cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەدەی حەوتەمی پێش زایین
سەدەی حەوتەمی پێش زایین لە حەوتسەد ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیحەوە دەست پێدەکات و تا شەشسەد ساڵ پێش لە دایکبوونی درێژەی ھەیە. لەم سەدەیەدا چەند روداوێک روویاندا کە گاریگەریان لەسەر جیھان و بەتایبەت لەسەر رۆژھەڵاتی ناوەڕاست درووست کرد.
مانوێلا بێلاسکۆ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:زیندووان
سەدەی حەوتەمی پێش زایین
سەرچاوە
کتێبی ئیمپراتۆریەتی ئاشور : لەنووسینی دان ناردۆ ساڵی چاپ ۲۰۰۹ لەشاری بەرلین لەئەڵمانیا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەدەکان پۆل:ھەزارەی ١ەمی پ.ز پۆل:سەدەی ٧ەمەمی پ.ز
زمانەوانی
زمانەوانی یان زمانناسی بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوەی ورد و ھەمەلایەنەی زمان. بە واتایەکی تر زمانەوانی بە دوای دۆزینەوەی ئەم پرسیارانەدایە: «زمان چییە؟»، «چۆن کار دەکا و لە چی پێکھاتووە؟»، «مرۆڤەکان چۆن پەیوەندی بە یەکەوە دەکەن؟»، «زمانی مرۆڤ لە چیدا لەگەڵ سیستەمە پێوەندییەکانی گیانداران جیاوازە؟»، «منداڵ چۆن زمان دەگرێ؟»، «زمانی مرۆڤ چۆن گەشەی سەندووە؟»، «خزمایەتی نێوان زمانەکان چۆنە؟»، «تایبەتمەندییە ھاوبەشەکانی زمانەکانی دنیا کامانەن؟»، «مرۆڤ چۆن دەنووسێ و چلۆن زمانی نووسین لێک دەداتەوە؟» و …
ئەنجومەنی خواروو
ئەنجومەنی خواروو یەکێکە لە دوو ئەنجومەنەکەی ئەنجومەنی یاسادانانی ئەم وڵاتانە کە دوو ئەنجومەنیان هەیە، ئەنجومەنەکەی تر ناوی ئەنجومەنی باڵا یە، ئەنجومەنی گەورەکانی بەریتانیا یەکێکە لەم بابەتانە.
زمانەوانی
زمان ناسی بەم واتا تازەوە، زانستێکی نوێیە، بەڵام وەک لێکۆڵینەوە لەسەر زمان بۆ چەند سەدە پێش لە زایین دەگەڕێتەوە، یانی ئەو سەردەمەی پانینی ڕێزمانی بۆ زمانی سانسکریت دانا.
ئەنجومەنی خواروو
سەرچاوە
پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان
زمانەوانی
لە زمانناسیدا، لە چەند ڕوانگەوە سەیری زمان دەکەن: دەنگناسی، شێوەناسی، واتاناسی، ڕستەناسی، وشەناسی و ھەروەھا بوارەکانی کۆمەڵناسی زمان، دەروون ناسی زمان، دەمار ناسی زمان، زمانناسی داد، زمان و ژیری و …
لە بەر ئەوەی زمان دیاردەیەکی گران و ئاستەمی مرۆڤی و کۆمەلایەتییە، لێکۆڵینەوەی ورد و ھەمەلایەنەی زمان، بە بێ کەڵک وەرگرتن لە زانستەکانی تر سەرناگرێ. کەوابوو زمانناسی بێجگە لە باری ناساندن (تەوسیفی) و بیرۆکەیی زمان، تیشک دەخاتە سەر باری کەڵک ناسی، دەروونناسی، خەڵکناسی، کۆمەڵایەتی، ھونەری، وێژەیی، فەلسەفی و نیشانەناسی زمان. کەوابوو زمانناسی ئەمڕۆ زۆر گۆڕەپانی زانستی دەگرێتە خۆی.
زمانەوان یان زمانناس بەو کەسە دەبێژن کە دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوەی زانستی زمان، پێچەوانەی بیری باوی کۆمەڵگا، زمانەوان پێویست نییە بە سەر چەن زماندا زاڵ بێ، گرنگ ئەوەیە بتوانێ دیاردەکانی زمانناسی وەک وشە، بڕگە، ڕستەناسی و واتا بناسێ و بە جوانی لێکی بداتەوە. لە بیرمان بێ کە کاری زمانەوان ناساندنە، نەوەک دانان.
کورتە مێژوو
پانینی لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین، ڕێزمانێکی چڕوپڕی بۆ زمانی سانسکریت نووسی، بەڵام زمانناسی لە واتای ئەمڕۆدا، لەگەڵ نووسینی کتێبی خولی زمانی گشتی بەرھەمی فردینان دێسوسور دەستی پێکرد. لە دەکانی ١٩٥٠، بیرۆکەکانی نوام چامسکی شۆڕشێکی لەئ بوارەدا بەرپاکرد و بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڕێزمانی زایەنی یان (Generative grammar). چامسکی لەسەر ئەو باوڕەبوو کە بنەما و دانستەکانی زمان لە مرۆڤدا سروشتی و زاتییە، واتە کە فێربوونی زمان بە شێوەی جێنێتیکی و بۆماوەیی لە مێشکدا داڕێژراوە و ژینگەی منداڵ تەنیا وەک ھاندەرێک لە فێربوونی زمانی دایکیدا دەوری ھەیە. منداڵ کۆمەڵێک زانیاری لە ژینگەی زمانی خۆی وەردەگرێ و بۆ خۆی دەتوانێ کۆمەڵێک پێکھاتەی تازەی لێ دروست بکات.
شۆڕشەکانی زمانناسی
چەن خاڵی وەرچەرخان لە مێژووی زانستی زمانناسیدا بەدی دەکرێت.
یەکەمین شۆڕشی زانستی لە گۆڕەپانی زمانناسیدا ڕابردوو خوازی یە، کە لە سەدەی ھەژدەھەمی زایینی سەری ھەڵدا. خاڵی دەسپێکی ئەم شۆڕشە بۆ ١٧٨٦ دەگەڕێتەوە، کاتێ کە ویلیام جۆنز لە وتارە بەناوبانگەکەیدا، دەقە سانسکریتییەکانی لەگەڵ فارسی کۆن و لاتین ھەلسەنگاند و وێکچوونەکانیانی دەرخست و ئەم زمانانەی بۆ سەرچاوەیەکی ھاوبەش، واتە زمانی ھیند و ئەورووپایی گەڕاندەوە. دوابەدوای ئەمە باسی بەسەرھات، خێزان و سەرچاوەی زمانەکان داھات، زانایانی ئەم سەردەمە لە سەرگۆڕانکارییەکانی زمان لە درێژایی مێژوودا دەکۆڵینەوە.
دووھەمین شۆڕش لە زمانناسیدا، پێکھاتە خوازی بوو، کە فردینان دێسوسور بە دامەزرینەری دەناسرێ. شۆڕشی دووھەم کاردانەوەیەک بوو لە ھەمبەر شۆڕشی یەکەم، ئەوەی سوسور باسی لێدەکرد، بارودۆخی ھاوچەرخە، نە لێکدانەوەی مێژوویی. سوسوور زمانی وەک سیستەمێک لە نیشانەکان دەبینی و زمانناسی لەسەر بنەڕەتی نیشانە دامەزراند، لە ڕوانگەی دێسوسورەوە نیشانە ھەمان وشەیە. ئەم جۆرە زمانناسییە تا پەنجا ساڵ دریژەی سەند.
شۆڕشی سێھەم لە ساڵی ١٩٥٧ ز. لەسەر دەستی نوام چامسکی و لەگەڵ دەربڕینی بیرۆکەی ڕێزمانی جیھانی و زمان فێربوونی مندالان سەری ھەڵدا، ئەم بیرۆکانە بوونە ھۆی دروستبوونی چوارچێوەیەکی گرنگ لە زانستی زمانناسیدا کە بە ڕێزمانی زایەنی ناسرا. لە ڕوانگەی چامسکی، ڕستە یەکەی لێکۆڵینەوە لەسەر زمانە. ئەم ڕوانگەیە لە ١٩٥٧ ەوە تا ئەمڕۆ بە سەر زانستی زمانناسیدا زاڵە.
بەڵام لە دەیەی شەستەوە، جۆرێکی تر ھاتە ئاراوە، کە ناوی شۆڕشی چوارەمی بە باڵای خۆی بڕی. ئەگەر چامسکی یەکەی زمانناسی بە ڕستە دانا، لەم ڕوانگەیەدا یەکەی لێکۆڵینەوە لە زمان وتە یە. چامسکی زمانناسی تێکەڵ بە دەروونناسی و ژینناسی کردبوو، بەلام لەم ڕوانگەیەدا تێکەڵ بە کۆمەڵناسی بووە. شۆڕشی چوارەم دەڵێ: ھەر ڕستە لە دەقێکدا، گەرچی زۆر سادەش بێ، ھەڵگری سێ توێکە:
لەم ڕوانگەیەدا وتە گرنگە، ڕستەش تەنیا لە ناو دەقدا کەسایەتی ھەیە. گەرچی لە زۆر جێگەدا دەق بە گەورەترین و دیارترین یەکەی زمانناسی دەناسرێت، بەڵام جاری واش ھەیە تەنیا یەک وشە دەتوانێ ببێتە وتەیەکی تەواو.
سەرچاوەکان
* پۆل:زمان پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان
ئەنجومەنی باڵا
ئەنجومەنی باڵا یەکێکە لە دوو ئەنجومەنەکەی ئەنجومەنی یاسادانانی ئەم وڵاتانە کە دوو ئەنجومەنیان هەیە، ئەنجومەنەکەی تر ناوی ئەنجومەنی خواروویە، ئەنجومەنی باڵا زیاتر بە سێنا نێو دەبرێ و ئەنجومەنی گەورەکانی بەریتانیا یەکێکە لەم بابەتانە. ئەنجومەنی یاسادانانێک کە لە یەک ئەنجومەن پێک هاتبێ ، وەک تاک ئەنجومەنی نێوی دەبرێ.
