cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میراوە
گەلھە
لە یەکەمین سەرژمێری ڕەسمی وڵاتی ئێران لە ساڵی ١٣٣٥ی کۆچی ھەتاویدا، گەلھەی میراوە بە هۆی کەمیەوە هیچ ئاماژەیەکی پێ نەکراوە، لە سەرژمێری سالی ١٩٩٠ دا دانیشتوانی ئەم شارە جگە لە ئەو گوندانەی کە دەکەونە ژێر هەرێمی کارگێری میراوە ١٠١٤٧ کەس هەژمار کراوە و ئەو ئامارە بە گوندەکانەوە کە ١٠١ گوندە ٣٤،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.
شوێنەواری سروشتی
شاری میراوە لە نێوان شارەکانی پارێزگای ورمێ دا وەکوو شارێکی توریستی ناسراوە ئەوەش بە هۆی میوانداریەتی خەڵکی دەڤەرەکەو شوێنە گەشتیاریەکانو دارستانە سەوز پڕ دارەکانیەتی کە لە هێندێ شوێن تەنانەت بستێ خاک لەبەر  گەڵاکانیان بەر چاو ناکەوێ، هەروەها بەرهەمی  ترێی ڕەش  کە ناوبانگی سەرتاسەری ئێران و کوردستانی داگرتوە.
شوێنە سروشتیە گەشتیاریەکانی میراوە وەکوو تاڤگەی ڕیزی ، تاڤگەی نێوەژ، سەیرانگای خدراوە، سەیرانگای پردانان ، دۆلی گرژاڵ لە ڕیگای میراوە ، سەردەشت، پردی قەڵاتاسیان و ئەشکەوتی قەڵاتاسیان کە هەموویان لە سەر زێی بچووکن، هەروەها دەشتی وەزنێ لە داوێنی چیاکانی قەندیل و لە سنوری نێوان میراوە و باشووری کوردستان، سیمای دەڤەرەکەیان بە شیوەیەکی ئەفسوناوی رازاندۆتەوە.
بە داخەوە بە هۆی کەمتەرخەنی دەسەڵاتدارانی ناوچەکەو دەسەڵاتی ناوەندی ئێران بەرانبەر ئەو دەڤەرە و خەڵکەکەی و نەڕەخساندنی هەلی کار خەڵک و بە تایبەت گەنجەکان بە ناچار ڕوو لە شارەکانی تری ئێران دەکەن بە مەبەستی کار کردن لە کوورەخانە و باخی میوە یانیش ڕوو دەنێنە قاچاخچێتی و کۆڵ بەری و زۆر بەداخەوە هەرساڵە زۆرێک لە گەنجەکانی دەڤەرەکە لەو ڕێگایە دەبنە قوربانی.
شوێنەوارناسی ، شوێنەواری کەڤناری(باستانی)
دەڤەری میراوە شارێکە پڕ لە ئاسەواری مێژوویی کۆن لەوانە: ناوچەی کەڤناری ساوان کە دەکەوێتە ١٢ کیلومەتری شارەکە، پردی قەلاتاسیان کە لە سەردەمی سامانیەکان و بە دەستی شێخی مەولانا لە بەرد و خیز و قسڵ دروست کراوە، گۆڕستانی مێزوویی گوندی گۆمان چەند ناوچەی تری مێژوویی کە لە ناوچەکەدا هێشتا نە ناسراون.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارستانی سەردەشت پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارەکانی شارستانی سەردەشت
ھەجیج
ھەجیج یان کۆسەی ھەجیج دێیەکە لە ھەورامانی ئێران؛ لە گوندستانی سیروان، لە ناوچەی نەوسوودی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی ھەجیج بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٠٣ کەس لە ١٦٣ بنەماڵەدا بووە. لە نێوان شارۆچکەی نۆدشە و پاوە قەراغی چۆمی سیروان لە بناری ڕەوەزە شاخێکی ڕژد ھەڵکەوتووە.
لە ساڵەکانی دواییدا دەڤەری ھەجیج نە تەنێ وەک ناوچەیەکی دڵڕفێنی سرۆشتی و ناوەندێکی پیرۆز، زیاتر لە پێشوو دیدار و زیارەت دەکرێ. شیاوە ئاماژە بکرێت، ھەجیج بەپێ ڕاپۆرتی ئاژانسی خەبەری موکریان لە (٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠) وەک خاوێنترین شوێن لە کوردستان و ئێران ھەم ژینگە و ھەم خەڵکەکەی ناسرا و بڕیاربوو بە (UN) بناسرێ.
سەرچاوە
ماڵپەڕی ژیوای
پەراوێز
پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
بڕیارنامەی ٨٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تەمموزی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٥٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٣ پۆل:لوبنان لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی خانمانی ئەورووپای ٢٠١٣
پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی خانمانی ئەورووپای ٢٠١٣ خولی ٢٨ھەمینی لەلایەن فیدراسۆنی تۆپی بالەی ئەورووپاوە ڕێکخرا. ھەردوو وڵاتی ئەڵمانیا و سویسرا بەھاوبەشی میوانداری ئەم خولەیان کرد. چوار یاریگای ئەڵمانیا و یاریگایەکی سویسرا بۆ ئەو مەبەستە تەرخان کران. یارییەکانی ئەم خولە لە نێوان ٦ ی ئەیلوول بۆ ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣ بە بەشداری ١٢ ھەڵبژاردەی خانمان یارییەکانی بەڕێوەچوو. لە یاری کۆتای ھەردوو ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ڕووسیا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بە یەکگەیشتن لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی ڕووسیا ٣–١ یارییەکەی بردەوە، بۆ جاری ١٨ لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا، ھاوکات پێش ئەم یارییە ھەڵبژاردەی بەلجیکا بە بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سڕبیا بە ئەنجامی ٣–٢ پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تۆپی بالەی خانمان لە ئەڵمانیا پۆل:وەرزشی خانمان ئەڵمانیا بۆ ساڵی ٢٠١٣ پۆل:پاڵەوانییەتییەکانی تۆپی بالەی ژنانی ئەورووپا
ساوت وێست (ئوسترالیای ڕۆژاوا)
زۆرینەی سەرچاوە داهاتییەکانی هەرێمەکە لە ڕێگای دەرهێنانی کانزاکان، کشت و کاڵ و داربڕی وەدەست دێت.
سەرچاوە
پۆل:ساوت وێست (ئوسترالیای ڕۆژاوا) پۆل:ھەرێمەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:ئوسترالیای ڕۆژاوا
١٩١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئالفاتار
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سیلیسترا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
گەرماو، بانە
گەرماو (Germaw، بە فارسی: گرماب) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٨ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
پەفتۆپ
وێنۆک|پەفتۆپ Puffball
پەفتۆپ (ئینگلیزی: Puffball) یەکێکە لە جۆرە جیاواەکانی کارگ/قارچک کە لاسک/قەدی نییە. پەفتۆپ لە ئەندازە و قەبارەی جیاوازدا دەردەکەوێت و زۆربەیان دەخورێن. شێوەی خڕ یا ھەرمێییە و ئەگەر زۆر پێگەیشت لێک بڵاو دەبێت؛ و ھەورێک لە سپۆر (تۆی کارگ) بڵاو دەکاتەوە. کەسانێکی زۆر ئارەزووی ڕاوکردن و خواردنی پەفتۆپیان ھەیە. وەک لە وێنەکاندا دیارە دوای دۆزینەوەی لەت دەکرێت و پارچەپارچە دەکرێت و ئامادە دەکرێت بۆ چێشت.
سەرچاوەکان
https://www.facebook.com/kargisedef/
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نۆدشە
نۆدشە شارۆچکەیەکە لە هەورامانی ئێران. مەلا ئەحمەدی نۆدشی یەکێک لە کەسایەتییە ناسراوەکانی ئەم شارەیە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ٣٥٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
ئەبووحەنیفە دینەوەری
ئەبو حەنیفەی دینەوەری(٨٢٨- ٨٩٨) ناوی تەواوی ئەبوو حەنیفە ئەحمەد کوڕی داودی کوڕی وەنەندی دینەوەریە. دینەوەری ڕوەکناس، مێژوونووس، بیرکار و ئەستێرەناسی کوردە کە لە دینەوەر لە دایک بووە. ھەروەھا کە دیارە ناوی باپیری وەنەندە کە ناوێکی کوردییە. دینەوەری بۆ خوێندن ڕۆشتوەتە ئەسفەھان، کووفە و بەسرە.
کارەکان
دینەوەری زیاتر وەکوو ڕوەکناسێکی گەورە دەناسرێ. یەکێک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی کتاب النباتە (واتە کتێبی ڕوەک) کە بەرھەمی لێکۆڵینەوەی خۆی لە سەر گیاکانە و ناوی زۆرێک گیای تێدا کۆکردوەتەوە کە پێشینیان لە سەر بازێکیان زانیارییەکیان نەبووە. زۆرێک لە زانایانی ڕوەکناسی ئەم کتێبەیان وەکوو سەرچاوەیەک بە کار ھێناوە. دینەوەری ھەروەھا لە مێژوودا کتێبێکی بە ناوی اخبارالطوال لێ بە جێ ماوە کە لە سەدەی نۆزدە و بیستدا لە ئەورووپا بە زمانی فەڕەنسی لە چاپ دراوەتەوە. ئەو ھەروەھا کتێبی انساب الاکرادی (ڕەچەڵەکەکانی کوردەکان) لە سەر مێژوو و بنەڕەتی کوردان نووسیوە کە ئێستە نادیارە. بەمجۆرە ئەو یەکەم کەسە کە لە سەر مێژووی کوردان کتێبی نووسیوە و لە کەسانی وەک شەرەفخانی بەدلیسیش پێش دەکەوێ. عەبدوڕەحمانی سۆفی ئەستێرەناسی ئێرانی کە نزیکی پەنجا ساڵ لە دوای مردنی دینەوەری، لە سڵی ٩٤٦ ز دا سەردانی شاری دینەوەر دەکات، دەڵێت کە خۆی ژووری ئەستێرەناسیی ئەبوحەنیفەی بینیوە و دەگێڕێتەوە کە دەزگاکانی هێشتا لە لایەن قوتابیە بەتەمەنەکانیەوە بەکاردەهێنران و لە ڕاستیدا چەند سەدەیەک دوای خۆی هەر بەکارهاتووە هەتاوەکو هاتنی مەغۆلەکان کە کۆتایی بە گرنگی دینەوەر هێنراوە و بایەخی ئەو شارە دێرینە کوردیەی کەمکردۆتەوە. هەروەها سۆفی شیرازی کە کتێبی کەشناسیەکەی دینەوەری دەبینێت، بە یەکێک لە باشترین کتێبەکان لەو بوارەدا ناوی لێ دەبا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٨٩٦ پۆل:مێژووناسانی ئێرانی پۆل:زانایانی کورد
تەوبە (سوورەت)
سوورەتی تەوبە سوورەتی نۆھەمی قورئانە. ئەم سوورەیە تەنیا سوورەتێکی کە بە ڕستەی بسم اللە الرحمن الرحیم دەست پێ ناکا.
