cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئوسترالیا
مێژوو
بریتانیەکان سەرەتا وەکوو وڵاتێکی وشک و دوورەدەست بۆ دوورخستنەوەی بەندکراوان و تاوانباران دەیانڕوانیە ئوسترالیا. بۆیە زۆربەت میوانە نوێکان بە زۆری نێردرابوونە نیو ساوت وێلز، بەڵام دانیشتوانی ویلایەتەکانی تر، زۆربەیان بە ویستی خۆیان کۆچیان کرد. thumb|سەنتەری شاری [[مێلبۆرن، دووھەم شاری گەورەی ئوسترالیا|centre|750px]] لە ساڵی ١٩٠٠ دا، شاژن ڤیکتۆریا بەپێی یاسایەک سەربەخۆیی سیاسی بە ئوسترالیا بەخشی، سەربەخۆیی وڵاتی ئوسترالیا بە شێوەیەکی فەرمی لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٠١ دا ڕاگەیێندرا و لەوکاتەوە وەکوو مەڵبەندێکی ھاوسوود یان ھەرێمێکی سەربەخۆ بە حکومەتی خۆجێیی بەڵام وێڕای وڵاتانی ژێر پشتیوانی بریتانیای لێھات. ئوسترالیەکان ئەم ڕۆژە وەکوو ڕۆژی نیشتیمانی خۆیان دەناسن. لە ساڵی ١٩٠١ ھەتاکوو ١٩٢٧ کە کانبێرا درووست کرا، فیدراسیۆنی ئوسترالیا، مێلبۆرنی وەکوو پایتەختی کاتی ھەژمار دەکرد. thumb|مێلبۆرن لە ساڵی ١٩٠٣ دا thumb|پاڵێوراوانی دەنگدانی گشتی ١٩١٠
ئەم وڵاتە لە شەڕی جیھانی یەکەم دا وەکوو لایەنگری بریتانیا شەڕی کرد و «ئەرتەشی ھاوبەشی ئوسترالیا و نیوزیلاند» یانیش بە کوورتکراوەی ئانزاک لە شەڕی گالیپۆلی و لە وڵاتی تورکیای ئەمڕۆکە بەشدار بوو. بە گشتی زیاتر لە ٦٠،٠٠٠ ئوسترالی لە ماوەی شەڕی جیھانی یەکەم دا گیانیان لە دەست دا.
لە شەڕی جیھانی دووەم دا چەند شوێنێکی باکوور و ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە لە لایەن ژاپۆنیەکان بۆردوومان کرا و ھێزەکانی ئەمریکا تیایدا دابەزین. بەڵام ئوسترالیا لە زیانەکانی ئەم شەڕە دوور بوو. بەپێی یاسایەک لە ساڵی ١٩٨٦، ئوسترالیا ئوسترالیا بە شێوەیەکی فەرمی دەستتێوەردانی شانشینی یەکگرتووی لە ھەموو کارە سیاسی و سەربازیەکانی وڵاتەکەی دا کۆتایی پێھێنا، ئوسترالیەکان لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩ بە دەنگی زۆرینەی (٨٢٪) دەنگیان دا بە مانەوە لە ژێر فەرمانڕەوایی شاژن و ھەروەھا ڕازی بوون شاژنی بریتانیا «بەڕێوبەری گشتی»یان بۆ دیاری بکات.
جوگرافیا
ئوسترالیا یان ئوقیانووسیا بە پانتایی ٦.٧ میلیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە، بچووکترین کیشوەری جیھان ھەژمار دەکرێ. ئوستراڵیا وڵاتێکی
ئوسترالیا خاکێکی ڕاستە و دەشتاوییە، ناوچەی ڕۆژاوای ئەم وڵاتە بانی ڕۆژاوای ئوسترالیا و ڕۆژھەڵاتەکەی زنجیرە چیا جیاکەرەوەکانن، نێوان ئەم دووە، خاکێکی دەشتاوی و ڕاست ھەڵکەوتووە کە زیاتری وشک و بەتاڵ لە دانیشتوانە. بەرزترین خاڵی ئوسترالیا، قووچکێکە لە چیا بەفرینەکان کە ٢٢٢٨ مەتر بەرزە و ھەروەھا نزمترین خاڵی ١٥- مەترە کە لە دەریاچەی ئێیر دا ھەڵکەوتووە. درێژترین ڕووباری ئەم وڵاتە ڕووباری دارلینگە کە درێژی زیاترە لە ٢٧٠٠ کیلۆمەتر و بە تێکەڵ بوون لەگەڵ ڕووباری مووری کە دووھەم ڕووباری گەورەی ئوسترالیایە لە باشووری ڤیکتۆریا دا دەڕژێنە ئۆقیانووسی باشوور.
ئوسترالیا کە وەکوو دوورگەیەکی گەورە لە ئۆقیانووسی ئارام دا ھەڵکەوتووە. لە تێڕوانینی زەویناسانەوە کۆنترین وشکی جیھان ھەژمار دەکرێ. ئوسترالیا ئۆقیانووسی ئارامی باشووری لە ئۆقیانووسی ھیند جیا دەکاتەوە. درێژایی خاکە سەرەکیەکە لە باکوور بۆ باشوور ٣،١٣٥ کیلۆمەتر و پانیەکەی لە ڕۆژھەڵات بۆ ڕۆژاوا ٣،٧٨٢ کیلۆمەترە.
وڵاتی ئوسترالیا وەکوو خاوەنی ٧٥٥ جۆری گیا، ھەمەچەشن ترین وڵاتە لە ڕووی ئێکۆسیستمەوە.
ئادەمیزادناسی و گەل
گەلی ئوسترالیا لە سەرژمێری کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ بریتی بووە لە ٢٠،٠٠٧،٣١٠ کەس. و بە چڕی ڕێژەیی ٦.٢ کەس لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشە دا یەکێک لە نزمترین ژمارەی ڕێژەی چڕی دانیشتوانی لە جیھان دا ھەیە
کەناری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە چڕی دانیشتوانی زیاتری تێدایە بەرانبەر بە گشت ویلایەت و مەڵبەند و ناوچەکانی تری ئەم وڵاتە. یەک لەسەر سێی دانیشتوانی وڵاتەکە لە ویلایەتی نیو ساوت وێلز و یەل لەسەر چوارەکەی تر ویلایەتی ڤیکتۆریا دانە. مامناوەندی نرخی گەشەی گەلھە لە ساڵ دا بریتیە لە ١.٢٢١ و لەڕاستیدا لە ھەردوو خوولەکێک دا کۆرپەیەکی نوێ لە ئوسترالیا دا لە دایک دەبێت.
خەڵکی خۆجێیی ئوسترالیا نزیکەی نیو میلیۆن کەس مەزەندە کراون دوو و نیو لە سەدی ٢.٥٪ دانیشتوانی گشتی وڵاتەکە پێک دێنن.
ویلایەت و شارەکان
پێویستە بوترێ کە ئوسترالیا پێنجەم وڵاتی جیھانە لە ڕووێ پانتاییەوە.
ئوسترالیا پێک ھاتوە لە شەش ویلایەت و دوو مەڵبەند یان (territory) کە دەسەڵاتەکانیان لە ویلایەتەکان کەمترە. ویلایەت و مەڵبەندەکانی ئوسترالیا بریتین لە:
ئایینەکان
ھەتا پێش ھاتنی ئوروپاییەکان بۆ ئوسترالیا، خەڵکی خۆجێیی ئوسترالیا پابەندی ئایینی سەرەتایی و کۆنی خۆیان بوون، بەڵام ئەمڕۆکە ھەندێک لەم خەڵکە ڕوویان کردۆتە مەسیحیەت. مەسیحیەت بەدەستی ئەورپیەکان ھاتە ئوسترالیا و لەگەڵ سەرەتای کۆچیان لقی جیاوازی ئەم ئایینە لەم وڵاتە دا دەستیان بە چالاکی کرد. لە سەدەی بیستەم لەگەڵ کۆچی ژمارەیەکی کەم لە ئاسیاییەکان لە چین، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ھیند و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئایین و بیروباوەڕەکانی بوودایی، ئیسلام، یەھوودیەت و ئایینی بەھایی لە ئوسترالیا پەیدا بوون.
لە ئوسترالیا دین لە حکوومەت جیایەوە بەپێی یاسا، ئایین و بیروباوەڕ ئازادە و ھەرکەسێک ئایینە تایبەتەکەی خۆی بە شێوەیەکی ئازاد پەیڕەوی بکات، لە ساڵی ٢٠٠١، زیاتر لە ٧٠٪ ئوسترالیەکان خۆیان بە مەسیحی ناساند و ھەروەھا زیاتر لە ١٥٪ پەیڕەوی ھیچ ئایینێک نین. بودیزم و ئیسلام ھەرکامەیان بە دوو لەسەر سەت لە دوای ئەم ئامارە دان.
ھۆزەکان
نزیکەی ٤٠،٠٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا، (خەڵکی خۆجێیی ئوسترالیا) لە باشووری ئاسیا و گینەی نوێوە چوونەتە ناو ئوسترالیا. بەپێی مەزندە سەرەتاییەکان، گەلھەی خۆجێییەکان لە ساڵی ١٧٨٨ داو کاتێک کە ئەورووپییەکان چوونە ناو کیشوەرەکە نزیکەی ٣١٤٠٠٠ کەس بووە بەڵام توێژینەوە نوێترەکان دەریدەخەن کە دەکرێ ئەم ژمارەیە ژیاتر و لە ٥٠٠،٠٠٠ تا یەک ملیۆن بووبێ و بەپێی دەسکەتە مێژووییەکان چڕی دانیشتوانیان زیاتر لە کوینزلەند بووە، گەلھەی ئەم خەڵکە بەرە بەرە کەم بووەتەوە و ئێستا ڕێژەیەکی زۆر کەمی وڵاتەکە پێک دێنن. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ نزیکەی ٣٦٪ خەڵک ڕەگەزی خۆیان بە ئینگلیز ناساندوە. ئیرلەندیەکان ١٠،٤٪، سکۆتلاندیەکان ٨،٩٪، ئیتالیەکان ٤،٦٪، ئەڵمانیەکان ٤،٥٪، چینییەکان ٤،٣٪، ھیندییەکان ٢٪، یۆنانییەکان ١،٩٪ و ھۆڵەندییەکان ١،٧٪ لە پلەکانی تر دان. ڕێژەی خۆجێیەکان لەم سەرژمیریە دا بریتی بووە لە ٥٤٦،٠٠٠ کەس، واتا (٢،٥٪).
زمان و خەت
زمانی فەرمی وڵاتەکە زمانی ئینگلیزیە بە زاراوەی ئوسترالی کە ھەندێک لە وشەی خۆجێیەکانی ئوسترالیای تێکەڵ بووە، جیاوازێکی زۆر کەم لە زاراوەی شوێنەکانی ئوسترالیا دا ھەیە. زمانەکانی تری وەکوو زمانی ئیتالی و چینییش لە نێو کۆچبەرەکان دا زۆر باوە.
ئابوری
ئوسترالیا وڵاتێکی پێشکەوتووە لەگەڵ ئابووریەکیپشت بەستوو بە بازرگانی و کشت و کاڵ. لە نێو ژیاناوی ترین شارەکانی جیھان لە ساڵی ٢٠٠٨ داو بەپێی ڕیپۆرتی ئێکۆنۆمیست، مێلبۆرن، دووھەم، پێرس، چوارەم، ئەدێلاید، حەوتەم و سیدنی، ھەشتەم بوون. بەرھەمە سەرەکییەکانی ئەم وڵاتە بریتین لە قامیشی شەکر، پەمۆ، دانەوێڵە و گۆشت. ئەم وڵاتە کانزایەکی زۆری ھەیە. ھاوبەشە بازرگانیەکانی ئوسترالیا چین، ژاپۆن و کۆریای باشوور و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکان. بەپێی ڕاپۆڕتی بانکی جیھانی ، ئەم وڵاتە لە ساڵی ٢٠٠٥ دا، لە ڕووی بەرھەمی گشتی نیشتیمانی یان GDP لە پلەی پازدەیەمی جیھان دا بووە و ھەروەھا بەپێی ئەم ڕاپۆرتە پرۆگرامی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان یان ھەمان UNDP، ئوستراڵیا لە ڕووی بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی لە ساڵی ٢٠٠٦ دا سێیەمین وڵاتی گەشەسەندووی دوونیا ھەژمار دەکرا.
سیاسەت و حکومەت
ئوسترالیا وڵاتێکە لە کۆمەڵەی مەڵبەندە ھاوسوودەکان کە خاوەنی بەڕێوەبەرایەتی پاشایەتی دەستوورخوازن و بەرزترین پلەی شاھانەی بەریتانیای گەورە واتا شاژن ئێلیزابێتی دووەم، شاژنی ئەم وڵاتەش ھەژمار دەکرێ. جێگری شاژن لەم وڵاتە بەڕێوەبەری گشتی ئوسترالیایە کە ئەویش بە نۆرەی خۆی فەرماندار و پارێزگاری ویلایەتەکان دەستنیشان دەکات. ھەرچەندە بەڕێوەبەری گشتی بەپێی یاسای فەرمی وڵاتەکە دەستەڵاتێکی زۆری ھەیە، بەڵام لە کردەوە دا کەسی یەکەمی وڵات سەرۆک وەزیرانە کە لە ڕێگای کردەوەیەکی دێمۆکرات ھەڵدەبژێردرێ و دەوڵەت پێک دێنێت.
لە ئوسترالیا، خەڵک سەرەتا پاڵێوراوانی ئەنجومەنی نوێنەران ھەڵدەبژێرن. سەرۆکی ئەم پارتەی زۆرترین پاڵێوراوی ھەیە وەکوو سەرۆک وەزیران ئەرکی پێک ھێنانی کابینەی حکومەتی پێ دەسپێردرێ. دەوڵەتی ئوسترالیا لە سێ لق پێک دێ: یاسادانان، جێبەجێکار، دادوەری.
پەرلەمانی ئوسترالیا لە دوو ئەنجومەن پێک ھاتووە، سێنای ئوسترالیا (ئەنجومەنی باڵا) و ئەنجومەنی نوێنەران (ئەنجومەنی خواروو)
پارتەکان
پارتە سەرەکیەکانی ئوسترالیا بریتین لە: لە ساڵی ١٩٩٦ تاکوو نۆڤەمبری ٢٠٠٧ پارتی لیبراڵ ھێزی لەم وڵاتە لە دەست دابوو، و جۆن ھۆوارد بۆ ماوەی یازدە ساڵ سەرۆک وەزیرانی ئەم وڵاتە بوو. لە ھەڵبژرادنی فیدراڵی کە لە نۆڤەمبری ٢٠٠٧ دا بەڕێوەچوو، پارتی کرێکار توانی پارتی لیبراڵ ببەزێنێ و بەم شێوەیە کێفین ڕۆد سەرۆکی پارتەکە وەکوو سەرۆک وەزیرانی نوێی ئوسترالیا ھەستا بە پێک ھێنانی کابینەی دەوڵەت.
لە مانگی جانواری ٢٠١٠ دا و دوای پاشەکشەی کێفین ڕۆد لە پۆستی سەرۆک وەزیران، خاتوو جولیا گیلارد کە سەرۆکایەتی پارتی کرێکاری لە ئەستۆ بوو، توانی وەکوو یەکەم سەرۆک وەزیرانی ژن لە ئوسترالیا دەستەڵات بگرێتە دەست.
لە فێبرواری ٢٠١٣ و لە دوای ڕەخنەگەلێکی زۆر کە لە سەرۆکی پارتی کرێکار واتا خاتوو جولیا گیلارد گیرا و ھەروەھا لەسەر داواکاری ٣٠ لەسەر سەتی ئەندامانی پارتەکە، ئەم خاتوونە بە ھەڵبژاردنی ناو پارتەکەی بۆ دیاری کردنی سەرۆکایەتی پارتەکەیان رازی بوو کە ئەنجامەکەی سەرکەوتنی کوین راد بوو. لە ٧ی سێپتەمبری ٢٠١٣ و لە ھەڵبژاردنی فیدرال، لایەنی فیدرالی ئوسترالیا سەرکەوت و لە ئەنجام دا سەرۆکی پارتەکەیان واتا تۆنی ئەبۆت، وەکوو سەرۆک وەزیران داھاتووی ئوسترالیا ھەڵبژێردرا، ئەو بیست و ھەشتەمین سەرۆک وەزیرانی ئوسترالیا ھەژمار دەکرێ، بردنەوەی تۆنی ئەبۆت کۆتایی بە شەش ساڵ سەرۆکایەتی پارتی چەپ گەرای کرێکار بەسەر ئوسترالیا دا ھێنا.
بەرگری
لە ئوسترالیا دا ھیچ زۆریەک بۆ خزمەتی سەربازی گشتی نیە و خەڵک بۆ بەشداری و خزمەت کردن بە سوپا وەکوو ھەر کارێکی تر مووچە وەردەگرن.
چاند و ھونەر
لەگەڵ نیشتەجێبوونی ئەورووپییەکان لە ئوسترالیا و لە سەدەی ١٨ دا، شێوازی ژیانی ئەورووپی بوو بە فەرھەنگی زاڵی ژیان لەم وڵاتە دا. زۆربوونی دەرکەوتنی چاند لە ئوسترالیا لە لایەن یارمەتیە ماڵیەکانی دەوڵەوتەوە بوو ، ئەم یارمەتیانە بۆ ھونەر، خواردن و پەرەپێدانی کەرەستەکانی ئاسوودەیی ژیان بوو. شاری بچووک و گەورە درووست بوون کە پڕ بوون لە بینای ھونەری، گالێری و تیاتر. لە کۆتایەکانی سەدەی ١٩ دا «مێلبۆرنی سەرسووڕھێنەر» marvelous melbourne پرگەلھەترین شاری ئوسترالیا و یەکێک بوو لە دەوڵەمەندترین شارەکانی جیھان، ھەروەھا لە دوای لەندەن گەورەترین شار بوو لە ھەموو ئیمپراتۆریەتی بریتانیا،  و گالێری و تیاتر و مپزەخانەی تێدابوو.
باشترین ئەندازیارانی بیناسازی خانەی ئۆپێرای سیدنی یان درووست کرد. ئۆپێرا، سەمای بالێ، ئۆرکێسترسەمفۆنیەکان، ئەکتەرەکان، نمایشنامەنووسەکان، کۆمپانیا ھونەریەکان و ھتد لە لایەن ئەنجومەنی ئوسترالیا پشتیوانیان لێدەکرا. دەوڵەتە فیدراڵەکان سەرمایەیان خستە گەر بۆ پشتیوانی لە ڕادیۆ سەربەخۆکان کە لە ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی نیشتیمانی جیا بوون. لە ئێستاش دا ئوسترالیا خاوەنی رۆژنامە و گۆڤارگەلێکی زۆرە کە خزمەتێکی زۆر بە چاندی ناوچەکە دەکات. ئەمڕۆکە مێلبۆرن وەکوو پێتەختی فەرھەنگی وڵاتەکە ناسراوە.
تەلەڤزیۆن و سینەما
ئوسترالیا خاوەنی پێنج کەناڵی تەلەڤزیۆنیە کە ھەر کامەیان چەند کەناڵێکی تر لە ئاستی نیشتیمانی لەخۆیان دەگرن و دەکرێ بەرنامەکانیان لە ناوچە جیاجیاکان جیاواز بێت. ھەروەھا کەناڵگەلێکی زۆری بە پارە لەم وڵاتە دا بەردەستە بۆ سەیر کردن. بە ھۆی گەورەیی وڵاتەکە، ژمارەی وێستگە ڕادیۆییەکانی ئوسترالیا گەلێک زۆرە و تەنانەت شارە بچووکەکانیش یەک یان چەند ڕادیۆی لۆکاڵیان ھەیە.
سینەمای ئوسترالیا زیاتر تیشکدانەوەی ژیانی ئوسترالیەکانە بە تایبەتی لە ناوچە دوورەشاریەکان. سینەما یەکێکە لە ڕابواردنە تایبەتەکانی ئوسترالیەکان و ساڵۆنەکانی سینەمای ئەم وڵاتە بەردەوام پڕن. پیشەسازی فیلمی ئوسترالیا لە ساڵی ١٩٠٦ و بە فیلمێکی بێدەنگ لە مێلبۆرن دەستی پێکرد، ئەم وڵاتە ئەکتەرانی وەکوو نیکۆڵ کیدمەن، ڕاسێڵ کرۆ، کێیت بلانشێت، مێل گیبسۆن، نائۆمی واتس، ھیت لێجەر، ھیوو جەکمەن، ئێرۆڵ فلین، جوودێت ئەندێرسۆن، جێفری ڕاشی ناردۆتە جیھانی سینەما. پشکووتنەوە پیشەی سینمە لە ئوسترالیا دەگاتەوە ١٩٧٠ و بە چەند فیلمێکی وەکوو "پیکنیک لە ھەنگین ڕاک"(١٩٧٥) بە دەرھێنەری پیتێر وێیر. ھەندێ لە بەناوبانگترین فیلمەکانی ئوسترالیا لە جیان دا بریتین لە: پیانۆ، کرۆکۆدایڵ دەندی، پریسێلا شاژنی بیابان، گالیپۆلی، مەدمەکس، شاین.
مۆسیقا، سەما و نمایش
thumb|دیمەنێکی خانەی ئۆپێرای شاری [[سیدنیسیدنی]] کۆنترین شێوازی مۆسیقا لە ئوسترالیا ھی خەڵکانی خۆجێیی ئەم وڵاتەیە، مۆسیقاگەڵێک بە ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی و ئایینی. لە درێژایی کۆبوونەوەکانی خۆجێییەکان کە «کوروبوری» پێ دەوترێ ، سەما و ئاواز بەشێکی گرینگی کۆبوونەوەکانە. لە بۆنەو جەژنە ئایینیەکان دا، سروودەکان رۆحی خۆجێییە جیاوازەکان بەیەکەوە گرێ دەدات کە پێی دەڵێن «کاتی خەیاڵاوی». خۆجێیەکان باوەڕیان وایە کە لە ڕابردووی دوور دا،لە کاتێکی خەیاڵی چەند سروودێک وتراون کە بوو بە ھۆکارێک بۆ ژیان بەخشین بە ڕۆحەکانی سەر زەوی، ئەمڕۆکە ئەم ئاوازانە لە ڕێوڕەسمی ئایینی و بۆ دڕێژە و گەشەی ژیانی گژ و گیاو ئاژەڵان دەخوێندرێنەوە.
مێژووی مۆسیقای ئورووپایی لە ئوسترالیا دەگەڕێتەوە ساتەوەختی نیشتەجێ بوونی بریتانیەکان لەم کیشوەرە دا کە لەگەڵ خۆیان ئاوازە بە کۆمەڵەکانیشیان ھێنان. ئەمڕۆکە ھەر شارێکی گەورە، خاوەنی ھۆڵی ئۆرکێستر و ئۆپێرایە وێڕای کۆمپانیای ڕادیۆیی ئوسترالیا. ئەستێرە و گەورەی مۆسیقایی و ڕێبەری ئۆرکێستری بە ناوبانگ لە سرەتاسەری جیھان بەردەوام دەچنە ئوسترالیا و کۆبوونەوە دەکەن. ئوسترالیا لە ڕێگەی دەنگی پاک و بێ ھاوتای «نێلی مێلبا» و «جان ساترلەند» بۆمۆسیقای جیھان ھەوڵێ کۆکردنەوەی یارمەتی ماددی دەدات. ئوسترالیا لە بواری مۆسیقای خەڵکی (پاپ)، ڕاک و مێتاڵ ھونەرمەندی ناوداری ھەیە. گرووپی مێتاڵی ئەی‌سی/دی‌سی (AC/DC) و گۆرانیبێژی بەناوبانگی پاپ کایلی مینۆگ لەمانن. کایلی مینۆگ کە ئێستاکە نیشتەجێێ بریتانیایە لە ساڵی ٢٠٠٧ «نیشانی ئیمپراتۆری بریتانیا» (OBE)ی لە شاژن ئێلیزابێتی دووەم وەرگرت بە ھۆی ئەو خزمەتە گرینگانەی بە بواری ھونەری مۆسیقای کردووە. ھەروەھا ئەم خانمە لە بەشێک لەسێریاڵی پڕبینەری «دوکتۆر ھوو» (Doctor Who) بەشداری کرد کە لە شەوی کریسماسی ٢٠٠٧ لە کەناڵێ بی بی سی بڵاو بوویەوە.
ھەروەھا گرووپی بەناوبانگی پاپ، فایڤ سیکێندز ئاف سامێر بنەچەی ئوسترالی ھەیە و لە سیدنی وەدی ھاتووە.
سەمای بالێی کلاسیک لە لایەن سەماکارێکی بەناوبانگی لۆکاڵی بە ناوی «لۆرد رابێرت ھێڵپمەن» ھاتە ئوسترالیا. ئەم یەکێکە لە بناخەداڕێژانی سەمای بالێ بە تایبەتی ھی کلاسیک لە ئوسترالیا دا.
وەرزش
وەرزش لە ئوسترالیا دا بە شێوەیەکی گرینگ و بەربڵاو ئەنجام دەدرێ بووەتە بەشێک لە ژیان و چاندی خەڵکەکەی. ئوسترالیا یەکێکە لە میدالیاھێنەرترین وڵاتەکان ئۆڵەمپیک. شاری مێلبۆرن وەکوو پایتەختی وەرزشی ئوسترالیا و خاوەنی نازناوی «شاری کۆتایی وەرزشی جیھان»، ھەموو ساڵێک میوانی زۆرێک لە ڕووداوە گرینگە وەرزشیەکانی جیھانە. وەکوو پێشبڕکێکانی ئۆتۆمبێلی فۆرمیوولا وان Australian F1 Grand Prix، کەرنەڤاڵی بەناوبانگی ئەسبسواری مێلبۆرن کاپ Melbourn Cup و ھەروەھا پێشبرکێ جیھانیەکانی تێنسی ئازادی ئوسترالیا Australian Open.
ئۆڵەمپیکی ھاوینەی ١٩٥٦ و یاریەک ھاوقزانجەکانی ٢٠٠٦ لەم شارە بەڕێوە چوون.
ئەم وەرزیشانەی جاماوەرێکی زۆر بەدوایان دایە لەم وڵاتە بریتین لە: ڕاگبی ١٥ کەسی، ڕاگبی ١٣ کەسی، تۆپی پێی ئوسترالی (شێوازێکی تپانەی وەکوو ڕەگبی)، کریکێت و تۆپی سەبەتە. جگە لەمە یانەی نیشتیمانی ھۆکی سەر چێمەن، واتیڕپۆلۆ و بالەی کەناراوی ژنانی ئەم وڵاتە لە نێو باشترین یانەکانی جیھان دانە.
ئوسترالیەکان لە ھەندێ وەرزیشی تاکەکسی وەکوو گۆڵف، مەلە و وەرزشە ئاویەکانی تر، تێنیس و سکواش دا ھاوتای وڵاتە پلە یەکەکانی جیھان دان.
لە ساڵانی ڕابردوو دا ھەوڵێکی زۆر بۆ پەرەسەندنی وەرزشی تۆپی پێی ئەم وڵاتە کراوە. لە دەیەی ١٩٩٠ ژمارەیەکی زۆر لە یاریزانە گرینگەکانی ئوسترالیا لە خولی نایابی ئینگلتەرا دا یاری دەکەن. لەمانە ھەری کیووڵ، مارک بۆسنیچ و مارک ڤیدۆکا.
ئوسترالیا میوانداری دوو خوولی ئۆڵەمپیکی ١٩٥٦ی مێلبۆرن و ئۆڵەمپیکی ٢٠٠٠ی سیدنی بووە و یەکێک بووە لەم شەش وڵاتەی کە زیاتر لە جارێک میوانداری ئۆڵەمپیک بوون. ئەم وڵاتە لە ھەموو خوولەکانی ئۆڵەمپیک دا بەشدار بووە و ژیاتر لە ھەموو شتێک دا لە مەلە و ڕاکردن و مەیدان سەرکەوتوو بووە، لەگەڵ ئەوەی لە سەوڵ لێدان، پاسکیل سواری و ئەسپ سواری دا سەرکەوتنی ھەبووە. داوێن فریزێر، موورای ڕۆز، یان تۆرپ، گرانت ھەکێت و سوزی ئۆنیڵ لە مەلەوانی دا مارجوری جەکسۆن بێتی کاتبێرت، ھێرب ئێلیۆت و ڕان کلارک لە ڕاکردن و مەیدان دا لە سەرکەتووترین وەرزشوانە ئوسترالیەکانن. بەشکۆترین سەرکەوتنی ئەم وڵاتە لە ئۆڵەمپیکی سیدنی ڕووی دا کە ٥٨ مەدالیایان بردەوە لەوانە ١٦ی زێڕ لە بیست بابەت دا. لە ئۆڵەمپیکی ئاتێن یش دا بە ١٧ مەدالیا پلەی چووارەمی مەدالیاکانی کردە ھی خۆی.
یاریەکانی وڵاتە ھاوسوودەکان تا ئێستا ٤ جار لە ئسترالیا دا بەڕێوەچووە، ١٩٣٨ لە سیدنی، ١٩٦٢ لە پێرس، ١٩٨٢ لە بریزبێن و ٢٠٠٦ لە مێلبۆرن. ئوسترالیا بە ١٠ قاڕەمانی و لە ١٨ خوولی ئەم یاریانە دا لە خشتەی مەدالیاکان دا باشترین ئەنجامی وەرگرتووە.
ھەروەھا پێشبرکێکانی نێودەوڵەتی تێنیسی ئازادی ئوسترالیا ھەمووساڵێک لە مێلبۆرن بەڕێوەدەچی، یەکێک لە ٤ گرەند سلەمی تێنیسە، کاپی ئەسپ سواری مێلبۆرنیش وەکوو یەکێکە لە پڕجەماوەرترین یاریەکانی ئوسترالیایە.
ژینگە
thumb|[[کوالا|کوالایەک لەسەر داری ئۆکالیپتوس وەک بەشێک لە نیشانی ژینگەی ئوسترالیا]]
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئۆسترالیا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠١ پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
عەبدولحەمید کوشک
عەبدولحەمید کوشک ((١٩٣٣-١٩٩٩)) بانگخوازێکی ئیسلامی میسرییە، کەبە سوارچاکی مینبەر و پارێزەری جوڵانەوەی ئیسلامی ناسراوە یەکێکە لە ناسراوتیرین وتاربێژەکانی سەدەی بیست لە جیھانی ئیسلام و عەرەبی بە جۆرێک نزیکەی ٧٠٠٠ھەزار وتاری تۆمارکراوەی، لەگەل ١٠٨ کتێب و تەفسیرێکی قورئان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٦
کۆرتنەی کارداشیان
كۆرتنه‌ی ماری کارداشیان - Kourtney Mary Kardashian ناسراو بە ( كۆرتنه‌ی كارداشیان - Kourtney Kardashian) لە 18/4/١979 لە لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا لە دایک بووە . له‌ 2007 دا كۆرتنه‌ی '  و خێزانه‌كه‌ی هه‌ڵبژێردران بۆ زنجیره‌ی ڕاستی ته‌له‌فزیۆنی Keeping Up with the Kardashians .
كۆرتنه‌ی له‌گه‌ڵ خوشكه‌كانی كیم و کڵۆی به‌شداریان كرد له‌ پیشه‌سازی مۆده‌، ئه‌وان ده‌ستیان كرد به‌ رێكلامی جل و بۆن ، وه‌ له‌ 2010 كتێبی كارداشیانی باوه‌ڕپێكراویان بڵاوكرده‌وه‌.
سه‌ره‌تای ژیان
كۆرتنه‌ی له‌ 18/4/1979 لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیاا له‌ دایك بووه‌، دایك كریس و باوك ڕۆبێرت. كۆرتنه‌ی دوو خوشكی راسته‌قینه‌ی له‌ خۆی بچوكتری هه‌یه‌ به‌ ناوه‌كانی كیم و کڵۆی له‌گه‌ڵ برایه‌كی راسته‌قینه‌ی له‌ خۆی بچوكتر به‌ ناوی ڕۆب. دایك و باوكی له‌ 1991 له‌ یه‌كترجیابوونه‌وه‌، له‌ هه‌مان ساڵ دایكی شووی به‌ برووس جێنه‌ر كرد(كه‌ دواتر برووس هه‌م ناو و هه‌م ڕه‌گه‌زی خۆی گۆڕی ناوی خۆی كرد به‌ كایتلین). وه‌ دواتر دوو زڕخوشكی تری یه‌ك له‌ دوای یه‌ك له‌ دایك بوون به‌ ناوه‌كانی كێنده‌ڵ و كه‌یلی.
2008-2004: سه‌ره‌تای پیشه‌
كۆرتنه‌ی بۆ یه‌كه‌م جار به‌شداری كرد له‌ ته‌له‌فزیۆنی ڕاستی له‌ 2004 له‌ زنجیره‌ی  Filthy Rich: Cattle Drive، كه‌ تیایدا پاره‌ی كۆكرده‌وه‌ بۆ كاری خێرخوازی. له‌شوباتی 2007 گرته‌ی سێكسی نێوان كیم و هاوڕێ كوڕه‌ كۆنه‌كه‌ی Ray J دزه‌ی كرد، كه‌ وای كرد كه‌وا ببنه‌ جێگای سه‌رنجی میدیاكان. دوای ئه‌و ساڵه‌، كۆرتنه‌ی، له‌گه‌ڵ دایكی و زڕباوكی(كریس، برووس كه‌ ناوی خۆی گۆڕی بوو بۆ كایتلین)، وه‌ خوشك و براكانی كیم،كڵۆی و ڕۆب; وه‌ زڕخوشكه‌كانی كێنده‌ڵ و كه‌یلی، بوون به‌ ئه‌ستێره‌ی ته‌له‌فزیۆنی راستی له‌ زنجیره‌ی Keeping Up with the Kardashians. زنجیره‌كه‌ سه‌ركه‌وتو بوو بۆ تۆڕی !E
2009-تائێستا:سه‌ركه‌وتنی جیهانی
له‌ به‌هاری 2010، كۆرتنه‌ی و خوشكه‌كانی هه‌ڵسان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی جلی منداڵان. له‌ ئابی 2010، كۆرتنه‌ی ڕایگه‌یاند له‌گه‌ڵ خوشكه‌كانی كارده‌كه‌ن له‌سه‌ر جل و به‌رگی تر له‌ ژێر ناوی K-Dash، وه‌ ده‌یفرۆشت له‌سه‌ر QVC. كۆرتنه‌ی كتێبه‌كه‌ی نووسی له‌ ژێر ناوی كارداشیانی باوه‌ڕپێكراو له‌گه‌ڵ هه‌ردوو خوشكه‌كه‌ی كیم و كڵۆی، وه‌ كتێبه‌كه‌یان بڵاوكرده‌وه‌ له‌ تشریتی دووه‌می 2010.
ژیانی كه‌سی
كۆرتنه‌ی له‌گه‌ڵ سكۆت دیسك ده‌ستی پێ كرد له‌ 2006، كاتێك ئه‌وان یه‌كیان دیت به‌ هاوڕێیه‌تی  Joe Francis له‌ ئاهه‌نگێكی‌ ماڵان له‌ مه‌كسیكۆ. كه‌پڵه‌كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كه‌یان په‌ره‌ی سه‌ند و به‌رده‌وام بوون تا ئه‌و ئاسته‌ی كۆرتنه‌ی دووگیان بوو، یه‌كه‌م كوڕیان له‌ دایك بوو.
له‌ سه‌ره‌تای 2010، كه‌پڵه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی چوون بۆ مه‌یامی له‌گه‌ڵ كوڕه‌كه‌یان و خوشكی كۆرتنه‌ی كیم، له‌و ماوه‌یه‌، كۆرتنه‌ی باوه‌ڕی كرد كه‌ سكۆت كیشه‌ی كحولی هه‌یه‌. دوای ده‌ست كردن به‌ به‌رنامه‌ی چاره‌سه‌ری سكۆت بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی وازی له‌ مادده‌ كحولیه‌كان هێنا، كۆرتنه‌ی و سكۆت ئاشت بوونه‌وه‌ و به‌رده‌وام بوون به‌ یه‌كه‌وه‌ له‌ نیوه‌ی دووه‌می 2010.
له‌ حوزه‌یرانی 2014، كه‌پڵه‌كه‌ ڕایانگه‌یاند كه‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ چاوه‌ڕێی سێیه‌م منداڵیان ده‌كه‌ن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:زیندووان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:زانکۆی ئەریزۆنا ئەلموونی
ئیمپراتۆریەتیی گوپتا
وێنۆک|پانایی ئیمپراتۆری گوپتا
ئیمپراتۆری گوپتا لە نێوان ساڵانی ٣٢٠ ھەتا ٦٠٠ی زایینی لە بەشێکی زۆر لە لە وڵاتی ھیندی ئەوڕۆدا دەسەڵاتداری دەکرد.
عومەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی عومەر (بە عەرەبی: مسلسل عمر) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی مێژووییە بە بڕی تێچووی ٢٠٠ ملیۆن ڕیاڵی سعوودی. بەرهەمی هەردوو کۆمپانیای ئێم بی سی و ڕێخراوی ڕاگەیاندنی قەتەرە. ئەم زنجیرەیە باس لە ژیاننامەی خەلیفەی دووەمی ئیسلام عومەر کوڕی خەتتاب دەکات و ئەو کارە گرنگانەی کە کردوویەتی لە ژیانی خەلافەتتدا و زنجیرەکە لەلایەن دەرهێنەری عەرەب حاتەم عەلی کاری دەهێنەری بۆ کراوە ، ئەم زنجیرەیە لە ٣١ ئەڵقە پێکدێت کەر هەریەکێکیان لە ٤٥ خولەک پێکدێت، سەبارەت بەبنیادنای شاری دراماکە لە دە ووڵات وێنەی بۆ گیراوە و شاری مەککەش لە شاری مەراکیش لە مەغریب ساز کراوە.
پشتوانان و دژ
لەپێش ڕەمەزان لەکاتی پڕۆپاگەندە و ڕێکلامکردندا زۆرێک لە زانایان کەوتنە بەردوو بەرەی جیاوازی هەندێکیان پشگیری خۆیان نەشاردەوە هەندێکیان دژی دراماکە وەستان و داوایان کرد دراماکە بوەستێت و پەخش نەکرێت! بەتایبەتی لە نیشاندانی ڕووی هاوەڵانی پەیامبەری ئیسلام
پەراوێز
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی عەرەبی پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ژیاننامەی کەسایەتی پۆل:عومەر کوڕی خەتتاب
دێزمند دۆس
دێزمند تۆماس دۆس (بە ئینگلیزی: Desmond Doss)، لە ٧ی فێبرواریی ١٩١٩ لە لینچبێرگ، ڤیرجینیا لەدایکبووە وە لە ٢٣ی مارچی ٢٠٠٦ لە پیدمۆنت، ئەلاباما مردووە. چاودێری سەربازی بووە بۆ چارەسەری سەربازی بریندابوو لە سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ماوەی شەڕی جیھانیی دووەم لە شەڕی ئۆکیناوا، بوو بە یەکەم بەرهەڵستکاری بەویژدان بۆ وەرگرتنی خەڵاتی مەدالیای شەرەف.
ساڵانی زوو
دێزمند دۆس لە لینچبێرگ، ڤیرجینیا لەدایکبووە و کوڕی ویلیام تۆماس دۆسی دارتاش و بێرتا ئی دۆسی ژنی ماڵەوەیە. دایکی گەورەی کرد وەک کوڕێکی لەخوا ترس. دۆس واز لەخوێندن ئەهێنێت لەدوای پۆلی نۆ. بۆ پاڵپشتیکردنی باوانی و خوشک و براکانی لەماوەی بێبازاڕیی مەزن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩ پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:سەربازانی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان
کیم جۆنگ ئون
{{Infobox officeholder }}
{{Collapsible list }}
{{چینی ناوەند}}}کۆماری دیموکراتی گەلی کۆریا{{ھن}} ← کیم جۆنگ-ئیل
Current holder
}}
کیم جۆنگ ئون لەدایکبووی ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣ لەپیۆنگیانگ لە کۆریای باکوور. کەسایەتی سیاسیی کۆریای باکوورە و لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ بووەتە سەرۆکی کۆریای باکوور ئەمەش دوای مردنی باوکی (١٩٤١–٢٠١١) و باوەگەورەی کە لەھەمان پۆستدا بوون، دواتریش لەوەتەی ١١ی نیسانی ٢٠١٢ بوو بە سکرتێری گشتی حیزبی کرێکارانی کۆریا. پێشتریش چەندین پلە و پۆستی لە وڵاتەکەی وەرگرتبوو وەک سەرۆکی ھێزی نیشتمانیی کۆریا و چەندین پلەی دی.
دوورگە
چەپ|وێنۆک|دوورگەیەکی بچووک لە [[فیجیدا]] چەپ|وێنۆک|[[سازان، گەورەترین دوورگەی ئاڵبانیا.]]
دوورگە یان گراڤ تیکە وشکانییەکە کە بە ئاو دەوری گیرابێت. دوو جۆری سەرەکی دوورگە ھەیە: دوورگە کیشوەرییەکان و دوورگە ئوقیانووسییەکان. ھەروەھا دوورگەی دەسکردیش ھەیە.
دوورگە کیشوەرییەکان
دوورگە کیشوەرییەکان ئەو وشکاییگەلنە کە لە سەر ڕەفەی کیشوەریی کیشوەرێک ھەڵدەکەون. بۆ نموونە: گرینلەند، بریتانیای مەزن، تاسمانیی.دورگه‌كان رووبه‌ریان ده‌گۆری هه‌ندیكی زۆر گه‌وره‌ن هه‌ندیكی تر زۆر گه‌وره‌ نییه‌و بجوكن رووبه‌ره‌كه‌یان له‌چه‌ند مه‌تریك تیپه‌ر ناكات
١٧٠٠
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٠٠
کوتوھەر
کوتوھەر یان کوتاھەر (Kwituher، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٢ کەس لە ٢٥ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
زمانی سانسکریت
زمانی سانسکریت ((संस्कृतम् saṃskṛtam) زمانێکی کۆن و ئایینیە لە بنەماڵەی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکانە. ئێستا لە وڵاتی ھیندستان، زمانی فەرمییە. و هێشتا زۆرتر لە ١٤ هەزار کەس بەم زمانە قسە ئەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:سانسکریت پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
بڕیارنامەی ٢٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی نیسانی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤١٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
تورکمان سەحرا
وێنۆک|تەپۆڵکە دێرینەکانی ئەنووشیرڤان لە تورکمان سەحرا
تورکمان سەحرا ھەرێمێکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران کە لە نزیکی دەریای قەزوین ھەڵکەوتووە و لەگەڵ تورکمانستان ھاوسنوورە. زۆربەی دانیشتووانی ئەم ھەرێمە لە خەڵکی تورکمان پێکدێن. گرنگترین شارەکانی تورکمان سەحرا بریتین لە گۆنبەدی کاووس، ئاققەڵا، کەلالە، مەراوە تەپە، گۆمیشان و بەندەر تورکمان. ئەمڕۆکە ژمارەی دانیشتووانی تورکمان لە ئەم ناوچەیەدا، دەوروبەری ٧١٩،٠٠٠ کەس بەراورد دەکرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەرێمەکانی ئێران
پراڤدا
thumb|ڕۆژنامەی پڕاڤدا دەرچووی ٢٩ی ئایاری ١٩١٩.
پڕاڤدا (بەکوردی:ڕاستی) ناوی ڕۆژنامەیەکی ڕووسی بوو کە زمانحاڵی حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت بوو ، ڕۆژنامەکە لە ٥ی ئایاری ١٩١٢ دامەزرا لە سەنت پیتەرزبورگ کە سەرکردەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر - ڤلادیمیر لێنین یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ئەو ڕۆژنامەیە ، لەدوای هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لەساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ لەلایەن دادگاوە ئەو ڕۆژنامەیە وەستێنرا.
ئووێسپری فلێشیێر
ئووێسپری فلێشیێر نووسەر و ڕاڤەکاری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢ پۆل:مردووانی ١٧١٠
عوسکە
وێنۆک|چەپ|وێنەی عوسکەیەکی سەردەمی [[عوسمانی]] عوسکە (بە کورمانجی: Huske؛ حوسکە) تفەنگێکە کە ناواخنەکەی بۆشە و لە ڕێی دەمی لوولەکەیەوە بارووتی تێ دەکرێت و ئامادە دەبێت بۆ تەقاندن. ئەم چەکە بە شێوەیەکی بەر بڵاو لە سەردەمی میرنشینە کوردییەکان لە کوردستان بەکارھاتووە. پۆل:دەیەی ١٥٠٠
پێش مێژوو
وێنۆک|[[ستۆنھێنج لە بیناکانی سەردەمی پێش مێژوو]]
پێش مێژوو یان نوامێژوو دەورانێکە کە لە دروستبوونی مرۆڤەوە تاکو پەیدابوونی نووسین. لە دوای ئەم دەورانە مرۆڤ دەستی کرد بە نووسین و ڕاگرتنی مێژوو.
سەرچاوەکان
پۆل:پێش مێژوو پۆل:مێژووی جیھان
١٧٠١
ساڵی ١٧٠١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٠١
شیوەجۆ
شیوەجۆ (Şîweco، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩ کەس لە ١٢٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
گەوادی
وێنۆک|200px|گەواد، ناوی کارێک لە [[یووھانس ڤێرمیر لە ساڵی ١٦٥٦ زایینیدا]]
گەوادی ئاسانکاری یان دابینکاری لەشفرۆش یان دیکەی کرێکارانی سێکسی لە ڕێکخستنی تێکەڵی سێکسی لەگەڵ موشتەرییە. لە ناو کۆمەڵگای کوردیدا بە ئەو کەسەی ئەم کردارە ئەنجام دەدات گەواد، قەواد، قوڕمساخ و سەرگر دەگوترێت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەشفرۆشی
ئوور
ئوور شارێکی کۆنی بەناوبانگی سۆمەرییەکان بوو، ئێستا شوێنەوارەکەی بەناوی تل مەقیر ناسراوە لە وڵاتی عێڕاق. ١٦ کیلۆمەتر لە خوار شاری ناصڕیەوەیە لە ٨٠٠٠ ساڵ پێش ئێستادا درووستکراوە شوورەیەکی بە دەوردا هەیە کەلەلایەن ئوورنموەوە درووستکراوە وە گەلێک شتی بەنرخی تێدا دۆزراوەتەوە کەبە گەنجینەیەکی مەزن دادەنرێت لە ژیانی ئەوسای مێزۆپۆتامیادا،کە سەرەتای مێژوو پیشان دەدات وەک :گۆڕستانی شاهانە و دیوارە مەزنەکەی نبوخەزنەسر و هەروەها پەیکەری ئی جیش سرکال و چەندین شتی تر.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارە کۆنەکان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق پۆل:پارێزگای زیقار پۆل:شام پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٤ی پ.ز پۆل:ئوور
شەڕی سارد
سەرەڕای نەتوانینی زۆربەی لێکۆلەران و زانایانی بواری پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەکان دا لە دیاری کردنی ماوەی دەست پێ کردنی ئەم جەنگە، بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا زۆربەیان کۆکن لەسەر ئەوەی کە ماوەی ٥ ئازاری ساڵی ١٩٤٦ بە سەرەتای سەر ھەڵدانی ئەم جەنگەیە ئەمەش لەبەر ڕۆشنایی وتارەکەی"چرچڵ" بۆ دامەزراندن و پێکھێنانی یەکێتی سەربازی "ئەنگلۆ ئەمریکی" بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی مەترسی پەرەسەندنی کۆمۆنیزم.
ھۆکارەکانی شەڕی سارد
ئەو دوو وڵاتە گەورەیە بریتی بوون لە یەکێتی سۆسیالیستی سۆڤیەت و ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، کە زۆربەی خەڵک پێیان دەڵێن ڕوسیا و ئەمریکا. ھەر کام لەم دوو وڵاتەش ھاوپەیمانی تایبەت بە خۆیان ھەبوو. وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژھەڵات ھاوپەیمانی ڕوسیا بوون و وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاواش پشتیوانی ئەمریکا بوون. زۆرجار بەم ھاوپەیمانییەتییە دەوترێت یەکێتی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. زۆربەی وڵاتانی جیھان ھەوڵیان دا خۆیان بەدوور بگرن لەم دەرگیرییە بەڵان بۆ ھیچ وڵاتێک نەلوا کە بەتەواوی خۆی لە کاریگەرییەکانی بپارێزێ. جەنگی سارد ھۆکاری زۆری ھەبوو بەڵام ئەگەر وا بڕیار بێت کە تەنھا یەکێکیان ھەڵبژیرین، دەتوانین بڵێن ھۆکارەکەی «ترس» بوو. ڕوسیا لە ئەمریکا دەترسا و ئەمریکاش لە ڕوسیا دەترسا. ڕەوشی بەڕێوەبردنی وڵاتی ڕوسییە جیاواز بوو دەگەڵ ئەمریکا و ھەر کام لەوان دەترسان کە ئەوی دی شێوازی ژیان لە وڵاتەکەی لەناوبەرێت. ھەر کام لەوان باوەڕ و فیکری
جیاوازیان ھەبوو لەمەڕ پێشکەوتنەکانی داھاتوی جیھان. ڕێبەرانی ڕوسیا کومونیست بوون؛ یانی باوەڕیان وە بوو کە پاش خەباتی چینایەتی، دونیایەکی تازە دێتە بوون کە تێیدا ھەموو مرۆیەکان یەکسان دەبن، ھەموان لە موڵک وماڵ ھاوبەش دەبن و ھێز لە حکومەتی ناوەندی چرناکرێتەوە. لە ھەمان حاڵدا لە دەستپێکی شۆڕشی یەکێتی سۆڤیەتی ساڵی ١٩١٧ سیستەمێکیان دروست کرد کە حکومەت چاوەدێری تەواوی ھەبوو بە سەر ئیدارکردنی خەڵکەوە. ئەوان چاوەڕێی ئەوەیان دەکرد کە سیستەمی کۆمونیستی پەرەبسێنێ و ھەروەھا کومونیستەکان ستایشی ئەو شۆڕشانەیان دەکرد کە لە وڵاتانی دیکە سەریانھەڵدەدا.
ڕێبەرانی ئەمریکا خۆشیان لە کومونیستی نەدەھات. ھەوەڵ ئەوەی ئەوان پێیان وا نەبوو کە ئەم سیستەمە شتێکی بە سوود بێت لەبەرئەوەی بە بڕوای ئەوان لە سیستەمی سەرمایەداری (یان کێبڕکی کردن لە سەرمایەداری) خۆیان، خەڵکەی خۆشگوزەرانترن.
دووھەم ئەوەی ئەوان وا بیریان دەکردەوە کە کومونیزم واتە لەدەستدانی ئازادی؛ ئەوان وڵاتە کومونیستەکانیان وەکوو گرتووخانەی گەورە دەبینی کە پۆلیس فەرمانڕەوای بەسەر خەڵکەوە دەکات. ھەروەھا پێیان وابوو کە یەکێتی سۆڤیەت بەم پشتیوانی وستایش کردنەی بۆ شۆڕشەکان دەیھەوێ ھەموو وڵاتەکان قوت بدات. ئەمریکییەکان ھەوڵ و تەقەلای زۆریان دا بۆ ئەوەی ڕێگر بن لەوەی وڵاتانی دیکە ببنە سیستەمی کۆمونیستی. ھەم ڕوسییە و ھەم ئەمریکاش زلھێزانێک بوون کە چەکی پێشکەوتوو و مەترسیداریان ھەبوو؛ لەبەرئەوە ھەردولایان ترسیان لە ھێرشی لایەکەی دیکە ھەبوو.
ئەورووپا لە ساڵی ١٩٤٥
لە جەنگی جیھانی دووەم ڕوسیا و ئەمریکا بۆ تێکشاندنی ئەڵمان لە ئەورووپا ھاوکاری یەکدی بوون. بەڵام بەر لە کۆتایی جەنگ ئەمریکا و ڕوسییە گومانیان لەسەر یەکتر ھەبوو. ڕوسیا ئیتر نەیدەویست جارێکی دیکە ئەڵمان ھێرش بکاتە سەر خاکەکەی وەکوو ساڵی ١٩٤١. لەبەر ئەم ھۆکارە ڕوسیا بەر لەجەنگەکە بەشێکی لە ئەوروپای ڕوژھەڵاتی خستبووە ژێر دەسەڵاتی خۆی ھەروەھا سنورەکانی ڕۆژئاواشی بەرفراوانتر کردبوو. ھەروەکو لە کاتی جەنگ، ڕوسیا ئەڵمانییەکانی وەلانا و وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەوروپای ڕزگار کرد، ھەروەھا لە ناوچەکانی خۆی چەندین حکومەتی سوسیالیستی دروست کرد. ئەو سنورەی کە لە نێوان ئەم وڵاتانە و ئەوروپای ڕۆژاوا کێشرا پێی دەڵێن «پەردەی ئاسنین». (پەردەی ئاسنین دەستەواژەیەک بوو بۆ ئەو سنورەی کە لە ئەورووپا دروستکرابوو لە نێوان ڕۆژئاوای دیموکرات و ڕۆژھەڵاتی کومونیستی کە بۆ یەکەم جار ئەم دەستەواژەیە لە لایەن وینستۆن چێرچیل بە کار ھات. و) ڕوسییەکان بۆ ئەوەی پارێزگاری لە سنورەکانی خۆیان بکەن لە باکوری وڵات، دەیانویست ھاوپەیمانی لە گەڵ ھەموو وڵاتان لە تورکییەوە بگرە تا کۆریا ببەستن بۆ ئەوەی دڵنیا بن کە یەکێتی سۆڤیەت وڵاتێکی بەھێزە و ھیچ ھێزێک نەتوانێت لەو بەرەیەوە ھێرش بکاتە سەریان. گەرچی ئەم خاڵە لە دیدی ڕوسەکانەوە لۆجیکانە بوو بەڵام لە گەڵ بیری ئەوروپییەکان ناتەبا بوو، ڕوسییە دەیویست بەشێکی گەورە لە ئاسیا و ئەورووپا داگیر بکات، بەتایبەت سیستەمێکی حکومەتی سەپاندبوو بەسەر ڕۆژھەڵاتی وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژھەڵات کە خۆیان ویستیان لێ نەبوو. وڵاتانی ئەوروپای ڕوژھەڵات ترسیان لەم پێشڕەویەی ڕوسیا ھەبوو و چاویان لە پشتیوانی وھاوکاری ئەمریکا بوو. لەبەر ئەم ھۆکارە سوپای ئەمریکا لە ئەوروپای ڕۆژاوا مایەوە. ئەمریکا دەوڵەمەندترین ھێزی جیھانی بوو کە دەیتوانی چەک و سوپا دەستەبەر بکات بۆ
پشتیوانی کردن لە وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژاوا و تەنھا وڵات بوو کە بەھێزترین چەکی ئەو سەردەمەی ھەبوو (چەکی ئەتۆمی). گەرچی ڕوسیا سەربازی زیاتری ھەبوو بەڵام ھیچ کات جورئەتی ئەوەی نەبوو ھێرش بکات، چونکە دەیزانی ئەمریکا بە چەکی ئەتۆمی دەیتوانی ھەموو شارەکانی ڕوسیا تەخت بکات. سەرۆک کۆماری ئەو کاتەی ئەمریکا، ترومن، پێی وابوو کە کومونیزم ھێزی شەیتانییە کە ئازادی تاکە کەسی سەرکوت دەکات. ئەو بەڵێنی بە خەڵکی نەتەوە یەکگرتوەکان دابوو کە لە ھەموو شوێنێک پشتیوانی لە «خەڵکی ئازادی» جیھان دەکات.
لە کۆتایی جەنگ، ئەورووپا ڕووبەڕوی کێشەی سەختی کۆمەڵایەتی و ئابووری بوویەوە. لە ئەورووپا، پیشەسازی، کیڵگە و ڕێگای شەمەندەفەر وێران ببون و ملیۆنان کەس ببونە پەناھەندەی بێ حاڵ وماڵ. (جۆرج مارشاڵ) وەزیری دەروەی ئەمریکا پلانە بەناوبانگەکەی خۆی خستە ڕوو کە بەپێی ئەو پلانە دەبێ ھەموو وڵاتەکان بەژدار بن لە ھاوکارییەکانی ئەمریکا بۆ وڵاتانی دیکە تا ئەو کاتەی ڕێکبکەون لەسەر بونیادنانەوەی ئەورووپا. لەبەرئەوەی ئەم پێشنیارە بە سوودی ئینگلتەرا، فەڕانسە و زۆربەی وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژاوا بوو، بە خێرای ھەموویان پەسەندیان کرد. لە لایەکی دیکەوە ڕوسیا ئەم ھەوڵەی ئەمریکای بە داگیرکردنی ئەورووپا دەبینی و ڕێگری دەکرد لەوەی ھیچ وڵاتێکی کومونیستی شەریک بن لەم پێشنیارە.
ئەڵمان
ھۆکاری سەرەکی دمبەدمەی ڕوسیا و ئەمریکا لەسەر ئەڵمان بوو. ڕوسیا پێی وابوو ئەڵمان مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی جیھان. لە ڕاستیدا ئەڵمانی نازی بە ڕێبەرایەتی ھیتلەر ببوە ھۆی تەشەنەی جەنگ و نابودی ئەورووپا. ھێشتا لە دڵی ڕوسەکان زامەکانی ٢٠ میلیۆن شەھید لە ھاونیشتیمانیان سارێژ نەببوو. ئەڵمان و بەرلینیان کردبووە چوار بەشەوە (ناوچەی ئینگلتەرا، ئەمریکا، فەڕانسە و ڕوسیا). لەبەرئەمە ئەڵمان دابەش کرابوو و تەواو لاواز دەھاتە بەر چاو بەڵام ھێشتا ڕوسییەکان ھەر گومانیان ھەبوو.
ئەم ڕاستییەی کە ڕوسیا و ئەمریکا دژ بەیەک بوون ببوە موشکیلە بۆ ھەر چوار دەسەڵاتداری بەرلین. بەرلین کەوتبووە ناوەڕاستی بەشەکەی ژێر دەستی ڕوسیا و
بەتەواوی دوور خرابوەوە لە بەشەکەی ڕۆژئاوای ئەڵمانی ژێر دەستی ھاوپەیمانان. ئەوان دەیانھەویست ناوچەکانی خۆیان لە بەرلین کۆنتڕۆڵ بکەن بەڵام ڕوسیا دەیھەویست کە ھەموو بەرلین لە بەشێکی ناوچەی ژێر دەستیان لە خاکی ئەڵمان بێت.
گەمارۆی بەرلین
لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٨ یەکێتی سۆڤیەت بە بیانوی لەناوبردنی پشێویی دارایی، ھەموو ڕێگاکانی وشکانی بۆ شاری بەرلین گەمارۆدا. ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا بە ھۆی ناردنی خۆراک لە ڕێگەی ئاسمانییەوە ئەم گەمارۆیەیان شکاند. سوود وەرگرتن لە ھێزی سەربازی بۆ شکاندنی ئەم گەمارۆیە ڕەنگە جەنگێکی گەورەی دیکەی لە ئەورووپا لێکەوتبایەوە. بەڵام ڕۆژئاوایەکان لەو فکرەدابوون کە ھەرچی زووە ئەگەر ڕێگە لەم ھەڕەشەیەی ڕوسیا نەگرن ئاسایشی داھاتووی وڵاتانی ڕۆژاوا دەکەوێتە مەترسییەوە. پێشتر لە ھەمان ساڵ حکومەتێکی کومونیستی لە لایەن ڕوسیاوە پشتویانی دەکرا و جڵەوی حکومەتی چێکسڵاوکی گرتبویە دەست.
ڕۆژئاوای بەرلین نزیکەی یانزە مانگ پشتی بە ڕێگەی ئاسمانی بەستبوو کە ھاوکاریان بۆ دەھاتە ناو شارەکەوە. فڕۆکەکان تەنھا خۆراکیان دەگەیاندە شارەکە. خۆراکی خەڵکی بەرلین زۆر سادە بوو. پێکھاتبوو لە سەوزی وشک، شیری وشک، کامپوتی گۆشت و ڕێژەیەکی کەم شەکر و کەرە. سوتەمەنی جیرەبەندی کرابوو و کارەباش زۆر کەم بوو. بەھەرحاڵ، گواستنەوەی خۆراک لە ڕێگای ئاسمانی سەرکەوتوو بوو و کاتێک کە یەکێتی سۆڤیەت لە ئایاری ١٩٤٩ دەستی لە گەمارۆ ھەڵگرت.
زیاتر لە ٢، ٠٠٠، ٠٠٠ تۆن خۆراکیان بردبوویە بەرلین و ھێزی ئاسمانی ھاوپەیمانان زیاتر لە ٣٠٠، ٠٠٠ سەفەری ئاسمانیان بۆ بەرلین ئەنجام دابوو.
ناتۆ یان پەیمانی ئەتڵەسی باکوور
ڕۆژاوا جارێک لە جەنگی سارد سەرکەوتنی بەدەست ھێنابوو، بێ ئەوەی ھیچ شەڕێک ڕویدابێت. یەکێتی ئەورووپا لە ژێر باڵی ئەمریکا زیاتر لێکتر نزیک ببونەوە. ئەمریکییەکان ببونە ئەندام لە ڕێکخراوێکی ھاوپەیمانی وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژاوا (بەناوی یەیمانی ئەتڵەسی باکوور یان ناتۆ. ئیدارەی ناوەندی پەیمانی ناتۆ لە فەرانسە بوو (ئێستا بنکەی سەرەکی لە برۆکسێلە پایتەختی بەلجیکا).
جەنگی کۆریا
ئەمریکییەکان دەستڕۆییان ھەبوو بە سەر ناوچەکانی زەریایی ھێمن. لە ساڵی ١٩٤٥ ئەمریکا بە تەنھایی ژاپۆنی شکست خواردووی داگیر کرد. لە ساڵی ١٩٤٩ بە ھۆی دامەزراندی حکومەتێکی گەورەی کومونیستی لە چین لە لایان مائوتسە تۆنگ، ئەمریکا ترسی ھەبوو لە بەرفراوانبوونی کومونیزم لە ئاسیا. ڕوسییە، ھاوپەیمانی چین بوو و ھەروەھا لە زەریایی ھێمن ھێزێکی باشی ھەبوو و دەیویست چینیش بۆ خۆی ھێزێکی گەورە بێت و ناوچەیەکی بەرفراوانتر بۆ خۆی دەستەبەر بکات. بەڵام ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا خۆی بە دوور گرت لەوەی بە ڕەسمی دان بە ھێزی چین دابنێت و پشتیوانی لە نەتەوەگەرکان دەکرد کە شکستیان خواردبوو وە پاشەکشەیان کردبوو بۆ دورگەی تایوان (فورموز).
مشتومڕی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا لە ئاسیا لەسەر کۆریا گەیشتبووە لوتکە. لە کۆتایی جەنگ، واتە لە ساڵی ١٩٤٥، کۆریا کە بەشێک بوو لە ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن دابەش کرابوو. بەشی باکوورەکەی یەکێتی سۆڤیەت و بەشی باشورەکەی ئەمریکا بەڕێوەیان دەبرد. لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٠ دوای چەندین ساڵ مشتومڕ لە نێوان ئەم دوو بەشە کە تازە سەربەخۆیان بەدەستھێنابوو کۆریای باکوور کە کۆمونیست بوو ھێرشی بردە سەر کۆریای باشور و ھەموو وڵاتەکەی داگیر کرد. ئەمریکا کە ترسی لێنیشتبوو بە ھۆی داگیر کردنی کۆریای باشور لە لایەن کومونستییەکانەوە بۆیە داوای ھاوکاری لە نەتەوە
یەکگرتوەکان کرد. لە ماوەیەکی کورت ھێزەکانی پانزە وڵات لە جەنگی دژ بە ھێزەکانی کۆریایی باکوور یەکێتییەکیان پێکھێنا. ئەمە ھەوەڵین جەنگی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بوو. گەرچی ڕوسیا و ئەمریکا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نەچووبونەوە ناو جەنگەوە بەڵام سەربازە ئەمریکییەکان بەشێکی گەورەی سوپای نەتەوە یەکرتوەکانیان پێکھێنابوو. جەنگ بە تەواوی لە زەرەری کۆریای باکور بوو و ھێزەکانی نەتەوەیەکگرتوەکان پیًشڕەویان کرد تا سنوری چین. چین بە شێوەی ڕاستەوخۆ نەچوو بووە ناو جەنگەوە چونکە بە مەترسی دەبینی بۆ سەر ئاسایشی خۆی. تەنھا ھێزێکی خۆبەخش کە پێکھاتبوون لە ١٥٠، ٠٠٠ سەرباز چوون بۆ پشتیوانی کۆریای باکوور. ھێرشی چینییەکان ئەوەندە کاریگەر بوو کە فەرماندەی ئەمریکییەکانی ناو ھێزەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ترسی لێنیشت و ھەڕەشەی بۆمبارانکردنی بارەگا سەربازییەکانی چینی کرد لە مەنچووری. خەریک بوو کار لەکار بترازێ و
کار دوورخرایەوە و لە ساڵی ١٩٥١ گفتوگۆی ئاشتیانە دەستی پێکرد. لە جەنگی ساردی ئاسیا ئەمریکییەکان توانین چەندین وڵات بکەنە دۆستی خۆیان و پارێزگاری لە ناوچەکە بکەن لەوەی کە ڕوو لە کومونیستی بکەن. بەم ڕێکخراوە دەوترێت پەیمانی یەکێتی باکووری ڕۆژئاوای ئاسیا یان (سیتۆ). ئەمریکییەکان دەگەڵ وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیش ھەر لەم بارەیەوە ھاوپەیمانییەتیان بەست. ئامانجی سەرەکی ئەوە بوو کە لە چواردەورەی سنورەکانی باکوری ڕوسیا بنکەی سەربازی دروست بکەن و ڕێگربن لە بەرفراوانبوونی کومونیزم بۆ باشوور، ھەروەھا ئامانجیشیان پارێزگاری کردن بوو لە زەخیرەی نەفت کە وڵاتانی ڕۆژاوا پێویستیان پێ بوو.
ھاوسەنگی ئەتۆمی
تا ساڵی ١٩٥٣ ڕوسییەکان نەک ھەر زانیاریان لەسەر چەکی ئەتۆمی پەیدا کردبوو بەڵکو پێشبڕکێی دروستکردنی تازەترین چەکی ئەتۆمی لە گەڵ ئەمریکا دەکرد. ئەگەر ھەرکامیان سوودیان لە چەکی ئەتۆمی وەرگرتبایە دەیانتوانی کۆتایی بە جەنگی کۆریا بێنن بەڵام وێرانکاری گەورەیان دەھێنایە بوون. پەیوەندییەکی نوێ لە نێوان ئەم دوو زلھێزە پێویست بوو بۆ ئەوەی بە دوور بن لە بەکارھێنانی چەکی ئەتۆمی. ڕوسیا و ئەمریکا پێداچوونەوەیان بۆ سیاسەتەکانی خۆیان کردەوە چونکە دەیانزانی کە دەبێ لە گەڵ یەک مەسڵەت بکەن.
ستالین، ڕێبەری یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٣ مرد. جێنشینی ئەو خرۆشچف سیاسەتێکی میانڕەوی پەیڕەو دەکرد و دەیویست لە گەڵ ڕۆژاوا دانوستان بکات.
١٧٠٢
ساڵی ١٧٠٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
شەڕی سارد
جەنگی سارد لە ساڵەکانی ١٩٥٥ تا ١٩٦٢
بەداخەوە گەشبینی ھەردوولا بە ھۆی ھەبوونی ڕێگریی ناکام مایەوە. ھەوەڵین ڕێگری بریتی بوو لە پەیمانی وارسۆ. ڕوسیا بەم پەیمانە ویستی بەرامبەر ناتۆ بوەستێتەوە.
١٧٠٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٠٢
شەڕی سارد
جەنگی سارد لە ساڵەکانی ١٩٥٥ تا ١٩٦٢
ئێستاکە ڕوسیا ھەموو وڵاتانی کومونیستی ڕۆژھەڵاتی ئەوروپای لە چواردەوری خۆی کۆکردبووەوە. ھەڵبەت تەواو ئاسایی بوو کە ئەو وڵاتانە ھاوپەیمانی لەو جۆرە دروست بکەن بەڵام کاتێک سوپای ھەر دوو زلھێزەکە لە دەوری پەردەی ئاسنین نزیک دەبونەوە بارودۆخەکە خراپتر بوو. کاتێک کە ھێزەکانی ڕۆژاوا ڕێگەی چەکداربوونەوەی ڕۆژئاوای ئەڵمانیان دا و کردیانە ئەندام لە ناتۆ ئەم ئاڵۆزییە زیاتر بوو.
دوای ئەوە لە ساڵی ١٩٥٦ چەندین شۆڕشی دژ بە ڕوسیا لە پوڵەند و ھەنگاریا ڕوویاندا. کاتێک زانیان شۆڕشەکەی ھەنگاریا خەریکە سەرکەوتوو دەبێ، خرۆشچف دەستوری بە سوپاکەی خۆی دا کە دووبارە ئارامی وئاسایش بگەرێننەوە بۆ ھەنگاریا. وڵاتانی ڕۆژاوا بە جۆرێک دەیانڕوانییە ئەم ڕوداوە کە ئەگەر ڕوسیا بە ھێزێکی لەوجۆرە بیھەوێ وڵاتێکی بچوکی وەکوو ھەنگاریا شکت پێ بێنێت ئیتر ھومێدێکی لەوجۆرە نییە بۆ(ئاشتی و سەبرگرتن) لە نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.
دیواری بەرلین
لە ساڵی ١٩٤٩ داگیر کردنی ئەڵمان کۆتایی پێھات بەڵام سەربازەکانی ھەردوولا لە ئاڵمان مانەوە. ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی فەڕانسە، بەریتانیا ئەمریکا بوو سەرەنجام گۆڕدرا بۆ کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمان یان ئەڵمانی ڕۆژاوا؛ لە حاڵێکدا کە ناوچەکەی ژێر دەستی ڕوسیا ناوینرا کۆماری دیموکراتی ئاڵمان یان ئەڵمانی ڕۆژھەڵاتی کومونیستی. شاری بەرلین دابەش کرابووە سەر دوو بەش و کەوتبووە ناوەڕاستی ڕۆژھەڵاتی ئاڵمان. سنوری نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای ئاڵمان بە تەواوی لە ژێر چاوەدێریدا بوو بەڵام خەڵکی دەیانتوانی بە ئازادی لە نێوان ڕژھەڵات و ڕۆژئاوای بەرلین ھاتوچۆ بکەن. لە ساڵانی ١٩٥٠ ھەزاران نەفەر لە خەڵکی ئەڵمانی ڕۆژھەڵات ھەڵاتن بۆ ناوچە ئاست بەرزەکان و دواتر کۆچیان کرد بۆ ئەڵمانی ڕۆژاوا. زۆربەی ئەمانە کرێکاری کارزان بوون و پیشەوەر بوون و پیشەسازی ئەڵمان بە بێ ئەمانە بەرەو وەستان دەچوو. ھەر لەبەر ئەمە لە ساڵی ١٩٦١ ئەڵمانی ڕۆژھەڵات دیوارێکی بەرزی لە ناوەڕاستی بەرلین دروست کرد و بە سەختی چاوەدێری دەکرد. ھەندێک لە خەڵکی ئەڵمانی ڕۆژھەڵات کە دەیانھەویست بە سەردیوارەکە بپەڕنەوە بۆ بەری ڕۆژئاوای بەرلین دەکەوتنە بەر دەستڕێژی گولەی پاسەوانەکان. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کە خەڵکی ڕۆژاوا وا بیر بکەنەوە کە سیستەمی کۆمونیستی خراپە.
قەیرانی کوبا
لە ساڵی ١٩٥٩ سوپای چریکی شۆڕگێڕێکی لاوی کوبایی کە ناوی فیدڵ کاسترۆ بوو، حکومەتی دیکتاتۆری ستەمکاری کوبای واتە (باتیستا) لە کوبا لە ناوبرد، کە دورگەیەکە لە دەریای کارائیب.
کاسترۆ زۆر دژ بە ھێزی سەربازی و ئابووری ئەمریکا بوو لەو ڕوانگەوە کە ئەمریکا دەوڵەتەکانی ئەمریکای ناوەڕاستی خستبووە ژێر سوڵتەی خۆی و ھەمیشە پشتیوانی (باتیستای) دەکرد. کاسترۆ کومونیست بوو و حکومەتە سوسیالیستە نوێیەکەی پەیوەندی ھەمیشەی ھەبوو لە گەڵ ڕوسیا. بۆ یەکەم جار ڕوسیا ھاوپەیمانی لە ئەمریکای لاتین پەیا کردبوو کە تەنھا ١٠٠میل لە نەتەوەیەکگرتوەکانی ئەمریکاوە دوور بوو.
ئەمریکییەکان بنکەی سەربازی گرنگیان لە کوبا ھەبوو و دەیانھەویست دڵنیا بنەوە لەوەی ئەم بنکانە ھیچ زیانیان بەرنەکەتووە. ناچار ھانای بۆ ئەو کوبایانە برد کە دورخرابوونەوە بۆ ئەمریکا و لەوێ دەژیان، داوای لەوان دەکرد و پشتیوانیشی دەکردن بۆ ئەوەی ھێرش بکەنە سەر کوبا وکاسترۆ لە ناو بەرن. ھەڵبەت ئەمریکییەکان لەم کارەیان تەواو دووچاری شکست بوونەوە بەڵام ئەم ھێرشە ئەو دڵنیایەی بە کاسترۆ دا کە ئەگەر جارێکی دیکە لەم ھێرشانە بکرێتە سەری دەبێ داوای یارمەتی لە ڕوسییە بکات. کوبایەکان داوای ھاوکاری سەربازیان لە ڕوسیا کرد و لە ساڵی ١٩٦٢ چەکی قورس وموشەکەکانی ڕوسیا گەیشتنە کوبا. ئەگەر ئەم چەکانەی ڕوسیا لە کوبا جێگیرکرابان بەڕاستی ناتۆ دەکەوتە خەتەرەوە چونکە سیستەمی پارێزگاری ئەوان لە خاکی ئەمریکا شکستی
دەھێنا. شارەزایانی بواری سەربازی پێویستییەکانیان بە وردی بەرڕەسی کرد. ئەگەر چەکە ناوەکییەکان لە خاکی کوبا جێگیر کرابان بەشێکی زۆر لە خاکی ئەمریکا نابود دەبوو.
جۆن ئێف کەنەدی بڕیاری دا (دابڕگەیەک بۆ ھەموو ئەو چەکانە دروست بکات کە دەنێردرانە کوبا) ھێزە دەریایی و ئاسمانییەکانی ئەمریکا ڕێگریان دەکرد لە ھەرکەشتییەک کە گومانی ئەوەی لێکرابا کە موشکی پێیە بۆ کوبا. ھەڵبەت ئەگەر ئەمریکییەکان ئەو کەشتیانەیان پشکنیبایە یان ڕێگریان کردبایە بچنە ناو کوباوە مەترسی ئەوەی ھەبوو کە ڕوسیا ڕێگای توندتر بگرێتە بەر و لەوانەبوو ئەمریکا بۆمباران بکات. مەترسی ڕودانی جەنگێکی ئەتۆمی نزیک بوو. لە ٢٤ی تشرینی یەکەم، ھەژدە کەشتی ڕوسی بەرەو کوبا بەڕێکەوتن ئەو شوێنەی کە پاسەوانەکانی ئەمریکا لەوێدا جێگیر
کرابوون. ئێوارەی ھەمان ڕۆژ ھەموو کەشتییەکان بە ڕێی خۆیاندا گەڕانەوە بۆ وڵاتەکەیان. خرۆشچف چاوپۆشی لە ڕوداوەکە کردوو و دونیا لە مەترسی ئەو جەنگە ڕزگاری بوو.
ھەردوولا دەستیان کرد بە گفتگۆ کردن تا ئەم قەیرانە کۆتای پێ بێنن. لە کۆتایدا لە گەڵ یەک ڕێککەوتن. ڕوسیا ڕەزامەندی دەربڕی ھەموو موشکەکانی بکێشێتەوە و بنکەکانی بێ چەک بکات. ئەمریکییەکانیش بڕیاریان دا گەمارۆی دەریای لەسەر کوبا لادەن و ھێرش نەکەنە سەری.
کاریگەرییەکانی قەیرانی کوبا زۆر گرینگ بوون. دوو زلھێز، واتە ڕوسیا و ئەمریکا، گەیشتنە ئەو ئەنجامە کە مشتومڕی لەو جۆرە ھیچ کات نابێت ڕووبداتەوە چونکە دەرئەنجامی مەترسیداری دەبێت. لە ڕاستیدا بەھۆی زەروری بوونی ئەم بابەتە ھەردوولا بە دوای چارەیەک بوون بۆ گەیشتن بە پێکەوەژیانی ئاشتیانە. بۆ دروستکردنی پەیوەندی باشتر لە نێوان خۆیاندا ھێڵی تەلەفونیان لە نێوان واشینگتۆن و مۆسکۆ خستە کار.
ڤێتنام
لە پاش کۆریا وڵاتێکی دیکە کە مشتومڕی نێوان چین و ئەمریکییەکانی لێکەوتەوە ڤێتنام بوو. ئەم وڵاتەش کە کەوتبووە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا کرابووە دووبەش، بەشی باکووری کومونیست و باشورەکەی غەیرە کومونیستی بوو. لە ساڵانی ١٩٦٠ جەنگێکی خوێناوی و درێژخایەن لەو ناوە ڕویدا و ئەمریکییەکان شکستیان ھێنا لەوێ. بەشی گەورەی شەڕەکە شەڕی چریکی و لە دارستان و لادێکانی باشووری ڤێتنام بوو. کومونیستەکانی باکووری ڤێتنام پشتیوانی ئەم چریکانەیان دەکرد. ئەمریکییەکانیش پشتیوانیان لە باشووری ڤێتنام دەکرد و بە فڕۆکەش ئازۆقە جەنگییەکانی بۆمباران دەکرد. ئەم جەنگە چەندین ساڵی خایاند بەڵام ھیچ کات سنورەکانی ھیند و چینی نەبەزاند و ھیچکات چین و ڕوسیاش ڕاستەوخۆ نەھاتنە ناو جەنگەکەوە. ئەمریکا تەنھا بۆمبارانی دەکرد بەڵام باکووری ڤێتنامی داگیر نەکرد لەترسی ئەوەی جەنگەکە گەورە نەبێت و نەگاتە ئەو ئاستەی چین و ڕوسیاش تەداخولی جەنگەکە بکەن.
لەگەڵ ئەوەی ئەمریکا بە ھەموو جۆرە چەکێک (بێجگە لە چەکی ئەتۆمی) ھێرشی کردە سەر چریکەکان، بەڵان ھێشتا نەیتوانی شکستیان پێ بھێنێ و یاخود ڕێگری بکات لە ناردنی ھاوکارییەکانی باکووری ڤێتنام. سەرەنجام سەربازە ئەمریکییەکان لە پاش ڕاگەیاندنی ئاتەش بەست لە ساڵی ١٩٧٢ لە باکووری ڤێتنام چوونە دەرەوە. بەڵام جەنگ لە ھیند و چین ھەروا بەردەوامی ھەبوو.
شەڕی سۆڤیەت-ئەفغان
لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ تاکو شوباتی ١٩٨٩. گروپێکی یاخیبوو کە ناسراو بوون بە موجاھیدین، لە پاڵ گروپێکی بچووکی ماویزم، شەڕێکی چریکیان دژی سوپای سۆڤیەت و کۆماری دیموکراتی ئەفغانستان ھەڵگیرساند، بە زۆری لەنێو جەرگەی شارەکانی وڵاتەکەدا. گروپی موجاھیدین لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پڕچەک دەکران و پشتگیریان لێدەکرا.
دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی کەوا لە ئەرشیفی جەنگەکەدا ئامانجی ئەمەریکییەکانی لەم جەنگەدا ڕوونکردۆتەوە ئاماژەی بەوا داوە کە «دەزگای ھەواڵگری ناوەندی ڕۆڵێکی دیاری ھەبوو لە زیادکردنی کاریگەری ئەمریکییەکان بە پڕچەککردنی گروپە یاخیبووەکان ئەمەش لەپێناو بێزارکردنی سۆڤیەتییەکان، و بە ھاوکاری دەزگا ھەواڵگرییەکانی پاکستان بەردەوام ئەمریکییەکان لە گفتوگۆدابوون لەگەڵ ئەو گروپانە».[٤٥]
پێکەوەژیانی ئاشتیانە
لە پاش قەیرانی کوبا ھەندێک بابەت ھاتنە پێشەوە کە ھێزەکانی ڕۆژاوا خۆیان لە بەرامبەر ڕوسیا بینییەوە بەڵام لەگەڵ ھەموو ئەم ئاڵۆزیانە و جەنگی ڤێتنامیش، لەپاش ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندییەکان باشتر بوون. ھەڵبەت بۆ ئەم
بابەتە بەڵگەی زۆر ھەن. ڕێبەرانی ئەم وڵاتانە بە تەاوی لەوە بە ئاگا بوون کە کە کاریگەرییەکانی چەکی ئەتۆمی چ دەرئەنجامێکی مەترسیداری دەبێت. ساڵانێک بوو کە چەکی ناوەکیان تاقی دەکردەوە و ئێستا دەترسان لەوەی ولاتانی دیکەش ھەمان چەک دروست بکەن و لە ئەنجامدا ڕێژەی ڕادیۆئەکتیڤ لە ھەوادا ڕوو لە زیادبوون دەکات.
چەند مانگێک بەسەر قەیرانی کوبا تێپەڕییبوو، بەریتانیا، ئەمریکا و ڕوسیا ڕێکەوتن لەبارەی ڕاگرتنی تاقیکردنەوە ناوکییەکانی ناو دەریا و فەزا و ئەودیو فەزاش. ئەمە
ھەوەڵین ھەنگاو بوو بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی چەکی ناوەکی. ڕوسیا ئیتر نەیدەتوانی پشت بە وەفاداری وڵاتانی ھاوپەیمانە کومونیستەکانی ببەستێت. یوگسلاڤیا ھەوەڵین وڵات بوو کە لە ساڵی ١٩٤٨ خۆی بە دوور گرت لە ڕوسیا. ڕۆمانیا لە گەڵ ھەبوونی کێشەی نێوان ڕوسیا و ڕۆژاوا بەڵام دەرگای بۆ دانوستان کردەوە و دەرگای بە ڕووی گەشتیارەکانی ئەو وڵاتانەدا واڵا کرد. ئەلبانیاش ڕووی لە ڕوسیا وەرگێڕا. لە چکسلاوکیا حکومەتی نوێ سانسۆریان وەلاناو ئازادییەکی زیاتریان دا بە خەڵکەکەی. ڕۆسیا دەترسا کە چکسلاوکی لە پەیمانی وارسۆ بچێتە دەرەوە. ناچار جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٦٨ لە گەڵ ھاوپەیمانەکانی ھێرشی کردە سەر چکسلاوکی و وێرانیان کرد.
بەڵام خولیای ژیانی ئازاد و خۆشبەختی زیاتر بۆ خەڵکی وڵاتانی کومونیستی ئەوروپای ڕۆژھەڵات ھەر بەردەوامی ھەبوو. لەبەرئەمە تا ساڵانی ١٩٧٠ یەکێتی سۆڤیەت چەندین گرێبەستی بازرگانی و پەیوەندی نزیگتری لە گەڵ وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژاوا واژۆکرد، لەوانەش ئەڵمانی ڕۆژاوا، چونکە ڕوسیا ھەر لەسەرەتای جەنگی ساردەوە ترسی لەم وڵاتانە ھەبوو.
لە ساڵی ١٩٦٣ چین و ڕوسیا لەسەر ھاوکارییەکانی ڕوسیا بۆ چین مشتومڕیان بوو و ھەروەھا کێشەیان ھەبوو لە سەر سنورە دوورودرێژەکەی نێوانیان. ھەروەھا لە بارەی
چۆنیەتی دروست بوونی کومونیستەوە دمبەدمەیان بوو. لە ئەنجامدا ئیتر چین کەمتر پشتی بە ڕوسیا دەبەست و کەم کەم ڕێبەرایەتی ھەندێک گروپی کومونیستی دەکرد کە دژ بە سیاسەتەکانی ڕوسیا بوون. چین پەیوەندی دۆستانەی لە گەڵ وڵاتانی ڕۆژاوا بەست و بە ئەندامبوونی لە نەتەوەیەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٢ نەک ھەر لە گەڵ وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقا بەڵکو لە گەڵ ئەمریکاش خۆی گونجاند.
بە درێژای ساڵەکانی دوای جەنگی جیھانی دووھەم زۆرێک لە وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقا کە موستەعمەرەی بەریتانیا، فەڕانسە و ھۆڵەند (ھەندێ وڵاتی دیکەش) بوون سەربەخۆیی خۆیان بەدەست ھێنا. ڕێبەرانی ئەو وڵاتانە بۆ نموونە وەکو نەھرۆ لە ھیندستان و نیکرۆمە لە غانا نەیاندەویست وڵاتەکانیان لەم جەنگی ساردە بکەوێتە ژێر دەسەڵاتی زلھێزەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.
بەڵکو دەیانھەویست بێ لایەن بمێننەوە و جیھانی سێیەم دروست بکەن. ھەروەکو ئەم وڵاتانە سەربەخۆیان بەدەست ھێنا ھەروەھا بوونە ئەندامیش لە نەتەوە یەکگرتوەکان و مافی دەنگدانیان وەرگرت و ئیتر پێویست نەبوو لایەنگری ئەمریکا یان ڕوسیا بن. کاتێک ئەم ڕێکخراوە لە ساڵی ١٩٤٥ بونیادنرا ڕوسیا و ئەمریکا و شوێنکەوتوانیان بەشداریان تێدا کرد. لە ساڵی ١٩٧٠ نەتەوە یەکگرتوەکان نزیکەی ١٥٠ ئەندامی ھەبوو و ھەموو وڵاتە نوێیەکانی ئاسیا و ئەفریقا لەم ڕێکخراوە دابوون. کاتێک لە ساڵی ١٩٧٢ وڵاتی چینی کومونیستی ھاتە ناو ئەم ڕێکخراوەوە فەڕانسە حاڵەتی دژە ئەمریکای گرتبووە خۆی، ئیتر ئەم لێکجودایەی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا وەک پێشتر بەرچاو نەبوو.
زۆرێک لە ئەوروپییەکان لەسەر ئەو باوەڕ بوون کە ئەورپاش وەکوو جیھانی سێیەم لە نێوان ڕوسیا و ئەمریکا ڕەفتار بکات و زیاتر ڕۆڵی ئابووری بگێڕێ و زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپا لە گەڵ یەکتر ڕێکەوتن. لە سەرەتاکانی ساڵی ١٩٦٠ فەڕانسە بڕیاریدا لە ناتۆ بێتە دەرەوە و لە جیاتی ئەوە شوێنی نەتەوەیەکگرتوەکان بکەوێت و بە سەربەخۆیی بڕیاربدات.
جەنگی سارد لە مێژووی جیھان
کۆمەڵگاکانیان ئەوەندەش لە یەکتر جیاواز نین ئیدی مەیلی دەستدرێژی کردنە سەر یەکتریان نەبوو.