێردراوێکی نارد بۆ ئەنجومەنی پیاچێنزا بۆ ئەوەی داوای یارمەتی لە پاپا ئۆربانی دووەم بکات لە دژی تورکەکان. ئۆربان بە ئەرێنی وەڵامی ئەم داواکارییەی دایەوە، لەوانەیە ھیوای خواستبێت ئەو لێکترازانەی کە چل ساڵ بوو لە نێوان کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات و کڵێسای کاتۆلیک ھەبووە نەھێڵێت و جارێکی دیکە یەکێتی ئایینی لە سەرانسەری ئەورووپادا جێگیر بکات. ئەلێکسیۆس و ئۆربان پێشتر لە ساڵی ١٠٨٩ی زایینیدا پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ یەکتردا ھەبووە و بە ئاشکرا باسی یەکگرتوویی کڵێسای مەسیحییان کردووە و ھەربۆیە لە ساڵانی پێش دەستپێکردنی جەنگی خاچپەرستاندا نیشانە بەرچاوەکانی ھاوکاری لە نێوان قوستەنتینە و ڕۆما ھەبوون.
لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٠٩٥ پاپا گەڕایەوە بۆ فەڕەنسای زێدی خۆی بۆ کۆکردنەوەی ھێز بۆ ئەو ھەڵمەتە. لووتکەی سەردانەکەی بۆ ئەنجومەنی کلێرمۆنت لە مانگی تشرینی دووەم بوو، کە تێیدا وتارێکی پڕ لە سۆزی پێشکەش بە ئامادەبووانێکی زۆری ئاغا و ڕۆحانییەکان کرد. پێنج وەشانی ئەم وتارە لەلایەن کەسانێکەوە نووسراوە کە ڕەنگە لە ئەنجومەنەکەدا ئامادە بووبن (بالدریک دێل، گویبێرت نوجیان، ڕۆبەرت دەروێش و فۆچیێری شارترس)، یان ئەو کەسانەی چوونەتە شەڕەوە (نووسەر گێستا فرانکۆرۆم) ھەروەھا وەشانی مێژوونووسانی دواتر (وەک ویلیامی مالمێسبێری)، ھەموو ئەم دەستنووسانە دوای فەتحکردنی ئورشەلیم نووسراون، بۆیە زۆر ئەستەمە بزانین بە وردی لە ئەنجومەنەکەدا چی گوتراوە و دوای جەنگی خاچپەرستی یەکەم چی ڕوویداوە.
جەنگی خاچپەرستان و زیارەت
پاپا ئۆربانی دووەم بە تەواوی فێرکارییەکانی ئایینی پشتگوێ نەخست. بەڵکو چەمکی شەڕی پیرۆز و دادپەروەری بە چەمکە پەسەندکراوەکانی تری ئایینی مەسیحی وەک خێرخوازی و زیارەت بۆ شوێنە پیرۆزەکان گرێدا. داھێنانەکەی ئۆربان ئەوە بوو کە لەبری ئەوەی ئاسیای بچووک بگرێتەوە، جەختی لەسەر ڕزگارکردنی خاکی پیرۆز کردەوە و ھەروەھا بەستنەوەی بە باوەڕی سەردانیکردن بۆ شوێنە پیرۆزەکان، بۆیە جەنگاوەر و سوارچاکەکان سوێندیان خوارد سەردانی گۆڕی پیرۆزی مەسیح بکەن بۆ ئەوەی لە گوناحەکانیان پاک ببنەوە. زەوی و ماڵی خاچپەرستان وەک حاجیانی ئایینی لەژێر پاراستنی کڵێسا و پاپادا بوو تا گەڕانەوەیان.
سوێندخواردنی خاچپەرستان بەزۆری لەگەڵ پەیمانی تری وەک ڕۆژووگرتن یان دوورکەوتنەوە لە ژن یان پابەندبوون بە ھەندێک کردەی ترەوە بوو، دواجاریش "خاچ"ێک لەسەر شانی کراسەکەیان دەدوری، کە دەری دەخست ئەو کەسە حاجییە. جیاوازی نێوان شەڕی پیرۆز و زیارەتی ئایینی ڕوون بوو و زۆرجار خاچپەرستان خۆیان بە "حاجی" یان "خاچ ھەڵگر" ناودەبرد. بەو پێیەی جەنگی خاچپەرستی لە بانگەوازی کڵێسادا وەک زیارەت و کردەوەیەکی خێرخوازی خودایی و ڕێگەیەک بۆ لێخۆشبوون لە گوناحە و بەدەستھێنانی لێخۆشبوونی خودا پێشکەش کرا، ئەوە تەنھا پیاو و جەنگاوەری بەھێز نەبوون کە پەیوەندییان پێوە کرد، بەڵکو ژن و پیاوی تەمەن ناوەڕاست وەک ژن و منداڵەکانیان حەزیان لە بەشداریکردن لەم بزووتنەوەیەدا بوو.
پاڵنەری خاچپەرستان
ساڵانێک مێژوونووسانی مۆدێرن وایان دەزانی کە «گەلی ناڕازی ئەورووپا» ھێزی سەرەکی شەڕە خاچپەرستەکان پێکدەھێنن. کەسانی وەک دووەم یان سێیەم منداڵی نێر لە ئاغاکان کە نەیانتوانیوە زەوی و نازناوەکانی باوک بە میرات بگرن، بە گوێرەی تۆماس مادێن، ئەم لێکدانەوە بەشێکی لە ھەڵسەنگاندنە جەماوەرناسییەکان سەریھەڵداوە. لە سەدەی ١٠دا ژمارەی دانیشتووانی ئەورووپا زیادی کرد و ئەمەش پێویستی بە زەوی زیاتر بوو، لێرەوە زۆرجار شەڕە خاچپەرستەکان وەک یەکەم شەڕە کۆلۆنیالیزم ئەورووپا وەسف دەکرا، جۆرێک لە ئیمپریالیزم سەرەتایی کە تەشەنەی بۆ موسڵمانان کردبوو، بە بۆچوونی ئەو مێژوونووسانە، کەسانێک کە ھیچیان لەدەستیان نەبوو بەڵام دەیانتوانی ھەموو شتێک بەدەست بھێنن، جلی خاچیان لەبەر دەکرد بۆ ئەوەی کارەکانیان پاک و ڕەوا بێت، خۆیان دەوڵەمەند بکەن بە غەنیمەتەکانی جەنگ و ماڵێک بۆ خۆیان لە زەوییەکی دوور دروست بکەن.
سروشتییە ئەو مێژوونووسانەی کە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپیدا ژیاون یان گەواھیدەری ھەڵوەشاندنەوەی بوون، لەم گۆشەنیگایەوە سەیری شەڕە خاچپەرستەکان بکەن. جگە لەوەش بەپێی ڕوانگەی پۆزەتیڤیستەکان و بیرمەندانی دوای سەردەمی ڕووناکبیری سەبارەت بە ئایین، ئەگەری پابەندبوونی خەڵکی سەدەی ناوەڕاست بەو پەیمانە ئایینیانەی کە نووسراون و قسەیان پێدەکرا، زۆر لاواز بوو. ھەروەھا بە بڕوای بیرمەندەکانی ئەو سەردەمە، ئایین ھێزێکی بزوێنەری ناوەکی نەبوو، بەڵکو فێڵ و کردەوەیەکی چەواشەسازی بووە لەلایەن ئەو کەسانەی باسی قیامەتییان دەکرد و لە ھەمان کاتدا بیریان لە دەستکەوتێکی دونیایی دەکردەوە.
بە پێشکەوتنی نوێ لە بواری تەکنەلۆژیادا، کەسانی وەک جۆناسان ڕێیلی سمیس، مێژوونووسێکی ھاوچەرخ، توانیان زۆرێک لە بەڵگەنامەکانی پەیوەست بەو ژن و پیاوانەی کە بەشدارییان لە شەڕی خاچپەرستاندا کردووە، شی بکەنەوە. بە گوتەی ڕێیلی سمیس و مادن، نزیکەی ١٥٠ ھەزار کەس لە سەرانسەری ئەورووپا وەڵامی بانگەوازی پاپا ئۆربانی دووەمیان داوەتەوە و خاچیان لەبەر کردووە. زۆرینەی ئەم دانیشتووانە خەڵکی ھەژار بوون و زۆرێکیان ژن و بەساڵاچوو (یان ھەردووکیان) بوون.
لە کاتی جەنگی خاچپەرستی یەکەمدا نزیکەی ٤٠ ھەزار جەنگاوەر بەرەو ڕۆژھەڵات ڕێپێوانیان کرد، ھەرچەندە زۆرێکیان نەیانتوانی گەشتەکەیان تەواو بکەن. لەوانە کەمینەیەکی سنووردار سوارچاک بوون، بەڵام ھەر ئەم سوارچاک و بارۆنانە بوون کە ناوەکی سوپاکەیان پێکھێنا؛ بۆیە قبوڵکردنی ڕێککەوتنەکەیان بۆ شەڕکردن ڕۆڵی بنەڕەتی لە سەرکەوتنی شەڕەکەدا ھەبوو. ڕوونترین شت لە بەڵگەنامەکانی بەردەستدا ئەوەیە کە زۆربەی ئەو سوارچاکانە نە منداڵی پیاوی بێ میرات بوون و نە کەسانی ھەژار کە ھیچیان لەدەست نەدابوو، بەڵکو خاوەنی زەوی و زارەکانیان بوون و لەوانی دیکە موڵک و ماڵی زیاتریان ھەبوو. ئەم پیاوانە باش ئاگاداری مەترسییەکانی ئەو گەشتە دوو ھەزار میلە بوون کە لە پێشیانەوە بوو.
چەند کەسێکیان بە تەواوی ئاشنای تورک بوون، چونکە پێشتر وەک بەکرێگیراو لە ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین خزمەتیان کردووە. وەک تۆماس ئاسبریج نووسیویەتی، “ئێمە ناتوانین زیاتر لەوە بکەین کە ژمارەی ئەو ھەزاران کەسە بخەمڵێنین کە وەڵامی بانگەوازی جەنگی خاچپەرستانیان داوەتەوە، ھەروەھا بەو بەڵگانەی کە لە دوای خۆیان بەجێماوە، دەتوانین تێگەیشتنێکی سنووردار لە پاڵنەر و ئامانجەکەیان بەدەست بھێنین." نەوەی پێشووی زانایان باسیان لەوە کردووە کە پاڵنەری سەرەکی خاچپەرستان بۆ شەڕی خاچپەرستان تەماح و ھیوای دۆزینەوەی ژیانێکی باشتر بووە دوور لە برسێتی و شەڕ لە فەرەنسا، بەڵام ئەسبریج ئاماژە بەوە دەکات "ئەم وێنەیە بە قووڵی چەواشەکارییە". ئەو دەڵێت بەھۆی زۆری تێچووی قەدەغەکراوی گەشتکردن بۆ ناوچە دوورەکان لە ماڵەوە، و بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زۆربەی خاچپەرستان لە کۆتاییدا دوای تەواوکردنی زیارەتەکەیان لە قودس گەڕانەوە ماڵەوە، نەک ھەوڵی بەدەستھێنانی موڵک و ماڵ بدەن لە خاکی پیرۆزدا، بەدووری نازانرێت کە تەماح بووبێت ئیشی سەرەکییان.
دیاریکردنی پاڵنەرەکانی ھەزاران کەسی ھەژار کە ھیچ ڕۆڵێکیان لە مێژوودا نەبووە، یان تەنانەت ئەو سوارچاکە گرنگانەی کە چیرۆکەکانیان لەلایەن دەروێش و قەشە گێڕدراوەتەوە، زۆر قورسە، ئەگەر مەحاڵیش نەبێت. بەو پێیەی جیھانی ماتریالیستی سەدەکانی ناوەڕاست ڕەگ و ڕیشەی زۆر قووڵی لە جیھانی ڕۆحی کڵێسادا ھەبووە، ڕەنگە تەقوای کەسی گرنگترین ھۆکار بووبێت بۆ زۆرێک لە خاچپەرستان. پاڵنەری ئاغاکان تا ڕادەیەک لە خەڵکی گوندەکان ڕوونترە، دیارە تەماح فاکتەری سەرەکی ئەوان نەبووە. ڕۆنیسمان (١٩٥١) پێی وایە تەنیا ئەندامانی گەنجی بنەماڵەکان، کە ھیچ ھیوا و ئاسۆیەکی گەشەکردن و پێشکەوتنیان لە زێدی خۆیاندا نەبووە، بۆ گەڕان بەدوای سامان و سەرگەرمی لە شوێنێکی دیکەدا دەچوونە جەنگی خاچپەرستان؛ ھەروەھا ڕێیلی-سمیس (١٩٩٨) نیشانی داوە کە تەماح ھۆکاری گشتگیری نەبووە. جەنگی خاچپەرستی لەلایەن ھەندێک لە ئاغا بەھێزەکانی فەرەنسا فەرماندەیی دەکرا کە ھەموو شتێکیان بەجێھێشت و تەنانەت ھەندێک خێزان پارەیان دەدا بۆ ئەوەی بەشداری جەنگی خاچپەرستان بکەن.
جەنگی خاچپەرستی گەل
وێنۆک|وێنەیەک کە تێیدا شکستی جەنگی خاچپەرستی خەڵکی ئاسایی نمایش دەکرێت. وێنۆک|نەخشەیەک لە ڕێگاکانی سەرکردە سەرەکییەکانی جەنگی خاچپەرستی یەکەم پاپا ئۆربان وادەی ١٥ی ئابی ساڵی ١٠٩٦ی زایینی دیاری کرد کە ھاوکات بوو لەگەڵ ڕۆژی بەرزبوونەوەی مریەم بۆ ئەوەی بەرەو یەکەمین جەنگی خاچپەرستانە بڕوات. ئامادەکردنی پێداویستییەکان بۆ ئەم سوپایە گەورەیە لە شارەکانی بیزەنتین لەگەڵ موڵک و ماڵی سوارچاکە مەسیحییەکان بە خێرایییەکی زۆرەوە بەردەوام بوو. جەنگی خاچپەرستی یەکەم گەورەترین و گەورەترین ئۆپەراسیۆنی سەربازی بوو کە لە ئەورووپای ڕۆژاوا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیەوە دەستی پێکرد و پێویستی بە پارەیەکی زۆر بوو بۆ دابینکردنی سەرچاوە و ھێزی مرۆیی، بە گوتەی تۆماس مادۆن زۆر کەس لەم بڕگەیە و سەریان سووڕما لە پلاندانان بۆ ئەم شەڕە پیرۆزە چونکە لە جیھانبینی سەدەی ناوەڕاستدا، ئەوە ڕاستودروستی و ئیمان بوو کە دەسەڵاتی دروست کرد. بە بڕوای زۆر کەس ئەم ھەوڵەی کڵێسا و ئاغاکان بۆ ئامادەکردنی پێداویستی و ئامادەکاری بۆ شەڕ پێویست نەبوو و پێچەوانەی باوەڕبوون بە خودا بوو. ئەم بۆچوونە لەلایەن پیتەر دەروێشەوە لەناو خەڵکدا بڵاوکرایەوە کە یەکێک بوو لە بانگخوازە خاچپەرستە بەناوبانگەکان.
ئەم بانگخوازە چەقۆکێشە بە کەرەکەیەوە شارێک بۆ شارێکی تر دەچوو و بە وتارە ئاگرین و سۆزدارەکانی خەڵکی سەرسام دەکرد. بانگەشەی پەترۆس ھەزاران کەسی بەرەو جەنگی خاچپەرستان برد. توانی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بە شێوەیەکی سەرەکی فەرەنسی لە پۆستە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان و تەنانەت ژمارەیەک ئاغا لەگەڵ خۆی بھێنێت. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٠٩٦ فەرەنسا بەرەو شاری کۆلن بەجێدەھێڵێت بۆ ئەوەی ئەڵمانییەکان بانگھێشت بکات. ئەم وتاریانەی پەترۆس دەروێش گۆڕا بۆ جەنگی خاچپەرستی. ھەرچەندە ئاغا و شوڕشگێڕەکان لە میزەر لەگەڵ پیتەردا بوون، بەڵام ئەم سوپایە ئەگەر بتوانرێت بەو شێوەیە ناوببرێت، بە شێوەیەکی سەرەکی لە تاکەکان پێکھاتبوو کە زۆر کەم ئامادەبوون بۆ گەشتێکی نادیار بۆ شوێنێکی نادیار.
بە واتایەکی تر زۆرینەی ڕەھای شوێنکەوتووانی تاڕادەیەک کەسانی ھەژار و ژن و منداڵ بوون کە بەشێکی زۆریان تەنیا سەرەتاییترین چەکی شەڕیان پێ بوو. زۆر پێش وادەی ڕۆشتنی فەرمی لە ١٥ی ئاب، پیتەر و شوێنکەوتووانی ئەورووپای ڕۆژاوایان بەجێھێشت و گەشتێکی دوور و درێژیان کرد بۆ ئەوەی چاویان بە دوژمنەکانی مەسیح بکەوێت. سوپای پیتەر تاکە سوپا نەبوو کە پێشتر ئەورووپای بەجێھێشت، پێش ئەو، ئاغایەکی فەرەنسی بە ناوی واڵتەر سانت ئۆڤێرن لەگەڵ سوپایەکی تری گەورە بەرەو خاکی پیرۆز بەڕێکەوتبوو، کە ئەویش دیسیپلینی پێویستی نەبوو و لە شوڕشگێڕی بچووک و کۆڵبەری بە تامەزرۆ پێکھاتبوو.
واڵتەر ڕازی بوو لە قوستەنتینە چاوەڕێی ھاتنی پیتەر و سوپاکەی بکات و لەوێوە ھێزە یەکگرتووەکانیان دەچنە ناو ئەنادۆڵەوە. ئیمپراتۆر ئەلێکسیۆس کە پێشبینی نەدەکرد بەم زووانە سوپایەکی لەو شێوەیە بگات، نەیتوانی حکوومەتەکەی لە کاتی خۆیدا ئامادە بکات بۆ دابینکردنی پێداویستی خۆراکی ئەم سوپایە. لەم ڕووداوەدا کە جۆناسان ڕیلی سمیس بە شەپۆلی یەکەمی جەنگە خاچپەرستەکان ناوی برد، کەم کەس توانای کڕینی خۆراک و پێداویستی ھەبوو، ئەمەش بووە ھۆی دزی و ئاژاوە و توندوتیژی لە وڵاتانی سەر ڕێگای خاچپەرستان و چەندانی تر.
واڵتەر سانت ئۆڤێر لە ناوەڕاستی تەممووزی ساڵی ١٠٩٦ گەیشتە قوستەنتینییە، و پیتەری زاھید چەند ھەفتەیەک دواتر، لە یەکەمی ئابدا گەیشتە قوستەنتینییە. خەڵک لە گەڕەکی قوستەنتینییە کەمپیان دانا. ئەم سوپایە بۆ دابینکردن و ئامادەکردنی خواردن و ئەو شتانەی کە پێویستیان پێیەتی، شارەکەیان تاڵان کرد. لە ٦ی ئابدا سەربازانی عەوام ئەلناس قوستەنتینییەیان بەجێھێشت و گەرووی بۆسفۆریان بەزاند و دواجار چوونە ناو ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی تورکیا لە ئەنادۆڵ. لەم کاتەدا زیانە گەورەکەی ئەم جەستەیە کە پلانی بەزاندنی ئەنادۆڵی نەبوو، زیاتر دەرکەوت. پەیوەندی و ناکۆکی ناوچەیی و نەتەوەیی بووە ھۆی ئەوەی سوپای خاچپەرستان بۆ دوو گرووپ دابەش ببێت، کە یەکێکیان ئەڵمانی و ژمارەیەک ئیتالیایی و ئەوی دیکەیان فەرەنسی بوون. لەبری ئەوەی پێشڕەوی بکەن بۆ ناو خاکی دوژمن، ھێرشیان کردە سەر خاکی تورک.
لەم نێوەندەدا خاچپەرستانی فەرەنسی سەرکردایەتی ھێرشێکی لەناکاویان کرد بۆ سەر جەرگەی نیکیا و بە چەندین جامەوە گەڕانەوە، ئەمەش زۆر بە ئیرەیی ئەڵمانییەکان بوو. ئەڵمانەکانیش بەخێرایی دەستیان کرد بە ھێرشکردن، بەڵام ڕووبەڕووی تورکەکان بوونەوە و لەلایەن ئەوانەوە تێکشکێنران و ھەموو سوپاکە گیران. ئەوانەی وازیان لە یەسووع ھێنا و موسڵمان بوون ڕەوانەی ڕۆژھەڵات کران و ئەوانی تریش کوژران. پاشان تورکەکان پەیامێکی درۆیان بۆ فەرەنسییەکان نارد، دیارە بۆ ئەڵمانییەکان، بۆ ئەوەی سامانی قەڵاکەیان ڕابگەیەنن کە بەدەستیان ھێناوە. فەرەنسییەکان کوێرانە بۆسەیان بۆ سەربازانی تورک دانا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە ھەموو سوپاکەیان تێکشکێن. پیتەر زاھید کە چووە قوستەنتینییە، لەم کۆمەڵکوژییە ڕزگاری بوو.
کۆمەڵکوژیی ڕاینلاند
«جەنگی خاچپەرستی خەڵکی ئاسایی» تاکە ھەنگاوی ھەڵەی ئەم بزووتنەوەیە نەبوو، ژمارەیەک خەڵک کە بەڕێکەوتن بۆ پەیوەندیکردن بە پیتەری زاھید لە ئەڵمانیا، لە ڕێگادا تەماحی سامانی جوولەکەکانی ناوچەکەیان دەکرد و لە ئامانجە سەرەتایییەکەیان لادا، ژمارەیەکی زۆر لە جوولەکەکان کە لەلایەن دەسەڵاتی پاشایەتی ئەڵمانیا و ئاغا ناوخۆیییەکانەوە پارێزراو بوون، لە شارە ئاوەدانەکان بەدرێژایی ڕووباری ڕاین دەژیان، ئەوان بوونە ئامانجێکی دەوڵەمەند بۆ ئەم خاچپەرستە تەماحکارانە، بەناوبانگترین سەرکردەی جەنگی خاچپەرستی دژە جوولەکەکان، کونت ئیمیچۆ فێلنھایم (یان ئیمیچۆ لاینینگن) بوو، ئەو و شوێنکەوتووانی لە ڕێگای دیاریکراوی خاچپەرستان لایان دا و بەرەو خاکەکانی خوارەوەی ڕاین ڕێپێوانیان کرد و بە درێژایی ڕێگاکە جوولەکەکانیان لە شارەکانی سپایەر، وۆرمز، ماینتس، تریر و کۆلن تاڵان و کۆمەڵکوژیان کرد.
ھەندێک لە قەشەکانی ناوچەکە ھەموو ھەوڵێکیان دا بۆ پاراستنی جوولەکەکان، بەڵام سەرەڕای ئەوەش زۆربەیان کوژران. تەنانەت لە ماینزیش پیاوەکانی ئیمیچۆ ھەڵیانکوتایە سەر کۆشکی قەشە کە جوولەکەکان لەوێدا پەنایان گرتبوو. ئەلبێرت ئاچنی باس لەوە دەکات کە خاچپەرستەکان تەنانەت ڕەحمیان بە ژن و منداڵە بچووکەکان لە ھەر تەمەن و ڕەگەزێکدا نەبووە و ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە جوولەکەکان کەسوکار و منداڵەکانیان بکوژن و خۆیان بکوژن پێش ئەوەی بکەونە دەستی خاچپەرستەکان.
جەنگی خاچپەرستی شازادەکان
لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٠٩٥ بۆ ١٠٩٦، ئۆربان پەیامەکەی لە سەرانسەری فەرەنسا بڵاوکردەوە، پاڵنەرێکی بوو بۆ قەشەکان و دەسەڵاتدارەکانی بۆ بانگەوازکردن لە بوارەکانی دیکەی ژێر کاریگەرییان لە فەرەنسا و ئەڵمانیا و ئیتاڵیا. وردە وردە ئەوە ڕوون بووەوە کە وەڵامدانەوەی ئەم بانگەواز و وتارانە زۆر گەورەترە و لە چاوەڕوانییەکانی خودی پاپا زیاترە، کە بە ئەگەری دەزانی ئەلێکسیۆس بە تەنیا بمێنێتەوە.
پاپا ئۆربان لە سەردانەکەیدا بۆ فەرەنسا ھەوڵیدا ھەندێک گرووپی خەڵک وەک ژن و دەروێش و نەخۆش قەدەغە بکات کە بەشداری شەڕە خاچپەرستەکان بکەن، بەڵام ئەوە کارێکی مەحاڵ بوو. لە کۆتاییدا زۆربەی ئەوانەی پەیوەست بوون بەم بزووتنەوە سوارچاک نەبوون، بەڵکو گوندنشینانی ھەژار بوون کە شارەزایی شەڕکردنیان کەم بوو و بەرکەوتەی وروژاندنی ئایینی نوێ و تەقوای خۆیان بوون، کە بە ئاسانی لەلایەن کڵێسا و ئاغاکانی غەیرە ڕۆحانییەوە کۆنترۆڵی نەدەکرا. بەگشتی وتارەکان بە وەرگرتنی بەڵێننامەیەک لە ھەریەک لە خۆبەخشەکان بۆ تەواوکردنی زیارەت بۆ کڵێسای گۆڕی پیرۆز لە ئۆرشەلیم کۆتایی پێدەھات و خاچی سوور لەسەر جلەکانیان دەدوری وەک نیشانەی ئەم بەڵێنە.
زۆر زەحمەتە ژمارەی ئەو ھەموو خاچپەرستانە بخەمڵێنین؛ ژمارەی جۆراوجۆر لەلایەن شایەتحاڵەکانەوە دەدرێت، خەمڵاندنی جۆراوجۆریش لەلایەن مێژوونووسانی مۆدێرنەوە دەدرێت. مێژوونووسی سەربازی شەڕە خاچپەرستەکان، دەیڤید نیکۆڵ، پێشنیاری کردووە کە لەشکرەکان لە ٣٠ ھەزار-٣٥ ھەزار خاچپەرست پێکھاتوون، لەنێویاندا ٥ ھەزار سوارە. ڕیمۆند فەرماندەیی گەورەترین گرووپی دەکرد کە نزیکەی ٨٥٠٠ پیادە و ١٢٠٠ سوارە پێکھاتبوون. سوپای شازادە و ئاغاکان، وەک سوپای خەڵکی ئاسایی، سەرکردەی وەک پاشاکانی ئەورووپا نەبوو. کۆی ژمارەی ئەم دوو سوپای خاچپەرستانە بە ٦٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت. ئەو ئاغا و شازادانەی کە وەڵامی بانگھێشتی پاپایان دایەوە، بە پێچەوانەی ھەژاران و خەڵکی ئاسایی، بۆ دەستپێکردنی بزووتنەوەکە تا ئەو ڕێکەوتەی کە پاپا دای نابوو، واتە پازدەی ئابی ١٠٩٦، دوودڵ بوون بۆ ئەوەی لەو نێوەندەدا بتوانن لە ماوەی درێژخایەنی غیابی خۆیاندا دۆخی موڵکەکە و بەڕێوەبردنیان دیاری بکەن.
گفتوگۆی مێژوویی سەبارەت بە ھۆکار و بارودۆخی جەنگە خاچپەرستەکان
ویلیام سووری مێژوونووسینەکەی بە ڕووخانی قودس لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتاب، خەلیفەی دووەمی موسڵمانان دەستپێکرد. ھەرچەندە داگیرکردنی سووریا لەلایەن موسڵمانانەوە چوار سەدە پێش دەستپێکردنی جەنگی خاچپەرستی یەکەم ڕوویدا، بەڵام سەرەکیترین جەنگی خاچپەرستانە ھۆکاری دەستپێکردنی شەڕەکە داگیرکردنی ئەنادۆڵ بوو لەلایەن بیزەنتییەوە، بەڵام لەلایەن سەلجووقییەکانەوە لە نێوان ساڵانی ١٠٧٠ بۆ ١٠٨٠ی زایینی دادەنرێت.
دوابەدوای شکستی مێلازگێرد لە ساڵی ١٠٧١، موسڵمانان نیوەی خاکەکانی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتینیان داگیرکرد، و توانیان ژمارەیەک لە گرنگترین شاری ستراتیژی و ئایینی وەک نیقا و ئەنتیکیا بگرن تا تەنھا دە ساڵ پێش ئەنجومەنی پیاچێنزا. ئەمانە گێڕانەوەی توندوتیژانەن سەبارەت بەو دڕندەییانەی داگیرکەران لە دژی خەڵکی ئەنادۆڵ ئەنجامیاندا، لەلایەن مێژوونووسانی ڕۆژھەڵاتی و مەسیحی وەک جۆن سکیلیتز، مایکل ئاپلیتا، ماتیۆ ئێدسا، مایکل سووری و ئەوانی دیکە، بە پاڵنەرێکی سەرەکی بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکان و ئەو ئازارانەی کە ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین تووشی بووە. نووسراون.
جگە لەوەش لە سەرەتای سەدەی ١١ی زایینیدا پەیوەندی نێوان موسڵمانان و مەسیحییەکان لە سووریا تێکچوو؛ بۆ نموونە لە ساڵی ١٠٠٩ی زایینی، کڵێسای گۆڕی پیرۆز لەلایەن خەلیفەی فاتیمی حاکم بامیروڵا وێران کرا و ڕەنگە پاپا سێرجیۆسی چوارەم داوای دامەزراندنی ئۆردوگای سەربازی لە خاکی پیرۆزدا کردبێت، و تەنانەت کەمێک دواتر، لە… ناوەڕاستی زیارەتی گەورەی ئەڵمانییەکان لە ساڵانی ١٠٦٤–١٠٦٥ی زایینی بەرەو خاکی پیرۆز، گۆشەگیری زۆر بەسەر زیارەتکاران کرا، بۆیە داگیرکردنی قودس و کڵێسای پیرۆز وەک پاڵنەرێکی سەرەکی خاچپەرستان گرنگترە لە یارمەتیدانی ھێزەکانی بیزەنتین بۆ شەڕکردن دژی سەلجووقییەکان، لەلایەن مێژوونووسانی ئەو سەردەمەوە.
ئەم دۆخە بووە ھۆی مشتومڕێکی بەرفراوان لە مێژوونووسی مۆدێرن لە ھۆکار و پاڵنەرە زۆرەکانی جەنگی خاچپەرستی. بۆ نموونە، تیۆرێکی کارل ئێردمان (١٩٣٥) کە بە تێزی ئێردمان ناسراوە، جەنگی خاچپەرستی یەکەم بە چاکسازییەکانی گریگۆرییەوە دەبەستێتەوە- چاکسازییەکان کە لەلایەن پاپا گریگۆری حەوتەمەوە لە ماوەی ساڵانی ١٠٥٠–١٠٨٠ی زایینیدا دامەزراون. ئەم چاکسازیانە کڵێسای ڕۆژاوایان دامەزراند کە لە ماوەی سەدەی ١٠دا زۆر لاواز بووبوو، وەک ھێزێکی ئیلھامبەخش و ھەماھەنگی بۆ شەڕە خاچپەرستەکان. ئێردمان لە تیۆری خۆیدا پێشنیاری ئەوە دەکات کە یەکگرتنی کڵێسای بەھێزی ڕۆژاوا لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی لاوازی بیزەنتین ڕێگەی بە گواستنەوەی دەسەڵات لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات داوە- لەگەڵ داگیرکردنی قودس وەک ئامانجێکی لاوەکی؛ بەڵام دەبێت پاڵنەر و ھۆکارەکانی یەکەمین جەنگە خاچپەرستەکان لە ھەردوو وڵاتی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بکۆڵرێتەوە و کاریگەری ڕێژەیی ئەم جۆرە ھۆکارانە تا ئێستاش لەنێو مێژوونووسانی سەدەی بیستەمدا مشتومڕی لەسەرە.
لە ماوەی سەدەی بیستەمدا ستیڤ ڕونێسمان توانی تێڕوانینی گشتی بۆ خاچپەرستان لە قاڵب بدات. ڕۆنیسمان بە بۆچوونی خۆی باس لەوە دەکات کە پاڵنەری ھێرشە دڕندەکانی جەنگی خاچپەرستی بە شێوەیەکی سەرەکی تەماح و ئارەزووی بەدەستھێنانی سەروەت و سامان و جام و ھەروەھا ڕۆحی سەرگەردانی ئاغاکانی فەرەنسی بووە. لە درێژەدا دەڵێت جەنگی خاچپەرستی تێکەڵەیەک بووە لە پاساوی خودایی بۆ شەڕ و نائارامی گشتی و تاقیکردنەوەی سەرگەرمی بووە، بە تایبەت لە نێو نۆرمانەکان و کوڕە گەنجەکانی ئاغا فەرەنسییەکان کە دەرفەتێکی دیکەی وەک ئەمجارەیان بۆ نەبووە؛ و ئەوەندە دەڕوات کە بڵێت ھیچ ھەڕەشەیەکی دەستبەجێ لەلایەن جیھانی ئیسلامییەوە نییە و دەڵێت «مەسیحییەکان لە فەلەستین بە دەگمەن کاتێکیان بەختەوەر وەک ناوەڕاستی سەدەی ١١ بینیبوو». ھاوشێوەی بۆچوونی ڕۆنیسمان، تۆماس ئاسبریج (٢٠٠٤) پێی وایە جەنگی خاچپەرستی یەکەم ھەوڵێکی ستراتیژی بووە بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی کڵێسای ڕۆژاوا و یەکخستنەوەی کڵێساکانی ڕۆما و قوستەنتینییە.
بەپێی ئەم بۆچوونە، فەتحەکانی ئیسلامی لەم حاڵەتەدا گرنگییەکی کەمیان ھەبووە، بەو پێیەی ئیسلام و مەسیحییەت بۆ چەندین سەدە بە ئاشتیانە پێکەوە ژیاون. لە لایەکی دیکەوە، مێژوونووسانی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم، وەک سپرۆس ڤێریۆنیس (١٩٧١)، جەختیان لەسەر ھەڕەشەی سەربازیی بڵاوبوونەوەی ئیسلام و تاوان و ھێرشەکانی دژی مەسیحییەکان لە ئەنادۆڵ و شام کردووەتەوە؛ و موسا گیل (١٩٩٧) سەرەڕای بوونی سەرچاوەی جوولەکەکان لە میسر لەگەڵ ڕونێسمان ناکۆکە و بەو ئەنجامە دەگات کە لەشکرکێشی سەلجووقییەکان بۆ سەر ئەنادۆڵ و داگیرکردنی فەلەستین (١٠٧٣–١١٠٣ ز)، قۆناغێکی کۆمەڵکوژی و کاولکاری، کێشەی ئابووری و بێدانیشتووانی بەدوای خۆیدا ھێنابێت، بەڵام لە ڕاستیدا قسەکانی لەسەر بنەمای نووسینی نووسەرانی وەک مایکل سووری دامەزراون.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئەنتاکیا پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئەرمینیای تێدابوو پۆل:جەنگە خاچپەرستییەکانی سەدەی ١١ پۆل:ئەو شەڕانەی کە کۆماری پیزا تێیدا بەشداربوون پۆل:یەکەم جەنگی خاچپەرستانە پۆل:ململانێکانی دەیەی ١٠٩٠ پۆل:دەیەی ١٠٩٠ لە ئاسیا پۆل:دەیەی ١٠٩٠ لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین پۆل:دەیەی ١٠٩٠ لە شانشینی قودس پۆل:دەیەی ١٠٩٠ لە ئەورووپا پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی پیرۆز تێیدا بەشداربوون پۆل:ئەو شەڕانەی کە خەلافەتی فاتمییەکان تێیدا بەشداربوون پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین تێیدا بەشداربوون پۆل:خەلافەتی فاتمییەکان لە سەدەی ١١ پۆل:ئەو شەڕانەی کە کۆماری جێنەوای تێدا بەشداربوون پۆل:وتارە قسەکراوەکان پۆل:چاندی عەرەبی
تاتسویا ئێندۆ
تاتسویا ئێندۆ (‏遠藤 達哉) مانگاکایێکی ژاپۆنییە. کە تیستا و گێکا بیجینی دروست کردووە. بەرھەمی ئێستای سیخوڕ × خێزانە، کە لە شۆنن جەمپ+ بڵاو کراوەتەوە و زیاتر لە دە ملیۆن کۆپیی فیزیکی و دیژیتاڵی لێ چاپ و بڵاو کراوەتەوە لە ماوەی حەوت بەرگی یەکەمیدا لە تیراژدا. کارەکانی لە کۆوارە جۆراوجۆرەکانی «جەمپ»دا بڵاو دەکرێنەوە.
سەرەتای ژیان
ئێندۆ ھەر لە مناڵییەوە ئاواتەخواز بوو ببێتە ھونەرمەندێکی مانگا. خێزانەکەی لە باوکێک و برایەک پێکھاتووە ئەکتەر و خانمەکتەرە دڵخوازەکانی بریتین لە برووس لی، ھیرۆشی ئابێ، مێگ ڕایان و ئۆدری تۆتو. مانگاکا دڵخوازەکانیشی بریتین لە ئاکیرا تۆریاما، ھیرۆیوکی نیشیمۆری و مینێتارۆ مۆچیزوکی. خولیاکانی بریتین لە خلیسکێنەی سەر بەفر و تۆپی سەبەتە و ئەو کایە تۆپانەی کە لەسەر بنەمای ڕاکێتن.
پیشە
ئێندۆ وەک یاریدەدەرێک بۆ زنجیرەمانگایەکانی خاوەنی جادووگەری شین و مستەکۆڵەی ئاگر کاری کردووە. لەلایەن ھونەرمەندانی مانگا یاسوھیرۆ کانۆ و یۆشیوکی نیشییەوە ڕاھێنەرایەتی کراوە. ئێندۆ وەک زۆرێک لە ھونەرمەندانی مانگا، سەرەتا بە دروستکردنی وەن-شۆتەکان دەستی بە کارەکانی کردووە. ھەندێک لەم چیرۆکە یەکجارەکییانە کاریگەرییان ھەبووە بەسەر مانگایەکانی دواتری.
دوای تەواوکردنی تیستا و گێکا بیجین بۆ جەمپ سکوێر و تەواوکردنی سێ وەن-شۆت لەگەڵ دەستکاریکەر شیھێی لین، کە ئێندۆ بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠ ساڵ دەیناسی و کاری لەگەڵ دەکرد، ھەردووکیان دەستیان کرد بە پلاندانان بۆ زنجیرەیەک کە لە شۆنن جەمپ+ بڵاو بکرێتەوە. ئەم مانگایە ئەو شتانە تێکەڵ دەکات کە لین پێی وابووە خاڵە بەھێزەکانی بەرھەمە پێشووەکانی ئێندۆیە؛ ڕێنگۆکو نۆ ئاشێ، ئیشی نی ئوسوبێنی، تێتسو نی ھۆشی و ئای سپای، بۆ دروستکردنی سیخوڕ × خێزان.
لین بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە پێشوازیکردن لە سیخوڕ × خێزان لە بەشی دەستکاریکەرەکەیانەوە ئەوەندە باش بوو کە بەزنجیرەکردنی «بە شێوەیەکی کردەیی بڕیاری لەسەر درابوو» پێش ئەوەی کۆبوونەوەیەکی فەرمی بۆ ئەنجام بدرێت. سیخوڕ × خێزان لە ڕێیەتی ببێت بە یەکێک لە دە باشترین مانگای بەناوبانگی وێبگەیەکەیان تا ساڵی ٢٠١٩.
بەستەرە دەرەکییەکان
تاتسویا ئێندۆ لە تۆڕی ھەواڵی ئەنیمێ
تاتسویا ئێندۆ لە تویتەر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:زیندووان
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢ بوو کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٥٢ لە ھێلسینکی لە فینلاند بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٥٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢
پارێزگای سورات تانی
وێنۆک
سورات تانی (بە تایلەندی:สุราษฎร์ธานี) گەورەترین پارێزگای باشووری تایلەندە سورات تانی بە مانای "شاری خەڵکی چاک" دێت. ھاوسێیە لەگەڵ پارێزگاکانی چومفۆن، کرابی، ناخۆن سی تامارات.
پارێزگای چومفۆن
وێنۆک
چومفۆن (بە تایلەندی:ชุมพร) پارێزگاییەکە لە باشووری تایلەند لە کەنداوی تایلەند. ھاوسێیە لەگەڵ پارێزگاکانی پراچواپ خیری خان، سورات تانی، رانۆنگ. لە ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ناوچەی تانینساری.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی تایلەند
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠ بوو کە لە ٢٥ی ئاب تا ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٠ لە ڕۆما لە ئیتالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦ بوو کە لە ٢٢ی تشرینی دووەم تا ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٦ لە مێلبۆرن لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
بەرنامەی ئەتۆمی ئێران
وێنۆک|300x300پیکسڵ| دامەزراوەی ئەتۆمی ئاراک بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران کە لە ساڵی ١٩٥٠ دەستی پێکرد، لە ساڵی ١٩٧٤ بە دامەزراندنی ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمی ئێران و واژووکردنی گرێبەستی دروستکردنی وێستگەی ئەتۆمی بوشێھر شێوەی جددی وەرگرت. ئێران لە ساڵی ١٩٥٨ بوو بە ئەندامی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی و لە ساڵی ١٩٦٨ پەیماننامەی قەدەغەکردنی چەکی ئەتۆمی (NPT)ی واژوو کرد و دوای دوو ساڵ لە مەجلیسی نیشتمانی پەسەندیی کرد. لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٠٨، محەممەد خاتەمی، سەرۆکی ئەوکاتەی ئێران، ئامادەکردنی سووتەمەنی ئەتۆمی لەلایەن شارەزایانی ئێرانییەوە بۆ وێستگە ئەتۆمییەکانی ئێران ڕاگەیاند و لە نیسانی ٢٠٠٥، مەحموود ئەحمەدینەژاد، سەرۆکی ئەوکاتەی ئێران، ڕای گەیاند کە… ئێران سەرکەوتوو بوو لە پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ سەدا ٣٫٥. لە ٢٦ی ڕەشەممەی ٢٠١٩، ئێران دروستکردنی داری سووتەمەنی ئەتۆمی پیتێنراوی ٢٠٪ و بارکردنی بۆ ناو ڕیاکتۆری توێژینەوەی ٥ مێگاوات لە تاران ڕاگەیاند. کەرەستە لەگەڵ بەردەوامی ھەواڵی چالاکییە ئەتۆمییەکان لە ئێران و دوای فراوانبوونی ناکۆکی نێوان ئێران و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە بووە ھۆی دەرکردنی چەندین بڕیارنامەی دژ بە بەرنامەی ئەتۆمی و پیتاندنی ئێران. سزای بەرفراوان دژی ئێران لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمریکا، یەکێتی ئەورووپا، و وڵاتانی دیکەی جیھان جێبەجێکرا، ھەروەھا کەسایەتییەکانی بەشدار لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، وەک ئەردەشیر حوسێن پوور، مەسعوود عەلیمحەمەدی، مەجید شەھریاری، مستەفا ئەحمەدی ڕۆشان، داریوش ڕەزاینەژاد، و موحسین فەخریزادە و ڕەزا قەشگەیی کە شۆفێری ئەحمەدی ڕۆشان بوو تیرۆر کران.
ئێران بانگەشەی ئەوەی کرد کە نزیکبوونەوەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بەرنامەی ئەتۆمی ئەو وڵاتە سەرکەوتوو نابێت و پێویستە وڵاتانی ڕۆژاوا توانای ئەتۆمی ئێران قبوڵ بکەن. ئێران بەھۆی گەمارۆکانی پەیوەست بە بەرنامە ئەتۆمییەکەیەوە تووشی تێچووی گەورە بووە. بە وتەی سەرۆکی ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمی ئێران، تێچووی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران حەوت ملیار و نیو دۆلار بووە. دواجار لە ساڵانی سەرەتای سەرۆکایەتیی حەسەن ڕۆحانی، لەگەڵ کۆتاییھاتنی مەلەفی ئەتۆمی ئێران کە ١٣ ساڵە لە ئەنجومەنی ئاسایشدا، و بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران بەشێکی ڕاگیرا، بە داننان بە مافی ئێران بۆ دەوڵەمەندکردن بە ڕێژەیەکی دیاریکراو و ڕشتنی کۆنکرێت دڵی ڕیاکتۆری توێژینەوەی ئاوی قورس ئاراک. مەترسییەکانی تیشکی ئەتۆمی و بێدەنگی میدیاکان لە ناوخۆی ئێران بەشێکی دیکەی سەرنجی میدیای ڕەخنەگرانە بووە. ھەرچەندە کۆماری ئیسلامی ھەمیشە جەختی لەسەر سەلامەتی دامەزراوە و کەرەستە ئەتۆمییەکانی خۆی کردووەتەوە، بەڵام ژمارەیەک لە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران، وەک دامەزراوەکانی پرۆسێسکردنی یۆرانیۆمی ئیسفەھان، لە گەڕەکی ناوچەی نیشتەجێبوون ھەڵکەوتوون و ئەمەش نیگەرانی لێکەوتووەتەوە. ھەروەھا ھێرش بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران کراوە؛ لە یەکێک لە نموونەکاندا، لە ساڵی ١٤٠٠، دوای ھێرش و تێکدانی دابینکردنی کارەبای وێستگەی پیتاندنی یۆرانیۆمی نەتەنز، ئێران بە بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی ڕاگەیاندووە، "کردەوەیەکی لەم شێوەیە لە شوێنێکی ئەتۆمیدا مەترسی دزەکردنی ماددە تیشکدەرەکانی ھەڵدەگرێت". ." کەمێک دواتر، فێرێدون عەباسی سەرۆکی کۆمیسیۆنی وزەی پەرلەمان ڕایگەیاند کە لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا لەم بەروارەوە پێنج "تێکدەردانی گەورە" لە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی نەتەنز ڕوویانداوە. بەپێی ڕاپۆرتی ئەسۆشێتد پرێس، " ڕافایل گرۆسی "، بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی، لە ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٤٠٠ سەبارەت بە چاودێریکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران ڕایگەیاندووە؛ "ئێمە لە ئاسمانێکی زۆر ھەوردا دەفڕین". ئێمە دەفڕین و دەتوانین لەسەر ئەم ڕێگایە بەردەوام بین، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نا!»
سەرچاوەکان
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئێران پۆل:سیاسەتی ئێران پۆل:حکوومەتی ئێران پۆل:ئابووری ئێران پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
جاھچینگتس
جاهچینگتس گوندێکە لە پۆڵەندا, دەکەوێتە شاری Gmina Wienzówna. جیچینگێتس ژمارەی دانیشتووانی ٤٠٠ کەسە.
پۆڵ ریان
پۆڵ ریان (٢٣ی ئەیلوولی ١٩٤٩ – ٦ی ئازاری ٢٠١٦) کتێبی کۆمیک و کاریکاتێرستێکی ئەمریکی بوو. ریان لەسەر چەن ژمارەیەک لە سووپەرهیرۆیەک بۆ کۆمیکەکانی ماڕڤڵ و کۆمیکەکانی دی سی ئیشی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٦
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ بوو کە لە ٢٦ی ئاب تا ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە میونشن لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨ بوو کە لە ١٢ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی لە مەکسیک بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ بوو کە لە ١٠ تا ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
نەرمەک
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
مەلا ئەحمەدی قازی پێنجوێنی
مەلا ئەحمەدی قازی پێنجوێنی (١٩٢٠ لە پێنجوێن، عێراق – ١٢ی ئابی ١٩٨٣ لە سلێمانی، عێراق) مەلا و شاعیر و نووسەرێکی باشووری کوردستان بوو.
پەیوەندیی بە تەسەوفەوە
مەلا ئەحمەد پەیوەندیی بە تەسەوفەوە ھەبووە و لە خزمەت شێخ عەلائەددینی بیارە تەمەسوکی بە تەریقەتی نەقشبەندی کردووە و لە پاش لە دونیا دەرچوونی شێخ عەلائەددین تەمەسوکی کردووە بە شێخ عوسمان سۆزێکی تایبەتی بۆ ئەم موڕشیدەی ھەبووە.
مردن
مەلا ئەحمەد لە شەوی ھەینیی ١٢ی ئابی ١٩٨٣ لە شاری سلێمانی لە گۆڕستانی گردی سەیوان لە پەنای گۆڕی شێخ مارفی نۆدێ سەری نایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٨٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ بوو کە لە ١٧ی تەممووز تا ١ی ئابی ١٩٧٦ لە مۆنتریال لە کەنەدا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ بوو کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٨٠ لە مۆسکۆ لە یەکێتیی سۆڤیەت بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی تورکیای ٢٠٢٣
ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە تورکیا لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢٣ ھاوشانی ھەڵبژاردنی پەرلەمان لە تورکیا ئەنجامدرا. بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ. بەپێی خەمڵاندنەکان لە ھەڵبژاردنەکانی ١٤ی ئایاردا کۆی گشتی ٦٤ ملیۆن دەنگدەر،( لە تورکیا ٦٠.٩ ملیۆن و لە دەرەوەی وڵات ٣.٢ ملیۆن )بەشداری بکرێت. بەرێوەچوونی ھەڵبژاردن لە ١٤ی ئایار وەک بیرھێنانەوەیەک بۆ ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ١٩٥٠ کە یەکەم ھەڵبژاردنی دیموکراسی بوو لە تورکیا دیارکرا.ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆکی ئێستای پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە یان ئاک پارتی) وەک بەربژێری ھاوپەیمانی گەل، کە پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیست (مەھەپە) و سێ پارتی بچووکی دیکە لەخۆدەگرێت، خۆی کاندید کردەوە. ھاوپەیمانییەکە بەھۆی بەشداریکردنی پارتی دۆزی ئازاد (HÜDA PAR) کە بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ حیزبوڵڵای کوردی ناسراوە، مشتومڕێکی زۆری لێکەوتەوە. ھاوپەیمانی نەتەوەیی کە لە شەش پارتی ئۆپۆزسیۆن پێکھاتووە لەنێویاندا پارتی کۆماری گەلی کۆماری، کەمال کلچدارئۆغلو سەرۆکی جەھەپە وەک کاندیدی سەرۆکایەتی بەربژێر کرد. ھاوپەیمانی نەتەوەیی پابەند بووە بە گەڕاندنەوەی دەستووری تورکیا بۆ سیستەمی پەرلەمانی ، دوور لە سیستەمی سەرۆکایەتی کە لە دوای ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ ەوە بوونی ھەیە. پارتی چەپی کەسک و ھاوپەیمانی کرێکاران و ئازادی ئەگەر چی بەشێک نەبوو لەو ھاوپەیمانیتییە بەڵام پشتیوانی خۆیان بۆ کەمال کلچدارئۆغلو دەربڕی. ھەروەھا دوو کاندیدی بچووکی دیکە، ئەوانیش سەرۆکی پارتی نیشتمانی موحەرەم ئینجە و سینان ئۆغان خۆیان بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری کاندید کرد؛ بەڵام سێ ڕۆژ پێش ھەڵبژاردنەکان، موحەرەم ئینجە لە کشانەوەی خۆی ڕاگەیاند بەھۆی تۆمەت و بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆی ئابڕوبەرانە و ھەڵمەتی ناشرین و چەواشەکاری بەردەوام لەلایەن کاندیدە ڕکابەرەکانیەوە لە دژی.
پرسە سەرەکییەکانی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکان لە زیارت سیاسی و ئابووری بوون لەوانە پرسی بوومەلەرزە کوشندەکەی مانگی شوباتی ٢٠٢٣ی تورکیا-سوریا ، کە زیاتر لە ٥٠ ھەزار کەسی کوشت و مەترسی دواخستنی ھەڵبژاردنەکانی ھێنایە بەرباس،  ھەروەھا قەیرانە ئابورییەکان و بەرزبوونەوەی نرخی پێداویستیە سەرەکیەکانی ژیان, کە لە ساڵی ٢٠١٨ەوە دەستی پێکردووە لە پرسە سەرەکییەکانی کەمپینەکانی ھەڵبژاردن بوون.لە زۆربەی ڕاپرسییەکاندا دەنگدەران ئابوورییان وەک بوارێکی سەرەکی نیگەرانی خۆیان دەستنیشان کردووە. بەیانی ڕۆژی ١٤ی ئایار ھەڵبژاردنەکان دەستی پێکرد تا کاتژمێر ٥ی ئێوارە و دوای چارەکێک دەستکرا بە جیاکردنەوەی دەنگەکان. لە خولی یەکەمدا ئەنجامەکان بە شێوەیەک بوون کە ھیچ بەربژێرێک نەیتوانی نیوەی دەنگەکان زیاتر بەدەستبھێنێت، ئەردۆغان ٤٩.٥٪ و سینان ئۆغان ٥.٢٪ و کلچدارئۆغلو ٤٤.٩٪ی بەدەستھێنا، سەڕەرای ئەوەی موحەرەم ئینجە پێش دەنگدان کشایەوە بەڵام ٠.٤٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. ئەردۆغان و کلچدارئۆغڵو ٢٨ی ئایار پێشبڕکێ دەکەن لە خولی دووەمی ھەڵبژاردنەکان.
ھەڵبژاردنی ٢٠١٨
ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ئەنجامدرا. ئەم ھەڵبژاردنە بووە ھۆی گواستنەوەی وڵاتەکە لە سیستەمی پەرلەمانییەوە بۆ سیستەمی سەرۆکایەتی، کە پێشتر لە ڕێی دەنگدانی ڕیفراندۆمی دەستوریی ٢٠١٧ پەسەندکرا بوو. لە ئەنجامدا ئەردۆغان بووە سەرۆککۆماری تورکیا، کە پێشتریش لە ساڵی ٢٠١٤ ھەر لە ھەمان پۆست و پێگەدا بوو. لە ھەمان کاتدا، پارتی داد و گەشەپێدان (AKP) بۆ یەکەم جار لە حوزەیرانی ٢٠١٥، زۆرینەی تەواوەتی خۆی لە ئەنجومەنی نیشتیمانی گەورەی تورکیا لەدەستدا، کە ئەمەش وای لێکرد پشت بە ھاوپەیمانەکەی ببەستێت، پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (MHP) کە دەوڵەت باخچەلی سەرکردایەتی دەکات.
ھەرچەندە ئەگەر ھەبوون بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەختە، بەڵام ئەوە لەلایەن دەوڵەت باخچەلی ڕەتکرایەوە. لە پاڵ ئەوەش، ناوبراو ئەوەی ڕاگەیاند کە ھاوپەیمانی ئەکەپە و مەھەپە بەردەوامیی دەبێت و ئەردۆغان دەبێتە کاندیدی ھاوبەش بۆ ھەردوو حیزب.
سیستەمی ھەڵبژاردن
سەرۆک کۆماری تورکیا ڕاستەوخۆ ھەڵدەبژێردرێت لەڕێی سیستەمی دوو خولی، کە تیایدا دەبێت کاندیدێک زۆرینەی دەنەگەکان بەدەست بھێنێت (زیاتر لە ٥٠٪) بۆ ئەوەی وەک نوێنەری گەل ھەڵبژێردرێت. ئەگەر لە خوولی یەکەمدا، ھیچ کاندیدێک زیاتر لە ٥٠٪ دەنگەکانی بەدەست نەھێنا، ئەوا لە خوولی دووەمدا تەنیا ئەو کاندیدە دەکەونە پێشبڕکێ کە لە خوولی یەکەمدا زۆرترین دەنگیان ھێنا بوو. مانەوە لە دەسەڵاتی سەرۆککۆماری تورکیا سنووردارە، ھەر تاکێک بۆی ھەیە بۆ دوو خوولی پێنج ساڵە لەسەریەک ئەو پۆستە وەربگرێت.
پاڵێوراوانی پێشوەختەی سەرۆکایەتی دەبێت لانیکەم تەمەنیان ٤٠ ساڵ تێپەڕی کردبێت و دەبێت خوێندنی باڵایان تەواو کردبێت. هەر پارتێکی سیاسی کە لە هەڵبژاردنەکانی پێشووی پەرلەمان ٥٪ دەنگی بەدەستهێنا بێت، دەتوانێت کاندیدێک پێشکەش بکات، هەرچەندە ئەو پارتانەی کە ئەم سنورەیان نەگەیشتۆتە پێشەوە دەتوانن هاوپەیمانێتی پێکبهێنن و کاندیدە هاوبەشەکان هەڵبژێرن تا ئەو کاتەی کۆی دەنگەکانیان لە ٥٪ زیاتر بێت. سەربەخۆکان دەتوانن هەڵبژێردرێن ئەگەر ١٠٠،٠٠٠ ئیمزا لە دەنگدەران کۆبکەنەوە.
ھاوپەیمانییەکان
بۆ ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٣ی تورکیا، کۆمەڵێک ھاوپەیمانی کۆن و نوێ سازدراون، لەم خشتەی خوارەوە ناوی ھاوپەیمان، حیزبەکان و ئایدۆلۆژیاکانیان دانراوە.
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بوو کە لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئابی ١٩٩٢ لە بارسێلۆنا لە ئیسپانیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
ئیتالیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
ئیتالیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
ستیڤ لایتڵ
ستیڤ لایتڵ (١٩ی تشرینی دووەم ١٩٥٩ – ٨ی کانوونی دووەم ٢٠٢١) هونەرمەندێکی کۆمیکی ئەمریکی بوو، وەک قەڵەمبازی کاری کردووە. زیاتر بە هونەرمەندی کۆمپانیای دی سی کۆمیکس ناسرابوو لە شاری کانزاس لەدایکبووە. ستیڤ لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا بەهۆی ڤایرۆسی کۆڤید ١٩ کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩ پۆل:مردووانی ٢٠٢١
جۆن واتکیس
وێنۆک جۆن واتکیس (٢٨ی تەمموزی ١٩٦١ – ٢١ی کانوونی دووەم ٢٠١٧) هونەرمەندێکی ئینگلیزییە، بە کۆمیکەکان و فیلمسازی ناسراوە. پیشەکەی وای لێ کرد لە هونەرمەندێکی بەرگی ڕۆمانە گرافیکەکانەوە ببێتە هونەرمەندی چیرۆک و دیزاینەری کارەکتەر.
حەزەر
حەزەر یا حەضەر (بە عەرەبی: الحضر، ئینگلیزی: Al-Hadar) شارۆچکەیەکە لە قەزای حەزەر لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ٢١٫٨٠١ کەس مەزەندە کراوە، تەواوی دانیشتوانی عەرەبن.
حەزەر شارێکی عێراقییە و دەکەوێتە دووری ٨٠ کم باشووری ڕۆژئاوای مووسڵ. پێدەچێت ئەم شارە لە سەرەتای سەدەی دووەمی پێش زایین دامەزرابێت. لە ئێستادا بە ناوەندی قەزای حەزەر لە پارێزگای نەینەوا دادەنرێت. زۆربەی دانیشتووانەکەی عەرەبن.