cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دیپلۆماسی
وه‌ له‌ ڕووی که‌ڵتورییه‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ بوونی هه‌بووه‌ له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ که‌ زۆر جار خێله‌کان له‌ناوه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ک یاخود نه‌ته‌وه‌کانی ناوه‌وه‌ی وڵاتێک یان دوو وڵات کاغه‌زیان ئالوگۆڕکردوه‌ به‌مه‌به‌ستی دانیشتن و ئاخاوتن له‌مه‌ر چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌یه‌کی دیاری کراو. هه‌مان بیرۆکه‌ ته‌شه‌نه‌ی کردووه‌ بۆ بارێکی فه‌رمی له‌نێوان وڵاتان. که‌ هه‌ریه‌که‌ له‌ وڵاتان کۆمه‌ڵه‌ که‌سانێکیان داناوه‌ تایبه‌تمه‌ندن له‌م بواره‌ به‌جۆرێک ده‌زانن چۆن په‌یوه‌ندیه‌کان دروست بکه‌ن و گه‌شه‌ی پێبده‌ن و بیپاڕێزن.
مێژوو
گه‌لێک له‌نه‌ته‌وه‌کان هونه‌ری دانوستاندنی باڵایان به‌کارنه‌هێناوه‌ بۆ کێشه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان ته‌نها کێشه‌ ناوه‌خۆییه‌کانیان نه‌بێت ٫به‌ڵام سه‌رکرده‌ ڕۆمانیه‌کان له‌ زوویێکه‌وه‌ که‌سانی له‌م جۆرانه‌یان دروست کردوه‌ بۆ ناردن و کارکردن له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیه‌کانیان و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاکانیان .دوای درککردنی گرنگی په‌یوه‌ندیه‌کان و دامه‌زراندنی نوێنه‌رو په‌یوه‌ندی هه‌میشه‌یی.به‌م جۆره‌ بۆ یه‌که‌م جار دیارده‌ی باڵوێزخانه‌ و کونسوڵخانەکان سه‌ری هه‌ڵدا له‌ ئیتالیا له‌ سه‌ده‌کانی سێزده‌هه‌م و چوارده‌هه‌م که‌ هه‌ریه‌که‌یان بۆ کاری هه‌واڵگری به‌کارهاتوون له‌ په‌نای کاره‌ دیپلۆماسیه‌کانه‌وه‌.
واتاکانی دیپلۆماسی
دیپلۆماسی چه‌ندین واتای هه‌یه‌ وه‌ک:
1- دیپلۆماسی له‌ لاتینی :بریتیه‌ له‌ بڕوانامه‌ی فه‌رمی یان په‌ڕاوێک که‌ تایبه‌تمه‌ندی نوێنه‌رایه‌تی و کاری دیپلۆماسی له‌خۆ ده‌گڕێت٫له‌لایه‌ن سه‌رۆک یان پاشایه‌که‌وه‌ ده‌نێردرێت بۆ سه‌رۆک یان پاشایه‌کی تر به‌ نیشانه‌یه‌کی فه‌رمی به‌م کاغه‌زه‌ ده‌ڵێن دیپلۆما.
2- دیپلۆماسی له‌ ڕۆمانی  : ڕۆمانیه‌کان به‌که‌سێک ده‌ڵێن که‌ نامه‌ ده‌نوسێت و نامه‌ ده‌بات و دێنێت به‌جۆرێک له‌لایه‌ن هه‌ردولاوه‌ باوه‌رپێکراوه‌ .ڕۆمانه‌کان به‌ که‌سی دووکه‌س یان به‌که‌سی دووبه‌ر ناوزه‌ندیان کردوه‌.
ئه‌رکه‌کانی دیپلۆماسی
ئه‌رکی نوێنه‌ره‌ دیپلۆماسیه‌کان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌.ڕێپێدراونای دیپلۆماسی هه‌ڵده‌ستن به‌ کۆکردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م زانیاریه‌ جۆربه‌جۆره‌کان به‌ گوێره‌ی داواکاری وڵاته‌که‌یان .له‌ ڕێگای نوسینی ڕاپۆرت و به‌رزکردنه‌وه‌یان بۆ وڵاته‌که‌یان له‌ ڕێگای باڵوێزخانه‌که‌یانه‌وه‌ به‌ هێماو دروشمی جیاواز .جگه‌ له‌مه‌ پاراستنی هاوڵاتیه‌کانیان که‌ نیشته‌جێی ئه‌و وڵاته‌ن ئه‌رکێکی تره‌.
پارێزبه‌ندی دیپلۆماسی
هه‌ریه‌ک له‌م دیپلۆماتکارانه‌ (که‌سه‌رجه‌م فه‌رمانبه‌رانی نوێنه‌رایه‌تی ئه‌م وڵاته‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ نوێنه‌رایه‌تی کردۆته‌وه‌ ) مافی پارێزبه‌ندی له‌خۆده‌گرن له‌ کاتی جێبه‌جێکردنی ئه‌رکه‌کانیان .که‌ زۆر سه‌ربه‌ستانه‌ هه‌موو ئه‌و کارانه‌ ده‌که‌ن که‌ به‌گوێره‌ی یاسای نێوده‌وڵه‌تی دیاری کراون ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ بنه‌مای گشتگری ئه‌م پارێزبه‌ندیه‌ن .
چوار پارێزبه‌ندی بنه‌ره‌تی دیپلۆماسی :
سه‌رچاوه‌کان
پۆل:دیپلۆماسی
مامکاوە
مامکاوە (Mamkawe، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٥ کەس لە ٣٩٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ڕێژەییخوازی
ڕێژەییخوازی (بە ئینگلیسی: Relativism) چەمکێکە، لە ڕوانگەیەوە هیچ ڕاستیی یان ڕەوابوونێکی ڕەها لەخۆیدا بوونی نییە، بەڵکوو ئەوانە تەنیا بەها و نرخی ڕێژەیی و زەینییان بەپێێ جیاوزاییەکان لە تێبینی و سەرنج هەیە. وەک ڕێژەیی خوازی ڕەوشتی(ئەخلاقی)، ئەم زاراوە زۆرجار لە بواری ڕێساکانی ڕەوشت، کە لەودا ڕێساکان و ڕەوشتناسی تەنیا لە بوارێکی بەرتەسکی ڕەچاوکراوە، جێبەجێ دەکرێ. بیچم و فۆرمگەلێکی زۆر لە ڕێژەیی خوازی هەیە، کە مشتومڕی جیاوازیان بە پلەی خۆیان لەسەر دەکرێ. ئەم زاراوەیە زۆرتر ئاماژە بۆ ڕێژەیی خوازی ڕاستی(truth) دەکا، کە ئەم بیردۆزە دەڵێ هیچ ڕاستیی ڕەها بوونی نییە، بۆ وێنە؛ ڕاستیی بەردەوام ڕێژەییە بۆ هەندێک چوارچێوەی تایبەت لە سەرچاوە، وەک زمان یان چاند (ڕێژەیی خوازی چاندیی).
ئایا ھەموو دەستەواژەیەک واتادارە؟
ڕوون و ئاشکرایە نەخێر. تەنانەت ئەگەر ھات و وشەی مانادار و واتادارمان ‌ھەڵبژارد و لەگەڵ یەکتر بەستمانەوە لەگەڵ ڕەچاوکردنی ھەموو یاسایێکی ڕێزمانی. بەڵام، ناگەین بە ھیچ ئەنجامێک تەنھا شێتاتی نەبێت. بۆ نموونە، زۆر قورسە ھیچ واتایەک لەم دەستەواژەیە بەدی بکەیت: (ئەم ئاوە سێگۆشەیە). یان: (پەڕتووکێکی تووڕە و سەرگەرمە).
بەڵام بەداخەوە ھەموو شێتاتییەک بەم پلەیە ڕوون و ئاشکرا نییە. زۆربەیان لە سەرەتادا دیار دەکەوێت کە زۆر ڕاستە و پەسندە. بەڵام، لەگەڵ شیکردنەوەی ورد بۆی دەردەچێت کە بەس ڕاست نییە. تەنھا قسەیەکی گێلانەیە.
ڕاست و چەپ
ماڵەکەتان دەکەوێتە کامە دیوی ڕێگا؟ دیوی ڕاست یان چەپ؟ وەڵامی درووستی ئەم پرسیارە ئەستەمە. ئەگەر لەمسەری شەقامەکەوە بڕۆین ماڵەکە دەکەوێتە دەستی ڕاستەوە و ئەگەر لەوسەری شەقامەکەوە بێین، دەکەوێتە دەستی چەپەوە.
کەواتە زۆر ئاشکرایە ناتوانرێت گفتوگۆ بکرێت لەسەر ئاراستەی ڕاست یان چەپ بۆ ڕێگا، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەو‌ ئاراستەیەی (شوێن)ەی کە ئاراستەی ڕاست و چەپی بۆ دیاری دەکرێت.
بەڵام قسەکردن لەسەر ڕۆخی چەپ بۆ ڕووبار قبووڵە و واتادارە. چونکە، تەوژمی ئاو لە ڕووبارەکە ئاراستەکەی دیاری دەکات. بۆ نموونە، لە دیوی چەپی ڕووبارەکە ماڵەکەی دەبینیت. مەبەستی، لە دیوی چەپی تەوژمی ئاوی ڕووبارەکەیە. وە ھەروەھا ڕۆیشتنی ئۆتۆمبێل ... ھتد.
ئێستا ڕۆژە یان شەوە؟
وەڵامەکەی ڕادەوەستێتە سەر ئەو شوێنەی ئەم پرسیارەی لێ دەکرێت. ئەو کاتەی لە وڵاتە عەرەبییەکان ڕۆژە لە ئەمریکا شەوە.‌ ھیچ ڕێگرێک لەمە نییە. چونکە، ڕۆژ و شەو دوو چەمکی ڕێژەیین. کەوابوو ناتوانرێت وەڵامی ئەم پرسیارە بدرێتەوە بەبێ ڕەچاو کردنی ئەو خاڵەی سەر گۆی زەوی کە پرسیارەکەی لێ دەکرێت.
گۆشە و دووری
قسە و گفتوگۆکردن لەسەر دووری و گۆشە بۆ شت بێمانایە ئەگەر ڕوون نەکرێتەوە لە چ خاڵێکەوە لە بۆشایی سەیری لێوە دەکرێ. بۆ نموونە، ئەگەر بڵێین گۆشەی بینینی ئەم بورجە٤٥ پلەیە، وەکوو ئەوە وایە کە ھیچ نەوترابێت. بەڵام بەپێچەوانەوە، ئەگەر وتمان گۆشەی بینین بۆ ئەم بورجە لەو خاڵەی ١٥ مەتر دوورە لێی ٤٥ پلەیە، وتراوێکی ڕاستە و پڕواتایە. لەم وتراوە دەردەکەوێت بۆ نموونە کە بەرزیی بورجەکە ١٥ مەترە.
گەورەیی، خۆشی، جوانی، ...
ئەم تۆپە گەورەیە؟ یان بچووکە؟ ... پرسیارێکی نا لۆژیکیە ھیچ مانای نییە لە زانست. پێویستە دەستەواژەکە ڕاست بکرێتەوە و بوترێت : ئەم تۆپە گەورەترە یان ئەوەی تر؟ یان بە شێوەیەکی تر، ئایا ئەم تۆپە گەورەیە بۆ ئەو مەبەستە؟ کاتێک دەتەوێت ئاوەڵناو (سیفەت)ی گەورەیی یان بچووکی بۆ شتێک دەبنێیت پێویستە بەراوردی بکەیت لەگەڵ شتێکی تر.
بۆ نموونە:
نموونەیەکی تر :
گۆشە پێدەچێت ڕێژەیی بێت
ئەگەر ھات و ھەرچەند بجووڵێین لەسەر ڕووی زەوی، وە لە ھەر خاڵێک لە ڕووی زەوی سەیری ئەستێرەکانمان کرد و ڕوانین (رصد)مان کرد، ئەوا ھەردەم ئەو مەودایەی کە ئەستێرەکان لەیەک جیا دەکاتەوە چۆنە ئاوایە. ئەم قسەیە بەڵگەی ئەوەیە کە ئەو ئەستێرانە بە دوورییەکی زۆر زۆر لێمان دوورن کە ناتوانرێت بەئاسانی (استعاب)ی بکرێت. جووڵانی ئێمە لەسەر ڕووی زەوی بە بەراورد لەگەڵ ئەو ئەستێرانە،‌ هەستیشی پێ ناکرێت، بە جۆرێک کە دەتوانرێت چاوپۆشیی لێ. بۆیە، ماوەی گۆشە لەم کاتەدا ـ (بار)ە ـ‌‌دا دەتوانرێت بڕواپێدان (اعتبار)ی بۆ بکرێت بە پێوانەییە ڕەھاکان. لەگەڵ سووڕانەوەی زەوی بە دەوری خۆردا، ئەوا ھەست بەو گۆڕانکارییانە لە پێوانەکان دەکرێت. ھەرچەندە زۆر کەمە و بچووکە.‌ بەڵام ئەگەر خاڵی ڕوانین (رصد)مان گواستەوە بۆ ئەستێرەیەکی تر، بۆ نموونە (سیریوس) ئەوا ھەموو ئەو پێوەرانە دەگۆڕێن بە جۆرێک دەبن بە دوو ئەستێرەی زۆر لەیەکتر دوور کە لە ئاسمانی خۆمان لە یەکتر زۆر نزیک بوون و بە پێچەوانەشەوە.
ڕەھا پێدەچێت ڕێژەیی بێت
زۆر جار دەڵێن: سەرەوە، خوارەوە، ... ئایا ئەم دوو چەمکە ڕەھان یان ڕێژەیین؟ خەڵک وەڵامی ئەم پرسیارەیان داوەتەوە لە سەدە جیاوازەکان بە وەڵامی جیاواز. ئەو کاتەی ھیچیان نەدەزانی لەسەر گۆی زەوی. وایان دەزانی کە ئاسۆیی و ڕاستە. وایان دانابوو کە ئاراستەی سەرەکی لە ھەموو خاڵەکانی سەر ڕووی زەوی چۆنە، ئاوایە. وە زۆر شتێکی ئاسایییە گفتوگۆکردن لەسەر (سەرەوە)ی ڕەھا و (خوارەوە)ی ڕەھا. بەڵام ئاراستەی سەرەکی بە توندی لەرایەوە لەناو ھزری خەڵک (خەڵکی سەرسام کرد) کاتێک زانرا کە زەوی گۆیییە. لە ڕاستیدا لەگەڵ شێوەی گۆیی بۆ زەوی، ئاراستەی سەرەکی پشت دەبەستێت بە پشتبەستنێکی سەرەکی لەسەر شوێن و جێگەی ئەو خاڵەی کە پیایدا دەڕوات.
کەوا بێ لە ھەر خاڵێکی دیاریکراوی سەر ڕووی زەوی، ئەم چەمکە دەگۆڕدرێت لە ڕەھاوە بۆ ڕێژەیی. وە لە گەردووندا ئاراستەی سەرەکی تەنھا (تاکە سەرەکی) بوونی نییە. بۆیە بۆ ھەر ئاراستەیەک لە بۆشایی، دەتوانرێت خاڵێکی بۆ دیاری بکرێت لەسەر زەوی کە ئاراستەکە بۆی سەرەکی بێت.
سەرچاوە
زانستپەروەرانی کورد
ویکیی ئینگلیزی؛ 24ی جانوەریی 2016
فرێد دەیڤس (یاریزانی سنووکەر)
ژیانی پیشەگەرانەی دەیڤس لە ساڵی ١٩٢٩ لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا وەک یاریزانی بیلیارد دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٩٣٧ لە یەکەم پاڵەوانێتی جیھانی سنووکەردا بەشداری کرد و دوای سێ ساڵ گەیشتە یاری کۆتایی و بە ئەنجامی ٣٦-٣٧ بە جۆ دۆڕا. لە ساڵی ١٩٤٧ەوە دەیڤس لە پێنج یاری کۆتایی لەسەریەک بەرامبەر یاریزانی سکۆتلەندی واڵتەر دۆناڵدسۆن یاری کرد و سێ یاری کۆتایی بردەوە. کاتێک ئەم پاڵەوانێتییە لە ساڵی ١٩٥٢ دا تێکەڵ بە پاڵەوانێتی جیھانی یارییە پیشەگەرەکان بوو، دەیڤس پێنج پاڵەوانێتی دیکەی بەدەستھێنا، سێ جار لە دۆناڵدسۆنی بردەوە و دواتر دووجار لە جۆن پولمانی بردەوە.
سەرەتای ژیان
فرێد دەیڤس لە ١٤ی ئابی ١٩١٣ی لە شاری چێستەرفیڵد لە ویلایەتی دێربیشایر لەدایک بووە.بچووکترینی شەش منداڵە جۆی برای کە یاریزانی سنووکەر بوو و ١٢ ساڵ لە خۆی گەورەترە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٨
کێڤین لینچ
کێڤین ئەندرەو لینچ (٧ی جانیوەری ١٩١٨- ٢٥ی ئەپریلی١٩٨٤)، پلاندانەری شاری و نووسەری ئەمریکایی بوو. ئەو بەهۆی کارەکانی سەبارەت بە بیچمی ئیدراکیی (Perceptual Form) ژینگە شارییەکان ناسراوە و لە لایەنگرانی سەرەتایی نەخشەکێشی بیرییە(Mental Mapping). کتێبە کاریگەرەکانی بریتین لە : وێنەی زەینی شار(١٩٦٠)(The Image of the City )، بەرهەمێکی مەزن  سەبارەت بە بیچمی ئیدراکی  ژینگە شارییەکان، و چ کاتێکە لەم شوێنە؟(١٩٧٢) (What Time is This Place? )، کە چۆنیەتی وێنەهەڵگرتنەوەکان لە ژینگەی فیزیکی و وێنەی پڕۆسێسە کاتییەکان تیۆریزە دەکات.
لینچ پێش لەوەی لە پلاندانانی شار پەروەردە بێ، خوێندکاری تەلارسازی فرانک لوید ڕایت بوو، ئەو سەردەمی کاری ئەکادیمیکی خۆی لە ئەنیستیتۆی تەکنۆلۆجی ماساچووسیتس(MIT) بوو، لە ساڵی ١٩٤٨ تا ١٩٧٨ لەوێ وانەی دەگوتەوە.
سەرچاوە
Lynch, Kevin (1960). The Image of the City. The MIT Press.
ویکیی ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
١٦٢٨
ساڵی ١٦٢٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٢٨
میک، سەقز
میک (Mîk، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٨٩ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
١٦٢٩
ساڵی ١٦٢٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٢٩
نەخچیڤان
نەخچیڤان پایتەختی کۆماری خۆسەری نەخچیڤان لە ئازەربایجان کە بە ھەمان ناوە، دەکەوێتە ٤٥٠ کم (٢٨٠ میل) لە ڕۆژاوای باکوو. شارەوانی نەخچیڤان لە شاری نەخچیوان و شارۆچکەی عەلی ئاباد و گوندەکانی باشباشی، بولقان، ھاچینییەیت، قەرەچوق، قەرەخەنبەیلی، تومبوڵ، قەرەغالیق و داشدوز پێکدێت. بەسەر دامێنی چیای زەنگەزووردا بڵاوبووەتەوە، لە کەناری ڕاستی ڕووباری نەخچیڤان بە بەرزی ٨٧٣ م (٢٨٦٤ پێ) لە ئاستی دەریاوە.
جوگرافیا
شارەکە بەسەر دامێنی زنجیرەی زەنگێزوردا بڵاوبووەتەوە، لە کەناری ڕاستی ڕووباری نەخچیڤان بە بەرزی نزیکەی ١٠٠٠ م (٣٣٠٠ پێ).
لافاو و وەرینی خاک بەھۆی کەمبوونەوەی ڕووپۆشی دارستانەکان بەدرێژایی کەنارەکانی ڕووبارەکان بەرزبووەوە. لە ئەنجامدا، پڕۆژەکانی دارستانکردنەوە لە شارەکەدا جێبەجێ کران بۆ ھاندانی چاندنی دار.
کولتوور
شارەکە خاوەنی چەندین چالاکیی کولتووری و خزمەتگوزاری و مۆزەخانەیە. کۆشکی حەیدەر عەلیێڤ کە پێشانگای ھەمیشەیی نیگارکێشی ناوخۆیی و ھۆڵێکی شانۆی بۆ بینەرێکی ١٠٠٠ کەسی ھەیە، ھەروەھا شانۆیەکی ئۆپێرا کە بەم دوایییە نۆژەن کراوەتەوە لە سەردەمی سۆڤیەتدا کە شانۆی درامای مۆسیقی دەوڵەتی نەخچیڤان شانۆگەری و کۆنسێرت و میوزیکاڵ و ئۆپێرا تێیدا بەدی دەھێنێت.
زۆرێک لە شوێنە ڕۆشنبیرییەکانی شارەکە لە ساڵی ٢٠١٨دا ئاھەنگیان گێڕا کاتێک نەخچیڤان وەک پایتەختی ڕۆشنبیری ئیسلامی دەستنیشانکرا.
سەرچاوەکان
نەخچیڤان پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان پۆل:پارێزگای ئێریڤان پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
باسک
250px|وێنۆک|باسکێک
باسک، قۆڵ یان بازوو، یەکێکە لە پەلەکان، ھەموو مرۆڤێک دوو باسکی ھەیە، لە خوارەوەی ملیان بۆ دەرەوەی لەشیان درێژبووەتەوە. کۆتاییی ھەر باسکێک دەستێکە. مرۆڤەکان باسکەکان و دەستەکان بەکاردێنن بۆ ئەنجامدانی کارەکان و گرتنی شتەکان. ھەندێک لە گواندارە ڕەسەنەکانی تر باسکەکانیان بەکاردێنن بە مەبەستی جووڵانیان.
پۆل:باسک پۆل:توێکاریی پەلی سەرەوە
لەگەنەی گورچیلە
وێنۆک|ژمارە ٦، لەگەنەی گورچیلەیە
لەگەنەی گورچیلە بەشێک لە گورچیلەیە کە میز دوای تێپەڕاندنی پڕۆسەکانی نێو گورچیلە، لەوێدا کۆ دەبێتەوە و لەوێوە ڕوانەی میزبۆری و میزەڵدان دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی میز
مەسعوود كورتیس
مسعود كورتیس بە تورکی(Mesut Kurtiş) لە مانگی تەمموزی ۱۹۸۱ لە شاری (سکوپییە) لە کۆماری مەقدوونیا لەدایک بووە.گۆرانی بێژێکی ئیسلامیییە و یەکەم ئەلبومی خۆی بەناوی (سەڵەوات-Salawat) لە ساڵی ۲۰۰٤ بڵاوکردووتەوە لەلایەن دامەزراوەی(Awakening Records).لەمانگی حوزەیرانی ۲۰۰۹ دووەم ئەلبومی بەناوی (خۆشەويست-Beloved) بڵاوکردووتەوە، و لە ۷ تەمموزی ۲۰۱٤ سێییەم ئەلبومی بەناوی (زه‌رده‌خه‌نه‌-Tabassam)بڵاوکردووتەوە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب پۆل:زیندووان
کیجی ئینافون
کیجی ئینافون (بە ئینگلیزی: Keiji Inafune؛ بە ژاپۆنی: 稲船 敬二)، لەدایکبووی ٨ی مەیی ١٩٦٥ لە کیشیوادا، ئۆساکا، ژاپۆن. بازرگان، بەرهەمهێنەری یاریی ڤیدیۆیی، نیگارکێشێکی ژاپۆنییە. سەرەتای پیشەکەی بۆ کۆمپانیای کاپکم دەست پێ ئەکات لە کۆتاییەکانی ١٩٨٠کان.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:زیندووان
مەزرا، گەورکی نەڵێنی سەردەشت
مەزرا (Mezra، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٩ کەس لە ٥٠٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ویلفرێد ئۆوین
وێنۆک|ویلفرێد ئۆوین وێلفرید ئیدوارد سۆلتەر ئۆین (ماوەی ژیان: لە ١٨ ئازاری ١٨٩٣ تاکوو ٤ی تشرینی دووەمی ١٩١٨)  شاعێرێک و سەربازێکی ئینگلیزی بووە زۆربەی ڕەخنەگرەکان بەناودارترین شاعیرەکانیشەڕی جیھانی یەکەم لەقەڵەمیان داوە، لەساڵی ١٩٠٣ بۆ ساڵی ١٩٠٤ بەھەرەی نووسین و شیعر نووسینی لەخۆیدا بەدی کردووە، زۆر پەیوەستبووە بە ئایینی مەسیحیەوە و کتێبی پیرۆزی ئینجیل کاریگەریەکی زۆری بەسەریەوە ھەبووە بیجگە لە شاعیرەکانی قوتابخانەی ڕۆمانسی، دوای ئەوەی قوتابانەی تەواو کردووە بڕیاری داوە پەیوەندی بە زانکۆی لەندەنەوە بکات بەڵام نمرەی وای بەدەستنەھێناوە تاکو وەربگیرێت بەڵام دواتر لە زانکۆی ریدینج وەرگیراوە و زانستی ڕوەکی خوێندووە و پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی یەکەم وەکو مامۆستای ئینگلیزی و فەرەنسی کاری کردووە. وێلفرید لە ساڵی ١٩١٥ دەستی کردووە بەخزمەتی سەربازی و لە ناوچەی ئیسکس بۆ ماوەی ٧ مانگ مەشقی کردووە، لەکاتی مەشقکردندا تووشی دوو ڕوداو بووە جارێکیان ئەو خەندەقەی خۆی تیا حەشارداوە بۆردومان کراوە جاری دووەمیشیان بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک لەیەکێک لەو چاڵانە گیری خواردووە کە ئەڵمانیەکان ھەڵیان کەندبوو، ئەم دوو ڕوداوە تووشی حاڵەتێکی دەرونی کردووە و ناچار ڕۆشتووە بۆ یەکێک لەنەخۆشخانە سەربازیەکان بۆ چارەسەر. وێلفرید لەلایەن زۆربەی نووسەران و ڕەخنەگران بەمەزنترین شاعیرەکانی جەنکی جیھانی یەکەم ناودەبرێت و یەکێک بووە لەو شاعیرانەی باسی ئازارەکانی جەنگ و وێنەی خەندەقەکان و ئەو گازانەی کردووە کە لەجەنگدا بەکاردەھێنرێت ھەر وەکو خۆیشی دەگێڕێتەوە لەتەمەنی ١٠ ساڵیەوە دەستی کردووە بە شیعر نووسین. لە ٤ تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨ پێش کۆتایی ھاتنی شەڕی جیھانی یەکەم بەھەفتەیەک وێلفرید ئۆین ڕاسپێردرابوو بۆ ئەنجامدانی کارێکی سەربازی و فیشەکێک بەر سەری کەوتووە و گیانی لەدەستداوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:شاعیرانی ئینگلیز پۆل:دەرچووانی زانکۆی خوێندنەوە پۆل:لە جەنگی جیهانی یەکەمدا کارمەندانی سەربازی بەریتانیا کوژران
١٦٣٠
ساڵی ١٦٣٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣٠
گاپیس
گاپیس (Gapîs، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤٢ کەس لە ١٠٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ژۆرژ دو سکوودێری
ژۆرژ دو سکوودێری ڕۆماننووس و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە و برا گەورەی مادلێن دو سکوودێریە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠١ پۆل:مردووانی ١٦٦٧
بڕیارنامەی ٢١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئەیلوولی ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٣٨‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
نیاوەن
ناوەن یان نەھاوەند شارێک لە پارێزگای ھەمەدانی ئێران و ناوەندی شارستانی ناوەنە. لە سەرژمێریی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانەکەی ٧٢،٢١٨ کەس لە ١٩،٤١٩ بنەماڵەدا بووە. ئەم شارە لە باشووری ھەمەدان، ڕۆژھەڵاتی مەلایێر و باکووری ڕۆژاوای ورووگڕوە ھەڵکەوتووە. ناوەن یەکێک لە ھەرە شارە کۆنەکانی ئێرانە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ھەمەدان پۆل:شارستانی ناوەن پۆل:شارەکانی کوردستان
کارڵ یاسپرس
کارڵ یاسپرس (بە ئەڵمانی: Karl Theodor Jaspers)‏ (بە ینگلیزی: Karl Jaspers) پرۆفیسۆری پزیشکی دەروونییە و بە یەکێک لە فەیلەسوفە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم دەژمێردرێت.
ژیاننامە
کاڕڵ یاسپرس لە ٢٣ی شوباتی ١٨٨٣ لە شاری ئۆڵدنبێرگ لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، کوڕی بەڕێوبەرێکی بانک بووە، لە ھایدنزرگ و میونخ یاسای خوێندووە، پاشان بۆ ماوەی پێنج ساڵ پزیشکی خوێندووە، پێش جەنگی جیھانی یەکەم ماوەیەک لە کلینکی (دەروون پزیشکی) کاری دەکرد، بەڵام لەگەڵ ھاتنەسەر دەسەڵاتی ھێتلەر لەبەر چەند ھۆیەک لە کار دورخرایەوە، لە ساڵی ١٩٤٨ بە دواوە وەکو مامۆستای فەلسەفە لە (بال) خزمەتی دەکرد، ھەرچەندە ناوی ھایدگەر بەسەیدا زاڵبوو بەڵام شارەزایانی بواری مێژووی فەلسەفە بە فەیلەسوفێکی بوونخوازی دادەنێن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٦٩ پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست
ھەرمێ دۆڵ
ھەرمێ دۆڵ (Hermêdoll، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢٠ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کامکار (ڕوونکردنەوە)
کامکار ناوێکی فارسییە. ناوەکە پێک ھاتووە لە دوو بڕگە، کام کە بەواتای "سەرکەوتن" یان "بەخت" ـدێت و کار کە بەواتای "کار" یان "ئیش" ـدێت. واتای وشەکە بەسەریەکەوە بەواتای "سەرکەوتوو" دێت، بەڵام دەکرێت وەک "سەرکەوتوو لە کردار یان ئیش" ـیشدا لێک بدرێتەوە
بڕیارنامەی ٢١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
١٦٣١
ساڵی ١٦٣١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣١
پزیشکیی دەروونی
پزیشکی دەروونی بریتییە لە پزیشکێک کە پسپۆڕە لە بواری دەروونی و خاوەنی بڕوانامەی زانکۆیە لە چارەسەرکردنی تێکچوونە دەروونییەکان، ھەموو پزیشکە دەروونییەکان ڕاھێناننیان پێ دەکرێت لە ھەڵسەنگاندنی دەستنیشانکردن و چارەسەری دەروونی، دەکرێت پشکنینی جەستەیی بەکار بھێنن بۆ دۆزیینەوەی کێشە دەروونییەکان وەکو سی تی سکەن، وێناکردنی زرنگەی موگناتیسی، ھێڵکاری کارەبای مێشک، دەتوانێت بۆ چارەسەرکردنی نەخۆش دەرمان بەکار بھێنێت و بە زۆریش بۆ چارەسەرکرنی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرمان بەکاردەھێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:دەروونناسی پۆل:پزیشکی
قەزای شەرقات
قەزای شەرقات یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سەلاحەددین لە عێراق. ناوەندەکەی شاری شەرقاتە.
فرانسوا تریستان لێرمیت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٦٠٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠١ پۆل:مردووانی ١٦٥٥
١٦٣٢
ساڵی ١٦٣٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣٢
مووسالان
مووسالان (Mûsalan، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٥ کەس لە ٥٧٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ٢١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٤٥‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
یۆشیکی ئۆکامۆتۆ
یۆشیکی ئۆکامۆتۆ (岡本 吉起) نەخشکێشی کایەی ڤیدیۆیییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:زیندووان پۆل:دیزاینەری ژاپۆنی بۆ دیزاینی یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:خەڵکی پارێزگای ئێھیمێ
ناوچەی ئۆرۆمیا
ناوچەی ئۆرۆمیا یەکێکە لە ویلایەتەکانی ئیتیۆپیا، و پایتەختی شاری ئەدیس ئەبابا،
ڕێژەی دانیشتووانی بە نزیکەیی دەگاتە ٣٥ ملیۆن کەس، و ئەمەش دەیکاتە گەورەترین ویلایەت لەڕووی دانیشتووانەوە لە ئێستادا ویلایەتەکە ٢١ ناوچەی کارگێڕی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگاکانی ئیتیۆپیا
زانکۆی ھەڵەبجە
زانکۆی ھەڵەبجە یەکێکە لە زانکۆ حکومییەکانی ھەرێمی کوردستان کە بەفەرمانی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (١٦٧٠) لە ڕێکەوتی ٢٠١٠/٧/٨، وە بە پێی بڕگەی یەکەمی مادەی حەوتەم لە یاسای وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ژمارەی ١٠ی ساڵی ٢٠٠٨ وە فەرمانی وەزاریی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ژمارە (ن/٦٦٤) لە ٢٠١٠/٧/١٢   سەبارەت بە دامەزراندنی زانکۆکانی (ھەڵەبجە، ڕاپەڕین، زاخۆ، گەرمیان) لەلایەن کابینەی شەشەمی حکومەتی ھەرێمی کوردستانەوە بڕیاری دامەزراندنی بۆ دەرچووە.
مێژوو
سەرەتا پێش دامەزراندنی زانکۆی ھەڵەبجە، کۆلێجی پەروەدەی بنەڕەت لە شاری ھەڵەبجە ھەبوو کە سەر بە زانکۆی سلێمانی بوو و لە سێ بەش پێکھاتبوو (بەشی زمانی ئینگلیزی و بەشی کۆمەڵایەتی و بەشی پەروەردەی وەرزش). بەڵام لە ڕێکەوتی ٨ی تەمووزی ٢٠١٠ بە بڕیاری ژمارە (١٦٧٠) حکومەتی ھەرێمی کوردستان برِیاری دامەزراندنی زانکۆی ھەڵەبجەی دا وەک زانکۆیەکی سەربەخۆ و کۆلێجی پەروەردەی بنەڕەت لە زانکۆی سلێمانی جیابووەو بووە بنەڕەتی زانکۆی ھەڵەبجە. بە تێپەڕبوونی کات ئەم زانکۆیە لە گەشەسەندن و فراوانبون بەردەوام بوو، بە ھەوڵەکانی ستافی زانستی و کارگێڕی زانکۆ لە ئایندەدا دەبێتە یەکێک لە زانکۆ گەورەکانی کوردستان و عێراق.
بەشەکان
زانکۆی ھەڵەبجە لە پێنج کۆلێژ پێکھاتووە کە ئەمانەی خوارەوەن:
* بەشی یاسا و کارگێڕی ( یاسا ، بازرگانی نێودەوڵەتی ، سیاسەت و پەیوەندی نێودەوڵەتی )
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:ھەڵەبجە پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە پۆل:زانکۆ کوردیەکان
گی پاتن
گی پاتن پزیشک و وێژەناسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠١ پۆل:مردووانی ١٦٧٢ پۆل:نووسەرانی پاریسی
١٦٣٣
ساڵی ١٦٣٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣٣
سەرھەڵدانی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان
سەرھەڵدانی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان یاخیبوونێکی ئاست نزمی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو لە دژی ڕژێمی بەعسی عێراقی لە ١٩٧٥-١٩٧٩ لە شکستی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شەڕی دووەمی عێراق و کورد و ناچاربوونی بە بەستنی ئاگربەست و ھەڵھاتن بەرەو تاراوگە لە ئێران. بەھۆی نەبوونی پشتیوانی دەرەکی، گەریلاکانی یەکێتی تەنھا لەدورترین بەشی چیاکانی باشووری کوردستان دەیانتوانی چالاکی بکەن. لەو ماوەیەدا یەکێتی خۆی بینییەوە لە قەیرانێکی سیاسیدا لەگەڵ پارتی کە بووە ھۆی شەڕی ناوخۆیی قورس لەنێوانیاندا و لە ساڵی ١٩٧٧دا شەڕەکە گەشتە لوتکە، دوای شەڕەکە، یەکێتی لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا چووە بەرەی ھاوپەیمانێتی لەگەڵ ھێزەکانی ئێران و سەرھەڵدانی ساڵی ١٩٨٣دا ئێران پشتگیری لێکردن.
پێشەکی
ئۆتۆنۆمی لە کوردستانی عێراق لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٩٧٠دا نەخشەی بۆ دانرا بوو لە دوای ڕێککەوتن لەسەر ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمی لە نێوان حکوومەتی عێراق و سەرکردە کوردەکانی عێراق. ئەنجومەنێکی یاسادانان لە شاری ھەولێر کە دەسەڵاتی بەسەر پارێزگا کوردییەکانی ھەولێر و دھۆک و سلێمانی ھەبوو، ڕێککەوتنەکە کۆتایی ھات بەھۆی ناکۆکی لەسەر شاری دەوڵەمەند بە نەوتی کەرکووک و بوو بەھۆی شەڕی دووەمی عێراق و کورد لە ساڵانی ١٩٧٤-١٩٧٥دا.
دوای ڕێکەوتننامەی جەزائیری ساڵی ١٩٧٥، پارتی دیموکراتی کوردستان پشتگیری ئێرانی لەدەستدا و شکستی ھێنا و ناچار بوو تا ئازاری ١٩٧٥ بەرەو تاراوگە ھەڵبێت، ھاوکات سوپای عێراق دووبارە کۆنترۆڵی تەواوی باکوری عێراقی گرتەوە دەست. لە ئەنجامدا یەکێتی لە تەممووزی ١٩٧٥ لە دیمەشقی سوریا لەلایەن لقێکی کاربەدەستانی پێشووی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرکردایەتی جەلال تاڵەبانی پێکھێنرا.
سەرەتای سەرھەڵدانەکە
ھێزەکانی یەکێتی لە کۆتایی ساڵی ١٩٧٥ دەستیان کرد بە تێوەگلانی سەربازی لەگەڵ سوپای عێراق، ئەمەش ڕێک لە دوای شەڕی دووەمی عێراق و کورد بوو، شەڕەکە لە تەواوی ساڵی ١٩٧٦ بەردەوام بوو. ھەڵکوتانەکانی یەکێتی بۆ سەر حکومەتی عێراق لەلایەن مەلا مستەفا بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، بە چاوێکی باشەوە نەبینران.
شەڕی ناوخۆیی کورد
لە دوای شەڕی دووەمی عێراق و کورد (ساڵانی ١٩٧٤-١٩٧٥)، لە ساڵانی ١٩٧٦-١٩٧٧ دا، گرووپەکانی سەربازییەکانی پارتی لە چەند بۆنەیەکدا کەمینیان بۆ ھێزەکانی یەکێتی دانا و ژمارەیەکیان لێکووشتن، پێکدادانی بچوکی ناوخۆیی کوردان لە نێوان یەکێتی نیشتیمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە تەممووزی ١٩٧٦، کانوونی دووەمی ١٩٧٧ و شوباتی ١٩٧٧ دا ڕوویدا. جەلال تاڵەبانی بەڵێنی تۆڵەسەندنەوەی دا و لە چەند کاتێکی جیاجیادا فەرمانی بە سەربازەکانی دا کە تەقە لە ھەر ھێزێکی پارتی بکەن، بەڵام یەکێتی لاواز بوو بەرامبەر پارتی و دەیناڵاند بەدەست ئەم لاوازییەی.
لە دوای گەڕانەوەی تاڵەبانی لە دیمەشقەوە بۆ عێراق لە ساڵی ١٩٧٧، ھێزەکانی یەکێتی ڕێکخست وەک ھێزی پێشمەرگە و بارەگای لە ناوکان (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) و قەندیل (باشووری کوردستان) دانا. یەکەم شەڕی چڕوپڕی پارتی و یەکێتی لە نیسانی ساڵی ١٩٧٨ دا لە ناوچەی برادۆست ڕوویدا کاتێک عەلی عەسکەری بە ٨٠٠ پێشمەرگەی یەکێتی ھێرشی کرایە سەر لەلایەن پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستانەون بە سەرکردایەتی سامی عەبدولڕەحمان ھێرشیان کرایە سەر، ھێزەکانی عەلی عەسکەری کە ژمارەییان زۆر کەمتر بوو بەراورد بە ٧٫٥٠٠ پێشمەرگەی پارتی شکستیان خوارد و نزیکەی ٧٠٠ پێشمەرگەیان لێکوژرا لەنێوانیاندا گرتنی و کووشتنی عەلی عەسکەری خۆی.
ناکۆکی و دووبەرەکی بەدرێژایی کۆتایی دەیەی ١٩٧٠ەکان بەردەوام بوو، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانیی کوردستان و حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ڕکابەریدا بوون بۆ زیادکردنی دەسەڵاتیان و پشتیوانی دارایی لە وڵاتانی دراوسێوە.
دەرئەنجام
یەکێتی و پارتی لە شەڕی ئێران و عێراقدا کە لە ساڵی ١٩٨٠ دا بەرپابوو پێکەوە لایەنی ئێرانیان گرت. بەدرێژایی شەڕی نێوان ئێران و عێراق خەباتی کورد لە باکوری عێراق بەردەوام بوو. بە پشتیوانی ھێزە ئێرانییەکان یەکێتی و پارتی توانییان کۆنترۆڵی چەند بەشێکی کوردستان بگرنە دەست بەڵام دوای ئاگربەستی نێوان ئێران و عێراق سەرھەڵدانی کورد کۆتایی ھات بە شاڵاوی ئەنفال.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردستان پۆل:جیاییخوازی لە عێراق پۆل:ململانێکانی ١٩٧٩
چارەسەری دەروونی
چارەسەری دەروونی زاراوەیەکی گشتییە کە بەکاردێت بۆ وەسفکردنی پرۆسەی چارەسەرکردنی شڵەژان و تەنگەژە دەروونییەکان لە ڕێگەی دانیشتن و قسەکردن لەگەڵ چارەسەرکاری دەروونی لە ڕێگەی بەکارھێنانی تەکنیکی زارەکی و دەروونییەوە. چارەسەری دەروونی چارەسەرێکی ھاوبەشە لەسەر بنەمای پەیوەندی نێوان تاکێک و چارەسەرکار یان دەروونناسێک. لە میانەی گفتوگۆی چارەسەری دەروونیدا، ژینگەیەکی چارەسەری و پاڵپشت فەراھەم دەکرێت کە ڕێگە بە چارەخواز دەدات بە ئاشکرا قسە لەگەڵ کەسێک بکات کە (شارەزا و گوێگر و بابەتی و بێلایەن و بێ حوکم بێت). لە ماوەی ئەم پرۆسەیەدا، چارەسەرکاری دەروونی ڕاھێنراو، یارمەتی چارەخواز دەدات بۆ تێگەیشتن و خۆگونجاندن یان چارەسەرکردنی کێشە تایبەتەکان یان گشتییەکان وەک نەخۆشی دەروونی تایبەت یان سەرچاوە جۆراوجۆرەکانی فشارەکانی ژیان.
سەرچاوەکان
پۆل:چارەسەری دەروونی
کەرێزەی شێخان
کەرێزەی شێخان (kerêzey şêxan، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٠٨ کەس لە ٨٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
دەوڵەت شار
وێنۆک|چەپ| [[سینگاپور شاری جیهانی و وڵاتی دوورگەیی دەوڵەت شار]]
زاراوەی دەوڵەت شار دەگەڕێتەوە بۆ هەر دەوڵەتێک کە لە ڕاستیدا لە شارێک و ئاقاری دیاریکراوی یان ناوچەی ڕاژەپیدانی پێکهاتووە. دەوڵەت شار، دەوڵەتێکی سەربەخۆیە و شار و قەڵەمڕەوێکی سەربەخۆ لەخۆ دەگرێ.
مێژوو
دەوڵەت شار یەکەمین بیچم و فۆڕمی دەوڵەتان دەنوێنن. دوابەدوای یەکەمین شۆڕشی کشتوکاڵی، نزیک ١٢ هەزار ساڵ لەمەوبەر، دەوڵەت شارەکان دەستیان بە بیچم گرتن لە باشووری ئاسیا، لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و ئەمریکای لاتینی کرد. ناوەندەکانی دەرکەوتنی ئەم قەڵا شارییانە لە مێزۆپۆتامیا، دۆڵی نیل و لە هەرێمەکانی گرووپە چاندییەکانی ئینکا و ئەزتێک لە ئەمریکای لاتینی دۆزراونەتەوە. دەوڵەت شار قەوارەیەکی سیاسی-دینی بووە و هەر یەکەیان خۆی لە شارەکانی تر سەربەخۆ بووە. یەک پایتەختی گشتی و یەک خوای پەرەستراوی گشتییان نەبووە کە فەرمانڕەوای هەموو وڵاتی سوومەر بووبێ، بەڵکوو هەر دەوڵەت-شارێ فەرمانڕەوای خۆی و پایتەختی تایبەتی خۆی و خوای تایبەتی خۆی و پەرەستگای تایبەتی خۆی هەبووە. وەکوو کنە و پشکنینی شوێنەوارناسی و خوێندنەوەی دەقە نووسراوە بزمارییەکان دەریان خستووە، لە وڵاتی سوومەردا چەندین دەوڵەت شار هەبوون، لەوانە: ئور، ئوما، ئوروک، ئەریدۆ، کیش، لەگەش، نیپور، سیپار ... ئەم ناوەندانە بەگشتی کۆبوونەەیەکی چڕ لە خەڵکیان لە ئاقاری دیاریکراوی خۆیان بە شورە و دیوارێکی پاریزەرەوە لەخۆ گرتبوو. ناوچەی نزیکەو، دیواری شار شوێنی نیشتەجێ بوونی وەرزێڕ، پیشەساز و بازرگانان بوو کە بە شارەوە چەسپابوو.
سەرچاوە
مستەفا، نەۆشیروان(٢٠١٢)، بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ کتێبی یەکەم، چاپی یەکەم، دارالعربیە للعلوم الناشرون. ISBN 978-614-01-0519-5
Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیای سیاسی
جاش
مێژوو
لە کارەساتی ئەنفال، کە عەلی حەسەن ئەلمەجید فەرمانی کوژتن و تاڵانکردنی کوردەکانی دابوو، یەکینەکانێک لە جاشەکان پێک ھاتن کە ڕفاندنی چێڵ، پەز، بزن، پارە، چەک و تەنانەت ژنانی کوردیشیان بۆ ڕەوا بوو.
وشەی پولیسی جاش بە ھێزەکانی پولیسی ناوچەییی کوردی عێراق لە ساڵی ١٩٤٤ دەگۆترێت.
لە نیوەی دووھەمی سەدەی ٢٠ئەم، کوردەکانێک کە ھاوکاریان لەگەڵ حەکومەتی عێراق دەکرد بە جاش دەناسران. ژماری جاشەکان لە شەڕی ئێران و عێراق وەکوو چارەسەرییەک بۆ پێکھینانی ھێزی چەکدار و بەشدارکردنی کوردەکان ھەت ساڵی ١٩٨٦ تا ١٥٠٬٠٠٠ کەس چوو.
لە سەردەمی سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران، جاش بە ھێزەکانی پێشمەرگە کوردە موسڵمانەکان و لێژنەی یارمەتیدانی بندەستەکان دەیانگۆت کە لەگەڵ حەکومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە داسرەواندنی ڕاپەرینی کوردەکانی ڕۆژھەڵات ھاوکاریان دەکرد.
لە باکووری کوردستانیش حەکومەتی تورکیا دەستەکانی جاشی پێکھێناوە کە جەردەوانیان پێ دەڵێن.
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی کوردی پۆل:سیاسەتی کوردستان پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:خەڵکی مووسڵ پۆل:مێژووی عێراق پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان پۆل:شەڕەکانی سووریا پۆل:ململانێکانی ١٩٦١
ھەنگەچینە
ھەنگەچینە (Hengeçîne، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٦ کەس لە ١٩ بنەماڵەدا بووە.
بڕیارنامەی ٢١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٥١‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
١٦٣٤
ساڵی ١٦٣٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣٤
پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
وێنۆک پارتی ژیانی ئازادی کوردستان یان بەکورتی پژاک (بە ڕێنووسی لاتین: Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê, PJAK) حیزبێکی سیاسیی چەپگەرایی ئاپۆیستە کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا چالاکی دەکات. ئەم حیزبە خاوەنی باڵێکی چەکدارە کە یەکێنەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (یەرەکە) ناو نراوەتەوە و لە بنکە سەرەکییەکەی لە باکووری عێراق (باشووری کوردستان) دژ بە کۆماری ئیسلامیی ئێران خەباتی چەکدارانە دەکات.
پەکەکەش، کە لە لایەن چەند دەوڵەت و دامەزراوەیەکەوە لەسەر ئاستی جیھانیی – لەوانە ئەمریکا، ناتۆ و یەکێتی ئەوروپا، بە دامەزراوەیەکی تیرۆریست لە قەڵەم دراوە، ئەندامی KCK یە. بەپێی وتارێکی نوێی نیویۆرک تایمس پژاک و پەکەکە بە ئەگەرێکی زۆر یەکێکن، و یەک ئامانجیان ھەیە: ھەڵمەتی شەڕ بۆ دەستکەوتنی ئۆتۆنۆمی و مافەکانی کورد لەئێران و تورکیا. لۆجستیک و وەفادارییان بۆ عەبدولڵا ئۆجەلان، سەرکردەی پەکەکە کە ئێستا لە ئیمرالی زیندانییە ھاوبەشە.
سیاسەت و پێکھاتە
سەرکردەکانی ئێستای حیزبەکە سیامەند موعینی و زیلان ڤەژینن. بەگوێرەی واشینگتۆن تایمس، نیوەی ئەندامانی پژاک ژنن، زۆرێک لەوانە لە تەمەنی ھەرزەکارییدان، و یەکێک لەو ژنانەی کە لە ئەنجومەنی سەرکردایەتی‌یە، گولستان دوگانە کە دەرچووی بەشی دەرونناسی‌یە لە زانکۆی تاران. ئەمە بەپێ‌ی ئەو راستییەی کە پژاک پشتگیرێکی بەھێزی مافەکانی ژنانە. پژاک بڕوای وایە ژنان ئەبێت رۆڵی بەھێزی خۆیان ببین لە دەسەڵاتدا و یەکسان بن لەگەڵ پیاودا لە پلەکانی سەرکردایەتییدا.
شۆڕشی کشتوکاڵی
شۆڕشی کشتوکاڵی یان شۆڕشی وەرزێڕی، چەرخێکی گواستنەوە لە چەرخی پێش-کشتوکاڵە کە بە ڕژێمی خواردنی پالیۆلیتیک دەناسرێتەوە. چەرخی کشتوکاڵی بە خۆراکی چێندراو دەناسرێتەوە، یان گواستنەوەی زۆرتر لە ژیان بۆ فۆرمێکی پێشکەوتووتر و بەرهەمهێنتر لە کشتوکاڵ لە ئەنجامی گۆڕانکاری زۆرتری کۆمەڵایەتییە. نموونەی شۆڕشە کشتوکاڵییە مێژووییەکان بریتین لە:
پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
سیاسەت و پێکھاتە
پژاک ئەندامی کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتیی کوردستانە(کۆما چڤاکێن کورستان KCK). ژمارەیەک لە گروپ و کۆمەڵەکوردییەکان و لەژێر چەتری KCK ەی دان، کە لە لایەن کۆمیتەیەکی ھەڵبژێردراوی جێبەجێکارییەوە سەرکردایەتی دەکرێت. KCK ی بەرپرسە لە چەند بڕیارێک و زۆر جار لەجیاتی ئەندامەکانی لێدوانی رۆژنامەنووسی ئەدات. پژاکیش چەند بەشێکی ھەیە. باڵی سەربازیی پژاک ناوی رێکخراوی یەکینەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان (یەکینەیێن رۆژھەڵاتا کوردستان – YRK). پژاک باڵێکی ژنانیشی ھەیە، تایبەتەبەکارکردن بۆ بەرژەوەندی ژنان لەناو گروپەکەدا و بەرژەوەندی ژنان بە گشتی، ناوی ئەم باڵە یەرجەریکایە.
شۆڕشی کشتوکاڵی
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
پێکدادانی چەکداریی و دەستگیرکردنەکان
لە تۆڵەی ئەو ١٠ کوردەی لە خۆپیشاندانەکەی ماکۆ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە کوژران، لە ٣ی ئەپریلی ٢٠٠٦ دا، پژاک ٢٤ ئەندامی ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانی کوشت. لە١٠ی ئەپریلی ٢٠٠٦، ٧ ئەندامی پژاک لە ئێران دەستگیر کران، بە گومانی ئەوەی کەبکوژی ٣ کەسی ھێزە ئەمنییەکانی ئێران بن. جیھان نیوس ئەیجنسیی چاپی ئەستەمبوڵ باس لە کوژرانی زیاد لە ١٢٠ ئەندامی ھێزە ئەمنییەکانی ئێران دەکات لە ٢٠٠٥ دا لەلایەن پژاکەوە. پژاک لە ٨ی مەی ٢٠٠٦ لە کرماشان بۆمبێکی تەقاندەوە و بووە ھۆی بریندار بوونی ٥ کەس لەناو بینایەکی دەوڵەتییدا. لە شەش مانگی یەکەمی ٢٠٠٦دا، ھێزە ئەمنییەکانی ئێران چەند جارێک رووبەڕووی گەریلاکانی پژاک بوونەتەوە لەسەر سنوور و ناو خاکی ئێراندا. لەوکاتەوە، کەناڵی ھەواڵی ئەمریکی MSNBC باس لەوە دەکات کە سوپای ئێران بەدرێژایی سنوور بۆمبارانی بۆ سەر دێھاتە کوردییەکانی ناو خاکی عێراق – کە لەلایەن ئەمریکاوە دەستی بەسەردا گیراوە، دەست پێکردووە، ئەمە لە کاتێکدایە بە وتەی خۆیان مەبەستی سەرەکییان چەکدارانی پژاکە. ژمارەیەک خەڵکی سیڤیل کوژران. پژاک بانگەشەی ئەوە دەکات کە گەریلاکانی لە ناو خاکی عێراقدا چالاکی شەڕ دەکەن، لە ئۆگەستی ٢٠٠٧، کاریان کرد بۆ خستنەخوارەوەی ھەلیکۆپتەرێکی سەربازیی ئێرانی کە خەریکی بۆمبارانی ناوچەکەبوو.
پەیوەندی بە دەوڵەتی ئەمریکا و پێکھاتەی سەربازیی
پژاک زۆر نزیکە لە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە (پەکەکە، پێیشی دەڵێن کادەک، کۆنگرەی گەل و KGK)، کە بە رێکخراوێکی تیرۆریستی بیانی لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکاوە لە قەڵەم دراوە. لە ١٦ی ئەپریلی ٢٠٠٦، دێنیس کەسینیچ-ی ئەندامی کۆنگرێسی ئەمریکی نامەیەکی بۆ جۆرج دەبلیو بوش نارد تیایدا بیروبۆچوونی خۆی دەبڕیبوە کە دەبێ ئەمریکا پشتگیری و ھاوکاری پژاک بکات چونکە پژاک لەناو خاکی عێراقدایە و عێراقیش لەژێر دەسەڵاتی ھێزەکانی سوپای ئەمریکادایە.
