cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەڵاحەددینی ئەییووبی
گرتنی حەلەب
لە دوای موسڵ سەڵاحەدین گرنگی دا بە گرتنی حەلەب، ھێزی نارد بۆ گرتنی تەل خالد فەرمانڕەواکەی تەسلیم بوو لەگەڵ گەیشتنی سەڵاحەدین خۆیدا، پاشان سەڵاحەدین بە سوپاکەیەوە ڕۆیشت بۆ گرتنی عینتاب پاشان بە پەلە گەڕایەوە بۆ لای حەلەب، عیمادەدینی میری حەلەب زۆر بەرگری نەکرد لەبەرئەوەی جەماوەری نەبوو لە ناو خەڵکەکەدا و حەزی بە گەڕانەوە ئەکرد بۆ سنجار ئەو شارەی پێشتر بەڕێوەی ئەبرد، وتووێژی کرد لەگەڵ سەڵاحەدین کە حەلەب ئەدات بە دەستەوە لە بەرانبەر ئەوەی سنجار ونەسیبین و ڕقە و سروجی بگەڕێننەوە بۆی ھەروەھا ھێزە زەنگیەکان لە ڕیزی سوپای سەڵاحەدیندا ئەوەستن، بەم ڕێکەوتنە لە ١٢ی حوزەیرانی ١١٨٣ حەلەب ھاتە ژێر دەستی ئەییوبیەکانەوە، سەڵاحەدینی دادگای حەنەفی گۆڕی بۆ شافعی، لەگەڵ ئەوەی چەند پێویستی بە پارە بوو ڕێگەی دا بە زەنگی چەند ئەتوانێت لە خەزێنەکانیان بیبات و ئەوەی مایەوە بۆ سەڵاحەدین. 220px|thumb|وێنەیەکی سەڵاحەدین، لە سەدەی ١٩ کێشراوە
لە پێناوی موسڵدا
لەگەڵ نزیکبوونوەی سەڵاحەدین لە موسڵ، زەنگیەکانی موسڵ پەنایان گرت بە خەلیفەی عەبباسی لە بەغدا، ئەویش یەکێکە لە کەسایەتیە ئاینیە گەورەکانی نارد تا بکەوێتە نێوانیان، سەڵاحەدین گەیشتە شارەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١١٨٢ز، و عیزەدین مەرجەکانی قبوڵ نەکرد، لەبەرئەوە سەڵاحەدین گەمارۆی شارەکەی دا، دوای چەد پیاھەڵپژانێک لە بەردەم خەلیفەدا، سەڵاحەدین بڕیاری کشانەوەی دا لەبەرئەوە بریاری دا ھێرش بکاتە سەر سنجار کە ئەمیرەکەی برای عیزەدین بوو، و ھێزی بە جێھێشت بۆ بەردەوام بوونی گەمارۆ، سنجاری گرت دوای گەمارۆدانی ١٥ ڕۆژ لە ٣٠ی کانونی یەکەمی ١١٨٢ز، پاشان سەڵاحەدین ھەموو ھێزەکانی کۆکردەوە و کاتێک عیزەدین بە ھاتنی سوپاکەی سەڵاحەدینی زانی، ناردی بۆ لای و داوای ئاشتی کرد. لە ٢ی ئازاری ١١٨٣، عادل لە میسر نووسی بۆ سەڵاحەدین کە خاچپەرستەکان لە وڵاتی ئیسلامیان داوە کەشتیەکیان ناردووە لە کەنداوی عەقەقبەوە بۆ تێکدانی شار و گوندەکانی کەناری دەریای سوور، وا باس دەکرێت کە خاچپەرستەکان کەشتی موسڵمانانیان سوتاندبوو و ھێرشیان کردبووە سەر کاروانی حەج، و ھەروەھا ویستبوویان ھێرش بکەنە سەر مەدینە و گۆڕی پێغەمبەر محەممەد تێکبدەن، بەڵام موسڵمانان ڕووبەڕوویان بوونەوە لە کەشتیگەلەکانی دەریای سووردا و تێکیان شکاندن، و سەڵاحەدین بڕیاری کوشتنی دیلەکانی خاچپەرستەکانی دا کە ژمارەیان لە ١٧٠ جەنگاوەر زیاتر بوو.
دواتر ھەندێک لە سوپاکەی سەڵاحەدین بڵاوەیان لێکرد و گەڕانەوە، عیزەدینی میری موسڵ ئەمەی بە فرسەت زانی و ویستی ھێرش بکاتە سەر ھێزەکانی سەڵاحەدین، لە سەرەتای نیساندا سەڵاحەدین بە ھێزەکەیەوە چووە پێشەوە و ئامەدیان گرت پاشان سەڵاحەدین ناردی بۆ لای خەلیفەی عەبباسی و داوای لێکرد حەقی بداتێ بۆ گرتنی موسڵ..
شەڕ دژی خاچپەرستەکان
thumb|250px|right|دەوڵەتی ئەیوبی و دەوڵەتەکانی دەوروپشتی لە سەدەی ١٢دا، دەوڵەتی ئەیوبی بە زەرد ڕەنگ کراوە دوای ئەوەی سەڵاحەدین سەرکەوت لە کۆکردنەوەی میسر و سوریا و ڕۆژئاوای نیمچەدوورگەی عەرەبی و عێراق لە یەک دەوڵەتی ئیسلامی یەکگرتوودا دەوری شانشینی بەیتولموقەدیس و میرنشینە خاچپەرستەکانی دابوو لە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشوورەوە، و دڵنیا بوو لە یەکڕیزی و تۆکمەیی دەوڵەتەکەی، دەستیکرد بە بەدیھێنانی بەشی دووەمی پلانەکەی کە دژایەتی خاچپەرستەکان و دەرکردنیان بوو لە وڵاتدا، فرسەتی ھاتە بەردەم کاتێک ئەرنات ئال شاتیۆن خاوەنی کرک دوای ئەوەی کاروانێکی گرت و ماڵ و چەکەکانی تاڵان کردن، سەڵاحەین لۆمەی کرد و داوای لێکرد کە دیلەکان ئازادبکات و ماڵەکەیان بۆ بگێڕێتەوە، کاتێک ئەڕنات ڕەتی کردەوە، سەڵاحەدین ئەو کاتە لە دیمەشق بوو ھەموو سەربازەکانی کۆکردەوە و ڕۆیشت بەرەو ئوردن، لە ٢٩ی ئەیلولی ١١٨٣، لە ڕووباری ئوردن پەڕییەوە بۆ ئەوەی ھێرش بکاتە سەر بیسان کە بینی چۆڵ بوو، پاشان لایاندا بەرەو ڕۆژاوا، تا ڕێگە لە ھێزە خاچپەرستەکان بگرن قەڵاکانی کرک و شوبکیان گرت لە سەر ڕێگەی نابلس و چەند کەسێکیان بە دیل لێگرتن، لەو کاتانەدا ھێزە خاچپەرستەکان خۆیان کۆکردەوە کە گەورەترین ھێز بوو شانشین لە ھەموو شتەومەکەکانی کۆیکردبووەوە، بەڵام ھێشتا کەمتر بوو لە ھێزی موسڵمانان، ئەییوبیەکان بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو کشانەوە بۆ عەین جالوت لەگەڵ بوونی چەند ھێزێکی ئەییوبی، لەگەڵ ئەمەشدا ھێرشە خاچپەرستیەکان سەڵاحەدینی توڕەکرد، ئەرنات ئال شاتیون بەردەوام بوو لە ھێرش کردنە سەر کاروانە بازرگانیە موسڵمانەکان و ڕێگەی حەج بە کەشتیگەل لە دەریای سووردا، بۆ ئەمەش سەڵاحەدین کەشتیگەلێکی دامەزراند کە لە ٣٠ کەشتی پێک ھاتبوو بۆ ھێرش کردنە سەر بەیروت لە ساڵی ١١٨٢ز، ڕیناڵد ھەڕەشەی ھێرشکردنە سەر شارە ئیسلامیە پیرۆزەکانی مەککە و مەدینەی ئەکرد، کە سەڵاحەدین وەڵامی ئەمەی دایەوە بە گەمارۆدانی قەڵای کرک دووجار لە ساڵی ١١٨٣ و ١١٨٤، و ڕیناڵد وەڵامی دایەوە بە تاڵانکردنی کاروانێکی حەج ساڵی ١١٨٥، پاشان سەڵاحەدین گەڕایەوە بۆ ھێرشکردنە سەر عیزەدینی میری موسڵ، بەڵام عیزەدین ھاوپەیمانی بەست لەگەڵ ئازەربایجان و شانشینی شاخدا کە ئەمانەش ھاوکات بوو لەگەڵ نەخۆشی سەڵاحەدیندا لەبەر ئەوە لە ئازاری ١١٨٦ز ڕێکەوتنی ئاشتی لەگەڵ بەستن.
