cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئارتور فیلیپ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئینگلیزە بەڕەگەز ئەڵمانیەکان پۆل:خەڵکی سەدەی ١٩ی ئوسترالیا پۆل:خەڵکی بەریتانیا پۆل:لەندەنیەکان پۆل:دامەزرێنەرانی شار پۆل:مردووانی ١٨١٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٨ پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی پۆل:فەرماندارانی نیو ساوت وێلز
٦٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئاقتاو
ئاقتاو شارێکە لە پارێزگای مانغستاو لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا 180373 کەس بووە. ئاقتاو لە ساڵی ١٩٦٣ەوە شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مانغستاو پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئاسیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٦١ پۆل:شارەکانی کازاخستان پۆل:ئاقتاو پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
وڵکەی کۆمۆنوێلت
وێنۆک|350px|وڵکەکانی کۆمۆنوێلت بە ڕەنگی شین و وڵکەکانی کۆمۆنوێلتی پێشوو بە ڕەنگی سوور نیشان دراون وڵکەی کۆمۆنوێلت لە خاک و موستەعمەرەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی بریتانی پێک ھاتووە کە تێیدا چارڵسی سێیەم بە شێوەیەکی فەرمی وەکوو پاشا و سەرۆکی وڵات دەناسرێ. جگە لە بریتانیا کە چارڵسی سێیەم خۆی لەوێیە، وڵاتانی تر فەرمانداری گشتییان ھەیە کە زۆرتر بە پێشنیاری سەرۆکوەزیرانی ئەم وڵاتە و فەرمانی چارڵسی سێیەم ھەڵدەبژێردرێت، ئەرکەکانی سەرۆکی وڵات ڕایی دەکات. وڵاتانی ئەندامی وڵکەی کۆمۆنوێلت، ژێرلقی گەلانی کۆمۆنوێلتن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان وڵکەی کۆمۆنوێلت پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بریتانی پۆل:پاشایەتی بەریتانیا پۆل:پاشایەتی لە ئوسترالیا پۆل:پاشایەتی لە بێلیز پۆل:پاشایەتی لە کەنەدا پۆل:پاشایەتی لە نیوزیلاند پۆل:شێوازی حوکمڕانی ئیمپڕاتۆریەتی بریتانیا پۆل:گەلانی کۆمۆنوێلت
ڕۆبێرت (بوکەشووشە)
وێنۆک|ڕۆبێرت ڕۆبێرتئەو بووکەشووشەیە کەبەرهەمێکی نووسەر و وێنەکێش (Robert Eugene Otto)ە، ئەم بۆکەشووشەیە لەچەندین فیلمی ترسناک بەکارهێنراوە کەیەکەم فیلمییان لەساڵی ١٩٨٨ بوو بەناوی (Child's Play) لەکەسایەتی (Chucky) دا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەفسانە شارییەکان پۆل:ئەفسانەکانی سەروو سروشتی
کوردستان (ئۆتۆبان)
ئۆتۆبانی کوردستان شاڕێگەیەکی خێرای شاری مەزنی تارانی پایتەختی ئێرانە ناوەندی تاران بە باکووریەوە دەبەستیتەوە و درێژیەکەی ٦٫٢ کیلۆمەترە. دەسپێکی لە باکوور لە ئۆتۆبانی نیایشەوەیە وبە ئاراستەی باکوور بۆ باشوورە لە دوڕیانی ئۆتۆبانی جەلالی ئال ئەحمەد کۆتایی پێدێت و ئەم گەڕەکانە دەبڕیت: یوسف آباد، ئەمیراباد، کاوێسیە و وەنەک.
25px شارێى كوردستان ب‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏و باشوورى تاران|thumb|left thumb|left|هێڵكارى 'ئۆتۆبانى كوردستان' ب‏‏‏ە‏‏‏ هێڵى س‏‏‏ە‏‏‏وز ل‏‏‏ە‏‏‏ س‏‏‏ە‏‏‏ر ن‏‏‏ە‏‏‏خش‏‏‏ە‏‏‏ى تاران
زانیاری تر
پۆل:رێگا <<<<<
بڕیارنامەی ١١٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی ئایاری ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٧٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٧ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
٦٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئاقتوێبێ
ئاقتوێبێ شارێکە لە پارێزگای ئاقتوێبێ لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا 285507 کەس بووە. ئاقتوێبێ لە ساڵی ١٨٨٠ەوە شارە.
ئاڵیاوا کۆن
ئاڵیاوا کۆن، گوندێک سەر بە شاری جوانڕۆی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.
ژمارەی دانیشتووان
ئەم گوندە بەپێی ئاماری فەرمی ساڵی ٢٧٠٦ی کوردی ١٥٠ کەسی تێدا ئەژی.
نەبەزێنراو (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
نەبەزێنراو زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سووپەرهیرۆی ئەنیمەیشنی پێگەیشتووانی ئەمریکییە، لەسەر زنجیرەیەکی ئیمەیج کۆمیکسی بەهەمان ناوەوە لەلایەن ڕۆبێرت کیرکمان، و کۆری واکەر و رایان ئۆتلی دروستکراوە کە لەسەر ئەمازۆن ڤیدیۆ لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ پەخشکرا و ستایشی ڕەخنەگران بۆ ئەنینەیشنەژەی، و ڕیزبەندی ئەکشنەکەی، و ڕۆڵگێڕانەکەی وەرگرت. ئەستێرەکانی زنجیرەکە ستیڤن یون و ساندرا ئۆه و جەی کەی سیمۆنزن. ڕووداوەکانی زنجیرەکە بە دەوری ماڕک گرەیسۆنی ١٧ ساڵان و گۆڕانەکەی بۆ سووپەرهیرۆ لەژێر ڕێنمایی باوکی ئۆمینی مان، بەهێزترین بوونەوەری هەسارەکە، دەسوڕێتەوە. لە نیسانی ٢٠٢١دا، ئەمازۆن زنجیرەکەی بۆ وەرزی دووەم و سێیەم نوێکردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی ئەمازۆن ڤیدیۆ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی دەربارەی هەرزەکاران
ماھاراجا
وێنۆک|ناڵڤادی کریشناڕاجا وۆدیار ساڵی ١٩٠٣ ماهاراجا بەزمانی سانسکریت بەمانای پاشای گەورە یان حاکمی گەورە دێت. لەزمانی ناوخۆییەکانی هیندستان وەک هیندی، پەنجابی، بەنگالی و گوجاراتی بۆ حاکمێکی هیندووئیزم بەکاردێت. ماهاراجا بۆ کەسێکی پیاو یان نێر بەکارێت لەبەرامبەردا دەستەواژەی ماهارانی (Maharani) بۆ کەسێتی مێێە بۆهەمان مەبەست بەکاردێت کەئەمیش دەکرێت ببێتە ژنی ماھراجا یان هەرخۆی شاژنی ناوچەکەبێت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پاشایەتی پۆل:نازناوی خانەدانەکان
گەڕەکی داھۆڵەکان
گەڕەکی داھۆڵەکان کۆمەڵەچیرۆکێکە لە نووسینی شێرزاد حەسەن، بۆ یەکەم جار ساڵی ١٩٩٦ بڵاو بووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی شێرزاد حەسەن
بڕیارنامەی ١١٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مەغریب لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
سنووری نەمسا-ئەڵمانیا
وێنۆک|ڕێڕەوی سنووری ئەڵمانیا و نەمسا (سوور) سنووری نەمسا-ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Grenze zwischen Deutschland und Österreich) درێژییەکەی ٨١٥٫٩ کم (٥٠٧٫٠ میل) یان ٨١٥٫٠ کم (٥٠٦٫٤ میل) لە باشووری ئەڵمانیا و باکووری نەمسا لە ناوەڕاستی ئەورووپا. درێژترین سنووری ھەردوو وڵاتی نەمسا و ئەڵمانیایە لەگەڵ وڵاتێکی دیکە.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری نەمسا-ئەڵمانیا پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٧٢
٦٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆرێ
کۆرێ، گوند ێک سەر بە شاری جوانڕۆ ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ە.
ژمارەی دانیشتوان
ئەم گوندە بە پێی ئاماری فەرمی ساڵی ٢٧٠٦ی کوردی ١٨٤ کەسی تێدا ئەژی.
تاتیانا دو ڕۆنێ
تاتیانا دو رۆنێ ڕۆژنامەوان، نووسەر و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
ڕۆژێکی نوێ
رۆژێکی نوێ بە‌رنامە‌یە‌کی رۆژانە‌ی کە‌ناڵی ئاسمانی کوردساتە‌ کە‌ رۆژانە‌ لە‌ کاتژمێر ٠٩:٠٠ بۆ ١١:٠٠، بە‌یانیان راستە‌وخۆ پێشکە‌شدە‌کرێت جگە‌ لە‌ رۆژانی ھە‌ینی. رۆژێکی نوێ بە‌رنامە‌یە‌کی کۆمە‌ڵایە‌تییە‌ گرنگی دە‌دات بە‌ تە‌وە‌رە‌کانی وە‌ک (تە‌ندروستی، کۆمە‌ڵایە‌تی، ھونە‌ریی، وە‌رزشی، خێزانی، پە‌روە‌ردە‌یی..ھتد).
سنووری ئەڵمانیا-پۆڵەندا
وێنۆک|سنووری مۆدێرن و پۆڵەندا و ئەڵمانیا (لە ساڵی ١٩٤٥ەوە) سنووری ئەڵمانیا و پۆڵەندا (بە ئەڵمانی: Grenze zwischen Deutschland und Polen، بە پۆڵەندی: Granica polsko-niemiecka)، سنووری دەوڵەتی نێوان پۆڵەندا و ئەڵمانیا، لە ئێستادا ھێڵی ئۆدەر-نیسە. درێژی کۆی گشتی ٤٦٧ کم (٢٩٠ میل) و لە ساڵی ١٩٤٥ەوە لە شوێنی خۆیدایە. لە دەریای باڵتیکەوە لە باکوورەوە تا کۆماری چیک لە باشوورەوە درێژ دەبێتەوە.
ناوچە سنوورییە مۆدێرنەکانی پۆڵەندا و ئەڵمانیا نزیکەی یەک ملیۆن ھاووڵاتی ئەو وڵاتانە لەناو پارێزگاکانی ھەر لایەکدا نیشتەجێن
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری ئەڵمانیا-پۆڵەندا پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٤٥ پۆل:براندنبورگ پۆل:مێکلنبورگ-فۆرپۆمەرن پۆل:ساکسۆنیا
مۆزایک
مۆزایک، پرۆگرامێکی تەلەفزیۆنییە لەسەر شاشەی کەناڵی کوردسات، گشت ڕەنگەکانی ھونەر لە خۆدەگرێت، ھەفتانە لە ماوەی نیو کاتژمێر دا بە نوێترین ھەواڵی ھونەرییەوە پێشکەش دەکرێت، بە تایبەتی بواری سینەما و ھۆشیاری سینەما و تێگەشتن لە رەھەند و میتۆدەکانی ئەم ڕەوتە پیشەسازییە بێ ھاوتەیەی کە ناڕاستەوخۆ کاریگەری دەکاتە سەر ژیانی مرۆڤی مۆدێرن، لە لایەکی ترەوە مۆزایک ھەوڵیداوە گۆشەیەکی بچووک بێت بۆ بڵاوکردنەوەی ھەواڵ و چالاکی گۆرانبێژ و سینەماکارانی کورد و بۆ گەیاندنی دەنگی کلاکێتی فیلمە سینەماییەکانی کوردستان بە جیھانی دەرەوە کە ھەنگاوێکی گرنگە بەرەو بەکارخستنەوەی میراتی (یەلماز گۆنای) کە ئەویش چەشنێکی تری خەباتکردن لەپێناو ناسناندنی ناسنامە و کەلتووری گەلەکەمان بە جیھان.
ترکەی خوار
ترکەی خوار، گوندێک سەر بە شاری جوانڕۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.
ژمارەی دانیشتوان
ئەم گوندە بە پێی ئاماری فەرمی ساڵی ٢٧٠٦ی کوردی ٤٣ کەسی تێدا ئەژی.
ئیمتیاز عەلی
ئیمتیاز عەلی لە دایکبووی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٧١. دەرھێنەر، نووسەر و بەرھەمھێنەری فیلمی بۆلیوودە. سەرەتای کارەکانی بە دەرھێنانی بەرنامەی تەلەفزیۆنی دەستیپێکرد، ئیمتیاز کاری دەرھێنانی بۆ بەرنامەکانی ئیمتیحان (Imtehaan)، نەینا (Naina) وە کرکشێترا (Kurukshetra) کردووە. لەساڵی ٢٠٠٥، بۆیەکەمینجار کاری دەرھێنانی بۆ فیلمی سۆچ نا تا کرد، فیلمەکە سەرکەوتوو نەبوو. دواتر بەدەرھینانی فیلمەکانی جەب ھاری مێت سێجەل (٢٠٠٧)، لۆڤ ئاج کەل (٢٠٠٩) وە ڕۆکستار (٢٠١١) ناوبانگی باشی پەیاکرد وەک دەرھێنەری بۆلیوود.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلم فەیر پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ھیندی پۆل:خەڵکی جەمشێدپور
٦٤٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕاکشا باندھان
وێنۆک|خوشکێک راکی بەدەستی براکەیەوە دەبەستێت وێنۆک|سەرۆکوەزیرانی گوجاراتی راکی بۆ سەرۆکوەزیرانی هیند [[نارێندا مۆدی دەبەستێت]] راکشا باندهان یان ڕاکی، بۆنەیەکی ئایینی هیندووئیسمە. کەبەزۆری بەفیستیڤاڵ خۆشەویستی نێوان خووشک و برایان دادەنرێت.هاوکات لای هەندێک کەس ئەو کەلتوورە لەنێوان ئەو هاوڕێیانەش دەکرێت کەپەیوەندی نێوانییان وەک خوشک و برا وایە بەڵام خوشک و برای خوێن نین (واتە لەڕووی بایۆلۆجییەوە خوشک و برانین). جگە لە هیندوویسزمەکان هەریەکە لە پەیڕەوانی ئایینی جاینیزم و سیکیزمیش ئەو بۆنەیە دەکەنەوە. ئەم ئاهەنگە لە هیندستان بەزۆری ئەنجامدەدرێت لەگەڵ هیندووە ڕەسەنەکانی تەواوی جیهان. لەبەشی پاکستان زۆرتر پەیڕەوانی سیکیزم ئەنجامی دەدەن.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئارقالق
ئارقالق شارێکە لە پارێزگای قۆستانای لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا 56614 کەس بووە. ئارقالق لە ساڵی ١٩٦٥ەوە شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای قۆستانای پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٦ پۆل:شارەکانی کازاخستان پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
ئیمانوێل کانت
کانت وەک مامۆستای زانکۆ بە وانە مژاری جۆراوجۆری وەک ماتماتیک و فیزیک و فەلسەفە و خواناسی سروشتی و ئەستێرەناسی و مرۆڤناسیی دەگوتەوە و دانیشتن و باسەکانی ھەمیشە پێشوازییەکی زۆری لێ دەکرا. ھێردێر، فەیلەسووفی ئەڵمانی، یەکێک لەو کەسانەی کە چەندین جار لە کۆبوونەوە و قسەکانیدا بەشدار بووە، ئاوای نووسیوە: «ئەو وەک لاوان گەش بوو و پێم وایە لە پیریشدا ھەروا ماوە. ڕووی ئاوەڵا و تژی لە ھزری جێگای ئۆخژن و شادی بوو. گوتەی پڕ لە ھزر لە زاری جاری بوو. تەبعی شۆخ و پەیڤی نیان و وردبینی کەتبەستەی بوون و وانەکانی ھەڤپەیڤینێکی دڵپەسەن بوو. بە ھەمان ھەڵکەوتەییەوە کە ڕەخنەی لە ھزری لایبنیتس و ھیووم دەگرت، ڕووناکیی دەخستە سەر یاساکانی نیوتن و کێپلێر، خۆی بە نووسراوەکانی ڕۆسۆ و دۆزراوە نوێیەکانی سروشتیشەوە خەریک دەکرد... ئەو خۆی لە ھیچ مژارێکی شایانی زانین گێل نەدەکرد. لە پێناو ڕۆشنگەری و زانینی حەقیقەتدا، ھیچ پارت و ھیچ نەنگ و ھیچ ناوبانگ و قازانجێک، کەمترین نرخی نەبوو. ورەی دەدا بە کەسانی دیکە و ھانی دەدان بۆ بیرکردنەوەی سەربەخۆ. قەت مەبەستی ئەوە نەبوو بەسەریاندا سەرکەوێ. ئەم پیاوە کە من زۆر بە سوپاس و ڕێزەوە ناوی دەھێنم ئیمانوئیل کانتە. پیاوێک کە وێنە دلۆڤانەکەیم لە بەردەمدایە.»
تیۆریی مەعریفە
کانت ھەنگاوێکی دیکەیشی بۆ پێشەوە ھەڵگرت و ئەو تیۆرییەی ھێنایە گۆڕێ کە مرۆڤ لەڕووی ڕۆحی و ئەخلاقییەوە پێویستی بەوەیە باوەڕی بە بوونی ڕۆحێکی ھەمیشەیی بێت، بەڵام باوەڕ بە بوونی خودا ھیچ پێوەندییەکی لەگەڵ دیتێرمینیزم و ھاتنەخوارەوەی ڕۆڵی ئیرادەی ئینسان نییە بەسەر چارەنووسی خۆیدا. کانت قایل بە جیاوازی بوو لە نێوان ئاستە خوار و ژوورەکانی ھەستی ناسین و واقیعە جۆراوجۆرەکاندا. ئەو لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە کاتیگۆرییەکان ڕۆڵی ئامرازەکانی بیری ئێمە دەگێڕن بۆ تێگەیشتنی ڕاستی. بەپێی دەرکی کانت، مرۆڤ بوونەوەرێکی سەربەستە و ویست و ئیرادەی ئەو بابەتێکی سەربەخۆیە لە پەروەردگار. بە بۆچوونی کانت، مرۆڤ بوونەوەرێکی ھەم سروشتی، ھەم بایۆلۆجی، ھەم کۆمەڵایەتییە. وەک پێکھاتەیەکی بایۆلۆجی، مرۆڤ لە سروشتەوە ھاتووە، بەڵام ئەخلاقەکەی پێشتر دیاری نەکراوە و ھەر بەم بۆنەیەوە مرۆڤ بەرپرسیاری ئادگار و ھەڵبژاردنی خۆیەتی. فەلسەفە ئەخلاقییەکەیشی لەسەر ھەمان تیۆریی بەرپرسیارێتیی ئەخلاقیی مرۆڤ دامەزراوە. کانت کەسایەتیی بە «سەربەستبوون لە میکانیزمی سروشت» پێناسە دەکات. وەھا پێناسەیەک لەمەڕ کەسایەتیی خۆیەوە تەواو بە ڕاست دەرچووە چونکە باڵایەکی باریکەلە و بچووکی بوو، وە ھەمیشە بە ھۆی باریکبوونی سینگ و تەنگبوونی شانەکانیەوە ھەستی بە زەخت و داگیران لە سنگیدا دەکرد و بە گوتەی خۆی «دڵ و سییەکانی جێی تەواویان بۆ بزووتن نەبوو.» لەگەڵ ھەموو ئەمانەیشدا، کانت توانیی بە ھێزی ورە و بیرخستنەکارەوە بە سەر نوقسانەکانی لەشیدا سەرکەوێ و ھەموو لەشی بخاتە خزمەت خۆیەوە. لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا نامیلکەیەکی نووسی لەمەڕ «تواناکانی ھزر لە سەرکەوتن بەسەر ھەست بە نەخۆشیکردن بە یارمەتیی ھێزی ئیرادە.» ئەم کاریگەرییە مەعنەوییە بە ڕوخساریەوە دیار بوو. بە گوتەی ھاوسەردەمەکانی، سیمایەکی ڕووناک و ھەنیەیەکی کراوە و چاوانێکی بریسکەدار و نیگایەکی کارتێکەری ھەبوو. کانت ھەروەھا مژارێکی نوێی بە ناوی«عەقڵی پراکتیکی» ھێنایە گۆڕێ کە مەبەست لێی تایبەتمەندیی دەروونیی مرۆڤە کە توانای زاتیی جیاوازیدانانی نێوان حەق و ناحەق و ڕاست و چەوتی پێ دەبەخشێت. ھەر بەھۆی ئەم تایبەتمەندییەوەیە کە ئەخلاق و ئیتیک بۆ ئادگاری مرۆڤ نرخێکی بنچینەیی پەیدا دەکا. بە واتایەکی تر، ھەموو ئادگارەکانی مرۆڤ تەنیا بەھەوڵدان لە ڕێبازی دەستەبەرکردنی ئامانج یا ئاکامی کارەوە شرۆڤە ناکرێ، بەڵکوو ڕازیکردنی ھەستی دەروونییش پێداویستییەکی ئەخلاقی و ڕۆحیی مرۆڤە. لە کتێبی «ڕەخنەی عەقڵی پراکتیکی»دا کانت داکۆکی لەوە دەکات کە «ئەخلاق تیۆرییەک نییە لەبارەی ئەوەی چۆن بگەین بە بەختەوەری، بەڵکوو تیۆرییەکە لەمەڕ ئەوەی چۆن خۆمان بکەین بە شایانی بەختەوەری.»
مرۆڤناسیی کانت
کانت خوێندنەوەی زۆر پۆزەتیڤی ڕۆسۆ دەربارەی مرۆڤ لە حاڵەتی سروشتیدا ڕەت دەکاتەوە و لەسەر ئەو باوەڕەیە کە مرۆڤ تەنیا کاتێک دەتوانێت دروست کار بکات کە لەگەڵ پاڵنەرە هەستییەکان و جۆش و خرۆشی کاتی مەودای خۆی ڕابگرێت. ئەگەر وا نەکات، بە شێوەیەکی سروشتی مرۆڤ دەتوانێت بکەوێتە داوی هەموو چەشنە غەریزەیەکی جەستەیی و ڕۆحییەوە.
بە بڕوای کانت مرۆڤ بوونەوەرێکی دوو لایەنەیە کە بریتییە لە لەش و گیان یان عەقڵ و هەست کە کردەوە و دژکردەوەی هەر کام لەم دووانە، پەیڕەوی لە لۆژیکێکی جیاواز دەکات. بۆ نموونە، مرۆڤ ناتوانێت بەتەواوی بڕیار لەسەر چۆنیەتیی دژکردەوەکانی هەستی خۆی بدات و ناتوانێت بە شێوەیەکی ڕەها ئەم بەشەی سەر بە هەستی مرۆڤ بخاتە ژێر ڕکێفی خۆی. بەڵام لە هەمان کاتدا مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی عەقڵگەرا لە کێشەکانی سنووری ناسینکاری عەقڵیدا، خاوەنی مافی هەڵبژاردن و ئیرادەی سەربەست و بڕیاردانە. بەم پێیە مرۆڤ لە چوارچێوەی عەقڵی پراکتیکیدا خاوەنی ئیرادەی سەربەستە بۆ هەڵبژاردنێکی ئەخلاقی و مەعنەوی. هەر ئەم ئیمکانی هەڵبژاردن و ئیرادە سەربەستەیشە مرۆڤی کردووەتە مرۆڤ و ئیمکانی ناسینکاری و شوێندانانی لەسەر جیهانی دەوروبەر و بەرگریکردنی زۆربەی بەڵاکانی پێ بەخشیوە. ئەم بۆچوونەی کانت لەو ڕوانگەوە کە دەمەقاڵێ و جیاوازی سوننەتیی کۆنی نێوان عەقڵگەرایان و ئەزموونگەرایانی بە شێوەیەکی نوێ هێنایە مەیدان و وەڵامی دایەوە، ئاڵوگۆڕێک دێتە هەژمار لە مێژووی فەلسەفەدا، چونکە باوەڕ بەوەی کە ویست و ئیرادەی مرۆڤ تا ئەو ئاستە لە کۆنترۆڵکردنی ئادگاری خۆی و کاریگەریی لەسەر جیهان بەرینە، قۆناغێکی نوێ بوو لە مێژووی فەلسەفەدا و دواییی هێنا بە جەبرگەراییی (دیترمینیزم) زاڵ بەسەر هزری زۆربەی فەیلەسووفەکان لە بارەی مرۆڤ و چارەنووسی. بۆچوونێکی وا تەواو لەگەڵ ڕۆحی سەردەمی ڕۆشنگەریدا لە یەک ئاراستەدا و بزوێنەری بوو.
کانت لە کتێبێکی دیکەیدا (ڕەخنەی هێزی داوەری) کۆمەڵە واتایەکی گرنگی وەک دۆزینەوەی جۆراوجۆربوونی سروشت، واتاکانی جوانی و، داوەریی زەوقی و هێزی خەیاڵ دەهێنێتە بەر باس و لێکۆڵینەوە. ئەو داکۆکی لەسەر ئەوە دەکات کە لەناو تواناکانی مرۆڤدا، ئەوە تەنیا زەوقە کە پێویستی بە نموونەگەلێکە کە لە ڕەوتی بەرەوپێشچوونی کولتووردا گەیشتوونەتە بەرزترین پلەکان و ئەمەیش لەو ڕووەوەیە کە ڕاهێنانی ئەم تواناییە بە ئامرازی ئەمرپێکردن و واتاکان مسۆگەر نابێت. لە جوانیناسیی کانتدا، هونەر وەک «شتێک لە خۆیدا» بایەخی هەیە. چێژوەرگرتن لە بەرهەمێکی هونەری خۆی لە خۆیدا سەرترین بایەخە. کانت داکۆکی لە سەر ئەوە دەکات کە هونەرمەند توانا زانستییەکانی خۆی بە بێ هیچ زۆرلێکردنێک و تەنیا لەڕووی ئیرادەی سەربەستی تۆخەوە داهێنانی هونەری دەکات. ئەم درکەی کانت دەیان ساڵ دواتر و لە سەردەمی ڕۆمانتیکدا گەیشت بە لووتکە و وەک یەکێک لە گرنگترین دەستکەوتە فەلسەفی و فیکرییەکان لەلایەن زۆر نووسەر و هونەرمەند و شاعیری ڕۆمانتیکەوە لێی کۆڵرایەوە. بە گشتی تێزی ناوەندیی کانت لە فەلسەفەی سیاسی و ئەخلاقیدا، پێویستبوونی جیاکردنەوەی نێوان غەریزە و هەستە لە عەقڵ. ئادگاری ڕاست بە مەرجێک دێتە دی کە هەستەکان وەلا بنرێن و مرۆڤ بەسەر غەریزەدا زاڵ بێت و دوای عەقڵ بکەوێت. کانت هەمیشە داکۆکی لەسەر ئەوە کردووە کە مرۆڤ لە هیچ هەلومەرجێکدا مافی ئەوەی نییە لە مرۆڤی تر وەک ئامرازێک بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆی کەڵک وەربگرێت. دەڵێت: «مرۆڤ نە ئامراز بەڵکوو ئامانجە. بە بۆنەی ئەوەی کە پێویستە هەموو مرۆڤێک خاوەن مەرتەبەی مرۆڤایەتی خۆی بێت وەک ئامانجێک بێتە حیساب، هەڵسوکەوتیش لە گەڵ مرۆڤ دەبێت بەدوای قبووڵکردنی بوونی سەربەخۆ و ڕێزدانان بێ بۆ خۆی و ویست و ئیرادەی.»کانت ئەم تیۆرییەی خۆی بۆ هەموو مرۆڤەکان لەبەرچاو دەگرێت جیا لە ڕەگەز و تایفە و نەتەوەکەیان وکەوابوو لەبابەت مرۆڤەوە هزرێکی جیهانگیر دەگرێتە بەر. هەر بەم بۆنەوە دوکتورینی مرۆڤناسی و ئەخلاقیی کانت بێ ئەملاولا، سەرسەخت و، ناپراگماتیستییە و لەسەر ئەم باوەڕە ڕاوەستاوە کە مرۆڤ لە بابەت چەمکەکانی عەقڵەوە دەبێت هەمیشە «ئەرکناسی» بخاتە بەر «خۆبەزلزانی و بەرژەوەندییەکانی تاک»ەوە. چونکە مرۆڤ هێزی جیاکەرەوەی عەقڵی هەیە کە لە هەڵبژاردنی ڕاست لە چەوت ڕێنوێنیی دەکات. کانت داکۆکی لەسەر ئەوە دەکات کە وەها دەرکێک لە مرۆڤ لە دەرەوەی کات و شوێندایە.
ئاشتی ھەمیشەییتێزی ناوەندی ئاشتی ھەمیشەیی لە ھزری سیاسی کانتدا گرنگایەتی جیددی ھەیە ونیشاندەری جیھانگیربوونی ڕوانگەی سیاسی ئەوو ئیدەئالی سیاسیەتی. لە شیکاری ئایدیای ئاشتی ھەمیشەییدا کانت دەڵێ: "دەوڵەتە نیشتیمانی سیستەمە کۆماریەکان گەرچی جیا لە ھەرچەشنە ململانێیەک لەگەڵ یەکتر پێکنایەن، بەڵام ئامانجی نیھایی، گەیشتن بە دامەزراندنی جیھانێکی یەکگرتوو و ئاشتیانەیە. ھێنانە مەیدانی وەھا ئیدەئالێک لەڕاستیدا کانتی لە فەیلەسووفێکی ئەقڵگەرای سەردەمی ڕۆشنگەریەوە بۆ بیرمەندێکی دەرەوەی کات وشوێن بردە سەرەوە ولەڕاستیدا ھێڵی جیاکەرەوەی نێوان سەردەمی ڕۆشنگەری و سەردەمی ڕۆمانتیکی سڕیەوە. لەم ڕوانگەوە دەکرێ کانت وەک بیرمەندێکی سەردەمی ڕۆمانتیکیش بناسرێ. بە بڕوای کانت مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی ئەقڵگەرا بیھەوێ ونەیھەوێ بەرەو ئاشتی ھەمیشەیی ھەنگاو دەنێ و ھاووڵاتی جیھانی، واتایەکە کە لە یەکەیەکی جیھانی پشتبەستوو بە ئاشتیەوە مسۆگەر دەبێ. لەبەر ئەوەیە کاتێک پرۆژەکانی نێونەتەوەیی بوونی جیھان وەک پێکھاتنی یەکێتیی ئەورووپا بەھێز دەبێ یا دەچێتە قۆناغێکی نوێوە، ھزری "ئاشتی ھەمیشەیی" کانت دێتەوە بیر سەرلە نوێ دەخوێنرێتەوە دەبریسکێتەوە.
وانەی ئەخلاقیی کانت وێڕای ھەموو ئەو داکۆکییانەی لە ھزر و ھەڵس وکەوتدا لە سەر ئەقڵ دەیکا، دەکرێ شوێن پێی سۆفیگەری لە ھزرەکانیدا ببینین کە ئەویش میراتی بنەماڵەو شوێنی ڕاھێنان و گەورەبوونیەتی بۆی ماوەتەوە. سۆفیگەری بزوتنەوەیەکی زوھدپەرەستانەیە لە نێوان پەیڕەوانی کلیسای لۆتری ئەڵماندا کە لە ژیانی تاک و بەکۆمەڵدا نرخێکی زۆر دەدا بە دینداری و زاھیدی. گەرچی کانت نێوانێکی لەگەڵ بیری دواکەوتوانەی ئایینی و سۆفیانەدا نەبوو، بەڵام کاریگەریان بوو بەسەر پرەنسیپەکانی فەلسەفەی ئەخلاقی ئەوەوە. خۆپاراستن لە گوناحە زەمینیەکان و مەیخواردنەوە شوێنی گرینگیان ھەیە لە وانە ئەخلاقیەکانی کانت دا. باوەڕیشی بە تاک وەک لۆتر و کالوین لەسەر ئەو بڕوایە دامەزراوە کە ھەر تاکێکی مرۆڤ ڕێگای گەیشتن بە حەقیقەت بە خۆپاراستن لە ڕێچەوتیەکانی ژیانی مادی بەدەس دێنێ. بەڵام کانت لەسەر ئەوە داکۆکی دەکا کە ھیچ ئۆتۆریتەو دەسەڵاتێکی ئایینی ونائایینی نابێ بەسەر چارەنووس وھەڵبژاردنی سەربەستانەی تاکدا بسەپێت. ھەموو مرۆڤەکان خاوەنی بەھایەکی چوون یەک وبەرابەر و جیھانین و ھەر ئەم تێگەیشتنە بنەماییە کۆڵەکەی گشت بۆچوونە سیاسی و فەلسەفی ئەخلاقی وزانستیەکانی پێکدێنێ و شوێنێکی گرینگ دەدا بە ھزرەکانی لە سەرکەوتنی ئاوەز و مرۆڤگەرایی بەسەر نەزانی لەسەر زەمیندا. ئەگەر بمانەوێ وانە ئەخلاقیەکانی کانت لە چەن تێزی جەم وجۆردا کورت بکەینەوە دەکرێ بڵێین: ١- لەگەڵ کەسانی دی وا ھەڵسوکەوت بکە کە دەتەوێ لەگەڵ خۆت بیکەن. ٢- مرۆڤەکان ھەموویان جیا لە ڕادەی سامان و پلەی کۆمەڵایەتی و جنس وشتی لەو چەشنە خاوەن پلەی یەکسانن بەم بۆنەوە شایانی ئەوەن ھەڵسوکەوتی شیاوی مرۆڤانەو بێلایەنانەیان لەگەڵدا بکرێ. ٣- مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی نە تەنیا خاوەن ماف بەڵکوو بەرپرسیارەتیشی ھەیە ولەبەر ئەوە رەفتاری یاسایی وڕێزدانان بۆ یاسا تەنانەت ئەگەر قبووڵیشت نەبێ بەرپرسیارەتیەکی ئەخلاقیە.
کانت لە ساڵی ١٧٩٦ەوە واتە ھەشت ساڵ بەرلە مەرگی دەسی لە وانەگوتنەوە کێشایەوەو لە ساڵەکانی کۆتایی ژیانیدا، ھانای لەش ووزەی بەرەو کەمبوونەوە چوو تا ئەو جێگای کە جاروبار ھاوڕێکانیشی وەبیر نەدەھاتەوە. ئاکام لە فێبریەی ساڵی ١٨٠٤ ژینی پڕبایەخی کۆتایی پێ ھات. تەمەنێک کە ھەمووی لە ڕێبازی گەڕان بەدوای حەقیقەت و ناسینی مرۆڤ و ڕێپیشاندەریدا رابوورد.
بەرھەمەکان
بنەمای مێتافیزیکی ئەخلاق
تاریخی سروشتی گشتی و تیۆری ئاسمانەکان
بیرکردنەوەگەلێک لە سەر هەڵسەنگاندنی ڕاستەقینەی هێزگەلی زیندوو
پێشەکیگەلێک بۆ هەموو مێتافیزیکەکانی داهاتوو
دین لە دەڤەری عەقلی تەنیا
ئاشتی پایەدار: پلەنێکی فەلسەفی
یاسای ئەخلاقی لە دەروونی مندا
مێتافیزیکی ئەخلاق
بنەماکانی مێتافیزیکی زانستگەلی سروشتی
ڕەخنە لە عەقڵی پراکتیک ڕەخنە لە عەقڵی پەتی
ڕەخنە لە هێزی دادوەری پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٤ پۆل:مردووانی ١٨٠٤ پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:مێژووی لۆژیک پۆل:مێژووی فەلسەفە پۆل:ئیمانوێل کانت پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
بێرنار ڤێربێر
بێرنار ڤێربێر ڕۆماننووس، نووسەری کورتەچیرۆک و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
تاکێشی ئۆباتا
تاکیشی ئۆباتا (بەژاپۆنی: 小畑 健 Obata Takeshi  لەدایک بووە لە ۱۱ شوباتی ۱۹٦۹) ئەو مانگاکایەکی ژاپۆنییە زۆربەی کات کار لەسەر وێنەکێشانی مانگا دەکات لەگەڵ نووسەر، هیکارو نۆ گۆ یەکەم کاری بووە کە جەندەها سەرسام بووی ڕاکێشا بۆلای خۆی، و لەساڵی ۲۰۰۳ ئۆباتا دەستی کرد بە وێنەکێشانی دەفتەری مەرگ لە گەڵ نووسەر تسوگۆمی ئۆبا کە بووە هۆی دەنگ دانەوەیەکی گەورە لەنێو خوێنەران و سەرسام بووانی مانگا، و دواتر دەگەڕێتەوە و کاری باکومان پێشکەش دەکات لە گەڵ هەمان نووسەر لە ساڵی ۲۰۰٨.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی: Takeshi Obata
ئاتراو
ئاتراو شارێکە لە پارێزگای ئاتراو لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا 158308 کەس بووە. ئاتراو لە ساڵی ١٨٨٥ەوە شارە.
تاکێشی ئۆباتا
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی: تاكيشي أوباتا
ئاتراو
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئاتراو پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٤٠ پۆل:شارەکانی کازاخستان پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
تاکێشی ئۆباتا
سەرچاوەکان
كتێبخانەی نیشتیمانی فەڕەنسا
پۆل:وێنەکێشانی مانگا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان پۆل:زیندووان
ئانزاک
ئانزاک سەرناوێکە بۆ "ئەرتەشی هاوبەشی ئوسترالیا و نیوزیلاند" کە لە شەڕی جیهانیی یەکەم وەکوو پشتیوانی ئینگلتەرا بەشدار بوو. ئاوازەی ئانزاک بەهۆی شەڕێکە کە لە ١٩١٥ لە کەنداوی گالیپۆلی تورکیا کردیان. ئەم شەڕە لە تورکیا بە نێوی چاناق قەڵا و لە وڵاتانی ڕۆژاوا بە نێوی شەڕی گالیپۆلی ناسراوە. لەم شەڕە دا دەیان هەزار کەس لە هێزەکانی ئانزاک کووژران و بریندار بوون. لە ئوسترالیا و نیوزیلاند هەر ساڵێک ڕۆژی ئانزاک بە یادەوەری کووژراو و برینداربووانی ئەم شەڕە پیرۆز رادەگرن. هەروەها لەزۆربەی شارەکانی هەردووک وڵات شوێنی یادەوەری بۆ ئانزاک بوونی هەیە.
سەرچاوە
پۆل:ئانزاک پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٥ لە ئوسترالیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٥ لە نیوزیلاند پۆل:مێژووی سەربازی نیوزیلاند پۆل:شەڕی جیھانیی یەکەم پۆل:لەشکەرەکانی ئوسترالیا پۆل:نیوزیلاند لە شەڕی جیهانیی یەکەم پۆل:یەکە و ڕێکخراوە سەربازییەکانی ئوسترالیا لە شەڕی جیهانیی یەکەم پۆل:ڕێکخراوە سەربازیەکانی نیوزیلاند پۆل:یەکە و ڕێکخراوە سەربازییەکانی ئوسترالیا لە شەڕی جیھانیی یەکەم پۆل:نیوزیلاند لە شەڕی جیھانیی یەکەم
بڕیارنامەی ١١٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئایاری ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٨٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سووریا لە ١٩٩٧ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
حیزبی موساوات
وێنۆک|لۆگۆی پارتی موساوات پارتی موساوات (بە ئازەربایجانی: Müsavat Partiyası، لە عەرەبی: مساواة musāwāt، وەرگێڕانی وشەیی: یەکسانی) کۆنترین پارتی ڕامیارییە کە لە ئازەربایجاندا ھەیە. دەکرێ مێژووەکەی بەسەر سێ قۆناغدا دابەش بکرێت: موساواتی سەرەتایی، موساواتی دەربەدەری و موساواتی نوێ.
موساواتی سەرەتایی (١٩١١–١٩٢٣)
وێنۆک|ڕاست|محەممەد ئەمین ڕەسوڵزادە، دامەزرێنەری موساوات موساوات لە ساڵی ١٩١١ لە باکوو وەک ڕێکخراوێکی نھێنی لەلایەن محەممەد ئەمین ڕەسوڵزادە و ماممەد عەلی ڕەسوڵزادە (ئامۆزاکەی) و عەباسگولو کازمزادە و تاغی ناجیئۆغڵو دامەزراوە. ناوی سەرەتایی پارتی موسەواتی دیموکراسی موسڵمان بوو. ئەندامانی یەکەم بریتی بوون لە ڤێلی میکایلۆغلو، سەید حوسێن سادیغ، عەبدوڕەحیم بەی، یوسف زیا بەی و سەید موسەوی بەی. ھەروەھا ئەندامانی سەرەتایی موساوات بریتی بوون لە سەرکردەی داھاتووی شیوعی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان نەریمان ناریمانۆڤ. ئەم دەستپێشخەرییە لەلایەن مام ئەمین ڕەسوڵزادەوە دەھات، کە ئەوکات لە ئەستەنبوڵ بە ئاوارەیی دەژیا.
موساوات لە ساڵانی سەرەتای پێش جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ڕێکخراوێکی ژێرزەمینیی تاڕادەیەک بچووک و نھێنی بوو، زۆر ھاوشێوەی ھاوتاکانی لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، کار بۆ خۆشگوزەرانی و یەکێتیی ڕامیاریی جیھانیی موسڵمان و تورک زمان دەکرد ئەم بیرکردنەوە لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی کۆمەڵکووژی و دەرکردنی کریستیان و گرووپەکانی دیکە لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی. لانی کەم نیوەی پارتەکە باوەڕیان بە جیھانگەرایی ھەبوو، نیوەکەی دیکەش پێیان وابوو کە ئیمپراتۆرییەتیی یەکگرتووی تورک تەنیا بە جیا لە یۆنانی و ئاشووری و ئەرمەنی و گورجی و کریستیانەکانی دیکە و ئێزیدی دەتوانرێت بەدەستبھێنرێت. ئەمانە بەکۆمەڵ بە کۆمەڵکووژییەکانی عوسمانی کۆتایی ناسراون. ھەرچەندە موساوات پشتگیری لە بیروباوەڕی ئیسلامی دەکرد و دامەزرێنەرەکەی ھاوسۆزی بزووتنەوەی تورکی بوو، بەڵام ئەو پارتە لە جەنگی جیھانی یەکەمدا پشتگیری لە ڕژێمی تزاری دەکرد. سۆسیال دیموکراسەکانی ڕووسیا بناغەی موساواتیان بەو شێوەیە وەرگرت کە بە «زاراوەی ئیمپراتۆری و ڕۆژھەڵاتخوازانە، کە بە پۆلە ئایدیۆلۆژییە درێژخایەنەکانی دواکەوتوویی موسڵمانان و ناپاکی و کۆنەپەرستی ئایینی بەڕێوەدەبرێن» وەک ناپاکییەک لە ڕێژەی مێژوویی دەزانی.
بەرنامەی موساوات کە بانگەوازی بۆ جەماوەری ئازەربایجان کرد و پارتەکەی لە ھاوسۆزی موسڵمانانی دەرەوەی وڵات دڵنیا کردەوە، ئەم ئامانجانەی ڕاگەیاند: لەم ماوەیەدا پارتی موساوات پشتگیری لە ھەندێک بیرۆکەی پان ئیسلامی و تورکی کرد. توخمێکی پان تورکی لە بیروباوەڕی موساواتدا ڕەنگدانەوەی بیرۆکە ڕۆمانییەکانی شۆڕشی گەنجانی تورک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. دامەزرێنەرانی ئەم بیروباوەڕە بریتی بوون لە ڕۆشنبیرانی ئازەربایجانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا، عەلی بەی حوسێنزادە و ئەحمەد-بەی ئاگاییڤ (لە تورکیا بە ئەحمەد ئاغائۆغڵو ناسراوە)، کە بەرھەمە وێژەیییەکانیان یەکێتیی زمانەوانی گەلانی تورک زمان وەک فاکتەرێک بۆ ڕابوونی نەتەوەیی لە نەتەوە جیاوازەکان کە لە ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیادا نیشتەجێن.
پارتە مێنشێڤی و شۆڕشگێڕە کۆمەڵایەتییەکانی باکۆ کە ھەردووکیان تا ڕادەیەکی زۆر پشتیان بە پشتیوانی کادیرە ھەڵبژێردراوەکانی گورجستان و ئەرمەنی و جوولەکە بەستبوو، ھەروەھا بە کرێکارە نەتەوەیییەکانی ڕووسیا، لە مێژ بوو موسڵمانانیان بە «بێھێز» و «نائاگا» ناوزەد کردبوو. بۆ ئەوان و ھەروەھا بۆ بەلشەفییەکان و دیموکراسە دەستوورییەکان و دێنیکینەکان، موساوات بە شێوەیەکی دیفۆڵت دۆستی درۆی سۆشیال دیموکراسی بوو، تەنیا پارتێکی «بەک و خان»ی فیۆداڵی بوو. ئەم تۆمەتانە، کە ناوەندی شێوازێکی پارانۆیایین لە ڕامیاری سۆسیال-دیموکراسیدا، لە وێژەی مێژووییدا زۆر لە سەرچاوەی خۆیان بەرگەیان گرتووە. بەڵام ئەم فۆڕمە لە ھەڵوێستە گرووپە باڵادەستە موسڵمانەکانیش لە سۆشیال دیموکراسە سەرەکییەکانی ڕووسیا دوورخستەوە، چونکە ڕامیاری گۆڕانی موساوات و دروشمە پۆپۆلیستییەکان دەستی کرد بە وەرگرتنی بانگەوازێکی گەورەتر لە نێو بینەرانی کرێکاری موسڵماندا. سەرکردەکانی موساوات تا ڕادەیەکی زۆر کەسانی پیشەیی خوێندەواری باشی پلە باڵاکانی کۆمەڵگەی ئازەری بوون، ئەندامانی بەکۆمەڵەکەی کە زۆربەیان لە نێوان ساڵانی ١٩١٧ و ١٩١٩ دامەزراون، لە پۆلی خوارەوەی موسڵمانانی کەم خوێندەواری باکوو پێکھاتبوو.
موساواتی نوێ (لە ساڵی ١٩٨٩ەوە)
زیندووبوونەوەی موساوات لە ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٨٩ ھات، لە سەردەمی دووەم سەربەخۆیی ئازەربایجان. کۆمەڵێک لە ڕۆشنبیران «پارتی موساواتی نوێی دیموکراسی نیشتمانی ئازەربایجان»یان دروست کرد. دواتر ئەو گرووپە «ناوەندی نۆژەنکردنەوەی پارتی موساوەت»یان پێکھێنا و لەلایەن موساواتی دەربەدەرەوە دانی پێدا ناسێندرا. لە ساڵی ١٩٩٢ نوێنەرانی موساواتی نوێ و موساواتی دەربەدەری لە «کۆنگرەی سێیەمی موساوات» کۆبوونەوە و بە فەرمی پارتەکەیان بە ناوی پارتی موساوات دامەزراندەوە. یەکێک لە سەرکردەکانی بەرەی جەماوەری، عیسا گامبار بە سەرۆکی بەرەی جەماوەری ھەڵبژێردرا. تا ساڵی ٢٠١٣ تا ئێستاش سەرکردەی دەمێنێتەوە، پێکھاتەی پارتەکە لە «باشقان» (سەرۆک)، «دیوان» (دەستەی کارگێڕی) و «مەخلیس» (کۆنگرە) پێکدێت.
موساوات لە ساڵی ١٩٩٣ەوە لە ئۆپۆزسیۆنی پارتی دەسەڵاتداری ئازەربایجانی نوێ بووە. بەھۆی دابەشبوونی نێوان باڵە ناسیۆنالیستەکەی و لیبڕاڵەکەی، ئەو پارتە لە کۆنگرەی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧دا نەیتوانی بەرنامەیەکی یەکگرتوو پەسەند بکات. لە ھەڵبژاردنە کانی ٢٠٠٠/٢٠٠١ ئەم پارتە ٤٫٩٪ی دەنگی جەماوەری بەدەستھێنا و لە کۆی ١٢٥ ئەسکەمیل دوو کورسی ھێنا. وەک کاندیدی پارتەکە، عیسا قەمبار سەرکردەکەی لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣دا ١٢٫٢٪ی دەنگی جەماوەری بەدەستھێنا. لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥دا، پەیوەندی بە ھاوپەیمانی ئازادییەوە کرد و لەناو ھاوپەیمانیدا پێنج ئەسکەمیل بەدەستھێنا. ھەروەھا موساوات بە ناڕەزایەتییەکانی دژی میریی ئازەربایجان ناسراوە وەک ئەوەی لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ ڕوویدا، دوای ئەوەی عیسا قەمبار لە ھەڵبژاردنەکەدا دۆڕابوو ھەروەھا لە ١٢ی ئازاری ٢٠١١
کاتێک موساوات داوای ئەندامێتی لە پارتی لیبراڵ دیموکرات و چاکسازی ئەورووپا (ELDR، ئێستا پارتی ھاوپەیمانی لیبراڵ و دیموکراسەکان بۆ ئەورووپا، ALDE) پێشکەش کرد، ھەندێک لە ئەندامان بیروباوەڕی موساواتیان بە ناتەبایی لەگەڵ لیبرالیزمی ڕۆژاوا زانی. تەنانەت نەسیب نەسیبلی ئەندامی دەستەی کارگێڕی دەستی لەکارکێشایەوە و ڕای گەیاند کە پارتەکە پابەندە بە ناسیۆنالیزمی تورکییەوە نەک لیبرالیزم. سەرەڕای ئەوەش، لە کۆتاییدا موساوات لە ELDR وەرگیرا.
پارتەکە بانگەشەی کردووە کە میریی ئازەربایجان لەلایەن سیاسەتمەدارانی پێشەنگی کورد، تالیش، ئەرمەنی یان نەتەوەکانی دیکەی بەڕەچەڵەک نا تورکەوە دەستی بەسەردا گیراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ئازەربایجان پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١١ لە ڕووسیا پۆل:حیزبە سیاسییەکان
٦٤٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تەپەبۆر
تەپەبۆر، گوندێک سەر بە شاری جوانڕۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.
ژمارەی دانیشتوان
ئەم گوندە بە پێی ئاماری فەرمی ساڵی ٢٧٠٦ی کوردی ٢٩ کەسی تێدا ئەژی.
ئەلامگیری دووەم
ئالامگیری دووەم (٦ی حوزەیرانی ١٦٩٩ – ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٧٥٩) ئیمپراتۆری گورکانەکانی ھیندستان بووە.
حوکمڕانی
دوای سەرھەڵدانی عەلامگیری دووەم ئیمپراتۆریەتی موغەکان بە شێوەیەکی ئیمپاسیڤ دەستی کردبوو بە ناوەندگەرایی، بە تایبەتی کاتێک زۆرێک لە نەوابەکان بەدوای دڵخۆشکردنی ئیمپراتۆری موغەکان و ھەماھەنگی ئەویان دەگەڕان سەبارەت بە بەرەنگاربوونەوەیان بەرامبەر ماراتاکان. ئەم پێشھاتە بە ڕوونی لەلایەن عیمادولمولکەوە پێشوازی لێنەکرا کە ھەوڵیدا بە پشتیوانی بێ ترسی مەراتەکان دەسەڵاتخوازییەکەی بەھێز بکات. ئەمیرولئومەرە و میر بەخشی بەردەوام بوون لە میرزا ئەشرەف، کوڕی خان دوران حەوتەم (ئاغایەک لە سەردەمی فەروخسیار و محمد شا).
ھاوپەیمانی لەگەڵ میرنشینی دورانی
لە ساڵی ١٧٥٥دا، موغەکان جێگری پاشای پەنجاب، موینولمولک کۆچی دوایی کرد، بێوەژنەکەی موغلانی بێگم بە نائومێدیەوە داوای ھاوکاری لە ئەحمەد شا دورانی کرد بۆ وەستاندنی ھەر خەباتێکی جێنشینی و بۆ دامرکاندنەوەی یاخیبووانی سیخ لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵات.
پاشان ئەحمەد شا دورانی و ھێزەکانی لە ساڵی ١٧٥٦دا چوونە ناو لاھور و کوڕەکەی تیمور شا دورانییان وەک جێگری پاشای نوێ لە لاھور دەستنیشان کرد، لە ژێر پاراستنی فەرماندە جەھان خان و ھەروەھا ئادینا بەگ وەک فەجداری دوئاب داناوە. پاشان ئەحمەد شا دورانی دانیشتوانی سیخ و ھیندۆسی لە ناوچە ناسەقامگیر و ناجێگیرەکانی ڕۆژھەڵاتی پەنجاب تاڵان کرد.
پەیوەندییەکانی ئەحمەد شا دورانی لەگەڵ ئیمپراتۆری موغەکان، زیاتر بەھێزتر بوو کاتێک کوڕەکەی تیمور شا دورانی وەک داواکەری کچەکەی عەلامگیری دووەم زھرە بێگم ھەڵبژێردرا. ھەروەھا ئەحمەد شا دورانی خۆی لەگەڵ حەزرەتی بێگم کچی ئیمپراتۆری پێشووی موغەکان محەممەد شا ھاوسەرگیری کردووە. tsئەحمەد شا دورانی گەڕایەوە بۆ کابول ھێزەکانی بەجێھێشت بە سەرکردایەتی تەیمور شا دورانی کوڕی خۆیان لە ناو گاریسۆنەکانی لاھور چەسپاند کە لەوێ زمزامە تۆپیان دامەزراند بە ھاوکاری  ئیمپراتۆریەتی موغەکان کانزاساز.
ئەو لەلایەن محەممەد بەھاوال خان دووەم (نەواب ئەمیری بەڤاڵپور) و محەممەد ناسرخانی یەکەم.
گەمارۆدانی دەھلی (١٧٥٧)
لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٧٥٧دا، ماراتاکان بە سەرۆکایەتی راغوناتراو ئەو ھاوپەیمانییەیان ڕەتکردەوە کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتی دورانی و ئیمپراتۆریەتی موغەکان دامەزرابوو، لەلایەن ئیمادولمولکەوە ھاوکارییان کرا و ٣٠&nbsp ;کم بەرامبەر قەڵای سوور و ھەموو گوندەکانیان لە لای ڕووباری یامونا داگیرکرد دەستیان کرد بە گەمارۆدانی دەھلی.
مەراتاکان لەگەڵ میر بەکشی ("پایماستەر") نەجیبولدەولای ئێستای عەلامگیری دووەم لەگەڵ لیواکانی قوتوب شا و ئامان خان و سوپای موغەکان کە ٢٥٠٠ کەسی لە ناو شارە گەورەکەدا گارنیۆن بوون، شەڕیان کرد لە دەھلی.
ماراتای توڕە ئاگری لە کەشتییەکان بەردا و ھاتنی پێداویستییەکانی خۆراکی لە دەھلی ڕاگرت، لە کاتێکدا نەجیبولدەولا تۆپخانە قورسەکانی لە دەرەوەی دەوروبەری قەڵای سوور دانا.
نەیتوانی ھیچ ھاوکارییەک لە ئەحمەد شا دورانی وەربگرێت، کە سەرقاڵی دامرکاندنەوەی یاخیبوونی جۆراوجۆر بوو لە نزیک ھێرات نەجیبولدەولا دوای بەرەنگاربوونەوەی تاڵدە یەکگرتووەکانی کۆنفیدڕاڵی مەراتا بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج مانگ خۆی ڕادەست کرد، دان بە شکستەکەیدا نا و کشایەوە بۆ نەجیباد.
کاتێک ماراتاکان چوونە ناو دەھلی ئیمپراتۆر ئالامگیری دووەم و خێزانە شاھانەییەکەی بە جۆرێک ھەڵھاتبوون بۆ دەوڵەتی بەھاراتپور.
ماراتاکان شار و خەڵکی دەھلییان تاڵان و تاڵان کرد. مزگەوت و مەزارگەکان کە لەلایەن موغەکانەوە دروستکرابوون، پیس کران؛ و پێشوا پیلانگێڕییان کرد بۆ دانانی ڤیشواسراو لەسەر تەختی موغەکان.
عیمادولمولک بە میر بەکشی و بە پاڵپشتی مەراثەکان دەستنیشانکرایەوە.
زۆری نەخایاند دوای چوونە ناو دەھلی ماراتاکان ڕووبەڕووی فەوجێکی جات بوون کە لەلایەن سوراج ماڵەوە نێردرابوون کە ئێستا دەستیان کرد بە ئیدیعاکردنی سەروەری بەسەر دەھلیدا.
ھەروەھا جاتەکان دەھلییان تاڵان کرد بەڵام زۆری نەخایاند دوای ئەوە وایکرد کە عەلامگیری دووەم و بنەماڵەی شاھانەی موغەکان لە بەھاراتپورەوە بگەڕێنەوە بۆ دەھلی.
بەڵام سەرەڕای لەدەستدانی کۆنترۆڵی دەھلی، نەجیبولدەولا و ھاوکارەکانی، وەک قوتوب خان و عەبدولسەمەد خان موغەکان فەجداری سیرحیند، بەردەوام بوون لە تەحەدای کۆنفیدڕاڵی ماراتا و ھاوپەیمانەکانی لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەکان لە سەھارانپور و شەھاباد مارکاندا. لە بەرامبەردا ماراتاکان دانیشتوانی تاراوری، کارناڵ و کونجپورایان لە کارەکانیان دوورخستەوە. ھێرشی ماراتا بۆ سەر کونجپورا وەڵامدانەوەی سەربازی لەلایەن ئەحمەد شا دورانیەوە دەستپێکرد. کە ھێزەکانیان بەدوای نەیارەکانیاندا لە ڕووبارە پیرۆزەکانی ھیندستان پەڕینەوە.
لەدەستدانی بەنگال
عەلامگیری دووەم خەمبار بوو بە مردنی عەلیڤاردی خان بەناوبانگ نەوابی بەنگال، کە ساڵانە بەڵێنی ٥ ملیۆن بەنداوی بە دەرباری ئیمپراتۆری دا. جێنشینی سیرەجود-دەولا وەک نەوابی بەنگالی داھاتوو ناسێندرا، بەڵام ڕووبەڕووی ڕکابەرە ناوخۆییەکان بووەوە کە ڕەتیانکردەوە ئەو فیرمان لەبەرچاو بگرن کە لەلایەن عەلامگیری دووەمەوە بە سیراجوددەولا بەخشرا. ئەم ململانێ ناوخۆییانە دەبێتە ھۆی ئەوەی سیراجودداولا بەپەلە کەلکەتا لە کۆمپانیای ئینگلیزی ھیندستانی ڕۆژھەڵات بخاتە ژێر دەسەڵاتەوە، بەبێ مۆڵەتی ئیمپراتۆری موغەکان عەلامگیری دووەم و سەلابات جونگ. سیراج داولا بە خێرایی لەلایەن کلایڤەوە شکستی ھێنا کە کەلکەتای گرتەوە و لە کاتی شەڕی پلاسی لە ساڵی ١٧٥٧دا لە سیراج ئود داولا شکستی ھێنا ھەڵات و بە دەستی ھێزەکانی خیانەتکاران میر جەعفەر کوژرا. خۆنمایشکردنی کۆچکردوو سیراجودەولا لە دەرباری ئیمپراتۆری موغەکاندا لەلایەن غولام حوسێن تەباتەبایی ڕەخنەی لێگیرا، و عەلامگیری دووەم ڕەتیکردەوە میر جەعفەر وەک نەوابی بەنگالی داھاتوو بناسێت. لە وەڵامی بڕیارەکەی دادگای ئیمپراتۆریدا میر جەعفەر بەم شێوەیە چەسپاند و ھاوپەیمانی لەگەڵ دەستکاریکەر عیمادولمولک لە دژی بنەماڵەی ئیمپراتۆری.دەسەڵات لە دەکان بە درێژایی سەردەمی عەلامگیری دووەم فەرماندەی فەرەنسی دی بوسی و لالی و ھاوپەیمانەکانیان وەک سەلابات یۆنگ و ھایدەر عەلی زۆر بەشدارییان کرد لە پێشکەوتنی ھێزەکان لە دەکان دژ بە باڵادەستی تەواوەتی لادەرەکانی مەراتا، دەستکەوتەکانیان ناوبانگیان بەدەستھێنابوو لە سەرانسەری بازنەکانی کاریگەر لەناو ئیمپراتۆریەتی موغەکاندا. لە ساڵی ١٧٥٦ ھێزەکانی سەلابات یۆنگ موشەکی قورسیان بەکارھێنا کە بە کاتیۆک ناسراوە، کە بە زەویەوە بەسترابووەوە، زانرا کە خێراتر لە تۆپێک تەقەی کردووە. ئەم چەکە نوێیانە بە تەواوی بەختی یاخیبووانی ماراتایان پێچەوانە دەکردەوە. ھەر زوو دوای شەڕی پلاسی، فەرماندەی فەرەنسی دی بوسی، ھەروەھا ناوی سەیفولدەولا ئومداتولمولک و مەنسەبداری ساڵی ٧٠٠٠، لەلایەن ئیمپراتۆری موغەکان عەلامگیری دووەمەوە. ئەو لەگەڵ یاریدەدەرەکەی حەیدەر یۆنگ "ڤاکیل" (پارێزەر) کە نوێنەرایەتی فەرەنسییەکان دەکات لەناو ئیمپراتۆریەتی موغەکاندا و سەلابات یۆنگ، سیرکارەکانی باکووری لە ئینگلیزەکانەوە گرت. ھەرچەندە سیرکارەکانی باکوور لەلایەن فۆردەوە لە ساڵی ١٧٥٨ وەرگیرانەوە و دی بوسی بانگھێشتکرایەوە بۆ فەرەنسا. لە ترسی خراپترین سەلابات جونگ لەگەڵ کۆمپانیای ئینگلیزی ھیندستانی ڕۆژھەڵات ئاشت بووەوە و پارێزگارییەکەی ئەوانی ناسی و زۆری نەخایاند لەلایەن نیزام عەلی خان براکەی خۆیەوە ڕووخێنرا.
زینیتی کۆنفیدڕاڵی ماراتا
alt= [[کۆنفیدڕاڵی ماراتا لە لوتکەی خۆیدا لە ساڵی ١٧٦٠، پێشوا باسی ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی موغەکان و دانانی ڤیشواسراو لەسەر تەختی ئیمپراتۆری لە [ [دەلھی]] کرد.]]. |وێنۆک|کۆنفیدڕاڵی ماراتا لە لوتکەی خۆیدا لە ساڵی ١٧٦٠، پێشوا باسی ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی موغەکان و دانانی ڤیشواسراو لەسەر تەختی ئیمپراتۆری لە دەلھی کرد.]] لە ساڵی ١٧٥٨دا مەراتاەکان بە سەرۆکایەتی ڕاغوناتراو لاھوریان داگیرکرد دوای ئەوەی زەوتکردنی سامانی ئیمپراتۆرییان لە عیمادولمولک دەرھێنا، پێکەوە پیلانگێڕییان بۆ ڕووخاندنی گەنج تیمور شا دورانی. ڕاغوناتراو جەھان خان و تیمور شا دورانی، کوڕ و جێگری پاشای ئەحمەد شا دورانی دەرکرد. تیمور شا دورانی و ھێزەکانی ناچار بوون لە لاھور بۆ پێشاوەر لە ژێر ھێزی ھێرشی سیخ و مەراتا پاشەکشە بکەن. ئەم سەرکەوتنە وایکرد پێشمەرگە شەڕانگێزەکان، بە گەورەیی دەلھی لە کارەکانیان دووربخەنەوە و مەبەستەکانیان بۆ دانانی ڤیشواسراو لەسەر تەختی موغەکان بانگەشەی بۆ بکەن.
مەرگ
موغە تازە دەستنیشانکراوەکانی وەزیری گەورە دوای لەشکرکێشی ئەحمەد شا دورانی نەجیب الدەولا بوو کە ھەوڵی چەسپاندنی پاشماوەکانی ئیمپراتۆریەتی موغەکانی دا بە یەکخستنی فەوجدەری دوور، نەواب و نیزامەکان بۆ دۆزی ھاوبەش دژی مەراتاەکان. لە ترسی تووڕەیی ئەوان عیمادولمولک کە لە پۆستەکەی دوورخراونەتەوە، خۆیان لەگەڵ سەرکردەی مەراتا سەداشیڤراو بھاو ھاوتەریب کرد و ھێرشی پێچەوانەیان کردە سەر نەجیبولدەولا کە ١٥ ڕۆژی خایاند و لە ئەنجامدا شکستی نەجیب ئوددەولا کە بەرەو باکوور بردرا.
پاشان عیمادولمولک ترسی ئەوەی ھەبوو کە ئیمپراتۆری موغەکان عەلامگیری دووەم ئەحمەد شا دورانی، یان شازادەی کوڕەکەی عەلی گاوھەر بەکاربھێنێت، بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتە تازە دۆزراوەکەی بێبەش بکات لەگەڵ ماراتاەکان. بۆیە عیمادولمولک پیلانی کوشتنی ئیمپراتۆری موغەکان عەلامگیری دووەم و بنەماڵەکەی دانا. چەند شازادەیەکی موغەکان، لەنێویاندا عەلی گاوھەر، بە نائومێدیەوە توانیان پێش تیرۆرکردن خۆیان ھەڵبێن. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٧٥٩ بە ئیمپراتۆری موغەکان ئالامگیری دووەم گوترا کە پیاوێکی خواپەرست ھاتووە بۆ چاوپێکەوتنی، عەلامگیری دووەم کە ھەمیشە ئەوەندە بە تامەزرۆییەوە چاوی بە پیاوە پیرۆزەکان کەوتووە، دەستبەجێ بەڕێکەوت بۆ ئەوەی لە کۆتلە فاتح شا چاوی پێ بکەوێت، چەندین جار لەلایەن  بکوژەکانی عیمادولمولک. مردنی ئیمپراتۆری موغەکان عەلامگیری دووەم لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتی موغەکان، بەتایبەتی لەلایەن دانیشتوانی موسڵمان ماتەمینی بۆ گیرا.
دوای تیرۆرکردنی ئالامگیری دووەم لە ساڵی ١٧٥٩، پێشوا لە ژێر دەسەڵاتی ساداشیڤراو بھاو گەیشتبووە لوتکەی دەسەڵاتی کورتخایەنی خۆی بە تایبەتی کاتێک بەشداریکردنیان لە تیرۆرەکەدا دیار بوو کاتێک باسی ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی موغەکان و دانانی ڤیشواسراو لەسەر تەختی پاشایەتی لە دەلھی بە بەرتیلدان یان لەکارلابردنی عیمادولمولک.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٩ پۆل:مردووانی ١٧٥٩ پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان پۆل:پاشاکانی گورکانی لە ھیندستان
بایکۆنور
بایکۆنور شارێکە لە پارێزگای قزلۆردا لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٥٩٤٥٢ کەس بووە. بایکۆنور لە ساڵی ١٩٦٩ەوە شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای قزلۆردا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٥ پۆل:شارەکانی کازاخستان پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان پۆل:پارێزگاکانی کازاخستان
٦٤٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مارک لێڤی
مارک لێڤی نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی جوو پۆل:زیندووان پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
سەدەی ١٦یەم
---Sidenote START--- سەدەی ١٦یەم یان سەدەی ١٦ھەم،سەدەی شازدەھەم یان سەدەی شانزەھەم لەساڵی ١٥٠٠ تا ١٦٠٠ بەردەوام بووە و لەو ماوەیەدا ئەم ڕووداوانە ڕوویان داوە.
بڕیارنامەی ١١١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئایاری ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی یووگسلاڤیای پێشوو و کۆماری مەقدوونیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری مەقدوونیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٧ پۆل:کۆماری مەقدوونیا لە ١٩٩٧
بالقاش
بالقاش شارێکە لە پارێزگای قەرەغەندی لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٨٦٨٩٧ کەس بووە. بالقاش لە ساڵی ١٩٣٧ەوە شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای قەرەغەندی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٣٧ پۆل:شارەکانی کازاخستان پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
ترکەی ژوور
ژمارەی دانیشتوان
ئەم گوندە بە پێی ئاماری فەرمی ساڵی ٢٧٠٦ی کوردی ١٤ کەسی تێدا ئەژی.
٦٥٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سالی
شازادە سارە یان سالی زنجیرە کارتۆنێکی ئەنیمەیشنی درامی و مێژوویی ژاپۆنییە کەلەساڵی ١٩٨٥ بەرھەمھێنرا، کە چیڕۆکەکەی لەڕۆمانی شازادەی بچوک "A Little Princess" وەرگیراوە. زنجیرەکە بۆیەکەمینجار لەڕؤژی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٥ دەستکرا بەپەخشکردنی وە لەڕؤژی ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٥ کۆتایی پێهات. زنجیرەکە خۆی لەبنەڕەتدا لە ٤٦ ئەڵقە پێکدێت.
چیڕۆک
زنجیرە کاتۆنییەکە باس لە چیڕۆکی کچێک دەکات کە باوکی هیندییە و دایکێکیشی فەڕەنسییە هەر لەسەرەتای لەدایکبوونی ئەو کچە دایکی دەمرێت و لەگەڵ باوکی ژیاندەباتە کە باوکی سەرمایەدارێکی دیارە و ڕۆژێک باوکی دەیبات بۆ خوێندنگایەکی شاری لەندەن لەوێ بەجێیدڵێت بەمەبەستی خوێندن بەهۆی سەرمایەداربوونی باوکییەوە ڕێزێکی زۆری لێدەگیرێت لەلایەن بەڕێوبەری خوێندنگایەکە بەڵام کاتێک دوای هەواڵی مردنی باوکی سالی دەگاتە خوێندگاکە ئەوا بەڕێوبەرەکە لەکارەکانی پێشووی پاشگەز دەبێتەوە و سالی دەکاتە خزمەتکارێک لەخوێندگاکە لەمەشەوە چیڕؤکی دەردەسەری ئەو کچە دەست پێ دەکات تا لەکۆتاییەکان هاوپشکێکی باوکی سالی پەیدادەبێت و سالی دەگەڕێنێتەوە بۆ ڕۆژانی خۆشبەختی و خوێندن لەگەڵ ئەوەی کەپێشتر لەلایەن بەڕێوبەری خوێندنگاکەی بەنادرووستی مامەڵەی لەگەڵ کرا بەڵام ئەوە نابێتە هۆی ئەوەی سالی یارمەتی خوێندنگاکەی نەدات.
بەزمانی کوردی
کەناڵی سپێدە وەک یەکەمین کەناڵی ئاسمانی تەلەفزیۆنی کوردی ئەو زنجیرەی وەرگێڕاوە بۆ زمانی کوردی. بەرلەویش لەکەناڵی لۆکاڵی یەکگرتوو پەخشکرا کە سەربەهەمان کەناڵە ئاسمانییەکەیە.
سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20160223195340/http://www.mnbaralaqaba.com/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%87%D8%B0%D9%87-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA
ئانتوان بیۆ
ئانتوان بیۆ نووسەر، ئابووریزان و مامۆستای زانکۆی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
جامی سووپەری ھۆڵەندا
جامی سوپەری هۆڵەندی یان جامی قەڵغانی یۆهان کرۆیف پاڵەوانێتیکی بچووکە لەنێوان پاڵەوانانی خولی نایابی هۆڵەندا و پاڵەوانی جامی هۆڵەندا وەک کرانەوەیەک بۆ وەرزی نوێ.
مێژوو و ئامار
پاڵەوانیەتییەکە یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩١ بەڕێوەچوو و لە لایەن فاینۆرد ڕۆتەردامەوە سەرکەوتنی بەدەستهێنا و زۆرترین تیپی بەشدار لە پاڵەوانیەتیەکەدا ١٨ جار یانەی ئایندهۆڤن ١٨ جار براوەترین تیپەکان یانەی ئایندهۆڤن ١٨ جار و دوا تیپەکانی بردنەوەی ئایاکس ئامستردام.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پێشبرکێکانی تۆپی پێ لە ھۆلەندا
کانی گوڵی ژوور
کانی گوڵی ژوور، گوندێک سەر بە شاری جوانڕۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.
ژمارەی دانیشتوان
ئەم گوندە بە پێی ئاماری فەرمی ساڵی ٢٧٠٦ی کوردی ١٦٥ کەسی تێدا ئەژی.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ئێران
ئازارەکانی ژیان
وێنۆک|ئازارەکانی ژیان
ئازارەکانی ژیان (بە عەرەبی: علی مر الزمان، بە تورکی: Öyle Bir Geçer Zaman ki) فیلمێکی تەلەفزیۆنی تورکییە لە سالی ٢٠١٠ بەرھەم ھاتووە. ئەکتەری سەرەکییەکانی فیلمەکە عەلی ئەکار سۆ و جەمیلەن.
کەسایەتی ناو دراما
سەفا اکارسوو / میرال جتنکیا دایکی علی اکارسووە
بەشەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلم‏‏‏ە‏‏‏ دۆبلاژکانە پۆل:زنجیرە سەرکێشییەکانی تەلەڤیزیۆنی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان
یۆھانس برامز
یۆھانس برامز (بە ئاڵمانی: Johannes Brahms، ٧ی ئایاری ١٨٣٣ - ٣ی ئەپڕیلی ١٨٩٧)، ئاوازدانەرو پیانۆژەنی ئاڵمانی بوو، لە پێشڕەوەکانی "سەردەمی رۆمانتیک" بوو. گرنگترین شت کە لەسەری وترابێت ئەوەیە کە بەردەوامبوونیک بووە بۆ بیتھۆڤن یاخود ئەتوانین بڵێین کە "سیمفۆنیا"ی یەکەمی برامز، سیمفۆنیای دەیەمی بیتھۆڤنە. ھەروەھا برامز وەک رۆمانتیکییەکانی تر نەبوو، ئەو لەوە دەترسا کە ژن دووری بخاتەوە لە ھونەرەکەی.
ژیان
لە ساڵی ١٨٥٩، یەکەمین پیانۆ کۆنسێرتۆی خۆی پێشکەش کرد و بیروڕایەکی زۆر لەسەری کۆبۆوە. پاش ماوەیەک روویکردە سویسرا و دوو ساڵ لەوێ نیشەجێ بوو، لەوێ گەلێک کەسی دی کە حەزیان بە ئاوازەکانی دەکرد. لەساڵی ١٨٦٢، گەڕایەوە بۆ ڤیێنا تا بۆ ھەمیشەیی تێیدا جێگیر بێت پاش ئەوەی گەلێک پێش کەوت لە کارەکانیدا و ئاستی مۆزیکیی بەرز بۆوە. برامز مرۆڤیکی سادە بوو، ھەوڵی ریکلامکردن بۆخۆ و کارەکانی و ناوبانگی نەدەدا، سروشتی خۆشدەویست و حەزی بە تێکەڵبوون و دانیشتن لەگەڵ ھاوڕێکانی دەکرد بەڵام بەمەرجێ کە کاتی نەگرن لە تێڕامان و بیرکردنەوە لەوەی کە دەینووسێت. پاشان لە ساڵی ١٨٩٧ برامز بەھۆی نەخۆشیی شێرپەنجەی جەرگەوە کۆچی دوایی کرد، لەپاش پێکدادانێکی زۆر لەگەڵ نەخۆشییەکەدا.
کارەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٣ پۆل:مردووانی ١٨٩٧ پۆل:ئاوازدانەران پۆل:ئاوازدانەرانی ئاڵمانی پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیەنا
مستەفا پاشای یاموڵکی
مستەفا پاشای یاموڵکی(لەدایکبووی ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٨٦٦ لە سلێمانی، عێراق – مردووی ٢٥ی ئایاری ١٩٣٦ لە سلێمانی، عێراق) سەرکردەی سوپای عوسمانی و ڕۆژنامەنووس و وەزیری پەروەردە لە حکوومەتی کوردستان بە سەرۆکایەتی شێخ مەحموود، ناوی تەواوی مستەفا پاشای یاموڵکی کوڕی مەلا عەزیزە لە ساڵی ١٨٦٦ دا لە دایکبووە و لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦ دا لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە گردی سەیوان نێژراوە.