cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میرنشینی ئەردەڵان
فەرمانڕەوا ناودارەکانی ئەردەڵان
میرنشینیی ئەردەڵان لە لایەن بابە ئەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٧٠٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێک مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابە ئەردەڵان ڕامیاری بەرانبەر ئەوان بەکارھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە وڵاتێکی نەتەوەیی دابمەزرێنێت، ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و وڵاتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەن درێژیشی دروست کرد لە سەدەی چواردەھەمدا، لە عێراقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن. بەڵام لە سەدەی پازدەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میر حەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لە ژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاوکرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩ز دا ھێرشێکی بەھێزیان کردە سەر ڕەواندز و لە نێوانیاندا شەڕێکی دژوار ڕوویدا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئێران پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان پۆل:مێژووی کورد پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:میرنشینە کوردییەکان پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
ئەحمەد بو عەبید
ئەحمەد بو عەبید (لەدایکبووی ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٤، پارێزگای ئیحسائە لە سعودیە) یاریزانی تۆپی پێی سعودییە. ئێستا لە ناوەڕاستی یاریگا یاری دەکات و ١٫٧٩ مەتر درێژی باڵایەتی. ئەحمەد ئێستا یاری بۆ یانەی نجوومی سعوودی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:زیندووان
مێروولەیەکی بابردوو
کۆمەڵێک چیرۆکی منداڵانە لە نووسینی: محەممەد ڕەحیم ڕەمەزان. لە باشووری کوردستان چاپکراوە. ناوی چیرۆکەکان: ئاگرنێوی بەستەر، بەرژەوەندیی گشتی، کەمئەندامی ڕێ لە سەرکەوتن ناگرێت، خۆشەویستی، بەسەرھاتی بەفر، لە وڵاتی ماسییە وردەکاندا، بێچوە پشیلە‌کان، گوڵی کوڵاو، مێروولە‌یەکی با بردوو، سەگ و مێروولەکان، مێروولە و دەنکە خورما، زریان، خۆش باوەڕی، زەردەواڵە و ھەنگ.
بەستەر دەرەکییەکان
{[پۆلی کۆمنز}}
جۆن دۆن
سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 185- 190
پۆل:مەرگەکان لە لەندەن پۆل:گۆرانینووسانی ئینگلیز پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی ئینگلیز پۆل:وەرگێڕە ئینگلیزەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٢ پۆل:مردووانی ١٦٣١ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو
300px|وێنۆک|کاتی ناوچەکانی جیهان بەپێی کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢
کاتی گەردوونی ھاوھەنگاو یان  یوو تی سی ستاندارێکی کاتە بۆ دیاریکردنی کات و سات و جیاوازەکانییان لە گشت زەوی.
ئەم کاتە تەنیا ٠.٠٩ چرکە لەگەڵ کاتژمێری گرینویچ جیاوازی ھەیە. و بۆ زۆرتری کارە ڕۆژانەکان ئەم جیاوازییە لەبەرچاو ناگیرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:کات پۆل:پێوەرەکانی کات پۆل:ڕێنمایی ڕادیۆیی ئای تی یوو پۆل:گەردوون
تۆپەبەفر
300px|وێنۆک|کۆمەڵێک تۆپەبەفر تۆپەبەفر تۆپێکە لە بەفر دروست دەکرێت. ئاسایی دروست دەکرێت بە ھەڵگرتنی ھەندێک بەفر لەنێو دەستەکان، و سووڕاندن و پەستانی بەفرەکە بەھۆی دەستەکانەوە، کە قەبارەکەی بەپێی گەورەییی دەستی کەسەکە دەردەچێت. بە گشتی ئامانجی دروستکردنی تۆپەفر بۆ بەکارھێنانیەتی لە یاریی شەڕەبەفردا، لەو یارییەدا تۆپەکان بۆ کەسانی بەرانبەر دەھاوێژرێن بە مەبەستی لێدانیان، بەڵام لێدانێک کە ئازاردەر نەبێت و نەبێتە ھۆی زیانپێگەیاندنی کەسی تۆپەبەفر بۆ ھاوێژراو.
تۆپەبەفری گەورەش دروست دەکرێت لەڕێی دانانی تۆپەبەفرێکی بچووک لەسەر زەویێکی بەفرگرتوو، و پاڵنان و خلۆرکردنەوەی تۆپەبەفرەکە بۆ یەکگرتنی لەگەڵ بەفری سەرزەوی، کە تا زیادتر تۆپەبەفرەکە خلۆربکرێتەوە و پاڵی پێوە بنرێت لەنێو بەفرەکە قەبارەکەی گەورەتر دەبێت. ئەم تۆپە بەفرە گەورانە بەزۆری بەکاردێن بۆ دروستکردنی بووکەبەفر (شێرەبەفرینە).
سەرچاوەکان
پۆل:بەفر پۆل:یاریکردن
زانکۆی ستانفۆرد
وێنۆک|لۆگۆی زانکۆی ستانفۆرد
تۆرۆنتۆ
تۆرۆنتۆ (بە ئینگلیزی: Toronto ) شارێکی کەنەدی و پایتەختی پارێزگای ئەنتاریۆیە لە بەشی هەرە خوارەوەی کەنەدادا، نزیک بە سنووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانەکەی ٢،٧٣١،٥٧١ کەسە. پڕجەماوەرترین شاری کەنەدایە و چوارەمین شاری پڕجەماوەری ئەمەریکای باکوورە. تۆرۆنتۆ بەشێکی گرنگی ناوچەی ناڵی زێڕینە لە پاڵ دەریاچەی ئەنتاریۆ دا (ناڵی زێرین ڕووبەرێکی شارستانییە و ٩ ملیۆن و ٢٤٥ هەزار و ٤٣٨ کەس لەسەری دەژین (سەرژمێری ٢٠١٦)) لەکاتێکدا ناوچەی تۆرۆنتۆی مەزن (GTA) ژمارەی دانیشتوانەکەی ٦,٤١٧,٥١٦ کەسە (سەرژمێری ٢٠١٦). تۆرۆنتۆ مەڵبەندێکی نێودەوڵەتیی بازرگانی و دارایی و هونەری و ڕۆشنبیرییە و بە یەکێک لە فرەکەلتووریترین شارەکانی جیهان ناسراوە.
زانکۆی ستانفۆرد
زانکۆی ستانفۆرد یان زانکۆی ستەنفۆرد، (بە ئینگلیزی: Stanford University) یەکێکە لە زانکۆ زۆر ناسراوەکانی دنیا کە لە شاری سانفرانسیسکۆی ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکادایە. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ١٨٩١ی زاینیدا بە یارمەتیی بنەماڵەی ستانفۆرد و بە ناوی کوڕەکەی ئەوانەوە(لە شانزە ساڵیدا کۆچی دوایی کردبوو) کرایەوە. زانکۆی ستانفۆرد لە بواری ئەندازیاری و زۆر بوارەکانی زانست وەکوو زانستە مرۆڤایەتییەکانلە باشترین زانکۆکانی دنیایە.
تۆرۆنتۆ
بۆ زیاتر لە ١٠،٠٠٠ ساڵ خەڵک بە ناو ناوچەی تۆرۆنتۆدا بە ڕێبواری تێپەڕ بوون یان تێیدا نیشتەجێ بوون. ئەم شارە دەکەوێتە سەر دەشتێکی فراوان بە ڕووبار و دۆڵی قووڵەوە، ھەروەھا پارک و باخچەی شاری. کاتێک کە شانشینی بەریتانیای مەزن دەستی بەسەر میسیساگادا گرت لە ساڵی ١٧٩٣دا شارۆچکەی یۆرکیان دامەزراند و دواتر بە پایتەختی باڵای کەنەدایان دیاری کرد، لە ماوەی جەنگی ساڵی ١٨١٢دا، ئەو شارە شوێنگەی شەڕی یۆرک بووە و زیانی زۆری بە سوپای ئەمەریکا گەیاندووە. لەساڵی ١٨٣٤دا ناوی ناوچەکە کراوەتە تۆرۆنتۆ و شارۆچکەی یۆرکیش کەوتە ناو سنووری کارگێرییەکەی. لەساڵی ١٨٦٧دا بەپایتەختی هەرێمی ئەنتاریۆ دیاری کرا. ڕووبەری شارەکە لەو کاتەوە دەستی بە فراوانبوون کردووە ئەمیش لە ڕێگای لکان بە شار و شارۆچکەی ترەوە و تێکەڵبوون بە ناوچەکانی دەورووبەری (٦٣٠.٢ کم٢).
تۆرۆنتۆ مەڵبەندێکی دیاری بواری موزیک و شانۆ و بەرهەمهێنانی وێنەی جوڵاو و بەرهەمهێنانی تەلەڤیزیۆنیی و سینەماییە، هەروەها خانەخوێی  سەرەکی تۆڕەکانی پەخشی نەتەوەیی کەنەدا و دەزگاکانی ڕاگەیاندنە. دامەزراوە ڕۆشنبیرییە جۆراوجۆرەکانی کە چەندین مۆزەخانە و گەلەری و فیستیڤاڵ و بۆنە گشتییەکان و شوێنە مێژوویە نەتەوەییەکان و چالاکییە وەرزشییەکان لەخۆ دەگرێت، ساڵانە زیاتر لە ٤٣ ملیۆن گەشتیار رادەکێشێت. تۆرۆنتۆ ناسراوە بە چەندین باڵاخانەی هەوربڕ، وە بەرزترین باڵاخانەکانی کەوتونەتە ناوچەی ناوشار وەک (قوللەی سی ئێن).
ئەم شارە بارەگای سەرەکی پێنج گەورەترین بانکی کەنەدایە و بارەگای چەندین هاوبەشگای گەورەی کەنەدی و فرەڕەگەزە. ئابوورییەکەی زۆر جۆراوجۆرە لەگەڵ هێزی تەکنەلۆژیا و دیزاین و خزمەتگوزارییە داراییەکان و زانستەکانی ژیان و پەروەردە و هونەر و مۆدە و کەش و هەوا و داهێنانی ژینگەیی و خزمەتگوزاری خۆراک و گەشتوگوزار.
پێش ١٨٠٠
کاتێک ئەورووپییەکان بۆ یەکەم جار گەیشتنە شوێنی تۆرۆنتۆی ئەمڕۆ، ناوچەکە لەژێڕ دەستی هۆزی ئیرۆکس دابوو. ئیرۆکسەکانیش ئەم ناوچەیەیان لەبن دەستی هۆزی (هۆرۆن ) دەرهێنابوو پێش چەندین سەدەی بەر١٥٠٠ز. ناوی تۆرۆنتۆ لە وشەی ئیرۆکۆیان Iroquoian وەرگیراوە، واتە "ئەو شوێنەی کە درەختەکان لە ئاوەکەدا ڕادەوەستن" ئەمەش ئاماژەیە بۆ کۆتایی باکووری ئەوەی ئێستا کە دەریاچەی سیمکۆیە، کە هۆرۆنەکان نەمامی دارییان بۆ ماسی کۆرال چاندبوو. لەگەڵ ئەوەشدا وشەی " تۆرۆنتۆ " ،بە واتای " زۆر " ( plenty )یش دێت کە بە شێوە وەک وشەسازییەکی فەڕەنسی ساڵانی ١٦٣٢ ی زمانی هورۆن دەردەکەوێت. هەروەها لەسەر نەخشە فەرەنسییەکان وەها دەردەکەوێت کە تۆرۆنتۆ ئاماژەیەکە بۆ چەندین شوێنی جیاجیا، لەوانە ئاودڕی جۆرجیا، دەریاچەی سیمکۆی و چەندین ڕووبار. هەروەها ئەم ناوە ئاماژەیەکیشە بە ڕێگای بەندەری نێوان دەریاچەی ئەنتاریۆ و  دەریاچەی هورۆن، کە بە (Toronto Carrying-Place Trail) ناسراوە، دواتر بووە هۆی بەکارهێنانی بەرفراوانی ئەو ناوە بۆ سەرجەم ناوچەکانی تۆرۆنتۆی ئەمڕۆ، ئەو ڕێڕەوەی کە هورۆن و ئیرۆکیوو و ئۆجیبۆی بەکاریان هێناون، هەر لەسەرەتای مێژووی تۆمارکراوی ئەنتاریۆوە گرنگی ستراتیژی هەبووە.
لە دەیەی ١٦٦٠ دا، ئایرۆکیوییەکان دوو گوندیان دامەزراند لە و ناوچەیەی کە ئەمڕۆ تۆرۆنتۆیە، هەریەکە لە گاناتسکویاگۆن لە گۆماوەکانی ڕووباری ڕۆژ و تێیاگۆن لە کەنار ڕووباری هەمبەر دابوون تا ساڵی ١٧٠١. دواتر ئیرۆکییەکان ناچاربوون ئەم ناوچانە چۆڵ بکەن و بگەڕێنەوە بۆ زێدی خۆیان لە نیویۆرکی ئێستا.
بازرگانە فەرەنسییەکان (فۆرت ڕۆلی )یان لە ساڵی ١٧٥٠ دامەزراند، بەڵام لە ساڵی ١٧٥٩ لە کاتی جەنگی حەوت ساڵەی فەڕەنسی و ئینگلیزەکان، فەڕەنسیەکان ناوچەکەیان چۆڵ کرد وناوچەکەش بوو بە بەشێک لە کۆڵۆنی بەریتانیای کێبێک لە ساڵی ١٧٦٣.
وێنۆک|چەپ| لە سەدەی ١٧دا، ناوچەکە بەستەرێکی گرنگ بوو بۆ گەشتکردن، لەگەڵ ڕووبارەکانی هەمبەر و ڕووژ کورتەڕێیەک بوو بۆ دەریاچە مەزنەکانی سەرەوە ئەم ڕێگایانە بەیەکەوە بە (ڕێگای تۆرۆنتۆ) ناسراون لە ساڵی ١٧٩٣ دا، جۆن گرەیڤس سیمکۆی پارێزگار، شارۆچکەی یۆرکی لەسەر زەویە کڕدراوەکانی تۆرۆنتۆ دامەزراند، ناوی یۆرک لەلایەن شازادە فرێدریک و دوک لە یۆرک و ئەلبانی ەوە هەڵبژێردرا. دواتر گرەیڤس سیمکۆی بڕیاریدا پایتەختی کەنەدای سەروو لە نیوارک(Newark) (نیاگارا-لەسەر-دەریاچە) بگوازێتەوە بۆشاری تازە درووست بووی یۆرک، لەو باوەڕەبوو کە ئەو شوێنە نوێیە دوورتر و بەهێزتر دەبێت لە هێرشکردنی   ئەمریکیەکان، چونکە شاری نیوارک  نیمچە دوورگەیەکی دوورگەیی لمی درێژکۆڵەی  داڵدەدراوبوو. شاری یۆرک لە کۆتایی ڕۆژهەڵاتی بەندەری ئێستای تۆرۆنتۆ دەستی پێدەکرد لە نزیک یەکتربڕی ئێستای شەقامی پەرلەمان و شەقامی فرۆنتساید (لە ناوچەی "شارۆچکەی کۆن".
سەدەی نۆزدەهەم
ساڵی ١٨١٣ وەک بەشێک لە جەنگی ساڵی ١٨١٢، شەڕی یۆرک ڕوویدا کە بە گرتن و تاڵانکردنی شارۆچکەکە لەلایەن هێزەکانی ئەمریکاوە کۆتایی هات. جۆن ستراچان دانوستانی لەسەر خۆبەدەستەوەدانی شارۆچکەکە کرد. سەربازانی ئەمریکا لەکاتی پێنج ڕۆژی داگیرکردنیاندا، زۆربەی سەربازگاکانیان لەناوبرد و ئاگریان لە بیناکانی پەرلەمان بەردا، دواتر سەربازانی بەریتانیا لە شەڕێکدا بە سوتاندنی واشنتۆنی پایتەخت تۆڵەیان کردەوە.
عەبداڵان
عەبداڵان یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
تۆرۆنتۆ
سەدەی نۆزدەهەم
وێنۆک|چەپ| هێزەکانی ئەمریکا ساڵی ١٨١٣ هێرشیان کردە سەر یۆرک دوای ئەوە ئەمریکییەکان شارەکەیان تاڵان کرد، باڵاخانە میریەکانیان ئاگر تێبەردا.
زانکۆی ستانفۆرد
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی شانگھای، پلەبەندیی زانکۆکان
تۆرۆنتۆ
سەدەی نۆزدەهەم
یۆرک لە ٦ی ئازاری ١٨٣٤ دا وەک شاری تۆرۆنتۆ ئاوەدان کرایەوە، ئەم ناوەش لە ناوی ڕەسەنی خۆی خوازرایەوە. ویلیام لیۆن ماکێنزی سیاسەتمەداری ڕیفۆرخواز بوو بە یەکەم سەرۆکی شارەوانی تۆرۆنتۆ و سەرکردایەتی یاخیبوونی کەنەدای سەرووی دژ بە بەریتانیا کرد لە ١٨٣٧ بەڵام سەرکەوتوو نەبوو.
زانکۆی ستانفۆرد
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
تۆرۆنتۆ
سەدەی نۆزدەهەم
تۆرۆنتۆ ٩٠٠٠ کەسی لە کۆیلەی ئەفریقی - ئەمریکی لەخۆ گرت، هەندێکیان لەلایەن دڵسۆزانەوە هێنران ، لەوانە سەرۆک مۆهاوک جۆزێف برانت، ئەو ڕەش پێستانەی کە تازە ئازادی خۆیان بەدەست هێنابوو. (زۆربەیان لە نۆڤا سکۆشیا نیشتەجێ کران). دواتر ١٨٣٤ زۆرێک کۆیلەی پەنابەرلە باشووری ئەمریکاوە کۆچیان کرد بۆ تۆرۆنتۆ و شوێنە جیاجیاکانی کەنەدا بۆ بەدەستهێنانی ئازادیان. دواتر لە ساڵی ١٨٣٤ دا کۆچی ئەفریقیەکان قەدەغە کرا. تۆرۆنتۆییەکان بوون بەخەڵکانێکی تێکەڵ لە ڕەش و سپی. لە دەیەی ١٨٤٠ دا بۆ یەکەم جار کۆشکێکی خواردن لە شەقامی فریدریک و کینگ، کە شوێنێکی خۆشگوزەرانی بوو لەلایەن ڕەشپێستێک بەناوی بلۆکسۆم کرایەوە. وێنۆک|چەپ| دیمەنی تۆرۆنتۆ لە ساڵی ١٨٥٤، تۆرۆنتۆ لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەیەمدا بووە شوێنی مەبەستێکی سەرەکی کۆچبەران بۆ کەنەدا. شارەکە بووە شوێنێکی سەرەکی کۆچبەران بۆ کەنەدا، بۆیە بە خێرایی گەشەی کرد. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا یەکەم شەپۆلی گەورەی کۆچبەرانی ئیرلەندی ڕووی لە شارەکە کرد، کە لە کاتی قڕکردنی ئیرلەندییەکان هەڵهاتبوون، زۆربەیان کاسۆلیکی بوون لە ساڵی ١٨٥١ دا دانیشتوانی لە دایکبووی ئیرلەندی بوون بە گەورەترین گرووپی تاکە ڕەگەزی لە شارەکەدا. دواتر دانیشتوانی سکۆتلەندی و ئینگلیزیەکان پێشوازیان لە ژمارەیەکی کەمتر لە کۆچبەرانی پرۆتستانتە ئێرلەندیەکان کرد، لەگەڵ ئەمەشدا تاوەکو ئێستا ئێرلەندیەکان  جێ دەستیان دیارە لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی تۆرۆنتۆ.
زانکۆی ستانفۆرد
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩١ لە کالیفۆرنیا پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٩١ پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:زانکۆی ستانفۆرد پۆل:شوێنە گەشتیارییەکان لە دۆڵی سلیکۆن
تۆرۆنتۆ
سەدەی نۆزدەهەم
وێنۆک|ڕاست| تەلاری گودەرهام و وۆرتس سی لە سەدەی نۆزدەیەم لەنگەرەکەی بووە گەورەترین کارگەی ویسکی لە جیهاندا لە ساڵی ١٨٦٠
بۆ ماوەیەکی کورت، تۆرۆنتۆ دوو جار بە پایتەختی یەکگرتووی کەنەدا هەڵبژێردرا: یەکەم لە ساڵی ١٨٤٩ تا ١٨٥٢، ئەمەش دوای نائارامبوونی مۆنتریال، دواتریش ١٨٥٦-١٨٥٨ دوای ئەم بەروارە  کیبێک وەک پایتەخت دیاری کرا تا ساڵی ١٨٦٦ ( ساڵێک پێش فیدراڵی کەنەدا ). لەو کاتەوە پایتەختی کەنەدا تا ئێستا ئۆتاوا لە ئۆنتاریۆ ماوەتەوە.
تۆرۆنتۆ بوو بە پایتەختی هەرێمی ئەنتاریۆ دوای ڕاگەیاندنی بە فەرمی لە ساڵی ١٨٦٧.
لە سەدەی نۆزدەیەمدا شار سیستەمێکی فراوانی بۆ باشترکردنی پاکوخاوێنی بنیات نا و شەقامەکان وەک خزمەتگوزاریەکی ئاسایی ڕووناک دەبوونەوە بە گاز و هێڵی ئاسنینی دوور مەودا دروست کران، لەوانە رێچکەیەک کە لە ساڵی ١٨٥٤ دا تەواو بوو کە تۆرۆنتۆی بە دەریاچە مەزنەکانی سەرەوە بەستەوە هەروەها هێڵی ئاسنینی گراند ترونک و هێڵی ئاسنینی باکووری کەنەدا لە بینای یەکەمینی وێستگەی یونیەن لە ناوەندی شار درووست کران و بەیەک بەسترانەوە. هاتنی هێڵی ئاسنینەکە بەشێوەیەکی بەرچاو ژمارەی کۆچبەرانی بەرزکردەوە.
تۆرۆنتۆ بوو بە گەورەترین ناوەندی بەرهەمهێنانی ئەلکهول (بە تایبەتی خواردنەوەی سپایرێتس) لە ئەمریکای باکوور. لە ساڵی ١٨٦٠ دا کارگەکانی گودەرهام و وۆرتس دیستیلەری بوونە گەورەترین کارگەی ویسکی لە جیهاندا، بەشێکی پارێزراوی ئەم پیشەسازیە ناوخۆییە تاوەکو ئێستا لە ناوچەی دیستیلی دا ماوەتەوە. بەندەری تۆرۆنتۆ ئاسانکاری کردووە بۆ دەستگەیشتن و هاوردەکردنی دانەوێڵە و شەکر و هەموو ئەو خۆراکانەی کە پێویستبوون بۆ بەرهەمهێنانی شەراب و وێسکیەکان. فراوانکردنی بەندەر و ئاسانکاریی هێڵی ئاسنین بۆ هەناردەکردن و هێنانی خەڵوزی پەنسلڤانیا پیشەسازی بۆ ١٠٠ ساڵی داهاتوو مسۆگەر کرد.