شەڕی حەتین
thumb|250px|سەڵاحەدین و گی ئال لوزینیان دوای شەڕی حەتین نەخۆشیەکەی پاشا بلدوینی چوارەم زیادی کرد و لە ساڵی ١١٨٥ز کۆچی دوایی کرد و بلدوینی پێنجەم لە جێگەی دانرا، ئەمیش ساڵێکی نەبرد کۆچی دوایی کرد و سیبێلای دایکی دەسەڵاتی گرتە دەست، کە ئەمیش گی ئال لۆزینیانی دەست نیشانکرد بۆ پاشایەتی، لەگەڵ گرتنە دەستی دەسەڵاتی گی، جیابوونەوە کەوتە ڕیزی خاچپەرستەکان و فراوان بوون، ژمارەیەک لە فەرمانڕەواکان ناڕازی بوون لە وەرگرتنی دەسەڵاتی گی لەوانە ڕیمۆندی سێیەم خاوەنی تەڕابلس کە ئەمە وایلێکرد بنێرێت بۆ لای سەڵاحەدین و لەگەڵی ڕێبکەوێت کە دژایەتی نەکات و شمشێری لێ بەرز نەکاتەوە، سەلاحەدین ڕۆیشت و لە نزیک تەبریا دابەزی، و خاوەنی تەڕابلس دای بە دەستەوە، کە پاشای فەڕەنجیەکان ئەمەی بیست ھەموو سەربازەکانی کۆکردەوە بۆ ڕووبەڕوونەوەی سەڵاحەدین و خاوەنی تەڕابلسیش چووە ڕیزی فەڕەنجیەکان بۆئەوەی ئیشەکەی خۆ دابپۆشێت. thumb|250px|right|سوڵتان سەڵاحەدین ئەڕنات لەناو دەبات بە دەستی خۆی لە ٢٥ تەممووزی ١١٨٧ز، خاچپەرستەکان لە نزیک شاخی حەتین دابەزین، بەڵام سەڵاحەدین پێشیان کەوت بۆ ئەوێ و سوپاکەی کۆکردەوە لە بەرزاییەکانیدا لەو شوێنەی ئاوەکە ھەڵئەقوڵێت، و ئامادەسازییە جەنگییە قورسەکانی فەڕەنجیەکان ھۆکاری دواکەوتنیان بوو، کە گەیشتن ھیلاک بوون لە تینوودا، پەلاماری ھێزی سەڵاحەدینیان دا و ژمارەیەک لە ھەردوو لا کوژران، و لە سەرەتادا خاچپەرستەکان زۆر بە حەماس بوون بۆ بەدەستھێنانی ئاو، لە سەرەتای ڕۆژەکە سەرکەوتن بەڵام لە کۆتایی ڕۆژەکەدا ئەیوبیەکان پەرتەوازەیان کردن، و شەڕەکە چەند کاتژمێرێک بەردەوام بوو، خاچپەرستەکان زیانێکی گەورەیان لێکەوت زۆربەی سەربازە لاوەکانیان لە دەستدا و شا غی ئال لوزینیان و براکەی و ئەرناتی خاوەنی کرک و زۆر لە گەورە خاچپەرستەکانی تر بە دیل گیران، بەڵام ڕیمۆندی سێیەم ڕۆیشت برەو شاری سوڕ و تێیدا مایەوە. thumb|200px|گەمارۆدانی شاری یافا لەلایەن ئەیوبیەکانەوە لە دوای ئەم سەرکەوتنە سەڵاحەدین دانیشت لە خێمەکەی و فەرمانی کرد بە ئامادەبوونی شاغی و براکەی و ئەرنات، خواردن و خواردنەوەی بۆ دانان، بەڵام سەڵاحەدین سوێندی خواردبوو کە ئەرنات بکوژێت لەبەر ئەوەی زۆری لە موسڵمانان کوشتبوو، داو ئەوەی فەرمانی کرد بە ئامادەکردنی ئەڕنات و داوای لێکرد موسڵمان بێت، ئەو ڕەتی کردووە و سوکایەتی بە پێغەمبەر محەممەد کرد، سەڵاحەدین شمشێرەکەی لێبەرزکردەوە و کوشتی، سەربازەکانی مەیتەکەیان ھێنایە دەرەوە و فڕیان دایە بەردەم دەرگای خێمەکە کاتێک شا غی بینی ڕەنگی تێکچوو و وای ئەزانی کە ئەویش وای لێئەکرێت، بەڵام سەڵاحەدین پێی وت کە ئەرنات زۆر ھەڵەی کردووە بەرانبەر موسڵمانان و ئازاری داون لەبەرئەوە وایلێکردووە، پاشان داوای ئامادەکردنی خێمەیەکی کرد بۆ شا و براکەی و پاسەوانی بۆ دانان، و ناردنی بۆ دیمەشق ھەتا تەواوبوونی شەڕ و فەتحی قودس.
ئازادکردنی کەنارەکانی شام
سەڵاحەدین وای ئەبینی کە ڕاستەوخۆ نەڕوات بۆ فەتحی قودس لە دوای سەرکەوتنی حەتین، وای باشتر ئەبینی کە بڕوات بۆ فەتحی شارە کەنارییەکان و پاشان ھێرش بکاتە سەر قودس، ڕۆیشت بۆ گرتنی عەککا و دیلە موسڵمانەکانی لەوێ ئازاد کرد کە زیاتر لە ٤ ھەزار کەس بوون، دەستی گرت بەسەر ھەموو شتومەک و ئازوقە و ماڵەکانیدا لەبەرئەوەی بەندەرێکی بازرگانی سەرەکی خاچپەرستەکان بوو و پەنجەرەیان بوو لەسەر وڵاتی دایکیان لە ئەورووپا، پاشان سەربازە ئەیوبیەکان بلاوبوونەوە لە کەنارەکەدا قەڵا و کەلو و شوێنگەکانیان ئەگرت، فەتحی نابلس و حەیفا و ناسڕە و قیساریە و سەفوڕیەیان کرد، دوای ئەوەی چۆڵکرابوو لە پیاوان بە ھۆی جەنگانیان لە خاکەکانی شەڕدا یان گیرابوون بە دیل یان ڕایانکردبوو لە بەردەم ھێزی ئەییوبی دوای ئەوەی ژمارەیان کەم بووبوو. کاتێک بنکەکانی عەککا جێگیر بوون، سەڵاحەدین ماڵەکەی دابەشکرد بەسەر خەڵکەکەدا، ھەندێک لە سەرکردە خاچپەرستەکانی ھێشتەوە و ھەندێک لە سەربازەکانی ئازادکردپاشان ڕۆیشت بۆ گرتنی قەڵای تەبنین دوای گەمارۆدان دەستی بەسەراگرت و دوای ئەوە ڕۆیشت سەیدای گرت.
پاشان ڕۆیشت بۆ فەتحی بەیروت و دوای حەوت ڕۆژ گەمارۆدان چووە ناویەوە، ھەر لە ھەمان کاتدا ئەییوبیەکان جوبەیلیان گێڕایەوە پاشان رۆیشت بۆ فەتحی عەسقەڵان و لەڕێگەدا زۆر شوێنی گرت وەک ڕامەڵە و دراوم، و لە عەسقەلان مەنجەنیقی دامەزراند و گەمارۆی دا تا خۆیاندا بەدەستەوە پاشان غەزە و بەیت جەبرین و نەتڕون بە بێ کوشتار خۆیان دا بە دەستەوە، بەم شێوەیە سەڵاحەدین زۆربەی کەنارەکانی شامی گێڕایەوە تەنھا ھەردوو شاری تەرابلس و سوڕ و بەشێک لە میرنشینی ئەنتاکیە نەبێت.
فەتحی قودس
thumb|230px|right|گەمارۆدانی قودس لە لایەن سەڵاحەدینەوە سەڵاحەدین لە قودس مایەوە تا ھەموو کاروبارەکانی ڕێکخست و پاشان ڕۆیشت بەرەو قودس بۆ فەتحکردنی، و گەیشت لە ٢٠ی ئەیلولی ١١٨٧ز، لەلای عەین سەلوانەوە تا ئاو نزیک بێت لە سوپاکەیەوە و لە شارەکەدا ھێزێکی گەورە نەبوو بۆ بەرگری نزیکەی ١٤٠٠ سەرباز بوون، ئەوانەی تر خەڵکی ھەژاری شارەکە بوون کە ھیچ لە شەڕ و کوشتار نازانن، بالیان کوڕی بارزان یەکێک لە سوارچاکەکانی فەڕەنجیەکان بوو و کاروبارەکانی گرتبووە دەست دوای ئەوەی شا غی بەجێی ھێشتبوو، و بالیان خاوەنی شاری ڕامەڵە بوو پێشتر، سەرکردایەتی شەڕەکەی کرد و لێھاتووبوو لە بەڕێوەبردنی کوشتاردا، و ئەترسا لەوەی موسڵمانان ھەموو مەسیحی شارەکە بکوژن وەک ئەوەی خۆیان پێش زیاتر لە سەدەیەک کردیان لە کاتی گرتنی شارەکە، و داوای لە خەڵک کرد کە بەرگری لە خۆیان بکەن و کاتێک سەڵاحەدین داوای لێکرد خۆی بدات بە دەستەوە نەیکرد و سوربوو لەسەر کوشتار و شەڕ ١٤ ڕۆژ بەردەوام بوو.
سەلاحەدین کە بینی شەڕەکە قورس ئەبێت، یوسف بەتیت کە یەێک بوو لە پیاوە ئەرسەدۆکسیە پیرۆزەکان، ڕایسپارد وەک نوێنەر تا مەسیحیە عەرەب و ڕۆمەکان دڵنیا بکات و بەڵێنیان پێ بدات کە سەڵاحەدین لێیان خۆشدەبێت ئەگەر یارمەتی فەڕنجیەکان نەدەن، ئەوانەی سەڵاحەدین نەیئەویست لێیان خۆش بێت ئەگەر شارەکەی فەتحکرد ھەڕەشەیان ئەکرد بە کوشتنی دیلە موسڵمانەکان کە ٤٠٠٠ کەس بوون و ھەڕەشەی ڕوخانی شوێنە پیرۆزە ئیسلامیەکانیان ئەکرد یان قوبە سەخڕە و مزگەتی قبلا کە مزگەوتی ئەقسا پێک دەھێنن، ئەگەر سەڵاحەدین لێیان خۆش نەبێت. thumb|350px|بالیان کوڕی بارزان قودس تەسلیمی سەڵاحەدین ئەکات سەڵاحەدین ڕاوێژی بە مەجلیسەکەی کرد و مەرجەکانی قبوڵ کرد بە مەرجێک فدیە بدەن بۆ ھەر پیاوێک ١٠ دینار و ژنان ٥ دینار و کچ و کوڕان ٢ دینار، ئەوەی لە ماوەی ٤٠ ڕۆژدا بیدات سەربەست دەبێت، ئەوەی نەیتوانی لەو ماوەیەدا بیدات پێویستە بڕوات لە شارەکە، لە شەوی میعراج لە ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ز سەڵاحەدین چووە قودسەوە، و ڕێگەیدا بە یەھود تا بگەڕێنەوە شارەکە، و کەنیسەی قیامەی داخست بە ڕووی فەڕەنجیەکاندا لە دوای فەتحی شارەکە، و فەرمانی کرد بە چاکسازی میحرابی عومەری دێرێن و لابردنی ئاسەوارە مەسیحیەکان لە مزگەوتی ئەقسا وەک ئەو خاچەی فەڕەنجیەکان بەرزیان کردبوویەوە لەسەر مزگەوتەکە، و بەردە پیرۆزەکایان بە ئاوی گوڵ پاککردەوە و ومزگەوتەکایان ڕێکخستەوە و کردی بە خوێندنگەیەک بۆ زاناکانی شافعی، پاشان گەڕایەوە کەنیسەکەی کردەوە.
گەمارۆی سوڕ و عەککا
زۆربەی حاکمە فەڕەنجیەکان ڕۆیشتن بۆ شارە بەسەنگەر بەندکراوەکانی وەک ئەنتاکیە و سوڕ کە ھێشتا بە دەست خاچپەرستەکانەوە بوون، سوڕ یەکێک لە پاشاکانی ئەورووپا، کونوارد مەڕکیز مۆنفیراتۆ حوکمی ئەکرد و ھەروەک سوڕ گرنگیەکی ستراتیژی زیاتری ھەبوو لە قودس، لەبەرئەوە وا گومانیان ئەبرد یەکەمجار فەتحی ئەوێ بکرێت، بەڵام سوڵتان سەڵاحەدین بۆ بەرزکردنەوە ورەی موسڵمانان لە پێشدا قودسی گێڕایەوە، پاشان ڕوویکردە قەڵای سەفد و ٧ مانگ گەمارۆیدا تا ناچاری کردن قەڵاکە بدەن بەدەستەوە، سەربازە فڕەنجیەکان ڕۆیشتن بۆ سوڕ، بەم شێوەیە ھێزە فەڕەنجیەکان لە سوڕ بەھێز بوون تا توانیان ساڵێک لە بەردەم سەڵاحەدیندا بوەستن، مەڕکیز بە بەردەوامی پێداویستیەکانی شارەکەی دابین ئەکرد لە ڕۆژانی گەمارۆداندا، تا سوڵتان بێ ئومێد بوو گەمارۆی لەسەر لابرد بە ئومێدی ئەوەی لە فرسەتێکی داھاتوودا فەتحی بکات، لە ساڵی ١١٨٨ز شا غی لوزینیانی ئازادکرد. ڕۆیشتن تا لە تەڕابلس بژین پاشان ڕۆیشتن بۆ ئەنتاکیا پێش ئەوەی بڕیار بدەن بڕۆن بۆ سوڕ، بەڵام مەرکیز ڕێگەی پێنەدان لەبەرئەوە دانی نەئەنا بە شەرعیەتی شا غی.
دوای ئەوەی سەڵاحەدین لە سەفەد ڕۆیشت بەردەوام بوو لە فەتحی شار و قەڵاکان، فەتحی جەبلە و لازقیە و قەڵای سەھیون و بکاس و شەغر و سەرمینیە و بەرزیە و دەرب ساک و کرک و کەوکەبی کرد، بوھمەندی سێیەم خاوەنی ئەنتاکیە ھەوڵیدا لەگەڵ سەڵاحەدین ڕێبکەوێت بۆ ماوەی ھەشت مانگ، سەڵاحەدین قبوڵی کرد بە مەرجێک دیلە موسڵمانەکان بەربدات، دوای ئەوەی فەڕەنجیەکان لە سوڕ کۆبوونەوە، ھەندێک لە ڕوھبان و قەسیسەکانیان ھەستان بە ھاندانی خەڵکەکە لەبەر لە دەستدانی بەیتولموقەدیس، ویستیان ھێرش بکەنە سەر عەککا، ھێزەکانیان کۆکردەوە و گەمارۆیان دا لە دەریا و وشکنیەوە لە ٢٨ی ئابی ١١٨٩ز، پارێزەرانی شارەکە داوای یارمەتیان لە سەڵاحەدین کرد، ناردی بۆ ھاوپەیمانەکانی داوای لێکردن خێرا فریای شارەکە بکەون، سەربازەکانی موسڵ و ئامەد و سنجار و شوێنەکانی تری وڵاتی جەزیرە و حەڕان و ڕەھا ھاتن بەدەم داواکەیەوە، ھەروەک پاشا عادلی برای ھات بە دەم داواکەوە سەربازە میسریەکان و کەشتیگەلی میسری بۆ نارد، بەم شێوەیە شەڕی گەرە کەوتەوە لە نێوانیاندا بێ ئەوەی ھیچ لایەکیان سەربکەون. thumb|250px|right|شا ڕیچارد دڵی شێر، بەندە موسڵمانەکان ئەکوژێت دوای ئەوەی عەککای گرت
ھەڵمەتی خاچپەرستی سێیەم
شەری حەتین و فەتحی قودس دوو ھۆکاری سەرەکی بوون بۆ ھەڵمەتی خاچپەرستی سێیەم، پاپا گریگۆری ھەشتەم ھانی پاشاکانی ئەورووپای دا بۆ بردنی ھەڵمەتێکی خاچپەرستی نوێ بۆ گێڕانەوەی بەیتولمەقەدیس، ئەوەی یەکەم کەس بە دەنگ داواکەوە ھات ئیمپڕاتۆری ئەڵمانی فریدریش بربروسا ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی بوو، کە بە سوپاکەیەوە ھات لە مەجەڕ و رۆمانیاوە تا گەیشتە قوستەنتینیە، کە ئیمپڕاتۆرەکەی ئیسحاقی دووەم بە نھێنی لەگەڵ سوڵتان سەڵاحەدین ڕێکەوتبوو، کە ھیچ کامیان ڕێگە بە ھیچ ھێزێک نەدەن ھەڕەشە لە خاکی ئەویتریان بکات، بەڵام نەیتوانی ڕێگە لە سوپای ئەریدریک بگرێت لەبەر زۆری ژمارەیان، بەڵام ڕێگەی نەدا بەوەی کەرەستەی چەکیان بۆ دابینبکرێت، فریدریش ناردی بۆ لای سوڵتانی سەلجوقی ڕۆمی، قلج ئەرسەلان تا بە خاکەکانیاندا تێپەڕ ببێت، ئەویش ڕێگەی دا لە ھەمان کاتدا نامەی پۆزشی نارد بۆ سەڵاحەدین و وتی نەیتوانیووە ڕێگەیان لێبگرێت، سەڵاحەدین ئاگادار کرا لە کاتێکدا گەمارۆی عەککای ئەدا.
لەگەڵ ئەوەشدا ھەڵمەتەکەی فریدریش شکستی خوارد لەوەی بگاتە ڕۆژھەڵات، لەبەر دووری ماوەکە و ھاتنی زستان و کەمی کەرەستە و بەرگری ھەندێک لە ئەمیری ناوچەکان، بەتایبەت دوای ئەوەی ئیمپڕاتۆری ڕۆم، ئیسحاقی دووەم ڕێگەی کرد لەوەی کەرەستەیان بۆ دابین بکرێت، لەگەڵ نوقمبوونی فریدریش خۆی لە یەکێک لە ڕوبارەکاندا لە نزیک ئەنتاکیە، و ئەو ناکۆکیانەی بەجێما لە دوای بۆ جێگەگرتنەوەی، شکست ھێنانی ئەم ھەڵمەتە وەک مژدەیەک بوو بۆ سەربازگە موسڵمانەکانی بەرگریان لە عەککا ئەکرد.
ھەڵمەتەکە لێرەدا نەوەستا، بەڵکو دووان لە پاشا گەرەکانی تری ئەورووپا ھاتن بە دەنگیەوە کە ئەوانیش ریچاردی یەکەم (ناسراو بە شێردڵ/Lionheart) پاشای ئینگلتەرا و فیلیپ ئۆگستەس پاشای فەڕەنسا بوون، ڕیچارد سێ ھەزار بەندی موسڵمانی کوشت کە ژن و مناڵیان لە نێودا بوو، سەڵاحەدین وەڵامی دایەوە بە کوشتنی ھەموو ئەو فەڕەنجیانەی لە نێوان ٢٨ ئاب و ١٠ی ئەیلولدا گرتبوونی، لە ٧ی ئەیلولی ١١٩١ز، سوپای سەڵاحەدین و خاچپەرستەکان دایان بەیەکدا لە شەری ئەرسوف کە سەلاحەدین شکا، بەڵام خاچپەرستەکان نەیانتوانی بڕۆنە ناوەوە و لە کەنارەکەدا مانەوە، و شەڕ مایەوە لە نێوان ھەردوولادا، و ھەموو ھەوڵی فەڕنجەکان بۆ گرتنی قودس شکستی ھێنا.
ڕیچارد دوای ئەوەی لە جەنگی ئەرسوف شکا، ویستی بەرەو عەسقەلان (شارێکە لە فەڵەستینی داگیرکراو) بڕوات، سەلاحەدین بەمە ئەزانێ و شارەکە چۆڵ ئەکات. کە ڕیچارد ئەگاتە ئەوێ و ئەبینە چۆڵ و ڕوخاوە ناچار ئەبێت بگەڕێتەوە بۆ 'یافا' (دیسان کەنارە شارێکی ئیسرائیلی ئێستایە) لەوێ سەلاحەدین پەلاماری ئەدات و تەواو سوپاکەی تێک ئەشکێنێت کە ئەوترێت ئەمێننەوە سەر ٢٠٠٠ چەکدار و ٥٠ سوارێک. ئەمە وا ئەکات ڕیچارد ھەوڵی گرتنی قودس بە دوور بزانێت. دەربارەی ئەوەی کە ئایا سەلاحەدین میوە و بەفری ناردوە بۆ ڕیچارد کاتێ نەخۆش ئەکەوێت، یان داوا ئەکات، ڕای جیاواز ھەن. لانی کەم ئەم سەرچاوەیە ئەڵێت کاتی ڕیچارد لە جەنگدا ئەکەوێت و سەلاحەدین بەمە ئەزانێت، جوتێ ئەسپی بۆ ئەنێرێت، و کاتێکیش نەخۆش ئەکەوێت و تای لێ دێ، سەلاحەدین بەفر و میوەی بۆ ئەنێرێت. ھەمان سەرچاوە بە پێچەوانەی سەرچاوەی دیکەوە ئەڵێ گوایە پێشنیاری شوکردنی خوشکی ڕیچارد بە برای سەلاحەدین لە وەڵامی ئەم بەخشندەییەی سەلاحەدیندا بوە.
کۆچی دوایی
ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ شا ڕیچارد و پەیماننامەی ڕامەڵە دوایین ئیشی سەڵاحەدین بوون، لە دوای ڕۆیشتنی ڕیچارد بە ماوەیەکی کەم سەڵاحەدین توشی نەخۆشی بوو لە ٢٠ی شوباتی ١١٩٣ز، وردە وردە نەخۆشیەکی زیادی کرد تا کۆچی دوایی کرد لە ٣ی ئازاری ١١٩٣ز، بە مردنی موسڵمانان کۆبوونەوە بە تایبەت دیمەشقیەکان زۆری بۆ ئەگریان، نوێژیان لەسەر کرد و زۆر بەداخ بوون بۆی تەنانەت فەڕەنجیەکان بەداخ بوون، نێژرا دوای نوێژی عەسری ھەمان ڕۆژ لە نزیک مزگەوتی ئەمەوی لە دیمەشق لەلای پاشا نورەدین زەنگیەوە، و کاتێک خەزێنە تایبەتەکانی کرایەوە بینرا ماڵی تەواوی تیا نیە بۆ بەڕێکردنی جەنازەکەی، و ھیچ ماڵ و موڵکێکی بەجی نەھێشت و زۆربەی لە خێردا بەخشیبوو.
دەوڵەتی ئەیوبی لە دوای سەڵاحەدین
سەڵاحەدین پێش مردنی دەوڵەتەکەی دابەش کرد لە نیوان کوڕەکانی و ئەندامانی خێزانەکەی، میرنشینی دیمەشقی دا بە ئەفزەڵ نورەدین عەلی کوڕە گەورەی و وەسیەتی بۆ کرد بە دەسەڵات، میسری دا بە عەزیز عوسمانی کوڕی، حەلەبی دا بە زاھیر غازی غەیاسەدینی کوڕی، کرک و شوبک و وڵاتی جعبر و چەند شارێکی تری لای فوڕاتی بە جێھێشت بۆ عادلی برای، حەمای دا بە کوڕی براکەی محەممەد کوڕی تەقیەدین عومەر، و حومس و ڕەحبە و ئەوانی تری دا بە حەفیدی شێرکۆی مامی، یەمەنیش بە زوھەیرەدینی برای، بەڵام ناکۆکی نیوان کوڕەکانی سەڵاحەدین وایکرد کە عادلی مامیان لایبردن و دەوڵەتی ئەییوبی یەکخست لە ژێر ئاڵاکەیدا، وەک ئەوەی سەڵاحەدین پێشتر کردی، عادل خاکەکانی دابەشکرد لە نیوان کوڕەکانیدا و ھێشتا لە ژیندا مابوو، بەڵام ئەم برایانە بوو بە ناکۆکیان دوای مردنی باوکیان، لەگەڵ ئەوەی کە خاچپەرستەکان سودمەند ئەبوون لەم ناکۆکیانە، مناڵەکانیشیان لە دوای خۆیان بە ھەمان شێوە بوون ھەتا (ساڵح ئەیوب) حەفیدی عادل دەرکەوت، جارێکی تر دەوڵەتی سەڵاحەدینی لە ژێر ئاڵای خۆیدا یەکخست، لە دوای مردنی ساڵح ئەیوب تۆران شای کوڕی دەسەڵاتی گرتە دەست، بەڵام مەمالیکەکانی گەلەکۆمەیان لێکرد و کوشتیان بەمەش دەوڵەتی ئەییوبی کۆتایی پێھات و دەوڵەتی مەمالیکەکان دامەزرا.
