cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئیلتوتمیش
ھەڕەشەی خورازمیان
خوارازمشاھەکان، کە دەستیان بەسەر بەشی ڕۆژاوای ئیمپراتۆرییەتی غوریدی پێشوودا گرتبوو، لە ساڵی ١٢٢٠دا تووشی لەشکرکێشی مەغۆلەکان بوو. . سەرۆک ڕای خۆخار سانکین، و شکستی بە فەرمانڕەواکانی تری ناوچەکە ھێنا، لەوانەش قەباچە.سەرکردەی مەغۆلەکان جەنگز خان بۆ ماوەیەکی کورت بیری لە گەڕانەوە بۆ مەنگۆلیا کردەوە لە ڕێگەی ڕێگایەکی کورتترەوە کە بریتی بوو لە بەزاندنی دامێنی ھیمالایا. نێردراوی نارد بۆ ئیلتوتمیش، داوای مۆڵەتی سوڵتانی دەھلی کرد بۆ ئەوەی بە ھیندستاندا تێپەڕێت. ھیچ سەرچاوەیەکی ئێستا ھیچ زانیارییەک سەبارەت بە ئەنجامی ئەم باڵیۆزخانەیە نادات، بەڵام وا دیارە جەنگیز خان وازی لە پلانەکەی ھێنابێت بۆ تێپەڕین بە ھیندستان. بە گوێرەی مێژوونووسی فارس عەتا-مالیک جووەینی، جەنگیزخان بەرەو ڕۆژھەڵات پێشڕەوی کرد بۆ ناو ھیندستان، بەڵام نەیتوانی ڕێگایەکی گونجاو بدۆزێتەوە، ھەر بۆیە، لە ڕێگەی پێشاوەر لە وڵاتەکە دەرچوو. لەوانەیە جەنگیز خان لە ڕێگەی نێردراوەکانییەوە داوای لە ئیلتوتمیش کردبێت کە یارمەتی جەلال ئەددین نەدات: پێدەچێت ئیلتوتمیش پابەند بووبێت.لەم نێوەندەدا، جەلال ئەدین خۆی لە سند ساگار دۆئاب لە ناوچەی پەنجاب جێگیر کرد، و قەڵای پەسروری گرت. عەینول مولک نێردراوەکەی نارد بۆ ئیلتوتمیش، بەدوای ھاوپەیمانییەکدا دەگەڕا دژی مەغۆلەکان و داوای شوێنێکی سەلامەتی کرد بۆ مانەوە. بە گوتەی جوڤاینی، دوای ئەوەی چەند ڕۆژێک قسەی لەسەر ئەو بابەتە کرد، ئیلتوتمیش بە بیانووی ئەوەی کە ھیچ شوێنێک لە شانشینییەکەیدا کەشوھەوای گونجاو و ناوچەیەکی گونجاوی نییە بۆ پاشا، ڕەتیکردەوە شوێنی نیشتەجێبوونی بۆ دابین بکات. ئیلتوتمیش وای کرد نێردراوەکە بکوژرێت، و سەربازی نارد بۆ یارمەتیدانی قەباچە لە دژی جەلال ئەددین. مینھاج، مێژوونووسێکی دیکەی فارس، باس لەوە دەکات کە ئیلتوتمیش خۆی سەرکردایەتی لەشکرێکی کردووە دژی جەلال دین. تەنھا پێشەنگەکانی ئەو دوو سوپایە پێکدادانیان کرد و دوو فەرمانڕەواکە دوای ئاڵوگۆڕی پەیامی دۆستانە کشانەوە.لەم نێوەندەدا قەباچە - کە پێشتر دەسەڵاتی جەلال ئەددینی قبوڵ کردبوو - لە دژی یاخی بوو و ئەم ململانێیە جەلال دینی سەرقاڵ کرد. جەلالئەددین ھەندێک ھەڵمەتی دیکەی لە ھیندستان ئەنجامدا، لەنێویاندا ھەڵکوتانە سەر گوجارات، بەڵام ھیچیان دژی ئیلتوتمیش نەبوو. لە ساڵانی ١٢٢٣–١٢٢٤ سنووری ھیندستانی بەجێھێشت؛ بەپێی ژیاننامەنووسەکەی شیھاب الدین محمد النصاوی، ئەو کارەی کردووە، چونکە ھەواڵی ئەوەی پێگەیشتووە کە ئیلتوتمیش و قەباچە و چەند سەرۆکێکی ھیندۆسی ("ڕەیس و ثاکور") ھاوپەیمانییان لە دژی پێکھێناوە. ھەروەھا مەغۆلەکان ئامادەیی خۆیان لە ناوچەکەدا پاراست: بۆ نموونە، ژەنەڕاڵەکەی جەنگیزخان لە ساڵی ١٢٢٤دا قەباچەی لە موڵتان گەمارۆدا، پێش ئەوەی پاشەکشە بکات بەھۆی کەشوھەوای گەرمەوە.تا مردنی جەنگیز خان لە ساڵی ١٢٢٧، ئیلتوتمیش ھەڵیبژارد کە بەشداری سیاسەتی ناوچەی دۆڵی ئیندوس نەکات بۆ ئەوەی ململانێیەکی ئەگەری لەگەڵ مەغۆلەکاندا دروست نەبێت.
ڕۆژھەڵاتی ھیندستان و ڕاجاستان
وێنۆک|300x300پیکسڵ|بەرفراوانی سوڵتانییەتی دەھلی لەژێر ئیلتوتمیش؛ سوڵتانییەت بە ڕوونی لەژێر شەمس ئوددیندا فراوان بوو بۆ بەنگال و پەراوێزی تبت و باشوور تا دەشتەکانی گەنجنتیک. وێنۆک|300x300پیکسڵ|دراوی غیات الدین عیواد، حاکمی بەنگال (کۆچی ٦١٤–٦١٦/ ١٢١٧–١٢٢٠ی زایینی). بە ناوی شەمس الدین ئیلتوتمیش سوڵتانی دەھلی لێدراوە. ئایباکی پێش ئیلتوتمیش عەلی مەردان خاڵجیی وەک پارێزگاری خاکەکانی سوڵتانییەت لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان دەستنیشان کردبوو. دوای مردنی عائیبەک، ناوچەکە سەربەخۆ بوو، لەخنەوتی پایتەختی بوو، و جێنشینی عەلی مەردان غیاسەدین ئیواج شا (بەناوی حوسەمەدین ئیواز خالجی) خۆی وەک سوڵتانێکی خاوەن سەروەر ستایل کرد. لەکاتێکدا ئیلتوتمیش لە سنووری باکووری ڕۆژاوای ئیمپراتۆرییەتەکەیدا سەرقاڵی بوو، غیاسودین بەشێک لە بیھاری ئێستای گرت، ھەروەھا باجی لە ویلایەتە بچووکەکانی جاجناگار، تیرھوت، بانگ وەرگرت (لە ناوچەی بەنگال)، و کامروپ.
ھێزەکانی ئیلتوتمیش لە ساڵانی ١٢١٠دا بیھاریان گرت، و لە ساڵی ١٢٢٥دا بەنگالیان داگیرکرد. غیاسەدین سەرکردایەتی سوپایەکی کرد بۆ پشکنینی پێشڕەوی ئیلتوتمیش، بەڵام دواتر بڕیاریدا خۆی لە ململانێیەک بپارێزێت بە پێدانی باج و قبوڵکردنی سەروەرییەکەی. ئیلتوتمیش پێشنیارەکەی قبوڵ کرد، و گەڕایەوە بۆ دەھلی دوای ئەوەی مالیک جانی وەک پارێزگاری بیھار دەستنیشان کرد.
لە ساڵی ١٢٢٦دا، ئیلتوتمیش قەڵای ڕانتامبۆری گرت، کە بەناوبانگ بوو کە داگیرنەکراوە. ساڵی دواتر، قەڵای ماندۆری گرت، ھەروەھا لە ڕاجاستانی ئێستادا.
لەم نێوەندەدا، لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان، غیاسەدین سەربەخۆیی خۆی دووپاتکردەوە و بیھاری داگیرکرد. لە ساڵی ١٢٢٧، ئیلتوتمیش دەرھێنەری کوڕەکەی بوو ناسرودین مەحموود، کە لەم کاتەدا قta'ی ناوچەی ئاوادی دراوسێی بەدەستەوە بوو، بۆ داگیرکردنی بەنگال لەکاتێکدا غیاسەدین لە کامروپ لە ھەڵمەتێکی تاڵانکردن دوور بوو. ناسیرەدین لاخناوتی پایتەختەکەی گرت، و لە گەڕانەوەیدا بۆ بەنگال شکستی ھێنا و لە سێدارەی دا. دوای ئەم داگیرکردنە، دراوەکان لە ناوچەی بەنگال بەناوی ئیلتوتمیشەوە دەرچوون، و… خوتبە لە لاخناوتیدا بە ناوی ئەویشەوە دەخوێندرایەوە.
لکاندنی ئیمپراتۆرییەتی قەباچە
لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٢٢٠دا، ئیلتوتمیش خۆی لە دۆڵی ڕووباری ئیندوس بەدوور گرتبوو، کە مەغۆلەکان و پاشاکانی خورازم و قەباچا ململانێیان لەسەر بوو. دوای دابەزینی مەغۆلەکان و ھەڕەشەی خورازمیان، قەباچە کۆنترۆڵی ئەم ناوچەیەی بەدەستھێنا. دوای ماوەیەکی کەم، لە ماوەی ساڵانی ١٢٢٨–١٢٢٩، ئیلتوتمیش ھێرشی کردە سەر خاکی قەباچە. تا ئەم کاتە، ململانێکان خورازمییەکان و مەغۆلەکان دەسەڵاتی قەباچەیان لاواز کردبوو.
ھێزەکانی ئیلتوتمیش تەبەرھیندا، کوھرام، سەرساتی (یان سوورسوتی)، و لاھوریان لە قەباچە گرت. ئیلتوتمیش ناسر ئەلدین ئایتەمور ئەلبەھای وەک پارێزگاری پارێزگاکەی (موقتە)ی لاھور دەستنیشان کرد.
