cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئێکستسی
کاریگەرییەکان
ئەزموونی ئێکستسی پشت بەم خەسڵەتانە دەبەستێت: ئەو ڕێژەیەی بەکاردێت، ژینگەی دەورووبەر، و خودی بەکارھێنەرەکە. ئێکستسی کەمتر گۆڕانکاری لە ھزری بەکارھێنەرەکەدا دەکات بەراورد بە دەرمانە کاریگەرییە دەروونییەکانی تر. بۆ نموونە، کاتێک لە ئاھەنگەکاندا بەکاردەھێنرێت، دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی چالاکیی بزوێنەری، کەمبوونەوەی ھەستی ناسنامە، و کەمی ھۆشیاری لە دەوروبەر. کاتێک ئێکستسی بەتەنیا یاخود لە گرووپی بچووکدا و لە ژینگەیەکی ئارام و بێدەنگدا بەکاردێت، دەبێتە ھۆی زیادبوونی ھۆشیاری و ھەستیاری بەرامبەر بە جوانیی ژینگەیی و زیادبوونی ھەستکردن بە سۆزەکان، ھەروەھا زیادبوونی توانای قسەکردن لەگەڵ دەورووبەر. لە چارەسەری دەروونیدا، کاریگەرییەکانی ئێکستسی بە یادەوەری و سۆزی پەیوەست بە ئەزموونی منداڵی ناسراوە.
ئێکستسی بە دەرمانێکی ئیماتۆجینی وەسف کراوە، ئەویش بەھۆی زیادکردنی ھەستە ھاوسۆزییەکان. ئەنجامی چەندین توێژینەوە کاریگەریی زیادبوونی ھاوسۆزی لەگەڵ ئەوانی تردا دەردەخەن. بەکارھێنانی ڕێژەیەکی مامناوەند یان بەرز لە ئێکستسی دەبێتە ھۆی زیادبوونی حەز و چێژی سێکسی. ئێکستسی بە دڵنیایییەوە توانای کۆمەڵایەتی و پەیوەندیبەستن لە ناو بەکارھێنەران باشتر دەکات.
توێژینەوەیەکی بەریتانی لە ساڵی ٢٠٠٧دا ئێکستسی لە پلەی ١٨ی زیانبەخشیدا لە نێوان ٢٠ دەرمان دا دیاریکرد. ڕیزبەندی بۆ ھەر دەرمانێک لەسەر بنەمای مەترسیی زیانی جەستەیی توند، ئارەزووی پشتبەستن بە ماددە دەروونییەکە، و کاریگەرییە نەرێنییەکانی خێزانی و کۆمەڵایەتی دیاری کراوە.
دۆخی یاسایی
ئێکستسی بە شێوەیەکی یاسایی لە زۆربەی جیھاندا لەژێر پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر ماددەی دەروونی و ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکانی تر کۆنترۆڵ کراوە، ھەرچەندە بەکارھێنانی پزیشکی و لە توێژینەوەکاندا ڕێگەپێدراوە، بە شێوەیەکی سنووردار. بە گشتی، بەکارھێنانی بێ مۆڵەت، فرۆشتن یان دروستکردنی ئێکستسی تاوانە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:ئەمینەکان
حەسیب قەرەداخی
حەسیب کوڕی شێخ عەلی کوڕی شێخ عەبدولڕەحمان قەرەداخی ناسراو بە حەسیب قەرەداخی (لەدایکبووی ١٩٢٩ - مردووی ١٩٩٧) شاعیرێکی کوردی خەڵکی سلێمانی بوو.
ژیان
لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری ساڵی ١٩٢٩، لە گوندی (سۆڵەی چرچە قەڵا) ناوچەی قەرەداخی سەر بە شاری سلێمانی و لە ناو خێزانێکی خوێندەواری بنەماڵەی شێخانی مەردۆخی دا، ھاتووەتە ژیانەوە.
لە ساڵی ١٩٤٧ لە ئاوەدانی مەحاویل لە ناوچەی حیللە بووە بەقوتابیی خانەی مامۆستایانی ھەرێمە کشتوکاڵییەکان.
بەھۆی ڕووداوە سیاسییەکانی عێراق لە ساڵی ١٩٤٨ کە لە دواییدا بە وەسبە «وثبة» (ڕاپەڕین) ناوی دەرکرد زۆر چالاکانە بەشداری کرد لە ڕاپەڕینە سەرتاسەرییەکەی ئەوساڵەدا و بۆ یەکەمجار تێکەڵ بە کاروانی تێکۆشانی نیشتمانی و نەتەوەیی بووە. پاشان لەو خانەیە دەرکرا و گەڕایەوە سلێمانی.
ساڵی ١٩٤٩ بوو بەقوتابی قوتابخانەی ناوەندی لە سلێمانی بەھۆی کاری سیاسییەوە بۆی نەکرا تەواوی بکات و ناچار گەڕایەوە گوندی سۆڵە تا ساڵی ١٩٥٤ لەوێ ژیانی بردە سەر و چەندین جار کەوتووەتە ژێر فشاری ڕاوەدوونان و ناچار بووە خۆی بشارێتەوە، دوا جار لەو ساڵەدا دەگەڕێتەوە بۆ ناو شار و لە ساڵی ١٩٥٥دا، ژنی ھێناوە و یەکەم لانەی ھاوسەرێتیی لە سلێمانی پێکەوەناوە.
تا شۆڕشی تەممووزی ١٩٥٨ ز، چەند جارێک بۆ ماوەی کورت کورت زیندانی کراوە. لەگەڵ بڵێسەی شۆڕشدا شاعیر دەبێتە یەکێ لە ناسراوترین وتارخوێنەکان و یەکێ لە ناودارترین شاعیرە داھێنەرەکانی ناو کەسانی کوردستان، ھەربۆیە لەگەڵ کودەتای بەعەسییەکاندا لە ساڵی ١٩٦٣دا، دەستبەجێ دەگیرێ و نزیکەی ٣ ساڵ لەگەڵ سەدان لاوی شۆڕشگێڕ و دەیان ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەر و ڕامیاری گەورەی کورد و عەرەبدا، لە زیندانی نوگرەسەلمان دەمێنێتەوە تا ساڵی ١٩٦٥.
لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٥ تا ١٩٦٩، لەگەڵ ھاوسەر و ھەرسێ کوڕە و ھەرسێ کچەکەیدا، بە دوورخراوەیی لە شاری بەغدا بە کولەمەرگی و کوێرەوەری؛ بەڵام بە سەربەرزی ژیان دەگوزەرێنن.
لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٩دا، لێبوردنێکی گشتی لە دەسەڵاتی بەغداوە دەرچوو لە بابەت ھەموو ئەو کەسانەی بەھۆی سیاسییەوە لە مووچەخۆری میری دوور خرابوونەوە. حەسیب پاش ٧ ساڵ زیندانی و دورخستنەوە، بەر ئەو لێبوردنە کەوت و بەمووچەخۆریەکی بچووک لە کارگەی چیمەنتۆی سەرچنار لە سلێمانی دامەزرا. لە ١٧ی حوزەیرانی ١٩٨٣دا، کەژاڵی کچی بەڕووداوێکی ئۆتۆمبیل و لەکۆتایی ١٩٨٤دا، بەھاری تازەنەمامی کچی بە نەخۆشییەکی کتووپڕی شێرپەنجە، گیان لەدەستدەدەن و زام و خەمێکی قووڵ و فرە سەختیان لە قووڵایی ھەست و بیر و سۆزی شاعیردا جێھێشت، کە تا دوا ڕۆژی تەمەنی، شوێن پەنجەیان ھەم بەسیمای خودی خۆی و ھەم بەسەر جیھانی ھۆنراوەیە و ئەدەبیاتییەوە دیار و ئاشکرابوو.
لە ئێوارەیەکی تەڕوتووشی زستانی سلێمانیدا لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧ بۆ دواجار دڵی پڕ لە ژانی شێخی شاعیران، حەسیب قەرەداخی، لە لێدان کەوت و بۆ ڕۆژی دواتر لە گردی سەیوان لە سلێمانی بووە ھاوڕێی تا ھەتایی ھەردوو جوانەمەرگەکەی کەژاڵ و بەھار!
شاعیری نەمر، سێ کوڕ «خەبات»، «بەھات» و «ئازا»، کچێک «نیگار»، ھاوسەرەکەی ناوی «عائیشە» لە دوا بەجێماوە.
شیعری حەسیب قەرەداخی
حەسیب قەرەداخی، بە شاعیری: و دەیان و سەدان چامەی بەرزوباڵا، ناسراوە! دیوانێکی ٩٠٠ لاپەڕەیی لە دووبەرگدا لە دوا بەجێماوە.
چەند نموونەیەک لە شیعری حەسیب قەرەداخی
ئەی شارەکەم …
ئەی شارە، کەم بەھارەکەم!! لەو ڕۆژەوە، منیش شەیدای چاوەکانتم گۆرانیم تۆی، ھەڵەبەستم تۆی کۆڵانێکی سابونکەران کووچەیەکی کانێسکانت، سوڵتانم نایدەم بە یەڵدزت! کیسرا نایدەم بە ھەیوانت!!
ئەی شارەکەم! تۆ، بێ تەختی من، بێ بەختم! ئیمام نوێژی ناڕەوایھ کەچی من بانگی ناوەختم! ئەی شارەکەم! تۆ ھەر شار نیت، سەری شاری!! دووسەد ساڵە لەگەڵ لوورەی ڕەشەبادا دەجەنگێت و ھەر تۆ سوورای! خۆت کاروان و خۆت ھەواری! ئەی شارەکەم تۆ ھەر شار نیت، شاری شارانی! ئاسمانیشت لێ زیز بێت خۆت فریشتەی و خۆت بارانی ئەی شارەکەم … سلێمانی!! .
