cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ناوک
ناوک یان نێوک کۆنێکی داخراوە لەسەر ورگ. کاتێک پەتی ناوک (ناوکە پەت) لە مناڵی تازە لەدایکبوو جیا ئەکرێتەوە و ئەبڕدرێ "ناوک" درووست ئەبێ. ناوک لە مرۆڤدا بە ئاسانیی ئەبیندرێ و دوو جۆرە:
ناوک لە مرۆڤدا وەک زامێک دیارە کە پێوەندی بە بۆماوەیی مرۆڤەوە نییە و لەبەر ئەوەیە کاتی لەدایکبوونی مناڵ بە شتێکی تیژ ئەبڕدرێ. ئەکرێ لە ناوک بۆ ناسینەوەی ئەو دووانانە کە وێکچوانیان زۆر زۆرە و جیاوازییێکی تریان نیە کەڵک وەربگیرێ. لەناو ناوکیانا جیاوازی هەیە.
ناوەکانی تر
ناڤ، نیڤک، ناکە، گرتک، نەهە.
بڕیارنامەی ١١٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئایاری ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تاجیکستان سەبارەت بە سنووری نێوان تاجیکستان و ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٧٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تاجیکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:تاجیکستان لە ١٩٩٨
گامێشان
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
شۆڕشی فەڕەنسا
شۆڕشی فەڕەنسی ١٧٨٩–١٧٩٩ کودەتایەکی ڕامیاری و شۆڕشێکی جەماوەری بوو کە لە ساڵی ١٧٨٩دا لە فەڕەنسا دەستی پێکرد و نەک فەڕەنسا بەڵکوو کاریکردە سەر ھەموو جیھان و بە جارێک ھەموو جیھانی گۆڕی.
شۆڕشی فەڕەنسا
شۆڕشی فەڕەنسا بە یەکێک لە شۆڕشە ھەرە مەزنەکانی مێژووی کۆن و ھاوچەرخی مرۆڤایەتی دەزانرێت و دەناسرێت و دادەنرێت. مەزنی و ناسنامەی ئەو شۆڕشە بە تەنھا لەوەدا بەرجەستە نابێت، کەوا بووە مایەی بەرپاکردن و ئەنجام دانی کۆمەڵێک گۆڕانکاری و ڕیفۆرم و نوێکاری لە ژیانی سیاسی و ئابووری و کایەکانی تر، بەڵکو ئەو شۆڕشە بەشێکی گەورەی ئەوسەدا و شکۆ و ھەیبەتەی کە پەیدای کرد، پەیوەندی بەو کاریگەرییە ھەبوو کە لە سەرکۆی گەلانی جیھان، بەتایبەتی ئەورووپا دروستی کرد. دوای شۆڕش و سەرکەوتنی شۆڕش بنەماکانی دەوڵەتی نەتەوەیی لە فۆرمی مۆدێرندا دامەزرا. بزووتنەوەی فەلسەفە و ئەدەب و ھونەر و ڕیفۆرم. چاکسازی ھەموو ھاتە کایە و جومگەکانی ژیانی گەلی فەڕەنسای گرتەوە. دەوڵەتی دامەزراوەیی لەسەر بنەمای لە یەکتری جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان پێک ھێنرا. ئاین و دەسەڵات لە یەکتری جیاکرانەوە لەسەر بناغەی ئاین بۆ خودا و نیشتمان بۆ ھەمووان. شۆڕشی فەڕەنسا سیستەمی دەرەبەگایەتی ڕووخاند. دەستی کەنیسە و قەشەکانی لەخستە ناو سیستەمی ئیداری و ژیانی ڕۆژانە و گشتی کۆمەڵانی خەڵک دوورخستەوە. بیکەی (فەردانییەت). ھاووڵاتی بوون دروست کرد. ڕۆڵی تاک کە پێشتر کەنیسە و ئاین بە گشتی بزری کردبوو کارا کرا. شۆڕشی پیشەسازی گەشەکردنێکی گەورە و وەرچەرخانێکی بنەڕەتی بەخۆوەبینی. شۆڕشی فەڕەنسا بۆیە لە میژوودا بەشۆرشی بورجوازی دەناسرێت چونکە سەرمایەداری و بەرھەمھێنانی سەرمایە و پەیووەندییەکان بەرھەمھێنان و ئامرازەکانی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری لە فۆرم و ناوەڕۆکێکی نوێ لەھەناوی فەڕەنسا و گەلی فەڕەنسا خولقاند بۆیە دەبینی دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیدی دەرەبەگایەتی ھەم وەکوفیکروکولتوور ھەم لەفۆرمەئابوری وسیاسییەکەی ھەرەسی ھێناو لەسەر دار وبەردووی دارووخاوی دەرەبەگایەتی سیستەمی سەرمایەداری وشۆرشی بیشەسازی لەفۆرمی مۆدریرنەدا کۆلەکە بنچینەیییەکانی خۆی دامەزراند. دەبێت ئەوەش بگوترێت ڕاستە ئەو شۆڕشە بەرھەمی ڕاپەڕینێکی جەماوەری و بزووتنەوەیەکی سیاسی چالاک بوو، بەڵام پێشتر دەیان فەیلەسوف و شاعیر ڕۆمان نووس و ھونەرمەند.. لە ڕێگەی شاکاری نوسین و بەرھەمی مەعریفی و ھزری خۆیان کەوتبوونە دژایەتی کردنی سیستەمی دەرەبەکایەتی وکەنیسە، چونکە ھەردوولا پەیوەندییەکانیان بە کۆمەڵێک ڕایەڵەی پتەو بەیەکەوە گرێ دابوو، لەسەرکوت کردن و دژایەتی کردنی نوێکاری و مافی مرۆڤ ھاوکاری یەکتری بوون، واتا بەرلە بەرپابوونی شۆڕش ڕۆشنکەر بیرمەندانی فەڕەنسا جومگە و سروشت و ماھییەتی سیستەمە ئاینی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی فەڕەنسای بۆ خەڵکی فەڕەنسا ئاشکراکردبوو، بگرە ڕای گشتی ئەو وڵاتەیان لە دژیان ساز و ئامادەکردبوو. بۆیە شۆرشی فەڕەنسا لەیەک کاتدا بەرھەمی ڕاپەرینی جەماوەر و سیاسی و ڕۆشنبیرەکانە. ڕاستە لەکاتی بەرپاکردنی شۆرشەکە و دوای شۆڕشیش سەرکردەکان و ڕێبەڕانی شۆڕش توندوتیژی زۆریان ئەنجامدا. ھەزاران کەسیان بردە ژێرمەقسەلە سەریان پەڕاندن. بەڵام دواتر خودی ئەوان ئەوەندە تووندو تیژییەیان بەرپاکرد، خۆشیان برانە ژێرمەقسەلە و سەریان پەڕێنرا. شۆڕشی فەڕەنسا بەھۆی ئەو کاریگەرییەی لەوڵاتی خۆی دروستی کرد دواتر وەکو ئەزموون و مودێل بۆ دنیا گوازرایەوە.
فەڕەنسا بەر لە شۆڕشی ١٧٨٩
شۆڕشی فەڕەنسا تەنھا بۆ فەڕەنسا ڕووداوێکی گرنگ نەبوو بەڵکو لەبواری شارستانییەتی لە ھەردوو سەدەکانی دواییدا لە ڕوداوە ھەرە دیارەکانی ئەورووپایە. چونکە ھەر بەڕاستی خاڵی وەرچەرخانی بنەڕەتی لە سیستەمی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە ئەوروپا، سنووری بۆ سیستەمی پادشایەتی کۆن دانا کە لەسەر چەوساندنەوە بنیادنراوە لە دەسەڵاتە پشتی بە مافی خودایی بەستبوو و دەرگای سیستەمی ئازادی و کۆماریی لەڕووی جەماوەردا خستە سەرپشت کە لەسەری تەماعی ئازادی گەلان و یەکسانی لەنێوان تاکەکان دا سەرچاوەی گرتبوو کە دەسەڵات لە ھاوڵاتییەوە بێ و لەژێر چاودێری ئەویشەوە بێ. ئەوەی فەڕەنسا و ھەموو ئەورووپا بەدەستییەوە دەیان ناڵاند بریتییی بوو لە دەستی خانەوادەی پادشایییەتی و حوکمی ڕەھایان. چینی دەست ڕۆیشتوو دەستی بەسەر ھەموو خێروبێرێکی وڵاتەکە داگرت بوو. لە لایەکی دیکەشەوە کلێساکان بەناوی ئاینەوە خاوەنی ھەموو ئیمتیازاتێک بوون. لە ھەموو خێر و بێرەکان سەرپشک بوون. لە باج و ھەموو ئەرکەکانی بەرامبەر لات بردرابوون (اعفاء). سەربارەت بە توانا و چارەنووسی خودی گەل خاوەنی ھیج جۆرە دەسەڵات و ڕا و بۆچوونێک نەبوو. ئازادیییە گشتییەکان تەنیا لە خەیاڵی ئازادیخوازان بوونیان ھەبوو. گەل ھیچ دەسەڵاتێکی بەسەر سامان و چارەنووسی خۆیەوە نەبوو بۆیە شۆڕشی فەڕەنسای بۆ چارەسەری ئەو دەردانە لەدایکبوو بوو. لە ھەوڵی چارەسەرێک بوون بدۆزریتەوە کە بۆ فەڕەنسا و بۆ وڵاتانی دیکە گونجاوبێ. ڕووداوەکانی سەدەی نۆزدەھەم ئەوەیان سەلماند کە چۆن شۆڕش بۆ گەلانی ماف خوراوی ئەوروپا بووەتە خوێندنگا و پێشەنگ لە بواری ئازادیخوازیدا بۆیە بەرپەرچدانەوەی گەندەڵی و چاکسازی لە مەیدانی سیاسەت و کۆمەڵایەتی کاری کردبووە سەر ھەموو تووێژێک.
ھۆکارەکانی شۆڕشی فەڕەنسا
فاکتەرە بنەڕەتییەکانی ھەڵگیرسانی ئەو شۆڕشە ئەوەندە زۆر و تێک ھەڵکێشراون کە لە ژماردن نایەن زۆربەی ھۆکارەکان دەگەڕێنەوە بۆ بەر لە شۆڕش و تەنانەت ھەندێکییان بۆ سەردەمی لویسی چواردەھەم ئەو کاتەی کە فەڕەنسا لەوپەڕی بوژانەوە گەشەسەندابوو.
ھۆکارەکان
١. سیستمی پاشایەتیی
لەسەروبەندی شۆڕشەدا لەسەدەی (١٨) ڕژێمی پادشایەتیی لە فەڕەنسا پشتی بەو بەند و بڕگانە دەبەست کە لویسی چواردەھەم و وەزیرەکەی (ڕیشیلێو) دایان ڕشتبوو، واتە بەھێز و توانا و ڕەھاوە و بەپێی سانسۆر و ھێڵی سوور داڕێژرابوون تا ئەو کاتەش پادشا وا ڕەفتاری دەکرد کە فەرمانەکانی یەزدان جێ بەجێ دەکات. بەم پێوەرە پابەندی ئەوە نییە کارەکانی نمایشی ھیچ کەسێک بکات. تەنھا خوا نەبێ لەسەر ئەم بنەما و بیرکردنەوەیە خۆی بەسەرچاوەی ھەموو یاسایەک دەزانی ڕازیش نەبوو کەس لە دانان و جێ بەجێ کردنی ئەم یاسایانە بەشداری لەگەڵدا بکات. ئەو خۆی بە یەکەم و دوا سەرچاوە دەزانی وە دەبوایە ھەمیشە فەرمانەکانی جێ بەجێ بکرێن چەوساندنەوە یەکێک بوو لە مافە دان پێدانراوەکانی لە نەریتی سیاسەتی فەڕەنسادا لەو نەریتانەش ئازادیی سیاسی و ئایینی و ئازادییەکانی تاک بوونیان نەبوو و دانیان پێدانەنرابوو، خۆ ئەگەر لە کۆنیش دا سنوورێک بۆ دەسەڵاتەکانی پاشا ببێ ئەوا لەسەردەمی ڕیشیلۆ بوو کە بەشێوەیەکی ڕوکەش و بێ کاریگەر بوونی ھەبوو.
ھەر لەسەردەمی کۆنەوە دادگای باڵا (پەرلەمان) دەسەڵاتی چاودێری یاساکانی پادشای ھەبوو. ھەروەھا دەسەڵاتی ئەوەش ھەبوو گفتوگۆ لەسەر یاساکان بکات و لە کارنامە فەرمییەکاندا تۆماریان بکات، بە ھەر شێوەیەک ئەم یاسایانە کاریان پێنەدەکرا تا لە پەرلەمان تۆمارنەکرایا. مەبەست لە دامەزراندنی ئەم دادگایانەش ڕێگرتن بوو لەدەرکردنی یاسای توند و چەوسێنەر بەرامبەریان. بەڵام ڕیشیلۆ دەسەڵاتی ئەم دادگایانەش سنوردار و ئفلیج کردبوو. بۆ ئەوەی توانای ئەوەیان نەبێ بڕیارێک یان یاسایەک کە پادشا دەری بکات ئەمان ڕەتی بکەنەوە. لەو کاتەوە دادگاکانیش بایەخ و گرنگیان لە دەستدا ئەوانیش ڕازی نەبوون چیتر یاساکان لای خۆیان تۆماربکەن.
٢. سیستمی چینایەتیی
٧٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
شۆڕشی فەڕەنسا
ھۆکارەکان
ئەوەی فەڕەنسای ناشیرین کردبوو، ئەوە بوو کە تا ئەوسا دەستی بە سیستەمی چینایەتیییەوە گرتبوو لەم سیستەمە تەنیا چەند کەسێک سوودمەند بوون و بەری ڕەنجی خەڵکیان دەخوارد. فەڕەنسییەکان بەو پێوەرە بەسەر سێ چینا دابەشببون کە ھەر چینە و جیاوازییەکیی زۆریان لەنێوان بەدی دەکرا دەربازبوون لێیان ئاسان نەبوو.
٣. شکۆدارەکان (الاشراف)
ئەمانە لە چینە باڵاکانی کۆمەڵگای فەڕەنسی بوون و لەدەوروبەری پادشادا بوون بە ھەموو شێوەیەک بەرگریان لە پادشا و ڕژێمەکەی دەکرد بەوھۆیەوە ژیانێکی لەوپەڕی خۆشیان دەبردە سەر و ھەمیشە سوودمەندی پلە یەک بوون. بەشێک لەو ئیمتیازانە دەگەڕانەوە بۆ سەردەمی دەرەبەگایەتی، شکۆدارەکان لەلادێ خاوەنی زەوی و زارێکی زۆر بوون جووتیار و کۆیلەکان بە سەپانی بۆیان دەبردن بەڕێەەە ئەم زەویانە بەر لەشۆڕشی فەڕەنسی پێنج یەکی زەوییەکانی فەڕەنسا خەمڵێن درابوون.
٤. پیاوانی ئاینی
ئەمانیش لەتەک شکۆدارەکان جینیکی نایابیان بیک ھینابوو، خاوەنی بانتایییەکی سوودمەندبوون لەرویکەوە بشتکیریی بادشیان لئ دەکرالەروەکەی دیکەوەلەسەردەمی جەرخی ناوەراست ھەندیک (ئیمتیاز) یان بۆمابوەوە. کلێسا و قەشەکان کە لەسەرتاسەری فەڕەنسا بڵاوبوونەوە خاوەنی زەوی و زارێکی زۆربوون نزیکەی بە بێنج یەکی زەویەکانی فەڕەنسا دەخەمڵێندراو بە ھەزاران جووتیار لە بارودۆخێکی زۆر نا لەباردا کاریان تێدادەکرد. ئەمەو کلێساکان داھاتێکی باشیان ھەبوو کە ساڵانە کۆدەکرایەوە، پێیی دەوترا دەیەک ئەم دەیەکە وەکو باج ساڵانە لە سەرجەم فەڕەنسییەکان وەردەگیرا لەکۆتایییەکانی سەدەی ھەژدەھەم کۆی ئەم باجە گەیشتە دووسەد میلیۆن فرەنک زێر.
٥. چینی سێیەم
ئەوەی مابوەوە لە ھاوڵاتیان لەیەک چین دا ڕیک خرابوونی چینی کشتی یان چینی سێیەم ناودەبردران. ئەمانەبەرکەی ھەموونەھامەتییەکانی ولاتیان لەباجی قورس وخزمەتی سەربازی وخزمەتی کەلیساو خزمەتی شکۆدارەکانیش دەکرت. بەکورتییەکەی ئەم جینە دەبوایەھەمووفەرمان و بیداویستییەکانی ولات جئ بەجئ بکات لەبەرانبەریشییەوە باجی زۆربدا وەمافی تەواویشی نەبوو لەئازادی ڕادەربرین ویەکسانی لەبەرانبەربەیاساومافی دەست نیشان کردنی سیستەمی ئابوری وسیاسی کونجاو لەکەل بەرژەوەندییەکانی بگونجێت. بەشیکی کەم لەم جینەبەجیا بوونەخاوەن سامانیکی باش بەھۆیەوە پایەی تایبەت ورۆلی سەرەکیان لەبەریوەبردنی کاروباری دارایی ولات بینی پێیان دەکوترا بۆرجوازی، ئەم بەشە کەمە میژووی دروست بوونیان بۆکۆتایی جەرخی دەرەبەکایەتی دەکەریتەوە کاتیک کەمینەیەک لەکۆیلەکان وردە وردە ئازادبون وبوون بەخاوەنی زەوی خۆیان یان بوون بەخاوەنی کاری بازرکانی وبیشەسازی ئەمەش ڕئ خۆشکەربوو بۆئەوەی ئەم چینەبواری بیشەسازی و بازرکانی کۆنترۆل بکەن تاکەیشتەئەوەی خانەدانەکان دەستبەرداری ئەم پشانە بن.
قەیرانی دارایی و ئابووری
فەڕەنسا بەدەست بۆشایییەکی لەمێژینەی گەنجینەکانەوە دەی ناڵاند. ئەمەی ھەر لەکۆنەوە لەسەردەمی لویسی چواردەھەمەوە بەھۆی شەڕەکان بۆی مابووەتەوە. لەو سەردەمەوە کەسێک دەست پێشخەری ئەوەی نەکردبوو جارەسەرییەکی ڕیشەیی بۆ بدۆزێتەوە ئەم قەیرانە بە تەواوەتی ئەو کاتە سەریھەڵدا کاتێک ئەمریکا دژی ئیمبریالیزمی داگیرکاری بەریتانی دەستی بەشەڕی سەربەخۆیی کرد. ئەوەش تیچوویەکی زۆری خستەسەر فەڕەنسا لەیارمەتی دانی ئەمەریکییەکان دژی ئیمبریالیزمی بەریتانی ئەوەی لەم مەسەلەیە سەرسوڕھێنەرە، ئەوەبوو ئەم قەیرانە لەبنەڕەتدا بەھۆی بێ داھاتی فەڕەنساوە نەبوو، بەڵکو بەپێچەوانەوە ئەو کات فەڕەنسا خاوەنی کشتوکاڵێکی گەشەکردوو و پیشەسازییەکی پێشکەوتوو و بازرگانییەکی دەرەکی چالاک بوو، بەڵام ئەوەی ڕاستی بێ ئەم قەیرانە لە ئەنجامی بێ بەرنامەیی لە بودجە و داھات و خەرچکردن دابوو ھۆکارێکی تری دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەو کەسانەی توانای دانی باجیان ھەبوو، ئامادەنەبوون باجەکان بدەن ئەم باجانەیان نەدەدان چونکە پێشتر خاوەنی ئیمتیازات بوون کەواتە کێشەکە لەبودجەدا بوو نەک لە داھات.
ئەنجومەنی نیشتمانی ١٧٨٩
قەیرانی ئابووری لە فەڕەنسا لە ھاوینی ١٧٨٨ بەڕێژەیەکی مەزن توندببو. برسێتی و قات و قڕی لەھەندێک گوند و گەڕەکە ھەژار و کرێکار نشینەکانی شارە مەزنەکان بڵاوببوەوە (نیکر) کە لە ساڵی ١٧٨٨ جارێکی تر داوای لێ کرابوو وەزارەتی دارایی بکرێتە ئەستۆ بەشارەزا و تەکبیرکار ناسرابوو لەبەرانبەر ئەم قەیرانە دەسەوەستان وەستا بەتایبەت لەوکاتەدا کە گەنجینەی وڵات خاڵی (سوختە) بوو ھەرواش بوو چونکە (کالون) وەزیری بیشووی دارایی لە ١٧٨٧ لەڕاپۆرتێکدا بۆ ئەنجومەنی پیران ڕایگەیاندبوو کە فەڕەنسا بەگوژمەی چوار ملیار لیرەی زێر بە قەرزە کۆنەکانیشەوەکە بەھۆی شەڕەکانی ڕزگاری ئەمریکییەوە خراونەتەسەری قەرزارە. بەرانبەر بەومەترسییە ئابوری و داراییانە (نیکەر)ی وەزیر پێشنیارێکی خستە بەردەم لویسی شازدەھەم کە لەڕێگەی ئەنجومەنی جینەکانەوە ئەم کێشەیە بخاتە بەردەم نەتەوەی فەڕەنسا کە نوێنەرایەتی ھەموو گەلی فەڕەنسای تیایە ئەم ئەنجومەنە ١٧٥ ساڵ دەبوو داوای دانیشتنی لێ نەکرابوو. سەرەڕای مەترسی لەسەر ڕەنگدانەوەی ئەم پیشنیارە، بەڵام پادشا ئەم پێشنیارەی بەسەندکرد دیارەکە شانشین پێویستی بەبارە ھەیەئەمەش بەرەزامەندی ھەموونوینەرانی کەل نەبئ ناکرئ. لەسەرراسباردەی پادشا، (نیکەر) سیستەمیکی نوئ بۆ ھەلبزاردنەکان دانالەسەرئەم بنەمایەھەلبزاردنیکی کشتی لەسەرتابای مەملیکەتەکەکرا. ئەم سیستەمەبو و جێی ڕەزامەندی جینی جەماوەربەوھیوایەی لەریکەی ئەم ئەنجومەنەوە نان بەیدابکەن ھەروەھا بۆرجوازەکانیش بەم بیشنیاروسیستەمەرازی بوون ئەوانیش بەوھیوایەلەریکەی ئەم ئەنجومونەوەبەشیکی تری ئازادییەکان وەدەست بنیت لەئاکام بتوانن ئەوبۆستانەبکرنەدەست کەلەریگەیەوە بەشدارییەکی کاریکەرترلەدەسەلات وحوکمرانی بکەن. بەم شیوەیەھەمووجین وتویزەکان ھەریەکەبۆمەرامی تایبەتی خۆی بەم بریارانە ڕازی بوون کەھەنکاوی یەکەمی ڕیکەی شۆرش بوون. ئەنجومەنەکەلە(١٢٠٠)ئەندام بیک ھات نیوەیان لەجینی کشتکیرنیوەکەی ترلەجینی شکۆداروئەکلیرۆسەکان بەیەکسانی بیک ھات بوون. نەریتەکەوابووھەرجینەو بەجیا کۆبونەوەی خۆی بکاو دەنک لەسەربریارەکان بدات ئەوسا لەسەرئاستی چین دەنک بەبرۆژەکان بدەن. دەنکدەران لەسەرتاسەری فەڕەنساسکالایان بەرزکردەوە (ئەمەنەریت ورینمایییەکی دەستوری کۆن فەڕەنسابوو) داخوازی وداواکارییەکانیان بەم خالانەدیارکردبوون: ئەرکی باج دان بۆ ھەموو کەسێک وەک یەک بێت بەبئ گویدانە جیاوازی جینایەتیان. ئەوەی لەم داواکارییانە بەدی دەکرا ھیچ داخوازییەکی دژ بەڕژێمی پادشایەتی یا ھەوڵدان بۆ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە سیستەمی سیاسی و ئابوری لە فەڕەنسا لە خۆنەگرتبوو دیارترینی ئەو داواکارییانەیە دووپات کردنەوەی دڵسۆزی ھاوڵاتیان بوو بۆ پدشایەتی و خۆشەویستیان بۆ پادشا کە ھاندەربێت بۆ گۆڕینی فەڕەنسا بۆ سیستەمی پادشایەتی پەرلەمانی دەستووری بێت گفتوگۆی ئەم بابەتە زۆری کێشا.
دەستووری ساڵی ١٧٩١
لەدەستوری نوێ دەسەڵاتەکانی پادشا سنوورداربوون وەزیرەکان لەجێبەجێ کردنی یاسادا بە ھاوبەشی لەگەڵ پادشا مافیان ھەبوو لەبەردەمی ئەنجومەن نوێنەرایەتی ناکەن و لە باجەکانیش بەشدارنابن، دەسەڵاتی فەرمانبەرانی سوپای دەریا و ئاسمان و زەمین و بەڕێوەبردن کاروباری دەرەوەیان بێ سپێردرا لەگەڵ مافی فیتۆ لەسەر ئەو یاسا و بڕیارانەی ئەنجومەنی نیشتمانی دەریان دەکات لەمەودوا پادشا لەسەر تەختی پادشایەتی لە فەڕەنسا بۆ خزمەتی فەڕەنسا و گەلەکەی دەبێ نەک وەکو پێشترە بۆ سەروەریان بێت لە ھەندێک کاتدا ئەوەش کرایە دەسەڵاتی گەل کە بۆی ھەیە لەھەندێک حاڵەتدا پادشا دوور بخرێتەوە یا دەسەڵاتەکانی لێ بسەندرێتەوە.
ئەنجومەنی یاسادانان
لەسەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی ١٧٩١ بەپێی دەسەڵاتەکانی دەستووری ١٧٩١ ئەنجومەنی یاسادانان یەکەم کۆبونەوەی خۆی بەستەرە بەھۆی ئەوەی ئەنجومەنە نوێیەکە ئەندامانی بەتوانا و خاوەن ئەزمونیان تێداھەڵنەکەوتبوو چەند گەنجێک لەبرجوازەکانی ناوچەی جیرۆنەی باشووری ڕۆژئاوای فەڕەنسا دەستیان بەسەر ئەنجومەنەکەدا گرتبوو ئەم کۆمەڵە گەنجەخوێن گەرم بوون بانگەشەی کۆمارییان دەکرد و لەھەوڵی ھەناردنی ڕێبازی شۆڕشەکەیان بوون بۆ دەرەوەی وڵات بۆئەوەی ببیتە دیاری و سەرکەوتن بۆ چینی جەوساوە.
کۆنگرەی نیشتمانی(١٧٩٢–١٧٩٥)
ئەندامانی کۆنگرەی نیشتمانی لەژێر ڕینمایی و مەرجی تازە ھاتنە ھەڵبژاردن گرنگترینیان جەخت کردن لەسەر دیموکراسی بەزیادکردنی ژمارەی دەنگدەران لەرێگەی کەم کردنەوەی تەمەنی دەنگدەر و بۆ جیا کردنەوەی ھەندێک لەمەرجەکانی ھەڵبژاردن بۆیە ئەنجومەنێکی توندڕە و توندوتیژ لەڕووی شێوازی کارکردن ھەڵبژێردرا. لەراستیدا چەندین ناکۆکی لەخۆگرتبوو ھەر لە کۆبوونەوەی یەکەمی کە لە ٢١ی ئەیلوولی ١٧٩٢ دەرکەوت کە زۆربەی ئەندامانی لایەنگری کۆماری بوون. بۆیە لەودانیشتنەیاندا بەبێ گرفت ئەو بڕیارەیان دان کەمەبستیان بوون.
لەسێدارەدانی پاشا
پاشا لویسی شازادە کۆنگرەی نیشتمانی بڕیاریان دابوو لە ڕۆژی ٧ی کانوونی یەکەم ساڵی ١٧٩٣ بەتۆمەتی خیانەت و دژایەتی کردن نەتەوەکەی لەسێدارەیی بدەن بڕیاریش دەرچوو بە جێبەجێ کردنی حوکمەکەش لە ٢١ی ھەمان مانگدا جێبەجێ بکەن. پاش لەسێدارەدانی پاشا لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوول شاژنیش لەناو کۆڕی کۆنگرەی ناودار لەسێدارە درا؛ و تەرمەکەی دوو ھەفتە لەکۆڕەکەدا دەمێنێتەوە لەسێدارەدانی پادشا زاراوەیەکی نوێ و پڕ بە بەھایایە لەڕووی سیاسییەوە مەترسی لەدڵی میانڕەوان دا خولقاند ئەوانەی وەکو کۆنە بارێز بیریان دەکردەوە.
قۆناغەکانی شۆڕشی فەڕەنسی
شۆڕشی فەڕەنسی ١٠ ساڵی خایاندووە بەسێ قۆناغی سەرەکی تێپەڕی.
بەدیار کەوت کە نوێنەری ھەیئەی سێیەم ھەڵسا بەدامەزراندنی (الجمعییە الوگنییە) و داگیرکردنی زیندانی باستیل والغاءمافی فیدڕاڵ لییەت، و دەرکردنی بڕیاڕی مافی مرۆڤ و دانانی یەکەم دەستوور بۆ وڵات. سەرەتای ماوەی سیستەمی کۆماری وە بەرزبونەوەی تەیاری شۆڕش کاتێ وای لێ ھات ڕاگەیاندرا بە (بڵاوکردنەوەی ھەواڵی) نەمانی پادشایەتی و پاشان لەسێدارەدانی پادشا و بنیادنانی دەستووری جمھوری پەرت وبڵاو. ماوەی دواکەوتنی تەیاری شۆڕشی و ھاتنەوەی بورجوازی یەکسان کە زاڵ ببوو بەسەر حوکم و دەستوورێکی تازەی دانا وەتەحالوفی کرد لەگەڵ جەیش، ھەروەھا ھانی ڤابگ ناپۆلیۆن بۆناپارتی دا بۆ ھەڵسان بەھەڵگەڕانەوەی عەسکەری و دانانی سنوورێک بۆ شۆڕش و دانانی سیستەمێکی دیکتاتۆری بڵاوکردنەوەی.
ئەنجامی شۆڕشی فەڕەنسی
١-ئەنجامی سیاسی
سمۆرە
وێنۆک|سمۆرە سمۆرە (بە ئینگلیزی: Caucasian squirrel) قەبارەکەی لە دەوری ٢٠ تا ٣٠ سانتیمەتر درێژە و کێشی لە نێوان ٢٠٠ تا ١٠٠٠ گرامدایە و شوێنی ژیانی لەسەر دار و درەختەکانە و زیاتر لە وڵاتەکانی کوردستان، ئێران، فەلەستین، ئەرمەنستان، ئیسرائیل، ئوردن، سووریا، ئازەربایجان، گریس، جۆرجیا، لوبنان و تورکیا دەبینرێت.
شۆڕشی فەڕەنسا
ئەنجامی شۆڕشی فەڕەنسی
سیستەمی جمھوری پادشایەتی ئازاد تەعویزکردووە (قەرەبوو کردەوە) سووربوو لەسەر فەصل کردنی (دەرکردنی) دەسەڵاتدارەکان و فەصل کردنی ئاین لە دەوڵەت و یەکسانی و ئازادی ڕادەربڕین.
سمۆرە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
شۆڕشی فەڕەنسا
ئەنجامی شۆڕشی فەڕەنسی
لەناوبردنی سیستەمی کۆن وەکردنەوەی مەجالێک بۆ پێشکەوتنیی سیستەمی سەرۆک وەزیران و لابردنی حەصاری ئیقتصادی (لابردنی سزای ئابووری) لە چاودێری دەوڵەت وەلابردنی دەوڵەت وەلابردنی ڕیگرەکانی (الجمرکییە) ناوخۆییوە پشت بەستن بەمە کابیلی تازەوە پێوانی یەکسانی.
٣-ئەنجامی کۆمەڵایەتی
یانی
یانی لەدایکبووی ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٥٤، پیانۆژەن و ئاھەنگساز و ئاوازدانەری یۆنانی - ئەمریکییە. یانی زۆربەی ژیانی لە ئەمریکا بەسەربردووە. یەکەم ئەلبوومی میوزیکی لەساڵی ١٩٨٤ دەرکرد بەناوی "Optimystique"
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ژەنیارانی یۆنانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:پیانۆژەنەکانی سەدەی ٢١ەم
فریدریش نیچە
فرێدریش ویلھڵم نیچە (بە ئینگلیزی: Friedrich Wilhelm Nietzsche) ( بە ) فەیلەسووفی بەناوبانگ، خەڵکی ئەڵمانیا (لە دایکبوونی ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٤ – مردووی ٢٥ی ئابی ١٩٠٠)؛ خاوەن بیر و بۆچوونی رەخنەگر بوو لەبارەی ئایین و چاند.
نوسراوەکانی نیچە شێوازی تایبەتی خۆیان ھەیە و وەک نووسراوەکانی تری سەردەمی خۆی نییە. ئاھەنگی نووسراوەکان لە گوێی خوێنەر وەک ھۆنراوە وایە. ھەندێک لە وتەکانی بە خێرایی و ڕووتی وتە و بڕێکی تر لە کەلامدا. بەڵام بە گشتی لە سەرانسەر نووسراوەکانی وشە بە وشە خاوەن واتای خۆیانن و زۆربڵێیی نەکردووە.
ژیان
لە ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٤٤ لە شارۆچکەی بچووکی ڕۆکن لە شاری لایپزیگی پایتەختی پرووس لەدایکبووە. بەھۆی ڕێکەوتی ئەم ڕۆژە لەگەڵ ڕۆژی لەدایکبوونی فریدریش ویلھێلمی چوارەم، پاشای ئەوکاتی پرووسیا، کە پاشا لە ڕۆژی لەدایکبوونی نیچەدا تەمەنی چل و پێنج ساڵ بوو، باوکی کە مامۆستای چەند ئەندامێکی بنەماڵەی شاھانە بوو، بۆیە ناوی یەکەمی پادشای بۆ دانا (دواتر نیچە بەشی ناوەڕاستی ناوەکەی خۆی بەکارھێنا و ویلھێلمی لابرد) کە دەبێتە «فریدیش نیچە». خۆی سەبارەت بەو ڕووداوە لە پەرتووکێکدا دەڵێت: ئەو یەکسان بوونە، بە قازانجم بوو لەبەر ئەوەی تەواوی دەورانی مناڵیم ڕۆژی لە دایکبوونم ڕۆژی جەژنی گشتی بووە. لە تەنیایی دا کاتی تایبەتی تەرخان ئەکرد بە خوێندنەوەی ئینجیل و لێکۆڵینەوەی. جاربەجار کۆپلییەکی وا بە ھەست بۆ دۆستانی ئەخوێندەوە کە فرمێسکی لە چاو ئەھاتە خوار. لە چوار ساڵیدا دەستی بە خوێندن و نووسین کرد و لە ١٢ ساڵیدا ھۆنراوەری دەنووسی.
باوکی بەناوی کارل لودڤیگ نیچە (١٨١٣–١٨٤٩)، قەشە و مامۆستای پێشووی لۆتەران و دایکی فرانسیسکا نیچە (١٨٢٦–١٨٩٧)، ھەردووکیان ساڵێک پێش لەدایکبوونی نیچە لە ساڵی ١٨٤٣ ھاوسەرگیریان کردووە. دوو منداڵی دیکەشیان بوو بەناوەکانی: خوشکی نیچە بەناوی ئەلیزابێس فۆڕستەر-نیچە لەدایکبووی ساڵی ١٨٤٦ بوو و براکەی نیچە بە ناوی لودوویگ جۆزێف لەدایکبووی ساڵی ١٨٤٨ بوو. کاتێک نیچە تەمەنی پێنج ساڵ بوو، باوکی بەھۆی نەخۆشییەکی درێژخایەنی مێشکەوە گیانی لەدەستدا. دوای شەش مانگ دوا منداڵی ئەو خێزانە بە ناوی لودوویگ جۆزێف لە تەمەنی دوو ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. پاشان نیچە لەگەڵ خێزانەکەی ڕوویان لە ناومبۆرگ کرد. نیچە لە ساڵانی ١٨٥٠–١٨٥٦ لەگەڵ داپیرەی لە لای دایکییەوە و دوو خاڵۆزایەکی بێ شوو لەوێ دەژیا. دوای مردنی داپیرەی لە ساڵی ١٨٥٦دا، ڕوویان لە ماڵەکەی خۆیان کرد کە ئێستا مۆزەخانەیە و ناوەندی خوێندنی نیچە بوو. نایجل ڕۆجەرز و مێل تۆمپسۆن لە پەرتووکی (فەیلەسووفە خراپەکان)دا نیشانی دەدەن کە نیچە بەردەوام نەخۆش بووە و سەرئێشەی ھەبووە و ئەگەر بە نەخۆشی سفلیس نەمردبێت، ئەوا دەتوانرا بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئەو ھێشتا کوڕ بووە کاتێک مرد. نیچە خۆشەویستی خۆی بۆ ئافرەتانی وەک لو سالۆم و کازیما ڤاگنەر دەربڕیبوو، بەڵام ھەموو ئەم دۆخانە بە تاڵیی کۆتاییان ھات و بە تایبەتیش ناپاکی لو سالۆم و پۆڵ ڕەی ھاوڕێی گورزێکی زۆر بەھێزی لێدا، ئەمەش نەخۆشییەکەی زیاتر کرد. لە کۆتایی ژیانی نیچەدا خوشکەکەی ئاگاداری بوو، ئەویش زۆرترین سوودی لە داھاتی فرۆشتنی بەرھەمەکانی وەردەگرت. نیچە لە دە ساڵی کۆتایی ژیانیدا بە کردەوە شێت بوو.
خوێندن
سەرەتا لە خوێندنگایەکی کوڕان و دواتر لە خوێندنگایەکی تایبەت خوێندوویەتی، لەوێ ھاوڕێیەتی لەگەڵ کەسانی وەک گوستاڤ کرۆگ و ڕودۆڵف ڤاگنەر و ویلھێلم پیندەر دەکات کە لە خێزانێکی زۆر بەڕێز بوون. لە ساڵی ١٨٥٤ چووە ناو خوێندنگای ئامادەیی بەناوبانگی دۆمجیمنازیۆم لە شاری ناومبۆرگ. دواتر بەھۆی خزمەتکردنی باوکی وەک قەشەیەک بۆ میری لە پێشوودا، بەخششی خوێندنی بۆ خوێندنگای بەناوبانگی جیھانی پفۆرتا پێشکەش دەکرێت. گواسترایەوە بۆ ئەو خوێندنگایە و لە ساڵی ١٨٥٨ تا ١٨٦٤ لەوێ خوێندوویەتی. لەوێ ھاوڕێیەتی کەسانی وەک پاوڵ جاکۆب دیوسن و کارل ڤۆن گێرسدۆرف دەکات. ھەروەھا کات بەسەر دەبات بۆ نووسینی ھۆنراوە و مۆسیقا. لە ھاویندا لە ناومبۆرگ کۆمەڵگەیەکی وێژەیی و مۆسیقی بە ناوی «ژێرمانیا» دەرھێناوە. نیچە توانی لە خوێندنگای پێفۆرتا بناغەیەکی تۆکمە لە چەند زمانێکدا بەدەستبھێنێت لەوانە یۆنانی، لاتینی، عیبری، فەڕەنسی، ئەمەش وای لێکرد ڕاستەوخۆ سەرچاوی گرنگ بخوێنێتەوە. لەم ماوەیەدا بۆ یەکەمجار لە ژینگەیەکی کۆنەپەرستانەی شارۆچکەیەکی بچووکدا ئەزموونێکی وەرگرت کە دوورکەوتنەوە لە خێزانەکەی بوو.
ڕادەکانی خوێندەواری
لە ١٨٦٥دا خوێندن لە کۆلیژی خواناسی و ناسینی ئایینەکان لەبەر نەمانی بڕوای بە ئایینی خاچپەرستی بەڕەڵا دەکات. لە پەرتووکێکدا نووسیوویەتی: لە ڕاستیدا تەنھا یەک خاچ پەرەستی ڕاستەقینە ھەبووە ئەویش بەسەر خاچەکەوە کوژرا. دواتر دەڕوات بۆ شاری لایپزیک و لێکۆڵینەکانی سەبارەت بە وشەناسین دەست پێ‌دەکات. ھەر لەو کاتەوە فەرھەنگ و فەلسەفەی یۆنانی دەناسێت و گیرۆدەی دەبێ. بە ڕێکەوت پەرتووکێکی شۆپنھاور دەسێنێت و دەیخوێنێتەوە و بڕواکانی شۆپنھاوەر ئەبنە چوارچێوەی زەینی.
لە ساڵی ١٨٦٩ و بۆ ماوەی ١٠ساڵ ئەبێتە مامۆستا لە زانکۆی بازل لە بواری وشەناسیی کلاسیکدا و ھەروەھا مامۆستای زمانی یۆنانی لە خوێندنگایەک. ھەر لەو ساڵانەدا لەگەڵ واگنێر مۆسیقازانی ئەڵمانی ئەبێتە دۆستی نزیک. ئەوندەی کەی بەشێک لە پەرتووکی لەدایکبوونی تراژیدی باسی دوونیای مۆسیقای واگنێری تێدایە.
شێتبوون و مردن
440x220px|وێنۆک|نیچە لە نیگارێکی ساڵی ١٨٩٩ لەلایەن نیگارکێشی ئەڵمانی ھانس ئۆڵد چیرۆکێکی بەناوبانگ ھەیە دەربارەی سەرەتای شێتی نیچە، کە باس لەوە دەکات لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٨٨٩دا نیچە لە گۆڕەپانی کارلۆ ئەلبێرتۆ لە شاری تۆرین بە پێ دەڕۆیشت و ڕووبەڕووی دیمەنی ئەسپێک دەبێتەوە کە لەلایەن ڕاھێنەرێکەوە قامچی لێدەدرا. نیچە بە بینینی ئەم دیمەنە دڵتەنگ دەبێت و پەلە دەکات بۆ لای ئەو ئاژەڵە: نیچەی گریاو ملی ئەسپەکە لە باوەش دەگرێت و بە میھرەبانییەوە نازی پێ دەدات؛ و دوای چەند ساتێک، لەبەردەم چاوە سەرسوڕھێنەرەکانی ڕاھێنەر و چاودێران، لەناکاو چاویان دەخەنە سەر زەوی. شێتی و خۆرگیرانی ڕۆحی نیچە لەم ڕووداوە لە گۆڕەپانی کارلۆ ئەلبێرتۆ دەست پێدەکات.
لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٨٨٩دا بورکھارت نامەکەی نیچەی پیشانی ھاوڕێکەی «فرانز ئۆڤەربێک» دا. ڕۆژی دواتر ئۆڤەربێک نامەیەکی ھاوشێوەی لە نیچە وەرگرت. ھاوڕێکانی نیچە بڕیاریان دا بیھێننە بازل، بۆیە ئۆڤەربێک گەشتێکی بۆ تۆرین کرد و نیچەی ھێنا بۆ دیدەنگەی دەروونی لە بازل. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا دەرکەوت کە نیچە تووشی نەخۆشییەکی دەروونی قورس بووە، بۆیە دایکی بڕیاریدا بیگوازێتەوە بۆ نەخۆشخانەیەک لە شاری جێنا بە سەرپەرشتی پزیشکی دەروونی و دەمارناسی سویسری ئۆتۆ بینزوانگەر. لەو مانگەدا (کانوون دووەمی ١٨٨٩) پەرتووکی نیچە - کە ئامادە بوو - «ئاوابوونی بتەکان» بڵاوکرایەوە. لە نێوان تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٨٩ تا شووباتی ١٨٩٠، مێژوونووس جولیۆس لانگێبان ھەوڵیدا خۆی چارەسەری نیچە بکات و بانگەشەی کرد کە شێوازەکانی پزیشکەکان لە چارەسەرکردنی دۆخی نیچەدا بێکاریگەرین. دایکی بەناوی لانگبان تووشی نەخۆشییەکی ھاوشێوە بووبوو. لانگبان بۆ ماوەیەک چارەسەری نیچەی کرد، بەڵام کاریگەری نەبوو. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٨٩٠ دایکی نیچە کوڕەکەی لە نەخۆشخانە دوورخستەوە و لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٩٠دا، کوڕەکەی ھێنایە ماڵەکەی خۆی لە ناومبۆرگ. تەنانەت ئەو کاتەش نیچە دەیتوانی ھەندێک گفتوگۆی کورت بکات.
لەم ماوەیەدا ھاوڕێکانی نیچە فرانز ئۆڤەربێک و پیتەر گاست بیریان لەوە دەکردەوە کە چی لە بەرھەمە بڵاونەکراوەکانی نیچە بکەن؛ بۆیە پەرتووکی «نیچە دژی ڤاگنەر» بە چاپێکی سنووردار کە پەنجا دانە بوو چاپکرا و بڕیاریاندا پەرتووکەکانی «دەجال» و «ئیکۆ ھۆمۆ» بە ھۆی ناوەڕۆکێکی ڕادیکاڵییەوە چاپ نەکەن. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە کارەکانی نیچە بۆ یەکەمجار دەستی کرد بە وەرگرتنی سەرنج و ناساندن. 440x220px|وێنۆک|وێنەی ڕەش و سپی نیچە لە درەنگانی تەمەن و لە کاتی شێتیدا لە ساڵی ١٨٩٣دا ئەلیزابێسی خوشکی نیچە دوای ئەوەی ھاوسەرەکەی کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا لە پاراگوای گەڕایەوە. ئەلیزابێس ھەموو بەرھەمەکانی نیچە خوێندووەتەوە و لێکۆڵینەوەی کردووە، لەو کاتەوە ئاگاداری بووە و چاپی کردووە، لە ساڵی ١٨٩٤ «ئەرشیفی نیچە»ی دامەزراندووە. دوای دایکی، لە ساڵی ١٨٩٧، نیچە گواسترایەوە بۆ ئەوەی لە شاری ڤایمار بژی، کە ئەلیزابێسی خوشکی لەوێ نیشتەجێیە، کە ئاگاداری بوو و ڕێگەی بە سەردانکەران دا بێنە لای، لەنێویاندا ڕوودۆڵف شتاینەر (کە لە ساڵی ١٨٩٥ یەکێک لە یەکەم پەرتووکەکانی نووسی کە ستایشی نیچە دەکات). بۆ ماوەیەک ئەلیزابێس داوای لە شتاینەر کرد کە یارمەتی بدات بۆ ئەوەی لە فەلسەفەی براکەی تێبگات.
نەخۆشی نیچە لە سەرەتادا لە ئەنجامی توندبوونەوەی نەخۆشی سفلیس دەستنیشانکرا، بەپێی ئەو بۆچوونە پزیشکییەی کە لەو کاتەدا زاڵ بوو. زۆربەی شرۆڤەکاران پێیان وایە کە داڕمانی دەروونی ئەو ھیچ پەیوەندییەکی بە فەلسەفەکەیەوە نییە، تەنیا ئەوە نەبێت کە جۆرج باتایل ئاماژەی بە پێچەوانەکەی کردووە (ئەم مرۆڤە بەرجەستەیە دەبێت شێت تووشی بێت)، ھەروەھا ئەو شیکارییە دەروونییەی کە فەیلەسوفی فەڕەنسی «رێنی جیرارد» ئەنجامیداوە، کە تیایدا بینی ھۆکارەکە ڕکابەری نیچەیە لەگەڵ ڕیچارد ڤاگنەر. لەو کاتەوە زۆرێک لە شیکارییەکان لەسەر ھۆکاری داڕمانەکە دەرکەوتن، لەوانە دەستنیشانکردنی «نەخۆشی ئاڵۆزیی دووجەمسەری، پاشان سایکۆسز، دواتر تێچوونی مێشکی خوێنبەر».
بیرۆکەکان
بیڕ و بۆچوونەکان سەبارەت بە نیچە جیاوازن. لەبەر وتەکانی سەبارەت بە ژن ھەندێک کەس بە دژە ژنی ئەناسن. بەڵام ڕوون نیە مەبەستی ڕاستەقینەی چی بووە لەو دوور کەوتنییەی لە ژن. بەڵام ھۆکاری زۆری دژ بوون بە ژن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شکستەی کە لەگەڵ خانمە ڕووسی لۆسالۆمی خواردی و لۆسالۆمیڕەدی دەکاتەوە، بەڵام لەگەڵ بیرۆکەکانی شۆپنھاوەر دژی ئافرەت ئەو شکستەی خۆی وەک ویست و غەریزە دەبینێت. و دوای ئەو قۆناغە بیرۆکەی بەرزە مرۆڤبوون و ژیانکردن لە دەرەوەی ویست و خراپە و چاکە و کۆیلە بوون و لە خودا ژیان دێنێتەکایەوە، تا مردن بە تەنھا دەمێنێتەوە.
نیتچە بیرۆکەی خۆبەڕێوەبردنی بۆ مرۆڤایەتی ھێنا، ھەمیشە دەیەوێت خاڵە لاوازەکانی مرۆڤ لە ھزردا چەکوش لێ بدات وەک ئەوەی ھەموو دوونیا بکات بە دژی خۆی وەک خۆی دەڵێت خودا مرد.
دەروون شیکاری و بە چارەسەر بە دوواندن، فرۆید دوای نیتچە گەورەی کرد و کردی بە رێگەی پاڵخستن و چارەسەر بۆ نەخۆشەکان.
نیچە و ھیچخوازی
ھیچخوازی ئەو باوەڕەیە کە ژیان ھیچ واتایەکی نییە، و ڕەتکردنەوەی ھەموو بەھا ڕەوشتی و ئایینییەکان، دەکرێت نیچە لە ڕووی ڕەتکردنەوەی ھەموو بەھا کۆمەڵایەتی و ڕامیاری و ڕەوشتی و ئایینییەکانەوە بە فەیلەسوفێکی ھیچخواز ھەژمار بکرێت، خاڵی کۆبوونەوەی ھیچخوازی لەگەڵ بوونگەرایی ئەوەیە کە ژیان ھیچ واتایەکی نییە، بۆیە نیچە بە پێشەکی سەرھەڵدانی بوونگەرایی دادەنرێت.
نیچە پێی وابوو ھیچ پێوەرێکی ڕەھا بۆ ئەو بەھایانە نییە و ئەم بەھا بۆماوەییانەش کاریگەریی نەرێنییان لەسەر ئێمە ھەیە و ھەر بۆیە دەبێت بە تەواوی لێیان ڕزگارمان ببێت، بەتایبەتی بەھا ئایینییەکان. لای نیچە ھەر باوەڕێک ڕاست بێت، باوەڕێکی درۆیە و پێی وایە کە گەورەترین کێشە بۆ بەھا ئایینییەکان و بەھاکانی سەردەمی ڕۆشنگەری ئەوەیە کە وای دادەنێن کە ڕەھایە و بۆ ھەموو کات شوێنێک دەبن، و مامەڵەنەکردن لەگەڵیاندا لەسەر بنەمای ئەوەی کە دەرئەنجامی بارودۆخی مێژوویی و ھزری ئەو کاتەن. لە پەرتووکی «ویستی دەسەڵات»دا ڕوونی دەکاتەوە کە «پرسیارەکە: بۆچی وەڵامی نییە»، و پشتڕاستی دەکاتەوە کە داڕمانی واتا و ئامانجی ژیان گەورەترین ھێزی وێرانکەرە بۆ مرۆڤایەتی لە مێژوودا.
وەھای گوت زەردەشت
نیچە وەک زمانزان و ھۆنەرێک لە ڕێگەی فیلۆلۆژیاوە ھاتە نێو جیھانی فەلسەفە (کە بریتییە لە لێکۆڵینەوەی پەرتووکە مێژووییەکان لە چوارچێوەی مێژوویی دروستی خۆیاندا بەبێ وەرگێڕان)، خوێندنی زانکۆیی وای لێکرد کە چاندێکی گەردوونی گشتگیر بەدەستبھێنێت. حەزی سەرەتایی و پیشەکەی پەرتووکە فەلسەفییە یۆنانییە کۆنەکان بوو. لقی سەرەکیی ھەموو ئەو شتانەی کە لە بیرکردنەوەی فەلسەفیدا دەیخستەڕوو، بیری یۆنانی کۆن بوو، کە بەلایەوە پێوانەکردنی شتەکان بوو و لە ڕێگەیەوە دواکەوتنی سەردەمی خۆی دەبینی. نیچە لە سەردەمی خۆیدا بەوە ناسراو بوو کە لە ڕەوشتەوە نزیکتر بوو زیاتر لە فەلسەفە.
«وەھای گوت زەردەشت» گرنگترین پەرتووکی نیچەیە. نیچە دوای ئەو چەندین پەرتووکی نووسی، بەڵام نزیکەی ھەموویان لێدوانێک بوون لەسەر ئەم پەتووکە، کە بە ئینجیلی تایبەتی خۆی دەزانی، بەڵام لە چاپکردنیدا ڕووبەڕووی ئاستەنگییەکی زۆر بووەوە، ھەروەھا پەرتووکەکە لەنێو زانکۆکانی ئەڵمانیا کە پابەندن بە ئایدیالیزمی ھیگلییەوە زۆر پێشوازی لێنەکرا. سەرەتای پەرتووکەکە بە چیرۆکی زەردەشت، «لەبارەی دانای کۆنی ئێران» دەست پێدەکات، کە دوای چەندین ساڵ تێڕامان لە پیرۆزگاکەی لە شاخەوە ھاتە خوارەوە بۆ ئەوەی خەڵک بانگ بکات بۆ مرۆڤی باڵا، کە دیدگای داھاتووی مرۆڤە و لە ئێستاوە دابەزیوەتە سەر پیاوێکەوە. کەسێکی جەنگاوەر و زیرەک و لە ھەمووی گرنگتر ئازا و مەترسیدار. پاشان زەردەشت چاوی بە پیرە پیاوێک دەکەوێت کە نوێژ دەکات و لە خودا دەپاڕێتەوە، بۆیە سەری سوڕدەمێنێت و دەڵێت: «ئایا دەکرێت ئەم پیرە پیاوە نەیزانیبێت کە خودا مردووە و ھەموو خواوەندەکان مردوون؟!». زەردەشت سەرەتا ڕووبەڕووی قوورسی دەبێتەوە لە ڕاکێشانی خەڵک بۆ بانگەوازەکەی، بەو پێیەی خەڵکەکە سەرقاڵن بە سەیرکردنی پیاوێک کە لەسەر پەتێکی بەرز یاری دەکات، بەڵام پیاوەکە دەکەوێتە خوارەوە، زەردەشتیش دەیگرێتەوە و پێی دەڵێت کە من ئەوی لە ھەموو کەسێک پێ باشترە و خۆشی دەوێت چونکە ژیانی خۆی بە مەترسی و پیاوەتییەوە بردە سەر.
بەم شێوەیە زەردەشت درێژە بە گەشتەکەی و بانگێشتنامەکەی دەدات بۆ دەربڕینی بیرۆکەکانی نیچە، کە ڕەنگە ھەندێک بە ڕەگەزپەرستییان بینیبێت. نیچە یەکێکە لە پایەکانی تاکگەرایی ئەورووپی، بەو پێیەی گرنگییەکی زۆری بە تاک داوە. پێی وابوو کۆمەڵگە بۆ خزمەتکردن و بەرھەمھێنانی تاکێکی تایبەت و قارەمان و زانا بوونی ھەیە، بەڵام جیاوازی لە نێوان گەلەکاندا کرد و ھەمان شایستەیی و توانای پێنەبەخشی، وەک چۆن گەلی ئەڵمانی بەسەر ھەموو گەلانی ئەورووپادا پێ باشتر بوو و پێی وابوو کە چاندی فەڕەنسی جوانترین و باشترین چاندە، لە کاتێکدا ئیتاڵییەکان چێژ لە جوانی و توندوتیژی وەردەگرن، و ڕووسەکان توانا و ھێزیان ھەیە، و نزمترین گەلانی ئەورووپی بە بۆچوونی ئەو ئینگلیزەکانن کە دیموکراسی ئینگلیزی تێیدا فراوانکردنی ئازادییە کەسییەکان و کراوەیی ڕەوشتی بێزاری دەکرد، و بە نیشانەی نەبوونی قارەمانێتی دەزانی.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ئاوازدانەرانی ئاڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:بێدینەکان پۆل:مردووانی ١٩٠٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤ پۆل:دژە ناسیۆنالیزم پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:فریدریش نیچە پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
ئینجیل
thumb|یەکەمین پەڕەی [[ئینجیلی مەرقۆس بە زمانی ئەرمەنی، لەلایەن سارگیس پیتساک، سەدەی چواردەهەمین.]] ئینجیل (بەئینگلیزی: Gospel)، گێراندنەوە یان کۆمەڵێ نووسراوە کە باس لە ژیانی یەسووعی ناسڕی دەکات. وشەی "ئینجیل" بەواتای "مزگێنی (مەسیحییەت)|مزگێنی یان نامەی هەواڵێکی دڵخۆشکەر" کە هاتنی پەیمانی نوێیە، دێت. بەگشتی ئەم زاراوەیە بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە چوار ئینجیلە پاوەڕپێکراوەکەی مەتتا و مەرقۆس و لۆقا و یوحەننا.
پۆل:ئینجیلەکان پۆل:کتێبە یۆنانییەکان
یان موا
یان موا نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:زیندووان
ئاینو
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ھەندێک لە ئاینوەکان ١٩٠٢ ئاینو (بە ژاپۆنی: アイヌ) دانیشتووانی ڕەسەنی دوورگەی ژاپۆنن کە مێژووی نیشتەجێ بوونیان پێش ھاتنی لێشاوی پێشینانی ژاپۆنییەکانە لە چینەوە، کە دوای ھاتنی ژاپۆنییەکان ژمارەی ئاینوەکان ڕووی لە کەمی کرد و لە ھەموو دوورگەکانی ئەو وڵاتەدا بوونیان سڕایەوە و لەناو زۆرینەی ژاپۆنیدا توانەوە، تەنیا لە دوورگەی ھۆکایدۆ نەبێت کە تاکوو ئێستا لە ژێر کاریگەری زمان و ھونەر و ڕۆشنبیری و دابونەریتی ئاینو ماوەتەوە کە شێوە و نەریتەکانیان جیاوازییەکی زۆر ڕوون و ئاشکرایان ھەیە لەگەڵ ژاپۆنییەکان.
شێوەیان
ئاینوەکان لە ڕووی شێوەی لەش و لاریان جیاوازن لەگەڵ ژاپۆنییەکان و بەوە جیا دەکرێنەوە کە باڵایان بەرزتر و زلترن لە ژاپۆنییەکان و ھەروەھا موویان زۆرە و تووکنترن لەچاو ژاپۆنییەکان.
ئایین
ئاینو بیروباوەڕی تایبەتی خۆیان ھەیە و "ورچ" بە شتێکی تایبەت و پیرۆز دادەنێن و دەیکەنە قوربانی بە مەبەستی ڕازی کردنی خواکەیان.
ژمارەیان
ئاینو ژمارەیان نزیکەی ١٥٠ ھەزار دەبێت کە زۆربەیان لە ژاپۆن و بەشێکی کەمیشیان لە ڕووسیا دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا پۆل:ئاینو پۆل:گروپە ڕەگەزییەکان لە ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
٧٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جۆن واڵیس
جان واڵس (لەدایکبوون: ١٦١٦؛ مردن: ١٧٠٣) بیرکارێکی ئینگلیزی بوو. لە نێوان ساڵانی ١٦٤٣ ھەتا ١٦٨٩، وەکوو سەرۆک ڕەمزنووس بۆ پەرلەمان، دواتر بۆ کۆشکی پادشایی کاری کردووە. ئەمرۆکە، بە ھۆی دوو کارییەوە بایەخی پێ دەدرێت: پەرەپێدانی ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری، دانانی نیشانەی ∞ بۆ چەمکی بێکۆتایی.
پەراوێزەکان
پۆل:مێژووناسانی بیرکاری پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٦ پۆل:مردووانی ١٧٠٣ پۆل:دەرچووانی کۆلێژی ئێمانوێل، کامبریج پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری پۆل:مێژووی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاری پۆل:مێژووی ماتماتیک پۆل:بیرکاریزانانی سەدەی ١٧ی ئینگلیزی
فیتنە
فیتنە، ژنی ئاژاوەگێڕ یان ئاژاوە چەمکێکە (عبارەت) لە فیلم و ئەدەبی داستانیدا کە بە ژنێکی جوان دەوترێت کە بە جوانییەکەی پیاوان ئەفسوون دەکات. ئەم کەسایەتییە کە ئەغڵەب توانایی ئەفسانەییشی ھەیە، عاشقانی خۆی تووشی مەیلێکی لە ڕادەبەدەر دەکات و بەم جۆرە ئەوان تووشی کارەساتی مەترسیدار دەکات.
لانا دێل ڕەی
وێنۆک|لانا لە ساڵی ٢٠١٢
ئێلیزابێت وۆڵریج گرەنت (لەدایکبووی: ٢١ی جوونی ١٩٨٦) کە زۆرتر بە نازناوی ھونەری لانا دێل ڕەی دەناسرێت، گۆرانیبێژی ئەمریکییە. مووسیقای لانا بەوە پێناسە دەکرێت کە زۆر لە مووسیقای فیلم دەچێت و ھەروەھا ئێلێمانگەلێکی لە مووسیقای دەیەی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ی ئامریکای لە خۆیدا ھەیە. لانا لە شاری نیویۆرک لەدایکبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ژنانی شاعیری خەڵکی ئەمریکا پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک
ڕێزدێنت ئیڤڵ (زنجیرە فیلم)
ڕێزیدێنت ئیڤڵ ، فیلمێکی خەیاڵی زانستی تۆقێنەرە، لە ساڵی ١٩٩٧ وەک زنجیرە یاری ئەلیکترۆنی دەرچوو، لە ساڵی ٢٠٠٢ یەکەم زنجیرە فلیمی دەرچوو کە تێدا میللا جۆڤۆڤیچ و ئێریک مابیۆس ڕۆڵی سەرەکی فیلمەکەیان دەبینی. میللا جۆڤۆڤیچ ناسراوە بە (ئالێس) وەک ڕزگارکەری شاری ڕاکۆن ناسرا. فیلمەکە دوای کاراکتەری ئالێس (میلا جۆڤۆڤیچ) دەکەون، کە کارەکتەرێکە بۆ فیلمەکان دروستکراوە. ئالیس پسپۆڕی پێشووی ئاسایش و چالاکوانی نھێنییە و شەڕ لەگەڵ چەتر دەکات، کە چەکە بایۆلۆجییەکانی کارەساتی بەدکاریی لێکەووەتە سەر. thumb|نەخشەی ئەو وڵاتانەی کە زنجیرە فیلمی ڕێزیدێنت ئیڤڵی تێدا بەرھەمھێنراوە
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێزیدێنت ئیڤڵ (زنجیرە فیلم) پۆل:زنجیرە فیلمەکان پۆل:زنجیرە فیلمەکانی ڕێزیدێنت ئیڤل پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە فیلمی ئەکشن
ئینجیلی سینۆپتی
thumb|left|300px ئینجیلی سینۆپتی، بە سێ ئینجیلی باوەڕپێکراوی یەکەم کە ئینجیلی مەتتا و ئینجیلی مەرقۆس و ئینجیلی لۆقایە، دەوترێت. بەهۆی ئەوەی کە لەیەکچوونێکی زۆر هەیە لەنێوان باسکردنەوەی بەسەرهاتەکان لەسەر یەسووع و تەنانەت لەریزبوونی بەسەرهاتەکانیشدا لەیەکچوونێکی زۆر هەیە. ئاماژە بەکێشەی لێکچوون و جیاوازی ئەم ئینجیلانە بە زاراوەی کێشەی سینۆبتی دەکرێت. بەرامبەر ئەم ئینجیلانەش ئینجیلی یوحەننا هەیە کە بە ئینجیلی سەربەخۆ ناودەبرێت.
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پەیمانی نوێ پۆل:ڕەخنەی ئینجیل
دژایەتی کردنی پیاوی گەی و دووڕەگەزخواز لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
توندوتیژی بەرامبەر کەسانی ئێڵ جی بی تی بەشێکە لە ئایدیۆلۆژیای دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام کە سزای لە سێدارەدان بۆ ھاوڕەگەزخوازی لەناو خاکەکەیدا، لە عێراق و سووریا و لیبیا دەردەکات.
یاساکان سەبارەت بە چالاکیی سێکسی هاوڕەگەزەکان
جێبەجێکردنی یاسا لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی داعش بە مەبەستی جێبەجێکردنی سزادان. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەو هاوڕەگەزبازانەی کە گیراون خەریکی کاری هاوڕەگەزبازی بوونە، لە سەربانەنەوە فڕێ دەدرێن. ئەگەر نەمرن ئەوا  بەردباران دەکرێن تا دەمرن.
داعش لیستێکی ئەو تاوانانەی بڵاوکردۆتەوە کە لە ئەنجامدا دەبێت راستەوخۆ لەسێدارە بدرێن، لەنێویاندا هاوڕەگەزبازەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسیا لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەفریقا لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ئەفریقا پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە جیھانی عەرەبی پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە پۆل:تیرۆریزم لە عێراق پۆل:تیرۆریزم لە سووریا
ماوەی ھێلینیستی
230px|وێنۆک|چەپ|ئافرۆدیتی میلۆسی یەکێک لە پەیکەرە بەناوبانگەکانی ماوەی ھێلێنی ماوەی ھێلینی ئەو ماوە مێژوویییە دەگرێتەوە کە لە نێوان ٣٢٣ی پێش مەسیح (ساڵی مردنی ئەلێکساندرای گەورە) و ھەتا دوا نیوەی یەکەمین سەدەی پێش مەسیحدایە. ئەو کاتەی یۆنانی کۆن بەرەبەرە ھەڵدەوەشایەوە و لە ناو ئیمپراتۆریی ڕۆمانیدا دەتوایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ماوەی ھێلینیستی
بڕیارنامەی ١١٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی ئایاری ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٨ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
ڕووباری مووری
ئەم ڕووبارە لە ڕۆژهەڵاتەوە بەرەوە ڕۆژاوا دەڕوات و لە ناوچەی وێنت وۆرس (Wentworth) تێکەڵی ڕووباری دارلینگ دەبێ و هەردووکیان بە بڕینی نزیک هەزار کیلۆمەتر لە باشووری ڤیکتۆریا دەڕژێنە ئۆقیانووسی باشوور.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئۆسترالیا پۆل:ڕووباری مووری پۆل:ڕووبارەکانی ئوسترالیای باشوور پۆل:ڕووبارەکانی ئوسترالیا پۆل:ڕووبارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:ڕووبارەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:سنوورەکانی نیو ساوت وێلز
زارۆک تیڤی
زارۆک تیڤی (Zarok TV) کەناڵێکی تەلەڤزیۆنیی کوردییە. لە ٢١ی ئازار ی ساڵی ٢٠١٥ دەستی بە کار کرد. لە تورکیا بە شێوەی ڕۆژانە بەرنامەی هەیە و ناوەندەکەی لە ئامەد ە. بە زمانی کوردی و شێوەزارەکانی کورمانجی و زازاکی بەرنامەکانی بڵاو دەکاتەوە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی مناڵان پۆل:چاند لە ئامەد
قەتەر لە ئۆڵۆمپیاد
قەتەر بۆیەکەمجار بەشداری لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە، ھیچ کاتێک بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەیان نەکردووە، وەرزشوانانی قەتەڕ خاوەنی ھەشت مەدالیای ئۆڵۆمپیادن یەکەم مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادیان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ لەلایەن فارس ئەلباخەوە لە بەرزکردنەوەی قورساییدا بەدەستھێنا، دواتر میدالیای زێڕ بۆ موتەز عیسا بەرزیم لە بازدانی بەرزی پیاوان بەدەستھێنرا. دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨، قەتەر لەگەڵ سعودیە و بروونای یەکێک بوو لەو سێ وڵاتە کە ھیچ وەرزشوانێکی ژنیان بۆ یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد نەناردبوو. بەم ھۆیەوە لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٠ ڕای گەیاند کە پەستان لەسەر ئەم وڵاتانە دەکات بۆ ئەوەی ئاسانکاری بۆ بەشداری ژنان بکەن، بۆیە قەتەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ چوار وەرزشوانی ژن بەشداری یارییەکان کرد. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی قەتەر لە ساڵی ١٩٧٩ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنرا.
سەرچاوەکان
پۆل:قەتەر لە ئۆڵۆمپیاد
ڤەنسان ئان
ڤەنسان ئان نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
٧٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەریاچەی وان
زەریاچەی وان|وێنۆک دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە باکووری کوردستان و لە نێوان دوو پارێزگای وان و بدلیس ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.
سەرچاوەکان
وان وان پۆل:پارێزگای وان پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات پۆل:جوگرافیای پارێزگای وان پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:مێژووی کورد پۆل:دەریاچەی وان
گەنەدار
گەنەدار (Genedar)، دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٤ کەس لە ١٣ بنەماڵەدا بووە.
فەرھەنگی سۆفیا
بەستەری دەرەکی
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٣
ئینجیلی چوارینەیی
230px|وێنۆک|چەپ|پەڕەیەک لە دایاتێسەرۆن بە [[زمانی عەرەبی]] ئینجیلی چوارینەیی یان ئینجیلی دایاتێسەرۆن (بەئینگلیزی: Diatessaron)(١٥٠-١٦٠ زایینی)، گرنگترین و دێرینترین یەکخستنی ئینجیلییە، بەجۆرێ کە تایتان تێیدا هەرچوار ئینجیلی مەرقۆس و یوحەننا و لۆقا و مەتتای یەکخست.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەشانەکانی کتێبی پیرۆز
نیکۆسیا
نیکۆسیا پایتەختی وڵاتی قوبرسە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٣١٣,٤٠٠ کەسە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
میشێل پلاتینی
میشێل پلاتینی لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٥٥ ، پلاتینی کەسایەتییەکی دیاری تۆپی پێییە و لە وەتەی ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ شەشەمین سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپایە ، پلاتینی یاریکەری پێشووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نیشتیمانیی فەڕەنسا و یانەی یۆڤانتوسی ئیتالییە ، پلاتینی لە بنەچەدا خەڵکی ئیتالیایە بەڵام بەھۆی کۆچی خێزانەکەی چوونەتە فەڕەنسا لەوێ وڵاتینامەی (ڕەگەزنامە)ی ئەو وڵاتەیان پێ بەخشراوە ھەر بۆیەش بۆ تیپی ئەو وڵاتە یاری کردووە ، پلاتینی لە ھێلی ناوەندی ھێرشبەر (Attacking midfielder)  یاری کردووە
یانەکان
پلاتینی یاری بۆ یانەکانی نانسی و سانت ئیتیانی فەڕەنسایی و یوڤینتۆسی ئیتالی کردووە ، تیایدا لەگەڵ یانەی نانسی فەڕەنسی لەکۆی ١٨١ یاری فەرمی ٩٨ گۆڵی تۆمارکردووە ئەمەش لەماوەی ١٩٧٢ تاکوو ١٩٧٩ بووە ، دوای نانسی پلاتینی ڕووی کردۆتە یانەی سانت ئیتیانی فەڕەنسیی کە لەماوەی ١٩٧٩ تاکوو ١٩٨٢ یاری بۆ ئەو یانە فەڕەنسییە کردووە لەو ماوەیەدا ١٠٤ یاری فەرمی ئەنجام دا و توانی ٥٨ گۆڵ بۆ ئەو یانەیە تۆمار بکات ، دوایی پلاتینی ڕووی کردە ئیتالیا و پەیوەندی بە یانەی یوڤینتۆسی ئیتالی کردوو و پاشماوەی ژیانی یاریکردنی بۆ ئەویانەیە بەسەر برد کە لەماوەی ١٩٨٢ تاکوو ١٩٨٧ واتا پێنج وەرز لەگەڵ ئەم یانەیە بەردەوام بوو ، لەگەڵ یوڤینتۆس ١٤٧ یاری ئەنجام داو وتوانی ٦٨ گۆڵ تۆماربکات و مێژوویەکی باشی لەگەڵ یانە ئیتالییەکە تۆمار بکات.
ھەڵبژاردەی نیشتمانی فەڕەنسا
پلاتینی لەماوەی ١٩٧٦ تاکوو ١٩٨٧دا ٧٢ یاری فەرمی بۆ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی فەڕەنسا ئەنجام داو لەو ماوەیەدا ٤١ گۆڵی تۆمارد ، لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پلاتینی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی توانیان پلەی سێیەم بەدەست بھێنن ئەمەش باشترین دەستکەوتی پلاتیینییە لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی لە جامی جیھانییدا ، ھاوکات پلاتینی توانیویەتی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی لەساڵی ١٩٨٤ دا جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ فەڕەنسا بباتەوە. جگە لە فەڕەنسا پلاتینی لەساڵی ١٩٨٨ یارییەکی دۆستانەی بۆ ھەڵبژاردەی کوەیت بەرامبەر یەکێتیی سۆڤیەتی ئەنجام دا ئەمەش دوایین یاریی بوو بۆ میشێل پلاتینی کە خودی یارییەکەش لەلایەن میری کوەیت بۆ ڕێزلێنان لە پلاتینی ڕێکخرابوو ، لەدوای وازھێنانیشی لەیاریکردن لەماوەی ١٩٨٨ تاکوو ١٩٩٢ بووە ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی فەڕەنسا.
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە
کاریگەریی کۆدەنگیی ھەڵە
لە دەروونناسیدا، کاریگەریی کۆدەنگیی هەڵە هەروا ناسراو بە کۆدەنگیی لاگری، بریتیە لە تێگەیشتنێکی لاگریانەی بەربڵاو کە وا لەخەڵکی دەکات "بژاردە هەڵسوکەوتیەکان و بڕیارەکانیان وەک شتێکی تا ڕادەیەک باو ببینن و بەگونجاوی بزانن بۆ هەلومەرجی ئێستا". بەواتایەکی تر، وا ئەزانن کەوا جۆرایەتیە کەسیەکانی ئەمان، تایبەتمەندیەکانیان، بڕواکانیان، و کردارەکانیان شتانێکی تاڕادەیەک بڵاون لەناو خەڵکی گشتیدا.
ئەم کۆدەنگیە هەڵەیە گرنگە چونکە بڕوابەخۆن زیاد دەکات هەروا کاریەگەری زۆر بڕوابەخۆبوونیش. ئەکرێ لەوەوە سەرچاوە بگرێت کە خۆیان بگونجێنن و خۆش بویسترێن لەلایەن دیگەرانەوە لەناو ژینگەیەکی کۆمەڵایەتیدا. ئەم لاگریە بەتایبەتی بەڵاو لەناو گروپیشدا کاتێک کە یەکێک وا ئەزانێت ڕای گروپەکە لەگەڵ ڕای دانیشتوانی گەورەتر لە گروپەکە هاوڕایە. لەبەر ئەوەی گروپەکە خۆیان جۆرە کۆدەنگیەکیان هەیە و کەمتر لەگەڵ یاک دووچاری دژایەتی دەبن، وا دەزانن هەموو بە یەک شێواز بیر دەکەنەوە.
پێڕستەکان
پۆل:جۆشی گرووپ
ژوئێل ئێگلۆف
ژوئێل ئێگلۆف ڕۆماننووس و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
http://auteurs.contemporain.info/
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:زیندووان
٧٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١١٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٨ پۆل:سووریا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
ھێرمان دێ کۆنینک
ھێرمان دێ کۆنینک (بە ئینگلیزی: Herman de Coninck) (١٩٤٤–١٩٩٧) شاعیر و ڕۆژنامەنووسی بەلژیکییە.
٧٤٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھێرمان دێ کۆنینک
ژیان
لە ٢١ شوباتی ١٩٤٤ لە مێچلەن شارێک لە بەلجیکا لە دایک‌بووە و لە ساڵی ١٩٩٧ لە لیسبۆن بە ھۆی جەڵتەی دڵ مردووە. لە بەشی زمانەکانی ژێرمەنی دا خوێندنی تەواو کردووە. چەند ساڵێک وانەی وتووەتەوە. کۆمەڵە شێعری «ئەوینی سازگار» پڕفرۆشترین کۆمەڵە شێعر بە زمانی ھۆڵەندی لە سەدەی بیستەم دایە. لەو وەک شاعیرێک یاد دەکەن کە نەتەوەکەی فێری شێعر خوێندنەوە کرد، شێعری ھێرمان دکۆنینێک سھھل و مومتەنیعە و بۆ وەرگێڕان دژوار. ھێرمان دکۆنینێک ڕەخنەگری بواری ئەدەبیش بووە و وتارگەلێکی سەبارەت بە شێعر و شێعری کەسانی تر نووسیوە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٩٧
کرۆنۆلۆجی یەسووع
thumb|left|250px|هێمایەکی رووسی لەسەدەکانی ناوەڕاستدا، کە تێیدا روونکردنەوەیەک لەسەر بەسەرهاتەکانی ژیانی یەسووع دەدات ئامانجی کرۆنۆلۆجی یەسووع بریتییە لە دامەزراندنی رێکخستنێکی مێژوویی بۆ ھەندێک لەرووداوەکانی ژیانی یەسووع بەپێی ئینجیلە باوەڕپێکراوەکان. ئینجیلەکان دەقێکی ئایینین زۆرتر لەوەی دەقێکی مێژوویی بن، کەتێیدا نووسەرەکانیان زانیارییەکی کەمییان داوە دەربارەی کرۆنۆلۆجی ژیانی یەسووع.
پۆل:کاتناسی
دەریاچەی ورمێ
دەریاچەی ورمێ گەورەترین دەریاچەی ڕۆژھەڵاتی ناوینە و لە نێوان دوو پارێزگای ورمێ و ئازەربایجانی ڕۆژهەڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە. ئەم دەریاچەیە دووەمین دەریاچەی سوێری جیھانە و ئەوەندە سوێرە کە ھیچ ماسییەک تێیدا ناژی. سوێرایی ئەم دەریاچەیە لە کاتی ھێواییدا ٢٢٠ گرەم لە لیتردایە و ھاوینان ھەتا ٢٨٠ گرەم لە لیتردا بەرز دەبێتەوە. ئەوپەڕی قووڵایییەکەی ١٥ مەترە.
سەرچاوەکان
ورمێ ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ئاشوور پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:مێژووی کورد پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گڵێنان
گڵێنان (Gillênan)، دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٨ کەس لە ٥٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ١١٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئایاری ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەفریقا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٨٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٩٨ پۆل:سیاسەتی ئەفریقا
ئوخاناگین خورێلسوخ
ئوخاناگین خورێلسوخ (لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٦٨)، بە خورلسوخ ئوخناش ناودەبرێت شەشەمین سەرۆکی مەنگۆلیایە، لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١ دەستی بە سەرۆکایەتی کردووە دوای سەرکەوتنی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی مەنگۆلیای ٢٠٢١. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ تا کانوونی دووەمی ٢٠٢١ سەرۆک وەزیران بووە و چوار جار بۆ پەرلەمانی مەنگۆلیا ھەڵبژێردراوە – لە ساڵانی ٢٠٠٠، ٢٠٠٤، ٢٠١٢ و ٢٠٢٠. لە پەیمانگای کارگێڕی دەوڵەت و گەشەپێدانی بەڕێوەبردن و یاسا لە زانکۆی نیشتمانی مەنگۆلیا خوێندنی کارگێڕی گشتی تەواو کردووە، کە لە ساڵانی ١٩٩٤ و ٢٠٠٠ دەرچووی زانکۆ بووە.
ژیانی تایبەتی
خورێلسوخ خێزاندارە و خاوەنی دوو کچە. ھاوسەرەکەی مامۆستای باخچەیە، کچە گەورەکەی مامۆستای مافی مرۆڤە لە زانکۆیەک. ئەو حەزی لە ژەنینی گیتارە لەگەڵ تیپەکەی بەناوی 'پاڵز' کە کاتێک تەمەنی بوو بە ٥٠ ساڵی پێکھێنرا. ھەروەھا سەرۆکوەزیرانی پێشوو ھاندەری ماتۆڕسکیلە، یانەی ھەوادارانی ھارلی دەیڤدسۆنی لە مەنگۆلیا دامەزراندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی مەنگۆلیا پۆل:سەرۆک وەزیرانی مەنگۆلیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
کۆمار دەرئوفتادە
کۆمار دەرئۆفتادە (لەدایکبووی ٢٥ی گەلاوێژ ١٣٨٥ ھەتاوی - کۆچکردووی ٨ی خەزەڵوەری ١٤٠١ ھەتاوی) مێرمنداڵێکی کورد کە خەڵکی پیرانشار لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو و لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی ئێرانەوە لە خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێراندا کوژرا.
کوژران
کۆمار دەرئۆفتادە لە ڕۆژی ٧ی خەزەڵوەری ١٤٠١ ھەتاوی لە نزیک مەیدانی محەممەد هەوراز و لە مەودای ٣ مەترییەوە بە تەقەی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بریندار دەکرێت. ھەر ئەو شەوە گیانی لە دەست دەدات و مەیتەکەی دەدرێتەوە بە بنەماڵەکەی.
بە وتەی ڕێکخراوەی مافی مرۆڤی هەنگاو کۆمار دەرئۆفتادە لە کاتێکدا بەر گولە کەوتوە کە لە ئەو جیگەی کە تیری خواردوە هیچ خۆپیشاندانێک لە ئارادا نەبووە. هەر وەها ئاماژە دەکات کە هێزەکانی کۆماری ئیسلامی ئیران لە مەودای ٣ متریەوە تەقەیان لێ کردوە.