سەرچاوە
پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان
چۆی مین چول
چۆی مین چول لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٦ لە دایکبووە، ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە. لە فیلمەکانی وەک Way Back Home (٢٠١٣) و The Throne (٢٠١٥) و مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕە میوزیکییەکانی شانۆ لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ پۆل:خەڵکی گوانگجو
٥٩٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چەکلیفیش
وێنۆک چەکلیفیش کۆمپانیای کۆمپانیایەکی پەرەپێدەر و بڵاوکەرەوەی یارییە ڤیدیۆییەکانی بەریتانییە و بنکەکەی لە لەندەنە. کۆمپانیاکە لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن فین بریس دامەزراوە، و تایبەتمەندە بە یارییەکانی ستایلی ڕیتڕۆ. چەکلیفیش بە پەرەپێدانی Starbound و Wargroove ناسراوە، ھەروەھا بڵاوکردنەوەی Risk of Rain و دۆڵی ستاردیو.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی
ڕاین
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ڕووبارەکە لەسەر نەخشە ڕاین (بە ئەڵمانی: Rhein) ڕووبارێکە لە ئەورووپا کە بە نێوان سویسرا، ئەڵمانیا، لیختنشتاین و ھۆڵەندا تێپەڕ دەبێت، ئەم ڕووبارە بە گرینگترین ڕووبار لە مێژووی ئەورووپا و یەکێک لە ڕووبارە درێژەکانی کیشوەرەکە دادەنرێت.
بنەچەی ناوەکەی
ناوی ڕووبارەکە لە لە وشەی (سیلیتی: Renos)ەوە داتاشراوە کە بە مانای "تێپەڕین یان ڕۆیشتن" دێت.
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا پۆل:ڕووبارەکانی نەمسا پۆل:ڕووبارەکانی فەڕەنسا پۆل:ڕووبارەکانی ئاڵمانیا پۆل:ڕووبارەکانی لیختنشتاین پۆل:ڕووبارەکانی سویس پۆل:ڕووبارەکانی ھۆڵەندا پۆل:دەریای باکوور پۆل:چەمە سنوورییەکان پۆل:ڕاین پۆل:ڕووبارەکانی ئەڵمانیا
٥٩٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨١١ (ژمارە)
٨١١ (هەشت سەد و یازدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨١٠ و ٨١٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سەردەمی قەدەغەکراو
سەردەمی قەدەغەکراو (بە ئینگلیزیProhibition Era)  ماوەیەکی دیاریکراو بوو لە مێژووی ئەمەریکا کاتێ کحول قەدەغە کرابوو.پۆلیسی ئەو سەردەمە هەرکەسێکی دەستگیرکر دەکرد کە کحولی درووست کربا،بفرۆشتبا بەشێوەیەکی نایاسایی.سەردەمی قەدەغەکراو لەساڵی ١٩٢٠ دەستی پێکرد و ساڵی ١٩٣٣ بەکۆتا هات.یاساکە لە دەستووری ژمارەی ١٨ی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە هاتبوو.لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩١٩ خرایە بەردەم حکومەت و لە ١٦ ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ دەست کرا بە سەپاندنی یاساکە.
سەردەمی قەدەغەکراو سودێکی زۆری تەندروستی هەبوو لەسەر ئاستی ئەمەریکا ، و هەر لەو سەردەمەش جەندەها باندی مافیایی جیا جیا پەیدابوون کە بەشێوەیەکی نهێنی هەڵدەستان بە درووستکردن و فرۆشتنی کحوول ، لەوانە براکانی بۆندراوت ، ئال کاپۆن و چەندانی تر.یاساکە لە ٥ ی دیسیمبەری ١٩٣٣ نەهێشترا ، و یاسای دەستووری ژمارە ٢١ دانرا لەشوێنی، کە دەڵێ هاوڵاتیان دەتوانن کحول درووست بکەن و بفرۆشنەوە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٠ پۆل:یاساکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پاتریس لانوا
پاتریس لانوا ڕۆژنامەوان و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
٥٩٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نۆکەندی پەنەما
نۆکەندی پەنەما (بە ئیسپانی: Canal de Panamá) ڕێڕەوێکی کەشتیوانییە بە درێژایی ٤٨ مەیل (٧٧/١ کیلۆمەتر) لە وڵاتی پەناما. ئەم نۆکەندە ڕێگەیەکی قەدبڕە لە نێوان ئوقیانوسی ئەتڵەسی و ئوقیانووسی ھێمن. ئۆکەندەکە یەکێکە لە گەورەترین و دژوارترین پڕۆژە ئەندازیارییەکانی جیھان، ڕێگەی ٢٢٥٠٠ کیلۆمەتری نێوان سانفڕانسیسکۆی کالیفۆڕنیاو شاری نیویۆرکی کورت کردەوە بۆ ٩٥٠٠ کیلۆمەتر.
لە کاتێکا کە ئەگەر ئەم کەناڵە نەبوایە کەشتییەکان لە زەریای ھێمنەوە ناچاربوون تەواوی ئەمریکای لاتین تەی بکەن تا بگەنە زەریای ئەتڵەسی، بیرۆکەی ئەم کەناڵە لە سەدەی ١٦ەوە سەری ھەڵدا و لە ساڵی ١٨٨١ بۆ ١٨٩٤ فەڕەنسییەکان بۆیەکەمجار ئەو ھەنگاوەیان نا بۆ کردنەوەی ئەم پڕۆژەیە.
لە ساڵی ١٩٠٠ پڕۆژەکە تەواوکرا لەلایەن ئەمریکاوە و لە ١٥ی ئابی ١٩١٤ بۆیەکەمینجار بەکارھات، لەکاتی ئەنجامدانی پڕۆژەکەە ٢٧٬٥٠٠ کرێکار بوونە قوربانی.
800px|وێنۆک|ناوەڕاست|پانۆرامایەک لە نۆکەندی پەنەما
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی پەنەما
بانە
بانە ناوەندی شارستانی بانە و یەکێک لە شارەکانی پارێزگای کوردستانە کە لە لای ڕۆژئاوای ئێرانەوەیە. بانە لە ٢٧٠ کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی سنە (ناوەندی پارێزگای کوردستان) ھەڵکەوتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:شارستانی بانە پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ستانلی ماتیو
ستانلی ماتیۆس لەرۆژی ١ی شووباتی ١٩١٥ لەدایکبووە لەرۆژی ٢٣ی شووباتی ٢٠٠٠ کۆچی دوایی کردووە. ستانلی یاریکەری تۆپی پێی ئینگلیزە کە یاری بۆیانەکانی ستۆک سیتی و بلاکبۆل کردووە ئینجا دووبارە گەڕاوەتەوە بۆ ستۆک سیتی.
نازناوەکانی ستانلی ماتیۆس
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
ئەبوو ھورەیرە
عەبدوڕەحمان کوڕی سەخر دوسی یان عەبدولشەمس کوڕی سەخر دوسی ناسراو بە ئەبوو ھورەیرە (بە عەرەبی: أبو هریرة) یەکێک بووە لە ھاوەڵە پایەبەرزەکانی پێغەمبەر. بە کۆ دەنگی ئەھلی فەرموودە ئەبوو ھورەیرە یەکەم ھاوەڵ بووە کە زۆرترین فەرموودەی ڕیوایەت کردووە و لەبەری بووە. لە سەردەمی نەفامیدا ناوی "عبدالشمس کوڕی سەخر" بوو، پاشان کە موسڵمان بوو پێغەمبەر ناوی نا عەبدوڕەحمان کوڕی سەخر دوسی؛ نازناوی (دوسی) دەگەڕێتەوە بۆ ناوی ھۆزی دوس کوڕی عدنان کوڕی عبدالله کوڕی زھران.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٣ پۆل:مردووانی ٦٨١ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان پۆل:زانایانی فەرموودە
٥٩٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨١٢ (ژمارە)
٨١٢ (هەشت سەد و دوازدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨١١ و ٨١٣.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ئیڤ لاپلاس
ئیڤ لاپلاس نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
بڕیارنامەی ١٠٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لیبێریا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
جاک سێپتیک ئای
شۆن ویلیام مەکڵۆکڵین (لەدایکبووی ٧ی شوباتی ١٩٩٠)، ناسراو بە جاک سێپتیک ئای ، یووتیووبەرێکی ئیرلەندییە کە بەھۆی ڤڵۆگەکانی و زنجیرە لێتس پلەیییە کۆمیدییەکانی ناسراوە. ، کەناڵەکەی زیاتر لە ١٣٫٨ ملیار بینەر و ٢٦٫٣ ملیۆن سەبسکرایبەری ھەیە، و خاوەن زۆرترین سەبسکرایبەری ئیرلەندییە. لە چەندان کاری چاکەکاریدا کاری کردووە و زۆر پارەی بۆ خێرخوازی پەیداکردووە.
ژیانی سەرەتایی
شۆن ویلیام مەکڵۆکڵین لە ٧ی شوباتی ١٩٩٠ لە کلۆگەن، کاونتی ئۆفەلی لەدایکبووە. نازناوی «جاک سێپتیک ئای» (بە مانای جاکی چاو بریندار) دوای ڕووداوێک لە یارییەکی تۆپی پێدا کە تێیدا چاوی بریندار کرد. بە ھەرزەکاری، لەگەڵ دایک و باوکیدا چووەتە خانوویەکی دارین لە باڵیکەمبەر، کاونتی ئۆفەلی. بووە درەمەر بۆ باندێکی مێتاڵکۆری ژێر کاریگەری میلۆدیک دێت مێتاڵ بە ناوی Raised to the Ground، و یەک تۆماری درێژخایەنیان بە ناوی ھەستێنراوە لە تۆزەکان لە ٢٠٠٩دا بڵاوکردووەتەوە. دواتر چووە شووقەیەکەوە لە ئاتلۆن، کاونتی وێستمیت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:زیندووان پۆل:کەناڵەکان بە زمانی ئینگلیزی لە یوتیووب پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان
ساڵ
ساڵ ئەو کاتەیە کە زەوی پێیدەچێت لە خولانەوە بە دەوری خۆردا، کە چوار وەرزی ساڵی پێ درووست دەبێت و ماوەکەش لە ڕۆژژمێری زایینیدا بریتییە لە ٣٦٥ ڕۆژ و ١٢ کاژێر، کە بۆ ڕێکخستنی ڕۆژژمێرەکان سێ ساڵ دەکەن بە ٣٦٥ و ساڵی چوارەم دەکەن بە ٣٦٦، یاسای زانینی ئەوەی ئایا ئەم ساڵ ساڵێکی پڕە (٣٦٦) ڕۆژە یان ساڵێکی پڕ نییە بریتییە لەوە دوو ژمارەی کۆتایی ساڵەکە بێنی و دابەشی چواری بکەیت ئەگەر ژمارەکە بەسەر ژمارە چواردا دابەش بوو و ژمارەیەکی تەواو دەرچوو بەبێ ماوە ئەوا ساڵەکە پڕە بەڵام ئەگەر ماوە مایەوە ئەوا پڕ نییە؛ نمونە:٢٠٠٨ دێین دوو ژمارەی کۆتایی وەردەگرین کە ژمارە (٨)ە و دابەشی ژمارە (٤)ی دەکەین دەبینین (٢) دەردەچێت بێ ماوە بەڵام ئەگەر ٢٠١٠ بووایە؛ ٤/١٠=٢،٥ واتە دوو و نیو کە ژمارەکە نیوی لەگەڵە و تەواو نییە ئەم ئەوە دەردەخات ساڵەکە پڕ نییە.
پۆل:ساڵەکان پۆل:یەکەکانی کات
میشێل وێلبێک
وێنۆک
میشێل وێلبێک نووسەر، دەرھێنەری فیلم و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
چاو
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی چاوێکی سەوز
چاو ئەندامی بینینە. چاوەکان ڕووناکی ئەناسن و ئەیگۆڕن بۆ سەر تەحریکێکی کیمیایی-ئێلیکتریکی لە دەمارەخانەکاندا. لە گیانەوەرانی زۆر سادەدا تەنها ئەرکی دەمارەخانەکانی چاو، فامکردنی جووڵە و تەکان لە ڕێگای بینینەوەیە، ئەم گیانەوەرانە هەست بە هیچ وردەکارییەک لە بینینی شتەکاندا ناکەن. لە گیانەوەرانی پێشکەوتوودا چاو، نوور لە دەوروبەر کۆ دەکاتەوە، لە ڕێگای کۆرنیا و لێنزەوە موتەمەرکزی دەکاتە سەر تۆڕەی چاو، لە تۆڕەی چاو لە ڕێگای دەمارەخانەکان کە هەست بە نوور ئەکەن، ئەم وێنە موتەمەرکزکراوە، ئەگۆڕێت بۆ سەر سیگناڵێکی کیمیایی-ئێلێکتریکی و لە ڕێگای دەماری بیناییەوە ڕەوانەی مێشک ئەکرێت. کە لەوێدا فامبوونی وێنە ڕوو ئەدات و گیانەوەت ئەزانێت کە چی ئەبینێت. ٩٦% حەیوانەکان خاوەنی بەشێکی پێشکەوتوون لە مێشکیاندا بۆ فامکردنی نوور و بینین
سادەترین چاو هی ئەو میکڕۆئۆرگانیزمانەیە کە تەنها دەتوانن ڕووناکی لە تاریکی جیا بکەنەوە و ئیتر هیچ نابینن. هەرچی گیانەوەر پێشکەوتووتر بێت خاوەنی سیستەمێکی بینایی پێشکەوتووتریشە.
سەرچاوەکان
پۆل:چاو
٥٩٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان
فەیلەسووفە موسڵمانەکان بریتین لەو فەیلەسووفانەی کە کاریان لەسەر فەلسەفە کردووە لە ژێر ئاینی ئیسلام ، ئەوان وا بیردەکەنەوە کە بەشێک لە هاوەڵانی پەیامبەر ممحمەد بە شێوەیەکی سادە فەلسەفەیان بەکارهێناوە بۆ بانگەشەکردن بۆ ئاینی ئیسلام ، لە سەدەی هەشتەم، لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی هانی وەرگێران دەدرا بۆ وەرگێرانی بەرهەمە فەلسەفەیەکانی فەلسەفەی یۆنان (بە تایبەتی نووسینەکانی ئەرستوو)
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئاسیایی پۆل:فەیلەسوفە عەرەبەکانی سەدەی ناوەڕاست
مایکڵ فێڵپس
مایکڵ فرێد فلیپس (لەدایکبووی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٨٥) مەلەوانێکی پێشبڕکێکاری ئەمریکییە و ڕیکۆردی بردنەوەی زۆرترین مەدالیای ھەیە لە ئۆلۆمپیاددا بە بردنەوەی ٢٨ مەدالیا، کە تیایاندا ٢٣یان مەدالیای زێڕن. لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بە بردنەوەی ھەشت مەدالیای زێر توانی ڕیکۆردی مارک سپیتزی ئەمریکی بشکێنێت کاتێک لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ توانیبووی ٧ مەدالیای زێر بباتەوە. لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ لە ئەسینا شەش مەدالیای زێر و دوو مەدالیای بڕۆنزی بەدەست ھێنا کە ئەمە یەکەم بەشداری مایکڵ بوو لە ئۆڵمپیاد؛ و لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ی لەندەن ٤ مەدالیای زێر و دوو مەدالیای بڕۆنزی بردەوە؛ و دوایین جار لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ ڕیۆ بەشداری کرد پێنج مەدالیای زێر و مەدالیایەکی زیوی بەدەست ھێنا ئەمەش وای کرد ببێتە سەرکەوتووترین وەزشوانی بەشداربووی چوارخولی ئۆڵمپیاد. ھەروەھا یەکەم وەرزشوانی مەلەوانییە بتوانێت لە یەک ئۆڵمپیاد ھەشت مەدالیای زێر بباتەوە.
فێڵپس ھەڵگری کۆمەڵیک ژمارەیی پێوانییە لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوەی ئەمریکا. ھەڵگری ژمارەی پێوانییە لە مەلەوانی ٤٠٠ مەتری تاکی ھەمەجۆر و ھەروەھا ھەڵگری ژمارە پێوانییە لە پێشبڕکێی مەلەوانی ٢٠٠ مەتری ئازاد، مەلەوانی ١٠٠ مەتری ئازاد، مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پەپوولەی. براوەی ٨٢ مەدالیایە لە سەرجەم پالاوانیتییە گەورەکانی مەلەوانییە لە ناویان ٦١ دانەیان زێر، ١٤ زیو، ٣ بڕۆنزە، کەلە پاڵاوانێتییەکانی ئۆڵمپیاد، پاڵاوانیتی فینا، پان پاسیفیک بەدەستی ھێناوە. فێڵپس لە خەڵات و نازناوەکانیش ژمارەی پێوانەی تۆمارکردووە. ھەشت جار خەڵاتی باشترین مەلەوانی جیھان پێبەخشرا. ھەروەھا ١١ جار بە باشترین مەلەوانی ئەمریکی ھەڵبژێردرا. ئەمە جگە لەوەیی دووجار لە ساڵەکانی ٢٠١٢–٢٠١٦ بە باشترین مەلەوانی پاڵاوانیتی فینا بۆیارییە ئاوییەکان دەستنیشان کرا. ھەروەھا خەلاتی باشترین وەرزشوانی ساڵی لە گۆڤاری سپۆرت ئاڵسترەید Sports" Illustrate" پێ بەخشرا دوای ئەوەی ھەشت مەدالیای زێری لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ پەکین، چین بەدەست ھێنا.
دوای یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ ڕێکخراوی (مایکل فێلپس فەودەیشین - Michael Phelps Foundation)ی دامەزراند وەک ھەنگاوێک بۆ گرینگیدانی زیاتر بە مەلەوانی و ژیانی تەندروست. فێلپس دوای یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ خانەنشینبوونی خۆی ڕاگەیاند بەڵام ساڵی ٢٠١٤ گەرایەوە. یەک بوو لە وەرزشوانە بەشداربووەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ی ڕیۆ دێ ژانێرۆ ،بەڕازیل لەلایەن تیمی ئەمریکاوە وەک ئاڵاھەڵگری ولاتەکەی دەستنیشانکرا لەکاتی ناساندن و ھاتنەناوەوەی ولاتە بەشداربووەکان. ئەمە پێنجەم بەشداریکردنی بوو لە ئۆڵمپیاد. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٦ بۆ جاری دووەم خانەنشینبوونی خۆی ڕاگەیاند دوای ئەوەی لە زیاتر لە ١٦١ ولات مەدالیای بەدەست ھێنا. وا پێوانەدەکرێت کە مایکڵ فێڵپس باشترین مەلەوان و باشترین وەرزشوانی سەرجەم سەردەمەکانە.
ژیان
فێڵپس لە بالتیمۆری ویلایەتی مێریلەند لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٨٥ لەدایکبووە، لە گەرەکی ڕۆجەر فۆرجی نیزک تاوسن گەورە بووە. قۆناغی سەرەتای لە قوتابخانەی ڕۆجەر فۆرج ھەروەھا قۆناغی بنەرەتی لە قوتابخانەی دۆمبارتۆن قۆناغی ئامادەی لە قوتابخانەی تاوسن خوێندووە. فێلپس بچووکترین و سێیەم منداڵی بنەماڵەکەی بووە. دایکی " دێبورا سۆی " بەڕیوبەری قوتابخانەی ناوەندییە. باوکی " مایکڵ فرێد فێلپس " پۆلیسی خانەنیشنکراوی ویلایەتی ماریلاندا بوو کە لە قۆناغی قوتابخانە و زانکۆ یاریزانی تۆپی پێ بووە. فێلپس بە ڕەگەز لە ئینگلزی، ئەڵمانی، ئێرلەندی، سکۆتلەندی و وێلزییە. ساڵی ١٩٩٤ دایک و باوکی لەیەکتر جیادەبنەوە کاتێک ئەو تەمەنی نۆساڵ دەبێت. باوکی لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەل خانمێکی دیکە ژیانی ھاوبەش پێک دێنن. فێلپس ئاشکرای کرد ئەم جیابوونەوەیە کاریگەری خراپی لەسەر خۆی و خوشەکانی ھەبووە و تا چەند ساڵێک لە باوکیان دووربوون، پەیوەندیان لەگەڵدا نەمابوو. ساڵی ٢٠٠٣ قۆناغی ئامادەی تەواودەکات. فێلپس لە تەمەنی ٧ ساڵی دەستی کرد بە مەلەوانی بە ھاندان و ھاوکاریکردنی خوشکەکانی و ئەو خۆشەویستییەی کە دایکی دەیویست کورەکەی فێری مەلەکردن بێت. لە چاوپێکەوتنێکدا فێلپس ڕای گەیاند کە " تاکەھۆکاری بەردەوامیم لە مەلەکردن ئەوەبوو دایکم دەیویست فێری مەلەکردن ببم، من و خوشەکانم ئاشقی وەرزش و مەلەکردن بووین "
بەشدارییەکان
ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
فێلپس بە شێوەیەکی خێرا توانی پەرە بەتواناکانی بدات ھەر ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بگاتە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠ لە تەمەنی ١٥ وەک گەنجترین وەرزشوانی ئەمریکا (دوای ڕالف فلانگان لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢ کە تەمەنی ١٣ ساڵ بوو) بەشداری ڕکابەرییەکانی کرد. بەلام نەیتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنێت سەڕەرای ئەوەی سەرکەوتوو بوو لە گەیشتن بە قۆناغی کۆتایی لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پەپوولەیدا بەلام لە پلەی پێنجەمی ڕیزبەندی ڕکابەرییەکە جێگیر بوو.
پالاوانێتی جیھانی یارییە ئاوییەکانی ٢٠٠١
پالاوانێتی جیھانی یارییە ئاوییەکانی ٢٠٠١لە تاقیکردنەوەکانی پالاوانێتی جیھانی یارییە ئاوییەکانی ٢٠٠١، لە ٣٠ی مارس، فێڵپس ژمارەی پێوانەی لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پەپوولەی شکاند لە تەمەنی ١٥ ساڵ و ٩ مانگ بەمەش بووە گەنجترین وەرزشوان بتوانێت ژمارەی پێوانەی جیھانی تۆماربکات لە مەلەوانی کە پێشتر بەناوی ئان سروپ (Ian Thorpe) مەلەوانی ئوسترالی تۆمارکرابوو کاتێک توانیبوو لە تەمەنی ١٦ ساڵ و ١٠مانگی لە مەلەوانی ٤٠٠ مەتری ئازاد ژمارەی پێوانەی تۆماربکات. لەکاتی پالاوانێتییەکەدا کە لە فوکوئوکا، ژاپۆن بەڕێوەچوو، توانی ژمارەیەکی پێوانەی جیھانی تۆماربکات کاتێک توانی لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پەپوولەی پلەی یەکەم و مەدالیای زێر بەدەست بھێنێت ، مەودای ڕکابەرییەکەی بە ١دەقە و ٥٤ چرکە و ٥٨ لە ھەزاری چرکە تەواو بکات.
پالاوانێتی مەلەوانی پان پاسفیکی ٢٠٠٢
باشووری کوردستان
باشووری کوردستان،   کوردستانی باشوور یان کوردستانی عێراق، بە (ئینگلیزی: Iraqi Kurdistan، بە عەرەبی: کردستان العراق) ناوێکی فەرمییە بۆ بەشێکی وڵاتی عێراق کە دانیشتووانی کوردن و سنووری لەگەڵ ئێران و تورکیا و سووریا  ھەیە و لە باشووری چوارپارچەی کوردستاندا ھەڵکەوتووە، کوردستانی باشوور تەنھا پارچەی کوردستانە کە خاوەنی حکوومەتێکی سەربەخۆی خۆیەتی بە ناوی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بەشێکی زۆری ناوچەی جوگرافی و ڕۆشنبیری کوردستانی عێراق بەشێکە لە ھەرێمی کوردستان، کە ھەرێمێکی خۆسەرە و لە دەستووری عێراق دانپێدانراوە. ئەم بەشەی کوردستان چەند شارێکی گەورەی وەک: ھەولێر، و سلێمانی، و دھۆک و ھەڵەبجە و کەرکووک لە خۆ دەگرێت.
مایکڵ فێڵپس
بەشدارییەکان
لە ساڵی ٢٠٠٢ لەگەل تیمی مەلەوانی ئەمریکا بەشداری پالاوانێتی مەلەوانی پان پاسفیکی ٢٠٠٢ی کرد. توانی سێ مەدالیای زێڕ، دوو مەدالیای زیو بەدەست بھێنێت. لەیەکەم ڕکابەری خۆیدا لە مەلەوانی ٤٠٠ مەتری مەدالیای زێری بردەوە دوای ئەوەی بە (٤:١٢٫٤٨) پێش ئیرک ڤێندت کەوت مەوداکەی تەواوکرد. لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری پشتەمەلە بە ھاونیشتیمانی خۆی دۆرا پلەی دووەم و مەدالیای زیوی بردەوە کاتێک تۆم بە (١:٥٥٫٢١) مەوداکەی تەواوکرد بە جیاوازی کەمتر لە فێڵپس کە ئەو بە ١٫٥٥٫٤١ مەوداکەی تەواو کرد. فێلپس لە بارەی دۆرانەکەی وتی: من ڕاھێنانەکانی ٢٠٠ مەتری پشتەمەلەم بە گرینگی ئەنجامنەدا پاش ئەوەی توانیم لەو ڕکابەرییە ژمارەی پێوانەی جیھانیم تۆمارکرد؛ و لە مەلەوانی ٢٠٠ مەتری ھەمەجۆر سەرکەوتنی بەدەست ھێنا مەوداکەی بە (١:٥٩٫٧٠)یەک دەقە و ٤٩ چرکە و ٧٠ لە ھەزارەی چرکە تەواوکرد. ھەروەھا لە ڕکابەری مەلەوانی ٤×٢٠٠ مەتری ھەمەجۆر فێلپس بە ھاوبەشی لەگەل نەیت دوسینگ، کلیت کێلەر، چاد کارڤن مەدالیای زیوی بردەوە و مەوداکەیان بە ٧:١١٫٨١ لە دواوەوەی تیمی ئوسترالیا تەواوکرد. لە مەلەوانی ٤×١٠٠ مەتری ھەمەجۆر بە ھاوبەشی لەگەڵ ئێرۆن پێرسۆڵ، برێندن ھانسن، ئین کڕۆکێر توانیان ژمارەی پێوانەی جیھانی بشکێنن کاتێک مەوداکەیان بە ٣:٣٣٫٤٨ تەواو کرد، مەدالیای زێڕیان بۆ ئەمریکا بەدەست ھێنا.
باشووری کوردستان
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە سەر تەواوی خاکی باشووری کوردستان درووست نەبووە، بەڵکو زۆرێک لە خاکەکەی ماوە بخرێتەوە سەری، بەم خاکەش دەوترێت ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق، لە دەستووری عێراقدا باسی ئەم ناکۆکییە کراوە و بە (ماددەی ١٤٠) ناوی دەھێندرێت، کەواتە باشووری کوردستان پێکھاتووە لە ھەرێمی کوردستان و ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. بەھۆی سیاسەتی چەوتی حیزبی بەعس بە گۆڕینی دیمۆگرافیای خاکی باشووری کوردستان و بە عەرەباندنی، ھەروەھا سستی دەسەڵاتدارانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە بەرامبەر چارەسەرکردنی ئەم ناکۆکییەدا تاوەکوو ئێستا ئەم کێشەیە وەک خۆی ماوەتەوە.
ناو
سەرچاوەی وردی ناوی کورد ڕوون نییە. پاشگری -ستان زاراوەیەکی ئێرانییە بۆ ناوچە. وەرگێڕانی ڕستەیی بۆ کوردستان بریتییە لە "ھەرێمی کورد". یەکێک لە ناوە کۆنەکانی کوردستان کاردۆخە.
مایکڵ فێڵپس
بەشدارییەکان
وێنۆک|مایکڵ لە ساڵی [[٢٠٠٩، کالیفۆرنیا]]
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٤ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئەمریکی پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦ پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠١٢ پۆل:مەلەوانانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠١٦
باشووری کوردستان
ناو
زاراوەی باشووری کوردستان لە ناو کورداندا داھاتووە، بەھۆی ئەوەی خاکی کوردستان دابەش کراوەتە سەر وڵاتانی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا، ھەڵکەوتەی خاکی باشووری کوردستان لە ناو خاکی کوردستاندا کەوتووەتە باشوورییەوە، لە بەرئەوە بە باشووری کوردستان ناوی دەھێنن.
جوگرافیا
کوردستانی باشوور تاڕادەیەکی زۆر ناوچەکانی چیاوییە و بەرزترن لووتکە چیا ٣,٦١١ م (١١,٨٤٧ پێ)کە ئەویش چیخی دەرێیە. لە نموونەی چیاکانی دیکەی کوردستان زاگرۆس و شنگال و حەمرین و چیای نیسیر و  قەندیل برادۆست ، ھەندرێن، ھەڵگورد. زۆر ڕووبار بەناو ناوچەکەدا تێدەپەڕن. زێی گەورە و زێی بچووک لە ناوچەکەدا بەرەو ڕۆژھەڵات-ڕۆژئاوا دەڕۆن. ڕووباری دیجلە لە باکووری کوردستان دەڕژێتە ناوچەکانی عێراق.سروشتی شاخاوی ناوچەکانی کوردستانی باشوور و جیاوازی پلەکانی گەرما لە بەشە جیاوازەکانیدا، ھەروەھا بوونی ڕووبار و دەریاچەکانی وای کردووە ئەم ناوچەیە ببێتە شوێنێکی وەرزێری و گەشتگوزار.گەورەترین دەریاچەی ناوچەکە دەریاچەی دووکانە ،لەگەڵ بوونی چەندن دەریاچەی بچووک لەوانە دەریاچەی دەربەندیخان و دەریاچەی دھۆک.بەشەکانی ڕۆژئاواو باشووری ئەم ناوچەیە زیاتر دەشت و گرد و دۆڵن.ناوچە شاخاوییەکان بە ڕووەکی خۆرسک دەوڵەمەندن.
ئاوو ھەوا
بەھۆی بەرزی و نزمییەوە، ئاو و ھەواکەی جیاوازترە لە ناوچەکانی دیکەی عێراق تێکڕای پلەکانی گەرمی لە وەرزی ھاوین لە نێوان 35 C لە ناوچە شاخاوییەکانی باکوور تا 40 C لە باشووری ڕۆژئاوا،نزمترین پلەی گەرمی لە نێوان 21 C تا 24 C سەدی دایە. بەڵام لە وەرزی زستان بە پێچەوانەی ناوچەکانی دیکە عێراق نزمترە و بە تێکڕا بەرزترین پلەی گەرما لە نێوان 9 C و 11 Cدایە و لەگەڵ نزمترین ئاست کە لە دەوری 3 C دەسوڕێتەوە لە ھەندێک ناوچە تا ڕادەی بەستن نزم دەبێتەوە. بە شێوەیەکی گشتی ھەرسێ وەرزی زستان، پاییز ، بەھار ، بارانی لێ دەبارێت، وەرزی ھاوینی وشک و گەرمە.ناوبەناو لە وەرزی زستان بەفر لە شارەکان دەبارێت.
ئابووری
پارێزگاکانی دھۆک و ھەولێر و سلێمانی دەوڵەمەندن بە زەوییە کشتوکاڵییەکان. گەنم و دانەوێڵەی تر لەوێ دەچێنرێت. زۆربەی ناوچەکان باراناوین، بەڵام ھەندێک سیستەمی ئاودێری بچووکتریش لە شوێنی خۆیانن. گەشتیاری لقێکی دیکەیە کە ھەرێمی کوردستان پشتی پێدەبەستێت، کە توانی لە ساڵی ٢٠١٤ دا ھەولێر وەک پایتەختی گەشتوگوزار لە لایەن ئەنجومەنی گەشتیاری عەرەبیەوە بناسێنرێت.
سەردەمی پێش ئیسلام
لە سەردەمی پێش مێژوودا، ناوچەکە شوێنی کولتووری نیاندەرتاڵ بووە وەک ئەوەی لە ئەشکەوتی شانەدەردا دۆزراوەتەوە. ناوچەکە لە نزیکەی ٧٠٠٠ساڵی پێش زایین لەژێر کولتوری چەرمۆ بووە. سەرەتاییترین شوێنی سەردەمی بەردینە نوێیەکانی کوردستان لە (تل حەسون)ەیە، ناوەندی کولتوری حەسونە، دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ساڵی ٦٠٠٠ پێش زایین.
لە سەردەمی برۆنزی سەرەتایی و ناوەڕاستدا ناوچەکە لە ڕووی جوگرافییەوە بە سوباریەکان ناسرابوو و لەگەڵ گۆتی و لۆلۆبییەکان نیشتەجێ بوو. لە ساڵی ٢٢٠٠ پێش زایین (نارام-سین)ی ئەکەدی ناوچەکەی داگیرکرد و لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین ھاتە ژێر دەسەڵاتی گۆتییەکان. شارە سەرەکییەکانی ناوچەکە کە لەم قۆناغەدا لە نووسراوەکاندا ئیسپاتی کراون بریتین لە مەردامان، ئازوھینوم، نینێت(نەینەوا) ، ئارافا، ئوربیلوم، و کوردا.
لە سەرەتای ھەزارەی دووەمدا ناوچەکە لەلایەن شانشینی کورداوە بەڕێوەدەبرا، جگە لە دوو دەیە لە سەدەی ١٨ی پێش زایین کە لەلایەن (ئەمۆرییە شەمشی ئەداد)ەوە داگیرکرا، و خرایە ناو شانشینی میزۆپۆتامیای سەرەوە. لە ساڵانی ١٧٦٠ پێش زایین شانشینی کوردا ڕووبەڕووی لەشکرکێشی شارستانیەتی ئیلام بووەوە و ئەشنۆنا لە کاتی شەڕی بابل و ئیلام و شانشینی لە کۆتاییدا لایەنگری ماری و بابلی کرد.
لە سەدەی ١٦ پێش زایین میتانییەکان ناوچەکەیان خستە ناو ئیمپراتۆریەتی حووری خۆیانەوە. دوای لەناوبردنی ئیمپراتۆریەتی میتانی لەلایەن ھیتییەکانەوە لە نێوان سەدەی ١٤-١٣ پێش زایین ناوچەکە وردە وردە کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان. توکوڵتی-نینورتای یەکەم لە سەدەی ١٣ی پێش زایین دواجار ھەموو ناوچەکەی داگیرکرد و یەکێک لە فەرماندەکانی کردە والی گوند و شارۆچکەکانی کوردا. کوردا کورت کرایەوە بۆ پارێزگایەک کە ناوەندەکەی لە دەوری شنگالی ئێستا بوو. ناوی ھەولێری ئەکەدیایی کراوە بە ئەربائیلۆ، و لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێدا شارەکە بەھۆی پەرستنی جیاوازی ئیشتارەوە ناوبانگی دەرکرد. ناوچەکە بەشێکی لە ژێر دەسەڵاتی ئورارتوو و شانشینی موساسیردا بوو لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین. شارۆچکەی ڕەواندزی ئێستا ناوەندێکی ئایینی ئورارتوویەکان بووە.
مادەکان لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین ناوچەکەیان داگیرکرد. دواتر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھەخامەندییەکان و وەک بەشێک لە مرزوبانی میدیا مایەوە. کاتێک زینۆفۆن لە سەدەی چوارەمی پێش زایین بەو ناوچەیەدا تێپەڕی، مادەکان تێیدا نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ٣٣٢ پێش زایین ناوچەکە کەوتە دەست ئەسکەندەری مەزن و دواتر لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی سلووکی یۆنانیەوە حوکمڕانی کرا تا ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین کە کەوتە دەست میھردادی یەکەمی ئەشکانی. لە ماوەی چوار سەدەی سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی (٢٤٧ پێش زایین تا ٢٢٦ ز) ناوچەکە لەلایەن میرنشینە نیمچە سەربەخۆکانی بارزان و شارەزوورەوە بەڕێوەدەبرا و لە سەدەی یەکەمدا بەشێکی لە ژێر دەسەڵاتی شانشینی جووەکانی ئادیابین بوو. لە نێوان سەدەی سێیەم و چوارەمدا ناوچەکە لەلایەن (بنەماڵەی کایوس)ەوە بەڕێوەدەبرا تاوەکو لە ساڵی ٣٨٠ی زایینیدا خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی ساسانی و ناوی گۆڕدرا بۆ نۆدشەراگان. ناوچەکە لە نێوان سەدەی یەکەم و پێنجەمدا وردە وردە کرایە ئایینی مەسیحی و ھەولێر بوو بە شوێنی مەترۆپۆلیتانی ھادیابی کەنیسەی ڕۆژھەڵات و دابەش بوو بەسەر چەندین قەشەدا بە ناوەکانی مەرگە، بێت گەرمای، بێت قردو، بێت مەھقارد، بێت بیھقارد، بێت نوھادرا و شەھرقەرد. بە زمانی سوریانی ناوچەکە بە شێوەیەکی باو پێی دەگوترا بێت قەردوای.
سەردەمی ئیسلام
وێنۆک|[[ویلایەتی وان و ویلایەتی مووسڵی عوسمانی لە ساڵی ١٨٩٩. باشووری کوردستان بە ویلایەتی مووسڵ(سەوز) داپۆشراوە، کە دابەش بووە بەسەر سنجاغەکانی مووسڵ (پارێزگای نەینەوا)، کەرکووک (پارێزگای کەرکووک و پارێزگای ھەولێر)، و سولەیمانی (پارێزگای سلێمانی). لە ڕۆژھەڵاتەوە فارس و باشووریش ویلایەتی بەغدایە.]] وێنۆک|نەخشەی ئێتنۆگرافیای خاکی باشووری کوردستان، کە لەلایەن کۆمیسیۆنەوە کۆکراوەتەوە بەپێی دوایین ئامار کە لەلایەن حکومەتی عێراق (١٩٢٢-١٩٢٤)، کۆمەڵەی نەتەوەکانەوە داڕێژراوە. [[سەوز دانیشتوانی کورد لە ناوچەکە نیشان دەدات، زەرد بۆ عەرەب و وەنەوشەیی بۆ ئێزیدی بەکاردێت.]] وێنۆک|شانشینی سەربەخۆی [[کورد و میرنشینە ئۆتۆنۆمییەکان لە نزیکەی ساڵی ١٨٣٥]] ناوچەکە لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیدا لەلایەن موسڵمانانی عەرەبەوە داگیرکرا، لەکاتێکدا ھێزە داگیرکەرەکان ئیمپراتۆریەتیی ساسانیان داگیرکرد، ناوچەکە کەوتە دەست موسڵمانان دوای ئەوەی لە مووسڵ و تکریت شەڕیان لەگەڵ کورددا کرد، عتبەی کوڕی فەرقاد کاتێک لە ساڵی ٦٤١ ھەولێری داگیرکرد، ھەموو قەڵاکانی کوردی گرت. ئەو ناوچەیە بووە بەشێک لە خەلافەتی ڕاشیدوون و دەوڵەتی ئەمەوی و دواتر خەلافەتی عەباسی، پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە میرنشینە جۆراوجۆرەکانی ئێران و تورکی و مەغۆل. دوابەدوای ھەڵوەشاندنەوەی ئاق قۆینلۆ، ھەموو خاکەکانی بە باشووری کوردستان ھاوچەرخەوە لە سەرەتای سەدەی ١٦دا بۆ ئێرانی سەفەوی گوازرایەوە.
لە نێوان سەدەی ١٦ و ١٧ ئەو ناوچەیەی کە ئێستا بە باشووری کوردستان ناسراوە، (پێشتر سێ میرنشینی بابان و میرنشینی بادینان و میرنشینی سۆران حوکمڕانی دەکرد) بە بەردەوامی لە نێوان ڕکابەرە سەرەکییەکانی سەفەوییەکان و عوسمانییەکان تێپەڕی و دەھاتەوە، تا ئەو کاتەی عوسمانییەکان توانیان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرن لە ناوچەکەدا کە لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧ەوە دەستی پێکرد لە ڕێگەی شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٦٢٣-٣٩) و گرێبەستی زەھاب کە لە ئەنجامدا ھاتە ئاراوە. لە سەرەتای سەدەی ھەژدەھەمدا بۆ ماوەیەکی کورت بۆ ئەفشارییەکانی ئێران بە سەرکردایەتی نادر شا دەسەڵاتی بەسەر ناوچەکەدا گرت. دوای مردنی نادر شا لە ساڵی ١٧٤٧، سەروەری عوسمانی سەپێندرایەوە و لە ساڵی ١٨٣١دا دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانی دامەزرا کە تا جەنگی جیھانی یەکەم بەردەوام بوو، کاتێک عوسمانییەکان لەلایەن ئینگلیزەکانەوە شکستیان ھێنا.
لە سەردەمی بەریتانیادا
وێنۆک|[[شێخ مەحموودی حەفید سەرکردەی زنجیرەیەک ڕاپەڕینی کورد بوو لەدژی ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق]] وێنۆک|[[شانشینی کوردستان لە ساڵی ١٩٢٣دا]] لە سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ئینگلیز و فەرەنسی لە ڕێکەوتنامەی سایکس–پیکۆدا ڕۆژاوای ئاسیایان دابەشکرد. پەیمانی سیڤەر (کە نەچووە بواری جێبەجێکردنەوە)، و پەیمانی لۆزان کە جێگەی گرتەوە، بووە ھۆی درووست بوونی کۆماری تورکیای ئێستا. کۆمەڵەی نەتەوەکان ئیختیاری بە فەرەنسا دا بەسەر سووریا و لوبنان و ئیختیاری بە شانشینی یەکگرتوو بەسەر فەلەستین دا (کە ئەوکاتە لە دوو ناوچەی ئۆتۆنۆم پێکھاتبوو: ئینتیدابی فەلەستین و ئیماراتی ڕۆژھەڵاتی ئوردن) و ئەوەی بڕیار بوو ببێتە عێراق. بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە نیمچە دورگەی عەرەبی سەرئەنجام لەلایەن عەرەبستانی سعوودی و یەمەنەوە دەستی بەسەردا گیرا.
تا ساڵی ١٩٢٧ خێڵی بارزانی بوون بە لایەنگری دەنگی مافەکانی کورد لە عێراق. لە ساڵی ١٩٢٩ بارزانی داوای پێکھێنانی پارێزگایەکی کوردی لە باکووری عێراق کرد. لە ساڵی ١٩٣١ کەسایەتییە دیارەکانی کورد داواکارییەکیان ئاراستەی کۆمەڵەی نەتەوەکان کرد بۆ دامەزراندنی حکومەتێکی سەربەخۆی کوردی. لە کۆتایی ساڵی ١٩٣١ ئەحمەد بارزانی دەستپێشخەری یاخیبوونی کوردەکانی دژی عێراق کرد و ھەرچەندە لە ماوەی چەند مانگێکدا شکستی ھێنا، بزووتنەوەکە دواتر گرنگییەکی گەورەی لە خەباتی کورددا بەدەستھێنا، زەمینەی بۆ یاخیبووێکی کوردی دیار وەک مەلا مستەفا بارزانی دروستکرد.
لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆشایی دەسەڵات لە عێراق لەلایەن ھۆزە کوردەکانەوە ئیستغلال کرا و بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی یاخیبوونێک لە باکور سەریھەڵدا و بە شێوەیەکی کاریگەر کۆنترۆڵی ناوچە کوردستانییەکانی بەدەستھێنا تا ساڵی ١٩٤٥، کاتێک عێراقییەکان توانیان جارێکی دیکە بە پشتیوانی بەریتانیا کوردەکان ملکەچ بکەن. لەژێر فشاری حکومەتی عێراق و ئینگلیزەکان کە کاریگەرترین سەرکردەی خێڵەکە بوو، مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٤٥دا ناچار بە دەربەدەری ئێران کرا. دواتر دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ ڕووی لە یەکێتیی سۆڤیەت کرد.
شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦٠-١٩٧٠)
وێنۆک|شۆڕشی بارزان لە ساڵی ١٩٣٢دا دوای کودەتا سەربازییەکەی ناسیۆنالیستە عەرەبەکان لە ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨، مەلا مستەفا بارزانی لە لایەن عەبدولکەریم قاسمەوە بانگھێشت کرا بۆ گەڕانەوەی لە دەربەدەری، بە پێشوازییەکی قارەمان پێشوازی لێکرا. لە چوارچێوەی ئەو ڕێککەوتنەی کە لە نێوان قاسم و بارزانیدا ڕێکخرابوو، قاسم بەڵێنی دابوو کە لە بەرامبەر پاڵپشتی بارزانی لە سیاسەتەکانی خۆی ئۆتۆنۆمی ناوچەیی بە کورد بدات. لە دەستووری کاتیدا عێراق لە جیھانی عەرەبیدا وەسف کراوە بەڵام کورد وەک ھاوبەش لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی دەبینی و لە ئاڵای چەکدا جگە لە شمشێری عەرەبی خەنجەرێکی کوردی لەخۆ گرتبوو. ھاوکات لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٩-١٩٦٠ بارزانی بوو بە بەرپرسی پارتی دیموکراتی کوردستان(پ.د.ک)، کە لە ساڵی ١٩٦٠دا پێگەی یاسایی پێدرا. تا سەرەتای ساڵی ١٩٦٠ دەرکەوت کە قاسم بەڵێنەکەی بۆ سەربەخۆیی ناوچەیی جێبەجێ ناکات. لە ئەنجامدا پارتی دیموکراتی کوردستان(پ.د.ک) دەستی کرد بە ئاژاوەگێڕی بۆ ئۆتۆنۆمی ناوچەیی. لە بەرامبەر پەرەسەندنی ناکۆکی کورد، ھەروەھا دەسەڵاتی شەخسی بارزانی، عەبدولکەریم قاسم دەستی کرد بە ھاندانی دوژمنە مێژووییەکانی بارزانی، ھۆزەکانی برادۆست و زێباری، کە بووە ھۆی شەڕی نێوان ھۆزەکان بە درێژایی ساڵی ١٩٦٠ و سەرەتای ١٩٦١.
تا مانگی شوباتی ساڵی ١٩٦١ بارزانی سەرکەوتووانە شکستی بە ھێزەکانی لایەنگری حکومەت ھێنا و پێگەی خۆی وەک سەرکردەی کورد چەسپاند. لەم کاتەدا بارزانی فەرمانی بە ھێزەکانی کرد بەرپرسانی حکومی لە ھەموو خاکی کوردستان دەربکەن. ئەمە لە بەغدا پێشوازییەکی باشی لێ نەکرا و کۆنگرەی سێیەمی مامۆستایانی کورد ھەڵوەشایەوە و تەنانەت عەبدولکەریم قاسم ڕەتیکردەوە کە "کورد" نەتەوەیەکی تایبەت بەخۆی پێکبھێنێت. قاسم دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ ھێرشی سەربازی بۆ سەر باکوور بۆ گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی حکومەت بۆ سەر ناوچەکە. ھاوکات لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٦١دا پارتی دیموکراتی کوردستان دوائاگاداری وردی بۆ قاسم دەرکرد و تیایدا ناڕەزایەتییەکانی کوردی خستەڕوو و داوای کرد کە زمانی کوردی لە ناوچە زۆرینە کوردییەکان ببێت بە زمانێکی فەرمی. قاسم چاوپۆشی لە داواکارییەکانی کورد کرد و درێژە بە پلاندانانی خۆی بۆ شەڕ دا. وێنۆک|[[مەلا مستەفا بارزانی لەگەڵ عەبدولکەریم قاسم لە ساڵی ١٩٥٩دا]] تا ١٠ی ئەیلول کە یەکەیەکی سوپای عێراق کەوتە بۆسەی کۆمەڵێک کوردەوە، ڕاپەڕینی کورد بەڕاستی دەستی پێکرد. لە بەرامبەر ھێرشەکەدا قاسم ھێرشی کردە سەر و فەرمانی بە ھێزی ئاسمانیی عێراقی کرد کە گوندە کوردنشینەکان بەبێ جیاوازی بۆردومان بکەن، کە دواجار خزمەت بە کۆکردنەوەی تەواوی دانیشتوانی کورد بە پێوەرەکەی بارزانی کرد. بەھۆی بێمتمانەیی قووڵی قاسم بە سوپای عێراق کە بە مەبەست نەیتوانی بە شێوەیەکی گونجاو چەکدار بکات (لە ڕاستیدا قاسم سیاسەتی بەشەخۆراکی تەقەمەنی جێبەجێ کرد)، حکومەتەکەی قاسم نەیتوانی یاخیبوونەکە ملکەچ بکات. ئەم چەقبەستووییە کوتلە زلھێزەکانی ناو سەربازی تووڕە کرد و دەوترێت یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی پشت کودەتاکەی ڕژێمی بەعس دژی قاسم لە شوباتی ١٩٦٣. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣، دوای شەڕی ناوخۆیی بەرچاو لە نێوان باڵە مەدەنی و سەربازییەکانی بەعسییەکان، لەلایەن عەبدولسەلام عارفەوە بە کودەتایەک لە کارەکانیان دوورخرانەوە. پاشان دوای ھێرشێکی تری شکستخواردوو، عارف لە شوباتی ١٩٦٤ ئاگربەستی ڕاگەیاند کە بووە ھۆی لێکترازان لە نێوان ڕادیکاڵە شارییە کوردییەکان(باڵی مەکتەبی سیاسی) لە لایەک و ھێزی پێشمەرگە (ئازادیخوازان) بە سەرۆکایەتی بارزانی لە لایەکی دیکە.
بارزانی ڕازی بوو بە ئاگربەست و ڕادیکاڵەکانی لە حیزب دەرکرد. دوابەدوای مردنی چاوەرواننەکراوی عەبدولسەلام عارف کە دواتر عەبدولڕەحمان عارف براکەی لە شوێنی دانا، حکومەتی عێراق ھەوڵێکی دواجار بۆ شکستپێھێنانی کورد دەستپێکرد. ئەم ھەڵمەتە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦دا شکستی ھێنا، کاتێک ھێزەکانی بارزانی لە شەڕی چیای ھەندرێن لە نزیک ڕەواندز بە تەواوی سوپای عێراقیان تێکشکاند. لەم شەڕەدا دەگوترا کە کورد تەواوی لیوایەکی سەربڕیوە. ڕەحمان عارف بە داننان بە بێھودەیی درێژەدان بەم ھەڵمەتە، لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٦ بەرنامەی ئاشتی ١٢ خاڵی ڕاگەیاند، کە بە ھۆی ڕووخانی ڕەحمان عارف لە کودەتایەکی ساڵی ١٩٦٨ لە لایەن حیزبی بەعسەوە جێبەجێ نەکرا.
حکومەتی بەعس ھەڵمەتێکی بۆ کۆتایی ھێنان بە یاخیبوونی کورد دەستپێکرد، کە لە ساڵی ١٩٦٩دا. ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی دەسەڵاتی ناوخۆی بەغدا و ھەروەھا گرژییەکانی لەگەڵ ئێران. جگە لەوەش یەکێتیی سۆڤیەت فشاری خستە سەر عێراقییەکان بۆ ئەوەی لەگەڵ بارزانی ڕێکبکەون. پلانی ئاشتی لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٠ ڕاگەیەندرا و ئۆتۆنۆمییەکی فراوانتری کوردی بۆ دابین کرا. ھەروەھا لە پلانەکەدا نوێنەرایەتی کورد لە ئۆرگانەکانی حکومەتدا بەشداربن، کە لە ماوەی چوار ساڵدا جێبەجێبکرێت. سەرەڕای ئەمەش، حکومەتی عێراق لە ھەمان قۆناغدا دەستی بە بەرنامەی تەعریبکردن کرد لە ناوچە دەوڵەمەندەکانی نەوتی کەرکووک و خانەقین.
لە ساڵانی دواتردا حکومەتی بەغدا بەسەر دابەشبوونە ناوخۆییەکانیدا زاڵ بوو و لە نیسانی ١٩٧٢دا پەیمانی دۆستایەتی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت ئەنجامدا و کۆتایی بە گۆشەگیریی خۆی ھێنا لەناو جیھانی عەرەبیدا. لە لایەکی دیکەشەوە کورد بە پشتبەستن بە پشتیوانی سەربازی ئێران مایەوە و بۆ بەھێزکردنی ھێزەکانی کە نەیتوانی ھیچ کارێک بکات.
ڕێکەوتننامەی جەزائیر
وێنۆک|ھەرێمی خۆسەری(ئۆتۆنۆمی) کوردستان لە ساڵی ١٩٧٥ لە ساڵی ١٩٧٣ ئەمریکا ڕێککەوتنێکی نھێنی لەگەڵ شای ئێران کرد بۆ ئەوەی لە ڕێگەی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندییەوە دەست بکات بە دابینکردنی پارەی شاراوە بۆ یاخیبووانی کورد دژی بەغدا و بە ھاوکاری مۆساد، کە ھەردووکیان لە ڕێگەی دەستپێکردنی لەشکرکێشی عێراقەوە و بۆ ئێستاش لە وڵاتدا چالاکن. تا ساڵی ١٩٧٤ حکومەتی عێراق بە ھێرشێکی نوێ بۆ سەر کورد تۆڵەی کردەوە و پاڵیان پێوەنا لە سنووری ئێران لەگەڵ ئێران. عێراق تارانی ئاگادار کردەوە کە ئامادەیە داواکارییەکانی دیکەی ئێران جێبەجێ بکات لە بەرامبەر کۆتایی ھێنان بە ھاوکارییەکانی بۆ کورد. بە نێوەندگیری ھواری بومدینی سەرۆک کۆماری جەزائیر، ئێران و عێراق لە مانگی ئازاری ١٩٧٥ گەیشتنە یەکلاییکردنەوەی ھەمەلایەنە کە بە ڕێکەوتننامەی جەزائیر ناسراوە. ڕێککەوتنەکە کوردەکانی بێدەسەڵات کرد و تاران پێداویستیەکانی بۆ بزووتنەوەی کورد بڕی. بارزانی لەگەڵ زۆرێک لە لایەنگرانی چووە ئێران. ھەندێکی تر بە کۆمەڵ خۆیان ڕادەست کرد و دوای چەند ڕۆژێک یاخیبوونەکە کۆتایی ھات.
لە ئەنجامدا حکومەتی عێراق دوای ١٥ ساڵ کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ناوچەی باکور درێژکردەوە و بەمەبەستی دەستەبەرکردنی نفوزی خۆی، بەرنامەی بەعەرەبکردن دەستپێکرد بە گواستنەوەی عەرەبەکان بۆ دەوروبەری کێڵگە نەوتییەکانی باکوری عێراق بەتایبەتی کێڵگە نەوتییەکانی دەوروبەری کەرکووک و ناوچەکانی دیکە کە تورکمان و کورد و مەسیحییان تێدابوو. ئەو ڕێوشوێنە سەرکوتگەرانەی کە حکومەت لە دوای ڕێکەوتننامەی جەزائیر لە دژی کورد ئەنجامیاندا، بووە ھۆی دووبارە پێکدادان لە نێوان سوپای عێراق و پێشمەرگە کوردەکان لە ساڵی ١٩٧٧دا. لە ساڵانی ١٩٧٨ و ١٩٧٩دا ٦٠٠ گوندی کوردی سووتێنراون و نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کورد ڕاگوێزران بۆ ناوچەکانی دیکەی وڵات.
ھەڵمەتی تەعریبکردن و شۆڕشی یەکێتی
حکومەتی بەعسی عێراق کەمینەکانی (کورد، ئێزیدی، ئاشوورییەکان، شەبەک، ئەرمەنی، تورکمان، مەندائی) بەزۆر ئاوارە و بە عەرەب کرد، ھاوتەریب لەگەڵ سیاسەتە کۆلۆنیالیزمە دانیشتووەکان، لە شەستەکانەوە تا سەرەتای ٢٠٠٠ەکان، بە مەبەستی گواستنەوەی دیمۆگرافیای باکووری عێراق بەرەو ھەژموونی عەرەب. حیزبی بەعس لە سەردەمی سەددام حوسێن لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە خەریکی دەرکردنی جوڵانەوەی کەمینەکان بوو. لە ساڵانی ١٩٧٨ و ١٩٧٩دا ٦٠٠ گوندی کوردی سووتێنراون و نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کورد ڕاگوێزران بۆ ناوچەکانی دیکەی وڵات.
ھەڵمەتەکان لە سەردەمی ململانێی عێراق و کورددا ڕوویانداوە، کە تا ڕادەیەکی زۆر پاڵنەری ململانێی نەتەوەیی و سیاسی کورد – عەرەب بووە. بەرنامەکانی نیشتەجێکردنی عەرەب لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا گەیشتە لوتکە و ھاوتەریب لەگەڵ ھەوڵەکانی ڕژێمی بەعسی بۆ کەمکردنەوەی دانیشتوان. ئەو سیاسەتە بەعسیانەی کە پاڵنەری ئەو ڕووداوانەن، ھەندێک جار بە "کۆلۆنیالیزمی ناوخۆیی" ناودەبرێن، کە لەلایەن دکتۆر فرانسیس کۆفی ئەبیوەوە بە بەرنامەیەکی "عرەببوون'ی کۆلۆنیالیزم" وەسف کراوە، کە دیپۆرتکردنەوەی کورد بە قەبارەیەکی بەرفراوان و نیشتەجێکردنی زۆرەملێی عەرەب لە ناوچەکەدا دەگرێتەوە.
شەڕی ئێران-عێراق و شاڵاوی ئەنفال
وێنۆک|گۆڕی قوربانیانی [[کیمیابارانی ھەڵەبجە]] لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق، حکومەتی عێراق دیسان سیاسەتی دژە کورد جێبەجێ کرد و شەڕی ناوخۆی دیفاکتۆ سەریھەڵدا. عێراق بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە شەرمەزار کرا، بەڵام ھەرگیز بەھۆی ڕێوشوێنی ستەمکارییەوە سزای جددی نەدرا، لەوانە بەکارھێنانی چەکی کیمیایی دژی کورد، کە بووە ھۆی مردنی ھەزاران کەس. شاڵاوی ئەنفال جینۆسایدێکی سیستماتیکی گەلی کورد لە عێراق پێکھێنا، شەپۆلی دووەم و بەرفراوانتر و بەربڵاوتر لە ٢٩ی ئازاری ١٩٨٧ دەستی پێکرد تا ٢٣ی نیسانی ١٩٨٩، کاتێک سوپای عێراق بە فەرماندەیی سەددام حوسێن و عەلی حەسەن ئەلمەجید ھەڵمەتێکی جینۆسایدیان دژی کورد ئەنجامدا، تایبەتمەند بەم پێشێلکاریانەی خوارەوەی مافەکانی مرۆڤ: بەکارھێنانی بەربڵاوی چەکی کیمیایی و وێرانکردنی بە بەکۆمەڵی نزیکەی دوو ھەزار گوند و ئەنفالکردنی نزیکەی ٥٠ ھەزار کوردی گوندنشین، بە کۆنەپەرستانەترین خەمڵاندنەکان. شارۆچکەی گەورەی کوردنشینی قەڵادزێ(ژمارەی دانیشتوانی ٧٠ ھەزار) بە تەواوی لەلایەن سوپای عێراقەوە وێران بوو. ھەروەھا لە ھەڵمەتەکەدا بەعەرەبکردنی کەرکووک، بەرنامەیەک بۆ دەرکردنی کورد و نەتەوەکانی دیکە لەو شارە دەوڵەمەندە نەوتییە و ھێنانی دانیشتوانی عەرەبی ناوەڕاست و باشووری عێراق.
دوای شەڕی کەنداوی فارس
ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٧٠دا لەسەر سەربەخۆیی ڕێککەوتن کرابوو، بەڵام دانیشتوانی ناوچەکە ھیچ ئازادییەکی دیموکراسییان بەھرەمەند نەبوو، ڕووبەڕووی ھەلومەرجی ھاوشێوەی باقی عێراق بوونەتەوە. دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ لە دژی سەددام حوسێن لە کۆتایی شەڕی کەنداوی فارس، شتەکان دەستیان بە گۆڕان کرد. بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش دوای نیگەرانی نێودەوڵەتی بۆ سەلامەتی پەنابەرانی کورد، پەناگەیەکی ئارام لەدایکبوو. ئەمریکا و ھاوپەیمانان ناوچەی قەدەغەی فڕینیان بەسەر بەشێکی زۆری باکووری عێراق دامەزراند، بەڵام سلێمانی و کەرکووک و ناوچە گرنگەکانی دیکەی دانیشتووانی کوردی بەجێھێشت. پێکدادانی خوێناوی نێوان ھێزەکانی عێراق و سەربازە کوردییەکان بەردەوام بوو و، دوای گەیشتن بە ھاوسەنگییەکی نائارام و لەرزۆکی ھێز، حکومەتی عێراق لە ئۆکتۆبەری ١٩٩١دا بە تەواوی کارمەندانی سەربازی و کارمەندانی دیکەی لە ناوچەکە کشاندەوە و ڕێگەی بە کوردستانی عێراق دا بە شێوەیەکی دیفاکتۆ سەربەخۆ کاربکات. دەبوو ئەو ھەرێمە لە لایەن دوو حیزبی سەرەکیی کوردییەوە بەڕێوە بچێت؛ پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانی کوردستان. ھەروەھا ھەرێم ئاڵا و سروودی نەتەوەیی خۆی ھەیە.
وێنۆک|ئاکامەکانی شەڕی براکوژی ھاوکات عێراق گەمارۆی ئابوری بەسەر ناوچەکەدا سەپاند و دابینکردنی نەوت و خۆراکی کەمکردەوە. ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ١٩٩٢ ئەنجامدرا، ئەنجامێکی بێ ئەنجام بوو، ئەنجومەنەکە نزیکەی بە یەکسانی لە نێوان دوو پارتی سەرەکی و ھاوپەیمانەکانیاندا دابەش بوو. لەو ماوەیەدا کورد دووچاری گەمارۆیەک بوو: یەکێکیان لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەسەر عێراقدا سەپێندرا و یەکێکیان لەلایەن سەددام حوسێنەوە بەسەر ناوچەکەی خۆیاندا سەپێندرا. ئەو زەحمەتە ئابورییە سەختانەی بەھۆی گەمارۆکانەوە ھاتبوونە ئاراوە، گرژی و ئاڵۆزییەکانی نێوان ھەردوو حزبی سیاسی باڵادەست، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانی کوردستان، لەسەر کۆنترۆڵکردنی ڕێگا بازرگانییەکان و سەرچاوەکانی بازرگانی، پەرەپێدا. پەیوەندییەکانی نێوان پارتی و یەکێتی لە ئەیلوولی ١٩٩٣ەوە دەستی بە ئاڵۆزی مەترسیدار کرد، دوای ئەوەی شەڕی براکوژی لە نێوان لایەنەکاندا ڕوویدا.
لە دوای ساڵی ١٩٩٦، ١٣٪ی فرۆشی نەوتی عێراق بۆ ھەرێمی کوردستان تەرخانکرا و ئەمەش بووە ھۆی ئاوەدانی ڕێژەیی لە ناوچەکەدا. لەبەرامبەریشدا پارتی دیموکراتی کوردستان توانی ڕێگەی قاچاخچێتی نەوت لە ڕێگەی ئەو خاکانەی کە پارتی دیموکراتی کوردستانی کۆنترۆڵ بوو، بە بەشداری کارای ئەندامانی باڵای بنەماڵەی بارزانی دامەزرێنێت. باجدان لەسەر ئەم بازرگانییە لە خاڵی پەڕینەوە لە نێوان خاکی سەدام و خاکی ژێر دەسەڵاتی کورد و پاشان بۆ ناو تورکیا، لەگەڵ داھاتی خزمەتگوزاریی پەیوەندیدار، بەو مانایە بوو کە ھەرکەسێک دھۆک و زاخۆی کۆنترۆڵ کردبێت، توانای ئەوەی ھەبووە ھەفتانە چەند ملیۆن دۆلارێک بەدەستبھێنێت. نێوەندگیری ڕاستەوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بووە ھۆی ئەوەی ھەردوو لایەن ئاگربەستێکی فەرمی ئەنجام بدەن کە لە ئەیلوولی ١٩٩٨دا بە ڕێککەوتنی واشنتۆن ناوی لێنرا. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە بەرنامەی نەوت لە بەرامبەر خۆراکدا لە ساڵی ١٩٩٧ بەدواوە کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر وەستاندنی شەڕەکان ھەبووە.
شەڕی ھەولێری ١٩٩٦
ھەرچەندە لەئاداری ١٩٩٦ دا پەرلەمانی کوردستان بڕیاری کۆبوونەوەی دا، ئەو ئاگربەستە شکا کە لەنێوان پارتی و یەکێتی بەسترابوو تا ھاوینی ١٩٩٦، لەم ماوەیەدا ڕێکەوتن کرا لەنێوان حکومەتی عێراقی و پارتی بۆ گواستنەوە و ناردنی نەوتی نایاسای بەڕێگەی قاچاغ لەڕێی پێش خابورەوە. بارزانی و ھاوکارەکانی ئەم ھەلەیان قۆستەوە بۆ باج خستنە سەر ئەم بازرگانییە، وە ئەم کارەش بووە ھۆی ئەوەی چەندەھا ملیۆن دۆلار قازانج بکەن لە ھەفتەیەکدا. ھەرچەندە ئەم دوو حیزبە ڕێککەوتن لەسەر سودی بەڕێوەبردنی نەوتی قاچاغ لەنێوان عێراق و تورکیا بۆ ئەوەی بەیەکسانی دابەشی بکەن، پارتی ھەوڵی گەورە و زیاتری دەدا بۆ جڵەو کردنی جووڵەی کاڵای ناو کوردستان.
یەکێتی ھاوپەیمانییەکی دامەزراند لەگەڵ ئێران، ڕێگەی بە ئێران دا تا ھێرشی سەربازی بکاتە سەر حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ٢٨ی تەموزدا، کە ڕوبەڕووی شەڕ بووەوە لەگەڵ ئێران و یەکێتی. مەسعود بارزانی داوای یارمەتی لە سەددام حوسێن کرد، ئەم بینینە بۆ سەددام بووە دەرفەتێک بۆ گرتنەوەی باشووری کوردستان. لە ٣١ ئاب دا ٣٠٠٠٠ سەربازی عێراقی بە سەرپەرشتی فرقەی زرێپۆش کە بەشێک بوون لە گاردی کۆماری بەھاوشانی پێشمەرگەکانی پارتی ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر کە لەژێر دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بوو. شارەکە بەرگری لێ کرا لە لایەن ٣٠٠٠ پێشمەرگەی یەکێتی بەسەرکردایەتی کۆسرەت ڕەسوڵ. شاری ھەولێر گیرا لەلایەن سوپای بەعس وە ٧٠٠ چەکداری یەکێتی و المؤتمر الوطنی العراقی گیران لە لایەن سوپای عێراقی لە دەرەوەی ھەولێر.
ئەم ھێرشە ئەمریکای ترساند کەوا سەددام بیەوێت جینۆساید دەست پێبکات وەک ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩١. ئەم جووڵەیەی سەددام پێشێلکارییەکی ڕوون بوو بەرامبەر بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان. لەوەڵامدا ئیدارەی کلینتۆن دەستی کرد بە ئۆپراسیۆنی بیابان لە ٣ی ئیلولدا، کاتێک کەشتییەکانی ئەمریکاو بی-٥٢ ستراتوفورتریس بە موشەکی بڕاھمۆس (مووشەک) بۆمب بارانی ٢٧ بەرگری ھەواییان کرد لە باشوری عێراق، بۆ ڕۆژی دوای ١٧ موشەکی بڕاھمۆس (مووشەک) لە کەشتییەکانی ئەمریکاوە ئاڕاستەی بەرگرییە ھەواییەکانی عێراق کرا. ھەروەھا ئەمریکا فرۆکەی شەڕکەری بە کەنداوی فارسدا بڵاوکردەوەو ناوچەی دژە فڕینی باشوری زیاد کرد بۆ پلەی ٣٣ باکور.
پاش گرتنەدەستی شاری ھەولێر، ھێزەکانی بەعس شاری ھەولێریان گەڕاندەوە دەست پارتی دیموکراتی کوردستان و عێراق کشانەوە لە ناوچەی ھەولێر. پاش چەند پێکاھەڵپژانی دیکە لەنێوان پارتی و یەکێتی، پارتی بە یارمەتی ھێزەکانی عێراق توانی شاری سلێمانی بەبێ شەڕ بگرێت لە ٩ی ئەیلولدا. ھێزەکانی ئەمریکا ٧٠٠ ئەندامی المؤتمر الوطنی العراقی و ٦٠٠٠ کوردی بردە دەرەوەی باشووری کووردستان. لە ١٣ تشرینی یەکەم، سلێمانی گیرایەوە لەلایەن ئەکێتی، گوایە بەیارمەتی ھێزی ئێرانی.
پرۆسەی ئازادی عێراق
وێنۆک|ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٨دا کوردەکانی عێراق لە شەڕی عێراقدا ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو. پارتە کوردییەکان لە بەھاری ٢٠٠٣ لەکاتی شەڕدا دژی حکومەتی عێراق یەکیانگرتەوە. ھێزە سەربازییە کوردییەکان کە بە پێشمەرگە ناسراون، ڕۆڵێکی گرنگیان لە ڕووخانی حکومەتی عێراقدا ھەبووە؛ بەڵام کورد لەو کاتەوە دوودڵ بووە لە ناردنی ھێز بۆ ناو بەغدا، پێیان باشە نەکێشرێنە ناو ئەو خەباتە تائیفییەی کە زاڵە بەسەر بەشێکی زۆری عێراقدا.
دەستوورێکی نوێی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزرا، کە عێراق وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی کە لە ھەرێم و پارێزگارەکان پێکھاتووە، پێناسە کرا. ھەرێمی کوردستان پارێزگای ھەولێر و پارێزگای سلێمانی و پارێزگای دھۆک لەخۆدەگرێت. ھەم ھەرێمی کوردستان و ھەم دانی بە ھەموو ئەو یاسایانەدا نا کە لە ساڵی ١٩٩٢ەوە لەلایەن حکومەتی ھەرێمەوە دەرکراون. بڕگەیەک ھەیە بۆ پارێزگارەکان بۆ دروستکردن، پەیوەستبوون یان جێھێشتنی ھەرێمەکان. بەڵام تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٥ ھیچ ھەرێمی نوێ پێکنەھاتووە و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان تاکە حکومەتی ھەرێمە لەناو عێراقدا.
جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی بە سەرۆکی ئیدارەی نوێی عێراق ھەڵبژێردرا و مەسعوود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستانیش بوو بە سەرۆکی ھەرێمی کوردستان.
دوای کشانەوەی ئەمریکا
گرژییەکانی نێوان کوردستانی عێراق و حکومەتی ناوەندی عێراق تا ساڵانی ٢٠١١-٢٠١٢ لەسەر پرسەکانی دابەشکردنی دەسەڵات، بەرھەمھێنانی نەوت و کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکان زیاتر بوو. لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٢، سەرۆکی ھەرێمی نیمچە سەربەخۆی باکووری کوردستانی عێراق داوای کرد کە بەرپرسان بە داواکارییەکانیان ڕازی بن یان ڕووبەڕووی ئاسۆی جیابوونەوە لە بەغدا ببنەوە تا مانگی ئەیلولی ٢٠١٢.
لە مانگی ئەیلولدا سەرکردە کوردەکان بڕیاریاندا ڕیفراندۆم دوابخەن بۆ ئەوەی سەرنجیان لەسەر شەڕی داعش بێت. لە مانگی نۆڤەمبەردا، ئێد ڕۆیس، سەرۆکی لیژنەی کاروباری دەرەوە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، یاسایەکی خستەڕوو بۆ پڕچەککردنی کورد ڕاستەوخۆ، نەک بەردەوام بێت لە کارکردن لە ڕێگەی حکومەتە خۆجێییەکانەوە.
لە مانگی ئابی ٢٠١٤ ئەمەریکا ھەڵمەتی ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر عێراق دەستیپێکرد، بەشێکیش بۆ پاراستنی ناوچە کوردستانییەکانی وەک ھەولێر لە چەکدارەکان. وێنۆک|گردبوونەوەیەکی لایەنگری سەربەخۆیی لە [[ھەولێر لە مانگی ئەیلولی ٢٠١٧]]