چیای_ئیڤرست
بازرگانی شاخەوانی
‎بە وتەی جۆن کراکاوەر، سەردەمی بازرگانیکردنی ئیڤرست لە ساڵی ١٩٨٥ دەستی پێکرد، کاتێک لووتکەکە بە گەشتێکی ڕێنیشاندەری بە سەرۆکایەتی دەیڤد براشێرس گەیشت کە ڕیچارد باس، بازرگانێکی دەوڵەمەندی تەمەن ٥٥ ساڵان بوو و شاخەوانێکی تازەپێگەیشتوو بوو .لەماوەی تەنیا چوار ساڵ (٣٣٦) لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٠، چەندین هاوبەشگا گەشتی ڕێنیشاندەریان پێشکەش کرد بۆ چیا. ڕۆب هال، یەکێک لەو شاخەوانانەی کە لە کارەساتی ساڵی ١٩٩٦دا کۆچی دوایی کرد، پێش ئەو ڕووداوە ٣٩ کڕیاری بە سەرکەوتوویی ڕێنموویی کردبوو بۆ لووتکە. تا ساڵی ٢٠١٦، زۆربەی خزمەتگوزارییە ڕێنماییەکان لە نێوان ٣٥،٠٠٠–٢٠٠٠٠ دۆلاری تێدەچێت. ڕۆیشتن لەگەڵ "ڕێبەرێکی بەناوبانگ"، زۆربەی کات شاخەوانێکی ناسراو بە شێوەی ئاسایی لەگەڵ دەیان ساڵ ئەزموون ڕەنگە تێچووی زیاتر بێت لە ١٠٠٠٠ پاوەند، وەک ساڵی ٢٠١٥. لەگەڵ ئەوەشدا، خزمەتگوزاریەکان بە شێوەیەکی فراوان پێشکەشیان کرد و ئەوە "وشیاری کڕیار" ە لە کاتی ئەنجامدانی مامەڵەکان لە نیپال، یەکێک لە هەژارترین و کەمترین وڵاتە پێشکەوتووەکانی جیهان. گەشت و گوزار نزیکەی لە سەدا چواری ئابووری نیپالە، بەڵام داهاتی چیای ئیڤرست تایبەتە لەودا کە داهاتی ئیڤرست دەتوانێت نزیکەی دوو ئەوەندەی تێکرای داهاتی یەک هەرێمی نیپال بێت. تێچوونەکان لە دەرەوەی خزمەتگوزاری ڕێنماییەکان دەتوانن بە شێوەیەکی فراوان جیاواز بن. لە بواری تەکنیکییەوە دەکرێت بگەینە لووتکە بە کەمترین خەرجی زیادە، و دەزگای گەشتی "بودجە" هەیە کە پشتگیری لۆجستی بۆ ئەو گەشتانە پێشکەش دەکەن. خزمەتگوزاریەکی سنوورداری پشتگیری، تەنها چەند ژەمێک لە کامپی بنەرەت و سەرەرای بیرۆکراتی وەک مۆڵەتێک پێشکەش دەکات ، دەتوانرێت تەنها ٧٠٠٠ دۆلار بێت وەک ساڵی ٢٠٠٧. هەرچۆنێک بێت ئەمە بە قورسی و مەترسیدار دادەنرێت (وەک ئەوەی کە لەلایەن کەیسی دەیڤید شارپەوە نیشاندراوە). گێڕی سەرکەوتن پێویستە بۆ گەیشتن بە لووتکە لەوانەیە زیاتر لە ٨٠٠٠ دۆلار تێچووی بێت، هەروەها زۆربەی شاخەوانەکان ئۆکسجینی بتڵکراو بەکاردەهێنن، کە لە دەوروبەری ٣٠٠٠ دۆلارە. ڕێگەپێدان بۆ چوونە ناو ناوچەی ئیڤرست لە باشوورەوە لە ڕێگەی نیپالەوە ١٠،٠٠٠ دۆلار بۆ ٣٠٠٠٠ دۆلارە بۆ هەر کەسێک، بەپێی قەبارەی تیمەکە. بە شێوەیەکی ئاسایی لە یەکێک لە دوو خێوەتگای بنکە لە نزیک شاخەکە دەست پێدەکات، کە هەردووکیان نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر لە کاتماندۆوە دوورە و ٣٠٠ کیلۆمەتر لە له لهاسا (دوو نزیکترین شار کە فڕۆکەخانەی سەرەکیان هەیە) گواستنەوەی ئامێرەکانیش لە یەکێک لە فڕۆکەخانەکان بۆ خێوەتگای بنکە لەوانەیە  ٢٠٠٠ دۆلار زیاد بکات. زۆرێک لە شاخەوانان هاوبەشگا ڕێبەریەکانی "خزمەتگوزاری تەواو" بەکرێ دەگرن، کە بوارێکی فراوانی خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن، لەوانە وەرگرتنی مۆڵەتەکان ، گواستنەوەی شتومەک لە فڕۆکەخانەوە بۆ خێوەتگای بنکە و لەوێشەوە بۆ خێوەتگاکانی تر هەروەها خواردن و چادر و پەتی جێگیر و یارمەتی پزیشکی لەکاتێکدا لەسەر چیا تێچووی خزمەتگوزاریەکی ڕێنیشاندەر لەوانەیە لە ٤٠،٠٠٠دۆلار بۆ ٨٠،٠٠٠ دۆلار بۆ هەر کەسێک بێت. لەو کاتەوەی زۆربەی کەلوپەلەکان لەلایەن شێرپاییەکانەوە دەگوازرێنەوە، کڕیارانی هاوبەشگاکانی ڕانیشاندەری تەواوی خزمەتگوزاری دەتوانن کێشی باکەکانیان لەژێر ١٠ کیلۆگرام بهێڵنەوە، یان شێرپایەک دابمەزرێنن بۆ هەڵگرتنی جانتا و پێداویستیەکانیان بە پێچەوانەوە، ئەو شاخەوانانەی کە هەوڵی بازرگانی کەمتر دەدەن، وەک دنالی، زۆر جار پێشبینی دەکرێت کە پشتەوەی ٣٠ کیلۆگرام هەڵبگرن. نموونەیەک لەمانە شەهریە شا کلۆرفینە، کە دەبوایە فێری ئەوە بکرێت کە چۆن لە هەوڵی لووتکەیدا لە ساڵی ٢٠١٢دا کرامپۆن دابنێین بەلایەنی کەمەوە ٤٠،٠٠٠ دۆلاری دا بە هاوبەشگایەکی تازەی ڕێنمایی بۆ گەشتەکە و ژیانی لەدەستدا کاتێک کە لە کاتی دابەزیندا لە ئۆکسجین دەرچوو دوای ئەوەی بۆ ماوەی ٢٧ کاتژمێر ڕاستەوخۆ سەرکەوت. لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕینهۆلد میسنەر ڕازی بوو، "دەتوانیت لە هەر سەرکەوتنێکدا بمریت و ئەوە مانای ئەوە بوو کە تۆ بەرپرسیاری خۆت بوویت. ئێمە شاخەوانێکی ڕاستەقینە بووین: وریا، ئاگادار و تەنانەت دەترسین . بە بەرزبوونەوە لە چیاکان ئێمە فێر نەبووین کە ئێمە چەندە گەورە بووین ئێمە بۆمان دەرکەوت کە چەندە تێکچوو، چەندە لاواز و چەند پڕ لە ترسین. تۆ تەنها دەتوانیت ئەمە بەدەست بهێنیت ئەگەر خۆت لە مەترسییەکی گەورەدا ئاشکرا بکەیت . من هەمیشە وتوومە چیایەکی بێ مەترسی چیا نییە.... ئەم گەشتە بازرگانیانە بۆ ئیڤرست، ئەوان هێشتا مەترسیدارن بەڵام ڕێنیشاندەرەکان و ڕێکخەرەکان بە کڕیارەکان دەڵێن' نیگەران مەبە، هەمووی ڕێکخراوە' ڕێگاکە لەلایەن سەدان شێرپاییەوە ئامادەکراوە ئۆکسیجینی زیادە لە هەموو خێوەتگاکان بەردەستن، لە سەرەوەی لوتکە. خەڵک بۆ تۆ چێشت دەکەن و جێگاکانت دادەنرێن . کڕیارەکان هەست بە سەلامەتی دەکەن و گرنگی بە مەترسیەکان نادەن. تا ساڵی ٢٠١٥ نیپال بیر لەوە دەکردەوە کە ئەو شاخەوانانە هەندێک ئەزموونیان هەبێت و ویستیان چیاکە ئارامتر بکەن و بەتایبەتی داهات زیاتر بکەن ] یەکێک لە بەربەستەکانی بەردەم ئەمە ئەوەیە کە کۆمپانیا کەم بودجەکان پارەیان بۆ نەبردنی شاخەوانانی بێ ئەزموون بۆ لوتکە. 337_ ئەوانەی کە لەلایەن کۆمپانیا ڕۆژئاواییەکان پشتیان هەڵکرد، زۆربەی کات دەتوانن کۆمپانیایەکی تر بدۆزنەوە کە بە نرخێک بیانباتەوە، کە پاش گەیشتنیان بە کامپی بنکە، یان بەشێک لە سەر چیا دەگەڕێنەوە ماڵەوە http://www.mounteverest.net/expguide/ropes.htm. لەکاتێکدا کە کۆمپانیایەکی خۆرئاوایی قەناعەت بەوانە دەهێنێت کەناتوانن بگەڕێنەوە، بەڵام دەزگاکانی تر بە سادەیی ئازادیان دەدات بەخەڵکی بۆ هەڵبژاردن. لەگەڵ ئەوەشدا، هەموو بۆچوونەکان لەسەر بابەتەکە لە نێوان شاخەوانە دیارەکان بە توندی نەرێنی نەبوون بۆ نموونە ئێدمۆند هیلاری لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕایگەیاند کە لە کاتێکدا کە "هەبوونی خەڵک 65,000 دۆلار دەدات و دواتر لەلایەن چەند ڕێبەرێکی بە ئەزموونەوە سەرکردایەتی شاخەکە دەکرێت... بە ڕاستی شاخەوانی نییە"،[351] ئەو دڵخۆش بوو بەو گۆڕانکاریانەی کە لەلایەن ڕۆژئاواییەکانەوە بۆ ناوچەی ئێڤەرست هێنراوە، "من هیچ پەشیمانیم نییە چونکە بەڕاستی زۆر کارم کرد بۆ باشترکردنی مەرج بۆ خەڵکی ناوچەکە کاتێک ئێمە سەرەتا چووینە ئەوێ هیچ قوتابخانەیەکیان نەبوو ، هیچ ئاسانکارییەکی پزیشکییان نەبوو، لە هەموو ئەو ساڵانەدا ٢٧ خوێندنگامان دامەزراندووە، دوو نەخۆشخانە و دەیان نۆرینگەی پزیشکیمان هەیە و دواتر پردێکمان لەسەر ڕووباری کێوی دروست کردووە . یەکێک لە لووتکە پێشەکیەکان ڕیچارد باس (لە ناوبانگی حەوت لووتکە) لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕای گەیاند کە "شاخەوانەکان دەبێت ئەزموونی بەرزی بەرزیان هەبێت پێش ئەوەی هەوڵی شاخە گەورەکان بدەن. خەڵک لە جیاوازی نێوان شاخێکی (٦١٠٠ م) و (٨٨٠٠ م) تێناگەن. ئەوە تەنها بیرکاری نیە. کەمبوونەوەی ئۆکسجین لە هەوادا گونجاوە لەگەڵ بەرزایی باش، بەڵام کاریگەری لەسەر جەستەی مرۆڤ ناتەواوە-چەماوەیەکی بەرچاو. خەڵک بە 6,190 م یان 20,320 فەتی بەرز دەبێتەوە یان ئەکۆنکاگوا [6,960 م و بیردەکەنەوە، 'هێک، من هەستێکی زۆر باشم لێرە، من هەوڵ دەدەم ئیڤرست' بەڵام ئەوە وانییە".