cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فێدراڵیزم
فیدرالیەت و دەستوری ئەمەریکی
فیدرالیەت بە یەکێک لەو سێ کۆڵەگەیەی دەستوری ئەمەریکی دادەنرێت شان بەشانی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان – واتە دەسەڵاتی یاسادانان و دادگەری و جێبەجیکردن--- و ئازادیە مەدەنیەکان. داڕێژەرانی ئەم پەیمانامە فیدرالیە دەڵێن لە ھەردوو ٤٥ و ٤٦ بۆچوونی خۆیان لەبارەی سیستەمی پشکنین و ھاوسەنگی رووندەکەنەوە کە بە گوێرەی ئەم سیستەمەوە حکومەتەکانی ویلایەتەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی کاردەکەن بۆ ئەوەی بە تێپەڕبوونی کات بگەن بە حاڵەتێک لە حکومەتی دەسەڵات سنوردارکراو. دەستوری ئەمەریکی روونکردنەوەیەک یان باسکردنێکی دیاریکراو بۆ فیدرالیەت ناداتە دەستەوە لە ھیچ بەشێک لە بەشەکانیدا، بەڵکو لە بری ئەوە ئاماژەی جۆراوجۆر بۆ ماف و بەرپرسیاریەتیەکانی حکومەتەکانی ویلایەتەکان و بەرپرسیارەکانیان لەبەرامبەر حکومەتی فیدرالی ناوەندی.
توێژینەوەکان لە بارەی فیدرالیەت
ھەندێک لە باشترین توێژنەوەکان لەبارەی فیدرالیەت لە ناوەڕاست و کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا لەلایەن دانییل. جی. الیعازر ئەنجامدراون کە یەکێکە لە توێژەرەوە پڕ بەرھەمەکان و لە ھەردوو زانکۆی Temple و Bar Lian کاری کردووە، بۆیە بۆ ئەوانەی کە گرنگی بە فیدرالیەتی ئەمەریکی و سیستەمی فیدرالی دەدەن دەتوانن چاو بە توێژینەوەکانیدا بخشێننەوە لە:
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:سیستمە سیاسییەکان پۆل:سەردەمی زێڕینی ھۆلەند پۆل:ئایدیۆلۆژیاکان
محەممەدڕەزا لوتفی
محەممەدڕەزا لوتفی (بە فارسی محمدرضا لطفی؛ ١ کانوونی دووەمی ١٩٤٧ – ٢ ئایاری ٢٠١٤) ژەنیارێکی مۆسیقای کلاسیکیی ئێران بوو کە بە کارامەیی لە ئامێرەکانی تار و سێتار ناوبانگی دەرکردووە. محەممەد ڕەزا لەگەڵ چەندین گۆرانیبێژ وەک محەممەدڕەزا شەجەریان، ھەنگامەی ئاخەڤان، شارام نازری و، عەلیڕەزا شامحەممەدی کاری کردووە.
ژیان و پیشە
بە ھاندانی برا گەورەکەی، لە ساڵی ١٩٦٤ محەممەدڕەزا فێری ژەنینی تار بووە. سەرەتای دەرکەوتنی بەھرەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بردنەوەی خەڵاتی یەکەم لە فێستیڤاڵی میوزیکژەنە گەنجەکانی ئێران. دواتر لە تاران دەستی کردووە بە خوێندن لە پەیمانگای میوزیکی نەتەوەییی فارسی لەلای حەبیبوڵڵا ساڵحی و عەلی-ئەکبەر شەھناز. دواتر بووە بە ژەنیاری تار لە ئۆرکێسترای ھونەرە جوانەکان (ئۆرکێسترای سەبا) بە ڕابەرایەتیی حوسێن دەھلەوی. ئەو چەندین مامۆستای ھەبووە لەوانە مامۆستا مەزنەکانی وەک عەبدوڵڵا دەڤامی کە لەوەوە ڕەدیف فێر بووە، ھەروەھا سەعید ھورموزی کە فێری سێتاری کرد.
سەرەڕای خوێندنی کۆلێژی ھونەرە جوانەکان لە زانکۆی تاران، لوتفی خوێندکاری نوورعەلی بروومەند بووە. وێڕای ئەمانەش، لە ناوەندی پاراستن و بڵاوکردنەوەی میوزیکی کۆنی فارسی، وەک ژەنیارێک و ڕابەرێک کاری کردووە. دەستکەوتەکانی تری بریتی بوون لە وانەگوتنەوە لە ناوەندی پەرەپێدانی ڕۆشنبیریی منداڵان و لاوان، ئەنجامدانی توێژینەوە لەبارەی میوزیکی میللی بۆ ڕادیۆی نەتەوەیی و تەلەڤیزیۆنەکان و، دەرکەوتن لە فێستیڤاڵی ھونەریی شیراز.
دواتر، لوتفی لەگەڵ ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنەکان درێژەی بە کارکردن دا و بووە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی شەیدا. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨، لوتفی بووە سەرۆکی بەشی میوزیک لە زانکۆی تاران، ھەروەھا وەک بەڕێوەبەری سەنتەری پاراستن و بڵاوکردنەوەی میوزیکی کۆنی فارسی و سەنتەری چاڤۆش خزمەتی کردووە. ساڵی ١٩٨٤، لوتفی لەلایەن (فەندەیزین چینی Fondazione Cini) بۆ بەشداریکردن لە سیمینارێک و ئەنجامدانی چەند کۆنسێرتێک لە ئیتاڵیا بانگھێشت کرا و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەوێ مایەوە. محەممەد ڕەزا لە ساڵی ١٩٨٦ تا مردنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نیشتەجێ بوو و چەندین کۆنسێرتی بەرفراوانی لە ئاسیا، ئەورووپا، و ئەمریکای باکوور ئەنجام دا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٤ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
گەڕەچیا
گەڕەچیا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گەڕەچیا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گۆشان و لە باشوور لەگەڵ گوندی داربەڕوو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کۆشکی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تیمار.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زانکۆی ئانتاناناریڤۆ
زانکۆی ئانتاناناریڤۆ (فەڕەنسی: Université d'Antananarivo) زانکۆیەکەی گشتیە لە پایتەختی وڵاتی "مەدەگاسکار" لەشاری ئانتاناناریڤۆ. کەلە ڕێکەوتی (۱٦ی کانونی یەکەمی ساڵی ۱۹٥٥) دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانکۆکانی ماداگاسکەر پۆل:ئەو شوێنە پەروەردەییانەی لە ١٩٥٥ دامەزراون
خرڤاتسکا کۆستاینیتسا
خرڤاتسکا کۆستاینیتسا شارێکی ویلایەتی سیساک-مۆسلاڤینای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٦٨٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
بڕیارنامەی ٧٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ١٩٩١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٩٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سمێنوو
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئارارات، ڤیکتۆریا
ئێرارات شارێکە لە باشووری ڕۆژاوای ویلایەتی ڤیکتۆریای وڵاتی ئوسترالیا، شارەکە بە دووری ١٩٨ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای شاری مێلبۆرن و لەسەر دووسایدی وێستێرن های وێی دایە.
دانیشتوانی سارەکە بریتین لە ٧٠٢٤ کەس.
سەرچاوە
پۆل:ئارارات، ڤیکتۆریا پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٥٧ لە ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٧ پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا)
شۆخان نورەدین
شۆخان نورەدین ساڵح (لەدایکبووی ٢٠٠٠ لە ھەولێر، عێراق) خانمەیاریزانێکی پیشەگەری یانەی تۆپی پێی هیلالی سعوودی و ھەڵبژاردەی فوتساڵی ژنانی عێراقە. لەگەڵ ھەڵبژارەی تۆپی فوتساڵی ژنانی عێراق بووە براوەی پاڵەوانێتیی فوتساڵی ڕۆژاوای ئاسیای ٢٠٢٢ و بە تۆمارکردنی ٧ گۆڵ خەڵاتی گۆڵکاری وەرگرت.
ژیان
شۆخان لە شاری ھەولێر لە دایک و باوکێکی کورد لە دایکبووە، لە منداڵییەوە ئارەزووی بۆ وەرزش و یاری تۆپی پێ ھەبووە، بەشداری چالاکییە وەرزشییەکانی قوتابخانەکانی کردووە
جامی فوتساڵی ژنانی ڕۆژاوای ئاسیا
شۆخان یەکێک بوو لەو ٣٠ یاریزانانەی لەلایەن ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی فوتساڵی ژنانی عێراق شاھیناز یاری، بۆ ھەڵبژاردنی باشترین یاریزانەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵاوانییەتی جامی فوتساڵی ژنانی ڕۆژاوای ئاسیا کە لە شاری جەدەی سعودیە بەڕێوەچوو، بانگێشتکرا. بەھۆی ئاستبەرزی بوە یەکێک لەو ٢٢ یاریزانەی بەشێوەی کاتی لەلیستی پێکھاتەکە جێگیربوو. دوای چەند یەکەیەکی ڕاھێنان و مەشق ناوی لەلیستی ئەو ١٤ یاریزانەبوو وەک پێکھاتەی ھەڵبژاردەی عێراق بۆ پاڵەوانییەکە دەستنیشان کرا. ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی ژنانی عێراق وەک یاریزانی ھێرشبەر دیاریکرد. لەکاتی ڕاکێشانی تیروپشک ھەڵبژاردەی عێراق لەگروپی ئەی کەوتە بەرامبەر ھەڵبژاردەی بەحرێین و فەڵستین. لە یەکەم یاری خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی فوتساڵی ژنانی بەحرەین شۆخان بەشێوەی سەرەکی یاریکرد بەڵام نەیتوانی ھیچ گۆڵێک تۆمار بکات، لەم یارییە عێراق بە ئەنجامی (١–٠) یارییەکەی دۆڕاند. لە یاری دووەمدا بەرامبەر فەڵستین شۆخانی توانی لە دەقەی "١٦"یەکەم گۆڵی خۆی لەگەڵ ھەڵبژاردەکە تۆمارکرد لەم یارییە عێراق بە ئەنجامی (٧–٠) یارییەکەی بردەوە. بەم ئەنجامە عێراق بە پلەی دووەم گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی پاڵاوانییەتییەکە، لەو قۆناغە کەوتە بەرامبەر ھەڵبژادەی کوێت، لەیاری پێشکوتاییان بەرامبەر ھەڵبژاردەی کوێت شۆخان توانی چوار گۆڵ لە دەقەکانی "٢١"٬"٢٢" ٬"٢٦"٬"٢٧" تۆمار بکات ھەوەھا چوار ئەسیستیش تۆمار بکات وەک باشترین یاریزانی یارییەکەش دەستنیشانکرا و عێراق بە ئەنجامی (١٢–٠) یارییەکەیان بردەوە ئەمەش گەورەترین بردنەوەی ھەڵبژاردەکەبوو لە مێژووی خۆیدا. شۆخان ژمارەی گۆڵەکانی گەیاندە پێنج گۆڵ بەو ئەنجامە گەیشتنە یاری کۆتایی. لەیاریی کۆتاییدا ڕووبەڕووی ھەڵبژاردەی سعودیای وڵاتی خانەخوێ بوووەوە. لە سەرەتایی تایمی یەکەم ھەڵبژادەری سعودیە توانی گۆڵی یەکەم بکات و پێش بکەوێت یاریزانانی عێراق چەند ھەوڵێکیاندا بەڵام بێ ئەنجام بوو تایمی یەکەم بەم ئەنجامە کۆتایی ھات لە تایژی دووەم لەدەقەی ٢٣ لێدانێکی ڕاستەوخۆ بۆ عێراق گیرا، شۆخان توانی لێدانەکە جێبەجێ بکان و گۆڵی یەکسان بوونەوە تۆمار بکات. لەدەقەی "٣٤"دێرین مەلائەبووبەکر گۆڵی دووەم و پێشکەوتنی عێراقی تۆمار کرد بەڵام دوای تێپەربوونی دەقەیەک سارا ئەحمەد گۆڵی یەکسانی بۆ سعودیە تۆمار کرد، بەڵام ھەرزوو لە دەقەی ٣٦ یاریزانی عێراق تەبارەک گۆڵی سێیەیمی عێراقی تۆمارکرد، لەدواین ساتەکانی یارییەکەش شۆخان تۆپێکی ئاراستەی ھەڵبژاردەی بەرامبەر کرد و توانی گۆڵی دووەم و چوارەمی عێراق لە یارییەکە تۆمار بکات. بەم ئەنجامە ھەڵبژاردەی عێراق توانی یەکەم نازناوی پاڵەوانییەتییەکە بەدەستبھێنێت شۆخانیش بەتۆمارکردنی ٧ گۆڵ بووە گۆڵکاری جامەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠ پۆل:زیندووان
دێژاڤوو
دێژاڤوو ( ؛ ، بە واتای پێشتر بینراوە)، دیاردەی ھەستکردنێکی بەھێزە بەوەی کە ڕووداوێک یان ئەزموونێکی ئێستاکیی پێشتر بینراوە و لە ڕابردوودا ئەزموون کراوە، ئیدی ئەگەر بەڕاستی ڕوویدا بێت یان نا.
توێژینەوەی زانستی
دەروونناس ئێدوارد برادفۆرد تیتچنەر لە کتێبەکەیدا بەناوی A Textbook of Psychology کەلە ١٩٢٨ نووسیوییەتی، ڕوونی دەکاتەوە کە دێژاڤوو ڕوودەدات کاتێک کەسێک کە لەچاوترووکانێکدا، یان بەلاچاو تەنێک یان بارودۆخێکی بینیووە پێش ئەوەی کە مێشک تەواو بووبێت لە درووستکردنی تێگەیشتنێکی تەواو وشیارانەی ئەزموونەکە. ئەو نیمچە تێگەیشتنە دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھەستی ھەڵەی لەیەکچوون. توێژینەوەی زانستی ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە دێژاڤوو زانینی پێشینە یان پێشگوێی بێت، بەڵکو وەک تێکچوونێک لە دروستکردن لێکی دەداتەوە، کە وا دەکاتە ھەلوومەرجێکی جیاواز درووست ببێت کە تێیدا کەسێک ھەست دەکات ئەزموونێک پێشتر کارا کراوە. ئەم ڕوونکردنەوەیە پاڵپشتکراوە بەو ڕاستییەی کە ھەستی «وەبیرھێنانەوە» لەوکاتەدا گەلێک بەھێزە، بەڵام بارودۆخەکانی ئەزموونی پێشوو (کەی، لەکوێ، و چۆن ئەزموونی زووتر ڕوویدا) نادڵنیان یان باوەڕ وایە کە ئەستەم بێت.
- دێژاڤوو بە شێوەیەکی گشتی واتە پێشتر بیندراو، دێژاڤوو وشەیەکی فەڕەنسییە و بە مانای شتێک دێت کە پێشتر بیندراوە، ئەوانەی ئەم حاڵەتەیان بەسەردا دێت بەم جۆرە باسی دەکەن: واتا شتێک ئیستا لەبەر چاوتە بۆ یەکەم جارە دەیبینیت و دڵنیایت پێشتر ئەم شتانەت نەبینیوە، بەڵام بە شێوەیەکی نا ئاسایی و نەخوازراو وا ھەست دەکەیت ئاشنایە لەبەر چاوت و پێشتر بینیووتە.
بۆ نموونە تۆ سەردانی ئینگلتەرا دەکەیت و لەکاتی سەردانت بەناو شوێنە مێژوویەکاندا بۆ یەکەم جار، لەپڕدا ئەو ھەستەت بۆ درووست دەبێت کە ئەم وێنانە لەبەر چاوت دووبارەن و جارێکی تریش ئەم شوێنەت دیووە لەو شوێنە بوویت، بەڵام ھەرچی ھەوڵ ئەدەیت ناتوانیت بزانیت دوای ئەوە چی ڕوودەدات.
لەگەڵ ساتەوەختی ھەوڵدانت بۆ زانینی وێنەی دوای ئەوەی لەبەر چاوتە دیاردەکە لە چاو ون دەبێت، یان لەگەڵ ھەندێک ھاوڕێکانت لە نیوەڕۆ خوانێکدا دانیشتوون و باسی بابەتێکی سیاسی سەردەمیانە دەکەن، لە پڕدا ئەو ھەستی دووبارە بینینە لە ناخت دا درووست دەبیت و وا ھەست دەکەیت کە پێشتر ھەمان کۆڕو ھەمان جۆری خواردن و بابەتی سیاسی باسکراوە لە نێوانتاندا و بۆ چەند چرکەیەک ئەگەیتە ئەو بڕوایەی کە ئەو دیدار و خوان و باسە دووبارەیە.
دیاردەی دێژاڤوو تا ڕادەیەکی زۆر ئاڵۆزە و چەند بیروڕاو لێکدانەوەیەکی جیاوازی لەسەر وتراوە،
بە تێڕوانین لە پێشنیارەکەی فانکھاوسەر لە دوو نموونەکەی سەرەوە جگە لە دێژا ڤوو، (دیاردەی دێژا ڤیسێتێ، و دیاردەی دێژا ڤوغو)یش بەدی دەکرێت واتە سەردانکردنی پێش وەخت و ئەزموون کردنی پێش وەخت.
نزیکەی ٧٠٪ لە خەڵکی جیھان دیاردەی دێژا ڤوویان بەسەرھاتووە، لە ناو ئەو ڕێژەیەشدا خەڵکی تەمەن ١٥ بۆ ٢٥ ساڵ زیاتر ئەو دیاردەیان لا دووبارە ئەبیێتەوە دێژاڤوو بە نزیکەیی پەیوەندی بە شێوازێک لە پەرکەمی کاتی و دووبارەوە ھەیە، چونکە ئەو ماوەی تێدا ڕوودەدات کورتە وەک ئەوەی پێشتر لەسەر خەڵکی تاقیکراو تۆمار کراوە.
- بەپێی ھەندێک بیرووڕا دەڵێن پەیوەندی بە (خەیاڵ ڕۆشتنی کاتی و دڵە کووتەی کاتی) یەوە ھەیە، بەشێک لە خەڵکی بەدەست دڵە کوتە و گرژبوونی ماسولکەکانیانەوە دەناڵێنن، زۆربەی کاتەکانی ڕوودانی دێژاڤوو لەو دوو ساتەدا ڕوودەدات، لە یەکەم ساتی ئەزموونکردنی دیادەی «دێژاڤوو» ەوە تا ئێستا بەشێوەیەکی گشتی ئەوەندە کاریگەری نەرێنی لەسەر کەسەکە درووست نەکردووە یان لە بارێکدا جێی نەھێشتوە، کە پێویستی بە چارەسەری پزیشکی ھەبیت.
- زۆر بارودۆخ دەستنیشان کراوون کە دەبنە ھۆکاری ڕوودانی دیاردەی «بینیی پێش وەخت» ھەندێک لە دەروون ناسان دەیگەڕێننەوە بۆ حەز و ئاواتی ئەو کەسانەی دیاردەکە تیایاندا ڕوو دەدات بۆ ئەو شتەی لەبەر چاویاندا دووبارە بووەتەوە، بەڵام ئەم بۆچوونە تا ڕادەیەک لاوازە چونکە ھەندێک جار حاڵەتەکە کارەساتبارە و کەسیش حەز و ئاواتی لە ڕووداوی کارەساتبار نییە.
- ھەندێکی تر لە دەروون ناسان پێیان وایە بە ھەڵە پێکگەیشتنی گەیەنەرەکانی مێشکی مرۆڤ ئەو حاڵەتە درووست دەکات و وەک ھەڵەیەک لە نێوان ڕابردوو داھاتووی ڕووداوەکاندا دەکەوێتەبەرچاوی کەسەکە، یاخود ھەڵگرتنی زانیارییەکان لە (long-term memory,short -term memory)
- وە بیروڕایەکی تریش ھەیە پێی وایە کە ئەم دیاردەیە لە ڕووداوە ئەزموونکراوەکانەوە سەرچاوەی گرتووەو لە ئەنجامی کەڵەکەبوون (stress) و فشاری بارودۆخە جیاوازەکانەوە ڕوودەدات.
- دوا بیرووڕا لەسەر بابەتی دێژڤوو بیروڕایەکی لاواز و دوور لە بنەما زانستییەکانە "بە پێی ڕێزبەندییەکەی‌" تاڕادەیەک لاوازە پێی وایە کە لە ناو مێشکی مرۆڤدا داھاتوی تێدایە وەک چۆن ڕابردووی ئەزمونکراوی تیایە لە ئەنجامی پێکدادانی ھەڵەی گەیەنەرەکانی مێشک ھەندێک جار وێنە و ڕووداوی داھاتوو دەکەوێتە بەر چاومان.
ئەوەی پرسیارانەی تێبینیمان کرد و وەڵامەکانیمان دەست نەکەوت ئەوەیە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تێگەیشتن پۆل:دەروونناسی پۆل:بیر پۆل:فیزیک پۆل:کۆنتڕۆڵی مێشک پۆل:زەین پۆل:دەروونپزیشکی
مزگەوتی پێغەمبەر
مزگەوتی پێغەمبەر، مزگەوتی پێغەمبەری ئیسلام، محەمەدە و ئارامگەکەی لەخۆدەگرێت. ئەم مزگەوتە لەدوای مزگەوتی حەرام یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئیسلامە. مزگەوتی پێغەمبەر ئەکەوێتە شاری مەدینە لە خۆراوای عەرەبستانی سعوودی و یەکێک لەو سێ مزگەوتەیە کە گەشتیارانی ئیسلام ڕووی تێدەکەن. موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە نوێژێک تیایدا بەرامبەر ھەزار نوێژە لە مزگەوتی تردا بێجگە لە مزگەوتی حەرام، ئاماژەش بەمەکراوە لە فەرموودەیەکی پێغەمبەر محەمەددا.
لەسەردەمی پێفەمبەر محەمەددا
کاتێک پێغەمبەر محەمەد گەیشتە مەدینە لە ڕەبیعول ئەوەلی ساڵی یەکەمی کۆچەکەییدا، زەوییەکی کڕی لە ناوەڕاستی شارەکەدا و ھەڵیبژارد بۆئەوەی مزگەوتێک بێت موسڵمانان تیایا کۆببنەوە بۆ ئەنجامدانی نوێژ و پەرستشەکانیان، لەگەڵ ھاوەڵەکانی دەستیان کرد بە بنیاتنانی، درێژی زەوییەکە حەفتا باڵ و پانییەکەی شەست باڵ بوو، کە دەکاتە نزیکەی ٣٥ مەتر درێژی و ٣٠ مەتر پانی.
فراوانکردنی مزگەوتەکە لە سەردەمی پێغەمبەر
ژمارەی موسڵمانان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیادی ئەکرد لە مەدینە بەھۆی کۆچکردن بۆی، و مزگەوتی پێغەمبەر تەسک بوو بۆ نویژکەران، و پێغەمبەر محەمەد بڕیاری دا ڕووبەرەکەی فراوان بکات، و لە دوای فەتحی خەیبەر دەستیان کرد بە فراوانکردنی لە ساڵی ٧ی کۆچی، ٤٠ باڵ لە پانی فراوانیان کرد و ھەروەھا ٣٠ باڵ لە دریژییەکەی، بەمەش شێوەیەکی چوارگۆشەیی وەرگرت و بوو بە سەد باڵ بە سەد باڵ، و عوسمانی کوڕی عەفان ئەم پارچە زەوییەی کڕی کە بۆیان زیاد کرد.
فراوانکردنی لە سەردەمی عومەری کوری خەتاب
کاتێک ژمارەی موسڵمانان زیادی کرد بە ھۆی فەتحە ئیسلامییەکان و فراوانبوونی دەوڵەتی ئیسلامییەوە، خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب ھەستا بە فراوانکردنی مزگەوتی پێغەمبەر، و ئەمەش یەکەم فراوانکردن بوو دوای ئەوەی پێغەمبەر محەمەد بنیاتی نا و قراوانی کرد، لە ساڵی ١٧ی کۆچی خەلیفە عومەری کوری خەتاب ھەستا بە جێبەجێکردنی بیناسازییەکی گەورە لە مزگەوتی پیغەمبەردا، بەرزی و پانی و درێژییەکەی زیاد کرد و بەگشتی پانییەکەی بوو بە ١٢٠ باڵ و درێژییەکەی بە ١٤٠ باڵ و بە ھەمان شێوە و کەرەستەی سەردەمی پێغەمبەر بنیاتی نا.
جەک لەندەن
وێنۆک|جەک لەندەن لە لاویدا جەک لەندەن (١٨٧٦-١٩١٦) نووسەر و ڕۆژنامەوانی ئەمریکی لە سانفڕانسیسکۆ لەدایک بووە. ژمارەیەک کورتەچیرۆک و ڕۆمانی لێ بە جێ ماوە، ڕۆمانەکانی سپی ددان و گورگی زەریا لە بەناوبانگترین کارەکانی ئەن. شێوازی سروشتگەرایی لە زۆربەی کارەکانی لەندەندا بەدی دەکرێ.
مزگەوتی پێغەمبەر
فراوانکردنی لە سەردەمی عوسمانی کوڕی عەفان
ئەو زیادکردنە خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب ئەنجامی دا بەشی نوێژکەران و سەردانکەرانی نەئەکرد، خەلیفە عوسمانی کوڕی عەفان ھەستا بە فراوانکردنی مزگەوتەکە، لە ساڵی ٢٩ی کۆچیی و خۆی سەرپەرشتی بیناکردنەکەی ئەکرد، و گۆڕانکاری ئەنجامدا لە شێوەی مزگەوتەکەدا و فراوانکردنەکەی بەم شێوەیە بوو؛ ١٠ باڵی بۆ زیاد کرد لە ڕووی قیبلەوە و ٢٠ باڵ لە باکوورەوە و ١٠ باڵ لە خۆرئاواییەوە، و بەم شێوەیە مزگەوتەکە مایەوە تا سەردەمی ئەمەوییەکان.
جەک لەندەن
ژیان
"جەک لەندەن" لە دەوروبەری (سانفڕانسیسکۆ)ی (ئەمریکا)، لەکێڵگە هەژار نشینەکانی دەوروویەری "ئۆکڵەند"و بە شێوەیەکی هەژارانە گەورە بووە. لەسەردەمی تازەلاویدا پێداچنەوەی بۆ بەسەرهاتەکانی ئەو سەردەمەی خۆی کرد. لەتەمەنی ۱۷ ساڵی لەماڵەوە ڕایکرد و بەکەشتی چوو بۆ (پاسیفیک)ی باکوور و تەنانەت بۆماوەیەکیش زیندانی کرا. جەک لەندەن دوای دەربازبوونی لە زیندان بڕیاریدا ژیانی بگۆڕێت. هەربۆیە لە دواناوەندیدا درێژەی بەخوێندنەکەی دا و هاکاتیش لە کتێبخانەی گشتی شاری (ئۆکڵەند) دەست بەکار بوو. ناوبراو بۆ دەستەبەرکردنی ئاڵتوون ڕەوانەی ئالاسکا بوو، بەڵام هەوڵەکانی بۆ دەست پێڕاگەیشتنی بە ئاڵتوون بێ ئاکام بوون، بەڵام ئەو سەفەرە بوو بەهەوێنی رۆمانەکانی "کوری گوڕگ و منداڵانی دارستان". لەندەن لەکۆتایی تەمەنیدا بەتووندی بریندار بوو و لەساڵی (۱۹۰۹) لە (کالیفۆرنیا) نیشتەجێ بوو و لەساڵی (۱۹۱٦) کۆچی دوایی کرد.
مزگەوتی پێغەمبەر
فراوانکردنی لە سەردەمی ئەمەوییەکان
مزگەوتی پێغەمبەر بەو شێوەیە مایەوە کە خەلیفە عوسمانی کوڕی عەفان بنیاتی نابوو تا ھاتنی خەلیفەی ئەمەوی وەلید کوڕی عەبدول مەلیک بە پێویستی زانی دووبارە مزگەوتەکە بنیات بنرێتەوە، والیەکەی لە شاری مەدینە عومەری کوڕی عەبدول عەزیزی ڕاسپارد بە بنیاتنانی مزگەوتەکە لە ھەر چوار لاوە و فراوانکردنی، و ئەوەش بە کردار لە ساڵی ٨٨ تا ٩١ی ک خایاند، و گۆرانکاری لە شێوەکەیدا کرد و چوار منارەی بۆ مزگەوتەکە دانا، و بە گشتی لە ڕووی خۆرئاواوە بیست باڵیان بۆ زیادکرد و لە ڕۆژھەڵاتەوە نزیکەی سی باڵ و لە ڕووی باکوورەوە نزیکەی دە باڵ زیاد کران.
فراوانکردنی لە سەردەمی عەبباسییەکان
گرنگیدانی خەلیفەکان بە مزگەوتی پێغەمبەر زیادی کرد، ھەستان بە چاکسازی و بنیاتنانەوەی و بەو شێوەیەی سەردەمی وەلیدی کوری عەبدول مەلیکی ئەمەوی مایەوە، ھەتا خەلیفەی عەبباسی، مەھدی ڕۆیشت بۆ حەج و سەردانی مەدینەی کرد و کە مزگەوتەکەی بینی فەرمانی کرد بە بیناسازییەکی تەواو و فراوانکردنی مزگەوتەکە، و تەنھا لە ڕووی باکوورەوە زیادی کرد و ئەمەش لە ساڵی ١٦١ک دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٦٥ک بەردەوام بوو، و بڕی زیاد کردنەکەش سەد باڵ بوو، ھەروەھا چاکسازی و چاککردنەوەیان ئەنجامدا لە ناو مزگەوتەکە.
لە سەردەمی مەمالیکەکان
لە ساڵی ٦٥٤ک بۆ یەکەم جار مزگەوتی پێغەمبەر سووتا، خەلیفەی عەبباسی، موستەعسیم بیللا لە ساڵی ٦٥٥ک ھەستا بە بنیاتنانەوەی مزگەوتەکە، بەڵام تەواو نەکرا بە ھۆی ڕووداوی غەزووی مەغۆل بۆ بەغدا و کوژرانی خەلیفە لەو کاتانەدا، لەبەرئەوە سوڵتانی میسر و یەمەن تەواوکردنی پڕۆژەکەیان گرتە ئەستۆ، و سوڵتان زاھیر بێبرس ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لەمەدا، بەمەش کارووباری شارەکە کەوتە دەستی مەمالیکەکانی میسر و ھەستان بە چەند ئیشێک لە مزگەوتی پێغەمبەردا.
لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی ٨٨٦ک بۆ جاری دووەم مزگەوتی پێغەمبەر سووتا، و ئەشرەف قایتبای بڕیاری بیناکردنەوەیەکی تەواوی مزگەوتەکەی دا، و فراوان کرا بە بڕی نزیکەی دوو باڵ لە ڕۆژھەڵاتییەوەو سەقفی بۆ دروستکرا لە ساڵی ٨٨٨ک و بیناکردنەوەکەی تەواو بوو لە دەوروبەری ساڵی ٨٩٠ک.
لە سەردەمی عوسمانییەکان
ژمارەیەکی تر لە سوڵتانە عوسمانییەکان چاکسازییان لە مزگەوتەکەدا کرد لەوانە سوڵتان عەبدول حەمیدی یەکەم لە ساڵی ١٢٦٥ک بیناکردنەوەیەکی تەواوی بۆ مزگەوتەکە ئەنجامدا و بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٧٧ک، ئەمەش چاکسازییەکی تەواو بوو و کرێکارەکان بەشێکیان تێک ئەدا و بنیاتیان ئەنایەوە ئینجا بەشێکی تریان چاک ئەکرد تا نوێژکردن تیایدا نەوەستێت.
لە سەردەمی سعوودییدا
حکومەتی سعودیە ھەر لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتەکەیەوە گرنگی داوە بە مزگەوتی پێغەمبەر، لە سەردەمی دامەزرێنەری دەوڵەتەکە مەلیک عەبدول عەزیز تا کاتی ئێستا، لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی موسڵمانان و ئەوانەی سەردانی ئەو شوێنە پیرۆزە دەکەن، مزگەوتەکە تەسک بوو بۆ سەردانکەرەکانی لەبەرئەوە چەندیین جار چاکسازی و فراوانکردنی بۆ کراوە. لەگەڵ زیادکردنی ڕووبەرە نوێکان بۆ مزگەوتەکە و بە گشتی، تێکڕای ڕووبەری سەرەکی زەوی مزگەوتی پێغەمبەر نزیکەی ٩٨، ٥٠٠ مەتری چوارگۆشەیە.
بەشەکانی مزگەوتەکە
گرنگترین بەشەکانی مزگەوتی پیغەمبەر ئەم بەشانەی خوارەوەن؛
بانگ بێژەکانی مزگەوتی پێغەمبەر
بانگ بێژەکانی مزگەوتی پێغەمبەر لە سەردەمی پێغەمبەر محەمەددا ئەمانەی خوارەوە بوون؛
سەرچاوەکان
پۆل:مزگەوتەکانی مەدینە پۆل:مزگەوتەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٠٠ پۆل:نژیاروانییەکانی دەیەی٧٨٠
پۆل:مزگەوتەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
موراد قەرەیلان
ژیاننامە
موراد قە‌رە‌یلان لە ساڵی ١٩٥٤ لە شارۆچکە‌ی بێرەجووگی سە‌ر بە شاری ئورفا لە باکووری کوردستان لە دایک بووە. دە‌رچووی پە‌یمانگە‌ی تە‌کنیکە بە‌شی میکانیک. لە ساڵی ١٩٧٩ پە‌یوە‌ندی بە ڕیزە‌کانی پارتی کرێکارانی کوردستان کردووە، لە ساڵی ١٩٨٠ تورکیا بە جێدە‌ھێلێت و تاوە‌کو ساڵی ١٩٩٢ لە سووریا کاری ڕێکخستنی پارتە‌کە‌ی بە‌ڕێوە‌دە‌بات. لە ساڵی ١٩٩٢ دێتە شاخ و وەک فە‌رماندە‌یە‌کی کاریگە‌ری گە‌‌ریلا دە‌ردە‌کە‌وێت. دوای دە‌ستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سە‌رۆکی پە‌کە‌کە بۆ ماوە‌ی ساڵێک دە‌بێتە بە‌رپرسی ئە‌م پارتە لە ئە‌ورووپا، دواتر جارێکی تر دە‌گە‌ڕێتە‌و شاخە‌کانی کوردستان. دوای دامە‌زراندنی کۆنگرە‌ی گە‌ل لە ساڵی ٢٠٠٠ و دواتریش دامە‌زراندنی کە‌جە‌کە کۆما جڤاکێن کوردستان لە‌لایە‌ن پە‌کە‌کەە‌و لە ساڵی ٢٠٠٣ بوو بە سە‌رۆکی کۆنسە‌ی سە‌رۆکایە‌تی کۆما جڤاکێن کوردستان و پە‌کە‌کە و لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٣ لەم پۆستە یانی لە سەرۆکی کۆنسەی کەجەکە لاکەوت لە ئەنجامی ھەڵژاردنەکانی کۆنگرەی گەل کەلەجێگای ئەو جەمیل بایک و بەسێ ھۆزان کرانە ھاوسەرۆکی کەجەکە.
سە‌رچاوە
ڕۆژنامە‌ی ڕووداو، ژمارە ١٨٣، دووشە‌ممە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١
پۆل:خەڵکی بێرەجووک پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سەرکردەکانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:ئاپۆییستەکان پۆل:ئەندامانی کۆنسەی سەرۆکایەتیی کۆما جڤاکێن کوردستان پۆل:کوردەکانی تورکیا
ڤرلیکا
ڤرلیکا شارێکی ویلایەتی سپلیت-دالماتیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬١٥٩ کەس بووە.
سوورخاو
سوورخاو (Sûrxaw، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢٢ کەس لە ٣١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
پارێزگای ڤیدین
پارێزگای ڤیدین باکووری ڕۆژاواترین پارێزگای بولگاریایە. لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ سربیا و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕۆمانیا. ناوەندی کارگێڕییەکەی شاری ڤیدین لەسەر ڕووباری دانوب. ناوچەکە بەسەر ١١ شارەوانیدا دابەشکراوە. تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١٠٨ ھەزار و ٦٧ کەسە.
کۆمەڵە نەتەوەیییەکان
کۆی ژمارەی دانیشتووان (سەرژمێری ٢٠١١):١٠١٠١٨ خۆیان ناساندووە: ٩٥١٢٦ کەس:
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ڤیدین پۆل:پارێزگاکانی بولگاریا
ئاندرێ دۆتێل
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
ئەوغاز تازە
ئەوغاز تازە (بە زاراوەی خۆماڵی: تەزە ئەغاز) گوندێکە لە پارێزگای خوراسانی ئێران. ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە بە پێی سەرژمێری٢٠٠٦، ٥٧٩ کەس و ١٧٢ خێزان بوون.
شوێن
ئەم گوندە لە مەودای ٤٠ کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شیرواندایە کە لە باکوورەوە ھاوسێی گوندی ئولاشلوو و لە باشوورەوە  ھاوسێی چەپانلوو و شکرانلوو و لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسێی ئەوغاز پەڕۆ کۆن و لە ڕۆژئاواوە  ھاوسنووری زرتانلووە. ئەمە گوندو یەکێک لە ئاواییەکانی ئیل سیفکانلووە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ڤیس
ڤیس شارێکی ویلایەتی سپلیت-دالماتیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٩٢٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
بڕیارنامەی ٧٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تەمموزی ١٩٩١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٩٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩١ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩١ پۆل:لوبنان لە ١٩٩١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
سەرتان
سەرتان (Sertan، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٠ کەس لە ٥١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
داھێنەر
وێنۆک|[[تۆماس ئێدیسۆن یەکێکە لە ناسراوترین داھێنەران]] داھێنەر ئەو کەسەیە کە داھێنانێک دەکات و شتێک دادەھێنێت یان چارەی کێشەیەک دەدۆزێتەوە. لەسەر داھێنەر پێویستە کە سێ ھۆکاری سەرەکی تێدابێت بۆ بە ئەنجام گەیاندنی داھێنانەکەی کە ئەمانەن (زانیاری، توانای ناسینی کێشەکە، توانی ھونەریی داھێنانکاری)
جوو
جوو، جوولەکە یان یەھوود ، بەپێی سەرچاوەکانی مێژوو ئەم گەلە بۆ نەوەکانی پەیامبەر یەعقووب دادەنرێن، نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئایینی جوولەکەکان کە سەر بەپەیامی مووسایە.
ڕەچەڵەکی جوو
ئیبراھیم بە باپیرە گەورەی جووەکان دادەنرێ ئینجا کوڕی ئیبراھیم ئیسحاق ئینجا کوڕی ئیسحاق یەعقووب ئینجا کوڕەکانی یەعقووب بە ناوی (یەھوزا) بەنەوەی جووەکان دادەنرێن.
ئاینی جوولەکە
نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئاینی جوولەکەن کە سەر بەپەیامی مووسان، لەنێو جوولەکان دوو پەرتووک نێوبانگی ھەیە یەکەمیان تەورات و دووەمیش تەلەمودە کە لەلایەن حاخامەکانەوە نووسراوە.
زمانی عیبری
زمانی عیبری زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان کە خەڵکی کەونارای فەلەستین قسەیان پێدەکرد و ئێستاکە لە ئیسرائیلدا زمانی فەرمییە.
بنیادی دەوڵەتی جوو
لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، لەخاکی فەلەستین دەوڵەتی ئیسرائیل دامەزرا، ئەمەش بەیەکەم دەوڵەتی فەرمی بۆ جووەکان دادەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا پۆل:جووەکان پۆل:سامییەکان پۆل:گەلانی دێرینی رۆژهەڵاتی نزیک پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی رۆژهەڵاتی ئەفریقا پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باکووری ئەفریقا پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باشووری ئاسیا پۆل:دەستنیشانکردنی ئیتنۆ-کلتووری پۆل:گرووپە ئەفسانییەکان پۆل:ئیسرائیلییەکان پۆل:ناسنامەی ئایینی
کۆمیژا
کۆمیژا شارێکی ویلایەتی سپلیت-دالماتیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٥٠٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ڤیدین
ڤیدین شارێکی بەندەرییە لە کەناری باشووری ڕووباری دانووب لە باکووری ڕۆژاوای بولگاریا. نزیکە لە سنوورەکانی ڕۆمانیا و سربیا ھەروەھا پایتەختی پارێزگای ڤیدینە.
مرۆڤناسی
بەپێی دوایین داتای سەرژمێری ساڵی ٢٠١١، ئەو کەسانەی ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان ڕاگەیاندووە بەم شێوەیە دابەشکراون:
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی بولگاریا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤیدین پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب
مێلبۆرن
مێلبۆرن دانیشتوانی نزیک بە ٤ میلیۆن کەس خەملێنراوە، پایتەختی ویلایەتی ڤیکتۆریا(یەکەم پایتەختی ئوسترالیا پێش کانبێرا) و گرینگترین شاری کەلتووری وڵاتی ئوسترالیایە. مێڵبۆرن لە ڕووی دانیشتوانەوە دووەم شاری گەورەی وڵاتی پان و بەرینی ئوسترالیایە. ئەو شارە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی ئوسترالیا و لە ویلایەتی ڤیکتۆریا ھەڵکەوتووە.
ئەمڕۆ ئەم شارە وەکوو جەمسەرێکی گرینگی پەروەردە و لێکۆڵینەوە، چاند و ھونەر و مۆدھ، وەرزش و خۆشگووزەرانی و گەشت و گوزار و ئابووری ئوستراڵیا دەناسرێ، تا ئەو جێگایە کە وەکوو پایتەختی چاند و ھونەر و مۆد و وەرزش ناوی دەبەن.
مێلبۆرن و ویلایەتی ڤیکتۆریا، لە نێو شارو شوێنەکانی ئەم وڵاتە نازناوی «شاری باخچەکانی ئوسترالیا» (Australia's garden city)ی وەرگرتوە. ئەم شارە لە دەیەی ڕابردوو دا چەندین جار وەکوو باشترین شاری جیھان ھەڵبژێردراوە.
مێلبۆرن لانکە و ناوەندی ھوونەری فیلم و سینەما، تەلەڤزیۆن، سەمای بالە، ھوونەری ئێمپێرسیۆنیسم، شێوازەکانی جۆراوجۆری سەما وەکوو نیو وێگ و مێلبۆرن شافێل، ھەروەھا ناوەندی گرینگی مۆسیقای کلاسیک و ئەوڕۆیی ئەم وڵاتەیە.تۆپانێ بە شیوازی ئوسترالیش لەم شارە وەدی ھات.
تۆڕی تراموای مێلبۆرن لە ڕووی بەربڵاوی لە پلەی یەکەمی جیھان وەستاوە. بەرزترین تاوەری نیشتەجێ بوونی جیھان، تاوەری یوریکا (تا ساڵی ٢٠٠٩) و ھەروەھا سکای دێکی بێ وێنەی ئەم تاوەرە، پێنج تاوەر لە شەش تاوەرە ئاسمان بڕە گەورەکانی ئوسترالیا، گەورەترین کازینۆ و کۆمەڵەی یاری ئوسترالیا، گەروەترین ناوەندی کڕین(مۆڵ)ی ئوسترالیا و نیوەگۆی باشوور، گەروەترین ناوەندی پێشانگایی و ناوەندی کۆبوونەوەی نیوەگۆی باشوور، کۆنترین و گەورەترین گالێری ھونەری ئوسترالیا، ھەرھەموویان لەم شارە دان.
جوگرافیا
ئەم شارە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی ئوسترالیا و لە درێژایی ڕوباری یاررا و لەسەر ھێڵەکانی کەنداوی پۆرت فیلیپ (Port Phillip Bay) ھەڵکەوتووە. مێلبۆرن پایتەختی ویلایەتی ڤیکتۆریا و شوێنی نیشتەجێ بوونی زیاتر لە ٧٠٪ دانیشتوانی ئەم ویلایەتەیە.
مێژوو
مێلبۆرن لە ساڵی (١٨٣٥)، ٤٧ ساڵ دوای یەکەم ھاتنی ئەورووپییەکان، بەدەستی کۆچبەرانێکی ئازاد بنیادنرا. لەگەڵ ھێرشی بینەرەوەکانی زێڕ لە دەیەی ١٨٥٠، مێلبۆرن لە نیشتینگەیەکی کاتی لە کەنار ڕووباری یاررا بوو بە گەوەرەشارێکی ڕوو لە زیادبوون. لە ساڵی ١٨٨٠ «مێلبۆرنی سەرسووڕھێنەر» marvelous melbourne گەورەترین و پڕدانیشتوو ترین شاری ئوسترالیا و دەوڵەمەندترین شاری جیھان بوو و دوای لەندەن گەورەترین شاری ئیمپراتۆری بەریتانیا بوو. لە ساڵی ١٩٠١ تا ساڵی ١٩٢٧ کە کانبێرا بنیاد نرا، فێدراسیۆنی ئوسترالیا، مێلبۆرنی وەکوو پایتەختی کاتی ھەژمار دەکرد.
وەرزش
مێلبۆرن وەکوو پایتەختی وەرزشی ئوسترالیا و خاوەنی نازناوی «شاری کۆتایی وەرزشی جیھان»، ھەموو ساڵێک میوانی زۆرێک لە ڕووداوە گرینگە وەرزشیەکانی جیھانە. وەکوو پێشبڕکێکانی ئۆتۆمبێلی فۆرمیوولا وان Australian F1 Grand Prix، کەرنەڤاڵی بەناوبانگی ئەسبسواری مێلبۆرن کاپ و ھەروەھا پێشبرکێ جیھانیەکانی تێنسی ئۆپنی ئوسترالیا.
ئۆڵەمپیکی ھاوینەی ١٩٥٦ و یاریەک ھاوقزانجەکانی ٢٠٠٦ لەم شارە بەڕێوە چوون.
ناوچە گەورە وەرزشیەکەی شارەکە بە ناوی Melbourne Sports and Entertainment Precinct لە ڕۆژھەڵاتی مێلبۆرن، گرینگترین ناوچەی وەرزشی ئوسترالیا ھەژمار دەکرێ و مێلبۆرن پارک و یاررا پارک لەخۆ دەگرێ. ستادیۆمی کریکێتی مێلبۆرن (MCG)، ستادیۆمی ئۆڵەمپیک پارک و مۆزەخانەی نیشتیمانیش لەوێدایە. ستادیۆمی Etihad Stadium (پێشتر:Telstra Dome)یش لە داکلەند ھەڵکەوتووە.
خوێندنی باڵا
مێلبۆرن دوای لەندەن، بۆستۆن و تۆکیۆ بەرزترین شاری زانکۆیی جیھانە.(٢٠٠٨)
زانکۆی مێلبۆرن کە بە پێی دوایین پلەبەندیەکانی (٢٠١٥) یەکەم زانکۆی ئوسترالیا و بەرزتر لە زانکۆی نیشتیمانی ئوسترالیایە، ھەروەھا لە ڕیزبەندی جیھان دا ٣٦ەمین زانکۆیە، ھەروەھا لە ڕووی بوودجەوە یەکەم زانکۆیە. لە حاڵێک دا کە لە ڕووی بنیادنرانەوە لە پلەی دووەم دایەو لە ساڵی ١٨٥٣ بنیدانراوە، بەڵام کۆنترین بەشی ئەندازیاری (١٨٦٠)، پزیشکی (١٨٦٢)، ددانسازی (١٨٩٧)، مۆسیقا (١٨٩١)ی وڵاتی ئوسترالیا ھی زانکۆی مێلبۆرنن.
زانکۆی مونەش، زانکۆیەکی تری مێلبۆرنە کە لە ڕووی زۆری خوێندکارەوە لە ئوسترالیا یەکەمە ولژ گرووپی ھەشت ھەژمار دەکرێ.
ھەروەھا زنکۆگەلێکی گرینگی تر وەکوو زانکۆی ئەنیستیتیووی تەکنەلۆجیای شاھانەی مێلبۆرن (RMIT)، زانکۆی لاترۆب La Trobe، زانکۆی سوینبێرن of Technology، زانکۆی ڤیکتۆریا Victoria University، زانکۆی دیکین Deakin University، و ھەروەھا ناوەندەکانی جیاوازی فێرگەی TAFE لە مێلبۆرنن.
شوێن و بینا سەرنج ڕاکێشەکان
مێلبۆرن بە ھۆی شێوازو تێکەڵەی بینا مێژوویی، ڤیکتۆریاییە سەرسووڕھێنەرەکانی و ھاوتا لەگەڵ بیناسازی نوێ و پێشکەوتوو و سەردەمیانەەی ناوبانگی جیھانی ھەیە. لە بینا مێژووییەکان دەتوانرێ باسی ئەمانەی خوارەوە بکرێ:
-بینایەی بەناوبانگی وێستگەی شەقامی فڵیندێرز (Flinders Street Station) (نیمادی مێلبۆرن، گەورەترین وێستگەی نیوەگۆی باشوور و بە ھاتووچۆترین وێستگەی شەمەندەفەر لە نێوان شەری جیھانی یەکەم و دووھەم)
- بینای پێشانگای گەورەی شاھانە (Royal Exhibition Buildings) (یەکەم بینای ئوسترالیای تۆمار کراو لە میراتی جیھانی یوونێسکۆ و تەنیا بینای پێشانگای نێودەوڵەتی بەجێ ماو لە سەدەی ١٩ و گەورەترین بینای سەدەی ١٩ی ئوسترالیا)
-کەنسیەکانی ست پاوڵسی پیرۆز St Paul's Cathedral و ست پاتریکی پیرۆز St Patrick's Cathedral
- خانەی پەرلەمان Parliament House
- گالێری نیشتیمانی NGV ( کۆنترین و گەورەترین گالێری ئوسترالیا)
- کتێبخانەی ویلایەتی ڤیکتۆریا The State Library of Victori
- تالاری شارەوانی Melbourne Town Hall
- زیندانی کۆنی سار Old Melbourne Gaol
- خانەی دەوڵەت Government House
- تیاتری پرێنسس
ھەروەھا شوێنگەلی بەناوبانگ و ناوازەی مێلبۆرن بریتین لە:
-مەیدانی فێدێرێیشن Federation Square (ناوەندی شار) و ناوەندە جۆراوجۆرەکانی ناوی.
-رووباری یاررا و دەورووبەری
-رێڕەوە تاقدار و کۆڵانە بەناوبانگەکانی ناوەندی شار (Lanes and arcades) ، لەگەڵ کافیتێریا و دووکانە مێژووییەکان و ھەروەھا گرافیتی (وێنەکێشی سەردیوار) سەر دیوارەکان
-گەورەترین کازینۆ و یاری ئوسترالیا(Crown Casino and Entertainment Complex) لە ناوچەی (south bank) لەگەڵ دەیان ڕیستۆرانت ، باڕ، نایتکڵاب، سینەما و ھەروەھا باشترین بڕاند و ھۆتێل
-سینەماگەلی 3D IMAX و مۆزەخانەی مێلبۆرن لە کارلتۆن گاردێنز
-کۆمەڵە و ناوەندی ھونەری Arts Centre، گالێری نیشتیمانی ڤیکتۆریا NGV، ناوەندی ڕێزیتاڵی مێلبۆرن، تیاتری پرێنسس، تیاتری ریجێنت، سینەماکانی پلەس و فۆرم.
-کۆمەڵە پێشانگا و ناوەندی کۆبوونەوەکانی مێلبۆرن Melbourne Convention & Exhibition Centre ( گەورەترین پێشانگاو ناوەندی کۆبوونەوەی نیوەگۆی باشوور)
-بازاری مێژوویی کوین ڤیکتۆریام ساوز مێلبۆرن و پێرھن
-ئاکواریۆمی شار، باخچەی ئاژەڵان و لۆنا پارکی سەن کیلدا
-فرۆشگا و دووکانەکانی شەقامی چێپێلم برۆنزویک فیتسرۆی، کالینز، پاریس ئەند ئۆ لیتڵ کالینزم بێرک سترەت مۆل. GPO، کراون و ناوەندی کڕێنی مێلبۆرن سێنترال
-Chadstone Shopping Centre گەرەترین مۆڵ و ناوەندی کرێن لە ئوسترالیا و نیوەگۆی باشور.
-بەرزترین تاوەری نیشتەجێ بوونی جیھان، تاوەری یوریکا ( تا ساڵی ٢٠٠٩) و ھەروەھا سکای دێکی بێ وێنەی ئەم تاوەرە، پێنج تاوەر لە شەش تاوەرە ئاسمان بڕە گەورەکانی ئوسترالیا.
پاڕک و شوێنی گەشت و گووزار
پاڕک و شوێنی گەشتیاری بەربڵاو و بەرینی ناو-شار بە پانتایی چەندسەد دۆنم کە ھەزاران جۆری گژ و گیاو گۆل و دەریاچە و ھەروەھا ڕووباری یارراش لەخۆ دەگرێ کە بە ناو شار دا تێدەپەڕێ و بۆ کۆتایی شار دەڕوات، ھەروەھا بەندەرەکان و کەنارئاوەکانی جوانی ئەم شارە، شارێکی بە سرووشتیێکی ڕۆح نەوازەوە وەدی ھێناوە، بە شێوازێک کە ئەو شارە نازناوی )شاری باخچەکانی ئوسترالیا)ی بەخۆیەوە ھەڵگرتووە. ھەندێ لەو شوێنانە بریتین لە:
-کۆمەڵەی بەربڵاوی دۆمینیز پارکزلەند، وەکوو: کینگز دۆمین، رۆیال بوتانیک گاردێنز، کوین ڤیکتۆریا گاردێنز، ئەلێکساندرا گاردێنز، و بینایەکانیان.
-ئالبێرت پارک و دەریاچەکەی (٢٢٥ دۆنم)
-رۆیال پارک (١٨١ دۆنم)
-ھەروەھا کارلتۆن گاردێنز، پرینس پارک، یاررا پارک، فاوکێنز پارک، فیتسرۆی گاردێنز، فێلگێستۆف گاردێنز، بیررارۆنگ مار، ئێدیبرۆو گاردێنز، تووتسکری پارک، سەن وینسێنت گاردێنز، سەن کیلدا بوتانیک گاردێنز، و دەیان باخچەو گووڵستانی تر.
-کەنارئاوەکانی سەن کیڵدا، باشووری مێلبۆرن، برایتۆن و ویلیامز تاون وێڕای کەنارە جۆراوجۆرەکانی دەرەوەی شار، سەرنجڕاکێشیەکانی تری مێلبۆرنن.
گواستنەوەو گەیاندنی گشتی
تۆڕی تراموای مێلبۆرن لە ڕووی بەربڵاویەوە لە پلەی یەکەمی جیھان دایە.
سەرچاوھ
پۆل:مێلبۆرن پۆل:شارەکانی ئوسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:باشووری ئوسترالیا پۆل:نیوەگۆی باشوور پۆل:شوێنە گرینگەکانی نیوەگۆی باشوور پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:پایتەختە پێشووەکان پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا
فۆلکسڤاگن جیتا
ڤۆلکسڤاگن جیتا (ئەڵمانی: Volkswagen Jetta) یەکێکە لە ئۆتۆمبێلە خێزانییە بچوکەکانی کۆمپانیای فۆلکسڤاگن کە لە ساڵی (۱۹۷۹) بەرھەم ھێنراوە لە وڵاتی ئەڵمانیا. کە ڕێژەی فرۆشی بەرز بووە لە سەرانسەری جیھاندا. کە تاکو ئێستا بە شەش جۆر شێوەی ھەبوە کە شێوە سەرەتاییەکانی ھاوشێوەی (فۆلکسڤاگن گۆلفن).
خەڵاتەکان
- لە (تشرینی دووەمی ساڵی ۲۰۰۸)دا فۆلکسڤاگن جیتا خەڵاتی (دیزڵی خاوێنی) پێبەخشرا.
- لە ساڵی (۲۰۰۹) خەڵاتی (MotorWeekسی) بەدەستھێنا.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فۆلکسڤاگن پۆل:ئۆتۆمبێلەکانی گرووپی فۆلکسڤاگن پۆل:ئەڵمانیا پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٧٠ پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٨٠ پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠٠٠
سیخوڕ
وێنۆک|چەپ سیخوڕ یان سووچەڕ گیانەوەرێکە لە کاوێژکەرە مەمکدارەکان (شیردەرەکان) لەشی بە بە تیر داپۆشراوە کەپێی ئەڵین (سنگ) لەکاتی خەتەردا دەتوانێت لەو تیرانەی لەشی سوود وەرگریت بۆ بەرگریکردن لەخۆی… ژیژکیش گیانەوەرێکە بەھەمان شیوەی سوچەر لەشی بەتیر پۆشراوە بەلام ئەندازەی ژیژک لە سوچەر بچووکترە و وەک سیخوڕ بەھێز نییە … ناوی زانستی ژیژک (Hystricomorpha) و سیخوڕیش (Erethizontidae) ... سیخوڕ وەک وتمان گیانەوەرێکە لەکاوێژکەرەکانە، درکەکان (تیر، سنگ) کانی سەر لەشی لەگیانەوەرەکانی تری جیا ئەکاتەوەو ئەو سنگانە لە نزیک ملییەوە باریک و درێژن و لەکاتێکدا ئەوەنە ئەوەشێنیت وەک میزڵدان گەورە دەبێتەوە وەک گیانەوەرێکی گەورە دیتە پێش چاو، بەلام سنگەکانی نزیکی پشتی کورت ترن و کەمێک ئەستوورترن بەئەڵقەی ڕەش و زەرد تارادەیەک ڕازێنراونەتەوە، سنگەکانی نزیکی کلکی کورت ترن و سپین..
ئەندازە: درێژی ئەم گیانەوەرە ٧٠ تا ٩٠ سانتی مەتر دەبێت و درێژترین سنگی ١٨ تا ٣٥ سانتی مەتر دەبێت و کێشی لە ١٧ تا ٢٥ کیلۆگرام ئەبیت…
شوێنی ژیان… لەزۆر جێگاکاندا ئەبینرین و دەژین بەتایبەت شوینە گشتییەکانی دارستان و کیوەکان و دەشت و بیابانەکان ھەندێک جاریش لە نزیک گوندەکان و زەوییە کشتوکاڵییەکان ئەبینریت.. بەزۆری لە قارەی ئاسیادایە و بەتایبەت لەناوچە سنوورییەکانی ئێران و ئازەربایجانی غەربی (ڕۆژاوا)..
ئەم گیانەوەرە شەوگەردە (بەشەو دەردەچیت بەزۆری) بەشێوەی تاک ئەژی و ھەندێک جار گرووپی خێزانیکیان لە لانەیەکدا پێکەوەن، بەپێچەوانەی ئەوەی کە ھەندێک بیروبۆچوون ھەیە کە گوایە سیخوڕ ناتوانێت تیرەکانی لەشی بھاوێت، بەڵام لەکاتێکدا ڕووبەڕووی ھێرشی گیانەوەران بیتەوە لەدواوە و لەتەنیشتەوە ھێرش دەکاتە سەر ئەو ئاژەڵانە بە تیرەکانی لەشی،
خواردن، لەھەموو جۆرەکانی ڕوەک گیاکان سود وەردەگریت، بەتایبەت بۆ خواردنی پیازی کێوی زەوی ھەڵئەدڕێت…
شێوەی زۆر بوون: لەساڵێکدا یەکجار زاوزێ دەکات و لەکاتی بارداری واتە ئاوس بوونی ١١٢ ڕۆژەو ١تا ٤ بێچووی دەبیت، درێژی تەمەنی سوچەر نزیکەی ١٥ ساڵ دەبێت .. بێچووەکانی بەموو داپۆشراون و چاویان کراوەیەو تا دوومانگی لەگەل دایکیان دەبن و لە ١ساڵیدا دەگەنە تەمەنی باڵغ بوون (پێگەیشتن) ...
ناوی ئەم گیانەوەرەش بە زمانی ئینگلیزی Porcupine ە و بەشیوەیەک بەپیی ئەو زانەش مانی بەرازی تیری یان تیغی دێت (خوک تیغی) بەفارسی.
سەرچاوەکان
سیخوڕەکان
گۆمەزەرد
گۆمەزەرد گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەمپی ئازادی
کەمپی ئازادی یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
ئەم کەمپە جێی نیشتە جێبوونی خێزانی پێشمەرگەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانە، واتا کوردانی ڕۆژهەڵات. لە ٢٩ ئەیلولی ٢٠٢٢دا ئەم کەمپە بۆردوومان کرا لەلایەن ئێرانەوە، کە بووە هۆی (٥) شەهید و نزیکی ٤٠ بریندار گەیەندراونەتە نەخۆشخانە. هاوڵاتیانی ئەو ناوچەیەش باس لەوەدەکەن، بۆردوومانەکە تەنها بۆسەر کەمپەکان نەبووە و بەڵکو قوتابخانە و شوێنی نیشتەجێبوونی هاوڵاتیانیشی گرتووەتەوە. باس لەوەشدەکەن، ئەوان ناوچەکانیان چۆڵدەکەن و منداڵەکانیان لە قوتابخانە بوون و زیانیان بەرکەوتووە و تەنانەت سەرچاوەی ئاوخواردنەوەشیان بۆردوومانکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
سەرتەنگ، مەھاباد
سەرتەنگ (Serteng، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤ کەس لە ٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بووکە کانیلە
وێنۆک|وێنەیەکی دوو قۆڕیی خاڵداری کور'''دستانی بووکە کانیلە، یا خەجخەجۆکە ناسراو بە سەمەندەری خاڵداری کوردستانی (ناوی زانستی:Neurergus microspilotus) جۆرە سەمەندەرێکی ئاوییە کە دەکەوێتە بنەماڵەی سەمەندەرەکانەوە. ژینگەی ئەم سەمەندەرە ڕووبارەکان و بناوانەکانی کوردستان و بە تایبەت ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.
ناو
ئەم گیانلەبەرە چەندین ناوی لە کوردیدا ھەیە. بڕێک لەم ناوانە بریتین لە کانی بووک، خەجخەجۆکە، بڵقەوەرە، بووکە کانیلە و بووکە جندۆکە.
مەترسیی تیاچوون
ئەم جۆرە قۆڕییە لە مەترسیی تیاچووندایە و ژمارەیەکی کەمیان لە ڕووبارەکانی پارێزگای کوردستان و پارێزگای کرماشاندا بینراون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لیستی سووری IUCN بۆ گیانلەبەرانی لە مەترسیی تێداچووندا
ئاسۆی دەلاک
حەسیب عوومەر سابیر ناسراو بە ئاسۆی دەلاک یان شەھید ئاسۆی دەلاک (١٩٥٧ - ١٩٧٩گریمانەیی) پێشمەرگە و کادر و ئەندامی ڕێکخستنی ناوشاری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و دواتریش یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو و ناسراو بوو بەھۆی ئازایەتی و بوێریی و ڕووبەڕووبوونەوەکانی لەناوشاری سلێمانیدا لەگەڵ گەورە ئەفسەرەکانی ڕژێمی بەعس. ئاسۆی دەلاک لە سلێمانی لە گەڕەکی دەرگەزێن لەدایک بووە و ئاشکراش نییە مردبێت یان نە بەھۆی ئەوە بزر کراوە لەساڵی ١٩٧٩وە لەسەر دەستی ڕژێمی بەعس.
ژیان
ئاسۆی دەلاک، ساڵی ١٩٥٧ لە گەڕەکی دەرگەزێنی سلێَمانی لەدایک بووە. بنەماڵەکەی لەبنەڕەتدا خەڵکی گوندی گەبەی تازەی سنووری شارۆچکەی پیرەمەگرونن، بەڵام باوکی باوکیی واتا باپیری بەگەنجی چۆتە شاری سلێمانی. ئاسۆ کوڕە گەورەی دایک و باوکی بووە، ساڵی ١٩٦٣ چۆتە قوتابخانەی خالیدیە لەسلێمانی و تا پۆلی پێنجەمی سەرەتایی خوێندووە. دواتر دەستی کردووە بەپیشەی سەرتاشی و لەوەوە نازناوی "دەلاک" ـی وەرگرتووە. ساڵی ١٩٧٥ لەڕێگەی شەھید جەمالە ڕەشەوە پەیوەندی کردووە بەڕێکخستنەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستانەوە.
ساڵی ١٩٧٦ خزمەتی سەربازی ناکات و دەبێت بە پۆلیس، ماوەیەک لەسلێمانی دەبێت و دواتر دەگوازرێتەوە بۆ سەنگەسەر، لەکۆتایی ئەو ساڵەدا لەگەڵ چەند پۆلیسێکی ئەو مەخفەرەدا ١١ تفەنگ دەبەن و دەچنە ناو ھێزی پێشمەرگەوە و بۆخۆشیان دەبنە پێشمەرگە. لەوکاتەوە شەھید ئاسۆی دەلاک جگە لەئەرکی پێشمەرگایەتی لەشاخ، وەک پێشمەرگەیەکی ناوشاریش چالاکی ئەنجام دەدات و چەندین جار یان بەتەنیا یاخود لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکیدا چۆتە ناوشاری سلێمانی و چالاکی گرنگی ئەنجامداوە لەڕووی بەسزا گەیاندنی تاوانبارانەوە.
لەساڵی ١٩٧٧دا لەکاتی رۆیشتنەوەی بۆ ئەنجامدانی چالاکییەک لەناو سلێمانی، دەستگیر دەکرێت، بەڵام لەم کاتەدا ڕژێم لێبوردنی گشتیی بۆ پێشمەرگە دەرکردبوو، بۆیە ئاسۆ دەڵێت من بەھۆی لێبوردنەکەوە ھاتومەتەوە و دادەنیشم، ئیتر بەوھۆیەوە دوای ٤٠ شەو ئازاد دەکرێت، ھەردوای ئەوە پۆلیسێک چەک دەکات و تفەنگەکەی دەباتەوە و دەڕواتەوە بۆشاخ.
پێکدادانەکانی لەگەڵ مولازم موحسیندا
مولازم موحسین، ئەفسەرێکی دڕندە و بکوژی بەرەگەز عەرەبی فەڵەستینی بوو لەئەمنی سلێمانی، دەسەڵاتێکی کراوەی پێدرابوو. زۆر کەسی بێتاوانی شەھید کرد و تەرمەکەیانی بەدوای ئۆتۆمبێلدا ڕادەکێشا؛ لەسەردەمی ئەودا کراسی ڕەش و گۆرەوی سپی و تەنکەڕیشی گەنجانە لەسلێمانی قەدەغەکرابوو، زۆری کوشت و زۆریشی شوێن بزرکرد. ئیتر دڕندەیی مولازم موحسین، وای لەئاسۆی دەلاک کرد بڕیاری تەمبێکردنی بدات و زۆرجار لەشاخەوە بۆی دەھاتەوە بۆ ناوشار و چەندین جاریش ڕووبەڕووی یەکتری بوونەتەوە، جگەلەوەش چەندجارێک ئاسۆ وەک جەنگی دەروونیی لە چێشتخانە و چایخانەکاندا وەک تەحەدایەک پارەی خواردنەکەی بۆ ملازم محسین داوە.
لەوکاتەوە تائیسَتا ئاسۆی دەلاک شوێن بزرە. شایانی باسە برایەکی شەھید ئاسۆ کە پێشمەرگەبوو بەناوی "شاھۆ"، لەساڵی ١٩٨٨ بەدیلی کەوتە دەست دوژمن و ئەویش تائێستا بێسەروشوێنە. باوکیشی نۆ مانگ لەخواروی عیراق زیندانی کراوە و تەواوی خێزانەکەشی ئازاردراون و دەربەدەر کراون.
سەرچاوەکان
پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان
بورگاس
بورگاس شارۆچکەیەکە لە پارێزگای بورگاس لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٩٢٬٣٩٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بورگاس پۆل:شارە بەندەرییەکانی دەریای ڕەش پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا پۆل:بورگاس
بڕیارنامەی ٧٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی ئابی ١٩٩١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆماری دیموکراتیکی گەلی کۆریا و کۆریا باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٠١‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩١ پۆل:مێژووی کۆریای باکوور پۆل:مێژووی کۆریای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆریای باکوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
بیریوی بایکجی
پاشا "بیریو"ی بایکجی (بە هانگۆل: 비류왕؛ بە ھانجا: 比流王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٣٤٤ی زایینیدا مردووە، یازدەیەم فەرمانڕەوایی بایکجی بوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٣٠٤ز بۆ ٣٤٤ز)بوو. بەپێی سامگووک ساگی، دووەم کوڕی شەشم پاشا گوسو و برا بچووکی حەوتەم پاشا سابان بوو.
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٣٤٤ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی چوارەم پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٤ەم لە ئاسیا
مارتن کۆڤ
مارتن کۆڤ (لەدایکبووی c. (age ٧٤)) ئەکتەر و یاریزانی ھونەری جەنگیی ئەمریکییە کە بەھۆی مناڵی کاراتێوە (١٩٨٤) ناسراوە، کە تێیدا ڕۆڵی جۆن کریس، مامۆستای سەرەکیی فێرگەی کاراتێی کۆبرا کای، گێڕاوە. دووبارە ڕۆڵەکەێ گێڕاوەتەوە لە دوو پاشکۆکانی The Karate Kid Part II (١٩٨٦) و The Karate Kid Part IIIدا (١٩٨٩) ھەروەھا لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی کۆبرا کایدا. یەکەم ڕۆڵی بریتی بووە لە ڕۆڵی نیرۆ زە گیرۆ لە Death Race 2000 (١٩٧٥)، و دواتر لە ڕۆڵی کلێم لە White Line Fever (١٩٧٥). لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی Cagney and Laceyدا (١٩٨١) دەرکەوتووە بە ڕۆڵی پۆلیسی لێکۆڵەر چیکتۆر ئیسبێکی، و دواتر دەرکەوتووە لە Rambo: The First Blood Part II (١٩٨٥).
ژیانی سەرەتایی
کۆڤ لە برووکڵین، نیویۆرک سیتی، لە خێزانێکی جوولەکە لەدایکبووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
سینەم خان بەدرخان
سینەم خان بەدرخان (بە بەدرخانی: Sînemxan Bedirxan) (لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ١٩٣٨ لە دیمەشق) ژنەڕووناکبیرێکی کوردە.
چالاکییەکان
سینەم خان ساڵی ١٩٥٧ لەگەڵ ھەژار و عەبدولڕەحمان زەبیحی بۆ بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی لاوان بەرەو مۆسکۆ وەڕێ کەوت، کەچی نەگەیشتە ئامانج و شوێنی مەبەست و شیعری فرمێسکی ھەژارێکی لێ کەوتەوە.
سینەم خان لە ماڵە خۆیدا ئەرشیڤی بەدرخانییەکان کۆ دەکاتەوە؛ بە سەدان بەڵگەنامە و وێنە و دەستنووسی لە وڵات و شارە جۆراوجۆرەکان بۆ ئەرشیڤەکەی خۆی گواستووەتەوە و لە فەوتان ڕزگاری کردوون. ھەندێک لەوان بریتین لە: ڕەسمی ماڵبەت و کەسوکاریی خۆی، شەھادەی مامۆستایەتیی ڕەوشەن خان، ئیزننامەی ڕۆژنامەی ھاوار لە ساڵی ١٩٣١ و بانگھێشتنامەی ڕەوشەن خان بۆ کۆنگرەی دژی کۆلۆنیالیزم لە ئەتینا. مێژووی ھەندێک لەو ئەرشیڤانە وەکوو ناسنامەی ئەمین عالی بەدرخانی باپیری بۆ ١٠٥ ساڵ لەوەپێش دەگەڕێتەوە.
سینەم خان تێدەکۆشێت بەرھەمی ھەموو بەدرخانییەکان لەسەرڕاوە چاپ بکاتەوە و ھەتاکوو ئێستاش ٢٥ بەرھەمی بەدرخانییەکان و ھاوژینەکەی لە چاپ داوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:ژنانی سیاسیی کورد پۆل:ژنانی کورد پۆل:زیندووان
ئینتەر میلان
مێژوو
لە ساڵی ١٩٠٨ یانەی ئینتەرناسیۆنالێ دامەزرا لەلایەن کۆمەڵە لاوێک کە پێشتر ئەندامی دەستەی کارگێری یانەی ئەیسی میلان، بوون بەڵام لەبەر ئەوەی سەرۆکی یانەی میلان پیاوێکی ئینگلیزی بوو بە ناوی ئەلفێرد ئیدواردز ئیتاڵییەکان خۆشیان نەدەویست، ھەر لەبەر ئەم ھۆیە بوو لە دژی ئەو یانەی ئینتەر میلانیان دامەزراند ناویان نا ئینتەر ناسیوناڵواتە ئینتەری جیھانی سەرۆکی یانە
سەرەتاکانی یانەکە
ھەر لەگەڵ دامەزراندنی یانەی ئینتەر میلان بە ساڵێک بووە پاڵەوانی خولی ئیتاڵی لە ساڵی ١٩١٠ و دواتر پاش دە ساڵ ئەم، نازناوەی دووبارە کردەوە بەڵام ئەو کات ماسۆلینی دادوەری ئەوکاتی کە یەکێک بوو لە سەرکردایەتی حزبێکی فاشی دەکرد لە ئیتالیا بریارێکی دا کەوا گشت بێگانەکان لە ئیتاڵیا دەربکات ئەوەبوو یانەی ئینتەر میلان گەورەترین زەرەرمەند بوو لەم بریارە لەبەر ئەوەی زۆربەی یاریزانەکانی یاریزانی دەرەوەی وڵات بوون ژمارەی یاریزانانی یانەکە کەم بوەوە ئەم یانەیە لەگەڵ یانەیەکی تر بە ناوی ئەمبرۆسیانا یەکی گرت، لە گەڵ ئەم یانەیەدا لە ساڵی ١٩٣٠ بووە پاڵەوانی خولی ئیتاڵی
جۆزێپێ میاتزا کێیە
جۆسێپی میانزا ئەو یاریزانەیە کە ناوی یاریگاکەیان بە ناوی ئەو یاریزانە کردووە ئەم یاریزانە توانی ٣ جار لە گەڵ یانەی ئینتەر میلان خولی ئیتاڵیا بە دەست بھێنێت، ١ جار جامی ئیتاڵیا، لە گەڵ ئیتاڵیا توانی ٢ جار جامی جیھانی بە دەست بھێنێت
سەردەمی ھێرێرا لە ئینتەر میلان
ساڵی ١٩٥٤ کۆتایی بە بریارەکەی مۆسۆلێنی دادوەر فاشیزمەکەی ئیتاڵیا ھات، یانەی ئینتەر میلان و ئەمبرۆسیانا لەیەکتری جیا بوونەوە، یانەی ئینتەر میلان ڕاھێنەرێکی ھێنا بە ناوی ھیلێنۆ ھێرێرا ئەم ڕاھێنەرە کلیلێک بوو بۆ سەرکەوتنەکانی یانەکە و ڕابەرایەتی یانەکەی کرد لە بە دەست ھێنانی چەندین نازناو ناوبراو بە پلانی کاتیناتچۆ بە کار ھێنا کە ئێستاش ئیتاڵییەکان پێی ناسراون ئەم پلانەش بەرگرییەکی تۆکمەیە، لەگەڵ ئەم ڕاھێنەرە یانەی ئینتەر میلان ٣ جار خولی ئیتاڵیای بە دەست ھێنا و توانی دوو جار خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بە دەست بھێنێت و ٢ جار جامی جیھانی یانەکان بە دەست بھێنێت
سەردەمی ئەڵمانییەکان لە ئینەرناسیۆنالێ
لەم سەردەمەدا یانەی ئینتەر ئاستی جێگیر نەبوو بەرەو باشی و خراپی دەچوو، ھەر لەم سەردەمەشدا کۆمەڵێک یاریزانی بە توانا لە خولی ئیتاڵی یاری یان دەکرد لەم سەردەمەشدا خولی ئیتاڵی باشترین خول بوو لە ئەورووپا، ئەم یارییزانانەی لەم خولە یاری یان دەکرد پلاتینی و بۆنیک بۆ یانەی یوفنتۆس گۆڵێت و ڤان باستن و ڕیکارد بۆ یانەی ئەی سی میلان و مارادۆنا و کاڕیکا بۆ یانەی ناپۆلی، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٩ بە ھێنانی ھەر سێ یاریزانی ئەڵمانی لۆتەر ماتیۆس و بریمە و یۆرگین کلینیسمان توانی خولی ئیتاڵی بە دەست بھێنێت thumb|خۆزێ مۆرینیۆ ئەو ڕاھێنەرەی لەیەک وەرزدا ٥ نازناوی لەگەڵ یانەکە بردەوە
سەردەمی خۆزێ مۆرینیۆ
لەم سەردەمی ڕاھێنەری بەناوبانگی پرتووگالی خۆزێ مۆرینۆ لە ساڵی ٢٠١٠ توانیان ٥ نازناو دەستەبەر بکەن تەنیا لە وەرزێکدا ئەمەش سەردەمی زێڕینی دادەنرێت بۆ یانەکە، بەمەش ئەوەی مۆرینیۆ بۆ یانەکەی کردوویەتی ھیچی کەمتر نەبووە لەوەی ھێڕێڕا کردی لە ساڵی ١٩٥٤
ئایینی بابی
بابیزم کە بە ئایینی بابی یان باوەڕی بابی (فارسی: بابی) ناسراوە، ئایینێکی یەکتاپەرستیە کە پیشەی ئەوە دەکات کە خودایەکی ناتەواو و نەناسراو و بێ تێگەیشتن ھەیە کە ئیرادەی خۆی لە زنجیرەیەکی نەبڕاوەی تیۆپانیی (ھەڵسانی خودا بۆ مرۆڤ) دەردەخات کە پێی دەوترێت مانیفێستی خودا بەپێی خەمڵاندنەکانی ئێستا کە زۆربەیان لە ئێران چڕن، زیاتر لە چەند ھەزار پابەندی نییە. لەلایەن عەلی محەممەد شیرازی دامەزراوە کە سەرەتا ناوی بابی (دەروازە) بە دەست ھێنا کە ناوی ئایینەکەی لێ وەردەگرێت، بە پێ ئەوە کە ئەو دەروازەیە بۆ ئیمامی دوازدەیەم. لە ساڵی ١٨٤٤ دامەزراوە، باوەڕی بابی تا ساڵی ١٨٥٢ لە ئێران گەشەی کرد، پاشان لە تاراوگە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و بە تایبەتی قوبرس و ھەروەھا ژێرزەمینی لە ئێران.
خانەگێ، مەنگوڕی ڕۆژھەڵاتی مەھاباد
خانەگێ (Xanegê، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٢ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ڕوسێ
ڕوسێ شارێکە لە پارێزگای ڕوسێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٢٬١٢٨ کەس بووە.