لە ڕۆژھەڵاتدا
لەگەڵ ھەموو ئەمانەدا، سەیری یەکڕێزی جیھانی عەرەبی لە ژێر ئاڵای سەلاحەدین ئەکرێت وەک ھێمایەک بۆ یەکڕیزیەکی نوێ کە نەتەوەییە عەرەبە تازەکان ھەوڵیان بۆ ئەدا، بە سەرکردایەتی جەمال ھەبدول ناسڕ، لەبەر ئەوە دروشمی سەڵاحەدین بوو بە دروشمی شۆڕشی میسر، پاشان بوو بە دروشمی چەند دەوڵەتێکی تر وەک عێراق و فەلەستین و یەمەن و سوریا، لە عێراقدا شارێک بە ناوی سەڵاحەدینەوە ناونراوە ھەروەھا زانکۆی سەڵاحەدین لە شاری ھەولێر بەناوی ئەوەوە ناونراوە.
ژمارەیەکی کەم بینا ماونەتەوە تا ئێستا کە لە سەردەمی سەڵاحەدین دروستکراون لە ناو شارە نوێکاندا، سەلاحەدین یەکەم کەس بوو قەڵای قاھیرەی دامەزراند ھەروەھا قەڵای سەربازی دروستکرد لە سینا کە ئەڕوانێت بەسەر ڕێگەی ئەو کاروانانەی میسر بە رۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە ئەبەستن، زۆر لە موسڵمانان مناڵەکانیان ناوئەنێن (سەڵاحەدین) بە ناوی ئەم سەرکردەیەوە، لە کاتێکدا ئەم ناوە وەک نازناوێک بە سوڵتان ئەیوبی درا دوای ئەوەی دەوڵەتی فاتیمی ڕوخاند و جەنگا لەگەڵ خاچپەرستەکان.
لە ڕۆژئاوادا
لەگەڵ ئەوەی سەڵاحەدین دوژمنیان بوو بەڵام لە وشیاری ئەوروپیدا وەک نمونەی سوارچاکێکی جوامێر ماوەتەوە کە ھەموو ڕەوشتەکانی سوارچاکی تیایە بە تێگەیشتنی ئەوروپی، تەنانەت داستانێکی شیعری ھەیە لە سەدەی چواردەدا وەسفی پاڵەوانتیەکانی سەڵاحەدین ئەکات، لەگەڵ ئەو کوشتارگەیەی خاچپەرستەکان کردیان لە دژی موسڵمانان دوای ئەوەی قودسیان داگیر کرد ساڵی ١٠٩٩ز، سەڵاحەدین لە مەسیحیە ڕۆژئاواییەکان خۆشبوو ڕێگەی دان بڕۆن، لەگەڵ ئەوەی ئەیانتوانی ئەو فدیەیە بدەن کە لەسەریان داینابوو، ھەروەک مامەڵەی جوانی ئەرسەدۆکسیەکانی ئەکرد لەبەر ئەوەی ئەوان لە دژی غەزوی ئەوروپی خاچپەرستی بوون.
لەگەڵ جیاوازی بیروباوەڕیاندا سەرکردە مەسیحیەکان ستایشی سەڵاحەدینیان کردووە، بەتایبەت ڕیچارد دڵی شێر، وتویەتی؛ سەرکردەیەکی مەزنە، بە بێ شک مەزنترین و بەھێزترین سەرکردەیە لە جیھانی ئیسلامیدا، سەڵاحەدینیش لە وەڵامدا وتویەتی ھیچ سەرکردەیەکی مەسیحی نیە لە ڕیچارد ئەشرەفتر بێت، و لە دوای ڕێکەوتننامەی ڕامەڵە، سەڵاحەدین و ڕیچارد دیاریان گۆڕیوەتەوە وەک ھێمایەک بۆ ئەو ڕێزەی بۆ یەکتر ھەیانبووە لەگەڵ ئەوەی یەکتریان نەبینیبوو ڕووبەڕوو.
مێژونوسە ئەوروپیەکان دەربارەی ئەڵێن؛ (ڕێز ودانایی و لەسەرخۆییەکەی و پاکی و لیبرالیەتیەکەی بوو کە وەک ئیلھامێک بووە بۆ مێژنووسە کۆنەکانمان، ئەو ڕێزەی بەدەستی ھێناوە لە سوریای فەڕەنجی کەمتر نەبووە لەوە کە لە خاکی ئیسلامدا ھەیبووە).
center|600px|thumb|وێنەیەکی سەڵاحەدین و شا ڕیچارد دڵی شێر لە ڕووبەڕووبونەوەدا، سەدەس ١٣ کێشراوە
لە دیارترین ئەو ئیشە ھونەریانەی کە لەسەر کەسایەتی سەڵاحەدین کراون، فیلمی سینەمایی (شانشینی ئاسمان) Kingdom of Heaven لە دەرھێنانی دەرھێنەری بەریتانی ڕیدلی سکوت، کە پێشوازیەکی گەرمی لێکرا لە جیھانی عەرەبی ئیسلامی، کە بە ئەمانەتەوە وێنەی سەڵاحەدینی کێشابوو و لایەنە سوارچاکی و بەڕێزییەکەی دەرخستبوو.
لە ھەمان کاتدا بەپێی ھەندێک سەرچاوە، لە ماوەی شەری جیھانی یەکەمدا سەرکردەی بەریتانی، ئیدمۆند ئەلنبی بە شانازییەوە ڕایگەیاند (ئەمڕۆ شەڕی خاچپەرستی تەواو بوو) شمشێرەکەی بەرز کردەوە بەلای پەیکەری سەڵاحەدینی ئەیوبی دوای دەستگرتنیان بەسەر دیمەشقدا، کەئەم دەربڕینە لە ئیدمۆند نەبوویەوە بە دێژایی ژیانی، ئەوەبوو کە زۆر بە توندی ڕەتی ئەوانەی ئەدایەوە کە داگیرکردنی فەلەستین لە ساڵی ١٩١٧ بە ھەڵمەتی خاچپەرستی دابنرێت، ساڵی ١٩٣٣ ئیدمۆند وتی گرنگی قودس لە گرنگیە ستراتیژیەکەیەتی و ھیچ پاڵنەرێکی ئاینی نیە بۆ ئەو مەبەستە، ڕۆژنامەی بەریتانی ئاھەنگیان گێڕا بۆ داگیرکردنی شام بە وێنەیەکی کاریکاتێری ڕیچارد دڵی شێ رسەیری قودس ئەکا و لە ژێریدا نوسراوە؛ «دوا جار، ئاواتەکەم ھاتەدی»، دوای ئەوەی ھنری غوری فەڕەنسی چووە ناویەوە لە حوزەیرانی ١٩٢٠، بەلای ئارامگەی سەڵاحەدین ئەییوبیدا ھاواری کرد (ھەستە ئەی سەڵاحەدین، ھاتینەوە، بوونی من لێرە سەرکەوتنی خاچە بەسەر ھیلالدا).
سەرچاوەکان
پۆل:کورد پۆل:مردووانی ١١٩٣ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٣٠ پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١١٣٨ پۆل:سووریا لە سەدەی ١٢یەم پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:سوڵتانە ئەیووبییەکان لە میسر پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:مێژووی عێراق پۆل:مێژووی شام پۆل:مێژووی سووریا پۆل:مێژووی مووسڵ پۆل:مێژووی فەلەستین
ھەنار
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی هەنار ھەنار (ناوی زانستی: Punica granatum) میوەیەکە، ئاسایی ڕەنگی سوورە.
مێژوو
ھەنار لە قورئانی پیرۆزدا ناوی ھاتووە. تا ئێستاش جوولەکەکان ھەنار لە ھەندێ تقوسی ئایینی بەکار دەھێنن. ڕۆمان و گریک و فیرعەونەکان ھەناریان ناسیوە ئەمەش لە نەخش و نیگاری سەر دیواری پەرستگاکانیان دەرکەوتووە. بنەچەی ھەنار ئاسیایە بە تایبەتیش ئێران و ھیندستان، ھەنار لە شامەوە (سووریا، ئوردن، فەلەستین، لوبنان) گواستراوەتەوە بۆ باکووری ئەفریقا و میسر و حەوزی سپی ناوەڕاست. سێ جۆر ھەنار ھەیە، ھەناری شیرین و ھەناری ترش و ھەناری مزر کە تامەکەی لە نێوان ترشی و شیرینی دایە.
بەستەری دەرەکی و سەرچاوەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیای ناوەندی پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:ھێماکانی ھادیس پۆل:میوەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئێران پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە بۆنسای
بڕیارنامەی ٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی دووەمی 1949دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 406‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا
بوسکەدوو
بوسکەدوو (Buskedû، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
مێکوتە
وێنۆک|پێستی مرۆڤێکی تووشبوو بە ھاوڵە مریشکانە
دڕکەو مێکوتە (Chiken Pox) یان (Varicella) یەکێکە لەو نەخۆشییە ڤایرۆسییە گواستراوانەی، کە دەبێتە ھۆی توشبوون بە خاڵی ورد ورد لەشێوەی لیرو زیبکەدا لەسەر پێست و ھەموو بەشەکانی لەشی مرۆڤ.
ئەو جۆرە نەخۆشییە خوورو خۆیەکی زۆری ھەیە، بەجۆرێک نەخۆشەکە بێزار دەبێت و پلەی گەرمی لەشیشی بەرز دەبێتەوە.
ئەم حاڵەتە بەشێوەیەکی گشتی زیاد لەھەفتەیەک دەخایەنێت و پاشان کەسەکە وردە وردە بەرەو چاکبوونەوە دەچێت، بەڵام «دەشێ ھەندێ کاریگەریی نەخوازراو لەسەر لەش دروست بکات» لەھەمووی باوتر ئەوەیە راستە ئەم نەخۆشییە بەھۆی ڤایرۆسەوە روودەدات، بەڵام ھەندێکجار بەکتریاش ھاوکار دەبێت لەخراپترکردنی حاڵەتەکەدا، بەجۆرێک دەبێتە ھۆی ھەوکردنی ئەو لیرو زیبکانەی کە لەسەر پێستی نەخۆشەکە دروست بووە، بەو ھۆیەشەوە وا پێویست دەکات کە نەخۆشەکە لەنەخۆشخانە بمێنێتەوە «ھەوکردنی سییەکانیش یەکێکیترە لەکاریگەرییە نەخوازراوەکانی ئەم نەخۆشییە کە دەشێ‌ت بەھۆیەوە رووبدات». تا نەخۆشەکە مناڵتر بێت و تەمەنی کەمتر بێت ئەگەری توشبوون بە کاریگەرییە نەخوازراوەکان و درەنگ چاکبوونەوەی زیاتر دەبێت».
