cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باقۆفا
ناو
چەندین تیۆری بۆ سەرچاوەی ناوی گوندەکە خراونەتەڕوو وەک چۆن سوریانی فەرەنسی ژان مۆریس فیی دەڵێت لە "بێت" ("شوێن" بە زمانی سوریانی) و "قۆپێ" (بە زمانی سوریانی "دارستان")، و بەم شێوەیە وەرگێڕدراوە بۆ "شوێنی دارستاندار". یان پێشنیار دەکرێت ناوەکە یان تێکەڵەیەک بێت لە "بێث" و "قوبا" ("سەبەتە" بە زمانی سریانی) و وەربگێڕدرێت بۆ "شوێنی سەبەتە" یان "بێث" و "قوپا" ("مەیموون" بە زمانی سریانی)، و بەم شێوەیە وەرگێڕان بۆ "شوێنی مەیموون".
ناوی باقۆفا بە ڕەچەڵەک ئارامییە، لە دوو بزوێنی “بەیت” و “قوبە” پێکھاتووە، کە بە واتای ماڵی باڕەکان دێت. لە کاتێکدا نوسەر کوکریس عەواد ڕوونی دەکاتەوە کە دەستەواژەی "باقۆوە" بە واتای ماڵی مەیموونەکان دێت. یان ڕەنگە بە مانای ئەو شوێنەی کەللەسەریش بێت کە پێدەچێت کۆمەڵکوژییەکی تێدا ڕوویدابێت،
مێژوو
باقۆفا لە سەرووی دوو گردی شوێنەوارەوە ھەڵکەوتووە، کە گەورەترینیان بەشێکی بە گۆڕستانی گوندەکە داپۆشراوە. لە کاتێکدا کە شوێنەوارناسی فەرەنسی ڤیکتۆر پلەیس لە لێکۆڵینەوەکەدا تەنھا پاشماوەی پەرداخەکانی لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا دۆزیەوە، ھەندێکی تریش چەندین گۆڕیان دۆزیەوە کە قەڵغانی ئاسن و شمشێر و خەنجەرێکی تێدابوو کە بە زێڕ زاخاودرابوو. جگە لەوەش پانێڵێکی پەیکەرسازیش دۆزرایەوە کە پیاوێک شێرێک دەکوژێت و سلندەرێک کە نووسراوێکی میخی لەسەرە. خودی باقوفا بۆ یەکەمجار بە ناوی بێقۆپا لە ژیانی ڕەببان ھۆرمیزد لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا ھاتووە وەک یەکێک لەو گوندانەی کە پارەی بەخشیوە بەرەو دروستکردنی دێری ڕەبان ھۆرمزد.
گوندەکە تا سەدەی ھەژدەھەم دانیشتووانێکی تێکەڵاوی مەسیحی و ئیسلامی ھەبوو، کاتێک گوندنشینە موسڵمانەکان ڕۆیشتن بۆ دامەزراندنی گوندێکی بە ھەمان ناو لە نزیکەوە. لەو سەردەمەدا باقۆفا بەشێک بوو لە وەقفی مزگەوتی پێغەمبەر یونس لە مووسڵ. باقوفە لە ساڵی ١٧٤٣ لە نێوان شەڕی عوسمانی و فارسی ١٧٤٣-١٧٤٦ لەلایەن ھێزەکانی شەھانشا نادر شا تاڵان کرا. دانیشتوانی مەسیحی باقۆفا لە سەدەی ١٨دا لە کەنیسەی ڕۆژھەڵاتەوە گۆڕدرا بۆ کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان، و قەشەیەکی کاسۆلیکی کلدان بەناوی فرانسیس خەڵکی باقۆفا ناسراوە کە لە ساڵی ١٨٠٨ لە بەغدا چالاک بووە. ھێرشێکی کورد بۆ سەر گوندەکە لە ساڵی ١٨٣٣ بووە ھۆی کوژرانی سەدان گوندنشین و رفاندنی ژمارەیەکی زۆر ژن و منداڵ.
لە ساڵی ١٨٥٠دا باقۆفا لەلایەن میسیۆنەری ئینگلیزی جۆرج پێرسی بادگەرەوە سەردانی کرا، کە ژمارەی دانیشتوانی گوندەکەیان بە ٢٠ خێزانی کاسۆلیکی کلدانی تۆمار کردووە و ئاماژەیان بەوە کردووە کە لەلایەن یەک قەشە و یەک کڵێساوە وەک بەشێک لە قەشایەتی مووسڵ خزمەتیان کردووە. ژمارەی دانیشتووان بە جێگیری مانەوە چونکە ٦٠٪ی منداڵانی گوندەکە لەم کاتەدا بەھۆی دەردەکۆپانەوە گیانیان لەدەستداوە. لە ساڵی ١٨٦٤ تا ١٨٧٠، جیرۆم سیمۆن سندجاری لە تلکێف، قەشە سەرەکی کاسۆلیکی کلدان لە تاران، لە باقوفە نیشتەجێ بووە و وەک قەشەی ئەو وڵاتە کاری کردووە؛ ھەروەھا یەکێک لە دەرگاکانی کڵێسای مار جەرجیسی لە ساڵی ١٨٦٨ نۆژەن کردەوە. قەشە کاسۆلیکی کلدانی جۆزێف تفینکجی تۆماری کردووە کە گوندەکە ١٥٠٠ کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بووە لەگەڵ سێ قەشە و یەک کەنیسە لە ساڵی ١٩١٣، ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٢٣دا ٤٩٠ کەس ھەژمارکراون. ژمارەی دانیشتوانی شاری باقۆفا لە سەرژمێریی عێراقی ساڵی ١٩٥٧، ٢٢١١ کەس تۆمارکراوە. بەڵام ژان مۆریس فیی سوریانی فەرەنسی دەڵێت ژمارەی ڕاستەقینە لەو کاتەدا لە ٤٠٠ کەس نزیکترە و ٧٠-٨٠ خێزان لە ساڵی ١٩٦١دا لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون. لە سەرژمێری عێراقی ساڵی ١٩٨٧، ٥٠٠ ئاشوری لە باقۆفا تۆمار کراوە.
لە سەرەتای مانگی ئابی ٢٠١٤دا، باقۆفا جێھێڵدرا، چونکە دانیشتووانەکەی لە ھێرشی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) بۆ سەر باکووری عێراق، پێشتر گوندەکە نزیکەی ٦٠٠ ئاشووری تێدا نیشتەجێ بووە کە ٩١ خێزانیان ھەبووە. دوای یازدە ڕۆژ لەژێر داگیرکاریی داعشدا، باقۆفا لەلایەن پێشمەرگەوە دەستی بەسەردا گیرا، کە دواتر بۆ ماوەی سێ مانگ گوندەکەیان داگیرکرد، لەو ماوەیەدا گوندەکە لەلایەن سەربازانی پێشمەرگەوە تاڵان کرا؛ دوای ئەوە کۆنترۆڵی باقۆفا گواسترایەوە بۆ میلیشیای ئاشوری دواخ نەوشا. دواجار دوای دەرکردنی داعش لە دەشتەکانی نەینەوا رێگە بە دانیشتوانی گوندەکە درا بگەڕێنەوە و تا مانگی حوزەیرانی ٢٠١٧، ٣٠ خێزان لە باقۆفا نیشتەجێ بوون. دانیشتوانی باقۆفا بۆ ماوەیەکی کورت لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە ھۆی شەڕ و پێکدادان لەنێوان پێشمەرگە و ھێزەکانی حکومەتی عێراق پەنایان بۆ شوێنەکانی دیکە بردەوە. تا ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە لە ٤٥ بنەماڵەدا گەیشتە ٢٠٢ ئاشووری.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:جوگرافیای کوردستان
جیۆپۆلەتیک
جیۆپۆلەتیک (بە یۆنانی:Γη+Πολιτική)، لقێکی جوگرافیای ڕامیارییە، لە «جیۆ» بە واتای زەوی و «پۆلەتیک» بە واتای سیاسەت پێکھاتووە.
مێژوو
زاراوەی جیۆپۆلەتیک بۆ یەکەمین جار لەسەر زاری مێژوونووس و ڕامکاری بەریتانی ڕۆدۆلف کیلین(١٩٢٢-١٨٦٤ز) لە ساڵی(١٩١٦ز)دا ھاتە کایە، پاشان بنەماکانی ئەم زانستە لە لایەن ژەنەڕاڵی ئەڵمانی کارل ھاوسھۆڤەر ەوە، داڕێژرا و پەرەی پێدرا. جەنگ جیۆپۆلەتیکی دروست کرد، بۆیە تەنانەت ھێندێ جار جیۆپۆلەتیک بە جەنگ بەراورد دەکرێت.
پێناسە
جیۆپۆلەتیک تایبەتە بە لێکۆڵینەوەی دەوڵەت لە تێڕوانینی سیاسەتەوە، بەڵام وەکوو چەمکێکی جێگیر و نەگۆڕ تەماشای دەوڵەت ناکات، وەکوو زیندەوەرێکی زیندوو لێی دەڕوانێت. جیۆپۆلەتیک لە گۆشەنیگایەکی نەتەوەیی و زاتییەوە، پەیوەندییە ئاڵوگۆڕەکانی نێوان شوێن و ھەر یەکە لە دیمەنی سروشتیی (زەوی) و دیمەنی مرۆیی (دانیشتووان) و دیمەنی شارستانیی (توانا و تەکنۆلۆجیا)، دەکۆڵێتەوە. گەوھەری جیۆپۆلەتیک لێکۆڵینەوەی پەیوەندی سیاسەتی نێودەوڵەتییە لە سایەی ھەلومەرج و پێکھاتە جوگرافییەکاندا. لە ڕاستیشدا جوگرافیا و توخمە جوگرافییەکان کرۆکی تیۆری جیۆپۆلەتیکن. جیۆپۆلەتیک ئەو تیۆرییەیە کە لە ھێزی دەوڵەت پێ بەپێی زەوی دەکۆڵێتەوە، یا تیۆری گۆڕانکارییە ڕامیارییەکانە بەپێی پەیوەندییان بە زەوییەوە. ڕۆدۆلف کیلین ئاوا پێناسەی جیۆپۆلەتیک دەکات؛ زانستێکە لە پەیوەندی نێوان ڕووداوە ڕامیارییەکان و زەوی دەکۆڵێتەوە. بەڵام بە بۆچوونی نیکۆلاس سپایکمانی ئەمریکی، جیۆپۆلەتیک نەخشەدانانە بۆ سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەت لە چوارچێوەی فاکتەرە جوگرافیایییەکاندا. جیۆپۆلەتیک لە گۆشەنیگایەکی تایبەتەوە لە تانوپۆکانی ستراتیج دەکۆڵێتەوە، ئەو پێی وایە ستراتیج فەلسەفەی ھێزە؛ بۆیە زەرورەت یاسا ناناسێت. ھەر لە بەر ئەوەشە جیۆپۆلەتیک گرنگی گەورە بە داواکانی دەوڵەت دەدات لە ڕووی ڕووبەرەوە و ڕووبەری دەوڵەت بۆ پێنج توخمی سەرەکی دابەش دەکات کە بێ دابینکردنی ئەو پێنج توخمە دەوڵەت ناتوانێت ھەست بە دڵنیایی بکات، ئەوانیش توانای خۆبژیوی، زیندەبوار، بیرۆکەی ھەرێمگیریی، ململانێی نێوان ھێزەکانی ئاو و وشکایی و سنووری ڕامیارییە. ئەگەرچی جیۆپۆلەتیک لە جوگرافیای ڕامیارییەوە سەری ھەڵدا، بەڵام جیاوازی گەورەشیان لەنێواندایە... جیۆپۆلەتیک بە پێچەوانەی جوگرافیای ڕامیارییەوە، ئەوەندەی گرنگی بە بارودۆخ لە پاشەڕۆژ دا دەدات، ھێندە گوێ بە ئەمڕۆ نادات. جیۆپۆلەتیک وێنەی دەوڵەت بەو شێوە دەکێشێت کە پێویستە ببێت، لەکاتێکدا جوگرافیای ڕامیاری لە قەوارەی ئێستای دەوڵەت وەکو ئەوەی ھەیە، دەکۆڵێتەوە. لەسەرێکی ترەوە جیۆپۆلەتیک ئەوە دەخاتە ڕوو کە لە ڕووی ڕامیارییەوە و بۆ بەرژەوەندی دەوڵەت پێویستە ئەنجام بدرێت. بەڵام جوگرافیای ڕامیاری گرنگی بە لێکۆڵینەوەی جوگرافیای دەوڵەتان و یەکە ڕامیارییەکان دەدات پێ بەپێی ڕاستییە جوگرافییەکان. ھاوسھۆڤەر دەڵێت: جوگرافیای ڕامیاری لە ڕووی ڕووبەرەوە لە دەوڵەت دەکۆڵێتەوە، بەڵام جیۆپۆلەتیک لە ڕووی دەوڵەتەوە لە ڕووبەر دەکۆڵێتەوە،یان جوانتر پێناسەی بکەین جوگرافیای ڕامیاری بریتیە لەو سنورە جوگرافیایەی کە ئێستا ھەیەتی و دەسەڵاتی بەسەرداھەیە،بەڵام جیۆپۆلەتیک بریتیە لەوسنورەجوگرافیایەی کەلەداھاتوو دا دەیبێت دوای ھێلکاری ڕامیاری وپلانە داڕێژراوەکەی،وەک جوگرافیای میسر پێش ھەڵکەندنی نۆکەندی سوێس و دوای ھەڵکەندنی نۆکەندی سوێس کە چەندەگۆڕا،
ڕیشەی بیروباوەڕە جیۆپۆلەتیکییەکانی سەدەی بیستەم
پەیدابوونی تیۆری جیۆپۆلەتیکییەکانی سەدەی بیستەمی جیھانی رۆژئاوا دەگەڕێتەوە بۆ ھەلومەرجی ڕامیاریی تایبەتی ئەو ماوەیە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەمدا چەندین پێشکەوتنی لەڕادەبەدەر بەتایبەتی لە بواری دەستڕۆیی فیزیا جیھانی گرتەوە کە ڕەگ و ڕیشەی ئەو بیرۆکانە لەلایەن نەتەوە ئەورووپییەکانەوە داڕێژرابوو، پاشان ئەمریکییەکانیش پێشکەوتنی تریان خستە سەری، وڵاتانی جیھان، دۆخێکی ھەرەمیان ھەبوو، کە چینە دەستڕۆە ئەورووپییەکان بەھۆی سەپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بەسەر وڵاتان و سەرمایەی نەتەوەکانی تردا، لە لووتکەی ئەو ھەرەمەدا بوون و ئەو دەست و باڵاییە ڕامیاری، کۆمەڵایەتی، کەلتووری و ئابووری و مەشرووعیەتەی خۆیان بە خواستەکی خودایی لە قەڵەم دەدا. ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە لە دەسەڵاتی کەنیسەوە سەرچاوەی گرتبوو. دەستڕۆیی و کاریگەرییە فیکرییەکانی دەستەی پرۆتستانت، لەوانە ھاندان بۆکار و ھەوڵدان رۆڵێکی گەورەی لە شارستانیەتی و ئاراستەگیری بەرەو ماتریالیزمدا بینی. ئەورووپا وەکوو دڵی جیھان رۆڵی دەبینی و ھەموو شتێک لەوێوە دەستی پێدەکرد. لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا لە دەوروبەری ئەو زلھێزە ئیمپریالیستانە ژمارەیەک وڵات سەریانھەڵدا کە کاریگەریی کەلتوور و ژینگە سروشتییە نھێنیی ئامیزی کیشوەرەکانی ئاسیا و ئەفریقایان لەسەر بوو. پێشکەوتنی شارستانیەتی ئەورووپا و بەردەوام بوونی ئەو دیاردەیە بەند بوو بەو دۆزینەوە و داھێنانەی کەلە ماوەی سێ سەدەدا بۆ ئەورووپا ڕەخسابوو و ئەوروپاییەکان دەیانویست ئاسەواری ئەم پێشکەوتنانە بگوازنەوە بۆ نەتەوە ھەژارە دواکەوتووەکان، بەڵام بە مەرجێک تاڕادەیەک مافی خاوەن پیشەکان ون نەبێت و بەرژەوەندییان دابین بکرێت. ھەبوونی تێگەیشتنی زانستییانە لەبارەی بەڕێوەبردنی سیستەمی میکانیکی جیھان لەلایەن ھێزێکی نەبینراوەوە زەمینەی بۆ شۆڕشێکی فیکری خۆش کرد کە ئیلھامەکەی لە تیۆری پەرەسەندن (داروینی) کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم وەرگرتبوو.
لە روانگەی ئیسلام، مەسیحیەت و ئایینە ئاسمانییەکانی ترەوە، تواناکانی ھەر کەسێک بە گوێرەی خواستی خوای گەورە دیاری دەکرێت. پەیدابوون و بەھێزبوونی ئەو شێوازە بیرکردنەوەیە بووە مایەی سەقامگیری و بەردەوامییەکی تایبەت لە کۆمەڵە مرۆییەکاندا. (راتزل) (٢) لە کتێبی جوگرافیای ڕامیاریی خۆیدا کە لە ساڵی (١٨٩٧) چاپ کرا، سەرجەم دیدگاکانی خۆی لەو بارەیەوە ھەڵڕشت. راتزل باوەری وابوو کە وڵاتان وەک گیانەوەرێکی زیندوون و یاسای تایبەتی دەیانگرێتەوە و لە ڕوانگەی «راتزل»ەوە دەوڵەت بریتییە (لە دەرەنجامی پەرەسەندنی ئۆرگانێک و بەشە وابەستەکانی وەک درەختێک وایە کە ئەندامە فەزایی یەکەی لە خاک دایە و بۆ ئەوەی ئەو ئەندامە نەشونما بکات و کامڵ بێت پێویستی بە پەرەسەندنی زەمینی ھەیە). جوگرافیناسی سویدی (کیڵن) چاکەی زۆر بەسەر زاراوە جیۆپۆلەتیکەوە ھەیە ئەویش بەکاری ھێناوە و لە سەرەتاکاندا ئەوە بوو جیۆپۆلەتیکی لە جوگرافیای ڕامیاریی جیا کردەوە لەڕووی تیۆر و پراکتیکیەوە پێشبینی ئەوەشی کردبوو کە دەوڵەتی مەزن (super state) لە ئەورووپا، ئاسیا و ئەفریقادا دروست دەبن و سەرکردایەتی دەگرنە دەست. کیڵن دەیوت دەوڵەتە مەزنەکەی ئەورووپا ئەڵمانیا دەبێت. ئەم زانایە لەڕووی بیروبۆچوونەوە لەژێر کاریگەریەکانی راتزلبوو.
شەڕی یەکەمی جیھانی بە یەکەم بەخاڵی وەچەرخانی گرنگ دادەنرێت لەو زووەوە زۆرتر لە ئەڵمانیادا بایەخ درا بە جوگرافیای ڕامیاری. (کارل ھاوسھۆڤەر ١٨٦٩-١٩٤٦) بە میراتگری بیری (کیڵن) دادەنرا لە ئەڵمانیادا. ئەگەر کیڵن بە داھێنەری جیۆپۆلەتیک دابنرێت، ئەوا کارل ھاوسھۆڤەر دەبێتە رێنیشاندەری. بیروبۆچوونەکانی ھاوسھۆڤەر ھەتا رادەیەکی زۆر لەژێر کاریگەریی (بواری جوگرافیای)دا بوو، ئەو پێی وابوو ئەو بوارە کار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەکات. دەوڵەتیش دەبێت فراوان بێت، ئەگینا لەناو دەچێت. بەڕای «کارل ھاوسھۆڤەر» بنەماکانی دەوڵەت خۆی لە چوار لایەنی گرنگی جیۆپۆلەتیکیدا دەبینێتەوە، کە ئەوانیش بریتین لە: (ژمارەیەکی زۆری دانیشتوان، رێژەی بەرزی لەدایک بوان، یەکیەتیی بەھێز لە نێوان خوێن و خاکی دانیشتوانەکەیدا، ھاوسەنگیی دادپەروەرانە لە نێوان شار و لادێدا.) روودانی جەنگی یەکەمی جیھانی وای کرد لەو ویلایەتە یەگکرتووەکانی ئەمریکا ئەم لقە سەرھەڵبدات و گەشە بکات. حکوومەتی ئەمریکا ژمارەیەکی زۆر لە جوگرافی زانەکانی ئەمریکیایان راسپارد کە لێکۆڵینەوە بکەن لەسەر گرفتەکانی وڵاتە ئەوروپییەکان ئەمە لە سەرەتادا لەناو (کۆمەڵەی ئەمریکایی) دابوو. دواتر لەناو ئەو ئەندامانەدا بوو لەگەڵ نێردراوەکەی سەرۆک (وڵسن) چوون بۆ کۆنگرەی ئاشتی، ھەرچەندە ئەم جوگرافی زانە ئەمریکاییانە پێشتر رانەھاتبوون لەسەر ئەم جۆرە لێکۆڵینەوە و توێژینەوانە. (بۆمان) پێشەنگی جوگرافیناسەکانی ئەمریکییەکان بوو لەم بوارەدا کتێبەکەی جیھانی نوێ‌ ببووە سەرچاوەی سەرەکی بۆ کێشەکانی دوای جەنگی یەکەم (بۆمان) یەکێک بوو لەو پسپۆرە دەگمەنانەی کەلە دانوستانەکانی دوای جەنگی یەکەم ئامادە بوو راوێژکاری سەرۆک (رۆزفڵت) بێت لە جەنگی دووەمی جیھانیدا. ھەر لەناو ویلایەتە یەگکرتووەکانی ئەمریکادا ژمارەیەکی تر دەرکەوتن وەک (درونت و تیلسی) و (ریتچارد ھارتشۆرن) و (ڤان ڤالکنبرگ) و (نۆرمان پونتس)و کەسانی تر. لەناو ئەورووپا لەگەڵ (ماکنیدەری) بریتانیادا کەسانی دیکە دەرکەوتن وەک (سفیجک)ی یوگسلافی و (دیمارتۆنی) فەرەنسی.
سەرچاوەکان
١- عەبدوڵڵا، خەبات(٢٠٠١)؛ بنەما تیۆرییەکانی جوگرافیای عەسکەریی کوردستانی باشوور، وەزارەتی ڕۆشنبیری ھەرێمی کوردستان.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیا پۆل:جوگرافیای سیاسی
خەلیل سەدیقی
خەلیل سەدیقی، گۆرانیبێژی به ناوبانگی کورد، ساڵی ١٩٢٨ له شاری مەهاباد له دایک بووه. خه‌لیل سه‌دیقی له‌م ده‌نگانه‌یه که خاوه‌نی شوناس و پێناسه‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌و خاوه‌نی شێوازی تایبه‌ت به خۆیه‌تی و "ست فاتمه" یه‌کێ له‌ هه‌ره‌ به‌رزترین به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ گه‌وره‌ییه‌ی گه‌له‌که‌مانه‌.
ژیان
شاره‌زایه‌کی باشی له‌هه‌مبه‌ر مۆسیقاو به‌ تایبه‌ت مۆسیقای فارسی و سه‌بکی سوننه‌تی هه‌بووه‌ و ئه‌و شاره‌زایه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ بنه‌ماڵه‌که‌ی و باوکی که‌ هۆگری ئه‌و شێوه‌ به‌رهه‌مه‌ هوونه‌ریه‌‌بووه‌.
له‌ سه‌ره‌تادا له‌گه‌ڵ شێعره‌کانی وه‌فایی ئاشنا ده‌بێ و دوای تێکه‌ڵ بوونی زیاتر له‌گه‌ڵ شێعری شاعیرانی کورد ئاشنا ده‌بێ. له‌بواری هه‌ڵبژاردنی شێعری شاعیرانه‌وه‌ شاره‌زایه‌کی تایبه‌تیشی هه‌بووه‌ که‌ ئه‌و راستیه‌ ده‌ر ده‌خات که‌ چه‌ند هۆگری نه‌ته‌وه‌ په‌ره‌ستی و بایه‌خ‌دان به‌ نه‌ته‌وه‌که‌ی بووه‌.
خه‌لیلی سه‌دیقی بایخی مۆسیقای زانیوه و شێعر و ئاهه‌نگ و چه‌شنی دابه‌ش کردنه‌که‌ی به لاوه گرینگ بووه و ئاستی توانایی و شوێندانه‌ری ژه‌نیاره‌کانیشی زانیوه‌و له‌گه‌ڵ موجتەبا میرزادە خه‌ریکی کار کردن بووه‌ و ئه‌وه‌ش له‌و وته‌یه‌ی ئه‌و به‌دی ده‌کرێ که‌ کاتی خۆی له ڕادیۆی سنە ده‌ڵێ: "ئه‌گه‌ر ژه‌نیاره‌که‌م میرزاده نه‌بێ گۆرانی ناڵێم!" وێده‌چی ژه‌نیاری سه‌ره‌کی ئاوازی "ست فاتمه"ش هه‌ر میرزاده‌ بووه‌.
"چه‌پکه‌ گولێک بۆ ست فاتمه‌" وێڕای په‌نجه‌ نه‌خشینه‌که‌ی موجته‌بای میرزاده‌ یه‌کێ له‌و شاکارانه‌یه‌ که‌ هه‌ر که‌سی گوێی هونه‌ری هه‌بێ به‌و شاره‌زایی‌ و شاکاری‌یه‌ ده‌زانێ.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:مردووانی ١٩٧٠
قشڵاخ ڕەزا
قشڵاخ ڕەزا (Qişllaq reza، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٠ کەس لە ٢٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زانکۆی نەزوا
زانکۆی نەزوا دەزگایەکی ئەکادیمیەکی تایبەتە کە دەکەوێتە شاری نەزوا لە ووڵاتی عومان. لە ساڵی ٢٠٠٤ درووست کراوە.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
جیمی وەیڵز
وێنۆک|جیمی وەیلز ٢٠١٤ لە کۆنفرانەسە جیھانییەکانی [[CeBIT، ویکیپیدیا زیرۆ]]
جیمی وەیڵز، ناوی تەواوی جیمی دۆنال وەیڵز (لەدایکبووی ٧ی ئابی ١٩٦٦)، ھەروەھا نازناوە سەرھێڵییەکەشی جیمبۆیە. کەسایەتیی ئەمریکییە و ھاوبەشە لە داڕشتنی ویکیپیدیا لە ویلایەتی ئەلاباما. وەیڵز بڕوانامەی بەکالۆریۆس و ماستەری ھەیە، سێ جار چووەتە ژیانی ھاوسەرگیری (دوو لە ھاوسەرەکانی مردوون) لەئێستادا لەگەڵ کەیت گارڤێی ھاوسەری دەژی و جەیمز تاکە مناڵێکی ھەیە، لەگەڵ ئەوەی ئەو لە ئەمریکا لە دایک بووە، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٢ەوە لە لەندەن نیشتەجێ بووە. جیمی بە ھاوبەشیی لاری سانگر لە ڕۆژی ١٥ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠١ پڕۆژەی ئینسکلۆپیدیای ئازادیان دەست پێکرد بە ناوی ویکیپیدیا کە ئەمڕۆ بە زیاتر لە ٢٧٥ زمان لەبەر دەستدایە و دە میلیۆن بەکارھێنەری ھەیە. alt=|وێنۆک|219x219پیکسڵ|جیمی وێڵز دامەزرێنەری [[ویکیپیدیا چاوی بە مارک زوکەربێرگ، دامەزرێنەری فەیسبووک دەکەوێت لەگەڵ کەیت ڕۆبێرتس، دامەزرێنەری گەنگای ئای دی ئێس]]
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:دامەزراوەی ویکیمیدیا پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:مێژووی ویکیپیدیا پۆل:بێدینەکان پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:مولحیدانی بریتانیا پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
تی دی کەنەدا ترەست
تی دی کەنەدا ترەست یان ھەر بە تی دی بانگ دەکرێت، بریتیە لە بانکێکی کەسی و بازرگانی لە کەنەدا، ھەردوو پیتی تی دی کورتکراوەی تۆرەنتۆ و دۆمینیۆن بەنکە، تی دی کۆمەڵێک خزمەتگوزاری پێشکەش بە بەشداربوانی دەکات ھەربەم ھۆیەوە زیاتر لە ١٠ ملیۆن بەشداربووی ھەیە کە لە ١١٠٠ لقی بەنکی و ٢٦٠٠ ئامێری خۆکاری ATMs خزمەتگوزاری وەردەگرن.
ھەموو ئەم لقەبەنکی و ئامێرانە بەھۆی بێتەلەوە بەیەک بەستراوەتەوە لەسەرانسەری کەنەدا،ئەندامی دامەزراوەی ئینتراکە، ھەروەھا خاوەنی ئامێری گەڕۆکیشە جگە لەوەی پێشینەی خانووبەرە و زەوی و زاریشی ھەیە لەگەڵ ڕژێمی ئابوری کەسی و ڕاوێژکاری وەبەرھێنانی و بەڕێوەبردنی و پاراستنی پڕۆژەکان.
ھاوبەشگای تی دی کەنەدا ترەست لەساڵی ٢٠٠٠دامەزرا دوای یەکگرتنی ھەردوو بەنکی تی دی و بەنکی کەنەدا ترەست، کە لە نوێوە ھەموو ئامێروو کارمەند و لێزانانیان دامەزراندەوە، بەڵام سەرەرای ئم یەکگرتنەش ژمارەی تۆماریان جیاوازە (TD Bank ژمارەی تۆمار:٠٠٤)بەڵام(Canada Trustژمارەی تۆمار:٥٠٩) کەلەلایەن میریەوە دوو بەنکی جیان بەڵام چاوگی ژمێریاریان کراوەیە بۆ ھەردوو لا.
لەساڵی ٢٠١٢ تی دی دەستەواژەی "Trust Trust" لەپاڵ ناوەکەی لابرد لەسەرجەم تابڵۆی لقەبەنکیەکانی.
مێژوو
کە دواتر لەساڵی ٢٠٠٠لەگەڵ TD Bank تێکەڵ کران ھەردوولا نیشانی بازرگانی "TD Bank Financial Group"ھەڵکرد لەسەر باڵاخانەی لقەبەنکیەکانیان، لەماوەی ساڵی ٢٠٠٠-٢٠٠١بەشی دامەزراوەیی درا بە کەنەدا ترەست وەبەشی خزمەتگوزاری چاڵاکیە کەسیەکانیش درا بە بە تی دی ھەروەھا سەرۆک و بەرێوەبەری گشتی درا بە کەنەدا ترەست وە سەرۆکی بەرێوەبردنی جێبەجێکردن درا بە تی دی.
تی دی لە ڕاگەیاندنەکان
ھەریەک لە تۆرەنتۆ بەنک و دۆمینیۆن ڕووبەرووی چەندین ڕەخنە بوونەوە بەھۆی بڵاوکردنەوەی زنجیرەیەک لە وتار لەبارەی کاری بەنکیانەوە لەکەناڵی سی بی سی تی ڤی، وتاری یەکەم لەژێر ناونیشانی ((ئێمە وەھا دەکەین چونکە کاروبارەکانمان شلۆقە))بوو کە لەلایەن بەشی CBC Business بڵاوکرایەوە لە ١٠ئازاری ٢٠١٧،وە فەرمانبەری بەرپرس لە تی دی دانی نا بەوەی بڵاوی کردۆتەوە و سەرپێچی یاسای کردوە لەترسی ئەوەی دەردەکرێت لەکارەکەی.
لە ١٥ ئازاری ٢٠١٧ کەناڵی CBC News وتارێکی بڵاوکردەوە کە تیایدا ئاماژەی بەوە دابوو کە پێنج لەھەرە بەنکە گەورەکانی کەنەدا (RBC ، BMO ، CIBC ، TD و Scotiabank) ھەزاران لەفەرمانبەرانیان ناچارکردوە کە کاری نایاسایی ئەنجام بدەن بەمەبەستی داھاتی زیاتر.
سەرچاوەکان
پۆل:کەنەدا پۆل:بەنک پۆل:ئابوور بە پێی وڵات پۆل:بانکەکانی کەنەدا
زیندەبەگۆڕ (کتێب)
کتێبی زینده به گۆڕ، نووسینی خاتوو مریەمی قازییه که له ڕێبەندانی ساڵی ٢٠٠٠دا چاپ و بڵاو بۆتەوە.
پێشەکی
زینده به گۆڕ، زایەڵەی زەنگی مەترسیی دووباره بوونەوەی هەڵکشان و داکشانی ستوونیی گەمەی ژیان - مردن، مردن - ژیانەوەیەکی هەمیشەییه که له بەرەبەیانی مێژووەوه دووچاری گەلی کورد بووەو، نه له کڕۆکپی مردندا ئۆقره دەگرێ و، نه له هات و هاواری ژیاندا سەقامگیر دەبێ.
زینده به گۆڕ، باڵیۆزی چیرۆکی ڕۆژهەلاته بۆ باشوورو، نەخشەی جوگرافیای تەلبەندکراوی چیرۆکی کوردیی کەلێن بڕ دەکا... زینده به گۆڕ نوقڵانەی ئەزموونێکی هونەریی و هۆشمەندانەی سیاسی سەرکەوتووه.
چیرۆکی زینده به گۆڕی خاتوو مریەمی قازی له وەڵامی ئەم پرسیاره ناماقوڵه دەگەڕێ (دەتەوێ چەند جاری دیکه بمری ...؟!) دەڵێم (ناماقوڵ). مەبەستم له زاراوه ئەدەبییەکەیه، چونکه وەڵامی پرسیارەکه پێشوەخته زانراوەو، بەلای کەمیشەوه ئێمەی مرۆڤ دەزانین نەک هەر هەموو مرۆڤێک، بگره هەموو گیانلەبەرێکیش تەنها یەک مردنی له پێشەو، هیچ کەسێک بۆی نییه ئەو ئەزموونه کارەساتئامێزه دووباره یا چەند باره بکاتەوه، مەگەر ئەو مردنه مەجازییەی که لەم پەنده کوردییەدا هاتووەو دەڵێ: ئازا تەنها یەک جار دەمرێ، بەڵام ترسنۆک ڕۆژێ هەزار جار ... بەڵام خاتوو مریەمی قازی لەم چیرۆکی زینده به گۆڕەیدا باس له کارەسات و تراژیدیای ڕاست و مەجازیی میللەتێک دەکا، که له ڕووداوی مەرگباری قوربانییەکانی ئەنفال و بەکۆ مردنیان له سەحرای عەرعەرو، له کیمیابارانی هەزاران خەڵکی بێ گوناهی هەڵەبجەی شەهیدو، له لێقەوماوانی کۆڕەوه ٣ میلۆنییەکەی بەهاری ١٩٩١ەوە ڕووه ڕاستەقینەکەی وەردەگرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٠
دای شولون
ژیان
لە ٧٣٢ لە دایکبووە، وەک فەرمانبەرێکی حکووومەت خزمەتی کردووە، ھەرچۆنێک بێت لە ساڵەکانی دواتری دوای مردنی ئیمپراتۆر دایزۆنگ لە ٧٧٩ لە دادگای شاھانە دووردەخرێتەوە. بەڵام دواتر چەندین پۆستی جۆراوجۆری بەدەستەوە گرت، دواتر پاش ماوەیەک دووبارە بانگ دەکرێتەوە دادگای شاھانە بەڵام لەبەر ماوەی تەمەنی ناتوانێت بگاتە پایتەخت
کارەکان
دە لە کۆکراوەی شیعرەکانی بڵاوکراوەنەتەوە، بەڵام لە ئەمڕۆدا تەنھا دوو دانەیان توانراوە بدۆزرێنەوە و رزگاریان بووە. یەکێک لە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ تۆمارکراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
کتێبەکاتی چوان تانگشی کە تیایدا شیعرەکانی دای شولونی تیادا تۆمارکراوە لە پڕۆژەی دەقی چینی.
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی تانگ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:نووسەرەکانی چانگژۆو پۆل:شاعیرانی جیانگسو پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ پۆل:سیاسەتمەدارەکانی چانگژۆو پۆل:سیاسەتمەدارەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە جیانگسو
کۆمەڵەی نەتەوەکان
thumb|دروشمی کۆمەڵەی نەتەوەکان کۆمەڵەی نەتەوەکان ڕێکخراوەیەکی ناونەتەوەیی بوو کە لە ساڵی ١٩٢٠ و لە ئاکامی پەسەندکرانی پەیماننامەی ڤێرسای دامەزرا و بە دامەزرانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٦ لێک ھەڵوەشایەوە. کۆمەڵەکە سەرجەم ٥٨ ئەندامی بوو و ئامانجەکانی بریتین بوون لە: چەکداماڵینی جیھانی، بەرگری لە پێشھاتنی شەڕ، چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوان ئەندامان لە ڕێگەی وتوبێژ و دیپلۆماسی و ھەروەھا باشترکردنی باری ژیان لە ئاستی جیھانیدا.
دەسپێکی ھەڵوەشانەوەی کۆمەڵە ئەو کاتە بوو کە ھەندێک دەوڵەتان دەستیان دایە داگیرکاری و کۆمەڵەش ھیچی لە دەست نەھات. بۆ وێنە ژاپۆن بە ھەڵگیرسانی شەڕی دووھەمی خۆی لەگەڵ چین، لە ساڵی ١٩٣١ لە کۆمەڵە ھاتە دەرەوە. یان ھیتلەر لە ساڵی ١٩٣٣ وڵاتەکەی لە کۆمەڵە کێشایە دەرەوە کە ئەنجامەکەی بوو بە شەڕی جیھانیی دووھەم.
ئامانجەکانی کۆمەڵەکە
ئامانجە سەرەکیەکانی کۆمەڵەی گەلان بەپێی ئەوەی لەبە ڵێنەکەی دا ھاتووە، پوخت دەبنەوە لە:
ڕاسپاردەی گشتی یان سکرتاریەت
ئەمەش دەستەی بەردەوامی ناو کۆمە ڵەیەو لەسەرو ھەمویانەوە ئەمیندارێتی گشتی لەلایەن ئەنجومەنەوە بەیەک دەنگ ھەڵدەبژێرێت‌و کۆمەڵەش بەزۆرینەی دەنگ ڕەزامەندی لەسەر دەردەبڕن. یاریدەدەرانێکیش یارمەتی ئەمیندار دەدەن کە بەڕەزامەندی ئەنجومەن ھەڵیان دەبژێرێت، ھەروەھا کۆمەڵێ کارمەند ھەبوون. ئەرکی سکرتاریەت ئامادەکردنی لێکۆڵینەوەو بەڵگەنامە گرنگەکان بوو بۆ ئەنجومەن‌و کۆمەڵە، لەکاتی ھەڵگیرساندنی جەنگ یان چەند بارێکدا کە ھەڕەشەی جەنگ بکەن، سکرتێری گشتی ئەنجومەن بانگھێشت دەکات بۆ کۆبونەوە.
ڕۆڵی کۆمەڵەی گەلان تەواو سنوردار بوو، چونکە ئەو ڕاو بۆچونانەی تێیدا زاڵبوون دەربڕی ڕای دەوڵەتە سەرکەوتووەکان بوون‌و مۆرکی ئەوروپی‌و بەشێوەیەکی تایبەتیش مۆرکی بەریتانی‌و فەرەنسی بەسەر ھەموو چالاکیەکانی دا زاڵبوو، لەگەڵ ئەمەشدا لەگەڵ کەموکورتیەکانی دا ھەنگاوێکی پێشڕەوی بوو بەئامانجی ھاریکاریەکی ڕێکخراوو بەردەوامی نێودەوڵەتی.
ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی: لەماددەی ٢٣ی بەڵێنی کۆمەڵەی گەلاندا ھاتووە کە پێویستە ڕێکخراوێک دابمەزرێت بۆ کاری نێودەوڵەتی کە ئامانجی ئامادەسازی چەند بارێکی دادوەرانەی مرۆییانە بێت بۆ کرێکارانی ژن‌و پیاوو منداڵ لەھەموو بەش‌و ناوچەکاندا. لەساڵی ١٩١٩دا دەستەیەکی سەربەخۆ دامەزراو لەچوارچێوەی کۆمەڵەی گەلاندا کاری کردو یاسا دانانە تایبەتیەکانی دانا بەشاککردنی باری گەلان‌و مەرجەکانی کارو ڕێکخستنی ماوەی کارو نەھێشتنی بێکاری لەگەڵ داننان بەبنەمای ئازادی سەندیکاکان. ئەوەی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی جیادەکاتەوە ئەوەیە کە حکومەت‌و کرێکارو خاوەن کارەکانی لەخۆدەگرت، گرنگترین دەزگاکانی ڕێکخراوی کاریش بریتیبوون لە:
کۆنگرەی گشتی: یان کۆنگرەی کاری نێودەوڵەتی کە بەرزترین دەزگا بوو ھەموو دەوڵەتێک بەدوو نوێنەر بەشداری تیادا دەکردویەکێکیان لەکرێکاران‌و ئەویتریش لەخاوەن کارەکان بوو.
ئەنجومەنی کارگێڕی: کە سەرپەرشتی کارەکانی سکرتاریەتی دەکردو دابەشکردنی کارەکانی کۆنگرەکانی دادەناو لەچل ئەندام پێکدەھات، بیستیان لەحکومەت‌و دەیش لەکرێکاران‌و دەکەی تریش لەخاوەن کارەکان.
سکرتاریەتی گشتی: کە بەڕێوەبەرێکی گشتی سەرکردایەتی دەکردو مەڵبەندەکانی لەجنێف بوو لەسویسرا.
دادگای دادی ھەمیشەیی نێودەوڵەتی ١٩٩٢
پرۆژەیەکی تایبەت دانراو پێشنیاری پێکھێنانی دادگایەکی دادی نێودەوڵەتی دەکرد کە گوێبیست‌و بینەری سکاڵا نێودەوڵەتیەکان بێت‌و بڕیارە ڕاوێژکاریە تایبەتیەکان بەھەموو ناکۆکیەک دەربکات، لە١٥ دادوەر پێکدەھات‌و بۆ ماوەی ٩ ساڵ ھەڵدەبژێرران‌و پێگەی دادگا کە لەشاری لاھای بێت لەھۆڵەندا، پەنابردن بۆ دادگا کە سەبارەت بەدەوڵەتان بەخواست بوو، دادگاکە کەلە چارەسەری ناکۆکیە نێودەوڵەتیەکاندا ھیچ ڕۆڵێکی بەرچاوی نەدەبینی، بەتایبەت کە کەوتبووە ژێر کاریگەری دەوڵەتە خاوەن ھە ژمون‌و زاڵەکان بەسەر چالاکیەکانی داگای نێودەوڵەتیدا.
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩١٩ پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
ڤایروسی ڤاریسێللا زۆستێر
وێنۆک|وێنەی مایکڕۆسکۆپی ڤایرۆسی ڤاریسێللا زۆستێر
ڤایرۆسی ڤاریسێللا زۆستێر ئۆرگانیزمێکە کە دەبێتە ھۆی پەیدا بوونی نەخۆشی ھاوڵە مریشکانە لە مرۆڤدا. ھەروەھا ڤاریسێللا لە مرۆڤانی گەورەساڵدا دەبێتە ھۆی پەیدا بوونی نەخۆشی زۆنا.
ئیمپراتۆر گۆ-شیریکاوا
ئیمپراتۆر گۆ-شیریکاوا (後白河天皇,، لەدایکبووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ١١٢٧ - ٢٦ی ئابی ١١٩٢) ٧٧مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو وە یەکێک بووە لە ئیمپراتۆرە بەھێزەکان کە توانییەتی دەسەڵاتی سیاسی ئیمپراتۆرییەتەکەی گەشە پێ بدات بۆ ماوەی ٣٧ ساڵ،
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١١٢٧ پۆل:مردووانی ١١٩٢ پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن) پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن) پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان
پێتا-
پێتا پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠١٥ یان بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی Pیە.
תחיליות במערכת היחידות הבינלאומית
ئەسپسواری
ئەسپسواری یارییەکی کۆنی وەرزشییە. لە ڕیزی ئەو یارییانەیە کە لە ئۆڵەمپیاد دەکرێن. مێژوونووسان مێژووی ئەم یارییە دەگەڕێننەوە بۆ شاری بابل و وڵاتانی میسر و سووریا. ئەم یارییە لەلایەن پاشا کۆنەکانی ڕۆم و یۆنانییەکانەوە گرنگی پێدراوە.
وێنۆک|دوو ئەسپسوار لە پێشبڕکێیەکی ئەسپسواری، ٢٠٠٧
قەڵاکۆن
قەڵاکۆن (Qellakon، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤٦ کەس لە ١٠٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پەلکانەی شیوەشان
پەلکانەی شیوەشان یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
دو مو
دو مو (بە چینی:杜牧 لەدایکبووی٨٠٣ بۆ ٨٥٢) سیاسەتمەدار، خۆشنووس و شاعیرێکی چینی بوو کە لە کۆتا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ ژیاوە وە بەباشترین شێوە بەھۆی ڕۆمانس و ھەڵبەستە چوار ریزییەکەی ناسراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ٨٥٢ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:شاعیرانی شێنسی پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە شێنسی پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ پۆل:نووسەرانی سیان
ھۆلیکا
وێنۆک|هۆلیکا دەن لەمومبای، بۆ پێشوازیکردن لەفیستیڤاڵی هۆلی. ھۆلیکا (بە سانسکریتی: होलिका) یەکێکبووە لەکەسە ڕۆحی شەڕەنگێزەکان لەنێو نووسراوەکانی نێو ڤێداکان لە ئایینی هیندووئیزم. هۆلیکا لەلایەن خوای هیندووەکان ڤیشنو سووتێندراوە. هۆلیکا خووشکی پاشا هیرانیاکاشیپو بووە.
لە هیندووئیزمدا چیڕؤکی هۆلیکا دەن (واتە: مردنی هۆلیکا) بەسەرکەوتنی خودادا دادەنرێت بەسەر شەیتان. بەمبۆنەیەوەش لەشەوی فیستیڤاڵی ڕەنگەکان واتە ھۆلی ئاگرێک دەکەنەوە بۆ ئەم یادە.
دەنگۆی ئەوە ھەیە (فیلم)
دەنگۆی ئەوە ھەیە فیلمێکی کۆمیدی ڕۆمانسیی ئەمریکییە و ساڵی ٢٠٠٥ بەرھەمھێندراوە و لە دەرھێنانی ڕۆب ڕینەرە، فیلمەکە بە ڕۆڵگێری جێنیفەر ئانیستن، کێڤین کۆستنەر، شیرلی ماکلەین و مارک ڕوفالۆ بەرھەمھێندراوە، سیناریۆی فیلمەکە لەلایەن تێد گریفین نووسراوە باس لە کەسێک کەسێک بەناوی بەو بۆرۆو لەگەڵ ئافرەتێک دەخەوێت بەناوی کاترین کە زۆر لەخۆی بەتەمەنترە، بەڵام دواتر دەکەوێتە خۆشەویستی لەگەڵ کچی کاترین کە ناوی جۆسلینە و پێکەوە سێکسیان دەبێت، جۆسلین دواتر بەو بەجێدەھێڵێت و دوای ھەفتەیەک ھاوسەرگیری دەکات و منداڵێکی دەبێت بەناوی سارا، فیلمەکە باس لە ٣٠ ساڵ دوای ئەم ڕووداوە دەکات، سارا، بەھۆی ئەوەی جیاوازی زۆری ھەیە لەگەڵ ئەو کەسەی پێیوایە باوکییەتی، گەشتووە بەو باوەڕەی کە ئەو کچی بەو بۆرۆیە بۆیە دەچێت و بەشوێنی دەگەڕێت بەڵام دوای ئەوەی دەردەکەوێت کە بەو نەزۆکە، سارا و بەو بۆرۆو پێکەوە سێکسیان دەبێت. ڕووداوەکانی ئەم فیلمە پشتیان بە ڕۆمانێک بەستووە کە ساڵی ١٩٦٣ نووسراوە. فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگران بە نەرێنی ھەڵسەنگێندرا و لە بۆکس ئۆفیسدا ٨٨٬٩ ملیۆن دۆلاری قازانج کرد بەرامبەر بە بودجەی ٧٠ ملیۆن دۆلاری تێچووی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥ پۆل:وارنەر برۆس پیکچەرز پۆل:فیلمی درامی ساڵی ٢٠٠٥ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە کۆمیدی-درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ڤیلەیج ڕۆدشۆ پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون
پەیمانی ڤێرسای
وێنۆک|200px|پەیمانی ڤێرسای thumb|thumbtime=5|The Signing of the Peace Treaty of Versailles پەیمانی ڤێرسای ئەو پەیمانی ئاشتییە بوو کە لە ٢٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ لە کۆشکی ڤێرسای لە پاریس لایەنەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم واژۆیان کرد و کۆتایییان بە شەڕ ھێنا، ئەگەرچی ئاگری شەڕ پێشتر لە کاتژمێر ١١ی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کوژابووەوە. ئەم پەیمانە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی دووھەمی ١٩٢٠ خرایە قۆناغی جێبەجێبوونەوە. یەکێ لە پاشخانەکانی پەیماننامەکە چواردە خاڵەکەی ودرۆ ویڵسنی سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا بوو.
پۆل:فەڕەنسا لە ١٩١٩ پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئالمانیا پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩١٩ پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ئەڵمانیا پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان پۆل:ڕووداوەکانی تەممووزی ١٩١٩
وەرزی کەرگەدەن
وەرزی کەرگەدەن فیلمێکی ٢٠١٢ی ئێرانییە لە دەرھێنانی بەھمەن قوبادی. ئەکتەران بێھرووز وسووقی و مۆنیکا بێلووچی ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. زۆربەی دیمەنەکانی فیلمەکە لە ئەستەمبوڵ وێنەگیراون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە عێراقییەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمە تورکییەکان
پادشا
پادشا یان پاشا یان شا بە کەسێک دەوترێت کە وڵاتێک بەبۆنەی میراتگرییەوە فەرمانڕەوایی دەکات. پاشایەک کاتێک ھێزی دەکەوێتە دەست کە شای پێشوو، کە ئەندامێکی بنەماڵەی ئەمە، مردبێت. ھەندێ جار شایەد یەکێک بە بۆنەی دەست لەکار کێشانەوەی شای پێشوو ببێت بە پادشا وەک: جۆڕجی شەشەم. لە زۆرترین بەشی مێژوودا، زۆرتری وڵاتەکان، بە تایبەت لە ئەورووپادا، بەم شێوە فەرمانڕەوایی کراون. ھەندێ لە وڵاتەکان وەک فەڕەنسا دەمێکە پاشایەتی نەماون. ھەندێک وەک بریتانیا ھێشتا بنەماڵەی پادشایەتییان ھەیە. لە ھەندێک لە وڵاتەکان، خەڵک پاشای نوێ لە نێوان کەسانێکی تر کە بڕیارە لەوان بێت، ھەڵدەبژێرن.
ژنی پادشایەک بە شاژن ناودەبرێت. ژنێکیش کە بە بۆنەی میراتگرییەوە دەبێتە فەرمانڕەوا بە شاژن ناو دەبرێت.
ئەگەر وڵاتێک پادشا یان شاژنی بێت، ئەوە بەو واتایە کە پاشایەتییە. بە وڵاتێک کە لەلایەن پاشا یان شاژنەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت، شانشین دەوترێت.
پەڕەی پەیوەندیدار
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پاشاکان پۆل:نازناوی خانەدانەکان
ئینتراک
ئینتراک تۆڕێکی ئەلیکترۆنیی کەنەدییە لەنێوان بەنکەکان، ئەم تۆڕە ئەلیکترۆنیە ھەموو دامەزراوە ئابوری و بانکیەکان بەیەک دەبەستێتەوە بەمەبەستی ئاسانی و ووردی چاودێری ئابوری و گواستنەوە و گەیاندنی پارەکان لەنێوان بەنکەکان. ئینتراک بەشێوەی پسولە (کارت)ێکی ئەلیکترۆنیە کە لە گیرفان ھەڵدەگیرێت لەلایەن حکومەتی کەنەدیەوە پاڵپشتی و چاودێری دەکرێت، پتر لە ٥٩٠٠٠ئامێری بەنکی(ATM) لە سەرانسەری کەنەدا ھەیە کە توانای خوێندنەوەی پسولەی ئینتراکیان ھەیە، ھەروەھا پتر لە ٤٥٠٠٠ کۆگا و فرۆشگا لەکەنەدا ھەیە کە کار بە ئینتراک کارد دەکەن
مێژوو
بۆ یەکەم جار تۆڕی ئینتراک لە ١٩٨٤ دروست کرا و کەوتە کار لەلایەن دەستەی ئینتراکی خۆبەخشەوە، کە پڕۆژەیەک بوو لە نێوان پێنج لەھەرە گەورەترین دامەزراوە بەنکیەکانی کەنەدا(RBC و CIBC و Scotiabank و TD و Desjardins)لەماوەی ساڵی ٢٠١٠ پتر لە ٨٠ڕێکخراو ھاتنە پاڵ پڕۆژەکە. دوای سەرکەوتن و باوبوونی پسولەکە پڕۆژەکە گۆڕدرا بۆ پسولەیەکی باجگر ئەمیش دوای ئەوەی دامەزراوەی Acxsys لە ساڵی ١٩٩٦چەندین خزمەتگوزاری زیاتری بۆ بەکاربەرەکانی خستە ڕوو و نیشانەی Interac خستە سەر پسولەکانی کە ئەمە بووە ھۆی ئەوەی ئینتراک ڕاستەوخۆ کرێی بەکارھێنان لە بەکاربەرەکانی وەربگرێت بەمە ناچاربوون لە ٢٠٠٨تا٢٠١٣ ھەردوو دامەزراوەی Interac و Acxsys یەک بگرن لەژێڕناوی Interac Corporation، بارەگای سەرەکی ئینتراک کەوتۆتە ڕۆیاڵ بانک پلازا لە تۆرەنتۆ.
خزمەتگوزارییەکان
ئینتراک بۆتە ڕێکخراوێکی نیشتمانی و بەرپرس لە چاودێری و خزمەتگوزاریە بەنکیە نێودەولەتیەکان و بەچەندین شێواز خزمەت پێشکەش دەکات وەک:
تەلیسکۆبی تیشکدانەوە
وێنۆک|تەلیسکۆبی هاوێنە گەورە سەر بە زانکۆی ڤیینا
تەلیسکۆبی تیشکدانەوە یاخوود تەلیسکۆبی هاوێنەیی (بە ئینگلیزی : Refracting telescope)‏ تەلیسکۆبێکە کاردەکا بە هاوێنە و بەکاردێت لە کار و چالاکی فەلەکی و چاودێریکردنی ئەستێرە و تەنەکانی گەردوون، هەروەها بەشێکیان بەکاردێت لە بواری سەربازی لەبۆ دووربین و بە مەبەستی لێکۆڵینەوەی فەلەکی.
دیزاینی تەلیسکۆبی هاوێنەیی
وێنۆک| تەلیسکۆبە هاوێنەییەکان یەک دیزاینی هاوبەشیان هەیە، پێکدێن لە دیمەنی پێشەوە ١ هەروەها چاوێک ٢ کە بینەر لێی پیشان دەدات ٣ئەو سیستەمە ڕووناکی زیاتر کۆدەکاتەوە لە ئامانجە بینراوەکە ٤ دوای کۆکردنەوەی ڕووناکی لینزی چاوەکە تیشکی دەخاتە سەر ٥ بینەر بە کراوەیی و ڕوونی و ڕووناکی و گەورەکراو دیمەنێکی خەیاڵی پێشکەشی دەکرێ ٦ هەروەها لوولەی کانزایی ٧ بە شێوەیەکی تەواو پارێزگاری لە سیستەمی لینزەکان دەکا.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان پۆل:تەلیسکۆپەکان
بالە
بالە یارییەکی بەکۆمەڵە. لە ھەر تیپێکدا ٦ یاریزان لەنێو یاریگادا ئامادە دەبێ بۆ یاریکردن. بۆ یەکەمجار یاریی بالە لە ساڵی ١٩٦٤ چووە ڕیزی یارییەکانی ئۆڵمپیاد. وێنۆک|وێنەی یارییەکی نێودەوڵەتی لە یاری بالە لەنێوان تیمی ڕووسیا و ئیتاڵیا
کورتەی مێژوویی
مێژووی یاری بالە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٩٥ز بوو ئەویش لەلایەن مامۆستا و داھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی ویلیام مۆڕگنەوە پێشنییازکرا کە یارییەک دابڕێژرێت کە تێکەڵەی یاری تێنس و تۆپی دەست وتۆپی باسکە بێت و ئەو پێشنیازی ئەوەی کرد یاریگای یاری دەبێ ١٦ مەتر بێت لە درێژی، و ئەم پێشنیازی ئەوی کرد کە لەیاری بالە ژمارەی یاریزانان ئازاد بێت بەڵام نابێ لە ٩ زۆرتر بێت و لە ٣ کەمتر بێت، بەڵام ئێستا زۆرینەی پێشنیازەکانی ویلیام مۆرگن بەھۆی بەرەوپێشچوونی یارییەکە، بەڵام نابێ بیرۆکەکانی ویلیام بەھەڵە دابنرێت بەڵکوو زۆرینەشیان لە ئێستا بەکاردەھێنرێن. وێنۆک|ھێلکاری ڕووبەری یاریگای بالە
یاری بالە لە ئۆڵەمپیاد
لە ساڵی ١٩٦٤ بۆیەکەمینجار ئەو یارییە لەیارییەکانی ئۆڵەمپیادا ھەژمارکرا، لە دوا ئۆڵەمپیادیش کە لە چین بەڕێوە چوو ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕزایل و ئەمریکا گەیشتنە یاری کۆتایی و بەڕزایل مەدالیای زێری بردەوە دوای سەرکەوتنی بەسەر ئەمریکادا
جووڵەکان
یاری بالە لەکۆمەڵە شێوە جووڵە پێکدێت لەوانە: وێنۆک|وێنەی یاریکەرێک لەکاتی ناردنی تۆپ بۆ یاریگای تیمی بەرامبەر
لەسەر لم
یارییەکی تریش ھەیە لەشێوەی بالە کە دەکرێ ئەویش لەسەر لم دەکرێت لەم یارییە ھاوشێوەی بالەیە بەڵام ئەوەی جیاوازە لەسەر لم دەکرێت لەکەناری دەریا ئەم یارییەیان زیاتر دەکرێت وەلە دوو یاریزان یان زیاتریش پێکدێت.
یاریگا
یاریگاکە لاکێشەیییە و درێژی ھەژدە مەتر و پانی نۆ مەترە، زەوییەکەی بە ھێلێک جیاکراوەتەوە کە پانی ھێلەکە ٥ سم ە، یاریگاکە دابەشکراوە بۆ دوو بەشی چوارگۆشەی یەکسان درێژی ھەر چوارگۆشەیەک نۆ مەترە،
بە ھێلی ناوراست جیاکرونەتەوە، ھەر چوار گۆشەیەک بۆ دوو بەش دابەش دەبێت کە بەشی نزیک لە تۆر بە ناوچەی ھێرشبردن ناو دەبرێت ناوچەی دووەمیش بە ناوچەی بەرگری ناودەبرێت، و ئەگەر یاری بالە لا ھۆلدا بکرێ پێویستە بەرزی ھۆلەکە لانی کەم حەوت مەتر بێت.
ناوچەی ئازاد
لە لاکانی چواردەوری یاریگاکەیە درێژێکەی لانی کەم سێ مەترە و ئەوپەری ئەوپەری پێنج مەترە ھێلەکانی کۆتایی بە لایەنی کەمەوە سێ مەترەو ئەوپەری ھەشت مەترە.
پۆل:بالە پۆل:یاریەکانی تۆپ پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوین پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین
شووتی
وێنۆک|300x300پیکسڵ|شووتی کوردی بە ڕەگ و گەڵاکەیەوە شوتی ناوی تری
شامی شمی، شووتی، شه‌به‌ش، شه‌به‌ز، شه‌به‌ژ، شمتی، شمتن، شمتو، جه‌به‌ژ، ژه‌به‌ش، شفتی، هه‌نی، ئه‌م گیایه‌ له‌ تیره‌ی “کوله‌که‌یه‌کان” Cucurbitacéesه‌.
میوه‌یه‌کی زلی تۆکڵ ئه‌ستووری هاوینی یه‌، له‌ دیوی نێوه‌وه‌ سووره‌ و تامی زۆر شیرین و خۆش و ئاوداره‌ و ناوکه‌که‌ی ڕه‌ش یان قاوه‌ییه‌ و وه‌کو ده‌نکی کوله‌که‌ و ڕۆزگارپه‌رست له‌ ئاو و خوىدا ده‌یبرژێنن بۆ شه‌وچه‌ره‌، ته‌رزه‌که‌شی له‌ سه‌ر زه‌وی خۆی راده‌کێشێى و گه‌لآکانی بڕاو بڕاون. شامی له‌ زۆر ئه‌ندازه‌ و شکڵی درێژ و خڕدا هه‌یه‌. ئاوی شووتی بۆ ده‌رمانی زگچوونی مندالآن باشه‌، به‌لآم زۆر خواردنی ده‌بێته‌ هۆی گازی نێو زگ. شکرۆک جۆرى شامی یه‌.
ئه‌مه‌ش شامی یه‌ به‌ لاتینی Cucurubita citrullus،
به‌ فه‌رانسه‌یی Pastéque, melon on d eau. پێئه‌ڵێن.
پێکهاته‌کەی
92% ئاو + 7% ڕیشاڵ + چه‌وری‌ + پرۆتین + کاربۆ هایدرەیت + پکتین + که‌مێ‌ خوێی‌ کانزایی‌ + ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ ڤیامین سی و که‌مێ‌ ڤیتامین ئی.
سەرچاوەکان
پۆل:شووتییەکان
مازدا
مازدا ناوی مارکەی کۆمپانیای ئۆتۆمۆبیل دروستکەری ژاپۆنیە.
پێڕستی شارەکانی ئەنگۆلا
ئەم پەڕەیە بریتییە لە پێرستی شار و شارۆچکەکانی وڵاتی ئەنگۆلا
مازدا
ناو
ناوی مازدا، لە خوای زەردەشتی، خوای ژیری ئاهورا مەزداوە وەرگیراوە. ماڵپەڕی کۆمپانیاکە هەروەها ئاماژە بۆ ئەوە ئەکات کەوا ناوەکە لە ناوی دامەزرێنەرەکەشی "ماتسودا" داڕێژراوە.
پێڕستی شارەکانی ئەنگۆلا
alt=|وێنۆک|250x250پیکسڵ|[[Huambo]]
مازدا
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٠ پۆل:کۆمپانیاکانی ژاپۆن پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
پێڕستی شارەکانی ئەنگۆلا
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان Angola  Angola Cities Angola پۆل:پێڕستەکانی شارەکان بەپێی وڵات پۆل:پێرستەکانی شارەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەنگۆلا
پەیمانی ئاشتی
پەیمانی ئاشتی ڕێککەوتنێکی ناوبەری دوو لایەنی تێکھەڵچووە (زۆربەی جاران دوو وڵات) کە بەشێوەی فەرمی شەڕ یان تێکھەڵچوونی چەکدارانە کۆتایی دێنێ. پەیمانی ئاشتی نە خۆبەدەستەوەدانە و نە ئاگربەست و چەکسەکناندن. لە ئاگربەستدا، ھەر دوو لا بۆ ماوەیەکی دیاریکراو یان لە دەڤەرێکی دیاریکراودا شەڕ ڕادەگرن. لە چەکسەکناندنیشدا، ھەر دوو لا شەڕ ڕادەگرن تا دانوستان بۆ ڕێککەوتن دەست پێ بکەن. بەڵام، لە خۆبەدەستەوەداندا، لەشکری لایەنێک یان حکوومەتی ئەو وڵاتە چەک دادەنێ و خۆی دەخاتە بەر بەزەییی لایەنی سەرکەوتوو. پۆل:یاسای نێونەتەوەیی پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتی
کۆنفۆشیۆس
thumb|وێنۆک کۆنفۆشیۆس (؛ ٥٥١ پێش زایین - ٤٧٩ پێش زایین) لە فەرھەنگدا بە مانای سەردار کۆنگ، فەیلەسووفێکی چینی و سیاسەتوان بووە کە لە سەردەمی بەھار و پاییزدا ژیاوە فێرکارییەکانی کۆنفۆشیۆس کاریگەری لەسەر ئاسیا بەجێھێشتووە بە تایبەتی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
فەلسەفەکەی بایەخ دەدات بە ئەخلاقی تاکەکەسی و کۆمەڵگایی، پێوەندییکانی نێوکۆمەڵگایی، دادپەروەری و ئاکارباشی. بیرۆکەکانی کۆنفوشیوس، ئێستا دەزگایەکی فەلسفی و شێوازی بیرکردنەوەیەکی تایبەتی لێ درووستبووە بە ناوی کۆنفۆشیزم. ناوی کۆنفۆشیۆس یەک جار لەلایەن یەکێک لە باوکەرانی ئایینی خاچپەرستی، ماتێئۆ ڕیکی، ناسێندرا.
زۆرێک لە بیرۆکەکانی کۆنفۆشیۆس لە کتێبی گوڵبژێرێک لە کۆنفوشیوس دا ھاتوو کە ماوەیەکی زۆر دوای مردنی کۆکراوە. بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ بە نووسەری چەن کتێب دەزاندرا کە دەرکەوت دوای مردنی نووسراوە.
کۆشکی ڤێرسای
وێنۆک|کۆشکی ڤێرسای کۆشکی ڤێرسای (بە فەڕانسەیی: Château de Versailles) کۆمەڵەکۆشکێکە لە شاری ڤێرسای لە نزیکی پاریسدا کە وەکوو گەورەترین کۆشکی شاھانەی جیھان دەناسرێ. پەیمانی ڤێرسای کە یەکێک لە گرنگرین پەیمانەکانی مێژووی جیھانە لەم کۆشکەدا بەستراوە.
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٧٢ پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٨٤ پۆل:کۆشکی ڤێرسای پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا
یازی بڵاخی، ساحێوی سەقز
یازی بڵاخی یان یازی بڵاغی (Yazîbillaxî، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٨ کەس لە ١٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمریکای باکوور
وێنۆک|چەپ|٢٠٠px|کیشوەری ئامریکای باکوور ئامریکای باکوور کیشوەرێکە لە نیوەگۆی باکوور و نیوەگۆی ڕۆژاوای زەویندا (نەختێکی ناکەوێتە ناو نیوەگۆی ڕۆژاواوە، بەڵام ئەو نەختە زۆر کەمە) و لەتی باکووریی ئامریکاکانە رووبه‌ره‌كه‌ی 20 ملیۆن كم دووجایه‌ ده‌كه‌ویته‌ بازنه‌ی پانی 25 تا 83 باكوور له‌ ولاتانی (ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا و كه‌نه‌دا و دوورگه‌كانی گرینلاند)پیكهاتووه‌.دانیشتووانی 320 ملیۆن كه‌سه‌ و 290 له‌ ولایه‌ته‌‌ یه‌گكرتووه‌كانی ئه‌مریكا و 35 ملیۆن كه‌س له‌ كه‌نه‌دا ده‌ژین.
پۆل:ئەمریکای باکوور پۆل:ھەرێمەکانی ئەمریکاکان پۆل:کیشوەرەکان
وێژەنان
وێژەنان (Wêjenan، ) دێیەکە لە گوندستانی بێساران، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی وێژەنان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٣٩ کەس لە ٤١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
پلاكی گەرمکەرەوە
پلاکی گەرمکەرەوە (بەئینگلیزی :glowplug )ئامرازێكى گەرم كردنەوەیە بەكار دەهێنێت بۆ ئەوەی يارمەتى بزوێنەری ديزل بدات لەکاتی هەڵبوون. لە ئاووهەواى سارد، مەكينەى ديزلى لە خێراييى بەرز زەحمەت دەتوانن کاربکەن (هەلبن ) چونكە بارستایى بڵۆکی سلندەر و سلندەر گەرميى پەستان دەمژن، ڕێگرن لە داگيرساندنی (كە پشت دەبەستێت بەو  گەرميە).
(پرە-چامبەرەد) بزوێنەرەکان بەكاردەھێنرێن لە هيتەرە كارەباييە بچووكەکان ژووری سوتانی مەكينەيان هەيە ئەمانە (پلاكی گەرمکەرەوە) راستەوخۆ لە ناو ژوورى تەقینەوەن. [پلاكی گەرمکەرەوە] پارچەيێكى شێوە قەڵەمی كانزايە لەگەڵ پێكهاتەيێكى گەرم كردن لە سەرەنوكەكەی.
كاتێك كارەباى لێ دەدات، گەرمى بەهۆى بەرگريى كارەباييى دەست پێ دەكات تا ڕووناكى بڵاو دەكاتەوە ، شەوق يان گڕ لە شەبەنگى بەرچاو، لەبەر ئەوە بە زاراوەكە دەڵێن [پلاكی گەرمکەرەوە].
کیسائی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی سەدەی ٩یەم پۆل:زمانی عەرەبی پۆل:ھاروون ڕەشید پۆل:کووفە پۆل:سەردەمی زێڕینی ئیسلام پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
پلاكی گەرمکەرەوە
سووتەمەنیەکە شێوازى سپرايى بەشێوەی ڕاستەوخۆ پياهەڵدەپرژێت لەسەر سەرەنوكى پلاكی گەرمکەرەوە دەبەسترێت لەكاتى داگیرساندنی سووتەمەنى لە بەرزترین خالی بێ جولە. ئەمە سووتەمەنيەكە دا دەگيرسێنێت هەتا ئەو كاتەى بزوێنەر گەرمی کەمە بۆ كردارى ئاسايى، كات كەم دەكاتەوە تا ئیش بە بزوێنەر بكات.
بە شێوەیەکی گشتی
بزوێنەرى ديزل، جيا لە بزوێنەری  بەنزين، سپارک پلاک بەكار ناهێنن تا تەقینەوە ڕوبدات. لەجياتى ئەوان بەتەنها پشت دەبەستن لەسەر پەستان تا پلەى گەرميى هەواكە بەرز بكاتەوە بۆ ئەو خاڵەی کە  شوێنەى ديزل تەقینەوەی تێدا ڕودەدات.
فشارى بڵند و شێوازى سپرايى ديزل كۆنترۆل كراو دڵنیات دەکاتەوە که سووتانى تەواو ڕودەدات. بەرزبوونەوەى پستن، پەستانى هەواكە لە سلندەر؛ بەم هۆيە پلەى گەرميى هەوا بەرزدەبێتەوە. تا ئەو كاتەی پستنەكە دەگات بە لووتكە، پلەى گەرميەكە لە سلندەر زۆر بەرز دەبێتەوە.
سووتەمەنى دەپڕژێنرێت بۆ سلندەرەکە؛ ئەو دەستبەجێ تەقینەوە ڕودەدات بەم هۆیەوە پاڵ بە پستنەکەوە دەنێت بۆ خوارەوە بەم جۆرە توانا دروست دەكات. پەستانەکە  پێويستە تا هەواكە گەرم بكات بۆ ئەو پلە گەرمیە ، لەگەڵ ئەوەشدا بلۆكى بزوێنەر پێویستی بە هێز و گەورەی ھەیە.
پلەى گەرمي لە لووتكەى تەقینەوە پشت دەبەستێت بە زۆر هۆکار، بەتايبەتى ڕێژەى پەستانى سلندەرەکە کە پارێزگاری لە پلەی گەرمیەکەی دەکات. كاتێك بزوێنەرەكە ساردە، پلەى گەرمی هەوا کەمە و ئەو گەرميیە بچووکە لە لێواری ديوارى سلندەری بزوێنەرەکە وەر دەگرێت.
سەرەراى ئەوەش، هەروەك کە هەواكە دەپەسترێت و گەرمتر دەبێت، هەندێك لەم گەرميە بەرزە بۆ ديوارى سلیندەری سارد دەگوێزرێتەوە ، کە زياتر پلەى گەرميەكە كەم دەكەنەوە لە بەرزترین پەستان. (پلاكی گەرمکەرەوە) دەبێتەوە ھۆی چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە.
دوو جۆرى پلاكی گەرمکەرەوەی جياواز هەيە: جۆرى ين-سليندەر و ين-مانيفۆلدەكە (سێرمۆستات). لە حالەتى ين-سليندەر، پلاكێك هەيە لە هەر سلندەرێک ڕاستەوخۆ ئینجێکت لى دەدات (يان لە حالەتەكەى ناڕاستەوخۆ ئینجێکت لى دەدات). لە حالەتەكەيەكە ين-مانيفۆلد تەنها يەكدانەی هەيە بۆ هەموو سلندەرەکان.
بەگشتى، بزوێنەری ديزل هیچ یارمەتییەکی ناوێت تا هەڵببێت. هەندێک بزوێنەری دیزل ڕاستەوخۆ ئینجێکت لێدەدات بۆ هەڵبوون،پێویستیان بە ئامرازی هەڵبوون نیە وەک پلاکی گەرمکەرەوە.
لەوانەيە بەكارهێنانى پلاکی گەرمکەرەوە پێویست بێت بۆ ئەوەی بەشێوەیەکی دروست هەڵبێت. كەمترين پلەى گەرمى بەبێ بەكار هێنانى پلاکی گەرمکەرەوە ٤٠ [°ك] بۆ [پرەكۆمبوستيۆن] ژوور ئینجێکشن، ٢٠ [°ك] بۆ(ژوورى ئینجێکشنی خولاوە )، و ٠ [°ك] بۆ (بزوێنەرە ئینجێکشنە ڕاستەوخۆکان ). بزوێنەر لە کاتی جوڵە زياتر لە يەك لتر بۆ ھەر سلندەرێک دەخاتە ناو سيستەمەکە ( عادەتەن لە کاتی سیستەمی دەست پێکردنی ئاگر نەك پلاكی گەرمکەرەوە)، بەڵام ئەگەر سيستەمی ئامانجی ھەڵکردنی پێويستبێت. [ ١ ]
ڕێگاکانی بەکار‌هێنان
لە كۆنترین ئۆتۆمبيلى مەكينەى-ديزل، جيا لە ئۆتۆمبيلێكى مەكينەى-بەنزين،کە كارپێكەر بەسادەيى دەست دەكات بە هەڵبونی ئوتومبێلەکەی و مەكينەكە بەخێراى هەيە دەست پێ دەكات. لەجياتى، كارپێكەر پلاكى گەرمکەری چاڵاك كرد بۆ یەکەم جار. ديزلى زوو ' [تهەرمۆستارت] ' جۆر پلاکی گەرمکەرەوە يان بەكار هێنا.
پێرستی زانا ئەمریکییەکان
ئەمەی خوارەوە بریتییە لە لیستێکی زاناکانی وڵاتی ئەمریکا :
پلاكی گەرمکەرەوە
ڕێگاکانی بەکار‌هێنان
پێشتر دەبوا ماوەی ٢٠ چركە بوەستی بۆ ئەوەی پلەی گەرمی پێویست بەدەست بێنن و كارپێكەرى ئۆتۆمبيل دەبوايە وەستا با تاکو ٢٠ چركە. لەگەڵ پلاكى گەرمایی ين-سليندەر، چاك بوونى هونەرى ڕووناكيێكى هۆشدارييان گرتەوە لەسەر لێدانەكە تا ماوەى چەند [پرەهيتينگ] نيشان بدات دەبێت بەردەوام ببێت.
پێرستی زانا ئەمریکییەکان
پۆل:زانایانی ئەمریکی
پلاكی گەرمکەرەوە
ڕێگاکانی بەکار‌هێنان
ئەم کردارە بە شێوەیەکی ئوتوماتیکی رودەدات کاتێک کارپێکەرەکە سویچەکە دەخاتە شوێنی خۆی یەکسەر پلاكی گەرمکەرەوە دەست دەکات بە گەرمکردنی هەواکە. ئەم كردارە بە ناوی "پلاكی گەرمکەرەوە" يان " پرە-هيتينگ " دەگوترێت
بەگوێرەى بۆش: " مەكينەى كۆنتر لەگەڵ [تهەرمۆستارت] پلاكى جۆرجۆر ماوەيێكى گەرمکەرەوەی كۆتايى هات بۆ ٢٠ چركە كە مەکینەی هاوچەرخ بەكارهێنانى دەوروبەرێك ٦ بۆ ٨ چرکە ماوەى گەرميى دووەم و دەستەبەر دەكەن لەدواى گەرمکەرەوە لە ڤۆڵتاجێكى كەم كراوەوە. " [ ٢ ]
لەپێش هەر هەوڵێک بۆ هەڵبوونی ئوتومبێل.کاتێک بۆ ماوەیەکی درێژ وەستابێت. ئوتومبێلەکە پێویستی بە بڕێکی زۆر سوتەمەنی هەیە بۆ هەڵبوون. چونکە هەواکەی دەوری سارد بوو.
لە هەندێك ئوتۆمبێل، بۆ ئەوەى گوێڕايەڵى بهێڵنەوە لەگەڵ ڕێنماييى دەرچوون، پلاكى گەرمکەرەوە لەوانەيە خێرا بەكار بخرێن لەدواى هەڵبونی مەكينە ،هەروەك بەتواناييى سۆزش زۆر كەم دەكرێتەوە كاتێك مەكينەكە لەخوارەوە پلەى گەرمى بەكار دەخات.
لەدوای ٢٠ چرکە ماوەى دووەم بردنەسەر، بازووى ئۆتۆمۆبيل بەدەست دەهێنرێت بە كۆونتەر-كلۆكويسە بەکارھێنانی سويچ بۆ داگيرساندنی پلاكی گەرمکەرەوە.پلاکی گەرمکەرەوە دەست بە کار دەکات بۆ گەرمکردنی هەواکە. كارپێكەرەكە دەبێت پاشان داگيرساندنەكە بەئاراستەى ميلى كاتژمێر بەكار بخات بۆ هەڵبوون.
دەست پێکی گەرمکردنی بزوێنەر
ئەگەر ئوتۆمبێلەكە زۆر ڕۆیشتبوو، يان ئەگەر پلەى گەرميى بەهەرچواردەوردا زۆر بوو، "دەبێت چاوەڕوان بكات تا " ڕووناكى بێتە سەر. لە ئەم حالەتە، كارپێكەر لەوانەيە بەردەوام ببێت تا كليلەكە بەكار بخات بۆ هەڵبوون بەبێ ئەوەى چاوەڕوان بكات.
لەگەڵ هەمیشە سێرمۆستارتەر(Thermostart) ئاگادار دەبێت بۆ ئەوەی کارپێکەر هەرکاتێک ویستی کار بە پلاکی گەرمکەرەوە بکات لە ڕێگەی سویچەکەیەوە.
دروستکردن
بەستنی پلاکی گەرمکەرەوە وەک پێنووسێكى كانزاى كورت دەبێت. دەزوولەی گەرم كردنەکە دەگونجێنرێت بۆ سەرەنوكى. پلاکی گەرمکەرەوە دروست دەکرێت لە ماددەى دڵنیاکراوە، وەكو پلاتين و ئيريديۆم، كە لە ئۆكساندن و پلەی گەرميى بەرز بەرگە دەگرن.
نمونەکانی بزوینەر
پلاكی گەرمکەرەوە لە نمونەکانی بزوینەر جياواز دەبن لە مەكينەى ديزلى قەبارەى-پڕ. مەكينەى قەبارەى-پڕ تەنها بەكاریدەهێنن بۆ هەڵبوون(دەست کردن بە ئیش).نمونەکانی بزوینەر پلاكی گەرمکەرەوەی هەر وەک نموونە بەکارهێنا هەروەك بەشێكێكى تەواوكەر لە سيستەمى داگيرساندن بەهۆى كاريگەريى هاندەريى وايەرى پلاتينیۆم.
بزوینەری سوتانی خولاوەی وانکل
دەڵێت ``كاركردنى ئەرکی کەمی لەسەر بزوینەرى خولاوە`` ئەوە دۆزرایەوە لەلايەن ئەو بە جێگیرکردنی دوو پلاکی سەرەکی گەرمکەرەوە لەگەڵ دەمەوانەکانی ريد تا ڕێ بگرێت بلۆوکی تێكەڵە بۆ جۆگەى هێنانە ناو، ئابووريى سووتەمەنييان باشتر كرد دەوروبەر ٩٪. هەروەها داهێناننامە DE٣٢٠٧٠٥٩، (كارل فراكە)، لە مانگی نیسانی سالی ١٩٨٣ بڵاویکردەوە.
ژنێن
ژنێن (Jinên، ) دێیەکە لە گوندستانی پایگەلان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی ژنێن بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٤٠٢ کەس لە ٤٠٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٥
250px|بێچوارچێوە|چەپ
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٥ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy Note 5) مۆبایلی ژیری ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ٢١ی ئابی ٢٠١٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل:مۆبایلەکانی ٢٠١٥
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
سیستەمی داگیرساندن
تیشکەکانی سیستەمی داگیرساندن پەیدا دەبن لە ئەنجامی گەرم بوونی جەمسەرێکی کارەبایی تاپلەیەکی گەرمی بەرز تیێکەڵاو لە سوتەمەنی و ھەوا بزوێنەرەکانی سووتانی ناوەکی لە ئەنجامی داگیرساندنی شەپۆلەکان بە قۆناغ کە بە نەوت و گاز کاردەکەن کە بۆ بزوێنەرەکانی موشەک و ئەم جۆرە شتانە بەکاردێت فراوانترین بەکارھێنان بۆ داگیرساندنی ناوەکی لە تیشکەکانی داگیرساندنی بزوێنەرەکانی ئەو ئامێرانەی کە بە بەنزین کاردەکەن وەک ئۆتۆمبێل و پاسکیل.
داگیرسان و پەستانی بزوینەری دیزڵ و سوتەمەنی و ھەوایی تێکەڵەکە ڕادەگیرێت لەلایەن پەستانی گەرمی و پێویستی بە پریشکیک نییە. ئەوان عادەتەن glowplugs یان ھەیە کە ژووری سووتان پێشەکی گەرم دەکەن بۆ ئیشکردن لە ھەوایی سارد و بزوێنەرەکانی تر .flame, بەکاردەھێنێت یان heated tube, بۆ داگیرساندن. لەوکاتەدا ئەمە زۆر باو بوو بۆ زۆر بزوێنەرەکانی پیشوو بەڵام ئیستا ئەمە دەگمەنە.
یەکەم مێژووی داگیرساندنی پریشکی کارەبایی دەگەڕێتەوە بۆ دەمانچەی یاریئەلیساندرۆ ڤۆلتا کارەبایییە لە حەفتاکانی سەدەی حەڤدە.
سیفرید مارکوس «ئامێری داگیرساندنی کارەبایی بۆ بزوێنەرەکانی گاز» دایھێنا لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٤.
سیستەمەکانی موگناتیس
سادەترین شێوەی داگیرساندن بەکارھێنانی موگناتیسی بزوێنەرەکەیە کە بەدەوری دا دەخولێتەوە بەشێوەیەکی موگناتیسی لەناو کۆیلەکە یان لە ڕێکخستەکانی پێشووتر کۆیلیک لەناو موگناتیسی جێگیرە، کاردەکات لەسەر کەرتەکانی بەرکەوتن بەمەش ڕێڕەوەکەی دەپچڕێنێت دەبێتە ھۆکاری ھەوڵی زیاتر بۆ وەستانی لەکاتی پێویست بەم شێوەیە ڕووناکی تەواو بۆ گڵۆپەکان دەڕوات بۆ داگیرساندنی ڕاستەوخۆ لە دەرچەیەکی موگناتیسییەوە بۆ موگناتیسە نوێیەکان یەک دەرچە ھەیە لەگەڵ کەرتی بەرکەوتن لەناو ژووری سووتان ئەمە لە دەوروبەری ساڵی ١٩٠٢ Bosch پێشکەشی کرد کە موگناتیسێکی دووسەر بوو لەگەڵ پلاکی داگیرسانی جێگیر لەگەڵ کەرتی بەرکەوتنی دەرەکی سلیندەرەکە ئەم بزوێنەرە موگناتیسییە لە ئۆتۆمبێلی نوێدا بەکارنایەت چونکە خاوەنی کارەبایەکی تایبەتە تێیدا ئەم جۆرە بزوێنەرانەی لە پاسکیلی ھەڵمی بچووک و ئامێری بەفر ڕاماڵین و ھاڕینی خاشاک ھتد.. بەم شێوەیە ھیچ سیستەمێکی کارەباییان نییە لەسەر پاترییەکان بۆ ھیچ کۆمەڵەیەک لەبەر ھۆکاری پێویستی و کێشی و تێچوون، بەڵکو بەکاردێت لە بزوێنەرەکانی تەیارەی قەپات کراو ئەمە جگە لە زۆربوونی پێویستی بە کارەبا. بەم شێوەیە سیستەمی موگناتیسی بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردێت لەبەر ھەبوونی گرێنتی تەواو تێیدا.