cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یەڤگێنی پریگۆژین
دوای ساڵانێک لە ڕەتکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڤاگنەر، لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ پشتڕاستی کردەوە کە دامەزرێنەری ئەو ڕێکخراوەیە. ناوبراو ڕای گەیاند کە لە مانگی ئایاری ٢٠١٤ دامەزراندووە، بۆ پشتگیریکردنی ھێزەکانی ڕووسیا لە شەڕی دۆنباس. ئەم دانپێدانانە بەھۆی گرتەیەکی ڤیدیۆیی بووە کە تێیدا پریگۆژین لە زیندانێکی ماری ئێلدا دەرکەوتووە کە زیندانییەکان وەردەگرێت و بەڵێنی ئازادییان پێداوە ئەگەر شەش مانگ لەگەڵ گرووپی ڤاگنەردا خزمەت بکەن. پریگۆژین ڕۆڵی ڕووسیا لە ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا زۆرجار ڕەتکردووەتەوە؛ بەڵام لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ دانی بە ڕۆڵی خۆیدا ناوە لەم جۆرەکارانە و ئاماژەی بەوەدا کە بەردەوام دەبن. کۆمپانیاکانی و پشتیوانەکانی لەلایەن لە ئەمریکا ڕووبەڕووی سزای ئابووری و تۆمەتی تاوانکاری بوونەتەوە، ئاژانسی لێکۆڵینەوەی فێدراڵی پاداشتێکی تا ٢٥٠ ھەزار دۆلار پێشکەش دەکات بۆ ھەر کەسێک کە کە زانیارییەکانی ببێتە ھۆی دەستگیرکردنی پریگۆژین. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ یەکێتی ئەورووپا سزای بەسەر یڤگنی سەپاند لە پەیوەندی لەگەڵ پارەدارکردنی چالاکییەکانی گرووپی ڤاگنەر لە لیبیا. لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا بەھۆی ڕۆڵی لە داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا لەلایەن یەکێتی ئەورووپاوە سزای نوێ بەسەریدا سەپێندرا. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٣ پریگۆژین یاخیبوونی دژی سەرکردایەتی سەربازیی ڕووسیا دەستپێکرد و ڕای گەیاند کە ھێزەکانی دەگوازێتەوە بۆ ناو ڕووسیا. بەڵام دواتر پێشڕەوییەکانی ڕاگرت بە ڕێکەوتنێک دۆسیەی تاوانکاری لە دژی ئەو لە هەمان ڕۆژدا هەڵوەشایەوە؛ بە وتەی دیمیتری پێسکۆڤ، وتەبێژی کرێملین، پریگۆژین دەچێتە بیلاڕووس.هێزەکانی ڤاگنەر لێپێچینەوەیان لەگەڵ ناکرێت بەهۆی هەڵگەڕانەوەیان لە دژی ڕووسیا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بیلیۆنێرە ڕووسەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان پۆل:CS1 Russian-language sources (ru) پۆل:CS1 uses Russian-language script (ru) پۆل:CS1 French-language sources (fr) پۆل:CS1 Japanese-language sources (ja) پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی <references group="kurdish-alpha"/>
١٨٦٠ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٠ لە نەرویژ
شێلادزێ
شێلادزێ ناحیەی شیلادزێ بە گەورەترین ناحیە دادەنرێت لەڕووی ژمارەی دانیشتوان و ڕووبەرەوە کە سەر بە پارێزگای دھۆکە. و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی قەزای ئامێدی و دەکەوێتە دەشتێکی فراوان و گەورە بەناوی (دەشتی زێ) لە بناری چیایەکی ناودار بە ناوی چیای کورەژار.<mapframe latitude="37.030514" longitude="43.783264" zoom="12" width="284" height="150" align="left" />
جوگرافیا
شیلادزێ بە گەورەترین ناحیە دادەنرێت لە سنووری پارێزگای دھۆک و دەکەوێتە ١٣ کم لە ڕۆژھەڵاتی ناحیەی دێرەلۆک و ٣ کم لە ڕۆژاوای کۆمەڵگەی سیریێ. شیلادزێ یەکێکە لە حەوت ناحیەی سەر بە قەزای ئامێدی سەر بە پارێزگای دھۆکە، دەکەوێتە دووری ٩٠ کم لە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای دھۆک، ھەروەھا ٣٠ کم لە سەنتەری قەزای ئامێدییەوە دوورە، نزیکەی ٥٠ ھەزار کەس تێیدا دەژین و لە ٩٢ گوند پێکھاتووە. دەڤەری شیلادزێ لە دەشت و شاخ و دۆڵ و ڕووبار پێکھاتووە و زۆربەی پێکھاتەکەی شاخاوییە کە دەکاتە ٧٠٪. باکووری ناحیەی شیلادزێ دەڤەری رێکانە تا شاری ھەکاری باکووری کوردستان. ڕۆژھەڵاتی شیلادزێ ھاوسنوورە لەگەڵ دەڤەری بارزان و ڕووباری شین. ڕۆژاوای ناحیەی شیلادزێ، لەسەر سنووری گوندی ڕەشانک و کۆلان، و کۆمەڵگای ھێتوت لە ناحیەی دێرەلۆک. لە باشوورەوە لەگەڵ ناوچەی زێبار و ڕووباری زێی گەورە سەنتەری ناحیەیی شیلادزێ لە باکوورەوە بە چیای کۆرەژار و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە کۆمەڵگەی سیریێ و گوندی بیرێ و لە ڕۆژاوا گوندی شیڤ چنارک و لە باشوورەوە ڕووباری زێی گەورەوە دەبەستێتەوە.
مێژوو
یەکەم جار کە شیلادزێ ئاوەدانکرایەوە لە نێوان ساڵانی ١٩١٤–١٩١٨ بوو و تەنھا چەند خێزانێک بوون (حجی ماشۆ، سعدوڵا محمد و ھەر دوو برایەکانی، حەسەن سلێمان، ئەحمەد حەکیم، یوسف ڕوستەم، ئەحمەد عەبدولجەلیل، ئیبراھیم خەلیل حەیدەر) ھەموویان لە ھۆزی ئۆرەماری بوون، کە لە پارێزگای ھەکاری لە باکووری کوردستانەوە ھاتوونەتە شیلادزێ. لە ساڵی ١٩٧٦ و ساڵێک دوای شۆڕشی گوڵان، ڕژێمی بەعس گوندەکانی نێروە و ڕێکان و دۆسکی ژۆری گواستەوە و بە بیانووی پاراستنی سنوورەکان. لە ناوچە زۆرەملێکانی (سیریێ، شیلادزێ، دێرەلۆک، باگێرا) نیشتەجێیان کردن. بەم شێوەیە شیلادزێ لە چەند ماڵێک و گۆندێکی بچووک بووە کۆمەڵگایێکی گەورە، لە شیلادزێ (گوندی ئورەماری، عەشیرەتی ڕێکانی، عەشیرەتی نێروەی، عەشیرەتی دوسکی ژوری، و عەشیرەتی زێباری) لێی نیشتەجێن. پێش ساڵی ١٩١٤ شیلادزێ چۆڵستان بووە و شوێنێکی بێ مرۆڤ بووە و دارستان و ئاژەڵی کێوی زۆر بووە. ئەوکات ناوی شیلادزێ نەبوو، پاش ئەوەی ئۆرەمارییەکان ھاتنە شیلادزێ و نیشتەجێ بوون بنەماڵەیەک بوو و لێرە گوندێکی بچووکیان دروست کرد و ناویان لێنا شیلادزێ، چونکە تا ئەو کاتە ھیچ ناوێک لەسەر شیلادزێ نەبوو، بەڵکو تەنھا ھەموو ئەو ناوچەیە بە ناحیەیی دێرەلۆکیشەوە بە ناوچەی دەشتی زێ ناودەبرا. چونکە شیلادزێ دەشتێکی گەورە بوو لە ئەو کاتەدا، ئاوی زۆر بوو. لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٤٠ ڕژێمی بەعس و چەتەکانی سێ جار گوندی شیلادزێیان وێران کرد، بەڵام خەلکەکەی ناوچەی شیلادزێیان چۆڵنەکرد، و شیلادزێ گوندێک بوو، دواتر شیلادزێ ڕۆژ لە دوای ڕۆژ گەشەی دەکرد، لە شیلادزێش ھەموو دارستان و نەمامەکان دەبڕدرا. ئەرد و زەوییە کشتوکاڵییەکان کە لەو کاتەدا لەلایەن حکوومەتەوە دەستی بەسەردا گیرا، و کرایە کۆمەڵگایێکی زۆرەملێ و ئێستا یەکێکە لە ناوچە گەورەکانی کوردستان و پارێزگاری دھۆک، و خەڵکەکەی بەبێ کێشە پێکەوە دەژین. خەڵکی شیلادزێ بە گشتی ڕۆڵێکی گرنگیان لە شۆڕشەکانی نەتەوەی کورددا بینیوە، بەتایبەتی شەڕی تیرۆریستانی داعش، کە ژمارەیەکی زۆر شەھید و برینداریان کردە قوربانی لە پێناو ئەم خاکەدا.
ناو
پێش دامەزراندنی شیلادزێ پێی دەگوترا دەشتی زێ، تا سەرەتای دروستبوونی ھەمان ناوی ھەبوو. سەبارەت بە ناوی شیلادزێ دوو بۆچوون ھەیە:
بۆچوونی یەکەم: ناوی شیلادزێ پێکھاتووە لە دوو وشەی (شێل + دزێ) بەم شێوەیە (شێل) بە واتای دەشت دێت، و (دزێ) بە واتای دوو ڕووبار دێت، ڕووباری شین و ڕووباری زێی گەورە.
بۆچوونی دووەم: ناوی شیلادزێ لەسەردەمی ڕژێمی بەعس دانراوە، ھەروەھا تەواوکەری ناوی شێڤەدزێ و قەڵادزێ و ڕەواندوزە، بەڵام بە بۆچوونی زۆربەی مێژوونووسان و دانیشتووانی ناوچەکە، بۆچوونی یەکەم ڕاستترە لە چاو دووەم.
بوون بە ناحیە
لەبەرئەوەی ناحیەیی شیلادزێ لە ڕووی ڕووبەر و ھژماری دانیشتووانەوە گەورەترین ناحیەیی پارێزگای دھۆکە، هەر لەبەر ئەوە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕیاریدا شیلادزێ بکرێتە ناحیەکی سەربەخۆ. بەپێی نوسراوی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١٠٤١) و ڕێکەوتی (٢٠ی ئابی ٢٠١٣) بەپێی یاسای ھەموارکراوی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان ژمارە (١)، لەبەر ڕۆشنایی نوسراوی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (٨٤٦) لە ڕێکەوتی ٧ی تەمموزی لە ساڵی ٢٠١٣ بڕیاردرا ببێتە ناحیێک سەر بە پارێزگای دھۆک، و لە ٩٢ گوند پێکدێت.
گەشتوگوزار
کەرتی گەشتیاری لە شیلادزێ لە بەرزترین ئاستی خۆیدا بوو، بەو پێیەی گەشتیاران لە سەرجەم پارێزگاکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق و پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستانەوە سەردانی ھاوینەھەوارەکانی سنووری شیلادزێیان دەکرد، بەڵام بەھۆی شەڕ و بۆردومانەکانەوە ، شیلادزێ زۆربەی ھاوینەھەواری لەدەست دا.
نموونە لە شوێنە گەشتیارییەکانی دەڤەری شیلادزێ، وەک (ڕووبارێ شین - ئاڤا مارک - دۆکەرا مازی - چەم جۆ - چەم مێشۆ - گەلیێ ڕێکان (بالندا) - کانییا خاڵانە - پرا سیدان - نێروە ڕێکان دوسکی ژۆری - کۆمەڵگەها ڤین یا گەشتیاری - پارکا دریم رۆز - باخچێ ھێز ھاوس  ) وە چەندان شوێنی تر بەو پێیەی سنووری ناحیەی شیلادزێ پڕیەتی لە شوێنە گەشتیارییە دڵڕفێنەکان.
وەرزش
شیلادزی ھەمیشە لاوانی بەتوانای ھەبووە لە ھەموو بوارەکاندا، خۆشبەختانە بە بریاری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢١ بڕیاریدا یانەیەکی وەرزشی فەرمیی بۆ شیلادزێ دابمەزرێنێت بە ناوی "یانەی وەرزشیی شیلادزێ"  و لە ئێستادا تیمی تۆپی پێی یانەی شیلادزێ لە خولی پلە دووی ھەرێم یاری دەکات.
ئایین
لەڕووی ئاینییەوە خەڵکی سنوورەکە لە ئاین ئیسلامی سوننەمەزھەبن، بەدەیان کەسایەتی و زانای ئاینی لەم سنوورە سەریان ھەڵداوە وەک ڕێبەرێکی ئاینی ڕۆڵیان بینییەوە. جێگەی ئاماژەپێدانە هەندێک لە گوندەکانی ئەم سنوورە لەسەر ئایینی مەسیحیەتن بەڵام بەهۆی ئەو بارودوخە ناهەموارەی لەم ناوچانە درووست بووە لە سەردەمی ڕژێمی دیکتاتۆری بەعس. ئەو خێزانە مەسیحیانە ڕوویان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا کردووە وە ئێستا تەنیا یەک خێزانی مەسیحی لە ناحیەی شیلادزێ دەژی.
چیایی کورەژار
چیای کۆرەژار دەکەوێتە باکووری ناحیەی شیلادزێ و بەرزییەکەی ٣٦٠٣ م؛ و بەرزترین لووتکەیە لە زنجیرە چیایی مەتین.
ڕووباری شین
ڕووباری شین ئەم ڕووبارە نزیکەی ١٠ ھەزار و ٢٠٤ کیلۆمەتر لە باکووری کوردستانەوە دێت و لەگەڵ ھەندێک سەرچاوەی ئاوی ناوچەکە تێکەڵ دەبێت و دەچێتە سەر ڕووباری زێی گەورە لە کۆمەڵگەیی سیریێ بەیەک دەگەن.
مەکسیک لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
گۆڕەپانی کاریا
گۆڕەپانی کاریا (刈谷球場) گۆڕەپانی بەیسبۆڵە لە شاری کاریا، پارێزگای ئایچی، ژاپۆن. لە پێشوودا یەکێتی تۆپی پێ بەکاردەھات تاوەکوو ١٩٩٤.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کاریا، ئایچی
گوێزەکوێر
گوێزەکوێر یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. گوێزەکوێر دەکەویتە باکوری رۆژھەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحیەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق.
شوێن
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندی مکڵ و لە باشورەوە گوندی بەرقەڵا لە ڕۆژهەڵاتەوە گوندی دەشتی خەرمان و دۆستەدەرە لە ڕۆژاواوە گوندی چنارەی شێخ لەتیفە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
مزگەوتی منیش
مزگەوتی منیش بزووتنەوەیەک بوو کە ژنانی موسڵمان باسی ئەو ئازارە سێکسییەیانە دەکرد کە لە کاتی حەجدا تووشی بوون   ؛ دوای ماوەیەک ژنانی موسڵمان لەژێر ئەم ناوەدا باسی ئەزموونی ئەو کەڵکاژۆی سێکسیانەیان کرد کە لە شوێنە ئایینییەکانی تری ئیسلامیدا تووشی ھاتبوون. وشەی «منیش» لەم بزووتنەوەیەدا لە بزووتنەوەی «بزووتنەوەی منیش»ەوە کە لە ساڵی ٢٠١٧ بوو بە جیھانی وەرگیراوە.
ئەمێنیتی
ئەمێنیتی ئەلبومێکی ساڵی ٢٠٠٢ی دیلەینە. ئەلبومەکە لە ٤ تراک پێکھاتووە و لە ڕێکەوتی ٢٠٠٢ بڵاوکراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دیلەین پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٢
شارستانی ئەلیگوودەرز
ئەمانەش ببینە
پارێزگای لوڕستان
ئەلیگوودەرز
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی_پارێزگای_لوڕستان
ڕادار
ڕادار یان دۆزەرەوە (بە ئیگلیزی : Radar)   سیستەمێکە  شەپۆلی کارۆموگناتیسی بەکاردەھێنێت بۆ دیاریکردنی مەودا و بەرزی و ئاراستە و خێرایی شتە جێگیر و جوڵاوەکان، وەک فڕۆکە و کەشتی و ئۆتۆمبێل و بارودۆخی کەشوھەوا و زەوی. گواستەرەوە شەپۆلی ڕادیۆیی دەردەدات کە لەلایەن ئامانجێکەوە ڕەنگدەداتەوە و لەلایەن وەرگرەوە دەناسرێتەوە. ئەو شەپۆلانەی کە دەگەڕێنەوە بۆ وەرگرەکە لاوازن، بۆیە وەرگرەکە کاردەکات بۆ گەورەکردنی ئەو شەپۆلانە, ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ دۆزەرەوە(ڕادار) بۆ جیاکردنەوەی ئەو شەپۆلانەی کە لە ڕێگەیەوە دەنێردرێت لە شەپۆلەکانی تری وەک شەپۆلی دەنگی و شەپۆلی ڕووناکیٚ ئامێری دۆزەرەوە لە زۆر بواردا بەکاردەھێنرێت، وەک کەشناسی بۆ زانینی کەی باران دەبارێت ، چاودێری ئاسمان و لەلایەن پۆلیسەوە بۆ دیاریکردنی خێرایی زۆری ئۆتۆمبێل، و لە کۆتاییدا، و لە ھەمووی گرنگتر بەکارھێنانی لە بواری سەربازیدا، ڕادار یان دۆزەرەوە بەم ناوە ناونرا بە کورتکراوەی دەستەواژەی ئینگلیزی (  RA   dio  Detection  A  and  Ranging  )   ، کە بە واتای دۆزینەوە و دیاریکردنی شەپۆلی ڕادیۆیی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەڤیۆنیک پۆل:ئامرازەکانی پێوان پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
لاس
لاس گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ھەڵشۆ، قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
قەزا و ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
قەزای ماوەت
قەزای ماوەت لەم ناحیەی ناوەند پێکھاتووە:
قەزای سەید سادق
قەزای سەید سادق لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای شارەزوور
قەزای شارەزوور لەم ناحیە پێکھاتووە:
قەزای دەربەندیخان
قەزای دەربەندیخان لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای دووکان
قەزای دووکان لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای ڕانیە
قەزای ڕانیە لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای کەلار
قەزای کەلار لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای کفری
قەزای کفری لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای چەمچەماڵ
قەزای چەمچەماڵ لەم ناحیانە پێکھاتووە:
قەزای خانەقین
قەزای خانەقین لەم ناحیانە پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
ھەرمووە
ھەرمووە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا نشیو، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ھەرمووە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق یان پەرلەمانی عێراق ناوەندی بڕیار و دەسەڵاتی شەرعییە لە عێراق. لە ئێستادا ٣٢٩ ئەندام لە پەرلەماندا ھەن و باڵەخانەکەی دەکەوێتە ناوچەی سەوز لە بەغدا. بە چوار ساڵ جارێک ھەڵبژاردن بۆ پەرلەمانی عێراق دەکرێت، کۆتاجار لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ ئەنجامدرا. لە ئێستادا محەممەد حەلبووسی سەرۆکی پەرلەمانی عێراقە.
بەستەرە دەرەکییەکان
* عێراق پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی نەتەوەیی پۆل:سیاسەتی عێراق
تیرۆرکردنی جەمال خاشقچی
تیرۆرکردنی جەمال خاشقچی، ڕەخنەگرێکی دژی حکومەتی سعودی، نووسەر بۆ واشینگتن پۆست و بەڕێوبەری پێشوو و سەرنووسەری کەناڵی ئەل-عەرەب نیوز، لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ لە کۆنسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ، تورکیا ڕوویدا و لەلایەن بریکارانی حکومەتی سعودیەوە ئەنجام درا. ھۆکاری تەواوی مردنەکەی نەزانراوە، بەھۆی دیارنەمانی تەرمەکەی. حکومەتی وڵاتانی شانشینی سعودیە، تورکیا، شانشینی بەڕیتانیا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، لەو بڕوایەدان کە خاشقچی کوژراوە. تورکیا پێوایە ئەمە کوشتنێکی بەرنامەدارێژراو بووە، و ھەندێک سەرچاوەی سعودیش دانیان بەوە داناوە کە بریکارانی حکومەتی سعودی کارەکەیان ئەنجامداوە.
خاشقچی سەردانی کونسوڵخانەی سعودیەی کردبووە بە مەبەستی دەستکەوتنی بەڵگەنامەکانی تایبەت بە ھاوسەرگیریەکەی کەوا لەگەڵ خۆشەویستەکەی بەنیازبوون ئەنجامی بدەن. بەھۆی نەبوونی ھیچ تۆمارێکی ڤیدیۆیی خاشقچی لەنێو کونسوڵخانەکەدا، ئەو بە کەسی ونبوو دەستنیشانکرا، سەرەڕای بڵاوبوونەوەی ھەواڵی جۆراوجۆر لەبارەی کوشتن و پارچە پارچەکردنی لەناوخۆی کونسوڵخانەکەدا. لە سەرەتادا کاتێ ھەواڵی ونبوونی بڵاوبوویەوە، سعودیە بێ ئاگایی خۆی ڕاگەیاند و جێھێشتنی کونسڵخانەکەیان لەلایەن خاشقچیەوە پشتڕاست کردبوویەوە. میدیا تورکیەکان بەڵگەی جۆراوجۆریان دەربارەی جێنەھێشتنی کونسوڵخانەکە لەلایەن خاشقچیەوە بڵاوکردەوە. حکومەتی سعودی گشت پەیوەندیەکی بەو ونبوونەی خاشقچی ڕەتکردەوە.
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی داوای لێپرسینەوەی لە تەواوی ئەو کەسانە کرد کە بەرپرسن بوون لەو کوشتنە و داوای ڕوونکردنەوەی زیاتری لە بەرپرسانی سعودی کرا. لەلایەکی دیکەوەش بەرپرسانی تورکیا بەردەوام بوون لە بڵاوکردنەوەی بەڵگەی جۆراوجۆر بەدرۆخستنەوەی ڕاگەیاندنەکانی سعودیە. وڵاتی سعودیە خرایە ژێر چاودێریەکی توند، و پەستانی ئابووری و سیاسی بۆ ئاشکراکردنی ڕاستیەکان. لێکۆڵینەوەیەکی نێو کونسوڵخانەکە لەلایەن پۆلیسی سعودی و تورکی لە ١٥ی تشرینی یەکەمدا ئەنجامدرا. بەرپرسانی تورکیا بەڵگەی پێویستیان بەدەست ھێنابوو بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە خاشقچی تیرۆرکراوە. دوای ١٨ ڕۆژ، حکومەتی سعودی دۆخی بێ ئێ ئاگایی خۆیان گۆڕی بۆ ئاگاداریان لە مردنی خاشقچی لەنێو کونسوڵخانەکە بەھۆی تێوەگلان لە شەڕە بۆکسێک و دواتر خنکاندنی خاشقچی لە شەڕەکەدا. وەزیری دەرەوەی سعودیە، ئەم کارەی بە «ئۆپەراسیۆنی یاخیبووەکان» ناوبرد و حکومەتی وڵاتەکەی لێ بێ بەری کرد.
بەرپرسانی تورکیا تۆمارێکی دەنگیان بڵاوکردەوە کە تایبەت بوو ساتی کوشتنی خاشقچی و سەلمێنەری ئەوەی کە تیرۆرەکە لەلایەن بڕیارەکانی جێگری تەخت موحەمەد بن سەلمان ەوە بڕیاری لەسەر دراوە. دوای چەند ڕۆژێک لە ١٦ی تشرینی دووەمدا، ئەندامانی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی کەوا لە نزیکەوە چاودێری دۆخەکەیان کردبوو، گەیشتنە ئەو بڕوایەی کەوا موحەمەد بن سەلمان بڕیار تیرۆرکردنی خاشقچی دەرکردبوو. لە ٢٠ی تشرینی دووەمدا، سەرۆکی ویلایە یەکگرتووەکانی دۆناڵد تڕەمپ ئەنجامی لێکۆڵینەوەکانی سی ئای ئەی ڕەتکردەوە و گوتی پێویستە لێکۆڵنیەوەکان بەردەوامیان ھەبێت بۆ گەیشتن بە ئەنجام.
لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨دا، داواکاری گشتی نووسینگەی سعودیە ڕایگەیاند کەوا یازدە ھاوڵاتی سعودی تۆمەتبارکراون بە کوشتنی جەمال خاشقچی و پێنچ کەسیان ئەگەری سەپاندنی حوکمی مردنیان بەسەردا ھەیە، بەوپێیەی کە ڕاستەوخۆ دەستیان ھەبووە لە کوشتنەکە. دەگوترێ لەگەڵ چوونەژوورەوەی خاشقچی بۆ نێو کونسوڵخانە، ڕاستەوخۆ بە دەرزی بێھۆشکەر بێ ھەست کراوە. دواتر لاشەی پارچە پارچە کراوە و لە کونسوڵخانە دوورخراوەتەوە لەلایەن پێنچ تۆمەتبارەکە و بە کەسێکی ناوخۆی تورکیا دراوە بۆ فڕێدان و لەناوبردنی تەرمەکەی. بەرپرسانی سعودی بەردەوامن لە ڕەتکردنەوەی بوونی ھیچ پەیوەندیەکی خێزانی شاھانەیی سعودی بە بڕیار دەکردن یان پشتگیریکردنی کوشتاریەکە.
ئەڵمانیا، نەرویج و دانیماڕک ھەستان بە ڕاگرتنی فرۆشتنی چەک بە سعودیە دوای ڕووداوەکە، و کەنەداش بیر لە ھەمان ھەنگاوی ئەوان دەکاتەوە.
لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨دا، خاشقچی بە کەسایەتی ساڵ دەستنیشانکرا لەلایەن گۆڤاری تایم ەوە بۆ خزمەتەکانی بە کاری ڕۆژنامەوانی. ڕۆژنامەکە خاشقچی بە «پارێزەری ڕاستیەکان» ناوبرد.
قوربانیەکە
بابەتی سەرەکی: جەمال خاشقچی خاشقچی نووسەر بوو بۆ واشینگتن پۆست و بەڕێوبەری پێشوو و سەرنووسەری کەناڵی ئەل-عەرەب نیوز بوو. بەدەر لەمانە وەک نووسەر لە ڕۆژنامەی سعودی ئەل-وەتەن بابەتی نووسیوە و تەواوی ڕێچکەی ڕۆژنامەکەی کردبوویە سەکۆیەک بۆ داواکردنی پێشخستنی سعودیە.
خاشقچی لە حوزەیرانی ٢٠١٧دا لە سعودیە ھەڵات و بەرەو ویلایە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێکەوت. لەوێ بووە نووسەرێکی ھەمیشەیی واشینگتن پۆست و بەردەوام ڕەخنەی لە سیاسەتەکانی حکومەتی سعودی دەگرت. خاشقچی زۆر بە توندی ئیدانە و ڕەخنەکانی ئاراستەی جێگری تەخت، موحەمەد بن سەلمان، و پاشای سعودیە، پاشا سەلمان دەکرد. ھەروەھا ئیدانەی توندی دەستێوەردانی سعودیەی لە جەنگی یەمەندا دەکرد.
خاشقچی و عەبدولعەزیز کاریان لەسەر کورتە فیلمێکیش دەکرد، کە باسی کاریگەریە نەرێنیەکانی سەرکردایەتی سعودیەی دەکرد لەسەر یەکگرتوویی وڵاتەکە، ھەروەھا وێبسایتێکیش بەناوی «دیموکراسی بۆ جیھانی عەرەبی لە ئێستادا». ئەوان بەنیازبوون تا کاتی تەواوبوونی کارەکە بە نھێنی بمێنێتەوە. لە کۆتاییەکانی ئەیلوولی ٢٠١٨دا، خاشقچی لەگەڵ کۆمەڵێک دۆستی خۆی لە لەندەن کۆبوویەوە بۆ تاوتوێردنی پلانەکانی.
لە ھاوینی ٢٠١٨دا، مۆبایلەکەی عەبدولعەزیز بەرنامەی سیخووڕی تێکەوتبوو. ئەمە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بە وردەکاری تاقیگەی ستیزنی زانکۆی تۆرنتۆ ئاشکرا کرا کە تایبەتە بە لێکۆڵینەوەی لە سیخووڕیکردنی دیجیتاڵی. تاقیگەی ستیزن ڕایگەیاندبوو «کە بە متمانەیەکی زۆرەوە پێیانوایە سیخوڕیەکە لەلایەن حکومەتی سعودیەوە بووە.» ئەو بەرنامە سیخوڕحیەی سعودیە ناوی "NSO Pegasus"ە کە تایبەتە بە دزەکردنە نێو مۆبایلەکان بەبێ ئاگاداری بەکارھێنەرەکە. سعودیە پێشتر ئەم کارەی لەسەر ڕەخنگەرێکی تری حکومەتی سعودی ئەنجام دابوو بەناوی یەحیا ئەسیری، کە فەرماندەیەکی پێشووتری سوپای ئاسمانی سعودیە و توێژەرەویەکی ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی بوو.
بەھۆی ئەو ھێرشانەی بۆ سەر مۆبایلەکەی عەبدولعەزیز، ڕژێمی سعودی توانیبوویان بگەن بە گفتوگۆکانی نێوان عەبدولعەزیز و خاشقچی. عەبدولعەزیز دەگێڕێتەوە کە «جەمال پیاوێکی زۆر ھێمن و بەڕێز بوو لەنێو خەڵکدا، بەڵام لەکاتی تەنیاییدا، زیاتر بە ئازادیەوە قسەی دەکرد و ڕەخنەی زۆری دژی جێگری تەخت موحەمەد بن سەلمان ھەبوو».
لە ٢١ی ئەیلوولدا، تەنھا ١١ ڕۆژ بەر لە تیرۆرکردنی خاشقچێ لەنێو کونسوڵخانەی سعودیە، خاشقچی پشتگتیری خۆی بۆ کۆمەڵەی مێش ھەنگوینەکان بە ئاشکرا ڕاگەیاندبوو. بە ھاشتاگی سوپای مێش ھەنگوینەکان لە تویتەر نووسیبووی «ئەوان وڵاتەکەیان خۆشدەوێت و بەرگری لە ڕاست و مافەکانی دەکەن.»
دوای تیرۆرکردنی خاشقچی، ئۆپەراسیۆنە سەرھێلەکانی حکومەتی سعودی بووە جێگای سەرنجی تەواوی جیھان. حکومەتی کەنەدا لێکۆڵینەوەی تایبەت بەو ھێرشانە دەستپێکرد.
ڕاپۆڕتی دەزگا ھەواڵگرەکانی ئەمریکا
واشینگتن پۆست لە ١٠ی تشرینی یەکەمدا ئەوەی ڕاگەیاند کە دەزگا ھەواڵگڕە ئەمریکییەکان پەیوەندیەکی بەرپرسانی سعودیان چاولێکردبوو و بۆیان دەرکەوتبوو کە بە بڕیاری موحەمەد بن سەلمان ھەوڵی دەستبەسەرکردنی خاشقچی دراوە لە خانووی نیشتەجێبوونی لە ڤیرجینیا. خاشقچی ڤیزای ئۆی وەرگرتبوو کەوا ناسراوە بە «ڤیزای بلیمەت» کەوا یارمەتی ئەو کەسانە دەدات کە دەستکەوتیان ھەیە لە بوارەکانی ھونەر، زانست و پەروەردە، و بەدەر لەوەش سێ لە منداڵەکانی دانیستووی ئەمریکا بوون. وەک ھاوڵاتیەکی یاسایی ئەمریکا، خاشقچی مافی پاراستنی ھەبوو. لەڕێی بڕیارێکی ساڵی ٢٠١٥ەوە کە تێیدا ھاتبوو، دەزگا ھەواڵگریەکانی ئەمریکا ئەریکیان ئاگادارکردنەوەی ھاوڵاتیانە - ئەوانەی کە ئەمەریکیش نین- کە ھەڕەشەی کوشتن یان ڕفاندنیان لەسەرە. ئەم بڕیارە بووە جێگای باسکردن دوابەدوای دیارنەمانی خاشقچی.
خاشقچی بۆ ڕەگەزنامەی ئەمەریکیش داواکاری پێشەکردبوو، و ھەروەھا لە سەنتەری ویڵسنی تایبەت بە زانایان ھەلێکی کاری پێشکەکرابوو لە واشنتن.
بەپێی دەزگای ئاسایشی نێونەتەوەیی ئەمریکی، کۆشکی سپی بوونی مەترسیەکەی گەیاندبووە دەزگاکانی پاراستن. دان کۆتس، بەرپرسی ئاڵوگۆرەکانی کۆشکی سپی لەگەڵ دەزگاکانی پاراستن ڕەتیکردەوە لەبارەی ھۆکاری ئاگادارنەکردنەوەی خاشقچی بدوێ. ٥٥ ئەندامی کۆنگرێس لە نامەیەکی کراوەدا داوایان لە کۆتس کرد کە ڕوونکردنەوەیەکی تەواو بدات و بیڵێت کە دەزگاکانی پاراستن تا چەند ئاگاداری ئەو مەترسیە بوون کە لەسەر خاشقچی ھەبوو. لە نامەکەدا، داوای تەواوی وردەکاریەکانی دەزگای ئاستی نێونەتەوەییان کردبوو بەتایبەت زانیاریەکانی پەیوەندیە تەلەفۆنی و ئیمەیلەکان لە حکومەتی سعودیەوە لەبارەی کەیسەکەی خاشقچی.
چەندین لایەنی جیاواز ھاودەنگ بوون لەبارەی داواکاریان بۆ بڵاوکردنەوەی تەواوی تۆمارەکانی دەزگا پاراستنەکانی ئەمریکا لەبارەی کەیسەکەی خاشقچی.
ونبوون
لە ساڵی ٢٠١٧دا، خێزانی پاشای سعودیە داوایان لە خاشقچی کرد کە بگەڕێتەوە ڕیاز و بەردەوامبێت لە کارەکانی وەک ڕاوێژکاری ڕاگەیاندنی دادگای سعودیە. بەڵام خاشقچی ئەمەی ڕەتکردبوویەوە لەترسی زیندانیکردن یان سزادانی لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ وڵاتەکە. خاشقچی تەنانەت لەگەڵ برای شازادە موحەمەد بن سەلمان، شازە خالید، کۆبووبویەوە لە کونسوڵخانەی سعودیە لە واشنتن لە سەرەتاکانی ٢٠١٨ یان کۆتاییەکانی ٢٠١٧. لە ئەیلوولی ٢٠١٨دا، خاشقچی سەردانی کونسوڵخانەی سعودیەی کردبوو لە واشنتن تاکو دۆکیومێنتەکانی تایبەت بە ھاوسەرگیری وەرگرێت کە بڕیاربوو لەگەڵ خۆشەویستەکەی، ھاتیجێ جەنگیز بیکات. بەڵام بەرپرسانی کونسوڵخانەکە داوایان لێکردبوو بچێتە کونسوڵخانەی وڵاتەکە لە ئیستەنبوڵ کەوا شوێنی نیشتەجێبوونی ھاتیجێیە و لەوێ کارەکانی بۆ دەکرێت.
یەکەم سەردانی خاشقچی بۆ کونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ لە ٢٨ی ئەیوولی ٢٠١٨دا بوو کەوا بەبێ داواکاری پێشوەختە دەرکەوت. دوای جیابوونەوەی لە ھاوسەری پێشووی کەوا لە سعودیە مابوویەوە، ئەو چووبووە کونسوڵخانە تاکو داوای دۆکیومێنتەکانی تایبەت بە ھەڵوەشاندنەوەی ھاوسەرگیریە کۆنەکەی بکات تاکو لەگەڵ ھەتیجەدا ھاوسەرگیری بکات. بەر لەو سەردانەدا خاشقچی «دڵنیاببوویەوە لە سەلامەی خۆی لە زاری بەرپرسانی ئەمەریکاوە» و داوای لە ھەتیجەی خۆشەویستی کردبوو ئەگەر دواکەوت ئەوا ڕاستەوخۆ ئاسایشی تورکیا ئاگادار بکاتەوە. خاشقچی پێشوازیەکی گەرمی لێکرابوو لە کونسوڵخانە و داوای لێکرابوو کە ٢ی تشرینی یەکەمدا بگەڕێنەوە، «ئەو زۆر سەرسام بوو بەو پێشوازیەی سعودیەکان» بە گوتەی ھەتیجە. خاشقچی لە ٢٩ی ئەیلوولدا لە لەندەن بوو تاکو لە کۆنفراسێکدا قسە بکات، لەوێ بە ھاوڕێییەکی گوتبوو ترسی ئەوەی ھەیە بیڕفێنن و ڕەوانەی سعودیەی بکەنەوە. لە ھەمان کاتدا، دوروبەری کاتژمێر ١٦:٣٠، تیمێکی سێ کەسی سعودی بە سەردانێکی ڕێکخراو گەیشتنە سعودیە، چوونە ھوتێلەکەیان و دواتر بەرەو کونسوڵخانەکە ڕۆشتبوون، بە گوتەی سەرۆکی تورکیا ئەردۆغان. گروپێکی تری بەرپرسانی سعودی گەشتنە ئیستەنبوڵ و بەرەو ناوچە دوورەکانی ئیستەنبوڵ ڕۆشتبوون، بە گوتەی ئەردۆغان لەوکاتەدا بەرنامەڕێژی بۆ تیرۆرکردنەکە کرابوو. لە شەوی ٢ی تشرینی یەکەمدا، تیمێکی تری ١٥ کەسی لە ڕیازە گەیشتنە ئیستەنبووڵ بە دوو فڕۆکەی تایبەتی سعودیە.
لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨دا، کامێراکانی چاودێری ھەندێک بریکاری حکومەتی سعودیان نیشاندەدا کەوا نزیک ئێوارە دەچوونە نێو کونسوڵخانەکە. خاشقچی دوای یەک کاتژمێر لەگەڵ خۆشەویستەکەی ھەتیجە گەیشتن، و خاشقچی دوو مۆبایلی خۆی لەلا جێھێشت. ئەو کاتژمێر ١ی نیوەڕۆ لەڕێگای دەرگای سەرەکی بیناکە پێی نایە نێو کونسوڵخانەی سعودیە و بووە دواھەمین دیمەنی خاشقچی بە زیندوویەتی. خاشقچی تا کاتژمێر ٤ی ئێوارەش نەھاتبوویە دەرەوە، سەرەڕای ئەوەی کە کونسوڵخانەکە تا کاتژمێر ٣:٣٠ کراوە بوو، ھەتیجەی خۆشەویستی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە یاسین ئاکتای، ھاوڕێی خاشقچی و ڕاوێژکاری سەرۆک ئەردۆغان کرد، دەربارەی ونبوونی خاشقچی ئاگادار کردەوە و پۆلیس دەستی بە لێکۆڵینەوە کرد.
حکومەتی سعودی ڕایانگەیاند کەوا ئەو کونسوڵخانەی جێھێشتووە بە دەرگای دواوە. حکومەتی تورکیا ڕایانگەیاند کەوا ئەو ھێشتا لە ژوورەوەیە و خۆشەویستەکەی و ھاوڕێکانی دەڵێن دیارنەماوە.
بەرپرسانی تورکیا ڕایانگەیاند کەوا کامێراکانی چاودێری کونسوڵخانەکە بەتاڵ کراونەتەوە ئەو ئەندامانەی کونسوڵخانە کەوا تورکن، پشوویەکی لەناکاویان پێدراوە لەوکاتەی خاشقچی ونبووە. پۆلیسی تورکیا بە میدیاکانی ڕاگەیاند کەوا کامێراکانی خۆیان ھیچ تۆمارێکی خاشقچی نیشان نادەن کە دەریخەن ئەو کونسوڵخانەی جێھێشتووە.
ونبوونی جەمال خاشقچی بەپرسانی تورکیای تووڕەکرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا ھەوڵیان دەدا دۆخەکە پەیوەندی تورکیا و سعودیە ئاڵۆز نەکات: «ھەوڵێک ھەیە لەلایەن حکومەتی تورکیایاوە کە تاکو بتوانێ دۆخەکە چارەسەر بکات بەبێ ڕووخانی پەیوەندیە دیپلۆماسیەکانی نێوان ھەردوو وڵات، بەڵا ئەگەر ھاتوو سەلمانیان کە بریکارانی سعودی خاشقچیان کوشتووە، ئەوا بێگومان کاردانەوەی توندیان دەبێت». چاودێرانی سیاسی پێیانوایە کەوا حکومەتی سعودیە ترسیان لە خاشقچی ھەبووە، نەک تەنھا لەبەر ڕەخنەکانی، بەڵکو بەھۆی نزیکی لە بەرپرسە گەورەکانی سعودیە و بەشداربوونی لە کرانەوەی دەزگا گەورەکانی وڵاتەکە، بۆ نموونە ئەوکاتەی وەک ڕاوێژکاری بەرپرسی دەزگای ھەواڵگڕی سعودیە تورکی بن فەیسیڵ ئال سعود کاری کردبوو.
تیرۆرکردنەکە
بەپێی چەندین سەرچاوەی بێناوی پۆلیس، پۆلیسی تورکیا پێیوایە کە خاشقچی ئەشکەنجە دراوە و کوژراو لەنێو کونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ لەلایەن تیمێکی ١٥ کەسی کەوا لە سعودیەوە ھێنرابوون. سەرچاوەیەک ئاماژەی بەوە داوە کەوا تەرمەکەی «پارچە پارچە کراوە» و بەکپی لە کونسوڵخانە بردراوەتە دەرەوەی کونسوڵخانە، و بە گوتەی سەرچاوەکە ئەمانە گشتی بە ڤیدیۆ تۆمارکراون تاکو بیسەلمێنن کەوا کارەکە سەرکەوتوو بووە و کاسێتی تۆمارەکەش بردراوەتە دەرەوەی تورکیا. ماڵپەڕی میدڵ ئیست ئای ڕایگەیاند کەوا تیمی پڵینگ "فرقة النمر" کە تایبەتن بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی سعودیە، پەنجەکانی خاشقچیان بردبوو بۆ موحەمەد بن سەلمان، وەک بەڵگەیەکی تری سەرکەوتنی کارەکەیان.
لە ٧ی تشرینی یەکەمدا، بەرپرسانی تورکیا ڕایگەیاند کەوا بەڵگەی حاشاھەڵنەگر لەبارەی کوشتنی خاشقچی بڵاودەکەنەوە. یاسین ئاکتای سەرەتا گوتی کەوا خاشقچی لەنێو کونسوڵخانەکەدا کوژراوە، بەڵام لە ١٠ی تشرینی یەکەمدا ڕایگەیاند کە «سعودیە لێرەدا بەرپرس نییە»، ئەمەش وەک قسەیەکی دیبلۆماسی لێکدرایەوە لەلایەن گاڕدیانس، کە بەو مەبەستە بووە پەیوەندیە بازرگانیەکانی نێوان ھەردوو وڵات تێکنەدات. دواتر تورکیا ڕایگەیاند کەوا تۆماری دەنگی نێو کونسوڵخانەیان ھەیە. تڕەمپ داوای تۆمارە دەنگیەکانی لە تورکیا کردبوو. بەپێی قسەی «ئەو کەسانەی لە دۆخەکە نزیک بوون»، تۆمارەکە درابوویە دەزگای ھەواڵگڕی ناوەندی (CIA)، بەڵام دەزگاکە ڕەتیکردەوە ھیچ زانیاریەک لەوبارەیەوە بدات.
سی ئێن ئێن ڕایگەیاند کەوا لە ١٥ تشرینی یەکەمدا سعودیە نزیک بوو لە دانپیانیان بە کوشتنەکە، بەڵام دواتر گوتیان کەوا کێشە لەنێوان خاشقچی و بەشێک لە کارمەندان درووستبوو کە بووە بۆی کوشتنی. ئەم گوتەیە بووە مایەی ڕەخنە، بەھۆی ئەوەی کە پێشتر زانرابوو کە خاشقچی پارچە کراوە و کوشتنەکەی بەرنامەدارێژراو بووە، وەک ئەو گەیشتنەی ١٥ سعودیەکە کە لەنێویاندا کەسی تایبەت بە شیکاری تەرمی تیابووە بۆ شاردنەوەی بەڵگەی جۆراوجۆر.
ڕۆژی دواتر، میدڵ ئیست ئای ڕایگەیاند کەوا بەپێی سەرچاوەیەکی بێ ناوی تورکی، کوشتنەکە حەوت خولەکی خایاندبوو و پسپۆڕی تایبەت سەڵاح موحەمەد توبەیقی، کەوا ئامێرێکی ئێسقان-بڕی لەگەڵ خۆیدا ھێنابوو، خاشقچی بە زیندووی پارچە پارچە کردبوو لەکاتێکدا ھاوکارانی گوێیان لە گۆرانی گرتبوو.
لێکۆڵینەوە
ھەتیجە جەنگیز داواکاربوو لە حکوتی ئەمریکی تاکو کاردانەوەیان ھەبێت و ھاوسەرەکەی بدۆزنەوە.
تۆمارە دەنگیەکان
یەکێک لە بکوژوەکان کەوا دەنگی لە تۆمارە دەنگیەکەدا دەرچوبوو دەیگوت «بای ئەوەندە دەزانم کە چۆن تەرم پارچە پارچە بکەم».
١٨٦١ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦١ لە نەرویژ
ئەیپریڵ ڕەین
ئەیپریڵ ڕەین ئەلبومێکی ساڵی ٢٠٠٩ی دیلەینە. ئەلبومەکە لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٩ بڵاو کراوەتەوە و لە ١١ تراک پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دیلەین پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٩
حەسۆشیری
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕۆژھەڵاتی ژۆو (ویلایەت)
ویلایەتی ڕۆژھەڵاتی ژۆو (بە چینی:東周) ویلایەتێکی دێرینی مێژووی چین بوو لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان، پایتەخەتەکەی بریتی بوو لە گۆنگ (鞏)، لە جیھانی ئەمرۆدا دەکەویتە گۆنگ یی، وڵاتێکی بە پلە شار لە ژێنگژۆو لە پارێزگای ھێنان،
دووک ھویی ڕۆژھەڵاتی ژۆو (西周惠公) چووە شوێن باوکی دووک وێی لە ٣٦٧ی پێش زاین، برا بچووکەکەی شازادە گێن (公子根) بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەکەی داگیر کرد دژی دووک ھویی، بە سووپایەک بە پشتگیری و یارمەتی ویلایەتی ژاۆ و ویلایەتی ھان، ھەرچۆنێک بێت، ئەم ویلایەتە جیاببۆوە لە بەشی ڕۆژاواکەی، دووکی ئەم دوو ویلایەتە ھێرشیان ئەکردە سەر یەکتر پاشاکانی ژۆو بە نزیکەیی تەواوی ھێزی سەربازی سووپای ئیمپراتۆرییەتەکەیان لەدەست دا تەنانەت ئەو خاکانەشی کە مابوویەوە لەلایەن دووکی ئەم دوو ویلایەتە بەڕێوە دەبردران،
لە ٣٠٧ی پێش زاین بەدواوە ڕۆژھەڵاتی ژۆو بووبە ویلایەتێکی سەربە شانشینی چین، دواتر پاشاکانی ئیمپراتۆرییەتی ژۆو، یاخوود شانشینی ژۆو چونکە ئیمپراتۆرییەتەکە ھەنگاو بە ھەنگاو بەرەو بچووک بوونەوە ئەچوو، ھەرچۆنێک بێت پاشاکانی شانشین (بەناو ئیمپراتۆرییەت) لەم ویلایەتە ئەژیان (ویلایەتی ڕۆژھەڵاتی ژۆو)
کوینچ کردن
وێنۆک|ستیلی ٠٬٣٥ کە لە ئاودا کوینچ کراوە لە زانستی مادەدا کوینچ کردن (بە ئینگلیزی: quenching) بریتیە لە ساردکردنەوەی کتوپڕی ماددەیەکی گەرم لە ناو ئاو یا ڕۆندا. لەم پڕۆسەیەدا ماددەکە چەند تایبەتمەندیەکی نوێ وەردەگرێت. ئەم پڕۆسەیە بەشێکە لە چارەسەری گەرمی کە ماددەکە دەپارێزێ لە دروست بوونی نەخوازراوی ھەندێ پەیکەرەی مایکڕۆیی (microstructure). لە ڕێی ساردکردنەوەیەکی کتوپڕدا کات گرنگیەکی زۆری ھەیە بە جۆرێک کە ئەو ناوەندەی کە ماددەکەی تێدەھاوێژرێ بۆ ساردبوونەوە تایبەتمەندی جیاواز دەبەخشێ بە ماددەکە. یەکێک لەو تایبەتمەندیانە بریتیە لە بچوک بوونەوەی دەنکۆڵەکانی (Grain size) ناو ماددەی کانزایی و ماددەی پلاستیکی کە لە ئەنجامدا دەبێتە بەرز بوونەوەی ڕەقیەتی ماددەکە.
ڕۆژھەڵاتی ژۆو (ویلایەت)
ھەرچۆنێک بێت لە سەردەمی پاشا نان، دوودی ڕۆژھەڵاتی ژۆو ڕەتی کردەوە باج بدات بە پاشا و ڕەوانەی کرد بۆ ڕۆژاوای ژۆو،
کوینچ کردن
لە کانزاناسیدا، کوێنچ کردن بە گشتی بەکار دێت بۆ ئەوەی ڕەقیەتی ستیل بەرز کەنەوە بە ھۆی بەرز کردنەوەی فەیزی مارتێنسایت. لەم پڕۆسەیەدا ستیل پێویستە لە خاڵی یوتێکتۆید بە خێرایی سارد بکرێتەوە. لە ستیلێک کە ئاوێتە کرابێت بە نیکڵ و مەنگەنێز پلەی گەرمی یوتێکتۆید دادەبەزێت. ئەم ئاوێتە کردنەش دەبێتە ھۆی دابەزاندی خاڵی دەستپێکی مارتێنسایت و بەمشێوەیەش پڕۆسەکە ئاسانتر دەبێت. وێنۆک|ھێڵکاری ئاوێتەی ئاسن و کاربۆن ساردکردنەوەیەکی زۆر خێرا دەبێت پارێزگاری کردن لە دروست بوون گشت پەیکەرەی بەلوریەکان و لە ئەنجامدا کانزای شوشەیی بەرھەم دێت.
کوینچی ڕەق کردن
کوینچی ڕوق کردن پڕۆسەیەیەکی میکانیکیە کە تێیدا ستیل و چەودان کردەوەی ڕەق کردن و بەھێز کرنیان لە سەر جێبەجێ دەکرێت. ئەم پڕۆسەیە بە گەرم کردنی ماددەکە بۆ پلەیەکی گەرمی دیاری کراو و سارد کردنەوەی کتوپڕ بە جێ دەھێنرێت.
ڕۆژھەڵاتی ژۆو (ویلایەت)
دواتریش ڕۆژھەڵاتی ژۆو لە ٢٤٩ی پێش زاین لەلایەن شانشنی چین دەستی بەسەر گیرا.
کوینچ کردن
مێژوو
چەندین بەڵگە لەبەردەستە کە مێژووی کوینچ کردن دەگەڕێننەوە بۆ سەردرمی ئاسن. لە ئەوروپادا ئەم پڕۆسەیە باو نەبوە تا سەدەی پازدەی زاینی.
ئەلێخاندرۆ بالدێ
ئەلێخاندرۆ بالدێ مارتینێز (؛ لەدایکبووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئیسپانییە کە وەک بەرگریکاری چەپ یاری بۆ یانەی بارسێلۆنا ئەتلێتیک و ھەڵبژاردەی نەتەوەییی ئیسپانیا دەکات.
کوینچ کردن
مێژوو
چەند نمونەیەک مێژوویی لە مێزۆپۆتامیا (تورکیای ئێستا) دۆزراوەتەوە کە نیشان دەدەن لە چوار سەدە پێش زاین ئەم پڕۆسەیە بەجێ ھێنراوە.
ئەلێخاندرۆ بالدێ
پیشەی یانە
ئەلێخاندرۆ بالدێ لە بارسێلۆنا، کەتەلۆنیا، ئیسپانیا، لە باوکێکی گینی و دایکێکی دۆمینیکی لەدایک بووە. بالدێ لە ٢٠١١ لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا پەیوەندی بە یانەی بارسێلۆنا کردووە.
کوینچ کردن
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە
ئەلێخاندرۆ بالدێ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بارسێلۆنا
ڕۆژھەڵاتی ژۆو (ویلایەت)
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە دێرنەکانی چین پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٤ەمی پ.ز پۆل:ھەڵوەشاوەکانی سەدەی ٣یەمی پێش زایین پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی ژۆو
ھەرکی
ھەرکی ھۆزێکی گەورەی کوردە، بەشی ھەرە زۆڕی ئەم ھۆزە لە باشوری کوردستان دەژین. ژمارەیەکی زۆڕیشیان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانن لەگەڵ چەندین بنەماڵەی گەورە لە باکووری کوردستان.
خێلەکانی ناو ھۆزەکە
ھۆزی ھەرکی دابەش دەبن بۆ سێ خێلی سەرەکی کەبریتین لە خێلی مەندا و سەیدا و سەرھاتی ھەرکییەکان بە کوردی کورمانجی دەدوێن وەک زۆڕینەی کوردەکان.ئه‌وانه‌ش بۆ چه‌ند تیره‌یه‌ك دابه‌ش ده‌بن خێڵی مه‌ندا دوو تیره‌ی لێ نه‌بێته‌وه‌ ئه‌وانیش (خدری و راست مه‌ندا) كه‌ ئه‌وانیش چه‌ند بنه‌مالیه‌كی گه‌وره‌ی لێ جیا ده‌بێته‌وه‌ وه‌ خێلی سه‌رهاتی پێنج تیره‌ی لێ ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وانیش (هاجیەسوری و مژدینی و ناوی و ماله‌مه‌دی و ماله‌شین) كه‌ ئه‌وانیش دابه‌ش بوونه‌ به‌سه‌ر چه‌ندین بنه‌ماله‌ی گه‌وره‌.
شێوازی ژیانیان
ھەرکییەکان لەکۆندا کۆچەر و شوانکارە بوون لەبناری شاخەکانی کوردستان لەو شاخ بۆ ئەو شاخ کۆچیان کردوەبە ئازادی بەڵام ئەم ژیانە ئازادەیان لێ تێک چوو دوای ڕێککەوتنامەی سیڤەر ١٩٢٠ بەھۆی دروستبوونی وڵاتی تورکیا و عێراق و سووریا و ئێران کە سنووری ئەم وڵاتانە کێشرا بوە ھۆی ڕێگری لەبەردەمیان و ناچاربوون لە یەکێک لەم وڵاتە تازە دروست بوانە نیشتەجێ ببن، لەسەرتا ھەرکییەکان دانیان بەو سنوورە دانەدەنا و لە ھاتوچۆ بەردەوام بوون بەڵام بەھۆی ھێرشی تورکەکان و ڕێگرییەکانیان کە ژمارەیەکی زۆڕیان لێ کوژرا ناچاربوون لەو گوندانە نیشتەجێ ببن کە زستانان لێی دەمانەوە، پەیدابونی ئەم سنوورانە ئاراستەی ژیانی ھەرکی و تەواوی ھۆزە کوردەکانی تری تێک دا، بەجۆرێک نەیان دەتوانی وەک باب و باپیرانیان بە ئازادی کۆچ بکەن و سنووری وڵاتەکەو شوێنی کارکردنیان بەرتەسکتر بویەوە، ھەربەم ھۆیەوە دەبینین ھەرکییەکان لە ھەرچوارپارچەی کوردستان بوونیان ھەیە و ھەریەکەیان ناسنامەیەکی جیاوازی ھەڵگرتوە، بەڵام لە بنەڕەت دا یەک ھۆز و یەک بنەماڵەن کە تاوەکو ئەمڕۆ پەیوەندی خێزانی و کۆمەڵایەتیان لەگەڵ یەک بەھێزە.
ئەمڕۆ ھەرکییەکان لە کوردستانی ئێران لە شارەکانی ورمێ و تەرگەڤەر و مێرگە ڤەر نیشتە جێبوون لەگەڵ ھەندێ لەناوچەکانی دشت و ڕۆژا و بەراندز، بەڵام ھەرکییەکانی کوردستانی عێراق لەنێوان ھەولێر و موسل نیشتەجێبوینە، بەڵام ھەرکییەکانی تورکیا لەدەوروبەری دەریاچەی وان و شەمزینان و ئاگری نیشتەجێ بوینە، ھەرکییەکان بە ئازایی و جوامێری ناوبانگیان دەرکردوە بەتایبەت دوای بەزۆر نیشتەجێکردنیان کە بوونەتە مەترسی بۆ ھەموو حکوومەتەکانی عێراق و تورکیا و ئێران، ھەربەم ھۆیەوە بەردەوام لەلایەن دوژمنانی کوردەوە ھەژمارێکی تایبەت بۆ ھەرکییەکان کراوە.
ئێزابێلە بێرد لەناو ھەرکییەکان
ئێزابێلە بێرد (خاتوو بیشۆپ) پەرتوکێکی لەبارەی ھەرکییەکانەوە نوسیوە لەوکاتەی سەردانی شاری ھەکاری کردوە وەک گەریدەیەک: دوای کێشانی سنووری ئێراق تورکیا لە ١٩٢٠ و دابەشکردنی کوردستان حکوومەتی دامەزراوی تورکیا نەیتوانی دەسەلاتی ھەبێت بەسەر ئەو سنوورەی کەتازە بۆی کێشراوە، بەمە تووشی ڕووبەرووبونەوەی ھۆزەکوردەکان ببویەوە، شانشینی بەریتانیا لێژنەیەکی دیاری کرد بۆ ھەڵسەنگەیاندنی بارودۆخەکە و دیاریکردنی کێشەکان بەمە لیژنەیەک ھات بۆ ھەکاری و ناوچەی شەمزینان بەڵام بەھۆی ڕێگری و تورەیی کوردەکان بەرامبەر تورک و ئینگلیز نەیانتوانی لە ناوچەی شەمزینان بمێننەوە، بۆیە خاتوو بیشۆب ھەرلەھەکاری مایەوە لای گوندنشینە فەلەکان ئەوانەی ناچاربوون باج بدەنە ھۆز و میرە کوردەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان Dlwan Faisal Harki
کابی لامێ
کابی لامێ ئەستێرەی تیک تۆکی ئیتاڵییە و لە ساڵی ٢٠٢٠ ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا، بە ڤیدیۆ گاڵتەجاڕییەکانی ناسراوە، کە گاڵتە بە بارودۆخی ڕۆژانە و ڕەوتی سۆشیال میدیا دەکات بەبێ ئەوەی ھیچ وشەیەک بەکاربھێنێت. شێوازی واژووکردنی خابی لام بریتییە لە بەکارھێنانی دەربڕینی زیادەڕەوی و زمانی جەستە بۆ گەیاندنی پەیامەکەی، زۆرجاریش ڤیدیۆکانی بەھۆی ڤیدیۆی ڤایرۆسی کۆرۆناکەوە پڕ ملیۆنان بینەر دەبێت و ھەواداری زیاتر بەدەستدەھێنێت.
خەبی لامێ پێش ئەوەی ببێتە ئەستێرەی سۆشیال میدیا، لە کارگەیەکدا کاری کردووە. لە کاتی بەتاڵیدا دەستی کرد بە دروستکردنی ڤیدیۆ بۆ ڕوبەڕوبونەوەی بێزاری و سترێس و ڕۆژێک ڤیدیۆیەکی بڵاوکردەوە کە ڤایرۆسی کۆرۆنا بوو و لە شەوێکدا دەیان ھەزار فۆڵۆوەری بەدەستھێنا.
لەو کاتەوە خەبی لامێ بووەتە یەکێک لە کاریگەرە بەناوبانگەکانی تیک تۆک، بە ملیۆنان فۆڵۆوەر و بە ملیارەھا بینەری ڤیدیۆکانی بووە. ھەروەھا پلاتفۆرمی خۆی بۆ بڵاوکردنەوەی ئەرێنی و ئیلھامبەخشین بە کەسانی دیکە بۆ شوێنکەوتنی خەونەکانیان بەکارھێناوە. سەرەڕای سەرکەوتنەکانی، خەبی لەمێ بە خۆبەزلزانین و زەمینەسازی دەمێنێتەوە، و بەردەوامە لە ئیلھامبەخشین بۆ ھەوادارەکانی لە سەرانسەری جیھان.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠ پۆل:زیندووان
زنجیرەچیای حەمرین
زنجیرەچیای حەمرین یان بەرزایییەکانی حەمرین (Çiyayên Hemrîn) بریتییە لەزنجیرەیەک تەپۆڵکەی چیایی بچووک لە باشووری کەرکووک، ھاوتەریبە بە زنجیرەچیاکانی زاگرۆس، سنووری نێوان کوردستان و عێراقە، لە خۆرھەڵاتییەوە سنووری عێراق-ئێرانە و لە خۆراواشەوە ڕووباری دیجلەیە.
قەڵاڕێویلەی خواروو
جوگرافیا
قەڵاڕێویلەی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھەوارە لارە و لە باشوور لەگەڵ گوندی تیلەکۆی گەورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی زەرد لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی فەرەج وەیسی مەحمود.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زنجیرەچیای حەمرین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزگای دیالە پۆل:پارێزگای کەرکووک پۆل:زنجیرەچیاکانی کوردستان پۆل:پارێزگای سەلاحەددین پۆل:زنجیرەچیاکان پۆل:چیاکان پۆل:زنجیرەچیاکانی عێراق
قەڵای سەردار
وێنۆک|300px|قەڵای سەرداری بۆکان لە ساڵی ١٨٩٥ قەڵای سەرداری بۆکان لە ساڵی ١٨٦٨ (٢٦٠٦ی کوردی) لەلایەن سەردار عەزیزخانی موکری لە نزیکی خزێنەی گەورەی بۆکان سازکرا کە ئێستا بە قەڵای سەردار عەزیزخان ناوی لێدەبەن.
لە ساڵەکانی ١٩٤٦ تاکوو ١٩٧٣ قەڵاکە بوو بە ناوەندێک بۆ بنکەی پۆلیس، ڕێکخراوەی پۆست و قوتابخانە، دوایەش لە ساڵی ١٩٨٣ ھەمووی لەناو چوو و کرا بە شوێنێکی نوێ بۆ بەسیج.
سەرچاوەکان
پۆل:بۆکان پۆل:شارستانی بۆکان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:مێژووی کورد پۆل:مێژووی ئێران پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:قەڵاکانی کوردستان
ئەحمەد عەزیزی
ئەحمەد عەزیزی (لەدایکبووی ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٨ - مردووی ٦ی ئازاری ٢٠١٧) شاعیر و نووسەری کورد بوو کە کارەکانی بە دوو زمانی فارسی و کوردیی باشووری بڵاودەکردەوە.
قۆناغی نەخۆشی
ئەو لە ٥ی ئازاری ٢٠٠٨ ھەتا ٦ی ئازاری ٢٠١٧ لەبەر کێشەکانی گورچیلەکانی تووشی بوورانەوە بوو و لە نەخۆشخانەی ئیمام ڕەزای کرماشان خەواندرا و ٩ ساڵان تاکوو کاتی مردنی بە ئاستێکی ھۆشیاری خوارتر لە پلەی ئاسایی تێپەڕاند.
وێنۆک|220px|عەلی خامنەیی لە کاتی سەردانی ئەحمەد عەزیزی لە نەخۆشخانەی ئیمام ڕەزای کرماشان سەید عەلی خامنەیی لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١، لە گەشتێک بۆ کرماشان، چوو بۆ سەردانی ئەحمەد عەزیزی لە نەخۆشخانە.
عەزیزی لە نەخۆشخانەی کرماشان خەواندرا و لەلای پزیشکییەوە گوترا کە حاڵی بەو جۆرە نەگۆڕدراوە بەڵام ھۆشیارییەکەی ھەندێک لە چاو پێشدا باشتر بووە، ئەگەرچی ئێستاش نەیدەتوانی قسان بکات.
جۆر (فەلسەفە)
لە میتافیزیک و لۆژیکدا، نەوع یان جۆر بەو تێگەیشتە تێکڕایییە دەوترێ کە لە وەڵامی پرسیاری «ئەوە چییە» -دا دێت و لەلایەن ئەو تاکانەوە کە بە زات یەکێکن ھەڵدەگیردرێ. چەشنی «مرۆڤ» کە بە تاکگەلی جیاجیا وەک ئازاد و ئالان و کەژاڵ ھەڵدەگیردرێ و، ئەم تاکانە گەرچی بە ژمارە زۆرن و لێکجیا بەڵام لە چییەتی و زاتدا یەکێکن و جیاوازییان تەنیا لە عەرەزەکاندایە، وەک ڕەنگی پێست و باڵا و تەمەن و لەمانە.
ئەحمەد عەزیزی
قۆناغی نەخۆشی
عەزیزی ٣ی ئازاری ٢٠١٧ تووشی گیرانی ڕیخۆڵە بوو. دوو ڕۆژ دوایە چوو نەشتەرگەریی تەنگەتاوی کە لەبەر مەترسی زۆر، یەک ڕۆژ دوای نەشتەرگەری، گیانی لەدەستدا.
مردن
ئەو لە دوای ٩ ساڵ بوورانەوە لە نەخۆشخانەی ئیمام ڕەزای کرماشان و بەپێی گیرانی ڕیخۆڵە، لە دوای نیوەڕۆی ڕۆژی دوشەممەی ٦ی ئازاری ٢٠١٧ لە ٥٨ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.
خامنەیی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران، لە ٧ی ئازاری ٢٠١٧ لە پەیامێک بەبۆنەی مردنی ئەحمەد عەزیزی سەرەخۆشی کرد.
جۆر (فەلسەفە)
سەرچاوەکان
پۆل:مێتافیزیک
ئەحمەد عەزیزی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:خەڵکی سەرپێڵی زەھاو پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
مەکسیک لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
نۆ مەنجەڵە سێپایەکان
وێنۆک نۆ مەنجەڵە سێپایەکان (بە چینی:九鼎 خوێندنەوە: جیو دینگ) کۆکراوەی دینگەکانە (کە وەک مەنجەڵ وان و لەسەر قاچێک یان چەن قاچێک وەستاون) لەلایەن یووی مەزنی پاشای ئیمپراتۆریەتی سیا لە مێژووی دێرینی چین.
سەرچاوەکان
پۆل:برۆنزی چینی پۆل:٩ (ژمارە)
١٨٦٢ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٢ لە نەرویژ
وی ئاڕ دە ئەدەرز
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دیلەین پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٢
نەرمیەتی
وێنۆک|تاقیکردنەوەی لێککشان بۆ ماددەی AlMnSi. ھەروەک دیاری پێش ئەوەی نمونەکە بشکێت لە ناوەڕاستەوە سەرەتا باریک بۆتەوە و وک مل. پاشان شکانی بەسەر ھاتوە. دروست بوونی مل پێش شکان نیشان دەدات کە ماددەی تاقیکراو نەرمە.
نەرمیەتی (بە ئینگلیزی: Ductility) بریتیە لە پێوانەکردنی توانای ماددەیە کە چەند دەتوانێ بە شێوەی پلاستیکی بچەمێتەوە و نەشکێت. دەشێ پێوانە کردنەکە لە سەر ڕێژەی درێژ بوون یە ڕێژەی بچوک بوونەوەی ڕوبەری بنکەی مادەیەکی شێوە سیلەندر بێت لە تاقیکردنەوەی ڕاکێشان (tensile test). ئەمە بۆ ئەو ماددانەیە کە زیادتر لە شێوە وایەر دروست دەکرێن. وێنۆک|ئەمە تاقیکردنەوەیەکی نمونەیی بۆ دەرخستنی بڕی نەرمی ماددە.
توانای چەمانەوە (Malleability) بڕێکی ھاوشێوەی نەرمیەتیە کە توانای چەمانەوەی ماددە لە تاقیکردنەوەی پەستان (compressive stress) دەردەخات. ئەم تاقی کردنەوەیە بۆ ئەو ماددانەیە کە بە ھۆی ڕۆڵە یا چەکوش شێوەی شیتیان وەرگرتە. وێنۆک|تاقیکردنەوی نەرمی بۆ ماددەی چەودان کە ماددەیەکی ڕەقە. ھەر وەک دەبینرێ بە بێ دروست بونی مل یەکسەر شکاوە.
ھەردووک تایبەتمەندیەکە تەعبیرێکن لە توانای پلاستیکی ماددە و لەگەڵ پلەی گەرمی و فیشاری میکانیکی گۆڕانکاریان بەسەردا دێت.
ئەم دوو تایبەتمەندیە لە ھەموو حاڵەتێکدا لە ماددەیەک دا مەوجود نین. بۆ نمونە زێڕ توانای چەمانەوەشی بەرزە و ماددەیەکی نەرمیشە. بەڵام قوڕقوشم نەرمیەتیەکی کەمی ھەیە بەڵام توانای چەمانەوەی زۆر بەرزە. یەک ئونس زێڕ دەشێت وایەرێکی ٨٠ مەتری لێ دروست بکەیت. ھەروەھا دەشێت بە ھەمان بڕ شیتێکی ٩ مەتر دووجای بە ئەستوری ٠٬٠٠٠٠١٨ سم بەرھەم بەھێنرێت.
حەمرین
حەمرین شارۆچکەیەکە کەوتووەتە باشووری کەرکووک لەسەر کەناری دەریاچەی حەمرین، لەگەڵ دەریاچەکەش بەھۆی بەرزایییەکانی حەمرینەوە ئەم ناوەیان ھەڵگرتوە، کەوتۆتە بەشی باشوری بەرزاییەکانی حەمرین، ژمارەی دانیشتوانی ١٢٠٠٠ کەس دەبێت، زۆرینەیان خەریکی کشتوکاڵ و ڕاوەماسی و ئاژەڵدارین.
ئینتەرلوود (ئەلبومی دیلەین)
ئینتەرلوود ئەلبومێکی ساڵی ٢٠١٣ی دیلەینە. ئەلبومەکە لە ١٣ تراک پێکھاتووە و لە ڕێکەوتی ١ی ئایاری ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دیلەین
ئیمپراتۆر ینگزۆنگی سۆنگ
ئیمپراتۆر ینگزۆنگی سۆنگ (لەدایکبووی ١٦ی شووباتی ١٠٣٢ بۆ ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٠٦٧) ناوی کەسی: ژاوۆ شوو، پێنجەم ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتی سۆنگ بوو لە چین. ماوەی فەرمانرەوایەتییەکەی لە ١٠٦٣ تا ساتی مردنی لە ١٠٦٧ دەبێت، وە لەلایەن گەوڕە کوڕەکەی ئیمپراتۆر شێنزۆنگ شوێنی دەگیرێتەوە.
ژیانی سەرەتایی
لە ١٠٥٥، پێشینەی ئیمپراتۆر ینگزۆنگ، کە ئیمپراتۆر ڕێنزۆنگ بوو، بە سەختی نەخۆش دەبێت و خەم لەوە دەخوات کە ھیچ جێنشینێک بۆ تەخت دیاری نەکراوە و نییە، لەبەر ئەوەی کوڕەکانی ھەمووی بە مناڵی مردبوون. بەپێی ڕاوێژی وەزیرەکانی ئیمپراتۆر ڕێنگزۆنگ ڕەزامەند دەبێت لەسەر ئەوەی دوو لە خزمە بە ڕەگەز "کوڕ" بھێنێت بۆ کۆشک. بۆ ئەوەی یەکێک لەوان ببن بە ئیمپراتۆری داھاتوو. وە دواتر ئەم کارە جێبەجێ دەبێت و یەکێک لەوان ھەڵدەبژێر درێت و دەکرێت بە شازادەی جێنشین. کە ئیمپراتۆری ئێستایە (ینگزۆنگ).
فەرمانڕەوایی
ھاوسەری ئیمپراتۆر ینگزۆنگ خاتوونی ئیمپراتۆر گاوۆ بوو. کە خوشکەزای خاتوونە ئیمپراتۆر داوەجر چاوۆ بوو کە ئەویش ھاوسەری ئیمپراتۆری پێشوو ڕێنزۆنگ بوو. ھەرچۆنێک بێت ئیمپراتۆر ینگزۆنگ ھەر زوو لەدوای تاج لەسەرنانی بەشێوەیەکی سەخت نەخۆش دەکەوێت، بەم شێوەیەش خاتوونە ئیمپراتۆر داوەجر چاوۆ وەک ڕاسپێردراوی ئەو خزمەت دەکات، ھەرچۆنێک بێت خاتوونە ئیمپراتۆر چاوۆ دەست بە دەسەڵاتەوە دەگرێت دوای چاک بوونەوەی ئیمپراتۆر ینگزۆنگیش، تا ئەوکاتەی سەرۆک وەزیران ھان چی پەردەی خاتوونە ئیمپراتۆر لە ھۆلی کۆبونەوەی شاھانە لادەبێت بەمەش ئەستەم دەبێت خاتوونە ئیمپراتۆر دووبارە بچێتەوە بۆ ھۆڵەکە و لەوێ ئامادە بێت. بەمەش خاتوونە ئیمپراتۆر زۆری لێدەکرێت بۆ ئەوەی دەسەڵات ڕادەستی ئیمپراتۆر ینگزۆنگ بکاتەوە.
ئیمپراتۆر ینگزۆنگ لەلایەن ئیمپراتۆر رێنزۆنگەوە ھەڵگیراوەتەوە، کەوایە ئیمپراتۆر رێنزۆنگ بەناو باوکی ئیمپراتۆر ینزۆنگە. وە ھەنێک لە ئەفسەرەکانی حکوومەت باوکی خوێنی ئیمپراتۆر ینزۆنگیان وەک ڕێزێک بە "مامی شاھانە" بانگ دەکرد و ئەو ناونیشانەیان پێدابوو. بەڵام ئیمپراتۆر ینزۆنگ لەگەڵ چویانگ سیو و ئەوانی تر ڕەزامەند بوون و بڕیاریان دا کە باوانی خوێنی ئەو تەنھا وەک باوانی بانگ بکرێت.
لە ٧ی نیسانی ١٠٦٣، ئیمپراتۆر دیاری نارد بۆ پاشای ڤێیتنام (لی تان تۆنگ) لەناویدا خۆشنووسییەک ھەبوو کە لەلایەن ئیمپراتۆر ڕێنزۆنگەوە نەخشێنرابوو. دواتر فەرماندەر تان تیو تای بەسەر ڕۆژاوای گوانگنان دادەدەن و فشار دەخەنە سەر فەرمانبەرە ناوخۆکانی ئەوێ بۆ ئەوەی داوای یارمەتی لە ینگزۆنگ بکەن بەڵام ئەو فەرامۆشی دەکات و بەرگری کردن بۆ ئەوان جێدەھێلێت.
لە ١٠٦٥ی زاینی، ئیمپراتۆر فەرمان بە مێژووناس سیما گوانگ دەکات بۆ ئەوەی پێشڕەوی زاناکانی وەک لیو شوو، لیو بان و فان زوویو، بکات بۆ بەشداریکردن لە مێژووی جیھانی چین.
ئیمپراتۆر لە ١٠٦٧ دەمرێت، بەھۆی نەخۆشییەکەوە دواتر لەلایەن ئیمپراتۆر شێنزۆنگەوە شوێنی دەگیرێتەوە.
دەریاچەی حەمرین
دەریاچەی حەمرین دەریاچەیەکی داخراوە لە باشووری بەرزایییەکانی حەمرین دروست کراوە، شارۆچکەی حەمرینیش کەوتۆتە کەناریەوە، لە دووری ٥٠ کم لە باکووری شاری بەعقووبەی عێراق. لە کردارەکانی بەعەرەبکردنی کوردستان ناویان گۆڕیوە بۆ دەریاچەی دیالە.
لە ١٩٨١ لەسەر ڕووباری سیروان دروست کراوە، کە توانای ھەڵگرتنی یەک ملیار مەترچوارگۆشەی ئاوی ھەیە، ئێستا وەک سەرچاوەیەک بۆ ئاودانی زەوییە کشتوکاڵییەکان و بیستانەکان و پەروەردەکردنی ماسی سوودی لێ دەبینرێت.
لەیۆنیۆی ٢٠٠٨ بەھۆی دروستکردنی بەنداو لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە لە خۆرھەڵاتی کوردستان، ئەم بەنداوە ٪٨٠ تواناکەی لەدەست داوە.
شوێنەوارە مێژوویییەکانی
لە کۆتاییی ١٩٧٠ بەر لە ھەستانی لافاوەکەی حەمرین، گەلێک شوێن ھەڵکەندران بەمەبەستی لێکۆلینەوەی مێژوویی، ئەم ھەڵکەندرانە لەلایەن شوێنەوارناسانی ئینگلتەراوە ئەنجام درا، لەسەر داواکاریی ڕێکخراوی وڵاتی عێراق بۆ شوێنەوار و کەلتوور، لە ئەنجامی ئەم ھەڵکەندنانە ھەندێ شوێنەوار دۆزرانەوە کە تەمەنەکەیان بۆ سەردەمی عەبید و مادھور دەگەڕانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزگای دیالە پۆل:پارێزگای کەرکووک حەمرین حەمرین
گەرمەدەرە
گەرمەدەرە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. گەرمەدەرە دەکەویتە باکوری رۆژھەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحیەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق.
شوێن
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندی مایاوا و لە باشورەوە گوندی خرابە لە ڕۆژهەڵاتەوە گوندی دێکوێر لە ڕۆژاواوە گوندی پوشێنە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
فێمینیزمی ئیسلامی
فێمینیزمی ئیسلامی جۆرێکە لە فێمینیزم کە پەیوەندی بە ڕۆڵی ژنان لە ئیسلامدا ھەیە. ئامانجی یەکسانی تەواوەتی ھەموو موسڵمانان، لە ژیانی کۆمەڵایەتی و تایبەتدا، بەبێ ڕوانینە ڕەگەزە. فێمینیستە ئیسلامییەکان داکۆکی لە مافەکانی ژنان و یەکسانیی جێندەری و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دەکەن کە لە چوارچێوەیەکی ئیسلامیدا زەمینەسازی کراوە. ھەرچەندە پێشەنگەکانی بزووتنەوەکە بنەڕەتی ئیسلامی ھەیە، بەڵام لە گوتارە فێمینیستەکانی سێکۆلار، ڕۆژاوایی، یان ناموسڵمان کەڵکیان وەرگرتووە و ڕۆڵی فێمینیزمی ئیسلامییان وەک بەشێک لە بزووتنەوەی فێمینیستی جیھانی یەکگرتوو ناسیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فێمینیزم پۆل:پاش‌ نوێگەری پۆل:مافەکانی ژنان لە ئیسلام پۆل:جیھانگیری پۆل:ئیسلامی سیاسی پۆل:تیۆری فێمێنیستی
وێستگەی کاریاشی
وێستگەی کاریاشی (刈谷市駅, کاریاشی-ئێکی) وێستگەیەکی شەمەندەفەرە لە شاری کاریا، پارێزگای ئایچی، ژاپۆن. لەلایەن مێیتێتسو بەرێوە دەچێت.
قەرخلوو
قەرخلوو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نازیا نشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (شیعە) پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
لاستیکی
وێنۆک|جیرەی پارە کە توانی کشانی بەرزی ھەیە لە فیزیادا  پێز  یان توانای لاستیکی بریتییە لە توانای ماددە بۆ بەرەنگار بوونەوە لە بەرامبەر ھێزێکی دەرەکی کە دەیھەوێ شێوەکەی بگۆڕێت، بە جۆرێک کە دوای نەمانی ھێزە دەرەکیەکە ماددەکە بگەڕێتەوە شێوە و قەبارەی سەرەتایی خۆی. ماددە ڕەقەکان دەچەمێنەوە بە ھۆی ھێزێکی گونجاو کە دەخرێتە سەریان. بە پێی یاسای ھۆک پەیوەندیەکی ڕاسەوانە ھەیە لە نێوان بڕی ھێز و بڕی کشانی ماددەکە. ھۆکاری فیزیایی کشان لە ماددەیەکەوە بۆ ماددەیەکی تر جیاوازە. لە ماددەی کانزایی دا قەبارە و درێژی لیەکانی بەلور دەگۆڕێت کاتێک ھێزی دەرەکی دەخرێتە سەری. بە لابردنی ھێزەکە قەبارەی خانە بەلوریەکان دەگەڕێنەوە شێوەی سەرەتاییان. بەڵام لە جیرە و ماددە پۆلیمەریەکانی تر ھێزی دەرکی دەبێتە لێک کشانی زنجیرەی پۆلیمەر.
ئەم تایبەتمەندیە بەڕەھایی لە ھیچ ماددەیەک دا نیە. تەنانەت لەو ماددە ناسراوانەی کە ئەم تایبەتمەندیەیان ھەیە بە بڕێکی کەم قوپانەوەیەکیان تێدا ڕوو دەدات و شێوەی سەرەتایی بەدەست ناھێننەوە. لە ئەندازیاریدا ئەم تایبەتمەندیە بە دوو بڕی جیا دەست نیشان دەکرێ. یەکەمیان بریتیە لە مۆدۆلاس (Modulus) کە بریتیە لە بڕی ھێز لەسەر ڕوبەر و یەکەکەشی یەکسانە بە پاسکاڵ (Pa). چەند مۆدوڵاسی ماددەیەک زیادتر بێت ئەوەندە ماددەکە توندتر بۆ چەمانەوە. دووەم بڕ کە دەدۆزرێتەوە بریتیە لە توانای دیاری کراوی ماددە (elastic limit) بۆ چەمانەوە پێش ئەوەی قوپانی تێدا ڕوو بدات. یەکەی ئەم بڕەش ھەر بە پاسکاڵە.
کاتێک تایبەتمەندی لاستیکی دوو ماددە بەراورد دەکرێ پێویستە ھەر دوو modulus و elastic limit لەبەرچاو بگیرێت. بۆ نمونە جیرە مۆدۆڵاسی زۆر کرمە بەڵام زۆر توانای کشانی ھەیە. بەڵام کانزاکان مۆدۆڵاسیان بەرزە و کشانیان کەمترە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە
دە ھیومن کۆنترادیکشن
دە ھیومن کۆنترادیکشن ئەلبومێکی ساڵی ٢٠١٤ی دیلەینە. ئەلبومەکە لە ٩ تراک پێکھاتووە و لە ڕێکەوتی ٤ی نیسانی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی دیلەین پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٤
١٨٦٣ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٣ لە نەرویژ
جوگرافیای ئەرژەنتین
وێنۆک