cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پشتقەڵا
جوگرافیا
پشتقەڵا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی سارد و لە باشوور لەگەڵ شارۆچکەی زارێن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ سەرشاتەی سەروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی وەرمن.
قەلای پشتقەڵا دەکەوێتە ناو ئەم گوندەوە و یەکێکە لە قەڵا کۆنەکانی تاوگۆزی وێنۆک|قەڵای پشتقەڵای تاوگۆزی
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مانگگیران (فیلم)
فیلمی مانگ گیران (بە چینی: 月蚀 ، بە ئینگلیزی: Lunar Eclipse) یەکێک لە فیلمەکانی چینە و فیلمێکی درامیە، کاری دەرھێنانی بۆ کراوە لە لایەن وانگ کوانانە بە ھاوکاری یو نانا کە لە ساڵی ١٩٩٩ بەرھەمھێنراوە لە وڵاتی چین
مالاوی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
مالاوی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
محەممەد عەلی فرووغی
محەممەد عەلی فرووغی(؛ ١ی ئابی ١٨٧٧ لە تاران – ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢ لە تاران) ناسیۆنالیزم، ڕووناکبیر، وەرگێڕ، نووسەر، فەیلەسووف، مێژوونووس، ڕۆژنامەنووس، سیاسەتمەدار، دیپلۆماتکار، نوێنەر و سەرۆکی پەرلەمان و وەزیر و سەرۆک وەزیرانی ئێران بووە. لە دامەزراندنی زانکۆی تاران ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە و ھەروەھا دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی ئەکادیمیای ئێرانە. فرووغی ھەمان ڕۆڵی لە کۆمەڵەی نیشتمانی دێرینەکان گێڕاوە، کە ھەوڵی بە دامەزراوەییکردنی پاراستن و پاراستنی شوێنەوارە مێژوویییەکانی ئێران دەدا. ھەروەھا فۆرۆغی چەندین بەرھەمی ئەدەبی گرنگی ڕاستکردووەتەوە کە بەناوبانگترینیان کتێبی گشتییەکانی سەعدییە. ھەروەھا یەکەم کتێبی تایبەت بە فەلسەفەی ڕۆژاوا لەلایەن ئەوەوە نووسراوە. جگە لەمانە، فرووغی چەندین بەرھەمی لەسەر مێژوو (بەتایبەت مێژووی ئێرانی کۆن)، ئابووری و یاسا نووسیوە. فرووغی یەکێک لە چالاکوان و تێکۆشەرانی گرینگی شۆڕشی دەستووری ئێران بوو. لە ماوەی دوای جەنگی جیھانی یەکەمدا ئەندامی شاندی ئێران بووە لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریس (١٩١٩) و کۆمەڵەی گەلان. لە سەردەمی قاجاردا چەندین جار بووەتە وەزیر و دوو جار ئەندامی جڤاتی نیشتمانی بووە و جارێکیش سەرۆکی دادگای باڵای تەمیز (دادگای وڵات) بووە. لە ساڵی ١٩٢٥ و دوای پەسەندکردنی لەناوچوونی شانشینی قاجاڕەکان کە تێیدا ڕۆڵی سەرەکی و یەکلاکەرەوەی ھەبووە، بووە سپۆنسەری سەرۆک وەزیران. لەگەڵ گواستنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی لە قاجارەوە بۆ پەھلەوی، فرووغی وەک یەکەم سەرۆکوەزیرانی سەردەمی پەھلەوی لە ھەنگاوی یەکەمدا ڕێوڕەسمی تاجە گوڵینەی ڕەزا شا بەڕێوەبرد. ماوەیەکی زۆر ئاشنای ئاتاتورک بووە و لەسەر پێداگری ئەو ڕەزاشا گەشتێکی بۆ تورکیا کرد و دوای ئەم سەفەرە ھەندێک چاکسازی ئەنجامدرا.
سەرچاوەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥ پۆل:مردووانی ١٩٤٢ پۆل:خەڵکی تاران پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
ئیمپراتۆر کۆنین
ئیمپراتۆر کۆنین (光仁天皇,کۆنین تێنۆ، لەدایکبووی ١٨ی تشرینی دووەمی ٧٠٨ – ١١ی کانوونی دووەمی ٧٨٢) ٤٩مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٧٧٠ تا ٧٨١ دەبێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان
بەختیار ڕەحمانی
بەختیار ڕەحمانی (لەدایکبووی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩١ لە سەرپێڵی زەهاو) یاریزانی تۆپی پێی کوردە کە ئێستا لە یانەی داڵکورد یاری دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١ پۆل:خەڵکی سەرپێڵی زەھاو پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە سوێد پۆل:وەرزشکارانی کورد پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
قەیرانی نەوتی ١٩٧٣
وێنۆک|لەکاتی قەیرانەکە، وێستگەکانی تێکردنی سووتەمەنی بۆ مەبەستی دیکە بەکاردەھێنرا. لە وێنەکەدا وێستگەیەکی سووتەمەنی دەردەکەوێت کە کراوەتە ھۆڵێکی ئایینی. قەیرانی نەوتی ١٩٧٣ یان قەیرانی وزەی ١٩٧٣ مەبەست لێی لەو قەیرانەیە کە لە ساڵی ١٩٧٣ لە کەرتی نەوت و وزە سەری ھەڵدا، ئەمەش لەوکاتەبوو کە کۆمەڵەی وڵاتانی عەرەبی بۆ ھەناردەکردنی نەوت بڕیاریاندا کە چیتر نەوت ھەناردەی ئەو وڵاتانە نەکەن کە پشتگیری ئیسرائیل دەکەن لە جەنگی تشرینی یەکەم لە بەرامبەر سووریا و میسر. ئەو وڵاتانەی کە ڕووبەڕووی ئەو سزایە بوونەوە سەرەتا کەنەدا، ئەمریکا، بەریتانیا، ھۆڵەندا و ژاپۆن بوون دواتر وڵاتانی پۆرتوگال، ڕۆدسیا و ئەفریقای باشووریشی گرتەوە. لە ئازاری ١٩٧٤، بڕیارەکە ھەڵوەشایەوە. لەوکاتەدا نرخی نەوت بەڕێژەی ٣٠٠٪ بەرزبوویەوە کاتێک نرخی بەرمیلێک پێشتر بە ٣ دۆلار بوو ئەوا گەیشتە ١٢ دۆلار. ئەم بڕیارە جۆرێک لە شۆک بوو و کاریگەرییەکەشی بۆ ماوەیەکی درێژ بەسەر ئابووری جیھاندا ھێشتەوە. دواتر ناوی نرا یەکەم شۆکی نەوت، ئەمەش دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٩ قەیرانێکی دیکەی وزە سەری ھەڵدا و ئەویان ناوی دووەم شۆکی نەوتی لێنرا.
زنگورە
زنگورە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
ھۆخزاوالاندکرایس
ھۆخزاوالاندکرایس دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی باکووری ڕاین لە ئەڵمانیا ناوچە ھاوسێکانی بریتین لە سۆشت، پادەربۆرن، ھوکستەر، والدێک-فرانکێنبێرگ، زیگن-ویتگنشتاین، ئۆلپ، مارکیش کرایس
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناوچەکانی باکووری ڕاین-وێستفالیا پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٧٥ لە رۆژاوای ئەڵمانیا
بانوەقەل
جوگرافیا
بانوەقەل لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دووگۆمان و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەربەندی ڕانیە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تووەسوران و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بۆسکێن.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەھرێز
کەھرێز گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
کەھرێز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مەلحەملو و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئێخی جان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئالەگوێز لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئالی چین.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئیمپراتۆر یۆمێی
ئیمپراتۆر یۆمێی (用明天皇,یۆمێی تێنۆ، لەدایکبووی ٥١٧ – ٢١ی ئایاری ٥٨٧) ٣١مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٥٨٥ تا ٥٨٧ دەبێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:مردووانی ٥٨٧ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
مۆزەخانەی ھێڵی ئاسنی چین
مۆزەخانەی ھێڵی ئاسنی چین (، ) مۆزەخانەیەکی چینییە، کە پارێزگاری لەو جوڵێنەرانە دەکات کە لەسەر ھێڵی ئاسنی کۆماری گەلی چین کاریان کردووە. مۆزەخانەکە ڕووبەری بینینی گشتی پێشکەش دەکات کە ١٦٬٥٠٠ مەتر چوارگۆشەیە و ٨ ڕێگای پیشاندان.
وێنۆک
مۆزەخانەکە دەکەوێتە ناوچەی چاویانگی بەکین، نزیکەی ١٥ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی شاری بەکینە، لە ناو تڕاکی تاقیکردنەوەی بازنەیی کە بەشێکە لە ناوەندی تاقیکردنەوەی ھێڵی ئاسنی نەتەوەیی چین.
شێخ سیدا
شێخ سیدا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
خوڕان خواروو
خوڕان خواروو یان مەلەیل گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەبووەت، ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ئەیوان ئەیوان ئەیوان پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
بەھادین نووری
بەھادین نوری (١١ی شوباتی ١٩٢٧ لە قەرەداغ - ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە سلێمانی) کەسایەتییەکی سیاسیی چەپی کورد و سکرتێری پێشووی حیزبی شیوعی عێراق بوو.
ژیان
لە ساڵی ٢٠١٨، کتێبێکی نووسی لەبارەی پرسی کورد و ئەزموونی کوردستانی عێراق، لەم کتێبە بەھادین تیشکی خستە سەر شەش ھەڵەی مێژوویی لەلایەن سەرکردەکانی کورد لەکاتی شۆڕشەکانی شاخ، ھەروەھا کتێبێکە بیرەوەرینامەیەکە کە لە چلەکانی سەدەی بیستەم دەست پێ دەکات تاکوو ژیانی ئەمڕۆی بەھادین، کتێبەکە لە ھەولێر بەھۆی ناوەڕۆکەکەیەوە چاپنەکرا، دواتر لە سلێمانی چاپکرا.
