cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گولیێلمۆ مارکۆنی
ژیان
ماڕکۆنی لەڕۆژی ٢٥ی نیسانی ١٨٧٤ لەخێزانێكی دەوڵەمەند لە شاری پۆلِۆنیای ئیتاڵیا لەدایك بووە.کەسایەتی داهێنەری ئیتالی و ئەندازیاری کارەبا بوو. بەشداری کردووە لە دۆزینەوەی شەپۆلەکانی وزەموگناتیسیەکان و ڕادیۆیی داھێناوە، ھەروەھا داھێنەری شەپۆلەکانی لاسلکیە، لەماڵی خۆیاندا فێری خوێندەواری بووە کەتەمەنی گەیشتۆتە ٢٠ ساڵان تاقیکردنەوەکانی ھێنریش ھێرتسی خوێندۆتەوە کە سەلماندوێتی شەپۆلی وزەیموگناتیسی نەبینراوە بونی ھەیە ئەم شەپۆلانەش بەخێرایی تیشک لە ھەوادا دەجوڵێتەوە، مارکۆنیش دڵنیابووە لەوەی کە ئەم شەپۆلانە دەکرێت لەناردنی دەنگدا بۆ مەودایەکی دوورودرێژ بە بێ وایەر بەکار بھێنرێت و لەڕێگای ئەم شەپۆلانەوە بتوانرێت نامە ئاڕاستەی کەشتیەکانی ناو زەریا بکرێت و لەساڵی ١٨٩٥ داھێنانی کردووە و توانیوێتی بەسەرکەوتویی بەدەستی خۆی نامەیەی لاسلکی بۆ زەریاکان بنێرێت.
لە ساڵی ١٩٠١ مارکۆنی توانیوێتی یەکەم ئامێری پێشوازیکردنی ڕادیۆی لاسلکی دروست بکات و بەسەرکەوتویی نامەی پێ ئاڕاستەبکات، ھەر لەھەمان ساڵدا پەرەی بە ئامێری پێشوازیکردن داوە و وێستگەیەکی لاسلکی لەئێرلەندا دامەزراندووە و گرنگی ئەم داھێنانەی لەساڵی ١٩٠٩ دەرکەوتووە کاتێک کە کەشتی فیکتۆریا ژێرئاو کەوتووە و لەڕێگای نامەی لاسلکیەوە ژمارەیەک لەسەرنشینی کەشتیەکە ڕزگارکراون ئەویش بەبەکارھێنانی بۆ داواکردنی فریاکەوتن لەڕێگای کەشتیەکانی دیکەوە، ھەر لەھەمان ساڵ واتا لەساڵی ١٩٠٩ مارکۆنە خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێناوە، لەساڵی ١٩١٠ سەرکەوتوو بووە لەناردنی نامەی لاسلکی لە نێوان ئێرلەندا و ئەرژەنتین کە مەوداکەی شەش ھەزار میل بووە. مارکۆنی یەکەم کەس بووە کە بەسەرکەوتویی ناردن و وەرگرتنی ئاماژە تیشکیەکانی لە ھەموو مەودا جیاوازەکاندا بەکارھێناوە و لە ٢٠ یۆلیۆی ساڵی ١٩٣٧ لەتەمەنی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤ پۆل:مردووانی ١٩٣٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئیتالی پۆل:داھێنەرانی ئیتالی پۆل:مێژووی ڕادیۆ پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
کۆلۆرادۆ
سەرچاوەکان
پۆل:کۆلۆرادۆ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٦
فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردی
فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردی فەرھەنگێکی وشەڕەتناسیی نووسراوی عەلی نانەوازادە یە. ئەم فەرھەنگە لە شەش بەرگ پێک دێت و ھەر بەرگێک نزیکەی ٧٠٠ لاپەڕەیە و ھەمووی بەیەکەوە نزیکەی چوار ھەزار لاپەڕە دەکا. بەرگی یەکەمی لە ٢٠١٧، بەرگی دووەمی لە ٢٠١٨، بەرگی سێیەمی لە ٢٠١٩، بەرگی چوارەم و پێنجەمی لە ۲۰۲۱ و، بەرگی شەشەم و کۆتایی لە ۲۰۲۲ چاپ کراوە. ئەمە بە یەکەم فەرھەنگی کوردی دادەنرێت کە بە شێوەیەکی تێر و تەسەل بایەخ بە ڕیشە و پێشینەی وشە و دەنگەکانی کوردیی دەدات. عەلی نانەوازادە، پێش نووسین و بەچاپگەیاندنی فەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردیی، فەرھەنگی ھەرمان ی بە دوو بەرگ لە ساڵی ٢٠٠٥ لە ھەولێر چاپ کرد.
نووسەر لە پێشەکی ئەم فەرھەنگەی دەنووسێ:
سەرچاوەکان
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
ئەلفوبێی لاتین
وێنۆک|ئەلفوبێی لاتین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەلفوبێی لاتینی
گەورەی ژنانی جیھان (نازناو)
گەورەی ژنانی جیھان نازناوێکە لە ئیسلامدا بۆ فاتیمەی زەھرا بەکاردێت، بەواتای ئەوەی پلە و پایەی لەلای موسڵمانان لە ھەموو ژنانی تر بەرزترە، پێغەمبەر محەممەد ئەو نازناوەی لێناوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:فاتیمە
١٧٤٨
ساڵی ١٧٤٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٤٨
ئەشرەفول وەسائیل (کتێب)
ئەشرەفول وەسائیل لە تێگەیشتنی زانستی شەمائیل یەکێکە لە کتێبەکان دەربارەی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد لە نوسینی ئیبن حەجەر هەیتەمی، کە بریتییە لە ڕونکردنەوەی کتێبی شەمائیل محەممەدییەی ترمزی.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان
زمانی کازاخی
زمانی کازاخی یان قازاقی (Қазақ тілі بە لاتینی: Qazaq tili) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و لەگەڵ زمانی ڕووسیدا زمانی فەرمیی وڵاتی کازاخستانە.
خوێندەواری
وێنۆک|ڕادەی خوێندەواری لە نێوان پێگەیشتوان لە ئاستی جیھاندا
خوێندەواری بە مانا فراوانەکەی بریتییە لە توانای خوێندنەوە و نووسین. لای ڕێکخراوی یونسکۆ پێناسەکە فراوانترە: «کۆمەڵێک توانایە لە خوێندنەوە، نوسین و توانای ژماردن» یان «ڕێگای ناسینەوە، تێگەشتن، وەرگێڕان، دروستکردن و گەیاندن لە بواری بەردەوام دیجیتاڵ بوونی جیھانێکی پڕ لە زانیاریی بە دەق بڵاوکراوە.»
خوێندەواری بناغەی خوێندن و پەروەردەیە و بەگشتی بریتییە لە فێرکردنی خوێندن و نوسین لە ساڵانی سەرەتای خوێندندا. لەناوبردنی نەخوێندەواریش ھەڵمەتێکی جیھانییە. لە ھەرێمی کوردستاندا وشە لەناوبردنی خوێندەواری بە عەرەبی (محو_الأمية) کورتکرابوەوە بۆ «مەحەلومی» و دەوڵەت و کەسایەتییە جیاوازەکانی عێراق بەرنامەی نەھێشتنی نەخوێندەواریی جیاوازیان ھەبووە بۆ پێگەشتوان. هەندێک لە توێژەران پێشنیاری ئەوە دەکەن کە بتوانرێت مێژووی بایەخدان بە چەمکی "خوێندەواری" بەسەر دوو ماوەدا دابەش بکرێت. سەرەتا ماوەی پێش ساڵی ١٩٥٠ کە خوێندەواری تەنیا وەک خوێندەواری ئەلفوبێی (ناسینەوەی وشە و پیت) تێدەگەیشت. دووەمیان ئەو ماوەیەیە کە لە دوای ساڵی ١٩٥٠ کە بە هێواشی خوێندەواری دەستی پێکرد بە چەمک و پڕۆسەیەکی فراوانتر، کە بریتییە لە خوێندەواریی کرداری. ئەم فراوانکردنەی چەمکی نەریتی خوێندەواری لە کاتێکدا ڕوویدا کە کۆدەنگی لە نێوان توێژەران لە لێکۆڵینەوەکانیان پێکهاتن و توێژینەوەی پەروەردە و زمانناسیی هاتە ئاراوە، کە کەم هەست دەکات لە دەرەوەی هەندێک چوارچێوەی دیاریکراو قسە لە خوێندنەوە یان نووسین بکات بۆ نموونە تەنانەت قۆناغی زۆر زووی بەدەستهێنانی زاڵبوون بەسەر هێما - شێوەکان لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی تایبەتدا ڕوو دەدات (تەنانەت ئەگەر ئەو چوارچێوەیە بە سادەیی "قوتابخانە") بێت، و دوای دەستکەوتی چاپکردنیش هەر نموونەیەک لە خوێندنەوە و نووسین خوێندنەوە و نووسین، بۆیە، هەرگیز لە توخمە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان هەڵناگیرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:زانین پۆل:نووسین پۆل:خوێندنەوە
بڕیارنامەی ٢٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی حوزەیرانی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٤٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠
پارێزگای تەخار
تەخار (پەشتۆ/فارسی: تخار) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ١٦ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
تەخار پۆل:پارێزگای تەخار پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
ئەسکیشەھر
ئێسکی شەھیر (بە تورکی: Eskişehir) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای ئێسکی شەھیر.
سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/Eskişehir ویکی ئینگلیزی]
بەستەرە دەرکییەکان
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:ئێسکی شەھیر پۆل:ئەسکیشەھر
قوباد تاڵەبانی
قوباد تاڵەبانی (ناوی تەواو: قوباد جەلال حیسامەددین؛ لەدایکبووی ٢١ی تەممووزی ١٩٧٧) سیاسەتوانێکی کورد و جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کورستانە. ئەو ئەندامی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و کوڕی جەلال تاڵەبانییە. لە کاتی دوو ئیدارەیی کوردستان لە بەشی سەوزدا لەساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٣ یاریدەدەری بەرھەم ساڵح سەرۆکی حکوومەتی ئەو ناوچەیەی ھەرێم بوو؛ دواییش بووەتە نوێنەری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لەدوایشدا بە پلەی وەزیر لە ئەنجومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کاری کردووە، لە ئێستاشدا جێگری سەرۆکوەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە لە کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێم.
ژیان
قوباد ژیانی زۆربەی لە ناوچەی سەری خواروی لەندەن لە بەریتانیا بەسەربردوە و دەرچوی زانکۆی سەرییە. پێش ئەوەی دەست بکات بە کاری سیاسی خەریکی کاری ئۆتۆمبیلی ئیتالی بوە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی ھەندەسەی میکانیکی سەیارەشی ھەر لەوێ وەرگرتوە. دوای دەرچوونی لە زانکۆ ئیتر بڕیار دەدا تێکەڵ بە سیاسەت بێت. لە ھەمان چاوپێکەوتندا، باسی ئەوە دەکات کە لەگەڵ ماڵی باپیری لە بەریتانیا ژیاوە و بەھۆی چالاکی باوکی لە پێشمەرگایەتیدا ئەم نەیتوانیوە لە ماڵی خۆیان گەورە بێت. بەڵام دەڵێ کەوا تەواوی ژیانی پڕبوە لە میوان و کۆبوونەوەی سیاسی لە ناو ماڵباتی باپیری (ئیبراھیم ئەحمەدی باوکی ھێرۆخان).
خێزانی ناوی «شێری کراھام»ە و پێشتر کارمەندی ئۆفیسی وەزارەتی دەرەوە بۆ کاروباری ئێراق بوە.
نوێنەرایەتیی ھەرێم لە ئەمریکا
لە ساڵی ٢٠٠٦ و دوای یەکگرتنەوەی ئیدارەکانی ھەرێم، قوباد تاڵەبانی نوێنەرایەتی ھەرێمی دەکرد لە ئەمریکا تا دوای گەڕانەوەی بۆ کوردستان لە ساڵی ٢٠١٢دا و وەرگرتنی پۆستی «بەرپرسی فەرمانگەی ھەماھەنگی و بەدواداچوون» کە پلەی وەزیری ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بنەماڵەی تاڵەبانی پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:زیندووان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
بانەوڕێ
بانەوڕێ شارێکە لە شارستانی پاوە لە پارێزگای کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
لێکۆڵەری ڕاستەقینە
لێکۆڵەری ڕاست ( بە ئینگلیزی True Detective) زنجیرەیەکی ئەمریکیە لە لایەن نیک پیلۆزاتۆوە دروست کراوەو لە کەناڵی ئێچ بی ئۆوە پەخش کراوە ، ماتیو مەکاونھی و ودی ھاریلسن ڕۆڵگێڕانی سەرەکی ئەم زنجیرەیەن ، زنجیرەکە دوو وەرزی لێ پێشکەش کراوە وەرزی یەکەم باس لە دوو لێکۆڵەر دەکات کە بەدوای بکوژێکی زنجیرەییەوەن کە کۆمەڵە کوشتنێکی ئەنجام داوە لە ماوەی ١٧ ساڵدا ، وەرزی دووهەمی زنجیرەکە باس لە سێ لێکۆڵەر دەکات کە چەند تاوانێکیان لەبەردەستدایە و پێیان وایە بە جۆرێک پێکەوە پەیوەندی دارن.
لێکۆڵەری ڕاست لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ چوار خەڵاتی ئێمی پاڵێورا ، هەروەها وەرزی یەکەمی زنجیرەکە لە سەدا ٨٧ی وەرگرتووە لە ماڵپەڕی ڕۆتین تۆماتۆز وە وەرزی دووهەمیش لە سەدا ٦٣ی وەرگرتوە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەو زنجیرانەی خەڵاتی بافتایان وەرگرتووە پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی ئێچ بی ئۆ پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
ئۆواسێ
ئۆواسێ ((尾鷲市, ئۆواسێ -شی) شارێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئابی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە ١٦،٩١٠ کەسە کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە ١٩٢.٧١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ
بناوێ، ئالانی سەردەشت
بناوێ (Binawê، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠ کەس لە ٧٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کۆم کاست
200px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی کۆمکاست کۆمکاست (بە ئینگلیزی: Comcast) یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ کاری تەکنەلۆژیا.
لە ٢٨ ـی ٦ ـی ١٩٦٣ دامەزراوە لەلایەن ڕاڵف جەی. ڕۆبێرتز، جولیان ئەی. برۆدسکی، دانیال ئارۆون. بارەگای کۆمکاست لە شاری فیلادێلفیا، ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
وارنەر میدیا
وارنەر میدیا یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرھەمھێنانی فیلم و کاری وێنەیی. 250px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی تایم وارنەر
کۆم کاست
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٦٣ پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠ پۆل:کۆمپانیا تێکەڵەکانی ئەمریکا پۆل:کۆمپانیا ڕاگەیاندنە گشتییەکانی ئەمریکا پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
وارنەر میدیا
پۆل:تایم وارنەر پۆل:کۆمپانیاکانی چێژبەخشی کە لە شاری نیویۆرکن پۆل:ئەو کۆمپانیا ڕێکلامییانەی دەکەونە شاری نیویۆرک
١٧٤٩
ساڵی ١٧٤٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٤٩
شایلا ستایلز
شایلا ستایلز (؛ لەدایکبووی ۲۳ی ئەیلوولی ۱۹٨۲ — مردووی ۱۰ی تشرینی دووەمی ۲۰۱۷) خانمە ئەکتەرێکی پۆرنۆگرافی کەنەدی بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:مردووانی ٢٠١٧
کیسەڵەکانیش دەفڕن
کیسەڵەکانیش دەفڕن فیلمێکی ٢٠٠٤ی جەنگیی درامی کوردییە کە لەلایەن بەھمەن قوبادییەوە کاری نوسین، بەرھەمھێنان، و دەرھێنانی بۆ کراوە. فیلمەکە سۆران ئیبراھیم، ئاواز لەتیف، سەدام حوسێن فەیسەڵ، ھێرش فەیسەڵ ڕەحمان، عەبدولڕەحمان کەریم، ئاژیل زێباری ڕۆڵی سەرەکی تێدا ئەگڕێن. چیرۆکی فیلمەکە دەربارەی سێ منداڵی پەنابەرە، لەسەر سنووری عێراق-تورکیا، کە چاوەڕێی ڕوخانی سەدام حوسێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٤ پۆل:فیلمەکانی سەبارەت بە خۆکوژی پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ٢٠٠٣ پۆل:فیلمە عێراقییەکان پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان
دمیتری مەندەلیێڤ
دمیتری ئیڤانۆڤیچ مەندەلیێڤ|وێنۆک ناوی تەواوی دمیتری ئیڤانۆڤیچ مەندەلیێڤ (Dmitri Iwanowitsch Mendelejew)، دمیتری مەندەلیێڤ کیمیاناسێکی ڕووس بوو، ساڵی ١٨٣٤ لەدایکبووە و لە ١٩٠٧ دا کۆچی دوایی کردوە. ساڵی ١٨٦٥ پلەی پرۆفیسۆری وەرگرتوە لە زانکۆی سەنت پیتەرسبورگ. کاری دکتۆرانامەکەی لە سەر بەستنەوەی ئاو بەئەلکولەکانەوە بووە، کە تاکوو ئەمڕۆش دەبێژن بوونی جۆرەکانی ئەلکول لەسەر پێشنیار و بۆچوونەکانی ئەو بووە. گرنگترین کاری زانستی بریتی بوو لە داڕشتنی خشتەی خولی ماددەکان.
بەستەری دەرەکی
مۆزەخانەی کارەکانی مەندەلیێڤ لە سانت پۆتەسبورگ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٤ پۆل:مردووانی ١٩٠٧ پۆل:کیمیازانانی ڕووس پۆل:داھێنەرانی ڕووس پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
بڕیارنامەی ٢٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەمموزی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی تێکھەڵچوونی ڕەگەزی لە ئەفریقای باشووردا بە ھۆێ سیاسەتەکانی ئاپارتایدی دەوڵەتی کۆماری ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٤٩‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ھێلکە (خواردن)
لەگەڵ پێشکەوتنی‌ مرۆڤ و باشبوونی‌ ژەمە خۆراکییەکانی‌ و زۆربونی‌ رێژەی‌ قەڵەوی‌ لە جیھاندا، ناوبانگە باشەکەی‌ ھێلکە کەوتۆتە ژێر گومانەوە بەھۆی‌ بوونی‌ رێژیەک لە چەوری‌ کە رەنگە بۆ ھەندێک لە مرۆڤەکان زیانی‌ لێبکەوێتەوە، ئەم ھۆکارەش مرۆڤی‌ ناچارکردوە بە وریایییەوە مامەڵە لەگەڵ ھێلکە بکات.
پێکھاتەکانی ھێلکە
ھێلکە لە دوو بەشی‌ سەرەکی‌ پێکدێت کە سپێنە و زەردێنەیە، سپێنەی‌ ھێلکە ھیچ جۆرێکی‌ چەوری‌ تێدانیە و ھەرچی‌ چەوری‌ ھێلکەیە دەکەوێتە ناو زەردێنەکەیەوە.
