cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەفلاتوونیزم
لە فەلسەفەی بیرکاریدا، ئەو کەسەی کە بڕوای وایە کەپاسادانی بیرکاری/سەلماندنی بیرکارییانە بەشێک لە راستی بە ئەفلاتوونیست ناودەبرێ، بەڵام ئەوەش دووبارە بەش نییە لەم گەردوونەی ئێمە، بەڵکو بەشێکە لە گەردوونە تەریبە کامڵەکە. بیرکارە ئەفڵاتوونیستەکان بڕوایان وایە کە ژمارەکان ناگەڕێتەوە بۆ شتێک لە گەردوونی ئێمە و ئەگەرچی ھەرگیز کۆمەڵە (بیرکاری)یەک درووست نابێ کە ١ ملیۆن شت لەخۆ بگرێ، بەڵام ملیۆن تەنھا وەک ژمارەیەکی ڕاستی دەمێنێتەوە.
پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:گومانە ئەکادیمیەکان پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
ڕامان
ڕامان گۆڤارێکی مانگانەییی ڕۆشنبیریی گشتییە کە لە پێنجی ھەموو مانگێک دا لە شاری ھەولێر لە چاپ دەدرێت. یەکەمین ژمارەی گۆڤاری ڕامان لە ساڵی ٢٠٠٤دا دەرچوو. ناوەڕۆکی گۆڤاری ڕامان بە گشتی وێژەی کوردیە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
٤٦٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لاولاو
لاولاو یان لەولاو ناوی چەند جۆر گیایە بە قەد دار و لق پۆپی دەوروبەردا ھەڵدەچن. لە ڕابردوودا بۆ دەرمان کەڵکی لێ وەرگیراوە.
جۆرەکانی لەولاو
وێنۆک| لاولاوی سێ ڕەنگ
لە شێعردا
نالی دەڵێ:
لەولاوێکە لەولاوە بەئەم لاوە کشاوە !؟
ئەو سیلسیلەوا میشگی خەتا نێوی نراوە
لەولاوێکە لەولاوە بەئەم لاوە کشاوە؟
بڕیارنامەی ١٠٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی ئابی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٦٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
لاولاو
لە شێعردا
یا یاسەمەنی خاوە بە ڕووی ڕۆژدا ڕژاوە؟
بڕیارنامەی ١٠٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
لاولاو
لە شێعردا
شەوق ئەدا لە بورج بەرزی ئەخزەری
سەرچاوە
پۆل:گوڵەکان پۆل:لاولاو پۆل:گژوگیاکانی کوردستان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
٤٦٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ناسان ئاکێ
ناسان بێنجامین ئاکێ (لەدایکبووی ١٨ی شوباتی ١٩٩٥) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی هۆڵەندییە کە وەک بەرگریکار یاری دەکات بۆ یانەی پرێمیەرلیگ مانچێستەر سیتی و هەڵبژاردەی تۆپی پێی هۆڵەندا. هەرچەندە بە زۆری وەک پشتی بەرگریکار لە ناوەندا یاری دەکات، بەڵام وەک بەرگری باڵی چەپیش دەتوانێت یاری بکات.
کاروانی سەرەتایی
ئاکێ ڕازی بوو بچێتە سیستەمی لاوانی چێڵسی لە فایینۆردەوە لە ساڵی ٢٠١٠ لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا. لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا لە فاینۆرد یاری دەکرد دوای ئەوەی پێشتر لە یانەی دێن هاگی هۆڵەندیەوە هاتە یانەکە.
ئاکێ یەکەمین یاری خۆی لە ٢٦ی کانوونی یەکەم ی ٢٠١٢دا بەرامبەر نۆرویچ سیتی ئەنجامدا وەک یاریزانێکی ١٧ ساڵان، بە یەدەگ لە جێگای خوان ماتا هاتە یاریگاوە لە کاتی زیادکراودا لە بردنەوەی ١-٠ لە یاریگای تایبەت بە نۆرویچ (کارۆو ڕۆد). لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٣ یەکەم یاری خۆی بە شێوەی سەرەکی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە جامی ئێف ئەی (جامی یەکێتی ئینگلتەرا) لە بردنەوەی ٢-٠ بەرامبەر یانەی چامپیۆنشیپ یانەی میدڵزبۆر. یاریزانەکە دانرا وەک یاریزانی سەرەکی لە ناوەندی یاریگا وەک بەرگریکار بۆ چێڵسی لە قۆناغی دووەمی چارەکی کۆتایی خولی ئەوروپا بەرامبەر ڕۆبن کازان لە ڕووسیا لە ١١ی نیسان، ٣-٢ یاریەکەیان دۆڕان بەڵام بە ئەنجامی هەردوو یاری ٥-٤ سەرکەوتن. ئاکێ یەدەگ بوو لە یاری چێڵسی بوو لە کۆتایی خولی ئەوروپا دژی بەنفیکا لە یاریگای ئەمستەردام لە ١٦ی ئایار، کە چێڵسی ٢-١ بردیەوە. لە ١٦ی ئایاردا هەڵبژێردرا بە یاریزانی لاوی ساڵی چێڵسی، و دوای سێ ڕۆژ یەکەم یاری خۆی لە پریمەرلیگ ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢-١ بەرامبەر ئێڤەرتۆن لە یاریگای ستامفۆرد بریدج(یاریگای چێڵسی) لە کۆتا یاری وەرزەکە.
لە ٨ی ئابی ٢٠١٣، ئاکێ گرێبەستێکی نوێی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ چێڵسی واژۆ کرد، کە تا ساڵی ٢٠١٨ی دەخایاند. دوای بەرزکردنەوەی بە شێوەی هەمیشەیی بۆ پێکهاتەی یەکەم، لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، ئاکێ یەکەمین یاری خۆی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەوروپا ئەنجامدا وەک یەدەگ هاتە یاریگاوە، لە خولەکی ٦٠دا لە جێگەی سیسک فابریگاس لە بردنەوەی ٦-٠ لە یاریگای خۆی بەرامبەر ماریبۆر، و ئەسیستی بۆ دووەم گۆڵی ئێدین هازارد کرد.
ماوەکانی خواستن
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Watford_v_Norwich_%281%29.jpg/170px-Watford_v_Norwich_%281%29.jpg|وێنۆک|ئاکێ لە کاتی ڕاهێنان لەگەڵ واتفۆرد لە ٢٠١٥ لە ٢٥ی ئازاری ٢٠١٥، ئاکێ بۆ ماوەی مانگێک بە خواستن درا بە یانەی چامپیۆنشیپ (خولی پلە یەکی ئینگلتەرا) ڕیدینگ، یەکەمین یاری خۆی لە کۆی پێنج یاریەکە ئەنجامدا بەرامبەر کاردیف سیتی دوای ١٠ ڕۆژ و لە ئەنجامدا ١-١ بەرامبەر بوون. هەرچەندە تەنها یەک یاری بۆ چێڵسی ئەنجامدا لە تەواوی وەرزەکەدا، وەک یەدەگ لە دۆڕاندنیان ٣-٠ بەرامبەر وێست برۆمیچ ئەلبیۆن لە ١٨ی ئایار، ڕاهێنەر جۆسێ مۆرینیۆ وتی کە ئاکێ مەدالیای براوەی خول وەردەگرێت بۆ بەشدارییەکەی بۆ یانەکە لەو وەرزەدا.
لە ١٤ی ئابی ٢٠١٥، ئاکێ گواسترایەوە بۆ یەک وەرز بە خواستن بۆ یانەی واتفۆرد کە تازە سەرکەوتبوو بۆ پرێمیەرلیگ، دوای ئەوەی گرێبەستێکی نوێی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ چێڵسی واژۆ کرد. دوای ١١ ڕۆژ، یەکەمین یاری خۆی بۆ هۆرنێتس ئەنجامدا لە یاریەکی قۆناغی دووەمی جامی خولدا بەرامبەر پرێستۆن نۆرس ئیند، کە بە دۆڕاندنی ١-٠ بۆ تیمەکەی تەواو بوو. ئاکێ یەکەم یاری خۆی لە پریمەرلیگ ئەنجامدا لە بەرامبەر نیوکاسڵ یونایتد لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥، کە بە یەدەگ هاتە یاریگاوە و یارمەتی واتفۆردی دا بۆ بردنەوەی ٢-١. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمدا یەکەم گۆڵی پیشەگەری خۆی تۆمارکرد، کە لە خولەکی چواردا گۆڵی تۆمار کرد لە بردنەوەی بردنەوەی ٣-٠ بەسەر لیڤەرپوول لە یاریگای ڤیکارەیج ڕۆد (یاریگای تایبەت بە واتفۆرد).
لە ماوەی ئەو کاتەی لەگەڵ یانەکەی هارتفۆردشیر بوو، ڕاهێنەر کیکی سانچێز فلۆرێس بەشێوەیەکی سەرەکی ئاکێی وەک بەرگریکاری باڵی چەپ دانا. ئاستی بەرز و ئیتیکی کارکردنی وای کرد ببێت بە باشترین یاریزانی لاوی وەرزەکەی واتفۆرد هەڵبژێرا.
ئیسترلاب
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی ئیسترلابێکی [[فارسی لە سەدەی ١٨دا]] ئیسترلاب ( بە ئینگلیزی: Astrolabe بە عەرەبی: أسطرلاب ) ئامێرێکی گرنگی دیاریکردنی ئاڕاستە و کاتە. لە کۆندا لەلایەن گەردوونناسان و شوێنەوارناسان و فەلەکناسانەوە بەکارھێنراوە. یەکێک لە ھەرە کارە گرنگەکانی ئەم ئامێرە دیاریکردنی ئاڕاستەی خۆر ، مانگ ، ھەسارەکان و ئەستێرەکانە. ھەروەھا بۆ دیاریکردنی کاتی ناوچەیی. ئەم ئامێرە لە یۆنانی کۆن ، سەردەمی زێڕینی ئیسلام ، سەدەکانی ناوەڕاستی ئەوروپا و سەدەکانی ١٤ بۆ ١٧ لە فەڕەنسا بەکارھێراوە. ھەروەھا لە جیھانی ئیسلامیدا ئەم ئامێرە بۆ دیاریکردنی قیبلە و دیاریکردنی کاتەکانی نوێژیش بەکارھێنراوە.
ناسان ئاکێ
ماوەکانی خواستن
لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦، ئاکێ چووە یانەی بۆرنمۆس بە خواستن بۆ وەرزی ٢٠١٦-١٧. لە ٢١ی ئابی، یەکەمین یاری خۆی بۆ بۆرنمۆس ئەنجامدا لە دۆڕاندنیان ١-٠ بەرامبەر یانەی وێست هام یونایتد لە دەرەوەی یاریگای خۆیان،لە جێگەی جۆردۆن ئایب هاتە یاریگا دوای دەرکردنی هاوتیمەکەی هاری ئارتەر بە کارتی سور لە دوای پێکدادان لەگەڵ کوایاتێ. دوای دۆڕانەکەی بەرامبەر وێست هام، ئاکێ یەکەمین یاری تەواوی خۆی بەرامبەر مۆریکامبێ ئەنجامدا لە قۆناغیدووەمی جامی ئی ئێف ئێڵ لە ٢٤ی ئاب. لە ١٩ی تشرینی دووەم، یەکەمین یاری خۆی بە سەرەکی بۆ بۆرمۆس لە پرێمیەرلیگ ئەنجامدا، ئاکێ یەکەم گۆڵی بۆ بۆرنمۆس تۆمارکرد لە بردنەوەی ١-٠ بەرامبەر ستۆک سیتی لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.
لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، بۆرنمۆس یاری لەگەڵ لیڤەرپوول کرد و ئەنجامی یاریەکەیان گۆڕی لە دۆڕاندنی ٣-١ کە ١٥ خولەک مابوو و لە کۆتاییدا ٤-٣ بردیانەوە، ئاکێ گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد لە خولەکی ٩٣دا، سێیەم گۆڵی خۆی لە پرێمیەرلیگ و دووەم گۆڵ لە دژی لیڤەرپوڵ.
ئیسترلاب
پێکهاتەی ئیسترلاب
چەپ|250px|وێنۆک|پێکهاتەی ئیسترلاب کە بە [[کۆمپیوتەر دروستکراوە]] ئیسترلاب پێکدێت لە قاپێکی کانزایی کە دابەش کراوە بەسەر چەند پلەیەکدا و بە دەوری ئەم پلانەدا دوو ژمێرەر دەخولێنەوە کە لە هەردوو لاوە دوو سەری تیژی هەیە ، ئەم ئامێرە لە شێوەی ستوونی هەڵدەواسراو ڕووی دەکرایە خۆر ، هەرکاتێک کە تیشکی خۆر بە دوو سەرە تیژەکەدا تێپەڕ ببوایە ، ئەوا بەرزی هەسارەکانی دەخوێندەوە ، لەو ئاستەی کە ژمێرەرەکەی لەسەر دەوەستا.
ئارماندۆ برۆجا
ئەرماندۆ برۆجا (لەدایکبووی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠١) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری کە یاری دەکات وەک ھێرشبەر بۆ یانەی چێڵسی. لە ئینگلتەرا لەدایکبووە، لە ئاستی نێودەوڵەتیدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەلبانیا دەکات.
ناسان ئاکێ
گەڕانەوە بۆ چێڵسی
ئاکێ لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لەلایەن چێڵسیەوە بانگکرایەوە، یەکەم یاری خۆی ئەنجامدا بۆ یانەکە لە دوای بانگکردنەوەی لە ٢٨ی کانوونی دووەم لە بردنەوەی ٤-٠ی جامی ئێف ئەی بەرامبەر یانەی ڕۆژئاوای لەندەن برێنتفۆرد. ھەروەھا لە پێکهاتەی سەرەکی دانرا لە بردنەوەی ٢-٠ ی چێڵسی بەرامبەر وۆڵڤەرهاپتۆن واندەرس لە قۆناغی پێنجەمی هەمان پاڵەوانێتی لە ١٨ شوبات.
ئیسترلاب
پێکهاتەی ئیسترلاب
هەروەها دیوی پشتەوەی ئەم ئامێرە دابەش دەبوو بەسەر (٣٦٠) پلە و یەک لەسەر چواری بازنەدا ، کە لەسەر هەندێکیان ناوی بورجەکان و ئاماژە پێویستەکانی کارکردنی تێدا دەنووسرا.
ئارماندۆ برۆجا
چێڵسی
لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠، برۆجا یەکەم گرێبەستی پیشەگەری خۆی لەگەڵ یانەی چێڵسی واژووکرد دوای ئەوەی ڕازی بوو بە گرێبەستێک بۆ ماوەی دوو ساڵ. لە ٨ی ئازار، یەکەم یاری پیشەگەری خۆی ئەنجامدا لە بردنەوەی ٤–٠ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر ئێڤەرتۆن دوای ئەوەی لە خولەکی ٨٦ ھاتە یاریگا لە جێگەی ئۆلیڤەر جیرۆد.
لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١، برۆجا گرێبەستێکی نوێی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ یانەکە واژوو کرد.
خواستن بۆ ڤیتێسی
لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٠، برۆجا گواسترایەوە بۆ یانەی ھۆڵەندی ڤیتێسی بۆ ماوەی وەرزێک، لە ١٩ی ئەیلوول، یەکەم گۆڵی خۆی لە خولدا تۆمار کرد لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر سپارتا ڕووەتەردام. برۆجا کۆتایی بە گرێبەستەکەی ھێنا لە ڤیتێسی وەک گۆڵکاری یانەکە لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١ ی خولی نایابی ھۆڵەندا، ١٠ گۆڵی تۆمارکرد.
خواستن بۆ ساوسامپتۆن
لە ١٠ی ئابی ٢٠٢١، برۆجا بە خواستن درا بە یانەی ھەمان خول یانەی ساسامپتۆن بۆ وەرزی ٢٠٢١–٢٢. لە یەکەمین یاریی دا لە ٢٥ی ئابی، دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٨–٠ بەسەر یانەی نیوپۆرت کاونتی لە قۆناغی دووەمی جامی ئی ئێف ئێڵ. لە ١٦ی تشرینی یەکەمدا، برۆجا یەکەم گۆڵی لە خولدا تۆمارکرد لە بردنەوەی ١–٠ بەرامبەر لیدز یونایتد بوو بە یەکەم یاریزانی ئەلبانی کە گۆڵ تۆمار بکات لە پریمەرلیگ.
خوار ١٩ ساڵان
لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٩، برۆجا لەلایەن ئەلبانیا خوار ١٩ ساڵان بانگھێشت کرا بۆ یاری دۆستانە بەرامبەر کۆسۆڤۆی خوار ١٩ ساڵان. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩، برۆجا یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ ئەلبانیا ئەنجامدا لە یەکەم یاری دۆستانەی بەرامبەر کۆسۆڤۆ دوای ئەوەی لە پێکھاتەی سەرەکیدا بوو و سێیەم گۆڵی تیپەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.
ناسان ئاکێ
گەڕانەوە بۆ چێڵسی
لە ٢٢ی نیسان، ئاکێ لەگەڵ داڤید لویز و سیزار ئازپیلیکوێتا لە بەرگری ناوەندا بەشداری کرد لە بردنەوەی یاری پێش کۆتایی جامی ئێف ئەی ٤-٢ لە بەرامبەر تۆتنهام هۆتسپێر لە یاریگای وێمبلی.
ئیسترلاب
پەراوێزەکان
پۆل:ئامێرە فەلەکییەکان پۆل:مێژووی گەردوونناسی پۆل:کەلوپەلە زانستییە مێژوویییەکان
ئارماندۆ برۆجا
خوار ٢١ ساڵان
لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩، برۆجا یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ ئەلبانیا خوار ٢١ ساڵان ئەنجامدا لە یاری دۆستانەدا بەرامبەر وێڵزی خوار ٢١ ساڵان دوای ئەوەی وەک یەدەگ لە خولەکی ٤٦ ھاتە یاریگاوە لە جێگەی دین سوڵا و دوو گۆڵی تیپەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە خاکی خۆیاندا.
پێکھاتەی یەکەم
لە ئایاری ٢٠١٩، برۆجا بانگھێشت کرا بۆ کەمپێکی ڕاھێنانی ئەلبانیا لە دۆرێس (لە ئەلبانیا)، لە ٢١ بۆ ٢٦ی ئایاری ٢٠١٩.
لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ یەکەمین یاری نێودەوڵەتی خۆی بۆ ئاستی یەکەم ئەنجامدا لە بردنەوەی ١–٠ لە یاریگای خۆیاندا لە بەرامبەر لیتوانیا. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١، برۆجا یەکەم گۆڵی بۆ پێکھاتەی یەکەم تۆمارکرد لە یاری پاڵاوتنەکانی سەرکەوتن بۆ جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر ھەنگاریا، کە بەم گۆڵە یارمەتی تیمەکەی دا کە بردنەوە بەدەست بھێنێت بە ئەنجامی ١–٠.
ژیانی کەسی
برۆجا لە سلۆگ، ئینگلتەرا لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی ئەلبانی کە لە شاری مالێسی مادی ئەلبانیاوە ھاتوون.
نێودەوڵەتی
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١ پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر
ناسان ئاکێ
بۆرنمۆس
لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧، ئاکێ گرێبەستێکی واژۆ کرد لەگەڵ یانەی بۆرنمۆس بە شێوەی هەمیشەیی بە بڕێکی ڕیکۆرد بۆ یانەکە بە ٢٠ ملیۆن پاوەند، لەگەڵ بە فەرمی گەڕایەوە بۆ یانەکە ڕۆژی دواتر، کاتێک ماوەی گواستنەوەی ٢٠١٧ کرایەوە. لە ٢١ی تەمموزدا، وا ڕاگەیەندراکە یانەی پێشووی چێڵسی لە گرێبەستەکەیدا بڕگەی دوبارە کڕینەوەی ئاکێی داناوە.
مانچێستەر سیتی
لە ٥ی ئابی ٢٠٢٠، ئاکێ گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ یانەی مانچێستەر سیتی واژۆ کرد، بە بڕی ٤١ ملیۆن پاوەند.
ئاکێ لە یەکەم یاری وەرزەکە لە ٢١ی ئەیلوول یەکەم یاری خۆی بۆ یانەکە کرد و ٣-١ براوە بوون لە یاریگای خۆیان بەرامبەر وۆڵڤەرهاپتۆن واندەرس لە پریمەرلیگ. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠، یەکەم گۆڵی بۆ سیتی تۆمارکرد لە دۆڕاندنی ٥-٢ لە ماڵەوە بەرامبەر لیستەر سیتی. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، ئاکێ یەکەمین یاری خۆی لە خولی پاڵەوانانەکانی ئەوروپا بۆ سیتی ئەنجامدا لە بردنەوەی ٣-١ لە یاریگای خۆیان بەسەر ئۆڵۆمپیاکۆس لە کۆمەڵەکان.
ئاکێ یەکەم گۆڵی خۆی لە خولی پاڵەوانانەکانی ئەوروپا تۆمارکرد لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە بردنەوەی ٦-٣ بەرامبەر یانەی لایپزیگی ئەڵمانی. دوای ئەوە ڕایگەیاند کە دوای ماوەیەک لە نەخۆش کەوتنی باوکی، بە ماوەیەکی کەم دوای گۆڵەکە گیانی سپاردووە.
کاروانی نێودەوڵەتی
ئاکێ هەروەها مافی ئەوەی هەبوو یاری بۆ کۆت دیڤوار بکات لە ڕێگەی مۆیسێی باوکیەوە.
ئاکێ یەکەمین یاری نێودەوڵەتیی خۆی لە ساڵی ٢٠١٧ ئەنجامدا لە یاریەکی دۆستانەدا بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب، کە هۆڵەندا بردیەوە ٢-١.
شێوازی یاریکردن
ئاکێ ستایش کرا بۆ ئاستی لە جێگا جیاوازەکاندا، پاسی درێژ و باش، خوێندنەوەی یاری بە باشی، توانای یاریکردن لە هەردوو باڵی بەرگری، بەرگریکاری ناوەندی و ناوەندی بەرگری، کە بە ئیتیکی کارکردنی باس،پیشەیی و تەکنیکی بەهرەمەند ناسراوە. هێمنی لەسەر تۆپ و دەرکەوتنەکانی بووە هۆی بەراوردکردنی لەگەڵ ئەفسانەی پێشووی هۆڵەندا و یاریزانی چێڵسی ڕۆد گولیت.
ژیانی کەسی
ئاکێ لە لاهای، لە باشووری هۆڵەندا لەدایکبووە. باوکی خەڵکی کۆتدیڤارە. ئاکی بە هیچ جۆرێ خواردنەوەی کحولی ناخواتەوە.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1">
خەڵاتەکان
مانچێستەر سیتی
سیزیا زیکێ
سیزیا زیکێ نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ناسان ئاکێ
خەڵاتەکان
هۆڵەندا خوار ١٧ ساڵان
سیزیا زیکێ
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٤٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
ناسان ئاکێ
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
ناوە
ناوە (Nawe، بە فارسی: ناوه) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٦ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٤٦٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئەفلاتوونیزمی نوێ
ئەفڵاتوونیزمی نوێ (بەئینگلیزی: Neoplatonism)، قوتابخانەیەکی فەلسەفییە مێژووی درووستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سێیەمی زایین لەسەر بنەمای فێرکردنەکانی ئەفڵاتوون و ئەفڵاتوونییەکان، لەگەڵ ئەوەشدا زۆرێک لەو لێکدانەوانە ھەڵدەگرێ کە وا لە لێکۆڵەرەوان دەکات بڵێن کە جیاوازە لە فەلسەفەی ئەفڵاتوونی سەرەکی. ھەرچەندە ئەفڵاتوونیزمە نوێیەکان خۆیان بە ئەفڵاتوونی داناوە و دەڵێن کە بەرگری لە بیروڕاکانی ئەفڵاتوون دەکەن، بەڵام زۆرێک ھەن کە بڕوایان کە ئەم فەلسەفەیە جۆرێکە لەھەوڵدان بۆ کۆکردنەوەی ھەردوو فەلسەفەی سەرەکی یۆنان: ئەفڵاتوونیزم و ئەرستۆنیزم. شێوەی گشتی ئەم قوتابخانە فەلسەفییە لەسەر دەستی ئەفڵووتین داڕێژراوە کە دەڵێت گوایە فەلسەفەی ئەفڵاتوون و خوێندنەکەی لەسەر دەستی ئەمۆنیس ساکاس وەرگرتووە کە یەکێک لەگەورەترین فەیلەسووفەکانی ئەسکەندەرییە بووە. دواتر، فۆرفۆریۆس یەکێک لە قوتابییەکانی ئەفڵووتین ھەستاوە بە کۆکردنەوەی دواترین خوێندنەکان لە شەش بەشدا کە ناو دەبرێت بە: ھەشتینەکان (فەلسەفە)، چونکە ھەربەشێک لەو بەشانە پێک دێت لە ٨ وتار. گرنگی ئەو کارەی فۆرفۆریۆس لەوەدایە کە ئەگەر ئەو کۆکردنەوەیە نەبووایە، ئێستا ھەموو بەرھەمەکانی ئەفڵووتین دەفەوتا.
ھەندێک لە بیروڕاکان وایە کە ئەفڵووتین ھەوڵی گوونجاندنی ئەفڵاتوونیزمی لەگەڵ ئاینی مەسیحییەت داوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی فەلسەفە پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان پۆل:نەریتە فەلسەفییەکان پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٣یەم پۆل:عیرفان پۆل:فەلسەفەیەکی یۆنانی کۆن
ئەلبێر کامو
ئەلبێر کامۆ (؛ ؛ ٧ی تشرینی دووەمی ١٩١٣ - ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠) فەیلەسووفی فەڕەنسیی جەزائیری، نووسەر و ڕۆژنامەوان بوو.
ژیان
ئەلبێر کامۆ لە ٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٣دا لە شاری مۆندۆڤیی جەزائیر لەدایکبووە، باوکی بە ڕەگەز فەرەنسی بوو، کرێکاری کارگەیەکی مەی دروستکردن بوو، دایکی کامۆش بە ڕەگەز ئیسپانی‌یە واتە کامۆ جەزائیری نەبوو، بەلام لەگەڵ ئەوەشدا زۆرترین کاتی ژیانی خۆی لەوێ بەسەربردوە و ھەر لەوێش مردووە، لە کاتی ھەڵگیرسانی شەڕی جیھانیی یەکەمدا باوکی کامۆ بەشداری ئەو شەڕەی کرد و لە شەری ڕاماندا بریندار کرا و پاشانیش ھەر بە ھەمان ھۆوە و لەبەر خراپی برینەکەی گیانی لە دەستدا، کامۆ دەڵیت «وەکوو منداڵانی دیکە لەگەڵ دەنگی دەھۆڵی جەنگدا بە ھەتیوی گەورە بووە کە درامایەک بووە لە کوشتن و بڕین و زوڵم و زۆرداری.»
لەپاش مردنی باوکی لەگەڵ دایکی و خاڵی و برا گەورەکەی و نەکیدا چوونەتە جەزائیر و لەوێ لە گەڕەکێکی ھەژارنشیندا بە ناوی بلکۆر سەر لە نۆی درێژەیان بە ژانیان داوەتەوە. لە ساڵی ١٩٣٠ کامۆ تووشی نەخۆشی سیل ھات کە بەو ھۆیەوە گەلێک ئازار و ئەشکەنجەی بینیوە. لە ساڵی ١٩١٨-١٩٢٣ خوێندنی سەرەتایی تەواو کرد و پاشانیش لە قوتابخانەی «لیسیەی فەرەنسی» قۆناغی ئامادەیی لە ساڵی ١٩٣٠ دا تەواو کرد.
ئەلبێر کامۆ زۆر حەزی لە ئەدەب کردووە، لەبەر ئەوە ھەموو بەرھەمە ئەدەبیەکانی سەردەمی خۆی خوێندۆتەوە بە تایبەتی نووسینەکانی ئەندریە ژید و بە باشیش یەکتریان ناسیوە. ئەلبێر کامۆ بڕوانامەی بەکەڵۆریا و لیسانسی لە بەشی فەلسەفەی کۆلیژی ئادابی زانکۆی جەزائیر وەرگرت بە ھۆی ئەو شارەزاییە زۆرەی کە لە بواری ئەدەبدا ھەیبوو ناسراوی لەگەڵ چەند مامۆستایەکی شارەزای ئەم بوارەدا ھەبووە کە بەشێوەکی راستەخۆ کاریان تێکردوە وەک پۆل ماتیە و جان جیرینیە و ئەندریە ماڵرۆ. لە ساڵی ١٩٣٦ دا بۆ وەرگرتنی دیبلۆم لە خوێندنی باڵادا، پاش ئەوە نامیلکەیەک دەربارەی پەیوەندی نێوان نھێلستی و مەسیحیەت لەلای ئەفلاتون و سانت ئۆگستین پێشکەش دەکات و ئیتر پاش ئەم نامیلکەیە واز لە خوێندن ئەھێنێت بە ھۆی نەخۆشیەوە و ناتوانێت درێژە بە خوێندن بدات، بەڵام لە بواری نووسینی ئەدەبی و فیکری و رۆژنامەگەری و سیاسیدا چالاکانە دەست بە خوێندنەوە دەکات، وەک بەرھەمەکانی تۆلستۆی و مارک نۆریل و مارکیزدی سادو بێرلیرڤی و دانێل دوفۆدو سرڤانتس و بلزاک و مەدام دی لاڤایت و سوریل و نێتچەو ئیشپنگلەر.
ئەلبێرکامۆ بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٣٤ دا ژنی ھێناوە و پاش ساڵێک جیابۆتەوە بەڵام جارێکی تر ژنێکی فەرەنسی ھێناوە بەناوی فرانسین فاوەر لەو ژنە کچێک و کوڕێکی ھەبوە بەناوی جان و کاترین، لەدوای داگیرکردنی پاریس لە لایەن ئەڵمانیاوە پاریس بەجێدەھێڵێت و دەچێتە شاری کلێرمۆن لە خوارووی فەرەنسا پاشانیش دەچێت بۆ لیۆن تا کانونی دووەمی ١٩٤١ لەوێ َدەمێنێتەوەو ھەر لەو ساڵەشدا دەگەرێتەوە بۆ وەھران و خۆی بە وانە وتنەوەوە سەرقاڵ دەکات. بە مەبەستی چارەکردنی نەخۆشیەکەی جارێکی دیکە گەراوەتەوە بۆ پاریس و ھەر بۆ ھەمان مەبەست سەردانی ئەمریکای کردووە بەڵام ھیچ کام لەو ھەوڵانەی سوودیان نەبووە، کامۆ تا دەھات نەخۆشییەکەی پەرەی دەسەند و باری تەندروستی خراپتر دەبو، کامۆ لە ژیانیدا ئێش و ئازارێکی زۆری بەدەس نەخۆشییەوە بینیوە. لە ساڵەکانی نێوان ١٩٤٨وە ھەتا سالی ١٩٥٧ گەلێک شاکاری جوان و کتێبی بە پێزی لە بواری شانۆو ئەدەب و سیاسەتدا بلاوکردۆتەوە. وەک رێزلێنان لە کارەکانی لە ساڵی ١٩٥٧ خەڵاتی نۆبڵی پێدرا، ئەلبێر کامۆ لەسالی ١٩٦٠ لە ڕۆژی ٤ ی ژۆنڤیێ (کانونی دووەم) لەکاتێکدا لەگەڵ میشێل گالیمارد دەبێت بەنیازی چوون بۆ پاریس لەنزیک ڤیلبلوڤان بەڕووداوی ئۆتۆمۆبێل دەمرێت.
200px|وێنۆک|چەپ
ڕوانگە فەلسەفییەکان
نیچەیش و کامۆیش جیھان و ئەو زوڵم و زۆرە قبووڵ ناکەن کە لە ئارادایە چونکە ئاوەھا بار و دۆخێک بەرپەرچ دانەوەی مرۆڤایەتیە. ھەردووکیان بەرەنگارن و لە بەر مرۆڤ رێگەی یاخیبوون و راپەڕین ھەڵدەبژێرن. کامۆ و نیچەی " یاخی" ھیوایێکیان بە گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی- رامیاریی نییە چونکە لە ڕوانگەی ئەوانەوە تاکی زانا و ڕەند نەک ھەر سووڕی دەوران و دەسەڵات بەڵکوو ھەموو جیھانی بوون دەخاتە بەر پرسیار.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:مردووانی ١٩٦٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:بێدینەکان پۆل:ئەلبێر کامو پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
لۆکە
وێنۆک|لۆکە
لۆکە، وڕە، پەمە، پەموو (بە لاتین: Gossypium) گیایەکی یەکساڵە و چەند ساڵەیە بە بەرزی ٢٠ تاکوو ٨٠ سانتیمیتر، دیارە لە ھێندێک شوێندا لەوەش بەرزتر دەبێ. گوڵێ وەک قۆزاخەی ھەیە کە رەنگیان سپییە. بەڵام لە تورکەمەنستان و ئەرمەنستاندا جۆری ڕەنگی پەمووی شین و سوور و نارنجی بەرھەم دێنن کە لە چنین و رەست و ھەروەھا لە دەرمانخانەکاندا زۆر بەکار دەبرێن.
لە کوردەواریدا
لە کوردەوارشیدا لۆکە بەرھەم دەھێنرێ بەڵام دوو جۆری کێو و خۆڕستی لە ناوچەکانی جوانڕۆ لە کێوەکانی دودان و رەمەرۆ و لەشکرگا و جۆرێکی لە کێوی شاھۆ و لە پاوە و لە خوارووی ھەورامانی تەخت دەڕوێن
سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی
ئانی دۆگرۆت
ئانی دۆگرۆت نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
گەل
گەل یا خەڵک بە کۆی چەن کەس ئەوترێ کە (وەک چۆن لە قەوم و میللەتیشدا وایە) وەکو تەڤاھییەک ڕەچاو بکرێن. بۆ نموونە گەلی عەرەب داگری ھەموو عەرەبەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینە لە وڵاتە جیاجیاکاندا. گەلێ کە سەر بە وڵات یان دەوڵەتێکی تایبەت بێ نەتەوە یان میللەتی پێ ئەوترێ، و گەلێکیش کە تاکەکانی یەک ڕەچەڵەک یان یەک کولتوور یان یەک ئایینیان بێ قەوم یان گرووپی ڕەگەزی پێ ئەوترێ.
وشەڕەتناسی
وشەی «گەل» لە ڕیشەی ھیندوئەورووپاییی و  و ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی  ەوەیە کە بە مانای گردبوونەوە و کۆبوونەوە و گەڕانە. پاری سەرەتا بووە بە  و پاشان بە ، یانی: gart بووە بە gard بووە بە gal. وشەی «گەلە»ش کە بە مانای کۆمەڵێک حەیوانە بە یەکەوە، ھەر لێرەوە ھاتووە.
وشەی «خەڵک»یش ھەر ئەو «خلق»ەی عەرەبییە. «مەردم»یش وشەیەکی فارسییە و پەیوەندیی بە «مرۆڤ» و «مرۆ» و ھەروەھا «مەرگ» و «مردن»ەوە ھەیە و ھاوڕیشەی وانە.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha" />
٤٦٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گەل
تێبینییەکان
پۆل: گەل پۆل: مرۆڤەکان پۆل:مرۆڤ پۆل:تاکەکان پۆل:کورد پۆل:کوردستان
وڵیاوا
وڵیاوا (Willyawa، بە فارسی: ولی آباد) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤٨ کەس لە ٤٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
دۆن کارلۆس
دۆن کارلۆس یان شازادە کارلۆسی ھاپسبورگ (بە ئیسپانیایی: Don Carlos) شازادەی ئیسپانیا، کوڕی فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا پاشای ئیسپانیا و پورتوگاڵ بوو. دۆن کارلۆس عومرێکی کەمی ھەبوو (١٥٤٥-١٥٦٨) و بێ ژن و منداڵ بە جوانەمەرگەیی مرد. ھەندێک لە دوژمنانی فیلیپ تاوانباریان کردوە کە کوڕەکەی کوشتوە، بەڵام ئەمە شتێکی سەلماو نیە و دۆن کارلۆس بە مان کردن لە خواردن و خواردنەوە خۆی کوشت.
سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc., USA.
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٥ پۆل:مردووانی ١٥٦٨
٤٦٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فان (فیلم)
فان یان ھەوادار فیلمێکی ھیندی ھەستبزوێنە. لەدەرھێنانی مانیش شارمایە. کە شاروخ خان ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمەکە دەبینێت. فیلمەکە ڕۆژی ١٥ی نیسانی ٢٠١٦ نمایشکرا. لەلایەن ڕەخنەگرەکانەوە پێشوازییەکی باشی لێکرا، بەڵام لەبۆکس ئۆفیس شکستی ھێنا. فیلمەکە بەپێچەوانەی فیلمەکانی دیکەی بۆلیوود لە یەک گۆرانی پێکھاتبوو ئەویش گۆرانی "Jabra Fan" بوو کە ئەم گۆرانییە بەزۆرینەی زمانەکانی ھیندستان (تامیلی، بەنگالی، پەنجابی ھتد..) و زمانی عەرەبی دەرچوو.
بەرھەمھێنان
فیلمەکە لە مانگی ئایاری ٢٠١٤ دەست کرا بە وێنەگرتنی و وا بریار بوو کە لەسەرەتای سالی ٢٠١٥ نمایش بکرێت بەلام بەھۆی پێکانی شاروخان لە فیلمی "happy new year" نمایشکردنی دواخرا بۆ ١٥ی نیسانی ٢٠١٦.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ھیندییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی یاش ڕاج فیلمز پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئۆکسفۆردشایر وێنەگیراون پۆل:فیلمە ھیندییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
جین ساکی
thumb|جین ساکی جنێفەر ساکی ناسراو بە جین ساکی لەدایکبووی ١٩٧٨ ، جین لە لەوەتەی ١١ی شووباتی ٢٠١٣ وەک گووتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کاردەکات ، بەر لەو کارەشی گووتەبێژی سەرۆککۆمار باراک ئۆباما بوو.
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
نیرجا
نێرجا  فیلمێکی ژیاننامەیی ھیندیە چیرۆکی فیلمەکە باس لەژیانی نیرجا بانۆت دەکات، کە سۆنام کاپوور ڕۆلێ دەگێڕێت. فیلمەکە ڕۆژی ١٩ی شووباتی ٢٠١٦ نمایشکرا.
چیرۆکی فیلم
فیلمەکە باس لەژیانی نیرجا بانۆت دەکات کە کچەکارمەندێکی فڕۆکەوانییە، لەساڵی ١٩٨٦ فڕۆکەکەی (پان ئان) لەلایەن تیرۆریستان دەڕفێندرێت و بەھۆی زیرەکی نیرجاوە دەتوانرێت زیاتر لە ٣٠٠ سەرنشینی فڕۆکەکە ڕزگاربکرێت بەڵام بەڵام بەگیانلەدستدانی نیرجاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ھیندییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمە ئەکشنەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان دەربارەی تیرۆریزم لە ھیندستان پۆل:فیلمەکانی ستۆدیۆی فۆکس ستار
بڕیارنامەی ١٠٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی ئابی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٦٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سای-ھەب
سەرچاوەکان
پۆل:وێبگە زانستییەکان
بڕیارنامەی ١٠٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
ژان ژاک ڕوسۆ
ژان ژاک ڕۆسۆ (بەئینگلیزی و فەڕەنسی: Jean-Jacques Rousseau، ٢٨ی حوزەیرانی ١٧١٢ - ٢ی تەممووز ١٧٧٨) فەیلەسووف و نووسەری فەڕەنسیی خەڵکی ژنێڤ بوو. فەلسەفە سیاسییەکەی کاری کردە سەر شۆڕشی فەڕەنسی، سیاسەتی ھاوچەرخ، کۆمەڵناسی، ھەروەھا بیری پەروەردەیی. لە ژنێڤ لە دایک بووە، باوکی ئیزاک ڕۆسۆ سە‌عاتچییە‌کی ناسراو بووە، دایکیشی (سوزان بێرنارد) ماوە‌یە‌ک دوای لە دایک بوونی ڕۆسۆ دە‌مرێت. باوکی لایە‌نگرێکی بە‌بروای دەسەڵاتی کۆماری بوو و، دە‌یویست کورە‌کە‌یشی بە‌و شێوە‌یە پە‌روە‌ردە بکات. ڕۆسۆ لە‌تە‌مە‌نی پێنج ساڵییە‌وە دە‌ستی کردوە بە کتێبخوێندنە‌وە و تا کۆتاییی ژیانی، (پلوتارک) خۆشە‌ویستترین نوسە‌ر بووە لە‌لای، پاش بە‌سە‌ربردنی چە‌ندین ساڵ لە‌ تە‌مە‌نی تاراوگە‌ و گەڕان بە شارە‌کاندا، ڕۆسۆ خە‌ریکی توێژینە‌وی توانستە‌کانی خۆی دە‌بێت. سە‌رە‌تا بە فە‌لسە‌فە دە‌ست پێ دە‌کات، فە‌یلە‌سووفە‌کانی وک (جۆن لۆک و مالێبرانژ و دیکارت و لایبنیتس و ڤۆڵتێر) دە‌خوێنێتە‌وە. ژیانی ئە‌م ساڵانە‌ی ڕۆسۆ پڕە لە‌گە‌ڕان بە نێو ئیتالیا و فە‌ڕە‌نسا و سویسرادا. فەلسەفەی سیاسیی ڕوسۆ
ڕوسۆ بیرمەندێکی تایبەت بوو و بۆچوونەکانی زۆر ناکەونە چوارچێوەیەکی دیاریکراوەوە. ڕوسۆ لە لایەکەوە ڕەخنەی لە ھەموو ڕەوتی شارستانییەتی دەگرت و لە لایەکی دیکەوە، کاریگەرترین فەیلەسووفی سیاسیی سەدەی ھەژدەھەم بوو و دواتر وەک باوکی شۆڕشی فەرانسە ناسرا. بەڵام ئەو جۆرە بۆچوونوونانە بۆنی جۆرێک ئیدیالیسمی لێ دێ.
ڕوسۆ لە سەرەتای لاویدا بابەتێکی نووسیی و باسی ئەوەی کرد کە بەپێچەوانەی بۆچوونی باوی ئەو کاتە، پێشکەوتنی ھونەر و زانست و فەلسەفە لە سەدەی ڕابردوودا نەک نەبووەتە ھۆی بەختەوەریی مرۆڤ، بەڵکوو چارەڕەشییشی لێ کەوتووەتەوە. ئەو بۆچوونەی ڕوسۆ بەپێچەوانەی ڕەوتی ڕۆشنگەری بوو کە پێی وا بوو مرۆڤ تەنیا بە یارمەتیی عەقڵ و زانست دەتوانێ ڕزگار بێ. دیارە ڕۆشنگەرەکان باوەڕێکی پتەویان بە بیرۆکەی پێشکەوتن ھەبوو و پێیان وا بوو مرۆڤایەتی خەریکە بە ڕێگەیەکی زۆر باش و پێشکەوتنخوازانەدا دەڕوا. بەڵام ئێمە ئێستا کە نزیکەی سێسەد ساڵ دوای ڕوسۆ دەژین، دەزانین کە ئەو گەشبینییەی بزووتنەوەی ڕۆشنگەری زۆریش بەجێ نەبووە و ڕوسۆ زۆر باشتری بۆ چووە. ڕەخنەکانی ڕوسۆ لە شارستانییەتی مۆدێرن دواتر لەلایەن کەسانی دیکەشەوە درێژەی پێ درا. بەڵام پێویستە سەرنج بدەین بەو خاڵە گرینگە کە ڕەخنەکانی ڕوسۆ لە شارستانییەتی بە واتای گەڕانەوە بۆ ژیانی ساکاری ڕابردوو نییە. تەنانەت ئەو شتەی کە بە زمانی ڕوسۆوە دەکرێ کە گوایە لایەنگری «گەڕانەوە بۆ سروشت» بووە، لە نووسینەکانی ڕوسۆدا نییە.
لەوەش گرینگتر ئەوەیە کە ڕوسۆ بەپێچەوانەی بیرمەندانی ڕۆشنگەری، باوەڕی بە توانای بێسنووری عەقڵ نییە. بە بۆچوونی ڕوسۆ، مرۆڤ ناتوانێ بەپێی تواناکانی عەقڵ کۆمەڵگەیەکی دڵخواز پێکبێنێ. بیرمەندانی ڕۆشنگەری، بە تایبەتی ڤۆلتر و دیدەرۆ، پێیان وا بوو کە ئەگەر مرۆڤ کردەوەکانی خۆی لەسەر بنەمای شیکردنەوەی لۆژیکال دابمەزرێنێ و سەرچاوەکانی داھاتووی لەسەر بنەمای ئەو موحاسەبانەی زانایانی زانستی سروشتی دەیکەن دابنێ، دەتوانێ بگاتە بەختەوەری. بەڵام لە ڕوانگەی ڕوسۆوە، ئەو موحاسەبەیە کارێکی جوان نییە. ڕوسۆ جێگرەوەیەکی دیکە بۆ عەقڵ پێشنیار دەدا: ویژدان. بە بڕوای ڕوسۆ ویژدان گوێڕایەڵی عەقڵ نییە. ویژدان پەیوەندی بە ھەست و سۆز و تەنانەت غەریزەوە ھەیە. بەڵام عەقڵ بەردەوام تووشی سەرلێشێواوی دەبێ و ھەڕەشە لە پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤەکان دەکا. باوەڕ بە ویژدان پەیوەندییەکی پتەوی بە ڕوانگەی گەشبینانە بە سروشتی مرۆڤەوە ھەیە. ڕوسۆ لەو فەیلەسوفانەیە کە پێیان وایە مرۆڤ بەپێی سروشتی خۆی چاکە. بەڵام مەبەستی ڕوسۆ لە چاکبوونی مرۆڤ ئەوە نییە کە تاک بە تاکی مرۆڤەکان پاک و بێگوناحن بەڵکوو دەیەوێ ئاماژە بەوە بکا کە ھەستە سروشتییەکان و غەریزەکانی مرۆڤ لە ویژدانی ئەودا ڕەنگ دەدەنەوە. ھەر بۆیە ویژدان جێگەی نواندنی ھەستە سروشتییەکانە. ڕوسۆ پێی وا بوو کە ئەو کەسەی گوێڕایەڵی ویژدانی پاکی خۆیەتی، دەگاتە بەرزترین ئامانجی ژیان کە ئارامیی دەروونی و ئاشتی و دۆستایەتییە.
کە وا بوو بۆ چی کۆمەڵگەی مرۆیی ئاوا نالەبارە؟ وەڵامی ڕوسۆ ئەوەیە کە پەرەسەندنی نالەباری کۆمەڵایەتی بووەتە ھۆی مردنی ویژدانی مرۆڤ. واتە مرۆڤ ڕێنوێنی غەریزیی خۆیان لە دەست داوە و سەرلێشێواو بوونە. ئەمە وای لە شرۆڤەکارانی ڕوسۆ کردووە کە پێیان وا بێ ڕوسۆ باوەڕی وایە کە مرۆڤ تەنیا لە دۆخێکی تەواو سروشتیدا دەتوانێ چاک بێ بەڵام لیدمان دەڵێ ڕوسۆش وەک ھابز و بەپێچەوانەی لاک ومۆنتسکیو پێی وایە کە چەمکی وەک چاکە و خراپە لە دەرەوەی چوارچێوەی کۆمەڵگەدا بێواتایە و پێش لە پێکھاتنی کۆمەڵگە ھیچ واتایەکیان نەبووە. مرۆڤی سەرەتایی تەنیا گوێڕایەڵی غەریزەکانی بووە و ناتوانین بڵێین کە کردەوەکانی چاک و یان خراپ بوونە. ھاوکات پێکھاتنی کۆمەڵگەش بابەتێکی پێویستە و لە ڕاستیدا ئەوە غەریزەیە کە مرۆڤ بۆ لای پێکھێنانی کۆمەڵگە ھان دەدا. بە بۆچوونی ڕوسۆ، کۆمەڵگەیەک کە ویژدان ڕێبەری بێ، کۆمەڵگەیەکی نالۆژیکال نییە.
بەڵام گرینگترین بەشداریی ڕوسۆ لە فەلسەفەی سیاسیدا دەگەڕێتەوە بۆ گرێبەستی کۆمەڵایەتی، ھەرچەندە کە گرێبەستی کۆمەڵایەتی لە لای ڕوسۆ واتایەکی جیاوازی ھەیە. لە ڕوانگەی ڕوسۆوە، تەنیا بە یارمەتیی چەمکی گرێبەستی کۆمەڵایەتی دەتوانین تێبگەین کە بۆ چی کەمینە گوێڕایەڵی ویستەکانی زۆرینە دەبێ. ھەڵبەت ئەو گرێبەستە کۆمەڵایەتییەی کە ڕوسۆ باسی دەکا تەنیا لە کۆمەڵگەی دڵخوازی ئەودا دەستبەر دەکرێ. گرینگترین بنەمای گرێبەستی کۆمەڵایەتی لای ڕوسۆ ئەوەیە کە ھەموو ئەو کەسانەی دەبێ گوێڕایەڵی یاسا بن، دەبێ لە پەسەندکردنی ئەو یاسایەشدا بەشدار بن. ھەموو ھاووڵاتیان دەبێ مافی ئەوەیان ھەبێ ھەتا لەو شتانەی کە پەیوەندی بە ژیان و گوزەرانیانەوە ھەیە، بە شێوەی ڕاستەوخۆ بەشداری بکەن. ئەمە بە واتای ئەوە دێ کە ڕوسۆ لایەنگری ئەو شتەیە کە دواتر پێیان گوت دێموکراسیی ڕاستەوخۆ.
بەڵام سەرەڕای ڕەشبینبوونی ڕوسۆ، ئەو مۆدێلێک بۆ کۆمەڵگەی دڵخوازی خۆی پێشکەش دەکا. لە ڕوانگەی ڕوسۆوە، ھەر یەکەیەکی سیاسی دەبێ لە ڕووی ژمارەی دانیشتووان و بەربڵاوییەوە سنووردار بێ. لە یەکەی سیاسیی گەورەدا ھاووڵاتیان دەرفەتی بەشداریی سیاسیی ڕاستەقینە و ڕاستەوخۆیان لێ دەستێندرێ. ھەر بۆیە ڕوسۆ ڕەخنەی زۆری لە کۆمەڵگەی مۆدێرن ھەبوو کە زۆربەی یەکەکانی زۆر گەورە و نالێکن و چاوەدێری بە سەر ئەواندا دژوارە. ھەروەھا ڕوسۆ پێی وایە کە لە کۆمەڵگەی دڵخوازدا پێویستە ڕێکخستنێکی ساکار ھەبێ. ئاستی بەستراوەیی ھاووڵاتیان لە ڕێکخراو یان گرووپی پسپۆڕانەی خۆیان نابێ لە بەستراوەیی ئەوان لە ھەموو کۆمەڵگە زیاتر بێ. تاکەکان لە ھەموو بوارە کۆمەڵایەتییەکاندا دەبێ وەک تاکێکی ھاووڵاتی دەرکەون، نەک وەک نوێنەری بەشێکی تایبەت یان گرووپێک کە بەرژەوەندیی تایبەتیان ھەیە. ھەر بۆیە کۆمەڵگەی چینایەتی و ھەروەھا کۆمەڵگەیەک کە بەھۆی گرووپ و حیزبی سیاسی دابەش کراوە، کۆمەڵگەیەکی دڵخواز و چاک نییە.
دەوڵەتی دڵخوازی ڕوسۆ دەوڵەتێکی ساکار و نائاڵۆز و سنووردارە. دەتوانین بڵێین کە دەوڵەتی دڵخوازی ڕوسۆ دەوڵەتێکی نەتەوەیی مۆدێرن نییە بەڵکوو دەوڵەت-شارێکی ساکارە کە لەسەر بنەمای دێموکراسیی ڕاستەوخۆ دامەزراوە. بۆ ئەوەی ژیانی ھارمۆنیک دەستەبەر بێ، پێویستە ھەموو ھاووڵاتیان لەو بڕایارانەدا کە بۆ ھەمووان گرینگە، بەشدار بن. ھەروەھا لە ڕووی ئابوورییەوە، ھەر ھاووڵاتییەک دەبێ بڕێکی دیاریکراو سامانی ھەبێ. ھاوکات دەوڵەت (ھەڵبەت دەوڵەتێک کە بە پیی ورە و ویستی ھاووڵاتیان حوکم دەکا) دەبێ چاوەدێری بکا ھەتا ھیچ ھاووڵاتییەک سامانی خۆی بە بەھای دەستدرێژی بۆ خاوەندارێتی و سەربەخۆیی ھاووڵاتیانی دیکە پتر نەکا. ھەر بۆیە ئەوە ئەرکی دەوڵەتە کە یەکسانیی ئابووری لە کۆمەڵگەدا بپارێزێ. ھەڵبەت ئەو یەسانییە ئابوورییە نابێ ڕەھا بێ بەڵکوو ڕێژەیییە. بە گشتی، تاک تەنیا کاتێک دەتوانێ ئازاد بێ کە گوێڕایەڵی دەوڵەت بێ و بەم جۆرە گوێڕایەڵی «ورەی گشتی» (چەمکێکی پڕ لە مشتومڕ!) بێ. ھاووڵاتی بە گوێڕایەڵی دەوڵەت (کە لە ڕاستیدا گوێڕایەڵی بۆ ورەی گشتییە) دەتوانێ ئازادیی سروشتی ھەبێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٨ھەم پۆل:ڕۆمانتیزم پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٧١٢ پۆل:مردووانی ١٧٧٨ پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:مێژووی فەلسەفە پۆل:لیبرالیزم پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
ویچر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
ویچر زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنییە کە لەلایەن لۆرن شمیت ھێسرچەوە بۆ نێتفلیکس ساز کراوە، کە لە ڕۆمانێک بە ھەمان نێو وەرگیراوە؛ وەرزی یەکەمی لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە ھەشت ئەڵقەدا و وەرزی دووەمیشی لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ھەشت ئەڵقەدا بڵاو بوویەوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢١دا، نێتفلیکس زنجیرەکەی بۆ وەرزی سێەمیش درێژ کردەوە.
٤٦٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گیبرالتار
گیبرالتار یان چیای تاریق ھەرێمێکی دەرەوەی بەریتانییە، ڕووبەرەکەی نزیکەی ٦٫٨ کم دووجایە و دانیشتووانەکەی ٣٠٠٠٠ کەس دەبێ. گوندێکی شاخاوییە لە کەناراوەکانی باشووری ئیسپانیا لە باشووری ڕۆژاوای ئەورووپا، دەکەوێتە کۆتایی باشووری نیمچەدوورگەی ئیبری و لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ ئیسپانیا و بە یەکێک لە ناوچە بەناوەکانی بەریتانیا دادەنرێت. چیای تاریق لە بەشی کەناراوی بە گەرووی گیبرالتارەوە بەستراوەتەوە و دەریای ناوین بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک دەبەستێتەوە و لە ھەردوو لاشەوە مەغریب و ئیسپانیان. ڕووبەری ٦٫٧ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (٢٫٦ میل دووجا). تاشەبەردی گیبرالتار خاڵی سەرەکی ناوچەکەیە کە زیاتر لە ٣٠ ھەزار دانیشتووی ھەیە. لە ساڵی ١٧٠٤دا گیبرالتار لەلایەن ھێزە ھاوبەشەکانی بەریتانیا و ھۆڵەنداوە کە ئەوان بە ناوی بنەماڵەی ھاپسبۆرگەوە شەڕیان کرد گیرا، کە لەو کاتەدا بانگەشەی سەروەریی بەسەر ئیسپانیادا دەکرد. لە ساڵی ١٧١٣ خاوەنداری ناوچەی گیبرالتار بە ھەمیشەیی ڕادەستی بەریتانیا کرا. میری ئیسپانیا ھەرگیز دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر ئەم ناوچەیەدا ناناسێتەوە. گیبرالتار گرینگییەکی ستراتیژی گەورەی ھەیە. تەنگەی گیبرالتار تەنیا ١٣ کیلۆمەتر پانە و بەشێکی زۆری بازرگانی دەریایی لە جیھاندا بە ناو ئەو تەنگەدا دەڕوات.
بڕیارنامەی ١٠١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی ئابی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٦٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:سربرێنیتسا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
لیمفەگرێ
وێنۆک|لیمفەگرێ و بەشەکانی: ١.کەپسوول ٢.سینووسی ژێر کەپسوول ٣.ناوەندی ژێرمیناڵ ٤.نۆدوولی لیمفۆیید ٥.ترابێکوولا لیمفەگرێ یان گرێی لیمفی ئۆرگانێکە بە شێوەی ھێلکە و بەشێکە لە کۆئەندامی سووڕان و کۆئەندامی بەرگری. لیمفەگرێ ئەرکی خاوێن کردنەوەی لیمف لە بەکتریاکان و میکرۆبەکانی تری لە ئەستۆیە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی لیمف
ژیل کارپۆنتیێ
ژیل کارپۆنتیێ نووسەر و دەستکاریکەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:نووسەرانی پاریسی
٤٦٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی ئابی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٦٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا
گەزگەسک
وێنۆک|چەپ|گەزنە ڕووەکی گەزنە یان گەسک گەسک (ناوی لاتینی: Urtica Dioica)، لە کوردستاندا بەتایبەتی لە ناوچەی ھەوراماندا لە گەسک گەسکی تازە و تەرچک، چێشتێکی خۆش چاک دەکەن، ئەوانەش نەخۆشی ڕۆماتیسمیان ھەیە بە گەسک گەسک دەرمانی دەکەن، ئەویش بەم شێوەیە کە چەپکە گەسک گەسکێک بە دەستەوە دەگرن و لاق و دەستیان، بەتایبەتی ئەو شوێنانەیان کە دێشێ لە سەرەخۆ فەلاقە دەکەن. ھاوینی ئەم ساڵیش زانایانی بواری دەرمان لە بریتانیا ئەوەیان بۆ دەرکەوت کە دەتوانن لە ڕووەکی گەسک گەسک مەوادێک بۆ دەرمان و چارەسەریی ڕۆماتیسم پێک بێنن.
گەزینی گەزنە‌
ھەر جۆرێک بێ ئەوانەی کە دەیانەوێ ڕووەکی گەسک گەسک بچنن، دەبێ جۆرێک لاسکەکەی بگرن کە کورکەکانی بەڕووی لاسکەکەدا بڕۆنەوە، بەم جۆرە ئیتر ناتوانێ بگەزێ. لە زۆر وڵاتدا گەسک گەسکی کوڵاو بۆ خوەراکی بەراز و پەلەوەر کەڵکی لێ وەردەگیرێ. ئەگەر ڕیشووی گەسک گەسک لەگەڵ زاجی سپی بکوڵێندرێ ڕەنگێکی زەردی لێ دەست دەکەوێ، گەڵا و لاسکەکەشی ڕەنگێکی سەوزیان لێ درووست دەکرێ. شیتاڵی جۆراجۆری ڕووەکی گەسک گەسک بۆ دروست کردنی بەنی کەوش و پێڵاوی، پارچە، گوریس و پەت بەکار دەھێندرێ. ڕووەکی گەسک گەسک وەرزیی دەڕوێ، لە ھێندێک شوێنیشدا دایمی یە و جاری واش ھەیە دەبێتە بنچکێکی بە پنچ و بە ھێز و جۆرێکی لەم تیرەیەیش لە وڵاتی ئوسترالیادا ھەیە و وەک دارێکی زۆر گەورەی لێدێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گەزگەسک پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ئیمپراتۆر وو (ژاولیێ)
خانمەئیمپڕاتۆر وو ناوی کەسی: وو سیان (بە چینی:吳莧) بە شێوەیەکی فەرمی وەک خانمە ئیمپڕاتۆر مو ناسراوە (بە مانای "تەنھا خانمە ئیمپراتۆرێک" دێت) خانمەئیمپراتۆرێکی ویلایەتی شوو ھان بوو، لە سەردەمی سێ شانشینەکە، دواین ھاوسەری لیو بێی  و تاکە خانمەئیمپراتۆر بوو، لیو بێی دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی شوو ھان خوشکی بچووکی وو یی بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:خێزانی لیو بێی پۆل:خەڵکی کایفێنگ پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢ەم
خوڕیاوا
خوڕیاوا (Xurryawa ، بە فارسی: خوری آباد) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٣٦ کەس لە ٩٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
شەشە
شەشە (Şeşe، بە فارسی: ششه) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٤ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٤٧٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٤٧١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئابی ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بوروندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٧١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:بوروندی لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا
ئەرەستوو
ئەرەستوو (بە یۆنانی: Ἀριστοτέλης، ئاریستۆتێلیس؛ ٣٨٤ی پ. ز - ٣٢٢ی پ. ز) فەیلەسووفێکی یۆنانی بوو؛ ئەو قوتابیی ئەفلاتوون و مامۆستای ئەسکەندەری مەزن بوو. نووسراوەکانی زۆر بابەتیان گرتووەتە خۆ، وەک فیزیک، مێتافیزیک، شیعر، شانۆ، مۆسیقا، لۆژیک، سیاسەت، حکوومەت، ئەخلاق، و ھتد. ھاوڕێ لەگەڵ ئەفلاتوون و سوقرات (مامۆستای ئەفلاتوون)، ئەرەستوو یەکێک لە گرنگترین بناغەداڕێژانی فەلسەفەی ڕۆژاوایییە.
ژیانی ئەرەستوو
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی ئەرەستوو لە ئیسلامی کۆندا ئەرەستوو یان بە ئینگلیزی (Aristotle) ئەرەستوو لە ساڵی ٣٨٤ پ. ز لە شاری ستاگیرا لە کەناری دەریای ئیجە لەدایکبووە و خێزانەکەی بە یەکێک لە بەناوباگترین خێزانەکانی یۆنان ناسرابوون و بە خێزانە پزیشکەکە ناو دەبران.
باوکی ئەرەستوو کە ناوی نیقۆ ماخوس بوو، پزیشکی تایبەتی پاشایی مەقدۆنی فیلیپی ٢ کە دەبێتە باپیری ئەسکەندەری مەقدۆنی و یەکێک بووە لە ھەرە پزیشکە سەرکەوتووەکانی ئەو سەردەمەی خۆی، لەو ڕوانگەیەوە ئەرەستوو پەیوەندییەکی پتەو دروست دەکات لە نێوان خۆی و پادشای مەقدۆنیدا و پاشا فیلیپی ٢ بانگێشتی دەکات بۆ لای خۆی و دەیکاتە پەروەردەکاری ئەسکەندەری مەقدۆنی کوڕەزای لە ساڵی ٣٤٣ پ.ز.
ئەرەستوو تەمەنی منداڵبوو کە باوکی لە دەستدا، دوا بە دوای مردنی باوکی یەکێک بووە لە ئەندامانی کۆمەڵەی ئەسکیبیادسی پزیشکی، لە تەمەنی (١٨) ساڵیدا پەیوەندی دەکات بە ئەکادیمیاکەی ئەفلاتوون لە ئەسینای پایتەختی یۆنان و لە ماوەیەکی زۆر کورتدا بەسەر سەرجەم ھاوڕێیانیدا سەرکەوتن بە دەست دەھێنبێت، ئەرەستوو بۆ ماوەی بیست ساڵ فێرخوازی ئەفلاتوون بوو، لە سەرەتادا بە کەسێکی زۆر زیرەک و بیر فراوان ناسرا، ھاوکات لەبەر زیرەکی لێھاتوویی ئەرەستوو بووە مایەی سەرسووڕمان و تێڕامانی مامۆستا بلیمەتەکەی کە ئەفلاتوون بوو، ھەر بۆیە لای ئەفلاتوون بە شۆڕشی ھەست و شۆڕشی خوێندنەوە ناوبرا.
ئەم بیر فراوانە بلیمەتە ماوەی بیست ساڵ واتە تا ساڵی (٣٤٨/٤٧ پ. ز) وەک سەربازێک لە ئەکادیمیاکەی مامۆستای گەورەی بوونگەرایەتی ئەفلاتوون مایەوە، چەندین زانیاری بەنرخ لەو ئەکادیمیایەوە فێربوو، تا ئەو کاتەی کە مامۆستای بیری نوێ و زانست و بوونگەرایەتی ئەفلاتوون گیانی لەدەستدا، ئیتر بۆ ھەمیشە ئەرەستوو ئەو ئەکادیمیایە جێ دەھێڵێت کە بە ماڵی خۆی دەزانی بڕیار دەدات کە ئەسینا جێبھێڵێت و بەرەو ئاسیای بچووک بەڕێبکەوێت و دواجار بریاڕ دەدات.
پاش ماوەیەکی زۆر کەم ھاوسەری ژیانی دەستنیشان دەکات، ئەرەستوو دووجار ھاوسەر گێری کردووە کە لە ھی یەکەمیان کچێکی دەبێت لە ھی دووەمیان کورێکی دەبێت ئەرەستوو ژنە یەکەمەکی بە سک پرییەوە مرد ئەرەستوو ھەرگیز عشقی ژنە یەکەمییەکی لەبیر نەدەکرد و وەسیەتی کرد کە لە دوایی مردنی لە تەک پیتیاس بینێژن. لە ڕوانگەی لەش و لارەوە ئەرەستوو کورتە باڵا و لاواز بوو چاوەکانی بچووک بوون دەم و چاوێکی پانی ھەبوو ھەمیشە وا دەھاتە بەر چاو کە بیردەکاتەوە جەستەی زڕ و مۆن بوو ھە میشە جل و بەرگی ڕێک بوو لە کاتی قسەکردندا زۆر شاعیرانە ئەدوا. بەڵام جار و بار دەمی دەگیرا ئەرەستوو بە ئەزموون و سەیرکدنی لایەنی زانستی و پراکتیکییەکان زیاتر گرنگی بە زانست دەدا لە کاتێک دا ئەفلاتوون ئایدیالیستئایدیالیستێکی پەتی بوو.
دوای چەند ساڵێک لە مانەوەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەسینای کانگای نوێگەرایەتی، ھەر لە ئەسینا قوتابخانەیەک لە یەکێک لە یاریگا وەرزشییەکاندا دادەمەزرێنێت، بەڵام لەبەر ئەوەی کاتێکی زۆر ھەستیاربوو بۆ ئەرەستوو، چونکە پێداویستی دامەزردندنی وەھا قوتابخانەیەک ئەستەم بوو بۆ ئەو کاتەی ئەسینا، لەبەر ھەندێک فاکتەری گرنگی تر بڕیار دەدات لە پاڵ دیوارەکانی یاریگاکەوە، ھاوڕێیان و قوتابییەکانی بە پێوە خوێندن بخوێنن و پەرە بە خوێندن بدەن، دواتر لەبەر ئەوەی ڕێچکەی ڕێبازەکەی ئەرەستوو زۆر پەلی ھاویشت و قوتابییەکانی زۆر کارا و بلیمەت بوون، ئەرەستوو دامەزرێنەری قوتابخانەی ڕێ پێوەکان بوو قوتابخانەکەی ئەرەستوو ناونرا فەلسەفەی خوێندن بەپێوە کە ناودەبرا بە لیسیۆم.
شۆڕشەکەی ئەرەستوو زۆری نەخایاند، کە لەلایەن خەڵکی ئەسیناوە بە بێباوەڕ ناوەزەد کرا، دواجار سزای مەرگی بۆ دەرچوو، ھەر بۆیە بۆ ئەوەی کە زیانی پێنەگات بڕیار دەدات قوتابخانەکەی ڕادەستی یەکێک لە قوتابییەکانی بکات کە ناوی پاوفرا ئەستۆس بوو، دوای ئەوەی ئەسینا بۆ جاری دووەم جێ دەھێڵێت لە شاری خلسیس کە دەکەوێتە نزیک یەکێک لە دوورگەکانی وڵاتی یۆنان کە ناوی ئوبایە نیشتەجێ دەبێت، تا دوا جار لە ساڵی (٣٢٢ پ. ز)، بەھۆی شێرپەنجەی سروشتییەوە کۆچی دوایکرد. پێش مردنی وەسیەتی کرد کە لە پاڵ ھاوسەرەکەیدا بینێژن.
پێناسەی فەلسەفە لای ئەرەستوو
ئەرەستووش بەم جۆرە پێناسەی فەلسەفەی کردووە، کە خۆشەویستی بێ بۆ دانایی. دیارە ئەرەستوو تەنھا لە ڕووی زمانەوانیی یۆنانییەوە توانیویەتی لێکدانەوە بۆ فەلسەفە بکا و پێناسەی بۆ بکا، چونکە لەو سەردەمەدا ئاستی زانستی و زانیاریی گریکەکان ھەر ئەوەندە بووە. بەڵام ئەمڕۆ لەبەر ئەوەی زانست و زانیاریی زۆر لەو سەردەمەی ئەرەستوو زیاتر کەڵەکە بووە و کەوتووەتە بەردەست ئەو پێناسە کۆنە کۆن بووە و پێناسەی نوێ بۆ فەلسەفە دەبێ ھاوسەنگ بێ لەگەڵ ئەم سەردەمە نوێیەدا، کە پڕ بووە لە ڕێباز و یاسای بیرسایی و کەڵەکەی زانین و زانیاری و زانستی و ئەزموون و پراکتیک و تەکنۆلۆژیا. واتە ئەمڕۆ فەلسەفە لە بریی ئەوەی تەنھا خۆشەویستی بێ بۆ دانایی، دەبێ بەرھەمھێنانی دانایی بێ.
بەپێی قۆناغە یەک بە دوای یەکەکانی بەرەو پێشچوونی فەلسەفە، بابەتەکانی فەلسەفە بەم شێوەیە ھاتوون:
دیارە ھەر لە کۆنەوە زۆربەی قوتابخانە فەلسەفییەکان، بۆ ئەو پرسیارانەی سەرەوە یان ڕوانگەی ئایینییان ھەبووە، یاخود ڕوانگەی زانستی. بەڵام گرنگ ئەوەیە بە ھەر ڕوانگەیەک بێ، فەیلەسووفەکان پرسیاری زۆر گەورە و گرانیان لە بارەی سروشتی ئەو بیر و بۆچوونانەوە ورووژاندووە و خستووەتە ڕوو.
پەیوەندی نێوان فەلسەفە و پەروەردە لای ئەرەستوو
چەپ|250px|وێنۆک|ئەرەستوو (لای ڕاست) - [[ئەفلاتوون (لای چەپ) کە مەبەست پێی قوتابخانەکانی یۆنانە]] ئەرەستووش لە کتێبەکەیدا سیاسەت پەیوەندییە پتەوەکەی نێوان فەلسەفە و پەروەردەی ڕوونکردووەتەوە، کتێبەکە لە فەسڵە پەروەردەیییەکانیدا پراکتیکی دیدە فەلسەفییەکەیەتی ئەرەستوو لە نووسینەکانی لەژێر کاریگەری ئەفلاتووندا دەردەکەوێ، ڕەنگە ئەوەش لەوەدا خۆی دەربخات کە ھەردووکیان وەک ئەرکێک لە ئەرکەکانی دەوڵەت بۆ پەروەردە دەڕوانن، لەبەر ئەوە دەبینین ھەردوکیان تووڕەن لە ئاست نەبوونی سیستمێکی پەروەردەیی گشتی یەکگرتوو لە ئەسینادا، داوای ئەنجامدانی شۆڕشێکی گشتگیریان لە ڕێبازەکانی پەروەردەی نەوەی ئاییندەی ئەسینییەکاندا کردووە.
ئەرەستوو وەک لقێک لە سیاسەت بۆ پەروەردە دەڕوانێ و بۆ سیاسەتیش وەک ھونەری ئاراستەکردنی کۆمەڵگە دەڕوانی بە شێوەیەک کە مەزنترین خێر بۆ مرۆڤایەتی بەرھەم بھێنێ، تێبینیکراوەکە ئەرەستوو فەلسەفە دابەش دەکات بۆ (فەلسەفەی تیۆری و فەلسەفەی عەمەلی، سیاسەتیش کایەیەکە لە کایەکانی فەلسەفەی عەمەلی "کردەکی").
پەروەردە بە تیۆرە فەلسەفییەکانی ئەرەستوو کاریگەر بووە، بەسوودمەندی دەزانین لێرەدا ئاماژە بە ھەندێک لەم شوێنەوارانە بکەین:
ئەم دیدە فەلسەفییە کاریگەری لەسەر پەروەردە ھەبووە بەوەش بووە بە پەروەردەیەک کە عەقڵی مرۆڤ ی کردووە بە ئامانج و مەبەست و گەشە بە فەزیڵەتە عەقڵییەکانی دەدات و ئەم جۆرەش لەپەروەردە لای ئەرەستوو فەیلەسوفەکان دەگرێتەوە
دادپەروەری لای ئەرەستوو
بەشێکی زۆر لە فەیلەسوفان و لە ناویاندا ئەرەستوو، دادپەروەری بە گرنگترین بەشی ڕەوشت دەزانن، و لە ھەمان کاتدا ئەوان دڵنیامان دەکەنەوە کە مەیدانی ئەخلاق فراوانترە لە مەیدانی دادپەروەری. ئەفلاتوون و ئەرەستوو ھەردووکیان دادپەروەری بە چاکە (فەزیلەتێکی) تایبەتی دەناسێنن کە دەبێت لە چاکەی گشتی جیابکرێتەوە، ئەمەش ئەو جیاکارییەیە کە ئەمڕۆ لە فیکرو فەلسەفەدا دەبینرێت. بۆ نموونە، ئەگەر بڵێین ھەندێک کار وەکو کوشتن نادروست و خراپە، ھەرچەندە ناڵێین کوشتن بێ ویژدانییە یان نا دادپەروەرییە، بەڵکو دەڵێین کوشتن خراپەیەکی ڕەھایە. سیستەمی ئەخلاقی دەبێت چوارچێوەیەکی دیاریکراوی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو ڕەوشانەدا ھەبێت کە لە ناویاندا تووشی بەرژەوەندی ناکۆک یان دژ دەبین، بەڵام چارمان نییە و دەبێت وەڵامی تایبەتیمان بۆ ھەر پرسیارێک ھەبێت کە کەسەکان دەبێ چیبکەن. مەبەست لەو وەڵامانەیە کە دەکەونە ناو مەیدان و پرسی دادپەروەرییەوە. چەمکی دادپەروەری ھەتا وردترو ڕۆشن تر پێناسە بکرێت، سوودمەنتر دەبێت.
دوو جیاوازی بونیادی کە پەیوەندارە بە عەدالەتەوە، سنوورداری و فراوانی ماناکەی دیاری دەکەن. یەکەمین جیاوازی بریتییە لەو جیاوازییەی کە ئەرەستوو لە دەفتەری پێنجەمی ئەخلاقی (چاکەدا) لە نێوان دادپەروەری دابەشکردن و دادپەروەری قەرەبووکردنەوەدا باسی دەکات. دادپەروەری دابەشکردنی مەبەست لە دابەشکردنی دارایییە لە نێوان ئەندامانی یەک کۆمەڵدا. ئەرەستوو بڕوای بە بنەمای بڕیاردانی ئەو بیروباوەڕە ھەیە کە دەبێت لەگەڵ بوونەوەری ھاوشێوەدا وەکو یەک ڕەفتاربکرێت، و دەڵێ دابەشکردنی دارایی و کاڵاکان یان دەبێت بەپێی شایستەیی بێت یان بەپێی ھەق، ئەو کەسانەی کە شایستەی بەشی یەکسانن دەبێت بەشی یەکسانیان بەربکەوێ و بە پێچەوانەشەوە، کەسانێک کە شایەنی بەشی نایەکسانن دەبێت بەشی نایەکسان، بەپێی شایستەیی ھەقی نایەکسان وەربگرن. عەدالەتی قەرەبووکردنەوە پەیوەندی بەو بابەتانەوە ھەیە کە لە ئەنجامی مامەڵەی نێوان خەڵک پەیدادەبێ, وەکو دانوستاندن لە بازاڕ یان لە شێوەکانی ئاڵوگۆڕی دوولایەنە و ھەموو پەیوەندی و دەرگیرییەکانی مەدەنی و جەزایی (سزایی). دادپەروەری قەرەبووکردنەوە گرنگی دەدات بە یەکسان کردنی ئامانجی کاری بەویژدان و کاری بێ ویژدان. مافناسی (ڕاستی ناسین) و چاکە لە بەرامبەر چاکەدا بە لایەنە گرنگەکانی دادپەروەری قەرەبووکردنەوە دەژمێرێ.
مەسەلەی دابەشکردنی سامان و بەرژەوەندی و ھەلەکان، زەمینەیەکی کۆمەڵایەتی گرنگە سەبارەت بە دادپەروەری کە لە باس و تیۆرەکانی ئەم سەردەمەدا بە زۆری ئامادەیی ھەیە. بەپێی ئەم ئاڕاستەیە پرسی دابەشکردن لە ئامانجی ھەر تیۆرییەک دەربارەی دادپەروەری دەبێت بڕیاردانی بنەما و یاسای وا لە خۆی بگرێت کە ھەر کەسێک بەھۆیانەوە بتوانێ بەھرەمەندی بەدەست بھێنی. لەبەر ئەوەی کە ئەم ئاڕاستەیە پەیوەندی بە شایستەیی دەروونی کەسەکانەوە ھەیە، بۆیە پرسی دشوار دەبێتە نادیار بوونی ئەو شتەی کە لە مامەڵەی کەسێکدا دەردەکەوێ. بۆ زاڵ بوون بەسەر ئەم دژوارییەدا، فەیلەسوفان دەربارەی پێویست بوونی ھێنانەدی پرسی فەلسەفی (واتە چی بوونی ناوەڕۆکی عەدالەت) بەڕێکەوتن گەیشتوون.
لەدیدگای مێژووییدا بۆ وەرگرتنی وەڵامی ئەو پرسیارە دەبێت سوود لەدوو ئاراستەی جیاواز وەربگرین. یەکێک لەوان ھەوڵدانە بۆ پەیداکردنی وەڵامی مەبەست لە زەمینەی یاسا سروشتییەکاندا. وئاراستەی دووەم لە ھەلومەرجی دادپەروەریدا پەیدا دەبێت، کە داڤید ھیۆم گرنگی پێداوە. باس و تیۆرەکانی ھاوچەرخ بۆ دادپەروەری لەم دوو ئاڕاستەیەدا (واتە مافی سروشتی، ھەلومەرجی دادپەروەری) پێشڕەوییان کردووە.
پرسی دانیشتووان لای ئەرەستوو
چەپ|200px|وێنۆک|پەیکەری ئەرەستوو لە ساڵی [[١٩١٥ لە زانکۆی فریبورگ]] بەلای ئەرەستووە دەوڵەتی نموونەیی ئەو دەوڵەتەیە کە ژمارەی دانیشتووانی گونجاوی ھەیە لەگەڵ ڕووبەرەکەی و خێزان ڕۆڵی سەرەکی لە پێگەیاندنی نەوەکانیدا دەبینێت بە پێچەوانەی ئەفلاتوون بۆ چۆنایەتی دانیشتووان بڕوای بە پەروەردەیی خێزانی نەبووە، بەلای ئەرەستووە تاک یەکەی بنچینەیی پێکھاتەی کۆمەڵگە نییە بەڵکو خێزان بناغەی کۆمەڵگەیە چونکە تاک بە سروشت ئاژەڵێکی مەدەنییە لە بارەی چۆنایەتی دانیشتووانەوە پێی وابووە کە خێزانی ئاسایی بریتییە لە ژن و مێرد و مناڵەکانیان وکۆیلەکانیان، دەبێت پیاو سەرکردایەتی خێزان بکات چونکە پیاو خاوەنی ئەقڵی تەواوو وردبینی وباشترین بۆچوونە لە ڕووی چەندایەتیشەوە ھەر وڵاتێک ئەگەر لە قەبارەی ئاسایی خۆی دەرچوو خەسڵەتەکانی دەوڵەت لەدەست دەدات و توانای خۆ بژێوی نابێت، ئەمن و ئاسایشی کۆمەڵگەش لەژێر کاریگەری دوو ھۆکاردا تێکدەچێت کە بریتین لە زۆر بوونی گرووپێک لە شاردا لە بەرامبەر کەمبوونەوەی گرووپێکی مرۆیی تردا و ھۆکارەکەی تریش کەمبوونەوەی ژمارەی دانیشتووانە لە ناکاو بە ھەر ھۆیەکەوە بێت، ڕەنگە ئەم بۆچوونەی ئەرەستوو بەھۆی ئەو جەنگ و نا ئارامی و شەڕ و بشێویە بووبێت لە سەردەمی ئەودا لە زۆربەی شارە یۆنانییەکاندا بەرپا بوو بوون، بۆیە بەلای ئەرەستووە دانانی دەستوورێک بۆ ڕێکخستنی دانیشتووان یەکێکە لە پێویستییەکان ولەگەڵ ھەر گۆڕانێکیشدا بەلای ئەمەوە دەبوو دەستوورەکە بگۆڕێت، بۆ نموونە بەلای ئەرەستووە ھەتا ڕێگە لە ڕاپەرین و شۆڕش و نا ئارامی بگیرێت پێویستە بیر لە بەشکردنی خۆراک و داھاتی کۆمەڵگە بکرێتەوە لەگەڵ ژمارەی دانیشتووان و لە پێناو دەوڵەتێکی نموونەییدا پێی ڕەوابووە کە ئەم شتانە بکرێت: