cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کەکێ گێلادزێ
ھاوسەرگیری و دایکایەتی
گیلادزێ لە ساڵی ١٨٧٢ یان لە ساڵی ١٨٧٤ کاتێک تەمەنی ١٦ ساڵ بوو، لەگەڵ بێساریۆن جوغەشڤیلی ھاوسەرگیری کرد کە یەکێک بوو لە خەنجەربازێکی ناوچەکە. سێ منداڵیان بوو، ھەموویان کوڕ بوون، ھەرچەندە دوو منداڵی یەکەم، میخائیل (١٤–٢١ی شوباتی ١٨٧٥) و جۆرجی (٢٤ی کانوونی دووەمی ١٨٧٦ – ١٩ی حوزەیرانی ١٨٧٧)، بە ڕێککەوت لە تەمەنی دوو ھەفتە و شەش مانگدا کۆچی دواییان کرد. سێیەم و کۆتا کوڕیان بە ناوی یۆسێب (جۆزێف ستالین) لە ٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٨ لەدایکبووە پێش لەدایکبوونی یۆسێب، گێلادزێ بە توندی ئاییندار بوو، بەڵێنیدا ئەگەر منداڵەکە لە ژیاندا بمێنێتەوە، زیارەتێک بکات بۆ کڵێسایەک لە گێری، بەڵێنێک کە ئەو و جوغەشڤیلی پشتگیری دەکرێت
لە ساڵی ١٩٢٢ گێلادزێ لەسەر پێداگری سەرکردایەتی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی جۆرجیا ڕووی لە شاری تیفلیس کرد، چونکە ھەستیان دەکرد دایکی یەکێک لە پێشەنگەکانی بەلشەفییەکان دەبێ ئاگاداری بکرێتەوە. لە کۆشکی جێگری پێشووی پاشای قەفقاز ژوورێکی پێدرا؛ ھەروەھا ئەنجومەنی کۆمیساری گەلی جۆرجیا کۆشکەکەی بەکارھێنا. لەلایەن لاڤرێنتی بێریای سەرکردەی جۆرجیا و ھاوپەیمانێکی نزیک لە ستالین چاودێری دەکرا و زۆرجار لەلایەن نینۆ ھاوسەرەکەیەوە سەردانی دەکرا. گێلادزێ بە جلێکی ڕەشەوە بوو، کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی بێوەژنە، زۆرجار لە بازاڕەکانی تفلیسدا دەبینرا، لەلایەن پۆلیسی نھێنییەوە کە لەژێر کۆنترۆڵی بێریادا بوون، لە نزیکەوە پاسەوانی دەکرا.
ستالین بە بیستنی ئەوەی کە دایکی نەخۆشە، بۆ دواجار لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ سەردانی دەکات، بەپێی بیرەوەرییەکی بڵاونەکراوەی دکتۆری گێلادزێ، ئەو دووانە کورتە باسێکیان لەسەر ھەڵوێستی ستالین کردووە: "مامە تزارەکەمان لەبیرە؟ باشە من". 'م شتێکم وەک تزار"، کە گێلادزێ وەڵامی دایەوە "باشتر دەبوویت ببیتە قەشە."
مردن
گێلادزێ لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٣٧ کۆچی دوایی کرد، لە ڕاپۆرتی پزیشکیدا ھۆکاری مردنەکەی بە سستبوونی دڵ ھاتووە. بە سەرقاڵبوون بە پاکتاوکردنی گەورەی بەرپرسانی کۆمۆنیست و سوپای سوور، بە تایبەتی دەستگیرکردن و لێکۆڵینەوە لە میخائیل توخاچێڤسکی، ستالین بەشداری لە پرسەکەدا نەکرد؛ بێریا لە جیاتی ئەو نێردرا، بە تاجە گوڵینەیەکەوە کە پەیامی "بۆ دایکێکی ئازیز و خۆشەویست، لە کوڕەکەتەوە یۆسیف جوغاشڤیلی (ستالین)" لەسەر بوو کە بە زمانی جۆرجیی و ڕووسی نووسرابوو. ستالین وای لێکرد لە پانتێۆنی متاتسمیندا بنێژرێت کە ڕووی لە تفلیس بوو، کە نەکرۆپۆلیسێک بوو کە پڕ بوو لە کەسایەتییە دیارەکانی جۆرجیا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٨٥٠ پۆل:مردووانی ١٩٣٧ پۆل:بنەماڵەی ستالین پۆل:خەڵکی پارێزگای تیفلی پۆل:ژنە نووسەرەکانی یادەوەری
بڕیارنامەی ٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەمموزی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٤٢‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:ھۆڵەندا لە ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا
حوسێن کوڕی تەلال
وێنۆک|شا حوسێن حوسێنی کوڕی تەڵال' ، (ماوەی ژیان:١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ لە عەممان لە ئەردەن تاکوو ٧ی شووباتی ١٩٩٩)، شای شانشینی ئودن بووە لەماوەی ١٩٥٢ تاکوو ١٩٩٩ دوای ئەوەی خۆێندنی قۆناغی سەرەتایی لە عەممانی ئەردەن تەواوکردووە، ڕۆشتووە بۆ زانکۆی فیکتۆریا ئەسکەندەرییەی میسر، دواتر لە قوتابخانەی ھارۆ لە ئینگلتەرا خوێندوێتی و خوێندنی سەربازیشی لە ئەکادیمیای ساندھێریتی سەربازی شانشینی لەئینگلتەرا تەواوکردووە. لە ساڵی ١٩٥٢ حسێنی کوڕی تەڵال لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا کراوە بە شای ئوردن، زۆر فڕۆکەوانێکی بەتوانابووە و لە ماتۆڕ لێخوڕین و پێشبڕکێی ئۆتۆمبیلیشدا زۆر باش بووە ھەروەھا حەزری لەمەلەکردن و خلسکانێ و تێنس بووە، دوای ئەوەی بۆتە شای ئوردن پەیماننامەی بەریتانیای ھەڵوەشاندۆتەوە و ڕتیکردۆتەوە لەڕێگای ئوردنەوە بنکەکانی ئینگلیز دەستدرێژی بکاتە سەر میسر، ھەر لەسەردەمی ئەودا سووپای ئوردن ھێرشیان کردۆتە سەر ئیسرائیل. شا حوسێن لەدوای ئەوەی دەسەڵاتی ئوردونی گرتۆتە دەست گرنگی بە بواری ئابوری و پیشەسازی داوە و ھەموو ڕێگا و بانی وڵاتەکەی نوێکردۆتەوە، ھەروەھا ئاستی ڕێژەی خوێندەواری لە ٣٣% بەرزکردۆتەوە بۆ زیاتر لە ٨٥ %، ھەروەھا کاری لەسەر ئەوە کردووە ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەرپابکات و یەکێک لەکارەکانی ساڵی ١٩٩٤ واژووی لەسەر پەیمانی ئاشتی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین کردووە و ئەنجومەنی نێودەوڵەتی بە جەنگاوەری ھێنانەدی ئاشتی وسفی کردووە. شا حوسێن بێچگە لەژیانی سیاسی چوار کتێبی بەھەم ھێناوە و لەژیانی کۆمەڵایەتیدا چوار جار ژنی ھێناوە و ١١ منداڵی ھەبووە، لەدوای ئەوەی دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە بۆتەوە لە ٧ شووباتی ساڵی ١٩٩٩ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥ پۆل:مردووانی ١٩٩٩
سەعید خانی کوردستانی
سەعید خانی کوردستانی (١٨٦٣-١٩٤٢) پزیشکێکی کوردی مەسیحی بووە. ئەو جۆرە کە Ellis H. Minns دەڵێت سەعید خان لە ساڵی ١٩١٣ سێ نووسراوی مێژوویی لە ھەورامانەوە ھێناوە بۆ ئینگلستان و لەوێ فرۆشتوویەتی و ئێستا لە مۆزەخانەی British Museumدایە. شیعرێکیش بڵاو بووەتەوە کە ھەموو سەرچاوەکان ژێدەری دەگەڕێننەوە بۆ نووسراوەیەکی کۆن کە سەعید خان چاوی پێ کەوتووە. شیعرەکە ئەمەیە و سەرچاوەیەکی بڕوا پێ کراو لە بەر دەستدا نییە کە بە ڕاستی ڕوونی کردبێتەوە کە ئێستا لە کوێیە و بە چ خەتێک نووسراوە و کێ وەریگێڕاوەتەوە.
ژیان
لە منداڵیدا ھەتیو دەبێت. قەشەیەکی مەسیحی کە لەو کاتەدا لە سنەدا بووە دەیکات بە وەرگێڕی خۆی و لە لای ئەو ئینگلیزی فێر دەبێت و ئەبێت بە مەسیحی. لە لای پزیشکێکی مەسیحی لە ھەمەداندا فێری کارە سەرەتاییەکانی پزیشکی دەبێت و لە ساڵی ١٨٩٣ بۆ خوێندن دەچێت بۆ سوید و ئینگلستان. لە ساڵی ١٩٤٢ لە ھەمەدان دەمرێت.
یەڤگێنی ژوگاشڤیلی
یێڤگێنی یاکۆڤلێڤیچ دژوگاشڤیلی (١٠ی کانوونی دووھەمی ١٩٣٦ – ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦) عەقیدێکی ھێزی ئاسمانی سۆڤیەت بووە. ئەو کوڕی یاکۆڤ دوگاشڤیلی بوو کە کوڕە گەورەکەی جۆزێف ستالین سەرکردەی سۆڤیەت بوو و وەک بەرگریکارێک لە ناوبانگی باپیری سەرنجی زۆری بەدەستھێنا. لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٩ی دومای دەوڵەتی ڕووسیا یەکێک بوو لە ڕوخساری بلۆکی ستالین – بۆ یەکێتی سۆڤیەت، خولێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان. لە جۆرجیا نیشتەجێ بوو کە زێدی باپیرەی بوو. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ لە نزیک ماڵەکەی خۆی لە مۆسکۆ بە کوژراوی دۆزرایەوە.
دوگاشڤیلی - نۆڤایا گازێتا
لە ئەیلوولی ٢٠٠٩دا، دوگاشڤیلی بووە مانشێتی ڕۆژنامە نێودەوڵەتییەکان کاتێک سکاڵای لەسەر ڕۆژنامەی نۆڤایا گازێتای ڕووسی تۆمارکرد، دوای ئەوەی گۆڤارەکە بابەتێکی بڵاوکردەوە و ئیدیعای کرد کە باپیرەی بە شێوەیەکی شەخسی فەرمانی لەسێدارەدانی لە دژی ھاووڵاتیانی مەدەنی واژوو کردووە. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩، دادگای ڕووسیا دۆسیەی ژوگاشڤیلی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە ھۆکارەکانی لە ڕۆژێکی دواتردا ئاشکرا دەکرێن. ژوگاسڤیلی پێنج ڕۆژ مۆڵەتی پێدرا بۆ ئەوەی تانە بدات.
ڕەخنەگرتن لە پوتین
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٥، لە وەڵامی ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕووسیا لە گرتەیەکی ڤیدیۆیدا، کە بێ کراس دەردەکەوێت و دەبینرێت کە ڕام دەکات و سواری ئەسپ دەبێت، ژوگاشڤیلی وتی "ھەموو شتێکی بانگەشەکردنە و تەنھا نیشانی داوە کە چۆن سەرۆک کۆماری ڕووسیا بەبێ مێشک سەرکردایەتی وڵاتەکەی دەکرد". ڕۆژنامەی ئیندیپێندێنت ئاماژەی بەوەشکردووە، «ئەگەر ستالین بۆ ماوەی پێنج ساڵی دیکە بژیایە، ئەو فەسادە لە ڕووسیادا دوور دەخرایەوە».
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:بنەماڵەی ستالین پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان پۆل:ئەفسەرەکانی ھێزی ئاسمانی سۆڤیەت
ساڵحاوا، سەقز
ساڵحاوا (Salliḧawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩١ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
١٩٠٣
ساڵی ١٩٠٣ زایینی (ڕێکەوتی ١١ بەفرانباری ١٢٨١ کۆچیی ھەتاوی تا ١٠ بەفرانباری ١٢٨٢ کۆچیی ھەتاوی) سێیەمین ساڵی سەدەی ٢٠ە.
سەرچاوەکان
1901 – 1950
٤ی حوزەیران
٤ی حوزەیران ١٥٥یەم ڕۆژی ساڵە (١٥٦ لە ساڵی پڕدا). ٢١٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٦ی حوزەیران
٦ی حوزەیران ١٥٧یەم ڕۆژی ساڵە (١٥٨ لە ساڵی پڕدا). ٢٠٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڕیارنامەی ٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئابی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٥٤‌ەم، پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:مێژووی ئورشەلیم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ئۆونز کرۆس ڕۆدس، ئەلاباما
ئۆونز کرۆس ڕۆدس (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی مەدیسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٥٢١ کەس بووە. ڕووبەری ٢١٫٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٩٫٧٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
مۆرگن فریمن
مۆرگان فریمان (؛ لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٣٧) ئەکتەر و دەرھێنەر و بێژەرێکی ئەمریکییە. بەھۆی دەنگە جیاوازە گڕەکەیەوە ناسراوە، و لە ژمارەیەکی زۆری فیلمدا ڕۆڵی کەسایەتی گێڕاوە. فریمان چەندان خەڵاتی بردووەتەوە، لەوانە خەڵاتی ئۆسکار، خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب و خەڵاتی سکرین گیڵد ئاکتەرس.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:فڕۆکەوانانی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی تێنێسی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
یائوندێ
یائوندێ پایتەخت و دووھەم شاری گەورەی وڵاتی کامیروونە لە پاش شاری دۆئالا. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٤٣٠,٠٠٠ کەس بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٨ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی کامیروون پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی کامیروون پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
بڕیارنامەی ٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٥٨‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
٧ی حوزەیران
٧ی حوزەیران ١٥٨یەم ڕۆژی ساڵە (١٥٩ لە ساڵی پڕدا). ٢٠٧ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سیا شاوێن
سیا شاوێن (بە چینی:夏叔文;)  وێنەکێش بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ و ئیمپراتۆریەتی یوان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ
بڕیارنامەی ٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٦٠ەم، پەسندکرا.
مەلاسالار
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
شەڕی گۆگەمیلا
وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵی لە شەڕی گۆگەمیلا کە لە سەدەی ١٨ی زایینیدا کێشراوە. شەڕی گۆگەمیلا (بە یۆنانی: Γαυγάμηλα) یان شەڕی ئاربیلا،(بەکوردی :جۆگەمەلە)، شەڕێک بووە کە لە نێوان سوپای ئەسکەندەری مەزن و سوپای ھە‌خامە‌نشیە‌کان لە ساڵی ٣٣١ی پێش زایین و لە نزیکیی شاری ئێستای ھەولێردا ڕووی داوە. ئەگەرچی ژمارەی ھێزەکانی ئەسکەندەر زۆر کەمتر بووە بەڵام بە ھۆی ھاریکاری خەڵکانی پاشماوەی مادەکان لەھەولێر و شارەزایی لە تەکنیکەکانی شەڕدا سەرکەوتن. کاتێک لەشکری ئەسکەندەر لە نەینەوا بەرەو ھەولێر ھات خەڵکەکە ھانی شەرکەرانیان دا کە لە زێی کەلەک بپەرنەوە بێ ترس بەمەلە وە وەک ھاندانێک زێیەکەیان وەک جۆگەلە داناساند و ھاواریان دەکرد جۆگەمەلە ھەربەم ھۆیەوە جەنگەکەیان بە جۆگەمەلە یاخود گۆگەمێلە ناونا ئەم سەرکەوتنە بووە ھۆی لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی.
لەئەنجامی ئەم شەڕەدا ناوچەکە کە کوردستان دەگرێتەوە تا ساڵی ٢٢٦ زایینی واتە بۆماوەی ٥٥٧ ساڵ لەژێر حوکمڕانی یۆناییەکان مایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شەڕەکانی ئەسکەندەری مەزن پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:مێژووی عێراق پۆل:ھەولێر
کۆنستانتینی یازدەیەم
وێنۆک|کۆنستانتینی یانزەھەم بالیلۆجی کۆنستانتینی یانزەھەم (٨ی شووباتی ١٤٠٥–٢٩ی ئایاری ١٤٥٣)، دوائیمپراتۆریەتیی بیزەنتی بووە، لە ساڵی ١٤٠٥ لەشاری قوستەنتین ە لەدایک بووە، دووجار ھاوسەرگیری کردووە جارێکیان لە ساڵی ١٤٢٨ و ئوی تریشیان لە ساڵی ١٤٢٩، بەڵام ھیچ نەوەیەکی نەخستۆتەوە. دوای ئەوەی ئیمبڕاتۆڕ یۆحەننای ھەشتەم کۆچی دوایی کردووە ناکۆکی گرتنە دەسەڵات کەوتۆتە نێوان کۆنستانتین و دیمتریۆسی برای، دایکیشیان داوای لە مورادی دووەمی پاشای عوسمانیەکان کردووە ببێتە ناوبژیوان لەنێوانیان و ئەوەیش قوستەنتینییەی ھەڵبژاردووە و کراوە بە ئیمبڕاتۆڕ و ئاھەنگیان بەم بۆنەیەوە گێڕاوە. لە ساڵی ١٤٤٣ دەسەڵاتی مۆرەی گرتۆتە دەستوو قەڵای میسترای دامەزراندووە و چواردەوری تەنیوە و زۆر بەھێزی کردووە، لە ساڵی ١٤٤٤ ھێرشی کردۆتە سەر ئەسینای لاتینی و دەستی بەسەر سیبس و ئەسینا گرتووە. عوسمانیەکان ترسیان لێ نیشتووە و بڕیاریانداوە سنوورێک بۆ بەربڵاوبونەوەی ئیماراتی مۆرە دابنێن و لە ساڵی ١٤٤٦ بە ٥٠ ھەزار سەربازەوە ھێرشیان کردۆتە سەر مۆرە و بەتۆپەکانیان ھەموو دیوار و بەرپەستەکان و قەڵاکانیان ڕوخاندووە و قوستەنتین و تۆماسی برای زۆر بەزەحمەت توانیویان خۆیان ڕزگار بکەن و دواتر توانیان ئیماراتی مۆرەش ڕزگاربکەن. لە ساڵی ١٤٥١ دوای ئەوەی مورادی دووەمی پاشای عوسمانیەکانی کۆچی دوایی کردووە محمدی دووەمی کوڕی بووە بەپاشا و پەیوەندیەکانی نێوان عوسمانیەکان و بیزەنتینیەکانیش تێک چووە، ھەر بۆیە محمدی دووەمی پاشای عوسمانیەکانی بڕیاریداوە ھێزێکی زۆر کۆبکاتەوە بۆ داگیرکردنی قوستەنتینییە و لە ساڵی ١٤٥٣ و لەدوای چەند شەڕوکوشتارێک ھێزەکانی عوسمانیەکانی گەمارۆی قوستەنتینییان داوە. بالیلۆجی قوستەنتینی یانزەھەم، دوا ئیمبڕاتۆڕی بیزنتیا لە ساڵی ١٤٥٣ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٥ پۆل:مردووانی ١٤٥٣
ئۆکسفۆرد، ئەلاباما
ئۆکسفۆرد (، ) شارێکە لە کەرتی کەلھۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢١٬٣٤٨ کەس بووە. ڕووبەری ٨٠٫٢٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٦٥٫٩٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ئۆکسفۆرد، ئەلاباما
کۆرپەس
لە زمانناسی، کۆپەس (بە ئینگلیزی: Corpus) یان کۆپەسێکی نووسراو سەرچاوەیەکی زمانە کە پێکهاتووە لە کۆمەڵێکی گەورە و پێکهاتوو لە نووسراوەکان (ئەمڕۆ بە شێوەیەکی ئەلیکترۆنی هەڵدەگیرێت و پرۆسەی لەسەر دەکرێت). لە زمانی کۆپەس، بەکاردێن بۆ ئەنجامدانی شیکاریی ئاماری و تاقیکردنەوەی گریمانەیی، پشکنینی ڕووداوی یان پشتڕاستکردنەوەی یاساکانی زمان لە ناو ناوچەیەکی زمانێکی دیاریکراو.
ڕوانگەی گشتی
کۆپەسێک لەوانەیە وتارەکان لە یەک زماندا (کۆرپەسێکی یەک زمان) یان داتای وتارەکان بە چەندین زمان (کۆرپۆسی فرە زمان) لەخۆبگرێت.
بۆ ئەوەی کۆڕەکان زیاتر بەسوود بن بۆ ئەنجامدانی توێژینەوەی زمانەوانی، زۆرجار ڕووبەڕووی پرۆسەیەک دەبنەوە کە بە تێبینی ناسراوە. نموونەیەک لە تێبینیکردنی کۆپەس بریتیە لە تێبینی بەشێک لە قسەکردن، بە ئینگلیزی POS-ێک، کە تێیدا زانیاری دەربارەی بەشێک لە وشەیەک لە قسەکردن (وشە، ناو، پێناسە، هتد) زیاد دەکرێت بۆ کۆپەسەکە لە شێوەی تاگ (لەزگە). نموونەیەکی تر بریتیە لە ئاماژەدان بە شێوەی lemma لیمما (بنچینەیی) بۆ هەر وشەیەک. کاتێک زمانەکە زمانێکی کارکردنی ئەو توێژەرانە نییە کە بەکاری دەهێنن، گڵۆسی نێوان هێڵەکان بەکاردێت بۆ ئەوەی تێبینیەکە دوو زمان بێت.
هەندێک لە کۆرپەسەکان ئاستێکی زیاتر لە شیکاری پێکهاتەیییان هەیە کە جێبەجێ کراون. بە تایبەتی، جەستەی بچووکتر لەوانەیە بەتەواوەتی شیبکرێتەوە. ئەم جۆرە کۆپەسانە بەگشتی بە درەخت یان کۆپەسی شیتەڵکراو ناودەبرێن. زەحمەتبوونی دڵنیابوون لەوەی کە تەواوی کۆپەسەکە بەتەواوەتی و بە بەردەوامی تێبینی کراوە مانای ئەوەیە کە ئەم کۆپەسانە بەگشتی بچووکترن، کە نزیکەی یەک بۆ سێ ملیۆن وشەی تێدایە. ئاستەکانی تر لە شیکاریی پێکهاتەی زمانەوانی ئەکرێ هەبن، لەوانە نیشانەکردن بە مەبەستی مۆرفۆلۆجیا، سێمانتیک و پراکتیکی.
جێبەجێکردنەکان
کۆپەسەکان بنکەی سەرەکین بۆ زمانەوانی کۆرپەس. بوارە دیارەکانی تری جێبەجێکردن بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:زمانەوانیی کۆرپسی
مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)
مۆرفۆلۆجی یا پێکھاتەناسی وشە بەشێکە لە ڕێزمان کە لە پێکھاتنی وشە دەکۆڵێتەوە. بە واتایەکی تر، مۆرفۆلۆجی دەپەرژێتە سەر ناسینی مۆرفیمەکان و چۆنیەتی پێکەوەنیشتنیان لە ناو ڕستەدا.
کاری سەرەکی زمانەوان بۆ لێکۆڵینەوە لە مۆرفۆلۆجی زمانێک بریتییە لە: شی کردنەوەی ڕستە، دۆزینەوەی مۆرفیمەکان و وشەکان و دەستە-دەستە کردنیان بە پێی پۆلێنەکانی ڕێزمانی ئەو زمانە.
ئەم وتارە چەند وشەی تێدایە، چۆن دەزانین و پێوانەمان چییە؟ بە چەند شێوە ئێمە دەتوانین وشەی نوێ لە زمانی کوردیدا داتاشین و دروست بکەین؟ مۆرفۆلۆجی لە وڵامی ئەم پرسیارانە و پرسیاری لەم چەشنە دەگەڕێ. مۆرفۆلۆجی لە دوای ئەوە دەگەڕێ کە یاسای ڕێک کەوتن، پێکەوەلکان، تێکەڵ بوون و تێکبەزینی وشەکان دیاری بکا. لەم ڕووەوە، مۆرفۆلۆجی وەکوو بەشێکی گرینگی ڕێزمان (گرامێر) چاوی لێدەکرێ.
زمانی چاکچی وشەگەلێکی ھەیە کە لە ژمارەیەکی زۆر مۆرفیم پێکھاتووە: وشەی "təmeyŋəlevtpəγtərkən" لە ھەشت مۆرفیمی t-ə-meyŋ-ə-levt-pəγt-ə-rkən پێکھاتووە کە دەکرێ ئاوا لێک بدرێتەوە:
مێژووی مۆرفۆلۆجی بۆ زمانەوانی ھیندی کەونارا، پانینی دەگەڕێتەوە کە ٣٬٩٥٩ قانوونی مۆرفیمی زمانی سانسکریتی لە کتێبی Aṣṭādhyāyīدا کۆ کردۆتەوە. مۆرفۆلۆجی زمانی عەرەبیش، لە لایەن "مرح الاروە، احمد ب و علی مسعود"، بۆ ١٬٧٠٠ ساڵ پێش دەگەڕێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێزمان
١٠ی حوزەیران
١٠ی حوزەیران ١٦١یەم ڕۆژی ساڵە (١٦٢ لە ساڵی پڕدا). ٢٠٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سارتک
سارتک یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سێگردکان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
بڕیارنامەی ٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٦٧‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
١١ی حوزەیران
١١ی حوزەیران ١٦٢یەم ڕۆژی ساڵە (١٦٣ لە ساڵی پڕدا). ٢٠٣ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
نەخۆشخانەی ڕاپەرین بۆ منداڵان
نەخۆشخانەی ڕاپەرین بۆ منداڵان نەخۆشخانەیەکی حکوومییە لە شاری هەولێر تایبەتە بە منداڵان، لەلایەن بەرێوبەرایەتی تەندروستیی هەولێر سەرپەرشتی دەکرێت، مێژووی دەستبەکاربوونی نەخۆشخانەکە بۆ ساڵی ٢٠٠٥ دەگەڕێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەخۆشخانەکان لە ھەولێر
دەیڤید ئالتەر
یەکێکە لە زانا ئەمریکییەکان.
هەروەها ببینە
پێرستی زانا ئەمریکییەکان
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
بەستەری دەرەکی
پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:زانایانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٧ پۆل:مردووانی ١٨٨١ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
مۆرمۆنی
مۆرمۆنیسم یان مۆرمۆنی بزوتنەوەیەکی ئاینییە جۆزیف سمیپ ساڵی ١٨٣٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دایمەزراند «کەنیسەی یەسووعی مەسیح بۆ قەشەکانی کۆتا رۆژەکان» بیروباوەڕەکەی لەسەر خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز و (کتێبی مۆرمۆن) کە پێشبینییەکانی دامەزرێنەرەکەی تێدایە، دامەزراوە. بنەما بنچینەکانی مەسیحییەت قبوڵ دەکات لەوانە سیانینە، لە ھەندێک شتدا لە ئیسلام دەچێت وەک فرەژنی «ساڵی ١٨٩٠ دەستبەرداری فرەژنی بوو تا حکومەتی فیدراڵی دانی پێدا بنێت» بزوتنەوەکە پێغەمبەرێک سەرکردایەتیی دەکات کە کۆڕێکی موریدان دەوریان داوە، کاھینی نییە چونکە ھەموو مرۆڤێکی پێگەیشتوو دەتوانێت دروشمەکانی ئەنجام بدات، کەنیسەیەکە بەھۆی چالاکیی تەبشیری بەھێزەوە لە فراوانبووندایە، ژمارەی شوێنکەوتوانی لە جیھاندا نزیکەی ٩ ملوێن کەسە، دوو لەسەر سێیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان
پادینگتن ٢
پادینگتن ٢ فیلمێکی کۆمێدییە لە دەرھێنانی پاول کینگ کە ١٠ تشرینی دووەمی ٢٠١٧ بڵاو بوویەوە. ئەکتەران ھیو گرانت و برێندان گلیسۆن، لەو فیلمەدا ڕۆڵیان گێڕاوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمە کۆمێدییە فەڕەنسییەکان پۆل:فیلمە پاشکۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە فانتازییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٧ پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن
بەردەڕەشە، سەقز
بەردەڕەشە (Berderreşe، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨١ کەس لە ٣٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ھەرسە برین
ھەرسە برین نەخۆشییەکە ناوپۆشی گەدە یان لە بەشی سەرەوەی ڕیخۆڵەباریکە برینێکی کراوە هەبێت. ئەوەش ڕوودەدات کاتێک ترشێتی گەدەت دادەماڵی لە چینی پارێزگاری کۆئەندامی هەرسکردنت لە لیک، لەوانەیە کەسی تووشبوو هەست بە هیچ نیشانەیەک نەکات، هەروەها لەوانەشە هەست بە نائاسوودەیی یان ئازاری سووتان بکات. هەرسە برین دەتوانێت ببێتە هۆی خوێن بەربوونی ناوەکی، کە هەندێک جار مانای ئەوەیە کە پێویستت بە خوێن گواستنەوە دەبێت لە نەخۆشخانە.
هۆکارەکان
برینەکان درووست دەبن کاتێک ئاوگی هەرس کردن دیواری گەدە یان ڕیخۆڵە بچووکەکان تێک دەدات. ئەگەر توێژاڵی مووەکان زۆر باریک بێت یان گەدەت زیاد لە پێویست ترشی دەربدات،ئەوە گەدەت هەستی پێ دەکات.دوو هۆکاری سەرەکیەکەش بریتین لە:
١.بەکتریا:کە پێی دەڵێن هێلیکۆبەکتەر پیلۆری،وە نیوەی لە ئێمە هەڵگری ئەم بەکتریاێین.زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی ئەم بەکتریایە بوونە تووشی برین نابن.بەڵام لە هەندێکی تردا دەتوانێت ڕێژەی ترشی بەرز بکاتەوە و چینی لینجی پارێزەر تێکبشکێنێت و کۆئەندامی هەرس بێزار بکات.شارەزایان دڵنیا نین چۆن
تووشبوون بە هێلیکۆبەکتەر پیلۆری بڵاودەبێتەوە.
پێیان وایە ڕەنگە لە کەسێکەوە بۆ کەسێک لە ڕێگای پەیوەندی نزیکەوە تێپەڕبێت ، وەک ماچکردن. لەوانەشە لە خواردن و خواردنەوەی پیس وەریبگرن.
٢.ئازارێکی دیاریکراو: ئەگەر زۆر جار ئەسپرین ت وەرئەگری و بۆ ماوەیەکی زۆر،ئەگەری زیاتر بە تووش بوون بە نەخۆشی هەرسە برین ئەبیت هەمان شت ڕاستە بۆ دەرمانە دژە هەوکردنەکانی تر(NSAIDs).کە
ئیبۆپڕۆفین و ناپرۆکسین لە خۆ دەگرێت. NSAIDs
بەربەستی لەشتان دەکەن لە دروستکردنی ماددەیەکی کیمیایی کە یارمەتی پاراستنی دیوارەکانی ناوەوەی گەدە و ڕیخۆڵە بچووکەکەی دەدات لە ترشەکانی گەدە
جۆرەکانی تری دەرمانەکانی ئازار وەکو ئەسیتامینۆفین‌
نابێتە هۆکارێک بۆ تووش بوون بە نەخۆشی هەرسە برین. جگەرەکێشان و خواردنەوەی کحولیەکانیش دەتوانێت زیاتر وا بکات کە تووشی برین ببن. فشار و خواردنی زۆر و تیژ نابنە هۆی توشبوون بە برین، وەک چۆن شارەزایان جارێک پێیان وابوو. بەڵام دەتوانن برینەکان خراپتر و قورستر بکەن بۆ چارەسەرکردن.
نیشانەکان
برینی بچووک لەوانەیە هیچ نیشانەیەکی لێ دروست نەبێت. بەڵام ئەگەر تێبینی هەر یەکێک لەم نیشانانەت کرد، قسە لەگەڵ پزیشکەکەت بکە.
دەستنیشان کردنی نەخۆشی
پزیشکەکەت پرسیاری نیشانەکانی تۆ دەکات، ئایا تۆ دەرمانی (NSAID) و دەرمانی تر و مێژووی پزیشکی بەکاربهێنیت یان نا هەروەها پشکنینت بۆ دەکەن بۆ دیاریکردنی هەڵئاوسانەکە لە ناو زگ و ئازاردا ئەوە لەوانەیە بەس بێت بۆ دەستنیشانکردنی.
ئەم تاقیکردنەوەیە ڕێگەیان پێ دەدات بۆ ئەوەی لە گەرووی تۆدا بۆڕییەکی باریک و چەمانەوەی بۆ خوارەوە و ناو گەدە و ڕیخۆڵە بچووکەکەت تێپەڕبکەن. بۆڕییەکە لە کۆتایدا کامێرای هەیە بۆ ئەوەی بتوانرێت پشکنین بۆ ناوپۆشی برینی شلەیی بکرێت هەروەها لەوانەیە پارچەیەکی بچووکی ناوپۆشەکە ببەن بۆ تاقیکردنەوە پشکنینی نمونەی بۆ هێلیکۆبەکتەر پیلۆری و خوێن و هەناسە و هەروەها  سامپڵی پیسایی دەتوانێت بەکتریاکە نیشان بدات.
چارەسەر
هەندێک هەستە بری خۆیان چارەسەر کردن دەکەن بەڵام ئەگەر چارەسەریان نەکەیت، ئەو برینانە وا دەکەن بگەڕێنەوە.
دەتوانن دیواری خوێن دابخوورێنن لە گەدەت یان ڕیخۆڵە بچووکەکەت. هەروەها ئەو برینانە دەتوانن کونێک لە ناو پۆشتدا بکەن و تووشی نەخۆشی بن. یان دەتوانن ببنە هۆی ئاوساوبوون، کە لەوانەیە خواردن لە گەدەت بجوڵێ بۆ ناو ڕیخۆڵە بچووکەکەت.
ئەگەر هێلیکۆبەکتەر پیلۆری تاوانبار بێت، لەوانەیە پزیشکەکەت تێکەڵەیەک لە ئەنتی بایۆتیکت بۆ بنووسێت بۆ کوشتنی. ئەگەر ئەسپرین و کەسانی دیکەی (NSAID) لە پشت ئەو برینەوە بن، پێویستە لەسەریان کەم بکەنەوە، بە هەموو لایەکیان ببەن، یان ئازاری دیکە بگۆڕن.
هەروەها دکتۆرەکەت لەوانەیە دژە ترشێتیت بداتێ بۆ ئەوەی شەڕ لەگەڵ ترشی گەدەدا بکات، یان دەرمانت بۆ دابنێت بۆ کەمکردنەوەی ئەو ترشەی کە لەشت دروستی دەکات
ئاڵۆزبوون
چارەسەری نەکراوی بەجێماوە، هەستە برین دەتوانێت ببێتە هۆی:
١٠خوێن بەربوونی ناوەکی خوێنبەربوون وەک لەدەستدانی خوێن کە بەشێوەیەکی هێواش ڕوودەدات کە دەبێتە هۆی کەم خوێنی یان وەک لەدەستدانی خوێنێکی زۆر کە لەوانەیە پێویستی بە نەخۆشخانە یان خوێن گواستنەوە بێت. لەوانەیە خوێن بەربوون بە توندی ببێتە هۆی ڕشانەوەی ڕەش یان خوێناوی یان پیسایی ڕەش یان خوێناوی.
٢.کونێک لە سەرەنجامدا لە دیواری گەدە. هەرسە برین دەتوانێت کونێک لە ڕێگەی ( پێرفۆرمات ) دیواری گەدە یان ڕیخۆڵە بچووکەکەت درووست بکات ،‌دانانی تۆ لە مەترسی بە تووشبوونێکی ترسناک لە بۆشایی زگ(هەوکردنی  پەريتۆن).
٣.  گيران. هەرسە برین دەتوانێت ڕێکردنی خواردن لە ڕێگەی کۆئەندامی هەرسەوە بگرێت، دەبێتە هۆی ئەوەی بە ئاسانی پڕ بیت، بۆ ڕشانەوە و دابەزاندنی کێش یان لە ڕێگەی ئاوسان لە هەوکردن یان لە ڕێگەی برین.
٤.شێرپەنجەی گەدە.لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی هێلیکۆبەکتەر پیلۆری بوون، مەترسی توشبوون بە شێرپەنجەی گەدەیان زیادی کردووە
ڕێگری
تۆ لەوانەیە مەترسی توشبوون بە نەخۆشی هەرسە برین کەم کەیتەوە ئەگەر هەمان ئەو ستراتیژانە پەیڕەو بکەیت کە پێشنیار کراوە وەک چارەسەری ماڵەوە بۆ چارەسەرکردنی برین،هەروەها ئەگەری هەیە بەسوود ببێت بۆ:
خۆ پاراستن لە تووشبوون. دیار نییە چۆن هێلیکۆبەکتەر پیلۆری بڵاوبۆتەوە، بەڵام هەندێک بەڵگە هەیە کە دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێک یان لە ڕێگەی خۆراک و ئاوەوە بگوێزرێتەوە.
ئاگاداری بەکاربێنە لەگەڵ ئازار شکێنەکان.
ئەگەر بە بەردەوامی ئازاری سڕکەر بەکار بهێنیت کە مەترسی توشبوون بە نەخۆشی گەدە زیاد دەکات، هەنگاو هەڵبگرە بۆ کەمکردنەوەی مەترسی کێشەکانی گەدە. بۆ نموونە، دەرمانەکانت لەگەڵ ژەمەکان بخۆ.
لەگەڵ پزیشکەکەت کار بکە بۆ دۆزینەوەی کەمترین ژەم کە  ئازار شکێنت دەداتێ. خۆت بەدوور بگرە لە خواردنەوەی مەی لەکاتی وەرگرتنی دەرمانەکانت، چونکە ئەو دووانە دەتوانن تێکەڵ ببن بۆ زیادکردنی مەترسی توشبوون بە گەدە.
ئەگەر پێویستت بە NSAID هەیە، لەوانەیە پێویستیت بە وەرگرتنی دەرمانی زیادە هەبێت وەک دژە ترشێتی، بەربەستی پەمپەکانی پرۆتۆن، بەربەستی ترش یان بریکارێکی سیتۆپارێزەر. پۆلێک لە کۆمپانیای NSAIDی بە ناوی بەرگریکاری COX-2 لەوانەیە کەمتر بێت بۆ ئەوەی ببێتە هۆی برینی پیپسی، بەڵام لەوانەیە مەترسی جەڵتەی دڵ زیاد بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێشی سک
ھانک ویلیامز
وێنۆک|هانک ویلیامز ھیرام کینگ ناسراو بە ھانک ویلیامز (ماوەی ژیان:١٧ی ئەیلوولی ١٩٢٣ تاکوو ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣]]، گۆرانیبێژێکی ئەمریکا بووە لەسەر شێوازی مۆسیقای لادێ، زۆربەی کەسایەتیەکان پێیان وایە مەزنترین گۆرانیبێژە بەتێکڕای ھەموو سەدەکان، لە ١٧ ئەیلوولی ساڵی ١٩٢٣ لە خانوویەکی تەختەدا لە ئەمریکا لەدایک بووە، ھەر کە لەدایک بووە دووچاری نەخۆشی گەوج بوونی پەتی شەوکی بۆتەوە، زربەی زۆری کاتەکانی منداڵی لەنەخۆشخانە بردۆتە سەر بەمەبەستی چارەسەرکردنی. ھانک ویلیامز کاتێک لە قوتابخانە بووە لەپشووی کۆتایی ھەموو ھەفتەیەکدا لەسەر شۆستەکان لەبەرامبەر ستۆدیۆەکانی ئێزگەی دەبلیوو ئێس ئێف ئی گیتاری ژەنی وە و گۆرانی ووتوە و سەرنجی کارمەندانی ئێزگەکەی ڕاکێشاوە و بەردەوام داوایان لێکردووە کەوا ڕاستەوخۆە لەئێزگەکەوە ئەو گۆرانیانە پێشکەشبکات، دوای ئەوەی ڕاستەوخۆ لە ئێزگەی دەبلیوو ئێس ئێف ئی گۆرانیەکانی پێشکەشکردووە زۆربەی زۆری گوێگرەکان پەیوەندیان بە ئێزگەکەوە کردووە و داوای بەرھەمی نوێی ھانک ویلیامزیان کردووە، ھەر بۆیە بەرنامەیەکیان پێسپرادووە کە لەھەفتەیەکدا دووجار پێشکەشیکردووە و ماوەکەشی چارەکە سەعاتێک بووە تاکو گۆێگران لەخۆیان ڕازی بکەن، تیمێکی مۆسیقای تایبەتی بەخۆی دامەزراند بەناوی مانگا بەخێوکەرە گەڕۆکەکان و بەھەموو شوێنەکانی ویلایەتی ئالابما گەڕان و گۆرانیان ووتووە و ئاھەنگیان گێڕاوە، ھەر بەم بۆنەیەشەوە لە ساڵی ١٩٣٩ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا وازی لەقوتابخانە ھێناوە و خۆی تەرخان کردووە بۆ ئەم تیمە. زۆربەی زۆری گۆرانیەکانی ھانک ویلیامز لەنێو لیستی گۆرانیە لادێیەکاندا یەکەمی ھێناوە و گۆرانیەکانیشی لەلایەن سەدەھا گۆرانیبێژی دیکەوە تۆمارکراوەتەوە، لە ١ کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٣ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە و بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرەمی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ١٩٥٣ پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
ئەنیمێ
وێنۆک|کەسایەتییەکی ئەنیمێ ئەنیمێ (アニメ) ئەنیمەیشنی ژاپۆنییە. لە جیھاندا بەو ناوە ناوبانگێکی دەرکردووە. ئەنیمێ لە وشەی ئەنیمەیشنی ئینگلیزییەوە «animation» داتاشراوە، کە لە زمانی ژاپۆنی ئاماژەیە بۆ ھەموو کارە ئەنیمەیشنییەکان. یەکەمین ئەنیمێی بازرگانیی ژاپۆنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩١٧ و لەو کاتەوە بەرھەمھێنانی بەردەوامە. ئەفسانەی ئەنیمێ لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە دروست بووە لەژێر دەستی کارتۆنکێش ئۆسامو تێزوکا، ناوبانگیی جیھانی پەیدا کرد، لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم. کە لایەنگرانێکی زۆری نێوخۆیی و نێونەتەوەیی بۆ خۆی پەیدا کرد. ئێستا ئەنیمێ لە ڕێگەی تەلەڤیزیۆن و سینەما یان ڕاستەوخۆ بۆ ماڵەکان (لە ڕێگەی دیسکی دی ڤ دی و بلو ڕای) یانیش لە ڕێی ئینتەرنێتەوە، بڵاودەکرێتەوە و پەخش دەکرێت؛ و بۆ چەندین بوار و پۆلی جیاواز دابەش دەکرێت.
بۆ بەرھەمھێنانی ئەنیمێ زیاتر لە ٤٣٠ ستۆدیۆ ھەیە لەوانە سەنڕایز، بۆنز، یووفۆتەیبڵ، تۆوێی ئەنیمەیشن، ماپا و ھەروەھا ستۆدیۆکانی گێبڵی. کە ئەمەی دوایییان لە ژاپۆن ژمارەی گەورەی تۆمارکردووە لە فرۆشتنی دی ڤی دی و سەرکەوتنی جیھانیی گەورەشی تۆمارکردووە بەتایبەتی دوای دەرکەوتنی ئەنیمێیە دۆبلاژکراوەکان و ئەنیمێیە ژێرنووسکراوەکان بە چەند زمانێک لەوانە: فارسی، عەرەبی و ئینگلیزی بەتایبەتی، و کوردی (زاراوەی کورمانجیی ژووروو و خواروو) بەکەمی.
ئەنیمێ لە ژاپۆن ناوبانگێکی زۆری ھەیە. لە ٢٠٠١ ئەنیمێی «ڕووحە ڕفێنراوەکە» توانیی لە ژاپۆن ئەوەندەی فیلمی تایتانیک داھات کۆبکاتەوە. ئەم ئەنیمێیەش لەلایەن ھایاوۆ میازاکییەوە دەرھێنراوە. ٤٠٪ی فیلمەکانی سینەمای ژاپۆن ئەنیمێیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان
محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی
خوارزمی (بە عەرەبی: الخوارزمی) ناوی تەواوی (ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی قورتبی) زانایەکی موسڵمانی فارس بووە. وتراوە کە لە ساڵی (٧٨٠ز - ١٦٣ە) لە دایکبووە و لە ساڵی (٨٥٠ز - ٢٣٥ە) کۆچی دوایی کردووە. خوارزمی زانایەکی گەورە بوو لە بوارەکانی (بیرکاری، گەردوونناسی، جوگرافیا) و ھەروەھا یەکێک بوو زاناکانی (دار الحکمة) لە شاری بەغدا. یەکێک لەو زانا فارسانەی کە لە ڕیزی پێشەوە دێت لە بواری بیرکاریدا و ئەو کارانەی ئەو کردی بووە ھۆی بەرەو پێشبردنی زانستی بیرکاری لەو سەردەمەدا. لەو سەردەمەدا پەیوەندی بە خەلیفەی عەبباسی (مەئمون) کردووە و چووە بۆ (دار الحکمة) لە بەغدا.
یەکەم کەسە کە کتێبی لەسەر جەبر داناوە، کە ئەم ناوە خۆی داینھێناوە، توانی ھاوکێشە دووجاکان شیکاری بکات، گرنگترین کتێبەکانی بریتین لە : (کتاب الزیج) کە دوو بەرگە و (کتاب العمل بالإسطرلاب) لە گەردوونزانیدا و (صورة الأرض) و (تقویم البلدان) لە جوگرافیادا و (جەبر و موقابەلە|الجبر و المقالبة) و (کتاب الھندسة)  و (الحساب الھندی) لە بیرکاریدا ، کە تێیدا ڕووبەری شێوەکانی وەک : بازنە و سێگۆشە و چوارگۆشە و مەعین و بڕگەکەی دیاری کردووە، یاسای لۆگاریتمی گشتی داناوە کە تا ئەمڕۆ بەناوی ئەوەوەیە، و ئەو بنەما بیرکارییانەی کە دایناون لە زۆرێک لە زانستەکانی ئەمڕۆدا بەکاردێن بە تایبەتی لە زانستی فەزا و فڕۆکەوانیدا، زانایانی ڕۆژئاواش دانیان بە لە پێشدەستی و کارە گەورەکانیدا ناوە.
خوارزمی یەکەم کەس بووە کە بە وردی (سفر)ی بەکارھێناوە لە شیکارکردنی ھاوکێشە بیریکارییەکاندا ، کە کەسانی ماتماتیکی سوودیان لێ وەرگرت و وایلێکردن کە بتوانن ھاوکێشە درێژەکان شیکار بکەن، و یەکەم کەس بووە کە پەیوەندی نێوان (جەبر) و (ئەندازە)ی دۆزیوەتەوە، ھەروەھا بەکارھێنانی ھاوکێشە جەبرییەکان بۆ شیکار کردنی بابەتە ئەندازەییەکان، و یەکەم کەس بووە بنچینەکانی شیتەڵکردنی ئەندازەیی داناوە.
ژیانی
خوارزمی لە خێزانێکی فارس ھاتووەتە ژیانەوە.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٧٨٠ پۆل:مردووانی ٨٥٠ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٨٠ پۆل:مردووانی دەیەی ٨٥٠ پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:مێژووی زانستی ئیسلامی پۆل:مێژووی ئەستێرەناسی پۆل:مێژووی ماتماتیک پۆل:مێژووی زانست پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:سەردەمی زێڕینی ئیسلام پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست
نێجیریا
نێجیریا یان نەیجیریا، بە فەرمی کۆماری فیدراڵی نێجیریا (بە ئینگلیزی: Federal Republic of Nigeria) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا لە ڕۆژهەڵاتەوە چاد و لە ڕۆژئاوای باکووری ئەفریقا کامیروون و لە رۆژاوا بێنین دەورەیان داوە، کەنار دەریاکەی لە باشووری گولفی گیونیایە لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیکی، سیستەمی فیدرالی کۆمارییە، کە لە ٣٦ شار و ٣١ ناوچە پێکدێت، پایتەختەکەی ناوی ئەبووجایە و گەورترین شار بریتییە لە لاگۆس کە بە ناوبانگترین شارە لە وڵاتەکە و لە تەواوی ئەفریقا دا.
نێجیریا کۆمەڵگایەکی فرە ڕەگەزییە کە تیابووی ٢٥٠ جۆر ڕەگەز و تیابووی ٥٠٠ زمانی جیایە، کە ھەموو ئەمانە بە مانای ھەبوونی کلتوری جیاواز دێن لە وڵاتەکە  ھەروەھا زمانی فەرمی وڵاتەکە زمانی ئینگلیزییە کە بەکارھاتووە بۆ ئاسانکردنەوەی زمان لە وڵاتەکە ، نێجێریا جیاکارییەکی ھەیە لەنێوان ڕێژەی دانیشتووانی دوو ئاین، بۆ نموونە وڵاتەکە دابەشبووە بەسەر دوو ئاراستە، ئاراستەی باکوور موسڵمانەکان تیای دەژین، و ئاراستەی باشوور مەسیحییەکان تیای دەژین، وڵاتەکە پێنجەمە لە زۆری دانیشتووانی موسڵمان لە وڵاتەکە و شەشەمە لە زۆری دانیشتووانی مەسیحی لە وڵاتەکە ، دەستووری نێجێریا دڵنیایی لە ھەبوونی ئازادی ئاین دەکاتەوە لە وڵاتەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:کۆمارەکان پۆل:نێجیریا پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠ پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
تورکمانستان
تورکمانستان وڵاتێکە لە ئاسیایی ناوەڕاست ولە باکوورەوە دراوسێی ئۆزبەکستان و کازاخستانە و لە باشوورەوە ھاوسنوری ئێران و ئەفغانستانە ولە ڕۆژھەڵاتیشەوە بە تاجیکستانەوە لکاوەو لە رۆژاواش سنووری ئاوی ھاوبەشیی ھەیە لەگەڵ وڵاتانی ڕووسیا و ئازەربایجان. تورکمانستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە ڕێگەی بە سەر دەریا ئازادەکانەوە نییە. سارای قەرەقوم کە وشک و بێ ئاوە، نزیکەی ٨٠٪ ڕووبەری تورکمانستانی داگیرکردوە. بەڵام داوێنی زنجیرە چیای کۆپی داغ لە باشووری ئەو وڵاتە، کەشوھەوایەکی لە باری ھەیە و لەبەر ئەوەش زۆربەی شارە گرنگە کانی تورکمانستان بە عیشق ئابادی پایتەختیشەوە لەو ناوچەیە دروستکراون. ئەو وڵاتە لە ساڵی ١٨٨١بەپێی ڕێکەوتنامەی ئاخاڵ لەنێوان ڕووسیای قەیسەری و دەوڵەتی قاجار بە فەرمانڕەوایی ناسرەدین شا لە ئێران جیاکرایەوەو خرایە سەر ئیمپراتوری ڕووسیا. لە سەردەمی یەکییەتی سوڤییەتی جارانیشدا بوە یەکێک لە کۆمارەکانی سۆڤیەت، بەڵام پاش ڕوخانی ئەو یەکێتییە لە ساڵی ١٩٩١دا تورکمانستانیش سەربەخۆیی ڕاگەیاند. جگە لە سامانێکی بەرچاوی نەوت، لە ڕووی یەدەگی غازی سروشتیشەوە پلەی پێنجەمی لە جیھاندا ھەیە. لەگەڵ ئەمەشدا وڵاتێکی ھەژارە و لە گۆڕانکاری وپەیوەندییە جیھانییەکاندا خۆی گۆشەگیر کردوە. لە ڕاستیدا سیستەمی سیاسی ئەم وڵاتە تاک حیزبییەو سەفەر موراد نیازۆف ڕێبەری پارتی دیموکراتیکی تورکمانستان تاکاتی مردنی لە سالی ٢٠٠٦ ڕێبەری بێ ڕکابەری وڵات بوو. نیازۆف لەساڵەکانی کۆتایی تەمەنیدا، خۆی وک «تورکمانباشی»یان سەرۆکی تورکمانەکان دەناساند. سەفەر موراد نیازۆف لە ساڵی ١٩٩٩دا خۆی وەک سەرکۆماری ھەتاھەتایی تورکمانستان ڕاگەیاند و بەشێکی زۆری داھاتی ئەو وڵاتەی لە جیاتی پرۆژەی ئابوری و کۆمەڵایەتی بۆ پرۆژەی جوانکاری و ڕازاندنەوە تەرخان کرد. لە سەرجەم شار وگوند وناوچە جیاجیاکاندا شەقام و خوێندنگەو مەیدان وخەستەخانە و،، زۆر شوێنی دیکە بە ناوی تورکمانباشی سەفەر موراد نیازۆفەوە ناونراون. لەسەردەمی دەسەڵاتیدا، فەرمان ورێنمایییەکانی نیازۆف لە سەرجەم بوارەکانی ژیانی کۆمەڵگادا برەویان ھەبو. ئەمەشە لە ئاستێکدا بوو کە ماوەیەک بڕیاردرا کتێبێکی سەفەر موراد نیازۆف بە ناوی «رێنما» ببێتە ڕێنیشاندەر و ڕێبەری بەڕێوەبردنی وڵات. ئەم کتێبە ھەڵبژاردەیەکە لە بیرۆکەکانی نیازۆف سەبارەت بە ژیان و کەلتور ومێژووی تورکمانەکان. لە ڕووی نەژادییەوە تورکمانەکان زۆرینەی دانیشتووانی ئەو وڵاتە پێکدێنن. ھەڵبەت لەگەڵ ئەوانیشدا کەمە نەتەوەی دیکەی وەک ئوزبەک، روس وکازاخی و… بەرێژەیەکی کەم لەم وڵاتە دەژین. ھەربۆیە بەپێچەوانەی کۆمارەکانی پێشوی سۆڤیەت ئەم وڵاتە دوربوە لەشەڕ وگرژی وئاڵۆزی ئەتنیکی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەوانەیە پەیوەندییە توندە خێلەکییەکان لە ناو تورکمانەکاندا ڕێگە بۆ پێکدادانی ئەو خێڵانە خۆش بکا. لەبەرئەوەی تا ئێستا بیانییەکان سەرمایەی خۆیان لەو وڵاتەدا نەخستوەتە گەڕ، ئابوری تورکمانستان پێشکەوتنێکی ئەوتۆی بەخۆوە نەبینیوە. تورکمانستان لەسالێکدا ٦٠ ملیوَن مەتری سێ جا غازی سروشتی بەرھەم دەھێنی. کۆمپانیای ڕوسی گاز پرۆم دوو لەسەر سێی ئەم ڕێژەیە دەکڕێت وناکۆکی درێژخایەنی ئەوکۆمپانیایە لەگەڵ حکوومەتی تورکمانستاندا لەسەر نرخی غاز لە سالی ٢٠٠٦ کۆتایی پێھات. گازپرۆمی ڕوسی دواجار ڕازی بوو ٥٤٪ نرخی غاز زیاد بکات. بەھۆی نەبونی ھێلی بۆری ھەناردەکردنی نەوت وغاز و ناکۆکییەکانی وڵاتانی کەناری دەریای خەزەر لەسەر چۆنییەتی کەڵک وەرگرتن لە سامانە نەوتی وغازییەکانی خەزەر، تورکەمەنستان نەیتوانیوە سودی زیاد لە دەرھێنانی غاز ونەوت وەربگرێت. ھەر لەبەر ئەوھۆیەش کۆمپانیا بیانییەکان سڵ دەکەنەوە لە سەرما گوزاری لەو وڵاتەدا کە ئەنجامەکەیشی سست بوونی ئابوری تورکمانستانە.
زانیاری گشتی:س
قوربان قولی بێردی محەممەدۆف دوای بە دەست ھێنانی ڕێژە ٨٩٪دەنگەکان، لە مانگی شوباتی٢٠٠٧ وەک سەرۆک کۆماری تورکمانستان سوێندی یاسایی خوارد. لەم ھەڵبژاردنەدا شەش پاڵێوراو کە ھەمویان سەر بە پارتی دەسەڵاتدار، واتە پارتی دیموکراتیکی تورکمانستان بوون بەشداریان کرد ورێگە نەدرا سیاسەتمەدارە بەرھەڵستکارە دورخراوەکان بەشداری تێدا بکەن. کاربەدەستە حکومییەکان باس لەوەدەکەن ٩٥٪ لەدەنگدەرانی ئەو وڵاتە بەشداری ھەڵبژاردنیان کردوە لە ساڵی ٢٠٠٧دا، بەڵام ڕێکخراوەکانی لایەنگری ئازادی مافی مرۆڤ ودیپلۆماتە ڕۆژاوایییەکان ئەم ھەڵبژاردنە بە ھەڵبژاردنێکی نمایشی وەسف دەکەن. بێردی محەممەدۆف وەک جێگری سەرۆک وەزیران لە دوای مردنی سەفر موراد نیازۆف لە مانگی کانوونی یەکەمی٢٠٠٦ دا بوو بەسەرکۆماری کاتیی ئەو وڵاتە. لەماوەی پازدە ساڵی دوای سەربەخۆیی تورکمانستاندا، سەفەر موراد نیازۆف سەرجەم دەسەڵاتەکانی وڵاتی بۆ خۆی قۆرخ کردبو. ھەڵبژاردنی قوربان قولی بێردی محەممەدۆف بوە ھۆی سەرسوورمانی شارەزایانی بواری سیاسی، چونکە بەپێی یاسای بنەڕەتی ئەو وڵاتە سەرکۆماری کاتی دەبێ بدرێتە سەرۆکی کۆمەڵی گەل. بەڵام ھەردوابەدوای مردنی نیازۆف سەرۆکی کۆمەلی گەل بەتاوانی کردەوەی نایاسایی دادگایی کرا و پۆستەکەی لێسەندرایەوە. سەرۆک کۆماری نوێ بەڵێنی ئەوەی داوەدرێژە بەرێبازی نیازۆف بدات وھەندێ چاکسازی و گۆڕانکاری بێنێتە ئاراوە. لەوانە:ئاسانکاری لەبەردەم ئازادیی ئینتەرنێت و چاکسازی لە بواری پەروەردەو بارودۆخی خانەنشینەکان. قوربان قولی بێردی محەممەدۆف دوای ماوەیەکی کورت کاتێ کە جێی خۆی لەسەر کورسییەکەی سەفەر موراد نیازۆف خۆش کرد، دەسەجێ فەرمانێکی ساڵی پێشوی سەفەر موراد نیازۆفی ھەڵوەشاندەوە سەیبارەت بە بیمەو بەو ھۆیەشەوە سەدھەزارکەس سودیان لە بیمەی خانەنشینی حکومی وەرگرت. قوربان قولی بێردی محەممەدۆف نەشتەرەگەرێکی لێھاتوەو جاران دوکتۆری تایبەتی ددانی سەفەر موراد نیازۆف بوو کە بە تورکمانباشی دەناسرا. نیازۆف لە ساڵی ١٩٩٧دا قوربان قولی کردە وەزیری تەندروستی و پاشانیش ھەر بە فەرمانی نیازۆف لە ساڵی ٢٠٠١ دابو بە جێگری سەرۆک وەزیران. دژوارترین ئەرکەکانی لە بواری چاکسازی دەگەڕێتەوە بۆ بەشی پزیشکی و تەندروستی ولەقۆناغی سەرەتایی ئەم چاکسازییەشدا زۆری نەمابو حکوومەتی نیازۆف لەناو بچێ قوربان قولی بێردی محمدۆف لەدایک بوی ١٩٥٧ ە و پێناچێت ڕکابەرێکی بەھێزی ھەبێت بۆسەرۆکایەتی وڵات.
لە بەرواری ٢٠٢٢⁄٣⁄١٩ سەردار بێردی محمدۆف بووبە سەرۆکی نوێی تورکمانستان ھەرچەندە پێش ئەم باوکی سەرۆکی وڵات بوو.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی تورکمانستان ٥٬٣٠٧٬١٧١ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٧ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦ ساڵە. ھەروەھا ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
بواری ڕاگەیاندن
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:تورکمانستان پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
مارسێل ڕانسکی
مارسێل ڕایش رانسکی به‌ (ئینگلیزی: Marcel Reich-Ranicki ) نوسه‌ر و بیرمه‌ند ئه‌ڵمانی, له‌ناو ئاسمانی ئه‌ده‌بی ئه‌ڵمانیادا، ئه‌ستێره‌یه‌کی پرشنگدار و مه‌زنبووه‌. ئه‌و هه‌میشه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر کتێب و ئه‌ده‌ب كردووه‌، خه‌ڵكی فێری خوێندنه‌وه‌و عه‌شقی نووسین و جیهانی بێگه‌ردی ئه‌ده‌ب كردووه‌.
ژیانی
مارسێل رانسکی له‌ 2ی حوزه‌یران ١٩٢٣ له‌ شارۆچکه‌ی وڵۆكله‌ویك Wloclawek له‌ پۆڵه‌ندا، له‌ خێزانێکی جوله‌که‌ی "پۆڵه‌ندی- ئه‌ڵمانی"  له‌دایک بووه‌. ساڵی ١٩٢٩ بنه‌ماڵه‌که‌ی بۆ به‌رلینی پایته‌ختی ئه‌ڵمانیا کۆچ ده‌که‌ن. له‌ساڵی ١٩٣٨ بڕوانامه‌ی ئاماده‌یی به‌ده‌ستده‌هێنێت. به‌ڵام له‌وکاته‌دا نازیه‌کان حوکمی ئه‌ڵمانیا ده‌که‌ن ، له‌به‌رئه‌وه‌ی جوله‌که‌یه‌، ناهێڵن بچێت له‌ زانکۆ بخوێنێت. له‌ ئۆکتۆبه‌ری هه‌مانساڵدا ناچار ده‌بێت ئه‌ڵمانیا به‌جێبهێڵێت. له‌ ساڵی ١٩٤٠ ه‌وه‌ به‌ ناچاری له‌ناوچه‌ی گیتو له‌ وارساو وه‌کو ده‌ستبه‌سه‌رێک ده‌ژی. ئه‌م شوێنه‌ نازیه‌کان وه‌کو ئوردوگایه‌ک بۆ جوله‌که‌ پۆڵه‌ندی و ئه‌ڵمانییه‌کان دایانبوو. ساڵی ١٩٤٣ به‌شداری ڕێکخراوی نهێنی جوله‌که‌کان ده‌کات که‌ دژ به‌ نازیه‌کان دایانمه‌زراندبوو. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ناخۆشیانه‌ش ، له‌ مانگی ته‌مموز ١٩٤٢ له‌گه‌ڵ "تۆیفیلا" خێزان پێکده‌هێنێت. له‌ شوباتی ١٩٤٣ دا، هه‌لێکی ده‌ستده‌که‌وێت بۆئه‌وه‌ی خۆیی و "تۆیفیلا"ی خێزانی ڕابکه‌ن، به‌م شێوه‌یه‌ش ته‌مه‌نێکی نوێی بۆ دروست ده‌بێته‌وه‌. ئه‌و یه‌کێک بوو له‌و که‌سانه‌ی که‌ مه‌کینه‌ی هۆلۆکۆس قووتی نه‌داوه‌ و ماوه‌ته‌وه‌. ته‌واوی خێزانه‌که‌ی له‌ هۆلۆکۆس له‌ده‌ستداوه‌. ( باوکی ، دایکی، براکانی خه‌زوری) له‌ ده‌ستداوه‌.
پاش ئه‌وه‌ی سوپای سوری سۆڤێتی پۆڵه‌ندا له‌ ده‌ستی ئه‌ڵمانیا ڕزگارده‌کات، له‌ ئه‌یلوولی ١٩٤٤دا خۆبه‌خشانه‌ ناوی خۆی بۆ سوپای پۆڵه‌ندی ده‌نووسێت و ده‌بێته‌ سه‌ربازێکی خۆبه‌خشی ئه‌و سوپایه‌ و له‌دژی نازیه‌کان خه‌بات ده‌کات. ساڵی ١٩٤٦ ده‌بێته‌ ئه‌ندامێکی چالاکی (پارتی کۆمۆنیستی پۆڵه‌ندی)، پاشان چه‌ند پۆستێکی سه‌ربازی وه‌رده‌گرێت. ساڵی ١٩٤٦ ده‌بێته‌ نوێنه‌ری پۆڵه‌ندا له‌ لیژنه‌ی سه‌ربازی سوپای پۆڵه‌ندی له‌ به‌رلین. له‌ ساڵی ١٩٤٧ ده‌بێته‌ ئه‌ندامی (ده‌زگای هه‌واڵگری پۆڵه‌ندا) له‌هه‌مانکاتیشدا کار بۆ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی پۆڵه‌ندا ده‌کات. له‌ساڵی ١٩٤٨/١٩٤٩ ده‌بێته‌ کۆنسوڵ له‌ سه‌فاره‌تی پۆڵه‌ندی له‌ له‌نده‌نی پایته‌ختی به‌ریتانیا، پاشان ناوی خۆی بۆ " مارسێل رانسکی " ده‌گۆڕێت، چونکه‌ ناوی " ڕایش" تۆنێکی ئه‌ڵمانی هه‌بووه‌.
له‌ پایزی ساڵی ١٩٥٩ ، له‌به‌ر هۆکاری سیاسی وازی له‌ هه‌موو پۆست و پله‌یه‌کی سه‌ربازی و سیاسی ده‌هێنێ، هه‌ر له‌و ساڵه‌شه‌وه‌ دیسانه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ناو دوو جیهانی تایبه‌ت به‌ خۆی ، ئه‌وانیش " ئه‌ده‌ب و ئه‌ڵمانیا " بوون. ئه‌م دوو شوێنه‌، جێگایه‌کی گه‌وره‌ی له‌ ژیانی ئه‌ودا داگیرکردبوو، هه‌ربۆیه‌ وازهێنان لێی و له‌بیرکردنی، کارێکی ئاسته‌م و زه‌حمه‌ت بوو.
گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانیا و جیهانی ئه‌ده‌ب
پاش ئه‌وه‌ی وازی له‌ ژیانی سیاسی و سه‌ربازی هێنا، ساڵی ١٩٥٩ بڕیارێکی گرینگیدا ، ئه‌ویش گه‌ڕانه‌وه‌ بوو بۆ ئه‌ڵمانیای ڕۆژئاوا، کاتێک گه‌ڕایه‌وه‌ چه‌ند هاورێیه‌کی دێرینی خۆی دۆزیه‌وه‌، له‌وانه‌ : ( هاینریش بۆڵ و سیگفرید لێنز). ئه‌مان زۆر یارمه‌تییان داو هانیاندا که‌له‌ ئه‌ڵمانیا بژی. ئه‌م یارمه‌تییه‌ی ئه‌وان زۆرباشبوو. له‌ماوه‌یه‌کی ئێجگار کورتدا، رانسکی بوو به‌ ناوێکی ئه‌ده‌بی ناسراو له‌ناو ئه‌ڵمانیای رۆژئاوادا.جێگه‌ی گوتنه‌ ، له‌پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌م، ئه‌ڵمانیا به‌سه‌ر " کۆماری ڕۆژئاوا، کۆماری رۆژهه‌ڵات" دابه‌شبوو.
ئه‌و یه‌کێک بوو له‌ گروپی ٤٢ ، که‌ گروپێکی ئه‌ده‌بی ئه‌ڵمانی بوو له‌پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌م دروستبوو، بانگه‌شه‌ی گۆڕانکاری له‌ ئه‌ده‌بی ئه‌ڵمانیدا ده‌کرد ، ئەم گروپە کاریگەری گەورەی بەسەر ئەدەبی مۆدێرنی ئەڵمانییەوە هەیە. پاش ماوەیەک به‌رلین به‌جێده‌هێڵێت و ده‌چێت بۆ شاری فرانکفۆرت و پاشان ده‌چێته‌ شاری هامبورگ.
رانسکی له‌پاش ئه‌وه‌ی ده‌چێته‌ شاری هامبۆرگ ، ده‌بێته‌ نووسه‌رێکی به‌رده‌وامی رۆژنامه‌ی " "Die Zeit دی تسایت" . ئەم رۆژنامەیە زیاتر لە فکر " پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانییەوە" نزیک بوو. له‌ ساڵی ١٩٦٠ تا ساڵی ١٩٧٣ ، له‌م ڕۆژنامه‌یه‌دا کارده‌کات و هه‌فتانه‌ ئه‌و کتێبه ئه‌ده‌بییانه‌، به‌تایبه‌تی " رۆمان و چیرۆک و شیعر" له‌باره‌یانه‌وه‌ده‌نووسێت، کتێبی نوێ به‌ خوێنه‌ران ده‌ناسێنێت. جگه‌ له‌وه‌ش به‌ شێوازێکی ره‌خنه‌گرانه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ئه‌و کتێبانه‌ ده‌کات.
پاشان واز له‌ دی تسایت ده‌هێنێت و شاری هامبۆرگ به‌جێده‌هێڵێت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شاری فرانکفۆرت. له‌و ساڵه‌شه‌وه‌ واته‌ ١٩٧٣ هه‌تاوه‌کو ساڵی ١٩٨٨ له‌ رۆژنامه‌ی " فرانکفۆرته‌ ئه‌لگه‌ماینده‌ تسایتونگ " کار ده‌کات. ده‌بێته‌ به‌رپرسی لاپه‌ره‌ی ئه‌ده‌بی و کلتوری ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌، جێگە گوتنە ئەم رۆژنامەیە ، زیاتر رۆژنامەیەکی ڕاست و لیبڕاڵەکانی ئەڵمانیایە،  لێرەشەوە گۆرانکاری گەورە لە فکری سیاسی رانسکی دەکرێت، دەچێتە بەرەی ڕاستەکانەوە.
له‌ساڵی ١٩٨٨ واز له‌ کاری رۆژنامه‌وانی ده‌هێنێت. به‌ڵام له‌ ئه‌ده‌ب ناوه‌ستێت. هه‌ر له‌هه‌مانساڵدا، ده‌چێته‌ که‌ناڵی دوی ئه‌ڵمانیا ZDF، به‌رنامه‌یه‌کی ئه‌ده‌بی هه‌فتانه‌ به‌ناوی "Das Literarische Quartett" پێشکه‌ش ده‌کات. ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ هه‌تاوه‌کو ساڵی ٢٠٠١ به‌رده‌وام ده‌بێت.
ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ بوو به‌ سه‌کۆیه‌کی ڕاگه‌یاندنیی گرینگ ، بۆ هاندانی ئه‌ڵمانیه‌کان بۆ خوێندنه‌وه‌ی کتێب، له‌هه‌مانکاتیشدا بۆ ناساندنی نووسه‌ران به‌ خه‌ڵكی، دیاره‌ رانسکی بازنه‌یه‌کی ئه‌ده‌بی تایبه‌ت به‌ خۆی دانابوو، که‌ بریتیی بوون له‌ سێ که‌س که‌ ئه‌وانیش "هێلموت کاراسک، ئیریش رادیش Iris Radisch ، Hellmuth Karasek" که‌ ئه‌م دوانه‌ش دوو خوێنه‌ری گه‌وره‌و و ره‌خنه‌گری ئه‌ڵمانین.
به‌ڵام ساڵی ٢٠٠١ پاش ئه‌وه‌ی ٧٧ به‌رنامه‌ پێشکه‌ش ده‌کات و نزیکه‌ی ٤٠٠ گفتوگۆ له‌باره‌ی کتێبه‌وه‌ سازده‌کات ، واز له‌م به‌رنامه‌یه‌ ده‌هێنێت، به‌ڵام هه‌تاوه‌کو ساڵی ٢٠٠٦ جارجار له‌م که‌ناڵه‌وه‌ به‌رنامه‌ی تایبه‌تی ئه‌ده‌بی سازده‌کرد، ڕانسکی هه‌فتانه‌ له‌م که‌ناڵه‌وه‌، کتێبه‌کانی شرۆڤه‌ ده‌کرد و پرسگه‌لێکی ئه‌ده‌بی و فکری له‌گه‌ڵ چه‌ند ئه‌دیبێکی ئه‌ڵمانیدا باس ده‌کرد.
بیره‌وه‌رییه‌کانی
له‌ ئه‌ده‌بیاتی ئه‌ڵمانیدا دوو کتێبی بیره‌وه‌ری له‌ جیهاندا ناسراون، یه‌کێکیان کتێبه‌که‌ی هیتله‌ره‌ "  Mein Kampf خه‌باتم " که‌له‌ جیهاندا  ژماره‌یه‌کی زۆری لێ بڵاوبۆته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م کتێبه‌ له‌ ڕوی فکری و سیاسییه‌وه‌، کتێبێکی تابڵێیت قێزه‌ون و دژه‌ مرۆییه‌.
دووه‌م کتێبی بیره‌وه‌ری ده‌توانین بیره‌وه‌رییه‌کانی رانسکی دابنێین. " "Mein Leben ژیانم " که‌له‌ ساڵی ١٩٩٩ دا بڵاویکردۆته‌وه‌، نزیکه‌ی یه‌ک ملیۆن و ٢٠٠ هه‌زار نوسخه‌ی لێفرۆشراوه‌. رانسکی له‌م کتێبه‌یدا ، باسی کاروانی ئه‌ده‌بی و سیاسی و فکری خۆی ده‌کات، چیرۆکی گرتن و ڕاونانی له‌سه‌رده‌می نازیه‌تی ئه‌ڵمانیدا،  هۆلۆکۆس و کوشتنی جوله‌که‌کان له‌ ئه‌ڵمانیا و ئه‌ووپادا، پاشان گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌ڵمانیا و تێکه‌ڵبوون له‌گه‌ڵ جیهانی ئه‌ده‌بی .  جێگه‌ی گوتنه‌ پاشتر ئه‌م کتێبه‌ی کرایه‌ فیلم.
رانسکی و گوینته‌ر گراس
زۆرجار یەکەم بینین کاریگەری زۆری دەبێت بۆ پەیوەندی نێوان دووکەس، یەکەم فلاش ، هەمیشە لەبەرچاوی ئەوکەسانە دەمێنێتەوە. مارسێل رایش رانسکی و گوینتەر گراس ، هەردووکیان ئەڵمانی خەڵکی پۆڵه‌ندان، هەردووکیشیان یەک نەوەی ئەدەبین. بەڵام پەیوەندی نێوان ئەم دوانە هەمیشە کێشەداربووە. رانسکی لە بیرەوەرییەکانیدا لەبارەی گراسەوە دەڵێت : ( یەکەمجار کە گراسم بینی، لە ئایاری ١٩٥٨ لە شاری وارساو بوو، دوانیوەرۆیەکی ئێجگار ناخۆش و بێ تامم لەگەڵ پیاوێکی وشک وبرینگ و عەبوسم بەسەر برد. چیرۆکی پیاوێکی ئەلکحولی بۆ گێرامەوە، کە ئەمەش یەکێک بووە لە کارەکانی کە هێشتا تەواوی نەکردبوو). دیارە ئەمەش چیرۆکێکی رۆمانێکی مەزنی گراسە،کە پاشتر بە جیهانی ناسی ، ئەویش رۆمانی Die Blechtrommel.
بەڵام دووەم بینیان پۆزەتیف تر بووە، ئەویش لە ئۆکتۆبەری هەمانساڵدا لە دیدارکی گروپی ٤٧ دا یەکتر دەبیننەوە. لەم ئێوارەیەدا، گراس دوو پارچە لە هەمان رۆمانی دەخوێنێتەوە، بەڵام ئەمجارەیان بە پێچەوانەی دیداری یەکەمەوە، گراسی بە دڵ دەبێت و پەیوەندییان بەهێزتر و گەرم وگورتر دەبێت. پاشتر رانسکی لەسەر کتێبەکانی دەنووسێت. ئەو زیاتر حەزی بە رۆمانی " پشیلە و مشک". بەڵام رەخنە لەسەر رۆمانی " ساڵی سەگەکان" دەگرێت.
بەڵام سەرەتای شەڕی سەرەکی ئەم دوانە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٤ کاتێک گوینتەر گراس رۆمانی " کێڵگەیەکی دوور" دەنووسێت ، کە رۆمانێکی قەبارە گەورەیە. رانسکی نامەیەکی بۆ دەنووسێت پاشان بڵاوی دەکاتەوە. تێیدا بۆچوونی خۆی لەبارەی ئەم رۆمانەوە دەڵێت : ئێوە لەکاتی باسکردنی ئەو دیدارەی " ئوڤە یونسۆن Uwe Johnson" بەڕاستی زۆر بە جوانی  وەسفتان کردووە، ئەمە کەس ناتوانێت وەکو ئێوە وەسفی بکات. بەڵام ئەمە تەنها ٥ لاپەرەن لە ٧٨١ لاپەرە، لەگەڵ ڕێز و خۆشەویستم بۆتان ، مارسێل ڕاش ڕانسکی ."
" هەر دەبوایە پاش ئەو هەموو ساڵە ، نووسەرکی ئەڵمانی خەڵاتی نۆبڵی پێ ببەخشرایە. بەڵام با شتێکتان پێ بڵێم ، گەر ئەم خەڵاتە بدرایە بە مارتین ڤاسلەر، ئەوا من بە تەواوی تێکدەچوم ، یان گەر بدرایە بە دەبەنگێكی وەکو پیتەر هاندکە، ئەوە کارەسات بوو. بەڵام دەڵێیت چی ئەم بڕیارانە لە ئەکادیمی ستۆکهۆڵم  چاوەڕنکراوە."
جێگەی گوتنە مارتین ڤاسلەر و پیتەر هاندکە، دوو رۆماننووسی گەورەی ئەڵمانین، بەڵام رانسکی لەگەڵ ئەم دوو کەڵە رۆمانووسەش کێشەی هەبوو.
هەرچەندە پاشان دەڵێت : ( گراس لە دونیای ئەمرۆی ئەدەبی ئەڵمانیماندا، شایستەترین کەسە کە خەڵاتی نۆبڵی پێ ببەخشرێت .)
بەرهەمەکانی
رانسکی تەواوی ژیانی بۆ خوێندنەوەی ئەدەبی کۆن و نوێی ئەڵمانی تەرخانکرد، لەم بوارەشدا چەندین کتێبی گرینگی بە چاپگەیاندووە، لەوانە : Die Anwälte der Literatur, Mehr als ein Dichter/Herz, Arzt und Literatur/ Literatur der kleinen Schritte.
مردن
ڵه‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ پرۆستاتی هه‌بوو به‌ڵام ڵه‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا ته‌مه‌نی هه‌بوو ، دواجار له‌ ١٨ی ئاب ٢٠١٣ له‌ ته‌مه‌نی ٩٣ساڵی له‌ شاری فرانکفورت کۆچی دوایی ده‌کات.
سه‌رچاوه‌
سایتی ده‌نگه‌کان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:جووە ئاڵمانییەکان پۆل:جووە پۆڵەندییەکان پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
سەنتەری چارەسەری فریاگوزاری
نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی (Emergency Management Care)
نەخۆشخانەی سەنتەری چارەسەری فریاگوزاری(EMC) یەکێکە لە نەخۆشخانە گشتییەکان لە هەولێر. ئەم نەخۆشخانەیە بەڕادەیەکی زۆر پەیوەست کراوە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە پێویستیان بە چارەسەرێکی دەستبەجێ هەیە. نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی لە ساڵی ١٩٩٨ی زایینی لە لایەن ڕێکخراوێکی ئیتاڵی دروست کراوە. لە ساڵی ٢٠٠٥ی زایینی ئەم نەخۆشخانەیە کەوتە ژێر ڕکێفی وەزارەتی تەندروستی هەرێمی کوردستان. سەنتەری چارەسەری فریاگوزاری نەخۆشخانەیەکی گەورەیە و لە یەک قات پێکدێت کە چەند باخچەیێکی بچووک لە خۆ دەگرێت.