بەرنامەی_ئەتۆمی_ئێران
مێژوو
وێنۆک|271x271پیکسڵ| نموونەیەک لە ڕیکلامە میدیایییەکان سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا؛ ئەم ڕۆژنامەیە باسی ڕۆڵی ژنانی لە بەرنامەی ئەتۆمی ئێراندا کردووە. پلانی ئێران لە ساڵی ١٩٧٤دا بریتی بوو لە لۆکاڵیکردنی سووتەمەنی تەواو و دابینکردنی ٢٣ ھەزار مێگاوات کارەبا لە ڕێگەی ٢٢ وێستگەی ئەتۆمی لە ماوەی بیست ساڵدا. دوای تاقیکردنەوەی ئەتۆمی ھیندستان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٧٤، شا بڕیاریدا کە ئێران توانای بەرھەمھێنانی چەکی ئەتۆمی ھەبێت و لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک فراماتۆم لە فەرەنسا، کرافتڤێرک یونیون لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا و وێستینگھاوس لە ئەمریکاوە کەوتە دانوستان. لە ساڵی ١٩٧٤ گرێبەست لەگەڵ فەرەنسا و ئەمریکا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا بۆ ڕیاکتۆری ئەتۆمی واژوو کرا. لە ھەمان کاتدا ئەمریکا پرۆگرامی ئەتۆم بۆ ئاشتی دەستپێکرد، لەو ماوەیەدا ڕیاکتۆرێکی بچووکی ئەتۆمی کە لەلایەن ماشێن و فۆندری ئەمریکییەوە دروست کرابوو، بە مەبەستی توێژینەوە گەیاندرایە زانکۆی تاران و زانکۆی میتیش ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر فێرکردنی خوێندکارانی ئێرانی لە بواری ئەندازیاری ئەتۆمیدا و فیزیای ئەتۆمی. لە ماوەی گرێبەستە واژووکراوەکاندا، فەرەنسا ڕاسپێردرا بۆ دابینکردنی ٥، ئەڵمانیای ڕۆژاوا ٢ و ئەمریکا ٦ ڕیاکتۆری ئەتۆمی بۆ ئێران. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٧٤ فەرەنسا گەرەنتی دابینکردنی یۆرانیۆمی پیتێنکراوی پێویستی بۆ ڕیاکتۆرە ئەتۆمییەکانی ئێران دا. ئێران ١٠٪ی پشکی کۆمپانیای ئۆرۆدیڤ (کۆمپانیایەک کە لە ساڵی ١٩٧٣ دامەزرا بۆ دروستکردنی وێستگەی گەورەی پیتێنراوی یۆرانیۆم بە کەڵک وەرگرتن لە بڵاوبوونەوەی غاز) کە پێشتر خاوەندارێتی سوید بوو لە شاری تریکاستین، کڕی. پایتەختی ئۆرۆدیێڤ لە بەلجیکا و فەرەنسا و ئیتاڵیا و ئیسپانیاوە ھاتووە. لە ماوەی ئەم گرێبەستەدا ئۆرۆدیڤ بڕیاریدا نزیکەی ٢٧٠ تۆن یۆرانیۆمی پیتێنراو تا ٣٫٦٧٪ (ڕێژەی پێویست بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا) بۆ ئێران دابین بکات. ھەروەھا گرێبەستی درێژخایەن بۆ دابینکردنی سووتەمەنی ئەتۆمی یۆرانیۆم لەگەڵ فەرەنسا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئەمریکا واژوو کرا. ڕێککەوتننامەی ھاوکاری ئەتۆمی دوولایەنە لەگەڵ بەلجیکا، کەنەدا، فەرەنسا، ئیتاڵیا، ئەمریکا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا واژوو کرا. بەپێی ڕاپۆرتی نیویۆرک تایمز، شای ئێران بە دوای تەکنۆلۆژیای ئەتۆمیدا دەگەڕا، نەک تەنیا یەک یان دوو ڕیاکتۆر بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا، بەڵکو تەواوی مەودای ئامێر و تەکنیکە زانستییەکان و زانستە ئەتۆمییەکان کە پێویست بوو بۆ بەدیھێنانی پلانەکانی محەممەد ڕەزا پەھلەوی بۆ گۆڕینی وڵاتەکەی بۆ ھێزێکی پیشەسازی مۆدێرن و لەم ڕووەوە ژمارەیەکی زۆر لە خوێندکارانی ئێرانی ڕەوانەی ئەو وڵاتانە کرد بۆ ڕاھێنان لە پسپۆڕییە جۆراوجۆرەکانی ئەتۆمی. لە ساڵی ١٩٧٦ شا دەستی بە دانوستان کرد لەگەڵ ژمارەیەک کۆمپانیای ئەڵمانیای ڕۆژاوا بۆ بەدەستھێنانی تەکنەلۆژیا بۆ دووبارە بەکارھێنانەوەی یۆرانیۆمی پیتێنراو و پلۆتۆنیۆم. ھەروەھا ئێران لە ساڵی ١٩٦٠ خانەی گەرمی لە ئەمریکا وەرگرتووە بۆ جیاکردنەوەی پلۆتۆنیۆم لە توخمە سووتەمەنییە بەکارھێنراوەکانی ڕیاکتۆر. دروستکردنی ٢ وێستگەی گەورەی کارەبای ئەتۆمی لەلایەن کۆمپانیای کرافتوێرک یونیون ئەی جی (لقێکی کۆمپانیای سیمێنس)ی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستیپێکرد، کە ٦٠ کم لە بوشێرەوە دوورە. ھەروەھا کۆمپانیا فەرەنسییەکە ھەستا بە دروستکردنی وێستگەیەکی تری کارەبا لە شاری دەرخۆین لە نزیک ئەھواز. دوای ئەوەی سەید ڕوحوڵڵا خومەینی ھاتە سەر دەسەڵات، ھەموو گرێبەستە ئەتۆمی و سەربازییەکان لەگەڵ حکوومەتەکانی ئەورووپا و ئەمریکا، چ لە ئێرانەوە یان لە کۆمپانیا بیانییەکانەوە، لەژێر فشار و سزاکانی ئەمریکادا ھەڵوەشێنرانەوە و ژمارەیەکی زۆر لە ئەندازیارانی ئەتۆمی و ھێزی پسپۆڕی ئێرانی وڵاتەکەیان بەجێھێشت. ماوەیەک دواتر حکوومەتی ئێران دەستبەرداری بڕیارەکەی بوو و بڕیاریدا جارێکی دیکە تەکنەلۆژیای ئەتۆمی بەدەستبھێنێت. بەڵام ھەوڵەکان بۆ دانوستان لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوا و فەرەنسا بێھودە بوون. کۆماری ئیسلامی بڕیاریدا ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناچار بکات بە سکاڵاکردن لێیان درێژە بە بنیاتنانی وێستگەی ئەتۆمی بوشێھر بدات، بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی ئێران و عێراق و بۆردومانی وێستگەی کارەبای بوشێھری ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەو پرۆژەیە کشایەوە. کۆماری ئیسلامی داوای ھاوکاری لە کۆمپانیای ENACE ئەرژەنتین (Empresa Nuclear Argentina de Centrales Eléctricas S. A) کرد. پاشان کۆماری ئیسلامی داوای ھاوکاری تەکنیکی لە چین کرد، بەڵام چین داوای ئێرانی ڕەتکردەوە و ئێران لەگەڵ کۆمپانیای ھەناردەکردنی ئەتۆمسترۆی ڕووسیدا کەوتە دانوستان. لەگەڵ جەختکردنەوە لەوەی کە ڕووسیا بەردەوام دەبێت لە دروستکردنی وێستگەیەکی ئەتۆمی لەسەر بنەمای تەکنەلۆژیای ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ئەم کۆمپانیایە چەندین جار وادەی تەواوبوونی پڕۆژەی دروستکردنی وێستگەی کارەبای بە ھۆکاری جیاواز دواخست. ھەروەھا کۆمپانیای ئینڤاپی ئەرجەنتینی کاری دروستکردنی ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمی دیکەی لە تاران ئەنجامدا. ھەروەھا ئێران ھاوکاری تەکنیکی لە کۆریای باکوور و تۆڕی ژێرزەمینیی عەبدولقادرخان لە پاکستان وەرگرتووە، لەو ماوەیەدا ئێران بە نھێنی چەندین ڕیاکتۆری ئەتۆمی پیسبووی لەم تۆڕە وەرگرتووە.