پرس و خۆشەویستی
پرس و خۆشەویستی:
ویستم تێبگەم، خۆشەویستی… چەندێ جوانە؟
(وەلی) وتی: باڵای (شەم)ە
(مەم)یش وتی:... زین وەری گرت، بەژنی (مەم)
خەجیش وتی: وەک زامەکەی (سیامەند)ە
لەلای حەزرەتی (مەولەوی) ش وەکو چاوڕەشی لای دەوار
لەلای منیش وەکوو دوو قوڕسەکەم… کەژە و بەھارە
لەخۆشەویستی جوانتریش، شارە گەرمەکەی کەرکووکە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
بڕیارنامەی ١٨٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی چاد، کۆماری ئەفریقای ناوەندی و ناوچەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٦٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ چاد پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری ئەفریقای ناوەندی
ئایشە
ئایشە ناوێکی زمانی عەرەبی مێینەیە. کەسانی دیار کە ئەم ناوەیان هەیە بریتین لە:
پۆل:پۆلەکانی ڕوونکردنەوە
بڕیارنامەی ١٨٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئاشتی و ئاسایش لە ئەفریقادا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٦٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:٢٠٠٩ لە ئەفریقا
مەریخ
وێنۆک|200px|وێنەی گەڕەستێری بارام کە [[تلیسکۆپی ھابل گرتوویەتی]]
مەریخ یان بارام (ھێما: ) ناوی یەکێک لە ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆرە، کە خولگەکەی کەوتووەتە نێوان زەوی و موشتەری. مەریخ بە ٢٢ مانگ و نیو، بە دەوری خۆر سووڕێک دەخوات.
تایبەتمەندییە فیزیکییەکان
ھەسارەی مەریخ ٢٢٧٫٩٤٠٫٠٠٠ کیلۆمەتر لە خۆر دوورە. ھەروەھا لە ڕووی قەبارەوە مەریخ بە نزیکەی نیو ئەوەندەی قەبارەی زەوییەوە تیرەی دەگاتە ٦٨٠٠کیلۆمەتر. بەیاسای قەبارەی گۆ دەتوانین قەبارەی هەسارەکە بدۆزینەوە:
قەبارە=٤/٣(نەگۆڕی پای)(نیوەتیرەی هەسارە بە سێ جا)
𝑉=4/3𝜋r^3 200px|وێنۆک|ھەڵسەنگاندنی ئەندازەی نێوان [[زەوی و مریخ]]
200px|وێنۆک
بارستاییی ھەسارەی مەریخ بە نۆ ئەوەندە لە بارستاییی زەوی کەمترە. وەک ھەسارەیزەوی بە دەوریتەوەرەکەیدا دەسووڕێتەوە، کە ھەر خولێک بە ٢٤ کاتژمێر و ٣٩ خولەک و ٢٢ چرکە تەواو دەکات لە کاتێکدا زەوی بە نزیکەی ٢٤ کاتژێر تەواوی دەکات. بەیاسای کێشکردنی گشتی دەتوانین بارستەی مەریخ یان هەر هەسارەیەکی تر بدۆزینەوە: g=GM/r^3
g: تاودانی هەسارەی مەریخ
G: نەگۆڕی کێشی گشتی 11-^10*6.673
M: بارستەی مەریخ
مەریخ لە کولتووردا
لە کۆندا زانایان و فەیلەسووفانی ڕۆمانی بەھەسارەی مەریخیان دەگوت مارس، لە کاتێکدا یۆنانییەکان ناوی ئەرسیان پێ دابوو، لەبەر ئەوەی کە خوێناوییە و نیشانەی شەڕ دەگەیەنێت بە لای ئەوانەوە. مەریخ بە ٢٥٫١٩ پلە لارە لەسەر تەوەری خۆی. وە بەھۆی ئەم لارییەیشەوەیە کە وەرز لەسەر مەریخ دروست دەبێت. بەڵام وەرزی سەر مەریخ بە بەراورد لەگەڵ وەرزی سەر زەوی، دوو ئەوەندە زیاترە، ھۆیەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی مەریخ بە ٦٨٦٫٩٨ ڕۆژی سەر زەوی جارێک بە دەوری خۆردا دەسووڕێتەوە. مەریخ بە خێراییی ٢٤٫١٣ کیلۆمەتر لە یەک چرکەدا بە دەوری خۆر دەسووڕێتەوە، کەواتە ساڵێکی سەر مەریخ بە بەراورد لەگەڵ ساڵی سەر زەوی بە نزیکەی دوو ئەوەندەیە.
کەشوھەوا
وێنۆک|چەپ|200px|رووپەڕی مریخ وێنۆک|چەپ|200px|وێنەی میکرۆسکۆپی ڕووپەڕی مریخ
گەرمای سەر ڕووی گەڕۆکی مەریخ-٦٣ پلەی سێلێسیوسە، بەڵام ئەو کاتانەی کە گەڕۆکی ناوبراو زۆر لە خۆر دوور بکەوێتەوە بۆ دوورترین جێگا ئەوا پلەی گەڕۆکی مەریخ دەگاتە -١٤٠ پلەی سیلیزی کە نزمترین پلەیە لەسەر ھەسارەی مەریخ. بە پێچەوانەوە ئەو کاتانەی کە زۆر لە خۆر نزیک بکەوێتەوە پلەی گەرمی لەسەر ڕووی مەریخ دەگات بە ٢٠ پلەی سێلێسیوس و بە بەرزترین پلە دادەندرێت لەسەر ڕووی مەریخ.
مەریخ وەک ھەموو گەڕۆکەکانی تر بە چەند گازێک دەوری لێ دراوە، وەک ئەو گازانەی کە دەوری زەوییان داوە. وە ئەگەری ھەیە لە دھاتودا ژیان لەسەر مەریخ پەیدا ببێت.
نزیکترین خاڵی مەریخ لە زەوییەوە
ئەوەی شایەنی باسە، بارام لە ھەر دوو ساڵ جارێک زۆر لە زەوی نزیک دەبێتەوە تا وای لێ دێ کە نێوانی زەوی و مەریخ ببێتە ٧٠ – ١٠٠ میلیۆن کیلۆمەتر. جێگای سەرنجە کە مەریخ لە ھەر (١٥–١٧) ساڵێکدا زۆر لەوە زیاتر نزیک دەبێتەوە لە زەوی کە پێی دەوترێت (دراوسێیەتی)، بە باشترین کات دادەنرێت بۆ بینینی مەریخ لەسەر ڕووی زەوییە‌وە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مەریخ پۆل:گەردوون پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون پۆل:هەسارە زەمینییەکان پۆل:مێژووی ئەستێرەناسی پۆل:ھەسارەناسی پۆل:ھەسارەکان
بڕیارنامەی ١٨٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٦٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کاردینھام (کۆرنواڵ)
وێنۆک|کڵێسای کاردینھام کاردینھام گوند و پەرستگایەکی مەدەنیییە و  شانشینی یەکگرتووی ئینگلتەرا. ژمارەی دانیشتوانی بە ٦٢٥ کەس مەزەندە دەکرێت.
بڕیارنامەی ١٨٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
یەغیشێ چارێنتس
یەغیشێ چارێنتس (؛ ١٣ی ئازاری ١٨٩٧ – ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٣٧) شاعیر، نووسەر و چالاکوانێکی گشتیی ئەرمەنی بوو. بابەتەکانی ئەدەبی چارێنت لە ئەزموونەکانی لە جەنگی جیھانی یەکەم و شۆڕشی سۆسیالیستی و زۆرجاریش ئەرمینیا و ئەرمەنییەکانەوە دەست پێدەکات.. لە ئەرمینیا وەک «شاعیری سەرەکی سەدەی بیستەم» ناسراوە.
چارێنتەکان کە لایەنگری سەرەتایی کۆمۆنیزم و یەکێتی سۆڤیەت بوو، پەیوەندی بە حیزبی بەلشەڤیکەوە کرد و بوو بە لایەنگری چالاکی ئەرمینیای سۆڤیەت، بە تایبەت لە سەردەمی سیاسەتی ئابووری نوێی لینین (NEP). بەڵام بێھیوا بوو لە دەرھێنانی یەکێتی سۆڤیەت لە سەردەمی جۆزێف ستالین. لە کاتی پاککردنەوەی گەورەدا لەلایەن NKVD دەستگیرکرا، و لە ساڵی ١٩٣٧دا کوژرا یان کۆچی دوایی کرد، بەڵام دوای مردنی ستالین لە وتارێکی ساڵی ١٩٥٤ لەلایەن ئەناستاس میکۆیانەوە بێتاوان دەرکرا و لە ساڵی ١٩٥٥ لە کاتی شلبوونەوەی خرۆشۆڤدا لەلایەن دەوڵەتی سۆڤیەتەوە بە ەرمینۆژەنکرایەوە.
ژیانی تایبەت
ھاوسەری یەکەمی ناوی ئارپێنیک تێر-ئاستڤادزاتریان بوو کە لە ساڵی ١٩٢٧ کۆچی دوایی کرد، لە ساڵی ١٩٣١ چارێنتس لەگەڵ ئیزابێلا کۆداباشیان ھاوسەرگیری کرد. دوو کچیان بووە بە ناوەکانی ئارپێنیک و ئاناھیت (لەدایکبووی ١٩٣٥).
چاکسازی
وێنۆک|ڕاست|١٠٠٠ درامی ئەرمەنی ڕێزگرتن لە چارێنتس. دوای مردنی ستالین، ئەناستاس میکۆیان لە وتارێکدا لە یەریڤان لە ١١ی ئازاری ١٩٥٤ داوای نۆژەنکردنەوەی چارێنتس کرد. وتارەکە دوو ساڵ پێش «وتاری نھێنی» نیکیتا خروشچۆڤ کەوت و زەمینەسازی بۆ نۆژەنکردنەوەی فەرمی چارێنتس لە ٩ی ئازاری ١٩٥٥ دانا، ھەروەھا ھەوڵەکانی میکۆیان بۆ نۆژەنکردنەوەی پشت پەردە لەگەڵ سەرکردەکانی ئەرمەنی سۆڤیەت. ماڵی چارێنتس لە ١٧ مەشتۆتس ئەڤینۆ لە یەریڤان لە ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەرمەنی سۆڤیەتەوە کرایە مۆزەخانەی یەغیشێ چارێنتس. شاری ئەرمەنی چارێنتساڤان بەناوی ئەوەوە ناونراوە.
دوای نۆژەنکردنەوەی، دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت مۆرێکی یادگارییان دەرکرد کە ٤٠ کۆپێکیان تێدابوو لە ساڵی ١٩٥٨دا بۆ ڕێزلێنان لە چارێنتس. مۆرێکی دیکەی یادکردنەوە لە ١٥٠ درامی ئەرمەنی ھەروەھا دراوێکی یادگاری لە ١٠٠ درامی ئەرمەنی لەلایەن کۆماری ئەرمینیا لە ساڵی ١٩٩٧ دەرکرا. کۆماری نوێی. دراوی ئەرمینیا بۆ ١٠٠٠ درام لە یەکێک لە دوو لای خۆیەوە وێنەی چارێنتس و وەرگێڕانێکی بەناوبانگی بە زمانی ئەرمەنی لە یەکێک لە شیعرەکانی ھەڵگرتبوو: (من خۆشم دەوێت خۆر تامی شیرینی ئەرمینیا). پاپا فرانسیس لە سەردانەکەیدا بۆ ئەرمینیا لە ساڵی ٢٠١٦ بڕگەیەکی لەو شیعرەی چارێنتس خوێندەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٣٧ پۆل:شاعیرانی سۆڤیەت
عێراق لە جامی جیھانیی فیفا
عێراق جارێک لە مۆندیالی فیفا دەرکەوت، لە مۆندیالی ١٩٨٦. ڕیزبەندییەکەی دوایین بوو لە گرووپەکەی بە سفر خاڵ.
بڕیارنامەی ١٨٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نیپال. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٧٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
عێراق لە جامی جیھانیی فیفا
پاراگوای و عێراق
ئەم یارییە مشتومڕی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا، چونکە ناوبژیوان ئێدوین بیکۆن ئاکۆنگ بۆ ماوەی نیو چرکە فیشەکەی لێدا، پێش ئەوەی لێدانی سەری ئەحمەد ڕادی ھێرشبەری عێراقی بەر تۆڕەکە بکەوێت و ڕێگەی نەدا گۆڵەکە. بیکۆن ئاکۆنگ ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە بەھۆی ئەوەی فیشەکەی لێداوە لە کاتێکدا عێراق ھەلێکی گەورەی گۆڵکردنی ھەبوو.
بڕیارنامەی ١٨٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:نیپال لە ٢٠٠٩
عێراق لە جامی جیھانیی فیفا
عێراق و بەلجیکا
ئەم یارییە مشتومڕێکی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا، چونکە ناوبژیوان جیسوس دیاز کارتی زەردی بە باسیل کۆرکیسی عێراقیدا بەھۆی فاوڵێکەوە (بڕیاربوو زەردەکە بدرێت بە غانم ئۆرێبی) لەکاتێکدا ئەنجامەکە ٢ – ٠ لە بەرژەوەندی بەلجیکا بوو. کۆرکیس بە گاڵتەجاڕییەوە ستایشی بڕیارە ھەڵەکەی ناوبژیوانی کرد کە بووە ھۆی ئەوەی کۆرکیس بە کارتی سوور دەربکرێت و عێراق بە ئەنجامی ٢–١ دۆڕا.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق پۆل:وڵاتان لە جامی جیھانیی فیفادا
پەنەما
پەنەما یان پاناما، بە فەرمی کۆماری پەنەما (بە زمانی ئیسپانی: República de Panamá) وڵاتێکی کیشوەری ئەمەریکایە پایتەختەکەی پاناما سیتی یە.
عێراق لە جامی ئاسیا
عێراق لە جامی ئاسیا هەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق ٩ جار لە یاری کۆتایی جامی ئاسیا بەشداری کرد، باشترین ئاستیشی لە جامی ئاسیای ٢٠٠٧ بوو، کە بە ڕێککەوت لە ئەندەنوسیا، مالیزیا، تایلەند و ڤێتنام بەڕێوەچوو.
پەنەما
دانیشتوانی ئەم وڵاتە بەپێی سەرژمێری حوزەیرانی ٢٠٢١ بریتیە لە ٤٫٣٧٩٫٠٣٩ کەس و زمانی فەرمی ئیسپانی یە و دراوەکەیان بالبۆوای پەنامایی و دۆلاری ئەمریکییە.
عێراق لە جامی ئاسیا
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق
پەنەما
پاناما بە پانتایی ٧٥٫٥١٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە سەدو شانزەهەمین وڵاتی جیهانە لە ڕووی پانتاییەوە لە باکوورەوە لەگەڵ دەریای کاریبی و ئۆقیانووسی ئاتلانتیک، لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ کۆلۆمبیا، لە باشوورەوە لەگەڵ ئۆقیانووسی ئارام و لە ڕۆژاواشەوە لەگەڵ وڵاتی کۆستاریکا هاوسنوورە، ئەم وڵاتە ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی وڵاتە ئەمریکییەکانە. تاوەکو پێش ئاشکرابوونی (بەڵگەنامەکانی پەنەما). پەناما بە (کەناڵی پەنەما) دەناسرا، کە ڕێڕەوێکی ئاوی زۆۆر گرنگی گواستنەوەی ئاوییە، لەنێوان هەردوو زەریای ئەتڵەسی و ئارام(هێمن) دا.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٣ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای ناوەندی
ئەکسێل باکونتس
ئەکسێل باکونتس ( ئەلێکساندەر ستێپانی تێڤۆسیان؛ ٢٥ی حوزەیران (ساڵنامەی جوولیانی) ١٣ی حوزەیرانی ١٨٩٩ – ٨ی تەممووزی ١٩٣٧) نووسەری نۆسراو، فیلمنووس، وەرگێڕ و چالاکوانی گشتی ئەرمەنی بووە.
مۆزەخانە
وێنۆک|ڕاست|مۆزەخانەی ماڵی ئەکسێل باکونتس ئەو خانووەی لە گۆریس لە ئەرمینیایە، کە باکونتس تێیدا گەورە بووە، مۆزەخانەیەکە تایبەتە بە ژیان و کارەکانی، وەک لقێکی مۆزەخانەی ئەدەب و ھونەری یەغیشێ چارێنتس کاردەکات. باکونتس لە منداڵیدا لەوێ ژیاوە، ھەروەھا لە کاتەکانی دیکەی ژیانیدا. مۆزەخانەکە چوار ژووری بچووکی تێدایە کە مۆبیلیات و نامەنووسی و کتێبەکانی باکونتس نمایش دەکەن، ھەروەھا کەلوپەلی ناوماڵ و وێنەی بەنرخ و بەڵگەنامە و چیرۆک و ڕۆمان کە لە گۆڤارەکانی دەوریدا بڵاوکراونەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٧ ئەکسێل باکونتس ئەکسێل باکونتس ئەکسێل باکونتس ئەکسێل باکونتس پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەرمەنی
کەشو هەوای عێراق
وێنۆک| [[ھەور|ھەورەکان لە ئاسمانی پایتەختی بەغداد]] تێکڕای پلەکانی گەرما لە عێراق لە نێوان ٣٨ پلەی سەدی (١٠٠٫٤ پلەی فەھرەنھایت) لە مانگەکانی تەممووز و ئاب و لەژێر سفرەوەیە لە مانگەکانی یەک و دوو. ناوچەی شاخاوی باکووری عێراق بەشێوەیەکی بەرچاو بارانبارینی زیاترە لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوور واتە نزیکەی ١٠٠٠ ملم یان زیاتر، تا ئەو کاتەی زۆرترین بارانبارین لە عێراق لە چیای شێخە دار لە مانگی نیساندا تۆمارکرا، کە گەیشتە ٢٩٥٤ملم.
نزیکەی٩٠٪ی بارانبارینی ساڵانە لە نێوان مانگەکانی تشرینی دووەم و نیسان و بەتایبەتی لە نێوان مانگەکانی کانوونی دووەم و ئازاردا ڕوودەدات. سەبارەت بە باقی مانگەکان، بە تایبەت ئەوانەی پلەی گەرمایان بەرزە وەکو حوزەیران و تەممووز و ئاب، بارانبارین دەگمەنە. وێنۆک| زریانی تۆز لە [[عێراق، ٣٠ی تەمموزی٢٠٠٩]] جگە لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵات، ئەو زانیاریانەی کە لە وێستگەکانی دامێنی گردەکان و دەشتەکانی باشوور و باشووری ڕۆژاوای شاخەکانەوە بەردەستن، ئاماژە بەوە دەکەن کە تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە نێوان ١٥٠٠ بۆ ٢٠٠٠ ملم بۆ ئەو ناوچەیە. بارانبارین لە شاخەکاندا زۆرترە، ڕەنگە ساڵانە لە ھەندێک شوێن بگاتە ٢٦٠٠ ملم، بەڵام زەوییەکە ڕێگری دەکات لە چاندنی بەرفراوان. کشتوکاڵ بە شێوەیەکی سەرەکی سنووردارە بە زەوییە ئاودێری نەکراوەکان لە دۆڵی شاخ و دامێنی گردەکان و چەمەکاندا، کە ساڵانە ٧٠٠ ملیمەتر یان زیاتر باران دەبارێت. تەنانەت لەم ناوچەیەشدا ساڵانە تەنھا یەک بەرھەم دەتوانرێت بچێنرێت و زیادبوونی بارانبارین زۆرجار دەبێتە ھۆی لەکارکەوتنی بەرھەم. کەمترین پلەی گەرمی زستان لە نزیک بەستن (پێش بەیانی) لە گردە بیابانییەکانی باکوور، باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، تا -٨ بۆ -١ پلەی سەدی (١٧٫٦–٣٠٫٢ پلەی فەھرەنگی)، و -٥ بۆ ٢ پلەی سەدی (٢٣ بۆ ٣٥٫٦ پلەی فەھرەنگی) دەست پێدەکات ج) فارنھایت)، لە دەشتەکانی ڕۆژاوای باشووری عێراق. لە بیابانی ڕۆژاوا بەرز دەبێتەوە بۆ زۆرترین تێکڕای نزیکەی ١٠ پلەی سەدی (٥٠ پلەی فەھرەنگی)، و لە باکووری ڕۆژھەڵات، ١٣ پلەی سەدی (٥٥٫٤ پلەی فەھرەنگی) لە باشوور. لە ھاویندا نزمترین پلەی گەرما لە دەوروبەری ٢٢ بۆ ٣٠ پلەی سەدی (٧١٫٦–٨٦ پلەی فەھرەنگی) و بەرزبوونەوەی بەرزترین پلەی گەرما لە دەوروبەری ٣٢ بۆ ٣٦ پلەی سەدی (٨٩٫٦ و ٨٦٫٨ پلەی فەھرەنگی)، ھەندێک ڕۆژ پلەی گەرمی ٣٨ پلەی سەدی و زیاتر تۆمار دەکات. پلەی گەرمی شەوانە زۆربەی کاتەکان لە خوار بەستنەوە دادەبەزێت و پلەی گەرمی لە ڕوتبا لە بیابانی ڕۆژاوای پارێزگای ئەنبار تۆمارکراوە کە دەگاتە -٢٢ پلەی سەدی (-٧٫٦ پلەی فەھرەنگی). ناوچە شێدارەکان زیاتر لە مانگەکانی ھاویندا پلەی گەرمی زیاتر لە ٤٠ پلەی سەدی (١٠٤ پلەی فەھرەنگی)یان دەبێت.
مانگەکانی ھاوین بە دوو جۆر با دەناسرێتەوە. لە باشووری ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵات، بای وشک و تۆزاوی، لەگەڵ بای ناوبەناو بە خێرایی ٨٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا (٥٠ میل لە کاتژمێرێکدا)، لە مانگی نیسانەوە تا سەرەتای مانگی حوزەیران ڕوودەدات و دیسانەوە، لە کۆتایی مانگی ئەیلوول تا مانگی تشرینی دووەم ڕوودەدات. لەوانەیە لە سەرەتا و کۆتایی وەرزی ئێستادا بۆ ماوەی یەک ڕۆژ یان چەند ڕۆژێک بخایەنێت. زۆرجار ئەم بایانە تۆز و خۆڵیان لەگەڵدایە، کە ڕەنگە بۆ ئاستی چەند ھەزار مەتر بەرزبێتەوە، لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیران تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، بای زاڵ لە باکوورەوە (لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە).
بەستەرە دەرەکییەکان
کەش و ھەوا لە عێراق <references group="" responsive="1"/>
پۆل:ژینگەی عێراق پۆل:ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
کۆتدیڤوار
کۆتدیڤوار (بە عەرەبی: ساحل العاج) (بە فەڕەنسی: Côte d'Ivoire) ووڵاتی کەناری عاج یان دانە فیل بە کوردی، وڵاتێکە دەکەوێتە ڕۆژاوای ئەفریقاوە و لەسەر کەنارەکانی زەریای ئەتڵەسی نێوان ھەردوو بازنەی پانی (٧، ٤ – ١، ١١) ی باکوری ھێڵی یەکسان و ھەردوو ھێڵی درێژی (١، ٣ – ٩، ٨) ی خۆرئاوای گرنج. وە لە ڕۆژھەڵاتەوە غانا و لە ڕۆژئاواوە غینیا و لیبریا دەبینین و لە باکورەوە مالی و بۆرکینا فاسۆیە و لە باشورەوە ئەکەوێتە سەر خەلیجی غینیاو زەریای ئەتڵەسی.
پایتەختی سیاسی شاری یامۆسۆکرۆیە بەڵام گەورەترین شار و پایتەختی ئابوری شاری ئەبیدجانە لە باشورەوە و نزیک کەنارەکان و شارە گرنگەکانی بریتین لە جاجنۆ و بواکیە، وە زمانی فەرمیش زمانی فەڕەنسییەو وە ناونانیشی دەگەڕێتەوە بۆ بازرگانە فەڕەنسییەکان کە لەو کاتەدا بازرگانیان بە دان یاخود شاخی فیلەوە کردوە لە وڵاتەکەدا.
کۆتدیڤوار ئەندامی یەکێتی ئەفریقایە و ڕوبەری وڵاتەکەی بە پێی سەرچاوەی (ئیسکلۆپیدیای جوگرافیای ولاتانی جیھان) نزیکەی (٤٥٠، ١٢) میل چوارگۆشەیەوکە دەکاتە (٦٦٢، ٢٢٢) کیلۆمەتر چوارگۆشە.
بەڵام بە پێی سایتی ویکیپیدیا ڕوبەرەکەی بریتییە لە (٤٦٢، ٣٢٢) کم چوارگۆشەیە.
کۆتدیڤوار لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی لە ڕۆژئاوای ئەفریقا پەیوەندی سیاسی و ئابوریان ھەیەو ھەروەھا لەگەڵ ڕۆژئاوادا پەیوەندی بەھیزی ھەیە بەتایبەتی لەگەڵ فەڕەنسادا.
کۆتدیڤوار لە ١٩ یەکەی ئیداری پێکھاتوە و دراوەکەی بریتییە لە فرانکی ئەفریقی و کۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی ٠٠٠، ٠٠٠، ١٨١، ٣٢ میلیارد دۆلارە.
وە داھاتی تاکەکەس لە کۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی ٥٢٦، ١ دۆلارە.
داھاتی بەرگری %١٠، ٤ لە کۆی دەرئەنجامی ناوخۆیی پێکدەھێنێت و سوپاکەی ٩٠٠٠٠ کەسە.
٢- کەش و ھەوا:
کۆتدیڤوار کەش و ھەوایەکی تا ڕادەیەک کەشوھەوایەکی ھێڵی یەکسانی ھەیە (استیوائی) وە گەرمتر و شێدارترە، وە دوو وەرزی باران بارین بەخۆیەوە دەبینێت لە باشوردا کە وەرزێکی وشک لە یەکتریان جیا دەکاتەوە، وە ناوچەکانی باکوری باران و شێی کەمترە لە چاو باشوردا.
ئابوری کۆتدیڤوار
زۆربەی دانیشتوانی کۆتدیڤوار پشت دەبەستن بە کشتوکاڵ و %٥، ٨ لە خاکی وڵتەکەی، و لە ڕێگەی بەرھەم ھێنانی کاکاو و قاوەوە وە نزیکەی چارەکێکی دانیشتوانی وڵات لە ژێر ھێڵی ھەژارییەوەن و داھاتی ڕۆژانەیان ٢٥، ١ دۆلارە لە ڕۆژێکدا. وە وڵات دابەشکراوە بەسەر دوو ناوچەدا ناوچەکانی باکوری بەروبومە خۆراکییەکان بەرھەم دەھێنن وەک گەنم و جۆو برنج و گەنمە شامی و مۆز وە ناوچەکانی باشور لاستیک و کاکاو و ماست بەرھەم دەھێنن. کۆتدیڤوار پلەی سێھەمی ھەیە لە بەرھەمھێنانی ماستدا وە پلەی پێنجەمی ھەیە لە بەرھەم ھێنانی مۆز ئەناناس و مۆزدا، وە ھەروەھا لۆکە و پەتاتە و میوەھات و چەوەندەری شەکریش بەرھەم دەھێنێت، وە ھەروەھا تەختە بەشێکی گەورەی داھاتی ئەو وڵاتە پێک دەھێنێت، وە ھەروەھا ئاسن و ئاڵتون و ئەڵماس لە کانەکانی کۆتدیڤواردا دەردەھێنرێت.
سامانی ئاژەڵ
مەڕ ٤٠٠، ١ ملیۆن سەر بزن ٠٣٥، ١ ملیۆن سەر مانگا ٤٥٠، ١ ملیۆن سەر بەراز ٢٧٥٠٠٠ ھەزار سەر پەلەوەر ٣٥ ملیۆن سەر.
پیشەسازی
پیشەسازی گالیسکە و ڕستنو چنین و ئامادەکردنی خۆراک، بەرھەمی دار. کارەبا: ١٥٠، ٢ میلیارد کیلۆ وایت.
سامانی سروشتی
نەوت و ئەڵماس و موگناتیس و کبریت و نوحاس و ئاسن و کیمیا، ئاسن و ئاڵتون و ئەڵماس لە کانەکانی کۆتدیڤواردا دەردەھێنرێت.
بازرگانی
داھاتی دەروەی: سوتەمەنی و کەلو پەلی بەکارھێنان و کەلو پەلی سەرمایەداری و پێداویستی خۆراک. دەرچوەکانی: نەوت و مۆز و ئەناناس و ڕۆنی دارە بەردارەکانی و کاکا و وقاوەو داریی کەمەرەیی. ھاوبەشەکانی لە بازرگانیدا: ژاپۆن، چین، ھۆڵەندا، نەیجیریا، بەلجیکا، ئەڵمانیا، فەڕەنسا.
ھەڵبژاردنی ٢٠١٠
لە ساڵی ١٨٤٣ کۆتدیڤوار لەلایەن فەڕەنساوە داگیر دەکرێت و ھەتا ٧ـی ئابی ساڵی ١٩٦٠ جارێکی تر سەربەخۆیی بەدەست دێنێتەوە و لەو ساڵەوە تاکو ١٩٩٣ فلیکس ھوفوییە بوانییە حوکمڕانی کردوە.
وە لە کۆتایی حوکمی بوانییەدا دوجار وڵات کودەتای سەربازی بە خۆیەوە بینیوە لە ساڵانی (١٩٩٩–٢٠٠٠)دا، بەڵام لە دوای ھەڵبژاردنەکانەوە حکومەت توانی بگاتە ڕێکەوتنێکی سیاسی لەگەڵ یاخی بوەکاندا.
وە لە ئێستادا سیستەمی حکومەتی کۆماری پەیڕەو دەکرێت و سەرۆکی وڵات ئالاسانێ ئۆوتارا و سەرۆک وەزیرانیش پاتریک ئاچییە.
زمان
بەپێی خەمڵاندنەکان نزیکەی ٧٨ زمان لە کۆتدیڤوار قسەی پێدەکری، فەڕەنسی زمانی فەڕمییە و لە قوتابخانەکاندا دەخوێنرێت لەژێر ناوی لینگوا فرانکا لە تەواوی ووڵاتدا و لێکدراوێکی زمانی فەڕەنسیش بوونی ھەیە بەناوی نوۆچی، کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ئەبیدجان دەرکەوت و بڵاوبووەوە لە نێوان جیلی گەنجاندا، وە یەکێک لە باوترین زمانە ڕەسەنەکان بریتییە لە دیولا، کە وەک زمانێکی بازرگانییە لە زۆربەی وڵاتدا و ھەروەھا بە گشتی لەلایەن دانیشتوانی موسڵمانەوە قسەی پێدەکرێت.
ئاییین
کۆتدیڤوار ووڵاتێکە کە چەندین ئایینی ھەمەجۆری لەخۆ گرتووە و زۆرینەی دانیشتوانەکەی کریستیانن (لە مەزھەبی کاسۆلیکی و پڕۆستێتانت) بە ڕێژەی ٪٤٤ بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢٠، لەھەمان کاتیشدا ژمارەیەکی زۆر لە پەیڕەوانی ئاینی ئیسلام (زۆرینە سوننە) بەڕێژەی ٪٣٧.٢ دانیشتووان، وە ڕێژەی ٨.١٪ ـی ئیڤۆرییەکان بە بێ باوەڕ خۆیان ھەژمارکردووە، و ڕێژەی ٪١٠.٥ شوێنکەوتەی چەند ئاینێکی جۆراوجۆری ناوخۆی ووڵاتن.
لە یامۆسۆکرۆی پایتەختی کۆتدیڤوار گەورەترین کەنیسەی جیھانی لێیە بەناوی Basilica of Our Lady of Peace of Yamoussoukro و مزگەوت ی ناوەند لە شاری مارکۆری.
بەستەری دەرەکی
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:کۆتدیڤوار پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:کۆمارەکان پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠ پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز
کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز ھەروەھا بە کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ترانسقاوقاز ناسراوە یان بە سادەیی ترانسقاوقازیا کۆمارێکی یەکێتی سۆڤیەت بووە کە لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٣٦ بوونی ھەبووە. جۆرجیا، ئەبخازیا پەیوەندی بە کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز کرد و سەرەتا لەسەر یەکسان بوو لەگەڵ کۆمارەکانی تری فیدراسیۆنەکە
مێژوو
کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز لە ئەرمەنستان، ئازەربایجان و جۆرجیا پێکھاتبوو، کە بە شێوەیەکی نەریتی بە «کۆماری ترانسکاوقاز» ناسراون چونکە بەھۆی چیای قەفقازەوە لە ڕووسیا جیاکرابوونەوە. کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز یەکێک بوو لەو چوار کۆمارەی کە پەیمانی دروستکردنی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢٢دا واژوو کرد.
جۆرجیا، ئەبخازیا پەیوەندی بە کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز کرد و سەرەتا لەسەر یەکسان بوو لەگەڵ کۆمارەکانی تری فیدراسیۆنەکە. لە ١٩ی شوباتی ١٩٣١دا، پێگەی کۆماریخوازی ئەبخازیا بۆ کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆتۆنۆم لە ناو کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی جۆرجیادا دابەزی.
کۆمارەکە لە ٣٠ی کانوونی یەکەممدا بوو بە ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا، کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئوکراینا و کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت لە بێلەڕووس. لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٦، کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز ھەڵوەشایەوە و دووبارە لە نێوان کۆمارەکانی سۆسیالیستی سۆڤیەت لە جۆرجیا و ئەرمەنستان و ئازەربایجان دابەشکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی قەوقاز لەژێر دەسەڵاتی یەکێتی سۆڤیەت کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئەرمەنی ئاخێو پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو پۆل:مێژووی قەوقاز لە ژێر دەسەڵاتی یەکێتی سۆڤیەت پۆل:کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤیەت
بڕیارنامەی ١٨٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٧٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
بڕیارنامەی ١٨٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی شوباتی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٨٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
بڕیارنامەی ١٨٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی شوباتی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی تیمۆری ڕۆژھەڵات. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات
پایتەختی کارگێڕی نوێ (میسر)
وێنۆک|پایتەختی کارگێڕی نوێ پایتەختی کارگێڕی نوێ پایتەختی نوێی داھاتووی کۆماری عەرەبی میسرە،  شارێکی نوێی میسرییە لە شارەکانی نەوەی چوارەم، دەکەوێتە پارێزگای قاھیرە و لە ڕێگەی کۆمپانیای پایتەختی کارگێڕییەوە بۆ گەشەپێدانی شارەکان بەڕێوەدەبرێت،  بە بڕیارێکی سەرۆکی کۆماری عەرەبی میسر عەبدولفەتاح سیسی ژمارە ٥٧ی ساڵی ٢٠١٦ دامەزرا و دامەزراندنی لە میانی کۆنفرانسی پشتیوانی و پەرەپێدانی ئابووری میسر کە لە ساڵی… شەرم شێخ لە ١٣ تا ١٥ی ئازاری ٢٠١٥، و گرێبەستێک لەگەڵ ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی واژوو کرا بۆ دامەزراندنی لە کاتی چالاکییەکانی کۆنفرانسەکەدا. کۆی ڕووبەری شارەکە نزیکەی ١٧٠ ھەزار دۆنم (٦٨٨ کیلۆمەتر دووجا)یە، کە گەورەترە لە ڕووبەری سەنگافورە و چوار ھێندەی واشنتۆن گەورەترە کە پایتەختی ئەمریکایە لە ئەمریکا، نزیکەی ٦٠ کم لە قاھیرەوە دوورە قۆناغی بیناسازی.
پایتەختی کارگێڕی بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لە شاری قاھیرە دامەزراوە، و تا کۆتایی مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ببێتە پایتەخت و کورسی حوکمڕانی نوێ لە میسر، کە بارەگای سەرۆکایەتی کۆمار، سەرۆکایەتیی… حکوومەت، ئەنجومەنی نوێنەران، ئەنجومەنی پیران، وەزارەتەکان، ئۆرگان و دەزگاکانی حکوومەت، ھەروەھا باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەی وڵاتانی دەرەوە دەگوازرێنەوە و دەبێتە ناوەندی دارایی میسر کە ناوچەی دارایی و بازرگانی تێدایە، کە دەبێت بارەگا و ئۆفیسە ناوچەیییەکانی کۆمپانیا و بانکە گەورەکانی میسر و نێودەوڵەتی لەخۆدەگرێت شار.
مێژوو
کۆمپانیا ئیماراتییەکە دوای ماوەیەکی کەم لە ڕاگەیاندنی پڕۆژەکە کشایەوە، مەیجر جەنەڕاڵ ئەحمەد زەکی عەبدین، سەرۆکی کۆمپانیای سەرمایەی کارگێڕی نوێ لە ساڵی ٢٠١٨دا ئاماژەی بەوەدا کە کۆی تێچووی قۆناغی یەکەمی سەرمایە دەگاتە ٣٠٠ ملیار لیرە کە دەکاتە نزیکەی ١٦ ملیار دۆلار لەو کاتەدا)، کە تەواو دەبێت. بە تەواوی لە ماوەی ٣ ساڵدا لەو کاتەوە. تێچووی قۆناغی یەکەم تا ساڵی ٢٠٢١ بە ٢٥ ملیار دۆلار مەزەندە کرا؛ سوپا و حکوومەت باری دابینکردنیان لە ئەستۆ گرت و لە دەرەوەی بوودجەی گشتی دەوڵەتەوە پەمپ دەکرا. خالد ئەلحوسێنی، وتەبێژی پایتەختی نوێ لەو کاتەدا وتی: «ڕێژەی جێبەجێکردن لە قۆناغی یەکەمدا لەسەدا ٦٠ی سەرجەم پڕۆژەکانی تێپەڕاندووە». لەکاتێکدا سەرۆکی کۆمپانیاکە، مەیجر جەنەڕاڵ عەبدین، ڕای گەیاند کە تێچووی قەزای حکومی بە تەنھا ٥٠ ملیار لیرە بووە، کە لە داھاتی فرۆشتنی زەوییەکە دابینکراوە، ھەروەھا کۆمپانیای سەرمایەی کارگێڕی نوێ کۆدەکاتەوە بەھای کرێ لە حکوومەتەوە لەگەڵ وەرگرتنی ئەم ئاسانکاری و بینایانە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای قاھیرە پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان پۆل:ئابووری میسر پۆل:شارەکانی میسر
شارستانی سنە
شارستانی سنە لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێران دا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە. ئەم شارستانە کەوتۆتە سەر ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ناوەندی ئەم شارستانە شاری سنەیە.
ناوچەکان
شارستانی سنە لە دوو ناوچە پێک ھاتووە:
بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە، ٤٠٩،٦٢٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی سنە پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شارستان
چەپ|وێنۆک|400 px|شارستانەکانی ئێران شارستان (بە فارسی: شهرستان)، لە یەکەکانی دابەشکاریی وڵاتیی ئێرانە. شارستان، یەکەیێکە بچووکتر لە پارێزگا و گەورەتر لە ناوچە. ھەر پارێزگا دابەش بووە بە چەند شارستان و ھەر شارستانیش بە چەند ناوچە.
پۆل:جوگرافیای سیاسی پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
باربادۆس
باربادۆس یان باربەیدۆس (بە ئینگلیزی: Barbados) وڵاتێکی کیشوەری ئەمەریکایە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:باربادۆس پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦ پۆل:دوورگەکانی باربادۆس پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
بڕیارنامەی ١٨٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٠٩٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
پاشا شێرەکە
پاشای شێرەکان فیلمێکی ئەنیمەیشنی مۆسیقیی درامای ١٩٩٤ە، کە لەلایەن ستۆدیۆ ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی بەرھەم ھێنراوە و لەلایەن واڵت دیزنی پیکچەرزەوە بڵاو کراوەتەوە، سەرکەوتووترین فیلمی ئەنیمەیشنی ساڵانی نەوەدەکانە. فیلمەکە باس لە شازادەیەکی شێری لاو بە ناوی سیمبا دەکات. فرانک وێڵز سەرۆکی پێشووی کۆمپانیای واڵت دیزنی پێش ئەوەی فیلمەکە بۆ سینەماکان نمایش بکرێت، کۆچی دوایی کرد. فیلمەکە یەکەم فیلمی تەواوی درێژی دیزنی بوو کە لە دوای بامبییەوە ھیچ کەسایەتییەکی مرۆیی تێدا نەبوو. زۆربەی نواندنی دەنگی لەلایەن ئەکتەرە ناسراوەکانەوە بۆ ئەنجام دراوە. لەوانە: ماتیو برۆدریک، نەیتن لەین، جەیمز ئێرل جۆنز، جێرمی ئایرۆنز، ووپی گۆڵدبێرگ، چیچ مارین، ڕۆون ئاتکنسن و جۆناتان تەیلۆر تۆماس.
گۆرانییە ڕەسەنەکانی لەلایەن ئاوازدانەر ئێلتۆن جۆن و تێکستنووس تیم ڕایسەوە نووسراوە، و مۆسیقاکەیشی لەلایەن ھانس زیمەرەوە بۆ دانراوە. بۆ دروستکردنی فیلمەکە ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەر زۆر بەکار ھێنراوە. کاتێک فیلمەکە بڵاو کرایەوە سەرکەوتووترین فیلم بوو لە سەرانسەری جیھاندا. لە دوای فۆڕێست گەمپەوە بوو کە لەو ساڵەدا لە ئەمریکا زۆر سەرکەوتوو بوو. ئەم فیلمە سەرکەوتووترین فیلمی ئەنیمەیشنی درێژ بوو لە ھەموو کاتێکدا تا فیلمی دۆزینەوەی نیمۆ بڵاو کرایەوە. ھەتا مانگی شوباتی ٢٠٢٢، فیلمەکە زیاتر لە لە سەرانسەری جیھاندا بەدەست ھێناوە.
فیلمی پاشای شێرەکان لە ماوەی نمایشکردنیدا لە ساڵی ١٩٩٤دا  بەدەست ھێناوە، بەم شێوەیەش بە پڕداھاتترین فیلمی ساڵی ١٩٩٤ ڕیزبەندی کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمەکان دەربارەی کودەتا پۆل:مشتومڕی فیلمەکان پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٤ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن هانس زیمەر تۆمارکراون پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی ساڵی ١٩٩٤ پۆل:فیلمەکانی تایبەت بە منداڵان لە ساڵی ١٩٩٤ پۆل:دەرھێنانی یەکەم فیلمەکان لە ساڵی ١٩٩٤ پۆل:فیلمە درامییەکانی ساڵی ١٩٩٤ پۆل:فیلمە مۆسیقییەکانی ساڵی ١٩٩٤ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان پۆل:دووبارە بڵاوکەرەوە سێ ڕەھەندییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە مۆسیقییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:فیلمە درامییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان پۆل:وەرگێڕدراوە ئەنیمەیشنییەکانی ویلیام شکسپیر پۆل:فیلمە درامییە ئەنیمەیشنییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی پۆل:باشترین فیلمە مۆسیقییەکان یان کۆمیدییەکانی براوەی گۆڵدن گڵۆب پۆل:دیزنی ڕێنێسانس پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی پۆل:ئەنیمەیشنە درامییەکان پۆل:خەیاڵ دەربارەی ڕژێمکوژی پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئاژەڵان پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ پۆل:فیلمەکان دەربارەی کەسانی لە یاسا دەرچوو پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ھاملێت پۆل:فیلمەکان کە لە ئەفریقا داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین گۆرانی ڕەسەن بەدەستھێناوە پۆل:پاشا شێرەکە (زنجیرەفیلم) پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
ناسر
پۆل:پۆلەکانی ڕوونکردنەوە
نارۆ
وێنۆک نارۆ (بە ئیتاڵی : Naro) ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە لە ئیتاڵیا، دەکەوێتە پارێزگای ئاگریجینتۆ.
تایبەتمەندی
ڕووبەری نارۆ ٢٠٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی ٨١٦٩ کەسە، و دەکەوێتە بەرزی ٦٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە.
ئەمیر (ڕوونکردنەوە)
ئەمیر ناوێکی عەرەبی پیاوە. کەسە دیارەکانی ئەم ناوە بریتین لە:
پۆل:پۆلەکانی ڕوونکردنەوە پۆل:ناولێنانەکان پۆل:ناوی کوڕان لە پورتوگالی پۆل:ناوی کوڕان لە ئیسپانی
ئیلتوتمیش
شەمس و دین ئیلتوتمیش, (٣٠ی نیسانی ١٢٣٦ کۆچی دوایی کردووە) سێیەم کەس بووە لە پاشاکانی ماملووک کە فەرمانڕەوایی ناوچەکانی پێشووی غوریدیان لە باکووری ھیندستان کردووە. یەکەم سەروەری موسڵمان بوو کە لە دەلھییەوە حوکمڕانی کرد، و بەم پێیەش بە دامەزرێنەری کاریگەر سوڵتانی دەلھی دادەنرێت.
ئیلتوتمیش لە کوڕێکی گەنجدا فرۆشرا بە کۆیلایەتی، ژیانی سەرەتایی خۆی لە بوخارا و غەزنی لەژێر دەستی چەند ئاغایەکدا بەسەر برد. لە کۆتایییەکانی ساڵانی ١١٩٠دا، فەرماندەی کۆیلە غورید قوتبەدین عائیبەک لە دەھلی کڕی و بەم شێوەیە بوو بە کۆیلەی کۆیلەیەک. ئیلتوتمیش لە خزمەت ئایباکدا بۆ ناوبانگ بەرز بووەوە، و ئینتە ی گرنگی بەداونی پێبەخشرا. چالاکییە سەربازییەکانی لە دژی یاخیبووانی خۆخار لە ساڵانی ١٢٠٥–١٢٠٦ سەرنجی ئیمپراتۆری غورید موعیز الدینی بەدەستھێنا، کە مانومیت تەنانەت پێش عەیبەکی گەورەکەی مانومیت کرابوو.
دوای مردنی موعیز الدین لە ساڵی ١٢٠٦، ئایباک بوو بە فەرمانڕەوایەکی بە کردەوە سەربەخۆی خاکەکانی غورید لە ھیندستان، بارەگا سەرەکییەکەی لە لاھور. دوای مردنی ئایباک، ئیلتوتمیش لە ساڵی ١٢١١دا جێنشینە نادیارەکەی ئارام شا لە تەختی پاشایەتی لابرد، و پایتەختەکەی لە دەلھی دامەزراند. پاشان دەسەڵاتەکەی چەسپاند بە ملکەچکردنی چەند کەسێکی ناڕازی، و شەڕکردن لەگەڵ کۆیلە غوریدەکانی تری پێشوو، وەک تاج الدین یەڵدز و ناسر الدین قەباچە. لە ماوەی ساڵانی ١٢٢٥–١٢٢٧دا، ژێردەستەکانی پێشووی ئایباکی ژێردەستە کرد کە شانشینییەکی سەربەخۆیان ھەڵکەندبوو کە بارەگا سەرەکییەکەی لە لاخناوتی لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بوو. ھەروەھا دەسەڵاتی خۆی لەسەر رانتامبۆر (١٢٢٦) و ماندۆر (١٢٢٧) دووپاتکردەوە، کە سەرۆکە ھیندۆسەکانیان دوای مردنی ئایباک سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاندبوو.
لە سەرەتای ساڵانی ١٢٢٠دا، ئیلتوتمیش تاڕادەیەکی زۆر لە ناوچەی دۆڵی ئیندوس دوورکەوتبووەوە، کە تێوەگلابوو لە ململانێی نێوان قەباچا، شانشینی خورازمیان و مەغۆلەکان. لە ساڵی ١٢٢٨دا ناوچەی دۆڵی ئیندوسی داگیرکرد و قەباچەی شکست پێھێنا و بەشێکی زۆری پەنجاب و سندیشی بە ئیمپراتۆرییەتەکەیەوە لکاند. دواتر عەباسی خەلیفە المستەنسیر دەسەڵاتی خۆی لە ھیندستان ناسی. لە چەند ساڵی داھاتوودا، ئیلتوتمیش یاخیبوونێکی لە بەنگال سەرکوت کرد، گوالیۆری گرت، ھەڵیکوتایە سەر شارەکانی بھیلسا و ئوجاین لە ناوەڕاستی ھیندستان کە لەژێر کۆنترۆڵی پارامارادا بوون و ژێردەستەکانی خورازمیان دەرکرد لە باکووری ڕۆژاوا. ھەروەھا ئەفسەرەکانی ھێرشیان کردە سەر ناوچەی چاندێلا کە لەژێر کۆنترۆڵی کالینجاردا بوو و تاڵانیان کرد.
ئیلتوتمیش ئیدارەی سوڵتانییەتی ڕێکخست، بناغەی زاڵبوونی بەسەر باکووری ھیندستان دانا تا داگیرکاری موغەکان. ئەو تانکای زیو و جیتالی مسی ناساند – دوو دراوی بنەڕەتی سەردەمی سوڵتانییەت، کە کێشی ستانداردیان ١٧٥ دانە. سیستەمی ئیقتەداری دانا: دابەشکردنی ئیمپراتۆرییەت بەسەر ئیقتەدا، کە لەبری مووچە بۆ ئاغا و ئەفسەرەکان دیاریکرابوون. بینای زۆری دانا، لەوانە مزگەوت، خانقا (خانەقاکان)، دەرگە (مەزارگە یان گۆڕی کەسانی کاریگەر) و خەزانێک بۆ حاجیان.
ناو و ناونیشان
ناوی «ئیلتوتمیش» بە واتای وشەیی بە واتای «پاراستنی شانشینی» بە تورکی دێت. بەو پێیەی کە نیشانەکانی بزوێن بە گشتی لە دەستنووسە مێژوویییەکانی زمانی فارسیدا لابراون، نووسەرانی جیاوازی سەدەی نۆزدەھەم- بیستەم ناوی ئیلتوتمیش بە شێوەی جۆراوجۆر وەک «ئەڵتەمیش»، «ئەڵتەمش»، «ئیالتیمیش» و «ئیلێتمیش» دەخوێننەوە. بەڵام چەند بەیتێکی شاعیرانی ھاوچەرخ، کە ناوی سوڵتانیان تێدا ھاتووە، بە شێوەیەکی دروست قافییەیان ھەیە تەنھا ئەگەر… ناوەکە بە "ئیلتوتمیش" دەخوێندرێتەوە، جگە لەوەش دەستنووسێکی ١٤٢٥–١٤٢٦ (ھیج ٨٢٩) تاجولمەعسیر بزوێنەری "ئو" لە ناوی سوڵتاندا نیشان دەدات، ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە کە "ئیلتوتمیش." " خوێندنەوەی دروستی ناوەکەیە.
نووسراوەکانی ئیلتوتمیش باس لە چەندین ناونیشانی گەورەی قسەکردنی کردووە، لەوانە:
لە زمانی سانسکریت نووسراوەکانی سوڵتانییەتی دەھلیدا، بە "لیتیتمیسی" (وەرگێڕانەوەیەک لە "ئیلتوتمیش") ئاماژەی پێکراوە؛ سووریتان سری سامسەدین یان ساموسدینا (وەرگێڕانی نازناوی "سوڵتان شەمسەدین")؛ یان توروشکادیپامادالادان ("پەروەردگاری توروشکا).
لە دەرەوەی ھیندستان
بیلتوتمیش لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند لەدایک بووە: باوکی ئیلام خان سەرکردەی ھۆزی ئیلباری تورک بووە. بەگوێرەی منھاجی تەبەقەتی نەسیری، کوڕێکی قۆز و زیرەک بووە، بەھۆیەوە براکانی ئیرەیییان پێدەبرد؛ ئەم برایانە لە پێشانگای ئەسپەکاندا بە کۆیلەفرۆشێکیان فرۆشت. پێدەچێت گێڕانەوەی مینھاج ئیلھام لە چیرۆکی قورئانی حەزرەت یوسف (یوسف) وەرگیراوە، کە لەلایەن برا ئیرەییبەرەکانییەوە فرۆشرا بە کۆیلایەتی.
بە گوتەی مینھاج، لە کوڕێکی گەنجدا، ئیلتوتمیش ھێنرایە بوخارا، لەوێ فرۆشرایەوە بە سەدریجەھانی ناوچەکە (ئەفسەری بەرپرسی کاروباری ئایینی و ئەوقافەکان). چەندین حیکایەت ھەیە سەبارەت بە حەز و ئارەزووی منداڵی ئیلتوتمیش بۆ عیرفانی ئایینی. بەپێی چیرۆکێک کە خودی ئیلتوتمیش لە کتێبەکەی منھاجدا گێڕاوەتەوە، جارێکیان ئەندامێکی بنەماڵەی سەدری جەھان بڕێک پارەی پێداوە و داوای لێکردووە بڕێک ترێ لە بازاڕەوە بھێنێت. ئیلتوتمیش لە ڕێگای بازاڕدا پارەکەی لەدەستدا، لە ترسی سزای ئاغاکەی دەستی کرد بە گریان. دەروێش (سۆفی سەرکردەیەکی ئایینی) سەرنجی دا، و ترێی بۆ کڕی لە بەرامبەر بەڵێنێکدا کە لەگەڵ بەھێزبوونیدا مامەڵەیەکی باش لەگەڵ پەرستیارانی ئایینی و زاھیدەکاندا دەکات. نووسینەکانی ئیسامی و ھەندێک سەرچاوەی دیکە ئەوە دەردەخەن کە ئیلتوتمیش ماوەیەک لە بەغدادش بەسەر بردووە، کە لەوێدا لەگەڵ عیرفانی سۆفییە دیارەکانی وەک… شەھاب الدین ئەبو حەفس عومەر سوھرەوەردی و ئەوحەددین کرمانی.
مینھاج باس لەوە دەکات کە بنەماڵەی سەدری جەھان بە باشی مامەڵەیان لەگەڵ ئیلتوتمیش کردووە، دواتر بە بازرگانێک بە ناوی بوخارا حاجی فرۆشتووە. دواتر ئیلتوتمیش بە بازرگانێک بە ناوی جەمالەدین محەممەد چووست قەبا فرۆشرا و ئەویش ھێنایە غەزنی. ھاتنی کۆیلەیەکی قۆز و زیرەک بۆ شارۆچکەکە بە پاشای غورید موعیز الدین ڕاپۆرت کرا، کە ھەزار دراوی زێڕی پێشکەش بە ئیلتوتمیش و کۆیلەیەکی دیکە کرد بە ناوی تامغاج ئایباک. کاتێک جەمالەدین ئەو پێشنیارەی ڕەتکردەوە، پاشا فرۆشتنی ئەو کۆیلانەی لە غەزنی قەدەغە کرد. دوای ساڵێک جەمالەدین چووە بوخارا، سێ ساڵ لەگەڵ کۆیلەکان لەوێ مایەوە.
لە خزمەت قوتب الدین
دواتر جەمالەدین ئاغای ئیلتوتمیش گەڕایەوە بۆ غەزنی، لەوێ فەرماندەی کۆیلەی موعیز ئەددین قوتبەدین عائیبەک سەرنجی ئیلتوتمشی دا. قوتب الدین کە تازە لە ھەڵمەتێک لە گوجەرات (نزیکەی ١١٩٧) گەڕابووەوە، داوای مۆڵەتی لە موعیز ئەددین کرد بۆ کڕینی ئیلتوتمیش و تەمغاج. بەو پێیەی فرۆشتنیان لە غەزنی قەدەغە کرابوو، موعیز ئەددین ڕێنمایی کرد کە ببرێنە دەلھی. لە دەھلی جەمالەدین ئیلتوتمیش و تەمغاجی بە قوتب الدین فرۆشت بە ١٠٠ ھەزار جیتال (دراوی زیو یان مس). تەمغاج بەرزبووەوە بۆ پۆستی موقتە (حاکمی پارێزگا)ی تەبەرھیندا (ڕەنگە مۆدێرن بەتیندا)، لەکاتێکدا ئیلتوتمیش بوو بە سەر-جەندەر (سەرۆکی پاسەوان). ئیلتوتمیش لە خزمەت قوتب الدیندا بە خێرایی بەرز بووەوە و پلەی ئەمیری شیکار (سەرپەرشتیاری ڕاو)ی بەدەستھێنا. دوای فەتحکردنی گوالیۆر لەلایەن غوریدەکانەوە لە ساڵی ١٢٠٠دا، وەک ئەمیری شارۆچکەکە دەستنیشانکرا و دواتر، قta'ی ]ی پێبەخشرا باران. حوکمڕانی کارامەی ئەو وای لە قوتب الدین کرد کە ئیقتاعەکەی بەدەونی پێ ببەخشێت، کە بە گوتەی مینھاج، گرنگترین ئیقتە بوو لە سوڵتانیەتی دەلھی.
لە ساڵانی ١٢٠٥–١٢٠٦، سوڵتان موعیز ئەدین ھێزەکانی قوتب الدینی بانگھێشت کرد بۆ ھەڵمەتەکەی دژی یاخیبووانی خۆخار. لەم ھەڵمەتەدا، فەوجەکەی بەدەونی ئیلتوتمیش خوخارەکانیان بە زۆر خستە ناوەڕاستی ڕووباری جەلوم، و لەوێ کوشتیان. موعیز ئەددین سەرنجی ئیلتوتمیشی دا، و پرسیاری لەبارەیەوە کرد. دواتر سوڵتان جلێکی شەرەفی پێشکەش بە ئیلتوتمیش کرد، و داوای لە ئایباک کرد کە مامەڵەیەکی باشی لەگەڵدا بکات. مینھاج باس لەوە دەکات کە موعیز ئەددین ھەروەھا فەرمانی داوە کە بەڵگەنامەی مانومیشنی ئیلتوتمیش بەم بۆنەیەوە بکێشرێت، ئەمەش بەو مانایە دەبێت کە ئیلتوتمیش - کۆیلەی کۆیلەیەک تا ئەم خاڵە - تەنانەت پێش ئەوەی ئاغای خۆی ئایباک مانومیت کراوە مانومیت کراوە. بەڵام پێناچێت مانومیسیۆنی ئیلتوتمیش بە باشی بانگەشەی بۆ کرابێت چونکە ئیبن بەتوتە باس لەوە دەکات کە لە کاتی بەرزبوونەوەیدا چەند ساڵێک دواتر، نوێنەرایەتییەکی وڵاتمە بە سەرۆکایەتی قازی واجیحدین کاشانی چاوەڕێی ئەوە بوون بزانن ئەگەر… ئەو بەڵگەنامەی دەستکەوتی بەدەستھێنابوو یان نا.
بەرزبوونەوە و چەسپاندنی دەسەڵات
وێنۆک|300x300پیکسڵ|دراوی شەمس ئەلدین ئیلتوتمیش (کۆچی ٦٠٧–٦٣٣ی زایینی ١٢١٠–١٢٣٥). AR تانکا (25mm، ١١٫٠٧ گم، 6h). جۆری سند. دوای مردنی موعیزدین لە ساڵی ١٢٠٦، قوتب الدین بوو بە فەرمانڕەوای سوڵتانییەتی دەھلی کە سەربەخۆ لە ئیمپراتۆرییەتی غوریدی پێشوو پەرەی سەند. لە ساڵی ١٢١٠ کاتێک قوتبەدین عائیبەک لە لاھور لە کاتی یارییەکی وەرزشیدا بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد، ئاغاکانی ناوچەکە ئارام شایان وەک جێنشینی دانا بۆ ڕێگریکردن لە ناسەقامگیری لە شانشینییەکەدا. بەڵام ئاغاکانی بەشەکانی تری سوڵتانییەت دژایەتی ئەم بڕیارەیان کرد، و ئیلتوتمیشیان وەک بەدیلێک پێشنیار کرد، چونکە ئایباک پێی دەگوت کوڕ، و لەبەر ئەوەی پێشینەیەکی بەرچاوی خزمەتکردنی ھەبوو. ئەم ئاغاکان بە سەرۆکایەتی دادوەری سەربازی (ئەمیری داد) عەلی یی ئیسماعیل بانگھێشتیان کرد بۆ داگیرکردنی تەخت.
ئیلتوتمیش ڕێپێوانێکی کرد بۆ دەھلی، لەوێ دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و دواتر ھێزەکانی ئارام شای شکست پێھێنا. ھەندێک لە ئاغاکان لە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتەکەی یاخی بوون، بەڵام ئیلتوتمیش ژێردەستەی کردوون، و زۆرێکیان ھەبووە سەریان بڕیوە.
مینھاج-ی-سیراج دەڵێت کە دوای مردنی ئایباک، حوکمڕانییەکانی پێشووی غوریدی ھیندستان (مامەلیکی ھیندستان) بەسەر چوار بەشدا دابەشکرابوون، کە ناوەندەکەیان لە:
وابەستەیییەکانی دەھلی
چەندین ئەفسەری موسڵمان کە لە سەردەمی ئایباکدا وابەستەیییەکانی دەھلییان بەڕێوەدەبرد، دانیان بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا نەنا. بەپێی مینھاج، ئیلتوتمیش دووبارە جەختی لەسەر کۆنترۆڵی دەھلی کردەوە بەسەر باداون، ئاواد، باناراس، و سیوالیک لە… زنجیرەیەک ھەڵمەت. بۆ نموونە ئیلتوتمیش دوای شکستپێھێنانی لە قەیماز کە پێدەچێت ئەفسەری پێشووی ئایباک بووبێت، بانەراسی گرت.
تا کاتی بەرزبوونەوەی ئیلتوتمیش، دەستبەسەرداگرتنی دەھلی بەسەر سەرۆکە جیاوازەکانی ھیندۆس لاواز بووبوو و ھەندێکیان - وەک ئەوانەی ڕانتامبۆر و جالۆر - لاواز بوون سەربەخۆیی ڕاگەیاند. لە چەند ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خۆیدا، پێدەچێت سەرقاڵییەکانی دیکەی ئیلتوتمیش ڕێگرییان لێکردبێت کە بانگەشەی دژی ئەم سەرۆکانە بکات. حەسەن نیزامی ئاماژەیە بۆ گەشتێکی بێ ڕێکەوتی دژی جەلۆر، کە ڕەنگە کاتێک دوای سەرکەوتنی بەسەر ئارام شا ڕوویدابێت.
شکستی یڵدز
پایتەختی غوردی غەزنی لەلایەن تاج الدین یەڵدز کۆیلەی پێشوو و بانگەشەی جێنشینی شایستەی ئیمپراتۆری غورید، کۆنتڕۆڵ دەکرا. دوای ئەوەی ئیلتوتمیش ئیدیعاکارانی ڕکابەری لەسەر تەختی پاشایەتی سەرکوت کرد، یڵدز چەترێکی شاھانەی (چاتر) و چەترێکی (دورباش)ی بۆ نارد: ئەم دیاریانە ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئیلتوتمیش فەرمانڕەوایەکی ژێردەستە. ئیلتوتمیش ڕووبەڕووبوونەوەی دەستبەجێی نەدەویست، و ئەم دیاریانەی قبوڵ کرد. سەرەتاییترین نووسراوی ئیلتوتمیش کە ڕێکەوتی تشرینی یەکەمی ١٢١١ یە، وەک پاشایەکی ژێردەستەی ستایل دەکات - الملیک المعزام ("سەرۆکی گەورە")، نەک وەک پاشایەکی ئیمپراتۆری سوڵتان.لەم نێوەندەدا، قەباچا بە کەڵک وەرگرتن لە ململانێی جێنشینی نێوان ئارام شا و ئیلتوتمیش، لە ساڵی ١٢١١دا لاھوری گرتبوو. دوای ماوەیەکی کەم لەمەش، داگیرکارییەکی خوارازمیان ناچار بوو یڵدز بۆ جێھێشتنی غەزنی. یەڵدز بەرەو ڕۆژھەڵات کۆچی کرد و قەباچەی لە لاھور ئاوارە کرد و بەشێک لە ناوچەی پەنجابی گرت. ئیلتوتمیش نیگەران بوو لەوەی کە یەڵدز لە کۆتاییدا ھەوڵی داگیرکردنی دەھلی بدات، و دژی ئەو ڕێپێوانێکی کرد.یەڵدز پەیامێکی بۆ ئیلتوتمیش نارد و ڕای گەیاند کە ئەو جێنشینی ڕاستەقینەی موعیز ئەدین بووە و بەم شێوەیە، ئیدیعای لەسەر خاکەکانی پێشووی غورید لە ھیندستان ھەیە. بەگوێرەی فوتوح-سەلاتینی ئیسامی، ئیلتوتمیش وەڵامی دایەوە کە ڕۆژانی ئەو جۆرە ئیدیعایە بۆماوەیییە کۆتایی ھاتووە:ئیلتوتمیش پێشنیاری کرد کە بەشداری دانوستان بکات بە مەرجێک ھەردوو پیاوەکە بەبێ یاوەری ھیچ جەنگاوەرێک ھاتنە کۆبوونەوەکە. یڵدز ئەو پێشنیارەی ڕەتکردەوە، لە ئەنجامدا شەڕێک لە تاراین لە ٢٥ی ژانویەی ١٢١٦ ڕوویدا، کە بووە ھۆی سەرکەوتنی ئیلتوتمیش. ئیسامی باس لەوە دەکات کە یەڵدز توانی ھەڵبێت بۆ ھانسی، لەکاتێکدا مێژوونووسەکەی پێشووتر حەسەن نیزامی باس لەوە دەکات کە بە تیرێک بریندار بووە و لەسەر… مەیدانی شەڕ. دواتر یڵدز برایە قەڵای ئیلتوتمیش لە باداون، لەوێ کوژرا. سەرکەوتنی ئیلتوتمیش لەم ململانێیەدا پێگەی سەربەخۆی سوڵتانی دەھلی بەھێزتر کرد.
ململانێی سەرەتایی لەگەڵ قەباچە
سەرکەوتنی ئیلتوتمیش بەسەر یڵدزدا ھیچ زیادبوونێکی بەرچاوی لە خاکەکەیدا نەبوو. یەکسەر کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ناوچەی پەنجابدا دووپات نەکردەوە و قەباچا کۆنترۆڵی لاھوری وەرگرتەوە. تا ئەم کاتە، قەباچە نازناوی سەروەری سوڵتانی وەرگرتبوو، و خاکێکی فراوانی کۆنترۆڵکرد کە کەناراوەکانی سند، سیوستان، بەکار، و موڵتانی لەخۆگرتبوو. دواتر قەباچا ھەوڵیدا بەشێکی زیاتری پەنجاب داگیر بکات: بە گوتەی فیریشتە، ھەوڵیدا دەسەڵاتی خۆی تا سیرحین لە ڕۆژھەڵات درێژ بکاتەوە. ئەمەش وای لە ئیلتوتمیش کرد لە ساڵی ١٢١٧دا دژی ئەو ڕێپێوان بکات. قەباچە سەرەتا پاشەکشەی کرد، بەڵام سوپای ئیلتوتمیش ڕاویان کرد و لە شوێنێک بە ناوی مەنسوورە کە دەکەوێتە کەناری چەناب. پاشان ئیلتوتمیش لە زستانی ساڵی ١٢١٦–١٢١٧دا لاھوری گرت، و کوڕەکەی ناسروددین مەحموودی بۆ حوکمڕانی دەستنیشان کرد. لاھور لە ساڵانی دواتردا بە کێبڕکێدا مایەوە؛ بۆ نموونە لە سەردەمی لەشکرکێشی خورازمییەکان بۆ سەر ناوچەکە (بڕوانە خوارەوە)، لەژێر کۆنترۆڵی کوڕی قەباچەدا بوو.پێدەچێت قەباچە مەترسییەکی جددی لەسەر ئیلتوتمیش دروست کردبێت، وەک ئەوەی محەممەد عەوفی لە لوباب الالبابدا پێشنیاری کردووە. عەوفی کە ماوەیەکی کەم پێش لەشکرکێشی خورازمییەکان نووسیویەتی، ھیوای ئەوە دەردەبڕێت کە قەباچەی پاترۆنەکەی بەم زووانە ھەموو ھیندستان داگیر بکات. عەوفی ھەروەھا باس لەوە دەکات کە ئەحمەد جەماجی کە پارێزگاری ئیلتوتمیش بوو لە بەحرەیش، لە ساڵی ١٢٢٠دا بەرەو قەباچە ھەڵاتووە.