cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەلێکساندەر ئیسحاق
بۆروسیا دۆرتمۆند
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Isak170727.jpg/220px-Isak170727.jpg|وێنۆک|ئیسحاق ڕاھێنان لەگەڵ دۆرتمۆند لە تەممووزی ٢٠١٧ لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧، ئیسحاق گرێبەستێکی درێژخایەنی لەگەڵ یانەی بۆروسیای دۆرتمۆند واژوو کرد، کە تا ھاوینی ٢٠٢٢ بەردەوام بوو. تێچووی گواستنەوەکە و بڕەکەی ئاشکرا نەکرا، بەڵام ڕاپۆرتەکان پێشنیاری ئەوەیان کرد کە بە ٩ ملیۆن یۆرۆ دانراوە، کە بەرزترین تێچووی کڕین دەبێت کە تا ئێستا بۆ یاریزانێک کە بگوازرێتەوە لە خولی نایابی سویدی خەرج کراوە. پێش واژووکردنی گرێبەست لەگەڵ دۆرتمۆند، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان ئیسحاق گواستنەوەی بۆ ڕیاڵ مەدرید ڕەتکردووەتەوە.
سیانەیی پیرۆز
چەپ|وێنۆک|لەگەڵ ئەوەی لە "[[بەسەرهاتەکانی درووستبوون ٣" دا نووسراوە کە باوک ئادەم و حەوای لەبەھەشت کردە دەرەوە، بەڵام کڵێسا بە ھەرتەقەی دانەنا کاتێک کە لەبری باوک، کوڕ وێنە کرا، چونکە خودا باوک و خودا کوڕ یەکن ]] لەباوەڕی مەسیحییەکاندا بۆ سیانەیی پیرۆز یان یەرەیی (بە ئینگلیزی: Trinity)، خودا وەکوو سێ دانە کەسی پیرۆز پێناسە دەکرێت (بەگریکی: ὑποστάσεις) کە بریتیین لە خودا باوک، خودای کوڕ (یەسووعی مەسیح) و ڕۆحی پیرۆز. ئەم سیانە لەکەسایەتیدا جیاوازن و بەڵام پێکەوە یەکن و لەیەکێتیدا پێکەوەن و ھەریەکەشیان وەکوو یەک یەکسانن و ھاوجەوھەرن (بەگریکی: ὁμοούσιοι). بەجۆرێکی تر، ھەرسێ کەسایەتییەکەی سیانەیی پیرۆز لەیەک شتن. ئەم باسە یەکێکە لە باسە ئاڵۆزەکانی نێو باوەڕی مەسییحەتدا.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
بۆروسیا دۆرتمۆند
ئیسحاق یەکەم یاری خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە بردنەوەی ٣–٠ی جامی ئەڵمانیا بەرامبەر یانەی ستۆرتفرۆند لۆت لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٧. ئیسحاق یەکەم مەدالیای بردەوە لەگەڵ یانەکە کاتێک دۆرتمۆند بوو بە براوەی جامی ئەڵمانیای ٢٠١٦–١٧، تەنھا یەک جار لە پاڵەوانێتییەکەدا یاری کرد و لە پێکھاتەی یاری کۆتایی نەبوو.
سیانەیی پیرۆز
خودای باوک، خودای کوڕی نارد بۆ جیھان ، کە ئەمەش لەڕێگەی ڕۆحی پیرۆزەوە بوو ، لەکاتێکدا ڕۆحی پیرۆز بەیەکێکی تر لە سیانەیی پیرۆز دادەنرێت و ناو دەبرێت بە ڕۆحی باوک و ڕۆحی یەسووع ، نموونەکان لەسەر یەکێتی لە سیانەیی پیرۆزدا، زۆرن.
بەبڕوای مەسیحییەکان، بەتەنھا یەک کەس لەنێو سیانەییەکەدا جێی رەزامەندی نییە بەڵکو پێویستە ھەموویان پێکەوە قبووڵ بکرێن.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
خواستن بۆ ویلیامی دووەم
دوای ئەوەی ھیچ یارییەکی لە وەرزی ٢٠١٨–١٩ بۆ بۆروسیای دۆرتمۆند ئەنجام نەدا، ئیسحاق بە خواستن درا بە یانەی خولی نایابی ھۆڵەندا ویلیامی دووەم. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠١٩، گۆڵی یەکسان بوون و لێدانی سزای بردنەوەی تۆمار کرد لە نیوەی کۆتایی بەرامبەر ئەلکەمار و یارمەتی ویلیامی دووەمی دا بگات بە یاری کۆتایی جامی ھۆڵەندی بۆ یەکەم جار لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٥ەوە. لە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٩، بوو بە یەکەم یاریزان کە سێ لێدانی سزا گۆڵ بکات لە یارییەکی خولی نایابی ھۆڵەندا، لە بردنەوەی ٣–٢ بەرامبەر فۆرتونا سیتارد. لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٩، ئیسحاق بوو بە یەکەم یاریزانی بیانی لە خولەکەدا کە ١٢ گۆڵی تۆمارکرد لە ١٢ یاری یەکەمی خولدا.
سانتیاگۆ
سانتیاگۆ دی چیلی یان زۆرجاران ھەربەتەنھا بە سانتیاگۆ ناوی دەھێنن٫پایتەخت و گەورەترین شاری چیلی یە، ژمارەی دانیشتوانی ١٧٥٠٠٠ کەسە، ئەم ژمارەیەتەنھا ناوی تۆماڕکراوی شارەکەیە، خۆی لە ڕاستیدا ٥، ٧ ملیۆن کەس لە سانتیاگۆ دەژێت.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
وەرزی ٢٠١٩–٢٠
لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩، ئیسحاق گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ ڕیال سۆسیادادا واژوو کرد، بە نرخی ٩٨٨٬٠٠٠ پاوەند و ١٩٠٠٠ پاوەند لە ھەفتەیەکدا، کە لە ١ی تەممووزی ٢٠١٩ چووە یانەکەی خولی ئیسپانی لا لالیگا، کە یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە یەکەم یاریی دا. ئەو بە شێوەیەکی بەھێز بەردەوام بوو لە پێش دەست پێکردنی وەرزەکە، چوار گۆڵی لە پێنج یاری دا تۆمارکرد. ئیسحاق یەکەم گۆڵی فەرمی خۆی بۆ ڕیال سۆسیاداد تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ ی خولدا بەرامبەر ئیسپانیۆل لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٦ی شوبات، ئیسحاق دوو گۆڵی تۆمارکرد و یەک ئەسیستی کرد لە چارەکی کۆتایی کۆپا دێل ڕەی (جامی ئیسپانیا) بەرامبەر ڕیاڵ مەدرید. لە ٩ی شوبات، گۆڵێکی بردنەوەی لە دێربی باسک بەرامبەر ئەتلێتیک بلباو تۆمار کرد.
سانتیاگۆ
خەڵکەکە ناوی سانتیاگۆ بە بێتا دەھێنن، ئەمیش بەھۆی دەوڵەمەندی ھەبوونی ھەلی کاری زۆڕ، کە لەپایتەختەکانی ئەمەریکای لاتین بوێنس ئایریس و مۆنتێڤێدەیۆ گەشاوەترە.
سیانەیی پیرۆز
زاراوەی "سیانەیی خودا یان سیانەیی پیرۆز"، بەھیچ جۆرێک لەنێو کتێبی پیرۆزدا بەکارنەھاتووە، بەڵکو بۆ یەکەم جار ئەم زاراوەیە لە ئەنجومەنی نیقییەدا بەکارھات، بەڵام ناوەڕۆکی بابەتەکە لەئینجیلدا بۆ چەند جارێک بەکارھاتووە وەک لە "مەتتا ٤:١٦".
سانتیاگۆ
بەھۆی ئەوەی سانتیاگۆ کەوتۆتە دامێنی چیاکانی ئەندێز، بڕێکی کەم لە بای بەردەکەوێت، ئەمە بۆتە ھۆی پیس بوونی ھەوایەکەی، بەتایبەت لە وەڕزی زستان دا، ھەروەھا لەکۆتایی وەڕزی ھاوین، جگە لە ھەبونی تڕومبێلێکی زۆر.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
وەرزی ٢٠١٩–٢٠
لە ٣ی نیسانی ٢٠٢١، ئیسحاق یەکەم خەڵاتی نازناوی لەگەڵ یانەکەی بردەوە کاتێک لە ٨٩ خولەکدا یاری کرد لە یاری کۆتایی جامی کۆپا دێل ڕەی ٢٠٢٠ (جامی ئیسپانیا) لە بردنەوەی ١–٠ بەرامبەر ئەتلێتیک بلباو، یارمەتی ڕیال سۆسیدادی دا بۆ بردنەوەی جامی ئیسپانیای ٢٠١٩–٢٠.
سیانەیی پیرۆز
بیروباوەری سیانەی پیرۆز لای زانا مەسیحەکان
وشەی سێیەک ( التثلیث - الثالوث ) مەبەست پێی باوک و کوڕ و ڕووحی پیرۆزە بەلکو کەسانی تری وەک قەشە ترتلیان داھێنەری بووە و یەکەم جار ئەو باسەی کردۆتەوە لەسەدەی دووەمی لەدایکبوون ! لەدوای ئەمە لەناوەڕاستی سەدەی سێیەم قەشە سبیلیوس بە بدعەو داھێنراوی زانی! ھەروەھا اریۆسەکان بانگەوازی ئەوەیان دەکرد تەنھا باوک ئەزەلی و ئەبەدیە بەلام کوڕ و ڕووحی پیروز ئەوانە دروستکراون و ئەزەلی نین
سانتیاگۆ
مێژوو
تسانتیاگۆ درووستکرا لەسەردەستی پێدرۆ دی ڤاڵدیڤا، لە ڕێکەوتی ١٢ فێبرایەری ١٥٤١ لەسەر کەناراوەکانی ڕووباری مابوچۆ، لەژێڕناوی سانتیاگۆ دی نوێڤا، ڕێوڕەسمی کردنەوەکەی لەسەر بەڕزایی ھیولێن بوو، کە دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ سیرۆ سانتا لوکیا، ھەڵبژاردنی شوێنەکە لەلایەن ڤاڵدیڤا بۆ گونجاوی و مامناوەندی کەشەکەی دەگەڕێتەوە، جگە لە گونجاوی شوێنەکەی بۆ بەڕگری کە پشتی کێوی ئەندێزە و بەردەمیشی ڕووباری مابوچۆیە، ئەم ڕووبارە چەندین زەڵکاوی گەورەی درووست کردوە و تەپۆڵکە بەرزەکانی ناو زەڵکاوەکان وەک دوورگەیەک دەردەکەون لەناو دەریادا.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
وەرزی ٢٠٢٠–٢١
لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢١ یەکەم ھاتریکی بۆ یانەکە تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٠ ی خولەکەدا بەرامبەر دیپۆرتڤۆ ئالڤێس، کە بووە یەکەم یاریزانی سوید کە ھاتریک لەو خولەدا تۆمار بکات لەو کاتەوەی ھێنری «گارڤیس» کارڵسۆن ھەمان کاری کرد بۆ ئەتلێتیکۆ مەدرید لە ١٩٤٩دا.
کاروانی نێودەوڵەتی
ئیسحاق بۆ تیمی لاوانی سوید یاریکرد لە خوار ١٦ ساڵان تا ٢١ ساڵان. ئەو بانگکرا بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید بۆ یاری دۆستانەی بەرامبەر کۆت دیڤوار لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ و سلۆڤاکیا لە ١٢ی کانوونی دووەم. یەکەمین یاری خۆی بەرامبەر کۆت دیڤوار ئەنجامدا، لە خولەکی ٦٢دا بە یەدەگ ھاتە یاریگاوە لە دۆڕاندنی ٢–١ لە جێگەی پێر فریک. ئەو لە دووەم یاری دژی سلۆڤاکیا بە شێوەی سەرەکی دەستی پێکرد، یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٦–٠ لە خولەکی ١٩، کە بوو بە گەنجترین گۆڵکار لە مێژووی ھەڵبژاردەی سوید.
سانتیاگۆ
مێژوو
سانتیاگۆ لە ڕێکەوتی ١١ سێپتێمبەری ١٥٤١ کاوڵ کرا بەھۆی ھێڕشی ھیندیە سوورەکانەوە بۆ سەر ئیسپانیەکان. ئەم جەنگە بە جەنگی ئەڕاوکۆ دەناسرێت. چەپ|وێنۆک|کاتیدرالێک لە سانتیاگۆ. خانوە بنەڕەتیەکانی شارەکە بۆیەکەم جار ھیندیە سورەکان لێی نیشتەجێببون ئەوانەی توانیبویان لای ئیسپانیەکان ھەلی کار بەدەست بێنن، کە تەواوی خانوەکانیان کەوتبوە سەر ڕووباری مابوچۆ، ھەر لەوێوە شارەکە پەرەی سەند و گەشەی کرد، بەم ناوچەیەیان دەگوت ئەلامێدا (ئەڤینیدا ئەلامێدا لیبەرتادۆڕ بێڕناردۆ)بەڵام لەماوەی جەنگی ئازادی چیلی (١٨١٠-١٨١٨) کە بەجەنگی مایپۆ دەناسرێت سانتیاگۆ زیاتر ناوبانگی دەرکرد لە ساڵی ١٨١٨ وەک پایتەختی چیلی دەستنیشان کرا.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
کاروانی نێودەوڵەتی
لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٩، ئیسحاق یەکەم یاری خۆی بۆ سوید ئەنجامدا، کاتێک لە جێگای ڕۆبن کوایسۆن لە خولەکی ٨٨ دا ھاتە یاریگاوە لە یارییەکی پاڵاوتنی یۆرۆ ٢٠٢٠ بەرامبەر ڕۆمانیا، کە سوید ٢–١ بردییەوە.
سانتیاگۆ
مێژوو
بەر لەساڵی ١٨٠٠ سانتیاگۆ تەنھا شارەدێیەکی بچوک بوو، تەنھا چەند خانویەکی ھەبوو لەگەڵ باڵاخانەی لامۆنیدا کە ئیسپانیەکان بۆ بەرھەم ھێنانی نەعناع بەکاریان دەھێنا، لەگەڵ ھەندێ تەلاری میری و چەند کڵێسایەک، کڵێسای کۆمپانیا یەکێک بوو لە کڵێساکانی کە لەساڵی ١٨٦٣ لەکاتی بەڕێوەچونی مەڕاسیمێک ئاگرێکی گرت و لە ئەنجام دا ٢٠٠٠ کەس گیانیان لەدەست دا. وێنۆک|دروستکردنی سانتیاگۆ دی چیلی لەلایەن پێدرۆ دی ڤاڵدیڤا(١٨٨٩) لەساڵی ١٨٨٠ بۆ یەکەم جار توانیان نیتراتەکانی چیمەنتۆیی بەرھەم بێنن لە باکوری چیلی، کە ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لە گەشەپێدانی شارەکە، لەساڵی ١٩١٠ بەبۆنەی سەدساڵەی دامەزڕاندنی شارەکە کتێبخانەی گشتی سانتیاگۆکرایەوە، ھەرھەمان ساڵ بەبۆنەی سەد ساڵەی ئازادی لەژێڕ داگیرکاری ئیسپانی مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکان کرایەوە.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
کاروانی نێودەوڵەتی
ئیسحاق یەکەم گۆڵی فەرمی خۆی بۆ سوید تۆمارکرد لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩، کاتێک سوید لە یارییەکدا لە ماڵتای بردەوە لە پاڵاوتنی یۆرۆ ٢٠٢٠ لە فرێندس ئارینا لە ستۆکھۆڵم، سوید، ئیسحاق دوایین گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٠.
ئیسحاق بۆ یەکەم جار بانگھێشت کرا بۆ پاڵەوانێتییەکی گەورە کاتێک لە پێکھاتەی ٢٦ کەسی سوید بوو بۆ یۆرۆ ٢٠٢٠.
سانتیاگۆ
مێژوو
لەساڵی ١٩٣٠ سانتیاگۆ ھەنگاوی نا بۆ شارێکی ھاوچەرخ، ئەمیش بەھۆی دروستکردنی ھەلی کاری زیاتر و کۆچکردنی خەڵکانێکی زۆر لەباشوور و باکووری وڵاتەکە بۆ سانتیاگۆ، کە دواتر ڕێبرک یشی بۆ درووست کرا لە ١٩٧٥ کە ھەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ شارەکە.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
خەڵاتەکان
ڕیاڵ سۆسیداد
سانتیاگۆ
مێژوو
لەساڵی ١٩٨٥ گەلێک لە باڵاخانە مێژوویەکانی شارەکە وێڕان بوون بەھۆی بومەلەرزەوە.
ئەلێکساندەر ئیسحاق
خەڵاتەکان
تاکەکەسی
بڕیارنامەی ١٣٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٤١٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
ئەلێکساندەر ئیسحاق
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:وەرزشکارانی دوور لە وڵاتی سویدی لە ئیسپانیا پۆل:وەرزشکارانی دوور لە وڵاتی سویدی لە ھۆڵەندا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی سویدی پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویدی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩ پۆل:CS1 Spanish-language sources (es) پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
سانتیاگۆ
مێژوو
يسانتیاگۆ بە دووەمین گرنگترین شارەکانی ئەمەریکای لاتین دادەنڕێت بۆ ناوەندە ئابوریەکان ئەمیش دوای شاری ساوپاولۆ.
کەش و ھەوا
سانتیاگۆ کەش و ھەوایەکی مامناوەندی ھەیە  لەگەڵ ھاوینێکی گەرم بەتایبەت لەماوەی مانگەکانی نۆڤەمبەر و مارس، کە پلەی گەرما دەگاتە ٣٠ پلەی سلیلیزی، وە لەکاتی وەڕزی زستانیش ئاستی شێ بەرزدەبێتەوە و پلەی گەرما دەبێتە ١٢ پلە، بەتایبەت لەماوەی مانگەکانی  یۆنیۆ و ئۆگستۆس، وە لە کێو و شوێنە بەڕزەکانیش دەبێتە ھۆی بەفڕبارین، ئاستی باران بارین ٣٥٨ ملم لەساڵێک دا.
ابەھۆی قەرەباڵغی و بەرزی ھۆکارەکانی گواستنەوە و کارگەی پیشەسازی ژینگەی شارەکە بەتەواوی پیس بوە بەتایبەت لەساڵی ١٩٩٠ بەڵام دوای نەخشەڕێژیەکی تۆکمە لەساڵی ٢٠٠٠ ئاستی پیسی ژینگەکەی کەم بویەوە بۆ ئاستێکی گونجاوتر.
مابوچۆ ئەو ڕووبارەیە کە بەناوەڕاستی شارەکە ڕەت دەبێت ھەر لەباکوری خۆڕھەڵاتی شارەکەوە تاوەکو باشووری خۆڕئاوای شارەکە، چیلی و سانتیاگۆ بەتایبەتی وڵاتێکی پیس بووە بە پاشەڕۆکانی کارگە پیشەسازیەکان بەتایبەت ئەوناوچانەی کە کانەکانی خەلوز و مسی تێدا ھەڵکەندراوە لە قەدباڵی ئەندێز، لەساڵی ٢٠٠٦ وە بەمەبەستی پاککردنەوەی ژینگەی وڵاتەکە ھەموو کارگە پیشەسازیەکان ناچارکراون کە پاشەڕۆکانیان نەخەنە ناو ئاوەڕۆ و ڕووباری شارەکە، ئێستا چەندین وێستگەی پاککردنەوەی ژینگە لەشارەکە دامەزراون بۆ پاککردنەوەی ڕووبارەکەو شارەکە. ناوەڕاست|وێنۆک|800x800پیکسڵ
پێکھاتەی دانیشتوانەکەی
ژماڕەی دانیشتوانی شارەکە زیادی کردلە٩٨٢٠٠٠کەس لەساڵی ١٩٤٠ بۆ ٢٨٢٠٠٠٠کەس لەساڵی ١٩٧٠ پاشان گەیشتە ٤، ٧٥ ملیۆن کەس بۆ ساڵەکانی ١٩٩٢ تاوەکو ٢٠٠٢، کە دەکاتە ٪٣٦ تەواوی دانیشتوانی چیلی.
لەماوەی ئەم ساڵانەی دوایی چیلی بەشێوەیەکی بەرچاو پێشکەوتنی بەخۆوەبینی، ئەمیش بەھۆی کۆچی ھاوڵاتیانی دراوسێیەوە بۆ سانتیاگۆ بەمەبەستی پەیداکردنی ھەڵی کاری زیاتر، بەتایبەت خەڵکانی پێروو و بۆلیڤیا و ئەرژەنتین ئیکوادۆر.
