لیبرالیزم
لەمێژینە
لیبڕالیزمی نوێ وەک ھێزێکی لە مێژینە ئەغڵەب بە لیبرالیزمی کلاسیک نێوی دەرکردووە و لەلایەن زۆر کەسانەوە یۆن لووک فیلسۆفی بە ناوبانگی سەدەی ١٦بە داڕێژەری بناخەی ئەولیبڕالیزمە کلاسیکە دەزاندرێ. دە لێکۆڵینەوەی دووھەمی خۆیدا بە نێوی (چۆنییەتی بەڕیوەبەرایەتی ١٦٩٠) تێئۆری مافی سروشتی دەناسێنێ ودەودا باسی ئەوە کە ھەر مرۆڤێک خاوەن مافی ژیان، ئازادی و دارایی یە دەکا. بۆ پاڕاستی ئەو مافانەی کە دەگەڕێتەوە سەر تاکەکانی کۆمەلگا، دە (بەڵێننامەیەکی کۆمەڵایەتی) پێویستە کە دەوڵەتێک پێکبێ. لووک پێیوابوو کە مافی تاکەکان بە شێوەی دابەشکردنی دەستەڵات دەنێوان پاڕڵمان و دەوڵەتدا دەپارێزرێ. چارڵز دی مۆنتێسکیوو سێھەمین بۆچوونی لەو چەمکە ئەویش پێکھێنانی دادگای قانوونی بنەڕەتی بوو زیاد کرد. ساڵی ١٧٧٦ئادام سمیت یش نووسراوەیەکی خۆی بڵاوکردەوە بە نێوی (ڕفاھی نەتەوەکان). دەوێدا لە ھێزێکی ئەرێنی (موسبەت) دەئابووریدا وەک بۆچوونی خۆی دەدوا. یەک (دەستی نادیار) دە بەرژەوەندی کۆمەڵگادا دەدوایین دەرفەتدا ھەلێک دەڕەخسێنێ کە تەنانەت ھیچکام لە ھەلگێڕەکانی بازاریش زانایانە نەیانتوانیبێ کە ئەو نەخشە بگێڕن. دە سەدەی ١٧دا لیبڕالەکان بیرۆکەی (زانیاری)یان ھێنایە گۆڕێ و داخوازی دوایی پێھێنان بە نەریتی کۆمەڵگای سەرەتی (ئیمتیازی) بوون. داخوازی کۆمەڵگایەک بوون کە تێیدا ھەموو تاکێک وەک یەک چاو لێبکرێن و مافەکان بەپێی یاسای مافی سروشتی کە بۆ ھەر تاکێک لە بەرچاوگیراوە دابینبکرێ. لە فەڕانسە ھەلومەرجەکە ھەڵچوونی پێوەدیارە و شۆڕشی فەرانسە ١٧٨٩بە دروشمی ئازادی، یەکسانی، برایەتی ھەڵداییسێ. دەو شۆڕشەی فەڕانسەدا کێبڕکێی دە نێوان حیزبە جێوازەکاندا سەرھەڵدەدا. ئەوانەی کە نوێنەرایەتی بەشی ھەرە لیبڕاڵە ڕادیکاڵەکانیان دەکرد، یەعقووبییەکان بوون. تەنانەت ئەگەر ڕێبەرایەتی یەعقووبییەکان کاریان بکەوێتە خوێنڕشتنیش دیسان یەعقووبیزم دەبتە ھێزێکی گرینگ نە ھەر لە فەڕانسە بەڵکوو زۆر دوای ئەوێش. یەعقووبیزم لێکدانەوەیەکی ڕادیکاڵانە و نیشتیمانپەروەرانە لە لیبڕالیزم دە شۆڕشی فەڕانسەدا وەک کەلەپوورێکی لیبڕالی وەستۆیە. لە دەستپێکی سەدەی ١٨دا لیبرالیزم دەبتە شتێکی جێی مەترسی بۆ ئەو دەستەڵاتە داسەپاوە لە ئوروپا. زۆر جاران لە زۆر جێیان کوانووی شۆڕش دادەگیرسێ لەوانە ساڵی ١٨٣٠ لە فەڕانسە. دەوەڵمەندەکانی