cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گوندەواری تورکەمان
دابەشی کارگێڕی
لە (٤٠) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ٣ گوند.
بڕیارنامەی ١٤٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٢ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
گوندەواری تورکەمان
گوندە کورد و ئازەری و کورەسوننییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
گوندە ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٨ گوند.
گوندە ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
١٠٩٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
یەکێتیی تۆپی پێی کرواتیا
یەکێتیی تۆپی پێی کرواتیا (بە کرواتی: Hrvatski nogometni savez) لە ٢٣ی حوەیرانی ١٩١٢ دامەزراوە و دەزگای فەرمی تۆپی پێیە لەوڵاتی کرواتیا. لە ٣ی تەممووی ١٩٩٢ بووە بە ئەندام لە فیفا، لە ١٦ی حوەیرانی ١٩٩٣ بووە بە ئەندام لە یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یەکێتییەکانی تۆپی پێ پۆل:وەرزش لە کرواتیا پۆل:ئەندامانی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا پۆل:تۆپی پێ لە کرواتیا
ئێمیلی ئەوتەمن
ئێمیلی ئەوتەمن لیدڵ (لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٧٩) باشتر ناسراوە بە ئێمیلی ئەوتەمن، گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، شاعیر، کەمانژەن و خانمە ئەکتەرێکی ئەمریکییە. شێوازە مۆسیقییەکەی ئەو ناوبراوە بە "پۆپی فەیری" و "فانتاسی ڕۆک" و "ڤیکتۆریاندەستریال" لەلایەن خۆیەوە. مۆسیقاکانی کاریگەری گڵام ڕۆکی کەوتۆتە سەر، لەگەڵ ڕۆمان و شانۆی ڤیکتۆریایی، بەتایبەتی ئەوانەی دەمەی ڤیکتۆریا. ئەوتەمن لەگەڵ تیمێکی تەواو ئافرەتان نمایشەکانی پێشکەش دەکات کە ناسراوە بە زە بڵۆدی کرەمپێتس. ئەو شێوازی مۆسیقای کلاسیکی، ئەلیکترۆنیکا، کابەرێت، گڵام ڕۆک، لەگەڵ شانۆگەری تێکەڵ بە مۆسیقاکانی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ژنانی شاعیری خەڵکی ئەمریکا پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ژن پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە
سیامەک ئەنساری
سیامەک ئەنساری (؛ لەدایکبووی ٣ی ئابی ١٩٦٨) ئەکتەر و دەرھێنەرێکی ئێرانییە کە زیاتر بە دەرکەوتنی لە زنجیرە کۆمێدییەکان ناسراوە.
ھەرچەندە لە چەندین فیلمی درامادا ڕۆڵی بینیوە، بەڵام زۆر کەس بە کۆمێدی ناوی لێدەبەن کە بەھۆی ئەو زنجیرە کۆمێدییە زۆرەیە کە تێیدا ڕۆڵی بینیوە، لە ئێستادا سیامەک ئەنساری یەکێک لە ئەکتەرە سەرکەوتووەکانی ئێرانە، بەڵام بەھۆی حەزی لە کۆمێدیا و حەزی لە دڵخۆشکردنی خەڵک لە کۆمێدیای تەلەڤیزیۆندا، زۆرێک لە ڕەخنەگران دەڵێن ئەکتەرێکی زۆر سەرکەوتووە لە سینەما و خەڵک ئەویان خۆش دەوێت بەھۆی ڕۆح و خۆشی خۆیەوە. لە پیشەیدا چەندین فیلمی دیاری ھەیە و لەگەڵ دەرھێنەرە گەورەکانی فیلمی ئێرانی کاری کردووە. ئەو ھەروەھا بۆ باشترین ئەکتەری پڕفرۆش کاندیدا کراوە بۆ فێستیڤاڵی فیلمی فەجر و حافز.
باوکی بازرگانێکی فەرش بوو و خۆی بۆ ماوەیەک خەریکی بازرگانیی فەرش بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:خەڵکی تاران پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی پۆل:کۆمێدییە ئێرانییەکان
١٠٩٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
یەکێتیی تۆپی پێی چیک
یەکێتیی تۆپی پێی چیک (بە چیکی: Fotbalová asociace České republiky) لە ١٩٠١ دامەزراوە و دەزگای فەرمی تۆپی پێیە لەوڵاتی چیک. لە ١٩٠٧ بووە بە ئەندام لە فیفا، لە ١٩٥٤ بووە بە ئەندام لە یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یەکێتییەکانی تۆپی پێ پۆل:وەرزش لە چیک پۆل:ئەندامانی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا پۆل:تۆپی پێ لە کۆماری چێک
ئیندیەن سپرینگز ڤیلیج، ئەلاباما
ئیندیەن سپرینگز ڤیلیج (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی شێلبی، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٬٣٦٣ کەس بووە. ڕووبەری ٩٫٩٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٣٨٫٢١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
بڕیارنامەی ١٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئابی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٢
سێپا (ڕووپێوی)
سێپا (بە ئینگلیزی: Tripod) ئامێرێکە ڕووپێوییە، بەکاردێ بۆ پاڵپشتی (دانانی) یەکێک لە ئامێرەکانی ڕووپێووی، وەک؛ تیۆدۆلایت و تۆتاڵ ستەیشن و لیڤڵ و ھتد.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕووپێوی پۆل:ئامرازەکانی ڕووپێوی
بڕیارنامەی ١٤٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئابی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان ئەریتریا و ئەتیۆپیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٠٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئێریتریا لە ٢٠٠٢ پۆل:ئیتیۆپیا لە ٢٠٠٢
جاموو و کەشمیر
جاموو و کەشمیر ویلایەتێکە لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان. ناوەندی ھاوینەی ئەو ویلایەتە شاری سرینگار و ناوەندی زستانەی شاری جامۆیە.
زۆرتری خاکی ئەو ویلایەتە لە زنجیرە چیاکانی ھیمالایا دایە. ئەو ویلایەتە لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کۆماری خەڵکی چین سنووری ھاوبەشی ھەیە و لەگەڵ ویلایەتەکانی ھیماچال پرادێش و پەنجاب لە باشورەوە و بەشی ژێر چاودێری پاکستان، کەشمیری ناسراو بە کەشمیری ئازاد [گەلگەت-بلستان]] لە ڕۆژاوا و باشوورەوە ھاوسنوورە. جاموو و کەشمیر لە ڕابردوو دا بەشێک بوو لە حکوومەتی میرنشینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا. لەسەر خاوەندارێتی ئەو ناوچەیە لە نێوان وڵاتەکانی چین، ھیند و پاکستان کێشە ھەیە و ھەر کامەیان بەشێکیان لە ژێر دەسەڵاتە. ویلایەتی جاموو و کەشمیر کە پڕ دانیشتوو ترین بەشی کەشمیرە لە ژێر دەسەڵاتی ھیندە و لە لایان پاکستانەوە وەکوو کەشمیری داگیرکراوی  ھیند ناو دەبرێ.
ھیندیەکانیش بە ھەمان شێوە بەشە پاکستانیەکەی کەشمیر وکوو کەشمیری داگیرکراوی پاکستان نێو دەبەن. ناوچەی ئاکسای چین لە باکووری کەشمیر کە لە ژێر دەسەڵاتی چینە لە لایان ھیندەوە داوا دەکرێ و وڵاتی ھیندستان بە بەشێک لە ویلایەتی جاموو و کەشمیر ھەژماری دەکەن.
ویلایەتی جاموو و کەشمیر دابەشی سێ ناوچە دەبێ: جاموو، دۆڵی کەشمیر و لێداخ. ئەو ویلایەتە شوێنی گەشتیاری زۆری ھەیە. «دۆڵی کەشمیر» بە ھۆی پرێسپێکتیڤی جوان و زنجیرە چیا سەرنج ڕاکێشەکانی وەکوو « بەھەشتی سەر زەوی» ناو دەبرێ و «جاموو» بە «شوێنی پەرستگا سەرسوورھێنەکان» بەناوبانگە کە ساڵانە سەدان ھەزار گەشتیاری ھیندوو سەردانی دەکەن. «لێداخ»یش بە ھۆی چیا دوورەدەست و جوانەکانی و ھەروەھا فەرھەنگی بوودایی بە «تەبەتی بچووک''» ناوبانگی ھەیە.
دانیشتوانی ئەو ویلایەتە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ زیاتر لە ١٢،٥٤٨،٩٢٦ کەس بووە. سرینگار بە ١،١٩٢،٧٩٢ کەس و جاموو بە ٩٥١٫٣٧٣ کەس پڕ دانیشتوو ترین شارەکانی ئەو ویلایەتەن. جاموو و کەشمیر تەنیا ویلایەتێکن کە زۆرترین دانیشتوانی موسوڵمانی ھەیە. ٦٧٪ ی دانیشتوانی ئەو ویلایەتە پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن و لە دۆڵی کەشمیر ئەو ڕێژەیە دەگاتە ٩٥٪. ئەو ویلایەتە کۆمەڵگایەکی پڕ جمووجۆڵی ھیندووەکان، سیکەکان و بووداییەکانی ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند پۆل:ویلایەتەکانی ھیند پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:جاموو و کەشمیر
١٠٩٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تیۆدۆلایت
وێنۆک|تیۆدۆلایت
تیۆدۆلایت ئامێرێکی وردە (دەقیق) بۆ پێوانەکردنی گۆشەی ئاسۆیی و ستونی شوێنێک. بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردێت لە بواری ڕووپێوی و کەشناسی و ھتد. ئەمڕۆ زیاتر تۆتاڵ ستەیشنەکان لە کاری ڕووپێویدا زۆرتر بە کار دەبرێن کە وەکوو تیۆدۆلایتێکی مۆدێرنن.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕووپێوی پۆل:جیۆدیسیا پۆل:ئامرازەکانی ڕووپێوی
ئایرۆندەیل، ئەلاباما
ئایرۆندەیل شارێکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٢٬٣٤٩ کەس بووە. ڕووبەری ٤٥٫٢٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٧٢٫٩١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
پێژمان جەمشیدی
پێژمان جەمشیدی (؛ لەدایکبووی ١ی ئەیلوولی ١٩٧٧) یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ئەکتەرێکی ئێرانییە.
پارکینسۆن
وێنۆک|باری لەشی کەسێکی تووشبوو بە پارکینسۆن
نەخۆشیی پارکینسۆن (بە ئینگلیسی Parkinson’s Disease) یا PD، یەکەم جار لە ساڵی ١٨١٧دا لەلایەن زانایەکی بریتانیاییەوە، بە ناوی دوکتور جەیمز پارکینسۆن (James Parkinson)، ھاتە ناسین و ھەر بەم بۆنەشەوە ئەم ناوەی لێ نرا. نەخۆشیی پارکینسۆن بریتییە لە لەرە و لاکەی ئەندامەکانی لەش، کە زۆرتر پیران دەگرێتەوە بەڵام لە لاوانیشدا دەبینرێت. بڵاوەی ئەم نەخۆشییە لە ھەموو ناوچەکانی جیھاندا یەکسانە. بە گشتی ئەم نەخۆشییە بەھۆی لەنێوچوونی خانە ڕژێنەرەکانی دوپامینەوە (ماکی بگۆزی دەماری) سەر ھەڵدەدات.
پێشەکی
پارکینسۆن نەخۆشییەکی کۆئەندامی دەمار ە کە بەبەردەوامی زیاد دەکات و کاردەکاتە سەر جووڵەی لەش نیشانەکانی وردە وردە بەدەردەکەون لە نیشانە سەرەتایەکانی ھەستی پێناکرێت یاخوود لەرزینێکی کەمە لەیەک دەست پاشان زیاد دەکات ھەروەھا لە نیشانەکانی ڕەقبوون و کەمبوونەوەی جوڵەیە.
لەسەرەتاکانی ئەم نەخۆشییە دەمووچاوی نەخۆش دەربڕینی زۆر کەم یاخوود ھەر نامێنێت و لە کاتی ڕۆیشتندا دەستەکان ناجوڵێن و قسەکردن سەبردەبێت و یاخوود گران دەبێت ئەم نیشانانە لەگەڵ تەمەن خراپتر دەبن، ھەرچەندە ئەم نەخۆشییە چارەسەری نییە، بەڵام دەرمان بەکار ھێنان لە نیشانەکانی کەم دەکاتەوە و ھەندێکجار پزیشکی پسپۆڕی ئەم نەخۆشییە ئەنجامدانی نەشتەرگەری بە پێویست دەزانێت بۆ ڕێکخستنی ھەندێک لەبەشەکانی مێشک بۆ ئەوەی نیشانەکانی کەم ببێتەوە.
ھۆکارەکانی ئەم نەخۆشییە ھەندێک لە خانەکانی مێشک تێکدەشکێنێت لە کۆتای دەمرن وەزۆربەی نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە بۆھۆی مردنی ئەو خانانەی کە ماددەی کیمیایی (دۆپامین) دەردەدەن، ئەم دۆپامینە کەم دەکات و دەبێتە ھۆی تێکچوونی چالاکی مێشک ئەمەش دەبێتە ھۆی تێکچوونی جوڵەی لەش، ھۆکاری سەرەکی ڕودانی ئەم حالەتە (مردنی ئەم حالەتە) دیار نییە، بەڵام ھەندێک ھۆکار دەبنە زیاد بوونی ئەم حالەتە.
پێڕستی ڕادیۆکانی باشووری کوردستان
ئەمەی خوارەوە پێڕستی ڕادیۆکانی ھەرێمی کوردستانە بەپێی ناوچە(پارێزگا)کان و دەوروبەرییان لەسەر شێوەی لەرە گۆڕین یان لەرەی کورت (، بە FM کورت دەکرێتەوە) کە بەپێی لەرەلەریان ڕیزبەندکراون.
پارکینسۆن
پێشەکی
جینی بۆماوەیی، لێکۆڵینەوەکان دەریان خستووە کە ھەندێک گۆڕانکاری جینی دەبێتە ھۆی ئەم نەخۆشییە، ھەرچەندە زۆر کەمە تەنھا لەحالەتێک لە خێزانێک چەند کەسێک توشبوبێت.
پێڕستی ڕادیۆکانی باشووری کوردستان
سەرچاوەکان
پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
پارکینسۆن
پێشەکی
ھۆکاری ژینگەی، بەرکەوتن لەگەڵ ھەندێک ژەھر دەبێتە ھۆی زیاد بوونی ئەم حالەتە.
نیشانەکان
٢/لەرزینی لەش، لە دەستەوە دەست پێدەکات یاخوود لە پەنجەکانەوە لەکاتی ڕێست و جوڵە ئەم لەرزینە زیاد دەکات.
٣/خاوبوونەوەی جوڵە، لەگەڵ کاتدا پارکینسۆن جوڵەی لەش کەم یاخوود خاو دەکاتەوە وادەکات کارە ئاسانەکانی ڕۆژانە گران ببێت یاخوود کاری زیاتری بوێت بۆ ئەنجامدانیان ڕەنگە ڕۆیشتن و ھەنگاوەکان سەبر ببنەوە و ھەڵسانەوە لەسەر کورسی قوڕس ببێت.
یاساکانی داینامیکە گەرمی
یاساکانی داینامیکە گەرمی بریتیین لە چوار یاسای بنەڕەتی کە چەند بڕێک فیزیایی شیدەکەنەوە کە ئەوانیش بریتین لە (پلەی گەرمی، وزە، ئینتڕۆپی) کە سیستمەکانی داینامیکە گەرمی پێکدەھێنن. ئەم یاسایانە لە چۆنیەتی کاردانەوەی ئەم بڕانە دەکۆڵنەوە لە چەندین باردودۆخی جیاوازدا.
پارکینسۆن
نیشانەکان
٤/ڕەق بوونی ماسولکەکان، لە ھییەموو ماسولکەکانی لەش ئەگەری ڕودانیان ھەیە کە بێتە ھۆی ئازار و ماوەی جوڵانی لەش کەم ببێتەوە.
یاساکانی داینامیکە گەرمی
چوار یاساکان بریتی لە:
پارکینسۆن
نیشانەکان
٥/گۆڕانی شێوەی وەستان و تێکچوونی باری لەش.
یاساکانی داینامیکە گەرمی
یاسای یەکەم
بڕی زیاد بوونی وزەی ناوخۆیی مسیستمێک داخراو بریتیە لەو بڕە وزەیەی کە دراوە بە سیستمەکە. بە واتایەکی تر ئەو بڕە گەرمیەی کە داخڵی سیستمەکە دەبێ بە موجەب، وە ئەو ئیشەی لە لایەن سیستمەکەوە ئەنجام دەدرێ بە سالب دادەنرێت: ΔUsystem= Q - W لێرەدا Q بریتیە لە وزەی گەرمی زیاد کراو بۆ سیستم، W بریتیە لە ئیشە ئەنجامدراو لە لایەن سیستمەکە.
یاسای دووەم
یاسای دووەمی داینامیکە گەرمی ڕاڤەی پڕۆسەی ناپێچەوانە (irreversible process) دەکات. واتا بڕی ئینتڕۆپی سیستمێک دوای ھەر پڕۆسەیە یا سفر دەبێ یا زیادتر لە سفر: ΔS ≥ ٠ یەکێک لە بەکار ھێنانی ئینتڕۆپی بریتیە لە دیاری کردنی ئاڕاستەی پڕۆسە فیزیایی و کیمیاییەکان. بۆ نمونە گەر وا دابنێین گەرمی لە پەرداغێک چای گەر دەردەچێ، پێوانەکردنی ئینتڕۆپی بە موجەب دەردەچێ، بەڵام گەرھاتوو گریمانەکەمان پێچەوانە کردەوە بڕی ئینتڕۆپی حیساب کراو بە سالب دەردەچێت کە پێچەوانە یاسای ددەمی داینامیکە گەرمیە. بۆیە ئەم یاسایە گرنگە بۆ دیاری کرنی ڕوودان و ڕوونەدانی سروشتی پڕۆسە فیزیایی و کیمیاییەکان.
پارکینسۆن
نیشانەکان
٧/گۆڕانی قسەکردن لەسەر خۆ و خاو دەبێتەوە یاخوود گران دەبێت.
یاساکانی داینامیکە گەرمی
یاسای سێیەم
لە پلەی گەرمی سفری کێلڤن دا ماددە پێویستە لە کەمتری وزەی ناوخۆیی خۆیدا بێت. واتا بۆ ماددەیەک کە لە بەلورێکی بێگەرد پێکھاتبێ لە سفر کێلڤن ئینتڕۆپی یەکسان دەبێ بە سفر.
پارکینسۆن
نیشانەکان
٨/گۆڕان لە نوسین لەوانە نوسین گرانتربێت و خەتی نوسین بچووک بێتەوە.
٩/دەست نیشانکردنی پارکینسۆن، ھیچ تێستێکی دیاریکراو نییە بۆ دەست نیشانکردنی ئەم نەخۆشییە پزیشکی پسپۆڕی دەماری لەش دەتوانێت ئەم نەخۆشییە دەستنیشان بکات لە زانینی مێژووی دەستپێکردنی نیشانەکان ھەندێک تێست یارمەتیدەرە بۆ دیاریکردنی وەک .(SPECT) تێستی خوێن ھەروەھا MRI و سۆناری مێشک وPET SCAN
ھۆکارەکانی مەترسی نەخۆشی پارکینسۆن
بریتین لە:
چارەسەری پارکینسۆن
بۆ ئەم نەخۆشییە چارەسەری تەواو نییە، بەڵام بڕێک دەرمان لە ڕەوتی چارەسەریدا کاریگەریان ھەیە. کاردەمانی و فیزیۆتراپیش لە ڕاگرتنی نەخۆشی و جووڵەکاندا دەورێکی گرنگ دەبینن. دەرمانەکان لەوانەیە یارمەتیدەربن بۆ چارەسەری نیشانەکان وەک لەرزینی لەش و باشکردنی ڕۆیشتن کە کار دەکەن سەر ڕێژەی دۆپامین لە مێشکی نەخۆشەکانی پارکینسۆن کەمە بۆیە دەتوانرێت ڕاستەوخۆ پێیان بدرێت، بەڵام وەرگرتنی ئەم ماددەیە لەگەڵ کاتدا کارێکی ئەوتۆی نابێت لەسەر لەش و نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە ھەر زیاد دەبێت، ئەم دەرمانانەی کە پزیشک پێویستە بیدات بە نەخۆشەکە
ئاڵۆزییەکانی پارکینسۆن
کێشەکانی قوتدان. لەوانەیە لەگەڵ قووتدان دا تووشی زەحمەتی یی بن کاتێک کە بارودۆخی خۆت پێش دەکەویت. ڕەنگە
ساڵیڤا لە دەمتدا کۆ دەبێتەوە بەھۆی خاوبوونەوەی قووتدان، کە بەرەو سەرلێشیووبوون دەچوێن. •
سەرچاوە
پۆل:نەخۆشییەکان
ھامڤی
""هامڤی"" (ئینگلیزی: HUMVEE) کورتکراوەی (High Mobility Multipurpose Wheeled Vehicle) ئۆتۆمبێلێکی چواری تایەی سەربازی دژە گولەیە (گولەنەبڕ)ە کە دروستکراوی (AM General)ی ئەمریکیە کە سەر بە کۆمپانیای (هەمەڕ: Hummer)ە. دوای درووستبوونی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە ئۆتۆمبێلەکە لەسەرانسەری جیهاندا بڵاو بووە. زۆرترین بەکرهێنانی "هامڤی" لەجیهاندا ڕۆهەڵاتی ناوینە بەجۆرێک تەنها لەوڵاتی عێڕاقدا زیاتر لە ۱۰٫۰۰۰ هامڤی فرۆشراوە بە سووپای عێڕاقبەڵام دوای کەوتنی شاری موسڵ ژمارەیەکی زۆۆر لەو "هامڤی"یانە کەوتنە دەست (چەکدارانی داعش) کە ژمارەیان نزیکەی (۲٫۳۰۰) دانە دەبن. هەروەها ئۆتۆمبێلەکە (٤۹) جۆری جیاوازی هەیە لەڕووی تایبەتمەندی و شێوەو چەکەکانی، وە ئەو تایبەت مەندیانەش ەپێی وڵاتانی خاوەن ئۆتۆمبێلەکە زیاتر دەگۆردرێت.
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٨٠
بڕیارنامەی ١٤٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئابی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٠٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئەنگۆلا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
بڕیارنامەی ١٤٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئابی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٠٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئەنگۆلا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
جاکسن، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨١٦ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
١٠٩٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نیکۆڵ کیدمن
نیکۆڵ مەری کیدمەن (؛ لەدایکبووی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٦٧) خانمەکتەرێکی ئەمریکی-ئوسترالییە. براوەی خەڵاتی ئۆسکارە و گۆرانیشی وتووە.
نیکۆڵ لە ٢٠٠٢ بەھۆی نواندنی سەرنجڕاکێش لە فیلمی کاتژمێرەکان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری ژن، گۆڵدن گلۆب و بفتای بردەوە. کیدمەن لەم فیلمە دا ڕۆڵی ڤیرجینا وۆڵف ڕۆماننووسی ئینگلیزی دەربڕی کە کەسێک بوو تووشی نەخۆشی دەروونی ھاتبوو.
دوای ئەمە بە دەرکەوتن لە فیلم گەلێکی وەکوو کوێشتانی سارد و لەدایکبوون درێژەی بە سەرکەوتنەکانی دا و ئافەرینێکی زۆری وەرگرت.
لە ساڵی ٢٠١٠ بەھۆی ڕۆڵ و نواندنی باشی لە فیلمی ھێلانەی کەروێشک توانی دیسان نێوزەدی وەرگری خەڵاتی ئۆسکار بێت
سەرچاوەکان
* پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکیەکان پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تی ڤی پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە ژنە ھاواییەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئوسترالی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک سکۆتلاندی پۆل:ئوسترالییەکانی بەڕەگەز ئیری پۆل:باشترین خانمەکتەران لە وەرگری خەڵاتی ورچی زیو پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین پۆل:خانمەکتەرانی ڕۆلی سەرەکی براوەی خەڵاتی ئێمی لە پێشکەشکردنی ناوازە بۆ کۆمەڵە زنجیرەیەک یان فیلم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکان پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی دوورە نیشتیمان، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی سیدنی پۆل:خەڵکی ھۆنۆلولو، ھاوایی پۆل:زیندووان پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمیەکانی ئوسترالیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
کارەساتی چێرنۆبڵ
کارەساتی چێرنۆبڵ (بە ئینگلیزیChernobyl disaster) کارەساتێکی ناوکی بوو کە لە ٢٦ ی نیسانی ١٩٨٦ لە وێستگەی وزەی ناوکی چێرنۆبڵ لە پریپیات، ئوکراینا ڕوویدا. ئەو ڕووداوە بە یەکێک لە گەورەترین کارەساتەکان لە مێژووی وزەی ناوکی دادەنرێت. بەھۆیەوە تەنۆچکەی تیشکدەر بەسەر چەندین بەشی یەکێتیی سۆڤیەت، ئەورووپای ڕۆژھەڵات، سکاندیناڤیا، شانشینی یەکگرتوو و ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا باری. بەشێکی گەورەی ئوکراینا، بیلاڕووس و ڕووسیا بە خراپی پیسبوون. ئەوەش بووە ھۆی ئەوەی نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠ کەس بگوازرێنەوە بۆ شوێنی دیکە.
thumb|نەخشەیەکی پیسبوونی سیزیۆم-١٣٧ لە ١٩٩٦، دە ساڵ پاش کارەساتی چێرنۆبڵ. thumb|کارلێکەری ژمارە چواری چێرنۆبڵ، ٢٠٠٩
قوربانیان و زیانەکان
گرانە کە ژمارەی قوربانیانی کارەساتەکە بزانرێت. ڕاپۆرتێکی ٢٠٠٥ی ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی ئاماژەی بە ٥٦ مردنی ڕاستەوخۆ کردووە، کە زۆربەیان کرێکاری وێستگەکە یاخود ئاگرکوژێنەوە بوون. ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە نزیکەی ٤٠٠٠ کەس لەوانەیە بەھۆی نەخۆشی درێژخایەن کە بەھۆی کارەساتەکە تووشی بوون بمرن. بەڵام ھەندێک لایەن تێبینیان لەسەر ڕاپۆرتەکە ھەیە. ھەروەھا کارەساتەکە چەندین نەخۆشی تووشی دانیشتوانی ناوچەکە کردووە کە دیارترینیان شێرپەنجەی تایرۆید ە.
ھەروەھا خاوێنکردنەوەی ئەو شوێنانەی بە ھۆی کارەساتەکەوە پیسبوون نزیکەی ١٨ میلیار ڕوبل (کە دەیکردە ١٨ میلیار دۆلاری ئەمریکی لەو کاتەدا) زیانی لە یەکێتیی سۆڤیەت داوە. و سەدان میلیار دۆلاری دیکەش لەلایەن بیلاڕووس، ئوکراینا و ڕووسیا لە ٣٠ ساڵی ڕابردوودا خەرج کراوە بۆ خاوێنکردنەوەی ناوچە پیسبووەکان و دابینکردنی چاودێری تەندرووستی بۆ ئەوکەسانەی کەوتبوونە ژێر کاریگەری کارەساتەکە، بە شێوەیەک لەو ماوەیەدا بەشێکی دیاری بوودجەی بیلاڕووس و ئۆکرانیا بۆ قەرەبووکردنەوە و چارەسەرکردنی کێشەکانی دوای کارەساتەکە تەرخانکراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تەقینەوەکانی ١٩٨٦ پۆل:مێژووی ئوکراینا پۆل:قەوماوە ناوکییەکان پۆل:کارەساتی چێرنۆبڵ پۆل:پریپیات
سنووری گواتیمالا-مەکسیک
وێنۆک|سنووری نێوان مەکسیک و گواتیمالا. سنووری گواتیمالا و مەکسیک سنووری نێودەوڵەتی نێوان گواتیمالا و مەکسیک. قەبارەی سنوورەکە ٨٧١ کم (٥٤١ میل) و لە نێوان باکوور و ڕۆژاوای گواتیمالا (بەشەکانی گواتیمالا لە سان مارکۆس، ھوێھوێتانگۆ، ئێل کویچێ و ئێل پێتێن) و ویلایەتی کامپێچی، تاباسکۆ و چیاپاس لە مەکسیکدا دەڕوات. سنوورەکە بەشێک لە ڕووباری ئوسوماسینتا و ڕووباری سالیناس و ڕووباری سوچیاتێ لەخۆدەگرێت.
لە ڕووی جیۆپۆلەتیکییەوە ئەم سنوورە نوێنەرایەتی بەشێکی زۆری سنووری ڕۆژاوا و باکووری ناوچەی ئەمریکای ناوەڕاست دەکات لە ناو ئەمریکای باکووردا. ھەر لەم سنوورەدایە کە زۆربەی بازرگانییەکانی نێوان مەکسیک و گواتیمالا و باقی ئەمریکای ناوەڕاست ئەنجام دەدرێت.
ڕاکردنی دەمانچە و ماددە ھۆشبەرەکان
سنووری گواتیمالا سەرچاوەی سەرەکی چەکی پلە سەربازییە – لەوانە نارنجۆکی موشەکی، نارنجۆکی دەستی، تەقەمەنی پلاستیکی و نارنجۆک ھەڵگر – کە لەلایەن کارتێلەکانی ماددە ھۆشبەرەکانی مەکسیکەوە بەکاردەھێنرێن. بە شێوەیەکی گشتی ئەو چەکانە لە کۆگاکانی تەقەمەنی حکوومەتی ئەمریکای ناوەڕاست دەدزرێن. کێبڵێکی دیپلۆماسی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠١٠ کە لەلایەن ویکیلیکسەوە ئاشکرا کراوە باس لەوە دەکات کە مەکسیک سەرچاوەی پێویستی نییە بۆ دەورییەی سنوورەکان بە تەنھا ١٢٥ ئەفسەر بۆ چاودێریکردنی تەواوی سنوورەکە کە ٩٢٩ کیلۆمەتری (٥٧٧ میل)ە. بەرپرسانی مەکسیک پشتڕاستی دەکەنەوە کە سەرچاوەی پێویستیان نییە چونکە ھەوڵەکانیان لەسەر بەرەنگاربوونەوەی کارتێلەکانی باکوور چڕکردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری گواتیمالا-مەکسیک
ھاریانا
ھاریانا (، ) یەکێکە لە ویلایەتە باکوورییەکانی وڵاتی ھیندستان ئەو ویلایەتە لە ساڵی ١٩٦٦ لە ویلایەتی پەنجاب جیا بووەتەوە.
ناوەندی ویلایەتی ھاریانا شاری چەندیگەرە بەڵام گەورەترین شاری فەریدابادە.
ھاریانا لە ویلایەتە پیشە سازییەکانی ھیندستانە و شاری گوورگائوون لەو ویلایەتە یەکێکە لە ناوەندەکانی تەکنەلۆژیای زانیاری و ئۆتۆمبێل سازی.
ھەندێ کەس مانای ھاریانا بە «شوێنی ھاتنی خودا» و ھەندێکیش بە «ئاریانا (وڵاتی ئاریا)» ی دەزانن.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکانی ھیند پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
کارل گریمس
وێنۆک|200px|left|چاندلەر ڕیگز کارەکتەرە ڕاستەقینەکە کە بەناوی کارل گریمسی کارەکتەری خەیاڵی ڕۆڵی بینیوە، لە ساڵی ٢٠١٨.
کارل گریمس ، کەسایەتییەکەی خەیاڵییە و یەکێکە لە پاڵەوانە سەرەکییەکانی زنجیرە کتێبی کۆمیک مردووی رۆیشتوو و لەلایەن چاندلەر ڕیگزەوە لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان بە ھەمان ناو ڕۆڵی تێدا گێڕاوە. کارەکتەرەکە لەلایەن نووسەر ڕۆبەرت کیرکمان و ھونەرمەند تۆنی مۆرەوە دروستکراوە، و بۆ یەکەمجار لە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ دەرکەوتووە، لە ھەردوو فۆڕمی میدیادا، کارل کوڕی ڕیک گریمزە، و لۆری گریمس.
لە زنجیرە کتێبە کۆمیکەکاندا کارل وەک منداڵێکی ئاسایی و بێتاوان دەست پێدەکات، بەڵام لەگەڵ ئەوەی ڕووداوەکانی نەزمی جیھانی نوێ ناچاری دەکەن گەورە بێت، ساردتر دەبێتەوە و ھەندێکجار بڕیاری تەواو زەق دەدات بۆ ئەوەی کە پێی وایە باشی گروپەکەیە. گەشەسەندنی کارەکتەرەکە لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەدا ھاوشێوەیە، کە کەسایەتییەکی بێبەزەیی وەردەگرێت، ئەمەش دەبێتە ھۆی ناکۆکی لەگەڵ باوکیدا، کە ئارەزووی پاراستنی ئەخلاقی منداڵی و بێتاوانی کارل تا دەتوانێت. لە کاتی بیرکردنەوەدا، کارل لە کۆتاییدا ھەستی ئەخلاقی خۆی بەدەست دەھێنێتەوە و لە ھەمان کاتدا ھێشتا لێواری مانەوەی خۆی دەھێڵێتەوە. لە ھەمان کاتدا باوکی دەست دەکات بە لەدەستدانی ڕەوشتی خۆی، ئەمەش دواجار کارل دەکاتە ململانێ لەگەڵیدا بە ھۆکاری جیاواز، بەتایبەتی لەبارەی یارمەتیدانی کەسانی نامۆ کە پێویستیان پێیەتی. ھەروەھا کارل یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە ڕیک لە ژیانی نێگان سمیت ڕزگاری بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:بکوژە خەیاڵییەکان پۆل:کارەکتەرە خەیاڵییەکان کە تووشی لەبیرچوونەوە بوونە پۆل:کارەکتەری منداڵان لە کۆمیکەکاندا پۆل:کارەکتەری منداڵ لە تەلەڤیزیۆن پۆل:کارەکتەرەکانی فیلمی مردووی گەڕۆک (پاشکۆ) پۆل:ژنکوژی خەیاڵی پۆل:پیاوکوژی خەیاڵی پۆل:کارەکتەرە خەیاڵییەکانی جۆرجیا (ئەمریکا) پۆل:بکوژە خەیاڵیەکانی منداڵان پۆل:کارەکتەرەکان کە لەلایەن ڕۆبەرت کیرکمانەوە دروستکراون پۆل:سەربازە منداڵە خەیاڵییەکان پۆل:کارەکتەرە خەیاڵیەکان چاوێکیان لەدەستداوە پۆل:کارەکتەرە کۆمیکەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٣ ناسێنراون پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی پۆل:وێنەی کۆمیکەکان کارەکتەری نێر
نوێژی جێژن (ئیسلام)
نوێژی جێژن (عەرەبی: صلاة العيد) لە ئیسلامدا لە ھەر ساڵێک دوو جار ئەنجام دەدرێت، کە یەکێکیان دوای تەواوبوونی مانگی ڕەمەزان و کۆتایی ئەرکی ئایینی موسوڵمانان و بەڕۆژووبوونیان، هەرچی ئەوی دیکە کە زیاتر تایبەت بەو کەسانەی کە سەردانی ماڵی خودا (مەککە و مەدینە - سعوودیە) دەکەن. ئەنجامدانی نوێژەکانی هەردوو ێژنەکە دوای (هەڵهاتنی خۆر) ئەنجامدەدرێت، کە پێشتر لە کاتی (نوێژی بەیانی) و تا کاتی هەڵاتنی خۆر (قورئان) لەلایەن موسڵمانان دەخوێنرێت و هاوکاتی خوێندنەوەی قورائاندا (تەکبیر) دەوترێتەوە و دوای ئەنجامدانی نوێژی جێژن جەژنی موسوڵمانان دەست پێدەکات کە جێژنی ڕەمەزان تاوەکوو سێ ڕۆژ دوای ئەنجامدانی نوێژەکە بەردەوام دەبێت و جێژنی قوربانیش تاکوو چوار ڕۆژ دوای ئەنجامدانی نوێپی جێژن بەردەوام دەبن. وە نوێژەکەش جۆری (سوونەتە).
ئەنجامدانی نوێژەکە
دوای هەڵهاتنی خۆر لە ناوچاکە، نوێژی جێژن وەک هەر جێژنێکی تر بە وتنی مەبەست (نیەت) دەست پێدەکات بێگوومان بەهۆی چەند لێژنەیەکی تایبەتەوە دەبێت ڕۆژەکە بە جێژن دیاریکرابێت. نوێژەکە لە دوو (رکحات) پێکدێت و لە هەردوو رکحاتەکەدا بۆ ماوەی شەش جار (سبحانالله والحمدرالله ولا اليه الا الله والله أكبر) دواتریش وتنی سورەتی (فاتیحەیە) وە گشت ئەرکەکانی تری وەک هەر نوێژێکی ترە.
جۆرەکانی جەژن لە ئیسلامدا
یەکەمیان دوای کۆتایی هاتنی مانگی ڕەمەزانە کە هەر بە جێژنی ڕەمەزان ناسراوە. دووەمینیشیان جێژنی قوربانە کە زیاتر لە ئایینی ئیسلامدا پەیوەندی زیاتری بە حاجیەکانەوە هەیە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نوێژ پۆل:جێژن پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا
بڕیارنامەی ١٤٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان ئەریتریا و ئەتیۆپیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٠٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
گوندەواری چەمێ ڕەوزە
گوندەواری چەمێ ڕەوزە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە نۆ گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی بالاوە.
جوگرافیا
گوندەواری گوندەواری چەمێ ڕەوزە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٣٧) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ١٦ گوند.
گوندە کوردەکان و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە کوردەکان و کورەسوننییەکان
پێکھاتووە لە ٤ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٧ گوند.
گوندە ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ئیمرالی
ئیمرالی ، دوورگەیەکی بچووکە کەوتووەتە خوارووی دەریای مەرمەرە بەرامبەر لێوارەکانی بورسا لە ڕۆژاوای تورکیا. ناسراوە بە زیندانەکەی کە لە بەرزترین شوێنی دوورگەکە بنیاتنراوە و ٢١٧ مەتر بەرزترە لە ئاستی دەریا. دەوڵەت دوو شت ناھێلێت بکرێت لە ئیمرالی فڕین بەسەر ئەم دوورگەیە و ماسیگرتن لە کەنارەکانیدا.
مێژووی ئیمرالی
مێژووی ئاوەدانی لەم دوورگەیە بۆ ڕۆژگاری رۆمانەکان دەگەڕێتەوە سترابۆ و پلینی کە دوو ناسراوی ئەو سان بە دوورگەی بەسبیکوس: Besbicus ناوی دەبەن. دواتر بە کالۆلیمنوس (Kalolimnos) ناونراوە کە وشەیەکی یۆنانییە. لە ڕۆژگاری شەڕی ئیمپراتۆریی بیزانس و عوسمانییەکان دوورگەکە بە کۆششی یەکەم ئەدمیرالی دەریاوانی عوسمانی بە ناوی ئەمیر عەلی (ئەمیر ئالی) داگیرکراوە بۆ پاراستنی ڕێرەوی دەریاوانی شاری بورسا کە ئەوسا پێتەختی عوسمانییەکان بوو بەر لە داگیرکردنی قوستەنتینییەی پێتەختی دەوڵەتی ڕۆم کە دواتر بە ئەستەمبوڵ ناسرا. وادەزانرێت کە ناوی ئیمرالی ھەر لە ناوی ئەمیرعەلی وەرگیرابێت. دوورگەکە تا دوایین ڕۆژگاری عوسمانییەکان ئاوەدانی لێ بووە و لە سێ گوندی یۆنانی پێکھاتبوو بە بەرھەمھێنانی ترێی نایاب و ئاوریشم و ماسی دەناسرا. کیمۆن فرایار (Kimon Friar) کە ئەکادیمییەکی ناسراوی وەرگێرانی ئەدەبیاتی یۆنانییە بۆ زمانی ئینگلیزی، دانیشتووی ئەم دوورگەیە بووە و کۆچی کردووە بۆ ئەمریکا. لە جەنگی ئەتاتورک دژ بە یۆنانییەکان ١٩١٩–١٩٢٢ و پاش ڕێککەوتنی نێوان ھەردوو لایەنی شەرکەڕ و ئالوگۆڕی دانیشتووان دوورگەکە لە یۆنانی چۆلکراو دواتر لە ١٩٣٥ کرا بە بەندیخانەیەکی ترسناک. بنکەیەکی سەربازیشی لەسەر بناتنرا. لە دوای گیران و حوکمدرانی ڕێبەری پارتی کرێکارانی کوردستان عەبدوڵڵا ئۆجەلان و زیندانیکردنی لەم دوورگەیە ساڵی ٢٠٠٩ ئیمراڵی بە شوورەیەکی ئەولەھی توند تەنرا.
ناسراوترین گرتووانی ئیمرالی
ھەروەھا سێ پیاوی دەوڵەت لە کودەتای ساڵی ١٩٦١ لەم دوورگەیە لە سێدارەدران:
سەرچاوەکان
پۆل:دوورگەکانی دەریای مەڕمەڕە پۆل:دوورگەکانی تورکیا پۆل:بەندیخانەکانی تورکیا
١١٠٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جاکسنز گەپ، ئەلاباما
جەکسنز گەپ شارۆچکەیەکە لە کەرتی تالاپوسا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٨٢٨ کەس بووە. ڕووبەری ٢٢٫١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٧٫٤٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
سنووری نیکاراگوا-ھۆندووراس
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری نیکاراگوا-ھۆندووراس
نەخۆشیی ئەلزھایمەر
وێنۆک|بەسەرھاتی مێشک لە پێش و دوای تووشبوون بە ئەلزھایمەر نەخۆشی ئەلزھایمەر (بیرچوونەوە) لە مێشکدا ڕوودەدات، ژمارەی خانە دەمارەکانی مێشک تا ڕادەیەک کەم دەبێت کە کاریگەریی مێشک تا ڕادەیەکی زۆر دادەبەزێنێت. کەسێک کە تووش بە زھایمەر دەبێت ئیتر ناتوانێت وانەی تازە لە ژیانی فێربێت، ھەموو ئەوەت پێشتریش زانیویەتی لە بیری دەچێتەوە، ھەتا ڕادەیەک کە ناوی کەس و کار و تەنانەت ناوی خۆشی لە بیر دەچێت. زھایمەر زۆرتر لە ژناندا ڕوودەدات. ھۆکاری ئەم نەخۆشییە ھێشتا بە تەواوی دیار نییە. دەرمانەکانیشی ھێشتا زۆر کارا نین و ئەگەرەکانی توشبوون بەم نەخۆشییە دوای تەمەنی ٦٥ ساڵی زیاد دەکات ھۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ لەناوچوونی خانە دەمارییەکانی مێشک
1. Pre-dementia
ئەم قۆناغە بەوە جیادەکرێتەوە کەوا نەخۆشی ئەلزەھایمەر لەوانە زیاتر ڕوبدات لەو کەسانەی تەمەنیان بە سەرەوەیە. وردە وردە زاکیرەیان کەم دەبێتەوە و شتەکانیان بە زەحمەت بیر دەکەوێتەوە واتا یادەوەریەکان کەم دەبێتەوە وە ھەتاوەکوو قسەکردنیان ڕوون و ڕەوان نییە، وە کەسی تووشبوو بەم نەخۆشییە تێبینی ناکرێت لەلایەن خەڵکانی ترەوە {خەڵکانی دەوروبەری نەخۆشەکە} وە ئەم قۆناغە زۆر بە دەگمەن دەستنیشان دەکرێت یاخوود ناتوانرێت دەستنیشان بکرێت.
2. Early stage Alzheimer
ئەم قۆناغە بەوە جیادەکرێتەوە کەوا کەسی تووشبوو بە نەخۆشی ئەلزەھایمەر یادەوەرییەکانی زۆر بە ئاشکرایی کەم دەبێتەوە زۆر لەڕادە بە دەر نیشانە سەرەتاییەکانی گۆڕانی کەسایەتی لەسەر دەردەکەوەێت، وە دەگاتە ئەو حاڵەتەی کە ناوی خێزان و خزم و کەسی بیر ناکەوێتەوە و توانای قسەکردنی زمانی زۆر زەحمەت دەبێت وە زمانی ڕەوانی کەم دەبێتەوە وە ھەتاوەکو نەخۆشەکە ئەو حاڵەتەشی لەسەر دەدەکەوێت کەوا نازانێت چۆن کارەکانی ڕۆژانەی بکات وەک { خواردن بە چەنگال و خواردنەوە لە پەرداخ }، وە جێبەجێ کردنی ئەرکەکانی وەک {جل گۆرین و نووسین و وێنەکێشان و لەبیرکردنی ئەو شتانەی خوێندویەتیەوە و لاوازی پلان دانان و ڕێکخستن} تیابەدی دەکرێت، ئەم قۆناغە لەوانەیە تێبینی بکرێت لەلایەن کەسانی ترەوە و لەوانەیە ئەم نەخۆشییە دەست نیشان بکرێت.
3. Moderate
نیشانەکانی ئەم قۆناغە بەدی دەکرێت بەوەی کەوا کەسی تووشبوو توانای جێبەجێکردنی چالاکییە ڕۆژانەکانی نامێنێت و ناتوانێت بە تەنھا خۆی بیکات بۆیە پێویستی بەیارمەتیدەرێکە، وە توانای خوێندنەوە و نوسینی لە دەست دەدات وە کەسی تووشبوو ناتوانێت کەس و کار و ھاورێکانی بناسێتەوە، توانای ناسینەوەیان نامێنێت، وەسەڕەڕای ئەوەش کێشەی خەوتنی ڕووبەڕوو دەبێتەوە، وە توانای دیاریکردنی شوێنەکان و ئاراستەکان و ناونیشانی شوێنەکان و ناسینەوەیان نامێنێت، وە ئەم نیشانانە قەلەقی بۆ کەس و کارەکەی دروست دەکات، وە ئەم قەلەقی و سترێسە دەکرێت کەم بکرێتەوە بە گواستنەوەی کەسی تووشبوو لە گرینگیدانی ماڵەوە بۆ شوێنێکی تایبەتی کە ئاسانکاری بۆ ئەم جۆرە نەخۆشیە بکات. لەم قۆناغەدا زۆر بە ئاسانی دەتوانرێت دەستنیشانی نەخۆشیەکە بکرێت و تێبینی بکرێ.
دەستنیشان کردنی نەخۆشی ئەلزەھایمەر
ئەم نەخۆشیە دەتوانرێت دەستنیشان بکرێت بە ھۆی تێبینیەکانی پزیشکی نەخۆشەکە کە دەکرێت لە خزم و کەسوکاری وەربگرێت وە وێنەکردنی پزیشکی پێشکەوتوو لەگەڵ تۆمۆگرافی بە تایبەتی بە کۆمپیوتەر وە وێنەکردنی ڕیزۆنناسی موگناتیسی {ئێم ئاڕ ئای} وا چەندەھا دەزگای تر دەکرێ بەکاربھێنرێت بۆ دیاریکردنی ناخۆشی لەبیرچوونەوە { ئەلزەھایمەر } وە بۆ دیاریکردنی چەندەھا نەخۆشی تر.
ڕێگەگرتن و چارەسەرکردنی نەخۆشی ئەلزەھایمەر
لە ئێستادا ھیچ بەڵگەیەک و چارەسەریەکی ئەوتۆ نییە بۆ ڕێگەگرتن لە نەخۆشی ئەلزەھایمەر بەڵام دەتوانین مەترسی ئەم نەخۆشیە کەم بکەینەوە بە کەمکردنەوەی جگەرەکێشان. وە نەخۆشی شەکرەو پەستانی خوێن کە ئەمانە دەبنە ھۆی زیادکردنی مەترسی نەخۆشی ئەلزەھایمەر بە چارەسەرکردنیان دەکرێ مەترسی ئەم نەخۆشیە کەم بکەینەوە، وە ھەروەھا چالاکیەکانی خوێندنەوەی کتێب و یاریکردن و ژەنینی ئامێرە موزیکیەکان دەکرێ یارمەتیدەربن وە زانینی زمانی دووەم وە چالاکی فیزیکی یارمەتیدەرن لە کەمکردنەوەی ئەم نەخۆشیەوە و دوایبخەن. وە خواردنی تەندروست و کەمکردنەوەی خواردنی کاربۆھیدرات و چەوریەکان مەترسی تووشبون بە نەخۆشی ئەلزەھایمەر کەمدەکەنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەخۆشیی ئەلزھایمەر
سنووری گواتیمالا-ھۆندووراس
وێنۆک|بنکەیەکی سنووری لە لای گواتیمالا، ساڵی ١٩٨٠. ھێڵی تەنیشت گواتیمالا-ھۆندووراس سنوورێکی نێودەوڵەتی ناکۆکییە کە گواتیمالا لە باکوور و ڕۆژاوا لە ھۆندووراس لە باشوور و ڕۆژھەڵات جیا دەکاتەوە. کێشەی سنوورەکان و دادگاییکردنی لە دادگای نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٩.
درێژییەکەی ٢٥٦ کم (١٥٩ میل)ە. سێیەم درێژترین سنووری گواتیمالایە لە دوای ئەو سنوورانەی کە ئەو وڵاتە لە مەکسیک و بیلیز جیا دەکەنەوە. بۆ ھۆندووراس کورتترین سنوورە، دوای ئەو سنوورانە دێت لەگەڵ نیکاراگوا و ئەلسەلڤادۆر.
سنوورەکە لە دەمی ڕووباری مۆتاگوا لە کەنداوی ھۆندووراس دەست پێدەکات، پاشان بەرەو سەرەوە دەڕوات. بەرەو باشووری ڕۆژاوا بەردەوامە، چەندین ھێڵی ڕاست لە نێوان ھێما جوگرافییەکاندا دەڕوات، لە نێوان بەشە ئاوییەکان و ڕووبار و چەمەکاندا دابەش دەبێت تا کۆتایییەکەی لە سێ خاڵەکەدا لەگەڵ ئەلسەلڤادۆر لە لووتکەی مۆنتیکریستۆ ماسیف.
سنوورەکە لە ساڵی ١٩٣٣ لەلایەن دادگای ناوبژیوانی لە ئەمریکاوە جێگیرکرا دوای ئەوەی نیکاراگوا و گواتیمالا پەیماننامەی ناوبژیوانییان واژووکرد لە ساڵی ١٩٣٠. کۆمیسیۆنێکی سنووردارکردن بە سەرۆکایەتی سیدنی ئێچ بێردسای ڕووپێوییەکی ناوچەیی ئەنجامدا و ١٠٢٨ نیشاندەری سنووری لە نێوان ساڵانی ١٩٣٣ و ١٩٣٦ دانا.
بڕیارنامەی ١٤٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
١١٠١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
شاعیر عوشە
عوشە کچی خەلیفە سویدی ھەروەھا وەک فەتات ئەلعەرەب (کچی عەرەب) و عوشە شاعیر ناسراوە) - (لەدایکبووی ١٩٢٠ تا ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨) شاعیرێکی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بوو. لە ٢٠١٠ براوەی دوو خەڵات بوو کە یەکێکیان لە دووبەی لەلایەن شێخ محەممەد بن زاید پێیدرا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٨
فانکشنی بەردەوام
سێ مەرج وا دەکات فانکشنێک لە a =x بەردەوام نەبێت (پچڕاو بێت):
لە ژێر ڕۆشنایی ئەم مەرجانە دەتوانین پێناسەی بەردەوامی فانکشن بکەین.
پێناسە
فانکشنی f لە خاڵی a =x بەردوام دەبێت ئەگەر ئەم سێ مەرجەی خوارەوە ھاتەدی:
پێناسەی ھینێ
ئێدوارد ھینێ (Eduard Heine) ماتماتیکزانی ئاڵمانی بەردەوامی بە شێوەی خوارەوە پێناسە دەکات.
فانکشنی ڕاستی f بەردەوامە، ئەگەر بۆ ھەر پاشیەکی وەکوو x_n کە ، دەرئەنجامی دەرکەوێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری پۆل:نەخشە بەردەوامەکان
بڕیارنامەی ١٤٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦١٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ڕاستەی لێڤڵ
وێنۆک|ڕاستەی لێڤڵ ڕاستەی لێڤڵ یان مەستەرەی لێڤڵ (بە ئینگلیزی Level staff یان levelling rod و لە ئێراندا «میر» یان «شاخص»ی پێ دەوترێت) ڕاستەیەکە کە لە فافۆن یان لە تەختە و ڕووکەشی فافۆن دروست دەکرێت لەگەڵ ئامێری لێڤڵدا لە ڕووپێویدا بەکاردێت بو پێوانی جیاوازیی بەرزی و نزمیی نێوان دوو شوێن.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامرازەکانی ڕووپێوی پۆل:ئامرازەکانی پێوان
ئێل ئێنتەرنادۆ (زنجیرە دراما)
ئێل ئێنتەرنادۆ (بە ئیسپانی: El Internado؛ بە کوردی: قوتابخانەی ناوەخۆ یان قوتابخانەی شەو و ڕۆژی؛ بە ئینگلیزی: The Boarding School)، درامایەکی ئیسپانییە. قوتابخانەیەکی شەو و ڕۆژییە تیشک دەخاتە سەر دارستانێکی ترسناک کە پڕە لە نھێنی و ڕووداوی مردن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
عومەر چنگیانی
عومەر فەقی محەممەد ڕەسووڵ عەبدولڕەحمان ناسراو بە عومەر چنگیانی ساڵی ١٩٥٤ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. خوێندنی مەلایەتی لە سلێمانی تەواو کردووە. ساڵی ١٩٧٤_دا بەشداری لە شۆڕشی ئەیلوول کردووە و لە ساڵی ١٩٨٠_یشدا بۆ خوێندنی بەکالۆریۆسی چۆتە مەدینە و ھەر لەوێ لە کۆلێژی "" بە پلەی "جید جودا" تەواو کردووە.
پیشە
عومەر چنگیانی لە ساڵی ١٩٨٣ لە مزگەوتێکی سلێمانی بووە بە مەلا و لە ساڵی ١٩٩٥-شدا بۆ خوێندنی ماستەر لە ئایینەکانی دیکەدا، ڕۆیشتووەتە بۆ وڵاتی سوودان.
عومەر چنگیانی ئەندام و ڕاوێژکاری ڕاگەیاندنی کۆڕبەندی ھزری ئیسلامییە و ڕاوێژکاری ئایینی مەکتەبی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستانە. لە ساڵی ٢٠٠٥_دا تا ٢٠١٩، حەفتانە لە کەناڵی زاگرۆس تی‌ڤی بەرنامەی "ئایین و کۆمەڵ"ی پێشکەش دەکرد.
١١٠٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جاکسنڤیل، ئەلاباما
جەکسنڤیل (، ) شارێکە لە کەرتی کەلھۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٢٬٥٤٨ کەس بووە. ڕووبەری ٢٥٫٥٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٩١٫٦٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:جەکسنڤیل، ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٣ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
کۆتانجێنت
وێنۆک|200px کۆتانجێنت (بە ئینگلیزی: cotangent، ھێما دەکرێ بە cot) لە سێگۆشەی گۆشەوەستاودا کۆتانجێنت تێکڕای درێژی لای تەنیشت بۆ درێژی لای بەرامبەرت دەداتێ. لە سێگۆشەی بەرامبەر کۆتانجێنتی گۆشەی تیتا یەکسانە بە.
فانکشنی کۆتانجێنت
وێنۆک|250px|دیاگرامی فانکشنی F(x)=cot(x) فانکشنی کۆتانجێنت ھەر وەک لە وێنەی بەرامبەر ڕوون کراوەتەوە بێسنوور لێنەکەوتی ستوونی ھەیە و بەردەوام نییە. پەیوەندی کۆتانجێنت لەگەڵ ساین و کۆساین و تانجێنت لە ڕێسای خوارەوە دەردەکەوێت
وێنۆک|150px|بەهای ئەرێنی و نەرێنی فانکشنی کۆتانجێنت
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سێگۆشەزانی پۆل:فانکشنە سێگۆشەیییەکان
جەنگی جیھانیی یەکەم
تا سەرەتای ساڵی ١٩١٥ ڕووسیا یەک لەدوای یەک شکستی ئەخوارد لە شەڕی دووانەکەی تانێنبێرگ و شەڕی دەریاچەی ماسووریا. ڕووسەکان لە ھەموو ئەو شەڕانەدا نزیکەی ٤٥٠ ھەزار سەربازیان لەدەستدابوو، تا ئەو کاتە سوپاکەی لاواز ببوو و ئەڵمانییەکان بەشێکی زۆری سوپاکەی بەرەو بەرەی ڕۆژھەڵات ناردبوو. گەمارۆدانی پرزێمیشل بۆ ڕووسەکان سەرکەوتن بوو بەڵام لە مانگی نیسان ئەڵمانییەکان دەستیان کردبوو بە داڕشتنی پلان بۆ ڕزگارکردنی گالیسیا. لە مانگی ئایار ئەڵمانییەکان ھێرشی گۆرلیس-تارنۆیان دەستپێکرد، ھێرشێک کە لە کۆتاییدا بوە ھۆی پاشەکشەی ڕووسیا. لە ٥ی ئاب وارسا لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە داگیرکرا و دواجار لە ئەیلوولی ١٩١٥ تەواوی پۆڵەندا و بەشێک لە پارێزگای مینسک داگیرکرا.
کەموکورتیەکان بەھۆی گەمارۆی دەریایی و بەرگرتن بە کاڵا لە لایەن ھاوپەیمانانەوە بووە ھۆی ئەوەی کە ئەڵمانیا لە سەرەتای ساڵی ١٩١٧دا شەڕی ژێردەریایی بێ سنوور دەستپێبکات و ئەمریکا کە پێشتر بێلایەن بوو لە ٦ی نیسانی ١٩١٧دا بچێتە ناو جەنگەوە. لە ڕوسیا بۆلشێڤیکەکان لە شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧دا دەسەڵاتیان گرتە دەست و لە دانوستان لەگەڵ ئەڵمانیا لە پەیماننامەی بریست-لیتۆڤسک لە ٣ی ئازاری ١٩١٨دا ئاشتیان کرد و ژمارەیەکی زۆر لە سەربازانی ئەڵمانیایان ئازاد کرد. بەگواستنەوەی ئەم ھێزانە بۆ بەرەی ڕۆژئاوا، ستافی گشتی ئەڵمانیا پێیان وابوو کە پێش ئەوەی ھێزە سەرەکیەکانی ئەمریکا بتوانن کاریگەرییان لەسەر جەنگەکە ھەبێت سەرکەوتن بەدەست ئەھێنن. لە ئازاری ١٩١٨ھێرشی بەھاری ئەڵمانیایان دەستپێکرد و سەرەڕای سەرکەوتنە سەرەتاییەکان، بەخێرایی بە بەرگرییەکی زۆرەوە ڕاگیرا. لە مانگی ئابدا ھاوپەیمانان ھێرشی سەدان ڕۆژیان دەستپێکرد و ھەرچەندە سوپای ئیمپراتۆری ئەڵمانیا بەردەوام بوو لە شەڕی سەختدا، بەڵام نەیتوانی پێشڕەوییەکەیان بوەستێنێت.
بەرەو کۆتایی ساڵی ١٩١٨، وڵاتە زلھێزە ناوەندییەکان دەستیان کرد بە داڕمان. بولگاریا لە ٢٩ی ئەیلول، عوسمانییەکان لە ٣١ی تشرینی یەکەم و پاشان نەمسا-مەجەر لە 3ی تشرینی دووەم ئاگربەستیان واژۆ کرد. قەیسەر ویلھێلم کە ڕووبەڕووی شۆڕشی ئەڵمانیا دەبێتەوە و ھێزە دەریاییەکانی سەرپێچی ئەکەن، لە ٩ی تشرینی دووەمدا دەست لەکار دەکێشێتەوە و حکومەتی نوێی ئەڵمانیا ئاگربەستی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ی واژۆ دەکات و بەم شێوە کۆتایی بە جەنگی جیھانی یەکەم ھات. کۆنفرانسی ئاشتی پاریس لە ساڵی ١٩١٩-١٩٢٠ چەند ڕێکەوتنێکی ھەمەجۆری بەسەر زلھێزە شکست کەوتووەکاندا سەپاند کە بە ناوبانگترینیان پەیمانی ڤێرسای بوو. ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی،ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیای داگیرکار، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆرییەتیی نەمسا-مەجارستان بووە ھۆی ڕاپەڕینی زۆر و دروستکردنی چەند دەوڵەتی سەربەخۆ وەک پۆڵەندا، چیکۆسلۆڤاکیا و یوگۆسلاڤیا. شکستھێنان لە چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکی و ناسەقامگیریانەی جەنگی جیھانی یەکەم بوە ھۆی ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی دووەم لە ئەیلولی ١٩٣٩.
بۆ یەکەم جار چەکی کیمیایی لە جەنگی جیھانی یەکەمدا بەکار ھات ھەروەھا بۆ یەکەم جار خەڵکی مەدەنی لە ئاسمانەوە بۆردومان کران لە میژوودا.
شەرەکە قوربانی گیانی وای بە خۆیەوە بینی کە پێشتر مێژوو نەیبنیبوو، بنەماڵە فەرمانڕەوا و دەسەڵاتدارەکانی ئەورووپا ڕووخان کە دامەزراندیان ئەگەڕایەوە بۆ شەڕەکانی خاچپەرستییەکان، و نەخشەی سیاسی ئەورووپا گۆڕانکاری بەسەردا ھات.
جەنگی جیھانی یەکەم بە کۆکێک ھەژمار ئەکرێت بۆ بزوتنەوە ئایدۆلۆژییەکانی وەک شوعییەت و ململانێکانی دواتر وەک جەنگی جیھانی دووەم، و تەنانەت شەڕی سارد.
شەڕەکە سەرەتایەکی نوێی بۆ جیھانی نوێ پێک ھێنا و کۆتایی ئەرستۆقراتی و شانشینە ئەوروپییەکان بوو، ھەروەھا سەرەتایەک بوو بۆ شۆڕشی تشرینی یەکەم (بەلشەفی) لە ڕووسیا کە ئەمیش بە ڕۆڵی خۆی سیایەتی گۆڕی لە چین و کووبادا و ھەروەھا ڕێگەی جەنگی ساردی کردەوە لە نێوان ھەردوو زلھێز وڵاتە یەکگرتووەکان و یەکێتی سۆڤێتدا، و ھەڵکشانی نازییەکان دەرکەوت لە شکاندنی ئەڵمانیا لە شەڕەکەدا و چەندین کێشەی ھەڵپەساردراوی ھێشتووە لە دوای شەڕەکە، و شەڕ و جەنگەکان شێوەیەکی نوێیان وەرگرت بە ھاتنە ناوەوەی تەکنەلۆژیا بە شێوەیەکی گەورە و تێوەگلانی ھەندێک لایەن کە توانای شەڕی نەبوو وەک خەڵکە مەدەنییەکان، کاتێک پێشتر شەڕ لە گۆڕەپانەکانی جەنگا ڕوویان ئەدا دوور لە شارەکان، لەم شەڕەدا شارەکان بە دانیشتوانە زۆرەکەیانەوە بوونە گۆڕەپانی شەڕ و ئەمەش بوو بە ھۆی کەوتنەوەی ملیۆنان قوربانی.
ڕووسیا بەڵێنی بەرگری کردنی دا لە سڕبیا، و ھەستا بە جوڵاندنی ھێزەکانی لە ئەنجامی فشاری ژەنەڕاڵە ڕووسییەکان، و ئەڵمانیا داوای لە ڕووسیا کرد کە ھێزەکانی نەجوڵێنێت و ھێزەکانی لابات لە حاڵەتی ئامادەباشی، و کاتێک ڕووسیا وەڵامی داواکەی ئاڵمانیای نەدایەوە ئەڵمانیا جەنگی ڕاگەیاند بەسەر ڕووسیادا لە ١ی ئابی ١٩١٤ و پاشان جەنگی ڕاگەیاند لە دژی فەرەنسا لە ٣ی ئاب.
ھۆکارەکان
thumb|280px|ئەورووپا سالی ١٩١٤
ڕکەبەری داگیرکاری
پێشکەوتنی شۆڕشی پیشەسازی بوو بە ھۆی بەرەوپێشچوونێکی گەورەی ناکۆکی ئیستیعماری لە نێوان دەوڵەتە ئیستیعمارییەکانی ئەوروپادا، لە پێناو سەرفکردنی شتومەک و بەدەستھێنانی کەرەستە سەرەتایییەکان و بەکارخستنی سەرمایە کە یەکێک بوو لە کێشەکانی ئەورووپا و پیاوە سیاسەکان چارەسەرێکیان بۆ نەئەکرا تەنھا لە ڕێگەی دەستبەسەراگرتنە ئیستعمارییەکانەوە نەبێت کە ئەمەش بووە ھۆی ناکۆکی لە نێوان خودی ھێزە ئیستیعمارییەکان خۆیاندا.
ھەروەھا ناکۆکی دەرکەوت لەسەر دەستگرتن بەسەر دەریاکاندا بە تایبەت لە نێوان بەریتانیا کە خۆی بە گەورەی دەریاکان دادەنا و ئاڵمانیای یەکگرتوو کە کەشتیگەلەکانی زۆر بە خێرایی پێش خست، ھەروەھا توندوتیژی زیادی کرد لە نیوان فەرەنسا و ئەڵمانیا لەسەر ناوچەکانی ئەلزاس و لۆرین دوای ئەوەی ئەڵمانیا دەستی بەسەردا گرتن دوای شەڕی ساڵی ١٨٧٠ و ھەروەھا ئەو دوو دەوڵەتە ڕێنەئەکەوتن لەسەر داگیرکردنی مەغریب، و ناکۆکیان لەسەر ئەو وڵاتە (مەغریب) دوو قەیرانی بە خۆیەوە بینی، یەکەمیان لە ساڵی ١٩٠٥ و ١٩٠٦ دابوو و ئەڵمانیا تێیدا دەستگرتنی بە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانییەوە دەرئەبڕی و ئەزمەی دووەم ساڵی ١٩١١ لە ئەنجامی چوونە ناوەوەی ھێزە ئەڵمانییەکان بۆ ئەغادیر و ھەڕەشەی فەرەنسا لە بەکارھێنانی ھێزدا ڕوویدا و ئەمەش بوو بە ھۆی وازھێنانی فەرەنسا لە بەشێکی کۆنگۆ بۆ ئەڵمانیا لە بەرامبەر ئەوەی دەست بگرێت بەسەر مەغریبدا.
ھاوپەیمانییەکان
ڕکەبەری توندی نێوان ھێزە ئەوروپییەکان لە پێناو فراوانکردنی بوارە ئیستیعمارییەکانیاندا بەستنی چەند ڕێکەوتننامەیەکی نھێنی و ھاو پەیمانی سەربازی لێکەوتەوە، ھەریەک لە فەڕنسا و ئینگلتەرا بەپێی ڕیکەوتنی ودی ساڵی ١٩٠٤ بوون بە ھاوپەیمان، و ھاوپەیمانی سییانی لە نێوان ھەریەک لە ئەڵمانیا و ئیتاڵیا لەگەڵ ئیمپڕاتۆڕی نەمسا-مەجەر دامەزرا، کە ئەمەش ھاوپەیمانییەکی ناجێگیر بوو خێرا ئیتاڵیا لێی چووە دەرەوە و دەوڵەتی عوسمانی جێگەی گرتەوە دوای ئەوەی بوو بە ھاوپەیمان لەگەڵ ئەڵمانیا.
و ئەم ھاوپەیمانیانە بوون بە ھۆی پێشبڕکێ لە چەکداریدا بە تایبەت لە درێژکردنەوەی ماوەی خزمەتی سەربازی و زیادبوونی ژمارەی ھێزە سەربازییەکان لە ھەریەک لە ئەڵمانیا و فەرەنسا و ڕووسیا.
پێشبڕکێی چەکداری
و ئەم خشتەیەی خوارەوە خەرجکردنەکانی ھێزە گەورەکان دەردەخات لەسەر سوپا و دەریاکاندا بە مارکی ئەڵمانی ١٩١٣ز.
ڕووداوی سەراییڤۆ
thumb|220px|گاڤریلۆ پرینسیپ Gavrillo Princip لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٤، میراتگری تەختی پاشایەتی نەمسا-مەجەر (فرانز فردیناند) و ھاوسەرەکەی تیرۆرکران لە کاتی سەردانێکیاندا بۆ سەراییڤۆ لە ناوچەی بۆسنە و ھەرسک لەسەر دەستی خوێندکارێکی سڕبی (جافریلۆ پرنسیب) کە ئەم ڕووداوە بوو بە ھۆی گڕسەندنی ناڕەزایی نەمسا-مەجەر بەسەر سڕبدا و وئاگری شەری جیھانی یەکەمی ھەڵگیرساند.
شەڕی ساڵی ١٩١٤
لە دوای ڕووداوەکەی سەراییڤۆ و کوژرانی میراتگری تەختی پاشایەتی نەمسا-مەجەر(فرانز فردیناند) حکومەتی نەمسا-مەجەر پەیامێکی ١٠ خاڵی نارد بۆ حکومەتی سربیا وەک ھەڕەشەیەک و سڕب ھەموو مەرجەکانی قبوڵ کرد بێجگە لە یەک مەرجیان.
مانگێک دوای ئەو ئەزمەیە نەمسا-مەجەر شەڕی ڕاگەیاند بەسەر سربیادا لە ٢٨ی تەممووزی ١٩١٤، و بەمەش ئامێری ھاوپەیمانە ئەوروپییەکان کەوتە گەڕ و کاتێک ڕووسیا ھێزەکانی کۆکردەوە لە دژی نەمسا-مەجەر، ئەڵمانیا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ڕووسیا لە ١ی ئاب، ھەروەھا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی فەرەنسا لە ٣ی ئاب، و دەستی گرت بە غەزووی خاکەکانی فەرەنسا لە ڕێگەی بڕینی بەلجیکاوە، ئەو ئیشەی کە وای لە بەریتانیا کرد شەڕ بەسەر ئاڵمانیادا ڕابگەیەنێت، لە ٤ی ئاب بە ھۆی پێشێلکردنی بێلایەنی بەلجیکا ھەروەھا ئیمپڕتۆری نەمسا-مەجەر شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ڕووسیا.
و ئیتاڵیا ماوەیەک بە بێ لایەن مایەوە، نەیئەویست لەگەڵ ھیچ لایەکیان بوەستێت تا ڕاستی ھەڵوێستەکە ڕوون ئەبێتەوە، ھەروەک وڵاتە یەکگرتووەکان دابڕابوو لەودیو دەریاکانەوە، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی کە دوژمنایەتییەکی مێژوویی لەگەڵ ڕووسیادا ھەبوو، و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەڵمانیا لە گەشەسەندندا بوو، نەچووە شەڕەوە تا ٢٩ی تشرینی یەکەم تاکو کەشتیگەلەکانی ھەستان بە بۆردومانکردنی بەندەرە ڕوسییەکان لەسەر دەریای ڕەش.
thumb|220px|right|دەقی ڕاگەیاندنی شەڕی [[ئەڵمانیا لەسەر ڕووسیا]] دوای ئەوەی فەرەنسا چووە شەڕەکەوە ئەڵمانیا دەستی کرد بە جێبەجێکردنی پلانەکەی بۆ غەزووی فەرەنسا کە پێش نۆ ساڵ داینابوو و پلانی شلیفنی ئەڵمانی بۆ ھێرشەکردنە سەر فەرەنسا بە خاکەکانی بەلجیکادا ئەڕۆیشت بۆ دەستگرتن بەسەر فەرەنسادا بە شێوەیەکی خێرا، لە ١٦ی ئابدا ھێزە ئەڵمانییەکان خاکەکانی بەلجیکای بێ لایەنیان گرت تا لەوێوە بڕوات بۆ خاکە فەڕەنسییەکان ھەتا ڕووباری مارن لە ڕۆژھەڵاتی پاریس کە سوپای فەرەنسا کۆبووبوونەوە بۆ شەڕ، و شەڕی مارنی یەکەم دەستی پێکرد لە ٦ی ئەیلولدا لە دووری ٥٥ میل لە پاریسەوە، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئەڵمانیا شکستی ھێنا لە پێشکەوتن بەرەو پاریس، و یەکەی ھێزە ئەڵمانییەکان دەستیان کرد بە ھەڵکەندنی خەندەق ولەو کاتەوە شەرەکە بوو بە شەری خەندەق، و بەریتانیا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ئەڵمانیا لەبەرئەوەی بێلایەنی بەلجیکای پێشێلکرد.
لە بەرەی ڕۆژئاواوە، ڕووسیا سەرگەرم بوونی ھێزەکانی ئاڵمانیای بە فەرەنساوە قۆستەوە، دوو سوپای نارد تا بچنە خاکەکانی ئاڵمانیاوە لە ڕۆژھەڵاتی بڕووسیا تا دەوری ھێزە ئەڵمانییەکان بدەن لە ڕووسیای ڕۆژھەڵات، ئەمەش ئاڵمانیای ناچارکرد تا سێ یەکی ھێزەکانی لە فەرەنسا بکێشێتەوە، و گەمارۆی ھێزە ڕوسییەکان بدات لە شەڕی تاننبرگ لە ٣١ی ئابدا.
دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لە ئەوروپادا، جەنگەکان درێژەیان کێشا بۆ زیادکردنی موستەعمەرە ئەڵمانییەکان لەودیو دەریاکانەوە، و ژاپۆن شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ئەڵمانیا لە کۆتایییەکانی ئابی ١٩١٤ و ئەڵمانی کردە دەرەروە لە چەند دوورگەیەکی ئوقیانووسی پاسیفیک، و ھێزە ئوستڕالی و نیوزلەندییەکان دەستیان گرت بەسەر موستەعمەرە ئەڵمانییەکان لە ئۆقیانووسی پاسیفیک.
لە بەلقان سوپای نەمساوی مەجەری ڕووباری درینای بڕی و ھێرشی کردە سەر خاکەکانی سربیا بەڵام تێکشکێنرا لەلایەن ھێزە سڕبییەکانەوە، لە کۆتایی تشرینی یەکەمی ١٩١٤ ئیمپڕاتۆری عوسمانی چووە شەڕەکەوە لە ڕیزی ئەڵمانیا و لە دژی ڕووسیا و کەشتییە تورکییەکان بەندەرە ڕوسییەکانیان لە دەریای ڕەش بۆردوومان کرد، پاشان ھێزە تورکییەکان غەزووی ڕووسیایان کرد، و لە تشرینی دووەمدا ھاوپەیمانان شەڕیان ڕاگەیاند لە دژی دەوڵەتی عوسمانی و ھەستان بە ھەڵمەتێکی سەربازی گەورە لەسەر نیمچەدوورگەی گالیبۆلیبە بە ئامانجی دامەزراندنی ڕێڕەوێک لە نێوان دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەشدا، و دەستگرتن بەسەر قوستەنتینییە.
ئیتالیا لە دەرەوەی شەرەکە مایەوە بە درێژایی ساڵی ١٩١٤ لەگەڵ ئەوەی ئەندام بوو لە ھاوپەیمانی سییانی لەگەڵ نەمسا – مەجەر و ئەڵمانیا، وتی پابەند نییە بە چوونە شەڕەوە لەبەرئەوەی نەمسا – مەجەڕ نەچووەتە شەڕی بەرگرییەوە.
شەڕی ساڵی ١٩١٥
thumb|250px|ھێزەکانی ڕووس لە بەرەی جەنگدا، ١٩١٥
ئاڵمان توانی سەرکەوتنێکی زۆرتر بەدەست بھێنێت بەسەر ھاوپەیمانەکاندا لە ساڵی ١٩١٥دا، ڕووسی شکاند لە شەڕی (جورلیس تارناو) لە ئایاری ١٩١٥، پۆڵەندا و زۆربەی شارەکانی لیتوانیای گرت، ھەوڵی بڕینی ھێڵەکانی پەیوەندی دا لە نێوان سوپاکانی ڕووسیا و بنکەکانیاندا تا دەست بەسەریاندا بگرێت، لەگەڵ ئەوەی ڕووس چەند سەرکەوتنێکی کەمی بەدەست ھێنا بەسەر ئەڵماندا، ٣٢٥، ٠٠٠ دیلی ڕووسی گیران لە پاش ئەوە ڕووسیا نەیتوانی ھێزەکانی بگێڕێتەوە.
و سەرکەوتنی ئەڵمان بەسەر ڕووسیادا بوو بە ھۆی ملکەچکردنی بەلقان، و ھێزە نەمساوی و ئەڵمانییەکان لە ڕووباری دانووبەوە ڕۆیشتن بۆ کوشتاری سڕب، و تێکشکانێکی گەورەیان پێگەیاندن.
ھەر لە ھەمان ساڵدا ئەڵمانیا توانی چەند سەرکەوتنێکی باشی تر لە چەند لایەکەوە بە دەست بھێنێت، لە کاتێکدا سەربازگە ئەڵمانییەکان بە جێگیری ڕائەوەستان لە بەردەم ھێرشەکانی فەرەنسا و بەریتانیا، لە ھەمانکاتدا ناڕەزایی دروستبوو لە کەمبوونەوەی زەخیرەی سوپای بەریتانی و داوای پێکھێنانی وەزارەتی ئیئتلافیان لێکرد، ھەروەھا چەند گۆڕانکارییەک لە سەرکردە سەربازییەکانی ڕووسدا ڕوویدا.
لە ٢٣ی ئایاری ١٩١٥ ئیتاڵیا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ئیمپڕاتۆری نەمسا و مەجەر، دوای ئەوەی ھاوپەیمانەکان بەڵێنی ھەندێک خاکەکانیان پێدا ئەگەر سەرکەوێت بەەسەر وڵاتەکانی ئەو لایەدا.