قەباچە ھەڵھات بۆ بەکار، لەلایەن سوپایەکەوە بە سەرۆکایەتی وەزیر نیزام الملک جونیادی ئیلتوتمیش بەدوایدا ڕۆیشت. دۆزینەوەی خۆی لە… دۆخێکی نەدۆڕاو، قەباچە کوڕەکەی مەلیک عەلائەدین بەھرامی نارد بۆ ئیلتوتمیش، بۆ دانوستان لەسەر پەیمانی ئاشتی. ئیلتوتمیش لە بەرامبەر تەسلیمبوونی بێ مەرجی قەباچەدا ئاشتی پێشکەش کرد، بەڵام قەباچە مردنی لەم زاراوانە پێ باشتر بوو، و لە شەوی ٢٦ی ئایاری ١٢٢٨ بە خنکاندنی خۆی لە ڕووباری ئیندوس خۆی کوشت. پاشان ئیلتوتمیش موڵتان و ئوچی خستە ژێر پارێزگارەکانی خۆی، و ھێزەکانی چەند ھێزێکی ستراتیژی داگیرکرد، دەسەڵاتی خۆی تا مەکران لە ڕۆژاوا فراوانتر بکات. مالیک سیناودین، wāli (حاکم)ی کەنارەکانی سند، ھەروەھا دانی بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا نا و بەم شێوەیە ئیمپراتۆرییەتی ئیلتوتمیش تا دەریای عەرەبی بڵاوبووەوە. کوڕەکەی قەباچە و شوێنکەوتوانی لە ژیاندا ماون ھەروەھا سەروەری ئیلتوتمیشیان قبوڵ کرد.
دانپێدانانی خەلیفە
لە ساڵی ١٢٢٠-، عەباسی خەلیفە الناسر باڵیۆزی لەدایکبووی ھیندستانی خۆی ڕادی الدین ئەبوولفەدایل ئەلحەسەن بن محەممەد ئەل -ساغانی بۆ دەھلی. باڵیۆز لە ساڵی ١٢٢٧ گەڕایەوە بۆ پایتەختی عەباسی بەغداد، لە سەردەمی المستانسیر. لە ساڵی ١٢٢٨ خەلیفەی نوێ بە عەبای شەرەفەوە باڵیۆزی ناردەوە بۆ دەھلی و دان بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا نا لە ھیندستان و نازناوی یامین خەلیفەت اللھ ("دەستی ڕاستی جێگری خودا") و ناسر ئەمیری پێبەخشی ئەلمومینین'' ("یارمەتیدەری فەرماندەی ئیمانداران"). لە ١٨ی شوباتی ١٢٢٩ باڵیۆزخانەکە بە بەڵگەنامەی [ [وەبەرھێنان]].''
ھەرچەندە پێگەی خەلافەت وەک دامەزراوەیەکی پان ئیسلامی بەرەو دابەزین دەچوو، بەڵام دانپێدانانی خەلیفە وەک شەرعییەتدانێکی ئایینی و سیاسی پێگەی ئیلتوتمیش وەک فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆ نەک ژێردەستەی غورید سەیر دەکرا. دانپێدانانی خەلیفە تەنھا فۆرماڵیزمێک بوو، بەڵام ئیلتوتمیش بە شێوەیەکی گەورە ئاھەنگی بۆ گێڕا، بە ڕازاندنەوەی شاری دەھلی و ڕێزگرتن لە ئاغاکانی، ئەفسەرەکانی، و کۆیلە. شاعیرانی دەرباری ئیلتوتمیش خۆی ستایشی ئەو ڕووداوە دەکەن، و گەشتیارێکی سەدەی ١٤ی مەغریبی ئیبن باتوتا بە یەکەم فەرمانڕەوای سەربەخۆی دەھلی وەسفی دەکەن. ئیلتوتمیش تاکە فەرمانڕەوای ھیندستانە بۆ ئەوەی دانپێدانانی خەلیفەیان ھەبێت. غیاسەدین ئیواج شا، فەرمانڕەوای بەنگال کە لەلایەن ھێزەکانی ئیلتوتمیشەوە شکستی ھێنا، پێشتر نازناوی ناسر ئەمیر موعمینینی وەرگرتبوو، بەڵام بە شێوەیەکی تاکلایەنە بەبێ سزای خەلیفە ئەو کارەی کرد. ڕەنگە خەلیفە ئیلتوتمشی وەک ھاوپەیمانێک لە دژی ڕکابەرەکەی خوارەزمیان بینیبێت، کە ڕەنگە ئەمەش وای لێکردبێت دان بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا بنێت لە ھیندستان.
دوای ناسینی خەلیفە، ئیلتوتمیش دەستی کرد بە نووسینی ناوی خەلیفە لەسەر دراوەکانی، لەنێویاندا تانکەی نوێی زیو کە لەلایەن ئەوەوە ناسێندرا.
ھەڵمەتەکانی تر
لە مانگی ئازار-نیسانی ساڵی ١٢٢٩، کوڕی ئیلتوتمیش ناسرودین مەحموود کە لە ساڵی ١٢٢٧ەوە حوکمڕانی بەنگالی دەکرد، بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد. بە کەڵک وەرگرتن لەم شتە، مەلیک بەڵخا خاڵجی، ئەفسەری ئیلتوتمیش، دەسەڵاتی لە بەنگالدا قۆرخ کرد. ئیلتوتمیش ھێرشی کردە سەر بەنگال، و لە ساڵی ١٢٣٠دا شکستی پێھێنا. پاشان مەلیک عەلائەدین جانی وەک پارێزگاری بەنگال دەستنیشان کرد. لەم نێوەندەدا، مانگال دیڤا، سەرۆکی پاریھارای گوالیۆر لە ناوەڕاستی ھیندستان، سەربەخۆیی ڕاگەیاندبوو. لە ساڵی ١٢٣١دا، ئیلتوتمیش شارەکەی گەمارۆدا، و دوای ١١ مانگ لە ململانێ، لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٢٣٢ دەستی بەسەردا گرت. دوای ئەوەی مانگال دیڤا ھەڵھات، و ئیلتوتمیش قەڵاکەی بەجێھێشت لەژێر چاودێری ئەفسەرەکانی مەجدول مولک زیائەدین.
لە ساڵی ١٢٣٣–١٢٣٤، ئیلتوتمیش گوالیۆری خستە ژێر دەستی مەلیک نوسرەتدین تایسی، کە ھەروەھا iqta'ەکانی سوڵتانکۆت و بەیانای پێدرا، و لە کەناوج، مێھر، و مەھابان. دوای ماوەیەکی کەم، تایسی ھێرشی کردە سەر قەڵای چاندێلای کالینجار، و دواتر بۆ ماوەی نزیکەی ٥٠ ڕۆژ ناوچەکەی تاڵان کرد. لەم ھەڵمەتەدا بڕێکی زۆر سامانێکی بەدەستھێنا: پشکی ئیلتوتمیش (یەک لەسەر پێنج) لە تاڵانەکە ٢٫٥ ملیۆن جیتال بوو. لەکاتێکدا تایسی دەگەڕایەوە بۆ گوالیۆر، فەرمانڕەوای یاجڤاپالا چاھادا-دێڤا (کە لەلایەن مینھاجەوە پێی دەگوترا جەھار) بۆسەیەکی بۆ دانا، بەڵام تایسی توانی بە دابەشبوون بەرپەرچی ھێرشەکە بگرێتەوە سوپاکەی بۆ سێ بەشە.
مردن و جێنشینی
لە ساڵی ١٢٣٦دا ئیلتوتمیش لە کاتی ڕێپێوانێکدا بەرەو قەڵای قەرلوق لە بامیان نەخۆش کەوت، و لە ٢٠ی نیساندا گەڕایەوە بۆ دەلھی، ئەو کاتەی کە ئەستێرەناسەکانی ھەڵیانبژاردبوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە ٣٠ی نیسانی ١٢٣٦ کۆچی دوایی کرد. ئەو نێژرا لە کۆمەڵگەی قوتب لە مێھراولی.
دوای مردنی ئیلتوتمیش ساڵانێک ناسەقامگیری سیاسی لە دەھلی بەدوای خۆیدا ھێنا. لەم ماوەیەدا چوار نەوەی ئیلتوتمیش خرانە سەر تەختی پاشایەتی و کوژران. لە ساڵانی ١٢٢٠دا ئیلتوتمیش کوڕە گەورەکەی مالیکوس سەعید ناسرودین مەحموود وەک جێنشینی، بەڵام نەسیرەدین لە ساڵی ١٢٢٩ بە شێوەیەککۆوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد. لەکاتێکدا ئیلتوتمیش لە ساڵی ١٢٣١ بۆ ھەڵمەتی گوالیۆر ڕۆیشتبوو، ئیدارەی دەھلی بەجێھێشتبوو بۆ کچەکەی رازیا. ئیدارەی کاریگەری ئەو وای لێکرد کە لە ساڵی ١٢٣١دا وەک میراتگری خۆی بناسێنێت، لەگەڵ گەڕانەوەی لە گوالیۆر. بەڵام پێدەچێت ئیلتوتمیش ماوەیەکی کەم پێش مردنی کوڕە گەورەکەی کە لە ژیاندا مابێت ڕوکنەدین فیروز وەک جێنشینی خۆی ھەڵبژاردبێت. کاتێک ئیلتوتمیش مرد، ئاغاکان بە کۆی دەنگ ڕوکنودینیان وەک پاشای نوێ دەستنیشان کرد. لە سەردەمی ڕوکنەدیندا، دایکی شا تورکان دەستی بەسەر کاروباری دەوڵەتدا گرت، و دەستی کرد بە خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ ڕکابەرەکانی. لەسێدارەدانی قوتوبەدینیان کە کوڕێکی جەماوەری ئیلتوتمیش بوو، بووە ھۆی یاخیبوون لەلایەن چەند ئاغایەکەوە، لەوانە مەلیک غیاسەدین محەممەد شا - کوڕێکی دیکەی ئیلتوتمیش. لەناو ئەم ھەلومەرجانەدا، ڕازیا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٢٣٦ دەستی بەسەر تەختی پاشایەتیدا گرت، بە پشتیوانی خەڵکی گشتی و چەند ئاغایەک و ڕوکنودین لەسێدارەدرا. ڕازیاش ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە، و لە ساڵی ١٢٤٠ لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و کوژرا. پاشان ئاغاکان مویز الدین بەھرام - کوڕێکی دیکەی ئیلتوتمیش-یان لەسەر تەخت دانا، بەڵام دواتر لە ساڵی ١٢٤٢ لە پۆستەکەی لابرد و کوشتیان. دواتر، ئاغاکان کوڕی ڕوکنودینیان عەلائەدین مەسعوود خستە سەر تەخت، بەڵام ئەویش، لە ساڵی ١٢٤٦ لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. ڕێکوپێکی تەنھا دوای ئەوەی ناسرودین-مەحمود بوو بە سوڵتان لەگەڵ کۆیلە دیارەکەی ئیلتوتمیش، غیاس الدین-بالبان وەک جێگرەکەی (نایب) دامەزرا. ') لە ساڵی 1246. مینھاج سوڵتانی نوێ بە کوڕی ئیلتوتمیش ناودەبات، بەڵام ئیسامی و فیریشتە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە نەوەیەکی ئیلتوتمیش بووە. ھەندێک لە مێژوونووسانی مۆدێرن مینھاج بە جێی متمانەتر دەزانن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر پێیان وایە کە سوڵتانی نوێ کوڕی کوڕە گەورەکەی ئیلتوتمیش نەسیرەدین بووە (کە پێش ئیلتوتمیش کۆچی دوایی کردووە)، و ناوی باوکی بووە . بالبان لەو کاتەدا ھەموو دەسەڵاتەکانی بەدەستەوە بوو و لە ساڵی ١٢٦٦ بوو بە سوڵتان. نەوەکانی بالبان حوکمڕانی دەھلییان کرد تا لەلایەن خەڵجییەکانەوە ڕووخێنران.
