cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فڕۆکە
دروستکردن و پێشخستنی فڕۆکە بە زانستی فڕۆکەوانی دەناسرێت. لە کۆتایی سەدەی ھەژدەی زایینیدا بالۆن بەکار ھات لە ھەوڵەکانی یەکەمی فڕین لە ئاسمان، ئەم بالۆنانە دەفڕن چونکە کێشیان لە کێشی ھەوا کەمترە. پاش ھەوڵەکانی یەکەمی فڕین لە ئاسمان بالۆن داھێنەران ھەوڵیان دا کە ئامێری قورستر لە ھەوا بفڕێنن. ھەندێکیان تاقیکردنەوەیان لەسەر فڕۆکەی چارۆگەدار کرد (کە ھیچ بزوێنەرێکی تێدا نییە) ئەویش بە لاسایی کردنەوەی باڵی باڵندە کە داھێنەران بینیان کەمێک کوڕِِە، بەمەش توانیان بە فڕۆکەی چارۆگەدار سەدەھا مەتر بفڕن بە باڵی کوڕ لەجیاتی باڵی ڕاست. لە سەدەی نۆزدەی زایینیدا، داھێنەران توانیان یەکەم بزوێنەری سووتانی ناوخۆ بۆ بەدەست ھێنانی توانای پێویست بۆ فڕین دروست بکەن.
ڕاست|250px|وێنۆک|دروستکردنی جۆرێک لە فڕۆکەی سەرەتایی لەلایەن (لا بریس) لە ساڵی ١٨٦٨ز وێنەگیراو لەلایەن نادار پاشان لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣ ز دوو برای ئەمریکی (ئۆرڤیل و ویلبەر ڕایت) کە لەکارگەی دروستکردنی پایسکل کاریان دەکرد توانیان یەکەم فڕۆکە دروست بکەن لە مێژوو ئەم کارەیان لە شارۆچکەی کیتی ھۆک لە ویلایەتی کارۆلاینای باکوور ئەنجام دا و ئۆرڤیل یەکەم فڕینی ئەنجام دا کە دووری (٣٧ مەتر) ی بڕی بە فڕۆکەکەی کە لە دار و تێل و پارچە قوماش دروستکرابوو پاش سەرکەوتنی ئەم دوو برایە داھێنەران و فڕۆکەوانان بەردەوامبوون لە کارەکانیان چاکسازی لەدروستکردنی فڕۆکە بە تێپەڕبوونی ھەر ساڵ خێرایی فڕۆکەکان ڕوو لە زیادبووندا بوو و ھەروەھا دووری زیاتری دەبڕی بە بەراوردکردنی لەگەڵ ساڵی پێشوو. لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا فڕۆکەی دروستکراو لە کانزا دەستیپێکرد کە یەک ڕووی ھەبوو (واتە یەک باڵ) و دوو ڕوویی (واتە دوو باڵ) و داپۆشراو بە قوماش شوێنی ئەو فڕۆکانەی گرتەوە کە لە دار دروست دەکران.
داھێنانی بزوێنەری فیشکەدار لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا بە سەرچاوەی فڕۆکە دادەنرێت کە یەکەی پاڵنەری فڕۆکە دابین دەکات بە توانای بەرز. لە شەڕی جیھانی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥ز) کارەکان بەردەوامبوون بۆ پێشخستنی فڕۆکە کە فڕۆکەی پەروانەداری جەنگی بەکارھێنرا و یەکەم فڕۆکەی فیشکەداری جەنگی و ھەروەھا جەنگی قورسی دوور ھاوێژ، لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا گەشتی ئاسمانی ڕۆژانە بۆ پەڕینەوەی زەریای ئەتڵەسی بە فڕۆکە ڕێکخرا بێ وەستان، و لە کۆتایی پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا فڕۆکەی فیشکەداری نەفەرھەڵگر ڕۆلێکی گرنگی ھەبوو لە نزیک کردنەوەی ھەموو وڵاتانی جیھان و ئاسان بوونی گواستنەوە لە نێوانیاندا بەمەش جیھان بچووکتر بوو بە بەر لەسەدەیەک پێش ئێستا.
فڕۆکە زۆر گۆڕانی بەسەر شێوەی ژیانی خەڵکی داھێنا، ئێستا ملیۆنەھا کەس پشت بە فڕۆکە دەبەستن لە گواستنەوە، بازرگان و پیاوانی کار چاوەنواڕی ڕاژەی پۆستە و گەیاندنی خێران، و زۆر لە کارگەکان بەرھەمەکانیان لە ڕێگەی ئاسمانی دەگوازنەوە، ھەروەھا فڕۆکە خزمەتی تریش پێشکەش دەکات لە ڕووبەڕوو بوونەوەی ئاگر کەوتنەوە لە دارستان و گواستنەوەی یارمەتی مرۆیی لە باری نائاسایی و فڕۆکە چەکێکی سەرەکییە لە شەڕ. لە خوارەوە قۆناغەکانی پێشکەوتنی فڕۆکە و سیمای فڕۆکەی نوێ باس دەکرێت. ھەروەھا بەشەکانی فڕۆکە و ڕۆل و کاری ھەر یەکێکیان لە یارمەتیدانی فڕۆکە بۆ فڕین و چۆنییەتی لێخوڕینی فڕۆکەوان بۆ فڕۆکە و ڕێگەی دروستکردنی فڕۆکە و مێژوو و پێشکەوتن پیشەسازی فڕۆکەوانی.
مێژووی پێشکەوتنی فڕۆکە
مرۆڤ ھەزاران ساڵ خەونی بە فڕین دەبینی و ھەندێ کەس ھەوڵی فڕینیان دا بە بەستنی پەڕی باڵندە لە دەستیان و بەکارھێنانی وەک باڵی باڵندە. بەڵام زۆربەیان لەو باوەڕەدا بوون کە فڕین لە سەرووی تواناکانی مرۆڤە زۆر قسە ھەیە دەربارەی پیاوچاکان کە توانای فڕینیان ھەبووە، یان ئەو کەسانەی کە لە ھەوا بەرز دەبنەوە بەھۆی گیانلەبەری باڵدار. یۆنانییە کۆنەکان دەگێڕنەوە کە داھێنەرێک ھەبوو ناوی دیدالوس و کوڕەکەی کە ناوی ئیکارۆس بوو توانیان بفڕن بەھۆی باڵی دروستکراو لە پەڕی باڵندە و مۆم، بەڵام کە لە خۆر نزیک بوونەوە باڵەکان توانەوە بە گەرمی خۆر و کەوتنە ئاوی دەریا و خنکان.
مێژووی ھەوڵەکانی فڕین
مێژووی بیرۆکە و ھەوڵی فڕین دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (٤٠٠) پێش زایین کە زانای یۆنانی ئەریشتاس کۆترێکی لە دار دروستکرد لە ھەوا جوڵاندی، تا ئێستاش نازانرێ کە چۆن ئەریشتاس توانی ئەم کۆترە بفڕێنی، بەڵام وا دەخەملێنرێ کە ئەم کۆترەی بە باسکێکی سووڕاو بەستابێو ھەڵم یان گازێکی بەکارھێنا بۆ جوڵاندنی بە ئارستەی سووڕانەوە. لە نێوان (٤٠٠–٣٠٠)پ. ز چینییەکان دروستکردنی کۆلارەیان دۆزییەوە کە جۆرێکە لەجۆرەکانی فڕۆکەی چارۆگەدار، پاش ماوەیەک ئەم کۆلارانە بەکارھاتن بۆ ھەڵگرتنی مرۆڤ.
فڕینی مرۆڤ بۆ یەکەم جار
لە نێوان ساڵانی (١٨٩١–١٨٩٦) ز ئۆتۆ لیلینتالی ئەڵمانی یەکەم کەس بوو کە فڕۆکەیەکی چارۆگەداری لێخوڕی. پێش کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم داھێنەری تری وەک بیرسی بیلتشری بەریتانی و ئۆکتیڤ چانیۆت ی ئەمریکی فڕینی ھاوشێوەیان ئەنجام دا، ھەندێک لەو فڕۆکەچارۆگەدارانە زۆر بە باشی دروستکرابوون کە تەنانەت فڕۆکەوانی بۆ دووری سەدەھا مەتر لە ھەوا ھەڵگرت. بەڵام لێخوڕینی فڕۆکەی چارۆگەدار شتێکی گران بوو لە زۆربەی کاتەکان، ھەروەھا دروست نەکرابوو بۆ ھەڵگرتنی مرۆڤ و کەل و پەل لەبەر ئەوە بە ڕێگای گواستنەوە نەدەژمێردرا.
فڕین بە پاڵنەری ئامێری
چەپ|270px|وێنۆک|وێنەی فڕۆکەیەکی سەرەتایی تاک باڵی لە ساڵی (١٨٩٠ز) ئەندازیاری فەڕەنسی کلیمەنت ئادەر ھەوڵیدا بفرێ بە فڕۆکەیەک کە بزوێنەرێکی ھەڵمی بەکاردەھێنا لە دروستکردنی بەڵام نەیتوانی کۆنترۆڵی بکات و نەفڕی. ھەر لەو ماوەیەدا سێر ھیرام مەکسیمی ئەمریکی، کە دوواتر بووە ھاووڵاتی بەریتانی، توانی فڕۆکەیەکی گەورە دروست بکات کە بە بزوێنەرێکی ھەڵمی کاری دەکردو دوو باڵ و دوو بزوێنەر و دوو پەروانەی لە پێشەوە ھەبوو، تاقیکردنەوەی مەکسیم لەسەر ئەم فڕۆکەیە لە ساڵی (١٨٩٤ز) ئەنجام درا، کە بۆ ماوەیەکی کورت لە ڕووی زەوی بەرز بووەوە بەڵام لە ڕاستیدا نەیتوانی بفڕێ. لە فەڕەنسا لە ساڵی (١٩٠٨ ز) ویلبەر یەکەم فڕینی گشتی و فەرمی ئەنجام دا کە جێی سەرسووڕمانی جیھان بوو لە توانای فڕۆکە بۆ فڕین.
