cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەرفکردنی سووتەمەنی لە ئۆتۆمۆبیلەکان
ڕەچاوکردنی وزە
لەبەر ئەوەی تەواوی ئەو ھێزەی دژایەتی جووڵەی ئۆتۆمبیلەکە دەکات (لە خێرای نەگۆڕ)لێکدانی ئەو مەودایەی کە ئۆتۆمبیلەکە دەیبڕێت ئەو کارە نیشاندەدات کە بزووێنەری ئۆتۆمبێلەکە دەبێت ئەنجامی بدات، توێژینەوە لەسەر ئابوری سووتەمەنی (بڕی ئەو وزەیەی کە بەکاردێت بۆ یەکەی مەودا کە ڕۆیشتووە) پێویستی بە شیکردنەوەیەکی وردی ھێزەکان ھەیە کە ڕێگری لە جووڵەی ئۆتۆمبێلەکە دەگرن، لە ڕووی فیزیایییەوە، ھێز دەکاتە ڕێژەی گۆڕانی دروستبوونی کار لەگەڵ مەودای ڕۆیشتوو.
بۆ ئۆتۆمبێلێک کە سەرچاوەی وزەکەی بزووێنەرێکی گەرمییە (بزووێنەرێک کە گەرمی بەکار دەھێنێت بۆ ئەنجامدانی کاری بەسوود)، بڕی ئەو وزەی سووتەمەنییە کە ئۆتۆمبێلەکە بەکاریدەھێنێت بۆ ھەر یەکەیەکی مەودا(ڕێگای تەخت) پشت دەبەستێت بە: بە شێوەیەکی نموونەی، ئۆتۆمبێلێک کە بەخێرای جێگیر ڕێدەکات لەسەر زەوی تەخت لە ناو بۆشایییەک لەگەڵ تەگەری بێلێخشاندن دەتوانێ ڕێبکات لەھەر خێرایییەک بێ بە کارھێنانی ھیچ وزەیەک جگە لەو وزەیەی کە پێویستە ئۆتۆمبێلەکە بگاتە ئەو خێرایییە. بەشێوەیەکی نموونەیی ھەر ئۆتۆمبێلێک دەبێت وزە خەرج بکات بۆ ئەوەی زاڵبێت بەسەر ھێزی بەرگری ڕێگا کەپێکدێت لە (ئێرۆداینامیک، دراگ، بەرگری خولبوونەوەی تایە و وزەی بەفیڕۆچوو لە کاتی کەمکردنەوەی خێرای ئۆتۆمبێل بەھۆی لێخشاندنی وەستێنەری ئۆتۆمبێل.
وزەی بەرگری ڕێگا یان ئەو وزەیەی کە پێویستە بۆ ڕۆیشتنی ئۆتۆمبێلەکە دەتوانرێت بژمێردرێت بە ھەڵسەنگاندنی ھاوکێشەی جووڵەی ئۆتۆمبێلەکە لە سووڕێکی دیاریکراوی ڕۆیشتندا. بەشی بەرھەمھێنانی وزەی ئۆتۆمبێلەکە دەبێت بە لایەنی کەم ئەم وزەیە دەستەبەر بکات بۆ ئەوەی ئۆتۆمبێلەکە بجوڵێنێت ، و بڕێکی گەورەی وزەی زیاتر بە فیڕۆدەچێت لە کاتی گۆڕینی وزەی سووتەمەنی بۆکار و گواستنەوەی ئەم کارە بۆ چرخەکان.
بە تێکڕای، سەرچاوەی لەدەستدانی وزە لە جووڵاندنی ئۆتۆمبێل دەکرێت کورتبکرێتەوە بەم شێوەیەی خوارەوە:
١. بەتوانای بزووێنەر (٢٠–٣٠٪)کە دەگۆڕێت بە گوێرەی جۆری بزووێنەر، بارستەی گشتی ئۆتۆمبێلەکە، خێرای بزووێنەرەکە (زۆربەی کات بە (RPM)پێوانە دەکرێت). کارامەیی سووتەمەنی زیاتر کەم دەبێتەوە لە خێرایی کەمتر بەھۆی بارە کارەبایییەک وەک لە خێرایی بەرز لەبەر ئەوەی بارە کارەبایییەکان نەگۆرە لەکاتێکدا باری بزوێنەر بەرز دەبێتەوە لەگەل بەرزبوونەوەی خیرایی. کەواتە لە خێرایی کەمتر بەشێکی زیاتر لە وزەی بزوێنەر بەکاردێت بۆ بارە کارەبایییەکان.
ئاڵتوون سەروو
ئاڵتوون سەروو (Alltûn serû، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١٠ کەس لە ٦٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ١٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ١٩٥٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٧٧٤ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ١ی ‌بێلایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
کیمیای کارەبایی
کارۆکیمیایی (ئینگلیزی: Electrochemistry) لقێکی کیمیایە، ڕەفتار لەگەڵ کارپێکردنەکانی کاردانەوەکانی ئۆکسان و لێکردنەوە دەکات، کە پەیوەستن بە کارەباوە.
نەڵۆس
نەڵۆس یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران و شارستانی شنۆیە.
کیمیای کارەبایی
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیای کارەبایی پۆل:کیمیای فیزیکی
نەڵۆس
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
فێدێریکۆ فێلینی
فێدێریکۆ فێلینی (١٩٢٠-١٩٩٣) دەرھێنەر و فیلمنامەنووسی ئیتالیاییە کە بە ھۆی جیاوازی کارەکانیەوە بەناوبانگە. فێلینی لە کاریگەرترین دەرھێنەرانی سەدەی بیستەمی زایینیە و شێوازە جیاوازەکەی لەگەڵ ڕوانگەیەکی بارکدا تێکەڵاو دەکرد و وێنەیێکی جیاوازی دەخولقاند. فێلینی لە ماوەی ژیانیدا بووە بە خاوەنی پێنج خەڵاتی ئۆسکار و پڕبەھرە ترین دەرھینەری فیلمی خارجییە لەم کێبەرکێیەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئاڵمانی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئیتالی پۆل:سیناریۆنووسانی ئیتالی پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ناسترۆ دی ئەرجێنتۆ پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا
دەروێش
thumb|دەروێشێکی فەلەستینی دەروێش کەسایەتییەکی موسڵمانە لە نێو ھەندێک لە تەریقەتە سۆفیگەرییەکان و دەروێشبوون بە پلەی باڵا دادەنرێت لە سۆفیگەری، دەروێش وەک کەسایەتی ھەژار و دانا یان زانا و شاعیر دەناسرێت، ھەندێ کەس لە موسڵمانان کاری دەروێشی وەک بیدعە دەزانن و ڕەتی دەکەنەوە.
پۆل:ئیسلام لە ئەفغانستان پۆل:ئیسلام لە پاکستان پۆل:دەروێش پۆل:زاراوە عیرفانییەکان پۆل:سۆفیگەری
پارێزگای بایبورت
پارێزگای بایبورد یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بایبورتە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بایبورت پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
شیبانە
شیبانە (Şîbane، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئیڤانی چوارەم
وێنۆک|ئیڤانی چوارەم ئیڤانی چوارەم ناسراوە بە ئیڤانی ترسناک (ماوەی ژیان٢٥ی ئابی ١٥٣٠ تاکوو ١٨ی ئازاری ١٥٨٤)، شای مۆسکۆ و قەیسەری ھەموو ڕوسیا بووە، لە ساڵی ١٥٣٣ لەتەمەنی ٣ ساڵیدا کراوە بە شای مۆسکۆ، لەساڵی ١٥٤٧ لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا کراوە بە قەیسەری ڕووسیا، لەبەر ئەوەی تەمەنی منداڵبووە چەند ڕاوێژکارێکی توانا و شارەزا یارمەتیانداوە لەبەڕێوەبردنی وڵات. لەمێژووی ڕووسیا ئیڤانی چوارەم یەکەم کەس بووە بۆتە قەیسەری ڕوسیا و سیاسەتی ناوەندی دەسەڵاتی پەیڕەوکردووە، لە سەردەمی ئەودا تاتارستان و سیبیریا فەتحکراوە و ڕوسیا بۆتە وڵاتێکی فرە نەتەوە، لەساڵی ١٥٣٠ بۆ ساڵی ١٥٨٤ چەند جەنگێکی بەرپاکردووە و چەند ناوچەیەکی دیکەی خستۆتە سەر روسیا و ڕوسیای کردووە بە ئیمبڕاتۆڕییەت. ئیڤانی چوارەم لەتەمەنی ٣ ساڵیدا بۆتە شای مەملەکەتی مۆسکۆڤیا بەڵام ئەنجومەنی خاوەن پێگەکان کاروباری وڵاتیان دەبردەڕێوە تاکو لەساڵی ١٥٤٤ بەشێوەیەکی ڕەسمی دەسەڵاتی وڵاتی گرتە دەست و لەدوای ٣ ساڵی دیکە بووە بە قەیسەر کە بۆ یەکەم جاربوو ڕوسیا قەیسەر بەخۆیەوە ببینێت. ئیڤانی چوارەم بەترسناک ناسرابوو چونکە بەتوندوتیژی و بەبێبەزاییانە ئەو شۆڕشانەی سەرکوتدەکرد کە دژی بەرپایان کردووە، بەڵام ھەڵەیە ئەگەر بە سەرکردەیەکی دڕندە و ھەمەجی باسبکرێت، چونکە ڕۆشنبیر بووە و ھانی ھونەری داوە و بازرگانیشی پتەوکردووە و پەیمانێکی بازرگانیشی لەگەڵ ئەلیزابێسی یەکەمی شاژنی ئینگلیزدا بەستووە و دەستی کردووە بە جوانکردن و نۆژەنکردنەوەی شاری مۆسکۆ. ئیڤانی چوارەم دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشیەکی سەیربۆتەوە و جەستەی ئاوسانووە و بۆنێکی ناخۆش لە جەستەیەوە دەرچووە لە ١٨ ی ئازاری ساڵی ١٥٨٤ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٠ پۆل:مردووانی ١٥٨٤
پلوورە
پلوورە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی پلوورە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٧ کەس لە ٥٦ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ئالکیل
ئالکیل (ئینگلیزی: Alkyl) کۆمەڵە گەردیلەیەکە، لە لابردی یەکێک لە گەردیلە ھایدرۆجینەکانی گەردی ئەلکان پێک دێت.
بانەگار (بانەدار)
` بانەگار - بانەدار (Banegar، ) نێوی دوو گوندە لە ڕۆژئاوای پارێزگای کرماشان، ناحیەی ئەزگڵە. خەڵکی ئەم گوندە سەر بە عەشیرەتی باوا ن کە عەشیرەتێکە لە نێوان عێڵی جاف. ئیشی ئەم گوندە کشتووکاڵ، هەناردەکردنی کالا لە باشوور بۆ ڕۆژهەڵات کوردستان، حەیوانداریە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
چاولکان وەزیر
چاولکان وەزیر گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی چاولکان وەزیر بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٢ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
قاراوا
قاراوا (Qarawa، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٦١ کەس لە ١١٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ناگۆرنۆ-قەرەباغ
thumb|سنوورەکانی پێشووی پارێزگای خودموختاری ناگۆرنۆ-قەرەباغ ناگۆرنۆ-قەرەباغ (بە تورکی ئازەربایجانی:Dağlıq Qarabağ / Yuxarı Qarabağ، بە ئەرمەنی:Leṙnayin Ġarabaġ) ناوچەیەکی گەمارۆدراوە لە قەوقازی باشور، کە لە ڕۆژئاوای وڵاتی ئازەربایجان ھەڵکەوتووە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچە خودموختارە ١٣٨٠٠٠ کەس بووە، ئەم هەرێمە ناوەندی شاری (لاچین)ە، زۆربەی دانیشتوانی کورد بوون بەلام لە ساڵی ۱۹۹۲کەوتە ژێر دەستی داگیرکەری ئازەربایجان، هەر لەبەرئەوە کوردەکان کۆچیان کرد و ئەو هەرێمەیان بەجێهێشت کە لە باوباپیرانیانەوە بۆیان مابۆوە.
لیڵێھامەر
لیڵێھامەر (بە نەرویجی: Lillehammer) شارێکی ناوچەی ئۆپلاند لە نەرویژە، ئەم شارە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٩٤ تێدا ئەنجامدرا.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی نۆرویژ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٧
ھو ياوۆبانگ
ھو یاوبانگ (بە چینی: 胡耀邦) جێگری سەرۆکی پێشووی حزبی شیوعی چین بووە (٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩١٥–١٥ی نیسانی ١٩٨٩) لە کۆماری گەلی چین.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥ پۆل:مردووانی ١٩٨٩
ھەزارە
وێنۆک ھەزارە (ھەزارەگی: ئازرە) یەکێکن لە نەتەوەکانی ئەفغانستان و بە ھەزارەگی دەدوێن کە شێوەزارێکی زمانی دەری/فارسییە. ھەزارەکان یەکێکن لە گەورەترین نەتەوەکانی ئەفغانستان و زیاتر لە ناوچەکانی «ھەزارەجات»یان «ھەزارستان» دەژین لە ناوەندی ئەفغانستان. تێکڕای ژمارەی ھەزارەکان نزیکەی ھەشت ملیۆنە لە جیھاندا کە زیاتر لە چوار ملیۆنیان لە ئەفغانستانن و ملیۆن و نیوێکیان لە پاکستانن ھەروەھا پێنج سەد ھەزار لە خەڵکی ھەزارە لە دەوڵەتی ئێراندا ھەن بەھۆی کارکردن و بەشێکیان بەھۆی ئەوەی سەربازی ئێرانن لە شەڕی ناوخۆی سووریا بەشداری دەکەن.
ناو
وشەی «ھەزارە» بۆچوونی جیاواز ھەن لەسەری.
زمان
ھەزارەکان بە ھەزارەگی قسە دەکەن کە شێوەزارێکی زمانی دەری/فارسییە. دایەلێکتی ھەزارەگی کەمێک وشەی تورکی-مۆنگۆلی تێدایە.
ئایین
زۆرینەی ھەزارەکان شیعەن و بەشێکیان سوننین و بەشێکی کەمیان ئیسماعیلین.
کۆمەڵکوژی
لە سەردەمی ئەمیر عەبدول ڕەحمان خان - ئەمیری ئەفغانستان (١٨٨٠–١٩٠١ز) تا ئەمڕۆ ستەم و کۆمەڵکوژی لەسەر ھەزارەکان بەردەوامە. ئەو دەستووری کۆمەڵکوژکردنی ھەزارەکانی دەرکرد. ئەو نزیکەی ٤٧٪ی ھەزارەکانی کوشت لە نێوان ساڵەکانی ١٨٩٣ تا ١٩٠٠. تا ئەمڕۆ بەھۆی جیاوازیی ڕەگەزی و ئایینی ستەمکردن لە خەڵکی ھەزارە بەردەوامە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
کاکۆزەکەریا
کاکوزەکەریا گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کاکوزەکەریا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٥ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە. ناوی ئەم گونده له ناوی شێخ زەکەریا باوکی پیریوونس وەرگیراوه.
پارێزگای چانقری
پارێزگای چانکری یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری چانکرییە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای چانقری پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
گۆمەشین
گۆمەشین یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
تەکیەی حەمەبایز
تەکیەی حەمەبایز گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیە، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تەکیەی حەمەبایز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی تەکیە و لە باشوور لەگەڵ گوندی لکاوەی تازە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەکیەی کاکە عەبدوڵا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کۆچک نەخشینە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ١٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی ئازاری ١٩٥٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: گانا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٧٧٥ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئامیۆترۆفیک لاتێرال سکلێرۆزیس
وێنۆک|مێشکی کەسێکی تووشبوو بە ئەی. ئێل. ئێس.
ئامیۆترۆفیک لاتێرال سکلێرۆزیس یان '''ئەی. ئێل. ئێس.''' نەخۆشییەکە کە دەبێتە ھۆی جەمامی ماسوولکەکان، لاواز بوون و لەناوچوونی ماسوولکەکان، دژواری لە کاتی قسەکردن، ھەناسەدان و خۆراک خواردن لە کەسایەتییە ھەرە بەناوبانگەکان کا تووشی ئم نەخۆشییە ھاتووە ستیڤن ھۆکینگ ی زانای بەناوبانگی فیزیایە.
پارێزگای ھیدا
پارێزگای ھیدا (飛騨国، ھیدا نۆ کنی) پارێزگایەکی کۆنی ژاپۆن بوو کە ئەمڕۆ دەکەوێتە باکووری دەربەندی پارێزگای گیفو لە ناوچەی چوبوی ژاپۆن. پارێزگاکە ھاوسنوورە لەگەڵ ئێچیزێن، مینۆ، شینانۆ، ئێچو، کاگا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەشی پێداچوونەوە پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی لە دەیەی ٧٠٠ دامەزراون
فەقێ خدران
فەقێ خدران (Feqê xidran، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ژوواکیم دو بێلێ
ژوواکیم دو بێلێ شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٢٠ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢٢ پۆل:مردووانی ١٥٦٠ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:فەرمانبەران
ڕیلیگولوس
ڕیلیگولوس (بە ئینگلیزی:Religulous) فیلمێکی دۆکیومێنتاری کۆمیدی ئەمریکییە و لە ساڵی ۲۰۰٨ بەرهەم هێنراوە، لە نووسینی بیڵ ماهرە، لە دەرهێنانی لاری چارڵزە فیلمەکە ناوی ڕێیگولۆسە ، واتە " ئایین " بێمانایە "و گەمژانەیە . فیلمەکە ڕەخنەیەکی گاڵتەئامێز لە ئایین و باوەڕی ئایینی دەگرێ.
بابەتی فیلم
چەندین بۆچوونی جیاوازی ئاینی لە سەرتاسەری جیھان کە لەلایەن پێشکەشکاری فیلمەکە بیل ماهرەوە لە گەشتەکەیدا دۆزرانەوە، کە چەندین شاری گرنگی ئاینی لەخۆ دەگرێت بۆ ژمارەیەک لە ئاینەکان ماهر سەردانی شارەکانی ئۆرشەلیم، ڤاتیکان، شاری سالت لەیکی ئەمەریکای کرد، ماهر لە گەشتەکەیدا چاوپێکەوتنی لەگەڵ زۆرێک لە شوێنکەوتوانی چەندین ئایین و باوەڕی ئایینی کردووە، چاوپێکەوتنی لەگەڵ جولەکە و، مەسیحییەکان و هەروەها موسوڵمانان و ئەندامانی پێشووی کۆمەڵگەی مۆرمۆن و کۆمەڵەیەکی جولەکە بە ناوی جولەکەی چاونەترس کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی لاینز گەیت ئینتەرتەینمنت پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون پۆل:فیلمی دۆکۆمێنتاری ئەمریکی پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئینگلتەرا وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە نیوجیرسی وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمە بەڵگەنامەیییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ئایین
پرسی تێکڕایییەکان
پرسی تێکڕایییەکان یان مەسەلەی کوللیات یەکێ لە پرسیارە کۆنەکانی میتافیزیکە کە دەڵێ ئاخۆ تایبەتیگەلێک کە شتێ بە شەریکایەتی لەگەڵ شتگەلی تردا ھەیەتی، وەک ڕەنگ و شێوە، ئەولاتر لەو شتانە و بە چەشنی جیاواز، ھەن یان نین؟ و ئەگەر ھەن سروشتی ئەو ھەبوونە چییە؟
پرسی تێکڕایییەکان پەیوەندی بە گەلێک لێپرسینەوەی جۆربەجۆرەوە ھەیە کە تەمەنی بڕێکیان ھەتا سەردەمی ئەفلاتوون و ئەرەستوو دەگات و، لە نزیکەوە تێکەڵ بە میتافیزیک و لۆژیک و مەعریفەتناسین. کۆشش و ھەوڵیشیان ناساندن و دیاریکردنی لێکگرێدراوییەکانی ناو زەینە ئەو کاتەی کە مرۆڤ تێدەگات تایبەتییەک وەک شێوە یا ڕەنگ لە شتگەلی نەوەکیەکدا وەکیەکن.
تێکڕایییەکان لەپاڵدراو یان چۆنایەتیگەلێکن کە لە دوو ھەبوو یان زۆرتردا دەدۆزرێنەوە. بۆ نموونە، ئەگەر گشت پیاڵەکان بە جۆرێ شێوەی بازنەیی و خڕیان بێ، بازنەییبوون یان خڕبوون دەتوانرێ وەک تایبەتییەکی تێکڕاییی پیاڵەکان ڕەچاو بکرێ. یان وەک نموونەیەکی دیکە، ئەگەر بکرێ دوو کچ وەکوو مناڵە مێوینەکانی کاک ھیوا ڕەچاو بکرێن، چۆنایەتییەکانی مێوینەیی و مناڵی و ھیی کاک ھیوا بوون تایبەتییە تێکڕایییەکانی ئەو دوو کچەن. گەلێ تایبەتمەندیی تێکڕاییمان ھەیە: مرۆڤبوون، سووری، نێرینە یان مێوینە بوون، گەورەیی و بچووکی و زۆر شتی تر.
وەڵامی ئەفلاتوون و ئەرەستوو بە پرسەکە
پرسی تێکڕایییەکان مەسەلەیەکی سەرەکییە لە میتافیزیکی کۆندا و شوێنی ھەتاکو لای ئەفلاتوون و ئەرەستوو دەڕوا، بەتایبەت ھەوڵ و تەقالای ئەو دووە بۆ ڕوونکردنەوەی سروشت و حاڵەتی فۆرمەکان. ئەم فەیلەسووفانە لە ڕێگەی لەپاڵدان و ھەڵگرتنەوە پرسەکەیان تاوتوێ دەکرد.
ئەفلاتوون
ئەفلاتوون باوەڕی وا بوو کە جیاوازییەکی ئاشکرا و بەرچاو لە نێوان جیھانی شتەکانی شیاوی بەدیکردن و جیھانی تێکڕایییەکان یان فۆرمەکاندا ھەیە: لە بابەت جیهانی یەکەمەوە ئینسان ھەر دەتوانێ ڕا و بۆچوونی بێ، بەڵام لە بابەت دووەمەکەوە دەتوانێ ناسیاری و مەعریفەت پەیدا بکا. بە لای ئەفلاتوونەوە پێویست بوو ناسیاری و مەعریفەت گشتی و ھەمیشە جێی متمانە بێ، بەم بۆنەوە شتێ کە بتوانرێ بگۆڕدرێ یان تاک بێ، ناسیاریی پێوە نالکێ. ھەر بۆیە جیھانی فۆرمەکان جیھانە واقیعییەکەیە و جیھانی بەرھەست کەموکووڕە و تەنیا تا ڕادەیەک واقیعییە. جیھانی فۆرمەکان وەکوو ھەتاو و جیھانی بەرھەست وەکوو سێبەر وایە.
ئەرەستوو
ئەرەستوو کە قوتابیی ئەفلاتوون بوو لەگەڵ مامۆستاکەیدا ڕێک نەکەوت. ئەرەستوو فۆرمەکەی ئەفلاتوونی کرد بە یەکێ لە چوار ھۆکارەکەی خۆی (هۆی شێوەیی) و وتی فۆرم داڕشتە یان زاتی شتە تاکەکانە. ئەفلاتوون ئەندازەزانیی بە ئایدیا کرد، بەڵام ئەرەستوو بایەخی بە سروشت و بوارە پەیوەندیدارەکان دەدا و، بەم بۆنەوە ھزر و فکری زۆرتر بۆ لای شتە زیندووکان و تایبەتییەکانیان دەچوو. ھەر بۆیە چییەتیی تێکڕایییەکان لە فەلسەفەی ئەرەستوودا لە دەور ڕوانگەی لە بابەت جۆرە سروشتییەکانەوە دەخولێتەوە. لە باتیی ئەوەی بوون بە پێی پێکھاتەی فکر پۆل پۆل بکات، پێشنیاری کرد بۆ شیکردنەوەی بوون ڕوو لە جیھانی سروشتی بکرێ.
تێبینییەکان
<references group="تێبینی" />
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیاریناسی پۆل:ھەبوونناسی
ول
ول گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی ول بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٦ کەس لە ٢٨ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
کارتیاکەری ناوکی
وێنۆک
کارتیاکەری ناوکی (ئینگلیزی: Nuclear reactor) دەزگایەکە، کارلێکە زنجیرەیییەکانی کەرتبوونە دابینکراوەکان بەکاردێنێت، بۆ بەرھەمھێنانی وزە و ناوکیدی تیشکن.
بەستەرە دەرەکییەکان
{[پۆلی کۆمنز}}
پۆل:گۆڕانی وزە پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تەکنۆلۆژیای ناوکی
ئاخکەن
ئاخکەن (Axken، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٧٢ کەس لە ١١٢ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ١٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی ئەیلوولی 1957دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێ لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا: مەلای. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 786‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
فەقیرسلێمان
فەقیرسلێمان (Feqîrsilêman، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠ کەس لە ٣١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کیمیای جووڵەیی
کیمیای جووڵەیی یان جووڵەکیمیا (ئینگلیزی: Chemical kinetics) لقێکی کیمیایە، بایەخ بە خوێندن و لێکۆڵینەوەی خێراییی کاردانەوە و ڕێبازەکانی دەدات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان پۆل:جووڵەکیمیا
پارێزگای چۆروم
پارێزگای چۆروم یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری چۆرومە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای چۆروم پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
گۆڕەپانی نافورە، باکوو
گۆڕەپانی نافورە ۆڕەپانێکی گشتییە لە ناوەندی شاری باکووی پایتەختی ئازەربایجان. پێشتر گۆڕەپانەکە ناوی پاراپێت بووە و ئێستا زۆرجار بە ھەمان ناو ئاماژەی پێدەکرێت. ناوی گۆڕەپانی نافورەکان لە بوونی دەیان نافورە لە سەرتاسەری گۆڕەپانەکەدا وەرگیراوە کە بۆ یەکەمجار لە سەردەمی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە ئازەربایجان دروست کراوە.
گۆڕەپانەکە شوێنێکی کۆبوونەوەی گشتییە، بە تایبەت دوای کاتەکانی کارکردن و لە کۆتایی ھەفتەدا. شوێنێکی گەشتیاری سەرنجڕاکێشە و چەندین بوتیک و چێشتخانە و دوکان و ھۆتێل و پاساوی تێدایە. لە شەقامی ئیستیگلالیات و دیوارەکانی ئیچەری شێھرەوە دەست پێدەکات و بە شەقامی نیزامیدا درێژ دەبێتەوە، کە لە کولتوری باودا بە شەقامی تۆرگۆڤایا ناودەبرێت کە ھاوتەریب لەگەڵ بۆلیڤاری باکوودا دەڕوات. گۆڕەپانی نافورە شوێنێکە کە بەرپرسانی شارەکە چەندین فێستیڤاڵی گشتی و نمایش و ئاھەنگی تێدا سازدەکەن.
لە ساڵی ٢٠١٠ گۆڕەپانەکە لەلایەن دەسەڵاتدارانی باکۆوە نۆژەنکرایەوە. زەڵاتەیەکی «چوارگۆشەی نافورە» بەناوی ئەو گۆڕەپانە ناونراوە.
سەرچاوەکان
گۆڕەپانی نافورە
ئەلێن چرچیڵ سەمپڵ
وێنۆک|سەمپڵ١٩١٤ ئەلێن چرچیڵ سەمپڵ(٨ی جەنیوەری١٨٦٣- ٨ی مای ١٩٣٢)، ژنە جوگرافیناسی ئەمریکایی بوو، لە لۆویسڤلی کێنتاکی لەدایک بوو و بچوکترین منداڵی ئەلکساندر بۆننەر سەمپڵ و ئەمەرین پریسە. سەمپڵ بە شێوەیەکی بەرچاو، یارمەتی بە پەرەسەندنی بەشی جوگرافیا و بەتایبەت توێژینەوەی جوگرافیای مرۆڤی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داوە. ئەو پتر لە پەیوەندی لەگەڵ ئانترۆپۆجوگرافیی (Anthropogeography) و ژینگە کاری دەکرد و لەسەر زۆرکارەتی ژینگەیی (Environmental Determinism) مشتومڕی دەکرد. سەمپڵ ساڵی ١٨٨٢ز، بەکالوریۆسی مێژووی لە کۆلیجی ڤاسسار(Vassar) لە تەمەنی ١٩ ساڵان وەرگرت و هەر لەو زانکۆ بۆ بەدەست هێنانی ماستەری مێژوو، بەردەوام بوو. ئەو لە دیداری لە شاری لەندەن لەگەڵ بەرهەمەکانی فریدریش ڕاتسڵ ئاشنا و تامەزرۆی جوگرافیا دەبێ. پاشان بە دوای ڕاتزل بۆ خوێندن چوو بۆ ئاڵمانیا و لە زانکۆی لەیپزیگ گرسایەوە. ئەو وەک ژنێک، پێش لە بەشداری کردنی لە ئەزمونی زانکۆ گیرا، بەڵام توانی ئیزنی بەشداری کردن لە کلاسی وانە و وتارەکانی ڕاتزێل وەرگرێ و تەنیا ژنی بەشداربوو لە کلاسێکی پێنسەد کەسی پیاو بوو. ئەو لە کارکردن لەگەڵ ڕاتزێل بەردەوام بوو و چەند وتاری زانستیی لە کۆڤارەکانی ئەمریکا و ئەوروپا بڵاو کردەوە، بەڵام قەد پلەی پێ نەبەخشرا.
سەرچاوە
https://web.archive.org/web/20161228080402/https://en.wikipedia.org/wiki/Ellen_Churchill_Semple
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیاناسان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣ پۆل:مردووانی ١٩٣٣ پۆل:ناشتنەکان لە گۆڕستانی گردی ئەشکەوت
تەکیەی کاکە عەبدوڵا
تەکیەی کاکە عەبدوڵا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پیەر دو ڕونسار
پیەر دو رونسار شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
تەکیەی کاکە عەبدوڵا
جوگرافیا
تەکیەی کاکە عەبدوڵا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی شەیتان و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەشکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەرگەزێنی ھەمەوەند لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارەدێی تەکیەی کاکەمەند.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پیەر دو ڕونسار
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢٤ پۆل:مردووانی ١٥٨٥ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
گرافیت
وێنۆک وێنۆک|پێنووسی گرافیت
گرافیت (ئینگلیزی: Graphite) یەکێکە لە شێوە ڕەسەنەکانی کاربۆن، ماددەیەکی بلووریی ڕەشی خاو و، بەرکەوتساف و، کارەباگەیەنە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شێوەکانی کاربۆن
برینی سەرجێ
برینی سەرجێ یا برینی ناوجێ بریتیە لەداڕزان یان مردنی شانەی شوێنێکی لەش. زیاتر لەو شوێنەی لەش رودەدات کە ئێسک نزیکە لە پێست، وەکو ئانیشکو شان و ئێسکی سمت. وێنۆک
ھۆکارەکانی تووشبوون
پەستان خستنە لەسەر چەند بەشێکی لەش بۆ ماوەیەکی زۆر، وەک ئەو کەسانەی لەسەر کورسین.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
قوبرسی باکوور
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:جیاییخوازی لە قوبرس پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٣  پۆل:قوبرس پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
عەزیز شاڤەرشیان
عەزیز سێرگیێڤیچ شاڤەرشیان (؛ ٢٤ی ئازاری ١٩٨٩ – ٥ی ئابی ٢٠١١)، زیاتر ناسراو بە ناوە ئینتەرنێتییەکەی زیز، یاریزانی لەشجوانی، ڕاھێنەری تایبەت و نمایشکارێکی ئوسترالیی لەدایکبووی ڕووسیا بوو. کە بووە خاوەن لایەنگرێکی زۆر دوای بڵاوکردنەوەی چەند ڤیدیۆیەکی خۆی لە یووتیووب، کە لە ٢٠٠٧ەوە دەستی پێ کرد.
لە تەممووزی ٢٠١١دا، عەزیز سەرنجی میدیاییی زیاتری چووە سەر کاتێک دە سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد وتارێکی لەسەر بەندکردنی برا گەورەکەی، سەید، بڵاو کردەوە بەھۆی خاوەندارێتیی نایاساییی ستێرۆیدی ئانابۆلیک. لە ٥ی ئابی ٢٠١١دا، کاتێک لە پشوویەکدا بوو لە تایلەند، عەزیز تووشی وەستانی دڵ بوو و لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.
ژیاننامە
عەزیز بە ڕەگەز کوردە و لەدایکبووی مۆسکۆیە، و بچووکترین کوڕی مایان ئیبۆیان، کە پسپۆڕی دڵە، و سێخی شاڤەرشیانە. ئەو یەک برای گەورەی ھەبوو، سەید شاڤەرشیان، کە بەناوی سەر شاشەی «چێست برا» ناسراوە. لە ١٩٩٣دا، عەزیز و خێزانەکەی چوون بۆ ئوسترالیا و لەوێ نیشتەجێ بوون. لە ئیستوود، نیو ساوت وەیڵز گەورەبووە، و لە خوێندنگەی ئامادەییی ماریست کۆڵێج ئیستوود خوێندوویەتی، کە بووەتە «ئازای خوێندنگەی کۆلێژەکە». پێش مردنی لە ئابی ٢٠١١دا، داندرابوو کە لە زانکۆی وێسترن سیدنی دەربچێت، بە بڕوانامەیەک لە بازرگانیدا. ئەو بێدین بوو، بەڵام تەزبیحی لە مل دەکرد و گۆڕەکەشی خاچێکی لەسەرە.
لەشجوانی
پێش بوون بە یاریزانی لەشجوانی، عەزیز وەک کوڕێکی لاواز و ئیکتۆمۆرف باس دەکرا. کاتێک خوێندنی ئامادەییی تەواو کرد، بەھۆی ئیلھامی برا گەورەکەیەوە، چووە وەزشگایەکی ناوخۆیییەوە و دەربارەی خۆراک و ڕاھێنان فێر بوو، کە بەکاری ھێنان تا ببێتە یاریزانێکی لەشجوانی. ڕۆژانە سێ بۆ چوار کاتژمێری تەرخان دەکرد بۆ ڕاھێنانکردن. یاریزانی لەشجوانییە پیشەگەرە دڵخوازەکانی بریتی بوون لە ئاڕنۆڵد شوارزنێگەر و فڕانک زەین.
لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ وێبگەی لەشجوانیی سیمپڵی شرێددا، عەزیز باسی کرد کە لە سەرەتادا لەبەر «سەرنج ڕاکێشانی کچان» ویستوویەتی ببێتە یاریزانی لەشجوانی. وتوویەتی کە سەیری وێنەی یاریزانی لەشجوانیی تری دەکرد و و بە خۆی دەوت کە ڕۆژێک وەک ئەوان دەبێت. دوای نزیکەی چوار ساڵ لە ڕاھێنان، وتوویەتی کە: دەتوانم بە ئاسانی بڵێم کە پەرۆشیم بۆ ڕاھێنانکردن تەنیا بۆ سەرنج ڕاکێشانی خەڵک نییە و زیاترە، و لە ھەستی دانانی ئامانج و پێکانیان ھاتووە و زۆرکردن لە خۆم لە ڕاھێنانکردندا. زۆر حەزم لێیەتی، ھەستی تەواوکردنی سێتێکی مەشق، و دەرپەڕینی ماسولکەکانت بۆ ماوەیەکی کاتی شتێکە کە ناتوانم بێی بژیم.
لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١١دا، سەیدی برای عەزیز دەستگیر کرا بەھۆی خاوەندارێتیی ستێرۆیدی ئانابۆلیک، کە دواتر وتی کە تاوانبار بووە دوای مردنی عەزیز. دە سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد ڕووماڵی دۆسییەکەی کرد، و وێنەیەکی عەزیزیشی تێدا بوو. عەزیز ناڕەزاییی خۆی دەربڕی بەرامبەر بەکارھێنانی وێنەکەی بۆ نیشاندانی وتارێک کە لە سەرەتادا لەسەر خراپ بەکارھێنانی ستێرۆیدی ئانابۆلیک بوو.
مەرگ
لە ٥ی ئابی ٢٠١١دا، عەزیز لە ساونایەکدا تووشی وەستانی دڵ بوو، لە کاتێکدا لە پشوودا بوو لە پاتایا. ئەو برایە نەخۆشخانەیەک، و پزیشکەکان نەیانتوانی زیندووی بکەنەوە. خێزان و ھاوڕێکانی ھەواڵی کۆچکردنییان لە فەیسبووک بڵاو کردەوە. مردنەکەی لە ٩ی ئابی ٢٠١١دا لەلایەن وەزارەتی کاروبار و بازرگانیی بیانییەوە سەلمێندرا. توێکارییەک دەریخست کە تێکچوونی زگماکیی دڵ و گەورەبوونی دڵی ھەبووە، کە پێشووتر دەستنیشان نەکراون، کە بووەتە ھۆی وەستانی دڵی. خێزانەکەی وتیان کە نیشانەی بچووکی دەرخستووە لە مانگەکانی پێش ئابی ٢٠١١، کە پێکھاتبوون لە بەرزیی پەستانی خوێن و ھەناسەبڕکێی جارناجار. کێشەی دڵ لە خێزانەکەیدا بۆماوەیییە.
یادگار
بەپێی سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد، مردنەکەی عەزیز شەشەم بۆ گەڕاوترین بابەتی سەر بە مەرگ بوو لە ئوسترالیا لە ٢٠١١دا. پێش مردنی، عەزیز ڤیدیۆیەکی خۆی لە تۆڕێکی کۆمەڵایەتی بڵاو کردبووەوە، کە دواتر پێگەی ١٨یەمی گرت لە «گرنگترین ڤیدیۆکانی ھەواڵی ساڵ»ی ناین نیوز بۆ ساڵی ٢٠١١. لە ماوەی نێوان ئابی ٢٠١١ بۆ ئابی ٢٠١٢، ئامارەکانی گووگڵ دەریانخست لە ئەندازەی جوڵیا گیڵارد گەڕانی بۆ کراوە، کە سەرۆک وەزیرانی ئوسترالیا بوو لەو کاتەدا.
لە فێستیڤاڵی فیڵد دەیی سەری ساڵی ٢٠١٢ لە سیدنی، خەڵک وەک عەزیز خۆیان پۆشی وەک ڕێزگرتنێک لێی.
سەید شاڤەرشیان ڤیدیۆیەکی ١٩ خولەکیی دروست کرد بۆ براکەی وەک ڕێزگرتنێک، بە ناوی زیز - یادگارێک، و لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٢دا لە یووتیووب بڵاوی کردەوە. ڤیدیۆکە بوویە یەکێک لە پڕبینەرترین ڤیدیۆکانی کۆتاییی ئازار و سەرەتای نیسانی ٢٠١٢. بەپێی ئابی ٢٠٢٢، ڤیدیۆکە زیاتر لە ١٦ ملیۆن بینەری ھەیە.
بەپێی وتارێکی بۆچوونی ٢٠١٣ لە وینتوۆرت کۆریەر، لە کاتێکدا سەدان وتاری ھەواڵیی وێنتوۆرت کۆریەر کە لە سەرھێڵ بڵاو کراونەتەوە ونبوون و خوێنەرێکی وایان نەبووە لە ٢٠١١وە، «چیرۆکی زیز» بەردەوام خوێنەری ھەیە و زۆربەی کات لە پێڕستی پڕخوێنەرترین وتارەکانی ڕۆژانەی وێبگەکە دەبیندرێت.
لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ڕاگیرکردنی تاوانی ڕێکخراوی بازرگانیکردنی ستێرۆید بە شێوەیەکی نھێنی، پەیامنێر ماڕک ویڵەسی عەزیزی بە «ناسراوترین کەسی کۆمەڵی لەشجوانی» ناوبرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:مردنەکانی ٢٠١١ پۆل:کەسە ڕووسییەکانی بە ڕەجەڵەک کورد پۆل:کەسە ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد پۆل:یووتیووبەرە نێرەکان پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان پۆل:خەڵکی سیدنی پۆل:ڕووسەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
فرەگۆشەی ڕێک
لە ئەندازەی ئیقلیدسیدا بە فرەگۆشەیەک یان چەندلایەک دەوترێت ڕێک ئەگەر لایەکانی لە درێژیدا یەکسان بن و گۆشەکانی ناوەوەی لە پێوانەدا یەکسان بن. فرەگۆشەی ڕێکی سێلا بریتییە لە سێگۆشەیەکی ڕێک و فرەگۆشەیەکی ڕێکی چوارلا بریتییە لە چوارگۆشە. چەقی فرەگۆشەی ڕێک ئەو خاڵەیە کە بە یەکسانی دوورە لە ھەموو سەرەکانیەوە.
فرەگۆشە ڕێکە قۆقزەکان
ھەموو فرەگۆشە ڕێکەکان، فرەگۆشەی قۆقزن. n-گۆشەیەکی ڕێکی قۆقز بە شێوەی {n} دیاری دەکرێت.
گۆشەکان
بۆ دۆزینەوەی کۆی پێوانەی گۆشەکانی ناوەوەی فرەگۆشەیەکی قۆقز، فرەگۆشەکە دابەش بکە بە ژمارەیەک سێگۆشە، بە کێشانەوەی ھەموو تیرەکانی سەرێک لە سەرەکانیەوە. ژمارەی ئەو سێگۆشانەی بەدەست دێت لە ١٨٠ بدە، بە دەستەواژەیەکی تر .
پێوانەی ھەر یەک لە گۆشەکانی ناوەوە لە n-لایەکی ڕێکی قۆقزدا، یەکسانە بە: یان ڕادیان و پێوانەی ھەر یەک لە گۆشەکانی دەرەوە یەکسانە بە پلە.
تیرەکان
بۆ n > 2، ژمارەی تیرەکانی n-گۆشەیەک، یەکسانە بە ، بۆ نموونە لە سێگۆشە، چوارلا، پێنجلا و شەشلادا، ژمارەی تیرەکان بریتییە لە، ٠، ٢، ٥ و ٩.
ڕووبەر
ڕووبەری n-لایەکی ڕێکی قۆقز کە درێژیی لایەکەی s، نیوەتیرەی دەرە بازنە R، نیوەتیرەی بازنەی دەوردراو r و چێوەکەی p بێت، لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییانە دەدۆزرێتەوە:
فرەگۆشەی ڕێکی ئەستێرەیی
ناسراوترین نموونە لە فرەگۆشە ئەستێرەییەکان، بریتییە لە ئەستێرەی پێنجپەڕ، سەرەکانی ئەستێرەی پێنجپەڕ ڕێک وەکوو پێنجلایە، بەڵام شێوەی لکاندنی سەرەکان بەیەکەوە لە ئەستێرەی پێنجپەڕدا جیاوازە لە پێنجلا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فرەگۆشەکان
چارەسەری دانانەوەی ھۆرمۆنی
چارەسەری دانانەوەی ھۆرمۆنی (HRT) یاخوود بە چارەسەری ھۆرمۆنی سووڕی مانگانەش ناسراوە، (بە ئینگلیزی: Hormone replacement therapy) جۆرێکی چارەسەری ھۆرمۆنییە بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی وەستانی سووڕی مانگانە نیشانەکانیش دەتوانن بریتی بن لە (تەزووی گەرم، کێشەی زێ وەک (وشک بوونەوە، تەنک بوونەوە، ھەوکردن)، ھەروەھا حالەتەکە پەیوەندی ھەیە بە، بەتەمەن داچوونی پێست، وشک بوونی زێ، ھاتنە خوارەوەی ماسولکە، لەدەستچوونی ئێسک، ئەمانەی باسکران بەشێکی گرنگن کە ھۆرمۆنی ئیسترۆجین ڕایگرتوون و پاراستوونی لەکاتی چالاکبوونیدا
بۆ مێینە یان کەسێکی بە نێرینە لەدایکبوو بەڵام ناسنامە جێندەرییەکەی مێیە دەرمانە سەرەکییەکان بۆ (HRT) کە بەکاردێن بریتین لە دژە-ئەندرۆجینەکان و ئیسترۆجین و پرۆجێستۆجینن، لەناویاندا کە پرۆجێسترۆن ھۆرمۆنێکی سروشتییە کە لە ڕەگەزی مێینەدا ھەیە و ھەروەھا جۆری بەرھەمھێنراویشی ھەیە (دەرمان) کە بەکاردێت بۆ چارەسەری وەستانی سووڕی مانگانە بەکارھێنانی چارەسەری ئیسترۆجین بەتەنھا و بەبێ پرۆجێسترۆن مەترسی شێرپەنجەی مەمکەکان زیاد دەکات، ھەرچۆنێک بێت پێویستە ئیسترۆجین لەگەل ڕێژەیەکی گونجاوی پرۆجێسترۆن بخورێت کەیارمەتی کەمکردنەوەی شێرپەنجە دەدات و دژە شێرپەنجەیە پرۆجێسترۆن منداڵدان دەپارێزێ بە دوورخستنەوەی لە ئەستووربوونی (کە لە کاریگەری ئیسترۆجین دروست دەبێت) [HRT] بە زۆر ڕێگەی جیاواز بەردەستە
بۆ نێرینە یان کەسێکی بە مێینە لەدایکبوو بەڵام ناسنامە جێندەرییەکەی نێرە دەرمانە سەرەکییەکان بۆ (HRT) کە بەکاردێن بریتین لە ئەندرۆجینەکان و تێستۆستیرۆن ئامانجەکە بریتییە لە چارەسەرکردن و ھێنانەوەی جێندەری ڕاستەقینەی کەسەکە و ئەو گۆرانکاریانەی چاوەرنکراون بریتین لە گەشەکردنی کارەکتەری نێرینە، سەرکەوتن بەسەر کارەکتەری مێینە، گۆرانی گەشەکردنی مووی ڕوخسار، گۆڕانی دەنگ و گڕبوون، ڕێکخستنەوەی چەوری لاشە بەشێوەی نێرینە، زیادبوونی ماسوولکە، زیادبوونی مووی لاشە، ئەگەری قژ ھەڵوەرین، زیادبوونی لبیدۆ،
قادراوا
قادراوایان «دە رە ویان» گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی قادراوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٦ کەس لە ٣٦ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
چەکوشە
چەکوشە (Çekuşe، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٢ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.
پارێزگای دەنیزلی
پارێزگای دەنیزلی یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.
چەکوشە
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پارێزگای دەنیزلی
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری دەنیزلییە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای دەنیزلی پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
بۆڵبەرینگ
و مەبەستی ئەو بۆلبیرینگە ئەوەیە کە لێکخشانی خولینەر کەم بکاتەوە لەگەڵ ھێزی تەوەرەیی و ئەمەش بە دەست دەھێنرێ بە بەکارھێنانی بە لایەنی کەم سێ ھەنگاو تا ئەو ھێزە بگوازرێتەوە لە ڕێگەی تۆپە زۆر بچووکەکانەوە، و بەکارھێنانی زۆری ھەیە، کە تیرەیەکی نەگۆری ھەیە و بە یەکەوە بەستراون (بۆنمونە.ناوەراستی تایە یان شەفت). کاتەک یەکێک لە لایەکانی بیرینگەکە دەخوولێتەوە وا لە تۆپە زۆر بچووکەکانی تر دەکات کە بە باشی بخولێنەوە چونکە ئەو تۆپانەی کە دەخوولێنەوە ھێزی لێکخشاندنی کەمیان ھەیە بە بەراورد لەگەل دوو ڕووی یان کە بەپێچەوانەی یەکتر دەخلیسکێن.
و ئەم بۆڵبەرینگانە کە توانایەکی کەمیان ھەیە بۆ قەبارەکەیان بە بەراورد لەگەل چەندەھا جۆری تری بۆڵبیرینگ بەھۆی ئەو ڕووە بەرکەوتنە بچووکەی لە نێوان تۆپەکانوو لایەکان، ھەر چەندە دەتوانن بەرگەی ئەو ناڕێکییە بگرن کە لەناوەوەو دەرەوەی لایەکان ھەیە.
گۆشەی بەرکەوتن
گۆشەی بەرکەوتنی بۆڵبەرینگ چینێکی تەوەرەی ناڕێک بەکاردێنێ. و ھێزە تەوەرەیەکان کە ھێڵە ڕاستەکانی ناو بیرەنگەکان دەبڕێ، ھەرچەندە ھێزە نیوە تیرییەکان ڕێگایەکی لار دەگرن کە کار دەکەن بۆ جیاکردنەوەی لایەکان بە شێوەی تەوەرەیی، و گۆشە بەرکەوتنەکان لەناوەوەو دەرەوەی لایەکان وەک یەکن. گۆشەی بەرکەوتنی بیرینگەکە زۆر بەباشی پشگیری ھێزە کۆکراوەکان (ئەو ھێزانای کە بە ھەردوو ئاراستەی تەوەرەیی و نیوەتیرەییین) و ھەروەھا گۆشەی بەرکەوتنی بیرینگەکە پێویستە گونجاو بێ بۆ ڕێژەی ڕاستەوانەی ھەر یەکەکیان بەرکەوتنە گۆشەی گەورەتریش (بە شێوەیەکی ئاسای لە نێوان(١٠بۆ٤٥ پلەیە) کە ھێزە تەوەرییە گەورەکە دەخرێتە سەری بەڵام بە ھێزێکی نیوە تیرەی کەمتر، لە بەکارھێنانە خێرایە بەرزەکان ھەر وەک تۆرباینەکان بزوێنەرەکانی مووشەک و ھەروەھا لە کەلوپەلی ددانسازییەکان، و ئەو ھێزانەی کە لە دووری ناوەندەکەوە دروست دەکرێن لەلایەن تۆپە بچووکەکان کە بەرکەوتە گۆشەکان دەگۆرن لە ناوەوەو دەرەوەی لایەکان. سیرامیک وەکو سلیکۆن نایتراید ئێستا بەبەردەوامی بەکار دەھێنرێن لە ھەندێک بەکارھێنانەکان بەھۆی ئەوەی کە چڕییەکی کەمیان ھەیە (٤٠٪ی پۆڵا). ئەم ماددانە بەڕێکوپیکی ھێزی دوور لە ناوەند کەم دەکەنەوە لە دەوروبەری پلەی گەرمییەکی بەرز و بەھەمان ڕێگا دەبنە ھۆی داخوران بۆ ھەڵگری تۆپە بچووکەکان، لە جیاتی تەقینو وردوو خاش بوون وەک شووشەو فەخفووری.
زۆربەی دووچەرخەکان ئەو گۆشە-بەرکەوتنانە بەکاردێنن کە لە بیستۆکەکان ھەیە چونکە ھێزەکان بە ھەردوو ئاراستەی تەوەریی و نیوە تیرەین.
چاڵی- قوول
لە چاڵە -قوڵە نیوەتیرەیە بیرەنگەکان، کە تیرەی لایەکان زۆر نزیکە لە تیرەی ئەو لایەیە کە تۆپەکانی تێدا دەخوولێتەوە. ئەو بیرینگانەی کە چاڵێکی قووڵیان ھەیە بەرگەی ھێزێکی زۆرتر دەگرن لەو چاڵانەی کە تەنکن، ھەر وەک بەرکەوتە گۆشەی بیرینگەکان، و چاڵی قوول بەرگەی ھێزی تەوەرەیی و نیوەتیری دەگرن، بەڵام بەبێ ھەڵبژاردنی گۆشەی بەرکەوتن بۆ ڕێگەدان بە ھەڵبژاردن پەیوەندییەکی ڕێژەی ھەیە ڵەگەل توانای ھێزەکان.
شێوازەکانی پەککەوتنن
ئەگەر بیرینگەکان نەخولێنەوە، ئەوا گەورەترین بار دروست دەبێ بەھۆی ھێزێکەوە کە دەبێتە ھۆی ئەوەی شێوازی تۆپە بچووکەکان و ئەو بەشەی کە تۆپەکانی ھەڵگرتوە بۆ ھەمیشەیی بگۆڕێ. و ئەو لەلە کردنە دروست دەبێ لەلایەن تۆپە بچووکەکانەوە کە دەتوانن فشارێکی چڕکراو لەگەڵ تەقین دروست بکەن لە پێکھاتەکان. بەرزترین بار بۆ خێرای تۆپە بچووکەکان کە نەبێ یان زۆر ھێواشبێ ئەوا پێی دەڵێن بەرزترین باری «جێگیر».
بۆ خولانەوەی بیرینگەکان، کە توانای بارێکی جووڵاو ئەو بارە دیاری دەکا کە بیرینگەکان ١٠٠٠٠٠٠ خول بخوولێنەوە.
ئەگەر ئەو بیرینگانەی کە دەخولێنەوە، کە ڕوبەڕووی ھێززیکی زۆر دەبنەوە کە لە کۆتاییدا کەمترە لە یەک خولانەوە، ھێزە وەستاوە زۆرەکان دەبێ بەکار بھێنرێن لە ھەڵسەنگاندنەکان، لەو کاتەی کە بیرینگەکان ناخولێنەوە لە ماوەی زۆرتین ھێز.
ئەگەر ئەو زەبرانەی کە ئاراستەکەیان بۆ پێشەوەیە بخرێنە سەر چاڵە قووڵەکانی ناوەوەی بیرینگەکان، کە ھێزێکی ناڕێکی شێوە ھێلکەیی دەکەوێتە سەر دەرەوەی ڕینگەکان بە خولانەوەی تۆپە بچووکەکان، چڕبوونەوە لە دوو شوێن و بەپێچەوانەی ئاراستەی یەک لەسەر ڕووی دەرەوەی ڕینگەکە، ئەگەر ڕینگی دەرەوە زۆر بە ھێز نەبێ یان ئەگەر بە ھێزێکی زۆر بەیەکەوە نەبەسترابوون بە پشگیریکردنی پێکھاتەکە. ڕینگی دەرەوە شێوەکەی دەگۆڕێ بۆ شێوەیەکی ھێلکەی لەو لایەی کە کە زەبرەکە بە یەک ئاراستەوە خراوەتە سەری، ھەتاوەک کەلێنەکە گەورە بێ بە تەواوی بۆ خولانەوەی تۆپە بچووکەکان ئەوا زووتر دەربازیان دەبێ. ڕینگەکانی ناوەوە کە دەتەقن پێکھاتەی بیرینگەکە بەتەواوی تێک دەشکێ
ئە زەبرانەی کە بە یەک ئاراستەن کە لەسەر تەوەرەی بیرینگەکانە بە ھەمان شێوە پەستانێک دەخرێتە سەر ئەو شوێنەی وەک قەفەس وایە و تۆپەخوولاوەکانی ھەڵگرتوە لە دووریکی دیاری کراو، بەھۆی خولانەوەی تۆپە بچووکەکان کە ھەوڵ دەدەن کە ھەمویان بخولێنەوە لەو شوێنەی کە زەبرە یەک ئاراستەیەکانی زۆرە، ئەگەر ئەو بەشەی کە وەک قەفەس وایە تێک بشکێ، تۆپە بچووکەکان بەیەکەوە دەخوولێنەوە، و ڕینگی ناوەوە پشگیرییەکە لە دەست دەدات، و لەوانەیە ناوەڕاستەکەشی بتەقێ
بەکارھێنانەکانی
بە گشتی، بۆڵبیرینگ لە زۆربەی جێبەجێکردنەکان بە کاردێ کە چەندین بەشی جووڵاو لە خۆ دەگرێ. ھەندێک لەو بەکارھێنانانە تایبەتمەندی و پێداویستی دیاریکراویان ھەیە:
. پانکەی کۆمپییەتەر، یان ئەوانەی کە پەیوەندیان بە ئامرازی خولانەوە ھەیە کە زۆر گۆیی بێ بەکاردەھات، دەتوانرێ بگوترێ کە باشترین شێوەی دروست کراوی بازنەیە، بەڵام ئەمە زۆر ڕاست نابێ بۆ ئەو دیسکانەی کە بەدەست دەخوولێنەوە زیاتر و زیاتر شوێنی دەگۆڕێ لەگەڵ بیرینگە شلەکان.
-کارگەی بۆڵبیرینگی ئەڵمانی کە زۆر جار ئامانجیێکی بۆمینگی ئارێلی ھاو پەیمان بوون لەماوەی جەنگی جیھانی دووەم، و ئەمەش گرنگی بۆڵبیرینگییە لە پیشەسازی جەنگی ئەڵمانی.
-لە زانستی پێوانەی کات، کۆمپانیای جەین لەیسل کە کاتژمێرێکی جووڵاوی دیزاین کرد کە تێیدا بۆڵبیرینگی بەکارھێنا بۆ کەمکردنەوەی ئەستوورای توانستی بزووتنەوەکە. کە تۆپی ٠٫٢٠ ملیمەتری بەکارھێنا، کە جۆرییەتی ١٢٠٠کە تەنھا ئەستوورای ١٫٢mm، کە ئەمەشیان دەگەرێتەوە بۆ تەنکترین کاتژمێری میکانیکی جووڵاو.
-برینگەکانی تەکنەلۆجیای فڕین لەم ناوچانەدا بەکار دەھێنرێن کە زۆر داوا کراون لە بازرگانی، فڕۆکەی تایبەت و فڕۆکەی سەربازی ھەروەک کە چەندین پوولی لە خۆ دەگرێ، سندوقی گێر و شەفتی مەکینەی فڕۆکەی جێت. ئەو ماددانە M٥٠ پۆڵای ئامراز (AMS٦٤٩١)، پۆڵای کرۆمی کاربۆن (AMS٦٤٤٤)، ەکە داخوران بەرگەگر AMS٥٩٣٠، ٤٤٠پلەی سیلیزی پۆڵای بێ خەوشسلیکۆن نایتراید (سیرامیک) و تیتانیوم: توخمێکی کانزایییە کاربیدێ-کۆاتێد ٤٤٠ سی دەگرنەوە
-تەگەرەکانی تەختەی خلیسکە دوو بیرینگیان تێدایە کە بەگوێرەی ھەردووکیان تەوەرەین و ھێزەکانیان بەپێی کاتەکە دەگۆرێ زۆربەی بیرینگە گشتییەکان ٦٠٨–٢Z بەکار دەھێنرێن (قووڵترین کەندەکی بۆڵبیرینگەکان لە نێوان ٦٠ لە زنجیر و ٨mm لە تیرەکی بازنەکەی)
-یۆ یۆ، کە ھەندێک لەو یۆیۆیانە بۆڵبەرینگگیان ھەیە لە ناوەراست کە ماوەیەکیان ھەیە لە دەست پێکردنەوە بۆ لێھاتووی دواتر دەگاتە پلەی پێشبرکێ - زۆربەی ئەو تۆپە خولاوانە کە چەندین بۆڵبیرینگی جۆراو جۆر ی لێ بەکاردێ بۆ زیادکردنی کێشەیان، و ھەروەھا ڕێگە بە تۆپە بچووکەکان دادا کە بخوولێنەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:داھێنانە سویدییەکان پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان پۆل:ناساندنەکانی ١٨٦٩ پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
ھەڵەبجە
ھەڵەبجە (پێشتر ھەڵەبجەی شەھید؛ ) ناوەندی پارێزگای ھەڵەبجەیە و بە یەکێک لە شارە گەورە و گرنگەکانی کوردستانی باشوور دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان ھێڵی درێژی ٤٦ی پلەی ڕۆژھەڵات و ھەر دوو بازنەی پانی ٣٥–٣٦ پلەی باکوور و ٨٣ کم باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانیەوە. ڕووبەرەکەی ١٥٩٩ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، و ئەو سەردەمەی کە لەسەر پارێزگای سلێمانی بوو %٣٩٬٩ ڕووبەری ھەموو ئەو پارێزگایەی پێک دەھێنا.
سەرەتاکان
گومان لەوەدا نییە کە ھەڵەبجەی ئێستا لە سەردەمی فەرمانڕەوایی عوسمانییەکاندا دروست کراوە، یەکڕابوونێک لەوەدا ھەیە کە ھەڵەبجە دوای ساڵی (١٧٠٠) ز دروست کراوە. بەگەکانی شیوەکەڵی ئاوەدانیان کردووەتەوە کە حەمەچاوەش و سێ کوڕەکەی پیرۆد و سڵێمان و عەبدواللە بوو سێزدە ماڵ بوون و ھەرئەم ناوەش لەو عەشرەتە دەنرێت. عەشیرەتی جاف دروستکەر و بنیاتنەری ھەڵەبجەن. وردە وردە ئەم شوێنەی ھەڵەبجە بەھۆی ناوداری شوێنەکەیەوە کە دەڕوانێت بەسەر دەشتی شارەزووردا، زیاتر ئاوەدان بووەتەوە و تەنیا (خێلەکانی جاف)ی تێدابووە کە زیاتر لە (١٢) ھەزار خێزان دەبن، ناوەندی ئاوەدانی شارەزوور بووە، پاشان خەڵکی تر ھاتوون و پاڵیان داوە بە ھۆزەکانی جافەوە و زیاتر ئاوەدان بووەتەوە.
بەپێی ھەندێک شوێنەواری کۆن وا دەردەکەوێت کە ھەڵەبجە لە دێر زەمانەوە مەڵبەندی ژیان بووە، بەڵام چەندین جار وێران کراوە دوا جار لە دەور و بەری ساڵی ١٦٥٠ دا ئاوەدان کراوەتەوە و وردە ودە گەشەی کردووە و بووە بە شار. بەھۆی ئەو ئاو و ھەوا خۆش و لە بارەیەوە جگە لە خەڵکەکەی خۆی خەڵکی تریش لە ناوچە و مەڵبەندەکانی ترەوە بۆی ھاتوون و تێیدا گیرساونەتەوە، بۆیە چەندین بنەماڵەی تیابوو کە لە کۆنەوە دانیشتووی (قەرەاغی، پێنجوێنی، مەریوانی، بانەیی، سلێمانەیی، سنەیی، جوانرِۆیی، پاوەیی، کامیارانی، بەرزنجی) بوون.
یەکەمین ئاوەدان کردنەوەی ھەڵەبجە دوای وێرانکردنی لە دەوروبەری ساڵی ١٦٥٠دا لەلایەن بنەماڵەی حەمە چاوەش شیوەکەڵییەوە بووە کە خۆی و کورِ و کورِەزاکانی لە ناوچەی خۆیان گرفتیان بۆ پێش ھاتووە سەری خۆیان ھەڵگرتووە و لە ھەڵەبجە گیرساونەتەوە. (حەمە چاوەش) سیَ کورِی ھەبووە بە ناوی (پیرۆت، سڵێمان، عەبدوڵا). سڵێمان چوار کورِی ھەبووە بە ناوی (ئەمین، محەممەد، قادر، فەرەج). عەبدوڵا شەش کورِی ھەبووە بە ناوی (حەمە ساڵەح، عەبدوالرەحمان، ئەحمەد، مەحموود، سەعید، ئەمین). پیرۆتیش ھەر بە لاوی مردوە ئیتر ئەم سێزدە ماڵە لە دەوروبەری مزگەوتی (تەکیە) دا نیشتەجیَ بوون و بۆ خواردنەوە و کشتوکاڵ سودیان لە سەرچاوەی (کانی نەواڵە) وەرگرتووە کە ئەو دەمە سەراوێکی گەورە بووە و ئێستا دەکەوێتە ناو (باخی گشتی) شارەوە، ئەمە جگە لەوەی کە لە جێگەی مزگەوتدا کانییەک ھەبووە حەمەی باول کە خۆی لە نەوەی (حەمە چاوش)ە بە دەماو دەم بیستویەتی و ئەڵیَ "ئەم سێزدە ماڵە دەستێکی باڵایان ھەبووە لە بەرھەمھێنانی کشتوکاڵ و باخ و بێستاندا، گنم و جۆ و چەڵتوکیان چاندووە و دارەی ھەڵوژە و قیسی و قۆخ و سێو و تویان ڕِواندوە، بم کارە شوێنەکەیان تەواو بوژاندوەتەوە.
دوای ئەم سێزدە نزیک بە بیست ماڵ جوولەکەی تیَ ھاتووە کە بە تەنیشتی ئەوانەوە ماڵیان دروست کردووە پاشان لە سەردەمی دەسەڵاتی (محمد پاشای جاف) دا ژمارەیەک ماڵە بەگزادەی جافی تیَ ھاتووە و لە شوێنی خۆیاندا کەئێستەش پیَی ئەوترێت گەرِەکی پاشا ڕِەشماڵیان ھەڵداوە و چەند ماڵێکیشیان دروست کردووە " دوای ئەمانە لە سەردەمی ژیانی مەلا عەبدوڵای خەرپانیدا گەرِەکی (پیر محمد)یش کە ناوەندەکەی (مزگەوتی جامیعە) بووە، ئاوەدان دەکرێتەوە.
ئیتر وردە وردە خەڵکی دەوروبەر ڕِوی تیَ دەکەن و گەورە دەبێت میستەر رِیچ لە گەشت نامەکەیدا کە ساڵی (١٩٢٠) نوسیویەتی وای دیاری دەکات کە ئەو دەمە ھەڵەبجە شار بووە (برِوانە لاپەرِە ١٢٤) کەچی سەیر ئەوەیە ھەر نزیک بەم مێژووەی رِیچ مێژوویەکی ترمان ھەیە کە مێژووی کۆچی یە نەک زایینی وای دیاری دەکات کە ھەڵەبجە ئەو دەمە دیَ بووە. لەسەر نوسراوی (حاشیە السید شریف الجرجانی علی کتاب المگول فی البلاغە) دا نوسراوە: کتبە السید رسول ابن السید محمد سنە ١٢٤٠ بقریە حلبجە واتە: سید رسوڵی کورِی سید محمد لە ساڵی١٢٤٠ە ئەمەی نوسی لە گوندی ھەڵەبجە، من پێم وایە مێژووەکەی رِیچ ڕاستە، چونکە رِیچ ڕاستە، چونکە رِیچ گەشتەوەرێکی شاران دیدە بووە بەڵام کۆلکە مەلاکەی لای خۆمان ھەر بە یادی پێشتر کە ھەڵەبجە دیَ بووە کە بووە بە شاریش ھەر بە دیَی داوەتە قەڵەم. شایانی باسە لە ساڵی ١٨٨٩دا لە (کوەیت) دا پێکەوە دەکرێنە قەزا.
سەدەی بیستەم
لە ساڵەکانی کۆچی جوولەکە بۆ عێراق و ئێران و کوردستان، ناوچەی شارەزوور و ھەڵەبجە چەندین خێزانی جوولەکە ڕووی تێدەکەن و نیشتەجێ دەبن و لە پاڵ خێڵەکانی جاف دا پەنا ئەدرێن، کاروباری بازرگانی دەکەن لەو سنوورەدا، بەمەش زیاتر دەبێت بە ناوەندێکی بازرگانی و ئاڵوگۆڕ لەو سنوورەدا.
ھەڵەبجە بازاڕێکی بازرگانی گەرمی ھەبوو شارۆچکەیەکی کوردنشینی قەرەباڵغ بوو، ژمارەی دانیشتووانی ٦٠ ھەزار کەس زیاتر بوو.
ناوچەکانی ھاوسنووری ھەریەک لەوڵاتانی ئێران و تورکیا ھاوشێوەی ناوچەی ھەڵەبجەن، لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ کام لەو ناوچانە ھاوشێوەی ھەڵەبجە نین و لە بواری ئەدەب و ھونەردا وەک ئەو خزمەتیان بە نەتەوەی کورد نەکردووە.
ڕیش سپیان و پیاوە دێرینەکانی شار ھەندێکیان دەڵێن، یەکەم خانوو لەھەڵەبجەدا بەگەکانی (شیوەکەڵ) دروستیان کردووە و پاشان نەوەکانیان لەوێدا نیشتەجێ دەبن، کە ئەمانیش (حەمە چاوەش) و ھەرسێ کوڕەکەی (پیرۆتو سڵێمانو عەبدوڵڵا) ئەمانیش لەگەڵ خۆیاندا بنەماڵەیەکی تر دێنن، کە ئەمانە بوون، (پیرۆت) موختاری تورک بووە' کێخا ئەحمەد کوڕی پیرۆدەو کوڕەکانی بەناوی (حەمە برا، حەمەبۆر، حەمەفەرەجی کوێخا) و نەوەکانی ئەم سێ برایە زۆربەیان لەژیاندا ماوون و (سڵێمان)یش ئەم منداڵانەی ھەبووە (حاجی محەممەد)، (قادر)، (حاجی فەرەج)، (ئەمین) و (عەبدوڵڵا) ش کە ئەم منداڵانەی ھەبووە (ئەوڕەحمان، ئەحمەد، مەحموود، سەعید، ئەمین، حەمە ساڵح) بەپێی ئەم بۆچوونە یەکەم بنەماڵەیەک ھەڵەبجەی دروست کردبێ ئەم ماڵانە بوون کە ئێستا لەناو خەڵکی شار بە (١٣) سێزدە ماڵە ناسراون.
ھەڵەبجە جاران دوو قەیسەری گەورەی ھەبوو (قەیسەری پاشا و قەیسەری حامید بەگ) کە لە ساڵی ١٩٣٤ دروست کراوە، بینا و سەرا و پۆلیسخانەی ھەڵەبجە ساڵی ١٩٣٠ دروست کراوە، یەکەم قوتابخانە ساڵی ١٩٢٥ و ساڵی ١٩٢٩ بوو بە خاوەنی نەخۆشخانە، ساڵی ١٩٤٠ ئامێری کارەبای ھەڵەبجە کەوتە گەڕ. لە ساڵی ١٩٢٩ پڕۆژەی ڕەسمی ئاوی ھەڵەبجە تەواو بوو، لە ساڵی ١٩٢٤ تەلەگراف خانە دامەزاوە، لەناو شاری ھەڵەبجە تەنھا یەک ئۆتۆمبێل ھەبووە پێیان وتووە (لۆرییەکەی عەزە) ئەم لۆرییە بە دوو ڕۆژ ئەمسەر و ئەوسەری دەکرد لە ھەڵەبجەوە بۆ سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٠.
ڕۆژی ١٣ ئازاری ٢٠١٤ لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە فەرمیی کرایە چوارەم پارێزگای ھەرێمی کوردستان.
ناوناسی
لەسەر ناوی ھەڵەبجە بیروڕای جیا جیا ھەن:
ڕیوایەتێکی تر دەڵێت، لە ساڵەکانی ١٦٠٠ تا ١٦١٥ ھەڵۆخانی ئەردەڵان ھەڵەبجەی ئاوەدان کردووەتەوە ھەر بەناوی خۆیەوە ناوی ناوە (ھەڵۆچە) پاشان بووە بە (ھەڵەبجە).
بەڵام ھەندێکی تر پێیان وایە کە (ئەڵەبجە) لە (ئەڵەب ئەرسەلان)ەوە ھاتووە، کە میرێکی دەوڵەتی سەلجوقییەکان بووە، لەکاتی سەردانیدا بۆ کوردستان، بە ھەڵەبجەدا گوزەری کردوە و ناوی لێناوە (ئەڵەب جا)، واتە شوێنی (ئەڵەب ئەرسەلان)، مامۆستا جەمال بابان ئەم ڕایەی پەسەند کردووە.
ھۆنەر و ڕۆشنبیری
لە وێژەی کوردیدا شاعیر، نووسەر، ئەکادیمی و ڕۆشنبیرانی ھەڵەبجە زۆرن. ھەندێک لەوانە:
لە ژنە شاعیر و ناودارەکانیش:
جوگرافیا
ھەڵەبجە بە دووری ٧٥ کم کەوتووەتە خواروی ڕِۆژھەڵاتی شاری سلێمانییەوە و تا ١٩٨٨ ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ٧٠٠٠٠ کەس دەبوو ٧٢٦ م لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ڕِوبەری خاکەکەی ١٥٣٢کم ئاو و ھەوای مام ناوەندی یە، تەنیا چلەی زستانی ساردە و چلەی ھاوینی گەرمە ئتر ڕِۆژەکانی تری ساڵ کەش و ھەوای خۆش و لە باری ھەیە و ناوچەیەکی بارانای یە لە ساڵدا (٧٥٠)ملم بارانی لیَ دەبارێت. لە چلەی زستاندا چەند جارێک بەفری لیَ دەبارێت بەڵام ئەوەندە نامێنێتەوە کە خەڵک ھەراسان بکات.
تێکڕای بارانبارین لەساڵدا ٥٥٠ ملیمەترە، واتە بە ناوچەی مسۆگەری باران ناودەبرێ. لە باکووری ڕۆژھەڵات و باشوورەوە، بە چیاکانی ھەورامان و شنروێ و باڵامبۆ دەورەدراوە. بەدرێژایی ٧٥ کیلۆمەتر ھاوسنوورە لەگەڵ ئێراندا. دەشتی شارەزوور کە بە یەکێک لە دەشتە بەپیت و ناودارەکانی جیھان دەناسرێت، بەشێکی گەورە لە ڕووبەری ئەم پارێزگایەی پێکھێناوە. دەشتی شارەزوور بە ڕۆژاوای شاری ھەڵەبجە دەست پێ دەکات و لە ڕۆژھەڵاتی ناحیەی سوورداش کۆتایی دێت، درێژییەکەی نزیکەی ١٠٠کم دەبێت. ئەم دەشتە بژێوی زۆربەی دانیشتووانی ناوچەکەی پێکھێناوە. ڕێژەی بەرھەمی دۆنمێک لە دانەوێلە و بەروبومی ھاوینە و سەوزە و میوە ھات.
پەیوەندی کۆمەڵایەتی و بازرگانی و جوگرافی ھەیە لەگەڵ شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، وەکو شارەکانی نەوسوود، پاوە، باینگان، مەریوان. شوێنەوارە بەناوبەنگەکانی ناوشاری ھەڵەبجە و دەوروبەری: باخی میر، قەیسەری حامید بەگ، مزگەوتی پاشا، مزگەوتی جامعە، مەرقەدی پیر محەممەد، کارێزی حاجی ناجی، ئاشتی مەحموودی یاروەیسی، فرە خەزێنە، تووە وشک، کانی شێخ، گوڵان، کانی حەمەو غان، کانی سۆفی خدر، کۆڵە بۆز، مۆردانە، کانی نواڵە، کانی زارا.
دانیشتووان
ژیانی خەڵکی ناوشاری ھەڵەبجە: دانیشتووانی ھەڵەبجە زیاتر بە کاروباری دوکانداری، بازرگانی، کشتوکاڵی، کارمەندی حکوومەت، ئاژەڵداری، ئیشوکاری سەرپێی و ھاتوچۆی مەرزو سنوورەکانی ئێران، ڕاوە ماسی بەسەر دەبەن. ھەردوو ئایینی ئیسلام، کاکەیی ئایینی سەرجەم دانیشتووانەکەی پێکھێناوە. بەپێی ئامارێک کەلە ژمارە ٢٧ ڕۆژنامەی پێشکەوتن بڵاو کراوەتەوە، سەرجەمی خەڵکی ھەڵەبجە ٦٥٠٩ کەس بووە بەم جۆرە بە سەر ڕەگەزە جیاوازەکانی شارەکەدا دابەشبووە، ٢٢٤٩/پیاو، ٢١٠٣ /ژن، ١٠٥١/کچ، ١١٠٦/کوڕ سەرجەمی خەڵکی شارەکەی پێکھێناوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
ھەڵەبجە ھەڵەبجە پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەڵەبجە پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:پەرتبوونی کورد پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
کۆمەڵەی جوگرافیی پاشایەتی
کۆمەڵگەی جوگرافیی شاهانەیی کۆمەڵەیەکی زانستییە کە لە لەندەن دامەزرێنراوە لە ساڵی 1830، پێک دێت لە کەسانێک کە توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لەسەر جوگرافیا دەکەن. ئەمڕۆ زیاتر لە 16,000 ئەندامی هەیە
سەرچاوەکان
لە گرنگترین کارەکانیان دەرکردنی "گۆڤاری جوگرافی The Geographical Journal"ە کە ساڵانە چوار جار دەردەکرێن.
پۆل:جوگرافیای شانشینی یەکگرتوو
جامی نەتەوەکانی ئەورووپا
جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ناسراو بە یۆرۆ ئەم پاڵەوانیەتیە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا یوفا ـەوە سەرپەرشتی دەکرێت تا ئێستا ١٦ جار ئەم پاڵەوانیەتیە بەڕێوە چووە ، ئەم پاڵەوانیەتیە لە بیرۆکەی پیاوێکی فەڕەنسی بوو بەناوی ھێنری دیلانی ، بۆیەکەم جار ئەم پاڵەوانیەتیە لەساڵی ١٩٦٠ز لە ووڵاتی فەڕەنسا بەڕێوەچوو بوو کە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یەکێتی سۆڤیەت جامەکەی بەدەست ھێنا
ئەنجامی سەرجەم پاڵەوانیەتیەکە
thumb|گرتەیەک لەیاری کۆتایی پاڵەوانیەتیەکە لەنێوان یۆنان و پرتوگال لەساڵی ٢٠٠٤
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:ڕووداوە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٦٠ پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێ
دێبونیاو
دێبونیاو گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی دێبونیاو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٣ کەس لە ٤٠ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بڕیارنامەی ١٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی ئەیلوولی 1957دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 808‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٧
جێھلۆم (شار)
جێهلۆم(به زمانی ئوردوو :جہلم) شارێکه له ویلایەتی پەنجابی پاکستان. له سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ی ئەم وڵاته، ژمارەی دانیشتوانی بریتی بووه له ١٦٦،٤٢٠ کەس.
سەرچاوه
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارەکانی پاکستان پۆل:شارەکانی ناوچەی پەنجاب