cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھاندەری ھەوایی
ھاندەری ھەوایی ئاژەڵان
سیفالۆپۆد وەکو ئاژەڵێکی دەریایی ڕۆیشتنی ھەوایی بەکاردەھێنێت بۆ ڕزگاربوونی لە ئاژەڵە دڕندەکان؛ ئەوان میکانیزمێکی تر بەکاردەھینن بۆ مەلەی لەسەرخۆ. ئەم ھەوایە بەرھەم دێت بەھۆی ھەڵدانی ئاو لەناو سیفۆنە نەرمەکان، کە بە شێوەیەکی نمونەیی تەسک کردنەوەیەکی بچوک دەکەن بۆ بەرھەم ھێنانی زۆرترین خێرایی. ئاوەکە تێدەپەڕێت بەناو لمۆزەکانی پێشتر بۆ ھەناسەدانەوە، ھەردووک مەبەست بەجێ دەھێنێت ھەناسەدانەوە و گوێزرانەوە. کەروێشکی دەریا(gastropod molluscs) ڕێگەی لەیەکچو بەکاردەھێنن، بەڵام بەبێ بەکارھێنانی میکانیزمی دەماری لە سیفالۆپۆدس بەناودا دەڕوات بە شێوەیەکی نەگونجاو.
ھەندێک ماسی ھاندەری ھەواییان ھەیە، ئاو تێدەپەڕێت بەناو لمۆزدا بۆ بەھێزکردنی ڕۆیشتنی جوڵەی پەڕە.
لە ھەندێک کوللە (dragonfly)، ھاندەری ھەوایی بەرھەمدێت لەڕێگەی ھەندێک گوێزرانەوەی ئاو لە ھەندێک بۆشایی تایبەتمەندەوە لەناو کۆمی. بڕێکی کەم لە زیندەوەر، خێرایییەکی زۆر دەست دەکەوێت.
گیاندارە دەریاییە سەرەتاییەکان (وەکو، سیفۆنۆفۆر، گوێچکە ماسیش بەکاردەھێنێت  وە ھەندێک ماسی جەلی،  (وەک ھاندەری ھەوایی خوێیەکان). کارامەترین زیندەوەری ھاندەرە ھەوایییەکان خوێیەکانن، کە فرمانێک بەجێ دەھێنێت لە کەمترین بڕی وزە (بۆ ھەر کیلۆگرامێک بۆ ھەر مەترێک) بەبەراورد بە ھەر ئاژەڵێکی دەریایی.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆڕانی وزە
وێرنەر ڤۆن بڕاون
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ١٩٧٧ پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:پارێزەرانی بۆشایی ئاسمان
کانی لێوان
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە
ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە یەکێکە لە چوار ناحیەی قەزای ڕانیە لە ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی ڕانیەیە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە ساڵی ٢٠٢٠دا (١٠٧٬٨٣٣)کەسە.
لەگەڵ درووست بوونی ھەر قەزایەک بۆ خودی قەزاکە لە ڕووی دابەشی کارگێڕییەوە دەبێتە ناحیەی ناوەندی قەزاکە، بەڵام ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە ساڵی ١٩٦٠دا پێکھێنراو ناوەندەکەی شارەدێی چوارقوڕنە بوو تاوەکو ساڵی ١٩٨٨، لەدوای ڕاپەڕین و درووست بوونی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دووبارە یەکە کارگێڕییەکان درووستکرانەوە ناحیەی ناوەند ناوەندەکەی شارۆچکەی ڕانیە بوو.
ناو
ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شارۆچکەی ڕانیەیە.
جوگرافیا
ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٥کم٢)یە لە (٠٫٣٢٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت و (٨٫٥٪) قەزای ڕانیە پێکدەھێنێت.
دانیشتوان
تەواوی دانیشتوانی ئەم ناحیەیە کوردن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٠٧،٨٣٣)کەسە.
سەردەمی کۆماری(١٩٥٨ - ١٩٩٠)
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.
* لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)
ھێنانە کایەی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە سنووری قەزای ڕانیە، ناوەندەکەی گوندی چوارقوڕنە بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٦۰دا 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٦۰دا
* لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥ - ١٩٧٧)دا
ھێنانە کایەی ناحیەی بێتواتە لە سنووری قەزای ڕانیە بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷٦دا وێنۆک|ناوەڕاست|400px| نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷۱دا.
* لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٨٦)دا
ھێنانەکایەی ناحیەی سەرکەپکان لە سنووری قەزای ڕانیە بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە، ناوەندەکەشی لە گوندی سەرکەپکان بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. تەمەنی ئەم ناحیەیە سالێک و (١٤) ڕۆژ بوو بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٢) لە ١٦\٧\١٩٨٧دا ھەڵوەشێنرایەوە. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨٦دا 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹۷٨دا 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨٦دا
* لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨ - ١٩٩٠)دا
ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی بێتواتە و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە قەزای ڕانیەوە. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٨۹دا
تیۆرمی بنەڕەتیی کالکیولس
تیۆرمی بنەڕەتی یەکەمی ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
پێناسە دەکرێت بریتییە لە دژەگرتەی f، واتە:
ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا:
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
* لە ماوەی ساڵانی(٢٠٠٣ - ٢٠٢٢)دا:
لە کابینەی شەشەم لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (١٠٨٤) رۆژی (٢/٥/٢٠١١) بریاری دروستکردنی ئیدارەی سەربەخۆی راپەرین و ھەڵەبجە و سۆران و زاخۆ دەرچوو سەرۆکی ھەرێمی بە نوسراوی ژمارە (١٦٥٠) لە بەرواری( ٨/٢/٢٠١١) ڕەزامەندی لەسەر دەربری لە (١/٣/٢٠١٢) سەرۆکی ھەرێمی کوردستان بە فەرمانی ھەرێمی ژمارە (٥٧)سەرپەرشتیاری بۆ ئیدارەی راپەرین دەستنیشان کردو لە (٥/٣/٢٠١٢) لە رۆژی ساڵیادی راپەرینی پر شکۆی خەڵکی کوردستان لەبەردەمی کەس و کاری سەربەرزی شەھیدان و خەڵکی ڕانیە و دەڤەرەکە لەلایەن بەرێز پارێزگاری سلێمانیەوە فەرمانی دەست بەکاربوونی درایە. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۲۰۲۰دا
تیۆرمی بنەڕەتیی کالکیولس
تیۆرمی بنەڕەتی یەکەمی ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
کەواتە پەیوەندییەک نێوان تەواوکاریی سنووردار و تەواوکاریی بێسنووری فانکشنێک بەدی دەکرێت. دەشێت دژەگرتەی فانکشنێک لە ھەر خاڵێکدا بەشێوەی تەواوکارییەکی سنووردار دەرببڕێت.
ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە
کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٦ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
تیۆرمی بنەڕەتیی کالکیولس
تیۆرمی بنەڕەتی دووھەمی ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
تیۆرمی دووھەم لە تیۆرمی یەکەم بەرھەم دێت. ئەگەر f فانکشنێکی بەردەوام بێت لە ماوەی داخراوی [a,b] و F دژەگرتەی f بێت لەم ماوەدا ئەوا:
Fundamentalsatz der Analysis (Animation)
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری پۆل:تیۆرمەکانی شیکاریی ڕاستەقینە
ڕووناکبیری ئێستا
کورتەی کتێبەکە
پینکەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە نایەکسانی ئابووری "ڕەھەندێک نییە بۆ خۆش گووزەرانی مرۆڤ" و ئاماژە بە لێکۆڵینەوەیەک دەکات کە گەیشتۆتە ئەو دەرئەنجامەی نایەکسانی پەیوەست نییە بە دڵتەنگیی و ناڕەحەتییەوە، ھیچ نەبێت لە کۆمەڵگا ھەژارەکان دا وایە. ھەروەھا پێی وایە کە ھەموو جیھان زیاتر بەرەو یەکسانی دەڕوات، تەنانەت لە ناوچە نایەکسانەکان دا، ھەژارەکان ھێشتا سامانیان دەست دەکەوێت و سوودمەندن لە داھێنانە تەکنۆلۆژییەکان. بۆ نموونە، لای پینکەر ئەم داھێنان و تازەگەرییە کە ھەژاران کەمێک دەوڵەمەند و دەوڵەمەندان زۆر دەوڵەمەندتر دەکات دەرئەنجامەکەی وەک دەستکەوتێکی ئەرێنی تەماشا دەکات لەباتی نەرێنی. لە بەرامبەردا، ڕەخنەگران مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەوەی کە بەرزکردنەوەی جمجۆڵی کۆمەڵایەتی و بەرەنگاربوونەوەی "نایەکسانی بە ھۆکاری نادادپەروەرانە – چینایەتی" دۆزی ڕەاوی گرنگن کە سنوور بۆ کاریگەریەکانی ھەژاری دادەنێنن.
لەسەر بابەتە گرنگەکانی وەک چەکی ناوەکی، پینکەر ھێزە دژە ڕۆناکبیریەکان تۆمەتبار دەکات. زاناکانی لە پڕۆژەی مانھاتن ئیشیان دەکرد بۆ داھێنانی یەکەم چەکی ناوەکی لەبەر پێویستیی بوو لە بەزاندنی ھیتلەر؛ پینکەر دەڵێت "نازیەکان بوونیان نەبووایە ئەوا ئەگەری زۆرە چەکی ناوەکیش دروست نەکرایە." لە بەرامبەردا، بە لای ڕەخنەگرانە زانست خۆی ھیچ ڕەوشتێکی بیربێژیانەی (مەنتیقی) نییە بۆیە پێشکەوتنی زانستی سەرەڕای سوودەکانی بەھەمان شێوە ھەڕەشەیە و دەتوانێت مەترسی بێنێتە کایەوە بەتایبەتی لەبەر زیادکردنی لە ڕادەبەدەری ھێز و توانای مرۆڤ. لەگەڵ دەردەبڕینی نیگەرانی بۆ ئەگەری لەناوچوونی مرۆڤ بەھۆی چەکە ناوەکییەکان و گەرم بوونی زەوییەوە بەڵام مەترسییە بوونەکان بە گشتی وەک شتێکی بێ سوود پۆڵێن دەکات و دەڵێت "چاندنی ترس لە بارەی کارەساتی بیردۆزی ئەگەری کەمەوە، خۆی لە خۆی دا مەترسیە." لەو زانایانە جودا دەبێتەوە کە باوەڕیان بە ئەگەری مەترسی ھەیە بەھۆی ژیری دەستکرد، وەک نیک بۆسترۆم. بۆ پاڵپشتی ئەم بیروڕایەشی نموونەی "ئۆتۆمبێلە خۆ لێخوڕەکان" دەھێنێتەوە کە بەڵگە پێدەری ئەو ڕاستیەن لەوەی ژیری دەستکرد ھیچ ئەگەرێکی مەترسی ھەبوون ناھێنێتە کایەوە.
کتێبەکە پێکھاتووە لە سێ بەش کە بەرگری دەکات لەوەی پینکەر تەماشای دەکات بە بەھای ڕوناکبیری "بیربێژی، زانست و مرۆڤایەتی." ڕای وایە کە ئەم بەھایانە لە ژێر ھەڕەشەی ڕەوتە نوێکانن وەک: ڕێبازی ئایینی، دروستی سیاسی و فەلسەفەی نوێ. لە چاوپێکەوتنێکی بڵاوکراوە لە گۆڤاری ئەمریکی Scientific American دەربارەی کتێبەکە، پینکەر ڕوونی دەکاتەوە کە کتێبەکە تەنھا دەربارەی چەمکی ھیوا نییە، بەڵکو تۆمارێکە لەوەی چەندمان دەسکەوت ھەبووە بەھۆی ئەم بەھا ڕۆناکبیریانەوە و چەندێک لە دەست دەدەین ئەگەر دەست لەم بەھایانە ھەڵبگرین.
بازاڕگەڕی بۆ کتێبەکە
لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨ دا بیڵ گەیتس لە تۆڕی میدیای تویتەر بە کتێبەکی دا ھەڵدا و نووسی "پەسەندترین کتێبی تازەی من". گەیتس وتی کە ھاوڕایە لەگەڵ دیدگەی گەشبین کە بوونێکی بەرچاوی ھەیە لە کتێبەکەدا بەڵام پێشی وابوو کە پینکەر زۆر خێرایە لە ڕەتکردنەوەی بۆچوونی ئەگەری لەناوچوونی مرۆڤایەتی بەھۆی ژیری دەستکردەوە. زیادبوونی داواکاری لەسەر کتێبەکە دوای لایەنگریی گەیتس بۆ کتێبەکە، وای لە دەزگای چاپی Viking کرد رۆژی بڵاوکردنەوەی کتێبەکە بگۆڕێت لە ٢٧ شوباتی ٢٠١٨ بۆ ١٣ شوباتی ٢٠١٨.
پێشوازی لە کتێبەکە
گۆڤاری "بڵاوکراوەی ھەفتانە - Publishers Weekly" ھەڵسەنگاندنێکی گەرموگۆڕی کتێبەکەی کرد و گەیشتە ئەنجامی ئەوەی کە "لە سەردەمی زیادبوونی وتار و بیروڕای ھەڵە و نابەجێ دیدی پینکەر ڕوون و وردە و دەگەڕێت بە دوای بەرەوپێشچوونی مرۆڤایەتی کە ئەمە گرنگ و دڵخۆشکەرە. ڕۆژنامەی بەڕیتانیی The Times بەھەمان شێوە پێداچوونەوەیەکی ئەڕێنی بۆ کتێبەکە کرد و ئاماژەکرابوو کە گفتوگۆ و بەڵگەکانی پینکەر "چەندێک گرنگن ئەوەندە کەیف خۆشکەرن"، بە ئومێدی ئەوەی ئەو بەرگریانەی پینکەر سەرکەوتوو بێت کە لە ھێزە پێشکەوتووخوازەکانی دەکات.
بە لای ڕۆژنامەی The New York Times کتێبەکە "کتێبێکی نایابە، بە ڕوونی لە کاتێکی گونجاودا نووسراوە، دەوڵەمەندە بە ژمارە و ئامارەکان و ڕەوانبێژە لە پێشبرکێی ژیری مرۆڤایەتی کە بەڕاستی دڵگیرە." وە گۆڤاری بەڕیتانی The Economist ھاوڕا بوو لەگەڵ پینکەر کە "جیھان لە بەرەوپێشچوونە جگە لە باری بەرکەوتنی زەوی بە نەیزەکێک یان جەنگی چەکی ناوەکی کە دەبیتە ھۆکاری ئەوەی ئەم بەرەرپێشجوونە بگۆرێت یان ڕایبوەستێنێت."
ڕەخەنگر کێندریک فرازیر لە Skeptical Inquirer دەنووسێت کە "پینکەر دۆزەکەی بە زمان پاراوی و کاریگەری دەخاتە پێش چاو سوودوەرگرتووە لە تۆمار و ئامارە دیموگرافیەکان (شێوازی دابەشبوونی دانیشتوان) و تێگەیشتن لە لایەنگری مرۆڤ کە بەرچاوی تەڵخ دەکات لە بینینی ڕاستیەکان."
گۆڤارەکانی The Guardian و The Financial Times بەرەنگاری ڕەخنەکانی پینکەریان کرد لە نیوە تۆمەتبارکردنی چەپەکان و کۆمەڵەکانی وەک فەلسەفەی دوای نوێکان (پۆست مۆدێرن)، ژینگەدۆستان و چالاکەوانانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی.
ھەندێک لە ڕەخنەگران کۆک نیین لەسەر ئەو شێوازە بڕییەی پینکەر بەکاریھێناوە بۆ لێکۆڵینەوە لە ئاستی پێشکەوتنی مرۆڤایەتی چونکە نیگەرانییە ڕەوشتیەکانی دەرکردبوو کە پەیوەندییان ھەیە بەم پێشکەوتنەوە. ئیان گۆڵدین لە گۆڤاری Nature ی بەڕیتانی دا دەنووسێت کە پینکەر تیشکی خستۆتە سەر دەسکەوتەکانی ڕابردوو لە جێی مەترسیەکانی داھاتوودا، وە یەکێکی کە لە ڕۆژنامە لەندەنیەکان لەگەڵ پینکەر ھاوڕایە لەسەر گرنگی ڕوناکبیری و ژیریبێژیانە بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی دونیا، بەڵام ئەو ڕۆژنامەیە پێشی وایە کە ھەندێک ناوچەی جیھان بەو ڕێگایە پەرەی نەسەندووە، وەک ئەفغانستان کە لییڕاڵی (ئازادڕەوی) تێدا لە ناوچوو دوای سەرکەوتنی ڕەوتی ئیسلامی.
وەرزش لە بەنگلادێش
سەرچاوەکان
پۆل:وەرزش لە بەنگلادێش
شەین دۆسن
شەین لی یۆ (لەدایکبووی ١٩ی تەممووزی ١٩٨٨)، زیاتر ناسراو بە شەین دۆسن، یوتیوبەر، نووسەر، ھونەرمەندی کۆمیدی، دەرھێنەر، مۆسیقاژەن و کەسایەتی میدیایی ئەمریکییە. ئەو یەکێک بوو لەوانەی کە بە زووترین کات بەناوبانگ بوون لە تۆڕی کۆمەڵایەتی یوتیوب، و ھەتا ئێستا بە شێوەیەکی چالاک ماوەتەوە لە ماڵپەڕەکەدا.
لە ساڵی ٢٠٠٨، کاتێک شەین تەمەنی ١٩ ساڵ بوو، بەشداری کرد لە یووتیوب و دەستیکرد بە بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆ. لە ماوەی دوو ساڵ لە یوتیووب، شەین توانی نیو میلیار بینەر کۆبکاتەوە. زۆربەی کارە تازەکانی پێکھاتبوون لە ڤیدیۆی کۆمیدی، کە شەین کەسایەتی جیاواز تێیدا دەبینی، لە ھەندێکیان چاولێکەری چەندین کەسایەتی بەناوبانگی کردووە و کۆمیدیای خەستۆتە بەر کەلتووری بڵاو. لەو کاتەدا، شەین چەندین گۆرانی بڵاوکردەوە وەک "Superluv!" و چەندین ڤیدیۆی چاولێکەری ڤیدیۆ مۆسیقییە بەناوبانگەکانی بڵاوکردەوە. لە ساڵی ٢٠١٣، پۆدکاستی ھاوەرد ستێرن ئیلھام بەخش بوو بۆ شەین کە وای لێکرد پۆدکاستی خۆی دەستپێبکات بە ناوی "Shane and Friends" کە بۆ چوار ساڵ بەردەوامبوو و توانی ١٤٠ ئەڵقە درووستبکات. ساڵی دوایی، شەین یەکەم فیلمی خۆی بڵاوکردەوە بە ناوی "Not Cool" و بەشداری کرد لە بەڵگەفیلمی ١٠ ئەڵقەیی بە ناوی "The Chair".
لە ساڵی ٢٠١٥، شەین دەستیکرد بە بڵاوکردنەوەی زنجیرە ڤیدیۆی بیردۆزی پلانگێڕی کە باس لە کۆمەڵێک بیردۆزی ترسناک دەکات کە ھەتا ئێستا یەکێکن لە بەناوبانگترین ڤیدیۆکانی، لەمانە زنجیرەی "Conspiracy Series with Shane Dawson"، کە پێکھاتووە لە دوو بەش و لە تێکڕادا دوو کاتژمێر دەکەن. لە درەنگانی ساڵی ٢٠١٧، شەین یەکەم زنجیرە بەڵگەفیلمی خۆی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاشت دەبێتەوە لەگەڵ باوکە تووندووتیژەکەی. لەو زنجیرە بەڵگەفیلمانە، ئەوانەی زۆرترین بینەریان بۆ ھاتووە دەربارەی جەیک پۆڵ، جێفری ستار و تانا کۆنن.
لە ساڵی ٢٠١٨، شەین ٢ پەرتووکی پڕفرۆشترینی نیو یۆڕک تایمزی بڵاوکردەوە، "I hate my Selfie" و "It Gets Worse" و لە تێکڕادا، سێ کەناڵەکەی لە یوتیووب پێکەوە ٥ میلیار بینەر پێکدێنن. لەوەتەی ساڵی ٢٠١٧، تەنھا یەک کەناڵی بە چالاکی ھێشتۆتەوە کە بە ناوی shaneە، کە یەکێکە لەو ١٠٠ کەناڵەی کە زۆرترین سەبسکرایبیان ھەیە لە یوتیووب کە دەکاتە ٢٢ میلیۆن سەبسرایبەر.
٢٠٠٨–٢٠١٠: یوتیوب، شەین دۆسن تی ڤی
لە ١٠ی ئازاری ٢٠٠٨، شەین ھەژماری یوتیووبی خۆی درووستکرد بە ناوی «شەین دۆسن تی ڤی». یەکەم ڤیدیۆی کەناڵەکەی ھێشتا ماوەتەوە بە ناوی «کێرمتی بۆق و من» بڵاوکرایەوە چوار مانگ دوای درووستکردنی کەناڵەکەی، ئەو لە کۆمپانیای جێنی کرەیگ کاری دەکرد لەگەڵ دایک و براکەی، بەڵام دواتر دەرکرا لە کارەکەی پاش بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆیێکی نەشیاو لەو باڵەخانەی کە کاری لێ دەکرد. دایکی، برای و شەش کارمەندی دیکەی کۆمپانیایەکە دەرکران پاش ئەوەی کۆمپانیاکە ڤیدیۆکەیان دۆزییەوە. لە ئەیلوول، ئەو ڤیدیۆیێکی بڵاوکردەوە بە ناوی "فرێد مردووە!"، کە زیاتر لە ٢٥ میلیۆن بینەری ھەیە. لەو کاتەدا، شەین ڕۆڵی چەندین کەسایەتی ئاڵوودەی ماددەی ھۆشبەر بینی لە ڤیدیۆ کۆمیدییەکانی، لەوانە «گێتۆ گێرل» شەنەینەی، «نێدی نێرد»، «چەتەی ئێس-دیزی»، «باڕبی ڵێسبیان»، «گوادالووپ/ فرووت لووپ». زۆرینەیان کاریکاتێرێکن بۆ کەسانی ڕەشپێست و ستێریۆتایپی کلتووری دیکە، و ڕووخساری ڕەش بەکاردێنێت کە ئاماژەیێکن بۆ وێندی ویلیامز و کریس بڕاون لە ڤیدیۆکانی کە دەنگۆی ڕەگەزپەرستی بە دوایەوە ھێنا.
شەین چالاکانە ڤیدیۆکانی پۆست دەکات لە کەناڵی "شەین دۆسن تی ڤی" (لەوانە فیلمی تۆڕی، چاولێکەری ڤیدیۆی مۆسیقی و مۆسیقای نوێ) و پێشووتر ڤیدیۆی پۆست دەکرد لە کەناڵی دووەمی بە ناوی "شەین دۆسن تی ڤی ٢"، کە ئێستا بە ناوی "ئیمۆجی مرۆڤی"یەوەیە ھەرچەندە ھیچ ڤیدیۆیێکی بڵاونەکردۆتەوە لەو کەناڵەدا لە ماوەی ٣ ساڵی ڕابردوودا. سێیەم کەناڵی بە ناوی "شەین"، ئەو کەناڵە بوو کە پێشووتر ڤڵۆگی لێ بڵاودەکردەوە و لە ئێستادا زیاتر بەڵگەفیلم بڵاودەکاتەوە. شەین دەستیکرد بە بەکارھێنانی ئەم کەناڵە لە ئایاری ٢٠١٠. شەین زۆر جار ڤیدیۆ بڵاودەکاتەوە لەگەڵ یوتیوبەران، لەوانە؛ جۆوی گراسێفا، بریتانی لویس تەیلەر، زە فاین برۆس، تریشا پەیتاس، ئای جەستین، تایلەر ئۆکڵی، میراندا سینگس، سۆیەر ھاڕتمان، دریو مۆنسن و چەندینی دیکە. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٩، شەین بەشداری کرد لە زنجیرەی "Attack on the show!". لە ساڵی ٢٠١٠، کۆواری فۆربس شەین ناونا بە یەکێک لە ٢٥ بەناوبانگترین ھونەرمەندی تۆڕی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان پۆل:یووتیووبەرە مۆسیقییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
کۆلۆمبیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤
کۆلۆمبیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤ە کە لە ٢٦ی تەممووز تا ١١ی ئابی ٢٠٢٤ لە پاریس لە فەڕەنسا بەڕێوە دەچێت.
سەرچاوەکان
٢٠٢٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤
کۆریای باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤
سەرچاوەکان
٢٠٢٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤
کانی ڕەش، سەرکەپکان
کانی ڕەش شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرکەپکان، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئیمپڕاتۆرییەتی چین (١١١٥–١٢٣٤)
وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆرییەت (ڕەنگی شین) زنجیرە فەرمانڕەوایی چین (بە چینی:金朝، شێوازی خوێندنەوە: جین چاۆ) بە فەرمی وەک چینی مەزن ناسراوە کە لە ١١١٥ تا ١٢٣٤ ی زاینی بەردەوام بوو یەکێکە لە دوایین زنجیرە فەرمانڕەوایییەکان لەسەر ھەبوونی دەسەڵاتی مەغۆلەکان بەسەر چین، ناوەکەی وەک کین، جوچین جین، جین دەنوسرێ تا جیاواز بکرێتەوە لە جینی پێشوو تر. وێنۆک|ویلایەتەکانی ناوەوەی ئیمپراتۆرییەتەکە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
مانوێل لۆکاتێلی
مانوێل لۆکاتێلی (لەدایکبووی ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨) یاریزانی پیشەگەری تۆپی پێیە. لە ھێڵی ناوەڕاست یاری دەکات بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا. . لەپێکهاتەی هەڵبژاردەی ئیتالیا بوو لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ کە نازناوەکەیان بەرزکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
خەتەنەکردنی کچان
شێوازی جێبەجێکردنی بەپێی شوێن و نەریتەکان جیاوازی ھەیە، بەڵام لە ھەندێک شوێن بەبێ ھیچ ڕەچاوکردنێکی تەندروستی ئەنجام دەدرێت کە ڕەنگە مووسێک یان چەقۆیەک بەکاربھێنن بەبێ ئەوەی ئەستێوربکرێن یان پاقژکردنەوەی ئەو ئامرازانەی لەم پرۆسەیەدا بەکاردەھێنرێ بەکاربھێنرێت. ئەو تەمەنەی کە ئەم نەشتەرگەرییە بچووکەی بۆ ئەنجام دەدریت، لە ماوی نێوان یەک ھەفتە لە لەدایکبوون بۆ تەمەنی گاگۆڵکەکردن بەپێی ڕاپۆرتی یونیسێف، زۆرینەی ئەو مێینانەی کە بە پرۆسەی خەتەنەکردن دادەڕۆن، لەژێر تەمەنی پێنج ساڵیدان. ئەم پرۆسەیە بریتییە لە لابردنی بەرگی دەرەوی باڵەکانی ئەندامی مێینە و کردنەوەونزیک خستنەوەی پەردەی کچێنی و منداڵدانی کەسەکە کە ڕاستەوخۆ دوای برینی قیتکەکانی سەرەوە و خوارەوەی کۆئەندامی زاوازێ شوێنی بڕینەکان داغ دەکرێن، تەنیا کردنەوەیەکی بچووک بەجێ دەھێڵن بۆ ئەوەی ڕێگە بە تێپەڕبوونی میز و خوێنی سەرەمانگان بدات، ھەروەھا کردنەوەی زێ بۆ ڕێگەدان بۆ جووت بوون و ئاسانی دووگیان بوون لە خەتەنەکردنەوەی دووەم (کاتی ھاوسەرگیری). لە ساڵی ٢٠١٠ دا، سندوقی دانیشتووانی سەر بە یوئێن مەزەندەی کرد کە ٢٠ ٪ ی مێینە خەتەنەکراوەکان بە تەواوی بەشی دەرەوەی ئەندامی زاوزێیان لابراوە و ھیچ ھەستێکی جووت بوونیان تێدا نەماوە، بە شێوازێک خەتەنە کراون کە بە «خەتەنەکردنی فیرعەونی» یان «تبتی» ناسراوە، کە بەتایبەتی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا باوە.
ئەم نەریتانە ئێستا لە زۆربەی کۆمەڵگاکانی جیھاندا وەک یەکێک لە شێوەکانی جیاکاری سێکسی، یان وەک ھەوڵێک بۆ کۆنترۆڵکردنی سێکسی ژنان سەیر دەکرێت، لەکاتێکدا ئەو کۆمەڵگا یان گرووپانەی کە خەتەنەیان تێدا باوە وەک نیشانەی پاکی و دوورکەوتنەوە لە بەدکاری و باوەرداری دەبینن. ژنانی گەورە و دایکان زۆر جار شانازی بە کچەکانیان دەکەن کە خەتەنە کراون و بە شەرەفی دەزانن و کچێک کە خەتەنە نەکرابێت وەک نەنگی و شەرم سەیری دەکەن. کاریگەرییە تەندروستییەکانی خەتەنەکردنی مێینە بەپێی سروشتی نەشتەرگەرییەکە جیاوازییان ھەیە، خەتەنەکراو لەوانەیە تووشی ھەوکردنی بەردەوام یان زەحمەتی میزکردن و لێشاوی خوێنبەربوون بێت لەکاتی دووگیان بووندا، ھەورەھا لەوانەیە توشی ھەوکردنی منداڵدان و گرانی ھەڵگرتنی کۆرپەلە بێت، بە گشتی ئەم پڕۆسەیە جگە لە زیانی تەندروستی ھیچ سودێکی نییە.
میسر لە ڕیزبەندی یەکەم دێت لەسەر ئاستی وڵاتانی جیھان کە زۆرترین خەتەنەکردنی تێدا ئەنجام دەدرێت دوای میسر ھەریەکە لە سۆماڵ، گینیا و جیبۆتی بەرزترین ژمارەی خەتەنەکردنیان تێدا ئەنجام دەدرێت. کوردستانیش ژمارەیەکی زۆری سەقەتکردنی ئەندامی زاوزێی ژنانی تێدایە. یاساکانی زۆربەی ئەو وڵاتانەی کە خەتەنەکردنیان تێدا دەکرێت وەھا نووسراونەتەوە کە خەتەنەکردن نایاسایییە بەڵام ئەم یاسایانە بە دەگمەن کاریان پێدەکرێت. لە دەیەی ١٩٧٠ەوە، ھەوڵ و کۆششەکان چڕترکراونەتەوە بۆ وازھێنان لەو کردارە، بە ھەوڵدان بۆ قایلکردنی خەڵک و ڕۆشنبیرکردنیان تا دەستی لێ ھەڵبگرن. لە کۆبوونەوەی ساڵی٢٠١٢ی ئەنجومەنی گشتی سەر بە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەندامان بە کۆی دەنگ دەنگیان دا بە چڕکردنەوەی ھەوڵەکان بۆ ڕاگرتنی خەتەنەکردن و لە سەرتاسەری جیھان وەک پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ ھەژمارکرا، نەتەوە یەکگرتووەکان ٦ی شوباتی بە «ڕۆژی جیھانی ڕەتکردنەوەی خەتەنەکردن» ڕاگەیاند. بەڵام ئەم بریارە بەرھەڵستی زۆری بۆ پەیدا بوو و ڕەخنەی توندی لێگیرا. بۆ نموونە دکتۆر ئیریک سیلفێرمان دەنووسێت کە خەتەنەکردن لە زانستی مرۆڤناسیدا بابەتێکی ئایدیالیستییە، چونکە بە جیھانی بوونی مافەکانی مرۆڤ و چۆنییەتی قبووڵکردنی داب و نەریتەکانی یەکتر پەسەند ناکات.
ڕیشەسازی وشەکە
وێنۆک|کچانی نەتەوەی «سامبور» لە بانەکانی لایکیپیا لە کینیا لەساتی ئاھەنگی خەتەنکردنیان ،٢٠٠٤.. لەبەر ئەوەی لە کوردەواری پێش ھاتنی ئیسلام خەتەنەکردن نەبووە و ئەم کردارە تەواو نامۆ بووە لە نێوان کوردەکاندا بۆیە ھیچ وشە یان دەستەواژەیەکی دیاری کراوی کوردی بۆ نییە بۆیە وشەی (خەتەنە) «الخِتانُ والخِتانَةُ» ی عەرەبی بەکاردێنن کە لەگەڵ ھاتنی ئاینی ئیسلام بۆ کورد ھاتووە، وشەی خەتەنە لە زمانی عەرەبیدا بە واتای لێ بڕین یان پارچەکردنەوە دێت، لەبەرامبەردا لە زمانی ئینگلیزی (Female Circumcision) بەکارھاتووە. لە زمانی بەمبەری کە بەزۆری لە مالی قسەی پێ دەکەن پێی دەڵێن (بۆلۆکی) کە واتای (دەست شۆردن) دەدات، ھەروەھا لە زمانی ئیگبۆیە کە بەزۆری لە ڕۆژھەڵاتی نێجیریا پێی دەدوێن پێی دەڵێن (ئیسا ئارۆ)کە بەواتای (سەرشۆردن) دێت، لە زۆرینەی کۆمەڵگەکانی جیھانی ئیسلامیدا وشەی سونەت کردن بەکاردێنن لە شوێنە گشتییەکاندا بەھۆی ئەوەی یەکێک بووە لە سونەتەکانی پێغەمبەری ئیسلام، محەممەد. لە زمانی تورکیدا پێی دەڵێن Kadın sünnet لە زمانی ئینگلیزی یان لە کۆمەڵگای خۆراوایی وشەی «Infibulation» بەکاردێنن کە بەواتای «لە قەفەزنان» «بێرکم» دێت ئەم وشەیە لەکۆندا لەلایەن ڕۆمانەکانەوە بەکارھاتووە کاتێک خزمەتکار و کۆیلەکانیان خەتەنەکردووە تا ھەستی سێکسیان نەمینێت، لە سودان پێی دەڵێن «خەتەنەی فیرعەونی» ھەمان شێواز لە میسر پێی دەڵێن «خەتەنەی سودانی» بەڵام لە سۆماڵ پێی دەڵێن (جەمسەرکاری) کەمەبەستیان دوورخستنەوەی دوولای ئەندامی زاوزێی مێینەیە.
وێنۆک|210x210پیکسڵ|ناوچەی بڕدراو لە خەتەنەی فیرعەونی.
ڕێگا و ئامرازەکانی خەتەنەکردن
وێنۆک|وێنەیەکی ھێلکاری کە بەشە بردراوەکانی ئەندامی مێینە نیشان دەدات. بە زۆری ئەو کەسانەی کە ئەم نەشتەرگەرییە ئەنجام دەدەن کەسانێکی نەریتی و خۆماڵیین و زۆرجار ئەم کارە لەماڵی کچەکەدا ئەنجام دەدەن و بۆ سڕکردنی ئەندامی زاوزێی منداڵەکە شەق یان لێدانی بێ ھێز و بەردەوام بەکاردێنن بە پەنجەکانی دەست تاوەکو شوێنەکە سڕ دەبێت یان ڕەنگە ھەر بەکاری نەھێنن. خەتەنەچییەکان بە زۆری ژنانی بەتەمەنن و لەناو کۆمەڵگە (ھاوسێ، یان گوند) دەژین، ھانی دایکانی گەنج دەدەن کە کچەکانیان خەتەنە بکەن، زۆربەی کات ئەو خەتەنەچیانە موس لە سەرتاشخانەکانی گەرەک وەردەگرن، لە کوردەواری ئەو ژنەی کاری خەتەنە دەکات نادیارە یان خۆی بە دیار نایەخێت بەڵام ئەو پیاوانەی کە خەتەنەی کوڕان (سونەت) دەکەن پێیان دەڵێن (کوێر بڕ).
لە خەتەنەکردن و ھەموو چالاکییە شاردراوە نەریتییەکانی ھاوشێوەی خەتەنەکردن ئامرازی نادروست بەکاردێت کە ڕەچاوی باری پاقژی و ئەستێورکردن ناکرێت وەک چەقۆ، مقەست، پارچە شوشەی تیژ، بەردی تیژ، تەنانەت ھەندێک جاریش نینۆک.
لە ھەندێک وڵات خەڵکانێک ھەن کە بڕوانامەی پزیشکی تایبەتمەند بەکار دەھێنن بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە بەتایبەتی لە میسر و کینیا و ئەندەنوسیا و سودان. لە میسر ٧٧٪ی خەتەنەچییەکان خاوەن بڕوانامەی پزیشکیین، لە ئەندەنوسیاش ٥٠٪ی تێپەڕکردووە، بەپێی دوو توێژینەوە کە لە ساڵی ٢٠٠٨ و ٢٠١٦ ئەنجام دراوە دەرکەوتووە کە لە ٦٠ ٪ ی ژنان لە میسر شانازیان بەوە کردووە کە کچەکانیان بە خۆماڵی کردووە (خەتەنەکردووە)، و لە ١٣ ٪ ی ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە کچەکانیان تووشی بێھودەیی گشتیی بوونە، ٢٥ ٪ ی ئەو ژنانە ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە کچەکانیان ھەرگیز ھیچ جۆرە دەرمانێکی سڕکردنیان پێنەدراوە لەکاتی خەتەنەکردندا، لەکاتێکدا ٢ ٪ بەشداربووان وەڵامیان داوە کە ھیچ شتێک دەربارەی خەتەنەکردن نازانن.
شێوازەکان
alt=رسم بیانی|چەپ|328x328پیکسڵ لە نیسانی ١٩٩٧ دا، ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی، یونیسێف و سندوقی دانیشتووانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەیاننامەیەکی ھاوبەشیان دەرکرد کە پێناسەی خەتەنەکردن دەکات: «ھەر پرۆسەیەک کە بەشیک یان کۆی گشتی پارچەیەکی دەرەکی لە ئەندامی زاوزێی مێینەی لابردرێت بە ھۆکارێکی کلتوری یان کۆمەڵایەتی یان ھەر ھۆکارێکی تری ناپزیشکی».
پرۆسەکە بە ڕوونی جیاوازە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر بگرە لە شارێکەوە بۆ شاریێکی تر جیاوازە، لەبەرئەوەی خەتەنەچییەکان ھیچ توێژینەوە و ئەنجامی خەتەنەکردنەکانیان تۆمار ناکەن و خەتەنەکراوەکانیش لەبەر شەرم و نەنگی کۆمەڵایەتی ئاماژە بە دەرەنجامی خەتەنەکردنەکەیان ناکەن. بۆیە لێرە ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی پزیشکی یەکلاکەرەو نییە و نازانرێت کامە ڕێچکەی خەتەنەکردن تەواوە یان ئەنجامەکەی مەترسیدار نییە.
ڕاپرسییە ستانداردەکان کە لەلایەن دامەزراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەرەی پێدراوە داوا لە ژنان و کچان دەکەن کە پشکنین بکەن کە ئایا ئەمانەی خوارەوەیان بەسەر ھاتووە:
زۆربەی وەڵامەکان بە زۆری لە بەشی «بڕینەوە و لابردنی ھەندێک لە شانەی» دا ھەن، ھەروەھا لابردن یان بەشێکی تەواوی لێکردنەوەی (clitoris) دەگرێتەوە. ڕاست|وێنۆک|ئامرازە کەلتورییەکان کە بۆ خەتەنەکردنی کچان بەکاردێت. ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی خەتەنەکردنی بەسەر چوار شێوازی سەرەکیدا دابەش کردووە بە پشتبەستن بە بڕی شانەی کۆئەندامی زاوزێی بڕدراو (clitoris) و لەتەکانی تر. شێوازی یەکەم و دووەم بە بڕی لابردووی شانەیی دیاری دەکرێت، جۆری سێیەم «تەقەڵ و دورینەوە» یە، جۆری چوارەمیش خەتەنەکردنی ڕەمزییە
شێوازی یەکەم و دووەم
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی شێوازی یەکەمی دابەش کردووە بەسەر دوو جۆری لاوەکیدا: جۆری 1A، کە بریتییە لە تەنھا لابردنی بەرگی دەرەوی باڵەکان (قیتکە) کە جۆرێکی دەگمەنی خەتەنەکردنە و کەم کەس بەکاری دێنێت. جۆری دووەمیش 1B، کە بریتییە لە لابردنی بەشێک یان ھەموو باڵەکان جگە لە پێستەکە. ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی دەستەواژەی (clitoris) بەکاردێنێت بۆ ئەو باڵانەی کە دەبردرێن و بە چاو دەبینرێت لە کوردی پێی دەڵێن (قیتکە).
شێوازی سێیەم
جۆری سێیەمی خەتەنەکردن ئەوەی بە خەتەنەکردنی فیرعەونی یان تبتی ناسراوە، کە خراپترین جۆری خەتەنەیە و دەکەوێتە ناو جۆری «تەقەل ودوورینەوە»، لەم شێوازەدا ھەموو بەشی دەرەکی کۆئەندامی زاوزێی مێینەی لادەبرێت و برینەکە داغ دەکرێت. جۆرەکانی لاوەکی لەم جۆرە: جۆری 3A کە تێیدا لێوی بچووک لادەبرێت و دادەخرێت، و جۆری 3B کە بریتییە لە لابردنی لابییە گەورەکە. ئەم جۆرە خەتەنەیە لە جیبۆتی و ئێریتریا و ئیتیۆپیا و سۆمال و سودان و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقادا زۆرترە. توێژینەوەیەک لە ساڵی ٢٠٠٨ دا دەریخست کە زیاتر لە ھەشت ملیۆن ژن لە ئەفریقا بەو شێوەیە خەتەنە کراون. بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی سندوقی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دانیشتووان، نزیکەی ٢٠٪ی خەتەنەکراو بەخەتەنەکردنی فیرعەونییەکان خەتەنە کراون. ڕاست|وێنۆک|کچێک لە ھۆزێکی سەرەتایی کۆنگۆیی پاڵیان خستووە و کۆ ئەندامی زاوازێیان دەرپەراندووە تا خەتەنەچییەکەی گوند خەتەنەی بکات. کۆمفۆرت مۆمۆ کە نووسەرێکی یاسایی ئینگلیزییە نوسراوەکانی تایبەت کردووە بە خوێندن و چارەسەری ژنانی خەتەنەکراو، دەربارەی جۆری سێیەمی ئەم پرۆسەیە نووسیویەتی: «ژنە بەتەمەنەکان کە خزم و ھاوڕێی کچەکەنە، کچەکە پاڵ دێخن لەسەر پشت و ھەردوو قاچی لێک دەکەنەوە، ژنە پیرەکە بە خێرایی چاوتروکانێک لابییە بچووکەکە دەبرێت، پاشان کلیتۆراس بە یەک بڕین لەگەڵ لابییەی گەورە پێکەوە بەھۆی چەقۆوە لادەبات، لە سۆماڵ وەھا باوە کە پارچە بڕاوەکەی کلیتۆری نیشانی خزم و کەسەکان دەدرێت لەگەڵ شوێنی بڕینەکە تاوەکو دڵنیا ببنەوە لە تەواوی بڕینەکە». alt=صورة|ڕاست|وێنۆک|سیمینارێکی ھۆشیاری لەسەر مەترسییەکانی خەتەنەکردن بۆ سەر تەندروستی ژنان و کچان کە لەلایەن ڕێکخراوی (ئیمیلیسی یەکێتی ئەفریقا) لە سۆماڵ ئامادەکراوە بۆ پەنابەرانی WALIA Belawli لە مەقادیشۆ. دامێنی کچە خەتەنەکراوەکە بەتەواوی دەدوورێتەوە تەنھا یەک کونی بچووک لە نێوان دوو بۆ سێ ملیمەتر بەجێدێڵن بۆ میزکردن و ھاتنە دەرەوەی خوێنی سەرەمانگان. ئەو کونە دوای دوورینەوە بەھۆی چیلکە دارێکەوە دروستی دەکەن یان ھەر ئامرازێکی تری نووک تیژ و باریک. دواتر شوێنی تەقەڵ و بڕینەکە بە ھێلکەی خاو و ڕوەکی بۆندار و شەکر دادەپۆشن. ھەندێک کەس بەشە بڕدراوەکان لە ناو پایەکی بچووکدا دەپارێزن بۆ کچەکە تاوەکو وەک ملوانکە بە جل یان ملییەوە ھەڵی بواسێت، تاوەکو وەک نیشانەیەک بۆ پاکی خۆی لە بەرامبەر خزمانی نیشان بدات. بۆ یارمەتیدانی بڕینەکە، قاچی کچەکە لە ڕانیەوە بۆ قولەپێی دەبەسترێت، تا شەش ھەفتە بە بەستراوی دەمینێتەوە، ڕەنگە پاش خەتەنەکردنەکە ھەندێک کچ تەنھا بۆ دوو ھەفتە ببەسترێنەوە. مۆمۆش دەڵێت: لە دوای دوورینەوە و قەپات کردنی تەواوەتی لەبەرامبەر کونی زێ کونێک جێدەھێڵن. پێویستە تێبینی ئەوە بکرێت کە بارودۆخی کاتی خەتەنەکردن لەوانەیە بەپێی کچەکە جیاوازی ھەبێت، چونکە ڕەنگە بە توندی خۆی گرژبکات، لەو حاڵەتەدا خەتەنەکردن لەوانەیە ببێتە ھۆی چەندین بڕین و ھەندێک جاریش برینی کۆنترۆڵنەکراو. کچەکە بە تەواوی بە زەویدا دەبەسترێتەوە بۆ ئەوەی جولە نەکات، لەکاتی بەرگریکردن لەخۆی و ھەوڵدان بۆ جولەکردن دەبێتە ھۆی ئەوەی ھەندێک ئێسکی بشکێت.
ئەگەر خێزانی کچەکە پێیان وا بێت کە ئەو کونە بچووکەی بۆی ماوە ھێشتا گەورەیە، پرۆسەکە ھەر لەسەرەتاوە دووبارە دەبێتەوە. زێی کچ لەکاتی ھاوسەرگیریدا دووبارە بەھۆی چەقۆوە دەکرێتەوە لەلایەن کەس و کاری مێردەکەیەوە، لەھەندێک ناوچەش لەلایەن خودی مێردەکەیەوە لەشەوی زاوایاتی بەھۆی کوێرییەوە دەیکاتەوە بەتایبەت لە سۆماڵیلاند وا باوە کە خزم و کەسی زاوا لە ڕۆژی ھاوسەرگیرییاندا سەیری کردنەوەی زێی بچووک بکەن بۆ ئەوەی دڵنیا بن لەوەی کچەکە ھێشتا پاکیزەیە. لە ماوەی دەیەی ١٩٨٠ دا، ھانی لایتفوت-کلینی پسپۆڕی دەروونی ئەمریکی لە سودان چاوپێکەوتنی لەگەڵ سەدان ژن و پیاودا کردووە، کە چۆن پیاوێک سەرەتا ژنە خەتەنەکراوەکەی لە جۆری سێیەمدا ھێناوە کە گوتویانە: چوونە ژوورەوەی چوکی پیاوێک بۆ ناو زێی ژنی خەتەنەکراو، سێ بۆ چوار ڕۆژ یان بۆ چەند مانگێک دەخایەنێت. ھەندێک پیاو بە ھیچ جۆرێک ناتوانن بچنە ناو زێی ژنەکانیان. بەپێی توێژینەوەکە ئەوە دەردەخات کە لە ١٥ ٪ زیاترە، ھەروەھا زۆر جار زاوا بۆ دووبارەکردنەوەی زێی ژنەکە (گەزە) بەکاردێنێت، چونکە ئەگەر نەتوانێت بیدرێنێت ئەوە نەنگی و شەرمە بۆ ناوبانگی مێردەکە و بەچاوێکی سووک دەکەوێتە بەر چاوی خەڵک. زۆرێک لە پیاوان چەقۆیەکی تیژ بەکاردێنن کە سەرەتا بەھۆی چەقۆکەوە کونێک دروست دەکەن دواتر بەھۆی چوکیانەوە فراوانی دەکەن.
زێی ژنەکە کراوەتر دەبێت بۆ ئەوەی ڕێگە بە ژن بدات کە لەدایکبوونی ئاسایی بێت، پاشان بتوانێت دووبارە دایبخات، خەتەنەیەکی تر ھەیە کە پێی دەڵێن خەتەنەی تبتی کە ھەمان شێوەی خەتەنەی فرعۆنی دوورینەوەی تێدایە بەڵام جیاوازییەکەی ئەوەیە کە لە خەتەنەی تبتی دوای منداڵ بوون دووبارە خەتەنە دەکرێتەوە تاوەکو وەک خۆی لێ بکرێتەوە. ئەم پرۆسەیە دەکرێت پێش ھاوسەرگیری، دوای منداڵبوون، لە کاتی جیابوونەوە و بێوەژنیدا ئەنجام بدرێت.
شێوازی چوارەم
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی پێناسەی شێوازی چوارەمی خەتەنەکردن دەکات وەک «ھەموو کارە زیانبەخشەکانی تری ئەندامی زاوزێی مێینە کە بەبێ ھۆکاری پزیشکی ئەنجام دراوە» وەک دەستدرێژی، لەتکردن، لێدان و ھتد ڕێکخراوی ناوبراو ھەروەھا پۆلێنی ئەندامی زاوزێی کردووە کە لەم چەشنە بەتەواوی ھەست بە چێژی سێکسی ناکات، ئەم پرۆسەیە بە تایبەتی باوە لە ڕۆژھەڵات و باشووری ئەفریقا، کە لەو بڕوایەدان کە بە تەسکتر کردنی شێوەی زێی ژن چێژی سێکسی پیاوان زیاد بکات. کچانی وڵاتانی ڕۆژھەڵات و باشووری ئەفریقا ھان دەدرێت کە لە تەمەنی ھەشت ساڵییەوە بچووکترین لێوەکانیان بە داری چۆپی و شێلان درێژ بکەن. تەنانەت وایان لە کچانی ئۆگەندا گەیاندووە کە ئەوان بە زەحمەتی منداڵیان دەبێت ئەگەر بێت و لێویان درێژ و زێیان بچووک نەبێت.
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی لە ساڵی ١٩٩٥ دووجۆری خەتەنەکردنی ناساند بەناوەکانی "geicheri" و "angourioidamputation"، کە ھەردووکیان تەنیا لە نەیجەر و نایجیریا دا باون.
کاریگەرییە کورتخایەن و درێژخایەنەکان
خەتەنەکردن دەبێتە ھۆی تێکچوونی تەندروستی جەستەیی و دەروونی بە درێژایی تەمەنی کەسی خەتەنەکراو. لەبەر ئەوەی ئەم پرۆسەیە پرۆسەیەکی زانستی و یەک شێواز نییە بۆیە بابەتێکی ئاڵۆز و تێکەڵاوە و ناتوانرێت ھیچ توێژینەوەیەکی یەکلاکەرەوی لەسەر بکرێت بەلکو پشت دەبەستێت بە جۆری خەتەنەکردنەکە و توانای بەرگری کچەکە، کە ئایا کەسی خەتەنەکراو پێش ئەنجامدانی ڕاھێنانی پزیشکیی وەرگرتووە، ئایا ئەو ئامرازانەی کە بەکارھێنراون پێش خەتەنەکردن ئەستێور کراون، و ئایا دوای خەتەنەکردنەکە کەسی خەتەنەکراو چەند ئەنتیبایتیکی پێ دراوە بۆ ئەوەی بەر بە ھەر پەتایەک بگیرێت کە دوای خەتەنەکردنەکە ئەگەری توشبوونی لێدەکرێت، و لە حاڵەتی خەتەنەکردنی جۆری سێیەمدا دەبێت ڕەچاوی ھۆکاری تر بکرێت، لەوانە ئەو کونە بچووکەی کە ماوە بۆ میز و خوێنی سەرەمانگ چەندە.
دیارەترین کاریگەرییە کورتخایەنەکان، ئاوسان و ھەڵئاوسانەکانی برینەکەیە لەگەڵ خوێنبەربوونی زیاد و ئازار و ھێشتنەوەی میز و سەختی ساڕێژکردنی برینەکە لە ئەنجامی پەنجا و شەش توێژینەوە کە لە ساڵی ٢٠١٥ دا بە مەبەستی بە بەڵگەکردنی کاریگەرییەکانی ڕاستەوخۆی خەتەنەکردن دەرکەوت کە زیاتر لە یەک لە دە کچ تووشی ھەر جۆرە خەتەنەکردنێک بوون، لەوانە خەتەنەکردنی ڕەمزی، یانی بەھۆی دەرزی کلیتۆل (جۆری چوارەم)، بەڵام بە ڕوونی مەترسییەکە لەو کەسانەدا زیاد بووە کە خەتەنەی فیرعەونییان بۆ کراوە (جۆری سێیەم). لە کاریگەرییە کورتخایەنەکانی تر بریتین لە: خوێنبەربوونی کوشندە، کەم خوێنی، ھەوکردنی کۆشی میز، سپیس، تێتان، گانگرین، نەخۆشی گۆشت خواردن، ھەروەھا ھەوکردنی خوێن تا ئێستا نادیارە کە چەند ژن و کچ لە ئەنجامی ئاڵۆزیی خەتەنەکردندا دەمرن، چونکە ڕەنگە بەھۆی ئەو نەشتەرگەرییەوە کاریگەرییە لاوەکییەکان باس نەکرێن. باوەڕ وایە کە بەکارھێنانی ھەمان ئامراز لەلایەن کۆئەندامی زاوزێی مێینە لەسەر زیاتر لە کچێک بەشداری دەکات لە گواستنەوەی ھەندێک نەخۆشی وەک ھیپاتیت B و ڤایرۆسی HIV، ھەرچەندە ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی زانستی بۆ سەلماندنی ئەمە نییە. وێنۆک|کۆمەڵێک جوو لەکاتینوێژکردن لە نزیک [[دیواری ڕۆژاوا لە ئورشەلیم.]] کاریگەرییە درێژخایەنەکانیش جیاوازییان ھەیە بەپێی جۆری خەتەنەکردن. ئەو برینانە لە شوێنی برین و دیوارەکانی دەمار دروست دەکرێن کە دەبێتە ھۆی گیران لە دەمارەکانی خوێندا، دەرکەوتنی کیسی ئاو کە لەوانەیە دواتر بگۆڕدرێت بۆ توێکڵ و دەرکەوتنی گرێدەمارەکان، ئەو دەمارانەی کە پێش بڕینەوە بە (clitoris) بەسترابوونەوە.
پانتایی ئەو کونەی کە لە ئەندامی زاوزێی کچە خەتەنەکراوەکە دەکرێت لەنێوان ٢ بۆ ٣ ملیمەتر بێت، کە دەبێتە ھۆی ئازار و مەینەتییەکانی لەکاتی میزکردندا، ھەروەھا ڕەنگە میز لەژێر بریندا کۆ ببێتەوە، ئەو ناوچەیەی لە خوار پێستەوە بەجێدێڵن ھەمیشە شێدار دەبێت، دەبێتە ھۆی تووشبوون و دروستبونی بەردی بچووک. ھەروەھا کچ یان ژنێک دەکرێت توشی تێکەڵی ڕێچکەکان بن لە نێوان میز و ھێلکە چونکە ئەو کونانەی لە ئەنجامی خەتەنەکردن لە دیواری میزەرۆکان دروست دەبێت ڕێگە دەدات سپێرمی پیاو دزە بکات بۆ ناو میزڵدانی ژنەکە کە دەتوانێت ببێتە ھۆی پەرەسەندنی ھەوکردن، سووربوونەوە و ھەوکردنی خوێن بەربوون و نەزۆکی. ھەروەھا وا باوە کە کچان و ئەو ژنانەی کە خەتەنەی فیرعەون دەکەن لەکاتی سووری مانگانەدا برێکی زۆر خوێن لە منداڵدانی ژنەکە دەمینێتەوە کە دواتر دەبێتە ھۆی خوێنبەربوونی زێووی و سک کە لە ناو منداڵدان و زێدا پڕ دەبێت لە خوێنی مەیوو، لە ئەنجامدا بەھۆی ئەمەوە توشی ھەڵئاوسانی سک دەبێت.
وەچە خستنەوە
خەتەنەکردن دەتوانێت ژنان تووشی ئەو کێشانە بکات کە پەیوەندییان بە دووگیانی و منداڵبوونەوە ھەیە، ئەم کێشانەش چەند ئەوەندە زیاد دەکات کە خەتەنەکردن دووبارە دەبێتەوە، یانی ھەتا ژنان زیاتر لە جارێک خەتەنە بکرێن لە ماوەی تەمەنیاندا ئەگەری توشبوون بە نەخۆشییەکانی منداڵ بوون زیاتر دەبێت، تەنانەت ھەندێک ژن کە خەتەنەی فیرعەونییان بۆ کراوە ئەو بڕە خۆراکەی کە لە کاتی دووگیانیدا دەیخۆن کەم دەکاتەوە تاوەکو کێشیان کەم بکاتەوە بۆ ئەوەی منداڵبوونیان بۆ ئاسانتر بێت. ھەروەھا لەکاتی پشکنینی میز لە تاقیگە پزیشکییەکاندا بە زەحمەت دەتوانرێت نموونەیەکی ڕونی دڵۆپی میز ئامادەبکات. باوترین ئەو کاریگەرییە لاوەکیانەی کە توشی ژنانی خەتەنەکراو دەبێتەوە، ئەمانەن: شکانی پلە دوو، زیان گەیاندن بە ئێسکە پەیکەر، ھەروەھا ناچاربوون بۆ پەنابردنە بەشی قەستەرەی فریاکەوتن بۆ ڕزگارکردنی ژنە دووگیانەکان
کاریگەرییە دەروونی و زایەندییەکان
پێداچوونەوەیەکی سیستماتیک کە ساڵی ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە، کە بڕی ئەو زانیاریانەی کە لە بارەی کاریگەرییە دەروونییەکانی خەتەنەکردن لەسەر کچان ڕەچاو دەکرێت زۆر کەم بووە و تەنھا چەند لێکۆڵینەوەیەکی بچووک بووە، کە بەو ئەنجامەش ھاتوون کە خەتەنەکەرەکان بەدەست سنوورداریی دەروونی و خەمۆکیی و ناڕێکیی فشاری پاش شۆکەوە دەناڵێنێت ھەروەھا حکوومەت چەند ڕێوشوێنێکی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ژنان لەو وڵاتەدا گرتووە. لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک کچی دانیشتووی کۆمەڵگەکانی خەتەنەکردن ڕەنگە بە شانازییەوە دوای ئەو ڕێکارییە خۆیان نیشان بدەن، چونکە ڕەنگدانەوەی جوانی، ڕێزگرتن لە دابونەریت، بەدکاری و پاکی.
ھەروەک لەگەڵ تێکچوونی دەروونیدا، خوێندن لەسەر ئەدای سێکسی یان سێکسی ژنانی خەتەنەکراو کەم و پەرتەوازەن. مێتاشینەشیکاریی ١٥ لێکۆڵینەوەی ١٢٦٧١ ژن لە حەوت وڵاتی جیاوازەوە بۆیان دەرکەوت کە ژنانی خەتەنەکراو کەمتر نییەوە، یان ھەندێک جار بەتەواوی یێکبوون نییە، لە ژنانی خەتەنە نەکراو، و نزیکەی ٥٢٪ زیاتر تووشی جووتبوونی سێکسی دەبن. بە ھەمان شێوە یەک لەسەر سێیان ئاماژەی بە ساردیی ھەست و سۆزی سێکسییان دەکرد.
بەپێی ڕاپرسییە خۆجێیییەکان
alt=خریطة|وێنۆک|لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە لە سەدا ٤٩ ی کچانی ئەندەنوسیا لە نێوان تەمەنی ٠ بۆ ١١ ساڵ (١٣, ٤ ملیۆن) ساڵی ٢٠١٣ خەتەنە کران. ئاماری ژنانی پێگەیشتوو لەبەردەستدا نییە. وێنۆک|ڕێژەی خەتەنەکردن لە ئەفریقا، کوردستانی عێراق و یەمەن، وەک لە ساڵی ٢٠١٥ دا دەرکەوتووە (بڕوانە نەخشەی ئەفریقا) ڕێژەی خەتەنەکردن لە وڵاتێکی دیاریکراو دیاری دەکرێت بە ڕێژەی ئەو کچ و ژنانەی کە لەو وڵاتە خەتەنە کراون، ئەوانەی کە تەمەنیان لەنێوان ١٥ بۆ ٤٩ ساڵان دایە. ئەم ڕێژانە دیاری دەکرێت لەلایەن ئەو ڕاپرسیانەی کە لەلایەن کۆمەڵە تایبەتمەندییەکانی جیھانی ئەنجام دراوە، کە نوێنەرایەتی دانیشتووان و ڕاپرسی تەندروستی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دەکەن، کە بەشێوەیەکی سەرەکی لەلایەن چەندین دامەزراوەی تر کە لە بواری ڕاپرسی کار دەکەن، و ھاوکاری دارایی و تەکنیکی زیاتر لە یونیسێف وەردەگرن.
ئەم ڕاپرسییانە بەشێوەیەکی سەرەکی لە وڵاتانی ئەفریقا و ئاسیا و ئەمریکای لاتین و لەھەندێک ناوچەی تریشدا نزیکەی ھەر پێنج ساڵ جارێک ئەنجامدەدرێن و لە ١٩٨٤ەوە دەستی پێکردووە و تا ئەمڕۆ بەردەوامە. یەکەم پرسیار لەسەر خەتەنەکردن لە ماوەی ساڵی ١٩٨٩–١٩٩٠ لە سودان ئەنجامدرا و یەکەم بڵاوکراوەی زانستیش لەسەر ئەم کردارە لەسەر بنەمای زانیاری ڕاپرسی دانیشتووان و تەندروستی (لە حەوت وڵات) لەلایەن توێژەرانەوە کۆکرانەوە، کە دواتر لە ساڵی ١٩٩٧ دا بڵاو کرانەوە.
بەپێی ئەو وڵاتانەی کە خەتەنەکردن تێیدا بەردەوامە
بەشێوەیەکی سەرەکی لە وڵاتانی ئەفریقادایە بەتایبەت لەو ناوچانەدا بڵاوە کە زانای سیاسی ئەمریکی جاری میکی ناوی «پەیرەوی ھاوسێداری» لێناون، ئەو ھەرێمەی کە لە سۆماڵەوە لەبەری ڕۆژھەڵاتەوە تا سێنیگال لە ڕۆژاواوە درێژ دەبێتەوە، ھەروەھا لە بەشی باکوور لە میسڕەوە دەست پێدەکات بۆ تانزانیا لە بەشی باشوور. لێکۆڵینەوەکان پشت بە ئەو زانیاریانە دەبەستێت کە لە ساڵی ٢٠١٦ دا بڵاوکراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە خەتەنەکردن لە ٢٧ وڵاتی ئەفریقادا چڕبووەتەوە، لەگەڵ ئەندەنوسیا و کوردستانی عێراق و یەمەن ژمارەی ئەو کچ و ژنانەی کە خەتەنە کراون لەو ٣٠ وڵاتەی کە باسکرا، وا بڕوا دەکرێت زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن کەس تێپەڕ بکات. توێژینەوەیەک کە لە ساڵی ٢٠١٣ دا بڵاوکراوەتەوە ئەوە دەردەخات کە ژمارەی کچانی خەتەنەکراو لە میسڕ گەیشتووەتە ٢٧٬٢ ملیۆن و لە ئیتیۆپیا ٢٣٫٨ ملیۆن و ١٩٫٩ ملیۆنیش لە نەیجیریا.
بەرزترین ڕێژەی مێینە خەتەنەکراوەکان ئەوانەی کە تەمەنیان لە نێوان ١٥–٤٩ ساڵان بووینە لە سۆماڵ (٩٨٪) تۆمارکراوە، دواتر لە گینێ بە ڕێژەی (٩٧٪) و جیبۆتی (٩٣٪) و میسڕ (٩١٪) و سیرالیۆن و ئەندۆنیسیا (٩٠٪)، بەڵام ئاماری ژنانی پێگەیشتوو کە بۆ دووەم جار خەتەنە کراون لە بەردەستدا نییە، لەکاتێکدا ڕێژەی کچانی خەتەنەکراو کە تەمەنیان لە نێوان لەدایکبوون و ١١ ساڵانن لە ٤٩٪ دان، ئەو کچانە زۆربەیان لە جۆری ١ و ٤ خەتەنەکراون.
ھەندێک لێکۆڵینەوەی بچووکی تر لەگەڵ ھەندێک لە تاوتوێی زارەکی ئەوەیان دەرخست کە خەتەنەکردن لە ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەردەوامە بە دیاریکراوی لە وڵاتانی سعودیە، عومان، ئیمارات، ئوردن و بیابانی نەگڤ و فەڵەستین؛ و ھەروەھا لە بەشە کوردییەکانی سووریا، ئێران و تورکیا و قەتەر و بەحرەین و لیبیا لەگەڵ وڵاتانی تری وەک کۆڵۆمبیا، کۆنگۆ، مالیزیا، پێرۆ و سریلانکا بوونی ھەیە ھەروەھا لە کۆمەڵگەی داوودی باھارا لە ھیندستان. جگە لەوەش لەنێوان پەنابەران و ئەو کچانەی کە لە کۆمەڵگاکانی کۆچبەراندا لە ئوسترالیا لەدایک دەبن خەتەنەیان بۆ دەکرێت بە نھێنی، ھەروەھا لەنێو پەنابەرانی ئەورووپا و ئەمریکای باکوور و ئەسکەندەنافیاوە ئەم دیاردەیە بوونی ھەیە.
بەپێی ئەو وڵاتانەی کە خەتەنەکردن بەرەو کەمبوونەوە دەبەن
باش زانراوە کە ئەو ژن و کچانەی لە ڕێگەی ڕاپرسییەوە وەڵامی پرسیارەکانیان داوەتەوە، ماوەیەکی زۆرە خەتەنە کراون، ھەندێکیان دەیان ساڵە خەتەنە کراون، بۆیە دەکرێت ئەوە بڵێین کە وەڵامەکانی ئەو گرووپە تەمەن ١٥–٤٩ ساڵە ڕەنگدانەوەی واقیعی ھاوچەرخی ئەمڕۆی ئەو وڵاتانە نییە. بۆ نموونە لە میسڕ لە ٩٧ ٪ (١٩٨٥) دابەزیوە بۆ ٧٠٪ (٢٠١٥)؛ لەکینیا لە ٤١٪ (١٩٨٤) ەوە دابەزیوە بۆ ١١٪ (٢٠١٤).
لە ساڵی ٢٠١٠ دا ئەو ڕێکخراو و چاڵاکوانانەی کە لەسەر ڕاپرسییە ناوخۆیییەکان کار دەکەن لەسەر ڕێژەی خەتەنەکردن داوا لە دایکان دەکەن کە بزانرێت ئایا ھەموو کچەکانیان خەتەنە کراون یان نا؟ لە ئەنجامدا بۆیان دەرکەوت ئەو کچانەی کە لەسەرووی ١٤ ساڵانن و خەتەنەکراون لەم وڵاتانەن: گامبیا (٥٦٪)، مۆریتانیا (٥٤٪)، ئەندەنوسیا (٤٩٪ بۆ کچانی تەمەن ١١ ساڵ) و (گینێ) (٤٦٪).
بەپێی تەمەن
گۆڕینی ئەندامی زاوزێی مێینە، ماوەیەکی زۆر ناخایەنێت لەنێوان منداڵی و گەورەبوون لە شارستانییە جۆراوجۆرەکان چونکە لە تەمەنێکی بچووک بە شوویان دەدەن، لەبەرئەوەی زۆرجار کچانی خەتەنەکراو لە تەمەنی زۆر منداڵی دەچنە ژیانی ھاوسەرگیرییەوە ئەمەش وا دەکات بەر لە قۆناغی گەورەبوون خەتەنەی دووەمیان بۆ دەکرێت (ھاوسەرگیری). نیوەی ئەو ئامارەی لە ھەندێک وڵات لە نێوان ساڵەکانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠١٠ ئەنجام دراون، ئەوە نیشان دەدەن کە زۆرینەی ئەو کچانەی کە خەتەنەیان کردووە تەمەنیان لەنێوان یەک ھەفتە تا دوو ھەفتە دابووە بە تایبەتی لە یەمەن بەڵام دەبینین لە سۆماڵ و میسڕ و چاد و کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست، بارودۆخەکە پێچەوانە بووەتەوە بەوەی کە زیاتر لە ٨٠ لە سەدی کچان لە نێوان تەمەنی ٥ بۆ ٤٧ ساڵی پتر لە سێ جار خەتەنە کراون. ھەروەھا شێوەی خەتەنەکردن و ھەندێک جاریش بەپێی ڕەگەزی خەڵکی ھەرێمەکان کاتی خەتەنەکردنەکان دەگۆڕدرێن وەک کچانی کەیسی کاتێک تەمەنیان دەگاتە ١٠ ساڵان ئینجا خەتەنە دەکرێن، لەکاتێکدا کچانی کامبەح لە تەمەنی ١٦ ساڵان خەتەنە دەکرێن.
بەپێی نەتەوەکان
ئەو ئامارانەی بەردەستن لەبارەی مامەڵە لەگەڵ خوویەکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو لەناو دەوڵەتدا، دەبینین زۆرجار ڕەنگدانەوەی ئەم خووە بەرزترە لە ھەرێمێکی دیاری کراوی ناو وڵاتەکە یان لەسەرتاسەری وڵاتەکە خووەکە نەماوە تەنھا لەلایەن نەتەوەیەک یان کەمینەیەکی ناو وڵاتەکە ماوە بۆ نموونە لە عێراقدا عەرەبەکان وازیان لە خەتەنەکردن ھێناوە بەڵام دەبینین کوردەکان ھێشتا بەردەوامن، سەرژمێرییەکان ئەوەیان دەرخستووە تەنھا لە شاری ھەولێر بە شێوەیەکی گشتی (٥٨ ٪ ی مێینەکان کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٤٩ ساڵان دایە خەتەنە کراون، ھەروەھا لەناو شاری سلێمانی (٥٤ ٪) خەتەنەکراون، لەشاری کەرکووک (٢٠ ٪) خەتەنە کراون کە تەنھا کوردەکانن، ڕێژەی مێینە خەتەنەکراوەکان لە عێراقدا بە گشتی ٨ ٪ کە ئەم ڕێژەیە تەنھا ھی کوردەکانە لەسەر ئاستی عێراقدا.
لە ھەندێک حاڵەتدا ئەم پراکتیزەیە وەک بەڵگەیەک بۆ ڕەگەزی کەسێک دەبینرێت، بەڵام ڕەنگە ڕێژەی پراکتیزەکەی لە نێوان تاکی کەلتووریدا جیاوازی ھەبێت بە پشتبەستن بەو وڵاتەی تێیدا دەژی. لە ناوچەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەتیۆپیا و کینیا کە ھاوسنووری سۆمالن، بەھۆی کاریگەری سۆماڵییەکانەوە ئەوانیش کچەکانیان خەتەنە دەکەن. لە لایەکی ترەوە دەرکەوت کە ھەموو ژنانی فولانی لە گینێ کە لە ساڵی ٢٠١٢ دا لە لێکۆڵینەوەیەکی ئاماری تایبەت بە خەتەنەکردندا بەشداربوون، پێشتر خەتەنە کران، لەکاتێکدا تەنھا ١٢ لە سەدی ژنانی فولانی لە چاد خەتەنە کران، لە لایەکەی دیکەش ئەم نەژادە تەنیا نەژادێک بوو کە کچەکانیان لە نەیجیریا خەتەنە نەکرد.
بەپێی ڕووبەری شارستانی، ئاستی ئابووری و پەروەردەیی
ڕاپرسییەکانی چارت ئاماژە بەوە دەکەن کە خەتەنەکردنی مێینە لە ناوچە لادێیییەکان زیاترە لەچاو شار و شارۆچکە گەورەکاندا و لە زۆربەی وڵاتاندا لە نێوان خێزانە دەوڵەمەندەکاندا بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەمترەلەچاو خێزانە ھەژارەکاندا (جگە لە سودان و سۆماڵ)، ھەروەھا بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێژەکە کەمترە لەو خێزانانەی کە دایکیان خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی یان زانکۆییان تەواو کردووە. تەنھا لە سۆماڵ و سودان دۆخەکە پێچەوانەیە: لە سۆماڵ دەرکەوت ئەو ژنانەی کە ئاستێکی بەرزتری خوێندنی ناوەندی یان زانکۆیان تەواو کردووە تامەزرۆترن بۆ خەتەنەکردنی کچەکانیان، لە سودانیش دەرکەوت دەرچوونی ژنان لە ھەر پەیمانگایەکی پەروەردەیی ڕێژەی کچانی خەتەنەکراو زیاتر دەکات.
بەپێی شێوازی خەتەنەکردن
لە ڕاپرسییەکەدا پرسیار لە ژنان کراوە دەربارەی شێوازی خەتەنەکردنیان کە لەم پرسیارانەی خوارەوەدا خۆی دەبینییەوە: زۆربەی ژنە خەتەنەکراوەکان دەیانگوت کە لە دامێنیان شتێک لابراوە و ھەندێک لە قیتەکەکان بنبەست کراون، کە لەگەڵ شێوازی یەکەم و دووەمی پێناسەی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانیی یەکی دەگرتەوە، خەتەنەکردن بە شێوازی یەکەم و دووەم بە شێوەیەکی فراوان لە وڵاتی میسر ئەنجام دەدرێت، بەڵام ھەندێک لە توێژەرەکان دەڵێن جۆری دووەم باوترینە بەتایبەت بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٣، لەکاتێکدا کە لە لێکۆڵینەوەیەکی تر لە ساڵی ٢٠١١ دا دەریخست کە جۆری یەکەم باوترینە. ھەروەھا لە نایجیریا شێوازی یەکەم لە باشووردا زۆرترە، لەکاتێکدا لە باکووری ئەو وڵاتە زیاتر شێوازی توندڕەوانە بەکار دەھێنرێت (جۆری سێیەم).
جۆری سێیەمی خەتەنەکردنی مێینە (خەتەنەکردنی فیرعەونی یان تبتی) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و بە تایبەت لە جیبۆتی و ئێریتریا و سۆماڵ و سودان زۆر باوە: لێکۆڵینەوە ئامارییەکان کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٦ ئەنجام دراون دەریان خست بڕی ٣٠ لە سەدای کچانی خەتەنەکراو لە جیبۆتی لە خەتەنەکردنی جۆری سێیەمن، بە بەراورد بە ئێریتریا ٣٨ لە سەد لەجۆری سێیەمن و ٦٣ لە سەد لە سۆمالیا لە جۆری سێیەمن، ژنانی نەیجیری تا تەمەنی ١٣ ساڵان بە خەتەنەکردنی فیرعەونی خەتەنەکراون دواتر دەگۆڕدرێن بەجۆری دووەم یان یەکەم. جیاوازی تیرە و بنەماڵەکان ڕۆڵیان ھەیە لە جیاوازی خەتەنەکان چونکە زۆر جاران جۆری خەتەنە دەبێتە ناسنامەی تیرەیەیەک و بەھۆیەوە دەناسرێنەوە.
پشتیوانی ژنان
زەھەب موسای شاعیری سۆمالی لە ساڵی ١٩٨٨ دا ھۆنراوەیەکی نووسی سەبارەت بە خەتەنەکردن بەناونیشانی «سێ بێچوە مێیەکە»، کە تێیدا ئاماژەی بە سێ قۆناغی خەتەنەکردن کرد کە ژنان لە ژیانیاندا ئەزموونی دەکەن: خەتەنەکردن لە تەمەنێکی کەمدا دووەم کردنەوەی زێی بچووک لە شەوی زەماوەنددا و سێیەم دووبارەکردنەوەی خەتەنکردن لەسەر منداڵبووندا کە سەرەڕای ئەو ئازارانەی کە ژنان لە ئەنجامی ئەو کارەدا بە سەریاندا دێت، بەڵام ھێشتا دەبێت بیکەن چونکە ئەو ژنانەی کە ھەموو شتێکی پەیوەست بە پرۆسەکە دەکات ژنانی ئازا و چاک و ڕەسەنن و لەبەرامبەردا ھەموو کۆمەڵگە لە پشتی دەوەستن و خۆشیان دەوێن، دکتۆری مرۆڤناس ڕۆز ئۆلدفیلد ھایس نووسیویەتی پیاوانی سوودانی ڕۆشنبیر ئارەزووی خەتەنەکردنی کچەکانیان نییە بە تایبەت (خەتەنەی فیرعەونی) بەڵام دایک و داپیرەیان بە زۆری کچەکان دەبەن بۆ خەتەنەکردن.
زانای سیاسی ئەمریکی جاری میکی بەراوردێکی کردووە لە نێوان خەتەنەکردنی مێینە بەتایبەت ئەوانەی کە دەبەسترێنەوە لەگەڵ ئەو کچانەی کە لە چین قاچەکانیان دەشکێندرێت تا پێیەکانیان بچووک دەربکەوێت بە بیانووی شەرەف و بەدکاری و شکۆمەندی تێبینی ئەوەی کردووە کە ھەردووکی یەک شتن بەڵام لە دوو شێواز و قالبی جیاوازدا، لە ھەردوو کرداردا کچان ئازار دەکێشن و ھەردوو کرداریش لەلایەن ژنانەوە دروست کراوە چونکە لە چین دایکان و داپیرەکان ھانی کوڕەکانیان دەدەن کە تەنھا کچانی پێ بچووک مارە بکەن و لە ئەفریقاش ھانی کوڕەکانیان دەدەن کە کە تەنھا کچانی خەتەنەکراو بخوازن، بۆیە کچان بە ناچاری دەبنە قوربانی دەستی مێینە پێگەیشتووەکان لەکاتێکدا بۆ ھەردوو کردار پیاوان پشتگیریان ناکەن. alt=صورة فوتوغرافیَّة|ڕاست|وێنۆک|ھومانست، فمیب ئەحمەد، خەتەنەکردنی وەک ژنێکی پێگەیشتوو بە ئیرادەی خۆی ھەڵبژارد. لە دیبەیتێکی ساڵی ٢٠٠٠ دا سیرا لیۆنان - کە مرۆڤناسێکی ئەمریکییە لەگەڵ فوامبی ئەحمەد گوتیان «لابردنی کەلتووری ژنانی ئەفریقا و گۆڕینی بیروباوەڕ و داب و نەریتیان بریتییە لە دوورخستنەوەو شانازی نەکردنیان بە ئەفریقایان چونکە دانیشتووانی بیابانی مەزن پێیان وایە خەتەنەکردن بریتییە لە قۆناغێک و ھەنگاوێک کە تەواوکەری ژنبوونییەتی، باوەڕی زۆربەی وڵاتانی ئەفریقی ئەوەیە کە ژنبوونی ژن لە منداڵدانیدایە نەک لە قیتکە و میتکەکەی. لەسەر ئەم باوەڕە دەڵێت کە لە ساڵی ١٩٩٢ دا کە تەمەنی ٢٣ ساڵ بووە لە کاتی مەراسیمی خەتەنەکردنیدا لە شارۆچکەی خۆی، بەخۆی چووە بۆ خەتەنەکردن» ئەو زیاتر دەڵێت «خەتەنەکردنی مێینە لە کلتووری ئەفریقیای ڕەشدا واتە بەپیتبوونی ژن و پاراستنی باشی ھاوسەرەکەی»، ئەو خەتەنەکردنەش دوایین پرۆسەیە کە تێیدا ئەفریقییەکان لە نوێترین دەرھاونیشانەکانی بڵاوکردنەوەی سێکسی لە منداڵدا دووردەکەونەوە و ڕەگەزەکەشی وەک مێ بە تەواوی دیاری دەکرێت “مرۆڤناسی کەنەدی جانیس بۆدی لە ساڵی ٢٠٠٧ نووسیویەتی: «جەستەی مێیینە کە داپۆشراوە، خوێنی کۆسیستەمی زاوزێی داخراوە و لە ناویدا قوفڵ دراوە.
پەسەندی ئەندامی زاوزێی مێینەی نەرم و وشک و بێ بۆن لەو کۆمەڵگا گەرمانەدا باوە کە خەتەنەی فیرعەونی ئەنجام دەدەن، ھەروەھا بە بیرورای ئەوان ھەردوو ژن و پیاو بەسروشتی ناتەواون بە خەتەنەکردن تەواو دەبن. ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی ئەم کردارە پۆلێن دەکات وەک جۆرێک لە جۆری چوارەمی خەتەنەکردنی مێینە، چونکە پەیوەندی لە ڕادەبەدەری نێوان پیاو و ھاوسەرەکەی لە کاتی جووت بووندا دەتوانێت ئەندامی زاوزێی مێینە برینداربکات و ئەگەری تووشبوون بە خوێنبەربوون زیاتر بکات.
ئەو ژنانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر ھۆکارەکانی پەسەندکردنیان بە خەتەنەکردن کرد ئاماژەیان بە چەند ھۆکارێک کرد بۆ پشتگیرییان لە وانە: قبوڵکردنی کۆمەڵایەتی، ئایین، پاکی و پاکژی کەسی، پاراستنی پاکیزەیی، زیاد بوونی ھەلی ھاوسەرگیری و زیادبوونی چێژی سێکسیی. توێژینەوەیەک کە لە ساڵی ١٩٨٣ لە سودان ئەنجامدراوە، دەریخست، کە تەنھا ٤ تا ١٧ لە سەدی ژنان دژی خەتەنەکردنی مێینە (٥٥٨ لە ٣٢١٠) بوون، و زیاتریان خەتەنەکردنیان پەسەندکردووە، لە لێکۆڵینەوەیەکی تردا کە ساڵی ٢٠١٠ لەسودان ئەنجامدراوە ئەوەشی بۆ دەرکەوتوە کە لەسەدا ٤٢ ی ئەو ژنانەی خەتەنەکراون ویستویانە درێژە بەو خووە بدەن و بەردەوام بن، ساڵی ٢٠٠٦ زیاتر لە ٥٠٪ ی ژنان لەوڵاتانی مالی و گینێ و سیرالیۆن و سۆماڵ و گامبیا و میسر لەگەڵ ئەوەدان کە خەتەنەی مێینە بپارێزێت و لەوڵاتەکانیان ون نەبێت، لەکاتێکدا ژنانی دیکە لەوڵاتانی تری ئەفریقا، لەگەڵ یەمەن و عێراق، گوتیان ئەمانە لەوڵاتانی تری ئەفریقان. دەبێت خووەکە بوەستێت و ون ببێت، بەڵام ھەندێک لە جیاوازی نێوان ئەو لایەنگر و ڕەتکردنەوەیانە زۆر سادەیە.