کلاودێت کۆلبێرت
کلاودێت کۆلبێرت (١٣ی ئەیلوولی ١٩٠٣–٣٠ی تەممووزی ١٩٩٦) خانمەکتەری ئەمریکی بوو. یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی ئۆسکار.
ماڵەسوار
ماڵەسوار یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
کلاودێت کۆلبێرت
کلاودێت کۆلبێرت لە کۆتایییەکەی دەیەی بیستەم لە سەدەی بیستەم، سەرەتای کارەکانی وەک ئەکتەر دەستی پێکرد لە بەرھەم و شانۆکانی برۆدوەی. لە سەرەتاکان کاری بۆ کۆمپانیای پاراماونت پیکچەرز کرد، دواتر وەک خانمەئەکتەرێکی سەربەست کارەکانی درێژەپێدا. لە ساڵی ١٩٣٤، خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەکتەر وەرگرت بەھۆی بەشداریکردنی لە فیلمی (It Happened One Night). دواتر لە دوو فیلمی دیکەیدا پاڵێوراوکرایەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار، ئەمەش لە فیلمەکانی جیھانە تایبەتەکان (١٩٣٦)، ھەروەھا لەوکاتەی کە تۆ ڕۆیشتیت (١٩٤٦) بوو. دوو لە فیلمە دیارەکانی دیکەشی بریتین لە کیلۆپاترا (١٩٣٤)، ھەروەھا فیلمی چیڕۆکی کەناری پالم (١٩٤٢) بوون.
بەھادین نووری
مردن
ڕۆژی ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠، بەھادین نوری بەھۆی تووشبوونی بە ڤایرۆسی کۆرۆنا کۆچی دواییی کرد.
کلاودێت کۆلبێرت
بە دەم و چاوە خڕ، چاو گەورە و شێوە ئۆرۆستۆکراتییەکەی، کلاودێت خۆی لە فیلمە کۆمێدی و سۆزدارییەکان سەلماند. ئەو لە دەیەی سییەکان و چلەکان بووە یەکێک لە گرانترین خانمەئەکتەرانی جیھان. ئەو لە زیاتر لە ٦٠ فیلمدا ڕۆڵی گێڕا. لە نێویاندا، لەگەڵ ئەکتەر فرێد مەکمورای، لە حەوت فیلمدا بەیەکەوە بەشداریان کرد، ئەمەش لە نیوان ساڵانی ١٩٣٥ بۆ ١٩٤٩ بوو، ھەروەھا لەگەڵ ئەکتەر فرێدریک مارچ لە چوار فیلمدا بەیەکەوە دەرکەوتن لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٣٣.
بەھادین نووری
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:مردنەکان بەھۆی پەتای کۆڤید–١٩ لە عێراق
کلاودێت کۆلبێرت
لە ساڵی ١٩٩٩، پەیامانگای فیلمی ئەمریکی ناوی کۆلبەرت لە ڕیزی ١٢ مەزنترین خانمەئەکتەرانی سینەمای ھۆڵیوودی کلاسیک دانا.
سەرچاوەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٦ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
حەوت کانی
alt=حەوت کانی|وێنۆک|سەیرانگای حەوت کانی حەوت کانی ناوی سەیرانگایەکی شاری نەغەدەیە لە پارێزگای ورمێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە لە ٣ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژئاوای شاری نەغەدە و لە بەشی ڕۆژهەڵاتی چیای سوڵتان یەعقووب هەڵکەوتووە.
ئەم کانییە لەتەنیشت کانیاوێکی کێوییە کە ئاو لە ٧ شوێنەوە لەڕێگای بەشی باکووریی شاخەکە دەڕژێت و کانییەکی جوان دروست دەکات. دەوترێت لە ڕابردوودا تامی ئاوی هەریەکێک لەم ٧ کانییە جیاواز بووە لە کانییەکەی تر و خوێ و ماددەی کانزاییی تایبەتیان هەبووە.
لی سونگ-یۆل
لی سونگ-یۆل دەرھێنەرێکی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوورە.
حەوت کانی
لە خوارەوەی بەشی باکووریی شاخەکەدا حەوزێک بە شێوەی گۆزە چا کراوە و ئاوی ئەم کانیاوانە لەم حەوزەدا کۆ دەبێتەوە. لەم حەوزەدا ماسیی جۆراوجۆریش هەیە کە خەڵکی شارەکە لەنێو حەوزەکەیان هاویشتووە. لە دەوروبەری گۆمەکەدا، لاشەقام، گیا و گوڵی جۆراوجۆری لێیە و داری چنار یەکێک لە جۆرەکانی داری ئەم پارکەیە.
مۆزەخانەی ڕێگای ئاوریشم
مۆزەخانەی ڕێگای ئاوریشم (، ) دەکەوێتە ناوچەی جیوکوان لە پارێزگای گاندوان، لەسەر ڕێگای ئاوریشم، کە ڕێگای بازرگانییە و ڕۆما بە چینەوە دەبەستێتەوە، کە مارکۆ پۆلۆ پێشتر بەکاری ھێناوە. ھەروەھا لەسەر گۆڕی «خیلیانگ کینگ» لە ھەرێمی جیانگ دروستکراوە، کە لەلایەن می پینگ وو دامەزراوە و لەلایەن خۆبەخشەوە دروستکرا.
حەوت کانی
تایبەتمەندییەکان
تایبەتمەندییەکانی ئەم سەیرانگایە بریتین لە: ئاوی خواردنەوە، شاری کایە، ٧ کانیاو، گۆمی ئاو، شوێنی سەوزایی، خزمەتگوزاری، دامەزراوەی پزیشکی، تەندروستی و وەرزشی، وچانگە (شوێنی پشوودان)، خواردنگە و چێشتخانە و شوێنی ڕاگرتنی ماشێن.
مۆزەخانەی ڕێگای ئاوریشم
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ کراوەتەوە، مۆزەخانەکە تایبەتە بە مێژووی ڕێگای کۆنی ئاوریشم، مۆزەخانەکە کۆمەڵەیەک لە بەرھەمە دەگمەن و مێژوویییەکانی تێدایە کە دەگەڕیتەوە بۆ سەردەمی ڕێگای ئاوریشمی ڕەسەن.
قولەبەرز
قولەبەرزی سۆفی عبدالقادر گوندێکی سەر بە ئیدارەی گەرمیانە، کەوتووەتە ناحیەی پێباز، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. دەکەوێتە سەر ڕێگایی کەلار سلێمانی
مۆزەخانەی ڕێگای ئاوریشم
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێگای ئاوریشم
حەوت کانی
تایبەتمەندییەکان
هەروەها لە ڕۆژانی بەفراویی زستاندا خەڵک بۆ خۆشی و سەیران و خلیسکێن لەسەر بەفر دێنە شاخی حەوت کانی.
قولەبەرز
جوگرافیا
قولەبەرز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گڵاڵ کەوەی حاجی محەمەد و لە باشوور لەگەڵ گوندی بانەبۆر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵاتەپەی سەروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بێ ڕەش.
حەوت کانی
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0"> پۆل:شارستانی نەغەدە پۆل:نەغەدە پۆل:پارک پۆل:کانی پۆل:کانیاو پۆل:حەوت کانی
ویلیامی چوارەم
وێنۆک ولیامی چوارەم (؛ لە دایکبوون ٢١ی ئابی ١٧٦٥ - مردن ٢٠ی حوزەیرانی ١٨٣٧) پاشای شانشینی یەکگرتوو بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا و پاشای ھانۆڤەر بوو لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٨٣٠ ھەتا مردنی لە ساڵی ١٨٣٧. و سێیەمین کوڕی جۆرجی سێیەم بوو، ویلیام ھەروەھا جێنشینی برای گەورەکەی جۆرجی چوارەم بوو؛ و بوو بە دوایین پاشا لە پاشایەتی خێزانی ھانۆڤەری بەریتانیا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٥ پۆل:مردووانی ١٨٣٧
پونگەڵە
پونگەڵە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی دەربەندیخان(ناوەند)، قەزای دەربەندیخان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
پونگەڵە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دارەدۆین و لە باشوور لەگەڵ شارۆچکەی تازەدێی حاجی حەسەن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شمشێرکوڵ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شێخ تەویل.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
میرمام
میرمام یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. میرمام دەکەویتە باکوری رۆژھەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحیەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق.
شوێن
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندی پەرخ لە باشورەوە گوندی قەویلە لە ڕۆژهەڵاتەوە گوندی بەربەرد لە ڕۆژاواوە گوندی سڵێمانەیە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
مالاوی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
مالاوی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
چاندی ھاککەر
چاندی ھاککەر یان کولتووری ھاککەر ئاماژەیە بۆ بەھا و ھەڵوێست و کارتێکردنی ئەو کەسانەی کە خۆیان وەک ھاکەر دەناسێنن. ئەم کۆمەڵگایە زۆرجار پەیوەستە بە بەرنامەسازی کۆمپیوتەرەوە، بەڵام ئەو کەسانەش دەگرێتەوە کە ئارەزووی گەڕان و دەستکاریکردنی تەکنۆلۆژیا دەکەن بە شێوازی داھێنەرانە و پێشکەوتووانە.
فێستیڤاڵی لۆکارنۆ
وێنۆک
چاندی ھاککەر
یەکێک لە بەھا سەرەکییەکانی کولتووری ھاککەرەکان پابەندبوونە بە دەستڕاگەیشتن بە کراوەیی و ھاوبەشکردنی زانیاری. ھاکەرەکان پێیان وایە کە زانیاری دەبێت بە ئازادی لەبەردەستی ھەموو کەسێکدا بێت، زۆرجاریش بەشداری لە کۆمەڵگە ئۆنلاینەکاندا دەکەن کە کۆد و فێرکاری و سەرچاوەی دیکە ھاوبەش دەکەن. لایەنێکی گرنگی تری کولتوری ھاکەرەکان گرنگیدان بە چارەسەرکردنی کێشەکانە. ھاکەرەکان چێژ لە تەحەدای دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کێشە ئاڵۆزەکان وەردەگرن، زۆرجار لە ڕێگەی تاقیکردنەوە یان ڕێگەی ناتەقلیدییەوە. ھەروەھا کولتوری ھاکەرەکان کۆمەڵێک ڕەوشتیی تایبەتی خۆی ھەیە. لەکاتێکدا ڕەنگە ھەندێک کەس بەشداری چالاکییە نایاسایییەکان بکەن وەک ھاککردنی تۆڕە پارێزراوەکان یان دزینی زانیاری ھەستیار، زۆرێک لە ھاکەرەکان پابەندن بە ڕێسایەکی ڕەفتاری کە جەخت لەسەر ئاشکراکردنی بەرپرسیارانە و کارە نا تێکدەرەکان دەکاتەوە. بە گشتی، کولتوری ھاکەرەکان شێوەیەکە بۆ داھێنان، و ڕۆحی ھاوکاری. کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر گەشەسەندنی تەکنەلۆژیا ھەبووە بەدرێژایی ساڵان و بەردەوامە لە کاریگەری لەسەر چۆنییەتی بیرکردنەوەمان لە کۆمپیوتەری ئەمڕۆدا.
فێستیڤاڵی لۆکارنۆ
فێستیڤاڵی لۆکارنۆ (به ئیتاڵی: Locarno Festival) فێستیڤاڵێکی نێودەوڵەتی فیلمە کە لە ساڵی ١٩٤٦ەوە هەموو ساڵێک لە شاری لۆکارنۆی سویسرا بەڕێوەدەچێت. دوای فێستیڤاڵی کان و ڤێنیز و بەرلین، فێستیڤاڵی لۆکارنۆ چوارەم فێستیڤاڵی سینەمایی بەناوبانگە لە ئەوروپا.
مێوکێ
مێوکێ یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
پەیمان یەزدانیان
پەیمان یەزدانیان (لەدایکبووی ساڵی ١٣٤٧ لە تاران) ئاوازدانەر و پیانۆژەن و بەرھەمھێنەری دەنگی فیلمە. ئەو لە تەمەنی ٦ ساڵییەوە دەستی بە فێربوونی پیانۆ کردووە، و دوای تەواوکردنی لە زانکۆی تەکنەلۆژی شەریف لە بواری ئەندازیاری پیشەسازی، بە جدی لە کاری مۆسیقا بەردەوام بووە. لە دوای چەند ساڵێک پلەی یەکەمی لە پێشبڕکێی مۆسیقای فەرەنسی لە بواری پیانۆ ژەنیندا بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:پیانۆژەنەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی تاران پۆل:زیندووان پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
بەردکوڕان
بەردکوڕان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگەسەر، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بەردکوڕان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بێ ئاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی بیەڕەش و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئەبوبەکرە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گۆمتان.
باوە، مێرگەسۆر
باوە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
ئێدواردی حەوتەم
سەرچاوەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤١ پۆل:مردووانی ١٩١٠ پۆل:مارشاڵی مەیدانی بەریتانی
رەقیب ستەبی
وێنۆک ڕەقیب ستەبی (لەدایکبووی ١٩١٦ تا ١٦ی ئازاری ١٩٢٦) سەگێکی بەھرەمەندیی تایبەت بە فەوجی پیادەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو، و بەشدارییەکی گرنگی لە جەنگی جیھانی یەکەمدا ھەبوو، کە بۆ ماوەی ١٨ مانگ لە بەشی سەربازی بەناوی "یانکی" خزمەتی کرد و بەشداری لە ١٧ جەنگ کرد لە بەرەکانی پێشەوەی ڕۆژاوایی، لەو کارانەی کردوویەتی و پێی بەناوبانگە ڕزگارکردنی سەربازەکان لە مردن و ئاگادارکردنەوەی بنکەی سەربازی لە ھێرشی لەناکاوی گازی کوشندە، و دۆزینەوەی سەربازە برینداربووەکان و جارێکیش ھێرشی کردووەتە سەر سەربازێکی ئەڵمانی و بە توندی گرتوویەتی تا سەربازە ئەمریکییەکان گەیشتوون و دەستگیریان کردووە. کردارەکانی لە جەنگ بە باشی بەڵگەنامەکراون و لە ڕۆژنامەیەکی ئەمریکی بڵاوکراونەتەوە.
ستەبی تەنھا سەگە کە بەرزکرابێتەوە بۆ پلەی رەقیب لە بەرامبەر ئەو بەشدارییانەی لە جەنگ کردوویەتی. و کەلوپەلەکانی ستەبی لە پەیمانگای سمیتسۆنیان ھەڵگیراون
ئۆپن ئەی ئای
وێنۆک|277x277پیکسڵ|بنکەی سەرەکی ئۆپن-ئەی-ئای لە بینای پایۆنییەر لە سان فرانسیسکۆیە. ئۆپن ئەی ئای (OpenAI واتە ژیری دەستکردی کراوە) تاقیگەیەکی توێژینەوەی ژیری دەستکردە کە لە کۆمپانیای قازانجنەویستی ئۆپن-ئەی-ئای ئێڵ-پی و کۆمپانیای باوانی، کۆمپانیای قازانج نەویست ئۆپن-ئەی-ئای ئینک (Inc) پێکھاتووە. کۆمپانیاکە توێژینەوە لە بواری ژیری دەستکرد ئەنجام دەدات بە ئامانجی بانگەشەبۆکراوی برەودان و پەرەپێدانی زیرەکی دۆستانە بە شێوەیەک کە سوود بە مرۆڤایەتی بە گشتی ببەخشێت. ڕێکخراوەکە لە سان فرانسیسکۆ دامەزراوە لە کۆتایییەکانی ٢٠١٥ لەلایەن سام ئاڵتمان، ئیلۆن ماسک و ئەوانی ترەوە، کە پێکەوە بەڵێنی سەرمایەگوزاری یەک ملیار دۆلاری ئەمریکیان داوە. مەسک لە شوباتی ٢٠١٨ لە لیژنەکە دەستی لەکار کێشایەوە بەڵام وەک بەخشەرێک مایەوە. لە ساڵی ٢٠١٩، ئۆپن-ئەی-ئای ئێڵ-پی وەبەرھێنانی ١ ملیار ئەمریکی لە مایکرۆسۆفت وەرگرت. ئۆپن-ئەی-ئای بنکەی سەرەکی لە بینای پایۆنەری شاری سان فرانسیسکۆیە.
مێژوو
لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، سام ئاڵتمان، ئیلۆن ماسک، گرێگ برۆکمان، ڕید ھۆفمان، جێسیکا لیڤینستۆن، پیتەر تیڵ، خزمەتگوزاری وێبەکانی ئەمازۆن (AWS), ئینفۆسیس، و توێژینەوەی وای سی دامەزراندنی ئۆپن-ئەی-ئای'یان ڕاگەیاند لەگەڵ زیاتر لە ١ ملیار وەک سەرمایەگوزاری تێیدا. ڕێکخراوەکە ڕای گەیاند کە «بەخۆڕایی ھاوکاری» دەکات لەگەڵ دامەزراوەکان و توێژەرانی تر بە ئەنجامدانی پاتێنت و توێژینەوەکانی بە کراوەیی بۆ ڕای گشتی. ئۆپن-ئەی-ئای بنکەی سەرەکی لە باڵەخانەی پایۆنییەر شاری سان فرانسیسکۆیە. لە نیسانی ٢٠١٦، ئۆپن-ئەی-ئای بڵاوکردنەوەیەکی گشتی بڵاوکردەوە لە "OpenAI Gym"، پلاتفۆرمەکەی بۆ توێژینەوەی فێربوونی بەھێزکردن. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، ئۆپن-ئەی-ئای "Universe" بەمانای گەردوونی بڵاوکردەوە، کە پلاتفۆرمێکی نەرمەکاڵایە بۆ پێوانەکردن و ڕاھێنانی زیرەکی گشتیی لە سەرتاسەری دابینکردنی یارییەکان، ماڵپەڕەکان و ئەپەکانی تر. لە ساڵی ٢٠١٨، مەسک دەستی لەکار کێشایەوە، بە ئاماژەدان بە "کێشەیەکی ئەگەری داھاتووی (دژییەکی بەرژەوەندی)" لەگەڵ پەرەپێدانی تێسلا ئای ئەی بۆ ئۆتۆمبێلی بێ-شۆفێر، بەڵام وەک بەخشەر مایەوە.
لە ساڵی ٢٠١٩، ئۆپن-ئەی-ئای لە قازانج نەویستەوە بۆ قازانج سنووردار گۆڕا، لەگەڵ زیادەی قازانج کە بۆ ١٠٠ بەرابەر بە سەرمایەگوزاری دانراوە لە ھەر وەبەرھێنانێک. کۆمپانیاکە سەرمایەی دابەشکرد بۆ کارمەندەکانی و ھاوبەشی لەگەڵ مایکرۆسۆفت کرد، کە پاکێجێکی وەبەرھێنانی ١ ملیار ڕاگەیاند بۆ کۆمپانیاکە. پاشان ئۆپن-ئەی-ئای ڕای گەیاند کە دەیەوێت مۆڵەتی بازرگانی تەکنەلۆژیاکەی بدات. لە ساڵی ٢٠٢٠، ئۆنئای GPT-3ی ڕاگەیاند، مۆدێلی زمانێک کە ڕاھێنراوە لەسەر ترلیۆن وشە لە ئینتەرنێت. ھەروەھا ڕای گەیاند کە APIێکی پەیوەندیدار، بە سادەیی بە "API" ناودەبرێت، کرۆکی یەکەم بەرھەمی بازرگانی پێکدەھێنێت. جی-پی-تی-٣ بە مەبەستی وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی زمانە سروشتییەکانە، بەڵام ھەروەھا دەتوانێت لە نێوان زمانەکاندا وەرگێڕان بکات و بە شێوەیەکی گونجاو وتارێکی لەخۆوە دروست بکات. لە ساڵی ٢٠٢١، ئۆپن-ئەی-ئای DALL-E بڵاوکردەوە. دوای ساڵێک، نوێترین سیستەمەکەیان، DALL·E 2, وێنەیەکی ڕاستەقینە و وردتر بەرھەم دەھێنێت لەگەڵ 4x ڕونکردنەوەی گەورەتر. لە ساڵی ٢٠٢٢، ئۆپن-ئەی-ئای پێشەکییەکییەکی ChatGPT بڵاوکردەوە، کە کارلێک دەکات بە بەکارھێنانی گفتوگۆ، بۆ ڕای گشتی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیلۆن مەسک پۆل:سان فرانسیسکۆ، کالیفۆرنیا پۆل:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata پۆل:ڕێکخراوە سوودنەخوازەکانی کالیفۆڕنیا
مۆزەخانەی فوجیان
مۆزەخانەی فوجیان (، ) مۆزەخانەیەکی ھەرێمی پارێزگای فوجیانی چینە. لە ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە. کەوتووەتە شاری فوشوی پایتەخت.
مۆزەخانەکە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ تەواو بوو، لەسەر ڕووبەری ٦ ھێکتار و ڕووبەری بیناسازی ٣٦ ھەزار مەتر دووجا، کۆی وەبەرھێنانی لە کۆکراوەی مۆزەخانەکەدا ٢٧٠ میلیۆن یوانە.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆزەخانەکانی چین
کوردانی باشووری کوردستان
کوردانی باشووری کوردستان  ئەو کەسانەن کە لە عێراق لەدایکبوون یان نیشتەجێن و بە ڕەچەڵەک کوردن. کورد گەورەترین کەمینەی نەتەوەیی عێراقە کە لە نێوان ١٥٪ بۆ ٢٠٪ی دانیشتووانی ئەو وڵاتە پێکدێت بەپێی دەفتەری فاکتبووکی جیھانی سی ئای ئەی. زمانی کوردی زمانێکی فەرمییە لە عێراقدا. گەلی کورد لەناو عێراقدا لەسەر مێژووی خۆی لەگەڵ پێگەی سیاسی جۆراوجۆردا ململانێی کردووە. کاتێک گریمانە کرا کە لە ڕێگەی پەیمانی سێڤرەوە سەربەخۆیی تەواو وەربگرێت، کوردەکانی عێراق مێژوویەکی سیاسی پڕ لە کێشەی ئەم دوایییەیان ئەزموون کردووە. دوای ڕووخانی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣، کوردەکانی عێراق، ئێستا لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە بەڕێوەدەبرێت، لە ڕێڕەوی سیاسی کوردستانی عێراقدا ڕووبەڕووی یەکتربڕین دەبنەوە. ئەو کارانەی کە ڕۆڵیان ھەیە لە داھاتوویاندا بریتین لە فرەچەشنی و فراکسیۆنە کوردییەکان، پەیوەندی کورد لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، حکوومەتی ناوەندی عێراق، و وڵاتانی دراوسێ، ڕێککەوتنە سیاسییەکانی پێشوو، خاکە جێناکۆکەکان، و ناشیۆنالیزمی کوردی.
پشتێنە
گەلی کورد تاقمێکی نەتەوەیییە کە بنەچەی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەوان یەکێکن لە گەورەترین نەتەوەکانی جیھان کە خاوەنی دەوڵەتێکی تایبەت بە خۆیان نین. ئەم ناوچەیە جیۆگرافیا-کولتوورییە بە واتای «خاکی کورد» دێت. باشووری کوردستان ناوچەیەکی نیمچە سەربەخۆیە لە باکووری عێراق، ڕووبەرەکەی ٤٠ ھەزار و ٦٤٣ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (١٥ ھەزار و ٦٩٢ میل چوارگۆشە) و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٦٫١٧١ ملیۆن کەسە کە ڕێژەی زیادبوون لەنێوان ساڵەکاندا (٣٪ بۆ ٤٪). دانیشتووانی کورد خاکی ناو چیاکانی زاگرۆس و دەوروبەری داگیر دەکەن. ئەم شاخە وشک و پێشوازی نەکراوانە بوونەتە شوێنێکی جوگرافی بۆ باڵادەستی کولتووری و سیاسی لەلایەن ئیمپراتۆرییەتەکانی دراوسێوە. فارس و عەرەب و عوسمانی دور ڕاگیران، و فەزایەک بۆ پەرەپێدانی کولتوور و زمان و ناسنامەی کوردی ھەڵکەندرا.
پێش ساڵی ١٩٩١
بە گوتەی مایکل ئێم گانتەر، بنەچەی کورد نادیارە، بەڵام لەلایەن ھەندێک لە زانایانەوە وا بیردەکرێتەوە کە ڕەنگە کوردەکان نەوەی ھۆزە جۆراوجۆرەکانی ھیندۆئەورووپی بن کە نزیکەی ٤٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر گەیشتوونەتە ناوچەکە. عەرەب دوای داگیرکردن و ئیسلامیکردنی ناوچەکە ناوی «کورد»یان بۆ خەڵکی چیاکان بەکارھێناوە. لە ساڵانی ١٥٠٠دا زۆربەی کوردەکان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی. کوردەکانی عێراق وەک ژێر گرووپێک لە گەلی کورد گەشەیان کرد کاتێک بەڕیتانیا وڵاتی عێراقی لە ڕێکەوتنامەی سایکس–پیکۆ لە جەنگی جیھانی یەکەمدا دروست کرد.
گەلی کورد چاوەڕوانی ئەوە بوو کە بەم زووانە سەربەخۆیی بەدەست بھێنێت لەوەی کە لە پەیمانی سێڤر لە ساڵی ١٩٢٠، ١٩٢٠ بەڵێنی پێدرابوو؛ بەڵام ئەمە بە خێرایی لە ساڵی ١٩٢٣دا ھەڵوەشایەوە، کاتێک پەیمانی لۆزان کۆماری تورکیای لەسەر سنوورەکانی کوردستان دامەزراند. ھەروەھا پەیماننامەی ئەنگلۆ عێراقی ساڵی ١٩٢٩ کە سەربەخۆیی عێڕاق خستەڕوو، ھیچ بڕگەیەکی بۆ ئۆتۆنۆمی کوردی نەبینی. لە ساڵی ١٩٤٦ پارتی دیموکراتی کوردستان لەلایەن مەلا مستەفا بارزانییەوە دامەزرا کە پاڵ بە ئۆتۆنۆمی کوردەوە دەنا لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی عێراقدا.
لە ساڵی ١٩٥٨ عەبدولکەریم قاسم کودەتایەکی بەسەر ئینگلیزەکاندا کرد و کۆماری عێراق دامەزرا. کورد ھیوای خواستبوو ئێستا مافە بەڵێندراوەکانی خۆی وەربگرێت، بەڵام ژینگەی سیاسی لەبار نەبوو؛ بۆیە پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٦١ لە بەغدا دەستی بە یاخیبوون کرد لە دژی حکوومەت. یاخیبوونەکەیان بەشێکی سەرکەوتوو بوو بەو پێیەی لە ساڵی ١٩٦٦ گرووپە فەرمییە کوردییەکان بە جاڕنامەی بازز ھەندێک مافیان بەدەستھێنا و لەگەڵ ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار بە بنەمای ئۆتۆنۆمی کورد گەیشتە دەست. ڕێککەوتنی ئاشتی ساڵی ١٩٧٠، مافە ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کورد لە ماوەی پازدە خاڵدا ناسێنران؛ بەڵام ئەم مافانە بەھۆی ئیرادەی عەرەبەوە جێبەجێ نەکرا بەڵکو بەھۆی پێشھاتە سیاسییەکان بوو. سەرەڕای ئەوەش کورد لە ساڵی ١٩٧٠ تا ١٩٧٤ قۆناغێکی ئازادی زیاتری ھەبوو؛ بەڵام لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٥ عێراق و ئێران گەیشتنە ڕێککەوتن و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دوای ڕێککەوتنەکە، ئێران ھەموو پشتیوانییەکی لە پارتی دیموکراتی کوردستانی ڕاگرت، کە ئەندامان و بنەماڵەکانیان بژاردەیان ھەبوو لە نێوان چوونە دەرەوە بۆ ئێران یان خۆبەدەستەوەدان بە دەسەڵاتی عێراق.
زۆربەی ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ژیانیان لە دەربەدەری ھەڵبژارد و حیزبی دێموکراتی کوردستانی لەکۆتاییدا یاخیبوونیان ڕاگەیاند؛ بۆیە لە ساڵی ١٩٧٥ حزبێکی تری سیاسی لە کوردستانی عێراق سەریھەڵدا، بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. لەوەتەی یەکێتی دامەزرا، ھاوکاریی نەبوو و لەسەر فەلسەفەی جیاواز خەریکی ململانێی توندوتیژی بوو لەگەڵ پارتی دێموکراتی کوردستان، دیمۆگرافی، و ئامانجەکان. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٧ تا ساڵی ١٩٨٩ شاڵاوی ئەنفال بەردەوام بوو؛ کە بڕیار بوو کورد عەرەباندن بکرێت. لە کاتی ھەڵمەتی ئەنفالدا سوپای عێراق بە چەکی کیمیایی ھێرشی کردە سەر نزیکەی ٢٥٠ گوندی کوردی و ٤٥٠٠ گوندی کوردی وێران کرد و دانیشتووانەکەی دەرکرد.
١٩٩١–٢٠٠٣
دوای شەڕی کەنداو و ڕاپەڕینێکی سەرنەکەوتووی کورد لە ساڵی ١٩٩١، کورد بۆ پەنابردن لە ھێزەکانی حکوومەت ھەڵاتوون بۆ سەر شاخەکان. ئەمریکا دەستپێشخەری ناوچەی دژە فڕینی لە کوردستانی عێراق بۆ کورد دامەزراند وەک پەناگەیەک دوور لە حکوومەتی عێراق. بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٩١ «سەرکوتکردنی ھاووڵاتییانی سڤیلی عێراقی لە ناوچە کوردنشینەکان مەحکوم و قەدەغە کرد». دوای چەندین ڕووبەڕووبوونەوەی خوێناوی، ھاوسەنگییەکی نائارامی ھێز لە نێوان ھێزە عێراقییەکان و سەربازە کوردییەکاندا ھاتە ئاراوە. ھەرێم بەردەوام بوو لە حوکمڕانی پارتیی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی و دەستی کرد بە دامەزراندنی ئابووری و ناسنامەیەکی نەتەوەیی سەقامگیر. کوردستانی عێراق لە سفرەوە ژێرخانی ئابووری کۆمەڵایەتی بنیادنا، بەتەواوی سەربەخۆ لە چوارچێوەی سەنتەری عێراقی بەعس. ھەرچەندە شەڕی ناوخۆ لە باکوور لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستانی بارزانی و یەکێتی نیشتیمانی کوردستانی تاڵەبانی لە ساڵی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨ سەریھەڵدا، کورد ھێشتا توانی بناغەیەکی دیموکراسی و ئاوەدان بۆ ناوچەکەی خۆی بپارێزێت.
٢٠٠٣–ئێستا
وێنۆک|ئەو ناوچانەی لەژێر دەستی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، و پارتی دیموکراتی کوردستاندایە کاتێک ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ دەرکردنی حکوومەتی عێراق ھێرشی کرد، سنووری باکووری کورد لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو بەرەو باشوور گواسترایەوە. ئەمەش وای کرد کورد زیاتر دەستی بە سەرچاوەکانی ئاو و نەوت بگات، ھەربۆیە ئەولەوییەتەکانی ناو ھەرێم زیادکرا بۆ دامەزراندنی پەیوەندییەکی جێگیر لەگەڵ کورد. ھەروەھا ئەم دەستڕاگەیشتنە نوێیە ھانی وەبەرھێنانی زیاتری لە ناوخۆی ھەرێمدا، گرژییە سیاسییەکان و جەمسەرگیری نەرمتر کرد. ئەمریکا بە مەبەستی دابەزاندنی سەددام حوسێن و ھەڵوەشاندنەوەی ھەر ھەڕەشەیەکی چەکی کۆمەڵکوژ، عێراقی داگیرکرد؛ بەڵام دوای لەشکرکێشییەکە ھیچ بەڵگەیەک لەسەر چەکی کۆمەڵکوژ نەدۆزراوەتەوە کە قسەی ئەمریکا بسەلمێنێت. دوای ڕووخانی حکوومەت، حکوومەتی ئەمریکا، بە ھاوکاری سەرکردە نەتەوەیییەکان ناچار بوو ڕووبەڕووی سێ پرس ببێتەوە: سروشتی حکوومەتی داھاتووی عێراق، چۆن نوێنەرایەتی شیعەکان لە حکوومەتدا بەدەستبھێنرێت، و چۆن دەبوو دووبارە مافی ھەڵبژاردنی سوننە بەڕێوەبچێت. بۆچوونی جیاواز لەسەر ئەوە ھاتە ئاراوە کە ئایا حکوومەتی عێراق دەبێت ناوەندگەرێتی بێت یان نا، ئەمریکا چۆن وەڵامی ململانێی مەدەنی نێوان عەرەب و کورد بداتەوە و چۆن بەڵێنەکانی پێشوو بە گەلی کورد و عێراق لە دەوڵەتێکی داھاتوودا بەدی دەھێنن. گەلی کورد لە سەرەتای داگیرکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە بنیاتنانی دەوڵەتی عێراقدا. زۆرێک لە کوردەکان ھەوڵی بنیاتنانی دەوڵەتێکی فیدراڵی ئۆتۆنۆم دەدەن لە سەردەمی دوای سەددام حوسێن، لەگەڵ ئەوەشدا چارەسەرێک بۆ کێشەکانی کورد لە عێراق تەنانەت لە بڕیارنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٠٤ کە حکوومەتی کاتی عێراقی دامەزراند، باس نەکرا.
ماددەی ١٤٠
لە مادەی ١٤٠ی دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ بەڵێن درابوو تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ ناوچە کێشەلەسەرەکان بخرێتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. ئەو سێ قۆناغەی کە بڕیار بوو یارمەتی ئەم پرۆسەیە بدەن، ئاساییکردنەوە و سەرژمێری و ڕێفراندۆم بوون. قۆناخی ئاساییکردنەوە بڕیار بوو ئەو سیاسەتە 'عەرەبیکردنە' پووچەڵ بکاتەوە کە کورد لە ساڵی ١٩٦٨ تا ٢٠٠٣ ڕووبەڕووی بووەوە کە بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیای شاری کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە داڕێژرابوو بۆ ئەوەی لە بەرژەوەندی دانیشتووانی عەرەبدا بێت. ئەم سیاسەتانە بریتی بوون لە شاربەدەرکردن، ئاوارەبوون، ڕووخاندنی خانوو و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی خەڵک.
ھەروەھا سنوورە دامەزراوەیییەکان لە ئەنجامی جێریماندەرکردنی ڕابردوودا دەبوو پێچەوانە بکرێنەوە. دوای ئەم پرۆسەی ئاساییکردنەوە، سەرژمێرییەک قسەی دەکرد و دانیشتووانیش ھەڵدەبژێرن کە لەلایەن حکوومەتی ھەرێمەوە بەڕێوەببرێن یان لەلایەن بەغداوە. مادەی ١٤٠ تا ساڵی ٢٠٠٧ جێبەجێ نەکرا، لەم کاتەدا ئەنجومەنی سەرۆکایەتیش پێشنیاری کرد سەرجەم قەزاکانی کەرکووک کە پێشتر دابڕاو بوون، ببەسترێنەوە. قەزای چەمچەماڵ و کەلار کە لە ساڵی ١٩٧٦ بۆ پارێزگای سلێمانی تەرخانکرابوون، بڕیار بوو بگەڕێندرێنەوە بۆ کەرکووک. کفری کە لە ساڵی ١٩٧٦ لکێنرا بە پارێزگای دیالە، بڕیار بوو دووبارە ببەسترێتەوە، ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٩١ەوە لەژێر دەسەڵاتی کورددا بوو. لە کۆتاییدا قەزای دووزخورماتوو بە قەزای سەڵاحەدینەوە دەبەسترێتەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٨دا لیژنەی ١٤٠ بێدەنگی لەم دەستپێشخەرییانە ڕاگەیاند. ساڵی ٢٠٠٨ حکوومەتی عێراق و کوردی و ئەمریکا گەیشتنە ئەو کۆدەنگییە کە ئەم جۆرە قەرەبووکردنەوەیە بۆ گەلی کوردستان بەبێ دانوستانی زیاتر و ڕێککەوتنی سیاسی لەسەر سنوورەکان ناتوانرێت ئەنجام بدرێت. حکوومەتی ئەمریکا لە ھەوڵی جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠دا ڕووبەڕووی کێشەی زۆر بووەوە. ئەمەش فۆرمێکی ئایدیاڵی قەرەبووکردنەوە نەبوو بۆ زۆرێک لە کوردەکان. دوای ئاوارەبوون، زۆرێک لە ناوچەکانی پێشووی کوردنشین لە گەشەپێدان و پاراستنی کشتوکاڵی دا کەمییان ھەبوو. زۆرجار دەرفەتی خوێندن و ئابوری بۆ کورد لە دەرەوەی ئەو خاکە جێناکۆکانە زیاتر بوو، بۆیە خەڵکێکی زۆر نەیاندەویست بە ناچاری بگەڕێنەوە.
