cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھاوپەیمانیی کوردستان
ھاوپەیمانیی کوردستان لیستێکی ھاوبەشی نێوان بزووتنەوەی گۆڕان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە بۆ ھەڵبژاردنی پێشوەختەی پەرلەمانی عێراق کە لە ڕۆژی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ بەڕێوەدەچێت. جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کورستان، قوباد تاڵەبانی سەرۆکی ھاوپەیمانیی کورستانە. دروشمی ھاوپەیمانییەتییەکە «بەیەکەوە بەھێزترین» لەکاتی بانگەشەی ھەڵبژاردن دەردەبڕن. لە سەرجەم بازنەکانی ھەرێمی کورستان، ناوچە جێناکۆکەکان و چەند ناوچەیەکی دەرەوەی ئیدارەی ھەرێم کاندیدایان ھەیە.
پێشھاتەکان
یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن کۆمەڵێک کەسایەتیی سیاسیی کورد لە ناویاندا جەلال تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا دامەزرا. لە ساڵی ٢٠٠٩، نەوشیروان مستەفا بەفەرمی لە یەکێتیی جیابوویەوە لە ڕێی دامەزراندنی بزووتنەوەی گۆڕان. لە ماوەی ساڵانیی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٣، گۆڕان وەک لایەنێکی ئۆپۆزسیۆن بەرامبەر حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (یەکێتی و پارتی) چالاکییە سیاسییەکانی دەستپێکرد. دواتر لە ساڵانی ٢٠١٣ بەدواوە گۆڕان چیتر وەک ئۆپۆزسیۆن نەمایەوە بوو بەشێک لە حکوومەتە ھاوبەشەکەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.
لە ساڵی ٢٠١٦، جەلال تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا لە دەباشان کۆبوونەوە لە پێناو کەمکردنەوەی جیاوازییەکان و کارکردنی ھاوبەش. لەو کۆبوونەوەیاندا واژوویان لەسەر ڕێککەوتنێک کرد، وا دەخوێندرایەوە ئەم ڕێککەوتنە بۆ بەھێزبوونی ھەردوو حیزب بێت بەرامبەر پارتی دیموکراتی کوردستان، دواتر ڕێککەوتنەکە جێبەجێ نەکرا و پەکخرا.
دروستبوون
لە دوای ماوەیەک لە مردنی ھەریەکە لە جەلال تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا، ھەردوو حیزبی یەکێتیی و گۆڕان بە سەرکردەی نوێوە دەستیان بەکارکردن کرد. سەرەتا گۆڕان، عومەری سەید عەلی وەک سەرۆکی بزووتنەوەکە دیاری کرد. دواتر یەکێتی ھەریەکە لە بافل تاڵەبانی و لاھور شێخ جەنگی وەک ھاوسەرۆکەکانی حیزب ھەڵبژارد.
لە ڕۆژی ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١، یەکێتیی نیشتمانی کوردستان و بزووتنەوەی گۆڕان ڕێککەوتنێکی نوێیان واژووکرد بۆ دامەزراندنی ھاوپەیمانیی کوردستان بەمەبەستی بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢١ی پەرلەمانی عێراق. لە کۆنگرەی ڕاگەیاندنەکەش، بافل تاڵەبانی ئاماژەی بەوەدا ئەوان مەبەستیانە ئەم ڕێککەوتنە بۆ ھەڵبژاردنەکانی داھاتووش بەردەوامی ھەبێت. لاھور شێخ جەنگی ئەم بەیەکەوە کارکردنەی گۆران و یەکێتی بۆ ڕێککەوتننامەکەی دەباشان گەڕاندەوە.
لە سەرەتادا، لاھور شێخ جەنگی وەک سەرۆکی ھاوپەیمانییەکە دانرا. بەڵام دوای ئەوەی لاھور لە پۆستی ھاوسەرۆکایەتیکردنی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان دوورخرایەوە، ئەوا لە ڤیدیۆیەکدا دەستیشی لە سەرۆکایەتیکردنی ھاوپەیمانیی کوردستان کشاندەوە. دوابەدوای ئەوەش قوباد تاڵەبانی شوێنی ئەوی گرتەوە و بوو بە سەرۆکی ھاوپەیمانییەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبە کوردییەکان پۆل:کوردایەتی پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پیەر لو پوزان
پیەر لو پوزان نووسەر و ئابووریزانی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورزانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٦ پۆل:مردووانی ١٧١٤
نارست
نارست (Narist، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠ کەس لە ١١٥ بنەماڵەدا بووە.
ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوا
وێنۆک|200px|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوای ساڵی ٣٩٥ز
ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژئاوایی بەشی ڕۆژئاوای ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانییە دوای ئەوەی دیوکلتیانوس جیای کردەوە ساڵی ٢٨٦ز، بەشی دووەمی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ناسرابوو بە ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی، و لەمڕۆدا بە ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی ناسراوە.
ڕۆما بە پایتەخت نەمایەوە لە دوای ئەم جیابوونەوەیە بەڵکو میدیۆلانۆم (میلانۆی ئێستا) بوو بە پایتەختی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژئاوایی، و ساڵی ٤٠٢ جارێکی تر پایتەختیان گۆڕی و ئەمجاریان بۆ ڕاڤینا بوو.
نمونە لە بیری سیاسی ڕۆمانی ١٩٠–٢٤٠ زاینی
ھەر چ پێوانەیەک بۆ کاریگەریی بیری سیاسی گریکی لەسەر ڕۆما پێویستە تێیدا ئاماژە بەپۆلیب بکرێت بەوەی ئەڵقەی پەیوەستی نێوان بیری سیاسی یۆنانی و سیاسەتی ڕۆمانی پێکدەھێنێت. پۆلیب ھاوڵاتی دەوڵەتی ئەرکادیایە کە ئاندامێکی گرینگی یەکێتی پەیمانی یۆنانییە لە نێوان ئەو ھەزار سەرکردەی ئەم یەکێتییەدا بوە کە دەستگیرکان و وەک دەستبەسەر ڕەوانەی ڕۆما کرا لە ئاکامی شۆڕشێکدا کە چەند کەسێکی توندڕەوی لایەنگری ڕۆما لەو یەکێتییەدا پەێی ھەستابون ئەم ئاپۆڕەی دەستبەسەرانە ھەرگیز نەدرانە دادگاو بۆ ماوەی حەڤدە ساڵ بە داستبەسەری مانەوە، بە جۆرێک دوای تەواوبونی ماوەکەی ئەوانەی کە مابونەوە (کە ژمارەیان سێ سەد کەس بوو) ئازاد کران. ھەروەھا ھاوڕێی نزیکی سیپۆ بوو بۆیە بەخشندەی سیپۆ ھەلی بۆ ڕەخساند لێکۆڵینەوەی مێژوویی قوڵ و نایاب ئەنجام بدات، بە جۆرێک لە میانەی شاندە سەربازی و دیبلۆماتییەکاندا بەشداری گەڕانی کرد لە ھەندێک لە بەشی کیشوەرەکانی ئەورووپا و ئاسیا و ئەفریقا، لە ئاکامدا چل کتێبی دانا، کە جگە لە پێنج کتێب و چەند بەشێکی کتێبەکانی تری ھیچی بە دەست ئێمە نەگەیشتوە.
خوێندنەوەی زیاتر
ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتی ڕۆم ئاماژەیە بۆ پارێزگاکانی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم کە بە شێوەی جیا و سەربەخۆ لەلایەن دادگای شاھانە بەڕێوە دەبردران. بە شێوەیەکی مێژوویی ئەم زاراوەیە بۆ ئەوە بەکاردێت بۆ ئەوەی پێناسەی سەردەمێک بکات کە دەکەوێتە نێوان ٢٨٦ تا ٤٧٦. کە لەو سەردەمەدا دادگای شاھانەی جیا جیا ھەبوو کە بەڕێوەبەرایەتیی ناوچەکانی ئیمپراتۆریەتییەکەیان دەکرد لە بەشی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات. بە ڕێنمویی خێزانی شاھانەی ڕۆم بەڵام بەشێوەیەکی سەربەخۆ و دادگای جیاواز. زاراوەی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم و ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم بەیەکەوە گرێ دراون لە سەردەمی مۆدێرن بۆ باسکردنی ئەو بەشە سیاسیانەی کە بەشێوەی ناو سەربەخۆ بوون. لەو ساتەدا ڕۆم دانی بەوە دانەدەنا کە ئیمپراتۆریەتییەکە بووە بە دوو پارچە و ھەر بەشێک بەجۆرێکی جیاواز فەرمانڕەوایەتیی دەکرێت بەڵکو بە شێوەی تاکە فەرمانڕەوایی یان تاک ئیمپراتۆرییەت و یەک حکوومەت سەیردەکرا لەلایەن ھەردوو دادگای ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا کە ئیمپراتۆریەتەکەیان بەرێوە دەبرد. ھەرچۆنێک بێت ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتەکە لە ٤٧٦ دەڕووخێت. و دادگای ڕۆژاوا لە شاری ڕاڤێنا بەفەرمی لەلایەن ئیمپراتۆر جەستینیان لە ٥٥٤ ھەڵدەوەشێنرێتەوە. و بەشی ڕۆژھەڵات بەردەوامی بە فەرمانڕەوایەتیی دا تاوەکوو ١٤٥٣.
ئەگەرچیش ئیمپراتۆرییەتەکە سەردەمی وای بەخۆ بینیوە کە زیاتر لەیەک ئیمپراتۆر بەیەکەوە و بە ھاوبەشی ئیمپراتۆریەتەکەیان بەرێوە بردووە، چونکە ئیمپراتۆریەتەکە زۆر بەر فراوان و گەورە بووە بۆیە وا بینراوە کە شتێکی ئەستەم بووە ئیمپراتۆرێک بتوانێک تەواوی ئیمپراتۆرییەت بەرێوە ببێت و چاکسازی لەوەدا کراوە بە یاسا لەلایەن ئیمپراتۆر دیۆکلیتیان لەدوای ئەو جەنگە شارستانییە کارەساتبارەی سەدەی سێیەمی ئەوسا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا پۆل:دامەزرانەکانی ٢٨٦ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم پۆل:سەدەی ٣یەم پۆل:سەدەی ٤ەم پۆل:سەدەی ٥ەم پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
١٧٢٨
ساڵی ١٧٢٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
خولی پێنجەمی پەرلەمانی عێراق یەکێکە لە خولەکانی پەرلەمانی عێراق، لەدوای بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنی پێشوەختە و پەسەندکردنی ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان لەلایەن دادگای فیدڕاڵی عێراق، ڕۆژی یەک شەمە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ یەکەم دانیشتنی ئەم خولە بە بەژداری سەرجەم کووتلە و ٣٢٥ لە کاندیدە سەرکەوتووەکان دەستی پێکرد. دوای ئەوەی سەرجەم لایەنەکان لەسەر سێ سەرۆکایەتیەکەی عێراق ڕێککەوتن. لە یەکەمین کۆبوونەوەدا، مەحموود مەشهەدانی کە سەر بە هاوپەیمانی عەزمە و بەتەمەنترین پەرلەمانتارە، سەرۆکایەتیی یەکەمین کۆبوونەوەی پەرلەمانی کرد. پەرلەمانتاران سوێندی یاساییان خوێندەوە. لە سەرتای یەکەم دانیشتنی ئەم خولە گرژی و ئاڵۆزی لە نێوان پەرلەمانتارانی فراکسۆنی سەدر و فراکسۆنی چوارچێوەی ھاوئاھەگی دروست بوو، کە بەو ھۆیە کارەکانی پەرلەمان ڕاگیرا، ھەر لەو گرژی و ئاڵۆزییە مەحموود مەشھەدانی دۆخی تەندروستی تێکدەچێت و ڕەوانەی نەخۆشخانە دەکرێت، پاشان خالید دراجی وەک دووەم پەرلەمانتاری بەتەمەن سەرۆکایەتی کۆبوونەوەکەی بەڕێوەبرا و پڕۆسەی ھەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان بەشێوەی دەنگدانی نھێنی دەستی پێکرد. لە ئەنجەمدا محەممەد حەلبووسی بۆ دووەمین جار وەک سەرۆکی پەرلەمانی عێراق ھەڵبژێردرایەوە. .پاشان دەنگدانی نھێنی بۆ ھەڵبژاردنی جێگری یەکەم و ووووەمی سەرۆکی ئەنجوومەنی پەرلەمان دەستی پێکرد، حاکم زاملی لە فیراکسیۆنی سەدر بە ١٨٣ دەنگ بوو بەجێگری یەکەم و شاخەوان عەبدوڵڵا لە فیراکسیۆنی پارتی بە ١٨٠ دەنگ بە جێگری دووەم ھەڵبژێردران.
١٧٢٨
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٢٨
سانتی کازۆرلا
سانتیاگۆ کازۆرلا گۆنزالێس لەدایک بووە لە (١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٤). یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیایە کە ئێستا یاری بۆ یانەی ئارسناڵی ئینگلیزی دەکات لە خولی پریمەرلیگ، یاریزانێکی بەهرەدار و لێهاتووە، دەتوانێت لە لاکانی پێشەوە و لە ناوەڕاستی یارگادا یاری بکات. یاریزانێکی خێرایە و لێدانەکانی ڕاست و وردن ،و توانایەکی باشی هەیە بۆ دەست بەسەراگرتنی تۆپ و هێشتنەوەی لای خۆی.
یەکێک بوو لە دەیەمین باشترین یاریزانى تۆپى پى لە جیهان لەلایەن بلومبێرگ لە ٢٠١٣ دیاریکرا.
پێشتر یاری بۆ هەریەکە لە یانەکانی رێکریتیڤۆ دى هوێلڤا و ڤیاڕیاڵ و مەلەگا کردوە.
ئەو زۆربەیى پیشەگەرى خۆی لەگەڵ ڤیاڕیاڵ بەسەر برد، بە ئەنجامدانی ٢٥٣ یاریى لە سەرجەمى لا لیگا و ٣٩ گۆلی تۆمار کرد لە خولەکە لە ماوەی نۆ وەرزی یاریکردنی بۆی.
سەرچاوە
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر
چاندی مایکۆپ
چاندی مایکۆپ یا کولتوری مایکۆپ چاندێکی سەردەمی برۆنز بووە لە باشووری ڕووسیا، نیمەگراوەی تامان ھەتا تەنگاوی کێرچ. ئەم چاندە لە ٣٥٠٠ ھەتا ٢٥٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح بەڕێوە بووە.
ئەمیری ئیمانداران
وێنۆک|نوسینی ئەمیری ئیمانداران لەسەر دەستنوسێک ئەمیری ئیمانداران زاراوەیەکی ئیسلامییە بۆ خەلیفە و دەسەڵاتداری موسڵمانان بەکاردێت، یەکەم جار بۆ عومەر کوڕی خەتتاب بەکارهاتووە، و دواتر بۆ دەسەڵاتدارەکانی تری موسڵمانان بەکارهاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:وشە و دستەواژە عەرەبییەکانی شەریعەتی ئیسلامی پۆل:خەلیفەکان
تێنێسی
تێنێسی (بە ئینگلیزی: Tennessee) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری نەشویڵە. یان (ناشفیل) ە.
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٦ پۆل:تێنێسی پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پەڕ
پەڕ بریتییە لەو چڵانەی کە باڵندەی پێ داپۆشراوە، ھەر پەڕێک پێکھاتووە لە چڵێک، کە سەرەتای چڵەکە پێی دەوترێت (قامیش) و لە سەروو قامیشەوە پێی دەوترێت (تیرەگەی پەڕ) بە ڕاست و چەپی تیرەگەی پەڕەوە (ڕیشاڵ)ی پێوەیە و زۆر چڕە، و بە ڕاست و چەپی ھەر ڕیشاڵێکەوە (مووی ورد)ی زۆر ھەیە، ھەر یەکێک لەو مووە وردانەش (دڕک)ی پێوەیە، و ھەمووی پێکەوە پێی دەوتریت (پەڕ).
سوودی پەڕ
بۆ داپۆشینی باڵندە و پارێزگاریکردن لە گەرمیی جەستەی باڵندە، و بۆ جوانترکردنی باڵندە و توانای فڕینیان.
١٧٢٩
ساڵی ١٧٢٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٢٩
سترێس
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە سترێس بەشێوەی فیزیۆلۆژی یان ژینناسی، یان دەروونناسی کاردانەوەییەکی کیمیایی زیندەوەرە بۆ بارودۆخە ژینگەییەکان سترێس یەکێکە لە ڕێگاکانی لاشە لە کاردانەوەی بۆ حاڵەتەکان بۆ نموونە ھەڕەشە، پێشبڕکێ، یان فشاری فیزیکی و سایکۆلۆجی پاڵنەرێک کە گۆڕانکاری لە ژینگەی زیندەوەرێک دەکات کە لەلایەن کۆمەڵە سیستمێکی لاشە کاریگەری دەخاتە سەر لاشەی زیندەوەر لە مرۆڤەکان و زۆربەی شیردەرەکان کۆئەندامی دەماری خۆیی و (HPA Axis) دوو سیستمی سەرەکین کە بەرپرسن لە کاردانەوە بۆ سترێس
بڕیارنامەی ٢٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تەمموزی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لە لایەن زیمبابوییەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٤٩١‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک
شارستانی بارووق
شارستانی بارووق یان شارستانی باری (، )، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری بارووقە. ئەم شارستانە تاوەکو ساڵی ١٩٩١ ناوچەیەکی سەر بە شارستانی مەراغە بوو ھەر لە ھەمان ساڵدا خرایە سەر شارستانی میاندواو، وە لە ساڵی ٢٠٢١ بووە بە شارستان. لە ١٩ی تەممووزی ساڵی ٢٠٢١ ناوچەی بارووق و مەرحەمەت ئاباد لەم شارستانی میاندواو جیاکرانەوە و بوونە شارستانی سەربەخۆ.
جوگرافیا
شارستانی بارووق لە سێ لای باکوور و ڕۆژھەڵات و رۆژئاوا تەنیشت بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتە و تەنیا لە لای باشوور و باشووری رۆژئاوا لەگەڵ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، بەجۆرێک لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی مەراغە، لە باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی چاراویماق و لە باکووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ شارستانی مەلکان و لە باشووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ شارستانی میاندواو و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی ساینقەڵا و شارستانی تیکاب ھاوسنوورە.
دابەشی کارگێڕی
شارستانی بارووق خاوەنی ٢ ناوچە و ٤ گوندەوار و ١ شارۆچکەیە بەم شێوەیەی خوارەوە:
دانیشتوان
بەپێی سەرژمێری گشتی دانیشتووان و خانووبەرە لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی شارستانی بارووق یەکسانە بە ٢٢ ھەزار و ٣٨٥ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی میاندواو پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نیژاوە
نیژاوە (Nîjawe، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤ کەس لە ١٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کوردانی ئەرمەنستان
thumb|پێگەی کوردانی ئەرمەنستان لە ئەرمەنستان بەڕەنگی سەوزی تۆخ و پیتی k دیاریکراوە کوردانی ئەرمەنستان بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەشی ڕۆژئاوای ئەرمەنستان دەژین. کوردەکانی یەکێتی سۆڤێتی جاران سەرەتا کوردییان نووسیوە بە ئەلفوبێی ئەرمەنی لە ١٩٢٠ەکاندا، لەپاش ئەوە بە لاتینی لە ١٩٢٧دا، پاشان بە سیرلیک، و ئێستا بە هەردوو سیرلیک و لاتینی. کوردەکان لە ئەرمەنستان پەخشێکی ڕادیۆیی کوردییان لە یەریڤان و ڕۆژنامەیەکی کوردی بە ناوی ڕێیا تازە. بەشی کوردی لە دەزگای هەرێمیی یەریڤان بۆ خوێندنە ڕۆژهەڵاتناسییەکان. کوردەکانی ئەرمەنستان پێشەنگبوون لە دەستکەوتنی میدیای وەک ڕادیۆ، پەروەردە، و ڕۆژنامە بە زمانی زگماکی خۆیان، بەڵام گەلێ کورد لە ١٩٣٩ بۆ ١٩٥٩ بە دانیشتووی ئازەری و تەنانەت ئەرمەنیش لەقەڵەمدراون.
کوردە ئێزیدییەکان لە ئەرمەنستان
هەریەکە لە جەنەراڵ دراستامات کانایانی ئەرمەنی کە ناسراوە بە درو لەگەڵ سەنجیر ئاغا، کە کوردێکی ئێزیدی بووە، پێکەوە شەڕیانکردووە لە ١٩١٨ بۆ ١٩٢٠ بە تایبەتی لە شەڕی باش-ئاپاران لە دژی سوپای تورکیا لە ٢١ی ئایاری ١٩١٨، لە سەروبەری جەنگی تورک-ئەرمەنی، لە کاتێکدا سوپای تورکیا کۆماری ئەرمەنستانی دیموکراتی تازە سەربەخۆی داگیرکرد.
بەپێی سەرژمێری ٢٠١١، نزیکەی ٣٥،٢٧٢ ئێزیدی لە ئەرمەنستان دەژین. بەپێی ڕاپۆرتی مافی مرۆڤی ٢٠٠٧ی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا، "وەکو ساڵانی پێشووتر، سەرکردە ئێزیدییەکان ناڕەزاییان دەرنەبڕیوە بەرامبەر بەوەی کە پۆلیس و لێرسراوانی ناوخۆ کۆمەڵەکەیان بچەوسێنێتەوە.ڕێژەیەکی زۆر لە منداڵانی ئێزیدی ناچنە خوێندنگە بەهۆی کەمدەرامەتی و نەبوونی مامۆستا کە بە زمانی زگماکییان بدوێ. یەکەمین خۆێندنگای ئێزیدی لە ئەرمەنستان کرایەوە لە ١٩٢٠دا. بەهۆی ئەو ئاڵۆزییە نەژادییەی کە دروستبوو لە ئەنجامی جەنگ لەگەڵ ئازەربایجان. ئێزیدییەکان خۆیان بێبەری ڕاگەیاند لە پەیوەندیان بە کوردە موسوڵمانەکان کە هەڵهاتبوون و ئێزیدییەکان هەوڵیاندا خۆیان وەک نەژادێکی جیا لە کورد بناسێننەوە. ئێزیدییەکان هەستی نیشتیمانپەروەری مرنیان نیشاندا لە بەژداریکردنیان لە سووپای ئەرمەنیدا لە شەڕی نەگۆرنۆ-کاراباغ، و زۆریان لە خزمەتی سەربازیدا شەهیدبوون.
کوردە موسوڵمانەکان لە ئەرمەنستان
مامۆڵەی مێژوویی ئەرمەنستان لەگەڵ کوردەکان و بەتایبەتی کوردە موسوڵمانەکان دەتوانرێ ڕونکریتەوە لەوەدا کە ئەرمەنستان بێهیوابووە بەهۆی ئەو ڕاستییەی کە هەندێ هۆزی کوردی موسوڵمان لە باکووری کوردستان بەشدارییانکردووە لە جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا بە سەرپەرشتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، بەڵام لە هەمانکاتدا ئەوەش ڕاستە کە کوردەکان ئەرمەنەکانیان شاردۆتەوە و پاراستووە لە کۆمەڵکوژییەکە.
لە کۆماری دیموکراتی ئەرمەنستانی ١٩١٨-١٩٢٠ دا، کوردەکان مافە سیاسییەکانیان بەدەستهێنا: نوێنەرێکی کورد هەڵبژێردرا بۆ پەرلەمانی ئەرمانستان، و هەندێ کورد بوونە ئەفسەر لە سوپای ئەرمەنیدا و یەکەی کوردە خۆبەخشەکانیان ڕێکدەخست.
لە سەردەمی سۆڤیەتدا، ژمارەیەکی زۆر بابەتی وێژەیی کوردی بڵاوکرایەوە لە ئەرمەنستان، و خوێندنگای میری و ڕادیۆش کرانەوە. بەپێی ئینسایکلۆپیدیای گەورەی سۆڤیات، ئەرمەنستانی سۆڤێت گەورەترین بنکەی وێژەی کوردی بووە. زیاتر لە پەنجا خوێندنگە بۆ کوردەکان ئەرمەنستان کرایەوە لە ١٩٢٥دا.
لە سەردەمی ستالینیزمدا لە ١٩٣٧، کوردەکانی ئەرمەنستان بوونە قوربانی کۆچی زۆرەملێ، هەزاران کورد بەزۆر لابران لە ئەرمەنستان.
بەپێی بەڕێوەبەری بنکەی لێکۆڵینەوەی کوردی، بەرودۆخی کوردەکان لە ئەمڕۆدا لە ئەرمەنستان ئاساییە و هیچ یەکترقبوڵنەکردنێکی ئاشکرا بوونی نییە.
لە ناوەی نێوان ١٩٩٢-٩٤، دانیشتوانی کوردی هەردوو ناوچەی لاچین و کەلبەجاری ئازەربایجان ناجارکران کە هەڵبێن بەهۆی داگیرکردنەکەی ئەرمەنستانەوە لە شەڕی نەگۆرنۆ-کاراباغدا. ئەرمەنستان بە شێوەیەکی کارا دەستیگرت بەسەر ئەو ناوچەیەی کە کوردستانی سوور پێکدێنن لە کاتێکدا بەکاریدێنێ وەک ڕێڕەوی لاچین بۆ بەستنەوەی ئەرمەنستان بە کۆماری نەگۆرنۆ-کاراباغ.
پەیوەندی کلتوری نێوان کوردەکان و ئەرمەنەکان
ئاوازدانەری ناوداری ئەرمەنی کۆمیتاس زۆر سترانی فۆلکلۆری کوردی بەنۆتەکردووە کە "لوڕ دەلور" لەخۆدەگرێ. کۆمیتاس میوانی حەسەن ئاغا بووە لە گوندی ئەسلان، و لەوێ بەشداریکردووە لە ئێوارەخوان و ئاهەنگە کوردییەکاندا. کۆمیتاس شەیدای هونەری باوی کوردی بووە و لە ١٨٩٧دا لێکۆڵینەوەیەکی دیپلۆمای کردووە لە کۆنسێرڤاتۆری بەرلین لە مۆزیکی کوردیا. نووسەری ئەرمەنی ڤرتنس پاپازیان ئەفسانەی "لوڕ دەلور"ی وەرگێڕاوە بۆ ئەرمەنی.
هۆنەری ئەرمەنی هوانس شیراز ڕەگەزەکان و هاندەرەکانی ناو ئەفسانەی کوردی بەکارهێناوە لە هۆنراوە ناودارەکەیدا بە ناوی "سیامەند و خەج".
کوردە دیارەکانی ئەرمەنستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان پۆل:کورد پۆل:کورد لە ئەرمەنستان پۆل:پەرتبوونی کورد
١٧٣٠
ساڵی ١٧٣٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٠
ئایسلەند لە ئۆڵۆمپیاد
ئایسلەندا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ساڵی ١٩٤٨ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئایسلەند ١٩٢١ دامەراوە ولە ساڵی ١٩٣٥ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێنراوە، وەرزشوانانی ئایسلەند خاوەنی چوار مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئایسلەند لە ئۆڵۆمپیاد
شیواشۆکی خوارێ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ئۆھایۆ
وێنۆک|شوێنی ئۆھایۆ لە سەر نەخشەی ئامریکا
ڕەبەنۆک
220px|وێنۆک|ڕەبەنۆک ڕەبەنۆک یان گوڵاڵە سوورە ئەم گوڵە زۆر جۆرن و ڕەنگاوڕەنگن، لە خێزانی ڕەبەنیکەکانن (Papaveraceae) بەڵام لە ھەندێک سەرچاوە ئاماژە تەنھا بە دوو جۆر دەکرێت و لە جۆرەکانی دیکە جیادەکرێتەوە. ئەم گوڵە لە مانگی نیساندا دەپشکوێ و نزیکەی ١٠ تاکوو ٣٠ سم بەرز دەبێ و ١٠ تا ١٢ ڕۆژ دەژی. لەبەھاردا لە ھەموو شوێنێکی کوردستاندا شین دەبێت.
ئۆھایۆ
ئۆھایۆ (بە ئینگلیزی: Ohio) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە.
ڕەبەنۆک
سەرچاوەکان
پۆل:گوڵەکان پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا پۆل:گژوگیاکانی کوردستان پۆل:گژوگیاکانی ئەفغانستان پۆل:گژوگیاکانی ئازەربایجان پۆل:گژوگیاکانی چین پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور پۆل:گژوگیاکانی پاکستان پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ئۆھایۆ
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری کۆلومبوسە.
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئۆھایۆ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٠٣ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
سێبەری زیندووی نووسین
سێبەری زیندووی نووسین کۆمەڵێک وتاری شیکارانە و ڕەخنەگرانەیە لەسەر ڕۆمانی گابۆڕ، کە لە دووتوێی کتێبکدا، لە ١٧٠ لاپەڕەدا بڵاو بووەتەوە و وتارەکانی ھاشم ئەحمەدزادە، بەختیار سەجادی،کاوان محەمەدپوور، عەلی غوڵامعەلی، لەیلا ساڵحی، سیاوەش کەریمزادە و ڕەزا عەلیپووری لەخۆ گرتووە و لەلایەن چاپەمەنیی گوتار و خانییەوە ساڵی ٢٠١٧ چاپ کراوە.
وانە
چەپ|وێنۆک|وانەی دژوار کێشراوی [[ویڵیام-ئادۆڵف بوگیەر.]] وانە ڕامانبەندێکە بریتییە لە کاتێک کە لەوێ ئامانج فێرکردن و مۆژیاری یە. وانە دەتوانێ بە یەک یا چەند خوێندکار بدرێ. ئەو کەسە وا وانە دەدا، پێ دەگوترێ مامۆستا. زۆر جاران وانە لەسەر پەرتووکێک دەدرێ و خوێندەکاران و مامۆستا لە ناو دیوێکدا کۆ دەبەنەوە.
وشەرەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
وشەی وانە لە زمانی کوردی ھەورامییەوە گیراوە و ڕەتی ئێستایی لێکەری وەندن ~ وەندەی ئە (وان- ~ خوێن-).
بڕیارنامەی ٢٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئابی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٤٩٧‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
کارینا کاپوور
باوکی کارینا واتە ڕاندیر کاپوور یەکێکە لە بەرھەمھێنەران و دەرھێنەران و ئەکتەرانی فیلم لە ھیندستان، کارینا لەساڵی ٢٠٠٠ ەوە وەک کەسێکی چالاک لە بواری ئەکتەری فیلمدا دەردەکەوێت و یەکەم فیلمیشی لەساڵی ٢٠٠٠ بوو بەناوی "Refugee" بەڕۆڵی نازنین یان ناز بەشداربوو، جگە لە کاری ئەکتەری کارینا دیزاینکەری جلوبەرگ و نووسەرە. کارینا کاپوور لەماوەی ژیانی چەندین خەڵاتی گرنگی بردۆتەوە لەنێوانیان دا شەش جار خەڵاتی فیلم فەیر ھەیە. کارینا یەکێکە لەوئەکتەرانەی کەزۆرترین ڕێژەی پارە وەردەگرێت لەو فیلمانەی کەڕۆڵی تێدادەبینێت. کارینا لەساڵی ٢٠١٢ ژیانی ھاوسەرگیری پێکدەھێنێت لەگەڵ ئەکتەری دیاری بۆلیوود (سەیف عەلی خان).
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ھیندییەکان پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خێزانی کاپوور پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی پۆل:پەنجابییەکان
جوبران خەلیل جوبران
جەبران خەلیل جەبران (بە عەرەبی: جبران خلیل جبران) لەدایکبووی ١٨٨٣ زایینی لە لوبنانە. لە سەردەمی لاوێتیدا لەگەڵ بنەماڵەکەی بەرەو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆیشتن و لەوێ نیشتەجێ بوون. ھەر بەم ھۆیە ئەو بە نووسەر و شاعیری ئەمریکایی-لوبنانی ناو دەبرێت. جوبران لەوێ دەستی کرد بە خوێندنی ھونەر و ھەروەھا ژیانی ئەدەبی خۆیشی دەست پێ کرد. لە جیھانی عەرەب دا خەلیل جبران وەکوو شۆڕشگێرێکی سیاسی و ئەدەبی دەناسرێت، بەیاوەری میخائیل نەعیمە و عەبدولمەسیح حەداد و نەسیب عەریزە ڕابیتەی قەڵەمی عەرەبی کە بە کۆمەڵەی نوێخوازانی شیعر و ئەدەبی عەرەبی دادەنرێن. thumb|وێنەی جەبران خەلیل جەبران کە خۆی کێشاویەتەوە, c. 1911
عوسمان بایدەمیر
عوسمان بایدەمیر لەدایکبووی ١٩٧١، کەسایەتی سیاسی و پارێزەر و چالاکی مافی مرۆڤ، لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە تا ساڵی ٢٠١٤ سەرۆکی شارەوانیی ئامەد و ئەندامی ئێستای پارتی ئاشتی و دیموکراسیە، لە ساڵی ١٩٩٩ ھاتە نێو کەیسی عەبدوڵڵا ئۆجەلان بووەتە یەکێ لەو پارێزەرانەی کە بەرگری لە عەبدوڵڵا ئۆجەلان کرد.
جوبران خەلیل جوبران
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی عەرەب پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:جبران خەلیل جبران پۆل:شاعیرانی لوبنانی پۆل:مردووانی ١٩٣١ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
عوسمان بایدەمیر
بایدەمیر لە ھەڵبژاردنی شارەوانییەکانی تورکیا لە مانگی مارسی ٢٠١٤دا، وەک بەربژێری پارتی ئاشتی و دیموکراسی لە شاری ڕحا (ئورفا) دیاری کرا بەڵام سەرەڕای زیادکردنی دەنگەکانی حیزبەکەی، نەیتوانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێ.
عوسمان بایدەمیر، لە دوا ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیادا کە ڕۆژی حەوتی حوزەیرانی ٢٠١٥ بەڕێوەچوو، وەک بەربژێری ھەدەپە لە ڕحا، توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێ و ببێتە نوێنەری ئەو شارە لە پارلەمانی تورکیا.
تۆمەت و ھەڕەشەکان
وەک چالاکوانێکی مافی مرۆڤ و وەک سیاسەتمەدارێک عوسمان بایدەمیر لە ئاستی جۆراوجۆردا چەوسانەوەی بۆ کراوە بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە ١٢ ی شوباتی ٢٠٠٤ دا ٢٠٠ دۆسیەی دادگای لەسەر تۆمارکراوە
عوسمان بایدەمیر ھەڕەشەی زۆری لێکراوە لە حوزەیرانی ٢٠٠١ دا ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لەسەر ھەڕەشەکانی سەر ژیانی ھاتە گۆ. ئەمیش دوای تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووسی ئەرمەنی " ھرانت دینک " لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ دا کە عوسمان بایدەمیر لە نزیک ئەو ڕۆژنامە نووسەبوو لە نێو ئاپۆرای خەڵک خەریکی بانگەشەی ھەڵبژاردن بوون، جگە لەوەی بە چەندین شێوازی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ھەڕەشەی کوشتنی لێکراوە لەلایەن تورکە ڕەگەزپەرستەکان.
دۆسیەکانی ئەم دوایییەی دادگا لە دژی عوسمان بایدەمیر بریتین لە: دەرچوو بە سزای زیندانی ١٥ ساڵ بۆ ھەریەک لەم سەرۆک شارەوانیانە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
ھۆندا
وێنۆک|بنکەی هۆندا لە ژاپۆن
ھۆندا (بە ژاپۆنی: 本田技研工業) کۆمپانیایەکی ژاپۆنی و فرەنەتەوەیە کە بۆ دروستکردنی مۆتۆرسیکلەت و مۆتۆری ئۆتۆمبیل و ئۆتۆمبیل لە جیھاندا دەناسرێت. کۆمپانیای ھۆندا لە سالی ١٩٤٨ لە لایەن سۆییچیرۆ ھۆندا دامرزاوە و لە سالی ١٩٥٩ەوە تا ئیستا، گەورەترین کۆمپانیا لە جیھانە بۆ دروستکردنی مۆتۆرسیکلەت.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تۆپیکس ١٠٠ پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
١٧٣١
ساڵی ١٧٣١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣١
جۆرجیا (ویلایەت)
جۆرجیا (بە ئینگلیزی: Georgia) یەکێکە لە ویلایەتە باشوورییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، یەکێکە لە ٥٠ ویلایەتەکەی ئەمریکا، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٠٫٦٠٠٫٠٠٠کەسە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئاتلانتایە.
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:جۆرجیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
جۆن ویلیام سترەت
جۆن ویلیام سترەت (بە ئینگلیزی: John William Strutt, 3rd Baron Rayleigh)(١٢ی تشرینی دووەمی ١٨٤٢ - ٣٠ی حوزەیرانی ١٩١٩) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو کە لەگەڵ ویلیام ڕامسەی توانیان توخمی کیمیایی ئارگۆن بدۆزنەوە و ببنە هەڵگری خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک لە ساڵی ١٩٠٤.
پەراوێز
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢ پۆل:مردووانی ١٩١٩ پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پیەر بێل
پیەر بێل فەیلەسووف و نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٧ پۆل:مردووانی ١٧٠٦ پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
بڕیارنامەی ٢٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئابی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٠٤‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی
thumb|وێنەی پۆرترەیتی پیۆتر ئیلیەچ چایکۆڤسکی پیۆتر ئیلیەچ چایکۆڤسکی بە ([[ڕووسی: Пётр Ильич Чайковский) ماوەی ژیانەی (٧ مارس ١٨٤٠ – نۆڤەمبەر ٦ ١٨٩٣) مۆزیک دانەرێکی ڕووسی بو لە سەردەمی رۆمانتکدا، کۆمەلێک کاری زۆۆر بەناوبانگی ھەیە لاوانە بالێی دەریاچەی قاز سوان لاکەئو نوتجراجکەر، ھەروەھائۆ ڤەرچەری ١٨١٢و کۆنسێرتی پیانۆی ژمارە ١ھەروەھائۆ پەرایئە وگەنەئۆ نەگن.