چەوری‌ (بە ھەمو جۆرەکانیەوە) نزیکەی‌ %٣ بۆ ٤%ی‌ ھێلکە پێکدەھێنێت، ئەوەی‌ دەمێنێتەوە رێژەیەکی‌ بەرزی‌ پرۆتین، کاربۆھایدرەیت، ئاو، ڤیتامین و کانزاکانی‌. ھێلکە رێژەیەکی‌ بەرچاو ڤیتامینەکانی‌ جۆری‌ A، D، E، B١، B٢، B٦، B١٢ تێدایە و کانزاکانی‌ وەک ئاسن، زینک، کالیسیۆم، ئایۆدین، سلینیۆم و چەندین پێکھاتەی‌ خۆراکی دیکەی‌ وەک کۆلین، ترشە ئەمینییە بنەرەتیەکان، carotenoid lutein ،zeaxanthinی‌ سوودبەخشی‌ تێدایە کە پێویستیی‌ سەرەکین بۆ لەشی‌ مرۆڤ و بە کەمبوونی‌ ئەم پێکھاتانە لە خۆراکدا، تەندروستی‌ مرۆڤ تووشی‌ کێشە دەبێت.
سوودەکانی‌ ھێلکە
خواردنی‌ ھێلکە بە رێژەی‌ پێویست سوودی‌ زۆری‌ ھەیە بۆمانەوە و بەھێزکردنی‌ پێست و پێکھاتەکانی‌ وەک موی‌ سەر بەھێزکردنی‌ ددان و ئێسکی‌ لەش بە ھۆی‌ یارمەتیدان لە مژینی‌ کالیسیۆم کە پێکھاتەیەکی‌ سەرەکی‌ ئێسک و ددانەکانە. بوونی‌ رێژەیەکی‌ زۆری‌ وزە بۆ جێبەجێکردنی‌ زیندەچالاکییەکانی‌ لەش و ھەڵسوکەوتی‌ رۆژانە یارمەتیدانی‌ ھەرسکردنی‌ پرۆتین یارمەتیدانی‌ تەندروست مانەوەی‌ دەمارەکانی‌ مێشک و خانەکانی‌ خوێن و سودێکی‌ زۆری‌ ھەیە بۆ کەمخوێنی‌، ھەروەھا بە ھۆی‌ بونی‌ یۆد تێیدا، یارمەتی‌ لەش دەدات لە رێکخستنی‌ فرمانەکانی‌. ڕێژێنی‌ دەرەقی‌ ھێلکە دەبێتە ھۆی‌ پاراستنی‌ چاوەکان لە نەخۆشی‌ (cataracts) کە تووشی‌ مرۆڤی‌ بەتەمەن دەبێت کار دەکاتە سەر ھاوێنەی‌ چاو و دەبێتە ھۆی‌ کوێری‌ یارمەتیدەرە بۆ دوورکەوتنەوە لە سەکتەی‌ دڵ بەھۆی‌ رێگری‌ کردن لە مەینی‌ خوێن. خواردنی‌ ھێلکە لە ژەمی‌ بەیانیاندا دەبێتە ھۆی‌ دوورکەوتنەوە لە زۆرخواردن لە ژەمەکانی‌ تری‌ ھەمان رۆژدا، بە تایبەتی‌ لە تازە پێگەیشتوواندا کە پێویستی‌ زۆریان ھەیە بە وزە، بەم ھۆیەشەوە دوور دەکەونەوە لە زۆر خواردن و قەڵەوی‌.
چۆنیەتی‌ خواردن و بەکارھێنانی‌ ھێلکە
چەپ|وێنۆک|ھێلکەی مریشک بە سوورەوەکراوی بەھۆی‌ ئەو رێژە چەورییەی‌ کە لە ھێلکەدا ھەیە، ئەو کەسانەی‌ کە چەوری‌ لەشیان بەرزە (کۆلیسترۆل و چەوری‌ سیانی‌) دەبێت رێژەیەکی‌ زۆری‌ ھێلکە نەخۆن بەتایبەتی‌ زەردێنەکەی‌، واباشترە ھەفتەی‌ لە دو ھێلکە زیاتر نەخۆن و لەگەڵیدا چەوری‌ لە خۆراکەکانی‌ تریاندا کەمبکەنەوە، ئەو کەسانەی‌ چەوری‌ خوێنیان ئاساییە دەتوانن ھەمو رۆژێک ھێلکەیەک بخۆن ھێلکە دەتوانرێت بەکاڵی‌ یاخود لە رۆن یان بە کوڵاوی‌ یان لەگەڵ خواردنی‌ تردا بخورێت، بێگومان خواردنی‌ ھێلکە بە کاڵی‌ سوودێکی‌ زۆر زۆری‌ ھەیە، بەڵام بە ھۆی‌ بڵاوبوونەوەی‌ نەخۆشی‌ گرانەتا، ئەمڕۆ لە جیھاندا پێویستە خۆمان لە خواردنی‌ ھێلکەی‌ کاڵ بپارێزین بە تایبەتی‌ ھێلکەیەک کە لە سەرچاوەکەی‌ دڵنیا نەبین. ساڵانە نزیکەی‌ ٥٠٠٠ کەس بەھۆی‌ ھێلکەی‌ ھەڵگری‌ بەکتریای‌ گرانەتا دەمرن کەئەمەش ڕێژەیەکی‌ ترسناکە بۆ دوورکەوتنەوە لە خواردنی‌ کەمترین رێژەی‌ چەوری‌ لە ژەمە خۆراکەکانماندا باشتر وایە ھێلکە بە کوڵاوی‌ بخورێت، ھەروەھا باشتر وایە بەباشی‌ کوڵێنرابێت ئەگەرچی‌ ھەندێک کەس وا بەباش دەزانن کە ھێلکە پێویستە بەباشی‌ بشۆرێتەوە پێش ئەوەی‌ بکرێتە ناو سەلاجەوە، بەڵام دەتوانین بڵێین پێچەوانەی‌ ئەمەش ڕاستە، چونکە توێکڵی‌ ھێلکە ژمارەیەکی‌ زۆر کونیلەی‌ وردی‌ تێدایە کە بە شتنەوەی‌ دەبێتە ھۆی‌ کرانەوەی‌ کونیلەکان و رێگەدان بۆ چوونە ناوەوەی‌ بەکتریا و خراپبونوی‌ ھێلکەکە، بەم ھۆیەشەوە باشترە کە تەنھا پێش بەکارھێنان بە باشی‌ بشۆرێتەوە بەڵام کوڵاندنی‌ ھێلکە ڕزگارمان دەکات لە ھەمو ئەو بەکتریا و ڤایرۆسانەی‌ کە ئەگەر ھەبێت لەسەر توێکڵی‌ ھێلکەکە، چونکە بە کوڵاندن لەناودەچن.
بەسەرچوون یان پیسبوونی ھێلکە
پێویستە کاتێک ھێلکە دەکڕین، ھێلکەکە مێژووی‌ بەرھەمھێنان و خراپبوونی‌ لەسەر بێت، ھەروەھا بە شێوەیەکی‌ زانستی‌ ھێلکە دەبێت لە رۆژی‌ بەرھەمھێنانەوە تا مانگێک بەکار بھێنرێت و لەو ماوەیەدا بە بەردەوامی‌ دەبێت لە ساردکەرەوەدا ھەڵبگیرێت.
سەرچاوە
[https://web.archive.org/web/20160306052439/http://sbeiy.com/ku/newsdetail.aspx?cat=5&id=22736 ھێلکە خواردنە ئاڵتونییەکە / سبەی - نووسینی د. ئاسۆ مەحمود]
ناڵەی بەفر و پشکۆی ئاگر
ناڵەی بەفر و پشکۆی ئاگر بەرھەمی ھیوا سەعید ە، لە ساڵی ٢٠٠٧ لە سلێمانی چاپکراوە.
بەستەری دەرەکی
داگرتنی کتێبەکە لە ماڵپەڕی پەرتوک
١٧٥٠
ساڵی ١٧٥٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٠
سی بی ئێس فیلمز
سی بی ئێس فیلمز (بە ئینگلیزی: CBS Films) یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئەو کۆمپانیا ڕاگەیاندنانەی لە ٢٠٠٧ دامەزراون پۆل:ستۆدیۆکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا پۆل:ستۆدیۆکانی فیلمە ئەمریکییە لادراوەکان پۆل:کۆمپانیا بەرھەمھێنەرە لەکارکەوتووەکانی فیلم و تەلەڤیزیۆن لە ئەمریکا
ئەبوو فیدا
ئەبوو فیدا (لەدایکبووی تشرینی دووەمی ١٢٧٣ – مردووی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٣٣١). ناوی تەواوی ئیسماعیل کوڕی عەلی کوڕی مەحموود کوڕی محەممەد کوڕی تەقیەدین عومەر کوڕی شاھەنشا کوڕی ئەیوب کوڕی شادییە . یەکێک بوو لە کەسایەتییەکانی ماڵباتی کوردە ئەییووبییەکان. سەرکردە و ئەمیری شاری حەمما بوو لە ھەمان کاتدا شارەزایییەکی زۆری لە زانستدا ھەبووە وەکوو: فەلسەفە، مێژوو، جوگرافیا، زانستی ژیربێژی، فیقھی ئایینی، زانستی شێوەکاری، پزیشکی، گەردوونناسی و ھۆنراوە.
بەرھەمەکان
خاوەنی چەندین کتێبە وەکوو:
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیاناسانی کورد پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زانایانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧٣ پۆل:مردووانی ١٣٣١ پۆل:موسڵمانانی سووری پۆل:مێژووناسانی سووری پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:خەڵکی دیمەشق
ئالان ڕێنێ لووساژ
ئالان رێنێ لووساژ ڕۆماننووس و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٨ پۆل:مردووانی ١٧٤٧ پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکان
مەتری چوارگۆشە
220x440px|وێنۆک|چوارگۆشەیەک کە لایەکی یەک مەتر بێت، یان یەک مەتر چوارگۆشە مەتری چوارگۆشە، یەکێک لە گرنگترین یەکەکانی پێوانە، بەم ھێمایە (م²) ھێما دەکرێت، یەک مەتری چوارگۆشە یەکسانە بە:
١ مەتری چوارگۆشە = ٠،٠٠٠٠٠١ کیلۆمەتری چوارگۆشە = ٠،٠٠٠١ ھێکتار
ئەمانەش ببینە
پۆل:یەکەکانی ڕووبەر پۆل:ڕووبەر پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
بڕیارنامەی ٢٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەمموزی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
زستان
وێنۆک|220px|درەختێکی داپۆشراو بە بەفر لە [[پۆڵەندا]] وێنۆک|220px|دیمەنی شاری سلێمانی لە زستانی ٢٠١٦. زستان (بە عەرەبی: الشتاء، بە ئینگلیزی: Winter) یەکێکە لە چوار وەرزەکەی ساڵ و لە دوای پاییز دێت، لەم وەرزەدا شەو درێژ دەبێت و ڕۆژ کورت دەبێتەوە. ئەم وەرزە بە ساردی و سەرما جیادەکرێتەوە. وەرزی بارینی باران و بەفر و ھەڵکردنی ڕەشەبای سارد و زریانە، و ھەندێک ناوچە بەفرێکی زۆری لێ دەبارێت بە ڕادەیەک خانوو و ماڵەکان دیار نامێنن و ئەکەونە ژێر بەفر، ھەر لەم وەرزەدا باڵندەکان کۆچ دەکەن لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر بۆ دوورکەوتنەوە لە زستان، و زۆربەی ئاژەڵەکان وەکوو ورچ بۆ ماوەیەکی زۆر واتە بەدرێژایی وەرزی زستان دەخەون و مت دەبن. ئەم وەرزە لە ٢٢ی کانوونی یەکەم دەست پێدەکات و لە ٢١ی ئازار بە کۆتا دێت, کاتێک لە نیوەگۆی باکوور زستانە، لە نیوەگۆی باشوور هاوینە و بە پێچەوانەشەوە. لە زۆر ناوچەدا زستان بەفر و پلەی گەرمی بەستوو دەهێنێت. خۆر لە دوورترینی خۆیدایە لە خوار ئاسۆوە وەک لە جەمسەرەوە پێوانە دەکرێت. ئەو ڕۆژەی کە ئەمە ڕوودەدات کورتترین ڕۆژ و درێژترین شەوی هەیە.
زووترین خۆرئاوابوون و دوایین بەرواری خۆرهەڵاتن لە دەرەوەی ناوچە جەمسەرییەکان جیاوازە لە بەرواری خۆری زستان و پشت بە پانی دەبەستێت. جیاوازییان هەیە بەهۆی گۆڕانی ڕۆژی خۆر بە درێژایی ساڵ کە بەهۆی خولگەی بیضاوی زەویەوە دروست دەبێت.
هۆکار
مەیلی میحوەرەکەی زەوی بە بەراورد بە تەختەی خولگەیییەکەی ڕۆڵێکی گەورەی هەیە لە دروستبوونی کەشوهەوادا. زەوی بە گۆشەی 23.44° بە تەختەی خولگەکەیەوە مەیل دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە پانی جیاواز راستەوخۆ ڕوو لە خۆر بکەن کاتێک زەوی بە خولگەکەیدا دەڕوات. ئەم گۆڕانکارییە وەرزەکان دەهێنێتە ئاراوە. کاتێک زستانە لە نیوەگۆی باکووردا، نیوەگۆی باشوور ڕاستەوخۆتر ڕووبەڕووی خۆر دەبێتەوە و بەم شێوەیە پلەی گەرمی گەرمتر لە نیوەگۆی باکوور ئەزموون دەکات. بە پێچەوانەوە زستان لەنیوەگۆی باشوور کاتێک ڕوودەدات کە نیوەگۆی باکوور زیاتر بەرەو خۆر مەیل بێت. لە ڕوانگەی چاودێرێکەوە لەسەر زەوی، خۆری زستان زۆرترین بەرزی لە ئاسمان کەمترە لە چاو خۆری هاوین.
چاودێرانی کەشناسی
چاودێرانی کەشناسی بریتییە لە شێوازی پێوانەکردنی وەرزی زستان کە لەلایەن کەشناسەکانەوە بەکاردەهێنرێت لەسەر بنەمای "شێوازی کەشوهەوای هەستیار" بۆ مەبەستی تۆمارکردن، بۆیە دەستپێکردنی زستانی کەشناسی بەپێی پانی دەگۆڕێت. زۆرجار زستان لەلایەن زانایانی کەشناسییەوە پێناسە دەکرێت کە سێ مانگی ساڵنامەیی کە نزمترین تێکڕای پلەی گەرمی تێدایە. ئەمەش هاوتایە لەگەڵ مانگەکانی کانوونی دووەم و یەکەم و شوبات لە نیوەگۆی باکوور و مانگی حوزەیران و تەمموز و ئاب لە نیوەگۆی باشوور.
دەرکەوتنی زستانی کەشناسی (پلەی گەرمی بەستوو) لە پانیەکانی باکووری بەفربارین زۆر گۆڕاوە بەپێی بەرزی، شوێن لە بەرامبەر بای دەریایی و بڕی بارانبارین. بۆ نموونە لە ناوخۆی کەنەدا (وڵاتێک کە زستانی ساردی تێدایە)، وینیپێگ لە دەشتە گەورەکان کە دوورە لە زەریاکە، بەرزترین پلەی گەرمی مانگی یەک -11.3 پلەی سەدی (11.7 پلەی فەهرەنیهایت) و نزمترین پلەی گەرمی -21.4 پلەی سەدی (− 6.5 پلەی فەهرەنیهایت).
بە بەراورد، ڤانکۆڤەر لە کەناری ڕۆژئاوا بە کاریگەری دەریایی لە بای مامناوەندی زەریای هێمن نزمترین ئاستی مانگی یەک 1.4 پلەی سەدی (34.5 پلەی فەهرەنیهایت) لەگەڵ ڕۆژەکانی زۆر لە سەرووی بەستن لە 6.9 پلەی سەدی (44.4 پلەی فەهرەنیهایت). هەردوو شوێنەکە لە 49 پلەی سەدیدایە باکووری پانی، و لە هەمان نیوەی ڕۆژئاوای کیشوەرەکەدا. کاریگەرییەکی هاوشێوە بەڵام کەمتر توندڕەو لە ئەوروپادا دەبینرێت: سەرەڕای پانی باکووریان، دوورگەکانی بەریتانیا یەک وێستگەی کەشوهەوای غەیرە شاخیان نییە کە پلەی گەرمی مامناوەندی مانگی یەکیان لە خوار بەستنەوە بێت.
ئەفسانە
لە فەرهەنگی فارسیدا بەڕۆژی زستان ناودەبرێت یەڵدا (بە واتای: لەدایکبوون) و هەزاران ساڵە ئاهەنگ دەگێڕدرێت. بە سەروبەندی لەدایکبوونی میترا ناودەبرێت کە هێمای ڕووناکی و چاکە و هێز بوو لەسەر زەوی.
لە ئەفسانەی یۆنانیدا هادیس پەرسێفۆنی ڕفاند بۆ ئەوەی ببێتە هاوسەری. زیوس فەرمانی بە هەدەس کرد کە بیگێڕێتەوە بۆ لای دیمیتر کە خوداوەندی زەوی و دایکی بوو. هادیس فێڵی لە پێرسفۆنی کرد و خواردنی مردووەکان بخوات، بۆیە زیوس بڕیاریدا کە شەش مانگ لەگەڵ دیمیتەر و شەش مانگ لەگەڵ هادیسدا بمێنێتەوە. لەو ماوەیەی کچەکەی لەگەڵ هادیسدایە، دیمیتر تووشی خەمۆکی دەبێت و بووەتە هۆی زستان.
سەرچاوەکان
پۆل:زستان
جەلیلی جەلیل
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:کوردناسەکان
ئەلفوبێی سیرلیک
وێنۆک|هەندێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی سیرلیک
ئەلفوبێی سیرلیک ئەلفوبێیەکە تایبەت بۆ نووسینی زمانگەلێک وەک زمانی ڕووسی، زمانی ئوکراینی و چەندین زمانی دیکە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلفوبێکان پۆل:ئاسیای ناوەندی پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات پۆل:باکووری ئاسیا
دمیتری مێدڤێدێڤ
لە ئێستادا مێدڤێدێڤ لە پۆستی سەرۆکی حیزبی یەکگرتووی ڕووسیادایە (United Russia). ھەروەھا لەماوەی ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ تاکوو ١٢ی ئایاری ٢٠٠٨ جێگری یەکەمی سەرۆک کوەزیرانی ڕووسیا بوو.مێدڤێدێڤ تاکوو ھەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٩١ لە حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت بووە ئینجا لە ١٩٩١ تاکوو ٢٠١١ لە حیزبی سەربەخۆیی ڕووسیا کاری کردووە. پاشان ھاتە ناو حیزبی یەکگرتوویی ڕووسیا لە ٢٠١١ تاکوو ئێستا. لە ساڵی ١٩٨٧ بووە خاوەن بڕواننامەی بەکالۆریۆس لە یاسا لە زانکۆی لێنینگراد و لە ساڵی ١٩٩٣ لەگەڵ سڤێتلانا مێدڤێدێڤا (Svetlana Medvedeva) ھاوسەرگیری کردووە و خاوەنی منداڵێکن بەناوی ئلیا (Ilya).
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزەرانی ڕووس پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڕووسیا پۆل:سەرۆک وەزیرانی ڕووسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
جێفری دامەر
وێنۆک|alt=وێنەی جێفری خافێر گ. وەک خوێندکاری قۆناغی یەکەمی ئامادەیی|وێنەی جێفری خافێر گ. وەک خوێندکاری قۆناغی یەکەمی ئامادەییجێفری لیۆنێل داھمر (٢١ی ئایاری ١٩٦٠ - ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤) بکوژێکی زنجیرەیی ئەمریکی بوو گەنجی نێری دەکوشت، بەبێ گوێدانە نەتەوەی ئەوان، زۆربەی قوربانییەکانی بە خنکاندن کوشتووە، پاشان جەستەیان دەبڕێتەوە و پێستیان دەبڕییەوە و ئێسکەپەیکەرەکانیان یان بەشێکیانی دەھێشتەوە و ھەندێکجاریش بەشێکی تەواوی تەرمی مردووەکەی دەھێشتەوە و دەیخوارد، جێفری یەکەم تاوانی لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا ئەنجامدا و یەکەم قوربانیشی لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا بوو، چیرۆکی کوڕێکی ئاسیایی تەمەن ١٤ ساڵدا کە لە ساڵی ١٩٩١دا بەزەحمەت لە ماڵەکەی جیفری ھەڵھاتبوو و دۆزرایەوە بە ڕووتی لەسەر شەقام لەگەڵ داھمەر، و کاتێک پۆلیس دەستگیری کرد داھمەر گوتی کە کوڕەکە تەمەنی نۆزدە ساڵە و ھاوبەشی خۆیەتی و لەگەڵ داھمەر بۆ ماڵەکەی خۆی دەچوون، دوای ماوەیەکی کەم کوڕەکە کوژرا و داھمەر سەری کوڕەکەی وەک یادگاری ھێشتەوە، داھمەر کوڕی باوکی کیمیاکارێک بوو، و جێفری لە منداڵیدا خولیای ئەناتۆمی (تشریح) ئاژەڵە مردووەکانی ھەبوو کە لە ئەنجامی ڕووداوەکانی ھاتوچۆدا، و جەستەیان دەکاتەوە بۆ ئەوەی بزانێت لە ناوەوە شێوەیان چۆنە.
بێتووش
بێتووش (Bêtûş، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٩ کەس لە ٨١٧ بنەماڵەدا بووە.
جێفری دامەر
کاتێک ھەرزەکارێکی ئاڵوودەی مەی و تەنیا بوو، لە زانکۆ دەرکرا و لەلایەن باوکییەوە ناچارکرا ناوی خۆی تۆمار بکات لە سوپا، تەنھا دوو ساڵ دواتر لە ئەنجامی مەیخۆرییەکەی لە سوپا دەرکرا، داھمەر نەیدەویست لەگەڵ باوکیدا بێت بۆیە ٦ ساڵ مایەوە لەلای داپیرەی، پاشان داپیرەی داوای لێکرد کە ماڵەکەی بەجێبھێڵێت کاتێک بەتۆمەتی ڕووتی گشتی دەستگیرکرا، داھمەر لە ساڵی ١٩٩١ کاتێک یەکێک لە قوربانییەکانی ھەڵھات، و بە ١٥ تاوانی کوشتن سزا درا، داھمەر دوای گیرانی ئاواتی مردنی دەخواست و جنێوی بە خۆی دەدا لەسەر تاوانەکانی، لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤ داھمەر لەلایەن ھاوژوورەکەیەوە کوژرا و لە ئەنجامی برینێکی سەختی سەری گیانی لەدەستدا.
بێتووش
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
جێفری دامەر
دەستگیرکردنی و دادگاییکردنی
جێفری: سەیری ئەوانە بکە… بەڵێ سەیری ئەو دانەیان بکە… دەبێت پرسەیەکی بچووکی بۆ بکەم (جێفری ئەو حەوزە ئاوەی پیشانی تریسی دا کە لە ژوورەکەی بوو) سەیربکە، ئەوانە ماسی شەڕکەرن
جێفری: بەڵام حەز دەکەم سەیریان بکەم کاتێک شەڕ دەکەن
لەو کاتەدا جێفری یەکێک لە دەستەکانی تریسی کەلەپچە دەکات تریسی ھەستی بە مەترسی کرد بەڵام ناچار بڕیاریدا لەگەڵ جێفریدا بڕوات بۆ ئەوەی بتوانێت بە شێوەیەک لە شێوەکان ھەڵبێت، جێفری قەناعەتی پێکرد کە ئەو شەوە سەیری فیلمێک بکەن، دوای ماوەیەک لە تەماشا کردنی فیلمەکە جێفری تریسی ھەڵدەستێنێت بە چەقۆیەک ھەڕەشەی کوشتنی لێ دەکات دواتر تریسی ناچار خۆی نیوە ڕووت دەکات و جێفری وێنەی دەگرێت دووبارە بە ناچاری لەسەر جێگای خەوەکەی دای دەنێت و سەیری فیلمەکە دەکەنەوە دوای ئەوەی جێفری باوەشی پێدا دەکات، تریسی ھیچ ناجوڵێت ھەوڵ دەدات ھەلێک بقۆزێتەوە، کاتێک جێفری نیوە خەوتوو بوو خێرا ھەستا و ھەوڵیدا لە دەستی جێفری ڕابکات دوای چەند لێدان بە بۆکس توانی کلیلی ڕاستی دەرگاکە بدۆزێتەوە و ھەڵبێت.
دوای ھەڵاتنی تریسی دەورییەیەکی پۆلیسی دۆزییەوە و ئاگاداری کردنەوە کە چی ڕوویداوە و جێفری ھەوڵی کوشتنی دەدات، بۆیە لەگەڵ خۆیان بردیان بۆ ئەو شوقەیەی کە تێیدا تووشی ڕووداوەکە بووە، پولیسەکان سەریان سووڕما دوای ئەوەی لەگەڵ چوونە ناو شوقەکە بۆنێکی ناخۆشی لێوە دەھات و خوێن بڵاوە، کەمێک دوای پشکنین ئەفسەرەکان وێنەی تەرمی پارچەپارچەکراو و وێنەی جێفرییان دۆزییەوە کە قوربانییەکانی لە قۆناغی جیاوازدا بڕیوە، ئەمەش بووە ھۆی گرتنی.
جێفری دانی بە ھەموو تاوانەکانیدا ناوە و ھەموو پاشماوەی قوربانییەکانی گوت و ڕوونی کردەوە کە چۆن ئەو تاوانانەی ئەنجامداوە و دووپاتی کردەوە کە شایەنی سزای لەسێدارەدان بووە و داوای ئەو سزایەی کرد بەڵام سزای لەسێدارەدان لە ویلایەتی ویسکۆنسێنی ئەمریکی بوونی نییە، بۆیە بە ١٥ تاوانی کوشتنی پلە یەک لە کانوونی دووەمی ١٩٩٢ سزای ھەتاھەتایی یان زیاتر لە ٩٠٠ ساڵ زیندانیکردنی پێدا سەپێنرا.
مردن
جێفری لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤ لە زیندانی چاکسازیی کۆلۆمبیا کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی ھاوڕێ ژوورەکەی کریستوفر سکارڤەر بە چەقۆیەکی ئاسنین لێی دا و کوشتی، جێفری بەپەلە گەیەندرایە نەخۆشخانە بەڵام گیانی لەدەستدا، سکارڤەر بە دەسەڵاتدارانی وتووە کە جێفری ھاوار نەکردووە و ھیچ لای گرنگ نەبوو لەکاتی لێدانی تا مردن، و خودا پێی وتووە ئەوە بکات، و پەشیمان نییە لە کوشتنی جێفری، تەرمی جێفری داھمەر بەگوێرەی وەسێتنامەکەی سووتێنرا و ھەروەھا ھیچ گۆڕێکی بۆ دروست نەکرێت و ھیچ شایەتدانێکی بۆ ئەنجام نەدرێت کە لە وەسێتنامەکەی نووسیبووی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:مردووانی ١٩٩٤ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی پۆل:خوێندکارێکی پێشووی زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ پۆل:خوێندکارێکی پێشووی زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ پۆل:خوێندکارێکی پێشووی زانکۆی ویلایەتی ئۆهایۆ
شارستانی چواربورج
جوگرافیا
شارستانی چواربورج لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی مەلکان و لە باکووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ شارستانی بۆناب و لە ڕۆژھەڵات و باشوور و ڕۆژئاواوە لەگەڵ شارستانی میاندواو ھاوسنوورە.
دابەشی کارگێڕی
شارستانی چواربورج خاوەنی ٢ ناوچە و ٤ گوندەوار و ١ شارۆچکەیە بەم شێوەیە:
دانیشتوان
بەپێی سەرژمێری گشتی دانیشتووان و خانووبەرە لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی شارستانی چواربورج یەکسانە بە ٢٦ ھەزار و ٢١٩ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی میاندواو پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
زمانی فەرمی
١٧٨ وڵات زمانی فەرمی خۆیان ڕاگەیاندووە، لە ناویاندا ١٠١ وڵاتیان زیاتر لە زمانێکیان کردووەتە زمانی فەرمی. ھەندێک لە وڵاتان بەم دواییانە زمانی فەرمیان ڕاگەیاندووە، لەوانە حکوومەتی ئیتالیا لە ساڵی ١٩٩٩ەوە زمانی ئیتالی کردووەتە زمانی فەرمی وڵاتەکەی. لە ھەندێک وڵاتدا زمانی فەڕمی لە ناوچەیەکدا ھەیە نەک لە ھەموو وڵاتەکەدا، بۆ نموونە زمانی کەتلانی لە ناوچەی کەتلۆنیای ئیسپانیادا زمانی فەرمییە، ھەندێک وڵات زمانی فەرمی نییە بۆ نموونە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی یاساکانی بە یەک زمان دەنووسرێت، ھەندێک وڵات زیاتر لە یەک زمانی فەرمییان ھەیە، و پێویستە یاساکان وەربگێڕدرێن بۆ زمانە فەڕمییەکان تیاییدا بۆنموونە قرغیزستان. لە ھەندێک وڵاتدا زمانی نیشتیمانی جیاوازە لە زمانی فەڕمی بۆ نموونە سینیگال و مالی. زۆرێک لە وڵاتان، لە ڕێی دەستوورەوە زیاتر لە زمانێکیان کردووەتە زمانی فەرمی یان زمانی نیشتمانی.
بەشێوەی دی فاکتۆ، زمانی ئینگلیزی بەربڵاوترین زمانە لەناو ئەو وڵاتانەی کە زمانی فەرمیان نییە. لە دوای ئەویشدا، زمانەکانی فەڕەنسی، ئیسپانی و عەرەبی بەربڵاون.
ئەمانەش ببینە
پۆل:سیاسەتی زمان پۆل:زمانەکان پۆل:وتارە قسەکراوەکان
١٧٥١
ساڵی ١٧٥١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥١
1751 – 1800
کارۆلینای باشوور
کارۆلینای باشوور (بە ئینگلیسی:South Carolina) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری کۆلۆمبیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:کارۆلینای باشوور پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
دریم وۆرکس
250px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی دریم وۆرکس ستۆدیۆی دریم وۆرکس (بەئینگلیزی: DW II Distribution Co., LLC) بریتییە لە ستۆدیۆیەکی ئەمریکی هەڵدەستێ بە بەرهەمهێنان و بڵاو کردنەوەی فیلم ،دروست بووە لە ساڵی ۱۹۹٤ بنکەکەی دەکەوێتە کالیفۆرنیا. دروست کراوە لەلایەن ستێڤن سپیلبێرگەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٤ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٤ لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ساڵی ٢٠٠٦ یەکگرتن و دەستکەوتن پۆل:ئەو کۆمپانیایانە کە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس لە هەرێمی کالیفۆرنیا نیشتەجێن پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا پۆل:ئەو کۆمپانیایانە کە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس لە ھەرێمی کالیفۆرنیا نیشتەجێن پۆل:یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
شاوک
شاوک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شاوک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەڵامیکائیلی بچوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئیبراھیم غوڵام و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی لەک ھیدایەت لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئالیاوە.
مێژوو
مێژووی دروستبوون و ئاوەدانكردنەوەی گوندەکەمان.
دیارە مێژووی دروست بوونی ئەم گوندە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتا یان ناوڕاستی ساڵانی(1800) زاینی (كە ناوزەندە بەسەدەی نۆزدەیەم) ، واتا بنیاتنانی ئەم گوندە نزیك بووەتەوە لە دوو سەدە ، بە بەڵگەی ئەوەی بنیاتنەری ئەم گوندە كەسێك بووە بە ناوی"سید أحمد" ەوە كە كوڕێكی هەبووە بەناوی (سید أمین) ەوە  كە لە نێو دەڤەرەكەدا ناسراو بووە بە "عەمین ئەحە" كە باپیری"سید حمید" بووە،هەر لەبەر ئەمەش بووە کە خەڵکی گوندی شاووك بە خێڵ [عەمین ئەحە] ناسراوبوون ،دیارە سید حمید یش كە دەكاتە كوڕەزای سید ئەحمەد لە ساڵی (1865) لە دایك بووە كە ناسنامەی باری شارستانی ناوبراو تا ئێستاش ماوە ، لەبەر ئەوە ئەگەر وادابنین لە نێوان باپیرو كوڕەزادا (50)ساڵ هەبێت ئەوە مەزەندە دەكرێت كە ساڵی لە دایك بوونی "سید أحمد" نزیك بێت لە ساڵی(1815) ەوە،
بەنموونە  تەمەنی کوڕە گەورەکەی سید حمید کەناوی[حاجی محمد]بووە جیاوازی تەمەنی لەگەڵ باوکی [35] ساڵ بووە ،چونکە حاجی محمد لە ساڵی (1900) لە دایک بووە،واتا لە نێو باوک و کوڕدا سی و پێنچ ساڵ هەبێ ئەوە نزیکە لە نێو باپیر و کوڕەزادا پەنچا ساڵ زیاتر بێت،وە دەشبێت کەمتر لە پەنجا ساڵیش هەبێت،بۆیە ئێمە پەنجا ساڵمان بە نموونەی جیاوزی تەمەنی باپیرو کوڕەزا وەرگرت.
لەبەر ئەوە ئەكرێت باپیرە گەورەی شاوكیەكان ئەو وەختەی هاتووەتە گوندەكەو  و بنیاتی نابێت تەمەنی نزیك بێت لە نێوان ساڵەكانی (1840 یان 1850) ەوە، لەبەر ئەوە بە پێی ئەم شیكاریە دەتوانین بڵین بە تەقریبی سەرەتای بیناتنانی ئەم گوندە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتا یان ناوڕاستی سەدەی نۆزدەیەمی ڕابردوو.
بؤ زياتر زانيارى:دیارە جنسیەی ئەو سەردەمە لە چەند پەڕەیەك پێك هاتووە جیاواز بە ناسنامەی ئەم سەردەمە لەو جیاوازیانەش ناوی هەڵگری ناسنامەو ناوی باوكی تێدابووە بەڵام ناوی باپیری تیدانیە،چەند پەڕەیەكی تری تێدایە لەوانە پەڕەی (حوادث النكاح) وە پەڕەی(الطلاق والافتراق) وە پەڕەی(حوادث) وە پەڕەی(تغییر المسكن) وە پەڕەی(المعاملات) وە پەڕەی(العسكریە) وە پەڕەی كۆتایش ژمارەیەك لەمادەی قانوونی تێدایە كە ژمارەیان دەگاتە(8)مادەی قانوونی.
کەواتە:ناسنامەی ئەو دەمە هەم جنسیە بووە، وە عقد الزواج بووە،وە دەفتەر خدمە بووە،وە تەید سەکن بووە، هەموو ئەمانەو زانیاری زیاتری تێدابووە.
نوسینی بابەت :مامۆستا خلیل فهمی شاوکی
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سەرژمێریی دانیشتووان
[[پەڕگە:Lastcensus.svg|thumb|250px|سەرژمێری دانیشتووان: ███ دوای ٢٠٠٥
███ ٢٠٠٠-٢٠٠٤
███ ١٩٩٥-١٩٩٩
███ ١٩٧٠-١٩٨٩]]
سەرژمێری دانیشتووان، کردارێکی پەیڕەوی یەک شێوازییە، ھەموو زانیارییە دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتیەکان لە خۆدەگرێت، کە لە ماوەیەکی دیاریکرودا بۆ ھەموو تاکەکان لە وڵاتێک یان لە بەشێکییدا، کۆکردنەوەی زانیارییەکان و شیکردنەوە و بڵاوکردنەوەییان کردارێکی خولییەو لە ڕێگەیەوە ژمارەی دانیشتووان دیاری ئەکرێت بە فەرمی، ئەم زاراوەیە بە گشتی ئەگەڕێتەوە بۆ ژمارەی دانیشتووان لە وڵاتێکدا، و بە پێی ڕاسپاردەی نەتەوە یەکگرتووەکان ھەر ١٠ ساڵ جارێک.
زانیارییەکانی سەرژمێری دانیشتووان بەکاردێت بۆ مەبەستی لێکۆڵینەوە و پلان دانان.
سەرچاوەکان
پۆل:دانیشتووناسی پۆل:دانیشتووان
پارێزگای زابول
زابول (پەشتۆ/فارسی: زابل) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باشووری ئەو وڵاتە. لە ٩ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
زابول پۆل:پارێزگای زابول پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣
زمانی پاڵی
وێنۆک|نووسراوەیێک بە زمانی پاڵی زمانی پاڵی زمانێکە کە ھەندێک لە کۆنترین نووسراوەکانی ئایینی بوودیزمی پێ نووسراوە. ئەم زمانە ھەنووکە ھیچ ئاخێوەری نەماوە و کەس قسەی پێ ناکا؛ بەڵام ھێشتا فێر دەکرێت. فێرکردنی ئەم زمانە بۆ سروودە ئایینیەکانە.
پەراوێزەکان
پۆل:زمانەکانی بەنگلادێش پۆل:زمانەکانی ھیندستان
بڕیارنامەی ٢٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەممووزی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥٠ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا
کلیلدز
کلیلدز یان کیلۆگێر (Keylogger) بە بەرنامەیەک دەگوترێت کە بە دزییەوە کرتەکانی کلیلدان تۆمار دەکات. کلیلدزی (Keystroke logging یان keylogging) بە ڕچەھەڵگرتن یان تۆمارکردنی لێدانەکانی کلیلدان (کیبۆرد) دەگوترێت، کە ئاساییانە بە نھێنی دەکرێت، بە شێوەیەک کە ئەو کەسەی کە بە کلیلدانەکە کار دەکات نازانێت کە جموجوڵی ئەو لە سەر کیبۆرد بە دزییەوە چاودێری دەکرێت. چەندین شێوازی کلیلدزی ھەیە، لە جۆری سەختامێری و نەرمامێرییەوە بگرە ھەتا شیکاریی ئێلکترۆمێگناتیک و ئاکۆستیک (دەنگناسی).
بە زمانێکی سادەتر کیلۆگێر ئەو نەرمامێرانەیە کە کلیلە گوشاردراوەکانی نێو کلیلدان تۆمار دەکەن بە شێوەیەک کە دەتوانن زانیاریی تایپکراوەکانی بەکارھێنەر، بۆ نموونە تێپەڕوشە، بدزن.
کەڵک
دەکرێ لە کیلۆگێر کەڵک وەربگریت بۆ دزۆینەوەی ھۆکاری سەرەکی گرفتەکان لە نێو تۆڕێکی کۆمپیۆتر وە ھەروەھا بۆ لێکدانەوەی چۆنیەتی دانوستانی نێوان بەکارھێنەر و سیستم و شێوازی ئەنجامی کارەکانی لە ھەندێ بواری کاری ئیداری دا. کیلۆگێرەکان بە شێوەیەکی بەبڵاو لە سەر تۆڕی ئینترنێت لە بەردەست دان. دەکرێ بە ھەردوو شێوازی نەرمامێری و سەختامێری لە کیلۆگێرەکان کەڵک وەربگریت. ئامرازە سەختامێرییەکان بە گشتی بە ٣ شێواز لە بەردەست دان: جۆری یەکەم ئاشکرایە و بە ئاسانی دەبینرێت وە ھەروەھا ئاسان نەسب دەکرێت، بەڵام جۆری دووەم و سێیەم حاڵەتێکی نھێنی‌یان ھەیە و بەکارھێنەر ناتوانێت بە ئاسانی بیدۆزێتەوە.
ژان باپتیست درووزۆ
ژان باپتیست درووزۆ شاعیر و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧١ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٠ پۆل:مردووانی ١٧٤١
١٧٥٢
ساڵی ١٧٥٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:دەیەی ١٧٥٠ پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٢
1751 – 1800
ئۆردیخانی جەلیل
ئۆردیخانی جەلیل (١٩٣٢ لە یەریڤان - تاکوو ٢٠٠٧) نووسەری کوردە و خوێندنی لە زانکۆی یەریڤان تەواو کردووە لە ساڵی ١٩٥٦ لە ئەکادیمیای زانستی یەریڤان درێژە بە خوێندنا دەدات وە لە ساڵی ١٩٥٨ دەچێتە شاری سەنت پیتەرزبورگ لەوێ لە پەیمانگای ڕۆژھەڵاتناسی دەبێتە یاریدەدەری کوردناسی ھەر لە سەنت پیتەرزبورگ نامەی دوکتۆرای خۆی لەسەر قەڵای دمدم پێشکێشدەکات وە لە ساڵی ١٩٦١ بڕوانامەی فیلۆلۆژی وەردەگرێت، لە ساڵی ١٩٩٦ لە زانکۆی سەنت پیتەرزبورگ بڕوانامەی پڕۆفیسۆری پێدەدرێت دواییش لەگەڵ جەلیلی باوکی ھەڵدەستن بەدامەزراندنی ڕادیۆیەکی کوردی کە بایەخی بە چاند و مێژووی کوردی دەدات وە ھەروەھا ئۆردیخانی جەلیل نزیکەی ١٠٠ ھەزار پەندی کوردی کۆکردۆتەوە، لەگەڵ خوشکەکەی جەلیلی جەلیل چەندین کار لە ئەدەبیاتی کوردی دەکەن لەوێنەی نووسینەوەی داستان و چیڕۆکی ئەفسانەیی و کۆکردنەوەی شیعرە ئێزیدییەکان.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:زانا کوردەکان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان پۆل:ئێزیدییەکانی ئەرمەنستان
سیستەمی ئەگزۆز
سیستەمی ئەگزۆز دانانی چەند بۆری دەردانی گازی ئەگزۆز لە ئەنجامی سووتان لە ناوەوەی بزوێنەر و ئاگردانەکە (ستۆڤ)
دۆڵ (فیلم)
دۆڵ فیلمێکی کوردییە، سیناریۆ و دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەری کورد ھونەر سەلیم بۆکراوە. دیمەنەکانی فیلمەکە لە وڵاتانی ئەڵمانیا، فەڕەنسا و بەشێکیشی لە کوردستانی عێراق گیراوە. فیلمەکە باس لە پارچەکردنی کوردستان و چەوساندنەوە و ناسنامەی کورد دەکات. فیلمەکە لە چەند فیستیڤاڵێکی ئەورووپا، ئەمریکا و ئاسیا نمایشکراوە.
چیرۆک
فیلمەکە باس لە دابەشکردنی کوردستان و سڕینەوەی شوناسی کورد دەکات، ڕووداوەکانی فیلمەکە لە سنووری عێراق، ئێران و تورکیان ھەروەھا لەفیلمەکە ڕەخنە لە سیاسەتە نەتەوەپەرستییەکانی تورکیا دەکات بەرامبەر کورد.
سیستەمی ئەگزۆز
پارچەکانی ئەگزۆز ھەلدەستن بە زیادکردنی ھێز بە کەمکردنەوەی پەستان دواوە لە سیستەمی ئەگزۆز بەوپارچانە ھەندێک جار دەبنە ھۆی نەمانی گەرەنتی کارگەکان. ھەرچەندە یەکییەتتی ئەورووپا بۆ ڕێکخستنی ھەلاوێردن ١٤٠٠/٢٠٠٢ بۆ نەھێشتنی دانە نانی مافی گەرەنتی بۆ کوالێتی و تایبەتمەندییەکانی پارچە سەرەکییەکان.
دۆڵ (فیلم)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧ پۆل:فیلمە کوردییەکان
سیستەمی ئەگزۆز
بنچینەکانی دیزاین
ئەگەر ھاتوو بارکێشێکی گونجاو نەبوو بۆ ئەوەی بۆ دەرەوەیان ببات و ھەروەھا گاز لە زۆر جۆری مەکینەکە زۆر گەرمە بۆیە دەبێت بۆرییەکە بە شێوەیەک دیزاین کرابێت کە بەرگەی گەرمی بگرێت و نابێت ڕێرەوی دەردان لە ھیچ شتێک نزیک ببێت کە بسووتێ یان تێکبشکێت بەھۆی گەرمی. دووکەلکێش مەترسیداری لەو بەشە وەستاوەی پێکھاتەی بۆری ئەگزۆزەکە دروست دەکا. بۆ بزوێنەری سووتانی ناوەکی کەوا گرنگە بۆ سیستەمی ئەگزۆزەکە (tuned)گەرانوە بۆ ئاوازی ئەگزۆزەکە (tuned exhaust) بۆ گەیشتن بە چاکترین چوستی، گەیشتن بە ڕێکخستنی تێکرای دروستکراو لە ھەر ولاتێکدا لە (چین china5, لە ولاتانی ئەوروپادا، EURO 5, لە ھیندستان، BS4. ھتد.
مۆتۆرسکیل
لە زۆربەی ماتۆرسکیلەکاندا سیستەمی ئەگزۆز ڕووپۆش دەکرێت بە پلێتی کرۆم بۆ پێشاندانی بە شێوەیەکی باشتر لە بازارکردنی سیستەمی ئەگزۆز دەبێت ئەگزۆزەکە دروست بکرێت لە ماددە کانی پۆلا و ئەلەمنیۆم و تیتانیۆم یان ڕیشالی کاربۆن
مۆتۆر سکیلەکان ئەگزۆزەکەیان جیاوازە بەپێی جۆری بزوێنەرەکە یان جۆری بەکارھێنانەکەی دووانەی سلندەر لەوانەیە پارچەی سەربەخۆی ئەگزۆزی ھەبێت ھەروەکوو دەرکەوت لە زنجیرە بەرھەمی کاوەساکی (kawasaki) لە بەندەری شاری کۆریا Ex٢٥٠ کە ئیستا پێ دەوترێت (ninja ٢٥٠ لە US یاخود Gpx ٢٥٠ لە بری پارچەیەک تاک ئەگزۆزەک کە ئێستادا پێی دەوترێت دوو لە ناو یەک (١–٢) چوار سلندەری بزوێنەر (بەشی سەرەوەی ماتۆرسکیلە وەرزشییەکانی وەکو کاوەساکی ZX kawasaki، ھۆندای CBR Honda) لەگەل زنجیرە بەرھەمی Yamaha YZF لەگەل R6 وRV سوزوکی (Suzuki) کە سیستەمی ئەگزۆزی دووانەیان ھەیە بە ناوی GSX-R سیستەمی تەواو پر لەوانەیە داواکاری لە بازار دا زیاد بکا کە پێیدەوترێت ١-٢-٤ یان ١–٤ کە دەوەستێتە سەر ڕێکخستنی ئەو ماتۆرسکیلەنەدا لەگەل ستانداردی سیستەمیئەگزۆز. دەنگ مژ پارچەیەکە کە لە کۆتایی بۆرییەکە دادەنرێت، تاقیکردنەوەیەک کە تا سالانی زووی ٢٠٠٠ ی خایاند ژاوەوژاوی EU لەگەل پیس بوون بوونە ھۆی وەستاندنی ئەم تاقیکردنەوەیە و ناچارکردنی کۆمپانیاکە بە بەکارھێنانی ڕێگایدی (method) تر بۆ زیادکردنی چوستی مۆتۆرسکیل.
بارھەڵگر
لە زۆربەی بارھەڵگرەکان (لۆرییەکان) سیستەمی ئەگزۆزیان لە دەرەوەیە، زۆربەی کات بە بۆری ئەگزۆزی ستونی پێکھێنراون لە بارھەلگرەکاندا بێدەنگکەرەکان داپۆشراون بە بەرگی کانزایی بۆدوور کەوتنەوەی خەلک لە سووتان بەھۆی گەرمی بێدەنگ کەرەکە. ئەو بەرگە لەوانییە لەدەرەوە بە پلێتی کرۆم ڕووپۆشکرا بێت بەشێک لە بۆرییەکەی نێوان بزوێنەر و بێدەنگکەرەکە زۆربەی کات پارچە کانزایەکی دروستکراوی جێگیرە کە دەبێتە ھۆی نەھێشتنی گواستنەوەی لەرینەوەی بزوێنەر بۆ سیستەمی ئەگزۆزەکە. ھەندێک جار بۆری دێزل ئەگزۆز ئەستوونییە بۆئەوەی گازی زیان بەخش دوور بکاتەوە لە خەلکی، لەم باروودۆخەدا کۆیایی بۆری ئەگزۆزەکە دەمەوانەیەکی بچووکی ھەیە بۆ ڕێگە گرتن لە ھەر شتێک کە بچێتە ناوی وەک باڵندە و وردە بەرد و ئاوی باران.
لە سالانی پێشوو سیستەمی ئەگزۆز لە بارھەلگردا لە بەریتانیا لەژێر پەیکەری بارھەلگرە کە دا بوو.
دوو -ھەنگاوی بزوێنەر
. لە دوو ھەنگاوی بزوێنەر بەکارھێنانی چلکی (پیسی) لە کاتی لێخورینی ئۆتۆمبێل بۆری ئەگزۆزەکە توشی ھەلئاوسان دەبێت کە ناودەبرێت بە ژووری ھەلکشان (Expansion chamber)ئەو پەستانەی کە لە ئەگزۆزەکە دروست دەبێت کە دەبێتە ھۆی پالپێوەنانی ھەوا و سوتەمەنی بۆ سلندەرەکە لەکاتی لێدانی وەرگیراو.
بزوێنەری مارین
لەدیزل (desil) یان پترۆل (گازۆلین) ی دەفری مارین:-
لەچاکردنەوەی بزوێنەر لە فرەسەری ئەگزۆز تەواو دەکات کەوا لە ئاوی دەریا بۆ ساردکردنەوەی سیستمێکی داخراوی ئاوی سازگار لەناو بزوێنەرەک
ماتۆری ئاوتبۆرد
لە سیستەمی ئەگزۆزی ماتۆری ئاوتبۆرد زۆربەی کات ڕێرەوەکی ستونییە لە ناو پێکھاتەی بزوێنەرەکە و کەمکردنەوەی دەنگە دەنگی ئاوەکەی ژێرەوە، ھەندێک جاریش بە ناو ناوەندی پەروانەکە..
دانانی سیستمی ئەگزۆز
زۆرێک لە کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێل وەشانی (کار) نوێیان پێشکەش کرد لە سیستەمی ئەگزۆز ئەمەیان ھەروەک ئەوە گرانە کە تەواوی سیستەمی ئەگزۆزەک بگۆری یان پارچە گەورەکانی بگۆری، ئەم وەشانە نوێیانە دەتوانن کاری بزوێنەر بەرەو پێش ببەن ئەمەش بە دوو ھۆکار :-
پەستانی دواوە زۆرجار کەم دەکرێتەوە بە دانانی (فرەسەرە) لەجیاتی (سەر) کە چەمانەوەی لوستر بۆرییەکانی تیرەیان گەورە ترە.
ڕێکخستنی گەرمی ئەگزۆز دەبێتە ھۆی کەم کردنەوەی گەرمی دەردان لە بۆری و پارچە کانی دی، چارەسەرێکی زۆر باش جێ بەجێکرا وەک (رووپۆشکردنی سیرامیک) بوو بە سپراکردنی گەرمی ئەمە تەنیا نابێتە ھۆی کەمکردنەوەی پەستان و گەرمی، بەلکو دەبێتە ھۆی ڕێگرتن لە داخوران و درانی سیستەمی ئەگزۆز کەمبونەوەی گەرمی و دارزان و ژەنگ ھەلھێنان.
پۆل:پێکھاتەکانی بزوێنەر
ئەسعەد ئەلعیدانی
ئەسعەد عەبدولئەمیر عەبدولغەفار ئەلعیدانی (؛ لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧ لە بەسرە) سیاسەتمەدار و بازرگانێکی عێراقیە و لە ٢٠١٧ وەک پارێزگاری بەسرا دیاریکراوە، دەرچووی کۆلێژی ئەندازیاریە لەبەشی ئەلیکترۆنی (١٩٩٣)
ژیاننامە
ئەسعەد ئەلعیدانی لە ١کانونی دووەمی ١٩٦٧لەشاری بەسرە لە باشووری عێراق لەدایک بووە، باوکی سەرۆک خێڵی عیدان بووە لە ھۆزی عەنزە، بەشداربوویەکی چالاکی ڕاپەرینی شەعبانیە بووە (١٩٩١)کە دوای بێ ئەنجامی ڕاپەرینەکە ڕووی کردۆتە ئێران دواتر گەڕاوەتەوە عێراق و لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی عێراق١٩٩٥ دەستگیرکراوە و حوکمی لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە پاشان حوکمەکەی بۆ زیندانی تاھەتایی گۆڕدراوە لە ساڵی ٢٠٠٣ بەھۆی ڕووخانی ڕژێمی عێراق دوای ھەشت ساڵ لە زیندان ئازاد دەکرێت، دواتر دەبێت بەئەندام لەدەستەی زیندانیانی سیاسی عێراق و ناساندنی تاوانەکانی ڕژێمی سەددام، پاشان دەبێتە جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێری بەنکی وڵاتە ئیسلامیەکان و دەبێت بەپیاوی بازرگان کە پاشان پلەی بەرێوەبەری بەنکی عێراقی بۆ بازرگانی وەردەگرێت بۆ ماوەی پێنج ساڵ، ھەروەھا جێگری ئەمینداری گشتی پارتی کۆنگرەی نیشتمانی عێراقیە
چڕیی دانیشتووان
وێنۆک|220px|چڕی دانیشتووانی جیھان لە ساڵی [[٢٠٠٦دا]] چڕیی دانیشتووان، یەکەیەکە بەکاردێت بۆ پێوانی تێکڕای بوونی دانیشتووان لە ناوچەیەکدا، لە دەوڵەتەکاندا چڕی دانیشتووان ڕێژەی چڕی دانیشتووان دەگەیەنێت بە بەراورد بە ڕووبەری دەوڵەتەکە، ھەروەھا ئەم زاراوەیە بەکاردێت بۆ ھەر شارێک یان ناوچەیەکە کە خەڵکی تیدا بژی، بەپێی ئەم پەیوەندییە.
چڕیی دانیشتووان = ژمارەی دانیشتووان لە ناوچەیەکدا / ڕووبەری گشتی ناوچەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دانیشتووناسی چڕیی دانیشتووان پۆل:جوگرافیا پۆل:زۆربوونی مرۆڤ
کلۆسیۆم
کلۆسیۆم ئامفی‌تێئاترێکە لە ناوەندی شاری ڕۆم لە ئیتالیا. کلۆسیۆم گەورەترین ئامفیتێئاتری سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی و سەردەمی نوێیە. ئەم بینایە شاکارێکی بیناسازی سەردەمی کۆنە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:٨٠ پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا
دۆڵی ئالانێ
دۆڵی ئالانێ (Dollî alanê، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
١٧٥٣
ساڵی ١٧٥٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٣
1751 – 1800
کنتاکی
کنتاکی یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری فرانکفۆرتە.
پەراوێزەکان
پۆل:کێنتاکی پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٢ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٩٢ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
دانا غەنی
دانا غەنی (لەدایکبووی ١٩٦٩ لە سلێمانی، عێراق) لە ساڵی ١٩٨٦ یەکەم بەرھەمی ھونەری خۆی بەناوی «نیاز» بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمار کردووە. پاشان بووەتە خاوەنی چەندین کاری ھونەری لە ھەموویان دیارتر "دیاری ئەمجارە" ھۆنراوەی شێرکۆ بێکەس و ئاوازی کاروان عوسمانە. دواتر گۆرانی جۆشی ئەوین کە زیاتر بە گۆرانی ووتم ئەمشەو ھاتووەتە سەر زاری گوێگرانی، لە دواییدا یەکەم ئەلبوومی خۆی لە ساڵی ١٩٨٨دا بڵاودەکاتەوە. ناوبراو بە گۆرانی ( گوڵە ھۆ حاجی مریەم) لای ھەوادارانی ناسراوە. دواین کاری ھونەری بڵاوکردنەوەی کلیپێک بوو بە ناوی (بێ سێبەرم). دانا ئێستا لە وڵاتی ئەڵمانیا نیشتەجێیە، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە ھیچ بەرھەمێکی بڵاونەکردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
ماتسوساکا
ماتسوساکا (松阪市, ماتسوساکا-شی) شارێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئابی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە ١٥٧،٢٣٥ دەخەملێنرێت کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە بە 623.64 کیلۆمەتر چوارگۆشە دەخەمڵێنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ
نەخۆشیی ئێبۆلا
نەخۆشی ڤایرۆسی ئیبۆلا (EVD) یان '''بە تایی ئیبۆلای خوێنبەربوون  (EHF) ناسراوە، نەخۆشییەکی مەترسیدارە، زۆر جاریش کوشندەیە، پاش تووشبوون رێژەی مردن دەگاتە ٩٠%، ڤایرۆسەکە لە ئاژەڵی کێوی تووشبوو بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە، ھەروەھا لە مرۆڤیشەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. واتا نەخۆشییەکی درمییە. بە شێوەیەکی سروشتی ئەم ڤایرۆسە لە ئەفریقادا لە لەشی ھەندێک جۆری شەمشەمەکوێرەی میوەدا Fruit bats دەژی، ھەروەھا لە لەشی چامپانزی و گۆرێلا و جۆری تری مەیمووندا.'''