cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەولەھی
لە بوارەکانی سیاسەت و مافناسیدا، زاراوەی ئەولەھی بەم شێوازانەی خوارەوە بەکار براوە:
* پۆل:پۆلیس
بڕیارنامەی ٥٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٥١٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٤
پورانا کیلە
پورانا کیلە یان قەڵای کۆن یەکێکە لەکۆنترین قەڵاکانی دێھلی لە ھیندستانە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆسەدەی ١٦ەمینی زایین. لەلایەن شێر شا سورییەوە درووستکراوە. لەئەمڕۆدا، پورانا کیلە یەکێکە لەشوێنەوارە گەشتیارییەکانی هیند. لەنێو تەلاری قەڵاکە دەریاچەیەک، مزگەوتی کیلە کوهنا، حەمام، شوێنەواری کتێبخانەیەکی کۆنی ئیمپراتۆری پێشووی هیند هومایۆن، مۆزەخانە وە باولی کە شوێنی زەخیرەگرتن و هەڵگرتنی ئاوە دەبینرێت.
شارستانی خوڕەماوە
وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی خورەماوە لە [[پارێزگای لوڕستاندا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]] شارستانی خوڕەماوە یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای لوڕستانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. ناوەندی ئەم شارستانە شاری خورەماوەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان پۆل:شارستانی خورەماوە پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کێنز
کێنز و بە خوێندنەوەی  (kænz) یەکێکە لە شارەکانی ویلایەتی کوینزلەند لە وڵاتی ئوسترالیا. ناوی ئەم شارە لە ناوی کەسێک بە ناوی ویلیام وێڵینگتۆن کێنزەوە هاتووە، ئەو دواتر بوو بە پارێزگاری ویلایەتی کوینزلەند.
لەبارەی کێنز
لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەم ویلایەتەو و لە دووری ١٧٠٠ کیلۆمەتری ناوەندی ویلایەتەکە واتا بریزبێنە. دووری نێوان کێنز بۆ سیدنی زیاترە لە ٢٥٠٠ کیلۆمەتر لە ڕیگای زەوییەوە. ئەم شارە کەش و هەوایەکی ئیستوایی هەیە و زۆرتر گەرم و شێدارە. ناوبانگی ئەم شارە بە هۆی نزیکی لە چیا شیلانیە گەورەکانی ئوسترالیاە. کێنز شارێکی بەندەریە کە لە کەنارەکانی دەریای کۆراڵ و ئۆقیانووسی ئارام دایە. مێژووی نیشتەجێبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ١٨٧٠. ناوی کێنز لە ناوی یەکێک لە پارێزگارانی کۆنی ویلایەتی کوینزلەند وەرگیراوە.
دانیشتوانی ئەم شارە زیاترە لە ١٢٨ هەزار کەس کە ١٤(چواردەهەمین) شاری گەروەی ئوسترالیا هەژمار دەکرێ. کێنز خاوەنی لقێکی کۆمەڵە زانکۆکانی جێیمز کۆکە.
ئەم شارە لە سەرەتا دا بۆ مانەوەی توێژیارەکانی کانزاکان دامەزرا و دواتر بوو بە بەندەرێ بۆ بازرگانی قامیشی شەکر، زێڕ و ئاسنەکانی تر و ئەو ماددانەی لە کانزاکانی دەورووبەری دەریان دەهێنا.
مێژوو
پێش هاتنی ئینگلیزەکان، خەڵکی خۆجێیی والووبارا ئیدینجی تێیدا نیشتەجێ بوون. ئەوان ئێستاشی لەگەڵ دابێ ڕێزی مافی خاوەندارێتی ئەم مەڵبەندە دەگرن. شاری کێنز بە مانای ئەوڕۆیی لە ساڵی ١٨٧٦ دا بنیاد نرا. لە درێژایی شەڕی جیھانیی دووەم دا کێنز وەکوو شوێنێک بۆ ڕێکخستنی چالاکیەکانی هاوپەیمانان ڕۆڵی دەگێڕا. بنکەی ئاسمانی ئەمریکا و ئینگلیس هەنووکە بووە بە فرۆکەخانەی شاری کێنز.
دوای کۆتای شەڕی جیهانی دووەم ، شارەکە بەرە بەرە بوو بە ناوەندی توریزم و کردنەوەی فرۆکەخانەی نێودەوڵەتی کێنز لە ساڵی ١٩٨٤ دا شارەکەی کرد بە یەکێک لە ناوەندەکانی توریزم و گەشتیاری باکووری ئوسترالیا.
پێکهاتەی شاری
شاری کێنز زیاتر لە ٥٢ درێژبوونەوەی باکووری-باشووری هەیە. لەم ساڵانەی دوایی دا زەوییەکانی چاندنی قامیشی شەکر بوون بە گەڕەکەکانی نیشتەجێبوون. کەنارەکانی باکووری ئەم شارە کە چەند کەنارن، گەڕەکی جۆراوجۆر پێک دێنن، بەم شێوەیە کە لە نزیک هەر کەنارێک دا گەڕەکێکی نیشتەجێبوون بنیاد نراوە.
کەش و هەوا
کەش و هەوای کێنز، گەرم و شێدار و ئیستواییە. لە تشرینی دووەم دا وەرزی باران دەست پێدەکات و تا مانگی ئایار درێژەی هەیە. وەرزی وشک لە مانگی حوزەیران دەست پێدەکات و لە تشرینی یەکەم تەواو دەبێ. شاری بابیندا لە ٦٠ کیلۆمەتری باشووری کێنز، بە مامناوەندی بارانی ٤٢٠٠ میلیمەتر لە ساڵ دا یەکێکە لە شێدارترین شارەکانی ئوسترالیا. ئەم شارە هاوینی گەرم و شێدار و زستانێکی ناوەندی هەیە. وەکوو شارەکانی تری کوینزلەند، شاری کێنزیش گەردەلوولی وەرزی هەیە. ئەم گەردەلوولانە لە نێوان مانگەکانی تشرینی دووەم و ئایار ڕوودەدەن.
ئابووری
گەشتیاری ڕۆڵی سەرەکی لە ئابووری کێنز دا هەیە. بە پێی وتەی ناوەندی گەشتیاری ئوسترالیا ، ناوچەی کێنز لە نێو شوێنی جێی سەرنجی گەشتیارانی دەرەوە دا پێگەی چوارەمی لە دوای سیدنی، مێلبۆرن و بیرزبێن دا هەیە. ئەوە لە کاتێک دایە کە بۆ گەشتیارانی ناوەخۆ ئەم شارە لە نێو پێگەی یەک تا دەش دا نیە.
کێنز خاوەنی دوو ناوەندی کڕینی گەورە و بچووکە، گەورەکەیان ناوی ناوەندی کڕینی ناوەندیە و لە سەنتەری بازرگانی-ئیداری شارەکەیە. لە گەڕەکەکانیش دا نوەندی کڕینی ناوچەیی هەیە.
گواستنەوە و گەیاندن
ڕێگای گشتی بروس کە بریزبێن و کێنز بە یەک دەگەیێنێ ١٧٠٠ کیلۆمەتر درێژە و دەگاتە ناوەندی کارگێڕی شاری کێنز. لەوێوە ڕێگای گشتی کاپتان کۆک بە درێژی ٧٦کیلۆمەتر تا بووکڕی ڕۆژاوا دەڕوات.
هات و چۆی گشتی
هات و چوونی گشتی ئەم شارە لە ڕێگای ئۆتۆباس و مینیباس دەکرێت کە لە ناوەندی شار دەگاتە خاڵەکانی تر. خزمەتگووزاری تاکسیش بۆ بۆ هاووڵاتیان بەردەستە.
هاتو چۆی هێڵی ئاسنین
خزمەتگووزاری شەمەندەفەری نێوان شاری ویلایەتی کوینزلەند کە لە درێژایی کەناری ڕۆژهەڵاتی بوونی هەیە دەگاتە شاری کێنز، لە مانگی نیسانی ٢٠٠٩ دا خزمەتگووزاری شەمەندەفەری خێرای نێوان شاری بە هۆکاری ئاسایشی هاوڵاتیان راگیرا و دواتر لە مانگی ئایار دا دەستی بە کار کردەوە.
فرۆکەخانە
فرۆکەخانەی نێودەوڵەتی کێنز لە ٧ کیلۆمەتری ناوەندی شار، خاوەنی پلەی ٧(حەوتەم) لە ڕێژەی فڕینی ناوخۆ و ٦(شەشەم) لە ڕێژەی فڕینەکانی دەرەوەیە. لە ساڵی ٢٠٠٥-٢٠٠٦ دا نزیکەی ٣،٦٧ ملیۆن گەشتیاری ناوەخۆ و دەرەوەی ئوسترالیا کەڵکیان لەم فرۆکەخانە وەرگرتووە.
فرۆکەخانەکە خاوەنی تێرمیناڵی فرینەکانی ناوەخۆ و تێرمیناڵی فڕینەکانی دەرەوەیە. هەروەها ئەم فرۆکەخانەیە بنکەی فریاکەوتنی خێرای پزیشکی ئاسمانی بۆ ناوجەی کوینزلەندی باکووریە.
٢٨ی ئایار
ل
کێنز
بەندەر
بەندەریی کێنز لە لایەن فەرمانگەی بەندەرەکان بەڕێوە دەبرێ. ڕۆڵێکی گرینگی لە گەشتە ڕۆژانەکانی گەشتیاران دا هەیە. ئەم خزمەتگووزاریانە لە لایەن چەند کەشتیەکی گەشتیاری کە جێگای ٣٠٠ کەسیان هەیە ئەنجام دەدرێن. کەشتیە بچووکترەکان جێگای ١٢ کەس دەبن. ئەم بەندەرە هەروەها جێگای وەستانی ئەم کەشتیە گەشتیاریانەیە کە ئوقیانووسی باشووری دەپێون.
٢٨ی ئایار
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئایار
کێنز
بەندەر
کارگۆی بەندەری کێنز ساڵانە ١،١٣ میلیۆن تۆن شت و مەک بەخۆی دا تێدەپەڕێنێ کە نزیکەی ٩٠٪ی ئەوانە شت و مەکی بازرگانی و گشتین، وەکوو شەکر، کوودی کیمیاوی، کازی ئاوی و هتد...
ئەم بەندەرە هەروەها ڕێژەیەکی بەرچاوی کەشتی ماسیگری لەخۆیدا جێکردۆتەوە. هێزی دەریایی ئوسترالیا لەم بەندەرە دا بنکەی هەیە. ڕێژەی پێرسۆنێلی ئەم بنکەیە بریتیە لە ٩٠٠ کەس کە لە ١٤ کەشتی سەربازی دا خزمەت دەکەن.
سەرچاوە
پۆل:کێنز (ئوسترالیا) پۆل:دامەزراوان ١٨٧٦ لە ئوسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی کوینزلەند پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٦
ئۆلیڤەر تویست
ئۆلیڤەر تویست (بە ئینگلیزی: Oliver Twist) ڕۆمانێکە لە نووسینەکانی چارڵز دیکینزە کە لە ساڵی ١٨٣٨ ھاتە بڵاوکردنەوە، کە یەکێکیشە لە پڕخوێنەرترین ڕۆمانە ئینگلیزییەکان، ئەم ڕۆمانە لە سەرەتادا بە شێوەی زنجیرە لە گۆڤاری «بێنتلی بین» لە شووباتی ١٨٣٧ تاکوو نیسانی ١٨٣٩ ھاتبووە بڵاوکردنەوە، چیڕۆکی ڕۆمانەکە باس لە ژیانی منداڵێک دەکات کە دایکی مردووە و ناویشی ئۆلیڤەرە.
نیکڵ
وێنۆک|نمونەیەک لە ماددەی نیکڵ کە سەرەکەی بڕدراوەتەوە بەم ھۆیەوە شێوەی تەختی وەرگرتوە. نیکڵ یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ni» و گەردیلە ژمارەی ٢٨. تایبەتمەندی موگناتیسی لە ئاسن و کۆباڵت دەچێت. نیکڵ یەکێک لە پێکھاتەی سەرەکی نەیزەکەکانە. نزیکە ٣٠٪ نیکڵی دونیا لە کەنەدا بەرھەم دێت. ھەروەھا ئێندۆنیزیا، کوبا و ئوستۆڕاڵیاش بە بەرھەمھێنەری ئەم ماددەیە ناسراوون.
سەرچاوەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:نیکڵ پۆل:توخمە کیمیایییەکان
بڕیارنامەی ٥٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٤ پۆل:مێژووی بروونای پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
مردنەکان لە ٢٠١٦
سەرچاوەکان
* پۆل:٢٠١٦
کرۆمۆسۆمی Y
وێنۆک|کرۆمۆسۆمی Y مرۆڤی نێر وێنۆک|Albero Y-DNA له بۆماوەزانی مرۆڤی دا ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y  نوێترین پێشینەی هاوبەشی (ن. پ. ه) سەرجەم مرۆڤەکان لە لایەن باوکەوەیە (بەو مانایە کە ئەگەر تەنیا لە درێژایی ئاراستەی باوک دا لە داری بنەماڵەیی بگەڕێینەوە ڕابردوو ، نوێترین پێشینەی هاوبەشی خاڵێکە کە تەواوی ئەو ئاڕاستانە دەگەنەوە یەکتری). ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y  ڕەنگە لە نێوان ۲۳۷،۰۰۰ و ٥٨۱،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ژیانی کردبێ و ھاوتای نێری حەوای میتۆکۆندێریایی بووە. حەوای میتۆکۆندێریایی پێ دەچێ ۲۰۰،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ژیابێ. لە تێڕوانینی زانستیەوە ، پێویست ناکا ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y و حەوای میتۆکۆندێریایی لە یەک کات یان لە یەک شوێن ژیابن.
بە مانای وشه
ناوی ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y لە باوکە ئادەم کە لە کتێبە پیرۆزەکان و لە ئایینه ئیبراهیمیەکان ناوی براوە وەرگیراوە. هەڵبەت ئەوە تەنیا هاوناویەکی مێتافۆریانەیه. ئەو ناو نانە لەاونەیە ببێتە هۆکاری ئەو بیرکردنەوە هەڵەیە کە ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y تەنیا نێرینەی زیندووی سەردەمی خۆی بووه ، بەڵام لە راستی دا ئەو لە گەڵ خەڵکانێکی زۆری (ژن و پیاو) هاوکات و هاوسەردەم بووه هەڵبەت هیچ کام لە پیاوانی هاوسەردەمی ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y توانای وەدی هێنانی ئاڕاستەیەکی نەپچراوی ڕاستەوخۆ تەنیا لە لای باوکەوە بۆ خەڵکانی ئەورۆیان نەبووه. کرۆمۆسۆمی Y لەو ناوەدا ئاماژە بەو بابەتە دەکات کە ئەو کرۆمۆسۆم ه یا کرۆمۆسۆمی تایبەتی (Y) تەنیا لە لای باوکەوە بۆ مناڵەکان دەگوازرێتەوە.
سەردەمەکەی
بە ورد بوونەوە و لێ کۆڵینەوەی دی ئێن ئێی کرۆمۆسۆمی Y لە پیاوانی سەرتاسەری جیهان، بۆماوەزان سپێنسێر وێڵز بەو ئەنجامە گەیشت کە  کۆی مرۆڤه زیندوەکان لە لای باوکەوە لە کەسێکن کە دەوری ٦۰،۰۰۰ ساڵ پێش ئێستا لە ئەفریقا ژیاوه. ئەو هەروەها دەڵێ کە: «زۆریک لە باستان ناسەکان ئەوەیان قەبووڵ نیە و باوەڕیان وایە کەمێژووی بەردین نیشان دەدا کە شەپۆلی یەکەمی کۆچی مرۆڤ لە ئەفریقا دەوروبەری  ۱۰۰٫۰۰۰ ساڵ پێش ئێسا ڕووی داوه».
سەردەمی نوێتر نوێترین پێشینەی هاوبەشی باوکی بە نسبەت نوێترین پێشینەی هاوبەشی دایکی ،سەر بەو بابەتەیە کە بڵاووبونەوەی ئاماری ئەگەری ئەوەی کە پیاوێک سەردەمی بەرد مناڵێ پەیدا ببێ بەرانبەر بە ژنانی ئەو سەردەمە زیاتر بووه. لە حالێ دا کە ژنانی باروەر کەم و زۆر چانسێکی هاوتایان هەبوە بۆ پەیدا کردنی ڕێژەیەکی دیاریکراو لە مناڵ ،چانسی پیاوانی باروەر زۆر جیاواز بووه، هەندێ هیچ مناڵیان بپەیدا نەبووە و هەندێکیش مناڵانێکی زۆریان لە چەندەها ژن بە پەیدا بووە.
هەروەها سەرنج بدەن کە ئادەمی کرۆمۆسۆمی y دەگۆڕێ، نوێترین پێشینەی هاوبەشی کۆی مرۆڤەکانی ئەمڕۆیی نوێترین پێشینەی هاوبەشی کۆی مرۆڤەکانی گشت سەردەمە کۆنەکان نەبووه و لە داهاتوو دا لەوانەیە یەکێ لە نەوەکانی ئەو ببێتە نوێترین پێشینەی هاوبەشی ئەو مرۆڤانەی کەوا هەن. بۆ نموونە ئەگەر گشت مناڵەکانی یەکێ لەو ئاڕاستانەی کەوا لە وێنەکەدا نیشان دراوە لە ناو بچن ، نوێترین پێشینەی هاوبەشی خەڵکانی سەر زەوی دەگۆڕدرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:کرۆمۆسۆم پۆل:دی ئێن ئەی
کریسمس
وێنۆک|دانانی داری سنەوبەر و ڕازاندنەوەی بە گڵۆپی بچووک یەکێکە لەو شووناسانەی کە ڕۆژی کریسمسی پێ دەناسرێتەوە کریسمس یان جەژنی لەدایکبوون (کە مەبەستیان مەسیحە) ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی لەدایکبوونی مەسیح دادەنرێت، ئەوەش بیروباوەڕی ئەو مەسیحییانەیە کە بڕوایان وایە کە مەسیح کوڕی خودایە، ڕۆژی کریسمس لە زۆربەی وڵاتانی جیھان و ئەوانەی مەسیحییەکان تێیدا کەمینەن یان نین ئەوا وەک ڕۆژێکی کلتووری دەکرێتە ڕۆژی پشوو واتە بەڕێژەیەکی زۆر لە وڵاتان ئەو ڕۆژە پشوو دەبێت، ڕۆژی کریسمس دووەم گەورە جەژنی مەسیحییەکانە لەدوای جەژنی قیامەیان، بەپێی ڕۆژژمێری زایینی ئەو ڕۆژە دەکەوێتە ڕۆژی ٢٥ و ٢٤ی کانوونی یەکەم گەرچی بیروباوەڕی جیاش ھەن دەربارەی ڕۆژی ڕووداوەکە بەڵام بە گشی لە ٢٥/١٢ ھەتا ١/١ ئەو ڕێ و ڕەسمە بەڕێوو دەچێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
کریسمس پۆل:ئاگربەستەکان
لاچین
لاچین (، ، ) شارێک لە کۆماری بە فەرمی نەناسراوی ناگۆرنۆ-قەرەباغە. ئەم شارە لە دوای شەڕی ساڵی ١٩٩٢ لە نێوان دوو وڵاتی ئازەربایجان و ئەرمەنستان کەوتە ژێر دەستی ئەرمەنستان. زۆربەی ناوچەکانی دەڤەری لاچین کورد بوون بەڵام بە هۆی ئەم شەڕە زۆربەی کوردەکان کۆچیان کرد و ئیتر لەو ناوچانانە نەمانەوە.
ئالاسکا
230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای ئالاسکا 230px|وێنۆک|چەپ|شوێنی ئالاسکا لەسەر نەخشە
کڕینی ئالاسکا
ئالاسکا لە ساڵی ١٨٦٧ لە ڕووسیا کڕدرا بە‌بڕی ٧٬٢٠٠٬٠٠٠ دۆلاری ئە‌مریکی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەلاسکا پۆل:ئۆقیانووسی ئارکتیک پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٩ پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
چێنای
بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ھیندستان، چێنای شەشەمین گەورەترین شاری وڵاتەکەیە و چوارەمین گەورەترین شارە. کۆمپانیای چێنای گەورەتر (بە ئینگلیزی: Greater Chennai Corporation) دامەزراوەی شارستانییە کە بەرپرسیارە لە شارەکە؛ کۆنترین کۆمپانیایە لە ھیندستان، لە ساڵی ١٦٨٨ دامەزراوە، دووەم کۆنترین کۆمەڵە لە جیھاندا دوای لەندەن. شاری چێنای ھاوتەریبە لەگەڵ ناوچەی چێنای، کە لەگەڵ دەوروبەری ناوچەی شارۆچکەی چێنای پێکدەھێنێت، ٣٦ەم گەورەترین ناوچەی شارەوانییە لە جیھاندا بەگوێرەی دانیشتووان و یەکێکە لە گەورەترین شارۆچکە ئابوورییەکان لە ھیندستان.
چێنای یەکێکە لە شارە گەشتییارییەکان کە زۆرترین گەشتیار گەشتیاری تێدا دەکات. لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە ٤٣ھەمین شار کە زۆرترین گەشتیار لە جیھاندا سەردانی بکات و لە ساڵی ٢٠١٩دا بووە ٣٦ەمین زۆرترین سەردانیکەر لە جیھاندا. ڕاپۆرتێک لەسەر کوالێتی ژیان لە چێنای کرا و بە سەلامەتترین شار لە ھیندستان دانرا. چێنای سەرەنجی لەسەدا ٤٥ی گەشتیارانی تەندروستی دەدات کە سەردانی ھیندستان دەکەن. لەبەر ئەوە پێی دەوترێت «پایتەختی تەندروستی ھیندستان». و بەندەری بازرگانی ھەیە کە دامەزراوەی ھیندستانی بەریتانییە لە دەیەی ١٦٠٠کانەوە، چێنای پێنجەم گەورەترین ئابوری شارستانی ھەیە، و سێیەم گەورەترین دانیشتووانی بیانی لە ھیندستان ھەیە، کە ٣٥٬٠٠٠ بووە لە ٢٠٠٩، ٨٢٬٧٩٠ لە ٢٠١١ خەمڵێندراوە و دواتر بە زیاتر لە ١٠٠٬٠٠٠ لە ٢٠١٦. بڵاوکەرەوەی ڕێبەری گەشتیاری Lonely Planet چێنای بە یەکێک لە دە باشترین شارەکانی جیھان ناودێر کرد بۆ سەردانکردن لە ساڵی ٢٠١٥.
چێنای وەک شارێکی ئاست-بێتا لە پێوانەی شارەکانی جیھانی دانراوە، و بە باشترین شار لە ھیندستان دانراوە لەلایەن ھیندستان ئەمڕۆ لە ڕاپۆرتە ساڵانەیییەکانی ساڵی ٢٠١٤. لە ساڵی ٢٠١٥ چێنای بە «چالاکترین» شار ناوبرا (شارێک کە شایانی سەردانکردن و ژیانە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن). ناشنال گرافیک چێنای وەک تاکە شارێکی باشووری ئاسیا لە ساڵی ٢٠١٥ دانا لە پێرستی١٠ باشترین شاری خۆراکدا ئاماژەی پێکرد. چێنای ھەروەھا بە نۆیەم باشترین شاری گەردوونی لە جیھاندا ناونرا لەلایەن بڵاوکراوەی لۆنلی پلانێت لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، چێنای زیادکرا بۆ لیستی شارە داھێنەرەکانی یونسکۆ (UCCN) بەھۆی ئەو نەریتە دەوڵەمەندەی لە بواری مۆسیقا ھەیەتی. زیاتر لە یەک لەسەر سێی پیشەسازی ئۆتۆمبێلی ھیندستان لە شارەکە دامەزراوە. چێنای ھەروەھا بە ناوەندێکی سەرەکی بەرھەمھێنانی فیلم ناسراوە. یەکێکە لە ١٠٠ شارە ھیندییەکان کە گەشەی پێدراوە وەک شارێکی ھۆشمەند لەژێر پرۆگرامێک بەناوی ئەرکی شارە ھۆشمەندەکان.
ھە‌ڤال ئیبراھیم
ھەڤال ئیبراھیم گۆرانیبێژێکی باشووری کوردستانە. ساڵی ١٩٨٣ لە شاری موسڵ لە دایکبووە.
یەخاکیوست
یەخاکیوست شارۆچکەیەکی شارستانی نوورابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٠٤٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ئێش
وێنۆک|تابلۆی سەر ئێشە لەلایەن [[جۆرج کرۆشانک]]
ئێش،  ژان،  ئازار یان  دەرد دیاردەیەکی ئاڵۆزە کە چەند ھۆکارێک بەشدارن لە ورووژاندنی و ھەستپێکردنی و وەڵامدانەوەی، ئامانجی سروشتی ئەم دیاردەیەش کە ئاگادارکردنەوەیە بە بوونی مەترسیەکی ناوخۆیی یان دەرەکی کە ھەڕەشە لە جەستە دەکات بە نەگۆڕی. سەبارەت بە ئازاری جەستەیی چێوە دەمارەکان ھەڵدەستن بە گواستنەوەی ھەستێکی کارتێکەر کە بە ئازارە بۆ مێشک، چێوە کۆئەندامی دەمار لە ڕووکەشی جەستەدا بڵاوبۆتەوە و لەوێشەوە بۆ مێشک درێژ دەبێتەوە. ئەم ناوەشی لێنراوە بۆ جیاکردنەوە لە ناوەندە کۆئەندامی دەمار کە ناگاتە ڕوکەشی لەش، ئەم چێوە دەمارە تەنھا ھەستکردن بە ئازار (یان بوونی سەرچاوەی ئازار) بۆ مێشک ناگوازێتەوە، بەڵکو ھەستە جۆراوجۆرەکان دەگوازێتەوە، کەیارمەتی مرۆڤ دەدات بە ھەست کردن بەوەی لە ژینگەی دەوروپشتیدایە تاوەکو وەڵامدانەوەی گونجاوی بۆی ھەبێت وەکو ھەستکردن بە سەرما و گەرما، بەرکەوتنی سوک و بەھێز، لێکخشان و ھەستەکانی تر، ئەو چێوە دەمارانەی کە ھەستەکان بۆ مێشک دەگوازنەوە بە دەمارەکانی ھەست ناسراون بۆ جیاکردنەوەیان لەو چێوە دەمارانەی کە فەرمانەکانی مێشک بۆ ماسولکە و جومگەکانی جووڵە دەگوازنەوە و بە دەمارەکانی جووڵە ناسراون. ھەریەکەلە دەرونناسی کەنەدی ڕۆناڵد میلزاک و زانای فیسیۆلۆژی ئینگلیزی پاترێک دۆڵ بیردۆزێکیان بۆ ڕاڤەکردنی دیاردەی ئازار داناوە ناویان ناوە بیردۆزی دەروازە، بەپێی ئەم تێواریانە دڕکە پەتک شتێکی وەک دەروازەی تێدایە کە بەھۆی ھەستەکانی گوازراوە بەھۆی ھەستە دەمارەکان و فەرمان ھاتووەکانی مێشک دەبێتەوە، دڕکەپەتک بەشێکە لە کۆئەندامی ناوەندەدەمار و لە ناو بۆشایی بڕبڕەی پشتدایە، ھەمووچێوە دەمارەکان بەدڕکە پەتکەوە بەستراونەتەوە، واتە ئەو ھەستەی چێوە دەمارەکان دەیگوازنەوە دەبێت بەدڕکەپەتکدا تێپەڕێت پێش گەیشتنی بەمێشک، ئاگادربوونەوە بەبوونی کارتێکەرێکی بە ئازار و زانینی سروشتی ئازارەکە و ھەستکردن پێی ھەمووی لەمێشکدا ڕوودەدات، ئەمە واتای ئەوە نییە کە مێشک ئازار دەچێژێت، بەڵکو ڕاستی زانستی دەڵێ مێشک ھەستیار نییە بەئازار، مانای وایە مێشک دەمارە راگەیاندنە پێگەیشتووەکەی وەردەگێرێتەوە سەر ھەست کردن بەئازار لەو شوێنەی جەستەی کەوتوەتە بەر کاریگەری کارتێکەرە بە ئازارەکە بە گوێرەی ھەمان بیردۆز، ئەو ھەستە جۆراوجۆرانەی، کە چێوە کۆئەندامی دەمار دەیگوازێتەوە لە وانەیە بێتە ھۆی داخستنی دەروازە لە دڕکە پەتکدا یان کردنەوەی.
سەرچاوەکان
ڕادیۆ نەوا
پۆل:ئێش پۆل:دەروونناسی
پۆل کلۆدێل
پۆل کلۆدێل شاعیر، شانۆنووس، وتارنووس و دیپلۆماتی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:باڵیۆزەکانی فەڕەنسا لە ژاپۆن پۆل:باڵیۆزەکانی فەڕەنسا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٥٥
فەھەد کوڕی عەبدولعەزیز
فەھەد کوڕی عەبدولعەزیز پێنجەمین شای عەرەبستانی سعودی و ھەشتەمین کوڕی عەبدولعەزیز ئال سعود بنیاتدانەری شانشینی سعوودیە بوو. شا فەھەد لە سالی ٢٠٠٥ زایینی و لە تەمەنی ٨٤ سالی دا کوچی دوایی کرد.
ژیاننامە
ئەو لە سالی ١٩٢٣ لەدایک بوو. فەھەد گەورەترین کوڕی دایکی "'حسسە کچی سەدیر"' بوو. دایکی پێنجەمین و خوشەویست ترین ھاوسەری باوکی بوو کە کوڕەکانیان بە حەوت سەدیری بەناوبانگن. خوێندنی سەرەتایی خوی لە قوتابخانەی پاشایەتی ریاز تەواو کرد و دواتر لە دەزگای زانستی مەککە بەردەوامی بە خوێندن دا. فەھەد بەر لەوەی پوستی جێنشینی سعوودیە لە سالی ١٩٧٥ دا وەربگرێت، ھەندێک پوست وەکو یەکەمین وەزیری رەوشەنبیری لە سالی ١٩٥٣ و وەزیری دەولەت لە سالی ١٩٦٣ و پوستی جێگری سەروک وەزیری لە سالی ١٩٦٧ وەرگرتووە. لە سالی ١٩٧٥ و لە دوای مردنی شا فەیسەل، فەھەد بوو بە جێنشینی شا خالدی برای و لە سالی ١٩٨٢ دوای مردنی شا خالید بوو بە شای سعوودیە. ھەرچەندە بەر لەوەی کە لە حوزەیرانی ١٩٨٢ ببێتە شای سعوودیە، لە پشت پەردەی سیاسی ڕولێکی گرنگ ھەبوو. فەھەد ھەندێک پوست وەکو سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای نەوت و کانزاکان، سەرۆکی ڕێکخراوی پاشایەتی پیشەسازیی جەبیل و یەنبوع، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای زانکوکان، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای گەنجان، سەرۆکی لیژنەی باڵای سیاسەتەکانی پەروەردە، سەرۆکی لیژنەی باڵای کاروباری حەج، سەرۆکی ڕێکخراوی پاشایەتی پێشکەوتووی مەدینە بەدەستەوە بوو. ئەو دەمەی کە شا فەھەد بوو بە شای سعوودیە، نەوت بھایێکی زور باش بە خویەوە بینی و بە نرخێکی بەرز فروشرا کە ئەمەش عەرەبستانی سعوودیە لە ووڵاتێکی ھەژاری بیابانی گوردڕا بوو یەکێک لە ھێزە گەورەکانی ئابوری جیھان. لە ماوەی سالەکانی شەڕی ئێران و عێراق بە پارەیەکی گەورەوە یارمەتی سەددام حوسێن دا، بەڵام لە کاتی داگیر کردنی کوێت لە لایەن عێراقەوە لە سالی ١٩٩١ داوا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کرد کە ئەم میرنشینە بچوکە ئازاد بکات. لە سەردەمی دەسەلاتداری شا فەھەد پەیوەندییەکانی ئەەمریکا و عەرەبستان بەھێز کەووت و دوای ئوپەراسیونی گەردەلوولی بیابان کە دوای ھێرش کردنی عێراق بو سەر کوێت لە لایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە روویدا، ئەم پەیوەندیە لە بواری لەشکەریش دا فراوان بوو. شا فەھەد لە سالەکانی ھەشتاکان دا پروژەی ناساندنی ئیسرائیل لە لایەن عەرەبەکان پێشکێش کرد و ڕابەرانی ووڵاتانی عەرەبی لە دانیشتنەکانی سەرۆکەکان لە شاری (فاس) لە مەغریب ئەم پروژەیە پەسەند کردن. فەھەد لە سالی ١٩٨٦ ناسناوی شا (ملک) ھەلوەشاند و ناوی (خادم الحرمین الشریفین) بو خوی ھەلبژارد. لە سالی ١٩٩٥ شا فەھەد تووشی جەلتەی مێشک بوو و لە لایەن جەستەوە بەرەو خرابی دەڕوویشت و نەچار بوو کە کورسیی تایرەدار بەکاربھێنرێت و ھەرچەندە بەناو شای سعوودیە بوو بەڵام لەوە دواتر بەڕێوەبردنی کارووباری روژانەی ووڵات لە ئەستووی میر عەبدوڵڵای برای دا بوو. شا فەھەد لە ڕێکەوتی ١ ئابی ٢٠٠٥ کوچی دوایی کرد. پێشبینی دەکرا لەدوای شا فەھەد، میر عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولعەزیزی براکەی ببێتەشا و میر سوڵتان کوڕی عەبدولعەزیز وەزیری بەرگری ئێستا پوستی جێنشینی وەربگرێت. ھەرچەندە ناکووکی لە سەر ئەم پێشنیارە لە نێوان ئەندامانی بنەمالەی دەسەلاتدار دروست بوو، بەڵام دواتر میر عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولعەزیز بوو بە شای ئەم ووڵاتە. بەپێی یاساکانی عەرەبستان، تەنیا مندالە نێرینەکانی عەبدولعەزیز کوڕی عەبدولرەحمان دەتوانن پوستی پاشایەتی ئەم ووڵاتە وەربگرن و شاھەکە لە نێوان بەتەمەنترین کوڕەکان ھەلدەبژێرن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:شاکانی سعوودیە
بڕەر
وێنۆک|لەم وێنەدا t بڕەرە. بڕەر (بە ئینگلیزی: Transversal) لە ئەندازەدا ڕاستەھێڵێکە، دوو ڕاستەھێڵ یان زیاتر دەبڕێت، لە زۆربەی بارەکان ڕاستەھێڵەکان ھاوبەرن.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
بلوان (سەرپێڵی زەھاو)
بلوان یان بلڤان گوندێکە لە گوندستانی بێشیوە پاتاق، ناوچەی ناوەندی، شارستانی سەرپێڵی زەھاو، پارێزگای کرماشان، ئێران. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە ١٩٤ کەس لە ٤٦ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەرپێڵی زەھاو
پاڵەوانییەتی تۆپی بالەی خانمانی ئەورووپای ٢٠١٧
شوێن
سەرجەم یارییەکان لە سێیاریگای جیاوازی وڵاتانی خانەخوێ ئەنجامدران دوویاریگا لە ولاتی ئازەربایجان، یاریگایەکیش لە جۆرجیا تەرخان کران.
ئەنجامی کۆمەڵەکان
سەرجەم کاتی یارییەکان بە کاتی ناوخۆی ئازەربایجان و جۆرجیا ئەنجام دراون
خولەکانی پاڵەوانییەتییەکە
سەرجەم یارییەکان بە کاتی ئازەربایجان ئەنجامدراون
پاڵاوتن
قۆناغی یاری پلەی سێەم یاری
کۆتایی
ھەڵبژاردە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بۆنە وەرزشییەکانی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە ئەوڕووپا پۆل:بۆنە وەرزشییەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ئەوڕووپا پۆل:پاڵەوانییەتییەکانی تۆپی بالەی ژنانی ئەورووپا پۆل:پێشبرکێ نێودەوڵەتییەکان کە لەلایەن ئازەربایجانەوە ڕێکخراوە پۆل:پێشبرکێ نێودەوڵەتییەکان کە لەلایەن وڵاتی جۆرجیاوە ڕێکخراوە پۆل:پێشبڕکی وەرزشییەکان لە باکوو پۆل:پێشبڕکی وەرزشییەکان لە تبلیس پۆل:پێشبڕکێکانی تۆپی بالە لە ئازەربایجان پۆل:پێشبڕکێکانی تۆپی بالە لە وڵاتی جۆرجیا پۆل:تۆپی بالەی ژنان بۆ سالی ٢٠١٧ پۆل:تۆپی بالەی ژنان لە ئازەربایجان پۆل:تۆپی بالەی ژنان لە وڵاتی جۆرجیا پۆل:وەرزش گانجا، ئازەربایجان پۆل:وەرزشی ئازەربایجان بۆ ساڵی ٢٠١٧ پۆل:وەرزشی ئەوڕووپی بۆ ساڵی ٢٠١٧ پۆل:وەرزشی وڵاتی جۆرجیا بۆ ساڵی ٢٠١٧
ئەلیکترۆلیت
ئەلیکترۆلیت (بە ئینگلیزی: Electrolyte) ئەو ماددەیەیە، کە لە ئاودا دەتوێتەوە و، گیراوەیەک پێک دەھێنێت، کە تەزووی کارەبا دەگەیەنێت.
یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
یاری کۆتایی جامی جیهانی فیفای ٢٠٢٢ ئەو یارییە بوو کە براوەی نازناوی ٢٢هەمین خولی پاڵەوانێتی تۆپی پێی فیفای دیارکرد. یارییەکە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە یاریگای نیودەوڵەتی لوسێل لە شاری لوسێل بەڕێوەچوو کە هاوتایە لەگەڵ ڕۆژی نیشتمانی دەوڵەتی قەتەر. لە کۆتاییدا هەردوو هەڵبژاردەی ئەرژەنتین و فەرەنسای پاڵەوانی خوولی پێشوو گەیشتنە ئەم قۆناغە. ئەم خوولە دوا خوولە کە ٣٢ هەڵبژاردە بەشداری تێدا دەکەن. لە جامی جیهانی ٢٠٢٦ ژمارەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان دەبێتە ٤٢ هەڵبژاردە. لە ڕێگەی گەیشتن بە یاری کۆتایی، ئەرژەنتین بە دوو بردنەوە و دۆڕانێک پلەی یەکەمی کۆمەڵەی سێیەمی بەدەستهێنا، پێش ئەوەی لە قۆناغی ١٦دا لە ئوسترالیا بباتەوە، لە قۆناغی چارەکی کۆتاییدا بە لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە هۆڵەندا بباتەوە، لە قۆناغی پێش کۆتاییشدا لە کرواتیا بباتەوە. فەرەنسا بە دوو بردنەوە و دۆڕانێک پلەی یەکەمی کۆمەڵەی چوارەمی بەدەستهێنا، لە قۆناغی ١٦ لە پۆڵەندا و لە قۆناغی چارەکی کۆتایی ئینگلتەرا و لە قۆناغی پێش کۆتاییدا لە مەغریبی بردەوە. یاری کۆتایی بە ناوبژیوانی پۆڵەندی شیمۆن مارچینیاک بەڕێوەچوو و لە بەردەم ٨٨ هەزار و ٩٦٦ بینەر ئەنجامدرا. لە نیوەی یەکەمدا ئەرجەنتین بە دوو گۆڵ بەرامبەر بە گۆڵێک پێشەنگی گرت، بەڵام هاتریکێک بۆ فەرەنسا لەلایەن کیلیان مباپێ و گۆڵێکی زیادە بۆ ئەرجەنتین لەلایەن لیۆنێل مێسیەوە یارییەکە بە سێ گۆڵ بەرامبەر بە سێ گۆڵ یەکسان کردەوە. ئەرژەنتین لە لێدانەیەکلایکەرەوەکان بە ئەنجامی ٤-٢ سەرکەوتنی بەدەستهێنا و سێیەم نازناوی مۆندیالی بەدەستهێنا و یەکەم نازناوی دوای ساڵی ١٩٨٦ەوە بەدەستهێنا.
ئەلیکترۆلیت
سەرچاوەکان
ئەلیکترۆلیتەکان پۆل:کیمیای فیزیکی پۆل:پشکنینەکانی خوێن
یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
شوێن
یاریگاکە کە خاوەندارییەتی دەگەرێتەوە بۆ یەکێتی تۆپی پێی قەتەر، لەلایەن کۆمپیانیا بەریتانی Foster + Partners و Populous دیزاین کراوە، ھەروەھا لەلایەن کۆمپیانیای MANICA Architecture پشتگیری کراوە. لە یاریگاکە سوود لە وزەی خۆر وەردەگیرێت بۆ سیستەمی فینککەرەوە. لە نیسانی ٢٠١٧ دەستکراوە بە دروستکردنی، ھەرچەند بڕیاربوو لە ساڵی ٢٠٢٠ کارەکانی تەواو بکرێت، بەڵام لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١ تەواو کرا.
یاریگاکە میوانداری ھیچ یارییەکی نەکردبوو پێش جامی جیهانی، یەکەم یاری لەم یاریگایە ئەنجام درا لە قۆناغی کۆمەڵەکان، یاری نیوان ئەرژەنتین و عەرەبستانی سعودی بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٢
ئۆ یۆنگ-سو (ئەکتەر)
ئۆ یۆنگ-سو (بە کۆری:오영수، لەدایکبووی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە کە لە ١٩٦٧ دەستی بە ڕۆلگێران کرد لە شانۆ، بەگوێرەی وتەی خۆی لە زیاتر لە ٢٠٠ بەرھەمی سینەمایی دەرکەوتووە ، وە بەھۆی ڕۆلگێرانەکەی لە یاریی سکوێد لە ٢٠٢١ ناسراوە. براوەی چەندین خەڵاتە لە فیلم و دراما وەک خەڵاتی ھونەری بێکسانگ لە ١٩٩٤
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکان لە سێئول پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی پارێزگای گیۆنگگی
گالیۆم
گالیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ga» و گەردیلە ژمارەی ٣١.
سەرچاوەکان
گالیۆم
پۆل:گالیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
وەرە مەیدان
دەقی گۆرانی
لەگەڵ تۆمە خوشکی بوێرم وەرە مەیدان برای دەلێرم بە تێکۆشان و خەبات وەرە ڕزگار کەین وڵات گەل بگا بە ئاواتی ژن، ژیان، ئازادی
بەشی کوردی: دیسان دوژمنی خوێنڕێژی غەددار کەوتە ناو لاوان ھەر وەک گورگی ھار دڕندەی بەدخوو جەڵڵادی سەرشێت بۆ خوێنڕشتنی میللەت کەوتە کار دیسان ڕەنگین بوو چنگی گڵاوی بە خوێنی پاکی خەڵکی لادێ و شار دوژمن بزانە تۆڵەی ھاوڕێیان ئەستێنمەوە من یەک بە ھەزار گەرچی ڕەشپۆشم بۆ ھاوڕێیەکانم ورەم بەرزترە بۆ تۆی ستەمکار بژی ئازادی، بژی یەکگرتووییمان بە کوێری چاوی دوژمن ھەزار جار
بەشی فارسی: ای دشمن خونریز ظالم درندۀ‌ بدخواه، غاصب دیوانه بدان که انتقام فرزندان‌مان را خواهیم گرفت
سەرچاوەکان
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران پۆل:گۆرانییەکانی ناسر ڕەزازی
پۆپەشمین
پۆپەشمین تەنراوێکی تەنک و شاش و زبرە. جۆڵا، لە لۆکە یان کەتان یان ئاوریشم ئەیچنێ. کەسێ بنوێ ئەشێ بۆ خۆداپۆشین بیدا بە خۆیدا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جلوبەرگ پۆل:جۆڵایی
ئەلیکترۆلیتی بەھێز
ئەلیکترۆلیتی بەھێز ئاوێتەیەکە، لە ئاوەگیراوەکەیدا بە تەواوی لێک ھەڵدەوەشێت. وەک خوێیە کانزایییە لە ئاو تواوەکان.
ئەلیکترۆلیتی لاواز
ئەلیکترۆلیتی لاواز (Weak electrolyte) ئاوێتەیەکە، تەنیا ڕێژەیەکی کەمی لێک ھەڵدەوەشێت، لە ئاوەگیراوەکەی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلیکترۆلیتەکان
بڕیارنامەی ٥٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیاری ٥٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی نیسانی ١٩٨٤دا پەسند کرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٥٣٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٤ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٤ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
پێنج ئەنگوستی خواروو
پێنج ئەنگوستی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ناو
ناوی ئەم گوندە لە لوتکەی چیای ئاچداخەوە ھاتووە کە کەوتووەتە پشت ئەم گوندە لە دەستی مرۆڤ دەچێت، ئەنگوست بە واتای پەنجە دێت. بەواتای پێنج پەنجەدێت، وە زۆری خەڵکی گەرمیان ناوی ئەم گوندە بە پێنجەموس دێنن.
جوگرافیا
پێنج ئەنگوستی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پێنج ئەنگوستی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی خێڵی ئاخە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زینانە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەسەن کەنۆشی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئاندرێ ئسپیر
ئاندرێ ئسپیر نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٦٦ پۆل:شاعیرانی جوو
زینک
وێنۆک|240x240پیکسڵ|چەند پارچەیەک لە زینک. ڕۆح یان زینک توخمێکی کیمیاییە. توخمێکی گواستراوەی کیمییاییە، کە بریتییە لە کۆمەڵێک کانزا. ھەندێکجار بە توخمی سەرو گواستراوەکان دادەنرێت. لە خشتەی خولی بە "Zn" دەناسرێت. زینک ٣٠ھەمین توخمە لە خشتەی خولیدا، و ژمارەی گەردیلەی ٣٠ە. کێشێ گەردی زینک دەکاتە ٦٥٫٣٨. ڕۆح پێکھاتووە لە ٣٠ پڕۆتۆن و ٣٠ ئیلیکترۆن. بە گشتی، ٢٩ ئایزۆتۆپی زینک ناسراون و پێنج لەمانە لە سرووشت دا ھەن. ھەندێک لەو ئایزۆتۆپانە تیشکەچالاکن. نیوە تەمەنی ٤٠ میلیچرکەیە. ڕۆح بۆ درووستکردنی پاتری و ڕووکەشی کانزاکان بەکاردەھێنرێت.
تایبەتمەندییە فیزیکییەکان
ڕۆح کانزایێکی خوڵەمێشی شینکاری بە بریقەیە. کاتێک دەبردڕێ، ڕۆح ڕەنگێکی خۆڵەمێشی سپیکاری ھەیە. ڕۆح بریقەی نامێنێت ئەگەر ھەوای زۆر لێی بدات.
پلەی توانەوەی ڕۆح لە (٤١٩٫٥٨ °C (787.24 °F)) دایە، پلەی کوڵاندنی (٩٠٧٫٠ °C (1,664 °F))ە، پلەی ساردبوونەوەی لە −٤١٩٫٥٨ °C (−٧٢٣٫٢٤ °F) دایە، و پلەی بەستنی لە −٩٠٧٫٠ °C (−١٬٦٠٠٫٦ °F) دایە. پلەی گەرمی نزمترە لە زۆرینەی توخمە گواستراوەکان بەڵام بەرزترە لە قەڵای و قوڕقوشم. ڕۆح دەکوڵی لە پلەی گەرمیێکی نزم بۆ کانزایێک. ڕۆح موگناتیسی نییە. کاتێک گەورمدەکرێتەوە بۆ ماوەیێکی کەم، نەرم دەبێتەوە. ئەگەر بۆ زیاتر گەرمبکرێتەوە، زینک زووشکاو دەبێت. زینک داڕشتە بە ئاسانی درووستدەکات لەگەڵ کانزای دیکە.
تایبەتمەندییە کیمیاییەکان
زینک کانزایێکی بەرپەچدەرەوەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:زینک پۆل:توخمە کیمیایییەکان پۆل:ماددە کیمیاییەکان
ھیۆ سونگ-تای
ھیۆ سونگ-تای (بە کۆری:허성태، لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە کە بەشداری زیاتر لە ٦٠ فیلم و درامای تەلەڤیزیۆنی کردووە لەوان وەک یاریی سکوێد لە ٢٠٢١
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:دەرچووانی زانکۆی نیشتمانی پوسان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە کوڕەکان لە بوسان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:یاریی سکوید
جێرمانیۆم
سەرچاوەکان
جێرمانیۆم
پۆل:جێرمانیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
بڕیارنامەی ٥٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی ئایاری ١٩٨٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٥٣٩‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
وەڵام
وەڵام یان بەرسڤ ئەو شتەیە کە دەوترێت یان دەنووسرێت یان ئەنجام دەدرێت وەکوو کاردانەوەیەک بۆ پرسیارێک، ئاگادارکردنەوەیەک یان بارودۆخێک. دەکرێت وەڵام چارەسەر یان تۆڵەسەندنەوە یان بەرپرسیارێتی بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یاسای ھاوبەش
نەودانک
نەودانک شارۆچکەیەکی شارستانی نوورابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٧٤٣٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
جومگە
چەپ|٢٥٠px|وێنۆک|دیاگرامی جومگەی سینۆڤیاڵ
جومگە (بە ئینگلیزی: Joint) شوێنی بەیەک گەیشتنی دوو یان چەن ئێسک.
لە لەشی مرۆڤدا سێ جۆری سەرەکی لە جومگە ھەیە ، کە بریتین لە :
لەم جومگانەدا سەری ئێسکەکان بە توێژێ کرۆژنە داپۆشراوە و چاڵی جومگەیی، کەپسوولی جومگەیی، بەستەرەکانی جومگە وپەردەی سینۆڤیاڵ لەخۆ دەگرێت.
سینۆڤیاڵ ناوپۆشی سێرڤێزی جومگەیە کە لینجاوێک دەڕژێنێتە ناو چاڵی جومگە تا ئێسکەکان بە ئاسانی تێیدا بجووڵێن.وەک: جومگەی ئەندامەکانی دەست و پێ.
جومگەکانی سینۆڤیاڵ بە پێی شکڵ و شێوە، بە چەن بەش دابەش دەبن:
پۆل:جومگەکان پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
٣١ی ئایار
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئایار
زەڕنیخ
زەڕنیخ یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «As» و گەردیلە ژمارەی ٣٣.
سەرچاوەکان
زەڕنیخ
پۆل:زەڕنیخ پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ڤیشنو
ڤیشنو (بە سانسکریت: विष्णुः)یەکێکە لە گەورەترین خودایانی ئایینی ھیندویزم. ڤیشنو خودای پارێزەرە. و لە کتێبی پورانادا نووسراوە کە ئەم خودایە ڕەنگی پێستی شینە و چوار دەستی هەیە.
پۆل:خوایانی ئایینی ھیندوو
پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم پۆل:خوداوەندە ڕزگارکەرەکان پۆل:خوداوەندەکانی خۆر
براھما
براهما (بە سانسکریت: ब्रह्मा) خواوەندی خیلقەت و ئافرێنەرە لەگەڵ ڤیشنو و شیڤا. ئەم خودایە یەکێکە لە خوداکانی تریموورتی. براهما هاوسەری ساراسواتی خواوەندی زانست، فێرکاری، مۆسیقا و هونەرە.
وێنۆک|براهمای ئافرێنەر
پۆل:خوایانی ئایینی ھیندوو پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم
محەممەد ڕەئووف کەرکووکی
وێنۆک|محەممەد ڕەئووف کەرکووکی محەممەد «حەمە» ڕەئووف کەرکووکی (لەدایکبووی ١٩٥٦ لە کەرکووک، عێراق) ھونەرمەندێکی ناسراوی کوردی کوردستانە. خەڵکی شاری کەرکووکە و لە شاری سلێمانی دادەنیشێت. لە ساڵانی ھەشتاکانەوە لەنێو ئاھەنگی قوتابخانەکاندا گۆرانیی وتووە تا لە ١٩٨٦دا یەکەمین گۆرانیی بۆ تەلەڤیزیۆنیی کەرکووک بە ناوی «شەوانە» تۆمار کردووە. لە دوای ڕاپەڕینەوە لە شاری سلێمانی نیشتەجێ بووە و بەردەوامی بە کاری ھونەریی داوە، یەکەمین گۆرانیشی لە سلێمانی بە ناوی «ئەی خەجی خەجان» تۆمار کردووە. لە گۆرانییەکانی تری: «ئاسەوار»، «ناڵەی دڵ» و «سیاپۆش» و خاوەنی کاسیەتی «عاشقی بێ دڵە». چەندین کۆنسێرتی لە وڵاتانی ئەورووپادا ساز کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
نەگەزی!
نەگەزی! کورتە فیلمێکی ٢٠٠٥ی کۆمێدیی ڕۆمانسیی مۆسیقاییی کوردییە، کە لەلایەن ئاراس فاتح و بەختیار فەتاحەوە دەرھێندراوە و لە پاڵەوانییەتیی ئاراس فاتحە.
فیلمەکە یەکێکە لە فیلمە ناسراوەکانی نێو کورد و بە بەناوبانگترین کاری ئاراس فاتح دادەنرێت.
کورتە
فیلمەکە باسی ئاراس دەکات، کوڕێک کە لە ئەورووپاوە ھاتووەتەوە بۆ کوردستان، کە شەیدای کچێک دەبێت و بەھۆیەوە چەند ڕووداوێک بەسەریدا ڕوودەدەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥
ئێمیل بۆدان
ئێمیل بۆدان نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩ پۆل:مردووانی ١٩٢٣
ئازار (مانگ)
ئازار (بە عەرەبی: آذار) ناوی سووریانیی مانگی سێیەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. جاربەجار لە کوردیدا مارت و ئازاریش دەڵێن. بە ئینگلیزی «مارچ» (March ) و بە فەڕانسەیی «مارس» (Mars) دەوترێ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئازار پۆل:مانگەکان
٣ی حوزەیران
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:حوزەیران
ئەنوپام تریپاسی
ئەنوپام تریپاسی (بە کۆری:아누팜 트리파티، لەدایکبووی ٢ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨) ئەکتەرێکی ھیندییە کە لە کۆریای باشوورە، لە چەندین فیلم و درامای کۆری بەشداری کردووە، وە یەکەم ڕۆلی سەرەکی لە زنجیرە درامای یاریی سکوێد دەبێت لە ساڵی ٢٠٢١
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی نیشتمانی کۆریا بۆ ھونەرەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی نیودێلھی پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:یاریی سکوید
بڕیارنامەی ٥٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٤ پۆل:سووریا لە ١٩٨٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٤
ئاگنی
وێنۆک|ئاگنی خوداوەندی ئاگر ئاگنی خوایەکی ئایینی ھیندوو و یەکێکە لە گرینگترین خوداکانی سەردەمی ڤێدایی. ئاگنی لە زمانی سانسکریتا واتە ئاگر. لە ڤێداکان ئاگنی خودای ئاگرە. ئاگنی لە گرینگترین خواکانە لە ڤێدا و تەنیا ئیندرا لەوە باڵاترە. ئاگنی پەیامبەری نێوان مرۆڤ و خوداکانی دیکەیە. بۆیە خەڵک قوربیانیەکانیان ئەخستە ناو ئاگر تا ببردرێن بۆ جیھانی تر.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خوایانی ئایینی ھیندوو
دەربەند (تاجیکستان)
دەربەند شارۆچکەیەکی شارستانی نوورابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٠٧١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
بڕیارنامەی ٥٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی حوزەیرانی ١٩٨٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٥٤٦‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٤ پۆل:ئێران لە ١٩٨٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێران پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کووەیت
گورچیلە
230px|وێنۆک|گورچیلە ژمارەی ٢ گورچیلە (ئینگلیزی: Kidney) ئەو ئەندامەیە کە دەکەوێتە ناو سکەکەلێنەوە.
گورچیلە،یەکێکە لەو ئەندامە گرنگانەی مرۆڤ کە زۆر پێویستە، ھەریەکە لە گورچیلەکان نزیکەی ٤ ئینج و نیو درێژە و قورساییەکەشی نزیکەی ١٤٠ گرام دەبێت، ڕۆژانە گورچیلەکانمان زیاتر لە ١٨٢ لیتر خوێن دەپاڵێون. ھۆکاری زەردی میزی مرۆڤ بەھۆی ماددەی بیلرۆبینەوەیە (بەرھەمی تێکشکانی ھیمۆگلۆبینی خوێن).
١- ھەریەکە لە گورچیلەکان زیاتر لە ٢ ملیۆن یەکەی پاڵاوتنیان تیادایە. لیمفەگرێکان پاڵێوەری زۆر بچوکن کە لەتوانایاندایە خوێن بپاڵێون و ماددە زیانبەخشەکانیش لە خوێن لابدات.
٢- ھەرچەندە کێشی گورچیلەکان ٠،٥% ی ھەموو لاشەی مرۆڤ پێکدەھێنێت بەڵام بە بەراورد بە ئەندامەکانی تری لاشە خوێنێکی زۆری پێدەگات، نزیکەی ٢٥% ی ئەو خوێنەی کە لەلایەن دڵەوە دەھاوێژرێت دەڕوات بۆ گورچیلەکان.
٣- ڕۆژانە گورچیلەکان ١٠٠٠-٢٠٠٠ میللیلیتر میز دەپاڵێون و دروستدەکەنو ڕۆژانە بە گشتی نزیکەی لیتر و نیوێک میز دەردەھاوێژرێت لەلایەن ھەر مرۆڤێکەوە. ڕۆژانە گورچیلەکان زیاتر لە ٤٠٠ جار خوێن دەپاڵێون.
سەرچاوەکان
ئه‌م زانیاریانه‌ت له‌سه‌ر گورچیله‌ زانیوه‌؟
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:کۆئەندامی میز پۆل:گورچیلە
وەن دایرێکشن
گروپەکە بۆندێکیان لەگەڵ ستۆدیۆکانی (Syco) مۆرکردن دوای ئەوەی لە بەرنامەی (ئێکس فاکتەری بەڕیتانی) لە ساڵی ٢٠١٠ توانیان پلەی سێیەمی بەرنامەکە دەستەبەر بکەن و ناوبانگێکی زۆر بۆخۆیان پەیدا بکەن. ئەلبوومەکانی وای دایرێکشن کە بریتی بوون لە (Up All Night - 2011)، (Take me Home 2012), (Midnight Memories - 2013) و (Four - 2014) گشتیان لەڕووی فرۆشتن و گوێگرەوە ساەرکەوتنێکی بەرچاویان بەدەستھێنا. چەپ|وێنۆک|وان دایرێکشن لە بەرنامەی ئێکس فاکتەر، ٢٠١١ چەپ|وێنۆک|گروپەکە لە ساڵی ٢٠١٢، بەر لە جیابوونەوەی زەین مالیک
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠١٠ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەن دایرێکشن پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
سیلینیۆم
سیلینیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Se» و گەردیلە ژمارەی ٣٤. سیلینیۆم توخمێکی کیمیاییە بە هێمای Se و ژمارەی ئەتۆمی 34. ناکانزایە (بە دەگمەنتر بە میتالۆید دادەنرێت) تایبەتمەندیەکانی کە لە نێوان توخمەکانی سەرەوە و خوارەوە لە خشتەی خولییدا، گۆگرد و تێلۆریۆمن، هەروەها لێکچوونی لەگەڵ... ئارسنیک. بە دەگمەن لە دۆخی توخمییەکەیدا یان وەک پێکهاتەی کانزای پاک لە توێکڵی زەویدا ڕوودەدات. سیلینیۆم – لە یۆنانی selḗnē (σελήνη 'مانگ') – لە ساڵی ١٨١٧ لەلایەن Jöns Jacob Berzelius دۆزرایەوە، کە ئاماژەی بە لێکچوونی توخمە نوێیەکە کرد لەگەڵ تێلۆریۆمی پێشتر دۆزرایەوە (ناوی بۆ زەوی لێنراوە).
سیلینیۆم لە کانزاکانی سولفایدی کانزادا هەیە، کە بەشێکی جێگەی گۆگردەکە دەگرێتەوە. لە ڕووی بازرگانییەوە، سیلینیۆم وەک بەرهەمێکی لاوەکی لە پاڵاوتنی ئەم کانزایانەدا بەرهەم دەهێنرێت، زۆربەی کات لە کاتی بەرهەمهێناندا. ئەو کانزایانەی کە پێکهاتەی سیلینید یان سیلیناتی پاکن ناسراون بەڵام دەگمەنن. سەرەکیترین بەکارهێنانە بازرگانییەکان بۆ سیلینیۆم لەمڕۆدا بریتین لە شووشەسازی و ڕەنگەکان. سیلینیۆم یەکێکە لە نیمچە رێبەرەکان و لە فۆتۆسێلەکاندا بەکاردێت. بەکارهێنانەکان لە بواری ئەلیکترۆنیدا کە سەردەمانێک گرنگ بوون، زیاتر بە ئامێری نیمچە هێڵکاری سیلیکۆن گۆڕدراون. سیلینیۆم تا ئێستاش لە چەند جۆرێک لە پارێزەری DC power surge و یەک جۆر لە خاڵی کوانتەمی فلۆرۆسەنت بەکاردەهێنرێت.
سەرچاوەکان
سیلینیۆم
پۆل:سیلینیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
جونگ جای-ئیل
جونگ جای-ئیل (بە کۆری:정재일;، لەدایکبووی ٧ی ئایاری ١٩٨٢) ئاوازدانەرێکی کۆریای باشوورە کە بە بەشدارییەکانی لە ئاوازدانان بۆ زنجیرە دراما و فیلمەکانی کۆریای باشوور ناسراوە لەوانیش یاریی سکوێد لە ٢٠٢١.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:زیندووان
ئێسکبەندیی مرۆڤ
چەپ|400px|وێنۆک|ئێسکبەندیی مرۆڤ ئێسکبەندی مرۆڤ کۆڵەکەی لەشی مرۆڤە کە لە ئێسک پێک ھاتووە و ڕاوەستاوی و خۆڕاگری لەش دەپارێزێ و باوی جووڵەکانی لەش (locomotion) خۆشتر و خێراتر دەکا. ئێسکبەندی مرۆڤیش وەک دیکەی بڕبڕەداران بە ماسوولکە داپۆشراوە. ئێسکبەند و ماسوولکەکان لە کاردا ھاوکار و تەواوکەری یەکن.
ئێسکبەندی مرۆڤ لە مرۆڤێکی پێگەیشتوودا ٢٠٦ ئێسک پێک ھاتووە. ئەم ئێسکانە چوارچێوەی لەشی مرۆڤ پێک دێنن و جووڵەی ئەندامەکان دەڕەخسێنن و ئەندامەکانی ناوەوەی لەش دەپارێزن.
پێشەکی
جووڵەی لەشی گیاندارانی فرەخانەیی تەنیا لە ئەستۆی ماسوولکەکاندا نییە. گیاندارانێ کە تەنیا بە ماسوولکەکانیان دەجووڵێن، جم و جووڵیان زۆر ھێواشە. لە بەرامبەردا گیاندارانێ کە ماسوولکەکانیان پاڵپشتی ھەیە، زۆر بەخێرایی دەجووڵێنەوە. بەم پاڵپشتە «ئێسکبەند» دەڵێن.
دوو جۆر ئێسکبەندمان ھەیە:
زۆربەی ئەو گیانەوەرانەی ئێسکبەندی دەرەکییان ھەیە، جەستەیان بچووکە. وەک مێروو
بەپێچەوانەوە گەورەترین گیانەوەرانی گۆی زەوین، وەک واڵ، ئێسکبەندی ناوەکییان ھەیە. ئێسکبەندی ناوەکی لە کرۆژە یان ئێسک و کرۆژە پێک دێت.
ئەرکی ئێسکبەندی مرۆڤ
لە مرۆڤدا، وەک دیکەی گیانەوەران، ئەرکەکانی ئێسکبەند بریتییە لە:
سەرەڕای ئەمە مێشکی ئێسکە پانەکان (بێجگە لە پەراسووەکان) ناوەندی دروستکردنی خڕۆکە کانی خوێنە. ھەروەھا ئێسکەکان وەک مەکۆی ماکە کانییەکان، بەتایبەت کەلسیۆم کار دەکەن. ٩٧٪ کۆی خوێکانی کەلسیۆم لە ئێسکدایە کە بۆ چالاکییەکانی ژیان زۆر پێویستە.
ئێسکبەندی مرۆڤ بۆ لێکۆڵینەوەی ئاسانتر، بە سێ بەشی سەر، تەنە و ئەندام (دەست و پێ)دابەش دەبێت.
ئێسکەکانی سەر
ئێسکەکانی سەر بەگشتی لە جۆری ئێسکی پانە. ئێسکبەندی سەر بە دوو بەشی کەللە و دەموچاو دابەش دەبێت. ئێسکەکانی کەللە ھەشت دانەن و بریتین لە: ئێسکێکی توێڵ لە پێشەوە، ئێسکێکی پاشەسەر لەژێر و دواوەی کەللەوە کە کونێکی ھێلکەیی تێدایە و ڕێگای پێوەندی مێشک و پەتەمازە خۆش دەکا، دوو ئێسکی جنیک کە تەپڵی سەر پێک دێنن، دوو ئێسکی لاجانگ بەم لاولای سەرەوە، ئێسکێکی پەپوولەیی کە بنی کەللە دەگرێت، ئێسکێکی سەلەیی لە دواو سەر چاڵەکانی لووت. ئێسکەکانی دەموچاو ١٤پاژە؛ ١٣ پاژی لکاوە بە کەللەوە و ناجووڵێ و پاژی خوارەوەی شەویلکە دەجووڵێ.
بڕبڕاگە
بڕبڕاگە لە ٢٩ ئێسک بە ناوی بڕبڕە پێک ھاتووە. بڕبڕەکان بە شێوەیەک لەسەر یەک ھەڵچنراون کە جەستەیان لەسەر یەکە و کونەکانیشیان لەسەر یەک کاناڵێکی درێژی پێک ھێناوە کە پەتەمازەی لە ناودا جێ گرتووە. بڕبڕاگە بە پێنج بەش دابەش دەبێ؛ بەشی گەردن لە ٧ بڕبڕە، پشت لە ١٢ بڕبڕە، کەمەر یا پشتێنە لە ٥ بڕبڕە، یەک ئێسکی یەکپارچەی سێبەندە و کلێجە کە لە ٤–٥ بڕبڕەی پێکەوەلکاوی سەردەمی تۆلی پێک ھاتووە. زۆربەی ئازارەکانی دیسک، بۆ بەشی بڕبڕەکانی پشتێنە دەگەڕێتەوە.
سینگ
پەراسووەکان، ١٢ جووت کەوانە ئێسکن کە لە دواوە دەگەنەوە بە زیادەکانی لاوەکی بڕبڕەی پشت و لە پێشەوە بێجگە دوو جووتی ئاخر (لە دە جووتی تر سێ جووت پێکەوە و حەفت جووت بە جیا) بەھۆی کرۆژە ەوە دەگەنەوە بە ئێسکی چەڵەمە. چەڵەمە ئێسکێکی پانی خەنجەرئاسایە کە کرۆژەی پەراسووەکانی پێوە دەلکێ. لە ١٢ جووت پەراسوو و بڕبڕاگە و چەڵەمە بۆشایییەک لە ناو سینگدا بەدی دێت کە پەردەی ناوپەنچک یان گلێجە بنی دەگرێ. ئەم بۆشایییە کە دڵ و سییەکان لە خۆ دەگرێت بە سینگ دەناسرێت.
ئێسکەکانی ئەندامەکان
دەست و پێ ھەریەک بەھۆی چەند ئێسکەوە دەگەنەوە بە تەنە. بە ئێسکە گرێدەرەکانی دەست شان و ئێسکە گرێدەرەکانی پێ کزیە دەڵێن.
شان
لە دوو ئێسک پێک دێ: ئێسکی سەرشان و ئێسکی شەپیلک. سەری ئێسکی باسک لە ناو چاڵایی ئێسکی شەپیلکدا جێ دەگرێ و ھەڵدەسووڕێت.
کزییە
کزیە تاکە ئێسکێکە کە لە پێکەوەلکانی سێ ئێسکی سەردەمی تۆلی واتە: ئێسکی کەلەکە، کڵۆک و شەرم ئێسک پێک ھاتووە. لە کۆبوونەوەی دوو کزییە و سێبەندە بۆشایییەک ساز دەبێ کە لەگەنەی پێ دەڵێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:توێکاریی مرۆڤ پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
دێری ناقورتایا
دێری ناقورتایا ھەروەھا بە نەقورتەیا و موقورتەیا ناسراوە (بە سوریانی: ܕܝܪܐ ܢܩܘܪܬܝܐ خوێندنەوە دەیرا ناقورتایا، بە واتای وشەیی "دێری چەقۆدار")، دێرێکی ئۆرسۆدۆکسی سوریانییە کە دەکەوێتە ٣ کم لە باکووری قەرەقووش لە باشووری کوردستان لە باکووری عێراق.
مێژوو
بناغەی دێری ناقۆرتایا بە شێوەیەکی نەریتی دەگەڕێتەوە بۆ مار یوحەنای دایلامایا، کە لە سەدەی حەوتەمدا لە ناوچەکەدا چالاک بووە و بەرپرسیار بووە، بەپێی ئەفسانەیەکی مێژوویی، لە گۆڕینی گەلەکەی لە کڵێسای ڕۆژھەڵاتەوە بۆ کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی. بەڵام کۆنترین باسی دێرەکە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی نۆیەم، و سەرچاوەیەکی دیکە (دەستنووسێکی سوریانی) باس لەوە دەکات کە لە ساڵی ١١١٥ پیرۆز کراوە. بار ئیبرایۆس تۆماری کردووە کە لە ساڵی ١٢٦١ دێرەکە لەلایەن کوردەوە ھەڵکوتراوەتە سەری، کە سووتاندی و دەروێشەکانی کوشت، و جێھێڵدرا تا لە ساڵی ١٥٦٣ دووبارە دروستکرایەوە. کاتێک زۆرینەی دانیشتووانی قەرەقووش لە سەدەی ١٨دا دەستیان کرد بە گۆڕانکاری بۆ کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی دێرەکە ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانیدا مابووەوە: بەڵام بە چۆڵی مایەوە. دێرەکە لە ساڵی ١٩٩٨ ھەڵکەندراوە و ئاوەدان کراوەتەوە، قوربانگایەکی کۆنی نەخشێنراو و حەوشەیەکی گەورەی ھەیە کە نافورە و پەیکەرێکی تێدایە. چارەنووسی دێرەکە نادیارە، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٤ەوە لەلایەن داعشەوە داگیرکراوە، گرووپێکی تیرۆریستی موسڵمانە کە زۆرجار ئەو شوێنە ئایینیانە وێران دەکەن و پیسیان دەکەن کە سروشتی سوننە نین.
جەژنی یۆحەنای دایلام
دێری ناقورتایا لەلایەن ھەزاران زیارەتکاری ئۆرتۆدۆکسی سوریانی لە ناوچەی دەشتی نەینەوا لە جەژنی یوحەنای دایلامدا لە کۆتا ھەینی مانگی ئازاردا سەردانی دەکەن.
خەڵکی قەرەقووش، بەرتڵە، کەرەملیس، بەعشیقە و مووسڵ لە ١٥ی ئازاری ھەموو ساڵێکدا یادی ئەو دێرە دەکەنەوە. کە ھەزاران کەسیان سەردانی دێرەکە دەکەن بۆ داوای نیعمەت.
سەرچاوەکان
پۆل:مەسیحییەت پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان پۆل:کڵێساکان
حکوومەتی فێدراڵ
دەوڵەتی فیدراڵی (بە ئینگلیزی: Federal State) کۆمەڵێک نەتەوە، پارێزگا، یا دەوڵەتن کە حکوومەتی ناوەندییان ھەیە بەڵام لە کاروباری ناوخۆدا سەربەخۆن. بە شێوەیەکی گشتی، لە ناو دەوڵەتی فێدیراڵیدا، شێوازی سەربەخۆیی دەوڵەتەکانی پێکھاتە و دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان ئەوان و حکوومەتی ناوەندیدا لە ڕووی دەستوورییکی بنیاتنراوە و ڕەنگە بە بڕیارێکی یەکلایەنە نەگۆڕدرێت.
ئەو پێکھاتە حکومی یان دەستوورییەی ناو دەوڵەتی فێدێراڵی بە فیدرالیزم دادەنرێت. دەکرێت بە پێچەوانەی سیستەمێکیتر ھەژمار بکرێت کە دەوڵەتی یەکگرتووە. بۆ نموونە فەرەنسا بۆ چەندین سەدە یەکگرتووە. ئەڵمانیا بە ١٦ ویلایەتەوە، نموونەی فیدراسیۆنێکە. زۆرجار فیدراسیۆنەکان فرە نەتەوەن و ڕووبەرێکی فراوانی خاک دەگرێتەوە (وەک ڕووسیا، ئەمریکا، کەنەدا، ھیندستان، یان بەرازیل)، بەڵام ھەمیشە وا نییە (وەک سانت کیتس و نیڤیس یان ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا).
چەندین سەرۆکایەتی و شانشینی کۆن، وەک خولی چوارەمی پێش زایین لە کۆرینس، نۆریکۆم لە ئەورووپای ناوەندی، و کۆنفیدراڵی ئیرۆکۆیس لە ئەمریکای باکووری پێش کۆلۆمبیا، دەکرێت بە فیدراسیۆن یان کۆنفیدراسیۆن وەسف بکرێت. کۆنفیدراڵی سویسری کۆن نموونەیەکی سەرەتایی بوو بۆ دەوڵەتی فەرمی نایەکگرتو.
چەندین کۆلۆنی و دەسەڵاتی زاڵ لە جیھانی نوێدا لە پارێزگای خۆبەڕێوەبەر پێکھاتبوون، لەگەڵ سەربەخۆییدا گۆڕدرابوون بۆ دەوڵەتی فیدراڵی، وەک ئەمریکا و چەندین وڵاتی ئەمریکای لاتین. ھەندێک لە فیدراسیۆنەکانی جیھانی نوێ شکستیان ھێنا؛ کۆماری فیدراڵی ئەمریکای ناوەڕاست کەمتر لە ٢٠ ساڵ دوای دامەزراندنی دابەش بوو بۆ بە چەندین دەوڵەتی سەربەخۆ. ھەندێکی تریش وەک ئەرجەنتین پێش ئەوەی ببن بە دەوڵەتی فێدێراڵی لە نێوان سیستەمی فیدراڵی و کۆنفیدڕاڵی و یەکگرتوودا گۆڕاون. بەرازیل تەنھا دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی بوو بە فیدراسیۆن و ڤەنزوێلاش دوای جەنگی فیدراڵی بوو بە فیدراسیۆن. ھەروەھا ئوسترالیا و کەنەدا فیدراسیۆنن.
ئەڵمانیا دەوڵەت-نەتەوەیەکیترە کە لە نێوان کۆنفیدڕاڵی و فیدراڵی و یەکگرتوودا چەندین جار گۆڕاوە، لە دوای دامەزراندنی کۆنفیدڕاڵی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨١٥. کۆنفیدڕاڵی ئەڵمانیای باکوور و ئیمپراتۆرییەتی ئەڵمانیای دواتر و کۆماری ڤایمار فیدراسیۆن بوون.
یەکێتی سۆڤیەت کە لە ساڵی ١٩٢٢ دامەزرا بە فەرمی فیدراسیۆنێکی کۆمارەکانی سۆڤیەت، کۆمارە ئۆتۆنۆمەکان و ڕەعییەتەکانی تری فیدراڵی بوو، ھەرچەندە لە ڕاستیدا لەژێر حکوومەتی ناوەندی یەکێتی سۆڤیەتدا بوو. فیدراسیۆنی ڕووسیاش سیستەمێکی ھاوشێوەی ھەیە.
ھیندستان، پاکستان، نەیجیریا و مالیزیا (ئەوکات فیدراسیۆنی مالایا) لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا یان ماوەیەکی کەم پێش سەربەخۆبوونیان لە ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا بوونە فیدراسیۆن.
ئەمریکا کۆنترین فیدراسیۆنە کە لە ئێستاش ھەر بەردەوامە، لەکاتێکدا نوێترین فیدراسیۆن نیپاڵە، دوای ئەوەی دەستوورەکەی لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.
فیدراسیۆن
دەوڵەتەکانی پێکھاتە تا ڕادەیەک باڵادەستن، واتا ھەندێک ھێزی دیاریکراو بۆیان پارێزراوە کە لەوانەیە لەلایەن حکوومەتی ناوەندەوە پیادە نەکرێت. بەڵام زۆربەی جارەکان دەوڵەتەکانی پێکھاتەی فیدراسیۆن دەسەڵاتیان نییە لە سیاسەتی دەرەوە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی. ھەرچۆنێک بێت، لەندەری ئەڵمانی ئەو ھێزەی ھەیە کە لە ئاستی ئەورووپادا دەست بە ڕاھێنان دەکات.
ھەندێک لە فیدراسیۆنەکان پێیان دەوترێت ناھاوسەنگ چونکە ھەندێک لە دەوڵەتە پێکھاتەکان سەربەخۆیی زیاتریان ھەیە لە ھەندێکیتر. نموونەی فیدراسیۆنێکی لەو جۆرە مالیزیایە کە تێیدا ساراواک و سەباح ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە مەرج و ڕێسای جیاوازیان ببێت لە ویلایەتەکانی نیمچەدوورگەی مالیزیا.
زۆرجار فیدراسیۆن لە ڕێککەوتنێکی سەرەتایی نێوان چەند دەوڵەتێکی جیاوازەوە سەرھەڵدەدات. دەتوانێت ئامانج ئەوەبێت کە چارەسەری کێشە ھاوبەشەکان بکەن، بەرگری لە یەکتر بکەن، یان دەوڵەت-نەتەوەیەک دروست بکەن بۆ ئێتنیکێک کە بەسەر چەند دەوڵەتێکدا بڵاوبووەتەوە. یەکەمیان لە ئەمریکا و سویسرادا بوو. بەڵام بەو پێیەی مێژووی وڵاتان و نەتەوەکان جیاوازن، سیستەمی فیدرالیستی دەوڵەتێک دەتوانێت تەواو جیاواز بێت لەم مۆدێلانە.
حەوت وڵات لە ھەشت گەورەترین وڵاتەکان بەپێی ڕووبەر وەک فیدراسیۆن بەڕێوەدەبرێن.
بێن ئافلێک
بێن ئافلێک (لەدایکبووی ١٥ی ئابی ١٩٧٢) ئەکتەر، دەرھێنەر، و سیناریۆنووسێکی ئەمریکییە، توانیوویەتی دوو خەڵاتی ئۆسکار و خەڵاتێکی گۆڵدن گڵۆب بباتەوە لە ساڵی ١٩٩٧ بۆ باشترین نووسین بۆ فیلمی Good Will Hunting.