لە خێزانێکی چینی مام ناوەندیدا لەدایک بوە، لە سەرەتادا وا بریار بو کە لە سوپای میلیدا بەسھدار ببێت، ھەروەھا لە تەمەنێکی زووەوە دەستی کردبو بە خوێندنی مۆزیک، دواییس بە پ$ەچەوانەیئا رەووی خێزانەکەیەوە مۆزیکی ھەلبژارد بە کاری خۆی و نەچوە سوپای میللییەوە. لە سالی ١٨٦٢دا چووە کۆنسەرڤاتواری ست پەتەرسبورگەوە ، لە سالی ١٨٦٥دا لەو کۆنسەرڤاتوارە دەرچو. تجھاکۆڤسکی لە چەند ژانرێکی جیاوازدا مۆزیکی دادەنا، وەک سیمفۆنیوئۆ پەراو بالێو مۆزیک بۆئا مێرەکان بەتەنیا و مۆزیکی ژور و گۆرانیسە. سەرکەوتنێکپ زۆر گەورەی بەدەست ھێنا لەناو خەلکاندا. دواتر بێوەژنێک دەھێنێت بەناوی نادەزھدا ڤۆن مەجک. چەند جارێک خەلات دەکرێت لەلایەن تسارەوە. لە تەمەنی ٥٣سالیدا بە نەخۆسھی کۆلێرا کۆچی دوایی دەکات، بەلام ھەندێک کەس دەلێن کە گوایە خۆی کوسھتووە
سەرچاوەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠ پۆل:مردووانی ١٨٩٣ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
دیموکراسی
وێنۆک|400px|دۆخی دیموکراسی لە ساڵی ٢٠١٩دا لە جیھاندا, بە گوێرەی [[پێڕستی دیموکراسی لەلایەن ئێکۆنۆمیست ]] دیموکراسی (بە یۆنانی: lδημοκρατία dēmokratía، بە واتایی: "فەرمانڕەوایی گەل") شێوازێکی فەرمانڕەواییە کە ھەموو ھاوڵاتییەکی شیاو بە یەکسانی تێدا بەشدار دەبن، کە تیایاندا بڕیارەکان بەپێی ڕێنمایییەکانی زۆرینەی ھاوڵاتیان بەھۆی پرۆسەیەکی ھەڵبژاردنی بێگەرد وەردەگیرێن. کە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرھەنگی لەخۆدەگرێت، کە  رێگە بە ھاوڵاتیان دەدات چارەنووسی ڕامیاری بە ئازادی و یەکسانی دیاری بکەن، ھەروەھا یەکێک لە گرنگترین بنامەکانی دیموکراسی بریتیە لە بەرپرسیارت، کە ڕێز لە سیستم بگیرێت و وشیاریت زالبێت لەسەر زەبر و توندوتیژی، دەستەواژەی دیموکراسی لە وشەی یۆنانی (دیموکراتیا= demokratia) وەرگیراوە، کە وشەی یۆنانییەکە لە دوو بەش پێکھاتووە(demos) کەواتە گەل و (kratein) کەواتە فەرمانڕەوایی لەگەڵ پاشگری (ia). کەواتە وشەکە مانای «فەرمانڕەوایی گەل». چەندین شێواز لە دیموکراسی ھەیە، بەڵام دوو شێوازی بنەڕەتی ھەیە، کە ھەردووکیان ھەوڵ دەدەن بۆ چۆنیەتی بەدیھێنانی داواکاری ھاووڵاتییان، یەکیک لە شێوازەکانی دیموکراسی، بریتییە لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ کە رێگە بە ھەموو ھاوڵاتییەکی شیاو دەدات بەشداری ڕاستەوخۆ و کاریگەر ھەبێت لە بڕیاردانی لە پێکھێنانی حکوومەتدا، وە یەکیکی تر لە شێوازەکانی دیموکراسی، بریتیە لە دیموکراسی نوێنەرایەتی کە لە زۆربەی دیموکراسییە مۆدێرنەکان بەدی دەکرێت کە ھەموو ھاوڵاتییە شیاو لە بڕیارداندا دەسەڵاتی باڵادەست دەمێننەوە بەڵام دەسەڵاتی ڕامیاری بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگای نوێنەرە ھەڵبژێردراوەکان و بەناو دیموکراسیە نوێنەرایەتییەکان جێبەجێ دەکرێت.
مێژووی دیموکراسی
چەپ|وێنۆک|280x280پیکسل|[[کلئیستنس، باوکی دیموکراسی ئەتینا]]دەستەواژەی «دیموکراسی» – یاخود با بڵێین وشە ڕەسەنە (یۆنانییە کۆنەکە)- لە ئەسینای کۆن لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا داتاشراوە. ئەو وڵاتەی ئەسیناش بە کۆنترین نموونەی سیستەمی دەسەڵات دادەنرێت کە لەگەڵ ھەندێ لە ھزرەکانی حووکمی دیموکراسیی ئێستا دەگونجێت. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆر کەس ھەن کە ئەسینای کۆن بە دیموکراسی ناژمێرن چونکە تەنھا کەمینەیەکی دانیشتوانەکەی مافی دەنگدانیان ھەبوو و ئافرەت و کۆیلە و بێگانەکان لەو مافە بێبەش کرابوون، تەنھا ١٦٪ دانیشتوانانی مافی دەنگدانیان ھەبوو. بەڵام سەرەڕای ئەوە دەنگدان لە ئەسینای کۆن لەگەڵ بیرۆکەی دروستکردنی ڕاستەوخۆی بڕیار دەگونجێ لە جیاتی ئەوەی لەگەڵ دەنگدان بۆ ھەڵبژاردنی نوێنەران وەک ئێستا لە سیستەمی دیموکراسیدا پیادە دەکرێ. بە تێپەڕبوونی کات واتای «دیموکراسی» گۆڕانی بەسەردا ھات، و پێناسە نوێکەی لە سەدەی ١٨ ھەمەوە تا ئێستا لە لەگەڵ ھاتنە کایەوەی سیستەمی «دیموکراسی» لە چەندین وڵات پەرەسەندندایە. لیکۆڵینەوەکانی دەزگای Freedom House باس لەو دەکەن کە لە ساڵی ١٩٠٠ دا تەنھا یەک سیستەمێکی دیموکراسی لیبراڵی خاوەن مافی دەنگدانی گشتگیر لە جیھان نەبوو، بەڵام ئەمڕۆ ١٢٠ (٦٢٫٥٪) لە ١٩٢ وڵاتەکەی جیھان دیموکراسی لیبراڵن. لە ساڵی ١٩٠٠ دا ٢٥ وڵات (١٩٫٢٪) خاوەنی نەریتێکی سنوورداری دیموکراسی بوون و ئێستا ژمارەیان ١٦ وڵاتە (٨٫٣٪). ھەر لەو ساڵەدا ١٩ یاخود (١٤٫٦٪) دەوڵەتان خاوەن سیستەمی پادشایەتی دەستوری بوون کە تیایاندا دەستوور دەسەڵاتەکانی پاشا کەم دەکاتەوە و دەیدا بە پەرلەمان، بەڵام ئەمڕۆ دەوڵەتی لەم جۆرە نییە. وڵاتانی تر شێوەی جۆراوجۆری حووکمی نادیموکراسیان ھەبوو و ھەیە. ئەمڕۆ چەندین پۆڵینکردنی پوختەی تایبەت بە دەستەواژەی «دیموکراسی» ھەن، ھەندێکیان وەک گریمانە و ھەندێکیشیان جێبەجێ کراون.
ھەڵبژاردن وەک نەریتێک
ھەبوونی ھەڵبژاردن وەک مەرجێک بۆ بوونی دیموکراسی بەس نییە. زۆرجار ھەڵبژاردن لە لایەن ڕژێمە تۆتالیتارەکان و دیکتاتۆرەکان بۆ خۆشاردنەو لەژێر پەردەی دیموکراسی بەکارھێنراوە. ئەمەش بە چەندین ڕێگەی جۆراوجۆرە ڕوو دەدات: نموونە مێژوویەکانی ئەم دۆخە یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو پێش ڕووخانی دەسەڵاتداریی پارتی کۆمۆنیستی لە ساڵی ١٩٩١، لە عیراق سەددام حوسێن پێش ڕووخانی و فلیپین لەژێر دەسەڵاتداریی فردیناند مارکۆسدا.
دیموکراسی لیبراڵ
وەک باوە دیموکراسی زۆر بەمە لێک دەدرێتەوە کە وەک دیموکراسی لیبراڵە. کەچی لە ڕاستیدا دیموکراسی بەخۆی سیستەمێکی فەرمانڕەواییە و بەھۆی ھەڵبژاردنەوە پێناسەکراوە و ڕەوایەتی پێ بەخشراوە، لە کاتێکدا دیموکراسی لیبراڵ بریتییە لەخۆگرتنەوەی لیبرالیزمی دەستووری، یاخود پاراستنی ژمارەیەک مافی تاکە کەسی لە دەنگدانی زۆرینەوە و پێچەوانەی ئەمەش لە دیموکراسی نالیبراڵدا دەبینرێ کە ھیچ کۆت و بەندێکی لەم جۆرەدا تێدا نییە. خەسڵەتەکانی زۆربەی سیستەمە دیموکراسە لیبراڵەکان بریتین لە:
بەشێوەیەکی گشتی ئەم پێناسەیە چەند پێویستییەکی لەگەڵدایە. ئەو بڕیارانەی لە ڕێگەی ھەڵبژاردن وەردەگیرێن ھەموو ھاوڵاتیان وەرناگیرێن، بەڵکو لە لایەن ئەوانەی لە ھەڵبژاردن بەشداربن وەردەگیرێن. جگە لەوەش خۆ ھەموو ھاوڵاتیان مافی دەنگدانیان نییە. زۆربەی وڵاتە دیموکراسییەکان تەمەنی دەنگدان گروپێکی دیاریکراوی ھاوڵاتیان دەگرێتەوە و بەزۆری تەمەنی ١٨ ساڵانە. ھەندێ وڵات چەند گروپێکی تری ھاوڵاتیان لە دەنگدان بێبەش دەکەن وەک (زیندانیانی تاوانبارکراو چ ئێستا بێ چ لە ڕابردوودا).
ھەندێ جار دیموکراسی لیبراڵ دەبێتە دیفاکتۆی میری، لەکاتێکدا شێوەکانی تری دیموکراسی دەبێ ئەو شوێنە بگرن، بۆ نموونە کەنەدا پادشای ھەیە بەڵام لە ڕاستیدا پەرلەمانێکی ھەڵبژێردراو بەرێوەی دەبات. ھەندێک کەس بەکورتی دیموکراسی بەوە پێناسە دەکات کە «فەرمانڕەوایی زۆرینەیە لەگەڵ پاراستنی مافی کەمینە».
دیموکراسی لەبەرامبەر کۆماری
پێناسەی وشەی "دیموکراسی لە سەردەمی کۆنی یۆنانی و تا ئێستا ھەر لە گۆڕاندا بووە. لە بەکارھێنانی ئێستا دەستەواژەی "دیموکراسی" واتای حکومەتێکی ھەڵبژێردراو چ ڕاستەوخۆ یاخود نوێنەرایەتی دەدات. لە نێو تیۆری دەستوری و، لە بەکارھێنانی مێژووی بە تایبەتی کاتێک سەیری کردەوەکانی "باوکە دامەزرێنەرەکان"ی ئەمریکا دەکەین پێناسەیکی تری دیموکراسی ھەیە. بەپێی ئەو بەکارھێنانە وشەی "دیموکراسی" تەنھا مانای دیموکراسی ڕاستەخۆ دەگەیەنێت، لە کاتێکدا دیموکراسی نوێنەرایەتی تێیدا نوێنەرانی گەل بەپێی دەستور حوکم دەکەن و ئەمەیانپێ دەگوترێ "کۆماری". ئەم بەکارھێنانە تا ڕادەیەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و گفتوگۆ ئەکادیمیایییەکاندا باو ماوە. دانەرە سەرەکییەکانی دەستوری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەشێوەیەکی بەرچاو لەمەترسییەکانی حوکمی زۆرینە لەسەر ئازادییەکانی تاک گەیشتبوون. (بروانە زۆرداری زۆرینە لە خوارەوە). بۆ نمونە جەیمس مادیسۆن لە ڕۆژنامەی فیدرالی ژمارە ١٠ بانگەشە بۆ کۆمار دەکات و لە دیموکراسی بە باشتری دەزانێ ئەویش بۆ پاراستنی شێوەی تاقانەی زۆرینە. لەگەڵ ئەوەشدا لە ھەمان کاتدا دانەرانی دەستور وشیارانە دامەزراوەی دیموکراسیان دامەزراند و چاکسازی سەرەکی بەرەو کۆمەڵگەی کراوەیان لە دوتۆی دەستور و بەڵکەنامەی مافەکان چاند. ئەوان بەمەزندەی خۆیان باشترین پێکھاتەکانی دیموکراسیان ھێشتەوە و بەھاوسەنگییەکی دەسەڵاتەکان و سیستەمێکی فیدراڵی چەند ئاستیی پاراستیان. پێناسە مۆدێرنەکانی زاراوەی "کۆماری" ئاماژە بۆ ھەر وڵاتێک دەکەن کە سەرۆکەکەی ھەڵبژێردراو بێ و بۆ ماوەیەکی دیاریکراو حوکم بکات و، بە پێچەوانەی زۆربەی پادشایەتییە بۆماوەیییەکان کە خاوەن سیستەمی دیموکراسی نوێنەرایەتین و پادشایەتی دەستوری کە پابەندی سیستەمی پەرلەمانین. (سیستەمە کۆنترەکانی پادشایەتی ھەڵبژێردراو بە سیستەمی کۆماری ناژمێردرێن).
دیموکراسی سۆشیالیستی
بێ دەوڵەتی ئارناکی و کۆمۆنیزم (وەک قۆناغی کۆتایی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی بەپێی تیۆری کارڵ مارکس) تیۆری ڕامیارین کە (لە تیۆردا) شێوەیەکی دیموکراسی ڕاستەوخۆ بەکاردەھێنێت و دەوڵەتی نییە کە پشت بە گەل ببەستێ. لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی وڵاتان کە لە لایەن پارتی کۆمۆنیست دەسەڵاتداری دەکران بوونە وڵاتی دیکتاتۆری و ئاوھاش مانەوە ھەتا پارتەکە لەسەر دەسەڵات مابێتەوە. تیۆردانەرانی سۆشیالیستی وەک Tony Cliff دەیانگوت کە زۆربەی وڵاتە کۆمۆنیستەکان بوونە وڵاتی دیکتاتۆری چونکە ئەو وڵاتانە کۆمۆنیستەکان تیایاندا ھاتنە سەر ئەسکەمیلی (کورسی) دەسەڵات بەگشتی ئەو وڵاتانە بوون کە ھێشتا ھێزە بەرھەمھێنەرەکانی پەرەسەندن نەگەیشتبوونە ئەو ئاستەی کە تێیدا پشتیوانی لە سۆشیالیزم بکەن.
چاندی دیموکراسی
بۆ ئەو ولاتانەی نەریتێکی ڕەسەنی حوکمی زۆرینەیان نەبێ بەدەگمەن ھەل ڕەخساندن بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ئازاد دەبێتە مایەی گواستنەوەی ڕاستەقینە لە دیکتاتۆرییەتەوە بۆ دیموکراسی: بەڵکو گواستنەوەیەکی فراوانتر لە کلتوری سیاسی و داڕشتنێکی پلە بە پلەی دەزگاکانی حکومەتی دیموکراتی وڵات پێویستە. لەمبارەیەشەوە نمونەی جۆراوجۆری وەک (فەرەنسای شۆڕشگێری، ئۆگەندای ئێستا و ئێران) مان ھەیە کە وڵاتی خاوەنە توانای درێژەپێدانی دیموکراسی بە شێوە سنوردارەکەیەوە تاوەکو گۆڕانێکی کلتوری فراوانتر دەھاتنە کایەوە کە بواریان بۆ حوکمی زۆرینە دەڕەخساند. لایەنێکی سەرەکی کلتوری دیموکراسی چەمکی "ئۆپۆزسیۆنی دڵسۆز=Loyal Opposition". ئەمەیان گۆڕانێکی کلتوری زەحمەتە بە تایبەتی لەو وڵاتانەی دەستا و دەستی دەسەڵات بە ڕێگەی توند و تیژی بووە. زاراوەکە لە ناوەرۆکدا مانای ئەوەیە کە ھەموو لایەنەکانی سیستەمی دیموکراسی پابەندبوونێکی گشتی بە بەھا بنچینەیییەکان کۆیان دەکاتەوە. ڕەنگە نەیارانی سیاسی لەگەڵ یەکتر کۆک نەبن بەڵام دەبێ لێبوردەیی لەگەڵ یەکتری بنوێنن و دان بە شەرعیەتی و گرنگی ڕۆڵی یەکتری بنێن. ڕێسا سەرەکییەکانی ئەم کۆمەڵگەیە پێویستە ھانی لێبوردەیی و نەرمی نواندن لە دانوستانی میللی بدەن. لە کۆمەڵگەیەکی لەمجۆرەدا دۆڕاوەکان بە حوکمی دەنگدەران قایل دەبن لە پاش کۆتایی ھەڵبژاردنەکان و، بوار بە دەستاودەستی ئاشتیانەی دەسەڵات دەکەن. دۆڕاوەکان دڵیان بەوە ئارامە کە ژیان و ئازادیی خۆیان لەدەست نادەن و لەبەشداریکردن لە ژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵگە بەردەوام دەبن. ئەوان دلسۆزی سیاسەتەکانی حکومەت نین، بەڵام دڵسۆزی شەرعیەتی بنچینەیی دەوڵەت و خودی پرۆسە دیموکراسییەکەن.
زۆرینەی ڕێژەیی بەرامبەر زۆرینەی نوێنەرایەتی
ھەندێ سیستەمی ھەڵبژاردن – وەک جۆرەھا شێوەی نوێنەرایەتی ڕێژەیی- ھەوڵ دەدەن (لەوانە گروپەکانی کەمینە کە دەنگ بۆ پارتە بچوکەکان دەدەن) ئەوە زامن بکەن کە ھەموو گروپە سیاسییەکان بە شێوەیەکی «دادپەروەرانە» لە دەستە پەرلەمانییەکانی وڵات نوێنەریان ھەیە، ئەویش بەپێی ڕێژەی دەنگەکانیان لە جیاتی ئەوەی بەپێی ڕێژەی دەنگدەرانیان کە بەھۆیدا دەتوانن زۆرینەیەکی ناوچەیی زامن بکەن (نوێنەرایەتی زۆرینەیی).
ئەم نوێنەرایەتییە لە بەرامبەر جیاکردنەوە تەنھا کێشەیەکی تیۆری نییە، چونکە ھەردوو شێوەی سیستەمی ھەڵبژاردن لە جیھاندا باون و ھەریەکەیان جۆرە حکومەتێکی جیاواز لە ئەویتر دێنێتە کایەوە. یەکێ لە خاڵە سەرەکییەکانی ناکۆکی ئەوەیە تۆ کەسێکت ھەبێ ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتی ناوچە بچوکەکەی تۆ بکات لە وڵاتەکەت، لەبەرامبەر شێوازەکەی تر کە تێیدا دەنگی ھەموو ھەموو کەسێک سەنگی خۆی ھەیە بێ ڕەچاوکردنی شوێنی نیشتەجێبوونی تۆ لە وڵاتدا. ھەندێ وڵات وەک ئەڵمانیا و نیزلەندا خوازیارن ھەردوو جۆری نوێنەرایەتی ناوچەیی و ڕێژەییان ھەبێ بەڵام بەشێوەیەک پێشێلی یەکتر نەکەن. ئەم سیستەمەش بەناوی ئەندامێتی تێکەڵاوی ڕێژەیی (mixed Member Proportional ناسراوە.
سوود و خراپییەکانی دیموکراسی
حوکمی دەوڵەمندەکان Plutocracy
ڕەنگە تێچوونی ئەنجامدانی ھەڵمەتی سیاسی لە سیستەمە دیموکراسییەکان واتای ئەوە بدات کە سیستەمەکە ھەڤیازی کەسانی دەوڵەمەند دەکات، یاخود کاندیدەکان ھاندەدات سەفقە لەگەڵ کەسانی دەوڵمەند ببەستن بۆ وەدیھێنانی پەرلەمانێک بە دڵی ئەوجۆرە پشتیوانانە پاش سەرکەوتنی کاندیدەکانیان دێتە کایەوە. لە لایەکی ترەوە دەوڵەمەندەکان تەنھا کەمینەیەکی بچوکن لە نێو دەنگدەراندا. پیچویستە میدیکان لە سیستەمی دیموکراسی سەربە ھیچ پارتێک نەبن. میدیای بیستراوی پارتەکان – لە ڕێگەی پەخش یا بڵاوکراوەکان- زۆربەیان سەربە کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتن. ھەندێ لە ڕەخنەگران دەڵێن کە ڕەخنەی ڕەوای دژی سەرمایەداری لە لایەن ئەمجۆرە کۆمپانیانە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتییەکانیان کپ دەکرێنەوە. بەلاچم لایەنگرانی ئەو کۆمپانیا بەوە وەڵام دەدەنەوە کە ئازادی ڕادەربڕین کە دەستور دەیپارێزی بوار ڕێکخراوی بازرگانی و ڕێکخراوی خۆبەخش میدیا خۆیان دامەزرێنن و ڕەخنە لە سەرمایەداری بگرن. ھەروەھا دەڵێن سەرنەکەوتنی ئەوجۆرە میدیایانە ڕەنگدانەوەی ویستی جەماوەرە نەک سانسۆرە لە سەر میدیاکان.
ئەو ماوە کورتەی بەر لەوەی حکومەت ڕووبەرووی ھەڵبژاردنێکی نوێ ببێتەوە ڕەنگە ھاندەرێک بن بۆ ئەوەی ئەو سیاسەتانە دابڕیژرێن و جێبەجێ بکرێن کە سودی کورتخایەنیان بۆ دەنگدەران ھەبێ، نەک جێبەجێکردنی سیاسەتیبَک لە ماوەی کورتدا زەحمەت بێ بەڵام بەرھەمی پاش چەندین دەیە یان سەدەیەک دەبێ.
زۆرداری حوکمی زۆرینە
ئەم پرسە لە بابەتی زۆرینەییش باس کراوە. حوکمی زۆرینە چ مافێکی فراوان و گشتگیری تیابێ یان نەْ مەترسی «زۆرداری زۆرینەی» ھەیە. ئەمەش بە واتای ئەو ئەگەرەی کە سیستەمی دیموکراسی نوێنەری ھەڵبژێردراو دەسەڵاتدار دەکات بە ناو و بۆچونی زۆرینە کەمینەیەک بچەوسێنێتەوە. ئەمەش بێگومان لەبەینبردنی ئاواتی دیموکراسییە کە بریتییە لە دەسەڵاتپێدانی ھاوڵاتیانە بەگشتی. بۆ نمونە لە سیستەمی دیموکراسی دەکرێ دەستەیەکی نوێنەران ھەلبژێردرێ دەسەڵاتی ھەبێ کەمینەیەک (ئاینی، سیاسی … تاد) تاوانبار بکات (چ بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ یا ناراستەوخۆ بێ). ئەمەی خوارەوە چەند نمونەیەکن کە تیایاندا زۆرینە بەشێوەیەکی گۆمانلێکراو لەبەرامبەر ویستەکانی کەمینەیەک ھەڵس و کەوتی کردووە:
ڕەنگە ھەندێ کەس وای بۆ بچێ کە ئەمە نمونەیەکی زۆرداری کەمینە بێ چونکە ھیتلەر لقەت زۆرینەی دەنگی وەدەست نەھێنا. بەڵام لە لایەکی تر خوی سیستەمە دیموکراسییەکان (رەنکە پێویستیش بێ) ڕەنگە لە کۆتاییدا دەسەڵات بدەنە دەستی کەسێک یا لایەنێک کە سەرکردایەتی گەورەترین کەمینە دەکات، ھەر بۆیەش بەرزبوونی ھیتلەر ناکرێ لەو لێھاتوویییەی دیموکراسی بەدوور بگیرێ. لەگەڵ ئەوەشدا پێشێلکاری فراوانی مافی مروڤـ پاش لەناوبردنی سیستەمە دیکوکراسییەکەی ئەڵمانیا سەریان ھەڵدا؛ و ھەروەھا دەستوری کۆماری ڤایمار و لە حاڵەتێکی «بارای نائاساییدا» بواری بە دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکاندا و ھەڵپەساردنی بنەماکانی دەستور بەبێ ھیچ دەنگدان یاخود ھەڵبژاردنێک، کە ئەمەیان کارێکی ئەستەمە لە زۆربەی سیستەمە دیموکرات لیبراڵەکاندا. پشتیوانانی دیموکراسی بەم شێوەیە بەرپەرچی ئەم ڕەخنانە دەدەنەوە:
دووەم: لەمبارەیەوە کە زۆرینە و کەمینە ھەڵوێستی جیاجیان ھەیە لەمەڕ کێشە ھەمەجۆرەکان. زۆر جار خەڵکی دەگەڵ زۆرینە لەبارەی ھەندێ پرس کۆک دەبن و لەگەڵ کەمینە لەبارەی ھەندێ پرسی تر کۆک دەبن. بۆچونی مرۆڤیش ڕەنگە بگۆڕێ. بۆیە ڕەنگە ئەندامانی زءۆرینەیەک سنورێک بۆ چەوساندنی کەمینە دابنێن نەخاسمە کە ئەگەری ئەوە ھەیە بەخۆیان لە ئایندەدا ببنە ئەندام لە کەمینەیەکدا.
سێیەم: قسەیەکی باو ھەیە کە دەڵێی سەرەڕای مەترسییەکان حوکمی زۆرینە لە جۆرەکانی تری حوکم باشترە و «زۆرداری زۆرینە» بەھەر حاڵ پێشڤەچونێکە بەسەر «زۆرداری کەمینەدا» ھاتووە. پشتیوانانی دیموکراسی دەڵێن کە ھەموو بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن دیموکراسی زیاتر دەبێتە ھۆی کەمبوونی توند وتیژی و ولەناوچوونی دیموکراسی. ئەمەشیان ھەندی جار بە «یاسای ڕومل» ناودەبرێ کە دەڵێ خەڵک چەند ئازادییە دیموکراسییەکانیان کەم بن ئەوەندەش ئەگەری ئەوە ھەیە دەسەڵاتدارەکان ئازادییەکانیان لەناو ببەن.
سەقامگیری سیاسی
لەبارەی دیموکراسی قسەیەک ھەیە کە ھینانە کایەوەی سیستەمێک کە تێیدا خەڵک دەتوانن ئیدارەکان لاببەن، بێ ئەوەی بناغە یاسایییەکانی حکومەت بگۆڕن و حکومەتی دیموکراسییە مەبەستی کەمکردنەوەی نادیاری و ناسەقامگیری سیاسی و دڵنیاکردنی ھاوڵاتیان کە ھەرچەندە ئەوان لەگەڵ سیاسەتەکانی ئێستا کۆک نین بەڵام دەرفەتیان پێ دەدرێ بەشێوەیەکی ڕێک وپێک ئەو دەسەڵاتدارانە بگوڕن یاخود ئەو سیاسەتانە کە جێگەی نارەزاییبونیانە بگۆڕن. ئەم سیستەمەش لەو سیستەمە باشترە کە گگۆڕانکاریی سیاسیی تێیدا بەھۆی توند و تیژی دەبێ. ھەژاری زیادبوونی ڕێژەی دیموکراسی لە ولاتێک بە بەرزبوونی ڕێژەی کۆی گشتی بەرھەمی نیشتیمانییەوە بەندە، کەواتە کەمبوونی ڕێژەی ھەژاری لەو وڵاتەدا. بەڵام ئەو بۆچونە تا ئێستا ھەموو کەس لەسەری کۆک نەبوون، چونکە کەسانێک ھەن دەڵێین کە بەڵگەکان پشتیوانی لەو بۆچونە دەکەن کە سەرمایەداری زیاتر -کە بەھۆی ئازادی ئابوری پێوانە دەکرێ- پەرەسەندنی ئابوری زیاد دەکات و ئەویش خۆشگوزەرانیی ھاوڵاتیان زیاتر دەکات و لەئەنجامدا دیموکراسی دێنێتە کایەوە. ئابوریناسی ناودار ئەمارتیا سن ئاماژە بەوە دەدات کە ھیچ دیموکراسییەکی کارا دووچاری گرانییەکی فراوان نەبووە. ئەم قسەیەش بەپێی بەڵگەی مێژووی ئەو دیموکراسیانەش دەگرێتەوە کە زۆر دەوڵەمەند نەبوون وەک ھیندستان کە دواترین گرانیی لە ساڵی ١٩٤٣ و چەندین گرانیی تری فراوان لە ساڵانی کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم لە سەردەمی حوکمی بەریتانی بینیوە. لەگەڵ ئەوەشدا بە بۆچونی ھەندێ توێژەران گرانییەکی ساڵی ١٩٤٣ کە بەنگلادیشی گرتەوە ھۆیەکەی بۆ شوڕی جیھانیی یەکەم دەگەڕێتەوە. (پێویستە بگوترێت حکومەتی ھیندستان بەردەوام پێشڤەچوونی دیموکراسی بەخۆوە دەبینی و ئەو ڕەوشە حکومەتە ھەرێمییەکانیشی گرتەوە لە وەتەی دەرچونی یاسای ساڵی ١٩٣٥ دا).
شەڕەکان
بەپێی تیۆری ئاشتی دیموکراسی بەڵگە زانستییەکان دەیسەلمێنن کە سیستەمە دیموکراسییەکان ھەرگیز شەڕ دژ بە یەکتری ناکەن. نمونەش لێرەدا لێکۆڵینەوەیەکی زانستیانە کە شەڕەکانی نێوان ساڵانی ١٨١٦ تا ١٩١٩ ی گرتەوە، شەڕ بەپێی لێکۆڵینەوەکە بەوە پێناسە دەکرا کە کردارێکی سەربازییە و لە شەڕیکدا (١٠٠٠) کەسی تیا دەکوژرێ و، دیموکراسیش بەوە پێناسە دەکرا کە سیستەمێکە تێیدا ڕێژەی دوو لەسەر سێی دەنگدەرانی نێرینە مافی دەنگدانیان ھەیە. ئەنجامی لێکۆڵینەوە دەریان خست کە ١٩٨ لەو شەڕانە شەڕی نێوان وڵاتانی نادیموکراسی بوون و، ١٥٥ شەڕیش لە نێوان وڵاتانی دیموکراسی و نادیموکراسی بوونە و، ھیچ شەڕیِک لە نێوان دوو وڵاتی دیموکراسیدا ڕووی نەداوە لەو ماوەی. (www.hawaii.edu/powerkills/MIRACLE.HTM). بەڵام ئەم تێۆرە مایەی ناکۆکییە و پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاتر لەو بارەیەوە ھەیە.
ھەندێ جار سیستەمە دیموکراسییەکان وەڵامدانەوەیان بۆ بارودۆخی شەڕ زیرەکانە نییە. ھۆیە ئەمەش بۆ بیۆرۆکراسی و دەسەڵاتی پەرلەمان بۆ بڕیاروەرگرتن دەگەڕێتەوە، چونکە لە سیستەمی دیموکراسی پەرلەمان دەسەڵاتی جاڕدانی شەڕی ھەیە، ھەرچەندە جار وا ھەیە حکومەت کرداری شەڕ دەست پێ دەکات و لە ھەمان کاتیش ئاگاداری پەرلەمانیش دەکات. ئەگەر بەسەربازکرنی زۆرەمیلی یاسایی بێت ئەوە بۆ ھاوڵاتیان ھەیە پرۆتیستۆی ئەو بەسەربازکردنە بۆ شەڕ بکەن. لە تیۆردا سیستەمەکانی پادشایەتی و دیکتاتۆری دەتوانن یەکەوسەر جاڕ شەڕ بدەن بەڵام زۆرجار وا ناکەن. بەگشتی و بەپێی بەڵگە مێژوویییەکانیش سیستەمە دیموکراسییەکان لە بەاری پاراستین ئاسایشی خۆیاندا لە سیستەمەکانی تردا بە تواناتر بوونە.
سەرچاوەکان
پۆل:دیموکراسی پۆل:ھەڵبژاردنەکان پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
ئیرلەند لە ئۆڵۆمپیاد
ئیرلەند بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە، جگە لە ساڵی ١٩٣٦ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ساڵی ١٩٩٢ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئیرلەند لە ساڵی ١٩٢٢ دامەزراوە. لە یەکەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادن لە ساڵی ١٨٩٦ تا یارییەکانی ساڵی ١٩٢٠، ئێرلەندا بەشێک بوو لە شاندی بەریتانیای مەزن. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی زیاتر لە ٣٤ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
١٧٣٢
ساڵی ١٧٣٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
ئیرلەند لە ئۆڵۆمپیاد
سەرچاوەکان
پۆل:ئیرلەند لە ئۆڵۆمپیاد
ماسیگر
ماسیگر بە کەسێک دەگووترێت کە خەریکی نەچیروانی و ڕاوکردن ئەوەی ماسی و ئەوتر ئاژەڵەکان لە ئاو بێت. ماسیگری دەتوانێت ھەم پێشەی کەسێک بێت و ھەم وەکوو فڕ و دڵخۆشی بێت بۆ کەسێک.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕاوەماسی پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک
تراکیا
thumb|200px|سنووری تراکیا لە چوارچێوەی سنووری سیاسی تورکیا و یۆنان و بولگاریا
عوسمانییەکان دەستیان گرت بەسەر تراکیادا لە دوای فەتحی قوستەنتینیە ساڵی ١٤٥٣، بە دەستیانەوە مایەوە تا سەرەتای سەدەی بیست، لەماوەی شەڕی بەلقانی یەکەمدا، بولگاریا دەستی بەسەر ڕۆژاوایی تراکیادا گرت و تراکیا ڕۆژھەڵات مایەوە وەک خاکی دەوڵەتی عوسمانی تا شەڕی جیھانی یەکەم، یۆنان تراکیای بولگاری و تورکیای ئەوروپی داگیرکرد، تا تورکیا خاکەکانی گەڕاندەوە لە سالی ١٩٢٣ زایینی، لە شەڕی جیھانی دووەمدا، بولگاریا دەستی گرت بەسەر تراکیای یۆنانیدا، بەڵام دوای سەرکەوتنی ھاوپەیمانان سنووری یۆنان و بولگاریا گەڕایەوە بۆ ئەوەی کە لە پێش ساڵی ١٩٤١دا ھەبوو.
مەلا ئەحمەد کاکە مەحموود
مەلا ئەحمەد کاکە مەحموود عەلی خدر (١٩٥٠ لە یاڵانپێ، ھەڵەبجە - ۲٥ـی کانونی دووەمی ٢٠٠٧) نووسەر و زانایەکی ئایینی کوردی باشووری کوردستان بوو.
ژیان
ئەحمەد کاکە مەحموود لە ساڵی ١٩٥٠ لە گوندی یاڵانپێ سەر بە خورماڵ لە پارێزگای ھەڵەبجە لەدایکبووە. لە ڕێکەوتی ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧ز چووەتە (پەیمانگای ئیسلامیی ھەڵەبجە)، و ساڵی ١٩٧١ تەواوی کردووە، و مۆڵەتی مەلایەتی لەلایەن مامۆستا مەلا عوسمان عەبدولعەزیز پێدراوە. لە ساڵی ١٩٧٢ زایینی ھاوسەرگیری دەکات و خاوەنی ٩ منداڵە. لە سەرەتای ساڵانی ١٩٧٧ی زایینیدا دەست دەکات بە نووسین و وەرگێڕان و یەکەم کتێبی وەرگێرانی لەسەر بوونی خودا بوو بەناوی (خوا لە ڕوانگەی زانیاریەوە) لە عەرەبییەوە کردوویەتییە کوردیی و بە چاپی گەیاندووە. لەو ڕێکەوتە بەدواوە مامۆستا ئەحمەد کاکە مەحموود بەردەوام بووە لە نووسین و زیاتر لە ٢٨ دەستنوسی لە دوای خۆی بەجێھێشتووە. دوا قۆناغی ژیانی کە پیایدا تێپەڕی نووسینی تەفسیری قورئانی پیرۆز بوو بە زمانی کوردی بە کورتی و بە پوختی کە لە ساڵی (١٩٩٢)دا دەستی بە نووسینی کرد و لە ساڵی (٢٠٠٥)دا کۆتایی پێ ھێن، و تا ئێستا ٦ جار چاپ کراوە. لە ساڵی ١٩٧٣ تا کۆتاییی ھەشتاکان لە چەند شار و گوندێک پێشنوێژ و وتارخوێن بووە. لە شەوی ١٧ لەسەر ١٨ی ئایاری ١٩٨٧ لەگەڵ کۆمەڵێک لە زانایانی ھەڵەبجەو سیروان و ناوچەی ھەورامان و شارەزوور، بە ڕابەرایەتی مامۆستا مەلا عوسمان عبدالعزیز بەرەو وڵاتی ئێران کۆچ دەکەن؛ و لە ١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٧ بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستانیان ڕاگەیاند. و مامۆستا مەلا ئەحمەدیش یەکێک بوو لە دامەزرێنەران و ئەندامی شووراو پاشان تا وەفاتی ئەندامی مەکتەبی سیاسیی ئەو بزووتنەوەیە بوو.
لە ۲٥ـی کانونی دووەمی ٢٠٠٧ کۆچی دوایی کردووە، لە شاری ھەڵەبجە لە گۆڕستانی گوڵان بە خاک سپێردراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانایانی ئایینی باشووری کوردستان
کارڵ فریدریش گاوس
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی گاوس لە پیریدا. کارڵ فریدریش گاوس بیرکار و فیزیکزانی گەورەی سەدەی ھەژدە و نۆزدەی وڵاتی ئاڵمانیایە. لە وتەیەکی خۆیدا بیرکاری بە شاژنی ھەموو زانستەکان ناو دەبات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:گەردوونناسانی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:زانایانی ئاڵمانی پۆل:مردووانی ١٨٥٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٧ پۆل:کارڵ فریدریش گاوس پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد پۆل:وەرگرانی خەڵاتی لالاند
قەیسەری
قەیسەری (بە تورکی: Kayseri) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای قەیسەری. یەکێکە لە شارە گەورە و بازرگانییەکان لە تورکیادا.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:قەیسەری
دێلاوێر
دێلاوێر یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکا، کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە، ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری دۆوێرە، پایتەختی ویلایەتەکە شاری دوڤەرە کە ٣٢،٠٠٠ کەسی تێدایە.
پۆل:دێلاوێر پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٧ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا