cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کۆمیتەی کوردی - سویدی
دامەزراندن
جەمال عەلەمدار لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ١٩٦٥ چووەتە سوید، بەر لە ئەو تەنیا یەک کوردی تر بە ناوی دکتۆر سەلاحەدین ڕاستگەلدیی خەڵکی باکووری کوردستان لەوێ بووە؛ بەھۆی ئەوەیکە چالاکی بۆ ناساندنی کورد بە سویدییەکان کارێک نەبووە کە بەتەنێ بکرێت، جەمال عەلەمدار ھەوڵی داوە سویدییەکان بۆ ئەم مەبەستە کۆ بکاتەوە، ھەر بۆیەش وتارێکی لەسەر کورد چاپ کردووە و لە کۆتایییەکەشیدا ژمارە و ئادرەسی خۆی داوە. مێرتا ھانسۆن پەیوەندی پێوە گرتووە و جگە لە خۆی چەند کەسێکی تر وەکوو: ئۆلف گێ تاندبێری و یان نۆرلاندری کۆ کردووەتەوە ؛ بڕیار دراوە کۆمیتە داکۆکی لە مافی کورد بکات و ئەو دەنگ و باس و زانیارییانەی کە لە ڕێگەی جەمال عەلەمدارەوە لە کوردستانەوە دێن، بڵاو بکاتەوە؛ بە واتایەکی تر سویدییەکان بە ناوی کوردەوە قسان بکەن. مێرتا ھانسۆن بەھۆی ئەوەیکە یەکەم خۆشەویستەکەی کوڕەکوردێک بووە، یارمەتی کوردی داوە، کوڕەکە ناوی «حەلیم بەگ» بووە و لە وڵاتی میسر ناسیویەتی و پێشی نەگەیشتووە؛ مێرتا جگە لەوەیکە لە دامەزراندنی کۆمیتەدا ھاوکار بووە، پووڵێکی زۆریشی خەرج کردووە و ماڵەکەی بۆ کۆبوونەوەکان و چاپخانەکەیشی بۆ چاپکردنی کتێبەکان و بەیاننامەکان لە خزمەتی کۆمیتەدا بووە.
چالاکییەکان
وێنۆک| بە یارمەتیی ماڵیی مێرتا، سەلاحەدین ڕاستگەلدی گەڕاوەتەوە کوردستان تاوەکوو یەکەم بەشی زانیارییەکان لەگەڵ خۆی بەرێتەوە، کتێبی شەڕە لەبیرکراوەکە بەرھەمی ئەو سەفەرەیە؛ کتێبەکە لە سوید زۆری دەنگ داوەتەوە و خەباتە سەرەکییەکەی کۆمیتەیش دوای بڵاوبوونەوەی کتێبەکە دەستی پێ کردووە، ئەندامە بیانییەکانی کۆمیتە کە ھەمووشیان کەسانێکی دیار و بەناوبانگ بوون، لەسەر کورد ھاتوونەتە قسە و دەستیشیان کردووە بۆ کۆکردنەوەی ھاوکاری بۆ شۆڕش. وێنۆک|
لقی فینلاند
ئۆلف گێ تاندبێری لە ڕێگەی سەرۆکی یوونێسکۆی وڵاتی فینلاندەوە، کۆمیتەی فینلاندی - کوردی دامەزراندووە. لقی فینلاند کەسایەتیی گرینگی تێدا بەشدار بووە و زۆر لە سویدییەکە چالاکتر بووە، بەھۆی ئەوەیکە کورد لە فینلاند نەبوون، جەمال عەلەمدار دوو ھەفتە جارێک ھاتوچۆی کردووە؛ یەکێک لە ئەندامانی کۆمیتە بووەتە سەرۆکوەزیرانی فینلاند و دەوڵەتی تورکیاش لە ڕێگەی باڵوێزخانەکەیەوە ناڕەزایەتی دەربڕیوە کە نابێت سەرۆکوەزیرانی حکوومەتێکی دۆستی ئێمە، ئەندامی ناوەندێکی دوژمنمان بێت، کە ئەویش وڵامی دابوونەوە من پشتگیریی نەتەوەیەک دەکەم کە مێژوو زوڵمی لێ کردوون.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
بودیزم
230px|وێنۆک|چەپ|پەیکەرێکی کۆنی بودای گاندارا بودیزم یەکێکە لە ئایینەکانە نیمچەدوورگەی ھیندستان و بریتیە لە کۆمەڵێک لە سوننەت، بڕوا، عەمەلی ئایینی کە لە وانەکانی سیدارتا گاوتاما (ناسراو بە بودا) سەرچاوەیان گرتووە. بوداییەکان باوەڕیان بە تەناسخ ھەیە.
ڕەوشتزانی
بودیزم نەریتێکی پراکتیکی کردارییە بە تەنها ڕوانگەیەکی سرووش هێنەرت ناداتێ کە مرۆڤ دەتوانێ ببێت بە چی بەڵکو بەشێکی زۆر لە تەکنیکی کاریگەر و کردار دابین دەکات بۆ یارمەتی دانمان بۆ گەشەکردن بەرەو ئەو بیروڕایە وە دەیکات بە هێزێکی ڕاستەقینە لە هەموو ڕۆژانی ژیانماندا.بەڵام ئەو تەکنیک و کردارانە بە شێوەی هەڕەمەکی بەکارناهێنرێن. بۆ ئەوەی کاریگەری هەبێت پێویستە بە شێوەیەکی باش و ژیرانە بەکاربهێنرێن، بە ڕەچاوکردنی پێداویستیەکانی کەسەکە و ئەو قۆناغەی پێی گەیشتووە. بێگومان خەڵکی جیاواز بە شێوەی جیاواز گەشە دەکەن. بەڵام جوڵەی گەشەسەندنی ڕوحی دەتوانرێ ببینرێ وە نەخشەکان بە شێوەی گشتی ببینرێ، وە بە الیەنی کەمەوە لە زۆربەی شتە گرنگەکاندا وەکو یەکە بۆ هەموو کەس.بوددیزم زۆربەی جار ڕێگای هاوتا و هاوشێوە بەکاردەهێنێت بۆ باسکردنی ئەو نەخشەیە، پێکهێنانی ڕێسای گەشەکردن لە بارەی یەک لە دوای یەکی ئەو قۆناغانەی کەسێک پێویستە پێیاندا تێپەڕێ، یەک لە دوای یەک، بۆ ئەوەی بگاتە ئامانجی ڕۆشن بینی. بە درێژایی چەندین سەدە نەریتی بوددی بۆ چەند شێوە ڕێچکەیەکی تری جیاواز زیادی کردووە. هەموویان باسی هەمان ئەو ڕێسا گرنگانە دەکەن، بەڵام بە وشەی جیاواز دەریدەبڕن و بەشێوەیەکی جیاواز دووپاتی دەکەنەوە، یان بەش بەشی دەکەن بۆ چەند هەنگاوێکی جیاواز.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاستیکا
کەشێنە
کەشێنە (Keşêne، بە فارسی: کشنه) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٥ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ژیریی زمانەوانانە
زیرەکی زمانەوانی بەشێکە لە بیردۆزی فرە زیرەکی نووسەر ھاوەرد گاردنەر کە بیرۆکەکە بریتییە لە توانای تاکەکەس بۆ تێگەیشتن لە زمانی نوسراو و وتراو وە ھەروەھا توانای خۆیان بۆ قسەکردن و نووسین. لە ڕووی کردارییەوە، زیرەکی زمانەوانی بە واتای ئەوە دێت کە تاکێک بتوانێت زمان بەکاربھێنێت بە نووسین و بە گوتار بەمەبەستی بەدیھێنانی ئامانجەکانی. لەگەڵ ئەمانەدا، توانای بەرزی زیرەکی زمانەوانی پەیوەست کراوە بە توانایەکی باش بۆ چارەسەرکردنی کێشە و بیرکردنەوەی پوخت. لە زۆر باردا، تەنھا لایەنی کرداری زمان (قسەکردن) بەھەند وەردەگیرێت و بە زیرەکی قسەکردن یان قسەکردنی پاراو ناسراوە و بەشێوەیەکی گشتی نیشانەیە بۆ رەنگ دانەوەی زیرەکی زمانەوانی لەو کەسەدا.
کورتەی دەرووناسی و کرداری
بۆ تێگەیشتن لە زیرەکی زمانەوانی، گرنگە لەو شێوازانە تێبگەین کە بەرپرسن لە ئاخافتن و زمان. ئەو شێوازانە دابەش دەبن بەسەر چوار کۆمەڵە دا: بەرھەم ھێنانی ئاخافتن (قسەکردن)، تێگەیشتن لە ئاخافتن (گوێگرتن)، بەرھەم ھێنانی نووسین (نووسین) و تێگەیشتن لە نووسین (خوێندنەوە).
زمانی قسەپێکراو
بەرھەمھێنانی ئاخافتن بریتییە لەو رێکارەی کە بیرێک لە مێشک دا دەگۆردرێت بۆ شێوازێکی دەنگی بیستراو،  ئەم رێکارە چەند قۆناغێکە کە چەندەھا بەشی جیاوازی مێشکی پێویستە. یەکەم قۆناغ نەخشەدانانە، کە مێشک ھەڵدەستێت بە دروست کردنی وشە و دەستەواژە بۆ گۆرینی بیرەکان لە مێشک دا بۆ شێوازێکی بیستراو و تێگەیشتوو. دواتر، مێشک دەبێت نەخشە دانێت بۆ ئەوەی کە چۆن بە کردەیی دەنگەکان دروست بکات لەڕێی پەیوەست کردنی ئاخافتنی نەخشەکێشراو لەگەڵ دەنگەکان. وە لە کۆتایی دا، مێشک دەبێت فەرمان بکات بە ئەندامی گوونجاو بۆی وشەکان بە ڕاستی بوترێن.
لە زۆربەی بارودۆخەکان دا، نیوەی چەپی مێشک بەرپرسیارە لە بەرھەمھێنانی ئاخافتن. لە زنجیرەیەک لێکۆڵینەوەی یەکبەدوایەک دا، وایڵدەر پێنفیڵد کاری دەکرد لەسەر ھەردوو شێوازی مرۆڤەکان لە بەکارھێنای دەستیان بە ڕێژەیەکی زیاتر (ڕاستە و چەپە) و بۆیان دەرکەوت کە بە بێ جیاوازی (چ راستە بێت یان چەپە) نیوەی چەپی مێشک ھەمیشە بەرپرسە لە بەرھەمھێنانی ئاخافتن.
گوێگرتن بەشێکی گرنگە لە بەرھەمھێنان و تێگەیشتنی ئاخافتن. لە کاتی قسەکرن دا مرۆڤ دەتوانێت گوێی لە وتەکانی خۆی بێت و مێشک ئەمە بەکاردەھێنێت وەکو شێوازێکی وەڵامدانەوە (فیدباک) بۆ چاکردنی ھەڵەکانی ئاخافتن و ئەمە دیاردەیەکی زۆر ڕوونە لە ھەندێک کەسی کەڕدا. کەڕێتی یان چەند کێشەیەکی بچووکی بیستن کاریگەرییەکی گەورەی ھەیە لەسەر توانای یەکێک بۆ تێگەیشتن لە زمانی وتراو و ئاخافتن بەو زمانە. بەڵام ئەگەر کەسێک لە یەکێک لە قۆناغەکانی دواتری ژیانی دا توانای بیستن لە دەست بدات ھێشتا دەتوانێت ئاستێکی ئاسایی زیرەکی ئاخافتنی ھەبێت.
زمانی نووسراو
تێگەیشتنی نووسین، ھەمان بەشی مێشک بەکاردەھێنێت کە تێگەیشتنی ئاخافتن بەکاریدەھێنێت بە مەبەستی شیکارکردن. بەڵام تێگەیشتنی نووسین لە جیاتی بەکارھێنانی زانیاری دەنگی بەندە لەسەر زانیاری بینراو بۆ تێگەیشتن.
پێوانە و ھەڵسەنگاندن
بە شێوەیەکی گشتی، کردەی ھەڵسەنگاندن بۆ سەرتاپای زیرەکی زمانەوانی کردەیەکی ئاڵۆزە بۆیە لە جیاتی دا زیرەکی قسەکردن دەپێورێت لە زۆربەی بارەکان دا و ئەمیش لەڕێی چەند جۆرێکی جیاواز لە ھەڵسەنگاندنی پاراویی قسەکردن.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانەوانی پۆل:ژیری بە پێی جۆر پۆل:ژیری بەپێی جۆر
ژان-لووک بێنوزیلیو
ژان-لووک بێنوزیلیو نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:نووسەرانی سویسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:نووسەرانی سویسی لە فەڕانسا
کورد
مێژوو
کورد کە ئەوڕۆ یەکێک لە گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نێزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین.
لە چاخی بەستەڵەکدا کە نێزیکەی نیو ملیۆن ساڵ پێش لە ئێستە ڕووی دا و نزیکەی ٢٠٫٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی بارانی و مامناوەندیی ھەبوو.
شەڕی کرمان
شەڕی کرمان یان کارەساتی کرمان ڕووداوێکی مێژویییە کە لە ساڵی ١٢٠٨ی کۆچی مانگی لە شاری کرماندا پێشھات. ھۆکاری ئەم ڕووداوە پەنادان و پاڵپشتی خەڵکی کرمان لە لوتفعەلی خانی زەند بوو. لەم ڕووداوەدا بە فرمانی ئاغا محەممەد خان ھەموو خەڵکی کرمان کوێر کران و تاڵانی شار و دەستدرێژی بە ژنان ئازاد ڕاگەیێنرا.
پاش ئەم ڕووداوە ٢٠٠٠٠ جووت چاو پێشکێشی ئاغا محەممەد خان کرا. ھەندێک ئەم ژمارەیە بە ٧٠٠٠٠ جووت دەزانن.
پەراوێز
پۆل:ململانێکانی ١٧٩٤
کورد
مێژوو
ئادەمیزادی دێرین پەنای دەبردە بەر ئەشکەوتەکان بۆ زنج و دەشتەکان بۆ ڕاوگە و لە ڕێی ڕاوەوە ژیانی خۆی دەبردە سەر. بۆیە ناچار دەبێ ئامێری لەبار دروست بکا کە لە کاتی ڕاودا بەکاری بێنێ. لە پێشدا بەردی تیژ و پاشان ئێسقانی بەکار دەھێنا و بەرەبەرە ئامێری نوێی ساز کرد.
بەم قۆناغەی مێژوو دەوترێ شارستانییەتی بەردی کۆن.
لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی مێژینەناسی پیشانیان داوە کە ناوچەی کوردستان لە چاخی بەرددا جێگەی ژیانی مرۆڤە سەرەتایییەکان بووە.
میرنشینە کوردییەکان
لەمێژووی کورد چەند میڕنشینێک فەرمانڕەوایی ناوچە جیاوازەکانیان کردووە وەکوو دەوڵەت ھەڵسووکەوتیان کردووە بەڵام دواتر بەھۆی دەوڵەتی سەفەوی و عووسمانی سەرجەم میڕنیشینەکان ڕووخان لەگرنگترین و ناودارترینیان ئەمانەن: میرنشینی حەسنەوی، میرنشینی ڕەوادی، میرنشێنی دۆسکی و مەڕوانی، میرنشینی ئەردەڵان، میرنشینی سۆران، میرنشینی بادینان، میرنشینی بابان
کشتوکاڵ
مرۆڤی دانیشتووی کوردستان ٢٥٠٠ ساڵ زووتر لە ئەورووپا بۆ یەکەم جار قۆناغی ڕاوی تێپەڕاند و ھاتە قۆناغی کشتوکاڵەوە.
لەبەر ئەوەی کە کوردستان کەشێکی لەباری بۆ سەوزبوونی گەنمی خۆڕسک ھەبووە ئادەمیزاد نزیکەی ١٠٫٠٠٠ ساڵ پێش لە کوردستاندا ھاتووەتە قۆناغی کشتوکاڵەوە. ھەندێ شوێنەوار و بەتایبەت چوار شوێنی گرنگی مێژینەیی کە لە کوردستاندا دۆزراونەتەوە ئەم ڕاستییە دەسەلمێنن: ڕادەیەک گەنم و جۆی ڕەق بووەوە، ئێسقانی ئاژەڵ کە نیشاندەری ئاژەڵداریی مرۆڤە سەرەتایییەکانی ئەو سەردەمە بووە، پەیکەری گڵینی ژنێکی دووگیان. بەپێی زانیاریی و ئاگاداریی شوێنەوارناسان گوندی چەرمۆ ٦٧٠٠ ساڵ پێش لە زایین ئاوا کراوەتەوە. ئەمە کۆنترین گوندە کە لە جیھاندا ئاوا کراوەتەوە. ھەروەھا شوێنەوارناسانی ئەمریکی و ئەڵمانی و تورک لە ساڵی ١٩٨٥دا لە دەوروبەری ناوچەی ئەرخەنی، لە دیاربەکر ماڵێکیان لە بنی زەوی دۆزییەوە کە ٩٠٠٠ ساڵ کۆنە. بەمجۆرە بەڵگەکان پیشاندەری ئەوەن کە ئادەمیزادی دێرین کوردستانی بۆ ژیان ھەڵبژاردووە و لە کاتی سەرما و سۆڵەدا پەنای بردووەتە ئەشکەوتەکانی و لە وەرزە لەبارەکاندا داوێنی چیا و دەشتەکانی ھەڵبژاردووە و ھەر لەوێش فێری کشتوکاڵ بوو و ئاژەڵداریی کرد و ئامێری لە بەرد و ئێسقان و چێو بەکار برد و لەسەر دیواری ئەشکەوتەکان نەخش و نیگاری کێشا و پەیکەری گڵینی ساز کرد و بە ئاگر برژاندی و بەو جۆرە دەروازەی شارستانییەتی بۆ مرۆڤ کردەوە لەم بەشەی جیھانەدا.
دانیشتووانی کۆنی کوردستان
لە ھەزارەکانی چوارەم و سێھەمی پێش لە زاییندا خەڵکانێک لە کوردستان دەژیان کە پێیان دەوترێ قەفقازییەکان یا ئاسیایییەکان و ئەمانە بریتی بوون لە کۆمەڵێ ھۆز و تیرەی جۆربەجۆر وەکوو گۆتی، لۆلۆ، کاسی، نایری، میتانی، سۆباری و ھتد. ئەمانە زۆر جار لەگەڵ دانیشتووانی میسۆپۆتامی بە شەڕ دەھاتن. لەو شوێنەوار و پاشماوانەی کە لە سەردەمی بابلییەکان بەدەست ھاتووە زۆر جار باسی ئەم ھۆز و خەڵکانە ھاتووە و باسی شەڕ و شووڕەکانیان لەگەڵ ئەواندا کراوە.
پاشتر لە دەوروبەری ھەزارەی دووەمی پێش لە زایین خەڵکانێکی تر بە ناوی ھیندوئورووپی یان ئاریایی کە دانیشتووی باشووری قەفقاز و دەوروبەری دەریای ڕەش بوون ھاتنە ناوچەکە. دوایی لەو ئاریاییانە خەڵکانێکی نوێتر لە ناوچەکەدا سەریان ھەڵدا بە ناوی ماد. بە سەرھەڵدانی مادەکان لە ناوچەکەدا تەواوی خەڵکانی ئەو ناوچەیە لە ناو ئەواندا توانەوە. مەڵبەندی مادەکان لە باری جوگرافیای سیاسییەوە بەربڵاوییەکی گرنگی ھەبوو کە دوایی باسی لێوە دەکرێ.
وشەی کورد لە مێژوودا
نزیکەی ٢٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین ناوی کورد بە شێوەی جۆربەجۆر لەلایەن دراوسێکانییەوە لە مێژوودا ھاتووە. تۆزێ دواتریش لە ساڵانی ٧٠٠–٨٠٠ی پێش لە زاییندا باسی ماد یان میدییەکان کراوە.
لە ٤٠١ی پ.ز. بە بەڵگەوە ناوی کاردۆخ، کاردۆ، کاردوک، کاردوخ سەرچاوە مەکۆی خازر
زمان
زمانی کوردی یەکێکە لە لقەکانی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە ئەویش بە لقێک لە زمانە ھیندوئێرانییەکان ناوی دەبەن. ھەندێک زمانی کوردیی ھاوچەرخ پاشماوەی زمانی مادەکان دەزانن بەڵام شوێنەواری زمانی پاڵەوی لە زمانی کوردیدا بە شێوەیەکی خۆیا بەرچاو دەکەوێت. دانانی پێناسەیەکی کتوومت بۆ زمانی کوردی و ھەڵدانەوەی لایانە شاراوەکانی ئەم زمانە بەھۆی نەبوونی سەرچاوەی نووسراوی زمانی کوردییەوە لە سەردەمە دێرینەکاندا جۆرێک لە ئاڵۆزی و دڕدۆنگی دەھێنێتە ئاراوە. کوردی دوو زاراوەی گرینگی ژوورباکووریین (کورمانجی) و ناوەندی (سۆرانی) ھەیە. زاراوەی باکووری لە ھەولێرەوە بەرەو باکوور ھەتا قەوقاز قسەی پێدەکرێت و کوردیی ناوەندی لە بەشێکی زۆر لە ناوەڕاستی کوردستان بەکاردێت. کوردی سۆرانی زمانی فەرمیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە.
سەرژمێری دانیشتووان
بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ ڕێژەی کوردەکانی تورکیا ٥٦٪ و کوردەکانی ئێران ١٦& و کوردەکانی عێراق ١٥٪ و کوردەکانی سووریا %٦
کورد لە ئێران
ژمارەی کوردەکان لە ئێراندا، ١٠ تا ١٢ ملیۆن مەزەندە دەکرێ کە زۆرتر لە پێنج پارێزگای کوردستان، ورمێ، کرماشان، ئیلام و خۆراسانی باکوور دەژین. پارێزگاکانی ھەمەدان، لوڕستان، خۆراسانی ڕەزەوی، گیلان و مازەندەران و چەند پارێزگای تریش کوردی تێدایە. شا عەباسی سەفەوی لە سەدەی حەڤدەھەمدا ژمارەیەکی زۆری کوردی کورمانجی بۆ شەڕ لەگەڵ ئوزبەکەکان لە باکووری خوراسان نیشتەجێ کرد. ئاخێوەری ھەموو شێوەزارەکانی کوردی لە ئێراندا ھەن.
لە ئێراندا کوردەکان چەند جار دژ بە حکوومەتی ناوەندی شۆڕشیان کردووە. لە ١٨٨٠دا شێخ عوبەیدوڵڵا دژ بە قاجاڕەکان و سمکۆ لە ١٩٢٠ەکان شۆڕشیان کرد کە سەرکوتکران. قازی محەممەد لە ١٩٤٦ کۆماری کوردستانی لە مەھاباد ڕاگەیاند کە دوای ١١ مانگ ئەویش تێکشکا. لەدوای شۆڕشی ئیسلامیی لە ١٩٧٩دا کوردەکانی ئێران داوای خودموختارییان کرد و بۆ ماوەیەک بە ڕێبەریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵە دەسەڵاتی چەند بەشی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان بەدەستەوە بوو بەڵام لەدوای شەڕێکی چەکداریی چەند مانگە حکوومەتی ناوەندی دیسان دەسەڵاتی گرتەوە، ھەزاران کورد کوژران و بەندکران و ھیچ لە داخوازییەکانیان جێبەجێ نەکرا. لە یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێراندا ھەر کەمینەیەکی زمانی و ڕەگەزی، مافی ھەیە کولتور خۆی ھەبێت و لەپاڵ فارسیدا بە زمانی خۆی پەروەردە بکرێ بەڵام ھەرگیز وانەی زمانی کوردی لە خوێندنگاکان و زانکۆکانی ئێران نەوتراوە. لە دەورەی سەرۆککۆماریی خاتەمیەوە ژمارەیەک ڕێکخراوی غەیرە دەوڵەتیی کوردی و چەند فێرگەی تاکەکەسیی کوردی پێکھاتوون. لە ئێراندا ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردی چاپ دەکرێ بەڵام ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ئازادیی قسەکردنیان نییە. ھیچ حیزبێکی فەرمی بە پێناسەی کوردییەوە تا ئێستا لە ئێراندا پێکنەھاتووە و ھاوکاریکردن لەگەڵ حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە دژ بە حکوومەتی ناوەندین سزای زیندان و سێدارەی ھەیە.
کورد لە عێراق
بەپێی ئامارێک کە لە ساڵەکانی پێش ٢٠٠٦ ـدا ئەنجام دراوە ژمارەی دانیشتووانی سێ پارێزگاکەی کوردستانی باشوور دەگاتە ٣ ملیۆن و ٧٦٨ ھەزار کەس، دانیشتووانی پارێزگای سلێمانی یەک ملیۆن و ٧١٥ ھەزار کەسە، دھۆک ٨٦٨ هەزار و پارێزگای ھەولێریش ملیۆنێک و ٢١٣ ھەزار کەس.
ئایین
وێنۆک|خۆرەکەی سەر [[ئاڵای کوردستان ھێمایەکی دێرینی ئایینی ڕەسەنی کوردەکانە، کە یەزدانێتە. جگە لەوەی ٢١ تیشکەکەی ھێمایە بۆ ٢١ی ئازار (نەورۆز)، ھێمای دووبارە ژیانەوە و نوێبوونەوەیە لە یەزدانێتدا. ]] پێش فراوانخوازی ئایینی ئیسلام و مەسیحییەت و جوویەتی، کوردەکان چەند بیر و باوەڕێکی ئایینیی تریان ھەبوو کە بە ئایینی ڕەسەنی کوردەکان دادەنرێن و لە یەزدانێتەوە سەرچاوەیان گرتبوو. بە درێژایی مێژوو، زۆرینەی ئایینە یەزدانییەکان تیاچوون و ئەوانەی تاکوو ئێستا ماونەتەوە پێکھاتوون لە یارسانیەت، عەلەویەت، لەگەڵ ئێزیدیەت، کە بەشێکی کوردەکان تاکوو ئێستا باوەڕیان پێیان ھەیە. کوردەکان باوەڕیان بە ئایینێکی تریش ھەبوو کە زەردەشتی بوو، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی کاریگەریی فارسەکانەوە ئەم بیر و باوەڕەیان ھەڵگرتبوو.
لە تیۆلۆژی یەزادنییەتدا، ھێزێک ھەیە بە ناوی «حەق» کە لە ھەموو ئایینەکانی یەزدانییەت دا بە خودا ناسراوە جگە لە ئێزیدییەت. حەق بە دروستکەری گەردوون دەناسرێت، ھەموو گەردوون حەق بەستوویەتی بە یەکەوە، بەڵام جگە لە دروستکەری گەردوون ھیچ ڕۆڵێکی تر ناگێڕێت، بەڵکو دەسەڵاتی بەخشیوە بە ھێزێک کە خۆی دروستی کردووە و توانای دروستکردنی بەویش داوە. دروستکەرەکەش، لەکاتی دروستکردنی گەردووندا، پێنج دەسەڵاتی تری وەک خۆی دروست دەکات (کە بە بابا ناسراون، کە ڕەنگە واتای دەروازە بدات) تاکوو ھاوکاری بکەن و ئاگاداری پڕۆسەی دروستکردنی گەردوون بن. ھەموویان پێکەوە حەوت ھێزی پیرۆز پێک دەھێنن کە بە «کیشی فریشتەکان» ناسراوە. ئەم ھێزانە دەتوانن لە جەستەی مرۆڤدا لەدایک ببنەوە و ھاوشێوەی پەیامبەر ڕەفتار بکەن.
ھەتاکوو سەدەی ١٢ش، تەنیا کەمینەیەکی کوردەکان موسڵمان بوون و کوردەکان بە نەتەوەیەکی موسڵمان نەدەناسرانەوە. لە نووسینەکانی نووسەرانی عەرەبی وەک نیزام ئەل مولک، ئەبو مەنسوور ئەل بەغدادی، و ھەروەھا ئیبن ئەتیر، کوردەکان بە «موشریک» و کافر ناوبراون. جگە لەو کەمینەیەی کە خۆیان موسڵمان بوون، زۆرینەی کوردەکان باوەڕیان بە ئایینە یەزدانییەکان بوو، ھەروەھا ڕەتیان دەکردەوە کە ببن بە موسڵمان، تاکوو فراوانخوازیی ئیسلامییەکان دەستی پێکرد و لە دوای چەند شەڕێکی زۆر، ھەروەھا گۆڕانکاری لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری بەبۆنەی ئەو فراوانخوازییانەوە، کوردەکان بە زۆر کرانە موسڵمان.
لە وەشانێکدا، گۆڤاری ھاوار ئایینی ڕەسەنی کوردەکان بە یەزدانییەت ناو دەبات و دەشڵێت کە تەنیا ئایینە کە بە چەندین سەدەی ھەوڵی لەناوبردندا تێپەڕ ببێت بەبێ لەدەستدانی پیرۆزییەکەی.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لووتکەی عەرەبی پۆل:گەلانی دێرینی رۆژهەڵاتی نزیک پۆل:گەلانی دێرینی رۆژھەڵاتی نزیک
ئیزیس
وێنۆک|250px|ئیزیس، ١٣٦٠ی پێش زایین. ئیزیس لە خوداکانی میسرە و خوشک و ھاوسەری ئۆزیریس بوو و لە ئەو منداڵێکیان بوو بە ناوی حۆروس. لە ئەفسانەی ئۆزیریسدا، ئیزیس بە دوای تەرمی ھاوسەرەکەی دەگەڕێ کە بە دەستی براکەیەوە کوژرابوو.
ئیزیس خانمەخوایێکی سەرەکی بوو لە ئایینی میسری کۆندا کە پەرستنەکەی بە درێژایی جیھانی یۆنان-ڕۆم بڵاوبووەوە. ئیزیس یەکەم جار لە شانشینی کۆندا وەک یەکێک لە کاراکتەرە سەرەکییەکانی ئەفسانەی ئۆسیریس ناوزەدا کرا، کە تێیدا برا کوژراوەکەی و مێردەکەی، پاشای ئۆزیریس زیندوو دەکاتەوە و میراتگری بە ناوی حۆروس، بەرھەم دەھێنێت و دەیپارێزێت. گۆمان دەکرێت ئەو، ھەروەک یارمەتی ئۆسیریسی دا، بۆ ناو ژیانی دوای مردن یارمەتی مردووەکان بدات، ھەروەھا ئەو بە دایکی خودای فیرعەون دادەنرا، کە بە حۆروس ھاوشێوە بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:خانمەخواکانی میسر پۆل:خوداوەندە میسریەکان پۆل:ئیزیس
لەیلا عومەر
لەیلا عومەر عەلی (لەدایکبووی ١٩٧٥) کەسایەتییەکی سیاسیی کورد و ئەندامێکی ژنە لە ئەنجومەنی سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ وەک جێگری پارێزگاری سلێمانی دیاریکرا و لە ٣١ کانوونی دووەمی ٢٠٢١ دەستبەکار بوو. دواتر لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢دا، بووە شارەوانی سلێمانی و ھەتا ئێستاش ئەو پۆستەی پێیە. ئەو یەکەم ژنە لە مێژوودا کە بووەتە جێگری پارێزگاری سلێمانی و شارەوانی سلێمانی.
ژیان
لەیلا عومەر لە شاری سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٥ لە دایکبووە، دوای تەواوکردنی قۆناغەکانی بنەڕەتیی و ئامادەییی لە کۆلێژی یاسای زانکۆی سەڵاحەدین درێژە بە خویندن دەدات و لە ساڵی ١٩٩٦ بڕوانامە لە بواری یاسا بەدەست دەھێنێت. لە بەڕێوبەرایەتی تۆمارکردنی خانووبەرەی ڕۆژھەلاتی شاری سلێمانی لە ساڵی ١٩٩٧ دامەزراوە، لە سالێ ٢٠٠٠ بووە جێگری ھەمان بەڕێوەبەرایەتی و لە ٢٠٠٥یش بووە بە بەڕێوەبەر. دوای بەشداری کردنی لە سیاسەت بووە ئەندامی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لەو حیزبە چەندی پۆستی وەرگرتووە. ساڵی ٢٠١٩ بە ئەندامی یەدەگی سەرکردایەتی یەکێتی ھەڵبژێردرا، لە ئێستاشدا ئەندامە لەم ئەنجوومەنە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:زیندووان پۆل:ژنان لە سیاسەت
پارێزگای حەکاری
پارێزگای ھەکاری یەکێک لە پارێزگاکانی کوردستانی باکور کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگای حەکاری، شاری جۆلەمێرگە.
ژمارەی دانیشتوانی ئەم پارێزگایە لە ٢٠١٠دا ٢٥١,٣٠٢ کەس بووە.
٣٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پارێزگای حەکاری
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦ حەکاری حەکاری پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:پارێزگای حەکاری
بووتان لە ئۆڵۆمپیاد
بووتان بۆ یەکەمجار ساڵی ١٩٨٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە، بەڵام تا ئێستا نەیتوانیوە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بھێنێت. ھەرچەند وڵاتێکی شاخاوییە بەڵام وەرزشوانانی ئەم وڵاتە تا ئێستا بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەیان نەکردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی بووتان ساڵی ١٩٨٣ دامەزراوە و ھەمان ساڵ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بووتان لە ئۆڵۆمپیاد
فریدریش ھایێک
thumb|فرێدیش هایک فرێدریش ئوگێست ھایک (٨ی ئایاری ١٨٩٩ تاکوو ٢٣ی ئازاری ١٩٩٢) کەسایەتی ئابووریزانی نەمساوی و بەریتانییە و ئەو ناسراوە بە یەکێ لە دامەزرێنەرانی نیۆلیبراڵیزم و سەرمایەداری لەسەر بنەمای بازاڕی ئازاد وە ڕەخنەشی لە سۆسیالیزم گرتووە، لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ھایک یەکێک بووە لە ئابووریزانەکانی جیھان وە ئەو لە ساڵی ١٩٧٤ براوەی خەڵاتی نۆبێل بووە لە بوارەکەی خۆی واتا لە بواری ئابووری. فرێدریش چەندین پەرتووکی ئابووری نووسیوە وەک پەرتووکی ڕێگای کۆیلایەتی، یان بیرۆدۆزی ڕەخنە و بازرگانی لە ساڵی ١٩٣٣ کە بە زمانی ئینگلیزی نووسراوە کە وەرگێڕدراوە بۆ زمانەکانی ژاپۆنی و ئیسپانی وە پەرتووکی نرخەکان و بەرھەمەکان کە بۆ چەندین زمانی دیکە وەرگێڕدراوە.
ژان-پۆل دێمور
ژان-پۆل دێمور نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
فریدریش ھایێک
خەڵاتی نۆبڵ
لەنێو ئەو هۆکارانەی کە خراوەتەڕوو، لیژنەکە ڕایگەیاندووە، هایک "یەکێک بووە لەو کەمترین ئابووریناسانەی کە هۆشدارییان داوە لە ئەگەری قەیرانێکی ئابووری گەورە پێش ئەوەی داڕمانی گەورە لە پاییزی ساڵی ١٩٢٩دا بێتە ئاراوە." ساڵی دواتر، هایک زیاتر پشتڕاستی کردەوە کە پێشبینیەکی وای کردوە. لە چاوپێکەوتنێکدا پرسیاری لێکرا، "ئێمە تێدەگەین کە تۆ یەکێک بوویت لە تاکە ئابووریناسەکان کە پێشبینیت کردبوو ئەمریکا بەرەو داڕمانە گەورەکە دەڕوات، ئایا ئەوە ڕاستە؟" هایک وەڵامی دایەوە و وتی: "بەڵێ". بەڵام هیچ بەڵگەیەکی دەقیی لەسەر "پێشبینییەک" دەرنەکەوتووە. لەڕاستیدا، هایک لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٩، سێ ڕۆژ پێش داڕمانەکە نووسیویەتی، "لە ئێستادا هیچ هۆکارێک نییە بۆ چاوەڕوانی داڕمانی لەناکاوی بۆرسەی نیویۆرک. ... ئەگەرەکان/مەرجەکانی قەرزکردن، بە هەر بڕێک، لە ئێستادا زۆر گەورەیە، و بۆیە وا دیارە دڵنیایی هەبێت کە نابێت لە لەناوچوونێکی ئاشکرای قەیراناوی ئاستی بەرزی ئێستای [نرخ] بترسێت."
ژان-پۆل دێمور
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
فریدریش ھایێک
پەراوێزەکان
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی پۆل:نووسەرانی نەمسایی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:ئابوورزانانی ئینگلیز پۆل:مێژووناسانی بریتانی پۆل:فەیلەسووفانی بریتانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٩٢ پۆل:فریدریش ھایێک پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ
بڕیارنامەی ٩٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تەمموزی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤١٣‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ھایتی لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
قیاس (فیقھ)
لە فیقھی ئیسلامیدا، قیاس بەو پرۆسەی پێکچوواندنە دەوترێ کە تێیدا ئامۆژگارییەکانی فەرموودە و قورعان بەرامبەر دەکرێنەوە و پێک ھەڵدەسەنگێنرێن، بۆ ئەوەی کە بە پێی بڕیارێ کە پێشتر دراوە، بۆ ھەلومەرجی نوێ بڕیاری نوێ ببڕدرێتەوە. واتە بۆ چارەسەرکردنی ھەر کێشەیەکی نوێ و بۆ جوابدانەوە بە ھەر پرسێکی تازە، حوکمەکانی پێشووی سوننەت و قورعان وەکوو ئامرازێک بە کار دەھێنرێن. قیاس تەنیا لە حاڵەتێکدا بەکارە کە ھۆ یان ھۆکانی دەرچوونی حوکمە پێشووکە بۆ پرسە نوێکەش شیاوی ھێنانەوە بێ. بۆ وێنە، لە شەرعدا ھاتووە کە خەمر (ئاوی ترێ کە خواردنەوەی ئینسان مەست بکا) حەرامە، بەڵام بۆ ئاوجۆ (بیرە) حوکمێک لە بەردەستدا نییە کە حەرامبوون یان حەڵاڵبوونی دیاری بکا. لێرەدا، مەلاکان دەڵێن ھۆی حەرامبوونی خەمر ئەوەیە کە ئینسان مەست دەکا، خواردنەوەی «ئاوجۆ»ش مەستیھێنەرە و لەم ڕووەوە لە خەمر دەچێ، بۆیە حوکم دەکەن کە خواردنەوەی ئاوجۆش حەرامە.
سەرچاوەکان
پۆل:وشە و دستەواژە عەرەبییەکانی شەریعەتی ئیسلامی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:سوننە
مزگەوتی جەلیل خەیات
مزگەوتی جەلیل خەیات و منداڵەکانی مزگەوتێکە لە شاری ھەولێر. مزگەوتەکە کەوتووەتە سەر شەقامی ٦٠ مەتری، لە بەرامبەری پردی شۆڕش. ماوەی دروستکردنەکەی ١٠ ساڵی خایاندووە، لە ١٩٩٧ بۆ ٢٠٠٧. مزگەوتەکە منارە و زەغرەفەی ئیسلامی ھەیە. وێنۆک|مزگەوتی جەلیل خەیات
مزگەوتی جەلیل خەیات لەسەر شێوازی ئەندازیاریی عوسمانیی کۆن بنیات نراوە. لە بنیاتنانیدا نەخش و نیگاری کۆنی ئیسلامییان تێکەڵ کردووە. دیزایینی مزگەوتەکە تێکەڵەیەکە لە شێوازی فاتمی، عەباسی، و ئومەوی. لە چەند وڵاتی جیاوازەوە ئەندازیار و سەرپەرشتیاریان بۆ ھێناوە. خەرجی دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن حاجی جەلیل خەیات دابین کراوە کە یەکێک بووە لە دەوڵەمەندانی شاری ھەولێر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مزگەوتەکانی ھەولێر پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان پۆل:شوێنەکانی ھەولێر پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
سویسنەوا
سویسنەوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
سویسنەوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
برایانی سەید
زاراوەی برایانی سەیید' ئاماژەیە بۆ عەبدوڵڵاخان و 'سەییدحسێن عەلیخان''. '، کە لە سەرەتای سەدەی ١٨دا لە ئیمپراتۆریەتی موغەکان بەھێز بوون.'''
ھێلێن کێلەر
ھێلێن ئادامز کلێر (٢٧ی حوزەیرانی ١٨٨ – ١ی حوزەیرانی ١٩٦٨) نووسەر، چالاکی سیاسی و یەکەمی کەسی کەڕ و کوێری ئامریکایی بوو کە توانی بڕوانامەی باچلۆر لە ھونردا بە دەست بھێنێت. ھێلێن کلێر بە ھۆی ئەوەی کە ھاوکات ھەم کوێر و ھەم کەڕ بوو لەگەڵ دژواریەکی زۆر بۆ فێربوون ڕووبەڕوو دەبووەوە؛ بەڵام لە تەمەنی حەوت ساڵدا مامۆستاکەی بە شێوازگەلێکی تایبەت توانی ھێلێن فێری قسە کردن بکات.لەساڵی ٢٠٠٥ لە فیلمێکی بۆلیوود دا بەناوی ڕەش (Black) فیلمێک لەسەر ژیانی هێلێن کێلەر وەشێنرا ئەو فیلمە لەسەرەتای ژیانی هێلێن تاکوو کۆتایی هێنان بە خوێندنی باسدەکات و ئەکتەری هیندی ڕانی موکرجینی ڕۆڵی هێلین کێلەری تێدا بینی.
برایانی سەید
ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە سەر بە بنەماڵەی سەییدەکان یان نەوەی پێغەمبەری ئیسلامی؛ محەمەد کە لە ڕێگەی کچەکەیەوە فاتیمە و زاوا و ئامۆزای عەلی کە سەر بە بنەماڵەی ئیسلام بوون بۆ خێڵی بەنوھاشم و هۆزی قوڕەیش. ئیدیعاکەیان بەگشتی قبوڵ ناکرێت، دەوترێت نەوەی ئەو خێزانانەن کە لە پەنجابەوە کۆچیان کردووە بۆ بەشی ڕۆژھەڵاتی قەزای موزەفەرناگار.
ھێلێن کێلەر
ژیان
ھێلێن کێلەرلە ٢٧ حوزەیرانی ساڵی ١٨٨٠ لەویلایەتی ئالابامای ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لەدایک بووە، موحازەرەی وتۆتەوە و ئەدیب و چالاکوانێکی ئەمریکی بووە، بەیەکێک لە نیشانەکانی بڕوابەخۆبونی مرۆڤایەتی دەژمێردرێت، چونکە سەرەڕای چالاکیەکانی بیستن و بینینی لە دەستدابوو، بەڵام توانیوێتی بەسەر کەڕی و گۆێری خۆیدا زاڵ بێت ھەر بۆیە نازناوی موعجیزەی مرۆڤایەتیان لێناوە.
برایانی سەید
برایانی سەیید دوای مردنی ئاورەنگزێب کاریگەرییەکی زۆریان لە دەرباری موغەکاندا ھەبوو و بوونە پاشا ساز لە کاتی پشێویی دوای مردنی ئیمپراتۆر ئاورەنگزێب لە ساڵی ١٧٠٧. لە ماوەی ساڵانی ١٧١٠دا بە ئارەزووی خۆیان ئیمپراتۆرەکانی موغەکانیان دروستکرد و لە تەختیان لابرد.
ھێلێن کێلەر
ژیان
خاتوو ھێلێن کاتێک لەدایک بووە چاوی بینیوێتی و گۆێیشی کەڕ نەبووە، بەڵام کاتێک تەمەنی گەیشتۆتە ١٩ مانگان دووچاری نەخۆشیەک بۆتەوە و بۆتە ھۆی کەڕ بون و کوێربوونی، سەرەڕای کەڕ بوون و کۆێربوونی توانیوێتی بڕوانامەی زمانی ئینگلیزی بەدەستبھێنێت، پاشان ئان سۆلیڤانی ھەڵبژارد وەکو مامۆستای خۆی و ئەویش دوای ئەوەی داوای یارمەتی لەماڵ باوکی کردووە بردوێتی بۆ شوێنێکی دوور لەماڵی خۆیان و لەڕێگای ناو لەپێوە فێری ئەوەی کردووە ھەست بەشتەکان بکات، دوای تێپەڕبوونی ساڵێک ٩٠٠ ووشە فێربووە و زانستی ڕوەکەکانی خوێندووە.
برایانی سەید
برایانی سەییدەکان دەسەڵاتی موغەکانیان بۆ ئەجمێر لە راجاستان گەڕاندەوە بە تەسلیمبوونی مەھاراجا ئەجیت سینگ، و سەرکردەی جات چورامان، ھەروەھا، دەسەڵاتی موغەکانی لە ئاشتییەکی دانوستاندن لەگەڵ... برایانی سەییدەکان. لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەواندا، یاخیبووی سیخەکان Banda Singh Bahadur بوو ھەروەھا گیراوە و لە سێدارە دراوە. سەیدەکان زۆر کەم سەرقاڵی دامەزراندنی سەربازێک بوون، کە سەیید نەبوون، یان دانیشتووی بەرھا، یان غەیرە موسڵمان بوون.
ھێلێن کێلەر
ژیان
خاتوو ھێلێن کاتێک تەمەنی گەیشتۆتە ١٠ ساڵان بەتەواوەتی توانیوێتی ئەو پیتانە بخوێنێتەوە کە تایبەتە بە کەڕ و کوێرەکان، ساڵی ١٨٩١ داوای لە مامۆستاکەی کرد فێری قسەکردنی بکات ئەویش لە ڕێگای دەستھێنان بەقوڕگ و لێوی قسەکەر و نوسینی پیتەکان لەناو لەپی فێری قسەکردنی کرد، ھێلێنیش نەک بەتەنھا بەزمانی ئینگلیزی بەڵکو بەزمانەکانی ئەڵمانی و لاتینی و فەرەنسی و یۆنانی توانیوێتی شت بخۆێنێتەوە.
خاتوو ھێلێن کۆڵی نەدا و لەدوای چەند ساڵ ماندوبون و ھەوڵدان توانی بەباشی قسەبکات و بنوسێت و خاوەن دەست و خەتێکی جوان و ڕێک و پێک بووە، ساڵی ١٩٠٤ لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانست و فەلسەفە بەدەستھێناوە و ناوبانگی دەرکردووە و داوای لێکراوە موحازەرە بڵێتەوە و لەگۆڤار و ڕۆژنامەکاندا ووتار بنوسێت، ھەروەھا فێری چنین و دوورمان و مەلەکردن و سواری ئەسپیش بووە، پاشان بڕوانامەی دکتۆرای لە زانست و لەفەلسەفە بەدەستھێناوە، دواتر بۆتە نووسەرێکی بەناوبانگی جیھانی، ساڵی ١٩١٥ ڕێکخراوی ھێلێن کیلەری نێودەوڵەتی دامەزراندووە و نزیکەی ١٨ کتێبی بڵاوکردۆتەوە و کتێبەکانی بۆ ٥٠ زمان وەرگێڕدراون.
برایانی سەید
محەمەد شا، بۆ ئەوەی دەست بەسەر دەسەڵاتەکەیدا بگرێتەوە، بە ھاوکاریی نیزامولمولک عەساف جاح، ڕێکخستن بۆ کوشتنی براکان. سەییدحسێن عەلیخان لە ساڵی ١٧٢٠ لە فاتحپور سیکری کوژرا، و سەییدحەسەن عەلیخان بەرھەم لە ساڵی ١٧٢٢ بە شێوەیەکی کوشندە ژەھراوی کرا.
ھێلێن کێلەر
ژیان
لەیەکێک لەووتە بەناوبانگەکانی دەڵێت: (( کاتێک کە دەرگایەکی خۆشیمان لێ دادەخرێت دەرگایەکی ترمان بۆ دەکرێتەوە، بەڵام ئێمە ھەر چاومان لەسەر دەرگا داخراوەکانە ھەر بۆیە درک بەو دەرگایانە ناکەین کە بۆمان کراوەتەوە))
برایانی سەید
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٨ پۆل:مردووانی ١٧٢٠ پۆل:مردووانی ١٧٢٢ پۆل:موسڵمانانی ھیندی
ھێلێن کێلەر
ژیان
خاتوو ھێلێن کێلەر لە ١ یۆنیۆی ساڵی ١٩٦٨ لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
موجاھیدانی کوردستان
دروستکردن
لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا شێخ عوسمان عەبدولعەزیز، سەرۆکی ڕێکخراوی بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان داوای کرد کە نەتەوەیەکی سەربەخۆی کورد دروست بکرێت، ھەروەھا ڕاگەیاندنی شەڕێکی پیرۆزی دژ بە عێراق و دژی بەعس، کە سەرکردایەتی ئیسلامییە سەربەخۆیەکانی کورد و ڕێکخراوە ئیسلامییە کوردەکان و تەنانەت سەربازانی پێشمەرگە کە مەیلی ئیسلامیان ھەبوو کرد، بۆ پێکھێنانی جۆرێک لە بەرەی یەکگرتوو. شێخ عوسمان گۆت سەدام حوسێن تاغووت بوو. زۆرێک لە ئیسلامییە کوردەکان لە چیاکانی کوردستان کەمپی مەشق و ڕاھێنانیان دانا و خەڵکیان دامەزراند و دەستیان کرد بە یاخیبوون لە دژی عێراق.
ماوەیەکی کەم پێش کۆمەڵکوژی ھەڵەبجە، سەدام حوسێن سەرکوتی زانایانی ئیسلامی کوردی کرد، ئەمەش وای کرد لە ھەڵەبجە ھەڵبێن و بچنە ئێران، لەوێ پشتیوانییەکی بەھێزیان ھەبوو. ئەوە بوو کە موجاھیدەکانی کورد لە ھەڵەبجە چالاک بوون کە دواتر دەبووە قەڵایان. زۆرێک لە کوردانی ھەڵەبجە گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە جیھاد باشترین ڕێگایە بۆ عێراق. ئەو موجاھیدانە لە ئێرانەوە پێشوازیان لە چەندین خۆبەخشی کوردی کرد.
کردارەکان
موجاھیدان لە ساڵی ١٩٨٠ لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق دەستی پێکرد، بەڵام لە کۆتایی شەڕدا لە ساڵی ١٩٨٨ زیاتر ئۆپەراسیۆنەکانیان ڕاگرت، بەڵام یاخیبوونێکی ئاست نزمیان لە دژی عێراق پاراست. لە ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ی عێراق لە کاتی جەنگی کەنداودا، موجاھیدەکان چالاکییەکانیان زۆر زیاد کرد و بەرەو کۆتایی جەنگەکەش جارێکی دیکە خاوبوونەوە. لە لووتکەدا زیاتر لە ١٠ ھەزار چەکداریان ھەبوو.
موجاھیدینی یەکگرتوو دوای ڕووخانی سەدام حسێن کۆتایی ھات، ھەرچەندە تاکە گرووپەکان مانەوە. ناسیۆنالیستە کوردە ئیسلامییەکان و کوردە عەلمانییەکان دواتر بەھۆی ئایدۆلۆژیای جیاوازەوە بوونە دوژمن.
گرووپەکان
کۆمەڵەی جیهادی ئیسلامی لە کوردستانی عێراق بەسەرۆکایەتی مەلائەمین
سەرچاوەکان
‏
پۆل:کوردایەتی پۆل:سەددام حوسێن پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٨٠ پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠ پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان پۆل:شەڕی ئێران و عێراق پۆل:ئیسلام لە عێراق پۆل:شەڕی کەنداو پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
مارک والبێرگ
thumb|مارک لە ساڵی ٢٠١٣ ماڕک ڕۆبێرت مایکل والبێرگ (بە ئینگلیزی: Mark Wahlberg) (لەدایکبووی ٥ی حوزەیرانی ١٩٧١) ئەکتەر و بەرهەمهێنەری ئەمریکییە.مارک بەهۆی ئەندامییەکەی لە باندی هیپ پۆپی (Mark Marky and the Funku Bunch) بەناوبانگ بوو، دواتر دەستی کرد بە بەشداریکردن لە چەند فیلمێکی مەزنی وەکوو (Three Kings) و (Planet of the Apes)، هەروەها فیلمی بەناوبانگی (The Departed) لە ساڵی ٢٠٠٦، کە دواتر بەهۆی ڕۆڵەکەیەوە لەو فیلمە پاڵێورا بۆ خەڵاتی ئۆسکار. مارک بەشداربووە لە هەردوو بەشەکەی فیلمی کۆمیدیی تێد. لە بەشی چوارەمی فیلمی (Transformers)دا لەساڵی ٢٠١٤ ڕۆڵی سەرەکی گێڕا. مارک بە یەکێک لە سەرکەوتووترین ئەکتەرانی هۆڵیوودی سەردەم دادەنرێت، بەهۆی ڕۆڵە جیاکانی لە فیلمە کۆمێدی و ئاکشنەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:زیندووان پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
٣٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فارۆخسیر
"فەرخسیر" بە ناوی تەواو و نازناوی "ئەبولمزەفەر موعیدەدین محمد شا فەرخسیر عەلیم ئەکبەر سانی ڤالا شا شای بەھار و بار (شەھید مەزڵوم)" (لەدایکبووی ٢٠ی ئابی ١٦٨٥ - لە ٢٩ی نیسانی ١٧١٩ کوژراوە) گورکانی ھیندستان بوو کە لە ساڵی ١٧١٣ تا ١٧١٩ دوای کوشتنی جیھاندەر شا ھاتە سەر دەسەڵات.
فاروخسیر کوڕی عەزیم الشان (کوڕی دووەمی ئیمپراتۆر بەھادورشای یەکەم) و سۆھەیبە نەوشیوان بووە. باس لەوە دەکرێت کە پیاوێکی قۆز بووە و بە ئاسانی کاریگەری ڕاوێژکاران و کەسانی دەوروبەری بووە، توانای و زانیاری و کارەکتەری نەبووە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ حوکمڕانی بکات.
لە سەردەمی دەسەڵاتی فەروخسیردا برایانی سەید بوون بە دەسەڵاتی سەرەکی پشت دەرکەوتنی حوکمڕانی دادگای گۆرکانی؛ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی سیستەمەکە لە پاشایەتییەکی ڕەھاوە بگۆڕێت بۆ پاشایەتییەکی دەستووری و دواجار ئەم دوو کەسە کوشتیان.
دوژمنایەتی لەگەڵ برایانی سەید
فەروخسیار بەھاوکاری برا سەیدەکان شکستی جەھەندەر شا ھێنا و یەکێک لە براکان بە ناوی عەبدوڵڵاخان، پۆستی وەزیر (سەرۆک وەزیران)ی دەویست. داواکارییەکەی ڕەتکرایەوە، بەو پێیەی ئەو پۆستە بەڵێنی بە غازیئەدین خان درابوو، بەڵام فەروخسیار پۆستێکی وەک ڕێجێنت لە ژێر ناوی وەکیل موتلەق پێشکەشی کرد. عەبدوڵڵا خان ڕەتیکردەوە و وتی شایەنی پۆستی وەزیرم لەو کاتەوەی کە سەرکردایەتی سوپای فەروخسیار دەکات دژی جەھەندەر شا. فەروخسیار لە کۆتاییدا تەسلیمی داواکارییەکەی بوو، عەبدوڵڵا خان بوو بە سەرۆکوەزیران.
بەگوێرەی مێژوونووس ویلیام ئیرڤین، یاریدەدەرە نزیکەکانی فاروخسیار میر جوملەی سێیەم و خان داوران تۆوی گومانیان لە مێشکیدا چاندووە کە ڕەنگە لە تەختی پاشایەتیدا دەستی بەسەردا بگرن. بە زانینی ئەم پێشھاتانە، برا سەیدەکەی تر (حوسێن عەلی خان) بۆ عەبدوڵڵا دەنووسێت: "ڕوون بوو، لە قسەکانی شازادە و سروشتی کردەوەکانییەوە، کە ئەو پیاوێک بووە کە ھیچ بایەخێکی بە داواکارییەکانی خزمەتکردنی ئەنجام نەداوە، یەکێک". بێ ئیمان، شکێنەری قسەکەی و بە تەواوی بێ شەرم". حسێن عەلی خان بە پێویستی زانی "بەبێ ڕەچاوکردنی پلانەکانی سەروەری نوێ" لە بەرژەوەندی ئەواندا مامەڵە بکات.{
ھەڵمەتی دژی ئەجیت سینگ
مەھاراجا ئەجیت سینگ بە پشتیوانی ئاغاکانی مەرواری ئەجمێری گرت و دیپلۆماتکارە موغەکانی لە دەوڵەتەکەی دەرکرد. فەروخسیار حوسێن عەلی خانی نارد بۆ ئەوەی ملکەچی بکات. بەڵام کوتلەی دژە برا سەیدییەکان لە دەرباری ئیمپراتۆری موغەکان ناچاریان کرد نامەی نھێنی بۆ ئەجیت سینگ بنێرێت و دڵنیای بکاتەوە لە پاداشتەکان ئەگەر شکستی بە حوسێن عەلی خان ھێنا. موغال ئیمپراتۆر بەھادور شای یەکەم نەیتوانی ڕاپەڕینی بەندا سەرکوت بکات.
لە ساڵی ١٧١٤دا، سیرھینەکان فەجدار (فەرماندەی گاریسۆن) زەینەدین ئەحمەد خان ھێرشیان کردە سەر سیخەکان لە نزیک ڕۆپار. لە ساڵی ١٧١٥ فەروخیسیار ٢٠ ھەزار سەربازی لە ژێر دەستی قەمەرەدین خان و عەبدوس سەمەد خان و زەکەریا خان بەھادور نارد بۆ شکستپێھێنانی بەھادور. دوای گەمارۆدانی ھەشت مانگ لە گورداسپور، بەھادور خۆی ڕادەست کرد دوای ئەوەی تەقەمەنی تەواو بوو. بەھادور و ٢٠٠ ھاوەڵەکەی دەستگیرکران و ھێنرانە دەھلی؛ ئەو بە دەوری شاری سیرھینددا نمایشکرا.
بەھادور خرایە ناو قەفەسێکی ئاسنییەوە و سیخەکانی دیکەش بە زنجیر بەستران. فشاریان لەسەر کرا بۆ ئەوەی دەستبەرداری باوەڕەکەیان بن و موسڵمان بن. ھەرچەندە ئیمپراتۆر بەڵێنی دا بەزەیی بەو سیخانە بپارێزێت کە گۆڕان بۆ ئیسلام، بەگوێرەی ویلیام ئیرڤین ". یەک زیندانی نەیسەلماند کە درۆیە بەرامبەر بە باوەڕەکەی". لەسەر ڕەتکردنەوەی توندیان فەرمانی لەسێدارەدانیان دەرکرا. سیخەکان بە کاروانێک لەگەڵ ٧٨٠ زیندانی سیخەکان ھێنرانە دەھلی، ٢٠٠٠ سەری سیخ بە ڕم ھەڵواسرا و ٧٠٠ عەرەبانە سەری سیخی سەربڕدراو بۆ تیرۆرکردنی دانیشتووان بەکاردەھێنران. کاتێک سوپای فاروخسیار گەیشتە... قەڵای سوور، ئیمپراتۆری موغەکان فەرمانی دا بەندا بەھادور، باج سینگ، بەی فاتح سینگ و ھاوڕێکانی لە تریپۆلیا زیندانی بکرێن.{{sfn|Singha|p=16} } دوای سێ مانگ لە زیندانیکردن، لە 19ی حوزەیرانی 1716 فاروخسیار بەھادور و شوێنکەوتووانی لە سێدارە دا، سەرەڕای ئەوەی خاتریە دەوڵەمەندەکانی دەھلی پارەیان پێشکەش کرد بۆ ئازادکردنی.{ {sfn|Irvine|p=319}} چاوەکانی باندا سینگ گوگد  دەرچوون، ئەندامەکانی بڕدرابوون، پێستی لابرا و دواتر کوژرا.
ئیمتیازاتی بازرگانی
لە ساڵی ١٧١٧، فەروخسیار جووتیارێکی دەرکرد کە مافی نیشتەجێبوون و بازرگانیکردن لە ئیمپراتۆریەتی موغەکاندا بە کۆمپانیای ھیندستانی ڕۆژھەڵاتی بەریتانیا دا. ڕێگەیان پێدەدرا بە ئازادی بازرگانی بکەن، جگە لە پارەی ساڵانەی ٣٠٠٠ ڕووپیە. ئەمەش لەبەر ئەوە بوو کە ویلیام ھامیلتۆن، پزیشکی نەشتەرگەری پەیوەندیدار بە کۆمپانیاکە، فاروخسیاری لە نەخۆشییەک چارەسەر کرد. کۆمپانیاکە مافی دەرکردنی ی پێدرا (دەپەڕێت) بۆ جوڵاندنی کاڵاکان، کە لەلایەن بەرپرسانی کۆمپانیاکە بۆ قازانجی کەسی خراپ بەکارھێنرا. جوتیار ڕێگەی بە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستانی بەریتانی دا کە بازرگانی بێ باج لە پارێزگای بەنگال. داستاک (پاس)یان پێدرا، کە لەلایەن کارمەندانی کۆمپانیاکە خراپ بەکارھێنرا. ئەوان داستاکەکانیان لە بازرگانی تایبەتی خۆیاندا بەکاردەھێنا، ئەمەش نەوابی بەنگال، ئەلیڤاردی خانی تووڕە کرد. دواتر میر قاسم (نەوابی بەنگال) ئەرکی بازرگانانی ناوخۆیی ھیندستانیش ھەڵدەوەشێنێتەوە، بۆ ئەوەی بیانخاتە پێگەیەکی یەکسان وەک کۆمپانیا.
ململانێی کۆتایی لەگەڵ سەیدەکان
تا ساڵی ١٧١٥، فەروخسیار دەسەڵاتی واژۆکردنی بەڵگەنامەکانی بە ناوی خۆیەوە بە میر جوملای سێیەم دا: "وشە و مۆری میر جوملە قسە و مۆری منە". میر جوملای سێیەم بەبێ ئەوەی ڕاوێژ بە سید عەبدوڵڵا، سەرۆکوەزیران بکات، دەستیکرد بە پەسەندکردنی پێشنیارەکانی جانگران و مەنسەبەکان. ڕاتان چاند جێگری سید عەبدوڵڵا بەرتیل وەردەگرێت بۆ ئەوەی کار بکات و تێوەگلاوە لە کشتوکاڵی داھات، کە لەلایەن ئیمپراتۆری موغەکانەوە قەدەغەکرابوو. میر جوملای سێیەم بە سود وەرگرتن لە دۆخەکە بە فاروخسیار دەڵێت سەیدەکان ناشایستەن بۆ دەستبەسەرداگرتن و تۆمەتباریان کرد بە بێ ملکەچبوون. فەروخسیار بە ھیوای لابردنی براکان، دەستی کرد بە ئامادەکاری سەربازی و ژمارەی سەربازەکانی لە سەردەمی میر جوملای سێیەم و خان داوران زیاد کرد.
دوای ئەوەی سید حسێن لە پلانەکانی فەروخسیار زانی، ھەستی کرد کە دەتوانرێت پێگەی ئەوان بە کۆنترۆڵکردنی "پارێزگە گرنگەکان" چەسپێنرێت. داوای کرد ببێتە جێگری پاشای دەکان، لەبری نیزامول مولک؛ فاروخسیار ڕەتیکردەوە و لەبری ئەوە گواسترایەوە بۆ دەکان. براکان لە ترسی ھێرشی لایەنگرانی فەروخسیار دەستیان کرد بە ئامادەکاری سەربازی. ھەرچەندە فەروخسیار سەرەتا بیری لەوە کردەوە کە ئەرکی چەقاندنی براکان بداتە دەست محەمەد ئەمین خان (کە لە بەرامبەردا پۆستی سەرۆکوەزیرانی دەویست)، بەڵام بڕیاری دژایەتی دا چونکە دوورخستنەوەی قورس دەبێت.
گەیشتن بە دەکان، سید حسێن لە شوباتی ساڵی ١٧١٨ لەگەڵ مەراتا فەرمانڕەوا شاھوی یەکەم پەیمانێکی کرد. شاھو ڕێگەی پێدرا سەردەشموخی لە دەجان کۆبکاتەوە، و زەویەکانی بەرار سوباح و گۆندوانە بۆ حوکمڕانی. لە بەرامبەردا شاھو ڕازی بوو ساڵانە یەک ملیۆن ڕوپیە بدات و لەشکرێکی ١٥ ھەزار ئەسپی بۆ سەیدەکان بپارێزێت. ئەم ڕێککەوتنە بەبێ ڕەزامەندی فاروخسیار کراوە، و توڕە بوو کاتێک زانی: "دروست نەبوو دوژمنی چەوت ھاوبەشی سەرسەخت بێت لە بابەتی داھات و حکومەتدا."
چاوپێکەوتن
ئەمانەی خوارەوە پارێزگاری پارێزگاکان بوون؛ پارێزگاری باشووری ھیندستان چین قلیچ خان بوو، کە جێگری پارێزگاری دانا:
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٣ پۆل:مردووانی ١٧١٩ پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان
مەنیجەڵان
مەنیجەڵان (Menîcellan، بە فارسی: منیجلان) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٧١ کەس لە ٩٥ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٣٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بروونای لە ئۆڵۆمپیاد
بروونای، بۆ یەکەمجار ساڵی ١٩٨٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد بەبێ ڕاوانەکردنی ھیچ وەرزشوانێک، دواتر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەشداریان لە ئۆڵۆمپیاد کرد، بروونای تا ئێستا ھیچ مەدالیایەکی بەدەست نەھێناوە. تا ئێستا بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی نەکردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی بۆ بروونای لە ساڵی ١٩٨٤ دامەزراوە و ھەر لەو ساڵەدا لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێندراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بروونای لە ئۆڵۆمپیاد
پریانکا چۆپرا
یەکەم دەرکەوتنی چۆپرا لە جیھانی فیلم دا لە فیلمی تامیلی (تامیزان)ی ساڵی ٢٠٠٢ بوو. دوای ساڵێکیش واتە لە ٢٠٠٣ بۆ یەکەمین جار لە بۆلیوود بە فیلمی (پاڵەوانەکە:چیڕۆکی خۆشەویستی سیخوڕێک) دەرکەوت. بۆ یەکەمین جار وەک کەسایەتیی سەرەکی لە فیلمی (ئەنداز)ی ساڵی ٢٠٠٣ لەپاڵ ئاکشای کومار دەرکەوت. لە ساڵی ٢٠٠٤، کاتێک لە فیلمی ئیتراز دەرکەوت، ستایشی ڕەخنەگرانی وەرگرت. لە ساڵی ٢٠٠٦، بەشداریی لە فیلمەکانی دۆن و کڕیش کرد کە دوو پڕداھاتترینی فیلمی ئەو ساڵە بوون. لە ساڵی ٢٠٠٨، لە فیلمی فاشیۆن دەرکەوت، کە بەھۆی ئەم فیلمەوە خەڵاتی نیشتیمانیی بردەوە. پریانکا بە بەشداریکردنی لە فیلمەکانی دۆستانا، کەمینی، بارفی!، ماری کۆم و باجیراو ماستانی شوێنی خۆی لە بۆلیوود باش کردەوە. لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٨، لە زنجیرەی ئینگلیزیی کوانتیکۆ لە کەناڵی ئەی بی سی دەرکەوت. دوای ئەم زنجیرەیش بە فیلمەکانی بای واتچ و ئزنت ئت ڕۆمانتیک لە ھۆلیوودیش دەرکەوت. دواتر لە ساڵی ٢٠١٩، بە دەرکەوتنی لە فیلمی زە سکای ئز پینک گەڕایەوە بۆلیوود.
پریانکا وەک خۆبەخش و باڵیۆزی چاکەکار لە ڕێکخراوەی یوونیسێف چالاکە. پریانکا خاوەنی کۆمپانیای بەرھەمھێنانی فیلمیشە بەناوی (پێرپل پیبل پیکچەرز) کە زیاتر فیلمی ناوخۆیی بە زمانەکانی ماراتی، بۆجپووری، نیپاڵی و پەنجابی بەرھەم دەھێنێت. لە ساڵی ٢٠١٨، پریانکا چۆپرا لەگەڵ گۆرانیبێژی ئەمریکی، نیک جۆناس ھاوسەرگیریی کرد.
سەرەتای ژیان
پریانکا چۆپرا لە ١٨ی تەممووزی ١٩٨٢ لە جەمشێدپور، بیھار (ئێستا بووەتە جارکەند) لەدایکبووە. باوک (ئەشۆک) و دایکی (مادو) پریانکا ھەردووکیان لە سووپای ھیندستان پزیشک بوون. باوکی لە پەیڕەوکارانی ھیندووی پەنجابی بوو و خەڵکی ئەمبالا بوو. دایکی پریانکا، مادو چۆپرا خەڵکی جارکەندە، گەورە کچی دکتۆر «مەنۆھار کیشان ئەکۆری»یە کە گەورە کەسایەتییەکی حیزبی کۆنگریس بوو. برای پریانکا، سیدارت حەوت ساڵان لە خۆی بچووکترە. خانمەکتەرانی بۆلیوود پارینیتی چۆپرا، میرا چۆپرا و مەنارا چۆپرا ئامۆزای پریانکان.
لەبەر پیشەی باوک و دایکی وەک پزیشکی سەربازی، خێزانەکەیان ماوە بۆ ماوە لە ھیندستان شوێنی مانەوەیان گۆڕیوە، لەنێویشاندا چوونەتە دەلھی، چاندیگارا، ئەمبالا، لادەک، لەکنۆ، برێلی و پونێ. پریانکا لە قوتابخانەکانی لا مارتینیەی کچان لە لەکنۆو و ست ماریا گۆریتی کۆلێج لە برێلی خوێندوویەتی. لە چاوپێکەوتنێکیدا کە لە دەیلی نیوز و ئەنەلایزس بڵاوکراوەتەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەو بۆی گرنگ نەبووە چەند قوتابخانەی گۆڕیوە بەڵکوو، گەشتکردنی بەردەوام وای کردووە شارەزای فرەچاندی کۆمەڵگاکەی ببێت. لەماوەی گەشتەکانی سەرەتای ژیانی، پریانکا یادەوەری مناڵیی خۆی لە دۆڵەکانی لیھ و باکووری ڕۆژاوای ھیند لە ناوچەی جام و کەشمیر دۆزیوەتەوە. لەم بارەیەوە پریانکا وتوویەتی «وابزانم لە پۆلی چوار بووم کاتێک لە لیھ بووم. ئێمە لە ماڵ نەدەژیاین بەڵکوو، لە پەرستگایەک بووین و بۆئەوەی دۆڵەکە بەجوانی ببینین ھەمووجارێک دەچووینە لووتکەکەی.» پریانکا شاری برێلی وەک ماڵی خۆی دەزانێت، و پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ ئەو ناوچەیە ھەیە. ڕاست|وێنۆک|پریانکا چۆپرا لەگەڵ براکەی، دایک و باوکی لە ساڵی ٢٠٠٨
کاتێک چۆپرا تەمەنی ١٣ ساڵان بووە، بۆ خوێندن دەچێتە ئەمریکا. لەوێ لەگەڵ پوورەکەی دەژیا، و لە قوتابخانەکانی «نیوتن-ماساچوستس» و «سیدار ڕاپیدز» خوێندوویەتی. پاشان چووەتە قوتابخانەی «کوینز» لە نیویۆرک، کە ئەمەش لەبەرئەوە بوو ماڵی پووری بەردەوام ماڵەکەیان دەگۆڕی. ئەوکاتەی لە «ماساچوستس» بوو، لە چەند بەرھەمێکی شانۆیی بەشداری کرد، و لە بواری مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژاوایی و گۆرانیوتن بەشێوەی کۆڕس دەی خوێند. لەکاتی تەمەنی نەوجەوانی لە ئەمریکا، پریانکا چۆپرا لەبەرئەوەی کچێکی ھیندییە چەندجارێک لەلایەن ھاوپۆلە ئەمریکی-ئەفریقییەکانییەوە ڕووبەڕووی کێشەی ڕەگەزپەرستی بووەتەوە. لەم بارەیەوە پریانکا وتوویەتی «من منداڵێکی بێ ئۆقرە بووم، خۆم بەکەم دەزانی، لە خێزانێکی بێ فیزی چینیی ناوەڕاست گەورە بووم، پەڵەی سپی لەسەر قاچەکانم ھەبوون، زۆر بەسەختی کارم دەکرد ئەوکاتە. ئەمڕۆ، قاچەکانم فرۆش بۆ ١٢ بڕاند پەیدا دەکات.» دوای سێ ساڵ، پریانکا بۆ تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی دەگەڕێتەوە ھیندستان، لە قوتابخانەی «پەبلیک ئارمی» لە شاری برێلی ئەو قۆناغە تەواودەکات.
لەم ماوەیە، بووە براوەی شاجوانی ناوخۆیی مەی کوین، لەدوای ئەمەوە خێزانەکەی بۆ پاراستی پریانکا لەڕێگەی دانانی شیشە (کەتیبە) ھۆکاری پاراستنی زیاتریان بۆ ماڵەکەیان دروستکرد. دایکی پریانکا، ناوی پریانکای بۆ پێشبڕکێی شاجوانی ھیندستانی ٢٠٠٠ نووسی، لە پێشبڕکێیەکەدا پریانکا پلەی دووەمی بەدەستھێنا، کە پێی دەڵێن «شاجوانی فێمینیای ھیند»، دوای ئەوەی پریانکا پلەی دووەمی شاجوانی ھیندستانی بەدەستھێنا، ڕکابەرەکەشی لارا دەتا پلەی یەکەم، لەلایەن ھیندستانەوە لارا بۆ پێشبڕکێی شاجوانی گەردوون پاڵێورا، و پریانکایش بۆ پێشبڕکێی شاجوانی جیھان. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠دا، لە لەندەن، پریانکا لە پێشبڕکێی شاجوانی جیھان پلەی یەکەمی بەدەستھێنا، تاجی شاجوانی جیھانی لەسەر کرا. پریانکا بووە ١٥ھەمین کچی ھیندستان، کە ببێتە شاجوانی جیھان، و چوارەمین کچیش لەماوەی ٧ ساڵ لەسەر یەکدا. پریانکا ناوی لەزانکۆ نووسی، بەڵام دوای بوونی بە شاجوانی جیھان، وازی لە خوێندنی زانکۆ ھێنا. پریانکا لەم بارەیەوە وتی «بوونم بە شاجوانی جیھان ناوبانگی بۆ من پەیدا کردووە.» دواتر پریانکا بۆ ڕۆڵگێڕان لە فیلم دەستی بە وەرگرتنی ئۆفەر کرد.
دەستپێکی دەرکەوتن (٢٠٠٢–٢٠٠٤)
وێنۆک|پریانکا چۆپرا لەکاتی ئاھەنگگێڕان بۆ سەرکەوتنی فیلمی ئەنداز، ساڵی ٢٠٠٣ لەدوای بوونی بە شاجوانی جیھان، لە ساڵی ٢٠٠٢، پریانکا چۆپرا لە فیلمێکی دەرھێنەران عەباس-مەستان بەناوی ھەمڕاز کە لە جۆری ڕۆمانسی و ھەستبزوێن بوو ھەڵبژێردرا، کە دەبوو ئەمە ببێتە یەکەم فیلمی لە بۆلیوود. دواتر پریانکا لە فیلمەکە بەشدار نەبوو. بەپێی قسەی خۆی کاتی وێنەگرتنی فیلمەکە لەگەڵ خشتەی کارەکانی نەدەگونجا، لەبەرامبەردا بەرھەمھێنەرانی فیلمەکە وتیان کە ئەوان ئەکتەری دیکەیان وەرگرتووە لەبری پریانکا چونکە ناوبراو خەریکی واژووکردنی کاری دیکە بووە. پریانکا لەھەمان ساڵ دا، لە فیلمێکی تامیلی بەناوی تامیزان بۆ یەکەمین جار لەسەر شاشە دەرکەوت. لە فیلمەکە پریانکا ڕۆڵی خۆشەویستی پاڵەوانی سەرەکی فیلمەکەی دەگێڕا کە لەلایەن ئەکتەری تامیلی «ڤیجای»ەوە ئەو ڕۆڵە دەگێڕدرا. لەلایەن دەزگای «دە ھیندوو» بۆچوونێکی ڕەخنەگرانە لەسەر فیلمەکە بڵاوکرایەوە، کە تێیدا پەسەندی دیالۆگەکانی دەکرد، بەڵام ڕەخنەی لە کەمیی نواندن و دەرکەوتنی پریانکا چۆپرا گرت.
لە ساڵی ٢٠٠٣دا، پریانکا بۆ یەکەمین جار لە فیلمێکی سینەماییی بۆلیوود لە بەرامبەر ھەریەکە لە سەنی دیۆل و پریتی زینتا، کە لە دەرھێنانی ئەنیل شارما، و بەناوی «پاڵەوانەکە: چیڕۆکی خۆشەویستی سیخوڕێک» بوو دەرکەوت. فیلمەکە باسی لە سەربازێکی ھیندی دەکرد کە دژ بە تیرۆریستەکانی کەشمیر دەجەنگا. فیلمەکە بووە یەکێک لە پڕداھاتترین فیلمەکانی ساڵ، بەڵام لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێشوازیی جۆراوجۆری لێ کرا. دیرێک ئلی لە دەزگای ڤاریتی وتی «پریانکا بەدەرکەوتننێکی نایابەوە بۆ یەکەمین جار دەرکەوت». دواتر لەھەمان ساڵدا، لە فیلمی ئەنداز لەپاڵ ئاکشای کومار دەرکەوت، ئەمجارەشیان لەگەڵ کچێکی دیکە و لەپاڵ لارا دەتا بەیەکەوە ڕۆڵی سەرەکییان گێڕا. لە فیلمەکە، پریانکا ڕۆڵی کچێکی سەرکێشی گێڕا کە دەکەوێتە خۆشەویستی ئاکشەی کومارەوە. ئەوکاتە ھیندووستان تایمز، لەسەری نووسی کە پریانکا جوانی بەخشی بەو ڕۆڵەوە. کونال ە لە سیفی بە باڵای نواندنی پریانکای ھەڵدا و نووسی کە ئەو بۆ بوون بە ئەستێرە ھەموو کوالێتییەکی تێدایە. نواندنەکەی لە فیلمی ئەنداز، وای کرد کە بەھاوبەشی لەگەڵ لارا لە خەڵاتەکانی فیلم فەیر خەڵاتی باشترین خانمەکتەریان پێ بدرێت، ھەروەھا بۆ باشترین خانمەکتەری پاڵپشت بۆ ھەمان خەڵات پاڵێوراو بکرێت.
لە ساڵی ٢٠٠٤، لە سێ فیلمی سەرەتای پلان، قسمەت و ئەسباڤ - لەڕووی بۆکس ئۆفیسەوە شکستیان ھێنا. وەک کچێکی تازە دەرکەوتوو لە سینەمای بۆلیوود، لەسەرەتای کارەکانی بەردەوام لە ڕۆڵی لاوەکی ھەڵدەبژێردرا ھەربۆیە بە بڕوای ڕەخنەگر جۆھیندەر توتیجا، کە ئەو ڕۆڵانەی ئەو دەی گێڕا لەبیر دەکرێن. دواتر لەھەمان ساڵدا، لەگەڵ سەلمان خان و ئاکشای کومار لە فیلمێکی کۆمێدی-ڕۆمانسیی دەرھێنەر دەیڤد داوان، بەناوی موجسێ شادی کەرۆگی ڕۆڵی سەرەکیی گێڕا. فیلمەکە لەڕووی داھاتەوە سەرکەوتنێکی مەزنی بەدەستھێنا و لەناوخۆی ھیندستان بووە سێیەم پڕداھاتترین فیلمی ساڵ.