cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاسادینا (کالیفۆرنیا)
سەرچاوە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٦ پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٧٤ لە کالیفۆرنیا
٥٢٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
شاھین نەجەفی
شاھین نەجەفی (لەدایکبووی ١٠ی ئەیلوولی ١٩٨٠، بەندەر ئەنزەلی) گۆرانیبێژی ئێرانیی دانیشتووی ئەڵمانە. ئەو چالاکیی خۆی لە مۆسیقاوە لە ساڵی ٢٠٠٠وە لە شێوازەکانی پاپ، ڕەپ و ڕاکەوە دەست پێکرد. شاهین نەجەفی بە فارسی گۆرانی دەڵێت، بەڵام چەند گۆرانیی کوردیشی چڕیوە. شاھین نەجەفی تا بەرلە کۆچ بۆ ئەڵمان لە ساڵی ٢٠٠٥ ی زایینیدا، لە ئێران مووزیکزانێکی ژێرزەمینی و چالاکی ڕامیاری بوو. ئەو پاش کۆچکردن بۆ ئەڵمان ھەتا ئێستا بەردەوام بووە لەسەر چالاکیی خۆی لە مووزیکی ڕەپ و ڕاک و بوارەکانی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی.
ژیاننامە
کاتێک شەش ساڵان بوو باوکی مرد. ئەو بە نووسینی شیعر دەستی بەکار کرد. ھەر بە ھەرزەکاری فێری گیتار بوو. چوو بۆ کلاسی فێربوونی گیتار بە شێوازی کلاسیک و فلەمینکۆ. لە ئێران ھونەرمەندێکی ژێرزەمینی بوو.
سزای مردن
دوای ئەوەی گۆرانی «نەقی» بڵاوکردەوە، کە بڕێک بە سووکایتیکردنیان دانا بە دەیەم ئیمامی شیعەکان، سەرۆکێکی باڵای مەرجەعی ئێران سزای مردنی بۆ شاھین نەجەفی دەرکرد و خەڵاتی بۆ ھەرکەسێک دانا کە بتوانێت بیکوژێت. بەڵام شاھین ئەو کات لە ئەڵمانیا بوو بۆیە داوای لە حوکمەتی ئەڵمان کرد کە بیپارێزن بۆیە بۆ ماوەی شەش مانگ لە ماڵەکەی نەھاتە دەرەوە و پۆلیسی ئەڵمان پارێزگاریی لێدەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی ئێرانی پۆل:گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:گیتارژەنانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:نووسەرانی سیاسی پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گیتارژەنەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام
پێرستی گوندەکانی کامیاران
شارستانی کامیاران لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ١٦١ گوند پێکھاتووە.
ئەندازیاریی کیمیا
وێنۆک|[[:en:Fractionating_column|ستوونی بەشکردن]] ئەندازیاریی کیمیا بەشێکی ئەندازیارییە کە بنچینەکانی کیمیا، فیزیا، بیرکاری، بایۆلۆجی و ئابووری بەکاردەھێنێت بۆ بەکارھێنان، بەرھەم ھێنان، گواستنەوە، و گواستنەوەی کیمیایەکان، مادەکان و وزە. ئەندازیارێکی کیمیا دیزاینی پلانتێکی گەورە دەکات کە ماددە کیمیایەکان، مادە خاوەکان، خانە زیندووەکان، مایکرۆئۆرگانیسمەکان، و وزە دەگۆڕێ بۆ بەرھەمی سوودمەند بۆ خەڵک.
ئەندازیارانی کیمیا لە چەندەھا بەشی پلانت دیزاین و ئیشپێکردن کە پەیوەستن بە سەلامەتی و رەچاوی ژینگەیی و دیزاینی پرۆسەو و شیکارکردنیان و کۆنترۆل کردن و کارلێکەکان تێوەدەگلێن.
مێژوو
دەرکەوتنی ئەندازیاریی کیمیا لەگەڵ گەشەسەندنی کارپێکردنی یەکەکان بوو، کە بە بنچینەی چەمکی ئەندازیاریی کیمیا دادەنرێت. زۆربەی نووسەر و مێژوونوسان کۆکن لەسەر ئەوەی جۆرج داڤیس داھێنەری چەمکی کارپێکردنی یەکەکان ە، ئەگەر ھەویش نەبێت، زۆر بە باشی پەرەی پێداوە. جۆرج داڤیس چەندەھا وانەی لەسەر کارپێکردنی یەکەکان لە زانکۆی تەکنیکی مانچستەر وتەوە لە ساڵی ١٨٨٧، کە وا دادەنرێت سەرەتای دەرکەوتنی ئەندازیاریی کیمیا بووە. سێ ساڵ پاش وانەکانی داڤیس، ھێنری ئیدوارد ئارمسترۆنگ وانەی کۆرسی ئەندازیاری کیمیای گوتەوە لە پەیمانگای سیتی ئان گیلدس ئۆف لەندەن. کۆرسەکەی ئارمسترۆنگ شکەستی ھێنا بەھۆی ئەوەی دەرچوانی ئەو کاتەی بەشی ئەندازیاری کیمیا، سەرنجی سەرکارەکانی ڕانەکێشا بۆ ئەوەی کاریان بدەنێ. خاوەن کارەکانی ئەوکات پێیان باشتر بوو لەجیاتی ئەندازیارێکی کیمیا، کار بدەن بە کیماگەر و ئەندازیاری میکانیکەکان. ئەو زانکۆیانەی وەک پەیمانگای ماسەچوتس بۆ تەکنەلۆژیا لە ئەمریکا، زانکۆی ئۆوینس لە مانچستەر و زانکۆی لەندەن، ھەمان حاڵەتیان تووشبوو. وێنۆک|جۆرج داڤیس لەسەرەتای ١٨٨٨، لویس م. نۆرتن وانەی ئەندازیاری کیمیای دەووتەوە لە پ.م. ت کە بە یەکەم کۆلێژی ئەندازیاری کیمیا دادەنرێت لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا. کۆرسەکەی نۆرتن ھاوچەرخ و زیاتر نزیک بوو لە کۆرسەکەی ئارمسترۆنگ. ھەردوو کۆرسەکە، بەھەرحاڵ، بە سادەیی بابەتەکانی زانستی کیمیا و ئەندازیاریان لکاندبوو بەیەکەوە لەگەڵ دیزاینی بەرھەم.
بەرەوپێشچوونی پاراستن و مەترسی
نیگەرانیەکان سەبارەت بە پاراستن و کاریگەریە ژینگەیەکانی کارگە کیمیاویەکان لەو ماوەی پەرەسەندنی ئەندازیاری کیمیادا زیادی کرد. کارەساتی دڵتەزێنی فلیکسبۆرۆ لە ساڵی ١٩٧٥ لە شانشینی یەکگرتووی بەڕیتانیا کە بووە ھۆی مردنی ٢٨ کەس، ھەروەھا زیانێکی یەکجار زۆر بەر پلانتەکە کەوت و سێ گوندی نزیک پلانتەکە زیانیان بەرکەوت. بە ھەمان شێوە کارەساتی دڵتەزێنی بۆپال لە ھیندستان لە ساڵی ١٩٨٤ لە ھیندستان کە بووە ھۆی مردنی ٤٠٠٠ کەس. ئەو ڕووداوەنەی سەرەوە و کۆمەڵێک ڕووداوی ھاوشێوە کە ڕوویانداوە، کاری کردە سەر ئەو بازرگانی و پیشەیە کە زیاتر گرنگی بدەن بە پاراستنی پیشەسازی و پاراستنی ژینگە. لە وەڵامدا، سەندیکای ئەندازیارانی کیمیا داوای کرد کە کۆرسی پاراستن ببێتەو وانەیەک لە زانکۆکان و کۆلێژەکانی پەیوەست بە ئەندازیاری کیمیا لە ساڵی ١٩٨٢.
دیزاینی پلانت و دروستکردنی
وێنۆک|ئەندازیارانی کیمیا لە جیھان و لە کوردستانیش، کۆمپیوتەر بەکاردەھێنن بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی سیستەمی ئۆتۆماتیکی لە پلانتەکان، کە زۆرجار ئەو ئەندازیارانە بە ئەندازیاری کارپێکەر ناودەبرێن دیزاینی ئەندازیاری کیمیا ئەمانە دەگرێتەوە: درووستکردنی پلانت، وردەکاری و شیکردنەوەی ئابووریانەی پایلۆت پلانت، پلانتی نوێ یان چاکردنی پلانتی کۆن. ئەندازیارانی دیزاین وەک ڕاوێژکار کار دەکەن، کە دەبێ دیزاینەکانیان مەرجی خاوەن پلانتەکە جێبەجێ بکات. دیزاینیش بە کۆمەڵێک ھۆکار سنووردار دەبێ وەک بودجە، یاساکانی حکوومەتی ئەو شوێنەی پلانتەکەی لێ دروست دەکرێت و یاساکانی سەلامەتی. ئەو سێ ھۆکارە و ھۆکارگەلی دیکە وادەکەن کە دیزاینەر زیرەکانە بتوانێت ماددە و کەلووپەلی بەکارھێنراو ھەڵبژێرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان پۆل:ئەندازیاریی کیمیا پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
ئەیالەتی شارەزوور
ئەیالەتی شارەزوور (بە عەرەبی: إیالة شھرزور، تورکیی عوسمانی: ایالت شھر زور بە ڕۆمانی:Eyālet-i Šehr-i Zōr) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو کە ئێستا وەک باشووری کوردستان دەناسرێت. کەرکووک پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. ئەم ئەیالەتە لە ساڵی ١٥٥٤ کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد دروست کرا و دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە کوردانە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو.
پاشان لە سەدەی ١٨ و ھەتا نیوەی سەدەی ١٩، دەسەڵاتی ئەیالەتی شارەزوور کەوتە دەستی میرنشینی بابانەوە و لە ساڵی ١٦٩٤دا، بە پشتیوانیی عوسمانییەکانەوە، سنەی پایتەختی میرنشینی ئەردەڵانیان داگیر کرد. لە ساڵی ١٧٨٤ دا بابانەکان شاری سلێمانییان دامەزراند و کردیان بە پایتەختی خۆیان.
مێژوو
کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە کوردەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی ھۆزە کوردییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.
لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی بنەماڵەی بابان. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەگەڵ ئێران لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری کەرکووکی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.
بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی میرنشینی ئەردەڵان دەکرد کە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر ئێران و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی سلێمانی کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا.
لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ویلایەتی بەغداوە. بەڵام ڕووخانی بابانەکان بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان ھۆزەکان، و ئەو ئاژاوەیەی کە لە ئەنجامدا دروست بوو، تەنیا بە سەرھەڵدانی ھۆزێکی دیکەی کورد بە ناوی (بەرزنجی) لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا کۆتایی پێھات.
دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی شارەزوور لە سەدەی ١٧یەمدا:
سەرچاوەکان
شارەزوور پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٥
بڕیارنامەی ١٠٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٦ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦
مایکرۆسۆفت ڕیدەر
بەستەرە دەرەکییەکان
پێگەی بەرنامەکە
پۆل:نەرمامێرە لەکارخراوەکانی مایکرۆسۆفت پۆل:پەرتووکە ئەلیکترۆنییەکان
تەڤگەری ئازادیی کۆمەڵگەی کوردستان
تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان یان تەڤگەری ئازادی ڕێکخراوێکی سیاسییە کە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە و باشووری کوردستان و عێراقدا چالاکی دەکات. لە کۆنگرەی سێھەمی تەڤگەری ئازادی تارا حوسێن و سەلام عەبدوڵڵا وەکوو ھاوسەرۆکانی ڕێکخراوەکە ھەڵبژێردران.
بنەماکانی چالاکی
تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان خۆی وەکوو بزووتنەوەیەکی سیاسی کۆمەڵایەتی دەناسێنێت. تەڤگەری ئازادی دامەزراندنی سیستەمی کۆنفیدراڵی دیموکراتی کۆمەڵگا بە بنەما وەرگرتووەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠١٤ پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی عێراق پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
چیرۆکی تاوانی ئەمریکی
چیڕۆکی تاوانی ئەمەریکی زنجیرە درامایەکی ژیانامەیی و تاوانکاری ڕاستەقینەیە کە درووست کراوە لەلایەن ( سکۆت ئەلێکساندەر، لارا کارزوسکی). زنجیرەکە لە کەناڵی (FX)ی ئەمەریکی پەخش دەکرێ وا بریارە یەکەم ئەڵقەی بە پاییزی ٢٠١٥ پەخش بکرێت.
زنجیرەکە وەکو زنجیرەیەکى تەلەڤیزیۆنى وێژەیی تەماشا دەکرێت، چیرۆک و بەسەرهاتى هەر وەرزێکى جیاوازە لە وەرزەکانیترى، کاراکتەر و بەسەرهاتەکانیان خاڵی سەرەتا وکۆتاییان هەیە. وەرزی یەکەمی دراماکە باسی کەیسە بەناوبانگەکەی یاریزانی بەیسبۆڵ ئۆجەی سیپمسن دەکات ، کە بە تاوانی کوشتی هاوسەرەکەی تاوانبار کرابوو دوای ئەوەی هاوسەرەکەی ناپاکی لێکردبوو و زۆربەی ئەمەریکایەکانی بەخۆیەوە سەرقاڵ کردبوو بە دادگاییکردنەکەی. هەندێک دەڵێن ئۆجەی بێتاوان بووە و هەندێک دەڵێن ئۆجەی هاوسەرەکەی کوشتووە چونکە نەیتوانیوە لە ناپاکی ھاوسەرەکەى خۆشبیت؟ بەڵام دواتر بەهۆی ئەوەی کە باشترین پارێزەرکانی ئەمەریکای گرتبوو توانی ئازاد بێت، پێدەچێت وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ئەم ڕووداوە شی بکاتەوە.
کاری دەرهێنانی زنجیرەکە
دەرهێنانی زنجیرەکە لە مانگی مایۆی ٢٠١٥ دەستی پێکردووە لەشاری لۆس ئەنجلسدا، لە دەرهێنانی رایین مورفییە. وا بریارە لە وەرزی پاییزی ساڵی ٢٠١٥ پەخشى یەکەمی لە کەنالی FX بەخش بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم
مێژووناس
thumb|200px|[[ھێرۆدۆت (سەدەی پێنجەمی پێش زایین)، لە یەکەمین مێژووناسانی ناودار کە کارەکانی ھێشتا ماون.]] مێژووناس (بە ئینگلیزی: Historian)، کەسێکە کە سەبارەت بە مێژوو دەخوێنێتەوە و دەنووسێت و شارەزایەتی. مێژووناسان لە ڕووداوەکانی ڕابردوو (ئەوانەی کە گرێدراوی مرۆڤن) دەکۆڵنەوە. ئەگەر مێژووناس گرنگی بە ڕووداوەکانی پێش مێژووی نووسراو بدات، ئەوە پێیدەوترێت پێشمێژووناس یان مێژووناسی پێشمێژوو.
لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا مێژووناسی بوو بە پیشەیەک.
گۆران
عەبدوڵڵا سلێمان ناسراو بە گۆران (١٩٠٤-١٩٦٢) شاعیر و ڕۆژنامەوان و چالاکی سیاسیی کورد بوو. لە ھەڵەبجە لەدایکبووە و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگە سەرەتاییەکانی ئەو ناوچەیەدا مامۆستا بووە. پاشان چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی دەست پێ دەکات و چەند جارێک دەخرێتە بەندیخانە. لە ١٩٥٢ەوە تا کۆتایی ژیانی لە زۆرێک لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا وتار و بابەتی دەنووسی و چەند کتێبی ھۆنراوەشی نووسیوە. گرینگیی گۆران لەوەدایە کە یەکەم ھۆزانڤانیی نوێی کوردە کە شێوازی عەرووزیی عەرەبی لە ھۆنراوەی کوردیدا لابردووە و بە شێوازی فولکلۆری کوردی ھۆنراوەی نووسیوە.
ئیمپراتۆر کایکا
وێنۆک ئیمپراتۆر کایکا (開化天皇، کایکا تێنۆ) ھەروەھا وەک واکایەماتۆ نێکۆھیکۆ ئۆبیبی نۆ میکۆتۆ (若倭根子日子大毘毘命) ناسراوە لە تۆماری مێژوویی کۆجیکی، و وەک واکایاماتۆ ئۆبیبی نۆ سومێرامیکۆتۆ (稚日本根子彦大日日天皇) لە تۆماری مێژووویی نیھۆن شۆکی، نۆیەم ئیمپراتۆری ئەفسانەیی ژاپۆن بوو شتێکی زۆر لەسەر ئیمپراتۆر نەزانراوە بەھۆی نەبوونی تۆماری مێژوویی پێویست و کەمی لێکۆلینەوە، بوونی ئیمپراتۆر کایکا لەنێوان مێژووناسان ناکۆکی لەسەرە، زۆر شت لەسەر ئیمپراتۆر کایکا تۆمار نەکراوە لە تۆماری مێژوویی کۆجیکی جگە لە ناوی و ھەنێک زانیاری لەسەر ژیانی، فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆر کایکا دەگەڕێتەوە بۆ ١٥٨ی پێش زایین، ھاوسەرێکی ھەبوو لەگەڵ پێنج مناڵ، دوای مردنی لە ٩٨ی پێش زایین یەکێک لە کوڕەکانی دەبێت بە ئیمپراتۆر سوجین.
گۆران
سەرەتای ژیان
ناوی عەبدوڵڵا بەگە و کوڕی سلێمان بەگی کوڕی عەبدوڵڵا بەگە. باوک و باپیریشی لە ھۆنراوە و وێژەدا بەھرەیان ھەبووە. بنەماڵەی باپیری لە بەگزادەی «میران بەگی» لە ناوچەی مەریوان بوون. پاشان ڕوودەکەنە ھەڵەبجە چونکە خۆیان بە گۆران زانیوە ‌و لەوێ جێگر دەبن.
کوێستانی قەندیل (فیلم)
کوێستانی قەندیل فیلمێکی دەرھێنەری کورد تەھا کەریمییە و بەرھەمی ساڵی ٢٠١٠یە. ئەم فیلمە درێژەدرامایە و یەکەمین فیلمی درێژی تەھا کەریمییە و دژی ئەو توندوتیژییە دەوەستێتەوە کە لە چیاکانی قەندیلدا تا ئەوپەڕی دەمارگیری لە خۆ گرتووە.
ئیمپراتۆر کایکا
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی یەکەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەوا ئەفسانەییەکانی سەدەی یەکەم پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەوا ئەفسانەییەکانی سەدەی دووەم پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی یایۆیی لە ژاپۆن
گۆران
سەرەتای ژیان
گۆران لە ساڵی ١٩٠٤ یان لە ١٩٠٥دا لە ھەڵەبجە لەدایکبووە. لای باوکی قورئان ‌و سەرەتای خوێندنی خوێندووە. پاشانیش لە مزگەوتی پاشا‌ی ھەڵەبجە بووە بە فەقێ. لە دوا ساڵەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ‌و سەرەتای ھاتنی ئینگلیزدا، بۆ ماوەیەک ھەڵەبجە چۆڵ دەبێت ‌و خەڵک ڕوودەکەنە لادێکانی دەوروپشت. ماڵی باوکی گۆرانیش لە بەھاری ١٩١٩ەوە تا پاییزی ئەو ساڵە ڕوودەکەن چەمی بیارە ‌و لەوێ لە باخێکدا ھەوار دەخەون ‌و بۆ پایز ئەگەرێنەوە بۆ ھەڵەبجە. کە یەکەم قوتابخانەی زمانی تورک لە ھەڵەبجە دانرا، بۆ پۆلی یەکەم وەرگیراوە. وەک گۆران خۆی گێڕاویەتەوە چوونی بۆ قوتابخانە پچڕپچڕ بووە. پۆلی چوارەمی لە سەردەمی داگیرکرانی ھەڵەبجەدا لەلایەن ئینگلیز‌ەوە تەواو کردووە.
کوێستانی قەندیل (فیلم)
فیلمەکە لە چەندین فیستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەیی بەشداربووە، ھەروەھا بۆتە براوەی خەڵاتی باشترین سیناریۆ لە شازدەھەمین فێستیڤاڵی فیلمی ئۆرێنسە لە ئیسپانیا. لە فیستیڤاڵی فیلمی دیجیتاڵیی لە ھیندستان خەڵاتی باشترین فیلمی بردەوە.
گۆران
سەرەتای ژیان
لە ١٩١٩دا سلێمان بەگی باوکی گۆران کۆچی دوایی دەکات. پاشان لە ١٩٢١دا موحەممەد بەگی برای، بە ھاندانی مستەفا سائیب، لەگەڵ عەبولواحید نووریی خاڵۆزایدا دەیاننێرێت بۆ قوتابجانەی عیلمییەی کەرکووک بۆ خوێندن. بەڵام ھەر لەو ساڵەدا موحەممەد بەگی برایشی دەکوژرێ. ئیتر گۆران کەسی وەھای نامێنێ گوزەرانی خوێندنی خۆی ‌و ژیانی دایکی ببات بەڕێوە، لەبەرئەوە دەست لە خوێندن ھەڵئەگرێت ‌و لە ساڵی ١٩٢٢ەوە تا ساڵی ١٩٢٥ گەلێ دەست تەنگی ئەچێژێ.گۆران بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٥دا بە مامۆستایی لە قوتابخانەی ھەڵەبجە دامەزراوە ‌و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگەکانی ئەو ناوچەیەدا ماوەتەوە.
کوێستانی قەندیل (فیلم)
چیرۆک
چیاکانی قەندیل لە لایەن سوپای تورکی و ئێرانییەوە بۆردمان دەکرێن، دایکی ھەموو لایەک بە دوای کوڕ و کچە ونبووەکانیاندا دەگەڕێن، کاتێک سێ کۆنەھاوڕێ؛ شەماڵی دوعا، ڕەسوولی فرمێسک و عەینەدەینی دەف، لە کاتی خزمەتکردن و جێبەجێکردنی کاروبارەکانیاندا، حەز لە نەسرین، کە کچی مجێوری مزگەوتەکەیە، دەکەن، لە مزگەوت دەر دەکرێن. بەڵام ھەرگیز نەسرین لە یاد ناکەن و کاتێک ھەواڵی ونبوونی نەسرین لە چیاکانی قەندیلدا دەبیستن، بە دوایدا دەست بە گەڕان دەکەن. ئەمە چیرۆکی گەڕانی ئەوانە بە دوای خۆشەویستەکەیاندا.
گۆران
چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی
پاش ١٩٣٧ ماوەیەک بێکار ئەمێنیتە و دواییش بە یارمەتیی تۆفیق وەھبی گوێزراوەتەوە بۆ دایەرەی ئەشغاڵ بەشی «کاروباری ڕێگاوبان» ‌و تا گیرانی یەکەمی لە ١٩٥١دا لەو بەشەدا ئەمێنێتەوە. لەو بەینەدا چەند ساڵێک لەگەڵ چەند ڕۆشنبیرێکی تری کورددا دەچێ بۆ یافا لە فەلەستین و لە ئێستگەی ڕادیۆی ڕۆژھەڵاتی نزیک بە مەبەستی بەشداری لە خەباتدا لە دژی فاشیزم، بەشی کوردستان دەکەنەوە.
کوێستانی قەندیل (فیلم)
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠١ پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
گۆران
چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی
لە تشرینی دووەمی ١٩٥٢دا لە بەندیخانەی یەکەمی دێتەدەر و دەچێ بۆ سلێمانی ‌و دەبێ بە بەرپرسی ڕۆژنامەی ژین. تا ئەیلوولی ١٩٥٤ لەسەر ئەم کارە ئەمێنێتەوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤دا بۆ جاری دووھەم لەگەڵ کۆمەڵێ لە ئاشتی خوازانی سلێمانی دەگیرێ و فەرمانی ساڵێ بەند و ساڵێ خستنە ژێر چاودێریی پۆلیسی بەسەردا ئەدرێ. ماوەی بەندکردنەکەی لە سلێمانی، کەرکووک، کوت، بەعقووبە ‌و نوگرە سەلمان ‌و ماوەی چاودێرییەکەشی لە بەدرە بەسەردەبا. لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٦ دا ئەم فەرمانی بەندکردنەی تەواو دەکات و ئازاد دەکرێت ‌و دەچێتە بەغدا و چەند ڕۆژێک لەوێ لە یەکێک لە پڕوژە میریەکانی خانوودا ئەبێت بە چاوەشی کرێکار.
کاتێک کە ئیسرائیل ھێرش دەباتە سەر میسر، دوای ڕاس بوونەوەی عەرەبەکان لە ئیسرائیل، بڕێک لە کوردەکانیش بە ناوی یەکگرتووی ئیسلامی لەگەڵیان پەیمانی برایەتی دەبەسن. گۆرانیش لەوانەی و دەیگرن و لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٦دا دادگای عورفی لە کەرکووک فەرمانی سێ ساڵ بەندی بە بارمتە دانانی ھەزار دیناری کاتی دەسەپێنێت بەسەریدا، ئەویش بەوەی کە تا سێ ساڵ ورتەوی لە دەم دەرنەیەت ‌و کردەوەی ‌وای لێ نەوەشێتەوە میری پێی دڵگران ببێ. گۆران نە ھەزار دینارەکەی ئەبێ ‌و ئە ئەشیەوێ گفتی وەھا بە میری بدات، بۆیە ئەخرێتەوە بەندیخانە ‌و تا ١٠ی ئابی ١٩٥٨ پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی گەلاوێژ لە زینداندا ئازاد دەکرێت. گۆران ئەم ماوەیەی بەندیخانەی کەرکووک و بەعقووبە بەسەربردووە.
پاش بەربوونی لە زیندان ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و پاش ئەوە بە ماوەیەک لەگەڵ شاندێکی میللی سەر لە یەکێتیی سۆڤیەت و چین ‌و کۆریای باکوور ئەدا.
لە سەرەتای ١٩٥٩دا سەرپەرشتیی گۆڤاری شەفەق ئەگرێتە دەست و بە ناوی بەیان دەردەکات. لە ئیسکانی سلێمانیش دایدەمەزرێنێت و تا ناوەڕاستی ١٩٦٠ کاری تێدا دەکات. ئەنجا بەبیانووی ئەوەوە کە گوایە بێپرس کاری بەجێھێشتووە - کار بەجێھێشتنەکەی بۆ چوون بوە بۆ شەقڵاوە بۆ بەشداربوون لە کۆنگرەی دووھەمی مامۆستایانی کورددا - لەسەر کار لای ‌دەبەن.
لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٠دا دێتە بەغدا و ئەبێ بە یاریدەدەری پڕۆفیسۆر لە بەشی کوردیی کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا و بە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی ئازادی.
چالاکییە ئەدەبییەکان
یەکەمین کۆمەڵە شێعری گۆران بە ناوی «بەھەشت و یادگار» لە ١٩٥٠ لەسەر ئەرکی عەلائەدینی سەجادی لە بەغدا لە چاپ دراوە. ناوەڕۆکی ئەم بەشی دیوانەی ھەروەکو خۆی لە سەرەتای کۆمەڵە شێعرێکیدا ئاماژەی پێ کردووە «سەرانسەر لەگەڵ بابەتەکانی جوانی و دڵداری خەریکە» و مامۆستا پێشکەشی دەکات بەو «شۆخ و نازدارانە کە جوانییان وەک تێغ نابڕێ، وەک چرا پێش چاو ڕووناک ئەکاتەوە».
لە ساڵی ١٩٥٤دا لە چاپخانەی ژین قەسیدە درێژەکەی «پەیامی کورد بۆ میھرەجانی چوارەمی گەنجان و قوتابییان لە بوخاریست» لە چاپ دەدات.
لە ١٩٥٨دا گۆران بەنیاز بووە کۆمەڵەشێعرێک بە ناوی «سروشت و دەروون» لە چاپ دا کە دوای خستنە ژێر چاپی تەواوی نەکرد کە پاشان لە لایەن «ھۆگر»ی کوڕی و براکانی لە ١٩٦٨دا بە ناوی «سروشت و دەروون لە گەڵ ئۆپەرێتی ئەنجامی یاران» لە چاپ دراوە.
گۆران زۆر باش ئاگاداری نوێ بوونەوەی ئەدەبیاتی گەلانی تر وەک تورک و ئینگلیزی بووە چون نەویستووە لە ئەدەبیاتی ڕۆژ دوور کەوێتەوە دەستی داوەتە وەرگێڕان. گۆران یەکەم شاعیری کورد بووە کە شێوازی کۆنی عەرووزی بەلا دەنێت و شیعری کوردی دەگەڕێنێتەوە بۆ شێوازی ھیجای کوردی. باوڕی وابووە کە ئەبێت شێعری کوردی لە عەرووزەوە بگرێتەوە بۆ سەر کێشی پەنجە(ھیجا)ی کوردی. ئەو کێشەی کە فلکلۆری کوردی و شیعری ھەورامی لە سەردەمی ئەردەڵانییەکان پی ھۆنراوەتەوە. ھەر لەم بارەوە دوای شیکردنەوەی مانای شیعر لە زمان چەند ناوداری جیھانی، پاشان ئەلێت: «.. بە دروستیش سەرنج بدەین ئەبینین، کە لە گشت زمانەکانی رووی زەویدا شیعرێک، بە شیعر دانرابێ و پشتاوپشت ھەتا ئێستا بە جێ ھێڵرابێ ھەر ئەو شیعرانەن، کە بە پێی تابەتێتی و پێوانەی نەتەوەی عائیدی خۆیان وەزنێک تایبەتییان ھەیە. تەنانەت قافیەش لەناو ھەندێ نەتەوەدا بە پێویستی بنجی(ئەسڵی)دائەنرێ بۆ شیعر، ئەگەرچی شیعری ئەم نەتەوانە ھەرگیز وەک ھی ئەوانی تر نەیتوانیوە بە کێوی ناوبانگی ئیتاتیکی بە ناوی شیعری پەخشانەوە، ناو بە ناو ئایا بخوێنینەوە.» ئەو نوێ خوازیە دەبێت بە ھۆی ئاڵگوڕێکی نوێ لە دنیای ئێستای شیعری کوردیدا.
گۆران بێجگە لە شیعر دەستێکی بەرزیشی لە بواری پەخشاندا بووە. پەخشانی گۆران ڕەنگدانەوەی سەردەمی ژیانی خۆیەتی و خۆیشی بەردەوام نەبووە لە سەریان و لە ڕاستیدا ئەو گرنگییەی بە شیعرەکانی داوە و ھەوڵی تازە کردنەوەی تێدا داوە بەو شێوەیە لە پەخشانەکاندا کاری نەکردووە.
لە کاتی ژیانیدا سێ دیوانە شیعری «بەھەشت و یادگار» و «فرمێسک و ھونەر» و «پەیامی کورد» ھەروەھا لە ١٩٥٣ و ١٩٦١دا ھەڵبژاردەیەکی چیرۆکی بێگانە و ھێندێ سەرنجی رەخنەگرانەی بە چاپ گەیاندووە بەڵام گۆران زۆر بە ئاوات بوو تا پێش مەرگی دیوانە شێعرەکەی لە چاپ بدرێت. لە ١٩٧٨ لیژنەیەک پێکھاتوو لە محەممەدی مەلا کەریم، دوکتۆر عێزەدین مستەفا، کاکەی فەلاح ، حەمەکەریم فەتحوڵڵا، جەلال دەباغ و ھۆگر گۆران و ھێرۆ گۆران و ئەژی گۆران بۆ کۆ کردنەوەی بەرھەم و شێعرەکانی کە زۆربەی لە گۆڤار و رۆژنامە کوردییەکانی دەرەوە و ناوەوەی عێراق بڵاو کرابوونەوە، وەک گۆڤاری ھاوار لە سووریا و  ڕۆژنامەی ژیانەوە و دەنگی داس و ژین و ئازادی و گۆڤاری گەلاوێژ و دەنگی گێتی تازە و ھیوا و شەفەق و بەیان و بڵێسە و رووناھی و نامیلکەی دیاریی لاوان و یادگاری لاوانی عێراق ئەکەونە تەقالادان و بەم بۆنەیەوە ئاگاداری و بانگەوازێک بو ئەدەب دوستان لە ڕۆژنامەی «بیری نوێ» ژمارەی ٢٧٧ و «پاشکۆی عێراق» ژمارەکانی ١٢و١٣ بڵاو ئەکەنەوە. لە ئاکامدا دیوانەکەی لە ساڵی ١٩٨٠ ئەکۆیتە بەر چاوی خوێنەران و ھۆگرانی شێعری کوردی.
کۆتاییی ژیانی
لە سەرەتای ١٩٦٢دا دەردەکەوێ کە گەدەی تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بووە. نەشتەرگەرێکی سەرکەوتووی لە بەغدا بۆ دەکرێ بەڵام پاش وادە. پاش ئەو نەشتەرگەرییە لە نیساندا ئەچێ بۆ مۆسکۆ و سێ مانگێک لە نەخۆشخانەی کرێملین و سەنەتۆری بەرڤیخە بەسەر دەبا و پاشان ئەگەڕێتەوە بۆ ئێراق. پاش گەڕانەوەی بە ماوەیەکی کەم نەخۆشییەکەی سەرھەڵدەداتەوە. لەبەر ئەوە ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و لەوێ لە جێدا ئەکەوێ. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ ژیانی کۆتایی پێدێت.
بەرھەمەکان
ئومێد ئاشنا کتێبی «نووسین و پەخشان و وەرگێڕاوەکانی گۆران»ی کۆکردووەتەوە و پێشەکیی بۆ نووسیوە و دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ھەولێر چاپی کردووە.
ساواک
ڕیکخراوەی زانیاری و ئاسایشی وڵات بە کورتە ساواک، پۆلیسی نھێنی ڕێکخراوەی سەرەکیی ئاسایشی ناوخۆ و ئاژانسی ھەواڵگریی ئێران لە سەردەمی دەسەڵاتی حکوومەتی پەھلەویدا بوو. ئەم دەزگایە ھێز و دەسەڵاتێکی زۆری پێدرابوو و لە دەسبەسەرکردن و لێکۆڵینەوە لە دژبەرانی حکوومەت ڕۆڵی بەرچاوی ھەبوو. ساواک لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزرا و لە ساڵی ١٩٧٩، دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران ھەڵوەشایەوە.
مێژوو و کردەوەکانی ساواک
ساواک لە ساڵی ١٩٥٧ی زایینی (١٣٣٥ی ھەتاوی) بە ھاوکاری ھاوبەشی مۆساد و سی ئای ئەی لە ئێراندا دامەزرا و ئامانجی پێکھێنانی بریتی بوو لە دامەزراندنی ھێزی پۆلیسی نھێنی لە ئێران. دامەزرێنەری ئەم ڕێکخراوەیە، سی ئای ئەی وەکوو وێنەیەک بۆ دامەزراندنی دیاری کردبوو. کارناسانی سی ئای ئەی و مۆساد دەستیان کرد بە فێرکردنی میتودەکانی سیخۆڕی و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر دژبەرانی دەسەڵاتی محەممەدڕەزا شا لە ئێراندا.
ھەڵوەشان
لە ساڵی ١٩٧٩، ھاوکات لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕادەی نائارامییەکان لە ئێراندا، محەممەدڕەزا شا دەستووری ھەڵوەشانەوەی ساواکی دا و بەرپرسی پێشووی ساواک، نیعمەتوڵڵا نەسیری کە لەو سەردەمەدا ھەناردەی ئێران لە پاکستان بوو، بۆ ئێران بانگھێشت کرایەوە و دەستبەسەر کرا. دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، نیعمەتوڵڵا نەسیری درایە دادگا و لە ئاکامدا لە سێدارە درا. جێگری نەسیری، پەرویز سابتی بۆ دەرەوەی وڵات ڕای کرد. کاربەدەستانی دیکە وەکوو حوسێن فەردووست کە نزیکایەتییان لەگەڵ شا و بەرپرسانی ساواک ھەبوو، دوای سەرکەوتنی شۆڕش لە کار دوور خرانەوە و دواتر کۆماری ئیسلامییان یارمەتی دا بۆ دامەزراندن و ڕێکخستنی وەزارەتی ھەواڵگری.
سه‌رچاوه‌کان
پۆل:مێژووی ئێران پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران پۆل:مافی مرۆڤ له کۆماری ئیسلامی ئێراندا پۆل:محه‌مه‌د ره‌زا پاله‌وی پۆل:هێزه‌ چه‌کدار و هه‌وڵگری‌یه‌کان پۆل:سیاسه‌ت له ئێراندا پۆل:ساواک
گی دارۆل
گی دارۆل نووسەر و ڕۆژنامەوانێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
٥٢٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
عەبدولنەبی قەییم
عەبدولنەبی قەییم (٢٤ی نیسان ١٩٥٦، آبادان) نووسەر، لێکۆڵەر و فەرھەنگنووسی عەرەبی ئێرانە. «وشەنامەی ھاوچەرخی عەرەبی فارسی» بەرھەمی ئەم نووسەرەیە.
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
شارۆچکە کاغەزییەکان (فیلم)
شارۆچکە کاغەزییەکان (بە ئینگلیزی: Paper Towns) فیلمێکی کۆمیدی-دراما و ڕازئامێزی ٢٠١٥ی ئەمریکییە، لە دەرھێنانی جێیک سچرەیەر، فیلمەکە لەسەر بنەمای ڕۆمانێکی ساڵی ٢٠٠٨ی جۆن گرین دانراوە کە ھەمان ناوی ھەیە. ئەو تیمەی کاریان لەم فیلمە کردووە ھەمان تیمی بەرھەمھێنەری فیلمی ھەڵەی نێو ئەستێرەی بەختمان (The Fault in Our Stars)ن. نات وۆلف و کارا دێلەڤین ئەستێرەکانی فیلمەکەن، فیلمەکە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بڵاوکرایەوە لەلایەن فۆکسی سەدەی ٢٠ەم.
چیڕۆک
فیلمەکە باس لە کوێنتن «کیوو»ی ١٨ ساڵی و ھاوتەمەنەکەی مارگۆ دەکات کە دراوسێیەتی، کوێنتن بە نھێنی مارگۆی خۆشدەوێ، شەوێکیان مارگۆ دەچێ کوێنتن لەگەڵ خۆی دەبات بۆ ئەنجامدانی چەند کارێکی شێتانە و پڕ سەرکێشی بەنێو شارۆچکەکەدا، دوای ئەو شاوە مارگۆ بزر دەبێت، لەدوای خۆی چەند نیشانەیەکی مەتەڵئاسا جێدێڵێ کە ئاماژەن بۆ ئەو شوێنەی بۆی ڕۆیشتووە، کوێنتن لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکی بەدوای ئەو نیشانانە دەکەوێ و ڕاڤەیان دەکات، دوای ئەوە شوێنەکەی دەدۆزێتەوە و بڕیار دەدات گەشت بۆ شوێنەکە بکا، گەشتەکەی لەگەڵ ھاوڕێکانی دەست پێ دەکات، دەگەن بە شوێنی مەبەست کە خانووێکە لە چۆڵاییێک، بەڵام مارگۆی لێ نییە، ھاوڕێکانی بڕیاری گەڕانەوە دەدەن بەڵام کوێنتن ناگەڕێتەوە، لەکاتی بڕینی بلیتی گەڕانەوە کوێنتن لە نزیک ئەو شوێنە چاوی بە مارگۆ دەکەوێ و لەوێ ڕازەکەی خۆی بۆ ئاشکرا دەکات و ھەندێک قسە دەکەن، دواتر کوێنتن بەبێ مارگۆ دەگەڕێتەوە.
چیای سان گابریل
وێنۆک| وێنەیەکی چیای سان گابریل
چیای سان گابریل دەکەوتە باکووری ناوچەی لۆس ئانجلەس (کالیفۆرنیا) و ڕۆژئاوای ناوچەی سان بێرناردینۆ (کالیفۆرنیا) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چیاکە دروستبووە و درێژ دەبێتەوە لە نێوان ناوچەی لۆس ئەنجلسی گەورە و بیابانی مۆجاڤی
دژەمەرگ
دژەمردن  ئەو فیلمە بەرھەمھاتووە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٧. فیلمەکەش لە لایەن کوێنتن تارانتینۆ نووسراوەتەوە.
چیرۆک
چیرۆکی فیلمەکە باسی پیاوێک دەکات کە چێژ لە کوشتنی کچ و ئافرەتەکان دەبینێت بە شێوەی نا ئاسایی و سەرسوڕھێنەر بە ھۆکاری سەیارەیەک کە ناوی «دژە مردن»ە.
فەیلەسووف بەدئاکارەکان
فەیلەسووفە بەدئاکارەکان بەرهەمی نایجل راجێرز و مێل تامپسۆنە و لە ساڵی ٢٠٠٥ دا لە بەریتانیا بڵاو بۆتەوە. ئەم کتێبە تیشک دەخاتە سەر ژیانی هەشت فەیلەسووفی ناودار و ئەو بابەتە دەخاتە ڕوو کە چلۆن ئاکار و کردەوەی ناحەزی ئەو بیرمەندانە کاری کردووەتە سەر فەلسەفەکانیان. ئەم کتێبە لە ئێران لە لایەن ئیحسان شاقاسمییەوە کراوە بە فارسی و هەر وەها لە سوریا لە لایەن مەتیم ئەلزاییعەوە کراوەتە عەرەبی.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبە مێژوویییەکان پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
٥٢٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی شوباتی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٣٨ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھایتی لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
٢٥ی ئازار
٢٥ی ئازار ٨٤ەم ڕۆژی ساڵە (٨٥ لە ساڵی پڕدا). ٢٨١ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
دانیێل دیبیەن
وێنۆک|دانیێل دیبیەن دانیێل دیبیەن نووسەرێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
ڕادیۆی سنە
ڕادیۆ سنە پاش ڕادیۆ تاران و ڕادیۆ تەورێز سێھەمین ڕادیۆی دامەزراو لە ئێرانە. ساڵی ١٩٤٨ (١٣٢٧ کۆچیی ھەتاوی) دەستی بە کار کردووە.
پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
بیرگەی کۆمپیوتەر
لە کۆمپیوتەر یا دەزگا دیجیتاڵەکانی تردا، بیرگە بەو کەرەستە فیزیکییانە ئەوترێ کە بۆ کۆگاکردنی ھەمیشەیی یا کاتیی بەرنامەکان (پاشیەکیی فەرمانەکان) یا دراوەکان سوودیان لێ وەرئەگیردرێ. بەگشتی دوو جۆر بیرگە ھەیە:
ھەندێ جار (بەڵام نە ھەمیشە) بۆ بیرگە لاوەکییەکان وەکوو نەوار و دیسک زاراوەی «کۆگە» (storage) بەکار ئەبردرێ؛ ھەروەھا زاراوەی «بیرگە» (memory) -ش ھەندێ جار (بەڵام نە ھەمیشە) بۆ بیرگە سەرەکییەکان کە لە نیمچەگەیێنەر دروست بوونە بەکار ئەبردرێ.
دوو جۆری سەرەکی لە بیرگەی نیمچەگەیێنەر بوونی ھەیە: زووبفڕ (volatile) و زوونەفڕ (non-volatile). نموونەکانی بیرگەی زوونەفڕ بریتین لە فلاش (ھەندێ جار وەکوو بیرگەی سەرەکی و ھەندێ جاری دیکەش وەکوو بیرگەی لاوەکی بەکار دێ) و ROM/PROM/EPROM/EEPROM (بۆ ھەڵگرتنی پتەوواڵە بەکار دێن). نموونەکانی بیرگەی زووبفڕ بریتین لە DRAM و کەشی سی.پی.یوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆگەی کۆمپیوتەر بیرگەی کۆمپیوتەر پۆل:ئەلکترۆنی دیجیتاڵی
مێژووی زانست
زانست پەیکەرێکە پێکھاتوو لە زانین سەبارەت بە جیھانی سروشتی کە لەلایەن کۆمەڵەیەکی جیھانی لە لێکۆڵەرانی کەڵکوەرگر لە پێڕەوی زانستی، کە پێداگرە لەسەر ڕوانین، ڕاڤە و پێشبینیی جیھانی ڕاستەقینە لەڕێگەی تاقیکردنەوەوە، بەرھەمھاتووە.
شۆپاندنی چاوگەکانی زانستی نوێ بەھۆی زۆر دەقی گرنگەوە کە لە جیھانی کۆنەوە ماون گەنگازە. وشەی زانستیار (scientist) تاڕادەیەک تازەیە - یەکەمجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا بەکارھێنرا - و لە دەقە کۆنەکاندا وەبەرچاوناکەوێت. پێشتر تۆژەرانی سروشت بە خۆیانیان دەوت فەیلەسووفی سروشتی.
ئەگەرچی تۆژینەوەی ئەزموونیی جیھانی سروشتی لە سەردەمانی کۆنەوە شرۆڤەکراوە (بۆ نموونە، لەلایەن تالیس، ئەرەستوو و دیترانەوە) و لە سەدەکانی ناوینیشەوە پێڕەوی زانستی بەکارگیراوە (بۆ نموونە، لەلایەن ئیبن ئەلھەیسەم، ئەبوو ڕەیحانی بیروونی و ڕاجر بەیکن‌ەوە)، بەڵام ھەڵھاتنی خۆری زانستی نوێ دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی نوێ، لە درێژەی ئەو شتەی کە پێی دەڵێن شۆڕشی زانستی، کە لە سەدەکانی ١٦و ١٧ لە ئەورووپادا ڕوویدا.
پێڕەوی زانستی بناخەی زانستی نوێیە و ھەندێک کەسان - بەتایبەت فەیلەسووفانی زانست و زانستیاران - تۆژینەوەگەلێک کە پێشتر بۆ سروشت کراوە بە پێش-زانستی ناودەبەن.
٥٣٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بنعەلی یڵدرم
بنعەلی یڵدرم لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥. کەسایەتی سیاسیی تورکییە. لەئێستادا سەرۆکوەزیرانی تورکیایە. سەرۆکی پارتی داد و گەشەپێدانە ئەمەش لەوەتەی ئایاری ٢٠١٦ەوەیە. پێشتر لە ٢٠٠٢ تاکوو ٢٠١٣ بینالی وەزیری گواستنەوە گەیاندنی تورکیابووە. وە لەماوەی ٢٠١٣ تاکوو ٢٠١٥ ڕاوێژکاری ڕەجەب تەییب ئەردۆغان بووە. بنەچەی کوردە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا
A
وێنۆک|چەپ|پیتی A لەگەڵ شێوەی کێشانەوەی A (وەکوو ئەی دەخوێنرێتەوە) یەکەم پیتی ئەلفوبێی ستانداردی لاتینی و ھەروەھا ئەلفوبێی لاتینیی کوردییە کە ڕێنووسی فەرمی ھەردوو شێوەزاری کورمانجی و زازاکییە و پیتێکی دەنگدار (بزوێن)ە. ئەم پیتە ھاوتای پیتی (ا) (بزوێنی درێژ)ی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی (سۆرانی)یە. نموونە: (سیروان: SÎRWAN). ئەگەر لە سەرەتای وشەدا بێت ئەوا دەبێتە ھاوتای دوو پیتی ڕێنووسی سۆرانی کە بریتین لە (ئ) (ھەمزە) و (ا) (بزوێنی درێژ) کە بە ئا دەخوێندرێتەوە، نموونە: (ئاکۆ : AKO).
قۆناغەکانی دروستبوونی
پیتی A مێژوویەکی کۆنی ھەیە و لە چەندین قۆناغدا تێپەڕییوە تا ئەم شێوازەی ئێستای وەرگرتووە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیتە لاتینیەکان پۆل:پیتە بزوێنەکان
مینە جاف
مینە جاف کوڕی کەریم بەگی فەتاح بەگی حەمە پاشای سەرۆکی ھۆزی جافە. لە ساڵی ١٩١١ لە قەڵای شێروانە لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٦٥ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و لە گۆڕستانی سەید خەلیل نێژراوە. شاعیرێکی کوردیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.
ژیان
سەرەتای خوێندنی لە حوجرەدا بووە، لە مزگەوتی کەلار لای مەلا (محی الدین) و مەلا (ئەحمەدی کەلار) خوێندوویەتی.
ونکە
ونکە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
٢٦ی ئازار
٢٦ی ئازار ٨٥ەم ڕۆژی ساڵە (٨٦ لە ساڵی پڕدا). ٢٨٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ڕادیۆی کوردیی کرماشان
ڕادیۆی کرماشان خاوەنی یەکێک لە گرنگترین ئارشیڤەکانی بەرنامەکان بە زمانی کوردییە. بەناوبانگترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک و خالقی لە ڕادیۆ کرماشان تۆمار کراون. عەلی مەردان و عارف جەزراوییش لەو ڕادیۆدا گۆرانییان تۆمار کردووە. پێش شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ی ئێران، کەسانێک وەکوو شوکروڵڵا بابان و محەممەد کەمانگەر لە ڕادیۆ کرماشاندا زۆر چالاک بوون.
ئەمانەش ببینە
پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
کڵاش
وێنۆک|کڵاشی ھەورامی کڵاش پێڵاوێکی دەستچنە کە لە کوردستان و بە تایبەت ھەوراماندا بە کاردەھێنرێت. زۆرتر پیاوان کڵاش لە پێ دەکەن بەڵام بۆ ژنانیش کڵاش ھەیە کە خورییەکەی کەمێک جیاوازیی ھەیە و بەشێوەی سۆل و بە شێوەی جۆراوجۆریش دەچنرێ.
کڵاش لە دوو بەش پێک د‌ێت، بەشی یەکەمی ژێرەوەیە کە لە پەڕۆ دروست دەکرێت و بەشی دووەمیشی پێی دەگوترێت سەرە کە لە دەزوویەکی ئەستوور لە لۆکە دروست دەکرێت و پەرگی پێ دەگوترێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پێڵاوەکان پۆل:جلی کوردی
بیل مۆگریج
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بیل مۆگریج لە ساڵی ٢٠١٠ بیل مۆگریج، دیزاینەری بەریتانی بوو کە یەکەم دیزاینی لاپتۆپی کرد.
بیلی تەمەن ٦٩ ساڵ، لە ساڵی ١٩٧٩ یەکەم لاپتۆپی داھێنا و لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بەکارھێنرا، ئەوکاتە نرخی کۆمپیۆتەرە لاپتۆپەکە ٨١٥٠ دۆلار بوو. ئەو بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد.
سه‌رچاوه‌کان
پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
بڕیارنامەی ١٠٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی ئازاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بوروندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٣٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بوروندی لە ١٩٩٦
ویکیدراوە
ویکیداتا یان ویکیدراوە پێگەیەکی زانیارییە کە بە شێوەی فرەکەسی (ویکی) دەستکاری دەکرێت و پەرەی پێ دەدرێت و لەلایەن ڕێکخراوەی ویکیمیدیاوە بەڕێوە دەچێت. مەبەست لە دروستکردنی دابینکردنی سەرچاوەیەکی ھاوبەشە بۆ ئەو جۆرە زانیارییانە (وەک ڕێکەوتی لەدایکبوونی کەسان) کە لە پرۆژەکانی ویکیمیدیادا وەک ویکیپیدیا بەکار دەھێندرێن. ئەم بیرۆکەیە وەک بیرۆکەی کۆمنزی ویکیمیدیایە کە ئەمبارێکی ھاوبەشە بۆ دەنگ و وێنە لە پرۆژەکانی ویکیمیدیادا. ویکیدراوە بە بەرنامەی Wikibase کار دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٥٣١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قورئان
وێنۆک|قورئان قورئان لە ئیسلامدا بریتییە لە وتە و ڕاسپاردەی خوا کە نێردراوە بۆ پێغەمبەری ئیسلام محەممەد، قورئان لە عەرەبیدا لە وشەی (قرء) وەرگیراوە کە بەمانای خوێندنەوە دێت، و بنچینەی ئەویش لە وشەی (القرء) وەرگیراوە کە بە مانای کۆکردنەوە و لە خۆگرتن دێت، و قورئان ئەو ناوەی لێنراوە بەھۆی ئەوەی کۆمەڵێک ئایەت و سوورەتی زۆر لەخۆدەگرێت و کۆیان دەکاتەوە.
پێشەکی
موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە قورئان کتێبی خوایە کە نێردراوە بۆ پێغەمبەری ئیسلام محەممەد. لەبەرئەوە لەو باوەڕەدان کە خوێندنەوە و گوێگرتن لێی و کارکردن پێی ھەمووی خواپەرستییە و موسڵمان لە خوا نزیک دەبێتەوە پێی و دڵنیا دەبێت؛ و زۆربەیان لەو باوەڕەدان کە بناغەی شارستانی و ڕۆشنبیرییەکەیانە.
قورئان ئەدوێت لەبارەی بابەتی جۆراوجۆرەوە کە ژیانی مرۆڤ دەگرێتەوە لە دنیا و ڕۆژی دواییدا، دنیا و ئایین لە ئیسلامدا بەیەکەوە بەستراون، قورئان بناغەی بیروباوەڕی موسڵمان دادەنێت و بانگی خەڵک دەکات بۆ پەرستنی خوا و گوێڕایەڵبوون و ملکەچبوون بۆی و بیرکردنەوە لە دروستکراوانی، و دەدوێت لە بارەی مافەکانی مرۆڤ و ئەرکەکانی بەرامبەر پەروەردگاری خۆی و کۆمەڵگە و ئایینەکەی و ھەموو گەردوون. قورئان سیستەمێکی کۆمەڵایەتی دیاری دەکات بۆ موسڵمانان، و ڕەوشت و ئاکاری موسڵمان لەخۆدەگرێت و زۆر ئامۆژگاری و پەند لە ژیانی پێشینەکان باس دەکات، خەڵک ئاگادار دەکاتەوە لە سزای ئاگر لە ڕۆژی دواییدا، لەگەڵ زۆر بابەت و لێدوانی تر. وێنۆک|300px|وەشانێکی ئەندەلووسی قورئان، دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٢ی زایینی
قورئان دابەش دەبێت بۆ ١١٤ بەش، بە ھەر بەشێک ئەوترێت سوورەت، و ھەر سوورەتێک دابەش دەبێت بۆ ژمارەیەک ڕستە و وتە کە ناو دەبرێت بە ئایەت. ھەموو سوورەتێک بە دەربڕینی (بسم اللە الرحمن الرحیم) دەست پێدەکات، جگە لە سوورەتی تەوبە کە بەبێ ئەو دەربڕینە دابەزی، واتای ئەو دەربڕینەش «بە ناوی خوای گەورە و میھرەبان»ە.
یەکەمین ئایەت کە دابەزی ئایەتی بوو و دوا ئایەت کە دابەزی ئایەتی بوو.
دابەزینی قورئان و کۆکردنەوەی لە یەک بەرگدا
زانایانی موسڵمان کۆکن لەسەر ئەوەی قورئان بە یەک جار دانەبەزیوە، و لە کاتی جیاوازدا ھاتووەتە خوارەوە لە ماوەی زیاد لە بیست ساڵ. کۆکردنەوەی قورئان لە سەردەمی ئەبوبەکری سدیقدا کرا بۆ یەکەم جار. کۆکردنەوە بە مانای نووسین وتۆمارکردنی قورئان دێت، کە بە چوار قۆناغدا تێپەڕیوە:
قۆناغی سەردەمی پێغەمبەرایەتی
نزیکەی ٦٠ کەسێک ھەبوون کە پێغەمبەر محەممەد لە ژیانی خۆیدا دای نابوون بۆ نووسینەوەی قورئان، و دوای ئەوەی ئایەتەکانی بۆ دەخوێندنەوە و پێی دەوتن کە لە چ شوێنێک دای نێن (لای چ ئایەت و لە چ سوورەتێکدا)، لە سەردەمی پێغەمبەردا بە سێ شێوە قورئان دەپارێزرا: بە لەبەرکردن، یان بە نووسینەوەی لەلایەن نووسەرانی وەحییەوە یان بە نووسینەوەی لەلایەن خەڵکی ترەوە جگە لە نووسەرانی وەحی، بەڵام لە لە ژیانی پێغەمبەردا قورئان لە یەک بەرگدا بە کۆیی نەنوسرایەوە.
قۆناغی سەردەمی ئەبوبەکر
لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەممەد زۆرێک لە عەرەبەکان لە ئایین پاشگەز بوونەوە، کە ئەبوبەکر بەرەنگاری ھەموویان بوویەوە لەوانەی کە بە تەواوی لە ئایین پاشگەز بووبونەوە، و ئەوانەی کە وازیان لە ھەندێک دین ھێنابوو وەک زەکەتدان، و ئەوانەش کە بانگەوازی پێغەمبەرایەتیان دەکرد. بەم شێوەیە شەڕێکی گەورە ڕوویدا و لەو شەڕانەدا ژمارەیەکی زۆر موسڵمان بوونە قوربانی کە بەپێی گێڕانەوەیەک ٧٠ کەس لەوانەی ھەموو قورئانیان لەبەر بوو کوژران. ھەر لەبەر ئەوە عومەری کوڕی خەتاب پێشنیاری بۆ ئەبوبەکری سدیق کرد کە ھەموو قورئان لە یەک بەرگدا (مصحف) بنوسرێتەوە، بەم شێوەیە ئەبوبەکر لیژنەیەکی دروست کرد بۆکۆکردنەوەی قورئان کە لە عومەری کوڕی خەتاب و زەیدی کوڕی سابت پێک ھاتبوون بۆ کۆکردنەوەی قورئان؛ و ژمارەیەک لە ھاوەڵان دەست نیشان کران بۆ نووسینەوە. نزیکەی دوو ساڵ خەریکی کۆکردنەوەی ھەموو ئەو بەرگانەی قورئان بوون.
قۆناغی سەردەمی عوسمان
وێنۆک|300px|قورئانی [[عوسمان کوڕی عەفان لە کۆنترین بەرگەکان]] قورئان بەو شێوەیەی خۆی مایەوە وەک سەردەمی ئەبوبەکر، بەڵام دوای ئەوەی لە سەردەمی عومەری کوڕی خەتابدا فتوحاتی ئیسلامی فراوان بوو و بەردەوام لە زیادکردندا بوو، خەڵکی عێراق و شام و ھەندێک ناوچەی تر، جیاوازی کەوتە نێوانیان لەسەر خوێندنەوەی ڕاستی قورئان بەم شێوەیە عوسمانی کوڕی عەفان لیژنەیەکی دروست کرد لە نووسەرەکانی وەحی سەردەمی پێغەمبەر، بۆ لەبەر گرتنەوەی ئەو نوسخەیەی قورئان کە لە سەردەمی ئەبوبەکردا ئامادە کرابوو. عوسمان ھەر قورئانێکی دەنارد بۆ وڵاتێک کەسێکی شارەزای لەگەڵ دەنارد بۆ ئەوەی خەڵک فێری چۆنییەتی خوێندنەوەی بکات و بۆیان ڕوون بکاتەوە.
٥٣٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قورئان
قۆناغەکانی سەردەمی دوای عوسمان
ئەو قورئانانەی لە سەردەمی عوسماندا و پێشتریش نوسرابوونەوە، سەر و بۆریان نەبوو، بۆیە ئەو کەسانەی کە عەرەب نەبوون دەکەوتنە ھەڵەوە لە کاتی خوێندنەوەی، ئەبو ئەسوەدی دوئەلی یەکەم کەس بووە کە دەستی کرد بە خاڵبەندی قورئان، بەم شێوەیە نووسینەوەی قورئان سەردەم دوای سەردەم جوانکاری و ئاسانکاری زیاتری بە خۆیەوە بینی.
زانستی قورئان
زانستی قورئان زۆر و ھەمەجۆرە، و زانایان بە شێوازی جیاواز بابەتەکانی قورئانیان دابەش کردووە، و گرنگترین پۆڵێنکردنی قورئان کە ھەموو ئەو باس و خواسانە لە خۆ دەگرێت ئەمەی خوارەوەیە:
قورئان بە شێوەیەکی گشتی دوو جۆر باس دەگرێتە خۆی:
سوورەتەکانی قورئان
ژمارەی سوورەتەکانی قورئان ١١٤ سوورەتە، ئەمانەی خوارەوەن: وێنۆک|300px|بەرگی قورئان
دابەشکردنی قورئان
قورئان دابەش دەبێت بەسەر ٣٠ بەشدا و بۆیە لە ناو کوردەکان بە سیپارەیش ناسراوە. سوورەتەکانی قورئان دابەش دەبن بۆ سوورەتی مەککی و مەدەنی، سوورەتە مەککییەکان ئەو سوورەتانەن کە پێش کۆچکردن بۆ مەدینە دابەزیون وزیاتر باس لە بیروباوەڕ دەکەن، و ژمارەیان ٨٦ سوورەتە، و سوورەتە مەدەنییەکان ئەوانەن کە لەدوای کۆچکردن دابەزیون و زیاتر باس لە شەریعەت و یاساکانی حەرام و حەڵاڵ دەکەن و ژمارەیان ٢٨ سوورەتە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێژەی سەدەکانی ناوین پۆل:ئیسلام پۆل:دەقە ئیسلامییەکان پۆل:دەقە ئایینییەکان قورئان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ئاکلی تاجێر
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان
تاھیر جاووت
تاھیر جاووت نووسەر، شاعیر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی جەزائیری پۆل:شاعیرانی جەزائیری پۆل:نووسەرانی جەزائیری پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
٥٣٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئۆ نۆ یاسومارۆ
ئۆ نۆ یاسومارۆ (太 安万侶، مردووی ١٥ی ئابی ٧٢٣) خانەدانێکی ژاپۆنی، بیروکرات، ڕووداونامەنووس بوو،
بەناوبانگ بوو لە وەرگێڕان و دەستکاریکردن، بەیارمەتی ھیێدا نۆ ئارێ، یەکێک لەو بەرھەمانەی ئەو تیایدا بەشداری کردووە تۆماری کتێبی مێژوویی کۆجیکی بوو کە کۆنترین کتێبی تۆماری مێژوویی ژاپۆنە لەسەر داواکاری ئیمپڕاتۆر گێنمێی بە یاسومارۆ ڕاسپێردراوە. کە ئەرکی ئەوە بوو کتێبە مێژوویەکە لە ٧١١ دا بنووسێت، بەبەکارھێنانی تۆمارە بەردەستەکانی ئەوکات، ساڵێک دواتر لە ٧١٢ کتێبەکەی تەواو کرد.
ھەروەھا لە کتێبێکی تری مێژوویی بەناوی نیھۆن شۆکی ڕۆلێکی چالاکی گێرا کە لە ٧٢٠ تەواوکرا
بەنانا یۆشیمۆتۆ
به نانا یۆشیمۆتۆ (よしもと ばなな Yoshimoto Banana)(له دایکبووی ۲۴ی جولای ۱۹۶۴) نازناوی نوسه ری ژاپۆنی ماهۆکۆ یۆشیمۆتۆیه (吉本 真秀子 Yoshimoto Mahoko)
ژیاننامه
یۆشیمۆتۆ له ۲۴ی جولای ۱۹۶۴ له شاری تۆکیۆ ی پایته ختی ژاپۆن له دایک بووه. باوکی شاعیری ناودار تاکاکی یۆشیمۆتۆیه، خوشکه که شی ‌‌هارونۆ یۆیکۆ له ژاپۆن زیاتر وه کو تابلۆ کێشێکی کارتۆنه کان ناسراوه. یۆشیمۆتۆ له خێزانێکی لیبێراڵدا ژیانی به سه ربردووه.
سه رچاوه
https://web.archive.org/web/20170716024452/https://en.wikipedia.org/wiki/Banana_Yoshimoto
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرە ژاپۆنییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی تۆکیۆ پۆل:ڕۆماننووسەکانی ژاپۆن لە سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرە ژنە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم
عەباس ئەلفاسی
250px|وێنۆک|چەپ|عەباس ئەلفاسی عەباس ئەلفاسی (؛ لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠دا لەدایکبووە) سەرۆکی «پارتی سەربەخۆیی مەغەریب» بوو و لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧دا دوای ئەوەی بووە براوەی ھەڵبژاردنەکانی وڵاتی مەغریب، کرا بە سەرۆک وەزیرانی ئەو وڵاتە و کابینەکەشی لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١دا کۆتایی پێھات.
پێرستی زانکۆکانی نیوجێرسی
لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی نیوجێرسی (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.
ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
لۆران سێگالێن
لۆران سێگالێن ڕۆماننووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
٥٣٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕوانگەی چیای ویڵسۆن
وێنۆک| چاوگی هۆکر کە بەکاردێت لەبۆ ئاشکراکردنی زیاتری گەردوون - ١٠٠ ئینج (٢،٥٠٠مم)
ڕوانگەی چیای ویڵسۆنی مێژووی روانگەیەکی فەلەکیە لە ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڕوانگەکە دەکەوتە لوتکەی چیای ویڵسۆن، بەرزاییەکەی دەگاتە ٥،٧١٥ پێ (١،٧٤٢ مەتر) دەستپێدەکا لە چیای سان گابریل نێزیک لە پاسادینا (کالیفۆرنیا) تاوەکو باکووری رۆژهەڵاتی لۆس ئانجلەس.
گرنگی
ڕوانگەکە پێکدێ لە ٢ چاوی تەلیسکۆبی مێژووی ئەوانیش:
دامەزراندن
ڕوانگەکە دامەزرا لەلایەن جۆرج هیل لە ساڵی ١٩٠٤ کە زانایەکی فەلەکی ئەمریکی بوو، ئەو ڕوانگەیە سەرەتا دامەزرا بە ئامانجی لێکۆڵینەوە و چاودێری تایبەتی خۆر، هەروەها لە ڕوانگەکە ٢ تەلیسکۆب بوونی هەبوو کە بەرزییەکەیان یەکەم ٤٦ مەتر و دووەم ١٨ مەتر، هەروەها تەلیسکۆبەکی پێچەوانەیی هاوێنە ١٥٢سم.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون
چوارقوڕنە
مێژووی کۆنی چوارقوڕنە
ناوچەی بتوێن «پ. ز» لەژێر قەڵەم ڕەوی گوتیەکان و بە شێک لە شانشینی گوتیام بووە، کە دەگەیشتە عومان و دەریای عەرەبی و بەحرەین، سەردەمێکیش لەژێر دەستی لۆلۆییەکاندا بووە، سەردەمێکیش لەژێر ئاڵای حکوومەتی حەدیابەین و شانشینی میتانی بووە، سەردەمێکیش لەژێر قەڵەم ڕەوی پادشای کوردان ئیدسین دا بووە. ئەو ئیدسینە ھاوینان پایتەختی دەھێنایە قەڵای بێتواتە و زستانانیش دەچووەوە شاری سیمۆرم لە نزیک پردێی ئێستا. پادشا کوڕێکی لە ویلایەتی سەرگەڵو حوکم داربوە، بە ناوی «زیازۆنا» کە باس لە شارێک دەکات لە ڕۆژھەلاتی چوارقورنە و خوارووی ڕۆژاوای کلکەی کۆڵێن بەناوی «کۆڵۆنیۆم» کە ئێستاش لە کارە کشتوکاڵییەکاندا ئاسەواری دەر دەکەوێت. ھەندێکیش پێیان وایە ئەو «کلکەی کۆڵنیۆم» ی ئەوسا بە پێیی تێپەڕبوونی کات لەسەر زمان سوابێت ببوبێتە ئەو «کلکەی کۆڵێن» ی ئێستا. بەدرێژای دامێنی ڕۆژاوای زنجیرۆکە چیای حاجیلان ئاوێکی زۆر ھەبووە گوندەکانی ھەموو بەسەرییەکەوە بوون و ماڵەکانیش بەسەر یەکەوە، گوندی شەھێن و بەیان و قەبرە سپیلکان یان قەبرە وردان ئاسەواریان ھێشتا دیارە، لە باکووری ناحیەی چوارقورنە لە دامێن لوتکەی چیای حاجیلان و لەژێر بەردی پاڵاندا گوندی ئەستریلان ھەیە، ھەندێک بۆچوون ھەیەوپێیان وایە ئەم گوندە مێژووی بۆ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە ئێستاش ئاوەدانە و خزمەتگوزاری لەلایەن حکوومەتی ھەرێم بۆ چووە.
مێژووی نوێی چوارقوڕنە
مێژووی دروستبوونی ئەم شارۆچکەیە کە لە ساڵی ١٩٦١وە ناحیەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی نیسانی ١٩٨٥، بەر لەو ڕێکەوتە چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە گۆشەیەکی گردۆڵکەدا خانوویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک، قوڕنەش واتە گۆشە دێت، وردە وردە گەشەی کردوە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یازدە و لێوژە لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروستبوونی ناحیەی چوارقوڕنە ئاغاکان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە-چوار-گۆشە-چوار-زاویە". لەگەڵ دروستبوونی بەنداوی دووکان لەلایەن ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٩٥٧ ھەندێک گوندی دەشتی بیتوێن گوێزرایەوە کە ئاوی بەنداوەکە ژێر خۆیان دەدات، وەکو گوندی میرزا ڕۆستەمی بچووک و تەنگژە و گولەک و قرجە و تۆبەکاران و مەلا ھۆمەر و سوورشەم، گەڕەِکە سەرەکییەکانی چوارقوڕنە لەکاتی دروستبوونیدا ھەربەناوی ئەو گوندانەوە ناونراون کەلێیەوە ھاتوون بۆ چوارقوڕنە. گوندەکانی تریش بۆ قەرەنی ئاغا و سەروچاوە و سەنگەسەر و کەندەکەوە و کانی ماران و بەکرەجۆ و ژاراوە گواستراونەتەوە. بە چواردەوری گەڕکە کۆنەکانی چوارقوڕنەدا وردە وردە خەڵکی تر خانوویان دروست دەکرد، بە جۆرێک خۆشناوێک یا جافێک لە ناوچەکانی خۆشناوەتی یا جافاتی و بەری مەرگە و ناوچەکانی تر بۆ ترێ فرۆشتن دەھاتنە چوارقوڕنە دوای ئەوەی ترێ یەکەیان دەفرۆشت جێ خانوویەکیان گردەدا و کە دەچۆوەو دەھاتەوە خانووەکەی دروست دەکرد، بەو جۆرە شار فراوان بوو وەکو گەرەکی بنزێریان و بۆڵیان و جافان و سەرا و بەرجۆگا. ساڵی ١٩٧٧ لە یەکەم پلانی ڕاگواستندا حکوومەت گوندەکانی بناری قەندیلی ڕاگواستە ڕۆژھەڵاتی چوارقوڕنە لە گەڵ گوندەکانی حاجی ئۆمەران، بەم جۆرە بە پێیی سەر ژمێری ساڵی ١٩٩٠ ڕێژەی دانیشتووانی چوارقوڕنە و ئۆردوگای زۆرەملێیی بناری قەندیل و حاجی ئۆمەران "٣١١٦٨" کەس بووە.
ھەڵکەوتەی جوگرافیای چوارقوڕنە
چوارقورنە لە ڕۆژاوای ڕانیە بە (١٠)کم دوور کەوتووەتەوە و لە ناوەڕاستیاندا گردێک ھەیە کە پێیی دەڵێن «دەرو بزمار» کە لە سەردەمی میر بداخ و میر عیسا دا ھەردوو لەشکری بابان و سۆران لە و زنجیرە شاخەدا شەڕێکی خوێناویان ئەنجام داوە، لە دەستە ڕاستییەوە چیایی ماکۆکە لە دەستە چەپییەوە چیای کۆسرەتە، کە ڕووباری زێیی بچووک ئاوەکەی تا نزیک چوارقورنە بە (٤)کم سەرچاوەی گرتووە.
باری ئابووری
باری ئابووریی ئەم شارەدێیە زۆر بەھێزە لەبەر ئەوەی نزیکە لە بەنداوی دووکان بۆ ڕاوەماسی و ھەروەھا بۆ بواری کشتوکاڵیش بەکاردێت. چەندین ڕێگای سەرەکی ئەم شارۆچکەیە دەگرنەوە بە تایبەت ڕێگای ڕانیە بۆ ھەولێر و سلێمانی. ناوچەیەکی بە پیتە لە بواری کشتوکاڵی، خاوەنی زەویەکی پان و بەرینە ساڵانە بە ھەزاران تەن دانەوێڵە، گوڵەبەڕۆژە، خەیار، شوتی، تەماتە و ھتد… بۆ پەروەردەکردنی ئاژەڵداری و بەخێو کردنی پەلەوەر بەڕێژەیەکی مام ناوەند و لەبارە.
مێژووی بەرخودانی خەڵکی چوارقورنە
بۆ یەکەم جار لە ھەموو عێراقدا یەکەم بڵێسەی ناڕەزای لە دژی بەعس لە چوارقوڕنە بوو سەری ھەڵدا، ئێوارەی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ خەڵک ڕژانە سەر شەقام ڕێگای ڕانیە-سلێمانی دژی نەبوونی کارەبا ڕێپێوانیان ئەنجامدا و ھەر سەیارەیەکی میری گوزەری کردبا تێکیان دەشکاند و تا ٩ی شەوخۆپێشاندان و ڕێپێوان بەردەوام بوو، تا لە پڕتاوێک یەکێک لە ئامرلیواکانی ڕژێم بە پشتیوانی سەدان سەربازی تایبەت بۆ بڵاوەپێکردنی جەماوەر بەناو خەڵکی وەر بوون، بەڵام جەماوەری ڕاپەڕیوو ماوەیان نەدان و بە دروشمی شۆڕشگێڕانە لە خۆپیشاندان بەردەوام بوون دژ بە دەوڵەت، سەرەنجام حکوومەت چەند داواکارییەکی جێ بەجێ کرد لە وانە گەڕانەوەی کارەبا بۆ چوارقوڕنە و جیاکردنەوەی خەتی معسکر لە کارەبای چوارقوڕنە و نقڵ کردنی بەڕێوەبەری کارەبای ڕانیە بۆ شوێنێکی تر. لە ١ی ئایاری ١٩٨٢ چوارقوڕنە بۆ پشتیوانی قەڵادزێ لە دوای ئەو شارە دووەم شوێن بوو دژ بە حکوومەت ڕاپەڕی و تا ٧ی ئایاری ١٩٨٢ ٢٤ برینداری دا و شەھیدێکیشی بەناوی شەھید (مامۆستا محمد ابراھیم علی) یەو ڕاپەڕینە بەخشی، پاشان بەرخودان سەرتاسەری کوردستانی گرتەوە.
گوندکانی چوارقوڕنە
١٥ گوند سەر بە ناحیەی چوار قوڕنەیە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەر
300px|وێنۆک|چەپ|مۆنۆمێنتی یادگاری بۆ ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەر لە شاری ناسرەی ئیسرائیلدا ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەر یان ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٠٠ زنجیرەیەک خۆپیشاندان بوو کە لە لایەن عەرەبەکانی ناو ئیسرائیلەوە لە ماوەی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٠دا بەڕێوەچوو کە بەمەبەستی نیشاندانی پاڵپشتی و پشتگیریکردن لە فەڵەستینیەکانی کەرتی غەززە و کەناری خۆرئاوا لە ڕامەڵا لە ماوەی ڕاپەڕینی دووەمی فەڵەستینیدا بوو و لە ئاکامدا بوو بە ھۆی کوژرانی ١٢ خۆپیشاندەر و جوولەکەیەک. ئەم زنجیرە خۆپێشاندانانە بە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی فەڵەستینی لە ناو خاکی ئیسرائیلیدا ھەژمار دەکرێن کە کاریگەری کردە سەر پەیوەندی نێوان عەرەبەکانی ناو ئیسرائیل و حکومەتی ئیسرائیلی و جوولەکەکانی ناو دەوڵەتی ئیسرائیلەوە. پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٠ پۆل:سیاسەتی ئیسرائیل
بڕیارنامەی ١٠٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی ئازاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٤٠ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا
ڕاحەت فاتیح عەلی خان
ڕاحەت فاتح عەلی خان لەدایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٣ لە فەیسەڵئابادی هەرێمی پەنجابی پاکستان، گۆرانیبێژی پاکستانییە بەتایبەتی لەجۆری سۆفی و قەوالی، ڕاحەت برازای ئوستاد نوسررەت فاتح عەلی خانە کەئەویش یەکێکە لەباشترین قەوالییەکانی پاکستان. بەشێک لەگۆرانییەکانی ڕاحەت خان لە فیلمەکانی لۆلیوود (فیلمەکانی لاهوری پاکستان) و بۆلیوود بەکاردێت وەکوو گۆرانی پلەی باک.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پەنجابییەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
٥٣٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئازی
ئازی یان ئاسی وشەیەکەی بازاڕیە کە لە نێو ئینگلیز زمانەکان بە کار دێت بۆ ناوبردنی هاووڵاتیانی ئوسترالیا..
ئەم وشەیە لە ئوسترالیا، نیوزیلاند. بەریتانیا و ئیرلەند بە ئۆزی (oz-ee) بەکار دێت، بەڵام لە ئەمریکا و کەنەدا زیاتر بە ئاسی (aw-see) بەکار دێت.
سەرچاوە
پۆل:چاندی ئۆسترالی پۆل:ئۆسترالیا