cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یەدیکلیسە، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان یەدیکلیسە گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
بڕیارنامەی ٤٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا-ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٣٩‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٧٩ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
کانی سپیلکە
کانی سپیلکە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی سپیلکە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەوەکەڵی گەورە و لە باشوور لەگەڵ گوندی باوەفەتی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی چنارتوو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چیاسەوز.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
لیبێریا لە ئۆڵۆمپیاد
لیبێریا لە ساڵی ١٩٥٦ بۆیەکەمجار بەشداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد. جگە لە ساڵانی ١٩٦٨ و ١٩٧٦ و ١٩٨٠ و ١٩٩٢، ھەرچەندە ئەو وڵاتە ھەرگیز مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. ھیچ وەرزشوانێکی لیبێریا لە ھیچ یارییەکی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری نەکردووە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی لیبێریا لە ساڵی ١٩٥٤ پێکھێنراوە و لە ساڵی ١٩٥٥ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانی پێدانرا.
خشتەی بەشدارییەکان
ئۆڵۆمپیادی ھاوینە
بابە نجووم
بابە نجووم زانا، خواناس و شاعیری یارسانە کە لە سەدەی سێھەمی کۆچیدا ژیاوە و بڕێک ھۆنراوەی کوردیی لێ بە جێ ماوە. بابە نجووم یەکێ لە ھاوڕێ نزیکەکانی باڵووڵ بووە کە ڕۆڵێکی گرنگیان لە دروستبوون و پەرەسەندنی ئایینی یارساندا ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارسانییەکان پۆل:شاعیرانی کورد
ئەیمی واینھاوس
ئەیمی جەید واینھاوس ( • ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٣ – ٢٣ی تەمووزی ٢٠١١) گۆرانینووس-بێژێکی جوولەکەی بەڕەگەز ئینگلیز بوو. ئەو بە دەنگە کۆنترالتۆ قووڵەکەی ناسرابوو لەگەڵ بەھرە مۆسیقییەکەی لە تێکەڵکردنی مۆسیقای ئەلیکترۆنی و سۆڵ (ھەندێکجار بە نیۆ سۆڵ یان سۆڵی چاو-شین ناسراوە)، ڕیتم و بلووز لەگەڵ جاز. یەکەم ئەلبوومی واینھاوس بە ناوی فرانک (٢٠٠٣) سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست ھێنا لە شانشینی یەکگرتوو و پاڵێورا بۆ خەڵەتەکانی مێرکری. ئەلبومە شوێنکەوتووەکەی فرانک، بەناوی باک تو بلاک (گەڕانەوە بۆ ڕەش) پاڵێورا بۆ خەڵاتەکانی گرامی ساڵی ٢٠٠٨، بووە ھۆکاری بردنەوەی بە پێنج خەڵاتی گرامی و بووە یەکەم ئافرەتی بەریتانی کە پێنج خەڵاتی گرامی بباتەوە و توانی تۆماری زۆرترین بردنەوە لەلایەن ئافرەتێکەوە لە تەنھا شەوێکدا بشکێنێت.
ژێدەرەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:جووە ئینگلیزەکان پۆل:گۆرانیبێژانی جازی ئینگلیز پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:گۆرانیبێژانی جوو پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە
دەرمانی کاریگەریی دەروونی
دەرمانی کاریگەریی دەروونی (بە ئینگلیزی: Psychoactive drug) دەرمانێکە، کار لە گۆڕانی فرمانی ناوەندەکۆئەندامی دەمار دەکات.
مامەکی
مامەکی یا مامەکیە یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دێرسم ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٣٥٫٩٠٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٣١٫٥٩٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم پۆل:باکووری کوردستان
یانەی وەرزشیی شێروانە
یانەی وەرزشیی شێروانە یانەیەکی تۆپی پێیە کە بنکەی سەرەکی دەکەوێتە کەلار، باشووری کوردستان. یانەکە لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە. لە ئێستادا یانەکە لە وەرزی ٢٠٢٠-٢٠٢١ ئەوا لە خوولی نایابی کوردستان یاری دەکات کە بەرزترین ئاستە لە خوولەکەدا.
لە ساڵی ٢٠٢١، یانەکە بووە پاڵەوانی جامی سووپەری کوردستان، شێروانە وەک یەکەمین یانەی کوردستان ئەو جامەی بردۆتەوە چونکە لەو ساڵەدا بۆیەکەمینجار کێبڕکێکردن بۆ جامەکە دەستیپێکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق پۆل:یانەکانی تۆپی پێی کوردستان
شاھباخی، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان شاھباخی گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
ھێکتۆر مالۆ
ئێکتۆر مالو ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
١٩٨٣
ساڵی ١٩٨٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
تەممووز
وێنۆک|100px|[[کاترینا کێف]]
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٨٣
دە ساڵەگی ئیستیقلال
دە ساڵەگی ئیستیقلال شارۆچکەیەکی شارستانی تورسونزادەە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
مەندان، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان مەندان گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
حەیم ئارلۆسۆرۆف
میرات و یادکردنەوە
ئارلۆسۆرۆف لە گۆڕستانی ترامپێلدۆر لە تەلئەبیب بە خاک سپێردرا. یادی ئارلۆسۆرۆف ئەمڕۆ بەھۆی ئەو شەقامە زۆرانەی کە بە ناوی ئەوەوە ناونراون لە سەرانسەری شارۆچکەکانی ئیسرائیل و بە ناوی چەند شوێنێکی ئیسرائیلەوە ڕێزی لێدەگیرێت: سەفەد، کیریات حەیم، گەڕەکێکی گەورەی ھەیفا، گیڤات حەیم، کیبوتزێک و کفار حەیم، مۆشاڤێک.
مۆنۆمێنتی برۆنزی بەرزی ٨ پێ کە تایبەتە بە میراتی دکتۆر چایم ئارلۆسۆرۆف لە سەیرانگای کەنارەکانی تەلئەبیب دانراوە کە تێیدا بە کوشندەیی بریندار بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٣ پۆل:جوولەکەکانی تیرۆرکراو پۆل:جووە ئوکراینییەکان پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
ئەحمەد کایا
ئەحمەد کایا (٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ لە مەلەتی، تورکیا – ١٦ی تشرینی دوەمی ٢٠٠٠ لە پاریس، فەڕەنسا) گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر و مۆسیقاژەنێکی کورد بوو کە لە شاری مەلەدیی باکووری کوردستان لەدایکبووە. لە دوای ئەوەی باوکی سازێکی بۆ کڕی، ئەحمەد لە تەمەنی شەش ساڵییەوە خەریکی مۆسیقا بووە. پێش ئەوەی وەک گۆرانیبێژ دەرکەوێت، ماوەیەک لە ئەستەمبوڵ شۆفێری تەکسی بووە ھەروەھا لەگەڵ دۆستێکی خۆشەویستی بەناوی بەشار ئابی کاری شۆفێری پاسیشی کردووە.
کایا لە ساڵی ١٩٨٥ یەکەمین ئەلبومی خۆی بە ناوی «مەگری کۆرپەکەم» بڵاو کردەوە، بەڵام لەبەرئەوەی شێوازەکەی شێوازێکی نوێ بوو و ناوەڕۆکی شیعرەکانی شۆڕشگێڕانە بوون، ھیچ دەزگایەکی ھونەری ئامادە نەبوو ھاوکاری بکات. ھەرچەندە ئەمە نەبووە ھۆکاری ساردبوونەوەی و بەھاوکاری دۆستەکانی یەکەمین ئەلبومی خۆی بڵاوکردەوە، بەڵام حکوومەت ئەلبومەکەی قەدەغە کرد.
کایا لە مناڵییەوە ڕۆحێکی یاخی ھەبووە و ھەندێک جاران لەگەڵ یاسا تووشی کێشە بووە، ھەر لەو کاتەوەی لە ١٦ ساڵیدا لەسەر چاپکردنی لافیتەی نایاسایی گیرا. لەگەڵ ھاوڕێکانیدا بەردەوام بوو لە مۆسیقا و گۆرانی لە «یانەی زانستەکانی خەڵک» کە وای کرد کایا زیاتر برەو بدا بە گیانە یاخییەکەی. ئەمەش دواتر لە زۆربەی ئەلبوم و گۆرانییەکانی کایادا ڕەنگ دەداتەوە و ڕووداوەکانی تری ژیانی کایاش بەدوای خۆیدا دەھێنێت. لەیەکەم ھەوڵیشیدا بۆ دەرکەوتن، دوای کۆنسێرتێکی سازژەنی بەناوبانگ بە ناوی «ڕووحی سو»، چووە زانکۆی «بۆغاز ئیچی» و داوای لە ڕووحی کرد کە گوێ لە سازژەنینەکەی بگرێ. دوای ئەوەی داواکارییەکەی قبووڵ کرد، ڕووحی لە نیوەی ژەنینەکەی کایادا سازەکەی لەدەست وەرگرت و پێی وت «ساز نابێ بە شێوەیەک بژەنرێ وەک ئەوەی سواری ئەسپ بی، بەڵکو دەبێت بە نەرمی بیژەنی.» کایا لەسەر شێوازی ژەنینەکەی خۆی سوور بوو.
سەرەتای ژیان
کایا پێنجەم و دوا مناڵی خێزانەکەی بووە، باوکی کورد و دایکی تورک بوو. باوکی بە ئەسڵ خەڵکی سەمسوور بووە، و بۆ دۆزینەوەی کار ڕۆیشتووەتە مەلەدی. کاتێک کایا لەدایک بوو، باوکی لە کارگەیەکی دەوڵەتدا کاری دەکرد. دایک و باوکی و ھەر پێنج مناڵەکە لە خانوویەکی بچووکی کارگەکەدا دەژیان. لە نۆ ساڵیدا لە کارگەکەی باوکی دەستی بە گۆرانیوتن کرد بۆ کرێکارەکانی تر لە شەوی جەژنی کرێکاراندا.
دوای ئەوەی گەورەتر بوو، کایا دەچوو بۆ خوێندنگە و کاتەکانی تریش لە فرۆشگەیەکی فرۆشتنی قەوان و کاسێتدا کاری دەکرد. ئیشکردن لەو فرۆشگایەدا وای لە کایا کرد کە بە شێوەیەکی باشتر شارەزای مۆسیقا و ئاوازدانان بێت.
ھاوسەرگیری لەگەڵ گولتەن
گولتەن کایا (پێش شووکردن بە کایا نازناوی خەیاڵئۆغڵوو بووە) دوای بڵاوکردنەوەی دووەم ئەلبوومی بەناوی "تێکئاڵان بە ئازار" ھاوسەرگیری دەکات لەگەڵ کایا. لە ساڵی ١٩٨٥دا گولتەن ھەڵبەستی "ئاوازی شەبەق"ی نەوزاد چەلیک دەگەیەنێتە کایا کە بۆ دایکی نەوزاد نوسراوە لە سجنەوە. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٦یشدا "کاتێک دێ" بڵاو دەکاتەوە. لەدوای ھاوسەرگیری لەگەڵ گولتەن، کایا دەبێتە ناسراوی یوسف خەیاڵئۆغڵوی برای گویلتەن کە زۆرێک لە گۆرانییەکانی کایا ھۆنراوەی ئەون.
شەوی خەڵاتەکە
وێنۆک|گۆڕی ئەحمەد کایا لە پاریس. بە تورکی نوسراوە: لەلایەن کچەکەی مەلیس و ژنەکەی گولتەنەوە دروست کراوە بەو وزە و شەرەفەی بۆی بەجێ ھێشتن.
سۆرێن کیەرکێگۆر
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣ پۆل:مردووانی ١٨٥٥ پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:خەڵکی کۆپنھاگن پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
ئەحمەد کایا
شەوی خەڵاتەکە
ئەحمەد کایا کە بە گۆرانییە کۆمەلایەتییەکانی لایەنگری خەڵکی ھەژار و کوردی تورکیا دەکات، ئەم شێوازەی گۆرانیوتن و لایەنگری کەمینەکان دەبێتە ھۆی لە بەندیخانە کران و قەدەغە بوونی گۆرانییەکانی کایا و ھەروەھا ڕێگای گۆرانی گوتنیشی لێ تەنگ دەکرێتەوە.
لە ١٠ی شوباتی ١٩٩٩ کایا براوەی خەڵاتێکی ڕێکخراوی ڕۆژنامەنوسانی چاپی تابلۆید دەبێت و براوەی خەڵاتەکە دەر دەچێت. کاتێک خەلاتی باشترین گۆرانیبێژی ساڵ کە لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا پەخش دەکرێ وەردەگرێ، ڕای دەگەیەنێت: «من گۆرانییەکی کوردیم لە ناو ئەلبۆمە تازەکەم داناوە، چونکە من بە ڕەسەن کوردم. گومانم نییە گەلێ کۆمپانیای مۆسیقا حەز دەکەن ئەلبۆمە تازەکەم بڵاوبکەنەوە.» دوای تەواو بوونی ئەم قسانە، چەند ھونەرمەندێکی تورک ھێرشیان کردە سەری و ھاواریان کرد: (خاین! بڕۆ دەرێ).
دادگاییکردن و دەرکران لە تورکیا
دادگای ئاسایشی نیشتمانی تورکیا لە ٣٠ ی نیسان تۆمەتی خەیانەت بە نیشتمانی، دایە پاڵی و لە ھەموو لایەکی تورکیاوە تورکە تووندڕەوەکان ھێرشیان کردە سەری و ھەندێ ڕۆژنامە و دەزگای ڕاگەیاندن داوای حوکمی ئیعدامیشیان بۆ کرد. لەوانە ڕۆژنامەی حوڕییەت بوو کە یەکەم بابەتی دوو ڕۆژ دوای پەلامارەکەی کاتی وەرگرتنی خەڵاتەکە یەکەم بابەتی دژی کایا بڵاوکردوە بە وێنەیەکی دروستکراو گوایە کایا لە بەرلین کۆنسێرتی کردوە و پارەی بۆ پەکەکە کۆکردووەتەوە کە ھەڵبەستراو بوو. دواتریش چەن بابەتی دیکەی بە دواتا ھات. بەڵام ئەحمەد کایا، لە بەردەم یەکەمین دانیشتنی دادگا ئامادەبوو، ھەموو ئەو تۆمەتانەی ڕەت کردەوە کە درابوونە پاڵی. لەو ماوەیەدا، ئەحمەد کایا چووە ئەورووپا. دادگای ئاسایشی نیشتمانی تورکیا لە دوا دانیشتنیدا، بەبێ ئامادەبوونی کایا، سزای ١٠ دە ساڵ زیندانی بۆ ئەو دا. ئەمەی خوارەوە بەشێکە لەو داکۆکینامەیەی ئەحمەد کایا لەبەردەم دادگای ئاسایشی نیشتمانی تورکیا پێشکەشی کرد لە ساڵی ١٩٩٩دا:
مەرگ
لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠، کاتێ بۆ سازکردنی کونسێرت لە پاریس بوو، لەشوێنی حەوانەوەی خۆی، کۆچی دوایی کردو لە گۆڕستانی ناودارانی پاریس «پیرلاشیز» بەخاک سپێردرا. یڵماز گونەیش ھەر لەوێ بەخاک سپێردراوە کە کایا گۆرانی «ناوی یڵماز»ەی بۆ وتوە. گویلتەنی خێزانی وتویەتی: «تا لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیا بە کوردی گۆرانی نەوترێ ئەمەوێ مەزاری لە فەڕەنسا بێت».
دوای مەرگ
دوای خۆی، «گوڵتەن»ی ھاوسەری ئەلبوومە تەواو نەکراوەکەی بەناوی «گوێ بگرە وڵاتە خۆشەویستەکەم» بڵاوکردەوە. چەن ئەلبومێکی تریش دوای خۆی بڵاوکرانەوە و بەھاتنە سەر حوکمی ڕەجەب تەیب ئەردۆغانیش ناوبانگی کایا زیاتر گەشەی سەند. ھەر لە ماوەی ئەوەی بە «کرانەوەی دیموکراسی» ناوزەندکرا، بۆ یەکەمجار دەزگای پەخشی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیا TRT قەدەغەی ھەڵگرت لەسەر بەرھەمەکانی ئەحمەد کایا.
ئەلبومەکان
پاشمەرگ:
ڕێزلێنانی ئەردۆغان
ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا لە ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٩٩دا کاتێک لەسەر خوێندنەوەی شیعرێکی سیاسی ١٠ مانگ زیندانی دەکرێ ئەو ڕۆژە بۆ زیندان دەبرێ، کایا بەیادی ئەو گۆرانی «ئاوازی شەبەق» دەڵێت و دەڵێ «ئەمە بۆ ھەموو ئەوانەی لە زیندانن و دەچنە زیندان» بۆیە ئەردۆغانیش دوای ھاتنە سەر حوکوم ئەوەی لە یاد بوە و ڕێخۆشکەر بوو بۆ ئەوەی دواتر بە فەرمی کایا دوای مەرگی ڕێزی لێ بگیرێت. لە کاتی ڕووداوەکانی پارکی گێزی ئەستەمبوڵیشدا، دەستەواژەی «ھەتیو ھەمووتان لەوێ بوون» بڵاو بوەوە کاتێ ئەردۆغان باسی ئەو ھونەرمەندانەی دەکرد کە دەیانوت ئەو شەوەی کایا لەوێ نەبوون.
خەڵاتی سەرۆکایەتیی تورکیا
عەبدوڵا گولی سەرۆکی تورکیا خەڵاتی «گەورە»ی بەخشییە کایا پاش مەرگی لە ڕۆژی لە دایکبوونیدا لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣دا. یەکێ لەو ھۆیانەی دەکرێ ئەم سەرۆکەی تورکیا ئەو کارەی کردبێ ئەوەیە کە سەرۆک وەزیران ڕەجەب تەیب ئەردۆگان ڕێزی تایبەتی لە کایا گرت دوای ھاتنە سەر حوکم.
ناوبانگ
وێنۆک|ڕێزلێنانێک لە ناوبانگی کایا لە ئۆکمەیدانی، ئەستەنبوڵ، گرافیتییەکە نوسراوە: "تەنھا دەرمانێک بە گوێ بکێشرێ ئەحمەد کایایە"
لە تورکیا
پێش دەرچوونی لە تورکیا، جگە لە دەرکەوتنی تر، ١٣ ئەڵقە بەرنامەی کەناڵ دیی تورکی لە ١٩٩٥ بەناوەوە بووە بەناوی «کەشتییەکەی کاک ئەحمەد». ھەم بەھۆی ئاست و ئاخاوتنی لەگەڵ گوێگر، ھەم بەھۆی ڕووداوەکانی شەوی خەڵاتەکەوە، ناوبانگی کایا گەورەیە. جگە لەوەی ھەم ئەوانەی شەوی خەڵاتەکە ئازاریان دا دوای مەرگی داوای لێبوردنیان لێ کرد ھەم لەناو خەڵکیشدا باوە. ھەروا کتێبیش نوسراوە چ دەربارەی خۆی چ دەربارەی ھونەر و گۆرانییەکان، بۆ نموونە کتێبی «خوات لەگەڵ چاوەکەم» کە ھەمان ناونیشانی ئەلبومەکەی ٢٠٠١یەکە. زۆر لە ھونەرمەندە تورکەکانیش گۆرانییەکانی کایایان وتووەتەوە و بەناوبانگتریان کردوە.
لەناو کورد
زۆرێک لە گۆرانییەکان و کلیپەکانی کایا وەگێڕدراون بۆ سەر سۆرانی. زۆرێک لە شوێنەکانی باشووری کوردستان بەناوی ئەحمەد کایاوە ناونراون، لەوانە شەقامی کایا و پارکی ئەحمەد کایا لە سلێمانی. چەندین بەرنامە و دۆکومێنتاری لەسەر ژیانی کایا لەلایەن کەناڵە کوردییەکانیشەوە ئامادەکران و بڵاوکراونەتەوە. لەوانە، «کۆلارەکەم بوو بە تەلەوە» وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی بەناوی «ئەستێرەیەک ناوی ئەحمەد قایا بوو» لە کەناڵی گەلی کوردستان.
لە جیھان
کاتێ گۆرانیبێژی ئینگلیز ئەدێڵ گۆرانی Million Years Ago - ملیۆنێک ساڵ لەمەوپێش -ی بڵاوکردەوە لە میدیاکانی بەریتانیا ھەواڵی ئەوە بڵاوکرایەوە کە دەکرێ ئەدێڵ ئاوازی «تێکئاڵان بە ئازار»ی کایای بەکارھێنابێ لەبەر لێکچوونی ئاوازەکان. ڕەخنەگری تورک نەعیم دیلمەنەر بە تەلەگرافی بەریتانی وتوە: «باوەڕناکەم ئەدێڵ گوێی لە کایا گرتبێت». دەکرێ ھەواڵەکان تەنھا وروژاندن بێ بەڵام دەری دەخات کە کایا دەنگێکی ناسراوە لەدەرەوەی تورکیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
جۆر
زۆرێک لە گۆرانییەکانی کایا ھۆنراوەی شاعیری کورد یوسف خەیاڵۆغڵوو بوون و ئەم کردوونی بە گۆرانی. بە گشتی ئەو ھەڵبەستانەی کردوە بە گۆرانی کە لەگەڵ حەز و کەش و ھەوای ئەو دەمەی تورکیادا ئەگونجان. ئەمەش وای کردوە دوای خۆشی خەڵکێک لە تورکیا ھەن کە گوێگرتن لە گۆرانییەکانی ئەو بە گوێگرتن لە کەسێکی «خائین و تیرۆریست» ناو دەبەن. ناونیشانی ئەلبومەکانیش زیاتر ئەمە نیشان دەدەن، بۆ نموونە «تێکئاڵان بە ئازار»، «بەرم مەکەوە ئەسوتێی» و ھتد. ھەروا دوای دەرچوونی لە تورکیاش ئاشکراتر خۆی وەک دژی سیستمی دەوڵەتی تورکیا و پشتیوانی بۆ پەکەکە و جووڵانەوەی کورد لە تورکیا تۆختر کردەوە بۆ نموونە گۆرانیوتن بۆ عەبدوڵا ئۆجەلان بە گۆڕینی وشەکانی گۆرانی «بیری ئاشتی دەکەین» لە ڤیستیڤاڵی ئازادی و دیموکراسی لە میونیخ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
مەجدی قورئان
مەجدی قورئان یەک لەکەناڵەکانی تۆڕی ئاسمانی مەجدە، تایبەتە بە قورئان بەبەشداری چەند قورئانخوێنێکی گەورە. کە لەتەواوی جیھان و جیھانی ئیسلامی ناسراون. لەگەڵ نووسینی دەقی قورئانەکە ھەندێک جار واتای ووشەکان یان تەفسیری ئایەتەکە بە زمانەکانی ئینگلیزی و فەڕەنسی دەنووسێت.
کۆمۆنیزم
وێنۆک|ھێمای [[چەکوچ و داس سیبمبوڵی کۆمۆنیستەکان]] کۆمۆنیزم یان  کۆلاگری (communis) فەلسەفەیەکی ڕامیاری و کۆمەڵایەتییە، ھەروەھا بزووتنەوەی ڕامیاری، ئابووری و ئایدۆلۆژییە کە ئامانجی سەرەکی بریتییە لە دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی کە تێیدا خاوەندارییەتی ھاوبەش و ئامرازەکانی بەرھەمێنان بێنە کایەوە، ھاوکات چینەکانی کۆمەڵگا، پارە  و دەوڵەت نەمێنێت. کۆمۆنیزم بە فۆرمێکی تایبەت دادەنرێت لە ناو سۆسیالیزم.
کۆمۆنیزم چەندین قوتابخانەی بیرۆکەیی و فەلسەفیی جیاواز لە خۆدەگرێت، بە گشتی خۆی لە مارکسیزم و ئەنارکۆ-کۆمۆنیزمدا دەبینێتەوە لەپاڵ ئایدۆلۆژییە ڕامیارییەکانیش کە لە دەوری ھەردوو ھزردان، بەپێی کۆمۆنیزم پێکھاتەی کۆمەڵگای ئێستا سەرچاوەی لە سەرمایەداری، ھەروەھا شێوازی ئابووریی و ڕژێمی بەرھەمھێنانەکەی گرتووە. کۆمۆنیزم پێی وایە کە لەم شێوازەدا دوو چینی کۆمەڵایەتیی سەرەکی ھەن کە سەرچاوەی ھەموو کێشەکانن لەناوخۆی کۆمەڵگادا، ئەم کێشانەش لەڕێی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی چارەسەر دەکرێن. دوو چینە سەرەکییەکە پێکدێت لە پرۆلیتاریا (چینی کرێکار و زەحمەتکێش)، کە زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن لەناو کۆمەڵگادا، ھەروەھا زۆرترین کار و زەحمەتی دەبینن، لەبەرامبەردا بۆرژوازی (چینی سەرمایەدار)، کەمینەیەکن کە قازانج وەردەگرن لەسەر پشتی چینی پڕۆلیتار و خاوەنداریی تایبەتیان ھەیە. بەپێی شیکارییەکان شۆڕش وادەکات کە چینی کرێکار دەسەڵات بگرنە دەست و خاوەندارییەتی ھاوبەش (سۆشیال) لە بەرھەمھێنان دابمەزرێنن، ئەمەش بەبنەمای سەرەکی دادەنرێت لە گواستنەوەی کۆمەڵگا بەرەو کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیزم.
لە ساڵی ١٩١٧، کۆمەڵێک وڵات خۆیان بە وڵاتی کۆمۆنیستی ڕاگەیاند: ئەو وڵاتانە لە ژێر بنەمای مارکسیزم-لێنینیزم یان بەبەشێک لەوە بەڕێوەدەبران. دواتر لە ساڵانی بیستەکان، ھاوشانی سۆشیال دیموکراسی ئەوا کۆمۆنیزم بووە خواستێکی نێونەتەوەیی لەناو بزووتنەوە سۆسیالیزمییەکان. بەرفراوانبوونی یەکێتیی سۆڤیەت وەک یەکەم قەوارە و دەوڵەتی کۆمۆنیستی وایکرد کۆمەڵەی مارکسیزم-لێنینیزم و مۆدێلی ئابووریی سۆڤیەت بە جیھاندا بڵاوببێتەوە.  زاراوەی "دەوڵەتی کۆمۆنیستی" زیاتر لەلایەن مێژوونووس و شارەزایانی زانستە ڕامیارییەکان و میدیا ڕۆژاواییەکان بەکاردێت بۆ ئەو وڵاتانەی کە لەلایەن لایەنێکی کۆمۆنیستی بەڕێوە دەبردرێن، بەڵام خودی ئەو وڵاتانە ئەو زاراوەیە بۆخۆیان بەکارناھێنن یانیش ئەوە ڕاناگەیەنن کە گەیشتوونەتە بەدەستھێنانی کۆمۆنیزم، ئەو وڵاتانە خۆیان بە وڵاتێکی سۆشیالیستی دادەنێنن و خۆیان وا دەنوێنن لە پڕۆسەی بنیاتنانی سۆسیالیزمن. ئەو وڵاتانە چەمکەکانی دیموکراسی نەتەوەیی، دیموکراسی گەل، وڵاتی سۆشیالیستی ھەروەھا وڵاتی کرێکاران و ڕەنجدەرانیان لە خۆناوە. ھەندێک لە ئابووریزانان و بیرمەندان مشتوومڕی ئەوە دەکەن کە لەبواری جێبەجێکردندا ئەوا بەشێک لەو وڵاتانەی کە خۆیان بە کۆمۆنیست زانیوە ئەوا لە ڕاستیدا لە فۆڕمی وڵاتێکی کاپیتالیست(سەرمایەدارن). یانیش چەمکی ئابووری کۆمۆنیزمیان جێبەجێ نەکردووە، بەو پێیەی کە زۆربەی پێناسەکان دەربارەی کۆمۆنیزم ئەوە پشاندەدەن کە بریتییە لە بیرۆدزێکی ئابووری.
چۆمغۆلو
چۆمغۆلو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری پەنجە عەلی باکوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
کۆمۆنیزم
سەرەتای کۆمۆنیزم
دواتر بیرۆکەی کۆمۆنیزم لە سەدەی شازدەھەم گەڕایەوە، ئەمەش لەلایەن نووسەری ئینگلیز تۆماس مۆری بوو. لە ساڵی ١٥١٦، مۆری لە نامەی توێژینەوەکەیدا بەناوی ئوتۆپیا ئەوا وێنای کۆمەڵگای کرد لەسەر بنەمای خاوەندارییەتی ھاوبەشی موڵک کرد، کە تێیدا کەسی فەرمانڕەوا بەڕێوەی دەبرد لەڕێی پێشکەشکردنی داواکاریی و ھۆکار. لە سەدەی حەڤدەھەم، بۆ جارێکی دیکە کۆمۆنیزم دەرکەوتەوە ئەوەش کاتێک بوو لە ئینگلتەرا لەلایەن گرووپێکی کریستیان بەناوی دیگەرز داوای لەناوبردنی خاوەندارییەتی تایبەت بۆ زەوی کرا. لە کتێبی کرۆونێل و کۆمۆنیزم (١٨٩٥)، ئێدوارد بەرنشتاین مشتوومڕی ئەوە دەکات کە چەند کۆمەڵەیەک لەماوەی شەڕی ناوخۆیی ئینگلتەرا کۆمەڵێک بیرۆکەی کۆمۆنیستی (بەتایبەت لەلایەن کۆمەڵەی دیگەرز) ھاتنە پێشەوە. ڕەخنەگرتن لە خاوەندارییەتی تایبەتی بەردەوامی ھەبوو لە سەردەمی ڕووناکبیریی سەدەی ھەژدەھەم، لە نموونەشدا بیرمەند ژان ژاک ڕوسۆ لە فەڕەنسا. لە دوای شۆڕشی فەڕەنسا، کۆمۆنیزم وەک ڕێبازێکی ڕامیاریی دەرکەوت.
لە سەدەی نۆزدەھەم، کۆمەڵێک چاکسازی کۆمەڵایەتی لە فۆرمی کۆمۆنیزم دەربارەی خاوەندارییەتی ھاوبەش پەیدا بوون، ئەو کۆمەڵانە کاریگەریی و ھێزی ئایینیان بە کاری چاکەکاری و مرۆیی گۆڕی. لە دیارترین کەسایەتییەکانی ئەو سەدەمە، ڕۆبێرت ئۆین بوو کە کە لە ساڵی ١٨٢٤ شارۆچکەی نیوھارمۆنی، ئیندیانای لە ئەمریکا کڕی بۆ درووست کردنی کۆمەڵگایەکی ئەپتۆپیا؛ شارل فووریێ کەسایەتییەکی دیکەی ئەو سەردەمە بوو، کە شوێنکەوتووەکانی لە ساڵی ١٨٤١ کۆمەڵگایەکیان بەناوی برووک فارم پێکھێنا.
چۆمغۆلو
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کۆمۆنیزم
سەرەتای کۆمۆنیزم
دواتر لە سەدەی نۆزدەھەم لە ئەورووپا، کۆمۆنیزم لەناو بزووتنەوەی سۆسیالیزم گەشەی سەند. ھەر کە شۆڕشی پیشەسازی دەرکەوت، سۆسیالیستەکان لۆمەی کاپیتالیزمیان دەکرد لەمەڕ کێشەکانی پڕۆلیتاریا. لەناو ئەو ڕەخنەگرانەش لە دیارترینیان کارل مارکس و ھاوڕێکەی فرێدریش ئەنگڵس بوون. لە ساڵی ١٨٤٨، مارکس و ئەنگلس بەیەکەوە پێناسەیەکی نوێیان بۆ کۆمۆنیزم کرد لەڕێی بڵاوکراوەکەیان کە مانیفێستی کۆمۆنیزم بوو.
یەکێتیی سۆڤیەت
لە ساڵی ١٩١٧، بە سەرکەوتی شۆڕشی ئۆکتۆبەر ئەوا پارتی بۆلشێڤیک بەڕێبەرایەتی ڤلادمیر لێنین دەسەڵاتی وڵاتی لە ڕووسیا گرتە دەست، بەمەش بۆلشێڤیک بووە یەکەم پارتی کۆمۆنیستی بگاتە ئەو پلەیە. دوای شۆڕش، دەسەڵاتەکانی وڵات ڕادەستی کۆنگرێسی سۆڤیەتی کران کە بۆڵشێڤیکییەکان زۆرترینی پێکھاتەکەی بوون. ئەم ڕووداوە لە ناوخۆی بزووتنەوەی مارکسیزم بووە جێی مشوومڕ. مارکس پێشبینی ئەوەی کردبوو کە سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم لەلایەن دەوڵەتێکی سەرمایەدار و گەشەسەندوو ھەڵدەقووڵێت. بەڵام، ئەو ھەڵقووڵانە لە ڕووسیا ڕوویدا کە یەکێک بووە لە ھەژارترین وڵاتی ئابووری لە ئەورووپا و لەڕووی پیشەسازیشەوە بچووک بوو. مارکس ئەوەشی گوتبوو کە دەشێت ڕووسیا لە قۆناغی دەسەڵاتی بۆرژووازی پازبدات.
مێنشێڤیکەکان کۆمەڵەیەکی بچووک بوون، ئەوان بەر لە لێنین پلانی ئەوەیان ھەبوو کە شۆڕشێکی سۆسیالیزمی لە ڕووسیا ڕابپەڕێنن ئەمەش پێش ئەوەی کە ڕژێمی سەرمایەداری لە وڵاتەکە گەشە بسێنێت. بۆلشێڤیک لەڕێی درووشمی "ئازادی، نان و زەوی" گەیشتنە دەسەڵات، کە ئەمەش لەوکاتەدا بۆچوونی خەڵکی گشتی لەگەڵدا بوو بۆ کۆتایی ھێنان بە بەشداریی ڕووسیا لە جەنگی جیھانیی یەکەم. لەو دەمە چینی جوتیاران داوا چاکسازیان لە ڕێساکانی زەوی دەکرد. دواتر لە ساڵی ١٩٢٢، یەکێتیی سۆڤیەت دامەزرا.
دوابەدوای چەسپاندنی شێوازی دیموکراتی ناوەندی لێنین، ئەوا پارت ڕژێمی ھەڕەمیی دامەزراندن بۆ ئەندامان و شانە چالاکەکان کە تەنیا لەو کادیرانە پێکھاتبوون کە لەلایەن ئەندامانی باڵای پارتەوە جێی متمانەبوون.
لە ساڵانی ١٩٣٦ بۆ ١٩٣٨ لە دادگاییەکانی مۆسکۆدا، کۆمەڵێک لە ئەندامانی بۆلشیڤیک کە پێشتر ڕۆڵی بەرچاویان ھەبوو لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ و یانیش لە حکوومەتەکەی لێنین بەدواوە؛ لەنێویاندا لێڤ کامینیڤ، گریگۆری زینۆڤیڤ، ئەلێکسی ریکۆڤ و نیکۆلای بوکارین بە تاوانبار لە قەڵەمدران بە درووستکردنی پلانگێڕی لەدژی یەکێتیی سۆڤیەت، دواتریش لەسێدارە دران.
جەنگی سارد
لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، یەکێتیی سۆڤیەت وەک وڵاتێکی کاریگەر و زلھێزی پیشەسازیی دەرکەوت، ھێزی سۆڤیەت لە بەرەی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا بوو لەگەڵ بەشێکی ئاسیا. لە ئەنجامی جەنگەکەدا، کۆلۆنیالیزیمی ئەورووپی و ئیمپراتۆریەتی ژاپۆنی لەناوچوو بۆئەمەش بزاڤی سەربەخۆیی، چەپ و کۆمۆنیستەکان ڕۆڵی بەرچاویان لەوەدا ھەبوو. مۆدێلی حکوومەتی مارکسی-لێنینی بەھاوکاری یەکێتیی سۆڤیەت گەیشتە وڵاتانی بولگاریا، چیکۆسلۆڤاکیا، ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، پۆلەندا، ھەنگاریا و ڕۆمانیا. ھەروەھا لەلایەکی دیکەوە لە یووگۆسلاڤیا، جۆزیپ برۆز تیتۆ حکوومەتێکی مارکسی-لێنینی ڕاگەیاند، بەڵام ڕامیاری سەربەخۆی تیتۆ وایکرد کە سیستمی وڵاتەکە لە فۆرمێکی کۆمۆنیزمی بباتە تیتۆیزم. ھەر لەدوای جەنگی جیھانیی دووەم، ئەلبانیا ش وەک وڵاتێکی دیکە بەشێوەی سەربەخۆ بە مۆدێلی مارکسی-لێنینی بەڕێوەدەچوو. لەو دەمە واتە لە سەدەی بیستەم، کۆمۆنیزم وەک دژ و ھەڕەشەیەک تەماشا دەکرا بۆ زۆرینەی وڵاتانی سەرمایەداری ڕۆژاوا.
ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت
لە ڕۆژی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١، بڕیاردرا یەکێتیی سۆڤیەت ھەڵبوەشێندرێتەوە. ئەمەش لە ئەنجامی بڕیارنامەی ١٢٨-ھ بوو کە لەلایەن دادگای باڵای یەکێتیی سۆڤیەت دەرچوو.
ئەم بڕیارە بووە ھۆی سەربەخۆبوونی ھەریەکێک لەو کۆمارانەی کە یەکێتیی سۆڤیەت لەخۆی گرتبوون. میخائیل گۆرباچۆڤ (ھەشتەم و کۆتا سەرۆکی یەکێتیی سۆڤیەت) دەستی لەکارکێشایەوە و کۆتایی بەو پۆستە ھێنا، ھەروەھا کۆنتڕۆڵی سیستمی چەکی ناوەکیی سۆڤیەت و سەرۆکایەتی دا بە سەرۆکی ڕووسیا بۆریس یێڵتسین. لە ئێوارە کاتژمێر ٧:٣٢ خولەک، ئاڵای سۆڤیەت لە کۆشکی کرملین لە مۆسکۆ ھێنرایە خوارەوە و لەجێگای ئەو ئاڵای ڕووسیا بەرزکرایەوە کە پێش دامەزراندنی سۆڤیەت ھەبوو.
بەر لەو ڕووداوانە، لە ماوەی مانگەکانی ئاب بۆ کانوونی یەکەمی ١٩٩١، ھەموو کۆمارەکانی یەکێتیی سۆڤیەت لەو یەکێتییە ھاتنە خوارەوە. حەفتەیەک بەر لە ھەڵوەشاندنەوەی فەرمی، یانزدە لەو کۆمارانە واژوویان لەسەر پڕۆتۆکۆڵی ئەلما ئەترا کرد کە سەربەخۆیی بەو وڵاتانە دا و لە سۆڤیەت دەرچوون.
کۆمۆنیزم دوای سۆڤیەت
لە ئێستادا، ئەو وڵاتانەی کە بەڕێوەدەچن لەژێر ئایدۆلۆژیای مارکسی-لێنینی و لە ژێر کۆنتڕۆلی سیستمی تاک پارتن ئەوا ھەریەکە لە کۆماری گەلی چین، کووبا، لاوس، ڤیەتنام لە خۆ دەگرێت. لە ئێستادا کۆریای باکوور خۆی لە ژێر ئایدۆلۆژیای تایبەتی خۆی بەناوی جوچە دەبینێتەوە، کە ئایدۆلۆژیایەکی چەپە و بەگەشەپێدانی مارکسیزم-لێنینیزم دادەنێن.
پارتە کۆمۆنیستییەکان لە وڵاتانی دیکە وەک لایەنێکی گرنگ ماونەتەوە. پارتی کۆمۆنیستی باشووری ئەفریقا ھاوبەشە لە سەرۆکایەتیکردنی کۆنگرێستی نیشتمانیی ئەفریقا. لە ھیندستان، پارتی کۆمۆنیست ڕێبەرایەتی لە ویلایەتی کێرالا دەکات. لە نیپال، پارتە کۆمۆنیستییەکان زۆرینەی پەرلەمانی وڵاتەکە پێکدەھێنن. تا ٢٠١٦، پارتی کۆمۆنیستی بەڕازیل بەشێک بووە لە ھاوپەیمانە سەرەکییەکەی پارتی سۆسیالیست دیموکراتی ئەو وڵاتە.
کۆماری گەلی چین پێداچوونەوەی بۆ بەشێک لە ڕامیارییەتەکانی سەردەمی ماو کرد، لە ساڵی ١٩٧٨ چاکسازیی لە بواری ئابووری بەڕێبەرایەتی دینگ شیاوپینگ، سەرۆکی وڵات دەستی پێکرد، لەوکاتەدا ڕێژەی ھەژاری لە وڵاتەکە ٥٣٪ نزمکرایەوە بۆ تەنیا ٦٪ لە ساڵی ٢٠٠١، دواتریش لە ساڵی ٢٠٢١ ئەوە ڕاگەیەندرا کە ڕێژەی ھەژاری گەیشتۆتە نزیکی ٠٪ لە دانیشتوان. ھەندێکجار ئەم چاکسازییەی چین وە پاشەکشە و ھەنگاونان بۆ بوون بە وڵاتێکی ڕژێم سەرمایەداریی لەقەڵەم دەدرێت، بەڵام پارتی کۆمۆنیستی چین لەبارەی ئەوە دەڵێت کە ئەو چاکسازییانە خۆگونجاندنن لەگەڵ سەردەمی دوای سۆڤیەت و جیھانی واقعییەتی ئەمڕۆ کە پێویستە قەبارەی بەرھەمھێنان زیاد بکرێت.
کۆمۆنیزمی مارکسی
بە گوێرەی بیردۆزی مارکسیزم، ناکۆکی نێوان چینەکان لە کۆمەڵگا سەرمایەدارییەکانەوە درووست دەبێت بەھۆی دژیەکبوون لە سەر بابەتی ماددی لەنێوان لایەنی خۆسەپێنەر و لایەنی پڕۆلیتاریای چەوساوە. مەبەست لە پڕۆلیتاریا ئەو چینەیە کە کاردەکات بۆ مووچە وەک کرێکارێک کە بەرھەم و خزمەتگووزاری دێنێتە کایەوە، ھەروەھا چینی بەرامبەر یان خۆسەپێنەر ئەوا چینی بۆرژوازییە، بریتییە لەو چیننەی کە دەسەڵات و خاوەندارییەتی بەسەر بەرھەم ھەیە، سەرمایەدار قازانج و سامانەکەی لەو زیادەبەرھەمانە دەردەھێنێت کەلەسەر ڕەنجی چینی پڕۆلیتاریا بەرھەم ھاتوون.
سیمبوولی کۆمۆنیستی
چەکوچ و داس. نیشانێکە و بەگشتی پێوەندی بە کۆمۆنیزمەوە ھەیە. چەکوچ شاندەری کارە لە پیشەدا و داسیش نوێنەری کارە لە وەرزێڕیدا. لە ھەندێک لەو وڵاتانەی کە حیزبی کۆمۆنیست نایاسایین، ئەم نیشانەیە پاوان کراوە. ئەم وڵاتانە بریتین لە: مەجارستان، لاتڤیا و پۆڵەندا.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنارکیزم پۆل:سۆشیالیزم پۆل:چاندی سیاسی پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی پۆل:مارکسیزم-لێنینیزم
قومسەنگیر
قومسەنگیر شارۆچکەیەکی شارستانی قومسەنگیرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٨٧٢٤ کەسە.
دەمارەگوێزەرەوە
وێنۆک|دەمارەگوێزەرەوە
دەمارەگوێزەرەوە (بە ئینگلیزی: Neurotransmitter) ماددەیەکی کیمیایییە، دەمارەڕاگەیاندنەکان بە گەیەنکەی دەماریدا دەگوازێتەوە.
سەرچاوە
پۆل:زانستی دەماری
بڕیارنامەی ٤٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٤٣‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٧٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
برۆکن ھیڵ، نیو ساوت وێلز
سەرچاوە
پۆل:پرۆکن هیڵ پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:شارۆچکەکانی نیو ساوت وێلز
١٩٨٤
ساڵی ١٩٨٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٨٤
مارتین گارکس
مارتین جێرارد گاریتسن،  پیشەگەرانە ناسراو بە مارتین گارکس دی جەی و بەرھەمھێنەری تۆماری ھۆڵەندییە کە لە ئامستێلڤین لەدایکبووە. "Animals" ,"In the Name of Love" ,"Scared to be Lonely" بەناوبانگترین تاکەگۆرانییەکانی مارتینن. ئەو بۆ ٣ ساڵی بەدوای یەک پلەی یەکەمی ھێنا لە پێرستی باشترین ١٠٠ دی جەیەکانی دی جەی ماگ (٢٠١٦، ٢٠١٧، ٢٠١٨).
ئەو لە فیستیڤاڵی مۆسیقی وەک کۆچێلا، کارنیڤاڵی ئیلیکتریک دەیزی، فیستیڤاڵی ئەڵترا میوزیک، تومۆرۆلاند و کریمفیڵدس بەشداریکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:زیندووان
دژەپەیداکەر
وێنۆک|ئانتی جین و ئانتی بادی
دژەپەیداکەر (بە ئینگلیزی: Antigen) ماددەیەکە، وەڵامدانەوەی بەرگری چالاک دەکات.
سەرچاوە
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
تۆڕی ئاسمانی مەجد
تۆڕی ئاسمانی مەجد یەکە لە تۆڕە ئاسمانییەکانی سعودیەیە، پەیوەستە بە شەریعەتی ئیسلامەوە، لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ی زاینی - ١ی ڕەمەزانی ١٤٢٣ی کۆچی دەستی بە پەخشکرد. کەناڵەکانی مەجدی ئاسمانی و مەجدی قورئان و مەجدی فەرموودەی پێغەمبەر کراوەن. بەڵام ئەوانی تر دەبێت بەشداری بکەیت و پارە بدەیت. کەناڵە داخراوەکانی مەجد تەنھا لەسەر ئامێری تایبەتی مەجد ((ھیوماکس)) دەکرێتەوە.
دەشتیلۆک
دەشتیلۆکا یەکێکە لە گوندەکانى شارۆچکەی خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
تۆڕی ئاسمانی مەجد
بەڕێوەبەری گشتی دەزگاکە ((شێخ حەمەد موحەممەد غەماس))ە
دەشتیلۆک
دەکەوێتە بەشی ڕۆژ ئاوای شاڕۆچکەی خەلیفان
تۆڕی ئاسمانی مەجد
ماڵپەڕی فەرمی
مەجدی گشتی
دەشتیلۆک
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
ھەمزە
ھەمزە یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردییە. کە نیشاندەری نەبزوێنی glottal stopە کە لە ستانداری IPAدا ھێمای [ʔ] بۆ دانراوە. لە فەرھەنگەکانی کوردیی ناوەندیدا یەکەم پیتە.
فۆنیم بوونی ھەمزە لە کوردیدا
بە بیروڕای ئێرنێست مەکارس، ھەمزە لە زمانی کوردیدا فۆنیمە و مانا دەگۆڕێت بەڵام بەکارھێنانی کەمترە. لە کۆتایی بڕگەدا تەنھا لە کاتێکدا دێت کە کۆتایی وشەش بێت، وەکوو «نەء (nǝ́ʔ)».
بە بیروڕای دەیڤید نیل مەکێنزی، ھەمزە (glottal stop) لە شێوەزاری ئاکرێدا (نوێنەری سەرەکیی گرووپی کوردیی باکووری) جیاوازیی مانایی دروست ناکات و فۆنیم نییە. لە ھەر بڕگەیەک کە بە بزوێنەوە دەست پێ بکات گۆ دەکرێت، بەڵام ھەر ئەو بڕگەیە ئەگەر بکەوێتە نێوانی وشەوە ھەمزەکەی گۆ ناکرێت؛ وەک «ئاخڤیت» و «باخڤیت». ھەروەھا دەڵێت کە لە شێوەزاری سلێمانیشدا (نوێنەری سەرەکیی گرووپی کوردیی ناوەندی) جیاوازیی مانایی دروست ناکات و ناکرێت بە فۆنیمی بزانین بەڵام لە ھەندێ وشەدا کە لە عەرەبییەوە ھاتوونەتە ناو کوردی مانا دەگۆڕن: وەکوو سوئال (su'āl پرسیار) و سواڵ (swāꝉ گەدایی)
ھەمزە لە عەرەبیدا
وێنۆک|150px|ھێمای ھەمزە دوو جۆری ھەمزە لە عەرەبیدا ھەیە:
لە زمانی عەرەبیدا ھەمزە لە نێوان ٢٨ پیتی ئەلفوبێی عەرەبیدا نییە و زۆرتر وەک ھێمایەک لە سەر پیتەکانی تردا بە کار دێت. پیتەکانی «ا و ی» دەبن بە کورسی بۆ ھێمای ھەمزە (ء) و پیتەکانی «أإؤئ» دروست دەکەن. بۆ ھەمزەی وەسڵ ھێمای ھەمزە نانووسرێت و ئەگەر پێویست بێت لە «ٱ» (U+0671) کەڵک وەردەگیررێت. بەڵام لە ھەمزەی قەتعدا ھەموو کاتێک ھێمای ھەمزە دەنووسرێت:
نووسینی ھەمزە لە کوردیدا
ئاڵۆزیی نووسینی ھەمزە لە عەرەبیدا بووەتە ھۆی دروست بوونی کێشە بۆ زمانەکانی تر کە ئەلفوبێکەیان لە عەربییەوە وەرگیراوە. بۆ نموونە لە زمانی فارسیدا وشەی xāneʔī بە مانای «خانوویەک» لە لایەن کەسانی جیاوازوه بە «خانه‌ای» و «خانه‌ئی» و «خانه‌یی» نووسراوە.
بەڵام لە کوردیدا بەم شێوە چارەسەر کراوە:
نموونەی بەکارھێنانی ء :
مەکێنزی پێی وایە کە نووسینی ھەمزە لە کوردیدا پێویست نییە. ئەگەرچی وشەی ھەمزەی بە کار نەھێناوە بەڵام بە شرۆڤەکانیدا ڕوونی دەکاتەوە کە ھەموو glottal stop ـێک لە کوردیدا ھەمزەی وەسڵە و بە پێی پێوەری خەتی عەرەبی نابێت بنووسرێن. ئێستا کە بە تایبەتی لە شێوەزاری سلێمانیدا دەنووسرێت بە نیشانەی باش تێ نەگەیشتنی کورد لە خەتی عەرەبی دەزانێت.
دیاکۆ ھاشمی، واتای «ئاوەڵبزوێن»ی بۆ ھەمزە بە کار ھێناوە چونکە هەموو کاتێک لەگەڵ بزوێنێکدا دێت (ئا، ئە، ئو، ئوو، ئۆ، ئی، ئێ). تەنانەت ئەگەر لە وشەیەکی وەکوو «ئسفەهان، ئدوارد» بیبینین لە ڕاستیدا دوای هەمزەکە لەوانەشدا دەنگی بزوێن هەیە، بەڵام لەم دوو نموونەیەدا دەنگی بزرۆکە دەکەوێتە نێوانیان کە نانووسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:پیتە عەرەبییەکان
پەنج (قومسەنگیر)
پەنج شارۆچکەیەکی شارستانی قومسەنگیرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٢٦٤٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
بەھروز کەنگەرلی
بەھروز شیرالی بەی ئۆغلو کەنگەرلی (بە ئازەری: Bəhruz Şirəlibəy oğlu Kəngərli؛ ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٨٩٢، نەخچیڤان – ٧ی شوباتی ١٩٢٢، نەخچیڤان) نیگارکێش و گرافیک ھونەرمەندێکی ئازەربایجانی بووە. یەکێک بوو لە یەکەم نوێنەرانی پیشەیی ھونەرە بینراوەکانی ئازەربایجان و دامەزرێنەری نیگارکێشانی ئیزاڵی واقیعی ئازەربایجان بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢ پۆل:مردووانی ١٩٢٢ بەھروز کەنگەرلی پۆل:گەلی ئازەربایجانی سۆڤیەت پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ پۆل:نیگارکێشانی سۆڤیەت پۆل:خەڵکی سۆڤیەت پۆل:مردووانی ٢٠١٤
مازگێرد
مازگێرد، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دێرسم ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٨٫٤٠٤ کەس بووە، کە نزیکەی ١٫٧١٢ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم
ئانری ڕۆشفۆر
ئانری ڕۆشفۆر ڕۆژنامەوان و سیاسیی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠ پۆل:مردووانی ١٩١٣ پۆل:وەزیرانی حکوومەتی فەڕەنسا پۆل:نووسەرانی پاریسی
چەوسانەوەی کوردانی فەیلی لە سەردەمی سەدام حوسێن
چەوسانەوەی کوردانی فەیلی چەوسانەوەی شێوازمەندی کوردانی فەیلی لەلایەن سەدام حوسێن لەنێوان ١٩٧٠ و ٢٠٠٣ بوو. ھەڵمەتانی تاراندراوی، کۆچ پی کردن و فڕین کە بوون بەھۆی ئاوارەییی کوردانی فەیلی لە خاکی تایبەت بەباووباپیریان لە عێراق. چەوساندنەوە کاتێک دەستی پێ کرد کە ژمارەیەکی گەورەی کوردانی فەیلی کەوتنە بەر ھەڵمەتێکی گەورە لەلایەن ڕژێم کە کوردانی فەیلی لە ڕەگەزی عێراقی بێبەش بکات و ئەوانی ھەروەک ئێرانی ڕەچاو کرد. لەسێدارەدان لە ساڵی ١٩٧٩ لە بەغداد و خانەقین دەستی پێ کرد و پاشان بۆ بەشەکانی دیکەی عێراق و ناوچە کوردییەکان و بڵاو بوونەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان لە عێراق پۆل:چەوساندنەوەی کوردان پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان پۆل:سەددام حوسێن
ھایدرۆکسی پرۆجێسترۆن ئاستەیت
وێنۆک|١٧-ئەسیتۆکسی پرۆجێسترۆن (ھایدرۆکسی پرۆجێسترۆن ئاستەیت) ھایدرۆکسی پرۆجێسترۆن ئاستەیت (OHPA)، لەژێر ناوی بازرگانی (پرۆدۆکس Prodox) دەفرۆشرێت، دەرمانێکی پرۆجستینی کاریگەرە لە ڕێگەی دەمەوە، پەیوەندیدارە بە ھایدرۆکسی پرۆجێسترۆن کاپرۆیت کە لە پزیشکی بۆ پزیشکی ئاژەڵان بەکارھاتووە       بەگوێرەی ڕێپۆرت ھەروەھا لە کۆنترۆلی دووگیانیش بەکارھاتووە
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:پڕۆجێستۆجین ئیستەرەکان پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان پۆل:پڕێگنانێکان
جاکی شرۆف
جاکی شین کابوبھای لە ١ی شوباتی ساڵی ١٩٥٧ لەدایکبووە. جاکی شرۆف ئەکتەرێکی ھیندییە. کە لە فیلمەکانی بۆلیوود دا دەردەکەوێت. وە بە نۆ زمانی جیاواز وەک: ھیندی، کەنەدی، بونجابی، بێنگالی، ئۆریا و... بەشداری لە ٢٠٧ فیلمدا کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم
کانی عارەبان
کانی عارەبان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی عارەبان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تیژە و لە باشوور لەگەڵ گوندی گەزەڵان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قوڕاوە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی فەقێ میرزا.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٩٨٥
ساڵی ١٩٨٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٨٥
ناوە بازنە
thumb|بازنەی دەوردراو |250px لە ئەندازەدا ناوە بازنە (Inscribed circle) یان بازنەی دەوردراوی سێگۆشە گەورەترین بازنەیەکە لە ناو سێگۆشەیەکدایە و لە ھەر سێ لای سێگۆشەکە دەکەوێت.
چەقی ناوەبازنە
چەقی ناوەبازنە دەکەویتە سەر ئەو خاڵەی ھەر سێ لەتکەرەکانی سێگۆشە لەوێدا یەکتر دەبڕن.
نیوەتیرەی ناوەبازنە
ئەگەر a, b, c سێ لای سێگۆشەیەک و S ڕووبەری سێگۆشەکە بێت و ، نیوەتیرەی ناوەبازنەی سێگۆشە بریتییە لە:
بەپێی ھاوکێشەی ھێرۆن نیوەتیرەی ناوەبازنە بریتییە لە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی پۆل:بازنەکان
کنەک
کنەک یەکێکە لە گوندەکانى شارۆچکەی خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
پێڕستی کەساتییەکانی شتە نامۆکان
وێنۆک|برایانی دەفەر و کاستی سەرەکیی وەرزی دووەمی شتە نامۆکان [[کۆمیک کۆنی سان دیێگۆی سەرتاسەریی ٢٠١٧]] شتە نامۆکان زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی خەیاڵی زانستیی ترسناکە کە بۆ نێتفلیکس دروستکراوە لەلایەن برایانی دەفەرەوە، کە لە شاری خەیاڵیی ھۆکینس، ئیندیانادایە، لە ١٩٨٠کان. یەکەم وەرز، کە لە تشرینی دووەمی ١٩٨٣دا ڕوودەدات، سەرنج دەخاتە سەر لێکۆڵینەوەکانی دیارنەمانی کوڕێکی لاو بەناوی ویڵ بایەرس کە لە نێوانیدا ڕووداوی سەرووسروشتی ڕوودەدەن لە شارەکەدا، وەک دەرکەوتنی کچێک بە توانای دوورەجووڵەوە کە یارمەتی ھاوڕێکانی ویڵ دەدات لە گەڕانەکەیاندا. وەرزی دووەم، ناونراو بە شتە نامۆکان ٢، ساڵێک دوای وەرزی یەکەم ڕوودەدات، و سەرنج دەخاتە سەر ھەوڵەکانی کەسایەتییەکانە تا بگەڕێنەوە بۆ دۆخی ئاسایییان و دەرەنجامەکانی ڕووبەڕووی دەبنەوە بەھۆی وەرزی یەکەمەوە، ھەروەھا کەسایەتیی نوێش زیاد دەکات وەک ماکس مەیفیڵد و زڕبراکەی بیڵی ھارگرۆڤ، و خۆشەوەیستە نوێیەکەی جۆیس بۆب. وەرزی سێیەم، شتە نامۆکان ٣، لە ھاوینی ١٩٨٥دایە، و سەرنج دەخاتە سەر کەسایەتییە سەرەکییەکان کە گەورە دەبن و لە منداڵیان دەردەچن و ڕووبەڕووی ھەڕەشەی دیکە دەبنەوە، و کەسایەتی نوێش زیاد دەکات وەک ھاوکاری ستیڤ، ڕۆبن. یەکەم وەرز لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٦ بڵاوکراوەیەوە لە نێتفلیکس؛ وەرزی دووەم کە لە نۆ ئەڵقە پێکھاتبوو لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە؛ و سێیەم وەرز کە لە ھەشت ئەڵقە پێکھاتبوو لە ٤ی تەممووزی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.
زنجیرەکە لە کاستێکی پڕ ئەستێرە تێدایە، کە پێکدێت لە وینۆنا ڕایدەر، دەیڤد ھاربەر، فین وۆڵفھارد، میڵی بۆبی بڕاون، گەیتن ماتەرازۆ، کەیڵەب مەکڵاکڵین، ناتالیا دایەر، چارلی ھیتن، کارا بوۆنۆ و ماتیو مۆدین. نۆوا شناپ و جۆو کیری ڕۆڵی دووبارەبووەوەیان ھەبووە لە وەرزی یەکەم و دواتر بەرزکراوەتەوە بۆ کاستی سەرەکی لە وەرزی دووەمدا، لەگەڵ سەیدی سینک، دەیکرێ مۆنتگۆمەری، شۆن ئاستن, و پۆڵ ڕەیزەر. مایا ھاوک بەشداریی کاستی وەرزی سێیەمی کرد، و پریا فێرگیوسن بەرزکرایەوە بۆ کاستی سەرەکی. برێت گێڵمان ڕۆڵی دووبارەبووەوەی ھەبوو لە وەرزی دووەم و سێیەم، پێس ئەوەی بەرز بکرێتەوە بۆ کاستی سەرەکی لە وەرزی چوارەم.
ئەم پێڕستە پێکدێت لە کاستی سەرەکی، ھەموو ئەستێرە میوانەکان لە ڕۆڵی دووبارەبووەوەیان ھەبووبێت، و ھەر ئەستێرەیەکی میوانی دیکە کە بەشێوەیەکی تر ناسراو بێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
*
مەسعوود محەممەد
مەسعوود محەممەد (١٩١٩، کۆیە – ١ی نیسانی ٢٠٠٢، ھەولێر) بیرمەند، توێژەر، و نووسەرێکی کورد بوو. بە زمانەکانی کوردی و عەرەبی بەرھەمەکانی دەنووسین.
ژیان
مەسعوود محەممەد لە ساڵی ١٩١٩ لە کۆیە لە بنەماڵەیەکی ئایینی ھاتووەتە دنیا. گەشتی خوێندنی لە ساڵی ١٩٢٦دا لە کۆیە دەست پێ کردووە و قۆناغی ناوەندی و ئامادەیی لە ھەولێر ساڵی ١٩٤٠ تەواوکردووە و ساڵی ١٩٤٥یش کۆلێژی مافی لە بەغدا تەواوکردووە و بووەتە پارێزەرێکی یاساناس. لە خوێندنی کۆلیژی مافدا ھاوپۆل و دۆستی دڵسۆزی دڵداری شاعیر بووە و بە یەکەوە زۆربەی ئێواران سەردانی ساڵۆنی وێژەی خاتوو (بەھیە فەرەجوڵڵا)ی کچە کوردی میسریان لە گەڕەکی ئەعەزمیەی بەغدا کردووە، ئەوسا ئەو خاتوونە زانایەی کورد مامۆستای (کۆلیژی کچان) بووە لەبەغدا. لەو ماڵەدا بەردەوام کۆڕی فەلسەفی و ھزری دەبەسترا.
کارەکان
مامۆستا مەسعوود لەوساوە بیری کەوتە سەر فەلسەفە و شیکردنەوەی دیاردەی کۆمەڵایەتی و ئابووریی. ئەو مامۆستا لێھاتووە لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری دا گەلێک فەرمانی گرتە ئەستۆ وەک: نوێنەری خەڵکی ناوچەی کۆیە لە پەرلەمانی عێراق لە ھەردوو دەورەی ساڵانی ١٩٥٣ و ١٩٥٤ و لەدوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨یش کرا بە ئەندامی لیژنەی چاکسازیی کشتوکاڵ لە عێراقدا و لەگەڵ چەند یاساناسێکی دیکەدا یاسای چاککردنی کشتوکاڵ و ئاودێریی داناو ئەو یاسایە لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨دا بەناوی (یاسای چاککردنی کشتوکاڵ لە کۆماری عێراق) دا بڵاوکرایەوە. مامۆستا مەسعوود محەممەد لە ساڵی ١٩٦٤دا بەناوی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان کرایە وەزیری دەوڵەت لە کابینەی (تاھیر یەحیا) دا، تاکو ساڵی ١٩٦٥ و لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا کرا بە ئەندام لە (ئەنجومەنی گشتی خدمە) و لەپاش دامەزراندنی (کۆڕی زانیاری کورد) لە ٢٩ی ئابی ١٩٧٠ دا لە شاری بەغدا کرا بە ئەندامی کارای ئەو کۆڕەو بەجێگری سەرۆکی دەستەی کۆڕ و کاتێکیس لە دوای ھەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا (کۆڕی زانیاری عێراق - دەستەی کورد) مامۆستا مەسعوود وەک سەرۆکێکی کارا لە کۆڕ مایەوە.
بیروبۆچون
مامۆستا مەسعوود محەممەد جگە لەوەی بیرمەندێکی گەورەی کورد بوو؛ ڕووناکبیرێکی مەزنی کوردستان یش بوو، سەرچاوەکانی فەلسەفەی ھێگڵ‌و مارکس-ی بەوردی خوێندبوەو لەگەڵ باری ئابووریی‌و کۆمەڵایەتی کوردستان بەراورد دەکردو لەگەڵ ھەندێ لایەنی پۆزەتیڤ‌و لەدژی ھەندێ لایەنی نێگەتیڤی بوو. مەسعوود محەممەد بەنووسین دەھاتە گۆڕەپانی دەمەتەقێ‌و وتوێژو ڕاستی باوەڕی خۆی بووێرانەدەردەبڕی. شێوازێکی تایبەتی ھەبوو لە نووسینەکانی دا، کە لەگەڵ بەرنامەی لێکۆڵینەوەی زانستیدا نەدەگونجا وەک ئەوەی ئەوەندە گوێی بە پۆلینکردنی بابەتی نووسینەکانی نەدەدا، ناونیشانی سەرەکی و سەردێڕی لاوەکی بەسەر یەکەوە پێشکەشدەکردو باکی نەبوو گەر پتر لە سەد لاپەڕە لە نووسینەکانی لەژێر یەک ناونیشانی یاخود بێ ناونیشان بخاتە بەردەم خوێنەری بابەتەکانی. مەسعوود محەممەد لە ژیانی بیرمەندیندا زنجیرەیەک لێکۆڵینەوەی بەپێزی لە دووتوێی پەرتوکی قەبارە گەورەدا بەچاپ گەیاندووە، کە ئەمانەی خوارەوە بەشێکیانن:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩ پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
دڵەسووڕ
دڵەسووڕ یان سووڕی کۆڕۆنەری (بە ئینگلیزی: Coronary circulation) جووڵانەوەی خوێنە لە دڵدا.
سەرچاوە
پۆل:توێکاریی دڵ پۆل:کاردیۆلۆژی
ساوا، سۆران
ساوا یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
سەبا (شارۆچکە)
سەبا شارۆچکەیەکی شارستانی شەھری نەوە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١١٦٦٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
جافرەکان
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
ڕائوول دو نێڤری
رائوول دو نێڤری ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١ پۆل:مردووانی ١٨٨٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٩
ئیکلیپس
ئیکلیپس ژینگەیەکی کۆدنووسینە کە بۆ کۆدکردن و بەرنامەکردنی کۆمپیوتەری بەکاردێت. پێکھاتووە لە شوێنێکی پەرەپێدان و توانای زیادکردنی زیادکراوی ھەیە بۆ دەستکاریکردنی ژینگەی کۆدنووسینەکەت. ئیکلیپس دووەم بەربڵاوترین ژینگەی کۆدنووسینە بۆ پەرەپێدانی بەرنامە بە زمانی جاڤا، و ھەتاوەکوو ٢٠١٦ بەربڵاوترین بوو. ئیکلیپس زۆرتر بە جاڤا نووسراوە و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پەرەپێدانی بەرنامەی جاڤا بەکاردێت، بەڵام دەتوانرێت بۆ ھەر یەک لە زمانەکانی تر بە بەکارھێنانی زیادکراو بۆ ژینگەکەت بەکاربھێندرێت، کە پێکھاتووە لە زمانەکانی وەکوو سی شارپ، پایتۆن، پێرڵ، جاڤاسکریپت جولیا، ڕووبی و زۆری تر.
بڕیارنامەی ٤٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٤٥‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
لۆس ئانجلەس
لۆس ئانجلەس بەفەرمی شاری لۆس ئانجلەس دووەم گەورەترین شاری ئەمریکایە، لەڕووی دانیشتوانەوە، لەدوای شاری نیویۆرک. هاوکات گەورەترین شاری ویلایەتی کالیفۆرنیایە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی.
پۆل:لۆس ئانجلەس پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە زۆرینەی دانیشتووانی ئیسپانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٨١ پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
جیانی ئینڤانتینۆ
جیانی ئینڤانتینۆ لەدایکبووی ٢٣ی ئازاری ١٩٧٠ لەسوویسرا. لەوەتەی ٢٦ی شووباتی ٢٠١٦ بووەتە سەرۆکی فیفا. لەوەتەی ٢٠٠٩ سکرتێری گشتی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپاەیە. جیانی یاسای لەزانکۆی فریبێرگ خوێندووە و جگە لەڕەگەزنامەی سویسری هەڵگری ڕەگەزنامەی ئیتالیشە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆکەکانی فیفا پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە
١٩٨٦
ساڵی ١٩٨٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٨٦
سێسناک، نیو ساو وێلز
سێسناک شارێکە لە ویلایەتی نیو ساوت وێلز لە وڵاتی ئوسترالیا.
سەرچاوە
پۆل:سێسناک پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:شارۆچکەکانی نیو ساوت وێلز
ئەشکەوتی حیڕا
وێنۆک|ئەشکەوتی حیرا حیرا ئەو ئەشکەوتەیە پێغەمبەر محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی بەندایەتی تێدا دەکرد، لەو ئەشکەوتەدا بۆ یەکەم جار قورئانی بۆ دابەزی. دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شاری مەککە بە دووری چوار کیلۆمەتر دەکەوێتە لووتکەی چیای نوور، بەرزییەکەی ٦٣٤ مەترە و جێگای چوار بۆ پێنج کەس دەبێتەوە. درێژییەکەی چوار باڵ و پانییەکەی باڵێک و سێ چارەگە، لەیەک کاتدا تەنیا پێنج کەس دەتوانن تێید دابنیشن، ئەوەی بچێتە ناو ئەشکەوتەکە پشتی لەقیبلە دەبێت، پێش دروستکردنی قاتی دووەمی مزگەوتی حەرام مەککە و کەعبە دیاربوون. یەکەم ئایەتی قورئان دابەزیوە. ئەشکەوتەکە کەمێکی کەم گژوگیای تێدایە. جارێک پێغەمبەر لەگەڵ ھاوەڵیکانی چووە سەر لووتکەی شاخەکە و شاخەکە دەستیکرد بەلەرزین، ئەویش گووتی: ئارام بەوە پێغەمبەرێک و ڕاستگۆیەک و شەھیدێکت لەسەر وەستاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:محەممەد پۆل:مەککە
ئابووری عەرەبستانی سعوودی
ئابووریی عەرەبستانی سعوودی یەکێک لە بیست ئابووریی پێشکەوتووی جیھان و گەورەترین ئابووری لە جیھانی عەرەب و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە. عەرەبستانی سعوودی یەکێک لە وڵاتانی ئەندامی گرووپی بیستە. نەوت چالاکترین بواری ئابووری وڵاتە. ئەو وڵاتە ٢٥٪ نەوتی جیھان دابین دەکات، بۆیە بە دەوڵەتێکی گەورەی سەرچاوەی نەوت دادەندرێت و لە ڕێکخراوەی ئۆپێک ئەندامە.
بەشێوەیەکی گشتی
کەرتی نەوت نزیکەی ٤٥%ی بودجە و ٤٥%ی بەرھەمی ناوخۆیی و ٤٠%ی بەرھەمی ناوخۆیی لەلایەن حکومەتەوە بەرھەم دەھێنرێت و حکومەت پشتگیری لە کەرتی تایبەت دەکات بۆ بەرھەمھێنانی نەوت و دامەزراندنی زیاتری دانیشتوان. لە دوای چەند ساڵ لە ووتوێژ لە ساڵی ٢٠٠٥دا سعودیە بوو بە ئەندام لە ڕێکخراوی بازرگانی نێودەوڵەتی.
پشکی دانیشتوان لە ئابووریدا
سعودیە ژمارەی پێوانەی تۆمار کردووە لە پشکی ھەر تاکێک لە بەرھەمی ناوخۆییدا کە بریتییە لە ١.٨٥٨٪ی ھەر بەرمیلێک.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی پۆل:ئابووری سعودیە
دۆستی، تاجیکستان
دۆستی شارۆچکەیەکی شارستانی قومسەنگیرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٠٤٣٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
خۆبەڕێوەبەری
خۆبەڕێوەبەری (بەئینگلیزی: Self-governance) چەمکێکی واتاییە کە بەسەر چەندین پلەی ڕێکخراویدا جێبەجێ دەبێت. خۆبەڕێوەبەری دەشێت ئاماژە بێت بۆ کردەی تاکەکەسی یان خێزانیی بەڵام لەئێستادا باوترە بەوەی کە ئاماژەیە بۆ پلەیەکی بەرزتر لە چالاکیی، بۆ نموونە پیشە، پێکھاتەی پیشەسازی، ئایین و ڕێکخراوی سیاسی (کە زۆربەی جار وەک حکوومەتی خۆماڵی ئاماژەی پێ دەکرێت)، ھەروەھا ھەرێمی ئۆتۆنۆمی و وڵاتی نەتەوەییش دەگرێتەوە کە ھەندێک مافی سەروەریان ھەیە. خۆبەڕێوەبەری ئەکەوێتە نێو دەقێکی گەورەتر کە فەرمانڕەوایی و ھەندێک پرەنسیپە وەک ڕەزامەندیی فەرمانڕەوا، و دەشێت ڕێکخراوی قازانجنەویست و حکوومەتی کۆمپانیاییش بگرێتەخۆ.
پۆل:سەروەری پۆل:ئۆتۆنۆمی
دەمارەپێپتاید
وێنۆک|دەمارەپێپتایدی Y
دەمارەپێپتاید ھۆڕمۆنێکە دەمارەکۆئەندام پەیدای دەکات.
دەمارە پێبتیدەکان ئەو ھۆرمۆنانان دەمارە کۆئەندام دەریان دەدەن و جیاوازن بەوەی کاریگەرییان لەسەر ھەندێ دەمارەخانەی کە دەماری پیپتیدەکەی دەر دراوە ھەیە. دوو کۆمەڵەن ئەوانیش ئیندۆرفینەکان و ئینکیفالینەکان
کوردستان
کوردستان بە واتای (وڵاتی کوردان) یان (خاکی کوردان) دێت ناوچەیەکە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین کە زۆربەی دانیشتووانی کوردن، کوردستان دەکەوێتە خۆرھەڵاتی تورکیا (باکووری کوردستان)، باکووری عێراق (باشووری کوردستان)، باکووری خۆراوای ئێران (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) و چەند پارچەیەک لە سووریا (ڕۆژاوای کوردستان) و ئازەربایجان و ئەرمەنستان، دیاریکردنی سنووری کوردستان یەکێکە لە دۆزە پڕ تەنگ و چەڵەمەکان، چونکە ئەو وڵاتانەی خاکی کوردستانیان داگیرکردووە وەک یەکەیەکی جوگرافی یان نەتەوەیی دان بەبوونی کورد دا نانێن، بەڵکو پتر بە ناوچە کوردنشینەکان ناوی دەبەن، لە ڕوانگەی ڕامیارییەوە، باشووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان تەنیا بەشی کوردستانە کە بە شێوەی نێونەتەوەیی وەک پێکھاتەیەکی فیدراڵی سەربەخۆ لە عێراق و سووریا ناسراوە، کورد لە ئێراندا بە فەرمی وەک کەمایەتی ناسراون، بەڵام لە ڕووی خوێندن بە زمانی کوردی و مافەکانی دیکەی نەتەوایەتییەوە بێ بەشن.
چەرخی کۆن
لە سەردەمی کۆندا لەم ناوچەیەدا ھۆزەکانی گۆتی، حووری، مانناکان و مادەکان ژیاون. ژینگەی سەرەکی ھۆزی مانناکان باشوور و ڕۆژھەڵاتی زرێچەی ورمێ بووە، و دەتوانین بڵێین ناوچەی قەڵایچی لە دەوارندەوری ئێستای شاری بۆکان. لە سەردەمی داریووشی سێیەم و ئەسکەندەر، مادەکان ھاتنە ژێر فەرمانی پارسەکانەوە. پاشایەتی کاردۆخ (کاردۆکان) لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی وان کە دەکەوێتە نێوان پارسەکان و مێزۆپۆتامیا، کاتی لاوازبوونی ئیمپراتۆری ساسانی سەربەخۆ بوو و لە ١٨٩ی پێش زایین تا ٣٨٤ی پاش زایین حوکمڕانی دەکرد بەسەر باکووری مێزۆپۆتامیا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلی. ڕۆمییەکان لەکاتی زۆرداری لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا، بە سەر بەشێکی گەورەی ژینگەی کوردەکان، بەتایبەت بەشی ڕۆژاوا و باکووری کوردستان حوکمڕانیان ئەکرد. کاردۆخ بووە ناوچەیەکی باجدەری ڕۆم لە ساڵی ٦٦ی پێش زایین ھەتا ٣٨٤ی دوای زایین. کاردۆخ کەوتبووە ڕۆژھەڵاتی «سیلوان» کە شارێکە لە ڕۆژھەڵات و باشووری دیاربەکری ئەمڕۆکە. ھێندێ لە مێژووناسەکان نێوان کاردۆخ و ناوە ئەمڕۆیییەکانی کورد و کوردستان پێوەندی دەزانن. ھەڵبەت ھێندێکیش دژی ئەوەن ؛ بەڵام لە زانستنامەی کۆلۆمبیادا ئەوە سەلمێندراوە.
یەکێک لە کۆنترین بەڵگە دۆزراوەکان لە بەکارھێنانی وڵاتی کوردەکان، بەڵگەیەکی ئایینی مەسیحی سریانییە کە دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی عەتیق، کە گێڕانەوەی گەڕانی قەشەیەکی خەڵکی ئاشوور، بە ناوی "ئابدیشۆ" دەکات بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوین. کاتێ بەرەو ساسانیان دێت، لەسەر سنوور لێی دەپرسن کە لە کوێوە ھاتووی، وەڵام دەداتەوە کە دایک و بابم لە ھەزا بوون؛ کە ھەزا گوندێک بووە لە ئاشووردا. لە درێژەدا دەڵێت کە لەلایەن بێ دینەکانەوە لەو شوێنە دەرکراون و لە تامانۆن جێگیر بوون؛ کە وەک ئابادیشۆ دەڵێت، لە وڵاتی کوردەکاندا بووە. "تامانۆن" دەکەوێتە ڕاست سەر سنووری تورکیا و عێراقی ئێستا و ھەزا لە ١٢ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شاری ھەولێری ئێستایە. لە جێگەیەکی دیکە ھەر لەم بەڵگەیەدا، لە ناوچەی خابوور، بە وڵاتی کوردەکان ناوبراوە.
چەرخی نێوانی
لە نیوەی سەدەی ١٠ی زایینیدا، ناوچەکە لە نێوان پەنج دەسەڵاتداریدا بەش کرا: لە باکووردا شەدادییەکان (٩٧٥ تا ١١٧٤ی زایینی، دەکەوێتە ئەرمەنیای ئێستا)، ڕەوادیدەکان (٩٥٥ تا ١٢٢١ی زایینی لە تەبرێز و مەراغەدا)، لە ڕۆژھەڵاتدا حەسنەوییەکان (٩٥٩ تا ١٠١٥ی زایینی) و ئانازییەکان یا عەیاران (٩٩٠ تا ١١١٦ی زایینی لە کرماشان و خانەقین) و لە ڕۆژاوادا مەروانییەکان (٩٩٠ تا ١٠٩٦ی زایینی لە دیاربەکر). لە سەدەی ١١دا ناوچەکە کەوتووەتە ژێر دەستی سەلجوقە تورکەکانەوە و لە سەدەی ١٣ بۆ ١٥ بە دەستی مەنگۆلەکانەوە دوای ئەوە کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان تاکو جەنگی جیھانی یەکەم. لە چەرخی نێوانیدا، کوردستان کومەڵێک بوو لە ناوچە نیوە سەربەخۆکان کە بە ناوی «میرنشین» دەناسرێت، کە بە ڕوالەت لەژێر دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی پاشا یان خەلیفەدا بوون. شیکراوەی مێژووی ئەم میرنشینانە و پێوەندیان لەگەڵ ھاوسێکانیان لە کتێبی «شەرەفنامە» لە نووسینی شەرەفخانی بەدلیسی (١٥٩٧) ھاتووە. میرنشینەکانی بابان، سۆران، بادینان و گەرمیان لە عێراقی ئەمڕۆکە، بۆتان و بدلیس لە تورکیا و موکریان و ئەردەڵان لە ئێراندا.