cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕۆژانی ئەیلوول
ڕۆژانی ئەیلوول (بە ئەرمەنی: ١٩١٨ թ. Բաքվի հայերի կոտորած, وەرگێڕانی وشەیی. ١٩١٨ کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکانی باکوو) ئاماژەیە بۆ قۆناغێک لە کاتی جەنگی ناوخۆی ڕووسیا لە ئەیلوولی ١٩١٨ کە ئەرمەنییەکان دانیشتووی باکوو بوون لەلایەن سوپای ئیسلامیی ئێنڤەر پاشا کۆمەڵکوژ کران و ھاوپەیمانە ناوخۆیییە ئازەرییەکانیان کاتێک باکویان گرت، کە بەم زووانە پایتەختی کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجان بوو. بەپێی زۆربەی خەمڵاندنەکان، نزیکەی ١٠ ھەزار ئەرمەنی نەتەوەیی لەم توندوتیژییەدا کوژراون، ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ژمارەکە دەگاتە ٣٠ ھەزار کەس ئەم کۆمەڵکوژییە لەلایەن ھەندێک لە زانایانەوە دەوترێت وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لە ڕۆژانی پێشووی ئازار ئەنجامدراوە، کە تێیدا ھێزەکانی دەشناک و بەلشەفی لە مانگی ئازاری ١٩١٨ دانیشتووانی ئازەربایجانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کردبوو  دوا کۆمەڵکوژی گەورەی جەنگی جیھانی یەکەم بوو.
فرانتس کافکا
فرانتس کافکا (٣ی تەممووزی ١٨٨٣ – ٣ی حوزەیرانی ١٩٢٤) ڕۆماننووس و کورتەچیرۆکنووسی چیکی بوو، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی ئەدەبیاتی سەدەی بیستەم دادەنرا. کارەکانی لە تێکەڵەی توخمەکانی ڕیالیزم و خەیاڵی پێکهاتبوو. بە شێوەیەکی گشتی پاڵەوانە گۆشەگیرەکان لەخۆدەگرێت کە ڕووبەڕووی دژواری سەیر یان سوریالیستی و دەسەڵاتە کۆمەڵایەتی-بیرۆکراتییە تێنەگەیشتوەکان دەبنەوە. بە گەڕان بەدوای بابەتەکانی نامۆبوون، دڵەڕاوکێی بوونگەرایی، تاوانباری و بێمانایی لێکدراوەتەوە. ناسراوترین بەرهەمەکانی بریتین لە کورتە چیرۆکی " مەسخ " و ڕۆمانی دادگاییکردن و قەڵاکە. زاراوەی کافکایی بۆ وەسفکردنی بارودۆخە بێماناکان هاتۆتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە، وەک ئەوانەی لە نووسینەکەیدا وێناکراون.
کافکا لەدایکبووی خێزانێکی چینی ناوەڕاستی جوولەکەی چیکی کە زمانیان ئەڵمانی بوون، پڕاگ زێدی لە دایکبوونییەتی کە ئەو دەمە بەشێک بوو لە شانشینی بۆهیمیا، لە ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان، لە ئەمڕۆدا پایتەختی کۆماری چیکە. دوای خوێندنی بەشی یاسا، کافکا ڕاهێنانی وەرگرتووە وەک پارێزەر و دواتریش وەک کارمەندی یاسایی لە کۆمپانیایەکی دڵنیایی/بیمە دەستی بە کارکردن کردبوو، ئەمەش ناچاری کردووە نووسین بخاتە سەر کاتە بەتاڵەکانی. کافکا لە ماوەی ژیانیدا سەدان نامەی بۆ خێزانەکەی و هاوڕێ نزیکەکانی نووسیوە، لەنێویاندا باوکی، کە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و فەرمی لەگەڵیدا هەبووە. دەستگیرانی چەند ژنێک بوو بەڵام هەرگیز هاوسەرگیری نەکرد. لە ساڵی ١٩٢٤ لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا بەهۆی نەخۆشی سیلەوە کۆچی دوایی کرد.
کافکا نووسەرێکی بەرهەمدار بوو، زۆربەی کاتە بەتاڵەکانی بە نووسین بەسەر دەبرد، زۆرجار لە درەنگانی شەودا. بەهۆی ململانێ بەردەوامەکانی لەگەڵ گومانی خوددا، بە مەزەندەکردن ٩٠%ی کۆی کارەکانی سووتاند. بەشێکی کەم لە بەرهەمەکانی کافکا لە ماوەی ژیانیدا بڵاوکراونەتەوە: کۆمەڵە چیرۆکەکانی تێڕامان و دکتۆرێکی وڵات, و چیرۆکی تاکەکەسی (وەک "مەسخ") لە گۆڤارەکانی ئەدەبیدا بڵاوکرانەوە بەڵام گرنگییەکی کەمی گشتییان پێدرا. کافکا لە وەسیەتنامەکەیدا جێبەجێکاری ئەدەبی و هاوڕێکەی ماکس برۆدی ڕێنمایی کردووە کە بەرهەمە تەواونەکراوەکانی لەناو ببات، لەوانە ڕۆمانەکانی دادگاییکردن و قەڵاکە و ئەمریکا، بەڵام برۆد ئەم ڕێنماییانەی پشتگوێ خست، و زۆربەی کارەکانی بڵاوکردەوە.
فرانتس کافکا لەو هونەرمەندانەدایە کە تەنیا دوای مردنیان گەیشتە ناوبانگ: ئەمەش لە دوای ساڵی ١٩٤٥ بوو کە کارەکانی لە وڵاتانی ئەڵمانی زماندا بەناوبانگ بوون، کە لەو کاتەوە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ئەدەبیاتیان هەبووە و لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا لە شوێنەکانی دیکەی جیهاندا. کارەکانی کافکا لە ماوەی سەدەی بیستەم و بیست و یەکدا کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵێک نووسەر، ڕەخنەگر، هونەرمەند و فەیلەسوف هەبووە.
سەرەتای ژیان
کافکا لە نزیک گۆڕەپانی شارۆچکەی کۆن لە پراگ لەدایکبووە کە ئەوکات بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتی نەمسا و هەنگاریا. خێزانەکەی جولەکەکانی ئەشکەنازی چینی ناوەڕاستی ئەڵمانی زمان بوون. باوکی، هێرمان کافکا (١٨٥٤-١٩٣١)، چوارەم منداڵی جاکۆب کافکا بوو، خێزانەکە لە گوندێکی باشووری وڵاتەکە دەژیان، هێرمان بنەماڵەکەی هێنایە پراگ. دوای ئەوەی وەک نوێنەری فرۆشتنی گەشتیاری کاری کرد، لە کۆتاییدا بوو بە فرۆشیارێکی تاکەکەسی مۆدە کە تا ١٥ کەسی دامەزراند و وێنەی جاکداو ( kavka بەکاردەهێنا بە زمانی چێکی، بە شێوەی کافکا دەخوێندرێتەوە و بە شێوەی ئاخاوتنی دەنووسرێت ) وەک لۆگۆی بازرگانییەکەی. دایکی کافکا، جووڵی (١٨٥٦-١٩٣٤)، کچی جاکۆب لۆوی بوو، بازرگانێکی خۆشگوزەرانی تاکەکەسی لە شاری پۆدێبرادی، و لە هاوسەرەکەی باشتر خوێندەوار بوو.
هێرمان لەلایەن ژیاننامەنووس ستانلی کۆرنگۆڵدەوە بە "بازرگانێکی گەورە، خۆپەرست، خۆبەزلزان" و لەلایەن فرانز کافکاوە بە "کافکایەکی ڕاستەقینە لە هێز، تەندرووست، ئارەزووی خواردن، بەرزی دەنگ، قسەخۆشی، لەخۆڕازیبوون، باڵادەستی دونیا، بەرگەگرتن، بوونی دەروون، [و] شارەزای لە سرووشتی مرۆڤ". لە ڕۆژانی کارکردندا، هەردوو دایک و باوکەکە لە ماڵەکەدا ئامادە نەبوون، جووڵی کافکا تا ١٢ کاتژمێریش کاری دەکرد لە ڕۆژێکدا یارمەتی بەڕێوەبردنی کاروباری خێزانەکەی دەدا. لە ئەنجامدا منداڵی کافکا تا ڕادەیەک تەنیا بوو و منداڵەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەلایەن زنجیرەیەک مامۆستای تایبەت و خزمەتکارەوە پەروەردە کران. پەیوەندی پڕ لە کێشەی کافکا لەگەڵ باوکیدا لە کتێبی نامەیەک بۆ باوکی (Brief an den Vater) لە زیاتر لە ١٠٠ لاپەڕەدا دەردەکەوێت، کە تێیدا گلەیی لەوە دەکات کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بووە بەهۆی کارەکتەری تاکڕەو و داواکاری باوکی؛  دایکی بە پێچەوانەوە بێدەنگ و شەرمن بوو. کەسایەتی باڵادەستی باوکی کافکا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر نووسینی کافکا هەبوو.
بنەماڵەی کافکا کچێکی خزمەتکاریان هەبوو لە شوقەیەکی تەنگدا لەگەڵیان دەژیا. زۆرجار ژوورەکەی کافکا سارد بوو. لە تشرینی دووەمی ١٩١٣، خێزانەکە ڕوویان لە شوقەیەکی گەورەتر کرد، هەرچەندە ئیلی و ڤالی هاوسەرگیریان کردبوو و لە شوقەی یەکەم کۆچیان کردبوو. لە سەرەتای ئابی ١٩١٤، تەنها دوای دەستپێکردنی جەنگی جیهانی یەکەم، خوشکەکان نەیاندەزانی هاوسەرەکانیان لە کوێی سەربازیدان و لەگەڵ خێزانەکەیاندا لەم شوقە گەورەیەدا کۆچیان کردەوە. هەروەها لەو کاتە ئیلی و ڤالی منداڵیان بووە. فرانز لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا ڕووی لە شوقەی پێشووی ڤالی کرد کە بە پێچەوانەوە بێدەنگ بوو و بۆ یەکەمجار بە تەنیا ژیاوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی جوو پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٢٤ پۆل:فرانتس کافکا پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان پۆل:بێدینەکان پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
شێخ محەممەدی مەردۆخ
شێخ محەممەدی مەردۆخ (١٨٨٠ – ١٩٧٥) ناسراو بە ئایەتوڵڵا مەردۆخی کوردستانی، مامۆستای ئایینی و وتارخوێنی ھەینیی شاری سنە، نووسەر، شاعیر، مێژووناس و کەسایەتیی سیاسیی ناسراوی کورد بوو.
ژیان
لە بنەماڵەی شێخە مەردۆخییەکانن کە لە سەدەی ١٤ی زایینیدا لە ناوچەی مەردۆخی شامەوە ھاتوون بۆ ھەورامان. شێخ محەممەدی مەردۆخ لە ساڵی ١٨٨٠ لە شاری سنە لە دایک بووە. لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا، شێخ عەبدولموئمینی باوکی کە ئیمامی جومعەی سنە بووە دەمرێت و پاش باوکی، ھەر لەو تەمەنەدا دەکرێت بە ئیمامی سنە.
لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٧٥ لە سنەدا مردووە و لە ئاوایی نەوەڕەی سنە نێژراوە.
ھاوکاری لەگەڵ ساواک
بەڵگەکانێکی بەرچاو لەدەستدایە کە شێخ محەممەدی مەردۆخی کوردستانی لەگەڵ ڕێکخراوەی ساواکی حکۆمەتی پەھلەوی ھاوکاریی کردووە و ئاجانی ئەو ڕێکخراوەیە بووە.
جگە لەوە، لە بەڵگەیەک ھاتووە کە ئەنجۆمەنی وەزیرانی حکۆمەتی ڕەزاخان لە ساڵی ١٩٣٧ بە بوونەی ئەوەی کە «سەبارەت بە نەژاد و نەتەوەی کوردەکان کە ئێرانیی ڕەبەقن بڕێک قسەی ناشیا پێش ھاتووە»، بۆ «بەرگری لە شێواوبوونی بیرەکان و پتەوکردنی میلیەت لە نێوانیاندا» جگە لە دامەزراوەکانی تازەی چاندی، کتێبەکان و نامیلکەکانێک سەبارەت بەم مژارە بەرھەم بھێنرێت و بڵاو بکرێت کە «کوردەکان لە پێکھاتەکانی بەڕەبەق ئێرانیی کۆنن و بەشێکی جیانەکردنی لەم وڵاتەیەن» و بۆیە ٥٠ ھەزار ڕیال بۆ نووسین و بڵاوکردنی سێ کتێب سەبارەت بە مێژوو و نەژادی کوردەکان بە شێخ محەممەدی مەردۆخی کوردستانی، غوڵامڕەزا ڕەشید یاسمی و ڤلادیمیر مینۆرسکی دراوە. لە باری کرداردا ھیچ جیاوازییەک لەنێوان شێوەی ھەڵسوکەوتی دەسەڵاتدارانی حکوومەتی پەھلەوی لەگەڵ زمانی کوردی کە وەکوو زمانێکی ئێرانی پۆلێنبەندی کراوە، لەگەڵ زمانە نائێرانییەکان وەکوو تورکی و عەرەبی لە ئارادا نەبوو. بەپێی ئە بەڵگەیە شێخ محەممەدی مەردۆخ کتێبی مێژووی مەردۆخ یان مێژووی کورد و کوردستانی لە بەرامبەری گرتنی پارە بە سپارشتی حکوومەتی پەھلەوی نووسیوەتەوە تا کورد نەتەوەیەکی ئێرانی نیشان بدات.
بەرھەمەکانی
نزیکەی ٦٠ بەرھەمی چاپکراوی لێ بە جێ ماوە. گرینگترینیان بریتین لە: ھەروەھا ئەم کتێبانەشی نووسیوە: فقە محمدی، اصول فقە، صرف محمدی، نحو محمدی، منطق محمدی، حساب و ھندسە محمدی، رموز آفرینش، جام جان وجین، آئین رستگاری، ندای اتحاد، حل اختلاف، تاریخ تشیع، شطرنج نامە، ام الکتاب، رد بابی و بھایی، نداءالاتحاد، جان نما، جان و جین، پاسخ بە یزدی، پاسخ بە پاسخ، چھاردە سوال، پرسش ھا،عدل و تعقیب، توضیح شیعە، سقوط تحلیل،توضیح سقوط، شفاء العلیل، جواب معترضین، چارە ی بدبختی، نسیم رستگاری، امین رستگاری، خلاصە الاحکام، منتخب الخواص، طب جدید، گفتار ھا، جبر و مقابلە، سرمایە ی ھدایت، رھنمای سعادت، مائدە، نالە ی اسلام، عقیدە ی اسلامی، ھدف نما، تثلیث طلاق، رھبر بشر، دانش و دین، اصلاح مصطلحت، رخصت ربا، برجستگان جھان، پیرامون مادە ھشت حمایت خانوادە.
شیعرەکانی
دیوانی شیعرەکانی لە کاتی ژیانیدا کۆ کراوەتەوە بەڵام چاپ نەکراوە. نموونەیەک لە شیعرەکانی:
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سنە پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
کۆمەڵکوژی سپایکەر
کۆمەڵکوژی سپایکەر کۆمەڵکوژییەکە دوای ئەوە ڕوویدا کە سەربازانی عێراقی سەر بە فیرقەی ١٨ لە سوپای عێراق، ئەرکی پاراستنی بۆری نەوت ی بەیجی و ناوچەی کێڵگەی نەوتی عەین ئەلجەحش لە موسڵ لە بنکەی ئاسمانی سپایکەر، ئەرکی پاراستنی ئەو بۆرییە نەوتییەیان پێسپێردرابوو لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ دوای ئەوەی داعش دەستی بەسەر شاری تکریتدا گرت لە عێراق، ڕۆژێک دوای کۆنترۆڵکردنەوەی شاری موسڵ، لەوێ (٢٠٠٠-٢٢٠٠) سەربازیان گرت و بەرەو کۆشکەکانی سەرۆکایەتییان برد لە تکریت، لەوێ دەستیان کرد بە‌ کوشتنیان و لە ناوچەی تر تەقەیان لێکردن و ھەندێکیان بە زیندوویی ناشت.
داعش ئەم کۆمەڵکوژییەی تۆمارکرد، و داعش تێیدا بەژدار بوو لە پارێزگای سەڵاحەدین و بەشێک لە سەربازانی عێراقی توانیان لە کۆمەڵکوژییەکە ھەڵبێن بۆ ناحیەی ئەلعەلەم، کە نەکەوتە ژێر دەستی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام تا بەرواری ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤، ھزی ئەلجبور لەو ناوچەیە کە ڕووباری دیجلە لە تکریت جیادەکاتەوە چەند پێداویستیەک بۆ ئەو سەربازە عێراقیانە دابین کرا بۆ ئەوەی لە کۆنتڕۆڵی ڕێکخراوەکە دەرچن و ھەندێکیان بە ڕێگەی دیکە ھەڵھاتن ھەندێک لە خوێندکاران کۆمەڵکوژیەکەیان گێڕایەوە، وەک ئەوەی بەپێی لێدوان و ئیفادەکانیان، خوێندکارەکان لە بنکەی سپایکەرەوە ڕادەستکرابوون بەھۆی فریودانی ھەندێک لە سەرکردە سەربازییەکان و وەھمکردنی خوێندکاران کە دۆخەکە سەلامەتە. ئەو کۆمەڵکوژییە خراپ کاریگەری لەسەر بنەماڵەی قوربانیانی بنکەی سپایکەر ھەبوو خۆپیشاندانیان ئەنجامدا بۆ دادگاییکردنی ئەو سەرکردانەی کە قوربانیانی سپایکەریان ڕادەستی داعش کرد، و لە چەند خۆپیشاندانێک توانین بچنە پەرلەمان و بوونە ھۆی داخستی پردێک لە بەغدا وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە دواکەوتنی حکومەت لە ڕوونکردنەوەی چارەنووسی خۆیان منداڵان یان گرتنەبەری ڕێوشوێنی خێرا. وێنۆک|دایکی یەکێک لە قوربانیانی کۆمەڵکوژی کامپی سپایکەر، سەرپۆشەکەی خۆی فڕێدەداتە سەر سەرۆکی پەرلەمانی عێراق
دوای ڕووداوەکە
لە راگەیەندراوێكی لە كۆمسیۆن بەپێی ئاژانسی هەواڵی میدیای عێراق هاتووە، "كۆمسیۆنی باڵای نیشتمانی بۆ لێپرسینەوە و دادپەروەری" لەم دواییانەدا وردبینی كردووە بۆ ناوی ٥٧ تاوانبار كە سەلمێنراوە دەستیان هەبووە لە ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی "سپایکەر" دژی ئەو خوێندكارانەی كە پەیوەندییان پێوەكردووە ڕیزەکانی سوپای عێراق، ئەم تاوانبارانە هەموویان ئەندامی حزبی بەعسن، هەرچەندە لە وێنەکاندا دەرکەوتووە کە هەموو چەکدارێک ئەندامی دەوڵەتی ئیسلامی بووە، کە سەرچاوە ئەمنییەکان باس لەوە دەکەن کە هۆکاری لەسێدارەدانی ئەو قوربانیانە دەگەڕێتەوە بۆ کێشەی تائیفی لە کاتێکدا نوری مالیکی سەرۆکوەزیرانی پێشوو ڕایگەیاند، لە بەیاننامەیەکی ڕۆژنامەوانی کە خێزانەکانی قوربانیانی بنکەی سپایکەر هەڵیانکوتایە سەر بینای پەرلەمان و سێ ئەندامی پاسەوانی پەرلەمانیان ئازار داوە.
چیرۆکی ڕزگاربووێک
ئەو سەربازەی کە لەنێو سەربازانی بنکەی سپایکەردا بووە، سێ جار لە مردن ڕزگاری بووە و ڕایگەیاندووە کە لە ناوەندی مەشق و ڕاھێنانی زیقار بووە، ھەروەھا خۆبەخشانە بەژدار بوو لە دروست کردنی گروپێکی سیخوڕی لەگەڵ سێ ھەزار سەربازی دیکە لە ھەموو پارێزگاکان، و نزیکەی مانگێک لەوێ مانەوە و لە حەوتی حوزەیران ئەوان چوونە زیقار، و لە ڕۆژی دواتر یەکەکە لەگەڵ ھەموو سەربازەکانی گواسترایەوە بۆ فەرماندەیی سیخوڕی لەناو کەرتی ئۆپەراسیۆنەکانی سەلاحەدین(تکریت)، لە دەوروبەری کاتژمێر دەی شەوی یازدەی حوزەیران، یەکەکەی کە لە سێ ھەزار سەرباز پێکھاتبوو، بە فەرمانی فەرماندەکەی، ڕۆیشتن بۆ بنکەی سپایکەر، بەبێ ئەوەی بزانن کە پارێزگاکانی موسڵ و سەڵاحەدین و ناوچەکانی دەوروبەریان بوونەتە ژێر دەسەڵاتی چەکدارەکان داعش، چونکە ھیچ ڕادیۆ و تەلەڤزیۆن و تەلەفۆن نییە، سەربازەکە دەشڵێت فەرماندەی یەکەکە، ھیچ چەکێکیان بۆ دابین نەکرا، کاتێک بە ئۆتۆمبێل و جلوبەرگی سەربازییەوە و دڵنیا بوونەوە کە کەس ناتوانێت بگاتە بنکە بەھێزەکە بۆ ماوەی پانزە ڕۆژ ڕێگەیان پێدراوە، دوای ئەوە دەبێت پەیوەندی بە بارەگای پێشوویانەوە بکەن لە نزیک چیای حەمرین، بەڵام دەبێت بە جلوبەرگی مەدەنیەوە بچنە خوارەوە و ناسنامەکانیان بەجێبھێڵن بۆیە سواری ئۆتۆمبێلەکانیان بوون، شۆفێرەکانیان لەگەڵ چەکدارانی داعش ڕێککەوتنیان کردبوو ڕادەستیان بکەن بۆیە ڕادەستی داعشیان کردن و چاویان بەستن و خستیانە ناو ئۆتۆمبێلەکانیانەوە و خستیانە ناو یەکێک لە کۆشکەکانی سەرۆکایەتی سەدام و دایاننان لە ژوورێکدا کە بۆ ئەو ژمارە زۆرەی دیلەدا بچووک بوو کە ژمارەیان ١٥٠ زیندانی بوو بۆیە چەکدارەکان ئەوانیان برد بۆ لەبەردەم دادگای شەریعی بە سەرۆکایەتی دادوەرێکی شەریعەت و داواکاری گشتی و پارێزەرێک، و لە پشتیانەوە خاوەن شمشێرێک ھەیە و پرسیاری عەشرەتەکەی و مەزھەبەکەی لێ دەکرێت و لە پێنجەم ڕۆژ لەو شوێنە یەکێک لە چەکدارەکان  موژدەیان پێداین کە ئەبوبەکر بەغدادی لە دیلە سونە کان خۆشبوون سواری سەیارەیان کردن و لە ناوەڕاستی شارەکە دایاننان
لە سێدارەدانی ئەنجامدەرانی کۆمەڵکوژی سپایکەر
بەرەبەیانی رۆژی یەکشەممە ٢١ی ئابی ٢٠١٦ بە ئامادەبوونی حەیدەر ئەلزەمیلی وەزیری داد و قایمقامی زیقار یەحیا ئەلناسیر ی سزای لە سێدارەدان بۆ سی و شەش کەس لە ئەنجامدەرانی کۆمەڵکوژی سپایکەر لە ناو زیندانی ناسریە جێبەجێ کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای سەلاحەددین پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق پۆل:چەوساندنەوەی موسڵمانان پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
فرێدریک شۆپان
فرێدریک فرانسوا شۆپان (؛ ١ی ئازاری ١٨١٠–١٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٩) ئاوازدانەرێک و پیانۆژەنێکی داھێنەریی پۆڵەندیی سەردەمی ڕۆمانتیک بوو کە بە شێوەیەکی سەرەکی مۆسیقای بۆ ئامێری پیانۆ دەنووسییەوە. بەھۆی مۆسیقاکەیەوە، شۆپان لە سەرانسەری جیھاندا ناوبانگی دەرکردووە و بە نوێنەری مۆسیقاژەنانی کاتی خۆی ناودەبرێت. شۆپان بە بلیمەتێکی مۆسیقی، کە تەکنیکەکەی بۆ نەوەکەی خۆی بێبەراورد بووە، ناوی دەرکردووە.
لە ساڵی ١٨٣٥دا، شۆپان شارۆمەندێتیی فەڕەنسی بەدەستھێنا. دوای ھەوڵدانێکی مارەیی شکستخواردوو لەگەڵ ماریا ڤۆدزینسکا لە ١٨٣٦–١٨٣٧، ئەو پەیوەندییەکی خۆشەویستیی ناجێگیری لەگەڵ ئەمانتین دوپا دروست کرد. دوای سەردانێکی کورت و ناخۆش بۆ دوورگەی مایۆرکا لە ئیسپانیا لەگەڵ دوپا لە ساڵی ١٨٣٨–٣٩، شۆپان دەستی کرد بە بەرھەمھێنانی ھەندێک لە باشترین ئاوازەکانی، ئەم دەمە بە بەرھەمدارترین ماوەی شۆپان دەناسێندرێت. لە نزیک کۆتایی تەمەنییەوە، شۆپان داھاتی لەلایەن یەکێک لە گوێگرە سەرسامەکانی بەناوی جەین ستێرلینگ بەدەست دەھێنا؛ ھەمان ئەو کەسەی کە لە ساڵی ١٨٤٨ گەشتێکی بۆ شۆپان ڕێکخست بۆ سکۆتلەندا. بۆ زۆرینەی ژیانی، تەندروستیی شۆپان ناباش بوو، ھەتاکوو دواتر لە ساڵی ١٨٤٩دا لە تەمەنی ٣٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ھۆکاری مەرگەکەی گەڕێندراوەتەوە بۆ دەردەباریکە، ھەمان نەخۆشی کە بووە ھۆی مەرگی باوکی.
ھەموو کارە مۆسیقییەکانی شۆپان ئامێری پیانۆیان لەخۆگرتووە. زۆرینەیان ئاوازی تاکژەنیی پیانۆن، بەڵام ئەو ٢ ئاوازی بۆ کنچێرتۆی پیانۆ و ھەندێک پارچەی چامبەریش نووسیوەتەوە، لە پاڵ ١٩ گۆرانیدا کە دەقەکەیان بە زمانی پۆڵەندی نووسراونەتەوە. ئاوازەکانی کە شۆپان بۆ پیانۆی دەنووسینەوە لە ڕووی تەکنیکییەوە ئاڵۆز بوون و زۆرینەی کات توانای ئامێرەکانی پیانۆی ئەو کاتەی تێدەپەڕاند. مۆسیقاکانی بە نەرم و ناسک ناودەبران. شۆپان داھێنەری بیرۆکەی بەڵادی ئامێری بوو. کارە گەورەکانی پارچەی مازورکا، ڤالز، نۆکچرن، پولونێز، ئێتوود، ئیمپرامپتو، شێرزۆ، پرێلوود و سۆناتاشیان لەخۆ دەگرت؛ ھەندێکیان تەنیا دوای مردنی بڵاوبوونەوە. مۆسیقاکانی شۆپان کاریگەری مۆسیقای فۆڵکی پۆڵەندی و ھونەرمەندانی وەک باخ، مۆتسارت و شوبێرتیان لەسەر بوو؛ لە پاڵ ئەمانەش، کەشی ساڵۆنەکان ھاندەربوون لە نووسینەوەی مۆسیقادا، کە شۆپان زۆرینەی کات لەو ساڵۆنانەدا میوان بوو. داھێنانەکانی شۆپان لە شێوەی مۆسیقا و ھارمۆنیدا لەگەڵ خستنەپاڵی ناسیۆنالیزم بە مۆسیقاکانی، بەدرێژایی و تەنانەت دوای دەمی ڕۆمانتیکیش بە کاریگەرییەکی مەزن دادەنران.
مۆسیقاکەی شۆپان، ناسناوەکەی کە «بلیمەتی مۆسیقی» بوو، کاردانەوە ناڕاستەوخۆکانی لەسەر سیاسەت، ژیانە ئەوینییە ئاست بەرزەکەی و جوانەمەرگییەکەی؛ ھەموو ئەمانە شۆپانیان کردووە بە ھێمای سەرەکیی سەردەمی ڕۆمانتیک. ھەتاکوو ئەمڕۆش کارەکانی شۆپان ناوبانگی خۆیان پاراستووە و بوونەتە ھۆکاری دروستبوونی چەندین بەڵگەفیلم و فیلمی ژیاننامەیی و بوونەتە کاریگەری لەسەر چەندین مۆسیقاژەنی ھاوچەرخ.
سەردەمی مناڵی
فرێدریک شۆپان لە شاری ژێلازۆڤا ڤۆلا لەدایک ببوو. ئەم شارە ٤٦ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای وارساوبوو، کە لەو کاتەدا بەشێک بوو لە ھەرێمێک کە ناپۆلیۆن بۆناپارت دایمەزراندبوو. تۆمارەکانی کڵێسای ناوچەکە ڕێکەوتی لەدایکبوونی شۆپانیان بە ٢٢ی شوباتی ١٨١٠ تۆمار کردووە و ناوەکەشیان بە لاتینی نووسیوە: فرێدریکەس فرانسیسکەس؛ بەڵام شۆپان و خێزانەکەی ١ی ئازاریان وەک ڕێکەوتی لەدایکبوونی فەرمی بەکار دەھێنا، کە ئێستا ئەمەیان لەناو خەڵکدا پەسەند کراوە.
باوکی فرێدریک ناوی نێکۆلاس شۆپان بوو. ئەو پیاوێکی بە ڕەگەز فەڕەنسی بوو کە لە ساڵی ١٧٨٧دا لە تەمەنی شازدە ساڵیدا لە لۆرەینەوە کۆچی کردبوو بۆ پۆڵەندا. نێکۆلاس وانەی بە مناڵە پۆڵەندییە بەگزادەیییەکان دەوتەوە. ئەو لە ساڵی ١٨٠٦ ھاوسەرگیری لەگەڵ یۆستینا کرزیزانۆڤسکا کرد، کە خزمێکی ھەژاری خێزانی سکاربێکس بوو، یەکێک لەو خێزانانەی نێکۆلاس کاری بۆ دەکردن. فریدریک لە ٢٣ی نیسانی ١٨١٠ لە ھەمان ئەو کڵێسایەی دایک و باوکی ھاوسەرگیریان لێ کردبوو باپتایز کرا. فریدریک دووەم مناڵی ئەم کەپڵە و تەنیا کوڕیان بوو؛ خوشکێکی گەورەی ھەبوو بە ناوی لودڤیکا (١٨٠٧–٥٥) لەگەڵ دوو خوشکی بچووک، ئیزەبێلا (١٨١١–٨١) لەگەڵ ئێمیلیا (١٨١٢–٢٧). نێکۆلاس بە ڕاددەیەکی زۆر بە پۆڵەندا ڕاھاتبوو و سووربوو لەسەر بەکارھێنانی زمانی پۆڵەندی لەناو ماڵەکەیدا.
لە تشرینی یەکەمی ١٨١٠دا، خێزانەکەی شۆپان کۆچیان کرد بۆ وارساو. لەوێ باوکی فرێدریک وەک مامۆستای زمانی فەڕەنسی لە پەیمانگای وارساو وەرگیرا و دواتریش خۆی و خێزانەکەی لە پاڵاسی ساکسن نیشتەجێ بوون. فرێدریک لەگەڵ خێزانەکەیدا دەژیا لەناو پاڵاسەکەدا. باوکی فرێدریک فلووت و ڤایۆلینی دەژەنی و دایکیشی پیانۆژەنێک بوو کە وانەی بە کوڕان دەوتەوە لە خانوویەکدا کە خۆیان خاوەنی بوون. فرێدریک لە ڕووی جەستەیییەوە لاواز بوو، ھەر لە تەمەنی مناڵیشەوە لەبەر مەترسی نەخۆشیدا بوو.
لەوانەیە شۆپان لەلایەن دایکییەوە ھەندێک وانەی پیانۆی پێ وترابێتەوە، بەڵام یەکەم مامۆستای فەرمیی ئەو لە ١٨١٦وە بۆ ١٨٢٠ پیانۆژەن ڤۆیچێک ژیڤنە بوو. خوشکە گەورەکەی شۆپان، لودڤیکا، بە ھەمان شێوە لەلایەن ژیڤنەوە وانەی پیانۆی پێ دەوترایەوە و ھەندێک جار لەگەڵ شۆپاندا پێکەوە مۆسیقایان دەژەنی و دووێتیان ئەنجام دەدا. زۆر بە خێرایی دەرکەوت کە شۆپان مناڵێکی بلیمەت بوو: لە تەمەنی ٧ ساڵیدا، شۆپان کۆنسێرتی ئەنجام دەدا، ھەروەھا دوو پولونێزیشی نووسیبۆوە لە کلیلی سۆلی بچووک و سیی نزمی گەورەدا. کاری دواتری پولونێزێک بوو کە لە کلیلی لای نزمی گەورە نووسرابۆوە بۆ مامۆستاکەی و ئەمەش یەکێکە لە کۆنترین کارەکانی کە تاکوو ئێستا نووسینە ڕەسەنەکانی مابێتەوە.
لە ساڵی ١٨١٧دا، پاڵاسی ساکسن لەلایەن والیی ڕووسیی وارساوەوە بۆ بەکارھێنانی سەربازی چۆڵ کرا و پەیمانگای وارساو ناوەکەی گۆڕدرا بۆ «پاڵاسی کزمیرز» (کە ئەمڕۆ بەشێکە لە زانکۆی وارساو) و شۆپان و خێزانەکەی گواستیانەوە بۆ خانوویەک کە بە تەنیشت پاڵاسەکەوە بوو. لەم ماوەیەدا، شۆپان بۆ پاڵاسی بێڵوێدەر بانگھێشت دەکرا وەک ھاوڕێی کوڕی حوکمڕانی پۆڵەندای ڕووسیایی. شۆپان پیانۆی بۆ باوکی کوڕەکە دەژەنی و ئاوازێکیشی بۆ نووسیبۆوە. شاعیری پۆڵەندی یولیان ئورسن نیەمساڤیچ لە یەکێک لە نووسینە دراماتیکییەکانیدا لە ساڵی ١٨١٨، دان دەنێت بە ناوبانگی «شۆپانە بچکۆلە.»
پەروەردە
وێنۆک|upright|سەعاتێکی گیرفان کە لەلایەن سۆپرانۆ [[ئەنجێلیکا کاتالانی بە شۆپان بەخشرا کاتێک تەمەنی نۆ ساڵان بوو لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٨٢٠]] وێنۆک|upright|[[یۆزێف ئێلشنێر لە دوای ساڵی ١٨٥٣وە]] لە ئەیلوولی ١٨٢٣وە بۆ ١٨٢٦، شۆپان دەڕۆیشت بۆ پەیمانگای وارساو، لەوێ، لە یەکەم ساڵیدا، ویلھێلم ڤۆرفێل وانەی ئۆرگنی پێ دەوتەوە. لە پاییزی ١٨٢٦دا، شۆپان بۆ ماوەی سێ ساڵ دەستی کرد بە خوێندنی تیۆری مۆسیقا و نووسینەوەی مۆسیقا لەژێر مامۆستایەکی سیلیزیایی بە ناوی یۆزێف ئێلشنێر. لەم ماوەیەدا، ئەو ھەر لە ئاوازدانان و ئەنجامدانی کۆنسێرت و ساڵۆن لە وارساو بەردەوام بوو. شۆپان لەلایەن داھێنەرانی ئۆرگنێکی میکانیکییەوە لەژێر ناوی «ئیۆلۆمێلۆدیکۆن» بانگھێشتکرا تاکوو کۆنسێرتێک لەسەر ئەو ئامێرە ئەنجام بدات، ئەو لە ئایاری ساڵی ١٨٢٥دا کۆنسێرتەکەی لەسەر ئەنجام دا و پارچە مۆسیقایەکی کنچێرتۆی لەسەر ژەنی. سەرکەوتنی ئەم کۆنسێرتە وای کرد کە جارێکی تر شۆپان بانگھێشت بکرێت و نمایشێکی ھاوشێوە ئەنجام بداتەوە، بەڵام ئەمجارە بۆ تزار ئەلێکساندەری یەکەم، کە لەو کاتەدا سەردانی وارساوی دەکرد؛ تزار لە پاداشتدا مستیلەیەکی ئەڵماسی پێدا. لە کۆنسێرتێکی تری ئیۆلۆمێلۆدیکۆن لە ١٠ی حوزەیرانی ١٨٢٥دا، شۆپان ئاوازێکی خۆی بە ناوی «ڕۆندۆ لە کلیلی دۆی بچووک» نمایش کرد کە یەکەمین کاری بوو کە بە شێوەیەکی ڕێکلامیانە بڵاو ببێتەوە و بووە ھۆی بەناوبانگبوونی شۆپان لە ڕۆژنامەوانییە بیانییەکاندا؛ یەکێک لە بڵاوکراوەکان دەستخۆشی لە «دەوڵەمەندی بیرۆکە مۆسیقییەکان»ی شۆپان کرد.
چوار خوێندکار کە لە خوێندگەکەی باوانی شۆپان دەیانخوێند، تیتوس ڤۆیچەخۆڤزکی، یان ناپۆموسێن بیالۆبلۆسکی، یان ماتۆژێنسکی لەگەڵ یولیان فۆنتانا بوون بە ھاوڕێی نزیکی شۆپان؛ ماتۆژێنسکی و فۆنتانا دواتر دەبنە بەشێک لە ژیانی کۆمەڵایەتی شۆپان کاتێک نیشتەجێی پاریس دەبێت. شۆپان لەگەڵ ئەندامانی خوێندگەکەی خۆی تێکەڵ بوو. یەکێک لە قوتابییەکانی ھەمان خوێندنگە بە ناوی کۆنستانسیا گوادکۆڤسکا، کە گۆرانیبێژێکی سۆپرانۆ بوو، سەرنجی شۆپانی بەلای خۆیدا ڕاکێشابوو. لە نامەیەکدا بۆ گوادکۆڤسکا، شۆپان ئاماژەی بەوە دابوو کە کام کارانەی و کام بەشە لە کارەکە بەھۆی سەرسامیی خۆی بۆ ئەو نووسرابوونەوە؛ نامەیەک کە لە ١٥ی ئایاری ١٨٣٠ نووسیبووی ئەوەی ئاشکرا کرد کە جووڵە خاوەکەی پارچە مۆسیقای «کنچێرتۆی پیانۆی ژمارە ١ لە کلیلی میی بچووک» بە نھێنی بۆ گوادکۆڤسکا نووسرابۆوە؛ شۆپان لە نامەکەیدا نووسیبووی «دەبێت [ھەستەکەی] وەک ئەوە وابێت کە لە بەھارێکی جواندا خەون دەبینیت، لەبەردەم تیشکی ڕووناکی مانگدا.» کاتێک کۆتا ساڵی خوێندنی تەواو کرد، لەسەر ڕاپۆرتی خوێندنەکەی (تەممووزی ١٨٢٩) نووسرابوو «شۆپان ئێف. خوێندکاری سێیەم ساڵ، بەھرەمەندیی بێوێنە، بلیمەتی مۆسیقی.»
گەشتەکانی ئەورووپا و بەناوبانگبوونی
وێنۆک|ڕاست|شۆپان لەکاتی ژەنین بۆ خێزانی ڕاجیڤیو، ١٨٢٩؛ لەلایەن ھێنرک شیمیراتزکی کێشراوە، ١٨٨٧|300px لە ئەیلوولی ١٨٢٨، کاتێک ھێشتا خوێندکار بوو، شۆپان لەگەڵ ھاوڕێیەکی خێزانەکەیدا بە ناوی فیلیکس یارۆکی سەردانی بەرلینی کرد و لە چەند ئۆپێرا و کۆنسێرتێکی ھونەرمەندانی جیاجیادا، وەک کۆنسێرتەکانی فێلیکس مێندلسۆن، ئامادە بوو. لە گەشتێکی تردا بۆ بەرلین لە ساڵی ١٨٢٩دا، ئەو بووبە میوانی شا ئانتۆنی ڕاجیڤیو، سەرکردەی بۆزینیای گەورە—کە بۆخۆی ئاوازدانەر و چێلۆژەنێکی بەتوانا بوو. ئەو بە نووسینەوەی ئاوازێک ھەستا بۆ ڕاجیڤیو و کچەکەی، واندا، لە کلیلی دۆی گەورە بە ناوی «پێشەکی و پولونێزی سەرسووڕھێنەر لە کلیلی دۆی گەورە بۆ پیانۆ و چێلۆ.»
دوای گەڕانەوە بۆ وارساو لە ھەمان ساڵدا، شۆپان گوێی لە پارچە مۆسیقایەکی ڤایۆلینی نیکۆڵۆ پاگەنینی بوو کە ھانی دا چەند شێوەیەکی جیاوازی ئەو ئاوازە بنووسێتەوە. لەوانەیە ئەم ڕووداوە بۆ شۆپان بووبێت بە ھاندەر تا یەکەمین ئێتوودی خۆی (١٨٢٩–٣٢) بنووسێتەوە و تواناکانی ئامێرەکەی خۆی بپشکنێ. لە ١١ی ئابدا، ٣ حەفتە دوای تەواوکردنی وانەکانی لە خوێندگەکەی، ئەو یەکەم نمایشی دەرکەوتنی لە ڤیەننا ئەنجام دا. ئەو نمایشی دوو کنچێرتۆی پیانۆی کرد و زۆر کەس بە شێوەیەکی ئەرێیانە لەبارەی نمایشەکەوەی دووان. لە یەکێک لەو کنچێرتۆیانەیدا، ئەو نمایشی ئاوازێکی کرد کە لە دووێتی ئاوازێکی مۆتسارتەوە وەرگیرابوو بە ناوی «دۆن گیۆڤۆنی.» دواتر لە ئەیلوولی ١٨٢٩دا گەڕایەوە بۆ وارساو، لەوێش لە ١٧ی ئازاری ١٨٣٠، بۆ یەکەمین جار کنچێرتۆی پیانۆی ژمارە ٢ لە کلیلی فای بچووک نمایش کرد.
سەرکەوتوویی شۆپان وەک ئاوازدانەر و نمایشکارێک بووە ھۆی ئەوەی کە دەرگاکانی ڕۆھەڵاتی ئەورووپای بەسەردا بکرێتەوە و لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٨٣٠دا، ئەو دەستی کرد بە کۆچکردن و گەڕان بەناو ئەورووپادا. ئەو دووبارە بەرەو نەمسا بەڕێکەوت لەگەڵ ڤۆیچەخۆڤزکی، وای پلان دانابوو کە دواتریش لەوێوە بڕوات بەرەو ئیتالیا. دواتر لەو مانگەدا لە وارساو ڕاپەڕینی تشرینی دووەمی ١٨٣٠ ڕوویدا و ڤۆیچەخۆڤزکی گەڕایەوە بۆ وارساو تاکوو بەشداری لە ھێزە چەکدارییەکان بکات. شۆپان لە ڤییەننا بەتەنیا مایەوە و بیری ماڵەوەی کرد، بۆیە دەستی کرد بە نووسینەوە بۆ ھاوڕێیەکی و لە نامەکەیدا نووسی «من نەفرەتی لە ساتی ڕۆیشتنم دەکەم.» کاتێک کە لە ئەیلوولی ١٨٣١دا ھەواڵی تێکشکانی ڕاپەڕینەکەی بەدەست گەیشت، لە دەفتەری ژیاننامەکەیدا تووڕەیی خۆی ھەڵڕشت و نووسی «ئۆھ خوایە!... تۆ لەوێیت، کەچی ھێشتا تۆڵە ناسەنیتەوە!»یاخیمێتسکی، کە مێژووناسێکی مۆسیقا بوو، ئەم ڕووداوانە بە ھۆکاری پەرەسەندنی شۆپان دەناسێنێت.
پاریس
وێنۆک|وێنەیەکی شۆپان کە لەلایەن دەزگیرانەکەی، [[ماریا ڤۆدزینسکا، کێشراوە|upright]]
کاتێک شۆپان لە کۆتایییەکانی ١٨٣٠ وارساوی بەجێھێشت، نیازی ئەوەی ھەبوو کە ڕوو لە ئیتالیا بکات؛ بەڵام ئەو کاردانەوە توندوتیژانەی بزووتنەوەی ئازادیخوازیی کاربۆناری ھەیانبوو دژی دەسەڵات، لەبەردەم شۆپان بوونە کۆسپ و تاکوو ناوەڕاستی ١٨٣١ بارودۆخی ناوخۆی ئیتالیا شلۆقتر دەبوو. ھەڵبژاردەی دواتری شۆپان شاری پاریسی فەڕەنسا بوو، بەڵام باڵوێزخانەی ڕووسیی ڤییەننا ڕەتیان کردەوە کە پاسپۆرتەکەی بۆ گەشتکردن بۆ پاریس ڕێک بخەن. دوای چەند دواخستنێک، ڕێگەیان بە شۆپان دا کە لەگەڵ گەشتیارانێک کە بۆ لەندەن دەڕۆیشتن بڕوات و لە پاریس دابەزێت. لە دوای ئەم ڕووداوانە، شۆپان تەواوکردنی دووەم لاقی گەشتەکەی پشتگوێخست و بڕیاری دا کە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لە پاریس نیشتەجێ بێت. لە دوای چەند ساڵێک لە نیشتەجێبوونی لە پاریس، شۆپان بەردەوام نووسینی سەر پاسپۆرتەکەی، کە لەسەری نووسرابوو «ڕێبوار لە پاریسەوە بۆ لەندەن»، وەک گاڵتەیەک بۆ ھاوڕێ پاریسییەکانی دەخوێندەوە؛ ئەو بە ڕابواردنەوە بە ھاوڕێکانی دەوت کە ئەو «تەنیا وەک ڕێبوارێک» لە پاریسە.
لە کۆتایییەکانی ئەیلوولی ساڵی ١٨٣١، شۆپان گەیشتە پاریس و ھەرگیز نەگەڕایەوە بۆ پۆڵەندا، بەم شێوەیە بە یەکێک لە ھەرە کۆچبەرانی کۆچکردنی مەزن ھەژمار دەکرێت. لە فەڕەنسا، ناوەکەی خۆی بە فەڕەنسی دەنووسی، دوای بەدەستھێنانی شارۆمەندێتییە فەڕەنسییەکەشی لە ساڵی ١٨٣٥، ھەر پاسپۆرتە فەڕەنسییەکەی بەکاردەھێنا بۆ گەشتکردن. ھەرچۆنێک بێت، شۆپان ھێشتا پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ ھاوڕێ پۆڵەندییەکانی ھەبوو و کاتێک بە فەڕەنسی قسەی دەکرد بە تەواوەتی دڵخۆش نەبوو و لەگەڵی ڕانەھاتبوو. یەکێک لە ژیاننامەنووسەکانی شۆپان بەناوی ئادەم زامۆیسکی نووسیوێتی کە ھەرچەندە شۆپان باوکی بە ڕەگەز فەڕەنسی بوو، ئەو خۆی بە فەڕەنسی نەزانیوە و ھەردەم خۆی وەک پۆڵەندییەک بینیوە.
وێنۆک|پۆرترەیتێکی شۆپان؛ ١٨٣٨|ڕاست|upright
لە پاریس، شۆپان زۆرێک لە ھونەرمەندان و کەسانی دیاری ناسی و زۆر ھەلیشی بۆ ھاتە پێش کە خۆی پێ ناودار بکات. لەو ماوەیەی لە پاریس بوو، توانی پەیوەندی لەگەڵ کەسانی وەک ھێکتۆر بێرلیۆز، فرانز لیست، فێردیناند ھیلەر، یوجین دیکلۆروا، ئالفرێد دوو ڤینیی و چەندین کەسانی تر دروست بکات. شۆپان پەیوەندیشی بە شاعیر ئادەم میکیویکزیش ھەبووە، کە بەڕێوەبەری کۆمەڵگەی وێژەیی پۆڵەندی بوو؛ ھەندێک لە دەقی شیعرەکانی ئەوی کردووە بە گۆرانی.
لە کۆتایی ١٨٣١دا، شۆپان بۆ یەکەمین جار بە شێوەیەکی کراوە لەلایەن کەسایەتییەکی ناسراوەوە پشتگیری لێ کرا کاتێک ڕۆبێرت شومان لەکاتی بەسەرداچوونەوە بەسەر وەشانەکانی مۆسیقای Allgemeine musikalische Zeitung وەشانی شۆپانی بەر گوێ کەوتبوو، ئەمە یەکەم وتاری بڵاوکراوەی شومان بوو لەسەر مۆسیقا و بۆ شۆپانی نووسی «کڵاوەکانتان داکەنن بەڕێزان و خاتوونان! بلیمەت.» لە ٢٦ی شوباتی ١٨٣٢، شۆپان یەکەم کۆنسێرتی دەرکەوتنی ئەنجام دا لە پاریس کە بووە ھۆی ڕاکێشانی سەرنجی خەڵکی لە سەرانسەری جیھاندا.
وێنۆک|ماریا ڤۆدزینسکا، دەزگیرانی ئەو کاتەی شۆپان، ١٨٤٠|upright
دوای ئەم ماوەیەی ژیانی، شۆپان بە دەگمەن کۆنسێرتی گشتیی ئەنجام دەدا. ئەو ساڵانە یەک کۆنسێرتی ڕێک دەخست لە شانۆی سێل پلێیێل کە ٣٠٠ کورسی تێدا بوو. ئەو زیاتر لە ساڵۆنەکاندا نمایشی دەکرد، بەڵام زیاتر حەزی دەکرد کە لە شووقەکەی خۆیدا نمایش بۆ ھاوڕێکانی بکات. مۆسیقاناس ئارتر ھێدلی تێبینی ئەوەی کردبوو کە «وەک پیانۆژەنێک، شۆپان دەگمەن بوو لە بەدەسیھێنانی ناوبانگێکی زۆر بەھۆی دەرکەوتنێکی کەمەوە—کە کەمتر لە ٣٠ [دەرکەوتن] بوون لە تەواوی ژیانیدا.» پێڕستی ئەو مۆسیقاژەنانەی کە لەو ماوەیەدا بەشداریان لە ھەندێک کۆنسێرتەکانی شۆپاندا دەکرد دەوڵەمەندیی ژیانی ھونەریی پاریس دەنوێنێت لەم دەمەدا. بۆ نموونە، کۆنسێرتی ٢٣ی ئازاری ١٨٣٣، کە تێیدا شۆپان و لیست و ھیلەر نمایشی کنچێرتۆیەکی باخیان کرد لەسەر سێ پیانۆ؛ ھەروەھا لە ٣ی ئازاری ١٨٣٨دا کاتێک شۆپان و خوێندکارەکەی، ئەدۆلف گەتمان لەگەڵ چارڵز ڤالێنتین ئالکان و مامۆستاکەی، یۆسێف زیمەرمان، نمایشی یەکێک لە ڕێکخستنەکانی ئەلکانیان کرد کە بۆ ھەشت دەست و دوو جووڵە ڕێکخرابوو و لە سیمفۆنیای حەوتەمی بێتھۆڤنەوە وەرگیرا بوو. شۆپان بەشداری لە نووسینەوەی یەکێک لە ئاوازەکانی لیستیش، بە ناوی ھێکسامێرۆن، کردبوو. مۆسیقا و کارەکانی شۆپان بە خێرایی لە ناو بڵاوکارەکاندا ناوبانگی دەرکرد و لە ساڵی ١٨٣٣دا شۆپان بەڵێننامەیەکی لەگەڵ بڵاوکارێک مۆر کرد کە مۆسیقاکەی شۆپانی لە فەڕەنسا، ئەڵمانیا و ئینگلتەراش بڵاو دەکردەوە.
فرانز لیست
وێنۆک|فرانز لیست، ١٨٤٧|ڕاست|upright ھەرچەندە ئەو ڕێکەوتەی شۆپان لیستی تێدا ناسیوە دوای گەیشتنی بۆ پاریس ڕوون نییە، نامەیەکی شۆپان کە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٨٣١ نووسیوێتی بۆ ھاوڕێکەی، ڤۆیچەخۆڤزکی، ھەتاکوو ئێستا ماوەتەوە؛ لە نامەکەدا نووسراوە «من چاوم بە ڕۆسنی، کرۆبینی، بایلوو و ھتد. —لەگەڵ کالکبرێنەر کەوتووە. بڕوا ناکەیت چەندە زانخوازی ھێرز، لیست، ھیلەو و ھتد. بووم.» لیست یەکێک بوو لە ئامادەبووانی یەکەم نمایشی دەرکەوتنی شۆپان لە ٢٦ی شوباتی ١٨٣٢ لە شانۆی سال پلیێل و لێدوانێکیشی لەسەر دابوو: «وەک ئەوە وابوو کە توندترین چەپڵەڕێزانمان یەکسان نەبێت بەو جۆش و پەرۆشەی کە ھەستمان پێی دەکرد لەبەردەم ئەم مۆسیقاژەنە بەھرەدارە، کە ڕوویەکی تری سۆزی ھۆنراوەیی تێکەڵکراو بەو شێوە دڵخۆشکەرەی ھونەرەکەی خۆی دەرخست.»
شۆپان و لیست بوون بە ھاوڕێ و بۆ چەند ساڵێکی زۆریش لە نزیک یەکتر دەژیان لە پاریس و شوێنی گوزەرانییان تەنیا چەند کۆڵانێک لە یەکەوە دوور بوون. لە بەینی ١٨٣٣ و ١٨٤١، ئەوان ٧ جار پێکەوە نمایشیان کردووە. یەکەم نمایشیان پێکەوە لە ڕێکەوتی ٢ی نیسانی ١٨٣٣ ئەنجام دا؛ کۆنسێرتەکە لەلایەن ھێکتۆر بێرلیۆزەوە ڕێک خرابوو بۆ خانمەکتەرەکەی ھاوسەری، ھاریێت سیمتسن، کە لەو کاتەدا داھاتی نەبوو. لەم کۆنسێرتەدا، سۆناتایەکی جۆرج ئۆنزلۆیان ژەنی کە لە کلیلی فای بچووک نووسرابۆوە لەسەر دوو پیانۆ. ئەوان چەند کۆنسێرت و نمایشێکی خێرخوازییان ئەنجام داوە لەو ماوەیەدا کە پێکەوە بوون. کۆتا دەرکەوتنیان پێکەوە لە دەرەوە لە کۆنسێرتێکی خێرخوازیدا بوو کە بۆ پارەکۆکردنەوە بۆ دروستکردنی پەیکەرێک بۆ بێتھۆڤن لە بۆن کرا؛ کۆنسێرتەکە لە شانۆی سال پلیێل و زانکۆی پاریس ئەنجام درا لە ٢٥ و ٢٦ی نیسانی ١٨٤١.
ئەمانتین دوپا
لە ساڵی ١٨٣٦دا، لە ئاھەنگێک کە ماری ئاگولت ڕێکی خستبوو، شۆپان ئەمانتین دوپای ناسی؛ کە ژنێکی کورتی چاو گەورە و چگەرەکێش بوو. زۆر کات شۆپان لێی دوور دەکەوتەوە و جارێکیان پێی وت «چەند ژنێکی ناسەرنجڕاکێشە [دوپا]. ئایا ئەو بەڕاستی ژنە؟» لە دەستپێکەکانی ساڵی ١٨٣٧دا، دایکی ماریا ڤۆدزینسکا بە شۆپانی ڕاگەیاند کە ھاوسەرگیری لە نێوان ئەو و کچەکەی ڕەنگە ڕوو نەدات؛ ھۆکاری ئەمە ڕەنگە ئەوە بووبێت کە کێشە تەندروستییەکانی شۆپان کاریگەریی نەرێنی لەسەری دروست کردبێت، یان ئەو قسانەی خەڵکی لەبارەی شۆپانەوە دەیانکرد کە گوایە پەیوەندی لەگەڵ دوپا و ئاگولت ھەیە، بەر گوێی کەوتبێت. دواتر شۆپان ھەموو نامەکانی ڤۆدزینسکا و دایکی خستە ناو سندووقێکەوە و لەسەری نووسی «کارەساتەکەم.» لە ساڵی ١٨٣٨دا، لە نامەیەکدا کە دوپا بۆ یەکێک لە ھاوڕێکانی نووسی بوو، دانی بەو ھەستە بەھێزە نا کە بەرامبەر شۆپان ھەیبوو؛ ئەو پرسی بە ھاوڕێکەی کرد کە شتێکی باش بێت ئەگەر واز لەو پەیوەندییە بێنێت کە لەگەڵ کەسێکی تر لەو کاتەدا ھەیبووە تاکوو لەگەڵ شۆپان پەیوەندی ببەستێت؛ ئەو پرسیشی بە ھاوڕێکەی کرد کە پەیوەندییەکەی شۆپان و ڤۆدزینسکا ھەڵبسەنگێنێت، چونکە نەیدەزانی کە پەیوەندییەکەی نێوان ئەو دووانە کۆتایی پێ ھاتبوو.
لە ساڵی ١٨٣٧دا، شۆپان سەردانێکی لەندەنی کرد و لەوێ کۆنسێرتێکی بچووکی ئەنجام دا، دوای گەڕاندنەوەی بۆ پاریس یەکسەر دوپا لێی نزیک بۆوە و لە کۆتایییەکانی حوزەیرانی ١٨٣٨دا، ئەوان ببوون بە خۆشەویستی یەکتر. دوپا ٦ ساڵ لە شۆپان گەورەتر بوو و چەند خۆشەویستێکی تری پێش شۆپان ھەبوو، ئەو نووسی: «دەبێت دانی پیانێم کە سەرسووڕماو و سەرسام بووم بەو کاریگەرییەی ئەم بوونەوەرە بچووکە [شۆپان] ھەیبوو بەسەرمەوە… ھێشتا لە سەرسووڕمانەکەم چاک نەبوومەتەوە، ئەگەر کەسێکی لووتبەرز بوومایە ھەستم بە شەرمەزاری دەکرد لەبەر [زۆر کاریگەربوونم].» کەپڵەکە زستانێکی زۆر ناخۆشیان لە مایۆرکا بەڕێ کرد (٨ی تشرینی دووەمی ١٨٣٨ بۆ ١٣ی شوباتی ١٨٣٩) لەگەڵ دوو مناڵەکەی ساند. ئەوان ئامانجی سەرەکییان چاکبوونەوەی تەندروستی شۆپان بوو، لە ھەمان کاتیشدا لە ھەڕەشەکانی خۆشەویستی پێشووی دوپا، فیلیسیان مالفیل، ڕایان دەکرد. دوای ئەوەی دانیشتووانی مایۆرکا، کە ھەموو کاتۆلیکی بوون، پێیان زانی کە شۆپان و دوپا ھاوسەرگیریان نەکردووە، لەگەڵ ئەو دووانە خراپ بوون، کە وای کرد شوێنی مانەوەیان بە ئەستەم دەست بکەوێت.
لە ٣ی کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵدا، شۆپان گلەیی لە تەندروستییە خراپەکەی و ناشارەزایی دکتۆرەکانی مایۆرکای کرد و وتی «سێ دکتۆر سەردانیان کردووم… یەکەمیان وتی من مردووم، دووەمیان وتی من دەمردم و سێیەمیشیان وتی کە خەریکە دەمرم.» ئەو کێشەیەکی تریشی ھەبوو: پیانۆکەی بەدەست نەگەیشتبوو تاکوو لە ژەنیاریی خۆی بەردەوام بێت، لەم دەمەدا ناچار بوو کە پیانۆیەکی تر بەکار ببات کە لەلایەن وان باوزا لە پالما دروست کرابوو. پیانۆکەی خۆی لە کۆیایییەکانی تشرینی یەکەم گەیشت، پێش ئەوەی شۆپان و دوپا دوورگەکە بەجێ بھێڵن. لە کانوونی دووەمی ١٨٣٩، شۆپان بۆ دروستکەری پیانۆکەی نووسی: «من پرێلوودەکانمت بۆ دەنێرم. لەسەر پیانۆ بچووکەکەی تۆ تەواوم کردن، کە لە باشترین حاڵدا گەیشتە دەستم وێڕای ڕووبار و کەش و ھەوا خراپەکە و سیاسەتەکانی پاڵما.» لەو ماوەوەی لە مایۆرکا بوو، شۆپان توانی کار لەسەر چەندین مۆسیقا بکات و ھەموویان تەواو بکات.
ھەرچەندە ئەم ماوەیە بەرھەمدار بووە، کەش و ھەوا خراپەکەی مایۆرکا ھێندە بار و دۆخی تەندروستی شۆپانیان خراپ کردبوو کە دوپا بڕیاری دا کە لە دوورگەکە بڕۆن. تاکوو خۆیان لە خەرجیی زیاتر بپارێزن، پێش ڕۆیشتنیان، دوپا پیانۆکەی شۆپانی بە دوو کەپڵی فەڕەنسی ناوخۆیی فرۆشتەوە. شۆپان لەگەڵ دوپا و مناڵەکانی سەرەتا بەرەو بەرشەلۆنا بەڕێ کەوتن، دواتریش ڕۆشتن بۆ مارسیلیا و لەوێ تەندروستیی شۆپان بەرەو باشبوون چوو. لە ئایاری ١٨٣٩، ئەوان بۆ وەرزی ھاوین ڕوویان لە ناوەڕاستی فەڕەنسا کرد و ھەتاکوو ساڵی ١٨٤٦ زۆرینەی ھاوینەکان لەوێ دەمانەوە. لە پاییزدا، ئەوان گەڕانەوە بۆ پاریس. لەوێ، ماڵەکەی شۆپان لە ماڵە بەکرێگیراوەکەی دوپا نزیک بوو؛ شۆپان زۆرجار ئێواران سەردانی دوپای دەکرد، بەڵام ھەردووکیان تا ڕاددەیەکی زۆر سەربەخۆیی خۆیان پاراست. لە ساڵی ١٨٤٢دا، ھەردووکیان شوێنی نیشتەجێبوونیان گواستەوە، بەڵام ھێشتا لە نزیک یەک دەژیان.
خراپبوونی باری تەندروستی
وێنۆک|ڕاست|شۆپان و دوپا پێکەوە. وێنەکە لەلایەن یوجین دیلاکوا کێشراوە و تێکەڵکارییەکی دوو وێنەی جیاوازە
لە ساڵی ١٨٤٢ و ساڵانی دواتر، چەند نیشانەیەکی نەخۆشی کوشندە لە شۆپاندا دەرکەوتن. دوای نمایشێکی تاکژەنی لە شوباتی ساڵی ١٨٤٢، ئەو بۆ گژیمالای نووسی: «دەبێت ھەموو ڕۆژەکە لە جێگەدا پاڵکەوم، دەم و قوڕگم ئازارێکی زۆریان ھەیە.» بەھۆی شلۆقبوونی باری تەندروستی و ئازارەکەیەوە، لە ١ی ئازاری ١٨٤٣، ناچار بوو کە بانگھێشتکردنێکی دەلکان بۆ بەشداریکردن لە نمایشێکدا ڕەت بکاتەوە، کە سیمفۆنیای حەوتەمی بێیتھۆڤن بوو. لە کۆتایییەکانی ١٨٤٤، کاتێک چارڵز ئالێ سەردانی شۆپانی کرد، شۆپانی لە حاڵێکی خراپدا بینی و وەک خۆی گێڕاوێتییەوە «[شۆپان] بە سەختی دەیتوانی بجوڵێت، وەک چەقۆیەکی نیوەکراوە نوشتابۆوە و لە ئازاردا بوو»، سەرەڕای بارودۆخی خراپیشی، ئەو یەکسەر دڵی خۆش دەبوو ئەگەر بیتوانیایە پیانۆی بۆ میوانەکانی بژەنێت. لەم کاتە بەدواوە، تەندروستی شۆپان خراپتر بوو و ھیچ نیشانەیەکی چاکبوونەوەی پێوە دیار نەبوو. ھەندێک بەدواداچوون دەڵێن کە ڕەنگە شۆپان کێشە لە بەشێکی مێشکی ھەبووبێت.
وێنۆک|وێنەیەک کە شۆپان لەسەر لا پیشان دەدات؛ لەلایەن ئالبێرت گرافل (١٨٠٧–١٨٨٩) کێشراوە|upright
پەیوەندییەکەی شۆپان لەگەڵ دوپا لە ساڵی ١٨٤٦ خراپ بوو بەھۆی چەند کێشەیەکەوە کە لە نێوان کچەکەی دوپا، سۆلانژ، و دەزگیرانی سۆلانژدا ھەبوو. زۆرکات لەکاتی دەمەقاڵێی تونددا لە نێوان سۆلانژ و دوپا، شۆپان پشتی سۆلانژی دەگرت؛ لەلایەکی تریشەوە، کوڕەکەی دوپا، مۆریس، بەغیلی بە شۆپان دەبرد. شۆپان گوێی بە ڕووانگە ڕامیارییە توندەکانی دوپا نەدەدا، کەچی دوپا بە شێوەیەکی کەم ھاوڕێکانی شۆپانی دەبینی و پێی وابوو کە ئەوان شایەنی ڕێزی ئەو نەبوون. کاتێک نەخۆشییەکەی شۆپان بەرەو خراپبوون چوو، دوپا وەک پزیشکێکی لێ ھاتبوو بەسەر شۆپانەوە، نەوەک خۆشەویستێک؛ ئەو شۆپانی بە «مناڵی سێیەم» ناو دەبرد. لە نامەکانیدا بۆ ناسیاوەکانی، دوپا تووڕەیی خۆی لەبارەی حاڵەکەوە دەردەبڕی و شۆپانی بە «مناڵ» و «فریشتە بچووکەکە» و «عەزابدار» و «مەیتە بچووکە خۆشەویستەکە» ناو دەھێنا. لە ساڵی ١٨٤٧دا، دوپا یەکێک لە ڕۆمانەکانی خۆی بە ناوی Lucrezia Floriani بڵاوکردەوە و چیرۆکەکە لەبارەی خانمەکتەرێکی دەوڵەمەند و شایەکی نەخۆش بوو؛ کە دوپا و ساند خۆیانی دەنواند. چیرۆکەکە بە خراپی بەسەر شۆپاندا شکایەوە و نەرێنی بوو بە ڕووی ئەودا. لە ساڵی ١٨٤٧دا، ئەو سەردانی نۆھاتی نەکرد بۆ ھاوین و دوای چەند نامە گۆڕینەوەیەکی تووڕە بە بێدەنگی کۆتایی بە پەیوەندییە ١٠ ساڵییەکەی لەگەڵ دوپا ھێنا. دوپا پێی وابوو کە ئەمە، بە وشەکانی خۆی، «کۆتایییەکی سەیر بوو بۆ ٩ ساڵ لە ھاوڕێیەتی تایبەت.» دوای ئەم ڕووداوانە، ئەوان ھەرگیز یەکیان نەبینییەوە.
لەم ماوەیەدا، بەرھەمەکانی شۆپان ساڵ بە ساڵ کەمیان دەکرد. لە ساڵی ١٨٤١ دەیان کاری نووسی بوو، کەچی لە ساڵی ١٨٤٢ تەنیا ٦ بەرھەمی نووسی و لە ساڵی ١٨٤٣ش ٦ پارچە مۆسیقای کورتی نووسییەوە. لە ساڵی ١٨٤٤ تەنیا یەک سۆناتای نووسییەوە. لە ساڵی ١٨٤٥، شۆپان ٣ مازورکای نووسییەوە. ھەرچەندە کارەکانی ئەم ماوەیەی لە کوالێتیدا باشتر بوون، زامۆیسکی وتی کە «توانای تەرکیزکردنی [کەم بوو] و کاریگەرییەکانیشی بە خەفەت مت کرابوون، لە ڕووی سۆزداری و ئەقڵانیشەوە.»
گەشتی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا
وێنۆک|یەکەمین فۆتۆگرافی شۆپان، ساڵی ١٨٤٦|ڕاست|upright ناوبانگی شۆپان وەک پیانۆژەنێکی داھێنەری وردە وردە بەرەو کزبوون ڕۆیشت و ژمارەی خوێندکارەکانیشی کەمیان کرد، ئەم دوو شتە پێکەوە، بە تایبەت لەو کاتەدا کە بار و دۆخی ڕامیاری زۆر ئاڵۆز بوو، بوونە ھۆکاری ئەوەی کە شۆپان لە ڕووی ماددییەوە کەمدەرامەت بێت. لە شوباتی ساڵی ١٨٤٨دا، کۆتا کۆنسێرتی خۆی لە پاریس لەگەڵ چێلۆژەن ئاب فرانشۆم ئەنجام دا، کە سۆناتایەکی چێلۆ بوو کە لە سێ جووڵە پێکھاتبوو.
لە لەندەن، شۆپان لە شەقامی دۆڤەر دەمایەوە و لقێکی برۆدوود لەوێ پیانۆیەکی بە شۆپان دا بۆ ژەنیارییەکەی. لە یەکەم نمایشی دا لە ١٥ی ئایار، شاژن ڤیکتۆریا و شا ئالبێرت دووان بوون لە ئامادەبووانی نمایشەکە. ئالبێرت، کە خۆی پیانۆژەنێکی شارەزا بوو، لە پیانۆکە نزیک بۆوە لەم نمایشەدا تاکوو تەکنیکەکەی شۆپان ببینێت. برۆدوود ھەروەھا کۆنسێرتیشی بۆ ڕێک دەخست. لەم ماوەیە دیسان خواستی زۆر لەسەر شۆپان دروست بوو بۆ وانە پێوتن و ئەویش بە بڕە پارەیەکی زۆر کارەکەی دەکرد.
وێنۆک|[[جەین ستێرلینگ، ١٨٣٠|upright]]
لە نزیک کۆتایییەکانی ھاویندا، ستێرلینگ شۆپانی بۆ سکۆتلەندا بانگھێشت کرد، لەوێ شۆپان لە خانوویەک مایەوە کە خێزانەکەی ستێرلینگ خاوەنی بوون. ڕوون بوو کە ستێرلینگ دەیویست پەیوەندییەکەی لەگەڵ شۆپاندا بەھێزتر بکات و لە قاڵبی ھاوڕێیەتی دەری بێنێت، بەڵام شۆپان بۆی ڕوون کردەوە کە ئەوە نابێت و پەیوەندییەکی وا لە نێوان خۆی و ئەودا دروست ناکات. لەم کاتەدا ئەو بۆ گژیمالای نووسی: «خانمە سکۆتلەندییەکانم دڵباشن، بەڵام زۆر بێزارکەرن»، و لەبارەی ئەو دەنگ و باسەی کە گوایە شۆپان لە ستێرلینگ نزیک بووەتەوە وتی «لە قەبرەکەوە نزیکترم وەک لە جێگەی ھاوسەرگیری.» لە ٢٧ی ئەیلوولدا لە گلاسگۆ کۆنسێرتێکی کرد، و دواتریش لە ٤ی تشرینی یەکەم لە ئیدنبەرگ کۆنسێررێکی تری ئەنجام دا. لە کۆتایییەکانی تشرینی یەکەمی ١٨٤٨دا، کاتێک لە ئیدنبەرگ لەگەڵ پزیشکی پۆڵەندی ئادەم لیژتینسکی دەمایەوە، کۆتا نامە و وەسێتەکەی خۆی بۆ گژیمالا نووسی: «شتەکانم ببەخشنەوە لە داھاتوودا، ئەگەر بە مردوویی لە شوێنێک کەوتم.»
شۆپان لە ١٦ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٤٨دا بۆ کۆتا جار لە لەندەن لەسەر شانۆی کۆنسێرت و نمایش دەرکەوت، وەک کۆتا کردەوەی نەتەوەدۆستیی خۆی، کۆنسێرتەکەی بە شێوەیەکی خێرخوازی بۆ ئاوارەکانی پۆڵەندا ئەنجام دا. لەم کاتەدا ئەو زۆر نەخۆش بوو، کێشی کەمتر لە ٤٥ کیلۆگرام بوو، دکتۆرەکانیشی دەیانزانی کە نەخۆشییەکەی شۆپان گەیشتووەتە کۆتا پلەی.
لە کۆتایی تشرینی دووەمدا، شۆپان گەڕایەوە بۆ پاریس و زستانەکەی زۆر بە ناخۆشی بەڕێ کرد، وێڕای حاڵیشی ھێشتا جار و بار وانەی پیانۆی دەوتەوە و جار جاریش لەلایەن ھاوڕێکانی بانگھێشت دەکرا. زۆرجار، ئاوازی بۆ ھاوڕێکانی دەژەنی و گۆرانیبێژ دێلفینا پۆتۆکا گۆرانی لەگەڵ ئاوازەکانی شۆپان دەوت.
مەرگ
وێنۆک|ڕاست|وێنەیەکی شۆپان لەسەر جێگەی مەرگەکەی. ڕاست بۆ چەپ: کڤیاتکۆڤسکی، ڤۆیچیخ گژیمالا، مارسیلینیا چارتۆرێسکا، شۆپان خۆی، لودڤیکا شۆپان لەگەڵ ئەلێکساندەر یاوەڤیتسکی کاتێک حاڵی شۆپان بەرەو خراپتربوون چوو، ئەو حەزی کرد کە یەکێک لە ئەندامانی خێزانەکەی لەگەڵیا بێت. لە حوزەیرانی ١٨٤٩، خوشکەکەی شۆپان، لودڤیکا، لەگەڵ ھاوسەر و کچەکەیدا سەردانی پاریسی کرد بۆ لای شۆپان. دواتر لە ئەیلوولدا، شۆپان شوقەیەکی بۆ حەوانەوە گرت کە پارەکەی لەلایەن ستێرلینگەوە دەدرا. لەدوای ١٥ی تشرینی یەکەم، کاتێک باری تەندروستی یەکجار خراپ بوو، تەنیا ھەندێک لە ھاوڕێ نزیکەکانی لەگەڵی مانەوە.
ھەندێک لە ھاوڕێکانی، لەسەر داواکاریی خۆی، مۆسیقایان بۆ شۆپان دەژەن؛ لەوان پۆتۆکا، کە گۆرانی دەبێژا و فرانشۆمیش چێلۆی دەژەن. شۆپان داوای کرد کە جەستەی ھەڵبدڕێت دوای مەرگ (لە ترسی ئەوەی کە بە زیندووێتی بنێژرێت) و دڵی دەربھێندرێت و بگەڕێندرێتەوە بۆ شاری وارساو، کە ئێستا لەوێیە لە «کڵێسای سەڵیبی پیرۆز.» ھەروەھا پەرتووکی فێرکاریی مێتۆدی ژەنینی پیانۆی بە تەواونەکراوی بۆ ئالکان بەجێھێشت تاکوو ئەو تەواوی بکات. لە ١٧ی تشرینی یەکەم، دوای نیوەشەو، پزیشکەکەی شۆپان پرسیاری لێ کرد کە ئەگەر ئەو لە ئازاردایە، شۆپان بە «چی تر نا» وەڵامی ئەم پرسیارەی دایەوە. چەند خولەکێک پێش سەعات دووی شەو گیانی لەدەستدا. ئەوانەی کە لەکاتی مەرگی شۆپان لەگەڵی بوون خوشکەکەی بوو لەگەڵ کچەکەی دوپا، سۆلانژ، و شاژن مارسیلینیا چارتۆرێسکا، لەگەڵ ھاوڕێ نزیکەکەی، تۆماس ئالبرێکت. دواتر لە بەیانیدا، ھاوسەرەکەی سۆلانژ ماسکێکی مەرگی بۆ دەموچاوی شۆپان، لەگەڵ پەیکەرێک بۆ دەستی چەپی، دروست کرد.
پرسەکەی شۆپان، کە لە کڵێسای مادەلین لە پاریس بەڕێوە چوو، نزیکەی ماوەی دوو ھەفتە ڕاگیرا، ھەتاکوو ٣٠ی تشرینی یەکەم. چوونەژوورەوە بۆ پرسەکە تەنیا بۆ ئەو کەسانە بوو کە بلیتیان بڕی بوو چونکە پێشبینی ئەوە کرابوو کە زۆر کەس سەردانی پرسەکە بکات. زیاتر لە ٣٬٠٠٠ کەس بەبێ ھیچ بانگێشتێک دەرکەوتن کە ھەندێکیان لە لەندەن و ڤییەننا و بەرلینەوە ھاتبوون، بەڵام نەیانتوانی بچنە ژوورەوە.
مۆسیقای مردووناشتنەکەی مۆتزارت لە پرسەکەدا ژەنرا، ھەروەھا چەند پارچەمۆسیقایەکی شۆپان خۆشی، وەک پرێلوودی ژمارە ٤ لە کلیلی میی بچووک و ژمارە ٦ لە کلیلی سیی بچووک ژەنران. چەند ھاوڕێیەکی نزیکی شۆپان خۆی، وەک فرانشۆم و پلێیێل تابووتەکەیان ھەڵگرت بەرەو شوێنی ناشتنی، کە گۆڕستانی پێر لاچێیسە لە پاریس و، خوشکەکەی شۆپان، لودڤیکا، لەگەڵیانا بوو، ھەروەھا شایەکی پیر بەناوی ئادەم چارتۆرێسکی نوێنەرایەتی دەکردن.
گۆڕەکەی شۆپان لەلایەن سلیسینگەر دیزاینکرابوو، کە خواوەندێکی مۆسیقا پیشاندەدات لەکاتی گریاندا بەسەر ئامێرێکی مۆسیقی شکاودا. کۆی پرسە و پەیکەرەکەی شۆپان نزیکەی ٥٬٠٠٠ فرانکی تێچوو، کە گشتیان لەلایەن ەین ستێرلینگەوە دران، ستێرلینگ ھەر ھەمان کەس بوو کە پارەی گەڕانەوەی لودڤیکای بۆ وارساو دابین کرد. لودڤیکا لە ساڵی ١٨٥٠دا دڵی شۆپانی لە گۆزەیەکی پڕ لە کحولدا بردەوە بۆ وارساو. ئەو نزیکەی ٢٠٠ نامەی دوپا، کە بۆ شۆپانی ناردبوون، لە دوای ١٨٥١ ناردەوە بۆ خۆی، کە وا دیارە گشتیانی لەناوبردووە.
ھۆکاری مەرگی شۆپان مشتومڕی لێ کەوتووەتەوە. بەڵگەنامەی مەرگەکەی، ھۆکاری مەرگەکەی ئەوی بە دەردەباریکە ناوھێناوە. بەدواداچوونێک کە لە ساڵی ٢٠١٤ لەسەر دڵە پارێزراوەکەی شۆپان کرا، دەری خست کە ئەگەر ھەیە ھۆکاری مەرگەکەی شۆپان چەند ئاڵۆزییەک بووبێت کە بەھۆی دەردەباریکەی سەختەوە دروست بووبێتن. چەند ھۆکارێکی تریش گەڕێندراونەتەوە بۆ مەرگی شۆپان.
بەستەرە دەرەکییەکان
فرێدریک شۆپان پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٠ پۆل:مردووانی ١٨٤٩ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی پۆڵەندی پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی فەڕەنسی پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:کۆچبەرە پۆڵەندییەکان بۆ فەڕەنسا پۆل:مۆسیقاژەنی کلاسیکی منداڵان
محەممەد عەلی جیناح
وێنۆک|وێنەی دامەزرێنەری پاکستان محەممەد عەلی جیناح محەمەد عەلی جیناح ( ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٦ - ١١ی ئەیلوولی ١٩٤٨) پارێزەر و سیاسی و پیاوی دەوڵەت بوو ناسراوە بە دامەزرێنەری پاکستان.
پۆل:مردووانی ١٩٤٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦ پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی پاکستان پۆل:موسڵمانانی پاکستانی پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی پاکستان
٤١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئێتیێن باریێ
ئێتیێن باریێ نووسەر، فەیلەسووف و وەرگێڕی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
ئۆڵێ تورڤالدس
ئۆڵێ تورڤالدس (لەدایکبووی ٤ی ئۆگستی ١٩١٦ - ٨ی فێبرواریی ١٩٩٥ مردووە) شاعیر و ڕۆژنامەنووسێکی فینلاندی-سویدیـیە. باوکی نیڵس تورڤالدس بوو، وەهەروەها باپیرەی ئەندازیاری نەرمامێر لینوس تورڤالدسـی (ناووکی لینوکس)ـە
٤١٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئۆڵێ تورڤالدس
ناوی تەواوی ئۆڵێ تورڤالدس ئێلیس ساکسبەریـیە هەروەها پێیەووترا (کاڕانکۆ) دوای زڕ باوکی.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
بەیاندەرە
بەیاندەرە (Beyandere، بە فارسی: بیاندره) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧٣ کەس لە ٨٦ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
بڕیارنامەی ٩٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی شوباتی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٩٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
٤١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ژۆئێل برێت
ژۆئێل برێت نووسەر و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
جولیان ناگڵیسمان
جولیان ناگلیسمان ( لە دایکبووی ٢٣ حوزەیرانی ١٩٨٧) ڕاهێنەرێکی پیشەگەری تۆپی پێ و یاریزانی پێشووە کە لە ئێستادا ڕاهێنەری یانەی بایەرن میونشنە. پێش ڕاهێنەرایەتی بایەرن، ڕاهێنەری هۆفینهایم ١٨٩٩ و لایبزیگ بووە.
ناسراوە بە گونجاندنی پێکهاتە و شێوازی یاری، هێشتنەوەی تۆپ، و بەکارهێنانی جێجێن پرێس، ناگڵیسمان دادەنرێت بە یەکێک لە باشترین ڕاهێنەرە لاوەکان لە جیهانی تۆپی پێدا.
کاتی سەرەتا
ناگڵیسمان بەشداری کرد لە ئەکادیمیای لاوانی هۆفینهایم ١٨٩٩ لە ٢٠١٠ و ڕاهێنەری چەندین پێکهاتەی جیاوازی لاوان بوو لە ساڵانی دواتردا. یاریدەدەری ڕاهێنەر بوو لە ماوەی وەرزی ٢٠١٢-١٣ لە هۆفینهایم و هەتا ١١ شوباتی ٢٠١٦، ڕاهێنەری پێکهاتەی خوار ١٩ ساڵانی یانەکە بوو. ڕاهێنەری تیمەکە بوو کاتێک بۆندسلیگایان بردەوە بۆ خوار ١٩ ساڵان لە وەرزی ٢٠١٣-١٤. لە ماوەی یاریدەدەری ڕاهێنەر، گۆڵپارێز تیم ویز نازناوی بۆ دانا و ناوی نا "مۆرینهۆی-بچوک".
هۆفینهایم ١٨٩٩
ناگڵیسمان دیاری کرا بە ڕاهێنەری سەرەکی هۆفینهایم ١٨٩٩ لە ٢٧ تشرینی یەکەمی ٢٠١٥. وا بڕیار بوو کە دەست بەکار بێت لە سەرەتایی وەرزی ٢٠١٦-١٧. بە گرێبەستی سێ ساڵ. لە کاتی دەستنیشان کردنیدا، ناگڵیسمان ٢٨ ساڵ بوو، و لاوترین ڕاهێنەر بوو لە مێژووی بۆندسلیگا. کە جێگەی ڕاهێنەر هوب ستیڤنسی گرتەوە، کە ئەویش ڕۆژێ پێشتر جێگای مارکۆس گیسدۆڵی گرتبۆوە. لە ١٠ شوباتی ٢٠١٦، ستیڤنس دەستی لە کار کێشایەوە بە هۆی کێشەی تەندروستی، و ماوەی ناگڵیسمان پێش خرا بۆ بوون بە ڕاهێنەر لەلایەن دەستەی کارگێڕی هۆفینهایم و ڕۆژێ لە دوای دەست لەکارکێشانەوەی ستیڤنس دەستی پێکرد.
کاتێک ناگڵیسمان بوو بە ڕاهێنەر لە شوباتی ٢٠١٦، هۆفینهایم ١٧یەم بوو لە ڕیزبەندیدا، و ٧ خاڵ دوور بوو لە مانەوە و گەیشتن بە پلەی ١٥یەم و بەرەو دابەزین دەڕۆیشت. لە ژێر سەرپەرشتی ناگڵیسمان خۆیان دور خستەوە لە دابەزین بە بردنەوەی ٧ یاری لە کۆتا ١٤ یاری و بە خاڵێک لە دەرەوەی دابەزین مانەوە. ئەو ئاستە باشەیان بەردەوام بوو لە وەرزی دواتری بۆندسلیگا ٢٠١٦-١٧، کە توانیان پلەی چوارەم بەدەستبهێنن و بۆ یەکەمجار سەربکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا لە مێژوویاندا.
لە ٩ حوزەیرانی ٢٠١٧، ئۆفینهایم گرێبەستی ناگڵیسمانی درێژ کردەوە هەتا ٢٠٢١. لە ٢١ حوزەیرانی ٢٠١٨، هۆفینهایم ڕایگەیاند کە ناگڵیسمان یانەکە بەجێ دەهێڵێت لەکۆتایی وەرزی ٢٠١٨-١٩. زیاتر لە ١٠٠ یاری خول ڕاهێنەری هۆفینهایم بوو، گەیشت بە یاری ١٠٠ی خول لە ١٩ کانوونی دووەمی ٢٠١٩، لە یاریەکدا کە دۆڕان بە بایەرن میونشن ٣-١. بەهۆی ئەوەوە، بوو بە لاوترین ڕاهێنەری بۆندسلیگا لە مێژوودا کە بگات بە ١٠٠ یاری.
لایبزیگ
لە ١٣ی ئابی ٢٠٢٠، تیمی ئیسپانی ئەتلەتیکۆ مەدرید لە چارەکی کۆتایی دا بردەوە، واتە بۆ یەکەم جار لە مێژوویدا لایبزیگ دەگاتە نیوەی کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکان. نایگڵسمان بوو بە گەنجترین ڕاهێنەر لە مێژوودا،کەە ڕاهێنەری یانەیەک بکات لە نیوەی کۆتایی.
لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٠، لایبزیگ بەرامبەر پاریس سانت-جێرمان یاری کرد لە نیوەی کۆتایی خولی یانە پاڵەوانانەکانی ئەوروپا، کە لەوێ ناگڵیسمان ڕووبەڕووی یانەی پێشووی خۆی بووەوە لە ئۆگسبێرگ، تۆماس تۆخێل. لەگەڵ ئەوەشدا،لایبزیگ دۆڕا بەرامبەر پاریس سان-جێرمان بە ئەنجامی ٣-٠.
لە وەرزی ٢٠٢٠-٢١، لایبزیگ پلەی دووەمی بەدەستهێنا لە بۆندسلیگا و لەلە یاری کۆتایی جامی ئەڵمانیا دۆڕا ٤-١ لە بەرامبەر بۆروسیای دۆرتمۆند.
بایەرن میونشن
لە یەکەم بردنەوەی ناگڵیسمان لەگەڵ بایەرن، یەکەم نازناوی خۆی وەک ڕاهێنەر بردەوە بە بردنەوەی ٣-١ لە بەرامبەر بۆروسیا دۆرتمۆند لە جامی سوپەری ئەڵمانی ٢٠٢١.
لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢١، ناگڵیسمان پێشڕەوی بایەرنی کرد بۆ بردنەوە بە ئەنجامی ١٢-٠ لە بەرامبەر بریمەر ئێس ڤی لە یەکەم قۆناغی جامی ئەڵمانی ٢٠٢١-٢٢ ئەم ئەنجامە گەورەترین بردنەوەیان بوو لە ماوەی ٢٤ ساڵی ڕابردوودا، لەوەتەی ١٦-١ بردیانەوە لە بەرامبەر دی جەیک وۆڵدبێرگ لە جامی ئەڵمانیا لە ئابی ١٩٩٧.
ژیانی تایبەتی
نایگڵسمان لە ساڵی ٢٠١٨ هاوسەرگیری لەگەڵ خۆشەویستەکەی مناڵی کرد کرد بە ناوی ڤیرانا. ناگڵیسمان ڕوەکییە.. وتی دوو هۆکار هەبوون، گرنگترینیان بۆ ئەو خۆشگوزەرانی ئاژەڵان بوو، دووەمیان پاراستنی ژینگە بوو.
ڕاهێنەر
لایبزیگ
بایەرن میونشن
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:CS1 German-language sources (de)
بڕیارنامەی ٩٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٥
ھاروکا تۆماتسو
ھاروکا تۆماتسو (، تۆماتسو ھاروکا؛ لەدایکبووی ٤ی شوباتی ١٩٩٠) ئەکتەر، ئەکتەری دەنگی و گۆرانیبێژێکی ژاپۆنییە کە لەلایەن Sony Musicەوە دامەزراوە لەماوەی کارەکەیدا بەشداری لە نزیکی ٩٠ ئەنیمێ و                                ٢٠ فیلم کردووە  جگە لە بەشدارییەکانی لە یارییە ڤیدیۆیییەکان کە لە ٢٠٠٨ تا ٢٠٢٠ بەشداری ھەیە لە نزیکەی ٢٠ یارتی ڤیدیۆیی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ژاپۆنییەکان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ژاپۆنی پۆل:گۆرانیبێژە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنەگۆرانیبێژە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی ئەنیمێ پۆل:خانمەکتەرانی کایەی ڤیدیۆییی ژاپۆنی پۆل:بەدەستھێنەرانی خەڵاتی سێیوو پۆل:خانمەکتەرە ژاپۆنییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