لە نۆڤەمبەری ٢٠٠٦، سیمۆر ھێرشی رۆژنامەنووس لە "زەنیویۆرکەر"، پشتگیریی ئەم بۆچوونەی کرد بەوەی کە سوپای ئەمریکا و ئیسرائیلییەکان ھاوکارییان دەکەن لەرووی ماددیەوە، راھێنانیان پێ دەکەن و زانیارییان دەدەنێ لەسەر ئامانجەکانیان، بە مەبەستی دروستکردنی فشارێکی ناوخۆیی لەسەر ئێران. ئەمە لە لایەن ئەمریکا و پژاکیشەوە رەتکرایەوە. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "سلەیت مەگازین" لە جونی ٢٠٠٦، وتەبێژی پژاک ئیحسان وریا لێدوانێکی دا کە "پژاک خۆشحاڵ دەبوو ئەگەر ھاوپەیمانی ئەمریکا بووایە، و نائومێدە لەوەی واشنتۆن تا ئێستا ھیچ پەیوەندییەکی پێوە نەکردوون." وتارەکەی "سلەیت" بەردەوامە، باس لەوە دەکات پژاک ھیوادارە لە لایەن ئەمریکاوە یارمەتی بدرێت و کاری لەگەڵدا بکات بۆ لە کارلادانی دەوڵەتی ئێران، بەو شێوەیەی ھاوکاری حزبە کوردییەکانی کردوە لە عێراق بۆ لە کارلادانی دەوڵەتی عێراق لە ماوەی ساڵانی پێشووی جەنگی عێراق. لە ئۆگەستی ٢٠٠٧، سەرکردەی پژاک سەردانی واشنتۆن دی.سی کرد بۆ دەستخستنی یارمەتی ئاشکرای زۆرتری ئەمریکی لەھەردوو رووی سیاسی و سەربازییەوە، بەڵام دواتر ئاشکرای کرد کە چەند پەیوەندییەکی سنوورداری لەگەڵ بەرپرسەکانی واشنتۆندا کردووە. یەکێک لە بەرپرسە باڵاکانی پەکەکە لە لێدوانێکدا لە کۆتاییەکانی ٢٠٠٦ رایگەیاند " ئەگەر ئەمریکا پژاکی بەلاوە پەسەند بێت، ئەبێت پەکەکەشی بەلاوە پەسەند بێت" بە ئاماژەدان بۆ ئەو ھاوپەیمانێتییەی لە نێوان ئەو دوو گروپەدا ھەیە و ھەروەھا ئەندامێتییان لە کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتیی کوردستان – KCK.
بەستەری دەرەکی
پۆل:جیاییخوازی لە ئێران پۆل:پارتی ژیانی ئازادی کوردستان پۆل:حیزبە سۆشیالیستەکان لە ئێران پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی ئێران پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
باجی قائید سبسی
وێنۆک محەممەد باجی قائید سبسی (یان ئیسسیبسی؛ ، ؛ ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٦ – ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩) پارێزەر و سیاسەتمەدارێکی توونسی بوو. لە خولی دووەمی ھەڵبژرادنی سەرۆک کۆمار کە لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ بەڕێوەچوو، وەک سەرۆک کۆماری توونس ھەڵبژێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:مردووانی ٢٠١٩ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی توونس پۆل:سەرۆک وەزیرانی توونس
چیخی دەرێ
لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٤دا جینج فولەنی گەڕیدەی ئینگلیزی بەسەر لوتکەکەدا سەرکەوت و خوێندنەوەی جی پی ئێسەکەی لوتکەکەی بە ٣٫٦٢٨ مەتر بەرز دانا. یەکەمین سەرکەوتن بەسەر لوتکەکەدا لە زستاندا لەلایەن جۆناسان بێزویک و ماسیو دوپوی بوو لە ١٨ی ئازاری ٢٠١١ دا، جی پی ئێسی جۆناسان و ماسیو لوتکەکەی بە ٣,٦١١ مەتر (١١,٨٤٧ پێ) دانا. لوتکەکە مەترسی ئەوەی ھەیە کە کێڵگەی مینی تێدا بێت لە نزیک ڕێگای ھامیڵتن و گوندی گوندە ژوور. ھەندێک لە کێڵگەکان نیشانەکراون بە نیشانەی سوور یان نیشانەی سێ گۆشەیی لەگەڵ کەلەسەر و ئێسک.
لوتکەیەکی دیکە بەناوی ھەڵگورد کە نزیکە لە چیخی دەرێ پێشتر بە بەرزی ٣٫٦٠٧ مەتر (١١٫٨٣٤ پێ) وەک بەرزترین لوتکەی ھەرێمی کوردستان و عێراق دادەنرا.
سەرچاوەکان
پۆل:چیاکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:چیاکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:چیاکانی کوردستان پۆل:چیا پۆل:سۆران پۆل:چۆمان پۆل:پیرانشار پۆل:کێوەکانی کوردستان پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا پۆل:سنووری ئێران–عێراق پۆل:کێوەکانی ئێران
کوردسینەما
کوردسینەما وێبگەیەکی کوردییە کە تایبەتە بە فیلم و زنجیرەکان بە ژێرنووسی کوردی، ھاوکات گرنگی بە ھەواڵ و زانیاری تایبەت بە سینەما و ئەستێرەکانی ئەو بوارە دەدات. کوردسینەما لە ڕۆژی ٢٦ی ئایاری ٢٠١٣ لەلایەن بڕیار بورھانەوە دامەزراوە.
ئامانجی کوردسینەما
کوردسینەما ئامانجی خۆی دیاریکردووە بە:
بەکارھێنانی و زمان
ماڵپەڕی کوردسینەما لە ئیستادا تەنیا بەزمانی کوردی بەردەستە، بەکارھێنانی کوردسینەما پێویستی بە ھەژماری تایبەتی نابێت، بەکارھێنەر دەتوانێت بەشێوازی سەرھێڵ وە بە تۆرێنت فیلمەکان سەیربکات و داگرێت. ھەروەھا بەکارھێنەرانی کوردسینەما دەتوانن لەڕێگای ئەپڵیکەیشنی کوردسینەما بۆ سیستەمی ئەندرۆید ئاگاداری سەرجەم گۆڕانکاری و فیلم و دراما نوێکانی ماڵپەڕەکە بن.
ڕیزبەندی ئەلێکسا
وێبگەکە لە ڕیزی جیھانیدا و بەپێی ئامارەکانی ماڵپەڕی ئەلێکسا لە پلەی #٣٨٬٣٥١ دێت، و لە ناوخۆی عێراقیش لە پلەی #١٩ دێت ، وە ھەروەھا لەسەر ئاستی کوردستانیش لە پلەی ٥ ھەمدایە بەپێێ دواین ڕیزبەندی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێبگەکان پۆل:وێبگە کوردییەکان
مەحموودی دووەم
مەحممودی دووەم لە ساڵانی ١٧٨٥ تا ١٨٣٩ ژیاوە، سییەم سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانییە، سەردەمەکەی چەندین ھەنگاوی فراوانی چاکسازی بە خۆوە بینی، و ھەوڵێدا دەوڵەتی عوسمانی بە ئاگا بھێنێتەوە، و بیباتە ئەو شوێنەی کە شایانییەتی لە پایە و ڕێزلێناندا.
ویلایەتی سوڵتان مەحمودی دووەم
مەحممودی دووەم حوکمی گرتە دەست ساڵی ١٨٠٨ کاتێک لە تەمەنی بیست و چوار ساڵیدا بوو، و ئەیویست لەسەر ڕێگەی ئەو چاکسازییە بەردەوام بێت کە ھەندێک لە سوڵتانەکانی پێش خۆی گرتبوویانە بەر، دەستی کرد بە چاکسازی سەربازی، سەدڕی ئەعزەم (موستەفا بریقدار) ی ڕاسپارد تا ھەستێت بە ڕێکخستنی ئینکیشاری و کاروبارەکانیان چاک بکات، و ناچاریان بکات کە بە دوای ئەو ڕێکخستنە کۆنانەدا بچن کە لە سەردەمی سوڵتان سولەیمان قانونی دانرابوون و وردە وردە پشت گوێ خرابوون.
دەستگرتن بەسەر ئینکیشاریدا
سەدڕی ئەعزەم ھەوڵیدا بەو ئەرکە ھەستێت کە مەحموودی دووەم ڕایسپاردبوو، بەڵام ڕووبەڕووی ناڕەزایی ئینکیشاری بوویەوە، و شۆڕشیان کرد لە پایتەخت لە ڕەمەزانی ١٨٠٨ و ھەوڵیاندا سوڵتانی پێشوو موستەفای چوارەم بگێڕنەوە تا بە دڵی خۆیان بێت، و ئاگریان بەردایە شوێنە حوکمییەکانی پایتەخت و سەدڕی ئەعزەم وەفاتی کرد بە سووتاویی لەم ئاژاوەیەدا کە ئەیویست دەستی بەسەردا بگرێت، سوڵتان ناچاربوو ملکەچ بێت بۆیان و بیرۆکەی ڕزگاربوون لێیانی دواخست بۆ کاتێکی تر.
سوڵتان ئەیزانی کە توندی دەسەڵاتی ئینکیشاری ھەموو ھەوڵە چاکسازییەکانی سوڵتانەکانی پێشتری تێکداوە، و سولتان ڕزگاری بوو بە تەواوی لە ئینکیشاری ساڵی ١٨٢٦ز.
ڕژێمی سەربازی نوێ
سوڵتان مەحموودی دووەم گرنگی دا بە دامەزراندنی گروپی سەربازی بە ڕژێمی نوێ، گرنگی دا بە دامەزراندنی چەکی تۆپخانە و فێرکردنی ھونەرەکانی جەنگ و خوێندنگەکانی تۆبخانە و دەریایی و ئەندازەیی، و ھەوڵیدا ڕای گشتی بەلای خۆیدا ڕابکێشێت، بەوەی بۆ ھەر چاکسازییەکی نوێ ئاھەنگی گەورەی دەگێڕا و دەرکردنی فەتوای گەورە زانا ئایینییەکانی دەوڵەت بە پێویست بوونی چاکسازی سەربازی و وچوونە ڕژێمی سەربازی نوێوە.
سوڵتان ڕژێمێکی بەسەرباز کردنی بەزۆری دانا بۆ موسڵمانان، و ماوەی سەربازییەکە ١٠ ساڵ بوو، چەندین ئەفسەری ناردە دەروە بە شێوەیەکی فراوان و چەندین ئەفسەری لە برووسیاوە ھێنا بۆ ڕاھێنانی ھێزە نوێکان، ھەروەھا دەستی کرد بە چاکسازی دەریایی.
چاکسازی فێربوون
مەحموودی دووەم بایەخی دا بە چاکسازی فێربوون، خوێندنگەی سەرەتایی دامەزرێنران بۆ فێربوونی ئەلفوبێی تورکی و خوێندنەوەی قورئان و ڕێزمانی عەرەبی، و خوێندنگەی ناوەندی کرانەوە بۆ فێربوونی بیرکاری و مێژوو و جوگرافیا، شان بە شانی خوێندنگەی مزگەوتەکان، ھەروەھا خوێندنگە کرانەوە بۆ ئامادەکردنی خوێندکارەکان بۆ چوونە خوێندنگە دەریایی و پزیشکی و کشتوکاڵ و ئەندازیاری و تۆپخانە.
مەحموودی دووەم گرنگی دا بە فێربوونی زمانەکان کە لە سەردەمی موستەفای چوارەمدا دامەزرابوون بۆ دەرچوونی وەرگێڕەکان، و دەرچووانی ئەم خوێندنگانە چوونە باڵیوزە جیاوازەکانەوە، ھەروەھا مەحموودی دووەم چەندین کۆمەڵەی زانسیتی نارد بۆ لەندەن و پاریس بۆ بەدەستھێنانی ھونەر و زانستی نوێ. ھەروەھا گرنگییەکی زۆری دا بە نوێکردنەوەی کتێبخانەکان بۆ نموونە ھەستا بە نوێکردنەوەی کتێبخانەی مەحموودی لە مەدینە.
چاکسازی تر
سوڵتان ھەوڵیدا چاکسازی دەزگا نوێکانی دەوڵەتی ناوەندی بکات بە رێگەی ئەورووپی، ئەوقافی خستە ژێر سەرپەرشتی خۆیەوە و ئەوقافە بچوکەکانی ھەڵوەشاندەوە و کردی بە یەکێک لە موڵکەکانی سوڵتان، و یەکەم ئامار بۆ زەوییە کشتوکاڵییە عوسمانییەکان کران لە سەردەمی نوێدا، و چاکسازی کرا لە تۆڕەکانی گەیاندن، و ڕێگەی نوێ دروستکران و ھەروەھا ڕۆژنامەی فەڕمی دەوڵەت دانرا.
سەردەمی سوڵتان مەحموودی دووەم چالاکی بیناسازی کارا بوو، و شوینە کۆنەکان نوێکرانەوە کە پێشتر پشت گوێ خرابوونن ساڵی ١٨٢٥ مزگەوتی نەسڕ دروستکرا لە ئیستەنبوڵ و مزگەوتی ئایا سۆفیا و زۆر لە مزگەوتەکانی تری پایتەخت نوێکرانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:شاعیرانی تورک پۆل:مردووانی ١٨٣٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٥
١٦٣٥
ساڵی ١٦٣٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣٥
دڵپیسی
دڵپیسی بریتییە لە ھەڵچوونێکی مرۆیی، تاک ھەستێکی تایبەتی ھەیە کە تێیدا ھەست بە نەبوونی ئاسایش دەکا دەربارەی لەدەستدانی شتێک کە خاوەنییەتی! ھەردوو ڕەگەز تووشی دڵپیسی دەبن.
سەرچاوەکان
پۆل:سۆزەکان پۆل:نارسسیزم پۆل:فەلسەفەی ئەوین پۆل:دەروونناسی
نەبیاوە
نەبیاوە (Nebiyawe، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٢ کەس لە ٢٦٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
قالوون
ئەبو موسا، عیسا بن مینا بن ویردان بن عیسا زەڕقی، ، لە ١٢٠ـی کۆچی لە دایک بووە، موقریئی مەدینە و قوتابی نافیعی مەدەنی، لێشی ڕیوایەت کردووە، موجەووید و نەحوی، بەھۆی جەودەی خوێندنەوەکەی ئیمامی نافیع ناوی لێناوە قالوون، گوتراوە کە "قالوون" گۆیەکی ڕۆمیە بە مانای "باش" دێت، قالوون وتویەتی کە کاتێک لەلای نافیع دەیخوێند نافیع پێی دەوت "قالوون.." واتە "باشە" بە ڕۆمی، گووتراویشە کە لەبەر ئەوە وای پێ وتراوە چونکە قالوون ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە ڕۆم..
زۆر لەلای ئەو خوێندوویانە، چەند حەدیسێکیشی ڕیوایەت کردووە. سەد ساڵ ژیا و لە ساڵی ٢٢٠ـی کۆچی وەفاتی کرد.
ڕیوایەتی قالوون لە نافیعەوە لە لیبیا و تونس بڵاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٨٣٥
بڕیارنامەی ٢١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە بارودۆخی ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٥٨‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
کۆنەدێ، موکریانی ڕۆژاوای مەھاباد
کۆنەدێ (Konêdê، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٤ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
شارلێس سۆرێل
شارلێس سۆرێل ڕۆماننووس، ڕەخنەگر و مێژووناسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٦٠٠ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٢ پۆل:مردووانی ١٦٧٤
١٦٣٦
ساڵی ١٦٣٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٣٦
شەڕی پێشمەرگە و داعش
زنجیرەێک شەڕ بوو لە نێوان چەکدارانی داعش لەگەڵ ھێزی پێشمەرگە کە سەرەتا بە پەلاماردانی چەکدارانی داعش بۆ سەر ناوچە کوردیەکانی دەرەوەی ھەرێمی کوردستان دەستی پێکرد. لەسەرەتا پێشمەرگە دەستی کرد بە پاشەکش کرد و چەندین ناوچەی لە دەست وەک زووممار، شنگال، گوێڕ و مەخموور دواتریش چەکدارانی داعش نزیک بوونە لە ھەولێر بەڵام دواتر ڕاستەخۆ ھێزە نێودەوڵەتیەکان ھاتن دەنگ بە پلەی یەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە بە ھێرشی ئاسمانی پشتیوانی ھێزی پێشمەرگەی کرد دواتر چەندین وولآتی تر وەک بەریتانیا و ئیتالیا و ھۆڵەنداھاوکاری پێشمەرگەیان کرد بە ناردنی چەک. بۆیە لە ماوەێکی ھێزەکانی پێشمەرگە توانی چەندین ناوچە لە ژێر دەستی داعش دەربھێنێت چەندین سەرکەوتنی گەورەیان بەسەریان بە دەست ھێناوە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
وەرگری ئەندرۆجین
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرە ناوەکیەکان
قادرکەرەم
قادرکەرەم شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم(ناوەند)، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
کورتە یەک لەسەر ناحیەی قادرکەرم: ناحیەیەکی قەزای چەمچەماڵە لە پارێزگای سلێمانی لە هەرێمی کوردستان لە باکوری ڕۆژهەڵاتی عێراق و ناحیەی قادرکەرەم سەر بە قەزای تووز خورماتووی بوو لە پارێزگای کەرکوک و لە ساڵی 1969. ڕووبەری ناحیەکە 1553 کیلۆمەتر دووجا بوو،[3]ناوی قادرکەرەم دەگەرێتەوە بۆ ئەو کەسەی کە دروست کرد کە دەڵێن دوو برا بوو نە بنچتیان دەگەرێتەوە بۆ میر حەسەن یەکێک لە میرەکانی زەنگەنەیە. قادرکەرەم نزیکەی 80 گوند لەخۆی دەگرێت لەخێڵەکانی زەنگنە و شێخان و تالەبانی و جەباری و بەرزنجی هەموویان خێڵی کوردین نیشتەجی ناحیە قادرکەرەمن ، شایەنی باسە کە قادرکەرەم گورزێکی گەورەی شاڵاو ی ئەنفالی پێکەوت ،چونکە قوناغی یەکەمی شاڵاو ئەنفال بوو. وە ژمارەیەکی زۆریش ئەنفال و شەهیدی نزیکە 2200 شەهید و ئەنفالی هەیە بگرە زیاتریش. ئێستا خاوەنی کێڵگەیەکی غازی کۆرمۆرە کەنزیکی 5 کلیۆ مەتر لە ڕۆژئاوای ناحیەی قادرکەرەمەوە دوورە ، بە داخەوە حکومەتی کوردی تا وەکو ئێستا ئاوڕێکی جدید لێنەداوەتەوە بگرە بەراوێزیش کردووە سەرەڕایی خاوەنی ئەو هەموو سەڕچاوە غازی و شەهید و ئەنفالەیە
جوگرافیا
قادرکەرەم لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەشقە و لە باشوور لەگەڵ گوندی مامیسک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی لەک ھیدایەت لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەرەچێوار.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مەلا مارف کۆکەیی
مەلا مارف کۆکەیی (لەدایکبووی ١٨٧٤ لە مەھاباد - مردووی ١٩٤٥ لە مەھاباد) شاعیرێکی کورد بوو.