cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جۆمۆ جەنکریسی ٢٠٥
دیزاین و پێشکەوتنەکان
جومۆ دەستیکرد بە چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە بە پلەیەکی زۆر گەورە لە رێگای ریزبەندیەکی زیرەکانە بەھۆی دەرچەکانەوە (port).
دەرچەی ھاتنەژوورەوە (intake port) شوێنەکەی دەکەوتە ژێرەوەی پستنی خوارەوە، بەڵام دەرچەی دەرچوون (exhaust port) شوێنەکەی دەکەوتە ژێرەوەی پستنی سەرەوە. کرانکشەفتی خوارەوە بە یانزە پلە لە کرانکشەفتی سەرەوە جیادەکرێتەوە، ئەمە واتا دەرچەکانی دەرچوون دەکرێنەوە.
ھەندێک لایەنی خراپ ھەیە لەم سیستەمەدا یەکێک لەوانە، پستنەکان بەیەکەوە داناخرێن لە ھەمان کاتدا، بەڵام یەکێکیان بەسەر ئەوی ترەوە دەروات.
ئەو بزوێنەرانە ناتوانن بە ئاسانی بجولێن وەک بزوێنەرە پێچەوانەکان، سەرەرای ئەمانە ئەو توانایەی کە لە دوو کرانکشەفتە پێچەوانەکانەوە دەردەچێت بەیەکەوە بە یەک ئاراستە دەجوڵێن ئەمەش ئاڵۆزی و کێش زیاد دەکات.
وە کێشە سەرەکیەکە لە دیزاینەکەی دایە کە ھاوبەشی پێ کراوە لەگەڵ بزوێنەری بلۆکی شێوە (H).
لە جۆمۆ ئەو کێشانە بەدوردەگیرێن بە ھەندێک پلە بە وەرگرتنی توانای سەرەتایی لەشەفتی سەرەوە ھەرچۆنێک بێت پارسەنگی بەرەو سەرەوە دەچێت بۆ کۆتای پێشەوەی بزوێنەر.
ھەموو ئەو توانا زیادانەی وەک پەمپی سوتەمەنی، ئنجێکتەرەکان و کۆمپرێسەری پاکەرەوە ھەموویان ئیش دەکەن لەسەر شەفتی خوارەوە، کە مەبەست لیێ نیوەی توانەی تێدا بەکاردیت،
بەشی چەپی سەرەوە ئاراستەکراوە بە شەفتی سەرەوە کەئیش بە پەروانەی بزوێنەر دەکەن. بەگشتی سێ بەشی توانو بۆ ئیشپێکردنی پەروانەی بزوێنەر لە شەفتی سەرەوە دێت.
لە بیردۆزی بزوێنەرە تەختەکان رێگا بە دانانی باڵی ئەستور دەدرێت بۆ فڕۆکەکان وەک فرۆکەی ھێڵەکان و فرۆکەی بۆمبارانکردن. زانیاری لەسەر سیستەمی پاکردنەوەی ڕۆن ڕیگا بە دانانی ناکات کە بزوێنەر ستونی بەرەو سەرەوە بدات کە ئەو نەخشانە بەکار ھاتون بۆی.
ھەمەجۆرەکان
جومۆ ٢٠٥
جەمۆ ٢٠٦
جومۆ ٢٠٧
جومۆ ٢١٨: دوانزە دانە سلندەری ھەبوو، جومۆ ٢١٨ دیزاین کرا بەڵام ھەرگیز بەرھەم نەھێنرا.
جومۆ ٢٢٣: ئەم جۆرە ٢٤ سلندەر و ٤ دانە کرانکشەفتی ھەبوو، جومۆ ٢٢٣ دیزاین کرا و تاقیکرایەوەش.
بەکارھێنانەکان
جومۆ ٢٠٥ توانا دەدات بە ڤێرژنە سەرەتاییەکانی فرۆکەی جەنکیرس جو ٨٦ی تۆپھاوێژ، بەڵام زۆر گونجاو نەبوو بۆ کارە جەنگیەکان لەبەر بونی شکست ھێنان لە توانا زۆر بەرزەکان ھەرچەندە ئەوە لە فرۆکە جەنگیەکاندا زۆر باو بووە، بەڵام دیزاینی ڤێرژنەکانی دواتر بەکاردەھات لە ئاستی رووی دەریا زۆر بەرزەکان کە لە ھەردوو ڤێرژنی (ju 86P (and R کە ئەوانیش بۆ چاودێری کردنی دوورگەکانی بەریتانیا بەکاردەھات، وە لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٠ (Luftwaffe) جۆرێکی تری (ju 86P with jumo 207A1) بەکارھێنا کە بە بزوێنەری دیزڵی تۆربۆچارج کاری دەکرد، زۆر سەرکەوتوو بوو کە دەیتوانی توانا بدات بە باڵۆن کە تایبەتمەندی نموونەیان ھەبوو.
خەسڵەتەکانی جومۆ ٢٠٥ d
تایبەتمەندیە گشتیەکان :
پێکنەرەکان :
کارامەیی (Performance) :
تانگۆ
پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی پۆل:تانگۆ
مزگەوتی مێنوچەھر
مزگەوتی مێنوچەھر مزگەوتێکە لە شاری دێرینی ئانی لە شاری ئارپاچای سەر بە پارێزگای قەرس لە تورکیا. لە نێوان ساڵانی ١٠٧٢ بۆ ١٠٨٦ لەلایەن ئیبول مانوچەھر بەی لە بنەماڵەی شادادی کورد دروست کراوە. نۆژەنکردنەوەی مزگەوتەکە لە حوزەیرانی ٢٠٢٠ دەستی پێکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:مزگەوتەکانی تورکیا مزگەوتی مێنوچەھر پۆل:پارێزگای قەرس
خۆشێنان
خۆشێنان (Xoşênan، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٣ کەس لە ٢٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
فرێد ترامپ
فرێدرێک کرایست "فرێد" ترامپ (بە ئینگلیزی: Frederick Christ "Fred" Trump)، لەدایکبووی ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٠٥. لە برۆنکس، نیویۆرک. گەشەپێدەری خانووبەرە و خێرخوازێکی بە ڕەگەز ئەڵمانی-ئەمریکییە. باوکی ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٩٩ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:مەرگەکان بە سیەسۆ پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٣٢
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٣٢ (بە فەرمی بە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی سی و پێنج و بە شێوەیەکی گشتی بە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی بریزبێن ٢٠٣٢ ناسراوە) پێشبڕکێیەکی جۆراوجۆری وەرزشی نێودەوڵەتییە کە بڕیارە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٣٢، لە شاری بریزبێن لە ویلایەتی کوینزلەند ئوسترالیا بەڕێوەبچێت. ئەمە سێیەم ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دەبێت کە لە ئوسترالیا بەڕێوەدەچێت دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٥٦ لە مێلبۆرنی ڤیکتۆریا و ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ لە سیدنی. بریزبێن بۆ یەکەمجار کاندیدبوونی پەسەندکرا لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢١، لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١دا ڕەزامەندی فەرمی دەستەی بەڕێوەبەری لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەدەستھێنا. بریزبێن بوو بە یەکەم شاری میوانداری کە لە ڕێگەی پرۆسەی نوێی پێشنیارکردنەوە ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیاد. ئەمە دووەم یاریی ھاوینە دەبێت لەسەریەک کە لە وڵاتێکی ئینگلیزی زماندا بەڕێوەدەچێت؛ دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨ کە بڕیارە لە لۆس ئەنجلەس لە ئەمریکا بەڕێوەبچێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
سیستمی ناوی پاوان
سیستمی ناوی پاوان (Domain Name System یان DNS) سیستمێکە زنجیرەپلەیی و ڕۆنراو لەسەر دەیتابەیسێکی دابەشکراو بۆ ناولێنان و ناودارکردنی کۆمپیوتەرەکان، ڕاژەکان، یان ھەر سەرچاوەیەک کە بە ئینتەرنێت یان تۆڕێکی تایبەتییەوە بەسترابێ. کاری گرنگتری ئەوەیە کە ناوی پاوانەکان (کە بۆ مرۆڤ مانادارن) بگۆڕێتەوە لەگەڵ ناونیشانەکانی IPدا.
قیاسێک کە زۆربەی جارەکان بۆ ڕوونکردنەوە و ڕاڤەی کاری سیستمی ناوی پاوان دەکرێ ئەوەیە کە ئەو سیستمە بە وەرگەڕاندنی ناوی خانەخوێکان بۆ ناونیشانەکانی IP، وەکوو پێڕستی ژمارەتەلەفۆنەکان کار بۆ ئینتەرنێت دەکا. بۆ نموونە، ناوی پاوانی www.example.com دەکاتە ناونیشانی 192.0.32.10.
پۆل:پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت پۆل:سیستمی ناوی پاوان
پوێرتۆ ئیگواسوو
بويرتو جواسيو يه كيك له شاره كانى وولاتى ئارجەنتین ده كه ويته باكوورى ئارجەنتین لەسەر سنوورى پاراگوای و بەرازيل ناوى ئەم شارە هاتووە له دەنگى ئەو تاڤگانەى كە لە ناو دارستانەكانى ئەم ناوچيه دا هه يه. پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٢
چێسواف میڤۆش
وێنۆک|چێسواف میڤۆش
چێسواف میڤۆش (١٩١١-٢٠٠٤) شاعیر، وەرگێڕ و مامۆستای زانکۆی خەڵکی پۆڵەندا بوو کە لە ساڵی ۱۹۸۰ بوو بەبراوەی خەڵاتی نۆبێل وێژەدا. وە لە ساڵی ۱۹٨۰ لە ئیلحادەوە بۆتە کریستیانی کاسۆلیک.
زانیاری
وێنۆک|200px|[[ئەسکی|کۆدە ئەسکییەکان بۆ وشەی "Wikipedia" کە بە دوانی نیشاندراون، ئەو سیستەمە ژمارەیییەی کە زۆربەی کات بۆ بەکۆدکردنی زانیاری بەکاردەھێنرێت.]] زانیاری وەکوو چەمکێک خاوەنی گەلەک واتایە، لە بەکارھێنانی ڕۆژانەوە ھەتا ئامادەکارییە تەکنیکییەکان. چەمکی زانیاری زۆر لە نزیکەوە گرێدراوی تێگەیشتەگەلێکە وەکوو constraint، ڕاگەیێنی، کۆنترۆڵ، دراوە، فۆرم، ڕێکارنامە، زانین، ڕامان، ھاندەری ئاوەزی، شێوەئاسا، پێزانین، و نواندنی زانین. لە بەرتەسکترین واتای تەکنیکیی خۆیدا، زانیاری پاشیەکییەکی ڕیزدارە لە ھێماکان.