لە ساڵی ١٨٩١ دا گالیسکەی ئەسپی گۆردرا بۆ گالیسکەی کارەبایی، هەروەها مافی گواستنەوە بە هاوبەشگای  هێڵی ئاسنینی تۆرۆنتۆ بەخشرا کە لە ساڵی ١٩٢١ دا وەک کۆمیسیۆنی گواستنەوەی تۆرۆنتۆ دەست بەکاربوو. کۆمسیۆنەکە ئێستا بەرزترین پلەی گواستنەوەی هەیە و سێهەمین گەورەترین سیستەمی گواستنەوەیە لە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا.
سەدەی بیستەم
ئاگری گەورەی تۆرۆنتۆ لە ساڵی ١٩٠٤ بەشێکی زۆری ناوەڕاستی شاری تۆرۆنتۆی وێران کرد. ئاگرەکە زیاتر لە ١٠٠ باڵاخانەی وێران کردوو یەک قوربانی  بە ناوی جۆن کرۆفت لێ کەوتەوە کە پسپۆڕێکی تەقەمەنی بوو. زیانی ماددی ئاگرەکە ١٠،٣٨٧،٠٠٠ دۆلاری کەنەدی بوو کە دەکاتە ٢٧٧،٦٠٠،٠٠٠ دۆلاری کەنەدی لەکاتی ئێستادا (٢٠٢٠).
ئەم شارە لە سەرەتای سەدەی ١٩یەم دا گروپە کۆچبەرە ئەوروپییە نوێیەکانی وەرگرت، بە تایبەت ئەڵمانی، فەرەنسی، ئیتالی و جولەکە کە دواتر هەر زوو ڕوس و پۆڵەند و نەتەوەکانی دیکەی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتیان بەدوادا هات، ئەمە جگە لەوەی چینییەکان لە ڕۆژئاواوە هاتنە شارەکەوە.
وێنۆک|چەپ| لە ساڵی ١٩٣٤ بۆرسەی تۆرۆنتۆ وەک گەورەترین [[بازاڕی کاغەزە داراییەکانی ئەو وڵاتە دەرکەوت.]] لەگەڵ ئەوەی کۆچبەرانی نوێ دەستیان بە خۆشگوزەرانی کرد، بەرەو نیشتەجێبوونی باشتر بۆ ناوچەکانی دیکە کۆچیان کرد، سەرەرای ئەو هەموو شەپۆڵانەی کۆچ بۆ شارەکە بەڵام هێشتا تۆرۆنتۆ دووەم گەورەترین ئابووری کەنەدا بوو تا ساڵی ١٩٢٠ چونکە شاری مۆنتریالی کیبێک لە ڕێزبەندی یەکەم دابوو. لە ١٩٣٤ بۆرسەی تۆرۆنتۆ ڕێزبەندی بەهێزترین ئابووری کەنەدای وەرگرت تاوەکو ئەمڕۆ، ژمارەی دانیشتوانی تۆرۆنتۆ و گرنگی ئابووری لە کەنەدا بە دووەم مانەوە بۆ ئەو ماوە زۆرەی کە مۆنتریالی کیبێک دامەزرا لەگەڵ ئەوەشدا تا ساڵی ١٩٣٤ بۆرسەی تۆرۆنتۆ بوو بە گەورەترین لە وڵاتدا.
لەساڵی ١٩٥٤ شاری تۆرۆنتۆ ١٢ شارەوانی هەبوو کە ناسراوبوون بە شاری میترۆپۆلیتان تۆرۆنتۆ. دوای جەنگی جیهانی دووەم کەنارەکانی شار فراوان بوون و گەشەی زیاتریان بەخۆیانەوە دیت. حکومەتی ئەنتاریۆ دەستی کرد بە فراوانکردن و دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان بۆ ناوچە تازە ئاوەدانەکان، لەوانە ڕێگای گشتی، خزمەتگوزاری پۆلیس، ئاو و گواستنەوەی گشتی.
دوای نیو سەدە لە ئاگرە گەورەکەی ١٩٠٤، جارێکی تر کارەسات بەسەر شارەکەدا هات کاتێک گەردەلوولی هازل بایەکی توند و لافاوی فلاشی هێنا. تەنها لە ناوچەی تۆرنتۆ ٨١ کەس کوژران، نزیکەی هەزار و ٩٠٠ خێزان بێ ماڵ و شوێن بوون، ئەو گەردەلولە زیانی زیاتر لە ٢٥ ملیۆن دۆلاری کەنەدی لێکەوت.
لە ساڵی ١٩٦٧ دا، حەوت بچووکترین شارەوانی شاری میترۆپۆلیتان تۆرنتۆ لەگەڵ دراوسێ گەورەکاندا تێکەڵ کران، لە ئەنجامدا پێکهاتنێکی شەش شارەوانی پێک هات کە شاری پێشووی تۆرنتۆ و دەوروبەری شارەوانییەکانی ڕۆژهەڵاتی یۆرک، ئیتۆبیکۆک، نۆرس یۆرک، سکاربۆرۆ و یۆرکی لەخۆ گرتبوو.
لە دەیان ساڵی دوای جەنگی جیهانی دووەم، پەنابەرانی ئەورووپی لە چینی کارخوازان گەیشتنە تۆرۆنتۆ، بەتایبەت کرێکارانی بیناسازی کە زۆرینەیان لە ئیتاڵیا و پورتوگالەوە گەیشتنە  تۆرۆنتۆ. لە ساڵی ١٩٥١ دا بۆ زیاتر لە یەک ملیۆن کەس لە دەوروبەری شار نیشتەجێ بوون و  کاتی گەورەبوونی  شار دەستی پێکرد،  تا ساڵی ١٩٧١ژمارەی  دانیشتوان  بۆ دوو ملیۆن کەس بەرزبوویەوە. دوای نەهێشتنی بەربەستە ڕەگەزیەکان و گۆڕانکاری لە سیاسەتەکانی کۆچ لە کۆتایی ١٩٦٠ دا تۆرۆنتۆ بوو بە شوێنی مەبەست بۆ زۆرینەی کۆچبەران لە هەموو بەشەکانی جیهان. تا ساڵی ١٩٨٠ تۆرۆنتۆ وەک شاری هەرە گەورەی ئابووری کەنەدا هاتە ڕێزبەندی یەکەم و بە پێش مۆنتریال کەوتەوە، چەندین هاوبەشگای نەتەوەیی و فرەنەتەوەیی نووسینگەکانیان لە مۆنتریالەوە گواستەوە بۆ شاری تۆرۆنتۆ و ڕۆژئاوای کەنەدا.
لە ١ ی کانونی دووەمی ١٩٩٨ دا، تۆرۆنتۆ بە فەرمی گەورەکرا لە تێکەڵکردنی شارەوانی شاری میترۆپۆلیتن تۆرنتۆ و شەش شارەوانیی تر کە بریتی بوون لە : یۆرکی خۆرهەڵات، ئیتۆبیکۆک، نۆرس یۆرک، سکاربۆرۆ، یۆرک و خودی شارە ڕەسەنەکە(تۆرۆنتۆی کۆن). شارەوانی و پارێزگاری هەر شەش شارەوانیەکە هەڵوەشێندرانەوە و سەرۆکێکی نوێ و گشتگیر بۆ هەر هەموویان هەڵبژێردرا.
یەکگرتنەکە وەک پێوانەیەکی پاشەکەوتی خەرجی لەلایەن حکومەتی پارێزگا پێشکەوتووخوازەکانەوە لەژێر سایەی مایک هاریس پێشنیار کرا، کە لە ئەنجامی ڕاپرسیەکی گشتی خەڵک دەنگیان دا کە ٪٣-١ دەنگی ناڕازی بەرامبەر ئەم یەکگرتنە درا. لەبەرئەوەی حکومەتەکانی هەرێمەکان و شارەوانیەکان لەکەنەدا سەربەخۆن بۆیە هەر هەرێم و شارەوانیەک دەتوانێت سەربەخۆیانە گشتپرسی ئەنجام بدات و هیچ کێشەیەکی یاسای و دەستوری نیە. هەروەها حکومەتەکانیش دەتوانن پابەندی ئەنجامی گشتپرسیەکان نەبن و پشتگوێیان بخەن. وێنۆک|چەپ| دروستکردنی یەکەم باڵاخانەی کەنەدی ، بارەگای کارپێکەرانی بانکی مۆنتریال ، لە ساڵی ١٩٧٥ . لە ماوەی دەیەی ١٩٧٠ دا، چەندین دامەزراوەی دارایی کەنەدی بەرەو شاری تۆرۆنتۆ گوێزرانەوە.. مێل لێستمان سەرۆکی شارەوانی نۆرس یورک بووە یەکەم سەرۆکی شارەوانی "مێگاسیتی" و ٦٢ هەمین سەرۆکی شارەوانی تۆرۆنتۆ ئەمەش دوای  سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنەکان بەهۆی ڕاکێشانی سەرنجی هاوڵاتیان لە پاک کردنەوەی شەقامەکان لەکاتی زریانە بەفرینیەکان  لەوانە ( بلیزارد) ی کانونی دووەمی ساڵی ١٩٩٩کە بڕی ١١٨ سم بەفر باری، میل لێستمان  داوای لە سوپای کەنەدا کرد یارمەتی لابردنی بەفر بدات بە بەکارهێنانی کەلوپەلەکانیان بۆ کردنەوەی ڕێگا بۆ  پۆلیس و خزمەتگوزاری فریاکەوتن. ئەم جووڵەیە گاڵتەی پێ کرا لەلایەن هەندێک لە ناوچەکانی دیکەی وڵاتەوە، بەڵام کاریگەریەکی باشی هەبوو بەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەکان.
سەدەی بیست و یەک
ئەم شارە لە ساڵی ٢٠٠٣ دا سەرنجی نێودەوڵەتی ڕاکێشا کاتێک بووە ناوەندی بڵاوبونەوەی نەخۆشی هەناسەدانی توند. تەندروستی گشتی شارەکە هەوڵی دا بۆ ڕێگەگرتن لە بڵاوبونەوەی ئەو نەخۆشییە بەڵام  بە شێوەیەکی کاتی ئابوری ناوخۆی دامرکاند. لە ١٤ - ١٧ ی ئابی ٢٠٠٣ ەوە، شارەکە تووشی تاریکیەکی گەورە(بڕانی کارەبا) بوو کە کاریگەری لەسەر ملیۆنان تۆرۆنتۆیی هەبوو ( هەروەها کاریگەری لەسەر زۆربەی ئەنتاریۆ و بەشەکانی ئەمریکاش هەبوو )، سەرجەم خزمەتگوزاریە جۆربەجۆرەکان لەکارخران.
لە ٦ ی ئازاری ٢٠٠٩ دا ئەو شارە لە وەتەی ساڵی ١٨٣٤ دا یادی ١٧٥ ساڵەی لەدایک بوونی وەک شاری تۆرۆنتۆ کردەوە.
لە ٨ ی تەمموزی ٢٠١٣ دا، پاش نیوەڕۆیەک شەپۆڵێکی باران بارین و هەورە تریشقەیەکی توند ڕووی لەشارەکە کرد لەئەنجامدا لافاوێکی گەورەی لێکەوتەوە و پتر لە ٤٥٠ هەزار کەس لە شوێنی خۆیان گیربوون ، دوای زریانەکە  فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی  پێرسن لە تۆرۆنتۆ  ڕایگەیاند کە ١٢٦ ملم ( ٥ ئینج ) باران باریوە بۆ ماوەی پێنج کاتژمێر. لە ماوەی شەش مانگدا لە ٢٠ تا ٢٢ ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣، تۆرۆنتۆ خراپترین گەردەلوولی سەهۆڵی لە مێژووی خۆیدا بەخۆیەوە بینی. بەهۆیەوە زیاتر لە ٣٠٠ هەزار شوێن لە  تۆرۆنتۆ بێ کارەبا و گەرمکردنەوە بوون.
کاتێک پەتای کۆرۆنا (کۆڤید١٩)لە جیهان بڵاو بوویەوە ،ئەم نەخۆشیە بۆیەکەم جار لە کەنەدا لە شاری تۆرۆنتۆ تۆمارکرا.
جوگرافیا
تۆرۆنتۆ ڕووبەری ٦٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەی (٢٤٣ میلی چوارگۆشە ) داپۆشیوە،  زۆرترین مەودای نێوان باکوور و باشووری ٢١ کیلۆمەترە (١٣ میل)، هەروەها  زۆرترین دووریی نێوان ڕۆژهەڵات - ڕۆژئاوای  ٤٣ کیلۆمەترە ( ٢٧ میل ). درێژی کەناراوەکەی ٤٦ کیلۆمەترە، لە کەناراوی باکووری ڕۆژئاوای دەریاچەی ئەنتاریۆ دوورگەکانی تۆرۆنتۆ و بەندەر لاندز بۆ ناو دەریاچەکە درێژ دەبێتەوە، کە لە شەستەکانی سەدەی رابردوودا میری بەندەرێکی لێ درووست کرد بەڵام لەکاتی ئێستادا بۆتە شوێنێکی گەشتیاری. دەریاچەی ئەنتاریۆ لە بەری باشووریەوە هەڵکەوتووە و ماری کورتیس و ئیتۆبیکۆک کریک و ئێگلینتۆن ئاڤێن و ڕێگای گشتی ٤٢٧ کەوتوونەتە بەری خۆرئاوای، شەقامی ستیل لەبەشی  باکووریەتی و ڕووباری ڕووژ و سکاربۆرۆ-پیکەرینگ تاونلاین لە ڕۆژهەڵاتیەوە هەڵکەوتوون.
تۆپۆگرافیا
جگە لە دۆڵە قوڵەکانی، خاکی تۆرۆنتۆ بەرزبوونەوەکەی بە شێوەیەکی جێگیر لە دەریاچەکە زیاتر دەبێت بە مەودای  ٧٦.٥ مەترەوە لەسەر ئاستی دەریا  بۆ ٢٠٩ لەسەر ئاستی دەریا لە نزیک زەویەکانی زانکۆی یۆرک لە کۆتایی باکووری شارەکە لە یەکتربڕی شەقامی کیل و شەقامی ستیل.
جوگرافیای کەنار دەریا کە لە یەکەم نشینگەی تۆرۆنتۆوە گۆڕدرا بۆ زۆربەی ئەو خاکانەی کە لە کەنارەکانی باکووری بەندەرەکەن، لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩دا پڕکراوەتەوە هەتاوەکو ئێستاش، بەندەری بەردەرگای دەریاچەکە (کە بە هارڤ ناسراوە) لە وێ درووست کراوە.
دوورگەکانی تۆرۆنتۆ کۆمەڵە نیمچە دوورگەیەکی سروشتی بوون تا ساڵی ١٨٥٨کە  پەیوەندی خۆیان بە وشکانییەوە پچڕاند بەهۆی زریانێکەوە،دواتر کەناڵێکیان بۆ بەندەرەکە دروست کرد. خۆی نیمچە دوورگەیەکە کە لەلایەن کەناردەریاوە دروست بوو بەهۆی هەڵچوونی ئاو.
کەش و هەوا
شاری تۆرۆنتۆ لە وەرزی هاویندا ئاووهەوایەکی گەرمی  شێداری کیشوەری هەیە ( بەپێی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن ). بەپێی ئەو پۆلێنکارییەی کە سەرچاوە سروشتییەکانی کەنەدا پشتی پێ دەبەستن، شاری تۆرۆنتۆ لە ناوچەی نمای ڕووەکی 7a دایە، لەگەڵ هەندێک لە  شار و شارۆچکەکانی نزیکی کە خاوەنی زەوی نزمن.
شارەکە چوار وەرزی جیاوازی هەیە، کە جیاوازی بەرچاون و ڕۆژانە هەستیان پێ دەکرێت ئەمەش لە ئەنجامی ڕێڕەوی خێرای سیستەمەکانی کەشوهەوا ( وەک سیستەمی بەرز و نزمی فشار ) ، کەشوهەوای تۆرۆنتۆ  لە هەموو وەرزەکان لە ڕۆژێکەوە بۆ ڕۆژێکی تر جیاوازە. بەهۆی هەڵکەوتە و نزیکی لە ئاوەوە، تۆرۆنتۆ مەودایەکی گەرمی بەڵام تارادەیەکی نزمی هەیە، تێکڕای جیاوازی پلەی گەرمی شەوانی ناوشار و لادێکانی نزیکەی ٣.٠ °سیلیلیزیە کە ناوشار گەرمترە لە  ناوچە لادێیەکان لە هەموو مانگەکانی ساڵدا. لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت لە زۆربەی ئێوارانی بەهار و سەرەتای هاویندا ساردتر بێت ئەمەش  لەژێر کاریگەری شنەبای دەریاچەی ئەنتاریۆوە، چونکە دەریاچەی ئەنتاریۆ لە ماوەی وەرزی هاویندا لەکاتی هەتاودا فێنکە، بەڵام  لە رۆژانی گەرمدا دەتوانرێت بۆ پشوودان سەردانی بکرێت. لەکاریگەریەکانی تری ئاووهەوا بریتین لەبەفری کەندەڵانەکان کە دەرژێنە دەریاچەکەوە لەگەڵ  دواکەوتنی هاتنی وەرزی  بەهارو پایز.
وێنۆک|چەپ| زستانانی تۆرۆنتۆ بە شێوەیەکی ئاسایی ساردن لەگەڵ بارینی بەفری زۆر زستانەکانی زۆر ساردن لەگەڵ بەفربارینی زۆر لە ماوەی مانگەکانی زستاندا، پلەی گەرما بە زۆری لە خوار سفر پلەی سلیلیزیە. بەرزترین پلەی گەرما لە وەرزی زستاندا ١٠ ژێرسفری سلیلیزیە، هەمیشە بایەکی سارد و وشک هەڵدەکات لەگەڵ زریانی بەفر، هەندێک جاریش تێکەڵ بە سەهۆڵ و باران دەبێت کە دەتوانێت کار و خشتەی گەشتەکان تێکبدات، لە کاتێکدا کەڵەکەبوونی بەفر دەتوانێت لە هەر کاتێکدا لە مانگی تشرینی دووەمەوە تا ناوەڕاستی مانگی نیسان ببارێت لەگەڵ ئەوەشدا، درێژبوونەوەی نەرم لە زۆربەی زستانەکاندا ڕوودەدات، کە بەفری کەڵەکەبوو دەتوێتەوە. لە هاوینە هەرە گەرمەکان پلەی گەرمای دەگاتە سەرووی ٣٠ پلەی سیلیلیزی.
باران بارین بە شێوەیەکی دادپەروەرانە بە درێژایی ساڵ دەبارێت، بەڵام بەزۆری هاوینان باران دەبارێت کە بروسک و هەورە تریشقەی زۆری لەگەڵدایە. ساڵانە به ڕێژه ی ٨٣١ ملم باران دەبارێت. ساڵانە لە تۆرۆنتۆ بە تێکرای ٢٠٦٦کاتژمێر بەدەرەوەیە کە دەکاتە ٪٤٥.
بەرچاوی شارەکە
700 px| وێنۆک| دیمەنێکی پانۆرامی تۆرۆنتۆ لەکاتی [[هەنگۆردا.(٢٠١٨)]]
نژیاروانی
باڵاخانەکانی تۆرۆنتۆ لە دیزاین و تەمەندا جیاوازییان هەیە لەگەڵ چەندین پێکهاتە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی ١٩، لە کاتێکدا باڵاخانە دیارەکانی تر تازە لە دەیەی یەکەمی سەدەی ٢١ دا دروست کراون. لۆرانس ڕیچاردز ئەندامی فاکەڵتی تەلارسازی لە زانکۆی تۆرۆنتۆ گووتی " تۆرۆنتۆ شوێنێکی نوێ، برەش، ڕاگ تاگ - تێکەڵێکی گەورەیە لە ماوە و ستایلەکان ". خانووە بەی و-گابڵەکان، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە تۆرۆنتۆی کۆندا ماونەتەوە، تایبەتمەندییەکی جیاوازی تەلارسازیی ئەو شارەن وەک :قوللەی سی ئێن کە هێڵی پەیوەندی و هۆبەی گەشتیارییە. لە ساڵی ١٩٧٦ بە بەرزی ٥٥٣.٣٣ مەتر درووست کراوە، بەرزترین قوللەی جیهان بووە هەتا ساڵی ٢٠٠٧ کاتێک بورج خەلیفە لە دوبەی درووست کرا.
تۆرۆنتۆ یەکێکە لە شاری خاوەن تەلارە هەوربرەکان  کە تا ساڵی ٢٠١١ پتر لە  ١٨٧٥ باڵاخانەی لەسەرو ٣٠ مەترەوە  بووە. وێنۆک|چەپ| مۆزەخانەی شاهانەی ئەنتاریۆ لە بنەڕەتدا بە شێوازێکی هاوچەرخ دیزاین کراوە، هەرچەندە لەو کاتەوە ستایلی دیکەی بۆ تەلارەکەی زیاد کراوە تەلارسازی لە تۆرۆنتۆ بە "تێکەڵی سەردەم و شێوازەکان" ناونراوە. لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٧٠ دا، پارچە گرنگەکانی میراتی تەلارسازیی تۆرۆنتۆ وێران کران بۆ ئەوەی رێگا بۆ دووبارە گەشەپێدان یان وەستانی ئۆتۆمبێل خۆش بکەن. لە بەرامبەردا لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە، تۆرۆنتۆ بوژانەوەی بیناسازی کۆندۆ و بوژانەوەی بیناسازی نیشتەجێبوونی بەخۆیەوە دی، کە چەندین باڵاخانە لەلایەن تەلارسازانی بەناوبانگی جیهانەوە نەخشەیان بۆ داڕێژرا وەک  درووستکردنی  مۆزەخانەی شاهانەی دانیال لیبسکایند، دووبارە دروستکردنەوەی فرانک گێهری لە گەلەری هونەری ئەنتاریۆ و فراوانبوونی زانکۆی ئۆکەدی دیاری ویڵ ئۆکەد لە نێو نمایشە نوێیەکانی شارەکەدایە ناوچەی دیستیلی ناوەڕاستی ١٨٠٠کان  لە قەراغی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی شار دووبارە پەرەی سەندەوە بۆ ناو یەکێک لە ناوچە هەرە هونەری و کلتوری و ڕابواردنەکان.
هاوسێکان
تۆرۆنتۆ ناوچەیەک لە خۆ دەگرێ کە پێشتر لەلایەن چەند شارەوانییەکی جیاوە بەڕێوە دەبرا کە بە و ساڵانەی دوایی تێکەڵ بوون. هەر یەکەیان مێژوو و ناسنامەیەکی تایبەت بەخۆیان لە ماوەی ئەو چەند ساڵە دا پەرە پێدا کە لەیەک جیابوون و ئێستاش ناویان بە شێوەیەکی هاوبەش لە نێو تۆرێنتۆنییەکان دەمێنێتەوە. شارەوانیەکانی پێشوو بریتی بوون لە ڕۆژهەڵاتی یۆرک، ئیتۆبیکۆک، فۆرێست هیڵ، میمیکۆ، نۆرس یۆرک، پارکدەیل، سکاربۆرۆ، سوانسی، وێستن و یۆرک لە هەموو شارەکەدا سەدان شاری بچووک و چەند شارێکی گەورەتر هەیە کە چەند کیلۆمەترێکی چوارگۆشەیان داپۆشیوە.
تۆرۆنتۆی دێرین
ناوچەی کۆنی تۆرۆنتۆ هەڵگری ناوی شاری تۆرۆنتۆ بوو پێش تێکەڵبوون، بەڵام ئێستا ناوەندی شار و هەروەها ئەو شارانەی کەوتوونەتە نزیکی دەگرێتەوە، تۆرۆنتۆی کۆن لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و باکووری چڕترە و پڕووترین بەشی شارەکەیە و گرنگترین ناوچەی دارایی هەموو کەنەدایە کە ئەم شوێنانە لەخۆ دەگرێت :، سەنتەری تۆرۆنتۆ دۆمینیۆن، سکۆتیا پلازا، ڕۆیاڵ بانک پلازا، دادگای بازرگانی و شوێنی بروکفیلدو هتد. ئەم ناوچەیە لە  سەینت جەیمس تاون، گاردن، سانت لاورێنس، کۆرکتاون و چێرچ و ویلسلی پێکدێت لەو ناوچانەوە وەک  هێڵێکی ڕاست بەرەو باکور درێژ دەبێتەوە بە درێژایی شەقامی یانگ. وێنۆک|چەپ| خانووەکانی ناوچەی بەی-و-گیبلەکانی سەردەمی ڤیکتۆریاکە شێوازێکی جیاوازی تەلارسازی نیشتەجێبوونە کە لە هەموو جێیەکی ئاساییدایە لە هەموو ئەو شوێنانەی کە لە تۆرۆنتۆ کۆنن. هەروەها شاری تۆرۆنتۆی کۆن لە چەندین ناوچەی نیشتەجێبوونی دەوڵەمەندی مێژوویی پێک دێت وەک؛ یۆرکڤیل، ڕۆزدەیل، ئانکس، فۆرێست هیڵ، لاورێنس پارک، پارکی لیتۆن، پارکی ئاسک، موور پارک و کاسا لۆما، تۆرۆنتۆ پتر بەباری درێژی هەڵکەوتووە لە ناوەڕاستی شارەوە بۆ باکور ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای ناوەڕاستی شار. تۆرۆنتۆی کۆن هەندێک شوێنی تری هەیە وەک بازاڕی کینسینگتۆن، چاینەتاون، لێسلیڤیل، کاباگێتۆن و ڕیڤەردەیڵ کە شوێنی میللین بۆ بازرگانی و شوێنە کلتورییەکان و هەروەها کۆمەڵگاکانی هونەرمەندان لەگەڵ ستۆدیۆکانی تۆمارکردن، لەگەڵ چەندین پرۆفیشناڵی مامناوەند و باڵا. لەناو تۆرۆنتۆ هەندێک کۆمەڵگەی بچوکی نەتەوەیی هەن کە بریتین لە: دوو شارۆچکەی چینی بچووک، ناوچەی گریکتاون، ئیتالیای بچووک، گوندی پورتوگال، هندستانی بچووک.
دەوروبەری شار
یۆرک و ڕۆژهەڵاتی یۆرک وەک دەوروبەری ناوەوەی شار ناوچەی پێگەیشتوو و نەریتی چینی کرێکارانن، کە لە بنەڕەتدا بەشێکن لە ناوچەکانی دوای جەنگی جیهانی یەکەم، خانووی بچوک، خانووی تاک خێزان و بلۆکی شوقەی نیشتەجێبوونی بچووک وەک گەرەکەکانی  شارۆچکەی کرێسنت، پارکی تۆرنکلیف، ویستۆن و گوندی ئۆکوود، کە بە زۆری لە شوقە بەرزەکان پێکهاتوون، کە چەندین خێزانی کۆچبەری نوێ تیایاندا نیشتەجێبووینە لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٠ دا. زۆرێک لەو شارانە لە ئاستی ڕەگەزیدا جۆراوجۆرن و لە ئەنجامی زیادبوونی ژمارەی دانیشتواندا لەیەکدا تواونەتەوە، هەروەها لە کۆتاییەکانی نەوەدەکان و سەرەتای سەدەی ٢١دابەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی نیشتەجێبوون ئەم ناوچانە بەرەو پێش چوون. وێنۆک|چەپ| لە هەوڵێکدا بۆ ئەوەی قەراغ شار ببەسترێتەوە بە ناوەوەی شار و هاندانی دانیشتوان تا کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی قەراغ شار بەمەبەستی کەمکردنەوەی جەنجاڵی ناوشار. ئیتۆبیکۆک (ڕۆژئاوا)، سکاربۆرۆ (ڕۆژهەڵات) و باکووری یۆرک (باکوور)وەک دەوروبەری ناوەوەی شار شارەوانیەکانی پێشووی دوای جەنگ درووست بوون. بەشەکانی ئەم ناوچانە لە کۆنەوە دامەزراون و بە خێرایی گەشەیان کرد پێش ئەوەی پێشکەوتنی خانووبەرەی دەوروبەری شار دەست پێ بکات، ئەم ناوچانە یان گوندەکانی وەک میمیکۆ، ئایلینگتۆن و نیو تۆرۆنتۆ لە ئیتۆبیکۆک؛ ویلۆدەیل و نیوتۆنبروک و داونسویو لە نۆرس یۆرک؛ ئەگنکۆرت، وێکسفۆرد و وێست هیل لە سکاربۆرۆ کە گەشەسەندنی قەراغ شار نزیکیان بوو لە کۆتایی ١٩٤٠ ەکان ناوچە نوێیەکان تێکەڵیان بوون. قۆناغی گەشەسەندن ، ئەم ناوچانە بە تێکەڵکردنی خانووە یەک لایەکان لەگەڵ بلۆکی شوقەی چڕی بەرزتر، زیاتر بەناوبانگ بوو وەک مۆدێلی قەراغ شار بۆ گەشەپێدان. لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی ٢١ ناوەندی شاری نۆرس یۆرک، ناوەندی شاری ئیتۆبیکۆک و سەنتەری شاری سکاربۆرۆ وەک ناوچەی بازرگانی ناوەندی لە دەرەوەی شاری تۆرۆنتۆ دەرکەوتن. پێشکەوتنی بەرز لەو ناوچانەدا هێڵی ئاسمانی دیاری بۆ شارەوانییەکانی پێشوویان داوە، کە ڕاڕەوەکانی گواستنەوەی چڕی بەرزیان پێشکەش دەکەن.
پیشەسازی
لە دەیەی ١٨٠٠ دا، ناوچەی پیشەسازی گەشەسەندوو لە دەوروبەری تۆرۆنتۆ هاربۆر و دەمی ڕووباری دۆن ی خواروو پەرەی سەند، کە بە هێڵی شەمەندەفەر و ئاویەوە بەسترابوون بە کەنەدا و ئەمریکا. نموونەکان بریتی بوون لە ( گودەرهام و وۆرتس دیستیلەری، هاوبەشگای مالتینگی کەنەدی، تۆرنتۆ ڕۆلینگ میلز، یەکێتی ستۆکیاردو ئاسانکاری یدیڤی بۆ پرۆسەکردنی بەراز ( بە نازناوی " هۆگتاون " ). ئەم ناوچە پیشەسازییەیە ڕۆژئاوای تۆرۆنتۆی بە درێژایی بەندەرەکە و هێڵەکانی ڕێچکەی ئاسنین فراوان کرد، بە پڕکردنی زەلکاوەکان لە لای ڕۆژهەڵاتی بەندەرەکە بۆ دروستکردنی بەندەری لاندس تەواو کرا . پیشەسازی جلوبەرگ بەدرێژایی شەقامی سپەداینا کە ناوچەی مۆدە پەرەی سەند لە سەرەتای سەدەی ١٩دا، ناوچە پیشەسازییەکان لە بەری ئەو بەریدا دانرابوون، وەک وێست تۆرۆنتۆ/ شوێنی کڵین، کە لە ساڵی ١٩٠٣ دا کۆگاکان شوێنیان بۆ خۆیان دەگواستەوە بەڵام بەهۆی ئاگرە گه ورەکە ی ١٩٠٤ بووە هۆی له ناوبردنی به شی زۆری پیشه سازیەکان له ناوجەرگەی شار. هەندێک لە کۆمپانیاکان بەرەو ڕۆژئاوا بە درێژایی شەقامی کینگ ڕۆیشتن، هەندێکی دیکە بەرەو ڕۆژئاوا وەک شەقامی دەفرین کە ئەو شوێنەی کە کەلوپەلی گەورەی کێڵگەی ماسی هاریس دروست دەکات ڕۆیشتن.
وێنۆک|چەپ| ناوچەی دیستیلەری کە گەورەترین کۆکراوەی تەلارسازیی پیشەسازی سەردەمی ڤیکتۆریایە بە پارێزراوی ماوەتەوە کە تاکە شوێنە لە ئەمریکای باکوور
زۆرێک لە شوێنە پیشەسازییەکانی پێشووی تۆرنتۆ نزیک لە شەقامی یانگ و داون تاون دووبارە گەشەیان سەندەوە کە بریتین لە بەشەکانی پێشەوەی ئاوی تۆرنتۆ و گۆرەپانی شەمەندەفەری ڕۆژئاوای داونتاون و گوندی لیبرتی، ناوچەی ماسی هاریس و گەشەسەندنی بەرفراوان لە ناوچەی وێست دۆن لاندس بەردەوامە. گودەرهام و وۆرتس شەرابی روحی دیستیلەری بەرهەم دەهێنا تا ساڵی ١٩٩٠بەڵام ئەمڕۆ وەک "ناوچەی دیستیلەری" پارێزراوە، کە گەورەترین و باشترین  تەلارسازی پیشەسازی پارێزراوە کە سەردەمەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڤیکتۆریا لە ئەمریکای باکور. هەندێک شوێنی پیشەسازیش لە ناوچەی خۆیان ماونەتەوە لەوانە پاڵاوگەی شەکری ڕێدپاتێ ئەو ناوچانەی کە وەک خۆیان لە بواری پیشەسازیدا پاڕێزراون، بەڵام ئێستا بەشێکی زۆریان گۆڕدراون بۆ یەکەی  نیشتەجێبوون وەک ناوچەی مۆد وکۆرکتاون و بەشەکانی باشووری ڕیڤەردەیل و لێسلیڤیل. تۆرۆنتۆ هێشتا چەندین ناوچەی پیشەسازی کۆنتری چالاکی ماوە وەک گوندی بروکتۆن، میمیکۆ و نیو تۆرۆنتۆ. لە کۆتایی ڕۆژئاوای شاری ئۆڵد تۆرۆنتۆ و یۆرک، ناوچەی وێستن/ماونت دێنیس و ناوچەی جۆیندن هێشتا کارگە و شوێنی پێچانەوەی گۆشت و شوێنی شەمەندەفەری نزیک لە شوێنی نیشتەجێبوونی چڕی مامناوەندی تێدایە، هەرچەندە لە ساڵی ١٩٩٤ دا سەندیکای (Junction's Union Stockyards) لە شاری تۆرۆنتۆ وەدەرنرا. وێنۆک|چەپ| دۆن لاندزی خۆرئاوا یەکێکە لە و ناوچە پیشەسازیانەی پێشوو لە ناوچەی ناوەڕاستی شار کە دووبارە گەشەی کردۆتەوە. ناوچەی پیشەسازی کێڵگەی قاوە لە بەندەری تۆرۆنتۆ ماوەتەوە. ناوچەیەک پلانی بۆ دووبارە گەشەپێدان داڕێژرابوو کە  پێشتر زەلکاوێک بوو پڕکرابوو لە پاشماوەی  پیشەسازی، وە هیچ کات بە ڕووژدی گەشەی پێنەکرابوو- ئەمیش لەبەر ئەوەی خاکەکەی گونجاو نییە بۆ گەشەی بەرفراوان- بەهۆی لافاو و ناسەقامگیری خاکەکەیەوە بووە کە  هێشتا چەندین پاشماوەی پیشەسازی تێدا ماوە، وەک وێستگەی وزەی پۆرتلاندس و چەند ئاسانکارییەکی بەندەری و چەند ستۆدیۆیەکی بەرهەمهێنانی فیلم و تیڤی،  چەندین ئاسانکاری پیشەسازی چڕی بۆ داڕێژراوە لەلایەن  ئاژانسی واتربۆنت تۆرۆنتۆ کە پلانەکەیان بریتی بوو لەدرووست کردنی بەربەستێکی کۆنکریتی لەبەردەم رووباری دۆن تا هیچی تر نەبێتە هۆی درووستکردنی لافاو و فشەڵی خاکەکە. زیاتر زەوییەکانی سەر بەندەرەکە گونجاون بۆ پەرەپێدانی نیشتەجێبوون و بازرگانی بەنرخی بەرزتر. هەروەها شوێنی ڕووەکی کیمیایی پێشوو کە بەدرێژایی ڕووباری دۆن ڕوێنرابوون ئێستا بوونەتە هۆبەی بازرگانی و گواستنەوە.
شوێنە گشتیەکان
تۆرۆنتۆ کۆمەڵەیەکی هەمەجۆری هەیە لە شوێنی گشتی، لە چوارگۆشەکانی شارەوە بۆ پارکە گشتییەکان کە بەسەر دۆڵەکاندا دەڕوانێت وەک : ناتان فلیپس سکوێر کە چوارگۆشەی سەرەکی شارەکەیە لە ناوەڕاستی شار، هێمای سێ ڕەهەندی تۆرۆنتۆی تێدایە، هەروەها دەروازەی هۆڵی شار و مەیدانی یانگ-دەنداس، لە نزیک سیتی هۆڵ، لەم ساڵانەی دوایدا وەک یەکێک لە سەرقاڵترین شوێنی شارەکە دیاریکرا،  گۆڕەپانەکانی تر بریتین لە مەیدانی هاربۆربۆنت، لە پێشەوەی ئاوی تۆرنتۆ، هەروەها گۆڕەپانە مەدەنییەکان لە هۆڵەکانی شاری پێشووی  شاری تۆرۆنتۆی پایتەختی لەناوچوو، کە بە گرنگترینیان مەیدانی مێل لستمان لە باکوری یۆرک کە لەلایەن کۆمیتەی شوێنە گشتیەکانی تۆرۆنتۆ نۆژەن کرایەوە، هەروەها بەشی ئاوی ناوەندی بە درێژایی شەقامی کوین وێست تازەکراوەتەوە بەم دواییانە بە تەلارسازییەکی نوێی شەقام و گۆڕەپانێکی نوێ لە تەنیشت سەنتەری هاربۆرفرێنت کرایەوە. وێنۆک|چەپ| ناتان فلیپس سکوێر مەیدانێکی چوارگۆشەیی سەرەکی شارەکەیە گۆڕەپانەکە حەوزێکی ئاو لەخۆ دەگرێت کە لە زستانان دەگۆڕدرێت بۆ حەوزی سەهۆڵی خلیسکاندن. لە زستاندا، مەیدانی ناتان فلیپس، ناوەندی هاربۆرڤیت و میل لستمان سکوێر بەناوبانگن بۆ خلیسکانی سەر بەفر. هەروەها هۆڵی سەهۆڵی گشتی کۆلۆنێل سام سمیس تریل لە ساڵی ٢٠١١ دا کرایەوە کە یەکەمین خلیسکانی تۆرۆنتۆیە لە پارکی مێژوویی کرایەوە،  ئێرل بەیلس پارک خلیسکێنەی سەر بەفری دەرەوە و ناوەوەی هەیە  لەگەڵ خوڵی ڕاهێنان  و ئاسانکاریی کرێ و وانەکان پێشکەش دەکەن. لەم ساڵانەی دواییدا چەندین پارک شوێنی خلیسکێنەی سەر بەفریان دیاری کردووە.
چەندین پارکی گەورەی ناو شار هەن، کە بریتین لە باخچەکانی ئالەن، پیتی سترین، پارکی گرینگ، پارکی نەرویژی بچووک، پارکی مۆس، پارکی کوین، پارکی ڕیڤەردەیڵ و پارکی ترینیتی بێڵوود ، لە نزیک یەکتربڕی کوین و یانگ لە باشووری ناوەڕاستی شار دوو پارکی گەورە هەن لە ناوچەی فرۆنت سایدکە بریتین لە : تۆمی تۆمپسۆن پارک لە شەقامی لێزلی سپیت کە سروشتێکی پارێزراوی هەیە، لە کۆتایی هەفتەکاندا کراوەیە؛ وە دوورگەکانی تۆرۆنتۆ، لە ناوەڕاستی شارەوە بە بەلەم خەڵکببۆی دەچن.
وێنۆک|چەپ| [[پارکی شاریی نەتەوەیی ڕووژ لە سکاربۆرۆ.]]
زۆرینەی پارکە گەورەکان کەوتوونەتە ناوچەکانی دەرەوەی شارەوانیەکان بەڵام لەلایەن شارەوانیەکانەوە بەڕێوە دەبردرێن وەک؛ پارکی های، پارکی هامبەر بەی، پارکی سەنتێنیاڵ، داونسڤیو پارک، گیوڵد پارک و باخچەکان، پارکی سەنیبروک و پارکی مۆرنینگ ساید. تۆرۆنتۆ چەندین خولی گۆڵفی گشتیشی لێ بەڕێوە دەچێت. زۆربەی زەویە سەوزەکان و کەناری ڕووبارەکان لە تۆرۆنتۆ زەوی گشتین، دوای زریانی هازل لە ساڵی ١٩٥٤ دروستکردنی بینا لەسەر ئەم زەویانە قەدەغە کراوە، بۆیە ئەم زەویانە کراونەتە شوێنی رابواردن و خۆش گوزەرانی. پارکی بەیانیان گەورەترین پارکی شارەکەیە کە بە قەبارەی ٢٤١.٤٦ هێکتار (٥٩٦.٧ دۆنم) بەڕێوەدەبرێت.
جگە لە پارکە گشتییەکان کە لەلایەن شارەوانیەوە بەڕێوەدەبرێت، بەشێکی پارکی شاری ڕۆوژ کە گەورەترین پارکی شاریە لە ئەمریکای باکور، لە بەشی ڕۆژهەڵاتی شاری تۆرۆنتۆدایە ،لەلایەن بەرێوەبەرایەتی پارکەکانی کەنەدا بەڕێوەدەچێت ، پارکی نەتەوەیی لە دەوروبەری رووباری ڕۆوژ دا هەڵکەوتووە.
کەلتور
دیمەنی هونەری و شانۆیی تۆرۆنتۆ زیاتر لە پەنجا کۆمپانیای بالە و سەما، شەش کۆمپانیای ئۆپێرا، دوو ئۆرکێسترای سەمفۆنیا و خانەخوێیەکی شانۆی هەیە. شارەکە لە شاری بالێ نەتەوەیی کەنەدا، کۆمپانیای ئۆپێرای کەنەدی، ئۆرکێسترای سەمفۆنیای تۆرۆنتۆ، گرووپی ئەلیکترۆنی کەنەدی و کۆمپانیای شانۆی کەنەدی پێک هاتووە. شوێنی نمایشە دیارەکانیان پێک هاتووە لە نمایشی چوار وەرزی تایبەت بە هونەری نواندن، هۆڵی ڕۆی تۆمسۆن، شازادەی شانۆی وێڵز، شانۆی شاهانە ئەلێکساندرا، ماسی هۆڵ، ناوەندی هونەری مێریدیان (پێشتر سەنتەری تۆرۆنتۆ بۆ هونەرەکان) و شانۆییەکانی ئێلگین و باخچەی زستانە و هۆڵی مێریدین (لە بنەڕەتدا ناوەندی ئۆکیفو و پێشتر ناوەندی هەمینگبێرد و ناوەندی سۆنی بۆ هونەری نواندن). وێنۆک|چەپ| تۆرۆنتۆ سێیەمین گەورەترین ناوەندی شانۆی ئینگلیزی یە لە جیهاندا،وەک شانۆی شاهانەی ئەلێکساندرا، کە کۆنترین شانۆیە و بەردەوام لە باکوری ئەمریکا دا کار دەکات ئەنتاریۆ پلەیس یەکەم شانۆی هەمیشەیی فیلمی IMAX ی جیهانی لێ نمایش کراوە، هەروەها قۆناغی بودویسەر (پێشتر مۆلسۆن ئەمفیشانۆ) پیشان دەکات، کە شوێنێکی کراوەی ئاسمانییە بۆ کۆنسێرتەکانی مۆسیقا. لە بەهاری ٢٠١٢ ئەنتاریۆ پلەیس داخرا دوای دابەزینی ڕێژەی ئامادەبووان لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی دواییدا، هەرچەندە قۆناغی بودویسەر و بەندەرەکە هێشتا کار دەکەن، بەڵام پارک و سینسفیر لە کاردا کەوتوون و هەوڵ و پلانی بەردەوام هەیە بۆ بووژاندنەوەی ئەنتاریۆ پلەیس.
هەموو هاوینێک کۆمپانیای شانۆی کەنەدی بەرهەمێکی شکسپیر لە دەرەوەی های پارکی  تۆرۆنتۆ بەناوی " خەون لە های پارک " پێشکەش دەکات. ڕۆیشتنی ناوبانگی کەنەدا دان بە دەستکەوتەکانی سەرکەوتووی کەنەدییەکان دا دەنێن، لەگەڵ زنجیرەیەک ئەستێرە لەسەر بلۆکی دیاری کراو لە ڕاڕەوی تەنیشت شەقامی کینگ و شەقامی سیمکۆی.
بەرهەمهێنانی فیلم و تەلەفزیۆنی ناوخۆیی و بیانی پیشەسازییەکی گەورەی ناوخۆیی تۆرۆنتۆیە. لە ساڵی ٢٠١١ دا لە پلەی سێیەم گەورەترین ناوەندی بەرهەمهێنانی فیلم و تەلەفزیۆندا دەبێت لە دوای لۆس ئەنجلس و نیویۆرک سیتی، نازناوی "هالیوود باکور" لەگەڵ شاری "هۆلیود نۆرس" لەگەڵ شاری "ڤانکۆڤەر" هاوبەش کردووە. یەکێکی تر لە فیستیڤاڵە بەپێزەکانی فیلم ، فیلمی "Take 21"ە کە پێشتر فێستیڤاڵی فیلمی خوێندکارانی تۆرۆنتۆ بوو، کە کارەکانی خوێندکارانی ١٢-١٨ ساڵا لە چەندین وڵاتی جیاجیای جیهانەوە نمایش دەکات.
کاریبانا ( کە پێشتر بە کەرنەڤاڵی سکۆتیابانک کاریبی ناسرابوو ) لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزەوە تا سەرەتای مانگی ئابی هەموو هاوینێک ئەنجام دەدرێت. بە پلەی یەکەم لەسەر بنەمای کەرنەڤاڵی ترینیداد و تۆباگۆ، یەکەم کاریبانا لە ساڵی ١٩٦٧ دا لە کاتێکدا کە کۆمەڵگەی کاریبی شارەکە یادی سەد ساڵەی کەنەدایان کردەوە و زیاتر لە چل ساڵ دوای ئەوە گەشەی زیاتری کردووە کە ساڵانە یەک ملیۆن کەس بۆ لای خۆی رادەکێشێت بۆ بۆلیڤارد لەدەریاچەی شۆری تۆرۆنتۆ.داهاتی  گەشتیاری فێستیڤاڵەکە لەسەد هەزارەوە بۆ زیاتر لە چوارسەد ملیۆن دۆلار بۆ تۆرۆنتۆ بەرهەم دەهێنێت. وێنۆک|چەپ| کاریبانا فیستیڤاڵێکە کە ئاهەنگ دەگێڕن بە کلتور و دابونەریتی کاریبی هه ر هاوینێک له شاره که به ڕێوه ده چێت که گه رترین فیستیڤاڵی شه قامی ئه مه ریکای باکووره. یەکێک لە گەورەترین بۆنەکانی ئەو شارە بۆنەی هەفتەی پرایدە کە لە کۆتایی مانگی حوزەیراندا ئەنجام دەدرێت ،  یەکێکە لە گەورەترین فێستیڤاڵی (هاوڕەگەزخوازان) لە جیهاندا.
میدیا
تۆرنتۆ گەورەترین بازاڕی میدیای کەنەدایە و چوار ڕۆژنامەی ئاسایی و دوو هەفتەنامەی هەیە لەگەڵ سێ بڵاوکراوەی کاغەزی  بەخۆڕایی لە هەموو شوێنێکی تۆرۆنتۆ بڵاو دەکەنەوە کە نزیکەی ٦ ملیۆن کەس دەبن. ڕۆژنامەی تۆرۆنتۆ ستار و تۆرۆنتۆ سەن لە ڕۆژنامە هەرە دیارەکانی تۆرۆنتۆن، جگە لەوەی ڕۆژنامەی "The Globe" و "National Post" بارەگای سەرەکییان لەو شارەدا هەیە. تۆرۆنتۆ ستار و گلۆب و مەیڵ و ناشناڵ پۆست و ڕۆژنامەی برۆدشیت و ستارمیترۆ وەک ڕۆژنامەی ڕێبواری ئازاد دابەش دەکرێن هەروەها چەندین گۆڤار و ڕۆژنامەی ناوخۆیی ڕ لە تۆرۆنتۆڕۆژانە بڵاو دەکرێنەوە، لەوانە ڕۆژنامەی ناو و تۆرۆنتۆ لایف، لە کاتێکدا ژمارەیەکی زۆر گۆڤاری بازرگانی لە تۆرۆنتۆ بەرهەم دەهێنرێن، وەک بازرگانی کەنەدی، شاتیلەین، شرار و ماکلین دەیلی هیڤی، گەورەترین بڵاوکراوەی خۆرئاوا ڕۆژنامەی  (Online-only)ی  کەنەدیە، کە لە ساڵی ٢٠١٦ نوسینگەی تۆرۆنتۆیان کردەوە. تۆرۆنتۆ بارەگای سەرەکی تۆڕە تەلەفزیۆنییە گەورەکانی کەنەدایە کە بە زمانی ئینگلیزی بەرنامەکانیان پێشکەش دەکەن وەک ؛ CBC ، CTV Citytv ، Global ، The Sports Network ( TSN ) و Sportsnet وMTV. تەلەڤزیۆنەکانی کەنەدا سەرەکیترین کەناڵی تەلەفزیۆنی موزیکن کە لە تۆرۆنتۆ دامەزراون.
گەشتیاری
مۆزەخانەی شاهانەی ئەنتاریۆ مۆزەخانەیەکی کلتوری و مێژوویی سروشتی جیهانیە. باخچەی ئاژەڵانی تۆرۆنتۆ بۆتە ماڵێکی گەورە بۆ زیاتر لە ٥٠٠٠ ئاژەڵ کە نوێنەرایەتی زیاتر لە ٤٦٠ جۆری جیاواز دەکەن. گەلەری هونەری ئەنتاریۆ کۆکراوەیەکی گەورەی کاری هونەری هاوچەرخی کەنەدی و ئەوروپی و ئەفریقی  تێدایە، هەروەها لە هەموو جیهاندا میوانداریی نمایشکردن دەکات لە مۆزەخانە و گەلەرییەکان. مۆزەخانەی هونەری سیرامیک گاردینەر تاکە مۆزەخانەیە لە کەنەدا کە بە تەواوی تەرخان کراوە بۆ سیرامیک، هەروەها کۆکراوەی مۆزەخانەکە زیاتر لە ٢٩٠٠ کاری سیرامیکی لە ئاسیا و ئەمریکا و ئەوروپا تێدایە هەروەها ئەم شارە میوانداری ناوەندی زانستی ئەنتاریۆ دەکات ، مۆزەخانەی باتا شۆو و مۆزەخانەی چنینی کەنەدا لەم شارە هەڵکەوتوون.
وێنۆک|چەپ| پێشانگای هونتری ئەنتاریۆ مۆزەخانەیەکی هونەرییە و دووەم جەنجاڵترین مۆزەخانەیە لە تۆرنتۆ
ناوچەی بازاڕکردنی شار بریتین لە؛ شاری وینتاڤڵ، شاژن وێست، هاربۆرفۆرت، ناوچەی ڕابواردن، ناوچەی دارایی، و شەقامی بازاڕی سانت لۆرانسن لەگەڵ ئیتن سەنتەر  کە بەناوبانگترین شوێنە گەشتیارییەکانی تۆرۆنتۆیە  ساڵانە زیاتر لە ٥٢ ملیۆن کەس سەردانی دەکەن. وێنۆک|ڕاست|هۆڵی هۆکی وەک مۆزەخانەیەک بۆ یاریزانە بەناوبانگەکان. گریک تاون لە دانفۆرت جێگای فیستیڤاڵی ساڵانەی "تامکردنی دانفۆرت" ە کە لە ٢١/٢ی هەموو ساڵێک ئەنجام دەدرێت زیاتر لە یەک ملیۆن کەس بۆخۆی رادەکێشێت. هەروەها لە تۆرۆنتۆ  قەڵای کاسا لۆما هەیە  کە خاوەنی پێشووی خانووەکە هی  سێر هێنری پێلەت بووە کە سەرمایەدارێکی دیاری تۆرۆنتۆیە، کەسێکی پیشەگەر و  سەربازیی بووە. ئەو شوێنانەی کە لە تۆرۆنتۆ دا هەیە بریتین لە کەنارەکان، دوورگەکانی تۆرۆنتۆ، بازاڕی کینسینگتۆن، فۆرت یۆرک لەگەڵ هۆڵی هۆکی بەناوبانگ.
وەرزش
تۆرۆنتۆ خۆی لە پێنج وەرزشی سەرەکیدا دەبینێتەوە، لەگەڵ تیمەکانی خولی هۆکی نەتەوەیی (NHL) و خولی سەرەکی بەیسبۆڵ (MLB) و کۆمەڵەی تۆپی سەبەتەی نیشتیمانی (NBA) و خولی تۆپی پێی کەنەدی (CFL) و خولی سەرەکی تۆپی پێی (MLS) کە پێشتر لە خولەکانی شەشەم و حەوتەمدا یاریان دەکرد، کۆمەڵەی "USL W-League" کە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ ڕایگەیاند، لە پێش وەرزی ٢٠١٦ەوە چاڵاکیەکانی ڕادەست دەکات هەروەها خولی هۆکی ئافرەتانی کەنەدا لە مانگی ئایاری ٢٠١٩ دا چاڵاکیەکانی دەست پێدەکات. یاریگا وەرزشیە سەرەکیەکانی ئەو شارە بریتین لە : The Scotiabank Arena ( former air Canada Centre ) ، Rogers Centre ( former SkyDome ) ، Coca-Cola coliseum ( former former Ricoh Coliseum ) ، and BMO Field. تۆرۆنتۆ یەکێکە لە چوار شاری باکووری ئەمریکا ( شان بە شانی شیکاگۆ ، لۆس ئەنجلس و واشنتتۆن دی سی . ) بۆ ئەوەی لە پێنج خولە سەرەکیەکەی ( MLB, NHL , NBA , MLS و یان NFL یان CFL ) نازناو بەدەست بێنێت.
وەرزشە پیشەیییەکان
تۆرنتۆ ماپل لیفز، یەکێکە لە شەش یانە ڕەسەنەکانی ئێن ئێچ ئێڵ، هەروەها لە ساڵی ١٩٥٨ەوە وەک براوەی یەکەم لە هۆڵی هۆکی ناوبانگی خۆی پاراستوە. تۆرۆنتۆ مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە لە پاڵەوانیەتیی هۆکی سەهۆڵی لەگەڵ نازناوەکانی جامی ١٣ی ماپلی لیفس ستانلی، یانەکانی تۆرۆنتۆ مارلبۆرۆس و یانەی خولی هۆکی ئەنتاریۆ لە کۆلێژی سانت میشێل ١٢ نازناویان لە جامی بیرەوەریدا تۆمارکرد ، هەروەها یانەی تۆرۆنتۆ مارلیسی خولی هۆکی ئەمریکی لە تۆرۆنتۆ لە کۆکا کۆلا کۆلێسیۆم یاری دەکات و تۆرنتۆ ماپل لیفز یەکێکە لەو شەش یانانەی کە تیمی ئافرەتانیان هەیە. وێنۆک|چەپ| تۆرۆنتۆ بلو جەیس میوانداری پڵنگەکانی دیترۆیت دەکات لە ناوەندی ڕۆجەرس لە ٢١ی نیسانی ٢٠٠٨
ئابووری
تۆرۆنتۆ ناوەندێکی نێودەوڵەتییە بۆ بازرگانی و دارایی بە گشتی .بە پایتەختی دارایی و پیشەسازی کەنەدا دادەنرێت، ئابوری تۆرۆنتۆ و کەنەدا لە شەقامی بەی لە ناوچەی دارایی دا چڕکراوەتەوە کە زۆرینەی بانکەکان و دەزگا دەڵاڵیەکانی لێیە. بۆرسەی تۆرۆنتۆ حەوتەمین گەورەترین بۆرسەی جیهانە بە سەرمایەی بازاڕی پێنج گەورەترین دامەزراوەی دارایی کەنەدا کە بە کۆمەڵەی(پێنج گەورەکە) ناسراوە.ئەم کۆمەڵەیە لە شاری تۆرۆنتۆ خاوەنی نووسینگەیەکی نیشتیمانییە. وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی ناوچەی دارایی لە قوللەی CN ەوە گیراوە. شارەکە مەڵبەندێکی گرنگی دەزگاکانی ڕاگەیاندن و بڵاوکردنەوە و پەیوەندی کردن و تەکنەلۆژیای زانیاری و پیشەسازی بەرهەمهێنانی فیلمەسینەماییەکانە،وەک بێڵ میدیا و پەیوەندی ڕۆجەرز و تۆرستار ، هاوبەشگا دیارەکانی دیکەی کەنەدا لە ناوچەی ( تۆرۆنتۆی مەزن ) بریتین لە : ماگنا ئینتەرناشناڵ، سێلیستیکا، مانولایف، سەن لایف فاینەڵ، هاوبەشگای هەدسن بەی، هاوبەشگا و کارپێکەری گەورەی میوانخانەکان ، وەک میوانخانەی چوار وەرزی هاوینەهەوارەکانی فەیرمۆنت.
هەرچەندە زۆربەی چالاکییەکانی بەرهەمهێنان لە دەرەوەی سنووری شارەوانی ئەنجام دەدرێت، بەڵام تۆرۆنتۆ بەردەوام بازاڕی کۆفرۆشی و دابەشکردنی کەرتی پیشەسازییە. پێگەی ستراتیژی شارەکە بەدرێژایی شاری کیبێک - ویندسەر داپۆشیوە کە بەهۆی دابینکردنی ڕێچکە و پەیوەندی ڕێگاو هێڵی ئاسنین یارمەتی بەرهەمهێنانی ترومبێل و مۆتۆرەکان و ئاسن و پۆڵا و خۆراک و ئامێر و ماددە کیمیایی و کاغەزیەکان دەدات. تەواوبوون و کردنەوەی نۆکەندی سەینت لۆرانس لە ساڵی ١٩٥٩ ڕێگای خۆشکرد تاوەکو کەشتییەکان لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسییەوە بێنە ناو دەریاچە مەزنەکانەوە(پێنج دەریاچە مەزنەکەی ئەمریکای باکوور).
ڕێژەی بێکاری لە تۆرۆنتۆ ٦,٧٪ بووە تا مانگی ٧ی ساڵی ٢٠١٦ (بەپێی ماڵپەڕی نومبیۆ) ، تێچووی ژیان و نیشتەجێبوونی تۆرۆنتۆ لەگەڵ ئیندێکسی دا لە کەنەدا بەرزترین پلەی دووەم بووە ( لە چاو ٣١ شار ). هێزی کڕینی ناوخۆیی لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٧ دا شەشەمین نزمترین بووە لە کەنەدا ، تێکڕای باری یارمەتی کۆمەڵایەتی مانگانە بۆ مانگی کانونی دووەم تا تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ بڕی ٩٢,٧٧١ دۆلاری کەنەدی  بووە. ژمارەی ئەو بەتەمەنانەی کە لە هەژاریدا دەژین لە ساڵی ٢٠١١ دا لە٥ تا ١٠ ٪ بەرز بۆتەوە بۆ ١, ١٢ ٪ بۆ ساڵی ٢٠١٤. ڕێژەی هەژاریی منداڵان لە تۆرۆنتۆ لە ساڵی ٢٠١٣ دا ٢٨, ٦ ٪ بووە ، کە بەرزترین ڕێژەی لە نێوان شارە گەورە کەنەدییەکان (ئەوانەی ژمارەی دانیشتوانیان لە ٥٠٠ هەزار کەس زیاتر بووە) بووە.
ژمارەی دانیشتوان
وێنۆک|ڕاست|دیمەنێکی چاینەتاون لە گەڕەکی سپەداینا.
ژمارەی دانیشتوانی شارەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠٠١ بە ڕێژەی لە سەدا ٤ زیادی کردووە، لە نێوان ساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٦ بەڕێژەی ٤.٣٪ زیادی کردووە .هەروەها لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠١١ لەسەدا٤.٥ ژمارەی دانیشتوانی بەرز بۆتەوە ،ئەو کەسانەی کە تەمەنیان ١٤ ساڵان بەرەو ژێر بوون لە سەدا ١٤،٥ ی دانیشتوان بوون بوون ، ئەو کەسانەشی کە تەمەنیان ٦٥ ساڵ بەرەو ژوور بووە ڕێژەکەیان ١٥،٦ ی پێکهاتەی دانیشتوانەکەی بووینە. تەمەنی ناوەندی ٣٩.٣ ساڵی بووە و  ژمارەی دانیشتوانی رەگەزی شارەکە ٤٨ لەسەدی نێرە و لە سەدا ٥٢ ی مێیە،ئەو ئافرەتانەی کە تەمەنیان لە  ١٥ ساڵ و بەرەو ژوور بووە  ژمارەیان لە پیاوان زیاتر بووینە.
شاری تۆرۆنتۆ لە ساڵی ٢٠١٦ دا ژمارەی دانیشتوانی ٢,٧٣١,٥٧١ کەس بووە، ژمارەی دانیشتوانی گشتی ناوچەکە (ئەوانەی سەردانی شارەکە دەکەن)٥,٤٢٩,٥٢٤ کەس بووە و ژمارەی دانیشتوانی ناوچەی پایتەخت(ناڵی ئەسپ) ٥,٩٢٨,٠٤٠ کەس بوون؛ ناوچەی گەورەی تۆرۆنتۆ ژمارەی دانیشتوانی ٦,٤١٧,٥١٦ کەس بووە ، ئەو کەسانەی کە لە دەرەوەی شار نیشتەجێ بووینە، لە سەدا ٤٧ی دانیشتوانی شارەکەیان پێک هێناوە ئەمەش بەڕێژەی ٤٩.٩٪ لەچاو ساڵی ٢٠٠٦ زۆرترە، بەپێی بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان  تۆرۆنتۆ دووەم بەرزترین ڕێژەی دانیشتوانی بەردەوامی بیانی لە نێوان شارەکانی جیهاندا هەیە( دوای میامی لە فلۆریدا). لە کاتێکدا کە دانیشتوانی دەرەوەی میامی بە شێوەیەکی نەریتی لە خەڵکی کوبا و ئەمریکای لاتین پێک هاتووە، هیچ نەتەوە و کلتورێکی تاک بەسەر دانیشتوانی کۆچبەری تۆرۆنتۆدا نییە، کە لە نێوان جۆراوجۆرترین شارەکانی جیهاندا دایناون. ساڵی ٢٠١٠ مەزەندە کرابوو ساڵانە زیاتر لە ١٠٠ هەزار کۆچبەر خۆیان بگەینە ناوچەی ( تۆرۆنتۆی مەزن ).
گروپە ڕەگەزیەکانی
لە ساڵی ٢٠١٦ دا، سێ باوترین ڕەگەز بنچینەی ڕەگەزی تۆرۆنتۆ بووینە( ٣٣٢,٨٣٠ یان ١٢.٥ لە سەد)، ئینگلیزی بەریتانی بووینە هەروەها (٣٣١,٨٩٠ یان ١٢.٣ لە سەد) ئینگلیزی کەنەدی بووینە وە  (٣٢٣,١٧٥ یان ١٢.٠ لە سەد) خەڵکانی ئەوروپی بووینە بە گشتی وە (٤٧.٩ لە سەد) بە ڕەگەز ئاسیایی (لەوانە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست - ٤٠.١ لە سەد) و ئەفریقی (٥.٥ لە سەد) و لاتین/ناوەڕاست/ئەمریکای باشوور (٤.٢ لە سەد) و ئەبلەقی ئەمریکای باکوور (١.٢ لە سەد).
لە ساڵی ٢٠١٦ دا، ٥١,٥ لە سەدی دانیشتوانی شارەکە بە شێوەیەکی گونجاو سەر بە گروپێکی کەمینەی دیار بوون، بە بەراورد بە ٤٩,١ لە سەد لە ساڵی ٢٠١١ دا ، هەروەها لە ساڵی ١٩٨١ دا ١٣,٦ لە سەد گەورەترین گرووپی کەمینەی بەرچاو لە باشووری ئاسیا (هیندی، پاکستانی، سریلانکا بە ٣٣٨,٩٦٠ یان ١٢.٦ لە سەد) بووینە، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (چینی بە ٣٣٢,٨٣٠ یان ١٢.٥ لە سەد) و ڕەشپێستەکانی ئاسیا (٢٣٩,٨٥٠ یان ٨.٩ لە سەدا)بووینە. کەمینە دیارەکان وا دایانناوە کە تا ساڵی ٢٠٣١ بۆ ٦٣ لە سەدی دانیشتوانی شارەکە زیاد بکرێت.
ئەم فرەییە لە گەڕەکی ئەتنیکی تۆرۆنتۆ دا ڕەنگی دانەوە ، کە بریتین لە چاینەتاون ، کۆرسۆ ئیتالیا ، گریک تاون ، بازاڕی کینسینگتۆن ، کۆریاتاون ، هندستانی بچووک ، ئیتالیای بچووک ، جامایکای بچووک ، پورتوگالی بچووک و ڕۆنسڤالس ( کۆمەڵگەی پۆڵۆنیا ).
ئایین
پرسیارەکانی ئایین لە هەموو سەرژمێرییەکی دیکەی کەنەدیدا ئەنجام دەدریت. لە ساڵی ٢٠١١ دا زۆرترین ئایین لە تۆرۆنتۆ دا کە باس کراوە مەسیحیەت بووە، کە بە ڕێژەی ٥٤,١ لە سەدی دانیشتوان پێوەی پەیوەست بووینە ، لە سەدا ٢٨ ، ٢ لە دانیشتوانی شارەکە کاسۆلیک بوون ، بەدوایدا پرۆتستانتەکان ( ١١, ٨ ٪ ) ، ئەرسۆدۆکسی مەسیحی ( ٤ , ٣ ٪ )، وە ئەندامانی دی لە ناونانی مەسیحیەکان ( ٩ , ٧ ٪ ).
ئاینەکانی تر بەشێوەیەکی بەرچاو لە شارەکەدا ئەنجام دراون، ئیسلام (٨.٢ لە سەد) ، هیندۆسی (لە سەدا ٥.٦) ، یەهودی (٣.٨ لە سەد) ، بودیزم (٢.٧ لە سەد) و سیخیزم (٠.٨٪ ) ئەوانەی هیچ باوەڕێکی ئایینییان نییە لە سەدا ٢٤.٢ ی دانیشتوانی تۆرۆنتۆیان دروست کردووە.
بەڕێوەبردن
ئەنجومەنی شار تا ساڵی ٢٠١٦ دوازدە لیژنەی وەستاوی هەیە، کە هەر یەکەیان لە کورسییەک پێکدێت، (هەندێک جێگرێکی کورسییان هەیە) و ژمارەیەک لە ئەندامانی ئەنجومەن سەرۆکی شارەوانی ناوی کورسی لیژنەکان و ئەندامانی لیژنەکانی ماوە لەلایەن ئەنجومەنی شارەوە دیاری دەکرێت. لیژنەیەکی جێبەجێکار لەسەر کورسی هەریەک لەلیژنەی وەستاو پێکبێت ، لەگەڵ قایمقام و جێگری قایمقام و چوار ئەندامی تری ئەنجومەن. هەروەها ئەندامانی ئەنجومەن بۆ سەرپەرشتی کردنی لیژنەی گواستنەوەی تۆرۆنتۆ و ئەنجومەنی خزمەتگوزاری پۆلیسی تۆرۆنتۆ دەستنیشان دەکرێن. وێنۆک|چەپ| تۆرێنتۆ سیتی هۆڵ وەک حکومەتی شاری تۆرۆنتۆ کار دەکات شارەکە چوار ئەنجومەنی کۆمەڵگەیی هەیە کە ڕەچاوی بابەتی ناوخۆیی دەکەن و ئەنجومەنی شار دەسەڵاتی بڕیاردانی کۆتایی لەسەر بابەتی ناوخۆیی، ڕۆتینی، هەندێکی دیکە وەک پلان و کێشەکانی بەهاناوەچووەکان هەیە. هەر ئەنجومەنێکی شار وەک ئەندامی ئەنجومەنی کۆمەڵگە خزمەت دەکات. شاری تۆرۆنتۆ بودجەی کارپێکردنی پەسەندکراوی ١٣.٥٣ ملیار دۆلاری کەنەدی هەبوو لە ساڵی ٢٠٢٠ دا و بودجەی دە ساڵی سەرمایە و پلانی ٤٣.٥ ملیار دۆلاری کەنەدی  بۆ تەرخان کراوە. داهاتەکانی ئەو شارە بریتین لە کۆمەکیەکانی حکومەتی فیدرالی کەنەدا و حکومەتی هەرێمی ئەنتاریۆ (بۆ ئەو بەرنامانەی کە ئەو حکومەتانە فەرمانیان پێ دەکات) ٣٣٪ لە باجی موڵک، ٦٪ی باجی گواستنەوەی وشکانی و ئەوانی تر لە داهاتی باج و کرێی بەکارهێنەرانی دیکە دابین دەکرێت. گەورەترین خەرجیەکانی کارپێکردنی شارەکە کۆمسیۆنی گواستنەوەی تۆرۆنتۆیە کە بڕی ٢.١٤ ملیار دۆلاری کەنەدیە وە خزمەتگوزاری پۆلیسی تۆرۆنتۆ، ١.٢٢ ملیار دۆلاری کەنەدی بووە.