شاڕەوانیەکان
شاڕەوانی سانتیاگۆ کەوتۆتە ناوەڕاستی شارەکە، کە ڕووبەری شارەوانیەکەی خۆی لە ٢٣. ٢٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەدات، شارەوانی سانتیاگۆ سەر بەھەرێمی سانتیاگۆیە بەشێوەیەکی سەربەخۆ کاروبارەکانی جێبەجێ دەکات، پێک ھاتوە لە ئەنجومەنێک و سەڕۆکێک، ئەم شارەوانیە کۆنترین بەشەکانی شار لەخۆدەگرێت.
شاڕەکان و سنوری پایتەخت
زۆڕجاران کە دەگوترێت شار مەبەست لێی سنوری شارەوانی سانتیاگۆیە ناوەندی شار، بەڵام سانتیاگۆ وەک ھەرێمێکی سەربەخۆ چەندین شاری گەورەی لەخۆگرتوە کە ٣٢ شارەوانین وەک شارەوانی کۆڕدیلێرا کە ٥٤٢٨٥٩٠ کەسی تێدا دەژێت و بەشێکە لە سانتیاگۆی پایتەخت، ڕووبەرەکەی ٨٦٧. ٧٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، ھەروەھا شارەوانی بۆینتی ئێلتو وەسان بیرناردۆ ژمارەی دانیشتوانەکەی ٤٦٥٦٦٩٠ کەس دەبێت بە ڕووبەری ٧٢٧. ٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە.
جوگرافیا
أفينيدا يبرتادور جنرال برناردو أوهيجينس، عرضا لا ألاميدا، الشارع الرئيسي في سانتياغو. ويبعد 15 كيلو مترا. تم تسمية الشارع بعد برناردو أوهيجينس، الذي هو بطل وطني في تشيلي
ئابووری
سانتیاگۆ ناوەندی سەرەکی پیشەسازی و ئابوری چیلیە، لە٪٤٥ کۆی داھاتی گشتی چیلی لەم شارەیە، شانبەشانی شارە گەورەکانی ئەمەریکای لاتینی وەک بوێینس ئایریس و ساوپاولۆ لە کێبەرکێ دایە، باڕرەگای چەندین ڕێکخراوی جیھانی لەم شارە دایە وەک ڕێکخراوی کاریبی، وەبەھۆی بەھێزی ئابوریەکەی چەندین کۆمپانیای فرە ڕەگەزەکان بارەگاکانیان لە سانتیاگۆ کردۆتەوە وەک HP و ڕۆیتەرز و جی پی مۆڕگان و ئێنتل و کۆداک و پێ ھ پ بلیۆن و ئای بی ئێم و مۆتۆڕۆلا و مایکرۆسۆفت و فۆڕد و یاھو و زۆری تر.
دابەشکاری شارەوانیەکان
تەواوی ھەرێمی سانتیاگۆ دابەش کراوە بۆ ٣٧ شارەوانی زۆرینەی ئەم شارەوانیانە کەوتونەتە ئەو سنورەی کە پێی دەڵێن شار، شارەوانیەکانی تر کەوتونەتە دەرەوەی ناوەندی شار وەک شارەوانیەکانی تالەگانتێ و مایپۆ و کۆردیلێرا و سان بێڕنادۆ و پڕدی ئاڵتو کە ھەریەکەیان تەواوکەری یەکترن و کەوتونەتە سەر سنوری یەکتر.
ھەریەک لەم شارەوانیانە بۆ ماوەی چوارساڵ جارێک ھەڵبژاردن ئەنجام دەدەن بۆ ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی شارەوانیەکان و زۆڕینەی دەنگیش دەبێتە سەرۆکی ئەنجومەنەکە.
کەرتی بیناسازی
کەرتی بیناسازی سانتیاگۆ بەشێوەیەکی سەرسورھێنەر پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینی، لەساڵی ٢٠٠٦ تەڵاری کۆستانێرا درووستکرا، کە پڕۆژەیەکی مەزنی ئابوری بوو، بریتیە لەناوەندێکی بازڕگانی گەورەی ٢٨٠، ٠٠٠ مەتری چوارگۆشەیی، بەرزی ھەر قوللەیەکی خۆی لە ١٧٠ مەتر دەدات، لەساڵی ٢٠١٠ باڵاخانەی تیتانیۆم لابۆرتادا دروستکرا بەبەرزی ١٩٠ مەتر نزیک بەناوەندی بازرگانی کۆستانێرا، کە بەبەرزترین قوللەی کیشوەری ئەمەریکای لاتین ھەژمار دەکرێت، جگە لەھەبوونی چەندین باڵاخانەی بڵندو مەزنی تر.
گواستنەوە
سانتیاگۆ خاوەنی فڕۆکەخانەیەکی مەزنی نێودەولەتیە، جگە لەھەبوونی ھێڵی ئاسنینی سانتیاگۆ کە بە ئیستاکیۆن دەناسرێت.
بەستەرە دەرەکیەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور
١٠٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەمیلتۆن، ئەلاباما
ھەمیلتۆن (، ) شارێکە لە کەرتی ماریۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٬٨٨٥ کەس بووە. ڕووبەری ٩٨٫٦٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٩٫٨١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
نوێژی عیشا
نوێژی عیشا یان نوێژی خەوتنان (عەرەبی: صلاة العشاء) یەکێکە لە پێنج نوێژە فەرزەکانی موسڵمانان، لە دوای نوێژی ئێوارە دێت، لە چوار ڕکات پێک دێت. ئەم نوێژە دوای نەمانی زەردەپەڕی ئێواران و تاریکبوونی زەوی ئەنجام دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:نوێژ پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا
١٠٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٣٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٤١٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
موعجیزە
پەرجۆ، دەرئاسا یان موعجیزە (بە ئینگلیزی: Miracle، بە عەرەبی: مُعجِزة)، بریتییە لە ھەر ڕووداوێکی ناچاوەڕوانکراو کە بەھۆی دەستێوەردانێکی خوداییەوە ڕوو دەدات. ھەندێک جاری کەسێکی پیرۆز یان پێشەوایەکی ئایینی دەیکات، کە دووبارە دەستێوەردانێکی خودایی لەپشتە. باوەڕ وایە کە پەرچوو بریتییە لە تێکچوون لەیاساکانی سرووشتدا. ھەندێکیش وا پێشنیار دەکەن کە خودا مامەڵە لەگەڵ یاساکانی سرووشتدا دەکات بۆ ڕوودانی ئەوەی کە خەڵک پێی دەڵێت پەرچوو. لاھووتییەکان دەڵێن لەگەڵ گرنگیپێدانی خودایدا، خودا بەسیستەم کاردەکات لەڕێگەی یاساکانی سرووشتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ئازادی ڕەھای ھەیە لەوەی کە بەپێچەوانەی یاساکانی سرووشتەوە کار بکات ئەگەر ویستی ئەوە بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلسەفەی ئایین پۆل:زاراوە ئایینییەکان
بڕیارنامەی ١٣٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ منداڵان و تێکھەڵچوونی چەکدارانە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٤٢٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١
باری فەرقکردووی ھۆش
گۆڕانی ھۆش، کە بە دۆخی گۆڕاوی مێشک ناسراوە، ھەر بارودۆخێکە کە بە شێوەیەکی بەرچاو جیاواز بێت لە دۆخی ئاسایی لە ھزر و ھۆش. لە ساڵی ١٨٩٢دا، ئەم دەربڕینە بەکاردەھێنرا لە پەیوەندی لەگەڵ گریمانەیی، ھەرچەندە مشتومڕێکی بەردەوام ھەیە لەسەر ئەوەی ئایا گریمانەیی بە گۆڕانی ھۆش ھەژمار بکرێت بەپێی پێناسەی مۆدێرن.
پێناسەکان
ھیچ پێناسەیەکی گشتی نییە بۆ دۆخی گۆڕانی ھۆشیاری، چونکە ھەر ھەوڵێکی پێناسەیی سەرەتا دەبێت پشت بە پێناسەیەکی دۆخی ئاسایی ھۆشیاری ببەستێت. بەڵام ھەوڵەکان بۆ پێناسەکردنی زاراوەکە لە فەلسەفە، دەروونناسی و زانستی دەماردا دەدۆزرێنەوە. ھیچ ڕێککەوتنێکی کۆتایی نییە کە چ پێناسەیەکی ورد بۆ چ مەبەستێک ھەیە. لە ئەمانەی خوارەوە، باشترین و نوێترین پێناسەکان پێشکەش دەکرێن:
لە ساڵی ١٩٦٦دا، ئارنۆلد لودڤیک ھەوڵی یەکەم پێناسەی دا.
چارلز تارت تیشک دەخاتە سەر پێناسەی خۆی لەسەر ئەزموونی نابابەتیی دۆخی ھۆشیاری و ھەڵوەشاندنەوەی لە دۆخی ئاسایی.
«گۆڕانی ھۆش نموونەی گۆڕاو یان پێکھاتەی ئەزموونن، کە لە ڕووی کوالێتییەوە جیاوازن لە دۆخی بنەڕەتی.»
ئەو ھۆکارانەی پەوەست نین بە دەرمانسازی
لەوانەیە ئەمانەش بکرێت ببنە ھۆی گۆڕانکاری لە ھۆشدا:
سۆزەکان کاریگەرییان لەسەر ڕەفتار ھەیە کە دۆخی ھۆشیاری دەگۆڕێت. دەکرێت سۆز چەندنین ھاندەری ھەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی دەماری پۆل:عیرفان پۆل:واقیع
میرزای ھەورامی
میرزای ھەورامی ناوی تەواوی محەممەد ئەمینە لە ساڵی ١٩٥٥ز لە گوندی کەماڵای ھەورامانی تەخت لەدایکبووە. لە مەریوان و خورماڵ و نەوێ خوێندویەتی، لە ساڵی ١٩٧٨ز ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. لە چەند گوند و لادێیەکی مەریوان و سنە پێشنوێژ و وتارخوێن بووە. میرزا دەستی شیعر و نووسینی ھەیە، یەکەم دیوانی لە ساڵی ١٩٨٣ز بە ناوی (سەوزەی کۆساڵان) کە بە ھەورامییە چاپی کردووە، پاشان (زەردی خەزان) کە بە سۆرانییە.
واستوت علی الجودی لە مال ئیمە بیشکەی ھەموان ھاتە جەولان گڕوگال و ھێزو فیزیان بە ئێمە بوو کە دەسیان برد بۆ دەم خۆیان، وێنەی سپڵە کتک و رێوی، بەربوونە گیانی خاوەن ماڵ، کۆرپە و پیر و بیریان تۆران بەر لە میلاد، ھەزاران ساڵ، ھەتا ئێستە بە عەزرەتین خانە خوێ بین کەچی (ماف) و (مرۆڤ) بۆمان ھەر پڵاوی خانەقا) یە ئاخۆ تا کەی (خۆر) لە ژێری پەڵە ھەوری چڵکنا بێ؟
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
بێلا کۆچاریان
بێلا کۆچاریان (؛ لەدایکبووی ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٤ لە ستێپاناکێرت) ھاوسەری سەرۆکی پێشووی ئەرمینیا ڕۆبێرت کۆچاریان و خانمی یەکەمی پێشووی ئەرمینیایە. کۆچاریان لە ساڵی ١٩٧٨ لە بەشی پزیشکی تەندروستی-پاک وخاوێنی لە پەیمانگای پزیشکی یەریڤان دەرچووە.
سەرچاوەکان
بێلا کۆچاریان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
١٠٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەمۆندڤیل، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
عەبدوڵڵا موھتەدی
عەبدوڵڵا موھتەدی، چالاکی سیاسی و سکرتێری گشتیی ئێستای کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانە و لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەیە.
عەبدوڵڵا موھتەدی کوڕی حاجی ڕەحمان ئاغای موھتەدی لە وەزیرەکانی کۆماری کوردستان و زایینەی شاری بۆکانە. قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندییی لە تاران خوێندووە و دەرچووی بازرگانییە لە زانکۆی تاران.
عەبدوڵڵا موھتەدی، فواد مستەفاسوڵتانی، محەمەدحسێن کەریمی و سدیق کەمانگەر و چەند کەسی تر لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە بوون لە ٢٧ی ئۆکتۆبەری ١٩٦٩ (٥/٨/١٣٤٨ کۆچیی ھەتاوی). پێش لە سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران سێ جار قۆڵبەست کرا کە جارێکیان مەحکووم کرا بە سێ ساڵ بەندیخانە.
ناھید بەھمەنی ھاوسەریەتی و دوو کچیان ھەیە کە ئێستا خوێندکارن.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:خەڵکی بۆکان
ھێنسڤیل، ئەلاباما
ھێنسڤیل شارێکە لە کەرتی کەلمەن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٬٩٨٢ کەس بووە. ڕووبەری ١٠٫٩٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٧٢٫٥٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
زمانی گوارانی
وێنۆک|قسەکەرێکی گوارانی وێنۆک|پەرتووکی گوارانی گوارانی بەتایبەتی و سەرەکی ناسراوە بە گوارانی پاراگوایی (avañeẽ  [ʔaʋ̃ãɲẽˈʔẽ] "زمانی خەڵک"), بریتییە لە زمانێکی کیشوەری ئەمریکای باشوور کە سەر بەخێزانی توپی-گوارانییە لە زمانی توپیان، یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی پاراگوایی (لەگەڵ زمانی ئیسپانی)، کە قسەی پێدەکری لەلایەن زۆرینەی دانیشتوانەوە، ھەروەھا نیوەی دانیشتووان بەزیاتر لە چەند زمانێک دەدوێن. وە قسەی پێدەکرێ لەلایەن کۆمەڵێ لە وڵاتە درواسێیەکانی پاراگوایشەوە لەوانە ئەرژەنتین، بۆلیڤیا و بەڕازیل، و دووەم زمانی فەرمیشە لەھەرێمی کۆرەنتیس لە وڵاتی ئەرژەنتین لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە؛ ھەروەھا زمانی فەرمیشە لە مێرکۆسور.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی ئارجەنتین پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار پۆل:زمانەکانی بەڕازیل پۆل:زمانەکانی بۆلیڤیا پۆل:زمانەکانی پاراگوای
پرۆکۆفی دژەپەریدزێ
پرۆکۆفی دژەپەریدزێ (بە گورجی: პროკოფი აპრასიონის ძე ჯაფარიძე؛ ١٥ی کانوونی دووەمی ١٨٨٠ – ٢٠ی ئەیلوولی ١٩١٨) چالاکێکی شۆڕشگێڕی جۆرجی بووە، یەکێک بووە لە سەرکردەکانی ئەرتەشی سوور و پارتی بەلشەفی لە ئازەربایجان لە سەردەمی شۆڕشی ڕووسیادا.
دوای شۆڕشی شوباتی ساڵی ١٩١٧ دژەپەریدزێ بوو بە ئەندامی کۆمیتەی ناوچەیی قەوقاز پەیوەندی بە کۆمۆنەی باکۆوە کرد و بوو بە یەکێک لە ٢٦ کۆمیساری ئەفسانەیی باکوو. لە کۆمۆنەکەدا چەندین ھەڵوێستی جیاوازی وەرگرتووە. دژەپاریدزێ لەگەڵ ستێپان شاومیان و مێشادی عەزیزبێکۆڤ و ئیڤان فیۆلێتۆڤ و کۆمیسارەکانی تر ھەوڵیان دا ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیزم لە ھەموو قەوقازدا بڵاو بکەنەوە. ھەر زوو دوای کەوتنی کۆمۆنەکە، شەوی ٢٠ی ئەیلوول، بە تەقەکردن لە شوێنێکی دوور لە نێوان وێستگەکانی پێرێڤاڵ و ئاخچا-کویما لەسەر ھێڵی ئاسنی ترانس کاسپیان لەگەڵ کۆمیسارەکانی دیکە لە سێدارە درا.
سەرچاوەکان
پۆل:سۆشیالیزم پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان پۆل:کۆمۆنیستە ئازەربایجانییەکان
بڕیارنامەی ١٣٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٤٢٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠١ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
١٠٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم
پێشەکی
پرۆژەی‌ رووناکبیری‌ یەکێکە لەئەرکە ھەرە گرنگەکانی‌ کۆمەڵگای‌ مەدەنی‌، دەزگا‌و ناوەندی‌ سەربەخۆو بیروڕای‌ ئازادو بیری‌ ھەمە لایەنەو قبوڵکردنی‌ جیاوازییەکان‌و ھەڵسەنگاندنی‌ ژیانی‌ شارستانی‌‌و تاووتوێکردنی‌ پرۆژەکانی‌ داھاتوو مامەڵەکردنێکی‌ جدییانەیە لەگەڵ سەردەم‌و خۆ سازدان بۆ دروستکردنی‌ پەیوەندییەکی‌ ھەمە لایەنە بەدنیای‌ ئەمڕۆوە. ئەوڕۆکە ناوەندو پرۆژەی‌ سەربەخۆ دیاردەیەکی‌ جیھانییەو ئایندەی‌ سەرجەم ئەو بیرو ھزرە نوێیانەی‌ دنیایە. ململانێی‌ شارستانییەکانیش بۆ خۆی‌ ھەڵگری‌ ھەماھەنگی‌ دروستکرد‌نی‌ پەیوەندی‌ ھەمەلایەنەیە لەنێوان کۆمەڵگە جیاوازەکان‌و نەتەوە جۆراو جۆرەکاندا، بەھەمان شێوە جیھانگیریش دەرەنجامی‌ گەڵاڵە بوونی‌ ئەو پەیوەندیانەیە لەڕووی‌ رۆشنبیری‌‌و فەرھەنگیی‌‌و ئابووری‌‌و سیاسییەوە. سالانە، لەجیھاندا سەدان ھەزار گۆڤارو کتێب بەزمانە زیندووەکانی‌ دنیا دەردەچێت‌و دەچێتە خانەی‌ فەرھەنگ‌و بزاڤی‌ رۆشنبیرییەوەو تێکەڵاوی‌ دنیای‌ ئەمڕۆ دەبن‌و کاریگەرییەکی‌ گەورەش لەسەر ئاستی‌ رۆشنبیری‌‌و فەرھەنگ‌و ژیاری‌‌و پێشکەوتن جێدێڵن، جیھانگیریش بۆخۆی‌ تەنھا دیاردەیەک نییە بەڵکو تەواو ریشەیەکی‌ مێژوویی‌‌و ژیارییە بۆ تێکەڵاوکردنی‌ دنیا‌و کۆکردنەوەی‌ ئاستە جیاجیاکانی‌ ژیاری‌‌و گەردونگەرایی‌ ئەو زەمەنە دەکات کەلەپێشدا لایان وابووە سنوورەکانی‌ دنیاو شورای‌ نێوان دەوڵەتەکان‌و زمانی‌ گفتوگۆی‌ جیاوازو فەرھەنگی‌ جۆراو جۆر دابڕانێکی‌ چۆنایەتی‌ فەرھەنگ‌و ژیاری‌ نەتەوە جیاجیاکانە. لێرەوە ئەتوانین بڵێین راگەیاندن‌و چاپەمەنییەکان بھ‌گۆڤارو کتێب‌و رۆژنامە‌وە بۆ خۆی‌ بارگاوی‌ دەبن بەو پێشکەوتنە سەرتاسەرییەی‌ تەکنەلۆژیاو زانست‌و رۆشنبیری‌، دیارە ھاوچەرخ بوونی‌ بەرھەمە فیکری‌‌و ئەدەبی‌‌و رووناکبیرییەکان لەکاری‌ وەرگێڕان‌و ئاگایی‌ سەرتاسەری‌ لەجیھان بەجیھانیکردنی‌ زمانی‌ خۆمانەوە دەبێ‌، رەنگە ئەمە بۆ خۆی‌ ئەرکێکی‌ قورس‌و دوا رۆژێکی‌ چاوەڕوانکراوی‌ ھەبێ‌، بەڵام ئەگەر زیادەڕۆیی‌ نەبێت ئەکرێ‌ ئێمەی‌ کوردیش جارێکی‌ ترو بەھەنگاوێکی‌ ترەوە تێکەڵ بەدنیای‌ ئەمڕۆو ئاستی‌ رۆشنبیری‌‌و فەرھەنگی‌ جیھان بین دەنا لەوێستگەی‌ یەکەمی‌ ئەم شەمەندەفەرە تیژڕەوەی‌ جیھانگیریدا بەکۆڵێ‌ باری‌ گرانەوە جێدەمێنین‌و بەفریادی‌ تۆمارکردنی‌ مێژووی‌ شارستانی‌ خۆمان ناکەوین.
دەربارەی دەزگا
دەزگای‌ چاپ‌و پەخشی‌ سەردەم وەک ناوەندێکی‌ رۆشنبیری‌ مەدەنی‌ کۆمەڵێ‌ ئەرکی‌ رۆشنبیری‌ گرتۆتە ئەستۆ کەپێکھاتووە لەچاپکردن‌و بڵاوکردنەوەی‌ کۆمەڵێ‌ گۆڤار کەگرنگی‌ دەدەن بەبوارە جیاجیاکانی‌ رۆشنبیری‌‌و وەرگێڕانی‌ کولتوری‌ بیانی‌ لەئەدەبیات‌و فیکری‌ سەردەم‌و فەلسەفە‌ی‌ نوێ‌‌و بواری‌ زانستی‌ جیاجیا سەرەڕای‌ چاپکردن‌و بڵاوکردنەوەی‌ گۆڤاری‌ سەردەم کەتایبەتە بەوەرگێڕان‌و گۆڤاری‌ زانستی‌ سەردەم تایبەتە بەبوارە جیاجیاکانی‌ زانست کەپشتیوانە بەنوێترین ئامرازی‌ بڵاوکردنەوە کەئینتەرنێتە، گۆڤاری‌ ئایندە تایبەتە بەبواری‌ رۆشنبیری‌‌و ئەدەبی‌ کوردی‌‌و جیھانی‌، گۆڤاری‌ منداڵی‌ سەردەم کەتایبەتە بەبڵاوکردنەوەی‌ بابەتی‌ تایبەت بەمنداڵان‌و گرنگیدان بەرۆشنبیری‌ منداڵان، رۆڤار کەڕۆژنامە گۆڤارێکە تایبەتە بەو نووسەرو ناودارانەی‌ بواری‌ ئەدەبی‌‌و رۆشنبیری‌ کوردی‌ کەسەردەمانێکی‌ بەر لەئێستا مێژوویەکی‌ ئەدەبیان دروست کردووە. ھەروەھا زنجیرە کتێبەکانی سەردەم، وەک زنجیرەی کتێبی سەردەم و کتێبی گیرفان و کتێبی زانستی و کتێبی عەرەبی، کە بایەخ بە بوارە جیاجیاکانی فەلسەفە و فیکرو ئەدەب و زانست دەدەن.
دامەزراندنی دەزگا
دەزگای‌ چاپ‌و پەخشی‌ سەردەم بەپێی‌ بڕیاری‌ ژمارە (٩٨)ی‌ رۆژی‌ ٢٥/١٠/١٩٩٨ی‌ سەرۆکایەتی‌ ئەنجومەنی‌ وەزیرانی‌ حکومەتی‌ ھەرێمی‌ کوردستان دامەزراوە.
ێکھاتەکانی دەزگای‌ چاپ‌و پەخشی‌ سەردەم ‌
یەکەم: ئەنجومەنی‌ بەڕێوەبردن کەدەسەڵاتی‌ باڵایە لەدەزگادا‌و پێکھاتووە لەسەرۆک‌و جێگری‌ سەرۆک‌و سکرتێر‌و لێپرسراوی‌ بەشی‌ کارگێڕی‌‌و سەرنووسەرانی‌ گۆڤارو رۆژنامەکانی‌‌و بەڕێوەبەرانی‌ بەشەکانی‌‌و ھەر پسپۆڕێک بوونی‌ بەپێویست بزانرێ‌، دیاریکردنی‌ سەرۆک‌و جێگرو سکرتێر بەھەڵبژاردن دەبێ‌‌و ئەنجومەن لەیەکەم دانیشتندا رۆژی‌ (٢٨/١٠/١٩٩٨) بەڕێزان شێرکۆ بێکەسی‌ شاعیر بەسەرۆک‌و حسێن عارفی‌ رۆماننووس بەجێگر دانا، ئێستا ئەنجومەنی‌ دەزگا پێکھاتووە لەم بەڕێزانە (شێرکۆ بێکەس، رەووف بێگەرد، دڵشاد عەبدوڵلا، ئازاد بەرزنجی‌، ھەڵکەوت عەبدوڵلا).
بەشی‌ ھەڵسەنگاندن‌و لەچاپدانی‌ کتێب
کاری‌ ئەم بەشە بەچاپگەیاندنی‌ کتێبە لەبەرھەمی‌ نووسەرانی‌ کوردو غەیری‌ کورد، لەھەموو بوارەکانی‌ رووناکبیریدا، لیژنەیەکی‌ ھەڵسەنگاندن لەپسپۆڕان بڕیار لەسەر چاپکردنی‌ کتێبەکە دەدەن، دوا بەدوای‌ ئەوە بەشی‌ ھونەری‌ ئەرکی‌ کاروباری‌ لەچاپدانەکەی‌ دەگرنە ئەستۆ لەڕووی‌ ھونەری‌‌و تەکنیکییەوە بەشی‌ بلاوکردنەوەش ئەرکی‌ دابەشکردن‌و سەرپەرشتی‌ کردنی‌ کتێبەکان دەگرنە ئەستۆ. چەندین پسپۆڕ‌و شارەزا لەزمانە جیاجیاکانداو بوارە فەلسەفی‌‌و ئەدەبی‌‌و کۆمەلایەتی‌‌و زانستییەکاندا کاروباری‌ ھەڵسەنگاندنی‌ کتێبیان گرتۆتە ئەستۆ سەرپەرشتیاری گشتیی زنجیرەی کتێبەکانی سەردەم بەڕێز (ئازاد بەرزنجی)یە.
بەشی‌ ھونەری‌
ئەم بەشە ئەرک‌و کاروباری‌ لەچاپدانی‌ کتێب‌و گۆڤارەکانی‌ لەئەستۆدایە‌و بەشی‌ ھونەری‌ ھەر گۆڤارو بلاوکراوەیەک تایبەتە‌و، پێکھاتووە لەچەند ھۆبەیەک:
بەشی‌ کارگێڕی‌
ئەم بەشە پێکھاتووە لەبەڕێوەبەرێکی‌ گشتیی ئیداری‌‌و دوانزە کارمەندی‌ ئیداری‌ کەسەرجەم کاروبارە ئیداری‌‌و کارگێڕییەکانیان گرتۆتە ئەستۆ.
بەشی‌ دابەشکردن‌
پێکھاتووە لەدابەشکردن‌و بلاوکردنەوەی‌ سەرجەم چاپکراوەکان لەکتێب‌و گۆڤارو ئامادەکردنی‌ فۆڕمی‌ دابەشکردنی‌ بەسەر ناوەندو کتێبخانە‌و ھۆکانی‌ راگەیاندندا.
بەشی‌ ماڵپەڕو ئای‌ تی‌
ئەرکی‌ ئەم بەشە بەڕێوەبردنی‌ ماڵپەڕی‌ دەزگای‌ چاپ‌و پەخشی‌ سەردەم‌و سەرپەرشتی‌ کردنی‌ ھونەریی‌ سەرجەم ئامێرەکانی‌ دەزگایە، ھەروەھا ئەرکی‌ چاککردنەوەی‌ تەواوی‌ ئەو ئامێرانەی‌ لەئەستۆیە کەتووشی‌ کێشە دەبن، ئەم بەشە پێکھاتووە لەبەڕێوەبەری‌ ماڵپەڕی‌ سەردەم‌و بەڕێوەبەری‌ بەشی‌ چاککردنەوەو سەرپەرشتی‌ ئامێرەکان.
ماڵپەڕی سەرەکی دەزگا
دەزگاو پەخشی سەردەم
١٠٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بەرھەڵستکاری لە کاتی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان
وێنۆک|بەرھەڵستکارانی ئەرمەنییەکان لە کاتی گەمارۆدانی شاری وان لە ساڵی ١٩١٥ بەرھەڵستکاریی ئەرمەنییەکان بەرەنگاربوونەوەی سەربازان و ڕامیارانی ئەرمەنی لەخۆدەگرێت کە لە بەرامبەر ھێزە عوسمانییەکان لە کاتی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان لە درێژەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا ڕوویدا. لە سەرەتاکانی جەنگی جیھانی یەکەمدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ھەڵسا بە ھەوڵەکان بۆ لەناوبردنی کەلتووری ئەرمەنەکان و لەناوبردنیان، لەڕێگەی کرداری کوشتنکاری وە کترداری ڕێپێوانی مەرگ بۆ شوێنی نیشتەجێ کردنی نەشیاو لە بیابانی و ناوچە شاخاویەکان. دەرئەنجامی جینۆسایدەکە لەناوبردنی ٩٠٪ دانیشتوانی ئەرمەنی لە نێو کۆمەڵگەی عوسمانیدا.
ئەو جۆرە ھەوڵانە لەلایەن ئەرمەنییەکاوە بۆ بەرپەرچ دانەوە وکەمکردنەوەی کێشەکە لەڕێگای دامەزراندنی تۆڕەی مرۆیی بۆ ھاوکاری کردنی ئەرمەنەکان بۆ دابینکردنی پێداویستییە بنەڕەتییەکان وەک خۆراک و شوێنی شاردنەوەیان. چەند بەرەنگاربوونەوەی چەکداری سەری ھەڵدا ناویان بەرگریکاران لە شاری وان لە ساڵی(١٩١٥)دا ھەبوون ، بەشێکیان لە شارانی موساداگ و ئورفا دا بوون. ھەرچەندە، بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی ھەندێ جار دەگمەن بوون و کاریگەر نەبوون بە بەراورد لەگەڵ تۆڕە مرۆییەکان کە تا ٢٠٠،٠٠٠ ئەرمەنیان لە مردن ڕزگار کرد. بزووتنەوەی بەرخۆدانی ناوخۆیی بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن تۆڕێکی ھاوکاری نێونەتەوەیی پاڵپشت دەکرا، بریتی بوونم لە کۆمیتەی فریاگوزاری ئەرمەنی ئەمریکی.
سەرەڕای ئەوەش، ھەوڵەکانی سەربازی بۆ بەرەنگاربوونەوەی سوپای عوسمانی لەلایەن ھێزەکانی ئەرمەنییەوە ئەنجام دەدرا، وەک ھێزەکانی بەرھەڵستکارانی ئەرمەنی و یەکەکانی ئەرمەنی نائاسایی.[٥]
بەرەنگاربوونەوەی مرۆیی دژی جینۆساید
بەرەنگاربوونەوەی مرۆیی ئاماژە بەو ڕەفتارە نایاسایی دەکات بۆ کەمکردنەوەی کاریگەری دەرکردن و ڕێگری کردن بۆ لەناوبردن. کارەکتەری سەرەکی ئەم بەرەنگاربوونەوەیە پیاوە ئایینیەکان وسەرکردە سیڤیلیەکان بوون، وەک ئەنجومەنی کڵێسا، پزیشکەکان و پەرستارەکان و خەڵکانی موسوڵمان بوون، و بەرپرسە ئەرمەنییە کاریگەرەکان وە ھەنێردراوە بیانییەکان. ئەمانە تۆڕێکی یارمەتیدەری ناوخۆیییان دامەزراند کە پێداویستیە بنەڕەتییەکانیان دابین دەکرد وەک خۆراک، داری سووتەمەنی، و پاڵپشتی دارایی. ئەم تۆڕە ھەزاران ئەرمەنیان لە مردن ڕزگار کرد. وێنۆک|269x269پیکسڵ|پەناگەی ھەتیوەکانی ئەرمەنی لە ئەلەپۆ لە سوریا
بەرھەڵستکاری سەربازی دژی جینۆساید
وێنۆک|281x281پیکسڵ|بەرەنگاربوونەوەی ئەرمەنی لە ئورفا ١٩١٥ بەرەنگاربوونەوەی سەربازی ھەندێ جار سەرکەوتوو بوو لەمانە :
بەرەنگاربوونەوەی سەرنەکەوتوو:
بەرەنگاربوونەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
ڕاست|وێنۆک|302x302پیکسڵ|قەشەی تەمەن حەفتا ساڵان سەرکردایەتی ئەرمەنەکانی دەکرد
ھاکایندە ھیچیلێما
ھاکایندە ھیچیلێما لەدایکبووی ٤ی حوزەیرانی ١٩٦٢) بازرگان و جووتیار و سیاسەتمەداری زامبیایە کە لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ەوە حەوتەمین و ئێستای زامبیایە. دوای ئەوەی لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٨ و ٢٠١١ و ٢٠١٥ و ٢٠١٦ لە پێنج ھەڵبژاردنی پێشوودا بەشداری کردووە، لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢١ بە زیاتر لە ٥٩٪ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە سەرکردایەتی پارتی یەکگرتوو بۆ گەشەپێدانی نیشتمانی کردووە، دوای کۆچی دوایی ئەندەرسۆن مازۆکای دامەزرێنەری پارتەکە.
ھارپەرسڤیل، ئەلاباما
ھارپەرسڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی شێلبی، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٦٣٧ کەس بووە. ڕووبەری ٥٤٫٥٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٠ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
بڕیارنامەی ١٣٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٤٢٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠١ پۆل:سووریا لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
سێگردکان
سێگردکان یەکێکە شارەدێیەکانی پارێزگای ھەولێر، سەر بە قەزای کۆیە، دەکەوێتە (٧٥) کم باشووری خۆرھەڵاتی شاری ھەولێر و بەدوری (٦٠) کم لەباشووری خۆرئاوای شارۆچکەی کۆیە دەڕوانێت بەسەر زێی بچووک لە نێوان شارەدێیەکانی (تەقتەق و پردێ)دایە، و سەرەتای دروست بوونی سێگردکان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەکانی (١٧٩٠-١٨٠٠).
سەردەمی شۆرش
ساڵانی ھەشتاکان مەڵبەندی شۆرش و لانەی پێشمەرگە بووە و ناوەندێکی ڕۆشنبیری بووە بۆ ناوچەکەو ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی سێگردکان لەساڵی ١٩٨٦نزیکەی (٢٥٠٠) کەس بووە و نزیکەی (٤٥٠) خێزانی تێدا نیشتە جێ بووە و لەساڵی (١٩٥٨)قوتابخانەی لێ کراوەتەوە و تاپۆلی سێ ی ناوەندی ھەبووە. یەکێک لە گرنگترین دەسکەوتەکانی شۆرش,ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی گوندەکان بووە لەساڵانی ھەشتاکان کەتوانیویانە بەکاری ھەرەوەزی تەواوی ئاوەڕۆی ماڵەکان کۆنکرێت بکەن. لەسەردەمی ڕژێمی بەعس دووجار ڕوخێنراوە لەساڵەکانی (١٩٨٦و ١٩٨٨).
مێژوو
ساڵی (٢٠٠٥) و لەبەرواری ٢٨/٤/٢٠٠٥ بڕیاری (استحداپ) کردنی ناحیەی سێگردکان درا و لەبەرواری ١١/٩/٢٠٠٥ یەکەم بەڕێوەبەری ناحیەدەست بەکار بووە کە ئەویش مافپەروەر (عمر احمد محمد) بوو کەدەرچووی کۆلێژی یاساو ڕامیاری / بەشی یاسایە لەساڵی ١٩٩٦. لە ٩/٢/٢٠١٣ دەستی لە کار ھەڵگرت. دووەم بەڕێوە بەری ناحیە کە ئەویشیان مافپەروەر (فاتح حسێن حمدامین) لە ڕێکەوتی ١٠/٢/٢٠١٣دەست بەکاربووە تائێستا. ژمارەی گوندەکانی ئەم ناحیەیە لە (١٠) گوند پێکھاتووە کەبریتین لەگوندەکانی (ئۆمەرگومبەت / سێکانی / قەمبەر / تازەدێی گەورە / ئاوماڵ / سارتک / نێڵەگین / کانی سلێمانە / بەردەسپی و جلبەسەر) کەتەواوی گوندەکان ئاوەدانن جگە لەگوندی کانی سلێمانە چۆلە.
ھەڵکەوتەی جوگرافی
سێگردکان(٣٦٢)ملەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە، دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی (٣٥٬٥٢) بۆ وە (٣٥٬٨٧) ی باکوری گۆی زەوی وە لەنێوان ھێڵی درێژی (٤٤٬٥٢) بۆ(٤٤٬٤٤)پلەی ڕۆھەڵاتی گۆی زەوی یە. ڕووبەری زەوی و زاری سنوری سێگردکان(١٢١٠٠)دۆنمە و ڕووبەری شیاوی بۆ چاندن (٢٥٩١) دۆنمە,(٧٠٠٠)حەوت ھەزار دۆنمیپاوان و لەوەڕگایە، ڕووبەری بەراوی(٢٣٤٨)دۆنمە, ڕووبەری پشتاوی (٢٨١٦) دۆنمە.
ئابووری
سنوروی ناحیەی سێگردکان سنوورێکی کشتوکاڵییە و دەوڵەمەندە بەسەرچاوەی ئاوی زێی بچووک. ڕووبەرێکی زۆریزەوی کشتوکاڵی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە و خەڵکەکەی ژیانیان لەسەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداریە، لەئێستادا ھەرچەندە گرینگی دان بەئاژەڵداری لاوازبووە بەڵام خەڵکەکەی پڕۆژەی بەخێوکردنی ماسیان دەست داوەتێ ژمارەیەک پڕۆژەی باخ و بەخێوکردنی ماسی لەقۆناغەجیاوازەکانی بنیات نان دان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
بڕیارنامەی ١٣٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٤٣١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بیابان
وێنۆک|225px|دۆڵی مانگ لە [[بیابانی ئاتاکاما لە چیلی کە بێ بارانترین بیابانی سەر زەویە]] بیابان ناوچەیەکی وشکی سەختی سرووشتیی ھەسارەیییە، کە بەزۆری زەویی تەخت و لێژن. ژینگەیەکی سەختە و دژایەتیی ژیانی ڕوەک و ئاژەڵان دەکات. خاکەکەی بەزۆری مردووە و خۆراکی کانزایی تێدا نییە یان زۆر کەمە. نزیکەی یەک لەسەر سێی گۆی زەوی بیابانە. ھەردوو جەمسەرەکانی باکوور و باشووری گۆی زەوی بە «بیابانە ساردەکان» دادەنرێن. بیابانەکان دیاری دەکرێن بەگوێرەی تێکڕای ڕێژەی باران بارینی ساڵانەیان لەگەڵ بەرزیی پلەی گەرمی و ھەڵکەوتەی جوگرافییان.
بیابانەکان بە پڕۆسەکانی ئاووھەوا دروست دەکرێن وەک جیاوازیی زۆری پلەی گەرمی لەنێوان ڕۆژ و شەودا، ئەم جیاوازییە گەرمییە کار دەکاتە سەر پێکھاتە بەردینییەکانی خاک و ھەڵیاندەوەرێنێت. ھەرچەندە باران بارین بە دەگمەن لە بیابانەکاندا ڕوودەدات، بەڵام جاروبار باران دەبارێت، کە دەبێتە ھۆی لافاوی وێرانکەر، ئەمەش بەھۆی مردوویی خاکەکەی کە توانای ھەڵگرتنی ئاوی نییە، و باران بارین لەسەر بەردە گەرمەکان دەبێتە ھۆی لەت بوون. لە ئەنجامدا پارچەکان و کەلاوەکان لەسەر زەویی بیابان زیاتر بە با دەڕووشێن. ئەمەش تەنی لمی و ورد دروست دەکات و دواتر بایەکان ھەڵیان دەگرێت و بڵاویان دەکاتەوە. کاتێک ئەم لمانە (کە بەھۆی باوە دەجوڵێن) بەر تەن و بەردی دیکە دەکەون، ئەوانیش دەڕوشێنن و ھەڵیان دەتراشن. با ڕێڕەوی تەنە لمییەکان دیاری دەکات و لەتوانایاندا ھەیە ڕوەک و دەوەنەکان لە ڕەگەوە ڕابکێشن و دووریان بخاتەوە لەو چالاکییانەی کە دەبنە ھۆی مانەوەی زیندوویی خاک. بیابانەکان زەوی تەخت و دەشتایی ڕەقن کە ھەموو ماددە کانزایییەکانیان لێ دەرھاتووە و بەشە باشەکانی خاکیان لێ ھەڵکراوە و ڕوەکەی لە مۆزایکی بەردی لووس پێکھاتووە. ئەو ناوچانە بە شۆستەی بیابانەکان ناسراون، ھەندێک لە سیماکانی بیابانیش بریتین لە بەردی بەبەردبوو، بەردی ژێرزەوی و گڵی بێژینگ کراو و لە ئاو ھەڵکێشراو. کاتێک دەریاچە کاتییەکان دروست دەبن و دواتر بەھۆی بەھەڵمبوون وشک دەبن، کاریگەری دەخەنە سەر خاک و دەبنە ھۆکارێک بۆ دروستبوونی بیابانەکان، ئەمەش بەھۆی جێھێشتنی خوێیەکانی ئاو و ھەڵوەشاندنەوەی بەندی ماددە کانزایییە بە نرخەکانی خاک.
وێنۆک|225px|بیابانی [[ڕوبع ئەلخالی لە بیابانی عەرەبی]]
ڕوەک و گیانلەبەرەکانی دانیشتووی بیابان پێویستیان بە خۆگونجاندنی تایبەت ھەیە بۆ مانەوەیان لەم ژینگە سەختەدا. ڕوەکەکان لە ڕێگای ڕەگ و قەد و گەڵا بچووک و جۆربەجۆرەکانیان ئاو کۆ دەکەنەوە، ھەندێکیان دەتوانن خۆیان بپارێزن لە گیاخۆرەکان و خۆیان لەناو لم ون دەکەن ھەندێکیشیان بەرگی ڕەق و دڕکاویان ھەیە ڕوەکەکان دوای چەند ھەفتەیەک لە باران بارین دەپوکێنەوە و دەمرن ھەندێکیشیان درێژخایەنن و بۆ چەندین ساڵ بە زیندوویی دەمێننەوە کە خاوەنی ڕەگێکی بەھێزن و بۆ قۆڵایی خاک دایدەچەقێنن و شێی ژێر خاک ھەڵدەمژن. پێویستە ئاژەڵەکان سارد بن و خۆراک و ئاوی پێویست بدۆزنەوە بۆ مانەوەیان زۆر بەیان ھەن لەشەوگاردا یان لەژێر سێبەردا دەژین و لەکاتی ڕۆژدا ئەوان لە پاراستنی ئاودا کارامە دەبن بەھۆی زیرەکیان زۆربەی پێویستییەکانیان لە خواردنەکەیان و چڕکردنی میزەکەیان ژیانیان دەپارێزن ھەندێک ئاژەڵ بۆ ماوەیەکی زۆر لە دۆخی سست بوون دەمێننەوە، ئامادەن لە کاتی بارانبارینی کەمدا جارێکی دیکە چالاک بن پاشان بە خێرایی ئاوی پێویست ھەڵدەگرن و جارێکی تر دەچنەوە دۆخی سربوون.
مرۆڤ بۆ ماوەی چەندین ملیۆن ساڵە لە بیابانەکان و دەوروبەریدا نیشتەجێن بۆ ئەوەی لە بیابانەکان و دەوروبەریدا بژین، ڕەوەند و کۆچەرەکان مەڕ و مێگەلەکانیان گواستووەتەوە بۆ ھەر شوێنێک لەوەڕاندنی تێدا بێت، ھەروەھا مێگەلەکانیان دەرفەتی ژیانێکی جێگیرتریان ڕەخساندووە. بیر لێدان و پڕۆژەکانی ئاودێری لە کەنار بیابانەکان ھۆکاری زیادبوونی بیابان و بە بیابان بوونن و بە پێچەوانەشەوە ڕاکێشانی ئاو بۆ ناو بیابانەکان ھۆکارن بۆ گەڕاندنەوەی ژیان بۆ خاکەکە. کێڵگەکانی بیابان بە یارمەتی ئاودێری دەکرێت و دۆڵی ئیمپریال لە کالیفۆڕنیا نموونەیەکە کە چۆن پێشتر زەویەکی نەزۆک و مردوو بوو بەڵام بە ھاوردەکردنی ئاو لە سەرچاوەی دەرەکییەوە بەرھەم دار کرا. چەندین ڕێگای بازرگانی لە بیابانەکان دروستکراوە، بە تایبەت لە بیابانی مەزنی ئەفریقا، بە شێوەیەکی نەریتیش لەلایەن کاروانی وشترەوە بەکاردەھێنرا کە خوێ و زێڕ و عاج و کەلوپەلەکانی تریان ھەڵگرتبوو. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە کۆیلەکان بە بیابانی مەزن بەرەو باکوور بردنیان. ھەروەھا ھەندێک لە دەرھێنانی کانزا لە بیابانەکان ڕوو دەدات، لەگەڵ بینینی تراویلکە لەھەندێک بیابانی گەرمدا. تیشکی خۆری نەپچڕاو ھۆکاری زۆری ڕێژەیەکی باشی وزەی خۆرە.
ئێتیمیۆلۆژی و ڕیشەسازی ناوەکەی
بیابان (biyaban) لە زمانی کوردی لە وشەی (بێ بان)(ڤییابان)(بەیابان) خواسترایە کە بە واتای بێ بان دێت شوێنێکی فراوان و چۆڵ کە سەر و بانی دیارنەبێت ھەروەھا لە وێژەی کوردی بیابان بە واتای (پەریشان) دێت (دڵ بیابان) دڵێکی بێ کەس و پەرێشان، بە تێکرای وشەکان واتای چۆڵەوانی و بێ کەسی دەدات. ھەروەھا زۆر جار وشەی (سارا) بەکاردێت کە لە (سەحرای) عەرەبی خواسترایە. ھەرچی وشەی (Desert)ی ئینگلیزییە ئەوا ئەم وشەیە لە ھەموو زمانەکانی کۆگناتیرۆسی ڕۆمانسی (ئیتالی و پورتوگالی deserto و فەرەنسی désert و ئیسپانی desierto) لە وشەی دێسێرتوم (dēsertum)ی لاتینی ئەکلیسیای خوازرایە کە مەبەست لێی" شوێنێکی چۆڵکراو " دێت. لە ئینگلیزیدا پێش سەدەی بیستەم، زۆر جار بیابان بە مانای «ناوچەی ئاوەدان» بەکار دەھات، بێ ئەوەی ئاماژەیەکی دیاریکراو بۆ بێسەروبەری ھەبێت؛ بەڵام ئەمڕۆ وشەکە زۆربەی جار لە ھەستی زانستی کەشوھەوایی خۆیدا (ڕووبەرێک لە لێژی نزم) بەکار ھاتووە.
جوگرافیای فیزیکی
بیابان ناوچەیەکە لە زەوی کە زۆر وشکە چونکە ڕێژەیەکی کەم بارانی لێ دەبارێت (کە زۆربەی کات لە شێوەی باراندا، بەڵام لەوانەیە بەفر یان تەم و شێ بێت) زۆر جار بڕێکی کەم ئاو ھەڵدەمژرێت لەلایەن ڕوەکەوە، ھەروەھا زۆرجاران بەھۆکارێک لە دەرەوی بیابان جۆگەکانی ژێر زەوی (کارێز) و کەندەڵانەکانی وشک دەبن بیابانەکان بە گشتی کەمتر لە ٢٥٠ ملم بارانیان لێ دەبارێت لە ھەر ساڵێک. جگە لە ئەگەری کرداری بە ھەڵمبوون کە ڕەنگە بە شێوەیەکی گەورە ڕوو بدات (لە نەبوونی ئاوی بەردەستدا) ئەگەری ھەڵمبوونی ڕاستەقینە لە سفرەوە نزیک بێت. نیمچە بیابانەکان ھەرێمێکن کە لەنێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ملم (١٠ بۆ ٢٠ ئینج) بارانیان لێ دەبارێت. وێنۆک|500px|ناوچە بیابانی و نیمچە بیابانییەکانی جیھان
پۆلێن کردن
بیابانەکان بە چەند ڕێگایەک پێناسە کراون و پۆلێن کراون، بەگشتی بیابانەکان پۆلێن دەکرێن لەسەر بنەمای کۆی ڕێژەی باران بارین، ژمارەی ڕۆژەکان و پلەی گەرمی و ڕێژەی شێ و بڕی کرداری بە ھەڵم بوون، ھەندێک جاریش بنەمای تر بەکاردێت بۆ ھەندێک بیابانی تایبەت بۆ نموونە ناوچە بیابانییەکانی فینیکس لە ئەریزۆنا، دەبینین ساڵانە کەمتر لە ٢٥٠ ملم (٩. ٨ ئینج) ی لێ دەبارێت کەچی لەکاتی پۆلێن کردندا بە بیابانی سارد ھەژمار دەکرێت ھەرچەندە ئەم بیابانە زۆر وشکیشە بەڵام ساردە. ھەروەھا لە ناوچەکانی سلۆپی باکوور لە برووکس کە ساڵانە کەمتر لە ٢٥٠ ملم (٩٫٨ ئینج) بارانی لێ دەبارێت کەچی ھەر بە بیابانی سارد ھەژمار دەکرێت. لە ناوچەکانی دیکەی جیھان بیابانی سارد ھەیە، لەوانە لە ناوچەکانی نزیک ھیمالایا و ناوچە بەرزەکانی دیکەی جیھان بیابانی سارد ھەڵکەوتوون. بیابانە جەمسەرییەکان زۆربەی ناوچە سەھۆڵییەکانی جەمسەری دادەپۆشن بۆیە ئەگەر بێت و پێناسەیەکی ناتەکنیکی بیابان بکەین دەبێت بڵێین کە «بیابانەکان ئەو بەشانەی سەر ڕووی زەوین کە بەرگی ڕوەکی تەواویان نییە بۆ پشتگیری کردنی دانیشتووان» وێنۆک|225px|دیمەنی بیابانی مەزنی ئەفریقا گەورەترین و گەرمترین بیابانی سەر زەوی پێوەری باران بارین لە پێناسەکردنی زانستی بۆ بیابان پێوانەیەکی سەربەخۆیە و بنەمایەکی زانستی گشتگیری نییە. ئاوی ناوچەیەک یاخود بیابانێک دەتوانرێت بە بەکارھێنانی ھاوکێشەی P – PE ± S لێک بدرێتەوە، کە لە شوێنی P, PE ڕێژەی ھەڵمبوون دادەنێین ھەروەھا لەشوێنی S بڕی عەمبارکردنی ڕووی ئاو دادەنێین. چونکە کرداری بەھەڵمبوون و ھەڵمژینی ئاو لەلایەن ڕوەک و ئاژەڵانەوە کرداری لەدەستدانی ئاوە لە ڕێگەی پرۆسەکانی ژیانیان. کرداری بەھەڵمبوون و خواردنەوەی ھەردووکی کرداری لەدەستدانی ئاوە، جا ئەو بڕە ئاوەی کە دەکرێت لە ھەر ناوچەیەک دیاری بکرێت بە ھەڵم بێت یان بخورێتەوە لەلایەن ڕوەک و ئاژەڵانەوە وەک نموونە، بیابانی سۆنۆران، ئەریزۆنا ساڵانە نزیکەی ٣٠٠ ملم (١٢ ئینج) بارانی لێ دەبارێت، لەگەڵ ئەوەشدا نزیکەی ٢٥٠٠ ملم (٩٨ ئینج) ئاو بە ھەڵم دەچێت بە ماوەی ساڵێک. بە واتەیەکی تر نزیکەی ھەشت جار کرداری بە ھەڵم بوون زیاترە لە بری باران بارین، لە ڕاستیدا ڕێژەی ھەڵمەکان لە ناوچەی سارد وەک ئالاسکا زۆر نزمترن بەھۆی نەبوونی گەرما بۆ یارمەتیدان لە پرۆسەی ھەڵمبوون
بیابانەکان ھەندێک جار بە " گەرم " یان " سارد "یان " نیمچەیی " یان " کەناری " پۆلێن دەکرێن. تایبەتمەندی بیابانە گەرمەکان لە بەرزی پلەی گەرما لە ھاویندا دەگرێتەوە؛ ڕێژەی بە ھەڵمبوونی زیاترە لە ڕێژەی باران بارین، کە بە زۆری بەھۆی پلەی گەرمای بەرز، بای بەھێز و نەبوونی بەرگی ھەور، کردارەکە خێراتر دەبێت؛ ھەروەھا جیاوازی بەرچاو لە ڕوودانی باران و چڕی و شێ و بەرزی و نزمی بیابانەکە و ڕووبەر و ھەڵکەوتەی جوگرافی بیابانەکە بەپێی زەویە کیشوەرییەکەی ڕۆڵ دەگێرێت. ئەمە جگە لە جیاوازییەکانی ڕۆژانەی پلەی گەرما کە دەکرێت بە ئەندازەی ٢٢ °C (40 °F) یان زیاتر بێت، لەگەڵ لەدەستدانی گەرما کە بەھۆی تیشکدانەوەی لە شەودا بەئاسمانە ساماڵەکانیان زیاد دەبێت.
بیابانە ساردەکان کە ھەندێک جار بە بیابانە خەمناکەکان ناسراون، فراوانییەکەیان زۆرترە و ئاستیشیان بەرزترە لەچاو بیابانە گەرمەکان لە ئاستی ڕووی دەریاوە. وشکیی لە بیابانە ساردەکاندا بەھۆی وشکبوونی ھەواوە دروست دەبێت، و ھەندێک بیابانی سارد لە زەریاوە دوورن و ھەندێکی دیکەشیان بە زنجیرە چیاکان لە دەریاجیاکراونەتەوە و لە ھەردوو بارەکەشدا شێی تەواو لە ھەوادا نییە یان نامینێت بۆ ئەوەی ببیتە ھۆی زۆری باران. گەورەترینی ئەم بیابانانە لە ئاسیای ناوەڕاست دەدۆزرێنەوە ئەوانی دیکە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی چیای ڕۆکی لە ئەمریکا و لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەندێز و باشووری ئوسترالیا دروست بوون. بیابانە جەمسەرییەکان جۆرێکی تایبەتی بیابانی ساردن ھەوا زۆر ساردە و شێ کەم خۆی دەگرێت، ئەوەندە کەمی باران ڕوو دەدات و ئەوەی کە دەکەوێت، زۆربەی کات ھەر بەفرە، بای زۆر بە ھێز ھەڵدەکات و ھەمووی لەگەڵ خۆی ڕادەماڵێت. بۆ نموونە لە بیابانە جەمسەرییەکان، باران بارینی ساڵانە نزیکەی ٥٠ ملم (٢ ئینج) ە لەکاتێکدا لە بیابانە گەرمەکان دە ئەوەندەی ئەو بڕە دەبارێت.
بیابانەکانی کەناردەریا بەزۆری لە قەراغی ڕۆژئاوایی بارستەی زەویە کیشوەرییەکاندا دەدۆزرێنەوە لەو ھەرێمانەی کە کاتی زستانە لە خاکەکە نزیک دەبێتەوە یان ئاوە ساردەکانی زەریا بای فێنک و سارد دەنێرن. بای فێنک کە بەسەر زەریادا ڕەت دەبێت دەپەڕنەوە سەر وشکانی و برێکی زۆر شێ ھەڵدەگرن و لە ناوچە کەناراویەکان پلەی گەرما نزم دەکەنەوە، ھەرچەندە ڕێژەی باران بارین زۆر کەمە بەڵام لە شێوەی تەم و شنە مەودای پلەکانی گەرما بە پێوەری ڕۆژانە و ساڵانە تا ڕادەیەک نزمە، کە بە پلەی ١١ °C (20 °F) و ٥ °C (9 °F) لە بیابانی ئاتاکاما تۆمار کراوە. بیابانی لەم جۆرە زۆرجار درێژ و تەسکە لە لایەک بە زنجیرە چیا دەورە دراوە و لاکەی تریشی زەریایە لە بیابانەکانی نامیبیا و چیلی و باشووری کالیفۆرنیا دەبینرێت بیابانەکانی تری کەنار دەریا کە بەھۆی کاتی زستانەوە کاریگەریان لەسەر دروست دەبێت، لە ڕۆژئاوای ئوسترالیا و نیمچە دورگەی عەرەبی و قۆچی ئەفریقا و کەنارەکانی ڕۆژئاوای بیابانی مەزنی ئەفریقا دەدۆزرێنەوە.
لە ساڵی ١٩٦١ دا پێڤەریل مێیگس ھەرێمەکانی بیابانی لەسەر زەوی دابەش کرد بۆ سێ پۆلێن بەپێی بڕی ئەو بارانەی کە لێیان دەبارێت. کە پۆڵێنی ئێستاش لەسەر ھەمان بنەمادا ئیش دەکات کە بەشێوەیەکی فراوان پەسەند کراوە، چونکە زۆرینەی بیابانەکان کەمتر لە ٢٥٠ ملم (١٠ ئینج) بارانیان لێ دەبارێت لە ساڵێکدا ھەروەھا نیمچە بیابانەکانیش ساڵانە بارانیان لێ دەبارێت بە ڕێژەی نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ملم (١٠–٢٠ لە).
بیابانەکان ھەروەھا پۆلێن دەکرێن، بەپێی ھەڵکەوتەی جوگرافی و شێوازی کەشوھەوای زاڵ، وەک بای بازرگانی و ھێڵی کەمەرەیی زەوی و ناوچەی سێبەری باران و کەناراویەکان جگە لە بیابانە جەمسەرییەکان. لەناوچەی ھێڵی کەمەرەیی دژە گەردەلولی لاوەکی و ھەوای وشک لە بەرزایییەوە بەرەو جەمسەرەکان دەبەن. بیابانی مەزنی ئەفریقا لەو جۆرەیە کە کەوتووەتە ناوەڕاستی ھێڵی پانی لەنێوان ٣٠ تا ٥٠ ی باکوور و باشوور ھەڵکەوتووە. زۆربەی ئەو بیابانانەی لەژێر کاریگەری تەوژمەکانی دەریاوەن بارانیان کەم لێ دەبارێت بەڵام شێی دەریاکان بوونەتە سەرچاوەی گرنگی ئاوی بیابانەکە. بیابانەکانی (تنگگەر) و (سۆنوران) لەیەک دەچن لەو ھەرێمانەن کە جیاوازییەکی زۆر ھەیە لە پلەی گەرمی لەنێوان دەریا و وشکانیدا، چونکە ھەوای گەرمی شێدار لەسەر دەریاوە بەرز دەبێتەوە، بەھۆی باوە دێتە سەر بیابان و ناوەڕۆکی ئاوەکەی دەسپێرێت بە خاک و دەگەڕێتەوە بۆ دەریا. ئەم بیابانانە زیاتر لە ناو زەوی شێیەکەیان ھەڵدەگرن، بیابانی تار لە نزیک سنووری ھیندستان و پاکستان لەو جۆرەیە. وێنۆک|225px|دیمەنی ناوچەیەکی سێبەری باران (بیابانی تار) بیابانی نێوان ھیندستان و پاکستان لە ھەندێک لە بەشەکانی جیھان، بیابانەکان بەھۆی کاریگەری ناوچەی سێبەری بارانەوە دروست دەبن. ئەمەش بەرزبوونەوەی ئۆرۆگرافیک ڕوودەدات کاتێک کە بارستەی ھەوا بەرز دەبێتەوە بۆ تێپەڕبوون بەسەر ئەو زەویە بەرزانەدا. لە پرۆسەکەداباران لە بناری چیاکەدا دەبارێت و برێکی کەم شێ دەمینێتەوە بۆ ئەم زەویە بەرزانە. بیابانی تەکلەمەکان نموونەیەکە، لە سێبەری بارانی ھیمالایادا پاڵکەوتووە و ساڵانە کەمتر لە ٣٨ ملم (١. ٥) بارانی لێ دەبارێت.
بیابانەکانی مۆنتان شوێنی سەخت و بەرزن کەوتوونەتە باکووری ھیمالایا، ھەریەک لە چیاکانی کۆنلۆن و تایبتا دەوریان داوە بەرزی ئەم بیابانانە ٣٠٠٠ م (٩٨٠٠ پێ) لەئاستی ڕووی دەریا بەرزە و بەم ھۆیەوە پلەی گەرمی زۆر بەرزە بەھۆی نزیکی لە خۆرەوە ھەروەھا ڕێژەی شێی زۆر کەمە تێکڕای بارانبارینی ساڵانە زۆرجار لە ٤٠ ملم یان ١٫٥ ئین کەمترە. بیابانەکانی مۆنتینە بە ئاسایی ساردن، یان لەوانەیە بە ڕۆژ گەرم بن و بە شەو زۆر سارد بن ئەمیش بەھۆی ئەوەی کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی چیای کیلیمانجارۆ.
بیابانە جەمسەرییەکان وەک بیابانی دۆڵی وشکی مەکمۆردۆ کە بە سەھۆڵبەندان دەمێننەوە بە درێژایی ساڵ بەھۆی شنەبای وشک کە لە شاخەکانی دەوروبەرییەوە بۆی دەڕوات. ناوچە گردە لمییەکان لە نیبراسکا بە بیابانی زەردھەڵگەڕاو ناسراون. لە سیستەمی پۆلێنکردنی کەشوھەوا وەک یەکن، کە بە بیابانی (گەرمەتاو) یان (گەرمەسێر) پۆلێن دەکرێن. لەسیستەمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن، بیابانەکان پۆلێن دەکرێن وەک ناوچەی کەشوھەوای نالەبار.