cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
thumb|250px|left بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا (بە بۆسنی: Bosna i Hercegovina) وڵاتێکە لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، دەکەوێتە ناو باڵکان و لە ناوەڕاستی ئەو وڵاتانەی کە یووگۆسلاڤیای پێشوویان پێکھێنابوو. سارایێڤۆ پایتەخت و گەورەترین شار و مۆستار دووەم گەورەترین شاری بۆسنە و ھەرزەگۆڤینایە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
پارێزگای بەدەخشان
بەدەخشان (پەشتۆ: بدخشان ولایت‎؛ دەری: استان بدخشان) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە دوورترین شوێنی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە، لەنێوان تاجیکستان و باکووری پاکستان. پارێزگاکە (٩١ کم)ی سنوورەکەی ھاوبەشە لەگەڵ چین. لە ٣٠ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
بەدەخشان پۆل:پارێزگای بەدەخشان
بڕیارنامەی ٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:ئێران لە ١٩٤٦ پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٤٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێران پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
ژینگەخوازی
وێنۆک|یەکەم وێنەی تەواوی زەوی، ئەپۆلۆ ١٧: ڕۆژی ٧ دێسەمبەری ١٩٧٢
ژینگەخوازی یان ئێکۆلۆژیزم (بە ئینگلیزی: Ecologism یان Environmentalism) ئایدیۆلۆژییەکی سیاسی و بزاڤیکی جڤاکییە داوای ھاوسەنگیی ژینگە و فراژووتنی جێگیر دەکات. شێواندنی ھاوسەنگیی ژینگە زیان ھەم لە سروشت دەدات ھەم لە مرۆڤ. لەبەر ئەوە دەبێ ڕێکخستنی جڤات بە جۆرێک بێت کەمترین کاریگەریی ھەبێت لەسەر سروشت.
فەیلەسووفی نۆروێژی ئارنە نێس (Arne Dekke Eide Næss (1912-2009 لەم بوارەدا سیستەمێکی فەلسەفی سەرلەبەری داڕشتووە و ناوی ناوە ئێکۆسۆفی Ekosofi.
لە نێو پارتگەلی ئێکۆلۆژیستاندا Die Grünen «کەسکەکان» ی ئەڵمانی جێی سیاسیی ھەرە بەھێزیان گرتووە. لە یەکگرتنەوەی ئەڵمانیادا، کەسکەکان، لە پەرلەماندا داھێزران، لەبەر ئەوەی ئەمان دژی یەکگرتنەوەکە وەستان و ئومێدیان وابوو بیروڕای ئێکۆلۆژیستانە لە DDR ێکی نوێدا جێی خۆی بکاتەوە. لە سکاندیناڤیا پارتی De gröna «کەسکەکان» ی فینلاند، لە ھەموان زووتر جێی خۆی لە پەرلەماندا کردەوە. لە نۆروێژ و دانمارک پارتە چەپە سۆسیالیستەکان بەرنامەی ئێکۆلۆژیستانەیان ھەڵگرتەوە.
شانرخاندن
باوەڕی ھاوسەنگیی ئێکۆلۆژیستانە بنەمای ئێکۆلۆژیزمە. ئەمیان چەمکێکی سیاسییە نەک زانستی، لە ماوەیەکی زووتری دەمی گفتوگۆی ژینگەخوازیدا سەری ھەڵدا. مەبەستیش لە ھاوسەنگیی ئێکۆلۆژیستانە دۆخی سروشتێکە مرۆڤ دەستی لێ نەداوە.
بە دیدی ئێکۆلۆژیزم جڤاتی پیشەسازیی مۆدێرن ئەم ھاوسەنگییەی تەواو شێواندووە. دەست تێوەردانی مرۆڤ ھێند مەزن بووە شیرازەی سروشت خۆی ھاتۆتە دەست. بڕوانە سامانی سروشت، کە بە دیدی ئێکۆلۆژیزم خەریکە نابوود دەبێ، بڕوانە ژینگە و بڕوانە سەرلەبەری شێوازی گوزەرانی مرۆڤ. ئەو جڤاتەی دەبێ جێی جڤاتی پیشەساز بگرێتەوە ئارنە نێس ناوی دەنێ جڤاتی ھاوسەنگ.
لە بورای گوزەرانی جڤاکیدا گوناھی لاسەنگیی دەخرێتە ئەستۆی نە تەنھا پیشەسازیی مەزن بگرە «ئابووریی ڕکابەر» و «چڕ کردنەوەی دەسەڵاتی ئابووری» یشەوە. لێرەدا ئیلھام لە سۆسیالیزمەوە ئاشکرایە، بە نموونە ئێکۆلۆژیستەکانی ئەڵمانیا دەڵێن: دادۆشینی مرۆڤ و بەدبەکارھێنانی یەکدی، لەگەڵ سیاسەتی ئێکۆلۆژیانەدا یەک ناگرنەوە.
تیۆریی جڤاکی دەربارەی جڤاتی پیشەساز سەرچاوەی ئەم ڕەخنانەن. ئەمانە پشتیوانی دەکەن لەو ھەوڵەی ئێکۆلۆژیزم دەیدات بۆ دروست کردنەوەی ئەو داوەستان Stagnation و ئاسوودەبوونەی گۆیا لە جڤاتی بەر لە پیشەسازیدا ھەبووە.
گرنگترین یەکەی جڤات
ئێکۆلۆژیزم بەگشتی ئایدیۆلۆژییەکی فرەمیللیە. ئەم باوەڕە دەڵێ ڕکابەریی نێو بازاڕی جیھانی بۆ گەشەندی ئابووریی جیھانی ڕۆژاوا، جیھانی ھەژاری سێیەمی کردۆتە یەکەم قوربانی. کاتێک مرۆڤ و مرۆڤایەتی بە پلەی یەکەم بە ھاوژینی سروشت سەیر بکرێن ئیدی پلەی یەکەی «میللەت - ناسیۆن Nation» دادەبەزێ. تەنگژەی ژینگە بە تەنگژەیەکی جیھانگیر Global و ھەمەپۆش دادەنرێ.
مێتودی گۆڕینی جڤات
ئارنە نێس پاش ھەڵسەنگاندنێکی وردی نێوان ڕیفۆرم و شۆڕش دەگات بەوەی کە «جێگر (بەدیل) ی داکەوتبین (واقیعی - ڕیالیست) ڕێگەیەکە بە ڕیفۆرمی سەرانسەریدا تێپەڕ دەبێ». دوور نییە «ڕیفۆرمی سەرانسەری» ئیلھامی لە «ڕیفۆرمی ساختارەکی» ی کۆمیونیزمی ئەورووپی و سۆسیالیزمی چەپڕەوەوە گرتبێ. نێس ئەم گریمانەیەی خوارەوەی داڕشتووە گەرچی مەبەستیشی تەنھا جڤاتی خۆشگوزەرانی سکاندیناڤیایە:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «چالاکیی ڕیفۆرمیستانەی پلەداری ھەتا دێ قووڵتر و بەرینتر، کە ھەموو ئامانجێکی تێیدا پلەپلە ڕاوێژی لەسەر کرا بێت، دەرفەتی لە شۆڕش زیاترە دامەزراو بگۆڕێ بە جێگرێکی تەواو باشتر. پێوانەی ”‌باشتر‌“ یش، بە کورتی، دەکاتەوە ژیانی خۆش».
ئەوجا لای کەسکەکان مەرجێکی گرنگ ھەیە بۆ تەک و گرووپی تەک: دەبێ پەیڕەوی بیرۆکەی لاشەڕ (نا- دڕی) Nonviolence بکرێ. ئارنە نێس بەتایبەتی ورد بۆتەوە لە سیاسەتی لاشەڕی گاندی Gandhi کە لە خەباتی سەرخۆبوونی ھیندستاندا پەیڕەوی دەکرا و دەگاتە ئەوەی: «تەکی ڕاستەوخۆ ئەگەر تاڕادەیەکی بەرز لاشەڕ نەبێ ناتوانێ بۆ ماوەیەکی درێژخایەن سەرکەوتوو بێ».
شێوازی حوکومڕانیی سیاسی
«دێمۆکراتیی بنەما» ی کەسکەکان دەکاتەوە سەپاندنێکی قووڵی دێمۆکراتیی ڕاستەوخۆ لە یەکەی بچووکدا. لە سەر ئاستی میللی، دێمۆکراتیی نوێنەرەکی ڕەت ناکرێتەوە بەڵام دەبێ بە گەلپرسی تەواو بکرێ. گەلپرسی دەبێ بڕیاردەر بێ و دەبێ بە دەستپێشخەری گەل بێ، واتە ژمارەیەکی دیاریکراوی وەڵاتیان بۆیان ھەبێ گەلپرسی بسەپێنن. داخوازیی سێیەم دەڵێ گەل دەبێ بتوانێ ھەر کاتێک بێ لە دەمی مانداتی نوێنەراندا، نوێنەری ھەڵبژاردە لە نوێنەرایەتی بخات، ئەمەش ھەر داخوازییەکی کلاسیکی دێمۆکراتی ڕادیکالانەیە.
ئوتوپیا
ئارنە نێس لە «ئێکۆسۆفی» ـیەکەی خۆیدا چەند ڕستەیەکی سیستەمبەند کردووە، وێنەیەکی پتر سەرلەبەر دەدەن دەربارەی ئوتوپیای ئێکۆلۆژیانە. ئەمەش کورتەی ڕستەکانە:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> -	خۆڕاستاندنی ھەرە بەرز
-	خۆڕاستاندنی تاکەکەس بەستەگی ھەیە بە خۆراستاندنی ھەموانەوە.
-	خۆڕاستاندنی ھەرە بەرز داوای ھاوژینی Symbiosis ی ھەرە بەرز دەکات.
-	فرەواندنی فرەڕەنگی دەرفەت دەدات بە فرەواندنی خۆڕاستاندن.
-	فرەڕەنگ، فرەفەرھەنگ، فرەمەیدانی ھەرە فرەوان!
-	خۆڕاستاندنی ھەرە بەرز داوای خۆفەرمانیی ھەرە بەرز دەکات.
-	خۆڕاستاندنی ھەرە بەرز داوای فرەڕەنگیی ھەرە بەرز دەکات.
-	سامانی ھەرە بەرزی جۆرایەتی.
سەرچاوە
Nationalencyklopedin
«ئایدیۆلۆژیی سیاسیی ھاوچەرخ»
بەستەری دەرەکی
Ecosophy from T to X
پۆل:ژینگە
تورەگەی ڕاگری پاشماوەکان
وێنۆک|ئامێری ڕاگری پاشەڕۆی ھەناو ئامرازی تورەگەی ڕاگری پاشماوەکان (یان لەناو خەڵک بە تورەگەی پیسایی یان تورەگەی پاشەڕۆ بانگ دەکرێت) بریتییە لە ئامرازێکی دەستکرد کە بەھۆیەوە پیسایی و پاشەڕۆی مرۆڤی پێ گیردەکرێت کە بەھۆی ھۆکارێکی پزیشکیەوە کەسی بەکارھێنەر ناتوانێت لەڕێگای کۆمەوە پاشەڕۆکانی دەربکات یان لە سک رایبگرێت بۆیە پەنا بۆ ئەم ئامرازە دەبات کەسانێک کە نەشتەرگەری کۆڵۆن یان میزەڕۆییان بۆ ئەنجامدراوە پەنا بۆ ئەم ئامرازە پزیشکیە دەبەن، ئامرازەکە کونێکی ھەیە کە پێی دەڵێن بازنەدەرچەی سک ڕاستەوخۆ بەدیواری سک دەلکێندرێت و لەڕێگای ئەم کونەوە پاشەڕۆی سک دەرژێتە ناو تورەگەکە.
ئامرازەکە پێکھاتووە لە تورەگەیەک و بازنەیەکی لاستیکی شەمێدار، تورەگەکە وەک کۆگایەکی پاشەڕۆ دەبێت و بازنەدەرچەکەش چینێک شەمێی بەھێزی پێەوەیە کە ڕاستەوخۆ بە دیواری سک دەنوسێت و ڕێگانادات پیسایی یان پاشەڕۆی شل دزەبکات، لەبەشی خوارەوەی تورەگەکەش کونێکی تر ھەیە کە پێی دەڵێن کونەدەرچە کە لەکاتی پڕبوونی دەتوانرێت بکرێتەوە بەمەبەستی بەتاڵکردنەوەی تورەگەکە، چونکە زۆرێک لەنەخۆشەکان بەھۆی گرانی نرخی تورەگەکە ناچاردەبن ڕۆژانە بەتاڵی بکەنەوە و بیشۆرن و دیسان بیبەستنەوە.
بازنە دەرچەی سک
ئەم بازنەیە لەماددەی بەکتین دروست دەکرێت و چەندین قەبارە و ڕەنگی جۆربەجۆری ھەیە و ھیچ کاریگەریەکی خراپ لەسەر پێست جێناھێڵێت و دەتوانرێت بەپێی قەڵەوی و لاوازی کەسەکە ھەڵبژێردرێت،
تورەگە (گیرفانی سک)
چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|تورەگەیەکی پاشەڕۆی داخراو لەھەردوو سەرەوە بەرەنگی سپی کەھیچ شلەیەک یان پاشەڕۆیەکی لێ دزەناکات. چەپ|وێنۆک|دوو گیرفانەسک کە یەکێکیان دەرچەکانی کراوەتەوە و ئەویتریان داخراوە ئەم تورەگەیە ھەموو پاشەڕۆکان ھەڵدەگرێت و ڕێگا دەگرێت لەدزەکردن و بڵاوبونەوەی بۆن، ھەروەھا کارێکی گرنگ دەکات بۆ پاک ڕاگرتنی نەخۆش و توش نەبونی بە میکرۆب و ڤایرۆسی زیان بەخش، کونی سەرەوەی تورەگەکە کە بە دەرچەکونی سک دەناسرێت لەماددەی تابروێر دروست کراوە بەھیچ شێوەیەک ڕێگانادات پاشەڕۆ و بۆنی ناخۆشی لێ دەربچێت، ئەم تورەگەیە دەبێت ڕۆژانە بگۆڕدرێت یان پاک بکرێتەوە.
ڕۆژی سەینت پاتریک
ڕۆژی سەینت پاتریک یان ڕۆژی قەشە پاتریک بۆنەیەکی ئاینیە لە ئیرلەندا بۆ قەشە و شوانکارە بەڕێز پاتریک، قەشە پاتریک بانگخوازێکی فەلەی ئینگلتەرایی بوو بۆ ماوەی شەش ساڵان بۆ دورگەی ئیرلەندای بەریتانیا دورخرایەوە و زیندانی کرا لەھەمان دورگە دەچێتە ڕیز یەکێک لەھەوادارانی کڵێسا پێش ئەوەی ئازادبکرێت، دوای ئازادکردنی بۆ ھەمان دورگە (ئێرلەندا) دەگەڕێتەوە بەڵام نەک وەک بەندیەک بەڵکو وەک بانگخوازێکی ئاینی دەگەڕێتەوە بۆ باکور و خۆرئاوای ئێرلەندا لەسەدەی ھەشتەم بە قەشەی شوانکارە ناونرا لەسەرانسەری ئێرلەندا.
بڵاوبونەوەی ئاینی مەسیحی لە ئێرلەندا بۆ چاکە و کۆششی ئەم قەشەیە دەگەڕێتەوە، مێژووی لەدایک بوون و مردنی دیارنیە بەڵام زۆرینەی سەرچاوەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەدەن کە لەنێوان ساڵانی ٣٨٥-٤٦١ ژیاوە، داستانەکان وەھا دەیگێڕنەوە کە قەشە پاتریک بۆتە ھۆکاری نەمانی ماری ژەھراوی و ھێرشبەر لە ئێرلەندا، ھەروەھا خوێندن و تێگەیاندنی سیانەیی پیرۆز بۆ ئێرلەندیەکان بۆ چاکەی ئەم قەشە دەگەڕێتەوە.
ڕۆژی حەڤدەی ئازار بە ڕۆژی قەشە پاتریک دەناسێنرێت کەبەگوێرەی ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا ھاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی گیان سپاردنی، وەکەسایەتیەکی پیرۆزی ھەیە لەلایەن کڵێسای کاسۆلیکی و ئینگلیزی. چەپ|وێنۆک| ڕۆژی قەشە پاتریک لە [[بوێنس ئایریس|بۆینس ئایرس.]] ڕۆژی قەشە پاتریک بە ڕۆژی پشووی فەرمی دادەنرێت لە کۆماری ئێرلەندا، ھاوکات لەگەڵ بۆتەکەش چەندین ئاھەنگ و کەرنەڤاڵی جۆربەجۆر نمایش دەکرێت لەشەقامی گشتیەکان، لەئێستادا لە چەندین شار و وڵات یادەکە دەکرێتەوە گەورەترینیان لەشاری دبڵن ئەنجام دەدرێت لەساڵی ٢٠٠٦ نزیکەی نیوملیۆن کەس یادی ئەم ڕۆژەیان کردەوە تەنھا لەشاری دبڵن سەرەرای ئەوەی لەھەموو شارەکانی تری ئێرلەندا خەڵکانێکی زۆر بەشداری دەکەن، ئەوەی جێگای سەرنجە بۆیەکەمجار ئەم بۆنە لە ئێراندا نەکراوەتەوە بەڵکو لەساڵی ١٧٣٧ بۆیەکەمجار لەشاری بۆستن ئەنجامدراوە لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا لەلایەن ڕەوەندی ئێرلەندیەوە لە ئەمەریکا، دواتر سەرجەم ئێرلەندیە ئاوارەکانی کەنەدا و ئوسترالیا ئەم بۆنەیان پیرۆزکردووە بەنمایشی جۆربەجۆر.
لە کۆماری ئێرلەندا تاوەکو ساڵانی حەفتاکان کردنەوەی فرۆشگاکانی مەیفرۆشی و تیاترۆخانەکان قەدەغەبوو بەپێی یاسا لەم ڕۆژەدا.
لەساڵی ١٩٩٦ حکومەتی ئێرلەندا لەڕۆژی حەڤدەی ئازاردا بەشێوەیەکی بەرفراوان یادی ئەم ڕۆژەی کردەوە بەجۆرێک بۆماوەی پێنج ڕۆژ چالاکیەکان بەردەوام بوون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چاندی ئیری پۆل:ئاین پۆل:فەلە پۆل:ئەوروپیەکان پۆل:Pages with unreviewed translations پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
بڕیارنامەی ٢٠٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بوروندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٩١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بوروندی لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی
قەڵات
قەڵات (Qellat، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣ کەس لە ٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
گوندستانی شمشێر
گوندستانی شمشێر لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە دوو گوندستانی ناوچەی ناوەندی لە شارستانی پاوە، لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە ٨،٦٨۰ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پاوە پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان
بڕیارنامەی ٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایار 1946دا پەسندکرا، بەڵگەیەکە لەمەڕ تاوتوێکردنی ڕەوشی پەرژاندن و پێڕاگەییشتن بە کێشەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 42‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، 1 دژ و 1 بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
ھەوا
وێنۆک|هەوای دەوروبەری زەوی لە بۆشاییەوە بە ڕەنگی ئاوی خۆی پیشان دەدات
ھەوا تێکەڵێکە لە نایترۆجین (٧٨٫٠٣٪) و ئۆکسجین (٢٠٫٩٩٪) و ئارگۆن (٠٫٩٤٪) و دوانۆکسیدی کاربۆن (٠٫٠٣٪) و ھایدرۆجین (٠٫٠١٪) و نیۆن (٠٫٠٠١٢٣٪) و ھیلیۆم (٠٫٠٠٠٤٪) و کریپتۆن (٠٫٠٠٠٠٥٪) و زێنۆن (٠٫٠٠٠٠٠٦٪) و لەگەڵ بڕێکی کەمی چەند شتی تر.
مرۆڤ و گیانلەبەران پێویستییان بە ئۆکسجینە بۆ ژیان کە بەشێکە لە ھەوا، لە نێو لەشی مرۆڤدا، سییەکان ئۆکسجین بۆ خوێن دەگوازنەوە و دوانۆکسیدی کاربۆنیش دەکەنە ھەوای دەرەوە، ڕووەکەکان پێویستیان بە دوانۆکسیدی کاربۆنە بۆ ژیان و ئۆکسجینیش دەکەنە دەرەوە.
با دەتوانێت ھەوا بجوولێنێت. ھەوا دەتوانرێت پیس بکرێت بەھۆی چەند گازێکەوە وەکوو ئۆزۆن و یەکۆکسیدی کاربۆن و بەھۆی جگەرەکێشان و خۆڵەمێش. ھەندێک باوەڕ پێیان وایە ئەم پیسبوونە یەکێکە لە ھۆکارەکانی دیاردەی گەرمبوونی جیھانی.
سەرچاوە
ھەوا
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی یەنبوع
فڕۆکەخانەی یەنبوعی ھەرێمی یان فڕۆکەخانەی ئەمیر عەبدولموحسن بن عەبدولعەزیزی ھەرێمی فڕۆکەخانەیەکی ھەرێمییە و نزیکەی ٦ کم لەناوەندی پارێزگای یەنبوعی ناوچەی مەدینەوە دوورە و دەکەوێتە باکووری خۆرئاوای شارەکەوە. یەکێکە لە فڕۆکەخانە سەردەمییەکانی سعودیە و تەواوی پێداویستییەکانی فڕۆکەخانەیەکی سەردەمییانەی بۆ دابینکراوە. یەکەم فڕۆکەخانەی ناوخۆییە کە پردی ھەڵواسراو بۆ گواستنەوەی گەشتیارەکان لە فڕۆکەکەوە بۆ وێستگەکان بەکاربھێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
لەیلا موراد
لەیلا موراد (١٧ی شوباتی ١٩١٨ - ٢١ی تشرینی ووەمی ١٩٩٥) گۆرانیبێژ و ھونەرمەندێکی میسری بووە، بەدیارترین ھونەری سینەمای میسری سەردەمی کلاسیک دەژمێردرێت و یەکێک بووە لەئەستێرەکانی سینەمای میسری.
لە ١٧ فبرایەری ساڵی ١٩١٨ لە خێزانێکی بەڕەچەڵەک جوولەکە لە ئەسکەندەریە لەدایک بووە، ناوە ڕاستەقینەکەی لیلیان بووە، زەکی مورادی گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر باوکی بووە، دایکیشی ناوی جەمیلە سالۆمۆن بووە، باوکی ڕۆشتووە بۆ دەرەوی وڵات بەمەبەستی کارکردن و بۆ چەندەھا ساڵ نەگەڕاوەتەوە و ھیچ ھەواڵێکی نەبووە، ھەر بۆیە لەدوای ئەوەی خەرجیان تەواوبووە لەماڵ دەرکراون و لەیلا مورادیش ناچاربووە واز لە قوتابخانە بھێنێت.
لەیلا موراد لەتەمەنی ١٤ ساڵیدا دەستی کردووە بە گۆرانی ووتن و لەئاھەنگی تایبەتی و ئاھەنگی گشتی گۆرانی ووتوە، لەساڵی ١٩٣٤ وەکو گۆرانیبێژ پەیوەندی بە ئێزگەوە کردووە و سەرکەوتووبووە، لەساڵی ١٩٣٧ لەفیلمی بژی خۆشەویستی بەرامبەر بە مۆسیقاژەن محەممەد عەبدولوەھاب گۆرانی وتووە و سەرنجی ڕاکێشاوە.
کە ماڵی ئیزگەی میسری دامەزرا گرێبەستیان لەگەڵ لەیلا موراد کردووە ھەفتەی یەکجار گۆرانییان پێشکەشبکات و لەساڵی ١٩٣٤ یەکەم ئاھەنگی گۆرانی پێشکەش بە ئێزگە کردووە و نزیکەی ١٢٠٠ گۆرانی ووتوە کە لەلایەن ئاوازدانەرە ناسراوەکانەوە ئاوازی بۆ دانراوە، لە ٢٧ فیلمدا ڕۆڵی بینیوە و یەکەم فیلمی ساڵی ١٩٣٧ بووە، لەساڵی ١٩٤٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ دەرھێنەری میسری ئەنوەر وەجدی کردووە ، بۆماوەی ٨ ساڵ ھاوسەرگیریەکەیان بەردەوام بووە و دواتر جیابونەتەوە و بەشێوەیەکی نھێنی شوی بە وەجیە ئەبازە کردووە.
لەیلا موراد ھەرچەندە بەڕەچەڵەک جوولەکە بووە بەڵام پێش مردنی موسڵمانبوونی خۆی ڕاگەیاندووە و لە ٢١ نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٩٥ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:موسڵمانانی میسری
ئانتنی گرەیلینگ
وێنۆک|ئانتنی گرەیلینگ ئانتنی گرەیلینگ ( Anthony Clifford Grayling) لەدایکبووی ١٩٤٩ فەیلەسووف و نووسەری بەریتانییە. لە زۆرێک لە زانکۆ ناودارەکانی جیھاندا، لەوانە زانکۆی ئۆکسفۆرد پـڕۆفیسۆری فەلسەفەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:بێدینەکان پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:لۆژیکی فەلسەفی پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:ڕەخنەگرانی بەریتانیا لە ئیسلام پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
مونفۆرد، ئەلاباما
مونفۆرد شارۆچکەیەکە لە کەرتی تالادیگا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٢٩٢ کەس بووە. ڕووبەری ٥٫٧٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٢٥٫٠٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
کاتی زێڕین
وێنۆک کاتی زێرین بە (ژاپۆنی: ゴールデンタイム گۆرودێن تایمو) ڕۆمانێکی سووکی ژاپۆنی ڕۆمانتیک کۆمیدییە کە ئەلقەکانی نوسراونەتەوە لەلایەن یویکۆ تاکێمیا، ئەلقەکانی لە ١١ ڕۆمان پێکھاتوون، بڵاوکردنەوەی لەلایەن کۆمپانیای ئاسکی میدیادا بۆ کراوە لە نێوان ٢٠١٠ و ئازاری ٢٠١٤،
چیرۆک
تادا بانری قوتابییەکی نوێیە لە قوتابخانەیەکی تایبەت لە تۆکیۆ، بەھۆی کاریگەری بەربونەوەی لەسەر پردێک کە ڕووداوەکە بە ماوەیەکی کورت دوای تەواوکردنی قوتابخانەی ناوەندی ڕوودەدات، ھەموو یادەوەرییەکانی لەدەست دەدات بەھۆی ڕووداوەکەوە، ئەمە وادەکات کە ئەم یادەوەریانەی پێش ڕووداوەکە ھەیبووە لەبیریان بکات. دوای ئەوە لەم ژیانە نوێیەی دەستی پێدەکات، کچێک دەناسێت بەناوی کاگا و پێکەوە دەکەونە خۆشەویستییەوە،
دواتر یادەوەرییەکانی ژیانی پێشوتری ھەوڵی گەرانەوەی دەدەن بۆ ناو ژیانی بەھەرحاڵ، ئەمە جگە لەوەی لەلایەن کەسایەتی پێشووتری خۆیەوەی
چاودێری دەکرێت، لەکاتی گەرانەوەی یادەوەرییەکانی گشت یادەوەرییە نوێیەکانی کە لە ھاتنی بۆ تۆکیۆ ھەیبوو ھەمووی لەبیردەچێتەوە و دەگەڕێتەوە
بۆ ژیانی پێشوو تری و لە تۆکیۆدا خۆی دەگوازێتەوە بۆ شارۆچکەکەی خۆی و دوبارە دەیەوێ دەست بە ژیانی تایبەتی خۆی بکات، ھەرچۆنێک بێت پێشوو تر چەندین جار ھەوڵی داوە کە یادەوەرییەکانی ناو تۆکیۆی لەبیر نەچێتو لەیادیبمێنێت ، دوای ئەوەی لە شارۆچکەکەی دەست بە ژیان دەکات، لە سەردانێکی کاگا کچە ھاوڕێکەی بۆ شارۆچکەی تادا بانریدا، تادا بانری ھیچ شتێکی لەسەر ئەوە بیرناکەوێتەوە، دواتر کاگا دیارییەک پێشکەش کاگا دەکات کە لە تۆکیۆ یادەوەری لەگەل ھەبووە و دواتر کاگا ئەیەوێ شارۆچکەکە بەجێ بھێلێت، پێش جێـھێـشتنی کاگا تادا بانری یادەوەرییەکانی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مانگای کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی پۆل:مانگاکانی ٢٠١١ پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٤ پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانسی کۆمیدی پۆل:شۆنن مانگا پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:سێنتای فیلمۆرکز پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە
گوندستانی سیروان
گوندستانی سیروان لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، گوندستانێکە لە ناوچەی نەوسوود لە شارستانی پاوە، لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە ٢،٨٧٤ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پاوە پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی وادی دەواسیر
فڕۆکەخانەی وادی دەواسیری ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و نزیکە لە پارێزگای وادی دەواسیری ناوچەی ڕیازەوە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە. لەساڵی ١٩٨٨ کراوەتەوە.
ڕاکێشان (فیزیک)
وێنۆک|تۆپی نیۆتۆنی
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی وادی دەواسیر
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ڕیاز پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
ڕاکێشان (فیزیک)
ڕاکێشان یان کێشکردن (بە ئینگلیزی: Gravity) بارێکە تێیدا ئەو تەنانەی کە بارستەیان هەیە یەکدی دەکێشن بەرەو یەک.
بڕیارنامەی ٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:ئیسپانیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
قەمتەرێ
قەمتەرێ (Qemterê، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٧٠ کەس لە ٧٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ٢٠٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٩٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان
وێنۆک| فەرھەنگی زانستگای کوردستان (بە فارسی: فرهنگ دانشگاه کردستان) فەرھەنگێکی فارسی بە کوردییە کە بە سەرپەرشتیی ماجد مەردۆخ ڕۆحانی و لەلایەن زانستگای کوردستانی سنە، لە ساڵی ٢٠٠٦دا بڵاو کراوەتەوە. تا ئێستا لە دوو وەشانی سێ بەرگی و یەک بەرگیدا چاپ کراوە و بڕیار وایە وەشانێکی کورتکراوی گیرفانیشی ھەبێت.
لە پێشەکیی ئەم فەرھەنگەدا ئامانجە سەرەکییەکانی ئەمانە دەستنیشان کروان:
نووسەران
وێنۆک|دەستەی نڤیسیاران، لە ڕاستەوە بۆ چەپ: مەحیەدین کەریمی- موحەمەدژیان ئەمینی - مادی سەنەندەجی- ماجد مەردۆخ ڕۆحانی دەستەی نڤیسیاران:
پشتیوانی نەرمامێری:
گرێدان بۆ دەرەوە
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٦
ئەھواز
ئەھواز ناوەندی شارستانی ئەھواز و پارێزگای خووزستان و ھەشتەمین شاری گەورەی وڵاتی ئێرانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٬١٠٠٬٠٠٠ کەسە.
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی شاری ئەھواز لە ساڵی ٢٠١٦ دا زۆرتر لە ١٫٠٠٠٫٠٠٠ کەس بووە کە زوربەیان لە کورد، عەرەب و فارس پێک ھاتوون. ھەموو نەتەوەکانی ئەھواز لە خوارەوە نوسراوەن:
فەیلەسووف
250px|وێنۆک| "فەیلەسووفەکە"، بەرھەمی [[ڕامبراند، ١٦٣٣]] فەیلەسووف (لە یۆنانییەوە: φιλόσοφος، دەخوێندرێتەوە فیلۆسۆفۆس، واتە "ئەوینداری حیکمەت") کەسێکە تامەزرۆی دۆزینەوەی وەڵام بۆ پرسیارەکانی فەلسەفەیە. ئەفلاتوون تایبەتمەندییەکانی فەیلەسووفی دەستنیشان کردووە: ئەوەی کە ئەوینداری گەڕان بە دوای ڕاستی، جوانی و باشی بێ.
بەبڕوای من، فەیلەسوف كەسێكە كە خاوەنی دیدگا و جیهانبینی تایبەت بە خۆیەتی و تیۆرەكانی گرنگیەكی تایبەتی و لۆژیكی ئەوتۆی هەبێت.
پێناسە
ئەو پرسیارە کە ئێستا فەیلەسووف بە کێ دەوترێ، دەکرێ لە زۆر ڕوانگەوە وەڵامی بدرێتەوە. خستنەپاڵی وشەی فەیلەسووف بۆ بیریارە زەبەندەکانی سەردەمانی پێشوو وەکوو ئەفلاتوون، ئەرەستوو و کانت ھیچ دەمەقڕە و قسەوباسێکی لێ ناوەشێتەوە. بەڵام لە سەردەمی ئێستادا، بەکارھێنانی وشەی فەیلەسووف بۆ ھەندێک کەسان ھۆی باس و قسەملانێیە. تەنانەت ھەندێجار کەسی بیریار کە خەڵکی ئاسایی یان قوتابییەکانی یان بیریارانی دیکە وەکوو فەیلەسووف بانگی دەکەن، خۆی دان بەوەدا نانێ کە فەیلەسووفێکە. وەکوو نموونەی بەرچاو دەکرێ ھانا ئارێنت و میشێل فۆکۆ بێنینەوە کە زیاتر خۆیان بە تیۆریزانی سیاسی دەزانی ھەتا فەیلەسووف، یان یۆرگن ھابرماس کە کارە سەرەکییەکانی خۆی زیاتر دەروونناسانە دەبینی ھەتا فەلسەفی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەلسەفە پۆل:فەیلەسووفان
پێڕستی لوتکەچیاکانی جیھان بەپێی بەرزییان
ئەمە پێڕستێکە لە لوتکە شاخەکانی جیهان کە بە پێی بەرزی تۆپۆگرافیان ڕیزکراون.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا پۆل:زنجیرەچیاکانی جیهان
ئای بی ئێم
وێنۆک|لۆگۆی ئایبیئێم کۆمپانیای ئای بی ئێم (بە ئینگلیزی: IBM، کورتکراوەی: (International Business Machine))یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەر و نەرمەکاڵاکانی.
ناونان
IBM کورتکراوەی (International Business Machine)ە. نازناوی (Big Blue)ی ھەیە.
کورتەیەکی مێژوویی
مێژووی دروستبوونی IBM دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٩٦ کە ھیرمان ھوڵیرت کۆمپانیایەکی بۆ وەبەرھێنانی ئامێری ژمێرکاری پێک ھێنا. ئەو ئامێرانە کاری ژماردنیان بەئەنجام دەگەیاند لە ڕێگای ئەو کارتە کونکراوانەی کە دراوەکان و زانیارییەکانی لەسەر بوون، ھەروەھا ئامێری دروست دەکرد کە لە سەرژمێری و دەنگداندا لە ئەمریکا بەکار دەچوون. ساڵی ١٩٢٤ ناوی ئەم کۆمپانیایە گۆڕدرا و کرا بە IBM، ئەو کاتە زۆر لە کارەکانی کۆمپانیاکە تایبەتمەند کرابوون بۆ ئامێرە بەکارچووەکانی کە لە دامەزراوەکاندا لە کاردا بوون، کاری وەکوو تاقیکاری، ڕیزکردن، کونکردنە ناو کارتەکانی کە بۆ نواندن و ھەڵگرتنی دراوەکان بەکار دەھێنران و ھتد.
بەرھەمەکانی ئای بی ئێم
لە سەرەتای پەنجاکاندا یەکەم کۆمپیوتەری بەرھەم ھێنا (٧٠١ و ١٤٠١) بە کەرەسەکانیەوە (بیرگە Drum memory، پەپکەی موگناتیسی، چاپکەر). لە زنجیرەی ئەو کۆمپیوتەرانەی بەرھەمی ھێنا، جۆری IBM 365 Ramac بوو کە ھەڵگری یەکەم لێخوڕی پەپکە (دیسک) بوو، ئەم جۆرە لە ١٣ ی ئەیلوولی ١٩٥٦ بەرھەم ھێنرا.
لە ساڵی ١٩٦٤ دا قۆناغی بژمێری گەورە سیستم/٣٦٠ ھاتە بازاڕەوە کە تاکوو ئەمڕۆ ئەندازیارییەکەی لە زنجیرە نوێیەکانیشدا دیارە (S/370, S/٣٩٠، zSerie, System ٢٩). ھاوشانی ئەمە سیستەمی کارپێکردنی ئۆ-ئێس ٣٦٠ پەرەپێ درا کە لە پاشاندا z/OSی لێ کەوتەوە. لە ساڵی ١٩٧٩ دا سیستەمی System/٣ بۆ بژمێری ئاستنزم خستە گەڕ کە تاکوو ساڵی ١٩٨٥ لە کاردا بوو. ساڵی ١٩٧٥ یەکەم کۆمپیوتەری ھەڵگرتەنی portable, IBM ٥١٠٠ بەرھەم ھێنا کە کێشەکەی ٢٥ کیلۆگرام بوو (بڕوانە وێنەکە)، تواناکەی بریتی بوو لە (١٦ کیلۆبایت ڕام، بەیزک، تەیپ درایڤەر) و ھەروەھا «پیشانگەر» (monitor)ێکی بچووکی لەسەر بوو کە ١٦ X ٦٤ وێنەخاڵ بوو.
ئای بی ئێم لە نۆ جۆری جیاوازدا ئەم جۆرەی بەرھەم ھێنا. لەبەر گرانیی نرخەکەی کە لە ٩٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی تێپەڕی دەکرد، سەرکەوتنی بەدەست نەھێنا.
ئای بی ئێم لە ساڵی ١٩٧٩ ەوە لە ھەوڵی بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەر بوو کە ھەموو بەشەکانی پێکەوە بن و خەڵکی ئاسایی بتوانێت بەئاسانی بەکاری بھێنێت. ئەوەبوو IBM سیستەمی داتاماستەر داھێنا کە بە All-in-one desktop ناوبرا چونکە ھەموو بەشەکانی پێکەوە بوون، کێشەکەی ٤٣ کیلۆگرام بوو. ساڵی ١٩٨١ بۆ وەڵامی Apple II یەکەم کۆمپیوتەری کەسی IBM بەرھەم ھێنا.
یەکەی چارەسەرەکەی کۆمپانیای ئینتێڵ ئینتێل بوو، سیستەمی کارپێکردنەکەی مایکرۆسۆفت – دۆس بوو، کە تایبەت بۆ ئایبیئێم IBM PC-DOS مۆڵەت پێدراوبوو. تایبەتمەندییەکانی ھێندە بەھێز نەبوون، لەبەر ئەوە کۆمپانیاکانی دروستکەری کۆمپیوتەر بەئاسانی توانییان کێبڕکێی لەگەڵ بکەن، ئای بی ئێم لەمەیاندا دۆڕا.
ئای بی ئێم و سەرچاوە کراوە
لە ساڵەکانی ١٩٩٠ ئای بی ئێم پشتیوانیی تەواوی سەرچاوەی کراوەی کردووە، سیستەمی کارپێکردنی لینوکس لەسەر ڕاژەکارەکانی دامەزراوە. ھەروھەا پشتیوانیی لە پرۆژەی ئێکلیپسە کرد زۆر بەفراوانی و لە پێناویدا تووشی کێشەی دادگا ھات لە ساڵێ ٢٠٠٣ دا.
گۆڕانکاری لە بازرگانیدا
ئای بی ئێم وەکوو کاردانەوەیەک بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی بازاڕی کۆمپیوتەر و داخوازیی کڕیارەکانی زیاتر بە بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەری گەورە و ڕاژەکار ەوە خۆی تەرخان کرد.
ساڵی ٢٠٠٤ دەستی ھەڵگرت لە بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەری کەسی، لە ١ ی مایسی ٢٠٠٥ دا ئەو بەشەی کۆمپانیاکەی فرۆشت بە ١٬٧٥ میلیارد دۆلار بە کۆمپانیای Lenvo ی چینی. پێشتریش بەشی پەپکەی ڕەقی بە کۆمپانیای ھیتاشی فرۆشتبوو.
کۆتاییی ساڵی ٢٠٠٥ زیاتر لە ٣٢٩ ھەزار کارمەند لە ئای بی ئێم دەست بەکاربوون، لە ٧٠ وڵاتی جیاوازدا. لە چارەکی یەکەمی ئەمساڵدا ئای بی ئێم قازانجی بە ڕێژەی ١٢٪ بەرز بۆتەوە و تێکڕا ٢٢ میلیارد دۆلار دەستمایە و قازانجی بووە.
IBM بە یەکێک لە گەورەترین کۆمپیانیاکانی کارای تەکنەلۆژیای زانیارییەکان دەژمێردرێت (لە ھەر دوو بواری نەرمەکاڵا و ڕەقەکاڵا دا).
سەرچاوەکان
زانستپەروەرانی کورد
لەسەر وێب
ماڵپەڕی سەرەکی ئای بی ئێم
لاپەڕەی ئەرشیفی ئای بی ئێم
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٩٦ پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩١١ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١١ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری پۆل:ئای بی ئێم پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:کۆمپانیاکان لە تێکڕای پیشەسازیی داو جۆنز پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی تورەیف
فڕۆکەخانەی تورەیفی ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و نزیکەی ٨ کم دوورە لە پارێزگای تۆرەیفی ناوچەی سنووری باکوورەوە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە.
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
بڕیارنامەی ٢٠٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٩٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:ڕواندا لە ٢٠١١
سانفرانسیسکۆ ئۆراکێل
سانفرانسیسکۆ ئۆراکێل یان سرووشی سانفرانسیسکۆ (بە ئینگلیسی: San Francisco Oracle، ھەروەھا The Oracle of the City of San Francisco)، ڕۆژنامەیەکی ژێرزەوینی بوو کە لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٦٦ تا شوباتی ١٩٦٨، لە ناوچەی ھایت ئاشبێریی شاری سانفرانسیسکۆ، ١٢ ژمارەی لێ بڵاو بووەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ
بڕیارنامەی ٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئاب 1946دا پەسندکرا، بەڵگەیەکە لەمەڕ پەرژاندنی ئەفغانستان، ئایسلەند و سوید وەک ئەندامانی نوێ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 57‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، 1 دژ و 1 بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:مێژووی ئایسلەند پۆل:مێژووی سوید پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئالبانیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئوردن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
کۆلێژی ژنانی دۆشیشای ھونەرە لیبرالییەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە ١٨٧٦ دامەزراون پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی ژنان لە ژاپۆن ‏ پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٧٦ لە ژاپۆن ‏ پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکان لە ژاپۆن ‏ پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە پارێزگای کیۆتۆ
کێبڵی تیشکی
وێنۆک|upright|گورزەیەک لە کێبڵی تیشکی
کێبڵی تیشکی (بە ئینگلیزی: Fiber Optic) سەرەتای داھێنانی دەگەرێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٧٠. بەڵام دوای ساڵانی ١٩٩٠. بە شێوەیەکی بەرفراوان ‌ لە زۆربەی وڵاتان بە کار ھێندراوە، ئەمەش بۆتە ھۆی دابەزینی نرخی قسەکردن بە تەلەفۆن‌. گرنگی ئەم تەکنۆلۆژیایە لەوەدایە کە ‌توانای گواستنەوەی زانیارییەکی زۆری ھەیە تا دەگاتە نزیکەی ‌ ١٠GB/S تا ٤٠GB/S کە پێکھاتبێت لە تەلەفۆن، تەلەفزیۆن، ئینتەرنێت،..ھتد کە ھیچ تەکنۆلۆژیایەک لە بواری گەیاندن توانای ھەڵگرتنی ئەم ھەموو زانیارییەی نیە.
کێبڵی تیشکی لە کوردستان
لە ھەرێمی کوردستان چەندین پرۆژەی کێبڵی تیشکی ئەنجامدراوە و گەورەترینییان پرۆژەی بەستنەوەی کوردستان بوو بە وڵاتانی ئەوروپا لە رێگای تورکیاوە بە ھۆی کێبڵی تیشکییەوە. ئەوەی شایانی باسە ئێستا لە ھەرێمی کوردستان، وەزارەتی گەیاندن زۆر بایەخ بەم تەکنۆلۆژیایە دەدات ئەمەش بە ناردنی تەکنیککارانی وەزارەت بۆ دەرەوەی ولات بۆ مەشق کردن و کردنەوەی خولی مەشق لە ناوەوەی ھەرێمی کوردستان بۆ ئامادە کردنی پسپۆری تایبەت بەم بوارە لە ھەرێمی کوردستان.
سەرچاوە
پۆل:تەکنۆلۆژیا پۆل:ئامێرەکانی پەیوەندی کردن
کولیجە
کولیجە (Kulîce، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٨٢ کەس لە ١٢٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
گەمارۆدانی قودس (١١٨٧)
لە ژێر سەرکردایەتی سەلاحەدین ئەیوبیدا، لە ڕۆژی شەممە ٢٥ی ڕەبیع الثانی ساڵی ٥٨٣ی کۆچی کە هاوتایە لەگەڵ ٤ی تەمموزی ١١٨٧یزایینی لە نزیک گوندی ئەلمەجەودە، لە نێوان ناسر و تبریا، کە موسڵمانان تێیدا بوون، ڕوویدا سەرکەوتوو بوون و خاچپەرستەکان خۆیانخستە دۆخێکی ستراتیژی نائارام لەناو گەمارۆیەکی هێزەکانی سەلاحەدین، کە لە ئەنجامدا بووە هۆی کەوتنی شانشینی قودس دواتر، وئازادکردنی زۆربەی ئەو زەویانەی کە لەلایەن خاچپەرستەکانەوە داگیرکرابوون،سەلاحەدین شوێنە پیرۆزییەکانی ئیسلامی نۆژەنکردەووە.
لە تشرینی دووەمی ١١٨٨ی زایینی گارنیۆنی کاراک خۆی ڕادەست کرد، و لە نیسانی ئایاری ١١٨٩ گارنیۆنی کاراک دی مۆنریال خۆیڕادەست کرد، و قەڵای بالفۆر دوا قەڵا بوو کە کەوتە خوارەوە، و قەڵای کراک دی شێڤالیێر لە ڕۆژهەڵاتی تارتوس. ڕووخانی شانشینی قودس وایکرد پاپای ڕۆما دەست بکات بە ئامادەکاری بۆ جەنگی خاچپەرستی سێیەم کە لە ساڵی ١١٨٩ز دەستی پێکرد.
شانشینی قودس کە بەهۆی ناکۆکییە ناوخۆییەکانەوە لاواز بوو، لە جەنگی حەتین لە ٤ی تەمموزی ١١٨٧دا شکستی هێنا، زۆربەی ئاغاکان بە دیل گیران لەنێوانیاندا پاشا لوسیگنان. هەزاران کۆیلەی موسڵمان ئازاد کران. تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلول، سەلاحەدین عەکا و نابلوس و یافا و تۆرۆن و سیدۆن و بەیروت و عەسقەلانی گرتبوو. رزگاربووانی شەڕەکە و پەنابەرانی دیکە هەڵهاتن بۆ شاری سوڕ(لوبنان)، کە تاکە شار بوو کە توانیبووی خۆی لە دژی سەلاحەدین بگرێت، بەهۆی هاتنی بەڕێکەوتی کۆنرادی مۆنتفێرات (پاشای قودس).
دۆخی قودس
لە سوڕ (شارێکە لە لوبنانی ئێستا)، بالیانی ئیبێلین داوای لە سەلاحەدین کردبوو بە سەلامەتی تێپەڕێت بۆ قودس بۆ وەرگرتنەوەی ماریا کۆمنێنی هاوسەری شاژنی قودس و خێزانەکەیان. سەڵاحەدین داواکەی ڕەزامەندی دەڕبری، بە مەرجێک بالیان چەک لە دژی هەڵنەگرێت و زیاتر لە ڕۆژێک لە قودس نەمێنێتەوە، بەڵام لەگەڵ گەیشتنیان بە شارە پیرۆزەکە، پاتریاک هەرقلی قودس، شاژنە سیبیلا و باقی دانیشتووانەکەی پاڕایەوە کە بەرپرسیارێتی بەرگریکردن لە شارەکە بگرێتە ئەستۆ. هەرقل کە دەیگوت دەبێت لە پێناو ئایینی مەسیحیدا بمێنێتەوە، پێشنیاری کرد کە لە سوێندەکە بێتاوان بکات و بالیانیش ڕازی بوو.
ئەو لە ڕێگەی نوێنەرایەتییەکی بۆرگەسەکانەوە هەواڵی بڕیارەکەی بۆ سەلاحەدین لە عەسقەلۆن نارد، کە پێشنیارەکانی سوڵتانیان بۆ تەسلیمکردنی قودس بە دانوستان ڕەتکردەوە،  بەڵام سەلاحەدین ڕێکخستنی کرد بۆ ئەوەی یاوەری ماریا و منداڵەکانیان و هەموو ماڵەکەیان بکات بۆ تەرابلوس. وەک بەرزترین فەرماندە کە لە قودس مابووەوە، بەپێی مێژوونووس ئیبن ئەسیری جزیری، بالیان لەلایەن موسڵمانانەوە وەک پلەیەکی "کەم تا زۆر یەکسان بە پلەی پاشا" سەیر دەکرا.
بالیان دۆخی قودسی بە خراپ زانی. شارەکە پڕ بوو لە پەنابەران کە لە فەتحەکانی سەڵاحەدین هەڵهاتبوون و ڕۆژانە ژمارەیەکی زیاتریان دەهاتن. لە هەموو شارەکەدا کەمتر لە چواردە شوڕشگێڕ هەبوون، بۆیە شەست شوڕشگێڕی نوێی لە ڕیزەکانی سکوێر (شۆرشگێران لە مەشقکردندا) و بۆرگێسەکان دروست کرد. بە هەڵگرتنی خۆراک و پارە خۆی بۆ گەمارۆ مەزنەکە ئامادە کرد. سوپاکانی شام و میسر لە ژێر دەستی سەڵاحەدین کۆبوونەوە و دوای داگیرکردنی عەکا و یافا و قەیسەریا، هەرچەندە سەرکەوتوو نەبوو گەمارۆی سوڕی گرت، بەڵام سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلولدا گەیشتە دەرەوەی قودس.
سەرچاوە
پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی پۆل:ئورشەلیم پۆل:فەلەستین پۆل:مێژووی فەلەستین پۆل:مێژووی ئورشەلیم
ئێدیت پیاف
٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ئیدیس پیاف ئیدیس پیاف گۆرانیبێژ و نیشانی کەلتووری فەڕانسەیە لە سەدەی بیستەم دا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فەڕەنسی پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی فەڕەنسی پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی فەڕەنسی پۆل:مردووانی ١٩٦٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی پۆل:ژنی گۆرانیبێژی پۆپ
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی شەروورە
فڕۆکەخانەی شەرورەی ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و نزیکەی ٢ کم لە شاری شەرورەی ناوچەی نجران دوورە و دەکەوێتە باشووری شارەکەوە لەساڵی ١٩٨٨ گەشەپێدانی فڕۆکەخانەکە تەواو بوو، ھەروەھا لەفڕۆکەخانەیەکی سەربازییەوە گۆڕدرا بۆ فڕۆکەخانەیەکی شارستانی.
ئەحمەد حوسێن خوزەیر
ئەحمەد حوسێن خوزەیر سامەرایی لەدایکبووی ٢ی تەممووزی ١٩٤١. سەرۆکوەزیرانی عێراقبووە لەساڵانی ١٩٩٣ و ١٩٩٤ لەکاتی دەسەڵاتی سەرۆککۆماری عێراق سەددام حوسێن. لە ساڵی ٢٠٠٣، لەپڕۆسەی ئازادکردنی عێراق دەستگیردەکرێت و لە ساڵی ٢٠٠٦ فرمانی زیندانیکردنی بەسەردا دەسەپێندرێت بەتۆمەتی تێوەگلان لەکارەکانی ڕژێمی بەعس.
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی شەروورە
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
ئەحمەد حوسێن خوزەیر
ئەحمەد حوسێن بەرلەوەی ببێتە سەرۆکوەزیرانی عێراق لەچەندین پلە و پۆستی باڵای حکوومەتی عێراقیدا کاری کردووە لەوانە وەزیری لاوان لە ساڵی ١٩٨٢ و ١٩٨٣. سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی کۆمار بووە لەماوەی ١٩٨٤ تاکوو ١٩٩١، ھەروەھا وەزیری دارایی بووە لە ئازاری ١٩٩١ تاکوو ئەیلوولی ١٩٩١ لە حکوومەتی محەممەد حەمزە زوبەیدی، دواتر جارێکی دیکە لە ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٣ بۆتەوە وەزیری دارایی. لەماوەی ١٩٩٥ تاکوو ٢٠٠٣. جارێکی دیکە بۆتەوە سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی کۆماری عێراق.
بڕیارنامەی ٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەم ١٩٤٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکە لەمەڕ ئاستی دەستەڵاتی دادگای نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٧٦ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ١ دژ و ١ بێ‌لایەن بە کۆی دەنگەوە پەسندکرا.
ئەحمەد حوسێن خوزەیر
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی پۆل:زیندووان
بڕیارنامەی ٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
دووئاو
دووئاو دێیەکە لە گوندستانی ھەوڵی، لە ناوچەی ناوەندی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
مەسل شۆلس، ئەلاباما
مەسل شۆلس (، ) شارێکە لە کەرتی کۆلبێر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٣٬١٤٦ کەس بووە. ڕووبەری ٤٠٫٢٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٢٦٫٤٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩١٨ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
تایبەتمەندیی فیزیکی
تایبەتمەندیی فیزیکی بە تایبەتمەندییەک دەوترێ کە ھێژای پێوان بێ و بەھاکەی بۆ وەسفکردنی حاڵەتی سیستمێکی فیزیکی بەکار بێت. گۆڕانکاری لە تایبەتمەندییە فیزیکییەکاندا نیشانەی گۆڕانی حاڵەتی سیستمە. نموونەکانی بریتین لە: ڕووبەر، ڕەنگ، خێرایی و ھتد.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیک
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی ڕەفحا
فڕۆکەخانەی رەفحای ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە نزیکەی ٣ کم دوورە لە شاری رەفحای ناوچەی سنووری باکوورەوە و دەکەوێتە باشووری شارەکەوە. لەساڵی ١٩٦٢ کراوەتەوە و خزمەتی زیاتر لە ٣٠ شار و گوندی سەر بە رەفحا دەکات.
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
بڕیارنامەی ٢٠٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گینێی بیساو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٩٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:گینێ بیساو لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
پارێزگای بادغیس
بادغیس (پەشتۆ: بادغیس ولایت‎) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باکووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە. لە ٧ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
بادغیس پۆل:پارێزگای بادغیس پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
ئەنتوان لیڤی
ئەنتوان لیڤی (بە ئینگلیزی: Anton LaVey) لە ساڵی ١٩٣٠ لە شاری شیکاگۆی ئەمریکا لە دایک و باوکێکی جوولەکە لە دایک بووە. نووسەر و مۆسیقاژەنێکی ئەمریکییە و دامەزرێنەری ئاینی شەیتانی بێخوایی و کڵێسای شەیتانپەرستییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠ پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە کالیفۆرنیا پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:مۆسیقاژەنی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
کانی کەوتەر
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ژیکۆڵەیی
ژیکۆڵەیی زاراوەیەکە باسی جۆرێک لە سەرەنج ڕاکێشی دەکات کەلەوانەیە پەیوەندیدار بێت بە لاوی و دەرکەوتنەوە، بۆ یەکەمجار لەلایەن کۆنراد لۆرێنزەوە ناسێنراوە لۆرێنز بنچینەی ڕووخساری مناڵانی خستە ڕوو (Kindchenschema)، تیایدا تایبەمەندییەکانی ڕووخسار و لاشە خرابوویە ڕوو، کە وا لە دروستکراوەکە دەکات بە "ژیکۆڵەیی" دەربکەوێت لە کە ئەوانی تر ھان بدات بۆ ئەوەی گرنگی پێ بدەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جوانیناسی پۆل:زیندەزانی گەشەی ئاژەڵ
جاکۆمۆ پوچینی
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی جاکۆمۆ پوچینی جاکۆمۆ پوچینی نووسەر و ئاوازدانەری ئیتاڵی بووە لە سەدەی نۆزدەهەمدا ژیاوە، و بەھۆی کارەکانی بە مەزنترینی سەردەمی خۆی دانراوە. و سەرکەوتووترین ئاوازدانەری ئۆپێرای ئیتاڵی بووە لەدوای جوزێپێ ڤێردی
سەرچاوەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی پۆل:مردووانی ١٩٢٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
مەزڵووم
ژیان
مەزڵووم لە ساڵی ١٩١٦ لە بەرزنجە لەدایکبووە، لەگەڵ لەدایکبوونیدا کە تەمەنی دەبێتە حەوت ڕۆژ دایکی کۆچی دواییی دەکات و بەبێ نازی دایک دەمێنێتەوە، لەبەرئەمە لە لای داپیری (دایکی باوکی) گەورە دەبێت و نازی پێدەدرێت.
لە تەمەنی شەس ساڵیدا دەچێتە قوتابخانە و پاش چەند ساڵێک وازی لێدەھێنێت و دەچێتە حوجرە لە بەرزنجە، لای مامۆستا حاجی شێخ ئەحمەد خوێندوویەتی، پاشان ڕوو دەکاتە سلێمانی و دەچێتە مزگەوتی ھەمزە ئاغا لای مامۆستا مەلا محەممەد کوردی دەستدەکات بە خوێندن و پاشان دەچێتە مزگەوتی «بن تەبەقی کوردی» لای مامۆستا مەلا ڕەحیمی پەرخی تا «عیلمی سەڕف» دەخوێنێ و لە دوای ئەوە واز لە خوێندن دەھێنێت.
لە پاش تەمەنی چواردە ساڵی بۆ بژێوی ژیانی خۆی دەستی داوەتە کەسابەت و بازرگانیی و کوتاڵ و وردەواڵە فرۆشتن و دەستگێڕی. لەگەڵ دۆستێکی شێخ ساڵح کارژاوی زۆربەی دێھاتەکانی ناوچەی شارەزوور، قەرەداغ و بەرزنجە گەڕاون، لەو ماوەیەدا دەستمایەکی باشی پێکەوە ناوە و دوکانێکی لە بەرزنجە داناوە و دەکەوێتە سەر کەسابەتی خۆی بە دوکانداری.
مردن
بەھۆی نەخۆشییەکی کتوپڕەوە لە ٩ی ئابی ١٩٥٥ لە تەمەنی بیست و نۆ ساڵی لە نەخۆشخانەی مەلەکی لە شاری سلێمانی کۆچی دواییی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٥٥
ڕاژەی پێڕست
ڕاژەی پێڕست (directory service) سیستەمێکی نەرمەکاڵایییە کە زانیارییەکانی ناو پێڕستێک (دایرەکتۆرییەک) کۆگا دەکا، ڕێکیان دەخا و، دەیانخاتە بەردەست. لە ئەندازیاریی نەرمەکاڵادا، پێڕست ھاوجووتییەکە لەنێوان ناوەکان و نرخەکاندا؛ وەکوو وشەنامەیەک، ڕێگە بۆ گەڕان بەدوای نرخی ناوێکی پێدراو دەکاتەوە. ھەروا کە لە وشەنامەیەکدا لەوانەیە وشەیەک چەندین پێناسەی بێ، لە پێڕستێکیشدا لەوانەیە ناوێک چەندین زانیاریی جۆربەجۆر بدرێتە پاڵی (چەندین نرخی پێوە گرێ بدرێ)، یان خاوەنی چەندین جۆرە-داتا بێ.
بۆ نموونە، سیستەمی ناوی پاوان (DNS) جۆرێک دایرەکتۆرییە. چونکە ئەو سیستەمە ھاوجووتییەکە لەنێوان پاوانەکان (ناوەکان) و ناونیشانەکانی IP -دا (نرخەکان).
کوڕ
وێنۆک|کۆرپەلەی تازە لەدایک بووی کوڕی [[مرۆڤ]]
کوڕ بە مرۆڤی نێر دەوترێ، لە تەمەنی کەم دا. ھەروەھا بە مناڵی نێریش دەڵێن کوڕ، تەنانەت ئەگەر ھاوسەرگیرییشی کردبێ و خێزاندار بێت. وشەی کوڕ بە پێچەوانەی وشەی کچ بە کار دێت. بانگکردنی کەسێک بە ناوی کوڕ، دەتوانێ ئاماژە بێت بە ڕەگەزی ڕاستەقینەی ئەو یان ئەو ڕۆڵەی لە کۆمەڵگادا ھەیەتی. لەوانەیە وشەی کوریال یان پیاو بۆ کەسانێک بە کار بێت کە بە شێوە و لە کۆمەڵگەدا وەکوو کەسانی نێرن بەلام وەکوو ژێنێتیک مێینەن..
وشەی کور لە زمانی تردا
لە زمانی ئینگلیزی دا وشەی "Boy" بە واتای «مرۆڤی نێری گەنج» دێت و وشەی "Son" بە مانی «مناڵی کوڕ» (تەنانەت ئەگەر گەنجیش نەبێت). ئەوە لە حاڵێک دایە کە لە کوردیدا «مرۆڤی نێر» تا کاتێک ھاوسەرگیری نەکردنێ پێی دەوترێ کوڕ و دوای ھاوسەرگیری پێی دەڵێن پیاو.
کوڕان لە کۆمەڵگەدا
لە درێژایی مێژوو دا ڕۆڵێک کە بۆ کوڕان (وەکوو پیاوانی داھاتوو) لە بەرچاو گیراوە، لەگەڵ ھی کچان جیاوازی زۆری ھەبووە. بۆ نموونە، کوڕان زۆرتر فێری زانستی سەربازی و بەرگری دەکران تا ئەوەی کە فێری کاری نێو ماڵ بکرێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیاوان پۆل:جێندەر پۆل:مناڵی
نێر
thumb|سیمبۆلی خودای ڕۆمانی [[مارس (میتۆلۆژیا)|مارس کە نیشانی ڕەگەزی نێرە|150px|left]]
لە زۆربەی گیانلەبەران، بەتایبەتی گیانلەبەرە پێگەیشتووەکان، دوو زایەند دەبینرێن: نێر و مێ. ئەرکی زایەندی نێر زۆرتر باروەڕکردنە و زایەندی مێش ئەرکی دووگیانی لە ئەستۆیە.
سەرچاوەکان
پۆل:پیاوان پۆل:زایەند
موعتەزیلە
موتەزیلە یان موعتەزیلە یەکێکن لە دەستە کەلامییەکانی ئیسلام. موعتەزیلە باوڕیان وایە کە باس لەسەر باوڕ و بنەماکانی جیھان دەبێت لەسەر بنەڕەتی عەقڵ بکرێت، موعتەزیلە باوڕیان بەوەیە کە عەقڵ ڕێنوێنێکی باشترە لە شەرع.
دروستبوونی
ا. خودای گەورە دەفەرمووێ: ((وأعتزلکم وما تدعون)). (مریم :٤٨).
ب. پێغەمبەر دەفەرمووێ: (من أعتزل الشر سقط فی الخیر).
٤. لە ئەنجامی بەیەکگەیشتنی فیکرە جیاواز و فەلسەفییەکانی ناوچەکانی دی لەگەڵ دینی ئیسلامدا، کۆمەڵێک موتەئەسیر بوون بە فەلسەفەی (یونانی، ھندی، بیروباوەری یەھودی و نەسرانییەکان) دامەزرێنەری ئەم فیکرەش (واصلی کوڕی عەتائە) (٨٠–١٣١ک) کە یەکێک بوو لە قوتابییەکانی حەسەنی بەصری، بەڵام کاتێ بۆچوونی (شوێنێ لەنێوان دوو شوێنیدا) دانا یان (نە کافرە و نە موسڵمان) بە یەکێ لە جیابوان دانرا لە حەلەقەکەی حەسەنی بەصری. لەکۆتایدا دەگەینە ئەوەی بڵێین، موعتەزیلە کۆمەڵێکن کە ئەھلی سوننەت ئەوانیان ناو ناون موعتەزیلە، بەڵام ئەوان خۆیان ناویان لە خۆیان ناوە ئەھلی عەدل و تەوحید، ڕایان وایە ھیچ شتێک کۆن نییە جگە لە خوای گەورە. پێنج بنەمایان ھەیە کە قوتابخانەکەیان لەسەری دامەزراوە، ئەوانیش: (دادپەروەری، یەکتاپەرستی، ھەرەشە و ترساندن، شوێنێ لە نێوان دوو شوێندا، ئەمر بە چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە) .. موعتەزیلەکان زیاتر لە بیست گرووپن، بە گشتی پێیان وایە کە خوا ناتوانێ ڕێگر بێت لە چاکەکان یان ھێنانی خراپەکان. بە کورتی دەتوانین بڵێین یەکەم قوتابخانەی کەلامییە کە بیروباوەری ئیسلامیان بە عەقڵ لێک دەدایەوە، لە بەصرەدا تەشەنەیان سەند لە ساڵی ١٠٠کۆچییەوە.
دەسەڵاتی موعتەزیلەکان
لەگەڵ دەستپێکردنی دەسەڵاتی عەباسیەکاندا موعتەزیلەکان دەسەڵاتیان پەیدا کرد. لەکاتی حوکمڕانی مەنصوردا (١٣٦–١٥٨ ک / ٧٥٣–٧٧٤ز) عەمری کوڕی عبید کە یەکێ بوو لە دامەزرێنەرانی موعتەزیلە، بووە ھاوڕێیەکی خۆشەویستی مەنصور و ئەویش ڕێزێکی زۆری لێدەنا و گەورەتر لە گشت زاناکانی ئەو کاتی دادەنا و فەزڵی دابوو بەسەریاندا و دەیگوت، «کلکم یمشی ڕووید کلکم طالب صید، غیر عمرو بن عبید».
مەنصور زۆر کات بانگی دەکرد تاوەکو ئامۆژگاری بکات، ئەوەبو ڕۆژێکیان باسی لە ھاوەڵە یەکەمینەکان دەکرد مەنصور دەستی کرد بە گریان، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر بوونی کاریگەری ئەم کەسایەتییە لەسەری، لەگەڵ ئەوەی مەنصور ڕێزێکی زۆری لە موعتەزیلەکان دەگرت بەڵام ھیچ پۆستێکی حکومیانی پێنەئەدا. لە دوای مردنی عەمری کوڕی عوبێد خەڵکی لە دەوری ئیبراھیم کوڕی عەبدوڵڵا کۆبونەوە کە فیکرەی شیعەیی ھەڵگرتبوو، بۆیە بەتوندی لێیان درا لەلایەن دەسەڵاتەوە. بە ھەمان شێوەش لە دەورەی مەھدیدا (١٥٨–١٦٩/٧٧٤–٧٨٥ز)، کپ کرانەوە و بەتوندی لێیانیدا و ژمارەیەکی لێیان کوشت وەک: (صالح کوڕی عبد القدوس، بشار کوڕی برد). بەڵام لە دەورەی ڕەشیددا (١٧٠ک / ٧٦٨م) دووبارە ھەستانەوەی بە خۆوە بینی.
لە سەرەتای دەورەی ڕەشیدەوە(١٧٠–١٩٣ک/٧٨٦–٨٠٨ز) دووبارە دەسەڵاتیان بەرز بۆوە، لەوانە (یەحیا کوڕی حەمزە حەزرەمی) لە ساڵی (١٨٣ک/٧٧٩ز)، کە یەکێ بوولە قەدەرییەکان و بووە قازی لە دیمەشق. ڕەشید بۆ خۆیشی ھەندێ لە موعتەزیلەکانی لە خۆی نزیک کردەوە، لەوانە (سەمامەی کوڕی ئەشرس) لە بەغداد و یەحیا کوڕی ئیبن موبارەکیش لەڕێگای پەروەردەکردنی مناڵەکانی یەزید کوڕی مەنصورەوە پەیوەندی بە خولەفاکانی بەنی عەباسەوە کرد بەتایبەتی ڕەشید و دەستی کرد بە پەروەردەکردنی مناڵەکانی (ئەمین و مەئمون)، لە یاقوتەوە دەگێڕێتەوە: (محمد کوڕی مناذر ١٩٨ک/٨١٤ز)، جنێوی بە موعتەزیلە داوە، لەسەر ئەمە نەفیان کردووە لە بەسرە بۆ حیجاز و لەوێ ھێشتیانەوە تاوەکو وەفاتی کرد، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر بوونی دەسەڵاتی موعتەزیلە لەناو خیلافەتدا بەر لە ھاتنە سەر کاری مەئمون.
لە سەردەمی عەباسی زێڕیندا دوو ڕووی جیاواز پەیدابوو، یەکیان بریتی بوو لە دەستگرتن بە پاشماوە و گەراِنەوە بۆ دەقی فەرمودە و وازھێنان لەسەر پێوانەو قیاس تەنھا لە ناچاریدا نەبێت، دووەمیشیان بریتی بوو لە خستنە گەڕی عەقڵ و کردنی بە پێوانە بۆ لێکدانەوەی مەسەلە ئاڵۆزەکان. نموونەی یەکەم، فەرمودە ناسان و لەپشتیانەوە خەڵکیش، بەڵام دووەم موعتەزیلە بوون کە ھەڵگری کردنەوەی زانستە تازەکان بوون، ململانێ و ناکۆکی فیکری لەنێوان ئەم دوو لایەدا ڕوویدا لە مزگەوتەکان و حەلقە دەرسییەکاندا و چەکیشیان بریتی بوو لە بەڵگە و نموونە.
مەئمونیش، نزیکبۆوە لە دووەمیان و ملکەچ بوو بۆ جێبەجێ کردنی داواکارییەکانیان، ئەمەش بەھۆی ئەو تێکەڵییەی وا دروست ببوو لە لەنێوان موعتەزیلە و دەسەڵاتی خیلافەتدا، وەک لە بەشەکانی پێشودا باسمان لێوەی کرد کە چۆن موعتەزیلە لە ماڵەکانی بەنی عەباسدا خۆیان چەسپاند. ئیبن جوزی دەڵێ: (مەئمون خۆشەویستی بۆ جۆرەھا زانست ھەبوو، لە دانیشتنەکانیدا جۆرەھا موتەکلمین دادەنیشتن و ھەوڵیشیان تەنھا بۆ سەرخستنی عەقڵانییەکان بوو)، پاشتر دەڵێ: (ئەمەش بۆسەرکەوتنی کۆمەڵانی جەھمیش، مەبەست پێی موعتەزیلەیە بوو، لە نێو خەڵکیدا و پاشان بانگەواز بۆ کردنی)، لە نزیکانیش لەم دەورەیەدا لە خەلیفەوە: (یەحیا کوڕی مبارک، ئەبو بەشری کوڕی سەمامە، ئەبو ھوزەیل کوڕی عەلاف) بون. ئەمەش بویە ھۆی گەشەسەندنێکی گەورەی فەلسەفە لە جیھانی ئیسلامیدا کەمێژونوسان ھۆکاری ئەم گەشەندنەش جگە لەو ھۆکارانەی وا باسمان لێوە کردن، دەگەڕێننەوە بۆ دانانی (ئەحمەد کوڕی دەبی دۆاد ئیادی) بە قازی، کە پاشتر بووە ھۆی دروستبونی پەیوەندی لەنێوان ئەو و خەلیفەدا، لە ساڵی (٢٠٤ک/٨٢٨ز) و خەلیفە بە ھەمان شێوە کەوتە ژێر کاریگەری ئەویش تاوەکو لەژێر کاریگەری ئەودا بووە ھۆی دەرکەوتنی مەینەتەکە، کە لە مێژووی ئیسلامیدا ناسراوە بە (المحنە) کە ھەمو سەرچاوەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە ئیبن دۆاد بەرپرسیاری سەرەکییە لەو کارە.
دەرکەوتنیان لەم سەردەمەدا
ابا الھذیل جزاک اللە من ڕجل فأنت حقا لعمری معضیل جدل. جاحز (١٦٣–٢٥٥ک/٧٨٠–٨٦٩ز)، لە بەصرە لەدایک بووە و گەورە بووە و مردووە. لەبەر ئەوە کاریگەری ئەو سروشت و ئاووھەوایەی لەسەر بووە کە لە ژیانیدا کەسێکی توند دەربچێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کەسێکی گەورە لەڕوی تێڕوانین و وردبینی و باسی و بەھێزی لە دەربڕیندا. گۆج بوە لە کۆتایی تەمەنیدا و مرد کاتێ کەوتە ژێر کتێبەکانییەوە. شەشەم / النجارییە: دامەزرێنەری حسین کوڕی محمد مردوە لە (٢٣٠ک/٨٤٥ز) لەگەڵ موعتەزیلەکاندا لە چەند خاڵێکی پەیوەند بە یەکتاپەرستیوە ھاوڕان، وەک ڕەدکرنەوەی ئەو سیفەتانەی لە کەس و خوادایە، قورئان مەخلوقە، ئینکاریکردنی بینینی خوا لە ڕۆژی دوایدا.
گەشەسەندنیان
بەھۆی ئەو گەشەسەندنە گەورەیەی موعتەزیلە بەخۆیەوە بینی لە دەورەی مەئموندا، لە کۆتایی فەرمانڕەوایییەکەیدا (٢١٨ک/٨٣٢ز) بووە ھۆی دەرکەوتنی مەسەلەیەکی وروژێنەر کە لە مێژووی ئیسلامیدا دەناسرێ بە (میحنە)، دەرکەوتنەکەشی بۆ سێ خاڵی سەرەکی دەگەڕێتەوە:
میحنەتەکە لە مێژووی ئیسلامیدا بەم شێوازە باسی لێوەکراوە «ساڵی ٢١٨ک/٨٣٢ز و باسکردنی میحنەتی قورئانی مەجید» لەم ساڵەدا مەئمون نوسی بۆ ئیسحاق کوڕی ئیبراھیم لە بەغداد کەدادوەران و شایەتان و موتەکەلمین تاقی بکەنەوەبە قورئان و بڕیاری لەسەربدەن کە قورئان دروستکراو و نوێیە و فەرمانبدەن ببێتە بڕیار و کاری پێبکەن، پاشانیش کتێبێک لەو بارەیەوە بنوسرێت، و ببنە ڕێگر لەبەردەم ئەوانەی ڕەفزی ئەوە دەکەن. کتێبەکە لە ڕەبیعی یەکەمی ئەو ساڵەدا لەلایەن حەوت کەسەوە قبوڵ کرا، ئەوانیش: (محمد کوڕی سعد نووسەری واقدی، ئەبو مسلم مستملی یەزید کوڕی ھارون، یەحیا کوڕی موعین، ئەبو خیثمە زھیر کوڕی حەرب، ئیسماعیل کوڕی داود، ئیسماعیل کوڕی دەبی مەسعوود، ئەحمەدی کوڕی دورقی) ئەمانە کاتێ پرسیاریان لێکرا لەبارەی قورئانەوە، وەڵامی گشتیان ئەوەبو کە قورئان مەخلوقە. پاشتر ئیسحاقی کوڕی ئیبراھیم نوسراوی مەئمونی پێگەیشت کە فەقییە و دادوەران تاقیبکاتەوە بە ئامادەبونی ئیسحاق کوڕی ئیبراھیم، ئەوانیش: (بەشیر کوڕی وەلید کندی، عەلی کوڕی دەبی مقاتل، ژیال کوڕی ھیثم سجادە، قەواریری، ئەحمەدی کوڕی حەنبەل، …).
پاش ئەوەی دوو جار کتێبەکەی مەئمونیان خوێندەوە و لێیتێگەیشتن.
– ئیسحاق: چ دەڵێی دەربارەی قورئان؟
– بشر کوڕی وەلید: دەڵێم قورئان کەلامی خوایە.
– ئیسحاق: من پرسیار ناکەم لە تۆ لەسەر ئەمە، بەڵکو دەمەوێ بزانم مەخلوقە؟
– بشر کوڕی وەلید: اللە دروستکەری ھەمو شتێکە.
– ئیسحاق: ئایا قورئان شتە؟