cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەردەکان
کەش و ھەوا
وێستگەی کەشوھەوای سینۆپتیکی ئەردەکان لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە و لەو کاتەوە بارودۆخی کەشوھەوای ئەم شارۆچکەیە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی تۆمار دەکرێت. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی کەشوھەوای شارۆچکەی ئەردەکان بارانێکی زۆر بەخورە کە لە وەرزی بارانباریندا لە ماوەیەکی کەمدا ڕوودەدات و لە وەرزی زستاندا لە شێوەی بەفرێکی زۆر قورسدا ڕوودەدات. بۆ نموونە دەتوانین ئاماژە بە بارانبارینی ٢٠٠ ملمی ڕێبەندانی ٢٠١١ بکەین کە لە ١١ و ١٢ی ڕێبەندا لە ماوەی ٣٦ کاتژمێردا باریوە. لە ناوەندی شارۆچکەکە ٨٠ سم و لە ناوچە شاخاوییەکان ١٥٠ سم بەفر باریوە، بەو ھۆیەشەوە تۆڕی کارەبا ببڕدرێت و زۆرێک لە ڕێگا گوندنشینەکانی شارەکە دابخرێن. ھەروەھا لە کاتی بەھۆی گەورەی بەفر بارین لە ڕێبەندان ١٩٧٢، بەپێی رۆژنامەی زانیاری، شارۆچکەی ئەردەکان و گوندەکانی دەوروبەری (بە ناوچەی کەمھرەوە) لەو ناوچانە بوون کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە بەھۆی زریانەکەوە و ھەزاران لە دانیشتووانیش لە ژێر ئەو بڕە زۆرەی بەفرەدا نێژراون.
لەم ماوەیەدا (٢٠٠٤ تا ٢٠١١) تایبەتمەندییەکانی کەشوھەوای شاری ئەردەکان بەم شێوەیە تۆمار کراوە:
سەرچاوەکان
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس پۆل:شیراز پۆل:شارستانی شیراز پۆل:شارەکانی ئێران
پێرستی مانگە کوردییەکان بەرامبەر بە مانگە سریانییەکان
ئەم خشتەیەی خوارەوە ناوی مانگە کوردییەکان بەرامبەر بە مانگە سرییانییەکان دەنوێنێت.
*
٨١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بۆریچەی ھەوا
وێنۆک|بۆریچکەی هەوا (Bronchiole)
بۆڕیچکەی ھەوا (بە ئینگلیزی: Bronchiole) ڕێڕەوی ھەواییی بچووکن لەناو سییەکاندا، لە لقەکانی بۆڕی ھەوا پەیدادەبن.
٨٤٥ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٣
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٣ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy Note 3) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دوستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٣.
سەرچاوەکان
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل: مۆبایلەکانی ٢٠١٣
پۆل:ڕادیۆبیۆلۆجی
جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا
جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا جامێکی زێڕینە و خەڵاتی براوەی پاڵەوانییەتییەکەیە، تا ئێستا دوو جۆری لێ بەرھەم ھێنراوە، جامی ژۆل ڕیمێنت لە ١٩٣٠ تا ١٩٧٠ و جامی جیھانیی نوێ لە ١٩٧٠ تا ئێستا. یەکەم جام ناوی «جامی سەرکەوتن» بوو بەڵام دواتر وەک ڕێزلێنانێک لە سەرۆکی سێیەمی فیفا ناوەکەی گۆڕا بۆ جامی ژۆل ڕیمێنت کە خاوەنی بیرۆکەی جێبەجێکردنی پاڵەوانییەتییەکە بوو. بەڵام دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ بەڕازیل نازناوەکە بۆ جاری سێیەم بەدەست دەھێنێت، جامەکەی بۆ ھەمیشە پێشکەش کرا و بووە موڵکی خۆیان.
بۆیە فیفا بیری لە دروستکردنی جامێکی نوێ کردەوە. لە ١٩٧٤دا ئەو جامەی ئێستا ھەیە دروست کرا. بەڵام ئەو جامەی کە پێشکەشی بەڕازیل کرا لە ١٩٨٣دا دزرا و تا ئێستایش نەدۆزراوەتەوە، وا بیردەکرێتەوە ئەم جامە لەلایەن دزەکانەوە توانرابێتەوە و لە ناوبرابێت. ھەڵبژاردەی بەڕازیل، زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە لە ساڵەکانی: ١٩٥٨، ١٩٦٢، ١٩٧٠، ١٩٩٤، ٢٠٠٢. ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئیتالیا لە ساڵەکانی: ١٩٣٤، ١٩٣٨، ١٩٨٢، ٢٠٠٦. لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لە ساڵەکانی :١٩٥٤، ١٩٧٤، ١٩٩٠، ٢٠١٤ چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە.هەروەها هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین لە ساڵەکانی ١٩٧٨، ١٩٨٦، ٢٠٢٢ جامەکەی بەدەستهێناوە. دوایین پاڵەوانییەتیش لە قەتەر بوو کە ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بوو بە پاڵەوان.
بیرۆکەی پاڵەوانییەتییەکە
وێنۆک|وێنەی [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت سەرۆکی فیفا بۆ سێ خولی لەسەر یەک، خاوەنی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی بیرۆکەی جامی جیھانی]] بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵاوانییەتی جامی جیھانیی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی جیھان لە ١٩٠٤دا بە بەشداری ٧ وڵات کە ھەریەکە لە: سویسرا، بەلجیکا، دانیمارک، فەڕەنسا، ھۆڵەندا، ئیسپانیا و سوێد بوون. لەو کۆبوونەوەیەدا وتووێژی لەسەر کرا، پاش ئەوەی یاریی تۆپی پی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەم ھاندەرێکی زۆری لە خۆی کۆکردەوە و بووە ھۆکار بۆ ئەوەی ئەو یارییە بەفەرمی بچێتە نێو پێشبڕکێی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٠ەوە، بەڵام زیاتر یارییەکی نمایشسازی بوو، نەک ڕکابەری. کاتێکی زۆری ویست تا ئەوەی ڕێککەوتنی لەسەر بکرێت بەھۆی ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەی لە بەردەمیاندا بوو. بە تایبەت ڕازینەبوونی لیژنەی ئۆڵۆمپیادی جیھانی، بەھۆی ترسیان لە دانانی کاریگەری لەسەر یارییەکانی ئۆڵمپیاد و کۆنتڕۆڵکردنی یارییە بەناوبانگەکان لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی جیھانییەوە.
جارێکی دیکە لە ١٩٢١دا بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا لەلایەن پارێزەری فەڕەنسی ژۆل ڕیمێیت باس کرایەوە، کە دواتر بووە سەرۆکی فیفا ھەوڵی زۆریدا بۆ ئەوەی ئەم پاڵەوانییەتییە ئەنجام بدرێت، دواجار دوای حەوت ساڵ لە سەرۆکایەتیی فیفا لە کۆبوونەوەیەکی مێژوویدا لە ٢٥ی ئایاری ١٩٢٨ ڕەزامەندی لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە درا. شەش وڵات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانییان کرد، لەنێویاندا داواکاری وڵاتی ئوروگوای پاڵەوانی دوو خولی ئۆڵۆمپیاد پەسەند کرا، ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، و فیفا خەرجی ھاتوچۆی ھەڵبژاردەکانی لە ئەستۆ گرت.
دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییەکە ڕێنوێنی بڵاو کرایەوە کە دەبێت خەڵاتێکی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی پاڵەوانییەتییەکە دابین بکرێت ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێت). یەکەم پاڵەوانییەتیی لە ١٩٣٠دا دەستی پێکرد. سەرەتاکانی پاڵەوانییەتییەکە زۆر گران بوو بەھۆی کێشەی ھاتوچۆوە ھەر بۆیە ئەمە بە ھۆکاری کەمی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ شوێنی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییەکە دەگەڕێتەوە کە ئوروگوای بوو، چونکە ماوە و تێچووی گەشتەکە بەسەر ئۆقیانووسی ئاتلانتیک بۆ وڵاتە ئەورووپییەکان زۆر دژوار بوو، ھەر بۆیە بە کرداریش تا دوو مانگ پێش یارییەکان ھیچ وڵاتێکی ئەورووپی ھەڵبژاردەکەی خۆی نەناردبوو، بەڵام لە کۆتاییدا ژۆڵ ڕیمیێ توانی بەلجیکا، فەڕەنسا، ڕۆمانیا و یوگسلاڤیا ڕازی بکات بۆ ئەنجامدانی گەشتەکە و بەشداریکردن لە جامەکە؛ و ھەروەھا بە ھەمان شێوە لە ساڵەکانی لە ١٩٣٤ و ١٩٣٨دا بەشێکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باشوور گەشتی ئەورووپایان کرد. ھەروەھا ھەردوو پاڵەوانییەتیی ١٩٤٢ و ١٩٤٦ بەھۆی شەڕەوە ڕێک نەخرا. لە دوای ئەوەی وڵاتانی بریتانیا لە ١٩٢٠ەوە لە فیفا کشابوونەوە و ڕەتیان کردبووەوە لەگەڵ ئەو تیپانەدا یاری بکەن کە لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە بەرەی شەڕەکەیاندا بوون. بەڵام لە ساڵی ١٩٥٠ بە دواوە ھەتا ئێستا ھەر چوار ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت، ٣٢ ھەڵبژاردە لە سەرجەم کیشوەرەکانەوە بە سیستەمی پاڵاوتن دەگەنە پاڵەوانییەتییەکە بۆ بەدەستھێنانی جامەکە.
جامی ژۆل ڕیمێنت
وێنۆک|[[ئێلیزابێتی دووەم، لەکاتی پێدانی جامی ژۆل ڕیمێنت (کە ئەوکات ناوی جامەکەبوو) بە بۆپی مۆر کاپتنی ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای بردنەوەیان بە ئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] جامی ژۆل ڕیمێنت یەکەم جامی پاڵەوانییەتییەکە بوو، لە سەرەتادا ناوی «جامی سەرکەوتن» بوو بەڵام دواتر لە ١٩٤٦دا وەک ڕێزلێنانێک لە سەرۆکی پێشووی فیفا ناوەکەی گۆڕا بۆ جامی ژۆل ڕیمێنت کە خاوەنی بیرۆکەی جێبەجێکردنی پاڵەوانییەتییەکە بوو.
دیزاین
جامەکە لەلایەن پەیکەرتاشی فەڕەنسی ئابێل لافلیۆر دیزاین کراوە، بە زێڕ ڕووپۆش کراوە، بنکەکەی بە کەڵکوەرگرتن لە مەڕمەری سپی دروست کراوە. پاشان لە ١٩٥٨دا لە جیاتی مەڕمەڕی سپی مادەی بنکەکەی بە لاجیۆری شین دروست کرا. بەرزییەکەی ٣٥ سانتیمەتر و کێشەکەی ٣٫٥ کیلۆگرام بوو. لە دیزاینەکەدا خانمێکی باڵدار کە نیشانەی یەکێک لە خواوەندەکانی یۆنانیی کۆن بووە بەدی دەکرێت، لەسەرسەری دەفرێک دانراوە وەک ھێمایەک بۆ براوەی جامەکە. لە خواریشەوە بنکەیەکی چوار لای ھەیە، تێیدا ناوی وڵاتە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا لە ١٩٣٠ تا ١٩٧٠ نەخشێن دراوە.
مێژوو
پێنج ھەڵبژاردەی تۆپی پێ بوونە خاوەنی جامی جامی ژۆل ڕیمێنت، ھەڵبژاردەی بەڕازیل سێ جار ئەم جامەی بەدەست ھێناوە، ئەویش لە ساڵەکانی: ١٩٥٨، ١٩٦٢، ١٩٧٠ لە دوای ئەو ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی ئۆروگوای لە ساڵەکانی: ١٩٣٠، ١٩٥٠ و ئیتالیا لە ساڵەکانی ١٩٣٤، ١٩٣٨ دوو جار جامەکەیان بردەوە، پاشان ھەڵبژاردەی ئەلمانیای ڕۆژاوا لە ١٩٥٤ و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا لە ١٩٦٦ بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەستیان ھێنا. ئەم جامە تا ساڵی ١٩٧٠ بەو شێوەیە ماوەیە. دوای ئەوەی بەڕازیل بۆ جاری سێیەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ ھەمیشە جامەکەی پێ بەخشرا.
دزینی جامەکە
224x224px|وێنۆک|پیکلز ئەو سەگەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ی دۆزییەوە. وێنۆک|وێنەی یاریزانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلی دژالما سانتۆس براوەی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٨، لەگەڵ کۆپییە دروستکراوەکەی جامی ژۆل ڕێمی پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا .]] جامی ژۆل ڕیمێنت دوو جار دزرا، دوایینیان نەتوانرا بدۆزرێتەوە. ساڵی ١٩٦٦ چەند مانگێک پێش دەستپێکردنی جامی جیھانی فیفای ١٩٦٦ جامەکە لەلایەن کەسێکەوە دزرا. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی بەریتانیا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بە مەبەستی لە نزیکەوە بینینی لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. ئەم کارەش کاردانەوەی ناوخۆی و جیھانی لێ کەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی بەریتانیا بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەڕان و پشکنین بە مەبەستی دۆزینەوەی جامەکە بەڵام بێ ئەنجام بوو، تا ئەو کاتەی کەسێک کە بەمەبەستی پیاسەکردن ڕووی کردبووە دەرەوە لەگەڵ سەگە ڕەنگ سپی و ڕەشەکەی کە ناوی لێنابوو پیکڵز، جامەکە لە یەکێک لە گەڕەکەکانی باشووری لەندەن لە پەنای دیوارێکدا دەدۆزێتەوە، کە لە پەڕەی ڕۆژنامەیەکدا پێچرا بوو. دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆیان دەکات. بەمەش دوای چوار ھەفتە دۆزرایەوە، بەھۆی ئەمە لەلایەن حکوومەت و خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا، و چەند خەڵاتێکیان پێ بەخشرا. ئەو کەسەی ھەڵسابوو بە دزینی جامەکە دەستگیرکرا و بە دوو ساڵ زیندانیکردن سزا درا.
پاش ئەوەی ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە ١٩٧٠دا بۆ سێیەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا بەپێی یاسایەکی فیفا کە تێیدا ھاتبوو ھەر ھەڵبژاردەیەک سێ جار ببێتە پاڵەوان ئەوە جامەکەی پێ دەدرێت، لەسەر ئەو بنەمایە جامی ژۆل ڕیمێنت بۆ ھەمیشە بە ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەخشرا، ڕەوانەی بەڕازیل کرا لە نووسینگەی یەکێتی تۆپی پێی بەرازیل دانرا. بەڵام لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٣ بۆ جارێکی دیکە جامی ژۆل ڕیمێنت دزرایەوە، لە نووسینگەی یەکێتیی تۆپی پێی بەرازیل لە ڕیۆ دی ژانیرۆ بەرازیل بەڵام نەتوانرا بدۆزرێتەوە، وا گومان دەکرێت جامەکە توانرابێتەوە. لەگەڵ ئەوەی لە ٢٠١٥دا پۆلیسی بەڕازیل بنکەی جامەکەی دۆزییەوە کە ناوی ھەڵبژاردە براوەکانی تێدا نەخشێندرا بوو. یەکێتی تۆپی پێی جیھانی (فیفا) بۆ جارێکی دیکە کۆپییەکی جامەکەی دروست کردەوە و پێشکەشی بەرازیلیان کردەوە، لە ئێستادا لە گەنجینەی یەکێتییەکە بەتوندی پارێزگاری لێ دەکرێت.
براوەکانی جامی ژۆل ڕیمێنت
جامی ئێستا
وێنۆک|ئاھەنگی یاریزانانی فەرەنسا بەبۆنەی بەدەستھێنانی نازناوی جامی جیھانی ٢٠١٨ بۆ دووەم جار لە مێژووی ھەڵبژاردەکەیان لە دوای ١٩٧٠ەوە یەکێتی تۆپی پێی فیفا جامێکی نوێیان دروست کرد و ناویان نا (جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانی فیفا)، کە ٧ دیزایینەری شارەزای ئەوکات ٥٣ جۆر جامیان دروست کرد، دواجار دیزایینی (سیلڤیۆ ڤارانیگا)ی ئیتاڵیایی ھەڵبژێردرا، ئەو جامە بە ڕێژەی %٧٥ بە زێڕ عەیارە ١٨ ڕووپۆشکراوە و بەرزییەکەی ٣٦ سانتیمە و کێشی ٦ کیلۆ و ١٧٥ گرام بوو، لەو کاتەوە (لە ١٩٧٤) تا ئێستا ھیچ جامێکی تازە دروست نەکراوە، کۆپییە ڕاستەقینەکەی لەلایەن فیفاوە پارێزراوە لە یاریی کۆتایی دەدرێت بەو ھەڵبژاردەیەی دەبێتە پاڵاوان دواتر لێی وەردەگیرێتەوە و کۆپییەکی دیکە لە جامەکە وەردەگرێت. ھەر ھەڵبژاردەیەک جامەکەی بردەوە، ناوی ئەو ھەڵبژاردەیەی لە خوارەوەی جامەکە دەنەخشێندرێت و دەیدرێتێ تا ئەو کاتەی پاڵەوانێکی تازە دیاری دەکرێت، کە ھەڵبژاردەیەکی دیکە بووە پاڵەوانی جامەکە، ئەو جامە دەدرێتە ئەو ھەڵبژاردەیە و جامێکی ھاوشێوە ڕوپۆشکراو بە زێڕ دەدرێتە ھەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو، بەو شێوەیە زنجیرەکە بەردەوام دەبێت. ئەو جامە ناگۆڕێت تا ئەو کاتەی ئەو شوێنە تایبەتەی بۆ نەخشاندنی ناوی ھەڵبژاردەکان لە جامەکەدا بۆشایی تێدا بمێنێت، کە ئەوەیش لە ٢٠٣٨دا تەواو دەبێت. شێوەی دوو مرۆڤ لەکاتی خۆشحاڵی و بەرزکردنەوەی دوودەستی لەجامەکە نەخشێنراوە لە ناوەڕراستیدا تۆپێکی ھاوشێوەی گۆی زەوی دروست کراوە.
فرانتس بێکنباوەر یەکەم ھەڵگری جامی نوێ فیفا بوو لە ساڵی ١٩٧٤ دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیان لە یاری کۆتایی نازناوەکەی بەدەست ھێنا، دوای ئەو کاپیتنی ئەرژەنتین دانیاڵ پاساڕێڵە لە ساڵی ١٩٧٨، دواتر کاپتنی ئیتالیا دینو زۆف لە ساڵی ١٩٨٢، و کاپیتنی ئەرژەنتین دیێگۆ مارادۆنا لە ساڵی ١٩٨٦، و دواتر کاپتنی ئەڵمانیا لۆتەر ماتیۆس لە ساڵی ١٩٩٠، و کاپتنی بەڕازیل کارلۆس دۆنگا لە ساڵی ١٩٩٤، و کاپتنی فەڕەنسا دیدی دیشاپ لە ساڵی ١٩٩٨، و کاپتنی بەڕازیل کافۆ لە ساڵی ٢٠٠٢، و کاپتنی ئیتالیا فابیۆ کەنەڤارۆ لە ساڵی ٢٠٠٦، و کاپتنی ئیسپانیا ئیکەر کاسیاس لە ساڵی ٢٠١٠، و کاپتنی ئەڵمانیا فیلیپ لام لە ساڵی ٢٠١٤، و کاپتنی فەڕەنسا ھۆگۆ لۆریێس لە ساڵی ٢٠١٨ لە کۆتایدا کاپتنی ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین لیۆنێل مێسی ٢٠٢٢ جامەکەیان بەرزکردەوە.
لە یاری کۆتایی جامی جیھانی فیفا کە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیسپانیا و ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا لە یاریگای شاری تۆپی پێ لە جۆھانسبێرگ بەڕیوەچوو پێش دەستپێکدنی یارییەکە لەلایەن یەکێک لە ھاندەرانی ئیسپانیاوە کە خۆی ناساندبوو بە "جیمی جامپ "ھەوڵی دزینی جامەکەی دا، بەلام سەرکەوتوو نەبوو ھەر زوو دەستگیر کرا. ئەمەش یەکەم جاربوو دوای ٢٧ ساڵ لە دزینی جامی ژۆل ڕێمی. لە دواتردا ئەو کەسانەی ناسیبوویان ڕایان گەیاند کە مەبەستی دزیکردنەکە نەبووە پارە و زێڕی نەویستووە تەنھا ویستوویەتی لەو ڕیگایەوە ناوبانگ پەیدا بکات، دواتریش خۆی ڕای گەیاند کە تەنھا مەبەستی بووە کڵاویکی ئیسپانی بکاتە سەر جامەکە. دواتر لەسەر ئەم کارەی بە ٢٦٠ دۆلار سزادرا.
براوەکانی جامی جیھانیی فیفا
براوەکان
وێنۆک|464x464پیکسڵ|وڵاتە براوەکانی جامی جیھانی فیفا لە ساڵی ١٩٣٠ تا ٢٠١٨
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جامی جیھانیی فیفا پۆل:کەلوپەلە ئاڵتوونییەکان پۆل:مێژووی تۆپی پێ پۆل:فیفا
تورکمانستان لە ئۆڵۆمپیاد
تورکمانستان بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەوکاتەوە، بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھەروەھا تا ئێستا بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە نەکردووە، وەرزشوانانی تورکمانستان پێشتر وەک بەشێک لە شاندی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵانی ١٩٥٨ تا ١٩٨٨ ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٢وەک بەشێک لە شاندی تیمی یەکگرتوو بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢١دا تورکمەنستان یەکەم میدالیای خۆی وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ بەدەستھێنا و پۆلینا گوریڤا لە پێشبڕکێی بەرزکردنەوەی قورسایی ٥٩ کیلۆگرامی ژنان مەدالیای زیوی بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکمانستان لە ئۆڵۆمپیاد پۆل:وەرزشی تورکمانستان
پۆل سێزان
پۆل سێزان وێنەکێشێکی گەورەی فەڕەنسییە کە لە (۱۹ی ژانوییەی۱۸۳۹) لە «ئیکسن پروانس» هەڵکەوتووە و لە باشووری فەڕەنسا لەدایک بووە و لە (۲۲ی ئۆکتۆبەری ۱۹۰٦) لە شوێنی لەدایکبوونەکەی ماڵاواییی لە ژیان کردووە. باوکیشی سەروەت و سامانێکی کەڵەکە کردبوو و خەریکی بانکداری بوو و ژیانێکی ئاسوودەیان هەبوو. پۆل لە خوێندنگەی «ئێکس» بوو کە «ئێمیل زۆلا»ش لەوێ دەیخوێند و پەیوەندییەکی دۆستانە لەنێوان ئەو دوانەدا دەستی پێ کرد. باوکی حەزی دەکرد کەکوڕەکەی بکاتە جێگری خۆی و لەگەڵ «پۆل» کە زۆر هۆگری وێنەکێشان بوو، دژایەتیی دەکرد، وە هەر ئەم دژایەتییە بووە هۆی ئەوەی کە «پۆل» بچێتە ناو کۆلێژی یاسا و هەروەها لەبانکەکەی باوکیشیدا خەریکی کارکردن بێت. لە تەمەنی ۲۷ ساڵیدا بۆ یەکەمین جار تابلۆیەکی ڕەوانەی «هۆڵی پاریس»کرد، بەڵام چونکە زۆریان گوێ نەدایە، لە نامەیەکی ناڕەزایەتیدا نووسیی:
«زۆلا» لە پاریس کە دوای شەڕی (۱۸۷۰) کەسایەتییەکی تازەی بە خۆیەوە گرتبوو، ناوبانگی دەرکرد و دەوڵەمەند بوو. بەڵام سزان بێجگە لە سەرکۆنەکردن و بێمتمانەیی هیچی دیکەی بەدەست نەهێنا. سەرەڕای هەمووی ئەوانەش، «سزان» لەوڕێگایە پەشیمان نەبووەوە کە گرتبوویە بەر و هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ بەدیهێنانی ئەو خۆزگەیەی کە لە وێنەکێشاندا هەیبوو، ئەوی هیلاک نەکرد.
تابلۆ ناودارەکانی
وەرق بازەکان ، پیاوێک بە سەبیلەوە ، خانمی سزان لە گوڵخانە ، با و تۆفان ، سپیدارەکان ، وەزیری بەساڵاچوو ، سروشتی بێ گیان ، پەیکەری عەشق و کەرەستە بێ گیانەکان ، ژەنیاری پیانۆ ، ئێمبل زۆلا و پۆل ئالێکسیس...
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:مردووانی ١٩٠٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٩ پۆل:ھونەرمەندەکانی سروشت
٨١٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆکێر، ئەلاباما
کۆکێر (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی تەسکالوسا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٩٧٩ کەس بووە. ڕووبەری ٥٫٢٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٨٥٫٤٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان لە ئۆڵۆمپیاد
میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھەروەھا تا ئێستا بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە نەکردووە. وەرزشوانانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان دوو مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێناوە (١ زێڕ و ١ بڕۆنز). لێژنەی ئۆڵۆمپیادی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان لە ساڵی ١٩٧٩دروست کراوە، لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنرا.
٨٤٦ (ژمارە)
٨٤٦ (هەشت سەد و چل و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٤٥ و ٨٤٧.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
جۆگەی گوێ
وێنۆک|جۆگەی گوێ (ٍEar Canal)
تەقینەوەی تانکی گاز لە سلێمانی (٢٠٢٢)
لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، لە کاتژمێر ٧:٤٥ی ئێوارە تەقینەوەیەک لە شاری سلێمانی لە ھەرێمی کوردستانی عێراق، سێ خانووی وێران کرد. دەسەڵاتداران ھۆکاری تەقینەوەکەیان گەڕاندەوە بۆ کۆبوونەوەی گاز لە ناو خانووەکە دوای ئەوەی تانکی گازی شلەی LPG بڵاوبووەوە کە بووە ھۆی ئاگرکەوتنەوە لە ناوچەیەکی نیشتەجێبوون، کە دەیان کەسی کوشت و بریندار کرد و سێ خانوو و چەند ئۆتۆمبێلێکی وێران کرد. دەسەڵاتداران وتیان تەقینەوەکە لە خانوویەکی پڕ لە خەڵک لە گەڕەکی کازیوەدا ڕوویداوە. ھەروەھا وتیان ئەمە بووە ھۆی داڕمانی تەواوەتی خانووە سێ نھۆمییەکە و بوو بەھۆی ئەوەیان دەیان کەس لەژێر پاشماوەکەدا گیر بخۆن. بەپێی کۆتا ئامارەکان ۱٥ کەس گیانیان لەدەستدا و ۱۲ کەسی تر بریندار بوون. شەش لە ئەو ١٢ کەسەی بوونە قووربانی بە خێرایی خرانە نەخۆشخانەی نەخۆشخانەی شار لە سلێمانی، چوار لە برینداران نەشتەرگەری خێرایان بۆ کرا و یەکێکی تر لە یەکەی چاودێری چڕدا دانرا.
جۆگەی گوێ
جۆگەی گوێ یان جۆگەی بیستن یان بیستنەجۆگە (بە ئینگلیزی: Ear canal یان Auditory canal) ئەو جۆگەیەیە کە لە ڕێگەیەوە ھەوا بۆناو گوێ تێدەپەڕێت.
تەقینەوەی تانکی گاز لە سلێمانی (٢٠٢٢)
کاردانەوەکان
ھەڤاڵ ئەبووبەکر پارێزگاری سلێمانی بۆ ماوەی یەک ڕۆژ ماتەمینی لە پارێزگاکە ڕاگەیاند بۆ گیانی قوربانیان. سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی لە تویتێکدا ھاوسۆزی خۆی بۆ خێزانەکانی مردووان دەربڕی و ھیوای چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست. وەزیری ناوخۆی ھەرێمی کوردستان ڕێبەر ئەحمەد گەیشتە شوێنی ڕووداوەکە بۆ ئەوەی یارمەتی قوربانییەکان بدات، ھەروەھا ھاوسۆزی سەرۆک وەزیران مەسروور بارزانی بۆ قووربانیان دەربڕی. نێردەی ھاوکاری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ عێراق (UNAMI) ڕووداوەکەی بە ناوی تراژیدیا وەسف کرد و ستایشی تیمەکانی تەندرووستی بەھاناوەچوونی کرد بۆ ھەوڵە بێ پایانەکانیان. ناسر کەنعانی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، پەیامێکی ھاوسۆزی بۆ حکومەت و گەلی عێراق بڵاوکردەوە سەبارەت بە ڕووداوەکە. ھەروەھا ھاوسۆزی لەگەڵ خێزانەکانی قوربانییەکاندا دەربڕی و ھیوای چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست. وەزارەتی دەرەوەی ئوردن ھاوخەمی خۆی بۆ حکومەت و گەلی عێراق ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەی ھاوسۆزی خۆی بۆ خێزانی قوربانییەکان دەربڕی و ھیوای چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.
جۆگەی گوێ
سەرچاوە
پۆل:گوێ
تەقینەوەی تانکی گاز لە سلێمانی (٢٠٢٢)
سەرچاوەکان
پۆل:سلێمانی
بڕیارنامەی ١٢١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٤٧ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٨ پۆل:سووریا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
بۆن وەرگر
بۆن وەرگر (بە ئینگلیزی: Olfactory receptor) خانەیەکە لە ڕێڕەوەکانی لووتدا ھەیە، بەھۆی ھەندێک ماددەوە وریادەبێتەوە، بۆ ئەوەی دەمارە ڕاگەیاندن دروستبکات، لەمەشەوە ھەستی بۆنکردن پەیدادەبێت.
سەرچاوە
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری پۆل:خێزانەکانی پرۆتین
٨١٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٤٧ (ژمارە)
٨٤٧ (هەشت سەد و چل و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٤٦ و ٨٤٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
دەیل کارنیگی
دەیل کارنیگی (بە ئینگلیزی: Dale Carnegie) (٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٨٨ - ١ی تشرینی دووەمی ١٩٥٥) نووسەر و وانەبێژی ئەمەریکی کە کتێبی زۆری دەربارەی خۆچاککردن (slef-improvement) و وتاردان لە شوێنی گشتیدا نووسیوە  و خاوەنی چەند کتێبێکە لەوانە How to Win Friends and Influence People (1936),. How to Stop Worrying and Start Living (1948), Lincoln the Unknown (1932), and several other books.
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
کوردستانیکا (ئینسایکڵۆپیدیا)
کوردستانیکا ئینسایکڵۆپیدیایەکی سەربەخۆ، بێلایەن، خۆڕایی و ناسیاسی بوو کە سەبارەت و بۆ کوردەکان، زانیاری و زانینی کۆ دەکردەوە. کوردستانیکا تەنیا بە شێوەی ئەلکترۆنی و لەسەر ئینتەرنێت وتارەکانی بڵاو دەکردەوە. سەرپەرشتیاری ئەم پرۆژەیە دیلان ڕۆشەنی بوو. لە ئێستادا پرۆژەکە پەکی کەوتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێبگەکان پۆل:وێبگە کوردییەکان
گوندستانی سەفاخانە
گوندستانی سەفاخانە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندستانی ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا لە شارستانی ساینقەڵا، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی سەفاخانەیە.
تاڵش
تاڵش بە واتای وڵاتی تاڵشان ناوچەیەکە لە دوو وڵاتی ئێران و ئازەربایجان ھەڵکەوتووە. زۆربەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە تاڵشن و زۆرینەیان پەیڕەوی ئیسلامی سوننەن.
گوندستانی سەفاخانە
پێکھاتەی کارگێڕی
لە ٢١ گوند پێکھاتووە:
تاڵش
سەرچاوەکان
* پۆل:جوگرافیای تاڵش پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری ئازەربایجان پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان پۆل:ھەرێمەکانی ئێران
گوندستانی سەفاخانە
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ئۆزبەکستان لە ئۆڵۆمپیاد
ئۆزبەکستان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بەشداری کرد، لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. پێشتر ئۆزبەکستان وەک بەشێک لە شاندی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٢ تا ١٩٨٨ بەشداریی ئۆلۆمپیادیان کردووە و دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت، ئۆزبەکستان لە ساڵی ١٩٩٢ وەک بەشێک لە تیمی یەکگرتوو بەشداری کرد. وەرزشوانانی ئۆزبەکستان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بە گشتی بیست و شەش مەدالیایان بەدەستھێناوە ھەروەھا لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا یەک مەدالیای بەدەستھێناوە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئۆزبەکستان لە ساڵی ١٩٩٢ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٩٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بە فەرمی ناسێنرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆزبەکستان لە ئۆڵۆمپیاد
٨١٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بێرنارد شمیت
بێرنارد ۆلدمار شمیت فەلەکناسێکی ئایسلەندیە لەدایک بووە لە ٣٠ی ئازاری ١٨٧٩، هەروەها کۆچی دوایی کردیە لە ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٥ لە هامبورگ، بێرنارد هەستا بە دروستکردنی هاوێنە و ئاوێنەی ناوازە لۆ تەلیسکۆب، هەروەها کۆمەڵە هاوێنەیەکی بەرهەمهێنا بە ناوی خۆیەوە کە بەکاردەهات لۆ تەلیسکۆبی پێچەوانەیی، ئەو داهێنانەی شمیدت هۆکارێکی گەورە بوو لۆ بەرەوپێشچوونی گەورە دەربارەی ڕوانگەکردن لە جیهان.
براتسیلاڤا
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
بێرنارد شمیت
سەرچاوە
پۆل:گەردوون پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٥
براتسیلاڤا
سەرچاوەکان
پۆل:براتسیلاڤا پۆل:شار و شارۆچکەکانی سلۆڤاکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا پۆل:شارەکانی سلۆڤاکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم پۆل:سلۆڤاکیا
مێھرداد ئیزەدی
مێھرداد ئیزەدی (لەدایکبووی ١٩٦٣) مێژووزان و نووسەر و کوردناسی به‌ناوبانگ و مامۆستای زانکۆی ھارڤارده. باوکی کورد و دایکی بەلجیکی بوونە و بە ھۆی دیپلۆمات بوونی ئەوان میھرداد زۆربەی لاوێتی خۆی لە عێراق، ئێران، ئەفغانستان و کۆریا تێپەڕکردووە. لە زانکۆی کانزاس، جوگرافیا و زانستی سیاسی و مێژووی خوێندووە. پاشان لە زانکۆی سیراکیوز دوو پلەی ماستەری لە Remote Sensing و کارتۆگرافی و لە پەیوەندییە نێونەتەوەییکاندا گرتووە. لە ساڵی ١٩٩٢دا دوکتۆراکەی لە زانکۆی کۆڵومبیا وەرگرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
گوڵان
گوڵان یان بانەمەڕ ناوی کوردیی دووھەم مانگی ساڵ و دووھەم مانگی بەھارە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا اردیبھشت ی پێ دەگوترێت. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی ٠٢ *
بڕیارنامەی ١٢١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٤٩ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ھایتی لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
٢٥ی نیسان
٢٥ی نیسان ١١٥یەم ڕۆژی ساڵە (١١٦ لە ساڵی پڕدا). ٢٥٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:نیسان پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بەدەستھاتەکانی کۆخ
وێنۆک|کووخ
بەدەستھاتەکانی کووخ (بە ئینگلیزی: Koch's postulates) بریتییە لە کردار (بەجێھێنان)ێکی چوار قۆناغی، زانا کووخ بۆ دیاریکردنی ھۆکاری نەخۆشییەکی دیاریکراو دایھێناوە.
ویکیپیدیای عیبری
{{Infobox website }}
ویکیپیدیای عیبری یەکێکە لە وەشانەکانی ویکیپیدیا کە بە زمانی عیبری دەنووسرێت، ویکیپیدیای عیبریش وەک ویکیپیدیایەکانی تر ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادە و ھەمووان دەتوانن دەستکاری پەڕەکان بکەن بێجگە لە چەند پەڕەیەک کە تەنیا بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارەکان دەتوانن دەستکاری بکەن. ویکیپیدیای عیبری لە تەممووزی ٢٠٠٣ دامەزرا و لە ٢٧ی تەممووزی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی وتارەکانی لە ٨٠٫٠٠٠ وتار تێپەڕبوو. ئەم ویکیپیدیایە لە ١٨ی ئازاری ٢٠١١ زیاتر لە ١١٥٫٠٠٠ وتاری تێدا سازکرابوو. ویکیپیدیای عیبری ھەتا ١٥ی تەممووزی ساڵی ٢٠١٥ بە زیاتر لە ١٢٠٫٩٠٠ وتار لە جێگەی سی و یەکەمی ویکیپیدیاکاندا بوو.
ویکیپیدیای عیبری ھەتا ئێستا ' ھەژماری بەکارھێنەرانی تێدا دروست کراون، ' بەڕێوەبەر و  وتاری ھەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیای عیبری عیبری پۆل:زمانی عیبری
پارێزراوی (پزیشکی)
پارێزراوی بە (ئینگلیزی: Immunity) لە زانستی پزیشکیدا، بریتییە لە توانای لەش بۆ بەرھەڵستیی نەخۆشییەکی درم.
٨١٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٤٨ (ژمارە)
٨٤٨ (هەشت سەد و چل و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٤٧ و ٨٤٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
شووشە یوزد
وێنۆک|شوێنەکە لە پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل شووشە یوزد (بە ئازەربایجانی: Şuşa qəzası؛ بە ئەرمەنی: Շուշիի գավառ)یەکێک بوو لە یوزد ("پارێزگایەک") لە پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆلی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، و پاشان لە پارێزگای گەنجا لە کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجان کە ناوەندەکەی لە شووشە بوو لە ساڵانی ١٨٤٠–١٩٢١
جوگرافیا
یوزدی شووشە لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل بوو، لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ جێڤانشیر یوزد کە لە باشوورەوە ھاوسنوورە، لە باشوورەوە لەگەڵ جێبرایل یوزد، لە ڕۆژاوا لەگەڵ ئوزدی زەنگەزور و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای باکو ھاوسنوورە. ڕووبەرەکەی ٤٣١٦ چوارگۆشە بوو، واتە ٤٩١١ کم (٣٠٥٢ میل). ئوێزد بە شێوەیەکی ئاسایی بەسەر بەشە شاخاوی و ژێر شاخاوی و نزمەکاندا دابەش دەکرا. شاخەکان بەشی باشووری ڕۆژاوای ئوێزدیان گرتەوە و بەشێک بوون لە زنجیرە چیای قەفقازی بچووک، بەرزییەکەی دەگەیشتە ٨٩٨٨ پێ (٢٧٤٠ م) لە ئاستی دەریاوە. گەروو و دۆڵەکان بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات ناوچە ژێر شاخاوییەکانی ئوێزدیان پێکدەھێنا. بەشی نزمی ئوێزد دەوڵەمەندە بە ڕووبار. ڕووباری خاچینچای سنووری سروشتی لە نێوان شوشا و جەوانشیر ئوزدەکان پێکھێنا.
ئابوری
دانیشتووانەکە بە پلەی یەکەم سەرقاڵی کشتوکاڵ و کشتوکاڵ بوون لە ناوچە شاخاوییەکان، باخداری، کشتوکاڵی دەریایی و ئاژەڵداری لە ناوچە ژێر شاخاوییەکان. ئەو ناوچەیە نزمە بۆ چاندنی پەتاتە بەکاردەھێنرا، کە ساڵانە ٢٠ ھەزار پاوند پەتاتە بەرھەمدەھێنرا. باخەکانی ترێ ٤٤٩٤ دێسیاتینا زەوییان گرتەوە و ١٠٦٨٦٠ پاوەند ترێیان بەرھەم ھێنا. ساڵانە نزیکەی ١٠ ھەزار پاوەند پۆدی ئاوریشم کۆدەکرایەوە. بەخێوکردنی ئاژەڵ کە ڕۆڵێکی گرنگی لە ئابووری ناوچەکەدا ھەبووە، ٣٨٨٨٨ ئاژەڵ، ١٠٩١٨ گامێش، ١٣٣٦٤٨ مەڕ، ٣٠٥٢ بزن، ٨٠١٦ ئەسپ، ٤٠٥٢ کەر، ١٠٥٢ کەو، ٣٤٠ وشتر، ٤٠٥٢ بەراز پێکھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٠ شووشە پۆل:مێژووی جوگرافی ئازەربایجان
نیسان (مانگ)
نیسان (بە عەرەبی: نيسان) ناوی سوریانیی مانگی چوارەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣٠ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «ئەیپریڵ» (April ) و بە فەڕانسەیی «ئاڤریل» (Avril) دەوترێ.
ڕووداو و پشووەکان
پۆل:مانگەکان پۆل:نیسان
لیۆن ترۆتسکی
لیۆن ترۆتسکی (ناوی ڕاستەقینە: لیڤ داڤیدۆفیچ برونشتاین؛ لەدایکبووی ٧ی تشرینی دووەمی ١٨٧٩–مردووی ٢١ی ئابی ١٩٤٠) شۆڕشگێڕێکی ڕووسی مارکسیست بوو، سیاسەتوانێکی سۆڤیەت و دامەزرێنەر و یەکەم سەرکردەی ئەرتەشی سوور بوو. یەکێک بوو لە سەرکردە دیارەکانی شۆڕشی تشرینی یەکەم لە ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ و یەکێکە لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی جیھانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوو، ھەروەھا ئەندامی مەکتەبی سیاسی بۆلشێڤیک بوو لە سەردەمی فەرمانڕەوایی لێنین.
مردنی ترۆتسکی
لە ٢١ی ئابی ساڵی ١٩٤٠ بەنھێنی دەکووژرێت و لە دوورگەیەکی شاری مەکسیکۆ کە پایەتەختی وڵاتی مەکسیک بووە
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
ڤیێتنام لە ئۆڵۆمپیاد
ڤیێتنام بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، دوای دابەشبوونی ڤیێتنام لە ساڵی ١٩٥٤ تەنھا وەرزشوانانی کۆماری ڤیێتنام بەشداری یارییەکانی نێوان ساڵانی ١٩٥٦ تا ١٩٧٢ کرد، بەڵام دوای یەکگرتنەوەیان وەک کۆماری سۆسیالیستی ڤیێتنام بەشداریان کرد لە ساڵی ١٩٧٦، جگە لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە. ھیچ کاتیک بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە نەکردوو، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ڤیێتنام لە ساڵی ١٩٧٦ دامەزراوەو لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بە فەرمی ناسێنرا. خاوەنی پێنج مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
کۆلینزڤیل، ئەلاباما
کۆلینزڤیل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی دیکەب، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٩٨٣ کەس بووە. ڕووبەری ١٠٫١٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٩٤٫٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
ڤیێتنام لە ئۆڵۆمپیاد
سەرچاوەکان
پۆل:ڤیێتنام لە ئۆڵۆمپیاد
واڵت ویتمەن
واڵت (واڵتەر) ویتمان (٣١ی ئایاری ١٨١٩ - ٢٦ی ئازاری ١٨٩٢ ) شاعیر و وتارنووس و رۆژنامەنوسی ئەمەریکی بوو، زۆر کاریگەر بوە لە ئەدەبی ئەمەریکیدا و ناسراوە بە باوکی کێشی ئازاد لە شیعردا. لە کارە ناسراوەکانی leaves of the grass ,
چەپ|250px|وێنۆک|واڵت ویتمان
لە کارەکانی
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئەمریکی پۆل:شاعیرانی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ئایینیی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٩ پۆل:مردووانی ١٨٩٢ پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
بڕیارنامەی ١٢١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
مایلین
مایلین یان بەرگی مایلینی (ئینگلیزی: Myelin یان Myelin sheath) چینە ماددەیەکە لە چەوری، دەوری ھەندێک لە تەوەرەی دەمارەخانەکان دەدات و وەک دابڕێکی کارەبایی کاردەکات.
نەزر کوڕی حارس
وێنۆک|تابلۆیەکی لە سیێر نەبی، سەربڕینی نەزر کوڕی حارس بە ئامادەبوونی [[محەممەد و ھاوەڵەکانی]] نەزر کوڕی حارس (النضر إبن الحارث) پزیشکێکی بتپەرستی عەرەب بوو کە لە ھەمان کات و ناوچەی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد دەژیا، دوای جەنگی بەدر گیرا و پاشان لەسێدارەدرا. دوای شەڕەکە محەممەد بڕیاری دا بگەڕێتەوە مەدینە لەکاتێکدا محەممەد دەگەڕایەوە بۆ مەدینە، بەپێی ڕاپۆرتەکان بەڵام بەڵگەیەکی پێگەیشت سەبارەت بە دابەشکردنی تاڵانی جەنگ، ئەمە ھەر تەفسیرێک ئایەتی سوورەتی ئەنفالی قورئان بوو. بەپێی کتێبە ڕەسەنەکانی مێژووی ئیسلام، دوو دیل - نەزر کوڕی حارس و عوقبە کوڕی ئەبو موعیع- لەلایەن عەلییەوە سەربڕاون.
مایلین
سەرچاوە
پۆل:کۆئەندامی دەمار پۆل:شانەی دەماری
نەزر کوڕی حارس
ژیان
نەزر کوڕی حارس کوڕی کەلدە، پزیشکێک بوو کە لە قوتابخانەی گوندی شاپووری ئێران دەرچوو، نەزر کوڕی حارسیش پزیشک و دکتۆری حیجاز بوو. لە تایفەوە ھاتبوو و چیرۆکە فارسییەکانی ڕۆستەم و ئیسفەندیاری دەگەراندەوە. بەپێ نەریتە ئیسلامییەکان وەک موقەتیلی کوڕی سلێمان، نەزر محەممەدی بە دزی ئایەتە قورئانییەکانی لەسەر بنەمای چیرۆکەکانی خەڵکی دێرین تۆمەتبار کردبوو. ئەو دوای جەنگی بەدر گیرا و پاشان لەسێدارەدرا. موھار عەلی دەڵێت لەکاتێکدا محەممەدی بە دزی تۆمەتبار کردووە بە تاوانی تر لەسێدارە دراوە ھەرچەندە دیاری ناکات چی بووە، ھەرچەندە نەزر کوڕی حارس بە یەکێک لە بکوژەکان کە ھەوڵی کوشتنی محەممەدی داوە پێش کۆچکردنی بۆ مەدینە ناودەبرێت. ھەرچەندە دێیڤید ساموئل مارگۆلوس دەڵێت ئەو بەھۆی گرفتی خۆی و گاڵتەکردن بە محەممەد لە سێدارە دراوە، وەشانێک کە لەلایەن ھەندێک لە سەرچاوە موسڵمانەکانی سەدەی نۆیەم و دەیەمەوە لەوانە تەبەری پشتگیری دەکرێت.
ئایەتی قورئان دەربارەی سەربڕینی نەزر کوڕی حارس
ھەروەھا ئیبن کەسیر لەکتێبی تەفسیری خۆی ئاماژە بەم ڕووداوە دەکات ئایەتی ٣١ی سوورەتی ئەنفال لەسەر نەزر کوڕی حارس ئاشکراکراوە. ڕوونکردنەوەکەی ئیبن کاثیر لەسەر ئایەتی ٣١ی سوورەتی ئەنفال بەم شێوەیەیە: نەزر سەردانی ئێرانی کرد و چیرۆکی ھەندێک پاشای ئێرانی وەک ڕۆستەم و ئیسفەندیار فێر بوو. کاتێک گەڕایەوە بۆ مەککە، زانی کە پێغەمبەر ئایەتەکانی قورئانی دەگێڕایەوە کە لە خواوە بۆ خەڵک نێردراوە. ھەرکاتێک پێغەمبەر جەماوەرێک بەجێدەھێشت نەزر تێیدا دانیشتبوو، نەزر دەستیدەکرد بەگێڕانەوەی ئەو چیرۆکانەی کە لە ئێران فێر بوو، پاشان ڕای گەیاند سوێند بە خوا، کێ چیرۆکێکی باشتری ھەیە بۆ گێڕانەوە، من یان محەممەد. کاتێک خوای گەورە ڕێگەی دا بە موسڵمانان بۆ گرتنی عەندر لە بەدر، پێغەمبەری خوا فەرمانی دا کە سەری لە پێش ببڕدرێت، ئەوەش کرا، ھەموو سوپاسگوزاری بۆ خوایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئیسلام پۆل:خەڵکی مەککە پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:مردووانی ٦٢٤
٨١٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٤٩ (ژمارە)
٨٤٩ (هەشت سەد و چل و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٤٨ و ٨٥٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
حەکیم سەفکان
حەکیم سەفکان (Hekîm Sefkan) (لەدایکبووی ١٩٧٠ لە عاموودێ) گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر، و شانۆکارێکی کوردە.
سەفکان یەکێک بوو لە ئەندامانی کۆمەڵەی بەرخۆدان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:خەڵکی عاموودێ
زاگرێب
زاگرێب پایتەختی وڵاتی کرواتیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٧٧٩،١٤٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
ئەنتۆن سیلوانۆڤ
وێنۆک ئەنتۆن گێرمانۆڤیچ سیلوانۆڤ (لەدایکبووی ١٢ی نیسانی ١٩٦٣) سیاسەتوان و ئابووریناسێکی ڕووسییە، وەزیری داراییە لەوەتەی ٢٠١١وە، وە یەکەم جێگری سەرۆکی حکوومەتی ڕووسیا بوو لە ٢٠١٨ بۆ ٢٠٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:زیندووان پۆل:ئابوورزانان
یەمەن لە ئۆڵۆمپیاد
یەمەن بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٢ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کردووە، پێشتر لە ژێر ناوی باکووری یەمەن بەشداری ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٤ کردبوو، دوای جیابوونەوەیان بە دوو شاندنی جیاواز بەشدارییان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد باکوور بە ناوی (کۆماری عەرەبی یەمەن؛ ١٩٨٤ و ١٩٨٨) باشووری یەمەن بەناوی (کۆماری دیموکراتی گەلی یەمەن؛ ١٩٨٨). بەڵام لە ساڵی ١٩٩٠ یەکیان گرتەوە، یەمەن تا ئێستا ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. ھەروەھا بەشداریی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی نەکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:یەمەن لە ئۆڵۆمپیاد پۆل:وەرزش لە یەمەن
٨٥٠ (ژمارە)
٨٥٠ (هەشت سەد و پەنجا) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٤٩ و ٨٥١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پارێزگای کەیپ
وێنۆک|[[پارێزگای کەیپ لە کۆماری یەکێتی ئەفەریقیای باشوور]] alt=ئاڵای پارێزگای کەیپ سەر بە ئەفریقای باشوور|وێنۆک|ئاڵای پارێزگای کەیپ کەیپ پارێزگایییەکە لەو چوار ویلایەتانەی کە کۆماری یەکێتی ئەفریقای باشووری دروست کردووە. ئەم ویلایەتە کەوتووەتە باشووری کۆمارەکەوە، لەسەر ھەردوو ئۆقیانووسی ھندی و ئەتڵەسی. ڕووبەرەکەی ٧١٧٨٦٧ کم چوارگۆشەیە، و دانیشتووانی لە ٥ ملیۆن کەس پترە، لەوانە یەک ملیۆنیان سپی پێستن، و ئەوانی تری ئەفریقایین.
شوێنە گرنگەکانی
شارە گرنگەکانی (کیپ تاون) کە پایتەختەکەیەتی، و دووەم شارە پاش (جوھانسبرگ) کە بنکەی ئەنجومەنی یاسادانانی لێیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٠ پۆل:مێژووی ئەفریقای باشوور
٨٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئاگر
وێنۆک|دیمەنی ئاگرێکی گەورە ئاگر بریتییە لە کارلێکێکی کیمیایی، کە ھەریەکە لە ڕووناکی و گەرمی پەیدا دەکات. پلەی گەرمیی ئاگر زۆر بەرزە. ماددەکان لە پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا دوای لەباربوونی بارودۆخی گونجاو (ھەبوونی ئۆکسجین) گڕ دەگرن، ئەم پلەیەش لە ماددەیەکەوە بۆ ماددەیەکی دیکە دەگۆڕێت.
نابێت ھەرگیز کەسێک دەست لە ئاگر بدات، چونکە نزیک بوونەوە لە ئاگر دەبێتە ھۆی سووتان. ئاگر لە زۆربەی بوارەکان بەکاردێت، ھەروەک بۆ چێشتلێنان کە ھەموو ڕۆژێک پێویستمان پێی دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاگر
گوندستانی مەحمودچغ
گوندستانی مەحمودچغ یان مەحموداوا لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندستانی ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا لە شارستانی ساینقەڵا، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی مەحمودچغە.
پێکھاتەی کارگێڕی
لە ٢٦ گوند پێکھاتووە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
بۆشایی
وێنۆک|چەپ|سیستمی پۆتانەکانی کارتێزییەنی سێ ڕەھەندی بۆشایی یان فەزا ئەو بەرفرەیییە بێسنوور و سێ ڕەھەندییەیە کە شتەکان و پێشھاتەکان تێیدا ڕوو دەدەن و ئاراستە و شوێنیان بەگوێرەیییە.
لە ماتماتیکدا، ژمارەی ڕەھەندەکانی بۆشایی دەتوانێ ھەر چییەک بێ.
دەوترێت کە چەمکی بۆشایی گرنگی و بایەخی بنەڕەتیی ھەیە بۆ تێگەیشتن لە گەردوونی فیزیکی. ئەمە لەگەڵ ئەوەدایە کە نایەکدەنگیی نێوان فەیلەسووفەکان لەسەر ئەوەی کە ئاخۆ بۆشایی خۆی بوونێکە، یان پێوەندییەکە لە نێوان بوونەکاندا، یان بەشێکە لە چوارچێوەیەکی تێگەیشتەیی، ھەر بەردەوامە.
زۆرێک لە پرسە فەلسەفییەکان لە سەدەی حەڤدەھەم و لە سەرەتای گەشەی میکانیکی کلاسیکدا سەریان ھەڵدا. لە ڕوانگەی ئیساک نیوتنەوە، بۆشایی ڕەھا (absolute) بوو - بە واتای ئەوە کە ئازاد و سەربەخۆ لە بوونی ماددە تێیدا، ھەردەم ھەبووە. دیکەی فەیلەسووفە سروشتییەکان، وەکوو گۆتفرید لایبنیتز، وا بیریان دەکردەوە کە بۆشایی کۆمەڵێک پێوەندی لە نێوان شتەکان بێت کە ئاراستە و دوورییان لە یەکتر، داویەتی بە دەستەوە. لە سەدەی ١٨ھەمدا، ئیمانوێل کانت بۆشایی و کاتی وەکوو ھێمانەکانی چوارچێوەیەکی ڕێکخراو وەسف کرد کە مرۆڤەکان بۆ شێوەدان بە ئەزموونەکانیان کەڵکی لێ وەردەگرن.
لە سەدەکانی نۆزدەھەم و بیستەمدا، ماتماتیکزانان دەستیان کرد بە تاوتوێکردنی ئەندازەی نائیقلیدسی کە تێیدا بۆشایی بۆی ھەیە چەماوە بێت، نەک تەخت.
وشەڕەتناسی
وشەی بۆشایی لە «بۆش»ی تورکی و پاشگری «-ایی»یەوە دروست بووە. بۆش بە ھەر شتێکی بەتاڵ و ھڵۆڵ دەوترێ.
نیوتن و لایبنیتز
لە سەدەی حەڤدەھەمدا فەلسەفەی بۆشایی و کات وەکوو مژارێکی ناوەندی لە مەعریفەتناسی و مێتافیزیک‌دا خۆی نواند. لە ناودڵیدا، گۆتفرید لایبنیتس، فەیلەسووف و بیرکاری ئاڵمانی، و ئیساک نیوتن، فیزیکزان و بیرکاری ئینگلیزی، دوو بیردۆزی دژبەیەکیان سەبارەتی گەوھەری بۆشایی شرۆڤە کرد. لایبنیتس بۆشاییی بە بوونەوەرێک کە سەربەخۆیانە لە سەرووی ماددەوە بوونی ھەیە نەدەزانی؛ بە لای ئەوەوە، بۆشایی، زیاتر لە کۆمەڵێک پێوەندیی نێوان تەنەکانی ناو جیھاندا ھیچی تر نەبوو. ئەو دەیگوت: «بۆشایی ئەوەیە کە لە دانانی جێگاکان لە پاڵ یەکتردا بەرھەم دێت». بۆ لایبنیتز، بۆشایی دەرھەستکارییەکی ئارمانی بوو لە پێوەندییەکانی نێوان بوونەوەرە تاکەکان یان شوێنەکانیان (کە بۆیان ھەیە بیانبێت) و بەو بۆنەوە نەیدەتوانی بێناوبڕ بێت و پێویست بوو ناوبەناو و پچڕ پچڕ بێت. لەم ڕوانگەیەوە، بۆشایی وەکوو پێوەندیی نێوان ئەندامانی بنەماڵە وایە. ئەگەرچی ئەندامان لەگەڵ یەکتردا پێوەندییان ھەیە، بەڵام پێوەندییەکان سەربەخۆ و بەبێ ئەندامان بوونیان نییە.
نیوتن بە چەشنێک بۆشاییی لێکدەدایەوە کە لە پێوەندییەکانی نێوان شتە ماددییەکان زیاتر بێت و ھەڵوێستی خۆی لەسەر ڕوانین و تاقیکاری‌یەوە ڕۆدەنا. بۆ کەسێکی پێوەندیخواز ناکرێت ھیچ جیاوازییەکی ڕاستەقینە ھەبێت لە نێوان جووڵەی سرەوت (خاو)، کە تێیدا شتەکە بە خێرایییەکی نەگۆڕەوە ڕێگە دەبڕێت، و جووڵەی نەسرەوت، کە تێیدا خێرایی لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت.
کانت
لە سەدەی ھەژدەیەم ئیمانوێل کانت -ی فەیلەسووفی ئەڵمانی تیۆرییەکی مەعریفەناسانەی بنیات نا کە تێیدا ناسیاریی مرۆڤ لەبارەی بۆشایییەوە بە پێشینی (a priori) و تێکەڵ (synthetic) دانرابوو. کە دەوترێ پێشینی، مەبەست ئەوەیە کە لە ئەزموونەوە نەھاتووە و پێشتر لە زەیندا ھەبووە. ئەوەش کە دەوترێ تێکەڵە، مەبەست ئەوەیە کە ھەر قسەیەک کە مرۆڤ لە بابەت بۆشایییەوە دەیکات، ناکرێ تەنیا بە ھۆی مانای دانەدانەی وشەکانیەوە، ڕاست یا درۆی دیاری بکرێ. کانت، لە بەرھەمەکانی خۆیدا، ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە بۆشایی و کات جەوھەر یا پەیوەندی بن. ئەو دەڵێ بۆشایی و کات خاوەن عەینییەت نین و، لە لایەن زەینی مرۆڤە دەخرێنە سەر ھەستپێکراوەکانیەوە، بۆ ئەوەی ئەزموونەکانی ڕێک بخات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازە پۆل:تۆپۆلۆژی پۆل:ھیچ واڵایی پۆل:کاتجێ پۆل:سروشت پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
بڕیارنامەی ١٢١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٥٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئەفغانستان لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
ئیبراھیم مەوسڵی
ئیبراھیم مەوسڵی (عەرەبی: ابراهیم ﺍﻟﻤوصلی) (٧٤٢ - ٨٠٤) شاعیر، غەزەلنووس، ژەنیار، ئاوازدانەر، و گۆرانیبێژی کوردی سەدەی ھەشتەمە، لە شاری کووفە لەدایکبووە. ئیبراھیم مەوسڵی بە یەکەم گۆرانیبێژی جیھانی ئیسلامی دادەنرێت. زەریاب کاریگەری ئەوی لەسەرە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ٧٤٢ پۆل:مردووانی ٨٠٤ پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:کورد پۆل:کوردانی سەدەکانی نێوەڕاست پۆل:شاعیرانی عەرەبی زمان پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:ھاروون ڕەشید پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
ئەدێل
ئەدێل لۆری بلوو ئەدکینز (؛ لەدایکبووی ٥ی ئایاری ١٩٨٨) کە زۆرتر بە نازناوە ھونەرییەکەوە (ئەدێل) دەناسرێت. گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی بەریتانیایییە. ئەدێڵ لە ساڵی ٢٠١١ بە بڵاوکردنەوەی دووەمین ئەلبوومی بەناوی ٢١ خۆی بە جیھان ناساند، ئەم ئەلبومە بوو بە پڕفرۆشترین ئەلبوومی بەریتانیا بۆ ماوەی ١٨ ھەفتە و ھەر لە بەر ئەمە ناوی چووە ناو کتێبی ئینسایکڵۆپیدیای گینس. ئەدێل بەھۆی گۆرانی "سکای فۆڵ" (Skyfall) توانی خەڵاتی باشترین مۆسیقای ئۆسکاری ٢٠١٣ مسۆگەر بکات.
سەرەتای ژیان
ئەدێل لۆری بلوو ئەدکینز لە ٥ی ئایاری ١٩٨٨ لە تۆتنھام، لەندەن، لە دایکێکی ئنگلیز بە ناوی پێنی ئادکینز، و باوکێکی وێڵزی بە ناوی مارک ئێڤەنز لە دایک بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ھونەرمەندی نوێ پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی پۆل:باشترین گۆرانی ڕەسەنی گۆرانیبێژانی خاوەن خەڵاتی ئۆسکار پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
سەردەمی کلاسیک (مۆسیقا)
سەردەمی کلاسیک لە مۆسیقادا دەکەوێتە نێوان ١٧٣٠–١٨٢٠ەوە، ئەم ماوەیە بە دەمەی مۆسیقای کلاسیک ناسراوە، کە ھونەرێکی ڕۆژئاواییە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوین تاکو ئێستا. دەمەی کلاسیکی دەکەوێتە نێوان دەمەی ڕۆمانتیک و بارۆکەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەردەمەکانی مۆسیقا
٨٢١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
شەمسی تەورێزی
بەو پێیەی شەمسی تەورێزی دەروێشێکی گەریدە بووە، سەفەری زۆرێک لە شارانی کردووە و سەردانی کردوون وەکوو حەلەب و بەغدا و قۆنیە و دیمەشق و زۆرانی تر.. شەمس و مەولانا جەلالەددینی ڕۆمی چل ڕۆژی ڕەبەق لە شاری قۆنیەدا و لە مزگەوت و سوختەخانە و ماڵی مەولانادا ئیعتیکافیان کرد، دواتر شەمس لە قۆنیە خۆی بزر دەکات و دەڕوات بۆ دیمەشق و لە مەولانا جیا دەبێتەوە، دواتریش ھەمدیسان دەگەڕێتەوە. لەسەر شوێنی وەفاتی و چۆنیەتی وەفاتی ڕای زۆر و باسی زۆر ھەیە لە ڕایە سەرەکیەکان بەشێکیان دەڵێن لە قۆنیە کوژراوە و بەشێکیان دەڵێن لە شاری خۆی لە ئێران مردووە لە ساڵی ٦٤٥ کـ، یانیش ساڵی ٦٤٤ ک. گلکۆیەکی ھەیە لەشاری خۆی، و ناوی گلکۆکەشی چۆتە ناو بەشی شارستانیەتی جیھانی لە یوونێسکۆ.
ژیانی
شەمسی تەورێزی دەروێشێکی گەڕیدە بووە، ئەو خەونێکی سەیری بینیوە لە تەمەنی دە ساڵیدا ئەویش دەچێت بۆ باوکی دەگێرێتەوە بەڵام ئەو بڕوا بە کوڕەکەی ناکات بۆیە ئەویش ماڵ جێدێڵێ و گەڕیدەیی ھەڵدەبژێرێت دەگوترێت کە شەمسی تەبرێزی ھیچ کات زیاتر لە شەوێک لە ھیچ جێگایەک نەماوەتەوە لە کاتی دەروێشایەتی خۆیدا. شەمس پارەی بە تەفسیری خەون و خوێندنەوەی دەست وەدەست دێنا، و بەم جۆرە بەشێکی ژیانی بەسەر برد.
شەمس بەیەکگەیشت لەگەڵ پیاوێک بەناوی مەولانا جەلالەددینی ڕۆمی لە ساڵی ١٢٤٤ز، ئەم بەیەکگەیشتنە ڕێڕەوی ژیانی ھەردووکیانی گۆڕی لەوەی کە مەولانای لە زانایەکی ئایینی ئاسایی کرد بە شاعیر و کەسێکی نقومبووی نێو تەسەوف و عاتیفە و بابگبێژێک بۆ عەشق و خۆشەویستی خودا. بۆیە ڕۆیشتنی شەمس و جیابوونەوەی لە مەولانا دوای ٣ ساڵ کاریگەرێکی گەورەی کردە سەری و ئەو جیابوونەوەی بەکارەساتێکی دڵتەزێن وەسف دەکرد.
وەفاتی
thumb|<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">گلکۆی ش‏‏‏ە‏‏‏مسی ت‏‏‏ە‏‏‏ورێزی ل‏‏‏ە‏‏‏ خۆی - پێشبینیکراو بەپێی سەرچاوەکان شەمس لە بارودۆخێکی سەیر و تەمومژاوی و نادیاردا بزر بوو. وەکوو پێشتر باسکرا ھەندێک دەڵێن کە لەسەر دەستی قوتابیانی مەولانادا کوژراوە ئەویش بەھۆکاری ئیرەیی پێبردن بە پەیوەندی شەمس و مامۆستاکەیان و ھەر لە قۆنیە نێژراوە ھەندێکیش دەڵێن کە شەمسی تەبرێزی قۆنیەیی بەجێھێشت و لە شاری خۆی وەفاتی کردووە و ھەر لەوێ نێژراوە و گلکۆشی لەوێیە.
مەقالات
مەقالاتی شەمس کۆکراوەی وتە و ئامۆژگاری و بۆچووکەنای شەمسە. لە ڕواڵەتی پچڕاو و ناڕێکوپێکیی گوفتارەکانەوە دیارە کتێبەکە نووسراوی خودی شەمس نییە، بەڵکو تاداشتگەلێکی ڕۆژانە بووە کە موریدەکانی مەولانا نووسیویانەتەوە. بە گوتەی فروزانفەر "لە مەسنەویی مەولانادا زۆرێک لەو گوفتارانە دووبارە بوونەتەوە کە لە مەقالاتدا هەن." شەمس خۆی دەربارەی نووسین گوتویەتی، "من عادەتی نووسینم نییە، لەبەرئەوەی گوفتارەکانم نانووسمەوە لە مندا دەمێننەوە و هەر ساتێک ڕوویەکی نوێم دەدەنێ." مەقالات پڕە لە بۆچوونەکانی شەمس دەربارەی بابەتە جیاوازەکان و سۆفییەکانی تر. ئەو باسی ئەبوحامد غەزالی و ئەحمەد غەزالی و ئیبن عەرەبی و مەنسووری حەلاج و بایەزیدی بەستامی و مەولانای ڕۆمی و زۆر کەسی دیش دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس پۆل:لەدایکبووانی ١١٨٥ پۆل:مردووانی ١٢٤٨ پۆل:مەولانای ڕۆمی
جاسمێ جەلیل
جاسمێ جەلیل (؛ لەدایکبووی ٢٥ی ئابی ١٩٠٨ لە ئەرمەنستان – مردووی ٢٤ی ئابی ١٩٩٨ لە یەریڤان) نووسەر و شاعیرێکی کورد بوو.
جاسمێ جەلیل لە بوارەکانی ئەدەبیات، کەلەپوور، و مێژووی کوردستان کاری کردووە و بەرھەمی ھەبووە، ھەروەھا ھەردوو کوڕەکەی ئۆردیخانێ جەلیل، جەلیلێ جەلیل و کچەکەی جەمیلە جەلیل لەسەر فۆلکلۆ و مێژووی کورد کاریان کردووە.
ژیان
وێنۆک|کۆنفرانسی کوردۆلۆژیی یەریڤان لە ساڵی ١٩٣٤ گوندی قزل قولی و ئاوەدانییەکانی دیکەی دەوروبەری ھەموویان کوردی ئێزدی بوون لە عەشیرەتەکانی ئوتی و چیلی سەر بە عەشیرەتی سیپکی. ناوی باوکی جاسم کە جەلیل بوو، لە دواییدا بووە ناسناو بۆ منداڵی جاسم و نەوەی ئەو.
لەگەڵ کۆتایی جەنگی یەکەمی جیھانی لە ساڵی ١٩١٨ و بەزینی سوپای عوسمانی لە جەنگ، سەربازەتورکەکان ھێرشیان بردە سەر ئەو ناوچەیە بۆ ئەوەی شوێنەواری کوردی تێدا نەھێڵن. ھەموو خەڵکی ناوچەکە کەوتنەخۆ بۆ ڕزگارکردنی گیانیان، سەربازە تورکەکان بەدوایانەوە بوون. لە دوای کوشتارێکی زۆر، ئەو خەڵکەی لە ژیان مابوون گەیشتنە ئاوەدانییەک بۆزبر بوو لە قەراغ ڕووباری ئاواڕەش لە نزیک ئەلەگەز.
پاشان خەڵکەکە لە گوندەکانی ناوچەی ئەشتەرەک نیشتەجێ بوون. لەم کارەسەدا جاسم لە کەسوکاری دابڕا، ئەوەی کوژرا و ئەوەی لە ڕووباردا خنکا. ئێستا و ئەوساش کەسێکی لەوانە نەدۆزییەوە. لەو جێیەدا و بێ لانە (پەناگە) بوو، لە شوێنێک بۆ شوێنێک لە پارووی نان دەگەڕا. لە ساڵی ١٩١٩ ڕووی کردە شاری ئەلێکساندرا پۆڵ لەوێ ھەتیوخانەیەکی ئەمریکی لێ بووە. ئەمە دەستکەوتێکی گرنگ بووە لە ژیانیدا. ھەر لەو ساڵەدا دەستی کرد بەخوێندن لە ھەتیوخانەی قوتابخانەکەدا. لە ساڵی ١٩٢٣ ھەتیوخانەکە گواسترایەوە شاری ستیپانەڤان، لە ساڵی ١٩٢٥ جاسم پێنج ساڵی سەرەتایی خوێندبوو. لەو ساڵەدا دەسەڵاتی تازەی سۆڤیەتییەکان ھەتیوخانەکەی لە ئەمریکایییەکان سەندەوە. لەو ماوەیەدا جاسم ناچار بوو کارێک بۆ خۆی بدۆزێتەوە. بوو بەشاگردی میکانیکی کارەبا. بەھۆی ئەم کارەبایەوە وەکو کرێکارێک توانی خۆی لە پارتی کۆمۆنیست (شیوعیەت) نزیک بکاتەوە. لە ساڵی ١٩٢٧ ناردیانە باکۆ بۆ خوێندن لە قوتابخانەی سوپایی پڕوپاگەندەی پارتی کۆمۆنیست تا ساڵی ١٩٣٠ لەوێ ماوەتەوە. بۆ چەند مانگێکیش چووە شاری تفلیس و خوێندنی ئەو قوتابخانەیەی لەوێ تەواو کرد. لە ساڵی ١٩٣١ گەڕاوەتەوە یەریڤان بەڕێوەبەرایەتی قوتابخانەی کوردی پێ سپێردرا، زۆر لەم کارەیدا نەمایەوە. لە ساڵی ١٩٣٢ خەریکی لایەنی تەکنیکی دەرھێنانی چاپەمەنی بوو.
ئیلیادە
وێنۆک|وێنەیەک لە ئیلیادە لە سەر کووزوویەکی یۆنانی
جاسمێ جەلیل
ژیان
لە ساڵی ١٩٣٨ – ١٩٤١ بووە بەقوتابی ئامۆژگای مامۆستایان لە یەریڤان. لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی دووەمی جیھانی، وازی لە خوێندن ھێنا. لە ساڵی ١٩٤٢ بەکارگەری تەکنیکی دامەزرا لە چاپخانەی زانکۆی یەریڤان. دواتر لە ساڵی ١٩٤٣ بوو بەمووچەخۆر لە دادگا، تا ساڵی ١٩٥٣ لەو کارەیدا بەردەوام بوو. لە ساڵی ١٩٥٤ کە بەشی کوردی لە ڕادیۆی ئەرمەنستان کرایەوە، بەشی مۆسیقا و گۆرانی و فۆلکلۆر بەجاسم سپێردرا. لەبەرئەوەی شارەزای مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی بوو و بلوێرژەنێکی چاک بوو لەگەڵ تیپی مۆسیقا بلوێری دەژەنی. تا کۆتایی شەستەکانی سەدەی بیستەم پەیوەندی بەم دەزگا ڕاگەیاندەیەوە مابوو.
ئیلیادە
ئیلیادە (بە یۆنانی: Ιλιάδα، Iliáda) حیماسەیەکە کە بە قەڵەمی ھۆمێرۆس شاعیری یۆنانی نووسراوە. ئەم حیماسەیە باسی شەڕی ترۆیە کە بە ھۆی دزرانی ھێلێنەوە بە دەستی پاریس ساز بوو. لەم شەڕەدا یۆنانییەکان ھێرشیان ھێنایە سەر شاری ترۆڤا. ئاخیلێس پاڵەوانی ئەفسانەیی لە قارەمانەکانی سوپای یۆنان و ھێکتۆر لە پاڵەوانانی ترۆڤا بوو.
جاسمێ جەلیل
ژیان
جاسم لە ژیانیدا تەمەنی نەوەد ساڵی بردە سەر، بۆیە ماوەی خانەنشینەکەی درێژ بوو.
ئیلیادە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئیلیادە پۆل:ئایینی یۆنانی کۆن
جاسمێ جەلیل
بەرھەم
لە ١٩٥٤ پەرتووکەکەی بە ناوی «ئەلەگەز» لە یەریڤان چاپکرا. لە ١٩٦٠ کتێبێکی تری بە ناوی «ڕۆژا من» نووسی.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردانی ئەرمەنستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٨
شووشە (شار)
شارەکە لە کاتی شەڕی قەرەباغدا تووشی وێرانکاری و کەمبوونەوەی دانیشتووانی بەرچاو بووە. دوای گرتنی شوشا لە ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن ھێزەکانی ئەرمینیا لە کاتی جەنگی یەکەمی ناگۆرنۆ و قەرەباغدا، دانیشتووانی ئازەربایجانی شارەکە ھەڵھاتن و زۆربەی شارەکە وێران کرا لە نێوان مانگی ئایاری ١٩٩٢ تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، شووشە لەژێر کۆنترۆڵی دیفاکتۆی کۆماری ئارتساخی دابڕاودا بووە و وەک ناوەندی پارێزگای شوشی خۆی بەڕێوەدەبرێت. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠دا، ھێزەکانی ئازەربایجان لە جەنگی قەرەباغی ٢٠٢٠دا دوای شەڕێکی درێژخایەنی سێ ڕۆژە، شارەکەیان کۆنترۆڵکردەوە دانیشتووانی ئەرمەنی شارەکە ھەڵھاتن و چەندین ڕاپۆرت سەریان ھەڵدا کە میراتی کولتووری ئەرمەنی شارەکە لەناو دەبرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٥٢ شووشە
پارێزگاکانی عێراق
وێنۆک|300px|پارێزگاکانی عێراق
عێراق وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین ھەڵکەوتووە و لە ١٩ پارێزگا پێکدێت.
پارێزگاکان
نۆزدە پارێزگاکەی عێراق بریتین لە:
پارێزگای ھەڵەبجە
لە ساڵی ٢٠١٣دا، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە پارێزگا بوونی شاری ھەڵەبجەی ڕاگەیاند کە قەزاکانی ھەڵەبجە، شارباژێر، پێنجوێن و سەیدسادق دەگرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق پۆل:پارێزگاکانی عێراق پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان پۆل:پێڕستە پەیوەندیدارەکان بە جوگرافیای عێراق
جەنگاوەری سێزدەیەم (فیلم)
دەنگسازیەکان
دەنگە ڕەسەن و بنەڕەتیەکەی لەلایەن مۆسیقاژەن گرایم ریڤێڵ پوختەکراوە، کە دەنگ بێژ لیزا گیرارد گۆرانیەکانی بۆ چریوە بەناوی مردوەکان دەتوانن سەما بکەن، بەڵام لەلایەن میکایل کریچتۆن ڕەت کرایەوە، لەبڕی ئەو جێری گۆڵدسمیس بەکارھاتوە.