cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەزای کۆیە
ناحیەکان و گوندەکان
کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی شارەزوور (کە ناوەندەکەی کەرکووک بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش جەنگی جیھانی یەکەم و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر. قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:کۆیە
ھێڵی ئاسنینی قەزوین
وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافی تورکستان
وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافی ھێڵی شەمەندەفەری قەزوین ھێڵی ئاسنینی قەزوین (ھەروەھا پێی دەوترێت ھێڵی ئاسنینی ئاسیای ناوەڕاست، ) ڕێچکەیەکی ئاسنینی ستراتیژییە کە لەسەر ڕێگای ئاوریشم دروستکراوە بەناوجەرگەی ئاسیای ناوەڕاست و باکووری خۆڕئاوای ئاسیا ڕەت دەبێت. لە سەدەی نۆزدەیەمدا لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیاوە دروست کراوە، ئەم ھێڵە لە ساڵی ١٨٧٩ دەست بە دروستکردنی کرا بەمەبەستی سەربازی بۆ ئاسانکاری سوپای ڕووسیای ئیمپریالی دژ بە کردەوەکانی بەرھەڵستکاری و خەباتی نەتەوایەتی گەڵانی ناوچەکە بۆ حوکمی خۆیان. ھەروەھا وەکو چەکێکی کاریگەر و بەھێز بوو دژی بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا و ڕێگریکردنیان لە دەست بەسەرداگرتنی ناوچەکە.
وێنۆک| وێنەی وێستگەیەیەکی ھێڵی شەمەندەفەری قەزوین
دروستکردن
وێنۆک| نەخشەی ھێڵی ئاسنینی قەزوین لە تورکمانستان
وێنۆک| نەخشەی ھێڵی ئاسنینی قەزوین لە ئۆزباکستان وێنۆک| دیمەنی ھێڵی ئاسنینی قەزوین لە بەندەری ئوزون ئەدا ئەم ھێڵە لە ساڵی ١٨٧٩ لە ھێڵێکی ئاسنی تەسکی پێوانەیی بۆ گیزلاربات دەستی پێکرد ئەمیش پەیوەندی ھەبوو بە جموجۆڵی سەربازی ڕووسی لە ترانسکاسپیا دواتر لەژێر دەستی جەنەڕاڵ میخائیل سکۆبلێڤ خێرا جۆری ھێڵەکە گۆڕدرا بۆ پێوەری ستانداردی ڕووسی کە پێنج پێ بوو، ھەروەھا دروستکردن لە ڕێگەی عەشق ئاباد و مێرڤ (ماری ئەمڕۆ) لە ساڵی ١٨٨٦ دا لەژێر سایەی جەنەراڵ میشێل نیکۆلایڤیچ ئاننکۆف تەواو بوو، ھێڵەکە لە ئوزون-ئادا لە دەریای قەزوینەوە دەستی پێدەکرد و لە بەندەری کراسنۆڤۆدسک کۆتایی دەھات، دواتر ھێڵە ئاسنینەکە لە ساڵی ١٨٨٨ دا لە ڕێگەی بوخاراوە گەیشتە سەمەرقەند و لەوێ بۆ ماوەی دە ساڵ وەستان دواتر لە ساڵی ١٨٩٨تا تەشقەند و ئەندیجان درێژکرایەوە. پردی ھەمیشەیی لەسەر ئۆکس (ئەمەو-دەریا) تا ساڵی ١٩٠١ تەواو نەبوو، چونکە بەھۆی لافاوەوە ھەموو ساڵێک تەختە و خشتی چیمەنتۆکان تێک دەچوون دواتر لە ١٩٠٥ کاری پردەکە بە تۆکمەیی تەواو بوو، لە ساڵی ١٩٠٦ ھێڵی ئاسنینی سەربازی تەشقەند وکراسنۆڤۆدسک بەیەکەوە بەسترانەوە لەوێشەوە بۆ باکۆ لە ئازەربایجان، دواتر بەھۆی کاشینک شەمەندەفەرەکان بە تۆڕی ھێڵی ئاسنینی دیکەی ڕوسی و ئەوروپی تەواو بوون. وێنۆک| دیمەنی یەکێک لە پردە ھەرە درێژەکانی ڕێچکەکە، بەردەوام ئاوی لافاو دەیبرد تا دواتر بەم تۆکمەیییە دروستکرا
زەڕافە
زەڕافە درێژترین گیاندارە لەسەر زەوی. بەھۆی قاچ و ملی درێژی زەڕافە زۆر بە ئاسانی دەگاتە گەڵای درەختەکان و بەئاسانی دەیانخوات ، نێرەی زەڕافە یەک مەتر لە مێی زەڕافە درێژترە، نێرەی زەڕافەش درێژییەکەی دەگاتە ٥ مەتر. زەڕافە بەپێوە دەخەوێت، بەڵام زیاتر لە ٢٠ دەقیقە ناخەوێت ، کێشی زەڕافە بەشێوەیەکی گشتی لەنێوان (٥٥٠ تا ١٨٠٠ کیلۆگرام) دایە. تەمەنیشی لەنێوان ٢٥ تا ٣٠ ساڵدایە،ھەروەھا زەڕافە کاتێک سکپڕ دەبێت، سکپڕییەکەی ٤٢٠ تا ٤٥٠ رۆژ دەخایەنێت و زەڕافەش ھەرجارەی کە دەزێ یەک بێچووی دەبێت کە درێژییەکەی ٢ مەترە ، لە توانای زەڕافە ھەیە کە لە یەک کاتژمێردا ٤٥ کیلۆمەتر ببڕێت.
ھێڵی ئاسنینی قەزوین
کاریگەری ئابووری
ھێڵە ئاسنینەکە کاریگەری گەورەی خستە سەر بەرزبوونەوەی بەرھەم ھینانی پەمۆ لە ناوچەکە تەنھا لە ساڵی ١٨٨٨ بەرھەمی پەمۆ لە ٣٥٨٨٠٢٥ پۆد بۆ ٨٧٣٠٩٢٥ پۆد بەرزبوویەوە. ھەروەھا ماددەی شەکر و کێرۆسین و دار و ئاسن و بیناسازی ھاوردەی ناوچەکە کرا. ئەم ژمارە بازرگانییە بەرزانە لەلایەن نیکۆلای ڕۆزنباخ - ەوە پەرەی پێدرا کە پاڕێزگاری ناوچەکە بوو. .
زەڕافە
پۆڵینکردن
زەڕافە زیندووەکان لە بنەڕەتدا بە یەک جۆر پۆلێن کراون، لەلایەن ″کارڵ لینایۆس″ لە ساڵی ١٧٥٨. ناوی «سێرڤس وشترو وپرداڵیسی» پێ بەخشی. زەڕافە یەکێکە لە تەنها دوو گیانداری زیندووی بنەماڵەی «زەڕافیدا» لە فەرمانی ئەرتیوداتیلا، ئەوی دیکەشیان (okapi). نزیکترین خزمی ناسراویان لەوانەیە لە ئاسکە لەناوچوەکان بن وەک «کلیمەکۆسیرد». هەروەها زەڕافەکان لەگەڵ بنەماڵەی ئەنتیلۆکۆپاریدا دانران، چونکە قۆچیان هەیە، ڕەنگە ئەم ئاژەڵی زەڕافانە لە خێزانی لەناوچووەوە «پەلامۆماریسیدا» گەشەیان کردبێت کە ڕەنگە باوباپیرانی ئاسکەش بن. یەکێک لە باوباپیرانی زەڕافیدیا سەرەتایی کانثومێریکس بوو کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر ڕێکەوتی بۆ کراوە کە ٢٠ - ٢٥ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا ژیابێت. ٢٠١١ توێژینەوەیەک بە بەکارهێنانی شیکردنەوەی وردی «مۆرفۆلۆژی زەڕافە» بەکارهێنانی چەمکی جۆری فیلوجیناتیک کرا، کە باسی هەشت جۆری زەڕافی زیندووی کردووە. هەروەها لە توێژینەوەیەک لە ساڵی ٢٠١٦ گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە زەڕافەی زیندوو لە چەندین جۆر پێکهاتووە، توێژەران پێشنیاری بوونی چوار جۆریان کرد، کە بۆ ماوەی ١ تا ٢ ملیۆن ساڵ هیچ زانیارییەکیان لە نێوان یەکتردا نەگۆڕیوە.
ھێڵی ئاسنینی قەزوین
شۆڕش و شەڕی ناوخۆ
ھێڵی ئاسنین گرنگترین ئامرازی پەیوەندی بوو لە ناوچەکەدا و کرێکارانی سەر ھێڵی ئاسنینەکەش بوونە چالاکوانی سەرەکی لە سەردەمی شۆڕشی ڕووسیادا. سی و پێنج کرێکاری ھێڵی ئاسنینەکە بۆیەکەم جار لە ٢ی ئازاری ١٩١٧ ھەڵمەتی شۆڕشیان ڕاگەیاند و شاری تەشقەندیان بە فەرمی خستە سەر یەکێتی سۆڤیەت.
زەڕافە
دەرکەوتن و توێکاری
زەڕافە گەشەکردووەکان بە تەواوی ٤,٣ - ٥,٧ مەتر بەرزن، و نێرینەکان لە مێیەکان بەرزترن. بەرزترین تۆمارکراوەکانی نێر ٥,٨٨ مەتر بوو، و بەرزترین تۆمارکراوی مێ ٥,١٧ مەتر بوو. تێکڕای کێش ١١٩٢ کگم (٢٦٢٨ پاوەند) بۆ نێرینەیەکی پێگەیشتوو، و ٨٢٨ کگم (١٨٢٥ پاوەند) بۆ مێینەیەکی گەورە، کە زۆرترین کێشی نێر ١٩٣٠ کگم (٤٢٥٠ پاوەند) و ١١٨٠ کگم (٢٦٠٠ پاوەند) بۆ ڕەگەزی نێر و مێ تۆمارکراوە. سەرەڕای مل و قاچی درێژ، بەڵام تا ڕادەیەک جەستەیەکی کەمی هەیە. زەڕافەکان بە ڕەنگ و هەستی بیستن و بۆنکردن و بە ڕەنگی تیژ دەبینن، دەتوانێت نۆستری ماسولکەی دابخات بۆ پاراستنی لە دژی زریانی لمی و مێروولە، زمانی زەڕافە نزیکەی ٤٥ سم (١٨ ئین) درێژە. زەڕافەکان بۆ بەرگریکردن و بەرنگاربوونەوە پشت بە قەبارە و توانای خۆیان دەبەستن، ڕەنگە ئەمە بۆ هەردوولا گرنگتر بێت.
ھێڵی ئاسنینی قەزوین
شۆڕش و شەڕی ناوخۆ
کرێکارانی ھێڵی ئاسنین و کاسبکاران ڕۆڵێکی گرنگیان لە جەنگی ناوخۆی ڕووسیادا گێڕا، کاتێک سەربازەکانی سوپای ھیندی بەریتانیا ھێرشیان کردە سەر ھێڵە ئاسنینەکە لەلایەن کرێکارانی ھێڵەکەوە گورزێکی کوشندەیان بەرکەوت.
زەڕافە
سەرچاوەکان
* پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی تانزانیا پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨ پۆل:زەڕافەکان پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان
ھێڵی ئاسنینی قەزوین
لەژێر سایەی یەکێتی سۆڤیەتدا
لە سەردەمی سۆڤیەت خزمەتگوزاری و پەرەپێدانی ھێڵەکە بەردەوام بوو
ڕێچکە
وێنۆک|دیمەنی وێستگەی نوێی شاری بەرەکەت ھێڵی ئاسنینەکە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریای قەزوین لە تورکمانباشی (کراسنۆڤۆدسک) دەست پێ دەکات و بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات، لە قەراغی بیابانی قەرەقووم-ەوە دەچێت بۆ وێستگەی سەرەکی لۆکۆمۆتیڤ لە شاری بێرێکت (پێشتر گازەندەژیک) کە نزیکەی ٣٤٠ کم (٢١١ میل) درێژ دەبێت. ھەروەھا لەم خاڵەدا ھێڵی ئاسنی قەزوین و ھێڵی ئاسنی باشووری کە تازە دروستکراوە، باکوور و باشووری ترانشال بەیەکەوە دەبەستێتەوە کە ڕووسیا و کازاخستان و تورکمانستان و ئێران بەیەکەوە دەبەستێتەوە و لە کەنداوی فارس کۆتایی دێت، ڕێگاکە بە تەریب لەگەڵ کەناڵی قەرەقووم درێژدەبێتەوە و بە عەشق ئاباد (ئەشخەباد) دا تێدەپەڕێت و لە باشووری ڕۆژھەڵاتیش بەردەوام دەبێت بەرەو سنووری ئێران. لە ئێرانیش لە وێستگەی سەراخ و تەوس دەڕوا بۆ مەشھەد. لە شاری تێدژنەوە، ھێڵی قەزوین بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات لە ڕێگەی ماری (مێرڤ) ەوە بەرەو سنووری ئەفغانستان دەڕوات.
ھێڵی قەزوین لە (تورکمان ئاباد) لە ڕێگەی بوخاراوە بەرەو ترمیز و دووشەنبە دەچێت (١٩١٠) پاشان بەرەو سەمەرقەند بەڕێ دەکەوێت. لە سیرداریۆ کە لە ڕووباری سیرێ دەریا دەپەڕێت، لقێک بەرەو ڕۆژھەڵات بەرەو دۆڵی پیتوی فێرگانا دەڕوات. لە وێوە ھێڵی ئاسنینە کە بە ڕدە وامە تا دەگاتە تەشقەند لەوێشەوە ھێڵی دیکەی ئاسنین ھێڵی قەزوین بە باکووری ڕۆژاوا بەرەو کازاخستان دەبات لەوێشەوە ھێڵی ئاسنینی تورکستان بەرەو - سیبریا بۆ نۆڤوسیبیرسک دەڕوات.
سەرچاوەکان
پۆل:گواستنەوە لە دەیەی ١٩٥٠ پۆل:شەمەندەفەرەکان
بڕیارنامەی ١٦٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:ئێریتریا لە ٢٠٠٥ پۆل:ئیتیۆپیا لە ٢٠٠٥
گەشەپێدەری وێب
گەشەپێدەری وێب بریتییە لە بەرنامەسازێک کە کار لەسەر بەرەوپێشچوون و دروستکردنی پەرەی ئەنتەرنێتی دەکات. بە شێوەی سەرەکی ئەو بەرنامەسازانە زمانە پرۆگرامسازییەکانی وەکوو html, css, javascript و بەشێوەیەکی لاوەکیش زمانەکانی بەرنامەسازی وەکوو پی ئەیچ پی و پایسۆن و چەند فریم ۆرکێکی جاڤا سکرێپت و سی ئێس ئێس کە بۆ باشتر کردنی پەرە ئەنتەرنێتییەکە بەکاردێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیشەکانی کۆمپیوتەر پۆل:گەشەپێدانی وێب
١٣٢٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٣٢٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەنی مەک براید
دانیال ڕیچارد مکبراید (لەدایکبووی ٢٩ی دیسمەبەری ١٩٧٦) ئەکتەرێکی ئەمەریکی و بەرھەمێنەرە.دانی دروستکەری زنجیرەی سیتکەمی (Eastbound and Down)ە.ھەروەھا بەشداربووە لە چەندان فیلمی کۆمێدی جیاوازی وەک (Pineapple Express) ، (Tropic Thunder و فیلمی بەناوبانگی کۆمێدی (This is The End).
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:سیناریۆ نووسانی ویرجینیا پۆل:نمایشكاران پۆل:بەرهەمهێنەرانی تەلەڤزیۆن لە ڤێرجینیا پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤزیۆن لە ڤێرجینیا پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
ڕۆبێرتۆ کارلۆس
ناوی تەواوی ڕۆبێرتۆ کارلۆس داسیلڤا ڕۆچا (Roberto Carlos da Silva Rocha)یە لەبەرواوی ١٠ی ئابی ساڵی١٩٧٣ لە ناوچەی گارچا لە ڕۆژاوایی شاری ساوپاولۆ لە وڵاتیب ەڕازیل هاتۆتە دنیاوە، لەگەڕێکی هەژار نشین و لە کێلگەیەکدا گەورە بووە کە یارمەتی دایک و باوکی دەدا، لەساڵی ١٩٨١ کارلۆس و خانەوادەکەی ڕوویان کردە ناوچەی کۆردێریۆپۆلیس کە شارێکی بچووکی سەر بە ساوپاولیە، لە مانگی شەشی ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن دوو کەسی نەناسراوەوە ڕۆبێرتۆ کارلۆس ڕفێنرا کەچی ئەوەی سەیر بوو تەنها بەلێ سەندنی کاتژمێرەکەی دەستی و تەلەفۆنەکەی وازیان لێ هێنا.
کورتەیەک لە ژیانی
کارلۆس یاریزانێکی ناسراوی تۆپی پێیە و لەباڵی چەپی بەرگریدا یاری دەکات و ئێستا لە یانەی ئانژی ماکاشخالای ڕووسی درێژە بەیار کردن دەدات و کاپتنی یانەکەیە، ڕۆبێرتۆ کارلۆس یەکێکە لەو یاریزانانەی کە زۆرترین دەستکەوتی لە شووینی یاری کردنی خۆیدا بەدەست هێنا.
کارلۆس لەساڵی ١٩٩٢ەوە دەستی بە ژیانی پیشەگەرایەتی یاری کردن کردووە لەو کاتەی توانی بەژداری سێ جامی جیهانی بکات لەگەڵ هەڵبژاردەی بەڕازیل و لە مۆندیالی ١٩٩٨ یارمەتی دەری هەڵبژاردەی سیلیساو بوو کاتێک گەیشتنە یاری کۆتایی لەبەرامبەر هەڵبژاردەی فەرەنسای خانەخوێ و یاریەکەیان بە سێ گۆڵ دۆڕاند، کەچی لە مۆندیالی دواتر توانی دیسانەوە هەڵبژاردەی نیشتیمانی بگەیەنێتە کۆتایی مۆندیال و لە فیناڵێش ناسیۆناڵ مانشافتی ئەڵمانیان بە دووگۆڵ شکست پێ هێنا و جامەکەیان بەدەست هینا کەئەمەش یەکێک بوو لە گرنگترین نازناوەکانی یاریزانەکە. ئەم یاریزانە بەوە ناسراوە کە لێدانە ڕاستەوخۆکانی هەردەم جێی مەترسین بەهۆیی بەهێز و تەکنیکی لێدانەکانی، بەتۆقەنێری زۆرینەی گۆڵپاریزەکان ناسرابوو. ڕۆبێرتۆ کارلۆس بە یەکێک لەو یاریزانانە دادەنرێت کە زۆرترین یاریزان واتا لەسەرووی (١٠٠) یاری لە خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا ئەنجامداوە، بە دووەم باشترین یاریزانی ساڵی ١٩٩٧ دەستنیشان کرا کاتێک ڕۆناڵدۆ نازارۆ دالیمای هاونیشتیمانی بووە باشترین یاریزانی فیفا. وەهەروەها داسیلڤا کارلۆس ناوی لە نێو ڕێزبەندەکەی پێلێدا هاتووە کە ١٢٥ یاری لەخۆ گرتووە بە باشترینەکانی تۆپی پێ ناسراون لەمانگی ئازار ساڵی ٢٠٠٤.
کاروانی پیشەگەری لەیانەکان
ڕۆبێرتۆ کارلۆس لەم یانەیە بووە یاریزانێکی پڕۆفشناڵ و سەرکەوتوو، ئەم یانەیە سەر بەناوچەی ئارارایسی شاری ساوپاولۆیە و لەم یانەیە کارلۆس بانگێشتی ڕیزی هەڵبژاردەی ووڵاتەکەی کرا و پەیوەندی کرد بە هەڵبژاردەی بەڕازیلەوە.
دا سیلڤا ڕۆچا لە یانەی پالمیراس بووە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی بەڕازیل و بەتەواوی ناوی لە ئەمریکای لاتین دەرکرد، کارلۆس توانی دوو پاڵەوانێتی خوولی بەڕازیلی لەگەڵ یانەی پالمێراس بەدەست بهینێت.
١٣٢٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆبێرتۆ کارلۆس
کاروانی پیشەگەری لەیانەکان
لەلایەن ڕاهێنەری یانەی مێدڵزبرای ئینگلیزی (بریان ڕۆبنسۆن ) بۆندێک پێش کەش بە کارلۆس کرا کەچی یاریزانەکە ڕەتی کردەوە بۆندەکەی یانەی ئینتەرمیلانی ئیتاڵی هەڵبژارد لەساڵی ١٩٩٥ دوای ماوەیەک توانی متمانەی ڕاهێنەر ڕۆی هۆدسۆن کە ئەوکات ڕاهێنەری ئینتەر بوو بەدەست بهێنیت و وەرزێک یاری بۆ ئەو یانەیە کرد، هەر لەو ساڵە توانی بەلێدانێکی ڕاستەوخۆ لە دووری  ٣٠ یاردەوە گۆڵێکی جوان تۆمار بکات.
thumb|کارلۆس لەگەڵ فەنەرباخچە
لە ١٩ی مانگی شەشی ساڵی ٢٠٠٧ یاریزان ڕۆبێرتۆ کارلۆس ڕوی کردە یانەی فەنارباخچەی تورکی بۆ ماوەی دوو وەرز و وەرزێکی زیاد کراویش ، و لە نێوان هەزارەها هاندەر لەسەر یاریگای شوکرو ساراکۆلگۆ یاریزانەکە بە هاندەران ناسێنرا و لە خولی سووپەر تورکیش لیگا دەستی بەیاریکردن کرد، لەیەکەم وەرزیدا ئاستێکی بەرزی نمایشکرد و یارمەتی دەری یانەکەی بوو بۆ بەدەست هێنانی ئەنجامی باش و پلەی دووەمیان بەدەست هێنا و یانەی بۆرسا سپۆر یەکەم بوون. کەچی لە ساڵی دووەم و لەسەرەتایی وەرزەوە کارلۆس و هاوڕێکانی زۆر باشبوون بەڵام لە کۆتاییدا ڕۆبێرتۆ کارلۆس بە هۆی پیکانە یەک لە دوای یەکەکەنیەوە نەیتووانی بەژداری گرنگترین یاری یانەکەی بکات و چەند ڕوبەرونەوەیەکیان دۆڕاند و سەرئەنجام نازناوی سوپەر لیگایان بۆ پێشکتاش جی هێشت تەنها پلەی پێنجەم و سەرکەوتن بۆ یۆرۆلیگ (یۆفا کەپی ئەوسەردەمە) یان بەدەست هێنا.
دوای ئەوەی هاندەرانی یانەی فەنەرباخچە بە چەپڵە لێدان و بەرزکردنەوەی لافیتەی (خۆشماندەوێی کارلۆس) ماڵئاواییان لێ کرد لە ڕێکەوتی ١٥ دیسەمبەری ساڵی ٢٠٠٩ ڕۆبێرتۆ کارلۆس بڕیاری ـدا بەیەکجاری ئەوروپا بەجێ بهێڵیت و بگەڕێتەوە زیدی خۆی کە زیاتر لە ١٥ ساڵ بوو دوور بوو لێوەی ،بۆ وەبیر خستنەوە لەدوای ئەم دەستبەردار بوونە کارلۆس ئامادەیی خۆی دەربڕی کە بەبێ پارە یاری بۆ ڕیاڵ مەدرید بکات کەچی یانەکە ڕازی نەبوون و دوا جار لە ڕێکەوتی ١/١/٢٠١٠ ڕوی کردە یانەی کۆرینتیانزی بەڕازیلی. thumb|کاپتنی یانەی ئانژی ڕووسی کارلۆس
لە ڕێکەوتی ١٢ ی فێبرایەری سآڵی ٢٠١١ سلێمان کەریمۆڤی خاوەنی موسوڵمانی یانەی ئانژی ڕووسی بەفەرمی یاریزان ڕۆبێرتۆ کارلۆسی بە میدیاکانی ڕاگەیاندن ناساند بەئامادەبوونی ڕاهینەری یانەکە گادژی گادژێیێڤ و بۆندەکەش بۆ ماوەی دووساڵ و زیادکردنی بۆ نیو وەرزی دیکە بوو بەبڕی ١٠ ملیۆن یۆرۆ و لە ڕێکەوتی ٨ی مارچی ئەم ساڵەوە بوەتە کاپتنی یانەکە، جێی باسە لەم یانەیە چەندین سوکایەتی پێ کراوە لەلایەن هاندەرانەوە بەهۆی جیاوازی ڕەنگی پێستی و ڕەگەزپەرستیەوە.
هەڵبژاردەی بەڕازیل
ڕۆبێرتۆ کارلۆس توانی بە دریژەی ئەو هەموو ساڵە ١٢٥ یاری بۆ هەڵبژاردەی بەڕازیل ئەنجام بدات، و ١١ گۆڵیش بە درێسی سیلیساو تۆمار بکات ، یەکەم مۆندیال کەبەژداری تێدا کردووە لە ساڵی ١٩٩٨ بوو کاتێک جامی جیهانی لە ووڵاتی کەڵەشێرەکان بەڕێوە دەچو و لەو مۆندیالەش هەڵبژاردەی بەرازیل گەیشتە یاری کۆتایی و بە هەڵباژردەی میواندار دۆڕا و لەو مۆدیالەش ڕۆبێرتۆ کارلۆس حەوت یاری ئەنجامدا، لە مۆندیالی ٢٠٠٢ ڕۆبێرتۆ کارلۆس توانی گۆڵێک بە لێدانی ڕاستەوخۆ لە تۆڕی هەڵبژاردەی جین تۆمار بکات لە قۆناغی کۆمەڵەکان کاتێک هەڵبژاردەی بەرازیل بە چوار گۆڵ یاریەکەی بردەوە، لەم جامی جیهانیەش کارلۆس حەوت یاری ئەنجامدا و توانی ناوی خۆی بەگەورەیی لەگەڵ ئەستێرەکانی دیکەی سیلیساو بنووسێتەوە کاتێک لەیاری کۆتایی بە دووگۆڵی یاریزان ڕۆناڵدۆ لە هەڵبژاردەی ئەڵمانیان بردەوە بوونە پاڵەوان بۆ پێنجەم جار لەمێژوویان. مۆندیالی ٢٠٠٦ دواین کاروانی وەرزشی نێودەوڵەتی بوو بۆ کارلۆس چونکە لە قۆناغی چارەکی کۆتایی پاڵەوانێتیەکە بە هەڵبژاردەی فەرەنسا دۆڕان بەئەنجامی ١-٠ و کارلۆس دوای یاریەکە ئاماژەی بەوەدا کە دواین یاری بوو بۆ ئەو و واز لە یاری کردنی نێودەوڵەتی دەهێنێت، ئەو گۆڵەی کە هەتا ئەم ساڵانەی دوایش هەموو جیهان باسی لێوە دەکرد کاتێک لە تۆڕی هەڵبژاردەی فەرەنسای تۆمار کرد لە ساڵی ١٩٩٧ لە جامی تۆرنۆی دۆستانە Tournoi de France کاتێک تۆپەکەی لە دووری ١١٥ یاردە (٣٥مەتر) ئاراستەی گۆڵی فابیان بارتێز کرد و ئەویش تەنها سەیری کرد و چاودێران بەگۆڵیکیان تاکتیکی هێنایە ناسان.thumb|هێڵکاری گۆلە مێژووییەکەی لەگەڵ بەڕازیل بەڵام لە ساڵی ٢٠١٠ هەڵبژاردەی بەرازیل دەیناڵاند بەهۆی نەبوونی یاریزانی باڵی چەپ بۆیە یاریزان کارلۆس ئامادەیی خۆی نیشاندا بۆ دووبارە گەڕانەوە بۆ ریزی هەڵبژاردەکە، کەچی دواجار دۆنگای ڕاهێنەر پێکهاتەی سیلیساوی بڵاوکردەوە و میشیل باستۆس بەشووێنگرەی کارلۆس دەست نیشان کرا.
دەستکەوتی لەگەڵ یانەکان
-*پالمیراس
-*ڕیاڵ مەدرید
-*فەنەرباخچە
دەستکەوتی لەگەڵ هەڵبژاردەکەی
-*بەڕازیل
سەرچاوەکان
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ڕووسیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٩٦ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:مێدالیاوەرگرانی برۆنزی ئۆڵمپیکی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٣ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٥ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:ڕاهێنەری یاریزانەکان
١٣٢٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەرەکێویی سۆماڵی
کەری کێوی سۆماڵی دەوارێکی کێوییە و لە خێزانی ئەسپەکانە، قاچەکانی بە خەتی ڕەش و سپی داپوشراوە. لەبنەرەتدا لە توخمەکەی زیبران. تەنھا کەمتر لە ١٠٠٠ دانە ماون، لە ھەندێک شوێنی سۆماڵیا و ئێریتریا و ئیتیۆپیادا دەبینرێن.
١٣٣٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
زنجیرەچیای تۆڕۆس
زنجیرەچیاکانی توڕۆس (باکووری: Zincîreçiyayê Torosê)، زنجیرەیەک چیان لە باکووری کوردستان و ناوەڕاستی تورکیا ھەڵکەوتوون، کە ناوچەی کەناری ناوەڕاست لە ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاست جیا دەکاتەوە. ئەم سیستمە درێژ دەبێتەوە بە درێژایی چەماوەیەک لە دەریاچەی ئیگیردیر لە ڕۆژاواوە بۆ سەرەوەی ڕووبارەکانی فورات و دیجلە لە ڕۆژھەڵات ئەمە بەشێکە لە پشتێنەی ئەلپید لە ئۆراسیا.
بڕیارنامەی ١٦٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی نێونەتەوەیی ئاشتی و ئاسایش (کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایش ٢٠٠٥). ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٦١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ١٦٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٦٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ١٦٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥
زنجیرەچیای تۆڕۆس
ناونانی
خێڵە ڕەسەنەکانی ناوچەکە لەکۆندا پێیان وابووە ڕۆژ لە زاگڕۆزەوە ھەڵدێت و لە تۆڕۆسەوە ئاوا دەبێت، بۆیە ناوی زاگڕۆس بەواتای زێدی لەدایکبوونی خۆڕ دێت و ناوی تۆڕۆس بەواتای توانەوەو ئاوابوونی خۆڕ دێت.
بڕیارنامەی ١٦٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
زنجیرەچیای تۆڕۆس
جوگرافیا
کێوەکانی تۆڕۆس لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات بە سێ زنجیر دابەشکراون، بەو شێوەیەی خوارەوە:
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢ کە لە شاری ستۆکھۆڵمی سوێد لە ٥ی ئایار بۆ ٢٧ی تەممووزی ١٩١٢ بەڕێوەچوو. ١٧٤ پێشبڕکێکار، بەشدارییان لە ٦٨ یاری لە ١١ وەرزشدا کرد. لە کۆی ١٧٤ وەرزشوان کە بەشدارییان کردبوو، ٦٣ وەرزشوان مەدالیایان (٢٥ زێر، ١٩ زیو، ١٩ بڕۆنز) بەدەستھێنا. بە ھۆیەوە بۆ جاری سێیەم پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا بە کۆکردنەوەی زۆرترین مەدالیای زێر.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
١٣٣١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بیابانی کەلاھاری
بیابانی کەلاھاری ناوچەیەکی فراوانی لمییە لە باشووری ئەفریقیا ھەڵکەوتووە ھەریەکە لە وڵاتانی بۆتسوانا و نامیبیا و بەشێکی ئەفریقیای باشوور دەگرێتەوە ڕووبەرەکەی پترە لە ٩٠٠ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە. وێنۆک|250x250پیکسڵ|بیابانی کەلاھاری لە نامیبیا.
کەش و ھەوا
ناوی «کەلاھاری» لە زمانی تسوانی خوازرایە کە زمانێکی میللی بۆتسوانیایە، بە واتای “تێنوێتی زۆر ” دێت، ئەم بیابانە فراوانە بە لمێکی سوور یان نارنجی داپۆشراوە و ھیچ سەرچاوەیەکی ئاوی تێدا نییە، زۆرێک لە زانایان بە بیابانی دانانێن چونکە ساڵانە پتر لە ٢٥٠ مم بارانی لێ دەبارێت، لەکاتێکدا بەشی خۆڕئاوای باشووری زۆر وشکترە و ساڵانە کەمتر لە ١٧٥ مم بارانی لێ دەبارێت.
لە ھاوینان جیاوازی پلەی گەرمای لەنێوان ٢٠ بۆ ٤٠ پلەی سلیلیزییە ھەرچی زستانیشە کەشێکی زۆر سارد و وشکی ھەیە زۆرجاران پلەی گەرما دەگاتە سفری سلیلیزی.
بڕیارنامەی ١٦٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی نێونەتەوەیی ئاشتی و ئاسایش (کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایش ٢٠٠٥). ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٦١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بیابانی کەلاھاری
سامانە سرووشتییەکان
لە ناوچەکە کێڵگە و کانگای زۆری لێیە وەک کانگای خەڵووز و مس و نیکل و یۆرانیۆم ھەروەھا بڕێکی زۆر ئەڵماسی ھەیە بەتایبەت ناوچەی ئەورابا لە خۆڕھەڵاتی باککوری بیابانەکە.
بڕیارنامەی ١٦٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
١٣٣٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جەمال غەمبار
جەماڵ غەمبار ھۆنراوەنووسی باشووری کوردستان ساڵی ١٩٦٢ لە گەڕەکی مەڵکەندی لە شاری سلێمانی لەدایک بووە. بە ھۆی کاری باوکییەوە خێزانەکەیان بۆ ماوەیەک نیشتەجێی گەڕەکی ئیمام قاسمی شاری کەرکووک بوون و تاوەکو پۆلی دووەمی سەرەتایی لە کەرکووک خوێندوویەتی و پاشان گەڕاونەتەوە سلێمانی و قۆناغەکانی تری خوێندن ھەتا ئامادەیی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە.
لە ساڵی ١٩٨٤ کۆلێژی یاسای لە زانکۆی بەغدا تەواوکردووە و ساڵی ١٩٨٩ بووەتە پارێزەر لە سلێمانی. خولیای نووسین و خوێندنەوە لای جەمال غەمبار لە ناوەڕاستی حەفتاکانەوە سەری ھەڵداوە و لە ڕێی چالاکی خوێندنگەکانەوە تێکەڵاوی کار شانۆ بووە. دواتر لە بواری ھۆنراوەنووسیندا گیرساوەتەوە. یەکەم ھۆنراوەی لە ساڵی ١٩٧٦ لە ڕۆژنامەی ھاوکاری بڵاوکردۆتەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٠ ـەوە کوردستانی بەجێ ھێشتووە و ماوەی دوو ساڵ لە دیمەشق ماوەتەوە. پاشان لە ساڵی ٢٠٠٤ ـەوە لە وڵاتی ئوستڕاڵیا لەگەڵ خێزانەکەیدا نیشتەجێن و ڕەگەزنامەی ئوستڕاڵیایان پێ بەخشراوە.
ئەندامی ڕێکخراوی ئەمنێستی ئینتەرناشناڵی ئوستڕاڵی و ئەندامی کۆمەڵەی نووسەرانی فرەڕەگەزی باشوری ئوستڕاڵیایە
بەرھەمەکان
لەپاڵ نووسینی ھۆنراوەدا کاری وەرگێڕانی چەندین لێکۆڵینەوەی وێژەیی و ڕووناکبیری و فیکری ئەنجام داوە. سێ دیوانی کوردی و دیوانێکیشی بە زمانی عەرەبی بڵاوکردۆتەوە سەرەڕای ئەوەش چوار پەڕتووکی وەرگێڕاوە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
١٣٣٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەڵوەشانەوەی چێکۆسلۆڤاکیا
ھەڵوەشانەوەی چێکۆسلۆڤاکیا (Rozdělení Československa, Rozdelenie Česko-Slovenska) لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢ دا دەستی پێکرد، جیابوونەوەی چیکۆسلۆڤاکیا جیابوونەوە و سەربەخۆبوونی کۆماری فیدراڵی چیکۆسلڤاکیا بوو لە وڵاتانی سەربەخۆی وەک کۆماری چیک و سلۆڤاکیا. ھەردووکیان ئاوێنەی کۆماری سۆشیالیستی چیکی و کۆماری سۆشیالیستی سلۆڤاکیا بوون، کە لە ساڵی ١٩٦٩ وەک ویلایەتی دەستووری کۆماری فیدراڵی چیکۆسلۆڤاکیا دامەزرابوون.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی چێکۆسلۆڤاکیا پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩٣ پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
جوگرافیای تورکیا
وێنۆک|خاکی [[کۆماری تورکیا]] جوگرافیای تورکیا:خاکەکانی تورکیا ناوچەی ئەنادۆڵ لە کیشوەری ئاسیا و ناوچەی بەلکان لە کیشوەری ئەوڕووپا لەخۆ دەگرێت، وە تورکیا بەسەر کەناراوە ئاویەکانی دەریای ڕەش و دەریای سپی ناوەڕاست و دەریای مەڕمەڕە و دەریای ئیجە. ڕووبەری تەواوی تورکیا بە کوردستانەوە ٧٨٣٫٥٦٢ کم² ٫کە ٧٧٠٫٧٦٠کم² وشکانیە و ٩٫٨٢٠کم² ڕووبەری ئاویە. بەشی ئەنادۆڵ ٪٩٧ ی تەواوی تورکیا پێک دێنێت وبەشی ئەوڕوپی ٪٣ ی تەواوی تورکیا پێک دێنێت.
سنوری نێو دەوڵەتی
سنوری وشکانی: ٢٦٢٧ کم (١٦٣٢ میل) وڵاتانی دراوسێی: یۆنان ٢٠٦ کلم (١٢٨ میل)، و بولگاریا ٢٤٠ کلم (١٤٩ میل)، وگورجستان ٢٥٢ کلم (١٥٧ میل)، و ئەرمینیا ٢٦٨ کلم (١٦٧ میل)، ناخچەوان (ئازەربێجان) ٩ کم (٦ میل)، و ئێران ٤٩٩ کلم (٣١٠ میل)، و ھەرێمی کوردستان(ئێراق) ٣٣١ کلم (٢٠٦ میل)، و کانتۆنەکانی ڕۆژئاوا (سوریا)٨٢٢ کلم (٥١١ میل).
شۆستەی دەریا: ٧،٢٠٠ کیلومتر (٤٤٧٤ میل) سنوری دەریایی: ناوچەی ئابوری سەربەخۆ: لە دەریای ڕەش ٫تەنھا سنوری دەریایی ڕوو بە ڕووسیا بە دەریای ھەرێمی ھاو سنورە: 6 NMI (11.1 کم؛ ٦٫٩ میل) وە لە دەریای ئیچە؛ NMI 12 (22.2 کم؛ ١٣٫٨ میل) لە دەریای ڕەش و دەریای سپی ناوەڕاست
تورکیا لە سێ لاوە بە ئاو داپۆشراوە و خاوەنی زەویەکی شاخاوی زۆرە لەناوچە کوردستانیەکەی٫لەسەرەتای سەدەی بیستەمەوە سنوری ڕامیاری کێشاوە و ھیچ کێشەی نەبوە تەنھا بەرامبەر بزاڤە کوردیەکان نەبێت سەبارەت بەدۆزی کورد٫
سنوری لەگەڵ یۆنان یەکلایی کرایەوە بەگوێرەی ڕێککەوتنامەی لۆزان لە ١٩٢٣، لەڕێگای ھەمان ڕێککەوتنامەی ناوبراو سنوری لەگەڵ بولگاریاش دیاری کرا. بەگوێرەی ئەم ڕێککەوتننامەیە دانیشتوە تورکەکانی ناوچەی (تەراقیا)کە پێشتر بەمەبەستی تێکدانی دیمۆگرافیای ناوچەکە نیشتەجێ کرابوون گەڕانەوە ناوەوەی تورکیای نوێ.
پێشتر لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت ٥٠٠(٣١١ میل) سنوری ھەبوو کە بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی (کارس) دیاری کرابوو. بەھۆی داڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت (١٩٩١)ئەم سنوورە ھەڵوەشایەوە. بەم جۆرە جارێکی تر سنوور کێشرایەوە لەگەڵ وڵاتانی تازە لەدایک بووی دراوسێی وەک ئەرمینیا و گورجستان [٢]
سنوری لەگەڵ ئێران دەمێکە دیاری کراوە دەگەڕێتەوە بۆ ڕێککەوتننامەی (قەسری شیرین)(١٦٣٨)لەنێوان دەوڵەتی فارس و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ٫
سنوری لەگەڵ ئێراق لەساڵی (١٩٢٦)بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی ئەنقەرە دیاری کرا٫دوی پاشەکشەکردنی لە داوەکاریەکانی لە موسل و قامیشلۆ٫
لەسەرەتا بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی لۆزان نەتوانرا سنوری لەگەڵ سوریا جێگیر بکات٫بەھۆی بزاڤی بزوتنەوە کوردیەکان و داواکاری فەڕەنسیەکان لەسوریا٫ تا ساڵی ١٩٣٩ سنور دیاری کرا ٫بەڵام بەھۆی سەرھەڵدانی ھەندێ شۆڕشی بچوک لە کوردستانی تورکیا بارودۆخەکە سەری نەگرت تا ١٩٤٦ و گۆڕینی حوکمی ڕامیاری لە سوریا.
جیۆلۆژی
ڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ن‏‏‏ە‏‏‏خشه‌ی تورکیا تورکیا خاوەنی چەندین دیمەنی سروشتی و دڵ ڕفێنە بەتایبەتی ناوچە کوردستانیەکەی. لەگەڵ ئەوەش ناوچەیەکی ترسناکە بۆ سەرھەڵدانی بومەلەرزە و گڕکان کە درێژە پێدەی زنجیرە چیاکانی زاگرۆسە. وەک گرکانی شاخی ئەڕاڕات.
ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|هێڵ‏‏‏ە‏‏‏کانی ل‏‏‏ە‏‏‏رزین و بوومه‌ل‏‏‏ە‏‏‏رزه
ھەرێمەکانی
ڕاست|وێنۆک|ه‏‏‏ە‏‏‏رێم‏‏‏ە‏‏‏کانی تورکیا ١جوگرافیا و کۆنگرێس:کە لە ئەنقەرە لەماوەی نێوان ٠٦ تاوەکو ٢١ یۆنیۆی ١٩٤١بەسترا بۆ کارگێری کردنی تورکیا٫دابەشکرا بۆ ھەفت ھەرێمی جیاواز بە ڕەچاوکردنی بەرژەوەندیە ڕامیاری و مرۆیی و ئابوریەکان و ٫٫٫٫ھتد٫کەناویان نان ھەرێمە داخراوەکان و ھەرێمە کراوەکان . ھەرێمە داخراوەکان سێ ھەرێم بوون کە ناوچە کوردنشینەکانی گرتەوە وە ھەرێمەکراوەکانیش بریتی بوون لە چوار ھەرێم کە پێک ھاتبوون لە ھەرێمە دەریاییەکان، ھەرێمە داخراوەکان (ئاناتۆلیای ناوەندی، ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات و ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات). ھەرێمە کراوەکان (دەریای ڕەش و مەڕمەڕە، ئێژە و مەدیتەرانە)
<font color="#٠٠٠٠٠٠">ھەرێمی دەریای ڕەش
ھەرێمی دەریای ڕەش ھەرءمێکی درێژکۆڵەیە لەبەشی باکوری تورکیا کە کەناراوەکانی دەریای ڕەش پێک دەھێنێت٫ناوچەیەکی بەردینە کاریگەری دەریای زۆرلەسەرە لەھەموو لایەک بە شاخ داپۆشراوە٫بەرزیەکەیان لە ١٨٠٠ مەتر دەست پێدەکات بۆ ١٥٢٥ مەتر. کشتوکاڵی زۆرە وەک ناوچەی تەرابزۆن کە بەبەرھەمی باوی بەناوبانگە و ناوچەی سەمسۆن بۆ بەرھەمی لیمۆ ناوبانگی پەیداکردوە جگە لەھەبوونی کانی خەڵووز و کانزا خاکیەکان.
ھەرێمی مەڕمەڕە
وێنۆک|200x200پیکسڵ|دیم‏‏‏ە‏‏‏نێک که بۆرس‏‏‏ە‏‏‏ نیشان ده‌دات. پێشتر ب‏‏‏ە‏‏‏ ئۆله‌مپۆس ناویان د‏‏‏ە‏‏‏هێنا.
بەشی ئەوڕوپیە لە تورکیا. کەشاری ئەستەمبۆل لەخۆ دەگرێت بە چڕترین ناوچەی نیشتەجێبوون لە تورکیا ھەژمار دەکرێت٫نوکەندی بەسفۆر دەکەوێتە ئەم ھەرێمەوە کە دەریای ڕەش و دەریای مەڕمەڕە بەیەک دەبەستێتەوە کە نۆکەندێکە درێژیەکەی ٢٥ کم دەبێت لەگەڵ پانی ١٫٥ کیلۆمەتر بە قوڵی ١٠٠٠ مەتر٫کە بەرزە پردی بەسفۆر بەشی ئاسیا و ئەوڕوپا بەیەک دەگەیەنێت٫ئەم ھەرێمە ناوچەیەکی دارستانی چڕە و کەناراوێکی زۆری ھەیە لەگەڵ دۆڵ و شاخ.
ھەرێمی ئێژە
دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ کە ناوچەیەکی تەڕ و شێدارە و لەژێر کاریگەری ئاو و ھەوای دەریای ناوەڕاستە. کە ھاوینێکی گەرم و زستانێکی باراناوی ھەیە.
گەورەترین شاری ھەریمەکە شاری ئەزمیرە کە سێ یەم گەورەترین شاری تورکیایە و دووەم گەورەترین بەندەری تورکیای لێیە.
زەیتون و بەرھەمە ڕونیەکانی زەیتون گەورەترین بەرھەمی ھەرێمەکەیە. جگە لەکەناراوێک زۆر بۆ گەشتیاری. ھەروەھا سابون و کەرستە جوانکاریەکان لەبەرھەمە نەوتیە ڕونیەکانی ئەم ھەرێمەن.
ھەرێمی مەدیتەرانە
وێنۆک|380x380پیکسڵ|دیم‏‏‏ە‏‏‏نێک له‌شاری ئ‏‏‏ە‏‏‏نتالیای گه‌شتیاری ل‏‏‏ە‏‏‏ه‏‏‏ە‏‏‏رێمی ده‌ریای سپی.
شاری ئەنتالیا کە پێنجەم گەورەترین شاری تورکیایە لەم ھەرێمەیە ٫ناوچەیەکی شاخاویە  کە دەروانێتە سەر دەریای سپی ناوەڕاست زنجیرە چیاکانی تۆرۆس لەوێوە دەست پێدەکەن ناوچیەیکی گەشتیاری دڵگیرە ٫
جیابوونەوەی نادر لە سیمین
جیابونەوەی نادر لە سیمین و (لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی A Separetion) فیلمێکی فارسی درامییە بەرھەمی ساڵی ٢٠١١یە لە دەرھێنان و نوسینی ئەسغەر فەرھادییە کە لە ساڵی ٢٠١٢ بۆتە براوەی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی بیانی و ژمارەیەکی زۆر خەڵاتی نێودەوڵەتی و نێوخۆیی بەدەستھێناوە و پڕ داھاتترین فیلمی فارسیشە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.
جوگرافیای تورکیا
ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
کەوتۆتە بەشی باشوری ڕۆژھەڵاتی تورکیا (کوردستانی باکوور) دەگرێتەوە تەواوی ئەم دوو ھەرێمە کوردن ھاوسنورن لەگەڵ ئێراق و ئەرمینیا و ئازەربێجان و سوریا (کوردستانی ڕۆژئاوا) ڕوبەری ئەم ناوچەیە ١٧١ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە کە ٪٢١ ی ڕوبەری ھەموو تورکیا پێک دێنێت.
جیابوونەوەی نادر لە سیمین
ئەسغەر فەرھادی دوای وەرگرتنی خەڵاتی ئۆسکار بۆ فیلمی جیابونەوە وتی  سڵاو لە خەڵکە باشەکەی وڵاتەکەم، ئێستا ئێرانیگەلێکی زۆر لە سەرتاسەری جیھاندا بینەری ئەم ساتەن و پێموایە خۆشحاڵن، نەک لەبەر خەڵاتێکی گرنگ نەک لەبەر فیلمسازێک، ئەوان خۆشحاڵن چونکە لە ڕۆژگارێکدا کە لە نێوان سیاسەتمەدارەکاندا وشەگەلی ڕەق و ھەڕەشەو جەنگ دەگۆڕدرێتەوە، ناوی وڵاتەکەیان ئێران لە جێگایەکی پڕشکۆی ھونەریدا دەھێنرێت، ھونەرێکی دەوڵەمەند و کۆن کە لەژێر تەپوتۆزی سیاسەتدا ون بووە
١٣٣٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جیابوونەوەی نادر لە سیمین
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان پۆل:فیلمە گیراوەکان لە تاران پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ بە زمانی فارسی پۆل:ئەو فیلمانەی لە تاران وێنەیان گیراوە
جوگرافیای تورکیا
ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
چواردە پارێزگا لە خۆدەگرێت:پارێزگاری ئاگری و پارێزگاریئەردەھان و پارێزگاری بێنگۆل و پارێزگاری بەدلیس و پارێزگاری ئەلازیگ و پارێزگاری ئەرزنجان و پارێزگاری ئەرزەرۆم و پارێزگاری ھەکاری و پارێزگاری ئەگدیر و پارێزگاری کارس و پارێزگاری مەلاتیە و پارێزگاری موش پارێزگاری تونجەلی و پارێزگاری وان.
ڕێژەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە نزیکەی ١٦. ٩ ملیۆن کەس دەبێت (سەرژمێری ٢٠٠٠)کە٪٩٥ دانیشتوانی کوردن و ڕێژەکەی تر بریتین لە ئەرمەن و شەرکەسیەکان. ئێستا تورکیا بە مەبەستی شێواندنی دیمۆگرافیای ناوچەکە ئاوەرە عەرەبەکانی سوریا لەناوچەکە نیشتەجێدەکات و ڕەگەزنامەی تورکیان پێدەدات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تورکیا پۆل:جوگرافیای تورکیا
ڤلادیمێر مارکۆڤنیکۆڤ
وێنۆک|وێنەی ڤلادیمێر ڤاسیلێڤیچ مارکۆڤنیکۆڤ ڤلادیمیر ڤاسیلیڤیچ مارکۆڤنیکۆڤ (بە ڕووسی: Влади́мир Васи́льевич Марко́вников)، ھەروەھا بە مارکۆنیکۆف دەنووسرێت (٢٥ی کانوونی یەکەم (بە ساڵنامەی جوولیانی ١٣ی کانوونی یەکەمی) ١٨٣٧ – ١١ی شوباتی ١٩٠٤)، کیمیاکارێکی ڕووسی بوو.
تەمەنی سەرەتایی و پەروەردە
مارکۆڤنیکۆڤ لە زانکۆی کازان ئابوری خوێندووە؛ لە ماوەی خوێندنیدا، لەژێر سیستەمی کامێرای ڕووسیدا، کیمیاشی خوێندووە.
پیشەی کارکردن
دوای ململانێ لەگەڵ ئەو زانکۆیە، مارکۆڤنیکۆڤ لە ساڵی ١٨٧١دا وەک مامۆستا لە زانکۆی ئۆدێسا و دوای دوو ساڵ لە زانکۆی مۆسکۆ دەستنیشانکرا و تا کۆتایی ژیانی لەوێ مایەوە. لە ساڵی ١٩٠١ وەک ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفی ئەمریکی ھەڵبژێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٨ پۆل:مردووانی ١٩٠٤ پۆل:داھێنەرانی ڕووس پۆل:کیمیازانەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
حەمزە نەمیرە
وێنۆک|حەمزە نەمیرە حەمزە نەمیرە ئاوازدانەر و گۆرانیێژ و گیتارژەنی میسریە ، لە ١٥ ی نۆڤەمبەری ١٩٨٠ لە دایک بوو. حەمزە خاوەنی سێ ئەلبومە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەلێکسەندەریا پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ئەسکەندەریە
مەخموور
ناو
وشەی مەخموور لە مغمور وەرگیراوە واتای بەھاری ھەیە بە گوڵی جوان و رەنگا ورەنگ ھەروەھا ھەندێکیتر دەڵێن مغمور لە واتایەکیتریش ھاتووە چونکە زەویەکەی نوقم بووە بە ئاو لە کاتی لافاوەکانی لە چیای قەرەچۆغ دەھات لە لایەکیتریششەوە دەڵێن وشەیەکی تورکیە لە قوماشی مغمور وەرگیراوە کە بە تێپەربوونی کات بووە بە مەخموور.
مێژوو
مەخموور یەکێکە لە شارۆچکە کۆنەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان کە دەکەوێتە سنووری پارێزگای ھەولێر و سەرەتای دروستبوونی بۆ سەردەمی چاخە کۆنەکانی بەر لەمێژوو دەگەڕێتەوە، بەشێوەیەکی بەردەوام ئاوەدانی و ژیانی مرۆڤەکانی لێ ھەبووە، ئەوەش پاڵپشت بەو پاشماوە مێژوویانەی لە دەڤەرەکە دۆزراونەتەوە. مەخموور ھەمیشە ناوەندی بڕیاردان و حاکمی سنوورەکە و دەوروبەری بووە و دەسەڵاتدارانی سەردەم (مەخموور)یان کردووەتە پایتەختی دەرکردنی بڕیارەکان لە دەڤەرەکە. لەسەردەمی عوسمانییەکان و ئینگلیز لە عێراق، (مەخموور) ناوچەیەکی گرنگ بووە و چەند بنکەیەکی سیاسی و سەربازی لێ دامەزراوە، وەک سنوورێکی گرنگ ڕۆڵی بینییەوە لە ڕووداوە سیاسییەکان و چارەکردنی کێشمەکێشەکان.
مەخموور بە فەرمانی پاشایەتی ژمارە ٤٥٨ لە ١٥ی ئازاری ١٩٢٧ لە پلەی ناحیە بۆ قەزا بەرزدەکرێتەوە لەسەر پارێزگای ھەولێر دەکرێتە (قایمقامییەتی قەزای مەخموور) و (عەبدولرەحمان سەعید بابان) وەک یەکەم قایمقام دەست بەکاربووە. ئەو قەزایە تا ساڵی ١٩٩٦ سەر بە پارێزگای ھەولێر بووە، بەڵام دواتر لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە خرایە سەر پارێزگای نەینەوا کە (١٢٠)کم لێک دوورن.
پڕۆسەی بەعەرەبکردنی مەخموور
بەعەرەبکردنی سنوورەکە قەزای مەخموور بەھۆی گرنگی بوونی لەڕووی جوگرافی و سیاسی و نەتەوەیی و ھەبوونی ماددە جۆربەجۆرەکانی سەر زەوی و ژێرزەوییەکەی بە تایبەتی نەوت، بۆیە بەدرێژایی مێژووی ڕژێمە یەک لەدوایەکەکان ھەوڵی زۆریان داوە بۆ داگیرکردنی سنوورەکە. ئەم دەڤەرە بە تەواوی گوند و ناحیەکانی بۆ چەندین جار بەر شاڵاوەکانی تەعریبکردن و ڕاگواستن کەوتوەتەوە، لەگەڵ ھاتنی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسیش ئەو سنوورە زیاتر کەوتە ژێر پلانی بەعەربکردن، بەعس تەواوی ھەوڵەکانی بەگڕخست بۆ گۆرینی جوگرافیا و دیموگرافیای سنوورەکە، ھەر لەم ھەوڵە شۆڤینیانەی دا چەند گوندێکی لە ناحیەی قەراج و ناحیەی دیبەگەی دابڕاند و خستییە سەر ناحیەی سەڕگەرانی پارێزگای کەرکووک، سەرەڕای ھێنانی عەرەبی ھاوردە بۆ سنوورەکە و گۆڕینی ناوی گوند و شوێنە گشتییە کوردییەکان بۆ ناوی عەرەبی، ھاوکات قەدەغەکردنی خوێندن بە زمانی کوردی و کردنی بە زمانی عەرەبی، ھتد… لە دوای ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ ی پڕۆسەی ئازادی گەلانی عێراق و ڕزگاربوونی دەڤەرەکە، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان تەواوی ھەوڵەکانی خۆی خستووەتەگەڕ لەپێناو گەڕاندنەوەی مەخموور بۆ دۆخی ئاسایی خۆی و لەدوای دامەزراندنەوەی قایمقامییەت و بەڕێوەبەرایەتی ناحیەکان و یەکە ئیدارییەکان، یەکەم ھەوڵیشی کردنەوەی (بەڕێوەبەرایەتی پەرورەدەی مەخموور) بوو کە خوێندن بکاتەوە زمانی کوردی.
مەخموور و ماددەی ١٤٠
«ماددەی ١٤٠» و چاوەڕوانی گەڕانەوە لە دوای پڕۆسەی ئازادی گەلانی عێراق، خەڵکی سنوورەکە لە چاوەڕوانی ئەوە بوون کە قەزای مەخموور بگەڕێتەوە سەر ئیدارەی پارێزگای ھەولێر و جارێکی تر خەڵکە ڕاگوێزکراوەکان بگەرێنەوە گوندەکانیان و حکومەت گوندەکانیان بۆ ئاوەدان بکاتەوە، بەڵام بەداخەوە بەھۆی ئەو کێشە سیاسی و ئیداریانەی کە حکومەتی نوێی عێراق لەسەر ناوچە بە عەرەبکراوەکانی درووستکرد، بۆیە قەزای مەخمووریش لەم چوارچێوەیە بە ھەڵواسراوی مایەوە و ھەر دوای ماددەی ٥٨ی ئەنجومەنی حکوم و ١٤٠ی دەستووری نوێی عێراقی ئەو سنوورە کەوتە نێوان چوارچێوەی بەرنامەی ئەو ماددانە بۆ ئاسایی کردنەوە و گەڕانەوەی بۆ ژێر ئیدارەی ھەرێمی کوردستان. ھەربۆیەش ئەو نەگەڕانەوەیە بۆشایەکی زۆری ئاوەدانی و درووستکرد و وای کرد خەڵکەکە لە گەڕانەوەیان بۆ گوندەکانیان بەھۆی نەبوونی ھاوکاری ئاوەدانی سست ببنەوە.
داعش
لە ماوەی قەیرانی ٢٠١٤ی داعشدا، شارۆچکەکە لەلایەن چەکدارانی داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا، پێش ئەوەی جارێکی دیکە لەلایەن ھێزە کوردییە یەکگرتووەکانەوە وەربگیرێتەوە. لە وەڵامدا میلیشیایەکی مەدەنی خۆبەخش بۆ بەرگریکردن لە شارۆچکەکە دروستکرا. دواتر شارۆچکە کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لەلایەن سوپای عێراقەوە لە ژێر دەستی پێشمەرگە وەگیرایەوە.
لە میانی ململانێی کورد-عێراق ٢٠١٧دا، لە جەرگەی شارۆچکەکە شەڕ و پێکدادان لە نێوان ھێزەکانی پێشمەرگە و سوپای عێراق دروستبوو، بە پشتیوانی حەشدی شەعبی، تاوەکو لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بە تەواوی کۆنترۆڵکرایەوە.
کەمپی ئاوارەکانی مەخموور
ھەروەھا لە قەزای مەخموور کەمپی ئاوارەکانی مەخموور ھەیە کە لە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوە. نزیکەی ١٢ ھەزار پەنابەری کورد، کە لە شەڕی ناوخۆی نێوان کورد و دەوڵەتی تورکیا لە نەوەدەکانی سەدەی رابردوودا ھەڵاتوون، لەم کەمپە پەنابەرانەدا دەژین.
جوگرافیای مەخموور
لەڕووی جیوگرافییەوە مەڵبەندی قەزای مەخموور بەدووری (٥٦) کم دەکەوێتە خۆر ئاوای شاری ھەولێر، لە باکوورییەوە قەزای دەشتی ھەولێر و قەزای خەباتە و لە باشوورییەوە ڕووباری دیجلەیە، لە خۆرھەڵاتی زێی بچووکە و خۆر ئاوای زێی گەورەیە. لەگەڵ (پارێزگای نەینەوا - پارێزگای کەرکووک - پارێزگای سەلاحەددین) ھاوسنوورە.
چیای بلباس(قەرەچووغ) دەکەوێتە ناوەراستی قەزاکە و زورگەزراویش دەکەوێتە لای خۆرھەڵاتی باکووری. قەزای مەخموور خاکێکی بە پڕشت و پیتی ھەیە لەڕووی کشتوکاڵییەوە بەتایبەت بۆ (گەنم و جۆ) کە لە سەر ئاستی ھەرێمی کوردستان و عێراق بە پلەی یەکەم دێت، ھەر بۆیە یەکەم و دووەم گەورەترین سایلۆ لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق لە مەخموور دروستکراوە.
شارۆچکەی مەخموور دەکەوێتە سەر ھێلی (٣٥) پانی و (٤٣–٤٤) درێژی و ئاوھەواکەی گەرم و ئاوی ژێرزەوی ناسازە و ناشێت بۆخواردنەوە، بۆیە لەسەرچاوەی زێی گەورە لە پرۆژەی ئاوی (سلتان عبداللە) و دەمارەشیرینی کەندێناوە لەگوندی (گاوەرە) ئاو بۆ مەخمووردابین کراوە. بۆ ناحیەی قەراجیش لە زێی گەورە لە پرۆژەی ئاوی (حاجی عەلی) ئاو دابینکراوە لەگەڵ پڕۆژە ئاوی گوندی (دووانزە ھەوار). بۆ دیبەگەش لە پڕۆژە ئاوی دیبەگە لە گوندی منارەی دەشتی مرکیە ئاو دابینکراوە. بۆ ناحیەی گوێڕ لە زێی گەورە ئاو دابینکراوە. لە ئێستاکەشدا پلان ھەیە لەرێگەی پارێزگای ھەولێر و ڕێکخراوەکانەوە پڕۆژەیەکی تری ستراتیژی ئاو بۆ مەخموور و ناحیەکانی گوێڕ و دیبەگە دروستبکرێت لە سەر زێی گەورە لە گوندی (کوشاف)ی ناحیەی گوێڕ.
قەزاکە لە دوو دەشتی سەرەکی فراوان پێک دێت (قەراج و کەندێناوە) لەگەڵ بەشێک لە دەشتی شەمامک کە ناوەندی قەزاکە کەوتووەتە بەری قەراج و پتر لە ٢١٠ گوند لەخۆ دەگرێت. سنوری قەزای مەخموور جیا لەوەی ناوچەیەکی دەوڵەمەندی کشتوکاڵی و ئاژەڵدارییە، ھاوکات لەرووی بەرھەمە بیناسازی و نەوتییەکانیش دەوڵەمەندە و بەتایبەت لەناحیەکانی دیبەگە و قەراج بەدەیان بیرە نەوت ھەیە و پاڵاوگەی (خورمەڵە)ش کەوتووەتە دیبەگە کە نەوت لەرێگەی کەرکووکەوە بەرەو بەندەری جیھانی ڕەوانە دەکات. بەشێوەیەکی گشتی
ڕووبەر
ڕووبەری قەزاکە (٣٥٢٬٠٠٠) دۆنمە و ڕێژەی ٨٪ی کۆی گشتی ڕووبەری پارێزگای ھەولێر پێکدێنێت. ڕووبەری قەزای ناوەندیش (٨٨٠)کم٢. قەزای مەخموور سێ ناحیە لەخۆ دەگرێت ئەوانیش (قەراج"باقرت"، گوێڕ و کەندێناوە"دیبەگە")، لە ساڵی ١٩٩٦یش دوای لکاندنی قەزاکە بە پارێزگای نەینەوا، ڕژێمی بەعس گوندی (مەلاقەرە)ی سەر بە ناحیەی کەندێناوەی بۆ عەرەبە ھاوردە و تەعریب چییەکان بە فەرمانی دیوانی سەرۆکایەتی ژمارە (٢٠٥٨٤) لە بەروای ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩٦ کردە ناحیە و ناوی نا(عەدنانییە) ئەوەش بەناوی (عەدنان خەیروللا)ی کوڕە خەزوری دیکتاتۆر سەدام حسێن) بوو کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٨لە فرۆکە لە پلانێکی سەدام و بەعس کەوتە خوارە ولە ئاسمانی ئەم گوندە گیانی لەدەست دا. بەڵام لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ و نەمانی ڕژێمی بەعس و گەڕانەوەی تەعریبچییەکان ئەو ناحیە بۆوە بە گوند، لەئێستادا ھەوڵی زۆر ھەیە کە جارێکی تر بکرێتەوە ناحیە بۆیە ئێستا تەوای ھۆکارەکانی بۆ ئامادەکراوە و چاوەڕێی ھەڵبژاردنی قەزاو ناحیەکانە.
ھاوکات کەمپی کوردەکانی باکووری کوردستان لە بەری خۆرئاوای شارۆچکەکە بەدووری ٣کم نیشتەجێن و لەرووی ئیدارییەوە سەربە مەخموورن و لەلایەن کۆمسیۆنی بالای پەناھەندەکان سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان(unhcr) وحکوومەتی ھەرێم سەرپەرشتی دەکرێن. کە وەک ئیدارەیەکی گشتی بەرێوەبەر و فەرمانگەی ھەیە و نزیکەی (١٢٠٠٠) دوانزە ھەزار مرۆڤی سڤیلی تێدادەژیت کە لە ساڵی ١٩٩٨ وە لەو قەزایە نیشتەجێنە. ئەو کەمپەش تەنھا لەلایەن حکومەتی ھەرێم و پارێزگای ھەولێر کاروپرۆژەی بۆ ئەنجامداروە و لەرووی خوێندن و پەرورەدە و تەندروستی و ئەمنی و ھەلی کارەوە حکوومەتی ھەرێم ڕۆڵی بۆیان ھەیە.
نەتەوەکانی مەخموور
لەڕووی نەتەوەیییەوە بەشێوەیەکی سەرەکی زۆرینەی دانیشتوانی سنوورەکە کوردن، بەڵام بەھۆی ھۆکارە سیاسی و کۆمەڵایەتەیەکانەوە چەند گوندێکی عەرەب لەناوچەکە درووست بوون بەتایبەتی لەھەردوو ناحیەی قەراج و ناحیەی گوێڕ و ناوەندی قەزای مەخموور.
ئایین
لەڕووی ئاینییەوە خەڵکی سنوورەکە لە ئاین ئیسلامی سوننە مەزھەبن، بەدەیان کەسایەتی و زانای ئاینی لەم سنوورە سەریان ھەڵداوە وەک ڕێبەرێکی ئاینی ڕۆڵیان بینییەوە و چەندین تەکیە و خانەقاش لەسنوورەکە ھەبووە و ھەیە، جێگەی ئاماژە پێدانە دوو گوندی سنووری ناحیەی گوێڕ لە کوردە کاکەیەکانن. لەساڵانی سەدەی نۆزدە جووش لە سنوورەکە ھەبونە، بەڵام دوای دروستبونی دەوڵەتی ئیسرائیل چونەوەی جولەکەکان بۆ ئیسرائیل، ئێستاکەش ئەوان بەردەوام پەیوەندیان بەسنوورەکە ھەیە و سەردانی دەکەنەوە.
وەرزش
لەڕووی وەرزشییەوە گەنجانی مەخموور لەرووی وەرزشییەوە خودان جەستەیەکی بتەون و لەگەڵ بڵاو بونەوەی یارییە وەرزشییە فۆلکلۆرییەکان تاکو یارییە جیھانییە باوەکان خودان یاریزانی پێشەنگ بوونە و لەم ڕۆژگارەش یانەیەکی وەرزشیی و ناوەندێک و بنکەیەکی وەرزشی و چەندین یاریگای وەرزشی و یاریگایەکی گەورەی ھەیە. ھاوکات پتر لە ١٥٠ تیپی میللیشی ھەیە. شیاوی گوتنە حکومەتی ھەرێم و ڕێکخراوەکانی لاوان لەروی وەرزشییەوە بایەخێکی زۆریان بەلاوانی سنورەکە داوە ھەر لە دابینکردنی یاریگا و پێداویستییە وەرزشییەکان و ھاوکارییە ماددیی و مەعنەوەیەکانەوە.
کشتووکاڵ
لەڕووی کشتوکاڵییەوە خاکی قەزای مەخموور بەشێوەیەکی گشتی زۆر بە پرشتە و خاکێکی قاوەیی و تۆخە و زەویەکانی دێمەکارن و گەنم و جۆ بە پلەی یەک دەچیندرێت و بێستان و شینایشی لێدەکرێت و دەشتێکی کاکی بەکاکی یە ئاو ھەواکەشی نیمچە گەرمەسێرە.
ئاژەڵداریش بنەمایەکی تری کاری کشتوکاڵی و بژێوی جوتیارانی سنورەکەیە کە بەپلەی یەکیش بەخێوکردنی مەڕ و بزن، مانگا و پەلەوریش بەخوێودەکرێت. زەوی دێمی کشتوکاڵی و بەراویشی ھەیە لەسەر زێی گەورە و زێی بچووک. ھاوکات لە ھەردوو زێ سامانێکی زۆری ماسی ھەیە و ڕاودەکرێن.
ڕۆشنبیری و کەلتووری
لەڕووی ڕۆشنبیری و کەلتورییەوە قەزای مەخموور ڕۆشنبیرییەتی و کەلتورێکی تایبەت مەندی بە خۆیەوە ھەیە و خاوەنی کەلتورێکی دەوڵەمەندە بە حەیران و بابەتە فۆلکلۆرییەکان و ڕۆشنبیرییەکانەوە، مەخموور یان دەشتی کاکی بەکاکی (قەراج و کەندێناوە) بە مەڵبەندی لە دایک بوونی حەیران و بەستە دادەنرێت، ھەربۆیەش گوتەک ھەیە کەدەڵێت «قەراج و کەندێناوە ھەوێنی حەیرانن». چەند کەڵە ڕۆشنبیر و نوسەر و شاعیر و ھونەرمەندی دیاری کورد لەم دەڤەرە لەدایک بوونە و ژیاون، لەم ڕۆژگارەشدا خودان سەدان کەسایەتی دیاری ڕۆشنبیرە، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لەرێگەی لایەنەپەیوەندارەکانەوە بایەخێکی تەواوی بەم سنورەداوە ئێستا لەناوەندی سەنتەری قەزا دوو (سەنتەری ڕۆشنبیری) و لەناحیەکانیش سەنتەری ڕۆشنبیری ھەیە.
ئاوەدانکردنەوە
لەرووی ئاسایشەوە بەھۆی ھاوسنوور بوونی لەگەڵ پارێزگای نەینەوا و پارێزگای سەلاحەددین و پارێزگای کەرکووک کە لەدوای پرۆسەی ئازادی و بەردەوام کردەی تیرۆرستی لەو شارانە بوونی ھەیە، بەتایبەتی مووسڵ کە مۆلگەی گروپە تیرۆرستەکانە، دەشێت قەزای مەخمووریش شلژانی ئەمنی بەخۆوە ببینێت، بەڵام دڵسۆزی و شەو نخونی کارمەندانی ھێزەکانی ئاسایش پارێزی سنوورەکە بە پاڵپشتی خەڵکی دەڤەرکە، وایان کردوە کە قەزاکە جیابکرێتەوە لەتەواوی ناوچەکانی تری عێراق و ناوچەدابرێندراوەکان لەروی ئارامییەوە. ئێستا قەزاکە ئاسایش و ئارامییەکی تەوای ھەیە وەک ناوچەکانی ھەرێمی کوردستان. حکوومەتی ھەرێمیش لەم ڕووەوە بایەخێکی تایبەتی بۆ سنورەکە ھەیە و ھاوکاری دەزگاکانی ئاسایش دەکات. لە نێوان دوو ئیدارییەوە بەھۆی لکاندنی بە پارێزگای نەینەوا و کارنەکردنی ئەو پارێزگایە بۆیە مەخموور لەروی ئاوەدانییەوە بێ بەش بووە، لەبەرئەوەی بەشە بودجەی قەزاکە لەلایەن حکوومەتی ناوەندەوە لەسەر پارێزگای نەینەوا تەرخانکراوە مووسڵیش بودجەکە ڕەوانە ناکات و ھیچ دەستێکی ھاوکاریشی نەبووە، تا ئێستا بۆ دەڤەرکە، ئەوەی دەبیندرێت ھەوڵ و کۆششی حکوومەتی ھەرێم و پارێزگای ھەولێر و ڕێکخراوە خێرخوازییەکانە بۆ سنورەکەیان کردوە. بۆیە ئەمڕۆ لەروی ئاوەدانییەوە مەخموور پێداویستییەکی زۆری ھەیە و خەڵکی سنورەکە خوازیاری گەرانەوەی قەزاکەیانن بۆسەر ھەولێر، تا ئەو دایکە دڵسۆزە لەباوەشیانگرێت و دەستی ھاوکاری و ئاوەدانیان بۆدرێژبکاتەوە ناوچەکەیان ببوژێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
١٣٣٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دوژمنانی گەل (فیلم)
thumb|پۆستەری شانۆیی فیلمەکە. دوژمنانی گەل (بە ئینگلیزی Public Enemies) فیلمێکی ئەمەریکی ژیاننامەییە لە دەرهێنانی مایکل مان و لەنووسنی ڕۆنان بێرنێت،ئان بیدەرمان و خودی مایکل مانیشە.فیلمەکە سەرچاوەی لە کتێبەکەی بڕیان بۆڕۆوە گرتووە لەژێر ناونیشانی (Public Enemies: America's Greatest Crime Wave and the Birth of the FBI) کە باسی سەردەمی بێبازاڕیی مەزن دەکات لە ئەمەریکا ، هەروەها ساڵانی کۆتایی تاوانبار و دزی بانک جۆن دیلینجەر (جۆنی دێپ) دەکات کە چۆن بریکارانی ئێف بی ئای بەتایبەت مێلڤن پێرڤیس (کریستیەن بەیڵ) هەوڵی دەستگیرکردنی دەدەن.
سەرچاوەکان
١.ویکیپیدیای ئینگلیزی
٣.https://www.imdb.com/title/tt1152836/
٤.https://www.boxofficemojo.com/release/rl40535553/
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەو فیلمانەی چیڕۆکەکانیان لە کتێبەوە وەرگیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی چیڕۆکەکەیان لەڕووداوی ڕاستیەوە وەرگیراوە پۆل:فیلمە ژیاننامەییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە دزییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ١٩٣٣ دانراون پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی دزینی بانک پۆل:فیلمەکان دەربارەی دیوانی لێکۆڵینەوەی فیدراڵی پۆل:ئەو فیلمانەی لە شیکاگۆ داندراون پۆل:ڕیزبەندی فیلمە میدیاییەکان
مینامی ھامابێ
مینامی ھامابێ (بە ژاپۆنی:浜辺 美波, لەدایکبووی ٢٩ی ئابی ٢٠٠٠) خانمەکتەر و گۆرانیبێژی ژاپۆنیە. بەشداری لە چەندین فیلم و دراما کردووە لەوانە (ڕێم پێ بدە پەنکریاست بخۆم)، و براوەی خەڵاتە بۆ بەشداریکردن و ڕۆلگێران.
بڕیارنامەی ١٦٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٦٩ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ١٦٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٦٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:لیبێریا لە ٢٠٠٥ پۆل:سیەرالیۆن لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
کەمبۆدیا
کەمبۆدیا بە فەرمی شانشینی کەمبۆدیا ( بە خمێری: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) وڵاتێکە لە کیشوەری ئاسیا پایتەختەکەی شاری پنۆم پێنە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی کەمبۆدیا ١٥,٤٠٨,٢٧٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٢١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٤.٧ ساڵە. ھەروەھا ٢١ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کەمبۆدیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٣ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٨٠٢ پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٣
ئیستۆنیا لە ئۆڵۆمپیاد
ئیستۆنیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٠ وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداری زۆربەی خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھەروەھا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کرد. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئیستۆنیا لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا، وەرزشوانانی ئیستۆنی بەشدارییان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٩٤٠ وڵاتەکە لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە داگیرکرا. لە دوای ئازاد بوونی لە ساڵی ١٩٩١، لە سەرجەم ئۆڵۆمپیادەکاندا بەشداری کردووە. وەرزشوانانی خاوەنی ٤٤ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن کە زۆربەیان لە یارییەکانی زۆرانبازی (١١)، بەرزکردنەوەی قورسای(٧)، خلیسکێنەی سەر بەفر (٧) و گۆڕەپان و مەیدان (٦) بەدەستھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیستۆنیا لە ئۆڵۆمپیاد
جۆناس ڤێنجگارد
وێنۆک جۆناس ڤێنجگارد ڕاموسن (بە دانیمارکی: Jonas Vingegaard Rasmussen؛ لەدایکبووی ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦) پاسکیلسوارێکی دانمارکییە کە بۆ تیمی UCI WorldTeam و Team Jumbo–Visma یاری دەکات. براوەی پێشبڕکێی تۆر دی فرانسی ٢٠٢٢وە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:زیندووان
نەوزاد ھادی
نەوزاد ھادی سیاسەتمەداری کوردی لەدایکبووی ١٩٦٣ لەشاری ھەولێر. نەوزاد ھادی لەساڵی ٢٠٠٤ تاوەکوو ئەیلوولی ٢٠١٩، پارێزگاری ھەولێر بووە. بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری کارەبا وەرگرتووە لە زانکۆی سەلاحەدین.
لەساڵانی نێوان ١٩٩٢ تاوەکوو ١٩٩٦ لە مەکتەبی ناوەندی ڕاگەیاندنی پارتی دیموکراتی کوردستان، وەک ئەندازیارێک لە ئێزگەی دەنگی کوردستانی عیراق و تەلەڤزیۆنی کوردستان کاری کردووە، وە لەساڵی ١٩٩٧ وەک بریکاری وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنی کابینەی ٤ بووە و تا ساڵـی ٢٠٠٤ لە پۆستەکەیدا بەردەوام بووە. ناوبراو جگە لەزمانی کوردی ھەریەک لە زمانی عەرەبی ئینگلیزی و فارسی بەباشی دەزانێت، خێزاندارە و سێ کوڕ و تاکە کچێکی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:دەرچووانی زانکۆی سەلاحەدین پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:زیندووان پۆل:پارێزگارەکانی پارێزگای ھەولێر
بروونای
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی بروونای ٤٢٣,٢٠٥ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠.٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٧ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
ئایین
ئیسلام ئایینی فەرمییە (٨٢٪ سوننە)، ٧٪ خاچ پەرست، ٧٪ بودیزم، ٤٪ ئەوانەی تر. بیرمەندانی ئازاد کە بە شێوەیەکی سەرەکی چینی نزیکەی ٧٪ی دانیشتووان پێکدەھێنن. ھەرچەندە زۆربەیان پەیڕەوی لە جۆرێک لە ئایین دەکەن کە توخمەکانی ئایینی بودایی و کۆنفۆشیۆس و تائۆیزمی تێدایە، بەڵام پێیان باشە خۆیان وەک ئەوەی ئایینێکی فەرمییان نییە بناسێنن، ھەربۆیە لە سەرژمێرییە فەرمییەکاندا وەک بێدینەکان ناودەبرێن. پەیڕەوانی ئایینە ڕەسەنەکان نزیکەی لەسەدا ٢ی دانیشتووان پێکدەھێنن.