بیابان
ئاو
وێنۆک|225px|بیابانی مەزنی ئەفریقا (گۆمێکی وەرزی باران بارین لە چاد) یەکێک لە وشکترین شوێنەکانی سەر زەوی بیابانی ئاتاکامایە لەڕاستیدا بێبەھابوونی ژیانە چونکە ئەم بیابانە بارانی لێ نابارێت بەھۆی بەرھەڵستی لەلایەن زنجیرە چیاکانی ئەندێز ەوە بۆ ڕۆژھەڵات و مەودای کەناری چیلی لە بەری خۆرئاوای، ئەم بارودۆخە ساردەی ھەمبۆلدت و دژە سایکڵاینی زەریای ھێمن پێویستە بۆ پاراستنی کەش و ھەوای وشکی ئاتاکاما کە تێکڕای بارانبارین لە ناوچەی چیلی لە ئەنتۆگاستا تەنیا ١ ملم (٠٫٠٣٩ ئینج) لە ساڵێکدا. ھە ندێک وێستگە ی کە شناسی لە ئاتاکاما ھیچ برێک لە بارانیان تۆمار نەکردووە بەڵگەکان باس لەوە دەکەن کە ئاتاکاما لەوانەیە ھیچ بارانێکی لێ نەباریبێت لە ساڵی ١٥٧٠ ەوە بۆ ١٩٧١. ناوچەیەکی ئەوەندە سەخت و بێسەروبەرە بەجۆرێک لە چیاکان کە بە بەرزی ٦٨٨٥ م (٢٢٬٥٨٩ پێ) دەڕواننە سەر بیابانەکە لوتکەکانیان بەردەوام بە بەفر سپی دەنوێنێت کەچی بەھۆی سەرماوە ھیچ برێکی لێ ناتوێتەوە تاوەکو ببنە ڕووبار و بڕژێنە بیابانەکەوە لە بەشی باشووری ئەندێز پلەی گەرما لە ٢٥ تا ٢٧°S دەبێت. ھەرچەندە کە لەژێر زەوی دالەی پەرمافرۆست درێژ دەبێتەوە بۆ بەرزی ٤٤٠٠ م (١٤٤٠٠ پێ) و لە سەرووی ٥٦٠٠ م (١٨٤٠٠ فیت) بەردەوام دەبێت. لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک ژیانی ڕوەکی لە ئاتاکامادا ھەیە، لە شێوەی ڕوەکی پسپۆڕدا کە شێ لە کەوو و ئەو تەمانەی لە زەریای ھێمنەوە ھەڵدەکەن، بەدەست دەھینن. وێنۆک|225px|بیابانی ئاتاکاما لە چیلی (بۆ یەک جاریش بارانی لێ نەباریوە) کاتێک باران لە بیابانەکان دەبارێت، وەک جار جار ھەیە، زۆر جار توندوتیژییەکی گەورەی لێدەکەوێتەوە و کاردەکاتە سەر ڕووی بیابان پاسەدان بۆ ئەم کاریگەریانە کەناڵەکانی جۆگەی وشکن کە بە ئەرۆیۆس یان وەدیس ناسراون بە ڕانینی ڕووەکانیان دەتوانن تێبینی ئەزموونی لافاوی بیابانی بکەین، ئەم لافاوانە بەخێرایییەکی سەرسوورھێنەر لە دوورییەکی زۆرەوە بەرەو بیابان دێن ئەمیش دوای ڕەشەبایەک کە ڕەنگە چەندین کیلۆمەتر دوور بێت زۆربەی بیابانەکان لە ناو کەندەکانن و ئاویان بۆ دەریا نییە، بەڵام ھەندێکیان بە ڕووباری بیانی دادەپەڕنەوە کە لە زنجیرە چیاکان یان ئەو ناوچانەی کە بەرزن و بارانیان لێ دەبارێت وەک نموونە لەودیو سنوورەوە ڕووباری نیل و ڕووباری کۆلۆرادۆ و ڕووباری زەرد، بەھۆی ھەڵمبوون و تێچوونەوە زۆربەی ئاوەکەیان لەدەست دەدەن، کاتێک بە بیاباندا تێدەپەڕن و لە نزیکەوە ئاستی ئاوی ژێر زەوی بەرزدەکاتەوە. ھەروەھا لە بیابانەکان لە شێوەی کانیاوەکان، مێرگەکان، ڕووباری ژێر خاک (کارێز) یان دەریاچەکان، ئاو ھەیە. ئەو شوێنەی کە دەوەن و درکی بیابانی زۆرە ئەوە ئاو لە ڕووی ڕووکارەوە نزیکە، بۆیە زۆرجاران لەم شوێنانە بیرەکان ھەڵدەکەنن و گۆمی لێ دروست دەکەن، کە دەبێتە سەرچاوەی ئاو بۆ ژیانی ڕوەکی و ئاژەڵی. سیستەمی ئاودێری سندستۆن نوبیان لەژێر بیابانی مەزنی ئەفریقا گەورەترین کەڵەکەبوونی ئاوی بەردینە. ڕووباری مەزنی دەستکرد ئەو پلانەیە کە موعەممەر قەزافی لە لیبیا دروستی کرد بۆ دابینکردنی ئاوی سازگار بۆ شارەکانی کەناردەریا لە باشووری وڵات. شاری کراگا ئۆسیس لە میسر ١٥٠ کم (٩٣ میل) درێژە و گەورەترین حەوزی ھاوبەشی بیابانی لیبیایە. چاڵەکان ھەڵکەندران بۆ دەرھێنانی ئاو لە بەردە لمی مرواری لە چینەکانی ژێرەوە. وێنۆک|225px|لافاوی بیابانی (بیابانی گۆبی) لەوانەیە دەریاچەکان لە ناو کانیاوەکان دروست بن ئەگەر بێت و ئاوی ژێر زەوی زیاد بکات بەھۆی لافاوی بیابانەوە. بیابانەکانی ئەمریکای باکوور زیاتر لە سەد مێرگی وشکیان ھەیە، کە بەشێکی زۆریان شوێنەواری دەریاچەی بۆنیڤیلیانن کە بەشەکانی ئوتا و نیڤادا و ئایداھۆی لە دوایین چاخ بەستەڵەکیدا داپۆشیبوو ئەوکاتەی کەش و ھەوا ساردتر و تەڕتر بوو. ئەمانە ئێستا بریتین لە دەریاچەی خوێی گەورە، دەریاچەی ئوتا، دەریاچەی سێڤییەر و چەندین دەریاچەی وشک بووی تر. ئەو دەریاچە وشک و ڕوکە تەخت و نەرمانە بۆ یارییەکان بەکاردەھێنران وەک ھەوڵی تۆمارکردنی خێرایی ئۆتۆمبێل لە بیابانی بلاک ڕۆک و بۆنیڤیل سپیدوەی و ھێزی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕۆجەر درای لەیک لە بیابانی مۆجاڤی بەکار دەھێنێت وەک ھێڵی فڕین بۆ فڕۆکە و کەشتی ئاسمانی.