cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مووسا کوڕی نوسەیر
بۆچوونێکی جیاواز هەیە لەسەر بنەچەی موسا کوڕی نەسیر، ئیبن بەشکوال باسی لەوە کردووە کە ناوی موسا کوڕی ناسر کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی زایدە، هەندێک لە مێژوونووسان باسیان لەوە کردووە کە باوکی دڵسۆزی هۆزی لاخم بووە، و دەوترێت کە ڕەچەڵەکی ئەوزیاتر ئەگەری هەیە، و کە باوکی لە پاسەوانی موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان بووە، بە پۆلیسی موعاویە دەگوترا کاتێک پارێزگاری شام بوو لە خەلافەتەکەی عومەر و عوسمان ، دواتر بوو بە ڕاکەر- بۆ عەبدولعەزیز بن مەروان، بۆیە ئازادیکرد. هەندێکی تر باسیان لەوە کردووە کە سەر بە بەنی بەکر بن وەعیل بووە، هەروەها نەسیری باوکی یەکێک بووە لەو کەسانەی کە لەشەڕی عەین تەمەر لە ساڵی ١٢ی کۆچیدا لەلایەن خالید کوڕی وەلیدەوە دیل کراوە. هەندێکی تر باسیان لەوە کردووە کە خەڵکی ئەرەشای عەشیرەتی بالی بووە، باوکی لە سەردەمی السدیقدا لە چیای حەبرۆن لە شام بە دیل گیراوە، باوکی ناوی نەسر بووە، ئەویش بچووکتربووە، سەبارەت بە لەدایکبوونی موسا لە ساڵی ١٩ی کۆچی لەدایکبووە. لە سەردەمی موعاویە بن ئەبی سوفیان، موسا فەرماندەییداگیرکردنی قوبرسی گرتە ئەستۆ. لە ساڵی ٧٣ی کۆچیدا عەبدولمەلیک کوڕی مەروان برای بشری لە سەرکردایەتی سوپای میسر گواستەوە بۆبەسرە، و وەک حاکمی ئەو سوپایە دامەزراند. بۆیە بشر موسای لەگەڵ خۆی برد بۆ ئەوەی یارمەتی بدات، و لە بنکەی پێشەوەی بەسرە داینا. کاتێک ئەلحەجاج دەستی بەسەر بەسڕەدا گرت، موسا تۆمەتبار کرا بەوەی پارەی باجی بەسرە گەندەڵی کردووە، بۆیە خەلیفە عەبدولمەلیک کوڕی مەروان لێی تووڕە دەبێت و غەرامە دەکات و تەنها عەبدولعەزیزی کوڕی مەروان ڕزگاری کرد لەم تۆمەتە، کە نیوەی غەرامەداراییەکەی بەسەردا سەپێندرا، و لەگەڵ خۆیدا بردییە دەسەڵاتی دادوەری خۆی لە میسر.
ئەرکی ئەو بۆ ئیفریقیا
دوای ئەوەی لە میسر پەیوەندی بە عەبدولعەزیزی کوڕی مەڕوانەوە کرد، عەبدولعەزیز لە ساڵی ٨٤ی کۆچیدا بە هەڵمەتێک دژی قرینایکائاڕاستەی کرد، بۆیە تێکی ​​دا و بەدیل گیرا. پاشان عەبدولعەزیزی کوڕی مەروان بوو بە حاکمی میسر، موسا کوڕی نوسیر، وەکفەرمانڕەوای ئیفریقیە، لە ساڵی ٧٨ی کۆچیدا لە شوێنی حەسەنی کوڕی نوعمان گرتەوە، و لە ساڵی ٨٦ی کۆچی یان ٨٩ی کۆچیدا وترا .دوای ئەوەی بۆ یەکەمجار کرایەوە، لە موسڵمانان وەریانگرت، ئەویش غەنیمەتەکەی نارد بۆ عەبدولعەزیز، ئەویش لە بەرامبەردا ناردی بۆخەلیفە عەبدولمەلیک کوڕی مەروان، بۆیە توڕەیی عەبدولمەلیک لە دژی موسا کەم بووەوە. موسا ئارەزووی بڵاوکردنەوەی ئیسلام بوو لە نێوبەربەرەکان و ئاشتییان و سەرکەوتن بەسەر سەریاندا، بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی کە جارێکی دیکە ڕوو لە شۆڕش نەکەنەوە، بۆیە هەزارانکەسیان دوای موسڵمانبوونیان چوونە ناو سوپاکەیەوە.
لە کاتێکدا بیزەنتینییەکان دوای دۆڕاندنی شەڕە وشکانیەکانیان پەنایان بردە بەر داگیرکاری دەریایی، موسا بەردەوام بوو لە دروستکردنیخانوویەکی پیشەسازی لە نزیک وێرانەکانی کارتاجێنا بۆ دروستکردنی بەلەمێکی بەهێز بۆ پاراستنی سنوورەکان. لە ساڵی ٨٩ی کۆچیداموسا ئاڕاستەی عەبدوڵڵای کوڕی دەکات بۆ داگیرکردنی دوورگەکانی بالیار، مایۆرکا و مێنۆرکای داگیرکرد، هەروەها هەڵمەتی نارد بۆداگیرکردنی سەردینیا و سیسیلیا کە بە بارگاوی غەنیمەت گەڕایەوە. هەروەها توانی تەنجەر داگیر بکات و بەم شێوەیە لە مەغریبیدوور هیچی تر نەما جگە لە سیوتا کە لە ژێر دەسەڵاتی جولیان گۆتدا بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:مردووانی ٧١٦ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
بی
وێنۆک|شۆڕە بی
بی یان وی، ویلە  (ناوی زانستی: Silax) دارێکە لە تیرەی (بییانە) (Salicinées). ئەم دارە بە زستاندا گەڵاکانی دەوەرێ و بەریشی نیە. بی دارێکە بە زۆری لە پاڵی ئاودا دەڕوێ و جۆری زۆری ھەیە، لەنیوەگۆی باکوری زەوی دا دەڕوێ لەزۆر لەناوچەکانی جیھاندا دەڕوێت، بی لەلقە شکاوەکانیەوەش دەڕوێتەوە، ھەندێک لەجۆرەکانی بی نێرو مێی جیاوازە، ھەندێک جۆری تابەرزی (٣٠) مەتر بەرز دەبێت، توێکڵی داری بی مادەی ئەسپرینی تێدایە کە جۆرێکە لە ئازار شکێنەکان، لەنوسینە کۆنەکانی سۆمەری یەکاندا ناوی ھاتوە.
ئەم ڕەگەزە (٤٠٠) جۆری ھەیە لەوانە:
شەپۆلی پی
شەپۆلی پی جۆرێکە لە شەپۆلی جەستەیی کە لە کاتی بوومەلەرزەدا دروست دەبێ. ئەم شەپۆلە زیاترین خێرایی هەیە و پێش باقیی شەپۆلەکان دەگاتە لای دەزگای لەرزەکێش.
بی
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:بی پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
شەپۆلی پی
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ شوباتی ٢٠١٥
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شەپۆلەکان پۆل:بوومەلەرزەناسی
ئێکسیگوزەر
ئێکسیگوذەر شارۆچکەیەکی شارستانی وەحدەتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٣١٣١ کەسە.
زاڵبوونی ناتەواو
زاڵبوونی ناتەواو (بە ئینگلیزی: Incomplete dominance) بارێکە تێیدا سیفەتی تاکێک مامناوەند دەبێت، لە نێوان دوو ڕووخسارەبابەتی باوانی تاکەکە، چونکە ئەلیلی زاڵ ناتوانێت بەتەواوی خۆی دەرببڕێت.
زاب
زاب یەکێک لە شارەدێیەکانی قەزای حەویجە، لە پارێزگای کەرکووک، ناوەندی ناحیەی زابە. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤-٢٠١٧ لەژێر کۆنترۆڵی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام" (داعش) بووە و لە کاتی ھێرشی حەویجە لە مانگی ئەیلولی ٢٠١٧ لەلایەن ھێزەکانی حکومەتی عێراقەوە کۆنترۆڵکرایەوە.
زاڵبوونی ناتەواو
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
زاب
مێژوو
زاب دەکەوێتە تەنھا لە باکووری شوێنی پێشووی شێنا، کە نیشتەجێبوونێکی سەرەکی بوو لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا کە شانازی بە قەشەیی نەستۆریەوە دەکرد. بەھۆی گەشەی دیمۆگرافی تاڕادەیەک خێرای دانیشتوانی کوردی عێراق، سەددام حوسێن لە ساڵی ١٩٦٨دا قەزای حەویجەی زۆرینەی عەرەبی، لەنێویاندا زاب، بۆ پارێزگای کەرکووک زیاد کرد بۆ ئەوەی بە ئاسانی لەلایەن حیزبی بەعسەکەیەوە کۆنترۆڵ بکرێت.
زاب لە میانی ھێرشەکانیان بۆ باکووری عێراق لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤، ھەمان ڕۆژی کەوتنی مووسڵ لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە داگیرکرا. دواتر بوو بە ناوەندێک بۆ لەشکرکێشییەکانیان بۆ ناو قەزای شەرگاتی پارێزگای سەلاحەددین. لە مانگی تەمموزی ٢٠١٦دا بە زۆر و بەپەلە دانیشتوانی مەدەنی شارۆچکەکەیان چۆڵکرد، بەجێیانھێشت لە بیابانەکاندا بگوازنەوە لە کاتێکدا چەکدارانی داعش تونێلیان دروستکرد کە پڕیان کردبوو لە نەوت. لای خۆیەوە دەوڵەتی ئیسلامی جار جار کارە خێرخوازیەکانی لە شارۆچکەکەدا بانگەشەی بۆ دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
ژۆرژ ئۆنێ
ژۆرژ ئۆنێ ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٨ پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
لیختنشتاین لە ئۆڵۆمپیاد
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لیختنشتاین لە ئۆڵۆمپیاد
کارڵ پۆپەر
لە ساڵی ١٩٢٨ پلەی پزیشکی وەرگرتوە لە بواری زانستی دەروونیدا، لە ساڵی ١٩٣٠ خێزانی پێکھێناوە و دەستی کرد بە نووسینی یەکەم پەرتووکی و پەرتووکێکی دیکە لە ساڵی ١٩٧٩ بە ناوی «دوو کێشەی سەرەکی سەیرکردنی مەعرفییەت» لە ساڵی ١٩٦٥ نازناوی Sirی وەرگرت.
ژیان
پۆپەر لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٠٢ لە شاری ڤیەننای پایتەختی نەمسا لەدایکبووە، بە ڕای ھەندێک کەس لەو سەردەمەدا ڤیەننا سەنتەری ڕۆشنبیری بووە لە ئەورووپای ڕۆژاوادا، باوکی پۆپەر بە ڕەگەز جوولەکە بووە و کاری پارێزەری کردووە، لەگەڵ ئەوەشدا بایەخیکی زۆری بەفەلسەفەی کلاسیکی داوە.
بەڵام ئەوەی وای کرد کە پۆپەر ببێتە ھەواداری مەسەلە سیاسییەکان، جەنگی یەکەمی جیھانی بوو. بەھێزیی ئەم بارودۆخە بووەتە ھۆی سەرھەڵدانی نائارامی لە نەمسا، بەڵام پاش جەنگ وەک گەلێک لە خەڵکی نەمسا توشی ھەژاری بووە و لە قۆناغی خوێندکاریدا ڕووی کردە ھزری چەپ و سەردەمێک خۆی بە مارکسی لەقەڵەمداوە و ماوەیەکیش ھاوکاری حیزبی کۆمۆنیستی نەمسای کردووە.
پۆپەر ساڵی (١٩٢٠) لە مارکسیزم ھەڵگەرایەوە و تەنانەت لە یەکەمین نووسینەکانی خۆیدا ڕەخنەشی ئاراستە کردووە و لە تەمەنی لاوێتیدا و لەسالی (١٩١٨) ھاتووەتە زانکۆی ڤییەننا، وەک گوێگر لە گەلێک وانەدا ئامادە بووە، بە شێوەیەکی فەرمی ناوی تۆمار نەکراوە، بەڵام پاش تاقیکردنەوە بۆ ماوەی چوارساڵ وەردەگیرێت، ئەم ماوەیەش گرنگترێن کاتی ژیانی بووە و کەسایەتی پۆپەری دروست کردووە، لەھەندێک بەشی وەک (فیزیک و بیرکاری و دەرونناسی) خەریکی خویندن بووە، تیۆرەکانی شیکاری دەرونی سیگمۆند فرۆید و ئەدلەر، کاریان کردووتە سەر پۆپەر، ئەمەش وای لێکرد ھەستێت بەئەنجامدانی کاروباری کۆمەڵایەتی بۆ ماوەیەکی کەم لەگەل ژمارەیەک منداڵی بێسەرپەرشتدا.
پۆپەر لەو تەمەنەدا گوێی بۆ وانەکانی ئەلبەرت ئاینشتاین، کە لە بارەی تیۆری ڕێژەیی بوون، چونکە ئەو ھەیبەتە ڕۆحییەی لای ئاینشتاین ھەبوو، بە پێچەوانەوە لای ھەریەک لە (کارل مارکس و فرۆید و ئەدلەر) بوونیان نەبوو، ئەمەش وای کرد لە پۆپەر، گرنگییەکی زۆر بە ئاینشتاین بدات.
لە ١٩٢٥، پۆپەر بڕوانامەی دیپلۆمی لە خوێندنگە سەرەتایەکان وەرگرت، دواتر تا ساڵی ١٩٢٨ لە بواری فەلسەفەی گشتیدا بوو بە پرۆفیسۆر و پاشانیش دەستی بەخوێندنی بیرکاری و فیزیا کرد. ساڵی ١٩٢٢ لە (ڤێننا) گرۆپێکی فەلسەفی دروست بوو بەناوی (بازنەی ڤییەننا) کە پۆپەر بانگ نەکرابوو بۆ بە ئەندامبوون لەم گرووپەدا، بۆیە دەستیکرد بە ڕەخنەگرتن لە پۆزیتیڤییزمی مەنتیقی (لەبازنەی ڤییەننا)، بەم ڕەخنانەشی توانی ڕێبازێکی زانستی بھێنێتە ئاراوە و تێڕوانینەکانی خۆی بۆ زانست ڕوون کردەوە، ڕەخنەکانیشی لەژێر ناونیشانی (لۆجیکی لێکۆلینەوەی زانستی)، ساڵی ١٩٣٤ دا و لەکتێبێکدا بڵاوکردەوە و بازنەی ڤێننا بۆیان لە چاپدا.
پۆپەر ساڵی ١٩٣٧ دەستیکرد بە گوتنەوەی وانەی فەلسەفە لە زانکۆی (کانتربری) لە نیوزلەندا، تا کۆتایی جەنگی دووەمی جیھانی تێیدا مایەوە، ئەو ماوەیەی کە لەو زانکۆیە مامۆستا بوو کاتەکەی قۆستوەتەوە و خۆی فێری زمانی گریکی کردووە، خوێندنەوەکانی پۆپەر لە بابەتی فەلسەفەی گریکیدا بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بووە و گرنگی زۆری بە فەلسەفەی ئەفلاتون داوە.
سەرچاوەکان
* پۆل:جووە نەمسایییەکان پۆل:فەیلەسووفانی بریتانی پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:مردووانی ١٩٩٤ پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئابوورزانانی ئینگلیز پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان پۆل:فەیلەسووفانی جوو پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:بێدینەکان پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم
بڕیارنامەی ٤٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٤٢‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:ئورشەلیم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ژێرلانک
ژێرلانک (ئینگلیزی: Hypothalamus) ناوچەیەکی دەماخە، چالاکیی دەمارەکۆئەندام و کۆئەندامی کوێرەڕژێنە ڕێکدەخات. ھەروەھا دەست دەگرێت بەسەر زۆرێک لە چالاکییەکانی لەش، کە پەیوەستن بە ھاوسەنگیی ناوەکی.
سەرچاوە
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:ژینناسی
مۆتلیجە
مۆتلیجە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مۆتلیجە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی ئاغجەلەر و لە باشوور لەگەڵ گوندی قشڵاخ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گەڕگەڕ لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەوەکەڵی قەسرکان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تێگەیشتنی ڕاستی
وێنۆک|ژمارەی یەکەمی ڕۆژنامەکە تێگەیشتنی ڕاستی ڕۆژنامەیەک بە زمانی کوردی بوو کە لە لایەن سوپای بریتانیا لە عێراق دەردەچوو. ڕۆژنامەکە لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩١٨ دامەزرا لە ماوەی شەڕی جیھانیی یەکەم کاتێک کە بریتانیا شەڕی لەگەڵ ئیمپراتۆری عوسمانی دەکرد. بەمەش ڕۆژنامەکە دەچووە خانە پرۆپاگەندە کە بەراوردی دەستوور و یاسای بریتانیا و عوسمانییەکانی دەکرد. ڕۆژنامەکە لەماوەی ١٩١٩–١٩١٨دا ٦٦ ژمارەی دەرکرد؛ ئەفسەری بریتانی ناسراو بە مێجەر سۆن سەرنووسەری ڕۆژنامەکە بوو و بە یارمەتیی شاعیری کورد شوکری فەتحی دەردەکرا. ڕۆژنامەکە بەگشتی تیشکی دەخستە سەر مێژووی کورد و شیعر و زمان و چاندی کوردی.
پەراوێزەکان
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
ساموێڵ باربەر
thumb|ساموێڵ باربەر، وێنەگیراوە لەلایەن [[کارڵ ڤان ڤێشتن، ١٩٤٤]] ساموێڵ ئۆسمۆند باربەر II (٩ی ئاداری ١٩١٠ - ٢٣ کانوونی دووەمی ١٩٨١) ئاوازدانەرێکی ئۆرکسترا، ئۆپێرا، کۆڕاڵ و پیانۆی ئەمەریکی بوو. یەکێکە لەناودارترین ئاوازدانەرانی سەدەی بیستەم. ڕەخنەگری مۆزیکی دۆناڵ هێناهن دەڵێت "بەنزیکەیی، هیچ ئاوازدانەرێکی تری ئەمەریکی وەک ئەو چێژی لەو ستایشە زووە بەردەوامە بێ کۆتاییە وەرنەگرتووە". ئەداجیۆ بۆ ژێدارەکانی ساموێڵ باربەر کە لە ١٩٣٦دا نووسیوییەتی، شوێنگەیەکی هەمیشەیی وەرگرت لە گەنجینەی کۆنسێرتی ئۆرکستراکاندا. باربەر دووجار وەرگری خەڵاتی پووڵیتزەرە بۆ مۆزیک بەهۆی دوو کارییەوە کە ڤانیسا (١٩٥٦-٥٧) و کۆنشێرتۆ بۆ پیانۆ و ئۆکێسترا (١٩٦٢) بوون. هەروەها کاری نۆکسڤیڵ: هاوینی ١٩١٥ (١٩٤٧)، کە ڕێکخراوە بۆ سۆپرانۆ و ئۆرکێسترای پەخشانێک لەلایەن جەیمس ئەیجییەوە. تاکاتی مردنی، بەنزیکەیی هەموو ئاوازەکانی تۆمارکرا بوون.
بەرەبەیانی ژیانی
باربەر لە چێستەری ڕۆژئاوا، پێنسڵیڤەینیا لەدایکبووە لە خێزانێکی ئەمەریکی ڕەحەت، ڕۆشنبیر، تێکەڵ بەکۆمەڵ، و جیاواز. باوکی باربەر پزیشک بوو، دایکیشیی کە ناوی دەیزی بوو پیانۆژەنێکی بەڕەگەز ئینگلیز-سکۆتلەندی-ئیرلەندی بوو کە لەخێزانێک بوو کە نیشتەجێی وڵاتە یەکگرتووەکان بووبوو لە سەردەمی جەنگی سەربەخۆیی ئەمەریکاوە. پووری باربەر، لوویس هۆمەر، کۆنتراڵتۆیەکی پێشەنگی و پێشەوا بوو لە ئۆپێرای مێترۆپۆڵیتن. مامی، سیدنی هۆمەر، ئاوازدانەرێکی سترانی هوونەری ئەمەریکیی بوو. لوویس هۆمەر بەوە باوە کە کاری کردۆتە سەر ئارەزووی باربەر بەرەو دەنگ. بەهۆی پوورییەوە، باربەری توانیوییەتی ئاشنایەتی لەگەڵ چەندین سترانبێژ و ستراندا پەیدا بکات.
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا پۆل:ئاوازدانەران پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:گەیەنەرەکانی ئەمریکا لە سەدەی ٢٠ەم (مۆسیقا) پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی پۆل:رێبەری نێری ئەمریکی (مۆسیقا)
زانکۆی گەرمیان
بەشەکان
زانكۆی گه‌رمیان سێ‌ فاكه‌لتی هه‌یه‌، ئه‌وانیش:
جگه‌ له‌وانه‌ش زانكۆی گه‌رمیان، خوێندنی ماسته‌ری هه‌یه‌ له‌ بواری جوگرافیا و زمانی كوردی. ژماره‌ی خوێندكارانی زانكۆكه‌ش بۆ ئه‌مساڵی خوێندن نزیكه‌ی 5 هه‌زار خوێندكار ده‌بێت.
پەراوێزەکان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:زانکۆ کوردیەکان
ئاقگەزە
ئاقگەزە شارۆچکەیەکی شارستانی وەخشە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٣٨٤٥ کەسە.
پەراوێز
پۆل:پارێزگای خەتلان
ئێدگار لا سێلڤ
ئێدگار لا سێلڤ نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
کانتۆن (دابەشکاریی وڵات)
کانتۆن جۆرێکی یەکەی بەڕێوەبردن یان سیاسی وڵاتە. ناسراوترین نمونەی کانتۆن لە جیهاندا سیستمی سیاسی سویسرایە کە پێکهێنەری کۆنفیدراڵیەتی سویسرایە. ئەوترێ کەوا کانتۆنەکانی سویسرا نیمچە سەربەخۆیەکن. لە ڕۆژاوای کوردستانیش سیستمی کانتۆن بەکار دەهێنرێت.
ئێدگار لا سێلڤ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩ پۆل:مردووانی ١٨٩٢
کانتۆن (دابەشکاریی وڵات)
بەکارھێنانی زاراوەکە لە ڕووی مێژووییەوە
بۆ یەکەم جار لە مێژوودا ئەم زاراوەیە لە سویسرا بەکارھاتووە کە لە ساڵی ١٣٥١ بۆ یەکەم جار کانتۆنێک دورست بووە بە ناوی کانتۆنی زوریخ بۆیە ناسراوترین و بەناوبەنگترین وڵات لە جیھاندا بە کانتۆنەکان سویسرایە، کە پێکھاتەێکی سەرەکییە لە یەکێتی فیدڕالی سویسرا. لە ئێستادا سویسرا پێکھاتووە لە ٢٦ کانتۆن و نوێترین کانتۆنیشیان کانتۆنی ژورا کە لەساڵی ١٩٧٩ دروست بووە.
سیستەمی سیاسی و کارگێری کانتۆن
کانتۆن جۆرێکە لە دابەشکاری کارگێری لە دەوڵەتدا، بەشێوەێکی گشتی کانتۆنەکان لەڕووی ڕووبەر و ژمارەی دانشتوانەوە بچووک تر لە شێوازەکانی تری کارگێری وەک ھەرێم و پارێزگا یەک کارگێریەکانی تر. کانتۆنەکان سەربەستن لە وەی چ جۆرە سیستەمێکی بەرێوە بردن پەیڕەو دەکەن. ھەر کانتۆنێک خاوەن دەستوورێکی سەربەخۆیە (بەڵام دەبێت بەندەکانی دەستوورەکەی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی گونجاوبێت، نابێت بنەماکانی دژی دەستووری حکومەتی فیدرالی بێت). جگە لەمەش دەسەڵاتەکانی (جێ بەجێ کردن) و (یاسادانان) و (دادەوەری) سەربەخۆیی ھەیە، ھەروەھا کانتۆنەکان پەرلەمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە. ژمارەی ئەندام پەرلەمانەکانیشی بە پێ ی کانتۆن دەبێت کە لە نێوان ٥٨ تا ١٨٠ ئەندام پێکدێت، مەرجیش نییە لە ھەموو ووڵاتێک وا بێت.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان  پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
باراک ئۆباما
باراک حوسێن ئۆباما لە دایکبووی ساڵی ١٩٦١ لە ویلایەتی ھاوایی، زانکۆی کۆڵۆمبیا، زانکۆی ھارڤەرد تەواو کردوە. قوتابی بەشی یاسا بووە. ئەندامی حیزبی دێموکراتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، سیناتۆری ویلایەتی ئیلینووا، چل و چوارەمین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ھەروەھا ھەڵگری خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل بووە.
ژیانی سیاسی
ساڵی ١٩٩٦ ھەڵبژێردراوە بۆ ئەنجومەنی پیران لە ئیلینۆی و بە شێوەیەکی فەرمی چووەتە نێو پارتی دیموکراتخوازی ئەمریکا و لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٤ لە ھەڵبژاردنەکانی کۆنگرێس دەرچووە بۆ ویلایەتی ئیلینۆی بەرێژەی ٧٠٪ لە کۆیی دەنگەکان لە بەرامبەردا ڕکابەری کۆماری ٢٧٪ ی ھێناوە ھەر بۆیەش بووە گەنجترین ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا و لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ ساڵی ٢٠٠٨ خۆی پاڵاوت و دەرچوو، ئێستاش سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە بۆ جاری دووەم، لە کاتی ھەڵبژاردنەکاندا ڕۆژنامەی (یەدیعۆت ئەحرۆنوت)ی ئیسڕائیلی و پێگەی (ئینت) زۆر بەڕاشکاوانە پشتگیریان لێکردو ئەم ھەواڵەش زۆر بڵاو بوەوە بەڵام ئۆباما دوای بڵاو بوونەوەی ھەواڵەکان ئەم پشتگیرییەی بە موبادەرەیەکی تاکەکەسی وەسفکرد و وتەکانی لە پێگەی (واینت) گۆڕان. لە وتارەکەشیدا کە لە بەردەم ڕێکخراوی (ئیبپاک)ی ئیسرائیلدا بۆ ئامادەبووان دابووی وتی: قودس بە پایتەختی ئیسرائیل دەمێنێتەوەو پێویستە بە یەکگرتووی بمێنێتەوە، کە میدیاکانی جیھانی ئیسلامی بەتەواوی ورووژاند و سەرکردایەتی فەلەستین و حیزبەکانی فەلەستین بەتوندی وەڵامی ئەو لێدوانانەی ئەوکاتی ئۆبامایان دایەوە و دواتر لە چاوپێکەوتنی کەناڵی (سی ئێن ئێن) لەوەڵامی ئەو پرسیارەدا وتی: ئەم بابەتە بەجێ دەھێڵین بۆ ڕێکەوتن و وتووێژی ھەردوو لایەنی ناکۆک کە فەلەستینییەکان و ئیسرائیلن، لە ڕۆژی ٥ ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٨ دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەکانی ئەو ھەڵبژاردنە بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەڵبژێردراو دوای ئەوەی کە بووە سەرۆک بڕیاری کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکای دا لە عێراق کە لەکاتی ھەڵمەتەکانی بانگەشەی ھەڵبژاردنەکاندا بانگەشەی دەکرد بۆ گێڕانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و ئەفغانستان بەڵام ئەو بڕیارە تەنھا بۆ عێراق بوو لە بەرامبەردا ھێزەکانی ئەمریکا لەسەر خاکی ئەفغانستان تا ئێستاش ماونەتەوە، ھەرچی ئەو ھێزانەشی کە لە عێراق بوون بۆ ناوچەکانی کەنداو و ئەفغانستان گوێزرانەوە و سەبارەت بە بەڵینەکانی بۆ نەھێشتنی گرتووخانە نایاسایییەکانی تا ئێستا بەبێ چارەسەر ماونەتەوە بە تایبەتی گرتووخانەکانی گۆنتانامۆ کە بووەتە مایەی شەرمەزاری بۆ ئەمریکا و لە سەردەمی دەستەڵاتی جۆرج بۆش دروستکراون،
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:مەسیحی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی بۆ کۆنترۆڵکردنی دەمانچە پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
کاترین ئەشتۆن
کاترین ئاشتۆن، بڕوانامەی ماستەری لە کۆمەڵناسییدا هەیە.
سەرچاوە
کاترین اشتون، وزیر خارجه اتحادیه اروپا: صدای رسا با دیپلماسی آرام
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:سیاسییانی ئینگلیز پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
سێکس شۆپ
سێکس شۆپ بەو فرۆشگایانە دگووترێ کە ئامرازی جنسی دەفرۆشن، وەکوو سێکس تۆی، جلی بزوێنی ھەستی سێکسی، و ئامرازەکانی سێکسی پارێزراو وەکوو کاندۆم و ھەروەھا دوای سەدەی ٢١ فیلم و گۆڤاری پۆرنیش لایان دەست دەکەوێ. ھەندی لە سێکس شۆپەکان لەوانەیە ژوورێکیان ھەبێ بۆ نیشاندانی فیلمی پۆرن.
زۆرتری سێکس شۆپەکان لەژێر فەرمانی یاسا دان، بۆ نموونە کەسانی خوار ١٨ ساڵ و لە ھەندێ شوێن خوار ٢١ ساڵ مافی چوونە زووریان نییە. لە ھەندێ شوێن و وڵات و لە زۆربەی وڵاتە ئیسلامیەکان سێکس شۆپەکان نایاسایین.
ڕێژەیەکی زۆری سێکس شۆپئ ئۆنڵاین لە ئینتەرنێتدا ھەن کە ئامراز و فیلمی پۆرنیان دەست دەکەوێت، ئەو فرۆشگایانە بە دڵنیایی خوازیاری زیاتریان ھەیە، بەھۆی ئەوەی دەتوانرێ لە ماڵەوە ئامرازی داواکراو دەست بکەوێ.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وردەفرۆشی پۆل:پۆرنۆگرافی
محەممەد سیدیق خان
محەممەد سیدیق خان (بە زمانی ئوردو: محمد صدیق خان؛ ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ – ٧ی تەمموزی ٢٠٠٥) تیرۆریستێکی پاکستانی-بەریتانی بووە و بەتەمەنترینی چوار خۆکوژە ئیسلامییەکە بوو و پێدەچێت ئەو بەرپرسیارە بێت لە تەقینەوەکانی ٧ی تەمموزی ٢٠٠٥ی لەندەن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
تاکیکاردیا
تاکیکاردیا (Tachycardia) حاڵەتی بەرزبوونەوەی لێدانی دڵە کاتێک لە ١٠٠ لێدان لە خولەک تێپەڕێت. تاکیکاردیا وەک خۆی دەتوانێت نەخۆشی نەبێت. زۆربەی جاران ھۆکاری تاکیکاردیا، زۆربوونی پێداویستی خانەکانی لەشە بە ئۆکسجین کە دڵ بە بەرزکردنەوەی ژمارەی لێدانەکانی لە ئەم پێداویسیتیە دابین دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئەبۆتاباد
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٢٠،٨٨٨ کەس بووە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچە شارییەکانی پاکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٣
ئازەربایجان (ھەرێم)
ئازەربایجان ، زمانی پاڵەوی (ئاتورپاتەکان، ئازەربازەگان، ئازەربایەگان)،  ئاشوورییەکان (ئازوربایغان، ܐܕܘܪܒܝܓܐܢ‎). ناوی ھەرێمێکی جوگرافی و مێژوویییە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ئێران، کە بە «سەری ئێران» ناسراوە.<ref name="کورد و عەجەم"
لە ڕابردوودا «ئازەربایجان» لە باکوورەوە بە خاکی (ئاران) و باشووری ڕۆژاوا بە (ئاشوور)، لە ڕۆژاواوە بە (ئەرمینیا)، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە (موغان و گەیلان) سنوور درابوو، و پایتەختەکەی شاری «گەنزەک»(تەختی سلێمان) لە نزیک تیکاب بوو.
ناو
بەشێک لە هەرێمی باکووری ڕووباری ئاراس کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت ئازەربایجان (کۆماری ئازەربایجان) لە کۆندا بە (ئەلبانیا و ئاران و شیروان) ناودەبرا. لە (پەیماننامەی تورکمانچای و گوڵستان)دا بەشی باکووری ڕووباری ئاراس بە "ئازەربایجان" ناوی نایەت. تەنها لە سەدەی بیستەمدا ناوی ئازەربایجان و ئازەربایجانی وەکو ئیتنیک و نەتەوە کەوتە ناوانەوە.
لەساڵی ١٩١٨دا ناوی ئازەربایجان لە کاتی "کۆنگرەی پارتی یەکسانی خوازدا" جێگەی ناوی ڕەسەن و مێژوویی (قەفقاز و ئاران و ئەلبانیا و شیروانی) گرتەوە. ئەم ناونانە بە ئامانجی جیاکردنەوە و لەتکردنی هەرێمی ئازەربایجان بوو لە یەکتر. حکومەتێک لە قەوقاز دامەزرا بەناوی کۆماری ئازەربایجان کە مەبەست لەم وڵاتە و بەو ناوەوە بۆ ئەوە بوو کەوا هەرێمی ئازەربایجان بلکێندرێت بەم وڵاتەوە و فراوان بکرێت. لە هەمان کاتدا دژایەتی دژی ناونانی ئازەربایجان هەبوو، لەو ڕووەوە تەنانەت "مارکوارتی ئەڵمانی" ناڕەزاییان لەسەر ئەو ناونانە هەبوو کە لە ڕۆژنامەی "ئێرانشار"دا بڵاوکرایەوە. (محەممەد خیابانی) بە شێوەیەکی کاتی "ئازادیستانی" لە بەرامبەر "ئازەربایجانی ئێران" ناوبرد بۆ جیاکردنەوەی لە "ئازەربایجانی سۆڤییەت".
پێش ئیسلام
وێنۆک|ئاتۆرپاتکان و ئەرمەنستان لە ساڵەکانی ۹٥ تا ٦٦ی [[پێش زایین]] دۆزینەوەی بەڵگەنامەیەکی هاوسەرگیری لە شێوەی نەخشی سەر بەرد(Petroglyph)دا لە نزیکەی (١٣٥٠پ.ز)دا لە "باغازکۆی" لە ئەنادۆڵ، بە ئاماژەدان بەناوی پاشای ھیتییەکان و حاکمی میتانی کە فەرمانڕەوای هەرێمەکان بوون کە خەڵک پەنا بۆ خوداوەندەکانی هیندۆ-ئێرانی و میترە-ڤارونا، ئیندرا و ئاشڤینەکان دەبات و ئەوان دەپەرستن، دیارە دان بەهاتنی شەپۆلێکی هۆزی هیندۆ-ئێرانی بۆ باکووری ڕۆژاوای ئێران دەنێن.
پێش هاتنی مادەکان بۆ ئازەربایجان دەکرێت ئاماژە بە حکومەتی مانناکان بکرێت. زمانی ماننا ڕوون نییە، بەڵام هەندێک لە ناوی فەرماندەکانیان ئاریایین، بەگشتی هیچ زمانێکی تاک لە نێوان ماننا نەبووە. بەڵام مانناکان لە ژێر کاریگەری ئێرانییەکاندا بوون و ناوی ئێرانییەکان وەک "دیاکۆ، بەغدادی، ئۆدکی و ئازا" هەموویان ناوی ئێرانین لە ناویاندا. هەروەها دەکرێت ئاماژە بە حکومەتی ئورارتوو بکرێت کە چەند ناوچەیەکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای تیادا بوو.
لەگەڵ گەیشتنی ھۆزە ئارییەکان، مادەکان چوونە سەرتەختی ئێران، هۆزە غەیرە ئارییەکان لەگەڵیان تێکەڵ بوون و بەشداری هاوپەیمانییەکە بوون. ئەوان شانشینی مادیان دروستکرد. کاریگەرییەکی قوڵیان لە سەر مێژووی هەرێمی ڕۆژاوای ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوین کرد کە گرنگترینیان لە ناوچوونی دەوڵەتی ئاشوور بوو. ماد لە دوو هەرێم پێکهاتبوو مادی بچووک و مادی گەورە، کە مادی بچووک هەمان ئەم ئازەربایجانەی ئەمڕۆیە و مادی گەورە بریتییە لە تاران، ئەسفەهان، کرماشان و هەمەدان.
لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی هەخامەنشیدا مادی بچووک(ئازەربیجان) لەلایەن یەکێک لە ساتراپەکان فرمانڕەوای دەکرا. لە کۆتایی دەسەڵاتی هەخامەنشی و سەرەتای داگیرکاری ئەسکەندەری مەزندا بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی ناوین ساتراپی مادی بچووک ناوی ئاتۆرپات(ئازەرباد) بوو، توانی هەرێمەکە لە داگیرکاری ئەسکەندەری مەزن بپارێزێت. پاش ئەوە بە مادی بچووک دەوترا مادی ئاتۆرپات یا ئاتۆرپاتکان.
کێشەی ئازەربایجان لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانیدا هێرشی ترسناکی ئەلانەکان و گورجستانیەکان بوو لە قەوقازەوە ئەمەش بووە هۆی وێرانکاری و تاڵانی گەورە. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا، ئازەربایجان گرنگی و تایبەتمەندێتی خۆی دەبێت. یەکێک لە و سێ پەرستگای ئاگرانەی ساسانییەکان، (پەرستگای ئاگری ئازەرگوشناسب) لە تەختی سلێمان لە ئازەربایجانە. پاشاکانی ساسانی لەکاتی سەختی و ناهەمواری و نەهامەتیدا سەردانیان دەکرد و چەندین دیارییان پێشکەش دەکرد. پەرستگای ئاگر نیشانەی یەکگرتنی نێوان ئایین و حکوومەت بوو وە هێمای دەوڵەتی ساسانی بوو. لە (بیشابووری کازیروون) نوسراوێک هەیە کە ناوی بنەماڵە خاوەن زەوی و یاسای سەرەتای ساسانی تێدا تۆمارکراوە، بۆ ئازەربایجان باس لە بنەماڵەیەک بەناوی(وراز Varaz) دەکات کەوا دیارە دەسەڵاتی بەسەر ئازەربایجان، ئاران و ئەرمەنستاندا ڕۆشتووە.
لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا گەلانی تورک بە ڕەچەڵەک (کاسپی) چوونە ناو قەوقازەوە، قوبادی یەکەمی باوکی ئەنووشیروان بە زەحمەتێکی زۆر پاڵی پێوەنان. قەڵای بەهێز و پتەوی لە دەربەندەکانی قەوقاز دروستکرد بۆ ڕێگری کردن لە هێرشەکانیان. ڕۆمەکانیش هەموو ساڵێک پارەیان دەدا بە ساسانییەکان بۆ پاراستنی ئەو قەڵایانە. هەروەها لە سەردەمی ساسانییەکاندا شەڕی یەکلاکەرەوەی (بارامی چۆیین) و (خوسرۆ پەروێز) ڕوویدا لە ئازەربایجاندا کە بووە هۆی شکستی بارامی چۆیین. ڕووداوە گەورەکانی کەی ئەم ماوەیە، (هێراکلیوس) ئێمپراتۆری ڕۆمانی هێرشی کردە سەر ئازەربایجان، کە بووە هۆی لە ناوچوونی (پەرستگای ئاگری ئازەرگۆشاب).
دوای ئیسلام
وێنۆک|300px|شوێنی ئازەربایجان لە نەخشەی سەردەمی [[خەلافەتی عەباسیدا]] وێنۆک|300px|نەخشەی ئازەربایجان و ئاسیا لە دەوری ساڵی ۹۰۰زایندا
سنوور
سترابۆ جوگرافیناسێکی یۆنانییە لە پەڕاوی یازدەهەمی جوگرافیای خۆیدا باس لە ئەلبانیا(ئاران و شێروان)، ئاترۆپاتکان و ئەرمەنستان دەکات و دەڵێت ڕووباری ئاراس لە باشوور و ئەرمەنستان لە باکوور و سنووری "ئاترۆپاتکان" دەبەزێنێت. لە مێژووی "پلینیدا" باسی ئاترۆپاتکان بۆ ڕووباری ئاراس دەکرێت و ڕووباری ئاراس بە "ئاترۆپاتکان" و ئەرمەنستانی گەورەدا تێدەپەڕێت. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا، "ئازەربایجان" هەر بەناوە کۆنەکەی "ئاترۆپاتکان" ناو دەبرا. لە پەرتووکی "شاپووردا" ئەم هەرێمە بە یەکێک لە پارێزگاکانی "ئێرانشار" دادەنرێت لە پاڵ ئەرمەنستان، ئیبریا(گورجستانی ئەمڕۆ)، ئەلبانیا(ئاران و شێروان) و "بالاشکان".
ئیبن فەقییەی هەمەدانی لە پەرتووکی (بولدان)دا لە سەدەی نۆیەمی کۆچیدا، سنووری "ئازەربایجانی" ئاوها باس کردووە؛«ئازەربایجان لەلایەکەوە ڕووباری ئاراس و لەلایەکی ترەوە سنووری زەنگان و سنوورەکانی دیلمانستان و "تاڕم" و "گەیلان" دەگرێتەوە». هەروەها ئیبن ڕووستە لە پەرتووکی (العلاقة النفسیة) ئەمەی نووسیوە لە هەمان سەدەدا دەربارەی ئازەربایجان بەم شێوەیە؛«ئەردەوێڵ، مەرەند، باخروان، ورثان و مەراغە» دەگرێتەوە. ئیستەخەری جوگرافیناسی سەدەی سێیەمی کۆچی لە پەرتووکی (المسالک و الممالک)دا لە ژێر ناونیشانی «ئەرمینیا و ئاران و ئازەربایجان» شارەکانی "ئازەربایجانی" ناو هێناوە بەم شێوەیە؛«ئەردەوێڵ، مەراغە، ورمێ، میانە، خونە، بروانان، دیرخقان، سەڵماس، مەرەند، بزند، ورثان، موقان، جابروان و شنۆ» بە بۆچوونی ئەو سنووری "ئازەربایجان" لە "تاڕم"ەوە تا زەنگان و "دینەوەر" و "حلوان" و شارەزوور و دیجلە و سنووری ئەرمەنستان دەڕوات.
ئیبن حەقول لە پەڕتووکی (صورة الارض)دا لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا، شارەکانی «مەراغە، تەورێز]، ورمێ، خۆی، سەڵماس، برکری، ئەردەوێڵ، داخرقان، شنۆ، میانج، مەرەند و برزند» بە شارە گرنگەکانی "ئازەربایجانی" هێناوە. لە پەرتووکی (حدود العالم)دا کە لە هەمان سەدەدا نووسراوە بە جیا ئاماژە بە هەرێمەکانی "ئاران"، ئەرمەنستان و "ئازەربایجان" دەکات. محەممەد موقەدەسی جوگرافی ناسی سەدەی چوارەمی کۆچی، لە کاتێکدا جیاوازی هەیە لە نێوان "ئاران"، "ئەرمەنستان" و "ئازەربایجان"، کەچی «سەڵماس، ورمێ، مەراغە و خۆی» بە ئەرمەنستان داناوە، هەروەها «"ڕوسبە"، تەورێز، "جابروان"، "خونج"، "میانج"، "سەرات"، "بەروی"، "ورثان"، "موقان"، "میمز" و "برزند"ی» بە "ئازەربایجان" داناوە.
زەکەریا قەزوینی لە سەدەی حەوتەمی کۆچیدا و لە پەرتووکی (آثار البلاد و اخبار العباد)دا ئازەربایجانی بە زەوییەکی فراوان لە نێوان "ئاران" و چیاکان دەزانێت و دەڵێت لە و خاکەدا چەندین گوند، شار، چیا و ڕووبار هەیە. حەمدوڵڵا موستەوفی نزیک لە هەمان سەدەدا خاکی ئازەربایجانی لە سەردەمی "ئیلیخانەکاندا" وەها پەسن کردووە؛«ئازەربایجان لە نۆ ناوچە و (۲۷)شار پێکهاتووە و ناوچەکانی ساردە و هەندێ شوێنی ئارامی هەیە. سنووری بە (ویلایەتی عێراقی عەجەم، موغان، گورجستان، ئەرمەنستان و کوردستانەوەیە. درێژی لە باکووەوە تا خڵخاڵ (۹٥)فەرسەخە، پانی لە بجروان تا سیپان (٥٥)فەرسەخە». یەکەم ناوچەی تەورێز پێکهاتووە لە:(تەورێز، ئوجان و تەسوج)، دووەم ناوچە ئەردەوێڵ پێکهاتووە لە:(ئەردەوێڵ و خڵخاڵ)، سێیەم ناوچە پیشگین پێکهاتووە لە:(پیشگین، خیاواوناد، ئەرجاق، ئەهور، تکفە و کەلئیر)، چوارەم ناوچە خۆی پێکهاتووە لە:(خۆی، سەڵماس، ورمێ و شنۆ)، پێنجەم ناوچە مەراغە پێکهاتووە لە:(مەراغە، دهخوارقان و نیلان)، حەوتەم ناوچە مەرەند پێکهاتووە لە:(مەرەند، دزمار، زنگیان، ڕیوز و گرکر)، هەشتەم ناوچە نەخچوان پێکهاتووە لە:(نەخچوان، ئەردوباد، ئازاد و ماکۆ). لە پەرتووکی (البستان السیاحة)دا هی نووسەر (زین العابدین شێروانی)دا سنووری ئازەربایجانی بەم شێوەیە باس کردووە«سنووری باکووری بە ویلایەتی موغان، شێروان و جبال ابرز، لە باشوورەوە عێراقی عەجەم و کوردستان، لە ڕۆژهەڵاتەوە بە خڵخاڵ، گەیلان، تاڵش و دەیلەم، لە ڕۆژاواوە بە ئەرمەنستان و گورجستان».
لە پەرتووکی (یاقووت حەمەوی)دا لە سەدەی حەوتەمی کۆچیدا سنووری ئازەربایجانی ئاوها دیاریکردووە، لە (ڕۆژهەڵاتەوە بردعە، لە ڕۆژاواوە زەنگان، لە باکوورەوە دەیلەم، گەیلان وتاڕم). وە هەرێمی ئازەربایجان خاکێکی فراوانی هەیە و تەورێز مەڵبەندێتی و گەورەترین شارییەتی، شارە گرنگەکانی دیکەی ئەمانەن؛ (مەراغە، خۆی، سەڵماس، ورمێ، ئەردەوێڵ و مەرەندە). محەممەد جەواد موشکۆر پێیوایە کە یاقووت حەمەوی لە دیاریکردنی سنووری ئازەربایجان هەڵەی کردووە و ئەم ڕاستی کردووەتەوە.
زەنگان هەندێک جار بە ئازەربایجان دادەنرێت، حوسێن عەلیاری لە بارەی ئازەربایجانەوە لە سەر بنەمای نووسینەکانی جوگرافیزانان و گەڕیدانی ئیسلامی دەنووسێت؛ ئازەربایجان ئەم ڕووبەرە دەگرێتەوە:(تەورێز، ئەردەوێڵ، مەراغە، خنج، ورثان، سیر، میانج، برزە، ورمێ، جابروان، خۆی، مەرەند، گولسرە، برزند، سەڵماس، شیز، سڵق، نریز، سندبابا، سابرخاست، سراو، ماینمرج، بز، میمند، نیروزنجان).
ئێران
سنووری ئازەربایجان لە ڕووی مێژووییەوە لە ڕوانگەی جوگرافیناسان و گەڕیدەکانەوە جیاواز بووە. نەخشەکانی پێش سەددەی بیست، لە باشووری ڕووباری ئاراسەوە کێشراون. بە وتەی سیویچسکی لە سەرچاوە نوسراوەکاندا بە دەگمەن (ئاران) بە (ئازەربایجان) دادەنرێت. هەندێک سەرچاوەش (ئاران)یان بە ئەرمەنستان هەژمارکردووە. بە وتەی کۆمەڵێک زانا، ناوی ئازەربایجان ئاماژە بە حکومی دەوڵەتی کۆماری ئازەربایجان دەکات، کە ئەمە کارێکی سیاسییە و ناگونجێت و دوو ناوی جیاواز و دوو جوگرافیای مێژووی جیاوازن نابێت ئەم دوو ناوە تێکەڵ بکرێن.
بە وتەی بورنوتیان لە سەردەمی سەفەوییەکان بۆ باج سەندن، چەند زەوییەک لە باکووری ڕووباری ئاراس بە بەشێک لە ئازەربایجان دادەنرا. بەڵام ئەم نەریتە لە سەدەی (۱٨ و ۱۹)دا دیار نەما بۆ مێژوو نووسانی موسڵمانی قەوقاز وەک میرزا جەمال جەوانشیر و ئەدیگۆزلبەک و مێژوونوسانی دیکەی هەرێمەکە، دەیان وت ئازەربایجان دەکەوێتە باشووری ڕووباری ئاراسەوە. هەروەها بە پێی قسەی مایکڵ کرۆسانت، هەرێمەکانی (ئاران و شێروان) بەشێکن لە ئەرمەنستان.
ئەحمەد کسرەوی پێی وایە؛ لە سەدەکانی سەرەتای ئیسلامدا تازییەکان لە هەموو شوێنێکی ئێراندا مەیدانی فەرمانڕەواییان گرتبووە دەست، (ئاران) زیاتر ملکەچی (ئازەربایجان) بوو، ئەوەی وەک پارێزگار نێردرابوو بۆ شام یان بەغدا لە ئازەربایجان دادەنیشت. هەندێ جار ئەرمەنستانیش لە ژێر دەستی فەرمانڕەوایانی ئازەربایجان بوو.... .
دوای کۆچکردنی سەلجوقییەکان بۆ (ئازەربایجان و ئاران)، بوویە هۆی لە دەستدانی زمانە ڕەسەنەکان، فراوان بوونی زمانی تورکی و بە دوایدا بڵاو بوونەوەی ئایینی شیعە لە دوو قۆڵی ڕووباری ئاراس و لە هەر دوو هەرێمەکەدا زیاتر خەڵکی ئەم هەرێمانە پەیوەست بوون پێوەی و ناوی (ئاران) کاریگەری لە سەر ناوی (ئازەربایجان) هەبوو کە زیاتر بە ناوبانگ بوو. ڤاسیلی بارتڵت پێی وایە لەم کاتەدا، ئاران بەبێ نێوەندگیری چووە پاڵ ئازەربایجان.
لە جوگرافیای سەردەمی ئیسلامیدا، زۆربەی کات (ئاران و شێروان) دوو هەرێمی جیابوون و هەرێمی شێروان لە خەلافەتی عەباسییەوە تاوەکو سەردەمی سەفەوییەکان لەلایەن فەرمانڕەواکانی هەرێمەکەوە بەڕێوە دەبران بەناوی (شێروان شاکان)ەوە. بەوتەی ڤلادیمیر مینۆرسکی، کۆماری ئازەربایجان لە مێژوودا بە ئەلبانیای قەوقاز ناونراوە و لە سەردەمی ئیسلامدا پێیان دەوترا ئاران.
ئیبن حەقول وێنەیەکی جیا لە سێ هەرێمی ئەرمەنستان، ئازەربایجان و ئاران پێشکەش دەکات، ڕووباری ئاراس بە سنوری نێوان (ئازەربایجان و ئاران) دادەنێت، شارەکانی (بارزا، جانزە، شەمکۆر، شەمخێ، شێروان، شابران، قیلبێ و شکی) خاکی ئاران دادەنێت، شارەکانی (ئەردەوێڵ، دەخرەقان، تەورێز، سەڵماس، خۆی، بێرکێری، ورمێ، مەراغە، ئاشنا، مینج، مەرەند، بۆرزاند) بە ئازەربایجان دادەنێت.
قەوقاز
بە وتەی ڤاسیلی بارتڵت، ئازەربایجان بە ناوی هەرێمەکانی قەوقازەوە ناونراوە، کەوا باوەڕ دەکرا کۆمارێکی نوێ بە ناوی ئازەربایجان دامەزرابێت. ئەو دەڵێت؛«ناوی ئازەربایجان بۆ کۆماری ئازەربایجان هەڵبژێردرا لەبەرئەوەی باوەڕی وابوو لەگەڵ دامەزراندنی کۆماری ئازەربایجان، هەرێمی ئازەربایجان و کۆماری ئازەربایجان یەکن... ناوی ئازەربایجان لەو بارەیەوە هەڵبژێردرا. هەر کاتێک پێویست بکات ناوێک هەڵبژێرێت کە بتوانێت تەواوی کۆماری ئازەربایجان بگرێتەوە و بگونجێت لەگەڵ مێژوو و جوگرافیایدا ئەوا پێویستە لەو حاڵەتەدا ناوی ئاران دابنرێت».
لەهەمان کاتدا دژایەتی لەو ناونانە هەبوو لە ئێراندا، وەک تاک، میدیا، محەممەد خیابانی، ڕۆژنامەی جەنگەڵ و ڕۆشنبیرانی هەرێمی ئازەربایجان، کاردانەوەی نەرێنیان هەبوو بەرامبەر ناونانەکە. ڤلادیمیر مینۆرسکی دەڵێت؛ ناوی حکومەتی یەکسانی خوازی کۆماری ئازەربایجان لە سەردەمی (نوری پاشا)دا ڕوویدا.
قازان، سەردەشت
قازان (Qazan، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
ئازەربایجان (ھەرێم)
قەوقاز
ئەحمەد کەسرەوی لە (شاریارانی گومنام) دەنوسێت «جێگەی سەر سوڕمانە کە ئێستا ئاران بە ئازەربایجان ناودەبرێت، لە کاتێکدا (ئازەربایجان یان ئازەربایگان) ناوی خاکێکی ترە، لەبارەی ئاران گەورەتر و ناسراوترە لەوەی هەیە و ئەو دوو خاکە هەمیشە جیابوون و هەرگیز ناوی ئازەربایجان لەسەر ئاران نەنراوە. ئێمە هێشتا لەوە نەگەیشتووین کەبرا ئارانیەکانمان کە حکومەتێکی ئازادیان بۆ خاکەکەیان دامەزراندوە و ویستوویانە ناوی بۆ درووست بکەن. ئەمە لەبەر ئەوە نییە کە ئێمە سەر هەڵدانەکانی ئازەربایجان و زوڵم و ستەمی نیشتمانەکەمان دەهێڵینەوە، ئاخۆ ئازەربایجان بەم کارە زیانی پێنەگات، بەڵکو لەبەرئەوەی برایانی ئارانی ئێمە لە سەرەتای ژیانی نەتەوەیی و ئازادیاندا پشت لە مێژوو ڕابردووی خاکەکەیان هەڵدەکەن و ئەمەش خەسارێکی گەورەیە و دواتر لە مێژووی خۆیان بێبەش دەبن».
قازان، سەردەشت
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئازەربایجان (ھەرێم)
قەوقاز
هەروەها محەممەد جەواد موشکۆر لەم بارەیەوە نوسیوێتی؛ «ویلایەتی ئاران کە لە سەردەمی ئیسلامیدا بەو ناوە دەناسرا، لە سەردەمانی تورکەکانی قەرەقۆینلۆ و ئاق قۆینلۆوە تا جەنگی جیهانی یەکەم هەروا وتراوە. دوای شکست هێنانی (ڕووسیای تزار)، خەڵکی ئەو هەرێمە داوای سەر بەخۆییان دەکرد، لە ئەیلولی ۱۹۱٨دا حکومەتێک بەناوی کۆماری ئازەربایجان لە ژێر کاریگەری دەوڵەتی عوسمانی دامەزرا. ناونانی ئەم هەرێمە بۆلاوازی دەوڵەتی قاجاڕەکان دەگەڕایەوە. خەڵکی هەرێمی ئازەربایجانی ئێرانی وەک خەڵکی قەرەباغ بە شێوەزاری تورکی قسەیان دەکرد و دەوڵەتی عوسمانی دەیوویست دەوڵەتی ئازەربایجان هەر دوو قۆڵی ڕووباری ئاراس بگرێتەوە، بەڵام بە شکستی دەوڵەتی عوسمانی ئەو دەوڵەتەش شکستی هێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:ئاورخانەکان پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:نژیاروانیی ئێرانی پۆل:شارستانی تەکاب پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو
سکەکەلێن
وێنۆک|سکەکەلێن
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:کەلێنەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:زگ
زانکۆی پۆلیتەکنیکی دھۆک
زانکۆی پۆلیتەکنیکی دهۆک (بە ئینگلیزی: Duhok Polytechnic University) یەکێکە لە زانکۆ حکومییەکانی هەرێمی کوردستان کە لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزراوە. ئەم زانکۆیە لە ٧ کامپی جیاواز پێکدێت کە ئەوانیش بریتین لە کامپەکانی (دهۆک، ئاکرێ، ئامێدی، بەردەڕەش، زاخۆ، شێخان هەروەها شنگال تا مانگی ٦ی ٢٠١٤ لەلایەن ڕێخراوی داعش داگیرکرا).
سەرچاوە
پۆل:زانکۆکانی کوردستان پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:زانکۆ کوردیەکان
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان (ئازەرباینجانی: Нахчыван Мухтар Совет Сосиалист Республикасы, Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն، ) کۆمارێکی خۆسەر بوو لەناو کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان، خۆی کۆمارێک بوو لەناو یەکێتیی سۆڤیەتدا. لە ١٦ی ئازاری ١٩٢١ پێکھێنراوە و لە ٩ی شوباتی ١٩٢٤دا بووە بەشێک لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان.
یەکەم ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆتۆنۆمی ناخیچێڤان لە ساڵی ١٩٣٧ ناسێندرا و ھەردوو دەقی ئازەربایجانی و ئەرمەنی لەخۆگرتبوو. لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا، کاتێک ئەلفوبێی لاتینی ئازەربایجانی بە سیریلیک دەگۆڕدرا، ئاڵای پێشوو بە ئاڵایەکی سۆڤیەت گۆڕدرا کە دەقی سیریلیکی ئازەربایجانی "Нахчыван МССР" بە ڕەنگی زێڕین و بارێکی شینێکی تۆخ بەدرێژایی فێس.
ساڵی ١٩٩٠ بوو بە کۆماری خۆسەری نەخچیڤان لە چوارچێوەی کۆماری ئازەربایجان.
جەنگ و شۆڕش
لە ساڵانی کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەمدا، ناخیچێڤان دیمەنی خوێنڕشتنی نێوان ئەرمەنییەکان و ئازەربایجانییەکان بوو، کە ھەردووکیان ئیدیعای ناوچەکەیان کرد. تا ساڵی ١٩١٤ ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنستان کەمێک کەمی کردبوو بۆ ٤٠٪ لەکاتێکدا ژمارەی ئازەرییەکان بۆ نزیکەی ٦٠٪ زیادی کردبوو. دوای شۆڕشی شوباتی ساڵی ١٩١٧، ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی کۆمیتەی تایبەتی ترانسقاوقازی حکوومەتی کاتی ڕووسیا و دواتر کۆماری فیدراڵی دیموکراتی ترانسقەوقازی کە تەمەنی کورت بوو لە ساڵی ١٩١٨. کاتێک کۆماری فیدراڵی دیموکراتیی ترانسقاوقاز لە مانگی ئایاری ١٩١٨ ھەڵوەشایەوە، ناخیچێڤان، ناگۆرنۆ-قەرەباغ، زەنگێزور (ئەمڕۆ پارێزگای سیونیکی ئەرمەنی و بەشێک لە پارێزگای ڤایۆتس دزۆر)، و قەزاکس کێبڕکێیەکی قورسیان لە نێوان ویلایەتە تازە پێکھێنراوەکان و کورتخایەنەکانی کۆماری دیموکراتیی ئەرمینیا و کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجاندا ھەبوو. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٨دا ناوچەکە کەوتە ژێر داگیرکاریی عوسمانییەکان. عوسمانییەکان دەستیان کرد بە کۆمەڵکوژکردنی ١٠ ھەزار ئەرمەنی و ٤٥ گوندیان ڕووخاند بۆ سەر زەوی. بەپێی مەرجەکانی ئاگربەستی مودرۆس، عوسمانییەکان ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی سەربازەکانیان لە ترانسقەفقاز دەربھێنن بۆ ئەوەی شوێنێک بۆ ئامادەبوونی سەربازیی داھاتووی بەریتانیا بکەنەوە.
لەژێر داگیرکاری بەریتانیادا، سێر ئۆلیڤەر واردرۆپ سەرۆکی کۆمیساری بەریتانیا لە باشووری قەفقاز، پێشنیارێکی سنووری پێشکەش کرد بۆ چارەسەرکردنی ئەو ململانێیە. بە گوتەی واردرۆپ، ئیدیعای ئەرمەنستان دژی ئازەربایجان نابێت لە سنوورە ئیدارییەکانی پارێزگای ئێریڤانی پێشوو تێپەڕێت (کە لەژێر دەسەڵاتی پێشووی ئیمپراتۆری ڕووسیادا ناخیچێڤانی گرتبووەوە)، لەکاتێکدا ئازەربایجان دەبوو تەنیا لە پارێزگاکانی باکوو و ئەلیزابێسپۆلدا سنووردار بکرێت. ئەم پێشنیازە لەلایەن ھەردوو ئەرمەنییەوە ڕەتکرایەوە (کە نەیانویست دەستبەرداری ئیدیعاکانیان بن بۆ قەزاخ و زەنگزور و قەرەباغ) و ئازەرییەکان (کە بە ناخیچێڤانەوە دەستبەرداربوون لە ئیدیعاکانیان بە قبوڵنەکراو بوو). لەگەڵ بەردەوامبوونی ناکۆکییەکانی نێوان ھەردوو وڵات، زۆری نەخایاند دەرکەوت کە ئاشتی ناسک لەژێر داگیرکاری بەریتانیادا بەردەوام نابێت.
'' ناتوانیت حیزبێکی ناسیۆنالیستی ھێمن ڕازی بکەیت کە دوو ڕەشپێست سپییەک ناکەن؛ لە ئەنجامدا، ھیچ ڕۆژێک بەبێ کەتەلۆگێک لە سکاڵاکانی ھەردوو لایەن، ئەرمەنییەکان و تارتارەکان (ئازەرییەکان)، لە ھێرشی بێ وروژاندن، کوشتن، سووتاندنی گوندەکان و ھاوشێوەکانیان تێنەپەڕی. بە تایبەتی دۆخەکە زنجیرەیەک خولی خراپ بوو. ''
سۆڤیەتبوون
لە تەممووزی ١٩٢٠، سوپای سووری یازدەھەمی سۆڤیەت ھێرشی کردە سەر ناوچەکە و داگیری کرد و لە ٢٨ی تەممووزدا، کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری ناخیچەڤانی بە «پەیوەندی نزیک» لەگەڵ کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان ڕاگەیاند. لە مانگی تشرینی دووەمدا، لە لێواری دەستبەسەرداگرتنی ئەرمینیادا، بەلشەفییەکان بە مەبەستی ڕاکێشانی پشتیوانیی گشتی، بەڵێنیان دا کە ناخیچێڤان لەگەڵ قەرەباخ و زەنگێزور بۆ ئەرمینیا تەرخان بکەن. ئەمەش کاتێک ھاتە دی کە نەریمان ناریمانۆڤ، سەرکردەی ئازەربایجانی بەلشەفی بەیاننامەیەکی دەرکرد کە ئاھەنگی «سەرکەوتنی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە ئەرمینیا» دەگێڕا، ڕای گەیاند کە دەبێت ھەردوو ناخیچێڤان و زەنگێزور خەڵات بکرێن بە گەلی ئەرمینیا وەک نیشانەیەک بۆ پشتیوانی گەلی ئازەربایجان لە شەڕی ئەرمینیا دژی کۆماری یەکەمی پێشووی ئەرمینیا
''لە ئەمڕۆوە سنوورە کۆنەکانی نێوان ئەرمینیا و ئازەربایجان بە نەبوونی ڕاگەیەندراوە. قەرەباخی شاخاوی، زەنگێزور و نەخچیڤان وەک بەشێکی دانەبڕاو لە کۆماری سۆسیالیستی ئەرمینیا دانیان پێدانراوە''.
ڤلادیمیر لێنین ھەرچەندە پێشوازی لەم کردەی «برایەتیی گەورەی سۆڤیەت» کرد کە «سنوورەکان لە نێو بنەماڵەی گەلانی سۆڤیەتدا ھیچ مانایەکیان نەبوو»، بەڵام لەگەڵ ئەو پێشنیازەدا نەبوو و لەبری ئەوە داوای کرد کە لە ڕیفراندۆمدا ڕاوێژ بە خەڵکی ناخیچێڤان بکرێت. بەپێی ژمارە فەرمییەکانی ئەم ڕیفراندۆمە کە لە سەرەتای ساڵی ١٩٢١ بەڕێوەچوو، ٩٠٪ی دانیشتووانی ناخیچێڤان دەیانویست «بە مافی کۆمارێکی ئۆتۆنۆم» بخرێنە ناو کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجانەوە بڕیاری کردنی ناخیچێڤان بە بەشێک لە… ئازەربایجانی مۆدێرن لە ١٦ی ئازاری ١٩٢١ لە پەیمانی مۆسکۆ لە نێوان ڕووسیای بەلشەفی و تورکیادا چیمەنتۆ کرا. ھەروەھا لە ڕێکەوتنی نێوان ڕووسیای سۆڤیەت و تورکیادا داوای لکاندنی ئویزدی پێشووی شارور-دەرەلاجەز (کە زۆرینەیەکی تۆکمەی ئازەری ھەبوو) بە ناخیچەڤانەوە بوو، بەمەش ڕێگە بە تورکیا درا سنوورێک لەگەڵ ڕێکخراوی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان ھاوبەش بکات. ئەم ڕێککەوتنە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمدا، لە پەیمانی قەرسدا دووپاتکرایەوە. لە مادەی پێنجەمی پەیماننامەکەدا ئەمانەی خوارەوە ھاتووە:
حکوومەتی تورکیا و حکوومەتەکانی سۆڤیەت لە ئەرمینیا و ئازەربایجان لەسەر ئەوە کۆکن کە ھەرێمی نەخچیڤان لە چوارچێوەی ئەو سنوورانەی کە لە ھاوپێچی سێیەمی ئەم پەیماننامەیەدا دیاری کراوە، خاکێکی سەربەخۆ لەژێر پاراستنی ئازەربایجان پێکدەھێنێت.
کەواتە، لە ١٦ی ئازاری ١٩٢١ کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان دامەزرا. لە ٩ی شوباتی ١٩٢٤ یەکێتیی سۆڤیەت بە فەرمی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤانی خستە ژێر دەسەڵاتی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان. دەستوورەکەی لە ١٨ی نیسانی ١٩٢٦ پەسەند کرا.
ناخیچێڤان لە یەکێتیی سۆڤیەت
وێنۆک|ڕاست|مۆری پۆستەی سۆڤیەت کە ناخیچێڤانی لەسەرە، ساڵی ١٩٧٤ وەک بەشێکی پێکھێنەری یەکێتیی سۆڤیەت، گرژییەکان لەسەر پێکھاتەی نەتەوەیی ناخیچێڤان یان ھەر ئیدیعایەکی خاکی سەبارەت بەو یەکێتییە کەمتر بوون. بەڵکو بوو بە خاڵێکی گرنگی بەرھەمھێنانی پیشەسازی بە جەختکردنەوەیەکی تایبەت لەسەر دەرھێنانی کانزاکانی وەک خوێ. لەژێر دەسەڵاتی سۆڤیەتدا، سەردەمانێک یەکگرتنێکی سەرەکی بوو لەسەر ھێڵی شەمەندەفەری مۆسکۆ-تاران و ھەروەھا ھێڵی ئاسنی باکوو-یەریڤان ھەروەھا لە کاتی شەڕی سارددا وەک ناوچەیەکی ستراتیژی گرنگ کاری کردووە، سنوورەکانی لەگەڵ ھەردوو تورکیا (وڵاتێکی ئەندامی ناتۆ) و ئێران (ھاوپەیمانێکی نزیکی ڕۆژاوا تا شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانی ١٩٧٩) ھاوبەش کردووە. ئاسانکارییەکان لە سەردەمی سۆڤیەتدا باشتر بوون؛ پەروەردە و تەندروستی گشتی بە تایبەتی دەستیان کرد بە بینینی ھەندێک گۆڕانکاری گەورە. نەخچیڤان لە ساڵی ١٩١٣ تەنیا دوو نەخۆشخانەی ھەبوو کە کۆی گشتی ٢٠ قەرەوێڵەی تێدابوو. ناوچەکە تووشی نەخۆشییە بەربڵاوەکان بوو لەوانە تراکۆما و تایفۆس. مەلاریا کە زیاتر لە ڕووباری ئاراسی تەنیشتەوە ھاتبوو، زیانێکی گەورەی بە ناوچەکە گەیاند. لە ھەر کاتێکدا لە نێوان ٧٠٪ بۆ ٨٥٪ی دانیشتووانی ناخیچێڤان تووشی مەلاریا بوون و لە ناوچەی نۆراشێن (شاروری ئێستا) نزیکەی ١٠٠٪ تووشی ئەو نەخۆشییە بوون. ئەم دۆخە لەژێر دەسەڵاتی سۆڤیەتدا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش باشتر بوو. مەلاریا بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەوە و تراکۆما، تایفۆس و تای دووبارەبووەوە نەما.
لە سەردەمی سۆڤیەتدا، ناخیچێڤان گۆڕانکارییەکی بەرچاوی دیمۆگرافی بەخۆیەوە بینی. ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنییەکانی وردە وردە کەمی کرد بەھۆی ئەوەی زۆرێک کۆچیان کرد بۆ کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان. لە ساڵی ١٩٢٦دا ١٥٪ی دانیشتووانی ناوچەکە ئەرمەنی بوون، بەڵام تا ساڵی ١٩٧٩ ئەم ژمارەیە بۆ ١٫٤٪ کەمبووەوە لە لایەکی دیکەوە ژمارەی دانیشتووانی ئازەرییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کرد بە ھەردوو ڕێژەی لەدایکبوون و کۆچکردن لە ئەرمینیا (لە ٨٥٪ لە ساڵی ١٩٢٦ بۆ ٩٦٪ تا ساڵی ١٩٧٩ بەرزبووەوە ). وێنۆک|بەرگی دەستووری کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان لە ساڵی ١٩٣٨ بە زمانی ڕووسی.t ئەرمەنییەکان لە ناگۆرنۆ-قەرەباغ ئاماژەیان بە ڕەوتە دیمۆگرافییە ھاوشێوەکانیان کرد، ھەرچەندە خاوتر بوون و ترسیان ھەبوو لە «ئەرمەنیکردن»ی ناوچەکە لە کۆتاییدا. کاتێک گرژییەکانی نێوان ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەھۆی ململانێی ناگۆرنۆ و قەرەباغەوە ھەڵگیرسانەوە، بەرەی جەماوەریی ئازەربایجان توانی فشار بخاتە سەر کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت لە ئازەربایجان بۆ ھاندانی گەمارۆی بەشەکی ھێڵی ئاسن و ئاسمانی دژی ئەرمینیا، لەکاتێکدا ھۆکارێکی دیکەی پچڕانی خزمەتگوزاری شەمەندەفەر بۆ ئەرمینیا ھێرشی ھێزەکانی ئەرمینیا بوو بۆ سەر ئەو شەمەندەفەرانەی لە ئازەربایجانەوە دەچوونە ناو خاکی ئەرمینیا، کە لە ئەنجامدا کارمەندانی ھێڵی ئاسن ڕەتیانکردەوە بچنە ناو ئەرمینیا. ئەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر ئابووری ئەرمینیای پەکخست، چونکە ٨٥٪ی بار و کاڵاکان لە ڕێگەی ھاتوچۆی شەمەندەفەرەوە دەگەیشتن. لە وەڵامدا ئەرمینیا ھێڵی ئاسنی بەرەو ناخیچێڤان داخست، بەمەش تاکە پەیوەندییەکەی ئیکسکلیڤەکە بە باقی یەکێتی سۆڤیەتەوە خنکاند.
مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٨٩ لە ناخیچێڤان نائارامی بەخۆیەوە بینی، لەکاتێکدا دانیشتووانی ئازەرییەکەی ھەنگاویان ناوە بۆ ھەڵوەشاندنەوەی فیزیکی سنووری سۆڤیەت لەگەڵ ئێران بۆ ئەوەی ناوچەکە ھەڵبێن و ئامۆزا ئازەرییە نەتەوەیییەکانیان لە باکووری ئێران ببینن. ئەم کارە لەلایەن سەرکردایەتی سۆڤیەتەوە بە تووڕەیییەوە ئیدانە کرا و میدیای سۆڤیەت ئازەرییەکانیان بە «ئامێزگرتنی بناژۆخوازی ئیسلامی» تۆمەتبار کرد. لە کانوونی دووەمی ١٩٩٠ سۆڤیەتی باڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان بەیاننامەیەکی دەرکرد کە تێیدا نیازی جیابوونەوەی نەخچیڤان لە یەکێتیی سۆڤیەت بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە کردەوەکانی یەکێتیی سۆڤیەت لە مانگی یەکەمی ڕەشدا وێنۆک|ڕاست|نەخشەی کارگێڕی قەفقاز لە یەکێتیی سۆڤیەت، ١٩٥٧–١٩٩١ حەیدەر عەلیێڤ، سەرۆکی داھاتووی ئازەربایجان، لە پاییزی ساڵی ١٩٩٠ گەڕایەوە بۆ شوێنی لەدایکبوونی خۆی لە نەخچیڤان دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٧ لەلایەن میخائیل گۆرباچۆڤەوە لە پۆستەکەی لە مەکتەبی سیاسی دوورخرایەوە. ھەر زوو دوای گەڕانەوەی بۆ نەخچیڤان عەلیێڤ لەلایەن یەکێک لە… زۆرینەی ڕەھا. دواتر عەلیێڤ دەستی لە حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت کێشایەوە و دوای کودەتای شکستخواردووی ئابی ١٩٩١ دژی گۆرباچۆڤ داوای سەربەخۆیی تەواوەتی بۆ ئازەربایجان کرد و ئەیاز موتالیبۆڤی بە پاڵپشتی لە کودەتاکە ئیدانە کرد. لە کۆتایی ساڵی ١٩٩١دا، عەلیێڤ بنکەی دەسەڵاتی خۆی وەک سەرۆکی سۆڤیەتی باڵای نەخچیڤان چەسپاند و جەختی لە سەربەخۆیی نزیکەی تەواوەتی ناخیچێڤان لە باکۆ کردەوە.
لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠ بوو بە کۆماری خۆسەری ناخیچەڤان لە چوارچێوەی کۆماری ئازەربایجان.
دوانیوەڕۆیەکی تەواو خراپ (فیلم)
دوانیوەڕۆیەكی تەواو خراپ بە ئینگلیزی (Dog Day Afternoon) فیلمێكی سینەمایی هۆڵیوودە لە نواندنی ئال پاچینۆی ئەفسانەی سینەمایە، یەكێكە لە فیلمە هەرە بەناوبانگ و لەبیرنەكراوەكانی سینەما.
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان
یادکردنەوە
لە ساڵی ٢٠٠٨دا بانکی نیشتمانی ئازەربایجان جووتێک دراوی یادگاری زێڕ و زیوی بۆ ٨٥ ساڵەی دروستبوونی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری ناخیچێڤانی دەرکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٠ پۆل:مێژووی نەخچیڤان پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
دوانیوەڕۆیەکی تەواو خراپ (فیلم)
سەرچاوەكان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٥ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن پۆل:فیلمە دزییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٧٠ پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی دەیەی ١٩٧٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکان دەربارەی دزینی بانک پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون
بڕیارنامەی ٤٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: زیمبابوی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٤٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:زیمبابوی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:زیمبابوی لە ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
چارسۆ (شارۆچکە)
چارسۆ شارۆچکەیەکی شارستانی وەحدەتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٨٧١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان
سنگەکەلێن
وێنۆک|سنگەکەلێن
سنگەکەلێن (بە ئینگلیزی: Thoracic cavity) ئەو کەلێنەیە کە دەکەوێتە نێوان مل و سک، دڵ و سورێنچک و ئەندامەکانی کۆئەندامی ھەناسەی تێدایە.
پۆل:ژینناسی پۆل: کەلێنەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:سنگەکەلێن
پاشای کاتژمێر (شەڕانگێزی کۆمیک)
وێنۆک|پاشای کاژێر لە کۆمیکەکاندا
پاشای کاژێر کارەکتەرێکی شەڕانگێزی نێو کۆمیکەکانە ، کە لە کۆمیکەکانی کۆمپانیای دیسیەوە دیار دەکەوێت ، سەرەتا لەلایەن بیڵ فینگەرەوە کارەکتەرەکە درووستکرا و دواتر لە تەمووزی ١٩٤٧ بۆیەکەمجار لە کۆمیکەکاندا دەرکەوت. بەناوبانگترین دەرکەوتنی لە زنجیرەی ئاڕۆو بوو لەساڵی ٢٠١٣ ، کە ئەکتەری زنجیرەی ھەڵاتنی گەورە ، ڕۆبێرت نێپەر رۆڵەکەی گێڕا.
ئەم شەڕانگێزە هیچ توانایەکی نائاسایی نییە تەنها چرکە بە چرکەی کات بەکاردێنێت بۆ ئەنجامدانی کارەکانی و زۆرجار خۆی داوەتە پاڵ دەستەی خۆکوژی ش.
وێنۆک|پاشای کاژێر لەزنجیرەی ئاڕۆو و [[فلاش (زنجیرەی تەلەڤزیۆنی) دەردەکەوێ و ئەکتەر ڕۆبێرت نێپەر ڕۆڵەکەی دەبینێ.]]