ئایین
ئیلتوتمیش موسڵمانێکی پەرستراو بوو، و کاتێکی بەرچاوی بە نوێژکردن لە شەودا بەسەر دەبرد.
لە کاتی نوێژەکانیدا لە کاتی خۆیدا بوو.
نیزام الدین ئەحمەد دەفەرموێت؛
شاعیری دەربارەکەی ئەمیر ڕوحانی بە «جەنگاوەرێکی پیرۆز و غازی» وەسفی دەکات. ڕێزی لە چەندین پیرۆزی سۆفی گرتووە، لەوانە قوتبەدین بەختیار کاکی، حەمیدەدین نەگاوری، جەلالەدین تەبریزی، بەھائەدین زەکەریا، و نەجیبەدین نەخشابی.
سیاسەت بەرامبەر بە ھیندۆسەکان
کاتێک کۆمەڵێک زانایان ھاتنە ئیلتومیش و داوای لێکرد یاسای «مەرگ یان ئیسلام» لەسەر ھیندۆسەکان جێبەجێ بکات، ئیلتومیش داوای لە نیزامولمولک جونەیدی کرد کە وەڵامێکی گونجاو بداتەوە بە ئولامەکان.
ئیلتوتمیش گوتاری ئایینی لەلایەن ولامە ئۆرتۆدۆکسەکانەوە - وەک سەید نورەدین موبارەک غەزناوی - لە دەربارەکەی خۆیدا بەڕێوەدەبرد، بەڵام لەکاتی داڕشتنی سیاسەتە ئیمپراتۆرییەکاندا ئامۆژگارییەکانیان پشتگوێ دەخست. ئەو لەو سنوورانە تێگەیشت کە دەتوانرێت یاسای ئیسلامی شەریعە لە ھیندستانی تا ڕادەیەکی زۆر غەیرە موسڵماندا جێبەجێ بکرێت. لە کاتی بڕیاردانی نائۆرتۆدۆکسی کاندیدکردنی کچەکەی ڕازییە بۆ جێنشینی خۆی، ڕاوێژی بە زانایان نەکردووە. ئەم ھاوسەنگییە لە نێوان شەریعەت و پێداویستییە کردارییەکانی ئەو سەردەمەدا بوو بە تایبەتمەندییەکی حوکمڕانی تورکیا لە دەھلی.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٢٣٦
بڕیارنامەی ١٨٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١١٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
بڕیارنامەی ١٨٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئازاری ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٩٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پارێزگا
پارێزگا (بە ئینگلیزی: Province) بەش یا پارچەیەک لە وڵاتە کە پارێزگار بە سەری ڕادەگا. ھەر وڵات لە چەند پارێزگا پێکدێت.
پارێزگا لە ئێراندا
لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێران دا، پارێزگا یەکەمین و گەورەترین یەکەیە. ھەر پارێزگا پێکھاتووە لە چەند شارستان. زۆربەی جاران گەورەترین شاری پارێزگایەک ناوەندی ئەو پارێزگایەیە. وڵاتی ئێران لە سی و یەک پارێزگا پێک دێت کە پێنج پارێزگای ژمارەیەکی زۆر کوردی تێدا دەژی.
ئەمانەش ببینە
پۆل:جوگرافیای سیاسی پۆل:پارێزگاکان پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
بڕیارنامەی ١٨٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١١٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
ئێکوادۆر
ئیکوادۆر، بە ڕەسمی کۆماری ئیکوادۆر (بە زمانی ئیسپانی: República del Ecuador) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمریکا. پایتەختەکەی شاری کیتۆیە.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٠  پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور
سەرپێڵی زەھاو
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
داروین نونێز
داروین گابریێل نونێز ڕیبێیرۆ (لەدایکبووی ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٩٩) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئۆرۆگوایە کە وەک ھێرشبەر یاری دەکات بۆ یانەی لیڤەرپوول و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆرۆگوای.
دوای بەشداربوونی بۆ ئۆرۆگوای لە ئاستە جیاوازەکانی لاوان، نونێز بۆ یەکەم جار بانگکرا بۆ پێکھاتەی یەکەمی نێودەوڵەتی لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩. لە یەکەمین یاریی نێودەوڵەتییدا گۆڵی تۆمارکرد بەرامبەر پیرۆ.
ژیانی سەرەتا
نونێز لە ئارتیگاس لە خێزانێکی ھەژار لەدایک بووە کە باوکی بیبیانۆ نونێز کرێکار بوو و دایکی سیڵڤیا ڕیبایڕۆ فرۆشیاری بوتڵی شیر بوو. ئەو بۆ یانەکانی ناوخۆی وڵاتەکانی لا لۆز و سان میگێڵ یاری دەکرد پێش ئەوەی لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا لەلایەن جۆزێ پێردۆمۆ ی یاریزانی نێودەوڵەتی پێشووی ئۆرۆگوای چاودێری بکرێت، پاشان خۆی گواستەوە بۆ شاری مۆنتێڤێدیۆی پایتەخت بۆ ئەوەی بچێتە یانەی پێنارۆل.
بەھۆی نەگونجانی و ئارەزووی گەڕاندنەوەی بۆ ماڵی خۆی، نونێز گەڕایەوە بۆ شارۆچکەکەی خۆی بۆ بەسەربردنی کات لەگەڵ خێزانەکەی و دوای ساڵێک گەڕایەوە بۆ پێنارۆل. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا تووشی پێکانێک بوو کە زیاتر لە ساڵێک دووریخستەوە و پێویستی بە دوو نەشتەرگەری ھەبوو. لەکاتێکدا تووشی پێکان ببوو، برا گەورەکەی جێنیر وازی لە یانەکەی و تۆپی پێ ھێنا بۆ ئەوەی بژێوی خێزانەکەی دابین بکات و پێی گوت «تۆ لە من باشتریت بۆ یاریکردن».
پێنارۆل
نونێز یەکەم گۆڵی پیشەگەری خۆی تۆمارکرد لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، کە گۆڵی یەکەمی بردنەوەیان بوو لە یاریگای خۆیان لە بەرامبەر فێنیکس و ٢–٠ بردیانەوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٩، ھاتریکی تۆمار کرد لە بردنەوەیان ٤–٠ لە بەرامبەر بۆستن ڕیڤەر.
ئەلمێریا
لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٩، یانەی ئەلمێریا گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ نونێز واژوو کرد، بە تێچووی ٤٫٥ ملیۆن دۆلار و ١٫٥ ملیۆن دۆلاری زیادە لەسەر ئاست و ئەنجام کە ئەمەش گرانترین گرێبەستی یانە ئیسپانییەکە بوو. لە ٣ی تشرینی یەکەمدا یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا وەک یەدەگ ھاتە یاریگا لە کۆتایی نیوەی یەکەمدا و ٤–٢ یارییەکەیان دۆڕاند لە بەرامبەر سپۆرتینگ خیخۆن.
لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، بۆ یەکەم جار، نونێز یەکەم گۆڵی بۆ یانە نوێیەکەی تۆمارکرد بە لێدانی سزا لە بردنەوەیەکی ٣–٢ لە یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ئیسترامادۆرا. تەنیا وەرزەکەی لە یانەکە تەواو کرد لە ئیستادیۆ دی لۆس جێگۆس مێدیتێرانۆس وەک چوارەمین گۆڵکار لە خولدا بە ١٦ گۆڵ، بە ڕابەرایەتی ھاونیشتیمانەکەی کریستیان ستوانی.
٢٠٢٠–٢١: خۆ گونجاندن لە پۆرتوگال
لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠، نونێز گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ یانەی پورتوگالی بەنفیکا واژوو کرد، کە ٢٤ ملیۆن یۆرۆی پێ درا و گرانترین گرێبەستی یانەکە بوو. ھەروەھا گەورەترین گواستنەوەی ئەلمێریا و خولی پلە دووی ئیسپانیا بوو، لەگەڵ ئەوەش یانەکە ٢٠٪ی پارەی گواستنەوەی داھاتوو وەردەگرێت. دوای ١١ ڕۆژ، یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە دۆڕاندنیان ٢–١ لە بەرامبەر پۆک لە قۆناغی سێیەمی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠–٢١ و لە جێگای پێدرینۆ ھاتە یاریگاوە لە خولەکی ٦٥ی یارییەکە.
