cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
منداڵانی کار
شۆڕشی پیشەسازی
لە درێژایی شۆڕشی پیشەسازیدا منداڵانی تەمەن ٤ و تەنانەت منداڵتریش لە کارگەو کارخانەکاندا لە ھەلومەرجێکی نالەبار و مەترسیدار و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا کوشندە کاریان دەکرد. بە پێی ئەم تێگەیشتنە بەکارھێنانی منداڵان وەک کرێکار لە وڵاتە دەوڵەمەندەکان وەک پێشێلکردنی مافی مرۆڤ دێتە ئەژمار و قەدەغە کراوە، لەحاڵێکدا ھەندێک لە وڵاتە فەقیرەکان لەوانەیە رێگە بدەن یان بێدەنگ بن بەرانبەر بە کاری منداڵان. دیاردەی منداڵانی کار دەتواندرێت پێناسە بکرێت بۆ ئەو منداڵانەی کەمترین تەمەنی یاساییان ھەیە و بە شێوەی تەواو-کاتی کار دەکەن.
ئێران
بەپێی ئامارەکان زیاتر لە 250 ملیۆن کەس لەو منداڵانەی (5 بۆ 14 ساڵ) کە تەمەنیان نەگەیشتۆتە تەمەنی یاسایی بۆ کار کردن و کار دەکەن لە وڵاتانی پەرەئەستێندان. ئەگەر کۆتایی تەمەنی منداڵی بەپێی جاڕنامەی مافەکانی منداڵ ژێر 18 ساڵان بەرچاو بگرین، ساڵی 2002 زیاتر لە 350 ملیۆن منداڵ و تازەلاو لەباتی خوێندن کاریان کردووە.
لە ئێرانیشدا هەژماری منداڵانی کار لەبەر هۆکاری جۆراوجۆر ڕوو لە زیادبوونە بەڵام ئامارێکی تەواو لەسەر ئەو منداڵانە بەردەست نییە. لە تاران ئاماری زیاتر لە 20 هەزار منداڵی کار پشتڕاست کراوەتەوە. بەپێی خەمڵاندنی ڕێکخراوەی جیهانیی کار ساڵی 1995 زیاتر لە سەتا 71.4ی منداڵانی نێوان 10 بۆ 14 ساڵی ئێرانی لە باری ئابوورییەوە چالاکن.
لە ئێران ئامارێکی تەواو لە ژمارەی منداڵانی کار بوونی نییە چونکە پێناسەیەکی دیاریکراو بۆ منداڵانی کار دیاری نەکراوە و ئامارەکان جۆراوجۆرن و زۆر جار یەک ناگرنەوە. بەپێی سەرژمێری ساڵی 1385ی کۆچیی هەتاوی نزیکەی یەک ملیۆن و حەوتسەد هەزار منداڵ بەشێوەی ڕاستەوخۆ کار دەکەن. لە ئێرانیشدا وەک زۆرێک لە وڵاتانی جیهانی ژمارەی منداڵانی کار ڕووی لە زیادبوونە و فاکتەری وەک گەشەکردنی هەژاری، بەرزبوونەوەی ئاستی هەڵاوسانی ئابووری، جودابوونەوەی دایک و باوک، بەرزبوونەوەی خەرجی خوێندن، قەیرانە سروشتییەکانی ئەم دواییانە (وەک لافاو، بوومەلەرزە و هتد)، پەنابەرانی وڵاتانی دەوروبەر و شارە بێبەشەکان بۆ ئەو شارانەی دۆخیان باشترە وەک گرنگترین فاکتەرەکانی کارکردنی منداڵان لە ئێران ئاماژەیان پێدراوە.
بەپێی دوایین ئامارێک کە بەرپرسانی ئێرانی لە مانگی جۆزەردانی ساڵی 1398ی کۆچیی هەتاوی ڕایانگەیاندووە، تەنیا لە تاراندا نزیکەی 14 هەزار کەس بەناو زبڵەکاندا دەگەڕێن کە سێ یەکیان واتە 4 هەزار و حەوتسەد کەسیان منداڵن.
تاران
شارەداری تاران دەڵێت نزیکەی نیو ملیۆن منداڵی کار لە تاران کار دەکەن و بەرەنگاری هەژاری دەبنەوە. هەژمارێکی بەرچاویان شارومەندی یاسایی ئێران نین. بەشێکیان لەسەر شەقامەکان خەریکی دەستفرۆشی یان گەڕان بەنێو زبڵەکاندان و یان فاڵ دەفرۆشن. بەرامبەر بە هەر 500 تارانی منداڵێک لەسەر شەقامەکاندا هەیە. ئەم ئامارە بۆ تەورێز یەک منداڵ بەرامبەر بە 16 هەزار کەسە.
شیکردنەوەی ئاماری تاران
هەژماری منداڵانی کار لە تاران بەشێوەیەکی بەرچاو لە شوێنەکانی دیکە زیاترە. لەو پلانە کورتخایەنانەی کە بۆ ئەم پرسە داڕێژراون، بەڕێوەبەرانی وەک شارەوانی، ڕێکخراوەی بێهزیستی و هێزە ئینتیزامییەکان زۆربەی ئەو منداڵانەیان کۆ کردۆتەوە و چاودێریان دەکەن. ڕاپۆرتەکان دەڵێن ئاپوورەی ئەو منداڵانە ڕوو لە زیادبوونە و کۆکردنەوە کاتییەکان ناتوانێ ڕێچارێکی تەواو بۆ ئەو پرسە بێت. ئەم تاقمە بەهۆی ئامادەبوونی بەردەوام لە شوێنە قەرەباڵغەکان و یان چالاکیکردن لە بواری دووبارەبەکارهێنانەوەی زبڵەکان مەترسییان لەسەرە و تووشی نەخۆشینی جۆراوجۆر دەبن.
کامیل ئەحمەدی توێژەر و مرۆڤناسی کورد کە لەسەر ئەم بابەتە واتە منداڵانی کار لە شاری تاران توێژینەوەی کردووە و دوو بەرهەمی لەسەر ئەم مژارە بە ناوەکانی "ئاسەواری چەوساندنەوە لە جیهانی منداڵی" و "تاڵانی منداڵی" هەیە، لەمبارەوە دەڵێت:
یەکێک لە گرنگترین شوێنهاتە نەرێنییەکانی ئەم جۆرە هەڵسوکەوتە ئەوەیە کە دوابەدوای کۆکردنەوەی منداڵان لەسەر شەقامەکان و هەڕەشەلێکردنیان بۆ دەرکران (منداڵانی ئەفغانی)، خێرا دەچنە شوێن کارگە نهێنییەکان بە مووچە و پارەی زۆر کەمتر؛ واتە هەر هەڕەشەیەک کە لە منداڵانی سەرشەقام دەکرێت دەبێتە هۆی ئەوەیکە زۆرینەیان بەرەو کارگە نهێنییەکان بچن و ئەو شوێنانەش چاوەدێرییان لەسەر نییە. ئەم بابەتە بۆتە هۆی گەشەکردن و پتەوبوونەوەی پێگەی کارگە نهێنییەکان لە حاڵێکدا کە بازاڕ و کۆسیستەمی سەرمایەیش بەگشتی ئەم هێزە هەرزانەی پێ بەسوودترە و پێشوازی لە وەرگرتنیان دەکات.
ڕۆژهەڵاتی کوردستان
کرماشان: بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوەی بێهزیستیی پارێزگای کرماشان 800 بۆ 1000 منداڵی کار ساڵی 2021 لەو پارێزگایە کاریان کردووە.
سنە: بەپێی ئامارەکانی ساڵی 2018 ژمارەی منداڵانی کار لە شاری سنە 183 کەس خەمڵێندراوە کە ئەڵبەت ئامارە فەرمییەکان ئەم ژمارەیان تا 500 کەسیش خەمڵاندووە چونکە بەشێک لەو منداڵانە لە ژێر چاوەدێری ڕێکخراوەی دیکە بێجگە بێهزیستین. ئازاد هاشمی بەڕێوەبەری ڕێکخراوەی خێرخوازی شەمیم لەوبارەوە دەڵێت وێڕای ئەمانەش ژمارەیەکی دیکەی منداڵان لە کارگەکان کار دەکەن و کۆی گشتی تا 2000 کەس بەرز دەبێتەوە.
ئازربایجانی ڕۆژئاوا: بەڕێوەبەری گشتیی ڕێکخراوەی بێهزیستی پارێزگای ئازربایجانی ڕۆژئاوا ساڵی 2022 و لە ڕاپۆرتێکدا دەڵێت لە مەودایەکی دوو ساڵەدا و لە دوو دەرفەتی جیاوازدا جارێک 50 منداڵی کار و جارێکی دیکەش 299 منداڵی کار کەوتوونەتە ژێر چاوەدێری ئەو ڕێکخراوەیە.
باشووری کوردستان
دهۆک 560 منداڵ
سلێمانی 180 منداڵ
هەڵەبجە 0 منداڵ
لەبارەی ناسنامەی منداڵانی "کارکەرەوە"، ئەندامێکیی دەستەی بەڕێوەبەری رێکخراوی منداڵپارێزی کوردستان دەڵێت، "زۆرینەیان ئاوارە یان پەنابەرن، بەشێکیشیان لە کۆچەرییەکانن؛ بەگشتی 92%یان خەڵکی دەرەوەی هەرێمی کوردستانن."
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مناڵی پۆل:مافەکانی مناڵان پۆل:مێژووی لاوی
٨ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
پارێزگای گیفو
پارێزگای گیفو(بە ژاپۆنی:岐阜県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری گیفویە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای گیفو
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای گیفو پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
شارستانی دێولان
شارستانی دێولان یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە و ناوەندەکەی شاری دێولانە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٦٤،٠١٥ کەس بووە، کە ھەموویان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە ئێران پۆل:شارستانی دێولان پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بڕیارنامەی ٦٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٥٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٧ پۆل:نائووروو لە ١٩٨٧
کریکێت
کریکێت (بە ئینگلیزی: Cricket)یارییەکی وەرشییە کە تێیدا تۆپ و داری تۆپ بەکاردێت. لەم یارییەدا دوو تیپی (١١)یاریزانی لە یاریگایەکدا یاری دەکەن. یارییەکە لەسەدەی ١٦ لە ئینگلتەرا سەریھەڵدا. لەئێستا یاری کریکێت خواستی زۆرە بەتایەبت لە ئینگلتەرا، ئۆسترالیا، ھیند، پاکستان، نیووزیلاند، بەنگلادیش، باشووری ئەفریقا
سەرچاوەکان
پۆل:کریکێت پۆل:تیمە وەرزشیەکان
خوێڵینی قەڵای باسەڕە
خوێڵینی قەڵای باسەڕە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
خوێڵینی قەڵای باسەڕە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەڵاچوغە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دێی ڕەشە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی خوێڵینی کەوەڵە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تاڵەبان.
جۆنی دێپ
جۆن کریستۆفەر دێپی دووەم (لەدایکبووی ٩ی تەممووزی ١٩٦٣) ئەکتەر، بەرھەمھێنەر، و مۆسیقاژەنێکی ئەمریکییە. بە یەکێک لە ناسراوترین ئەستێرەکانی فیلم دانراوە. پاڵێوراوە بۆ دە خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، و دانەیەکی بردووەتەوە بۆ باشترین ئەکتەر بۆ نواندنەکەی بە ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی سوینی تاد: سەرتاشی شەیتانیی شەقامی فلیت (٢٠٠٧)، و پاڵێوراوە بۆ سێ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر، لە سەرووی خەڵاتەکانی دیکەیەوە. یەکەم کاری نواندنی دێپ لە فیلمی ١٩٨٤ی کابووسێک لە ئێڵم ستریت، پێش بەناوبانگبوون وەک ئەکتەرێکی ھەرزەکار لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنی شەقامی ٢١ جەمپ (١٩٨٧–١٩٩٠). ڕۆڵێکی یاریدەدەری ھەبووە لە فیلمی ئۆلیڤەر ستۆنی جەنگی کەرت (١٩٨٦) و ڕۆڵی کارەکتەری سەرەکی گێڕاوە لە فیلمی ڕۆمانسی خەیاڵی ئێدوارد دەست مەقەست.
دێپ سەرنجی ڕەخنەیی پێدراوە بەھۆی بەرجەستەکردنەکانی سیناریۆنووس-دەرھێنەری لێ نەھاتوو ئێد وود لە فیلمی بەھەمان ناوەوە (١٩٩٤)، کارمەندی ئێف بی ئای شاراوە جۆسێف دی پیستۆن لە فیلمی دۆنی براسکۆ (١٩٩٧)، نووسەر جەی ئێم باری لە دۆزینەوەی نێڤەرلاند (٢٠٠٤) و چەتەی بۆستن وایتی بەلگەر لە ڕێوڕەسمی ڕەش (٢٠١٥). ڕۆڵی سەرەکی ھەبووە لە زۆرەھا فیلمی سەرکەوتوو، وەک بگری-گیانە (١٩٩٠)، پیاوی مردوو (١٩٩٥)، چاڵی خەواڵوو (١٩٩٩)، چارلی و کارگەی شوکلاتەکە (٢٠٠٥)، بووکی تەرم (٢٠٠٥)، دوژمنانی گەل (٢٠٠٩)، ئەلیس لە وەندەرلاند (٢٠١٠) و بەشی دووەمی، گەشتیارەکە (٢٠١٠)، ڕانگۆ (٢٠١١)، سێبەرە تاریکەکان (٢٠١٢)، بۆ ناو دارستانەکان (٢٠١٤)، و دڕندە خەیاڵییەکان: تاوانەکانی گریندنوۆڵد (٢٠١٨). دێپ کارەکتەری جاک سپارۆی بەرجەستەکردووە لە زنجیرە فیلمی چەتەکانی دەریای کاریبی (٢٠٠٣–ئێستا).
دێپ دەیەم پڕ-داھاتترین ئەکتەرە لە سەرتاسەری جیھاندا، کە فیلمەکان کە دێپ بەژداری تێدا کردوون زیاتر لە ٣٬٧ ملیار دۆلاریان پەیداکردووە لە بۆکس ئۆفیسی ویلایەتە یەکگرتووەکان و زیاتر لە ١٠ ملیار دۆلار لە بۆکس ئۆفیسی جیھاندا. ئەو لە تۆماری جیھانی گینسی ٢٠١٢ دانراوە بە پڕ داھاتترین ئەکتەر، بە پەیداکردنی ٧٥ ملیۆن دۆلار. دێپ ھەشت فیلمی لەگەڵ دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر، و ھاوڕێی تیم بێرتن کردووە. ئەو خراوەتە ناو ئەفسانەکانی دیزنی لە ٢٠١٥ دا. لەگەڵ نواندندا، دێپ کاری مۆسیقاژەنیشی کردووە. لەگەڵ چەندەھا گروپی مۆسیقادا کاری کردووە، وەک دروستکردنی گروپی ڕۆکی خوێنمژانی ھۆڵیود لەگەڵ ئالیس کوپەر و جۆو پێری.
ژیانی سەرەتایی
دێپ لە (ئۆنسبڕۆ، کنتاکی) لەدایکبووە، بچووکترین منداڵی خێزانەکە بووە. دایکی (بێتی سوی پاڵمەر) کارگوزار بووە، و باوکیشی «جۆن کریستۆفەر دێپ»، ئەندازیارێکی مەدەنی بووە. خێزانەکەی زۆر ماڵیان گواستووەتەوە و نزیکەی ٢٠ خانوویان کرد بوو، تاکو لە ساڵی ١٩٧٠ لە (میرامار، فلۆریدا) نیشتەجێبوون. لە ساڵی ١٩٧٨ کاتێک (دێپ) تەمەنی ١٥ ساڵ بووە، دایک و باوکی لێک جیا بوونەتەوە، دواتر دایکی لە ساڵی ٢٠٠٠ دەمرێت و زۆرجار (دێپ) دایکی بە «ئیلھام» بۆ خۆی پێناسە دەکات.
بەھۆی ئەو گیتارەی کە دایکی بە دیاری بۆی کڕی بوو کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵان بوو، (دێپ) لەچەندان باندی گیتارژەن بەژداربووە. دواتر لەقۆناغی دواناوەندیدا واز لەخوێندن دێنێت بۆ ئەوەی ببێتە گیتارژەنی ڕۆک، دوای دوو ھەفتە ھەوڵدەداتەوە بگەڕێتەوە خوێندن، بەڵام بەڕێوبەرەکە پێی دەڵێت کە بەدوای خەونی بوون بە گیتارژەنییەوە بکەوێت و ئەمە بکاتە ئامانجی سەرەکی ژیانی. (دێپ) دواتر چووە گروپی (The Kids) کە دواتر گرووپەکە ھەڵوەشایەوە، (دێپ) چووە گروپێکی تر بەناوی (Rock City Angels) کە دواتر ئەلبوومێکیشیان بەناوی (Young Man's Blue) بڵاوکردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان پۆل:مۆسیقاژەنی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:تاراوگە ئەمریکیەکانی لە ئوسترالیا پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەندامانی هۆلیوود ڤامپایەرز (باند) پۆل:جۆنی دێپ پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە فلۆریدا پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە ویلایەتی کێنتەکی پۆل:خێزانی وینترۆپ پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار پۆل:ئەندامانی ھۆلیوود ڤامپایەرز (باند) پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پارێزگای ئیشیکاوا
پارێزگای ئیشیکاوا(بە ژاپۆنی:石川県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کانازاوایە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئیشیکاوا
دێری ڕەبان ھورمزد
دێری ڕەبان ھورمزد (بە سورینی: ܪܒܢ ܗܘܪܡܝܙܕ ܥܓ̰ܡܝܐ، بە عەرەبی، دیر الربان ھرمزد) ، دێرێکی گرنگی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانییە، نزیکەی ساڵی ٦٤٠ی زایینی دامەزراوە، لە شاخەکاندا ھەڵکەندراوە کە نزیکەی ٢ میل لە ئەلقۆشەوە دوورە، ٢٨ میل لە باکووری مووسڵەوە دوورە. شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی پیاوسالارەکانی ھێڵی ئیلیای کڵێسای ئاشووری ڕۆژھەڵات بوو لە ساڵی ١٥٥١ تا سەدەی ١٨، و دوای یەکگرتن لەگەڵ ڕۆما لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، بوو بە دێرێکی دیار لە کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی.
ئەم دێرە بە ناوی ڕەبان ھۆرمزد(ڕەبان بە سوریانی واتای دەروێش) لە کڵێسای ڕۆژھەڵاتەوە ناونراوە کە لە سەدەی حەوتەمدا دایمەزراندووە.
مێژوو
بەھۆی ناو و ناوبانگی ڕەبان ھۆرمزدەوە، ئەو دێرەی کە دامەزراندبوو، بۆ کڵێسای ڕۆژھەڵات لەڕادەبەدەر گرنگ بوو. تا سەدەی دەیەم گەشەی کرد. ھەتا پێش کۆتایی سەدەی پازدەھەم، خانەقای ڕەبان ھۆرمزد وەک شوێنی ناشتنی پیاوسالاری کاری دەکرد. یوحەنان سولاقا پێش گەشتکردنی بۆ ڕۆما بۆ ئەوەی ببێتە یەکەم پاتریاکی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی دەروێشێکی دێری ڕەبان ھۆرمزد بووە.
دێرەکە تووشی پاشەکشە بوو کاتێک تەیمووری لەنگ لە ساڵی ١٣٩٣ ھێرشی کردە سەری و کۆمەڵێک دەروێشی کوشت و کەسانی دیکەی ناچار کرد ھەڵبێن. ھەروەھا مەملوکی تورکی موراد بەگی لە ساڵی ١٥٠٨دا ھێرشی کردە سەری، کاتێک خەڵکی ئەلقۆش ویستیان پەنایان بۆ بگرن. ھەروەھا ئەم شارە لە ماوەی سەدەی شانزەھەمدا چەندین ھێرشی شازادە کورد و تورکەکان کەوتە بەر ھێرشی ئەم شارە، کە بووە ھۆی دابەزینی شارەکە و دێرەکە. ئەم ھێرشانە بوونە ھۆی گواستنەوەی پاتریاکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، مار شیمۆنی نۆیەم، بۆ تلکێف.
قەشقە، کۆیە
قەشقە یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
دێری ڕەبان ھورمزد
مێژوو
لە نێوان ساڵانی ١٥٥١ بۆ سەدەی ١٨، ئەم دێرە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی پیاوسالارەکانی ھێڵی ئیلیای کڵێسای ڕۆژھەڵات، کە کۆنترین و گەورەترین کورسی پیاوسالاری کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوو، تاکە ھێڵی پیاوسالاری ھەبوو پێش دابەشبوونی سولاقا ١٥٥٣. نۆ گۆڕی پیاوسالاری، لە ساڵی ١٤٩٧ تا ١٨٠٤، تا ئێستاش لەو ڕێڕەوەدا ھەڵکەوتوون کە دەچێتە دێری ڕەبان ھۆرمزد. لە نزیکەی ساڵی ١٧٤٣ بە ھۆی تاعون و ھێرشەکانی کورد، لە سەرەتای شەڕی عوسمانی و فارس (١٧٤٣-١٧٤٦). دوای ئەوە دێرەکە بە شێوەیەکی سەرەکی بێ سەرنشین مایەوە.
قەشقە، کۆیە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
دێری ڕەبان ھورمزد
مێژوو
لە ساڵی ١٨٠٨دا گابرێل دامبۆی ئاشووری (١٧٧٥-١٨٣٢) دێری جێھێڵراوی زیندوو کردەوە، دووبارە ئاوەدانی کردەوە، ژمارەیەک قوتابی کۆکردەوە کە سوێندیان خواردبوو بە ھەژاری و بێ شووکردن، و مەدرەسەیەکیان لەوێ دانا. سەرەتا ئەم دەستپێشخەرییە لەلایەن یوحەنانی ھەشتەمی ھۆرمزد، ئەوکات قەشەی مووسڵ، دژایەتی کرا، تەنانەت ئەگەر لەلایەن بەڕێوەبەری پیاوسالاری ئۆگستین ھیندی پشتگیری لێکرابێت. پاتریاک جۆزێف ئاودۆ، پێش ئەوەی ببێتە قەشەی مووسڵ، خۆی دەروێشی دێری ڕەبان ھۆرمزد بوو.
گابرێل دامبۆ لە ساڵی ١٨٣٢ لەلایەن سەربازانی میر محەممەد ئەمیری کوردی شارۆچکەی ڕەواندزەوە کوژراوە. لە ساڵی ١٨٣٨ دێری ڕەبان ھۆرمزد و شارۆچکەی ئەلقۆش لە لایەن کوردانی سۆرانەوە ھێرش کرایە سەر و سەدان کلدانی ئاشووری گیانیان لە دەست دا و لە ساڵی ١٨٤٣دا کورد دەستی کرد بە کۆکردنەوەی ئەو بڕە پارەیەی لە گوندەکانی مەسیحی لە توانایاندا بوو، ئەوانەشی کوشت کە رەتیان کردبووەوە: زیاتر لە دە ھەزار مەسیحی کوژران و بتەکانی دێری ڕەبان ھۆرمزد تێکدران.
کتێبخانەی دێری ڕەبان ھۆرمزد دەوڵەمەند بوو بە دەستنووسە سوریانیەکان. لە ساڵی ١٨٢٨دا زۆرێک لەو دەستنووسانە لەلایەن موسا پاشا تاڵان کران و شکێنران کە لە ڕاپەڕین دژی تورک لاسایی ئەمیری ڕەواندوزی کردبوو. لە ساڵی ١٨٦٨دا، ١٤٧ بەرگ و دەستنووس و چاپ، ھەمان مامەڵەیان لەگەڵ ئیسماعیل پاشای جێنشینی موسا پاشادا کەوتەوە. دەروێشەکان بە ھەر شێوەیەک بێت بەردەوام بوون لە کڕین و کۆپیکردنی دەستنووسەکان، بەم شێوەیە کتێبخانەیەکی گرنگیان پێکھێنا.
لە ساڵی ١٧١٤دا دێرەکە بۆ ماوەیەکی کورت گواسترایەوە بۆ کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی و لەم ماوەیەدا چەندین دەستنووسی مێژوویی سریانی بەرھەم ھێنا، بەڵام جارێکی دیکە گەڕایەوە بۆ کڵێسای ڕۆژھەڵات تا سەدەی نۆزدەھەم، پاتریاکەکانی ئێلیۆن (ھێڵی ئەلقۆش)ی کەنیسەی ڕۆژھەڵات لەوێ جێگیر بوون، دێرەکە تا سەدەی نۆزدەھەم لە ژێر دەسەڵاتی کەنیسەی ڕۆژھەڵاتدا مایەوە، کە دواجار ھەموو دەروێشەکانی بوونە ئایینی کاسۆلیک. ئیلیا دوازدەھەم لە ساڵی ١٨٨٤ کۆچی دوایی کرد و لە دێری ڕەبان ھۆرمزد بەخاک سپێردرا و لەگەڵ مردنیدا ھێڵی پیاوسالاری ئەلقۆش بڕدرا دوای ئەوەی ھەموو شارۆچکەکانی سەر بە ئەو وێران کران.
نادر شا لە ساڵی ١٧٤٣دا گەمارۆی ئەو دێرەی دا کە خەڵکی گوندە مەسیحییەکانی دراوسێ پەنایان بۆ بردبوو، لەو کاتەدا دەروێشەکان سەدان دەستنووسی دێرینیان کۆپی دەکرد و دەیانشاردەوە، لە ترسی ئەوەی ھێرشبەرەکان بیانسوتێنن یان تاڵانیان بکەن. بەڵام نادر شا توانی لەناو دێرەکەدا کۆمەڵێک کەسی زۆر بکوژێت.
وەسفکردنی دێرەکە لە ساڵی ١٨٩٠
ئی.ئە.والیس بودج کە لە ساڵی ١٨٩٠ سەردانی دێری ڕەبان ھۆرمزدی کردووە، بەم وشانە باسی خانەقاکە دەکات: XXI–XXII "دێری ڕەبان ھۆرمزد لە نیوەی نزیکەی نیوەی ڕێگای بەرزبوونەوەی زنجیرە چیاکان دروستکراوە کە دەشتی نەینەوا لە باکوورەوە دەگرێتەوە، و لە جۆرێک لە شانۆی گەورەدا وەستاوە، کە بە ڕێگایەکی بەردین نزیک دەبێتەوە کە بە ڕێگایەکی تەسکدا تێدەپەڕێت؛ ئەم ڕێگایە لەلایەن نەوەکانی دەروێشەکانەوە خۆش کراوە. کڵێساکە لە بەرد دروستکراوە و ڕەنگێکی سووری تاریکی ھەیە ; لەسەر تاوێرێکی زەبەلاح دروستکراوە. لە گردەکانی دەوروبەری کڵێسا و بیناکانی دێرەکەدا ڕیزێک ئەشکەوت لە بەردی ڕەق ھەڵکەندراون، کە تێیدا زاھیدە توندەکانی نەوەکانی پێشوو تێیدا دەژیان و دەمرن."
"لە ھیچ کام لە خانەکاندا ھیچ نیشانەیەکی ئاگرم نەبینی. ھەندێک لە خانەکان ئەشکەوتێکی بچووکی دووەمیان ھەیە کە لە پشت گەورەترەکەوە ھەڵکەندراوە کە لە ڕێگەی دەرچەیەکەوە دەچێتە ژوورەوە کە تەنھا ئەوەندە گەورەیە کە پیاوێکی قەبارە مامناوەند بتوانێت تێیدا بخەوێت. دەروێشەکان تەنھا لە ڕۆژی جەژنی ئیستەر و کریسمسدا گۆشت دەخۆن و خواردنە ئاساییەکانیان پێکدێت لە گەنم و نیسکی کوڵاو، ھەروەھا کێکی نانی ڕەنگی تۆخ و قورس. نە شەراب و نە عارەق دەخۆنەوە، نە ڕووناکییان ھەیە و نە ئاگریان ھەیە. ئاوی باران دەخۆنەوە کە لە کانییە بەردەکاندا دەیپارێزن. بە لێدانی زەنگێک لە کاتی خۆرئاوابوون، نیوەشەو، بەرەبەیانی ڕۆژ، بانگ دەکرێن بۆ نوێژ، و لە ھەندێک کاتەکانی ڕۆژدا. ژمارەی دەروێشەکان لە ساڵی ١٨٢٠دا نزیکەی پەنجا کەس بوو؛ لە ساڵی ١٨٤٣دا سی و نۆ کەس بوو؛ لە ساڵی ١٨٧٩-٨٠دا شانزە کەس بوو، لە ساڵی ١٨٩٠دا نزیکەی دە بوو."
دێری نوێ
دێری ڕەبان ھۆرمزد زۆر بەرکەوتەی ھێرش بوو بۆ ئەوەی وەک دێرێکی کارا بمێنێتەوە، ھەروەھا ھێمای کاتێکی پڕ لە گێژاو بوو. پاتریاک جۆزێف ئاودۆ بڕیاریدا جێگەی بگرێتەوە و لە ساڵی ١٨٥٩ بە ھاوکاری دارایی ڤاتیکان، دێرێکی نوێی نۆتردام دێس سێمێنس (دێری خانم)یان لە شوێنێکی دەشتی سەلامەتتر لە نزیک ئەلقۆش دروستکرد، نزیکەی یەک میل لە دێرە کۆنەکەوە دوورە. دێرە نوێیەکە بە خێرایی جێگەی ڕەبان ھۆرمزدی گرتەوە وەک دێری سەرەکی کڵێسای کلدانەکان و زۆربەی دەروێشەکان ڕوویان لە شوێنی نوێ کرد.
مەسیحییەکانی ناوچەی دەشتی نەینەوا لە دووەم یەکشەممەی دوای جەژنی ئیستەردا یادی ڕەبان ھورمز دەکەنەوە. ئەم ئاھەنگە کە پێی دەوترێت شیرا سوریانی (ܫܗܪܐ شەھرا، بە واتای "چاودێری شەو")، بەزۆری وەک زیارەتێک بۆ دێر و نوێژکردن بەڕێوەدەچێت، لە کاتێکدا گەنجان بە ئاوازی گۆرانییە نەریتییەکان سەمای دابکە دەکەن.
فرانسیس پیکابیا
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩ پۆل:مردووانی ١٩٥٣ پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
١٧ی ئەیلوول
ڕووداوەکان
پێش ١٦٠٠زاین
١١١١- بەرزترین نەوەسی گالیسی بە پێشەنگایەتی پێدرۆ فرویراز دی ترابا و قەشە دیگۆ گێلمیرێز تاجی ئەلفۆنسۆ ٨ وەک "پاشای گالیسیا.
١١٧٦- جەنگی میریۆکفالن دوا هەوڵی ئیمپراتۆریەتی بیزانس بۆ چاککردنەوەی ئەنادۆڵی ناوەندییە لە تورکەکانی سلجوقی.
١٤٦٢- جەنگی سیانزە ساڵ: سوپایەکی پۆڵەندی لەژێر دەستی پیوتەر دۆنین بە یەکلاکەرەوەیی شکست بە فەرمانی تێتۆنیک دەدات لە جەنگی Świecino.
١٥٧٧- پەیمانی بێرگەراک لە نێوان شا هێنری سێیەمی فەرەنسا و هوگوینۆتەکان واژۆ کراوە.
١٦٠١ - ١٩٠٠زاین
١٦٢٠ - جەنگی پۆڵەندی–عوسمانی: ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە کاتی جەنگی سیکۆرادا کۆمۆنواڵی پۆڵەندی-لیتوانی شکست دێنێت.
١٦٣١- سوید لە جەنگی بریتنفیڵد لە دژی ئیمپراتۆریەتی پیرۆزی ڕۆم لە ماوەی سی ساڵدا سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست هێنا.
١٦٥٨- جەنگی ڤیلانۆڤا لە نێوان پورتوگال و ئیسپانیا لە کاتی شەڕی گەرانەوەی پورتوگالی شەڕ دەکرێت.
١٦٨٣- ئانتۆنی ڤان لیووێنهۆک نامەیەک بۆ کۆمەڵگای شاهانە دەنوسێت کە باس لە "ئاژەڵەکان" دەکات، کە دواتر بە پرۆتۆزۆیا ناسراوە.
١٧٧٥- جەنگی شۆڕشگێڕی ئەمریکی: داگیرکردنی کەنەدا بە گەمارۆی فۆرت سانت جین دەست پێ دەکات.
١٧٧٦- سەرۆکی سان فرانسیسکۆ لە ئیسپانیای نوێ دامەزراوە.
١٧٧٨- پەیمانی فۆرت پیت ئیمزا کراوە ئەمە یەکەم پەیماننامەی فەرمییە لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و هۆزێکی ڕەسەنی ئەمریکی.
١٧٨٧- دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان لە فیلادلفیا ئیمزا کراوە.
١٧٩٣- جەنگی پیرێنس: فەڕەنسا لە شەڕی پێرێستۆرتسدا هێزێکی ئیسپانی شکست پێدەدات.
١٧٩٤- کەمپینی فلاندەر: فەڕەنسا لە شەڕی سپریمۆنتدا داگیر کردنی هۆڵەندای نەمسایی تەواو دەکات.
١٨٠٩- ئاشتی نێوان سوید و ڕوسیا لەشەڕی فینلانددا ئەو ناوچەیەی کە دەبێتە فینلاند بە پەیماننامەی فرێدریکشامن بۆ ڕوسیا گیراوە.
١٨٥٩- جۆشوا ئەی نۆرتۆن خۆی رادەگەیەنێت "نۆرتۆنی ١ ئیمپراتۆری ئەمریکا".
١٨٦١- جەنگی ناوخۆی ئەرجەنتین: دەوڵەتی بۆینۆس ئایرس کۆنفدراسیۆنی ئەرجەنتین لە شەڕی پاڤێن شکست دێنێت.
١٨٦٢- جەنگی ناوخۆی ئەمەریکا: جۆرج بی مککلیلان شۆفێری باکووری سوپای کۆنفیدڕاڵی ڕۆبێرت ئی لی لە شەڕی تاکە ڕۆژەی ئەنتیتام کە خوێناویترین ڕۆژی مێژووی سەربازی ئەمریکایە ڕادەگرێت.
١٨٦٢-جەنگی ناوخۆی ئەمەریکا: تەقینەوەی ئەلیگنی ئەرسناڵ لە تاکە گەورەترین کارەساتی مەدەنی لە کاتی شەڕدا ئەنجامی دا.
١٨٩٤- جەنگی ڕووباری یالو، گەورەترین شەری دەریایی جەنگی یەکەم سینۆ-ژاپۆنیە.
١٩٠٠- جەنگی فلیپین و ئەمریکی: فلیپینەکان لەژێر سایەی خوان کایلیس شکست بە ئەمریکیەکان دێن لە ژێر عەقید بنجامین ئێف. فیهام جەی ئاڕ لە مابیتاک.
١٩٠١- جەنگی بۆر دووەم: ستوونی بۆر لە جەنگی ڕوباری خوێن پوورت هێزێکی بەریتانی شکست دێنێت.
١٩٠١- جەنگی دووەم بۆر: بۆرس دەستگرتن بە تاقمێک لە 17هەمین لانسرس لە جەنگی ڕووباری ئیلاندس.
١٩١٤- ئەندرو فیشەر بۆ جاری سێیەم دەبێتە سەرۆک وەزیرانی ئوسترالیا.
١٩١٤- جەنگی جیهانی یەکەم: پێشبڕکێ بۆ دەریا دەست پێدەکات.
١٩١٦- جەنگی جیهانی یەکەم: مانفرێد ڤۆن ڕیچثۆفن ("باڕۆنی سوور") کە هەوایەکی فڕینی لوفتستریتکرافتی ئەڵمانییە، یەکەم جەنگی ئاسمانی خۆی لە نزیک کامبرای فەرەنسا بردەوە.
١٩٢٠- خولی تۆپی پێی نەتەوەیی وەک کۆمەڵەی تۆپی پێی پیشەیی ئەمریکی لە کانتۆنی ئۆهایۆ ڕێکخراوە.
١٩٢٤- سوپای پاراستنی سنوور لە کۆماری دووەمی پۆڵەندی دامەزراوە بۆ بەرگری لە سنووری ڕۆژهەڵات لە دژی هێرشی چەکداری سۆڤیەت و چەتەکانی ناوخۆ.
١٩٢٨-گەردەلوولی ئۆکیچۆبی لە باشوری ڕۆژهەڵاتی فلۆریدا هێرش دەکات و زیاتر لە ٢٥٠٠ کەسی کوژران.
١٩٣٢- وتەیەکی لاورینۆ گومێز دەبێتە هۆی بەرزبونەوەی ڕووداوی لێتیسیا.
١٩٣٥- هێڵی شەمەندەفەری نیاگارا گۆرج دوای ڕۆکسلید ئۆپراسیۆنەکان رادەگریت.
١٩٣٩- جەنگی جیهانی دووەم: هێرشی سۆڤیەت بۆ پۆڵەندا دەست پێ دەکات.
١٩٣٩- جەنگی جیهانی دووەم: ژێر دەریایی ئەڵمانی یو-٢٩ فڕۆکەهەڵگرەکەی بەریتانی ئێچ ئێم ئێس بوێری نوقم دەکات.
١٩٤٠- جەنگی جیهانی دووەم: بەهۆی شکستەوە لە شەڕی بەریتانیا و نزیکبوونەوە لە کەشوهەوای پایز، هیتلەر ئۆپەراسیۆنی شێری دەریایی دواخست.
١٩٤١- جەنگی جیهانی دووەم: بڕیارێکی کۆمیتەی بەرگری دەوڵەتی سۆڤیەت ڕاهێنانی سەربازی زۆرەملێ دەگێڕێتەوە.
١٩٤١- جەنگی جیهانی دووەم: هێزەکانی سۆڤیەت لە کاتی داگیرکردنی ئەنگلۆ- سۆڤیەت بۆ سەر ئێران دەچنە تاران.
١٩٤٤- جەنگی جیهانی دووەم: سەربازە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانان پاراشوت بۆ هۆڵەندا وەک نیوەی بازاری ئۆپراسیۆن مارکێت گاردن.
١٩٤٤- جەنگی جیهانی دووەم: سەربازانی سۆڤیەت هێرشی تالینیان دژی ئەڵمانیا و یەکینەکانی ئیستۆنیی سەربەستوونی دەستپێ دەکەن.
١٩٤٤- جەنگی جیهانی دووەم: هێزەکانی ئەڵمانیا لە شەڕی سان مارینۆ لەلایەن هاوپەیمانانەوە هێرشیان دەکرێتە سەر.
١٩٤٨- لیهی (کە بە چەتەی ستێرن ناسراوە) کۆنت فۆلکل برنادۆتی تیرۆر دەکات، کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بۆ نێوەندگیری لە نێوان گەلانی عەرەب و ئیسرائیلدا دەستنیشان کراوە.
١٩٤٨- نیزام-ی حەیدەرئاباد سەروەری خۆی بەسەر دەوڵەتی حەیدەرئاباددا ڕادەست دەکات و دەچێتە ناو یەکێتی هیندەوە.
١٩٤٩- کەشتی هەڵمی کەنەدی ئێس ئێس نۆرۆنیک دەسوتێت لە تۆرنتۆ هاربۆر لەگەڵ لەدەستدانی زیاتر لە 118 ژیان.
١٩٦١- یەکەم یاریگای سەقفێکی دووبارەی جیهان، ئارینای سیڤیک، لە پیتسبێرگ، پێنسلڤانیا دەکرێتەوە.
١٩٦١- فڕینی 706ی هێڵی ئاسمانی باکوری ڕۆژئاوا لە کاتی هەڵوەشانەوە لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ئۆهری لە شیکاگۆی ئیلینۆی روودەدات و هەموو 37 کەس لە سەر کەشتیەکە کوژراون.
١٩٦٥- شەڕی چەیندا لە نێوان پاکستان و هیندستاندا شەڕ دەکرێت.
١٩٧٤- بەنگلادیش، گرینادا و گینی بیساو دەچنە ناو نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.
١٩٧٨- پەیمانەکانی کامپ دەیڤد لەلایەن ئیسرائیل و میسرەوە واژۆ کراوە.
١٩٨٠- دوای چەند هەفتەیەک لە مانگرتنەکان لە شیپیاردی لینین لە گدانسک لە پۆڵەندا، هاودەنگی یەکێتی بازرگانیی سەربەخۆ لە سەرتاسەری وڵات دامەزراوە.
١٩٨٠- سەرۆکی پێشووی نیکاراگوا ئەناستاسیۆ سۆمۆزا دیبایڵ لە ئەسۆنچیۆن لە پاراگوای دەکوژرێت.
١٩٨٣ - ڤانسا ویلیامز دەبێتە یەکەم شاجوانی ڕەشی ئەمەریکا.
١٩٩١- ئیستۆنیا، کۆریای باکوور، کۆریای باشوور، لاتڤیا، لیتوانیا، دوورگەکانی مارشاڵ و مایکرۆنیسیا دەچنە ناو نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.
١٩٩١- یەکەم وەشانی کەرنی لینوکس (0.01) بۆ ئینتەرنێت بڵاودەکرێتەوە.
١٩٩٢- سەرکردەی دیاری کورد سادق شەڕەفکەندی و دوو هاوەڵەکەی لە بەرلین لەلایەن تیرۆرستانی کۆماری ئیسلامی ئێران (بەناو ئیسلام) شەهیدکران.
٢٠٠١- لە دوای هێرشەکانی ١١ی ئەیلول، کە درێژترین داخستنیە لەوەتەی خەمۆکی گەورە، ئاڵوگۆڕی بازاڕی نیویۆرک دووبارە دەکاتەوە بۆ بازرگانیکردن.
٢٠٠٦- شریتێکی دەنگی وتارێکی تایبەتی فرێنچ گیورکسانی سەرۆک وەزیرانی هەنگاریا بۆ ڕای گشتی دزە دەکرێت و تێیدا دانی بەوەدا ناوە کە پارتی سۆسیالیستی هەنگاریا درۆی کردووە بۆ بردنەوەی هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٦ و ناڕەزایی بەرفراوانی لێکەوتەوە لە سەرانسەری وڵات.
٢٠١٣- یاری ڤیدیۆی Grand Theft Auto V لە یەکەم ڕۆژی دەرچوونیدا زیاتر لە نیو بلیۆن دۆلار بەدەست دەهێنێت.
٢٠١٨- فڕۆکەیەکی ڕووسی کە ٣٩ کەسی هەڵگرتبوو، بە مووشەکی ڕووکەشی سوریا بۆ هەوا لە سەر دەریای ناوەڕاست بەردرایەوە هەموو سەرنشینەکان مردن.
لەدایکبوونەکان
پێش ١٦٠٠زاین
١٤٣٣– جەیمسی پورتوگالی شازادەی پورتوگالی و کاردینال
١٤٧٩– سیلیۆ کالکاگنینی، ئەستێرەناسی ئیتالی
١٥٦٥ – ئێدوارد فۆرتوناتۆس، پیاوی خانەخەڵانی ئەڵمانی
١٥٧٨– جۆن پرایدوکس، بەڕێوەبەری ئینگلیزی و بیشۆپ
١٦٠١-١٩٠٠زاین
١٦٠٥– فرانچسکۆ ساکاراتی، ئاوازدانەری ئیتالی
١٦٣٠– ڕانۆچیۆ دووەم فارنیسی، دوک پارما
١٦٣٩– هانس هیر، بیشۆپی سویسری
١٦٨٨- ماریا لویسا لە ساڤۆی، شاژن کۆنسەرتی ئیسپانیا
١٧٣٠- فریدریش ویلهلم ڤۆن ستێوبن، ژەنەراڵ پروسی ئەمریکی
١٧٣٩– جۆن ڕوتلج، دادوەرو سیاسەتمەداری ئەمریکی، دووەم سەرۆکی دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکان
١٧٤٣- مارکی دو کۆندۆرسیت، ماتماتیکزان و زانای سیاسی فەرەنسی
١٧٧١ – یوهان ئاب ئەپل، یاسادان و نووسەری ئەڵمانی
١٧٧٣ – جۆناتان ئالدەر، کاپتن و جوتیاری ئەمریکی
١٧٩٧- هاینریش کوهل، سروشتناس و زیندەوەرزانی ئەڵمانی
١٨١٧- هیرمان ئادۆلفۆڤیچ تراوتسکۆهۆڵد، جیۆلۆجیست و دیلۆنتۆلۆژی ئەڵمانی
١٨١٩– مارثینوس وێسێل پرتۆریوس، گشتی و سیاسەتمەداری ئەفریقای باشوور، یەکەم سەرۆک کۆماری ئەفریقای باشوور
١٨٢٠– ئیمیل ئۆجیەر، شانۆنوسی فەرەنسی
١٨٢٥- لوسیوس کوینتوس سینناتوس لامار دووەم، یاسادان و سیاسەتمەداری ئەمریکی، 16یەمین وەزیری ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
١٨٢٦- بێرنهارد ریمان، ماتماتیکزان و ئەکادیمی ئەڵمانی -ئیتالی
١٨٥٠- گویرا جونکیرۆ، ڕۆژنامەنووس و پارێزەر و سیاسەتمەداری پورتوگالی
١٨٥٣ – فرێدریک کۆربت، ئەفسەری بەریتانی و وەرگری ڤیکتۆریا کڕۆس
١٨٥٤– دەیڤد دۆنبار بیوک، بازرگانێکی سکۆتلەندی ئەمریکی، کۆمپانیای بیوک مۆتۆری دامەزراند
١٨٥٩ – بیلی کید، چەکدارێکی ئەمریکی
١٨٥٩- ئێڵ پاترسۆن، سیاسەتمەداری ئەمریکی، 18یەمین پارێزگاری ئۆریگۆن
١٨٦٠– میهکل مارتنا، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەداری ئیستۆنی
١٨٦٤– میخائیلۆ کۆتسیوبینسکی، نووسەری ئۆکرانی
١٨٦٤– جەیمس تانکرید، ئەمیری ئینگلیزی
١٨٦٥– ویلیام مورای ماکفەرسۆن، سیاسەتمەداری ئوسترالی، 31ەمین پریمەری ڤیکتۆریا
١٨٦٧ – ڤێرا یڤستافیڤنا پۆپۆڤا، کیمیازانی ڕووسی
١٨٦٨- جەیمس ئەلێکساندەر کالدەر، ڕۆشنبیر و سیاسەتمەداری کەنەدی، وەزیری میلیشیا و بەرگری کەنەدی
١٨٦٩- کریستیان لوس لانگ، زانای سیاسی نەرویجی، مێژوونووس و ئەکادیمی، خەڵاتی نۆبڵی
١٨٧٤– واڵتەر موردۆچ، نووسەر و ئەکادیمی ئوسترالی
١٨٧٨ – ڤینسێنسۆ تۆماسینی، ئاوازدانەری ئیتالی
١٨٧٩ – ڕوبی فاستر، یاریزانی بەیسبۆڵ و بەڕێوەبەری ئەمریکی
١٨٧٩- پێریار ئی ڤی رەمەسامی، بازرگان و چالاکوانی کۆمەڵایەتی و سیاسەتمەداری هیندی
١٨٨١– ئەلفرێد کارپێنتەر، ئەمیری ئینگلیزی، وەرگری ڤیکتۆریا کڕۆس
١٨٨٣ - ویلیام کارلۆس ویلیامز، شاعیری ئەمریکی، کورتە چیرۆکنووس و وتارنووس
١٨٨٤ - چارڵز گریفس، پیانۆژەن و ئاوازدانەری ئەمریکی
١٨٨٦– ئانتۆن ئیرڤ، کاپتنی ئیستۆنی
١٨٩٧ - ئێرل وێب، یاریزانی بەیسبۆڵ و ڕاهێنەری ئەمریکی
١٩٠٠- هۆگی کریتز، یاریزانی بەیسبۆڵی ئەمریکی
١٩٠٠ – لینا فرانسس ئێدوارد، پزیشکی ئەفریقی ئەمریکی
١٩٠٠ – جەی ویلارد ماریۆت، بازرگانێکی ئەمریکی، کۆمپانیای ماریۆتی دامەزراند
١٩٠٠ – مارتا ئۆستنسۆ، سیناریۆنووس و ڕۆماننوسی کەنەدی
١٩٠١-ئێستا
١٩٠١ – فرانسیس چیچتەر، فڕۆکەوانی ئینگلیزی و دەریاوان
١٩٠٢– بی مایلز، نووسەری ئوسترالی
١٩٠٣ – کارێل میلجۆن، بۆکستەری هۆڵەندی
١٩٠٣ - فرانک ئۆکۆنەر، چیرۆکنووس و ڕۆماننووس و شاعیری ئیرلەندی
١٩٠٣ – مینانۆگاوا تووزو، ماسی کەری سۆمۆی ژاپۆنی، 34یەمین یۆکۆزونا
١٩٠٥- تشکێدی خامە، نۆبەی عەشیرەتی بامەنگواتۆ
١٩٠٦– جەی ئاڕ جەی واردێن، پارێزەر و سیاسەتمەداری سریلانکایی، دووەم سەرۆکی سریلانکا
١٩٠٦– ئێدگار وایبێرن، پزیشک و ژینگەپارێزی ئەمریکی
١٩٠٧- وارن ئی برگر، پارێزەر و دادوەری ئەمریکی، 15یەمین سەرۆکی دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکان
١٩٠٩- ئیلیزابێس ئینرایت، نووسەر و وێنەکێشی ئەمریکی
١٩١٢- ئیرینا کویاتکۆسکا، ئەکتەری پۆڵەندی
١٩١٢- ماکسیم تانک، شاعیر و ڕۆژنامەنووس و وەرگێڕی بیلاروسی
١٩١٤– تۆماس جەی باتا، بازرگانێکی چیک-کەنەدی
١٩١٤– ویلیام گرۆت، پێنتاتلێتی سویدی
١٩١٤- شین کینمارو، سیاسەتمەداری ژاپۆنی، جێگری سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن
١٩١٥- م. ف. حوسێن، شێوەکار و دەرهێنەری هیندی
١٩١٧- ئیب مێلکیۆر، نووسەر و سیناریۆنووس دانمارکی ئەمریکی
١٩١٧ - ئیسانگ یون، ئاوازدانەری و پەروەردەکاری کۆریای باشوور -ئەڵمانی
١٩١٨ – لیا گۆتلیب، دیزاینەری مۆدی هەنگاری-ئیسرائیلی، کۆمپانیای گۆتێکسی دامەزراند
١٩١٨- چایم هێرزوگ، جەنەراڵ و سیاسەتمەداری ئیسرائیلی لەدایکبووی ئیرلەندی، شەشەمین سەرۆک کۆماری ئیسرائیل
١٩٢٠- دینە شێریدان، ئەکتەری ئینگلیزی
١٩٢٣- ڕالف شارۆن، پیانۆژەن، ئاوازدانەر و ڕێبەری ئینگلیزی ئەمریکی
١٩٢٣- هانک ویلیامز، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و گیتارژەنی ئەمریکی
١٩٢٥- دۆرۆتی لۆدۆن، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکی
١٩٢٦ – بیل بلاک، یاریزانی باس و باندلیدەری ئەمریکی
١٩٢٦- کورتیس هارینگتۆن ئەکتەر و دەرهێنەر و سیناریۆنووس ئەمریکی
١٩٢٦– هۆڤی لیستەر، وەزیری ئەمەریکا و پیانۆژەن
١٩٢٦ – ژان ماری لوستیگەر، کاردیناڵی فەرەنسی
١٩٢٦– جاک مەکدۆف، گۆرانیبێژ و ئۆرگانی ئەمریکی
١٩٢٧ – جۆرج بلاندا، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی
١٩٢٨– پارک هۆنان، نووسەر و ئەکادیمی ئەمریکی
١٩٢٨ – ڕۆدی ماکدۆوال ئەکتەری ئینگلیزی ئەمریکی
١٩٢٩– سیل ئۆستن، ساکسیفۆنی ئەمریکی
١٩٢٩– دەیڤد کریگ، باڕۆن کریگ لە ڕادلی، مارشالی ئاسمانی ئیرلەندی باکوور و سیاسەتمەدار
١٩٢٩– بەڕێز ستیرلینگ مۆس، شۆفێری پێشبڕکێی ئینگلیزی و یاریکەری وەرزشی
١٩٣٠ – دەیڤد هودلستۆن، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٣٠- لالگودی جایارامان، ئاوازدانەری کەمانچە و ئاوازدانەری هیندی
١٩٣٠ – تیۆ لۆڤێندی، یاریزانی کلارینتی هۆڵەندی و ئاوازدانەری
١٩٣٠– ئێدگار میچل، کاپتن و فڕۆکەوان و ئاسمانی ئەمریکی
١٩٣١ – ئان بانکرۆفت، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٣١ – ژان کلۆد کاریەر، ئەکتەر و سیناریۆنووس فەرەنسی
١٩٣٢– خەلیفە بن حەمەد ئەل ثانی، ئەمیری قەتەر
١٩٣٢- ئیندارجیت سینگ، رۆژنامەنوسی هیندی - ئینگلیزی
١٩٣٢ – ساموێل ئۆگبیمۆدیا، ئەفسەر و سیاسەتمەداری سوپای نایجیریا
١٩٣٣ – بولدۆگ برۆوێر، گێچەڵبازى ئەمریکی
١٩٣٣– چاک گراسلی، پارێزەر و سیاسەتمەداری ئەمریکی
١٩٣٣ – کلۆد پرۆڤۆست، یاریزانی هاکی سەهۆڵی کەنەدی ئەمریکی
١٩٣٤- مۆرین کۆنۆلی، یاریزانی تێنسی ئەمریکی
١٩٣٥- کێن کێسی ڕۆماننووس و وتارنووس و شاعیری ئەمریکی
١٩٣٦- جێرالد گورالنیک، فیزیکزان و ئەکادیمی ئەمریکی
١٩٣٦ – مایکل هێناگین، ئاوازدانەری ئەمریکی و پەروەردەکار
١٩٣٧ – نایگڵ بۆکۆک، پێشبڕکێی ماتۆڕسکیلی ئینگلیزی -ئوسترالی
١٩٣٧ – ئۆرلاندۆ سیپدا، یاریزانی بەیسبۆڵی پۆرتۆریکی ئەمریکی
١٩٣٧– سیتاکانت مەهاپاترا، شاعیر و ڕەخنەگری ئەدەبی هیندی
١٩٣٨ – پۆل بێندیکت، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٣٨ – پێری ڕۆبینسۆن، یاریزانی کلارینت و ئاوازدانەری ئەمریکی
١٩٣٨ – بۆبی واین، یاریزانی بەیسبۆڵ و ڕاهێنەری ئەمریکی
١٩٣٩- کارل دێنیس، شاعیر و مامۆستای ئەمریکی
١٩٣٩– شێلبی فلینت، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و ئەکتەری دەنگی ئەمریکی
١٩٣٩ – دەیڤد سوتەر، پارێزەر و یاسادانێکی ئەمریکی
١٩٤٠– جان ئێلیاسۆن، سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکاری سویدی، جێگری چوارەمی سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان
١٩٤٠ – پیتەر لیڤەر، کریکتەری ئینگلیزی
١٩٤٢- بۆب ماتسوی، پارێزەر و سیاسەتمەداری ئەمریکی
١٩٤٢ – ڕۆبێرت گریسمیث، نووسەر و وێنەکێشی ئەمریکی
١٩٤٢– لوپ ئۆنتیڤەرۆس، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٤٤ – لێس ئیمرسۆن، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و گیتارژەنی کەنەدی
١٩٤٤ – ڕینهۆلد میسنەر، شاخەوان و دۆزەرەوەی ئیتالی
١٩٤٤ – ژان تایلۆر، بیرکاری ئەمریکی و ئەکادیمی
١٩٤٥- دەیڤد ئیمرسۆن، ئابووریناس و سیاسەتمەداری کەنەدی، هەشتەمین وەزیری دەرەوەی کەنەدا
١٩٤٥– فیل جاکسۆن، یاریزانی باسکەی ئەمریکی و ڕاهێنەر
١٩٤٥- بەکتی چارو سوامی، ڕابەری ئایینی هیندی
١٩٤٦- هایمەر لێنک، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەداری ئیستۆنی
١٩٤٧- تسا جۆوێڵ، توێژەری کۆمەڵایەتی ئینگلیزی و سیاسەتمەدار، وەزیری نوسینگەی کابینە
١٩٤٧- ئینریک کراوز، مێژوونووسی مەکسیکی، ڕەخنەگر و بڵاوکەرەوە
١٩٤٧ – گایل کارسۆن لیڤین، نووسەری ئەمریکی
١٩٤٧– جێف ماک نیلی، کاریکاتۆریست ئەمریکی
١٩٤٨– جۆن ڕیتەر، ئەکتەر و بەرهەمهێنەری ئەمریکی
١٩٤٩– ڕۆن ستیڤنس، پارێزەر و سیاسەتمەداری کەنەدی
١٩٥٠- ناریندرا مودی، سەرۆک وەزیرانی گجەراتی هیندستان و سیاسەتمەدار، 14یەمین سەرۆک وەزیرانی هیندستان
١٩٥٠ – کرێ وەیبل، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و بەرهەمهێنەری ئەمریکی
١٩٥١ – ڕاسل براون، سیاسەتمەداری سکۆتلەندی
١٩٥١- کاساندرا پیتەرسۆن، ئەکتەری ئەمریکی، خانەخوێ تەلەڤیزیۆن و بەرهەمهێنەر
١٩٥٢- هارولد سۆلۆمۆن، یاریزانی تێنس و ڕاهێنەری ئەمریکی
١٩٥٣– لویس ئامادۆ، سیاسەتمەداری پورتوگالی، وەزیری پێشووی دەرەوە
١٩٥٣– تاماسین دای لویس، شێف و نوسەری ئینگلیزی
١٩٥٣- ئاڵتاف حوسێن، سەرباز و سیاسەتمەداری پاکستانی -ئینگلیزی
١٩٥٣– ڕیتا رودنەر، ئەکتەری ئەمریکی، کۆمیدی و سیناریۆنووس
١٩٥٤– جۆیل فرانسوا دورند، پیانۆژەن و ئاوازدانەری فەڕەنسی
١٩٥٤– بیل ئیروین، یاردەدەری ئەمریکی1955 – سکۆت سیمپسۆن، گۆڵفی ئەمریکی
١٩٥٥- چارڵز مارتینێت، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٥٥– مایک پارسۆن، سیاسەتمەداری ئەمریکی، 57مین پارێزگاری میسوری
شمشێربازی
شمشێربازی (بە ئینگلیزی: Fencing) یەکێکە لەو وەرزشە جەنگییانەی کە تێیدا یاریزان شیر بەکاردێنێت. یەکێکە لەو چوار یارییە ئۆڵمپییە کە بۆ یەکەم جار بەشدارییان لە ئۆڵمپیدا کردووە.
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٥٦- ئەلمەزبێک ئاتامبایڤ، سیاسەتمەداری قرغیزستان، چوارەمین سەرۆکی قرغیزستان
١٩٥٦– تاد بۆسلی، یاریزانی بەیسبۆڵ و ڕاهێنەری ئەمریکی
١٩٥٦- مەندەوی یونسپینگو، گۆرانیبێژ- گۆرانی بێژ و گیتارژەنی ئوسترالی
١٩٥٧– دەیڤد بینتلی، سەماکەر و دەرهێنەری بالی ئینگلیزی
شمشێربازی
لە ئێستادا سێ قوتابخانەی سەرەکی هەیە تایبەت بە وەرزشی شیربازی کە ئەوانیش:
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٥٨– جانز جانشا، سیاسەتمەداری سلۆڤینی، پێنجەمین سەرۆک وەزیرانی سلۆڤینیا
١٩٥٨– تۆم وادێل، یاریزانی بەیسبۆڵی سکۆتلەندی ئەمریکی
شمشێربازی
-قوتابخانەی ئیتاڵی کە لە وڵاتانی ئیتاڵیا، هەنگاریا، نەمسا، ئەمریکای باشوور، وە ئەڵمانیا زیاتر ساڵە.
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٦٠– جۆن بیتلی، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژی کەنەدی
١٩٦٠– جۆن فرانکۆ، یاریزانی بەیسبۆڵی ئەمریکی
١٩٦٠– دیمۆن هیل، شۆفێری پێشبڕکێی ئینگلیزی و گیتارژەن
شمشێربازی
-قوتابخانەی فەڕەنسی کە لە وڵاتانی فەڕەنسا، ئینگلتەرا،ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وە ئەمریکای ناوەڕاست زیاتر زاڵە.
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٦٠- ئالان کروگەر، ئابووریناس و ئەکادیمی ئەمریکی
١٩٦١– جیم کۆرنێت، بەڕێوبەری وەرزشی و یاریکەر
١٩٦١– گیۆرگۆس کۆمووتساکۆس، سیاسەتمەداری یۆنانی
١٩٦١– تای تابۆر، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و گیتارژەنی ڕۆکی ئەمریکی
شمشێربازی
-قوتابخانەی ئیسپانی کە لە وڵاتانی ئیسپانیا و پورتوگال زیاتر زاڵە.
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٦٢- باز لوهێرمان دەرهێنەر و بەرهەمهێنەر و سیناریۆنووس ئوسترالی
١٩٦٢- داستین نگوین، ئەکتەری ڤێتنامی ئەمریکی، دەرهێنەر، بەرهەمهێنەر و سیناریۆنووس
١٩٦٢- هێشام قەندیل، ئەندازیار و سیاسەتمەداری میسری، 51ەمین سەرۆک وەزیرانی میسر
شمشێربازی
پەراوێزەکان
-The Theory and Practice of Fencing" by Julio Martinex Castello 1933
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٦٢– وەین رایلی، گۆڵفی ئوسترالی
١٩٦٢– بی بی وینینس، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و بەرهەمهێنەری ئەمریکی
١٩٦٣– ماساهیرۆ چۆنۆ، ڕاهێنەر و ڕاهێنەری ئەمریکی-ژاپۆنی
١٩٦٣- جەیمس ئۆربانیک، ئەکتەر و بەرهەمهێنەر و سیناریۆنووسە ئەمریکییەکان
ڕۆژی زەوی
thumb|ئاڵای ناڕەسمیی ڕۆژی زەوی، لەلایەن [[جۆن ماککۆنێل دروست کراوە]] ڕۆژی زەوی بۆنەیەکی ساڵانەیە لە ٢٢ی نیسان بۆ پیشاندانی پشتگیری بۆ پاراستنی ژینگە. یەکەم جار لە ٢٢ی نیسانی ١٩٧٠ ئەنجام درا و ئێستا زۆر چالاکی لەخۆدەگرێت کە لەلایەن ڕێکخراوەی ڕۆژی زەوی (EARTHDAY.ORG) لە سەرانسەری دنیا ڕێکدەخرێن.
مێژوو
ساڵی ١٩٦٩ گایلۆرد نیڵسن، سیناتۆری ئەمریکی لەگەڵ یاریدەدەرەکەی سەردانی ناوچەی سانتا باربارای ویلایەتی کالیفۆرنیایان کرد. لە کەنارئاوەکەدا تێبینی پەڵە نەوتی گەورەیان کرد کە کەوتبووە سەر ئاوی زەریای ھێمن کە ببووە ھەڕەشە بۆ سەر ژیانی ماسییەکان و گیانلەبەرە دەریایییەکان.
دوای ئەوەی نیڵسن گەڕایەوە بۆ واشنتن، پرۆژەیاسایەکی ئامادەکرد کە تێیدا داوای کرد ٢٢ی نیسانی ھەموو ساڵێک بە ڕۆژی جیھانیی زەوی بناسێندرێت.
لە ساڵی ١٩٧٠ و لە یەکەم مەراسیمی تایبەت بە ڕۆژی زەوی، نزیکەی ٢٠ ملیۆن خەڵکی ئەمریکی چوونە شەقام و شوێنە گشتییەکانیان و داوایان لە حکوومەتی وڵاتەکەیان کرد بۆ پاراستنی ژینگە ھەوڵ بدات.
سەرەتا تەنھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان یادی ڕۆژی زەوی دەکرایەوە، بەڵام دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٩٠ ڕێکخراوەیەکی نێونەتەوەیی بە مەبەستی گرنگیدان بە ھەسارەی زەوی دامەزرا و ئەمە وای کرد زۆرینەی وڵاتان چالاکی لەو ڕۆژە بکەن.
ساڵانە لەو ڕۆژە ڕێکخراوە و دامەزراوە ژینگەیییەکان داوا دەکەن لەڕێی بەکارھێنانی وزەی پاک ڕێگری بکرێت لە گەرمبوون و گۆڕانی ئاووھەوای زەوی.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژی زەوی پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٠ لە کالیفۆرنیا پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ پۆل:ڕووداوەکان، دامەزرانی ١٩٧٠ پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
کۆڕەک تیڤی
کۆڕەک تیڤی کەناڵێکی تەلەفیزیۆنی ئاسمانییە، گرنگی دەدات بە بوارەکانی ھونەر بەگشتی. ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە.
ھانس کریستیان ئەندەرسن
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ھانس کریستیەن ئەندرسن لە ساڵی [[١٨٣٦دا.]] ھانس کریستیەن ئەندرسن (؛ ١٨٠٥–١٨٧٥) نووسەر و شاعیری بەناوبانگی دانمارک و لە دایکبووی شاری ئۆدێنسە. ئەندرسن بە ھۆی چیرۆکەکانیەوە ناسراوە، ئەم چیرۆکانە کە بۆ مناڵان نووسراون، لە ڕێژەی بەناوبانگترین چیرۆکەکانی مناڵانی جیھاندان.
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٦٥– کایل چاندلەر، ئەکتەری ئەمریکی
١٩٦٥– یوجی ناکا، دیزاینەری یاری ڤیدیۆی ژاپۆنی، سۆنیکی ئەدچۆگ دروست کرد
١٩٦٥- گای پیکسیۆتۆ، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ، گیتارژەن و بەرهەمهێنەری ئەمریکی
خلیسکێنەی سەر سەھۆڵ
چەپ|280px|وێنۆک|خلیسکێنەی سەر سەهۆڵ خلیسکێنەی سەر سەهۆڵ (بە ئینگلیزی: Figure skating) یارییەکی ئۆڵمپییە کە لەلایەن یەک کەس یان دووان یان کۆمەڵ لەسەر سەهۆڵ ئەنجام دەدرێت کە چەندین جووڵەی جیاواز تێیدا ئەنجام دەدرێت.
ھانس کریستیان ئەندەرسن
چیرۆکەکان
ھەندێک لە چیرۆکەکانی ئەندرسن لە گشت جیھاندا ناسراون و کۆمەڵەی منداڵانی جیھان ئەوانیان بە درێژایی تەمەنی خۆیان بیستووە، ئەمانەی کە دواتر دێن، ھەندێک لە بەناوبانگترین چیرۆکەکانی ئەون:
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆماننووسانی دانمارکی پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە دانمارک پۆل:ھانس کریستیان ئەندەرسن پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٥ پۆل:مردووانی ١٨٧٥ پۆل:نووسەرانی مەسیحی
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٦٥ – برایان گۆرانیبێژ، دەرهێنەر، بەرهەمهێنەر و سیناریۆنووس
١٩٦٦- دۆگ ئی. تازە، ڕاپەر و بەرهەمهێنەری ئەمریکی
١٩٦٧– مایکڵ کارباجەل، بۆکستەری ئەمریکی
١٩٦٨– چەریل سترەید، نووسەری ئەمریکی
١٩٦٨– تیتۆ ڤیلانۆڤا، یاریزان و ڕاهێنەری ئیسپانی
١٩٦٩– ئادەم دیڤلین، گیتارژەن و گۆرانی ژەنی ئینگلیزی
١٩٦٩– کیث فلینت، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژی ئینگلیزی
١٩٦٩– پاوڵ ڤاریلانس، شەرڤانی ئێم ئێم ئەی ئەمریکی و مێرباز
١٩٧١– مایک کاتت، یاریزانی راگبی باشووری ئەفریقی ئینگلیزی و ڕاهێنەر
١٩٧١– ئاندی ئێدواردز، تۆپی پێی ئینگلیزی
١٩٧١- ماورۆ میلانێسی، تۆپی پێی ئیتالی و بەڕێوەبەر
١٩٧٣– دیگۆ ئەلبانێسی، یاریزانی ڕاگوبی ئەرجەنتین
١٩٧٣– دیمیس نیکۆلەیدیس، تۆپی پێی یۆنانی
١٩٧٤– تۆرمۆد گرانهایم، سکی سکینەر و دۆزەرەوەی نەرویجی
١٩٧٤– کریگ سپێنس، گۆڵفی ئوسترالی
١٩٧٤- ڕەشید واڵاس، یاریزانی باسکەی ئەمریکی و ڕاهێنەر
شمشێربازی
پەراوێزەکان
پۆل:شمشێربازی پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین
٩ی تشرینی یەکەم
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
سیشێل لە ئۆڵۆمپیاد
سیشێل بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداریکردووە لە زۆرزەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا کردووە، تەنھا لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٨دا بەشداری نەکرد و بانگھێشتنامەی بەشداریکردن کە لەلایەن IOC ەوە نێردرابوو ڕەتکردەوە. تا ئێستا وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ھەروەھا تا ئێستا ھیچ وەرزشوانێکی سیشێل مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. کۆمیتەی ئۆڵۆمپیادی سیشێل لە ساڵی ١٩٧٩ دامەزراوە و ھەر لەو ساڵەدا لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
١٧ی ئەیلوول
لەدایکبوونەکان
١٩٧٥– ویلکۆ دی ڤۆگت، تۆپی پێی هۆڵەندی
١٩٧٥– جیمی جۆنسۆن، شۆفێری ئۆتۆمبێلی پێشبڕکێی ئەمریکی
١٩٧٥– پەمپکینهێد، ڕاپەری ئەمریکی
١٩٧٧– سام ئیسماعیل، سیناریۆنووسێکی ئەمریکی
١٩٧٧– سیمۆن پێرۆتا، تۆپی پێی ئیتالی
١٩٧٨– نیک کۆردیرۆ، ئەکتەر و گۆرانیبێژی کەنەدی
١٩٧٩– ستیفێن ئەلگرین، تۆپی پێی دانیمارکی
١٩٧٩– ئاکین ئەیۆدیڵ، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی
١٩٧٩– فلۆ ڕیدا، ڕاپەری ئەمریکی
١٩٨٠- دان هارێن، یاریزانی بەیسبۆڵی ئەمریکی
١٩٨٠- شەبانە مەحمود، پارێزەر و سیاسەتمەداری ئینگلیزی، سکرتێری سەرەکی سێبەر بۆ خەزێنە
١٩٨٠– ئۆلیڤەر ریسەر، تۆپی پێی نامیبیا
١٩٨١– کاسی جانسن، یاریزانی بەیسبۆڵی ئەمریکی
١٩٨١- بەکری کۆنێ، تۆپی پێی ئیڤۆر
١٩٨١– فرانسیس مانیرۆ، سۆلۆمۆن پەرتەوازە
١٩٨٢– گارث مورای، یاریزانی هاکی سەهۆڵی کەنەدی
١٩٨٤– دۆمینیکۆ سیتۆ، تۆپی پێی ئیتالی
١٩٨٤– جۆن کوسرا، سکایکەری کەنەدی
١٩٨٤– پاتریک ڤان لویجک، سپیکەرەوەی هۆڵەندی
١٩٨٥– تۆمش بێردیچ، یاریزانی تێنسی چیک
١٩٨٥– برێندان کلارک، تۆپی پێی ئیرلەندی
١٩٨٥– جۆسێ گۆنچاڵس، تۆپی پێی پورتوگالی
١٩٨٥– برێندان ئۆک، یاریزانی خولی ڕاگبی ئوسترالی
١٩٨٥– ئەلێکساندەر ئۆیچکین، یاریزانی هاکی سەهۆڵی ڕووسی
١٩٨٦ – ڕاڤیچندران ئاشوین، کریکتەری هیندی
١٩٨٦ – پائۆلۆ دی سێگلی، تۆپی پێی ئیتالی
١٩٨٦ – یوسف سلێمان، یاریزانی تۆپی پێی سوریا
١٩٨٧ – پاوڵ هانتینگتۆن، تۆپی پێی ئینگلیزی
١٩٨٩ – کەیت دینس، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی
١٩٩٠ – شان سکانێل، تۆپی پێی ئینگلیزی
١٩٩٠– پیکسێ گێلدۆف، مۆدێل و گۆرانیبێژی ئینگلیزی
١٩٩١– ریۆ ئیشیکاوا، گۆڵفی ژاپۆنی
١٩٩١ – جاسینا جێجیووکا، یاریزانی تێنسی پۆڵەندی
١٩٩١- کامیرۆن کینگ، یاریزانی خولی ڕاگبی ئوسترالیا
١٩٩٣ – سۆفیان بۆفاڵ، تۆپی پێی مەغریب
١٩٩٣ – سوفی هۆوارد، تۆپی پێی سکۆتلەندی
١٩٩٤– نا ئین وو، ئەکتەری کۆریای باشوور
١٩٩٥– پاتریک ماهۆمس، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی
١٩٩٧ – ئاستۆن ماتیۆس، یاریزانی هاکی سەهۆڵی ئەمریکی
مردنەکان
پێش ١٦٠٠زاین
٤٥٦– ڕیمیستۆس، ژەنەراڵ ڕۆمانی
٩٣٦– یونی، ئەشقفی هامبورگ برێمن
٩٥٨– لی جینگسوی، میری چینی
١٠٢٥- هیو جانوس پاشای فەرەنسا
١١٤٨– کۆنان سێیەم، دوک بریتنی
١١٧٩– هیلدگاردی بینگن، ئەلمانی ئابیس
١٣٢٢– ڕۆبێرت سێیەم، ژماردنی فلاندەر
١٤١٥ – مایکڵ دی لا پۆل، 2ی ئێرل لە سوفۆڵک
١٤٢٢– کۆنستانتینی دووەم، تزار لە بولگاریا
١٤٨٢ – ویلیام سێیەم، دوک لۆکسمبۆرگ
١٥٦٣- هێنری رۆیس، 2ی ئێرل لە روتلاند، سەربازی ئینگلیزی
١٥٧٤– پێدرۆ منێندز دی ئاڤیلس، ئەدمیراڵ و دۆزەرەوەی ئیسپانی، شەقامی ئۆگۆستین، فلۆریدای دامەزراند
١٦٠١-١٩٠٠ زاین
1609- جودا لۆو بن بیزەل، ڕەبی بۆهیمیان، میستیک و فەیلەسوف
1621– ڕۆبێرت بیلارمین، کاردیناڵی ئیتالی و سەینت
1626– جۆهان شوایکارد ڤۆن کرۆنبێرگ، ئایینی و سیاسەتمەداری ئەڵمانی، ئەشقفیشۆپ- هەڵبژێردراوی ماینز
1630– تۆماس لیک، سیاسەتمەداری ئینگلیزی، وەزیری دەرەوەی ئینگلیزی
1637– کاترین کلیفتۆن، دووەم بارۆنس کلیفتۆن، هاوتای ئینگلیزی- سکۆتلەندی
1665– فیلیپ چوارەم، پاشای ئیسپانیا
1676– ساباتای زێڤی، خاخام و زانای تورک
1679– جۆنی نەمسای گەنج، گشتی ئیسپانی و سیاسەتمەدار، پارێزگاری هاببێرگ هۆڵەندا
1721– مارگۆریت لویس د ئۆرلیانس، شازادەی فەڕەنسی
1762– فرانچسکۆ جمینیانی، ئاوازدانەری و ئاوازدانەری ئیتالی
1771– تۆبیاس سمۆلێت، نووسەر و شاعیری سکۆتلەندی - ئیتالی
1803- فرانتس زاڤەر ۆسمەیر، ئاوازدانەر و دەرهێنەری نەمسایی
1808 – بنجامین بۆرن، دادوەر و سیاسەتمەداری ئەمریکی
1817 – ژاک بێرنارد دانسەلم، جەنەراڵ فەرەنسی
1852– فرانسیسکۆ جاڤیر ئیچڤەریا، بازرگان و سیاسەتمەداری مەکسیکی سەرۆک
1858- درێد سکۆت، کۆیلەی ئەمریکی