cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرەگۆشە
وێنۆک|300px|چەپ|چەند نموونەیەک فرەگۆشە لە ئەندازەدا، فرەگۆشە (ھەروەھا: چەندلا، چەندگۆشە، چەندپاڵوو؛ بە کورمانجی: پڕگۆشە، Pirgoşe ؛ بە ئینگلیزی: Polygon؛ بە عەرەبی: مضلع) وێنەیەکی ھەندەسی تەختە کە لە لایەن بوار یان خولگە یەکی داخراوی پێکھاتوو لە ڕیزێکی بەبڕانەوە لە لەتە ھێڵەکان سنووری دیاری کرابێت. بەم لەتە ھێڵانە دەوترێت پاڵ یان لێوارەکانی و بەو خاڵانە کە دوو لێوار پێکدەگەن دەوترێت نووک یان گۆشەکانی.
قەزای چەمچەماڵ
گوندی چەرمۆ
شوێنەواری ژیان لە سنوری قەزای چەمچەماڵ، ئەو سنورە سەدان شوێنەواری تێدایە کە کنە و پشکنینیان تێدا کراوە، گرنگترینیان گوندی چەرمۆ، کە مێژووی ژیان لەو شوێنەوارانەدا دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردین. شوێنەواری گوندی چەرمۆ یەکێکە لە کۆنترین شوێنەوارەکانی جیھان، بە پێی لێکۆڵینەوەکان مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی (حەوت ھەزار) ساڵ پێش زایین، ئەو گوندە مێژووییە یەکەمین گوند و شوێن بووە کە تیایدا مرۆڤ دەستی کردووە بە کشتوکاڵکردن و قۆناغی نیشتەجێبوون و خاوەندارێتیی زەوی.
فرەگۆشە
وشەکە
وشەی "polygon" لە یۆنانییەوە گیراوە: πολύς (فرە) و γωνία (ئەژنۆ یان گۆشە). کوردییەکەشی ڕێک ھەر ئەوەیە و دەکرێت چەندپاڵووشی پێ بوترێ.
قەزای چەمچەماڵ
گوندی چەرمۆ
شوێنەواری گوندی چەرمۆ لە ئێستادا کەوتۆتە سنوری گوندی کانی سارد و نزیکەی یانزە کیلۆمەتر لە شارۆچکەی چەمچەماڵەوە دوورە و ڕووبەرەکەی ١٢٠٠٠ تا ١٦٠٠٠ مەتر دووجا دەبێت، (٨٠٠) مەتر واتە ٢٥٠٠ پێ لەسەر ڕووی ئاستی دەریاوە بەرزە، بە پێی لێکۆڵینەوەی شوێنەوارناسان لە گوندی چەرمۆ ١٥٠ کەس لە چوارچێوەی ٢٥-٣٥ خیزاندا ژیاون و کاری سەرەکییان ئاژەڵداریی و ڕاوکردن و کشتوکاڵکردن بووە، پڕۆفیسۆر (ڕۆبەرت جۆن برەیدوود) پێی وابووە (٤٠٠) ساڵ ژیان لەو گوندەدا بەردەوام بووە، ئەو پاشماوانەی لە گوندی چەرمۆدا دۆزراونەتەوە بریتی بوون لە (گەنم، جۆ، فستق، نۆک، نیسک، بەڕوو، ئێسکی مانگای کێوی، ئاسک، پڵنگ، ورچ، بزنە کێوی، مەڕ و بزن و بەراز)، قەد و گەڵای ڕووەک و دارەکانیشیان لە بری ئالیک بۆ ئاژەڵەکانیان بەکارھێناوە، ھەروەھا ملوانکە و موور و بازنگ و مستیلەی لە قوڕ دروستکراو و ئامێری ھاڕینی دانەوێڵە و بەردی شوشەی چاککراو دۆزراونەتەوە.
فرەگۆشە
فرەگۆشەی قۆقز و قوپاو
وێنۆک|150px|شەشلای قوپاو. فرەگۆشەیەک قوپاوە ئەگەر یەکێک لە تیرەکانی چەندخاڵێکی دەرەوەی فرەگۆشەکەی تێدا بێت و قۆقزە ئەگەر خاڵەکانی سەر هەموو تیرەکانی لە ناو فرەگۆشەیەک بێت. فرەگۆشەی ڕێک فرەگۆشەیەکی قۆقزە.
پەراوێزەکان
پۆل:فرەگۆشەکان
قەزای چەمچەماڵ
قەڵای سپی حەسار
قەڵای چەمچەماڵ(سپی حەسار) دەکەوێتە ناوجەرگەی شارۆچکەی چەمچەماڵەوە مێژووی گردەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی چاخی بەردین، بەڵام بەھۆی ئەنجام نەدانی پشکنینی وورد بەتایبەت لە چینەکانی خوارەوەیدا تاکو ئێستا نەتوانراوە بەشێوەیەکی زانیستیانە تەمەنەکەی دەسنیشان بکرێت قەڵاکە ئێجگار دەوڵەمەندە بەکەرەستەی شوێنەواری  ھەرئەوەش وایکردە کە کاری کنە و پشکنین تیایدا ھێندە کارێکی قورس و بەئاستەنگ بێ (کلەودیوس جەیمز ڕیچ) تەنھا بۆیەک شەو ڕێ کەوتۆتە چەمچەماڵ تیادا ماوەتەوە لە میانەی  پشکینینێکی سەرپێیی  قەڵاکەدا وەک خۆی دەڵێت توانیویەتی چەندین لەتە گۆزەو  دیزە بدۆزێتەوە  دانێشتوانە کۆنەکانی  نیشتەجێی دەوروبەری قەڵاکەش باش لەوە دەکەن کەلەمیانەی ھەڵکەندن و بەکارھێنانی خۆڵی قەڵاکەدا بۆدروست کردن و چاکردنەوەی خانۆکانیان لە چەندین بۆنەدا کەرەستەی شوێنەواری جۆراوجۆر تەنانەت ئێسک و پروسکی مرۆڤیشیان دۆزیوەتەوە  کەیەک لەوانە ئیسکەپەیکەری مرۆڤێک بوو لە بڕبڕەی پشتیدا ڕم ھەبووە و کەسەکە بەھۆی ئەو ڕمەوە گیانی لەدەست داوە.
لە ساڵی ٢٠١٠ تیمێکی ئەڵمانی پشکنینی بۆ کرد و چەندین پارچە گۆزە و پارچەی شوێنەواری تێدا دۆزرایەوە. (د.کۆزاد محەممەد)، سەرۆک بەشی شوێنەوار لە زانکۆی سلێمانی دەڵێ "جێی داخە تاوەکو ئێستا ئەو کنە و پشکنینانەی کراون بۆ ئەم قەڵایە زۆر کەم و کورتخایەن بوون. نەتوانراوە کنەوپشکنینی تەواوی تێدابکرێت و بەڵگەی زیاتر بدۆزرێتەوە، بۆ ئەوەی بزانین بەڵگە بیناسازییەکانی و نووسینەکانی چین، لە کۆندا چ ئاوەدانییەک ھەبووەو چ قەومێک لێرە ژیاون؟".
ئابووری
قەزای چەمچەماڵ و ناوەندی قەزاکە بەھێزکەری بازرگانیی و ئابووریی ھەرێمی کوردستانە، ھەروەھا ماددە سروشتی و کانزاییەکان لە سنوری ئەو قەزایەدا یاریدەدەرە بۆ بەھێزکردنی لایەنی ئابوریی ھەرێمی کوردستان.
لە کۆندا سوود لە بەردە بەنرخەکانی ئەم سنورە وەرگیراوە بۆ دروستکردنی خانوبەرە، ئەوەش بەشێوەی بەردی چاککراو و بەردە گەچ و بەردی چیمەنتۆ، دواتر لە ڕووی سامانی سروشتی وەک نەوت و گاز بە تایبەتی گازی سروشتی، ئەو سنورە دەوڵەمەندە بە یەدەگی گاز و لە ئێستادا بەرھەمھێنانی زیادیکردووە لە ڕێگەی چەند کۆمپانیایەک کە تایبەتن بە بەرھەمینانی گازی سروشتی لەو سنورەدا و پێداویستیی ناوخۆ دابین دەکەن.
بۆ یەکەم جار لە ھەرێمی کوردستاندا کۆمپانیای (دانە گاز) لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٧، ڕێکەوتنێکی لەگەڵ حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا مۆرکرد بەمەبەستی گەشەپێدانی سەرچاوە دەوڵەمەندەکانی لە گاز.
کارگێڕی
ناوەندی قەزا شارۆچکەی چەمچەماڵە. قەزای چەمچەماڵ قەزایەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە ڕۆژاوای. لەڕووی کارگێڕییەوە قەزای چەمچەماڵ لە ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ(ناوەند) و ناحیەی شۆڕش و ناحیەی سەنگاو و ناحیەی ئاغجەلەر و ناحیەی تەکیەی کاکەمەند و ناحیەی تەکیەی جەباری و ناحیەی قادرکەرەم پێکھاتووە، لەگەڵ ٣١٧ گوند.
ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ(ناوەند)
لە ٢٥ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی شۆڕش
لە ٢٦ گوند پیکھاتووە:
ناحیەی سەنگاو
لە ١٠١ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی تەکیەی کاکەمەند
لە ٢٧ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی تەکیەی جەباری
لە ٢٠ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی ئاغجەلەر
لە ٦٥ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی قادرکەرەم
لە ٥٣ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
گوندی مەلاعیسا
گوندی مەلاعیسا، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ١٧٥ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٨٤١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
تۆنی بلێر
وێنۆک|تۆنی بلێر ئەنتۆنی چاڕلیس لیتۆن بلێر ناسراو بە تۆنی بلێر لەدایکبووی ٦ی ئایاری ١٩٥٣، پێشتر لە کاندیدی پارتی کرێکارانی بەریتانیا بوو بووە سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو بووە لەنێوان ئایاری ١٩٩٧ تاکوو تەممووزی ٢٠٠٧، و لە نێوان ساڵانی ١٩٩٤ تاکوو ٢٠٠٧ سکرتێری گشتی پارتی کرێکارانی بەریتانیا بوو، یەکێک بوو لەو سەرکردانەی بەشداری باڵای ھەبوو لە شەڕی ئازادکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣.
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣ پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
باشقشڵاخ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
سامۆبۆر
سامۆبۆر شارێکی ویلایەتی زاگرێبی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٨٬٤٧٤ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئادەم سمیت
ئادەم سمیت (بەئینگلیزی: Adam Smith)(٥ی حوزەیرانی ١٧٢٣ - ١٧ی تەممووزی ١٧٩٠) فەیلەسووفێکی سکۆتلاندییە و شارەزای لە ئابووری سیاسی هەبوو ، زۆرێک لە بیرۆکەکانی ئادەم هەڵکەوتەی سیستەمی ئابووری نوێن (مۆدێرن)، باسەکانی ئادەم سمیت ئابووری بازاڕ و بازاڕی ئازادە و بیرۆکەکانی ئادەم پێی دەڵێن "بیردۆزی لیبڕالی" کە بەشێکە لە "لیبرالیزم"، لەساڵی ١٧٧٦ پەرتووکێکی بڵاوکردەوە بەناوی "دەوڵەمەندی نەتەوەیی" (The Wealth of Nations) کە باس لە پێشبڕکێ و پێشکەوتنی ئابووری بەزیرەکانی شیکاری کردووە. ، لە ٤ی تەمموزی ٢٠٠٨ پەردە لەسەر پەیکەری ئادەم سمیت لە ئێدینبەرە ی پایتەختی سکۆتلاند وەک ڕێزێک بۆ ئەم کەڵە فەیلەسووفە لابرا ئادەم سمیت بە باوکی ئابووری و ئابووریزانانیش دادەنرێت. هەروەها بە "باوکی سەرمایەداری"یش ناودەبرێت. ئەو ویستی بزانێت بۆچى خەڵك بيرى كردەوە (یان هەستى كرد) كە هەندێك شت باشن و ئەوانى ديكەى خراپ بۆ ئەمەش پەرتووکێکی نووسی بەناوى بيردۆزى سۆزى ڕەوشتى ئەو بيرى كردەوە كە هاوسۆزى زۆر گرنگترە لە رەوشت.
سمیس لە زانکۆی گلاسگۆ و لە کۆلێژی بالیۆل لە ئۆکسفۆرد فەلسەفەی کۆمەڵایەتی خوێندووە، لەوێ یەکێک بووە لە یەکەم خوێندکارەکان کە سوودی لە زەمالەکان وەرگرتووە کە لەلایەن هاوڕێ سکۆتلەندییەکەی جۆن سنێلەوە دامەزرابوو. دوای تەواوکردنی خوێندن، زنجیرەیەک وتارێکی سەرکەوتووی گشتی لە زانکۆی ئەدینبۆرگ پێشکەش کرد، ئەمەش وای لێکرد کە لە سەردەمی ڕۆشنگەری سکۆتلەندا هاوکاری لەگەڵ دەیڤید هیوم بکات. سمیس پلەی پرۆفیسۆری لە شاری گلاسگۆ بەدەستهێناوە و وانەبێژی فەلسەفەی ئەخلاقی بووە و لەم ماوەیەدا، تیۆری هەستی ئەخلاقی نووسیوە و بڵاوی کردووەتەوە. لە ژیانی دواتردا پۆستێکی مامۆستای وانەبێژی وەرگرتووە کە ڕێگەی پێدەدا گەشت بە هەموو ئەوروپادا بکات، لەوێ سەرکردە ڕۆشنبیرەکانی دیکەی سەردەمی خۆی ناسی.
وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە سیاسەتی هاوبەشی پاراستنی بازاڕە نیشتمانییەکان و بازرگانەکان، ئەوەی کە بە بازرگانیگەرایی ناسرا، سمیس بناغەکانی تیۆری ئابووری بازاڕی ئازادی کلاسیکی دانا. سامانی گەلان پێشەنگێک بوو بۆ دیسیپلینی ئەکادیمی مۆدێرن لە بواری ئابووریدا. لەم بەرهەمە و بەرهەمەکانی دیکەدا چەمکی دابەشکردنی کارەکانی پەرەپێدا و ڕوونیکردەوە کە چۆن بەرژەوەندیی عەقڵانی و کێبڕکێ دەتوانێت ببێتە هۆی خۆشگوزەرانی ئابووری. سمیس لە سەردەمی خۆیدا مشتومڕێکی زۆری لەسەر بوو و ڕێبازی گشتی و شێوازی نووسینەکەی زۆرجار لەلایەن نووسەرانی وەک هۆراس والپۆلەوە تەنز دەکرا.
سەرچاوە
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم پۆل:ئادەم سمیت پۆل:ئابوورزانانی سکۆتلاندی پۆل:فەیلەسووفانی سکۆتلاندی پۆل:مردووانی ١٧٩٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٣ پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:سەرمایەداری پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە پۆل:لیبرالیزم
سانشاین کۆست، کوینزلەند
سانشاین کۆست گەورە شارێکی ویلایەتی کوینزلەندی وڵاتی ئوسترالیایە. شارەکە لە ١٠٠ کیلۆمەتری شاری بریزبێن و لە کەنارەکانی ئۆقیانووسی ئارام هەڵکەوتووە
دانیشتوانی شارەکە زیاترن لە ٢٠٩،٢٦٣ کەس.
سەرچاوە
پۆل:سانشاین کۆست، کوینزلەند پۆل:دامەزراوانی ١٨٥٨ لە ئوسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی کوینزلەند پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا
سانشاین کۆست (ڕوونکردنەوە)
چەندین شووێن لەسەرتاسەری جیهان دا بوونیان هەیە کە ناوی سانشاین کۆست لەسەریانە. لەخوارەوە ڕوونکردنەوەیەک لەسەریان دراوە بۆ ئەوەی لێتان تێک نەچێ:
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
گوێ
وێنۆک|گوێی مرۆڤ (دەرەوە) گوێ ئەو ئەندامەیە کە دەنگ وەردەگرێت و دەیناسێتەوە و هاوسەنگیی ناوەکی دەپارێزێت. گوێ لە سێ بەشی سەرەکی پێک دێت ئەوانیش گوێی دەرەوە و گوێی ناوەوە و گوێی ناوەڕاست.
گوێی دەرەوە
گوێی دەرەوە لە پەڕەی گوێ و بیستە جۆگە (Auditory canal) و تەپڵە پەردە (Tympamic membrane) پێک دێت.
پەڕەی گوێ لەرینەوە دەنگییەکان ئاڕاستەی ناو گوێ دەکات و لەڕێگەی بیستە جۆگەوە بە تەپڵە پەردە دەگات.
سەرچاوەکان
پۆل:گوێ پۆل:سەر و ملی مرۆڤ پۆل:ئەندامەکانی ھەستکردن
شارستانی سەبزەوار
وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی سەبزەوار لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەویدا بە ڕەنگی وەنەوشەیی نیشان دراوە]] شارستانی سەبزەوار یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەویی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری سەبزەوارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی پۆل:شارستانی سەبزەوار پۆل:شارستانەکانی ئێران
ھێرشبەر (تۆپی پێ)
thumb|هێرشبەرێک لەکاتی لێدانی تۆپ بەئاڕاستەی گۆڵی بەرامبەر هێرشبەر شوێنێکی یاریکردنە بۆ ١١ یاریزانەکەی تۆپی پێ ، ئەرکی ئەم یاریزانەی کە لەم شوێنەدا یاری دەکات هێرشبەردنە بۆسەر گۆڵی تیپی بەرامبەر ، وە ئەو یاریکەرەی لە هێڵی هێرشبەر یاری دەکات لە هەموو یاریکەرانی دیکە هەلی زۆرترە بۆ تۆمارکردنی گۆڵ و زۆربەی کات لە خوولەکانی تۆپیپێ هێرشبەرەکان نازناوی گۆڵکار (ئەوەی زۆرترین گۆڵی کردووە لەخوول) دەباتەوە.
شێوازی یاریکردن
شێوازی هێڵی هێرشبەر زۆر بەی کات هێڵەکە لە دوو تا سێ هێرشبەر پێک دێت زۆرکاتیش بۆ پتەو کردنی هێڵی بەرگری بەیەک هێرشبەر یاری دەکرێت.
پۆل:شوێنەکانی تۆپی پێ پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
١٧ی کانوونی یەکەم
بۆنەکان
ڕۆژی ئاڵای کوردستان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
ھیشام کوڕی عەممار
ھیشام کوڕی عەممار کوڕی نوسەیر کوڕی مەیسەرە کوڕی ئەبان، ، کونیەیشی (ناسناویشی) ئەبولوەلیدی سوللەمی، دەشگووترێ زەفەری دیمەشقی، لە ساڵی ١٥٣ـی کۆچی لە دایک بووە.
ئیمام و قورئانخوێن (مقرء) و موفتی و موحەددیس و وتاربێژی خەڵکی دیمەشق، وتاربێژی مزگەوتی ئومەوی بوو لە سەردەمی خۆی، کەسێکی زانستخواز و نەرمونیان، بە ڕەوانبێژی و فراونی ڕیوایەت، تەمەنیکی درێژ بەسەر برد بە تەندروستی مێشک و ڕا، خەڵکی دەچوونە لای بۆ قیڕائەت و فەرموودە، خەڵکی کردیان بە ئیمام لە قیڕائەت و نەقڵ، پەرتووکێکیشی ھەیە بەناوی (فضائل القرآن). قورئانی گێڕاوەتەوە لە ئیبن عامر شامی، لای زۆر کەسی تریش خوێندوویەتی و زۆریش لای ئەو خوێندوویانە. گرنگی دانی ھیشام بە فەرموودە کەمتر نەبوو لە گرنگی دانی بە قیڕائەت، لە زۆر کەسی گێڕاوەتەوە، ئەھلی حەدیسیش بە چاک و باوەڕپێکراو باسیان کردووە، بوخاری و موسلیم و نەسائی و ئیبن ماجە و ترمزی و ئەبوو حاتەم و زۆری تریش فەرموودەیان لێ ڕیوایەت کردووە. لە ساڵی ٢٤٥ـی کۆچی وەفاتی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:توێژەرانی ئایینی ئیسلام
مەزڵووم دۆغان
مەزڵووم دۆغان (لەدایکبووی ١٩٥٥ لە تەمان، دەپ، خارپێت – مردووی ٢١ی ئازاری ١٩٨٢ لە ئامەد) یەکێکە لە دامەزرێنەران و ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی کرێکارانی کوردستان بوو.
مەزڵووم دۆغان لە بنەماڵەیەکی سەر بە ئایینی عەلەوی لەدایکبوو.
لە ساڵی ١٩٧٩ مەزڵووم لەلایەن حکوومەتی ئەوکاتی تورکیا دەگیرێت، لە ڕۆژی نەورۆزی ١٩٨٢ لەگەڵ سێ لە ھەڤالانی زیندان ئاگریان لەخۆبەردا، لە ئەنجامدا ھەرسێکیان گیانیان لە دەستدا. ھەر بەھۆی ئەم ڕووداوەوە مەلزووم بووە سیمبوولی نەورۆز لە باکووری کوردستان، ھەر دەم لە چالاکییەکانی نەورۆز لە باکووری کوردستان وێنەکانی بەدیوارەکان ھەڵدەواسن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:مردووانی ١٩٨٢ پۆل:ئاپۆییستەکان پۆل:خەڵکی دەپ پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان پۆل:مارکسیستە کوردەکان پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
ئاغبڵاغ
ئاغبڵاغ، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٣٠١ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ١١٥٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
زەلەسوتاو
زەلەسوتاو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زەلەسوتاو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قولە و لە باشوور لەگەڵ گوندی زالواو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی فەقێ حاجی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی مامە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڤینکۆڤتسی
ڤینکۆڤتسی شارێکی ویلایەتی ڤوکۆڤار-سیرمیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٧٬٦٠٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:ڤینکۆڤتسی پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
شیرین عیبادی
شیرین عەبادی (لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ھەمەدان لە ئێران) خانمە یاساناس و چالاکوانی مافی مرۆڤی ئێرانییە و لەپێشتردا دادوەر بووە. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ بەھۆی کارەکانییەوە خەڵاتی نۆبێلی پێبەخشرا لە بواری ئاشتی ئەمەش یەکەم ئیرانی بوو ئەو خەڵاتە بباتەوە. شیرین عەبادی بە بەرگریکار و چالاوانی مافی ژنان و منداڵان و پەنابەران دادەنرێت. شیرین بە دامەزراندنی ناوەندی بەرگری مافی مرۆڤ دەناسرێتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن گۆڤاری فۆربیسی بەریتانی بە ١٠٠ لە کاریگەرترین کەسایەتییە ژنەکانی جیھان دیایکرا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ھەمەدان پۆل:موسڵمانانی ئێرانی پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:فێمینیستانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
بڕیارنامەی ٦٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی شوباتی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
باخچەڵە، دیواندەرە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
گەواھیدان
شایەتمان یان گەواھیدان لە ئیسلامدا، باوەڕھێنانە بەوەی کە ھیچ خوایەک نییە بێجگە لە اللە (خوای تاک و تەنیا) و باوەڕھێنان بەوەی محەممەد پێغەمبەری نێردراوی خوایە، (و بە پێی شەریعەتی ئیسلامی) کەسێک موسوڵمان ئەبێت بە وتنی گەواھیدان لەکاتێکدا باوەڕی تەواوی بە واتاکەی ھەبێت.
واتای گەواھیدان (شایەتمان)
مەبەستی ئیسلام لەو ڕستەیە؛ باوەڕھێنانی تەواوە بەوەی کە تەنھا خوا شایەنی ئەوەیە بپەرسترێت و دروستکارە و تەنھا ئەو شایەنی پەرستنی ھەیە، محەمەد پێغەمبەری خوایە کە ناردوویەتی بۆ مرۆڤایەتی تا ئیسلام بڵاوبکاتەوە و خەڵک بەدوای پەیامەکەیدا بچن، ھەروەک گەواھیدان بە یەکەم پایەی ئیسلام دادەنرێت و موسوڵمانبوون تەواو نابێت بەبێ گەواھیدان، و دوو بنەمای بنەڕەتی لەخۆ دەگرێت کە ئیسلام لەسەری دامەزراوە، کە ئەوانیش دڵسۆزی و بەدواداچوونە، واتە؛ دڵسۆزبوون بۆ خوا لە پەرستن و بیروباوەڕ و کاروباردا، و بەدواداچوونی سوننەتی پێغەمبەرەکەی. ھەروەک لە پێویستیەکانی گەواھیدان گوێڕایەڵبوونە بۆ پێغەمبەر لە فەرمانەکانی و خۆلادان لەوەی ڕێی لێگرتووە.
گەواھیدان بنەمای ھەموو شتێکە
گەواھیدان بنەمای ھەموو شتێکە بۆ موسڵمان کە ھەموو باوەڕ دەگرێتەوە، بە بێ ئەو ھیچ ئیشێکی موسڵمان ڕاست نابێت و پاداشتی لەسەر وەرناگرێت و نە نوێژ و نە ڕۆژوو ڕاست نابن بەبێ ھاتنەدی بنچینەی ئەو باوەڕەی لە گەواھیدان دا ھەیە، وەک خوای گەورە لە قورئاندا دەڵێت: "فَاعْلَمْ أَنَّەُ لَا إِلَٰەَ إِلَّا اللَّەُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ۗ وَاللَّەُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَمَثْوَاکُمْ"(محمد؛ ١٩) واتە: ئەی مرۆڤ!! دەی کەواتا چاک بزانە و دڵنیابە جگە لە خوا، ھیچ خوایەکی دیکە نییە، داوای لێخۆشبوونی گوناھ بۆ خۆت و باوەڕداران لەپیاوان و ئافرەتان ھەر لەو بکە و دڵنیابە کە خوا دەزانێت لە رۆژدا بەچییەوە خەریکن و لە شەویشدا لەکوێ دەحەوێنەوە و ئارام دەگرن، یاخود دەزانێت چی دەکەن لە جیھاندا و دەرەنجامەکەشی لە زیندووبوونەوەشدا چۆنە.
لە وتەکان سەبارەت بە گەواھیدان
لە وتەکانی پێغەمبەری ئیسلام (محەمەد سەبارەت بە گەواھیدان؛
واتە: ئیسلام لەسەر پێنج پایە دامەزراوە، گەواھیدان بەوەی کەس بەکەڵکی ئەوە نایەت بیکەیتە خودا زاتی پاکی (اللە) نەبێت و گەواھیدانیش بەوەی کە محەممەد پێغەمبەری خوایە، نوێژ ڕاگرتن و زەکاتدان و حەجکردن و ڕۆژوگرتنی ڕەمەزان.
مەرجەکانی گەواھیدان
ئەو مەرجانەی کە پێویستە لە گەواھیداندا بێنە دی وەک لە پەرتووکی گەواھیدانی سەعید حەوا دا ھاتووە ئەم مەرجانەی خوارەوەن؛
و جێگەی ئاماژەیە شیعە ئەم نیشانەیە بۆ گەواھیدان پتر دەکەن؛ "علی ولی اللە" واتە؛ عەلی وەلی خوایە، بەگەڕانەوە بۆ ئەم وتەی پێغەمبەر؛ " من کنت مولاە فھذا علی مولاە، اللھم والی من والاە و عادی من عاداە ".
بابەتە پەیوەندیدارەکان
کۆڵەکەکانی ئیسلام
سەرچاوەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەفغانستان پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:کۆڵەکەکانی ئیسلام پۆل:یەکپەرستی پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
١٨ی کانوونی یەکەم
بۆنەکان
٢٠٠٤ فیستیڤاڵێکی تایبەت بەگۆرانیفۆلکلۆری کوردی لەشاری سنە بەڕێوەچوو.
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
بایزاوا (ڕوونکردنەوە)
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
ئیبن زەکوان
عەبدوڵڵا بن ئەحمەد بن بەشیر بن زەکوان بن عومەر، ، ساڵی ١٧٣ـی کۆچی لە دایک بووە، شێخی ئیقڕاء بوو لە شام، قورئانی لە ئیبن عامر شامی گێڕاوەتەوە، فەرموودەشی گێڕاوەتەوە، پەرتووکی (أقسام القران وجوابھا) و (ما یجب على قارئ القران عند حرکة لسانە) داناوە. دەگووترێت کە ھیشام وتاربێژ بوو و ئیبن زەکوانیش پێشنوێژی لە نوێژەکان دەکرد یان جێگری بوو. لە ساڵی ٢٤٢ کۆچی دوایی کردووە.
ژوول ڕۆمە
ژوول رۆمە نووسەر، شاعیر و شانۆنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٢
Jules-Louis de Farigoule, dit Jules Romains
کاشتێلا
کاشتێلا شارێکی ویلایەتی سپلیت-دالماتیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٥٬٣٧٥ کەس بووە.
جۆن داڵتۆن
منداڵی
جۆن لە سەردەمی منداڵیدا هاوڕێ لەگەڵ براکەی هاوڕێ وبراکانی لە کێڵگەیەکدا کاریان کرووە و لە دوکانی باوکیان لەچینینی جلوبەرگدا یارمەتی ئەویشیان دەدا. سەرەڕای دابینبوونی ڕێژەیەکی کەم لەپێداویستیە سەرەتاییەکانی ژیان، ئەوان بنەماڵەیەکی هەژاربوون، زۆربەی کوڕانی هەژار لەم سەردەمەدا لە خوێندن بێبەشبوون، بەڵام جۆن توانی بە خۆش سانسی لە خوێندنگەیەکی نزیک لە شوێنی لەدایکبوونی بخوێنێت. ئەو زۆر هۆگری فێربوون بوو. مامۆستاکانیش ئەویان بۆ ئەو کارە هاندەدا. لەتەمەنی ۱۲ساڵیدا ناوبراو یەکەمین خوێندنگەی خۆی لەشارێکی نزیکی نیشتەجێ بونەکەی کردوە بەڵام بەهۆی کەمبونی پارەکەی ناچاربووە دایبخات و لە مەزراری پوری (خوشکی باوکی)دا کاربکات. ۲ساڵ دواتر هاوڕێ لەگەڵ براگەورەکەی و یەکێک لە دۆستەکانی خوێندنگەکەیان لە ("کەنداڵ")ی بریتانیا کردووە و دەستی کرد وتنەوەی زمانی ئینگلیزی ، یۆنانی ، فەرەنسی و ۲۱ تەوەرەی زانستی و بیرکاری.
کاشتێلا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
جۆن داڵتۆن
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٦ پۆل:زانایانی ئینگلیز پۆل:مردووانی ١٨٤٤ پۆل:فیزیکزانانی بریتانی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
دۆستەگ
دۆستەگ، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٨٧ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٣٨٤ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
چینسالی
چینسالی شارۆچکەیەکە لە زامبیا، کە ھەم بارەگای قەزای قەزای چینسالییە و ھەم بارەگای پارێزگای پارێزگای موچینگایە.
شوێن
تەنھا لە دەرەوەی ڕێگای نێوان مپیکا و ئیسۆکا دایە (ڕێگای تانزام؛ ڕێگای گەورەی باکووری زامبیا)، نزیکەی ٩٠ کیلۆمەتر (٥٦ میل) باشووری ڕۆژاوای ئیسۆکا دوورە. ئەمەش نزیکەی ١٧٦ کیلۆمەتر (١٠٩ میل) لە باکووری باکووری ڕۆژھەڵاتی مپیکا دوورە.
چینسالی دەکەوێتە نزیکەی ٨٢٤ کیلۆمەتر (٥١٢ میل)، لە ڕێگەی ڕێگاوبانەوە، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری لووساکا، پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکە.
شارۆچکەکە لە بەرزایییەکی تێکڕای ١٣٨٣ مەتر (٤٥٣٧ پێ) لە ئاستی مامناوەندی دەریاوە ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:چینسالی پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی زامبیا
ئێم ئێس
چەپ|300px|وێنۆک|ڕەوتی تێکدانی مایڵین (پۆشەنی چەوریی سەر دەمارەکان) لە نەخۆشیی ئێم ئێسدا. خڕۆکە سپییەکان و پێکھاتنی پەڵەی پلاک دیارە چەپ|200px|وێنۆک|HLA region of Chromosome 6. Changes in this area increase the probability of getting MS ئێم ئێس یان فره‌ ره‌قبوون یان چەن سکلرۆزی  (بە زمانی ئینگلیزی Multiple sclerosis یا Encephalomyelitis disseminata) کە بە کورتی بە ئێم ئێس یا MS دەناسرێت، جۆرێک نەخۆشی ھەو کردنە کە تێیدا پۆشەنی مایڵینی خانەکانی دەماری لە مێشک و بڕبڕاگەدا زیان دەبینێ و دەبێتە ھۆی تێکچوونی باری ئاسایی گواستنەوەی پەیامەکانی دەماری.
تێکچوونی کاری گواستنەوەی پەیامەکانی دەماری دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی کۆمەڵێک نیشانەی وەک کێشەی فیزیکی لەش، کێشەی ھزری و بڕێجار کێشەی دەروونپزیشکی. ئێم ئێس بە چەند شێوە دەردەکەوێ و نیشانەکانی یا لە چەند قۆناخدا (بە شێوەی گەڕان) یان لە درێژایی ژیاندا (بەشێوەی تاو-تاو) ڕوو دەبێ. لەوانەیە لە نێوان ھوژمەکانی ئێم ئێسدا (ھێرشەکانی ئێم ئێس) نیشانەکان بە تەواوی بزر ببن، سەرەڕای ئەمە کێشەی ھەمیشەیی دەماری بەتایبەت لەگەڵ ھێزگرتنی نەخۆشی، لەگەڵ نەخۆشدا دەمێنێتەوە.
ئەگەرچی بە دروستی ھۆکاری نەخۆشی ئێم ئێس دەرنەکەوتووە، بەڵام میکانیزمی سەرەکی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە تێکدانی مایڵین لە لایەن کۆئەندامی بەرگری لەش یان تێکچوونی خانەکان لە بەرھەم ھێنانی مایڵین. بە بۆچوونی زانیارانی ئەم بوارە ھۆکارەکانی ئەم میکانیزمە بریتییە لە ھۆکاری جینیتیکی و ھۆکاری ژینگەیی وەک چڵک.
ئێم ئێس بەشێوەی ئاسایی لەڕێگەی نیشانەکان و ئەزموونەکانی پزیشکییەوە دەناسرێتەوە. ھێشتا زانستی پزیشکی نەیتوانیوە چارەسەری تەواوی بۆ بدۆزێتەوە، ئەو چارەسەرانەی لە ئارادایە، تەنیا بۆ گەڕاندنەوەی کارایی ئەندامەکان لەدوای ھەر ھوژمێک و بەرگری لە ھوژمەکانی دوایی ئێم ئێسە. ھەڵبەت ئەو دەرمانانەی بۆ ئەم نەخۆشییە دەنوێنرێن، تا ڕادەیەک کاریگەرە، بەڵام لێکەوتەی خراپیشی ھەیە.
لە ژنان، کەم تەمەنان، ئەوانەی نەخۆشییەکەیان گەڕاوگەڕە و ئەوانەی لە سەرەتاکاندا تووشی کەمترین ھوژمی ئێم ئێس بوون، شانسی کاریگەری دەرمانەکان زۆرترە.
ناوی چەن سکلرۆزی لە برین و قەتماخەکانی نێو سپێنەی مێشک یا بڕبڕاگەەوە گیراوە. ئێم ئێس لە ساڵی ١٨٦٨ لە سەر دەستی جین مارتین چارکت ھاتە ناسین. توێژەران بەردەوام لە لێکۆڵینەوەدان تا ڕێگای ناسینەوە و دەرمانی نوێ ئاراستە بکەن.
نیشانەکان
چەپ|300px|وێنۆک|نیشانە سەرەکییەکانی ئێم ئێس
لە ئێم ئێسدا ھەموو نیشانەکانی دەمارناسی دەبینرێت؛ باوترینیان بریتییە لە کێشەکانی کۆئەندامی دەماری خۆمەش و کێشە لە دیتن، جووڵە و ھەست کردنە. نیشانە تایبەتییەکان لە ڕێگای شوێنی قەتماخەکان (سکلرۆز) لە کۆئەندامی دەماریدا دەناسرێنەوە و بریتین لە سڕی، تەزین، گزگزین یا مرۆژانە کردن، لاوازی ماسوولکەکان، فرتەی ناویستەکی ئەندامەکان، ڕەق بوونی ماسوولکەکان و ھێز لێ بڕانیان، شێوانی ھاوسەنگی لە جووڵەدا، تێکچوونی قسە کردن و نان خواردن، تێکچوونی بینایی (ھات و چۆی ناویستەکی گلێنەی چاو، کزی و دووبینی)، ماندوویی، ژان و ئازاری زۆر و شێوانی ڕاگرتنی میز و پیسایی.
تێکچوونی ھزر و سۆز وەک بیرشاشی، خەمۆکی و خولقی تاوتاو لە نەخۆشانی ئێم ئێسدا باوە. دیاردەی یووتافس واتە ھێزگرتنی نیشانەکانی نەخۆشی لە کاتی گەرمادا و نیشانەی لێرمیت واتە تەزووی ناو پشت لە دانەوینەوەی مل، لە نیسانەکانی تایبەتی ئێم ئێس دێتە ھەژمار.
کەوایە نیشانە زۆر باوەکانی ئێم ئێس بریتییە لە:
ھۆکار
ھۆکاری دروستبوونی ئێم ئێس ھێشتا بە تەواوەتی نەزانراوە ھەرچەندە کە ھۆکاری زۆر لەژێر لێکۆڵینەوەدان. بەھەرحاڵ ھەموو لێکۆڵەران کۆکن لەسەر ھۆکارەکانی خوارەوە وەک کۆمەڵە ھۆکارێک بۆ سەرھەڵدانی ئەم نەخۆشیە:
بڵاوە
ئێم ئێس لە وڵاتانی دوور لە ھێڵی ئیستیوا باوترە. دابەزینی ڕێژەی خۆرلێدان دەبێتە ھۆی دابەزینی ڕێژەی بەرھەم ھاتنی ڤیتامین دی و ئەمەش ھۆکارێکی گونجاوە بۆ ئەم مەبەستە. لە نێوان مانگی لەدایک بوون و ئێم ئێسدا پێوەندییەک لە ئارادایە؛ ئەوانەی لە نیوەگۆی باکوریدا لە مانگی نوڤامبر لە دایک دەبن، لە چاو کەسانێ کە لە مەیدا لە دایک دەبن، کەمتر و درەنگ تر تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن. لێکۆڵینەوە لە لاگە جۆربەجۆرەکانی ئێم ئێس بەردەوامە.
پاتۆفیزیۆڵۆجی
سێ تایبەتمەندی سەرەکی ئێم ئێس بریتییە لە: پێکھاتنی قەتماخە لە سەر کۆئەندامی دەماری ناوەندی (کە بە پلاکیش دەناسرێن)، ھەو کردن و تێکچوون و داڕمانی پۆشەنی مایڵینی خانەکانی دەماری. ئەم تایبەتمەندییانە بە شێوەیەکی سەیر و نەناسراو لەھاوکاریدان تا شانەکانی دەماری تێکدەدەن و نیشانەکانی نەخۆشی دەردەکەون.
بۆچوونێک لەم بوارەدا دەڵێت کە ئێم ئێس تێکچوونی باری ئیمەنی لەشە کاتێ کە لەگەڵ جینیتیکی نەخۆش و ھۆکارەکانی ژینگەدا یەک دەگرن.
زیانەکان
ناوی چەن سکلرۆزی ئاماژەیە بە برین و قەتماخەکانی سەر کۆئەندامی دەماری. ئەم زیانانە بەزۆری ڕوو دەکەنە سپێنەی دەمارەکانی بینایی، لاسکی مێشک، گرێ بنکییەکان و بڕبڕاگەی پشت. ئەرکی سەرەکی سپێنەکان گواستنەوەی سیگناڵەکانە لە نێوان بۆرێنە (ماکی بۆر) - ئەو شوێنەی لێکدانەوەی پەیامەکانی تێدا دەکرێ- و دیکەی بەشەکانی لەش. کۆئەندامی دەماری ناوەندی بەدەگمەن پێوە دەبێت. چەپ|300px|وێنۆک|دیمیلەیشن لە ئێم ئێس
ھەو کردن
بێجگە دیمیلەیشن، ھەوکردنیش یەکێکی تر لە نیشانەکانی ئێم ئێسە، بە گوێرەی لێکدانەوەیەکی ئیمۆنۆڵۆجی، خانەکانی تی(T cell) دەورێکی گرنگ لە بەرگری لەشدا دەگێڕن و دەبنە ھۆی ھەڵماسین و ھەو کردن.
گوژمەکانی ئێم ئێس بۆ سەر مایڵین دەبیتە ھۆی دەست پێکردنی ڕەوتی ھەوکردن و بەر بوونی سیتۆکینەکان و دژەتەنەکان. ھەڵوەشانەوەی بەربەندی خوێنی - مێشکی بە نۆرەی خۆی دیاردەی خراپی لێ دەکەوێتەوە، وەک: ماسین، خستنە کاری ماکرۆفاژەکان و چالاکسازی زۆرتری سیتۆکین و پرۆتینەکان ھەو کردن دەتوانێ گۆزاوگۆزی سیگناڵەکان ھێواش بکاتەوە.
ناسینەوە
چەپ|300px|وێنۆک|ئەنیمەیشنێک لە وێنەی MRI، کە ڕەوتی تەشەنە کردنی ئێم ئێس لە ساڵێکدا پیشان دەدات نەخۆشی ئێم ئێس لە ڕووی نیشانەکان، وێنەی پزیشکی MRI و ئەزموونی تایبەتەوە دەناسرێتەوە. ناسینەوەی ئێم ئێس لە قۆناخەکانی سەرەتاییدا زۆر ئەستەمە چونکوو لەگەڵ نیشانەکانی دیکەی نەخۆشییەکاندا تیکەڵ دەکرێت. پێوەری مەکدۆناڵد، کە جەخت دەکاتە سەر نیشانەکانی نەخۆشی و پزیشکی (ئەزموون و وێنەگەری پزیشکی) پێکەوە، باوترین شێوازی ناسین و دەرخستنی نەخۆشی ئێم ئێسە.
چارەسەر
جۆری چارەسەرکردنی ئێم ئێس پەیوەستە بە ڕادە و توندی نیشانەکان و بەپێی جۆری نیشانەکان و سەختی ئەوان جۆری چارەسەر و دەرمانی گونجاو دەستنیشان دەکرێت. خوێندنەوەکان پێشان دەدەن کە تا چارەسەرکردن زوتر دەسپێکات ئەنجامێکی باشتری دەبێت. ئەگەرچی ھێشتا چارەسەری تەواو بۆ ئێم ئێس بوونی نییە و چارەسەرە پزیشکیەکان ئێم ئێس چارەسەر ناکەن بەڵام توانایان ھەیە رێژە و سەختی نەخۆشیەکە کەم بکەنەوە. لە لایەکی ترە دەبێ لەبیرمان بێت دۆخی سروشتی جەستەی ئێمە، تەندروستییە و ئەم تەندروستیە بە کەڵک وەرگرتن لە رێگە سروشتیەکان باشتر و ئاسانتر بەدەست دێت.
یۆگا و ئێم ئێس
وێنۆک|پەیکەری [[شیوا لە کاتی یۆگاکردن]] پێشتریش وتمان کە نەخۆشی توشبوو بە ئێم ئێس کۆنتڕۆڵی بەشێک لە ئەندامەکانی خۆی لەدەست دەدات. لەلایەکی ترەوە کەسێک کە یۆگا دەکات خۆی و ژیانی خۆی دەخاتە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیەوە، لەبەرئەوە یۆگاوە لە رێکارە باشەکانە بۆ چارەسەری نەخۆشی ئێم ئێس.
ھەندێک لە تەکنیکە تێکەڵەکانی یۆگا بەتایبەت ئەو تەکنیکانەی کە یۆگاکار ھەڵدەستێت بە تەرکیزکردن لە دۆخێکی دیاریکراو و جێگیردا، دەبێتە ھۆی بەھێزبوونی کۆئەندامی دەمار و تەنانەت دەتوانێت یارمەتی دروستبوونی مایڵین (Myelin) بدات. ئەنجامدانی رێکوپێکی راھێنانەکانی یۆگا کاریگەری دەبێت لەسەر کارلێکە کیمیاییەکانی دەماخ و جەستەی کەسەکە وەکوو پێشتر لەلایەن ئەو ھۆرمۆنانەی کە دەبنە ھۆی گوشاری دەروونی ھێرشی ناخرێتە سەر.
ھەروەھا راھێنانەکانی یۆگا کرداری سیستەمی پاراسیمپاتیک دەکات کە ئەرکی ئەم کۆئەندامە کۆنتڕۆڵ کردنی توانای حەوانەوە و خاوبوونەوەیە لە مرۆڤدا. راھێنانەکانی یۆگا دەبنە ھۆی کارو کاردانەوەیەکی قوڵ و ئاڵۆز کە دەبێتەھۆی چوونەدەرەوەی ژەھرەکان لە خانەکانی جەستەی ئێمە. بە نەمانی ژەھر لەناو لەشدا، وەڵامدانەوەی جەستە بە دەرمانەکان خێراتر دەبێت.
ئاساناکان (Asanas) بارۆدۆخی سروشتی جەستەن و لەراستیدا کەسێک کە راھێنانەکانی یۆگا ئەنجام دەدات ھەوڵ دەدات جەستەی خۆی لە دۆخی ئاسایی و سروشتی خۆی نزیک کاتەوە و بەم شێوەیە ھاوسەنگی بۆ لەش و دەروون دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە ئاساناکانی یۆگا دەشێت بەجۆرەکانی ڕاھێنانە وەرزشیەکان ئەژمار بکرێت بەڵام ڕاھێنانە فیزیکیەکانی تر پێویستیان بە بەکارھێنانی وزەیەکی زۆرە لەحاڵێکدا یۆگا، سەرەڕای ئەوەکە ئاستی وزەی لەش بەرز دەکاتەوە، بەرەنگاری ماندوویی و شەکەتی جەستەش دەبێتەوە. ئەنجامدانی ئاساناکان دەبێتەھۆی مەودای جوڵەی جومگەکان زیاد ببێت و رێگر دەبێت لە ڕەقی جومگەکان و لاوازی ماسولکەکان. بەزۆری نەخۆشەکان لە ئەنجامدانی راھێنانە وەرزشیەکان دەترسن بەڵام راھێنانەکانی یۆگا دەکرێت لەسەر کورسی و جێخەویش ئەنجام بدرێت.
لە بنەڕەتدا نەخۆشی دەبێتە ھۆی پەرێشانی و ماندویی مێشک کە ئەم خاڵە لە توشبووانی ئێم ئێس، بەھۆی سەرچاوەی نەخۆشیەکەوە، کەمێک توندتر دەبێت. راھێنانەکانی ھەناسە و وردەگەری یۆگا بە تەرکیزکردن لەسەر ھەناسەدان، دەروون ئارام دەکاتەوە و پشوو بە مێشک دەدات. ژیانی مۆدێڕن گوشاری دەروونی زۆر بۆ مرۆڤ دروست دەکات و زۆربەی مرۆڤەکان کە دەیانەوێت بەخێرایی لەم گوشارانە ڕزگاریان بێت ڕوودەکەنە بەکارھێنانی مادە ھۆشبەرەکان و جگەرەکێشان و خواردنەوە کحولیەکان کە خۆی دەبێتە ھۆی زیانێکی زۆرتر. لەبەرئەوە ڕاھێنانەکانی ھەناسەدان و وردگەری و میدیتەیشنی یۆگا دەتوانێ قورسی ئەم گوشارانە تا ڕادەیەکی باش کەم بکاتەوە و پرۆسەی چاکبوونەوە بەلەزتر بکات
بەئارامبوونەوەی مێشکی نەخۆش، چۆنایەتی خەوی ئەو کەسە باش دەبێت. بەم پێیە کە خەو وەکوو خۆراک بۆ ئێمە گرنگی ھەیە ئەم کاریگەریەی یۆگاش بۆ کەسی نەخۆش شایانی بایەخپێدان دەبێت. دەبێ سەرنج بدەین کە رێژەی خەو بە قوڵی خەوەکە ھەڵسەنگێنین نەک ماوەکەی. لەماوەی خەوتندا مێشک ھەر لەچالاکیدایە و لەخەوێکی باش و گونجاودا، شەبەکە دەمار کە لە ماوەی ڕۆژدا چالاک نەبووە، چالاک دەبێت.
ھەندێک لە راھێنانەکانی یۆگا دەبێتەھۆی بەھێزبوونی کۆئەندامی ھەرس کە بە سەرنجدان بە تیوریەکانی سەرجەم قوتابخانەکانی پزیشکی کەلتوری، بە بەھێزبوونی ئەم کۆئەندامە رەوتی چاکبوونەوەی نەخۆشی دەست پێ دەکات و خێرا دەبێت. ھەروەھا دەزگای ھەرسی بەھێز یارمەتی دەدات کۆئەندامەکانی دیکەی لەش کردارێکی باشتریان ھەبێت.
ئەنجامدانی رێکوپێکی کۆمەڵیک ئاسانا و راھێنانی ھەناسەدان و وردەگەری و مدیتەیشن دەبێتە ھۆی ئەوەی کە زھن و لەش رێکوپێکیەکی ئەوتۆ و تایبەتیان دەست بکەوێت. لە جەستەی ئێمەدا زیاتر لە ١٠٠ ریتم بوونی ھەیە کە لە ھەر بیست و چوار کاتژمێرێکدا دووبارە دەبنەوە. ئەم ریتمانە کردارگەلێک وەکوو لێدانی دڵ و رێژەی ھۆرمۆنەکان و پلەی گەرمی لەش کۆنتڕۆڵ و ھاوسەنگ دەکەن. بەرنامەی رێکو پێکی رۆژانە زھن و جەستە ئاگادار دەکاتەوە و لە ئاکامدا مێشک بەخانەیەکی زیاتر فەرمان دەدات ئەم ریتمانە رێکوپێک و ھاوسەنگ بکەن.
بەشێوەیەکی گشتی یۆگا یارمەتی سیستەمی خۆچارەسەرکردنی لەش دەدات و پرۆسەی گەشەی نەخۆشیەکە خاو دەکاتەوە، ھەروەھا پەرێشانی ناھێڵێت و ھەستی باشبوون دەبەخشێتە تاکە کەس.
ئەنجامی راھێنانە جۆراوجۆرەکانی یۆگا بەشێوەیەکی تایبەت کاردەکاتە سەر نیشانەکانی خوارەوە و دەتوانێت یارمەتی نەمانیان بدات:
بەپێی ئەم باسە دەکرێت سودە سەرەکیەکانی ئەنجامی راھێنانەکانی یۆگا بۆ کەسێکی توشبوو بە ئێم ئێس بە شێوەی خوارەوە کۆبکەینەوە:
بەرز بوونەوەی ھێز و نەرمی لەش.
چەند خاڵێکی گرینگ لە ئەنجامدانی راھێنانەکانی یۆگا بۆ توشبووانی ئێم ئێس:
ئەنجامدانی ڕاھێنانەکانی یۆگا ھەمیشە پێویستی بە کەڵکوەرگرتن لە رێنماییەکانی مامۆستایەکی بەئاگا بە زەریفی تەکنیکەکانی یۆگا ھەیە، بەڵام بۆ کەسانێک کە بە ئێم ئێس توشبوون و دەیانەوێت بە نیەتی چاکبوونەوە کەڵک لەم راھێنانانە وەربگرن چەند خاڵێکی تایبەت ھەیە. لە ئەنجامدانی راھێنانە جێگیرەکان دەبێت نەخۆش ھێزی راکێشانی زەوی لەسەر خۆی کەم بکاتەوە و بۆ ئەم مەبەستەش یەک نەفەر دەبێ یارمەتی نەخۆش بدات یاخود دەبێت کەرەستەیەک بەکار بێنێت کە یارمەتی ئەنجامدانی راھێنانەکان بدات. نەخۆش دەبێ بەتەواوەتی لە کاریگەری ئەو کارەی ئەنجامی دەدات بەئاگا بێت لەبەر ئەوە راھێنەر دەبێ کاریگەری ھەر تەکنیکێک بە وردی بۆ نەخۆشەکە باس بکات. کاتێک نەخۆش بە شێوازێکی دروست ئازموونی کاریگەری ئەو تەکنیکاتەی ئەنجامی دەدات بکات زھنی ئەو ئارامییەکی زیاتری دەست دەکەوێت و رێگەی پێدەدات رەوتی چارەسەرکردنی خۆی بە ئارامی و خێراییەکی زیاتر پەیڕەو بکات. ھەروەھا لەبیرتان بێت کە پێش دەسپێکردنی ڕاھێنانەکانی یۆگا دەبێت بەپێی تاقیکردنەوە پزیشکیەکان بارودۆخی نەخۆش وەکوو پەستانی خوێن و شەکرە و … دیاری بکرێت. بوونی وەھا نیشانەیەک کاریگەری ھەیە لەسەر جۆری راھێنانەکانی یۆگا. ئەنجامدانی راھێنانەکانی یۆگا بەمانای وازھێنان لە بەکارھێنان و چارەسەر بەدەرمان نییە. تەنیا پزیشکێکی پسپۆر دەتوانێت بڕیار لەسەر وەستاندنی بەکارھێنانی دەرمان بکات.
ڤیتامین دی
نەخۆشی ئیم ئێس نەخۆشییەکی سیستەمی ناوەندیی دەمارە. لێکۆڵینەوەکانی ئەمدواییە نیشانی داوە کە رادەی ڤیتامین دی لە خوێن، مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیی ئێم ئێس کەم دەکاتەوە.
بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانە ئەو کەسانەی ئاستی ڤیتامین دیی ناو خوێنیان تەواوە، لەچاو ئەو کەسانەی کە تووشی کەمبوونی ڤیتامین دین، نزیک بە ٢٦٪ کەمتر تووشی ئەو نەخۆشیە دەبن. لێکۆڵینەوەکان ھەروەھا نیشانی داوە ئەو کەسانەی لەو ناوچانە دەژین کە ھەوا زۆرتر ھەوروھاڵایە، لەبەر نەبوونی تیشکی خۆرەتاو و کەمبوونی ڤیتامین دی، زۆرتر تووشی ئەو نەخۆشییە دەبن.
سەرچاوەکان
[//fa.wikipedia.org/wiki/ام_اس|ویکی فارسی-فلج چندگانە]
|ماڵپەڕی یۆگا
|تەلەفیزیۆنی کوردی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پزیشکی
ھاوبەر (ئەندازە)
وێنۆک|چەند نموونە هێڵ و چەماوەی هاوبەر (تەریب). هاوبەر یان تەریب ، وشەیەکە کە لە ئەندازەدا ئاماژەدان بە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی دوو ھێڵ یان دوو ڕووتەخت (یان زۆرتر) یان تێکەڵێک لەوانە (بۆ نموونە: ھێڵێک و ڕووتەختێک) لە ناو بۆشاییی ئیقلیدسیدا بەکاردەبرێت. دوو ھێڵ لە یەک ڕووتەختدا پێیان دەگووترێت ھاوبەر (بە ئینگلیزی: Parallel؛ بە عەرەبی: موازی) ئەگەر پێک نەگەن یان یەکتر نەبڕن.
هێما
دوو هێڵی هاوبەر لە بیرکاریدا بە \parallel هێما دەکرێ. بۆ نموونە واتە AB هاوبەرە لەگەڵ CD. لە سیستمی یوونیکۆددا، ھێمای «ھاوبەربوون» و «ھاوبەرنەبوون» بریتییە لە دوو کۆدی U+2225 (∥) و U+2226 (∦).
هاوبەری ئیقلیدسی
ئەگەر دوو ڕاستەهێڵی هاوبەری a و b لە بۆشاییەکی ئیقلیدسیدا بن، ئەوا ئەم تایبەتمەندیانەیان هەیە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی ئافین پۆل:ئەندازەی سەرەتایی پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
حوسێنییە
زاراوەسازی
لە باشووری ئاسیاش دەتوانرێت بە حوسەینییە بە ئیمامبارا، ئیمامبارگا، یان ئاشورخانە ناوببرێت. لە ئەفغانستان و ئاسیای ناوەڕاستیش پێی دەوترێت تەکیەخانە. لە بەحرەین و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی پێی دەوترێت مەعتەم (بە عەرەبی: مأتم).
مێژوو
لە سەردەمی حوکمڕانی سەفەوییەکان لە ئێران، کاتێک شیعەکان مەیلیان ھەبوو بۆ ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی ئایینی و ماتەمینی، نەک تەنھا ڕێڕەوەکان یان شوێنە سەقفکراوەکان بۆ کۆمەڵگە ئاینییەکان بەکاردەھێنران، تەنانەت بۆ دروستکردنی حوسێنیەکان و ھەروەھا تەکییەکان بوونە شتێکی باو. ھەر حوسێنییەک ھەندێک کۆشک (یان ژوور) و یاریگای ھەبوو، بە قەبارەی گەورە و بچووک. ھەروەھا لە زۆرێک لە کوچە و کۆڵانەکان، لە ڕۆژانی نزیک عاشوورا، خەڵکی ئایینی دیوار و سەقفەکانیان ڕەش دەکرد و ڕووناکیان دەکردەوە، لەلایەن گڵۆپە ڕەنگاوڕەنگەکانەوە... لە سەردەمی زەندییەکانەوە، چەندین تەکییەی گەورەتر و فراوانتر دروستکرابوون تەنھا بۆ گرتنی پرسە، کە قۆناغێک بە بەرزی یەک مەتر لە زەویەوە ھەبوو، بۆ پیشاندانی ھەستە جیاوازەکانی پرسە. تێچووی حوسێنییە بە بەخشین و وەقفی خێرخوازی دابین دەکرێت.
بەکارھێنان
حوسەینییە لە کاتی موحەڕڕەم و سەفەر و ڕەمەزاندا بۆ ماتەمینی بەکاردەھێنرا، ڕەودا خوانی، سینە زانی (شێوەیەکی نەریتی ڕێوڕەسمی ماتەمینی کە خەمەکەیان بە سنگ لێدان نیشان دەدات). ھەروەھا حوسەینییە شوێنێکە بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی سەرنشینەکان و زیارەتکاران و خۆراکدانی ھەژاران. بەو پێیەی حوسەینییە وەک خاڵێکی سەرەکی بۆ کۆبوونەوەی شیعەکان کاردەکات، ھەروەھا ڕۆڵێکی زۆر بەرچاو دەگێڕێت لە چەسپاندنی ناسنامەی ئایینی بە تایبەتی بۆ دانیشتوانی شیعە لە ڕەوەند.
سەرچاوەکان
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی پۆل:چاندی ئیسلامی پۆل:مزگەوتەکان پۆل:ئیسلام پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا پۆل:شەڕی کەربەلا پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
١٩ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دھۆک
فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دھۆک فێستیڤاڵێکی ساڵانەی فیلمە کە لە شاری دھۆک لە باشووری کوردستان بەڕێوەدەچێت. لە فێستیڤاڵەکە فیلمی کوردی و بیانی نیشاندەدرێت و لە کۆتایی فیستیڤاڵەکەش خەڵات بەسەر براوەکاندا دابەشدەکرێت. فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دھۆک بە یادی یەڵماز گونەی، دەرھێنەی ناوداری سینەما و براوەی خەڵاتی چڵە خورمای فێستیڤاڵی فیلمی کانی فەڕەنسا و بە مەبەستی دروستکردنی پردێکی پەیوەندی لە نێوان دەرھێنەرە کوردەکان و فیلمسازانی سەرتاسەری جیھان و ھەروەھا ئاڵوگۆڕی فەرھەنگی نێوان نەتەوە جۆراوجۆرکانی جیھان دامەزراوە. تاکوو ئێستا ھەشت جار فێستیڤاڵەکە بەڕێوەچووە کە دواینییان لە ١٥ ھەتا ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چاندی کوردی پۆل:چاندی عێراقی پۆل:فێستیڤاڵەکان
ئەلفوبێی یۆنانی
ئەلفوبێی یۆنانی ئەلفوبێیەکە کە لە سەدەی نۆیەم بەر لە زانی مەسیحەوە زمانی یۆنانی پێنووسراوە. ئەم ئەلفوبێیە یەکێکە لە بێکەموکووڕیترین سیستمەکانی ئەلفوبێیی و ھەروەھا کۆنترین ئەلفوبێیەکە کە ھێشتاش بە کار دەھێندرێ. لە ڕابردوودا بۆ نووسینی ژمارەکانیش ھەر لەم ئەلفوبێیە کەڵک وەردەگیرا بەڵام ئێستا یۆنانییەکان لە ژمارەکانی ھیندی بۆ نیشاندانی ژمارەکان کەڵک وەردەگرن. ئەلفوبێی یۆنانی لە ئەلفوبێی فینیقیەوە کەوتووەتەوە.
ئەلفوبێی یۆنانی
پیتەکانی ئەلفوبێی یۆنانی بریتین لە:
سەلانیک
سەلانیک دووەم گەورەترین شارە لە یۆنان، زیاتر لە یەک ملیۆن دانیشتووی لە ناوچە گەورەکەیدا ھەیە، ھەروەھا پایتەختی ناوچەی جوگرافی مەکدۆنیا و ناوچەی ئیداری مەقدۆنیای ناوەڕاست و ئیدارەی لامەرکەزی مەقدۆنیا و تراقە. سەلانیک دەکەوێتە سەر کەنداوی تەرمایک لە گۆشەی باکووری ڕۆژاوای دەریای ئیجە. لە ڕۆژاواوە بە دێڵتای ئاکسیۆسەوە سنووردار کراوە. شارەوانی سالۆنیکی کە ناوەندی مێژوویییە، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٢٥ ھەزار و ١٨٢ کەس بووە، لەکاتێکدا ناوچەی گەورەی سەلانیک لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٣٠٣٣٨ کەسی تێدابووە. سەلانیک شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە لە یۆنان. گۆڤاری ناشناڵ جیۆگرافیک لە ساڵی ٢٠١٣دا سالۆنیکی خستە نێو شوێنە گەشتیارییە سەرەکییەکانی لە سەرانسەری جیھاندا،
سەرچاوەکان
سەلانیک پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە یۆنان پۆل:شار و شارۆچکەکانی یۆنان سەلانیک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
توودڕک
وێنۆک|چەپ|تووتڕک
سەرچاوەکان
پۆل:تووەکان
ڤوکۆڤار
ڤوکۆڤار شارێکی ویلایەتی ڤوکۆڤار-سیرمیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٠٬٨٧٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب پۆل:ڤوکۆڤار پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئەلبوم
ئەلبوم (بە ئینگلیزی : Album) کۆکراوەیەکە لە شێوەی پەرتووک یان دیسکە کە پەڕگەکانی وێنەیی و دەنگی تۆمارکراو و گۆرانی لە خۆ دەگرێت.
سەرچاوە
پۆل:ئەلبومە مۆسیقییەکان
٢٠ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
بناوەچان
بناوەچان یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٦ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٠٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ٦٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٦٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩ پۆل:سووریا لە ١٩٨٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٩
نیکۆلاس مادورۆ
thumb|نیکۆلاس مادورۆ نیکۆلاس مادورۆ مۆرۆس لەدایکبووی ٢٣ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٢ ، سیاسەتمەدارێکی ڤەنزوێلییە ، لەدوای مردنی سەرۆکی پێشووی ڤێنیزوێلا -ھوگۆ چاڤێز لەهەڵبژاردنی پێشوەختەدا لەساڵی ٢٠١٣ دا بووە سەرۆکی ڤەنزوێلا کە پەنجا و چوارەمین سەرۆکی ئەو وڵاتە لەژێر کاندنیدی پارتی سۆسیالیزمی یەکگرتووی ڤەنزوێلا ، ئەمەو پێشتر له‌سه‌ر راسپارده‌ و له‌دوای مردنی هۆگۆ چافێز وڵاتی به‌ شێوەی کاتی به‌ڕێوه‌برد و پێش ئه‌وه‌ی ببێته‌ نزیكترین كه‌س له‌ چافێز و ببێته‌ داروده‌سته‌كه‌ی، مادۆرۆ شۆفێری لۆری بووه‌. به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی كاراكس به‌جێبهێڵێت، هۆگۆ چافێز داوای له‌ هاوڵاتیانی وڵاته‌كه‌ی كرد له‌ دوای خۆی و له‌كاتی جێهێشتنی ده‌سه‌ڵاتدا، مادۆرۆ بكه‌ن به‌ سه‌رۆك و به‌یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌ گه‌نجه‌كانی وه‌سفكردووه‌ كه‌ به‌وته‌ی چافێز زۆرترین لێهاتوویی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات هه‌یه‌. ، لەپێشووشدا لەساڵی ٢٠٠٦ وەزیری دەرەوەی ڤەنزوێلا بووەو لەساڵی ٢٠١٢ بووبوو بە جێگری سەرۆک واتە جێگری چاڤێز و لە ئێستاشدا سەرۆکی ڤەنزوێلایە.
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڤێنیزوێلا پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
مەرەند
مەرەند یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە کە لە باکووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. شاری مەرەند ناوەندی شارستانی مەرەندە.
سەرچاوەکان
پۆل:مەرەند پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەرەند پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
٢١ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
لۆرکان
لۆرکان، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ١٦٢ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٧٧٠ کەس بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ
مارتو بیبێسکو
مارتو بیبێسکو ڕۆماننووس و وتارنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
چوارگۆشە
چێوە و ڕووبەر
150px|چەپ|وێنۆک چێوەی چوارگۆشەیەک کە لاکانی n بن بەم شێوەیە: و ڕووبەرەکەی یەکسانە بە:
سەرچاوەکان
پۆل:شێوە سەرەتایییەکان پۆل:چوارلاکان پۆل:٤ (ژمارە)
کۆپریڤنیتسا
کۆپریڤنیتسا شارێکی ویلایەتی کۆپریڤنیتسا-کریژێڤتسیی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٨٬٠١٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٣یەم
بڕیارنامەی ٦٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی حوزەیرانی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٦٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٩
ماریۆ دراگی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:زیندووان پۆل:ئابووریزانەکانی ئیتالیا پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خەڵکانی گۆڵدمەن ساکس پۆل:سەرۆکەکانی بانکی ناوەندی ئەوڕووپا پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا
لیدۆکاین
لیدۆکاین (بە ئینگلیزی: Lidocaine) ھەروەھا وەک (Lignocaine) ناسراوە، دەرمانێکی بێھۆشکەری ناوخۆیییە لە جۆری ئامینۆ ئامید کە شێوەی دەرمانی جۆراوجۆری ھەیە وەک ڤیال، ئەمپۆل، مۆر، سپرای و جیڵ. ھەروەھا لە چارەسەری لێدانی توندی دڵ بەکاردێت.
میکانیزمی کاریگەری
لیدۆکایین پێشبڕکێ لەگەڵ کالسیۆم دەکات لە دانیشتن لەسەر ڕیسپتەرەکانی پەردەی دەمار بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوی سۆدیۆم لە سەرووی پەردەی خانە و کەمکردنەوەی قۆناغی دیپۆلاریزەکردنی توانای کردار. ئەم کاریگەریانە دەست پێ دەکەن و ڕێنیشاندەری شەپۆلە دەمارییەکان دەکەن بە جێگیرکردنی پێچەوانە لە ھەوکردنی دەمارەکان لە ئەنجامی کەمکردنەوەی جێگیربوونی ئەم پەرژینە بۆ ئایۆنەکانی سۆدیۆم. لە ئەگەری ھەڵمژینی بڕێکی زۆر لە لیدۆکایین، سەرەتا دەتوانێت کاریگەری دەرزی ھەبێت و پاشان سیستەمی دەماری ناوەندی لاواز بکات.
بەردەڕەشی ھەیئەتاوا
بەردەڕەشی ھەیئەتاوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٢٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
کۆتەرە
چەپ|200px کۆتەرە ھێڵێکە کە دوو نووکی نادراوسێی فرەگۆشەیەک یان فرەڕوویەک پێکەوە دەلکێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی (سلێمانی)
زانكۆی‌ گه‌شه‌پێدانی‌ مرۆیی زانكۆیه‌كی‌ ئه‌هلی‌ مۆڵه‌ت پێدراوی‌ وه‌زاره‌تی‌ خوێندنی‌ باڵاو توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ حکوومەتی ھەرێمی کوردستانه و بە بڕیاری‌ وه‌زاری‌ ژماره‌ (٣/١٩٢١١) له‌ (٢٧/١٠/٢٠٠٨) له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی‌ خوێندنی‌ باڵاو توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ یه‌وه‌ دامه‌زراوه‌.
ئه‌م زانكۆیه‌ ساڵی‌ ٢٠٠٨-٢٠٠٩ به‌سێ كۆلێج كه‌ چواربه‌شیان له‌خۆگرتبوو ده‌ستكرا به‌ خوێندن تێیدا، به‌شه‌كانیش بریتین له‌ هه‌ردوو به‌شی‌ یاساو زانسته‌ رامیارییه‌كان له‌ كۆلێجی‌ یاساو رامیاری‌، به‌شی‌ كۆمپیوته‌ر له‌ كۆلێجی‌ زانست، به‌شی‌ ئینگلیزی‌ له‌ كۆلێجی‌ زمان، له‌یه‌كه‌م ساڵی‌ خوێندندا (٣٧٩) خوێندكار ده‌ستیان به‌ خوێندن كردووه‌.
ساڵی‌ خوێندنی‌ (٢٠٠٩-٢٠١٠) دووبه‌شی‌ تر له‌ زانكۆ كرانه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش (به‌شی‌ عه‌ره‌بی له‌ كۆلێجی‌ زمان) و (به‌شی‌ زانستی‌ دارایی و بانك) ی‌ له‌ كۆلێجی‌ كارگێڕی‌ و ئابوری‌، بۆیه‌ ئێستا زانكۆ چوار كۆلێجی‌ هه‌یه‌ كه‌ شه‌ش به‌شی‌ له‌خۆگرتووه‌.
سەرچاوە
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:زانکۆ کوردیەکان
سیاوان
سیاوان، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٩١ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٥٠٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
٢٢ی کانوونی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی یەکەم
چاکۆڤێتس
چاکۆڤێتس شارێکی ویلایەتی مێدیموریێی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٧٬٧٩٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:چاکۆڤێتس پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
زینانە
جوگرافیا
زینانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کرپچنە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەرزیلە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کارێزەی ڕەبات لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پێنج ئەنگوستی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مام مەحمودە
مام مەحمودە یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
مایکل بالاک
مایکل بالاک وەزشکاری ئەڵمانی لەدایک بووی ٢٦ی سێپتێمبەری ساڵی ١٩٧٦ ، یەکێکە لە یاریکەر ئەزمووندارەکانی تۆپی پێی ئاڵمانی ، لەپێشوودا یاری بۆ هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا کردووە ، بالاک لە زۆرینەی یانەکان و هەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەدرێسی ژمارە ١٣ دەردەکەوت ئەوەش یەکێکە لە نهێنیەکانی ژیانی ئەم یاریکەر ، بالاک یاری بۆکۆمەڵێ یانە کردووە لەوانە کێمیزنتەری ئاڵمانی و کایزەر سڵاوتنی ئاڵمانی وبایەرن ٠٤ لیڤەرکۆزن ی ئاڵمانی و بایەرن میونخ ی ئاڵمانی و چێڵسی ئینگلیزی  ئینجا دووبارە گەڕاوەتەوە یانەی بایەرن ٠٤ لیڤەرکۆزن ی ئاڵمانی
ژیانی تایبەت
بالاک لەساڵی ٢٠٠٨ لەگەڵ کچە یارەکەی سیمۆنێ لامبێ کردووە کە بەر لەوەی سیمۆنێش بهێنێ لەگەڵی دوو مناڵیان لەیەکتریەوە هەبووە واتە بەر لەهاوسەرگیریان خاوەن دوو مناڵ بوونە ، دوای هاوسەر گیرش مناڵێکی تریان بووە ، مناڵەکان ناویان لویز کە لەساڵی ٢٠٠١ بووە ، و لەساڵی ٢٠٠٢ بوونە خاوەنی مناڵێکی تر بەنێوی ئیمیلۆ دواین مناڵیشیان لەساڵی ٢٠٠٥ بووە بەناوی جۆردی
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٥ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی یانەی کایزەرسڵاوتەرنی دووەم پۆل:یاریزانانی یانەی کایزەرسڵاوتەرن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
ئالبێر تسرستوان
ئالبێر تسرستوان نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦
بەردەڕەش (قەڵاڕێحانە)
بەردەڕەشی قەڵاڕێحانە یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٨٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
شارستانی مەرەند
وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی مەرەند لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵاتدا بە ڕەنگی نارنجی نیشان دراوە]] شارستانی مەرەند یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری مەرەندە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پۆل:شارستانی مەرەند پۆل:شارستانەکانی ئێران
دێ گورج
دێ گورج، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ٩٤ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٥٢٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی شنۆ
زمانی ئاڤێستایی
230px|وێنۆک|پەڕەیەک لە پەرتووکی ئاڤێستا کە بە خەتی پەهلەوی نووسراوە زمانی ئاڤێستایی زمانی کتێبی پیرۆزی ئایینی زەردەشتی واتە ئەوێستایە. ئەم زمانە لەناوچووە و ئاخێوەر (قسەکەر)ی نەماوە، بەڵام هێشتا لە ناو عیبادەتەکانی زەردەشتییەکاندا بەکاردەبرێت. ئاڤێستایی لەگەڵ زمانی سانسکریت و زمانی فارسیی کۆن پەیوەندییەکی زۆری هەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی ئەوێستایی پۆل:زمانە کۆنەکان
بڕیارنامەی ٦٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بازەرگانیی تەقەمەنی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٦٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.