cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مۆزەخانەی ھێڵی ئاسنی ئەرمەنستان
سەرچاوەکان
پۆل:مۆزەخانەکانی ھێڵی ئاسن لە ئەرمەنستان پۆل:مۆزەخانەکانی یەریڤان
دۆڵەبەفرە
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سۆران عومەر
سۆران عومەر سەعید (لەدایکبووی ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨، لە قەرەداغ) سیاسەتوان و ڕۆژنامەوانێکی باشووری کوردستانە. ئەندام و سەرۆکی لیژنەی مافی مرۆڤ بووە لە پەرلەمانی کوردستان.
خوێندن و کار
سۆران عومەر بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرتووە لە ئامار و ڕاگەیاندن. ڕاوێژکاری ئەمیری کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان بووە، و لە میدیاکانی ئەو حیزبە کاری کردووە. سەرنووسەری ھەردوو گۆڤاری ڕێگا و ڕێگا مەگەزین بووە. خاوەنی کۆمپانیایەکی دابەشکردنی ڕۆژنامە و گۆڤار بووە.
سۆران عومەر و مەلا کرێکار
سۆران عومەر لە تەمەنی لاوێتیدا شیوعی بووە، دواتر چووەتە نێو ڕیزەکانی بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان. لە سەرەتای ١٩٩٩ مەلا کرێکاری ناسیووە و بووەتە ئەندامێکی کارای بزووتنەوەی باڵی ئیسڵاح کە مەلا کرێکار سەرپەرشتی کردووە. پاشان بووەتە سەرنووسەری گۆڤاری مەئوا کە مەلا کرێکار خاوەن ئیمتیازی بووە. دواتر پەیوەندییان تێکدەچیت. سۆران عومەر دەلێت لە ٢٠٠٩ لەسەر بڵاوبوونەوەی وێنەیەک نێوانیان بەتەواوی تێکچووە و لە ٢٠١٢ نامیلکەیەکی بڵاوکردووەتەوە بە ناوی «حەقیقەتی مامۆستا کرێکار». ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات لەو کاتەوە ھەر ھێرشێک کە مەلا کرێکار دەیکاتەسەری لە کاردانەوەی ئەو نووسینەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:پەرلەمانتارە کوردەکان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
گۆڤاری مۆبایل
گۆڤاری مۆبایل بڵاوکراوەیەکی ئۆنلاینە کە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ دەستی پێکردووە گۆڤارەکە تەکنەلۆژیای مۆبایل دەگرێتەوە، لەوانە دەفتەری کۆمپیوتەر، مۆبایل، یاریدەدەری دیجیتاڵی کەسی، ئامێری ئێم پی تری، کامێرای دیجیتاڵی، کایەی مۆبایل، و ئامێرە ئەلیکترۆنی و کۆمپیوتەرییەکانی تری گەورە و ھەروەھا تەکنەلۆژیای ئۆتۆمۆبیل.
بەرزین
بەرزین گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
بەرزین ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئێف مۆرای ئەبرەھام
ئێف مۆرای ئەبرەھام یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، و ڕۆڵی لە چەندین فیلمی ئەمریکیدا بینیووە.
١٩٧٤ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٤ لە نەرویژ
سینەمای تایوان
وێنۆک|شانۆی مینگشێن سینەمای تایوان ھاوکات لەگەڵ سینەمای چینی و سینەمای ھۆنگ کۆنگ، یەکێکە لە سێ بوارە مێژوویییەکانی سینەمای زمانی چینیی. مێژووی سینەمای تایوان پەیوەستە بە مێژووی ناوازەی ئەم دوورگەیەوە. لەدوای ناساندنی بۆ تایوان لە ساڵی ١٩٠١ و ئەوکاتەی لەژێر دەسەڵاتی ژاپۆندا بوو، سینەما لە چەند قۆناغێکدا گەشەی کردووە و سەربەخۆ لە سینەمای ھۆنگ کۆنگ و سانسۆری کۆماری گەلی چین. ھەندێک لە ئەکتەرە تایوانییەکان بریتین لە: "جی چو، شو کی، چانگ چێن، تاکێشی کانشیرۆ". ھەندێک لە دەرھێنەرە بەناوبانگەکانی تایوانی بریتین لە: "ئێدوارد یانگ، تسای مینگ لیانگ، ئینگ لی، ھو شیاو شین".
شیڤاجی
وێنۆک|150px شیڤاجی دامەزرێنەری ئیمپراتۆرییەتی ماراتا بووە لە ساڵی ١٦٧٤ لە ڕۆژاوای ھیندستان، شیڤاجی بە پاڵەوانی گەورەی ھیندستان ناسراوە، بەتایبەتی لە ویلایەتی ئێستای ماھاراشترا. توانی ئەو خاکانە داگیر بکات کە دواتر لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی موغەکانی ھیندستان یان پاشاکانی گۆرکانی و شای بیجاپورەوە داگیرکران بە سوود وەرگرتن لە تاکتیکەکانی شەڕی گەریلا کە لەگەڵ شاخ و دۆڵە ناڕێکەکانی ناوچەکەدا دەگوونجێت.
ڕێکەوت حەمەڕەشید
ڕێکەوت حەمەڕەشید کەریم محەممەد (لەدایکبووی ١٩٧٤) وەزیری تەندروستی ھەرێمی کوردستانبوو لە هەشتەمین کابینەی حکوومەتی هەرێم. ئەو دکتۆرە و پسپۆڕی لە قوڕگ، گوێ و لووت ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:وەزیرەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پۆل:وەزیرەکانی کابینەی هەشتەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
کۆرەی سەروو
کۆرەی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی وارماوا، قەزای شارەزوور، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کۆرەی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوەکەڵە و لە باشوور لەگەڵ گوندی سۆڵەی شێخ قادر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کۆرەی خواروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دوکەرۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
نینتێندۆ دی ئێس
نینتێندۆ دی ئێس، یانە نینتێندۆ دس کۆنسۆڵێکی کایەی ڤیدیۆیی دوو شاشەیییە کە لەلایەن نینتێندۆوە پەرەپێدراوە و بڵاوکراوەتەوە. کۆنسۆڵەکە بەشێوەیەکی نێودەوڵەتی لە ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ بڵاوکرایەوە. دی ئێس بە مانای "Developers' System" (سیستەمی پەرەپێدەرەکان) یان "Dual Screen" (شاشەی دووانە) دیت.
سەرچاوەکان
پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠
زانستی ماددە
وەک ھەر زانستێکی تر، ماددە زانی یان زانستی ماددە مێژوێکی دورو درێژی ھەیە و لە ھەر سەردەمێک و لە ناوچە جیاجیاکان پەرەی سەندوە. لە سەدەی ڕابردوەوە بەتایبەت بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەندوە و پۆلێن کراوە بەسەر چەند تاقمێک کە بریتین لە کانزا، سێرامیک، پۆلیمەر (فرەپاژ ) و مادەی پێشکەوتوو. بە شێوەیەکی گشتی مادە کانزاییەکان گشت ئەو توخمی کیمیایی، ئاوێتە و داڕشتە کیمیاییانە دەگرێتەوە کە توانای گەیاندنی کارەبایی و گەرمی باشیان ھەیە. بە ھەر ماددەیەک کە لەگەڵ کاربۆن (کارباید)، نایترۆجین (نایتراید) و ئۆکسیجن (ئۆکساید) کارلێکی کیمیایی کردبێت، دەگوترێ ماددەی سیرامیکی. ئەم ماددانە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەدەوروبەری خۆمان دەیان بینین وەک: شوشە، بەردەکان، خۆڵ و… ھتد. پۆلیمەر کە گەردێکە و لە چەند پاژێک پێک ھاتوە (پاژ بچوکترین پێک ھاتەی پۆلیمەرە) بە چەندین شێوەی جیاواز دەردەکەون وەک: بەرھەمە نەوتیەکان. لەکۆتاییش دا، ماددەی پێشکەوتوو بەشێکە لە زانستی ماددە کە لە چەند جۆرێک ماددە پێک دێت. بۆ نموونە: نیمچەگەیەنەر، ماددەی ھۆشمەند و تەکنۆلۆژیای نانۆ چەند جۆرێکن لە ماددەی پێشکەوتوو کە بەشدارن لە تەکنۆلۆژیای سەردەم.[١]
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە پۆل:ئەندازیاریی بینا
جاوید کەریم
جاوید کەریم (؛ لەدایکبووی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩) ئەندازیارێکی نەرمامێر و کاربەدەستێکی ئینتەرنێتیی ئەمریکییە. ئەو یەکێکە لە دامەزرێنەرانی یووتیووب و یەکەم کەسە کە ڤیدیۆیەک لە وێبگەکەدا بڵاوبکاتەوە. ئەم ڤیدیۆ سەرەتایییە، بەناوی من لە باخچەی ئاژەڵان و بڵاوکراوەی ٢٤ی نیسانی ٢٠٠٥، ١٧٢ جار بینراوە. لەکاتی کارکردنی کەریم لە پەیپاڵ، ئەو شوێنەی کە بە دامەزرێنەرانی ھاوەڵی یووتیووب ستیڤن چێن و چاد ھێڕڵی ئاشنا بوو، زۆرینەی بەشە سەرەکییەکانی نەخشاندبوو وەک سیستەمی دژە قۆڵبڕینی ئینترنێتییە دەستبەجێکەی.
ژیانی سەرەتایی
جاوید کەریم لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩ لە مێرسبێرگ، ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات لەدایکبووە، بۆ باوکێکی بەنگلادیشی و دایکێکی ئەڵمانی. باوکی، نایمول کەریم (بە بەنگالی: নাইমুল করিম)، بەنگلادیشییەکی موسڵمانانە کە وەک لێکۆڵەرێک کار دەکات لە 3M، و دایکیشی، کریستین، زانایەکی ئەڵمانی بایۆکیمیایییە لە زانکۆی مینێسۆتا. ئەو دوو برای بچووکی ھەیە. خۆی و خێزانەکەی لە سنووری ناوەکی ئەڵمانیا پەڕینەوە لە سەرەتای ١٩٨٠اکان لەبەر زینۆفۆبیا، و لە نێوس، ئەڵمانیای ڕۆژاوا گەورەبوو. بەھۆی ھەبوونی زینۆفۆبیا لەوێش، کەریم و خێزانەکەی ڕۆیشتن بۆ سەینت پۆوڵ، مینێسۆتا، لە ١٩٩٢. لە ١٩٩٧دا، خوێندنی لە دواناوەندی سەینت پۆوڵ تەواوکرد، و لە زانکۆی ئیڵینۆی لە ئوربانا-شامپەین خوێندی. دواتر زانکۆی بەجێھێشت پێش تەواوکردنی بۆ ئەوەی ببێتە کارمەندێکی سەرەتایی لە پەیپاڵ؛ ھەرچۆنێک بێت، ئەو بەردەوام بوو لە خولە وانەیەکانی، و بووە خاوەنی بەکالۆریۆس لە زانستی کۆمپیوتەردا. پاشان ماستەرێکی بەدەستھێنا لە زانستی کۆمپیوتەردا لە زانکۆی ستانفۆرد. بێجگە لە زمانی ئینگلیزی، جاوید بە ئەڵمانی و بەنگالیش دەدوێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان پۆل:یووتیووب پۆل:موسڵمانانی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:یوتیووبەرە ئەڵمانییەکان پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە
١٩٧٥ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٥ لە نەرویژ
سینەمای نیپال
وێنۆک|150px سینەمای نیپال ھەروەھا بە کۆلیوود ناسراوە، مێژوویەکی کورتی ھەیە؛ بەڵام ئەم پیشەسازییە جێگەی تایبەتی خۆی لە میراتی کولتووری نیپاڵدا بەدەستھێناوە و بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن Nepali Chalchitra ئاماژەی پێدەکرێت، واتە فیلم بە زمانی نیپاڵی. جوگرافیای نیپاڵ ھەمیشە جێگەی سەرنجی دروستکەرانی فیلمی بەڵگەنامەیی و کۆمپانیا بیانییەکانی بەرھەمھێنانی فیلم بووە. لە ١٤ی ئەیلوولی ١٩٥١ فیلمێک بۆ یەکەمجار لە نیپاڵ بڵاوکرایەوە. ئەم فیلمە کە بە زمانی نیپاڵی بوو، لە بەنگالی ھیندستان دروست کراوە و ناوی Satya Harishchandra بووە؛ بەڵام لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ یەکەم فیلم کە لە نیپاڵ بەرھەم ھێنرا بە ناوی ئاما (دایک) بە وەبەرھێنانی حکوومەت بڵاوکرایەوە. فیلمەکە لەلایەن ھیرا سینگ خاتری دروست کراوە و شیڤا شەنکار ماندار و بوڤان چاند ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕاوە کە بە یەکەم ئەکتەرەکانی پیشەسازی فیلمی نیپاڵ ناسراون.
١٩٧٦ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٦ لە نەرویژ
مردنەکان
١٩ی ئایار - تیۆ ڤانێدھل، مامۆستا و ڕۆژنامەنووس (١٨٩١).
لیختنشتاین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
لیختنشتاین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨ بوو کە لە ١٢ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی لە مەکسیک بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
زودانی تازە
جوگرافیا
زودانی تازە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شروێت و لە باشوور لەگەڵ گوندی قرژاڵەبڕە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گردئێستر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سێدەڵان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
جارچلی
جارچلی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەکشلوچای، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
جارچلی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) و یارسانی پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
وێبی تاریک
وێبی تاریک بەشێکی شاراوەی وێبە (world wide web)، کە لە ڕێگەی ئامێرەکانی گەڕانەوە (گووگڵ، بینگ و یاھوو و ھیتر) پەڕەکان و پێکھاتەکانی نادۆزیتەوە. واتە ناوەڕۆکەکەی ئیندێکس ناکرێ و دەست گەیاندن پێیان سنووردارە بۆ بەشداربووانی بە تەنیا. بەشداربووانی ئەم بەشە شاراوەیەش لە وێ، لە ڕێی تەکنیکی تایبەتییەوە ناو و نیشانیان بە نادیار دەکرێ و بێناسنامە دەبن. کە بە تەکنیکی ڕێڕەوکردنی پیازی(onion routing) ناودەبرێت و بە پرۆگرامی تۆر ئەکرێ ئەنجام بدرێت. کە وەکو پیاز چەند چینێکی ھەیە لەسەر یەکتر، ئەم بۆ قفڵ کردن و شاردنەوەی ناسنامە بە سێ چیندا تێ دەپەڕێنێ.
ئەم تەکنیکە لەگەڵ ھەر داخوازییەکی نوێی بەشداربووەکە بۆ پەڕەیەکی وێب، ھەڵدەستێ بەگۆڕینی ڕێڕەوی ناونیشانەکە و ھەر جارەی بەشێوازێک ناسنامەی بۆ دەکات و ناسنامەی بنەڕەتی خۆی دەشارێتەوە. بەو شێوەیە بەکارھێنەر ئەشارێتەوە لە دابینکاران و چاودێرانی وێب، ھاوکات لە خاوەنی وێبگە و لاپەڕەکانی سەردانیان دەکات. وەکو کۆنووسی(HTTP) نییە، کە نێرەر و وەرگرێگ ھەبێت، بەڵکو تێکەڵەیەک ھەیە کە چەندین نێرەر و وەرگر زانیاری ڕێک دەخا.
ناوەڕۆک
وەکو بەشە ناسراوەکەی تری وێب، کە ڕۆژانە بەکاری دێنین، ناوەڕۆکی وێبی تاریکیش بریتییە لە زانیاری و چەندین وێبگە، کە مەکۆ و شوێنی چالاکی تری تیا دانراوە، ھاوکات شوێنی ئەو کەس و لاپەڕانەیشە کە وەکو ویکیلیکس. ھەواڵ و پەیامی جۆرابەجۆر دەگەیەنن، بەڵام نە خاوەن وێبگە و لاپەڕەکان ناسراون و نە ئەوانەش کە وێبگەڕی دەکەن تیایاندا.
هۆکاری درووست بوون
ساڵی ٢٠٠٢ لە توێژینەوەیەکدا لە زانکۆی کامبریدج، ھەوڵ درا، ڕایەڵەیەک پێک بھێنرێت کە پارێزراو بێ لە سیخوڕی و ھەواڵدزی و تەنیا کەسانێک بتوانن دەستیان پێ بگا کە مۆڵەتدراو بن. نەخشەی کار بەو شێوەیەبوو کە ئەم جۆرە ڕایەڵەیە بۆ دامودەزگاکانی ئەمریکا و کاری سەربازی بخرێتە گەڕ. یەکەم وەشانی تاقیکاری لە ساڵی ٢٠٠٢ دا بڵاو بووەوە. دواتر پەیمانگا و بەشەکانی لێکۆڵینەوە لە ئەمریکا لەسەر برەو پێدانی کاریان کرد. ئەمڕۆکە دوو لەسەر سێی تێچوونی ئەم بەشە تاریکەی وێب لەلایەن ئەمەریکاوە خەرج دەکرێ و بەشێکیشی لەلایەن کەس و دامەزراوەی تایبەتییەوە کە دەیانەوێت لە ڕێگەی ئەم تۆڕەوە زانیارییەکانیان ئاڵوگۆڕ پێ بکەن، بێ ناسینەوە و ناسنامەیەک.
جەمال عیرفان
جەمال عەبدوڵلا عیرفانی مەلا ڕەسولی کاژاوی ناسراو بە جەمال عیرفان (لەدایکبووی ١٨٨١-مردووی ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٢) ئەفسەر و کاربەدەستێکی کورد بوو. لە پاڵ کارە ئیدارییەکانی، جەمال لە ڕۆژنامەی پێشکەوتن نووسینی بڵاوکردۆتەوە. زۆرجار جەمال بەیەکەم تیرۆرکراوی سیاسیی کورد دەناسرێت.
ژیانی سەرەتایی و خێزان
جەمال لە ساڵی ١٨٨١ لە گەڕەکی کانی ئاسکان لە شاری سلێمانی لەدایکبوو. باوکی ناوی عیرفان بوو وە دایکی ناوی ئامینە، دوو برا و چوار خوشکی ھەبووە ئەحمەد، و عەلی وە خوشکەکانیشی ناویان نائیلە، حەفسە، کامیلە و حەبیبە بوون. جەمال سەرەتا لای باوکی خوێندوویەتی و لەپاشانیش لە قوتابخانەی ڕوشدییە خوێندوویەتی، دواتریش لە بەغدا خوێندنی ئامادەیی سەربازی تەواوکردووە، بۆ درێژەدان بەخوێندنەکەی ڕوویکردۆتە ئیستەمبوڵ لەوێ کۆلێژی سەربازی خوێندووە.
جەمال لەگەڵ خەدیجە ھاوسەرگیری کرد و بوونە خاوەنی کوڕ و کچێک بەناوەکانی عادل و جەمیلە.
ژیانی کارکردن
لە دوای تەواوکردنی خوێندن، جەمال گەڕاوەتەوە سلێمانی ئەوکاتەش وڵاتەکە لەژێر دەسەڵاتی ئینگلیز بووە. لەو دەمە، جەمال بووەتە بەرپرسی یەکەی سوارە لە ھێزی لیڤی. بۆ ماوەیەکیش بووەتە بەڕێوبەری ناحییەی مەرگە، ھەروەھا ئەندامی مەجلیسی ئیدارەی سلێمانی.
تیرۆرکردن
لە ڕۆژی ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٢، جەمال عیرفان تیرۆرکرا، ھۆکاری تیرۆرکردنەکەشی ناڕوونە، بەڵام ڕۆژنامەی ڕۆژی کوردستان بەھۆکاری پێشکەوتنخوازییەکانی بووە. ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوەکردووە، کە جەمال لەلایەن پیاوەکانی شێخ مەحموود تیرۆرکراوە، لە فیلمێکی بەڵگەنامەیی تەلەفزیۆنی خاک، بنەماڵەی جەمال عیرفان ئەوەیان ڕەتکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١ پۆل:مردووانی ١٩٢٢ پۆل:خەڵکی سلێمانی
لوو ژی (ئیمپراتۆریەتی ھان)
لوو ژی (١٥٩-١٩٢ی زاینی) ناو:زیگان، ژەنەراڵێکی سەربازی و زانایەکی ڕۆژھەڵاتی ھان بوو لە مێژووی دێرینی چین، بە پێی تۆماری سێ شانشینەکە، مامۆستای لیو بێی و گۆنگسون زان بوو، و بە کەسێکی باڵا بەرز وەسف دەکرا کە (١٨٩ سانتیمەتر بە نزیکەیی) و ھەبوونی دەنگێکی گڕ.
سەرچاوەکان
پۆل:ژەنەڕالەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان لە ھیبێی پۆل:مردووانی ١٩٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩ پۆل:سیاسەتمەدارەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان لە ھیبێی پۆل:مێژووناسانی ئیمپراتۆریەتی ھان پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەوایی ھان پۆل:فەیلەسووفەکانی ھێبێی
خودایی
خودایی (، ) گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری پیرتاج، ناوچەی چەنگ ئەڵماس، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
جوگرافیا
خودایی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مەروان کوڕی حەکەم
مەروان کوڕی حەکەم، چوارەم خەلیفەی ئەمەوی بوو دوای موعاویەی دوەم کە کوڕی یەزید کوڕی موعایەویەی کوڕی ئەبوو سوفیان بوو کە ماوەی یەک ساڵ حوکمی کرد. مەروان بونیادنەوەرەوەی دەوڵەتی ئەمەوی بوو لە شامەوە جارێکی تر دوای مردنی یەزید و کاتێک خەلافەتی ئەمەوی ترسی تەواوی لەلایەن عەبدوڵای کوڕی زوبەیر. عەبدوڵا لە حیجاز، عێراق و هەندێ ناوچەی شامیش بەیعەتی درابوێی وەک خەلیفەی موسوڵمانان.
سەرچاوەکان
پۆل:خەلیفە ئەمەویەکان پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:مردووانی ٦٨٥ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٢٠
سینەمای ڕووسیا
وێنۆک|140px سینەمای ڕووسیا لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی دەستی پێکرد؛ لە یەکێتیی سۆڤیەت بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە و لە ساڵانی دوای داڕمانی، پیشەسازی فیلمی ڕووسیا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە ناساندنی مایەوە. ڤلادیمێر لینین یەکەم سەرکردەی سیاسی سەدەی بیستەم بوو کە دانی بە گرنگی فیلمدا نا.
سەرچاوەکان
پۆل:سینەمای ڕووسیا
١٩٧٧ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٧ لە نەرویژ
قوچغ
جوگرافیا
قوچغ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھولەسوو و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئاغاجاری و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قوزلوجە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قزقۆپی.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
موعاویە کوڕی یەزید
موعاویە کوڕی یەزید کوڕی موعاویە، سێیەم خەلیفەی ئەمەوی بوو کە بۆ ماوەیەکی کەم پێش مردنی باوکی حوکمی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:خەلیفە ئەمەویەکان پۆل:مردووانی دەیەی ٦٨٠
کۆڵەبی، وارماوا
کۆڵەبی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی وارماوا، قەزای شارەزوور، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کۆڵەبی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارۆچکەی زەڕایەن و لە باشوور لەگەڵ گوندی چەم وژاڵە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قلیجە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانێسکان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەیپڤەرد پورتوگال
کەیپڤەرد پورتوگال یەکێ لە وڵاتە داگیر کراوەکانی پورتوگال بوو کە لە ساڵی ١٩٧٥ لە پورتوگال جودا بوو. ئێستا ئەم وڵاتە ناوی کەیپڤەردە.
ئەمانەش ببینە
کەیپڤەرد
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٦٠
حەسان کوڕی سابت
حەسان کوڕی سابتی ئەنساڕی یەکێکە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد، یەکێکە لە شاعیرانی عەرەب پێش ئیسلام و دوای موسڵمان بوون بووە بە شاعیری پێغەمبەر لە دوای کۆچکردن بۆ مەدینە، لەسەردەمی جێنشینی عەلی کوڕی ئەبوو تاڵیب لە نێوان ساڵانی ٣٥ بۆ ٤٠ی کۆچی مردووە. دوای موسڵمان بوون حەسان بووە بە یەکێکە لە بەرگریکارانی پێغەمبەر و ئیسلام ھەمیشە بە شیعرەکانی وەڵامی قسەکانی قوڕەیشی دەربارەی پێغەمبەر دەدایەوە، و پێغەمبەر ستایشی شیعرەکانی حەسانی دەکرد و دەیگووت ئەی خوایە پشتیوانی بکە، شیعرەکانی لە دیوانێکدا کۆکراونەوە بەناوی دیوانی حەسانی کوڕی سابت.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی عەرەب پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:مردووانی ٦٧٤ پۆل:ھاوەڵەکان
ئامێری مۆبایل
ئامێری مۆبایل کۆمپیوتەرێکە ئەوەندە بچووکە کە دەتوانرێت لە دەستدا بگرترێت و کاربکات. ئامێرە مۆبایلەکان بە شێوەیەکی گشتی شاشەیەکی تەختی LCD یان OLED و ڕووکارێکی شاشەلەمس و دوگمەی دیجیتاڵی یان فیزیکییان ھەیە، و ھەروەھا کیبۆردێکی فیزیکییان ھەیە. زۆرێک لەم جۆرە ئامێرانە دەتوانرێت لە ڕێگەی وای-فای، بلوتووس، یان پەیوەندی نزیک مەیدانەکانەوە بە ئینتەرنێت و ئامێرەکانی دیکەوە ببەسترێتەوە، وەک سیستەمی کات بەسەربردنی ئۆتۆمۆبیل یان ھێدفۆن. کامێرای یەکگرتوو، توانای ناردن و وەرگرتنی دەنگ و ڤیدیۆ بۆ مۆبایل، کایەی ڤیدیۆیی و سیستمی شوێندۆزیی جیھانی (GPS)یان ھەیە. ئامێرە مۆبایلەکان لەوانەیە سیستەمی کارپێکردنی مۆبایل بەڕێوەببەن کە ڕێگە بە دامەزراندن و کارپێکردنی بەرنامەکانی لایەنی سێیەم دەدەن. مۆبایلە زیرەکەکانی سەرەتایی لە کۆتایییەکانی ٢٠٠٠دا بە تابلێتە گەورەکان جێگەیان گرترا. بەزۆری ھاتنە ژوورەوە و دەرچوون لە ڕێگەی ڕووکاری شاشەلڵمسەکەیەوە دەبێت. بەرھەمھێنەرانی سەرەکی جیھانی ئامێرە مۆبایلەکان بریتین لە سامسۆنگ، ھواوی، مێیزو، زتی، شاومی، سۆنی، گووگڵ، ئێچ تی سی، ئێڵ جی، تی سی ئێڵ، مۆتۆرۆلا مۆبیلیتی، نۆکیا، ڕێلمی و مایکرۆماکس ئینفورماتیک.
گەورەدزی ئۆتۆمۆبیل: ڤایس ستی
گەورەدزی ئۆتۆمۆبیل: ڤایس ستی یارییەکی جیھان-کراوەی ئەکشن و سەرگەرمییە کە لەلایەن کۆمپانیای ڕۆکستار نۆرت پەرەی پێدراوە و لەلایەن کۆمپانیای ڕۆکستار گەیمزەوە بڵاوکراوەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ پلەیستەیشن ٢ بڵاوکرایەوە و دواتر گواسترایەوە بۆ پلاتفۆرمی دیکە لەوانە مایکرۆسۆفت ویندۆز و ئێکس بۆکس و ئامێرە مۆبایلەکان. یارییەکە لە شاری خەیاڵی ڤایس ستی ڕوودەدات کە بە شێوەیەکی زۆر لەسەر بنەمای میامی لە ساڵانی ھەشتاکان دامەزراوە. یاریزانەکان ڕۆڵی تۆمی ڤێرسێتی دەگێڕن، کە پێشتر چەقۆکێش بووە و لە زیندان ئازاد دەکرێت و دەنێردرێتە ڤایس سیتی بۆ سەرپەرشتیکردنی گرێبەستێکی ماددە ھۆشبەرەکان؛ بەڵام گرێبەستەکە بە ھەڵەدا دەڕوات و تۆمی بەجێدەھێڵرێت بۆ ئەوەی بە جیھانی ژێرزەوی تاوانکاری ڤایس سیتیدا بگەڕێت بۆ ئەوەی پارە دزراوەکە وەربگرێتەوە و دەسەڵات بەدەستبھێنێت. یارییەکە پێکدێت لە لێخوڕین و تەقەکردن و گەڕان بە جیھانی کراوەی فراوانی ڤایس سیتی. یاریزانان دەتوانن چەندین ئەرکی جۆراوجۆر بۆ کارەکتەرە جیاوازەکانی یارییەکە تەواو بکەن، لەوانە خاوەن کار و چەتە و سیاسەتمەدارە گەندەڵەکان. ھەروەھا چالاکییە لاوەکییەکانی وەک کڕین و نوێکردنەوەی موڵکەکان، بەشداریکردن لە پێشبڕکێکانی سەر شەقامەکان و کۆکردنەوەی پاکێجی شاراوە ھەیە. یارییەکە بەھۆی ھێڵی چیرۆکە سەرنجڕاکێشەکەی و کارەکتەرە لەبیرنەکراوەکانی و ژینگەی نوقمکەرەکەیەوە ستایشی کرا. ھەروەھا ڕەخنەی زۆری لێگیرا بەھۆی توندوتیژی و تەوەرە مشتومڕاوییەکانی گەورەساڵان، بەڵام سەرکەوتنەکانی بووە ھۆی ئەوەی چەندین بەدواداچوون و وەرچەرخان لە زنجیرەی گراند تیفت ئۆتۆدا دەربکەوێت.
یاریکردن
یاریکردنی فیلمی گەورەدزی ئۆتۆمۆبیل: ڤایس ستی کۆتایی کراوە و لە دەوری کارەکتەری تۆمی ڤێرسێتی دەسوڕێتەوە کە بە جیھانی ژێرزەوی تاوانکاری ڤایس سیتیدا دەگەڕێت. یارییەکە لە ڕوانگەی کەسی سێیەمەوە ئەنجام دەدرێت و یاریزانەکە ئازادە لە گەڕان بە جیھانی یارییەکەدا و تەواوکردنی ئەرکەکانی چیرۆک و بەشداریکردن لە چالاکییە لاوەکییە جیاوازەکاندا. یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی یاریکردن لە ڤایس سیتی بریتییە لە لێخوڕین. یاریزانان دەتوانن جۆرەھا ئۆتۆمبێل بدزن و لێبخوڕن، لەوانە ئۆتۆمبێل و ماتۆڕسکیل و بەلەم و ھێلیکۆپتەر. شۆفێری دەتوانێت چالاک بێت چونکە سیستەمی ھاتوچۆی شارەکە تەواو واقیعییە و یاریزانەکان دەبێت چاودێری بەربەستەکان و ئۆتۆمبێلەکانی تر و ڕاوەدوونانی پۆلیس بکەن. شەڕکردن بەشێکی دیکەی سەرەکی یاریکردنە، یاریزانەکان چەکی جۆراوجۆر بەکاردەھێنن بۆ شەڕکردن لەگەڵ چەتە و دوژمنەکانی تر.
یارییەکە سیستەمی ئامانجکردنی لەخۆگرتووە کە ڕێگە بە یاریزانەکان دەدات قفڵی دوژمنەکانیان بکەن و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەمانچەکانیان ئامانج بکەن. ھەروەھا شەڕی دەست بە دەستیش ئەگەری ھەیە. لە دەرەوەی ئەرکەکان، یاریزانەکان دەتوانن بەشداری چالاکییە جۆراوجۆرەکان بکەن وەک کڕینی موڵک، بەشداریکردن لە پێشبڕکێکانی سەر شەقامەکان و بەدەستھێنانی پاکێجی شاراوە. ھەروەھا دەتوانن بە گۆڕینی جل و بەرگ و شێوازی قژ و ئیکسسواراتەکان کارەکتەری خۆیان بەپێی خواستی خۆیان دابنێن. یەکێک لە تایبەتمەندییە ناوازەکانی ڤایس سیتی توانای گوێگرتنە لە مۆسیقا لە وێستگە ڕادیۆیییە جیاوازەکاندا لەکاتی لێخوڕین یان ڕۆیشتن بەناو شاردا. یارییەکە زیاتر لە ٨٠ گۆرانی جیاوازی ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لەخۆدەگرێت، لەنێویاندا گۆرانییە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمە؛ بۆیە یاریکردنی سەرنجڕاکێشە و غوڵامکەر و ئازادی و جۆراوجۆرییەکی زۆر پێشکەش بە یاریزانەکان دەکات بۆ ئەوەی لێی بگەڕێن و چێژ وەربگرن.
پەرەپێدان
پەرەپێدانی ئەم یارییە ڕاستەوخۆ دوای سەرکەوتنی بەشداریکردنی پێشووی زنجیرەکە دەستیپێکرد، گەورەدزی ئۆتۆمۆبیل ٣ زۆرێک لە سەروەت و سامان و میکانیکی یاریکردنی جی تی ئەی ٣ گواسترایەوە بۆ ڤایس سیتی، بەڵام بە باشترکردن و زیادکردنی بەرچاو. ڕۆکستار نۆرت، گەشەپێدەری یارییەکە، ئامانجی دروستکردنی کەشێکی غوڵامکەر و ڕەسەنی ساڵانی ھەشتاکان بوو لە ڤایس سیتی. تیمەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان لێکۆڵینەوەیان لەسەر ماوەی کات و شوێنەکە کردووە، فیلم و مۆسیقای ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوویان وەک ئیلھامبەخش بەکارھێناوە. شوێنی یارییەکە، ڤایس سیتی، زۆر کاریگەری شاری میامی لەسەر بوو، بە گرنگیدان بە تەلارسازی ئارت دیکۆی ساوس بیچ. یەکێک لە پێشکەوتنە ھەرە دیارەکانی جی تی ئەی ٣ زیادکردنی ئۆتۆمبێل و چەک و جلوبەرگی نوێ بوو. تیمەکە زیاتر لە دوو ھێندەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی زیادکردووە کە لە جی تی ئەی ٣ بەردەست بوون، ھەروەھا چەندین جۆری چەکی جۆراوجۆریان زیادکردووە کە دەتوانیت ھەڵی بژێریت.
ھەروەھا زیادکردنی ماتۆڕسکیلەکان چینێکی نوێی یاریکردنی بۆ زنجیرەکە زیاد کرد. ھەروەھا تیمەکە ویستویەتی چیرۆکگێڕان لە فیلمی ڤایس سیتی باشتر بکات، بە گرنگیدان بە کارەکتەرە گۆشتدارەکان و گێڕانەوەی قووڵتر. یارییەکە نواندنی دەنگی چەندین ئەکتەری ناسراوی تێدایە، لەنێویاندا ڕەی لیۆتا وەک پاڵەوانی یارییەکە، تۆمی ڤێرسێتی. فیلمی جی تی ئەی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ بۆ پلەیستەیشن ٢ بڵاوکرایەوە، دواتر بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز و ئێکس بۆکس و ئامێرە مۆبایلەکان. یارییەکە سەرکەوتنێکی ڕەخنەگرانە و بازرگانی بوو، ستایشی زۆری لێکرا بەھۆی شێوازی یاریکردن و چیرۆک و کەشوھەواکەیەوە و چەندین خەڵاتی بەدەستھێنا، لەنێویاندا چەندین خەڵات بەھۆی دەنگەکەیەوە. لە کۆتاییدا، پەرەپێدانی یارییەکە لێکۆڵینەوەی بەرفراوان و باشترکردنی یاریکردن و چیرۆکگێڕانی فیلمی پێش خۆی لەخۆگرتبوو، ئەمەش وای کرد کە ببێتە یارییەکی کلاسیک لە زنجیرەکەدا و یارییەکی کاریگەرێکی گەورەیە لە ژانری جیھانی کراوەدا.
دوێرد
وێنۆک|وێنەی دوێردێکی ئاسایی بۆ بڕینی کاغەز و پەڕۆ وێنۆک|برینگی مەڕ بڕینەوە جۆرێکی تایبەتی دوێردە. دوێرد، دوێردگ، مەقەس یا قەیچی ئامرازێکە بۆ بڕینی پەڕۆ، کاغەز و شتی تر بەکار دێت. دوێرد لە دوو تێخی ئاسن پێک ھاتووە کە بە جەڕێک پێکەوە بەستراونەتەوە. ئەم ئامرازە چەند جۆری ھەیە کە ھەرکام بۆ بڕینەوەی شتێک کەڵکیان لێ وەردەگیرێت. بۆ نموونە برینگ جۆرە دوێردێکە بۆ ھەڵپاچینی خوریی مەڕ (یا بڕینەوەی مەڕ) کەڵکی لێ وەردەگیرێت. دوێرد ھەیە بۆ باخ بڕین (واتە داپاچینی دارمێو) بەکار دێت. ھەروەھا دوێردی تایبەتی بڕینی تەنەکەش ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئامرازەکانی بڕین
زودانی کۆن
زودانی کۆن گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ژاراوە، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زودانی کۆن لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سێوەیس و لە باشوور لەگەڵ گوندی شروێت و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی درگەڵەی مەنگوڕ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دەروەکۆتر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
نیھال عەلی عەولەقی
ژیان
نیھال بوو بە پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لەبەشی یاسای زانکۆی عەدەن، ھەر لەوێوە کاری دەکرد لەسەر تووێژینەوە و ڕاھێنانکردن لەسەر ژنان. لە ساڵانی ٢٠١٣–٢٠١٤ ئەندامی گرووپێکبووە لە کۆنفڕانسی دیالۆگۆی نەتەوەیی لە یەمەن. لە ئازاری ٢٠١٣، بووە یەکێک لە ئەندامانی نووسینەوەی ڕەشنووسی دەستووری یەمەن. نیھال ئەندامی دەستەی دانووساندنی حکوومەتی یەمەن بووە لە جێنەوا، سوویسرا. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٦م وەک وەزیری کارووباری یاسا ڕاگەیەندرا. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦، لەلایەن سەرۆکی یەمەن عەبدرەبە مەنسوڕ ھادی، بەفەرمی نیھال پۆستی وەزیری کارووباری یاسایی پێدرا.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:ژنانی یەمەن پۆل:ژنە چالاکوانەکانی یەمەن پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شێر (ئەکتەر)
شێر (ناوی لەدایکبوون: شەرلین سارکیسیان؛ شێوازی گۆکردن: /ʃɛr/؛ لە دایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٩٤٦) کەسایەتی تەلەفزیۆنی، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکییە. لەلایەن میدیای ئەمریکییەوە، ھەندێکجار بەژنەخواوەندی پۆپ ناو دەھێنرێت. ئەو بەھۆی شێواز و دەرکەوتنە جیاوازەکانی لەماوەی شەش دەیەی ڕابردوو ناسراوە.
شەر لە دوای بڵاوکرانەوەی گۆرانی "I Got You Babe" لەگەڵ ھاوسەرەکەی لە ساڵی ١٩٦٥ ناوبانگی دەرکرد، ئەمەش دوای ئەوەی لە ئامارەکانی ئەمریکا و بریتانیا ھاتە ژمارەی یەک. تا کۆتایی ١٩٦٧، ئەوا لە ئاستی جیھان ٤٠ ملیۆن دانەیان لێی فرۆشت.
لە ساڵی ١٩٨٢، بۆ یەکەمینجار لە شانۆیەکی برۆدوەی بەناوی (Come Back to the 5 & Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean) دەرکەوت، ھەر لەوساڵەدا بە وەشانی فیلمی سینەماییش دەرچوو، کە بەھەمان شێوە شەر بەڕۆڵی سەرەکی بەشداربوو. ئەو لە ساڵی ١٩٨٧، دوای بەشداریکردنی لە فیلمی (Moonstruck)، خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەکتەر بەدەستھێنا.
تاکوو ئەمڕۆ. شەر زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن ڕیکۆردی میوزیکی فرۆشتووە، بەمەش بە یەکێک لە ھونەرمەندە پڕفرۆشەکانی مۆسیقا دادەنرێت. ئەو خەڵاتێکی گرامی، ئۆسکار، ئێمی، کان، سێ جاریش گۆڵدن گلۆب، خەڵاتێکی ئایکۆنی بیلبۆرد، خەڵاتێکیش لەلایەن سەنتەری شانازی کێننەدی و ھەروەھا خەڵاتێکیش لە ئەنجومەنی دیزاینکارانی فاشنی ئەمریکی وەرگرتووە. جگە لە بواری دەرکەوتنی وەک گۆرانیبێژ و نواندن، شەر بەدەرکەوتن و بۆچوونە سیاسییەکانی ناسراوە، لە سۆشیال میدیاکان دەردەکەوێت و بۆچوونەکانی لەبارەی پشتگیری مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە و ڕێگریکردن لە ئایدز دەربڕیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:باشترین مۆسیقاژەن یان خانمەکتەری کۆمیدیاکار لە بردنەوەی گۆلدن گلۆب (تەلەڤیزیۆن) پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی گۆلدن گڵۆب (فیلم) پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلمی فێستیڤاڵی کان بۆ باشترین خانمەکتەر پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دیسلێکسیان هەیە پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی لۆس ئانجلەس
مێژووی سوێد
وێنۆک مێژووی سوێد یاخود سوید باسکردنە لە مێژووی وڵاتی سوێد و ئەو ڕوودا و و پێشھاتانەی لە سەدەکانی ڕابردوو لەم ناوچەیە ڕویداوە بەمەبەستی ئاشنا کردنی نەوەکانی ئێستا بە ڕابردووی ئەم وڵاتە سوێد وەک وڵاتێکی یەکگرتوو بەدیارکەوت لە سەدەکانی ناوەڕاست؛ و لە سەدەی ھەڤدەھەم، ڕووبەری وڵاتەکە بەرفراوان بوو وەک ئیمپراتۆرییەتی سوێد. لە گەشەسەندن بەردەوام بوو تاوەکو بوو بە بەھێزترین ھێزی باکووری ئەوڕوپا لەسەدەکانی ھەڤدەھەم و ھەژدەھەم. تا دواھەمین جەنگ کە تێیدا سەرکەوت جەنگی ساڵی ١٨١٤، کاتێک سوێد نەرویژی ملکەچی خۆی کرد بە توانای ھێزی سەربازی تاوەکو ساڵی ١٩٠٥. لەدوای ئەم جەنگەوە سوێد ھەمیشە وەک بێلایەن دەردەکەوێت لەکاتی جەنگەکاندا. سوێد لە ئێستادا پەیڕەوی ڕژێمێکی پاشایەتی پەڕلەمانی دەستووری دەکات
پێش مێژوو
مێژووی سوێد لە ماوەی پێش مێژوو لە ١٢٠٠٠ ساڵ پێش زایینەوە دەست پێدەکات. لەکۆتایی چاخی بەردینەوە لەکاتی ھەبوونی چادری ڕاوکەرانی مامزی کێویەوە لە کۆتا باشووری سوێدەوە، ئەم ماوەیە دیاری دەکرێت بە بوونی چادرگای ڕاوکەران کە چەکی سادەی بەردینیان بەکار ھێناوە. سوێدییەکان لە ٤٠٠٠ پ. ز کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵیان زانیوە، جگە لە درووستکردنی کێڵ بۆسەر گۆڕەکان وگڵکاری و نەخشەکاری کە ھەموو ئەمانە لە کیشوەری ئەوڕوپاوە ھاتووە. زیاتر دوو لەسەر سێی خاکی باشووری سوێد بۆ کشتوکاڵ گونجاوە، جگە لەوەی لە چاخی بڕۆنزی لەباکووری سوێد ئاژەڵداری و جامبازی کراوە، و زۆرینەی ڕۆشەنبیری سوێدی لە دانماڕکەوە ھاتووە بەھۆی ھێنانی بڕۆنزەوە چونکە ئەوکات نەزانراوە کە لە خاکی سوێد مس و بڕۆنز ھەیە. وڵاتانی باکووری ئەوڕوپا لە چاخی بڕۆنزی زۆر بە سادەیی ژییاون، ھەر خێزانە و بە تەنھا لە دارستانێک لەخانووێکی دارینی بچووکدا ژیاون تاوەکو نەکەونە بەرچاوی ڕۆمانییەکان و مڵکەچ بوونیان بە دانانی باج و سەرانە. لەپاشان چاخی ئاسنی ھات کە درێژەی کێشا تاوەکو سەرھەڵدانی چاخی بیناسازی بەردینی و ئایینی لەسەدەی دوانزەھەمی زایینی. گەلێک لە زانایان ئەم ماوەیە وەک مێژوویێکی تۆمارنەکراو ھەژماری دەکەن. لە ھۆکارەکانی درەنگ گەیشتنی شارستانی بە باکوور کەشوھەوای ساردی ناوچەکە بوو، کە ئەسکەندەنافییەکان لەسەریان پێویست بوو ئاژەڵ و پەلەوەرەکانیان لە ژوورەوە بپارێزن لە ترسی سەرمای زستان و بەکارھێنانی ڕیخ و پاشماوەی ئاژەڵەکان بۆ سوتان و ھەڵسونیان لە خانووەکانیان تا گەرم بێتەوە، جگە لە سەختی پەیداکردنی خۆراک لە وەرزی بەفردا؛ و سەرنەکەوتنی سەربازانی ڕۆمان لەکاتی پەڕینەوەیان لە ڕووباری ڕاین بۆ ئەڵپ ھەوڵەکەیان شکستی ھێنا، بەھۆی بەرەنگاربوونەوەی ھۆزە گێرمەنیەکان بەسەرکردایەتی "فاروس" لە "جەنگی دارستانی تویتوبورگ". لەسەدەی دوەمی زایینی، زۆرینەی زەویە کشتوکاڵییەکانی سوێد دابەش کران ئەمیش بەھۆی ئەو دیوارە تەپۆڵکیانە بوو کە بە مەبەستی کۆکردنەوەی ئالیک و خۆراکی ئاژەڵەکانیان درووستیان کردبوو، ئەم دابەشکارییە پەرەی سەند تا ھاتنی سەربازانی ڕۆمانی و دەست بەسەرداگرتنی دەریای باڵتیک و زەویەکانی باکوور. ناوی سوێد لە پەرتووکی مێژووی گێرمانیادا ھاتووە کە مێژوونووس "تاسیتس"لە ساڵی ٩٨ ی زایینی نوسیویەتی، کە خێڵی (Suiones) ی سوێدی بە ئازا ناوزەند کردووە، ((نەک بەتەنھا چەک و پیاوەکانیان، بەڵکو بە کەشتییە بەھێزەکانیشیانەوە))، ئەو پاشایانەی فەرمانڕەوایی ئەو خێڵانەیان کردووە ناناسرێن، ھەندێک لە میتۆلۆژیانی باکوور وەک زنجیرە پاشایەکی ئەفسانەیی باسیان دەکەن، کە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەکای کۆتایی پێش زایین. بەڵام بەگوێرەی سەرچاوە سوێدییەکان کەھەندێ لە شوێنەوار و پاشماوەی کۆنیان لە باشوور دۆزیوەتەوە تێبینی ئەوەیان کردوە کە بە ڕێنووسی "نۆردی"لەسەریان نووسراوە ناوی گەلێک لە ھۆز وخێڵەکانیان دۆزیوەتەوە. لەسەدەی شەشەمی زایینییەوە،"یوردانس"ی مێژوونووس ئاماژەی بە دوو ناو داوە ئەوانیش "Suehans" و "Suetidi" ن، کە لە ئەسکەندەنافیای کۆن ژیاون، ھەریەک لەو دوو ناوە ئاماژەن بۆ ھۆزی "Suehans" کە بە ئازایەتی و ئەسپی چاک و بوێری ناسراون. "سنۆڕی سترڵسۆن" دەڵێت پاشای سوێد "ئەدلیس"خاوەنی باشترین ئەسپ بووە لەسەردەمی خۆی، و ھۆزی "Suehans" پێستی ڕێویان بۆ ھێناوە لە بازاری ڕەشی ڕۆمانیەکان، ھەروەھا "یوردانس"دەڵێت "Suetidi"ەکان لە درێژترین و گەورەترین پیاوانی جیھان بوون کە لەگەڵ دانماڕکییەکان یەک ڕەگەزیان ھەبووە و وەک یەک باڵابەرزن.
یەکێک لە ئەفسانە ئەسکەندەنافییە کۆنەکان دەڵێت، کۆمەڵەیەک لە «گۆتیەکان» کە ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ شاری «گۆتڵاند» لە سەدەی دووەمی زایینەوە لە دەریای بالتیک پەڕیونەتەوە بۆ «ئەسکیتیا» کە کازاخستان و باکووری ڕەسیا و ئوکراینا و ئازەربێجان و کوردستان و بولگاریای ئەمڕۆ دەگرێتەوە، کە شوێنەوارەکانیان لەم ناوچەیە بە جێھێشتووە، پاشان ئەم گۆتیانە بوونەتە دوو بەش، گۆتییە ڕۆژھەڵاتییەکان و گۆتییە ڕۆژئاوایییەکان، ڕۆژھەڵاتییەکان لەگەڵ کاردۆخییەکان تێکەڵ دەبن و لە شاخەکانی زاگرۆس نیشتەجێ دەبن، ڕۆژئاوایییەکان دێن لە ناوچەی «ئێبیریا» نیشتەجێ دەبن و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دادەمەزرێنن
ڤیکینگ و چەرخەکانی ناوەڕاست
چەرخی ڤیکینگ لە نێوان سەدەکانی ھەشتەم و یازدەھەم دا بووە، وا دادەنرێت کە سوێدییەکان لەم ماوەیە گەشەیان سەندوە و بەرەو ڕۆژھەڵات و باشوور پەلیان ھاوێشتوە، ئەوەی بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشتوون ڤیکینگییەکان بوون و ئەوانەی بەرەو باشوور ڕۆیشتوون گۆتییەکان(گۆتڵاند) بوون، وێنۆک|220x220پیکسڵ|Gamla Uppsala، [[ئۆپساڵای کۆن، ئەم شوێنە گرنگییەکی ئایینی و ڕامیاری گەورەی ھەیە لە مێژووی سوێد. ]] شوێنەواری سەرکێشییەکانی ڤیکینگەکان لە گەشتەکەیان دا بەرەو باشوور دۆزراوەتەوە لەسەر چەند بەردێک لە یۆنان و فەڕەنسا و لە کەناراوەکانی قەزوین و باکووری کوردستان، کە بە ڕێنووسی ئەسکەندەنافی دۆزراوەتەوە، لە سەدەی ھەڤدەھەم شانشینی ئەسکەندەنافیا چەند گەریدەیەک دەنێرێت بۆ ڵێکۆڵینەوە لەم بابەتە، ئەم گەریدانە چەندین بەردنووسیان چنگ دەکەوێت کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دۆزرابوونەوە، بەڵام کەشتییەکە لەلایەن عوسمانییەکانەوە تێک دەشکێنرێت لە دەریای کاسپیەن بەسەرجەم سەرنشینانەوە.
شانشینی سوێد
وێنۆک|فروان بوونی سنوری فەرمانڕەوایی سوید لە ماوە جیاجیاکان تاکو ئێستا بە وردی نازانرێت کەی و چۆن شانشینی سوێد دامەزراوە، بەڵام زنجیرەی پاشا سوێدییەکان دەگەڕێتەوە بۆ شا ئیریکی سەرکەوتوو کە بە یەکەمی ھەموو پاشاکانی سوێد دادەنرێت کە فەرمانڕەوایی ھەریەکە لە "Svealand" و"Götaland" یان کردووە لە یەک فەرمانگەدا، پێشتر سوێد و گۆتڵاند دوو شانشینی سەربەخۆ بوونە بۆ ماوەیەکی درێژ، بەڵام بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگەوە لە نێوانیان لەسەدەی شەشەمی زایینەوە شا ئیریک ھەردووکی کردووەتە یەک لەژێر ناوی سوێد.
پێشکەوتنی ڕۆشەنبیری
لە ماوەی قۆناغە سەرەتایییەکان لە چاخی ڤیکینگی ئەسکەندەنافی ھەریەک لە "یەستاد" لە "سەکانیا" و "باڤکین" لە "گۆتڵاند" بازاڕگەرێکی گەشاوەیان لە نێوان دا ھەبووە، ئەوەی ماوەتەوە لە شوێنەوارەکانیان بریتییە لە بازاڕی گەورەی "یەستاد" کە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠٠–٧٠٠ ی زایینی، بەڵام بازاڕی "باڤکین" شوێنەکەی نەماوە جگە لە بەندەرێکی گەورە کە دەکەوێتە سەر دەریای بەلتیک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەم و دەیەمی زایینی، کە بەھۆیەوە کاربۆن و کانزاکانی تریان ھێناوە. قەشە "ئانسگار" بۆ یەکەم جار ئایینی کریستیانی ھێناوەتە سوێد لە ٨٢٩، بەڵام ئایینەکە نەیتوانیوە جێگای ئایینی "پاگانیزم "بگرێتەوە تا سەدەی دوازدەھەم، لە سەرەتای سەدەی یازدەھەم ئایینی کریستیانی زۆر گەشەی کرد و بووە ھۆی لاوازی پاشای باکوور و پاشاکانی باشووریش لە ڕێگای کلێساوە زەویەکانی باکووری دابەش کرد بەمە لە سەدەی دوازدەھەم ئایینی کریستیانی تەواوی سوێدی گرتەوە. ڕاست|وێنۆک|198x198پیکسڵ|ڤاڵدیماری چوارە‌م ف‌ە‌رمانڕ‏ە‌وایی لە گۆتڵاند وە‌ردە‌گرێت‌ە‌وە ل‌ە‌دە‌رە‌وە‌ی دیواری ڤێسپی و کۆتایی ب‌ە کوشتار دە‌ھێنێت ١٨٠٠.
دامەزراوە پارچەیییەکان لە سوێد
جگە لە ناوچەی سکێن لە کۆتا لوتکەی باشووری سوێد ھیچ لە شوێنەکان دامەزراوەیان نەبووە بەھۆی ئەوەی لەژێردەستی دانماڕکییەکان بوو، وەک ھەموو شارەکانی تری ئەوڕوپا لەبەر ئەوە جوتیاران زەرەرمەندی یەکەمی ھەموو ئەم ستەمانە بوون، کە لە مێژووی سوێددا ھەژارترین چین بوون بەڵام بەھۆی گەشەسەندنی ئایینی کریستیانی دیاردەی بەندایەتی و ژێردەستی برەوی نەما و جوتیارەکان زەویان بەسەر دابەش کرا لەلایەن کڵێساوە لە ڕاستیدا ھەریەکە لە بەندایەتی و ژێردەستی لەلایەن شا «ماگنۆس ئەریکسۆن» لە ١٣٣٥ کۆتایی پێ ھات. بەڵام خۆشگوزەرانی ھەر نەبوو بە بەشی جوتیاران چونکە جوتیارە بەندەکانی دوێنێ بوون بە کرێکار و بەردەست لە شارەکان بۆ درووستکردنی باڵەخانەکان، بۆ نموونە جوتیارەکانی ناوچەی «داسڵاند» ھەڵدەستان بە کۆکردنەوەی پەنیر لە شارەکان و ھێنانەوەیان تا بە ئاسن یان ماسی بگۆڕنەوە لە شارە کەناراویەکان کە لەوێوە ھاوردە دەکرا.
پلێگا لە سوێد (تاعون)
لە سەدەی چواردەھەم سوێد ڕووبەڕووی پلێگا (مەرگی ڕەش) بوویەوە، کە زۆرینەی خەڵکەکەی لەناو برد. لەو ماوەیە زۆرینەی خەڵک ناچاربوون ڕووبکەنە شارەکان و شاری گەورە سەر ھەڵبدەن و پەیوەست ببن بە «بزاڤی ھانزی بازرگانی» ئەڵمانەکان بەتایبەت لە «ڤیسبی»، لە ساڵی ١٣٩٧ سوێد و نەروێژ لەژێر فەرمانڕەوایی شا «ماگنۆس ئەریکسۆن» یەکیان گرت، لە ساڵی ١٣٩٧ شاژنی دانماڕک پێشنیاری یەکگرتنەوەی ھەریەک لە پاشایەتی سوێد و نەڕویژ و دانماڕکی ھێنا پێشەوە، بەڵام نەیتوانی دەسەڵاتی بەسەر سوێدییەکان بشکێنێتەوە.
کۆشکی پاشایەتی و فەرمانڕەواکانی
تەختی پاشایەتی سوێد بۆ گەلێک لە شازادەکان ماوەتەوە بە درێژایی مێژووی شانشینەکە، لەبەر ئەوە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی جێبەجێکردن بەدەست شازادەکانەوە بووە بۆ ماوەیەکی درێژ تەنانەت بنەماڵەی شا ستیوەر کە پەڕلەمانی سوێدیان درووست کرد، «شا کریستانی دووەم» پاشای دانماڕک لە ١٥٢٠ بە ھێزی چەک دەسەڵاتی بەسەر سوێددا کێشا و بڕیاری لەناوبردنی وەچەی شانشینەکانی سوێد لەناو ببات، بەڵام خەڵک ڕووبەڕوویان بوونەوە و کوشتارگەیەکی گەورە ڕوویدا لە ستۆکھۆڵم، کە دواتر بە «خوێنی کۆترەکانی ستۆکھۆڵم» ناسانرا و لە ٦ ی یونیوی ١٥٢٣ (پشووی نیشتمانی سوێد) شا «گۆستاف ڤاسا» شانشینی مەزنی سوێدی ڕاگەیاند پاشان کڕیستیانی کاسۆلیکی ڕەت کردەوە و ڕێچکەی پڕۆتستانتی گرتەبەر، و ناوچەی دەریای بەلتیکی خستە ژێر ڕکێفی لە «بزاڤی ھانزی بازرگانی».
ئیمپراتۆری سوێدی
ڕاست|وێنۆک|ن‌ە‌خش‌ە‌ی سوێد(١٧٩٧) لە چاخی ھەڤدەھەم سوێد وەک ھێزێکی گەورەی ئەوڕوپی دەرکەوت، و بیری لە جیۆپۆلەتیک ی خۆی کردەوە و شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " ھێرشی کردە سەر خاکی ڕەسیا و پۆڵەندا و لیتوانیا جەنگێکی سی ساڵی ڕوویدا. لە ماوەی جەنگە سی ساڵییەکە، سوێد نزیکەی نیوەی پاشماوەی خاکی ڕۆمانی کۆنی دەستەبەرکرد، کە مەبەستی "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " درووستکردنەوەی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو لەسەر دەستی خۆی، بەڵام لە جەنگی "لۆتزن"(١٦٣٢) کوژرا و خەونی سوێدییەکان ڕاوەستا، و پاشان لەدوای جەنگی "نۆڕدلینگین"سوێدییەکان زۆرینەی خاکەکانیان لەدەستدا لە ئەڵمانیا، چونکە ئەڵمانەکان ڕووبەڕوویان بوونەوە بەوەی سوێدییەکان نزیکەی ٢٠٠٠ قەڵا و ١٨٠٠٠ گوند و ١٥٠٠ شارۆچکەی ئەڵمانییەکانیان خاپور کردبوو. چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ستۆکھۆڵم ل‌ە‌ناوە‏ڕاستی س‌ە‌دە‌ی ١٧ لە ناوەڕاستی سەدەی ھەڤدەھەم سوێد سێیەم گەورەترین وڵاتانی ئەوڕوپا بوو لە ڕوانگەی ڕووبەرەوە پاش ئیسپانیا و ڕەسیا، سوێد خاوەندارییەتی خاکێکی بەرفراوانی دەکرد لەسەر دەستی "شا کاڕڵ ی دەیەم "دوای پەیماننامەی (ڕۆسکیڵدێ)لە ١٦٥٨. ھۆکاری سەرکەوتن و مانەوەی شانشینەکە لەم ماوەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گۆڕانکاریانەی کە «گۆستافی یەکەم» کردی لە بواری ئابووریدا. لەسەدەی ھەڤدەھەم سوێد بەشداری چەندین جەنگی گەورەدا کرد وەک جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی کە کێبڕکێ بوو لەسەر دەستگرتن بەسەر دەریای بەڵتیک و وڵاتانی ھاوکەناری بەتایبەت جەنگی کێرکۆڵم سێ لەسەر دووی فنلەندییەکان ئاژەڵەکانیان تووشی نەخۆشی بەدخۆراکی بوون لە ١٦٩٦ ئەم نەخۆشییە لەوەڕگەی سوێدییەکانیشی گرتەوە بەمە %١٠ سوێدییەکان نیشتمانیان جێھێشت ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|کوشتنی گۆستاف ئ‌ە‌دۆڵڤی دووە‌م ل‌ە ج‌ە‌نگی لۆتزن ١٦٣٢. بەھۆی مردنی شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم" و جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی، ئابوروی سوێد وێران بوو، تا ھاتنی شا"کاڕڵ ی یازدەھەم"(١٦٥٥–١٦٩٧)کە ئابووری وڵات و سوپای بووژاندەوە، پاشان بۆشا "کاڕڵ ی دوازدەھەم" ی کوڕی بەجێ ھێشت. کە بوو بە خاوەنی گەورەترین سوپای ناوچەکە و خاوەنی گەورەترین کەشتیگەڵی سەربازی، تاکە ھێز کە بیتوانیبا بەرامبەریان بوەستێت ڕەسیا بوو. لە دوای جەنگی "نارڤا" (١٧٠٠) کە یەکێکە لە سەرەتای "جەنگە گەورەکانی باکوور" ڕەسیا زۆر لاواز ببوو بەجۆرێک سوێدییەکان دەیان توانی دەستی بەسەر دابگرن، بەڵام لە بڕی ڕەسیا جەنگی پۆڵۆنیا و لیتوانیای ھەڵبژارد و پۆڵۆنیای شکاند، ئەمە دەرفەت بوو بۆ ڕەسیا تا ژێرخانی نوێ بکاتەوە. دوای ھاوپەیمانییەتی لەگەڵ "سەکسۆنییەکان"لە جەنگی "کڵیسزۆڤ" (١٧٠٢). دوای سەرکەوتنیان بەسەر پۆڵۆنییەکان، شا "کاڕڵی دوازدەھەم" ڕووی کردە ڕەسیا بەڵام توشی شکستێکی گەورە بوون بەتایبەت لە جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩، بەمە "پەتڕۆسی مەزن" و کەشە بەفراویەکەی خۆیان نتشانی ھەموو جیھان دا تا بزانن کێ ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. ئەم کەوتنە سەرەتای کەوتنی شانشینی سوێد بوو. چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩. سەرکەوتنی ڕوسەکان بەسەر سوێدییەکان "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم" جەنگی نەرویژی بەرپاکرد ١٧١٦، بەڵام بەھۆی کوژرانی لە قەڵای فردریکستن ١٧١٨، پاشەکشە بە سوێدییەکان کرا، ئەم شکستە بەھۆی کوژرانی پاشاوە بوو نەک لاوازی ھێزەکەی.
لە سەدەی ھەژدەھەم، سوێد ھیچ نەبوو جگە لە ھێزێکی بچووک کە پارێزگاری لەو خاکە دەکرد کە بۆی مابوویەوە، جگە لە خاکی ڕۆژھەڵاتی ناچاربوو بۆ ڕەسیای جێبھێڵێت کە فنڵەندای ئەمڕۆیە(١٨٠٩) و بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی ڕەسیا. لەژێر ناوی «ھەرێمی فنڵەندای گەورە».
بۆ چاکسازی کردنەوەی سوێد لە "دەریای بەڵتیک" ھاوپەیمانێتی دوژمنێکی کۆنی کرد کە فەڕەنسا بوو بۆ دژایەتیکردنی دانماڕک و نەرویژ لە جەنگەکانی ناپلیۆن، بەمە بەشداری "جەنگی لایبزیگ" ی کرد بۆ وەرگرتنەوەی خاکەکانی دانماڕک و نەرویژ بەرامبەر زەویەکانی ئەڵمانیا بۆ فەڕەنسییەکان، بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی "کیڵ"، ١٤ یەنایەر ١٨١٤، کە نەرویژییەکان ئامادەی ملکەچبوون نەبوون، بەمە سوێد جەنگی دژی نەرویژییەکانی ڕاگەیاند بەسەرکردایەتی شا"کاڕڵ ی سێزدەھەم" لە ٢٧ یۆلیۆ ١٨١٤، بەمە نەرویژ بوو بە بەشێک لە شانشینی سوێدی، ئەم بارودۆخە وەک خۆی مایەوە تا ١٩٠٥، لەو کاتەوە سوێد ھیچ شەڕێکی تری نەکردووە، جگە لە ھەندێک بەشداری بۆ پاراستنی ئاشتی لە کۆسۆڤۆ و ئەفغانستان و کوردستان.
مێژووی ھاوچەرخ
چەپ|وێنۆک|ک‌ە‌شتی‌ە‌ک سوێدی‌ە‌کانی ەە‏ڵگرتوە ل‌ە‌کاتی جێھێشتنی وڵات ل‌ە گۆتێنبێرگ ١٩٠٥. لە سەدەکانی ھەژدەھەم و نۆزدەھەم سوێد بەڕێژەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتوانی بەرز بوویەوە، ئەمیش بەھۆی ئاشتی و شەڕنەکردن بوو بۆ ماوەیەکی درێژ. بەھۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دانیشتوان کار و دەستکەوتنی نان بە کێشە کەوت کە بوور ھۆی کۆچکردنی سەدان سوێدی بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا کە لەم ماوەیە نزیکەی %١٠ ی سوێدییەکان خاکیان بەجێ دەھێشت بۆ ھەرساڵێک. لەو ماوەیە سوێد بەدەستی ھەژاری دەیناڵاند و دانماڕکییەکانیش خەریکی خۆبەھێزکردنەوە بوون لە ڕووی پیشەسازییەوە
سوێدییەکان کۆچیان دەکرد بۆ ئەمێریکا بە مەبەستی ژیانێکی باشتر، کە لەنێوان ساڵەکانی ١٨٥٠ بۆ ١٩١٠ نزیکەی یەک میلیۆن سوێدی بەرەو ئەمێریکا کۆچیان کرد لە سەرەتای سەدەی بیستەم ژمارەی سوێدییەکانی شیکاگۆ زۆر زیاتر بوو لە ژمارەی سوێدییەکانی گووەتەنبۆڕگ (دووەم گەورە شاری سوێد) ژمارەی ھەرە زۆری سوێدییەکان لە ھەرێمەکانی ڕۆژئاوای ناوەڕاست بوو لە ھەرێمی «مینیسوتا»، و ھەندێکیشیان لە ھەرێمەکانی تر و کەنەدا بوون.
لەگەڵ ھەموو ئەو ھەژارییەی کە لەسەدەی نۆزدەھەم سوێدییەکان بینیان، ھەندێک گۆڕانکاری گرنگیش ڕوویاندا لە بواری کشتوکاڵ و ئاژەڵداری بەھۆی بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتوانەوە. لەو گۆڕانکاریانە دابەشکردنی زەوی کشتوکاڵی بوو بەسەر ھەژاراندا و ھاتنی پەتاتە و چاندنی بوو بۆ سوێد چونکە وەک دەزانرا سوێدییەک وەک ئەوڕوپایییەکانی تر زۆر شارەزا نەبوون لە بەکارھێنانی خاکدا ئەویش بەھۆی نالەباری کەشوھەواوە بوو، و ڕۆشەنبیری کشتوکاڵی سوێد کاریگەری ھەبوو بەسەر ڕژێمی ڕامیارییەوە، و درووستبوونی پارت و کۆمەڵەی جیا بە جوتیاران وەک پارتی جوتیارانی نوێ (ئێستا "پارتی ناوەند"). لەنێوان ساڵەکانی ١٨٧٠ تا ١٩١٤ سوێد دەستی کرد بە پێشکەوتنی ئابووری و پیشەسازی تاوەکو ئەمڕۆ
لە کۆتای ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم گەلێک کۆمەڵە و پارت و بزاڤی میللی دەرکەوتن وەک (سەندیکای کرێکاران، کۆمەڵەی پاراستن مەیخۆران، کۆمەڵەی ئایینە سەربەخۆکان)، کە بوونە بنەما بۆ درووستبوونی کۆمەڵگەیەکی دیموکرات، ئەم بزاوتانە بوونە ھۆی ئەوەی سوێد ھەنگاوێکی خێراتر ببڕێت بەرەو ڕژێمی پەڕلەمانی و دیموکراتی نوێ، کە لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم، ھاوکات لەگەڵ شۆڕشی پیشەسازی بەردەست کەوت، کە خەڵک ھەنگاو بە ھەنگاو بەرەو شارەکان و کارگەکان بەڕێکەوتن، و بەشداریان لە سەندیکاکان کرد، و بەھۆی سەرھەڵدانی شۆڕشی شوعییەکان لە ساڵی ١٩١٧ پەڕەیەکی نوێ لە ژیانی پەڕلەمانی ھەڵدرایەوە و بەرەو دیموکراتی ڕۆیشتن.
جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم
چەپ|وێنۆک|س‌ە‌ربازێکی سوێدی لە ج‌ە‌نگی جیھانی دووە‌م. سوێد بێلایەن بوو بە درێژایی جەنگی جیھانی یەکەم و جەنگی جیھانی دووەم، لەگەڵ ئەوەش کە بێلایەنی زۆر سەخت بوو لە جەنگی جیھانی دووەم. و سوێد لەم ماوەیە کەوتبووە ژێر ئابڵوقەکانی ئەڵمانیا کە بە ھۆیەوە لە جیھان دابڕابوو. پاشان سوێد کەوتە ھەوڵی ئەوەی کە کۆتایی بەم بارودۆخە بێنێت کە موڵکەچی چەندین داواکاری ئەڵمانیا بوو. ھەروەھا سوێدییەکان ئامێر و بەرھەمەکانی ئەڵمانیای بەکار دەھێنا بە درێژایی ماوەی جەنگەکان، ھەروەھا توانی بەرگری لە خۆی بکات بەرامبەر ھێرشەکانی نەرویژ، و لە ١٩٤٣ چەندین ھاوڵاتی جوولەکەی ڕزگار کرد کە ھانایان بۆ ھێنابوون لە ترسی ھێرشی نازییەکان، جگە لە ھاوکاریکردنی فنلەندییەکان لە «جەنگی زستان» و «جەنگی بەردەوام بوون» بە چەک و ڕاھێنان. لەگەڵ نزیک بونەووە لە کۆتایی جەنگ، سوێد ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە ھاریکاری مرۆیی، بە وەرگرتنی ژمارەیەکی زۆر لە پەنابەر و کۆچبەران بەتایبەت جوولەکەکان، کە ژیانی گەلێک مرۆڤیان ڕزگار کرد بە ھاوکارییە جۆربەجۆرەکان لەبەر ئەمە دەڵێن کە سوێد زۆر بەتوندی ڕووبەڕووی نازییەکان بوونەوە بە ڕێگای خۆیان ھەتا گەیشتە ئەو ئاستەی سەروەری خۆی خستە مەترسییەوە
جەنگی سارد
لەگەڵ ئەوەی سوێد بێلایەنی خۆی ڕاگەیاندبوو بەڵام پەیوەندییەکی قۆڵتر و بەھێزتری ھەبوو لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا. لەدوا ساتی جەنگ، سوێد دەزگا پیشەسازییەکانی بەکارھێنانی بۆ بەھێزکردنی ژێرخانی ئابووری و سەقامگیری کۆمەڵایەتی و پەرەپێدانی زانستی کە بووە بنەما بۆ پێشکەوتنی ئەوڕوپا سوێد بەشێک بوو لە "پڕۆژەی ماڕشاڵ" و ھوابەش بوو لە "ڕێکخراوی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری" لەماوەی دوای جەنگ "پارتی کرێکارانی کۆمەڵایەتی دیموکراتی" فەرمانڕەوایی سوێدی دەکرد، کە پەیڕەوی سەندیکا و "سەرمایەداری" دەکرد، بەتایبەت یەکێتی سەندیکای کرێکارانی سوێدی، کە ھاوپەیمانی پارتی ھاوبەشی دیموکراتی بووکە ژمارەی بیرۆکراسییەکان لە شەستەکان و ھەشتاکان زۆر بەرزبوویەوە بەشێوەیەکی بەرچاو سوێد دەرگای واڵا کرد ڕووەو بازرگانی نێودەوڵەتی و پیشەسازی جیھانی کە گەشەسەندنێکی چاکی بەخۆوە بینی لە ھەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا. وەک ھەموو وڵاتە پیشەسازییەکان سوێد کەوتە باری پێویست بوون بە نەوت لە سەردەمی قەیرانی نەوتدا ١٩٧٣–١٩٧٤ و ١٩٧٨–١٩٧٩ لە ھەشتاکاندا، دووبارە پەیکەری پیشەسازی سوێد داڕێژڕایەوە بەشێوەیەکی بەرفراوان، کە دەستبەرداری تەختە بوون لە درووستکردنی کەشتی و پیشەسازییەکانی تر، لە بری دار ماددەکانی ئاسن و مس و کانزاکانی تریان بەکارھێنا بۆ پیشەسازییە میکانیکییەکان و خۆکارەکان. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٩٠ ڕێژەی باج بەرزبوویەوە بەوەر ھاوڵاتیان بە ڕێژەی %١٠ بەبەراورد ڕێژەی بەرھەمھێنان کەمی کرد لەچاو وڵاتانی تر وەک وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوڕوپا، پاشان ئەم ڕێژەیە بەرزبوویەوە بۆ %٨٠ لە کۆتایی دا دەوڵەت نیوەی توانای بەرھەمھێنانی لەدەستدا لە "کۆی بەرھەمی خۆماڵی"، و سوێد پاشەکشەی کرد لە ڕێزبەندی پێنجەمی وڵاتە پێشکەوتووەکان لە ڕووی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بۆ ھەر تاکێک، بەمە لە کۆتایی ھەفتاکان ڕامیاری ئابووری کاریگەری خستە سەر دەزگاکانی وڵات و وەزارەتەکان. پاشایەتیکردنی کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم لەسەر تەختی پاشایەتی لە ساڵی ١٩٧٣ تاوەکو ئەمڕۆ.
ماوەی ئێستا
چەپ|وێنۆک|ب‌ە ئ‌ە‌ندام بوونی سوێد ل‌ە ی‌ە‌کێتی ئ‌ە‌وڕوپا لە ١٩٩٥ و واژووکردنی ب‌ە‏ڵێننام‌ە‌ی لیشبۆنا ل‌ە‏ ٢٠٠٧. بەھۆی کزبوونی بازاڕی خوانوبەرە و وەبەرھێنان لە سەرەتای نەوەدەکان داھاتی باج کەمی کرد جگە لەو بارەی کە ئابووری جیھان تێی کەوتبوو وڵات ناچار بوو کە ڕێژەی باج زیاتر بکات بەسەر ھاوڵاتیان دا بەمە ڕێژەی وەبەرھێنان کەمی کرد بە %٥ لە «کۆی بەرھەمی خۆماڵی» بەتایبەت لە ١٩٩٢ کە بانک ڕێژەی باجی بۆ %٥٠٠ بەرزکردەوە.
لەڕاستیدا سوێد بێلایەن نییە لە بواری سەربازیدا، و بەشدارە لە گەڵێک لە چاڵاکییە سەربازییەکاندا، و ھاوبەشە لە «ھاوپەیمانی باکووری ئەتلەسی» (ناتۆ)، جگە لە بەشداریکردنی ھەندێک وڵات بۆ بەرھەمھێنان و پێشکەوتنی چەک و جبەخانەی سەربازی، سوێد جۆرە چەکێکی بەرھەم ھێنا کە ئەمێریکییەکان بەکاریان ھێنا لە جەنگی دژ بە ئێراق. ھەروەھا سوێد مێژوویەکی درێژی ھەیە لە بەشداریکردنی چالاکییە سەربازییە نێودەوڵەتییەکان، بەھۆی ئەوەی ئەندامە لە «ھاوپەیمانی باکووری ئەتلەسی» کە لەژێر فەرمانڕەوایی یەکێتی ئەوڕوپادایە بۆ پاڕاستنی ئاشتی کە پاشکۆی «نەتەوە یەکگرتووەکانە»، سوێد پشکی سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوڕوپای وەرگرتووە لە ١ یۆلیۆ بۆ ٣١ کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩. کۆمەڵیک زانیاری لە بارەی سوید
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی سوید
لیختنشتاین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
لیختنشتاین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ بوو کە لە ٢٦ی ئاب تا ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە میونشن لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
میرای
میرای (، ھێپبێرن: Mirai no Mirai، بێژەکردن: میرای نۆ میرای)؛ فیلمێکی ئەنیمێی ژاپۆنییە لە دەرھێنانی مامۆرو ھۆسۆدا. لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە. فیلمێکی فانتازیا ئەنیمێی سەرگەرمی ژاپۆنییە لە ساڵی ٢٠١٨ لە نووسین و دەرھێنانی مامۆرو ھۆسۆدا و بەرھەمھێنانی ستۆدیۆ چیزو. لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٨ لە «Fortnight» بۆ بەڕێوەبەران بۆ یەکەمجار نمایشکرا. فیلمەکە بۆ دەنگ مۆکا کامیشیراشی، ھارو کورۆکی، جێن ھۆشینۆ، کومیکۆ ئاسۆ، میتسۆ یۆشیھارا، یۆشیکۆ میازاکی، کۆوجی یاکوشۆ، و ماساھارو فۆکویاما تێیدا بەژدار بوون.
لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٨، لە ئوسترالیا ئەیلوول لە نیوزلەندا و ٢ی تشرینی دووەم لە شانشینی یەکگرتوو و ئێرلەندا بڵاوکرایەوە. و لە ٢٩ی تشرینی دووەم لە ئەمریکا و کەنەدا. فیلمەکە پاڵێوراو بوو بۆ باشترین فیلمی ئەنیمەیشنی درێژ لە ٧٦ەمین خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، باشترین فیلمی ئەنیمەیشن لە بیست و چوارەمین خەڵاتی ھەڵبژاردەی ڕەخنەگران و باشترین فیلمی ئەنیمەیشن لە ٩١ەمین خەڵاتی ئۆسکار؛ شەشەمین فیلمی ئەنیمێ و یەکەم فیلمی ئەنیمەیشنە کە لە دەرەوەی ستۆدیۆی گێبڵی خەڵاتی ئۆسکاری لەم بەشەدا بەدەستھێنابێت. ھەروەھا فیلمەکە خەڵاتی باشترین فیلمی ئەنیمەیشن – سەربەخۆ لە ٤٦ەمین خەڵاتی ئانی بەدەستھێنا.
خڤیچا کڤاراتسخێلیا
خڤیچا کڤاراتسخێلیا (لەدایکبووی ١٢ی شوباتی ٢٠٠١)، ھەروەھا ناسراوە بە کڤارا، یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری جۆرجییە کە یاری دەکات وەک باڵی ھێرشبردن بۆ یانەی خولی ئیتاڵی ناپۆلی و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جۆرجیا ، وەهەروەها نازناوی "کڤارادۆنا"ی لێنراوە بەناوی دیێگۆ مارادۆنا ئەفسانەی ناپۆلی، چونکە شێوازی یاریکردنی هاوشێوەی مارادۆنایە.
کاروانی سەرەتایی
لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەی گاردیان (The Guardian) ناوی کڤاراتسخێلیا لە ناو ٦٠ باشترین یاریزانی لاوانی جیھاندا دانا.
لۆکۆمۆتیڤ مۆسکۆ
لە ١ی تەممووزی ٢٠١٩، لۆکۆمۆتیڤ ڕای گەیاند کە کڤاراتسخێلیا یانەکەی بەجێھێشت لە دوای ئەوەی ماوەی خواستنەکەی تەواو بوو دوای ئەوە، ڕاھێنەری لۆکۆمۆتیڤ مۆسکۆ یوری سێمین وتی زۆر نائومێد بووە دوای ئەوەی نەیتوانیوە ڕێکبکەون لەسەر گواستنەوەی ھەمیشەیی لەگەڵ کڤاراتسخێلیا چونکە سێمین یاریزانەکەی بە بەھرەمەند دادەنا.
ڕۆبن کازان
لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٩، کڤاراتسخێلیا گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ ڕۆبن کازان واژوو کرد. یەکەم یاری خۆی لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٩دا ئەنجامدا، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا، کە بە ڕێکەوت وای لێھات لە دژی یانەی پێشووی لۆکۆمۆتیڤ یارییەکە بکات، لە نیوەی دووەمی یارییەکە وەک یەدەگ ھاتە یاریگا و گۆڵی یەکسان بوونی تۆمارکرد، کە ئەنجامی کۆتایی ١–١ بوو. لە ماڵپەڕی فەرمی یانەکە لەلایەن ھاندەرانی ڕۆبنەوە بە باشترین یاریزانی یارییەکە دانرا.
بە گشتی، کڕینی یاریزانەکە لەلایەن چەند دەزگایەکی میدیای ڕووسیاوە ستایش کرا وەک سەرکەوتنێکی گەورە لە بازاڕی گواستنەوە بۆ یانەی ڕۆبن کازان، کە بەھای بازاڕی یاریزانەکە پێنج جار بەرزبووەوە لە یەک وەرزدا لەنێوان حوزەیرانی ٢٠١٩ و حوزەیران ٢٠٢٠. بە پشتبەستن بە دەنگدان لەنێوان لایەنگرانی ڕوبین، کڤاراتسخێلیا چوار جار پاڵێوراوی باشترین یاریزانی مانگ بوو لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١، لە ھەر یەک لە مانگەکانی ئاب، ئەیلوولی، تشرینی یەکەم و نیسان.
داینامۆ باتومی
لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٢، فیفا ڕای گەیاند کە بەھۆی داگیرکاری و شەڕی ڕووسیاوە لە دژی ئوکراینا، یاریزانانی بیانی لە ڕووسیا دەتوانن بە شێوەیەکی یەکلایەنانە گرێبەستەکانیان ھەڵوەشێننەوە تا ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ و ڕێگەیان پێدراوە گرێبەستی لەگەڵ یانەکانی دەرەوەی ڕووسیا واژوو بکەن تا ٣٠ ی حوزەیران ٢٠٢٢. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢، ڕۆبن کازان ڕای گەیاند کە گرێبەستی کڤاراتسخێلیا ڕاگیراوە. لە ھەمان ڕۆژدا، گواسترایەوە بۆ یانەی دینامۆ باتومی لە جۆرجیا.
کڤاراتسخێلیا بەشداری لە ١١ یاری خولدا کرد، ھەشت گۆڵی تۆمارکرد و دوو ئەسیستی کرد. خولی ئرۆڤنولی (خولی جۆرجیا) ناوی نا بە باشترین یاریزانی قۆناغی دووەم، کە ھاوکاتە لەگەڵ ماوەی نێوان نیسان و تەممووز.