ئەبووحەنیفە دینەوەری
سەرچاوەکان
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٩یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:خەڵکی پارێزگای کرماشان
تەوبە (سوورەت)
سەرچاوە
قورئان، سوورەتی تەوبە
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:جیھاد
ژان لاکووتوور
ژان لاکووتوور نووسەر، ڕۆژنامەوان و مێژووناسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
شۆشمێ
گوندێکە لە هەورامانی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی
نوانەی گەشەپێدانی مرۆڤی (بە ئینگلیزی: Human Development Index) ناوی خشتەیەکە کە وڵاتەکانی جیھان لە بواری داھاتی ڕاستەقینە، ڕادەی خوێندەواری، تەندروستی، فێرکاری و خواردەمەنی ھەڵدەسەنگێنێ.
ئەم نوانەیە لە سالی ١٩٩١ زایینی لە لایە ن بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دانرا. و لە و کاتەوە ھەمو سالێک گشت وڵاتانی جیهان لەم بوارەوە ھە لدە سنگینێ. نوانەی گەشەپێدانی مرۆڤییە وەک سەرچاوه گەشەی ئابووری ھەر وڵاتیک نیشان دەدات.  پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٠ پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
لەیلا عەتار
لەیلا عەتار ھونەرمەند و وێنەکێشی عێراقی بوو، کە بووە بەڕێوەبەری مۆزەخانەی نێودەوڵەتی ھونەری، لە ناو ھونەرەکەی، لەیلا نموونەیی فێمینیستی نیشان دا کە ڕۆلەکانی ئافرەتی نیشاندا لە ھەموو سەفیرەکانی کۆمەڵگا و بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی ھونەرەکان و بەرێوەبەری ناوەندی سەدام بۆ ھونەر و ھۆڵی بەغدا بوو، و ئەندامێک بوو لە سەندیگا و کۆمەڵگای ھونەرمەندە عێراقییەکان،
ژیان و کارکردن
لەیلا لە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکان دەرچووە لە بەغدا لە ١٩٦٥ و یەکێک بوو لە یەکەم دەرچووەکان لە نێوان ئافرەتەکان بووە بەرێوەبەری ناوەندی ھونەری نێودەوڵەتی (کە ئێستا مۆزەخانەی عێراقی ھونەرە مۆدێرنەکانە) لە پۆستەکەی بەردەوام بوو تا مردنەکەی لە ١٩٩٣
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:ھونەرمەندانی بەغدا پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان
کارگی جادوویی خاڵە کوارگەوان
کارگی جادوویی خاڵە کوارگەوان (ئینگلیزی: Magic Mushroom) ئەم جۆرە کوارگە یەکێکە لە دەیان و سەدان جۆر قارچکی جادوویی کە لە زۆرێک لە ناوچەکانی جیھاندا بڵاوە. نیوزیلەند و ئوسترالیا ژمارەیەکی زۆر لەم جۆرە قارچکانەیان تێدا دەڕوێت. ئەم کوارگە سەرەتا ڕەنگی مەیلە و زەردە، ھەتا زیاتر بمێنێتەوە زەردییەکەی کەمتر دەبێتەوە و بەلای سپیدا دەڕوانێت. قووڵیایی چەترەکەی لە ھی کارگی دەگمەیی زیاترە و تەنکترە. ڕەنگی پەڕەکانی گۆشتییە. قەدەکەی لە قەدی کوارگی دوگمەیی باریکترە و وەک قامیش بۆشە. لەسەر بنەدرەختی ڕزیو و وردکە داری کۆن گەشە دەکات و دەڕوێت. لە بنەماڵەی قارچکەکانی سایلۆسیبینە و پێکھاتەی ھالوساینۆجینی تێدایە کە کاریگەریی نائاسایی ھەیە بۆسەر لەشی مرۆڤ. ھۆکاری ئەوە کە ناویان نراوە جادوویی دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکەی لەسەر لەشی مرۆڤ. ئەم کوارگە لە نیوزیلەند ناقانوونییە بەڵام خۆی بەشێوەی سروشتی دەڕوێت و ڕێگای لێ ناگیرێت ھۆکارەکەش ئەمەیە کە وەک ماددەی ھۆشبەر و سڕکەر بەکاردەھێنرێت. کاتێک کە دەیخۆیت بۆ ماوی چوار تا شەش کاژێر دەتباتە دنیایەکی دیکەوە. شایانی باسە کە ماددەی سڕکەری کوارگی جادوویی لە جۆری ئا A یە و جیاوازە لە ماددە ھۆشبەرەکانی دیکە. کاریگەرییەکانی خواردنی کارگی جادووی کورتخایەن و درێژخایەنن. کورتخایەنەکان بریتین لە: - زار وشک دەبێت - بینایی لێل دەبێت - وڕێنە کردن و لەدەستدانی توانای ناسین - سڕبوونی ڕوو و ڕوخسار - شلبوون و لاوازبوونی ماسولکەکان - گێژی، ھێڵنجدان و ڕشانەوە - ئارەقکردن و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و دواتر لەرزوتا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بڕیارنامەی ٨٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەمموزی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەرمەنستان-کۆماری ئازەربایجان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٥٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کیوریاستی
وێنۆک|وێنەیەکی کیوریوسیتی لەسەر زەوی پێش ناردنی لۆ مەریخ
کیوریاستی
تاقیگەی زانستی بارام (بە ئینگلیزی:curiosity rover) کەشتیەکی گەرۆکی ھەسارەی مەریخە کە جوولە دەکات بە ھۆکاری ھێزی نەوەوی وە بەشێکە لە پرۆژەی تاقیگە ی زانستی ھەسارەی مەریخ سەر بە دەزگای بۆشای ئەمەریکایە، دوای ٨ مانگ و برینی ٤٥٠ میلیۆن کیلۆمەتر لە ٦ ئابی سالی ٢٠١٢ بە سەرکەوتووی گەیشتە سەر ھەسارەی مەریخ ، درێزيەكەى 2.8 مەترە و كێشەكەى 900 كگم دەبێت و لە6 پايە پێك هاتووە.
گرنگی کیوریاستی
وێنۆک|کیوریوسیتی پێش کەوتنە سەر هەسارەی مەریخ گرنگی کیوریاستی دەکۆلێتەوە لە پێکھاتەی جۆیۆلۆجی و کیمیای سەر رووی مەریخ وە دەکۆلێتەوە لەو رێگایانەی کە پێشتر رێگای ئاوی بوونە یان نیشانەی ئاویان تێدایە ھەروەک ئامێرەکانی سپیریت و ئەپۆرتیونێتی بە دوای ئەگەران دەرەنجامی زاناکان لۆیان دەرکەوتیە کە رێروەی رووبار و ئاو و نیشانەی ئاو لەسەر مەریخ ھەیە و مەزەندە دەکرێت زەمانێک ھەبوە کە ئاو لەسەر مەریخ ھەیە کە پێش ٤ تا ٥ میلیارد سال ئاو لەسەر رووی مەریخ ھەبوە و نیشانە و بەلگەیەکیشە کە پێشبینی دەکرێت ژیانی تێدابوبێت
کێشەکانی ئەو ئامێرە لەسەر مەریخ
بەپێى سەرچاوەكانى تاقيگەى JPLى سەر بە ئاژانسى ناساى ئەمريكى رۆژى 19 ى مانگی ئازاری ٢٠١٧ دوابەدواى ناردنى وێنەكان لەلايەن گاليسكەىCuriosity لەسەر مەريخ دەرەنجامى دەركەوتنى داخوران لە پايەكانى گاليسكەكە روويداوە و ئەمەش هەرجەندە نەبۆتە گرفت بۆ گەران و پشكنيەنەكانى گاليسكەكە بەلام ووردە ووردە خێراتر داخورانەكانى لە پايە ئەلەمنيۆمەكان روودەدات و رەنگە لە داهاتوو ببێتە كيشەيەك و لەكاركەوتنى. تا ئێستاكە گاليسكەكە نزيكەى 16 كم بريوە لەسەر مەريخ و لە مانگى ئابى سالى 2012 گەيشتە سەر رووەكەى و درێزيەكەى 2.8 مەترە و كێشەكەى 900 كگم دەبێت و لە6 پايە پێك هاتووە.
سەرچاوە
ویکیپیدیای عەرەبی
نەوسوود
نەوسوود شارێکە لە ھەورامانی ئێران، پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەنارکیزم
ئەنارکیزم یان ئانارکیزم تیۆرییەکی ڕامیارییە بە ئامانجی پێکھێنانی کۆمەڵگەیەکی ئانارکی «بێ خاوەن و بێ سەروەر». بە واتایەکی تر، ئانارکیزم تیۆریایەکی ڕامیارییە، کە ئامانجی پێکھێنانی کۆمەڵگەیەکە کە تێیدا کەسەکان بە شێوەیەکی ئازادانە و یەکسان ھاوکاری یەکتر دەکەن. بەپێی ئەمە ئانارکیزم دژ بە ھەموو جۆرە سیستەمێکی قوچکەیی کۆنترۆڵە، چ لەلایەن دەوڵەتەوە بێت، چ لە لایەن سەرمایەدارەکانەوە. وەک شتێکی زیانبەخش بۆ کەسەکان و تاکایەتییان، ھەروەھا ناپێویستیشە. سووزان بڕاون (بە ئینگلیزی: L. Susan Brown) کە کەسێکی ئانارکیستە، دەڵێ:
ھەرچەندە ھەمیشە لە نێوان گشت تێئۆریا ڕامیارییەکاندا، «ئانارکیزم» و «ئانارکی» خراپتر لە ھەمووان وێنا کراون. بەگشتی، ئەم وشانە وەک «ئاژاوە» یا«بێسەرەوبەرەیی» بەکار دەبرێن و سەرەنجام ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە بەو وێناندنانەوە دەکەنە بەڵگەی ئاژاوەخوازی ئانارکیستەکان، و حەزی ئەوان بە «گەرانەوە بۆ یاساکانی جەنگەڵ».
ڕەوتی ئەم خراپ وێناندنە، بێ پێشینەی مێژوویی نییە. بۆ نموونە لە وڵاتانێکدا کە کۆمەڵگا لەژێر دەسەڵاتی تاکەکەس دایە، وشەی وەک «کۆمار» و «دیموکراسی» ڕێک بە واتای «ئانارکی»، بۆ دەربڕینی بێنەزمی و تێکدان بەکار دەبرێن. ھەر بۆیە ئەوانەی کە لە بوونی بارودۆخی ھەنووکەیی سوودمەندن، ھەوڵ دەدەن تاوەکو ئەو بیرکردنەوەیە دەرببڕن، کە لە سایەیدا نەیاری لەتەک سیستمی ھەنووکەیی بێکەڵک بێت و کۆمەڵی تازە دەکێشرێتە پای بێسەرەوبەرەیی. یان ئاوا کە ئێریکۆ مالاتێستا (بە ئینگلیزی: Errico Malatesta) دەری دەبڕێت:
لەوەتەی وا بیر دەکرێتەوە، کە دەسەڵات پێویستە و بەبێ دەسەڵاتداری بۆی ھەیە شێوان و پەرێشانی بەرپا ببێت، ئیتر زۆر سروشتی و لۆژیکییە کە ئانارکی (کە بە واتای نەبوونی دەسەڵاتدارییە)، بە واتای نەمانی نەزم و ھێمنی، لێک بدرێتەوە.
ئانارکسیتەکان دەیانەوێت ئەم «دەرکە ناڕۆشنە گشتگیرە» بۆ ئانارکی بگۆڕن، تاوەکو خەڵکی زیان و نەھامەتییەکانی دەسەڵات و ھەر جۆرە پەیوەندییەکی پایەبەندیی قوچکەییانەیان بۆ دەر بکەوێت:
گۆڕینی بۆچوونەکان و خەڵکی ھێنانە سەر ئەو بڕوایەی کە بوونی دەسەڵاتدار نەک تەنیا پێویست نییە، بەڵکو زۆر زیانبەخشیشە. ئەو کات وشەی ئانارکی کە بە واتای نەمانی دەسەڵاتدارییە بۆ ھەمووان یەک تێگەیشتنی دەبێت: «نەزم و ڕێکخستنی سروشتی، یەکبوونی پێداویستییە مرۆڤییەکان و بەرژەوەندییە گشتییەکان و ئازادی بێسنوور لە چوارچێوەی ھاوپشتی بێسنووردا.
ئەمە بەشێکە لە پرۆسەی گۆڕینی ئەو بیرکردنەوە زاڵە لەمەڕ ئانارکیزم و واتای ئانارکی. بەڵام ئەمە گشت نییە. ھەروەھا لە پاڵ خەبات دژی شێواندنی بەرھەمھاتوو لەلایەن ئەو «دەرکی ناڕۆشنی گشتی»یەوە بەرامبەر «ئانارکی»، دەبێت لە دژی شێواندنی درێژماوەی دەستکردی دوژمنانی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی لەمەڕ ئانارکیزم و ئانارکیستەکان ھەوڵ بدرێت. بەو جۆرەی کە بارتۆلۆمیۆ ڤانزەتی (بە ئینگلیزی: Bartolomeo Vanzetti) لەبارەی ئانارکیستەکانەوە دەڵێت:
ڕادیکاڵترینی رادیکاڵەکان (پشیلە کێوییەکان) ترسێنەر و حەپەسێنەری ڕیاکاران و دەمارگیران، بەھرەکێشان، دەستبڕان، خۆدەرخەران و ستەمکارانن… ھتد، ئێمە زیاتر لە ھەموو کەسێک کەوتووینەتە بەر ستەمکاری، خراپ نیشان دراوین و خەڵکمان خراپ لێ تێگەیێندراوە.
ڤانزەتی دەیزانی لەمەڕ چی دەدوێت. ئەو و ھاوەڵە خۆشەویستەکەی نیکۆلا ساکۆ (بە ئینگلیزی: Nicola Sacco) لەلایەن وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە لەسەر تاوانێک کە ئەوان دەستیان تێدا نەبوو، زیندانی کران و لە ھەمان ساڵدا لەبەر ئەوەی کە ئانارکی و خەڵکی ئەوێندەرێ نەبوون، ساڵی ١٩٢٧ بە ئەلەکتریک لە سێدارە درا.
پەراوێزەکان
ئەنارکیزم پۆل:چاندی سیاسی پۆل:بزاڤە سیاسییەکان پۆل:سۆشیالیزم
وۆردپرێس
thumb|لۆگۆی وۆردپرێس thumb|پەڕەی سەرەتا لە بەڕێوبەرایەتی وۆردپرێس وۆردپرێس (wordpress) یەکێک لە بەناوبانگترین نەرمەکاڵاکانی دروستکردنی بڵاگ و ماڵپەڕە کە بە زمانی پی ئێچ پی داڕێژراوە. یەکەمین وەشانی وۆردپرێس لە ساڵی ٢٠٠٣ بڵاوکرایەوە و دواترین وەشانیش تا ئێستا وەشانی ٢.٨.٤ ـە کە لە ١٢ی ئابی ٢٠٠٩ وەشێندرا. وۆردپرێس لەژێر مافی GNU/GPL٢ ـدا وەشێندراوە.
وۆردپرێس بە کوردی
وۆردپرێس کراوەتە کوردی لە لایەن چاوگ ـەوە ھەر لەوێش پاڵپشتی وۆردپرێس دەکرێت بە زمانی کوردی (سۆرانی).
تایبەتمەندی
وۆردپرێس سیستەمێکی بەڕێوەبەری ناوەڕۆک (CMS) بۆ ماڵپەڕەکان و بلۆگەکانە، وۆردپرێس بۆ ساز کردنی بابەتی فێرکاری، کۆمپانیای و… و هەروەها ساز کردنی تۆڕی کۆمەڵایەتی بە یارمەتی پلاگینی بەهێزی بادی پرێس و هەر وەها سازکردنی مەکۆ بە بی بی پرێس بەکاردەهێنرێت. وۆردپرێس بە زمانی PHP سازکراوە و لە لایەن MySql پشتیوانی لێ دەکرێت. وۆرپرێس سیستەمێکی بەلاش و هەروەها سەرچاوەکراوە. وۆردپرێس ئیدامەی پڕۆژەی ناسەرکەوتوانەی b2 بوو. نێوی وۆردپرێس کریستیان ئێس لێک هەڤاڵێکی بەڕێوەبەری وۆردپرێس (مەت مولنوگ) پێشنیاری کرد و لەو ڕۆژەوە وۆردپرێس بە خێرای دەستی بە بەهێز بوون کرد و تا ئێستا یەکەێک لە بەناوبانگترین و باشترین سیستەمی بەڕێوەبری ناوەڕۆکە. لە ئۆکتۆبری ساڵی ٢٠٠٤ کۆمپانیای CNET مولنوگ بۆ ئەوەی کە لە سەر وۆردپرێس ئیش بکات و بۆ سازکردنی وێبلاگێکی نوێ یارمەتیان بدات دادەمەزرێنن. لە دێسمەبەری ٢٠٠٤ مولنوگ بی بی پرێسی لە کاتی پشوودان لە چەن رۆژدا دەنوسێت. لە فێوریە ٢٠٠٥، وەشانی ١،٥ وۆردپرێس بە ناوی Strayhorn درووست کرا. ئەم وەشانە زیاتر لە ٩٠٠ هەزار جار دابەزێندرا. مولنوگ لە ئۆکتۆبری ٢٠٠٥ لە تیمی CNET جیا بوو و پاشان چەن ڕۆژ سیستەمی Akismetی ناساند. ئەم سیستەمە بۆ بەرگری کردن لە سپام درووست کرا. لەنۆڤەمبەری ٢٠٠٥ بەشداری کردن لە پڕۆژەکانی وۆردپرێس لە حاڵەتی بانگهێشت کردن هاتەدەرەوە و بۆ هەموو خەڵک ئازاد کرا. لە دێسەمبەری ٢٠٠٥، مولنوگ Automatticی ناساند. ئەمە سرویسێک بوو کە خزموتگوزاری پشتیوانی لە وێبلۆگی دەکرد و نەرمەکاڵای دژی سپامی درووست ئەکرد. ئێستا بە وتەی ئاماری Comscore ماڵپەڕی Automattic مانگانە زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن بینەر و لەبەین ٢٥ ماڵپەڕێ گەورەی جیهانە. لە مارسی ٢٠٠٧، گۆڤاری بەناوبانگی PC World. مولنوگ بە ٥٠ کەسی گرینگ لەدنیا ئینتێرنت دەناسێنێت، کە مولنوگ لە دەرەجەی شانزەهەم دایە. وۆردپرێسی کوردی لە لایەن تیمی چاوگەوە کراوە بە کوردی و پاڵپشتی لێ دەکرێت.
سادە بوون
وۆردپرێس یەکێک لە باشترین سیستەمەکانی بەرێوەبەری ناوەڕۆک بۆ ئەو کەسانەیە وا کەمترین زانیاریان لەسەر ئینتێرنێت و هتد هەیە، هەر بۆیە هەر کەسێک دەتوانێت بە خێرایی لەگەڵ وۆردپرێس کار بکات و فێری ببێت.
بگۆڕ بوون
بە وۆردپرێس دەتوانن هەر جۆرە لە ماڵپەڕ کە حەزتان لێیەتی درووست بکەن، بڵۆگێکی سادە، ماڵپەڕێکی پڕۆفێشێناڵ، ئەپڵیکەیشنی مۆبایڵ و هتد. ڕووکارەکانی وۆردپرێس یارمەتیان ئەدات کە نەخشی ماڵپەڕەکەتان جوان بکەن، هەر وەها بە یارمەتی پڵاگین دەتوانن گەشە بدەنە ماڵپەڕەکەتان.
ئامرازەکانی بڵاوکردنەوە
زۆر گرینگە کە ئێوە بتوانن پۆستەکان ئەو جۆرەی وا حەز ئەکەن بەڕێوەبەرایەتی یان بڵاو بکرێتەوە، لە وۆردپرێس دا ئێوە ئەتوانن پۆستەکانتان بەشێوازی پێشنووس، بابەتی کاتی، بابەتی لکێندراو بە پەڕەی سەرەکی و بابەتی کاتی پاشەکەوت بکەن، هەر وەها ئیوە دەتوانن بابەتەکانتان بە شێوازگەلی جۆراوجۆر بڵاو بکەنەوە، وۆردپرێس بە شێوازی سەرەکی چەندین جۆر بابەتی هەیە، بابەتی جۆری دەنگ، ڤیدیۆ، گالێری، دەق و هتد.
بەڕێوەبەری بەکارهێنەر
تایبەتمەندیێکی زۆر گرینگ بۆ بەڕێوەبەران کە بتوانن دەستڕەسی بەکارهێنەرەکان مەحدود بە چەن ئایتم بکەن، لە وۆردپرێس دا چەندین جۆر بەکارهێنەر هەیە کە هەرکامێکیان تایبەتمەندی خۆی هەیە، Admin کە بەکارهێنەری سەرەکیەو توانایی ئەنجامی هەموو کارێکی هەیە، Editor کەسێک کە پێداچوونەوە لەسەر بابەتەکان دەکات، author, contributor کەسێک کە کاری نووسینی بابەتە و subscriber کەسێک کە کارێکی گرینگ لە ماڵپەڕ دا ناکات بەس بەشدارێکە کە دەتوانێت پڕۆفایلێکی تایبەت بەخۆی هەبیت.
بەڕێوەبەری مێدیا
قسەیێک ئەڵێت کە وێنەیێک دەتوانێت وتەبێژی هەزاران وشە بێت، هەر بۆیە دەبێت لە ماڵپەڕێک دا لە وێنە کەڵک وەربگرین، لە پەنێلی وۆردپرێس دەتوانن بە سادەیی وێنە ئاپلۆد بکەن و لە ناو بابەتەکانتان دا بڵاوی بکەنەوە، جیا لە وێنە ئەتوانن لە چەندین جۆر مێدیای دیکە کەڵک وەرگرن وەکوو ڤیدیۆ، دەنگ، PDF و هتد.
'ستانداردی تەواو'
وۆردپرێس سیستەمێکی بەرێوەبەری ناوەڕۆکە کە بەپێی ستانداردەکانی W3C درووست کراوە و لەگەڵ زیاتری وێبگەڕەکانی ئەمڕۆ دا ئەخوێنێتەوە و بێ کێشە کار ئەکات، وۆردپرێس بە یارمەتی بەڕۆژبوونەوەکانی ئەتوانێت ماڵپەڕەکەتان بۆ ستانداردەکانی داهاتووش ئامادە بکات.
درووست کراو لە لێدوانەکان
وۆردپرێس وەکوو خانووی ئێوە وایە، هەر کەسێکیش ئەتوانێت سەردانی خانووەکەتان بکات و لێدوانێک لەسەری بنووسێت (هەڵبەت ئەگەر حەز بکەن) هر بۆیە بەم تایبەتمەندیە ئێوە ئەتوانن ماڵپەڕەکەتان بکەن بە مەکۆیێک کە هەر کەسێک دەتوانێت لێدوانی خۆی دەربڕێت. فۆڕمی کۆمێنت لە وۆردپرێس هەندێک تایبەتمەندی زیرەکانە بە بەکارهێنەر ئەدات کە دەتوانن کەڵکی لێ وەربگرن.
پاشینەسازی متۆڕەکانی گەڕان
وۆردپرێس بەشێوازیێکی بنەڕەتی بۆ متۆڕەکانی گەڕان پاشینەسازی بوە، یانی ئەتوانێت ماڵپەڕەکەی ئێوە بە متۆڕەکانی گەڕان وەکوو Google ، Bing و هتد ئاشەنا بکات، هەر وەها هەژمارێکی زۆر پێوەکراوە بۆ باشکردنی SEO درووست کراوە کە دەتوانن لەوانە کەڵک وەربگرن.
ویلیام ڤیکری
وێنۆک|ویلیام ڤیکری
وۆردپرێس
ئاسانی لە دامەزراندن و بەڕۆژکردنەوە
ئەمە تایبەتمەندیێکی گرینگە کە بوەتە هۆی بەناوبانگ بوونی وۆردپرێس، ئەگەر ئێوە لە هۆستێکی ستاندارد کەڵک وەربگرن بە چەن کرتە دەتوانن وۆردپرێس بەشێوازی خۆکارانە دامەزرینن، هەر وەها ئەگەر دەستڕەسیێکی سادەتان بە FTP و بنکەی دراوە ببێ دەتوانن بە ئاسانی وۆردپرێس دامەزرێنن.
ویلیام ڤیکری
ویلیام ڤیکری (بە ئینگلیزی: William Vickrey)، ئابووزانی کەنەدا کە خەڵاتی نۆبڵی لە ئابووردا بە دەس ھێناوە. ڤیکری لە زانکۆکانی کۆلومبیا و یەیڵدا خوێندوویەتی و تیۆریی مەزاتی ڤیکری لە کارەکانی ئەوە.
وۆردپرێس
هەناردەکردن
زۆرجار کە سیستەمێکی بەڕێوەبەری ناوەڕۆک بەکار دەهێنن ڕەنگە لە کار کردن پیێ پەشیمان بوێتن هەر بۆیە دەتانەوێت بێ ئەوەی کە بابەتەکانتان لەبەین بچێت لەسیستەمێکەوە بۆ سیستەمێکی دیکە بچن، وۆردپرێس ئەم تایبەتمەندیەتان بۆ ساز دەکات و دەتوانن کەڵکی لێ وەربگرن. هەر وەها ئەگەر بتانەوێت کە هۆستەکەتان بگۆڕن دەتوانن لەم حاڵەتە کەڵک وەربگرن.
دراوەی خۆت
پارێزگاری کردن لە دراوەکان بابەتێکی زۆر گرینگە، هەر بۆیە وۆردپرێس سیستەمێکتان بۆ درووست ئەکات کە دراوەکانتان پارێزراو بێت و هەر وەها هەر کەسێک ناتوانێت بەڕێوەبەری دراوەکان لەدەست بگرێت.
ویلیام ڤیکری
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٦ پۆل:ئابوورزانانی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کەنەدی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
کۆپرینێلوس مایکاسیوس
وێنۆک|کۆپرینێلوس مایکاسیوس
وۆردپرێس
ئازادی
وۆردپرێس سیستەمێکی تەواو سەرچاوەکراو و هەر وەها لەژێر لاینسێسی GPL بڵاو کراوەتۆ هەر بۆیە ئەتوانن هەر جۆر حەزتان لێیە لە وۆردپرێس کەڵک وەرگرن.
کۆپرینێلوس مایکاسیوس
کۆپرینێلوس مایکاسیوس (ئینگلیزی: Coprinellus Micaceus) جۆرێکی کوارگە، ئەم کوارگە سەرەتا ڕەنگی زەردێکی ھەنگوینییە. ھەتا پتر بمێنێتەوە ڕەنگی بەلای قاوەییدا تۆختر دەبێت و سەرەنجام وەک مەرەکەبێکی ڕەش بەسەر یەکدا دەتوێتەوە. ئەم جۆرە قارچکە لەسەر بنەداری ڕزیو دەڕوێت. جاری وایە بە ڕوواڵەت لە خاک ڕوواوە بەڵام ئەگەر سەیری ژێر خاکەکە بکەیت دەبینیت کە بنەداری ڕزیوی تێدایە و خاک دایپۆشیوە. شێوەی ھێلکەییە و ھەتا تەمەنی درێژتر بێت پتر چەترەکەی دەکرێتەوە و پان دەبێت. وەک زۆربەی کوارگەکانی دیکە بۆنی ئاساییە و بە کۆمەڵ دەڕوێت. لە باکووری ئەمریکا بە فراوانی دەڕوێت. کۆپرینێلوس مایکاسیوس بۆ خواردن ناشێت و ژەھراوی و جێی گومانە. لە خواردنی خۆ بپارێزن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
وۆردپرێس
سیستەمی ڕووکاری ئاسان
قەزیە ئەوەیە کە ئێمە ئەتوانین تەنیا بە چەن کرتە، نەخشی گشتی ماڵپەڕێک بگۆڕین، هەر بۆیە وۆردپرێس سیستەمێکی سادەیە بۆ ئەم کارە، ئەتوانن لەبەین هەزاران ڕووکاری بەلاش و پارەی هەڵبژاردن بکەن و کەڵکیان لێ وەربگرن.
مەکۆی پاڵپشتی
زۆر جار پێش دێت کە لەگەڵ سیستەمێک کێشەتان ئەبێت، مەکۆکانی پاڵپشتی وۆردپرێس ئەتوانن خێراترین ڕێگا بن بۆ پەیدا کردنی ڕێگاحەلی کێشەکان. لە ڕێگای ئەم مەکۆگەلە دەتوانن فێری وۆردپرێس، تابێع، ڕووکار و هتد ببن.
بەشداری کردن
بۆ گەشەدان بە وۆردپرێس هەر کات حەزت کرد ئەتوانن بەشداری بکەن، پڵاگێکی نوێ ساز بکەن، ڕووکارێکی جوان درووست بکەن، یارمەتی بۆ وەرگێڕانەکان بدەن و هەزار و یەک کاری دیکە!
Extend with Plugins یان بەهێز کردن لە ڕێگای پڵاگین: بە یارمەتی وەرگرتن لە پڵاگەکانی وۆردپرێس، ئەتوانن ماڵپەڕەکەتان بەهێز بکەن و گەشەی پێ بدەن، پڵاگینەکانی وۆردپرێس دەتوان لە ڕیپاسیتۆری خودی وۆردپرێس دابگرن و کاری پێ بکەن.
کارکردن لەگەڵ ئایفۆن و ئایپاد
لە تەموزی ساڵی ٢٠٠٨ لەگەڵ دەستپێکردنی App Store لە لایەن کۆمپانیای ئەپڵ ەوە. Wordpress app بڵاو کرایەوە کە کار لەگەڵ ئایفۆن و ئایپاد دەکات, کە هەندێک لە تایبەتمەندیەکانی لە تایبەتمەندیەکانی پانێڵێ بەڕێوەبەرێتی وۆردپرێس دەچوو ، وە ئەم جۆرە لەگەڵ Wordpress.com و هەندێ بڵاگی Wordpress.com کار دەکات.
زانیاری زۆرتر
١. مەکۆی وۆردپرێس بە کوردی
٢. مەکۆی وۆردپرێس بە کوردی - مەکۆکانی وێبچن
٣. ماڵپەڕی فەرمی وۆردپرێس بە کوردی
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٣ پۆل:وۆردپرێس پۆل:نەرمامێرە خۆڕاییەکان کە بە پی ئێچ پی بەرنامەڕێژ کراون پۆل:نەرمامێر
شێوەزار
بنشێوەزار (بە ئینگلیزی: accent) شێوەیەکە لە شێوەکانی ئاخاوتنی زمانێک کە تایبەتە بە ناوچەیەکی دیاریکراوی جوگرافیایی. سنووری نێوان دوو شێوەزاری زمانێک بە ڕێگای بن‌شێوەزارەکان دیاری دەکرێت. بن‌شێوەزار بەوە لەگەل شێوەزار جیا دەکریتەوە کە شێوەزار لە سنوورێکی جوگرافیایی بەرفراوانتر بەکاردەھێنرێن.
لە وڵاتی کورداندا زۆر جار ھۆزگەری ڕۆڵێکی دیاریکراوی ھەیە لە دروستبوون و پەیدابوونی بن‌شێوەزارەکانی زمانی کوردی.
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی) پۆل:فۆنۆلۆجی پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
مێژووی جیھان
مێژووی جیھان یان مێژوو لە ڕوانگەیەکی جیھانییەوە وەک بوارێکی لێکۆڵینەوەی مێژوویی لە ڕوانگەیەکی جیهانییەوە مێژوو دەکۆڵێتەوە. ئەم بوارە چەند سەدەیەک لەمەوبەر سەریهەڵدا و مێژوونووسانی دیار لەم بوارەدا بریتین لە ڤۆڵتێر (١٧٧٨-١٦٩٤)، هیگڵ (١٨٣١-١٧٧٠)، کارل مارکس (١٨١٨-١٨٨٣)، ئۆسڤاڵد سپێنگلەر (١٨٨٠-١٩٣٦) و ئارنۆڵد ج. تۆینبی (١٨٨٩-١٩٧٥). ئەم بوارە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا زۆر چالاکتر بوو (لە ڕووی وانەوتنەوە لە زانکۆ و کتێبی دەرسی و گۆڤاری زانستی و کۆمەڵگە ئەکادیمییەکان). نابێت مێژووی جیھان لەگەڵ مێژووی بەراوردکاریدا تێکەڵ بکرێت، کە وەک مێژووی جیهان، مامەڵە لەگەڵ مێژووی فرە کولتوور و نەتەوەکان دەکات، بەڵام لەسەر ئاستی جیھان ئەوە ناکات. مێژووی جیهان بەدوای نەخشە هاوبەشەکاندا دەگەڕێت کە لە ھەموو کولتوورەکاندا دەردەکەون. مێژوونووسانی جیھان ڕێبازێکی بابەتیی بەکاردەهێنن کە دوو فۆکۆسی سەرەکییان هەیە: یەکگرتنگەرایی (چۆن پرۆسەکانی مێژووی جیھان گەلانی جیهانیان کۆکردۆتەوە) و جیاوازی (چۆن نەخشەکانی مێژووی جیھان فرەچەشنی ئەزموون و بارودۆخی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن).
سەرهەڵدانی مێژووی جیھان وەک دیسیپلینێکی ئەکادیمی جیاواز دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ ساڵانی شەستەکان، بەڵام پێشکەوتنەکەی لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا خێراتر بوو. ھەنگاوێکی سەرەکی دروستکردنی یەکێتی و کۆمەڵگەی مێژووی جیھانی و پرۆگرامی دەرچوون بوو لە چەند زانکۆیەکدا و لە ماوەی دەیەکانی دواتردا گۆڤاری زانستی و ڕێکخراوە پیشەیی و ئەکادیمییەکان و پرۆگرامەکانی دەرچوون لە مێژووی جیھاندا پەرەیان سەند. زۆرجار مێژووی جیھان لە پرۆگرامی خوێندندا کە ئامادەیی و زانکۆکانی ئەمریکا داوایان لێدەکات، گرنگی بە شارستانیەتی ڕۆژاوایی داوە و کتێبی خوێندنی نوێش ڕوانگەیەکی لەو شێوەیەیان هەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووناسی پۆل:مێژووی جیھان
زاوەر
گوندێکە لە هەورامانی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
حاجی وسوو
حاجی وسوو یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ویتبێڵت (ئوسترالیای ڕۆژاوا)
ویتبێڵت یەکێکە لە (٩)نۆ هەرێمەکەی ویلایەتی ئوسترالیای ڕۆژاوا لە وڵاتی ئوسترالیا. ئەم هەرێمە دەورووبەری شاری پێرسی داگیرکردووە و لە باکوورەوە هەر لە پێرس تاکوو هەرێمی مید وێست و لە ڕۆژهەڵاتەوە تا هەڕێمی گۆڵدفێیڵدز-ئێسپێرێنس بلاو بۆتەوە، لە باشوورەوە لەگەڵ هەرێمەکانی ساوت وێست و گریت ساودێرن و لە کۆتایی دا لە ڕۆژاوا هاوسنووری ئۆقیانووسی هیندە.
پانتایی هەرێمەکە بریتیە لە ١٥٤،٨٦٢ کیلۆمەتری جوارگۆشە کە ٧٢،٠٠٠ کەسی لەخۆدا جێکردۆتەوە.
ئەم هەرێمە خاوەنی باران بارینی زۆری ساڵانە و پلەی گەرمی بەرزە کە بۆتە هۆکاریێکی باش بۆ گەشەی کشت و کاڵ و هەرێمەکەی کردۆتە جەمسەرێکی باشی بەرهەمهێنانی داهاتی کشت و کاڵی لە ئوسترالیای ڕۆژاوا دا.
سەرچاوە
پۆل:ویتبێڵت (ئوسترالیای_ڕۆژاوا) پۆل:ھەرێمەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:ئوسترالیای ڕۆژاوا
مەقامی ئیبراھیم
وێنۆک|مەقامی ئیبراھیم مەقامی ئیبراھیم لە ئیسلامدا بەردێکە کە ئیبراھیم لەکاتی دروستکردنی کەعبە لەسەری وەستاوە، و ھەر لەسەر ئەو بەردە بانگی خەڵکی کردووە کە بەرەوە حەج بێن. سوونەتە حاجیان دوای تەوافکردن دوو ڕکات نوێژی سوننەتی لەپشت بکەن. دوو جار لە قورئاندا باس کراوە. .
سەرچاوەکان
پۆل:ئیبراھیم پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:زاراوە قورئانییەکان پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
١٩٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گرامادا
گرامادا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤیدین لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٧٣٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤیدین
قەزای دووزخورماتوو
قەزای دووزخورماتوو قەزایەکی پارێزگای سەڵاحەدینە لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی دووزخورماتووە. ژمارەی دانیشتووانەکەی زۆرینەیان تورکمانن.
خەندانەکەر
گوندێکە لە هەورامانی ئێران.
قەزای دووزخورماتوو
سەرچاوەکان
دووزخورماتوو
خەندانەکەر
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
سیندرۆمی گیلەن بارێ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
وشکە دەرە
وشکە دەرە (Wişke dere، بە فارسی: خشکه دره) گوندێکە لە بەخشی ناوەندی لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٠ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
١٩٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئیسلام لە مەنگۆلیا
ئاینی ئیسلام لە مەنگۆلیا لەلایەن سەدا ٣ بۆ ٥ی دانیشتووانەکەی پەیڕەو دەکرێت. لەلایەن بەڕەچەڵەک کازاخییەکانی هەرێمی بەیان ئۆلگی پەیڕەو دەکرێت. هەر بۆیە چەند ژمارەیەکی بچووک لەم خێڵە کازاخییانە کە لە چەند شار و شارۆچکەیەکی چواردەوری وڵات دەژین دەبیندرێن.
مێژوو
کۆنترین سەرهەڵدانی ئیسلام لە مەنگۆلیا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٥٤، کاتێک ویلیام ئۆف ڕوبروک سەردانی دادگای خانی گەورە مۆنگکای لە کارەکۆرەم کردبوو. هەرلەوێ لە کڵێسایەکی مەسیح جەژنی ئیستەری کردبوو و دواتر حەوت پەرستگای دیتبوو کە هی (بووزی، هندۆس، و تاۆست بوون) و دوو مزگەوتیش لەوێ بوون. لەمبارەیەوە مێژووناسەکان دەڵێن گەیشتنی ئیسلام بۆ مەنگۆلیا دەگەڕێتەوە نێوان ١٢٢٢ و ١٢٥٤. ئیسلام هەروەها سەرنجی مەنگۆلەکانی ڕاکێشا کاتێک کە جەنگیز خان ئەفغانستانی داگیرکرد.
سەرچاوە
https://web.archive.org/web/20161231215653/https://en.wikipedia.org/wiki/Islam_in_Mongolia
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئیسلام لە ئاسیادا پۆل:ئیسلام بە پێی وڵات
سێنۆڤۆ
سێنۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڕوسێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٦١٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕوسێ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بڕیارنامەی ٨٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئابی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەبخازیا، گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٦١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٣ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
قەیسەر (فیلم)
قەیسەر فیلمێکی فارسییە و بەرھەمی ساڵی ١٩٦٩یە و لە نووسین و دەرھێنانی مەسعوود کیمیاییە و بێھروز وسوقی ئەکتەری سەرەکی فیلمەکەیە، فیلمی قەیسەر بە یەکێک لە کاریگەرترین فیلمەکانی مێژووی سینەمای ئێران دادەنرێت و لە دەستپێکردنی شەپۆلی نوێی سینەمای ئێراندا پشکێکی گەورە بەر قەیسەر دەکەوێت، قەیسەر توانی ڕیکۆردی ئەو کاتەی سینەمای ئێران بشکێنێت و تا ماوەی دوو ساڵیش لە سینەماکاندا بینەری ھەبوو
چیرۆک
فاتی لەلایەن یەکێک لە برایانی ئاب مەنگلەوە دەست درێژی دەکرێتە سەر و دواتر خۆی دەکوژێت بەڵام نامەیەک جێدێڵێت لە دوای خۆی و ڕووداوەکەی تێدا دەنوسێت و دایکی و خاڵی نامەکە دەخوێننەوە، فەرمان کە برا گەورەی فاتییە ئاگادار دەبێت لە ڕووداوەکە و دەیەوێت تۆڵە بکاتەوە بەڵام لەبەرئەوەی سوێندی خواردووە چەقۆ ھەڵنەگرێت بە دەستی بەتاڵ دەچێت بۆ تۆڵە کردنەوە و لە کاتی شەڕکردن لەگەڵ یەکێک لە سێ براکە دوو براکەی تر دەیکوژن، یەکێک لە برایانی ئاب مەنگل ھۆشیاری بە دوو براکەی تری دەدات کە قەیسەری برا بچووکی فەرمان مەترسیدارە و دەبێت وریا بن لێی، قەیسەر (بێھروز وسوقی) کە برا بچووکە لە گەشت دێتەوە لە ڕووداوەکە ئاگادار دەبێت و دەیەوێت تۆڵەی خوشکەکەی و براکەی بکاتەوە و ھەنگاو بە ھەنگاو دەیەوێت برایانی ئاب مەنگل تیا بەرێت
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمەکانی ١٩٦٩ پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کوردانی ڕووسیا
کوردانی ڕووسیا مەبەست لە ئەو کۆمەڵەیە کە دانیشتوو یان لەدایکبووی ڕووسیان و لە بنەچەدا کوردن.
ڕووسیا بۆ ماوەیەکی درێژ پەیوەندیەکی گەرمەگوڕی لەگەڵ کوردەکاندا هێشتەوە لە سەروبەری سەرەتای سەدەی ١٩دا. مەرامی سەرەکی ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسی لەمەدا بۆ دڵنیابوون لە بێلایەن مانەوەی کوردەکان بوو لە شەڕەکانی دژی وڵاتی فارس و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە سەرەتای سەدەی ١٩دا، کوردەکان نیشتەجێبوون لە باشووری قەوقاز لە کاتێکدا باشووری قەوقاز بەشێبوو لە ئیمپڕاتۆرییەتی ڕووسی. لە سەدەی ٢٠دا، کوردەکان دەچەوسێنرانەوە و لەناودەبران لەلایان تورک و فارسەکانەوە، بەرودۆخێک کە وای لە کوردەکان کرد بچن بۆ ڕووسیا. لە ١٤٠٨-١٤١٣ و سەرلەنوێ لە ١٨٢٦-١٨٢٨، کە ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسی و ئیمپڕاتۆریەتی فارس لە جەنگدابوون، دەسەڵاتدارانی ڕووسی ڕێگەیان بە کوردەکان دا لە ڕووسیا و ئەرمەنستان نیشتەجێبن. لە سەروبەری جەنگی کریمیا و جەنگی ڕووسی-تورکی (١٨٧٧-١٨٧٨)دا. کوردان کۆچیانکرد بۆ ڕووسیا و ئەرمەنستان. بەپێی سەرژمێری ڕووسی ١٨٩٧، ٩٩.٩٠٠ کورد لە ئیمپڕتۆریەتی ڕووسیدا دەژیان. لە ٢٠٠٢دا، ١٩.٦٠٠ کوردی موسوڵمان و ٣١.٣٠٠ کوردی ئێزیدی لە ڕووسیا ژیاون.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا پۆل:کورد پۆل:پەرتبوونی کورد
قەزای تکریت
قەزای تکریت (بە عەرەبی:قضاء تكريت) قەزایەکی پارێزگای سەڵاحەدینە لە عێراق.ناوەندەکەی شارۆچکەی تکریتە.
سەرچاوەکان
تکریت
فرێدێریک ژاک تامپل
فرێدێریک ژاک تامپل نووسەر و شاعیرێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
٦ی شوبات
٦ی شوبات ٣٧ەم ڕۆژی ساڵە. ٣٢٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵە. (٣٢٩ لە ساڵی پڕدا).
فرێدێریک ژاک تامپل
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–فەڕەنسی پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
ناحیەی ئاڤگەنی
مێژوو
لە ساڵی ١٨٧٩دا شاری مووسڵ سەرلەنوێ کرایەوە ناوەندی ویلایەتی مووسڵ لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، قەزای شنگال یەکێک بوو لە شەش قەزاکانی، ناحیەی تەلەعفەر و ناحیەی زوممار سەر بە قەزای شنگال بوون. ئەم دابەشی کارگێڕییە تاوەکو داگیرکردنی عێراق و ھەرێمی کوردستان لەلایەن ئینگلیزەوە لە ساڵی ١٩١٨ ھەر پەیڕەوی دەکرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومی پاشایەتی عەرەبی لە عێراق ناوچەی جزیری باشووری کوردستان دابەشکرایە سەر قەزای تەلەعفەر و قەزای شنگال و ناوچەی بادۆش درایە پاڵ مووسڵ.
ئەم ناحیەیە لە ساڵی ١٩٥٧دا دامەزراوە.
جوگرافیا
سنوری ناحیەی ئاڤگەنی:
کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٢١) گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێزیدی پۆل:پارێزگای موسڵ پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
١٩٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تێکتۆنیکی پەڕەیی
وێنۆک|350px|نەخشەیەکی ورد کە سنوورەکانی پەڕەگەلی تێکتۆنیک و ئاراستەی جووڵانی ئەوان نیشان ئەدات. وێنۆک|350px| پەڕەگەلی تێکتۆنیکی جیھان کە لە نیمەی دووھەمی سەدەی ٢٠ دا نەخشەیان دیاری کراوە. thumb|300px|Tectonics plates (preserved surfaces)
موسلیم کوڕی حەجاج
ئەبووحوسەین موسلیم کوڕی حەجاج کوڕی موسلیم، لە نێوان ساڵانی ٨٢١ تا ٨٧٥ ژیاوە، لە ناودارترین زانایانی فەرموودەیە، و دانەری پەرتووکی سەحیحی موسلیمە، کە بە دووەم پەرتووکی ڕاستی فەرموودە دادەنرێت لە دوای سەحیحی بوخاری.
تێکتۆنیکی پەڕەیی
سەرچاوەکان
پۆل:بوومەلەرزەناسی پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان
موسلیم کوڕی حەجاج
کورتەی ژیانی
ئیمام موسلیم لە بازرگانیی دا ئیشی کردووە، خاوەنی موڵک بووە کە ئەمەش کاتی داوەتێ بۆ زانست و بۆ ھەستان بە گەشتی فراوان بۆ لای ئەو زانایانەی لە شوێنە جیاوازەکانی جیھانی ئیسلامییدا بڵاوبوو بوونەوە.
کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ٢٦١ک لە نەسڕئاباد نزیک نیساپور.
مردن
ئیمامی موسلیم بن الحجاج لە شەوی ڕۆژی یەکشەممەی بیست و پێنجی ڕەجەبی ساڵی ٢٦١ی کۆچی کە دەکاتە ٦ی تەممووزی ٨٧٥ی زایینی لە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، ڕۆژی دووشەممە بەخاک سپێردرا و گۆڕەکەی لە سەری مەیدانی زیاد لە نەسرئاباد، داھیر نیشاپور. نەوەیەکی نێری نەبووە و حاکم باسی لەوە کرد کچی ھەبووە
و لە ھۆکاری مردنەکەیدا ھۆکارێکی سەیریان باس کرد، کە پرسیاری لێکرا دەربارەی فەرموودەیەک لە کۆڕی نیشاپوردا، و وتی: کە من ئەم فەرموودەیە نازانم و کاتێک گەڕایەوە ماڵی خۆی، لێکۆڵینەوەی کرد لەسەر فەرموودە، لەم نێوەندەدا یەکێک لە ھاوەڵەکانی بە قاپێکی گەورەی خورما ھاتە لای، بۆیە موسلیم ھێشتا بەدوای فەرموودەکەدا دەگەڕا بە درێژایی شەوەکەی، بۆ ئەوەی خەو لە چاوەکانی دوور بخاتەوە، ھەندێک لە خورماکانی خوارد تا بەیانی ھات، ھەموو خورماکانی تەواو کرد، فەرموودەکەی دۆزییەوە، و وا دیارە زۆر خواردنی خورما لەو شەودا بووە ھۆی ھەندێک نەخۆشی، و دوای ئەوە کۆچی دوایی کرد. شەمسەدین زەھەبی وتی:
ئەبوو حسێن موسلیمی کوڕی حەجاج کۆبوونەوەیەکی سازکرد بۆ خوێندن، و فەرموودەیەکیان پێ گوت نەیزانی چوو بۆ ماڵی خۆی چرایەکی داگیرساند موسلیم لەماڵ خۆی گوتی: کەس نەیەت بۆ ماڵی من فەرمووی: سەبەتەیەکم بۆ ھێناویت خورمایە، پێیان دا بەدوای فەرموودەکە دەگەڕا خورمایەکی دەگرت و دەیجوی، بەیانی خورماکان تەواو بوون و فەرموودەکەی دۆزیبووەوە. ئەلحاکم فەرمووی: من و ھاوەڵانمان زیاتر دڵنیابووینەوە کە بەھۆیەوە مرد (خورماکە).
مامۆستا و خوێندکارەکانی
موسلیم گوێی گرتووە لە چەندین زانای ئایینی لە سەردەمی خۆیدا لەوانە؛ یەحیا کوری یەحیا نیساپوری، و قتیبە کوڕی سەعید، و محەممەد کوڕی عەبدول وەھاب فەڕا، و ئیسحاق کوڕی ڕاھویە، و ئیبراھیم کوری موسا فەڕا، و عەلی کوڕی جعد، و ئەحمەد کوڕی حەنبەل، و عوبەیدوڵڵا قەواریری، و خەلف کوڕی ھیشام … و ئەوانی تر.
لەوانەی فەرموودەیان لە موسلیمەوە گێڕاوەتەوە، تورمزی و ئەبوفەزڵ ئەحمەد کوڕی سەلەمە، و ئیبراھیم کوڕی دەبی تالیب، و ئیبن خەزیمە و مامۆستاکەی محەممەد کوڕی عەبدول وەھاب فەڕا، و ئەبومحەمەد کوڕی دەبی حاتم ڕازی، و ئیبراھیم کوڕی محەممەد کوڕی سوفیان، و ئەبوحامید ئەعمەشی و ئەوانی تر.
وتەی زانایان دەربارەی
زۆربەی زانایانی ئیسلام و فەرموودە ستایشی ڕۆڵ و جێگەی موسلیمییان کردووە، لەوانە؛
دانراوە چاپکراوەکانی
موسلیم چەندین دانراوی ھەیە کە زۆریان لێ چاپکراوە وھەندێکیان تا ئێستا ھەر بە دەستنووسی ماونەتەوە، و ھەروەھا ھەندێک لە دانراوەکانی فەوتاوە و نەگەیشتووەتە ئێستا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٨٢١ پۆل:مردووانی ٨٧٥ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٩یەم پۆل:زانایانی فەرموودە
ترێنت ئەلێکساندەر-ئارنۆڵد
ترێنت جۆن ئەلێکساندەر-ئارنۆڵد (؛ لەدایکبووی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئینگلیزییە کە وەک بەرگریکارێک یاری بۆ یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا دەکات. ئارنۆڵد ناسراوە بەھۆی پاسە باشەکانی و درووستکردنی گۆڵ، ھەروەھا ئەو بە یەکێک لە باشترین بەرگریکارانی ڕاستی پشتەوە لە ئاستی جیھان دادەنرێت.
ئەسکەندەر-ئارنۆڵد لە ساڵی ٢٠٠٤ چووە ناو ئەکادیمیای لیڤەرپوول و زوو کرایە کاپتنی یانەی لاوانی یانەکە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٦، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی وەک یاریزانێکی پیشەگەر ئەنجامدا و لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠١٩ لەسەر یەک لە کۆتاییەکانی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا یاری کرد و تێیدا لەوەی دووەمیاندا بووە پاڵەوانی خوولەکە. لە ھەمان ساڵدا واتە ساڵی ٢٠١٩، ئەو بووە پاڵەوانی جامی سوپەری یەکێتی ئەوروپا و جامی جیھانیی یانەکانی فیفا. ئەو لەگەڵ لیڤەرپوول بووە پاڵەوانی پرێمەرلیگ لە وەرزی ٢٠١٩-٢٠٢٠ کە یانەکە ٣٠ ساڵ بوو لەو دەستکەوتە بێ بەش ببوو.
ئەسکەندەر-ئارنۆڵد ھەروەھا نوێنەرایەتی ئینگلتەرای کردووە لە ئاستەکانی لاوان و لە ساڵی ٢٠١٨ یەکەمین دەرکەوتنی خۆی ئەنجامداوە. لەو کاتەوە بەشداری لە جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨ کردووە، وە لە جامی نەیشن لیگی ئەوروپا ٢٠١٨ بەشداربووە، کە وڵاتەکەی لە پلەی سێیەمی بەدەستھێنا.
دەستکەوتەکان
link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/LFC_Parade_2019_01.jpg/220px-LFC_Parade_2019_01.jpg|وێنۆک|ترێنت (ئەوپەڕی ڕاست) بەشێک بوو لەو پێکھاتەیەی یانەی لیڤەرپوول کە لە ٢٠١٩دا جامی پاڵەوانییەتیی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپایان بردەوە.]] لیڤەرپوول
تاکەکەسی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨ پۆل:هەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
ڕووحوڵڵا زەم
ڕووحوڵڵا زەم (، ٢٧ی تەممووزی ١٩٧٨ – ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠) ڕۆژنامەوانێکی بەناوبانگی ئێرانی بوو کە بەھۆی بەڕێوبەرایەتی کەناڵی تێلێگرامی ئامەد نیووز کە کەناڵێکی دژی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی ئێران بوو، ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:خەڵکی تاران پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
محەممەد عاکیف ئەرسۆی
وێنۆک|محەممەد عاکیف محەممەد عاکیف ئەرسۆی (ماوەی ژیان:٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٣ تاکوو ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٦) کەسایەتی نووسەر و شاعیر و پەرلەمانتار و ئەکادیمی تورکە. کەنووسەری سروودی ئیستقلالە کە بەسروودی نیشتمانی تورکیا دادەنرێت.
نیکۆڵای گۆگۆڵ
نیکۆڵای ڤاسیلیڤێچ گۆگۆڵ (؛ ) نووسەری کورتە چیرۆک و ڕۆمانو شانۆگەری ڕووسییە و بە ڕەگەز خەڵکی ئوکراینایه.
محەممەد عاکیف ئەرسۆی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ پۆل:شاعیرانی تورک پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
نیکۆڵای گۆگۆڵ
سەرچاوەکان
ویکیی ئینگلیزی؛ ئەیلوولی ٢٠١٥
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩ پۆل:مردووانی ١٨٥٢
ساوان، بانە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ھەڵەی ئاشکرا (تەجوید)
ھەڵەی ئاشکرا ، لە زانستی تەجوید بریتییە لەو ھەڵەیەی لە خوێندنەوەی قورئاندا دەبێتە ھۆی گۆڕانی ماناکەی و گۆڕینی حەرەکە و ئیعڕاب، وەک گۆڕینی پیتێک بە پیتێکی تر یان گۆڕینی حەرەکە، حوکمەکەشی حەڕامە بە یەکدەنگی زانایان. لەبەر ئەوەش پێی دەگوترێت "ئاشکرا" چونکە لای گشتیی خەڵکی ئاشکرایە کە ھەڵەیە نەک تەنھا لای کەسانێک کە تەجویدییان خوێندبێت.
بڕوانە ئەمانەش
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تەجوید
سیدەکان
سیدەکان، قەزایەکى نوێی سەر بە ئیدارەى سەربەخۆى سۆرانە،  دەکەوێتە دووری ١٤٤ کیلۆمەتری بەشی باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری هەولێر. ناوەندی شارۆچکەى سیدەکانە و تا پێش ساڵی ١٩٩٦ بە ڕەسمی هەر بە شارەدێی برادۆست دەناسرا. سیدەکان لە ئەوپەڕی باکووری پارێزگای هەولێرە و کەوتۆتە ڕۆژئاوای ‏شاری شنۆوە و لە ڕووی ڕووبەرەوە لە گەورەترین شارەدێیەکانی هەولێر بوو و زۆربەی ‏دەڤەرەکە شاخاویە و دەشتایی کەمە. باشترین شوێنە بۆ بەروبوومی ئاژەڵداری و کشتوکاڵ هەروەها لە ڕۆژگاری دێریندا ‏ڕێرەوێکی گرینگی بازرگانی بووە، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای پێکەوە بەستۆتەوە بە ڕێگەی کێلەشینەوە.
مێژووی کۆن
مێژووی سیدەکان (برادۆست) زۆر کەوناراییە. بنکەی خۆرپەرستی ڕۆژگاری ئۆرارتۆ لە نزیک ئەم شارۆچکەیە بووە، و بە مساسر یان موصاصڕ دەناسرا ‏کە ئەمڕۆ پاشماوەکانی لە گوندی مجێسەردا ماون. شای ئاشووریەکان سەرگۆنی دووەم لە ساڵی ٧١٤ پێش زایین ھێرشێکی لە ناکاوی بردووەتە سەر پاشای موساسر ئورزانا و بەزاندوویەتی، و پەرستگای پیرۆزی مساسری خاپوور کردووە، و تاڵانی زێڕ و زیو و سەر و ماڵاتی دەڤەرەکەی گواستۆتەوە بۆ نینەوای پایتەختی ‏ئاشوورییەکان. تۆمارەکانی خرسابادی نینەوا باس لەم ھێرشەی شای ئاشوور دەکەن. نووسراوەی کێلەشین (کە ئەمڕۆ لە ‏مۆزەخانەی ورمێ پارێزراوە) و نووسراوەی سەر کێلی تۆپزاوا (کە لە مۆزەخانەی ھەولێرە) دوو شایەتحاڵی گرینگی مێژووی ‏کەونارای سیدەکانن.
لە ڕۆژگاری عەبباسیەکان، سیدەکان بەشێک بووە لە ویلایەتی ئازەربێجان و مووسڵ و بۆ ماوەیەک یەحیای بەرمەکی کە والی مووسڵ و ئازەربێجان بوو، سەرپەرشتی ئیدارەی باج و دەرامەتی ڕێرەوی کێلەشینى دەکرد به‌ هاوكارى ‏کوردانی زەرزا (زەرزاری) و ڕەوەندی ھەدبانی. ئه‌م دوو هۆزه‌ ڕۆڵی گرینگیان ھەبوو لەم ناوچەیەدا. لە سەردەمی سەرھەڵدانی ئەیوبییەکان، سیدەکان ‏بەشێک بووە لە دەوڵتی ئەیوبی و باج و دەرامەتی کێلەشین بە ھۆی میرەکانی زەرزاوە ڕەوانەی میسڕ دەکرا. لە پەرتووکی صبح ‏الاعشی دانراوی ساڵی ٨١٢ کۆچی باس لە سیدەکان و بەرازگر و کێلەشین دەکات و دەڵێت: چیای جنجرینی ھەنداو شنۆ ‏لەلای ڕاستەوە زێدی ھۆزێکە بە ناوی زەرزا، ھەروەھا باس لە ئاواییەک دەکات وەک مازکرد (كه‌ ده‌بێت بەرازگر) و رستاق (كه‌ ده‌شێ ڕۆستێى بنارى هه‌ڵگورد بێت يان گوندى رستاقى شه‌مزينان بێت) ومرت (كه‌ ده‌بێ ناوچه‌ى ده‌شتى ھێرت بێت) و ناوی میر حوسامەدینی زەرزاری دێنێت کە ئەوسا میری سیدەکان بووە و میر حنش کوڕی ئیسماعیلیش میری بەرازگر ‏بووە، و ھاوچەرخی حوکمدارێتی ھۆلاکۆ بوونە کە پاتەختەکەی لە مەراغە و تەورێز بووە. لە ڕۆژگاری شەڕی دمدم، سیدەکان و ‏ڕەواندز ھەر بەدەست ھۆزی زەرزا‌وە بوو، پاشان میری سۆران داگیری کرد. لە دوای شەڕی دمدم نەوەکانی خانی لەپزێڕین میرایەتی سیدەکان و ‏بەرازگریان پێدرا و تا لە ڕۆژگاری میری ڕەواندز (پاشای گەورە ١٨٢٠) دووبارە خرایەوە ژێر کۆنترۆڵی میرنشینی سۆرانەوە. لە ساڵی ١٨٣٧ کاتێک ڕاولینسنی گەڕیدەی ئینگلیز گەیشتۆتە ڕەواندز ناوچەی برادۆست لە دۆخێکی نالەباردا بوو. پاش چەند ساڵێک لەشکری ئێران لە دیوی شنۆوە ھێرشێکی کردە سەر قەڵای سیدەکان و بۆ ماوەیەک تۆپبارانیان کرد بەڵام دواتر کشانەوە بۆ ئەودیوی سنوور.
بروسارتسی
بروسارتسی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای مۆنتانا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٤٤٤ کەس بووە.
سیدەکان
مێژووی نوێ
پاش ھەرەسی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری ١٨٨٢ ناوچەکە شڵەقا و بووە پەناگەی چەندین کەسی ئاوارەی ديوی ورمێ و شەمدینان، لە ساڵی ١٩١٧ کاتێک لەشکری ڕووسیا ھێرشی کردە سەر ڕەواندز بەشێکی سوپای ڕووس و ھاوپەیمانە ئه‌رمه‌نی و ئاشوورییەکان ڕژانە دیوی برادۆست. هێرشبەرانی ڕووس ڕووبەڕووی بەرگری ھۆزەکان بوونەوە، هه‌ر له‌م شه‌ڕه‌شدا مه‌لا مەحەمەدەمینی هه‌وێڵان له‌ نزيک گوندی هه‌سنان به‌ ده‌ستی لەشکری ڕووس كوژرا. کاتێک سمکۆ پەنای بردە بەر سیدەکان لە گوندی ژووژیلەی بناری چیای بۆڵێ گیرسایەوە و لەشکری شکاک بە ناوچەکەدا بڵاوببوون تا ساڵی ١٩٣٠ کاتێک سمکۆ گەڕایەوە ئێران و لە شنۆ تيرۆرکرا. هەر لەو ساتەدا لە لۆڵان خانەقای شێخ ڕەشید ناوبانگی دەرکرد و موریدێکی زۆری لە دەوری خۆی کۆکردەوە. پاشان لە سیەکان لەگەڵ دراوسێکانی لە بارزان دووچاری کێشە و ناکۆکی بوون. ساڵی 1931 شه‌ڕ له‌ هه‌ردوولاوه‌ درووست بوو و حکومەتی ئێراق و سوپای ئينگليزيش تێوه‌گلان. لە سه‌رەتای درووست بوونی یەکە ئيداريەکانی حکومەتی ئێراق سیدەکان کرایەوە بە ناحیە و گوازراوە شوێنە نوێیەکەی. لە سەردەمی کۆماری مەهاباد مەحمودبەگ گەورەی ناوچەکە بوو. لە پاش ساڵی ١٩٥٨ شێخ ڕەشیدی لۆلان لە حکومەتی عەبدولکەریم قاسم ھەڵگەڕایەوە و پەنای بردە بەر ئێران، دواتر ناوچەکە لەلایەن شیوعیەکانی لایەنگری دەوڵەتی ئێراق و بارزانییەکانەوە کۆنترۆڵکرا. لە ساڵی ١٩٦١ تا ١٩٧٥ ناوچەکە نائارامیەکی زۆری بەخۆوە بینی و لە ساڵی ١٩٧٨ پاش پەیدابوونی مەفرەزەکانی پێشمەرگە لە ھەکاری و خواکوڕک. ناوچە سنووریەکانی چۆڵکران و خەڵکەکەی ڕاگوازرانەوە ھەولێر و لە کۆمەڵگاکانی کەسنەزان و دیگەڵە و تۆپزاوە نیشتەجێکران. لە پاش ساڵی ١٩٨٤ سیدەکان بەرەیەکی گرینگی شەڕی نێوان ئێران و ئێراق بوو. له‌ 1990ەوە بەشێکی چیاکانی سیدەکان بوون بە حەشارگەی پارتى کرێکارانی کوردستان بە تايبەت‌ خواکوڕک.
بەردی کێلەشین
وێنۆک بەردی کێلەشین بەردێکی نووسراوەی سەردەمی ئۆرارتووەکانە و ئێستا لە مۆزەخانەی ورمێ پارێزراوە. بەردی کێلەشین دەقی وەرگێڕدراوی سەر بەردی کێلەشین:
کاتێک "ئیشپوینی" کوڕی "ساردور" پاشای گەورە، پاشای بەهێز، پاشای جیهان، پاشای وڵاتی "نایری" سەروەری گەورەی شاری "تووشیباشار" و "مەنوا"ی کوڕی، بۆلای خودای "خالیدی" لە شاری "مووساسیر" و بۆ ئەم پەرستگە بەرزەی کە بۆ خودای "خالیدی" بینا کرابوو هاتن، "ئیشپوینی" کوڕی "ساردور" ئامرازی بە نرخی شەڕ و رەوەی جوانی هێناون، "ئیشپوینی" کەل و پەلی مەفرەغی و دەفری مەفرەغی هێناون. "ئیشپوینی "رەوەی زۆری هێناون، هەمووی ئەم دیارییانەی دووبارە بۆ پەرستگە داناون. "ئیشپوینی" تەواوی ئەم دیارییانەی لە بەرامبەر دوازدە "خالیدی" بۆ بەردەوامی ژیانی خۆی، پێشکەش بە خودای "خالیدی" دەکا... "ئیشپوینی" بە نیشانەی خێر، 1112 مانگا، 9120 مەڕ و بزنی قەڵەو و 12480 بزنی قەڵەوی بۆ بەخشین هێناوە. کاتێک "ئیشپوینی" کوڕی "ساردور" پاشای گەورە، پاشای بەهێز، پاشای جیهان، پاشای وڵاتی "نایری" سەروەری گەورەی شاری "تووشیباشار" لە بەر خودای "خالیدی" پاڕایەوە، بۆ بەزەیی خودای "خالیدی" ئەم ... دواتر "ئیشپوینی" ئەم ئاژەڵ و کەلوپەلانەی لە رێگای دەروازەکانی پرستگەی خودای "خالیدی" دانا. لە "مووساسیر"، پاسەوانەکان رەوەکانیان بەردابوون یان لە پاراستنیان کۆتاییان کردبوو، لە بەر دەرگای خودای "خالیدی" دزیان و فرۆشتیان. ئەوەیکە لەم کاتەدا کە "ئیشپوینی" کوڕی "ساردور" و "منوا" کوڕی "ئیشپوینی" بۆ پاڕانەوە هاتنە شاری "مووساسیر" رەوەیەکیان پێشکەش بە خودای "خالیدی" کردو ئاوایان گوت: هەر کەس ئەو رەوانە لە بەر دەرگای خودای "خالیدی" بدزێ، هەر کەس ببێنێ کە دەیاندزن و خۆیان لە تاریکیدا ون دەکەن، هەرکەس کە لە ناو شاری "مووساسیر" دەژی و دەبیسێ کە ئەو رەوانە لە بەر دەرگای خودای "خالیدی" دەدزرێن و لەگەڵ خۆیانیان دەبەن و پێی ناڕەحەت نابێ، خودای "خالیدی" هیچ بەزەییەکی بۆ ئەو کەسانە نییە و وەچەی لە سەر زەوی هەڵدەگرێ. هەر کەس ئەم نووسراوەیە لێرە هەڵگرێ، هەرکەس ئەم نووسراوەیە بشکێنێ، هەرکەس کە بە کەسێکی تر بڵێ: بچو ئەم نووسراوەیە بشکێنە، تەواوی خوداکانی شاری "مووساسیر"، خودای "خالیدی"، خودای "هەوا" و خودای "هەتاو" وەچەی لە سەر زەوی ناهێڵن.
جوگرافیای سیدەکان
لە ساڵى ٢٠٢٢ مانگى تشرینى دووەم، بە بڕیارى ئەنجومەنى وەزیرانى حکومەتى هەرێمى کوردستان، سیدەکان کرا بە قەزایەک سەر بە ئیدارەى سەربەخۆى سۆران. ئاوایی بەرمیزە (لە دەشتى بەرازگر) کرا بە شارەدێ. ئێستا قەزاکە یەک ناحیەو نزیکەى ٢٦٦ گوندى هەیە کە ١٤٨ یان لەبەر هۆکارى جیاجیا چۆلکراون. ناوچەکە بە گشتی ھاوینان فێنک و مەیلەو گەرمە و زستانیشی سارد و بەفراویە. ڕێژەی بارانبارینی لە چاو ناوچەکانی تر ‏بەرزترە و بەفر لە کێوە سەرکەشەکانیدا دەمێنێت.
ڕووبارەکان
گادەر و بۆگەن و ھاجیبەگ و نزاری و زەنا ھەر لە سیدەکانەوە سەرچاوە دەگرن. ڕێرەوی گادەر بەرەو شنۆ دەشتی سندووسە تا دەریاچەی ورمێ و ‏ھاجیبەگ دەڕژێتە زێی گەورە لە ڕێزان و نزارێ و زەنا تێکەڵی ئاوی ڕووباری قەلەندەر دەبنەوە و ‏دەڕژێتە ڕووباری ڕەواندز و تێکەڵی ئاوی زێی گەورە ‏دەبێتەوە.