بیابان
تایبەتمەندییەکان
ئەم بیابانە لمیانە ھەر ھەمووی لم نین بەلکو تەنھا توێژالی سەرەوەیان لمە کە چینێکە لە تەنی مردوو لە چەند سانتیمەترێک بۆ چەند مەترێک ئەستورتر نین. کە بە شێوەی ئاسۆیی بە ڕووبەرێکی فراوان پەرت بووینە، بە ئەم چینە لمانە بەردەوام ئەستورییەکەیان دەگۆڕدرێت چونکە لە جولەی بەردەوام دان بەگوێرەی خێرایی بایەکان ئەم گەردیلە لمانە بە ھیچ شێوەیەک لە شوێنی خۆیان نامێننەوە و بەردەوام لە جولە دان ھەندێکیان لە کەڵێن و دۆڵەکان لەنگەر دەگرن و دواتر لەگەڵ یەکتر یەک دەگرن و بۆ ماوەیەک دەتوانن بمێننەوە ھەندێکیشیان لە بنکی قەدی درەخت و ژێر کەلێنی گەڵاکان دەمێننەوە ھەندێکیشیان بەھۆی بەرزی و نزمییەکانی زەوی لە سنوورێک دەمێننەوەو شۆستەیەکی بیابانی بچووک دروست دەکەن. لمەکان شێوەی بچووکی شەپۆلەکان دروست دەکەن کە زۆر جاران وەک ڕووبار یان دەریایەک لە لم دەردەکەون ئەم شێوە سەرنج ڕاکێشانەی بیابان بەھۆی بایەکانەوە دروست بوون بەجۆرێک با لە ٢٤ کم/کاتژمێر تێپەڕ دەبێت (١٥ میل لە کاتژمێرێکدا) لەم خێرایییە تەنی لمەکان دەجولێنێت. با بەردەوام تەنە لمییەکان دەجولێنێت کە بەگوێرەی قەبارەیان بەسەر یەک باز دەدەن و شێوەیەک دروست دەکەن دواتر شەپۆلەکان لە دوای یەکن و گۆڕانێک لە ئاراستەی با دەبێتە ھۆی ئەوەی کە دووبارە شێوەیەکی تر وەربگرن. وێنۆک|225px|نەخش و نیگاری لمەکانی بیابانی نەگڤ لە ئیسرائیل لمی کەندەڵانەکان کەڵەکەبوون لە لمی بای فووکراو کە لە تەپۆڵکەکانەوە دێن. ئەو لمانە لەبەردە سووتاو شەق بووەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە، پێک ھاتەی خوێ دەنکە لمەکان پێک دەبەستێتەوە دواتر بەھۆی ئەم پێک بەستنەوە لمی زیاتریان لێ گیر دەبێت و دەبن بە کۆمەڵێک لم دواتر ڕەنگە ئەم کۆمەڵەیە خوێی زیاتریان لێ گیر ببی و بەھۆی شێ خوێیەکە بەسەر لمەکان دەتوێتەوە و ھەمدیسان گەردەلمەکان پێک دەبەسترێنەوە بەڵام ئەمجارە بە قەبارەی گەورەتر دواتر بەھۆی باوە لمی زیاتر لێیان کۆ دەبێتەوە و گەورە دەبێت و دەبێت بە تەپۆلکەیەکی لمین وەک ئەو تەپۆلکانەی لەبیابان دەیانبینین، با لمی زیاتر بەسەر ئەم تەپۆلکەیە دەجولێنێت بەرزی و لێژی ئەم تەپۆلکە لمیانە نزیکەی ٣٢ پلە دەبێت، لەنێوان تەپۆلکەکانیش لمی تر دەجولێن بەھۆی باوە کە پێیان دەڵێن لمی شل کە سیمایەکی جوان دەبەخشن بە بیابان. وێنۆک|225px|بڕوانە شۆستەی بیابان (سنووری بیابان) شێوەی دەنکە لمەکان پشت بە تایبەتمەندی جۆری بایەکە دەبەستێت. دەنکەکانی لم بە بایەکی بەھێز بەرھەم دەھێنرێن ھەر بەھۆی باشەوە شێوەی جیاواز وەردەگرن کە لەسەر ئاستی ڕووکەشی لێی دەدات و بە شێوەی ھەیڤی دەخولێنەوە. کاتێک دوو ئاڕاستەی با ھەڵدەکات، زنجیرەیەک لە دوو کانی درێژی ھێڵی کە بە سێی فدەن ناسراوە، ڕەنگە دروست بێت. ئەمانە ھەروەھا ھاوتەریب لەگەڵ بایەکی بەھێز دا ڕوو دەدات کە بە یەک ئاراستەی گشتی بڵاو دەبێتەوە. دوکانی پێچەوانە لە گۆشەی ڕاستەوە بۆ ئاراستەی بای زاڵ. دەنکە ئەستێرەکان بە بای گۆڕاو دروست بوون، و چەندین لێدەر و خلیسکاندن ڕووبەرووی تیشکدانەوەی لە خاڵی