cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سوێد
ئیمپراتۆری سوێدی
دوای سەرکەوتنیان بەسەر پۆڵۆنیەکان، شا "کاڕڵی دوازدەھەم" ڕووی کردە ڕەسیا بەڵام توشی شکستێکی گەورە بوون بەتایبەت لە جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩، بەمە "پەتڕۆسی مەزن" و کەشە بەفراویەکەی خۆیان نتشانی ھەموو جیھان دا تا بزانن کێ ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. ئەم کەوتنە سەرەتای کەوتنی شانشینی سوێد بوو. چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩. سەرکەوتنی ڕوسەکان بەسەر سوێدیەکان "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم"  جەنگی نەرویژی بەرپاکرد ١٧١٦، بەڵام بەھۆی کوژرانی لە قەڵای فردریکستن ١٧١٨، پاشەکشە بە سوێدیەکان کرا، ئەم شکستە بە ھۆی کوژرانی پاشاوە بوو نەک لاوازی ھێزەکەی.
سوێد ناچاربوو دەستبەرداری ڕووبەرێکی بەرفراون بێت لە ڕێککەوتن نامەی "نیستاد" ١٧٢١، جگە لەمە گەورەیی و زڵھێزی شانشینەکەی لەدەستدا لە"دەریای بەڵتیک"و ڕەسیا سەریھەڵدا وەک زلھێزێکی جیھانی، و لە جەنگی کۆتایی ساڵی ١٧٢١ سوێد ٢٠٠٠٠٠ پیاوی لە خاکی سوێدی ئێستا لەدەستدا و ١٥٠٠٠٠ پیاویش لە خاکی فنڵەندای ئەمڕۆ.
لە سەدەی ھەژدەھەم، سوێد ھیچ نەبوو جگە لە ھێزێکی بچووک کە پارێزگاری لەو خاکە دەکرد کە بۆی مابوویەوە، جگە لە خاکی ڕۆژھەڵاتی ناچاربوو بۆ ڕەسیای جێبھێڵێت کە فنڵەندای ئەمڕۆیە(١٨٠٩) و بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ڕەسیا. لەژێر ناوی "ھەرێمی فنڵەندای گەورە".
بۆ چاکسازی کردنەوەی سوێد لە "دەریای بەڵتیک" ھاوپەیمانێتی دوژمنێکی کۆنی کرد کە فەڕەنسا بوو  بۆ دژایەتیکردنی دانماڕک و نەرویژ لە جەنگەکانی ناپلیۆن، بەمە بەشداری "جەنگی لایبزیگ" ی کرد بۆ وەرگرتنەوەی خاکەکانی دانماڕک و نەرویژ بەرامبەر زەویەکانی ئەڵمانیا بۆ فەڕەنسیەکان، بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی "کیڵ"، ١٤ یەنایەر ١٨١٤، کە نەرویژیەکان ئامادەی ملکەچبوون  نەبوون، بەمە سوێد جەنگی دژی نەرویژیەکانی ڕاگەیاند بەسەرکردایەتی شا"کاڕڵ ی سێزدەھەم" لە ٢٧ یۆلیۆ ١٨١٤، بەمە نەرویژ بوو بە بەشێک لە شانشینی سوێدی، ئەم بارودۆخە وەک خۆی مایەوە تا ١٩٠٥، لەو کاتەوە سوێد ھیچ شەڕێکی تری نەکردووە، جگە لە ھەندێک بەشداری بۆ پاراستنی ئاشتی لە کۆسۆڤۆ و ئەفغانستان و کوردستان.
مێژووی ھاوچەرخ
چەپ|وێنۆک|ک‏‏‏ە‏‏‏شتی‏‏‏ە‏‏‏ک سوێدی‏‏‏ە‏‏‏کانی ه‏‏‏ە‏‏‏ڵگرتوه ل‏‏‏ە‏‏‏کاتی جێهێشتنی وڵات ل‏‏‏ە‏‏‏ گۆتێنبێرگ ١٩٠٥. لە سەدەکانی ھەژدەھەم و نۆزدەھەم سوێد بەڕێژەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتوانی بەرز بوویەوە، ئەمیش بەھۆی ئاشتی و شەڕنەکردن بوو بۆ ماوەیەکی درێژ. بەھۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دانیشتوان کار و دەستکەوتنی نان بە کێشە کەوت کە بوور ھۆی کۆچکردنی سەدان سوێدی بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا کە لەم ماوەیە نزیکەی %١٠ ی سوێدیەکان خاکیان بەجێ دەھێشت بۆ ھەرساڵێک . لەو ماوەیە سوێد بەدەستی ھەژاری دەیناڵاند و دانماڕکیەکانیش خەریکی خۆبەھێزکردنەوە بوون لە ڕووی پیشەسازیەوە
سوێدیەکان کۆچیان دەکرد بۆ ئەمێریکا بە مەبەستی ژیانێکی باشتر، کە لەنێوان ساڵەکانی ١٨٥٠ بۆ ١٩١٠ نزیکەی یەک میلیۆن سوێدی بەرەو ئەمێریکا کۆچیان کرد  لە سەرەتای سەدەی بیستەم ژمارەی سوێدیەکانی شیکاگۆ زۆر زیاتر بوو لە ژمارەی سوێدیەکانی گۆتەنبۆڕگ (دووەم گەورە شاری سوێد)  ژمارەی ھەرە زۆری سوێدیەکان لە ھەرێمەکانی ڕۆژئاوای ناوەڕاست بوو لە ھەرێمی "مینیسوتا"، و ھەندێکیشیان لە ھەرێمەکانی تر و کەنەدا بوون.
لەگەڵ ھەموو ئەو ھەژاریەی کە لەسەدەی نۆزدەھەم سوێدیەکان بینیان، ھەندێک گۆڕانکاری گرنگیش ڕوویاندا لە بواری کشتوکاڵ و ئاژەڵداری بەھۆی بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتوانەوە. لەو گۆڕانکاریانە دابەشکردنی زەوی کشتوکاڵی بوو بەسەر ھەژاراندا و ھاتنی پەتاتە و چاندنی بوو بۆ سوێد چونکە وەک دەزانرا سوێدیەک وەک ئەوڕوپاییەکانی تر زۆر شارەزا نەبوون لە بەکارھێنانی خاکدا ئەویش بەھۆی نالەباری کەشوھەواوە بوو، و ڕۆشەنبیری کشتوکاڵی سوێد کاریگەری ھەبوو بەسەر ڕژێمی ڕامیاریەوە، و درووستبوونی پارت و کۆمەڵەی جیا بە جوتیاران وەک پارتی جوتیارانی نوێ (ئێستا "پارتی ناوەند"). لەنێوان ساڵەکانی ١٨٧٠ تا ١٩١٤ سوێد دەستی کرد بە پێشکەوتنی ئابووری و پیشەسازی تاوەکو ئەمڕۆ
لە کۆتای ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم گەلێک کۆمەڵە و پارت و بزاڤی میللی دەرکەوتن وەک (سەندیکای کرێکاران، کۆمەڵەی پاراستن مەیخۆران، کۆمەڵەی ئایینە سەربەخۆکان)، کە بوونە بنەما بۆ درووستبوونی کۆمەڵگەیەکی دیموکرات، ئەم بزاوتانە بوونە ھۆی ئەوەی سوێد ھەنگاوێکی خێراتر ببڕێت بەرەو ڕژێمی پەڕلەمانی و دیموکراتی نوێ، کە لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم، ھاوکات لەگەڵ شۆڕشی پیشەسازی بەردەست کەوت، کە خەڵک ھەنگاو بە ھەنگاو بەرەو شارەکان و کارگەکان بەڕێکەوتن، و بەشداریان لە سەندیکاکان کرد، و بەھۆی سەرھەڵدانی شۆڕشی شوعیەکان لەساڵی ١٩١٧ پەڕەیەکی نوێ لە ژیانی پەڕلەمانی ھەڵدرایەوە و بەرەو دیموکراتی ڕۆیشتن.
جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم
چەپ|وێنۆک|س‏‏‏ە‏‏‏ربازێکی سوێدی له ج‏‏‏ە‏‏‏نگی جیهانی دوو‏‏‏ە‏‏‏م. سوێد بێلایەن بوو بە درێژایی جەنگی جیھانی یەکەم و جەنگی جیھانی دووەم، لەگەڵ ئەوەش کە بێلایەنی زۆر سەخت بوو لە جەنگی جیھانی دووەم. و سوێد لەم ماوەیە کەوتبووە ژێر ئابڵوقەکانی ئەڵمانیا کە بە ھۆیەوە لە جیھان دابڕابوو. پاشان سوێد کەوتە ھەوڵی ئەوەی کە کۆتایی بەم بارودۆخە بێنێت  کە موڵکەچی چەندین  داواکاری ئەڵمانیا بوو. ھەروەھا سوێدیەکان ئامێر و بەرھەمەکانی ئەڵمانیای بەکار دەھێنا بە درێژایی ماوەی جەنگەکان، ھەروەھا توانی بەرگری لە خۆی بکات بەرامبەر ھێرشەکانی نەرویژ، و لە ١٩٤٣ چەندین ھاوڵاتی جوولەکەی ڕزگار کرد کە ھانایان بۆ ھێنابوون لە ترسی ھێرشی نازیەکان، جگە لە ھاوکاریکردنی فنلەندیەکان لە "جەنگی زستان" و "جەنگی بەردەوام بوون" بە چەک و ڕاھێنان.
لەگەڵ نزیک بونەووە لە کۆتایی جەنگ، سوێد ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە ھاریکاری مرۆیی، بە وەرگرتنی ژمارەیەکی زۆر لە پەنابەر و کۆچبەران بەتایبەت جوولەکەکان، کە ژیانی گەلێک مرۆڤیان ڕزگار کرد بە ھاوکاریە جۆربەجۆرەکان لەبەر ئەمە دەڵێن کە سوێد زۆر بەتوندی ڕووبەڕووی نازیەکان بوونەوە  بە ڕێگای خۆیان ھەتا گەیشتە ئەو ئاستەی سەروەری خۆی خستە مەترسیەوە
جەنگی سارد
لەگەڵ ئەوەی سوێد بێلایەنی خۆی ڕاگەیاندبوو بەڵام پەیوەندیەکی قۆڵتر و بەھێزتری ھەبوو لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا.
لەدوا ساتی جەنگ، سوێد دەزگا پیشەسازیەکانی بەکارھێنانی بۆ بەھێزکردنی ژێرخانی ئابووری و سەقامگیری کۆمەڵایەتی و پەرەپێدانی زانستی کە بووە بنەما بۆ پێشکەوتنی ئەوڕوپا  سوێد بەشێک بوو لە "پڕۆژەی ماڕشاڵ" و ھوابەش بوو لە "ڕێکخراوی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری" لەماوەی دوای جەنگ "پارتی کرێکارانی کۆمەڵایەتی دیموکراتی" فەرمانڕەوایی سوێدی دەکرد، کە پەیڕەوی سەندیکا و "سەرمایەداری" دەکرد، بەتایبەت یەکێتی سەندیکای کرێکارانی سوێدی، کە ھاوپەیمانی پارتی ھاوبەشی دیموکراتی بوو کە ژمارەی بیرۆکراسییەکان لە شەستەکان و ھەشتاکان زۆر بەرزبوویەوە بەشێوەیەکی بەرچاو  سوێد دەرگای واڵا کرد ڕووەو بازرگانی نێودەوڵەتی و پیشەسازی جیھانی کە گەشەسەندنێکی چاکی بەخۆوە بینی لە ھەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا.
وەک ھەموو وڵاتە پیشەسازیەکان سوێد کەوتە باری پێویست بوون بە نەوت لە سەردەمی قەیرانی نەوتدا ١٩٧٣-١٩٧٤ و ١٩٧٨-١٩٧٩  لە ھەشتاکاندا، دووبارە پەیکەری پیشەسازی سوێد داڕێژڕایەوە بەشێوەیەکی بەرفراوان، کە دەستبەرداری تەختە بوون لە درووستکردنی کەشتی و پیشەسازیەکانی تر، لە بری دار ماددەکانی ئاسن و مس و کانزاکانی تریان بەکارھێنا بۆ پیشەسازیە میکانیکیەکان و خۆکارەکان.
لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٩٠ ڕێژەی باج بەرزبوویەوە بەوەر ھاوڵاتیان بە ڕێژەی %١٠ بەبەراورد ڕێژەی بەرھەمھێنان کەمی کرد لەچاو وڵاتانی تر وەک وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوڕوپا، پاشان ئەم ڕێژەیە بەرزبوویەوە بۆ %٨٠ لە کۆتایی دا دەوڵەت نیوەی توانای بەرھەمھێنانی لەدەستدا لە "کۆی بەرھەمی  خۆماڵی"، و سوێد پاشەکشەی کرد لە ڕێزبەندی پێنجەمی وڵاتە پێشکەوتووەکان لە ڕووی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بۆ ھەر تاکێک، بەمە لە کۆتایی ھەفتاکان ڕامیاری ئابووری کاریگەری خستە سەر دەزگاکانی وڵات و وەزارەتەکان  .
پاشایەتیکردنی کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم لەسەر تەختی پاشایەتی لەساڵی ١٩٧٣ تاوەکو ئەمڕۆ.
ماوەی ئێستا
چەپ|وێنۆک|ب‏‏‏ە‏‏‏ ئ‏‏‏ە‏‏‏ندام بوونی سوێد ل‏‏‏ە‏‏‏ ی‏‏‏ە‏‏‏کێتی ئ‏‏‏ە‏‏‏وڕوپا له ١٩٩٥ و واژووکردنی ب‏‏‏ە‏‏‏ڵێننام‏‏‏ە‏‏‏ی لیشبۆنا ل‏‏‏ە‏‏‏ ٢٠٠٧. بەھۆی کزبوونی بازاڕی خوانوبەرە و وەبەرھێنان لە سەرەتای نەوەدەکان داھاتی باج کەمی کرد جگە لەو بارەی کە ئابووری جیھان تێی کەوتبوو وڵات ناچار بوو کە ڕێژەی باج زیاتر بکات بەسەر ھاوڵاتیان دا بەمە ڕێژەی وەبەرھێنان کەمی کرد بە %٥ لە "کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بەتایبەت لە ١٩٩٢ کە بانک ڕێژەی باجی بۆ %٥٠٠ بەرزکردەوە.
حکومەت نیگەران بوو بە نزمبوونەوەی ئاستی داھات، ھەستا بە ھەندێک چاکسازی لە بواری وەبەرھێنان و ڕکابەری جیھانی بۆ وەبەرھێنان و دانانی سنوورێک بۆ خۆشگوزەرانی ھاوڵاتیان و خزمەتگوزاری گشتی، بۆیە ھەوڵی بە ئەندامبوون درا لە یەکێتی ئەوڕوپا بۆ ئەم مەبەستە پەڕلەمان ڕێژەی %٥٢ ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا لە ١٣ی نۆڤەنبەری ١٩٩٤، و سوێد بوو بە ئەندام لە یەکێتی ئەوڕوپا لە ١ یەنایەری ١٩٩٥.
لەڕاستیدا سوێد بێلایەن نییە لە بواری سەربازیدا، و بەشدارە لە گەڵێک لە چاڵاکیە سەربازیەکاندا، و ھاوبەشە لە "ھاوپەیمانی باکووری ئەتلەسی" (ناتۆ)، جگە لە بەشداریکردنی ھەندێک وڵات بۆ بەرھەمھێنان و پێشکەوتنی چەک و جبەخانەی سەربازی، سوێد جۆرە چەکێکی بەرھەم ھێنا کە ئەمێریکیەکان بەکاریان ھێنا لە جەنگی دژ بە ئێراق. ھەروەھا سوێد مێژوویەکی درێژی ھەیە لە بەشداریکردنی چالاکیە سەربازیە نێودەوڵەتیەکان، بەھۆی ئەوەی ئەندامە لە "ھاوپەیمانی باکووری ئەتلەسی" کە لەژێر فەرمانڕەوایی یەکێتی ئەوڕوپادایە بۆ پاڕاستنی ئاشتی کە پاشکۆی "نەتەوە یەکگرتووەکانە"، سوێد پشکی سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوڕوپای وەرگرتووە لە ١ یۆلیۆ بۆ ٣١ دیسەمبەری ٢٠٠٩.
جوگرافیا
چەپ|وێنۆک|دیم‏‏‏ە‏‏‏نێک له باخچ‏‏‏ە‏‏‏ی ستۆرا سیۆڤاڵیتی نیشتمانی. سوێد دەکەوێتە باکووری ئەوڕوپا، لە خۆڕئاوای دەریای بەڵتیک و کەنداوی پۆتنیا، و کەناڕێکی ڕیشاڵی و درێژی ھەیە، و بەشی خۆرھەڵاتی نیمچە دوورگەی ئەسکەندەنافیا پێک دێنێت، و لە خۆڕئاوی زنجیرە چیاکانی ئەسکەندەنافیا (سکاندیرنا) ھەڵکەوتوون، کە بۆتە سنووری نێوانیان لەگەڵ نەرویژ، و فنلەندا کەوتۆتە بەشی باکووری خۆرھەڵاتی، و سنوورێکی دەریایی ھەیە لەگەڵ دانماڕک و ئەڵمانیا و پۆڵۆنیا و لیتوانیا و لاتیڤیا و ئیستۆنیا و ڕەسیا، و لە ڕێگای پردەھۆینی ئۆریسەند بە دانماڕک بەستراوەتەوە.
سوێد ڕێزبەندی پەنجاو پێنجەمین گەورەترین وڵاتی گرتوەو لە ڕووی ڕووبەرەوە کە (٤٤٩٬٩٦٤ کم٢)  و چوارەمینە بە گوێرەی ئەوڕوپا جگە لە ڕەسیای ئەوڕوپی، و گەورەترینی باکووری ئەوڕوپایە، نزمترین خاڵی لە ئاستی دەریاوە کەوتۆتە کەنداوی ھاماڕسیۆن لە (کریستان ستاد) کە ٢٫٤ مەتر لە خوار ئاستی دەریایە، بەبەراورد بەرزترین خاڵی بریتیە لە (کیپنیکایسێ)  کە ٢١١١ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزە.
سوێد بەگوێرەی ڕۆشەنبیری و جوگرافیا و مێژوو بۆ ٢٥ پارێزگا دابەش کراوە، کە ھیچ مەبەستێکی کارگێڕی و ڕامیاری لە پشتەوە نیە، ھەریەکە لەم پارێزگانەش بەسەر سێ ھەرێم دابەش کراوە ئەوانیش (نۆردلاند) و (سڤیڵاندی ناوەند) و (گۆتۆ ڵاندی باشوور)، ھەرێمی (نۆردلاند) کەمترین ڕێژەی دانیشتوان و زۆرترین ڕووبەری لەخۆ گرتووە کە %٦٠ ھەموو خاکی سوێدە.
%١٥ خاکی سوێد لە باکوور کەوتۆتە ناو ھێڵی پانی جەمسەری باکوور، کە زۆرینەی ڕووبەری دارستانی سوێد پێک دێنێت، بەرامبەری خاکی باشووری بۆ کشتوکاڵ گونجاوە و زۆرینەی ڕێژەی دانیشتوانی بەرکەوتووە (ئۆریسەند)، و دوورگەکانی (گۆتڵاند) و (ئۆوڵاند) گەورەترین دوو دوورگەی سوێدن، دەریاچەکانی (ڤێنێرن) و (ڤێتێرن) گەورەترین دوو دەریاچەن، دەریاچەی (ڤێتێرن) سێیەم گەورەترین دەریاچەی ئەوڕوپایە دوای دەریاچەکانی (لادۆگا) و (ئۆنیچا) لە ڕەسیا.
کەش و ھەوا
زۆرینەی سوێد یەک جۆر کەش و ھەوای ھەیە کە ساردە بەتایبەت بەشی باکووری، و خاوەنی چوار وەرزی تایبەتە، و پلەی گەرما نزمە بەشێوەیەکی گشتی، دەکرێت سوێد دابەش بکرێت بۆ سێ ناوچە بە گوێرەی کەش و ھەواوە، ناوچەی باشوور کە کەش وھەوایەکی دەریایی ھەیە، ناوەڕاست کە کەش و ھەوایەکی کیشوەری ھەیە، باکوور کە کەش و ھەوایەکی جەمسەری ھەیە. دەبینین ھەندێک ناوچە لەگەڵ ھەندێکی تر جیاوازن لە کاتێکدا لەسەر ھەمان ھێڵی درێژی زەویدان ھۆی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری ئاوی کەنداوەکان. بۆ نموونە زستان لە بەشی باشوور و ناوەڕاست گەرمترە وەک ئەوەی لە ڕەسیا و کەنەدا ھەیە  لە کاتێکدا ماوەی ڕۆژ جیاوزە  بە جیاوازیەکی زۆر کە لە ھاویندا ڕۆژ ئاوانابێت بە درێژایی وەرزەکە لە ناوچەکانی ھێڵی جەمسەری باکوور، لە ستۆکھۆڵمی پایتەخت ماوەی ڕۆژ لە وەرزی ھاوین نزیکەی ١٨ کاژێرە لە زستانیش کەمترە لە ٦ کاژێر، سوێد ساڵانە ١٦٠٠ بۆ ٢٠٠٠ کاژێر تیشکی خۆری بەردەکەوێت لە ساڵێکدا.
جیاوازیەکی زۆر ھەیە لە نێوان باکوور و باشوور لە ڕووی کەش و ھەواوە، ناوەڕاستی سوێد زستانێکی سارد و ھاوینێکی گەرمی ھەیە کە ھاوینی تا ٢٥ پلە بەرزدەبێتەوە و زستانیشی بۆ ٤ پلە ژێر سفڕ لەکاتێک بەشی باکووری وڵات ھاوینی ساردە و زستانیشی زۆر زۆر سارد و بەفراویە و ماوەکەی دڕێژە پلەی گەرما لە ھاوین بۆ ٣٠ پلە بەرز دەبێتەوە، لە زستانیش بۆ ٣٨ پلەی ژێر سفڕ نزم دەبێتەوە  نزمترین پلە تا ئێستا تۆمارکرابێت   لەساڵی ١٩٤٧ کە بۆ ٥٢ پلەی ژێر سفڕ نزم بوویەوە.
لە ھەموو ناوچەکانی سوێد بە گشتی بڕی ٥٠٠ بۆ ٨٠٠ ملم باران دەبارێت لە ساڵێکدا، لە بەشی باشوور بڕی ١٠٠٠ بۆ ١٢٠٠ ملم باران بەشێوەی لێزمە دادەبارێت، لە کاتێک لە ناوچە شاخاویەکان لە باکوور تا ٢٠٠٠ ملم دادەبارێت لەگەڵ بەفرێکی زۆر. لە باشوور وەرزی بەفر لەنێوان مانگەکانی دیسەمبەر و مارس دایە بەڵام لە باکوور لە نێوان مانگەکانی ئۆکتۆبەر بۆ مای یە، لە ھەندێک ساڵیش بەشی باشوور بەفر بەخاکەکەیەوە نابینرێت.
حکومەت و ڕامیاری
سوێد وڵاتێکی پاشایەتی دەستوریە، شا "کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم " پاشای وڵاتە، بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێکردنی نیە یاخود زۆر کەمە تەنھا نیشانەی سەروەری وڵاتە بەگوێرەی ھەفتەنامەی ئێکۆنۆمیست سوێد لە ڕێزبەندی وڵاتە ھەرە دیموکراتەکانە کە ١٦٧ وڵات لەخۆ دەگرێت  لەگەڵ ئەوەی ئاسان نیە وڵاتێک ھەڵسەنگێنی بۆ ئاستێکی دیموکراتی، بەڵام دەزانین سوێد وڵاتێکی پەڕلەمانیە کە چوار ساڵ جارێک لە ١ ی ئازار ھەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت، و پەڕلەمانیش سەرۆک وەزیران دیاری دەکات. وێنۆک|سنووری شار‏‏‏ە‏‏‏وانی‏‏‏ە‏‏‏کانی سوێد
کارگێڕیەکان
سوێد وڵاتێکی یەکگرتووە دابەش کراوە بۆ بیست و یەک یەکەی کارگێری، ستۆکھۆڵم و سۆدەرلاند و وەسترگۆتلاند و یۆنکۆپینگ کڕۆنۆبێڕگ و کاڵماڕ و گۆتلاند و بیڵکینگێ و سکێن و ھاڵاند و ڤێسترا و گۆتاڵاند و فێرمڵاند و ئۆرەبڕۆ و ڤێستمانلاند وداڵارنا و گێڤلبۆڕگ و ڤێستەر نۆردڵاند وێمتڵاند وڤێستەربۆتن و نۆڕبۆتن.
بۆ ھەر یەکەیەک ئەنجومەنێکی کارگێڕی بۆ دامەزراوە لەلایەن حکومەتەوە، ئەم ئەنجومەنە بۆ ماوەی شەش ساڵ دەست بەکاردەبێت، ئەم جۆرە ڕژێمە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٣٤ کاتێک ئەم یەکە کارگێڕیانە دامەزرا لەلایەن لۆردی سوێدی "ئەکسڵ ئەکسنستێرا"، کە ئامانج لێی بەڕێوەبردنی ئەو یەکانەیە بە گوێرەی سروشتی ناوچەکە و بەرەو پێشبردنیان، کەلە ناو ھەر ئەنجومەنێک پەڕلەمانێکی بچوک ھەیە کە ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێت.
لەناو شارەوانیەکان کۆمەڵە مسقۆفێک ھەن کە ژمارەیان ٢٥١٢ مسقۆف دەبێت، وەک نەریتێکی کۆن بەنوێنەرایەتی کڵێسا بەشداری دەکەن. بەڵام ھیچ ڕۆڵێکی ئەوتۆیان نیە، چونکە دەنگی دەنگدەران بڕیاڕ دەردەکات،
مێژووی ڕامیاری
شا گۆستافی یەکەم  یەکەم کەسە کە نازناوی پاشای سوێد و گۆتیەکانی ھەڵگرتووە لە بەڵگەنامە فەرمیەکاندا، تاوەکو نیوەی دوەمی سەدەی بیستەم دەستەواژەی "پاشای سوێد و گۆتی و وێندیەکان " بەکارھاتووە واتا تاوەکو ١٩٧٣  پاشای ئێستای سوێد "کارڵ گۆستافی شازدەھەم " بە فەرمی خۆی وەک " پاشای سوێد" ڕاگەیاند بەبێ ئەوەی ناوی ھیچ نەتەوەیەکی تر بھێنێت.
دەستەواژەی "ریکس داگ" بۆ یەکەم جار لە چلەکانی سەدەی شازدەھەم  بەکارھاتووە، و لە یەکەم کۆبوونەوەی نوێنەرایەتی کۆمەڵەی خەڵکان ئەنجام درابێت، تاوەکو گوێ لە خەڵکی تر بگیرێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی وڵات، لە سەرەتاکانی ١٤٣٥ لە شاری ئاڕبۆگا. لە ماوەی کۆبوونەوەکان لەنێوان ١٥٢٧ بۆ ١٥٤٤، لە سەردەمی گۆستاف ڤاسا، کە خەڵکی بانگێشت کرد لەسەر چوار ئاست (پیاوانی ئایینی، خانەدانەکان، دانیشتوانی  شار، جوتیاران). لەساڵی ١٥٤٤ بۆ یەکەم جار ڕژێمی پاشایەتی دەستاودەست لە باوانەوە گواسترایەوە بۆ نەوەکانیان.
دەسەڵاتی جێبەجێکار لەڕووی مێژوویەوە، تاساڵی ١٦٨٠ بە ھاوبەشی بووە لەنێوان پاشا و ئەنجومەنی پاشایەتی و خانەدانەکان. بەڵام دوای شکستی "جەنگی گەورەی باکوور" ڕژێمی پەڕلەمانی پێشنیار کرا لە ١٧١٩، ئەمیش دوای سێ جۆری جیاوازی پاشایەتی دەستوری لە ١٧٧٢ و ١٧٨٩ و ١٨٠٩، جێبەجێکرا، ئەوەی دوایی گەلێک لە ئازادیەکانی لە خەڵک وەرگرتبۆوە.
لەساڵی ١٨٦٦ "ڕیکسداگ" دامەزرا، کەوا سوێد پاشایەتی دەستوری  بێت بەبوونی پەڕلەمان کە لە دوو ئەنجومەن پێک ھاتبێت، کە ئەنجومەنی یەکەم ڕاستەوخۆ لەلایەن حکومەتە خۆجێیەکانەوە ھەڵبژێردرێت، ئەنجومەنی دووەمیش لەلایەن خەڵکەوە بێت کە چوار ساڵ جارێک دەبێت، بەڵام لە ١٩٧١ "ڕیکسداگ" بوو بە ژوورێکی بچووک لە دەسەڵات، ھێز لەنێوان پەڕلەمان و پاشا مایەوە تاوەکو ١٩٧٥، کە تەنھا "ڕیکسداگ"(پەڕلەمان) دەسەڵاتی مایەوە، کە لەسەر باج دەژیا.
سوێد مێژوویەکی دێرینی ھەیە لە بەشداری پێکردنی خەڵک بە دەسەڵات لە ڕێگای "چالاکیە میللیەکان" دیارترینیان (یەکێتی سەندیکاکان و بزوتنەوەی کریستیانە سەربەخۆکان و بزوتنەوەی یەکسانی مرۆڤ و بزاڤی ئافرەتان..... ھتد) سوێد لە پێشەنگی وڵاتە ئەوڕوپیەکانە بۆ یەکسانی لە ڕژێمی ڕامیاری و ڕژێمی خوێندن و بە گوێرەی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی جێندەری جیھانی ٢٠٠٦ سوێد بەیەکەم وڵات دەستنیشان کرا بۆ یەکسانی لە نێوان ڕەگەزەکان دا.
ڕژێمی ڕامیاری نوێ (ئێستا)
وێنۆک|185x185پیکسڵ|پ‏‏‏ە‏‏‏ڕل‏‏‏ە‏‏‏مانی سوێد بەگوێرەی دەستور پەڕلەمان پێکدێت لە ٣٤٩ ئەندام، کە دەسەڵاتی ڕەھایان ھەیە لە سوێدی نوێدا، پەڕلەمان بەرپرسە لە ھەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران، کە ئەویش وەزیرەکان ھەڵدەبژێرێت، بەم جۆرە "دەسەڵاتی ڕێپێدان" تەنھا بەدەست پەڕلەمانەوەیە، و حکومەت "دەسەڵاتی جێبەجێکردنی" ی ھەیە، و "دەسەڵاتی دادوەری" سەربەخۆیانە کاردەکات،
لەبەرئەوە حکومەتی خەڵکی پێدەڵێن چونکە لەلایەن ئەندام پەرڵەمانەکانەوە ھەڵدەبژێردرێن کە ئەوانیش ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراون بۆ ماوەی چوار ساڵ، پەڕلەمان دەتوانێت دەستوری وڵات ھەموار بکاتەوە، و سوێد خاوەنی سێ یاسای دەستوریە کە بریتین لە یاسای خاوەنداریەتی خود، ئازادی ڕۆژنامەوانی، ئازادی بیروڕا. چەپ|وێنۆک|177x177پیکسڵ|کاڕڵ گۆستافی شازد‏‏‏ە‏‏‏ه‏‏‏ە‏‏‏م پاشای سوێد و شکۆی وڵات. پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد ڕۆڵێکی پێشەنگی ھەبووە لە ١٩١٧ وەو بەسەر فەرمانڕەوایی سوێد، لەساڵی ١٩٣٢ پارتی ھاوبەشی دیموکراتی باڵی بەسەر پەڕڵەمانی سوێددا کێشا، پاشان لە ھەڵبژاردنەکانی (١٩٧٦، ١٩٧٩، ١٩٩١، ٢٠٠٦، ٢٠١٠) ڕاستڕەوەکان زۆرینەی کورسیەکانی پەڕلەمانیان مسۆگەر کرد لە سەرەتای ھەفتاکان سوێد بەدەست قەیرانی ئابووری دەیناڵاند تا نەوەدەکان کە زیاتر بوو، سوێد ناچار بوو چاکسازی لە ڕژێمە ڕامیاریەکەی بکات تا بگاتەوە ئاست وڵاتە ئەوڕوپیەکانی تر، لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٦ پارتی یەکسانی لەگەڵ پارتی ناوەند و پارتی گەلی لیبراری و پارتی دیموکراتی کریستیانی زۆرینەی دەنگەکانیان بەدەست ھێنا و حکومەتێکی بنکە فراوانیان درووست کرد بە پێشەنگی پارتی یەکسانی و ڕێبەری "فرێدریک ڕاینفیڵدت"، لە ھەڵبژاردنی ٢٠١٠ پارتە دیموکراتیەکان ژمارەیەکی زۆر لە دەنگیان لەدەستدا کە ١٧  کورسی بوو بەڵام ڕکابەرەکانیش نەیانتوانی دەنگی تەواو بەدەست بێنن بۆیە دیموکراتەکان حکومەتێکی ھاوبەشیان دروست کرد. ڕاست|وێنۆک|190x190پیکسڵ|کۆشکی ستۆکهۆڵم، بار‏‏‏ە‏‏‏گای س‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏کی پاشای سوێد ڕێژەی بەشداربووان لە ھەڵبژاردنەکان ھەمیشە بەرز بووە لەچاو وڵاتەکانی تر، ھەرچەندە بەرەو کزی ڕۆیشتووە لەو ماوانەی دوایی دا،(%٨٠٫١١ لە ٢٠٠٢ وە %٨١٫٩٩ لە ٢٠٠٦) ئەمیش بەھۆی ھەبوونی متمانەی ڕامکاران لەلایەن ھاوڵاتیانەوە.
لە کەسایەتیە سوێدیە  ھەرە ناسراوەکانی جیھان (ڕائوڵ وڵنبێڕگ وە ۆڵک بڕنادۆت و سەرۆکی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داگ ھەمەرشۆڵد و سەرۆک وەزیران ئولۆڤ بالمێ وەزیری دەرەوە کاڕڵ بێڵدت و پشکنەری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ وزەی ناوەکی لە ئێراق ھانز پلێکس.
یاسا و جێبەجێکردنی یاسا و ڕژێمی دادوەری
دادگای باڵای سوێد بە ھەنگاوی سێیەم و کۆتایی دادەنرێت لە دەرکردنی یاساکانی سوێد بۆ ھەموو بارەکان، پێش پێشکەشکردنی ھەر دۆسیەیەک بە دادگای باڵا پێویستە ھەموارکرابێتەوە چونکە دوای دادگای باڵا دەرفەتی سکاڵا نادرێتەوە. تەنھا لە بابەتی زۆر گرنگ و چارەنووسساز نەبێت.
"جێبەجێکردنی یاسا" لەلایەن چەند دەزگایەکەوە دەبێت، پۆلیسی سوێد وەک دەزگای دیاری کراوی سەرەکی حکومەتە، "تیپی کاری نیشتمانی" تیپێکی خێرای ئامادەیە بۆ ڕووداوە نیشتمانیەکان، بەڵام "فەرمانگەی ئاسایشی سوێد" ئەرکی پاراستن و پارێزگاری دەستور و تاکی سوێدە.
پەیوەندیە دپلۆماسیەکان
پەیوەندی سوێد بەدەرەوە پەیوەندیەکی بێلایەنانە بووە بە درێژایی سەدەی بیستەم لە کاتەکانی ئاشتی و لە شەڕدا، لەسەر ڕێچکەیەکی ڕاستەوان دەڕوات کە بنەمایەکی بێلایەنانەو ئاشتیانەیە.
ھۆکاری بێلایەنی سوێد دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم  بەو بنەمایەی بەشداری ھیچ شەڕێکی نەکردووە لەوەتەی خۆداکوتانی نەرویژەوە لە ١٨١٤، و لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمیش نەچووە پاڵ ھیچ ھێزێک لەلایەکانی "ھاپەیمانان" و "چاترگاکان" لەگەڵ ئەوەش یارمەتی پێشکەش نازیەکان کرد تا ھێڵی ئاسنین بەکاربێنن بۆ گواستنەوەی سەرباز و جبەخانەکانیان، لەھەمان کاتیش ئەو خەڵکانەیان پاراست کە ھانایان بۆ بردبوون لە ترسی نازیەکان. بەتایبەت کانە ئاسنینەکانی باکوور کە ژێرخانی پیشەسازی سەربازی ئەڵمانەکان بوو. بە ڕۆڵێکی کەمیش بەشداری ھاریکاریەکانی فنلەندای کرد لە "جەنگی زستان" کە ڕێگای دا لەخاکەکەی ڕاھێنان ئەنجام بدەن.
لە کۆتایی شەستەکان ویستی ڕۆڵێکی گەورەتر ببینی لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان بەتایبەت بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی
لەساڵی ١٩١٨ کاتێک "ژێرئاو"ێکی سۆڤیەتی لە جۆری وێسکی لە بنکەیەکی سەربازی دەریایی سوێدی نزیک بوویەوە لە "کاڕڵسکۆنە" دەزگای سەربازی سوێدی ھیچ پەرچەکردارێکی نیشان نەدا و پەنای بۆ ئاخاوتنی دپلۆماسی بردو ئاماژەی بەوەدا کە بە ھەڵە نزیک بۆتەوە، ئەمە بە زیرەکترین کارەکانی سوێد دادەنرێت لە مێژوویدا چونکە وڵاتی لە جەنگێکی خوێناوی پاراست.
و ئەندامی یەکێتی ئەوڕوپایە لەساڵی ١٩٩٥  ەوە بۆ پاراستنی ئاشتی وچالاکی دپلۆماسی و ژێرخانی ئابووری
ھێزی چەکدار
وێنۆک|ساب جاس-٣٩ گریپێن فڕۆک‏‏‏ەيھ‏‏‏‌کی ش‏‏‏ە‏‏‏ڕک‏‏‏ە‏‏‏ری سوێدی‏‏‏ە‏‏‏ ھێزی چەکداری سوێد دەزگایەکی حکومیە و ڕاپۆرتەکانی بۆ وەزارەتی بەرگری بەرزدەکاتەوە و بەرپرسە بۆ جولەی سەربازی لەکاتی ئاشتیدا، ئامانجی سەرەکی ڕاھێنان و پاڵپشتی کردنی ھێزە ئاشتیپارێزەکانە لە دەرەوەی وڵات، پاراستنی سوێدە لە ھەر ھێرشێکی لەناکاو، ھێزی چەکداری سوێد دابەش دەبێت بۆ چەند یەکەیەک (سوپا، بەرگری ئاسمانی، بەرگری دەریایی، زێرەڤانی) سەرۆکی ھێزی چەکداری سوێد بەرزترین پلەی سەربازی ھەیە لە وڵاتدا، تا ساڵی ١٩٧٤ سەرکردەی وڵات شا "ئای" سەرۆکی ھێزی چەکداری سوێد بوو، بەڵام لە ڕاستیدا لەسەدەی بیستەمەوە پاشا ھیچ ڕۆڵێکی گەورەی نەبوو، چونکە کاتێک شا (گۆستافی پێنجەم)) ھاتە سەر تەخت ئەو بوارەی بۆ پسپۆرەکان جێھێشت. ڕاست|وێنۆک|زریپۆشێکی ش‏‏‏ە‏‏‏ڕک‏‏‏ە‏‏‏ر ل‏‏‏ە‏‏‏جۆری سترڤ ٩٠ که سوێد ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می دێنێت. تاکۆتایی جەنگی سارد سەربازیبوون بە زۆرەملێ بوو بۆ ھەموو نێرێکی پێگەیشتوو.  ژمارەی سەربازانی سوێد نزیکەی یەک میلیۆن سەرباز دەبوو تا داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت بەڵام دواتر ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ  ٦٠٬٠٠٠ سەرباز.
ئابوری
ڕاست|وێنۆک|کۆی ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می ه‏‏‏ە‏‏‏رێمی  (GRP) بۆ ه‏‏‏ە‏‏‏رتاکێک به ه‏‏‏ە‏‏‏زاران کڕۆن (2004). چەپ|وێنۆک|195x195پیکسڵ|نۆڕدیستن، گ‏‏‏ە‏‏‏ور‏‏‏ە‏‏‏ترین ناو‏‏‏ە‏‏‏ندی بازاڕگ‏‏‏ە‏‏‏ری ل‏‏‏ە‏‏‏ باکوری ئ‏‏‏ە‏‏‏وڕوپا سوێد ئوابوریەکی تێکەڵی ھەیە بەئاڕاستەی ھەناردەکردن، و تایبەتمەندە بە بەرنامەیەکی دابەشکاری نوێ، بەرھەمھێنەرێکی پێشکەوتووی جیھانیە لە ھەموو بوارەکانی ئەلیکترۆنی و دارتاشی و بەرنامەکاری ئابووری و دەستی کاری لێھاتوو و وزەی کارۆئاوی، %٥٠ بەرھەمی ھەناردەی سوێدی بریتیە لە کەرتی ئەندازیاری، پاشان لە بواری پەیوەندیەکان ئینجا پیشەسازی تڕومبێل و دەرمانسازی و بوارە جۆربەجۆرەکانی تر، بەڵام لە بواری کشتوکاڵ تەنھا %٢ ی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" پێکدێنێت.
ئابوروی سوێد بەوە تایبەتمەندە، کە خاوەنی کەرتێکی پیشەسازی ھەناردەکارە، زۆرینەی بەرھەمە پیشەیی و دەستیەکانی دەنێرێتە بازاڕە جیھانیەکان.
خاوەنی گەورەترین ٢٠ ھاوبەشگەی جیھانە بۆ بەرھەمەکانی ڤۆلڤۆ و ئەریکسۆن و ڤاتینڤۆڵ و سکانسکا و سۆنی ئەریکسۆن و سڤینسکا سیللیۆزا و ئەکتیبۆلاگێت و ئەلیکترۆلۆکس و تیلیا و سۆنێرا و ساندڤیک وسکانیا و ئای سی ئێ و ھێنیزئاند و مۆریتز و نۆردیا  کۆپکۆ و نۆردستێیرنان و...... ھتد چەپ|وێنۆک|گ‏‏‏ە‏‏‏ش‏‏‏ە‏‏‏ی کۆی ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می  خۆماڵی ڕاست‏‏‏ە‏‏‏قین‏‏‏ە‏‏‏ له سوێد ١٩٩٦-٢٠٠٦. نزیکەی ٤٫٥ میلیۆن کەسی بێگانە لە سوێد کاردەکەن، نیوەی ئەو ژمارەیە لەکەرتی خوێندنن لەزانکۆکان، کۆی بەرھەمی خۆماڵی بۆ ھەر کاژێرێک ٣١ دۆڵارە لە ٢٠٠٦، کە لە ڕێزبەندی نۆیەمین وڵاتانی جیھانە،  گەشەی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بەڕێژەی %٢ بۆ ھەر کاژێرێک بەرزدەبێتەوە. بەگوێرەی لێکۆڵینەوەکان جیھانگەرایی (عەولەمە) ھۆکاری سەرەکی ئەو پێشکەوتنانەیە. سوێد لە وڵاتە ھەرە پیشکەوتووەکانی جیھانە بۆ کرێی دەست و پارەی خانەنشین. ڕاست|وێنۆک|سوێد ب‏‏‏ە‏‏‏شێکه ل‏‏‏ە‏‏‏ناوچ‏‏‏ە‏‏‏ی شنگن و ی‏‏‏ە‏‏‏کێتی ئ‏‏‏ە‏‏‏وروپا ل‏‏‏ەيھ‏‏‏‌ک بازار. ھەر کرێکارێکی ئاسایی %٤٠ ی داھاتی بۆ دەمینێتەوە دوای دەرکردنی باج.
لە ڕێزبەندی کێبڕکێکردنی جیھان سوێد لە پلەی چوارەم دێت ٢٠٠٩-٢٠١٠  لە ڕێزبەندی کێبڕکێکردنی جیھان سوێد بەپلەی دووەم دێت ٢٠١٠-٢٠١١  سوێدیەکان لەکاردا بە دڵسۆزی لە کارەکانیان دەناسرێنەوە ئەمەش بۆ پەروەردەکردنی قوتابخانەکان دەگەڕێننەوە.
تا ئێستا سوێد دراوی "کڕۆن"بەکاردێنن، ئەمیش دوای ئەوەی سوێدیەکان بەدەنگدان یۆرۆیان ڕەت کردەوە، "بانکی ناوەندی سوێدی" لە ١٦٦٨ دامەزراوە کە کۆنترین بانکی جیھانە.
زۆرترین پەیوەنی بازرگانی لەگەڵ ئەڵمانیا و ئەمێریکا و نەرویژ و شانشینی یەکگرتوو و دانماڕک و فنڵەندا ھەیە.
وزە و گواستنەوە
بەھۆی قەیرانی نەوتی جیھانیەوە لە ١٩٧٣ سوێد پشتی بە نەوت نەبەستووە تەنھا سەرچاوەی ئاو و وزەی ئەتۆم. سوێد ھەمیشە ھەوڵ دەدات خۆی لە وزەی نەوت دووربخاتەوە. بۆ پاراستنی ژینگە باجێکی زۆری خستۆتە سەر ئەو بزوێنەرانەی کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەن. چەپ|وێنۆک|185x185پیکسڵ|ڕێبڕکی ستۆکهۆڵم. ڕاست|وێنۆک|185x185پیکسڵ|پردی ئۆریسۆند ل‏‏‏ە‏‏‏نێوان ماڵمۆ و کۆپنهاگن ی دانماڕکی. چەپ|وێنۆک|190x190پیکسڵ|وێستگ‏‏‏ە‏‏‏ی ستۆکهۆڵمی ناو‏‏‏ە‏‏‏ندی. لە سوێد ١٦٢٧٠٧ کیلۆمەتری ڕێگا ھەیە، لەگەڵ ١٤٢٨ کیلۆمەتر ڕێگای خێرا لەنێوان شارەکان، جگە لەوەی ئەم بڕە بەردەوام لە زیاد بوون دایە، پردی ئۆریسۆند لەنێوان ماڵمۆ و کۆپنھاگنی دانماڕکی ڕێگایەکی خێرای ھاوبەشە جگە لەو ڕێگا خێرایانەی کە تەواوی سوێد بەیەک دەبەستێتەوە.
ھەروەھا سوێد خاوەنی ڕێگایەکی درێژی شەمەندەفەرە، ھێلە ئاسنینەکان تەواوی شارەکانی سوێدی بەیەک دەبەستێتەوە. چەندین کۆمپانیای بواری ئاسنینی ھەیە، وەک ئیس ئی و ڤیۆلا.
چەندین فڕۆکەخانەی گەورەی ھەیە کە سوێد بە جیھان دەبەستێتەوە، وەک فڕۆکەخانەی ئاڕلەندا لە ستۆکھۆڵم کە تەنھا لەساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ١٧٩١ میلیۆن گەشتیار لە ڕێگایەوە گەشتیان کردووە، جگە لە فڕۆکەخانەی گۆتەنبێڕگ کە ٤٫٣ میلیۆن گەشتیار لە ٢٠٠٦ گەشتیان کردووە. جگە لە چەندین لەنگەری ئاوی لە ماڵمۆ و گۆتەنبێڕگ.
زانست و فێرکردن
وێنۆک|208x208پیکسڵ|زانکۆی ئۆپساڵا (دام‏‏‏ە‏‏‏زراوه ل‏‏‏ە‏‏‏ ١٤٧٧) ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە نێوان ١ بۆ ٥ ساڵانن باخچەی ساوایانیان بۆ دامەزراوە، بەڵام ئ ەومنداڵانەی تەمەنیان لە ٦ بۆ ١٦ خوێندنی زۆرەملێیان بۆ دانراوە، لە دوای تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی خوێندنی زانکۆ دەست پێدەکات یاخود پەیمانگا پیشەیی کە پیشەوەری باڵایان لێ درووست دەکات. لە سوێد زۆرینەی خوێندکاران ئارەزووی خوێندنی پیشەییان ھەیە.
لەسو ێد قوتابخانەی گشتی و تایبەت ھەیە بەڵام بەیەکسانی بەجۆرێک کە لە یەک ئاست دان  سوێد لەدوای چاکسازیەکانی ١٩٩٢ بوو بەیەکێک لە پێشکەوتوترین وڵات بۆ خوێندن و زانست، کە بە پلەی دووەم دێت لەدوای ھۆڵەندا لە ئاستی جیھاندا. لە سوێد ژەمی خواردن پێشکەش دەکرێت لە سەرجەم قۆناغەکانی خوێندن، لە قوتابخانەکان سێ ژەم و وەرزشی بەیانیان ھەیە بەڵام لە خوێندنگەکان دەکرێت بۆ دوو ژەمی گەرم لەگەڵ میوە و وەرزشی بەرزتر.
چەندین زانکۆ و پەیمانگا و بەشی جۆربەجۆر ھەیە لە بوارە جیاوازەکانی زانست، زانکۆی ئۆپساڵا و گۆتەنبێڕگ و ستۆکھۆڵم ھاوشانیان کەمە لەسەر ئاستی جیھان کە پێش زانکۆکانی کەنەدا و ژاپۆن و کۆریای باشوور کەوتونەتەوە.
شا عەباسی دووەم
شا عەباسی دووەم ( (٣٠ی ئابی ١٦٣٢ – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٦٦٦)، حەوتەمین پاشای سەفەوی (شا)ی ئێران بووە، لە ساڵی ١٦٤٢ تا ١٦٦٦ فەرمانڕەوایی کردووە، لەدایکبووی سۆڵتان محەممەد میرزا، کوڕە گەورەی سەفیی یەکەم و ھاوسەرە چەرکەسییەکەی عەنا خانم بووە. ھەروەھا عەباسی دووەم شاعیرێک بوو بە ناوی قەڵەم تانی، بە زمانی ئازەربایجانی نووسیبووی.
سوێد
زانست و تەکنەلۆژیا
سوێد ئاستێکی بەرزی ھەیە لە لێکۆڵینەوە و زانستگەرایی کە خاوەنی چەندین دەزگاو گۆڤاری زانستیە.
شا عەباسی دووەم
مردن
عەباسی دووەم لە شەوی ٢٥–٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٦٦٦ لە خوسرەوئابادی نزیک دامغان کۆچی دوایی کرد و شانبەشانی باوکی لە قوم بەخاک سپێردرا.سولەیمانی یەکەمی کوڕی لە شوێنی گرتەوە.
سوێد
زانست و تەکنەلۆژیا
سوێد بە پلەی یەکەم و دووەم دێت بۆ ڕاپۆرتە زانستیەکان لە ئاستی جیھان، بەتایبەت لە بواری پزیشکی و سروشت و ئەندازیاری.
شا عەباسی دووەم
ھاوسەرگیری و پەیوەندی خێزانییەکان
عەباسی دووەم دوو جار ھاوسەرگیری کردووە
سوێد
زانست و تەکنەلۆژیا
شۆڕشی زانستی سوێد لە سەدەی ھەژدەھەم سەری ھەڵدا، لە ١٧٣٩ "ئەکادیمیای پاشایەتی سوێد بۆ زانست" دامەزرا.
شا عەباسی دووەم
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢ پۆل:مردووانی ١٦٦٦ پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی
سوێد
زانست و تەکنەلۆژیا
تاوەکو ئێستاش ئەندازەی پیشەسازی میللی، ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەیە لە داھێنانەکان.
دیمۆگرافیا
ڕاست|وێنۆک|200x200پیکسڵ|[[ستۆکھۆڵم|ستۆکهۆڵم پایتەخت و گەورەترین شاری سوێدە.]] ژمارەی دانیشتوانی سوێد لە ٢٠٠٩ بە ٩٬٣٥٤٬٤٦٢ کەس خەمڵێنرا. بۆ یەکەم جار لە ١٢ ئۆگست ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتوانی بۆ نۆ میلیۆن تێپەڕاند. نزیکەی %٨٥  ی سوێدیەکان لەبەشی باکوور دەژیین، نزیکەی ٨٠٠ ھەزار کەس لە ستۆکھۆڵم دەژین  لەدوای ئەویش شارەکانی گۆتەنبێڕگ و ماڵمۆ دێت.
لە سەرژمێری ٢٠٠٧ دەرکەوت کە % ١٣٫٤ لەدایکبووان لە پەنابەرانن. سوێد لەکاتی جەنگە جیھانیەکانی یەکەم و دووەم ھاوڵاتیان جێیان دەھێشت بەرەو ئەمەریکا، بەڵام لە ھەشتاکان ئەم کۆچە پێچەوانە بوویەوە کە لە سەرجەم وڵاتانی جیھان ڕوویان تێکرد بەمە پێکھاتەی دیمۆگرافیای گۆڕدرا، کە تەنھا لە ٢٠٠٨  ١٠١٫١٧١ کەس ڕووی تێکرد. وێنۆک|400x400پیکسڵ|کۆچک‏‏‏ە‏‏‏ران و پ‏‏‏ە‏‏‏ناب‏‏‏ە‏‏‏ران له نێوان ١٨٥٠-٢٠٠٧ زۆرترین ڕێژەی لەدایکبووانی پەنابەران لە ٢٠٠٨ بریتین لە فنلەندا (١٧٥٬١١٣) و ئێراق (١٠٩٬٤٤٦) و یۆگسلافیا (٧٢٬٢٨٥) و پۆڵەندا (٦٣٬٨٢٢) و ئێران (٥٧٬٦٦٣) و بۆسنە و ھەرسیگۆڤینیا (٥٥٬٩٦٠) و دانماڕک (٤٤٬٣١٠)و نەرویژ (٤٤٬٣١٠) و چیلی (٢٨٬١١٨) و تایلەند (٢٥٬٨٥٨) و سۆمالیا (٢٥٬١٥٩) و لوبنان (٢٣٬٢٩١).
زمان
ڕاست|وێنۆک|داب‏‏‏ە‏‏‏شبونی زمانی سوێدی زمانی فەرمی لە سوێد بریتیە لە زمانی سوێدی  یەکێکە لە لقەکانی خێزانی زمانەکانی ئەڵمانیای بواکور، و زۆر نزیکە لەگەڵ دانماڕکی و نەرویژی، نەرویژیەکان قورس لە سوێدیەکان دەگەن، بەڵام سوێدیەکان لە دانمارکی و نەرویژیەکان دەگەن، و دان بە زمانی فنلەندی دەنرێت وەک زمانێکی لاوەکی.
زۆرینەی سوێدیەکان بە ئینگلیزی دەدوێن ئەمیش بەھۆی نزیکی لە زمانەکەیان، ھەروەھا بەوەی زمانی زانستە و حکومەت وەک سوێدی گرنگی پێدەدات. جگە لەمەش بەھۆی کۆچی سوێدیەکان لەکاتی جەنگ ڕوویان لە ئەمێریکا و کەنەدا و ئینگڵتەرا کرد، بۆیە %٨٩ سوێدیەکان دەتوانن بە ئینگلیزی بدوێن.
ئایین
لە دوای چاکسازیەکانی پڕۆتستانتی لە سییەکانی سەدەی شازدەھەم، لە ڕێچکەی کاسۆلۆکی لایاندا و لە کڵێسای ئیتاڵیا جیا بوونەوە، لە ١٥٩٣ کڵێسای سوێدی دامەزرا بەسەربەخۆیی. ڕاست|وێنۆک|کاتیدڕاڵی ئۆپساڵا تاوەکو کۆتایی سەدەی ھەژدەھەم جگە لە کریستیانی ھیچ ئایینێکی تر ڕێگاپێدراو نەبوو، لە ١٩٥١ یاسای ئازادی ئایین دەرچوو، لە ٢٠٠٠ ئایین لە حکومەت جیا کرایەوە.
بەھۆی پەنابەرانەوە ئایینی ئیسلام گەیشتە سوێد، کە نزیکەی نیو میلیۆن موسڵمان دەبێت، کە بە ئازادی چالاکیە ئایینیەکانیان جێبەجێ دەکەن.
بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی زانست ڕێژەی باوەڕ بوون بە ئایین و بۆ خودا کەمی کردووە، لە کۆتایی ٢٠٠٠ ڕێژەی بێ باوەڕی بۆ %٨٥ بەرز بوویەوە، لە سەرژمێریەکی ٢٠١٠ تەنھا %٢٣ ی سوێدیەکان باوەڕیان بە ئایین و ھەبوونی خوا ھەیە.
تەندروستی
ئاستی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان لەو پەڕی پێشکەوتن دایە، یەکێکە لە پێنج وڵاتە ھەرە پێشکەوتووەکانی جیھان لە بواری تەندروستی، سوێد بەرنامەی پزیشکی خێزانی پەیڕەو دەکات بۆ پاراستنی ھاوڵاتیانی.
ڕۆشەنبیری
ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ئاڵای سوێد. چەپ|وێنۆک|213x213پیکسڵ|ت‏‏‏ە‏‏‏لار‏‏‏ە‏‏‏کانی ستۆکهۆڵم.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وڵات و مەڵبەندە ئاڵمانییەکان پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:سکاندیناڤیا پۆل:سوید پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:شارەکانی سوید پۆل:زمانی سویدی پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ١٢یەم پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور
ئومێدی ئیستقلال
ئومێدی ئیستقلال ڕۆژنامەیەک بوو بە زمانی کوردی لە لایەن بزووتنەوەکەی شێخ مەحموودی حەفید دەردەچوو. یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ دەرچوو. ڕەفیق حیلمی سەرنووسەری ڕۆژنامەکە بووە. ڕۆژنامەکە حەوتەی جارێک دەردەچوو. بابەتەکانی ڕۆژنامەکە ڕامیاری و ئەدەبی و کۆمەڵایەتی بوون.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
ھەنجیرە، سەنگاو
ھەنجیرە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھەنجیرە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی پەیتەش و لە باشوور لەگەڵ گوندی مامران و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کەوەڵە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی جامڕێزی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پەروین شازادە
پەروین شازادە (لەدایکبووی ١٩٦٠) ئەکتەر، شانۆکار و گۆرانیبێژێکی کوردە. ئەو لە ساڵانی ھەشتاکانی سەددەی بیستەم دەستی بەکاری ھونەری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ئافرەتەکان پۆل:ئەکتەرە کوردەکان پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:زیندووان پۆل:ژنانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژان پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:خانمەکتەرە کوردەکان
مادلێن بوردووک
مادلێن بوردووک نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٦
ئیختیمان
ئیختیمان شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سۆفیا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٣٬٦١٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سۆفیا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کراودن
کراودن یان کرۆودن بریتییە لە کۆمپانیایەکی خاوەن خزمەتگوزاری وەرگێڕانی ھەوری (سەرھێڵ)، کە ھەڵدەستێ بە دابینکردنی ئامراز بۆ کاری وەرگێڕانی بەرھەم و پڕۆژە بازرگانییەکان، و نەرمەواڵە بە خۆڕایی دابین دەکات بۆ پڕۆژە سەرچاوە کراوەکان و پڕۆژە زمانەوانی و پەروەردەییەکان، بنکەی سەرەکی کەوتوەتە تالیینی پایتەختی ئیستۆنیا.
مێژووی کۆمپانیاکە
کۆمپانیاکە دامەزراوە لە ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن پرۆگرامسازی ئۆکراینی سێرھی دیمیتریشن وەک پرۆژەیەکی خولیا بۆ وەرگێڕانی پڕۆژە بچووکەکان، دواتر پلاتفۆڕم و وێبسایتەکە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ بە فەرمی بەکارخرا، لەو کاتەوە لە نێوان گەشەندنی بەرنامە و یارییەکاندا پاڵپشتی کرا (لەوانە ماینکرافت) و چەندین کۆمپانیای تر بۆ وەرگێڕانی بەرنامەکان.
میکانیزمی وەرگێڕان
ئامرازەکە دەستکاریکەرێکی وەرگێڕی سەرھێڵی ھەیە، کە لەڕێیەوە دەتوانرێ دەق و نووسینەکان وەربگێڕدرێن یان ڕاست بکرێنەوە لەلایەن زمانناسەکانەوە، شێوازەکانی وەرگێڕان بریتین لە تاک وەرگێڕی ناوماڵ یان کارکردنی بەکۆمەڵ لەڕێی تیمەوە بە گشتگیری،
میکانیزمی کرۆودێن بەپێی سیستەمی MT گرێدراوە بە چەندین خزمەتگوزاری وەرگێڕی سەرھێڵی ترەوە لەوانە: وەرگێڕی مایکرۆسۆفت، وەرگێڕی یاندیکس، وەرگێڕی گۆگڵ، وەرگێڕی ئەمازۆن، وەرگێڕی واتسۆن (ئای بی ئێم)، وەرگێڕی دیپ ئێڵ، کە لەدوای وەرگێڕان دەتوانرێ دەستکاری یان گۆڕانکاری لە پێکھاتەکاندا بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی وەرگێڕان پۆل:نەرمامێرەکانی وەرگێڕان پۆل:کۆمپانیا دامەزراوەکانی ئیستۆنیا لە ٢٠٠٨ پۆل:کۆمپانیا دامەزراوەکانی نەرمامێر لە ٢٠٠٨
بابەکر زێباری
thumb|بابەکر زێباری سوپاسالاری پێشووی عێراق بابەکر بەدرخان شەوکەت زێباری کەسایەتی سەربازی و سوپاسالاری (سەرۆک ئەرکان) عێراق بوو لەماوەی ٢٠٠٣ تاکوو ٢٠١٤. لەساڵی ١٩٦٣ زانکۆی سەربازی لە بەغدا تەواودەکات، سالی ١٩٧٠ چالاکی سەربازی دەستپێکردووە، ئەویش دوای دەرچوونی لە ئاکادیمیایی سەربازی رۆستەمییە لە بەغدا. بابەکر زێباری کەسایەتییەکی سیاسیی و سەربازی ناو پارتی دیموکراتی کوردستان.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:خەڵکی ھەولێر
گۆلدینگ بێرد
وێنۆک گۆلدینگ باڵندە (بە ئینگلیزی Golding Bird لە دایکبووی ٩ کانوونی یەکەمی ١٨١٤، مردنی لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٥٤) پزیشکی بەریتانی بوو و ھەروەھا ئەندام بوو لە کۆلێژی شاھانەی پزیشکی لەندەن. یەکێک بوو لە پزیشکە بەناوبانگەکانی سەردەمی خۆی سەبارەت بە نەخۆشی گورچیلە. لە ساڵی ١٨٤٤ وتارێکی لەسەر نەخۆشی بەردی گورچیلە بڵاو کردەوە. دکتۆر گۆڵدینگ بێرد ھەروەھا ناسراوە بەوەی کە شارەزایی لە زانستە پزیشکییە پەیوەندیدارەکاندا ھەیە، بەتایبەتی بەکارھێنانی کارەبا و کیمیای کارەبایی لە زانستی پزیشکیدا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤ پۆل:مردووانی ١٨٥٤ پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:دەرچووانی زانکۆی ست ئاندروس‏ پۆل:دکتۆرە ئینگلیزەکانی سەدەی ١٩یەم‏ پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا پۆل:چارەسەری کارەبایی پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای لێنیانی لەندەن
بڕیارنامەی ٧٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٤٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٢ پۆل:لوبنان لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
ئویجای بایکجی
پاشا "ئویجا"ی بایکجی (بە ھانگۆل: 의자왕؛ بە ھانجا: 義慈王)، لە ٥٩٩ی زایینی لەدایکبووە و لە ٦٦٠ی زایینی مردووە، سی و یەکەمین و دواھەمین فەرمانڕەوایی بایکجی بوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەوایییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٦٤١ز بۆ ٦٦٠ز) بوو. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی کۆتایی پێھات کاتێک بایکجی داگیرکرا لەلایەن ھاوپەیمانیێتی بەربەرەکانی شانشینی شیللا و شانشینی تانگی چین.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٦٦٠ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەم
دەسک
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Claw-hammer.jpg/275px-Claw-hammer.jpg|وێنۆک|201x201px|چەکوش لەگەڵ دەسکی ڕووپۆشکراو بە لاستیک. دەستێک بەشێکە بە ئامرازێکەوە کە ڕێگە دەدات لە ڕێگایەوە ئامرازەکە بگیرێت کۆنترۆڵ بکرێت. دیزاینی ھەر جۆرە دەسکێک کێشە ئەرگۆنۆمیکییە گرنگەکانی تێدایە. دەسک بۆ ئامرازەکان بەشێکی گرنگە لە کارەکانیان، کە ڕێگە بە بەکارھێنەر دەدات کە ئامرازەکان بەکاربھێنێت بۆ زۆرترین کاریگەری. ھەروەھا ھەندێک کات دەسک بەکاردێت بۆ ھەڵگرتنی ئامێر و شتومەکەکان.
دەسک لە ڕووی زمانەوانییەوە
وێنۆک|270x270px|دەسکی پلاستیکی پلایس کە یارمەتی دەدات لە گرتن و پاراستنی دەست. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Spade_with_adjustable_handle_-_Ivan_Topalovic_Nursery_Lipolist.jpg/220px-Spade_with_adjustable_handle_-_Ivan_Topalovic_Nursery_Lipolist.jpg|وێنۆک|خاکەناز لەگەڵ دەست.|147x147پیکسڵ link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Drawer_handle.jpg/220px-Drawer_handle.jpg|وێنۆک|زۆرێک لە چەکمەجەکان دەسکی ڕاکێشانیان بەکاردەھێنن.|139x139پیکسڵ
سەرچاوەکان
پۆل:ئامرازەکان
بڕیارنامەی ٧٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ئەرمەنستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٤١‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
کورت نیسپێل
کورت نیسپێل (٢٠ی ئەیلوولی ١٩٢١–٢٨ی نیسانی ١٩٤٥) فەرماندەی تانکی ئەڵمانی بوو لە جەنگی جیھانی دووەم. کورت زیاتر لە ١٦٨ تانکی تێکشکاندووە.
کنیسپێل لە ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥ بە چەقۆی سەری بە سەختی بریندار بوو کاتێک تانکی تایگەری دووەم لە شەڕدا لەلایەن تانکەکانی سۆڤیەتەوە لێیدرا. دوای دوو کاتژمێر لە نەخۆشخانەیەکی مەیدانی ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد.
لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٣دا چیک ڕایان گەیاند کە پاشماوەی کنیسپێل لەگەڵ ١٥ سەربازی دیکەی ئەڵمانیا لە پشت دیوارێکی کڵێسا لە ڤربۆڤێک دۆزرایەوە، کە بە تاگی سەگەکانی ناسێندرایەوە.
لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ کۆمیسیۆنی گۆڕەکانی جەنگی ئەڵمانیا پاشماوەکانی لە گۆڕستانی سەربازیی ناوەندی برنۆ لە شاری برنۆ بە خاک سپێردرایەوە. لەگەڵ ٤١ سەربازی تری ئەڵمانیا بەخاک سپێردرا کە لە مۆراویا و سیلێسیا گیانیان لەدەستدابوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ١٩٤٥
بادام، مەھاباد
بادام (Badam، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤١ کەس لە ٥٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ڕۆن دیسانتس
ڕۆناڵد دیۆن دیسانتس (؛ لەدایک بووی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٧٨) سیاسەتوانێکی ئەمریکایە، لە ساڵی ٢٠١٩ بووە ٤٦ھەمین پارێزگاری فلۆریدا و لە ساڵی ٢٠٢٢ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. یەکێکە لە دیارترین ئەندامانی پارتی کۆمارییەکان. دوای ئەوە کە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ دیسانتس توانی ئەنجامێکی باش بھێنێت لە ھەڵبژاردنە سەرەتایەکانی ئەمریکادا، کۆماریەکان ھیوایان وایە کە دیسانتس ببیتە کاندیدی کۆمارییەکان بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٤)، بەڵام ھەر زوو دۆناڵد ترامپ ھۆشداری دەداتە دیسانتس کە خوی کاندید نەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:دەرچووانی زانکۆی یەیڵ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان
ئانری شاریێر
ئانری شاریێر نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ئیبن ئەلخەتاب
thumb|خەتاب بە جلوبەرگی سەربازی ئیبن ئەلخەتاب یان خەتاب ناوی تەواوی سامر ساڵح عەبدولڵا سولەیم لەدایک بووی ١٤ی نیسان ١٩٦٩ لە سعودیە ، ناوبراو بە شۆڕشگێر و خەباتگێری عەرەبی دادەنرێت لەلایەن عەرەبەکان ەوە بەوەی ناوبراو شەڕەکانی ئەفغان لەدژی سۆڤیەت و شەڕی ناوخۆی تاجیکستان و شەڕی بۆسنە و شەڕی یەکەمی شیشان و شەڕی داگستان و شەڕی دووەمی شیشان ی کردووە و لەزۆربەشیان سەرکەوتنی مەزنی بەدەست هیناوە بەتایبەتی لەشەڕی هەرێمی شیشان لە ووڵاتی سودان کەتوانی ئازادی بکات. ، لەساڵی ١٩٨٨ توانیویەتی جەلال ئاباد و خوست ئازاد بکات وە لەساڵی ١٩٩٣ کابل لە ئەفغانستان ئازاد بکا و ناوبراو زمان زانێکی باش بووە و زمانی عەرەبی و ئینگلیزی و ڕووسی و بۆتشی زانیوە ، لەکۆتایدا لە ٢٠ی ئازاری ساڵی ٢٠٠٢ لەشەڕی سۆڤیەت و خەباتگێڕانی ئیسلامی کوژرا و بە شەهید ناسێنرا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ٢٠٠٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
بالچیک
بالچیک شارۆچکەیەکە لە پارێزگای دۆبریچ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٬٤٤٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دۆبریچ پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
مڵک
لە بوارەکانی ماف و یاسادا، مڵک یان داژدە ئەو شتەیە کە ھیی کەسێکە. شتەکە ئەتوانێ فیزیکی (ماددی) بێ، ئەشتوانێ دەرھەست و ناماددی بێ. ئەو کەسە کە مڵک ھیی ئەوە، «خاوەنمڵک» (داژدار)ی پێ ئەوترێ و، ئەتوانێ تاکەکەسێک یا چەند کەسێک بن پێکەوە، ئەشتوانێ بنکەیەکی یاسایی وەکوو کۆمپانیایەک بێ.
خاوەنمڵک کۆمەڵێ مافی ھەیە بەرامبەر بە مڵکەکەی، بۆی ھەیە بەکاری ببا، بیکا بە شتێکی تر، بیداتە دەست کەسانی ترەوە، بیناسێنێتەوە، بە کرێی بدا، بینێتە گرەو، بیفرۆشێ، بیگۆڕێتەوە لەگەڵ شتی تردا، بیگوازێتەوە بۆ شوێنی نوێ، بیبەخشێ، لە ناوی ببا و، ھەروەھا ئەوتران بێبەش بکا لە گشت ئەم شتانە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نایەکسانیی کۆمەڵایەتی
عەبدوڵڵا جەودەت
عەبدوڵلا جەودەت یان عەبدوڵڵا جەودەتی داسکووزایی (ناوی فەرمی ) لە ٩ی ڕەزبەری ١٨٦٩ و لە عەڕەبگیر، مەلەدی لە باکووری کوردستان لە دایک بووە و لە ٢٩ی سەرماوەزی ١٩٣٢ لە ئیستانبولی تورکیا کۆچی دوایی کردووە.
جەودەت، پزیش، ڕۆشەنبیر، هەڵبەستوان و سیاسەتمەدارێکی کورد بوو، ماوەیەک تێکەڵی ڕێزەکانی گەنجانی تورک (جۆنتوورکەکان) بوو و بە درێژایی تەمەنی پەشیمانی خۆی دەربڕیوە.
ئەندامی گەلەک کۆمەڵە، ڕێکخراو و کۆمیتەی ئەوسەردەمی کوردان بووە. یەکێکە بوو لە خەباتکارانی سەرەکی جەمیەتا تەعاوون و تەرەقیا کورد (کۆمەڵەی یەکبوون و پێشکەوتنی کورد)، جەمیەتا تەعالیا کورد (کۆمەڵەی تەعالی کورد)، کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد، هێڤی و گەڵەک کۆمەڵەی تر.
مرۆڤێکی زانا بوو و زۆر تێکەڵی فەلسەفە بووە. لە دژی بەکارهێنانی ئایین بۆ بەرژەوەندییەکان دا دەرکەوتووە، ویستوویەتی لە زۆر بواری تێکەڵی ئیسلام و جڤاک دا ڕئفۆڕم ئەنجام بدرێ هەربۆیەش لە لایەن لایەنگرانی بەرەی تورکیا و توورکپەروەرانەوە بە تووندی ڕەخنەی لێ گیرا و ناوی بێدینی و دووژمنی خوای لە ناو خەڵکدا بەسە سەپێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٢ پۆل:خەلکی عەرەبگیر پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:خەلکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:پزیشکە کوردەکان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:خەڵکی عەرەبگیر پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەی ١٩یەم
تۆماس جێفەرسۆن
تۆماس جێفەرسۆن یەکێ لە باوکە دامەزرێنەران و نووسەری ڕاگەیەنراوەی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان و سێھەمین سەرۆکی ئەمەریکایە، ئەندامە لە کۆنگرەی کیشوەری. یەکێک لە کارە ناسراوەکانی زانکۆی ویرجینیایە کە لە ساڵی ١٨١٩ بنیات نراوە و لەڕووی شێوەوە لە پانتیۆن دەچێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:باڵیۆزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە فەڕەنسا پۆل:نژیاروانانی ئەمریکی پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:مردووانی ١٨٢٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٣ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٨٠٠ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
ئازاد، مەھاباد
ئازاد (Azad، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١٩ کەس لە ٥٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ھێلانەقەل، سەنگاو
ھێلانەقەل گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆزلۆدوی
کۆزلۆدوی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤراتسا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٤٬٨٧١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤراتسا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بڕیارنامەی ٧٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: قرغیزستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٤٢‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:مێژووی قرغیزستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
بویۆ پونگ
پاشا "بویۆ پونگ"ی بایکجی (بە هانگۆل: 부여풍؛ بە ھانجا: 扶餘豊)، کاتێک بایکجی ڕوخرا بۆ هاوپەیمانی شیللا و خانەدانی تانگ کۆنی چین لە ٦٦٠، بارمەتەیەکی گیراو بوو لە هاوپەیمانیێتیی پایکچی و ژاپۆن. (بویۆ) ناوی خێزانیی بوو بۆ فەرمانڕەواکانی بایکجی
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ پاڵەوانییەتی ژمارە دووی جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیتالیا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٢٧ی ئایاری تاکوو ١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا (ئەوکات وڵاتی چیک و سلۆڤاکیا یەک بوون)، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٧ یاری ٧٠ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.
چارەکی کۆتایی
دووبارە
سەرچاوەکان
پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ پۆل:تۆپی پێ لە ١٩٣٤ پۆل:جامی جیھانیی فیفا
پریمات
وێنۆک|چەندین پریمات
پریمات یان گوانداری ڕەسەن بە چەندین جۆرە لە گیانلەبەران دەوترێت کە مرۆڤ، مەیموون و چەندین حەیوانی دیکە لەوانن.
سەرچاوەکان
پۆل:پریماتەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ئالیانە
ئالیانە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
شارل ئێکسبرایا
شارل ئێکسبرایا نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
لاری سانگر
وێنۆک|لاری سانگەر لاری سانگر ناوی تەواوی لورانس مارک، لەدایکبووی ١٦ی تەممووزی ١٩٦٨ لە بالیفۆ-واشینگتن. گەشەپێدەری پڕۆژەی ئینتەرنێتییە. لەگەڵ جیمی وەیڵز لەساڵی ٢٠٠١ ویکیپیدیای دامەزراند ھاوکات پێشتر لەگەڵ جیمی ئینسایکلۆپێدیای Nupedia دامەزراندبوو بەڵام ئەویان کە لە ٢٠٠٠ دەستی پێکرد بەڵام تا ٢٠٠٣ بەردەوام بوو چونکە پڕۆژەی ویکیپیدیا لەو سەرکەوتوو تر بوو. لاری دامەزرێنەری ماڵپەڕی (Citizendium)ە. لاری ھەڵگری سێ بڕواننامەیە بەکالۆریۆس و ماستەر و دوکتۆرایە لە فەلسەفە. لاری لەچەندەھا ئینسایکلۆپێدیا کاری کردووە. لاری ستاریژییشی بۆ ماڵپەڕی ئینسایکلۆپێدیای زەوی داناوە (Encyclopedia of Earth). لاری سانگەر لە پڕۆژەی پەروەردەیی (watchknowlearn)یشدا بەشداربوو. لاری دیزاینی ماڵپەڕێکی سادەشی کردووە بەناوی Reading Bear کە منداڵان فێری چۆنییەتی خوێندنەوە دەکات.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان پۆل:خوێندکارێکی پێشووی زانکۆی ویلایەتی ئۆهایۆ
کوین (فیلم)
کوین (شاژن) فیلمێکی کۆمێدی درامی هیندییە لەلایەن (Vikas Bahl) لەساڵی ٢٠١٤ دەرهێنراوە. کانگانا ڕاناوت و ڕاجکومار راو ڕۆڵی سەرەکی دەبینن لە فیلمەکە. فیلمەکە لە ١٤٦ خولەک پێکدێت و دیمەنەکانی فیلمەکە لە هیندستان وێنەی بۆ گیراوە. فیلمەکە خەڵاتی ٦٢هەمین باشترین فیلمی نیشتمانی وە ٦٠ەمین خەڵاتی فیلم فێری بردەوە بۆ ساڵی ٢٠١٤ وە کانگانا ڕاناوتیش بەباشترین خانمەئەکتەری ئەوساڵە بەهۆی ئەو فیلمەوە دەستنیشانکراوە.
چیڕۆکی فیلم
فیلمەکە بە ئامادەکاری بۆ هاوسەرگیری ڕانی (کانگانا) و ڤیجای (ڕاجکومار راو) دەست پێ دەکات بەڵام دوو ڕۆژ بەر لە ئەنجامدانی پڕۆسەی هاوسەرگیری ڤیجای بە ڕانی دەڵێت کە ئەو چیتر ئەوی ناوێت و نایەوێت هاوسەرگیری لەگەڵ دابکات ئەمەش ڕانی تووشی دڵگرانی دەکات بۆ ماوەیەک لەپاشان ڕانی بۆ ئەوەی لەو خەمەی ڕزگاری بێت بەتەنیا دەچێتە پاریس کە پلانی خۆی و دەستگیرانەکەی بوو بۆ مانگی هەنگوینی. لەکاتی چوونی بۆ پاریس لەوێ لە هوتێلێک ڤیجای لاکشمی (لیزا هایدون) دەناسێت کە خانمێکی سەربەخۆیە و هەموو جۆرە کارێک دەکات و ئەو خانمە بەهەمان ناوی دەستگیرانەکەی بانگدەکرێت ڤیجای! ڕانی لەگەڵ Vijayalakshmi دەبێتە هاوڕێ و ئەو یارمەتی دەدات بۆ ئەوەی بەتەواوی دەوری پاریس بگەڕێت و تووشی چەندین سەرکێشی دەکا کەپێشتر لە دەلهی و هیند بۆی نەچۆتە سەر ڕۆژێکیان بەهەڵە وێنەیەکی سێڵفی نیمچەڕووتی خۆی دەنێرێت بۆ ڤیجای دەسگیرانی کەخۆی مەبەستی بوو بینێرێت Vijayalakshmi کە ئەویش بە ڤیجای ناسراوبوو! بۆیە کە ڕانی زوو درک بەوە دەکات بەخێرایی پاریس بۆ ئەمستەردام (هۆڵەندا) جێدەهێڵێت و لەوێ بەناچاری بەهۆی جەنجاڵی شارەکە لە هوتێلێک نیشتەجێدەبێت کە لەژوورەکەی ناچار دەبێت لەگەڵ سێ کوڕ دا بژیت کە سەرەتا پێی هەستیار دەبێت بەڵام دواتر لەگەڵ سێ کوڕەکە پەیوەندییەکی هاوڕێیەتیی لەنێوانیان درووستدەبێت لەدواتر چەندین جار بەیەکەوە دەچنە بازاڕ و شوێنە گشتییەکان وە ڕانی لە چێشتخانەیەک خواردنی هیندی لێدەنێت وە چەندەها سەرکێشی دی ئەنجامدەدەن و ڕۆژێک ڤیجای دەستگیرانی دێتە ئەمستەردام و داوی لێبووردنی لێدەکات و داوای گەڕانەوەی پەیوەندی نێوانییان دەکا بەڵام ڕانی دەیەوێت لە هیند وەڵامی بداتەوە.... فیلمەکە بەوە کۆتایی دێت کە ڕانی دەگەڕێتەوە بۆ هیند و دەچێتە ماڵی ڤیجای و پێی دەڵێت "سوپاس بۆتۆ" و ئەڵقەی دەستگیرانیشێ دەداتەوە دەستی و بەڕووخۆشی بەجێی دەهێڵێت.
ژێدەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٤ پۆل:فیلمە ھیندییەکان پۆل:فیلمە کۆمێدییە ھیندییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣
ڕۆجە پێنرۆز
سێر ڕۆجە پێنرۆز (٨ی ئابی ١٩٣١) فیزیازانێکی بیرکاریانە، بیرکاریزان و فەیلەسوفێکی زانست و ڕەچەڵەک ئینگلیزە. ئەو پرۆفیسۆری ھەڵگری ناونیشانی ڕوز بێڵە لە پەیمانگای بیرکاری لە زانکۆی ئۆکسفۆرد، ھەروا دەرچووی توێژینەوەیە لە وادھام کۆلێژ (ئۆکسفۆرد). پێنرۆز ناسراوە بە ئیشەکانی لە دنیای فیزیای بیرکاریانەدا، بە تایبەتی کارەکانی لە بواری تیۆری گوێرەیی گشتی و کۆزمۆلۆجیدا. چەندین خەڵاتی وەرگرتوە لەوانە خەڵاتی ۆڵفی ساڵی ١٩٨٨ لە فیزیا، کە لەگەڵ ستیڤن ھۆکینگ پێکەوە وەریانگرت لەسەر تێگەشتنیان لە گەردوون. ھەروەھا وەرگری خەڵاتی نۆبڵە لە بواری فیزیا بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەگەڵ دووکەسی دیکە
شا سەفیی یەکەم
شا سەفی ((١٦١١ – ١٢ی ئایاری ١٦٤٢)، شەشەمین شا (پاشا)ی سەفەوی بوو، لە ساڵی ١٦٢٩ تا ١٦٤٢ فەرمانڕەوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١١ پۆل:مردووانی ١٦٤٢ پۆل:شیعە ئێرانییەکان