بە ئەسیست کردنی لە بردنەوەی ٣–٠ بەسەر ڕیۆ ئاڤێ لە ١٨ی تشرینی یەکەم، گەیشتە پێنج ئەسیت لە چوار یاری یەکەمی خولدا، باشترین ژمارە لە خولدا. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمدا، یەکەمین گۆڵەکانی بۆ یانەکە تۆمارکرد بە ھات-تریک بەرامبەر لیچ پۆزنان لە بردنەوەی ٤–٢ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی خولی ئەورووپا. دوای چوار ڕۆژ، یەکەم گۆڵی خۆی لە خولدا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–٠ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر یانەی بی ساد.
لە ٣ی کانوونی یەکەم، دوای سێ ھەفتە لە تووشبوون بە کۆڤید-١٩، گەڕایەوە بۆ یاریکردن دژی لیچ پۆزنان لە قۆناغی کۆمەڵەکانی خولی ئەورووپا، دووەم گۆڵی بۆ بەنفیکا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٠ لە یاریگای خۆیان. لەماوەی وەرزەکەدا تووشی ئاستەنگی و ئاست خراپ بووە و بەھۆی کاریگەرییەکانی ڤایرۆسەکە و پێکانی جیاواز، و بۆ ماوەی چوار مانگ گۆڵی تۆمار نەکرد. شەش گۆڵی لە خولدا تۆمارکرد و دە ئەسیستی کرد کە دووەم باشترین بوو لە خولدا و یارمەتی بەنفیکا دا بۆ گەیشتن بە پلەی سێیەم و گەیشتن بە قۆناغی سێیەمی پاڵاوتنەکانی خولی یانە پاڵەوانەکان.
٢٠٢١: بەرەو پێش چوون و بۆلا دی پراتا
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/BenficaBarcelona20210928-001_(cropped).jpg/170px-BenficaBarcelona20210928-001_(cropped).jpg|وێنۆک|نونێز لە کاتی یاریکردن بۆ بەنفیکا لە ساڵی ٢٠٢١ لە ئایاری ٢٠٢١، نونێز نەشتەرگەرییەکی بۆ کرا بەھۆی پێکانێک لە ئەژنۆی ڕاستیدا، کە وای لێکرد یەکەمین مانگەکانی وەرزی نوێ لە بەنفیکا دوور بکەوێتەوە. لە ٢١ی ئابی گەڕایەوە لە پێکان، جێگای ئێڤەرتۆن گرتەوە لە خولەکی٧٢ی یارییەکە و بە یەدەگ بەشداری کرد، لە سەرکەوتنی ٢–٠ بەسەر گیڵ ڤیسێنتێ، کە لەو کاتەدا کارتی زەردی وەرگرت. دوای تۆمارکردنی دوو گۆڵ لە دوای یەک لە ھەر یەک لە یارییەکانی دژی سانتا کلارا و بواڤیستا لە خولدا. بە یاریزانی مانگ و ھێرشبەری مانگ بۆ ئەیلول ھەڵبژێردرا. لە ٢٩ی ئەیلوول، دوو گۆڵی یەکەمی لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٠ لە یاریگای خۆیان بەرامبەربەرشەلۆنە، و بە باشترین یاریزانی یارییەکە دیاریکرا.
لە ٢٧ی تشرینی دووەمدا، یەکەم ھات-تریک تۆمارکرد لە خولدا کاتێک تیمەکەی لە نیوەی یەکەمدا ٧–٠ پێشکەوت بەرامبەر بی ساد، ھەرچەندە یارییەکە لە سەرەتاکانی نیوەی دووەمدا وەستێنرا بەھۆی کەمی یاریزانەکان لە تیمی میوانداری کە تووشی کۆڤید ببون؛ و لە ١٢ی کانوونی یەکەمدا سێ گۆڵی دیکەی تۆمارکرد بەرامبەر فامالیکاو لە بردنەوەی ٤–١ دەرەوەی یاریگای خۆیان، کە بوو بە حەوتەم یاریزان لەو خولەدا کە دوو ھاتریکی یەک بە دوای یەک تۆمار بکات. دوای سێ ڕۆژ، دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٠ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر سپۆرتینگ دا کۆڤیڵا بۆ ئەوەی تیمەکەی بگەیەنێت بە نیوەی کۆتایی جامی خول ٢٠٢١–٢٢، ھەرچەندە، لەکاتێکدا لەئەرکی نێودەوڵەتی بوو بۆ ئۆرۆگوای ، بەنفیکا ٢–١ شکستی پێھێنرا لەلایەن ڕکابەری شارەکەی سپۆرتینگ لیشبۆنە لە یاری کۆتاییدا.
لە ٢٧ی شوبات، نونێز ٢٠ھەمین گۆڵی لە خولدا بۆ بەنفیکا تۆمارکرد لەھەمان ژمارە یاری، لە بردنەوەی ٣–٠ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر ڤیتۆریا دی گیومارێس. لە ١٥ی ئازار، لە یاری دووەمی خولی یانە پاڵەوانانەکان لە قۆناغی ١٦، تاکە گۆڵی بردنەوە و تەنیا گۆڵی یارییەکەی تۆمار کرد لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر ئەیاکس، بە کۆی ھەردوو یارییەکە ٣–٢ بردیانەوە و سەرکەوت بۆ قۆناغی دوار. لە ٩ی نیساندا، سێیەم ھاتریکی وەرزەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر بی ساد، کە کۆی گۆڵەکانی وەرزەکەی گەیشتە ٣١ گۆڵ. ئەو دوو گۆڵی تۆمارکرد بەرامبەر لیڤەرپوول لە چارەکی کۆتایی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە وەرزی ٢٢–٢٠٢١: یەکێکیان لە یاری یەکەم و ئەوی تریان لە یاری دووەم، لەکاتێکدا تیمەکەی بە کۆی ھەردوو یاری ٦–٢ کرایە دەرەوە. شەشەم گۆڵی لە پاڵەوانێتییەکەدا وای لێکرد ببێتە باشترین گۆڵکاری بەنفیکا لە مێژووی مۆدێرنی چامپیۆنس لیگدا، کە ڕیکۆردی پێنج گۆڵی نونۆ گۆمسی لە وەرزی ١٩٩٨–١٩٩٩ تێپەڕاند.
لە ١٧ی نیسان، گۆڵێکی تۆمارکرد و ئەسیستێکی کرد بۆ بردنەوە لە خاوەن یاریگا سپۆرتینگ ٢–٠ لە دێربی دی لیسبۆندا، کە بە باشترین یاریزانی یارییەکە دانرا. لە کۆتا یاریی دا بۆ یانەکە، لە ٧ی ئایار، نونێز گۆڵێکی تۆمارکرد کە لەلایەن ڤارەوە ڕەتکرایەوە لە دۆڕاندنی ١–٠ لە یاریگای خۆیان لە ئۆ کلاسیکۆ بەرامبەر پۆرتۆ، کە بووە ھۆی نازناوی خول لەلایەن پۆرتۆ بەدەست بێت. ئەو وەرزەکەی بە ٢٦ گۆڵ لە ٢٨ یاری خولدا تەواو کرد، خەڵاتی بۆلا دی پراتا وەک گۆڵکاری خولەکە پێ بەخشرا، بوو بە باشترین یاریزانی ساڵەکە و ناوی لە پێکھاتەی ساڵ دانرا.
لیڤەرپوول
لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، بەنفیکا گەیشتە ڕێکەوتنێک لەگەڵ یانەی پرێمیەرلیگ لیڤەرپوول بۆ گواستنەوەی نونێز بە بڕی ٧٥ ملیۆن یۆرۆ و ٢٥ ملیۆن یۆڕۆی زیادە کە بە ئاست و ئەنجام دەبەخشرێت. ڕۆژی دواتر، یانەکە گرێبەستەکەی پشتڕاست کردەوە، بە ٦٤ ملیۆن پاوەند، لەگەڵ زیادکردنەکان کە لەوانەیە کۆی گشتی بگات بە ٨٥ ملیۆن پاوەند لە کاتێکی تردا، کە وای لێکرد ببێت بە گرانترین گواستنەوەی لیڤەرپوول. لە ٣٠ی تەممووزدا، نونێز یەکەمین یاری خۆی بۆ لیڤەرپوول ئەنجامدا لە بردنەوەی یانەکە بەسەر مانچستەر سیتی لە یاریگای کینگ پاوەر ستادیۆن. بوو بە ھۆکاری ئەوەی لێدانی سزا بۆ لیڤەرپوڵ دروست بێت، کە لەلایەن محەممەد سەڵاحەوە گۆڵی پێکرا، و یەکەم گۆڵی بۆ یانەکە تۆمارکرد لە خولەکی چوارەمی کاتی زیادکراو.
لاوان
نونێز یاریزانی پێشووی لاوانی نێودەوڵەتی ئۆرۆگوایە، و بەشێک بوو لە پێکھاتەی خوار ٢٠ ساڵان کە پلەی سێیەمی بەدەستھێنا لە جامی ئەمریکای باشووری خوار ٢٠ ساڵان لە ساڵی ٢٠١٩.
ھەروەھا نونێز بەشداری لە جامی جیھانی فیفای خوار ٢٠ ساڵانی کردلە ٢٠١٩، لە یاری یەکەمدا گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر نەرویج. گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–٠ لە بەرامبەر نیووزلەندا لە کۆتا یاری قۆناغی کۆمەڵەکان، بۆ یارمەتیدانی ئۆرۆگوای کە وەک یەکەمی کۆمەڵەی سی بێت. وڵاتەکەی لە پاڵەوانێتییەکە دەرکرا دوای ئەوەی لە یارییەکدا ٣–١ دۆڕان بەرامبەر ئیکوادۆر لە قۆناغی ١٦.
پێکھاتەی یەکەم
نونێز بانگھێشت کرا بۆ پێکھاتەی یەکەم بۆ یاری دۆستانە بەرامبەر کۆستا ڕیکا و ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئەیلولی ٢٠١٩. ئەو لە ١٦ی تشرینی یەکەمدا یەکەمین یاری نێودەوڵەتیی خۆی ئەنجامدا لە یارییەکدا لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر پیرۆ کە ١–١ بەرامبەر بوون. لە جێگای بریان لۆزانۆ ھاتە یاریگا لە خولەکی ٧٥ و پێنج خولەک دواتر گۆڵی تۆمار کرد.
لە حوزەیرانی ٢٠٢١، نونێز لە تیمی کۆتایی ٢٦ یاریزانی ئۆرۆگوای بوو بۆ کۆپا ئەمریکای ٢٠٢١ لە بەڕازیل. بەھۆی پێکانێکی لە ئەژنۆی ڕاست کە دوو مانگ دوریخستەوە، لە پاڵەوانێتییەکە بێبەش بوو.
لە ماوەی مانەوەکەی لە بەنفیکا، لەژێر سەرپەرشتی جۆرج یێسۆس و نیلسۆن ڤێرسیمۆ، نونێز لە چەندین پێگەی ھەمەجۆر لە یاریگا و چەند سیستەمی یاریکردنی کردووە. ئەو وەک ھێرشبەر و لای چەپ یاری دەکرد لە پێکھاتەکانی ٤-٤-٢ و ٣-٤-٣، لەگەڵ بەرپرسیارێتی لەم ڕۆڵانەدا، گۆڕینی بۆ ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی تۆپ یان ئەنجامدانی ھێرشی پێچەوانە لە یارییەکاندا. توانای ئەو بۆ ئەوەی بچێتە ناو ١٢ یارد و بۆشایی دروست بکات بەشێکی سەرەکی یارییەکەی بوو، لەکاتێکدا یارمەتی دەدرێت بە بوونی ھێرشبەرێکی تر (یان ھاریس سێفەرۆڤیچ یان گۆنسالۆ ڕامۆس)، کە وای کرد نونێز لە دوورەوە یاری نەکات و نزیکتر بێت لە ناوچەی سزا. شێوازی یاریکردنی وای لێکردووە بەراورد بکرێت لەگەڵ یاریزانە بەھێزەکانی ھاونیشتیمانی ئۆرۆگوای وەک ئێدینسۆن کاڤانی و لویس سواریز.
ژیانی کەسی
نونێز و ھاوبەشەکەی لۆرینا ماناس لەدایکبوونی یەکەم منداڵیان ڕاگەیاند، کوڕێک ھەر بەناوی داروین، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
پێنارۆل
بەنفیکا
لیڤەرپوول
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئوروگوایی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن
سەحنە
سەحنە، سەنە یان سانە لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.
زمان
خەڵکی شاری سەحنە بە زمانی کوردیی لەکی دەئاخێوێنن. ھەروەھا جەماوەرێک لە خەڵکەکەیش بە کوردیی کولیایی دەئاخێوێنێت.
بڕیارنامەی ١٨٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٣٢‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەحنە
ئایین
زۆربەی جەماوەری شاری سەحنە سەر بە ئایینی یارسانە. سەحنە تەنیا شارێک لە ناوچە یارسان نشینەکانە کە لە ھەموو خانەدانەکانی یارسان لەتێدا دەژێن. جگە لە ئەم ئایینە، کوردانی سەر بە ئایینی شێعەش لە شاری سەحنەدا دەژێن.
بڕیارنامەی ١٨٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
سەحنە
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
بڕیارنامەی ١٨٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٢٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٩
چێکا
کۆمیسیۆنی نائاسایی سەرتاسەری ڕووسی ( و بە شێوەیەکی باو بە چێکا ناسراوە )یەکەم ڕێکخراو بوو لە یەک لە دوای یەک ڕێکخراوەکانی پۆلیسی نھێنی سۆڤیەت. لە ٥ی کانوونی یەکەم (ساڵنامەی جوولیانی)ی ١٩١٧ لەلایەن سۆڤنارکۆمەوە دامەزراوە لەژێر سەرکردایەتی فێلیکس دزەرژینسکی ئەرستۆکراتێکی پۆڵەندی بوو کە بوو بە بۆلشێڤیک. تا کۆتایی ساڵی ١٩١٨، سەدان کۆمیتەی چێکا لە کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا لە ئاستی ئۆبلاست، گوبەرنیا، ڕایۆن، ئویەزد و ڤۆلۆستدا سەریان ھەڵدابوو. بەڕواڵەت بۆ پاراستنی شۆڕش لە ھێزە کۆنەپەرستەکان، واتە «دوژمنە چینایەتییەکان» وەک بۆرژوازی و ئەندامانی ڕۆحانییەکان دامەزرابوو، ھەر زوو بوو بە ئامرازی سەرکوتکردن لە دژی ھەموو نەیارانی سیاسی ڕژێمی کۆمۆنیستی. چێکاکان بە ئاڕاستەی لینین دەستبەسەرکردنی بەکۆمەڵ و زیندانیکردن و ئەشکەنجەدان و لەسێدارەدانیان بەبێ دادگاییکردن ئەنجامدا.
لە ساڵی ١٩٢١ ژمارەی سەربازەکانی بەرگری ناوخۆیی کۆمار (لقێکی چەکا) لانیکەم ٢٠٠ ھەزار کەس بوون. پۆلیسی ئۆردوگاکانی کاریان دەکرد، سیستەمی گوڵگیان بەڕێوە دەبرد، داوای خۆراکیان دەکرد، یاخیبوون و ئاژاوەی کرێکاران و کۆڵبەرانیان دانا و یاخیبوون لە سوپای سووردا.
ڕێکخراوەکە لە ساڵی ١٩٢٢ ھەڵوەشایەوە و بەڕێوەبەرایەتی سیاسی دەوڵەت یان GPU شوێنی گرتەوە.
میراتی ڕێکخراوەکە
کۆنستانتین پرێۆبراژێنسکی ڕەخنەی لە بەردەوامی ئاھەنگگێڕانی جەژنی پیشەیی خزمەتگوزارییە ئەمنییەکانی ڕووسیای کۆن و مۆدێرن گرت لە ساڵیادی دروستکردنی چێکا، بە ڕەزامەندی سەرۆکەکانی ڕووسیا. (ڤلادیمیر پوتین، ئەفسەری پێشووی کەی جی بی، وادەی نەگۆڕی بۆ ڕۆژێکی دیکە ھەڵبژارد): "ھێشتا جێنشینەکانی کەی جی بی دەستبەرداری ھیچ شتێک نەبوون؛ تەنانەت ھەمان ڕۆژ، وەک لە کاتی سەرکوتکردندا، لە ٢٠ی کانوونی یەکەم ئاھەنگی جەژنی پیشەیی خۆیان دەگێڕن." وەک ئەوە وایە دەزگای ھەواڵگری و دژە سیخوڕی ئێستای ئەڵمانیا یادی ڕۆژی گێستاپۆ بکەنەوە. دەتوانم بیھێنمە پێش چاوم کە ڕۆژنامەکانمان چەندە تووڕە دەبن!"!"
سەرچاوەکان
پۆل:چێکا پۆل:ڕێکخراوەکانی شۆڕشی ڕووسیا پۆل:تیرۆری کۆمۆنیست
ڕاژەکار
وێنۆک|200px ڕاژەکار یان سێرڤەر (بە ئینگلیزی: Server) بریتییە لە ئامێرێکی کۆمپیوتەری تایبەت کە بە شێوەیەکی بەردەوام بەستراوەتەوە بە تۆڕی ئەنتەرنێتەوە بۆ ھەموو بەشداربووانی ئەنتەرنیت لە ھەموو جیھاندا و لکێنراوە بە ژمارەیەکی ئێجگار زۆر لە ماڵپەری تایبەتی. ئەو ئامێری کۆمپیوتەرەش دامەزراوە لەسەر چەندەھا یەکەی دیاری کراوی بەرز، بۆ بەرزکردنەوە و دابەزاندنی داتا و کارەکان و ھەڵگرتنیان بۆ ماوەیەکی درێژ، و تایبەتە بە کۆمپانیای جۆراوجۆر.
خێراییی ڕاژەکار
بەپێی شوێن و ھەلومەرجی خواستی خاوەن کۆمپانیا و یەکەکانی بازرگانی، لە جیھاندا خێراییی سێرڤەر گۆڕانکاری بەسەردادێت ئەمەش پەیوەندی ھەیە بە خواستەکانی کڕیار لەسەر تۆڕەکان و بەستنەوەی ماڵپەڕ بە سێرڤەر. زۆرجار کاتێک کۆمپانیا سێرڤەری دەرەخات بە شێوەیەکی زۆر گونجاو و بە خێرایییەکی تایبەتە بەڵام درەنگ و زوو کردنەوەی ماڵپەڕەکان بە ڕاددەیەکی زۆریش بەستراوەتەوە بە کۆمپانیاکانی پەخشی ئەنتەرنێتی، بۆیە ئەگەر لە وڵاتێک ھێڵی خاو ھەبێ خاوەن ماڵپەر لە ھەوڵی ئەوەدا دەبێت سوود لە سێرڤەرێکی باش و نزیک و خێرا وەربگرێت بۆ خێرا کردنەوەی لاپەڕەکانی ئینتەرنێت.
گەورەترین ڕاژەکار
کۆمپانیای گووگڵ گەورەترین و زۆرترین سێرڤەری ھەیە لە جیھاندا بە بەراورد لەگەڵ کۆمپانیاکانی تر کە ژمارەیان لە ملیۆنان سێرڤەرە لە شوێنی جیا جیا دا. گووگڵ بە شێوەیەکی ئاسایی (٠٠٠ ٤٥٠) چوار سەد و پەنجا ھەزار سێرڤەر بە تەنھا لە دوو درایڤ بە خۆڕایی دەبەخشێ کە دەکاتە نزیکەی (١٥٠) پێتابایت بەپێی ڕیزبەندییەکانی (بت و بایت و کیلۆبایت و مێگابایت و گێگابایت و تێرابایت و پێتابایت و ئێگزابایت و زێتابایت و یۆتابایت و ئێکسۆنابایت و وێکابایت) کار دەکات لەب ەر زۆری ژمارەی سێرڤەرەکان و ساڵانەش بە ملیۆنان و بلیۆنان دۆلار لە پڕۆژەی چاندنی سێرڤەری نوێ خەرج دەکات و نوسینگەکانیشی پەرەپێ دەدات لە ھەموو شوێنەکانی جیھاندا.
ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی تبت
وێنۆک ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی تبت یان ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی زیزانگیش، ھەروەھا بە تبت یان زیزانگیش ناوی دەھێنرێت (، بە پین-ین: زیزانگ، بە تبتی: བོད) ھەرێمێکی سەربەخۆیە لە کۆماری گەلی چین، دەکەوێتە سەر بەرزترین بان لە جیھاندا، چەندین ڕووباری تێدا ھەڵدەقوڵێ و ژمارەی دەریاچەکانی دەگاتە ١٥٠٠ دەریاچە، ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی تبت لە ڕووی ڕووبەرەوە بە دووەم گەورەترین ھەرێم دادەنرێت لە دوای ھەرێمی سنجان.
بەڵام ھەرێمەکە خاوەنی کەمترین چڕی دانیشتووانە لە چین، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ناھەمواری و بەرزونزمی جوگرافیایی و کەشوھەوای سەختی ناوچەکە.
تبت ھەرێمێکە لەباشوری ڕۆژاوای دەوڵەتی چین لەناو چیندا سنووری لەگەڵ ھەرێمی شینجیانگ و ھەرسێ ویلایەتی چینگھای و سیشوان و یونان ھەیە لەدەرەوەی چینیش سنووری لەگەڵ ھەرێمی کشمیرو دەوڵەتی ھندستان و دەوڵەتی نیپاڵ و دەوڵەتی بۆتان و دەوڵەتی بۆرما ھەیە ڕووبەرەکەی ١٢٠٠٠٠٠ کیلۆ مەتر چوارگۆشەیەو لە ١٢٫٨٪ی خاکی چین پێکدەھێنێت ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣ ملیۆن و ١٨٠ ھەزار کەسەو شاری لاھاسا پایتەختییەتی لە ٩٠٪ی تبتین و لە ٨٪ی ھانن و لە ٠٫٣٪ی مۆنپان و لە ٠٫٣٪ی ھوین و لە ١٫٤٪ی ئەوانی ترن لەڕووی ئایینیشەوە لە ٧٨٫٥٪ی بووزین و لە ١٢٫٥٪ی بۆنین و لە ٨٫٥ی ئایینە چینییەکانیان ھەیەو لە ٠٫٤٪ی ئیسلامن و لە ٠٫١٪ی مەسیحین زمانی تبتی و مەندرانیان ھەیە لەشارەکانیشی لاھاساو شیگاچی و قامدو و نینگچی و شانانە.
مێژوو
مێژووی تبت دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٨ ھەزار ساڵ پێش زایین. سەرۆک ھۆزێک بەناوی سۆنگزان گانپۆ لە ساڵی ٦٢٠ی زایینیدا شانشینەکەی لە دۆڵی تسینگبۆ (لە نێوان بانی ناوەڕاست و باشووری تبت) دامەزراند، ھەروەھا کۆشکی بوودالای دروست کرد و ٩٩٩ ژووری لەخۆگرتبوو، بۆ ئەوەی ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادە وێن چێن بکات کە کچی ئیمپراتۆرێکی چینی بوو لە خێزانی تانگی شاھانە.
و لە سەدەی ھەشتەمدا تبت بوو بە دەوڵەتێکی سەربازی گرنگ لە ئاسیا، تا ئەو کاتەی مەغۆلەکان داگیریان کرد و دەسەڵاتی پاشایەتی تێکچوو و سیستەمێکی سیۆکراسی (حوکمی ئایینی) لەو وڵاتە دامەزرا کە تا ئێستاش بەردەوامەی ھەیە.
لە مێژووی نوێدا (١٩١٣–١٩١٤) کۆنفرانسێک لە شاری سمیلا لە باکووری ھیندستان بەسترا بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان بەریتانیا و تبت و چین، و لە ئەنجامەکانی دیاریکردنی سنووری نێوان ھیندستان و تبت بوو، کە بە ھێڵی مەکماھۆن ناسرابوو (نوێنەری بەریتانیا لە کۆنفرانسەکە)، بەڵام چین واژووی لەسەر نەکرد، بۆیە پرسەکە لە نێوان چین و ھیندستان بە کێشەلەسەری مایەوە.
تبت بە سەربەخۆیی مایەوە تا لە ساڵی ١٩٥٠ لەلایەن چینی کۆمۆنیستەوە داگیرکرا، بەڵام تبتییەکان بە بە ئازایانە بەرگرییان لە ناوچەکە کرد و پایتەختەکەیان لاسا سەرسەختانە بۆ ماوەی دوو ساڵ بەرەنگاری ئەو لەشکرکێشییە بووەوە.
دوای ڕووخانی پایتەخت ناوچەکە بوو بە ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی کۆماری گەلی چیندا، تا ساڵی ١٩٥٩ ڕاپەڕینێکی جەماوەری بەرفراوان سەریھەڵدا و داوای سەربەخۆییان دەکرد، شۆڕشگێڕەکان پەلاماری سوپای چینیان دا و لە ١٩ی ئازاری ١٩٥٩ سەربەخۆییان ڕاگەیاند، بەڵام چین کۆتایی بە ڕاپەڕینەکە ھێنا و سەرکردەی ڕۆحی ھەرێمەکە دالای لاما دیارنەما و بەرەو ھیندستان ھەڵھات، پاشان چین «باشان لاما»ی وەک جێنشین دەستنیشان کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژاوای چین پۆل:ناوچە خۆبەڕێوەبەرییەکانی چین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٥
ئاغاسی خنجیان
ئاغاسی خنجیان (، ؛ ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٠١ – ٩ی تەممووزی ١٩٣٦) سکرتێری یەکەمی حیزبی شیوعی ئەرمەنستان بووە لە مانگی ئایاری ١٩٣٠ تا تەممووزی ١٩٣٦.
ژیاننامە
خنجیان لە شاری وان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (ئەمڕۆ ڕۆژھەڵاتی تورکیا) لەدایکبووە. لەگەڵ ھێرشی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، خێزانەکەی لە ساڵی ١٩١٥ لە شارەکە کۆچیان کرد و لە ئەرمینیای ڕووسی نیشتەجێ بوون، لەوێ پەنایان بۆ کاتدراڵی ئێچمیادزین برد. خنجیان لە مەدرەسەی جیڤۆرگیان ناوی تۆمار کرد، بەڵام وردە وردە سیاسەتی مارکسی شۆڕشگێڕانە سەرنجی ڕاکێشا. لە ساڵەکانی ١٩١٧–١٩١٩ یەکێک بوو لە ڕێکخەرانی سپارتاک، یەکێتی خوێندکاری مارکسی ئەرمینیا. دواتر وەک سکرتێری کۆمیتەی ژێرزەمینیی بەلشەفی ئەرمەنی کاری کردووە. لە ئەیلوولی ١٩١٩ خنجیان بۆ کۆمیتەی ناوچەیی ترانسقاوقازی کۆمسۆمۆڵ ھەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٢١ لە زانکۆی سڤێردلۆڤ ناوی تۆمار کرد. دوای تەواوکردنی خوێندن وەک بەرپرسێکی حزبی لە لێنینگراد کاری کرد، لەوێ پشتگیری لە جۆزێف ستالین کرد لە دژی سەرۆکی حیزبی شارەکە، گریگۆری زینۆڤیێڤ. ھەروەھا ھاوکارێکی نزیکی سێرگی کیرۆڤ بووە. خنجیان لە نیسانی ١٩٢٨ گەڕایەوە ئەرمینیا و لە ساڵانی ١٩٢٨–٢٩ وەک سکرتێری حزبی شیوعی ئەرمەنستان کاری کردووە، سکرتێری یەکەمی کۆمیتەی شاری یەریڤانی حیزبی شیوعی ئەرمینیا، (ئازار ١٩٢٩-ئایار ١٩٣٠)؛ و لە مانگی ئایاری ١٩٣٠دا، سکرتێری یەکەمی حزبی شیوعی ئەرمەنستان بوو.
خنجیان لەکاتێکدا سەرکردایەتی حیزبی ئەرمەنی گرتە دەست کە کۆڵبەرەکان ناچار دەبوون دەستبەرداری زەوییەکانیان بن و بە ڕێنمایی لە مۆسکۆ بە ئۆتۆمبێل دەبرێنە سەر کێڵگە بەکۆمەڵەکان. ئەمەش بەرخۆدانی بەرفراوانی لێکەوتەوە. چاپەمەنی سۆڤیەت لەو کاتەدا ئاشکرای کرد کە کۆمۆنیستەکان کۆنترۆڵی بەشێک لە ئەرمینیایان لەدەستداوە کە بۆ چەند ھەفتەیەک لە مانگی ئازار و نیسانی ١٩٢٠ لە دەستی یاخیبوواندا بوون. لە سەردەمی خانجیاندا، بەبێ ئەوەی ھیچ ڕاپۆرتێک لەبارەی پێکدادانی چەکداری لەنێوان یاخیبووان و دەزگا ئەمنییەکان بڵاوبکرێتەوە، پرۆسەکە تەواو بوو. سەلماندی کە سیاسەتمەدارێکی سۆڤیەتێکی کاریزماتیکە و لە نێو دانیشتووانی ئەرمەنستاندا زۆر بەناوبانگ بوو.
لە ڕووی سیاسییەوە، خنجیان «ھێندەی ئەو کاتە کۆمۆنیستێک بە سەلامەتی دەیتوانی ناسیۆنالیستێک بوو - و ڕەنگە کەمێک زیاتریش بێت.» بۆ ئەو)، ئەکسێل باکونتس و گورگێن مەھاری (ھەر سێ کەسەکە دوای مردنی خنجیان تووشی سەرکوتی سیاسی بوون). لە نامەیەکی ساڵی ١٩٣٥دا کە ئاراستەی ستالین کراوە و ڕەخنەی لە خەنجیان گرتووە، ئارامیی یەرزنکیانی بەلشەفی ئەرمەنی پشتگیریی خنجیان بۆ یەکخستنی قەرس، ناگۆرنۆ-قەرەباغ و ناخیجەڤان لەگەڵ ئەرمەنستانی سۆڤیەت وەک بەڵگەیەک لەسەر «ناسیۆنالیزم»ی ئەم دووەمیان ھێناوەتە ئاراوە
مردن
وێنۆک|ڕاست|تابلۆی یادی ئاغاسی خنجیان لە شاری یەریڤان خنجیان لە ٩ی تەممووزی ١٩٣٦ لە شاری تفلیس (تبلیس) لە بارودۆخێکی ناڕووندا کۆچی دوایی کرد، بە فەرمی مردنەکەی بە خۆکوژی ناسێندرا بەڵام بەپێی زۆرێک لە گێڕانەوەکان لە ئەنجامی ململانێیەکی سیاسی لەگەڵ لاڤرێنتی بێریا کوژراوە. خەنجیان بە ئاشکرا دژایەتی بڕیاری ستالینی کردبوو بۆ بەرزکردنەوەی بێریا بۆ سەرکردایەتی کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز لە ساڵی ١٩٣١دا و بێریاش پێش مردنی خنجیان خەریکی گۆڕینی زۆرێک لە ھاوپەیمانەکانی خنجیان بوو لە ئەرمەنستان بە ھاوپەیمانەکانی خۆی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ ئاغاسی خنجیان ئاغاسی خنجیان پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
بڕیارنامەی ١٨٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نوێکردنەوەی مەئمووریەتی ھێزەکانی چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕاگیرانی تێکھەڵچوون ھەتا ٣١ی کانوونی یەکەم ٢٠٠٩. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩
بڕیارنامەی ١٨٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەرەپێنەدانی کۆماری دیموکراتیکی گەلی کۆریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٤١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆریای باکوور
بڕیارنامەی ١٨٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەرپەپێدانی مەئمموریەتی دەفتەری پشتگیری لە دروستبوونی ئاشتیی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە گینێی بیساودا ھەتا ٣١ی کانوونی یەکەم ٢٠٠٩. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:گینێ بیساو لە ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
قەسری شیرین
قەسر یان قەسر شیرین لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.
فرانسس بنیامین جۆنستۆن
وێنۆک فرانسس بنیامین جۆنستۆن ( بە ئینگلیزیل Frances Benjamin Johnston دایک بوی 15ی کانوونی دووەمی 1864 مردنی 16ی ئایاری 1952) وێنەگرو و ڕۆژنامەوانی وێنەگری ئەمریکی بوو کە پیشەکەی بە نزیکەیی نیو سەدە درێژەی کێشا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤ پۆل:مردووانی ١٩٥٢ پۆل:ژنە ھونەرمەندە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠یەم ‏ پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان ‏ پۆل:فۆتۆگرافەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ١٩یەم ‏ پۆل:وێنەگرە ڕۆژنامەوانە ئەمریکییەکان ‏ پۆل:ھونەرمەندەکانی واشنتن، دی.سی ‏ پۆل:فۆتۆگرافەرەکانی رۆژاوای ڤیرجینیا پۆل:ژنە ئەمریکییە فۆتۆگرافەرەکان ‏ پۆل:فۆتۆگرافەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنە ھونەرمەندە ئەمریکییەکانی سەدەی ١٩یەم ‏ پۆل:ھونەرمەندەکانی ڕۆژاوای ڤیرجینیا
سونقوڕ
سونقوڕ یا سۆنقۆر لە شارەکانی پارێزگای کرماشانە کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان هەڵکەوتوە.
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی سونقوڕ لە ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ٤٠،٠٠٠ کەس بووە کە زوربەیان بە زمانی کوردی قسه دەکەن. هەروەها لەم شارە ژمارەیەکی کەمیش بە زمانی ئازەری قسە دەکەن کە تێکەڵاوێکی زۆری لەگەڵ زمانەکانی کوردی و فارسی پێیدا کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شارستانی سونقوڕ پۆل:پەرتبوونی کورد
بڕیارنامەی ١٨٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی تەمموزی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٥٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کەنگەوەر
کەنگەوەر یان کەنگا‌وەر یەکێک لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. کەنگ بۆ مانای چیێ، ئاوەر بۆ مانای ئاگری گڕ. خەڵکی شاری کەنگەوەر بە زمان کوردیی مایانی قسە‌ دەکەن. شاری کەنگاوەر یەکێکە لە شارەکانی پارێزگای کرماشان کە پەرەستێشگاھی ئاناھیتا لە ناو ئەم شارە بوونی ھەیە. خێڵەکانی کەڵھوڕ، تورکاشەوەن، جەموور و خزڵ لە ئەم شارە دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏
دەروونبرینداری (تراوما)
بەکارھێنانی واژەی ده‌روونبرینداری
ڕووداوە ھەژێنەرەکان بۆ نمونە کارەساتی سروشتی، ڕفاندن، ئەتک‌کردن یان ڕووداوێک لەگەڵ ھەڕەشەی زامی سەخت، ھەرەوھا گوزەران لە جەنگ‌و پێکدادان، تیرور، ئەشکەنجە، زیندان، زیندانی سیاسی یان ھێرش کردنە سەر وزەبربەکارھێنان. ئەم ڕووداوانە دەشێت کە گرژی دەروونی، ھەستی نا ئومێدی یان توقاندن دروست‌بکات. زوربەی ئەو کەسانەی بەو ڕووداوانە تێدەپەڕن دوای ماوەیەک ترس‌و گرژی بارودۆخیان دادەمرکێت‌و ئەھوەن دەبنەوە، ھەرچەندە تەنانەت ئەمانیش ھەڵسوکەوتیان دەگۆرێت. زاڵ بون بەسەر ده‌روونبرینداری وایان لێ دەکات گەورە بن. Richard G. Tedeschi و Lawrence G. Calhourn واژەی گەورەبونی دوای ده‌روونبریندارییان داناوە. ھەرچەندە لە ھەندێک جار کە گرژی‌وزەبر ماوەیەک بخایەنێت بێ ئەوەی توشبۆکان چارەسەری تەواو بکرێن ئەشێت کە نیشانەی نەخۆشی دەروونییان لا پەیدا بێت. یەک لە سێی توشبۆکان جگە لە یادەوەریە ئازار بەخشندەرەکان توشی نەخۆشی دەروونی دەبن. ئەوەی لە ھەموی زیاتر بڵاوە '''پەشێوی گرژی پاش ده‌روونبریندارییە Posttraumatic stress disorder'''. ھەرچەندە بۆی ھەیە جوری نەخوشی دەروونی کەش پەیدابێت.
ئەم واژەیە لە زمانی ڕۆژانە وواتای کەی دەدرێتە دەمەوە. زۆرجار زامی دەرونی یان ده‌روونبرینداری لە گەل گشت بەسەرھاتە نالەبارە ئازاردەرەکان بەکاردەھێنرێن. لە پزشک‌و لە دەروونناسی ئەم واژەيه‌ چرتر بەکاردەھێنرێت تەنھا بۆ ئەو بەسەرھاتانەی کە پەشێوی دەروونی بەدوادا پەیدادەبێت.
ده‌روونبرینداری کەرەستەی زانستی ده‌روونبرینداری یە.
ڕووداو کە دەبنە ھۆی ده‌روونبرینداری
ئەو ڕووداوانەی کە زۆرجار دیارە دەبنە ھۆی ده‌روونبرینداری ئەوانەن وەک بۆ نمونە: کارەساتی سروشتی، جەنگ وئەرکی جەنگی، ئەشکەنجە، دورخستنەوە ڕاگواستنه‌وه‌ی زۆره‌ملێ وئاوارەپێکردن، ھێرشی تیرۆر، ئەتک، ڕووداوی (ڕۆژانەی) ھەڕەشەداری مەترسیدار، ده‌روونبرینداری لە ئەنجامی دەست‌لێوەردانی پزشکی (عه‌مه‌لياتی جراحی)، زەبر یان ھێرشی سەکسی، بینینی مردنی دژواری کەسانی کە، مردنی داک‌وباب لە منداڵی، مردنی کەسێکی ئازیز یان جەرگ‌سوتان (مردنی منداڵ)، پەرێشانی بە دەست نەخۆشیەوە لە منداڵی، گوێنەدان یان پشتگوێ‌خستنی ئاشکرای دەروونی یان جەستەیی منداڵ... بڕوانە Kindheitstrauma
بەڵام ھەندێک ورۆژاندنی تەنانەت ئەھوەنتريش دەشێن لە حاڵەتی نەخواستراو کارێکی وا بکەن کە مرۆڤ بکەوێتە نائومێدی وتوانا تایبەتەکانی ببەزێنن. بو نمونە دەتوانرێت ئەمانە ناونرێن:
ھێرش و سووک‌کردنی شەخصی قورس، گەمە پێ‌کردنی درێژخایان، پەڵپ‌پێ‌گرتن Mobbing، سزای جەستەیی، طلاق وجیابونەوە، خراپ مامڵەکردنی سۆز، كه‌سی هاریكار يان كه‌س‌وكاری توشبۆكه‌ له‌ كاتی بەرەنگاربونەوەی نێشانەکانی پاش‌ده‌روونبرینداری، منداڵ‌لەدایکبونێک کە ده‌روونبرینداری لە دوا دا بێت... هتد
ئایا حاڵەتێک دەبێتە ھۆی ده‌روونبرینداری یان نا وابەستە نیە تەنھا بە مەرجە دەرەییەکان، بەڵکو زیاتر وابەستەیە بە گووزەرانی ناوەوەی ڕۆداوەکە لای ئەو کەسەی توش‌بووە. کەسێک باڵەخانەیەکی بەسەردا بڕمێت، ئەگەر لەو بڕوایەدابێت کە تیمی یارمەتی ڕووداوی ناکاو لەکاتی خۆی ھەر دەگەنە فریای، ئەو ترسە گەورەی لا پەیدانابێت و ئاستی ھۆرمۆنی گرژی لای ناگاتە ئاستی کەسێک کە لە ھەمان بارودۆخ بەڵام بە تەواوی ھەستی تەنیایی و نائومێدی زاڵ‌دەبێت بەسەری، و کە نازانێت تیمی یارمەتی ڕووداوی ناکاو وا بەڕێوەن بۆ لای. دکتۆرێک کە بەپێی پیشەکەی فێرە برینداری سەخت ببینێت ئەوا لە ڕووداوێکی ھاتووچوی قورس دەست‌وپەل لەکار ناکەوێت چونکە لە گەڵ ھاوپۆلەکانی کاتی خوێندنی پزیشک فێرە خۆی بپارێزێت لە ئازاری مرۆڤەکان، ووشەی گوونجاوو دروست دەدۆزێتەوە بۆ بەڕێخستن‌و چارەسەرکردنی بارودۆخەکە. وێنەی مەترسیداری جێگەی ڕووداوەکە زمانی نابەستێتەوەو ھەست بەتنھایی وبێ‌پارێزراوەیی ناکات. ئەوپرسیارەی کە ئایا كاردانه‌وه‌ی کەسێک بە پەشێوی دەروونی تەواودەبێت‌و چ جۆرە نەخۆشیەکی سەرەکی لای پەیدادەبێت، له‌ ئاست بارودۆخی ڕوداوێکی ده‌روونبرینداركارانه‌، زۆر وابەستەیە بە توانای تایبەتی زاڵبونی ئەوکەسە خۆی‌و چەند فاکتەرێکی کە. بەڵام چەند ڕۆداوو ھەن کە بەگشتی دەبنە ھۆی نەخۆشی دەروونی. تەقریبەن کەس لە ئەنجامی ئەشکەنجە بەتەنھا خۆی نایەتەوە سەره‌ خۆ، وتەنھا چواریەکی ئەوانەی ئەتک‌کراون بەتەنھا خۆیان دگەڕێنەوە سەرەخۆ.
ده‌روونبرینداری بەکۆمەڵ
ده‌روونبرینداری بەکۆمەڵ ده‌روونبریندارییەکە کە زۆر یان زوربەی تاکەکەسەکانی کۆمەڵگەیەک دەگرێتەوە. وەک لە ئەنجامی نەخۆشی تاعونی سەردمی سەدەی ناوەندێکان یان ئەتک‌کردنی بەکۆمەڵ وەک لە جینوسایدی ڕواندا. ھەندێک پێیان وایە کە گوایە ھیرشی ١١ ئه‌یلول وەک برینداریەکی بەکۆمەڵ بۆ ولایەتە یەکگرتۆکان تەماشا بکرێت.
مەودای ده‌روونبرینداری
مەترسی توشبوونی پەشێوی پاش ده‌روونبرینداری و ڕادەی قورسی نەخۆشیکە وابەستەیە بە چەند جۆر فاکتەروە:
فاکتەری مەترسی‌دارو پارێزەر
فاکتەری مەترسی‌دار ئەوانەن وەک: ده‌روونبریندارییەکی پێشوتر (بۆ نمونە مامڵەی خراپی لەوەوپێش لە منداڵی)، تەمەنی کەم لەکاتی ڕودانی ده‌روونبرینداری، پایەی خوێندەواری یان ڕەگەز: مێینە یان نێرینە. ھەرچەندە جێی ئاماژەیە کە ئەم فاکتەرانە، کاریگەریان کەمترە وەک لە فەکتەری ڕووداوەکە خۆی یان فاکتەرە کاریگەریەکانی پاش ده‌روونبرینداریێکە.
فاکتەری کەسی
نەک تەنھا چڕی کارگەریە به‌رچاوه‌ ئۆبیەکتیڤە دەرەکیەکانی ڕووداوە ده‌روونبریندارییەکە گرنگن بەڵکو ھەستە سوبیەکتیڤەکەی ناوەوەی ئەو  کەسەش گرنگە. ھێڵی ڕونکردنەوەی تەمەن شێوەی پیتی U وەردەگری. ئەگەری ده‌روونبرینداری منداڵ وکەسانی بەتەمەن زیاترە وەک لەو کەسانەی کە لە تەمنی ناوەندین.
فاکتەری پشت‌گیری بزشکی
پشتگیری وتەقدیری کەسانی دەوروپشت بۆ قووربانێکان بۆی ھەیە کە کاریگەریەکی ئەرێنی ھەبێت بۆ گوزەرانی پشێوی گرژی پاش ده‌روونبرینداری. ھەروەھا دڵنەوایی‌و لانەو یاڵدەدانی ئەو کەسانەی توش‌بون لە نیو خەلک‌دا بەسوودە (گێڕانەوەی بەسەرھات لە لایەن توش‌بۆکان). لێرە بنیادکردنێک بۆ ھەست توندوتؤڵکردنەوە، کە لە لایان Aaron Antonovsky دروست‌کرا بو، جێی ئاماژەیە. ئەم بنیادکارە بریتیە لە ھەوڵدان بۆ ڕیزبەندی توانای ھیزری ڕۆداوکەو بۆ تێگەشتنی واتاوو مەوداکەی. ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە قوربانیانی ئۆردگای زۆرەملێی نازێ‌کان ڕاستی پێویستی ئەم جۆرە ھاوکاریە دەسەلمێنن.
پەشێویەکانی گرژی پاش ده‌روونبرینداری
وێنۆک|لای ڕاست ئ‏‏‏ە‏‏‏سپۆلكه‌ی ناو د‏‏‏ە‏‏‏ريا. لای چه‌پ دوو پارچ‏‏‏ە‏‏‏ی بچۆك ه‏‏‏ە‏‏‏ن له‌ د‏‏‏ە‏‏‏ماغ هاوشێو‏‏‏ە‏‏‏ی ئه‌سپۆلك‏‏‏ە‏‏‏ی ناو ده‌ريای‏‏‏ە‏‏‏. لای ئافره‌ت گ‏‏‏ە‏‏‏وره‌تر‏‏‏ە‏‏‏ وه‌ك ل‏‏‏ە‏‏‏ پياو. (preparation by László Seress in 1980) وێنۆک|ل‏‏‏ە‏‏‏ ه‏‏‏ە‏‏‏ردوو كه‌رتی ناو د‏‏‏ە‏‏‏ماغ ئه‌سپۆلك‏‏‏ە‏‏‏ ه‏‏‏ە‏‏‏يه‌ وێنۆک|شوێنی ئ‏‏‏ە‏‏‏سپۆلكه‌ ل‏‏‏ە‏‏‏ ده‌ماغ وێنۆک|شوێنی ئاڵوی د‏‏‏ە‏‏‏ماغ
پەشێویەکانی پاش ده‌روونبرینداری خۆی بە‌ شێوەی ھەستی ترس‌و خەفەتخواردن نیشان‌دەدات تا دەگاتە پەشێوی دەروونی قورس. لێ‌کۆڵینەوەی ھۆکان و کارلێ‌کردن‌و شێوەکانی عیلاجی ده‌روونبرینداری، ئەرکی زانستی دەرونناسی ده‌روونبرینداری یە.
بەرپابوونی پەشێویەکانی پاش ده‌روونبرینداری
بە ھوێ پێش‌بینی نەکراوەیی روداووە ده‌روونبریندارکارەکان، ئاستەمە کە لێکۆڵینەوە لە ڕەوشی  سۆزیی، ھۆش‌وردک Kognition و ئەعصابی کەسە توشبۆکان، لە پێش و پاش ڕوداوە ده‌روونبریندارێكه‌  بکرێت. لەبەر ئەوە میکانزمی دروست‌بوونی پەشێویەکانی پاش ده‌روونبرینداری باش نەزانراون. جگە لەوە، لەوەدەکات کە پەشێویەکانی پاش ده‌روونبرینداری پرۆسەیه‌كی هه‌م دەرونییانە و هه‌م کۆمەڵگەییانە بن. هه‌رچه‌نده‌ ئەو زەحمەتیانە هه‌ن، ئه‌وا توانراوە لە چەند لێکۆڵنەوەیەک لە سەر کەسانی ده‌روونبریندارکراوه‌كان، ژمارەیەک  گۆڕانکاری دیاریدەی دەروونی وعەصەبی ‌ بسەلمێنرێن، و ھەوڵدراوە کە لە سەر بناغەی ئەنجامەکانی ئەو لێکۆڵینەوانە مۆدێلی وەھا دابڕێژرێت کە دروست‌بوونی پەشێویەکانی پاش ده‌روونبرینداری ڕونبکەنەوە.
مۆدێلی بییر
لە ئەنجامی دەردانی ھۆرمۆنی عەصەبی ئێجگار زۆر، تێکچونی سیمای ئەسپۆلکە لەدەماغ ڕودەدات. کاری ئەسپۆلکە ئەوەیە، کە ئەو ئینطباعاتەی کە لە ئۆرگانەکانی ھەست دێنە دەماغ کۆبکاتەوە ولە پەیوەندیداریەکی بایولوجی تۆماريان کات. لە بەر تێکچونی کاری ئەسپۆلکە لە ئاکامی ده‌روونبرینداری ئەوا کات و شوێنی تۆماركاریان دەشێوێت. ھەر بۆیە کە ئینطباعاتی ئۆرگانە جیا‌کانی ھەست وەک دەنگ، ڕەنگ‌وسیما، بۆن و بەرکارە نه‌ستێكان بە شێوەیەکی پچرپچر وناھاوپەندیدارانە تۆماردەکرێن. لە بەر ئەوە نەک لە بیری ھوشیار تۆماردەکرێن بەڵکو پچڕپچڕ‌ لە بیری ناوەوە لە ئاڵوی دەماغ (عەرەبی اللوزة الدماغیة) Amygdala دەمێننەوە. ئەوکەسەی توش بوە، لە کاتی بەیاد ھاتنەوە پچڕپچڕانە وەبیریان دەکەوێتەوە. ‌ ‌
سیستەمی ھۆرمونی گرژی
ئەوانەی توش‌بوون، بە بەراوردی کەسانی ساغ‌و ئاسایی، پلەی ھۆرمونی گرژی نورادرینالین‌یان Norepinephrine لا بەرزە.ئەمەش دەبێتە ھۆی دروستب‌وونی ھاونیشانەکانی بێ‌خەوی، سست‌بوونەوەی بییرتیژی، زیاورووژاوەیی و زوو زنوق‌چون. ھەندێک لێ‌کۆڵینەوە ئەوە نیشاندەدەن کە پایەی دەردانی کۆریستوڵ Cortisol کەم دەبێتەوە و ڕادەی ھەستیاری وەرگرەکانی گلوکوکورتیکوید Glucocorticoide زیا دەکات.
پەشێویە دەروونیە سەرەتاییەکان
ده‌روونبرینداری زۆرجار دەبنە ھۆی پەشێوی وەک:
بڕیارنامەی ١٨٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩
دەروونبرینداری (تراوما)
پەشێویە دەروونیە سەرەتاییەکان
پەشێوی خۆگوونجاندن