شەڕی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨ز)
چەپ|260px|وێنۆک|وێنەی یەکێک لە فڕۆکەکان کە بەکارھێنراون بۆ شەڕ لە [[شەڕی جیھانیی یەکەمدا]]
شەڕی جیھانیی یەکەم بووە ھۆی پێشکەوتنی فڕۆکە لە سەرەتای شەڕدا ھەردوو لای شەڕکەر ھەستیان بە گرنگی فڕۆکە کرد بۆ دەستنیشانکردنی شوێنی دوژمن و شوێنی بنکە سەربازییەکان. ئەندازیاران ھەستان بە دانانی دیزاینی بزوێنەری بە ھێزو بەتواناتر بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسمان بە فڕۆکەی جەنگی خێراتر و بۆمبا ھاوێژ کە باری گەورە ھەڵگرێ لە چەک و تەقەمەنی بەمەش دروستکردنی ھەزارەھا فڕۆکە دەستی پێکرد لە ھەریەکە لە ئەڵمانیا و فەڕەنسا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەریتانیا. بە دواکەوتنی ئاسمانی لە شەڕدا زیادی کرد کە شەڕێکە لەنێوان فڕۆکە جەنگییەکان فڕۆکەکانی ئەڵمانی لە وێنەگرتنی ھێزی دەریاوانی دوژمن و مووشەک باران کردنی کەشتی ژێر ئاو (غەواسە) بەکارھات.
زۆربەی ئەو فڕۆکانەی کە لە سەرەتای جەنگدا بەکار ھاتن خێرایی لە (١١٠ کم / کاتژمێر) تێنەدەپەڕی کەچی لە کۆتایی جەنگدا خێرایی زۆربەی ئەو فڕۆکانە لە (٢١٠ کم / کاتژمێر) زیاتر بوو. ھۆگۆ یونکەرز کە لە پیشەسازی فڕۆکەوانی کاری دەکرد توانی فڕۆکەیەک دابھێنی کە کاریگەری گەورەی ھەبوو لە ڕێڕەوی شەڕ فڕۆکەکەشی ناونا یونکەرز ج-١ یەکەم فڕینی لە ساڵی (١٩١٥ز) ئەنجام دا کە یەکەم فڕۆکە بوو بە تەواوی لە کانزا دروستکرابێ و یەکەم فڕۆکە بوو باڵی کابولی ھەبوو، چونکە فڕۆکەکانی پێشوو باڵەکانیان بە گیرە جێگیر دەکرا لە لەشی فڕۆکە کە دەبووە ھۆی کەمکردنی خێرایی، کەچی باڵی کابولی بە بەشی ناوەوەی فڕۆکە جێگیر دەکرێ.
پێشکەوتنی فڕۆکە
چاخی زێڕینی پێشکەوتنی فڕۆکە لە بیستەکان و سییەکانی سەدەی بیستەم بوو، لەو ماوەیەدا پێشکەوتنی خێرا لە دیزاینی فڕۆکە ڕوویدا و یەکەم ھێلی ئاسمانی کەوتەکار بەشێوەیەکی فراوان، لەو ماوەیەدا لێھاتوویی و توانای فڕۆکەوانە ئازاکان بەدیارکەوت بە مانەوەیان بۆ ماوەیەکی زۆر لە ئاسمان. لە ساڵی (١٩١٩ز) کۆمپانیای ھێڵی ئاسمانی بچووک لە ئەورووپا کەوتە کار، ئەم کۆمپانیایانە فڕۆکەی بۆمب ھاوێژیان بەکارھێنا کە پاشماوەی جەنگی جیھانی یەکەم بوون پاش چاککردنیان بۆ ئەوەی شیاو بێ بۆ گواستنەوەی مرۆڤ و پۆستە لە نێوان شارەکانی ئەورووپا، لە کابینەی نەفەر کورسی بە پشتێن دانرا لەگەڵ چەند جوانکارییەک، لەو کاتە سەرنشینەکان گوێیان لەیەکتر نەدەبوو لەبەر دەنگی بزوێنەرەکان و کابینەی نەفەر گەرم کەرەوەی تێدا نەبوو.
پاش جەنگی جیھانی یەکەم حکوومەتی ئەمریکی ھەزارەھا فڕۆکەی جەنگی کە زیاد بوون بۆ فرۆشتن ڕاگەیاند زۆربەی فڕۆکەوانانی شەڕکەری کۆن ئەم فڕۆکانەیان کڕی بۆ بەکارھێنانی لە گەشتی تایبەت بۆ دیتنی گوندەکان لە ئاسمانەوە. لەم فڕینانە یاری ئاسمانی پاڵەوانی پێشکەش دەکرا و لەسەر باڵەکان دەڕۆیشتن لەکاتی فڕین و لە باڵێکەوە بۆ باڵەکەی تر بازیان دەدا. لەھەمان کاتدا گرنگی درا بە خزمەتەکانی ھێڵی ئاسمانی، لە ساڵی (١٩١٨ ز) دەستکرا بە بەڕێوەبردنی پۆستەی ئەمریکی بە بەکارھێنانی فڕۆکەی بەریتانی دیھافیلاند. لە ساڵی (١٩١٩ ز) فڕۆکەی فەڕەنسی فارمان یەکەم گەشتی ھێڵی ئاسمانی نێودەوڵەتی ئەنجام دا لە فەڕەنسا بۆ بەلجیکا. و لە ئوسترالیا دوو لە فڕۆکەوانە پێشەنگەکان (ھێدسۆن فیش و ب.ج. ماک جینس) بە بەشداری لەگەڵ کۆمپانیای تایبەت بە بەخێوکردنی مەڕوماڵات لە ویلایەتی کوینزلاند ھەستان بە دامەزراندنی کۆمپانیای کانتاس لە ساڵی (١٩٢٠ز) و لە تشرینی دووەمی ساڵی (١٩٢٢ز) کۆمپانیای کانتاس گرێ بەستێکی دەستکەوت بۆ دامەزراندنی ھێڵی ئاسمانی کە دوو شاری شارل فیل و کلۆنکەری بەیەک دەبەست لە ویلایەتی کوینزلاند لە ئوسترالیا.
چالاکییەکانی ھێڵی ئاسمانی و فڕۆکەوانی سنووردار بوون لە تواناکان و دووری بڕاو تا ناوەڕاستی سییەکانی سەدەی بیستەم. ئەڵمانییەکان فڕۆکەی یۆنکەرز ج-٢٣ یان دروستکرد لە ساڵی (١٩٢٤ ز) وەک سەرەتایەک بۆ بەرھەمھێنانی زنجیرەیەک فڕۆکە کە سێ بزوێنەرو لەشی لە کانزا دروستکرابوو تواناکانی بەھێز کراو دووری زیاتری دەبڕی. پاشان فڕۆکەی ئەمریکی فۆرد تریمۆتۆر ھاتە مەیدان لە ساڵی (١٩٢٦ ز) کە ھاوشێوە بوو لەگەڵ فڕۆکەی پێشوو وبە (تین جۆس) ناونرا. لە ساڵی (١٩٢٩ ز) فڕۆکەی وشکاوەکی (دوورنییر دوو ئێکس) توانی (١٥٠) سەرنشین بۆ دووری (١٧٠٠ کم) بگوازێتەوە لەگەڵ ئەوەی کە فڕۆکەی (ە.ب. -٤٢)ی بەریتانی خێرایییەکەی زۆر کەم بوو و دووانە باڵ بوو بەڵام پشتی پێ بەسترا و ھێڵی ئاسمانی شانشینی بەریتانی پێ کرایەوە. لە ساڵی (١٩٣٣ز) شۆڕش بەرپا بوو لە دیزاینی فڕۆکەی ھێڵی ئاسمانی بە کەوتنەکاری فڕۆکەی بۆینگ-٢٤٧ کە بە خێرایی (٣٠٠ کم / کاتژمێر) دەفڕی، کە تەنھا دە سەرنشینی دەگواستەوە بە یەکەم فڕۆکەی ھێڵی ئاسمانی دانرا. پێشبڕکێیە ئاسمانییەکان یارمەتیدەر بوون بۆ چاککردن و پێشخستنی دیزاینی فڕۆکە لە بیستەکانی سەدەی بیستەم. یەک لە پێشبڕکێیە گرنگەکان پێشبڕکێی شنایدەر بوو لە ئەڵمانیا کە فڕۆکەوان ترۆفی لە ساڵی (١٩٢٠ ز) بە یەکەم دەرچوو بە خێرایی (١٧٢ کم /کاتژمێر) و لە ساڵی (١٩٣١ ز) خێرایی فڕین گەیشتە (٥٤٧ کم /کاتژمێر).
فڕۆکەوانانی چاخی زێڕین
لە ماوەی بیستەکان و سییەکانی سەدەی بیستەم فڕۆکەوانان ژمارەی نوێیان تۆمار دەکرد لە خێرایی فڕین و سووربوون لەسەر ئەوەی کە فڕۆکە دەتوانێ دووری زۆر ببڕێ لەنێوان کیشوەرەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکوور و ئاسیا و ئەفریقا. بە تەواو بوونی جەنگی جیھانی یەکەم حکوومەتی فیدراڵی ئوسترالی خەڵاتی (١٠٠٠٠ جونەیھی ستیرلینی) دانا بۆ ئەو فڕۆکەوانانەی کە دەتوانن بۆ یەکەمجار لە نێوان لەندەن و ئوسترالیا بفڕن بەپێی ئەم ڕاگەیاندنە حکوومەتی فیدراڵی ئوسترالی پێشبڕکێیەکی ئاسمانی گەورەی ئەنجام دا کە دوو برای ئوسترالی (ڕۆس و کیس سمیس) سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا کە بە فڕۆکەی فیکرز فیمی لە شاری داروین ھاتنە خوارەوە بە چوار کەس کە لەناو فڕۆکەکەدا بوون لە ڕۆژی (١٠ ی دیسێمبەر١٩١٩ز) ئەم گەشتە (٢٧ ڕۆژ و ٢٠ کاتژمێر) ی خایاند، ھەروەھا فڕۆکەوانانی ئەمریکی گەشتی درێژخایەنیان ئەنجام دا لە بیستەکان و سییەکانی سەدەی بیستەم.
لە ساڵی (١٩٢٦ ز) ڕیچارد ڕ. بیرد و فلوید بنیت یەکەم فڕینی لە ئاسمانی جەمسەری باکوور ئەنجام دا بە بەکارھێنانی فڕۆکەی دوتش کە سێ بزوێنەری ھەبوو. لە ساڵی (١٩٢٧ ز) چارڵز لیندبیرگ بە تەنیا زەریای ئەتڵەسی بڕی بە فڕین بێ وەستان. درێژی گەشتەکە (٥٨١٠ کم) بوو لە گاردن ستی لە ویلایەتی نیویۆرک بۆ شاری پاریس لە فەڕەنسا گەشتەکە (٣٣٬٥ کاتژمێر)ی خایاند بە فڕۆکەی (گیانی سانت لویس) کە فڕۆکەیەکە لە جۆری ڕیانی یەک ڕوو کە دروستکرا بەتایبەتی بۆ ئەم گەشتە وەبە بزوێنەرێکی ھەمان جۆری فڕۆکەی برایان ڕاین پاش ڕاستکردن و پێشخستنی فڕۆکەکە بە نوێترین ئامێری فڕۆکەوانی ئەوکاتە ئامادە کرا کە یارمەتی (لیندبیرگ) ی دا بۆ دەستنیشانکردنی ڕێڕەوی فڕۆکەکە لەسەر زەریای ئەتڵەسی بەبێ بەکارھێنانی ئامێری بێتەل. لە ساڵی (١٩٢٥–١٩٢٦ ز) سێر ئالان جۆن کۆبام کە فڕۆکەوانێکی بەریتانی بوو، یەکەم فڕینی درێژ خایەنی ئەنجام دا بە چوون و ھاتن لە بەریتانیا بۆ بۆرما و باشووری ئەفریقا. لە ساڵی (١٩٢٨ ز) فڕۆکەوانی ئوسترالی بێرت ھینکلەر یەکەم کەس بوو کە بەتەنیا لە بەریتانیا بۆ ئوسترالیا فڕی کە (١٥٬٥ ڕۆژی خایاند).