زۆر بە ھێز پێشەنگی ئەو سەربزێوییانەیان وەستۆ بوون و چینی دەستتەنگ و ھەژاریشیان کەوتبووە دوای. لە ئینگلستان ساڵی ١٨٢٠ لیبرالیزمی کلاسیک لەلایەن خاوەن کارخانەکان و ڕێبەرانی کرێکاران پەرەی پێدرا. بێجگە لە داخوازی سوننەتی لیبڕالییەکان. عەداڵەتی کۆمەڵایەتی یش بوو بە داخوازی سەرەکی. چارتیزم (بزاوێکی کۆمەڵایەتی بە مەبەستی دابینکردنی عەداڵەت لە کۆمەڵگای ئینگلستان لە ساڵی ١٨٠٠دا بوو) بە دروشمی لیبڕالییەوە یەکێک لە بزاوە ھەرە بەرچاوەکانی ئینگلستان بوو. شۆڕشی ساڵی ١٨٤٨بەرچاوترین بزاو و تەنانەت سەرھەڵدانی لیبڕاڵەکلاسیکەکان بووکە داخوازییەکانیان بوو بە بەشێک لە پڵاتفۆڕمێکی سیاسی شۆڕشگێڕان. دوای ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٤٨ ھێزێکی نوێ ھاتە گۆڕێ واتە شۆڕشگێڕانی سوسیالیزم کە دەبتە میراتگری کەلوپووری شۆڕش. لیبرالیزمی کۆمەڵەبچووکەکانی خەڵکی، پاشماوەی شێوە ڕادیکاڵی شۆڕشی فەڕانسە یە کە لە دەستپێکی سەدەی ١٨ دا پێشنیارێک بوو وەک ئاڵترناتیوێکی سیاسی وەک، ئازادی بیر وباوەڕی لیبڕالی ئاوێتەی عەداڵەتی کۆمەڵایەتی بۆ خەڵکی دەستتەنگ و چینی کرێکار. بەرچاوترینیان لە ئینگلستان و فەڕانسە بوو. لیبڕالیزمی کلاسیک لە ڕاست لەوانە کۆماریخوازی زیاتر ڕوولە گەشەکردن بوو، ئەوە دەبتە بەشێک لە بناخەی ئیدۆئۆلۆژییەکی ڕووبەگەشە واتە سوسیالیزم بەڵام دەتوانرێ ئەوە دە ڕەوتی ڕووبەگەشەی سوسیال لیبرالیزم یشدا ببیندرێ. لیبڕالیزمی نوێ ڕیشەی بایخەکانی دە لیبڕالیزمی کلاسیک دا. یۆن لووک ئە فیلسوفەئینگلیسییەی سەدەی ١٦ تێئۆری مافی سروشتیی بە مەبەستی دابینکردنی ئازادی تاڕادەیەک وەپشت گوێخست. لووک پێیوابوو کە ھەر تاکێک بە تایبەتمەندی وەک مرۆڤ خودا مافی ژیان، ئازادی و دارایی پێداوە. لیبڕالیزمی نوێی مۆدێڕن سروشتی لە جێگای خودا داناوە لەوەیکە مرۆڤ بەپێی سروشت لەشی خۆی ئیدارە دەکا و خاوەن خواستی ئازادە لە مەڕ لەشی. بەپێی ناوەرۆکی ئەو خۆخێوی یە مرۆڤ پاشان بەڕیوەبەرایەتی مافی خاوەندارییەتی دەبێتێ. مەبەستیش لەبایخی شتەکە دەپەیوەندی دەگەڵ مرۆڤی زانا وچاوکراوە دایە، و بایەخەکە دەمێنێتەوە سەر ئەو کەسە کە لە ڕێگای کارخۆیەوە پێکیدێنێ، بۆ نموونە داچاندنی پەڵە زەوێیەک. شتێکی لە گوێن ئەوەش دەوڵەت ھیچ پەیوەندییەکی بە سەر بەرھەمی ھیچکەسەوە نییە یان کەسێکی دیکە لە دەرەوەی ئەو بازنەش بتوانێ داوای بەرھەمی دەستڕەنجی بکا. مەبەست لێرە لە مافی خاوەندارییەتی ئەوە دەسەلمێنێ کە دەوڵەت بە بێ لەبەرچاوگرتنی وەیکە لەلایەن زۆرایەتی خەڵک یان تاکێکی دیکتاتۆر بەڕیوەدەچێ مافی تێوەگلانی لە ژیانی خسووسی ھیچ تاکێکدا نییە مادام ئەو تاکە خۆی بە دڵخواز و ئاگایانە ئیزنی دابێتێ. سنووری ئەوەیکە مرۆڤ تا کوێ مافی ھەیە چبکا، ئەو ھێڵەیە کە پێشێلکردنی مافی ژیان. ئازادی و دارایی لێدەکەوێتەوە. ئەوەبەومانایەیە لە دزی، قەتڵ، دەستدرێژی یان شتی لە گوێم ئەوانە دەبێ پاوان بکرێن و دژ بە یاسا دابنرێن ھاوکات کردەوەگەلی وەک موادی موخەددەر، چەک و خۆفرۆشی دەبێ بە قانوونی بکرێن. لیبڕالیزمی نوێ ھێڵێکی باریک وتیژ لە پێکھاتنێکی دلخوازانە و نادڵخوازانە لە نێوان مرۆڤەکان دادەنێ و ئەو سنوورکێشانەش سەرچاوەی ڕوانگەی لیبڕالیزمی نوێیە بۆ دانانی یاسا. لایەنگرانی ئەولیبڕالیزمە کە لەسەر بنەمای مافەکان دامەزراوە پێیانوایە کە ئازادی شەخسی و ئابووری بازاڕی ئازاد مافێکی ئەخلاقین چونکوو تاک مافی خاوەندارییەتی بە سەر خۆی و بە سەرکاری خۆیدا ھەیە. ئەوان پێیانوایە کە پێکھاتنێکی دڵخوازانەی نێوان تاکەکان بۆ نموونە ئەو بڕە مالیاتە ناتوانێ بسەلمێنێ کە بە پێچەوانەی ویستی ئەوان لێیان وەردەگیرێ، لەبەروەی دەوڵەت ناتوانێ خاوەن مافێکی زیاتر لەوەبێ کە تاکەکان دڵخوازانە داویانە بە دەوڵەت. ھەر بۆیەشە دەوڵەت دەبێ ڕێز لە بەڵێننامە وئەوقەراردادانەی کە دەنێوان تاکەکان ھەن بگرێ. مافەکان لە لاوە لە ڕوانگەی جۆراوجۆرەوە لێکدەدرێنەوە. ڕۆبێرت نوزیک و زۆرییەک لە لیبڕاڵە نوێیەکان قەت نەیانگوتووە کە مافەکانی تاک فاکتگەلێکی حەقیقین، بە پێچەوانەوە مەبەستیان ئەوەبووە کە تاکەکان ئاوا ھەڵسوکەوتیان دەگەڵ بکەن ھەروەک دەگەڵ مافەکانی سروشتیان دەکەن. ھەن نوێنەرانی لیبرالیزمی کلاسیک و لیبرالیزمی نوێ یش کە پرنسیپ و تێئۆری مافەکان بە سەرچاوە ناگرن. لودویگ ون میسز، میلتۆن فرێدمان، فرێدریک ون ھایک لە ڕیزی ئەوانەدان. بە پێچەوانە ئەوان لەبۆچوونی ئوتیلیتاریزم وەک سەرچاوە کەلک وەردەگرن کە ئاکامی قانووندانانێکی ئازادانە یە کە خۆی پێکھاتنی کۆمەڵگایەکی باشتری لەدوویە. ئەوەش زۆر ھاسائی یە دەنێوان بازنەیەکی ئابووریدا. دە نێو فەلسەفەکانی سیاسیدا بەرھەمی فیلسۆف ڕۆبێرت نوزیک (ئانارشیزم، دەوڵەت، خەیاڵ) دە ساڵی ١٩٧٤دا کتێبێک بووە لە ھەر بە نێوبانگەکان. دەو کتێبەدا ڕۆبێڕت نوزیک بەوەیکە ھەر تاکێک مافی ژیان، ئازادی، دارایی ھەیە دەست پێدەکا و ئەو مافانەش بۆ پێشێلکردن نابن. بۆوەیکە دەستەڵاتدارێکی دەوڵەتی یان ھەر کەسێکی دیکە نەتوانی ئەو مافانەی تاکەکان پێشێلبکا ئەرکی دەوڵەتە کە ئەو مافانە لە ڕاست توند وتیژی، دزی، دەستبڕی، یان ھەر پێشێلکارییەک لە مەڕ قەرارداد یان شتێک لەگوێن ئەوانە بپارێزێ. نوزیک ئەوەش ڕەتدەکاتەوە کە پێدەڵێن دابەشکردنێکی (کلیشەیی) واتە ئەو شێوە دابەشکردنە کە بەپێی ھێندێک ڕەوتی دیاریکراو پارێزگاری لێدەکرێ. نوزیک دژایەتی دەگەڵ ئەو تێئۆرییەی عەداڵەت دەکا چون بەپێی وەیکە ئیمکاناتەکە ھی کەس نییە لەوە بەولاوە ناکرێ دابەشبکرێن. خۆخێوی تاکەکان و مافی خاوەندارییەتی وادەکەن کە چۆنییەتی کەل و پەلەکان گرینگ بن چونکوو ھەموو ئەوانە دە پەیوەندی دەگەڵ مرۆڤەکاندان و خاوەدارییەتیشیان مافی تاکەکانە. ھەموو گواستنەوە و دەستاودەستکردنێک کە لە سەربنەمایەکی دڵخوازانە بن بەپێی بۆچوونی نوزیک عادڵانەیە و دەگەڵ ئازادی تاک یەکدەگرنەوە. دە ناوەندی بەشی (دابەشکردنی عادڵانە) دا سێ بۆچوون دەو پەیوەندییەدا پێشنیاردەکا. ئەوە بەو مانایەیە کە خۆی دابەشکردن عادڵانەیە ئەگەر شەرت و شرووتی ڕەوای کڕین و فرۆشی سەرەتایی شتەکە بناسێندرێ (ھەر کەسێک دەتوانێ مافی خاوەندارییەتی ڕەوای بە سەر شتێک کە پێشوو ھی ئەو نەبووە ببێ بە مەرجێک نەبتە ئاستەنگ و ئالۆزی ھەلومەرجی کەسێکی دیکە) وھۆی دەستاودەستی بەڕەوای ”کەسێک دەتوانێ مافی ڕەوای خاوەندارییەتی شتێکی ببێ کە کەسێکی دیکە خاوەنی ڕەوایەتی بەڵام بە ویستی دڵی خۆی داوێتی بەو کەسەکە باسی دەکرێ ” (ئەگەر ھەلومەرجەکە ئاوا نەگونجێندرێ کە کرین وفرۆش عادڵانە نەبێ، دەبێ ھەلێک بۆقەربووکردنەوەی بڕەخسێندرێ) ئەو سێ پرنسیپانە واتە پرنسیپی ڕەوای کرین وفرۆشی سەرەتایی، پرنسیپی ڕەوای دەستاودەستکردن بەرھەمەکان، پرنسیپی قەرەبووکردنەوە معاملەی ناعادڵانە، تێئۆری نوزیک دەبتە ڕەوتێک بۆ دابەشکردنی کۆمەڵایەتییانە. (ئاناڕشیزم، دەوڵەت وخەیاڵ)ێکی دیکەش وەک فەلسەفەیەکی سیاسی لەلایەن ئایین ڕاند کە زیاترھەڵگری فەلسەفەی لیبڕالیستەنوێیەکان بوو بڵاودەبێتەوە، ڕاند خۆی لیبڕالیزمی نوێ یش ھەربە (لیبرتاریانیزم) و بە ھەووەڵین دوژمن دەزانێ، سەرەڕای وێکچوویی ڕوانگەکان کە دە پرنسیپ دا ھەر یەک شتن.