cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بارگاوی چوونیەکی پەستانە داگیرساندن
ئەوپەڕی تێکڕای پەستان و گەرمی
لە دابەشکردنی ژوورى سوتان نزيك دەبینەوە، دوو ژوریسوتانی دیکە هەیە هاوكارى بكەن: یاریدەدەری بچوک و سەرەکی گەورە, ڕێژەيێكى پەستانى بەرز بەكار دەهێنرێت لە ژوورى سوتانی مامناوەند ، ڕێژەي پەستانى مامناوەند بەكاردەهێنرێت لە ژوری سوتانی سەرەکی.
ڕێژەى پەستانى بەرز لە ژوورى سوتانی ياريدەدەر داگيرساندنى-خودکارە لە چونیەکی تێکەلەی سووتەمەنی-هەواى لاواز لەناويدا (هيچ سپارک پلاگێکی پێويست نیە)؛ سوتانی گاز بەناو هەندێك " بەندەرى گواستنەوە "، تەنها كەمێك لەپێش نزمترین خالی بێ جوولە - بۆ ژوورى سوتانی سەرەكى دەست پێ كردنى داگيرساندنى-خودکاری.بزوێنەر پیویستی بە پێکهاتەی ST نیە.
توانا
ھێزەکە بە وەی بەرز دەبی ئەگەر سووتەمەنی زیاتر تێبکەین بۆ ICE لە بەشەکان ئەگەر گەرمی بەرز بی یان زیاتر بی ئەوا بزوێنەرەکە ھێواشتر کار دەکا .ھەر چۆنێك بێت لە HCCI بەرز بونەوەی سووتەمەنی و ھەوا رودەدا لە ئەنجامدا وا دەکات بگاتە کۆتا خالی پەستان کردن و گەرمی کێش بکات بۆ خۆی.و زۆربەی HCCI توانای هەندێک strategies ھەیە بۆ سوتەمەنی بەکاردێ تاکو گەرمی بۆخۆی رابکێشێ و چریەکەی کەم دەکات کاریگەری دەکاتە سەر کێشەکەی.و ھێزەکە کەم دەکات کاتێك چریەکە کەم دەکات و لەو کارەی کە ئەنجام دەدرێ ئەو ھۆکارانە و دەکەن کە ھێزەکە زیاتربێت.و یەکێك لەو تەکنیکانەی کە بەکاردێت تەکنیکێکی جیاوازە ھەتا سوتەمەنیەکە باشتر بێت .و کێش کردنی گەرمیەکەی کەم دەکەین ئەوھێزەی کە لە سەریەتی زیاد دەکەین تا دەگاتە رادەی یەکسان بوون.و رێگایەکیتر ئەوەیە کە جۆری دانانی خالەکان دەبێت لە پلەیەکی گەرمی جیاواز بێت و و بە جیاوازی بسوتێت. و ئەو کێش کردنەی کە گەرمیەکەی بۆ ناوەخۆ رادەکێشێ کەم دەکاتەوە و دەبێت بە رادەیەکی وا کەم بکەینەوە ھەتا بتوانین ھێزەکەی زیاد بکەین و سێیەم رێگا لە HCCI دەبێت پەرتی بۆ زیاد بکەین ھەتا ھێزێکی زۆرتر کاری لە سەر بکات
دەرپەراندن
چونكە [ HCCI ] کار دەكات لەسەر تێکەلەی لاواز، پلەى گەرمی لووتكە زۆر نزمترە لە بەرەنگاری سپارک ئیگنشن و بزوێنەری ديزل. ئەو یاسایە کەمکردنەوەی ترۆمپکی پلەی گەرمی دروست دەکا لە NOx ، بەلام هەروەها بەهۆی ناتەواو سوتانی سوتەمەنی و بە تایبەت نزیک دیواری ژوری سوتان. ئەمە تا ڕادەيەك تاكە ئۆكسايدى كاربۆنى بەرز بەرهەمدەهێنێت لەگەل دەرچوونى هايدرۆكاربۆن. پەرەپێدەرى كارلێكى ئۆكسێن دەتوانێت کە جۆری رێکخراو لاببات، چونكە گزوزەكە هێشتا بە ئۆكسجين-دەوڵەمەندە.
جیاوازی لە لێدان
لێدانی بزوێنەر ڕوو دەدات كاتێك هەندێك لە گازى نەسوتاو لەپێش گڕ گرتنەکە لە بزوێنەرى CI لوخۆوە دا دەگيرسێت. ئەم گازە دەپەسترێت هەروەك گڕەكە و فشارەكە بڵاو دەبێتەوە لە بەرزبوونەوەى ژوورى سوتان. فشارى بەرز و پلەى گەرميى بەرز كارلێكەرى نەسوتاو دەتوانن ببنە هۆى بەلەخۆوە داگیرساندن كردارێكى داگيرساندنى هاوشێوە ڕوو دەدات لە [ HCCI ]. لەگەڵ ئەوەشدا،  بەشێک لە تێکەلەى كارلێكی داگیرساندن بەجێ دەهێلێت لەلايەن پەستان لە پێش گر گرتنەکەوە، داگيرساندن لە بزوێنەری [ HCCI ]ی ڕوو دەدات بەهۆى پەستانى پستۆن زۆر يان كەم لەهەمان كات لە بارستاييەی كە پەستراوە. کەم يان هيچ جياوازيى فشار ڕوو نادەن لەنێوان ناوچەی جياوازى گازەكە، لا بردنی هەريەك شەپۆلى شۆک و لێدان، بەڵام خێرا بەرزبوونەوەى فشاری بەرز هێشتا لە خاڵی بەدوا گەڕان لە زۆرترین تواناییە لە نزیک-نمونەییەوە [هاوقەبارەیی] خستنەسەرى گەرميە.
لاساییکردنەوەی بزوێنەری HCCI
مۆدێلى ژماردن بۆ لاسايى كردنەوەى سوتان و ڕێژەى ئازادكردنى گەرمی بزوێنەری[ HCCI ]  پێويست دەبن و مۆدێلى كيميايان درێژە پێ دا، ئەمە بەزۆريە چونكە داگيرساندن ناسكترە بۆ جولەى كيمياوىە بە بەراورد لەگەڵ [هەژاندن/پرژاندن] يان كردارى پڕيشك هەروەك ئاسايين لە CI و بزوێنەری دیزل .مۆدێلى ژماردن گرنگيى ژمێرياريان دەر خستووە بۆ ڕاستيەكە كە تێکەلە لە-سليندێر لەڕاستيدا لە-هۆمۆگێنیۆسە، بەتايبەتى بەگوێرەى پلەى گەرمى. ئەم لە-هۆمۆگێنیۆسە دەهاژۆرێت لەلايەن تێکەلەی هەژێنراو و گواستنەوەى گەرمى لێوی ديوارى ژوورى سوتان، بری پلەی گەرمیەکە لەچەند چينێك پێك هاتووە ،ڕێژەی ئازاد كردنى گەرمى دەسەپێنێت و بەم جۆرە مەيلدەدا تا لێ بدات.ئەم سنوورە سوودى ڕەچاو كردنى تێکەلەی لە-سليندێر ەدا هەروەك ناوچەيێكى تاك، لە ئەنجامدا لە داتاشراو کردنی 3D ژماردنى كۆدى جوڵەزانی شلە وەکو Los Alamos National Laboratory's و کۆدی [CFD] [KIVA] و خێراتر چارەسەری کۆدی نەخشەی چڕی مۆدێل.
نمونەی تاقیگەری
تا ٢٠١٧، هيچ بزوێنەرێکی[ HCCI ] بەرهەمنەهێنران لە پێوەرى بازرگانى. لەگەڵ ئەوەشدا، چەند کارگەی ئوتۆمبێل نەخشەی [ HCCI] ن هەبوو.
بەکارهێنانەکای تر
بۆ ڕێکەوت، كەم بزوێنەری نموونە دەچێت لە [ HCCI ]ی چۆنيەتى، بەڵام [ HCCI ] توێژينەوەکەی سەركەوتوو بووە بە هۆى  سووتەمەنى و پەرەسەندنى بزوێنەر. نموونە ئەمانە دەگرتەوە.
پۆل:مۆتۆرەکان پۆل:گۆڕانی وزە
ئیمپڕاتۆر سویزێی
ئیمپڕاتۆر سویزێی (بە ژاپۆنی 綏靖天皇، سوزیێی-تێنۆ) ھەروەھا وەک کامونون-کاوا-میمی نۆ میکۆتۆ ناسراوە (ژاپۆنی: 神沼河耳命) دووەم ئیمپراتۆری ئەفسانەییە لە مێژوویی ژاپۆن، شتێکی زۆر کەم لەبارەیەوە دەزانرێت لە ڕێگەی سەرچاوەکان ئەوەی تری ھەیە تزی کە ھەیە زیاتر وەک داستانە، ھەرچۆنێک بێت ئیمپڕاتۆر سویزێی وەک "ئیمپڕاتۆری ئەفسانەیی" ناسراوە، وە لە نێوان مێژووناسان چۆنیەتی و ژیانی ئیمپڕاتۆر ناکۆکی لەسەرە،
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانییەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٦ەمی پێش زایین پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی جۆمۆن لە ژاپۆن
مۆزەخانەی نەتەوەییی عێراق
مۆزەخانەی نەتەوەییی عێراق مۆزەخانەیەکە لە شاری بەغدا کە بە مۆزەخانەی بەغداش ناسراوە. لەم مۆزەخانەدا شتە بەنرخەکانی شارستانیەتەکانی مێزۆپۆتامیا وەکوو ئەکەدییەکان و سوومەرییەکان ھەڵدەگیرێن. ئەم مۆزەخانە لە ساڵی ١٩٢٦ەوە کراوەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
بناویلەی گەورە
بناویلەی گەورە (Binawîley gewre، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٠ کەس لە ٢١٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
باغڵووجە
باغڵووجە (Baẍllûce، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧٨ کەس لە ٧٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پارێزگای کابول
کابول (پەشتۆ/فارسی: کابل) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ١٨ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
کابول پۆل:پارێزگای کابول
میترۆی باکوو
میترۆی باکوو سیستەمێکی ترانزێتی خێرایە کە خزمەت بە باکووی پایتەختی ئازەربایجان دەکات. بۆ یەکەمجار لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٦٧7 لە سەردەمی یەکێتی سۆڤیەتدا کرایەوە، تایبەتمەندی تایبەتی سیستەمی سۆڤیەتەکانی پێشووی ھەیە، لەوانە وێستگە ناوەندییە زۆر قووڵەکان و دیکۆراتی نایاب کە مۆتیڤی نەتەوەیی نەریتی ئازەربایجان لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای سۆڤیەت تێکەڵ دەکەن. لە ئێستادا سیستەمەکە ٣٨٫٠٣ کیلۆمەتر (٢٣٫٦٣ میل) ڕێڕەوی دوو ئاراستەیی ھەیە، کە لە سێ ھێڵ پێکھاتووە کە لەلایەن ٢٦ وێستگەوە خزمەت دەکرێن. میترۆ تاکە میترۆیە کە لە ئازەربایجان دروست کراوە، و پێنجەمین میترۆ بووە کە لە یەکێتی سۆڤیەت دروست کراوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٢٢٢٫٠ ملیۆن سەرنشینی ھەڵگرتبوو، کە تێکڕای سواربوونی ڕۆژانەی نزیکەی ٦٠٨٬٢٠٠ کەس بوو.
کۆمپانیای باکوو میترۆی داخراو (باکوو میترۆ CJSC)، کۆمپانیاکە کە میترۆی باکوو بەڕێوەدەبات، بەپێی فەرمانی ژمارە ٢٨٩ی سەرۆکی کۆماری ئازەربایجان لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٤ وەک جێنشینی یاسایی میترۆی باکوو و ئازەرتونێلمێترۆتیکنتی دامەزراوە کۆمپانیای پشکی ھاوبەش. موڵک و ماڵی لەگەڵ ماف و ئەرکەکانی کۆمپانیای باکوو میترۆ و کۆمپانیای بۆرسەی ئازەرتونێلمێترۆتیکینتی گواسترایەوە بۆ میترۆی باکوو کە تازە دامەزراو CJSC.
بۆردومانەکانی ساڵی ١٩٩٤
لە ١٩ی ئازار و ٣ی تەممووزی ١٩٩٤، بۆمبەکان ٢٧ کەس کوژران و ٩١ کەسی دیکەش بریندار بوون. دواتر سێ ئەرمەنی لە پەیوەندی لەگەڵ ڕووداوەکەدا دەستگیرکران و تۆمەتبارکران و زیندانی کران.
ئاگرکەوتنەوەی ساڵی ١٩٩٥
لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥ ئاگر لە نێوان بنکەکانی ئولدوز و نەریمان ناریمانۆڤ کەوتەوە و بەھۆیەوە ٢٨٩ کەس گیانیان لەدەستدا و ٢٦٥ کەسی دیکەش برینداربوون. ئاگرەکە بە ھۆکاری تێکچوونی کارەبا دادەنرێت بەڵام ئەگەری تێکدان بەدەر نەکراوە. ئاگرەکە وەک کوشندەترین کارەساتی میترۆ لە جیھاندا دەمێنێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە باکوو پۆل:میترۆی باکوو
کەوتنی کابول (٢٠٢١)
کەوتنی کابول گرتنی کابول، پایتەختی ئەفغانستان لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١ لەلایەن ھێزەکانی تاڵیبانەوە بوو. ئەمە بەشێک لە ھێرشەکانی بزووتنەوەی تاڵیبان بوو کە لە دژی حکوومەتی ئەفغانستان ئەنجام درا و یەک بە یەکی پارێزگاکانی ئەفغانستان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی تاڵیبان. گرتنی کابول و گشت ئەفغانستان لەدوای ھەڵاتنی ئەشڕەف غەنی، سەرۆک کۆماری پێشووی ئەم وڵاتە و ڕۆشتنەوەی ھێزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ وڵاتەکەیان بوو.
ئەمانەش ببینە
ھێرشی تاڵیبان (٢٠٢١)
سەردەشت
سەردەشت شارێکە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران کە لە باشووری ڕۆژاوای پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. ئەو شارە ناوەندی شارستانی سەردەشتە و یەکێک لە شارەکانی ناوچەی موکریان ھەژمار دەکرێت. سەردەشت لە نێوان سنووری ئێران و عێراق ھەڵکەوتووە و لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھاوسنوورە. ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە. شارەکە لە سەردەمی کۆماری کوردستان و ھەروەھا لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران بۆ ماوەیەک لەژێر دەستەڵاتی کورداندا بووە. سەردەشت بەپێی ژمارەی دانیشتووان، ١١ەمین شاری پارێزگای ورمێ، ٢٣ەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ١٩٧ەمین شاری ئێرانە. خەڵکی سەردەشت کوردن و بە کوردیی ناوەندی و شێوەزاری موکریانی دەدوێن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی شارەکە پەیڕەوی ئایینی ئیسلام و مەزھەبی سوننەی شافعین.
سەردەشت لە قەراغی کێوی گردەسوور، لەسەر زنجیرەچیاکانی زاگرۆس و لە نزیکی سەرچاوەیەکی ئاوی ھەڵکەوتووە. بەشێکی زۆری ئاوی خواردنەوە و ئاوی جووتیاریی شار لەو سەرچاوەیە دابین دەبێت کە ئاوەکەی لە کێوی گردەسوور و کێوە سنوورییەکانەوە دێتە خوار. سەردەشت خاوەنی ژینگە و سروشتێکی بەرچاوە کە بووەتە ھۆی ئەوەی کە نازناوی بەھەشتی کوردستانی پێبدرێت. ئەو شارە بە کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و فێنک، لە درێژەی ساڵدا بەفر و بارانبارینێکی زۆر دەیگرێتەوە و زۆر جاران لە ڕیزی یەکەمی بارینی پارێزگادا جێ دەگرێت. سەردەشت خاوەنی مێژووێکی کۆن و دێرینە کە کۆنترین ئاسەواری دۆزراو لەو شارە، مێژووکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە.
ئەو شارە لە ساڵی ١٩٨٧ی زایینی لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە کیمیاباران کرا. شاری سەردەشت کەوتووەتە باشووری شارەکانی پیرانشار و مەھاباد و ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژاوای بانە و باشووری ڕۆژاوای بۆکان. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. شاری سەردەشت ١٢٠ کیلۆمەتر لە مەھاباد، ٢٢٥ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٧٤٠ کیلۆمەتر لە تاران، ١٨٩ کیلۆمەتر لە ھەولێر و ٣٥ کیلۆمەتر لە قەڵادزێ دوورە.
وشەڕەتناسی
لەلایەن ھەندێک سەرچاوە دەگوترێت کە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە و لەو ناوەوە وەرگیراوە و دوای ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان لە زەردەشتەوە بۆ سەردەشت گۆڕاوە. ھەندێکی دیکەش پێیان وایە ناوی سەردەشت لە دوو بەشی «سەر» و «دەشت» وەرگیرابێت، کە بە مانای دەشتێکە ھەتا زێی بچووک درێژەی ھەیە.
سەردەمی دێرین
ھەروەھا لە نزیک چەند گوندی سەر بە سەردەشت، چەندین ئاسەواری مێژوویی دۆزراونەوە کە کۆنترینیان ئاسەواری دەستھاتوو لە پێنج ناوچەی پشکنینکراو لە تەپۆڵکەی باغی سەر بە سەردەشت بووە کە مێژووەکەی بۆ ٦ ھەزار ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە.
ھێرشی عوسمانییەکان
لە ساڵی ١٩٠٦ ھێزەکانی عوسمانی سەردەشتیان داگیرکرد و دواتر لە تشرینی دووەمی ١٩١٢، دوای داگیرکارییەکی شەش ساڵە لە شارەکە چوونە دەرەوە. خەڵکی سەردەشت ھەر وەک سەرجەم کوردەکان بەھۆی بیروڕای مەزھەبییەوە پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عوسمانییەکان ھەبووە، بەڵام پێیان خۆش نەبووە شارەکەیان بچێتە ژێر خاکی دەوڵەتی عوسمانی. بۆیە ھەندێک لە خەڵکی ئەو شارە نامەیەکیان بۆ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی نووسی کە دژایەتیی خۆیان بۆ چوونە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی دەردەبڕی.
ھێرشی ڕووسەکان
لە دەستپێکی جەنگی جیھانیی یەکەم ئەگەرچی دەوڵەتی ئێران بێلایەنی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام بەھۆی لاوازیی سیستەمی حوکمڕانی و ھێزی دەوڵەتی دانی پێنەدرا. لە دوای ڕێککەوتننامەی سەنت پیتەرزبورگ، ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و شانشینی یەکگرتوو وڵاتی ئێرانیان لە باکوور، باشوور و ڕۆژاواوە داگیرکرد.
ھێرشی ڕووسەکان ئازەربایجان و بەشێک لە کوردستانی گرتەوە کە یەکێک لەو شوێنانەی لەلایەن ڕووسەکانەوە داگیرکرا، سەردەشت بوو. ھێرش بۆ سەر ناوچەی سەردەشت لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٦ ڕوویدا. ئەگەرچی لە ناوچەکانی وەتماناوێ و نەڵاس ھەندێک بەرگری لە بەرامبەر ڕووسەکانەوە کرا، بەڵام سەرئەنجام ھێزە ڕووسەکان دەگەنە ناو شار و داگیری دەکەن. ژمارەیەک لە خەڵکی شار بە گومانی ئەوەی کە شەڕێکی نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکانە و ئەوان لە کوشتاری ڕووسەکان بەدوورن، شاریان بەجێنەھێشت.
ھێرشی پشدەرییەکان
لە سەرەتای حکومڕانی ڕەزا شا، کاتێک کە ھۆزەکان تووشی بەڕێوەچوونی یاسای توند لەلایەن حکوومەتەوە بوون، دژایەتییان کرد و لە بەڕێوەبردنی یاساکان کشانەوە. ھەندێک لە ھۆزەکان لەبەر ڕاوەستان لە بەرامبەر حکوومەتدا، داوای یارمەتییان لە پشدەرییەکان ویست. لە ساڵی ١٩١٩، ژمارەیەک لە مەنگوڕەکان بە یارمەتی و پاڵپشتیی پشدەرییەکان بە بیانووی خاوەن قەرزی لە ھەندێکان، ھاتنە شاری سەردەشت. لەو کاتدا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی سەردەشت کوشتران، بریندار بوون و شارەکە بە تەواوی لە ئاگردا سووتا. فەرماندەی سەربازیی ئەو کاتی سەردەشت، عەلی ئەسغەرخانی پزیشکیان بوو کە نەیتوانی لە بەرامبەر پشدەرییەکاندا بەرگری بکات و ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە سەربازییەکان کوشتران و ئەوانەی زیندووش مانەوە ناچار بە بەجێھێشتنی شارەکە بوون. لەو شەڕەدا لە ناوچەی مەرگی لە باشووری کوردستان ھەتا ناوچەی ئالانی سەردەشت بەشدارییان ھەبوو.
پشدەرییەکان نزیکی یەک مانگ سەردەشتیان لەژێر دەستدا بوو. دوای ماوەیەک ڕەزا شا زانی کە بە زۆرەملی ناتوانێت پشدەرییەکان بدۆڕێنێت، بۆیە ڕێگای دانوستانی ھەڵبژارد کە پشدەرییەکان قبووڵیان کرد و ڕەزا شاش جێنەراڵ سەرتیپ سەیف ئەفشاری بە نوێنەرایەتیی خۆی ناردە ناوچەکە. دوای چەند ڕۆژان وتووێژ، حکوومەتی ئێران لە بەرامبەر زەوی و گوندەکانی پشدەرییەکان لە ئێران، پارەیەکی زۆری لیرە دانێ و مافی بەکارھێنانییان لە کوێستانەکانی ئێران لە ھاویندا پێدرا.
شۆڕشی سمکۆ
دوای ئەوەی جەنگی جیھانیی یەکەم کۆتایی ھات، سمکۆ وەکوو سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردی لە ساڵی ١٩١٨ توانی ھێز و دەسەڵاتی خۆی لە ھەرێمی ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێدا زیاتر بکات و شۆڕشێک دەست پێ بکات کە ھەتا ١٩٢٢ درێژەی ھەبوو. سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخست کە زۆر بەھێزتر لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران بوو. لەبەر ئەوەیکە حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی چالاکییەکانی سمکۆ کۆنتڕۆڵ بکات، ئەو بە پەرەپێدانی ھەرێمەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی درێژەی دا و ھەتا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی بانە و سەردەشت ھاتنە ژێر کۆنتڕۆڵی.
ڕاپەڕینی مەلا خەلیل
لە ساڵەکانی ١٩٢٨ بۆ ١٩٢٩، کەسێک بە ناوی مەلا خەلیل گۆڕەمەری لە دژی قەدەغە و گۆڕینی جلی کوردی لەلایەن حکوومەتی ڕەزا شاوە ڕاپەری. ئەو لە ساڵی ١٨٨٠ لەدایکبوو و دواتر بووبە یەکێک لە دژبەرانی حکوومەتی ڕەزا شا. لە کۆتایییەکانی ١٩٢٨ لە دژی سیاسەتەکانی ڕەزا شا ڕاپەری و فتوای دەرکرد. ڕەزاشای پەھلەوی دەیھەویست لە چوارچێوەی سیاسەتی یەکنەتەوەکردن و مۆدێرنسازی، سەرجەم جلوبەرگی نەتەوەکانی ئێران یەک بخات و جۆرە جلوبەرگێکی دیاریکرد و سەپاندی، بەڵام لە کوردستاندا دژایەتیی ئەم سیاسەتە کولتوورییە کرا و مەلا خەلیل کە زانایەکی ئایینیی ناوچەی موکریان و سەردەشت بوو، بە فتوایەک دژایەتیی ئەو سیاسەتەی ڕاگەیاند و بە حەرام و کوفری لە قەڵەمدا و بەرەنگاربوونی ئەو سیاسەتەی بە واجب ڕاگەیاند. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٢٨، ڕاپەڕینێکی لێکەوتەوە و چەندین ناوچەی کوردستان لە موکریان کەوتنە دەستی ڕاپەڕیوەکان کە سەرکردەکەی خودی مەلا خەلیل بوو.
جەنگی جیھانیی دووەم
کاتێک لە ئەیلوولی ١٩٤١دا سەربازانی ھاوپەیمانان ھاتنە ناو ئێرانەوە، سوپای ئێران بە خێرایی ھەڵوەشا و تەقەمەنیەکانیان لە کوردستان لەلایەن کوردەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. کوڕانی سەرۆک ھۆزە کوردەکان کە بۆ تاران دوورخرابوونەوە، ئەو دەرفەتەیان بەکارھێنا و خۆیان لە تاران بەرەو کوردستان ھەڵاتن. حەمەڕەشید، سەرۆکێکی کوردی بانەیی، سەردەشت، بانە و مەریوانی کۆنتڕۆڵ کرد و دواجار لە پاییزی ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن سوپای ئێرانەوە ناچار بە کشانەوە لە ناوچەکە کرا.
سەردەمی کۆماری کوردستان
لە یەکەمین کۆنگرەی حیزبی دێموکراتی کوردستان لە مەھاباد لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، سەردەشت ھیچ نوێنەرێکی نەبوو و بەشی ھۆزەکان و خەڵکی سەردەشت، ٨٠٠ کەس لە سوپای ١٢٬٧٥٠ کەسی کۆماری کوردستاندا بوو.
ھێزەکانی سەربازگەی سەردەشت بە توندی لە بەرامبەر ھێزەکانی سەر بە کۆماری کوردستان بەرگرییان کرد و تەسلیمی ئەوان نەبوون. ھێزەکانی کۆماری کوردستان گەمارۆی سەردەشتیان دا و ڕێگای پەیوەندیی ھێزەکانی حکوومەتی ئێرانیان لە نێوان بانە و سەردەشت پچڕاند و دواتر ئەو ناوچەیە چوو ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستان. فەرماندەی ئەو شارە لە کۆماری کوردستاندا زێرۆبیگ ھەرکی بوو. سەردەشت ھەتا کاتی ڕووخانی کۆماری کوردستان لە ئاخرەکانی ساڵی ١٩٤٦، لەژێر دەسەڵاتی ئەو کۆمارەدا بوو کە دواتر ھێزەکانی ئێران شارەکەیان داگیر کردەوە.
شۆڕشی ١٩٧٩
شۆڕشی ئیسلامیی ئێران یان شۆڕشی گەلانی ئێران بە یەکێک لە قۆناغە گرینگ و ڕووداوە مێژوویییە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوڕاست و جیھان دادەنرێت، کە بووە ھۆی گۆڕینی باری سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیستەمی حکومڕانی لە مێژووی ھاوچەرخی ئەو وڵاتە. لە پاش سەرھەڵدانی شۆڕش و دروستبوونی ناڕەزایەتیی دژی محەممەدڕەزا شا، خەڵکی ناوچەکانی سەردەشت بە شێوەی جیاجیا بەشداریی ئەم شۆڕشەیان کرد. یەکێک لەو خۆپیشاندانە لە دژی ڕژێمی پەھلەوی، خۆپیشاندانی ١٤ی سەرماوەز بوو کە دوو مامۆستا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک لە دژی حکوومەتی پەھلەوی دەستبەسەر کران و خەڵکیش لە ناڕەزایی بە دەستبەسەرکردنی ئەو دوو مامۆستایە ڕژانە ناو شەقامەکان و خوازیاری ئازادکردنی دوو مامۆستاکە بوون. تانکێک بەناو خۆپیشاندەران دەکەوێت و تەقە دەکات کە خەڵک سەرەتا وەدەزانن ئەم گوللانە مەشقی و پلاستیکی دەبەن، بەڵام بە ڕژانی خوێنی ھەندێک لە خۆپیشاندەران دەزانن کە گوللەکان ڕاستین. شێخ عێزەدین وەک یەکێک لە ڕێبەرانی شۆڕش لە کوردستان بە مەبەستی ھاندانی خەڵک سەردانی ئەم شارەی کرد. لە سەروبەندی شکستی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتی ناوەندیی ئێران کە دوای ڕووخانی ڕژێمی شای ئێران دروست بوو، سەردەشت یەکێک بوو لەو ناچانەی دژی دەسەڵاتی خومەینی خەباتی چەکدرای تێدا ئەنجامدرا. دواتر شارەکە بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی کورداندا بوو و لەلایەن حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بەڕێوەدەبردرا.