دڕکە و مێکوتە نەخۆشیەکی ڤایرۆسی سارییە، کە زۆرتر لەمناڵانی تەمەن پێنج تا دە ساڵیدا سەرھەڵدەداتوو دیارە، بەڵام لەھەر تەمەنێکی تریشدا لەوانەیە تووش ببێت، ماوەی دیاریدانی (١١ تا ٢١ ڕۆژە) ە، بەپەیوەندی کردنی مناڵانی توش بوو لەگەڵ ساغدا دەگوازرێتەوە، وە پێش ٢٤ کاتژمێر لەدەرکەوتنی لەسەر پێست، کەسی توشبوو دووچاری تایەکی بە ھێز دەبێت، کە لەھۆش خۆی دەچێت (مەرج نییە بۆ ھەموو نەخۆشێک), لیرکردنی دڕکەو مێکوتە بەشێوەی لیری شەکەری و بەشێوەی قەترەی فرمێسک دەردەکەون، لەپێشدا لەناوچەی سک و سنگدا دەستپێدەکەن، دواتر بۆ دەم و چاو و دەست و پێیەکان دەگوازرێتەوە.
ھەوکردنی یەکەمی پێست بە ڤایرۆسی (ڤاریسێلا زۆستەر) پێی دەوترێت درکە مێکوتە، لەدوای نەمانی نەخۆشییەکە ڤایرۆسەکە لە گرێ دەمارییەکاندا دەمێنێتەوە ئەگەر ھەوکردنی دووەمی ئەم ڤایرۆسە ڕوبدات پێی دەوترێت پشتێنەی ئاگرین.
-ئەم نەخۆشییە نەخۆشییەکی گوازراوەیە و زوو بڵاو دەبێتەوە (٢) ڕۆژ پێش توش بون وە (٧) ڕۆژ دوای توش بوون برینەکان دەر دەکەون لەسەر جەستە و ڕەق دەبن.
- ئەم نەخۆشییە ئەگونجێ لە ھەر تەمەنێکدا ڕوبدات بەتایبەت لە تەمەنی (٥–١٠) ساڵیدا زۆرتر ڕودەدات و ھەندێک جار منداڵی تازە لەدایک بوش توش دەبێت، بەزۆری لە وەرزی زستان و بەھاردا ڕودەدات.
کوتان دژی نەخۆشییەکە
لەساڵەکانی پێشوودا بەھۆی نەبوونی کوتان دژی ئەم نەخۆشییە، بەشێکی زۆری خەڵک لەتەمەنێکدا تووشی دەبوون، چونکە دڕکەو مێکوتە زۆر بەئاسانی دەگوێزرێتەوە بۆ کەسێک کە نەکوترابێت یان پێشتر نەیگرتبێت و تووش نەبووبێت.
ڕێگای گواستنەوەی
* بەرکەوتنی ڕاستەو خۆی پێست.
* پرژی دەم و لوت و ھەناسە.
ئەم نەخۆشییە لە زمانی ئینگلیزیدا پێی دەوترێت ئاوڵەی مریشک، چونکە برینەکان وەکو شوێن دەنوکی مریشک وایە کە لە خواردنی دەدات.
نیشانەکانی دڕکەو مێکوتە
دڕکەو مێکوتە، بەشێوەیەکی گشتی (١٠) رۆژ دەخایەنێت و نیشانە ناسەرەوەکانی بریتیین لە:
- دەرکەوتنی لیرو زیبکە لەسەر پێست.
- تا و بەرزی پلەی گەرمی لەش.
- کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن.
- سەرئێشە.
- ھەستکردن بە بێھێزیی و ماندووبوون.
- لە ھۆش چوون
- ئارەزوو نەکردنی خواردن
- لیرەکانی بەشێوەی فرمێسک دەردەکەون و بەڕەنگی شەکەری.
دڕکەومێکوتە، نەخۆشیەکی درمەو لەیەکێکەوە بۆ یەکێکی تر دەگوێزرێتەوە، ھۆکارەکەشی ڤایرۆسیarhcella – Zoster virus)ە. ماوەی دەرکەوتنی نیشانەکانی نزیکەی دوو ھەفتەیە، لەدوای چونە ژورەوەی ڤایرۆسەکە بۆ ناو لەشی مرۆڤ، ھەرکەسێک ھەڵگری ڤایرۆسەکە بێت دەتوانێت ئەو نەخۆشیە بگوێزێتەوە، (١–٢)ڕۆژیش تا(٥–٧)ڕۆژ لەدوای دەرکردنی پەڵەکانی سەرلەشی.
لەپێش دەرکەوتنی پەڵەکانی سەرلەشی، زۆربەی نەخۆش تایەکی کەمی ھەیە، بێ ھێزە، توانای خواردنی کەم دەبێتەوە سەرئێشە، سک ئێشە پاشی(١–٢) ڕۆژ پەڵەکان دەردەکەون. یەکەم جار پەڵەی سوری تەخت بەرز دەبێتەوەو ئاوی تێدایە، دوای دەتەقێ‌و وتوێژ دەکات، ئەم پەڵەو برینانە دەخورێن لەکاتێکدا کۆمەڵێک چاک دەبنەوە کۆمەڵێکی تر سەر ھەڵدەدات تا (٥–٧) ڕۆژ، شوێنی برینەکان تاچەند ھەفتەیەک لەوانەیە بمێنێتەوە.
-نیشانە سەرەتاییەکان:
تا لێھاتن، بێ ھێزی، کەمبونی ئارەزووی خواردن.
شێوەی برینەکان:
لە سەرەتادا برینی سور کەمێک بەرز بۆتەوە، دواتر لە شێوەی بلقی بچوکدایە کە ئاوێکی ڕونی تێدایە دواتر ئاوەکەی ناوی لێڵ دەبێت. پاشان بڵقەکە ڕەق دەبێت و دەتەقێت… دواجار پێستەکە ھەمووی چاک دەبێتەوە.
بەگشتی لە یەک کاتدا ھەموو برینەکان دەبینرێن (برینی سوور، بڵقی ڕوون، بڵقی لێلأ، بڵقی ڕەق بوو).
-خورانی برینەکان.
- ھەڵئاوسانی لیمفە گرێکان.
- ھەوکردنی بەکتریای پێست.
درکە مێکوتە لەو منداڵانەی بەرگریان کەمە:
* نیشانەکانی پێشوو (بەڵام توند تر).
* ھەوکردنی کۆئەندامی دەمار و ھەوکردنی مێشک.
* خوێن بەربوون و کەمی پەرەکاکانی خوێن و پەڵە پەڵە بوونی پێست.
کێن ئەوانەی بەرگری لەشیان کەمە؟!
-ئەوانەی ھەندێک دەرمان بەکار دێنن وەک (پرید نیسۆڵۆن).
- ئەوانەی ھەندێک نەخۆشییان ھەیە وەک (شێرپەنجەی خوێن).
-ئەوانەی نەخۆشی بەرگریان ھەیە وەک (نەخۆشی کەمی دژە تەنەکان)... ھتد.
دڕکە مێکوتە لە منداڵی تازە لەدایک بوودا:
* ئەگەر زیاد لە پێنج ڕۆژ بەر لە لەدایک بونی منداڵەکە دایکەکە توش ببێت ئەوە منداڵەکەش توش دەبێت، بەڵام بەرگری دژی ڤایرۆسەکە وەرگرتووە لە دایکییەوە.
* ئەگەر کەمتر لە (٥ڕۆژ) پێش مندالأ بوون یان زیاتر لە (٢ڕۆژ) دوای مندالأ بوون دایک تووش ببێت ئەوا منداڵەکەش تووش دەبێت بەبێ ئەوەی بەرگری لە دایکەکەوە وەربگرێت.
چۆن تووش دەبین؟
ئەو کەسەی کە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت (٤٨) سەعات بەر لەدەرکەوتنی لیرەکان و دواتریش تا تەواو وشک ھەڵگەڕانی ھەموو لیرەکانی سەر پێستی، دەکرێت نەخۆشییەکەی لێوە بگوازێتەوە بۆ کەسانی تر لەڕێی:
- کۆکەو پژمین بەسەر خەڵکدا (ھەناسە).
- دەست لێدان و بەرکەوتنی راستەوخۆ بە برینەکان.
دوورکەوتنەوە لەکەسی تووشبوو
کەواتە دوورکەوتنەوە لەکەسی توشبوو یان ئەوانەی گومانیان لێدەکرێت توشبووبن کارێکی پێویستە، لەگەڵ بەکارنەھێنانی ھیچ شتێکی ئەو کەسەی کە توشبووە، جگە لەوەی ھەمووان دەبێ کوتان وەرگرن.
یەکجار لەھەموو تەمەندا
ئەوە بزانن، کە نەخۆشییەکە بۆ ماوەی یەک جار لەژیاندا تووشی دەبن و دواتر بەرگریی ھەمیشەیی لەبەرامبەریدا دروست دەکەن.
سێ ڕێگەی سەرەکی بۆگواستنەوەی ڤایرۆسەکە ھەیە، ئەوانیش، لەڕێگەی ھەناسەوەو ئەگەر لەشت بەر ئەو برینانە بکەوێت. لەڕێگەی ئاوی کانیاو بیرەکانەوە. لەڕێگەی دایکی دوو گیان بۆکۆرپەکەی، بەتایبەتی ئەگەر دایکەکە لەکاتی منداڵبوون نەخۆشیەکە بگرێت، پێنج ڕۆژیش تادوو ڕۆژ دوای منداڵبوون.
مەترسی ھەیە؟
ئەم نەخۆشییە ڤایرۆسییە لەبنەڕەتدا ئەوەندە مەترسیدار نییە بۆ کەسانی ئاسایی، بەڵام لەکاتی سکپڕیدا مەترسی زۆرە بۆ دایکەکەو رەنگە ببێتە ھۆی ناتەواوی لەدروستبوونی کۆرپەلەشدا، بۆیە دایکانی سکپڕ دەبێت ئاگاربن لەوەی:
- لەکاتی سکپڕیدا خۆیان لەمامەڵەکردن لەگەڵ ئەو نەخۆشانەدا بەدوور بگرن، کە دڕکەو مێکوتەیان گرتووە.
- توشبوون بەدڕکەو مێکوتە بەر لەسکپڕیی، دەبێتە ھۆی گواستنەوەی بەرگریی لەش لەکاتی سکپڕیدا بۆ کۆرپەلەکە، بەمەش ئەگەری توشبوونی بەم نەخۆشییە کەم دەبێتەوە.
- دڕکەو مێکوتە زۆر مەترسیدارە ئەگەر لەکۆتایی سکپڕیی و سەرەتای لەدایکبوونی منداڵدا تووشی دایکەکە ببێت.
چانسی تووشبوون
ئەوانەی بەرگریی لەشیان باش نییەو سکپڕن و پێشتر تووش نەبوون، یان ئەو مناڵانەی کە دایکیان پێشتر (تووشی نەخۆشییەکە نەبووەو کوتانیشی وەرنەگرتووە) زیاتر چانسی تووشبوونیان ھەیەو مەترسییان لەسەرە.
ئاگادار بن!
وەرگرتنی ھەندێک حەب لەگەڵ بوونی ئەم نەخۆشییەدا تووشی گرفتی مەترسیدارت دەکات، بۆیە ئاگاداربەو پابەندی رێنماییەکانی پزیشکەکەت بە.
مەرج نیە ھەموو کەسێک توشی ئەم نەخۆشیە بێت، زیاتر منداڵانی تەمەن پێنج تا دە ساڵان تووشی ئەم نەخۆشیە دەبن. زیاتر لەوەرزی زستان‌و بەھار (بەھۆی کردنەوەی قوتابخانەکان‌و زیاتر تێکەڵبونی منالاَن لەگەڵ یەکتر)، پەرەدەسێنێت‌و بڵاودەبێتەوە.
ئەگەر دایکی دووگیان تووشی نەخۆشیەکە بێت، ئەوا نزیکەی (٢٥٪)ی کۆرپەکان ھەڵگری ڤایرۆسەکە دەبن، لە (٢٪)یان توشی نەخۆشییەکە دەبن. بەڵام دایکی شیردەر دەتوانێت شیر بدات بەکۆرپەکەی، ئەگەر توشی نەخۆشیەکە بوو، بەمەرجێ دەرمان بەکاربھێنێت.
چارەسەر
دەبێت نەخۆشەکە چاودێرییەکی باش بکرێت‌و نەھێڵرێت تای بەرز بێتەوە، ئەگەر خورانی زۆر بوو دەبێت دەرمانی دژی خورانی (Acyclovir) بدرێتێ، ئەگەر لەماوەی (٧٢)سەعات (٣ڕۆژ) فریا بکەوێت دەرمانی بدرێتێ، کەنەخۆشییەکە زۆر سوک دەکات، پێوستە لەم ماوەیەدا نەخۆشەکە زۆر تێکەلاَوی منداڵی تر نەبێت، کەلوپەل‌و خاولی‌و قاپی خواردنی بۆ جیا بکرێتەوە. نەخۆشییەکی بێ کێشەیە و خۆیان چاک دەبنەوە و چارەسەر تەنھا بۆ ناڕەحەتیی و ئازارەکانی دەکرێت.
پاراستن
* پێویستە منداڵی تووشبوو نەبرێتەوە خوێندنگا تا ھەموو برینەکان ڕەق دەبن (٧ڕۆژ) وە برینەکان ھەلأ نەکەنرێن.
کوتان
ھەموو منداڵێک پێویستە دوو جار بکوترێت.
یەکەم لە تەمەنی (١٢–١٥) مانگیدا، دووەم لە تەمەنی (٤–٦) ساڵیدا.
ڕەوشی کۆکاری
ڕەوشی کۆکاری (ئینگلیزی: Colligative properties) ئەو ڕەوشەیە، کە پشت دەبەستێت بە ژمارەی ئەو تەنۆکانەی کە لە سیستمێکدا ھەن و، پشت بە خودی ڕەوشەکانی تەنۆکەکان نابەستێت.
زانکۆکانی ئیمارات
ئەمە لیستێکە بە ناوی زانکۆکانی ئیمارات بەپێی میرنشین لیست کراوە
میرنشینی فوجەیرە
پۆل:زانکۆکان بەپێی وڵات
ئاڵمانە
ئاڵمانە یان ئەڵمانە گوندێکی شارستانی سەوڵاوایە. خەڵکی ئاڵمانە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦ دا ٨٨١ کەس دانیشتووی ھەبووە. ئەڵمانە لە بناری شاخی قەلەبەردە( بەرزایی قەلەبەرد ئەگاتە ٢٩٥٠ میتر) ، کار وو باری دانیشتوانی ئەڵمانە کشت و کاڵوو ئاژەڵ داریە ،ئەڵمانە لە کۆنەوە جێی گەورە پیاوانی ئائینی و سیاسی بوە، کانیاوەکانی دەوروو بەری ئەو گوندە بریتین لە کانی هانە ساردە، کانی پەریزاو ، کانی پیریۆنس ، کانی هەڵووژە ، بەڵخە ، دەشتوو دەرەکانیچی بەم ناوانە ناسیاون ،مەڵهەوا، تیکلان ، گەنکە، دێکۆن ،چەم تاڵەسوار ، تەختەی توو، زەلکە، قژاکان ، چەم دێ ، بەردوو دۆڵاو، بانی بلچان، سەرنیریە ، کۆتە ڕەش ، دۆڵە خووان ، بەڵخە ، گردی شێران ، بانی دەیم هانە ساردە ،   فواد موستەفاسوڵتانی لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە کوڕی خانی ئاڵمانە بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
لەشفرۆشی لە ئەفغانستان
سەرچاوەکان
* ئەفغانستان
ڕۆژنامەی ئێف١
ڕۆژنامەیەکی سەربەخۆی تایبەت بە کۆمپیوتەرە، مانگانە لە ڕانیە دەردەچێت و بەخۆڕایی دەبەخشرێتەوە. مەڵبەند غازی خاوەنی ئیمتیاز و سەرنووسەری ئەم ڕۆژنامەیە یە.
ئیبازی
ئیبازی، یەکێکە لە مەزهبە ئیسلامییەکان، و ناونراوە بە ئیبازی یەناوی عەبدوڵڵا کوڕی ئیباز تەمیمی، و دامەزرێنەری ڕاستی مەزهەبەکە جابری کوڕی زەیدە، ئیبازی بڵاوە لە عوماندا و هەروەها بە ڕێژەیەکی کەم نزیکەی %١ بڵاوە لە لیبیا و جەزائیر و توونس و هەروها لە هەندێک ناوچەکانی تری باکووری ئەفریقا.
بڵاوبوونەوە
مەزهەبی ئیبازی بە یەکەم مەزهەب دادەنرێت کە دەرکەوتبێت لە گۆڕەپانی ئیسلامییدا لە پێش مەزهەبەکانی جەعفەری دوانزەئیمامی و مەزهەبەکانی سوننە( مالکی و شافعی و حەنەفی و حەنبەلی)، فراوانی بازنەی مەزهەبی ئیبازی وەک بانگەوازێکی سیاسی گشتی ئیسلامییە، شێوازێکی تایبەت وەرناگرێت کە خوێندنگەیەکی مەزهەبی زاڵبێت بە سەریدا، ناوەندی کۆمەڵگەی ئیبازی هەیە لە شاری بەسرە و کۆمەڵگەی هاوشێوە هەبوون لە شارەکانی کووفە و مەککە و مەدینە و خوراسان، زانا دیاریان تیاهەڵبژێردراوە، و ووتەکانیان تۆمارکراوە.
وێنەی مەزهەبەکە تەواوکرا و ووتە و بیراوڕاکان نوسرانەوە لە شێوازی کۆتاییدا لە دوایین ڕۆژەکانی ئەبوعوبەیدە موسلیم کوڕی ئەبوکەریمە، کە جێگەی عەبدوڵڵای کوری ئیبازی گرتەوە لە پێشەوایتیکردنی لایەنگرانی مەزهەبەکە لە بەسرە، کە ناوەندی کۆبوونەوەی بنەڕەتی زانا ئیبازییەکانە، هەتا نزیکەی سەدەی سێی کۆچی، و فێرخوازەکانی لێیان وەرگرت، ڕۆڵێکی سیاسی مەترسیداری هەبوو لە هەریەکێک لە باشووری دوورگە و ڕۆژهەڵاتی (یەمەن و حەزرەمووت پاشان عومان و لە باکووری ئەفریقادا؛ لیبیا، توونس و جەزائیر).
و بە هەوڵی فێرخوازەکانی دەوڵەتی ئیبازی دامەزرا لە باکووری ئەفریقا، و دوای چەند شەڕێکی یەک لە دوای یەک لەگەڵ دەوڵەتی عەبباسیدا توانیان دەوڵەتی ڕۆستەمی دابمەزرێنن لە مەغریب کە نزیکەی ١٢٠ ساڵ بەردەوام بوو.
دەرکەوتنی
مەزهەبی ئیبازی لە سەدەی یەکەمی کۆچی لە بەسڕەدا، کۆنترین مەزهەبە ئیسلامییەکانە، عەبدول سەلام دولان بڵاوی کردەوە و ناوەکەی لەلایەن ئەمەوییەکانەوە لێنراوە بە گەڕاندنەوەیان بۆ عەبدوڵڵای کوری ئیباز، کە لە شوێنکەوتوەکانی سەردەمی معاویە بوو و کۆچی دوایی کرد لە دوایین ڕۆژەکانی عەبدول مەلیکی کوی مەڕوان، و ناونانەکە ئەگەڕێتەوە بۆ هەڵوێستە دەربڕین و گفتوگۆ سیاسیەکانی عەبدوڵڵا کوڕی ئیباز پێی ناسرابوو لەو ماوەیەدا.
ئیبازییەکان دەرچوون لەسەر دەوڵەتی ئەمەوی و دەوڵەتی عەبباسی لە هەردوو ڕووی سیاسی و ئایینییەوە، و ڕازی نەبوون لە سیاسەتی ئەمەوییەکان.
ئیبازییەکان لەو باوەڕەدان ئەوەی شایەتمان بهێنێت موسڵمانە و ئەوەی هەیە کە موسڵمانان هەیانە و وئەوەی لەسەرە کە ئەوان لەسەریانە و خوێنی هیچ کەس لە ئەهلی قیبلە بە حەڵاڵ دانانێن تەنها بە هەق و بەو سنورە نەبێت کە شەریعەتی ئیسلامی دیاریکردووە ، و ماڵی هیچ کەس حەڵاڵ ناکەن تەنها بەو ڕێگیە نەبێت شەریعەتی ئیسلامی کێشاویەتی.
بیروباوەڕ
ئیبازییەکان وەک سەرچاوەیەک بۆ بیروباوەڕ ئەگەڕێنەوە بۆ قورئان و سوننەت و ڕا و ئیجماع (کۆبوونی زانایان)، و سەبارەت بە فەرموودەکانی پێغەمبەر پشت ئەبەستن بە موسنەدی ڕەبیع کوری حەبیب.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام پۆل:مەزھەبە ئیسلامییەکان
بایەزیدی دووەم
بایەزیدی دووەم، گەورەترین کوڕی سوڵتان محەممەد فاتیح بوو، لە نێوان ساڵانی ١٤٤٧ و ١٥١٢ ١یاوە و حوکمی گرتە دەست لە ساڵی ١٤٨١وە، وا ناسراوە کە شیعری داناوە و لەگەڵ مۆسیقادا و خەتی عەربی زۆر شارەزا بووەن و لە سەردەمی باوکیدا فەرمانڕەوای کەرتی قرمان بوو، و کوڕی دووەمی سوڵتان محەممەد فاتیح ناوی جم بوو، و ئەمیر بایەزید دەسەڵاتی گرتە دەست دوای وەفاتی باوکی. لەگەڵ براکەیدا ناکۆکی کەوتە نێوانیان، لەم سەردەمەدا دەوڵەتی عوسمانی و مەمالیکەکان جەنگان لە دژی یەک و پاشان ڕێکەوتن.
ئیمپراتۆر کینمێی
ئیمپراتۆر کینمێی ((欽明天皇, کینمێی تێنۆ، لەدایکبووی ٥٠٩ بۆ ٥٧١) ٢٩مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو  فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٥٣٩ تا ٥٧١ دەخەملێنرێت، کینمێی ئەو ئیمپراتۆریە کە توانراوە بەپێی بەڵگە مێژووییەکان بوون و شوێنی بسەلمێنرێت.. بەپێچەوانەی ئیمپراتۆرەکانی پێش خۆی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
بایەزیدی دووەم
غەزوو لەم سەردەمەدا گەیشتە دەوڵەتی بوندقیە سەرکەوتن بە سەریدا و و بەندقیە پانایان بردە بەر پاشای فەڕەنسا و پاپا، و شەڕەکانی خاچپەرستی کەوتەوە لە نێوان ھەردوولادا، و لەم سەردەمەدا دەوڵەتی ڕووسیا دەرکەوت کە باڵیۆزی خۆیان نارد بۆ ئەستەنبوڵ ساڵی ٨٩٧ک، و سوڵتان بایەزیدی دووەم لە دوا ڕۆژەکانی ژیانییدا ناچارکرا لەلایەن سوپای ئینکیشارییەوە تا واز لە حوکم بھێنێت بۆ سەلیمی یەکەمی کوڕی ساڵی ٩١٨ک کە ھەمان ساڵ بوو کۆچی دوایی تێدا کرد.
وەرگرتنی دەسەڵات
سەدری ئەعزەم قرمانی محەمەد پاشا ویستی لەوە بوو ئەمیر جم جێگەی باوکی بگرێتەوە، لەبەرئەوە نوێنەرەکەی نارد بۆ لای تا مردنی باوکی پێ ڕابگەیەنن، فەرمانڕەوای ئەنادۆڵ سینان پاشا بەمەی زانی و نوێنەرەکەی سەدری ئەعزەمی گرت پێش ئەوەی هەواڵەکە بگەیەنێت، بەڵام ویست و هاوسۆزی سوپای ئینکیشاری لەگەڵ بایەزیددا بوو، کاتێک بە کارەکەی سەدری ئەعزەمیان زانی هەستان لە دژی کوشتیان و شارەکەیان تێکدا.
ئەمیر بایەزید گەیشت و ئینکیشارییەکان پێشوازییەکی گەرمیان لێکرد و داوای لێبوردنیان کرد لەوەی کردبوویان و چەند داواکارییەکی تریان لێی هەبوو کە هەمووی بۆ جیبەجێکردن، و موبایەعە درا بە بایەزید وەک سوڵتان و کاروباری گرتە دەست، لەگەڵ ئەوەی زۆر ئاشتیخوازبوو و حەزی بە زانست ئەکرد بەڵام کارووباری وڵاتی بە توندی گرت بە دەستەوە.
ناکۆکی لەگەڵ براکەیدا
کاتێک هەواڵی وەفاتی سوڵتان محەمەد فاتیح گەیشت بە جمی کوڕی هات بۆ بۆرسە و عنوەی گرت، داوای لە بایەزیدی برای کرد کە وڵاتەکە لە نیوانیان دابەش بکەن، جم ئاسیای لە دەستدا بێت و بایەزید ئەورووپا، بایەزید ڕازی نەبوو و جەنگا لەگەڵی، و ڕۆیشتە بۆرسەوە و جم هەڵهات، ڕۆیشت بۆ لای مەمالیکەکان لە قاهیرە ساڵی ٨٨٦ک ساڵێکی ڕێک لەوێ مایەوە، پاشان چوو بۆ حەلەب، و ناردی بۆ لای ئەمیر قاسم حەفیدی میرەکانی قرمان و ووتی ئەگەر ئەو دەوڵەتی عوسمانی بگرێتە دەست میرنشینی قرمانی بۆ ئەگێڕێتەو، بەیەکەوە هێرشێکیان بردە سەر قۆنیە کە شکستیان خوارد.
پەیوەندییەکانی دەرەوە
ناۆکی دروستبوو لەگەڵ میسردا کە دەسەڵاتی هەبوو بەسەر هەندێک لە میرنشینەکانی باشووری ئەنادۆڵدا، و شەڕ کەوتەوە لە نێوانیان پاشان ڕێکەوتن لە ترسی کوشتاری موسڵمانان لە نیو خۆایاندا لە کاتێکدا بە بازنەی مەسیحییەکان دەورە درابوون.
عوسمانییەکان شکستیان خوارد لە فەتحی بەلەگراددا، پەیوەندیان باش بوو لەگەڵ پۆڵەندەدا ساڵی ٨٩٥ پاشان ناکۆکی کەوتە نێوانیان کە هەریەکێکیان پاراستنی بەغدانی داوا دەکرد، و ئەمیری بەغدان دانینا بە پارێزگاری عوسمانییەکان و لەگەڵیاندا کەوتە شەڕەوە لەگەڵ پۆڵەندییەکان.
دەوڵەتی ڕووسی دەرکەوت ساڵی ٨٨٦ک دوای ئەوەی توانیان مۆسکۆ لە تەتەر ڕزگار بکەن، دەستی بە فراوان بوون کرد، و سالی ٨٩٧ک یەکەم باڵیۆزی ڕووسی گەیشتە ئیستەنبوڵ و دیاری لەگەڵ خۆی هەڵگرتبوو، و گەیشتنی باڵیۆزی دووەم ساڵی ٩٠١ک بوو و چەند تایبەتمەندییەکی بۆ بازرگانە ڕووسیەکان بە دەستهێنا.
کوڕەکانی سوڵتان
سوڵتان بایەزیدی دووەم هەر سێ کوڕەکەی دانا بوو لەسەر ویلایەتەکان، کرکود والی بوو لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، و ئەحمەد لە ئاماسیا، و سەلیم لە تەڕابزۆن، هەروەها حەفیدەکەی، سولەیمانی کوڕی سەلیمی دانابوو لە شاری کافا لە نیمچەدوورگەی قڕم.
و سەلیم جەنگاوەرێکی بەرزخواز بوو، و ئەیویست والی بێت بەسەر هەندێک لە کەرتەکانی ئەورووپادا بۆ ئەوەی جیهاد بکات، و ئینکیشاری و سەربازەکان بە گشتی لەوەدا پشتیان ئەگرت، بەڵام باوکی ئەو داوایەی ڕەتکردەوە هەروەک ئەوەی سەلیمیش ویلایەتی تەڕابزۆنی ڕەتکردەوە، و ڕۆیشت بۆ لای سولەیمانی کوڕی بۆ کافا، پاشان سوپای کۆکردەوە، و ڕۆیشت بەرەو ئەورووپا و سوڵتان هەوڵیدا هەڕەشە لە کوڕەکەی بکات کە سوور بوو لەسەر شەڕ، بەڵام لەبەرئەوەی زۆر ئاشتیخواز بوو لە بڕیارەکەی پاشگەز بوویەوە و داینا لەسەر هەندێک لە کەرتە ئەورووپیەکان سالی ٩١٦ک، بەڵام سەلیم ڕۆیشت بەروە ئەدەرنە و خۆی وەک سوڵتان ڕاگەیاند، باوکی ڕووبەڕووی بوویەوە و تێکی شکان، هەڵهات بۆ قڕم، پاشان ئینکیشاری هاتنە ناوەوە لەبەرئەوە سوڵتان لێی خۆشبوو و گەڕاندییەوە بۆ ئەورووپا، ئینکیشاری هێنایان بۆ ئیستەنبوڵ، و داوایان لە سوڵتان بایەزید کرد دابەزێت لە دەسەڵات بۆ سەلیم، سوڵتان ڕازی بوو و وازی هێنا ساڵی ٩١٨ک، و سوڵتان ڕۆیشت بۆ ئەوەی دوور لە دەسەڵات بژی بەڵام لە ڕێگەدا کۆچی دوایی کرد.
بەڵام ئەمیر کرکود، کوڕە گەورەی سوڵتان بوو، کە بینی سەلیمی برای ڕای خۆی بە سەردا ئەسەپێێت، ڕۆیشت بەرەو کەرتی سارۆخان، و گرتیە دەست بە بی فرمانی باوکی، سوڵتان ڕووبەڕووی بوویەوە وتێکی شکاند ماوەیەک پێش ئەوەی وەفات بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٤٤٧ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٤٤٠ پۆل:مردووانی ١٥١٢ پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
زەوی
وێنۆک|٢٠٠px|زەوی
زەوی (ھێما: 16px|🜨; ھەروەھا: زەوین، زەمین، ئەرد) ناوی ئەو ھەسارەیەیە کە ئێمەی لە سەرە. زەوی لە خولگەیەکی بڕگە ناتەواو بە دەوری خۆر دەخولێتەوە و سێیەمین ھەسارەی نزیکە لە خۆرە. زەوی پێکھاتووە لە سلیکۆن و ئۆکسجین و چەند مادەیەکی کانزایی تر و زۆربەی ڕوەکەی بە ئاو داپۆشراوە کە شوێنی ژیانی زیاتر لە ھەشت ملیار مرۆڤ و ملیۆنان زیندەوەری دیکەیە. زەوی مانگێکی ھەیە کە بڕوا وایە لە زەریای ھێمنەوە جیا بووبێتەوەکە قەبارەکەی یەک لەسەر چل و نۆ ئەوەندەی زەوییە و لە ماوەی ٢٣ کاتژمێر و ٥٥ خولەک و ٤ چرکە جارێک بە دەوری خۆیدا دەخولێتەوە و لەماوەی ٣٦٥٫٢٥٦٣٦٣٠٠٤ ڕۆژدا جارێک بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە. ھەڵبەت سووڕانەوەی ھەموو ھەسارەکانی دیکەش لە ماوەیەکی جیاوازدا دەسوڕێنەوە لەبەر دووری و نزیکییان لە خۆرەوە چونکە تا نزیکتر بێت دەبێت زووتر بخولێتەوە چونکە ھێزی کێشکردنی خۆر ڕای دەکێشێت بۆ خۆی و بڕوا وایە تەمەنی ٤٫٥ ملیار سال بەر لە ئێستا دروست بووبێت و زەوی لە پێنج چین پێکھاتووە. بە بۆنەی ئەو مەرجانەی لە کاکێشانی ڕێگای شیریدا ھەن کە پێکھاتووە لە ٢٠٠ ملیار ئەستێرە کە ٦٠٠٠ ملیاریان ئەگەری بوونی ژیانیان لەسەرە.
سەرچاوەکان
پۆل:زەویناسی پۆل:جوگرافیا زەوی پۆل:گەردوون پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون پۆل:ژینگەی سروشتی جیھانی پۆل:ھەسارەکان لە ناوچەی نیشتەجێبوونی دەوری ئەستێرەکان پۆل:ھەسارە زەمینییەکان
تۆڕی خۆجێیی
لە ڕابردوودا بۆ سەرپاکردنی تۆڕی خۆجێیی لە ARCNET و تۆکەن ڕینگ و ژمارەیەک ستانداردی تر سوود وەردەگیرا، بەڵام ئێستاکە ئیسەرنێت و وای-فای دوو تەکنۆلۆژیای باوی سەردەمن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تۆڕەکانی ناوەخۆ پۆل:کەلوپەلەکانی ئۆفیس پۆل:ئامێرەکانی نووسینگە
چەترەزاراوە
چەترەزاراوە بە وشە یان دەستەوشەیەک دەوترێ کە دابینکەری کۆگەیەک بێ بۆ کۆمەڵێک چەمک کە ھەموویان دەکەونە ناو تاقە پۆلێکی ھاوبەشەوە. زاراوەیەک کە وەکوو چەترێک گەلەک چەمکان بگرێتە ژێر خۆی. بۆ نموونە لە زمانی ئینگلیزیدا cryptology چەترەزاراوەیەکە کە cryptography و cryptanalysis دەگرێتە ئامێزی خۆی.
بڕیارنامەی ٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی شوباتی 1949دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ چەکەکان: ڕێکخستن و کەمکردنەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 408‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٩
فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی مۆسکۆ
فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی مۆسکۆ فێستیڤاڵێکە بۆ فیلمە کوردییەکان کە لە ساڵی ٢٠٢١ەوە دەستی پێ کردووە و لە شاری مۆسکۆی پێتەختی فیدراسیۆنی ڕووسیا بە ڕێوە دەچێت. خولی یەکەمی ئەم فێستیڤاڵە لە ڕۆژانی ٢١ تا ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ناوەندی سینەمایی تشرینی یەکەمی شاری مۆسکۆ بەڕێوەچوو.
دووەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی مۆسکۆ بڕیارە لە ڕۆژانی ٢٩ی حوزەیران تا ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە شارەکانی مۆسکۆ و سەنت پیتەرزبورگی ڕووسیا بەڕێوەبچێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فێستیڤاڵەکان
قازانتا
قازانتا (Qazanta، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٢ کەس لە ١٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
جێژنی ئاڵا
وێنۆک|180px|ڕۆژی ئاڵای [[دوورگەکانی فارۆ]] جەژنی ئاڵا ڕۆژێکی تایبەتە کە لە زۆر یەک لە وڵاتەکان ئاھەنگی تێدا دەگێڕن وەک ڕێزلێنانێک لە ئاڵای دەوڵەت، ئەمەش ساڵیادی دانانی ئاڵای نەتەوەیی دەبێت یان ساڵیادی ڕووداوێکی مێژوویی وەکوو ڕۆژی ھەڵگرتنی ئاڵاکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژی ئاڵا
شانشینی قودس
شانشینی قودس (؛ فەرەنسی کۆن: Roiaume de Jherusalem) بە فەرمی بە شانشینی لاتینی قودس یان شانشینی فرانکی فەلەستین ناسراوە، شانشینێکی کاتۆلیک بوو لە باشووری شام لەلایەن گۆدفرێی بۆیلۆنلە ساڵی ١٠٩٩ دامەزرا دوای جەنگی یەکەمی خاچپەرستی. شانشینییەکە نزیکەی دوو سەدەی خایاند، لە ساڵی ١٠٩٩ تا ١٢٩١ کە دواموڵکی کە مابووەوە، لەلایەن مەملوکەکانەوە لە ساڵی ١٢٩١ وێرانکرا.
نووژین دێرک
شاھا عەلی عەڤدۆ(١٩٧٠ دێرک) ناسراو بە نوژین دێرک، خاتوونە فەرماندەی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) لە ڕۆژاوای کوردستانە.
بە دیل گیران
نوژین دێرک لە ٢٦ی تشرینی یەکەمدا لە کاتی ڕادەست کردنەوەی تەرمی گروپی کەتیبەی سەلاحەدین، لەلایەن ھەمان گرووپەوە ڕفێنرا. ڕۆژی ٢٦ی تشرینی یەکەم، لە شاری حەلەب، گروپی چەکداری کەتیبەی سەلاحەدین کە خۆیان سەر بە سوپای ئازاد دەزانن، ھێرش دەکەنە سەر گەڕەکی ئەشرەفییە- کە زۆربەی دانیشتووانی کوردە- و دەبنە ھۆی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانی خەڵک لەسەر شەقامەکان، گروپی ناوبراو، خەڵک دەداتە بەر گولەباران و لە ئەنجامدا (١٣) کەسی مەدەنی دەکوژرێن. لەسەر ئەم ڕووداوە، ھێزەکانی YPG وەڵامی ئەم ھێزە چەکدارە دەدەنەوە و (١٩) ئەندامی ئەو گرووپە دەکوژن و ژمارەیەکی تریش بریندار دەکەن.
گرووپە چەکدارەکان دوای تەواو بوونی شەڕ، لەرێگەی چەند ڕیش سپییەکی ناوچەکەوە، داوای وەرگرتنەوەی تەرمەکانیان دەکەن. نووژین دێرک لەگەڵ ژمارەیەک گەریلا، تەرمەکان دەگۆزنەوە شوێنی دیاریکراو، بەڵام گروپە چەکدارەکە بۆسەیان بۆ دەنەنەوە و دوای شەڕ و پێکدادانێک، شاھاعەلی عەڤدۆ بە برینداری ئەسیر دەبێ و لەلایەن ئەو گروپەوە دەستبەسەر دەکرێ.
دەنگەشەی کوژران
ئاژانسی ھەواڵی فرانس پرێس (لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢) بەپشت بەستن بە بەیاننامەیەکی ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤی سووریا بڵاویکردەوە: «نوژین دێرک» یەکێک لە سەرکردەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل کە سەر بە پارتی یەکێتی دیموکراتیک لە شاری حەلەب لەلایەن چەکدارەکانی سوپای سووریای ئازادەوە کوژراوە.
لای خۆشییەوە ئاژانسی فورات نیوز بڵاویکردەوە: شاھا عەلی بەرپرسی یەکینەکانی پاراستنی گەل، لە شاری حەلەب، لە ڕۆژی ٢٦ی تشرینی یەکەم، لەکاتی ڕادەستکردنەوەی تەرمی ١٩ چەکداری سوپای سووریای ئازاد بەدیل گیرا، ئەمرۆش بەرپرسانی یەکینەکانی پاراستنی گەل کوژرانی ناوبراویان ڕاگەیاند.
بەڵام دوایی ئەم ھەواڵە بە درۆ دەخرێتەوە
ئازادبوون
نوژین دێرک دوای شەش ڕۆژ لە گیرانی، ئازاد دەکرێ. ھەواڵەکان ڕایان گەیاند کە نوژین دێرک لە ماوەی گیرانیدا لەلایەن سوپای ئازادەوە برابووە تورکیا.
بانەزێر
بانەزێر (Banezêr، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩١ کەس (٤٨ بنەماڵە) بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
واڵکۆت
ژیان نامەی
والکۆت لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٩ لە ناوچەی ستانمۆر لەدایک بووە بەڵام خێزانەکەی ژیانیان لەناوچەی کومبتاون بەسەر بردووە، ھەر لەمنداڵیەوە خولیای یاری تۆپی پێ بووە و توانیویەتی وەک یاریزان زیاتر لە ١٠٠ گٶڵ تۆمار بکات لە تیمی ئەو ناوچەیەی خۆی کە پێکیان ھێنابوو و بەباشترین یاریزانی ناوچەکە ناوی دەرکردبوو، گرنگترین شت لەژیانی ئەم یاریزانە ئەوەیە کە چووەتە ئەکادیمیای یانەی چێڵسی بەڵام وەریان نەگرتووە، پاشان چووەتە ئەکادیمیاکەی ساوسامپتۆن و پەیوەندی پێوە کردووە، ھەر لەو تەمەنە منداڵیەوە کۆمپانیای نایک ی وەرزشی گرێبەستیان لەگەڵ کردووە بۆ ڕیکلام کردن بۆیان کەتەمەنی تەنھا ١٤ ساڵ بوو.
سەرەتای ژیانی وەرزشی لەگەڵ ساوسامپتۆن
والکۆت لەئەکادیمیای یانەی ساوسامپتۆنی ئینگلیزی پێگەشتووە و لەساڵی ٢٠٠٠ ەو پەیوەندی بەم ئەکادیمیایەوە کردوە و تاساڵی ٢٠٠٥ یاریزانی ساوسامپتۆن بووە، و بچووکترین یاریزانی مێژووی یانەی ساوسامپتۆنە کەیاری ئەنجامدابێت بە ١٦ ساڵ و ١٤٣ ڕۆژ، وەھەروەھا بچوکترین یاریزانی مێژووی یانەکەیە لەلاواندا یاری کردبێت کەتەمەنی تەنھا ١٥ ساڵ و ١٧٥ ڕۆژ بووە، و یاریەکەیان بەرامبەر یانەی واتفۆرد بوو، لەمانگی ١١ ی ساڵی ٢٠٠٤ لەو وەرزەدا یانەکەی گەیاندە یاری کۆتای جامی یەکێتی ئینگلتەرا بۆ لاوان بەرامبەر یانەی ئیبسویچ تاون، وەیەکەمین یاری بۆ یانەکەی لەبەرامبەر یانەی ۆڵڤەر ھامپتۆن بوو لەخولی ئینگلیزی لەوەرزی ٢٠٠٤/٠٥ کەوالکۆت لەو یاریەدا یەدەگ بوو و لەگێمی دووەمدا ھێنرایە ناوەوە، لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ یەکەمین یاری والکۆت بەە کەسەرەکی بوو بەرامبەر لیدز یونایتد بوو و توانی گۆڵێک تۆمار بکات و پاشان ھەر لەو مانگەدا گۆڵی لە ستۆک ستی تۆمارکرد و ، ئاستی بەشێوەیەکی بەرچاو ھەڵکشاو والکۆت بەھۆی خێرایە سەرسوڕھێنەرەکەیەوە و ئاستە بەرزەکەی بووە ھۆی ئەوەی لەلایەن ڕاھێنەرەکەیەوە پشتی پێببەسترێت و ببێتە یاریزانی سەرەکی و لەو ساڵەدا ناوی ھەڵبژێردرا بۆ باشترین یاریزانی لاو و لەنێو سێ یاریزاندا نازناوەکە یەکلای بوویەوەو والکۆت براوە بوو و نازناوی خەڵاتی bbc youngی پێدرا. ٢١ یاری بۆ یانەی ساوسامپتۆن کردووە لەپلە یەکی یانەکە ٤ گۆڵی کردووە و یارمەتیدەر بووە لەتۆمارکردنی نزیکەی ٣٠ گۆڵ بۆ یانەکە.