cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باشووری کوردستان
دوای کشانەوەی ئەمریکا
لە مانگی شوباتی ٢٠١٦، سەرۆک مەسعوود بارزانی جارێکی دیکە ڕایگەیاند کە "ئێستا کاتی پێگەیشتووە بۆ ئەوەی خەڵکی کوردستان لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە بڕیار لە داھاتووی خۆیان بدەن"، پشتیوانی لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کرد و بە ئاماژەدان بە ڕیفراندۆمی ھاوشێوە لە سکۆتلاند، کەتەلۆنیا و کێبێک. ڕۆژی ٢٣ی ئادار، بارزانی بە فەرمی ڕایگەیاند کە کوردستانی عێراق ماوەیەک "پێش مانگی ئۆکتۆبەر"ی ئەو ساڵە ڕیفراندۆم ئەنجام دەدات. ڕۆژی ٢ی نیسانی ٢٠١٧، ھەردوو حزبی حوکمڕان بەیاننامەیەکی ھاوبەشیان بڵاوکردەوە و ڕایانگەیاند لیژنەیەکی ھاوبەش پێکدەھێنن بۆ ئامادەکاری بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم کە لە ٢٥ی ئەیلولدا بەڕێوەدەچێت.
ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) لە ٢٥ی ئەیلولی ڕابردوو ئەنجامدرا و ٩٢٫٧٣٪ دەنگیان بە سەربەخۆیی دا. ئەمەش بووە ھۆی دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی کە تێیدا حکومەتی عێراق کۆنترۆڵی کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری کردەوە و حکومەتی ھەرێمیشی ناچارکرد ڕیفراندۆم ھەڵبوەشێنێتەوە. زانایان باسیان لەوە کردووە کە وەرگرتنەوەی کەرکووک کە قەڵایەکی یەکێتییە و لەدەستدانی خاکی دیکە بۆ عێراق، لە ڕاستیدا دەسەڵاتی بنەماڵەی بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستانی چەسپاندووە کە لە دەسەڵاتدا ماونەتەوە.
چاند
چاندی کوردی کۆمەڵێک سیفەتی کولتووری جیاوازە کە مرۆڤی کورد پراکتیزەی دەکات. چاندی کوردی میراتێکە لە گەلە کۆنە جۆراوجۆرەکان کە کوردی مۆدێرن و کۆمەڵگاکەیان لە قاڵب داوە، بەڵام بە پلەی یەکەم ئێرانی. لە نێو دراوسێکانیاندا، چاندی کوردی نزیکترینە لە کولتوری فارسەوە. بۆ نمونە جەژنی نەورۆز وەک ڕۆژی سەری ساڵ دەگێڕن کە لە ٢١ی ئازاردا یادی دەکەنەوە. یەکەم ڕۆژی مانگی خاکەلێوە بە ساڵنامەی کوردی و یەکەم ڕۆژی بەھار.
کارگێڕی
مێژووی یەکە کارگێڕییەکانی کوردستان لە سەرەتادا لەژێر ھەژموونی ھۆزەکاندا بووە، لە ھەندێک شوێندا سەر بە شارەکان بووە، کاریگەری ھۆزەکان تا کۆتای سەدەی نۆزدە درێژەی کێشا.
لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)
لەم ماوەیەدا یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانی بریتی بوو لە(ئەیالەت، لیوا، قەزا، گوند) پێکھاتبوو، خاکی باشووری کوردستانی ئێستا لە ناو (ئەیالەتی بەغدا و ئەیالەتی وان و ئەیالەتی کوردستان)دا بوو، باشووری کوردستان لە (٧)لیوا و (٦٢)قەزا پێکھاتبوو.
لە نێوان ساڵانی(١٨٦٦-١٨٦٨)
لەم ماوەیەدا گۆڕانکاری بەسەر یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانیدا ھات سیستەمی زۆرینەی ئەیالەتی گۆڕی بۆ ویلایەت و زۆرینەی ئەیالەتەکانی لە ویلایەتێکدا کۆکردەوە، ئەیالەتی بەغدای ھەر مایەوە، لەم ماوەیەدا تەواوی خاکی باشووری کوردستان کەوتە ناو ئەیالەتی بەغدا و (٦)لیواوە.
لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە:
لەم ماوەیەدا زۆرینەی خاکی باشووری کوردستان سەر بە ویلایەتی بەغدا بوو، کە لە (٦) لیوادا کۆکرابووەوە.
لە نێوان ساڵانی(١٨٧٤-١٨٧٩)
لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. ھەر لەم قۆناغەدا ناوی لیوا گۆڕدرا بە سنجاغ(سنجاق). خاکی باشووری کوردستان لەم ماوەیەدا سەر بە ویلایەتی بەغدا و ویلایەتی حەلەب بوو.
لە نێوان ساڵانی(١٩١٢-١٩١٨)
لەم ماوەیەدا خاکی باشووری کوردستان سەر بە ویلایەتی مووسڵ و ویلایەتی بەغدا بوو، لە (٢٠) قەزا و (٤٩) ناحیە پێکھاتبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:چوارپارچەی کوردستان پۆل:جوگرافیای عێراق پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:باشووری کوردستان پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان پۆل:شام پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
٨١٣ (ژمارە)
٨١٣ (هەشت سەد و سێزدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨١٢ و ٨١٤.
ڕۆژ
وێنۆک|زەوی لە کاتی ڕۆژدا
ڕۆژ ماوەیەکی کاتیی دیاریکراوە. لە ٢٤ سەعات پێکدێت، کە شەو و ڕۆژ یاخود شەو و ڕۆژی ڕووناک دەگرێتە خۆی کە بە ھۆی سوڕانەوەی زەوی بە دەوری خۆیدا پەیدا دەبن.
ڕۆژی تەواو بە مانای ئەوەیە (خۆر) لە دەرەوە بێت و زەوی ڕووناک بکاتەوە. ڕۆژ بە مانای کاتیش دێ. بە مانای ھەڵاتنی ڕۆژ تا ئاوا بوونی خۆر دێ. ڕۆژ لە کاتی ئێستا بە مانای ھەبوون دێ. ئێمەی مرۆڤ بە چەند جۆر دەزانین ڕۆژە و ئەو کاتەی تێیداین دەزانین ڕۆژە. ئەوانیش:
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
ڕۆژ
مارک-ئێدوار ناب
مارک-ئێدوار ناب نووسەر، وێنەکێش و مۆسیقاری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
گێرد مۆلەر
گێرھارد گێرد مۆلەر (؛ لەدایکبووی ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٤٥ – مردووی ١٥ی ئابی ٢٠٢١) لە شاری نۆردللیگن لە ساڵی ١٩٤٥ ئەڵمانیا لەدایکبوو. یەکێک لە ھێرشبەرە ناسراوەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا بوو. ناوبانگی مۆلەر تەنیا لەبەر تۆمارکردنی گۆڵەکانی نەبوو بەڵکو ئەو بلیمەتە باڵاکورتە سەرەڕای قەڵافەتێکی بەھێز ھێندێک تایبەتمەندی ھەبوو ڕای پسپۆرانی بۆلای خۆی ڕادەکێشا گۆڵەکانی زۆرجوان و سەرنجڕاکێش و تایبەتی بوون لە ھەموو حاڵەتێک و شێوازێک گۆڵی تۆماردەکرد. مۆلەر لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١ لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. ئەو لە دوایین ساڵەکانی تەمەنی تووشی نەخۆشی زەھایمەر بووبوو.
ژیانی وەرزشی
نابراو لەھێلی ھێرشبەری یانەی بایرن میونخ یاری دەکرد و لە ساڵی ١٩٦٦تا ١٩٧٤ یاری بۆھەڵبژاردەی ئەڵمانیا کرد لەگەڵ ئەستێرەکانی دیکەی ئەڵمانیا مۆلەر لەجیھانی تۆپی پێ چەندین ڕیکۆردی بەجێھێشتووە کەگەیشتین بەوریکۆردانە بۆ ھیچ یاریزانێک ئاسان نییە ئەو یاریزانە بۆیەکەمجار لەتەمەنی ٢١ ساڵییەوە بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بانگێشتکرا و بۆماوەی ٨ساڵ یاری بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا کرد لەو ماوەیەدا ٦٢ یاریی ئەنجامداو ٦٧ گۆڵی تۆمارکرد.
لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا
مۆلەر لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەشداری مۆندیالی ١٩٧٠ کرد و توانی ١٠گۆڵ تۆماربکات و لەمۆندیالی ١٩٧٤بەشداریکرد توانی لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوا نازناوی مۆندیال بەدەست بھێنێت و لەو مۆندیالەشدا ٤گۆڵی تۆمارکرد تاساڵی ٢٠٠٦ ڕیکۆردی گۆڵکاری مێژوویی مۆندیال بەناوی ئەوبوو بەڵام لەمۆندیالی ٢٠٠٦ یاریزان ڕۆناڵدۆی بەرازیلی ٣گۆڵی تۆمارکردبەمەش ژمارەی گۆڵەکانی لەمۆندیال گەیاندە ١٥ گۆڵ بەڵام لەمۆندیاڵی٢٠١٤ یاریزان میرۆسڵاڤ کڵۆزە تونی دووگۆڵ تۆماربکات و ژمارەی گۆڵەکانی لەمۆندیال گەیاندە ١٦گۆڵ بەمەش بووەگۆڵکاری مێژوویی مۆندیال.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:مردووانی ٢٠٢١ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٧٢
دابەشکراوەی لینوکس
وێنۆک|لۆگۆی فێدۆرا وەک نموونەیەک دابەشکراوەیێکی لینوکس یا دابەشکراوەی گنو/لینوکس کە زۆر جار بە دابەشکراوە دەخوێنرێتەوە، سیستەمێکی کارگێڕییە لە سەر بنەمای ناوکی لینوکس(Linux kernel)، یان سیستەمی بەرێوەبردنی بوخچە (package management system) دروست کراون. بەکارھێنەران، لینوکس زۆرتر بە شێوازی داگرتنی ئەو شتانەی دڵخوازیانن بۆخۆیان دروست ئەکەن. ھەربۆیە بۆ بەشێکی زۆر لە سیستەمی کارپێکردنەکان دابەشکراوەیەکی لینوکس دادەبەزێ بۆ نمونە کۆمپیوتری کەسیی (وەک لینوکس مینت)یان کەڵەکۆمپیوترەکان بەڵام ڕاژەکارەکان کە بۆ بەڕێوەبردنی تۆڕ کەڵکیان لێدەگرن نمونەی دابەشکراوی وەک Rocks Cluster Distribution بەکار ئەھێنن.
مێژوو
alt=هێڵکاری گەشەسەندنی دابەشکراوەکانی لینوکس.|وێنۆک|هێڵکاری گەشەسەندنی دابەشکراوەکانی لینوکس.
لە ساڵی ١٩٩١دا لینوس تورڤالدس پەرەپێدەری ناوکی لینوکس، یەکەمین وشانی بە ژمارە ٠٫٠١ وشاند. لینوکس لەسەرەتاوە بە شێوازی سەرچاوەکۆد بوو. پاش ماوەیێک دەتوانرا لە جووتێک فلۆپی دیسک بە شێوازی ئیمەیج پاشکەوتان بکردبایێ. دانەیێکی بۆ ناوکی لینوکس و پەڕگەکانی بووت، دانەکەی دیکە بۆ کۆی نەرمەکالاکان گنو بۆ وەگڕخستنی سیستەم. بۆ ئەوەکە قۆناغەکانی دامەزراندن فرە دژوار بوو زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بۆ دامەزراندنی سادەیی خولقێنران. دابەسکراوە سەرەتاییەکان لینوکس ئەمانە بوون: دوو دابەشکراوە کە تا ئێستاش ماوەن لەساڵێ ١٩٩٣ وشێندران. دابەشکراوەی SLS کە پشتیوانی لاواز بوو. بەڵام لە پووشەپەڕی ساڵی ١٩٩٣ دابەشکراوەیێکی دیکە بەناوی سڵەکوێر(Slackware) لە سەر بنەمای SLS لە لایەن پەتریک وۆڵکێردینگ (Patrick Volkerding)وشێندرا. ھەروا لە مانگی دووانزەی ساڵی ١٩٩٣،ئیان مورداکبە زیزبوونی لە پڕۆژەیSLS، دێبیانی خولقاند کە بە شێوازی خۆڕایی بڵاوی کردەوە. تا ئێستا لینوکس، لە بازاری ڕاژە زۆرتر خۆی جێگیر کردووە تا ڕوومێزی. بۆ وێنە لە ٥٠٪ی ڕاژەکانی جیھان بوونی ھەیە ئەمەش لە کاتێکدایە لە بازاری ڕوومێزی بەشی بە ٣٫٧٪ دەگەیێ.
پێکھێنەرەکان
دابەشکراوەیێکی لینوکس بریتییە لە: ناوک واتە لینوکس کێرنەڵ، بوخچە یان کتێبخانە و چەند نەرمەکاڵای بەسوود لە پڕۆژەی گنو، دۆکیۆمێنتەکان، بەڕێوەبەری پەنجەرەکان و ژینگەی دێسکتۆپ یان ڕومێزیێک. زۆربەی ئەم نەرمەکاڵانە بریتین لە نەرمەکالای سەرچاوەکراوە و ئازاد کە بە شێوازی باینێری وەرگێڕدراون و لە سەرچاوەی کۆدەکان سوودی لێدەگرن. ئەو دابەشکراوانە کە تایبەت دەبنەوە ئەکرێ ھەیە چەند نەرمەکالایان تێدا بێ کە لە سەرچاوەی کۆدەکان بوونیان نەبێ. وەک باینرێری بڵۆب، پێویست بۆ درایڤی ئامێرەکان و ھتد. دابەشکراوەیێکی لینوکس دەتوانێت بە شێوازێکی تایبەت لە کۆی تایبەت لە نەرمەکالاکان (وەک نەرمەکالاکان گنو و کتێبخانەکان) لەگەڵ ناوکی لینوکس گرێ درابێت. ئەمەس بۆ ئەوەیە کە پێداویستی و نیازی بەکارھێنەرانی دابین بکا. نەرمەکالاکان زۆر کات لەگەڵ دابەشکراوەکان ھاوئاھەنگ دەبن ئینجا لە لایەن گەشەپێدەران و پشتیوانانی دابەشکراوە بە شێوازی بوخچەیێکی نەرمەکالا (software packages)دەبەسرێنەوە. ئینجا بوخچەی نەرمەکالاکان لە نێو کانگاکان (repositories) واتە لە سەرتاسەری جیھان لەبەردەستن بۆ داگرتن.
بەڕێوەبەری بوخچەکان
سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکەتەکان، بە کۆی ئامرازەکان و شێوازەکانی پەڕگە کە بە یەکەوە بۆ دامەزراندن، بەڕۆژکردنەوە و سڕینەوەی نەرمەکالاکان لە لینوکس دەوترێت. دوو سیستەمی بەرچاوکراوی بەرێوەبردنی پاکەتەکان بریتین لە دێبیان(Debian) و رێدھەت(Red Hat). فێدۆرا(Fedora)، رێدھەت(Red Hat) و سێنت ئۆ ئێس(CentOS) بەگشتی سود لەسیستەمی rpm دەگرن (پەڕگەکانی rpm.)، لە کاتێک دا دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) سود لە سیستەمی dpkg دەگرن (پەڕگەکان deb.). جێنتوو(Gentoo) سوو لە سیستەمێک دەگرێت بە ناوی Portage وە ئاچ یان ئارک(Arch) سود لە tarballs دەگرێت (پەڕگەکانی tar.). تەنھا جیاوازی ئەم سیستەمانە ئەوەیە کە چۆن پەڕگەکان دادەمەزرێنن و ھەڵیدەگرن. ئیمکانی ھەیە پێتان خۆش بێت کە بزانن چی لە نێو پەڕگەکانی rpm، .deb. یا tar. ھەیە. شایەت سەرسام بن کاتێک بزانن تەنھا پەڕگەیێکی ئارشێڤی کۆنە وەک  Zip. ی تێدایە، ئەوەش بریتییە لە کۆدی نەرمەکالا و  فەرمانەکانی دامەزراندن و  ڕیزکردنی پەڕگەکان (کە چ پەڕگەو نەرمەکالایێکی دیکەی پێویستە بۆ دامەزراندن)، ئەو شوینە کە پەڕگەی پەیکەرسازییەکەی دەبێ بوونی ھەبێ، کوێیە. ئەو نەرمەکالا کە دەبێ تەواو ئەم فەرمانانە بخوێنێت و جێبەجێی بکات پێ دەڵێن بەڕێوەبەری پاکەت(package manager). دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) و... ھتد. دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) و  دابەسکراوەکانی دیکە کە لەسەر دێبیان لەدایک بوون سوود لە  پەڕگەکانی deb. و  dpkg واتە سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکەتی دێبیان دەگرن. لێرە دوو ڕێگا بۆ دامەزراندنی نەرمەکالا لە سەر سیستەم ھەیە.
جۆرەکانی دابەشکراوەکانی لینوکس
دابەشکراوەیێکی لینوکس دەتوانێت لە یەکێکی لە پۆلەکانی خوارەوە جێگیر بکرێت:
جیاوازی دابەشکراوەکانی لینوکس بۆ بواری تەکنیکی، ڕێکخراوەکان وە فەلسەفەی ڕەوشتی خولقێنەران و بەکارھێنەرانیان دەگەڕێتەوە. بە یارمەتی مۆڵەتدان یان ڕێپێدانی نەرمەکالای ئازاد ھەر بەکارھێنەرێک دەتوانێت بە زانست لە بواری لینوکس و پەیکەرسازی نەرمەکالا، بە دەستکاریکردن و گۆڕانی دابەشکراوەکان، دابەشکراوەی تایبەت بە خۆی درووست بەکات.
دابەشکراوە بەرچاوکراوەکانی لینوکس
ماڵپەڕی دیسترۆواچ (DistroWatch) زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس پێرست دەکا، ھەر وا ریزیان دەکا لە بواری ترافیکی داگرتن. بونیاتی ویکیمیدیا پشکنینی سەردانکەرەکانی ماڵپەرەکان WMF تا ساڵی ٢٠١٥ نیشانی دا، کە داخوازترین سیستەمی کارپێکردنەکان بەتایبەت دابەشکراوەکانی لینوکس بە ئامار. زۆربەی ئەم دابەشکراوانە لە خوارەوە نووسراون:
دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس
دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس زۆرتر بۆ کۆمپیوترە کۆنەکان و ئەو ئیشانە خولقێنراوەن کە پێویستیان بە سووک بوونە، ھۆکاریش دەگەڕێتەوە بۆ ڕەقکالای لاواز. فەلسەفەکەی ئەوەیە کە لەبواری ئابووری بەکارھێنەر نەخاتە ژێر گوشاری ئابووری. کۆی دابەسکراوە سووکەلەکان لینوکس لێرە دەتوانن ببینین.
دامەزراندن بە شیوازی زیندوو(CD/USB)
دابەشکراوەیێکی زیندووی لینوکس، دابەشکراوەیێکی لینوکسە کە توانایی بووتی ھەیە لەسەر  دیسکێک یان فلاشێک بە جیاتی بووتکردن و دامەزراندن لە سەر پەپکە یان ھاردێک. ھەروا توانایی جێبەجێکردن و گواستنەوەی دابەشکراوە زیندووەکان (ئەو دابەشکراوانە کە بێ ئەوە دایمەزرێنی سوودی لێدەبینیت) ڕێگە دەدا کە سیستەمی کارپێکردن پیشان بدرێ، قەرزکردن لە سەر کۆمپیوتری کەسیی، کرداری ڕزگاری کۆمپیوتر کە لە ژێر مەترسی سڕینەوەی زانیاریەکانە. کاتێک کە دابەشکراوەیێکی لینوکس لە سەر سی دی یان فلاش بووت دەبێ واتە تەنھا دەخوێنرێتەوە. زانیاری بەکارھێنەر دەبێ لە نێو پۆلەکان بپارێزێ، بس ناتوانێت لەسەر ھارد پاشکەوت بێتەوە تەنھا لەسەر فلاش یان دی ڤی دی پاسکەوت دەبێتەوە. زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس بێجگە لە فۆرمی دامەزراندنی خۆیان فۆرمێک یان بەسیکی "زیندوو"یان ھەیە کە بۆ تۆر یان تاقیکردنەوەی گواستنەوە سوودی ھەیە. ئەم دابەشکراوانە بریتین لە سوسە، ئوبونتو، مینت، فێدۆرا،MEPIS. زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس وەک Knoppix،Puppy Linux،Devil-Linux، SuperGamer، SliTaz تەنھا بە شێوازی زیندوو دیزاین کراوەن. زۆر یەک لە دابەشکراوەکان تەنھا لە سەر فلۆپیێک دامەزراوەن بە شێوازی زیندوو بی ئەوە کە گۆڕانکاریێکیان لێبدرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:لینوکس
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٥٩٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گاگائوزەکان
گاگائوزەکان (بە زمانی گاگائوز: Gagauzlar) گەلێکی تورکن کە لە باشووری مۆلدۆڤا، و باشووری ڕۆژاوای ئوکراینا، و کەمی لە تورکیا دەژین. گاگاوز مەسیحی ئۆرتۆدۆکسن.
شوێن
خەڵکی گاگاوز لە مۆلدۆڤا و ئۆکرانیا دەژین، ھەروەھا لە کازاخستان، قرغیزستان، ئۆزبەکستان، بولگاریا، یۆنان، ڕۆمانیا، تورکمانستان، تورکیا و ھەندێکیشیان لە ڕووسیادان.
زمانی
زمانی گاگاوز سەر بە لقی ئۆغوزی زمانە تورکییەکانە کە زمانەکانی ئازەری و تورکی و تورکمانی دەگرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی بولگاریا
ئێڵ ڤی ئێم لینوکس
لە سیستمی کارگێڕی لینوکس دا، Logical Volume Manager (بەڕێوەبەری قەبارەی خەیاڵی) بریتییە لە ڕێکخەرێکی ئامێر کە ئاسانکاری دەکات بۆ بەڕێوەبردنی قەبارە (دیسک) لە دەنکۆڵەی لینوکس دا. زۆربەی دابەشکراوە مۆدێرنەکانی لینوکس ئاگاداری LVMن تا ئەو ئاستەی کە پەڕگە سیستمی ڕەگ (root) خۆشی لەسەر قەبارەیەکی خەیاڵی دابنرێن.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆگەی کۆمپیوتەر
٥٩٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دێنیس ڕۆبێرت
دونی رۆبێر ڕۆژنامەوان و نووسەرێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
خۆشناوەتی
خۆشناوەتی (وڵاتی خۆشناوەتی) ناوچەیەکی شاخاوی بەرفراوانی باشووری کوردستانە، سنووری ناوچەکە ھەموو شارۆچکەی شەقڵاوە و ھەروەھا گوندەکانی شارۆچکەکانی ڕانیە و ڕەواندز و سۆران دەگرێتەوە، بەروبوومە کشتوکاڵییەکانی ئەم ناوچەیە بەناوبانگن بەتایبەتی ھەنار وھەنجیر و ترێی ڕەشمیری و تووتن.
سەبارەت بەناوی ھۆزی خۆشناو
وشەی خۆشناو دەکرێت لەچەند شتێک پێکھاتبێت لەوانە دەوترێت لەدوو وشەی (خۆش) و (ناو) پێکھاتووە واتا ناوی خۆش، بەڵام ڕایەکی تر ھەیە کە دەوترێت وشەکە لە (خۆش) و (ناوە) ھاتووە واتا ناوچەیەکی خۆش کە ئەوەش بەھۆی دڵرفێنی شوێنی جوگرافی ناوچەی خۆشناوەتییە کە لەچەندین شاخ و دۆڵ و دەشت و ڕووبارو کانیاوی جوان پێکدێت.
مێژووی خۆشناوەتی
ھۆزی خۆشناو یەکێکە لەھۆزە گەورەو ناودارەکانی کوردو باشووری کوردستان و پارێزگای ھەولێر خاوەنی گەورەترین ڕووبەرەرە لە ناوچەکە، بەپێی سەرچاوەکان مێژووەکەیان بۆ چەندین سەدە لەمەوبەر دەگەڕێتەوە کە بەپێی ھەندێک بۆچوون مێژووەکەیان بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ دەگەڕێتەوە، بەپێی بۆچوونی تریش مێژووەکەیان بۆ ٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، بەڵام بۆچوونی تر ھەیە کە دەڵێت میژووەکەیان بۆ نزیکەی سێ سەدە لەمەوبەر دەگەڕێتەوە کە ئەویش دوای ڕووخانی میرنشینی ئەردەڵان بووە کە ئەو ھۆزە لەباشووری کوردستان جێگیر بوونەو پێگەیان بەھێز بووە.
بەھۆی ڕووبەری فراوان و زۆری بەرھەمی ناوەخۆ و گرنگی ناوچەکە لەکۆنەوە خەڵکی ناوچەکانی دەوروبەری کە سەردانی خۆشناوەتیان کردوە نازناوی وڵاتی خۆشناوەتی یان پێبەخشیوە.
دروستبوونی ھۆزی خۆشناو
دەربارەی دروستبوونی ھۆزی خۆشناو، بۆچوونێک ھەیە کە دەوترێت ئەو ھۆزە چەند سەدەیەک لەمەوبەر لەگەڵ ڕووخانی میرنشینی ئەردەڵان لەشاری سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەسەردەستی دەوڵەتی سەفەویەکان کە تووشی شەڕ دەبن لەگەڵیان، بۆیە میری ئەو میرنشینە کە (ئەمبێزخان) دەبێت بەرەو ناوچەکانی باشووری کوردستان دێت و لەناوچەی خۆشناوەتی و لەگوندی (ھەرمک) دەگیرسێت و سێ کوری ھەبووە ئەوانیش (میر مەحمەل) و (پشتگەری) و (میر یوسف) ن، لەدوایدا ئەمبێزخان لەسەر کێشەی ئاودێری (میر شەرک) ی سەرداری ناوچەکە دەکوژێت و دەچێتە سەر خانووی ئاغاو دەڵێت (سەردەمی میر شەرک کۆتایی ھات و ئێستا سەردەمی ئەمبێزخانی ئەردەڵانییە) دواتر دەبێتە حوکمرانی ناوچەی خۆشناوەتی، بەڵام باس لەوەش دەکرێت کە دروستبوونیان وەکو ھۆز بۆ پێش ئەو مێژووەش دەگەڕێتەوە.
ناوەکەیان لەخۆشی ناوچەکە ھاتووە
سەبارەت بەناوی ھۆزی خۆشناو، محەممەد جەمال توتمەیی شارەزا لەمێژووی ھۆزی خۆشناو دەڵێت: وشەی خۆشناو دەکرێت لەچەند شتێک پێکھاتبێت لەوانە دەوترێت لەدوو وشەی (خۆش) و (ناو) پێکھاتووە واتا ناوی خۆش، بەڵام سەدرەدین عومەر خۆشناو نووسەرو چیرۆکنووس دەڵێت: ڕایەکی تر ھەیە کە دەوترێت وشەکە لە (خۆش) و (ناوە) ھاتووە واتا ناوچەیەکی خۆش کە ئەوەش بەھۆی دڵرفێنی شوێنی جوگرافی ناوچەی خۆشناوەتییە کە لەچەندین شاخ و دۆڵ و دەشت و ڕووبارو کانیاوی جوان پێکدێت.
ئەرتوغرول کورکچو
ئەرتوغرول کورکچو (بە تورکی: Ertuğrul Kürkçü) (لەدایکبووی ٥ی ئایاری ١٩٤٨) سیاسەتمەدارێکی تورکیا و چالاکێکی ئایدۆلۆژیای سۆسیالیسمە لەم وڵاتە. کورکچو و سەباحەت تونجەل لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ تا ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھاوسەرۆکی پارتی دیموکراتی گەلان بوون و لە کۆنگەرەی ساڵی ٢٠١٤ وەک سەرۆکی پڕشانازی ئەم پارتە دەستنیشان کران.
خۆشناوەتی
دروستبوونی ھۆزی خۆشناو
لەچەندین پەرتووکدا باسیان کراوە
ئەرتوغرول کورکچو
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
خۆشناوەتی
دروستبوونی ھۆزی خۆشناو
لەچەندین پەرتوکی مێژووییدا باس لەھۆزی خۆشناوەتی کراوە، پەرتوکەکانی (عنوان المجد) ی ئیبراھیم فەصیح حەیدەری - ە ھەروەھا نووسەری عیراقی عەباس عەزاوی لەپەرتوکی (عشائر عراق) باسی خۆشناوەکانی کردووە ھەروەھا لەپەرتوکی (سیاحەتنامە) شدا باسیان کراوە، ھەروەک چەند پەرتوکێک لەلایەن نووسەرانی کورد دەربارەیان نووسراوە لەوانە پەرتوکی (خۆشناو و خۆشناوەتی) ی (سالار کەمال بەگی شەقڵاوە) و ھەروەھا (مامۆستا عەبدوسەلام نەبی) ش پەرتوکێکی لەبارەیانەوە نووسیوە.
ئاخاوتنی خۆشناوەکان
خۆشناوەکان بەھۆی دابەشبوونیان بەسەر ھەردوو پارێزگای ھەولێرو سلێمانی و لەپێشووتریشدا ھاتنیان لەڕۆژھەلاتی کوردستان شێوەی ئاخاوتنیان دابەش بووە بۆ سەر ھەردوو شێوەزاری ناوچەی سلێمانی و ھەولێر کە خۆشناوەکان لەئاخاوتندا بەزمانی کوردی زۆر دەوڵەمەندن.
خۆشناوەکان و سوپای ئیسلام
بەپێی پەرتوکی (مەسالک ئەبصار) ی (ئەبو فەزڵ عومەری) کە ھەشت سەدە لەمەوبەر ھاتووەتە کوردستان و دەڵێت لەناوچەی خۆشناوەتی ھۆزێک ھەبوونە بەناوی (حەسنانی) کە بەپێی بۆچوونی خۆشناوەکان (حەسنانییەکان) ھەر خۆشناوەکانی ئێستا بوونە، بەڵام ئەو ناوەیان بەدرێژایی مێژوو گۆڕاوەو دواتر بووەتە خۆشناو، بەڵام بەشێک لەئەندامانی ئەوە ھۆزە ئەو بۆچوونە بەناڕاست دەزانن.
چەندین گەریدە باسیان کردوون
لەمێژوودا ناوچەی خۆشناوەتی و ھۆزی خۆشناو لەلایەن چەندین گەریدەو ڕۆژھەڵات ناسەکاندا باس کراوە لەوانە (یاقوتی حەمەوی) لەپەرتوکی (موعجەم بولدان) کە باسی ناوچەی شەقڵاوە دەکات و بە (شەقڵ ئاباز) ناوی دەھێنێت، ھەروەھا (کڵۆدس جیمس ڕیچ) ی بەریتانی و (ئیبن ئەسیر) لەپەرتوکی (کامل فی تاریخ) و ھەروەھا (مارک سایکس) ی سیاسەتمەداری بەریتانی.
مەسیحی و جولەکەیان پاراستووە
لەچەندین پەرتوکدا نووسەرە بیانییەکان ئەندامانی ھۆزی خۆشناو بەکەسانی شەڕانگێز ناودەبەن، بەڵام بەوتەی خۆشناوەکان ھۆکاری ئەو تۆمەتە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خۆشناوەکان بەرگریان لە کوردبوونی خۆیان کردووەوە، بۆیە دوژمنانی کورد بەو شێوەیە تۆمەتباریان دەکەن، ئەگینا خۆشناوەکان کەسانی مرۆڤ دۆست و ئایین پەروەر بوونەو لەدێڕ زەمانەوە پەیڕەوانی ئایینی مەسیحی و جولەکەیان لەناوچەکەی خۆیان پاراستووە، بۆیە ئێستاش ژمارەیەکی زۆری مەسیحی لەناوچەکەیان نیشتەجێن.
بەرھەمەکانی خۆشناوەتی
ناوچەی خۆشناوەتی بەھۆی سەختی ھەڵکەوتەکەیەوە کە ناوچەیەکی شاخاویە زۆربەی بەرھەمە کشتوکاڵییەکەی بریتییە لەمیوەی وەکو ترێ و ھەنارو ھەرمێ و ھەنجیر، قەیسی و سێو جگە لەمەش ناوچەکە بەچاندنی بەرھەمی توتن بەناوبانگە کە زۆربەی بەرھەمی توتنی پارێزگای ھەولێر لەناوچەی خۆشناوەتی بووە کە ئەویش بەھۆی زۆری ئاو و ساردی شوێنەکەیە کە توتنی ئەو ناوچەیە لەجۆری باش و بۆندار بووە.
بەشدارییان لە شۆڕشەکاندا
ھۆزی خۆشناو لەمێژوودا بەشداریان لەزۆربەی شۆڕشەکانی میللەتی کورد کردووە لەوانە شۆڕشەکانی شێخ مەحموودی حەفیدو شۆڕشەکانی میرانی سۆران و شۆڕشی ئەیلوول و شۆرشی نوێی گەلەکەمان و دامەزراندنی کۆماری کوردستان لەمەھابادو چەندین شەھیدیان لەو پێناوەدا بەخشیوە لەوانە (مستەفا خۆشناو) و (مەحموود کاوانی) و (سلێمان بیرێژی) ھەروەک بەبەردەوامی ناوچەکەیان بووەتە چەخماخەی شۆڕشەکانی کوردو زۆربەی ڕووبەڕوبوونەوەکانی کورد لەدژی دوژمنانی لەناوچەی خۆشناوەتی بووە، بۆیە زۆربەی کارەساتی بەکۆمەڵ کوشتنی میللەتی کورد لەو ناوچەیە ڕوویداوە وەکو کیمیاباران کردنی گوندەکانی (بالیسان) و (شێخ وەسان) و (وەرێ) بوونە.
لەسەردەمی گرانی گەورەو قات و قڕی لەکاتی جەنگی جیھانی یەکەم، قات و قڕی تووشی ناوچەی خۆشناوەتیش دەبێت کە ئەوەش بەھۆی بەتاڵان بردنی ھەموو بەروبوومەکانی خەڵکەکە بوو لەلایەن سوپای تێکشکاوی عوسمانییەکان، بۆیە ھەرچی دانەوێلەیان ھەبووە لەژێر خاک و لەناو چاڵدا شاردویانەتەوە.
خۆشناوەکان و میرنشینی سۆران
ھۆزی خۆشناو لەکۆندا خاوەن میرنشینی خۆیان نەبوونە، بەڵام بەپێی سەرچاوەکانی مێژوو بڕبڕەی پشتی میرنشینی سۆران بووە، لەماوەیەکیشدا شارۆچکەی شەقڵاوەی ناوچەی خۆشناوەتی دەبێتە پایتەختی ئەو میرنشینە، بۆیە لەوکاتەدا شەقڵاوە پێشکەوتنێکی زۆری بەخۆیەوە دەبینێ و بەپێیی پەرتوکی (شەرەفنامە) ی مێژوونووسی کورد (شەرەفخانی بەدلیسی) ھۆکاری ناونانی شەقڵاوە لەناوی (میر شاقوڵی بەگ) ی یەک لەمیرانی سۆران ھاتووە، بەڵام بەپێی بۆچوونی مێژوونووسی کورد (مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی) ناوەکەی لە شەقڵ و دار ھاتووە کە ناوچەیەکە خاوەن دارستانێکی زۆرە.
قوتابخانە ئاینییەکان و زاناکان
لەمێژوودا ناوچەی خۆشناوەتی چەندین قوتابخانەی ئایینی گرنگی تێدا بووەو دەیان زانای گەورەی میللەتی کورد تێیدا خوێندوویانە لەوانە قوتابخانە ئایینییەکانی گوندەکانی ھەرتەل و بالیسان و خەتێ و بێراوە چەندین کەسیش لەوڵاتانی تر بۆ خوێندن ڕوویان تێکردووە، یەکێک لەپیاوە ئایینی و ناودارەکانی ھۆزی خۆشناو، (مەلا محەممەدی خەتێ) بووە کە بە (مەلای خەتێ) ناسراوە کە بەھۆی شارەزایییەکی زۆری لەشەریعەتی ئیسلام پاشای گەورەی ڕواندوز دەیکات بەموفتی میرنشینی سۆران، بەڵام بەوتەی (مەسعوود محەممەد) ی نووسەری گەورەی کورد، ستەمێکی گەورە لەمەلای خەتێ لەمێژوودا دەکرێت کە دەوترێت بەھۆی فتوای ئەو خەڵکی میرنشینەکە لەبەرامبەر سوپای عوسمانی شەڕ ناکەن و میرنشینەکە دەڕوخێت کە بەپێی بۆچوونی ئەوان ھۆکارەکە بۆ بەھێزی عوسمانییەکان و لاوازی سوپای میرنشینەکە دەگەڕێتەوەو مەلای خەتێش ئەو فتوایەی نەداوە.
٦٠١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خۆشناوەتی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناوچەکانی کوردستان پۆل:ناوچە بەفراوییەکانی ھەرێمی کوردستان
بڕیارنامەی ١٠٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧١٨ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مەغریب لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
شنۆ
شنۆ (بە فارسی: اشنویە، ئینگلیزی: Oshnavieh) شارێکە لە شارەکانی پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ھەرێمی موکریان. شنۆ ناوەندی شارستانی شنۆیە و لە ٧٣ کیلۆمیتری ناوەندی شاری ورمێوە دوورە.
ئەم شارە لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان(عێراق)، لە باشوورەوە لەگەڵ پیرانشار، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ نەغەدە، لە باکوورەوە لەگەڵ ورمێ ھاوسنوورە.
بەرزی شاری شنۆ ١٤٧٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و بەرزترین خاڵی لە باشووری ڕۆژھەڵات ٣٥٠٠ مەترە.
شاری شنۆ دەكەوێتە باشووری رۆژئاوای پارێزگای ئازەربایجانی رۆژئاوا و لە باشووری رۆژئاوای ئەو پارێزگایە بە شارێكی گرنگی پەیوەندی دادەنرێت، كە ناوەندی پارێزگا و شاری ورمێ بە شاری پیرانشار (بازاڕی سنووری تەمەرچین و مەرزی ترانزێتی حاجی عومەران) بە مەودای ۷۲ کیلۆمەتر گرێ دەدا.
مێژوو
ئەو ناوچەیەی کە شاری شنۆی تێیدا ھەڵکەوتووە، مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە. ئەو بەرھەمانەی لە گردی دینخا و شاخە گەورە و بچوکەکانەوە بەدەست ھاتوون، ڕازاندنەوە و گۆڕی بێشومار کە پەیوەندییان بە ھەزاران ساڵ پێش مەسیحەوە ھەیە، بەدەست ھاتوون. جوگرافیناسانی سەدەکانی سەرەتای ئیسلامی شنۆیان وەک شارێکی بچووک لە خاکێکی بەپیتدا ناساندووە.
شنۆ لەسەر ڕێڕەوی مێژوویی حەوزی ورمێ بۆ ڕەواندز بەسەر دەروازەی کێلەشین ھەڵکەوتووە. نەخشێکی ئورارتوو لە نزیکەی ٨٠٠ پێش زایین لە نزیک شارەکە بوونی ھەیە. دوای لەشکرکێشی مەغۆلەکان، شارەکە بۆ ساتێکی کورت بوو بە شوێنی دانیشتنی کەنیسەی نەستۆری.
جوگرافیناسانی سەدەی ناوەڕاست لە سەدەی دەیەمەوە نووسیویانە ئەم شارە قەبارەیەکی دادپەروەرانە، پەیوەست بە ورمێ، بەپیت و لەوەڕگەی باشی ھەبووە. کوردانی ھۆزی ھەزەبانی لە ھاویندا لەو ناوچەیە نیشتەجێ دەبوون و ئاژەڵەکانیان لەوەڕاند و بەرھەمەکانیان بۆ بەرھەمھێنان و قوماش لە شارەکە دەفرۆشت. ئەم شارە لە سەدەی دەیەمدا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ڕەوەندی و بەردەوام بوو لە گەشەکردن. ھەروەھا شارەکە زانا و نەریتخوازانی پەروەردە دەکرد. ئیبن ئەسیری جزری لە ساڵی ١٢٠٥/٦ نووسیویەتی کە نوسرەت الدین ئەبوبەکری ئەلدیگوزیدەکان شارەکەی ڕادەستی فەرمانڕەوای مەراغە(علائەددین قەرە سۆنقور) کردووە. لە ساڵی ١٢٢٦ شارەکە لە ژێر دەستی کوردانی ئیڤایەدا بوو تا لەلایەن جەلال ئەدین مینگبورنوەوە دەستی بەسەردا گیرا. لەسەردەمی ئیبن حقولدا کورد لەوێ نشینگەی ھەبووە و لە سەدەی چوارەمدا ئاژەڵ و ماڵات لەو شارەوە و شوێنەوارەکانی دەوروبەری ھەناردەی مووسڵ و بەلەد لە مێزۆپۆتامیا دەکرا، خاکەکەی بە بەپیتی و لەوەڕگەکانی بە زۆری ناسرابوو. یاقوت کە ئەو شارەی بینیوە باسی باخچە جوانەکانی دەکات. ساڵی ١٢٢٠/١ کاتێک یاقووت حەمەوی بە شارەکەدا تێپەڕی، شارەکە لە وێرانە بوو، بەڵام تا کاتی سەردانی حەمدوڵڵا موستەوفی ئاوەدانکرابووەوە. مستەوفی ئەو شارەی بە سوننە وەسف کرد، لە شاری گوندنشینی ١٢٠ گوندە و ساڵانە کۆی داھاتی بە بەھای ١٩ ھەزار و ٣٠٠ دینار بەرھەم دەھێنێت. لە ساڵی ١٨٤٠ لەلایەن گەشتیار فرایزەرەوە باسی ئەوە کرا کە شارەکە کوردانی زەرزا دانیشتووی تێدابووە، کە ڕەنگە بوونی ئەوان ھەر لە سەدەی ١٤دا لە شارەکەدا ھەبووبێت. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ژمارەی دانیشتووانەکەی زۆربەیان کورد بوون لەگەڵ دانیشتووانێکی کەمی ئاشوورییەکان کە لە سەردەمی (کوشتاری سەیفۆ)دا لەناوچوون.
لە ساڵی ١٩٠٩ یەکسان بوو بە ساڵی ١٢٨٧ی کۆچی، شنۆ لەلایەن عوسمانییەکانەوە داگیرکرا و خەڵکەکەش لەلایەن ئەوانەوە سەربڕدرا. بوونی عوسمانییەکان و ڕووسەکان لەم ناوچەیەدا زیانی مرۆیی و دارایی بە خەڵکی شنۆ گەیاند. دوای ڕووسەکان نۆرەی ئاشوورییەکان ھات کە ھەڵیانکوتایە سەر ئەو شارە، کە ھیچ ڕەحمێکیان بە ژن و منداڵان نەدەکرد. شەڕی نێوان ئاشوورییەکان و عوسمانییەکان بەدوایدا برسێتییەکی توند بەدوای خۆیدا ھێنا لە ئەنجامدا خەڵک لە ترس و برسێتی ڕوویان لە مووسڵ و کەرکووک کرد. دوابەدوای ئەم ڕووداوانە لە ١٣ ھەزار کەسی شنۆ لەو سەردەمەدا تەنیا چەند سەد کەس مانەوە.
وێنۆک|ڕاست|250px|تەرمی [[سمکۆ لە شاری شنۆ]] کە جەنگی جیھانی یەکەم کۆتایی ھات سمکۆ وەک سەرکردەیەکی سیاسی ناوی دەرکرد و لەپێناو دامەزراندنی ئیدارەیەکی کوردیدا ساڵی ١٩١٩ شۆڕشی بەرپاکرد و گەلێ ناوچەی گرنگی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، ساڵی ١٩٢١ لە ئەنجامی لەشکرکێشییەکی گەورەی ھێزەکانی حکوومەتی ئێراندا، سمکۆ ناچار بوو پاشەکشێ بکات و پەنا بەرێتە بە تورکیا. ساڵی ١٩٢٤ بە بڕیارێکی لێبوردن گەڕایەوە ئێران و ساڵی ١٩٢٦ جارێکی تر شۆڕشی بەرپاکردەوە. بەڵام ئەمجارەشیان شۆڕشەکەی تێکشکاو ماوەیەک لە تورکیادا بە دەستبەسەری مایەوە. پاش ئازادکردنی گەڕایەوە ئێران و ساڵی ١٩٣٠ بە پیلانێکی کاربەدەستانی ئێران لە شاری شنۆ کوژرا، بەمەش شۆڕشەکەی شکاک کۆتایی ھات کە یازدە ساڵ درێژەی کێشابوو.
جەنگی ئێران و عێراق
لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق، ڕژێمی بەعسی عێراق ھەندێک ناوچەی شنۆی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا بۆردومان کرد، لە ٢ی ئابی ١٩٨٨- بە بەکارھێنانی بۆمبی کیمیایی بەسەریاندا؛ و لە ئەنجامی ئەو ھێرشانەدا، نزیکەی ٢٧٠٠ کەس بریندار بوون.
جوگرافیا
شاری شنۆ بە تێکڕای بەرزی ٥٠٨٠ پێ یەکسانە بە ١٥٢٤ مەتر، درێژییەکەی ٤٥ پلە و ٦٠ خولەک و پانی ٣٧ پلە و ٢ خولەک و ٢٠ چرکەیە و جیاوازی کاتەکانی لەگەڵ تاران ٢٠ خولەک و ١٢ چرکەیە. لە باکوورەوە بە شارستانی ورمێ و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە شارستانی نەغەدە و لە باشوورەوە بە شارستانی پیرانشار و لە ڕۆژئاوا بە ھەرێمی کوردستان(عێراق) و باکووری کوردستان(تورکیا) بەستراوەتەوە.
مرۆڤناسی
ھەموو دانیشتووانی شنۆ وەک ناوچەکانی تری موکریان، کوردن و بە شێوەزاری سۆرانی بە زمانی کوردی قسە دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی شنۆ پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕۆبێرت دوڤۆڵ
ڕۆبێرت سێڵدن دوڤۆڵ (لەدایکبووی ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣١) ئەکتەر و دەرھێنەرێکی ئەمەریکییە. دوڤۆڵ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەری پێدرا بۆ ڕۆڵەکەی لە فیلمی Tender Mercies لە ساڵی ١٩٨٣. ھەروەھا خاوەنی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب و خەڵاتی فیلمی ئەکادیمیای بەریتانییە.
ژیانی سەرەتایی
دوڤۆڵ لە سان دیێگۆ، کالیفۆرنیا لەدایکبووە، دایکی ناوی میلدرد ڤیرجینیا ھارت و باوکی ناوی ویلیام ھاوارد دوڤۆڵ بووە. لە ساڵی ١٩٥٣دا، لە زانکۆی پرنیسیپا دەرچووە.
ژیانی پیشەگەری
دوڤۆڵ یەکەم ڕۆڵی لەساڵی ١٩٦٢ بوو لە فیلمی To Kill A Mocking Bird، دواتریش لە فیلمی کاپتن نیومانیشدا دەرکەوت لەساڵی ١٩٦٣.
یەکێک لە دیارترین دەرکەوتنەکانی دوڤۆڵ لە فیلمی سەرۆک خێزان بوو لەساڵی ١٩٧٢، کە دواتر بەھۆیەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکاریش پاڵێورا. جگە لەمانەش، بەشداری لە فیلمی Apocalypse Now کردووە و لەوێشدا پاڵێورا بۆ خەڵاتی ئۆسکار. دوڤۆڵ بە یەکێک لە ئەفسانەکانی ھۆڵیوود دادەنرێت و ھەمیشە بە ئەکتەرە ڕۆح سووکەکە ناسراوە.
ژیانی تایبەتی
لەڕووی سیاسییەوە دوڤۆڵ باوەڕی بە لیبرالیزمە.
دوڤۆڵ لە ساڵی ١٩٦٤دا، باربرا بێنجامینی کردە ھاوسەری و دواتر لە ١٩٧٥ جیابوونەوە. لە ساڵی ١٩٨٢دا، گەیڵ یەنگی کردە ھاوسەر تاکو ١٩٨٥. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥دا، لوسیانا پێدرازای کردە ھاوسەری و تاکو ئێستاش بەیەکەوەن.
دوڤۆڵ ھیچ منداڵێکی نییە، و لە پلەینس، ڤیرجینیا نیشتەجێیە.
فیلمە دیارەکانی
دوڤۆڵ لە چەندەھا فیلمی دیاردا دەرکەوتووە، لەوانە:
تۆمارە جیھانییەکان
لە ساڵی ٢٠١٥دا، لە تەمەنی ٨٤ ساڵی، دوڤۆڵ بووە پیرترین ئەکتەر کە پاڵێورابێت بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشت بۆ ڕۆڵی باوکە پاڵمەر لە فیلمی The Judge.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:مەسیحییە ئەمریکییە زانستخوازەکان پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ویلایەتی میریلاند پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی ویلایەتی میریلاند پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
بەشار ئەسەد
چەپ|thumb|بنەماڵەی ئەسەد لە سەرەتاکانی ساڵی ١٩٧٠، بەشار ئەسەد لەلای چەپ
بەشار ئەسەد (بە عەرەبی: بشار الأسد، لەدایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٥) سەرۆککۆماری ئێستای سووریایە. بەشار ئەسەد لە ساڵی ٢٠٠٠دا پاش مردنی باوکی، حافز ئەسەد، ئەم پۆستەی وەرگرتووە.
ژیانی تایبەتی
ئەسەد بە ئینگلیزییەکی پاراو و فەڕەنسیەیەکی سەرەتایی قسە دەکات، لە قوتابخانەی فرانسۆ-عەرەبی ئەلحوڕیە خوێندوویەتی لە دیمەشق.
لە کانوونی یەکەمی ۲۰۰۰ ئەسەد لەگەڵ ئەسما ئەخراس هاوسەرگیری کرد کە هاوڵاتیەکی بەڕیتانیایی بەڕەگەز سووریە لە شاری ئەکتۆن لە لەندەن. لە ساڵی ۲۰۰۱ ئەسما یەکەم منداڵی بوو، بەناوی حافز کە ناوی باوکی بەشار ئەسەدە لە ساڵی ۲۰۰۳ کچێکیان بوو بە ناوی زەین، دوای ئەویش کوڕی دووەمیان کەریم لە ساڵی ٢٠٠٤. لە کانوونی دووەمی ۲۰۱۳ ئەسەد لە چاوپێکەوتنێکدا ڕایگەیاند کە ژنەکەی دووگیان بووە، بەڵام دواتر هیچ راپۆرتێک لەبارەی ئەوەی منداڵی چوارەمیان  دەبێت بڵاونەکراوەتەوە.
بەشار موسڵمانێکی عەلەوییە.
خێزانداری
خێزانەکەی ناو ئەسما ئەسەدە وە تا ئێستا سێ منداڵیان ھەیە بەناوەکانی حافز و زین و کەریم
وەرگرتنی پۆستی سەرۆکایەتی
ساڵی ١٩٧٠، حافز ئەسەد کە لە کەمایەتیی عەلەوی بوو، کودەتای کرد و لە ساڵی ١٩٧١دا بوو بە سەرۆک کۆماری سووریا و تا ساڵی ٢٠٠٠ کە مرد، لەم پۆستەدا مایەوە، حافز ئەسەد لە وەسیەتنامەکەی خۆیدا کوڕە گەورەکەی دەستنیشان کرد بۆ گرتنەوەی شوێنی خۆی، بەڵام ئەو لە ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلدا لە ساڵی ١٩٩٤ گیانی لەدەست دا. ئەوە بوو بەشاری کوڕی لە شوێنی خۆی دانا کە لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٧دا، لەبەر ئەوەی تاکەکەس بوو بۆ پۆستی سەرۆکایەتی کاندید کرابوو، جارێکی دیکە بۆ سەرۆکایەتی ھەڵبژێردراوە. ھەڵبەتە، بەپێی دەستوری سوریا، پێویست بوو تەمەنی سەرۆک لە ٤٠ ساڵ کەمتر نەبێت، بەڵام بەشار تەنھا تەمەنی ٣٤ ساڵ و ١٠ مانگ بوو، بۆیە ئەنجومەنی نوێنەرانی سوریا ئەو خاڵەی لە دەستورەکە گۆڕی و کردی بە ٣٤ ساڵ. بەمەش بووە سەرۆکی سوریا.
بەشار ئەسەد، ئەو دەمەی لە بەریتانیا بوو بەھۆی پیشەکەیەوە، شوناسی لەگەڵ پزیشک و پسپۆڕی بواری نەخۆشیەکانی دڵ، کرد بەناوی فواز ئەخرس، بەمەش کچەکەی ناسی و لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠دا لەگەڵ ئەسما ئەسەدی سوننە مەزھەبی بەڕەگەز عەرەب، ژیانی ھاوسەری پێکھێنا. ئێستا کچ و کوڕێکی بەناوی زین و کەریم لێ ھەیە.
بەشار ئەسەد، بەھاتنی بۆ سەر حوکم، ویستی کۆمەڵێک چاکسازی لەبەڕێوەبردنی وڵاتدا بکات، ئەویش بۆ باشترکردنی ئابووری خەڵک و وڵات. بەڵام نەیتوانی و ئەوەی بەناوی بەھاری دیمەشقەوە دەستیپێکرد، بەنابوتکردنی خۆی و گۆشەگیرکردنی حکومەتەکەی کۆتایی پێھات. چونکە، ڕاستەوخۆ ڕەفیق حەریری سەرۆکی لوبنانی کوشت و بەمەش، بەناچاری ئەو سوپایەی لە ساڵی ١٩٧٥ وە لە لوبنان بوو، دوا سەربازی لە ٢٠٠٥دا کشانەوە. لەبەرامبەریشدا سزای ئابووریان بەسەردا سەپاند و وڵات توشی قەیرانی ئابووری ھات و بەتەواوی ژێرخانەکەی ھەڵئاوسا.
بەستەرە دەرەکییەکان
کورتەیەک لە ژیانی بەشار ئەسەد، سەرۆکی دیکتاتۆری سوریا
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:پزیشکە سوورییەکان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا پۆل:ڕەخنەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:موسڵمانانی سووری پۆل:نیشتیمانخوازانی خەڵکی سووریا پۆل:بەشار ئەسەد
٦٠٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فێمینیزم
وێنۆک|ھێمای فێمینیزم وێنۆک|لۆگۆی پاراستنی مافی ژنان و بەھێزکردنی ژنان
فێمینیزم (بە کوردی: ڕێبازی یەکسانیی ژن و پیاو لە مافدا) بریتییە لە چالاکی کۆمەڵایەتی، چالاکی ڕامیاری، بیروباوەڕێکە کە ئامانج دەخاتە سەر پێناسەکردن و دامەزراندنی، ڕامیاری، ئابووری، کەسایەتی، و کۆمەڵایەتی، یەکسانی لە ڕەگەزەکان.
دایکانی فێمێنیست ڕەتی دەکەنەوە کە مناڵەکانیان سەیری کارتۆنەکانی دیزنی بکەن، وەک کارتۆنەکانی شازادە خاتوونی سەندرێلا و چەن جۆرێکی تر، یان ڕەنگی پەمەیی بە گشتی، یان خۆیان ھەمیشە خەریکی کاری ماڵەوە بن، لێرەدا مەبەستەکە چەسپاندنی یەکسانی ڕەگەزییە، بەپێی لێکۆڵینەوەیەک کە لەکاتی کەرەنتینەکەی کۆڤید ١٩ ژنانی نێوان تەمەن ١٤ بۆ ٢٤ زیاتر لە پێویست کاریان کردووە بەمەش کێشەی بۆ دروستکردوون لەوەی بتوانن سەرەنج بدەنە خوێندن و قوتابخانەیان.
ویلستۆنکرافت
وێنۆک|(Mary Wollstonecraft cph (1759–1797
خاتوو ماری ویلستۆنکرافت Mary Wollstonecraft بە کتێبی «داکۆکی لە مافی ژنان» (A Vindication of the Rights of Women (1792 بووە یەکەم نووسەری ژنی فێمینیست. ئامانجی ویلستۆنکرافت بریتی بوو لەوەی «جوداوازیی زایەندەکی بە تەواوی لە جڤاتی خۆماندا بسڕینەوە، مەگەر لەو بارانەدا کە خۆشەویستی ڕەفتار بگێڕێت». لای ویلستۆنکرافت ئامرازی گەیشتن بە جڤاتی زایەندیەکسان بریتییە لە بارھێنان و فێرکاریی وەک یەکی کوڕ و کیژ.
میلل
وێنۆک|(JohnStuartMill(1806–1873
لە سەدەی نۆزدەیەمدا نووسەری فێمینیستی ژن و پیاو لە ھەموو ڕێبازە سیاسییەکاندا ھەبووە، لە لیبەڕالیزمەوە بگرە ھەتا چەپ. لە نێو لیبەڕالاندا دەبێت ئاماژەی تایبەت بە میلل John Stuart Mill بکرێ.
بەرھەمەکەی میلل (The Subjection of Women (1869 ئێستایش شابەرھەمە. میلل وەھا باس لە دۆخی ئەو دەمە دەکات:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە جڤاتی ناڕۆشناکدا ڕەنگی پێست، ڕەگەز، دین، یان لە وەڵاتی ژێردەستەدا سەربە نەتەوەبوون چی دەگەیەنێت، ژنبوون ھەمان شت دەگەیەنێت بۆ ھەموو ژنان: ھەتاھەتایە دوورخستنەوە لە ھەموو پیشەیەکی بەرز»
میلل وەک سوودخوازێک دەیویست بەڵگەی مافگەلی سیاسی ژنان لەوەدا پێشان بدات کە سوودی ھەیە بۆ جڤات: جڤات سەدی پەنجای ئەو توانایەی خۆی لە کیس دەچێ کە دەشیان بۆ چاک کردنی جڤات بخرێنە کار.
سوفراگێت Suffragette
خەبات لە پێناوی مافی دەنگ دانی ژنان لە ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکا بە خەسڵەتی لیبەڕالانەوە پیادە کرا. ھەڵبەتە سوفراگێت Suffragette ەکان: ئەندامە چالاکە دەستوەشێنەکان، ناچاربوون پەنا بەرنە بەر مێتودی پەلەمانبەدەر بۆ سەرخستنی کەمپێنەکانی خۆیان. «ستانتۆن» Elizabeth Cady Stanton تیۆریستی ھەرە گرنگی بزاڤی سوفراگێت بوو، دەیگوت ھۆکاری بەڵای ئەم دونیایە لەوەدایە ھەتا ئێستا لە بواری سیاسەت و جڤاتدا پیاو سەردەستە:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «ڕیشاڵی پیاوانە ھێزێکی ڕووخێنەرە، توندە، خۆپەرست و پەلھاوێژە. شەڕخوازە، دڕە، داگیرگەرە. ھەم لە دونیای ماددی و ھەم لە دونیای ئاکارەکیدا ناتەبایی، ناڕێکی، نەخۆشی و مەرگی لێ دەزێتەوە. ئەوەی لەم دونیایەدا پێویستە بریتی نییە لە ناوچە، زێرکان (کانیی زێڕ)، ئاسنەڕێ و زڕەی پارە بەڵکوو بەرزەپەیامی نوێی ژنانەیە کە پاکی، ئاکار، دینی دروست بەرز دەنرخێنێ و پیاو بڵند دەکاتەوە ڕووەو دونیای بەرزی بیر و کردەوە».
دیدی سۆسیالیست و کۆمیونیستان
لە بەرەی سۆسیالیست و کۆمیونیست Friedrich Engels و August Bebel (سەرۆک پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیا ھەتا جەنگی جیھانیی یەکەم) و Alexandra Kollontay ی شۆڕشگێری ڕووس بە نووسەری ھەرە لەپێش دادەنرێن. ھاوبەش لای ئەمانە لەوەدایە دەڵێ پێگەی وەپشت خراوی ژنان زادەی سەرمایەدارەتییە، شۆڕشی سۆسیالیستانە دەرفەت بۆ ژنان دەڕەخسێنێ بەشداری بەرھەم ھێنان بن و بەوەش بنەمای ئابوورییان دەبێ بۆ ھاوشانیی تەواو.
ئەنگیلز پەرە دەدا بە بیرۆکەی ھەڵوەشانی خێزانی نەرێتەکی و دەڵێ، کاتێک جڤات بەرپرسایەتیی بارھێنان و خوێندنی منداڵ بگرێتە ئەستۆ ئیدی خێزان ھەڵدەوەشێتەوە، بەڵام نەک بە مانای ئەوەی مارەبڕین نامێنێ، بەڵکوو ئەو دەمە دەبێتە یەک گرتنێکی خۆخواستانەی وەھا بنەماکەی تەنھا خۆشەویستی بێ.
پاش جەنگی دووەم
سیمۆن دێ بۆڤوار Simone de Beauvoir یش نووسەرێکی ناوداری ئەم نەرێتەیە، بەرھەمەکەی (Le deuxième sexe (1949 بە یەکێک لە بەرھەمە بنەڕەتییەکانی فێمینیزمی مۆدێرن دادەنرێت.
پاشان فێمینیزم لە کۆتای ١٩٦٠ەکاندا سەری ھەڵدا، ئەمیان پەیوەندی ھەبوو بە بیروڕای شۆڕشگێڕانەی خوێندکاران و چەپی نوێوە. لە ١٩٧٠کاندا فێمینیزم خرایە قاڵبی وێنەیەکی تاڕادەیەک تایبەتی ڕادیکالیزمی نوێوە.
بەرھەمی فێمینیستانە وێنەیەکی تەواو نایەکگرتوو دەدات بە دەستەوە. وێڕای ئەوەش ئێستا دەشێ فێمینیزم ڕادیکال بە ئایدیۆلۆژییەکی سیاسی تەواو دابنرێت. تیۆری داڕشتن ھەوڵی دامەزراندنی سازمانی سیاسی بە دوادا ھات. لە ئەمریکا بە پلەی یەکەم بووە خەبات لە پێناوی Equal Rights Amendment، کە وەک پاشکۆیەک دەربارەی ھاوشانی بخرێتە سەر شادەستووری ئەمریکا. لەوە دەچێ ئەم ھەوڵە ھەتا ئێستا بێبەر بووبێ. ساڵی ١٩٨٣ بزاڤی ژنانی ئەورووپا لە بواری سیاسەتی پارتیایەتیدا سەرکەوتنێکی بەدەست ھێنا. لە ئایسلاند لیستی ژنان Kvennalistinn، یەکەم مانداتی خۆی لە پەرلەمان Alltinget دا گرت.
ئوتوپیا
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا Elizabeth Cady Stanton ی سوفراگێت دەیگوت ھەم دونیا و ھەم پیاویش، تەواو چاکتر دەبن گەر پێوەری ئاکارەکیی بەرزی ژنان لە سیاسەتدا ڕەنگ بداتەوە. ھەمان بڕوا لە ئوتوپیستانی فێمینیستی ئەم سەردەمەشدا ھەیە. Beatrice Halsaa ی تیۆریستی نۆروێژی دەنووسێ ئوتوپیای فێمینیستانە دەبێ تەرازووی نرخاندنی ژنانە بکاتە بناخەی خۆی. وێنای ئایەندەی ئەم دەست دەدەن ببنە کۆکردنەوەیەکی بیرۆکەکانی فێمینیستی ڕادیکال:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «سکوزا و بارھێنانی منداڵ، خۆ ئامادە کردن لە ئاست زان و مەرگدا، بونیات نانی ژیان لە دەوروبەری پرۆسەی کۆنکرێتی ژیان، بناخەی ئەم تەرازووی نرخاندنەن. نرخاندنێکی لە جوداوازیی نێوان ژن و پیاودا ھەیە بووەتە بناخەی ئەم تەرازووە… لە جێی ئەوەی تەرازووی نرخاندنی پیاوانە بۆ ژنان «ئاواڵە» بێ، کە ستراتیژی سیاسەتی ھاوسەنگاندنە، فێمینیزم باس لەوە دەکات پێشەمی بدرێ بە تەرازووی نرخاندنی ژنانە و بە ڕووی پیاواندا ئاواڵە بێ».
ئیسلام
ئیسلام زۆر گرنگی بە مافی ئافرەت داوە. خوا لەو بارەیەوە لە سوورەتی نیسا لە قورئاندا فەرموویەتی
ھەروەھا پەیامبەری ئیسلام محەممەد، فەرموویەتی: (ڕواە البخاری ومسلم). (واتە: خوای گەورە ھەرکەسێک بە پێبەخشینی کچ تاقی بکاتەوە و ئەویش باش بێت لەگەڵیاندا (بەجوانی بەخێویان بکات و پەروەردەیان بکات)، ئەوا ستری دەکەن لە ئاگر)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فێمینیزم
ھێلانە سووتاوەکان
ھێلانە سوتاوەکان  فیلمیکی کوردی و فارسییە، لەلایەن شارام مەسلەخی دەرهێنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣
٨١٥ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٦٠٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٥٥٠کان
لە ئەم دەھەیەدا ئەم ڕووداوانە ڕوویان داوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەیەی ١٥٥٠
٦٠٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
عەبدولڕەزاق فەیلی
عەبدولڕەزاق عەزیز میرزا ناسراو بە عەبدولڕەزاق فەیلی (١٩٤٥ - ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨) سیاسەتوانی کورد و ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو.
ژیان
عەبدولڕەزاق فەیلی، لە ساڵی ١٩٤٥ لەدایک بوو. لە ساڵی ١٩٦١ چالاکیی سیاسیی خۆی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان دەستیپێکردووە. لە ساڵی ١٩٧١ دوو باڵی پارتی دیموکراتی کوردستان یەکیان گرت و یەکێتی لاوانی کوردستان دامەزراو، کە عەبدوڵڕەزاق فەیلی بوو بە ئەندامی سکرێتەریەتی ئەم ڕێکخراوە بە دوای ساڵێکیش بوو بە سکرتێری گشتی یەکێتی لاوانی کوردستان.
عەبدولڕەزاق فەیلی بەدوای شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی ١٩٧٥دا ڕۆیشت بۆ وڵاتی سوریا و لە پەیوەندی لەگەڵ جەلال تەڵەبانیدا، وەکوو ئەندامی دەستەی دامەزرێنەر، لە دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەشدار بوو.
عەبدولڕەزاق فەیلی لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە ئیدارەی سلێمانی حکۆمەتی ھەرێمی کوردستاندا بوو بە وەزیری پەیوەندییەکان و ھاوکاری. پاش لەوە لە ساڵی ٢٠٠٩ بوو بە ئەندامی لیژنەی باڵای مەکتەبی ڕێکخستن. لە ساڵی ٢٠١٠دا بەرپرسێتی بەشی پەیوەندییەکانی دەرەوەی لە مەکتەبی پەیوەندییە گشتییەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان پێ سپێردراو.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:مردووانی ٢٠١٨
گائێتان سووسی
گائێتان سووسی نووسەر و فەیلەسووفی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی مکگێل پۆل:نووسەرانی مۆنتڕیال
جۆ یۆنگ ووک
جۆ یۆنگ ووک لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢، سەرپەرشتیاری مۆسیقای فیلمی کۆریای باشوورە. زۆرترین جار بە ھاوکارییەکانی لەگەڵ دەرھێنەر پارک چان-ووک ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:دەرهێنەرانی مۆسیقا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
بێلیندا کانۆن
بێلیندا کانۆن ڕۆماننووس و وتارنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
مەیدانی تەقسیم
وێنۆک|تەقسیم لەساڵی ١٨٨٠. وێنۆک|گیزی پاڕک و هۆتێل مارمارا لە مەیدانی تەقسیم. مەیدانی تەقسیم دەکەوێتە ناوچەی بیئۆغلۆ لە بەشە ئەورووپاییەکەی ئەستەمبوڵ، تورکیا. تەقسیم یەکێکە لەناوچە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ بەوەی چەندین ڕێستوورانت، ھۆتێل و دووکان بۆ بازاڕکردن لێیە، زۆرجار بەدڵی ئەستەمبوڵ ناوی دەھێنن، بەھۆی ئەوەی ھێڵی ناوەڕاستی میتڕۆ لەشارەکە دەکەوێتە تەقسیم. مۆنیومێنتی کۆماری (Taksim Cumhuriyet Anıtı) دەکەوێتە تەقسیم.
سەرچاوەکان
پۆل:گەشتیاری لە ئەستەمبوڵ پۆل:نژیاروانیی تورکی
٨١٦ (ژمارە)
٨١٦ (هەشت سەد و شازدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨١٥ و ٨١٧.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ئاڵای سووریا
وێنۆک|چەپ|200px|ئاڵای سووریا ئاڵای سووریا لە سێ ڕەنگی سوور، سپی، ڕەش و دوو ئەستێرەی سەوز لەناو ئاڵاکە پێکھاتووە. ئەم ئاڵایە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٨ دامەزرا و لە ساڵی ١٩٨٠وە نیشان و ئاڵای فەرمیی کۆماری عەرەبیی سووریایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا پۆل:چاندی سووری
پێشێلکردنی مافی لەبەرگرتنەوە
وێنۆک|پۆستەری حکوومەت لەسەر پێشێلکردنی مافی لەبەرگرتنەوە، کە لە ساڵی ١٩٠٦ دەرچووە.
پێشێلکردنی مافی لەبەرگرتنەوە یان پێشێلکاری مافی چاپ مانای بەکارھێنانی بێمۆڵەتە لە ماددە پارێزراوەکانی مافی لەبەرگرتنەوە بە شێوەیەک کە دژی مافی چاپێکی تایبەت بێت، وەک دووبارە چاپکردنەوە یان لەبەرگرتنەوەی کاری پارێزراو لەلایەن یاسای مافی لەبەرگرتنەوە.
پێشێلکردنی مافی لەبەرگرتنەوە دەکرێت بە تاوان دابنرێ، لەژێر یاسای مافی لەبەرگرتنەوە مەگەر ئەم کارە بە شێوەیەکی زانستی و بە زانیاری تەواو ئەنجام بدرێت. پێشێلکارییەک کە بە ئەنقەست نەبێت، ناکرێت لە بەرامبەر یاساکانی یاسادا بێت، بەڵام لەم گریمانەدا کە سەرپێچیکەرەکە بێمۆڵەت بێت، لە خاوەن مافی داواکردنەکە. ئەو کات دەبێت، لە بەرامبەر یاسادا بێت.
بەپێی مادەی ٤ی پەیماننامەکە ماوەی پاراستن بۆ ئەو کارانە کە بەم کۆنوونسێومێنتە پارێزراوە، لە ماوەی ژیانی نووسەر کەمتر نابێت و بیست و پێنج ساڵ دوای مردنی. وەک لە بڕگەی ٣ی ماددەی ٤ی کۆنڤەنسێمەکەدا ھاتووە، ماوەی پشتگیری لە کاری سینەما و کارە فۆتۆگرافییەکان و کارە ھونەرییە کارپێکراوەکان کەمترە، لە کارەکانی دیکە و لە ھەر بارێک بێت نابێت ئەم ماوەیە لە دە ساڵ کەمتر بێت.
خەمڵاندنی کاریگەریی ئابووری ڕاستەقینە لەسەر پێشێلکردنی مافی زیندانییەکان زۆر دەبێت و پشت بە چەندین ھۆکار دەبەستێت لەگەڵ ئەوەشدا، مافی یەکێتییەکە، نوێنەرانی پیشەسازی، یاسادانەران لە مێژە پێشێلکاری مافی زیندانییان بە چەتە یان دزیکردن وەسف کردووە کە ھەندێک لە دادگاکانی ئەمریکا ئێستا بە پێچەوانە یان بە پێچەوانەوە دژ بە یەکتر یان بە پێچەوانەوە دەیبینن.
زاراوە
چەمکی بردن و بەبێ مۆڵەت بەگشتی پەیوەندی بە پێشێلکردنی مافی پەیوەندیدارەوە ھەیە. مانای بنەڕەتی piracy، واتای بنەڕەتی پلۆرالیزم «تاڵانکردن یان توندوتیژیی نایاسایییە لە دەریادا»، بەڵام ئەو چەمکە بۆ چەندین سەدە وەک ھاوخەبات بۆ کاری پێشێلکردنی مافەکانی جیھان بەکارھاتووە. لەم کاتەدا بردنی بەرھەمەکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیانی بازرگانی شاراوە بە سەرپێچیکاران دەگەیەنێت لەگەڵ ئەوەشدا، ماف بۆ ماف جۆرێکە لە تایبەتمەندی فکری، یاسا کە بردنی بێمۆڵەتی تێدایە، ئەو تاوانانەی کە تەنھا پەیوەندی بە تایبەتمەندی گونجاوەوە ھەیە ھەموو پێشێلکارییەکانی مافی زیانی بازرگانی و دادگای باڵای ئەمریکا لە ساڵی ١٩٨٥ بڕیاری دا کە پێشێلکارییەکان بە ئاسانی نەشاردراون. ''
بڕیارنامەی ١٠٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧١٩ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھایتی لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
٦٠٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فێستیڤاڵی ئەنیمە موندی
فێستیڤاڵی ئەنیما موندی فێستیڤاڵێکی کێبڕکێکاری ڤیدیۆ و فیلمی بەڕازیلییە و تایبەتە بە ئەنیمەیشن، ھەموو مانگی تەمموزێک لە شارەکانی ڕیۆ دی جانیرۆ و ساوپاولۆی بەرازیل بەڕێوەدەچێت.
مێژوو
یەکەم چاپی ئەنیما موندی لە ساڵی ١٩٩٣ ڕوویدا، لە ڕیۆ دی جانیرۆ. فێستیڤاڵەکە لەلایەن کۆمەڵێک ئەنیمەیشنکەر و سینەماکارەوە دروستکراوە کە دەیانویست خەڵک سەبارەت بە بەرھەمە ئەنیمەیشنەکان و فیلمەکان لە بەرازیل ھۆشیاربکەنەوە. لە ناوچەی سەرەکی فێستیڤاڵەکەدا چەندین دووکانی بچووکی کار ھەیە کە فێری خەڵک دەکەن چۆن ئەنیمەیشن بکەن بە چەندین ستایل.
بڕیارنامەی ١٠٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٢١ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
فێستیڤاڵی ئەنیمە موندی
چالاکییەکانی تر
ھەروەھا تیمی ئەنیما موندی بەرپرسیارن لە چەندین چالاکیی دیکە لەوانە ئەنیما ئێسکۆلا کە لە چەندین قوتابخانەی حکومی لە بەڕازیل وانە بە ئەنیمەیشن دەڵێتەوە و ئەنیما موندی ئیتینەرێنت کە فیلمی ھەڵبژێردراو لە چەند شارێکی دیکەی بەرازیل نمایش دەکات.
بڕیارنامەی ١٠٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھایتی لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
لوونی توونز
لوونی توونز زنجیرە کارتۆنی کۆمیدی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە. ئەستێرە کارتۆنیەکانی وەکوو:bugs bunny, Duffy duck ,porky pig و چەندانی تر. لە نێوان ساڵانی ١٩٤٢, ١٩٦٤ لە ژێر ناوی لوونی توونز و ماری میلۆدی بە دیار کەوتون بونی چەندین کورتە ئەنیمەیشنی و فیلمی شانۆیی سەرکەوتنی بەسەر کارەکانی کۆمپانیای واڵت دیزنی و چەندین پێش بڕکێکاری تر لەوانە فلیسچێر ستۆدیۆ (UPA).(MGM)
لە ماوەی ئەو سەرکەوتنانەدا لوونی توونز بوو بە میدیایەکی جیھانی فراوان و چەندین خزمەتگوزاری زنجیرەیی تەلەڤیزیۆنی (بەرگی فیلم، پەرتووکی کارتۆنی، ئەلبوومی مۆسیقی، یاری ڤیدیۆیی، ڕابواردن خۆشی) و ھەروەھا چەندان خزمەتگوزاری بۆ کۆمپانیای وارنەر برەدرز.
سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/Looney_Tunes ویکی ئینگلیزی]
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بێنوا دامۆن
بێنوا دامۆن شاعیر و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی تورکی
کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی تورکی (بە تورکی: ) کڵێسایەکە نەتەوەپەروەر لە ئایینی مەسیحییەتی ئۆرتۆدۆکسی بۆ خەڵکە تورکەکان.
مێژوو
لە 15ی ئەیلولی ساڵی 1922، پاتریارکی ئۆرتۆدۆکسی ئۆتۆدۆکسی ئۆتۆنۆمی ئەنادۆڵ لە قەیسەری لەلایەن پاڤلۆس کاراهیساریتیسەوە دامەزرا، کە لایەنگری کۆبوونەوەی گشتی ئۆرتۆدۆکسی تورکی ئەنادۆڵ بوو. پاتریاکی تورک بە ناوی پاڤلۆس کاراهیساریتیس بوو بە باوکی ئەم کەنیسەیە نوێیە و ناوی پاپا ئەفتیمی یەکەمی وەرگرت. ٧٢ پیاوی ئایینی دیکەی ئۆرتۆدۆکس پشتگیریان لێکرد.
لە ساڵی ١٩٢٤ سەرکردەکەیان دەستی کرد بە سازدانی مەراسیم بە زمانی تورکی، هەر زوو پاڵپشتی کۆماری نوێی تورکیای ئەتاتورکی بەدەستهێنا کە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دامەزرا. کەنیسە پاڵپشتێکی بەهێزی کۆماری تورکیا و دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. دامەزرێنەری ئەوان پاپا ئەفتیمی یەکەم ڕۆڵی هەبوو لە دامەزراندنی کۆماری تورکیادا. وتەبێژەکەی کڵێسای تورکی سوێندی خواردووە کە بەرگری لە کۆماری تورکیا بکات لە بەرامبەر هەر هەڕەشەیەک، جا نەتەوەپەروەرانی کورد بێت یان داگیرکەری بیانی.
ئەرگەنەکۆن
لە ٢٢ی ژانویەی ٢٠٠٨، سێڤگی ئێرێنرۆل، نەوە کچەکەی بابا ئەفتم یەکەم دامەزرێنەری کڵێساکە و کچی بابا ئەفتم سێیەم و خوشکی سەرەتایی ئێستای بابا ئەفتم چوارەم، بەهۆی ئەوەی گوایە پەیوەندی لەگەڵ کەسێکی فریاگوزاریدا هەبووە، دەستگیرکرا. پێی دەوترێت ڕێکخراوی ژێرزەمینیی ناسیۆنالیست بە ناوی ئەرگەنەکۆن. لە کاتی دەستگیرکردنیدا، وتەبێژی پاتریارک بووە. هەروەها گوایە پاتریارک وەک بارەگایەکی سەرەکی بۆ ڕێکخراوەکە کاری کردووە. سێڤگی ئێرینێرۆل بە چالاکییە ناسیۆنالیستەکانی و دژایەتیکردنی لەگەڵ پاتریارکی یۆنانی ئیکۆمێنیکی و کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنی ناسرابوو. لە سەردەمی ئاڵپ ئەرسلان تورکەش دا، وەک کاندیدی پەرلەمان بۆ مەهەپە کە قۆڵی سیاسی گورگەکانی خۆڵەمێشی بوو، خۆی کاندید کردبوو.