cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەژنۆ
ئێسکی باریکی لابەلەک لە پێکھاتەی جومگەی ئەژنۆدا بەشداری ناکات. لابەلەک لە ژێر جومگەی ئەژنۆدا سەر بە بەلەکەوە دەنێت و جومگەی بەلەک پێک دێنێت، کە جووڵەیەکی وای نیە.
بەندۆکەکانی ئەژنۆ
ھەروا کە لە ناوەکەیەوە دیارە بریتییە لە کۆمەڵێک تیسماڵک کە سەری ئێسکەکان پێکەوە دەبەستێ و ناھێڵێ لێک بترازن.دوو بەندۆکی سەرەکی لە دوو لای ئەژنۆدا بریتین لە: لە نێو جومگەی ئەژنۆشدا دوو بەندۆکی سەرەکی ھەن کە ئێسکی ڕان بە بەلەکەوە دەبەستنەوە، بریتین لە: بەندۆکە لاییەکان، بەر بە ترازانی ئەژنۆ بەرەو ڕاست و چەپ دەگرن. بەندۆکە یەکبڕەکان کە بە خاچیش دەناسرێن بەر بە ترازانی ئەژنۆ بۆ بەر و دوا(پاش) دەگرن.
منیسکەکانی ئەژنۆ
لە جومگەی ئەژنۆدا دوو جۆر شانەی تایبەت، بە ناوی منیسک ھەن کە دەکەونە نێوان ڕان و بەلەک و بڕێجار بە کرۆژنەی جومگەش ناویان دەبەن ، بەڵام لە ڕاستیدا لە گەڵ کرۆژنەی سەر ئێسکەکان جیاوازن. منیسکەکان لە بەر دوو ھۆ زۆر گرنگن:
تۆپێکی خڕ وێنا بکەن کە لە سەر ڕووبەرێکی تەخت دانراوە، تۆپەکە وێنەی کۆتایی ئێسکی ڕانە و تەختاییەکە، سەری ئێسکی بەلەکە؛ منیسکەکان بۆشایی بەتاڵی دەوری ئێسکی ڕان پڕ دەکەنەوە و دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی کێشی لەش لە سەر ئێسکی بەلەک، ئەگەر منیسکەکان نەبوایێن، ئەم تەوژمە لە دوو خاڵدا دەکەوتە سەر بەلەک و دەبووە ھۆی سوان و لەناوچوونی کرۆژنەی سەر ئێسکەکان و ئازاری ئەستەم.
تاندۆن (ڕەفیسکە) و ماسوولکەکانی ئەژنۆ
تاندۆنەکان لە بەندۆکەکان دەچن بەو جیاوازییەوە کە ئەمان سەری ماسوولکەکان بە ئێسکەکانەوە دەبەستن. گەورەترین تاندۆنی لەشی مرۆڤ، تاندۆنی کەشکەژنۆیە
ڕیگاچوون و جوڵەکانی ئەژنۆی ئێمە بە پێکھاتەیەکی جموجووڵەوە بەستراوە، کە بە پێکھاتەی ڕاست کردنەوەی ئەژنۆ دەناسرێت.ئەم پێکھاتە کە لە بەشی پێشەوەی ئەژنۆدایە پێکھاتووە لە: کەشکەژنۆ، تاندۆنی کەشکەژنۆ، تاندۆنی چوارسەر و ماسوولکەکانی چوارسەر. ماسوولکە چوارسەرەکان ئەو ماسوولکانەن کە لە بەشی پێشەوەی ئەژنۆدا بە تاندۆنی جوارسەرەوە دەلکێن و لە کرژ بوونەوەدا دەبنە ھۆی ڕاست بوونەوەی ئەژنۆ.
ماسوولکەکانی ھامسترینگ لە پشتەوەی ڕان و بەلەکەوە دەبنە ھۆی نووشتانەوەی ئەژنۆ.
سەرچاوە
پۆل:جومگەکان پۆل:ئەژنۆ
کانتۆنی عەفرین
کانتۆنی عەفرین یەکێکە لەسی کانتۆنەکەی ڕۆژاوای کوردستان کە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ڕاگەیاندرا. ناوەندی کانتۆنەکە شاری عەفرینە. ھێڤی ئیبراھیم سەرۆککوەزیرانی کانتۆنەکەیە. دانیشتوانی کانتۆنەکە زۆرینەی کوردن.
ژێدەر
پۆل:ڕۆژاوای کوردستان پۆل:پارێزگای حەلەب
سانتا فێ
پۆل:دامەزرانەکانی ١٦١٠ لە ئیسپانیای نوێ پۆل:شارەکانی نیومەکسیکۆ پۆل:سانتا فێ، نیومەکسیکۆ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦١٠
ژیل پێرۆ
ژیل پێرۆ نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
٢٧٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مونافقوون
سوورەتی مونافقوون سوورەتی ٦٣ی قورئانە و ١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی جومعە دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
میزوکی یامامۆتۆ
میزوکی یامامۆتۆ ( یامامۆتۆ میزوکی لەدایکبووی ١٨ی تەممووزی ١٩٩١) ئەکتەری ژاپۆنییە یاماتۆ لە پارێزگاری فوکوئوکا لەدایک بووە میزوکی دەستی بەکارکرد وەک مۆدێلێک بۆ جلی ئافرەتان لە گۆڤاری مۆدەی ئافرەتان CanCam لە ٢٠٠٩ دوو ساڵ دواتر دەستی بە کاری ئەکتەری کرد لە تەلەڤیزیۆنی فوجی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی ژاپۆن لە فیلم پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ژاپۆنییەکان لە تەلەڤیزیۆن پۆل:خەڵکی فکوئۆکا
شاباتس
شاباتس شارێکی لە سربیای ناوەندی لە وڵاتی سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١٫٨٢٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاباتس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا
تەغابون
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
١٩٤٧
سەدەی ١٩یەم | سەدەی ٢٠ەم | سەدەی ٢١ەم ١٩٤١ | ١٩٤٢ | ١٩٤٣ | ١٩٤٤ | ١٩٤٥ | ١٩٤٦ | ١٩٤٧ | ١٩٤٨ | ١٩٤٩ | ١٩٥٠ | ١٩٥١ | ١٩٥٢ | ١٩٥٣
مردنەکان
پۆل:١٩٤٧ پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ٨٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
سەرچاوەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:عێراق لە ١٩٩٤ پۆل:کووەیت لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
شیوەپیران
شیوەپیران یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
سیاومە
سیاومە (Syawme، بە فارسی: سیا حومه) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٢٣ کەس لە ١٢٥ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
مزگەوتی سولەیمانیە
وێنۆک|مزگەوتی سولەیمانییە
مزگەوتی سولەیمانییە لە ئەستەمبوڵ، یەکێکە لە مزگەوتە جامێعاکانی ئەم شارە کە لە نێوان ساڵانی ١٥٥٠ ھەتا ١٥٥٧ دروست کراوە. معماری ئەم بینایە، بیناسازی بەناوبانگی سەردەمی عوسمانی، خواجە میعمار سینان ئاغە ناسراو بە معمار سینان بووە. ئەم مزگەوتە بە فەرمانی سوڵتان سولەیمانی قانوونی دروست کراوە.
مزگەوتی سولەیمانییە شوێنی قەبری چەندین کەسایەتی بەناوبانگی ئیمپراتۆری عوسمانییە، کە لەوانە، سوڵتان سولەیمان قانونی، خوڕەم سوڵتان، سەلیمی دووەم، سولەیمانی دووەم و ئەحمەدی دووەم.
گالێری
پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی پۆل:دامەزرانەکانی ١٥٥٨ پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا پۆل:قوستەنتینە
ھێشمەوا
ھێشمەوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ھێشمەوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
کەسایە تییە ناودارەکان
محەممەد ساڵح حاجی هاشم ئاباد ناسراو بە ماموستا هاشم ابادی ئیمامی پیرانشار
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
شەبتای زێڤی
وێنۆک شەبتای زێڤی یان سابەتای سێڤی (عیبری: שַׁבְּתַי צְבִי؛ ١٦٢٦ز - ١٦٧٦ز لەدایکبووی سمیرنا/ئیزمیری ئەمڕۆ و کۆچکردووی ئۆلسینیی ئەلبانیا) باوکی جوویەکی ئەشکینازی بوو کە بازرگان بوو. شەبتای حاخامێکی جوویەکی سەفاردی و کابالائیست بوو کە بانگەشەی دەکرد کە ئەو مەسیحی چاوەڕوانکراوی جووەکانە، و ئەو دامەزرێنەری جووڵانەوەی یەھوودیی شەبتیان یان سەباتی بوو کە دواتر شوێنکەوتووانی بە دۆنمە (Dönmeh) ناسران، بە واتای «گۆڕاوەکان»یانیش «موڕتەدەکان».
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٦ پۆل:مردووانی ١٦٧٦ پۆل:ئەپۆکالیپتیستەکانی سەدەی حەڤدە
سێباستیەن ژاپریزو
سێباستیەن ژاپریزو ڕۆماننووس، فیلمنامەنووس، دەرھێنەری فیلم و وەرگێڕی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
خڕۆکەی سوور
وێنۆک|خڕۆکەی سوور
خڕۆکەی سوور (بە ئینگلیزی: Red blood cell). ئە‌م جۆرە خانەیە لە نێو خوێندایە لە بڕبڕە‌دارە‌کان، فرمانی سە‌رە‌کی گواستنە‌وی ئۆکسجین(o2) لە سییە‌کانە‌و بۆ شانە‌کانی لە‌ش. خڕۆکە سوورە‌کان وکو سکە وایە لە ھە‌ردوودیوە چوونە‌تە‌ناوە، ناوکیان نییە، لە‌باری ئاسایە قةبارةیان (٧٫٥)مایکرۆنە. ئە‌گە‌ر قە‌بارە‌ی لە(٦)مایکرون بچووکتربێت ئە‌واپێ دە‌ڵێن microcyte ئە‌گە‌ر گە‌ورە‌تر بوون لە ٩ مایکرۆن ئە‌وا پێ یان دە‌ڵێن macrocyte. ئە‌گە‌ر خرۆکە سوورە‌کان بە‌ئە‌ندازە‌ی جیاواز لە خوێندا بوون ئە‌وا پێ یان دە‌ڵێن (Anisicytosis) وە ئە‌گە‌ر بە‌شێوە‌ی جیاواز لە خوێندا ھە‌بوون ئە‌وا پێیان دە‌ڵێن (Poikilocytosis) کە‌لە‌کاتی نە‌خۆشیدا دە‌بینرێت. ژمارە‌ی خرۆکە‌سوورە‌کان لە‌خوێندا لە‌باری ئاسایدا لە خوێنی ئافرە‌تدا٣٬٤ تا ٥٬٥ ملێونە لە پیاودا ٤٬١ تا ٦ ملێونە‌لە‌ھە‌ر میکرولیترێکدا. سیتۆپلاسمی خڕۆکە سورە‌کان ئسفە‌نجییە‌و بە‌پە‌ردە‌ی پلاسما دە‌ورە‌دراوە ۆێگە ئە‌دات کە خانە‌کە شێوە‌ی خۆی بگۆری لە‌شوێنە باریککە‌کان تە‌سکە‌کاندا بچێتە ژوورە‌و. لە‌ناو سایتۆپلاسمی دا ھیمۆگڵۆبین ھە‌یە کە‌لە پرۆتین و ئاسن پێک ھاتووە. خرۆکە سوورە‌کان بەھۆی ھیمۆگڵۆبینە‌و لە‌وشوێنە‌ی کە ئۆکسجین زۆرە ئاسنە‌کە‌ی لە‌گە‌ڵ ئۆکسجین یە‌ک دە‌گرێت ئۆکسی ھیمۆگڵبین پیک دە‌ھینن لە شوێنێک کە ئۆکسجین کە‌م بێت لیک ھە‌ڵدە‌وشێ و ئۆکسجین ئازاد دە‌کات. ئە‌م سیفە‌تی ھیمۆگلوبین لە گواستنە‌و ئۆکسجین لە سییە‌کانە‌و بۆ شانە‌کان زۆر سوود مە‌ندە. تە‌مە‌نی ھە‌ر خڕۆکە‌یە‌کی سوور نزیکە‌ی چوار مانگە.
ھاوبابەت
خڕۆکەی سپی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پزیشکی پۆل:کۆئەندامی سووڕان پۆل:خانە پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پلەی سەربازی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پلەکانی سەربازی
ناحیەی حەمدانیە
ناحیەی حەمدانیە، (بە عەرەبی: ناحیة الحمدانیة، بە ئینگلیزی: Al-Hamdaniya subdistrict) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە ھەرێمی کوردستان لە دەشتی نەینەوا لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی قەرەقووشە.
مێژوو
تا پێکھێنانی دەوڵەتی عێراقی تازە لە ساڵی ١٩٢٦، قەزایەک بە ناوی قەزای حەمدانیە یا قەرەقووش یا باخودیدا نەبوو، بەڵکو باخودیدا(قەرەقووش) گوندێکی گەورە بوو، دیانە یەعقوبییەکان و ھی تری تیادا دەژیان و ڕاستەوخۆ سەر بە مەڵبەندی ناحیەی مووسڵ بوو، بەڵام پاش دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی ناحیەیەک بەناوی ناحیەی قەرەقووش دامەزرا و سەرەتا خرایە سەر قەزای شێخان، ئینجا خرایە سەر قەزای مووسڵ. لە پەنجاکانیش لەگەڵ پەرەسەندنی ھزری نەتەوایەتی عەرەبی و ھزری بە عەرەباندنی عێراق ناوی گۆڕدرا بە ناحیەی ئەلحەمدانیە. لەساڵی ١٩٧٠دا قەزایەکی نوێ بەناوی قەزای حەمدانیە، کە پێکھاتبوو لە ناحیەی قەرەقووش و ناحیەکانی نەمروود و بەرتڵە و کەڵەک، دامەزرا.
جوگرافیا
سنوری ناحیەی حەمدانیە:
دانیشتووان
پێکھاتەی دانیشتووانی ناحیەکە بەم جۆرەیە: لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەی دانیشتووانی قەزاکە، بە ھۆی کەمبوونی سەرژمێری ڕاستەقینە و دوور لە دەستکاری و ڕاگواستن و بە عەرەباندنە بەردەوامەکانی ناوچە کوردنشینەکانەوە کارێکی ئاسان نییە، بەڵام دەتوانینبڵێین کە لەم نەتەوانە پێک ھاتوون، زۆرینەی بە پلەی یەک مەسیحییەکان و پاشان پلە دوو کوردەکان و دواتر عەرەب و تورکمان.
کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٤) گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێزیدی پۆل:پارێزگای موسڵ پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
تەڵاق (سوورەت)
سوورەتی تەڵاق سوورەتی ٦٥ی قورئانە و ١٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی تەغابون دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:ئیسلام و ژنان
عوسمان حەمدی بەگ
250px|وێنۆک|چەپ|عوسمان حەمدی بەگ عوسمان حەمدی بەگ (بە تورکی: Osman Hamdi Bey) نیگارکێش و شوێنەوارناس و سیاسەتمەدارێک بوو لە سەردەمی حوکمڕانی دەوڵەتی عوسمانییدا. عوسمان حەمدی بەگ لە ٣٠ دێسمبری ١٨٤٢ لە ئەستەمبوڵ لە دایک بووە  بە رەچەڵەک یۆنانیە و کوری سەدر و الاعزەم ئیبراھیم ئەدھەم پاشایە لە بنەماڵەیەکی موسوڵمان و لە ژێر چاودێری باوکی گەورە بووە. سەرەتای خوێندنی عوسمان حەمدی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٦ لە مەدرەسەی دادوەری و دواتر بۆ درێژەدان بە خوێندن و ئاشنا بوونی بە پێشکەوتووی ئەوروپا روو لە شاری پاریس دەکات لە فەڕەنسا بۆ ماوەی ١٢ ساڵ لەوێ دەمێنیتەوە و کۆلیژی ماف تەواو دەکات, سەرەتای خولیای وێنەکیشی ھەر لەو شارە لا دورست دەبێت ,بە رێژای ژیاری و شارستانی ئیسلامی ھیچ کەس بە ئەندازەی ئەم دەست رەنگینی لە ھونەری تابلۆ نەبووە , عوسمان حەمدی ھەر لە فەڕەنسا خێزان لەگەل ژنێکی بیانی بەناوی ماریا پێک دەھێنێت ماوەی دە ساڵ بەردەوامی بە ژیانی ھاوسەری دەدەن و دوو کچی بە ناوەکانی فاتیمەو و خەیریە دەبێت , دواتر روو لە شاری بەغداد دەکات لە سەردەمی والیەتی میدحەت پاشا وەکو فەرمانبەری میری. دەولمَەندی وڵاتی میسۆپۆتامیا لە شوێنەوار ئارەزووی لێکۆلینەوەی شوێنەواری لای عوسمان حەمدی سەرھەلدەدات و توانی لەگەل ئەوروپیەکان بە باشی فێری ھەڵدانەوەو دۆزینەوەی شوێنەواری ببێت, دواتر ماوەیەکیش لە شاری ڤیێنا ژیان بەسەر دەبات و جاری دووەم ژیانی خێزانی پێک دەھێنێت. لە ساڵی ١٨٧٥ دەگەرێتەوە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بە ھۆی ھەڵکەوتووی شارەزای بە یەکەم سەرۆک شارەوانی ناوچەی (کاد کۆیی) دادەمەزرێت, لە دوای کۆتای ھاتنی جەنگی روس و عوسمانی و لە ساڵی ١٨٨١ , عوسمان حەمدی دەکرێتە بەرێوەبەری شوێنەواری ھەمایۆنی و دوای ساڵێک واتە لە ساڵی ١٨٨٢ بە فەرمانیی سوڵتان عەبدالحمیدی دووەم دەبێتە بەرێوەبەری پەیمانگای ھونەرە جوانەکان و دواتر لە ھەندەسەی بناسازی دەست بەکار دەبێت. عوسمان حەمدی دوای ئەوە دەستدەکات بە لێکۆلینەوەی شوێنەواری لە چیای نەمرود. دەیان پارچە شوێنەواری گرینگ دەدەۆزیتەوە. ھەر ئەمەش بیرۆکەی دورستکردن و بونیانانی یەکەم سەنتەری شوێنەواری لە ناو جەرگەی عوسمانی لا دورست دەبێت لە ساڵی ١٨٩٩تا ١٩٠٧. عوسمان حەمدی بەگ لە ٢٤ فبرایەری ١٩١٠ لە ئەستەمبوڵ کۆچی دوای دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢ پۆل:مردووانی ١٩١٠ پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
کۆبوونەوەی سیخوڕەکان لە ڕۆژھەڵات
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کارڵ لینە
وێنۆک|چەپ|کارڵ فۆن لینە، وێنەیەکی کێشرا بە دەستی شێوەکار [[ئەلێکساندر ڕۆسلین.]]
کارلۆس لینایۆس ، ، (٢٣ی ئایاری ١٧٠٧ – ١٠ی کانوونی دووەمی ١٧٧٨) گیاناس و پزیشکێکی سویدی بوو. دامەزرێنەری سیستەمی پۆڵێنبەندیی ئێستای گیاکان و گیاندارانە.
ژیاننامە
لینە لە ٢٣ی ئایاری ساڵی ١٧٠٧ لە گوندێکی ڕاشەڵت لە سامالاند لە وڵاتی سوید لەدایک بووە. یەکەم منداڵی نیکۆڵاس (نێڵز) ئنگەمارسن (کە دواتر نازناوی خێزانەکەی گۆڕی بە لینییەس) و کریستینا برۆدەرسۆنیا بوو. خوشک و براکانی ئاننا ماریا لیسنییەس، سۆفیا جولیانا لینییەس، ساموێل لینییەس (کە دواتر باوکی وەکو ڕێبەری ئایینی سترێنبراوت سەردەخات و دەستنووسێک دەنووسێت لەبارەی ھەنگەوانییەوە) وئمیرەنتیا لینییەس. لینییەس کاتێک منداڵێکی بچووک بوو، باوکی فێری زمانی لاتینی کرد.
نێڵز بەشێک بوو لە ھێڵێکی درێژی جوتیار و قەشە، ڕووەکناسێکی شارەزا و گەورەی گوندێکی بچوکی سەر بە سترێنبراوتی سامالاند بوو. کریستینا کچی ڕێبەری ئایینی سترێنبراوت، ساموێل برۆدەرسۆنیەس، بوو.
ساڵێک پاش لەدایکبوونی لینیە، ساموێل برۆدەرسۆنیەسی باپیری کۆچی دوایی کرد و نێلزی باوکی بوو بە ڕێبەری ئایینی سترێنبراوت. خێزانەکەی ماڵیان گواستەوە بۆ نێو بارەگا و ماڵی ڕێبەرییەکە.
تەنانەت لە ساڵەکانی سەرەتای ژیانیشیدا، لینە وا دەردەکەوت کە خولیای بۆ ڕووەک ھەبێت بە تایبەتییش گوڵ. ھەرکاتێک بێتاقەت بووایە، گوڵێکی پێدەدرا و ئەوەش ھەر زوو ئارامی دەکردەوە. نێڵز کاتێکی زۆری لە باخچەکەیدا بەسەردەبرد و زۆرجار گوڵەکانی بە لینە پیشان دەدا و ناوەکانیانی پێ دەگوت. زۆری نەبرد لینە پارچە زەوی خۆی پێدرا و دەستی کرد بە ڕووەک ناشتن.
باوکی کارڵ یەکەم کەس بوو لە نێو ھەموو پێشینەکانی خێزانەکەی کە نازناوێکی جێگیر وەربگرێت. پێشتر پێشینانی سیستمی نازناوھەڵگرتنی وڵاتە ئەسکەندەناڤییەکانیان بەکاردەھێنا: باوکی ناوی ئنگەمارسنی لێنرا کە لە ناوی باوکی خۆی، ئنگەمار بێنگتسنەوە ھاتبوو. کاتێک نێڵز لە زانکۆی لوند وەرگیرا، دەبوو نازناوی خێرانەکەی ھەڵبگرێت و ئەویش نازناوە لاتینییەکەی ھەڵگرتەوە کە لینەسە. ناوەکە لە درەختی گەورەی لیمۆوە ھاتووە کە لە کێڵگەکەیاندا دەڕوا و بە زمانی سویدی دەکاتە lind. ئەم وشەیە بە لکێنەری æ دەنووسرا. کاتێک کاڕل لەدایک بوو، ناوی کارڵ لینەی لێنرا ھەروەکو نازناوی خێزانیی باوکی. کوڕەکە خۆیشی لە بەڵگەنامە دەستنووس و چاپکراوەکاندا بە لکێنەری æ دەینووسی. ناوی دووەمی کاڕل نێڵسن بوو، کە تەواوی ناوەکە دەبوو بە کارل نێلسن لینە.
قۆناغەکانی خوێندن
ھەر لە تەمەنێکی زوودا، باوکی فێری بنچینەکانی زمانی لاتینی، ئایین و جوگرافیای فێرکرد. کاتێک تەمەنی حەوت ساڵان بوو، نێڵز بڕیاریدا مامۆستایەکی تایبەتی بۆ بگرێت. باوانی لینییەس، جۆن تیلاندەریان ھەڵبژارد کە کوڕی یۆمانییەکی ھەمان ناوچە بوو. لینە حەزی پێ نەدەکرد، لە ژیاننامەکەیدا نوسیویەتی «تیلاندەر باشترە وا دابنرێت کە بەھرەی منداڵ دەکوژێت نەوەک گەشەی پێ بدات».
دووساڵ دوای دەستپێکردنی وانەکانی و لە ساڵی ١٧١٧دا، نێردرا بۆ خوێندنگەیەکی ڕێزمان لە ڤۆکوا. لینە زۆر بە دەگمەن دەیخوێند، زۆرجار دەڕۆشت بۆ گوند بۆ گەڕان بەدوای ڕووەکدا. کاتێک تەمەنی پازدە ساڵان بوو گەیشتە کۆتا ساڵ لە خوێندنگای سەرەتایی کە لە لایەن بەڕێوەبەر دانیەڵ لانیرەس دەگوترایەوە کە خولیای بۆ ڕووەکناسیی ھەبوو. لانیرەس تێبینی ئارەزووی لینەی بۆ ڕووەکناسی کرد و ڕێگەی پێدا کە باخچەکەی بۆ بەڕێوەی ببات.
ھەروەھا بە جۆھان لۆسمانی ناساند، کە پزیشکی ناوچەی سمالاند و مامۆستا بوو لە زانکۆی کاتدراسکۆلان لە ڤۆکوا. لۆسمانی ڕووەکناسیش بەھەمان شێوە خولیای لینییەسی بۆ ڕووەکناسی فراوانتر کرد و یارمەتی دا گەشە بە خولیای خۆی بۆ پزیشکیی بدات. لە تەمەنی حەڤدە ساڵییدا تەواو ئاشنای ئەدەبیاتی ڕووەکناسی بوو. لە گۆڤارەکەیدا ڕایدەگەیەنێت کە ئەو شەو و ڕۆژ دەیخوێندەوە و وەکو پشتی دەستی بە پەرتووکی گژوگیای Arvidh Månsson's Rydaholm وTillandz's Flora Åboensis, Palmberg's Serta Florea Suecana, Bromelii Chloros Gothicaand Rudbeckii Hortus Upsaliensis ئاشنا بوو.
کارلۆس لینایۆس لە ساڵی ١٧٢٤ چووە کاتدراسکۆلان لە ڤۆکوا و لەوێدا زیاتر زمانی یۆنانی، عیبریی، ئاینناسی و بیرکاری خوێندووە کە پەیڕەوێکی خوێندن بوو بۆ ئامادەکردنی کوڕان بۆ بوون بە قەشە. لە دوایین ساڵی خوێندنگاکەدا، باوکی لینە سەردانی خوێندنگاکەی کرد تا پرسیاری بەرەوپێشچوونی کوڕەکەی لە خوێندندا لە پرۆفیسۆرەکانی بکات، ئەوەی کە مایەی دلتەنگی باوکی بوو، زۆربەیان گوتییان کە لینییەس ھەرگیز سکۆلارێکی لێ دەرناچیت. ڕۆسمان باوەڕی بە پێچەوانەکەی بوو، پێی وابوو کە لینییەس دەکرێت داھاتوویەکی ھەبێت لە بواری پزیشکییدا.
پزیشکەکە پێشنیاری ئەوەی کرد کە لینییەس لە ڤۆکوا لەگەڵ خێزانەکەی ئەودا بژی و لەو ڕێگەیەوە فێری فیزیۆلۆجی و ڕووەکناسی بکات. نێڵز بە پێشنیارەکەی قاییل بوو.
لوند
ڕۆسمان ئەوەی لە لینە گەیاند کە ڕووەکناسی بابەتێکی جددییە. لینەی فێرکرد کە چۆن ڕووەکەکان بە پێی سیستمی تۆرنفۆرت پۆلێن بکات. ھەروەھا لینە لەبارەی سیستمی زاووزێی ڕووەکەکانەوە لە ڕوانگەی سیباستیان ڤایلانتەوە فێر بوو. لە ساڵی ١٧٢٧ و لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا لینە چووە زانکۆی لوند لە سکۆننێ. لەوێ بە کارۆڵەس لینە ناوی تۆمارکرا کە شێوازی لاتینی ناوەکەی بوو دواتریش ھەمان ناوی بۆ چاپی لاتینی بڵاوکراوەکانی بەکارھێنا.
پرۆفیسۆر کیڵیان ستۆبیەس، زانای سرووشتی، پزیشک و مێژووناس پێشنیاری وانەی تایبەتی بۆ لینە کرد و ڕێگەی پێدا کتێبخانەکەی بەکاربھێنێت کە ژمارەیەکی زۆر کتێبی لەبارەی ڕووەکناسییەوە تێدا بوو. لەگەڵ ئەوەشدا ڕێگەی بە لینەی فێرخواز دا تا بێ بەرامبەر بەشداریی وانەکانی بکات. لە کاتی دەستبەتاڵیدا، لینییەس لەگەڵ ئەو فێرخوازانەی دیکەدا کە ھەمان خولیایان ھەبوو، لێکۆڵینەوەیان لە فلۆرای سکۆننێ دەکرد.
ئوپسالا
لە ئابی ١٧٢٨ لینە بڕیارییدا بچێتە زانکۆی ئوپسالا لەسەر پێشنیاری ڕۆسمان کە باوەڕی وابوو ئەوە ھەڵبژاردنێکی باشترە گەر لینە بییەوێت پزیشکی و ڕووەکناسی پێکەوە بخوێنێت. ڕۆسمان ئەم پێشنیارەی بۆ دوو پرۆفیسۆر گەڕاندەوە کە لە کۆلێژی پزیشکیی ئوپسالا وانەیان دەگوتەوە، کە ئەوانیش ئۆلۆف ڕودبێک و لاس ڕۆبێرگ بوون. ئەگەرچی ھەریەک لە ڕودبێک و ڕۆبێرگ بێ ھیچ گومانێک پرۆفیسۆری باش بوون بەڵام لەگەڵ زیادبوونی تەمەنیاندا ئارەزوویان بۆ وانە گووتنەوە نەمابوو. ھەرچی ڕودبێکە چیدی وانەی گشتی نەدەگوتەوە و فێرخوازی دیکەی ھەبوون. وانەکانی ڕووەکناسی، گیانەوەرزانی، دەرمانناسی و توێکاری لە باشتریین ئاستیاندا نەبوون. لە ئوپسالا، لینە چاکەکارێکی نوێی دۆزییەوە بە ناوی ئۆلۆف سەلسیەس کە پرۆفیسۆری بواری ئایینناسی و ڕووەکناسێکی شارەزا بوو. ئەو پێشوازی لە لینییەس کرد بۆ نیو ماڵ و کتێبخانەکەی کە یەکێک بوو لە دەوڵەمەندترین کتێبخانەکانی ئەو کاتەی سوید لە بواری ڕووەکناسییدا.
لە ساڵی ١٧٢٩ دا لینە تێزێکی نووسی بە ناوی Praeludia Sponsaliorum Plantarum لە بارەی زاووزێی ڕووەکەوە. ئەمە سەرنجی ڕودبێکی ڕاکێشا و لە ئایاری ساڵی ١٧٣٠ دا لینییەسی ھەڵبژارد تا لە زانکۆدا وانە بڵێتەوە لە کاتێکدا لینەی گەنج ھێشتا فێرخوازی قۆناغی دووەم بوو. وانەکانی لینە خوازراو بوون و زۆرجار بینەری سێسەد کەسی ھەبوو. لە مانگی حوزەیراندا لینە لە ماڵی سەلسییەسەوە گواستییەوە بۆ ماڵی ڕودبێک تا لە نێو بیست و چوار منداڵەکەیدا وانە بە سێ لە بچووکترین منداڵەکانی بڵیتەوە. ھاوڕێیەتی لەگەڵ سەلسییەسدا لاواز نەبوو و بەردەوام بوون لە لێکۆڵینەوە ڕووەکناسییەکانیان. لە زستانی دواتردا، لینە دەستی بە گومان کرد لە سیستمی پۆلێنکردنەکەی تۆرنفۆرت و بڕیاریدا سیستمێکی پۆلێنکردنی تایبەت بە خۆی دابنێت. پلانەکەی ئەوە بوو کە ڕووەکەکان بە پێی ئەندامی زاووزێی نێرینە و مێیینە دابەش بکات. دەستی بە نووسینی چەندین کتێب کرد کە دواتر کتێبی وەکوو  Genera Plantarum و Critica Botanicaی لێکەوتەوە. ھەروەھا کتێبێکی لە بارەی ئەو ڕووەکانەوە نووسی کە لە باخچەی زانکۆی ئوپسالا گەشەیان کردبوو بە ناوی Adonis Uplandicus.
