cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی
مێژووی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان
کڵیسای کاسۆلیکی کلدان کە بە کڵیسای بابل ناسراوە، کڵیسایەکی ڕۆژھەڵاتییە و بنکەکەی لە بەغدایە و پەیڕەوی لە عەقیدەی ڕۆمانی کاسۆلیکی دەکات و لەگەڵ پاپای ڕۆمادا ھاوبەشی تەواوەتی ھەیە.
ئەم کڵیسایە لە کڵیسای ڕۆژھەڵات یان کڵیسای سووریانەکان لە ڕۆژھەڵات جیابووەوە، ھەروەھا پێیان دەوترێت نەستۆری، کڵیسای ڕۆژھەڵات لە بەرامبەردا لە ماوەی سەدەی یەکەمی مەسیحیدا لە سنووری دەوڵەتی پارتی لە مێزۆپۆتامیا سەریھەڵدا، و لە نێوان سەدەی شەشەم و سێزدەھەمدا گەشەی کرد.
ھۆکاری جیابوونەوەی کڵیسای کلدانی لە کڵیسای ڕۆژھەڵات ئەوە بوو کە ئەم دووەمیان لە سەدەی شانزەھەمدا بڕیاریدابوو کە پێگەی پیاوسالاری سنووردار بکات بۆ بنەماڵەی پاتریاک مار شیمۆنی چوارەم کە نازناوی باسیدی لێنرا. پێگەی پیاوسالاری دەگوازرێتەوە بۆ کوڕەزا یان ئامۆزا و بەم شێوەیە یاسای ھەڵبژاردن کە کڵیساکە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە لە شوێنی خۆیدا ھەبووە و لە باقی کڵیساکانی مەسیحیدا کارپێکراوە ھەڵپەسێردرا. نیشانەکانی ناکۆکی لە نێوان قەشەکانی ئەو کڵێسایەدا دەستی پێکرد تا بابەتەکە لە ساڵی ١٥٥٢ی زایینیدا پەرەی سەند کاتێک کۆمەڵێک لە شارە گەورەکان بە توندی رەتیانکردەوە پلەبەندی بۆماوەیی قبوڵ بکەن بۆ ئەوەی کوڕێکی ڕانەھێنراو ببێتە پیاوسالار، چونکە ئەو تاکە میراتگری باوکسالار بوو.
بۆیە لە ھەولێر گردبوونەوە و مار شەمعونی ھەشتەمی یۆحەنان سولەقایان ھەڵبژارد، کە بەرپرسی دێری ڕەبانی ھۆرمیزد بوو، لە جیاتی پاتریاکی گەنجەکەیان، مار شەمعون بارامامە، وەک پاتریاک ھەڵیانبژارد. سولاقا بە یاوەری حەفتا پیاو چووە ڕۆما تا گەیشتە شاری قودس، لەوێشەوە دەستی بە گەشتەکەی کرد بۆ پایتەختی ئایینی کاسۆلیک بۆ بەدەستھێنانی دەستنیشانکردنی پیاوسالاری ڕەوا لە پاپا. دوای گفتوگۆیەکی زۆر لەگەڵ ڤاتیکان کە بەڵێنیدا پەیوەندی بە کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکەوە بکات، پاپا جولیۆسی سێیەم لە ٢٠ی ئازاری ١٥٥٢ی زایینیدا بڕیاریدا یوحەنان سولاقا بە پیاوسالاری بناسێنێت. پاشان لە نۆی نیسانی ھەمان ساڵدا لەلایەن یەکێک لە شارە گەورەکانەوە دەستنیشانکرا و قەڵغانی دەسەڵاتی کڵێسای ڕادەستکرا، ئەمەش سەردەمێکی نوێی لە مێژووی مەسیحییەت لە ڕۆژھەڵاتدا دەستپێکرد.
بەم شێوەیە کڵێسای ڕۆژھەڵات لە یەک کاتدا دوو پیاوسالاری ھەبوو، پیاوێکی بۆماوەیی کە بنکەکەی لە ئەلقۆش لە دەشتی نەینەوا بوو، ھەروەھا پیاوێکی پاپا کە بنکەکەی لە ئامەد (دیاربەکر) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا(باکووری کوردستان) بوو. ئەم دۆخە نائاساییە تا ساڵی ١٦٦٢ی زایینی بەردەوام بوو، کاتێک پاتریاک لە ئامەد، مار شەمعونی سێزدەھەم، دەسەڵاتی پاپای ڕۆمای ئیدانە کرد و بارەگاکەی بۆ گوندی قەدچانیس لە جۆلەمێرگ لە باکووری کوردستان گواستەوە. ڤاتیکان وەڵامی ئەمەی دایەوە بە دامەزراندنی پیاوسالارێکی نوێ بۆ سەرکردایەتیکردنی کلدانییەکان، کە بە دڵسۆزی بۆ ئایینی کاسۆلیک مانەوە، ئەم گرووپە بە کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی ناسرابوون. ھاوبەشییان لەگەڵ کڵێسای ڕۆما تا ساڵی ١٨٣٠ی زایینی تەواو نەبوو، کاتێک پاپا پیۆسی ھەشتەم دەستنیشانکردنی پیرۆز یۆحەنای ھەشتەم ھۆرموزی وەک سەرۆکی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانەکان پەسەند کرد و پشتڕاستی کردەوە، کە نازناوی پاتریاکی بابلی بۆ کلدانییەکان ھەڵگرتبوو.
مێژووی دواتری کڵێسای کلدانی
لە ساڵی ١٨٣٨ میرنشینی سۆران ھێرشیان کردە سەر دێری ڕەببان ھۆرمیزد و ئەلقۆش، بەڕواڵەت پێیان وایە خەڵکی گوندەکە ئێزدین بەرپرسیارن لە کوشتنی سەرۆکێکی کورد، و زیاتر لە ٣٠٠ کاسۆلیکی کلدانیان کوشت، لەنێویاندا گابرێل دامبۆ، دامەزرێنەری دێرەکە و دەروێشەکانی دیکە.
لە ساڵی ١٨٤٦دا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە پێشتر ئەو کەسانەی بە نێستۆری پۆلێن کردبوو کە خۆیان بە کلدانی ناودەبرد، وەک گەلێکی جیاواز ناساندنی پێدان.
بەناوبانگترین باوکسالاری کڵێسای کلدانییەکان لە سەدەی نۆزدەھەمدا جۆزێف شەشەم ئاودۆ بوو کە ھەروەھا بەھۆی پێکدادانەکانی لەگەڵ پاپا پیۆسی نۆیەمدا لەبیر دەکرێت بە شێوەیەکی سەرەکی سەبارەت بە ھەوڵەکانی بۆ درێژکردنەوەی دەسەڵاتی دادوەری کلدانییەکان بەسەر کاسۆلیکەکانی مالاباردا. ئەمە قۆناغێکی فراوانبوون بوو بۆ کڵێسای کاسۆلیکی کلدان.
چالاکی سوپای تورکی و ھاوپەیمانە کورد و عەرەبەکانیان، بەشێکیش لە وەڵامی پشتیوانی چەکداری لە ڕووسیا لە خاکی پیاوسالاری قوچانی، ھەروەھا وێرانکارییەکانی ھێنایە سەر قەشە کلدانەکانی ئامەد، سێرت و جزیر و شارە گەورەکانی ئادای شێر لە سێرت و فیلیپ-جاک ئەبراھام لە جزیر لە ساڵی ١٩١٥ کوژران.
لە سەدەی بیست و یەکدا باوک ڕەغید عەزیز گەنی، قەشەی کڵێسای کلدانی ڕۆحی پیرۆز لە مووسڵ، کە لە زانکۆی پاپای سانت تۆماس ئاکویناس دەرچووە، ئەنجێلیکۆم لە ڕۆما لە ساڵی ٢٠٠٣ لەگەڵ خاوەن مۆڵەت لە لاھووتگەرایی ئیکۆمێنیکی، لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە مووسڵ شانبەشانی ژێر دیاکۆنەکان(پلەیەکی قەشەیە) باسمان یوسف داود، واحید حەنە ئیشۆ، و گاسان عیسام بیداود کوژرا، دوای ئەوەی ئاھەنگی مەراسیمی گێڕا، لەو کاتەوە گەنی بە بەندەی خودا ناسێنراوە. .
پاولۆس فەرەج ڕەحۆ قەشەی کلدان و سێ ھاوەڵەکەی لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨، لە مووسڵ رفێنران و دوای چەند ڕۆژێک کوژران.
سەدەی بیست و یەکەم: ڕەوەندی نێودەوڵەتی
لە جیھانی ڕۆژاواییدا زۆرێک لە کلدانییەکان لە ڕەوەنددان، بە پلەی یەکەم لە ویلایەتی میشیگان و ئیلینۆی و کالیفۆرنیای ئەمریکا.
لە ساڵی ٢٠٠٦، ئیپارکی ئۆقیانووس، بە نازناوی 'سانت تۆماس نێردراوی سیدنی کلدانییەکان' بە دەسەڵاتی دادوەری لەنێویاندا کۆمەڵگە کاسۆلیکییە کلدانییەکانی ئوسترالیا و نیوزلەندا دامەزرا. یەکەم قەشەی کە لەلایەن پاپا بینیدیکت شانزەھەمەوە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ ناوی لێنرا، قەشە سەرەکییەکەی جبرائیل قەساب بوو، تا ئەم بەروارە قەشە سەرەکییەکەی بەسۆرە بوو لە عێراق.
کۆچێکی زۆر بۆ ئەمریکا بە تایبەتی بۆ وێست بلومفیڵد و ئۆکلاند کاونتی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی میشیگان ڕوویداوە. ھەرچەندە زۆرترین دانیشتووان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی میشیگان نیشتەجێن، بەڵام لە بەشێک لە کالیفۆرنیا و ئەریزۆناش دانیشتووان ھەیە، کە ھەموویان دەکەونە ژێر ئیپارکی سانت تۆماس نێردراوی دیترۆیت. جگە لەوەش، کەنەدا لە ساڵانی ڕابردوودا کۆمەڵگاکانی لە پارێزگاکانی وەک ئۆنتاریۆدا گەشەسەندنی نیشانداوە.
لە ساڵی ٢٠٠٨دا باوەی سۆرۆ لە کەنیسەی ئاشوری ڕۆژھەڵات و ھەزار خێزانی ئاشوری پێشوازییان لێکرا بۆ ھاوبەشییەکی تەواو لەگەڵ کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان.
سەرژمێری مێژوویی
سەرەڕای ناتەباییە ناوخۆییەکانی سەردەمی یوحەنان ھۆرمیزد(١٨٣٠-١٨٣٨)، نیکۆلاسی یەکەم زایا (١٨٣٩-١٨٤٧) و جۆزێف شەشەم ئاودۆ (١٨٤٧-١٨٧٨)، سەدەی نۆزدەھەم قۆناغێکی گەشەسەندنی بەرچاو بوو بۆ کڵێسای کلدان، کە تێیدا دەسەڵاتی دادوەری خاکەکەی درێژکرایەوە، پلەبەندییەکەی بەھێزتر بوو و ئەندامانی نزیکەی دوو ھێندە زیادیان کرد. لە ساڵی ١٨٥٠دا، میسیۆنەری ئەنگلیکان جۆرج پێرسی بادگەر ژمارەی دانیشتوانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی بە ٢٧٤٣ خێزانی کلدانی تۆمارکرد، واتە کەمێک کەمتر لە ٢٠ ھەزار کەس. ئامارەکانی بادجەر ناتوانرێت لەگەڵ ژمارەی کەمێک زیاتر لە ٤ ھەزار خێزانی کلدان کە لەلایەن فولجێنس دی سانت ماری لە ساڵی ١٧٩٦ تۆمارکراون، ناتوانرێت لەگەڵ ئامارەکانی کەمێک دواتر کە لەلایەن پاولین مارتن لە ساڵی ١٨٦٧دا پێشکەش کراون، یەکسان بکرێتەوە. بادجەر بەو جۆرە ناسراوە کە ژمارەیەکی بەرچاو لە گوندەکانی لە قەزای ئاکرێ کە لەم قۆناغەدا کلدانی بوون، وەک نێستۆری پۆلێن کردووە، ھەروەھا نەیتوانی چەندین گوندی گرنگی کلدان لە ئەپستۆریای دیکەدا بگرێتەوە. بە دڵنیاییەوە خەمڵاندنەکەی زۆر زۆر نزمە.
ڕاپرسی ئاماری پاولین مارتن لە ساڵی ١٨٦٧، دوای دروستبوونی قەشایەتی ئاکرێ، زاخۆ، بەسرە و سێھنا لەلایەن جۆزێف ئاودۆوە، کۆی ژمارەی ئەندامانی کڵێسایان تۆمارکردووە کە ٧٠ ھەزار و ٢٦٨ کەس بووە، کە زیاتر لە سێ ھێندە زیاترە لە خەمڵاندنی بادجەر. زۆربەی ئامارەکانی دانیشتووان لەم ئامارانەدا کۆکراونەتەوە بۆ نزیکترین ھەزار کەس، ھەروەھا لەوانەیە کەمێک زیادەڕەوییان تێدا کراوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە ژمارەی ئەندامانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدان لەم قۆناغەدا لە ٧٠ ھەزار نزیکتر بوو تاوەکو لە ٢٠ ھەزار کەسی بادجەر.
لە ڕاپرسییەکی ئاماری کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان کە لە ساڵی ١٨٩٦ لەلایەن جەی بی چابۆتەوە ئەنجامدرا، بۆ یەکەمجار، وردەکاری چەندین ڤیکاریای پیاوسالاری کە لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەھەمدا بۆ کۆمەڵگە بچووکەکانی کلدان لە ئەدەنە، حەلەب، بەیروت، قاھیرە، دیمەشق، ئەدەسە، کرماشان و تاران دامەزران؛ بۆ ئەو وێستگە میسیۆنانەی کە لە ساڵانی ١٨٩٠دا لە چەندین شارۆچکە و گوندی پیاوسالاری قودشانی دامەزراون؛ و بۆ قەشەێتی تازە دروستکراوی کلدانی ورمێ. بە وتەی چابۆت، لە شارۆچکەی سێرای د’مەھمیدە لە تایمەر و لە گوندەکانی ھەکاری لە مار بەھیشۆ، سات، زارنێ و 'سەلامکا' (ڕاگولای سەلەبەکان) وێستگەی میسیۆن ھەبووە.
سەرچاوەکان
* پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١ەم پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان پۆل:مەسیحیەت پۆل:کڵێساکان پۆل:کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمی پۆل:بابل
ماتماتیک
thumb|ماتماتیکزانی [[یۆنانی ئیقلیدس، سەدەی ٣ەم پ. ز. بەپێی خەیاڵی ڕافایێل لە ئەم وردەکارییەی تابلۆی قوتابخانەی ئەسینا (١٥٠٩–١٥١١)]] ماتماتیک (لە وشەی یۆنانیی μάθημα، 'زانین، خوێندن، فێربوون') یان بیرکاری پێکدێت لە لێکۆڵینەوە لە بابەتەکانی وەک چەندێتی (تیۆریی ژمارە)، سترەکچەر (جەبر)، بۆشایی (ئەندازە)، و جیاکاری و تەواوکاری (شیکاری). ھیچ پێناسەیەکی قبووڵکراوی گشتی نییە.
بیرکاران بەردەوام بۆ نەخشگەلی بنەڕەتی دەگەڕێن، گومانە تازەکان دەکەن بە ڕێسا، و بە ھەڵھێنجان لە پێناسەکان و بەڵگەنەویستەکان بە چەشنی گونجاو ھەڵبژێردراو بناغەی ڕاستی دادەنێن.
لەسەر ئەوەی کە ئاخۆ شتانی بیرکارانە (وەکوو ژمارەکان یان خاڵەکان) سروشتین و خۆڕسکانە بوونیان ھەیە یان مرۆڤ خولقاندوونی ھێشتا باس و گفتوگۆ دەکرێت. بیرکار «بێنجەمین پێرس» ئەوھا بیرکاری دەناسێنێت: «ئەو زانستەی کە دەرەنجامە پێویستەکانمان بۆ گەڵاڵە دەکات». لە لایەکی ترەوە، ئەلبێرت ئەینشتاین، دەڵێت: «تا ئەو شوێنەی کە یاساکانی بیرکاری ئاماژە بە ڕاستەقینە دەدەن، بێگومان نین؛ و تا ئەو شوێنەی کە بێگومانن، ئاماژە بە ڕاستەقینە نادەن».
بە کەڵک وەرگرتن لە دەرھەستکاری و بە بەکارھێنانی ئاوەز، زانستی بیرکاری ھەرڕۆژ لە گەشە و پەرەسەندندایە. بوارەکانی ژماردن، پێوان، توێژینەوەی ژێرجڵەوانەی شێوە ئەندازەیییەکان، و جووڵەی شتە فیزیکییەکان ھەرڕۆژ بەربڵاوتر و بەرینتر دەبن.
چەندێتی
لێکۆڵینەوەی چەندێتییەکان بە ژمارەکانەوە دەست پێدەکات:
بۆشایی
لێکۆڵینەوی فەزا بە ئەندازەوە دەست پێدەکات:
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
* پۆل:زانستی شێوەیی پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ماینتس
وێنۆک|دیمەنێک لە ماینز 230px|وێنۆک|چەپ|نیشانی ماینز
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئاڵمانیا پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئاڵمانیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٤٦٢ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٢٤٤ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەمی پ.ز پۆل:شارەکانی ڕاینلەند-پالاتینات پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا پۆل:ماینتس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕاین پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئەڵمانیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڕۆمانی لە ئەڵمانیا
دەیڤد بویی
دەیڤد بویی ناوی تەواوی دەیڤد ڕۆبێرت جۆنیز (ماوەی ژیان: ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ تاکوو ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦) گۆرانیبێژی ڕۆک و هونەرمەند و ئەکتەری ئینگلیزبوو. دەیڤد لەدایکبووی لەندەنبوو بەڵام لە مەنهەتان لە نیویۆرک بەهۆی شێرپەنجەوە گیانی لەدەستدا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:گۆرانبێژانی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە سویس پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز پۆل:تۆماری هونەرمەندانی هانسا
ئێران
ئێران (، بە پاڵەوی: Ērān، ئێران ) وڵاتێکە لە باکووری ڕۆژاوای ئاسیا و لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناویندا. ناوە فەرمییەکەی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و پایتەختەکەی تارانە. پانتایی ئەم وڵاتە ١٬٨٧٣٬٩٥٩ کیلۆمەتر دووجایە (١٧یەم لە دونیادا) و بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ (2011ی کۆچی ھەتاوی) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٧٦٬٠٩١٬٠٠٠ کەسە و ھەر ساڵ یەک ملیۆن کەس لە دانیشتووانی وڵات زیاد دەبێت.
لە باکوورەوە لەگەڵ کۆماری ئازەربایجان، ئەرمەنستان، و تورکەمەنستان؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئەفغانستان و پاکستان؛ و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ تورکیا و کۆماری فێدراڵیی عێراقدا سنووری زەمینیی ھەیە. ھەروەھا لە باکوورەوە سنووری دەریایی لە دەریای قەزوین (کاسپییەن) و لە باشوورەوە لە کەنداوی فارس و دەریای عەمماندا ھەیە. ئەو دوو ناوچەیە گرینگترین شوێنەکانی دونیا بۆ دەرھێنانی نەوت و گازن.
دەستەڵاتی سیاسی لە ئێراندا لەسەر بنەمای یاسای بنەڕەتیی پەسندکراوی ساڵی ١٩٧٩ (1979ی ک. ھ) و پێداچوونەوەی ساڵی ١٩٨٩ (1989ی ک. ھ) داڕێژڕاوە. بەرزترین پلەی دەستەڵاتی ڕەسمیی ئێران لەدوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩، ویلایەتی فەقیھە کە ئێستا لە دەستی سەید عەلی خامنەیی دایە. ئیسلام دینی ڕەسمی، شیعە مەزھەبی ڕەسمی و فارسی زمانی ڕەسمی ئێرانە. ئێران وەکوو وڵاتێکی پێکھاتوو لە چەند نەتەوە، مێژوویەکی کۆنی ھەیە و یەکێک لە مێژووییترین وڵاتانی جیھانە.
ئێران بەھۆی ھەڵکەوتنی لە ناوچەی ئەوراسیادا جێگایەکی تایبەتی ھەیە. ئەم وڵاتە ئەندامی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن، ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامی، ئۆپێک و ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابوورییە. ئێران ھێزێکی ناوچەیییە لە باکووری ڕۆژاوای ئاسیادا و جێگایەکی گرینگی لە ئابووری جیھاندا بە بۆنەی ھەبوونی نەوت، پیشەسازیی پێترۆشیمی و گازی سروشتی بەدەست ھێناوە.
لەدوای ھەڵبژاردنی سەرکۆماریی ١٣٨٨ ھەتاوی کە بە دووبارە ھەڵبژاردنەوەی ئەحمەدی نەژاد کۆتایی ھات، چەند خوپێشاندانی گەورە لە ئێران و بەتایبەت تاران ڕووی دا کە داواکاری دووبارە ژماردنەوەی دەنگەکان بوون و بڕوایان وا بوو کە میرحوسەین مووسەوی ھەڵبژیردراوە بەڵام دەسەڵاتی ئێران بە قۆلبەستکردن و کوشتنی سەدان کەس لەو جەماوەرە کۆتاییی بە خۆپیشاندانەکان ھێنا.
ھەرێم و شارەکان
ئێران دابەشبووە بەسەر (٣١) ھەرێمدا. ھەر ھەرێمێک دەسەڵاتدارێک بەرێوەی دەبات. ھەرێمەکان دابەش بوون بەسەر پارێزگاکاندا، دواتر دابەش دەبن بەسەر ناوچە و ناحیەکاندا. ئێران یەکێکە لەو وڵاتانەی کە بەرزترین ڕێژەی گەشەکردنی شارەکانی ھەیە. لە نێوان ساڵانی (١٩٥٠–٢٠٠٢) ڕێژەی بە شاریبوونی دانیشتووان لە (٢٧٪) بۆ (٦٠٪) بەرزبوەتەوە. بەپێی پێشبینییەکانی وڵاتە یەکگرتووەکان لە ساڵی (٢٠٣٠) لە (٨٠٪)ی دانیشتووانی ئێران دەبنە شاری. زۆربەی کۆچکەرە ناوخۆیییەکان دانیشتووی نزیک شارەکانی تاران، ئەسفەھان، ئەھواز، قومن.
مرۆڤناسی
ئێران کۆمەڵگایەکی زۆرڕەنگە، زمانگەل، ئایینگەل و ئیتنیکگەلێکی زۆر لە نێو جوگرافیای ئێراندا دەژین. ژمارەی دانیشتووانی ئێران لە درێژایی سەدەی بیستەمدا بە شێوازێکی بەتەوژم زۆر بوو؛ بە شێوەیەک کە دانیشتووانی ١٩ ملیۆن کەسی ئێران لە ساڵی ١٩٥٦ بوون بە ٧٥ ملیۆن کەس لە ساڵی ٢٠٠٩دا. بەڵام لە ساڵانی سەرەتایی سەدەی بیستەم ڕێژەی زاوزێی خەڵکی ئێران دابەزی. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئێران ٧٨٬٤٧٠٬٢٢٢ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩ ساڵە. ھەروەھا ٧٠ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین. بەراوەردەکان پیشان دەدەن کە ژمارەی خەڵکی ئێران ڕوو لە زۆر بوونە ھەتا ساڵی ٢٠٥٠ کە ژمارەی دانیشتووان لە ١٠٥ ملیۆن کەسدا پاوەجێ دەبێت.
زمانەکان
لە ئێراندا زمانگەلێکی زۆر بوونیان ھەیە، وەکوو زمانی پارسی، ئازەربایجانی و کوردی کە زمانی کوردی لە ئێراندا بەچەندین شێوەزار قسەی پێ دەکرێت کە ئەوانیش شێوە زاری لوری، سۆرانی، کورمانجی کەڵھوڕی، لەکی و ھەورامین، ھەروەھا لەم وڵاتە زمانەکانی تریش وەکوو گیلەکی تەبەری، بەلۆچی، عەرەبی و چەندین زمانی تر قسەیان پێدەکرێت، بەڵام تەنھا زمانێک کە بە شێوەی فەرمی و یاسایی ناسراوە، زمانی پارسییە. لە یاسای بنەڕەتیی ئێران، یاسای ژمارەی ١٥ ھاتووە کە زمانە ناوچەیییەکان دەتوانن لە ناوچەکانی خۆیان لە پێناو زمانی فارسیدا لە قوتابخانەکان فێر بکرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فارسی ئاخێو پۆل:ئێران پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٩ لە ئێران پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٩ پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات
میرزا محەممەدڕەزا کەڵھوڕ
میرزا محەممەدڕەزا کەڵهوڕ (١٨٢٩ – ١٨٩٢) خۆشنووسێکی کوردە خەڵکی کرماشان بووە، ئێرانیەکان ئەو بە فارس دەناسێنن، لەساڵی ١٨٩٢ لە تاران و لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا بە ھۆی پەتای کۆلێرا کۆچی دوایی کردووە. لە دوای مردنی نۆ منداڵ و چەندین قوتابی و شوێن پەنجەکانی خۆی بەجێهێشت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٩ پۆل:مردووانی ١٨٩٢ پۆل:خۆشنووسانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
فەتحوڵڵا گویلەن
ژیاننامە
وێنۆک|فەتحوڵڵا گویلەن فەتحوڵڵا گویلەن کوڕی ڕامز ئەفەندی ناوێکە، بە زانست و ئەدەب و ئایین، دایکی ڕەفیعە خانم خانمێکی ناسراو بووە بە خواناسی و ئایین پەروەری، دایکی ھەڵساوە بە فێرکردنی قورئان بە کوڕەکەی کە چووە سەروو چوار ساڵییەوە، لە نیوەی شەودا لە خەو بێداری ئەکردەوە و قورئانی فێر دەکرد.
لەگەڵ زیادبوونی تەمەنی تێروانینەکانی زیادبوون و ڕۆشنبیرییەکەی ھەمەچەشن بوو و ڕۆشنبیری ڕۆژاوایی دەخوێندەوە لەگەڵ بیرۆکە و فەلسەفەکانیان ھاوکات لەگەڵ فەلسەفەکانی ڕۆژھەڵات، ھەروەھا زانستە دانراوەکانی دەخویند وەک فیزیا و کیمیا و زانستی گەردوونناسی و زیندەوەرزانی و ھتد.
کاتێک فەتحوڵڵا گویلەن گەیشتە تەمەنی ٢٠ ساڵی دانرا بە ئیمامی مزگەوتی ئوج شەرەفلی لە شاری ئەدەرنە، کە دوو ساڵ و نیوی تێدا بەسەر برد.
دەستی کرد بە ئیش بانگەوازەکەی لە ئیزمیر لە مزگەوتی «کە‌ستانە پازاڕی» لە خوێندنگەیەکی لەبەرکردنی قورئانی تایبەت بە مزگەوتەکە، پاشان وەک ئامۆژگارێکی گەڕۆک ئیشی دەکرد، ھەموو ناوچەکانی ڕۆژاوای ئەنادۆڵ دەگەڕا لە و تار و ئامۆژگارییەکانیدا ڕێگەی ئیسلامی بۆ خەڵک ڕوون دەکردەوە.
بانگەشەی گفتوگۆ و پێکەوەژیان
فەتحوڵڵا گویلەن لە ساڵی ١٩٩٠ ھەستا بەدامە‌زراندنی بزوتنەوەیە‌کی پێشڕەو بە ناوی بزاڤی خزمەت بۆ گفتوگۆ و لێک تێگەیشتن لە نێوان ئایینەکاندا، بە میانڕەوی و دوور لە تورەبوون و گرژی، ئەم بزووتنەوەیە لە تورکیادا ناوبانگی درکرد، پاشان لە دەرەوەی تورکیا. بۆ زیاتر سە‌لماندن و بڵاوکردنە‌وی ئاشتی لە ئیسلامدا لەسە‌ر داوای پاپا فەتحوڵلا گویلەن گە‌یشتە ڤاتیکان و لە‌گە‌ڵ پاپادا کۆبووە.
ئەم بزووتنەوەیە بە پێویستی دەزانێت بە ڕووی ھەموو جیھاندا بکرێتەوە و چەندین بواری ھاریکاری ھەبێت لە نێوان ئیسلام و ئایینەکانی تردا، ئە‌مە‌ش لە‌سە‌ر بنە‌مای ئە‌و وتە‌ی «بە‌دیعوزە‌مان سە‌عیدی نورسی»ە کە دە‌ڵێت لە ئاخیرزە‌ماندا نە‌ک تە‌نھا موسوڵمانان بە‌ڵکو دە‌بێت ئیسلام و ھە‌موو ئاینە‌کانی تر دژی بێ دینی یە‌ک بگرن.
بزووتنەوەی خزمە‌ت
بزووتنەوەی خزمە‌ت لە بزووتنەوە ئیسلامییەکانی تر بە‌و جیادەکرێتەوە کە پێشوازییەکی گەرمی لەلایەن ڕۆژاواوەوە لێدەکرێت، بەھۆی کرانەوەیەی بە ڕووی جیھاندا بە نموونەیەک دادەنرێت کە چاوی لێبکرێت، بانگەشەی ھاریکاری و لێک تیگەیشتن دەکات لە نێو ھەموو ئایینەکان و ھەموو جیھاندا لە بابەتە سیاسییەکاندا.
دیموکراسی بە باشترین چارەسەر دادەنێت، بزوتنە‌وکە خۆی بە دور لە سیاسە‌ت دە‌گرێت و ھیچ دە‌ست تێوە‌ردانێکی سیاسی ناکات، لە‌و کاتە‌دا کە «فە‌تحوڵا گویلەن» بە کامپی خوێندنە‌و و خوێندکارانە و سە‌رقاڵبوو لە ئیزمیر لە ساڵی ١٩٦٩، نە‌جمە‌دین ئە‌ربە‌کان سە‌ردانی کرد و داوای لێکرد بچێتە ڕیزی پارتە‌کە‌یە و واز بھێنێت لە پە‌روە‌ردە‌کردنی منداڵ و خوێندن و خوێندنگە بھێنێت، چونکە بە بڕوای ئە‌و خزمە‌تی ئیسلام لە ڕێگە‌ی سیاسە‌تەوە دە‌کرێت، بۆیە بە «فەتحوڵڵا گویلەن»ی وت: «واز لە‌م خوێندکارانە بھێنن چونکە خزمە‌تی وڵات لە ڕێگە‌ی سیاسە‌تە‌و دە‌بێت»، گویلەن داواکە‌ی پە‌سە‌ند نە‌کرد و بە‌ردە‌وام پێی ڕاگە‌یاند کە سیاسە‌ت بە گوێرە‌ی ئە‌و نییە و بە‌ردە‌وام دە‌بێت لە ڕێبازە‌کە‌ی خۆی.
دەرچوونی لە تورکیا
بە‌ھۆی نە‌خۆشییە‌کانییە و چە‌ند جارێک سە‌ردانی نە‌خۆشخانە‌کانی وڵات و دە‌رە‌وی وڵاتی کردوە و سە‌ردانی ئە‌مریکا لە ساڵی ١٩٩٩دا بوو بە دواین سە‌ردانی گویلەن و جارێکی تر نە‌گە‌ڕایە‌و بۆ تورکیا.
جیابوونەوە لە ئەردۆگان
سەرەتای دژایەتیەکانی نێوان ئاکپارتی و گولەنیەکان لەدوای دەرکەوتنی ساختەکاریی بەڵگەکانی ئۆپەراسیۆنی ئەرگەنەکۆنەوە سەری ھەڵدا لە ساڵی ٢٠١٣دا. دوای ئەوەی دەرکەوت کە گولەنییەکان دەستیان ھەبوو لە دروستکردنی بەڵگە دژی سەرانی سوپا و دادگاییکراواندا، ھەردوولا کەوتنە ترس لەوەی لایەنی بەرامبەر پاوانخوازی دەسەڵات بکات. یەکێکی تر لە جیاوازییەکانیان، سەرباری ئەوەی شوێنکەوتوە کوردەکانی گویلەن بانگەوازی بۆ دەکەن، جیاوازیان بوو لە دۆسیەی کورددا بوو. لە دوایین ڕووبەڕووبوونەوەکانیدا بزووتنەوەکە کەوتە بەر لێکۆڵینەوە و ئۆپراسیۆنەکانی دژ بە گەندەڵی لە تورکیا، حکوومەتی ئاکپارتی چەندین خوێندنگای و زانکۆی تایبەتی سەر بە بزووتنەوەکەی گویلەنی داخست؛ حکوومەتی ئەردۆگان ئەو ئۆپراسیۆنانەی ئەنجامدا بە بیانووی بوونی ئەجێندای سیاسیی لە پشت کارەکانی کۆمەڵەی خزمەت و ھەروەھا سیخووڕیکردن بەسەر تورکیاوە، ئەم پڕۆسەی حکوومەتی تورکیا بە تەواوی ئەو دۆستایەتییەی پێشووی ئەردۆگان و گویلەنی لە ناوبرد. لەبەرامبەردا گویلەن لێدوانێکی بۆ ڕۆژنامەی وال ستریت جۆرنالدا لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ وتبووی «تورکەکان… ھەست بە نیگەرانی دەکەن کە دوو ساڵە سیستەمی دیموکراسی وڵاتەکە گەڕاوەتەوە دواوە».
تۆمەتەکان دژی
فەتحوڵا گویلەن تۆمەتبار دەکرێت لەلایەن زۆرێک لە نەیارانەوە بە شێوازی شاراوەیی کارکردن بە جۆرێک ھەندێ دەڵێن «کۆمەڵگاکەی گویلەن وەک خێو وان، لەھەموو جێگایەک ھەن و نیشن. مایەی ترسن بۆ کۆمەڵگا چونکە ئەوان کۆنترۆڵی پۆلیسیان کردوە». لایەنگرانی گویلەنیش بە شێوازێکی بەربڵاو دژی ئەم جۆرە تۆمەتانە ڕا دەوەستن. بۆ نموونە ئەم ماڵپەڕە تایبەتە بەم جۆرە کارانە و وەڵامی ئەم تۆمەتانە دەداتەوە. فەتحوڵا گویلەن ھەروەھا تۆمەتبارە لەلایەن نەیاران و ڕەخنەگرانەوە بە ئەنجامدانی کاری سیخوڕی لەگەڵ دەزگا سیخوڕییەکاندا وەک سی ئای ئەی، بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٦ کاتێک داوای مانەوەی کرد لە ئەمریکا ئەفسەری باڵای سی ئای ئەی گراھام فولەر نامەی پشتیوانی بۆ نووسیبوو. ئەم تۆمەتە لەلایەن سەرۆکی پێشوی دەزگای سیخوڕی تورکیا (MIT) خۆشیانەوە خراوەتە ڕوو کە گوایە لە ساڵەکانی ٩٠دا لە قرغزیستان جێگای ھەندێ سیخوڕی سی ئای ئەی کردووەتەوە لە قوتابخانەکانیدا. و ھەروەھا لە لایەکی ترەوە تۆمەتبارە بە ھاوکاری کردنی دەزگای سیخوڕی تورکیا خۆشی.
دیدی گویلەن لەسەر کورد
فەتحوڵا گویلەن خاوەن دید و چارەسەرسازیی تایبەت بەخۆیەتی بۆ کێشەی کورد، ئەمەش بە ڕوونی لە نامەیەکی بۆ ڕەجەب تەییب ئەردۆغان دەردەکەوێت، ناوبراو ئاماژە بەوە دەکات، کە پێویستە ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاوەدان بکرێنەوە و دانیشتووانەکەی بەزمانی کوردیی بخوێنن، ئەو وتویەتی «کێشەی کورد شتێک نییە بە ھێزو سوپا چارەسەر بکرێت».
ھەروەھا گویلەن لەو نامەیەدا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٦ ھانی ئەردۆگان دەدات بۆ بەردەوامبون لەسەر پڕۆژەی ئاشتیی و کرانەوە بەرووی کورددا، دیسان جەخت لەوە دەکاتەوە، کە نابێت کێشەی کورد تەنھا لە ڕووی سیاسیی، سەربازیی و ئیدارییەوە لێی بڕوانرێت، ئەم کارە تەنھا بۆ بەرپرسانی دەوڵەت جێبھێڵرێت، بەڵکو پێویستە زەمینە بۆ ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی خۆش بکرێت بە ئاڕاستەی بەھێزکردنی برایەتیی و یەکێتیدا.
لە بارەی کارەساتی کیمیابارانی ھەڵەبجە لە باشووری کوردستان ھەڵوێستی ئەرێنیی خۆی پیشانداوە، ناوبراو لە (٢٦ ئابی ١٩٩٠) ئەوکاتەی لە مزگەوتی (حیسار) لە شاری ئیزمیر سەرقاڵی گوتاربێژیی بووە، لە گوتارێکیدا لەژێر ناوی (داستانی برایەتیی) باس لە برایەتیی مسوڵمانان دەکات ئینجا ئاماژەی بەوە داوە، کە لە سەروەختی کیمیابارانی ھەڵەبجەدا لەسەر دەستی ژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٨٨ ئەو ڕێگەی لێگیراوە گوتار پێشکەش بکات، لە درێژەی پەیامەکەیدا وتویەتی: «ئەوکاتەی فیرعەونەکەی عێراق بە چەکی کۆکوژ پێشمەرگەکانی لە وڵاتی خۆیان دەربەدەرکرد، زۆر گریام بۆیان … ئاخر ئەوانیش مرۆڤن، مرۆڤانێک، کە بە گوللە و بۆمب ھێرش کراوەتە سەریان…»
لە چاوپێکەوتنێکی تایبەت لەگەڵ کەناڵی ئێن ئاڕ تی گویلەن بە ڕاشکاوی دەڵێ ئەو نەیاری و دژی کورد نییە، دەڵێ: بگەڕێن لە ھیچ کتێبێکم و دیمانە و شوێنێک ھەڵوێستی دژ بە کوردم نییە، ئەوەش ڕەتدەکاتەوە کە دەوترێت فەتحوڵا گویلەن دژی کوردە.
دانراوەکانی
فەتحوڵڵا گویلەن نزیکەی ٦٠ دانراوی ھەیە، و لەسەر ئەم کتێبانەی چەندین خەڵاتی وەرگرتووە، و زۆربەیان لەسەر تەسەوفن لە ئیسلام و مانای ئایین دۆستی، و ئەو بەر پێچیانەی لە بەردەم ئیسلامی ئەمڕۆدان.
ژمارەیەک لە بەرھەمەکانی وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی کوردی، لەوانە؛
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:توێژەرانی ئایینی ئیسلام پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:ئیسلام و سیاسەت
شەوی قەدر
شەوی قەدر، یەکێکە لە شەوەکانی مانگی ڕەمەزان و بەرزترینیانە، کە موسڵمانان لەو باوەڕەدان چاکترە لە ھەزار مانگ، و لەو شەوەدا قورئان دابەزیووە بۆ پێغەمبەر محەمەد (د.خ).
شەوی قەدر لە قورئان و فەرموودەدا
لەو ئایەتانەی قورئان و فەرموودەکانی پێغەمبەر محەمەد کە دەربارەی ئەم شەوە ھاتوون، ئەمانەی خوارەوەن؛ واتە: ھەر کەسێ شەوی قەدر زیندو بکاتەوە و باوەڕی پێی ھەبێ و چاوەڕێی پاداشتی خوا بێ، خوا لە تاوانەکانی پێشووی خۆش دەبێ. واتە: پێغەمبەری خوا لە دە ڕۆژی کۆتایدا زیاتر ھەوڵی خواپەرستی دەدا بە شێوەیەک ئەو ھەوڵەی لە ڕۆژانی تردا نەدەدا.
کاتی شەوی قەدەر
ئامۆژگاری موسڵمانان کراوە بەوەی ئەم شەوە ڕابگرن بە یاد و پەرستنی خوا و نەخەون تا بەیانی لەبەر ئەو چاکە و گەورەیەی لەم شەوەدا ھەیە زیاترە لە ھەزار مانگ، بۆ زانینی ئەم شەوە لە فەرموودەی پێغەمبەر ئیسلامدا ھاتووە کەوا فەرموویەتی بۆ شەوی قەدر بگەڕێن لە دە شەوی کۆتایی ڕەمەزاندا ، ھەروەھا لە فەرموودەی تردا ھاتووە فەرموویەتی بە دوایدا بگەرین لە نۆیەم، و حەوتەم، و پێنجەم ، بەم شێوەیە بە پێی ھەندێک لە فەرموودەکان لە دە شەوی کۆتایی دایە و بە پێی ھەندێکی تر لە شەوە تاکەکانی دە شەوی کۆتایی ڕەمەزاندایە.
نیشانەکانی ئەم شەوە
ئەم شەوە چەند نیشانەیەکی ھەیە کە پێغەمبەر محەممەد ئاماژەی پێداون، لەوانە بەرە بەیانی شەوی قەدر خۆر ھەڵدێت و تیشکی نییە، ھەروەکو تەشتێک تا ئەو کاتەی بەرز دەبێتەوە ، ھەروەھا شەوی قەدر شەوێکی بێ دەنگ و ڕوونە، نە گەرمە و نە سارد، خۆری بەیانییەکەی لاواز و سوور دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەمەزان پۆل:بۆنە ئیسلامییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
میراوا (ڕوونکردنەوە)
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
ئەنەناس
thumb|وێنەی ئەنەناس ئەنەناس (ناوی زانستی: Ananas Comosus) میوەیەکە لە پۆلی بڕۆمیلیەکانە، کە تەنھا لە ناوچە کەمەرەییەکان دەڕوێت، لەشێوەی قوچەک دایە. زۆر سەرنج ڕاکێش و تامێکی نایابی ھەیە و لەشێوەی سروشتی خۆی و شەربەت دەخورێت ڕەنگێکی زەردباو ھەڵدەگرێت، بۆ یەکەم جار لە کیشوەرەکانی ئەمریکا دۆزرایەوە، لەسەرەتادا ھەوڵێکی زۆر درا تا لە جۆریەتی و چۆنیەتی تێبگەن تا بۆ شوێنەکانی تری جیھان بیگوازنەوە، دەرکەوت کە تەنھا لە شوێنە گەرمەکانی جیھان دەڕوێت یان ئەوناوچانەی کەشوھەوایەکی کەمەرەیی ھەیە وەک: باشوری ئەمریکا و ناوەڕاستی ئەفریکا.
میشێل فایفەر
میشێل ماری فایفەر (بە ئینگلیزی: Michelle Marie Pfeiffer)، لەدایکبووی ٢٩ی ئاپریلی ١٩٥٨، سانتا ئانا، کالیفۆرنیا. خانمەئەکتەر، گۆرانیبێژ وە بەرهەمهێنەرێکی ئەمریکییە، سەرەتای دەستپێکردنی پیشەی ئەکتەرایەتی لە ١٩٧٨ بوو، یەکەم ڕۆڵ بینینی لە فیلمی (Grease 2) لەساڵی ١٩٨٢.
ئەنەناس
پێکھاتەکان
ئەنەناس بڕێکی زۆرلە شەکر لەخۆدەگرێت وەدەوڵەمەندەبە ڤیتامینەکان، لە ٪٧٠ پێکدێت لە ئاو وە لە ٪٢٠ پێکدێت لە شەکر وە لە ٪١٠ بریتیەلەخۆراکەمادەکانی بڕۆمیلین و خوێیەکانزاییە جۆربەجۆرەکان وەک فەسفۆڕ و یۆد.
میشێل فایفەر
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:باشترین خانمەکتەرە پشتگریکەرەکان لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی بەریتانی بافتا پۆل:باشترین خانمەکتەران لە وەرگری خەڵاتی ورچی زیو پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
ئەنەناس
زیانەکان
دەبێتەھۆی شلبونەوەی ڕیخەڵۆکەکان و سکچون ئەگەر بەڕێژەیەکی زۆربخۆرێت. کارلێکەکانی لەگەڵ دەرمان: ئەنەناس ھاوکارێکی چاکەگەربێت وبخورێت لەگەڵ دەرمانی پاڵەپەستۆی خوێن وچالاککردنی جولەی خوێن.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:ئەنەناسەکان
پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
فابیان ڕویز
فابیان ڕویز پینا (لەدایکبووی ٣ی نیسانی ١٩٩٦) ھەروەھا بە فابیان ناسراوە، یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئیسپانییە کە وەک یاریزانی ناوەند یاری دەکات بۆ یانەی خولی پلە یەکی ئیتاڵیا ناپۆلی و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا.
ساڵانی سەرەتا
لە لۆس پالاسیۆس، سیڤیلیا، ئەندەلوسیا لەدایکبووە، فابیان لە ساڵی ٢٠٠٤، لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا، چووە تیمی لاوانی یانەی ڕیال بیتس، دوای ئەوەی لە لا یونۆن دی لۆس پالاسیۆس دەستی پێکرد. لە تەممووزی ٢٠١٤ بەرزکرایەوە بۆ ئاستی دووەم و لە ٢١ی ئەیلوول یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا، وەک یەدەگ لە نیوەی دووەم ھاتە یاریگا لە دۆڕاندنیان ٤–١ لە یاریگای خۆیان ماربێلا ئێف سی لە خولی پلە دووی ئیسپانیا
فابیان یەکەم یاری خۆی وەک پیشەگەر لە ١٦ی کانوونی یەکەمدا ئەنجامدا، لە خولەکی ٥١ی جێگای چاڤی تۆرێس لە خولی پلە دوودا و یارییەکەیان ١–٠ بردەوە لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر لوگۆ. لەماوەی وەرزەکەدا لە شەش یاری دا بەشداری کرد، کە تیمەکەی سەرکەوتن بۆ لا لیگا وەک پاڵەوان.
فابیان یەکەمین یاری خۆی لە خولی پلە یەکی تۆپی پێی ئیسپانیا لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٥ ئەنجامدا، وەک یەدەگ ھاتە یاریگا لە جێگای ئەلفرێد دیا لە یارییەکدا کە ١–١ بەرامبەر بوون لەگەڵ ڤیاڕیاڵ لە یاریگای خۆیاندا.
ئێڵچێ (خواستن)
لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ساڵی دواتردا گرێبەستەکەی نوێکردەوە تا ساڵی ٢٠١٩، و لە ھەمان کاتدا بە خواستن درا بە ئێڵچێ لە ئاستی دووەمی ئیسپانیادا. یەکەم گۆڵی پیشەگەری خۆی لە ١٧ی ئازاری ٢٠١٧دا تۆمارکرد، کە گۆڵی یەکەمی بردنەوەی دەرەوەی یاریگای خۆیان بوو ٣–١ لە بەرامبەر جیمناستیک تاراگۆنا..
فابیان بەشداری کرد لە ١٨ یاری بۆ یانەکە، و یانەکە بۆ ئاستی خوارتر دابەزی
دەرکەوتن و بەرەو پێش چوون
دوای گەڕانەوەی، فابیان بوو بە یاریزانێکی سەرەکی لەژێر ڕاھێنەری نوێ کیکی سێتین، یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە خولی پلە یەک لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە یارییەکی ٤–٠ لە یانەی لیڤانتیان بردەوە لە یاریگای خۆیان. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ساڵی دواتردا، گرێبەستەکەی نوێکردەوە تا ساڵی ٢٠٢٣، کە بڕی ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی بە ٣٠ ملیۆن یۆرۆ دانرا.
لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٨دا، فابیان گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد بۆ بیتیس کاتێک توانیان سەربکەون بۆ پاڵاوتنەکانی خولی ئەورووپا بۆ وەرزی ٢٠١٨–١٩ دوای بردنەوەیان ٢–١ لە یاریگای خۆیاندا بەسەر مەلاگادا.
ناپۆلی
لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٨، فابیان چووە یانەی ناپۆلی بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ تا ساڵی ٢٠٢٣ لەگەڵ ئەوەی ناپۆلی بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان بڕی ٣٠ ملیۆن یۆرۆی وەک ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی داوە. لە ١٦ی ئەیلوول یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە یارییەکی کۆمەڵەکانی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر ڕێد ستار بێڵگرەید کە ٩٠ خولەکی تەواو لە یارییەکی بێ گۆڵدا یاریکرد. دوای دە ڕۆژ یەکەم یاری خۆی لە خولی پلە یەکی ئیتاڵیا A و یەکەم یاریشی لە ستادیۆ سان پاولۆ ئەنجامدا، بە بردنەوەی ٣–٠ بەسەر پارما کالسیۆ ١٩١٣.
کاروانی نێودەوڵەتی
لە دوای نوێنەرایەتی کردنی ئیسپانیا لە ئاستەکانی خوار ١٩ ساڵان و خوار ٢١ ساڵان، فابیان بانگھێشت کرا لەلایەن ڕاھێنەر لویس ئێنریکێ لە ١٥ ئازاری ٢٠١٩، بۆ دوو یاری پاڵاوتنەکانی یۆرۆ ٢٠٢٠ لە دژی ھەڵبژاردەکانی نەرویج و ماڵتا.
لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩ یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە پاڵاوتنەکانی یۆرۆ ٢٠٢٠ بەرامبەر دوورگەکانی فارۆ، وەک یەدەگ ھاتە یاریگاوە لە خولەکی ٧٤ بۆ جێگای ئیسکۆ.
لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢١دا، فابیان لە پێکھاتەی ٢٤ یاریزانی لویس ئێنریکێ دانرا و بۆ یۆرۆی ٢٠٢٠ی ئەورووپا بەشداری کرد.
شێوازی یاریکردن
فابیان یاریزانێکی ناوەندە و چەپەیە، ناسراوە بە بینین و پاسی دروست و کۆنترۆڵکردنی تۆپ و لێھاتوویی و تێپەڕکردنی یاریزان و ھەروەھا کاری جیاوازی تەکنیکی، و دەتوانێت لە ژمارەیەک پێکھاتەی یاری بکات، وەک ٤-٤-٢، ٤-٣-٣ و ٤-٢-٣-١. ھەروەھا دەتوانێت یاری بکات وەک یاریزانێکی ناوەندی بەرگری یان یاریزانێکی ناوەندی ھێرشبەر.
ڕێزلێنان
بیتیز ڕاستەقینە
ناپۆلی
ئیسپانیای خوار ٢١ ساڵان
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:CS1 Italian-language sources (it) پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان
بڕیارنامەی ٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی ئەیلوولی 1951دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 558‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 3ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥١ پۆل:میسر لە ١٩٥١ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٥١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ میسر پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
کەیدنس
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
سەعەد فەیلی
سەعەد فەیلی (بە عەرەبی: سعد الفیلی)، ھونەرمەندی گۆرانیبێژی خەڵکی بەغدایە ک بەرھەمەکانی بە زاراوەی کوردیی باشووری تۆمار دەکات.
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری پۆل:خەڵکی بەغدا
کانی بی، کۆیە
کانی بی یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
شەڕی حەسیچە (٢٠١٦)
شەڕی حەسیچە (٢٠١٦) شەڕێک بوو لە نێوان پۆلیسی سەربازی ئاسایش و یەکەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)، دژی ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا و سووپای سووریا، بە پشتیوانیی هێزی ئاسمانیی سووریا، لە شاری حەسیچە، سووریا.
قاسمەڕەش
قاسمەڕەش (Qasimerreş، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بەردەڕەشە، خاو و میراوای مەریوان
سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٠٠ کەس لە٢٤٠ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
دوانزە سوارەی مەریوان
دوانزە سوارەی مەریوان دوانزە پاڵەوانی کۆنی مەریوانین کە لە سەردەمی زەندیە دا لە مەریوان، لە شەڕێکی گەورەدا لەگەڵ سوپایێکی ١٢٠٠٠ کەسی دا بەرانبەرکێیان کرد و نەبەزان.
ئەم چیرۆکە وەک ناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەکانی 1720 هەتا 1730 ی زایینی و دەماودەمی ڕووخانی سەفەوی و دەسەڵاتدارییەتی مەحموودی ئەفغان لە ئێران، کە نەیتوانیوە یەک بست خاکی کوردستان داگیر بکات، دەگەڕێتەوە.
1.جوامێر ئاغای ڕەنگێنە 2.ئاخاڵ ئاغای سیوەیلی 3.زەینەڵ بەگی مەسرەف 4.دارا ئاغای میرەدێ 5.فەرامەرزی زەنگەنە 6.سوار ئاغای بڵباسی 7.مەمەند ئاغای میراودەلی 8.شاپوور ئاغای بەختیاری 9.زوڵاڵ ئاغای مەرگەیی 10.میران بەگی وەلید بەگی هەمەوەند 11.سەلیم بەگ 12.مەحموود بەگی قەدیمی باشچاوەشی.
سواران خۆیان ئامادە کردووە و دەست دەکەن بە ڕەدوونان و کوشتنی بەرازان و هەتا شارەزوور ڕاناوەستن. لە گەرمەی ڕاوە بەرازدا هەواڵ دێ کە لەشکەری ئێران، هاتوونەتە لای مەریوان و خەریکە نزیک دەبنەوە.[حکوومەتی قەڵاچوالان لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو، کە دوای ڕووخانی سەفەوی هەمەدانیشیان گرتەوە و نەیانهێشت ئەفغانییەکان، داگیری بکەن. دوانزە سوارەکە، کە هەواڵەکە دەبیستن، بێ ئەوەی بە کەس بڵێن، دەست لە ڕاو هەڵدەگرن و بەرەو دیوی مەریوان شۆڕ دەبنەوە. ئەوان کە دەگەنە مەریوان نزیک ئێوارەیە و لەشکەر تازە هاتووە و دەیهەوێ کۆڵ بدا دوانزە سواړەی کورد کە دەبینن ئەوان زۆر و خۆشیان کەمن، ڕادەوەستن هەتا شەو دابێ و دەستیان لێ بوەشێنن، چوونکە بە ڕۆژ دیار دەبوو کە چەند کەسن و تێدا دەچوون. شەو دادێ، سوارچاکانی کورد، لە سێ چوار دەستەدا و بە کوتانی دەهۆڵ و هات و هاوار(گۆشە نیگایەک بەرەو کاردۆخ و ئاناباسیز لە گێڕانەوەی گەزنەفون)، گوڕەگوڕی سەرکەوتن هەڵدەدەن و تێیان دەکەون. دوای شەڕێکی چاک و هەڵاتنی لەشکەری سەفەوی و بەجێمانی خێوەت و پێخەو و پێخۆریان، دوانزە سوارەی مەریوان سەردەکەون و لەشکەری ئێران ڕاودەنێن. لە بەری بەیانیدا، کە لەشکەر لە قەڵاچوالانەوە دێ بۆ شەڕی ئێرانییەکان، دەبینن کە شەڕ تەواو بووە و دوژمن هەڵاتووە. هەر لەوێ بە شایی و هەڵپەڕکێ ئاهەنگی سەرکەوتن دەگێڕن و بەداخەوە لەو شەڕەدا یەکێک لە سوارەکان بە ناوی سەلیم بەگ بە سەختی بریندار دەبێ
سەرچاوەکان
1-کتێبی دوانزە سوارەی مەریوان نووسراوەی سەید ئیسماعیل حسەینی، بڵاوکەرەوە: تاڤگە
2-بەیتی دوانزە سوارەی مەریوان، پیرەمێرد
3-مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی عەلائەدین سەججادی
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھێجانان
ھێجانان (Hêcanan، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٠٥ کەس لە ١٠١ بنەماڵەدا بووە.
سوورەتی ئەنفال
ئەنفال یەکێکە لە سوورەتەکانی قورئان کە باس لە چۆنێتی دابەشکردنی دەستکەوتەکانی دوای شەڕ دەکات لە لایەن موسوڵمانانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:جیھاد
نیمچەگەیەنەر
نیمچەگەیەنەر ماددەیەکە لە باری ئاساییدا نەگەیەنەرە، بەڵام لەگەڵ زیادکردنی هەندێک ناخالسی تا ڕادەیەک دەتوانێت گەیەنەر بێت.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:نیمچەگەیەنەرەکان
داگ ھاممەرشوێلد
داگ ھاممەرشوێلد (، ١٩٠٥–١٩٦١) دیپلۆماتی سویدی لە ساڵی ١٩٥٣وە ھەتا ڕۆژی مردنی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو. ساڵی ٤٥-١٩٣٦ پێگەی یاریدەری وەزیر Secretary of State پی درا لە وەزارەتی دارایی و ساڵی ١٩٤٦ چووە وەزارەتی ھەندەران. ساڵانی ٤٨-١٩٤٧ نوێنەری سوید بوو لە گفتوگۆی OEEC دا و ساڵانی ٥١-١٩٤٩ یاریدەری وەزیر بوو لە وەزارەتی ھەندەران. ھاممەرشوێلد ساڵانی ٥٣-١٩٥١ بووە وەزیری ڕاوێژکار (وەزیری بێ وەزارەت).
لە ساڵی ١٩٥٣ وە و پاش ماوەیەک بەرھەڵستی لە لایەن سۆڤیەتەوە، ھاممەرشوێلد بە سکرتێری گشتیی UN ھاتە ھەڵبژاردن. لە ساڵی ١٩٥٤ ەوە بووە ئەندامی ئەکادێمیی سویدی (Swedish Academy (Svenska Akademien. ھممارشوێلد وەک سەکرتێری گشتیی UN خزمەتی جێگرتووی کرد و سالارییەکی تەواو نوێی بەم پێگەیە بەخشی. ھەر بۆ نموونە لە تەنگژەی سوێسدا، ساڵی ١٩٥٦ ھەڵوێستی ھاممەرشوێلد بووە ھۆی ساز کردنی ھێزێکی ئاشتیپارێزی UN بۆ ئەو ناوچەیە و پاشان بووە دەستاوێژێکی کاریگەر بۆ نێوبژی لە ناکۆکیی چەکدارانەدا.
تەنگژەی کۆنگۆ
لە تەنگژەی کۆنگۆدا، ساڵی ١٩٦٠، ھاممەرشوێلد نۆرەیەکی چالاکی بینی و ھەوڵی دا چارەیەک بگرێتە بەر یەکبوونی کۆنگۆ بپارێزێت. ھاوکات خەباتی دەکرد بۆ سەرفەرازبوونی پێگەی سەکرتێری گشتی. بەڵام ئەم ھەوڵانەی تووشی بەربەست بوون لە لایەن سۆڤیەتەوە، ئەمان ھەم ڕەخنەیان لە ڕێبازەکەی ھاممەرشوێلد ھەبوو بۆ چارەسەری کێشەی کۆنگۆ، ھەم دژی ئەم چالاکی و سەرفەرازییەی UN بوون لە سەختانگی نێودەوڵەتیدا.
مانگی سێپتەمبەری ١٩٦١ لە ناوچەی Ndola لە وەڵاتی زامبیای ئێستا فڕۆکەکەی ھاممەرشوێلد بەربۆیەوە و ئەمیش کوژرا.
کێلەڕێ
فرەلایەنیی کەسایەتیی ھاممەرشوێلد بە تایبەتی لەو بەرھەمانەدا خویا دەبن کە پاش مردنی خۆی، ساڵی ١٩٦٣ بە ناوی «کێلەڕێ» Vägmärken بڵاو کرانەوە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٦١ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:دیپلۆماسی پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ
سەردۆش
سەردۆش گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سەردۆش بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٬٣٨٧ کەس لە ٣٠٠ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
حیجاز
250px|thumb|حیجاز حیجاز، ناوچەیەکی جوگرافیی و مێژووییە، بەشی ڕۆژئاوای شانشینی سعوودیە پێک دەھێنێت، و سنوری مێژوویی حیجاز لە باشوورەوە بە سەعدە دانرێت لە یەمەن ھەتا معان لە ئوردن لە باکوورەوە، و چەندین ھۆز و تیرەی جیاوازی تێدا ژیاوە.
حیجاز گرنگییەکی ڕۆحی و ڕۆشنبیری و ئابووری و گەشت و گوزاری ھەیە، سەرچاوەی پەیامی محەمەدییە و دوو حەرەمە پیرۆزەکەی موسڵمانانی لێیە، کە یەکێکیان کەعبەی پیرۆزە و قیبلەی موسڵمانانە و بیری زمزمی تیایە، و ئەویتریان مزگەوتی پێغەمبەرە کە ئارامگەی پێغەمبەر محەمەد و ھەردوو ھاوەڵی گەورە ئەبووبەکر و عومەری کوڕی خەتابی تیایە، ھەروەھا حیجاز بەسترابوو بە جۆڵەی بازرگانییە دێرینەکانەوە بە کاروانە ھاوینە و زستانەکانەوە.
لە باکورەوە عێراق و ئوردن لە رۆژئاواوە دەریای سورە کە هاو سنورە لەگەڵ میسر سۆماڵ لە باشورەوە عوممان یمەنە لە باشوری رۆژهەڵاتەوە شانشینی عەرەبی یەکگرتووە وە لە رۆژهەڵاتەوە بەحرەین و قەتەر هەن لە باکوری رۆژهەڵاتەوە لەگەڵ کوەیت هاوسنورە. بەزۆری خاکەکەی بیابانە
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان پۆل:جوگرافیای عەرەبستانی سعوودی پۆل:حیجاز
بیروونی
ئەبوڕەیحانی بیرونی ناسراو بە ئەلبیرونی ناوی تەواوی (ئەبوڕەیحان محەممەد کوڕی ئەحمەد بیرونییە)، گەردوونناس و بیرکاریزان و مێژوونووس و مرۆڤناس و جوگرافیاناسێکی زمانی فارسی موسوڵمان بوو. باسکراوە کە یەکێکە لە زیرەکترینەکانی سەردەمی ئیسلامی ، و یەکەم کەس بووە کە باسی لەوە کردووە کە زەوی بە دەوری خولگەکەی خۆیدا دەسوڕیتەوە.
بیروونی بە یەکێک لە زانا گەورەکانی سەردەمی ئیسلامی هەژمار دەکرێت لە سەدەکانی ناوین، زانستەکەی فیزیا ، بیرکاری و زانستی سروشتی دەگرێتەوە ، و شوێنی هەبوو وەک مێژووزان و زانای زمان و زانای مێژووە یەک لە دواییەکان. بەیروونی لە زۆربەی زانستەکان خوێندوویەتی ، وەکو وەفایەک بۆ کارەکانی و لێکۆڵینەوەکانی ، خێزانی شاهانەو ئەندامەکانی لە کۆبونەوەیەکدا هانیاندا بۆ بۆ لێکوڵینەوەی زانستی و ئاشکراکردنی هەندێک شت. بیروونی لە سەردەمی زێڕینی ئیسلام ژیاوە ، چەندین لێکۆڵینەوەی زانستی کردووە هاوشانی مەنهەج و بیرکردنەوەی ئیسلامی. بیرونی بەچەندین کەس و نەتەوە کاریگەر بووە ، وەک ئغریقیەکان کە ئیلهامی لێوەرگرتوون لەکاتی خوێندنی فەلسەفە. بیرونی زمانەکانی خوارزمی ، فارسی ، عەرەبی ، ئغریقی ، سنسەکریتی ، عبری ، تراثی و سریانی دەزانێت. بیروونی زۆربەی ماوەی ژیانی لە ( خەزنە ) بەسەر بردووە ، کە بوو بە پایتەختی ( گزنویان ) ، کە ئێستا دەکەوێتە ناوڕاستی خۆرهەڵاتی ئەفغانستان. بیروونی گەشتی کردووە بۆ باشوری ئاسیا و لێکۆڵینەوەیەکی نوسیوە دەربارەی (ڕۆشنبیری هیند)، بیرونی بە ( زانستی هیند ) ناودەبرێت ، هەروەها ناسراوە بە نوسینە بابەتی و کلتورییەکانی. بە مامۆستا نازناوی دەرکردووە ئاماژە بەوەی کە کەس پێشتر لە سەدەی یانزە بەوشێوەیەی ئەو باسی هیندی نەکردووە.
ژیانی
بیرونی لە شارێکی دەرەکی لە بەیرونی لەدایکبووە ، پایتەختی ئەفریجد لە خواڕزم لە ناوڕاستی ئاسیا. بۆ ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەکانی ، بیرونی چەندین هێڵی گواستنەوەی بەکارهێناوە بۆ گەشتن بەو بەشانەی کە لەسەری دەخوێند. زۆربەی کەس بیرونی بە یەکێک لە زانا گەورەکانی مێژوو هەژمار دەکەن ، بەتایبەتی لە ئیسلامدا بەهۆی بابەت و دۆزینەوەکانی. بیرونی لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ژیاوە ، و ئەوەبوو کە هانیدا لێکۆڵینەوە لەسەر ئەستێرەناسی بکات. بیرونی سەرتای بیست و پێنج ساڵی تەمەنی لە خواڕزم کە بەشەکانی فیقەی ئیسلامی ، خواناسی ، ڕێزمان ، ماتماتیک ، ئەستێرەناسی ، پزیشکی ، فەلسەفە خوێندووە و هەوەها تێکەڵی زانستی فیزیک بووە و لەگەڵ چەندین بواری تر ، زمانی خواڕزمی ئێرانی کە زمانی بیرونی بووە ، توانی ڕزگاری ببێت تا دوای چەند سەدەیەک لە ئیسلام ، هەتاکو تورکەکان دەستیان گرت بەسەر ناوچەکە ، لەگەڵ ئەوەش چەند کلتوری خواڕزمی توانی ڕزگاری ببێت. بیرونی میهرەبان بووە لەگەڵ ئەفریجد ، کە ئەفریجدەکان ئەوانە بوون کە لابران لەلایەن دوژمنەکانیانەوە ( مەئمونیەکان ) لە ساڵی 995م. بیرونی نیشتیمانەکەی بەجێدەهێڵێت و دەڕوات بۆ بوخارا. پاشان دەچێت بۆ وڵاتێکی سامانی کە لەژێر سەرکردایەتی ئیمبڕاتۆر مەنصوری دووەمی کوری نوح بووە ، و لەوێ ئیبن سینا بینی و ئەوەش دەرفەتێک بوو بۆ ئاڵوگۆڕکردنی بیروڕای نێوان دوو زانا.
لە ساڵی ٩٩٨ ، ڕۆشت بۆلای شازادەی زیاریونی طبرستان ( شمس معالی قابوس کوڕی وشکمیر ) ، لەوێ یەکەم کارە گرنگەکانی نوسی : شوێنەواری پاشماوەی سەدەکانی پێشوو ( و وەرگێدراوە بەناوی ) زنجیرە کاتییەکانی نەتەوەکانی پێشوو یان پاشماوەی ڕابردوو لە ساڵی ١٠٠٠ میلادی ، و هەرچەندە دوای ئەوەش چەند دەسکارییەکی کتێبەکە کرا. و هەروەها سەردانی خێزانی شاهانەی باوندیانی کردووە لەژێر حوکمی مەرزەبان ، و بە گوێرەی قسەکانی ئەفریجەکان ، بیروونی کۆتا ماڵئاوایی کرد لەوەی کە دەست بەسەر خوارزمدا دەگرێت و سەدانی سەرکردایەتی گرگانج ( و هەروەها سەردانی خوارزمی کردووە ) کە بە کۆبونەوەی زانا گەورەکان بەناوبانگە.
لە ساڵی ١٠١٧ ، مەحمود غەزنەوی زۆربەی لێکۆڵەرەوەکانی گواستەوە بۆ غەزنە ، پایتەختی دەوڵەتی غەزنەوی ، کە بیرونیش یەکێک بوو لەوانە. لەوێ بوو بە زانای گەردوونی و ئەستێرەناسی تایبەت بە سەرکردایەتی. محمود هاوڕێیەتی بیرونی کردووە لەکاتی گەشتەکانی بۆ هیند و لەوێ بۆماوەی چەند ساڵێک ژیاوە ، تەمەنی بیرونی ٤٤ ساڵ بوو ئەو کاتەی سەردانی هیندی کرد لەگەڵ مەحمود غەزنەوی ، لێکۆڵینەوەکانی لەسەر هیند نوسیوە و نزیکەی ساڵی ١٠٣٠ میلادی تەواوی کردووە. و لەگەڵ ئەم نوسینانەش ، بیرونی دڵنیابۆتەوە لەسەر ماوەی لێکۆڵینەوەکانی لەسەر زانست لەکاتی گەشتەکانیدا. و هەوڵیداوە بۆ دۆزینەوەی ئامڕازێک بۆ گرتنی درێژی خۆر ، و ئامێرێکی زوویی ئیسترلابی دروست کردووە. بیرونی توانی پێشکەوتنێکی باش بە لێکۆڵینەوەکانییەوە ببینێت لەکاتی گەشتەکانی بۆ هیند.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧٣ پۆل:مردووانی ١٠٥٢ پۆل:زانایانی خۆراسان پۆل:بیرکاریزانانی سەدەی ١١ پۆل:بیرونی پۆل:بیرکاریزانە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:ئەستێرەناسەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان پۆل:کیمیازانانی ئێرانی
ھێدایا مەلەک
ھێدایا مەلەک وەھاب (بە عەرەبی :ھدایە ملاک وھبە؛ لەدایکبووی ٢١ی نیسانی ١٩٩٣، قاھیرە) پزیشک و خانمە وەرزشوانی تایکواندۆی میسریە. یەکەم وەرزشوانی تایکواندۆی عەرەبی و ئەفریقایە کە گەیشتە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦، مەدالیای بڕۆنز لە کێشی ٥٧ کگم بباتەوە. ھەروەھا بەھەمان شێوە لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ لە کێشی ٦٧کگم مەدالیای بڕۆنزی بردەوە. یەکەم مەدالیای زێر ساڵی ٢٠١١ لە پالاوانێتی یارییەکانی کیشوەری ئەفریقا بەدەستی ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:زیندووان
دەرەنجام (مۆسیقا)
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
بڕیارنامەی ٩٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی 1951دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 566‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥١ پۆل:ھیندستان لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
ڕێژەییی تایبەت
ڕێژەییی تایبەت تیۆرێکی فیزیکی پەسەندکراوە کە بە ڕوونی باس لە پەیوەندی نێوان کات و شوێن دەکات. ئەنشتاین ئەم بیردۆزەی لەسەر دوو گریمانە پەیڕەوکردووە:
ئەلبێرت ئەنشتاین ئەم بیردۆزەی لە ساڵی ١٩٠٥ بڵاوکردووەتەوە، بە ناونیشانی «داینامیکای کارەبایی تەنە جووڵاوەکان» (electrodynamics of moving bodies) نەگونجانی میکانیکای نیوتنی لەگەڵ ھاوکێشەکانی ماکسوێڵ لە بواری کارۆ موگناتیزی، و بەھەڵەخستنەوەی تیۆریی ئەسیر لەلاین ئەزموونەکەی مایکڵسۆن و مۆرلییەوە، بوون بەھۆی پێشکەوتنی ڕێژەییی تایبەت؛ و میکانیکا پشتڕاست دەکاتەوە بۆ مامەڵەکردنی لێل ڕێکەوتەکان، و ھەموو جووڵەکان لەخۆدەگرێت بە تایبەتی ئەو جووڵانەی کە نزیکن لە خێرایی ڕووناکییەوە، ناسراون بە (خێرایییە ڕێژەیییەکان) ئەمڕۆ ڕێژەییی تایبەت ڕێبازێکی وردە بۆ جووڵە لەھەر خێرایییەکابێت وەک ئەو خێراییانەی زۆر نزیکن لە خێرایی ڕووناکی، لە کاتێکا کە باسی ھێزی کێشکردن لە تیۆرەکا بێ ودەیە، بەڵام میکانیکای نیوتنی تەنھا لە خێرایییە کەمەکان ئەکۆڵێتەوە وەک خێرایی ئۆتۆمبێل و پاسکیل و شەمەندەفەر … ھتد. ڕێژەییی تایبەت کۆمەڵێ چەمک لە خۆئەگرێت کە بە وردی لێیئەکۆڵێتەوە: کورتبوونەوەی درێژی، کشانی کات، ھاوکاتبوونی ڕێژەیی، ھاوتابوونی بارستە_ وزە و بارستایی ڕێژەیی.
کورتبوونەوەی درێژی
ئەگەر تەنێک درێژییەکەی Lo بوو خێرایییەکەشی v بوو ئەو تەنە لەسەر زەوی ببینین درێژییەکەی کورتدەبێتەوو بۆ L
Lo درێژی تەنەکەیە لە باری وەستاندا. v خێرایییەکی ڕێژەیییە لە نێوان تەنەکەو سەرنجدەرەکە. L درێژی تەنەکەیە لە ڕوانگەی سەرنجدەرەکەوە.
بەراورد بە سەنجدەرێک و تەنێک: ئەگەر تەنێک بە خێرایییەک نزیکی خێرای ڕووناکی تێپەڕببێت بەلای سەنجدەرێکدا، ئەو تەنە دڕێژییەکەی کورتدەبێتەوە لە ڕوانگەی سەرنجدەرەکەوە.
ھاوتابوونی بارستە_وزە
دەتوانین بارستای ئەژماربکەین بە وزەو بە پێچەوانەشەوە، ئەوە دەگەیەنێت کە بارستای و وزە ھیچ جیاوازییەکیان نییە بارستای جارانی خێرای ڕووناکی بکە بڕی وزە دەردەچێت. (E=mc)
ھاوکاتبوونی ڕێژەیی
لە ڕێژەییی تایبەتدا ھاوکاتبوونی ڕێژەیی ئەدوێ لە نەگۆڕی خێرای ڕووناکی، بۆ ھاوکاتبوونی ڕێژەی دوو ڕووداو. واتە دوو ڕووداوی ھاوکاتبوو بەراورد بە چوارچێوەیەکی شوێنی جووڵاو.
نموونە:
وێنابکە کە دوو شوێنی چوارچێوەیمان ھەیە یەکێکیان جووڵاوە ئەوی دیکەیان نەجوڵاوە، جووڵاوەکە سەرنجدەرێکی تێدایە کە لەناو شەمەندەفەرێکدایە سەرنجدەری نەجوڵاوەکەش لەسەر پلاتفۆرمێک وەستاوە، شەمەندەفەرەکە تێپەڕ دەبێت بە لای نەجوڵاوەکە لەو ساتەدا دوو تیشک بەیەک کاتو خێرایو ماوە دەدەن لە شەمەندەفەرەکە تیشکێکیان لە پێشەوە دەدات ئەوەکەی کە لە دواوە دەدات، ئەوەی سەر پلاتفۆرمەکە لە یەک کاتدا ھەردوو ڕووداوەکە دەبینێت ئەوەی ناو شەمەندفەرەکە ئەوەی پێشەوە زووتر دەبینێت، لەبەرئەوەی شەمەندەفەرەکە بەرەو پێشەوە دەڕوات. ئەوەی سەر پلاتفۆرمەکە وا دەڕوانێت کە ئەوەی ناو شەمەندەفەرەکە ئەوەی پێشەوە زووتر دەبینێت، ئەوەی شەمەندەفەرەکە وادەڕوانێت ئەوەی سەر سەکۆکە تیشکەکەی پێشەوە زووتر دەبینێت، ئەنشتاین دەڵێت: پێشنیاری ھەردووکیان ڕاستە، دوو تیشک بدەن لە شەمەندفەرێک بەوشێوەیە ھاوکاتبوونی ڕێژەیی پێدەوترێت.
بڕیارنامەی ٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی دووەمی 1952دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ چەکەکان: ڕێکخستن و کەمکردنەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 571‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٢
ڤاکیووم
وێنۆک|پۆمپیک بۆ پیشاندانی ڤاکیووم
ڤاکیووم یان هڵۆڵه شوێن یان فەزایەکە کە لە هەر ماددەیەک خاڵییە و هیچی تێدا نییە.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گازەکان پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
سەنیە حەبووب
سەنیە حەبووب (لەدایکبووی ١٩٠١ تا ئەیلوولی ١٩٨٣) یەکەم پزیشکی لوبنایییە؛ و یەکەم ژنە لوبنانییە کە لە دەرەوەی وڵات پزیشکی بخوینێت، و یەکەم عەرەب بوو کە لە کۆلێژی پزیشکی ژنانی پێنسلڤانیا دەربچێت، لە ١٩٣١ بڕوانامەی بەدەست ھێنا و دواتر لەگەڵ خاچی سووری لوبنانی دەستی بەکارکردن کرد.
خێزانی حەبووب
سانیا حەبووب ھاوسەرگیری لەگەڵ محەممەد ئەلنەقەش کردووە کە ڕۆژنامەنووس بووە. دوو کچیان ھەبووە. لە ساڵی ١٩٨٣ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. لە بەشی ڕاملێت ئەلبەیدە لە بەیروت شەقامێکی سانیا حەبووب ھەیە، کە لە یادی ئەودا ناوی لێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:خەڵکی بەیرووت پۆل:مردووانی ١٩٨٣ پۆل:موسڵمانانی لوبنانی
پیرسەفا
پیرسەفا گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی پیرسەفا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥٢ کەس لە ٧٦ بنەماڵەدا بووە.
کیل
کیل پایتەخت و بەناوبانگترین شارە لە ویلایەتی شلێسڤیگ-ھۆلشتاین، لە باکووری ئەڵمانیا. ڕێژەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٤٠،٨٣٢ کەس بووە لەساڵی ٢٠١٤. کەوتۆتە باکووری ھامبورگ بەنزیکەیی ٩٠ کیلۆمەتر
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئاڵمانیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٢٣٣ پۆل:کیل پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئاڵمانیا پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٣یەم پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئەڵمانیا پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک
خورماڵ
خورماڵ شارۆچکەیەکی باشووری کوردستانە کە لە پارێزگای ھەڵەبجە دایە و لە(٧٠) کیلۆمەتریی ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانی دایە. خورماڵ ناوەندی ناحیەی خورماڵە و لە دەشتی شارەزوور و نزیک بە ناوچەی ھەورامان دایە.
ناحیەی خوڕماڵ یەکێکە لە ناحیەکانی پارێزگای ھەڵەبجە لە عێراق. ناوەندەکەی ناحیەی خورماڵە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناحیەیە ١٨٬٦٢٨ کەس بووە.