مرۆڤایەتی
سەرەتاییترین ھومانیزم
ھومانیستە سەرەتاییەکان نازناوی ھومانیستیان بۆ ماموستایەک دەکاردەکردکە لە بواری ئەوەیکە پێیان دەگووت (ھومانیتاتۆس) کە بەشەکانی ڕێزمان، شێوەی ئاخافتن، ئەدەبییات و ھونەر و بایخی دەگرتەوە، وەک دەرس دەیانگووتنەوە. ئەو کەسەی کە ئەو چەمکەی ھێناوەتە گۆڕێ ھەر وەک دە ڕێکەوتنامەکەی فلۆڕێنس دا ئاماژەی پێکراوە مێژووانێک بووە بە نێوی (لێئۆناردۆ بروونی). بناخەی پەیوەندی نێوان ڕینسانس و ھومانیزم تەنیا سەرھەڵدانیان دە یەک زەمەندا نییە. لێکدانەوەی نوێی نووسراوەکانی ڕۆمی عەتیق و یونان بنەمای سەرەکی بوون بۆ چەکەرە کردنی بیری ھومانیزم. لەوانەی کە زۆر بە نێوبانگ بوون بریتی بوون لە (سیسێرو، سێنێکا، پلوتارکۆس). بۆ وەیکە ڕێزێکی زیاتر لە ھونەر و بیر وڕا گیرابێ زۆر ڕێگای جێواز دەگیرابەر دەھەڵسەنگاندن دەگەڵ ڕوانگەی سەردەمی سەدەی ناوەڕاست کە دەنێوخۆدابوون و نەفس شکاوی و ناچالاکیان زۆر بەرز دەنرخاند و ڕێزیان لێدەگیرا. جوانی وەک نوێنەرایەتێکی ڕەسەنی ئەخلاقی چاک کە خۆی وەک پاساوێکی پێویست بۆ بەدوای خودا داچوون سەیر دەکرا. ھەر ئەوەش بوو بە ھۆی وەیکە ھونەر گەشە بکا. ھەر لێرەدا بوو کە (لێئۆناردۆ داوینچی) بە ئاوێتە کردنی ھونەر دەگەڵ توێژینەوە لە سەر مرۆڤ و زانستی سروشتی کردەوەکان نەخشێکی بەرچاوی گێڕا. دەگەڵ دەستپێکی ھومانیزم، تایبەتمەندییەکان وبۆچوونەکانی مەسیحییەت وئەخلاقی دەستەڵاتدارەکانی کەوتنە ژێر پرسیارەوە. مرۆڤ چیدی وەک شتێکی خولقاوی دەست خودا سەیر نەدەکرا بەڵکوو بایخی تایبەت بە خۆی وەک بوونەوەرێک سەلمێندرا. ھەر ئەو کەوتنە ژێر پرسیارەوە بوو بە بنەمای ھومانیزم. دەوڕیگایەدا بوو کە فەیلەسوفان و نووسەران دە سەدەی ١٦ ودواتریش دەحەولی تاریفی چۆنیەتی سروشتی مرۆڤ کە بەشێک وەک ھەموو بوونەوەرەکانی ئاسایی دیکە، بەشێکیش وەک کەسایەتێکی تایبەت کە جێوازە دەگەڵ ئەوانیدیکەی کە خولقاوی سروشتن کەوتن. دەئاکامدا ئەو باسە وەک مافێکی سروشتی کەدە دواڕۆژی ڕەوانگەی دیموکڕاسی مۆدێڕن لە مەڕ مافی خەڵکدا لە بەرچاوبگێرێ. کلیسا ھەر ئەو کاتیش بە نووسراوە ھاتبووە سەر باوەڕی مافی سروشتی، بەڵام بەترسەوە ئەو باسەی سەیری دەکرد، و سەرلەنوێ نووسرایەوە. یەکێک لە بنیاتنەرانی ھومانیزم پڕۆفسۆر (پییەر دی لا ڕامی) شێلگیرانە دەحەولی ئەوەدا بوو کە مافی ئەوە بە مرۆڤەکان بدرێ کە خۆیان لە سەرچاوە کلاسیکەکان بکۆڵنەوە .(لۆرێنزۆ وێللا) بناخەی بۆ ئەو شێوە لێکۆڵینەوە داڕشت و (فڕانسیسکۆ پێتراسیا) سەدان ساڵ بەر لەو خۆی یەکێک بووە لە ھەڵبەستوانان و نووسەرانی بابەتی سێکولارانەی چەمکی ھومانیزم بە زمانی باوی ڕۆژانە خەڵک. بەر لەوەش (دانتە) دە نمایشنامەکانیدا سیکولارانە لە مەڕ ژیانی دوای مردن دواوە، سەرە ڕای وەیکە بە زمانێکی باوی ڕۆژانەی خەڵک نووسراوە بەڵام دوابەدوای ئەوەش بە لەبەرچاوگرتنی ھێندێک ڕێنمایی بووە بە ئەدەبییاتێکی چاخی عەتیق ومەسیحییەت. بە کورتی حەولی ئەوەدراو کە وەک ئەدەبییاتێکی کلاسیک بە زمانێکی ئەسڵی یونانی، عیبری و لاتینی کلاسیک بخوێندرێ و زمانی ڕۆژانە خەڵکیش دەو ئەدەبییاتە نوێیەی ئاکادێمیکەدا دەکار بکرێ. ئەوەش ھاوکات بوو دەگەڵ ئەدەبییاتی سەدەکانی ناوەڕاست. ھومانیستەکان وەک کەسایەتێکی بەرچاو دە بەرھەمەکانیاندا ناسراوبوون بە پێچەوانەی ئەدەبییاتی سەدەکانی ناوەڕاست کە کەسایەتی نووسەرەکان و ھەڵبەستوانان نھێنی بوون و ئەغڵەب نووسەران وەک کەسایەتێکی سێھەم دەناسێندران. تەربییەت گرینگایەتێکی بەرچاوی بوو بە تایبەت (پێتراپاولۆ) کە ئاسەواری نەخشی نووسراوەکەی بە نێوی (لەمەڕ تۆرەمەی ئەشڕاف) وجەختی لە سەر نموونە و مۆدێل دە سەردەمی منداڵیدا وھەروەھا پێداگری لە سەر توێژینەوەکانەوە دیارە. سەرەڕای ئەوەیکە ھومانیزم ڕیشەی بنەڕەتی دە مرۆڤ خۆیدا بە گشتی وەک بەستێنی تێڕوانینی جەماوەری بووە، بەڵام دەھات کە لە شارەکان بە پێکھاتەیەک لەتاقمێک پسپۆڕ بەرتەسک بکرێتەوە. ھومانیستەکان خۆیان لە زۆربەی شتەکانی جەماوەری، بۆ نموونە شۆڕشی جەماوەری کە شتێکی سروشتی بوو، و تەنانەت لە مەزھەبی بوونی جەماوەر کە خۆێ ڕیشەیان دە تێکەڵاوییەک لە بێخودایی ئاڵمانی و نەریتی مەسیحییەت وچوون بۆ زیارەت و باوەڕ بە جێگا و وێنە و خانووی موققەدەس بوون دەبوارد. زۆرلە قەشەکان خۆیان ھومانیست بوون، لە فەڕانسە و ئیسپانیا لە لایەن دەرباری شایەکانەوە ئابورییان دابیندەکرا.