یاریدەدەری پێشووی ڕودبێک، نێلز ڕۆسێن، لە ئازاری ١٩٢٣ دا بە بڕوانامەوە لە بواری پزیشکیدا گەڕایەوە بۆ زانکۆ. ڕۆسێن دەستی بە وانەگوتنەوە کرد لە بواری توێکارییدا و ھەوڵیدا بەسەر وانەکانی لینە لە ڕووەکناسییدا سەربکەوێت بەڵام ڕودبێک ڕێگەی لەوە گرت. تا مانگی کانونی یەکەم ڕۆسێن وانەی تایبەتی لە بواری پزیشکییدا بە لینە دەگووتەوە. لە مانگی کانونی یەکەمدا لینە بەھۆی ناکۆکییەکەوە لەگەڵ ژنەکەی ڕودبێکدا ناچار بوو ماڵی ڕێنیشاندەرەکەی جێ بھێڵێت، پەیوەندی لەگەڵ خودی ڕودبێکدا وا پێ نەدەچوو تووشی گرژی ھاتبێت. ئەو سەری ساڵە لینە گەڕایەوە بۆ ماڵی خۆیان لە ستێنبراوت تا دوای سێ ساڵ بۆ یەکەم جار سەردانی باوانی بکات. دایکی ناڕازی بوو لە شکستی کوڕەکەی بۆ بوون بە قەشە بەڵام خۆشحاڵ بوو بەوەی لە زانکۆ وانە دەڵێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٧ پۆل:مردووانی ١٧٧٨ پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
سالڤادۆر دالی
thumb|سالڤادۆر دالی سالڤادۆر دۆمینگۆ فلیپی جاکینتۆ دۆمینیچی ئی دالی دی پوبۆل  ناسراو بە سالڤادۆر دالی (ئیسپانی Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí) لە ١١ ئایاری ١٩٠٤ لەدایکبووە و لە ٢٣ کانونی دووەمی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کردووە، سالڤادۆر دالی یەکێکە لەبەناوبانگترین نیگارکێشەکانی سەدەی بیستەم. لە ھونەری وێنەی سیریالیدا دەستێکی باڵای ھەبووە. لە ١١ مایۆی ساڵی ١٩٠٤ لە ناوچەی جرندە لەئیسپانیا لەدایک بووە و لەنێو خێزانێکی دەوڵەمەنددا ژیانێکی خۆشی بەسەربردووە و دایک وباوکی ھەموو داواکاریەکانیان بۆ جێبەجێکردووە.
لەساڵی ١٩٢٨ لەپاریس سالڤادۆر دالی سیناریۆی فیلمی سەکێکی ئەندەلوسی نووسیوە و لەساڵی ١٩٣٠ سیناریۆی فیلمی سەردەمی ئاڵتونی نووسیوە و ھەردوو فیلمەکەش بەوە ناسراوە کە دۆرە لەعەقڵ و مەنتیقەوە، لەساڵی ١٩٦٤ کتێبێکی لەپاریس بڵاوکردۆتەوە لەژێر ناونیشانی یادەوەریەکانی کەسێکی بیلیمەت. بەرھەمەکانی سالڤادۆر دالی نمونەیی بۆنە و زۆر سەیر و سەمەرە و لەباو بەدەر بووە و ژیانی و ھونەرەکانی تیکەڵەیەک بوونە لەشێتی و بیلیمەتی، بەڵام خودی دالی خۆی بەجیاوازی و بێوێنەیی دەمێنیتەوە.
لەساڵی ١٩٨٤ لەبارودۆخێکی تەمومژاویدا لەژوورەکەی خۆیا ئاگری تێبەربووە بەڵام تاکو ٥ ساڵی دیکە ژیاوە و لە ٢٣ یەنایری ساڵی ١٩٨٩ لەتەمەنی ٨٤ ساڵیدا ماڵئاوایی لەژیان کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەرمەندان ئیسپانی پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
پاشا
پاشا یان پادشا پلەیەکەی بەرزی ڕامیاریی و سەربازی بووە لە دەوڵەتی عوسمانیدا کە زۆرتر بە سەرۆکی پارێزگاکان و سەرکردە باڵاکانی سوپا دراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نازناوی خانەدانەکان
جاک تیۆلوا
جاک تیۆلوا نووسەر و ڕۆماننووسێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ١٩٩٦
نەمان بۆ ئەمریکا
وێنۆک|250px|خۆپیشاندەرانی ئێرانی لە کاتی سووتاندنی [[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە تاران، تشرینی دووەمی ٢٠١٨]] وێنۆک|right|250px|دوو خۆپیشاندەری ئێرانی لە کاتی دڕاندنی ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کۆبوونەیەکی دژە-ئەمریکی
نەمان بۆ ئەمریکا (، ) دروشمێکی سیاسی بە بیروڕای دژە-ئەمریکیزمە، کە لە وڵاتانی ئێران، ئەفغانستان، لوبنان، یەمەن، عێراق و پاکستان بەکاردێت. لە یەکەم ڕۆژەکانی شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ لە ئێراندا بەکارھێنراوە. ڕووحوڵڵا خومەینی، یەکەمین ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەو دەستەواژەی بەکاربرد. ئەو دژایەتی بەکارھێنانی ئەو دروشمەی بۆ ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن کرد، بەڵام لەگەڵ بەکاربرنی لە خۆپیشاندانەکان و کۆبوونەوەکانی دیکە بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
خڕۆکەی سپی
وێنۆک|خڕۆکەیەکی سپی لە جۆری نۆتڕۆفیل
خڕۆکەی سپی (بە ئینگلیزی: White blood cell) بریتییە لە زۆرێک خانەی خڕ و بێڕەنگی نێو پلازمای خوێن، کە لەش لە ئاستی باکتریا و ڤایرۆس و دوژمنانی دەرەکی دەپارێزێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
{{پۆلی کۆمنز}]
پۆل:خڕۆکەی سپی پۆل:کۆئەندامی بەرگری پۆل:پزیشکی پۆل:خانە پۆل:خوێن پۆل:خانەکانی مرۆڤ
بڕیارنامەی ٩٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی ئازاری ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٤٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٤ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٤ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
سۆمبۆر
سۆمبۆر شارێکە لە ڤۆیڤۆدینا، سربیا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٨٫٥٢٦ کەس بوو.
شیعری نوێی کوردی
شیعری نوێی کوردی چەشنێک لە شیعری تازەگەڕانە و لە بەرامبەری شیعری کۆنی کوردییە.
سۆمبۆر
مێژوو
یەکەم تۆماری مێژوویی شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٣٤٠. ئەم شارە تا سەدەی ١٦ لەلایەن شانشینی ھەنگاریاوە بەڕێوەبرا، کاتێک بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی. لەکاتی دامەزراندنی دەسەڵاتی عوسمانیدا، ھەنگارییە ناوخۆیییەکان ناوچەکەیان جێھێشت. لە ئەنجامدا شارەکە زیاتر لەلایەن سێربسەوە ئاوەدان بوو.
شیعری نوێی کوردی
ئاشکرایە وەکوو ھەموو نەتەوەکانی دونیا، لە کوردستانیشدا، شیعر ئامرازێک بووە بۆ دەربڕینی ھەست و ھزر و بیری کۆمەڵگا. زۆرترین بەرھەمی ئەدەبی نەتەوەکەمان بێگومان شیعرە کە سەرەتا ھەر لە سەر عەرووزی عەرەبی نووسراوە و بە کێش و سەرواوە بەستراوە. بەرەبەرە ناسینی ئەدەبیاتی گەلانی دیکەی جیھان و گۆڕینی ڕوانگەی شاعیران بۆتە ھاندەرەێ بۆ ئەوەی شیعر لەو شێوازی کلاسیکە بێتە دەرەوە و بەرەو نوێ بوون ھەنگاو بنێ. ئەم توێژینەوە ئەیەوێ باس لە سەر شیعری نوێی کوردی بکا.
سۆمبۆر
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڤۆیڤۆدینا
شیعری نوێی کوردی
شێعر دەنگێکە لە سەرچاوەی ناخی شاعیرەوە ھەڵدە قووڵێت و ئەرکە سەرەکییەکانی خۆیی بیر دێنێتەوە. ئەوە شیعرە لێ ناگەڕێ شاعیر چاو لە ناپاکی و تاوان بپۆشێت. شیعر غەزاڵی گوتەنی:ھەندێک جار لە قورئان کاریگەرترە، دەشێت ھەر لە بەر ئەم کارێگەرێتییە بووبێت، گەورە سۆفییان بە شیعر ھەست و بیری خۆیان دەربڕیبێت. (قوڵپی پێکەنین، ل ٥) شیعر پرۆژەیەکی شوڕشگێڕانەیە و مەبەستی گۆڕانی سیمای دونیایە. شیعر مرۆڤێکی یاخییە کە قەد لە بەرامبەر پاوەنی یاسا سەردانانەوێنێ و ھیچ یاسایەکی ئەم جیھانە ناتوانێ بیبەستێتەوە. (لە شاخەوە تا شار، ل١٧) شیعر بەرگەی ئەوە ناگرێت لەناو بازنەی پێناسەیەکدا گیری بدەین، ئەگەرچی قابیلی ئەوەیە وەسف کرێت، بەلام زەحمەتە پێناسەیەکی جێگیری بۆ داڕێژرێت.. مەرجیش نییە تەنھا شاعیرەکان بۆیان ھەبێت قسە لە شیعر بکەن، دەکرێ شاعیرێک گوێ لە خوێنەرێکی شیعر بگرێت بۆ ئەوەی لە شیعر تێبگات، چونکە بۆ خۆی شیعر نووسین وەکو گوڵچاندن وایە، مەرج نییە ھیچ زانیاریەکت لەبارەی گوڵەوە ھەبێت، مەرج ئەوەیە حەزت لە گوڵ بێت.. مەرج نییە بزانیت ئەو گوڵە بە زمانەکانی تر ناوی چییە، بەلام لەوانەیە بتوانیت گوڵێکی جوان بڕوێنیت، کە سیسیش بوو غەم دڵت داگیر بکات و بۆشی بگریت، ئەوە شیعر نووسینە. تەواو وەکو ئەو منداڵەی لە ھەناوی ژنێکدا دروست دەبێت، پێش ئەوەی بینیبێتی عاشقی دەبێت.. کە لەھەناویشی دێتە دەرێ ھێندەی تر خۆشی دەوێت، چونکە پارچەیەکە لە خۆی، تەنھا شیعرە لە توانایدایە بە بەرزیی شاخەکان ئازار لە خۆیدا کۆکاتەوە و بە قووڵیی دەریاکان بەختەوەری و خۆشبەختییش لە خۆیدا چڕکاتەوە شیعر بەرھەمێکی ئیبداعی ئینسانییە کە مومکین نییە یەک پێناسەی لەقاڵبدراو قبوڵ بکات، لەوەتەی مرۆڤ دەرکی بە شیعر کردووە ھەتا ئەمڕۆ ھەوڵی پێناسەکردنی شیعر دراوە، بە شاعیرەکان خۆشیانەوە، بەلام ھەتا ئێستا پێناسەیەک نییە کە بەگشتی شاعیران و رەخنەگران و شیعر دۆستان کۆک بن لەسەری. ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی شیعر بۆ خۆی ئیبداعێکی رۆحیی تایبەتە بەو کەسەوە کە دەینووسێت، ھەر شاعیرە و ھەر ئەزموونە تایبەتمەندیی خۆی ھەیە. ئەوەشی وتراوە لەبارەیەوە تێگەیشتن و وردکردنەوەی تاکە کەسییە و نابێتە بنەمایەک بۆ کۆکردنەوە و یەکخستنی ھەموو پێناسەکان و دەرچوون بە یەک پێناسە کە دەقا و دەق پێناسەی شیعر بکات. جیاوازیی نێوان شیعر و پەخشانیش ئەوەیە شیعر لەوپەڕی عاشقبووندا لەدایک دەبێت، پەخشان لە حاڵەتی ئازارە رۆحییەکەوە دروست دەبێت. رەنگە ئەمە لەلای زۆر شاعیر بە پێچەوانەوە بێت، رەنگە ھەر باوەڕیشیان بەم بیردۆزە نەبێت، ئەمەشە نھێنی ئەوەی کە شیعر یەک لێکدانەوە و پێناسە ھەڵناگرێت.
شیعر: فۆرمی شیعری
فۆڕمی شیعری لە وێژەی کوردیا چوار فۆرم و قاڵبی جیاوازمان ھەیە:
شیعری وتاری یا بەیت
بەیت گەنجێکی ھێژا و سامانێکی گەورەی زەوق و چێشکەی ھۆزەکەمانە. ھەر لە بەر ئەمە " باسیل نیکیتین" ئەڵێ:"فۆلکلۆری کوردی ئەوەندە پڕ و بەرز و خێرۆمەندە کە ھۆزەکانی تری ھاوسێی کوردیش کەڵکیان لێ وەرگرتووە و کەوتوونە ژێر تەئسیریەوە." ئەم شیعرە زۆرتر باسی رووداوە مێژوویەکانی کورد ئەکا و یا خۆی بەو مەبەستانە خەریک ئەکا کە لە ناو کورددا جێی رێز و خۆشەویستین، وەک بەیتی "دەمدەم"، "شێخی سەنعان"و ھتد. لە بەیتی کوردییا شوێنی زانستی بێگانە بەر چاو ناکەوێ، سووژە و ناوەڕۆکەکان تەواو کوردین. لە بەر ئەمە بەیت بە ناوی فۆلکلۆر باس کراوە. بەیت نیشان دەری گۆرانی ژیانی کوردە لە شێوەی ئاژەڵداری تا ئەگاتە پەیدا بوونی ئەمیران و بنەماڵە ئەشرافە کوردەکان. بەیت ھەرگیز باسی ژیانی شارنشینی کورد ناکا. بەیت وەک ناوەڕۆکەی لە قاڵبیشا تەواو کوردیە لە بەیتا شێوەی عەرووزی گرینگ نیە تەنیا ئاھەنگی وشە گرینگەو بەس.
شیعری ھیجایی
شێوەی ھیجایی بە چەشنێکی سەربەخۆ پاش شێوەی بەیت ھاتۆتە ناو وێژەی کوردییەوە.
شیعری عەرووزی
شیعری عەرووزی بێ ئەوە بتوانێ لە ناوی ھەوای کۆمەڵا بژی و لە ناو باغچەی ھەناوی گشتیا بڕوێ لە کۆشکی ئەمیرانا ئەپشکوێ. شێوەی عەرووزی لە پێشا نەبوو و کاتێ ھاتە ناو وێژەی کوردییەوە کە زیاتر لە ھەزار ساڵ بوو لە وێژەی ھاوسێکانی کوردا جێگیر ببوو. ھەر چەن شاعیری باشی وەکوو پیرە مێرد و نالی توانیویانا لە شیوەی عەرووزیا باسی ژیانی راستەقینەی کوردەواری بکەن بەڵام ئەم شێوە دوور بووە لە خەلک و زیاتر لە ناو ئەمیرانا و میرنشینە کانا باو بووە و لە کێشەکانی خەڵک دوور کەوتۆتەوە و ئیتر خەڵک زۆر لێی تێنەگێشتوون و زۆر جار بە ھۆی پا بەست بوون بەو شێوەی عەرووزیە شاعیر وشەی بێگانەی زۆری کردۆتە ناو شێعرەکەیەوا.
مێژووی شیعری نوێ
دەربارەی مەسەلەی سەرتای نوێکردنەوەی شیعری کوردی زۆر کەس پێیان وایە پیرە مێرد و شیخ نووری شێخ سالح پێش لە گۆران ھەوڵیان داوە بۆ نوێکردن و ئەرکێکی زۆریان کێشاوە، بەڵام خاوەنی رێبازێکی تایبەت نە بوون. بەڵام ئەوەی کە روون و ئاشکرایە ئەوەیە کە گۆران بنچینەی نوێکردنەوەی شیعری کوردی دانا و لە مەڵبەندی تێگەیشتن و قووڵی و خویندنەوە و زانینەوە کەوتە داھێنان و ئێستاش سایە و سێبەری کارتێ کردن و بەردەوامی لە سەر دونیای شیعری کوردی ھەر ماوە و ھەر ھەیە. گۆڕینی شیعری کوردی لای گۆران لەم چەن خاڵەی خوارەوە دەر دەکەوێ:(کاروانی شیعری نوێی کوردی، ل٩)
شیعری نوێ چ شیعرێکە؟
شیعری نوێ بەرھەمی مانای باڵا، وێنەی جوان و خەیاڵی بەپیتە، بەڵام گرنگ پێکەوە گونجاندنی ئەو رەگەزانەیە چونکە شیعری نوی کۆمەڵێک زانیاری، وێنە، بیر و بۆچوونی پچڕ پچڕ نییە، بەڵکوو پێکھێنەرەکانی ھێندە توندوتۆڵ یەکیان گرتووە، مەحاڵە لە یەکدی جیا بکرێنەوە و ھەموو پێکەوە شیعرەکە تەواو دەکەن. لە شیعری نەوەکانی پێشوودا شابەیت، کرۆکی مەبەست، لووتکە و قوفڵی کۆتایی لە دێڕێکدا خۆیان دەنوێنن، بەڵام شیعری نوێ دەکرێت ھیچ کام لەو ڕەگەزانەشی تێدا نەبێت و پشت بە وێنە. مۆسیقای ناوەوە و گەشەکردنی سروشتی ببەستێت. شیعری نوێ ئاسۆی بەرینە، بەردەوام لە گەشەکردندایە و ھەموو ڕۆژێک، ڕۆژی لە دایکبوونیەتی، شاعیری نوێخواز سەرقاڵی سەرکێشی، تێپەڕاندن و دۆزینەوەی وڵاتە نوێیکانە. لە شیعری نوێدا شوێنە سپی و نەنووسراوەکانی لاپەڕکەیش وەک وشە و دێڕەکان بەشێکن لە دەقەکە، ڕستە شیعرییەکان بۆشاییەکان ئەدوێنن و وشەکان شوێنە سپییەکان دەھێننە گۆ. شاعیر وشەو دێڕە نەگوتراوەکان بۆ سەلیقەی خوێنەر جێ دەھێڵێت. شیعری کۆن بۆ ڕآگرتنی کێش یان ھێنانەوەی سەروا ھانای بۆ ناو کار دەبرد، شیعری نوێ پەنا بۆ تەکنیکی سڕینەوە دەبات ناوکار وشە زیادەکانە، سڕینەوە، وشە نەنووسراوەکانە، ئەوانەی خوێنەر پێشبینیان دەکات. شیعری نوێ بۆ خوێندەنەوەو لێ ڕامان دەنووسرێت، شیعری دێرین بۆ گوێگرتن و ستران دەنووسرا. کێش یەکێکە لە مەرجەکانی نەزم نەک شیعر. کێش چوارچێوەیە، قەفەزە، ئیقاع (ریتم) خوێنە بە لەشی دەقەکەدا دەگەڕێت، کێش کورتی و درێژییەکەی، بەرزی و نزمییەکەی پێشەکی دیاری کراون، ئیقاع بەپێی باری دەروونی شاعیر لە گۆڕاندایە و لە ئەنجامی چۆنیەتی پێکەوە ڕێکخستنی وشە و پیتەکانەوە دێتە گۆڕێ. کێش ھاوارە، ئیقاع دەنگدانەوەیە. شێعر دەچێت کێشی نەبێت بەڵام ھەموو نووسێنێک ئیقاعی ھەیە. شیعری نوێ ئیقاعی مەبەستە نەک کێش. (قولپی پێکەنین) بوارە کانی شیعری نوێی کوردی شیعر نوێنەری بارودۆخی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ھونەری و تەنانەت ئابووری وڵاتەکەیە. رۆلەکانی کۆمەڵگای کوردەواریش چاویان بە شەڕ و ئەنفال و کیمیاباران و ئاوارەیی پشکوتووە، کە وایە زۆر سروشتییە شیعرەکانیان شوڕشگێرانە بووبێت و کەسانێ وەکوو لەتیف ھەڵمەت و شێرکۆ و پە شێوی تیا ھەڵکەوتبێ. زۆربەی شیعری کوردی تا ساڵی ٢٠٠٠ شیعری شوڕش و خەباتە، شیعری نەفرەت لە زۆردار و داگیرکەر، شیعری ئاوارەیی و زیندان، لە ھەمان کاتدا شیعری خۆشەویستی.
شیعری خۆشەویستی و دڵداری
لە ئەدەبی ھەموو نەتەوەکانی دونیادا بەشێکی گەورە لە بابەتی شیعرەکانیان دڵداری و خۆشەویستییە. کە واتە شیعری کوردیش وەک شیعری ھەموو نەتەوەکانی تر ئوقرە و ئارامی بە دڵداری دێت و ھیچی تر. باس لە دڵداری فێنکیەک بە گیانی دەبەخشێ و ھێزی بە پێز دەکا بۆ پەڕاندنەوەی گەلی داماوی ژێر چەپۆک و داگیرکەر.
شیعری نیشتمانی و نەتەوەیی
نیشتمان پاژێک لە وجوودی ھەر کەسەو چ ئێستا و چ پێشتر گراویەکی تایبەت لە نێوان مرۆڤ و نیشتماندا بووە. ئەم گراوییە لە دوو بەشا دەنوێندرێ: سروشتی کوردستان: لە شیعری نوێی کوردیدا تاراوگە دیاردەیەکی داسەپاوە، شاعیر لە وڵات ڕاودەنرێ، ھۆی ڕاونانەکەشی بەرگری لە وڵاتەکەیەتی. کە وایە شاعیر بەم پێداھەڵگوتنە چەن ئامانجی ھەیە: گەیاندنی ئەو سووکایەتییە بە ویژدانە بیدارەکانی دونیا، ترساندنی داگیرکەر، بزواندنی رۆڵەکانی نیشتمان و لە ئەنجامدا ئەھوەن کردنەوەی داخی دڵ. شیعری شوڕش: ئەم بەشە لە شیعری نەتەوەیی بەشێکی زۆر لە شیعری نوێی کوردی ساڵانی پاش شەڕی جیھانیی یەکەم تا نەوەدەکان ئەگریتە بەر. بزاڤە جۆربەجۆرەکانی کورد لە گەشەو سەرھەڵدانن و کورد خەریکە خۆی دەدۆزێتەوە. ئەم شیعرە خۆی لە چەند ڕەھەند دایە: بەخەبەر کردنی گەڵێکی خەو لێکەوتوو و بێ ئاگا، ناساندن و نواندنی روومەتی ناحەز و دزیوی داگیرکەر بە جەماوە، شیعری یەکیەتی.
شیعر و براکوژی
لە نەوەدەکانا کە دیوی براکوژی خەریک بوو یەکەیەکە رۆڵەکانی گەلی ھەڵدەلووشی و دەیەویست جارێکی تر جەرگی دایکی نیشتمان ببڕێ و گیانی بێنێتەوە سۆ و ئاواتی سەدان ساڵەی بنێژێ، شیعر سەنگەری خۆی گۆڕی و ئەمجار رووی کردە براکوژی و کۆمەڵگای لە ھەڵدێرگای نەمان گەڕانەوە.
شیعر و ژن
بارودۆخی ژن لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و لە کوردستان بە تایبەت گەلێک جێگای رامانە. ئەگەر [شەڕی براکوژی] ١٠٠٠٠پیاوی کردە قوربانی، دەسەڵاتی پیاو سالار لە ماوەی ١٥ ساڵ تا ٢٠٠٧ زۆرتر لە ٣٠٠٠٠ ژنی بە تاوانی ئابڕوو کردۆتە قوربانی حەزەکانی خۆی. ئەم تاوانانە فیمینیزمی کوردی ھێناوەتە ئاراوە و بەشێکی شیعری نوێی بە خۆی تەرخان داوە.
شیعر و خەباتی کۆمەڵایەتی
شیعر ئەم جارەش باشترین ڕێنوێن و ڕێنمایە. شیعرە کە بە زێڕی دەسەڵات نافریوێ و رێبازی بەرنادا، نابەرامبەرییە کۆمەڵایەتییەکان داخێکی گرانن بە سەر دڵی شیعردا. شیعر بۆ ھێور کردنەوەی ئەم داخە لە ھیچ ھەوڵێک ناوەستێ و ڕوو لە ئاسۆی گەیشتن بە وڵاتێکی دیموکراتیک باری قورسی کۆمەڵ لە کۆڵ دەنێ و لە رۆیشتن ناوەستێ.(لە شاخەوە تا شار)
عەبدوڵڵا گۆرانی ڕچە شکێن
پاییز! پاییز بووکی پرچ زەرد من مات تۆ زیز ھەردوو ھاودەرد من فرمێسکم، تۆ بارانت من ھەناسەم، تۆ بای ساردت من خەم، تۆ ھەوری گریانت دوایی نایە دادم دادت پایز پایز پایز! پایز! شان و مل رووت من مات، تۆ زیز ھەردووکمان جووت ھەرچەند گوڵ سیس ئەبێ بگرین ئاڵتوونی دار ئەڕژێ بگرین پۆلی باڵدار ئەفرێ بگرین بگرین… بگرین… چاومان نەسڕین ھەرگیز، ھەرگیز '''
ئیمپراتۆری شیعری دونیا شێرکۆ بێکەس
شێرکۆ بێکەس، کوڕی شاعیری ناوداری کورد فایەق بێکەس و لە ساڵی ١٩٤٠ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ١٩٨٦ وڵاتی عێراقی بە جێھێشت. لە ساڵەکانی ١٩٨٧–١٩٩٢ لە وڵاتی سوید بووە و پاشان گەڕاوەتەوە بۆ کوردستان. شێرکۆ بێکەس بە یەکێ لە شاعیرە نوێخوازەکانی ھاوچەرخی کورد دادەنرێت. ژیانی شێرکۆ ئاوێنەیەکە لە خەبات و خۆشەویستی. بە وتەی سەید عەلی ساڵحی (شاعیری مەزنی فارس)، شێرکۆ ئیمپراتۆری شیعری دونیایە.
بەرھەمەکانی: کازیوە، دەربەندی پەپوولە، بەردە قارەمان و مامە یارە، من تینویتیم بە گڕ ئەشکێ، ژن و باران، کەژاوەی گریان، دوو سروودی کێویلە. ھەڵۆ و… لە ساڵی ١٩٨٧ خەڵاتی جیھانی «توخولسکی» (خەڵاتی ئەدەبی) لە سوێد وەرگرتووە. شیعرەکانی بە زۆر زمانی دونیا وەکوو: ئاڵمانی، فەرانسی، ئیتاڵی، سوێدی، عەرەبی، فارسی و… وەرگێڕاودراون. ھەندێک لە شیعرەکانی کراون بە وانەی قوتابخانەی چەند وڵاتێک. شیعری نوێی کوردی بە گۆران دەسی پێکرد و بە شێرکۆ گێشتە لووتکە.
نموونەی شیعری شێرکۆ
من ھەندێ جار کە ئاو لە وشەم ئەبڕدرێ و ئەبمە کاغەزێکی قاقڕ. کارێزکەنی خەیاڵم دائەھێڵمە ناو قووڵایی مێژوومەوە، خەم ھەڵکەنێ و خەم ھەڵکەنێ تا ئەگاتە ئاوی شیعر.
سوارە ئیلخانیزادە (باوکی شیعری نوێی رۆژھەڵات)
کاکە سوارە کوڕی ئەحمەد ئاغای ئیلخانی زادە لە ساڵی ١٩٣٧ لە دێی تورجان له بەشی ناوەندی سەقز لە دایک بووە. پاش ساڵێک لە گوندی قەرەگوێز نیشتە جێ دەبن. سوارە خوێندنی سەرەتایی لە لای ماموستای تایبەتی دەست پێ کردووە و پاشان لە بۆکان و تەورێز درێژەی بە خوێندن داوە و لە زانستگای تاران بڕوانامەی لە بواری مافدا وەرگرتووە. شێعر و نووسراوەکانی لە گۆڤارە بە ناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی ئێرانسخن و کوردستاندا چاپ کراون، ئەوجا لە بەشی کوردی ڕادیۆ تاران دامەزراوە و بۆتە بەرپرسی بەرنامەی تاپۆ و بوومەلێڵ. لەو ڕێگایەوە بەشێک لە جوانترین شاکارەکانی ئەدەبیاتی کوردی بە دەنگێکی گەرم و شێوەیکی وەستایانە بڵاوکردۆتەوە، ئەوەش لە کات و زەمانێکدا کە چاپ و بڵاوکردنەوەی ھەر شتێک بە زمانی کوردی زیندان و جەزرەبەی لە دوا بووە. لە شەوەزەنگی بێ دەنگی دا لە رۆژھەڵاتی کوردستان شێعرو پەخشانەکانی بە تایبەت لە ناو لاوەکاندا بیروھزر دروست دەکا! «خەوە بەردینە، شار، کچی بەیان» ئەسکەندەر شاخی ھەیە، کەویار“ تاکە شێعرو پەخشانی بەناوبانگن، شانۆنامەی “ سەیدەوان“ و لێکۆڵینەوەکانی لە مەڕ ئەدەبیاتی کوردی بە تایبەت ئەدەبیاتی زارەکی کوردی لە تەک شێعرەکانی فارسی دا ھێزوتوانای شاعیر و نووسەر و رۆشنبیرێک دەنووینن کە جێگای ھەردەم سەوز دەمێنێ. تاپۆ و بوومەلێڵ لە تاران و رۆژێک لە رۆژان لە بەغدا دوو پروگرامی بەپێز و ڕەنگین بوون کە لە ھەر دووک لا باشترین دەنگەکانی شێعرو ئەدەبیاتی کوردیان بڵاو دەکردەوە، لەوێ کوردستان موکریانی و عەبدوڵڵا پەشێودەنگیان ھەڵدەبڕی، لێرەش عەلی حەسەنیانی و فاتح شێخولئیسلامی! سوارە ئیلخانی زادە (سوارە), عەلی حەسەنیانی (ھاوار) و فاتح شێخولئیسلامی (چاوە) سێ کوچکەی شێعری نوێی کوردی لە رۆژھەڵاتی کوردستان پێکدەھێنن و ئەوانە لە گەڵ عومەر سوڵتانی (وەفا) مەیدانی شێعری کوردییان پان و بەرینتر و ڕەنگینتر کرد! سوارە بە منداڵی دووچاری نەخۆشی دەبێ و پاش سێ ساڵ لە جێگاداکەوتن، ژیان لە ئامێز دەگرێتەوە، بەڵام ژان لە ھەموو ساڵەکانی ژیانیدا لە گەڵی گەورە دەبێ! زیندان و زیندانبانەکانی ڕژیمیش لەشی تێک دەشکێنن، ھەتا سەرئەنجام لە نێوان ڕێگای ئێدارەی ڕادیۆ و تەلەوزیۆن و ماڵەکەیدا لە لایەن ھاوکارێکی خۆیەوە بەر ماشێن دەدرێ و چەند رۆژ پاشان لە زستانی ١٣٥٤(١٩٧٥) دوادەمەکانی ژیانی تەواو دەکا و بەرە و بۆکان دەیگەڕێننەوە و لە گومبەزی گوندی fa:حمامیان-حەمامیان لە سەر بەرزاییکی وەک نالەشکێنە بەخاکی دەسپێرن، زیرەک و سوارە لە سەر دوو بەرزاییەوە دەڕواننە یەک. سوارەی ژین کورت بە تەمەن درێژی لە ناو فەرھەنگ و ئەدەبیاتدا دەمێنێتەوە، بە تایبەت ئەدەبیاتی گەلەکەی خۆیدا. ئەوەش بگوترێ تاقانە کوڕی سوارە لە تەمەنێکی کورتدا لە ھولەند دڵی لە وەستان دەکەوێ وداستانێکی تراژیک وەک سەیدەوان بە چەشنێکی تر لە یاددا دروست دەکا. ژیانی ڕێڕەوانی شێعری نوێی کوردی خۆی رۆمانێکی دڵتەزین دەنوێنێ, دوای سوارە، عەلی حەسەنیانی لە پاش ژیانێکی پڕ ئازار لە ھەندەران دڵی لە وەستان دەکەوێ و تەرمەکەی خاکی دانمارک دیگرێتە خۆی. “چاوە“ش کە زەمانێک دەنگی ھەڵدەبڕی و بۆ ھەموو کوردستان ھاواری دەکرد: “ فەرشی ماڵەکەم پڕی خشت وخاڵ و ڕاتەکاندنی گەرەکە“, ئەمرۆ ھەر چوار سووچی فەرشی ماڵەکەی بەرداوە و ڕەنگە ئاوڕ لێ دانەوەش لای گران بێ، وەفاش پاش ئازارێکی چەند ساڵە ژیانی کۆتایی پێھات. نموونەی شیعری سوارە شار
گوڵم! دڵم پڕە لە دەرد و کوڵ ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت ئەڵێم بە جامێ ئاوی کانیاوی دێ یەکەم عیلاجی کەم کوڵی دڵی پڕم، لە دەردی ئینتیزارەکەت وەڕەز بوو گیانی من لە شار و ھاڕە ھاڕی ئەو لە ڕۆژی چڵکن و نەخۆش و تاو ویاوی شەو ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت لە شاری چاو لەبەر چرای نیئۆن شەوارەکەت بڕۆمە دێ کە مانگە شەو بزێتە ناو بزەم چلۆن بژیم لە شارەکەت کە پڕ بە دڵ دژی گزەم؟! لە شارەکەت، کە ڕەمزی ئاسن و منارەیە مەلی ئەوین غەوارەیە ئەڵێی لە دەوری دەست و پێم ئەوەی کە تێل و تان و ڕایەڵە، کەلەپچەیە ئەوەی کە پەیکەرە میسالی داوەڵە ئەوەی کە دارە تێلە، مەزھەری قەنارەیە لە شارەکەت کە مەندی دووکەڵە کە دێتە دەر لە ماڵی دەوڵەمەند وە تیشکی بێ گوناھی خۆرەتاو ئەخاتە بەند لە ھەر شەقام و کووچەیەک شەپۆڕی شینە دێ بەرەو دڵم دەستی گەرمی ئاشنا نییە کە ئەیگوشم دەستی چێوییە لەشارەکەت زەلیلە شێر باوی ڕێویە بە ھەر نیگایەکو بەتایەکە ئەڵێم برۆم لە شارەکەت گوڵم، ھەرێمی زۆنگ و زەل چلۆن ئەبیتە جاڕە گوڵ لە شاری تۆ، لە شاری قۆندەرەی دراو شارەکەت ئاسکە جوانەکەم تەسکە بۆ ئەوین و بۆ خەفەت ھەراو کێ لە شاری تۆ لە شاری قاتڵی ھەژار گوێ ئەداتە ئایەتی پەڕاوی دڵ؟ منێ کە گۆچی تاوی گەرمی بەردەوارەکەی عەشیرەتم بە دارەتەرمی کووچە تەنگەکانی شارەکەت رانەھاتووە لەشم بناری پڕ بەھاری دێ رەنگی سوور و شین ئەدا لە شیعر و عاتیفەی گەشم ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت گوڵم.
ژیلا حوسێنی
لەڕۆژی(٣١ی مانگی خەرمانانی ساڵی ١٣٤٣ی ھەتاوی) لەشاری سەقز لەڕۆژھەڵاتی کوردستان، لەبنەماڵەیەکی ئایینی سەربەشێخانی دۆزەغەرە لەدایکبوەو لەگەرمەی شۆڕشی گەلانی ئێراندا لەساڵەکانی ٥٧بەدواوە، بەتەمەنێکی کەمەوە زۆر زوو تێکەڵ بەدنیای ژیانی ھاوبەشی ماڵ‌و منداڵ‌و ماڵداری بووە، سەرەڕای ئەوانەش بەردەوام لەکۆڕو کۆبوونەوە ئەدەبی‌و فەرھەنگییەکاندا ڕۆڵی بەرچاوی بینیوە بەتایبەت لەئەنجومەنەکانی شاری سنەو سەقز کە دوایین چالاکی لەشاری سەقز بەوتارێکی ئەدەبی‌و توێژینەوە لەکۆنگرەی مەولەوی کوردا بەشداری چالاکانەی ھەبووەو ھەروەھا بۆ کۆنگرەی فەرزانەگان کە لەشاری سنە بەڕێوەچووە، ڕوانگەی نوێخوازیانەی سوارەی ئیلخانی زادەی لەوتارێکی تێروتەسەلدا ئامادەکردبوو کە ئەوکات لەکاتی بەڕێوەچوونی سمینارەکە، جێگەی ژیلا بەگوڵ نەخشێنرابوو، بەڵام ھاوڕێیەکی ژیلا بەناوی کلسومی عوسمان پوور، بەچاوی پڕ فرمێسکاوییەوە وتارەکەی ژیلای پێشکەش بەبەشداربوان کرد.
ئەو خاتوونە ناسکەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لەڕۆژی (٦/٧/١٣٧٥ھەتاوی) ھاوڕێ لەگەڵ بنەماڵەکەیدا کەدەیانویست بچنە شاری تاران بۆ سەردانی شاعیری ناوداری کورد (شێرکۆ بێکەس)، لەڕێگەدا تووشی کارەساتی وەرگەڕانی ئوتۆمبێل بوون، بەوھۆیەشەوە ژیلای شاعیر بەتەمەنێکی کەم‌و کارامەی (٣٢) ساڵیەوە لەگەڵ کچە تەمەن کورتەکەی بەناوی (ژینۆ) گیانیان لەدەستداو لەگۆڕستانی دۆزەغەرە لەڕۆژھەڵاتی شاری سەقز لەتەنیشت باوو باپیرانی بەخاک سپێردرا. بەرھەمەکانی: گەشەی ئەوین، قەڵای راز.
نموونەی شیعری
مامۆستا
دەستم بگرەو بمبەو بڕۆ ئێرە شوێنێکی دڵ تەنگە زۆر جی ماوین، کات درەنگە خەمی کەل و پەلت نەبێ ئەمە سەرم بیگرەو بڕۆ جانتای وشەی ڕەنگاو ڕەنگە چیت پێداوم. پەرۆشی دانە و دوانیانم وا خەریکە کاڵ ئەبنەوە دەخیلت بم فریام کەوە درنجی خەم ھەناسەکانم ئەبژێرێ ناھومێدی دەرکەی ئازارم لێ ئەدات ئەوا سەرم ئیسگەی حەوانەوە و تێفکرینی خۆی ون ئەکات دەبێ و بمبە نامۆیی و خەم لە ئەندێشەم بتارێنە بارانی تیشک و ڕووناکی بەسەر کێڵگەی تینووی مێشکما ببارێنە دەبێ گیانە وەک ئاوێنەی باڵانما سیمای ڕەشی نەزانینم پێ بنوێنە.
= سەرچاوەکان =
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شیعری کوردی پۆل:شیعری نوێ
داڵاس
داڵاس شارێکە سەر بە ویلایەتی تێکساس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تێکساس پۆل:داڵاس، تێکساس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤١
پۆژارێڤاتس
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا
واندا ماکسیمۆف (جیھانی سینەماییی مارڤڵ)
واندا ماکسیمۆف کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە لەلایەن ئیلیزابێت ئۆڵسن لە زنجیرە فیلمی بازرگانیی جیھانی سینەماییی مارڤڵ (MCU) بەرجەستە دەکرێت و بە ھەمان شێوەی کەسایەتیی کۆمیکەکانی ماڕڤڵ بە ھەمان ناو وێنا کراوە. واندا لە سەرەتادا وەک پەنابەرێک دەردەکەوێت کە لەگەڵ برا دووانەکەی، پیترۆ، خۆبەخشانە خۆیان پێشکەش دەکەن بە ھایدرا بۆ ئەوەی تاقیکردنەوەیان لەسەر بکرێت. بەردی مێشک توانا سروشتییەکانی دوورەجووڵاندن و دەستکاریکردنی وزەی گەورەی پێ دەدات، کە بە جادووی ئاژاوە ناسراوە. واندا سەرەتا لەگەڵ تۆڵەستێنەکان تووشی ململانێ دەبێت، بەڵام دواتر دەچێتە پاڵیان و دەبێتە یەکێک لە بەھێزترین ئەندامەکانی ئەو گرووپە.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییە مێیینەکانی نێو فیلم پۆل:کەسایەتییەکانی جیھانی سینەماییی مارڤڵ
سیاومە کۆنە
سیاومە کۆنە (Syawme kone، بە فارسی: سیاحومه کهنه) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٠ کەس لە ١٢ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
جیۆنگ دۆ جیۆن
جیۆنگ دۆ جیۆن یان جۆنگ دۆ جۆن (بە ھانگۆل: 정도전؛ بە هانجا: 鄭道傳)، لە ١٣٤٢ی زاینی لەدایکبووە و لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٣٩٨ی زاینی کۆچی دوای کرد. وە هەروەها دەناسرێت بە ناوە پێنووسییەکەی سامبۆنگ (بەکۆری: 삼봉). ئەو سیاسەتوانە بوو کە ڕۆلی گرنگی گێڕا لە هەڵوەشاندنەوەی شانشینی گۆریۆ و دامەزراندنی شانشینی جۆسۆن بەیەکەوە لەگەڵ لی سیۆنگ گێ. دۆ جیۆن ڕاوێژکاری پاشا تایجۆی دامەزرێنەری جۆسۆن بووە. دۆ جیۆن دادەنرێ بە دامەزرێنەری سیستەمی فەرمانڕەوایی لە جۆسۆن کە بۆ پێنج سەدە بەردەوام بوو. هەوڵیدا جۆسۆن بکات بە وڵاتێک کە لەلایەن وەزیرەکانەوە بەسەرپەرشتی سەرۆک وەزیران بەڕێوەبچێ دواجار لە ململانێکدا لەلایەن لی بانگ ۆن کوڕی سێیەمی پاشا تایجۆ (لی سیۆنگ گی) لەهەوڵی بوون بەشازادەی جێنشێن کۆتایی بەژیانی دێت و دەکوژرێت.
تۆمارە نوێکان
زنجیرە دراماکان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خەڵکی جۆسۆن پۆل:خەڵکی گۆریۆ پۆل:فەیلەسووفانی کۆری پۆل:شۆڕشگێڕەکان کۆریا پۆل:لەدایکبووانی ١٣٤٢ پۆل:مردووانی ١٣٩٨
بۆستن
بۆستن گەوەرەترین شار و ناوەندی ویلایەتی ماساچووسێتسی ئەمەریکایە.
پۆل:دامەزرانەکانی ١٦٣٠ لە ماساچووسیتس پۆل:شارەکانی ماساچووسیتس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٣٠
لی ستراسبێرگ
لەسەردەمی ئمپراتۆری نە‌مسا - ھنگاریا لەدایک بووە ١٧/١١/١٩٠١ کە بە نەژاد جووەو لەدایک بووی باژێری بودانیڤ کە ئێستاکە لە سەر نەخشەی ئوکراینا بەدی دەکرێ و باژێرێکە ئۆکرانی دواتر بەرەو وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا کۆچ دەکاوە لە باژێری نیۆرک نیشتەجێ دەبێت.
ناوبراو ئەکتەرێکی شانۆیی بەتواناو دەرھێنەرێکی بەتوانای شانۆوی نەمساو ھەنگاریە لە ١٧/٢/١٩٨٢لە نێۆرک کۆچی دوایی کردووە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:مردووانی ١٩٨٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
مریەم ئوزەرلی
مریەم زەھرا ئوزەرلی (بە تورکی: Meryem Sahra Uzerli) ئەکتەرێکی تورک-ئاڵمانییە، مریەم لە دایکبووی ساڵی ۱۹۸۳ی زایینیە لە شاری "کاسێل"ی ئاڵمانیا. باوکی ناوی حوسەینە و لەدایکبووی تورکیایە، دایکی ناوی ئورسولایە و لەدایکبووی ئاڵمانیایە. مریەم بە ھۆی ڕۆڵی خوڕەم سوڵتان لە زنجیرە درامایەکی تورکیایی بە ناوی "Muhteşem Yüzyıl" (بە واتای سەدەی بەشکۆ، کە لە ئێران بە ناوی حەریمی سوڵتان ناسراوە)، زۆر بەناو بانگ بوو. باڵای مریەم ١٧٢ سانتیمەترە.
تەحریم
سوورەتی تەحریم سوورەتی ٦٦ی قورئانە و ١٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی تەڵاق دابەزیوە.
مریەم ئوزەرلی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:خانمەکتەرانی ئەڵمانی لە سەدەی ٢١ەم
تەحریم
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:جیھاد پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:ئیسلام و ژنان پۆل:ژینی محەممەد پۆل:خێزانەکانی محەممەد
کارەسات لە زەوییە بێکۆتاکان (ئارۆڤێرس)
"کارەسات لە زەوییە بێکۆتاکان" شەشەم ڕووداوی تێپەڕبوونی ئارۆڤێرسە و ئەڵقەکانی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی سووپەرگێرڵ، و باتوۆمەن، و فلاش، و تیر، و ئەفسانەکانی بەیانی لەسەر زە سی دەبلیو ڕوودەدات. ئەڵقەکانی سووپەرگێرڵ و باتوۆمەن و فلاش لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا پەخشکرا لە کاتێکدا ئەڵقەکانی تیر و ئەفسانەکانی بەیانی لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا پەخشکرا. ڕووداوەکانی ئەڵقەی هەورەبروسکەی ڕەش " کتێبی بەرگری: بەشی چوار: کارەساتی زەوی" (کە لە نێوان باتوۆمەن و فلاشدا پەخشکرا) و کتێبی کۆمیک لە دوو دەرچوون لەگەڵ کەسایەتییەکان و تێگەیشتنە بەکارنەهێنراوەکان لە ئەڵقە زیندووەکا لە ڕووداوەکە بەژدارە.
"کارەسات لە زەوییە بێکۆتاکان"، لە کتێبێکی کۆمیک بەهەمان ناوەوە وەرگیراوە، لە ڕووداوەکانی تێپەڕبوونی پێشوو «جیهانەکانی تر»ەوە بەردەوامە.
داسێران
دارسەیرانی مەریوان کە خەڵکی داسیەرانی پێدەڵێن پێشتر وەکوو گوندێکی جیا بووە لە پێی کێوی فەیلەقووسی مەریواندا. بە پەرەگرتنی ناوەندە شارییەکان لە ناوچەکەدا وردەوردە ژمارەی دانیشتووان و ماڵەکانی زۆرتر بووە و ئێستا وەک گەڕەکێکی شاری مەریوان دەناسرێت.
پۆل:گەڕەکەکانی مەریوان
بڕیارنامەی ٩٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی ئازاری ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەبخازیا، گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٤٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٤ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
یوولیا تیمۆشێنکۆ
یوولیا تیمۆشێنکۆ (؛ لەدایکبووی ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠) سیاسەتوانێکی ئۆکراینیە. ئەو سەرۆک‌وەزیرانی پێشووی ئۆکراین، و سەرۆکی پارتی نیشتمانە. تیمۆشێنکۆ لە شۆڕشی نارنجیی خەڵکی ئوکراین دا یەکێک بوو لە ناڕازییان لە ئاکامی ھەڵبژاردنی سەرۆک‌کۆمار، و یەکێک بوو لە ھاوڕێیانی ڤیکتۆر یووشێچنکۆ-سەرۆکی پارتی نەیارای دەوڵەت. دژبەران ھەمیشە یووشێچنکۆ و تیمۆشێنکۆ تاوانبار دەکەن بە نزیکبوونەوەی زۆر لە ئەمەریکا.
تیمۆشێنکۆ لە ٢٤ جانیەوەری ھەتا ٨ی سێپتەمبەری ٢٠٠٥ وە ھەروەھا لە ١٨ دێسەمبەری ٢٠٠٧ ھەتا ٤ مارس ٢٠١٠ سەرۆک‌وەزیرانی ئۆکراین بوو. تیمۆشێنکۆ لە ٤ی مارسی ٢٠١٠ دەستی لە کار کێشایەوە. ئەو سەرۆکی پارتی "سەرزەمینی باوکیی" یەکێتی ھەموو ئۆکراین و بلۆکی یوولیا تیمۆشێنکۆیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئوکراینا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:کەسایەتیی ئوکراینی پۆل:سەرۆک‌وەزیرەکانی ئوکراینا پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
فرێدێریک تریستان
فرێدێریک تریستان نووسەر و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
نیوەگۆی باکوور
وێنۆک|چەپ|نیوەگۆی باکوور کە بە ڕەنگی زەرد دیاری کراوە. وێنۆک|چەپ|نیوەگۆی باکوور لە سەرووی [[جەمسەری باکوورەوە.]]
نیوەگۆی باکوور بەو نیوە لە ھەسارە دەوترێت کە دەکەوێتە باکووری هێلی کەمەرەییی ئەو ھەسارەوە، هەروەها رێژەیەکی گەورەی خاک پێکدێنێ کە رووبەرەکەی لە ٪٦٠ە.
وڵاتانی نیوەگۆی باکوور
بەشەک لە دەوڵەتانی جیهان دەکەونە ئەو روبەرە ئەوانیش:
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەکانی جیھان پۆل:نیوەگۆی زەوی پۆل:نیوەگۆی باکوور
توورەج ئەسڵانی
توورەج ئەسڵانی (لە دایکبووی ١٩٧٤، سونقوڕ) سینەماکار، وێنەگری سینەمایی، سیناریۆنووس و دەرهێنەری کوردە. ئەو دەرچووی بەشی گرافیک دیزاین و سینەمایە لە زانکۆی سوورە لە تاران. توورەج وەک وێنەگر کۆمەڵێک فیلمی کوردی و فارسی گرتووە، لەوانەش وێنەی فیلمی وەرزی کەرگەدەن گرتووە کە لە دەرهێنانی بەهمەن قوبادییە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:دەرهێنەرانی کورد
شیکاریی دراوە
وێنۆک|341x341پیکسڵ|پێویستە دوای ئەوەی دراوەکان لە بنکەدراوە دەرھێنران بکرێن بە دوو بەشەوە: دراوەی ڕاھێنان و دراوەی تاقیکردنەوە شیکاریی دراوە بریتییە لە کرداری تێگەیشتن، خاوێنکردنەوە، گۆڕینی فۆرم و شیکردنەوەی دراوەکان بە مۆدێلی بیرکاریی جۆراوجۆر بە مەبەستی دۆزینەوەی زانیاریی زیاتر. ئەم زانیارییانە بۆ بڕیاردان لە بوارە جۆراوجۆرەکانی بەڕێوەبەریدا کەڵکیان لێ وەردەگیرێت. ئەمڕۆ زانستی دراوەکان و شیکاریی دراوە لە لقە جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی، ئابووری و کاسبیدا بە کار دەھێنرێت.
کۆکردنەوەی دراوە
بریتییە لە کۆکردنەوەی دراوە لە سەرچاوە جۆراوجۆرەکان.
ئامادەکردنی دراوە
لەم قۆناغەدا دراوەکان دەخرێنە پاڵ یەکتری و ئامادەسازیی پێویستیان لەسەر دەکرێت. بۆ نموونە ئەگەر پێویست بێت فۆرمەتەکەیان دەستکاری دەکرێت. بۆ نموونە ئەلگۆریتمەکانی پۆلێنی ئاماری تەنیا دەتوانن ئەو دراوانە پێشبینی بکەن کە فۆرمەتی پۆلیان ھەیە. بۆیە ئەگەر بگۆڕی ئامانجی مەسەلەکە (بە ئینگلیزی: target variable) ژمارەییە پێویستە فۆرمەتەکەی بگۆڕدرێت بۆ پۆلی.