cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سولەیمان قانوونی
سوڵتان سولەیمانی یەکەم کوڕی سەلیم، (بە عوسمانلی: سلیمان بن سلیم، بە تورکی نوێ Süleyman)، نۆیەم سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانی و خاوەنی درێژترین ماوەی حوکمە لە نێوانیاندا کە حوکمی گرتە دەست لە ساڵی ١٥٢٠ تا ١٥٦٦ز، لە ڕۆژاوا بە مەزن ناسراوە لە ڕۆژھەڵات بە قانونی لەبەر ئەو چاکسازیانەی لە ڕژێمی داددا ئەنجامیدا، سولەیمان فەرمانڕەوایەکی دیار بوو لە ئەورووپا لە سەدەی شانزەدا، سەرۆکایەتی دەسەڵاتی سەربازی وسیاسی وئابوری ئیمپڕاتۆری عوسمانی ئەکرد، ھەروەھا سەرکردایەتی سوپای عوسمانی ئەکرد بۆ فەتحی قەڵا وکەلوە مەسیحییەکانی بەلەگراد و ڕۆدوس وزۆربەی خاکی مەجەڕ پێش ئەوەی بوەستێت لە گەمارۆدانی ڤێیەنادا ساڵی ١٥٢٩ز، ھەروەک لە ئەنجامی ناکۆکییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی سەفەوی زۆربەی ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وباکوری ئەفریقای گرت ھەتا جەزائیر، لەژێر دەسەڵاتی سوڵتان سولەیماندا کەشتیگەلی عوسمانییەکان دەستیان گرتبوو بەسەر ھەموو دەریاکانی ناوچەکە لە دەریای ناوەڕاستەوە بۆ دەریای سوور تا ئەگاتە کەنداوی عەرەبی.
لە میانەی فراوانبونی ئیمپڕاتۆرییەتەکەی، سولەیمان کۆمەڵێک چاکسازی ئەنجام دا لە کۆمەڵگە وفێربوون وباج ویاسای سزادان، کە ئەم یاسا وچاکسازیانە شێوەی ئیمپڕاتۆرییەتەکەی دیاری کرد تا چەند سەدەیەک دوای مردنی، ھەروەک سولەیمان تەنھا شاعیر وھەست ناسک نەبوو بەڵکو پشتیوانێکی گەورەی ڕۆشنبیری بوو وسەرپەرشتی پێشکەوتنی ھونەر وئەدەب وبیناسازی ئەکرد لە سەردەمی زێڕینی دەوڵەتی عوسمانیدا، سوڵتان بە چوار زمان قسەی کردووە، عەرەبی، فارسی، سربی و جوغائی (زمانێکە لە زمانە تورکییەکان پەیوەستە بە ئۆزبەگی و ئەیگورییەوە).
سەرەتای ژیانی
سولەیمان لە دایک بووە لە ساڵی ١٤٩٤ز لە تەڕابزۆن کە کەوتووەتە سەر کەنارەکانی دەریای ڕەش، دایکی عایشە حەفسە سوڵتان بووە کە لە ساڵی ١٥٣٤ کۆچی دوایی کردووە، کاتێک سولەیمان گەیشتووەتە تەەنی ٧ ساڵان چووە بۆ خوێندنی زانست ومێژوو وئەدەب وفیقھـ وتەکنیکی سەربازی لە خوێندنگاکانی باب العالی لە قوستەنتینییە، لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا سولەیمان بووە والی فیودوسیا پاشان سارۆخان (مانیسا) وھەروەھا ماوەیەکی کەم والی ئەدەرنە بوو.
دوای مردنی سوڵتان سەلیمی باوکی ساڵی ١٥٢٠ز سولەیمان چووە قوستەنتینییەوە و وەک دەیەم سوڵتانی عوسمانی حوکمی گرتە دەست. ھەندێک لە مێژوونوسان ئەڵێن سولەیمانی لاو ڕێزی ئەسکەندەری گەورە لابووە وکاریگەر بووە بە گۆشەنیگای ئەسکەندەر بۆ بنیاتنانی ئیمپراتۆرییەتێکی جیھانی کە ھەموو ڕۆژھەڵات وڕۆژئاوا بگرێتەوە، ئەم بیرۆکەیەش پاڵنەرێک بوو بۆ ھەڵمەتە سەربازییەکانی دواتری سولەیمان لە ئاسیا وئەفریقا وئەورووپا.
کورتەیەک لەسەر سوڵتان سولەیمان
سوڵتان سولەیمان قانونی ٤٦ ساڵی لە لوتکەی دەسەڵاتی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانیدا بەسەربرد، کە لەم ماوەیەدا دەوڵەت گەیشتە لوتکەی پلەکانی ھێز ودەسەڵات، ڕووبەرەکەی فراوانبوو و ودەسەڵاتی بەسەر زۆر لە دەوڵەتەکانی ھەرسێ قاڕەکەدا ھەبوو، سامداری سوڵتان ھەموو جیھان گرتەوە، لە دەوڵەتەکەیدا ڕێکخستن ویاسا پێشکەوت کە ژیان بە ڕێکی ویاسا بەڕێوە دەچوو بێ ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامی لابدرێت کە نەوەی عوسمان سوربوون لەسەر ڕێزگرتن وپابەندبوون پێوەی لە ھەموو لایەکی دەوڵەتەکەیاندا، ھەروەک ھونەر وئەدەب پێشکەوت، وبینا وتەلارسازی گەشەی سەند.
گرتنە دەستی دەسەڵات
سوڵتان سولەیمان قانونی دەسەڵاتی گرتە دەست دوای مردنی باوکی سوڵتان سەلیمی یەکەم لە ٢٢ی ئەیلولی ١٥٢٠ز، دەستی کرد بە بەڕێوەبردنی دەوڵەتەکەی وئاڕاستەکردنی سیاسەتەکەی، وتارەکانی دەست پێ ئەکرد بەم ئایەتە پیرۆزە {إِنَّەُ مِن سُڵیْمَانَ ۆإِنَّەُ بِسْمِ الڵّەِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ}، لە ماوەی حوکمەکەیدا سوڵتان کۆمەڵێکی زۆر ئیشی بە ئەنجام گەیاند کە گرنگیان ھەبوو لە ژیانی دەوڵەتدا.
ھاوپەیمانی لەگەڵ فەڕەنسا
thumb|180px|کەشتیگەلی عوسمانی لە زەریای ھندی لە سەدەی شانزەدا دوژمنایەتی ھەبوو لە نێوان پاشای فەڕەنسا (فڕەنسوای یەکەم) وشارلکانی پاشای ئیسپانیا وئیمپڕاتۆری ئیمپڕاتۆریتی ڕۆمانی پیرۆز، کە بەمە شارلکان حوکمی بەشێکی زۆری ئەوروپای ئەکرد کە ئەڵمانیا و ھۆڵەندا و نەمسا و مەجارستان و ئەوانی تری ئەگرتەوە، لەبەر ئەوەی پاشای فەڕەنسا ئەو ھێزەی نەبوو کە بەرەنگاری بێتەوە، ھەوڵی نزیکبوونەوەی لە دەوڵەتی عوسمانیدا.
وەفدێکی قەڕەنسی ھاتن بۆ لای سولەیمان قانونی وداوایان لێکرد ھێرش بەرێتە سەر مەجەڕ بۆ پەرتەوازەکردنی سوپای شارلکان ولاوازکردنی، وسوڵتان پەیامێکی بۆ نوسی کە بەڵێنی یارمەتیدانی پێدا، کە ئەییویست سود لەم فرسەتە وەربگرێت بۆ لێدانی شانشینی نەمسا و توندکردنی چنگی لە وڵاتەکانی ئەورووپا، ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی پێبکرێت کە پەناگرتنی فەڕەنسا بە دەوڵەتی عوسمانی موسڵمان لەگەڵ ئەو ھێزە قورسە کاسۆلیکییە مەسیحییەی ھەیبووە لە ئەورووپا دا ئاماژەیە بۆ ئەو ھێز و ناوبانگ وجیھانییەی عوسمانییەکان ھەیانبووە لەو کاتانە.
بەرھەمی ئەم ھاوپەیمانییە لاوازبونی مەمالیکەکانی شارلکان وکۆمارەکانی ئیتاڵیا بوو، لەگەڵ ئەوەی فەڕەنسا نەیانتوانی سەرکەون بەسەر ئیسپان لە ڕۆژاوا بەڵام شارلکان چەندین خاکی لە دەستدا لە ئەوروپای ڕۆژھەڵات، کە ھێزە عوسمانییە دەریایەکان بە سەرکردایەتی خەیرەدین بەبەروس توانیان شاری نیس ودوورگەی کۆرسیکا بگەڕێننەوە لە بەرژەوەندی فەڕەنسییەکان، ھەروەک کەشتیگەلی عوسمانی سەرکەوت بەسەر ھێزە دەریایییە ئیسپانی وئیتاڵییەکان لە چەند شوێنێکی جیاوازدا.
ھاوپەیمانی فەڕەنسی عوسمانی ویستیان غەزوی ئیتاڵیا بکەن بە ھۆی دەوڵەمەندی شارە ئیتاڵییەکان وپێشکەوتنی ڕۆشنبیریان وھەروەھا بەھۆی بوونی بنکەی پاپای سەرکردەی مەسیحی لە ڕۆما، وسلیمان بە ھەزار سەربازەوە ھێرشی کردە سەر ئیتاڵیا لە ڕۆژھەڵاتەوە وخەیردین بەربەروس دابەزی لای باشوری بەندەری ئۆترانەی ئیتاڵی، وفەڕەنسییەکان چوون پێشەوە لە ڕۆژئاوای ئیتاڵی، بەڵام ترسی پاشای فەڕەنسی کە تۆمەتبار ئەکرا بە لە مەسیحییەت پاشگەزبووەتەوە لەلایەن خەڵکەکەی وپیاوە ئاینییەکانەوە لەبەر ئەو ھاوکارییە سەربازییەی لەگەڵ دەوڵەتێکی موسڵماندا کردوویەتی، وایلێکرد کە ئیشە سەربازییەکانی بوەستێنێت وئاگربەست بکات لەگەڵ شارلکان، ھەرچەند ئەگەر ئەم پلانە سەربازییە وەک ئەوی داڕێژرابوو جێبەجێبکرایە ئیتاڵیا بەتەواوی ئەھاتە ژێر دەستی عوسمانی.
لە ڕۆژاوا
thumb|250px|right|شەڕی موھاکس (موھاج) لە ساڵی ١٥٢٦ز گۆڕەپانەکانی جەنگی عوسمانییەکان تێیدا ئەجوڵان زیادی کرد لەبەر زۆربوونی دەسەڵات وجەماوەرییەکەی لەم سەردەمەدا، سولەیمان ھێرشی برد بۆ بەلەگراد وگەڕایەوە بۆ غەزووی شانشینی مەجەڕ دوای ئەوەی مەجەڕییەکان تاکە دوژمنی عوسمانی بوون مابوونەوە لە دوای ڕوخانی بیزەنتی وسڕب وبولگار، سولەیمان گەمارۆی بەلەگرادی دا وفەتحی کرد لە ساڵی ١٥٢١ز.
ھەروەھا دوورگەی ڕۆدوس لەبەر ئەو شوێنە ستراتیژییە گرنگەی ھەیەتی لە دەریای ناوەڕاستدا وبۆ ڕێگرتن لە تێپەڕبوونی ھەر کەشتیگەلێکی نەیاری عوسمانییەکان لە کاتی شەڕدا، سوڵتان سولەیمان سودی لە ناکۆکییەکانی بارودۆخی ئەو کاتەی ئەورووپا وەرگرت ودوورگەی ڕۆدوسی فەتح کرد ساڵی ٩٢٩ک،
دوای ناردنی پەیام لەگەڵ پاشای فەڕەنسا پەیوەنیدییەکانی سوڵتان سەلیم لەگەڵ مەجەڕدا تێک چوو کە ھێرشی کردە سەریان بۆ ئەوەی لاوازیان کات وھەندێک لەو فشارەی لەسەر فەڕەنسییەکان بوو کەمبکاتەوە لە ڕۆژئاوادا، سولتان سوپاکەی کۆکردەوە ولە بەلەگرادەوە ڕۆیشت بەرەو مەجەڕ وبە سوپای مەجەڕی گەیشت لە ناوچەی موھاکس لە شەڕی موھاکسدا لە ساڵی ١٥٢٦ز وبە سەرکەوتنی عوسمانییەکان کۆتایی ھات وسوڵتانەکەیان کلیلی پایتەختی بۆدی پێدان (بۆد واتە شاری بەرز)، شاری بۆدابست ئاماژەبوو بۆ دوو شاری جیا کە بۆدا و بست بوون، بەرگری مەجەڕی دەستی پێکردەوە بەڵام شکستیان ھێنا و عوسمانییەکان بوونە ھێزی باڵادەست لە ئەوروپای ڕۆژھەڵات.
پاشان گەمارۆی ڤێیەنای دا ساڵی ١٥٢٩ز بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لە فەتحکردنیدا، وجارێکی تر گەمارۆی دایەوە ساڵی ١٥٣٢ز کە ئەمجارەش ھەمان ئەنجامی جاری یەکەمی ھەبوو، لەبەر خراپی کەش وھەوا کە یارمەتیدەر نەبوو بۆ گواستنەوەی ھۆکارەکانی گەمارۆدانەکەیان لە قوستەنتینییەوە بۆ ڤێیەنا وئەو ڕێگە دوورەی لەبەردەم سوپادا بوو، سوڵتان ھێزەکانی کێشایەوە.
لە ڕۆژھەڵات
thumb|240px|جەنگی پروزە لە ساڵی ١٥٣٨ز دوای جێگیر کردنی سنورەکانی لە ئەوروپادا، سولەیمان ئاڕاستەی گۆڕی بۆ ئاسیا وھەڵمەتێکی گەورەی لە دژی دەوڵەتی سەفەوی شیعە برد کە دوو ھۆکاری سەرەکی ھەبوو یەکەمیان کوژرانی والی بەغدا لەسەر دەستی شا تەھماسب ودووەمیان ھاوپەیمانی والی بەدلیس بوو لەگەڵ سەفەوییەکان، لە ساڵی ١٥٣٣ز دەستی پێکرد و لە ھەڵمەتی یەکەمدا سەرکەوت بوو لە گرتنی بەدلیس وتەبرێز بە بێ ھیچ بەرگرییەک وچەندین قەڵایان لە ڕێگەکەیاندا گرت وەک وان وئەریوان. پاشان دوای شەڕیکی قورس سوڵتان چووە ناو بەغداوە لە ساڵی ١٥٣٥ز دا وسەردانی مەزاری ئیمامە گەورەکانی ناو عێراقی کرد کە لە پێشیی سولەیمانی دووپات ئەکردەوە لە سەرکردایەتی جیھانی ئیسلامی.
سولەیمان ھەڵمەتێکی تری بردە سەر شا تەھماسب لە ساڵی ١٥٤٨–١٥٤٩ وھەڵمەتەکەی کۆتایی پێھێنا بە چەند دەستکەوتێکی کاتی لە تەبرێز وئەرمینیا ودەستکەوتی بەردەوامی شاری ڤان وقەڵاکانی جۆرجیا، ولە ساڵی ١٥٥٣ز سوڵتان سولەیمان، سێیەم ودوایین ھەڵمەتی برد لە دژی شا، ئەرزڕومی گێڕایەوە ودوایان کەوت تا لە ساڵی ١٥٥٥ز تەھماسبی ناچار کرد بە داننان بە حەقی عوسمانییەکان لەسەر ھەریەکە لە ئەریوان وتەبرێز بەمەش بەغدا وباشوری وڵاتی ڕافیدەین وسەرچاوەی دیجلە وفوڕاتی پاراست و چەند بەشێکی کەنداوی عەرەبی دەستکەوت.
= سەرچاوەکان =
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:شاعیرانی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٤ پۆل:مردووانی ١٥٦٦
ئۆپرا وینفری
ئۆپرا گایل وینفری (لەدایکبوو بە ناوی ئۆرپا گایل وینفری؛ لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥٤) پێشکەشکار، بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆن، خانمەکتەر، نووسەر، و چاکەکاری ئەمریکییە. بەھۆی بەرنامەی The Oprah Winfrey Showەوەوە باشتر ناسراوە، کە لە شیکاگۆوە پەخشدەکرا، کە خاوەنی بەرزترین پلەی بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بوو لە چەشنەکەیدا و بە شێوازێکی نەتەوەیی پەخشدەکرا بۆ ٢٥ ساڵ لە ١٩٨٦ەوە بۆ ٢٠١١. ناسراو بە «شاژنی ھەموو میدیاکان»، دەوڵەمەندترین ئەفریقی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم بوو و یەکەم ملیاردێری ڕەشپێستی ئەمریکای باکوورە، و بە باشترین چاکەکاری ڕەشپێست لە مێژووی ئەمریکا دانراوە. لە ٢٠٠٧ەوە، ھەندێک جار بە دیارترین ئافرەت لە جیھان دادەنرێت.
وینفرێ لە ھەژاریدا لە میسیسیپی لە دایکێکی ھەرزەکاری سەڵت لەدایکبووە و دواتر لە میلوۆکی گەورەبووە. ئاماژەی داوە کە لە منداڵی و سەرەتای ھەرزەکاریدا دەستدرێژی کراوەتە سەر و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا دووگیان بووە؛ لە تەمەنێ گەنجیدا کوڕەکەی لەدایکبووە و بە ساوایی مردووە. وینفری دواتر نێردراوە تا لەگەڵ پیاوێکدا بژیت بە ناوی ڤێرنۆن وینفری، کە سەرتاشێکی تێنێسی بووە، و ئۆپرا بە باوکی خۆی ناوی دەبات، و کارێکی لە ڕادیۆیەکدا دۆزیەوە کە لە قوتابخانەی ناوەندی بووە. لە ١٩ ساڵیدا، پێشکەشکاری ھاوبەشی ھەواڵەکانی ئێوارەی ناوخۆیی بوو. قسەکردنە پڕ ھەستەکانی وینفری یەکسەر وای لێکرد ببرێتە بەشی بەرنامەی ڕۆژ، و دوای خستنی بەرنامەیەکی ناوخۆیی پلە سێی شیکاگۆ بۆ پلەی یەکەم، کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی تایبەت بە خۆی دامەزراند کە بە شێوازێکی نێودەوڵەتی لقی هەیە.
وینفری چەندان خەڵاتی بردووەتەوە لە ژیانی پیشەگەریدا کە پێکدێن لە ١٨ خەڵاتی ئێمی دەی تایم، لەوانەش خەڵاتی دەسکەوتی ژیان و خەڵاتی بەڕێوەبەر، ٢ خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم، لەوانە خەڵاتی مرۆڤدۆستیی بۆب ھۆپ، خەڵاتێکی تۆنی، خەڵاتێکی پیبەدی و خەڵاتی مرۆڤدۆستیی ژان ھێرشۆڵت، کە لەلایەن خەڵاتەکانی ئۆسکارەوە پێی بەخشرا و پاڵێوراوە بۆ دوو خەڵاتی ئۆسکار.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١ پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
جیم کاری
جەیمس یوجین کاری (لەدایکبووی ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢) ئەکتەر، کۆمیدیان، نووسەر، بەرھەمھێنەر و ھونەرمەندێکی کەنەدی-ئەمریکییە، بە نواندنە کۆمیدییە پڕ وزەکانی ناسراوە، کاری یەکەمجار ناسرا بەڕۆڵە کەمەکەی لە سکێچی کۆمیدی ئەمریکی زنجیرە تەلەڤزیۆنی ١٩٩٠ی In Living Color. یەکەم ڕۆڵە سەرەکییەکانی لە فیلمدا لە Ace Ventura: Pet Detective (١٩٩٤)، The Mask (١٩٩٤)، Dumb and Dumber (١٩٩٤)، و Ace Ventura: When Nature Calls (١٩٩٥) دا بوو، ھەروەھا. بەجەستەکردنی The Riddler لە فیلمی Batman Forever (١٩٩٥)، و ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی Liar Liar (١٩٩٧).
لە ٢٠٠٠ ەکاندا، ناوبانگی زیاتری دەرکرد بە بەرجەستەکردنی Grinch لە How the Grinch Stole Christmas و بۆ کۆمیدی Me, Myself & Irene (ھەردووکیان لە ٢٠٠٠)، ھەروەھا Bruce Almighty (٢٠٠٣)، Fun with Dick and Jane (٢٠٠٥)، Yes Man (٢٠٠٨)، Horton Hears a Who! (٢٠٠٨)، و A Christmas Carol (٢٠٠٩). لە ٢٠١٠ ەکاندا، کاری ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە فیلمی Mr. Popper's Penguins (٢٠١١)، The Incredible Burt Wonderstone (٢٠١٣)، Kick-Ass 2 (٢٠١٣)، و ڕۆڵی لۆید کریسمەسی بەرجەستەکردەوە لە Dumb and Dumber To (٢٠١٤). ئەو ڕۆڵی دکتۆر ئیڤۆ ڕۆبۆتنیکی گێڕاوە لە Sonic the Hedgehog (٢٠٢٠).
کە بە ڕۆڵی کۆمیدیا زۆر بەناوبانگە، کاری ڕۆڵی درامی سەرکەوتووی ھەبووە. یەکەم ڕۆڵی درامی سەرکەوتووی ڕۆڵی سەرەکی بوو لە فیلمی تەلەڤزیۆنی Doing Time on Maple Drive (١٩٩٢) کە فیلمەکە بۆ خەڵاتی ئێمی پاڵێورا. کاری سەرنجی خەڵکی ڕاکێشا بەڕۆڵەکانی لە The Truman Show (١٩٩٨) و Man on the Moon (١٩٩٩)، کە بەھۆیانەوە دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بردەوە بۆ باشترین ئەکتەر - مۆشن پیکچەری درامی و باشترین ئەکتەر - مۆشن پیکچەری مۆسیقا و کۆمیدیا، دوا بەدوای یەک. ئەو ڕۆڵی سەرەکیشی گێڕاوە لە Eternal Sunshine of the Spotless Mind (٢٠٠٤)، کە پاڵێورا بۆ خەڵاتی بافتا بۆ باشترین ئەکتەر لە ڕۆڵێکی سەرەکی و گۆڵدن گڵۆبێکی دیکە. ڕۆڵە درامییە تازەکانی پێکدێن لە بەرجەستەکردنی جێف پیکسیریلۆ لە زنجیرەی Showtime ی Kidding. ڕۆژنامەی The Guardian ناوی نا بە یەکێک پە باشترین ئەکتەرەکان کە نەپاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار.
لە ٢٠١٣ دا، کاری یەکەم کتێبی بڵاوکردەوە، چیرۆکێکی منداڵان، بەناوی How Roland Rolls; کتێبەکە خەڵاتی گێلێت بێرگسی کتێبی مداڵانی وەرگرت لە ٢٠١٣. لە ٢٠٢٠ دا، کاری یەکەم ڕۆمانی بڵاوکردەوە، Memoirs and Misinformation، کە لەگەڵ دانا ڤاچن نووسیویەتی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە تۆرۆنتۆوە پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەری کۆمیدی پیاوی ئەمریکی پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
لیۆنارد ئۆیلەر
کارەکانی ئۆیلەر
کاتێک فرە ڕادە ڕاستییەکان لە پلەی چوار ، بەمەش بیردۆزێکی گرنگی بەدەست ھێنا لە کۆکردنەوەی تەواوکارییە ناتەواوەکان ، ھەروەھا ئۆیلەر زنجیرەیەک لە ھاوکێشەی دیاری کرد کە تەنھا شیکارێکیان ھەیە ، ھەروەھا ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٣٦دا تێبینی ئەوەی کرد : کە ئەگەر ھاوکێشەکەی لاکرانج ھاوکۆلکەی (x,y) u ھەبێت ئەوا ھاوکێشەکەی
دەتوانێت تەنھا شیکارێک بدات بۆنمونە لە حاڵەتی ھاوکێشەی :
xdx+ydy=x2+y2-r2 کە      ھەیە ئەوا تەنھا شیکار بریتییە لە : x2+y2=٠
سەرچاوەکان
پۆل:لیۆنارد ئۆیلەر پۆل:فیزیکزانانی ڕووس پۆل:ماتماتیکزانانی سویسی پۆل:فیزیکزانانی سویسی پۆل:مردووانی ١٧٨٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٧ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد پۆل:پسپۆڕانی بواری بالیستیک پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست
پی ئەیچ پی
مێژوو
سەرەتای دەرکەوتنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٥ کاتێک لەلایەن ڕاسموس لێردۆرفەوە (بە ئینگلیزی: Rasmus Lerdorf) دامەزرا. لەوکاتەدا ناوی PHPی بۆ دانەنرابوو، بەڵکو پێی دەگوترا PHP/FI.
PHP لەوکاتەدا زمانێکی جێگیر نەبوو، بەڵکو کۆمەڵێک جێبەجێ کردن بوو کە بەپاڵپشتی و بەکاربردنی زمانی پێرڵ (وێب داڕشتن) دەنووسرا، ڕاسموس لەوکاتەدا ناوی لەو کۆمەڵە جێبەجێکردنە نا: Personal Home Page Tools، لەوکاتەدا PHP پێویستی بەوە بوو کە کۆمەڵێ جێبەجێکردنی باشتری بۆ زۆر بکرێ، بۆیە ڕامسوس ھەڵستا بە نووسینی کۆمەڵێک جێبەجێکاری تر لەسەر بنەمای زمانی C، کە وای کرد لەوکاتەدا PHP توانای پەیوەندیکردنی ھەبێت بە بنکەی دراوەوە.
PHP/FI بەشێکی کەمی ئەو کارانەی ڕادەپەڕاند کە وەشاندنەکانی ئێستای PHP ڕای دەپەڕێنن و ھەروەھا زۆربەی گۆڕاوەکانی لە گۆڕاوەکانی پێرڵ دەچوون.
لە ساڵی ١٩٩٧ دا PHP/FI وەشاندنی ٢٫٠ دەرچوو کە ویسترا تێیدا بەھێزتر بکرێت وەک لەوەشانی پێشوو، ھەرچەندە کە گەشەپێدەرانی زۆربوون بەڵام لە ساڵی ١٩٩٧ لەلایەن Zeev Suraski جارێکی تر سەر لەنوێ نووسرایەوە کە ئەمجارە بووە وەشانێکی زۆر بەھێزی PHP کە PHP 3.0 ـبووکە بەوەشانی فەرمی دادەنرا، گرنگی ئەم وەشانەش بێ لە گۆڕین و بەھێزتر کردنی کۆدەکان، گۆڕینی ناوی PHP ـبوو کە لەو کاتەدا بەبێ FI ـوەشێندرا، PHP بوو بە کورتکراوە (PHP: Hypertext Preprocessor) شایەنی باسە ئەم وەشانە لە ساڵی ١٩٩٨ دەرچوو پاش ٩ مانگ تاقیکردنەوە. ھەر لەھەمان ساڵدا پاش دەرچوونی فەرمی PHP 3.0، ھەردوو Zeev Suraski و Andi Gutmans ھەستان بە دووبارە نووسینەوەی بنەماو کۆدە گرانەکانی PHP تا وای لێبێت PHP ـزمانێکی بەربڵاوبێت لەڕووی بەکاربردنەوە. ئەو بزوێنەرەی کە دوای دووبارە نووسینەوەی PHP دەرکەوت Zend Engine ـبوو شایەنی باسە Zend لە پیتەکانی یەکەمی ناوی گەشەپێدەرەکانییەوەوەرگیراوە، پاشان لە ساڵی ١٩٩٩ ئەمیش وەک بزوێنەرێکی سەرکەوتوو بە فەرمی بانگەوازی بۆکرا! لە ساڵی ٢٠٠٠دا PHP 4.0 ـدەرچوو کە ئەم وەشانە تەواو پشتبەستوو بوو بە بزوێنەری Zend، لەم وەشانەدا گەلێک تایبەتمەندی بۆ PHP زۆرکرابوو وەک پاڵپشتکردنێکی باشتری Server و شەکرۆکەی نایاب (Session) و باشترکردنی بواری پارێزگاری. لەگرنگترین ھۆکارەکانی سەرکەوتنی PHP ئەوەیە کە سەرچاوەکراوەیە.
سەکۆبڕ
توانای کارکردنی ھەیە لەسەر زیاتر لە سیستەمێکی کارکردن، بۆ نموونە دەتوانێت کاری پێبکرێت لەسەر سیستەمی لینوکس و ئەشتوانرێت کاری پێبکرێت لەسەر سیستەمی ویندۆز بە شێوەیەکی زۆر نایاب.
ئەیچ تی ئێم ئێڵی تێھەڵکێشکراو
کاردەکات لەسەر ئەو پرۆگرامۆکانەی بەھۆی ئەیچ تی ئێم ئێڵ و پی ئەیچ پی بەڕێوە دەچن.
زمانەکانی سکریپتسازی
ئەم زاراوەیە بەمانای ئەوە دێت کە، زمانی PHP بەکاردێت بۆ دروستکردنی پەڕەکانی وێب یان چاککردن یاخود پەرەپێدانی پرۆگرامۆکەکانی وێب. لە ڕاستیدا لەکاتی کردنەوەی وێب گەڕەکاندا وەک ئینتەرنێت ئێکسپلۆر یان ئۆپێرا مینی یان ئەڤانت شەرت نییە ئەو وێبگەڕانە پاڵپشتی زمانەکە بکەن (PHP) ئەمەش دڵنیامان دەکاتەوە لە نەبونی یاکلای وئاژاوە لە نێوان کۆمپانیای وێبگەڕەکاندا (گەر ئێکسپۆلر یان ھەر وێبگەڕێکی تر پاڵپشتی بکردایە ئەوا وێبگەڕیکەی تر پاڵپشتی لێنەئەکرد و ئەوەش ئەبوە ھۆی جیاوازی بوون لە وێبەکاندا و دابەش بوونی بە چەند یەکەیەکی جیاواز و ئاڵۆزدا) بە کورتی کاتێک بەستەرێک دەکەیتەوە بۆ نموونە https://web.archive.org/web/20130403013938/http://www.webchin.org/Meko/index.%5B%5B%D9%BE%DB%8C ئێچ پی|PHP]] لەوێدا تۆ داوای زمان و پەڕەی PHP دەکەیت نەوەک ئامڕازێک یان جافا سکرپێتیک کە تایبەت بێ بەیەک وێبگەڕ، ئەمەش وا دەکات زمانی PHP سەربەخۆ کارەکانی بکات و لەگەڵ کۆمپانیاکاندا یەک نەگەرێت، ھەر ئەمەشە بوەتە ھۆی زیاتر بەھێز کردنی زمانەکە.
بۆ پی ئەیچ پی بەکار دەھێنیت؟
یەکەم / بەھۆی یەک گرتن لەگەڵ پەڕەکانی وێبدا
یەکێک پرسیارت لێدەکات و دەڵێت، چۆن سود لە زمانی PHP وەردەگریت کە چی زمانەکانی تر زۆر بەکار ناھێنیت؟
تۆش دەڵێیت ڕاستە زمانی html بۆ دروستکردنی وێب سەرکەوتووە، بەڵام ئەمە بۆ کارێکی سەربەخۆی دەبێت (دوور لە بەشداریکردنی خەڵک) یان تاکەکەسی، گەر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بیڵێین (تەنھا چەند پەڕەیەکی ئاسان و کورت، ئەمەش دەبێتە ھۆی زو بێزار کردنی خاوەن وێب و سەردانکەران) بەڵام گەر بتەوێت ڕۆژانە ماڵپەڕەکەت نوێ ببێتەوە بۆ نموونە ناردنی ھەواڵی نوێ و پشتگیریکردنی ئامڕازەکانی گەڕانی ماڵپەڕە بەناوبانگەکان، بەبێ دەستاکری کردنی پەڕەی پرۆگرامۆکەکە و خۆ ماندو کردن، یان ئەتەوێت بزانیت ڕای سەردانکەرانی ماڵپەڕەکەت چۆنەو چۆن نییە یان بتەوێت ماڵپەڕەکەت بۆ فرۆشتن و کڕینی کاڵا بەکاربێنیت، ئەوا پێویستت بە زمانیPHP دەبێت، کە زمانیhtml ئەو کارە فراوانەی پێ ناکرێت.
دووەم / بەخۆڕایییە: زمانی PHP بەبێ ھیچ بەرامبەرێکە (خۆڕایییە) پێویست بە ھیچ ڕێپێدانێک ناکات و بەردەوام لەکار کردن دایە بەبێ وەستان و لە زمانی ASP ناچێت لەم بارانەوە.
بۆڵو
بۆلو شارێکە لە تورکیا، و ناوەندی کارگێڕی پارێزگای بۆڵویە. ژمارەی دانیشتووانی ١٣١٬٢٦٤ کەسە (سەرژمێری ٢٠١٢). بۆلو شوێنی ١٢ ڕۆژنامەی ناوخۆیییە کە لە ناوەندی شارەکە دەردەچن، دوو کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆیی (تەلەڤیزیۆنی کۆرۆغڵو و تەلەڤیزیۆنی ئابانت)، سێ ڕادیۆی ناوخۆیی و شەش گۆڤاری ناوخۆیی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بۆڵو پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پی ئەیچ پی
بۆ پی ئەیچ پی بەکار دەھێنیت؟
سێیەم /پاڵپشتکردنی لەلایەن زۆرێک لە ڕاژەکارەکان: زۆرێک لە ماڵپەڕەکان ھەن کە پاڵپشت لەم زمانە دەکەن (PHP) کە ھەیانە بە خۆڕاین و ھەشیانە بە نرخێکی کەم کاردەکەن بۆ خاوەن وێبەکان.
-Adabas -dBase -Empress -FilePro -Informix -InterBase -mSQL -MySQL -Oracle -PostgreSQL -Solid Sybase -Velocis -some UNIX distributions' dbm -any database that supports ODBC (Open Data Base Connectivity. ASP لەسەر زمانی زمانی ڤیژواڵ بەیسک بنچینەی گرتوە، پاش ھاتنی دۆت نێت و پەیدابوونی c کە ASP.Net ھاتەکایەوە، زمانی C# یش بوو بە کۆڵەکەیەکی تر بۆی، PHP لە زمانی C دروست بووە، ASP پێویستی بە ڕاژەکاری IIS یان PWs ھەیە و بەزەحمەت لە سیستەمی لینوکسدا دەخرێتەگەڕ، بەڵام PHP بەھۆی ڕاژەکاری ئەپاچی ئەپاچی کەلەسەر سیستەمە جۆراوجۆراکان کاردەکات، ئەو کێشەیەی نییە.
گۆڕینی سکریپتەکان (لە ئەی ئێس پی بۆ پی ئەیچ پی و بەپێچەوانەوە)
لەڕێگەی ئامراز و بەرنامەی تایبەتییەوە، سەرھێڵیش ماڵپەر ھەن کە ئەم کارە پێشکەش دەکەن بۆ نموونە Convert PHP to ASP.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٥ پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان پۆل:پی ئێچ پی پۆل:زمانە بەرنامەسازییە دروستکراوەکان لە ١٩٩٥ پۆل:زمانە نووسراوەکان
ئەلکان
ئەلکان (ئینگلیزی: Alkane) ھایدرۆکاربۆنێکی تێرە، زنجیرەیەکی ڕاست یان لقداری گەردیلەی کاربۆنی ھەیە، وە تەنیا بەندی تاک ھەیە لە نێوانیاندا. دوو ڕەگ بوونی بریتیە لە SP3
سەرچاوە
پۆل:ئاوێتە ئەندامییەکان پۆل:ئەلکانەکان پۆل:کۆمەڵە کاراکان پۆل:ھایدرۆکاربۆنەکان
٧ی ئەیلوول
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
زانکۆی مەکگیل
بەستەری دەرەکی
مەڵپەڕی زانکۆی مەکگیل
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانکۆکانی کەنەدا
محەممەدسادق موعتەمدیان
محەممەدسادق موعتەمدیان (لەدایکبووی ١٩٧١ لە کرماشان) سیاسەتوانی کورد و پارێزگاری ئێستای ورمێیە. ئەو پارێزگاری پێشووی خۆراسانی باشوور و خۆراسانی ڕەزەوی بووە. موعتەمدیان کارناسیی ئابووری و کارناسیی باڵای بەڕێوەبردنی لە زانکۆی ورمێ وەرگرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد
ئەنگویلا
ئەنگویلا یان ئەنگویلە (بە ئینگلیزی: Anguilla) چەند دوورگەیەکی خودموختارە سەربە شانشینی یەکگرتوو.
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٠ پۆل:ئەنگویلا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:هەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا پۆل:ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا
٨ی ئەیلوول
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
بڕیارنامەی ٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-توونس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٦١٥‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٥ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٨٥ پۆل:بۆتسوانا لە ١٩٨٥ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٥ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
کاردۆخی
محەممەد ئەمین کوڕی کاکە شێخ محەممەد (بەھائەدین) کوڕی شێخ عوسمانی تەوێڵە ناسراوە بە کاردۆخی (لەدایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩١٦ لە تەوێڵە، عێراق - مردووی ٨ی حوزەیرانی ١٩٨٢ سلێمانی) ناوی تەواوی محەممەد ئەمین کوڕی شێخ محەمەد کە بە کاکە شێخ ناسراوە کوڕی شێخ محەممەد بەھائەدین کوڕی شێخ عوسمانی سیراجەددینی تەوێڵەیە. دایکی کچی مەلا نەجمەددینی مەلا نەزیرە.
ژیان
لە ساڵی ١٩١٦ لە تەوێڵە لەدایکبووە، لە پێنج ساڵیدا لای باوکی و خاڵوانی قورئان و کتێبە ئایینیەکانی خوێندووە، لە ساڵی ١٩٢٩ لە تەوێڵە چووەتە قوتابخانە. لە پاییزی ساڵی ١٩٣٥ خوێندنی سەرەتایی تەواوکردووە، پاشان چووەتە بەغدا لە خانەی مامۆستایان وەرگیراوە و لە ھاوینی ١٩٣٩ خوێندن تەواو دەکات و لە (١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٩) دامەزراوە و بووە بە مامۆستا لە تەوێڵە.
ژیانی مامۆستایەتی
ژیانی مامۆستایەتی لەم شوێنانە تەواو کردووە. لە (١ی نیسانی ١٩٧٠) خۆی خانەنشین دەکات و دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی، واتە (٣١) ساڵ خزمەتی بووە لە پەروەردەدا.
مردن
لە ڕێکەوتی (٨ی حوزەیرانی ١٩٨٢) لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی گردی سەیوان نێژراوە.
کاری ھونەری و ھۆنراوە
کاردۆخی ھەر بە منداڵی حەزی لە خوێندنەوە و لەبەرکردنی ھۆنراوە بووە بە تایبەت ھۆنراوەکانی حاجی قادر و کوردی و مەولەوی، کاریان تێکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل: لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٢
تیمار، سەنگاو
تیمار گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ئیتێربیۆم
ئیتێربیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Yb» و گەردیلە ژمارەی ٧٠.
تیمار، سەنگاو
جوگرافیا
تیمار لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کرپچنە و لە باشوور لەگەڵ گوندی جامڕێزی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی داربەڕوو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میراولی.
ئیتێربیۆم
سەرچاوەکان
ئیتێربیۆم
تیمار، سەنگاو
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئیتێربیۆم
سەرچاوەکان
پۆل:ئیتێربیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
دۆندار
دۆندار یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی
وێنۆک|ھێمای ڕێکخراوی دانوستانی جیھانی
ڕێکخراوی دانوستانی جیھانی ڕێکخراوێکی نێونەتەوەییە کە یاسا جیهانییەکانی بازرگانی ڕێکدەخات و کێشەی نێو ئەندامەکانی چارەسەر دەکات. ئەندامانی ڕێکخراوەی بازرگانیی جیهانی ئەو وڵاتانەن کە ڕێکەوتنامەکانی (نزیک بە ٣٠ ڕێکەوتنامە) ئەم ڕێکخراوەیان واژۆ کردووە. پێگەی سەرەکی ڕێکخراوەی بازرگانیی جیهانی لە جنێڤ ، سویسە. تا مانگی ئازار(مارس)ی 2013، ١٥٩ وڵات ئەندامی ئەم ڕێکخراوە بوون. لە ئێستادا تاجیکستان تازەترین ئەندامی ئەم ڕێکخراوەیە.
ئامانجەکانی ڕێکخراوەی بازرگانیی جیهانی
ئەو ئامانجانەی ڕێکخراوەی بازرگانیی جیهانی ڕووی تێ کردوون، بریتین لە:
پەراوێزەکان
پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٥ پۆل:ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی پۆل:حکوومەتی جیھانی
ساموای ئەمریکا
ساموای ئەمریکا یان ساموای ئەمریکی (بە ئینگلیزی: American Samoa ) ناوچەیەکی سەربە ویلایەتە یەکگرتووەکانە لە ئوقیانووسی پاسیفیک.
* پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٩ پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
لووتیشیۆم
لووتیشیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Lu» و گەردیلە ژمارەی ٧١.
سەرچاوەکان
لووتیشیۆم
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:لووتیشیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
شەڕی ناوخۆیی
وێنۆک|کوژراوەکانی [[شەڕی ناوخۆی ئەمریکا]]
جەنگی ناوخۆ شەڕێکە کە لە نێو سنوورەکانی وڵاتێکدا و بە ھۆکاری سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، ڕەگەزی و ئایینی ڕوو دەدات و لە نێوان دوو یان چەندین دەستەی جیاوازدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شەڕە ناوخۆیییەکان پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی
وێنۆک|250px| یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی یان CPU (کورتکراوەی Central Processing Unit)ـە ئەو پارچەیەی کۆمپیوتەرە کە فەرمانەکانی بەرنامەیەکی کۆمپیوتەری یەکە-بە-یەکە جێبەجێ دەکا و گرنگترین بەشە بۆ بەئەنجامگەیاندنی ئەرکەکانی کۆمپیوتەر. ئەم یەکەیە لەبەر گرنگیی ئەرکەکەی، بە "دڵی کۆمپیوتەر" ناوبراوە. یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی بۆ ئەنجامدانی کردارگەلی سادە و بنەڕەتیی سیستمەکە، برێتی لە کردارە ژمێرەیییەکان، لۆژیکییەکان و کردارەکانی تێچوو/دەرچوو، فەرمانەکانی بەرنامەکە یەک لە دوای یەک جێبەجێ دەکا. وشەی CPU لانی کەم لە دەیەی ١٩٦٠-ەوە لە پیشەسازیی کۆمپیوتەردا بەکار دەچێ. ئەمڕۆ فۆرم، دیزاین و پیادەسازیی CPUکان لەچاو نموونە سەرەتایییەکان زۆر گۆڕاوە، بەڵام کردارە بنەڕەتییەکانیان زیاتر وەکوو خۆی ماوەتەوە.
سەرچاوەکان
دەروازەیەک بۆ یەکەی چارەسەرکردنی ناوەندی
ئەسپیرین
230px|وێنۆک|چەپ|مۆلێکوولی ئەسپیرین ئەسپیرین (بە ئینگلیزی: Aspirin) ناوی تیجاری ئەستیل سالیسیلیک ئەسیدە. ئەم دوا وەکوو دەوایەکی ژانبڕ بە کەڵک دێت. ھەروەھا ھەندێک جاریش بۆ تراو کردنەوەی خوێن.
مێژوو
مرۆڤ بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٨٥٣ ئاشنای ئیسبرینبوو، لەساڵی ١٨٩٩ وەکو چارەسەر بەکارھاتووە، ناوی Aspirin ووشەیەکی ئاڵمانییە، لە رووکی Salicin دەردەکرێت.
ئەسپیرین وەک چارەسەر
بەزۆری بۆ چارەسەکردنی سەرئێش و ھەڵئاوسان بەکاردەھێنرێت. بەڵام چەندین کێشەی لێ دەکەوێتەوە وەک قۆرخەی گەدە یان دوانزە گرێ، لەگەڵ لەدەستدانی تامی خواردن دروستبوونی ناھاوسەنگی لە گوێیکاندا.
سەرچاوەکان
سایتی زانیاری
پۆل:ئەسپیرین پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
فرانسوا-پۆل ئالیبێر
فرانسوا-پۆل ئالیبێر شاعیر و ڕۆژنامەوان ی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٥٣
غەرانیق
یەکەم بەکارھێنانی ئەم دەستەواژەیە دەگەڕێتەوە بۆ ویلیام مویر لە ساڵی ١٨٥٨.
لە چیرۆکەکەدا ھاتووە، کە محەممەد لە مەککە نوێژی لەگەڵ خەڵک دەکرد و سوورەتی نەجمی دەگێڕایەوە، بۆیە کاتێک دەیخوێندەوە شەیتان قسەی لەسەر زمانی ھەڵدا، کە تێیدا ستایشی چەنپەرستانی دەکرد و بۆپاڕانەوەیان لەلای خودا پشتڕاست کردەوە و ئەمانە وشەکانن:(تلك الغرانيق العُلى، وإن شفاعتهن لَتُرتَجَى) ئەوان باڵندەی بەرزخوازن و ھیوای بۆپاڕانەوەیان دەخوازرێت، جا کاتێک ھاوەڵگەران گوێیان لێ بوو، دڵخۆش بوون و دڵنیا بوون و سوژدەیان لەگەڵ پێغەمبەری محەممەددا کرد، چونکە ستایشی خوداوەندەکانی دەکرد و لە نوێژەکانیدا بە باشی باسیانی دەکرد.
گێڕانەوەی بنەڕەتی
200px|وێنۆک|خانمەخوای لات، لەگەڵ خانمەخواکانی مەنات و عوززا، لە تەنیشتی وەستاون. چەندین گێڕانەوەی ڕووداوەکە ھەیە، کە لە پێکھاتەی گێڕانەوە و وردەکاریدا جیاوازن، بەڵام ڕەنگە بە شێوەیەکی بەرفراوان تێکەڵ بکرێن بۆ دابینکردنی چیرۆکێکی بنەڕەتی. وەشانە جیاوازەکانی چیرۆکەکە لە تەفسیرە سەرەتایییەکان (تەفسیری قورئان) و ژیاننامەی پێغەمبەردا تۆمارکراوە، وەک ژیاننامەی ئیبن ئیسحاق. چیرۆکەکە لە شێوازی بنەڕەتی خۆیدا باس لەوە دەکات کە محەممەد تامەزرۆی ئەوە بووە خزم و دراوسێکانی مەککە بگۆڕێت بۆ ئیسلام. لەکاتێکدا ئەم ئایەتانەی سوورەتی نەجمی دەخوێندەوە، بە وەحییەک لە فریشتەی جبرەییل دادەنرێت: جا ھەواڵم بدەنێ دەربارەی لات و عوززا و سێھەمیش مەنات شەیتان فریوی دا بۆ ئەوەی ئەم دێڕەی خوارەوە بڵێت: ئەوان باڵندەی بەرزەفڕن کە ھیوای شەفاعەتیان دەخوازرێت.
وەسفی چیرۆکەکە
لە ساڵی ٦١٥ زایینی دا، ھەندێک لە شوێنکەوتووانی محەممەد بەرەو ئیتیۆپیا ھەڵاتن. بەپێی ڕێکەوتنی ئەل عرواح (تەبەری) زۆربەی کۆچبەران دوای بەھێزبوونی ئیسلام گەڕانەوە بۆ شارۆچکەکەیان، ئەمەش دوای ئیسلامبوونی عومەر و حەمزە بەڵام چیرۆکێکی تەواو جیاواز ھەیە دەربارەی ئەوەی بۆچی کۆچبەرانی ئیتیۆپیا گەڕاونەتەوە بۆ مەککە. ئەم چیرۆکە کە بە «غەرانیق» ناسراوە لە دەقە مێژوویییەکاندا گێڕاوەتەوە. بەگوێرەی ئەم بەسەرھاتە، محەممەد کاتێک سوورەتی نەجمی دەگێڕایەوە دوو ئایەتی خوێندەوە کە شەیتان ھەڵیگێڕابوو، ھەروەھا بوونی سێ خودای مەککەی پەسەند کرد، کە پێی دەوترێت کچەکانی خوا، ستایشی کردوون. ئینجا تکاکاری و تکاو پاڕانەوەی خۆی ھێنایە ناوەوە. لەم سوورەتەدا (ئایەتەکانی ١٩ و ٢٠)، ئاماژە بە سێ بتی بەناوبانگی عەرەبی پێش ئیسلام (لات و عزی و مەنات) دەکات. بەپێی چیرۆکی غەرانیق محەممەد دوو ئایەتی تری خوێندەوە لە دوو ئایەتی خوارەوەدا کە دواتر لە دەقی قورئاندا لابران بەھۆی ئەوە کە شەیتان ئەم ئایەتانەی لەسەر زمانی محەممەد ھێناوە و محەممەدیش پەشیمانە لە دەربڕینی، لەتێکستی قورئاندا لادراوە. دەقی ئەو دوو ئایەتەی کە بانگەشەیان بۆ کراوە لەم شێوەیەیە:
«فاِنّھُن الغرانیقُ العُلی و اِنّ شفاعتَھُنّ لَتُرتَجی» ئەوان باڵندەی بەرزەفڕن کە ھیوای شەفاعەتیان دەخوازرێت.
گێڕانەوەی تەبەری
باسی وردی ئەم ڕووداوە لە مێژووی تەبەریدا دەدۆزرێتەوە (بەرگی شەشەم) (نزیکەی ٩١٥ی زایینی): "پێغەمبەر تامەزرۆی بەختەوەری گەلەکەی بوو، ئارەزووی دەکرد بە ھەر ڕێگەیەک کە بتوانێت بیانباتە لای خۆی. باس لەوە کراوە کە تامەزرۆی ڕێگەیەک بووە بۆ بردنەوەیان باس لەوە کراوە کە تامەزرۆی ڕێگەیەک بووە بۆ بردنەوەیان، بەشێک لەو کارەی کە کردوویەتی بۆ ئەو مەبەستە ئەوەیە کە ئیبن حومەید پێی، لە سەلامەوە، لە محمدی کوڕی ئیسحاق، لە یەزیدی کوڕی زیاد ال -مەدانی، لە محمدی کوڕی کەعب القرازییەوە:
کاتێک پێغەمبەر بینی گەلەکەی لێ ھەڵگەڕاندەوە و سزایان دا لەو شتانەی کە لە خودا ھێنابووی، ھیوای خواست شتێک لە خوداوە بۆی بێت کە بیانکێشێت بۆ لای خۆی. نزیک لەوان. بە خۆشەویستییەکەی و تامەزرۆیی بۆ گەلەکەی، دڵخۆشی دەکرد ھەندێک لەو نەھامەتیانە کەم بکاتەوە کە لە مامەڵەکردن لەگەڵیاندا دۆزیویەتەوە.
پاشان خوای ئایەتھی دابەزاند: سوێند بەئەستێرە کاتێک لەشوێنی خۆی دەترازێت و بەخێرایی بەردەبێتەوە و ئاوا دبێت. ھاوەڵ وھاوڕێی ئێوە گومڕاو سەرلێشێواو نەبووە، لەرێگەی ڕاست و ڕەوان نەترازاوە، قسەو گوفتاریشی لەئارەزوو بازی و ھەواو ھەوەسەوەنییە [Q.53:1] جا ھەواڵم بدەنێ دەربارەی لات و عوززا و سێھەمیش مەنات. ئەوەی بیری دەکردەوە و ھیوای دەخواست بۆ گەلەکەی خستە سەر زمانی و وتی: ئەوان باڵندەی بەرزەفڕن کە ھیوای شەفاعەتیان دەخوازرێت.
قوڕەیش کە ئەو قسەیەیان بیست، خۆشحاڵ بوون. ئەوەی لەبارەی خوداوەندەکانیانەوە وتبووی، دڵی خۆش و گوێیان لێ گرت. باوەڕداران متمانەیان بە پێغەمبەرەکەیان ھەبوو سەبارەت بەو شتانەی کە پەروەردگاریان بۆی ھێناون: گومانیان لە ھیچ خلیسکان و وەھم و ھەڵەیەک نەدەکرد. کە سوجدەی برد و موسڵمانان لەوێدا شوێن پێغەمبەرەکەیان کەوتن و باوەڕیان بەو شتانە ھەبوو کە بۆی ھێناون و گوێڕایەڵی فەرمانەکەی بوون. ھەروەھا ئەو موشریکونانەی قوڕەیش و ئەوانی دیکە کە لە مزگەوتەکەدا بوون سوجدەیان برد بەھۆی ئەوەی کە گوێیان لێبووبوو سەبارەت بە خوداوەندەکانیان دەیگوت. لە ھەموو مزگەوتەکەدا ئیماندار و کافیرێک نەبوو کە سوجدە نەبات. تەنھا وەلید بن المغیرە کە شێخێکی بەساڵاچوو بوو و نەیدەتوانی سوجدە ببات، بەشێک لە خاکی دۆڵی مەککەی لە دەستی دا کۆکردەوە [و بە نێوچاوانیدا دای نا]. پاشان ھەمووان لە مزگەوتەوە بڵاوبوونەوە.
ئەو شوێنکەوتانەی پێغەمبەر کە کۆچیان کردبوو بۆ خاکی حەبەشە، گوێیان لە کاروباری سوجدە بوو، و پێیان ڕاگەیەندرا کە قوڕەیش ئیسلامی قبوڵ کردووە. ھەندێک لە پیاوان لە نێوانیاندا بڕیاریان دا بگەڕێنەوە و ھەندێکی دیکەشیان مانەوە.
جبرەییل ھات بۆ لای پێغەمبەر و گوتی: 'ئەی محمد چیت کردووە؟ ئەو شتانەت بۆ خەڵکی خوێندەوە کە من لە خواوە بۆت نەھێناوم، و ئەوەت وتووە کە پێت نەگوتراوە. '
لەو کات پێغەمبەر زۆر دڵتەنگ بوو و زۆر لە خودا ترسا. بەڵام خودا بە میھرەبانی خۆی وەحییەکی بۆ نارد، دڵنەوایی دا و گەورەیی ئەوەی ڕوویدابوو کەم کردەوە."
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخنە لە ئیسلام پۆل:ئایەت پۆل:شەیتان پۆل:ئیسلام و سیاسەت
ئانری باربووس
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٣٥ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور پۆل:بۆڵشەڤیکەکان پۆل:ژیاننامەنووسانی نێر
فایڤ سیکێندز ئاف سەمەر
٥ چرکە لە هاوین لە ١١ی دێسەمبری ٢٠١١ درووستکرا کە سەرەتا لووک هەمینگز، مایکڵ کلیفۆرد و کەڵیووم هوود کە هەرسێکیان لە خوێندنگای Norwest Christian College دەیانخوێند بەشداری بوون. ئەمگرووپە سەرەتا هەندێ ڤیدیۆی خۆیان لە کاتی وتنەوەی گۆرانی گۆرانیبێژانی تر بڵاو کردەوە. لە دێسەمبری ٢٠١١ درامی ئافرەتی گرووپەکەیان بە ناوی ئەشتن ئیروین هاتە گرووپەکەیان، گرووپەکە لە یووتیوب دا ٥ ملیۆن شوێنکەوتوو و لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان دا لایەنگری زۆریان هەیە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١١ لە ئوسترالیا پۆل:گرووپە مۆسیقیەکانی ئوسترالیا پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠١١
بڕیارنامەی ٥٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٥ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٨٥ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٨٥ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٥ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ھافنیۆم
ھافنیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Hf» و گەردیلە ژمارەی ٧٢.
سەرچاوەکان
ھافنیۆم
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:ھافنیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان پۆل:زانستی ماددە
کێڤن بیتی
تۆماس کێڤن بیتی (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣ – مردووی ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨) یاریزانی تۆپی پێی ئینگلیزی بوو. لە ھەردوو ئاستی پیشەیی و نێودەوڵەتیدا یاری کردووە، لە ١٦ی نیسانی ١٩٧٥ یەکەم یاریی نەتەوەیی خۆی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قوبرس کرد و لە ١٢ی تشرینی ساڵی ١٩٧٧ کوتا یاریی نەتەوەیی خۆی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی لۆکزامبۆرگ کرد یاریزانێک بوو کە تەنھا ١ گۆڵی لەیاریی نەتەوەییدا تۆمارکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە سوێد
یاسای زانستی
یاسای زانستی یان بنەمای زانستی دەربڕینێکی زارەکیی پوختە یان بیرکارییانەی پەیوەندییەکە کە نیشاندەری پرەنسیپێکی بنەڕەتیی زانستە، وەکوو یاسای ڕاکێشانی گەردوونیی نیوتن.
ھەردەم پێویستە کە یاسایەکی زانستی لەژێر ھەلومەرجی ھاوشێوەدا شایەنی بەڕێوەبردن بێت و ئاماژە بە پەیوەندییەکی ھۆیی لە نێوان توخمە پێکھێنەرەکانیدا بکات.
ئەمانەش ببینە
پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:ھۆدارێتی پۆل:پێڕستەکانی پەیوەندیدار بە زانست پۆل:یاسا ئەزموونییەکان پۆل:یاسا زانستییەکان
تانتالۆم
تانتالۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Ta» و گەردیلە ژمارەی ٧٣.
سەرچاوەکان
تانتالۆم
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:تانتالۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ئالان کوردی
250px|وێنۆک|تەرمی ئالانی تەمەن سێ ساڵ لە کەناری دەریا. ئالان کوردی (لە سەرەتادا بە ئایلان کوردی ناوی لە ڕاپۆرتەکاندا ھێنرا)  (٢٠١٢ - ٢٠١٥) کوڕێکی تەمەن سێ ساڵی کوردی ڕۆژئاوای کوردستان بوو، کە ببوو بە مانشێتی زۆرینەی میدیاکانی جیھان دوای خنکانی لە دەریای ناوین، وەک بەشێک لە قەیرانی کۆچبەرە سوورییەکان. وێنەی لاشەی منداڵەکە لەلایەن ڕۆژنامەنووس نیلووفەر دەمیر گیرا و بەخێرایی لە جیھاندا بڵاوبوویەوە، کاردانەوەی نێودەوڵەتی لێ کەوتەوە. لەبەر ئەوەی خێزانی ئالان کوردی ھەوڵیان دابوو بگەن بە کەنەدا، مردنەکەی لەگەڵ قەیرانی کۆچبەران بووە یەکێک لە بابەتەکانی ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠١٥ی کەنەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:مردنەکان بەھۆی خنکان پۆل:کۆچبەرە سوورییەکان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠١٢
٩ی ئەیلوول
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
یاسر عەرەفات
thumb|یاسر عەرەفات لەساڵی [[١٩٩٩ دا]] یاسر عەرەفات کەسایەتی سیاسەتمەداری فەڵەستینی ناوی تەواوی موحەمەد یاسر عەبدولرەئووف عەرەفات لە ٢٤ی ئابی ساڵی ١٩٢٩ لەدایک بووە لە شاری قاھیرە لەووڵاتی میسر ، ناوبراو سەرۆکی فەلەستین بووە لە ماوەی نێوان (٢٠ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٦ تاوەکوو ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٤) سەر بە پارتی تەحریری فەلەستینی ، عەرەفات بەر لەوەی ببێتە سەرۆکی فەلەستین ئەندازیاری مەدەنی بووە ، ناوبراو بەکەسایەتیەکی دیبلۆماسی ناسرابوو لە جیھان تەنانەت لای ئیسرائیلیەکانیش کە چەندین دانیشتنی لەگەڵ بەستوون بەھابەشی ئەمریکا ، یاسر عەرەفات ژیانی ھاوسەری لەگەڵ سوھا عەرەفات پێکھێناوەو خاوەنی منداڵێک بوون بەناوی زەھوا عەرەفات ، یاسر عەرەفات بەدامەزرێنەر و ڕێکخەری بزوتنەوەی فەتح و بزوتنەوەی ئازادی خوازی فەلەستینی دادەنرێت و لەساڵی ١٩٩٤ خەڵای بۆبڵی لە ئاشتی پێ بەخشراوە یاسر عەرەفات لە ١١ی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٤ لەتەمەنی ٧٥ساڵی گیانی لەدەستدا لە نەخۆشخانیەکی فەرەنسی و دواتر تەرمەکەی لە پاریس گەڕاندرایەوە ڕامەڵا لە فەلەستین و لەساڵی ٢٠١٢ کەناڵی جەزیرە لە ڕاپۆرتێکیدا پشکنینی بۆ کەلوپەل و جلوبەرگەکانی یاسر عەرەفاتی سەرۆکی کۆچکردووی فەلەستین، کە نۆ مانگی خایاندووە، دەرکەوتووە ھۆکاری مردنەکەی دەرمانخواردکردنە بە مادەی پلۆتۆنیۆم کە مادەی پلۆتۆنیۆم، مادەیەکی تیشکدەرەوەی ژەھراوییە، تیشکی ئەلفا پەرش دەکات، ئەو تیشکەش دەبێتە ھۆی تێکشکاندنی خانەکانی جەستەی مرۆڤ و پاشان کوشتنی
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:مردووانی ٢٠٠٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:ئەندازیارانی شارستانی پۆل:خەڵکی قاھیرە
بڕیارنامەی ٥٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٥ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٥ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
شارستانی مەریوان
شارستانی مەریوان لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری مەریوانە. بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ١٦٨٧٧٤ کەس بووە.
مەریوان لە باکوورەوە بۆ شاری سەقز، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە سنە، لە باشوورەوە بە پارێزگای کرماشان و پاوە و لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی عێراق، واتە باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی مەریوان پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
تەنگستن
تەنگەستێن یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «W» و گەردیلە ژمارەی ٧٤.
سەرچاوەکان
تەنگەستێن
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسپانیا پۆل:تەنگستن پۆل:توخمە کیمیایییەکان
جەلال مەلەکشا
جەلال ڕەحیمی مەلەکشان ناسراو بە جەلال مەلەکشا (١٩ی ئازار ١٩٥٢ – ٣١ی تشرینی یەکەم ٢٠٢٠ز/ ٢٨ی ڕەشەمەی ١٣٣٠–١٠ خەزەڵوەری ١٣٩٩ک. ھ) شاعیر، نووسەر، ڕۆژنامەوان، ڕەخنەگر، چالاکی سیاسی_کۆمەڵایەتی و ئەندامی کانوونی نووسەرانی ئێران بوو.
جامڕێزی خواروو
جامڕێزی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جەلال مەلەکشا
لە بواری خوێندندا، بڕوانامەی دیبلۆمی لە ئەدەبیاتی فارسیدا وەرگرتووە و دواتر بەھۆی چالاکیی سیاسی و زیندانەوە ناتوانێ درێژە بەخوێندن بدات.
مەلەکشا لە تەمەنێکی کەمدا، ئارمانج‌خوازانە دەست بەنووسین دەکات و بەخێرایی دەتوانێت پەنجە‌مۆری چالاکی و داھێنانە ئەدەبییەکانی بەسەر لاپەڕەی مێژووی ئەدەبی ھاوچەرخی فارسی و کوردیدا بنەخشێنێت. جەلال لە دیارترین و کاریگەرترین دەنگەکانی ڕەوتی نوێخوازیی شیعری کوردیی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. مەلەکشا بە کەڵک‌ وەرگرتن لە زمانێکی ئوستوورەیی، شیعری نوێی کوردی و شیعری بەرگریی ڕۆژھەڵاتی کوردستانی بەرەو قۆناغێکی تازە برد. مەلەکشا جگە لە شیعر، لە بواری چیرۆک، ڕۆژنامەوانی، لێکۆڵینەوە و وەرگێڕاندا بەرھەمی بەرچاو و زۆری لێ بەجێماوە. بەشێ لە شیعرەکانی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانەکانی؛ ئینگلیزی، فەڕەنسی، ڕووسی، عەرەبی، سویدی، فارسی، ئیسپانی و ھتد.
جامڕێزی خواروو
جوگرافیا
جامڕێزی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی جامڕێزی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی مەسۆی بچوک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی درۆزنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەپەسپی سەروو.
جەلال مەلەکشا
مەلەکشا لە شیعری فارسیدا، لەژێر کاریگەریی نیمایووشیج، مەھدی ئەخەوان سالیس و ئەحمەدی شاملوودا بووە و لە سەرەتای نووسینی شیعری کوردیدا، عەبدوڵا گۆران، لەتیف ھەڵمەت، عەبدوڵا پەشێو و شێرکۆ بێکەس بەسەر ڕەوتی نووسینیدا کارگەری زۆریان ھەبووە.
جامڕێزی خواروو
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
جەلال مەلەکشا
جەلال مەلەکشا کە نەخۆشییەکی درێژخایەنی ھەبوو لە کۆتاییدا، ئێوارەی ڕۆژی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ بەھۆی جەڵتەی دڵەوە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی گوندی مەلەکشانی سەر بە شاری سنە و لە زێدی بابی و باپیرانیدا بە خاک سپێردرا.
منداڵی و میرمنداڵی
جەلال مەلەکشا، ٢٨ی ئازاری ١٩٥٢ی زایینی، لە گوندی مەلەکشانی سەر بە شاری سنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایکبووە. ناوی باوکی ئەحمەد ڕەحیمی مەلەکشان و دایکیشی ئامینە گەوێڵی کێڵانەیە. جەلال یەکەم منداڵی خێزانەکەی بووە و خاوەنی سێ خوشک و سێ برای دیکەیە. ھەر لە منداڵییەوە، پێش ئەوەی بڕواتە مەکتەب لەژێر کاریگەریی مامێکی خوێندەواری بە ناوی عەبدولڕەزا، فێری خوێندن و نووسینی کوردی دەبێت، وەک خۆی باسی کردووە: «پێنج ساڵان بووم، کە مامم بە ھاندان و بە زۆر، شیعری شاعیرانی کلاسیکی وەکوو نالی و مەحوی و ھتدی پێ لەبەر دەکردم». جەلال ٨ ساڵان بووە کە باوکی لە دایرەی کشتوکاڵی شاری سنە دادەمەزرێت و بەماڵەوە دەڕۆنە سنە و لەو شارەدا نیشتەجێ دەبن. لەبەر ئەوەی کە تەمەنی جەلال سەرەوەی ٧ ساڵ بووە بە کێشەیەکی زۆر لە قوتابخانە وەردەگیرێت. بەھۆی بارودۆخی وڵاتی ئێران و قەدەغەبوونی خوێندن بە زمانی دایکی، وەکوو ھەموو منداڵە کوردەکان بە ناچاری بە زمانی فارسی دەخوێنێت. قۆناغی خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەکانی «شێخ موھاجیر»، «سەعدی»، «چواری ئابان» و «سەعدی ژمارە ٢» تەواو دەکات و قۆناغی ناوەندی و دواناوەندی لە قوتابخانەکانی «شاپوور»، «بووعەلی»، «ڕازی»، «غەزاڵی» و «ھیدایەت» دەخوێنێت و دیپلۆمی وێژەیی لە زمانی فارسیدا وەردەگرێت.
چالاکیی سیاسی
جەلال مەلەکشا لە تەمەنێکی کەمدا، تێکەڵاوی کاری سیاسی دەبێت. ئەو کە بە نووسینی شیعر و چیرۆک بە خێرایی توانیبووی جێگایەکی تایبەت لە ڕۆژنامە و گۆڤارە فارسییەکاندا بۆ خۆی بکاتەوە، چەندین جار لە بەر نووسراو و بیروبڕواکانی دەکەوێتە بەر لێپرسینەوەی ساواک و ڕەوانەی زیندان دەکرێت. زیندان بۆ جەلال دەبێتە زانستگایەک و لە زینداندا لەگەڵ چەندین کەسایەتیی سەر بە حیزب و ڕێکخراوە گەورە و بچووکەکان ئاشنایەتی پەیدا دەکات و بیروبڕوای زۆرێک لە گرووپە چەپ و سیاسییە کوردەکان و ھەروەھا فیدایی و موجاھید دەناسێت. بۆ نموونە لە زیندانی ناوەندیی سنە لە گەڵ «بێھرۆز حەقی مەنیع»، خەڵکی شاری تەورێز و ئەندامی ناسراوی فیدایییەکان ئاشنا دەبێت. حەقی مەنیع بۆ ماوەی دوو ساڵ لە زینداندا «ماتریالیسمی دیالکتیکی مێژوویی» دەڵێتەوە و جەلال کەڵک لە وانەکانی دەگرێت و وەکوو مامۆستایەکی زۆر توانا ناوی دەبات. پێش شۆڕشی گەلانی ئێران مەلەکشا دەبێتە ئەندامی سازمانی چریکی فیدایی لە کوردستان و تا کۆتایی‌ھاتن بە ڕژیمی پاشایەتی لە ئێران وەکوو ئەندامی ئەو حیزبە چالاکی دەنوێنێت و پاش ئەوەش دەبێتە ئەندامی کۆمەڵە و لە چالاکییەکانیدا بەشداری دەکات و ھەر بەھۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە لە ھەر دوو ڕژیمی پاشایەتی و کۆماری ئیسلامیدا نزیک بە دوازدە ساڵ زیندانی دەکرێت. ڕەنگدانەوەی چالاکییە سیاسییەکانی جەلال مەلەکشا لە زۆربەی بەرھەمەکانی ئەو سەردەمەیدا بە ڕوونی دەبینرێت. دواتر کە لە چالاکیی حیزبایەتی دەکشێتەوە، لە وتووێژێکدا دەڵێت: «مرۆڤ ناتوانێ خۆی لە سیاسەت بدزێتەوە، بەتایبەت خاوەن قەڵەم! بەڵام نابێ ھونەر لە چوارچێوەی حیزبێکدا زیندانی بکرێ، بەرپرس‌بوون بەرامبەر بە حیزبێک سەربەستیی بیر و ئەندێشە لە ناو دەبات».
زیندان
جەلال مەلەکشا لە قۆناغی گەنجیدا تێکەڵی کاری سیاسی دەبێت و بەھۆی نووسراو و چالاکییە سیاسییەکانییەوە چەندین جار زیندانی کراوە. یەکەم جار ساڵی ١٩٦٩ لە ڕژیمی پاشایەتیدا و کاتێ تەمەنی حەفدە ساڵان بووە بەھۆی شیعرێکەوە ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی و ئەشکەنجەی ساواک دەبێت و لەوە بە دوا زۆر جار بە ھۆکاری گەورە و بچووکەوە دەستبەسەر دەکرێت و ھەر جار، چەندین مانگ بەند دەکرێت. ساڵی ١٩٧٢ حوکمی چوار ساڵ زیندانی بەسەردا دەسەپێنن کە پاش دوو ساڵ ئازاد دەکرێ. لە ١٩٧٦ دیسان دەکەوێتە بەندیخانە، بەڵام جەلال بەو حوکمانەشەوە ناشکێ و ھەر لە نێو زیندانەوە بۆ یەکەمجار دەستدەکات بە نووسینی چیرۆک و ڕەوانەی گۆڤارە فارسییەکانی دەکات، بەم چیرۆکانەش دیوێکی‌تر لە ژیانی ئەدەبی خۆی دەردەخات. ئەو چیرۆکانەی کە لە نێو زیندانەوە ڕەوانەی دەرەوەی دەکات، ئەوەندە کاریگەر دەبن کە دوای ئازادبوونی لە زۆر شوێن ناوی دەرکەتووە و ناسراوە و لەگەڵ زۆرێک لە ئەدیب و نووسەر و شاعیر و چالاکوانە سیاسییەکانی سەردەم دۆستایەتی و ئاشنایەتی پەیدا دەکات. ساڵی ١٩٧٨، لە گەرمەی شۆڕشی گەلانی ئێراندا دیسانەوە دەکەوێتە زیندان، بەڵام پاش چەند مانگێک ڕژیمی پاشایەتی لەژێر تەوژمی خەباتی گەلاندا ناچار زۆربەی زیندانییە سیاسییەکان ئازاد دەکات. پاش لەناوچوونی ڕژیمی پاشایەتی، قەڵەمە بوێرەکەی جەلال، ھەرگیز بەرامبەر دەسەڵاتی داگیرکەر ئارام ناگرێت و بەرپرسیارانە لە ئاست ئازار و مەینەتی گەلەکەی چالاک دەبێت. پاش شۆڕش و لە کۆماری ئیسلامیشدا لە ڕیزی سەرەتاییترین چالاکوانانی کورددایە کە دەستبەسەر و زیندانی دەکرێت! لەبەر چالاکییەکانی جەلال بۆ ماوەیەک تەنانەت ھەموو ئەندامانی بنەماڵەکەیشی سەرجەم دەکەونە ژێر گوشاری ڕژیم و زیندانی دەکرێن. ھەروەھا چەندین جار ھەوڵدەدرێت، بەھییە خانمی ھاوژینی کە لە سنە مامۆستای قوتابخانە بووە، لە کار لابدرێت و وەک سزادان بۆ چەندین شاری دی دووری دەخەنەوە.
جەلال مەلەکشا ساڵی ١٩٨٣، جارێکی‌تر دەکەوێتە بەر پەلاماری ڕژیم و سزای دە ساڵ زیندان و دوورخستنەوە و پازدە ساڵ زیندانی ھەڵپەسێردراوی بە سەردا دەسەپێندرێت، لە کاتی دەستبەسەریشدا، ھەرچەند مانگێک لە زیندانێکەوە بۆ زیندانێکی‌تر دەگۆازرێتەوە و لەم گواستنەوانەدا زۆر لە نووسراوەکانی لەناو دەچێت، ھەندێکیان وەک ئەمانەت دەدرێتە دەستی دۆست و ئاشنا کە ڕەوانەی دەرەوەی بەندیخانە بکرێ و بە داخەوە بە دەگمەن دیسان دەستی جەلال دەکەونەوە و ھەندێ‌تریشیان دەکەوێتە دەست زیندانەوانەکان و چەندین دەفترە شیعری لە بەرچاوی دەسووتێندرێت!
پاش نزیک بە چوار ساڵ تێپەڕاندنی حوکمی زیندان، بە فەرمانێکی بەخشین وەک زۆربەی کوردە بەندکراوەکان ئازاد دەبێت. دواتر و لە سەردەمی ئیشکردنی لە گۆڤاری سروەشدا، ناوبەناو، بەھۆی جیاوازەوە قوڵبەست دەکرێ و چەند جاری‌تر ڕەوانەی زیندان دەکرێت.
ئەزموونی زیندان ڕەنگدانەوەی زۆری بەسەر شیعرەکانی مەلەکشادا ھەبووە و زۆرێک لە شیعرەکانی بەرھەمی گۆشەی سیاچاڵ و گرتووخانەکانی ھەردوو ڕژیمی پاشایەتی و کۆماری ئیسلامی ئێرانن. جەلال بە تاوانی بیروباوەڕ و ھەوڵەکانی لە پێناو بەدیھاتنی ئامانجە بەرزەکانی مرۆڤایەتی، لە ھەر دوو ڕژیمدا، بە گشتی بۆ ماوەی زیاتر لە دوازدە ساڵی تەمەنی لە زینداندا تێپەڕ کردووە. لە زیندانەکانی ساواک و پاشتر ئیتلاعاتی شاری سنە و زیندانی ناوەندی سنە تا زیندانی ناوەندی ورمێ و زیندانی شارەوانی ئابادان و زیندانی قزڵحەساری کەرەج و ھتد، کە ھەر یەکەیان بۆ ماوەیەک بوونەتە ژووری ئەشکەنجەدانی ئەو!
کانوونی نووسەرانی ئێران
ئەزموونی نووسینی جەلال مەلەکشا لە تەمەنێکی خوارەوە دەستی پێکرد. ئەو لە شیعری نوێی فارسیدا سەرکەوتوویی باشی بەدەست ھێنا و شیعر و چیرۆکەکانی لە زۆربەی گۆڤار و بڵاوکراوە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی ئێراندا چاپ دەکران، تەنانەت دوای ئەوەش کە بەھۆی چالاکییەکانییەوە دەکەوێتە زیندان لە نووسیندا بەردەوام دەبێت و شیعر و چیرۆک و دەقەکانی ڕەوانەی دەرەوەی زیندان دەکات. مەلەکشا ساڵی ١٩٧٧، وێڕای نەبوونی کتێبی چاپکراو، لە بەر بەھێزبوونی شیعر و چیرۆک و دەقە بڵاوکراوەکانی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا، وەک ئەندامی کانوونی نووسەرانی ئێران وەردەگیرێت. ئەمەش لە حاڵەتێکدایە کە مەرجی ناونووسی بۆ ئەندامییەتی لەو ناوەندەدا دوو کتێبی چاپکراو بووە، تاکوو پاشان لەسەر شایەنبوونی ئەندامییەتی نووسەر دەنگ بدرێ، بەڵام ئەندامییەتی جەلال مەلەکشا، بە بێ کتێبی چاپکراو، ئاستی ھێز و توانای قەڵەمی ئەو نووسەرە لە زمانی فارسیدا پیشان دەدات. لەو سەردەمەدا ئەندامانی دیکەی کوردی کانوونی نووسەرانی ئێران «عەلی ئەشرەف دەروێشیان» و «عومەر فارۆقی» بوون. ئەندامییەتی لە کانوونی نووسەرانی ئێران دەبێتە دەرفەتێکی باش بۆ نزیکبوونەوەی زیاتر و دۆستایەتی لە نێوان جەلال و گەورەنووسەران و ئەدیبان و شاعیرانی ئەو سەردەمەی ئێران. بەناوبانگترین ئەندامانی ئەو ناوەندە لەو سەردەمەدا کەسانی وەکوو «مەھدی ئەخەوان سالیس»، «ئەحمەد شاملو»، «ھووشەنگ گوڵشێری»، «جەلال ئال ئەحمەد» و «مەحموود ئیعتمادزادە» بوون.