دیماراتۆس
دیماراتۆس لە ساڵی ٥١٥ تا ٤٩١ پێش زایین ھاوپاشای سپارتا بووە. دوای ئاریستۆنی باوکی بوو بە پاشا. لە ساڵی ٤٩١ دیماراتۆس و ھاوپاشاکەی کلیۆمینی یەکەم بوونە ڕکابەری دژبەیەک. کلیۆمێنێس پیلانی دانا کە خزمەکەی لیۆتیکیدس شوێنی دیماراتۆس بگرێتەوە وەک پاشا. کلیۆمێنێس بەرتیلی بە ئۆراکلی دێلفی دا تا بڵێت دیماراتۆس لە ڕاستیدا کوڕی ئەریستۆن نییە. دیماراتۆس پاشایەتییەکەی لەدەستدا. بەڵام ھێشتا پۆستێکی دادوەری لە سپارتا بەدەستەوە بوو. دوای ئەوەی لەلایەن پاشاوە گاڵتەیان پێکرا لەسەر ئەوەی کە خۆی پاشا نەبووە، دیماراتۆس یۆنانی جێھێشت. چووە لای داریۆسی یەکەمی فارس کە ژمارەیەک شاری پێدا تا حوکمڕانییان بکات. دواتر دیماراتۆس لەگەڵ پاشا خەرکسی یەکەمدا ڕۆیشت بۆ داگیرکردنی یۆنان لە ساڵی ٤٨٠ پێش زایین. ھۆشداری دایە زەرکسیس کە پێش شەڕی تێرمۆپیلا سپارتانەکان بە کەم نەزانێت.
زانیاری
وشە ئینگلیزییەکە، information، بەئاشکرا لە وشەی لاتینیی "informare"ەوە گیراوە کە واتە: "شێوەبەخشین بە ھزر"، "ڕێکوپێککردن"، "فێرکردن".
دیماراتۆس
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"/> پۆل:مردووانی سەدەی ٥ەمی پ.ز پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٥ەمی پێش زایین پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەمی پ.ز پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی ھەخامەنشی
زانیاری
ئەگەرچی زۆرجاران زانیاری و دراوە (Data، داتا) لە جیاتیی یەکتر بەکاردەھێنرێن بەڵام لە ڕاستیدا زۆر جیاوازییان ھەیە. دراوە کۆمەڵێک زانیاریی بێ‌پێوەندییە و ھەتا بەدروستی ھەڵنەسەنگێندرێت بێ‌کەڵکە. پاش ھەڵسەنگاندن، پێوەندییە جێی سەرنجەکانی نێوان دراوەکان ئاشکرا دەبن و دراوەکان دەگۆڕدرێن و دەبن بە زانیاری. لەوانەیە دوو دراوەی ھاوشێوە بۆ دوو ئامانجی جیاواز بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو زانیاریی جیاواز. کەوایە دراوە ھەتا نەگۆڕدراوە بۆ زانیاری بێ‌کەڵکە و ناکرێت ناوی زانیاریی لێ بنرێت. لە زانستی کۆمپیوتەردا، زانیاری شتێکە بەم شێوەیە: ناوی تایبەتمەندییەکی شتێک = دراوە. بۆ نموونە: ژمارەی ئەندامانی ماڵپەڕ = ١٢٠. لەم وتەیەدا، "١٢٠" دراوەیە بەڵام ھەمووی وتەکە، "ژمارەی ئەندامانی ماڵپەڕ = ١٢٠"، زانیارییەکە و پەیامێکی پێیە. زانیاری دەبێ لە سێ چەمکی گژە زانیاری، دژە زانیاری و زڕە زانیاری جیا بکرێتەوە.
وەکوو پەیامێک
زانیاری دۆخی سیستەمێکی ڕەچاوکراوە. پەیام زانیارییەکەیە کە بەدیھاتووە.
زانیاری چلۆنایەتییەکی پەیامێکە لە بنێرێکەوە بۆ یەک یان چەن وەرگر. زانیاری ھەمیشە سەبارەت بە شتێکە (ڕوودانی پێشھاتێک، نرخ، ئەخلاق، و ...). ئەگەر بەم جۆرە چاوی لێ بکرێت، ئیتر زانیاری پێویست ناکات ڕاست بێت؛ بۆی ھەیە ڕاستییەک بێت یان درۆیەک، یان تەنانەت تەنیا دەنگی شکاندنەوەی دارێک بێت. تەنانەت نۆیزێکی تێکدەری بەکارھێنراو بۆ بەرگری لە ھەڵقوڵانی ڕاگەیێنی ژی دەکرێت چەشنێک زانیاری بێت. لەگەڵ ئەوە، بە شێوەیەکی گشتی، ئەگەر نرخی زانیاری لە پەیامێکی وەرگیراو بچێتە سەرەوە، پەیامەکە ڕاستترە.
ئەم نموونەیە وای داناوە کە بنێرێکی دیاریکراو و لانیکەم یەک وەرگر بوونیان ھەیە. زۆرێک لەو پاڵاوتنکارییانەی کە بۆ ئەم نموونەیە کراون بوونی زمانێکی ھاوبەشیشیان بە پێویست زانیوە کە بنێرەکە و لانیکەم یەکێک لە وەرگرەکان لەو زمانە تێبگەن.
جۆراوجۆرییەکان لە پێناسەکردنی زانیاریدا زۆرن. یەکێکیان زانیاری ئاوەھا دەناسێنێت: ئەو شتەی کە بۆی ھەیە لە ڕێگای پەیامێکەوە ڕابگەیێنرێت ئەگەر لە بنێرەکەوە کە لە پەیامەکە تێدەگات بنێردرێت بۆ وەرگرێک کە ئەویش توانای تێگەیشتن لە پەیامەکەی ھەیە. لە یەکێکی‌تریاندا، پێویست ناکات بنێرەکە بتوانێت لە پەیامەکە تێبگات یان تەنانەت ئاگای لەوە بێت کە پەیامێک بوونی ھەیە؛ ئەوە زانیاری دەکاتە شتێک کە دەتوانرێت لە ژینگەوە دەربھێنرێت، بۆ نموونە، بە ھۆی ڕوانین، خوێندنەوە یان پێوانەکارییەوە.
بیردۆزی ڕاگەیێنی پێوانەیەکی ژمارەییی دابینکردووە بۆ پێواندنی نامسۆگەریی دەرھاتێک. بۆ نموونە، ئێمە دەتوانین بێژین "سیگناڵەکە داگری ھەزاران بیت زانیاری بوو" (واتە بۆ زانیاری یەکەی پێوانمان ھەیە). بیردۆزی ڕاگەیێنی ھۆگری بەکارھێنانی چەمکی ئانترۆپیی زانیارییە کە بەگشتی لە پاڵ بیرکاری ئەمریکی کڵاد شانن دەدرێت.
شێوەیەکی تری زانیاری زانیاریی فیشەرە، چەمکێک لە ڕۆناڵد فیشەرەوە. زانیاریی فیشەر ئەو ڕادە زانیارییەیە کە پەیامێک سەبارەت بە پارامەترێکی ناشایەنی لێـڕوانین ھەڵیگرتووە.
وەکوو کاریگەرییەک کە دەبێتە ھۆی گۆڕانێک
زانیاری بریتییە لە ھەر چەشنە شێوەئاسایەک کە دەسەڵاتـڕۆیە لە پێکھێنان یان گۆڕانی شێوەئاساکانی تردا. لەم ڕاستێنەیەدا، پێویستییەک بە ھزرێکی ھۆشیار نییە بۆ ھزرکردن و تێگەیشتن لە شێوەئاساکە. بۆ نموونە، دی ئێن ئەی لەبەرچاوبگرن. پاشیەکییەک لە نیوکلیۆتایدەکان شێوەئاسایەکە کە بەبێ ھیچ پێویستییەک بە ھزرێکی ھۆشیار کاریگەر و دەسەڵاتـڕۆیە لە پێکھێنان و پەرەپێدانی ئۆرگانیزمێکدا. بیردۆزی سیستەمەکان ھەندێجار وا دەێتە پێش چاو کە لەم ڕاستێنەیەدا ئاماژە بە زانیاریی دەکات، و وای دادەنێت کە زانیاری ھیچ ھزرێکی ھۆشیار تێوەناگلێنێت، و دەکرێت بەو شێوەئاسایانەی لە سیستەمدا بڵاودەبنەوە بوترێت زانیاری.
وەکوو تایبەتمەندییەک لە فیزیکدا
لە ساڵی ٢٠٠٣دا، Jacob Bekenstein بانگەشەی ئەوەی کرد کە ھۆگرییەکی خەریکی گەشە لە فیزیکدا بوونی ھەیە بۆ پێناسەکردنی جیھانی فیزیکی وەکوو "پێکھاتوو لە زانیاری" (و کەواتە زانیاری لەم ڕێگەوە پێناسە دەبێت) (فیزیکی ڕەنووسی چاو لێ بکە). زانیاری واتایەکی ئاشکرای لە فیزیکدا ھەیە.
وەکوو تۆمار (ڕیکۆرد)
تۆمارەکان شێوەی پسپۆڕانەی زانیارین. لە بنچینەدا، تۆمارەکان ئەو زانیارییانەن کە بەئەنقسەت یان وەکوو بەرھەمە تەنیشتییەکانی چالاکییە بازرگانییەکان یان مامەڵەکان بەرھەمھاتوون و لەبەر بایەخیان دەپارێزرێن و ڕادەگیردرێن. لە ئەساسدا، بایەخەکەیان ئەوەیە کە ئەوان بەڵگەکانی چالاکییەکانی ڕێکخراوەکەن، بەڵام ھەروەھا لەوانەیە کە لەبەر بایەخە زانیارییەکەیان بپارێزرێن و ڕابگیردرێن.
سەرچاوەکان و پەراوێزەکان
پۆل:زانیاری پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ناوچەی کەلووەکان
thumb|250px|ناوچەی کەلووەکان thumb|left|220px|وێنەکانی کەلووەکانی چەرخ بازنەی کەلووەکان یان ناوچەی کەلووەکان بریتییە لە ناوچەیەک لە ئاسماندا بە دووری ٩ پلە باکوور و ٩ پلە باشوور بەدەوری ڕێڕەوی خۆر کە تیایدا لەڕێگەی ئاسمانەوە دەجوڵێت و گۆی ئاسمان دەبڕێت، وا بیری لێ دەکرایەوە کە قەبارەکەی بێکۆتایی بێت، و خولگەی ساڵانەی ڕواڵەتی خۆر لەسەر گۆی ئاسمانی پێی دەوترێت بازنەی مانگگیران و بەپێی ئاستی خولگەی زەوی پێناسە دەکرێت.
خۆر و ھەموو ھەسارەکان لە بەشێکی تەسکی گۆی ئاسمانیدا دەجوڵێن کە دابەشی دەکات بۆ دوو بەش، و ئەو دوانزە ئەستێرەیەش کە لەناو ئەم بەشەدا ھەڵکەوتوون پێیان دەوترێت «کەلووی ئاسمانی»، ھەروەھا ئەو ڕووبەرەی کە ١٢ کەلووی ئاسمانی دایپۆشیوە پێی دەوترێت بازنەی کەلووەکان.
بازنەی دوازدە کەلووەکە
لە ڕابردوودا بازنەی کەلووەکان بەسەر ١٢ بەشدا دابەش دەکرا و بەم شێوەیە پێی دەگوترا بازنەی ئاژەڵان: بەرخ، گا، جمک، قرژاڵ، شێر، ھۆشە، تەرازوو، دووپشک، کەوان، گیسک، دۆڵچە، نەھەنگ. ھەسارەی ئۆفیوکوس کە لە ناوچەی کەلووەکاندایە، سەر بە بازنەی ئاژەڵان نییە و کەلووی کەوان پێیدا تێدەپەڕێت. کەلوو لە ئەستێرەناسیدا ناوچەیەکە نزیکەی ٣٠° لە پشتێنەی بازنەی ئاژەڵەکانەوە دوورە، کە کەلووەکانی پێشووی تێدا ڕێکخراوە و کەلووە جیاوازەکانیش ھێمای تایبەتیان ھەیە.
کەلووەکانی چەرخی ناوچەی کەلووەکان:
200px|thumb|right|ھێماکانی کەلووەکانی چەرخ
سەرچاوەکان
پۆل:کەلووەکانی چەرخ
باریلۆچی
سان کارلۆس دێ باریلۆچی ناسراو بە باریلۆچی یەکێکە لە شارەکانی باشووری ئارجەنتین. بایەخێکی زۆر بە گەشتیاری دەدات، بە لایەنێکی جوانی وڵاتی ئارجەنتین دادەنرێت.
پۆل:گەشتیاری لە ئارجەنتین پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٢ پۆل:باریلۆچی پۆل:ئارجەنتین
بێرتۆلت برێشت
وێنۆک|بێرتۆلت برێشت
تەمی بابا
تەمی بابا فیلمێکی درامی، نھێنی و تاوانیی کوردییە، لە دەرھێنانی زانیار فەتاح. بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٢ نمایش بکرێت، ھەریەکە لە ھەڵوێست محەممەد، ھەردی سەلامی، شەماڵی عەبە ڕەش و ھەژان ھێرش ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە لە بەرھەمھێنانی باھۆز نەسڕەدینە. ، و وەرگێڕانگ بۆ کراوە بۆ سەر زمانی ئینگلیزی لەلایەن لیزا ڕزگارەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پاین ئەپل، ئەلاباما
پاین ئەپل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی ویلکۆکس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٣٢ کەس بووە. ڕووبەری ٨٫٠٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٦٫٤٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٥
ئاریستارخۆس
وێنۆک|200px|چەپ ئاریستارخۆس (نزیک ٣١٠ تا ٢٣٠ پ.ز) گەردوونناس و بیرکار یۆنانی بەناوبانگ لە یۆنانی کۆن بوو.
ئەو یەکەم زانای ناسراوە کە بڕوای بە کۆمەڵەی خۆر و خولانەوەی زەوی و ھەسارەکانی تر لە دەور خۆردا بوو. بیر و بۆچوونەکانی ئەو لەو کاتەدا بڕەوی نەبوو و دنیای زانیاری تا ماوەیەک دوای بیردۆزی ناوەندی بوونی زەوی و گەردوونناسیی بەتڵیمۆس کەوتبوو. ١٨٠٠ ساڵ دواتر نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس دیسان باسی ناوەندی بوونی خۆری کردەوە. ئاریستارخۆس لە ژێر کاریگەری فیلۆ لائۆسدا بوو بەڵام ھەسارەکانی بە شێوەیەکی درووست لە سەر بنەمای مەودای نێوان ئەوان و خۆر ڕیز کرد. ئەو لە یۆنانییەکانی لەدایک بووی دوڕگەی سامۆس بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ماتماتیکزانانی یۆنانی پۆل:مردووانی دەیەی ٢٣٠ی پ.ز پۆل:ماتماتیکزانەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان
ناتالی پۆرتمان
ناتالی لە ساڵی ١٩٩٤، بە فیلمی لیۆن:پیشەگەرەکە (Léon: The Professional) دەرکەوت. کە لە چەندین فیلم بەشداری کردووە و بەناوبانگترینی فیلمی (V for Vendetta) بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دەرچوو. ئەو توانیویەتی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەکتەر لە ساڵی ٢٠١١ دا بباتەوە بۆ ڕۆڵەکەی لە فیلمی (Black Swan). ناتالی ئەکتەرێکی جیھانی سینەمایی مارڤڵە کە ڕۆلی لە فیلمەکانی (Thor) بینیوە. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٨، کاری دەرھێانی بۆ کورتە فیلمی ئیڤی (Eve) کرد، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٥ جارێکی دیکە وەک دەرھێنەر دەرکەوتەوە بە فیلمی داستانێکی خۆشەویستی و تاریکی (A Tale of Love and Darkness).
ژیانی کەسی و خێزان
پۆرتمان لە زانکۆی ھارڤارد لە بەشی دەروونناسی خوێندوویەتی. ناتالی زۆر جار لە بابەتە سیاسییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەدوێت، ئەو چالاکوان و پارێزەری مافەکانی ئاژەڵان و ژینگەیە، ئەو لە تەمەنی ھەشت ساڵانیدا بووەتە ڤێگتریان (سەوزەخۆر). ئەو لە ٤ی ئابی ٢٠١٢، ھاوسەرگیری لەگەڵ سەماکەری فەڕەنسی بێنیامین میلیپێد کرد، لەگەڵ ئەودا کچ و کوڕێکیان ھەیە بەناوەکانی ئەلف (کوڕ؛ ٢٠١١)  و ئەمالیا (کچ؛ ٢٠١٧).
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک پۆل:جووە ئەمریکییەکان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی گۆلدن گڵۆب (فیلم) پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:ژنە مۆدێلە ئەمریکییەکان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان پۆل:چالاکوانە جووەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئیسرائیلی پۆل:ئەکتەری شانۆی ئیسرائیل
لیام نیسن
ڵیام جۆن نیسن (بە ئینگلیزی:Liam Neeson) کە هاوکات بە (OBE) یش دەناسرێت، کەمانای (ئەفسەری پێشووی سووپای بەریتانیا). (لەدایکبوون: ٧ی حوزەیرانی ١٩٥٢) ئەکتەرێکی ئێرلەندییە کە لە ساڵی ١٩٧٦ـەوە دەستی بە نواندن کردووە، بەناوبانگترین فیلمی (Schindler's List) بوو لە ساڵی ١٩٩٣ دەرچوو کە ٧ ئۆسکاری بردەوە و ڵیام خۆشی پاڵێورابوو بۆ باشترین ئەکتەر لە ڕۆلی سەرەکی بەڵام نەیتوانی بیباتەوە. دەرکەوتنەوەی ڵیام لە زنجیرە فیلمی (Taken) بوو کە یەکەم بەشی ٢٠٠٨ دەرچوو و کۆتا بەشی ٢٠١٤ دەرچوو. لیام، دوای بەشداری لە فیلمەکانی (Tanken) وە بەتاییبەتی فیلمی (Taken 3)کە بەشێکی فیلمەکە لە شاری ئیستەنبۆڵ، تۆمار کراوون، دوای کۆتایی هاتنی فیلمەکە موسوڵمان بوونی خۆی ڕاگەیان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:ئەکتەرانی سەدەی ٢١ پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
سەعدووناوا
سەعدون ئاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سەعدون ئاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی باینجانی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی کورەداوی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی کەوە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەرەتامور.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سەرما
سەرما ڕووداوێکە کە لە ئاکامی کەم بوونەوەی گەرمادا دێتە ئاراوە. لە زانستی فیزیکدا شتێک بە ناوی سەرما بوونی نییە، بەڵکو گرتن یان نەمانی سەرمای شتێک یان ماددەیەک دەبێتە ھۆی نەمانی گەرما و بەو شتەش دەڵێن سەرما.
هۆکاری لەرزین لە کاتی سەرما
جەستەی مرۆڤ یان گیانلەبەران پلەی گەرمای ناوکی خۆی لە نێوان ٣٦، ٩ ڕادەگرێت. مێشک بۆ ڕێگری لە سڕبوون و شتی تر بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ئاگاداری گەرمی جەستەیە.
سەرچاوە
پۆل:تێرمۆدینامیک
دەورەقەڵا
دەورەقەڵا (Dewreqella، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٥٧ کەس لە ١٠٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
جان لێرۆند دالامبر
جان لێرۆند دالامبر (لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەم ١٧١٧ لە پاریس؛ کۆچی دوایی ٢٩ی تشرینی یەکەم ١٧٨٣ لە پاریس)، ماتماتیکزان و فیزیکزانی فەڕانسەوی و ھەروەھا فەیلەسووفی سەردەمی ڕووناکبیری بوو. ڕێسای دالامبر بۆ شیکاریکردنی ھاوکێشەی شەپۆل بە ناوی دالامبر کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٨یەم پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧١٧ پۆل:مردووانی ١٧٨٣ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەو پەڕانەی کێشەیان ھەیە لە پەراوێزەکاندا
پاین ھیل، ئەلاباما
پاین ھیل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی ویلکۆکس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٩٧٥ کەس بووە. ڕووبەری ٩٫٨٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٨٫٥٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
مۆزەخانەی فەرشی ئازەربایجان
مۆزەخانەی نیشتمانی فەرشی ئازەربایجان مۆزەخانەیەکە دەکەوێتە شاری باکۆ کە فەرش و فەرشەکانی ئازەربایجانی بە تەکنیک و کەرەستەی مێژوویی و مۆدێرن بۆ بونیادنان نمایش دەکات. گەورەترین کۆمەڵەی فەرشی ئازەربایجانی لە جیھاندا ھەیە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٧ لە شەقامی نێفتچیلەر کرایەوە، لە ساڵی ٢٠١٤دا گواسترایەوە بۆ بینایەکی نوێ لە پارکەکەی کەناری دەریای باکۆ
مێژوو
پلانەکان بۆ گواستنەوەی کۆمەڵەکە بۆ بینایەکی نوێ کە بە مەبەست دروست کراوە لە ساڵی ٢٠١٠ دەستی پێکرد، و بڕیار بوو بینایەکی نوێ لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٢ بکرێتەوە لەگەڵ سەردانێک کە لەلایەن سەرۆک ئیلھام عەلیێڤەوە لە ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەنجامدرا مۆزەخانەکە لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤ کرایەوە، وەک مۆزەخانەی فەرشی ئازەربایجان، ناونیشانی فەرمی زۆر درێژتری لەدەست دا
باڵەخانە
وێنۆک|لای بیناکە پێکھاتەی بیناکە بە مەبەستی ئەوەیە کە وەک فەرشێکی ڕۆڵکراو دەربکەوێت. بیناکە لەلایەن تەلارسازێکی نەمسایی فرانز جانزەوە دیزاین کراوە و زیاتر لە شەش ساڵی خایاند بۆ دروستکردن. پێکھاتەی پێشوو کە بینایەکی گرنگی مێژوویی ھەبوو، وێرانکرا بۆ ئەوەی شوێنێک بۆ بینا نوێیەکە بکرێتەوە.
پێشانگای نێودەوڵەتی
مۆزەخانەکە توێژینەوە و کاری خزمەتگوزاری گشتی ئەنجام دەدات. ساڵانە پێشانگای دەوڵەتی و نێودەوڵەتی ڕێکدەخرێت و کەتەلۆگ لەسەر فەرشەکان لەلایەن مۆزەخانەکەوە چاپ دەکرێت. ھەروەھا مۆزەخانەکە پێشانگای لە زیاتر لە ٣٠ وڵاتی جیھان ئەنجامداوە لەوانە فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئینگلتەرا، ژاپۆن، ھۆڵەندا. مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٨ بەشداری لە پێشانگایەکدا کرد کە لەلایەن یوونێسکۆوە ڕێکخرابوو لە پاریس کە تایبەت بوو بە فزوولی و لە ساڵی ١٩٩٩ تایبەت بوو بە یادی ١٣٠٠ ساڵەی کتێبی دێدە کۆرکوت و فەرش و کەلوپەلی ھونەری کارپێکراوی فۆلکلۆر نمایشکرا، لەوانە کۆزە مس و جام و سەتڵ و زین -جانتاکان.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆزەخانەکانی باکوو
کێوی ئارارات
وێنۆک|چیای ئاراراتی گەورە و بچووک 220x440px|وێنۆک|چەپ|شوێنی چیای ئارارات چیای ئارارات یان ئاگری چیایەکە لە سنووری سێ وڵاتی ئێران، ئازەربایجان و ئەرمەنستان. چیای ئارارات لە دوو گڕکانی گەورە و بچووک پێکھاتووە. ئەم چیا یەکێکە لە ھێماکانی ئەرمەنستان و ھەروەھا شوێنی دامەزراندنی کۆماری ئاراراتە.
پەڕاوێز
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەرمەنستان پۆل:گڕکانە چینییەکان پۆل:چیاکان پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:کێوەکانی تورکیا پۆل:کێوە پیرۆزەکان
سکرتێری (ناونیشان)
لە ڕیکخراوە نێو دەولەتیەکان و ھەروەھا لە پارت و حیزبە سیاسیەکان دا لە سەرتارسەری جیھان، بۆ ئاماژە بە پۆستی بەڕێوەبەری کارووباری دەزگاکانیان کەڵک لەم وشەیە وەردەگرن، کە لە ئینگلیزی دا دەبێتە: General Secretary
ھەندێک لەو کوردانەی پۆستی سکرتێری گشتیان ھەبووە و ھەیە لە ڕیکخراو و پارتەکانی کوردستان دا بریتین لە:
سەرچاوە
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
دینەمۆ
دینەمۆ بەکاردێ بۆ بەرھەم ھێنانی کارەبا کە وزەی میکانیکی دەگۆرێت بۆ کارەبایی لەسەر شێوەی تەزووی گۆراو (AC) بەھۆی تێچویەکەی و سادەیەکەیەوە زۆربەی دینەمۆکان بەکارھێنانیان بە شێوەی بواری موگناتیسی بازنەییە لەگەڵ ئارمێنچەری نەجوڵاو. ھەندێک جار دینەمۆی راست یان ئارمێنچەری خولاوە لەگەڵ بواری موگناتیسی نەجوڵاودا بەکاردێت.
لە بنەرەتدا ھەر جێنەرەیتەرێک کە تەزووی گۆراو بەرھەم دەھێنێت دەتوانرێت پێی بگوترێت دینەمۆ، بەڵام بە گشتی ئەم زاراوەیە بۆ ئامێری بچوکی خولاوە یان بزوێنەرە سوتانە ناوەکیەکان بەکاردێت.
دینەمۆ دەتوانێت موگناتیسی ھەمیشەیی بکات بە بواری موگناتیسی کە پێی دەگوترێت مەگنیتۆ (magneto). دینەمۆکان لە وێستگەکانی توانادا کاردەکان بەھۆی تۆرباینە ھەڵمیەکان کە پێشیان دەگوترێ تۆربۆ-دینەمۆکان(turbo-alternators). دینەمۆی گەورەی سێ خەتی(three phase) ٥٠ یان ٦٠ ھێرتزی لە وێستگەکانی بەرھەم‌ھێنان زۆر بەکاردێن لە جیھانی وزەی کارەبا، کە پاشان دابەشدەکرێت بەھۆی تۆڕەکانی وزەی کارەبا.
مێژوو
سیستەمی بەرھەمھێنانی تەزووی گۆڕاو ناسێنرا لە سادەترین شێوە لە دۆزینەوەی ھاندەری موگناتیسی لە تەزووی کارەبایی لە ساڵی ١٨٣٠ز. خولانەوەی دینەمۆ بە ئاسایی تەزووی گۆڕاو بەرھەم دەھێنێت بەڵام ماوەیەکی کەم بۆ ئەوە بەکاردەھات، بۆیە بە ئاسایی دەیانگۆری بۆ تەزووی نەگۆر بەھۆی تەزوو گۆرەر (commutator) لە ناو جێنەرەیتەر.
مەکینە سەرەتایەکان پەرەیان پێدرا لە لایەن پێشەنگەکان وەک مایکڵ فارادای (Michael Faraday) و ھیپۆلیتی پیکسی(Hippolyte Pixii). فارادای پەرەی بە لاکێشەی خولاوەدا کە بە کارپێکردنی جەمسەری جیاواز کە ھەر گەیەنەرێکی چالاک بە سەرکەوتویی تێدەپەڕێت بەناو بواری موگناتیسی بە ئاراستەی پێچەوانەی بوارەکە.
ھەروەھا لۆرد کلڤن (Lord Kelvin)و سباستیان فیرانتی(Sebastian Ferranti) پەرەیان بە دینەمۆ سەرەتایەکان دا بە بەرھەمھێنانی لەرەلەر لە نێوان ١٠٠ بۆ ٣٠٠ ھێرتز.
لە کۆتایی ١٨٧٠ز بینرا پێشەکی یەکەم سیستەمی کارەبایی قەبارە گەورە لەگەل بەشە سەرەکیەکانی بەرھەمھێنان بۆ وزەدان بە گلۆپە چەماوەکان کە بەکاردەھاتن بۆ روناککردنەوەی شەقامەکان، و حەوشەی کارگەکان یان ناوەوەی کۆگا گەورەکان. ھەندیک لەوان وەک گلۆپی چەماوەی یابلۆچ کە بەرھەمھات لە سالی ١٨٧٨ز کە باشتر کاری دەکرد بە تەزووی گۆراو، و پێشکەوتنەکانی سیستەمی بەرھەمھێنانی سەرەتایی تەزووی گۆراو لەگەل بەکارھێنانی یەکەم وشەی دینەمۆ. پشتگیریکردنی ریژەیەکی گونجاوی ڤۆلتیە لەڕێگەی بەشی بەرھەمھێنان لە سیستەمە سەرەتایانەی کە بە ڕێگەدان بەسەرەوە لە کارامەیی ئەندازیاری بۆ خستنەسەری ئەرک (riding the load). لە سالی ١٨٨٣ز گانز(Ganz) کە جێنەرەیتەری ڤۆلتیەی نەگۆڕی داھێنا کە دەیتوانی ڤۆلتیەیەکی ئاشکرا بدات بە فەرامۆشکردنی نرخی راستەقینەی ئەرک.
لە پێشەکی ترانسفۆرمەرەکان (transformers) لە ناوەراستی ١٨٨٠ز کە بۆوە پێشەنگ بۆ بڵاوکردنەوە بە بەکارھێنانی تەزووی گۆراو، و بەکارھێنانی لە دینەمۆکان کە پێویستیان پێبێت. پاشان سالی ١٨٩١ز دینەمۆ فرە خەتیەکان بەرھەمھێنران بۆ پشتگیریکردن لە سەرچاوەی تەزوو لە چەندین خەتی جیاواز. دینەمۆکانی دواتر وا بەرھەمھێنران کە بۆ ھەمەجۆر لە لەرەلەری تەزووی گۆراو، کە لەرەلەر لە نیوان ١٦ بۆ ١٠٠ ھێرتز ببێت، کە بەکار دەھاتن لە گلۆپە چەماوەکان و گلۆپە بریقەدار و درەوشاوەکان و مۆتۆرە کارەبایەکان. بەتایبەتی لەرەلەری رادیۆیی گۆراو پەرەی پێدرا وەک شەپۆلی درێژی رادیۆیی گوێزەرەوە لە دەوروبەری جەنگی جیھانی یەکەم وە کەمێک بەکارھات لەوێستگەی بەرزی توانای بروسکەیی بێتەل پێش ئەوەی لوولە بۆشایە گوێزەرەوەکان شوێنیان بگرنەوە.
بنچینەی کارکردنی
جووڵەی کارەبایی پەیوەندی ھەیە لەگەڵ بواری موگناتیسی گەشەسەندوو کە پێی دەگوتری ھێزی جوڵەی ئەلیکترۆنەکان (EMF) لە ھاوکیشەی فارادای. ئەو(EMF) پێچەوانەیە کە جەمسەرگیرە بۆیە کاتێک دەجوڵێت لە ژێر جەمسەری بواری موگناتیسی بە پێچەوانەی جەمسەرەکان دەبێت. بە شێوەیەکی گشتی خولانەوەی موگناتیس پێی دەگوترێ خولاوە (rotor) کە دەخولێتەوە لەناو بەشی جێگیری گەیەنەری کۆیل کە ناواخنی ئاسنە. ئەو بوارە گەیەنەرە کە دەبڕێت کە دەبێتەھۆی بەرھەمھێنانی (EMF)کە وەک خستنە سەری میکانیکیانە ھۆکارێکە بۆ سوراندنەوەی خولاوە (rotor).
بواری موگناتیسی خولاوە دەبیتەھۆی دروستکردنی ڤۆلتەیەی تەزووی گۆراو. لە کاتێکدا تەزوو لە ناو پێچە جێگیرکراوەکان دەگۆڕێت لەگەل شوێنی پارچە خولاوەکە، دینەمۆ ھاوکات جێنەرەیتەریشە.
بواری موگناتیسی خولاوە بەرھەمدێت لە موگناتیسە ھەمیشەیەکان، یان لە لایەن بواری کۆیلی موگناتیسی کارەبایی. دینەمۆ خۆبزوێنەکان پێچ خولاوەکان بەکاردێنن کە رێگا دەدەن بە کۆنترۆلکردنی بەرھەم ھێنانی ڤۆلتیەی دەستکەوتوو لە دینەمۆکان بە گۆرینی نرخی تەزوو لە بواری پێچەکانی خولاوە. مەکینە موگناتیسە ھەمیشەیەکان بە دوورن لە لەدەستدان بەھۆی موگناتیسبونەوەی لەناو خولاوەکە. بەلام دیاریدەکرێت بەھۆی قەبارە و نرخی مادەی موگناتیسی. لەو کاتەی بواری موگناتیسی ھەمیشەیی جێگیرە ئەوا تێرمینال ڤۆلتیە راستەوانە دەگۆرێت لەگەل خێرایی خولانەوەی جێنەرەیتەر. ئەو فەحمانەی ناو جەنەرەیتەری تەزووی گۆراو قەبارەیان گەورەترە لەوانەی کە بەکاردێن لەناو بەکارھێنانە خۆبزوینەکان.
ئامێری کۆنترۆلکردنی ڤۆلتیەی ئۆتۆماتیکی کۆنترۆلی بواری تەزوو(field current) دەکات بۆ پارێزگاریکردن لە ڤۆلتیەی جێگیری بەرھەم ھاتوو. ئەگەر ڤۆلتیەی بەرھەم ھاتوو لە کۆیلی جێگیری ئارمێچەر کەم بوو ئەوا دەبیتەھۆی داواکردنی بەمەش تەزووی زیاتر دەچێتە ناو کۆیلی خولاوە بەناو ڤۆلتیە راستکەرەوە ((VR)voltage regulator). ئەو زیادبونەی لە بواری موگناتیسی چواردەوری کۆیلەکان پەیدادەبێت زیاترە لەو ڤۆلتیەی ناو کۆیلی ئارمێچەر. بەم جۆرە ڤۆلتیەی بەرھەم ھاتوو دەگەرێتەوە سەر ھەمان نرخی سەرەتایی خۆی.
خێراییە ھاوشێوەکان
یەک سووڕ لە تەزووی گۆراو کە بەرھەمدێت لەھەرکاتێک کە ھەرجووتێک لە جەمسەری بواریەکە لە ھەرخالێک پێچە جێگیرەکان دەبڕێت. پەیوندی خێرایی و لەرەلەر یەکسانە بە ئەم ھاوکیشەی خوارەوە:-
N = 120f/P
یەکێک لە کۆنترین وەسفکردنی سیستەمی تەزووی گۆراو کە ھەندێک جار دەدرا بە لەرەلەر بە زاراوەی گۆرینەکان بۆ ھەر خولەکێک یان ژماردنی نیوە بۆ ھەر یەک سووری گۆرینەکە. نمونە ١٢٠٠٠ گۆرین (نۆرە) بۆ ھەر خولەکێک کە یەکسانە بە ١٠٠ھێرتز.
ئەم خشتەیەی خوارەوە ھەندێک نمونە پیشان دەدات:
بە ھاندان (by excitation)
دوو رێگای سەرەکی ھەیە بۆ بەرھەم ھێنانی بواری موگناتیسی لە دینەمۆکاندا، بەھۆی موگناتیسی ھەمیشەیی یان بواری کۆیلەکان، لە دینەمۆ موگناتیسی ھەمیشەیی بەکاردێت کە بە گشتی پێی دەگوترێت مەگنەتۆس(magnetos).
لە ھەندێ جۆری دینەمۆکان بواری کۆیلەکان بەکاردێت لەلایەن ئەلیکترۆمەگنەتیک بۆ بەرھەم ھێنانی بواری موگناتیسی خولاوە.
ئەو ئامێرەی کە موگناتیسی ھەمیشەیی بەکاردێنت بۆ بەرھەم ھێنانی تەزووی کارەبایی گۆراو پێی دەگوترێت دینەمۆی موگناتیسی ھەمیشەیی، جێنەرەیتەری موگناتیسی ھەمیشەیی دەکرێت بەرھەم بھێنرێ بە یەکێک لە تەزووی کارەبای گۆراو یان تەزووی کارەبای نەگۆر ئەگەر تەزوو گۆر(commutator)ھەبێت، تەزوو گۆر ئامێڕێکە بۆ پێچەوانە کردنەوەی تەزوویی کارەبا.
جێنەرەیتەری تەزووی کارەبای نەگۆر (DC)
ئەم رێگایە لە ھاندان(excitation) پێکدێت لە بەشێکی بچوکی جێنەرەیتەری تەزووی کارەبای نەگۆر کە جێگیرکراوە لەسەر ھەمان شەفت لەگەڵ دینەمۆ، جێنەرەیتەری تەزووی کارەبای نەگۆر (DC) بڕێکی بچوک کارەبای پێویستە تا ھانی بواری کۆیلەکان دەدات بۆ بەیەکەوە بەستی دینەمۆ بە جێنەرەیتەری کارەبایی. گۆران لەم سیستەمە لە جۆرەکانی دینەمۆ بەکاردێت.
ھەمەجۆری لەو سیستەمە یەکێکە لەو جۆرانەی دینەمۆ کە تەزووی نەگۆڕ بەکاردێنێت لەڕێی پاتری بۆ ئەوەی دەست بەھاندانی سەرەتا بکات بەلام دوای ئەوە دینەمۆکە خودی خۆی ھاندا دەدات.
گۆران و راستکردنەوە
ئەم رێگایە پشت دەبەستێت بە پاراستنی ماوەی موگناتیسێتی لە ناواخنی ئاسن بۆ بەرھەم‌ھینانی بواری موگناتیسی لاوازی کە ڕێگا دەدات ڤۆلتیەکی کەم بەرھەمبێت ئەو ڤۆلتییەیە بەکاردێت بۆ ھاندانی بواری کۆیلەکان لە دینەمۆ بۆ بەرھەم ھێانی ڤۆلتیەی بەھێز وەکو بەشی پرۆسێسی بەرز کردنەوە (BUP). دوای بەرز کردنەوەی ڤۆلتیەی سەرەتایی، ئەو بوارە ڤۆلتیەی راستکەرەوەی ھەیە لە دینەمۆ.
دینەمۆ بێ فەحمەکان (فڵچەکان)
دینەمۆ بێ فەحمەکان (فڵچەکان) پێکدەھێنران لە بەستی دوو دینەمۆ کە کۆتاکانیان لەسەر یەک شەفت بوو. تا سالی ١٩٦٦ز دینەمۆکان فەحمەکانیان بەکاردەھێنا لەگەل پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای نیمچە گەیەنەر، دینەمۆ بێ فەحمەکان گونجاون. دینەمۆبچوکە بێ فەحمەکان وەک یەک یەکە دەردەکەون بەلام دوو پارچەی دیاریکراویان ھەیە لە جیلە گەورەکان. یەکێک لەو پارچە گەورەکە بەشی سەرەکی دینەمۆیەکەیە بەلام بەشە بچوکەکە ھاندەرە(exciter). ھاندەر کۆیلی جێگیری ھەیە لەگەل ئارمێچەری خولاوە.
دینەمۆی سەرەکی دیمەنی پێچەوانە بەکاردێنێت لەگەل بواری خولاوە و ئارمێچەری جێگیر. رێکتیفایەری گەیاندن کەپێی دەگوترێ رێکتیفایەری بەستراوی خولاوە جێگیر دەکریت لەسەر خولاوە(rotor). ھیچ کام لە فەحمەکان و خلیسکە ئەلقەکان بەکارنایەن کە ئەمەش ژمارەی پاڕجە زیادەکان کەم دەکاتەوە.
جیاوازی لە ڕێژەی تەزووی تێپەربوو بە کۆیلی ھاندەری جێگیر دەبیتە ھۆی پەیدابونی سێ خەتی دەرجوو لە ھاندەر. ئەو خەتە دەرچوانە رێکدەخرێن بەھۆی رەکتیفایەری بەستراوی خولاوە کە بەستراون لەسەر خولاوە، بەرئەنجامی سەرچاوەی کەمی تەزووی نەگۆر لە بواری خولاوەی دینەمۆی سەرەکی لەگەل دەرچوەکانی دینەمۆ. ئەو ھەموو ئەنجامە بە برەکی کەم لە تەزوویەکی نەگۆری ھاندەر کۆنترۆلی دەرچوەکانی دینەمۆی سەرەکی بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ دەکات.
ژمارەی خەتەکان
رێگایەکی تر بۆ پۆلێن کردنی دینەمۆکان ژمارەی ئەو خەتەکانەیە کە لە ڤۆلتیەی دەردەچێت، کە دەتوانرێت تاکە خەت بێت یان فرە خەت. دینەمۆ سێ خەتیەکان زۆرترین بەکارھێنانان ھەیە، بەڵام فرە خەتیەکان لە دینەمۆ دەکرێت دوو خەتی، یان شەش خەتی یان زیاتر بێت.
بە بەشی خولاوە
بەشە خولاوەکان لە دینەمۆ دەتوانن ببن بە ئارمێچەر یان بواری موگناتیسی. جۆری ئارمێچەری خولاوە کە پێچی ئارمێچەری ھەیە لەسەر بەشە خولاوەکەی، لەو شوێنەی پێچەکان بەناو بواری موگناتیسی جێگیردا تێپەر دەبن. جۆری ئارمێچەری خولاوە زۆر بەکار نایەت. جۆری بواری خولانەوە (revolving field) کە بواری موگناتیسی ھەیە لەسەر بەشە خولاوەکەدا دەخولێنەوە پێچەکانی ئارمێچەری جێگیر دەبڕن. ئەو سودانەی کە ھەیەتی سێرکتی خولاوە توانایەکی کەمتر لە دەست دەدات لەچاو سێرکتی ئارمێچەر ئەمە وا دەکات خلیسکە ئەلقە بچوکتر بێت و تێچوی کەمتر بێت، تەنھا دوو لەو خلیسکە ئەلقانە پێویستن بۆ تەزووی نەگۆر، ئەگەر چی پێچەکانی خولاوە سێ خەتە و شوێنی زۆرە پێویستی بە خلیسکە ئەلقەی زۆرترە. ئارمێچەری جێگیر دەتوانێت ببێت بە پێچ بۆ ئاستی ڤۆلتیەی ناوەندی لەبار کە دەتوانێت بەرز بکرێتەوە بۆ ھەزاران ڤۆلتیە. بەرھەم ھێنانی خلیسکە ئەلقەکان بۆ زیاتر لە ھەزار ڤۆلتیە تێچوویەکی زۆری ھەیە و لە باریش نییە.
رێگاکانی ساردکردنەوە
زۆربەی دینەمۆکان سارد دەکرێنەوە بە ھەوای دەوروبەر، ھێزەکان بە ھۆی پەرژین کردنەوە لە لایەن پانکە کە ئیشدەکەن لەسەر ھەمان شەفتی دینەمۆ. لە ھۆیەکانی گواستنەوە وەک پاسەکانی گواستنەوە ئەو سیستەمە کارەبایە گەورانە دینەمۆی گەورەیان پێویستە کە بە زەیت سارد دەکرێنەوە، وە لە جۆرە دەریاییەکاندا ئاو بەکاردێت بۆ ساردکردنەوە، وە لە ئۆتۆمبێلە گرانەکانیشدا دووبارە ئاو بەکار دێت بۆ ساردکردنەوە تا ئەوەی دینەمۆکان زۆرترین وزەی کارەبا بدەن.
جێنەرەیتەرە کارەبایەکان
زۆربەی وێستگەکانی بەرھەم ھێنانی وزە مەکینەکان بەکاردێنن وەک جێنەرەیتەرەکان. کۆکردنەوەی جێنەرەیتەرەکان بۆ قازانجکردنی تۆرەکانە کە مەرجی ھاویەکبونی پیویستە بۆ کۆردنەوەیان.
دینەمۆ خۆبزوێنەکان
دینەمۆکان بەکاردێن لە ئۆتۆمبێلە مۆدێرنەکان بۆ شەحنکردنەوەی پاتری و وزە دان بە سیستەمی کارەبایی کاتێک بزوێنەر دەست بە کاردەکات.
تا سالی ١٩٦٠ز ئۆتۆمبێلەکان داینەمۆ جێنەرەیتەری تەزوو نەگۆریان بەکاردێنا لەگەل تەزوو گۆرەکان. تا بەدەستکەوتنی رێکتیفایەری دایۆدی سلیکۆن کە دینەمۆکان شوینیان گرتنەوە.
دینەمۆ خۆبزوێنە کارەبایە دیزڵیەکان
لەم دوایانە لە خۆبزوێنە کارەبایی دیزڵ و فرە یەکە کارەبایی دیزڵ ,بزوێنەری جوڵێنەر(prime mover) کە دینەمۆیەکە ھەڵدەسوڕێنێتەوە (مەبەست لێی سەرەتای کارکردنی دینەمۆ تا دەست بە ئیش بکات) کە کارەبا دابین دەکات بۆ مۆتۆری ڕاکێشان(traction motors) جا تەزوو گۆراو(AC) بێت یان تەزوو نەگۆڕ(DC).
بە گشتی مۆتۆری ڕاکێشان دەبەسترێن لەگەل ڕێکتیفایەری دایۆدی سلیکۆن تا ئەوەی کارەبا بە مۆتۆری راکێشان بدات بە ١٢٠٠ ڤۆلتیەی تەزووی گۆراو (کە راستەوخۆ کارەبای تەزوو بەکار دێنێت) یان تەزوو گۆرەری باو بەکاردێنن کە تەزووی نەگۆر دەگۆڕێت بۆ تەزووی گۆراوی سێ خەت.
یەکەم خۆبزوێنی کارەبایی دیزڵ و زۆرێک لەوان کە تا ئێستاش لە کارکردن دان کە جێنەرەیتەری تەزوو نەگۆر پێش ئەوەی بگات بە سلیکۆنی ئەلیکترۆنی وزە کە ئاسان کۆنترۆلی خێرایی مۆتۆری راکیشانی تەزوو نەگۆری دەکات. زۆربەیان دوو جێنەرەیتەری ھەیە، کە یەکەم جێنەرەیتەر دەبێتەھۆی زیادبونی تەزوو بۆ جێنەرەیتەرە گەورە سەرەکیەکە.
جێنەرەیتەر پشتگیری سیستەمی وزە دەکات کە وزە دەدات بە شەمەندەفەر کە پێی دەوتری(HEP) ئەو سیستمە پێویستی بە خێرایەکی نەگۆر ھەیە کە بەگشتی لە نێوان ٩٠٠ خولانەوە بۆ خولەک بە ٤٨٠ ڤۆلتیە بە ٦٠ ھێرتز.
دینەمۆ مارینەکان
دینەمۆ مارینەکان بەکاردێن لە یەختەکان کە ھاوشێوەی دینەمۆ خۆبزوێنەکان بۆ دانان لە ژینگە ئاویە سوێرەکان. دینەمۆ مارینەکان نەخشەکراون بۆ تەقینەوە سەلماوەکان بۆیە فڵچەی سپارک تەقینەوەی تێکەڵەی ھەوا ناکات لەناو ژووری سووتانی بزوێنەر. لەوانەیە ١٢ بۆ ٢٤ ڤۆلت بێت بەندە لەسەر جۆری ئەو سیستەمەی کە دانراوە. بزوێنەرە گەورەکانی مارینی دیزل دوو یان زیاتر دینەمۆ بەکاردێنن بۆ باشکردنی لەگەل داواکردنی وزەی زۆر بۆ یەختە مۆدێرنەکان. لە سەر خولی دینەمۆی یەکی وزە جیادەبێتەوە لە نێوان پاتری دەست پێکردنی بزوینەر و پاتری مالان یان ھەر پاتریەکی دیکە لەڕێی بەکارھێنانی دوو ئامراز یان دایۆدی (شەحنکردن-جیاکردنە) وە (split-charge diode) یان بەھۆی گۆرینی ھەستیاری ڤۆلتیە (voltage-sensitive relay).
سەوزگە
سەوزگە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
دینەمۆ
دینەمۆ رادیۆیەکان
دینەمۆ لەرەلەرە بەرزەکان کە جۆری جیاوازیان ھەیە خرانە بواری بازرگانی بۆ رادیۆی بلاوکراوە بە لەرەلەرێکی رادیۆیی کەم، کە بەکاردەھاتن بۆ گواستنەوەی کۆدەکانی مۆرس و تاقیگەیی و گواستنەوەی دەنگ و مۆسیقا. لە دینەمۆی ئەلێکساندەرسن ھەردوو پێچی ئارمێچەر و بوارەکە جێگیرن، تەزوو بەرھەمدێ لەناو ئارمێچەر بەھۆی چاکردنی گۆرینی بەرگری موگناتیسی بەشی خولاوەکە(rotor). ھەندێک مەکینە دروستکران بۆ بەرھەم ھێنانی تەزووی لەرەلەری رادیۆیی بۆ رادیۆ گوێزەرەوەکان ئەگەرچی چوستیان کەمە.
سەوزگە
جوگرافیا
سەوزگە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی موزەفەر و لە باشوور لەگەڵ گوندی جافان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەپەدێی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵەبان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دینەمۆ
دینەمۆ رادیۆیەکان
پۆل:گۆڕانی وزە
عادل عەبدولمەھدی
عادل عەبدولمەھدی (بە عەرەبی: عادل عبد المهدي) (لەدایکبووی ١٩٤٢ لە بەغدا). لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ و سەرۆک وەزیرانی عێراقە ، پێشتر وەزیری نەوتی عێراق بوو لە حکوومەتەکەی حەیدەر عەبادی لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤. پێشووتریش یەکێک بووە لە جێگرانی سەرۆک کۆماری عیراق جەلال تاڵەبانی ئەمەش لەماوەی ٧ی نیسانی ٢٠٠٥ تاکوو ١١ی تەمووزی ٢٠١١ بوو. بەڵام بەلەو پۆستەش وەزیری دارایی عێراق بوو ئەمەش لەماوەی ٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ تاکوو ٦ی نیسانی ٢٠٠٥. لەساڵانی حەفتاکان عادل کەسایەتییەکی ناو حیزبی شیوعی عێراق بوو بەڵام لەوەتەی ١٩٨٢ چووە ناو ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراقی. عادل عەبدولمەھدی موسڵمانێکی شیعەەیە.
کتێبە چاپکراوەکانی
عادل عەبدولمەھدی کۆمەڵە کتێبێکی نووسیوە ھەورەھا وەرگێڕانی بۆ ھەندێ نووسراویش کردووە. لەو کتێبانەی نوسیویەتی:
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی بەغدا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢ پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:شیعە عێراقییەکان پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
سرمووسێ
سرمووسێ (Sirmûsê، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٢ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ڕۆبێرت بەرنز
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٩ پۆل:مردووانی ١٧٩٦
ھەرێمی کوردستان
ھەرێمی کوردستان ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەرە، شاری ھەولێر پایتەختەکەیەتی، ئەم ھەرێمە دەکەوێتە باکووری عێراق، پێکھاتووە لە چوار پارێزگا دھۆک، ھەولێر، ھەڵەبجە، و سلێمانی و ھاوسنوور لەگەڵ ئێران و سووریا و تورکیا. ھەرێمی کوردستان زۆربەی باشووری کوردستان دەگرێتەوە بەڵام ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق ناگرێتەوە، کە لە ساڵی ١٩٩٢ەوە لە نێوان حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی ناوەندی عێراق لە بەغدا بە چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە. پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان دەکەوێتە شاری ھەولێر، کاتێک سوپای عێراق لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٤ لە زۆربەی ناوچە کێشە لەسەرەکان کشایەوە بەھۆی ھێرشی داعش بۆ باکووری عێراق، ھێزەکانی پێشمەرگە چوونە ناوچە جێناکۆکەکان کۆنترۆڵی کرد تا عێراق لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ناوچەکانی وەرگرتەوە. بەدرێژایی سەدەی بیستەم، کورد لە عێراق ھەوڵی بەدەستھێنانی ئۆتۆنۆمی و سەربەخۆیدەدا. حکومەتەکانی پێشووی سەدەی بیستەمی عێراق بەتایبەت لەسەردەمی بەعس چەندین ئۆپراسیۆن و سیاسەتی لە دژی کوردەکانی باشووری کوردستان پەیڕەوکرد لەوانە بەعەرەبکردن و جینۆساید و کیمیبارانکردن. بڕیاری ناوچە دژەفڕینەکانی عێراق بەسەر ئاسمانی باشووری کوردستان لە دوای ئازاری ١٩٩١ دەرفەتی پێکھێنانی حکوومەتێکی ئۆتۆنۆمی بە کوردەکان بەخشی بەشێوەی دیفاکتۆ ئەمەش یەکەمجار بوو دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان کوردەکان حکوومەتێکی خۆبەڕێوەبەری دابمەزرێنن. ئەم حکوومەتە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس بەپێی دەستووری ٢٠٠٥ دانی پێدانرا. ساڵی ٢٠١٧ ھەرێمی کوردستان بڕیاری گشتپرسی دا بۆ سەربەخۆی لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧ پەسەند کرا، کە کاردانەوەی نێودەوڵەتی لێکەوتەوە، ھەرێمی کوردستان تا ڕادەیەکی زۆر توانی سنووری دەسەڵاتی لە ئاژاوە و خراپی بارودۆخی ئەمەنی ڕزگار بکات کە عێراق لە دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە ٢٠٠٣دا بەخویەوەبینی. ھەرێمی کوردستان لە دوای ساڵی ٢٠١٤ تووشی قەیرانی دارایی ھاتووە.
زاراوەناسی
کوردستان بە واتای «نیشتمانی کوردان» دێت. چەمکی «کورد» لە وشەی لاتینی Cordueni داتاشراوە کە بە مانای دانیشتووانی پاشایەتی Corduene دێت، کە بوو بە ناوچەیەکی ئیمپراتۆری ڕۆمان لە ٦٦ پ.ز. لە دەستووری عێراقیدا، بە «ھەرێمی کوردستان» ئاماژەی پێکراوە. حکوومەتی ھەرێم بە «کوردستان - عێراق»، یان «ھەرێمی کوردستان» ناوی دەبات بەڵام دەستەواژەی «کوردستانی عێراق» بەکارناھێنێت. ناوی حکوومەتەکە «حکوومەتی ھەرێمی کوردستان»ە کە کورتەکەی لە زمانی ئینگلیزیدا KRG یە. کوردەکان بە کوردستانی باشووریش ناوی دەبەن ئەوەش بەھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافییەکەیەوە کە بەشی باشووری کوردستانی گەورەی پێکھێناوە. لە سەردەمی دەسەڵاتی حزبی بەعسدا لە حەفتاکان و ھەشتاکاندا، ھەرێمەکە بە «ھەرێمی ئۆتۆنۆمی کوردستان» ناودەبرا.
مێژووی کۆن
ناوچەکە لە ڕووی جوگرافییەوە بە ناوچەی سوباریەکان ناسرابوو هەروەها شوێنی نیشتەجێ بوونی گوتیەکان و لولوبیەکانیش بووە. لە ساڵی ٢٢٠٠ پێش زایین نارام-سینی ئەکەد ی ناوچەکەی داگیرکرد ،لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین کەوتە ژێر دەسەڵاتی گوتییەکان.شارە سەرەکییەکانی ناوچەکە کە لە نووسراوە کۆنەکان ئاماژەی بۆکراوە بریتین لە مەردامان، عەزوهینوم،نەینەت (نەینەوا)، ئەرابخا، ئوربیلوم(هەولێر)، کوردە.
لە سەدەی ١٦ی پێش زایین میتانییەکان ناوچەکەیان خستە ناو ئیمپراتۆریەتی خۆیانەوە. دوای لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتی میتانی لەلایەن هیتییەکانەوە، لە نێوان سەدەی ١٤-١٣ پێش زایین ناوچەکە وردە وردە کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکانەوە.توکوڵتی-نینورتەی یەکەم لە سەدەی ١٣ی پێش زایین دواجار هەموو ناوچەکەی داگیرکرد و یەکێک لە فەرماندەکانی وەک حاکمی گوند و شارۆچکەکانی کوردە دامەزراند.ناوچەی کوردە بۆ پارێزگایەک بچوککرایەوە .ناوی هەولێر بە ئەکەدی کرا بۆ ئوربیلم و لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی نوێی ئاشوریدا شارەکە بە کولتوری جیاوازی عەشتار ناوبانگی دەرکرد. ناوچەکە بەشێکی لە ژێر دەسەڵاتی ئورارتو و شانشینی موساسیردا بوو لە سەرەتای هەزارەی یەکەمی پێش زایین. ناحیەی ڕەواندیزی ئێستا ناوەندێکی گرینگی ئایینی ئورارتییەکان بوو.
مادەکان لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین ڕوویانکردە ناوچەکە و توانیان دەستی بەسەردا بگرن. دواتر کەوتە ژێر دەسەڵاتی هەخامەنییەکان و وەک بەشێک لە ساتراپی میدیا مایەوە. کاتێک زینۆفۆن بە ناوچەکەدا تێپەڕی لە سەدەی چوارەمی پێش زایین، لەلایەن مادەکانەوە نیشتەجێ بوو. لە ساڵی ٣٣٢ پێش زایین ناوچەکە کەوتە دەست ئەسکەندەری گەورە و دواتر بوو لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی سلووکی یۆنانیەوە فەرمانڕەوایی کرا تا ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین کاتێک کەوتە دەست میتریداتی یەکەمی پاشای ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی. لە ماوەی چوار سەدەی سەردەمی ئەشکانی دا (٢٤٧ پێش زایین تا ٢٢٦ ز) ناوچەکە لەلایەن میرنشینە نیمچە سەربەخۆکانی بارزان و شارەزوورەوە بەڕێوەدەبرا،و لە سەدەی یەکەمدا بەشێکی لە ژێر دەسەڵاتی شانشینی جولەکەکانی ئەدیابین بوو.لە نێوان سەدەی ٣ و چوارەمدا ناوچەکە لەلایەن کایۆسیدەوە فەرمانڕەوایی دەکرا تا لە ساڵی ٣٨٠ی زایینیدا خرایە ناو ئیمپراتۆریەتی ساسانیەوە. ناوچەکە وردە وردە لە نێوان سەدەی یەکەم و پێنجەمدا ئاینی مەسیحی لەناوخەڵکەکەدا بڵاوبووەوە هەولێریش بووە بنکەی سەرەکی کەنیسەی ڕۆژهەڵات.
سەردەمی ئیسلامی
ئەم ناوچەیە لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ زایینیدا لەلایەن موسوڵمانە عەرەبەکانەوا داگیرکرا کاتێک توانیان بەسەر هێزە داگیرکەرەکانی ئیمپراتۆریەتی ساسانی سەربکەون، ناوچەکە کەوتە دەست موسڵمانان ، عوتبەی کوڕی فەرقاد لە ساڵی ٦٤١ هەولێری داگیرکرد.ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە موسوڵمانانی خەلاغەتی ڕاشیدین و ئومەوی و دواتر خەلافەتەکانی عەباسی، پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە میرنشینە جۆراوجۆرەکانی ئێران و تورک و مەغۆل. دوای هەڵوەشاندنەوەی ئاق قۆینەلو، هەموو خاکەکانی بە کوردستانیشەوە لە سەرەتای سەدەی ١٦دا لەلایەن سەفەوییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا.