ناوەڕاستیانەوە بە ستوونی گەشە دەکەن؛ دەتوانن بگەنە بەرزی ٥٠٠ م (١٦٠٠ پێ) و دەیانکەنە بەرزترین جۆری دەنکە لم. تەپۆڵکە خڕەکانی لمی بێ دەم و چاوی خلیسکان، دوو کانی لمە دەگمەنەکانن، کە لەسەر لێوارەکانی سەر لێوی دەریا پەرش بوون. وێنۆک|225px|بڕوانە لمی سپی (نیو مەکسیکۆ، ئەمریکا) بەشێکی زۆری ڕووبەری ڕووتەختی بیابانەکانی جیھان لە دەشتی تەخت و بەردی کلسی داپۆشراو پێکھاتووە کە بەھۆی ھەڵکردنی باوە لە " ھەڵبەزوی یولی " دا، با بەردەوام ماددەی وردو بەسوودەکانی بیابان لەگەڵ خۆی دەبات، کە دەبێتە لمی بای فوولێکراو. ئەمەش ماددە یەکی گەورە لەگەڵ خۆی دەبا بە شێوەیەکی سەرەکی بە چەند بەردێک یان کەلەبەردێکی گەورە دەپوکێنێت، شۆستەیەکی بیابان بەجێدەھێڵێت، ڕووبەرێک لە زەوی لەسەر ڕووکراوە بە بەردی ساف کە لە نزیکەوە پێچراوە و مۆزاییکی دەستکردی دروست کردووە. تیۆری جیاواز ھەیە کە چۆن ڕێک شۆستەکە دروست دەبێت. لەوانەیە دوای ئەوەی خۆڵ و لم بە ڕەشەبا ھەڵدەکەنرێت، بەردەکان خۆیان دەگوازنەوە و لە بەرامبەردا، ئەو بەردانەی پێشتر لەژێر زەویدان، ڕەنگە بە شێوەیەک لە ڕێگاکان خۆیان بۆ سەر ڕووکار بکەن زۆر کەم پاش پێکھێنانی شۆستەیەک، ڕووبەڕبوونی زیاتر ڕوو دەدات بۆیە زەوی جێگیر دەبێت ھەڵمبوون بە کردارێکی گەردیلەیی شێی یی دەھێنێتە سەر ڕوو و خوێی کالیسیۆم لەوانەیە لێژ بکرێت، گەردیلەکان پێکەوە گرێ بدەن بۆ پێکھێنانی تەپۆلکەیەکی بیابان. لە کاتی خۆیدا ئەو بەکتریایانەی لەسەر ڕووی بەردەکان دەژین، کانزا و تەنە قوڕەکان کۆدەکاتەوە، کە ڕووپۆشێکی قاوەیی بریقەدار پێکدەھێنێت کە بە ڤارنیشی بیابان ناسراوە. وێنۆک|225px|ھێڵکاری چۆنییەتی دروست بوونی تەپۆڵکە لمینەکان بیابانەکانی تری ناخۆڵاوی بریتین لە خستنەڕوو لە بەبەردبووی ژێرزەوی، وشکی یان ئەریدیسۆلەکان، ھەروەھا چەندین جۆری لاندفۆرم کە بەھۆی ئاوی ھەڵقوڵاوەوە کاریگەریان لەسەر دروست دەبێت، وەک ھەوادارانی ئاو، نقوم بوون، دەریاچەی کاتی یان ھەمیشەیی، و ئاوس حەمادە جۆرێک لە دیمەنی بیابانە کە لە ڕاماڵینی بەردین بەرز پێکھاتووە کە بە پرۆسەکانی ئەئۆلیلا لمی لێدەرکراوە لە شێوەی زەوی دا، دەشتەکان بە زۆری بە چەور و بۆڵدەرە گۆشەیییەکان داپۆشراون، کە تەنە جوانەکان بە با ڕووتدەکرێنەوە. ئەمانە لە بیابانی مەزنی ئەفریقا، " سرێر " لە ڕۆژھەڵاتی بیابانی مەزن، " دەشتی گیبەر " لە ئوسترالیا و " سائی " لە ناوەڕاستی ئاسیادا ناودەبرێن. تەسیلی تاسیلی لە جەزائیر، بە شێوەیەکی کاریگەر لە بەردە لمی ڕووخاو، دەربەندەکان، بلۆکەکان، لوتکەیە، شلە، لاشە و ڕاڤینەکان. لە ھەندێک شوێن با کون یان کەوانەی نەخشیوە و لە ھەندێکی دیکەشدا کۆڵەکەی قارچکی وەک لە بنکەکە تەسکتر لە سەرەوە دروست کردووە. لە ڕاماڵینی کۆلۆرادۆ، ئاوێکە کە ھێزی داڕماو بووە ئەوەتا ڕووبارەکان وەک کۆلۆرادۆ ڕێگایان بڕیووە بۆ ئەو ھەزار ساڵەی بەناو زەوی بیابانی بەرزدا، ئەو دەربەندەیان دروست کردووە کە لەسەروی میلێک (٦٠٠٠ پێ یان ١٨٠٠ مەتر) قووڵن لە شوێنەکاندا، ئەو جۆرە ستراتە دەردەکەون کە تەمەنی لەسەروو دوو ملیار ساڵەوەن.