شەڕی ئێران و عێراق
سەردەشت یەکێک لەو شوێنانەی نێوان شەڕی ٨ ساڵەی ئێران و عێراق بوو کە شارەکە و دەوروبەری زیانێکی زۆری بەرکەوت و ھەتا ئێستاش شوێنەوارەکانی ماوەتەوە. ئێران ئۆپەراسیۆنەکانی فەتحی ٥، کەربەلای ١٠، و بەیتی موقەدەسی ٢، بەیتی موقەدەسی ٣ و بەیتی موقەدەسی ٦ لە ناوچەکانی نێوان سەردەشت و بانە بە ئامانجی گرتنی بەشێک لە خاکی قەزای ماوەت لە پارێزگای سلێمانی ئەنجامدا، کە ھەتا ئاستێکی کاتی ھێزە ئێرانییەکان سەرکەوتن. ھێزە عێراقییەکان لە ھەوڵی گرتنی سەردەشت سەرکەوتوو نەبوون، بەڵام توانیان ھەتا کێوی سنووریی بوڵفەت لە کێلێ پێشڕەوی بکەن و لەوێوە بە بەکارھێنانی تۆپخانە چەندین جار ناوەندی شاریان بۆردوومان کرد. بە ئامانجی گرتنەوەی ناوچە سنووریەکانی سەردەشت، ھێزەکانی ئێران ئۆپەراسیۆنی نەسری ٥یان ئەنجامدا و ھەتا ڕادەیەک سەرکەوتن. ھەروەھا کیمیابارانی سەردەشت لە درێژەی ئەو شەڕەدا ڕوویدا کە زیانێکی زۆر بە سەردەشت و خەڵکی شارەکە کەوت.
کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٧
لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ی زایینی، کاتژمێری ٤٬٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی ڕژێمی بەعس و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی ڕەشەھەرمێیان کیمیاباران کرد. بەپێی ئەو کارەساتە، سەرەتا ١٠ مەدەنی گیانیان لە دەستدا و ٦٥٠ کەسیش بریندار بوون. بەپێی ڕاپۆرە فەرمییەکان، لە ١٢٬٠٠٠ دانیشتوو، ٨٬٠٠٠ کەس تووشی مەترسی بوون. لە ٤٬٥٠٠ کەس کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبووە، ١٬٥٠٠ کەس بەستەری کران کە ٦٠٠ کەسیان بۆ تاران بردران. ٣٬٠٠٠ کەسی دیکە بە سەرپێیی درمان کران، کە زۆر یەکیان دواتر شاریان بەرەو گوندەکان بەجێھێشت و بە بەکارھێنانی دەرمانە خۆماڵییەکان ھەوڵی چاککردنەوەی خۆیان دا. سەرئەنجام دواتر ١٣٠ کەس گیانیان بەخت کرد. ئێستاش لەو شارەدا بەھۆی کیمیابارانەوە، ژمارەیەکی زۆر تووشی نەخۆشییەکانی کیمیایی بوون.
وێنۆک|شوێنی کیمیاباران کراوی شاری سەردەشت وێنۆک|وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت وێنۆک|وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت وێنۆک|کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ وێنۆک|کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧
دادگای گشتیی تاران لە نیسانی ٢٠٠٤دا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە پشتگیریکردن لە حکوومەتی سەددام حوسێن، بەرپرسی ئەو ھێرشە ناساند. لە ئەنجامی دادگاکەدا، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە دانی ٦٠٠ ملیۆن دۆلار بە قوربانییەکان سزا درا.
پاش ئەم ڕووداوە، ئێران شاری سەردەشتی بە یەکەمین شار لە جیھان کە بە گازی کیمیایی بۆردوومانی کراوە ناساند.
بەھۆی وەشانی با، تەنانەت نەخۆشخانە و ناوەندە دەرمانییەکانیش ئاڵوودە بوون و ئەو ژمارە کەمە لە پزیشکان و پەرستارانەی لەوێ کاریان دەکرد، ناچار بوون کە شارەکە بەجێبھێڵن. دوو حەمامی گشتی بۆ دەرمانی قوربانییەکان بەکاردەھێنران و یەک وەرزشگای بچووک کرایە ناوەندێکی پزیشکیی ١٥٠ تەختی. لە چەند سەعاتی یەکەم نزیکی ٣٠ کەس کە زۆربەیان منداڵانی کەم تەمەن و بەساڵاچووان بوون، بەھۆی کێشەکانی توندی ھەناسەیی گیانیان بەخت کرد.
لەناو ئەو ٤٬٥٠٠ نەخۆشەی کە پێویستیان بە ئاگادارییە پزیشکییەکان ھەبوو، ھەندێکیش لە ڕزگارکەران بوونیان ھەبوو.
ھەتا ساڵی ٢٠٠٧، سەرجەم ١٣٠ کەس (١٠٩ خەڵکی مەدەنی، ٢١ چەکدار و ھتد) لە کیمیابارانی سەردەشت لە حوزەیرانی ١٩٨٧ گیانیان لە دەستدا. بیست کەس لە چەند سەعاتی یەکەم، دە کەس لە کاتی بردن بۆ شارەکانی دیکە و نزیکی ١٠٠ کەسی تر لە نەخۆشخانەکانی ئێران و ئەورووپا لە درێژەی مانگێک دواتر گیانیان بەخت کرد. لە نێوان ئەو خەڵکە مەدەنییەی کە گیانیان بەخت کرد، ٣٩ کەس تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بوو، کە ١١ کەسیان ژێر ٥ ساڵ بوون. ھەروەھا سی و چوار ژن و کچ گیانیان لە دەستدا.
پارێزگای سەلاحەددین
وێنۆک|چەپ|پارێزگای سەلاحەددین
سەردەشت
کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٧
خەردەل وەکوو ھۆکارێک لێکنادرێتەوە کە ببێتە ھۆی مردن، بەڵکوو ھۆکارێکی لاوازکردنە و تەنیا ٣٪ بۆ ٥٪ دەبێتە ھۆی مردن. زۆر یەک لەو ٩٥٪ەی لە کیمیابارانی سەردەشت زیندوو مانەوە، لە درێژەی چەند ساڵی دواتر بە توندی تووشی کێشە و نەخۆشی جۆراوجۆر، وەکوو کێشەکانی توندی ھەناسەیی، ئازارەکانی چاو، کێشەکانی پێست و ھەروەھا ھەندێک کێشە لە سیستەمی بەرگری لەشی خۆیان بوون.
سەدەی ٢١
وێنۆک|ھێزە چەکدارەکانی پاسەوانیی سنووری لە سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١ وێنۆک|وێنەی چوار کوژراوی ھێزەکانی پاسەوانیی سنووری لە دووپەزەی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢٠ سەردەشت لە سەدەی ٢١دا چەندین ڕووداو و نائارامی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو شارە بووەتە شوێنێک بۆ تێکھەڵچوون و پێکدادان لە نێوان پارتە ئۆپۆزسیۆنە کوردەکان و چەکدارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران، کە لەو چەندین ساڵانەدا چەندین تێکھەڵچوون لە سنووری سەردەشتدا ڕوویداوە. ھەروەھا لە سەردەشت ھەندێک کەس بەھۆی نەبوونی کاری گونجاو و ھەژاری، ڕوو لە کۆڵبەری دەکەن و ساڵانە سەدان کۆڵبەر لە سنوورەکانی سەردەشت گیانیان لەدەست دەدەن، بریندار دەبەن یان تووشی ڕووداوی نەخوازراو دەبن کە بریتین لە: تەقەکردن لەلایەن ھێزەکانی ئێران، بەربوونەوە لە بەرزایییەکان، کەوتنە ژێر ڕنوو، ڕەقبوون لە سەرمادا و چەندین ڕووداوی تر.
پارێزگای سەلاحەددین
پارێزگای سەلاحەددین (بە عەرەبی:محافظة صلاح الدین) یەکێک لە  پارێزگاکانی عێراقە.
سەردەشت
سەدەی ٢١
لە ٩ی ئایاری ٢٠١٥، خەڵکی سەردەشت لە دوای ڕووداوی ھۆتێلی تارای مەھاباد کە بوو ھۆی خۆکوژیی فەریناز خوسرەوانی، لە پاڵپشتیکردنی خەڵکی مەھاباد و ناڕەزایی لە بەرامبەر ئەو کارەساتەی ڕوویداوە خۆپیشاندانیان بەڕێوەبرد، کە دواتر ھێزە ئەمنییەکان بڵاوەیان بە خۆپیشاندەران کرد و زیاتر لە ٣٠ کەسیان دەستبەسەر کرد.
لە شەوی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامە سەرەتایییەکانی ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان، سەردەشت یەکێک لەو شارانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە خەڵکەکەی بە مەبەستی پشتگیریکردن و خۆشحاڵی دەڕبرینی خۆیان لە سەرکەوتنی ئەنجامەکان ھاتنە شەقامەکان و دواتر ھێزە ئەمنییەکان ھەندێک لە کەسانی بەشداریان دەستبەسەر کرد. ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دوو فڕۆکەی ئێرانی بە مەبەستی دژایەتیی ڕێفراندۆم و ترساندنی خەڵک، بەسەر ھێڵی سنووریی نێوان ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا فڕیبوون کە ئاسمانی سەردەشتیشی دەگەرتەوە.
لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردەشت یەکێک لە شارەکانی بەشداری مانگرتنی گشتیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە دوکانداران و کاسبکارانی ئەو شارە شوێنی کاسبییەکان داخست. ھەر وەک شارەکانی دیکە ھێزە ئەمنییەکان لە دوکاندارانی ئەو شارە بە شێوەی جۆراوجۆر ھەڕەشەیان کرد و ھەندێکیان دەستبەسەر کردن.
پارێزگای سەلاحەددین
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری تکریتە.
سەردەشت
خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢
لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، کۆمەڵێک لە گەنجانی شاری سەردەشت لە ناڕەزاییی بەرامبەر بە کوشتنی ژینا ئەمینی و لە درێژەی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان لە شەقامە سەرەکییەکانی ئەو شارە تووشی پێکدادان و تێکھەڵچوون بوون. لەو خۆپیشاندانەدا خەڵک بە بەرد ھێرشیان کردە سەر ھێزە دژەشۆڕشەکان و لە بەرامبەریشدا ھێزەکان بە بەکارھێنانی چەک، تەقەی ھەوایی، باتۆم و گازی فرمێسکڕێژ ھەوڵی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانیان دا. ھەروەھا ھەندێک لە ھێزەکان لە سەربانە بەرزەکانی دەوروبەر تەقەیان لە خەڵک کرد. لە ئەنجامدا ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران و ھێزەکانی دژەشۆڕش بریندار بوون. خۆپیشاندەرانی سەردەشتی دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی»، «مردن بۆ دیکتاتۆر» و ھەندێک دروشمی دیکەیان بەکارھێنا.
لە درێژەی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنە سەرتاسەرییەکان، بەپێی باگھێشتەکان لەلایەن ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران و ڕێکخراوەکانی دیکە، کاسبکاران و دوکاندارانی سەردەشت لە زۆربەی ڕۆژان دەستیان بە مانگرتن کرد، لەوانەش بانگھێشتی ١٩ی ئەیلوول بەمەبەستی سەرکۆنەی کوشتنی ژینا ئەمینی و ١ی تشرینی یەکەم بەمەبەستی دژایەتیکردنی ھێرشەکانی سپای پاسداران بۆ سەر حیزبە کوردییەکان.
پارێزگای سەلاحەددین
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١،٠٤٢،٢٠٠ کەس بووە.
سەردەشت
خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢
لە ڕۆژی ٦٥ەمی خۆپیشاندانەکان بەرامبەر بە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، ژمارەیەک لە خۆپیشاندەران بەمەبەستی پاڵپشتیکردنی مەھاباد و دژایەتیی سەرکوتەکانی ئەو شارە، چەندین خۆپیشاندانی ناڕەزایەتییان لە کۆمەڵێک شەقام و کۆڵانی شار بەڕێوەبرد، ڕێگاکانیان داخست و لە مزگەوتەکان دروشمی شۆڕشگێڕییان بڵاوکردەوە.
جوگرافیا
سەردەشت لە تەنیشت کێوی گردەسوور و لەسەر زنجیرەچیاکانی زاگرۆس ھەڵکەوتووە. کێوەکانی قەندیل لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ پیرانشار و مەھاباد، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بۆکان، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بانە و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت.
پارێزگای سەلاحەددین
قەزاکانی پارێزگای سەلاحەددین
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:قاعیدە لە عێراق پۆل:پارێزگای سەلاحەددین سەلاحەددین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
سەردەشت
جوگرافیا
ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:
ھەرێم
کەش و ھەوای سەردەشت لە مانگەکانی ساڵدا بەم شێوەیە:
دانیشتووان
ژاک دێ مۆرگان، شوێنەوارناس و زەویناسی فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٠٧ لە گەشتێکدا بۆ شاری سەردەشت، ئەو شارەی بە دانیشتووانی ١٬٥٠٠ کەسی ناساندووە. لە یەکەمین سەرژمێری لە ساڵی ١٩٥٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ٢٬٦٤٥ کەس بووە و لە ساڵی ١٩٧٦دا، ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ١٠٬٢٠٧ کەس کە لەچاو جاری پێشدا ٨٩٫٥ لە سەد زیادی کردبوو. بەپێی سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، بە چوونە سەری ٨١٫١ لە سەدی ژمارەی دانیشتووانی گەیشتە ٤٢٬١٦٧ کەس لە ١٠٬٤٩١ خێزاندا.
بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شاری سەردەشت ٣٧٬١١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە، بەڵام بە سەرجەم شارۆچکە و گوندەکانەوە دەگەیشتە ١٠٤٬١٤٦ کەس. لە نوێترین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری سەردەشت بەرامبەر لەگەڵ ٤٦٬٤١٢ کەس لە ١٢٬٥٥١ خێزاندا بووە.
زمان
دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە خەڵکی کورد پێکدێن، کە بە زمانی کوردی و شێوەزاری سۆرانی و زاری موکریانی دەدوێن. ھەڵبەت خەڵکی سەردەشت بە شێوەزارێکی ھەندێک جیاوازی موکریانی دەدوێن، کە نزیکایەتی لەگەڵ سۆرانیی ھەولێری و سۆرانیی بابانی لە باشووری کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا ناوچەکانی ڕانیە و قەڵادزێش بەپێی زمان و فەرھەنگ لە سەردەشت و موکریان نزیکن.
ئایین
خەڵکی ئەم شارە موسڵمانن و لە ئیسلامی سوننە و مەزھەبی شافعی پەیڕەوی دەکەن. ھەر چەند ھەندێک پێیان وایە سەردەشت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە، بەڵام لە ئێستادا ھیچ کەسی ئەو شارە لە ئایینی زەردەشتی پەیڕەوی ناکات.
ھەروەھا لە مێژوودا کەمینەیەک لە پەیڕەوانی جوویەتی لە سەردەشت ژیانیان بەسەر دەبرد، کە دواتر بوونە موسڵمان و یان لە دوای دامەزراندنی ئیسرائیل کۆچیان کردە ئەو وڵاتە. لە بەھاری ١٩٤٩، کۆمەڵێک لە جوولەکەکانی سەردەشت بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد.
ھۆزەکان
زۆربەی ھۆزەکانی ناوچەی سەردەشت لە ھۆزە موکرییەکان پێکدێن، کە بریتین لە: میراودەلی، گەورک، مەنگوڕ، بەریاجی، مڵکاری، مامش، بیگزادە و باپیرئاقایی. وێنۆک|پیاوەکانی ھۆزی [[گەورک و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠]]
بەربڵاویی ھۆزەکانی سەردەشت بەم جۆرەیە:
بازرگانی و سنوورەکان
وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ سەردەشت سێ دەروازەی چالاکی سنووریی قاسمەڕەش، کێلێ و بێژوێی لە ناوچەی ئالاندا ھەیە. ھەروەھا سەردەشت لە ڕێگای سنووری کێلێوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان پەیوەندی ھەیە کە بڕیار وایە ببێتە سنووری نێونەتەوەیی. سەردەشت بە ڕێگای ئاسفاڵتەوە ١٤ کیلۆمەتر و بە ڕێگای ئاسمانییەوە ٨ کیلۆمەتر لە ھێڵی سنووریی کێلێوە دوورە. بە کردنەوەی سنووری نێونەتەوەییی کێلێ، سەردەشت دەبێتە دەروازەی پەیوەندیی ئێران لە باکووری ڕۆژاوا و بە ھەرێمی کوردستان، تورکیا، سووریا و ھەرێمی دەریای ناوینەوە دەبەسترێتەوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢١، سەرۆکی دەروازەی سنووریی کێلێ ئاماژەی بەوە کرد کە لە سەرەتای بەھارەوە ھەناردەکردنی شتومەکەکان لەو سنوورەوە گەیشتووەتە ٧٥ ملیۆن دۆلار و لە چاو ساڵی پێشوو ٢٠ لە سەد بەرز بووەتەوە.
ڕێژەی بێکاری
خەڵکی سەردەشت بە پیشە جۆراوجۆرەکانەوە سەرقاڵن، بەڵام ئەو شارە بە ٢٣٪ زۆرترین ڕێژەی بێکاری لە ئاستی پارێزگای ورمێدا ھەیە کە داخستنی سنوورەکان بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەرزبوونەوەی بێکاری لەو شارە دادەنرێت. بەھۆی نەبوونی ھەلی کار و کێشەکانی ئابووری، ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی سەردەشت بەرەو دەرەوەی وڵات کۆچیان کردووە یان ڕوویان کردووەتە کۆڵبەری.
بەرھەمەکان
وێنۆک|باخێکی ترێ ڕەشە لە سەردەشت بەرھەمە سروشتییەکانی سەردەشت بریتین لە: ترێ ڕەشە، ھەنگوین، ھەنجیر، گوێز، سماق، سێو. و مێوژ.
سەردەشت ناوەندی بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەیە، نزیک بە ٥ ھەزار و ٥٠٠ ھێکتار باخی ترێ لە شاری سەردەشت بوونیان ھەیە کە بەشێوەی سروشتی ڕواون. ساڵانە ٣٥ ھەزار تۆن ترێ واتا ٩ لەسەدی ترێی پارێزگای ورمێ لەو شارە بەرھەم دەھێندرێت. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢١، پێشبینی کرا کە بەرھەمھێنانی ترێ ڕەشەی ئەو شارە گەیشتووەتە ٥٠ ھەزار تۆن. بەپێی وتەی بەڕێوەبەری کشتوکاڵی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی سەردەشت بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە ڕیزی بەرھەمھێنەرانی ترێ ڕەشە دان و جۆرەکانی نەمامی ترێ ڕەشەی سەردەشت ڕەوانەی شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران و تەنانەت دەرەوەی وڵاتیش بۆ وێنە فەڕەنسا کراوە. ترێ ڕەشەی سەردەشت جیا لەوەی بەشێوەی خاو بەکار دەھێندرێت، ھاوکات بەرھەمەکانی وەک مێوژ، شیرە، دۆشاو، باسووق، ئاوی ترێ، دروستکردنی ڕۆن لە ناوکەکەی و ھەروەھا بۆ بەرھەمی دیکەش بەکار دێت.
گەشتیاری
بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن. بەپێی لێدوانی فەرمانداری پێشووی سەردەشت، لە دەستپێکی بەھاری ٢٠١٩ ھەتا سەرەتای ھاوینی ھەمان ساڵ، دەوروبەری ١٧٠٬٠٠٠ گەشتیار ھاتوونەتە سەردەشت کە ئەو ڕێژەیە لە چاو ساڵی پێشوو دوو ھێندە بووە و زۆربەی گەشتیارانیش خەڵکی ھەرێمی کوردستان و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ئێران بوون. ھەروەھا بەپێی وتەی سەرۆکی ڕێکخراوەی میراتی فەرھەنگی، گەشتیاری و کەلوپەلە دەستییەکانی سەردەشت، لە نەورۆزی ٢٠٢٢دا، سەردەشت میوانداری لە ١٢٬٧٥٠ گەشتیار کردووە کە ٣٬٠٤٥ کەسیان بۆ ماوەیەک لە شوێنە نیشتەجێبووەکانی شارستان گیرسانەوە. بەوتەی فەرمانداری سەردەشت لە نەورۆزی ٢٠٢٣، سەرجەم زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس سەردانی شارستانی سەردەشتیان کردووە کە ٥،٥٠٠ کەسیان لە ناوەندە نێشتەجێبووەکان گیرسانەوە و ئەم ئامارانە لەچاو نەورۆزی پێشوو ٢٠٪ زۆرتر بووە.
تاڤگەی شەڵماش
وێنۆک|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش تاڤگەی شەڵماش یەکێک لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێیە کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژمار دەکرێت. ئەم تاڤگەیە کە لە ڕاستیدا لە سێ تاڤگە پێکھاتووە، ئێستا وەکوو ھاوینەھەوار و سەیرانگەی لێھاتووە کە لە وەرزی گەرمادا ھەزران کەس ڕووی تێدەکەن. سێ تاڤگەکە لە دوای یەکن و یەکەمیان نزیکی ڕێگای سەرەکییە، بەڵام دووانی تر مەودایەکی زۆرتریان ھەیە و دەبێت بۆ بینینیان بەرەو خوارەوە بەڕێکەوت. ڕێگای سەردەشت ھەتا تاڤگەی جوان و سەرنجڕاکێشی شەڵماش، ڕێگایەکی جوان و پڕ لە سەوزایی و دارستانە. ئەو ڕیگایە قیر کراوە و لە شاری سەردەشت بە ئۆتۆمۆبیلەوە ١٥ کیلۆمەتر دوورە کە دەکاتە ٢٠ خولەک. لە ساڵی ٢٠١٨دا، تاڤگەی شەڵماش خرایە ناو ڕیزی ئاسەوارە سروشتییەکانی ئێران و وەکوو ٥ەمین ئاسەواری نیشتمانیی پارێزگای ورمێ تۆمارکرا. ساڵانە گەشتیارانێکی زۆر لە کوردستان، ئێران و تەنانەت جیھانیش ڕوو لەو تاڤگەیە دەکەن.
تاڤگەی ڕەزگە
تاڤگەی ڕەزگە لە ناوچەی ئالان لە ١٣ کیلۆمەتری باشووری شاری سەردەشت و لە قەراخ شەقامی نێوان سەردەشت و ڕەزگە ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە لە بەرزایی ١١٥٠ کیلۆمەتری لە ئاستی دەریا ھەڵکەوتووە و بە جۆری دوو پلیکانی لە سەرەوەی تەختەبەردە بەرزەکان دێتە خوار. لە باکووری تاڤگەی ڕەزگە و لە نزیک گوندی شەڵماش، تاڤگەی شەڵماش جێی گرتووە. تاڤگەکە زیاتر لە ١٥ مەتر بەرزە و لە وەرزی بەھاردا لە پڕئاوترین بارودۆخی خۆی دایە، بەڵام بەھۆی ساردی ھەوا باشترین کات بۆ سەردانی، کۆتایییەکانی بەھار ھەتا ناوەندەکانی پاییزە.
چۆمی کەڵوێ
وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین وێنۆک|بەنداوی سەردەشت
چۆمی کەڵوێ بەشێک لە زێی بچووکە بە درێژیی ٤٠٠ ھەتا ٤٤٠ کیلۆمەتر، کە لە باشووری کوردستان بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەڕوات و دواتر دەڕژێتە ناو بەنداوی دووکان و لەوێشەوە لەگەڵ ڕووباری دیجلە و کەنداوی فارس تێکەڵ دەبێتەوە. بەشێک لە سەرچاوەی ئاویی چۆمی کەڵوێ لە کێوەکانی باکووری ڕۆژاوای پیرانشار دەست پێدەکات و لە چەندین سەرچاوەوە وەکوو لاوین و بادین کە دەڕژێنە ناو تەنگەی گڕژاڵ، ئاو وەردەگرێت و بەرەو دەشتی کەڵوێ درێژەی دەبێت، ھەروەھا دواتر ئاوی ھەندێک سەرچاوەی دیکە وەکوو شەڵماش و ڕەزگە دەڕژێنە ناو ڕووبارەکە و دوای پێکھێنانی بەشێک لە ھێڵی سنووری ئێران و عێراق لە ناوچەی ئالاندا، دەچێتە ناو خاکی ھەرێمی کوردستان و لەگەڵ ئاوی بەنداوی دووکان تێکەڵ دەبێتەوە. ئەم ڕووبارە بەھۆی ژینگە و سروشتی دەوروبەرییەوە بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شارستانی سەردەشت. ھەروەوھا بەنداوی سەردەشت لەسەر ئەم ڕووبارە ساز کراوە.
کانیاوی گڕاوان
وێنۆک|کانیاوی گڕاوان وێنۆک|کانیاوی گڕاوان لە زستاندا کانیاوی گڕاوان سەرچاوەیەکی ئاوی لە ناوچەی ڕەبەت لە شارستانی سەردەشتە کە بەھۆی تایبەتمەندیی دەرمانی و سروشتی سەرسەوزی دەوروبەری ناوبانگی ھەیە. گڕاوان لە دەشتێکی یەکدەست سەوز و سەرنجڕاکێش لە نزیک گوندی کانی گوێز لە مەودای دوو کیلۆمەتریی شاری ڕەبەت و لە دوازدە کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەردەشت ھەڵکەوتووە کە خاوەن ئاوی کانیاوییە. ڕووباری زێی بچووک لە تەنیشت ئەو کانیاوە تێدەپەڕێت کە لە وەرزی بەھاردا یەکێک لە پڕئاوترین ڕووبارەکانی ناوچەیە. ئاوی ئەو کانیاوە دەڕژێتە ناو ڕووباری کەڵوێ کە بەشێک لە زێی بچووک دێتە ھەژمار. ھەروەھا گڕاوان کانیاوێکە ئاوەکەی کانزانییە و ھەڵگری خوێیە. ئەو کانیاوە ١٢٠٦ مەتر بەرزە لە ئاستی دەریا. ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە شارەکانی ئێران، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەروەھا باشووری کوردستان سەردانی ئەو کانیاوە دەکەن.
پردی قەڵاتاسیان
پردی قەڵاتاسیان پردێکی مێژوویی لە نەبیاوە لە ناوچەی وەزنێیە کە لە سەردەمی قاجاڕەکاندا ساز کراوە. ئەو پردە لەسەر ڕێگای کۆنی میراوە و مەھاباد لە بەشی باکووری ڕووباری زێی بچووک جێی گرتووە. ناوی ئەو پردە لە گوندی قەڵاتاسیانەوە وەرگیراوە. پردی قەڵاتاسیان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠، وەکوو یەکێک لە ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٩٢٢ ناسێندرا. ئەو پردە یەکێک لە شوێنە گەشتیارییەکانی سەردەشت ھەژمار دەکرێت.
حەمامی کۆن
وێنۆک|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت حەمامی کۆن یان حەمامی بێستوون حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشتە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. عەزیزخان موکری لە سەردەمی قاجاڕەکاندا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا. ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.
ڕێگاکان
شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی بۆکان، ورمێ، مەھاباد، بانە و پیرانشار ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە ڕێگای قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی باشووری کوردستان پەیوەندی ھەیە.
تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی بۆکان، سەقز، بانە، ورمێ، مەھاباد، نەغەدە، پیرانشار، شنۆ، تەورێز و تاران ھاتوچۆی ھەیە.
کەسانی ناودار
ژمارەیەک لە کەسانی بەناوبانگی سەردەشت لە خوارەوە نووسراون:
وێنۆک|عەزیزخان موکری
گەڕەکەکان
گەڕەکانی شاری سەردەشت بریتین لە:
دەستە خوشک
وێنۆک|[[ئیپر؛ دەستە خوشکی سەردەشت]] وێنۆک|[[ھیرۆشیما؛ دەستە خوشکی سەردەشت]] وێنۆک|[[ھەڵەبجە؛ دەستە خوشکی سەردەشت]] سەردەشت لەگەڵ سێ شاران دەستە خوشکە کە بریتین لە:
ڕۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی ھیرۆشیما و ناگاساکی، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی شەقامی ھیرۆشیما کرایەوە. دواتر لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی شەقامی سەردەشت کرایەوە. ھەروەھا شەقامێکی دیکە لە سەردەشت بە ناوی شەقامی ھەڵەبجە بوونی ھەیە و لە ھەڵەبجەش قوتابخانە و شەقامێک ناوی سەردەشتی لەسەر داندرا.
لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ شەقامێک لە تاران ھەڵکەوتوو لە شەستیی شەھید چەمران، سەرتر لە شەقامی باقرخان بە ناوی شەقامی سەردەشت کرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:شارستانی سەردەشت پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پارێزگای کەربەلا
وێنۆک|چەپ|پارێزگای کەربەلا
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کەربەلایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٧٢٤،٠٠٠ کەس بووە.
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای کەربەلا کەربەلا پۆل:شیعە
خورما
چەپ|300px|وێنۆک|خورما پێش ئەوەی پێ بگا خورما شوێنە سەرەکیەکەی ئاسیایە بە تایبەتیش دوورگەی عەرەبی و دوورگەی عەرەبییەوە چووە هەموو جیهان ، هەر درەختێکی خورما و تۆوەکەی لە جیهان سەرچاوەکەی دوورگەی عەرەبیە. خورما ناوکێکی درێژکۆلەی ڕەق و پێستێکی تەنك و ڕەشباوی هەیە و بەشێوەی هێشووی گەورە بەدارەکەی دا شۆڕدەبێتەوە.لەزمانی عەرەبی دا بە خورمای تەڕ و گەییو دەڵێن(رطب) و بەوشکبوەوەکەی دەڵێن(تمر) واتە هاوشێوەی ترێ و مێوژ یەکێکیان تەڕو ئەوی تریان وشکبوەوەیە.
پێکهاتەی خۆراکی خورما
خورما ، پرۆتین و شەکری (سوکەرۆز و گلوکۆز) و چەوری ، کالیسیۆم، فۆسفۆر ،ئاسن و ڤیتامینەکانی (A,B1,B2,C,E) و ماددەی تری تێدایە.هەر ١٠٠گرام خورما ٣١٤ کیلۆکالۆری گەرمی ووزەبەخشی تیایە...
تایبەتمەندییە خۆراکی و دەرمانییەکانی خورما
لەبەر بوونی ڤیتامین (B) لە خورمادا ، بۆ پاراستنی ئاستی بیر و مێشك و بۆ دەستەبەرکردنی خۆراکی تەواو بۆ لەش ، ڕۆڵێكی گرنگی هەیە و بۆ دروستکردن و گواستنەوەی ووزە و گەشەی کۆرپەلە و دروستکردنی ماددە پرۆتینەکان و بەکێشکردنی ماددە شەکرییەکان و بۆ چارەسەری دەمارەکان و جگەر زۆر کاریگەرە. ئەو بڕە فۆسفۆڕەی کەلە خورمادا هەیە بۆ زیندوهێشتنەوەی خانەکانی مێشك کاریگەرە و چارەسازە بۆ زۆربەی کەم و کوڕییەکانی لەش. لەبەر هەبوونی ماددەی کانزایی بەتایبەت مەگنسیۆم ، وەك زانراوە بوونی مەگنسیۆم یارمەتی پاراستنی لەش ئەدات لە تووش بوون بە شێرپەنجە ،خورما لەش تێر ئەکات لە ماددە کانزاییەکانی کە پێویستن بۆی و توانای ماسولکەکانی لەش زیادئەکات و ئەو فسفۆر و مەگنسیۆمەی لەخورمادا هەیە بۆ بەهێزکردنی بیروهۆش کاریگەرە. خورما شیرینییەکەی سروشتی یەو بۆ ئەوکەسانەی دووچاری نەخۆشی شەکرەبوون لە چاو شەکری دروستکراودا کەم مەترسیترە. خورما ، ماندوێتی ناهێڵێت و بەڵغەم ناهێڵێت. هەرکەسێك بەر لە نووستن حەوت دەنك خورما بخوات، کرمەکانی ناوسکی ئەکوژێت.خورما ئەوکەسانەی لاوازن قەڵەویان دەکات و ئازاری کەمەر ناهێڵێت. توانای بیستن و بینین بەهێزدەکات و ئازاری جومگەکان و ئازاری ڕۆمانتیزم چارەدەکات. خواردنی خورما دەم و چاو جوان گەش و بریسکەدار دەکات. خواردنی شیر وگوێز لەگەڵ خورما دا ، گورچیلە ساغ ڕائەگرێت و لە جوان هێشتنەوەی ڕووی کەسەکەدا کاریگەرە.خورما،بۆ بەهێزکردنی توانای (سێكس) زۆر کاریگەرە و بۆ ئەو مەبەستەس ئەبێت خورمای وشك (تمر) لە شیری تازەدا بخوسێنرێت و بخورێت و دوای خواردنی خورماکە شیرەکەش بخورێتەوە. خواردنی خورما بۆ ئەوکەسانەی لە قۆناغی چاکبوونەوەدان لەنەخۆشی پێویستە. خورما ئەتوانرێت لەگەڵ هێلکەدا هەڵبشێلرێت و بکرێتە ڕۆنەوە و بەوە ئەڵێن خورماوڕۆن(ئۆملێتی خورما) و بۆ بەهێزکردنی تواناکانی لەش پێویستە. هەڵشێلانی خورما و بادەم یان بندق لەگەڵ یەکتری و خواردنی زۆر سوود بەلەش دەبەخشێت. خورما سروشتێکی گەرمی هەیە و بەتایبەتی بۆ ئەوکەسانەی لەناوچەگەرمەکان ئەژین ماددەیەکی خۆراکی تەواو ووزەبەخشە.دوای نانخواردن ئەگەر چەند دەنك خورما بخورێت ئەوا تەواوکەری کەموکوڕی ژەمەخواردنەکە ئەبێت بەڵام نابێت زیادەخۆری بکرێت. بەپێی ئەو تاقیکردنەوە زانستییانەی لەسەر خورما کراون ، خورما بەهایەکی خۆراکی زۆری هەیە و خواردنی بۆ وەرزشەوانان خواردنێکی نمونەیی و بێ وێنەیە. خورما توانای بەرگری لەش زیاد دەکات و خواردنی باشە بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کە بەهۆی ڕۆژوو گرتنەوە ڕێژەی شەکری ناو خوێنیان دادەبەزێت .خواردنی چەند دەنکێك خورما توانای لەش لەبەرامبەر برسێتی دا زیاتر ئەکات و هەروەها ڕێ ئەگرێت لە کۆبونەوەی چەوری ، سێ شت هەن کە توانای بەرگری لەش کەم ئەکەنەوە ئەوانیش( ناکارایی جگەر ، چەوری زۆری ژێر پێست ، کەم جوڵان) خورما ڕێ لە کۆبوونەوەی چەوری ئەگرێت و ماددەی سوودبەخشی تیایە بۆ کاراکردنی جگەر  و بەرگری لەشیش لەبەرامبەر نەخۆشی دا زیاد دەکات. خورما یەکێکە لەو میوە زۆر نایابانەی کە گەورەکان و مناڵەکان بێ جیاوازی ئەتوانن هەمووکات بیخۆن.هاڕاوەی (ئاردی) ناوکە خورما ، ڕەوانی (سکچوون) ی بەردەوام چارەسەر دەکات. ئەو ئاردە بخرێتە سەربرینی چڵك کردوو برینەکە وشك دەکات و چاکی دەکاتەوە.
سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20140517164805/http://kshtwkal.info/
پۆل:گژوگیاکانی ئەفغانستان پۆل:گژوگیاکانی چین پۆل:گژوگیاکانی میسر پۆل:گژوگیاکانی ئێریتریا پۆل:گژوگیاکانی ھیندستان پۆل:گژوگیاکانی لوبنان پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور پۆل:گژوگیاکانی پاکستان پۆل:گژوگیاکانی پورتوڕیکۆ پۆل:گژوگیاکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:گژوگیاکانی بیابانی مەزن پۆل:گژوگیاکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەفریقا پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:دارە ڕازاوەکان
بڕیارنامەی ٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئازاری 1949دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سەرپەرشتی لە ناوچە ستراتێژییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 415‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 3ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
قەسرۆک، شێخان
قەسرۆک (بە عەرەبی: قصروک،بە ئینگلیزی: Qasrok). ناحیەکە لە قەزای شێخان لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. شارەدێکە دەکەوێتە ناحیەی قەسرۆک، قەزای شێخان، لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دانیشتوانی قەسرۆک زۆربەیان کوردن و کەمینەیەکی کەمی ئاشوورییەکانن. پەیجێکی تایبەت بە قەسرۆک کە لە توری انستاگرام وە فەیسبوک وە تیک توک ڤیدیو و هەوالەکانی قەسروك بەڵاودەکەنەوە قەسرۆک ئەڤرۆ https://instagram.com/qasrok_evro?igshid=YmMyMTA2M2Y=
شارەدێیەکە و گوندەکانی دەوروبەری لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن عەرەبەکانەوە ڕووخێنران و دواتر داگیرکرا. بەڵام زۆربەی عەرەبەکان لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ گەڕانەوە بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەتایی خۆیان.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
میراتبەری
میراتبەری (بە ئینگلیزی: Inheritance) ڕێکاری وەرگرتنی خاوەنداریی تایبەت، ناونیشان، قەرز، سەربەشایەتی، ماف و ئەو شتانەی ماونەتەوە لەدوای مردنی تاکێک.
ڕانیە
ڕانیە شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سلێمانی کە ناوەندی قەزای ڕانیەیە. شاری ڕانیە دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستان. قەزای ڕانیە لە باکور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە بە چیا و لە باشورەوە دەریاچەی دوکان دەورە دراوە. ڕووبەری ڕانیە ٨٨٤ کیلۆمەتر دووجایە و چوار ناحیەی ڕانیە، چوارقوڕنە، بێتواتە، سەرکەپکان لەخۆدەگرێت.
ناو
لەسەر ناوی ڕانیە چەندین بۆچوونی جیاواز ھەیە؛ بۆ نموونە لە قسەی پێشینانی شارەکەوە دەگێڕنەوە کە ناوی ڕانیە لە ڕانک و چۆخەوە ھاتووە! ڕانک و چۆخە جل و بەرگێکی ڕەسەنی کوردییە، گوایە شوانێک لە بەرزایییەکی قەندیلەوە ڕانکەکەی لێ بەربووە و بە ئاودا چووە، پاشان لە سەرچاوەی ئاوی (قولە) کە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری ڕانیە دۆزراوەتەوە، بۆیە پێیان وایە ڕەنگە ناوی ڕانیە لەو ڕانکەوە ھاتبێت.
مێژوو
وێنۆک|ڕانیە لە ساڵی ١٩٦١. لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدە ڕانیە سەر بە ئەمارەتی بابان بووە، دواتر کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندز، و دواتر کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان. ڕانیە لە ساڵی ١٨٩٧وە سنجاقێکی سلێمانی سەر بە ئەیالەتی شارەزوور بووە کە ناوەندەکەی کەرکووک بووە. لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، ڕانیە قەزایەکی سەر پارێزگای ھەولێر بووە و، لە ساڵی ١٩٥٧ خراوەتە سەر پارێزگای سلێمانی.
چەندین شوێنەواری مێژوویی لە دەڤەری ڕانیەدا ھەیە:
شاری ڕانیە لە سەردەمی نوێدا:
ھەروەھا یەکەم بڵاوکراوە لە ڕانیەدا لە ساڵی ١٩٤٢ بەناوی «بڵێسە» دەرچووە.
جوگرافیا
شاری ڕانیە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی باشووری کوردستان و باکووری ڕۆژاوای شاری سلێمانی. ڕانیە دەکەوێتە باکووری چیای قەندیل، باشووری قەزای کۆیە، ڕۆژھەڵاتی قەزای پشدەر و ڕۆژاوای قەزای شەقلاوەوە. ناوەندی شاری ڕانیە سەرباری بە دەشتێکی بەپیت و فراوان بە چیا دەورە دراوە، و بەشی باکووری ئەو شارە بە چیای کێوەڕەش کە (١٢٠٠م) لە ئاست ڕووی دەریاوە بەرزە دەورە دراوە، و بەشی باشووری ڕۆژاوای بریتین لە چیاکانی حاجیلە و ماکۆک. لەنێوان ڕانیە و چوارقوڕنە، چیایەکی بچووک ھەیە کە جادەی پێدا دەڕوا بەناوی کلکەی کۆڵین؛ بەھەمان شێوە لە نێوان ڕانیە و قەڵادزێ کلکە چیایەک ھەیە بەناوی دەربەند؛ ئەمە جگە لە زێی دەربەند کە لایەکی ڕانیەی گرتووە. قەزای ڕانیە لە باشوورەوە بە چیای کۆسرەت و زێی بچووک، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە چیای ئاسۆس و چیای کۆلارە و لە ڕۆژاواوە بە چیای حەریر دەورە دراوە. ڕووبەری ناوەندی قەزای ڕانیە ٨کم٢دەکاتە (٣٢٠٠ دۆنم), پانتاییی قەزای ڕانیە ٨٨٤کم٢یە٠؛ دەشتی بیتوێنی ڕانیە کە یەکێکە لە دەشتە بەناوبانگەکانی کوردستان، بە دەشتێکی پان و بەرین دادەنرێت، درێژییەکەی (٣٠کم) و لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، و پانیشی (٢٠–٣٠)کمدایە، ڕووبەرەکەی (٨٠٠کم٢) و بەرزیشی لە نێوان (٥٠٠–٦٠٠)کم دایە. ڕانیە (١٤٦کم) لە شاری سلێمانییەوە دوورە.
دانیشتووان
بەگوێرەی ئاماری سەرژمێریی بۆ ساڵی ٢٠٢٠، ژمارەی دانیشتووانی ناو شاری ڕانیە ١٠٧٬٨٣٣ کەسە، ھەروەھا بە بەگوێرەی ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ی ئاماری پارێزگای سلێمانی کۆی گشتی دانیشتووانی قەزای ڕانیە بە ناحیەکانی چوارقوڕنە و سەرکەپکان و بێتواتە ٢٥٧٬٥٧٧ ھەزار کەسە. دانیشتووانی ڕانیە پەیڕەوی ئاینی ئیسلام دەکەن.
کەسایەتیە دیارەکانی شاڕی ڕانیە
۱. شێخ حسێن سندۆڵانی سەید، شێخ/ مردووە
۲. ئاکۆی عباس ئاغای سەرکەپکان
۳. شێخ سەدرەدین سندۆڵانی سەید، شێخ/مردووە
٤. سوارە ئاغای بڵباس/ مردووە
٦.ملا سید کاکە
۷. حمەی کاک همزە
٨. سەلیم نووری بەگ
۹. عزیز بەگی ڕانیە/ مردووە
۱۰. شاعیری بەناوبانگ (شەهید خدر کۆساری)/مردووە
زانکۆی ڕاپەڕین
زانکۆی ڕاپەڕین یەکێکە لە زانکۆیەکانی باشووری کوردستان کە دەکەوێتە ڕانیە. ئەم زانکۆیە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٠ دامەزراوە. کەمپی سەرەکیی زانکۆکە لە ڕانیەیە، و کەمپێکی دیکەشی ھەیە لە قەڵادزێ. ناوی زانکۆکە لە ڕاپەڕینی بەھاری ١٩٩١ ھاتووە کە لە ڕانیە سەری ھەڵدا. لە ئێستادا لە ٥ کۆلێژ و بەشێک پێکدێت کە ئەمانەن:
کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی کە ئەویش لە ٦ بەش پێکدێت:
کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، کە ئەویش کە لە چوار بەش پێکدێت:
کۆلێژی پەروەردەی قەلادزێ تەنھا لە سێ بەش پێکدێت:
کۆلێژی زانست:
کۆڵیژی پەرستاری:
گوندەکان
٨ گوند سەر بە ناوەندی قەزای ڕانیەیە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:پارێزگای سلێمانی پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
شقۆیف
شقۆیف (Şiqoyf، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٩ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گورگەپیاو (فیلمی ٢٠١٠)
وێنۆک|پۆسەری فیلم
گورگە پیاو (بە ئینگلیزی The Wolfman). فلیمێکی درامی ترسناکی ساڵی ٢٠١٠یە.
داستانی فلیمەکە لەساڵی ١٨٨١ ڕووئەدات، باس لە ئەکتەرێکی شانۆ دەکات، برایەکی لەلایەن دڕندەیەکەوە کە بەگورگ دەچێت، دەکوژڕێت، ھەمان دڕندە لە ڕووبەڕووبوونەوەدا پەلاماری ئەمیش دەدات و برینداری دەکات، سەرئەنجام لە درێژەی فلیمەکەدا ئەمیش دەبێتە گورگ، بە مەرگی لەسەر دەستی براژنەکەیدا کۆتایی بەژیانی دەھێنرێت.
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ١٨٩١ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیبمە ترسناکە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەهریمەنەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ترسناکە سەروو سرووشتییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون پۆل:ماوەی فیلمە ترسناکەکان پۆل:دووبارە دروستکردنەوەی فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پۆل:فیلمە ترسناکەکانی ساڵی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەھریمەنەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئەکتەران پۆل:ڕیزبەندی فیلمە میدیاییەکان
جۆن جی ترامپ
جۆن جۆرج ترامپ (بە ئینگلیزی: John George Trump)، لەدایکبووی ٢١ی ئۆگستی ١٩٠٧ لە شاری نیویۆرک، وە ٢١ی فێبرواریی ١٩٨٥ لە بۆستن، کۆچی دوایی کرد. ئەندازیاری کارەبا، فیزیکزان و داهێنەرێکی ئەمریکیبوو. وە مامی ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپە
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:مردووانی ١٩٨٥ پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
جوگرافیای فیمێنیستی
جوگرافیای فیمێنیستی یەکێکی دیکە لە بیرۆکە رادیکاڵەکان کە لە چوارچێوەی جوگرافیا لەم ساڵانەی دواییدا سەری ھەڵداوە فێمینیزمە.
جوگرافیای فێمینیستی گرنگی بەلایەنی پڕاکتیکی دەدات، پرسیاری بنچینەیی لە پەیوەندی لەگەڵ ئۆنتۆلۆجی، ئێپیستێمۆلۆجی، میتۆدۆلۆجی دەپرسێت. لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ رێگەی زانین، پرسین، لێکدانەوە و نووسینیان ھێنایە بەرباس. لە ئامانجە سەرەکییەکانی ئەم بیرۆکە گەیشتن بە یەکسانی بەتایبەت لە روانگەی رەگەزییەوەیە. جوگرافیای فیمێنیستی ئاماژە بەو رێگایانە دەکات کە لەواندا رەگەزەکان و فەزا جوگرافیاییەکان بەشێوەی دوولایەن دروست دەبن و لەو رێگایانە دەکۆڵێتەوە کە لەناویاندا فەزاکان دەبن بە فەزای تایبەتی رەگەزێک و ھەروەھا رەگەزەکان تایبەتمەندی فەزایی دەگرن. لەلایەکی دیکەوە لەڕووی دەسەڵاتەوە، جوگرافیای فێمێنیستی جەخت لە ناھاوسەنگی لە پێوەندیەکانی دەسەڵات لە کۆمەڵگا دەکات، بەڵام نەک ھەر لە پەیوەندییە باوکسالارەکاندا ھەروەھا لایەنی فێمێنیستی نەک ھەر لێکۆڵینەوە لەو پێوەندییانە، بەڵکو ئەوان دەخاتەژێر پرسیار و گومان.
سەرچاوە
http://govarikoch.com/%28A%28JhcpwGIPzwEkAAAANzNjN2JhOGYtMzM5ZC00NTcxLTgzNGMtYjk2ODMwZTY2ZGQ4HuUtct2QN1t3t--PNOVrvuA7ZiA1%29%29/Detail.aspx?id=254&LinkID=3&AspxAutoDetectCookieSupport=1
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فێمینیزم پۆل:جوگرافیای مرۆیی
سوێرەڵا
سوێرەڵا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
بناویلەی بچووک
بناویلەی بچووک (Binawîley biçûk، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٧ کەس لە ٣٦٠ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت