cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خەتەنەکردنی کچان
خوو و ئاکاری کۆمەڵایەتی
ئەنثرۆپۆلۆجیستی ئەمریکی (ئیلین گرونباوم) ڕایگەیاند خەتەنەکردن گاڵتەکردنێکە کە بە کچان دەکرێت لە سودان بەتایبەت لە ماوەی دەیەی ١٩٧٠ دا؛ و خەتەنەکردن وەک ئەوە دەچوێنێت کە چۆن جوتیارێک زەوی دەکێڵێت و تۆوی دەکات و دواتر جووتەکانی دادەپۆشێت تاوەکو تۆوەکان چەگەرە بکەن و دوتر کە بەرووبوومەکەیان دوورییەوە ھەم دیسان دەیکێڵنەوە تاوەکو بەروبومیان زیاد بکات، بەو شێوەیە بەردەوام دەبن ھەروەھا گرونباوم ئەوەش زیاد دەکات کە دواتر وا لە کچان دەکەن ئەو پرسیارەیان لا دروست بێت ئەگەر بێت و خەتەنە نەکرێن، لە دایکیان بپرسن بۆچی ئەو کاتەی کە منداڵ بووینە وەک کچانی عەرەب خەتەنە نەکراوە.
نەزانی و نەخوێندەواری
زۆر لەو وڵاتانەی کە خەتەنەکردنی مێینەی تێدا ئەنجام دەدرێ بەدەست خراپی پەروەردە و خوێندنی نزم و نەزانی بەربڵاو لە نێو ھاوڵاتیاندا دەناڵێنن، گەیشتن بە زانیاری نووسراو یان ئەلیکترۆنی ئەستەم بووە، بەم ھۆیە دەبینین کە پەیوەندی ھۆکاری نێوان خەتەنەکردن و زیانە تەندروستییەکەی کاریگەرییان نەبووە بەسەر تێگەیشتنی کردارەکە لەلایەن ژنانەوە. زانای سیاسی ئەمریکی (جاری میکی) ئاماژەی بەوەداوە کە سەرۆکی کۆمەڵەی ژنان لە گوندی «شاری شێریف» لە سێنگال بە ناوی «لا ئەڵڵا بەلەدە» گوتی ئەو کچانەی بەھۆی خەتەنەوە لە ساڵی ١٩٩٨ تووشی ھەندێک نەخۆش دەگمەن بوون، گوترا ئەم نەخۆشییە بەھۆی ئەو کەسانەوە بووە کە ھەوڵ دەدەن خەتەنە نەمینێت. کاتێک مەککی پێی ڕاگەیاندن کە ھۆکاری نەخۆشییەکەیان بەھۆی خەتەنەکردنەوە بووە، کەچی ژنان ڕووبەرووی وەستاونەتەوە و داوای دەرکردنیان کردووە لە ئاوایییەکەیانەوە. دامەزراوەی توتستانی ئەمریکی کە لە ساڵی ١٩٩١ دامەزراوە، لە ژمارەیەک وڵاتی جیھان چاڵاکی ھەیە کە ئامانجیان خوێندەواری و ڕۆشنبیرکردنی خەڵکە لەگەڵ پاراستن و پشتگیریکردنی ژنانە تاوەکو لە ھەوڵەکانیان بۆ سەقامگیرکردنی دیموکراسی و پێدانی توانای ڕەوشتی پشت بەخۆیان ببەستن، لە ساڵی ١٩٩٧ دامەزراوەکە لە گوندی مالێکۆندا باھامما لە ڕۆژاوای سەنیگال توانی ببێتە یەکەم ڕێکخراو کە یەکەم گوند لەو وڵاتانەدا ھۆشیار بکاتەوە و پشتگیریان بکات تا واز لە خوە کەلتووری و زیانبەخشەکان بھێنن کە بە سوپاسەوە ژنان لە گوندەکە بە دەم داواکاری ڕێکخراوەکە ھاتن و وازیان لە خەتەنەکردن ھێنا، تا ساڵی ٢٠١٦، زیاتر لە ٧٣٠٠ ژن لە کۆمەڵگە جیاوازییەکانی سەرتاسەری شەش وڵات بەڵێنی وازھێنانیان لە خەتەنەکردن دا و بەڵێنیان دا کە دەست بەرداری ھاوسەرگیری منداڵانیان بن. alt=صورة|ڕاست|وێنۆک|گوندی کێور سمبارا لە سێنگال لە ساڵی ١٩٩٨ دوای بەرنامەی پەروەردەی سێ ساڵ، خەتەنەکردنی نەھێشت.
پاڵنەرە ئاینییەکان
ڕاپرسییەکان نیشانیان دا کە بەشێکی زۆری خەڵکی لە مالی، مۆریتانیا، گینێ و میسر لەو باوەڕەدان کە خەتەنەکردن پێویستی و ئەرکی ئاینییە. ئێلین گرونباوم باس لەوە دەکات کەسانێکی بەرژەوەندی خواس و بیرکۆڵ ھانی مانەوەی ئەو پرۆسەیە دەدەن بەبێ ئەوەی جیاوازی بکەن لە نێوان ئەو شتانەی ئەرکی ئاینین و ئەو شتانەی کە عورفی و داب و نەریتی کۆمەڵایەتین.
لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پێش ئەوەی ئیسلام و پێش ئەوەی ئیسلام لەو وڵاتە بڵاوببێتەوە خەتەنەکردن بوونی نەبووە، سەرەتا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا دا بڵاو بوویەوە کاتێک کە خەتەنەکردنیان بەستەوە بە ئیسلامەوە، و بەھۆی سەرنجخستنە سەر ئەوەی کە خەتەنەکردن یەکێکە لە ئەرکەکانی ئیسلام بەسەر ژنانەوە کە دەبێت جێبەجێی بکەن، لەبەر ئەوەی ھەندێک لە زانا موسوڵمانەکان دەیانگوت ئەمە ناچارییە، ھەرچەندە قورئان بە ھیچ شێوەیەک ئاماژە بە خەتەنەکردن ناکات، بەڵام لە ژمارەیەک فەرموودەی پێغەمبەردا باسی کراوە بەڵام نەیکردووەتە ناچاری بەسەر مێینەکاندا. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ئەنجومەنی باڵای توێژینەوەی ئیسلامی لە زانکۆی ئەزھەر لە قاھیرە بەیاننامەیەکی دەرکردووە و دەڵێت خەتەنەکردن بە وشێوەیە نەبووە کە ئێستا ھەیە؛ و خەتەنەکردن شتێکە ھیچ کاتێک نەسەپێندراوە بەسەر ژناندا ھەروەھا نەسەپێندراویشە بەسەر کەنیزە و خزمەتکارانیش
پەرتووکی پیرۆز باسی لە خەتەنەکردن نەکردوە، بەڵام زۆربەی کۆمەڵگە مەسیحییەکانی ئەفریقا بە تایبەتی بەبێ گوێدانە برگەکانی پەرتوکی پیرۆز ئەو کارە دەکەن، بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی یونیسێف لە ساڵی ٢٠١٣دا، ٥٥٪ی ژنانی مەسیحی لە نایجیریا خەتەنەکراون، بە بەراورد بە تەنھا ٢٪ی ژنانی موسڵمانی نەیجیری. ھەروەھا لە ئایینی جوودا بێتی ئیسرائیلی ھابیشە خەتەنەکردنی نێر دەسەپێنێت و خەتەنەکردنی مێینە قەدەغە دەکات.
لە ئیسلامدا
وێنۆک|دانانی ناوی ئیبراھیمی پێغەمبەر کە ساڵی خەتەنەکردنی منداڵەکانیان عەرەب بەدوایدا بوو. ھیچ کام لە فقییەکانی ئیسلامی نەیانگوتووە کە خەتەنەکردن حەرامە یان نا. شەرعییەتی ھەیە و بۆ ھەمووان لە حوکمدا ڕێگەپێدراوە، ئەوانەی لەسەر مەزھەبی شیعەن خەتەنەی کچەکانیان ناکەن بەڵام شوێنکەوتووانی مەزھەبی سوننە دەڵێن خەتەنەکردن یەکێک بووە لە سونەتەکانی پێغەمبەری ئیسلام. ھەرچەندە لە سنووری یاسایی ڕێککەوتوو تێپەڕدەبێت، ھەروەھا ئایینی ئیسلام قەدەغەی کردووە کە پلەی باوەرداری ژنی موسڵمان ببەسترێتەوە بە خەتەنەکردن یان سەپاندنی وەک ئەرکێکی ئایینی. لەناو ئیسلامی سوننەدا حیزبییەکان ڕێزیان لە خەتەنەکردن گرتووە و مالیکییەکان کردویانەتە سونەت و شافیعییەکان وەک ئەرک تەماشایان کردووە بەڵام حەنبەلییەکان ڕێزیان لێگرتووە بەگشتی ھیچ قوتابخانە و ڕێچکەیەکی سوننەکان بە ئەرک نەیانبینیوە جگە لە شافیعییەکان.
میسڕی کۆن
ڕەگ و ڕیشەی خەتەنەکردن تاوەکو ئێستا نەزانراوە بە تەواوی بەڵام یەکەم شارستانییەتی مرۆییی کە ئەم کارەی ئەنجام دابێت شارستانییەتی ئیریگاتی (نزیکی ٨٠٠ پ. ز - ٣٥٠ ز) بووە کە دەکاتە چەند سەدەیەک پێش لەدایکبوونی ئیسلام، ڕەنگە ئامانجیش لەم کردارە سەلماندنی باوکایەتی منداڵ و دڵنیابوونەوە بێت لە باوکایەتییان بۆ ڕێگەگرتن لە تێکەڵبوونی ڕەچەڵەک. بە گوێرەی مێژووناس ماری نایت، نەفرەتی ژمارە ١١١٧ (دەوروبەری ١٩٩١–١٧٨٦ پ. ز)) کە لەسەر ھیرۆگلیفیای میسری کۆن دۆزراوەتەوە، ڕەنگە مەبەستی بێت ئاماژە بە کچانی خەتەنە نەکراو بکات، ھەروەھا لە «خاڵە ئات» نزیکەوە دەنوسرێ: دەقی ئەم نەفرەتە لەسەر کانیاوێک دۆزرایەوە کە سەر بە کەسێکە ناوی «سانت حەدجوتەپ» ە، لە ئێستادا لە مۆزەخانەی میسر لە قاھیرەدا پارێزراوە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شانشینی میسری ناوەندی، بەڵام زانای ئەمریکی پۆل ئۆڕۆڕکێ دەڵێت مامی ناوبراو لە نووسراوەکە مەبەست لێی ئاماژەدانە بەو ژنەی کە مردووە و خەتەنە نەکراوە.
خەتەنەکردنی کچێکی میسڕی بەناوی تاتریس لەیەکێک لە پاپیروسەکانی یۆنانی ساڵی ١٦٣ پ. ز دا ھاتووە کە لەمۆزەخانەی بەریتانیادا ھەڵگیراوە و وتراوە:پاش ماوەیەکی کورت، دایکی تاتەریس خەتەنەی کرد، کە لە کاتی خەتەنەکردنی کچەکەی نیگەران بوو، وەک نەریتێکی خەڵکی میسڕ. ئەو داوای لێکردم ١٣٠٠ دراخماکەی پێ بدەمەوە بۆ داپۆشینی کچەکە بۆ ئەوەی کە خەتەنەی بۆ نەکەم ئەگەر ھیچ کام لەو شتانەی کە ئاماژەت پێ کرد یان خەتەنەی تەتمیس مەکە لە مانگی (ئەمشیر) ەوە لە ١٨ [١٦٣ پ .ز] یەکسەر ٢٤٠٠ درەخما م پێ دەدەیت. تاقیکردنەوەکان لەسەر ژنە مۆمیاکانی میسڕ، ھەبوونی شوێنەواری خەتەنەکردنی پشتڕاستکردەوە و ماری نایت ئاماژەی بە دەرەنجامی نەخۆشیناس «گێراڤێتۆن ئیلیۆت سمیس» کرد، دوای پشکنینی سەدان مۆمیای ژنان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کە پێدەچێت بە جۆری ٣ خەتەنە کراون، چونکە لە کاتی مۆمیاکردنیاندا پێستی دوو لابییە گەورەکە بەرەو لای ئەنووسەکە توند کرابوو بۆ ئەوەی ڤوپەکە داپۆشێت، بەڵام ئەم بۆچوونە ڕەت کرایەوە چونکە دوو پارچە پێست یان گۆشت بە درێژایی کات شی دەبنەوە.
جوگرافیناسی یۆنانی ئێسپانیۆن (٦٤ پ. ز) دەربارەی دیاردەی خەتەنەکردنی مێینە لە میسردا نووسیویەتی کاتێک لە ٢٥ پ. ز سەردانی میسری کردووە، وەک لەلایەن فەیلەسوف فیلۆن ئەسکەندەرییەوە ئاماژەی بۆ کراوە. ٢٠ پ. ز- ٥٠ ز)، گوتی: «کوڕە میسڕییەکان لەگەڵ کچانی گەنج دەست بە خۆشەویستی دەکەن ئەو کوڕ و کچە گەنجانە دەتوانن ھاوسەرگیری بکەن کە خەتەنەکراون و کوڕان تەنھا ئەو کچانە ھەڵدەبژێرن کە دووراونەتەوە.» ئەم خوویەش بە کورتی لە نووسەری دکتۆری یۆنانی گالین (١٢٩–٢٠٠ ز) دا باسی دەکرێت، کە لەوێ گوتراوە: کە لە چواردەیەمین ساڵی تەمەنیدا، کە کوڕەکە دەست بە دووگیانبوون دەکات، و لە کچەکەش دەست بە ھەڵوەشاندنەوەی خەتەنەکردن دەکات.
لە کتێبی شازدەیەمی زانستنامەدا بە ناونیشانی: «شازدە کتێبی دەرمان»، دکتۆر ڕومی ئاتیوس ئەلئەمدی (لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەم و ناوەڕاستی سەدەی شەشەمی زایینی ژیاوە) ئاماژەی بە وردەکاری زیاتر کردووە سەبارەت بە خیانەتی پزیشکی، گوتی کاتێک میسڕییەکان پێیان وابوو ھەرکاتێک کچەکانیان ھەراش بووە و سینگ و مەمکیان دروست کردووە ئەوە کاتی ئەوە ھاتووە کە پێش ئەوەی بە شووی بدەن دەبێت بیبەستنەوە نەشتەرگەرییەکە بەو شێوەی خوارەوە دەکرێت: کچەکە لەسەر کورسییەک دابنیشێت و گەنجێکی بەھێز لە پشتییەوە توند بیگرێت؛ و یەکێکیش ھەردوو قاچەکانی لێک دەکاتەوە. دواتر خەتەنەچییەکە بە دەمکێکی درێژ و تیژ بە دەستی چەپ بۆی دەبڕێت دواتر گاڵتەی پێ دەکات و بە دەستی ڕاستی دەیبڕی. دواتر ئەو ناوچەی کە بردراوە بە بەکارھێنانی پەڕۆیەکی ئیسفەنجی شەراب یان ئاوی ساردی پێ دادەکرێت و دوای حەوت ڕۆژ بە گەڵای کەتانی سەرمێوی دادەپۆشرێت، لە ڕۆژی ھەشتەمدا بە پەڕەی گوڵ، تۆوی خورما، یان بە «پاودەری ویزی لە قوڕی برژاو یی دروستکراو» خاوێن دەکرێتەوە.
عەرەب پێش ئیسلام
لە سەردەمی پێش ئیسلامەوە عەرەب خەتەنەیان ناسیوە، عەرەبەکانیش لە نەزانییان خەتەنەیان کردووە، لەدوای ساڵی ئیبراھیمی پێغەمبەرەوە کە ئیسماعیلی کوڕی و لە باوکانی عەرەب بەدواوە ھاتە ناو عەرەب، پێغەمبەر محەممەد فەرمووی: «اخْتُتِنَ إِبْرَاھِیمُ النَّبِیُّ (علییە الصلاة والسلام) وَھُوَ ابْنُ ثَمَانِینَ سَنَةٍ بِالْقَدُومِ» و واش پێشبینی دەکرێت کە ئەو نەریت و کەلتوورە لە لە میسرە فیرعەونییەکان گەیشتبێتە نیمچە دورگەی عەرەبی، دوای ئەوە لە ڕێگای عەرەبەکانەوە گوازرایەوە بۆ حەوزی نیل و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و کوردستان، دیارە ئەم کردارە ھەرچەندە پێش ئیسلام لای عەرەبەکان ناسراوە بەڵام دەگمەنیش بووە کە کچێک خەتەنە بکرێت. یەکێک لە بەناوبانگترینی ئەمانە «ئوم عەنمار» بووە، وەک لە سەحیحی بوخاری ھاتووە لە کوشتنی حەمزە کوڕی عەبدولموتەلەبدا. ئەمە بۆ عەرەب و پیاوێکی دەست و دەست شەرم بوو، بەڵگەش بۆ ئەمە ئەوەیە کە لە سەحیحی بوخاریدا دەوترا: خرج سباع فقال: «ھل من مُبارز؟» قال فخرج إلییە حمزة بن عبد المُطَّلب. فقال: «یا سباع با ابن أمَّ أنمار مُقطِّعة البُظور أتُحاد اللە ورسولە (صلی اللە علییە وسلم)؟»
ئەورووپا
وێنۆک|دکتۆر ئیسحاق بەیکەر براون، بە باشترین شێوە ناسراوە بە لابردنی نەخۆشە ژنەکانی ھەر کاتێک ھەلی بۆ ڕەخسابێت. لە کاتی ڕێنەسانسدا، ئەورووپییەکان خەتەنەیان بەستەوە بە کۆیلایەتییەوە، دۆمینیکەنێری ئەرکجۆن سانتۆس نووسیویەتی کاتێک سەردانی سوڵتانی وۆرسینگی کرد لە قۆچەکانی ئەفریقا لە ساڵی ١٦٠٩ کە کۆمەڵێک کەس لە ناوخۆی وڵات لە دەرەوەی مەقادیشۆ ھەن کە «خوویەکیان ھەیە کە دامێنی کچەکانیان دەدورنەوە بە منداڵی بۆ ئەوەی ڕێگریان لێ بکەن لە تێکەڵ بوونیان لەگەڵ پیاوان کە ئەم کردارە نرخی ھەر یەکێکیان بەرز دەکاتەوە و زوتر بە شوو دەدرێن چونکە جێی ڕەزامەندی گەورەکانیانن». ساڵی ١٧٩٩ گەڕیدەی ئینگلیزی ویلیام جۆرج براون نووسیویەتی کە میسڕییەکان خەتەنەکردن پڕاکتیزە دەکەن، لە وڵاتی میسریش سەرنۆدەکان بە خەتەنەکردنی فیرعەونییەکان خەتەنە کران بۆ ئەوەی بە زینا سکیان پڕ نەبێت. ئەم تێبینیانە وای لە ھەندێک لە زانستی ھاوچەرخی وەک جاری مەککی کردووە ئەم پڕاکتیزەیە بە «کۆیلەیەکی شەرمنانەی مێینە» ناو ببات کە بووەتە ھێمای شەرەف ".
لە کوردستان
کوردستان یەکێک لەو شوێنانەیە کە دیاردەی سەقەتکردنی ئەندامی زاوزێی ژن تێیدا باوە. بەپێی نووسراوەیەک کە ساڵی ٢٠٠٨ لە واشینگتن پۆستدا بڵاو بووەتەوە نزیکەی ٦٠٪ی ژنانی باشووری کوردستان خەتەنە کراون. خەتەنەی ژنان لە زۆر شوێنی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیشدا گوزارشت کراوە، ئەگەرچی لە سەدەی بیست و یەکدا لەنێوان ئەو بنەماڵانەدا کە باوک و دایکەکە خوێندەوارن کەم بووەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پزیشکی پۆل:توندوتیژی دژی ژنان پۆل:توندوتیژیەکان دژی ژنان لە ئەفریقا پۆل:توندوتیژیەکانی پەیوەندیدار بە جێندەر پۆل:ژنان پۆل:توند و تیژی دژی ژنان لە ئاسیا
تیزخەراب
تیزخەراب گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
تیزخەراب ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی ڕۆژھەڵاتی دوور
وێنۆک|دەرگای ناوەندی زانکۆ زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی ڕۆژھەڵاتی دوور (بە ڕووسی: Дальневосто́чный госуда́рственный техни́ческий университе́т، ДВГТУ) زانکۆیەکە دەکەوێتە شاری ڤلادیڤۆستۆک لە ڕووسیا. لە ٢٠ی شوباتی ١٩٣٠ وەک دامەزراوەی پۆلیتەکنیکی ڕۆژھەڵاتی دوور (Дальневосточный политехнический институт (ДВПИ)) دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٩٢دا پلەی زانکۆی پێبەخشرا.
زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی دوور جێنشینی پەیمانگای ڕۆژھەڵات نییە وەک ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکرد. دادگاکە ئیدیعاکانی ڕەتکردەوە و زانکۆی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دووری وەک تاکە جێنشینی دڵنیاکردەوە. بەڵام زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی دوور لەسەر بنەمای پەیمانگای ڕۆژھەڵاتی داخراو دامەزراوە و بینای پەیمانگای ڕۆژھەڵاتی ڕەسەن لە ئێستادا بینای سەرەکی زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی دوورە.
تیم دێسپیک
تیم دێسپیک (بە ئینگلیزی: Tim Despic1 لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٧٨) ئاوازدانەرێکی بەریتانییە و دانیشتووی شاری لەندەنە و خەڵکی کەنەدایە. تیم دێسپیک لە شاری مۆنتریال لە ویلایەتی کیوبیک لەدایکبووە و لە تەمەنی سێ ساڵیدا خێزانەکەی کۆچیان کردووە بۆ بەریتانیا. لە زانکۆی باث خوێندوویەتی و لەوێ بە بڕوانامەی شەرەف لە سیاسەت و ئابووری دەرچووە. لە تەمەنێکی بچووکەوە وەک پیانۆژەن ڕاھێنانی کلاسیکی وەرگرتووە و گەڕاوەتەوە بۆ زانکۆ بۆ بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە تەکنەلۆژیای مۆسیقای داھێنەرانە لە زانکۆی نیوکاسڵ. ئەو یاریزانێکی فرە ئامێرە و پسپۆڕە لە ئۆرکێستراسیۆنی نەریتی کە لەگەڵ دیمەنە دەنگییە ئاکۆستیکی و ئەلیکترۆنییەکانی ھاوچەرخدا تێکەڵکراون.
فایزە محەممەد
فایزە محەممەد (لەدایکبووی ١٩٥٨) چالاکوانێکی سۆماڵییە لە مافەکانی ژنان چالاکە، لەئێستادا بەڕێوبەری بەشی ئەفریقای ڕێکخراوی یەکسانی ئێستا (Equality Now). فایزە یەکێکبووە لەوکەسانەی کە پشتگیرییەکی فراوانی پڕۆتۆکۆڵی ماپوتوی کردووە کەتایبەتبووە بە مافەکانی ژنان لە ئەفریقا و بەشداریپێکردنیان لە پرسە سیاسییەکان، ھەروەھا ناوبراو دژی خەتەنەی مێینە کاری کردووە.
ژیان
فایزە محەممەد بڕواننامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن بەدەستھێناوە لە زانکۆی کالیفۆرنیا ستەیت، فرێنسۆ. لە ساڵی ١٩٩٨، دبلۆمیشی لە مافەکانی مرۆڤ بەدەستھێنا لە پەیمانگای سۆشیال ستەدیس لە ھۆڵەندا.
لە ساڵی ٢٠٠٤، فایزە لە تۆڕی پامبازوکا نیوز نووسینەکانی بڵاوکردۆتەوە بۆ گرنگی و پشتگیرکردنی پڕۆتۆکۆڵی ماپوتو. ھەروەھا ناوبراو بۆ گاردیان نووسیویەتی. لە ساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی سەد ژنە پاڵەوانی بردەوە لەبەر چالاکییەکانی بۆ زامنکردن و پشتگیرکردنی مافەکانی ژنان بۆ ژنانی سۆماڵ. لە ساڵی ٢٠٠٨، خەڵاتی پڕۆژەی برسیەتی ئەفریقای بردەوە بۆ سەرکردایەتیکردنی جێگیرییەتی ژیان و بەکۆتاھێنانی برسیەتی.
کتێبی سەوز (قەزافی)
کتێبی سەوز کتێبێکی فەلسەفییە لەلایەن سەرۆک و پێشەوای پێشووی لیبیا موعەمەر قەزافی نووسراوە. لە ١٩٧٥ بەشی یەکەمی کتێبەکە بڵاوکرایەوە. لە ١١٠ لاپەڕە ھەموو تێڕوانین و ھزرەکانی خۆی نیشان داوە. لەبارەی ڕژێمەکانی حوکمڕانی و پەیوەندییان لەگەڵ ئەزموونە مرۆییەکان وەک ڕژێمی ھاوبەشی و سەرمایەداری لەگەڵ ئازادی و دیموکراتی. کتێبەکە وەک دەستوور و بنەمای ڕژێمی جەماوەری ناسێنرا لەلایەن موعەمەر قەزافییەوە.
بەشەکان
نووسەر کتێبەکەی دابەش کردووە بۆ سێ ڕەھەند:
دوورگەکانی قەمەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
دوورگەکانی قەمەر نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
کتێبی سەوز (قەزافی)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کتێبە سیاسییەکان پۆل:سیاسەتی لیبیا پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان پۆل:موعەمەر قەزافی
ترامپێت
ترامپێت (ئینگلیزی: Trumpet) ئامێرێکی مۆسیقایە کە بەزۆری لە مۆسیقای کلاسیک و جاز بەکاردێت. ئەم ئامێرە لە مێژوودا بەکارھێنراوە بۆ ئاگادارکردنەوە و زۆرجار ڕاوکردن. ئەم ئامێرە لە خێزانی براسە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
مزگەوتی جاما، دەلھی
وێنۆک|جاما مەسجد
مزگەوتی جاما، مزگەوتی جامع یان جاما مەسجد یەکێکە لەگەورەترین مزگەوتەکانی لە ھیندستان. مزگەوتەکە لەلایەن ئیمپراتۆری مەغۆل شا جەھان درووستکراوە لەماوەی ساڵانی ١٦٤٤ تاوەکوو ١٦٥٦. تێچووی مزگەوتەکە ١ میلیۆن ڕووپییە بووە. مزگەوتەکە کە لە ساڵی ١٦٥٦ تەواوکرا ئەوا بە سێ دەرگا، چوار تاوەر و دوو منارە بەبەرزی ٤٠ مەتر کرایەوە. تەلاری مزگەوتەکە بە بەردی سوور و مەڕمەڕی سپی درووستکراوە. لەئەمڕۆدا مزگەوتەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری دەلھی.
مزگەوتی پادشاییش لە لاھور کەئەمڕۆ دەکەوێتە پاکستان، بەھەمان دیزاینی جاما مەسجد لەلایەن ئەورزنگرێبی کوڕی شا جەھان درووستکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مزگەوتەکانی دەلھی پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
ژمارەی پێوانەییی نێودەوڵەتیی کتێب
وێنۆک|چەپ|ژپنکێکی ١٣ ژمارەیی ژپنک کورتکراوی:(ژمارەی پێوانەییی نێودەوڵەتیی کتێب) (بە ئینگلیزی: ISBN: International Standard Book Number) ئەم دەزگایە لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراوە و لە ١٩٧٢ەوە دەست بەکاربووە. یەکێک لە سیستەمە نێودەوڵەتییەکانە کە ھەموو کەسێک لە ڕێگەی ئەم ژمارەیەوە دەتوانێ زانیاری لەسەر سەرچاوەکان بەدەست بھێنێ. سەرەتا ئەم کۆدە لە ١٠ ژمارە پێک ھاتبوو و ئێستا بووە بە ١٣ ژمارە.
ژپنک لە کوردستان
لەگەڵ بوونی وەزارەتی پێوەندیدار- وەزارەتی ڕۆشنبیری- و کۆمەڵێک دەزگا و لایەنی بەرپرسی ئەم جۆرە بوارانە، ھیچ ھەوڵێک بۆ دەستەبەرکردنی ژپنک(ISBN): بۆ کتێبی کوردی بەتایبەت لە باشووری کوردستاندا نەدراوە و تەنیا ژمارەی سپاردنی کتێب لە بەڕێوەبەرێتی چاپ و بڵاوکردنەوەکانی وەزارەتی ڕۆشنبیری بەشێوەی ناوخۆ تۆمار دەکرێت.
بەستەری دەرەکی
وێبگەی ژپنک =www.isbn-international.org
سەرچاوەکان
پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ پۆل:چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب
چل ئەمیران
چل ئەمیران گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دەوروبەری بیجاڕ، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
لو ھاڤرە
لو ھاڤرە، لوو ھاڤر (بە فەڕەنسی: Le Havre; [lə ɑvʁ(ə)]) شارێکی بەندەرییە، لە بەشی سێن-مارتیم، لە ویلایەتی نۆرماندی باکووری فەڕەنسا. دوای ڕیمس، بە دووھەم گەورەترین پارێزگای فەڕەنسا دادەندرێت، ناوی لو ھاڤرە بە واتای بەندەر یان لەنگەر دێت. لەڕێیەوە دانیشتووانەکەی بە ھاڤرایس، یان ھیڤریسەکان (بەندەرییەکان) ناسراون.
چل ئەمیران
جوگرافیا
چل ئەمیران ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
لو ھاڤرە
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی فەڕەنسا پۆل:بەندەرەکانی فەڕەنسا پۆل:بەندەرەکان و لەنگەرگاکانی دەریای مانش پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا
چل ئەمیران
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سوودانی باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
سوودانی باشوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
شێتەیل کەمەرزەرد
شێتەیل کەمەرزەرد (Şêteyli Kemerzerd، ) دێیەکە لە گوندستانی حەسەن ئاوا، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی ئارووناوا، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی شێتەیل کەمەرزەرد بە شێوەزاری کوردیی باشووری و بنزاری کەڵھوڕی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٢٢ کەس لە ٦٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئارووناوا
دەزگای بۆشاییی ھیند
دەزگای بۆشاییی ھیند (بە ھیندی: भारतीय अन्तरिक्ष अनुसंधान संगठन، )، دەزگایەکی وڵاتی ھیندە و دامەزرێنرا بۆ ڕووداوەکان لە ١٩٦٩، بۆ کۆکردنەوەی چەندین زانا، و بۆ پەیوەندی لەگەڵ دەزگاکانی دیکەی جیھان
وێنۆک|ڤیکرام ساراباھی، باوکی بەرنامە بۆشایییەکانی [[ھیند]]
ھەماھەنگی وڵاتان
ئەو دەزگایە ھەماھەنگی لەگەر چەندین وڵاتدا ھەیە، بەشەک لەو ووڵاتانەی ھەماھەنگی لەگەریان ھەیە :
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
بای گیو-رین
بای گیو-رین (لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خەڵکی دایگو
کەنجاڕ
کەنجاڕ شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرکەپکان، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کەنجاڕ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دەرئەشکەوت و لە باشوور لەگەڵ گوندی دیرە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بامۆلەکان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەڵات.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کانی زەڵ
کانی زەڵ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی گەرمک، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڤیۆلا
ڤیۆلا (ئینگلیزی: Viola) ئامێرێکی کەوانەیی تەلدارە. ئەم ئامێرە کەمێک لە کەمان گەورەترە و دەنگێکی نزمتر و قووڵتری ھەیە. لە سەدەی ١٨ھەمەوە، دەنگی ناوەند یاخود ئاڵتۆی خێزانی ڤایۆلین بووە، لە نێوان کەمان و چێلۆدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
تیاترۆ ڕیاڵ
وێنۆک|شانۆی شاھانە و مۆنۆمێنتی فیلیپی چوارەمی ئیسپانیا، مەدرید، ئیسپانیا. تیاترۆ ڕیاڵ (شانۆی شاھانە) ئۆپێراخانەیەکی ئیسپانییە و دەکەوێتە شاری مەدرید. کۆمپانیاکە بە زمانی ئاخاوتنی بە ئێل ڕیاڵ ناسراوە، لە ساڵی ١٨١٨ دامەزراوە و لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠ دەستی بەکارکردووە، لە ساڵی ١٩٢٥ داخراوە و لە ساڵی ١٩٦٦ کرایەوە، لە ساڵی ١٩٨٨ دەستی پێکرد، کارێکی گەورەی نۆژەنکردنەوە و نۆژەنکردنەوەی ئەنجامدا و دواجار لە ساڵی ١٩٩٧ کرایەوە بە توانای ١٧٤٦ کورسی.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووی ئۆپێرا لە ئیسپانیا پۆل:بینا و پێکھاتە لە مەدرید
ئەفغانییەکان
وێنۆک|ڕێژەی دانیشتووانی ئەفغانی لە جیھاندا. ئەفغانی یان ئەفغانییەکان (، ) یان گەلی ئەفغان نەتەوەیەکی جێنشینی وڵاتی ئەفغانستانن یان بنەچەی ڕاستەقینەی ئەو ناوچەیەن، ھەروەھا وشەی "ئەفغان" لەھەمانکاتدا بەکاردێت بۆ شتێک یان کەسێکی ئەو وڵاتە ئەفغانستان پێکھاتووە لە چەندین گرووپ و ڕەگەزی جیاواز، لەوانە پەشتوونەکان، تاجیکەکان، ھەزارە و ئۆزبەکەکان، بەلۆچەکان و کوردەکان کە زۆرترین ڕێژەی دانیشتووان پێکدێنن، ھەردوو زمانە سەرەکییەکەی خەڵکی ئەفغانستان بریتین لە زمانی پەشتۆ و زمانی دەری (کە شێوەزاری ئەفغانیی زمانی فارسییە)، کە زۆرینەیان بە ھەردوو زمانەکە ئەدوێن.
ئەفغانی، ئەفغانستانی یان ئەفغانەکان
لێت تێکنەچێ کە ناوی خەڵکی ئەفغانی و دراوی ئەفغانی یان شتێکی ناخۆیی ئەفغانستان ھەمان ناویان بۆ بەکاردێت.
گرووپە ڕەگەزییەکان
وێنۆک|گرووپە ڕەگەزییەکانی وڵاتی ئەفغانستان بەپێی سەرژمێری ساڵی (١٩٨٢)
ئایین
خەڵکانی ئەفغانی لەسەرجەم گرووپ و پێکھاتەکان پەیڕەوی لە ئایینی ئیسلام و مەزھەبی سوننەن لەگەڵ کەمینەیەک لە شوێنکەوتەی ئایینەکانی ھیندوویزم، سیخیزم، کریستیان و جوولەکە.
دوورگەکانی قەمەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
دوورگەکانی قەمەر نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
عەبدولڕەزا ئارماندێ
عەبدولڕەزا ئارماندێ (بە فارسی: عبدالرضا آرماندە)، (١٩٦٨ لە کرماشان - ) گۆرانیبێژێکی کوردە ک لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنی پارێزگەی کرماشان بە زمانەکانی کوردیی کرماشانی و فارسی گۆرانی دەبێژێت. ئارماندێ بەھۆی گۆرانییەکانی وەکوو گەڵاریزان و گوڵباخی ناسراوەتەوە.
بزووتنەوەی کورد سەلاحەدین
بزووتنەوەی کورد سەلاحەدین حیزبێکی سەلەفی چەکدارییە کە بەشداری شەڕی ناوخۆیی سووریا دەکات، لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن کوردە موجاھیدەکان لە سووریا و تورکیا و ئێران و عێراق دامەزرا. زیاتر لە باکووری ڕۆژاوای سووریا چالاکە.
مێژوو
بزووتنەوەی سەلاحەدین کورد لەلایەن چەکدارانی کوردەوە دامەزرا کە لە ساڵی ٢٠١٢ تا ٢٠١٨ەوە دەستیان لە شەڕی ناوخۆی سووریادا ھەبووە. ئەم حیزبە لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ بە فەرمی دامەزرس بە گەڕاندنەوە بۆ ڕەگ و ڕیشە ئیسلامییەکان، لەسەر ئەم بنەمایە بزووتنەوەی سەلاحەدین کورد ئیلھام لە سەرکردە سەلاحەدین و جابانی کوردی وەردەگرن.
ئایدۆلۆژیا
میلیشیایەکە پشتگیری لە ئایدۆلۆژیای سەلەفی سوننە دەکات و بەھایەکی زۆر بە یەکگرتوویی ئوممەت دەبەخشێت. ئەندامانی ئەو حیزبە لەلایەن عەبدولڕەزاق مەھیدی کە وانەی جیھادیان پێووتراوە.
بزووتنەوەی سەلاحەدین کوردیش خۆی وەک بزووتنەوەیەکی کوردی دەزانێت و پاراستنی مافەکانی کورد یەکێکە لە ئامانجە سەرەکییەکانی. ئەو گرووپە دانی بەوەدا ناوە کە لەلایەن زۆرینەی کورد لە سووریا پشتیوانی ناکرێ کە ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ نزمترین ئاستی.
سەرچاوەکان
پۆل:٢٠١٥
مەمدوح مزوری
مەمدوح کوڕی مەلا سەلیمی کوڕی مەلا نەجمەدینە ناسراوە بە مەمدوح مزوری، لە ساڵی ١٩٢٨ لە گوندی ئێدلبێ لەداییکبووە. لە بنەماڵەیەکی مەلازادە بووە، هەر لە تەمەنی ٧ ساڵیدا لەلای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە وە بۆ خوێندن زۆر لە ناوچەکانی کوردستان گەڕاوە و لە لای زۆرێک لە زانای ناوداری کوردستان خوێندوویەتی، لە ساڵی ١٩٥٥  لە خزمەت مامۆستای گەورە مەلا عبدلکریم ئەفەندی ئیجازەی وەرگرتووە و هەر لە  هەمان ساڵدا و دوای وەرگرتنی ئیجازە بووە بە مەلا لە گوندی گەروان لە نزیک رواندز و دەرسی بە فەقێیان داوە، و لە  دوای سێ ساڵ لە تەکیەی کاکی هیران (کە ئێستا پێیدەوترێ مزگەوتی گەیلانی) بوو بە ئیمام  تاکو ساڵی ١٩٨٥ و  لە ماوەی ئەو سێ ساڵەدا گەلێک فێرخوازی پێگەیاندووە. لە ماوەی ژیاندا ژمارەیەکی زۆر فەقێ لای ئەو خوێندوویانە و ئیجازەی بە زۆریان داوە، تاکوو لە ١١/١١/٢٠٢٠ لە تەمەنی ٩٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە شاری سۆران باخاکسپێردرا.
لوسیا کویستا
لوسیا کویستا (لەدایکبووی ٢٦ی ئایاری ١٩٢٠ - مردووی ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە مۆنتیڤیدیۆ) چالاکوانی ئۆرگوایی بوو لەبواری مافەکانی مۆڤ چالاکبوو. لوسیا ژیانی خۆی تەرخانکرد بۆ گەڕان بەدوای دیلە ونبووەکان لەماوەی حوکمڕانی دیکتاتۆرییەتی ئورگوای. کوڕی لوسیا یەکێکبوو لەونبووەکان لەژێردەستی ھێزە چەکدارەکان و تا ئەمڕۆش ونە.
ژیان
لوسیا لە سۆریانۆ لەدایکبوو، لەوێ خەریکی وێننەکێشان بوو تاکوو حوزەیرانی ١٩٧٣، کاتێک لەماوەی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٧٣ تاکوو ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٣ زیندانی کرا لەلایەن پۆلێک سەربازەوە. کوڕەکەی نیبیۆ کویستا، لەنیشتمانەکەی دوورخرایەوە بۆ ئەرژەنتین لەگەڵ ژن و کچەکەی. لە ساڵی ١٩٧٦، نیبیۆ دەڕفێندرێت و وندەکرێت. بەمەش لوسیا دەستدەکات بەگەڕانکردن بەدوای کوڕەکەی.
لە ساڵی ١٩٨٥، پۆلێک لە خێزانی ئۆرگواییەکان بەیەکتری شادبوونەوە دوای ماوەیەکی زۆر لەونکردنی یەکتری.
لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٣، زانکۆی کۆماری لە ئۆرگوای خەڵاتی دۆکتۆری شانازی بە لوسیا بەخشی لەبەرامبەر ئەو چالاکییانەی بۆ بەرگریکردن لەمافەکانی مرۆڤ ئەنجامیدا
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٨ پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئورگوای پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ
تێنووی خۆشەویستی
تێنووی خۆشەویستی (یان 愛の渇き, ئای نۆ کاواکی) ڕۆمانێکی ساڵی ١٩٥٠یە لەلایەن نووسەر یوکیۆ میشیما نووسراوە. وشەی "کاواکی" بە مانای "تێنووییەتی" دێت، تێنووی خۆشەویستی سێیەم ڕۆمانی میشیمایە، لەدوای سەرکەوتنی ڕۆمانی "Confessions of a Mask" (١٩٤٩). لەجیاتی چیرۆک گێڕەوەی پیاو کە لە چیرۆکەکانی تر ھەبوو، میشیما ئەمەی گۆڕی بۆ چیرۆک گێڕەوەی ژن. دۆنالد کین زانا و مێژووناس و نووسەر دەڵێت "تێنووی خۆشەویستی باشترین کاری میشیما بوو"
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٥٠ پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:ئەو ڕۆمانە ژاپۆنییانەی کراون بە فیلم پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ژاپۆنی پۆل:ڕۆمانەکانی یوکیۆ میشیما
کتێبی سپی
کتێبی سپی کتێبێکە لە ساڵی ٢٠٠٠ ڕابەر و پێشەوای پێشووی لیبیا موعەمەر قەزافی لەبارەی چارەسەرییەکانی کێشەی نێوان فەلەستین و ئیسرائیل نووسیویەتی. ئەم کتێبە لەبارەی کۆنترین و گەورەترین دۆزی عەرەبی نووسراوە کە کێشەی ھەموو وڵاتانی عەرەبییە لەماوەی درووستبوونیان. کتێبەکە لە ڕەھەندی ڕامیاری و ئاینی ڕوانیویەتە کێشەکە، کە ئەوە ڕوون دەکاتەوە چۆن دەکرێت لەڕێگای ئاخاوتن و پێکەوە ژیان دوور لە توند و تیژی کێشەکە چارەبکرێت. لە ڕێگای ئەم کتێبە پێشنیاری درووستکردنی دەولەتی ئیسراتینی پێشکەش بە ئیسرائیل و فەلەستین و کۆمەڵگەی نێودەولەتی کردووە.
کتێبەکە دژایەتییەکی ڕوونی پەیماننامەی مەدرید دەکات کە تێیدا دەولەتی فەلەستینی لەسەر دامەزراوە بە پێی ھەڵومەرجی ١٩٦٧ کە دەبوایە بە گوێرەی ساڵی ١٩٤٨ سنووری دەولەتی فەلەستین دیاری بکرابا.
ئیسراتین پێشنیارێکی ڕوونی کتێبەکەیە کە تێیدا موعەمەر قەزافی داوادەکات ھەردوو دەولەتی ئیسرائیل و فەلەستین یەک بگرن لەژێڕ ناوی ئیسراتین بەجۆرێک دەولەتێکی تۆکمە و بەھێزیان دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:موعەمەر قەزافی پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:کتێبە سیاسییەکان پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٠ پۆل:ئیسرائیل پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:Pages using deprecated image syntax
زانکۆی تەکنیکی مەدرید
وێنۆک|دەرگای چوونە ژوورەوەی سەرۆکی زانکۆ انکۆی تەکنیکی مەدرید یان ھەندێک جار پێی دەوترێت زانکۆی پۆلیتەکنیکی مەدرید (بە ئیسپانی: Universidad Politécnica de Madrid, UPM) زانکۆیەکی گشتییە، دەکەوێتە شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا. لە ساڵی ١٩٧١ لە ئەنجامی تێکەڵکردنی قوتابخانە تەکنیکییە جیاوازەکانی ئەندازیاری و تەلارسازی دامەزراوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەدەی ١٨ەوە سەرچاوەی گرتووە. لە ماوەی ساڵدا زیاتر لە ٣٥ ھەزار خوێندکار بەشداری پۆلەکان دەکەن.
بەپێی ڕیزبەندی ساڵانەی زانکۆکان کە لەلایەن ئێل مۆندۆوە ئەنجام دەدرێت، زانکۆی تەکنیکی مەدرید وەک زانکۆی تەکنیکی سەرەکی لە ئیسپانیا ڕیزبەندی دەکات
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆی تەکنیکی مەدرید
قۆخی شاوڵێ
قۆخی شاوڵێ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی گەرمک، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قۆخی شاوڵێ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سیاگوێز و لە باشوور لەگەڵ گوندی قۆخی مام نادر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گۆڵێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قوسامەدین.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سیەخوەر
سیەخوەر (Syexwer، ) دێیەکە لە گوندستانی حەسەن ئاوا، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی ئارووناوا، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی سیەخوەر بە شێوەزاری کوردیی باشووری و بنزاری کەڵھوڕی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٨٦ کەس لە ١٠٦ بنەماڵەدا بووە.
جیھاد مستەفا
جیهاد سیروان مستەفا ناسراو بە ئەنوەر ئەمریکی سەرکردەیەکی باڵای لەدایکبووی ئەمریکایە لە گرووپی ئەلشەباب کە سەر بە ئەلقاعیدەیە لە سۆماڵیا بە ڕەچەڵەک کوردە. مستەفا لە ساڵی ٢٠١١ەوە لە لیستی تیرۆریستە داواکراوەکانی ئاژانسی لێکۆڵینەوەی فێدراڵیدایە (FBI) بەهۆی ڕۆڵی باڵای لە ڕێکخراوەکەدا، و پێدەچێت بەرزترین پلەی هاوڵاتی ئەمریکی بێت لە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بیانیدا.
ژیانی سەرەتایی
جیهاد سیروان مستەفا لە ٢٨ی کانونی یەکەمی ساڵی ١٩٨١ لە شاری واوکێشای ویلایەتی ویسکۆنسن لەدایکبووە، لە باوکێکی کوردی سوری حەلیم مستەفا گابۆری (کە باوکی ٢٠١٨ کۆچی دوایی کردووە) و دایکێکی ئەمریکییە. لە شاری سێرا مێسا لە ویلایەتی کالیفۆڕنیا گەورە بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥ لە شاری سان دییگۆی ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ئابووری بەدەستهێناوە.
تێوەگڵانی لەگەڵ تیرۆریزم
لە ساڵی ٢٠٠٥ و لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا مستەفا گەشتێکی کرد بۆ شاری سەنعا لە یەمەن و پاشان تا ساڵی ٢٠٠٦ چوو بۆ سۆماڵیا، لەوێدا شانبەشانی یەکیەتیی دادگا ئیسلامییەکان خەریکی شەڕ بوو کە هەوڵی دەرکردنی سەربازانی ئەسیوپیا لە خاکی سۆماڵیا دەدا، پاشان پەیوەندی بە ئەلشەبابەوە کرد کە لە ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکاوە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بیانی دەستنیشانکرا.
مستەفا بە خێرایی لە ڕیزەکانی گروپەکەدا بەرزبووەوە و وەک شارەزای تەقەمەنی و شارەزای پڕوپاگەندە و ڕاهێنەری سەربازی و وەرگێڕ بۆ ڕێکخراوەکە کاری کرد. تا ساڵی ٢٠٠٩، سەرکردەیەکی باڵا بووە لە ئەلشەباب، و پێدەچێت بەرزترین پلە هاوڵاتی ئەمریکی بێت لە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بیانیدا.
لە ساڵی ٢٠١١ مستەفا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی ئەلشەباب لەگەڵ سەرکردایەتی ئەلشەباب دەرکەوت.
زۆرجار بە ناوی ساختەی میر ئەنوەر، ئەحمەد گابۆری، ئەنوەر ئەمریکی و ئەبوو عەبدوڵڵا موهاجیر ناودەبرێت. دەوترێت سێ ژنی لە سۆماڵ هەیە، یەکێکیان بێوەژنی ئەندامێکی کۆچکردووی ئەلشەباب و بە مەزەندە دەکرێت شانزە منداڵی هەبێت. لە ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی ساڵی ٢٠١٨دا بە تەسکییەوە خۆی لە دەستگیرکردن ڕزگار کرد.
شاھین فەرھەت
شاھین فەرھەت (لەدایکبووی ٢٧ی ئازاری ١٩٤٧) ئاوازدانەر و موزیکژەن و مامۆستای مۆسیقا ئێرانییە.
جیھاد مستەفا
تۆمەتی تاوەنباری
لە ٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٩، مستەفا لەلایەن حکومەتی ئەمریکاوە تۆمەتبار کرا بە:
شاھین فەرھەت
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:ئاوازدانەران پۆل:پیانۆژەنەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:زیندووان
جیھاد مستەفا
تۆمەتی تاوەنباری
لە ساڵی ٢٠١١ مستەفا خرایە ناو ڕێکخراوی تیرۆریستە داواکراوەکانی FBI و لە ساڵی ٢٠١٣ حکومەتی ئەمریکا ٥ ملیۆن دۆلاری لە ژێر پرۆگرامی پاداشت بۆ دادپەروەری (RFJ) پێشکەش کرد بۆ زانیاری کە ببێتە هۆی دەستگیرکردن و سزادانی. لە ساڵی ٢٠٢٢ حکومەتی ئەمریکا بڕی پارەی RFJ بۆ زانیاری دەربارەی مستەفا دوو هێندە کرد بۆ ١٠ ملیۆن دۆلار.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردانی ئەمریکا پۆل:تیرۆریزم
بەزفید
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیا ڕێکلامییانەی دەکەونە شاری نیویۆرک پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
سوودانی باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
کارلا ئەڤیلەر
کارلا ئەڤیلەر (لەدایکبووی ١٩٧٨) ژنە چالاکوانی سەلڤادۆرییە لەبواری مافەکانی ترانسجێندەر کاردەکات. کارلا دامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکاری Comcavis Trans، کە ڕێکخراوێکی نا حکومییە لەسەر پرسی ترانسجێندەرەکان کاردەکات. لەماوەی کارکردنی چەند جارێک ھەڕەشەی کووشتنی لێکراوە، ھەروەھا لەھەوڵێکی کووشتن ڕزگاری بووە. کارلا پێنج ساڵانیش لە زیندانی پیاوان زیندایکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:زیندووان
ڕۆک ئێند ڕۆڵ
ڕۆک ئێند ڕۆڵ (ھەروەھا بە ڕۆک ئێن ڕۆڵ دەخوێندرێتەوە، ئینگلیزی: Rock and Roll) چەشنێکی مۆسیقای بەناوبانگە کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانوە پەرەی سەندووە لە ساڵی ١٩٤٠ەکان و ١٩٥٠کان. ئەم مۆسیقایە دروست بووە لەڕێگەی ئەفریقی-ئەمریکییەکانەوە دامەزراوە، لە ستایلی گۆسیپێڵ، جاز، بووگی وگی و ڕیتم و بلوز. جۆری مۆسیقای ڕۆک ئێن ڕۆڵ پێشووتر ستایلەکەی لە مۆسیقای بلوز بیستراوە لە ساڵی ١٩٣٠ەکاندا. ئەم چەشنە مۆسیقایە ناوی بەدەست نەھێنا تاکۆ ساڵی ١٩٥٠.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چەشنەکانی مۆسیقای ڕۆک پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
ناسر خەسرەو
ناسر خەسرەو یا ناسێر خۆسرۆ قۆبادیانی بەلخی (٣٩٤–٤٨١ مانگی)، شاعیر و فەیلەسووف و گەشتیاری ئێرانی بوو. لە شاری قوبادیانی بەلخ لە دایک بووە و لە یەمینگای بەدەخشان کۆچی دوایی کردووە. ئەو لە زۆربەی زانستەکانی ھزری و ڕیویی ئەو کاتەی خۆی وەک فەلسەفە و ماتماتیک و پزیشکی و مۆسیقا و ئەستێرەناسی و خواناسی لێھاتوو بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١١یەم پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٤ پۆل:مردووانی ١٠٨٨ پۆل:جوگرافیناسەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:جوگرافیای فەلەستین پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
کەوبێنی سەروو
کەوبێنی سەروو شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرکەپکان، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کەوبێنی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پڵنگان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کەوبێنی خواروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سڕێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پاشتەلان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕەزا شەفیعیان
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
مۆسیقای فۆڵک
وێنۆک|تۆمارکردنی مۆسیقای فۆڵک لە ساڵی ١٩٠٨ مۆسیقای فۆڵک (ھەروەھا ناسراوە بە مۆسیقای نەریتی – ئینگلیزی: Folk – Traditional music) جۆرێکی مۆسیقایە، ناوەکەی لە سەدەی ١٩ھەم بۆ داندراوە، ھەندێک لە مۆسیقا فۆڵکەکان بە مۆسیقای جیھانیش ناسراون.
دوورگەکانی قەمەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
دوورگەکانی قەمەر نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
بای ھای-سون
بای ھای-سون خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سێئول پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرانی شانۆگەری میوزیکی لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور
ڤینیسیۆس جۆنیۆر
وێنۆک|ڤینیسیۆس جۆنیۆر لەگەڵ یانەی فلامینگۆ لە جامی لیبەرتادۆسی ساڵی ٢٠١٨ ڤینیسیۆس خۆسێ پایژاو دی ئۆلیڤێرا جۆنیۆر (لەدایکبووی ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٠)، زیاتر ناسراو بە ڤینیسیۆس جۆنیۆر یان ڤینیسیۆس جر (بە پورتووگالی: [viˈnisjus ˈʒũɲoʁ])، یاریزانێکی پیشەگەری بەڕازیلییە کە یاری بۆ یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی دەکات لە ڕۆلی ھێرشبەردا.
دەستپێک
کاروانی تۆپی پێی ڤینیسیۆس دەستیپێکرد لە ساڵی ٢٠٠٦، کە باوکی ڤینیسیۆس بردە یەکێک لە لقەکانی یانەی فلامینگۆ، لە گەڕەکەکانی موتوا لە ساو گۆنچالۆ کە لێی دەژیا. یانەکە ڤینیسیۆسیان دەستنیشانکرد لە ڕۆڵی باڵی چەپی بەرگری.
لەدایکبووی خێزانێکی ھەژار، ڤینیسیۆس ڕۆیشتە ئەبۆلیچاو لەگەڵ خاڵی، ئولیسێس، بۆ کورتکردنەوەی دووری نینھۆ دۆ ئوروبا. یانەی فلامینگۆ بە شێوەیێکی دارایی یارمەتی خێزانی ڤینیسیۆسیاندا.
لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١٠، ڤینیسیۆس بەشداری لە وانە فووتساڵەکان دەکرد لە قوتابخانەی فلامینگۆ لە ساو گۆنچالۆ لە کانتۆ دۆ ریۆ، قوتابخانەیەکی بەناوبانگ لە ناوەڕاستی تیتێرۆی.
لە ساڵی ٢٠٠٩، کاتێک ڤینیسیۆس ٩ ساڵ بوو، بەشداری کرد لە تاقیکردنەوەیەکی فووتساڵ لە فلامینگۆ. یانەکە تواناکانی ڤینیسیۆسیان بینی بەڵام چونکە ڤینیسیۆس تەنھا ٩ ساڵ بوو، داوای لێکرا کە ساڵێکی تر بێتەوە. بەڵام، ئەو بڕیاریدا کە دەیویست یاری تۆپی پێ بکات نەوەک فووتساڵ و نەگەڕایەوە. لە ئابی ٢٠١٠، ڤینیسیۆس دەرچوو لە تاقیکردنەوەکانی تۆپی پێی فلامینگۆ.
فلامینگۆ
ڤینیسیۆس یەکەم یاری خۆی بۆ فلامینگۆ ئەنجامدا لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٧ کە لە خوولەکی ٨٢ وەک یاریزانی یەدەگ ھاتە نێو یاریگا لە یاریێکی یەکساندا لەگەڵ یانەی ئەتلەتیکۆ مینیێرۆ (١–١). دوو ڕۆژ دواتر، ئەو گرێبەستەکەی لەگەڵ یانەکە نوێکردەوە لە ساڵی ٢٠١٩ بۆ ٢٠٢٢، کە مووچەکەی بە شێوەیەکی دیار بەرزکراوە. ئەم ڕێککەوتنە
ڕیال مەدرید
بەڕازیلی ئاستی تەمەنی ژێر ١٥ سالان
دەستکەوتە کەسییەکان
عەبدوڵڵا تالع ھەمەدانی
عەبدوڵڵا تالع ھەمەدانی (٣ی کانوونی دووەمی ١٩١٣ لە شاری ھەمەدان - ۱۰ی تشرینی دووەمی ۲۰۰۳ لە تاران) شاعیر و ئاوازدانەر و کەمانژەنی کورد بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
شاوەڵی
جوگرافیا
شاوەڵی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سووراو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە باشوور لەگەڵ گوندی مێشەرۆ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی میراودەلی تازە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شەپاڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بورجی ھاوبەشی ساکرامێنتۆ
بورجی هاوبەشی ساکرامێنتۆ یان بورجی KXTV/KOVR  تاوەرێکی پەخشە و دەکەوێتە شاری والنات گڕۆڤ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ئەمریکا. خاوەندارێتی وێستگەی تەلەفزیۆنی ساکرامنتۆیە و لەلایەن دوو کەناڵی تەلەفزیۆنی KXTV و KOVR بەکاردەهێنرێت. بەرزی تاوەرەکە ٢٠٤٩ پێ (٦٢٤.٨ مەتر)ە، بەمەش دەبێتە یەکێک لە بەرزترین پێکهاتەکانی ئەمریکا و بەرزترین پێکهاتەی کالیفۆرنیا. تاوەرەکە لە ساڵی ٢٠٠٠ دروستکراوە و جێگەی دوو تاوەری بچووکتری گرتۆتەوە کە هەردوو وێستگەکە بۆ گواستنەوەکانیان بەکاریان دەهێنا. تاوەرەکە لە کۆنکرێتی بەهێز و پۆڵا دروستکراوە و تایبەتمەندی بڕبڕەی سێگۆشەی هەیە کە یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی بەرگری با. تاوەری KXTV/KOVR ڕوماڵی پەخش بۆ ناوچەکانی ساکرامنتۆ و ستۆکتۆن و هەروەها بەشێک لە باکووری کالیفۆرنیا و ناوچەی کەنداوی سانفرانسیسکۆ دابین دەکات. شوێن و بەرزی تاوەرەکە ڕێگە بە هێڵێکی ڕوونی بینین دەدات بۆ ناوچەیەکی گەورەی ڕووماڵکردن، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ دڵنیابوون لە پەخشی کوالیتی بەرز بۆ هەردوو کەناڵی تەلەفزیۆنی. بە گشتی تاوەری KXTV/KOVR پێکهاتەیەکی سەرنجڕاکێشە و بەشێکی گرنگی ژێرخانی پەخشکردنە لە کالیفۆرنیا، یارمەتیدەرە بۆ دابینکردنی دەستڕاگەیشتنێکی متمانەپێکراو بە زانیاری و کات بەسەربردن بۆ ملیۆنان بینەر لە سەرانسەری ناوچەکەدا
یەمەنی باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
یەمەنی باشوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
سیلین
وێنۆک|کەشتی ئاسمانی سیلین کەشتی ئاسمانی سیلین کەشتییەکی بۆشایی ئاسمانە و ڕەوانە کراویە لە لایەن دەزگای بۆشایی یابان، لە ناوەندی بۆشاییی تانیگاشیما ڕەوانەی دەروەی زەوای کرا لە ١٤ کانوونی یەکەمی سالی ٢٠٠٧ بەسەرکەوتووی بۆ سەر مانگ.
ناردن
یابان سەرکەوت لە ناردنی کەشتی ئاسمانی سیلین بۆ ئاشکراکردنی سەر ڕووی مانگ وە ئەوەش یەکەمین کاری گەورەی مرۆڤە دەرباری مانگ لە دوای کەشتی ئەپۆلۆ وێنۆک|کاتی تەقاندنی کەشتی ئاسمانی سیلین لە [[ناوەندی بۆشاییی تانیگاشیما]] ئەو کەشتییە توانی پشتێنەی زەوی ببرێ بە ھۆکاری مووشەکی H-2A ئەوە جێگای شانازی ژاپۆن و دەزگای بۆشایی یابانە، ئەو کەشتییە نزیکی ٣ تەن بوو، وە نزیکی ٢٧٩ میلیۆن دۆلاری تێدا خەرجکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان پۆل:گەردوون
ئاغاموڕاد
جوگرافیا
ئاغاموڕاد ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
دوورگەکانی قەمەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
دوورگەکانی قەمەر نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
جیرانا نشیو
جیرانا نشیو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
جیرانا نشیو ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوێچکەلان
گوێچکەلان شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرکەپکان، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گوێچکەلان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی وەرتێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی ناوەزینان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دۆڵاودۆڵ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شەکەڵە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ساری
سەرچاوەکان
* پۆل:پارێزگای مازەندەران پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
تیم مارت
alt=|وێنۆک|250x250پیکسڵ| تیم مارت زنجیرە مارکێتێکی تایبەت بە کەلوپەل و خۆراکه‌ لە سەر ئاستی عێراق و کوردستان. کەلە ئێستادا لە شاری ھەولێر چاڵاکترن.
لە ئێستادا
(تیم مارت) خاوەنی کۆمەڵیک زنجیرە مارکێتە لەسەر ئاستی کوردستان و عیراق، لقەکانی لە لەشارەکانی کوردستان، زنجیرەکەش بە بەھۆی چەند بەستەرێکی ئینتەرنێتی بەیەکەوە بەستراون بەمەبەستی گواستنەوەی زانیاری نێوان لقەکان.
لە داھاتوودا
دانانی چەند لقێکی نوێ لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق، کە ڕێژەی دیاریکراویان زیاتر دەبێت لە ١٠٠٠ لق.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر پۆل:وتارە ھەتیوەکان
قۆخی مام نادر
قۆخی مام نادر گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی گەرمک، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قۆخی مام نادر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قۆخی شاوڵێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەھێ، گەرمک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی لالۆمەر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سورەبانی نۆرک.
گوادلوپ کامپانور تاپیا
گوادلوپ کامپانور تاپیا (لەدایکبووی ١٩٨٦ لە چیران - مردووی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨) چالاکوانێکی مەکسیکی ژینگەیی و مافەکانی مرۆڤ بوو، کارەکانی ئەو لەئاستی ناوخۆیی وڵاتەکەی بوو. لە ساڵی ٢٠١٨، لەلایەن کۆمەڵەی ژنانی یوئێنەوە یادی کراوە.
کارەکان
لە ساڵی ٢٠١١، گوادلوپ لەدژی بڕینەوەی دارەکانی دارستان بەشێوەی نایاسایی وەستایەوە، ناوبراو چالاکانە پاسەوانییان لە دارستانەکان دەکرد لەگەڵ سەرکردەکانی شاری چیرەن. گوادلوپ توانی ئاستی ھۆشیاری خەڵکەکە بەرزبکاتەوە لەگرنگی مانەوەی درەختەکان. کارەکانی ناوبراو زیاتر بۆ کەسانی بەتەمەن، منداڵان و کرێکاران بوو و ئەمەش وایکرد لە کۆمەڵگاکەی خۆیدا ناسراوبێت.
مردن
گوادلوپ دوای چەند ڕۆژێک لە ونبوونی، لە ڕۆژی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە چییلۆچۆتا، مەکسیک لاشەکەی بەکووژراوی دۆزرایەوە، تا ئێستاش گومانلێکراوەکان ئاشکرانەکراون.
تەنگی شوانی خواروو
تەنگی شوانی خواروو (Tengî Şwanî Xwarû، ) دێیەکە لە گوندستانی حەسەن ئاوا، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی ئارووناوا، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی تەنگی شوانی خواوو بە شێوەزاری کوردیی باشووری و بنزاری کەڵھوڕی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٨٢ کەس لە ١٠٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئارووناوا
فەردی تایفوور
فەردی تایفوور لە دایکبووی (١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٤٥ - مارماریسی پارێزگای موغلا) گۆرانی بێژێکی ناوداری پێشووی جۆری ئارابێسکی وڵاتی تورکیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی تورکیا پۆل:ئەکتەرە تورکەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
گیڤاریزم
گیڤاریزم بیردۆزێکی شۆڕشی کۆمۆنیزم و ستراتیژییەکی سەربازییە لە شەڕی گەریلایی، کە پەیوەندی بە شۆڕشگێڕی ئەرژەنتینی مارکسیست-لینینیستی ئێرنێستۆ چێ گیڤارایە، کەسایەتییەکی پێشەنگی شۆڕشی کوبا کە باوەڕی بە بیرۆکەی مارکسیزم-لێنینیزم ھەبوو و بنەما و یاساکانی ئەو چەمکەی زیندوو کردەوە.
بەگشتی
دوای سەرکەوتنی شۆڕشی کوبا لە ساڵی ١٩٥٩ بە سەرۆکایەتی گروپێکی گەریلایی شۆڕشگێڕ لە ژێر سەرپەرشتی فیدڵ کاسترۆ، وە ھاوکارە مارکسییەکەی کە لەدایکبووی ئەرژەنتین بوو، چێ گیڤارا ئایدۆلۆژیا و ئەزموونەکانی خۆی کردە مۆدێلێک لە سەرانسەری جیھاندا. وە ویستی ئاراستەی شۆڕشەکەی بەرەو بۆلیڤیا بەرێت، دواتر سەرکردایەتی پارتێکی چەکداری کرد لەو وڵاتە، تا لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٧ گیڤارا دەستگیرکرا و گولەباران کرا، بەمەش بووە شەھیدی ھەردوو بەرەی کۆمۆنیستەکان و سۆسیالیستەکانیی جیھان.
ئایدۆلۆژیاکەی گیڤارا پەرە بە ھەڵگیرساندنیی شۆڕش دەدات بۆ ھەر وڵاتێک کە سەرکردەکەی لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی سەرمایەداری (ئەمریکا)ەوە پشتیوانی لێبکرێت و ستەم لە ھاوڵاتیانی بکات. گیڤاریزم باس لەوە دەکات کە چۆن دەتواندرێت بە شەڕی گەریلایی بەردەوام لە ناوچە غەیرە شاریەکاندا ببێتە ھۆی گرتنە دەستی دەسەڵات و لابردنی ستەمکاران.
سەرچاوەکان
پۆل:چێ گیڤارا پۆل:کۆمۆنیزم پۆل:کووبا پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت
دەرشیل سەفاری
دەرشیل سەفاری (لەدایکبووی ٩ی ئازاری ١٩٩٧) ئەکتەری فیلم و تەلەڤزیۆنییە. دەرشیل یەکەم ڕۆڵی خۆی لە فیلمی تارێ زەمین پار بینی، فیلمەکە یەکەم کاری دەرھێنانی عامر خان بوو. دەرشیل توانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری فیلمفەیر بباتوەوە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە.
پیشە
لە ٢٠٠٧، دەرشیل یەکەم ڕۆڵی خۆی ئەنجامدا لە فیلمی تارێ زەمین پار، کە تێیدا ڕۆڵی کەسایەتی سەرەکی فیلمەکە، ئیشان ناندکیشۆر ئاواستی بینی. ئامۆل گوپتێی سیناریۆنووس دەرشیلی دۆزییەوە لە درەنگانی ٢٠٠٦ کاتێک بەدوای ئەکتەری سەرەکی فیلمی تارێ زەمین پار دەگەڕا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی
خۆشبژیوی
خۆشبژیوی بارودۆخ یا ھەلومەرجی ساز و تەیار بوونی پێداویستییەکانی ژیان و زیندوومانەوەیە. زاراوەکە لە پلەی یەکەمدا لە بواری سیاسەتدا بەکار ئەچێ و ھەروا کە لە پێناسەکەیدا ھاتووە زۆر لە نزیکەوە بەستراوە بە تێگەیشتەی پێداویستییەوە. بۆ ئەوەی خۆشبژیویی تاکێک یا کۆمەڵێک زیاتر بێتەوە ئەبێ دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیان بۆ ئەو تاکە یا بۆ ئەو کۆمەڵە ئاسانتر بکرێتەوە. لێرەدا مەبەست لە پێداویستی تەنیا پێداویستییەکانی زیندوومانەوە نییە، بەڵکوو داگری ئەوانەشە کە بۆ ژیانێکی ماقووڵانە و لەبار لە نێو کۆمەڵگادا زەروورن. واتە نە تەنیا کەمترین ڕادەی داھات بۆ دابینکردنی خواردەمەنی و خۆپۆشتەکردن، بەڵکوو ھەروەھا ماڵ و پەروەردە و چارەسەریی پزیشکی و ھەلی کاریش. لە درێژەی سەدەی بیستەم و بەتایبەت لە وڵاتانی پێشکەوتوودا، بەرەبەرە ڕۆڵی دەوڵەت لە دابینی خۆشبژیویدا زۆرتر بۆتەوە (دەوڵەتی خۆشبژیوی ببینە).
سەرچاوەکان
پۆل: خۆشبژیوی پۆل:سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان
بای جۆنگ-ئۆک
بای جۆنگ-ئۆک (لەدایکبووی ١٣ی ئایاری ١٩٦٤) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەران لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:خانمەکتەرانی سێئول پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی کۆریا پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
جزدان
جزدان بریتییە لە جانتایەکی بچووک کە بۆ ھەڵگرتنی پارە بەکاردێت. ئەم جۆرە جانتایانە بەزۆری شوێنێکیان ھەیە بۆ ھەموو جۆرە کارتێک لەوانەش کارتی بانکیی و ناسنامە.
مێژوو
وێنۆک| مۆدێلی جزدانی ڕۆمانی لە یۆنانی کۆن خەڵک جانتای تاریان وەک جزدان بەکاردەھێنا. ئارچیباڵد یۆنگ کامپبێل، یەکێک لە زانا و شاعیرەکانی ئەو سەردەمە، ئەو تیۆرییەی ھەبوو کە جزدان ئامرازێکە بۆ مانەوەی مرۆڤ کە پڕ دەکرێتەوە و بەتاڵ دەکرێتەوە بۆ ئەوەی بتوانرێت بۆ ئامادەکردنی خۆراک و مانەوە بەکاربھێنرێت. ئەو جزدانی بە «پاکەتێکی مانەوە» وەسف کردووە.
جزدانەکان دوای ھێنانەکایەی دراوی کاغەزی لە ڕۆژاوا لە ساڵانی ١٦٠٠ پەرەی سەند. (یەکەم دراوی کاغەزی لە جیھانی نوێدا لەلایەن کۆڵۆنی ماساشوستس بەی لە ساڵی ١٦٩٠ ناسێندرا) پێش ھێنانەکایەی دراوی کاغەزی، کیسی دراو (بەزۆری کیسی چەرم کە تەوقێکی سادەی ھەبوو) بۆ ھەڵگرتنی دراو بەکاردەھێنرا. جانتای سەرەتایی زیاتر لە چەرمی مانگا یان ئەسپ دروست دەکرا.
سەدەی ١٩یەم
لە سەدەی نۆزدەھەمدا جگە لە پارە یان دراو، جزدان بەکاردەھێنرا بۆ ھەڵگرتنی گۆشتی وشککراوە، خواردن، گەنجینەکان و ئەو شتانەی کە نابێت ئاشکرا بکرێن. لە سەدەی نۆزدەھەمی ئەمریکادا، ھەڵگرتنی جانتا لەسەر پشتێنەی گواستنەوە بە نیمچە شارستانی دادەنرا. لەو سەردەمەدا ھەڵگرتنی کەلوپەل یان پارە لە گیرفانی خۆتدا بە ناشارستانی و نائاسایی دادەنرا.
لە سەدەی نۆزدەھەمی ئیسپانیادا، جانتاکە بۆ کەلوپەلی جگەرەکێشان بەکاردەھێنرا، بەجۆرێک ھەر پیاوێک پارچە کاغەزێکی سپی لەگەڵ جزدانێکی بچووکی چەرمدا ھەڵدەگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
سەلماندن (ماتماتیک)
چەپ|وێنۆک|250px|یەکێک لە کۆنترین پاپیرووسەکان کە لە [[توخمەکانی ئیقلیدس ماوەتەوە و بۆ فێرکردنی تەکنیکەکانی سەلماندن کەلکی لێ وەرگیراوە. ئەم دیاگرامە لە پەرتووکی دووھەم و پێشنیاری پێنجەمدا ھاتووە. ]]
سەلماندن، لە بیرکاریدا بەڵگەھێنانەوەیە بۆ ڕاستیی دەستەواژە یان وتەیەکی ماتماتیکی، بە دەستەواژەیەکی تر سەلماندن دەبێت ئەوە دەربخات کە ڕستەیەکی ماتماتیکی (بە ڕەچاوکردنی ئەو ستاندارانەی بۆی دیاری کراوە) لە ھەر بارودۆخێکدا و بەبێ ھیچ حاڵەتێکی ئاوارتە، ھەمیشە ڕاستە. سەلماندنە ماتماتیکییەکان لە لۆژیک بەھرە وەردەگرن، بەڵام زۆر جار زمانی سروشتییش بەکار دێنن. لە ماتماتیکدا بە ڕستەیەک کە ڕاستبوونی سەلمێندراوە دەوترێت تیۆرم. زۆر جار بۆ سەلماندنی دەستەواژەیەکی ماتماتیکی، کەلک لە تیۆرمەکانی تر وەردەگرن کە ڕاستبوونیان سەلمێندراوە. لە بیرکاریدا بە دەستەواژەیەک کە ھێشتا ڕاستبوونی نەسەلمێندراوە و وای بۆ دەچن ڕاست بێت دەوترێت مەزندە.
سەلماندنی ڕاستەوخۆ
لە میتۆدی ڕاستەوخۆدا، بەڵگەنەویستەکان، پێناسەکان، و تیۆرمەکانی پێشوو بە شێوەیەکی لۆژیکی تێکەڵ دەکرێن و ڕاستیی پێشنیارەکە دەسەلمێنن. بۆ نموونە مێتۆدی ڕاستەوخۆ بۆ سەلماندنی ئەم ڕستەیە کە دەڵێت، ئەنجامی کۆکردنەوەی دوو ژمارەی جووت، ژمارەیەکی جووتە بەم شێوە بەکار دێت:
کاتێک x و y دوو ژمارەی تەواوی جووت بن، بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەنووسرێن :
x=2a و y=2b.
کاتێک x و y کۆ دەکرێنەوە:
واتە بەپێی پێناسە، ئەنجامی کۆکردنەوەی دوو ژمارەی جووت ھەمیشە دەکاتەوە ژمارەیەکی جووت. لێرەدا بۆ سەلماندی ڕاستیی ئەم پێشنیارە، لە پێناسەی ژمارە جووتەکان و ھەروەھا، ڕێسای دابەشبوون کەلک وەرگیراوە.
سەلماندنی ناڕاستەوخۆ
یەکێک لە باوترین شێوەکانی سەلماندن، سەلماندنی ناڕاستەوخۆ یان بە پێچەوانە سەلماندنە. لەم حاڵەتەدا، وا دادەنێن، پێشنیارەکە ھەڵەیە، پاشان بە بەکارھێنانی لۆژیک، ناکۆکییەک ئاشکرا دەبێت، و لەمەوە ڕاستبوونی پێشنیارەکە دەردەچێت. نموونەیەکی ناسراوی ئەم حاڵەتە، سەلماندنی ئەوەیە کە \sqrt{2} ژمارەیەکی ناڕێژەیییە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرچاوەکانی زانین پۆل:وشە ماتماتیکییەکان پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
دوورگەکانی قەمەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