خاکە جێناکۆکەکان
سنوورە ناکۆکەکانی ناوخۆ، نیگەرانییەکی سەرەکیی عەرەب و کورد بووە، بە تایبەت لە دوای لەشکرکێشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و داڕشتنەوەی سیاسی لە ساڵی ٢٠٠٣. کورد دوای لەشکرکێشی سەرکردایەتی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ خاکی باشووری کوردستانی عێراقی بەدەستھێنا بۆ ئەوەی ئەو زەوییە بەدەستبھێنێتەوە کە لەڕووی مێژوویییەوە بە ھی خۆیان دەزانی. یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی ھەوڵدان بۆ جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠، ناتەبایی پێناسەکردنی 'ناوچەی ناکۆک' بوو. بابەتەکە تەنھا ئاماژە بەو ناوچانە دەکات کە بەم پرۆسەی ئاساییکردنەوەدا تێدەپەڕین وەک «کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە». لە ساڵی ٢٠٠٣ دانوستکاری کورد مەحموود عوسمان پێشنیاری کرد کە ناوچە زۆرینە کوردییەکان لە خوار ھێڵی سەوزەوە دەستبەجێ بە حکوومەتی ھەرێمەوە ببەسترێنەوە و 'ناوچە تێکەڵەکان' لەسەر بنەمای کەیس بە کەیس لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت. سوننە ھەستیان دەکرد وەک ئەوەی کورد لە ئەنجامی لەشکرکێشی ئەمریکادا نابێت ھیچ زەوییەکی زیادە بەدەست بھێنێت. بەستنەوەی قەزاکانی کەرکووک بۆ ڕەنگدانەوەی سنوورەکانی ساڵی ١٩٧٥ کێشەی زۆری بۆ عێراقییەکان دروست کرد و دەرئەنجامە نەخوازراوەکانی لەگەڵ خۆیدا ھێنا.
ھێرشی باشووری کوردستان (٢٠١٤)
لە میانەی ھێرشی باکووری عێراق لە ساڵی ٢٠١٤، کوردستانی عێراق دەستی بەسەر شاری کەرکووک و دەوروبەری و ھەروەھا زۆربەی ناوچە کێشەلەسەرەکانی باکووری عێراقدا گرت.
ئایین
وێنۆک|پەرستاگایەکی یەزێدیی|170px پێش بڵاوبوونەوەی ئیسلام، زۆرێک لە کوردەکان شوێنکەوتووی ئایینی زەردەشتی، میتراییزم، یان بیروباوەڕی تاغوتی ناوخۆیی بوون. کورد لە ساڵی ٨٠٠ پێش زایینەوە ئەم پراکتیزە ئایینییانە دەخاتە ناو کایەی فەرھەنگی خۆیەوە؛ بەڵام فەتحەکانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی دەستی پێکرد و دواجار بەسەر کوردا زاڵ بوو. بە تێپەڕبوونی کات، ئیسلامی سوننە بووە ئایینی باڵادەستی گەلی کورد، دوای مەکتەبی شافعی. کەمینەیەکی زۆر کەمی شیعە ھەیە، کە لە ناوەڕاست و باشووری ڕۆژھەڵاتی عێراق دەژین. پێیان وایە ئیسلام ئایینی حوکمڕانی و ھەروەھا مەعنەوییەت بێت، کوردیش حەز دەکات ناسنامەی ڕۆحی و ناسنامەی نەتەوەیی خۆی بەھێز بھێڵێتەوە. ئەمڕۆ زۆرێک لە کوردە موسڵمانەکان خۆیان بە ئایینیی دەزانن کاتێک باس لە پابەندبوون بە بانگەوازی نوێژ دەکرێت چونکە زۆرجار ھەوڵدەدەن لە ھەر پێنج نوێژی ڕۆژانەدا بەردەوام بن و نوێژ بکەن، ھەروەھا پراکتیزە بچووکەکانی ئیسلامیش قەڵایەکی بەھێزیان ھەیە لە کولتوری کوردیدا. وەک، پەیڕەوکردنی سنووردارکردنی خۆراکی ئیسلامی، خۆبەدوورگرتن لە خواردنەوەی مەی، خەتەنەکردنی منداڵە تازە لەدایکبووە نێرەکان، و ھەموویان داب و نەریتە و ڕێوڕەسمێکی زۆر باون لە نێو کورددا.
زمان
لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٣١ شانشینی عێراق کە ئەوکات ھێشتا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا، یاسایەکی زمانەوانیی دەرکرد کە زمانی کوردی کردە زمانی فەرمی لە قوتابخانە سەرەتایی و ناوەندییەکان و لە زۆرێک لە قوتابخانەکانی پارێزگاکانی مووسڵ، ھەولێر، کەرکووک و سلێمانی. بەڵام یاسای زمان بەتەواوی لە شوێنە حکوومییەکان جێبەجێ نەکرا، لە کەرکووک و مووسڵ، دوای ئازادیکردنی سەربەخۆیی عێراق لە شانشینی یەکگرتوو، لە ساڵی ١٩٣٢دا، لە قوتابخانە و شوێنە حکوومییەکانی ئەو دوو پارێزگایە زمانی کوردی بەکارنەھات. لە ھەولێر لە کۆی ١٥ ژمارەی ڕۆژنامەی فەرمی ھەشت ژمارە بە زمانی عەرەبی و شەش ژمارە بە تورکی و تەنیا یەک ژمارە بە کوردی بوون.
تا ساڵی ١٩٤٣ ناڕەزایەتی یان داوای دانپێدانانی زمانی کوردی وەک زمانی فەرمی یان سەربەخۆیی کوردستان سەریھەڵدا. زمان بناغەی بنیاتنانی شوناسێکی نەتەوەیی بووە لە باشووری کوردستان، بۆ زۆرینەی ڕەھای گەلانی کورد بە زمانی کوردی قسە دەکەن. زمانی کوردی سەر بە گرووپی زمانی ئێرانییە و ڕەگ و ڕیشەی لە بنەماڵەی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان ھەیە. سۆرانی و کرمانجی دوو زاری سەرەکی کوردین، بۆیە فراکسیۆنی زمانی ناوخۆیی باو نییە. کرمانجی تا شەڕە جیھانییەکان زاراوەی دڵخواز بوو، بەڵام تا شەستەکانی سەدەی ڕابردوو سۆرانی بووە زاراوەی باڵادەست لە نێو کوردەکانی ئێران و عێراقدا. کێشەیەک لە نێو خەڵکی کورددا ئەوەیە کە ڕێنووسی یەکگرتوویان بۆ زمانەکەیان نییە.
کوردی ئێران و عێراق دەستکاری ئەلفوبێی فارسی-عەرەبییان کردووە و کوردەکانی تورکیاش ئەلفوبێی لاتینی بە کار دەھێنن. ئەمەش یەکێتی لەناو سنوورە سیاسییە مۆدێرنەکاندا دروست دەکات بەڵام پەیوەندییەکان و پەیوەندییە کاریگەرەکان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا گرژ دەکات. ئەم نەبوونی یەکگرتوویی لە کتێبی پیرۆزدا ھاوتەریبە لەگەڵ مێژووی کولتووری کورد، چونکە ھۆزە شاخاوییە دابڕاوەکانی کورد زۆرجار کۆچەری بوون و ھەر بۆیەش نەریتێکی نووسراوی زۆر سنوورداریان ھەبوو؛ بەڵام لەدوای گۆڕانکارییە سیاسییەکانی عێراق لە ساڵانی نەوەدەکاندا، زمانی کوردی لە ئیدارەی خۆجێی و سیستمی پەروەردەدا زیاتر بەکارھێنرا، ئەمەش بەھۆی زیاتری ئۆتۆنۆمییەکەیەوە.
سەڵاحەددین بابەکر
سەڵاحەددین بابەکر محەممەد سلێمان (لەدایکبووی: ١٩٦٥ لە قەڵادزێ) وەزیری کارەبای ھەرێمی کوردستان بوو، لە کابینەی ھەشتەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.
خوێندن و پیشە
سەڵاحەددین بابەکر لە سەرەتای ھەشتاکانەوە بەشداری کاری سیاسی ئیسلامی کردووە. ساڵی ١٩٩٢ بەکالۆریۆسی لە ئەندازەی پترۆکیمیایی لە زانکۆی تەکنۆلۆژیای بەغدا بەدەستھێناوە. بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای لە کارگێڕیی پیشەسازی ھەیە. ساڵی ١٩٩٩ یەکەم گەنج بووە کە بووەتە ئەندامی سەرکردایەتیی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان. لە کۆنگرەی شەشەمی یەکگرتوو دووەم دەنگی ئەندامانی کۆنگرەی بەدەستھێناوە، و یەکەم سکرتێری یەکگرتووی قوتابیان بووە، و یەکەم گوتەبێژی فەرمی یەکگرتوو بووە. ھەروەھا یاریدەدەری ئەمینداری گشتیی یەکگرتوو بووە.
کوردانی باشووری کوردستان
پارتە سیاسییەکان
لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا ململانێیەکی بەردەوامی دەسەڵات لەسەر نوێنەرایەتیی سیاسی لە پەرلەمان و داھاتی نەوت پەرەی سەند، کە بووە ھۆی ململانێی چەکداری لە ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٦، کاتێک پارتی دیموکراتی کوردستان داوای ھاوکاری لە حکوومەتی ناوەندی عێراق کرد و یەکێتی داوای پشتیوانی لە ئەمریکا کرد.. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە دوو ھەرێمی ڕکابەرەکەی دابەش کرد بەسەر «بارزانستان» و «تالیبانستان»، دوو دامەزراوەی ئیداریی و دوو ئەنجومەن و دوو پەرلەمان. شەڕی نێوخۆیی نێوان لایەنە سیاسییەکان دەرفەتی یەکگرتوویی گەلی کوردستان و دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی تێکدا، کە بەتەواوی جیابووەوە لە حکوومەتی ناوەندی عێراق. بە قۆستنەوەی کەشوھەوای ململانێکان، گرووپەکانی دیکە ئامادەیی خۆیان دامەزراندووە، وەک پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لەتورکیا و گرووپە ئیسلامییە چەکدارەکان و گرووپە سیاسییەکانی دیکەی تورکیا..
سەڵاحەددین بابەکر
وازھێنان
سەڵاحەددین بابەکر لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ وازی لە پۆستەکەی ھێنا، بەھۆی خراپبوونی ڕەوشی کارەبای ھەرێمی کوردستان و دابیننەکردنی بڕی سووتەمەنی پێویست بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا.
کوردانی باشووری کوردستان
پارتە سیاسییەکان
پەکەکە پارتێکی گەورە بوو کە بەدوای سەربەخۆیی دەوڵەت و مافی کولتووری و زمانەوانی و نەتەوەیی لە تورکیادا دەگەڕا. سەرکردە کوردەکان لە عێراق پاڵیان بە گەشەکردنی حکوومەتە خۆجێیییە دابەشبووەکان داوە نەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە سەرکردایەتی لە شەرعییەتی خێڵەکییەوە سەرچاوە دەگرێت نەک لە دامەزراوە سیاسییەکان. بۆ نموونە تاڵەبانی و بارزانی لە عەشیرەتێکی کوردەوە نەھاتوون لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە، بەڵکو لە عەشیرەتێکی باش ڕێکخراوەوە ھاتوون.. تورکیا لە ساڵی ١٩٨٦ی زایینی تا ئێستا ھاوپەیمانی جۆراوجۆری لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە کوردستانی عێراقدا ھەبووە. دوای ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و لایەنە سیاسییەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان سارد بووەوە.
سەڵاحەددین بابەکر
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:خەڵکی قەڵادزێ پۆل:وەزیرەکانی کابینەی هەشتەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
کوردانی باشووری کوردستان
ناسنامەی نەتەوەیی
بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان، کاتێک لە دوای شەڕی کەنداو کۆنترۆڵی ناوچەیی بە کورد درا و ناوچەی دژە-فڕین دامەزرا، شوناسێکی بەھێزتری کوردی دەستی بە دروستبوون کرد. ئەمەش لە زیادبوونی پشتیوانی نێودەوڵەتی و کشانەوەی حکوومەتی ناوەندی عێراق لە کوردستانی عێراق سەرچاوەی گرتووە. زمانی کوردی پەڕییەوە بۆ ناو شوێنی گشتی، لە قوتابخانە و زانکۆ و ئیدارە و میدیاکان دەوترایەوە و قسەی پێدەکرا. ھەروەھا لێشاوی ھێما نەتەوەیییەکان لەوانە ئاڵای کورد و سروودێکی کوردستان و دانپێدانانی گشتیی بۆ گەلی کورد ھاتە ئاراوە. پەرەپێدانی ژێرخانی کوردیش بووەتە لایەنێکی دانەبڕاو لە خودموختاری سەرکەوتوویان. پێشتر کورد وابەستەی ژێرخانی ئابووری کۆمەڵایەتی بەغدا بوو، کورد توانی لە ڕووی فیزیکی و سیاسییەوە بە شێوەیەکی کارا لە سفرەوە ناوچەکەی خۆی بنیات بنێ. حکوومەتێکی ئۆتۆنۆمی تەواو کارایان دروست کرد، دوور لە عێراقی بەعس. توانیان حکوومەتە خۆجێیەکان بەڕێوەببەن و حزبی سیاسیی کوردی ئازاد و چالاک دابمەزرێنن و پەرلەمانێکی کوردی دابمەزرێنن. بەم پێشھاتانە حکوومەتی کوردی بۆ یەکەمجار لە کاری نێودەوڵەتیدا ناسنامەی خۆی بەدەستھێنا.
نوێنەرایەتی نیمچە فەرمییان لە تورکیا، ئێران، فەرەنسا، بەریتانیا و ئەمریکا ھەیە. ھەرچەندە گەلی کورد لە پێکھێنانی ناسنامەیەکی نەتەوەیی تا ڕادەیەک سەرکەوتنی ھەبووە، بەڵام ھۆکارگەلێک ھەبوون کە گەشەی ئەو ناسنامەیەیان وەستاندووە. لە سەردەمی دەوڵەتی عێراقدا، کورد بە لەبەرچاوگرتنی ھێڵەکانی دەوڵەتی ئارەزوومەندانە، ملکەچی پرۆسەی ناسیۆنالیزم بوو بۆ ھەموو عێراقییەکان. کوردەکان دەستیان دەکرد بە بیرکردنەوە لەخۆیان وەک عێراقی، نەک سەرنجیان لەسەر گەشەسەندنی بەکۆمەڵیان وەک کورد. ھەروەھا ناسیۆنالیزم بەھۆی دابەشبوونی عەشیرەت و زمان و جوگرافیاوە بەربەست بوو کە نەیھێشت گەلی کورد بە تەواوی وەک یەک یەکە بناسێتەوە؛ ھێشتا ھیچ سەرکردەیەک لە سەرووی ئەم پێگەی خێڵەکییەوە بەرز نەبووەتەوە و شەڕی ناوخۆ ئازاری ئەو کەسانە دەدات کە بۆ ئۆتۆنۆمی کورد دەجەنگن، چونکە بە لایەنی دیکە یان سنووری سیاسییەوە دابەشکراون.
بۆ نموونە لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا، لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨، تورکیا پشتگیری لە گرووپێکی کوردی عێراقی دەکرد بەسەر گرووپێکی دیکەدا، بۆ ئەوەی کوردەکانی عێراق لە بەرامبەر کوردە یاخیبووەکانی تورکیا شەڕ بکات. تەکنەلۆجیا و پەیوەندییەکان یارمەتی کوردیان داوە بۆ دامەزراندنی گرووپێکی نیمچە-نەتەوەیی، یان ناسنامەی نەتەوەیی خۆپێناسەکراو. ھەرچەندە ئەمە ھەستی شانازی و پێناسەکردنی لە سنوورە سیاسییەکاندا پەرەپێداوە، بەڵام سیناریۆیەکی کەمتر ئومێدبەخشی دەوڵەتبوونی کورد ئاشکرا دەکات. نایەکسانی لە سەرانسەری ئەو وڵاتانەی ئاشکرا کردووە کە دانیشتووانی کورد لە بارەی پاڵپشتی و فریاگوزاری نێودەوڵەتی بەدەست دەھێنن. بۆ کوردەکانی عێراق ئەم تۆڕە نێودەوڵەتییە لە دوای شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ دامەزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی کورد پۆل:کۆمەڵگای عێراقی پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق پۆل:پەرتبوونی کورد پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:کورد پۆل:پێکھاتە کەمینەییەکان پۆل:دانیشتووانی عێراق پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
درامای کۆری
درامای کۆری (بە کۆری:한국드라마; بە ھانجا:韓國드라마) بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک کەی-دراما (K-drama) ناسراوە، زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکە بە زمانی کۆری، لە کۆریای باشوور بەرھەم دەھێنرێت، دراما کۆرییەکان لە جیھاندا بەناوبانگن و دەنگیان داوەتەوە لەوانە دراما مێژووییەکان کە لە کوردستان بەناوبانگن وەک (د.ھۆرجۆن، جۆنگوما گەوھەری کۆشک، دۆنگ یی، یی سان، ھەڵاتووەکەی جۆسۆن، خەونی من)، وە دراما مۆدێرنەکان کە لە کوردستان بەناوبانگن وەک (دۆ بۆنگ سون، خاتوو حامورابی)، دراما کۆرییەکان جگە لە زمانی کوردی وەردەگێردرێنە سەر زۆر زمانی تر جا بە شێوەی دۆبلاژ بێت یان ژێرنووس ئەم بڵاو بوونەوە فراوانە بەردەستە جیھانییە ثێی ئەوترێت ("شەپۆلی کۆری") وە ھەنێکیان کاریگەرییەکی گەورەیان ھەبووە لەسەر وڵاتان بۆ نمونە جۆنگوما گەوھەری کۆشک دراماکەی فرۆشراوە بە ٩١ وڵات لە جیھان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:درامای ئاسیایی پۆل:درامای تەلەڤیزیۆنی پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور پۆل:درامای تەلەڤیزیۆن
کۆزەکۆڵ
کۆزەکۆڵ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێباز، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کۆزەکۆڵ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کوردەمیری بارام و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەرکەلی عەزیز و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھۆمەرەخەجانی عەلی ئەمین و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ڕازیان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
توڵەبی
توڵەبی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی دەربەندیخان(ناوەند)، قەزای دەربەندیخان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
توڵەبی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بەنداوی دەربەندیخان و لە باشوور لەگەڵ شارۆچکەی شەمێران و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ کانی سارد و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی کەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مۆزەخانەی ناوخۆیی مەنگۆلیا
مۆزەخانەی ناوخۆیی مەنگۆلیا (، ) مۆزەخانەیەکی ھەرێمییە، لە شاری ھۆھۆت لە ئینتر مەنگۆلیا لە باکووری چین.
لە ساڵی ٢٠٠٧ مۆزەخانەیەکی نوێ دروستکرا، نوێتر و دە ئەوەندەی تر گەورەتر بوو، نزیکەی ٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتەوە دوورە، دەکەوێتە چوار ڕیانی شەقامی شینوا ڕۆژھەڵات و شەقامی دووەمی بازنەیی ڕۆژھەڵات. سەرجەم توخمەکانی پێشانگاکە گوێزرانەوە بۆ بینا نوێیەکە، لەکاتێکدا بینای ڕەسەنەکە بە کراوەیی مایەوە بۆ ڕای گشتی، بۆ پێشانگا کاتییەکان، وەک پێشانگای ھێڵ وەک ساڵی ٢٠١٤.
خۆشکان
خۆشکان یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
نا یۆنگ-سیۆک
نا یۆنگ-سیۆک (لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٧٦) بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوورە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:دەرھێنەرەکانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:کەسایەتییە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی یۆنسێی
ئێنەپ-ڕور-کرایس
ئێنەپ-ڕور-کرایس ناوچەیەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی باکووری ڕاین لە ئەڵمانیا. بەشێکە لە باشووری ناوچەی ڕور، ڕێژەی دانیشتووانەکەی بە ٣٢٤،٠٠٠ خەملێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناوچەکانی باکووری ڕاین-وێستفالیا
قۆتور
قۆتور گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قۆتور لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پلکلو و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئۆبەبڵاغی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەرەئۆغڵان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەرەبڵاغی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەفسانەزانیی کوردی
میتۆلۆژیای کوردی زاراوەیەکی بەکۆمەڵە بۆ بیروباوەڕی گرووپێکی گەلانی کۆن کە لە ڕووی چاند، و نەتەوەیی یان زمانەوانییەوە پەیوەندیدارن و لە چیاکانی کوردستانی باکووری ڕۆژاوای زاگرۆس، باکووری میزۆپۆتامیا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ دەژیان. ئەمەش ئایینی بتپەرستی ھیندوئەورووپییەکان دەگرێتەوە پێش ئەوەی موسڵمان یان مەسیحی بن، ھەروەھا ئەو ئەفسانە و فۆلکلۆرە ناوخۆییانەی کە دوای موسڵمانبوون بەرھەمیان ھێناوە دەیگرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی کوردی پۆل:فۆلکلۆری کوردی پۆل:میتۆلۆژیای کوردی
ڤیدیۆی یارمەتیدەری ناوبژیوان
وێنۆک|ناوبژیوانێک لەکاتی بەکارهێنانی ڤار، بۆ دڵنیابوونەوە لە ڕووداوەکانی ناو یاریگا. ڤیدیۆی یارمەتیدەری ناوبژیوان یان ڤار بەکارهێنانی ڤیدیۆی دووبارەکەرەوەیە بۆ پێداچوونەوە لەسەر بڕیاری ناوبژیوانی یاری تۆپی پێ. بەکارهێنانی ئەم ڤیدیۆیە نەبۆتە یاسایەک بۆ یاری تۆپی پێ بەڵام لەچەند پاڵەوانییەتییەک بەکارهاتووە.
پێداچوونەوەکان
وێنۆک|پشاندانی بڕیار ڤار لەسەر شاشەی یاریگا، بڕیارەکە هەژمارکردنی گۆڵێکە کەپێشتر گومانی [[ئۆفساید لەسەر بووە.]] ئەو بڕیارانەی کە پێداچوونەوەیان بۆدەکرێت لەڕێگای دووبارە سەیرکردنەوەی ڤیدیۆیەکە لەلایەن پۆلێ لەناوبژیوانانی دەرەوەی گۆڕەپانی یاریگا.
ڕەخنەگرتن
لەدوای یاری کۆتایی پاڵەوانییەتی جامی جیهانی یانەکان، هەریەکە لە زینەدین زیدان وە لوکا مۆدریچ ڕەخنەیان لەم تەکنەلۆژیایە گرت و بە سەرلێشێوان وەسفییانکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:یاساکانی تۆپی پێ پۆل:ڤیدیۆ
ھاککەرەکان لەسەر ھەسارەی زەوی
یەکێک لە تایبەتمەندییە ناوازەکانی HOPE جەختکردنەوە لەسەر بەکارھێنانی داھێنەرانەی تەکنەلۆژیایە. زۆرێک لە گفتوگۆکان لە HOPE باس لە ڕێگەی داھێنەرانە دەکەن کە ھاکەرەکان تەکنەلۆژیای ئێستایان بەکارھێناوەتەوە یان ئامرازی نوێیان دروست کردووە بۆ چارەسەرکردنی پرسە کۆمەڵایەتی یان سیاسەتەکان. بۆ نموونە گفتوگۆکانی ڕابردوو بەدواداچوونیان بۆ بەکارھێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردووە بۆ چاودێریکردنی ژینگە و دروستکردنی تۆڕی پەیوەندی نامەرکەزیی.
لایەنێکی گرنگی دیکەی HOPE پابەندبوونییەتی بە گشتگیری و ھەمەچەشنی. کۆنفرانسی چالاکانە کاردەکات بۆ دروستکردنی ژینگەیەکی پێشوازیکردن بۆ خەڵک لە ھەموو پاشخانەکانەوە و ھاندەری بەشداریکردنی ژنان، کەسانی ڕەنگاوڕەنگ، تاکەکانی ئێڵ جی بی تی، و گرووپەکانی دیکەی کەم نوێنەرایەتی لە بواری تەکنەلۆژیادا. بە گشتی ھاکەرەکان لەسەر ھەسارەی زەوی ڕووداوێکی گرنگە لە کۆمەڵگەی هاککەرەکان کە پەرە بە داھێنان و ھاوکاری و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە دەدات سەبارەت بە ڕۆڵی تەکنۆلۆژیا لە کۆمەڵگادا.
ئازادی، مێرگەسۆر
ئازادی یان گۆڕاگۆم یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
بۆڵێ
بۆڵێ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگەسەر، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بۆڵێ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ژەنگڵان و لە باشوور لەگەڵ گوندی بایەوان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئەستێرۆکان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سڵێ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھێلین ھەیز
ھێلین ھەیز مەکئەرتەر (١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٠–١٧ی ئازاری ١٩٩٣) خانمەکتەرێکی ئەمریکی بوو، ئەو ماوەی ٨٠ ساڵ لە بواری نواندن و بەشداریکردن لە فیلمەکان بەردەوام بوو. ئەو نازناوی «یەکەم خانمەکتەری شانۆی ئەمریکا» پێدرا بوو. ئەو یەکێک بووە لەو ١٦ کەسەی کە خەڵاتێکی ئێمی، خەڵاتێکی گرامی، خەڵاتێکی ئۆسکار، ھەروەھا خەڵاتێکی تۆمی بردبێتەوە. ھێلین یەکەم خانمە ئەکتەرە کە سێ تاجی نواندنی وەرگرتبێت. لەلایەن سەرۆککۆماری ئەمریکا، خەڵاتی مێدالیای سەرۆککۆماری بۆ ئازادی پێدراوە، بەرزترین خەڵاتی شانازییە بۆ ھاوڵاتییانی سڤیل لە ئەمریکا، مێدالیاکەشی لە ساڵی ١٩٨٦ لەلایەن سەرۆککۆمار ڕۆناڵد ڕێیگن پێبەخشرا. لە ساڵی ١٩٨٨، مێدالیای نەتەوەیی بۆ ھونەری پێدرا.
ھێلین بۆ یەکەمینجار لە ساڵی ١٩١٠، لە فیلمی سینەمایی (Jean and the Calico Doll) دەرکەوت. لە ساڵی ١٩٣١، دوای بەشداربوونی لە فیلمی (The Sin of Madelon Claudet) خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەئەکتەر وەرگرت.
لە ساڵی ١٩٨٤، خەڵاتێکی ساڵانە بەنناوی خەڵاتەکانی ھێلین ھەیس ڕێکخرا بۆ باشترینانی شانۆی واشینگتن. لە ساڵی ١٩٥٥، شانۆی فەلتۆن لە ٤٦ەمین شەقامی برۆدوەی نیویۆرک سیتی، ناوی گۆڕدرا بۆ شانۆی ھێلین ھایس. ھێلین بەیەکێک لە ھەرە مەزنترین خانمەئەکتەرەکانی سەددەی بیستەم دادەنرێت لەناو شانۆدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:باشترین خانمەکتەری پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران
عەلی ھاشمی
عەلی ھاشمی (لەدایکبووی ١ی تشرینی دووەمی ١٩٩١) قورسھەڵگرێکی کوردە کە بۆ یانەی ئێران یاری دەکات. ئەو تا ئێستا دوو کەڕەت قارەمانی جیھانی وەرگرتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١ پۆل:خەڵکی ئیلام پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مالاوی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
مالاوی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
خەردن
خەردن یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
پڕۆژەی ژێر زەوی ١٣١
پڕۆژەی ژێر زەوی ١٣١ (، ) سیستەمێکی تونێلە لە پارێزگای ھوبی لە کۆتایی دەیەی ١٩٦٠ و سەرەتای ١٩٧٠ بۆ جێکردنەوەی بارەگایی سوپای ڕزگاری گەلی چین لە کاتی شەڕی ئەتۆمیدا. ئەم بنکەیە تەواو نەکراوە یان بە تەواوی بەکارھاتووە و لە ئێستادا کراوە بۆ سەردانکەران وەک شوێنی گەشتیاری.
ھەندێک لە ئاماژەکانی سەر سایتەکە ئاماژە بە موڵک دەکەن وەک ناوچەی گەشتیاریی شنکدۆنگ (澄水洞旅游区).
خۆشناوی
خۆشناوی یەکێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی ناوەندییە کە لە کوردستانی باشوور ئاخێوەری ھەیە. ئەو کەسانەی بەم زاراوە قسە دەکەن پێیان دەوترێت خۆشناو
زمانناسی
بنشێوەزاری خۆشناوی لە ڕووی زمانناسییەوە یەکێکە لە بنشێوەزارە سەرەکییەکانی شێوەزاری کوردیی ناوەندی خۆشناوی خۆی دابەش دەبێتە سەر چەند لەھجەی جیاوازەوە و ھەندێک جیاوازی لە نێوان لەھجەکانیدا ھەیە بەڵام بنچینەی ھەموویان یەکێکە.
کەسایەتییە ناودارەکان
دەسەڵاتدار و سیاسەتوان:
کەسایەتیی ئایینی: