cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماری کووری
مردنی
زیانەکانی بەرکەوتنی تیشک لەو کاتەی کاری دەکرد نەزانراو بوو، بۆیە بێ لەبەر چاوگرتنی ڕێوشوێنی پێویستی خۆپارێزیی کە دواتر پەرەی پێدرا، تاقیکردنەوەکانی ئەنجام دەدا. ئەو بۆڕیی تاقیکردنەوەی ئیزۆتۆپ -ی تیشکاوەر لە گیرفانی خۆی ھەڵ گرتبوو و، لە چەکمەجەی مێزەکەی ھەڵیگرتبوون بۆ تێبینی کردنی کەم بوونی ڕووناکی ماددەکە لە تاریکیدا. ھەروەھا کیوری بەر تیشکی ئێکس کەوتبوو بەھۆی ئامرازی ڕووپۆشنەکراو لە کاتی کارکردنی وەک پزیشکی تیشک لە نەخۆشخانە لە جەنگدا. گەرچی تیشک بەرکەوتنەکە بۆ چەند دەیەیەک بوە ھۆی توشبوونی بە نەخۆشی درێژخایەن، وەک نیمچە کوێربوون لە گاوێنەی چاو و لە کۆتایشدا مردنی. ئەو ھەرگیز دانی بە مەترسییەکانی تیشکدان دانەنا.
کیوری لە گۆڕستانێک لە سسیوکس نێژرا، لە پاڵ ھاوسەرەکەی (پێری). دوای شەست ساڵ و لە ١٩٩٥، وەک ڕێزلێنانێک بۆ دەستکەوتەکانیان، پاشماوەی ھەردووکیان گوازرایەوە بۆ گۆڕستانی (پانثیۆن) ی مەزنان لە پاریس. بەمەش بووە یەکەم ژن کە گۆڕەکەی لە گۆڕستانی مەزنان بنێژرێت لەوێ ئەویش بەھۆی دەستکەوتەکانی کە بەدەستی ھێنابوون لەبواری زانستدا.
بەھۆی ئاستی ژەھراویبوونیان بەھۆی تیشک، نووسراوەکانی ساڵی ١٨٩٠کانی بە مەترسیدار ڕەچاو دەکرێن. تەنانەت پەرتوکی چێشت لێنانیشی ئەو زۆر تیشکدەرەوەیە. نووسراوەکانی ھێڵراونەتەوە لە سندووقێکی بە قوڕقۆشم ناوپۆش کراو، ئەو کەسانەش کە ئارەزوو دەکەن نووسراوەکانی بخوێننەوە یان بۆ توێژینەوەکانیان بەکاری بھینن، دەبێت جل و بەرگی پاراستن لە تیشک لەبەر بکەن. لە کۆتا ساڵەکانی کاری لەسەر کتێبێک دەکرد دەربارەی تیشکی ناووەکی، کە لە ساڵی ١٩٣٥ لە دوای مردنی بڵاو کرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:کیمیازانانی فەڕەنسی پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:زانایانی فەڕەنسی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:فیزیکزانانی پۆڵەندی پۆل:زانایانی پۆڵەندی پۆل:کیمیازانانی ژن پۆل:مردووانی ١٩٣٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل پۆل:زانا فیزیاییەکان پۆل:کۆلکە پۆل:ژنە داھێنەرەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
شێخەکوێرە
شێخەکوێرە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی شێخەکوێرە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩١ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
دەری
(فسان)ھەسانە، کانی بەردی باش
وەکوو ھەسانی دێی دەری و نشکاش
سەرچاوە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ئیمپڕاتۆر کامێیاما
ئیمپڕاتۆر کامێیاما (亀山天皇,کامێیاما تێنۆ، ٩ی تەمموزی ١٢٤٩ - ٤ی تشرینی یەکەمی ١٣٠٥) ٩٠مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٢٦٠ بۆ ١٢٧٠ بوو
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٤٩ پۆل:مردووانی ١٣٠٥ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
ھاوسەنگیی کیمیایی
ھاوسەنگیی کیمیایی (ئینگلیزی: Chemical Equilibrium) ئەو بارەیە، کە تێیدا خێراییی کاردانەوەی ڕاستەوانە «پێشینە» یەکسانە بە خێراییی کاردانەوەی پێچەوانە «پاشینە» و، خەستیی کارلێککردوو و بەرھەمھاتووەکان جێگیرە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی پۆل:کیمیای فیزیکی
پارێزگای لۆگەر
لۆگەر (پەشتۆ: لوګر؛ فارسی: لوگَر) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ٧ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
لۆگەر پۆل:پارێزگای لۆگەر
نەنە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ھۆکاری ئۆکسێن
ھۆکاری ئۆکسێن (ئینگلیزی: Oxidizing agent) ماددەیەکە، دەتوانێت ماددەیەکی تر بئۆکسێنێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیای کارەبایی پۆل:ھۆکارە ئۆکسێنەکان
ڕای گشتی
وێنۆک|کافی هاوسیی لەندەن؛ سەدەی ١٧ گوایە ئەم چەمکە یەکەم جار لەسە زاری وەزیرێکی لویسی شەشەمی فەڕەنسیی بەکارهاتووە، دوایی لە شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩ باو بوو، بەڵام دەبێ ئاگادا بین ڕای گشتیی مێژووی زۆر کۆنە بە ناوی تر. سەردەمی ئێستا زیاتر بەو ڕا و بۆچوون و دەنگ و باسە دەگوترێ کە لە ناو زۆرینەی خەڵکی وەک ڕاستییەک باوی دەبێت، بەشێکی تر بە جۆرێکی دیکەی یاسایی پێناس دەکەن وەک؛ شێوەی بیرکردنەوەی گشتی ئەندامانی لەشی کۆمەڵایەتی، بەشێکی تر پێیان وایە: ئەو کۆمەڵە تێڕوانین و باسانەیە کە لەناو خەڵک بڵاوە و ڕاستیشی نەسەلمێنراوە. مەرج نییە ئەو ڕا و سەرنج و هەڵوێستانە گوزارش بکرێ یان خەڵکی دەریببڕن هەروەک بەشێک کردوویانە مەرج. بەڵام پەیوەستە بەو خەڵکە، واتە زیاتر مەسەلەکان سیاسی و کۆمەڵایەتی و عەقیدەییە، نەک زانستی و فەلسەفی و پسپۆڕی. لەو سەردەمەی جیهانگریییدا، ڕای گشتیی بە ڕای وڵاتانی جیهانیش دەگوترێ لە بارەی کێشەیەک، ئیتر ئەو ڕایە گشتییە لەسەر هەردوو ئاستی جیهانی و ناوخۆیی ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێ بەتایبەتی لە وڵاتانی تەواو دیمۆکراسی.
سەرچاوە
عەبدولخالق، مەسعوود(٢٠٠٨)، مەوسوعەی جودی؛ بۆ چەمک و زاراوەکانی سەردەم، بڵاوکردنەوەی نووسینگەی تەفسیر.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سیاسەت
بناویلەی حاجی مینەی
بناویلەی حاجی مینەی (Binawîley ḧacî mîney، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩ کەس لە ١٠٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
مەحموود دەروێش
مەحموود دەروێش (بە ، ١٣ی ئازاری ١٩٤١ - ٩ی ئابی ٢٠٠٨) شاعیر و نووسەرێکی فەڵەستینی بوو کە بە شاعیری نەتەوەیی فەڵەستین دادەنرا. بەهۆی بەرهەمەکانییەوە، چەندین خەڵاتی بەدەستهێناوە. دەروێش فەڵەستینی وەک نموونەیەک یان مێتافۆرێک بۆ لەدەستدانی عەدەن، لەدایکبوون و هەستانەوە، و دڵەڕاوکێ لە دەستبەسەرکردن و ئاوارەبوون بەکاردەهێنا. ئەو بە "ڕابەری شیعری سیاسیی لە ئیسلامدا، هەروەها بە پیاوی کردار کە کردارەکانی شیعرن" وەسف کراوە. ئەو وەک سەرنووسەرێک بۆ چەندین گۆڤاری ئەدەبی لە فەڵەستین کاری کردووە.
ژیان
مەحمود دەروێش لە ساڵی ١٩٤١ لە گوندی ئەل-بیروە لە ڕۆژئاوای جەلیل لەدایکبووە، دووەم منداڵی سەلیم و حوڕیە بوو. خێزانەکەی خاوەن زەوی و زار بوون. دایکی نەخوێندەوار بوو، بەڵام باپیرەی فێری خوێندنەوەی کرد. لە ماوەی جەنگی عەرەب و ئیسڕائیل لە ساڵی ١٩٤٨، گوندەکەی لەلایەن هێزەکانی ئیسڕائیلیەوە داگیرکرا و خێزانەکە بەرەو لوبنان هەڵاتن، سەرەتا بۆ جەزین و پاشان بۆ دامور. گوندەکەیان لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە وێران کرا و وێرانکرا بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی دانیشتوانەکەی بۆ ماڵەکانیان لە ناو دەوڵەتی نوێی جولەکە.
دوای ساڵێک، خێزانی دەروێش گەڕانەوە بۆ ناوچەی عەکا، کە بەشێک بوو لە ئیسڕائیل، و لە شارۆچکەی عەرەبنشین بە ناوی دیر ئەسەد نیشتەجێ بوون. دەروێش خوێندنی ئامادەیی لە کەفر یاسیف، دوو کیلۆمەتر لە باکووری جەدیدە وەرگرت. لە کۆتاییدا چوو بۆ هایفە.
کاتێک تەمەنی ١٩ ساڵان بوو، یەکەم دیوانە شیعری بەناوی باڵندە بێ باڵەکان بڵاوکردەوە. دەروێش لە سەرەتاکاندا بەرهەمەکانی لە بڵاوکراوەی ئەلجەدید بڵاودەکردەوە، کە گۆڤارێکی ئەدەبیی بوو لەلایەن حزیبی کۆمۆنیستی ئیسرائیلیی بڵاودەکرایەوە، دواتر هەرخۆشی بوو بە سەرنووسەر لەو بڵاوکراوەیە. لەپاشان بووە یاریدەدەری سەرنووسەر لە بڵاوکراوەی ئەلفەجر، کە بڵاوکراوەیەکی ئەدەبیی بوو لەلایەن پارتی کرێکارانی ئیسرائیل بڵاودەکرایەوە.
دەروێش لە ساڵی ١٩٧٠ ئیسڕائیلی بەجێهێشت بۆ ئەوەی لە یەکێتیی سۆڤیەت بخوێنێت. بۆ ماوەی ساڵێک لە زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ لە لۆمۆنۆسۆڤ خوێندوویەتی، ئەمەش پێش ئەوەی بچێتە میسر و لوبنان. کاتێک لە ساڵی ١٩٧٣ چووە پاڵ ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، گەڕانەوەی بۆ ئیسرائیل لێ قەدەغەکرا.
لە ساڵی ١٩٩٥ گەڕایەوە بۆ بەشداریکردن لە پرسەی هاوکارەکەی، ئمیلی حەبیبی، بۆ ئەوەش مۆڵەتی وەرگرت بۆ مانەوە لە شاری حەیفا بۆ ماوەی چوار ڕۆژ. دواتر لەو ساڵەدا، ڕێگای پێدرا کە لە ڕامەڵا نیشتەجێ بێت، بەڵام وتی هەست دەکات کە لەوێ لە ئاوارەبووندا دەژی، و کەناری ڕۆژئاوا بە "نیشتیمانی تایبەتی" خۆی نابینێت.
مەحموود دەروێش مێژووی لەگەڵ نەخۆشی دڵ بوو، لە ساڵی ١٩٨٤ تووشی جەڵتەی دڵ بوو. دوو نەشتەرگەری دڵی ئەنجامدا، لە ساڵانی ١٩٨٤ و ١٩٩٨.
دوایین سەردانی ئەو بۆ ئیسڕائیل لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٧ بوو، بۆ بەشداریکردن لە کۆنسێرتێکی شیعر لە هۆڵی چیا کارمەل لە حەیفا. لەوێ ڕەخنەی لە توندوتیژیی نێوان فەتح و حەماس گرت وەک "هەوڵدانێکی خۆکوژی لە شەقامەکاندا".
ژیانی ئەدەبی
لەماوەی ژیانیدا، دەروێش زیاتر لە ٣٠ بەرگی شیعر و هەشت کتێبی شیعری بڵاوکردەوە. لە یەک کاتدا، سەرنووسەری ڕۆژنامەکانی ئەل-جەدید، ئەل-فەجر، شون فەلەستینیە، و ئەل-کارمێل بوو. ئەو ھەروەھا یەکێک بوو لە بەشداربووانی گۆڤاری لۆتۆس، گۆڤارێکی ئەدەبی کە لەلایەن میسر و یەکێتیی سۆڤیەتەوە پاڵپشتی دەکرا.
لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا، دەروێش شیعری دەربارەی ئازارەکانی پەنابەران لە نەکبە و نەبوونی هەلی گەڕانەوەیان دەنووسی، هەروەها دەستیشی کرد بە خوێندنەوەی شیعرەکانی لە فێستیڤاڵەکانی شیعر. دوای حەوت ساڵ، لە ١ی ئایاری ١٩٦٥، کاتێک گەنج بوو ئەوا هۆنراوەیەکی "بیتاقەت هەویە" (بە کوردی: ناسنامەی کەسی) بۆ خەڵکێک لە سینەمای نەزارەر خوێندەوە، کاردانەوەیەکی گەورەی درووستکرد. لەماوەی چەند ڕۆژێکدا شیعرەکە لە سەرانسەری وڵات و جیهانی عەرەبیدا بڵاوبوویەوە. شیعرەکە لە بەرگی دووەمی "گەڵای زەیتون" (هەیفا، ١٩٦٤)دا بڵاوکراوەتەوە، تێیدا شەش بڕگەی شیعرەکە بە دووبارەیی و گریانەوە نووسراوە "بنووسە: من عەرەبم". لە ساڵانی حەفتاکاندا، "دەروێش، وەک شاعیرێکی فەڵەستینی لە بەرخۆدان، خۆی تەرخان کرد بۆ ئامانجی پەرەپێدانی بینینی شکستی و کارەسات (دوای جەنگی حوزەیرانی ١٩٦٧) ، تا ئەو ئاستەی کە "لە دڵی نەوەکانی داهاتووی دەدا". دەروێش باس لە داگیرکاری ئیسڕائیل بۆسەر لوبنان دەکات لە قەسیدەی وەرد ئەقەل (گوڵی کەم، ١٩٨٦)، هەروەها قەسیدەی باربارییەکانی دیکەش دێن. کارەکانی دەروێش چەندین خەڵاتی بردۆتەوە و بە ٢٠ زمان بڵاوکراوەتەوە. ناوەڕۆکی شیعرەکانی دەربارەی وڵات و نیشتمانن.
شێعر
thumb|لە ڕاست بۆ چەپ: [[جۆرج حەبەش لەگەڵ مەحموود دەروێش و یاسر عەرەفات لە ۱۹٨۰]] شێعرێک لە دەفتەری "گەڵاکانی زەیتوون"، ناوی ئەم شعرە «لە مرۆڤەوە»یە: زنجیریان لە دەمی نا دەستیان بە بەردی مردووان بەست وتیان: قاتڵی! نان و لیباس و ئاڵاکەیان لێ سەند خستیانە ناو بەندیخانە بۆ مردن وتیان: دزی! لە تەواو بەندەرگەکان دووریان خست دڵدارەکیان لێ سەند وتیان: ئاوارەیت! ئەی چاو سووری دەس خوێنین شەو دەڕوات نە بەندیخانە دەمێنێت نە ئەڵقەی زنجیر نیرۆن مرد، بەڵام ڕۆم نە! بە چاوانی دەڕوات ھەرواکە دانەکانی گوڵێکی وشک لە دواڕۆژدا دنیا پڕگوڵ دەکەن
یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس
250px|وێنۆک|چەپ|ڤان دێر ڤالس یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس (بە ئینگلیزی: Johannes Diderik van der Waals)(٢٣ی تشرینی دووەمی ١٨٣٧ - ٨ی ئازاری ١٩٢٣) فیزیکزانێکی بیردۆزیی دانیمارکی بوو، کە لە ساڵی ١٩١٠ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧ پۆل:مردووانی ١٩٢٣ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھۆڵەندی پۆل:فیزیکزانانی ھۆڵەندی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
مێردین
مێردین یان ماردین (، ) شارێکی باکووری کوردستانە، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. شاری مێردین پایتەختی پارێزگای مێردینە. زۆربەی دانیشتوانی شارەکە کوردن، لەپاڵ ئەوانیش عەرەب و ئاشووری دەژین.
بنەڕەتی ناونان
سەرچاوەی ناونانی شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ وشەی ئارامیی ܡܪܕܐ واتە قەڵا و ھەر لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێوە بەم ناوە ناسراوە. ڕوونکردنەوەیەکی تر ھەیە بۆ واتای ناونانی، ئەویش ئەوەیە کە بە واتایەکی تر ئاماژە بە ھەمان وشە ئارامییەکە دەکات ܡܪܕܐ کە پێشتر باسمان کرد کە ئەویش "یاخیبوو".
مێژوو
باسکردنی شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشوورییەکان لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین، ناوچەکە بەناوبانگ بووە بە قەڵا زۆرەکانی، کە زۆربەیان بە ھاتنی ئایینی مەسیحی بوونەتە کڵێسا، بەڵام شارەکە وەک ناوەندێک بۆ ئایینەکانی دیکە ماوەتەوە، بۆیە خەڵکەکەی باوەڕیان بە سابیئیزم ھێنا، وەک چۆن ئێزیدییەکان دواتر لەوێ بڵاوبوونەوە. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات ژمارەیان کەم بووەوە و لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا شارەکە بوو بە تێکەڵەیەک لە ئێزیدی و مەسیحی و موسڵمان. کۆمەڵکوژییەکانی سەیفۆ و ڕامیاری بە تورکیکردن بووە ھۆی گۆڕانکاری لە دیمۆگرافیادا و شارەکە بوو بە زۆرینەی تورک و کەمینەی کورد، وە بە بوونی عەرەب و سووری بە ژمارەیەکی کەم.
ئاووھەوا
مێردین بە ھاوینێکی گەرم، زستانێکی تەڕ، باران و بەفراوی ناسراوە. لە وەرزی ھاوین، پلەی گەرما بۆ زیاتر لە ٤٠ پلە بەرزدەبێتەوە، ئەمەش بەهۆی هاوسنووری شارەکە لەگەڵ سووریا. لە مانگی کانوونی یەکەم بۆ ئازار، بەفر حەفتەیەک بۆ دوو حەفتە لە مێردین دەبارێت. لە مێردین ساڵانە ٣٠٠٠ کاتژمێر خۆرەتاوە، تا ئێستا ٤٢.٥ بەرزترین پلەی گەرمییە لە شارەکە تۆمارکرابێت. تێکڕای بارانبارین لەهەر ساڵێک ٦٤١.٤ مم (٢٥ ئینج).
سەرچاوەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا پۆل:شارەکانی تورکیا مێردین پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مێردین
چاکسازی
بە مانا سادەییەکەی گۆڕینی دۆخە سەلبییەکانە بەرەو ئیجابی بەشێوازی ھێمن و لەسەرەخۆی بێ توندوتیژی و شۆڕش، جا ئەو چاکسازییە ڕوو لە تاک بێت یان کۆمەڵگە یان دەزگا. بۆیە چاکسازیی و سیاسەت نزیکترینن لێک ئەگەر یەکیش نەبن؛ وەک لە دوای زیاتر دەردەکەوێ، جاریش وایە ئەگەر چاکسازییەکی زۆر و خەستیی بێ بوێ ئەوا ئاوەڵناوی شۆڕشی پێوە دەنووسین وەک شۆڕشی ئیسلاحی؛ بەو مانایەی لە دژی گەندەڵی یان ئەگەر ئەو چاکسازییە ئەنجامێکی خێرا و بەرچاویش بدا بە شۆڕشی سپی ناو دەبرێ.
پارێزگای مێرسین
پارێزگای مێرسین یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مێرسینە.
سارایێڤۆ
230px|وێنۆک|چەپ|هەندێک لە دیمەنەکانی شاری سارایێڤۆ سارایێڤۆ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١، ٣٢١،٠٠٠ کەس بووە. ساڵانێکی زۆرە کە خەڵکی موسڵمان، مەسیحی و جوولەکە لەم شارەدا لە ئاشتیدا پێکەوە ژیاون، بەم هۆیەوە ئەم شارە بە «بەیتولموقەدەسی ئەورووپا» بەناوبانگ بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٤٦١ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٦٠  پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
یۆرگن ھابرماس
هابرماس ‌ساڵی‌(۱٨ی حوزەیرانی ۱۹۲۹) له‌ دوسلدورفی ئه‌ڵمانیا له‌دایك بووه‌ و‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ له‌ شاری‌ هایدلبێرگ له‌ ۱۹٦۱ بۆ ۱۹٦٤ خوێندووه‌ و له‌ شاری‌ فرانكفۆرت له‌ فه‌لسه‌فه‌ و زانستی‌ كۆمه‌ڵناسیدا مامۆستا بووه‌. ‌ساڵی ‌۱۹۷۱ بۆ ۱۹٨۱ سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌نستیتۆی‌ ماكس پڵانی‌ له‌ به‌شی‌ لێكۆلینه‌وه‌ی‌ زانسته ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان پێ سپیردرا. هابرماس سه‌ر به ‌بەره‌ی‌ دووهە‌می‌ قوتابخانه‌ی‌ فرانكۆرته. وه‌كوو زۆربه‌ی‌ نوێنه‌رانی‌ قوتابخانه‌ی‌ فرانكفۆرت له‌گه‌ڵ به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی‌ فاشیسته‌كان له‌ ئه‌ڵمانیا كۆچی‌ كرد و دواتر گه‌ڕایه‌وه‌ ئه‌ڵمانیا و له‌زانكۆی‌ فرانكفۆرت ده‌ستی‌ به‌ وانه‌گوتنه‌وه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ و كۆمه‌ڵناسیدا كرد. سه‌رچاوه‌ی‌ فه‌لسه‌فی‌ هابرماس بریتین له‌ (كانتیزم، هیگلیزم، ماركسیزم، مارتن هایدگەر).
نه‌خشه‌ی‌ هزری‌ هابرماس
هه‌رگیز بێلایه‌نانه‌ خۆی‌ له‌ قه‌ره‌ی‌ كێشه‌یه‌ك نه‌داوه‌، شێوازی‌ مامه‌ڵه‌كردنی‌ دیالێكتیکی‌ مێژوویه‌؛ پێی‌ وایه‌ مرۆڤ لەم ‌رێگه‌یه‌وە ده‌گات به ‌ڕاستی‌. گۆڕانی‌ کۆمه‌ڵگه‌ له ‌ژێر دوو پرۆسه‌ی‌ راسته‌هێڵدا به‌ڕێوه ‌ده‌چێت كه‌ ئه‌وانیش كه‌لتور و دیالێكتیکه‌.
له‌ پێشه‌كی‌ كتێبی‌ تیۆر و پراكتیك (theorie and praxis) ‌ساڵی‌ 1963، هابرماس نووسیویه‌تی: مرۆڤ ده‌نوانێت كاره‌كانی‌ بكات به ‌سێ به‌شه‌وه‌ :
یه‌كه‌م: لێكۆلینه‌وه‌ی‌ کۆمەڵناسی، فه‌لسه‌فی‌ وكۆمه‌ڵایه‌تی. دووهه‌م: هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كان لەباره‌ی‌ ره‌وشی‌ مرۆڤایه‌تی‌ و میتۆده‌كانی‌ زانسته ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. سێیه‌م: توێژینه‌وه‌كان سەبارەت بە‌ تیۆری‌ زانین.
به‌گشتی‌ هابرماس به‌ ره‌خنه‌گرتن  ده‌ست به‌ بنیاتنانی‌ فكری‌ ده‌كات:
1ـ ته‌وژمی‌ ماركسیزم به‌پێی‌ لێكدانه‌وه‌ی‌ قوتابخانه‌ی‌ فرانكفۆرت ڕووه‌و بێ هیوایی‌ و هه‌ڵچوون و دووره‌په‌رێزی‌ وسه‌رلێشێواوی‌ چوو. هابرماس ره‌خنه‌ له‌ قوتابخانه‌ی‌ فرانكفۆرت ده‌گرێت به‌ گوته‌ی‌ ئه‌و، ئه‌مانه‌ ئه‌قڵانیه‌تی‌ سیسته‌م و ئه‌قڵانییه‌تی‌ كرده‌ییان تێكه‌ڵ‌ به ‌یه‌كتری‌ كردووه؛‌ به‌ومانایه‌ی‌ ڕاسته‌ ئه‌قڵانیه‌تی‌ ئامێری‌ له‌ قاڵبێكی‌ ته‌كنه‌لۆژیا و سه‌رمایه‌داری‌ جیهانیدا كۆمه‌ڵگای‌ ئێستای‌ داگیركردووه،‌ به‌ڵام ئه‌قڵانییه‌ت له‌ ئاستی‌ كرده‌وه‌ تاكه‌ كه‌سییه‌كاندا پاشكۆی‌ ئه‌قڵانییه‌ت نییه‌؛ له ‌ئاستی‌ سیسته‌م ئێمه‌ ده‌توانین به‌م ئه‌قڵانییه‌تە ئازاد و رزگار ببین. ره‌خنه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فرانكفۆرت جیاوازی‌ له‌ نێوان سیسته‌م و جیهانی‌ ژین یان ژینی‌ جیهاندا دانانێت.
2ـ ره‌خنه‌ی‌ هه‌مه‌لایه‌نانه‌ له‌ پۆست مودێرنیته‌كان ده‌گرێت مشتومڕێكی‌ قووڵ له‌ نێوانیاندا ڕوو ده‌دات، هابرماس ساڵی‌ 1980 له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ناوی‌(گوتاری‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ مۆدێرنیته‌)، كه‌ تێیدا ره‌خنه‌ له‌ كه‌سانی‌ وه‌كوو جاک دریدا و میشێل فوکۆ ده‌گرێت و ره‌خنه‌ له‌ هێرمۆنتیكه‌كانی‌ وه‌كو هانس گیۆرك گادامێر په‌یڕه‌وی‌ مارتن هایدگەر ده‌گرێت.
3ـ ره‌خنه‌ له‌ پۆزه‌تیڤیزم و زانستی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌گرێت، ده‌ڵێت هه‌موو قوتابخانه‌كانی‌ رۆژئاوا سوودخوازی و ره‌فتارخوازی‌ هیچیان زانست نینە؛ به‌ڵكو ئایدۆلۆجیان، مرۆڤ به‌ چه‌شنێك پێناسه‌ ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ به ‌كه‌ڵكی‌ ته‌كنه‌لۆژیای جیهانی‌ بێت. هابرماس ده‌ڵێت (ڕه‌خنه‌ی‌ ناسینی‌ رادیكاڵی‌ ته‌نیا له ‌ڕێگه‌ی‌ تیۆری‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ به‌دی دێت نه‌ك له‌لایه‌ن تیۆری‌ زانستی سروشتییه‌كان). ده‌ست به ‌ڕه‌خنه‌ گرتن له‌ پۆزه‌تیڤیزم ده‌كات ، كه‌ لای‌ وابوو ده‌بێته ‌هۆی‌ له‌باربردنی‌ ڕاستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و نه‌بوونی‌ تێگه‌یشتنی‌ كۆمه‌لایه‌تی‌ و لادانی‌ ناسینی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ هاوچه‌رخ له‌ تێگه‌یشتنی‌ دروستی‌ ڕاستییه‌ تاڵ‌ و ناخۆشه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ سه‌رمایه‌داری‌. به‌پێچه‌وانه‌ی‌ بانگه‌شه‌ی‌ پۆزه‌تیڤیزم ناسین ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی‌ ئه‌زموونه‌وه‌ به‌رهه‌م نایه‌ت، به‌ڵكوو به‌و وتار و چه‌مكانه‌ به‌رهه‌م دێت كه‌ زه‌ینی‌ ناسێنه‌ر به‌شێوه‌ی‌ پێشینه‌ به‌ر له‌ هه‌ڵسان به‌ ئه‌زموون ده‌یخاته‌ ناو پرۆسه‌ی‌ زانینه‌وه‌.
هابرماس و ماركس
هزره‌كانی‌ له‌ چه‌ند لایه‌نێكه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ماركس هاوڕایه‌. ماركس گوتبوی‌ كه‌ ژێرخان، سه‌رخان له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ سیاسه‌ت و ئایدۆلۆجیا و هونه‌ره‌. به‌ڵام هابرماس ده‌ڵێت ئه‌مه‌ بۆ ئه‌و كاته‌ دروسته‌ كه‌ ماركس له‌ ناوه‌ڕاستی‌ سه‌ده‌ی‌ 18 دا له‌ ده‌وڵه‌ته ‌سه‌رمایه‌داره‌كاندا ژیاوه‌، به‌ڵام بۆ كۆمه‌ڵگه‌ رۆژئاواییه‌ مودێرنه‌كان كه‌ هابرماس به ‌سه‌رمایه‌داری‌ دوایی‌ ناویان ده‌بات دروست نییە،‌ له‌م كاته‌دا ده‌وڵه‌ت ده‌ست له‌ كاروباری‌ ئابوری‌ وه‌رده‌دات به ‌بێ‌ ده‌وڵه‌ت چالاكی‌ ئابووری‌ به‌ره‌و پێش ناڕوات. ئه‌وه‌ی‌ هابرماس ویستوویه‌تی‌ له‌ ماركس هه‌ڵیده‌هێنجێ‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ماركس به ‌شوێن شیكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و رێكخراوی‌ هێزه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌قڵ سه‌ركوت ده‌كات، به‌ڵام به‌ ڕای‌ هابرماس ئه‌م ئه‌قڵه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر كرده‌یه‌كی‌ تێگه‌یشتن و لێكتێگه‌یشتن هاوژیانبینی‌ هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كی‌ مرۆڤدا ستایلێكی‌ تازه‌ی‌ به‌سه‌ردا دێ‌ و گه‌شه‌ ده‌كات.
هابرماس و مودێڕنیتە
هابرماس مودێرنیته‌ بڕه‌ودان به‌وه ‌داده‌نێت كه‌ مودێرنیته‌ گه‌یشتۆته‌ بنبه‌ست و ئه‌م بنبه‌سته‌شی‌ به‌ تاریكستانی‌ نوێ‌ ناوزه‌ند ده‌كرد. هه‌روه‌ها ئه‌مه ‌قۆناغێكه‌ پێشبینی‌ كردنی‌ زه‌حمه‌ته‌ چونكه‌ زیاد له‌پێویست تاریك و ئه‌نگوسته‌چاوه‌ كه‌ نیهلیسته‌كانی‌ فۆكۆ و جان فرانسوا لیوتار ده‌ڵێن؛ مودێرنیته‌ سه‌رله‌به‌ری‌ وێرانه‌ بوو. مودێرنیته‌ پرۆژه‌یه‌كی‌ ناته‌واوه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌وڵ بدات به‌ كۆششه‌كانی‌ بیگه‌یه‌نێته‌ كه‌ماڵ، ئه‌وا چاره‌نوسێكی‌ گه‌ش له‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵگه‌ و مرۆڤایه‌تیدا ده‌بێت. سه‌ره‌تای‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ مودێرنیته‌ په‌یوه‌ندیی‌ هه‌یه‌ به‌ جووڵانه‌وه‌ی‌ بازاڕه‌كان له‌ بواری‌ ئابوریی نیشتیمانی‌ و ناوخۆییدا و چالاكییه‌كانیان بۆ پێداویستییه‌كانیان له‌ بواری‌ ئیداری‌ و دارایی‌ و مه‌ركه‌زی، كه‌ ئه‌وه‌ش پشت ده‌به‌ستێت به‌ دابه‌شكردنی‌ پسپۆڕییه‌كان له ‌نێوان شاره‌زایاندا، سه‌ركرده‌سیاسی‌ و سه‌ربازییه‌ سه‌ركه‌وتوه‌كان و فه‌رمانبه‌ران، كه‌ ئه‌مانه‌ش مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ یاسادایه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌هۆی‌ ئه‌قڵانییه‌تێكه‌وه‌ بووه‌ كه‌ ئه‌م ئه‌قڵانییه‌ته‌ی‌ له‌ ماكس ڤێبه‌ره‌وه‌ وه‌رگرتووه‌. ماكس ڤێبه‌ر ده‌ڵێت : ئه‌م ئه‌قڵانییه‌ته‌ مماره‌سه‌ی‌ بیرۆكراتیه‌كانه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی‌ مۆدێرندا. هابرماس نیشانی‌ دا كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ مودێرنیته‌ به‌رهه‌می‌ مانه‌وه‌ی‌ سه‌رمایه‌داری‌ و خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ ئه‌و ڕژێمه‌ بوو. له‌م ڕژێمه‌دا كۆمه‌ڵی‌ سه‌رمایه‌داری‌ هه‌میشه‌ به‌دوای‌ ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ نابێت جیهانی‌ ژین واته‌ جیهانی‌ ئه‌قڵانی‌ و كرداری‌ په‌یوه‌ندیدار و یه‌كسان بن.
سه‌رچاوه‌كان
١ـ جان لچت و رۆبرت هۆڵاب(٢٠٠٢)، پۆست ماركسیزم : ئه‌كره‌م میهرداد: سلێمانی‌، روناكبیری‌.
٢ـ سڤن ئه‌ریك لیدمان(٢٠٠٩)، مێژووی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ سیاسی‌ له‌ ئه‌فڵاتۆنه‌وه‌ تا هابرماس، عه‌بدوڵڵاره‌سولی‌ : چاپی‌ یه‌كه‌م: سلێمانی‌: چوار چرا.
٣ـ مه‌له‌ك یه‌حیا سه‌ڵاحی(٢٠٠٨)‌، هزره‌ سیاسیه‌كانی‌ رۆژئاواله‌سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م : هیوا مه‌جید: چاپی‌ یه‌كه‌م: هه‌ولێر، خانی‌.
٣ـ زانیار ته‌حسین(2010)، یۆرگن هابرماس: چاپی‌ هه‌ژان: ژ1: سلێمانی‌ : ناوه‌ندی‌ هه‌ژان.
بەردیسپی
بەردیسپی گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بەردیسپی بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٢٥ کەس لە ٨٢ بنەماڵەدا بووە.
ھۆکاری لێکەرەوە
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
قەیلەسوون
قەیلەسوون (Qeylesûn، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٩٩ کەس لە ١١٥ بنەماڵەدا بووە.
وێنۆک|وێنەیەکی تر لە قەیلەسوون
ئەمانەش ببینە
وێنۆک|ڕێگای قەیلەسوون
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ١٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئابی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: بورکینافاسۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 891‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:مێژووی بورکینافاسۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
پیەر شارۆن
thumb|250px|left|De la sagesse : trois livres / par Pierre Charron. – 3me ed. rev. et augm.– Paris : David Deuceur Libraire Iuré, 1607. پیەر شارۆن فەیلەسووفی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی مەسیحی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤١ پۆل:مردووانی ١٦٠٣ پۆل:نووسەرانی پاریسی
ڤیلھێلم ڤین
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤ پۆل:مردووانی ١٩٢٨
ھایدرۆکاربۆن
ھایدرۆکاربۆن (ئینگلیزی: Hydrocarbon) ئاوێتەیەکی ئەندامییە، تەنیا لە ھایدرۆجین و کاربۆن پێک دێت.
سەرچاوە
پۆل:ھایدرۆکاربۆنەکان
عادڵ ھەورامی
عادڵ ھەورامی (١٩٧٣ سلێمانی) گۆرانیبێژی کورد خەڵکی باشووری کوردستانە کە گۆرانییەکانی خۆی بە ھەر دوو زاراوەی ھەورامی و سۆرانی بڵاو کردووەتەوە.
ژیان
مێژووی چونە ناو دنیای ھونەری عادڵ ھەورامی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٣ ئەو کاتەی کە خولیای ھونەر و گۆرانیوتنی گەشتە لووتکە، بەشێوەیەک وەک دەوترا ھونەر دۆست بوو، دەکرێت ئەم ھۆکارە بگەڕێتەوە بۆ ئەو کەش و بارودۆخەی تێیدا دەژیا، بەتایبەت باوکی کە دەنگێکی ناوازەی ھەبوو، یان ئەو ھونەرمەندانەی کە سەردانیان دەکردن وەک عوسمان کێمنەیی زۆر تێکەڵاوی ماڵی ئەوانی دەکرد. زۆرکاتیش ھونەرمەندە عەرەبەکانی دەبینی.
دواتر بەھۆی گۆڕانی بارودۆخی سیاسی ناوچەکە کۆچی کرد بەرەو وڵاتی ئێران و ساڵی ١٩٩٢ کەگەڕاوەوە بۆ ھەرێمی کوردستان و لەشاری سلێمانی گیرساوە، لە ساڵی ١٩٩٣ بریاریدا کەدەست بکا بەکارکردن لە بواری ھونەرداو یەکەم گۆرانیشی بەناوی قەڵای سم بارانی غەم بوو، کەدابەشکردنی مۆسیقاکەی لەلایەن سەلاح ڕەووف بوو، وەھۆنراوەکەشی ھۆنراوەی فۆلکلۆربوو، وەدەنگدانەوەیەکی گەروەی دروست کرد. ئەو ھەمیشە چاوەڕێی دەکرد کارێکی لەوە باشتر ئەنجام بدات، ئەوەبوو لە ساڵی ٢٠٠٠ ئەلبومی گەردوونی تۆمار کرد، کە گۆرانییەکی لەو خۆشتر دەرچوو و گوێگرێکی زۆریشی ھەبوو.
چەندین کۆنسێرتی لەشارە جیاجیاکانی کوردستان سازکردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
بلچەسوور، مەریوان
بلچەسوور گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بلچەسوور بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٨ کەس لە ٦١ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بەستە
بەستە یان پەستە بە گۆرانییەک دەڵێن کە سەبارەت بە دڵداری و ئەوین ببێ.
ئەمانەش ببینە
پۆل:مۆسیقای کوردی
سارتکە
سارتکە (Sartke، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧ کەس لە ٣٠٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کانی مستەفا
کانی مستەفا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی مستەفا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی سمایلە و لە باشوور لەگەڵ گوندی عەلی زەنگەنە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شێخ مەند لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خاڵدان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گوستاف دالێن
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازیارانی سویدی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:فیزیکزانانی سویدی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٧
کۆریەرە
کۆریەرە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کۆریەرە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠٦ کەس لە ٦٨ بنەماڵەدا بووە.
پارێزگای ئۆردو
پارێزگای ئۆردو یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئۆردویە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئۆردو پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
فایۆلیزم
وێنۆک| (Henri Fayol (1841-1925 فایۆلیزم / «کارگێڕیی فەرمانبەرانە» Fayolism / Administrative Management ڕوانگەیەکی تایبەتە لە سازمانناسیدا لە لایەن ئەندازیار و نووسەری فرانسی: هەنری فایۆل (Henri Fayol (1841-1925 ـەوە داهێنراوە.
فایۆل بەشی هەرە زۆری ژیانی خۆی وەک ئەندازیار و سەرۆک کۆمپانیای کانزا بردە سەر و بۆچوونەکانی زادەی ئەو ئەزموونەن. لە بەرهەمی (Administration Industrielle et Générale (General and Industrial Management) (1916 - دا فایۆل جەخت دەکات لەسەر ئەوەی هەر کارمەندێک دەبێ تەنها یەک «سەرکار» ی هەبێ و هەموو سەرۆکێک بەرپرسی یەک بەشی دیاریکراو بێت و دەبێ لە بواری خۆیدا ئەوەندەی دەسەڵات هەبێ فەرمانڕەوایی بکات.
کارکردی کارگێڕی Functions of Management
فایۆلزم شەش جۆر کارکردی کارگێڕی Functions of Management دیاری دەکات ‌:
1-	بواری تەکنیکی - دەکاتەوە بواری کاروبار و بەرهەمهێنان
2-	بواری ئابووری - پەیدا کردنی سەرمایە و بەکارهێنانی بە باشترین شێوە
3-	بواری وردبینی - بەسەر کردنەوەی هەموو کاروبارێکی سازمان. چاودێریی ئابووری و ئامار
4-	بواری بازرگانی - بۆ ڕێکخستنی کڕین و فرۆشیاری
5-	ئاسایشی سازمان - کە دەکاتەوە ئاسایشی گشت کاروباری سازمان
6-	بواری بەڕێوەبردن - واتە بواری پلانڕێژی، سازمانگەری، فەرمانداری، هاوئاهەنگی و کۆنترۆڵ
بواری بەڕێوەبردن
فایۆل ئەم «بواری بەڕێوەبردن» ـە لە پێنج جۆر پرۆسەی کاردا جودا دەکاتەوە:
1-	پلانڕێژی Planning - بریتییە لە پێشبینی هەلومەرجی ئایەندە، دیاری کردنی ئامانج و ئەوجا داڕشتنی ڕێسا و ڕێچکە بۆ پێکانی ئامانج.
2-	سازمانگەری Organizing - بریتییە لە داڕشتنی «ڕێنامە» [«پۆڵیسی» Policy] ، چالاکی و پەیوەندی، دامەزراندن، هەڵسەنگاندن و هەروەها فێر کردن و ڕاهێنانی هاوکاران لە نێو سازماندا.
3-	فەرمانداری Commanding - بریتییە لەوەی سەرکار فەرمانی بەڕێوەبردنی هاوکارانی خۆی بگرێتە ئەستۆ و هانیان بدات ڕووەو پێکانی ئامانجی هاوکۆ. ‌ 4-	هاوئاهەنگی Coordinating - بریتییە لە کۆک کردنی چالاکیی جیاوازی نێو سازمان لەگەڵ یەکدیدا.
5-	کۆنترۆڵ Controlling - بۆ دڵنیابوونە لەوەی کاروباری سازمان لە چێوەی پلان و ڕێساگەلی سازماندان و گەر جیاوازیی و سنووربەزێنی هەبێ چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە.
چواردە شاڕێی بەڕێوەبەرایەتی
فایۆلیزم بە وردی ئەرکە جیاوازەکانی فەرمانبەری ڕوون دەکاتەوە. باس لە چۆنیەتیی داڕشتنی ساختاری سازمان، لە پلانڕێژی و ژمێرکاری دەکات. ئەو پێنج پرۆسەی کارەی سەرەوە بە وردی شی دەکاتەوە و چواردە شاڕێییان بۆ دیاری دەکات:
1-	تایبەتکاری و دابەشینی کار Division of Work - هەر بەشێکی نێو سازمان دەبێ تایبەتکاری خۆی هەبێت. ئەوجا ئەرکی نێو سازمان دەبێ هەتا دەکرێ دابەش بکرێت‌
2-	سالاری و بەرپرسایەتی Authority and Responsibility - فەرمانڕەوایی - کە دەکاتەوە فەرمانداریی کەسێک و فەرمانبەریی ئەوانەی دیکە - لە نێو سازماندا دەبێت بە ڕوونی دیاری بکرێت.
3-	ڕێسابەندی Discipline - ڕێکوپێکی و ڕێسابەندی دەبێت چەسپاو بێت. ڕێسابەندی و ڕێبەستن لە سنووربەزێنی و بێسەروبەری ئەرکی هەرە گرینگە. جۆر و شێوازی ئەم ئەرکە لە بوارێکەوە بۆ بوارێک جیاوازە.
6-	دامەزرانی بەرپرسایەتی Subordination of Individual Interest to the General Interest - لە سازماندا دوو جۆر بەرژەوەندی هەیە، یەکەم کەسەکییە، هەر کارمەندێک بەرژەوەندیی کەسەکیی خۆی هەیە. دووەم بەرژەوەندیی گشتییە، ئەمیان بەرژەوەندیی سەرلەبەری سازمانەکەیە و دەبێت باڵادەست بێ.
7-	مووچەی گونجاو Fair Remuneration - بۆ ڕاگرتنی کارمەندی توانا و دەستەبەر کردنی بەرهەمی باش، گرینگە سازمان مووچەی دروستی گونجاو بداتە کارمەندان.
8-	تەراز ڕاگرتنی نێوەندگیری Centralisation - ڕادە و پلەی نێوەندگیریی بەندە بە پلە و ڕادەی دەستڕۆیی کارمەندانەوە. نێوەندگیریی توند دەکاتەوە گردبوونەوەی دەسەڵات و پرۆسەی بڕیاردان لای چەند کەسێک و بێسەنگ کردنی ئاپۆرەی کارمەندان. نێوەندپەرتی Decentralisation دەبێتە مایەی بەشداربوونی کارمەندان لە پرۆسەی بڕیارداندا. لە سازماندا تەراز ڕاگرتنی ئەم دیاردەیە گرینگە، هەم کار خۆشڕەوت و سەرکەوتوو بێت، هەم کارمەند خاوەن دەنگ و سەنگ.
10-	«شیرازەبەندی» A sense of Order and Purpose - «شیرازەی کەرەستە» و «شیرازەی جڤاکی» دەبێ دیار و سەلمێنراو بن. شیرازەی کەرەستە واتە: هەر بابەتێک لە جێگەی خۆی و جێگەش هەبێت بۆ هەموو بابەتێک. شیرازەی جڤاکی دەڵێ: مرۆڤی شیاو بۆ پێگەی شیاو. بەزاندنی هەر یەک لەم دوو شیرازەیە دەبێتە مایەی خەمەرە (زیان) و بێسەروبەری.
11-	دادپەروەری Equity and Fairness - سەرۆک دەبێت هەمیشە ئاگای لە ڕاگرتنی یەکسانی و دادپەروەری بێت، بە میهرەوە ڕەفتار لەگەڵ خەڵکی خۆی بکات. ڕاگرتنی هەم دیسیپلین و هەم داد و یەکسانی هونەرێکی گرینگە لە سازمانگەریدا. یەکسانی و دادپەروەرییە بناخەی هۆگری.
12-	فەرمانبەریی دامەزراو‌ Stability of Tenure - کارمەند پێویستی بە کاتە هەتا بە باشی شارەزای ئەرکی خۆی دەبێت. لەبەر ئەوە گرینگە دەرفەت و کار بدرێتە کارمەند و پەلەی لێ نەکرێت. ئەوجا کە کارمەند دەگاتە پلەی شارەزایی و کارزانی ئەوسا دەبێت پێگەی خۆی بۆ دەستەبەر بکرێت. لەدەستدانی کارمەندی شارەزا دەبێتە بەفیڕۆدانی توانا و دەرامەد.
13-	دەستپێشخەری Individual Initiative - ڕەخساندنی زەمینەی دەستپێشخەری بۆ کارمەندان دەبێتە مایەی هاندان و سەرخستنی توانا و ئەویش دەبێتە هۆکاری پێشکەوتن و جۆراندن (سەرخستنی جۆر) ی بەرهەم.
14-	«گیانی دەستەگەری» Esprit de Corps - هاندانی گیانی یەکبوون و گرووپبەندی دەبێتە مایەی پتەو کردنی پەیوەندی و گەشەی هاوئاهەنگی لە نێوان کارمەنداندا.
فایۆلیزم گەرچی لایەنی کۆنباو و داوەستاوی لە باسی ساختاری سازماندا هەیە بەڵام دیدێکی جڤاکیی مرۆڤدۆستانەی هێنایە بواری سازمانناسییەوە. ئەو پێنج پرۆسەیەی سازمانگەری ئەوەندە فرەوانن ئێستاش لە زۆر بواردا کاران.
سەرچاوە
Nationalencyklopedin «سازمانگەری»
پۆل:سازمانناسی پۆل:بەڕێوەبەری
ھایدرۆکاربۆنی ئاڕۆماتی
ھایرۆکاربۆنی ئاڕۆماتی (ئینگلیزی: Aromatic hydrocarbon) ھایدرۆکاربۆنێکە، ئەڵقەیەک یان زۆرتری تێدایە، کە لە شەش گەردیلە کاربۆن و ئەلکترۆنی جوولۆک «جێ بەخۆ نەگرتوو» پێک دێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھایدرۆکاربۆنە ئاڕۆماتییەکان
گیوم دو بارتاس
گیوم دو بارتاس شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٤ پۆل:مردووانی ١٥٩٠ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
گولان
گولان گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی گولان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٤ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پارێزگای وەردەک
ژێدەرەکان
وەردەک پۆل:پارێزگای وەردەک
ستراتیگرافیا
وێنۆک|کۆمەڵیک چینە لە ئەرژانتین
ستراتیگرافیا بەشێکە لە دیسیپلینی زانستی زەوی، زەویناسی بۆ لێکۆڵینەوە لە چینی بەرد و بنەنیشتەی گڕکانەکان و ئەو بنەنیشتانەی لە زەویدا ھەیە. ستراتیگرافیا ڕێگە دەدات بە وەدەست ھێنانی کرۆنۆلۆژیەکی (دیاری کردنی ڕیکەوت)، ڕێژەیی و ورد. بنەمای ئەرکی ستراتیگرافیا کیمیا-فیزیکە کە بە زۆری پێوەندی ھەیە بە فێنۆمێنی رادیۆئەکتیڤەوە.
لاوێسان
لاوێسان گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی لاوێسان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢٠ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ڕیاڵی ئێرانی
ڕیاڵ لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ناوی دراوی فەرمیی وڵاتی ئێرانە. ھەر ڕیاڵێک ١٠٠ دینارە بەڵام ئەوەندە بێ بایەخە کە ھیچ کاتێک کەمتر لە یەک ڕیاڵ حیساب ناکرێ. بە شێوەی نافەرمی بە ھەر ١٠ ڕیاڵ یەک تمەن ئەوترێ. ھەروەھا لە زاری خەڵکیدا بە ڕیاڵ «قەران»یش ئەوترێ.
سەرچاوەکان
پۆل:دراوەکانی ئاسیا پۆل:دینار پۆل:ناساندنەکانی ١٧٩٨ پۆل:ناساندنەکانی ١٩٣٢
بڕیارنامەی ١٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئابی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێ لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا: کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 891‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئیمپڕاتۆر گۆ-ئودا
ئیمپڕاتۆر گۆ-ئودا (後宇多天皇، گۆ-ئودا-تینۆ، ١٧ی کانوونی ١٢٦٧ - ١٦ی تەمموزی ١٣٢٤) ٩١مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ١٢٧٤ بۆ ١٢٨٧ بوو.
کانی جەژنی
کانی جەژنی (Kanîcejnî، ) دێیەکه له ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٩ کەس لە ٣٤ بنەماڵەدا بووە.
گۆران (ناوچە)
گۆران ناوی ناوچەیەکە لە کوردستان کە بە زاراوەی گۆرانی قسە دەکەن. واتا گۆران بەو کوردانە دﻩڵێن کە لە دﻩوری کرماشان و سنە و ھەمەدان و هەرێمی کوردستان بەتایبەتی کەلەک تا شێخان بەناوچەی گۆرانەتی ناسرەوە ناسراوترین ناوچەی گۆرانیش لە هەرێمی کوردستان ناوچەی ناوکوڕە
کانی جەژنی
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گۆران (ناوچە)
مێژووی وشەی گۆران
ھێندێک لە مێژوونووسەکان لایان وایە چەند ھۆزێک کە لە پێشوودا بە زمانی پەھلەویی کۆنیان قسە دﻩکرد، لە سۆنگەی کۆچ و بارﻩوﻩ ھاتوونەتە ناو کوردان و کوردی فێربوون و زمانەکەی پێشووی خۆیان وﻩلاناوﻩ و کوردﻩکان بە مزگێنیەوﻩ گوتوویانە: "ئەوا گۆڕان" واتا لەسای زمان گۆڕانەوﻩ بوونەتە کورد. دﻩستەیەکیش ئەم بڕوایە ناسەلمێنن، دﻩڵێن: "کورد لە پێشدا ھەمووی کۆچەر و ڕﻩوﻩند بووگن و زۆر لە شوێنێکا بەند نەبوون. ھێندێک لەوان ئەقلیان بڕیی، لە ژیانی کۆچەرایەتی دﻩس ھەڵگرن و جووت و گا و دێ نشینی بەسەربەرن؛ ئاوایی و گوندیان ئاواکرد و لە کۆچەران جیابوونەوﻩ و کۆچەرﻩکان گوتیان: "گۆڕان"؛ واتا وﻩکو خۆیان نەمان".
جەمیل ڕۆژبەیانی بەجۆرێکی تر بۆی چووﻩ؛ ئەم فەرموویە: "زۆر وێ دﻩچێ ناوی گۆران لە وشەی گۆڕﻩوﻩ ھاتبێ کە گۆڕ لە زمانی کوردیدا، بە کەرﻩ کێوی، بە مەیدان، بە دﻩشت، بە قەور ئەوترێ؛ ئەبێ ئەم ھۆزﻩ کوردانە لەناو دﻩشتایی دا ژیابن؛ یان لە کاتی مەیدانداری زۆر ئازابن؛ یان لە ڕاوا زۆریان کەرﻩکێوی دﻩگر ؛ خاکی کوردستانەکەشیان دﻩکردﻩ گۆڕی دوژمنان".
بەڵام بە بڕوای ھەژار : ھیچ یەک لەو چەند بۆ چوونانە نەگەیشتوونە ئاماک و نیشانەیان نەپێکاوﻩ. ئەو لای وایە ئەم گۆرانیش وﻩکو کورماژ سەرﻩتای لە ئایین بەندﻩ؛ وﻩک دﻩزانین ئیسلام پەیڕﻩوانی زﻩردﻩشت بە ئاگرپەرست ناودﻩبا و لە فارسیشدا گەبر ئێژن؛ ھەروﻩک کوردﻩکانی خۆشمان دﻩڵێن: گاور. کەوابێ گۆران، گاورانە؛ واتا ئاگر پەرستەکان. ئەوﻩندﻩشمان لەبیرنەچێ کە گۆران چەندین سەدﻩ مان، ھەتا موسوڵمان کراون. دﻩگێڕنەوﻩ کە مەلایەکی مەردۆخی کە ھەر بە چاوێک دیتوویە، چۆتە ناو ھەورامانیان و فێرﻩ ئیسلامەتیی کردوون و قورعانێکیشی بۆ بردوون کە لە جیاتی ماریفەتووپیرشالیار، قورئان بخوێنن. ڕۆژێک لە مزگەوتی دێدا یەکێ لە یەکێ دﻩپرسێ: "بیستوومە قورعان قەدیمە؛ لە ماریفەتووپیرشالیاریش قەدیم ترﻩ؟". کاورا لە جواویا ئەخەنێ و ئەڵێ: "قرون دویکە مەلا ڕﻩحیمەکۆرﻩ بۆی ھێناین؛ ماریفەتووپیرشالیاری ھەزار ساڵ زیاترﻩ ھەیە".
پەیوەندی نێوان گۆران و گەورک
ھۆزێک لە مەڵبەندی موکری لە نزیک سەردﻩشت نیشتەجێن، گەورکیان پێ دﻩڵێن؛ ئاخۆ ئەم دوو ناوﻩ خزمن؟ ئەگەر خزمن ئەم ھەموو دﻩشت و کێوانە بۆچی کەوتۆتە نێوانیان؟ پرسێکە وﻩرامی دﻩوێ.
سەرچاوە
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
ھایک کامەرلینگ ئۆنیس
200px|وێنۆک|چەپ|ھایک کامەرلینگ ئۆنیس ھایک کامەرلینگ ئۆنیس (بە ئینگلیزی: Heike Kamerlingh Onnes) (٢١ی ئەیلوولی ١٨٥٣ - ٢١ی شوباتی ١٩٢٦) فیزیکزانێکی هۆڵەندی بوو، کە لە ساڵی ١٩١٣ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھۆڵەندی پۆل:داھێنەرانی ھۆڵەندی پۆل:فیزیکزانانی ھۆڵەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣ پۆل:مردووانی ١٩٢٦ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
سی سەر
سیسێر (Sî sêr، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ڕەبەتی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەڵکەوتوە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠۱۶ دا ٦٤١ کەس لە ١٤٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کۆچک نەخشینە
کۆچک نەخشینە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
چەمەری
مەقامی چەمەری
شێوازێک لە مۆسیقای بێکەلامە کە زۆرتر لە کاتی لە دەست دانی گەورەیەک بە زوڕنا و دەھۆڵ دەژەنرێت. دەھۆڵژەن و زوڕناژەن لە بەیانیی رۆژی دوای ڕۆداوەکە (مەرگی گەورە) لەسەر کێوێکی بەرز ڕوو لە رۆژ دەکەن و لە دوای ڵیدانی مەقامی سەحەری، مەقامی چەمەری یان چەمەری دەژەنن.
ھەڵپەرکێی چەمەری
شێوازێک لە ھەڵپەرکێ لە چێی بە ڕاست دا خۆلان، بەرەو چەپ ( سەرچۆپی دەبێتە دواگاوانێ) ھەڵدەپەڕن.
سەرچاوە
پۆل:شێوازەکان پۆل:چاندی کوردی پۆل:چاند لە پارێزگای کرماشان پۆل:چاندی لوڕی
ھاندان
ھاندان (ئینگلیزی: Catalysis) کردەی خێراکردنی کاردانەوەی کیمیایییە، بە کاری ھاندەرێک.
ژان پاپیەر ماسون
ژان پاپیەر ماسون مێژووناس، جوگرافیاناس، ڕەخنەگر و مافناسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ھاندان
ھاندەری چوونیەک
ھاندەری چوونیەک (Homogeneous catalyst) ھاندەرێکە، کە لە ھەمان باری فیزیاییی کارلێککردووەکاندایە. بۆ نمونە: ھاندەری H2O2 لە کاردانەوەیەکی شلیدا.
ژان پاپیەر ماسون
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٤ پۆل:مردووانی ١٦١١ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
ھاندان
ھاندەری ناچوونیەک
ھاندەری ناچوونیەک (Heterogeneous catalyst) ھاندەرێکە، لە بارێکی فیزیاییی جیاواز لەگەڵ باری فیزیاییی ماددە کارلێککردووەکاندایە. بۆ نمونە: ھاندەری ZnO لە کاردانەوەیەکی غازیدا.
شێوازی ھاندان لە ھاندەردا
بە زیادکردنی ھاندەر لە کاردانەوەیەکی کیمیاییدا، شێوازی بەڕێوەچوونی کاردانەوەکە دەگۆڕدرێت واتە لە ڕێگایەکەوە کاردانەوەکە دێتە کایەوە کە پێویستی بە وزەی چالاککردنی کەمتر ببێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان پۆل:جووڵەکیمیا پۆل:ھاندان
ھەنگەژاڵە
ھەنگەژاڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی ھەنگەژاڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٣ کەس لە ١٧ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
مامۆڵە
مامۆڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی مامۆڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٤ کەس لە ١٦ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پارێزگای مانیسا
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەی ئێژە پۆل:پارێزگای مانیسا پۆل:پارێزگاکانی تورکیا پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن
ڕەوتی فیشر-ترۆپش
ڕەوتی فیشر-ترۆپش کرداری کاردانەوەیەکی گرنگە لە ھەردووک لێکھەڵوەشانی خەڵوزی بەردین و گاز بۆ تەکنەلۆجیای شلە بۆ بەرھەمھێنانی ھایدرۆکاربۆنی شل.
کە تاکە ئۆکسایدی کاربۆن و ھایدرۆجین، فییدستۆکەکان بۆ ئێف تی، لە خەڵوزی بەردینەوە بەرھەم دەھێنرێت، گازی سروشتی، یان بایەماس{biomass} کە کردارێکە ناسراوە بە کردنەگاز. کە [فیسچەر–ترۆپسچ] کردار پاشان ئەم گازانە دەگۆڕێت بۆ ڕۆنێکی چەورکردنی دەستکرد و سووتەمەنیی دەستکرد.
فیسچەر–ترۆپسچ ناوەندی و کاردانەوەی ڕەگەزی پاکنووس دەکەن، گۆڕینی ئاوێتەیێکی H2 و ھاو بۆ بەرھەمی ئالیپھاتیک کاردانەوەیێکی ھەنگاوی-فرەیە لەگەڵ چەند ئاوێتەی ناوەندی. گەشەکردنی زنجیری ھایدرۆکاربۆن لەوانەیە دەھێنێتە بەرچاو ھەروەک ڕیزبەندیێکی دووبارە کراوەوە {repeated sequence}بەشداری بکات کە تێیدا گەردیلەی ھایدرۆجین زیاد دەکرێن بۆ کاربۆن و ئۆکسجین، ەکە [ک–ۆ] بەندێکی[ک–ک پێک دەھێنێ. بۆ یەک{ -ch2–] گرووپ بەرھەمی ھێنا لەلایەن ھاو + ٢ H٢ [→] (CH٢) +
ئادسۆرپتیۆنی بیرخەرەوەی ھاو
جودا بوونەوەیەکە [ک–ۆ] بەند
ئادسۆرپتیۆنی جیاکردنەوەیی ٢ H٢
گواستنەوەی ٢ کاتژمێر بۆ ئۆکسجینەکە بۆ بەرھەم H٢ ئۆ
دەسۆرپتیۆنی H٢ ئۆ
گواستنەوەی ٢ کاتژمێر بۆ کاربۆنەکە بۆ بەرھەم ch2
و چەند وڵاتێک بە کاریدێنن:
پیادە کردنێکی تری پێوەری گەورەی [فیسچەر–ترۆپسچ] تەکنەلۆجیا زنجیرەیێکی ڕوەکە بەکار ھێنرا لەلایەن [ساسۆل] لە باشوور ئەفریقیا، وڵاتێک لەگەڵ یەدەکی خەڵوزی بەردینی گەورە، بەڵام ڕۆنی بچووک. [ساسۆل] خەڵوزی بەردین بەکار دەھێنێت و ئێستا گازی سروشتی ھەروەک فییدستۆک {feedstock}و بەرھەمی نەوتی جۆراوجۆری دەستکرد بەرھەم دەھێنێت، ھەروەک زۆربەی سووتەمەنیی دیزلی وڵات پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:ھاندان
بڕیارنامەی ١٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئابی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: چاد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 891‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ چاد پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:چاد لە ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ھاوکێشبوون (کیمیا)
ھاوکێشبوون (ئینگلیزی: Neutralization) لە کیمیادا، کاردانەوەی ئەو ئایۆنانەیە کە ترشی پێ جیادەکرێتەوە «ئایۆنەکانی ھایدرۆنیۆم»، لەگەڵ ئەو ئایۆنانەی کە تفتی پێ جیادەکرێتەوە «ئایۆنەکانی ھایدرۆکسید»، بۆ پێکھێنانی گەردی ئاو و خوێ.
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٣ مینی
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٣ مینی لە ڕەنگی سپی
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٣ مینی (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy S III Mini) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دوستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل:مۆبایلەکانی ٢٠١٢ پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
مارلی و من (فیلم)
مارلی و من فیلمێکی کۆمیدی و درامای ئەمریکییە و ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن دەیڤد فرانک بەرھەمھێنراوە و لە سیناریۆی سکۆت فرانکڵ و دۆن ڕۆسە، فیلمەکە پشتی بەستووە بە یاداشتێکی ساڵی ٢٠٠٥ کە ھەر بە ھەمان ناو لەلایەن جۆن گرۆگانەوە بڵاوکرایەوە. ئەستێرەکانی فیلمەکە ئەوین ویلسۆن و جێنیفەر ئانیستنن وەک خاوەنی مارلین کە سەگەکەیانە. فیلمەکە لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ لە ئەمریکا و کەنەدا بڵاوکرایەوە و ڕیکۆردی تۆمارکرد بۆ زۆرترین فرۆشی بلیت لە ڕۆژی کریسمسدا کە ١٤٬٧٥ ملیۆن دۆلار بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨ پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس پۆل:ئەو فیلمانەی لە میامی وێنەیگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە نووسەران پۆل:فیلمەکان کە لە پەنسێلڤانیا داندراون
ھێنری ماتیس
thumb|هێنری ماتیس ھێنری ماتیس ژیاوە لە (١٨٩٦-١٩٥٤) وێنەێکێشێکی فەڕەنسیە و یەکێکیشە لە مامۆستایانی قوتابخانەی دڕەندەیی
کانی نیاز
کانی نیاز (Kanîniyaz، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١٠ کەس لە ٤٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بەھائوڵڵا
میرزا حسێنعەلی نووری (١٨١٧–١٨٩٢) ناسراو بە بەھائوڵڵابَهاءُالله)، بنەغەدانەری ئایینی بەھایی بوو. پەیڕەوانی ئایینی بەھایی، بەھائوڵڵا بە نێردراوی خودا دەزانن، ئەو کەسەی کە پێشتر مووسا، نووح، ئیبراھیم، یەسووع و محەممەدی بۆ ڕێنوێنی مرۆڤ ناردووە. بەھایییەکان ئەرکی بەھائوڵڵا بە ڕزگاری مرۆڤ و بناغەدانانی شارستانییەتێکی نوێ و پێویست بۆ مرۆڤی ھاوچەرخ دەزانن. بەھایییەکان پێغەمبەران بە نواندنەوەی نووری خودا لەسەر زەوی دەزانن. بە پەیڕەوانی ئەم ئایینە دەوترێت «بەھایی». ئەوڕۆکە ژمارەی بەھایییەکانی جیھان دەوروبەری ٧ ملیۆن و ٤٠٠ھەزار کەسە.
سوورکەوڵ
سوورکەوڵ گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سوورکەوڵ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٢٤ کەس لە ٧٢ بنەماڵەدا بووە.
بەھائوڵڵا
لە ٢١ی نیسانی ساڵی ١٨٦٣دا، پێش ئەوەی بچنە ئەستەمبوڵ، بەھائوڵڵا و ھاوەڵەکانی بۆ ماوەی دوازدە ڕۆژ لە باخچەی نەجیب پاشا لە قەراغ بەغدا مانەوە. ھەر لەو شوێنەدا بوو کە بەھائوڵڵا بە بەبییەکانی ئامادەی ڕاگەیاند کە ئەو نێردراوی خودایە و ھەمان بەڵێنی (ئەوەی خوا دەری دەخات) کە باب بەڵێنی ھاتنی دا. ئەم بۆنەیە لە نێو بەھائییەکان بە جەژنی ڕەزوان ناسراوە.
سوورکەوڵ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بەھائوڵڵا
دوای چوار مانگ، بەھائوڵڵا و ھاوەڵەکانی گەیشتنە ئەستەمبوڵ. دوای نزیکەی سێ مانگ و نیو مانەوەیان لە ئەستەمبوڵ، دەسەڵاتدارانی عوسمانی فەرمانیان بە تاراندنی بەھائوڵڵا بۆ ئەدرنە کرد بەھەلا بۆ ماوەی چوار ساڵ و نیو لە ئەدرنە مایەوە. لە ماوەی مانەوەیدا لە ئەدرنە ئەو بە دەستی کرد بە ئاشکرا ڕاگەیاندنی پێغەمبەرایەتی خۆی. ئەم ڕاگەیاندنە گشتییە بە شێوەی نامە بۆ پاشا و سەرۆکی دەوڵەتەکان دەرکرا. لەوانە نامەیەک بۆ ناپۆلیۆنی سێیەم لە فەرەنسا، پاپا، ناسرەدین شای ئێران و سوڵتان عەبدولعەزیزی عوسمانی. لەو نامانەدا خۆی بە بەڵێنی ھەموو ئەو ئایینانە ناوبرد کە بۆ یەکپارچەیی مرۆڤ سەری ھەڵداوە و سەرانی دەوڵەتانی بانگھێشت کرد بۆ ئەوەی پێغەمبەرایەتی ئەو قبوڵ بکەن و ھانیان دا کە پێشبڕکێی چەک و سەپاندنی خەرجییەکانی بەسەر خەڵکدا بوەستێنن، بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان و گەیشتن بە ئاشتی، کۆببنەوە و بە دروستکردنی ئاسایشی دەستەجەمعی بیپارێزن. ھەر لەم نامانەدا بەھائوڵڵا پشتیوانی لە دیموکراسی و سەروەری یاسا و یەکسانی بۆ ھەمووان بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین کردووە.
لە ساڵی ١٨٦٨دا حکوومەتی عوسمانی جارێکی تر فەرمانی بە دوور خرانی بەھائوڵڵا کرد و خۆی و کۆمەڵێک لە شوێنکەوتووانی لە ٣١ی ئابی ١٨٦٨ چوونە بەندیخانەی عەکا. بۆ ماوەی دوو ساڵ بەھائوڵڵا و ھاوەڵەکانی لە قەڵایەک لە بارودۆخێکی زۆر سەخت و نەگونجاودا بەند کران و ژمارەیەک لە یارانی بەھائوڵڵا و یەکێک لە کوڕەکانی میرزا مەھدی بەھۆی نەخۆشی و سەختییەوە کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٨٧٠ ڕێگەیان بە بەھائوڵڵا و ھاوەڵەکانی درا کە زیندانەکە بەجێ بھێڵن، بەڵام ھێشتا بە بەندکراو ھەژمار دەکران و ڕێگەیان پێنەدرا شاری عەکا جێبھێڵن.
لە ساڵی ١٨٧٧دا، بەھائوڵڵا، ھەرچەندە ھێشتا بەندکراوە، ڕێگەی پێدرا شاری عەکا بەجێ بھێڵێت. ئەو سەرەتا بۆ ماوەی دوو ساڵ لە عیمارەتێکی باکووری عەکەا بە ناوی کێڵگە نیشتەجێ بوو. پاشان لە ساڵی ١٨٧٩ ھەتا مردنی لە ساڵی ١٨٩٢ لە بەھجی نیشتەجێ بوو. لە ٢٩ی ئایاری ١٨٩٢ لە دوای تاویکی نەرم لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا لە بەھجی کۆچی دوایی کرد و لە زەوییەکانی عیمارەت بەھجی بەخاک سپێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٧ پۆل:مردووانی ١٨٩٢ پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:خەڵکی فارس پۆل:خەڵکی تاران
ڕێشان حەمۆ
ڕێشان محەممەد ئیبراھیم ناسراو بە ڕێشان حەمۆ (لەدایکبووی ٨ی حوزەیرانی ١٩٩١) ئەکتەر، کۆمیدیان، و مۆسیقاژەنێکی کوردی ڕۆژاوای کوردستانە.
لە ساڵی ٢٠١٢دا، دەستی بە کاری ھونەری کرد. سەرەتا بە کورتە ڤیدیۆی کۆمێدی دەستی پێ کرد، پاشان دەستی کرد بە پێشکەشکردنی بەرنامەی ڕێشانیزم، کە یەکێکە لە سەرکەوتووترین کارەکانی. لە ساڵی ٢٠١٩دا، وەک ئەکتەر بەشداریی لە فیلمی پەیکەری دڵ کرد. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، بە ڕۆڵی سەرەکی بەشداریی لە درامای چەرخ و فەلەک کرد. لە ٢٠٢٢دا، وەک ئەکتەری سەرەکی لە شانۆی دوا ڕۆژەکانی بابلۆدا بەشدار بوو.
ژیاننامە
ڕێشان حەمۆ لە ڕۆژاوای کوردستان لە شاری عەفرین لە ناو خێزانێکی ھونەردۆست لە دایکبووە. لە تەمەنی چوار ساڵیدا دەستی بە ژەنینی ئامێری دەربووکە کردووە و لەگەڵ چەندین ھونەرمەندی ڕۆژاوای کوردستان، وەک ڕەشید سۆفی و عەزیز محەممەد و باڤێ سەڵاح، بەشداریی کردووە.
تاوەکو ساڵی ٢٠٠٠، باوکی ڕێشان، محەممەد حەمۆ، لەلایەن حکوومەتی سووریاوە، بەھۆی فرۆشتنی پەڕتووکی کوردی، چەندین جار زیندانی کرا و ئەشکەنجە درا، کە وای کرد کە خۆی و خێزانەکەی ناچار ببن بچن بۆ باشووری کوردستان و لە شاری سلێمانی نیشتەجێ ببن.
لە ساڵی ٢٠٠٧دا، چووە بەشی مۆسیقای پەیمانگەی ھونەرە جوانەکان. دوای دوو ساڵ بەھۆی تەقینەوەیەکەوە لە شەقامی بەرامبەر پەیمانگەکە، کە بووە ھۆی شکاندنی دەستی، وازی لە خوێندن ھێنا. دوای بەجێھێشتنی خوێندن، دەستی بە ژەنینی ئامێری درامس کرد و لەگەڵ چەند ھونەرمەندێکی وەک یاس خدر، میکایل، ناسر ڕەزازی و دیاری قەرەداغی بەشداریی کرد.
لە ساڵی ٢٠١٢دا، بەھۆی باری ئابووری بڕیاری دا وەکوو پیشە واز لە مۆسیقا بھێنێت و دەست بە کاری نواندن بکات. سەرەتا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی بە ڤیدیۆی کورتی کۆمێدی دەستی پێ کرد و لە ماوەیەکی کورتدا ناوبانگی دەرکرد. لە ساڵی ٢٠١٥دا، بەشداریی لە چەند ڕیکلامێکی تەلەڤیزیۆنی کرد، کە دەنگدانەوەیەکی باشی ھەبوو لە ناو خەڵکدا بە وشەی «بەثیتە».
لە ساڵی ٢٠١٧دا، دەستی کرد بە پێشکەشکردنی بەرنامەی ڕێشانیزم، کە بەرنامەیەکی ھەفتانە بوو کە بە شێوەیەکی کۆمیدیئامێز باسی لە دیاردەکانی کۆمەڵگە دەکرد.
لە ساڵی ٢٠١٨دا، خەڵاتی باشترین پڕۆژەی میدیایی لەلایەن ڕێکخراوی کۆسۆڤەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ٢٠١٩دا، وەکوو ئەکتەرێکی سەرەکی لە فیلمی پەیکەری دڵ، کە لە دەرھێنانی شوان عەتووف بوو، بەشدار بوو. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، وەک ئەکتەری سەرەکی بە ڕۆڵی ئاسۆ لە درامای چەرخ و فەلەک بەشدار بوو. لە ٢٠٢٢دا، وەک ئەکتەری سەرەکی بە ڕۆڵی بابلۆ لە شانۆی دوا ڕۆژەکانی بابلۆدا بەشدار بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
تووڕە نیم (فیلم)
تووڕە نیم (بە فارسی: عصبانی نیستم) فیلمێکی فارسیە لە نووسین، دەرھێنان و بەرھەمھێنانی ڕەزا دورمیشیانە بۆ یەکەمین جار لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر نمایش کرا و لە ڕۆڵگێڕانی نەوید محەممەدزادە و باران کۆسەریە، باران کۆسەری ماوەی دوو ساڵ ھیچ کارێکی نەکردبوو بەھۆی ئەوەی قەدەغە کرا بوو لە کارکردن تووڕە نیم بووە یەکەم فیلمی دوای گەڕانەوەی، تووڕە نیم تاکە فیلمی ئێرانیە کە لە شەست و چوارەمین فیستیڤاڵی فیلمی بەرلین ئامادە بووبێت، فیلمەکە لە ناو ئێران قەدەغەکراوە و تا ئێستا لە ھیچ جێیەک نمایش نەکراوە.
چیرۆک
نەوید خوێندکارێکی زانکۆیە کە دەرکراوە بەھۆی ھەڵوێستە سیاسیەکانیەوە و دەیەوێت بارودۆخێک بھێنێتە پێش تا بتوانێت ھاوسەرگیری لەگەڵ ستارە بکات، نەوید دەیەوێت کۆنترۆڵی خۆی بکات و توڕە نەبێت بەو ڕوداوانەی ڕودەدەن
ستەم و ڕێگری
تووڕە نیم بۆ یەکەم جار لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر نمایشکرا و پاڵێوراوی سەرەکی بوو بۆ چەند خەڵاتێک بەڵام دواتر فشار خرایە سەر فێستیڤاڵەکە لە لایەن ھەندێک لە بەرپرسان و وترا نابێت تووڕە نیم بە ھیچ جۆرێک ھیچ خەڵاتێک وەرگرێت، دواتر ڕاگەیەندرا ڕەزا دورمیشیان وەک و ڕێزێک بۆ سینەمای ئێران وازی لە خەڵاتەکانی ھێناوە، خەڵاتی باشترین ئەکتەری سەرەکی پیاو بۆ نەوید محەممەدزادە بەڵام بەھۆی ھەمان فشارەوە خەڵاتەکە درا بە ڕەزا عەتاران، ڕەزا عەتاران لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ کافە سینەما وتی: ئەو خەڵاتەی من وەرم گرتووە ھی نەوید محەممەدزادە یە و بۆیە من بە خەڵاتی خۆمی نازانم، نەوید محەممەدزادە لە سیو چوارەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر بووە باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بەڵام کاتێک خەڵاتەکەی پێدرا ھیچ قسەیەکی نەکرد و چەند خولەکێک بێدەنگ بوو وەکو کاردانەوەیەک بۆ ئەو ستەمەی پێشتر لێیکرابوو