دوو فڕۆکەوانی تری ئوسترالی ناوبانگییان دەرکرد یەکەمیان سێر چارڵز کینکز فۆرد سمیس و دووەمیان چارڵز ئولم بوو لە ساڵی (١٩٢٨ ز) کەیەکەم فڕۆکەوان بوون یەکسەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فڕین بۆ ئوسترالیا بە بەکارھێنانی فڕۆکەی فۆکەر کە سێ بزوێنەری ھەبوو بەناوی سزرن کروس لە ھەمان گەشتدا دوو ئەمریکی تریان لەگەڵ بوو ھاری لیۆن وەک کەشتیوان و جیم وارنەر وەک ھونەریی بێتەل گەشتەکە تەواو بوو کە درێژییەکەی (١١٨٤٠ کم) بوو لە برزبین و (٨٣ کاتژمێر و ٣٨ خولەکی خایاند. لە ساڵی (١٩٣١ ز) دوو فڕۆکەوانی ئەمریکی ھیوج ھیرندۆن و کلید بانجبۆرن یەکەم گەشتیان ئەنجام دا بۆ پەڕینەوە لە زەریای ئەتڵەسی بێ وەستان. لە ساڵی (١٩٣٣ ز) فڕۆکەوانێکی تری ئەمریکی بە ناوی وایلی پۆست گەشتێکی ئەنجام دا بە تەنیا بە دەوری زەوی بە بەکارھێنانی فڕۆکەی لۆکھید ڤێگا.
زۆر لە ژنان گەشتی ئاسمانییان ئەنجام دا بەمەش جێی ڕێزو سەرنجی جیھان بوون، لە ساڵی (١٩٣٠ ز) فڕۆکەوانی ئاسمانی بەریتانی ئامی جۆنسۆن لاپەڕەی یەکەمی ھەواڵەکانی داگیرکرد لە ھەموو جیھان کاتێک کە بەتەنھا فڕی لە بەریتانیا بۆ ئوسترالیا لە ساڵی (١٩٣٢ ز) فڕۆکەوانی ئاسمانی ئەمریکی ئیمیلیا ھارت یەکەم ژن بوو کە بە تەنیا لە زەریای ئەتڵەسی پەڕییەوە بێ وەستان؛ و لە ساڵی (١٩٣٥ ز) فڕۆکەوانی ژن جین باتی کە خەڵکی نیوزیلەندا بوو یەکەم ژن بوو کە بە تەنیا لە باشووری زەریای ئەتڵەسی پەڕییەوە بە فڕینی لە بەریتانیا بۆ بەڕازیل.
چاکسازی ئەندازیاری
گشت چاکسازییە سەرەکییەکان بەکارھێنران بۆ دیزاینی یەکێک لە سەرکەوتووترین فڕۆکە و دروستکردنی کە فڕۆکەی دۆگلاس دی-سی-٣ ئەمریکی بوو، ئەم فڕۆکە جۆت بزوێنەرە یەکەم گەشتی ئاسمانی بە سەرنشینەوە لە ساڵی (١٩٣٦ ز) کە (٢١) کەسی ھەڵدەگرت و بە خێرایی (٢٧٤ کم/کاتژمێر) دەفڕی و بووە فڕۆکەیەکی سەرەکی لە ھێڵی ئاسمانی گەورە لە ھەموو جیھان. تا ئێستا فڕۆکەی دۆگلاس دی-سی-٣ ئەمریکی کۆن بەکاردێ لە گواستنەوەی سەرنشین و کەل و پەل لە گەشتە ناوخۆیییەکان لە زۆربەی وڵاتانی جیھان. لە ماوەی سییەکانی سەدەی بیستەمدا فڕۆکەی ئاوی زۆر لە سەرنشینانی گواستەوە بۆ پەڕینەوە لە زەریاکان. لە فڕۆکە بازرگانییە ئاوییەکان فڕۆکەی ئاوی دورنییر دوو ئێکس کە دوازدە بزوێنەری ھەبوو لە ساڵی (١٩٢٩ ز) بۆ یەکەم جار فڕی بەڵام سەرکەوتنی بەدەست نەھێنا و بڵاو نەبووەوە.
لە ساڵی (١٩٣٦ز) بەریتانیا ھەستا بە پەرەپێدانی فڕۆکە ئاوییەکانی سەر بە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا بۆ دابینکردنی گواستنەوەی ئاسمانی لە نێوان بەریتانیا و بەشە دوورەکانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا. دواترین و بەناوبانگترین فڕۆکەی ئاوی بۆینگ ٣١٤ کلیپەر توانی قورسایی(٧٤) سەرنشین ھەڵگرێ. و لە ساڵی (١٩٣٩ ز) فڕۆکەی کلیپەر یەکەم خزمەتگوزاری ڕێکوپێکی بۆ سەرنشینەکان ئەنجام دا لە ڕێگەی زەریای ئەتڵەسی. لە ساڵی (١٩٣٩ ز) بەریتانیا دەستی بە خزمەتگوزاری پۆستە و گەیاندن کرد لە باکووری ئەتڵەسی بە بەکارھێنانی فڕۆکەی ئاوی سەر بە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا، ئەم خزمەتگوزارییە لە کار وەستا لە کاتی شەڕی جیھانی دووەم و پاش تەواوبوونی شەڕی جیھانی دووەم دەستکرا بە پەرەپێدانی فڕۆکەکان بۆ زیادکردنی تواناکانیان و پەرەپێدانی فڕۆکەخانەکان بە دروستکردنی شوێنی نیشتنی فڕۆکە بە درێژی پێویست کە بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی چاخی فڕۆکەی ئاوی لە جیھان.
لە ماوەی جەنگی جیھانی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥ ز) ھەریەک لە وڵاتانی ئەڵمانیا و بەریتانیا و یابان و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتانی تر ھەستان بە بەرھەمھێنانی ھەزارەھا فڕۆکەی سەربازی لەم ماوەیەدا، ھەروەک لە ماوەی جەنگی جیھانی یەکەم، ئەندازیاران زۆر چاکسازییان بەسەر فڕۆکە بۆمب ھاوێژ و جەنگییەکان ھێنا ئەم فڕۆکە بۆمب ھاوێژانە کە پێشخران لە جەنگی جیھانی دووەم توانی دوو ئەوەندەی بارەکانی ھەڵگرێ و دوو ئەوەندەی دوورییەکان ببڕێ بێ ئەوەی دووبارە سووتەمەنی تێبکرێ بە بەراوردکردنی لەگەڵ فڕۆکە بۆمب ھاوێژەکانی پێش جەنگ. لە سەرەتای جەنگ ئەوپەڕی خێرایی فڕۆکە جەنگییەکان (٤٨٠ کم/کاتژمێر) بوو بە بەرزی (٩٠٠٠ م) کەچی لە کۆتایی جەنگ خێرایی زیاد کرا بۆ (٦٤٠ کم/ کاتژمێر) و گەیشتە بەرزایی (١٢٠٠٠ م) لە ھەمان کاتدا فڕۆکە جەنگییە فیشکەدارەکان خێراییان لەمەش تێپەڕی.
لە سەرەتای سییەکانی سەدەی بیستەم دا فرانک ویتل ئەندازیاری بەریتانی ھەستا بە دانانی دیزاینی بزوێنەری فیشکەدار، بەڵام فڕین بە یەکەم فڕۆکەی بزوێنەری فیشکەدار فڕۆکەیەکی ئەڵمانی ئەنجامی دا لە جۆری ھێی-١٧٨ لە ساڵی (١٩٣٩ ز) کەچی یەکەم فڕۆکەی بەریتانی بە بزوێنەری فیشکەدار فڕۆکەی گلۆستەر ئەی ٢٨/٣٩ کە لە ساڵی ١٩٤١ بەرھەم ھێنرا. فڕۆکەی ئەڵمانی میسر شمیدس می-٢٦٢ یەکەم فڕۆکەی فیشکەدار بوو کە لە شەڕی ئاسمانی بەکار ھات لە جەنگی جیھانی دووەم کە باڵادەست بوو لەسەر فڕۆکە جەنگییەکانی ھاوپەیمانان بە فڕۆکەی گلۆستەر متیور یەکەم فڕۆکەی فیشکەداری جەنگی بەریتانی، کە دەیتوانی بەخێرایی زیاتر لە (٨٨٠ کم/کاتژمێر). یەکەم فڕۆکەی فیشکەداری ئەمریکی فڕۆکەی بێل ب-٥٩ ڕ لە ساڵی ١٩٤٢ ز. زانایانی ئەڵمانی تاقیکردنەوەیان لەسەر فڕۆکەی مووشەکی کرد لە ساڵی ١٩٢٨ز، و لە سەرەتای جەنگی جیھانی دووەم، نموونەی یەکەم بەتەواوی قەبارەی فڕۆکە بەرھەم ھێنرابە ناوی میسر شمیدس م.ی. ١٦٣ ئەم فڕۆکەیە بە پاڵنەری مووشەکی خێرایییەکەی گەیشتە(٩٧٠ کم/ کاتژمێر). ئەندازیارانی ئەڵمانی ئەم فڕۆکەیان وەک نموونە بەکارھێنا بۆ فڕۆکەی جەنگی م. ی ١٦٣ کۆمیت کە لە کۆتایییەکانی شەڕدا بەکار ھات.
فڕۆکەکانی ھێڵی ئاسمانی درێژ خایەن
لە کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم کۆمپانیاکانی بەرھەم ھێن پەرەیان دا بە فڕۆکەی گواستنەوە لە ڕێگەی زەریای ئەتڵەسی بێ وەستان بۆ بەکارھێنانی لە ھێڵی ئاسمانی بازرگانی. ئەم فڕۆکانە بزوێنەری چوارینەیان بەکار ھێنا کە لە ماوەی جەنگ پەرەیان پێدرا. لەو گەشتە درێژ خایەنانە دوو جۆر فڕۆکەی ئەمریکی بەکارھات (دۆگلاس دی. سی-٤ و لۆکھید کۆنستلیشن). لەکاتی ئاشتی پەرە بە فڕۆکە جەنگییەکان درا کە لە شەڕ بەکاردەھێنران وەک فڕۆکەی بەریتانی ئەفرۆ یۆرک کە پەرەی پێدرا لە فڕۆکەی لانگستر بۆ ھەڵگرتنی(٤٥) کەس، بەڵام دەبوایە لە ڕێگا بوەستایە بۆ تێکردنی سووتەمەنی. پەڕینەوە لە زەریای ئەتڵەسی بێ وەستان پێویستی بە بەرھەمھێنانی بزوێنەری بەتواناتر ھەبوو کە بزوێنەری فیشکەدار لە ساڵی(١٩٤٥ز) ئەم توانایەی سەلماند بەڵام بڕی سووتەمەنی بەکارھاتوو زۆر بوو لەبەر ئەوە پێویستی بە دووبارە تێکردنی سووتەمەنی ھەبووپاش بڕینی دوورییەکی کەم، لەجیاتی پەرەپێدان بە بزوێنەری فیشکەدار، بزوێنەری پستۆنی بەکارھات کە بە توانا بوو کە تا ئێستاش لە زۆر لە فڕۆکەکان بەکاردێ. لەو فڕۆکانەی کەبە پاڵنەری ئامێری بە بزوێنەری پستۆنی کاریان دەکرد ئەم جۆرانەبوون: دۆگلاس دی. سی-٧ و فڕۆکەی لۆکھید سوپەر کۆنستلیشن و فڕۆکەی بۆینگ-٣٧٧ ستراتۆ کروزەر، کە (١٠٠)کەسی دەگواستەوە بە پەڕینەوەی زەریای ئەتڵەسی بێ وەستان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ ئەورووپا بە خێرایی زیاتر لە (٤٨٠ کم/ کاتژمێر).
چاخی فڕۆکەی فیشکەدار
ئەندازیاران لە چلەکانی سەدەی بیستەم بزوێنەری فیشکەداریان پەرە پێدا کە لە شەڕی جیھانی دووەم بەرھەم ھێنرا کە زۆر سەرەتایی بوو لەوکاتەدا. ھێزی ئاسمانی ئەمریکی پێویستی بەبزوێنەری فیشکەدار ھەبوو بۆ زیادکردنی توانای فڕۆکە بۆمب ھاوێژ و فڕۆکە جەنگییەکان و زیادکردنی خێرایی، لە سەرەتای شەڕی کۆریا (١٩٥٠–١٩٥٣ ز) ئەمریکا فڕۆکەی فیشکەداری بەکارھێنا بەتوانایەکی بەرز، لە کاتی جەنگ دوو فڕۆکەی بەناوبانگی ف-٨٦ سابر ی سەر بەھێزی ئاسمانی ئەمریکی و مێگ-١٥ سەر بەھێزی ئاسمانی سۆڤیەتی لە ئاسمانی کۆریا بەیەکگەیشتن. لە بەریتانیا ئەندازیاران یەکەم فڕۆکەی فیشکەداری زەبەلاحیان دروستکرد و لە ھێڵی ئاسمانی بازرگانی کاری کرد ئەویش فڕۆکەی دی ھاڤیلاند کۆمیت بوو لە ساڵی (١٩٥٢ ز) خرایە خزمەتی خەڵک بە خێرایی (٨٠٠ کم/کاتژمێر) کە دەنگە دەنگ و لەرە لەری زۆر کەم بوو. لە دوو ڕووداوی یەک لەدوای یەک دوو فڕۆکەی کۆمیت لەکاتی فڕین تەقینەوەو گشت سەرنشینەکانی گیانیان لەدەست دا. یەکسەر پاش ئەم ڕووداوە حکوومەتی بەریتانی فڕۆکەی کۆمیتی لە فڕین قەدەغە کرد بۆ پشکنینی، پاش پشکنین دەرکەوت کە ھەڵەیەک لە لەشی فڕۆکەکەدایە، چونکە لەناو کابینەدا ئامێری کۆنترۆڵی پەستان ھەبوو بۆ سەلامەتی سەرنشین، کە فڕۆکەکە گەیشتە بەرزی زۆر کە لەو بەرزییە پەستانی ھەوا زۆر کەمە، پەستانی ناو کابینەی لە لەشی کانزایی فڕۆکەی بێ ھێز کرد و لەئەنجام دا تەقییەوە، پاش ئەم ڕووداوە لەشی فڕۆکە پێشخرا و بەھێزتر کرا ئەم کارەش بۆ ھەموو جۆرەکانی فڕۆکە ئەنجام درا بەتایبەتیش فڕۆکەی کۆمیتی نوێ.
لەھەمان کات بەریتانیا فڕۆکەی فیکەرز ڤیسکۆنتی دروستکرد کە یەکەم فڕۆکەی گواستنەوەیە پەروانەکەی بەشێوەی ئامێری پاڵدەدرێ بەھۆی بزوێنەری فیشکەدار، ئەم فڕۆکە تێربۆ پەروانەدارە خەڵکی گواستەوە لە ساڵی (١٩٥٣ ز). لە ساڵی (١٩٥٥ ز) فەڕەنسا فڕۆکەی فیشکەداری دوو بزوێنەری (کارافیل) ی دروستکرد. یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو فڕۆکەی فیشکەداری دوو بزوێنەری (تۆبۆلۆڤ تی.یو. ١٠٤) ی دروستکرد. کۆمپانیاکانی ئەمریکی دیزاینی فڕۆکەی فیشکەداری ھێڵی ئاسمانی بازرگانیان دانا، کە لە ساڵی(١٩٥٨ ز) فڕۆکەی فیشکەداری بۆینگ (٧٠٧) کە چوار بزوێنەری ھەبوو گەشتەکانی لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاو ئەورووپا دەست پێکرد. لە ساڵی(١٩٦٠ ز) دوو فڕۆکەی فیشکەداری تر کەوتنە کار ئەوانیش فڕۆکەی ماکدۆنەڵ دۆگلاس دی-سی-٨ و کۆنفیر ٨٨٠ بوو، لە ھەمان کاتدا پلان دادەنرا بۆ دروستکردنی فڕۆکەی گەورەتر وەک فڕۆکەی لۆکھید س-٥ بۆ گواستنەوەی سەربازی کە لە ھێزی ئاسمانی ئەمریکی کەوتە کار لە ساڵی (١٩٦٩ ز). و فڕۆکەی جامپۆی فیشکەداری بازرگانی و فڕۆکەی بۆینگ (٧٤٧) لە ساڵی (١٩٧٠ ز) کەوتنەکار و زیاتر لە (٥٠٠) سەرنشینی ھەڵگرتبوو. کۆمپانیاکانی ئەورووپی بۆ دروستکردنی فڕۆکە ھەستیان کرد کە ناتوانن پێشبڕکێ لەگەڵ کۆمپانیاکانی ئەمریکی بۆ دروستکردنی فڕۆکە بکەن وەک کۆمپانیای بۆینگ ئەگەر بەیەکەوە کار نەکەن، یەکەم پڕۆژەی ئەورووپی ھاوبەش بۆ دروستکردنی فڕۆکە بۆ ھێڵی ئاسمانی سەرکەوتنی بەدەست ھێنا بە دروستکردنی فڕۆکەی ئێرباس ڕ-٣٠٠ بە درێژایی حەفتاکان و ھەشتاکانی سەدەی بیستەم.
فڕۆکەی خێراتر لە دەنگ
ئەو فڕۆکانەن کە بەخێرایییەک دەفڕن زیاترە لە خێرایی دەنگ. خێرایی دەنگ لە ڕووی دەریا یەکسانە بە (١٢٢٠ کم/کاتژمێر) و بە زیادبونی بەرزی خێرایی کەم دەبێتەوە، بۆ نموونە لە بەرزایی (١٢٠٠٠ م) خێرایی دەنگ دەبێتە (١٠٦٠ کم/کاتژمێر). ھیچ فڕۆکەیەکی سەرەتایی تواناو ھێزی نەبوو کە خێرایی بگاتە خێرایی دەنگ، ھەندێکیان نەبن کە نزیکی ئەم خێرایییە بوون کە تێبینی ئەوەیان کرد کە چیتر ھەوا ڕێگە نادات و شەپۆلێکی بە لەرەلەر دروست دەکات بە جۆرێک کە کۆنترۆڵی فڕۆکە سەخت تر دەبێ، فڕۆکەوانەکان ھەستیان بە ترس کرد بە گەیشتنیان بە خێرایی دەنگ کە تێپەڕبوونی ئەم خێرایییە سەختە لە ژمارەی ماخ یەکی تەواو، واتە کە خێرایی فڕۆکە یەکسان دەبێ بە خێرایی دەنگ بە تەواوی.
لە ساڵی(١٩٤٧ ز) یەکەم فڕۆکەی مووشەک ئەمریکی بەناوی بیل ئێکس فڕینی خێراتر لە دەنگی ئەنجام دا لە مێژوو کە چارڵز بیجەر سەرھەنگ لە ھێزی ئاسمانی ئەمریکی بە ئەنجامی گەیاند. لە ساڵی(١٩٦٢ ز) فڕۆکەی مووشەک ئەمریکی ئێکس - ١٥ لە بەرزی (٩٥٩٣٦ مەتر) فڕی واتەبەرزی زیاتر لە (٨٠ کم) لەڕووی زەوی بەمەش فڕوکەوانی ئەمریکی ڕۆبێرت م. وایت سەر بە ھێزی ئاسمانی ئەمریکی بە پێشەنگی بۆشایی ناونرا، پاشان فڕۆکەی ئێکس - ١٥ توانی بە خێرایی زیاتر لە (٥-ماخ) بفڕی واتە پێنج جار زیاتر لە خێرایی دەنگ. لە ساڵی(١٩٥٣ ز) فڕۆکەی جەنگی فیشکەدار (ف-١٠٠) سوپەر سابر ی ئەمریکی یەکەم فڕۆکەی فیشکەدار بوو کە بە ڕێک وپێکی بە خێرایی زیاتر لە خێرایی دەنگ دەفڕی، و یەکەم فڕۆکەی فیشکەداری بۆمب ھاوێژ خێرایی زیاترە لە خێرایی دەنگ فڕۆکەی کۆنفێر ب-٥٨ ھۆستلەر سەر بە ھێزی ئاسمانی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی (١٩٥٦ ز) فڕی. ھەموو فڕۆکە فیشکەدارەکان کە خێراتر بوون لەدەنگ سەربازی بوون لە سەرەتادا تاوەکو فڕۆکەوانانی ڕوسی لە ساڵی(١٩٦٨ ز) یەکەم فڕین بە فڕۆکەی گواستنەوەیان کرد بە فڕۆکەی تۆبۆلۆڤ تی. یو-١٤٤. فەڕەنسا و بەریتانیا بە ھاوبەشی فڕۆکەی خێراتر لە دەنگ (کۆنکۆرد) یان دروست کردکە یەکەم تاقیکردنەوەی فڕینی ئەنجام دا لە ساڵی(١٩٦٩ ز). یەکێتی سۆڤیەتی کۆن فڕۆکەی تۆبۆلۆڤ تی. یو-١٤٤ بەکارھێنا لە گواستنەوەی باری ئاسمانی لە ساڵی (١٩٧٥ ز) و لە گواستنەوەی سەرنشین لە ساڵی (١٩٧٧ ز) بەڵام لە ساڵی (١٩٨٣ ز) لەکار کێشرایەوە. بەریتانیا وفەڕنسا فڕۆکەی کۆنکۆردیان بەکارھێنا لە گواستنەوەی سەرنشین لە یەنایەری ساڵی (١٩٧٦ ز).
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆمپانیای بۆینگ دەستی کرد بە دروستکردنی فڕۆکەی خێراتر لە دەنگ، بەڵام لە ساڵی (١٩٧١ ز) ناچار بوو ئەم پڕۆژەیە ڕابگرێ پاش ئەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکی ڕازی نەبوو کە بودجەی پێویست تەرخان بکات بۆ ئەم پڕۆژەیە. لەگەڵ ئەوەی کە فڕۆکەی کۆنکۆرد تەکنۆلۆجیایەکی بەرز و ناوبانگێکی باشی ھەبوو کەچی نەیتووانی بە خێرایی قازانج تۆمار بکات، ئەو دەنگەی کە بزوێنەرەکە دەری دەکرد، و ئەو شەپۆڵە دەنگییەو ڕاچەنینەی دروست دەبوو لەکاتی تێپەڕینی خێرایی دەنگ، بەرەنگاری پارێزەرانی ژینگە زیادی کرد بۆ ئەم فڕۆکەیە، بە تایبەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ئەو تەنگ و چەڵەمانەی کە لەسەر بەکارھێنانی فڕۆکەی خێراتر لە دەنگ دانرا بەتایبەتی لەو شوێنانەی کەمرۆڤی تێدا دەژی بووە ھۆی بەکار نەھێنانی لەلایەن گشت ھێلەکانی ئاسمانی، تەنھا (١٦ فڕۆکە) دروست کرا بۆ ھێلی ئاسمانی بەریتانی و بۆ ھێلی ئاسمانی فەڕەنسی کە تەنھا لە ھێلی باکووری زەریای ئەتڵەسی بەکار ھات. فڕۆکەی خێراتر لەدەنگ وەک کۆنکۆرد تێچووی کارپێکردنی زۆرە، (١٠٠ کەس) ھەڵدەگرێ و بڕێکی زۆر سووتەمەنی بەکاردێنێ، و دەنگێکی زۆر لە بزوێنەرەکانی دەردەچێ، بۆ دروستکردنی فڕۆکەی خێراتر و بێ دەنگتر و سەلامەتتر، ئەندازیارانی فڕۆکەوانی تۆژینەوەی پێویستیان ئەنجام دا بۆ چاککردنی توانای فڕۆکەکان، لەوانەیە فڕۆکەی دواڕۆژ بزوێنەری مووشەک بەکار بێنی کە خێرایییەکەی بە (١٥ جار) لە خێرایی دەنگ زیاترە.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:داھێنان
قەوماوە
وێنۆک|ساڵی ١٨٩٥، یەکێک لە وێستگەکانی شەمەندەفەری [[پاریس]] قەوماوە پێشھاتێکی نەخوازراوی تووشھاتووە کە ئەگەر پێش ڕوودانی، ھۆکارەکانی بناسرێنەوە و کارێکیان لە پێناو بکرێ، ئەتوانرێ بەری پێ بگیردرێ. وشەی قەوماوە لە چاوگی قەومان یان قۆمان -ەوە دێ کە بە واتای ڕوودانی کاری ناخۆشە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:قەوماوەکان
قالقاچی
قالقاچی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
قالقاچی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
کۆشکی خەونە جادووییەکان
کۆشکی خەونە جادوویەکان قەڵای ناوەندی نوێیە کە جێگەی قەڵای جوانی خەوتوو لە هۆنگ کۆنگ دیزنیلەند لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ گرتەوە، وەک بەشێک لە ئاهەنگی ١٥ ساڵەی پارکەکە قەڵاکە دیزاین کراوەتەوە بۆ ڕێزگرتن لە ١٢ شازادەی دیزنی و ٢ شاژنە بەستووەکە، لەوانە بەفری سپی، سەندرێلا، ئاورۆرا، ئاریێل، بێل، یاسمین، پۆکاهۆنتاس، مولان، تیانا، ڕاپونزێل، مێریدا، موانا، ئانا و ئێلسا،سێیەم شوێنی سەرنجڕاکێشە کە لە چوارچێوەی فراوانکردنی چەند ساڵەی پارکەکەدا لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٣ دەکرێتەوە.
قەڵاکە دوکانێکی زێڕینگەریی تێدایە — گەنجینەی جادووی و شوێنێکی سەرنجڕاکێشی کۆبوونەوە و سڵاوکردن — هۆڵی پێشوازی شاهانە، پێشەوەی قەڵاکە شانۆیەکی نمایش و شوێنی بینینی هەیە بۆ نمایشە سەرنجڕاکێشەکانی داهاتووی شەو و شوێن "خەونەکانت بکەوە" و "مۆمێنتۆس"، ناوچەی قەڵاکە پێکهاتووە لە خودی قەڵاکە و بوتیکەکەی بیبیدی بۆبیدی لە فرۆشگای پەرتووکی چیرۆک و گرۆتۆی بەفری سپی.
مێژوو
لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ کۆمپانیای واڵت دیسزی و حکومەتی هۆنگ کۆنگ پلانەکانیان بۆ فراوانکردنی چەند ساڵە و ١٠.٩ ملیار دۆلاری لە هۆنگ کۆنگ بۆ دیزنیلەند ڕاگەیاند، فراوانکردنی پێشنیارکراوی قەڵایەکی دووبارە خەیاڵکراو لەخۆدەگرێت، ئارێندێل: جیهانی بەستوو، پێشانگای ستارک، چەندین شوێنی سەرنجڕاکێشی نوێ و کات بەسەربردنی ڕاستەوخۆ.
هاوینەهەواری هۆنگ کۆنگ دیزنیلاند و واڵت دیزنی ئیماجینێرینگ ئاسیا چەمکی دیزاینی داهێنەرانە و وردەکارییەکانی گۆڕینی قەڵای داهاتوویان لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ئاشکرا کرد، دروستکردنەکە دوای دوا نمایشی یارییە ئاگرینەکانی دیزنی لە ئەستێرەکاندا دەستیپێکرد کە سەرنجڕاکێش بوو لە ١ی ژانویەی ٢٠١٨، هەروەها بیناسازییەکە لە کاتژمێرەکانی کارکردنی پارکەکە و میوانەکان بانگهێشت کران بۆ ئەوەی بەشێک بن لە گۆڕانکارییەکە لە کەمپەینێکدا بە ناوی "Create A Disney Castle - دروستکردنی قەڵای دیزنی" بە درێژایی گۆڕانکارییەکە، پلازای ناوەندی دیمەنەکانی ١٣ چیرۆکی شازادەیەکانی دیزنی بە تێکستی گۆرانییە کلاسیکییەکانی چیرۆکەکانەوە نمایش کرا لە ١ی تەمموزی ٢٠١٩، بوتیکێکی دیکەی بیبیدی بۆبیدی لە هاوینەهەواری ئیڤێرتۆن لە پەرتووکی چیرۆکی شۆپ کرایەوە وەک بەشێک لە پڕۆژەی قەڵای نوێ ناوی قەڵا تازە خەیاڵکراوەکە لە پێشانگای ٢٠١٩، "D٢٣" پەردەی لەسەر لادرا، کە قەڵای خەونە جادووییەکانە.
هەرچەندە بڕیار بوو قەڵاکە لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٠ بە فەرمی بکرێتەوە، بەڵام میوانانی پارکەکە توانیان لە ڕێگەی پاکێجی تایبەتی هۆتێل و بلیتەکانەوە دەست بکەن بە ئەزموونکردنی پێشبینیکردنی قەڵاکە کە لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ـەوە دەست پێ دەکات، دوای ئەوەی دووەم جار پارکەکە داخرا بەهۆی پەتای کۆڤید-١٩ ـەوە. لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، ستیفانی یۆنگ بەڕێوەبەری پێشووی بەڕێوەبەری رێستۆرانتی هۆنگ کۆنگ دیزنیلەند بە فەرمی کردنەوەی قەڵای خەونەکانی سیحراوی لە ساتێکی ئاهەنگ گێڕاندا لەگەڵ شازادەکانی دیزنی و پاڵەوانەکان و نوێنەرانی رێکخراوە ناوخۆییە قازانج نەویستەکانی راگەیاند، وەک بەشێک لە ئاهەنگی ١٥ ساڵەی پارکەکە، کردنەوەی قەڵای خەونە جادووییەکان لەگەڵ پێشانگای پشت پەردە و گەشتێکی دەنگیدا هات لە ناساندنی پرۆسەی داهێنەر لە سکێچی چەمکییەوە، تەکنیکە داهێنەرەکانی بیناسازی تا یەکخستنی چیرۆک.
بەستەری دەرەکی
دیزنی لاندی هۆنگ کۆنگ
پۆل:شازادە خاتوونەکانی دیزنی
مەکبووک ئێر
مەکبووک ئەیر یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە بواری کۆمپیوتەرە لاپتۆپەکاندا. سەر بە کۆمەڵەی لاپتۆپەکانی مەکینتۆشە، وە ھەروەھا ئەم کۆمپیوتەرە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی تەنکییەکەیەتی کە تەنانەت جێی (DVD) (دی ڤی دی)یشیان بۆ نەکردووە. ئەم لاپتۆپە لەکاتی یەکەم دەرکەوتندا تەنکترین لاپتۆپی جیھان بووە. ئەم کۆمپیوتەرە بەسیستەمی کاڕگێڕی مەک ئۆ ئێس کار دەکات بەمانایەکی تر دەتوانیت وێڕای بەکارھێنەرانی ئەو سیستەمە سیستەمی کاڕگێڕی ویندۆزی مایکرۆسۆفت و لینوکس یش کارپێبکەیت. ئەم کۆمپیوتەرە دوو قەبارەی ھەیە یەکێکیان ١١ ئینج ئەوەی تریش ١٣ ئینجە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەو بەرهەمانەی لە ساڵی ٢٠٠٨ خراونەتە بازاڕەوە
ئالاڤێردی
ئالاڤێردی کۆمەڵگەیەکی شارۆچکە و شارەوانییە لە پارێزگای لۆری لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەرمەنستان لە نزیک سنووری جۆرجیا. دەکەوێتە تاکە ھێڵی شەمەندەفەری ڕاستەوخۆی نێوان ئەرمینیا و جۆرجیا. ئالاڤێردی دەکەوێتە بنی گەرووی ڕووباری دێبێد، ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و پیشەسازییە لە باکووری ئەرمینیا.
بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ١٣٣٤٣ کەسە، کە لە ساڵی ١٩٨٩دا ٢٦ ھەزار و ٣٠٠ کەس بووە، لە ئێستادا ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە بە نزیکەیی ١١ ھەزار کەسە بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٦.
دانیشتووان و گرووپە نەتەوەیییەکان
وێنۆک|ڕاست|سەنتەری کۆمەڵایەتی یۆنانی لە شاری ئالاڤێردی ئالاڤێردی بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ئەرمەنییە نەتەوەیییەکانەوە نیشتەجێیە کە کۆمەڵگەیەکی بچووکی یۆنانییان ھەیە کە سەردەمانێک بە گەورەترین کۆمەڵگەی ئەرمینیا دادەنرا. یۆنانییەکان لە ئەرمینیا بە شێوەزاری پۆنتیک قسە دەکەن و بە ھەردوو زمانی ئەرمەنی و ڕووسی شارەزان.
گەڕەکی مەدان لە ئالاڤێردی لە سەردەمی سۆڤیەتدا کۆمەڵگەیەکی گەورەی یۆنانی ھەبووە.
لێرەدا ھێڵی کاتی دانیشتووانی ئالاڤێردی لە ساڵی ١٩٠٧ەوە دەبینیت:
ئایین
زۆربەی ئالاڤێردی ئەرمەنییە نەتەوەیییەکانن کە سەر بە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنین. دەزگای ڕێکخستنی کڵێساکە بریتییە لە ئەپستۆریای گوگارک کە سەرۆکایەتی قەشە سێبۆ چۆلدجیان (کورسی لە ڤانادزۆر) دەکات.
کڵێسای سانت گریگۆری نارێک کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠١ کرایەوە، کڵێسای شارۆچکەکەیە. بە ھەوڵی توانەوەی مسی ئالاڤێردی و ئەپستۆریای گوگارک و ھاووڵاتیانی ناوخۆیی شارۆچکەکە دروست کراوە.
سەرچاوەکان
ئالاڤێردی
بانکی ناوەندیی ئەرمەنستان
بانکی ناوەندیی ئەرمەنستان بانکی ناوەندی ئەرمینیایە و بارەگا سەرەکییەکەی لە یەریڤانە. CBA دامەزراوەیەکی سەربەخۆیە و بەرپرسیارە لە دەرکردنی سەرجەم دراو و دراوەکان لە وڵاتدا و سەرپەرشتیکردن و ڕێکخستنی کەرتی بانکی و ھێشتنەوەی یەدەگی دراوی حکوومەت. ھەروەھا کۆمپانیای CBA تاکە خاوەنی نەعنای ئەرمەنییە.
بانکەکە سەرقاڵی سیاسەتەکانی پێشخستنی گشتگیری دارایییە و ئەندامی ھاوپەیمانی گشتگیری دارایییەn.
لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٢ بانکی ناوەندی ئەرمینیا ڕای گەیاند کە پابەندبوونی تایبەت بە گشتگیری دارایی بەپێی جاڕنامەی مایا دەدات.
لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ لە کۆڕبەندی سیاسەتی جیھانی ٢٠١٢، بانکی بەڵێنێکی زیادەی بەپێی جاڕنامەی مایا بۆ ھاندانی بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکانی کەرتی تایبەت کە وەڵامی پێداویستییەکانی… ھەژاران، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر کەناڵە داھێنەرەکانی وەک پارەی مۆبایل و ئەلیکترۆنی. ھەروەھا بۆ جێبەجێکردنی سیستەمێکی خێرا و کاریگەر و ئازاد بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ سکاڵا لە ڕێگەی ئۆفیسی نێوەندگیری دارایییەوە، و باشترکردنی چوارچێوەی ڕێکخستن بۆ ئەوەی بەکارھێنەران زانیاری و پاراستن و توانای دەستڕاگەیشتنیان بە ھەموو خزمەتگوزارییەکان ھەبێت.
سەرچاوەکان
ئەرمەنستان پۆل:ئابووری ئەرمەنستان پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٣
٩٩٢ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
١٢١٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ منداڵان و تێکھەڵچوونی چەکدارانە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤
چاد
thumb|ئاڵای وڵات thumb|هێمای چاد thumb|خه‌ریته‌ی چاد چاد (بە ئینگلیزی: chad) وڵاتێکە سەربە کیشوەری ئافریقا و یەکێکە لە وڵاتە گەورە ڕووبەرەکان کە ڕووبەرەکەی ٢٨٤٠٠٠ کیلۆمەتری دووجایە، پایتەختی ئەم وڵاتە لە باشووری ڕۆژئاوای وڵاتەکەیە بە ناوی نجامێنا. ئەم وڵاتە زەریاچەیەکی گەورەی تێدایە بە ناوی زەریاچەی چاد. زمانی سەرەکی ئەوان عەرەبی و فەرەنسیە و شێوازی بەڕێوەبردنی وڵات کۆمارییە و سەرۆکی وڵات ناوی محمود ئیدریس دیبی و کۆدی پەیوەندیکردن بەو وڵاتە +٢٣٥
ئایین
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:چاد پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
بڕیارنامەی ١٥٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەرەپێنەدانی چەکەکانی کۆکوژی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٥٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤
ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)
ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) ڕێفراندۆمێک بوو لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە باشووری کوردستان کرا. سەرەتای دروستبوونی دەنگۆی ئەنجامدانی ڕێفراندۆم دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٤ کاتێک ناکۆکی لەنێوان ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی عێراق دروست بوو و لەلایەکی دیکەیشەوە شەڕی داعش لە عێراق دەستی پێکرد. دیاریکردنی ڕۆژی ڕێفراندۆم دەگەڕێتەوە بۆ ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە کۆبوونەوەیەکدا کە مەسعوود بارزانی سەرۆکی پێشوی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ حیزبە کوردییەکانی باشووری کوردستان لەوانە پارتی، یەکێتی، یەکگرتووی ئیسلامی، بزووتنەوەی ئیسلامی، سۆسیالیست، شیوعی کوردستانی، زەحمەتکێشان و بەرەی تورکمانی و کەمایەتییەکان کۆبوونەوە و بڕیاریان لە ئەنجامدانی ڕێفراندۆمەکە دا و ڕۆژی کردنیشی دیاری کرا.
بەپێی ڕاپۆرتێکی فرانس ٢٤، سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپ بڕیاری دەرکرد کە داوا لە مەسعوود بارزانی بکات کە گشتپرسییەکە دوابخات، بەڵام ئەو ئەم داواکارییەی ڕەت کردەوە و سوور بوو کە گشتپرسی لە ٢٥ی ئەیلوولدا دەست پێ دەکات بەبێ گوێدان بەو دەسەڵاتانەی کە دژی ئەم بڕیارە وەستاون. ئەو وتیشی کە ھەر ھەوڵدانێک بۆ ڕاگرتنی گشتپرسییەکە شەڕی خوێناوی لێ دەکەوێتەوە و ھێزەکانی پێشمەرگەش بەرامبەر بە ھیچ ڕێگرییەک لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە بێ ھەڵوێست نابن. لە چاوپێکەوتنێکی تریشدا ئەو وتی کە ئەم بڕیارە بە ھیچ شێوەیەک پوچەڵ ناکرێتەوە و خەڵکی کوردستان ھەلێکیان پێ دەدرێت بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خۆیان. ڕوونی کردەوە کە دوای گشتپرسییەکەش گفتوگۆ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی بەغداد دەکەن تاکو بە ئاشتی بە ئەنجامێک بگەن.
پێش گشتپرسی
لە ساڵی ٢٠١٤، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی عێراق کە نوری مالیکی بوو، تۆمەتبارکرد بە حوکمی تاکڕەوی و مەزھەبی. دواتر لە ئایاری ٢٠١٤، حکوومەتی ھەرێم لە ھەنگاوێکیدا لەڕێگای بۆڕی نەوتییەوە، نەوتی نارد بۆ تورکیا.
١٢١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)
پێش گشتپرسی
لە حوزەیرانی ٢٠١٤، جیھادییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام شاڵاوی گەورەیان بۆ عێراق ھێنا و چەندین شوێنییان لە باکووری عێراق گرت. لەوکاتەدا سووپای عێراق و ھێزە کوردییەکان چەندین ناوچەیان بۆ ئەو جیھادییانە لەدەستدا. دواتر ھێزەکانی پێشمەرگە ھەوڵی کۆنتڕۆڵکردنەوەی چەندین ناوچەیان دا لە کەرکووک و بەئەنجام گەیشتن و ھەندێک ناوچەشییان کۆنتڕۆڵکردەوە و لەژێر حوکمڕانی خۆیان ھێشتەوە کە بەپێی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی ئەمنیستی ئینتەرناشناڵ ئەوەیان تاوانی جەنگ بووە.
حکوومەتەکەی نوری مالیکی زۆرترین ڕەخنەی لێگیرا و بە تۆمبەتباری سەرەکی دادەنرا کە ھیزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ئەو ناوچە سوننە نشینانەیان داگیرکردبوو؛ و کۆمەڵگای نێودەوڵەتیش داوای دەکرد سەرۆکوەزیرانێکی نوێ ھەڵبژێردرێت. لە ١ی تەممووزی ٢٠١٤، مەسعوود بارزانی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان ڕایگەیاند کە گشتپرسی لە ٢٠١٤ ئەنجامدەدرێت و ئەوەشی وت کە ئەو وڵاتە (عێراق) بەتەواوی دابەشبووە.
لە ئەیلوولی ٢٠١٤، کاتێک سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق گۆڕدرا بۆ حەیدەر عەبادی، سەرکردە کوردییەکان ڕازیبوون کە گشتپرسی دوابخرێت و زیاتر بیرییان لەسەر شەڕی داعش بێت. وێنۆک|ئاھەنگی لایەنگرانی سەربەخۆیی. لە ٣ی شوباتی ٢٠١٦، لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو ئەوەی بڵاوکردەوە کە مەسعوود بارزانی بە کاربەدەستانی حکوومەتی ھەرێمی ڕاگەیاندووە کە دەبێت گشتپرسی لە پێش ھەڵبژاردنەکانی سەرۆککۆماری ئەمریکای ٢٠١٦ ئەنجامبدرێت واتە پێش ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦. دواتر لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ماڵپەڕی ئەل مۆنیتۆر، مەسعوود بارزانی ئەوەی ئاشکراکرد کە گشتپرسی لەپێش تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ئەنجامدەدرێت. بەڵام سەرباری ئەوانە نێچیرڤان بارزانی سەرۆکوەزیرانی ھەرێمی کوردستان ئەوەی ڕاگەیاند کە گشتپرسی ئەنجام نادرێت ھەتاوەکوو موسڵ لەدەست جیھادییەکانی داعش ئازاد نەکرێت.
لە سەرەتای نیسانی ٢٠١٧، لەکاتی دەستپێکردنی شەڕی ئازادکردنەوەی موسڵ، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ئەوەیان ڕاگەیاند کە گشتپرسییان بۆ ٢٠١٧ ھەڵگرتووە.
لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧، مەسعوود بارزانی ڕایگەیاند کە گشتپرسی لە ڕۆژی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەنجامدەدرێت. ھێمن ھەورامی کە یاریدەدری بازرانییە ڕایگەیاند کە گشتپرسی لە کەرکووک، شنگال، مەخمور و خانەقینیش ئەنجامدەدرێت کە ئەو ناوچانە بە ناوچە دابڕێندراوەکانی ھەرێمی کوردستان دەناسرێت لەلایەن حکوومەتی ھەرێمەوە. دواتر سیاسەتوانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ھۆشیار زێباری ئەوەی ڕاگەیاند کە گشتپرسی مەرج نییە ڕێک دوای ئەوە سەربەخۆیی بێت بەڵکوو دەکرێت ببێتە کارتێکی بەھێز لەدەست کوردان بەرامبەر حکوومەتی ناوەندی بەغدا.
گشتپرسیەکە
وێنۆک|چەپ|پەڕەی دەنگدان بۆ ڕێفراندۆمەکە ھەڵبژاردن بە کوردی، عەرەبی، تورکی و سریانی ھەبوون و پرسیارەکە لەبەردەستدایە، "ئایا دەتەوێ کوردستان و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟"
بەرەی نەخێر لە ئیستادا
ڕۆژی ٨ی ئابی ٢٠١٧، بە سەرۆکایەتی شاسوار عەبدولواحید بەرەی نەخێر لە ئێستادا ڕاگەیەندرا کە دەنگوی ئەوە دەھات کە لەلایەن سوپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامی ئێران پشتیوانی دارایی لێ دەکرا لەم بەرەیە چەندین نووسەر و چالاکوان و پەرلەمانتاری کوردستان بەشدارییان تێداکرد، ئامانجی سەرەکی ئەم گروپە لەوە دابوو کە گشتپرسی دوابخرێت بۆ کاتێکی دیکە. یەکێ لە بەشداربووەکانی ئەو بەرەیە پەرلەمانتاری یەکێتیی نیشتمانی کوردستان، فەرھاد سەنگاوی بوو. بەھۆی بەشداریکردنی لە بەرەی نەخێر لە ئێستادا؛ مەکتەبی سیاسیی یەکێتی ناوبراوی لە حیزبەکەی دوورخستەوە. بەرەی نەخێر کەناڵێکی ئاسمانیشی بە زمانی کوردی بۆ بانگەشەکانی کردەوە. ڕۆژی ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە یاریگای سلێمانی یەکەمین بانگەشەی مەیدانی خۆیان دەستپێکرد.
گشتی
دوای دوو ڕۆژ لەئەنجامدانی ڕێفراندۆمەکە واتە لەڕۆژی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٧، کۆمسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکانی ھەرێمی کوردستان ئەنجامە بەرایییەکانی بڵاوکردەوە.
دوای ڕیفراندۆم
چوار ڕۆژ لەدوای ڕێفراندۆمەکە ئەوا حکوومەتی ناوەندی عێراق گەشتە ئاسمانییەکانی لە فرۆکەخانەکانی ھەرێمی کوردستان قەدەغەکرد جگە لەدەوەی داوای لە ئێران و تورکیا کرد سنوورەکانییان لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دابخەن. ئەمەش لەبەرئەوەبوو کە فرۆکەخانەکان لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە کۆنتڕۆڵکرابوو.
لە ١٥ و ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، ھێزەکانی حەشدی شەعبی و سووپای عێراق سەرجەم ناوچە دابڕێندراوەکانی باشووری کوردستانییان کۆنتڕۆڵکرد و ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی بۆ هەرێمی کوردستان بەتەواوی هەڵوەشایەوە و شکستی هێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان پۆل:ڕێفراندۆمەکانی سەربەخۆیی
سیستمی زانیاریی زەوی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سیستەمەکانی زانیاریی جوگرافی پۆل:ڕووپێوی
ئورومچی
ئورومچی بە فەرمی بە دیھوا ناسراوە (ھەروەھا وەک تیھوا، دەخوێندرێتەوە) پایتەختەتی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری ئۆیغوورە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای دووری چین. ڕێژەی دانیشتووانی بە ٤ ملیۆن کەس خەملێنراوە بەگوێرەی سەرژمێری ٢٠٢٠ و دووەم گەورەترین شاری چینە لە ناوەوەی باکووری ڕۆژاوا لەدوای سیان و ھەروەھاش گەورەترینە لە ئاسیای ناوەڕاست لە زۆری ژمارەی دانیشتووان. بەپێی تۆماری گینس ئورومچی نزیکترین شارە لە دەریا لە جیھان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٨یەم پۆل:بەشەکانی ئاستی پارێزگاکانی شینجیانگ پۆل:پایتەختە پارێزگاکانی چین
٩٩٣ (ژمارە)
٩٩٣ (نۆسەد و نەوەد و سێ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٢ و ٩٩٤.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
١٢١٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خۆپیشاندانەکەی ٢٠٢٢ی شانگھای
لە ٢٠٢٢ ناوەڕاستی ڕێگای ئورومچی لە شانگھای زنجیرەیەک لە خۆپیشاندان بەڕێوەچوو، ھۆکارەکەشی ئەوەبوو لە بەرەبەیانی ٢٧ی تشرینی دووەم ئاگرێکەوتەوە لە ئورومچی و بەھۆیەوە ١٠ کەس مردن ، ھۆکاری ئەوەش بۆ سیاسەتی "سفر-کۆڤید" دەگەڕێتەوە کە زیندانی کردن و لەیەک جیاکردنەوەی گشت ئەو ھاوڵاتییانە دەگرێتەوە کە ئەنجامی پۆزەتیڤی کۆڤیدیان ھەبووە. بەھۆیەوە خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت و ھەنێک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سنووردارکرا.
٩٩٤ (ژمارە)
٩٩٤ (نۆسەد و نەوەد و چوار) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٣ و ٩٩٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠٠٥)
alt=نەخشەیەک ئەو پارێزگانە پیشان دەدات کە دەنگیان داوە بۆ ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥|وێنۆک|نەخشەیەک ئەو پارێزگانە پیشان دەدات کە دەنگیان داوە بۆ ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ دروستکردنی ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی باشووری کوردستان ٢٠٠٥ ڕێفراندۆمێک بوو بۆ پرسی بۆچوونی خەڵکی باشووری کوردستان لەسەر مانەوە لەگەڵ عێراق یان بوون بە وڵاتێکی سەربەخۆ، لەم ڕێفراندۆمەدا نزیکەی ٢ ملیۆن کەس بەشدارییانکرد کە لەڕۆژی ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ ئەنجامدرا، لەڕێفراندۆمەکەدا ٩٨.٨٨% دەنگی خەڵک بۆ سەربەخۆیی بوو.
کاریگەرییەکان
هەرچەندە ڕیفراندۆم سەربەخۆیی کوردستانی لێنەکەوتەوە، بەڵام دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی بە ناوچەکە بەخشی، وەک لە دەستووری عێراقدا هاتووە کە لە ئۆکتۆبەری ٢٠٠٥ پەسەند کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٥ پۆل:ڕێفراندۆمەکانی سەربەخۆیی
یاساکانی مۆرفی
یاساکانی مۆرفی زۆرن بەڵام ئەوەی کە بناغەیەتی ئەوەیە کە ئەگەر یەک حاڵەت هەبێ بۆ بە کارەسات گەیشتن هەبێ ،ئەوا هەر ئەو ڕێگایە پێش دێت.
ویکیپیدیا دەڵێت : یاساکانی مۆرفی ووتەیەکی پێشینیانی بەناوبانگی هەیە لە فەرهەنگی (داب و نەریت) ڕۆژئاواییەکان (تمدن غربي) ،هەموو شتێک لە خودی خۆیدا تووشی هەڵە و دەردەسەری دەبێت ،ئەگەر ئەوەی بۆ دروستی هەوڵ درابێت یا ئەگەر بڕیار بێت شتێک تێکبچێت ،هەر تێکدەچێت. هەمیشە هەموو شتێک لە خراپترین و ناگونجاوترین کات بە هەڵە دەبات و ئیشەکان ڕادەگرێت ،ئاساییانە هەر کاتێک کەسێک تووشی بەدبەختی (شانسی خراپ) دەبێت ،بە یاسای مۆرفی ناوی دەبات.
یاسا سەرەتاییەکان
١- هیچ شتێک بەو ئاسـانییە نییە کە دیارە.
٢-هەر شتێک کاتی زۆر لەوە زیاتر دەوێت کە تۆ پێشبینی دەکەیت.
٣-شتێک کە لە توانادا بێت تێکبچێت ،تێکدەچێت.
بەرئەنجام // ئەگەر خراپترین کات هەبێت بۆ تێکچوونی شتێک ،ئەو کاتەیە کە تێکدەچێت.
٥-ئەگەر شتێک هیچ ڕێگایەک نەبێ کە تێکبچێت ،هەر تێکدەچێت.
٦-ئەگەر وا هەست دەکەی چوار ڕێگا هەیە بۆ تێکچوونی شتێک وە پێشتر بیرت لێیان کردۆتەوە ،ئەوا لەسەدا سەد لە ڕێگای پێنجەم تێکدەچێت کە بەهیچ شێوەیەک بیرت لێی نەکردۆتەوە.
٩-سروشت هەمیشە لایەنگری خراپە شاراوەکانە.
١٠-سروشت زۆر زۆڵە (بيژييە) !!!
١١-هەرکاتێ کە بەرنامە دادەڕێژی بۆ ئەوەی کارێک ئەنجام بدەیت ،کەواتە شتێکی تر پێشدێت کە دەبێ لەپێش کارەکەی تر ئەنجامی بدەیت.
١٢-هەر ڕێگا چارەیەک دەتخاتە ناو چاڵێکی تر.
١٣-هەرکاتێک شتێکی لە دەستدەکەوێت دەکەوێتە دوورترین شوێن کە دەستت نەیگاتێ (وەکو واشەر لەکاتی چاککردنەوەی ئۆتۆمۆبێل).
١٤-هەمیشە کاتێ بەدوای شتێک دەگەڕێی شتەکە لەدوایین شوێنە کە بەدواییدا دەگەڕێیت.
١٥-هیچ گرنگ نییە کە جەنابتان چەند بەدوای شتێکدا گەڕاون ،هەر ئەو کاتەی کە دەیکڕن لە دوکانی دواتر بە هەرزانتر دەیدۆزنەوە.
١٦-کاتێک شتێکی تێکچوو بۆ دوکانی چاککردنەوە دەبەیت ،بە تەواوی مانا بێ کێشەیە.
١٧-هەرشتێکی خۆش لە ژیاندا نایاساییە یان دوور لە ڕەوشتە یان قەڵەوت دەکات.
کەرتی گشتی
لە وڵاتانی سۆسیالیستیدا، نزیک بە ھەمووی ئابووری لە کەرتی گشتیدا خۆی دەبینییەوە و زۆربەی ھەرەزۆری خزمەتگەلی ئابووری لە کەرتی گشتیدا دابین دەکرا.
یاساکانی مۆرفی
یاسا سەرەتاییەکان
١٨-ئەگەر لەناو سەتڵێک یان کیسەیەک لەدوای شتێک بگەڕێیت ،لەسەدا سەد ئەو شتە لە کۆتایی ئەو کیسەیە یان ئەو سەتڵەیە.
١٩-هۆیەکانی گواستنەوە وەک (پاس ،فڕۆکە ،شەمەندەفەر ..هتد) درەنگتر لە کاتی خۆی دەست بە ڕۆیشتن دەکەن ،مەگەر ئەوەی کە تۆ درەنگ بگەیت ،لەو کاتەدا هۆیەکانی گواستنەوە لەسەر کاتی دیاریکراودا دەڕۆن.
٢٠-لە سەدا هەشتای تاقیکردنەوەکانی کۆتایی ساڵ لەو وانەیە دێتەوە کە تۆ تێیدا بەشدارنەبوویت.
٢١-لەکاتێکدا کە شانسی دروست بەرەوپێشچوونی کارەکە پەنجا بە پەنجا (%٥٠) بێت ،ئەگەری ئەوەی کارەکە بە هەڵە پێشبچێت لە سەدا نەوەدە (%٩٠).
٢٢-هەرکەسێک دەتوانێ بڕوانامەی کۆلێژ وەربگرێ ،بەڵام ناتوانێت ببێتە خاوەن مێشک.
٢٣-هەرکاتێک پێڵاوێکی نوێ دەکڕیت ،وە بۆ جاری یەکەم لەپێی دەکەیت ،هەموو پێیان لەسەری دادەنێن.
٢٤-هەرکاتێک دەتەوێ جامی پەنجەرە خاوێنبکەیتەوە ،پەڵەکە دەکەوێتە ئەودیوی جامەکەوە.
٢٥-یاسای پیسگەڵ ١ : بۆ خاوێنکردنەوەی هەرشتێک شتێکی تر پیس دەبێت ! ،بۆ نموونە (بە ئاو هەرشتێک خاوێنبکەیتەوە ،ئاوەکە پیس دەبێت).
ماپوتۆ
پۆل:ماپوتۆ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی مۆزامبیک پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا پۆل:پارێزگاکانی مۆزامبیک پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی مۆزامبیک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٦ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٨١
یاساکانی مۆرفی
یاسا سەرەتاییەکان
٢٧-ئەگەر کارێک ئەگەری پێشهاتنی هەبێت ،وە زۆر کارێکی خۆشە ،هیچ کاتێک ئەم کارە پێش نایەت.
٢٨-ئەگەر ماف لەگەڵ تۆدا بێت ،هیچ کەسێک بە قسەی تۆ باوەڕ ناکات.
٣٠-دوو توخم لە سروشتدا زۆرە ،یەکەم: هایدرۆجین ،دووەم: گێلایەتی.
٣١-شەقامی گەیشتن بە سەرفرازی هەموو کاتێک لەژێر چاککاریدایە.
٣٢-هەرکاتێک شتێک فڕێ دەدەیت ،هەر کە ناتوانی دەستت پێی بگات ،ئیشت پێی دەبێت.
٣٣-کاری هەرەوەز هەمیشە گرنگە چونکە شانس بە ئێوە دەدات کە لەکاتی دەرکەوتنی کێشەیەک کەسێکی تر تووشبکەن.
٣٤-ئەگەری ئەوەی کە نانی بەکەرەکراو لە دەستت بکەوێت سەر مافورەکە ،پەیوەندی ڕاستەوخۆی هەیە لەگەڵ نرخی مافورەکە.
٣٥-جەنابتان هیچ کاتێک ناتوانن بە سەیرکردنی هێڵی شەمەندەفەر بڵێن کە شەمەندەفەر لەکام لایەکەوە دێت.
٣٦-ئۆتۆمۆبێلێک کە لە باری ڕۆیشتندایە خێراییەکەی لە جەنابتان زۆرترە.
٣٧-هەرچی داماوە فشەکەرتر بێت ئەگەری سەرکەوتنی زۆرترە.
٣٨-کەسانێک کە دەتوانن باشترین ئامۆژگاریت بکەن ،ئامۆژگاریت ناکەن.
٣٩-دوکەڵی جگەرە هەمیشە بۆلای کەسانی جگەرە نەکێش دەڕوات بەبێ گوێدانە ئاڕاستەی هەوا.
٤٠-جێگای ڕاگرتنی ئۆتۆمۆبێل, هەمیشە لەوبەری شەقامەکە هەیە !.
٤١-بۆ هەرکارێک یەک دەنگی نێگەتیڤ(ئەرێ) و یەک دەنگی پۆزەتیڤ(نەرێ) هەیە.
٤٢-دۆستانتان دێن و دەڕۆن ،بەڵام دوژمنانتان هەر لەسەریەک کۆدەبنەوە.
٤٣-هەرکاتێک بەدرۆ بە بەڕێوەبەری کارەکەت بڵێی لەبەر پەنچەربوونی تایەی ئۆتۆمۆبێلەکەم دواکەوتم ،ئەوا بۆ بەیانی ئۆتۆمۆبێلەکەت بەڕاستی پەنچەردەبێت.
٤٤-بەنزیکی هەندێجار چوونە ناو کارێک ئاسانترە وەک لەهاتنە دەرەوە لە کارەکە.
یاساکانی مۆرفی لە پاسدا
١-ئەگەر جەنابتان درەنگتان بووبێت ،پاسیش درەنگ دەگات.
٢-ئەگەر زوو بێیت ،پاس درەنگ دەگات.
٣-ئەگەر درەنگ بگەیت، پاس زووتر گەیشتووە.
٤-هەرچەند لە شوفێری پاس بپرسی کە دەمەوێ لە کوێ دابەزم ،ئەگەری ئەوەی کە خراپ ڕێنماییت بکات بۆ وێستگەی هەڵە ،زۆرە.
٥-کاتێکی زۆر چاوەڕێ دەبیت کە پاس بگات و هیچ پاسێک دیارنییە ،جگەرەیەک دادەگیرسێنی ،هەر کە جگەرەکەت داگیرساند پاس دەگات .(هەر کە جگەرە دابگیرسێنی پاس دەگاتە جێ !).
٦-ئەگەر بۆ زوو گەیشتنی پاس جگەرە دابگیرسێنی ،پاس درەنگ دەگات.
٧-ئەگەر هەوا سارد و بارانی بێت یان هەردووکیان ،پاس درەنگ دەگات.
٩-کەس پارەی ووردەی تەواو و دروستی لانییە.
١٠-ئەو پاسەی کە ئێوە بەرنامەتان بۆ داڕشتووە سەربکەون ،ئەو پاسە ٥ خولەک زووتر گەیشتووە و ڕۆیشتووە.
١١-ئەو پاسەی کە چاوەڕێی دەکەی ئاساییانە ١٥ خولەک درەنگتر دەگات.
١٢-گرنگ نییە جەنابتان لەتەنیشت کێ دانیشتوون ،ڕاستەوخۆ مۆبایلەکەیان دەردەهێنن و دەستدەکەن بە قسەکردن لە دەستگیرانەکەیان یان نەشتەرگەری دایکیان لە نەخۆشخانە.
١٤-لەوانەیە کاتی چاوەڕێکردنی پاس زیاتر بخایەنێت وەکو لە گەشتەکەت.
١٥-کاتێک تۆ درەنگت بووە و بەرەو پاسەکە بەخێرایی ڕادەکەیت ،پاسەکە دەڕوات و بەڕێدەکەوێت ،بەڵام کە تۆ ڕادەوەستی و بێ ئومێد دەبیت لە گەیشتن بە پاسەکە ،ئەوا پاسەکە هێواشی دەکاتەوە بۆت ،ئەگەر دووبارە ڕابکەیتەوە کە پاسەکە هێواشی کردەوە ،ئەوا دووبارە پاسەکە دەڕوات و جێتدەهێڵێت.
یاساکانی مۆرفی لە خۆشەویستی
١-هەموو جوانەکان داگیرکراون.
٢-ئەگەر داگیرنەکرابن لە شوێنێک بەکۆتایی دەگات خۆشەویستییەکە ،لەشوێنێک کۆتایی دێت.
٣-چەند جوانترە ئەوەندە دوورترە.
٤-خۆشەویستی جەنابتان بۆ هەرکەسێک ،بە خۆشەویستی پێچەوانەی کەسی بەرامبەر ئێوەیە.
٥-لەکاتێکدا خێزانی پیاوێک لەگەڵ ئەو لەیەکتردەگەن ،لە لە گوێگترن لەو دەست هەڵگرێت.
٦-ئەو شتانەی کە پیاوێک ڕادەکێشی بۆ بێزاری لای ژن ئەو شتانەیە کە چەند ساڵی دواتر لەو شتانە زۆرتر بێزاردەبێت.
٧-هەرگیز لەگەڵ کەسێک لەخۆت شێتتر مەخەوە.
٨-کە ڕووناکییەکان نەمان ،هەموو ژنان جوانن.
٩-جیرانەکەت خۆشبوێت ،بەڵام نەسوتێی.