cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پیرەمێرد
گەڕانەوەی بۆ باشووری کوردستان
پیرەمێرد کە زۆربەی تەمەنی گەنجێتی و ھەرزەکاری لە تورکیادا بەسەر بردبوو و لەوێ ژنێکی ھێنابوو دوو کوڕی بە ناوەکانی (نەژاد و وەداد) ی ھەبوو. لەو کاتەدا بنەماڵەکەی لە سلێمانیەوە دەست دەکەن بە نامەنووسین بۆی بەتایبەتی مستەفا سائیبی خوشکەزای گەلێ نامەی بۆ ناردووە و داوای گەڕانەوەیان لێکردوە کە بگەڕێتەوە بۆ کوردستان. بەھۆی شۆڕشی کورد لە تورکیا و تێکچوونی بار و بەھۆی ئەوەی کە پیرەمێرد خۆشی ئەندامی کۆمەڵەی کورد بوو لە ساڵی ١٩٢٣. پیرەمێرد ژن و منداڵەکانی لە ئەستەمبوڵ بەجێ دەھێڵێت و لە ڕێگەی سووریاوە بە شاری حەلەبدا دێتەوە بۆ بەغدا و لەوێوە دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان.
لەو کاتەدا ڕۆژنامەی ژیانەوە لە سلێمانی دەردەچوو. ھەواڵی گەیشتنەوەی پیرەمێرد بە ھەواڵێک بڵاودەکاتەوە:
و لە ساڵی ١٩٣٢دا حسێن کازم کۆچی دوایی دەکات و پیرەمێرد دەکرێت بە بەڕێوبەری ئەو ڕۆژنامەیە، لە ساڵی ١٩٣٤دا چاپخانەکەی شارەوانی بە کرێ دەگرێت و مافی ڕۆژنامەی ژیان دەگۆڕێتە سەرخۆی. لە ساڵی ١٩٣٧دا لەگەڵ کاربەدەستانی شاری سلێمانیدا تێکدەچێت و چاپخانەکەی شارەوانی لێدەسەندرێتەوە، بەڵام پیرەمێرد ھەر کۆڵنادات دەچێت خانووەکەی دەخاتە ڕەھنی بەڕێوبەرایەتیی «ھەتیوان» ەوە، مافی ڕۆژنامەیەکی نوێ بۆ خۆی وەردەگرێت و بەناوی ڕۆژنامەی ژینەوە دەری دەھێنێت و چاپخانەی (ژین) دادەمەزرێنێت.
شیعر و پەخشان
پیرەمێرد لە بواری شیعردا دەستێکی باڵای ھەبووە و یەکێکە لەو شاعیرە دەگمەنانەی کورد کە سنووری لە نێوان شیعری کلاسیکی لاسایی دانەناوە، واتە لە نێوان کێش و قافیەی عەرووزی و سیلابی میللی، ئەمانەی تێکەڵ بە یەکتری کردووە. ئەمڕۆ شیعرێکی تازە بابەتی میللی داناوە و سبەینێ لە شیعرێکی دیکەیدا پێڕەوی بەحری عەرووزی و یەکێتی قافیەی کردووە.
کێش و قافیە
شیعری عەرووزی دیوانی پیرەمێرد لە چل پارچە شیعر پێکھاتوون. ئەمە ژمارەیەکی کەم نییە لە ھەموو بەرھەمە شیعرییە ڕەسەنەکانی. بە زۆری شاعیر بەحری موزاریع و ھەزەج و ڕەمەلی بەکارھێناوە. تاکە تاکە بەحرەکانی موتەقاریب و ڕەجەز و موجتەس و خەفیفیش لە شیعریدا بەرچاو دەکەون.
پیرەمێرد لە بەکارھێنانی بەحرەکانی عەرووزدا دەوڵەمەندە. لە بابەت قافیەشەوە دیسانەوە داھێنانی زۆرە، بەوەی دەبوو یەکێتی قافیە لە شیعرە عەرووزییەکانیدا گەلێ زۆر بن، کەچی ئەو بە پێچەوانەوە زۆربەی شیعرە عەرووزییەکانی لە ڕووی قافیەوە جووت قافیەن (مەسنەوی) (اا ب ب ج ج…) کەچی بە ڕاستی جووت قافیە بۆ شیعری میللی کێشی خۆماڵی بەکاردێ، بەڵام پیرەمێرد ئەم ڕچەی شکاندووە. دیارە ئەو بە تەنیا داھێنەری ئەم نوێگەرییە نییە، بەڵام ئەوە ھەیە شاعیرانی کلاسیکی دیکەی کورد زۆر کەمتر قافیەی مەسنەوییان بۆ شیعری بەحری عەرووزی بەکارھێناوە.
ھەرچی بەشەکەی دیکەی بەرھەمی پیرەمێرد کێشی خۆماڵی، بەشی زۆری شیعری لەم بابەتەن. شاعیر ھەموو کێشە خۆماڵییە میللییەکانی کە لە دیالێکتی گۆرانی بەکاردێن لە شیعریدا بەکاری ھێناون. بەزۆری کێشە سووکەکانی بەکارھێناوە وەکو حەوت و ھەشت و دە بڕگەیی. زۆرترین لەم بابەتانە دە بڕگەیییە، وەستانیان لە ناوەڕاست دایە (٥+٥). لە ڕووی قافیەشەوە دیارە ھەموو ئەو شیعرانە جووت قافیە (مەسنەوی) ن.
زمان
لە بابەتی زمانی نووسینەکانی پیرەمێردەوە (شیعر و پەخشان) دەڵێی بۆ ماوەی زیاتر لە چارەکە سەدەیەک لە ناو کۆمەڵی تورکی عوسمانی نەژیاوە. ھیچ جۆرە تارمایییەکی زمانی تورکی لە بەرھەمیدا بەدی ناکرێ. ئەمە کارێکی یەکجار باشە بۆ خاوێنی زمانی نووسین، بەڵام ئەگەر کاریگەرێتی بەجێی زمانی تورکی عوسمانی لە شیعری پیرەمێرددا بەرچاو بکەوتایە ڕەنگ ھەبوو ھەست بە دیمەنی تازەگەرییەک لەو شیعرانەدا بکرایە.
ھەرچۆنێ بێ زمانی ئەدەبی پیرەمێرد کوردییەکی پاکی ڕەسەنی میللییانەی ناو خەڵکی کوردەوارییە. ئەگەر ھەندێ جار ھەست بە قورسی وشەیەک بکرێ بە تایبەتی (ناو) بە حسابی دەستووری زمان لەبەر ئەوەیە خوێنەر ئاگاداری وشەکە نییە، زمانی کوردی بە تایبەتی لە دەشتودەر و گوند و دێھاتی دوور لە شار زۆر فراوانە.
کارکردن لە حکوومەتدا
پیرەمێرد چەندینجار چەندین پلە و پایەی لە ناو حکوومەتدا وەرگرتووە، ھەندێک لەو پۆستانە بریتین لە:
ڕۆژنامەوانی
پیرەمێرد لە ساڵەکانی یەکەمی گەیشتنی بە تورکیا و ھەر لەو کاتەوە کە ئەندامی مەجلیسی عالی ئەستەمبوڵ و خوێندکاری کۆلیژی یاسا بووە، دەستی کردووە بە نووسین و وەرگێڕانی شیعر و وتار و زیندووکردنەوەی وێژەی کوردی و ناساندنی بەو جیھانە نوێیە. لە چەندین گۆڤار و ڕۆژنامەدا یا خاوەن و سەرنووسەر بووە یاخود لە دەستەی نووسەراندا بووە و نووسەرێکی چالاک بووە.
کاتێک لە ساڵی ١٩٢٤دا دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی پاش ٢٥ ساڵ ژیان لە تورکیا، وای چاوەڕواندەکرد ئەو وڵاتەی لە ١٨٩٨ جێی ھێشتووە گۆڕابێت و لە بارودۆخێکی جیاواز و پێشکەوتوودا خۆی بنوێنێت، بەڵام بەداخەوە گۆڕان و بەرەو پێشچوونێکی ئەوتۆی تیادا بەدی نەکرد، لەگەڵ ئەمەشدا کە ئەو لە پلە و پایەی موتەسەڕیفی شاری ئەماسییەی تورکیاوە ھاتبۆوە، بە ھیچ جۆرێک بە لای پایەبەرزی و کورسی وەزارەت و نوێنەرایەتی گەل و پلەی فەرمانبەری میریدا نەچوو، ڕۆژنامەی بە پێشتر و پێویستتر زانی، ئەم بڕوایەشی لە خۆیەوە نەھێنابوو، بەڵکو ئەنجامی تاقیکردنەوەیەکی سەختی درێژخایەن بوو لە ئەستەمبوڵ، لەو دەمەدا ئەستەمبوڵ قیبلەی ڕۆشنبیران و سەرچاوەی زانست و ئەدەب بوو، لەو شارە گەورەیەدا دوو جیھان بە یەک دەگەیشتن، جیھانی کۆن و دواکەوتووی ڕۆژھەڵات، و جیھانی نوێ و ڕاپەڕیوی ئەورووپا. پیرەمێرد دەیویست ئەو بەرگی پێشکەوتن و گیانی ڕاپەڕینە شارستانییە بکاتە بەری وڵاتە دواکەوتووەکەی، لەبەر ئەوە خوێندەواری و فێربوونی خوێندنی بە مەرجی بنەڕەتی ئەو پێشکەوتنە دادەنا، زۆرجار دەینووسی کە (میللەت تا خوێندەوار نەبێت ھەنگاوێک نانێت). ھەر لەبەر ئەمەش بوو کە لە قوتابخانەی زانستیدا دەوری ڕابەر و دامەزرێنەری بینی. لەلایەکی تریشەوە دەوری پێشڕەوی بینی لە کردنەوەی قوتابخانەی کچاندا لە سلێمانی و ھاندانی کۆمەڵانی خەڵک بۆ ناردنی کچەکانیان بۆ قوتابخانە. لە بەرامبەر ئەم کارەیدا تووشی گەلێ ھێرش و توانج بوو بەڵام دیسان کۆڵی نەئەدا و گەرمتر و جوانتر شیعری بۆ کچان و قوتابخانەی کچان دەگوت.
پاش گەڕاندەوەی لە تورکیا، چەند ساڵێک لە شاری سلێمانیدا دەمێنێتەوە بەبێ ئەوەی توخنی کاری میری بکەوێت، لە ساڵی ١٩٢٦دا لە مانگی کانوونی یەکەمدا شارەوانی سلێمانی ڕۆژنامەی ژیان دەردەھێنێت بە سەرۆکایەتی حسێن کازم و پیرەمێردیش دەکرێت بە سەرپەرشتکاری ڕۆژنامەکە. لە ساڵی ١٩٣٢ دا حسێن کازم کۆچی دوایی دەکات و پیرەمێرد دەکرێت بە بەڕێوبەری ئەو ڕۆژنامەیە، لە ساڵی ١٩٣٤دا چاپخانەکەی شارەوانی بەکرێ دەگرێت و مافی ڕۆژنامەی ژیان دەگۆڕێتە سەرخۆی. لە ساڵی ١٩٣٧ دا لەگەڵ کاربەدەستانی شاری سلێمانیدا تێکدەچێت و چاپخانەکەی شارەوانی لێدەسەندرێتەوە، بەڵام پیرەمێرد ھەر کۆڵنادات دەچێت خانووەکەی دەخاتە ڕەھنی بەڕیوبەرایەتی «ھەتیوان» ەوە، مافی ڕۆژنامەیەکی نوێ بۆ خۆی وەردەگرێت و بە ناوی ڕۆژنامەی ژینەوە دەری دەھێنێت و چاپخانەی ژینی دادەمەزرێنێت.