ئینتیدابی بریتانی
لە یەکی کانوونی دووەمی ١٩١٨ لە کۆبوونەوەیەکدا لە سلێمانی لەگەڵ کۆڵۆنێڵ ئارنۆڵد وێڵسن، مەندوبی سیڤیلی میسۆپۆتامیا بە وەکالەت، سەرکردە کوردەکان داوای پاڵپشتیی بریتانیایان کرد بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی یەکگرتوو سەربەخۆ لەسایەی پاراستنی بریتانیادا. لە نێوان ساڵانی ١٩١٩ و ١٩٢٢، شێخ مەحموود بەرزنجی کە سەرکردەیەکی کوردی کاریگەر بووە لە سلێمانی، حکوومەتێکی کوردیی پێکھێنا و دوو شۆڕشی دژی حوکمی بریتانیا کرد. دوو ساڵی پێچوو تا دەسەڵاتی بریتانی توانی ڕاپەڕینەکانی سەرکوت بکات. یەکەم شۆڕشی لە ٢٢ی مایسی ١٩١٩ دەستی پێکرد و کە تێیدا ئەو کارمەندە بریتانیانەی لە سلێمانی بوون دەستگیرکران و شۆڕشەکە بەخێرایی بە مووسڵ و ھەولێردا بڵاوبووە. بریتانیا بۆ سەرکوت کردنی ڕاپەڕینەکە بۆمبارانی ھەوایی، تۆپباران، شەڕی زەمینی و یەکجاریش گازی کیمیایی بەکارھێنا. بریتانییەکان مەحموودیان دوورخستەوە بۆ ھندستان. لە حوزەیرانی ١٩٢٠، ٦٢ سەرکردەی خێڵەکیی ناوچەکە، داوای سەربەخۆیی کوردستانیان کرد لەژێر سایەی ئینتیدابی بریتانیا. ڕەتکردنەوەی بریتانییەکان بۆ حوکمی سەربەخۆی کوردەکان لەوەوە سەرچاوەی گرت کە سەرکەوتنی حوکمی سەربەخۆی کوردەکان لە ناوچەکەدا وا دەکات عەرەبەکانی تر لە ھەردوو ناوچەی بەغداو بەسرە داوای سەربەخۆیی بکەن و بەمەش کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی بریتانییەکان بەسەر میسۆپۆتامیادا لەناودەچێت. لە ساڵی ١٩٢٢، بریتانیا شێخ مەحموودیان گێڕایەوە سەر دەسەڵات، بەو ھیوایەی شێخ مەحموود کوردەکان ڕێکبخاتەوەو دژایەتی تورکەکان بکات کە داوای مووسڵ و کەرکووکیان دەکرد. شێخ مەحموود مەملەکەتی کوردستانی ڕاگەیاند و خۆی وەک مەلیکی کوردستان ناساند، دواتر ڕەزامەندی دەربڕی بە ئۆتۆنۆمییەکی سنووردار لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی تازە پێکھێنراودا. لە ساڵی ١٩٣٠ و دوای ڕاگەیاندنی وەرگیرانی عێراق لە «عوسبەتول ئومەم»، شێخ مەحموود سێیەم ڕاپەڕینی دەستپێکرد کە بە ھێزە زەمینی و ئاسمانییە بریتانییەکان سەرکوتکرا.
بە ھاتنی ١٩٢٧، ھۆزی بارزانی بوونە پشتیوانی مافەکانی کورد لە عێراق. لە ساڵی ١٩٢٩، بارزانییەکان داوای ناوچەیەکی کوردییان کرد لە باکووری عێراق. بە پاڵپشتیی ئەم داوایانە، لە ساڵی ١٩٣١ ناسراوەکانی کورد سکاڵایەکیان دایە «عوسبەتول ئومەم» و داوای دامەزراندنی حکوومەتێکی سەربەخۆی کوردییان لێرد. لەژێر حکوومەتی عێراقی و بریتانییەکان، لە ساڵی ١٩٤٥، سەرکردەی ھەرە کاریگەری ھۆزەکە، مستەفا بارزانی ناچار کرا بڕواتە ئێران. دواتر چووە یەکێتی سۆڤێت، ئەمەش دوای ڕووخانی کۆماری مھاباد لە ساڵی ١٩٤٦.
شۆڕشەکانی بارزانی لە ساڵانی ١٩٦٠–١٩٧٥و دواھاتەکانی
دوای کودەتایەکی سەربازیی لەلایەن عەبدولکەریم قاسمەوە ساڵی ١٩٥٨، بارزانی توانی لە مەنفا بگەڕێتەوە و پارتێکی سیاسیی خۆی دابمەزرێنێت کە پارتی دیموکراتی کوردستانە و لە ساڵی ١٩٦٠ شێوەی فەرمیی وەرگرت. دوای ماوەیەکی کەم، قاسم خێڵی برادۆست و زێباریی دژی بارزانی ھاندا. لە تەممووزی ١٩٦١، بارزانی یەکەم شۆڕشی خۆی دژی حکوومەتی عێراقی دەستپێکرد بەمەبەستی پارێزگاری لە زامنکردنی حوکمڕانیی کوردی. بەھۆی ئەو پەشێوییەی لە سوپای عێراقدا دروست بوو دوای کودەتاکەی ١٩٥٨، حکوومەتەکەی قاسم نەیتوانی شۆڕشەکان سەرکوت بکات. ئەم بنبەستە چەند گرووپێکی بەھێزی سوپای توڕەکرد، ئەمەش لەوانەیە یەکێک بووبێت لە ھۆکارە بەھێزەکانی پشت کودەتاکەی بەعس. عەبدولسەلام عارف لە شوباتی ١٩٦٤ ئاگربەستی ڕاگەیاند و ئەمەش بووە ھۆی دابەشبوونی کوردی شارنشینە ڕادیکاڵەکان لە لایەک و ھێزە تەقلیدییەکانی سەر بە بارزانی لە لایەکی تر. بارزانی ڕازی بوو بە ئاگربەستەکە و ڕادیکاڵەکانی لە پارتەکەی دەرکرد. سەرەڕای ئەمە، حکوومەتی بەغدا ویستی جارێکی تر جووڵانەوەکەی بەرزانی بەھۆی ھێزەوە ببەزێنێت. ئەم ھەڵمەتە لە ساڵی ١٩٦٦ دا سەرکەوتوو نەبوو چونکە ھێزەکانی سوپای عێراق لە نزیک ڕەواندوز لەلایەن ھێزەکانی بارزانییەوە بەزێنران. دوای ئەمە، لە حوزەیرانی ١٩٦٦، عارف بەرنامەیەکی ئاشتی خستەڕوو کە ١٢ خاڵی لەخۆ دەگرت، کە لەبەر لەکار لادانی عارف بە کودەتای بەعسییەکان جێبەجێ نەکرا. حکوومەتی بەعس ھەڵمەتی لەناوبردنی شۆڕشەکانی کوردی دەستپێکرد کە لە ١٩٦٩ ڕاگیرا. ئەمە دەتوانرێ بەشێکی بخرێتە ئەستۆی ئەو ناکۆکییە ناوخۆیییەی بەغدا لەسەر دەسەڵات و ئەو ئاڵۆزییانەی لەگەڵ ئێراندا ھەبوون. سەرەڕای ئەمانە، سۆڤێت فشاری لەسەر عێراق دادەنا بۆ ڕێککەوتن لەگەڵ بارزانی دا. بەرنامەی ئاشتی لە ئازاری ١٩٧٠ خرایە ڕوو کە ئۆتۆنۆمییەکی فراوانتری بۆ کوردەکان لەخۆ دەگرت. پلانەکە کە ڕێگەی بە کوردەکان دەدا لە حکوومەتی بەغداش نوێنەرو بەشداریان ھەبێت، دەبوو لە چوار ساڵدا جێبەجێ بکرێت. لەگەڵ ئەمەشدا، ھەر لەو کاتەدا حکوومەتی عێراقی دەستی کرد بە جێبەجێکردنی بەرنامەی بەعەرەبکردن لە کەرکووک و خانەقین کە بە نەوت دەوڵەمەندن. لە ساڵەکانی دواتردا، حکوومەتی بەغدا بەسەر دووبەرەکییە ناوخۆیییەکانیدا زاڵ بوو و لە نیسانی ١٩٧٢ ڕێکەوتننامەی دۆستایەتی لەگەڵ یەکێتی سۆڤێت مۆر کرد، ھەروەھا کۆتایی بە تەریکگرتنی خۆی لە وڵاتانی عەرەب ھێنا. لەولاشەوە، کوردەکان ھەر پشتیان بە ھاوکاری سوپای ئێران بەستبوو و توانییان کەمێک ھێزەکانیان بەھێزبکەن.
ڕێکەوتننامەی جەزائیر
لە ساڵی ١٩٧٤ حکوومەتی عێراقی ھەڵمەتێکی شەڕەنگێزی نوێی دژی کوردەکان دەستپێکرد و بەرەو ناوچە سنوورییەکانی ئێران دای ماڵین. عێراق بە ئێرانی ڕاگەیاند کە خواستەکانی ئێران بەدی دەھێنێت بەمەرجێک یارمەتی کوردەکان ڕاگرێت. بە میانگیریی سەرۆکی جەزائیر، ھۆری بۆمدین، ئێران و عێراق گەیشتنە ڕێکەوتنێکی گشتگیر لە ئازاری ١٩٧٥ دا کە بە ڕێکەوتننامەی جەزائیر بەناوبانگە. ئەم ڕێکەوتننامەیە وای کرد کوردەکان بەبێ یارمەتی بمێننەوە و تاران یارمەتییەکانی بزووتنەوەی کوردی نەدات. بارزانی ئاوارەی ئێران بوو، ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە لایەنگرەکانیشی. ژمارەیەکی زۆریش خۆیان بەدەستەوە داو شۆڕشەکە دوای چەند ڕۆژێک کۆتایی ھات. لە ئەنجامی ئەمەدا حکوومەتی عێراقی بووە خاوەنی دەسەڵاتێکی فراوانتر بەسەر ناوچەکانی باکووری عێراقدا لەچاو پازدە ساڵی پێشوویدا و بۆ ئەوەی ئەو کاریگەرییە بپارێزێت، دەستی بە پلانی بە عەرەبکردن کرد ئەویش بە ھێنانی خەڵکی عەرەب بۆ ناوچە نەوتییەکانی کوردستان، بەتایبەتی بۆ ناوچەکانی کەرکووکو دەوروبەری. دوای ڕێکەوتننامەکەی جەزائیر، ڕێوشوێنی سەرکوتکەرانە لەلایەن حکوومەتەوە گیرانە بەر دژی کوردەکان و بووە ھۆی سەرلەنوێ دەستپێکردنەوەی شەڕ لەنێوان سوپای عێراقی و چەکدارە کوردەکان. لە ساڵانی ١٩٧٧، ١٩٧٨و ١٩٧٩، ٦٠٠ دێی کوردی خاپوور کران و نزیکەی ٢٠٠٠٠٠ کورد لە ناوچەکانی خۆیان ڕاگوێزران.