لەو ڕۆژنامە و بڵاوکراوانەی کە پیرەمێرد بەشداری تیا کردوون
بەدەر لەوانەی سەرەوە، پیرەمێرد لە گەلێک بڵاوکراوەی تردا دەستڕەنگینی خۆی لە نووسیندا نیشانداوە و چالاک بووە لەوانە:
کاری شانۆیی
پیرەمێرد پشت بەو ڕۆشنبیری و زانیاری و گەڕان و پشکنینەی لە تورکیا دەستی کەوتبوو، ویستی بزووتنەوەی شانۆیی بە تایبەتی لە سلێمانیدا پەرە پێ بدات، بەھۆی کۆمەڵەی زانستیەوە چەند شانۆ نامەیەکی خۆی پێشکەش کرد، و لە ڕۆژنامەکەیدا جێگای تایبەتی بۆ باسکردن و پێدا ھەڵگوتنی ئەم شانۆگەریانە تەرخان کردبوو. شانۆگەری (مەم و زین و مەحموود ئاغای شیوەکەلێ و شەریف ھەمەوەندی) نووسی و ھەریەکەیان لە کاتی خۆیدا پیێشکەش کران زۆرجار دەسکەوتی ئەم شانۆگەرییانەی بەسەر قوتابی ھەژار و خەڵکی دەستکورتدا دابەش دەکرد، گەلێ جار باسی بایەخ و گرنگی شانۆی نووسیوە لە ژیانی کۆمەلگادا، بە تایبەتی لە کۆمەڵگای دواکەوتوو و نەخوێندەواردا.
بەرھەمەکان
200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی دەست خەتێکی پیرەمێرد کە بریتییە لە [[پەندی پێشینان.]] جگە لە جێدەستی لە ڕۆژنامەگری کوردیدا، پیرەمێرد خاوەنی دیوانێکی شیعرییە، کە چەندین جۆر و بواری شیعری تیا بەدی دەکرێت؛ کۆمەڵایەتی، فەلسەفە، ڕامیاری و ھتد بەرھەمەکانی بەناوی «حاجی تۆفیق بەگ» ەوە بڵاودەبوەوە، کاتێک کە پیرەمێرد لە تورکیاوە دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی، تەمەنی بەرەو پیربوون دەچێت، کە ساڵی ١٩٣٢ شیعری «بەیانی بوو لەخەو ھەستام» بڵاودەکاتەوە، بۆ یەکەمجار نازناوی پیرەمێرد بۆخۆی ھەڵدەبژێرێت و دەینووسێت، لەوەبەدواوە بە پیرەمێرد دەناسرێت. کە لە تورکیا بوو بەناوی جیاجیا شتی بڵاوکردووەتەوە: سلیمانیەلی توفیق، س. ت، سلیمانیەلی مەحمود نەژاد، سلیمانیەلی م. نەژاد تۆفیق، م. م، سلیمانیەلی وداد، اسماعیل وداد.
پیرەمێرد خۆی لەیاداشتەکانیدا باسی دەکات و بە بەرھەم و کاری ئەدەبیش ساخ بووەتەوە، کە بەچاکی زمانی تورکی و فارسی و عەرەبی زانیوە. لە نووسینی فارسیدا دەستێکی زۆر باڵای ھەبووە وەکو دەڵێن لەو دەمەی خۆیدا مەگەر تەنیا سلێمان بەگی باوکی گۆران، لە ئاستی پیرەمێرد لە فارسیدا شارەزایی بوبێت. خوێندنی ئەو کاتەی پیرەمێرد لە کوردستاندا زیاتر فارسی بووە و تێکەڵ بوونی تورکیش لە کوردستاندا بەھۆی دەوڵەتی عوسمانی و کار و فرمانی ڕەسمییەوە و مانەوەی پیرەمێرد ٢٥ ساڵ لە تورکیا، و ئەو نووسین و شیعرانەی بەتورکی بڵاوی کردونەتەوە.
کتێب و چاپکراوەکان
پیرمێرد خاوەنی چەند کتێبێکە، لەو کتێبە چاپکراوانەش:
لەو کتێبانەی وەریگێڕاونەتە سەر زمانی کورد:
کاکەی فەلاح پاش وەرگرتنی مۆڵەت لە کەس و کاری پیرەمێرد، ھەندێک لەم کتێبانەی سەرلەنوێ لە چاپدایەوە.
فرمێسکی نھێنی بۆ چارەنووسی کورد
لە سەردەمی ژیانی پیرەمێرددا کارەساتی زۆر ڕوویانداوە و بوون بە مایەی غەم و پەژارە بۆ شاعیر، لە ئەنجامدا زنجیرەیەک شیعری ڕۆمانتیکی - سیمبۆلییانەی ھێناوەتە بەرھەم. لە ساڵی ١٩٢٥ لە دوای لە سێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و شێخ عەبدولقادری نەقشبەندی لە دیاربەکر، پیرەمێرد ئەم شیعرەی وتووە:
پەندەکان
پیرەمێرد خاوەنی کۆمەڵێک پەندە کە لە پەندی پێشینانی کوردییەوە ھەڵقوڵاون و لە ناو ھۆنراوەکانیدا ھۆنیونییەتەوە، کەژمارەیان دەگاتە ٤٨٠٠ پەند، زۆربەی پەندەکانی ڕۆژانە دەینووسی و لە ڕۆژنامەی ژیندا بڵاوی دەکردنەوە، پاش مردنی خۆی، کاکەی فەلاح کۆی کردوونەتەوە و ڕێکیخستوون و لە دووتوێی کتێبێکدا چاپکراون.
نموونەی پارچەیەک لە پەندەکانی پیرەمێرد:
220px|وێنۆک|چەپ|وێنەی گۆڕی پیرەمێرد لە [[گردی مامەیارە لە شاری سلێمانی.]]
میرات
پیرەمێرد جگە لە ھۆنراوە نووسین و ڕۆژنامەگەری کۆمەڵێک وەرگێڕانی شێعری کردووە کە ڕەنگدانەوەیەکی گرنگی لە کۆمەڵگای سۆرانی زماندا بووە. ھەروەھا پیرەمێرد یەکێک لەو کەسانە بووە کە زۆر جەختی لەسەر جێژنی نەورۆز کردووەتەوە و ھەموو ساڵێک نەورۆزی پیرۆز کردووە. ھۆنراوەی نەورۆزی یەکێک لە میراتانەیە کە لە کۆمەڵگای کوردەواریدا بە جێی ھێشتووە.
ھۆنراوەی نەورۆز
نەورۆز لە شیعرە ھەرە بەناوبانگەکانی پیرەمێردە کە لە ئازاری ١٩٤٨دا وتوویەتی. نەورۆز
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:مردووانی ١٩٥٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧ پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کورد پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:کوردەکانی عوسمانی
١٣ی ئاب
١٣ی ئاب ٢٢٥ەم ڕۆژی ساڵە (٢٢٦ لە ساڵی پڕدا). ١٤٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئیتاڵی
وێنۆک|[[گالیلێو گالیلەی زاناو داھێنەر کە ئیتالیایی بوو]] ئاماژەیە بۆ نەتەوەیەک کە خەڵکی ئیتاڵیان و خاوەنی کولتوور و ڕەچەڵەکی ئیتاڵیین و زمانی ئیتاڵیش زمانی دایکیانە.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
خالید بەکداش
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:نوێنەرانی پەرلەمانی نیشتیمانی سووریا پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:سیاسەتوانە کوردەکانی سووریا
گالاتێیا (مانگ)
دۆزینەوە
وێنۆک|گالاتێیای ناوەوەی کەوانەیەکی ئەڵقەیی بێھێز لە نزیک نەپتون گالاتیا لە کۆتایی مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٩ لە وێنەکاندا دۆزرایەوە کە لەلایەن پشکنەری ڤۆیجر ٢ گیراوە. ناوی کاتی S/1989 N 4 ی پێدرا. دۆزینەوەکە لە ٢ی ئابی ١٩٨٩ ڕاگەیەندرا (IAUC 4824)، و باس لە «١٠ چوارچێوە دەکات کە لە ماوەی ٥ ڕۆژدا گیراوە»، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕێکەوتی دۆزینەوەکە لەکاتێکدا پێش ٢٨ی تەممووز بووە. ناوەکە لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩١ دانراوە
تایبەتمەندییە فیزیایییەکان
گالاتیا شێوەی ناڕێکی ھەیە و ھیچ نیشانەیەکی ھیچ گۆڕانکارییەکی جیۆلۆجی نیشان نادات. پێدەچێت کەڵەکەیەکی داروپەردوو بێت کە لە پارچە مانگە دەستکردە ڕەسەنەکانی نەپتون دووبارە کۆکراوەتەوە، کە بەھۆی تێکچوونەکانی تریتۆنەوە شکێندرابوون ھەر زوو دوای گرتنی ئەو مانگە بۆ خولگەیەکی سەرەتایی زۆر سەرنجڕاکێش
خولگە
خولگەی گالاتیا لە خوار تیژڕەوی خولگەی ھاوکاتی نەپتون دایە، بۆیە بە ھێواشی بەرەو ناوەوە دەسوڕێتەوە بەھۆی خاوبوونەوەی مەل و با و لەوانەیە لە کۆتاییدا کاریگەری لەسەر ھەسارەکە ھەبێت یان بشکێت بۆ سیستەمێکی ئەڵقەی ھەسارەی نوێ لەگەڵ تێپەڕبوونی سنووری ڕۆشەکەی بەھۆی کشانی مەل و با. پێدەچێت گالاتیا مانگێکی شوان بێت بۆ ئەڵقەی ئادەمز کە ھەزار کیلۆمەتر (٦٢٠ میل) لە دەرەوەی خولگەکەیەوە دوورە. ھەروەھا دەنگدانەوەکان لەگەڵ گالاتیا بە ڕێژەی ٤٢:٤٣ بە ئەگەریترین میکانیزم دادەنرێت بۆ سنووردارکردنی کەوانە ناوازەکانی ئەڵقە کە لەم ئەڵقەیەدا ھەن بارستەی گالاتیا بە پشتبەستن بەو تێکچوونە تیشکیانەی کە لەسەر ئەڵقەکە دەیکات خەمڵێندراوە
سەرۆکی حکوومەت
سەرۆکی حکوومەت سەرکردە و پێشڕەوی وڵاتەکەیە وە لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر سیستمەکەی جیاوازە بە گشتی کەسێکە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی کارووبارەکانی حکوومەت و پێشڕەوی کردنی وەزیرەکان، وەزیرەکان چەن دەسەڵاتێکی تایبەت لەچەن بەشێکی وڵات ھەڵدەگرن. سەرۆک لە سیستمی دیموکراسیەت وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕووسیا
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆکەکانی حکومەت پۆل:دامەزراوە حکوومییەکان
ئەندرێس بێرینگ برێڤیک
ئەندرێس بێرینگ برێڤیک (بە نەرویجی Anders Behring Breivik)، لەدایکبووی ١٣ی شوباتی ١٩٧٩ تیرۆریستی ڕاستڕەوی نەرویژییە. کە بەرپرسیاری ھێرشەکانی ساڵی ٢٠۱١ی نەرویژ لە ڕێکەوتی ٢٢ی تەمموزی ٢٠١١یە، ئەندرێس دانیشتوویەکی نەرویجی مەسیحیی توندڕەوە، وەکو ناسراوە مەسیحییەکی پارێزگارە و ڕاستڕەوێکی توندڕەوە و دژایەتی ئیسلام و بڵاوبوونەوەی ئەکات هەروەها ئاماژەی بۆ کراوە کە ماسۆنییە.
و هەتا ئێستا نەزانراوە ئەگەر بە تەنها خۆی بەمم ڕەفتارە هەستابێت. لە ٢٢ی تەمووزی ٢٠١١، نزیک بۆتەوە لە لاوانی پارتی کرێکارانی فەرمانڕەوا لە نۆرویژ لە سەربازگەی دوورگەی ئۆتایا، جل و بەرگی پۆلیسی پۆشی بوو و ئاگری بەردایە گەنجە ئامادەبووەکان، کە بوو بە هۆی کوژۆانی نزیکەی ٨٥ کەس.
بیروباوەڕ و ڕا سیاسییەکانی
ئەندرێس پێش ئەوەی بە دوو هێرشە یەک لە دوای یەکەی هەستێت پێش چەند سەعاتێک لە نووسینی دۆسیەییەکی نزیکەی ١٥٠٠ پەڕەیی بۆتەوە کە تیایدا بیر و بۆچوونەکانی خۆی دەربڕیووە بەرامبەر بە سیاسەتی جیهان؛
ئیسپانیا و ئەوروپا
ئەندرێس برێڤیک دوای ئەوەی لە نووسینی دۆسیە ١٥٠٠ پەڕەکەی بۆیەوە سەیارەیەکی بۆمبڕێژکراوی تەقاندەوە لە ئۆسلۆی پایتەختی ئەو وڵاتە پاشان ڕووی کردە ئۆتاوا و بە شێوەیەکی هەڕەمەکیانە چەکەکەی ڕووکردە بەشدابووەکانی خێوەتگەیەکی هاوینە و بوو بە هۆی کوژرانی زیاتر لە ٨٥ کەس، ئەمەش بۆ ڕێگرتن لە زیادبوونی ژمارەی موسڵمانان لە ئەورووپا دا کە ئیسپانیایان لە نێودایە، و ئەندرێس ڕەخنەی توندی لە زپاتیرۆی سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا گرتووە و ئەڵێت بە چاکەی ڕێکخراوی قاعیدە گەیشتۆتە دەسەڵات، و دەرگای ئیسپانیای کردۆتەوە لە بەردەم کۆچی بە کۆمەڵ کە بووە بە هۆی زیادبوونی ژمارەی موسڵمانان لەو وڵاتەدا، هەروەها ئەندرێس ڕەخنە لە سەرکردە ئەوروپییە سیاسییەکان دەگرێت بۆ ئەوەی دەرگایان کردۆتەوە لە بەردەم ئەوەی ئەندرێس بە ئیستیعماری ئیسلامی ناوی دەبات، و هەروەها بە نیازبووە هەستێت بە زنجیرەیەک تەقینەوەی هاوشێوەی تەقینەوەکەی ئۆسلۆ لە هەموو کیشوەری ئەورووپادا.
تورکیا
و بە پێی ئەو لیکۆڵینەوانەی لە دۆسیەکەی ئەندرێسدا کراوە یەکێکە لە تووندترین دوژمنەکانی تورکیا، و لە دۆسیەکەیدا ٢٣٧ جار ناوی تورکیای هێناوە، و بە پێی ڕای ئەو ئەبێت تورکیا دووربخرێتەوە لە ناتۆ و پاڵپشتیکردنی بانگەشەی ئیبادەی عوسمانییەکان لە دژی ئەرمەنی ساڵی ١٩١٥ بکرێت. و لە لێکۆڵینەوە لە کۆمپیوتەری ئەندرێسدا دەرکەوتووە چەندین کاریکاتێری لە دژی تورکیا تیایە کە ئاماژە بەوە دەدەن ئەندرێس لە دژی وەرگرتنی تورکیایە لە یەکێتی ئەوروپادا، هەروەها زۆر بەوردی ئاگاداری بارودۆخی تورکیایە بە شێوەیەکی ئاگای لە هەموو کێشە ناوخۆییەکانە، و لە باسی کێشەی ئەرگەنەگۆندا لە نێوان حکومەتی پارتی داد و گەشەپێدان (ئیسلامییەکان) و دەستە کەمالییە عەلمانییەکانی تورکیادا، ئەندرێس ئەڵێت کەوا کەمالییەکان ئەیانەوێت پارێزگاری لە بەرژەوەندی نیشتیمانی بکەن و هەموو هەوڵەکانی ئەتاتورک بۆ کردنی تورکیا بە دەوڵەتێکی عەلمانی شکستی خوارد لەسەر دەستی حکومەتی ئێستای تورکیادا.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:تیرۆریزم لە نەرویژ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:ھێرشەکانی ٢٠١١ی نەرویژ
کرمان
کرمان ( carmania )یەکێک لە شارەکانی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای کرمان و شارستانی کرمانە. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شاری کرمان ٥٣٧٬٧١٨ کەس بوون. کرمان ئێستاکە ١٤یەمین شاری گەورەی ئێرانە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:گەورەشارەکانی ئێران پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کرمان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرمان پۆل:کرمان
گووگڵ ماپس
گووگڵ ماپس (بە کوردی:نەخشەکانی گووگڵ) (بە ئینگلیزی: Google Maps) یەکێکە لە خزمەتگوزارییەکانی کۆمپانیای گووگڵ، لە ٨ی شووباتی ٢٠٠٥ خرایە بەردەست بەکارهێنەران.
بەکارهێنەران دەتوانن بەبێ بوونی هەژماری گووگڵ سوودی لێ ببینن و سەیری گشت نەخشەی جیهان بکەن. بەکارهێنەرانی ئەم خزمەتگوزارییە زیاتر چینی گەشتیاران دەگرێتەوە بەهۆکاری ئەوەی لەو خزمەتگوزاییەدا زۆرینەی شوێنە گەشتیارییەکان وەک هوتێل و چێشتخانە و شوێنە جیهانییەکانی بەردەست کراوە و بەکارهێنەرانی دەتوانن لەڕێگای کۆمپیوتەر یان تاتەبژمێر یان مۆبایلە هۆشمەندەکان سوودی لێببینن و بەکاری بهێنن و ئەوانەی خاوەن هەژماری گووگڵن دەتوانن شوێنەکان لەسەر نەخشە زۆر بکەن لەڕێی گووگڵ مەپ مەیکەرەوە، لە نەخشەی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەشێکیش لە ئەورووپا بۆ زۆرێ لە مۆبایلە هۆشمەندەکان و تاتەبژمێرەکان بەشێوازی سێ ڕەهەندی (سێ دووری) وەشان کراوە، جگە لەوەش بەکارهێنەران دەتوانن ڕاستەوخۆ سەیری هەندێ شوێن بکەن لە جیهان و دەتوانن سوود لە شێوازی بینینی سەتەلایتی ببینن.
بەستەری دەرەکی
پۆل:گووگڵ ماپس پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی بلاکبێری پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
موڕادی دووەم
سەرەتای ژیانی
موڕاد کوڕی سوڵتان محەمەد چەلەبییە لە ساڵی ٨٠٦ک لە دایکبووە و دەسەڵاتی گرتە دەست دوای وەفاتی باوکی ساڵی ٨٢٤ک کاتێک لە تەمەنی هەژدە ساڵیدا بوو، ئەیویست میرنشینەکانی ئەنادۆڵ بگێڕێتەوە بۆ دەوڵەتی عوسمانی دوای ئەوەی تەیمووری لەنگ گرتبوونی کاتێک دەستی گرت بەسەر ناوچەکەدا، بۆ ئەمەش ئاگربەستێکی لەگەڵ پاشای مەجەڕ بەست بۆ ماوەی پێنج ساڵ، و لەگەڵ ئەمیری قرمان ڕێکەوت.
ئیمپڕاتۆری قوستەنتینیە هەڕەشەی لێکرد بە ئازادکردنی مامی موستەفای کوڕی بایەزید ئەگەر سوڵتان هەوڵی شەڕ بدات لەگەڵی و براکەی خۆی نەیاتێ وەک بارمتەیەک بۆئەوەی شەڕ ڕوونەدات، بەڵام سوڵتان ئەو داوایەی ڕەتکردەوە، لەبەرئەوە ئیمپڕاتۆر، مستەفا کوڕی بایەزیدی بەردا و بە دەیان بەلەم پاڵپشتی کرد بۆئەوەی هێرش بکاتە سەر سوڵتان و بە سوپای سوڵتان گەیشتن و سوپای سوڵتان سەرکەوتن بەسەریاندا و سەربازەکانی موستەفای کوری بایەزید پشتیان بەردا، گرتیان و لە سێدارەیان دا.
هەوڵەکانی لە ئەوروپادا
سوڵتان موڕاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە ئیمپڕاتۆڕ گەمارۆی قوستەنتینیەی دا بەڵام نەیتوانی فەتحی بکات، مستەفای برای بە هاوکاری فەرمانڕەوای ناوچەکان لە بەرامبەری وەستا بەڵام تێکی شکاند و کوشتی، و چەند میرنشینێکی ئەنادۆڵی گێڕایەوە کە ئایدین و منتشا و ساڕۆخان و قرامان بوون، و پاشان بەرەو ئەورووپا ڕۆیشت وەک تێکۆشان و دەرسدادانێکی ئەوروپییەکان لەبەر سوودە وەرگرتنیان لە ڕۆژانی ناسۆری سوڵتان بایەزیددا. فەتحی مەجەڕی کرد و جزیەی لەسەر ئەمیری سڕب دانا لەگەڵ پێشکەشکردنی تیپێک سەربازی سڕبی یارمەتی سوڵتان بدەن لە شەڕەکانیدا، شاری سالۆنیکی گێڕایەوە لەگەڵ ئەفلاق و ئەلبانیا، و کاتێک خۆی ئامادە ئەکرد بۆ گەمارۆی قوستەنتینیە فەرمانڕەوا ئەوروپیەکان پەیماننامەکەیان شکاند لەگەڵی، ئەمیش جارێکی تر دەرچوویەوە بۆیان، و ڕووبەرووی پاشای مەجەڕ و ئەفلاق و سڕب بوویەوە و سوپاکەی تێکشکا لە ترانسلڤانیا کە بەشێک بوو لە موڵکەکانی مەجەڕ.
فەتحی ساڵۆنیک
کاتێک سوڵتان موڕادی دووەم فەتحی سالۆنیکی کرد و بە سەرکەوتوویی چووە شارەکەوە وەفدێک لە شاری (یانیا)ی ئیتاڵی هاتن بۆلای، ئەو کاتانە یانیا لە ژێر دەسەڵاتی خێزانی تۆکۆی ئیتاڵیدا بوو، و کاتێک کارلۆ تۆکۆی یەکەم مرد ساڵی ١٤٣٠ز، بوو بە ناکۆکی لە ناو خێزانەکەدا لەسەر جێگرتنەوەی، چەند سەردەمێکی ئاژاوە و بەیەکدادان و کوشتاری ڕووبەڕووی خەڵکەکە بوویەوە، و کاتێک بیستیان سوڵتان موڕادی دووەم هاتۆتە شاری سالۆنیک لە نزیکیان، وەفدێکیان نارد بۆ لای.
و وەفدەکە داوایان لە سوڵتان کرد یارمەتیان بدا لەو ئەزمەیەی ڕووی تێکردوون و کاتێک سوڵتان پێی ووتن ئەو کێشەیە لە نێوان ئەوان و فەرمانڕەواکانیاندایە و پەیوەندی بەوەوە نیە، وەفدەکە پێیان ووت ئێمە مەسیحیین بەڵام زۆرمان لەسەر دادپەروەری موسڵمانان بیستووە، لەبەرئەوە داواتان لیدەکەین کە سەرپەرشتیتان ئێمەش بگرێتەوە و حوکمی وڵاتەکەمان بکەن و لە فەرمانڕەوا ستەمکارەکانمان ڕزگارمان بکەن.
سوڵتان وەڵامی داواکەی دانەوە و و یەکێک لەسەرکردەکەنی لەسەری سوپاکەیدا نارد و شارەکەیان فەتح کرد لە هەمان ساڵدا یان لە ساڵی ١٤٣١ز.
وازهێنان لە ئەفلاق
پەیماننامەیەکی بەست لەگەڵ پاشای مەجەڕ تیایدا وازی لە ئەفلاق هێنا و چەند ناوچەیەکی گێڕایەوە بۆ سڕب، و ئاگربەست کرا لە نێوان هەردوو لادا بۆ ماوەی دە ساڵ، و کاتێک عەلای کوڕی مرد زۆر بێتاقەت بوو و خۆی لە دونیا دوورخستەوە و وازی لە حوکم هێنا بۆ محەمەدی کوری کە لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا بوو. وپاپا سوودی لەو فرسەتە وەرگرت و داوای لە پاشا ئەوروپییەکان کرد بۆ هەڵمەتێکی خاچپەرستی نوێ، و پاشای مەجەڕ سوور بوو لەسەر هەڵوەشاندنەوەی گرێبەست لەگەڵیدا، و سوڵتان بینی کوڕەکەی مناڵە و ناتوانێت ڕووبەروویان بێتەوە، خۆی هاتەوە بۆ سەرکردایەتی سوپا و خاچپەرستەکانی تێک شکاند لە قارنای بولگاریا و پاشای مەجەری کوشت و سەربازگەکانی دوژمنی گرت، و نوێنەری پاپای کوشت و سەرکەوتنی بۆ موسڵمانان تەواو کرد، پاشان دەرسی سوپای ئینکیشاری عوسمانی دادا لەبەرئەوەی کوڕەکەیان بچوک کردەوە و سەرگەرمی کردن بە شەڕەوە لە یۆنان.
و سوڵتان موراد لە ئەدەرنە کاتێک خۆی بۆ فەتحی ئاق حەسار ئامادەئەکرد کۆچی دوایی کرد لە تەمەنی ٤٩ ساڵیدا و لە ساڵی ٨٥٥ک، و تەرمەکەی گوێزرایەوە بۆ بۆرسە و لەوێ نێژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٤ پۆل:مردووانی ١٤٥١
ڕۆژژمێری گووگڵ
ڕۆژمێری گووگڵ یان گووگڵ کالێندەر یەکێکە لە خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ. کە لە ١٣ی نیسانی ٢٠٠٦ خستییە بەردەست بەکارھێنەرانی. لەم خزمەتگوزارییەدا گووگڵ یارمەتی بەکارھێنەرانی دەدات بۆ ڕێکخستنی کات، پلانی کارەکان، و بیرھاتنەوەی ڕووداوە گرنگەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
١٤ی ئاب
۱٤ی ئاب ٢۲٦ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲۷ لە ساڵی پڕدا). ١۳۹ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
لینکدئین
200px|وێنۆک|لۆگۆی لینکدئین لینکدئین ( • گۆکردن: ) تۆڕێکی کۆمەڵایەتییە. تایبەت بە بواری کار و کاسبی. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ دامەزرا، و لە ٥ی ئایاری ٢٠٠٣ کەوتەکار. لەم تۆڕەدا، پرۆفایلی بەکارھێنەران لە شێوەی سیڤی ڕێکخراوە. کۆمپانیا، ڕێکخراوە، و خاوەنکارەکانی دیکە تێیدا کارەکانیان بڵاودەکەنەوە. لە ساڵی ٢٠١٩ ژمارەی ئەندامە تۆمارکراوەکانی لینکدین گەیشتە دەوروبەری ٦٠٠ میلیۆن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لینکدئین پۆل:وێبگە ئەمریکییەکان پۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:تۆڕە پرۆفێشناڵەکان پۆل:کۆمپانیاکانی ماونت ڤیوو، کالیفۆرنیا پۆل:دامەزراندن
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ٢٠٠٢ لە کالیفۆرنیا پۆل:یەکگرتنەوە و دەستخستن لە ساڵی ٢٠١٦
فرانتس شووبێرت
فرانتس پیتەر شووبێرت (، لەدایکبووی ٣١ی کانوونی دووەمی ١٧٩٧، ڤیێنا – کۆچی دوایی لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٢٨، ڤیێنا) ئاواز دانەرێکی نەمسایی بوو. ئەگەرچی لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، بەڵام زۆرتر لە ١٠٠٠ پارچەی مۆزیکیی نووسیوە. زۆر کەس کارەکانی بە باشترین پارچە مۆزیکییەکان دادەنێن لە مێژووی مۆزیکدا، ھەروەھا ئاوازەکانی ناسراون بەوەی کە میلۆدییەکی سەرسوڕھێنەری تێدان. زۆر ئاوازدانەر و مۆزیکزانی مەزنی تر لە ڤیێنا ژیاون و کاریان کردووە، وەک ھایدن، مۆتزارت، بیتھۆڤن ...ھتد، بەڵام شوبێرت تاکە کەس بوو لەنێوانییاندا کە لەو شارە لەدایکبووبێت. شوبێرت بە دواترین ئاوازدانەرانی چەرخی کلاسیک و سەرەتا ئاوازدانەرانی چەرخی ڕۆمانتیک دادەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی نەمسایی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٧ پۆل:مردووانی ١٨٢٨ پۆل:ئاوازدانەران پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیەنا
سپەنیش فۆرت، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧١٢ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
ئەولمۆمن
ئەولمۆمن (Ewilmomin، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٦ کەس لە ٢٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گووگڵ دوودڵ
گووگڵ دوودڵ بریتییە لە کۆمەڵێک ھێڵکاریی کاتی کە لەسەر وێبگەی سەرەکیی گووگڵ بڵاودەکرێتەوە بە مەبەستی ھاندان و زیندووکردنەوەی بۆنە و یاد و دەستکەوتە مرۆڤایەتییەکان و کەسایەتییە مێژووییەکان. یەکەم ڕێزگرتنی گووگڵ بە شێوەی دروشمکاری لە ساڵی ١٩٩٨دا بوو لە فێستیڤاڵی "بێرنینگ مان" لەلایەن ھەردوو شێوەکار لاری پەیج و سێرجی برێن بۆ یادی ڕۆژی باستڵ، بەڵام وەک شێوەی ھەمیشەیی ئەم دروشمکاریانە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٠.
سەرچاوەکان
پۆل:گووگڵ پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
مێشکی مرۆڤ
مێشکی مرۆڤ ئەندامی ناوەندی سیستەمی دەماری مرۆڤە و لەگەڵ بڕبڕەی پشتدا سیستەمی دەماری ناوەندی پێکدەھێنێت. مێشک پێکدێت لە مۆخ و مێشکۆڵە و لاسکی مێشک. زۆربەی چالاکییەکانی جەستە جڵەو دەکات، چارەسەرکردن و تێکەڵکردن و یەکخستنەوە و ھەماھەنگی ئەو زانیاریانەی لە ئەندامە ھەستیارەکانەوە وەریدەگرێت، و بڕیاردان سەبارەت بەو ڕێنماییانەی کە بۆ ئەندامەکانی دیکەی جەستە دەنێردرێت. مێشک دەکەوێتە ناو کەللەسەرەوە و بەھۆیەوە پارێزراوە.
مۆخ گەورەترین بەشی مێشکی مرۆڤە. لە نیوەگۆی مێشکدا، ھەر نیوەگۆیەک مۆخێکی ناوەوەی تێدایە کە لە مادەی سپی پێکھاتووە. ڕووی دەرەوە - توێکڵی مێشک - لە مادەی خۆڵەمێشی پێکدێت.
پەرەسەندنی چاو
بابەتی پەرەسەندنی چاو بابەتێکی سەرنجڕاکێش و جێی بایەخە لەلای چەندین لێکۆڵەری زانستی لەبەرئەوەی چاو بە تەنھا پیشاندەری و نموونەی ئەندامێکی جەستەیی ھاوبەشە کە لە چەندەھا جۆری ئاژەڵەکان
دا بوونی ھەیە. ناسینەوەی ڕووناکی سادە لە بەکتریا، زیندەوەرە تاک خانە، ڕووەک و ئاژەڵەکانیش دا بوونی ھەیە، چاوە بەرھەم ھێنەرەکانی وێنەی ئاڵۆز چەندەھا جار بە شێوازێکی سەربەخۆیانە پەرەیانسەندووە.
لە سەرەتادا چاوە ئاڵۆزەکان لە دیاردەی (تەقینەوەی کامبیریا) دا دەرکەوتن بەڵام لەپێش ئەم دیاردەیەوە ھیچ بەڵگەیەکی چاوەکان بوونی نییە. چاوەکان بەپێێ داواکارییە جۆراوجۆرەکانی خاوەنەکانیان پەرەیسەندووە و چاوەکان جیاوازن لە (ڕوونی بینین، مەودای بینینی درێژی شەپۆلەکان، ڕادەی ھەستەوەرییان لە ڕووناکی کەم دا، توانایان بۆ ناسینەوەی جوڵە، توانایان بۆ ڕوونکردنەوەی تەنەکان و توانای جیاکردنەوەی ڕەنگەکان)
خێرایی پەرەسەندنی چاو
ھەتا ئێستا یەکەمین دۆزراوەی بەبەردبووی چاوەکان دەگەرێتەوە بۆ ماوەی کامبیریای کۆن خواروو (٤٥٠ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر). ماوەی کامبیریای خواروو بە پەرەسەندنێکی خێرا ناسراوە و بە (تەقینەوەی کامیبیریا) ش ناودەبرێت. یەکێک لە گریمانەکانی ھۆکاری ڕوودانی تەقینەوەی کامیبیریا بریتییە لە بیردۆزی «کلیلی (پلاکی) ڕووناکی» لێکۆڵەر ئەندرۆ پارکەر و پێی وایە کە پەرەسەندنی چاوەکان وەک پێشبڕکێی چەک دەستی پێ کردووە و ئەمەش بۆتە ھۆی خێراکردنی کردەی پەرەسەندن. لە پێش ئەم ماوە مێژووییە و تەقینەوەی کامبیریا، ئەگەری ھەیە ئاژەڵەکان ھەستیان بە ڕووناکی کردبێت بەڵام بەکاریان نەھێناوە بۆ جوڵەی خێرا یان ئاراستەکردن و ڕێنوێنی کردن.
خەمڵاندنی خێرایی و ڕادەی پەرەسەندنی چاو بەشێوەیەکی ورد کارێکی سەختە چونکە تۆمارە بەبەردبووەکانی ئەو سەردەمە زۆر لاوازن، بەتایبەتی بەڵگەکانی ماوەی کامبیریای خواروو. ڕادەی خێرایی پەرەسەندنی پارچە بازنەییەکی ھەستەوەری ڕووناکی بۆ چاوێکی بربڕەداری تەواو کردەیی خەملێنراوە بەپێی ئەم بنەمایانە (خێرای بازدان، بەرژەوەندیی ڕێژەیی چاوەکە بۆ زیندەوەرەکە و ھەڵبژاردەی سروشتی) ھەرچەندە بڕی کاتی خەملێنراو بۆ ھەر بارێک زیاد کراووبوو لە بڕی خۆی و بە پێی ئەم خەمڵاندنە ھەرچاوێکی بربڕەدارەکان کەمتر لە ٣٦٤ ھەزار ساڵی پێویستە بۆ ئەوەی لە پارچەیەک ھەستەوەری ڕووناکیییەوە پەرەبسێنێت بۆ چاوێکی تەواو کردەیی.
یەک یان چەند سەرچاوەیەک
پرسیاری ئەوەی کە ئایا چاو تەنھا یەک جار یان چەند جارێک پەرەسەندنی بەسەردا ھاتووە بەندە لەسەر پێناسەی چاو. ھەموو ئاژەڵەکانی خاوەنی ئەندامی چاون ھاوبەشن لە ئامێری بۆماوەیی گەشەسەندنی چاودا. ئەمە پێشنیاری ئەوە دەکات کە بنەچەی ئاژەڵە خاوەن چاوەکان خاوەنی جۆرە ئامێرێکی ھەستەوەری ڕووناکی بوون تەنانەت ئەگەر ئەندامێکی تایبەتمەندی بینینیش نەبووبێت. تەنانەت خانە ھەستەوەرەکانی ڕووناکی دەکرێت زیاد لە جارێک لە خانە ھەستەوەرە کیمیاییە ھاوشێوەکانەوە پەرەسەندنیان بەسەردا ھاتبێت و ئەگەرێکی زۆر ھەیە خانە ھەستەوەرە ڕووناکییەکان زۆر لە پێش تەقینەوەی کامبیریا بوونیان ھەبووبێت.
دەکرێت چاو و ئەندامە ھەستەوەرەکانی دی لە پێش مێشکەوە پەرەسەندنیان بەسەردا ھاتبێت چونکە ھیچ پێویستییەک نییە بۆ ئەندامێکی خوێندنەوە (ڕاپەڕاندن) ی زانیاری «مێشک» لەپێش ھەبوونی زانیارییەوە. نموونەیەکی زیندوو بریتییە لەجۆرێکی بووکی دەریا کە خاوەنی چاوە ھاوشێوەی چاوی بربڕەدارەکان بەبێ بوونی ھیچ مێشکێک.
بینایی جەمسەرگر
جەمسەرگری بریتییە لە ڕێکاری ڕێک کردنەوەی ڕووناکی نارێک و شێواو بۆ ڕووناکی ڕێکراوی ڕیزکراوی ھێڵی و ئەمە ڕوودەدات لە کاتی تێپەڕینی ڕووناکی بە دەرچەیەکی شێوە پاڵێوەر (فلتەر) و ھەروەھا تێپەڕینی ڕووناکی بە ناوەندێکی نوێ دا. ھەستیاری بە ڕووناکی جەمسەرگر توانایەکی زۆر گرنگە بۆ ئەو زیندەوەرانەی نیشتنگەکانیان دەکەوێتە چەند مەترێک لەژێر ئاوەوە. لەم ژینگە ئاوییانەدا، کەمتر پشت دەبەسترێت بە بینایی ڕەنگ بۆیە بینایی ڕەنگ بە بنەمایەکی لاوازتر دادەنرێت بۆ زیندەوەرە ئاوییەکان. سەرەڕای ئەوەی زۆربەی ھەستەوەرە ڕووناکییەکان توانای جیاکردنەوەی نیمچە ڕووناکی جەمسەرگریان ھەیە بەڵام ئاژەڵە بربڕەدارە وشکانییەکان خانەکانی چاویان بەشێوەیەکی ئەستونی ڕیزکراوە کە توانای ھەستکردنیان نییە بۆ ناسینەوەی ڕووناکی جەمسەرگر.
تەفسیری شنەی ڕەحمەت
تەفسیری شنەی ڕەحمەت پەرتووکێکی وەرگێڕان و تەفسیری قورئانە کە لە لایەن زانا و نووسەری کوردی موستەفا خوڕەمدڵ بە زمانی کوردی لە ٢ بەرگدا لە ٩٠٢ لاپەڕە نوسراوە و لە ئێران لە ٢٥ی جۆزەردانی ١٣٩٤ ھەتاوی لە لایەن بڵاوکردنەوەی ئێعسان لەچاپ دراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:قورئان پۆل:دەقە ئیبراھیمییەکان پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
مێدالیای کۆپلی
مێدالیای کۆپلی ، خەڵاتێکی زانستییە کە لەلایەن ئەنجومەنی شاھانەی لەندەنەوە دەبخشرێت و بۆ ڕێزگرتن لە دەسکەوتە ھەرە دیارەکانی توێژینەوە لە لقەکانی زانستی فیزیایی و زیندەوەرناسییە (بایۆلۆجی). ئەم مێدالیایەی کە ھەر ساڵە دەبەخشرێت، کۆنترین مێدالیای ئەنجومەنی شاھانەیە و ڕەنگە کۆنترین خەڵاتی زانستی جیھانیش بێت و بۆ یەکەم جار ساڵی ١٧٣١ز، بە ستێفەن گرای بۆ " تاقیکردنەوەی کارەبای نوێی "خۆی بەخشرا.
پارێزگای ئۆوواری
پارێزگای ئۆواری (بەژاپۆنی: 尾張国,، ئۆواری نۆ کنی) پارێزگایییەکی ژاپۆن بوو کە ئەمڕۆ بەشی ڕۆژاوای ناوچەکە لەگەڵ پارێزگای ئایچی یەکدەگرێتەوە لەناویدا شاری ناگۆیا.
مێدالیای کۆپلی
مێژوو
ئەم مێدالیایە بە باربۆی ١٠٠ پاوەندی بەریتانی بۆ یارمەتی تاقیکردنەوەکان، بۆ چەند ساڵ بەکار دەھێنرێ، لە لایەن سێر گادفرەی کۆپلی بەرھەڤ کرا. مەرجەکان بۆ بەدەستھێنانی ئەم مێدالیایە چەندین جار گۆڕانی بەسەردا ھاتووە؛ ساڵی ١٧٣٦، پێشنیار کرا، ئەم مێدالیایە یان خەڵاتە شانازییەکانی دیکە دەبێ بە کەسێک ببەخشرێت کە تاقیکردنەوەکەی بە باشترین شێوە پەسەند کرابێت، ئەم یاسایە تا ساڵی ١٨٣١ مایەوە، کاتێ کە مەرجەکان بەم شێوەی گۆڕدرا، مێدالیا دەتوانرێ بەو کەسانەی ببەخشرێت کە نوێنەرانی ئەنجومەنی شاھانە، بە پێی بڕیاری خۆیان بە ھێژای بردنەوەی ئەو خەڵاتەی دەزانن. دووھەمین باربۆ بە بڕی ١٦٦٦ پاوندی بەریتانی لەلایەن سێر ژۆزەف ویڵیام کۆپلی ساڵی ١٨٨١ بەرھەڤ کرابوو و قازانجی ئەمە بۆ دانی مێدالیا، بەکار دێت. مێدالیا بە بیچمی ئێستای لە زیوی بە زێڕ داپۆشراو و خەڵاتکردنی ٥٠٠٠ پاوندی بریتانی دەبەخشرێت.
ھەر لە سەرەتاوە تا ئێستا، ئەم خەڵاتە بە زۆرێک لە زانایانی بەناوبانگی جیھان بەخشراوە کە بریتین لە ٥٢ براوەی خەڵاتی نۆبێل؛ ١٧ کەس لە فیزیا، ٢١کەس لە فیزیۆلۆژی و پزیشکی و ١٤ کەس لە کیمیا. جۆن تیۆفلوس دەساگولەرس، توانیویە بۆ چەندین جار لە ساڵانی ١٧٣٤ و ١٧٣٦ و ١٧٤١ ئەم خەڵاتە بباتەوە. ساڵی ١٩٧٦دۆرۆتی ھۆدگین، یەکەم و ساڵی٢٠١٥ تەنیا ژنێکە کە ئەم خەڵاتەی پێ بەخشراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
قوتابخانەی ھونەریی کازان
قوتابخانەی ھونەریی کازان دامەزراوەیەکی پەروەردەی سەربەخۆی دەوڵەتییە لە شاری کازان لە کۆماری تاتارستان. یەکێکە لە کۆنترین قوتابخانەکانی ھونەر لە ڕووسیا، مێژوویەکی بەردەوامی زیاتر لە ١٠٠ ساڵە.
مێژوو
قوتابخانەکە لە ساڵی ١٨٩٥ وەک لقێکی ئەکادیمیای ئیمپریال بۆ ھونەر دامەزراوە. لە ساڵانی سەرەتاییدا چوار بەشی ھەبووە: نیگارکێشان، نەخشاندن، تەلارسازی و پەیکەرسازی. دەرچووانی سەرەتایی بریتی بوون لە پاڤێل پترۆڤیچ بنکۆڤ و ئەلێکساندەر گریگۆریڤ و نیکۆلای فێچین کە ئێستا قوتابخانەکە بەناوی ئەوانەوە ناونراوە. تەلارساز کارل میوفکە سەرۆکی بەشی تەلارسازی بووە، دیزاینی بینای قوتابخانە گەورەکەی کردووە کە لە ساڵی ١٩٠٤ تەواو بووە و تا ساڵی ١٩٠٨ وەک بەڕێوەبەر کاری کردووە.
لە ساڵی ١٩١٨ قوتابخانەی ھونەری کازان گۆڕدرا بۆ ستۆدیۆی ھونەریی ئازادی کازان، پاشان لە ساڵی ١٩٢١ چونکە بە فەرمی بە دامەزراوەی ھونەر و تەکنیکی کازان ناسراوە لەم ساڵانەدا قوتابخانەکە بناغەی زنجیرەیەک لە چەندین گرووپی ھونەرمەندی ناسراوی کازان بوو: "گوڵەبەڕۆژە" (١٩١٨) کە جوانیناسی مۆدێرنیزمی لەگەڵ ڕەوتە ئاڤانگاردەکاندا تێکەڵ کرد؛ "سوار" (١٩٢٠–١٩٢٤) کە پەرەسەندنی نەخشاندنی وەک ھونەرێکی سەربەخۆ ڕاگەیاند؛ "بەرەی چەپی ھونەری تاتار" (TatLEF) (١٩٢٣–١٩٢٦)؛ "بەیاننامەی پێنج کەس" (١٩٢٧)؛ و "کۆمەڵەی تاتاری ھونەرمەندان لە ڕووسیای شۆڕشگێڕ "(TatAHRR) (1928)، لقی ناوچەیی کۆمەڵەی ڕیالیزمی سۆسیالیستی نیشتمانی AKhRR.
قوتابخانەکە بە درێژایی ساڵانی جەنگ بە کراوەیی ماوەتەوە، و بەردەوامە لە پێشکەشکردنی پەروەردە و ڕاھێنانی ھونەری ئاستی بەرز.
سەرچاوەکان
پۆل:پەروەردە لە کازان
ئەراک
ئەراک یەکێک لە شارە گەورەکانی ئێران و ناوەندی پارێزگای مەرکەزی و شارستانی ئەراکە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای مەرکەزی
پێڕستی شارەکانی تورکیا
وێنۆک|نەخشەی تورکیا
وێنۆک|مزگەوتی [[ئایاسۆفیا لە ئەستەمبوڵ, گەورەترین شارە لە تورکیا]] وێنۆک|[[ئەنقەرە، دووەم گەورەترین شار لە تورکیا]] وێنۆک|[[پارێزگای ئیزمیر|ئیزمیر، سێیەم گەورەترین شار لە ناوچەی ئێژە]] وێنۆک|[[پارێزگای بورسا|بورسا، چوارەم گەورەترین شار و پایتەختی پێشووی دەوڵەتی عوسمانی]] وێنۆک|[[پارێزگای ئادانا|ئادانا، پێنجەم گەورەترین شار لە ناوچەی مەدیتەرانە]] وێنۆک|[[پارێزگای دیلوک|دیلۆک، شەشەم گەورەترین شار و گەورەترین شار لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات و گەورەترین شاری باکووری کوردستان بەپێی ئامارەکانی حکوومەت]] وێنۆک|Mevlani Museum in [[پارێزگای قۆنیە|قۆنیە، حەوتەم گەورەترین شار و پایتەختی پێشووی دەوڵەتی سەلجوقی]]
وێنۆک|[[پارێزگای قەیسەری|قەیسەری]]
شار و شارۆچکەکان بە زیاتر لە ٧٬٠٠٠ دانیشتوو
شار و شارۆچکەکان بە زیاتر لە ٧٬٠٠٠ دانیشتوو بەپێی پەیمانگای ئاماریی تورکی لەم خشتەیەی خوارەوە پێڕست کراون، لەگەڵ ئەنجامەکانی سەرژمێرییەکانی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ و ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠، ھەروەھا ئەو پارێزگایانەی ناو ئەو شارانە دیاری کراون. ژمارەی دانیشتووانەکان ڕێک ئاماژەن بۆ شارەکە، نەک ناوچە شارییەکانیش.
پیاوی ئازاد
پیاوی ئازاد ، (ناوی تەواوی : پیاوی ئازاد ؛ بدیع الزمان سەعید نوورسی) بە تورکی (Hür Adam : Bediüzzaman Said Nursi) فلیمێکی تورکیە لە ساڵی ٢٠١٠. دەرهێنەر و بەڕێوبەری ئەم فلیمە "محەمەد تانریسەڤەر"ە. فیلمی پیاوی ئازاد باس لە ٨٠ ساڵی ژیانی زانای گەورەی کورد سەعید نوورسی دەکات کە لە تورکیاوە ناوبانگی گەیشتە هەموو وڵاتانی جیهان.
ئەم فیلمە بەزۆری تیشک دەخاتە سەر زانست و ئەدەبی سەعید نوورسی وە لە دراماشەوە کراوە بە شێوەی سینەما. کاتێک کە سەعید نوورسی منداڵ دەبێت بەو زانستە زۆرەی کە دەیخوینێت ، لە سەدەمی لاواز بوونی دەوڵەتی عوسمانی و سەرهەڵدانی حکومەتی جەماوەری لەم نێوانەدا کە لە میللەتێکدایە کە ناخۆشی و شەڕی زۆری بینیوە ئەویش بە ئەرکی سەرشانی خۆی دەزانێت کە دەست بکا بە بڵاو کردنەوەی ئیسلام و ئیمان ، کە هەموو ژیانیشی بە ناخۆشی و بەندیخانە و دادگا و دوورخستنەوە لەلایەن حکومەتەوە بەسەر دەبات. وە تاکە هیوا کە بۆی مابوەوە تەلەبەکانی نوور و ئەو پەیامانە بوو کە بە پەیامەکانی نوور ناویان دەرکردووە ، وە هەوڵی زۆری دەدا تا ئەو پەیامانە بە هەموو جیهان بگەیەێنت.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمە تورکییەکان
١٥ی ئاب
سەرچاوەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سپرینگڤیل، ئەلاباما
سپرینگڤیل (، ) شارێکە لە کەرتی سەینت کلێر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٬٠٨٠ کەس بووە. ڕووبەری ٢٣٫١٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٧٦٫٢٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
مایکرۆ-
مایکرۆ (μ) یان میکرۆ پێشگرێکی سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-٦ (یەک میلیۆنەم) بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی یۆنانیی μ (موو)یە. مایکرۆ تەنیا پێشگری سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە بۆ نیشانەکەی لە نووسەیەک کەڵک وەرگیراوە کە لە ئەلفوبێی لاتینیدا نییە.
قەسیدەی بوردە
وێنۆک|دێڕەکانی سەرەتای قەسیدەی بوردە قەسیدەی بوردە لەناو کورددا بە مەولایە سەڵڵی بەناوبانگە، یەکێکە لە بەناوبانگترین قەسیدەکان لە وەسفی پێغەمبەر محەممەد، لەلایەن محەممەد کوڕی سەعید بوسەیری نوسراوە لەسەدەی حەوتی کۆچی بەرامبەر سەدەی یازدەی زاینی، لێکۆڵەرەوان دەڵێن ئەم قەسیدەیە یەکێکە لە باشترین و سەرسوڕهێنەرترین قەسیدەکان لە وەسفی پێغەمبەر، ئەم قەسیدەیە بەشێوەیەکی بەرچاو بڵاوبۆتەوە بە جیهانی ئیسلامیدا و بۆ زۆر زمان وەرگێڕدراوە، و  بەزۆری لە کاتی مەولووددا دەخوێندرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شیعری ئیسلامی پۆل:محەممەد پۆل:وێژەی ئیسلامی پۆل:وێژەی سۆفیگەری پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە
ئەورووپا
ئەورووپا یەکێکە لە حەوت کیشوەرەکەی جیھان. لە بارەی جوگرافیەوە وەکوو شێوە کیشوەر یا شێوە کەنارێکی گەورە دادەنرێت. ئەورووپا وەکوو بەشێکی جیاکراو لە ئاسیا دەناسرێت کە پێکەوە ئەوراسیا پێکدێنن. ئەورووپا لە باکوورەوە لەگەڵ ئۆقیانووسی بەستووی باکوور، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ئۆقیانووسی ئاتلانتیک، لە باشوورەوە لەگەڵ دەریای ناوین و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کیشوەری ئاسیا ھاوسنوورە. کیشوەرێکی تاڕادەیەک بچووکە بە بەراورد بە لەگەڵ کیشوەرەکانی دیکە، بەڵام کیشوەری ئوسترالیا بچووکترە، لەگەڵ سنوورە جوگرافییەکانی ئەوروپا، چەمکی سنوورەکانی کیشوەرەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دێرینی کلاسیک، کە زاراوەی “ کیشوەر ” لە پلەی یەکەمدا بوو بە جوگرافی، بەڵام توخمە کولتووری و سیاسییەکانیش لەخۆدەگرێت.
وشەی ئەووروپا بە ڕەچەڵەک یۆنانییە ( یۆنانی : Ευρώπη)، بە واتای ڕووبەری پان, و ڕووبەری کیشوەرەکە دەگاتە نزیکەی ١٠,١٨٠ملیۆن كم دووەم بچووکترین کیشوەرە، و سێیەم کیشوەرە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووان لە جیهاندا، ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە ٧٥٠ ملیۆن کەسە (نزیکەی ١١%ی دانیشتوانی زەوی ). ڕووسیا کە گەورەترین وڵاتی ئەوروپییە، بەسەر هەموو باکووری ئاسیا و نزیکەی ٤٠%ی ئەوروپادا درێژدەبێتەوە، لە کاتێکدا شاری ڤاتیکان بچووکترین وڵاتی کیشوەرەکەیە. کەش و هەوای ئەووروپا تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر کاریگەری ڕەوتی گەرمی ئەتڵەسیدایە ، کە زستان و هاوین لە زۆربەی کیشوەرەکەدا مامناوەند دەکات. کولتوری ئەووروپی ڕەگی شارستانیەتی ڕۆژئاوایە کە دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانی کۆن و ڕۆمی کۆن. ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی ڕۆژئاوا لە ساڵی 476 زاینی و ئەو قۆناغەی کۆچکردن کە دواتر بەدوایدا هات کۆتایی مێژووی کۆنی ئەوروپا و سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست بوو. مرۆڤدۆستی, گەڕان، هونەر و زانستی ڕێنێسانس بەرەو سەردەمی مۆدێرن دەبات. لەوەتەی سەردەمی دۆزینەوە لەلایەن ئیسپانیا و پورتوگالەوە دەستیپێکردووە، ئەووروپا ڕۆڵێکی باڵادەستی لە کاروباری جیهاندا گێڕاوە. لە نێوان سەدەی ١٦ و بیستەمدا زلهێزە ئەوروپییەکان لە کاتە جیاوازەکاندا ئەمریکا و نزیکەی هەموو ئەفریقا و ئۆقیانووس و زۆربەی ئاسیایان داگیر کرد.
سەردەمی ڕۆشنگەری و دواتر شۆڕشی فەرەنسا و شەڕەکانی ناپلیۆن لە کۆتایی سەدەی ١٧ تا نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەم، لە ڕووی کولتووری و سیاسی و ئابوورییەوە گۆڕانکاری لەم کیشوەرەدا ڕوویدا. شۆڕشی پیشەسازی کە لە کۆتایی سەدەی ١٨ لە بەریتانیا دەستی پێکرد، بووە هۆی گۆڕانکاری بنەڕەتی ئابووری و کولتووری و کۆمەڵایەتی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا و دواجار لە هەموو جیهاندا.گەشەی دانیشتوانی ئەوروپا بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، چونکە تا ساڵی ١٩٠٠ پشکی ئەوروپا نزیکەی ٢٥%ی کۆی دانیشتوانی جیهان بوو. هەردوو جەنگی جیهانی زیاتر لە ئەوروپا ڕوویانداوە و بووە هۆی دابەزینی هەژموونی ئەوروپای ڕۆژئاوا لە کاروباری جیهانیدا لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا، لەگەڵ بەرزبوونەوەی گرنگی یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکا. لە کاتی جەنگی سارددا ئەوروپا بە درێژایی پەردەی ئاسن لە نێوان ناتۆ لە ڕۆژئاوا و پەیمانی وارشۆ لە ڕۆژهەڵات دابەش بوو، تا شۆڕشەکانی ساڵی ١٩٨٩ و ڕووخانی دیواری بەرلین و ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت هاوسەنگییەکەی بەرەو ڕۆژئاوا وەرچەرخاند. لە ساڵی ١٩٤٩ ئەنجومەنی ئەوروپا لەسەر دەستپێشخەری یەکێتی ئەووروپا دامەزرا بۆ گەیشتن بە ئامانجە هاوبەشەکان و ڕێگریکردن لە شەڕەکانی داهاتوو. یەکگرتنی زیاتر لە ئەووروپا لەلایەن هەندێک وڵاتەوە بووە هۆی پێکهێنانی یەکێتی ئەوروپا (EU) کە قەوارەیەکی سیاسی جیاوازە و لە نێوان کۆنفیدڕاڵی و فیدراسیۆندایە. یەکێتیی ئەورووپا لە ئەوروپای ڕۆژئاواوە سەرچاوەی گرتووە، بەڵام لەگەڵ ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991, وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا پەیوەست بوون بە یەکێتیی ئەورووپا، و دراوی یۆرۆ کە تاکە دراوی یەکێتیی ئەورووپایە، زۆرترین دراوی بازرگانییە لە کیشوەرەکەدا، و لەلایەن ٢٠ وڵاتەوە بەکاردەهێنرێت.
زمان
بەگوێرەی ئامارە تایبەتیەکان دەرکەوتوە ژمارەی ئەو زمانانەی کە لە کیشوەری ئەورووپا قسەیان پێدەکرێت بریتیە لە ٢٠٠ زمان بەگوێرەی ئەو ئامارەی کە لەسەر کیشوەری ئەورووپا ئەنجامدراوە دەرکەوتوە کە ئەو کیشوەرە نزیکەی ٢٣ زمانی فەرمی تێدایە بۆ قسە پێکردن ئەم زمانە فەرمیانە لە زۆربەی وڵاتە ئەوروپیەکاندا قسەیان پێدەکرێت. جێی ئاماژەیە ئێستا ھەندێک وڵاتی ئەوروپی گرنگیەکی زۆر دەدەن بە زمانە دەگمەنەکان و ڕێگە دەگرن لە لەناوچونی ئەو زمانانە بەتایبەت ئەڵمانیا.
مێژوو
لەساڵی (٧٠٠ پ، ز) دا لەئەوروپا ئەبجەدی فینیقی‌و دراوی ئاسیای بچووک بڵاوبوویەوە، لەسەردەمی چوارەم‌و شەشەمی پ، ز. یشدا ژیاری ئیغریقی دامەزرا، لەسەدەی سێیەمی پ، ز. یشدا ژیاری ڕۆمانی لەنیمچەدوورگەی ئیتالیا دەرکەوت‌و تاسەدەی دووەمی پ، ز. مایەوەو تێیدا یەکانگیری ژیاری ئیغریقی بوو. ئیغریقیە کۆنەکان‌و ڕۆمانەکانیش چەند ژیارێکی گەورەیان بونیادنان کە بەفەلسەفەو ھونەری جوان‌و حکومەت‌و کارگێڕی بەناوبانگ بوون.
لەبنەڕەتدا ئەوروپیەکان لە رۆژھەڵاتەوە لەشێوەی چەند شەپۆلێکی کۆچبەراندا بەخاکی ئاسیای بچووک بەرەو بەلقان بەرۆژھەڵاتی ئەورووپا یان لەدەوروبەری دەریای رەشدا کشان تا بەدوای گژوگیادا بگەڕێن، ئەمەش لەسەردەمی پێش مێژوودا بوو.
مرۆڤی ژیر لەئەوروپا لەکۆتاییەکانی سەردەمی بەردیندا دەرکەوت، مرۆڤی ئەوێ قەرەوڵگر‌و کۆکەرەوەی بەرھەم بوو. لەداوی خۆشی ئەو کاریگەرییانەی بەجێھێشت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٥ ھەزار تا ١٠ ھەزار ساڵ لەدەوروبەری دووسەد ئەشکەوتدا کە زۆربەیان لەئیسپانیا‌و فەرەنسا بوون.
لەسەردەمی بەردینی نوێدا مرۆڤی ئەوروپی پەیڕەوی کشتوکاڵی دەستپێکرد تا شوێنی راوچێتی بگرێتەوە، لەماوەی ھەزارەی شەشەمی پ، ز. یشدا کشتوکاڵ لەرۆژئاوای ئەورووپا بڵاوبوویەوە.
ئەم ژیارە نێولیشیانە لە ساڵی ٥٠٠٠ی پ، ز دا دەستیانپێکرد، کاتێک پەیکەری بەردینی زەبەلاح ھاتەکایەوە لەو ماوەیەدا رۆشنبیری دانوب‌و بەلقان لەسربیا‌و یۆنانی کۆن کە خاوەن گوندی سەخت‌و پتەو بوو دامەزرا.
پشکنینەکانی ئەو ناوچە ژیاریانەی بەلقان ئەوەیان نیشان داوە کە لە ٤٠٠٠ پ، ز. دا مس لە ژیاری فینشادا بەکارھاتووە، لەو ماوەدا لەدەریای بەلتیقەوە عتیر دەھێنرا کە گرنگی خۆی ھەبوو، لەماوەی ھەزارەی سێیەمی پ، ز. یشدا مس‌و قەڵایی بەشێوەیەکی زۆر لەبوھیما (تشیک) لەنێوەندی ئەورپا دۆزرایەوەو برۆنزیان لێ دروست دەکرا، گۆرستانی پاشاکان‌و چینی دەوڵەمەند لەو ماوەیەدا ئاماژەبوو بەگۆڕێک کە خۆڵی لەسەربوو، بەڵام لە کۆتاییەکانی ھەزارەکەدا پەنایان برد بۆ سووتاندنی مردووەکان‌و خۆڵمێشەکەیان دەخستە گۆزەوە، ئەم نەریتەش لەژیاری ئیبرنفلددا دەگیرایەبەر تا ئەمڕۆش نازانرێت زانی ھیندۆ ئەوروپی لەکیشوەری ئەوروپی چۆن پەیدابوو، دەڵێن ھیندۆ ئەوروپییەکان لەباکووری دەریای رەش لەساڵی ٢٥٠٠ پ. ز. ژیاون‌و دوای ھێرش بردنە سەری لەبەلقاندا بڵاووبونەتەوەو لەگەڵ خۆیاندا لەساڵی ٢٢٠٠ پ. ز. ئەسپییان بردۆتە ئەورووپا، دواتر لەماوەی نیوەی سەردەمی برۆنزی بەناوچەکانی تری ئەوروپیدا بڵاوبوونەتەوە.
لەسەردەمی ئاسنیندا کە لەساڵی ھەزاری پ. ز. دەسپێدەکات‌و ژیاری ئیرفلیند کە لایەنە سەرەکییەکانی بەلای ڕووبارەکاندا بڵاوبوونەوە بوویە ھۆی پێکھێنانی چەند کۆمەڵێکی مرۆیی وەک سلت‌و سلاق‌و ئەوانەی بەئیتاڵی قسەیان دەکرد لەگەڵ لیریاتییەکاندا. ھەروەک لەباکووری ئیتالیا ژیاری ڤیلانوڤان لەنێوان ھەزای پ. ز. بۆ حەوت سەدەی پ. ز. دەرکەوت‌و گرنگی خۆی ھەبوو.
ژیارێکی ھاوشێوەش دەرکەوت کە ژیاری ھالشان بوو، لەنێوان سەدەی ھەشتی پ. ز بۆ پێنجی پ. ز. دابوو کە لەگەڵ سلتەکان لەزۆربەی رۆژئاوای ئەورووپا لەنێوان سەدەی حەوتی پ. ز. بۆ چواری پ. ز. بڵاوبوونەوە، ژیاری سلت بەژیاری لاتین ناسرا کە بەشێکی زۆری لەژیاری ھاللشت وەرگرت.
گەلە جەرمانییەکانیش لەساڵانی پێنج سەدی (پ. ز) ەوە لەباشووری ئەسکەندەنافیا‌و بەلتیق بڵاودەبوونەوە، لەساڵانی ھەشت سەدی پ. ز دا پاش ھێرشی دوورییەکان ژیاری ئیغریقی ھەڵھات، بەڵام بەشێوەیەکی پێچەوانەی میسینیەکان، ئەمەش بەھۆی ئەو فینیقیانەوە کە چەند مەڵبەندێکی بازرگانی‌و ژیارییان لەدەریای سپی ناوڕاستدا دامەزراند‌و چەند رەگەزێکیان بەئاراستەی ڕۆژاوا بڵاوکردەوە، ئیغریقیەکانیش لەوانەوە ئەبجەدییان وەرگرت، بەڵام پیتەکانی (عیللە) یان بۆ زیادکرد.
لەسەدەی ھەشتی پ. ز دا ئیغریقییەکان لەداگیرکەنیاندا بڵاودەبوونەوە بەتایبەت لەباشووری ئیتالیادا، لەسەدەی دوای ئەویشدا ژیاری ھیللی گەشتە لوتکە، ئاڵوگۆری بازرگانی نێوان ئەو ناوچە داگیرکراوانەو ئیغریقییەکانیش بویە ھۆی بڵاوبوونەوەی رۆشنبیری ئیغریقی، ئەوان لەمیراتی ژیاری خۆیان دەترسان‌و جگە لەخۆیان بە بەربەریان دادەنا، زۆربەی کۆمەڵە رەگەزییەکانی رۆژئاوای ئەورووپا لەوانیش ئیتر‌و سکانک کە ژیاری فیلانۆ ڤانیان دامەزراند لەگەڵ رۆشنبیری ئیغریقی دا یەکانگیربوون.
چەند مەڵبەندێکی ئیغریقیش وەک ئەپینا لەسەدەی لەسەدەی پێنجەمی پ. ز دا بەرەو دیمرکراتییەت گەشەیان سەند، لەو ماوەشدا یۆنان بەمەترسی فارسی ھەرەشەی لێدەکرا بە تایبەت کە ئاسیای یچووک ملکەچی فارسەکان بوو بوو، فارسەکان لەساڵی ٤٩٠ پ. ز دا ھێرشیان بردبوویە سەر یۆنان‌و دوای راوەدوونانیان لە ٤٧٩ پ. ز ئەپینای دیموکراتی بوو بە ھێزی گەورەی جیھانی ئیغریقی‌و لەناوچەی دەریای ئیجە ئیمپراتۆریەتی ئەپینا دامەزرا، ئەمە کامڵبوونێکی رۆشنبیری‌و ئابووری لەسەدەی پێنجەمی پ. ز بەدیھێنا، ئەو سەردەمە بەسەردەمی زێڕینی تەقلیدی ژیاری ئیغریقی دادەنرێت. دواتر ململانێ ناوخۆییەکانی نێوان شارە یۆنانیەکان بڵاوبوویەوە تائەوەی ھێزی مەکدۆنیا لەباکووری یۆنان لەسەر دەستی فلیپی‌و ئەسکەندەری گەورەی کوڕی لەداوی ئەو لەسەدەی چوارەمی پ. ز دا دەرکەوت‌و یۆنان‌و مەکدۆنیا یەکیانگرت‌و ئەسکەندەر دەستیگرت بەسەر میسر‌و شام‌و وڵاتی فارس تا ھیند.
پاشان ڕۆمانەکان ئەو ئیمپراتۆریەتە ھێلینییەیان لەناوبرد داوی ئەوەی دەستیانگرت بەسەر مەقدۆنیادا، یۆنانی سەدەی دووەمی پ. ز وەک یۆنانی سەردەمی ئاسنین نەبوو، بەڵکو بەسەر چەند کۆمەڵێکی رەگەزی‌و زمانەوانیدا دابەش بوو بوو کە چاویان لەژیاری سەردەمی نیۆلیتی تازە پێگەشتوو بوو ئەو کۆمەڵانەش پێکھاتەی چەند جۆرێک ھیندۆ ئەوروپییەکان بوون، ئەمانە لەھەزارەی دووەمی پ. ز بەرەو باکووری ئیتالیا کشابوون‌و نیمچە دوورگەی ئیتالیاشی گرتەوە، زۆربەی ئەو کۆمەڵانەش لە ئیتاڵیەکان بوون.
گەورەترین ژیاری سەردەمی ئاسنین ژیاری فیلانۆ فانالتی بوو کە لەباکووردا دامەزراو کاریگەری خۆی لەسەر ناوچەکانی دەوروبەر ھەبوو، ئیتروسکانەکانیش لەسەدەی دەیەمی پ. ز. ەوە لەئاسیای بچووکەوە کشان‌و لەنێوەندی ئیتالیا سەقامگیر بوون‌و ژیارێکی ئاوێتەی (فیلانۆڤی‌و ڕەگەزە رۆژھەڵاتییەکان‌و لەگەڵیشیاندا ژیاری ئیغریقی) یان پێکھێنا.
لە ٧٥٣پ. ز. دا لەشاری ڕۆما لەسەر ڕووباری تیبر دامەزرا، ڕۆمانەکان گەلێکی لاتینی سەر بەکۆمەڵەی ئیتالی بوون، ڕۆما لەسەرەتادا گوندێکی سەرەتایی بوو کە ئیتروسکانەکان تا کۆتاییەکانی سەدەی شەشەمی پ. ز. داگیریان کردبوو، دواتر ڕۆمانەکان کەوتنە داگیرکردنی ناوچەکانی دەروبەریان، لەسەرەتاکانی سەدەی چوارەمی پ. ز. دا ھێرشیان بردە سەر گالەکان، گالەکان چەند ھۆزێکی سەلتەکان بوون، لەسەرەتای سەدەی سێیەمی پ. ز. ڕۆمانەکان دەستیانگرت بەسەر چەند بەشێکی گەورەی ئیتالیادا‌و کردیان بەڕۆمانی، ڕۆمانەکان رێیان بڕی‌و زمانی لاتینی خۆیان‌و ژیاریشیان یەکخست‌و ئیتر ڕۆما بەرامبەر بەقرتاج وەستا.
ڕۆمانەکان لەسەدەی دووەمی پ. ز. دا بەتەواوەتی دەستیانگرت بەسەر باکووری ئەفریقیا‌و دوورگەکانی رۆژئاوای دەریای سپی ناوڕاست‌و مەقدۆنیا‌و یۆناندا، دەریای سپی ناوەڕاست لەسەردەمی یەکەمی پ. ز. دا بوو بەدەریاچەیەکی ڕۆمانی، دواتر ڕۆمانەکان ڕێگەیان دامەزراند تا ئاسانکاری پەیوەندی نێوان بەشەکانی ئیمپراتۆریەت ھەبێت‌و یەکبوونی ژیاری خۆیان بەدیھێنا.
ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی رۆژئاوایش بەپایتەختەکەیەوە لەسەدەی پێنجەمی زاینیدا بەرەو ڕووی شاڵاوی جەرمەنەکان بوویەوە کە شانشینە جەرمەنیەکانیان پێکھێنا، کڵێساش میراتی ڕۆمانی پاراست، ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کاریگەری زمانەوانی لاتینی خۆی بەجێھێشت‌و فەرەنسی‌و پورتوگالی‌و ئیتالی‌و ئیسپانی لەلاتینی کەوتنەوە.
لەساڵی ١٠٤٥ ز. دا ئەورووپا چوویە ماوەی گۆڕانێکی گەورەو کۆچی جەرمان‌و ئاسیاییەکان وەستا‌و ئەورووپا لەڕووی دانیشتوانەوە سەقامگیر بوو، بازرگانی بەشێوەیەکی زۆر لەئیتالیا‌و باشووری فەرەنساو ھۆڵەندا فراوانبوو، ئەو ڕێنیسانسەی لەسەدەی چواردەی زاینییەوە دەرکەوت، ماوەی دەستکەوتەکانی ھونەرمەندان‌و بیناسازە ئەوروپیەکان‌و سەردەمی دۆزینەوە گەورەکانی ئەوکات بوو کە لەسەدەی پانزەی زاینییەوە دەستیپێکرد‌و بەدۆزینەوەی دەریایی بۆخاک‌و دەریا نەزانراوەکان دەرکەوت، پورتوگال‌و بەریتانی‌و فەرەنسی‌و ئیسپانیەکان کاری داگیرکارییان لەئەفریقیاو ئاسیا‌و ھەردوو ئەمریکادا گرتەبەر.
لەسەدەی ھەژدەی زاینیدا چەند پیشەسازییەکی نوێ دەرکەوتن‌و گەشەیان سەند، لەسەدەی بیستەمیشدا ئەورووپا بەرەو ڕووی دوو جەنگی جیھانی بوویەوە کە لە ساڵی ١٩٤٥ز. کۆتاییان پێھات، دوای ئەو دوو جەنگە ئەورووپا بۆ دوو سەربازگە دابەشبوو، سەربازگەی رۆژھەڵاتی بە ڕێبەری یەکێتی سۆڤیەت‌و سەربازگەی رۆژئاوایی بە ڕێبەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لەساڵانی نێوان ١٩٨٩ تا ١٩٩١ز. دا بەرەی رۆژھەڵاتی بەلێکھەڵوەشانی یەکێتی سۆڤیەت داڕما‌و ئەورووپا چوویە ناو ئەو چەمکە ناسراوە بە تاک جەمسەری زاڵبوو بەسەر جیھاندا لەڕووی سیاسی‌و ئابووری‌و رۆشنبیرییەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێبەری ئەو ئاراستەیە دەکات.
سەرەتا و کۆتایی سەردەمی کۆن
کۆمەڵگەی مرۆیی لەماوەی مێژووی دوورودرێژی خۆیدا بە چەندین قۆناغدا تێپەڕبووەو ھەریەکەیان چەند تایبەتمەندییەکی لەقۆناغی مێژوویی پێش خۆی‌و دوای خۆی ھەیە، دواتر زنجیرەیەکی پەیوەستی دا پێکدێنێت کەناکرێت لەیەکتر جیابکرێنەوە، سەرەتا یان کۆتایی قۆناغی مێژووییش رووداوێکی کتوپڕ نییە کەبکرێت بەساڵێکی کاتی دیاریکراو یان مانگ یان رۆژێکی دیاریکراو دەستنیشان بکرێت، بەڵکو چالاکی گواستنەوە لەقۆناغێکی مێژووییەوە بۆ قۆناغێکی دی بەشێوەیەکی ھەنگاو بەھەنگاو روودەدات کەھەندێ جار کاتێکی زۆری دەوێت، ئەو ڕاستییە مێژووییەش مۆرکێکی گشتگیری سەختی دیاریکردنی سەرەتاو کۆتایی ھەر قۆناغێکی مێژووییمان پێدەبەخشێت، لەھەمان کاتیشدا لەڕاڤەی ڕاجیاوازی مێژوونووسان‌و لێکۆلەران لەسەر ئەو بابەتەمان بۆ دەکات.
ئەو مێژوونووسانەش کە بەو دابەشکارییە کاردەکەن لەدەستنیشانکردنی ماوەی کاتی ئەو قۆناغانە راجیاوازن، ئەمەش بەپێی جیاوازی دەرھاویشتەو پاڵنەریان لەلێکۆڵینەوەی مێژوویی ئەوروپیدا، جا ھەندێکیان ھاوڕێی ویستیان ئەوەیە کەڕووداوێکی جەنگی دیاریکراو بکەنە سنورێکی یەکلاکەرەوەی دوو سەردەم یان قۆناغی مێژوویی، ھەندێکی تریش ڕووداوێکی سیاسی یان ئایینی یان گەشەسەندن‌و گۆڕانێکی ئابووری گرنگ یان بزاڤێکی زانستی نوێ دەکەنە سنورێکی جیاکەرەوە ئەمەش بەپێی تێڕوانینییان بۆماوەی نێوان دوو سەردەم یان قۆناغی مێژوویی.
بەپێی ئەوەی پێشوو، تێبینی ئەوە دەکەین کەھەندێ لە مێژوونووسان جەنگی ئەدرنەی ساڵی ٣٧٨ ز، یان ڕووخانی ڕۆما لەساڵی ٤١٠ ز، یان ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەساڵی ٤٧٦ ز، دەکەنە کۆتایی سەردەمی کۆن‌و سەرەتای سەردەمی ناوەڕِاست، لەکاتێکدا ھەندێکی تر ئەو گواستنەوەی نێوان دوو سەردەمە مێژووییە بەھاتنە سەر دەسەڵاتی دیقلدیانوسی ئیمپراتۆری ڕۆمانی (٢٨٤ز-٣٠٥ز) دەستنیشان دەکەن، ئەمەش بەھۆی ئەو چاکسازییە گۆڕانکارییانەی کە سەردەمەکەی لە کارگێڕی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا بەخۆیەوە دی، لەکاتێکدا ھەندێکی تر دەیبەستنەوە بە سەرەتای سەردەمی قوستەنتینییەوە (٣٠٥ز-٣٣٧ز) کە پیاتەختی لەڕۆماوە بۆقوستەنتینیە گواستەوەو مەرسومی ناسراو بە (میلان) ی لەساڵی ٣١٣ ز دەکرد کە بەو پێیە دانی نا بەئایینی مەسیحی لەئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا.