cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیابانی دەشتی لووت
دیاردە سەرنج ڕاکێشەکان
لە یەکەم شوێندا، شوێنی کەلەپووری جیھانی بیابانی لووت، لە بانەکانی بیابانی لووت (کلۆت) لە بەشی ڕۆژاوا، تەپۆڵکەی یاڵان یان قەڵای یاڵان لە بەشی ڕۆژھەڵات، حەمەدەی بەشی ناوەڕاست و نبکەس لە لێواری بەشی ڕۆژاوا پێک دێت، کە ھەموویان پێکرا کۆی بیابانی لووت پێک دەھێنن. پێکھاتەکانی دیکەی ئەم بیابانە بریتین لە ھەرێمەکانی ڕووباری شوور، گەندۆم-ی بەریان و شۆرگەز و ھاموون. بیابانی لووت نەک تەنیا تایبەتمەندی جوانیناسی ھەیە، بەڵکو نوێنەرایەتی بەشێک لەو پڕۆسانە دەکات کە پەیوەند دارن بەشێوەی ناوچەکەو مێژووی جیۆلۆجیدا. ھاوکات ھەمەجۆریی دیمەنی سروشتی و ناوچەی دوورە دەست، مەرجی گونجاو بۆ توێژینەوەی زانستی و پەرەپێدانی جیۆگەشتیاریی دابین دەکات.
دەشتی لووت یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین بیابانەکانی جیھان، کە ھەندێک لە شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی ئەمانەن:
زەویناسی و جوگرافیا
چەپ|وێنۆک|400x400پیکسڵ|نەخشەیەکی تۆپۆگرافی بیابانی دەشتی لووت. دەشتی لووت ناوچەیەکی چاڵایییە و لە ڕووی بەرزی و نزمییەوە نا ھاوسەنگە، بە ئاڕاستەی باکوور-باشوور دا چاڵی سەربەخۆی بە شێوەی پۆپۆراڵی بچووکتر ھەیە کە ژێرئاوێکی کارێزیانەی ھەیە بوونەتە سەرچاوەی ئاوی سازگار. لێژی گشتی لە بناری کێوەکانییەوە بۆ دەشتایی نزم دەبنەوە، بەڵام بە گشتی خۆی وەک یەک بەرزایی نیشان دەدات. لەباکوور زۆرترین بەرزی لەنێوان ڕووباری بیرجەند و باپیرانە کە ١٠٠٠ مەتربەرزە و لەخۆرئاواش ٤٤٠ مەتر بەرزە کد (شەداد) یە و لەڕۆژھەڵاتدا ٨٤٠ بۆ ١٠٠٠ مەترە و لەباشووردا لە دامێنی دوانە گردەکانی (لووت زانی ئەحمەد) ٧٢٠ مەترە.
بەھۆی زبری و دابەشبوونە ئاڵۆزییە جوگرافییەکان، دەکرێت بەشێوەیەکی سروشتی دابەشبکرێت بەسەر سێ یەکەی بچووکتر: باکووری لووت، لووتی ناوەڕاست و لۆتی باشوور یان (لووت زانی ئەحمەد).
ڕێژەی باران بارین
بڕی باران بارین لەم بیابانە زۆر کەم و سنووردارە بە وەرزی سەرما بەپێی پوختەی ئاماری ئەتۆمۆسفەری وێستگە جیاوازەکان، لە وەرزی گەرمادا باران نییە و تێکڕای ساڵانەی باران بارین لە وەرزی سەرما لە کرمان ١١٨ ملم، لە بام ٤٣ ملم، لە زاھدان ٧٨ملم، زەبۆل ٤٥ملم و نزیکەی ١٩٢ ملم لە بیرجەند تێکڕای پلەی گەرمی ساڵانە لەو ناوچانەدا تا ڕادەیەک بەرزە و بەو جۆرەش ڕێژەی ھەڵمبوون لە وەرزی گەرمادا و بە تایبەت لە دەشتی لووت دا بە شێوەیەکی زۆر بەرز دەبێت. بارانبارینی ساڵانە لە کوێستانە نزیکەکانی دەشتەکە کەمێک زیاترە لەو ژمارە و ڕێژانەی لە کوێستانەکان تۆمار کراوە، بەڵام بڕەکەی زۆر گرنگ نییە و سەبارەت بە بەفر بارین تۆپی بەفر ژمارەیەکی کەمن و بەفریان بە خێرایی بەرەو کۆتایی وەرزی سەرما یان لە زۆربەی زووەکانی وەرزی گەرمادا دەتوێتەوە بۆیە تاکە سەرچاوەی ئاو کارێز و ئەو گۆم و کەندەڵانانەن کە لە باران دروست دەبن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بیابانەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران
بڕیارنامەی ١٥٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئازاری ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان ئەریتریا و ئەتیۆپیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٢٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئێریتریا لە ٢٠٠٤ پۆل:ئیتیۆپیا لە ٢٠٠٤
کەیوان
کەیوان (ھێما: ) یەکێکە لە ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر. کەیوان، دوای ھورمز، گەورەترین ھەسارەی گازیی کۆمەڵەی خۆرە.
بازنەکانی کەیوان
کەیوان وەکوو ھەسارە گازییەکانی دیکە بە چەند بازنەیەک دەوری گیراوە بەڵام بازنەکانی کەیوان زۆر جوان و بەرچاوترن. سەرچاوەی دروستبوونی بازنەکان دەتوانێت لە لەناوچوونی مانگەکانی کەیوانەوە بێت یان پاشماوەی دروستبوونی کۆمەڵەی خۆر. ئەستووریی بازنەکان دەگاتە ٢٠ مەتر.
مانگەکانی کەیوان
کەیوان ٦٢ مانگی ناسراوی ھەیە. مانگە ھەرە گەورەکانی بە شێوەی ژێرەوەن:
سەرچاوەکان
پۆل:کەیوان پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:گەردوون پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
٩٨١ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
نێپتوون
مانگەکان
نەپتون خاوەنی ١٤ مانگی ناسراوە تریتۆن گەورەترین مانگی نەپتونییە، زیاتر لە 99.5%ی بارستەی لە خولگەی نەپتون پێکدەهێنێت،[h] و تاکە مانگە کە بارستەی ئەوەندە گۆشەیی بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:گەردوون
زنجیرەچیای باریسان
بوکیت باریسان یان زنجیرەچیاکانی باریسان زنجیرە چیایەکن لە لای ڕۆژئاوای سوماترای ئیندۆنیزیا کە نزیکەی ١٧٠٠ کم لە باکوورەوە تا باشووری دوورگەکەی داپۆشیوە. مەودای بوکیت باریسان بە پلەی سەرەکی لە گڕکانێک پێک دێت کە لە بەرگی دارستانی چڕدا داپۆشراوە، لەوانە دارستانی کەنجەی گەرمەخۆری سوماتران لە لێواری بەرزاییەکانیدا. بەرزترین لوتکەی زنجیرەکە چیای کێرینچیە کە ٣٨٠٠ مەتر بەرزە. پارکی نەتەوەیی بوکیت باریسان سیلاتان بەرەو کۆتایی باشوری زنجیرەکە پێک دێنێت.
ناوی بوکیت باریسان لە ڕاستیدا بە واتای "ڕیزێک گرد" یان "گردەکان کە ڕیزێک دروست دەکەن"دێت لە مالایی، درێژی زنجیرەکە کۆتایی دێت بە درێژایی دورگەی سوماترا.
لە بوکیت باریسان ٣٥ گڕکان هەیە گەورەترینی ئەو گڕکانەیە کە لە ماوەی ١٠٠ کیلۆمەتردا لە دەریاچەی تۆبا، کە دوای داڕمانی کالدرا دروست بووە. مەزەندە دەکرێت کە ئەو تەقینەوەیە لە ئاستی هەشتدا بێت لە پێوەری VEI، گەورەترین ئەگەری تەقینەوەی گڕکانیە لەجیهاندا.
پێرستی گرکانەکان
ئەم خشتەکەی خوارەوە سەرچاوەی گرتووە لە پرۆگرامی گڕکانزانی جیهانی لە دامەزراوەی سمیسۆنیان.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەندەنووسیا پۆل:گڕکانەکانی سوماترا
بڕیارنامەی ١٥٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئازاری ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٢٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:لیبێریا لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
١٢٠٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھورمز
٢٠px|وێنۆک|چەپ|ھورمز ھورمز ، بەرچیس ، مشتەری یان ژوپیتێر (ھێما: ) یەکێکە لە گەڕەستێرەکانی کۆمەڵەی خۆر. پێنجەمین گەڕەستێرە یان ھەسارەی کۆمەڵەی خۆرە و گەورەترین گەڕەستێرەی کۆمەلەی ناوبراوە. ھورمز ١٣٠٠ جار لە زەوی گەورەترە. ٧٩ جۆر مانگ و پارچە کە لە شێوەی بەردی گەورە دایە بە دەوری ھورمزدا دەسووڕێنەوە. چوار مانگی گەورە و ناسراوی ھەیە ئەوانیش پێکھاتوون لە کالیستۆ، گانیمید، یوورۆوپا (مانگ) و ئایۆ. ھورمز دەکەوێتە نێوان دوو گەڕەستێرەی بارام و کەیوان.
بارستایی
بارستایی ھورمز بەرامبەرە بە نیوەی بارستایی ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر، ھەسارەی ھورمز دەکەوتە ناوەندی قوورسایی کۆمەڵەی خۆر، وە تیرەی ھورمز ١١ جار گەورەترە لە تیرەی زەوی، بارستایەکەشی ٣١٨ جار گەورەترە لە بارستایی زەوی، وە بارستایەکەشی ٠٬٠٠١ بەرامبەرە بە بارستایی خۆر
مانگەکانی ھورمز
٢٠px|وێنۆک|چەپ|ھەسارەی ھورمز و مانگەکانی گالیلۆ: [[ئایۆ و یۆرۆپا و جانیمید و کالیستۆ]] ھەسارەی ھورمز خاوەنی ٧٩ مانگە نێزیکەی ٤٧ مانگ تیرەکەیان کەمترە لە ١٠ کیلۆمەتر کە لە ساڵی ١٩٧٥ دەستکرایە بە دیتنەوەیان. ٤ لەو مانگانە ناویان مانگەکانی گالیلۆن. ئەو ٤ مانگە لە ساڵی ١٦١٠ لەلایەن گالیلێو گالیلەی دیترانەوە و گەورەترین مانگەکانی ھەسارەی ھورمزن،
سەرچاوەکان
پۆل:ھورمز پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:گەردوون پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
٩٨٢ (ژمارە)
٩٨٢ (نۆسەد و هەشتا و دوو) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨١ و ٩٨٣.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ھان ھیۆ-جوو
ھان ھیۆ-جوو (بە ھانگۆل: 한효주؛ بە ھانجا: 韓孝周)، لە دایکبووی ٢٢ی شوباتی ١٩٨٧ـە، ئەکتەرێکی کۆریای باشوورـە، ناسراوە بە دۆنگ یی باشتر ناسرا لە زنجیرەی تەلەفزیۆنی وەک (Brilliant Legacy) ساڵی ٢٠٠٩، (Dong Yi) ساڵی ٢٠١٠.
ئەکتەر ھان ھیۆ-جوو دایکی مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی بووە پێش ئەوەی ببێت بە پشکنەر (موفەتتیش) لە قوتابخانە گشتییەکان وە باوکیشی سەرباز بووە.
لەدوای قوتابخانەی دوا ناوەندی ھان ھیۆ-جوو چووە بەشی شانۆ لە زانکۆی دۆنگگوک.
هان هیۆ-جوو کێشی ٤٨کگم و خوێنەکەی لەجۆری A+ "ــە وە کەسێکی هێمنە و بەئاسانی تووڕە نابێت وە ئەتوانێت دان بەخۆیدا بگرێت و ئارام بگرێت.
هان هیۆ-جوو چەند نەشتەرگەریەکی جوانکاری ئەنجام دا بەڵام لەلایەن هەوادارانیەوە ڕەخنەی لێگیرا گوتیان تۆ بەو نەشتەرگەریانە ڕوخساری خۆت دەشێوێنیت.
لە ساڵی ٢٠٠٣ خەڵاتی گەورەی ئافرەتانی بینگ-گیور"ی بردەوە کە لەلایەن کۆمپانیای بینگ-گیورەوە بوو کە کۆمپانیایەکی خواردنی کۆرییە.
وە بەم دەرکەوتنەی ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد و لەساڵی ٢٠٠٦ ڕۆڵی سەرەکی درایە لە درامایەک لەکەناڵی KBS2 بەناوی "Spring Waltz".
وە ھان ھیۆ-جوو ئەوەشی ڕوون کردەوە کە ڕۆڵ گێڕانی لەو درامایە سەخت بووە، بێگومان ئەوەش بەھۆی ئەوەی کە شارەزایی تەواوی نەبوو لە ڕۆڵ گێڕان.
١٢٠٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھان ھیۆ-جوو
وە یەکەم دەرکەوتنیشی لەفیلم ھەر لەساڵی ٢٠٠٦ بوو بەناوی "Ad Lib-Night" وە کارکردنی لەم فیلمەدا زۆر ئاسانتر بوو لە کارکردنی لە دراماکەدا.
وە خەڵاتی باشترین ئەکتەری وەرگرت لە ٢٦مین ئاھەنگی ڕەخەنگرانی فیلمی کۆری و لە ٢٠مین ئاھەنگی فیلم لە سەنگافور.
لواندا
لواندا پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئەنگۆلایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٤,٧٩٩,٤٣٢ کەس بووە.
ھان ھیۆ-جوو
وە دەرکەوتنی ھان ھیۆ-جوو لە درامای بەناوبانگی "Brilliant Legacy" لەکەناڵی SBS لەبواری ڕۆڵ گێڕان دەرچوو چووە باری بازرگانیەوە.
وە دوای بەناوبانگ بوونی ڕاپۆرتە گۆڤاری و ڕۆژنامەییەکان وایان دانابوو کە ھان ھیۆ-جوو لە پەیوەندی خوشەوویستیدا بێت.
وە ناوبانگی ھان ھیۆ-جوو لە ھەرێمی خۆی دەرچوو و ناوچەکانی تریشی گرتەوە وە لەساڵی ٢٠١٠ ڕۆڵی سەرەکی درایە لە درامایەک لەکەناڵی MBC بەناوی "دۆنگ یی"، وە لەساڵی ٢٠١٦ لەگەڵ ئەکتەر لی جۆنگ-سوک ڕۆڵی سەرەکی ئەگێڕێت لەدرامایەک بەناوی "W Two Worlds".
ھان ھیۆ-جوو حەزی بە سەیرکردنی فیلم و خوێندنەوەی کتێبە.
وە ھەوادارێکی گەورەی فیلمە ژاپۆنیەکانە وە فێری زمانی ژاپۆنی بووە بەھۆی فیلمە ژاپۆنییەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرانی کۆریای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس پۆل:دەرچووانی زانکۆی دۆنگگوک پۆل:خەڵکی باکووری پارێزگای چونگچیۆنگ پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:نایاب لە ڕۆلگێران، و خانمەکتەرانی براوە خەڵاتی ئەستێرەیی ئاپان
خەتەنەکردنی یەسووع
وێنۆک|چەپ|خەتەنەکردنی یەسووع، لەلایەن [[فرێدریش هێرلینەوە کێشراوە]] خەتەنەکردنی یەسووع (بەئینگلیزی: The Circumcision of Jesus)، یەکێکە لە ڕووداوەکانی ژیانی یەسووعی ناسڕی بەپێی ئینجیلی لۆقا کە لەئایەتی ٢:٢١ دا ھەیە و دەڵێت یەسووع پاش ھەشت ڕۆژ لەدوای لەدایکبوونی خەتەنە کراوە (بەپێی کەلتوور و تەقلیدی مەسیحییەکان ڕۆژی یەکەمی کانوونی دووەم دەکات). ئەمە یەکێکە لەیاساکانی نێو ھالاخای یەھوودییەت کە خەچت لەسەر خەتەنەکردنی ڕەگەزی نێر دەکات پاش ھەشت ڕۆژ لەلەدایکبوونی لەکاتی مەراسیمی پەیمانی خەتەنەکردن یان ناسراو بە بریت میلا، کە لەھەمان کاتدا ناوێکیش بۆ منداڵەکە ھەڵدەبژێرن. خەتەنەکردنی یەسووع بووە یەکێک لە دیاریترین بابەتەکانی ھوونەری مەسیحی لەدوای سەدەی دەیەمی زایینییەوە، کەیەکێکە لەو چەندین بابەتەی ژیانی یەسووع کە لەلایەن ھوونەرمەندانەوە وێنەکراوە.
ئەم ڕووداوە یاد دەکرێتەوە لە جەژنی خەتەنەکردندا لە کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی لە ١ی کانوونی دووەمدا، لەھەمان ڕۆژیشدا لەلایەن زۆرینەی ئەنجلیکانییەکانەوە یاد دەکرێتەوە. لەلای کڵێسای کاسۆلیکەوە لە جەژنی ناوی پیرۆزی یەسووعدا یاد دەکرێتەوە.
دەقە ئینجیلییەکان
دووەمین بەشی ئینجیلی لۆقا باس لە خەتەنەکردنی یەسووع بەم جۆرە دەکات:
٩٨٣ (ژمارە)
٩٨٣ (نۆسەد و هەشتا و سێ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٢ و ٩٨٤.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
باروڤ
باروڤ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ئەڤین ژن و ژیان
ئەڤین ژن و ژیان (Evîn jin û jiyan) بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی خێزانی لە پێشکەشکردنی ئەڤین ئاسۆ بوو، کە لە کەناڵەکانی نێت تیڤی، کوردماکس و کەناڵ ٤ پێشکەش دەکرا. ھەمیشە لە بڕگەی کۆتاییی بەرنامەکە لە گۆرانیبێژێک میوانداری دەکردرا.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە کوردییەکان
بڕیارنامەی ١٥٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئازاری ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٢٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
پیک (پلانی کودەتا)
ئۆپەراسیۆنی پیک (تورکی: Balyoz Harekâtı)، ئەو ناوەیە کە نراوە لە تۆمەتی پیلانی کودەتایەکی سەربازی سێکولار کە گوایە بەروارەکەی ئەگەڕایەوە بۆ ٢٠٠٣ ، لە وەڵامی وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن پارتی داد و گەشەپێدانی ئیسلامی لە تورکیا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تورکیا لە ٢٠٠٣ پۆل:سیاسەتی تورکیا پۆل:تیرۆریزم لە تورکیا
گاتسبیی مەزن
گاتسبیی مەزن ڕۆمانێکی نووسەری ئەمریکیی ف. سکۆت فیتزجێراڵدە. لە ساڵی ١٩٢٥ بڵاوکراوەتەوە. ئەم ڕۆمانە بە یەکێک لە ڕۆمانە بەناوبانگەکانی دنیا دادەنرێت و ناوی لە ڕیزی ڕۆمانەکانی «برایانی کارامازۆڤ» و «گەڕان بە دوای کاتی لەدەستچوو» دێت.
ناوەڕۆک و تەکنیکی ڕۆمانەکە
چیرۆکی ڕۆمانەکە لە ساڵی ١٩٢٢ ڕوودەدات، لە نیویۆرک. سەبارەت بە گاتسبیی مەزنە، پیاوێکی دەوڵەمەند، کە سەرقاڵی میوانیی پڕشکۆ و قەرەباڵغە و هەمووان دەتوانن بچنە میوانییەکانییەوە. دەنگۆی زۆر بەربڵاوە کە دەبێت گاتسبی ئەو سەروەتەی لە کوێوە هێنابێت. گاتسبی لە درێژەی ڕۆمانەکەدا ڕووبەڕووی ئەڤینێکی سەرسەختانە دەبێتەوە. گاتسبی کەسێکی ئاشقە و بە دوای ئەشقەکەی خۆی دەکەوێت. دەسەڵات و ناوبانگ هیچ گاریگەرییەکیان بەسەر ئەشقەکەی ئەوەوە نییە. تەکنیکی نووسینی ئەم ڕۆمانە بەشێوەیەکی سەرەکی فلاشباکە. هەریەکە لە کارەکتەرەکان کە دێنە سەر گێڕانەوەی ڕووداوەکان دەگەڕێنەوە سەر ئەو ڕووداوانەی لە سەردەمێکی دوورتردا ڕوویانداوە، کە گێڕەرەوە هێشتا لە ژێر کاریگەرییاندایە. گێڕەرەوەی سەرەکی (نیک کارەوەی) یەکێکە لە کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکە، بەڵام کارەکتەری سەرەکی نییە بەڵکو شوێنێکی ناوەندیی هەیە و ئەمەش یارمەتیدەرە لەوەی بۆچوون و خەیاڵی هەموو ئەو کارەکتەرانەی کە جەمسەری سەرەکیی ڕووداوەکانن بە باشی بزانێت و بیانخاتەڕوو.
وەرگێڕانی کوردی
ئەم ڕۆمانە لەلایەن سەیوان محەممەد وەرگێڕدراوە بۆ کوردی، و لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن ناوەندی غەزەلنووسەوە چاپ کراوە و بڵاوکراوەتەوە.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانەکان پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٢٥ پۆل:ڕۆمانەکانی ف. سکۆت فیتزجێراڵد پۆل:گاتسبیی مەزن پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
لۆبامبا
لۆبامبا پایتەختی نەریتخوازی و پاڕڵمانی وڵاتی سوازیلاندە. بە پێی سەرژمێرییەکان ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٥,٨٠٠ کەس بووە.
پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
٩٨٤ (ژمارە)
٩٨٤ (نۆسەد و هەشتا و چوار) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٣ و ٩٨٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پیاوی بەڵێ
پیاوی بەڵی فیلمێکی کۆمێدی ئەمریکییە کە لەلایەن پێیتن ڕیدەوە دەرھێندراوە، لەلایەن نیکۆلاس ستۆڵەر، جاراد پۆڵ، و ئاندرو مۆگێلەوە نووسراوە. جیم کاری و زووی دێسچانێڵ ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە بە کەمی لە ژیاننامەی ٢٠٠٥ی بەھەمان ناوەوە وەرگیراوە کە لەلایەن گاڵتەنووس دانی واڵەسەوە نووسراوە، کە دەرکەوتنێکی کامیۆشی ھەیە لە فیلمەکەدا.
کورتەیەکی فیلمەکە
فیلمەکە باسی کاڕل ئاڵن (جیم کاری) دەکات، ژیانی پاش جێھێشتنی ھاوسەرەکەی تێکدەشکێ و واز لە ژیان دەھێنێ، دواتر لە ڕێگەی ھاوڕێیەکییەوە تووشی پڕۆگرامێک دەبێت کە بڕیار دەدات ھەر پرسیارێکی لێ کرا بە بەڵێ وەڵام بداتەوە، کە ئەم بریارەشی تەواوی ژیانی دەگۆڕێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کۆری پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:فیلمەکانی ڤیلەیج ڕۆدشۆ پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
بڕیارنامەی ١٥٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئازاری ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ یووگسلاڤیای پێشوو و دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٣٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٤ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠٤
١٢٠٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٩٨٦ (ژمارە)
٩٨٦ (نۆسەد و هەشتا و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٥ و ٩٨٧.
پۆلۆز موکوچ
پۆلۆز موکوچ ٧ی کانوونی دووەمی ١٨٨١، ئەلێکساندرۆپۆل، پارێزگای ئێریڤان، ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا - ١٥ی شوباتی ١٩٣١، لێنیناکان، کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان، کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز، یەکێتیی سۆڤیەت) تەنزنووس و ئەفسانەیی بەناوبانگی ئەرمەنی بوو لە گیومری.
٩٨٦ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پۆلۆز موکوچ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١ پۆل:مردووانی ١٩٣١ پۆل:گیومری
توونس
وێنۆک|توونس توونس وڵاتێکی عەرەبییە لە باکووری کیشوەری ئافریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری توونسە.
دانیشتووان
لە ساڵی ٢٠٢٠دا ژمارەی دانیشتووانی توونس بەرامبەر لەگەڵ ١١،٧٠٨،٣٧٠ کەس بووە، کە ٩٨٪ عەرەب، ١٪ ئەورووپی و جوولەکەن و ١٪ ئەوانەی دیکەن.
زمان
عەرەبی زمانی فەرمی ئەو وڵاتەیە، کە بە عەرەبیی توونسی یان توونسی دەناسرێت، جۆری خۆماڵیی عەرەبییە کە لە لایەن زۆربەی خەڵکی وڵاتەکەوە بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا ھەندێکی تریش بە زمانی ئەمازیغی دەدوێن.
ئایین
ئیسلام ئایینی فەرمی توونسە کە زۆربەی خەڵکی وڵاتەکە پەیڕەوی لێدەکەن.
٩٨٧ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٥ (ژمارە)
٩٨٥ (نۆسەد و هەشتا و پێنج) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٤ و ٩٨٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
١٢١٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بۆداشی
بۆداشی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
کاداشمان ئێنلیلی یەکەم
وێنۆک|مۆری سلندەر(کاریگەری گڵی ڕۆڵکراوی مۆدێرن) کە نووسراوی حەفت دێڕی سۆمەری لەسەرە کە باس لە کاداشمان ئێنلیل دەکات لە ئێستادا لە مۆزەخانەی هونەری واڵتەرزە
کاداشمان ئێنلیلی یەکەم کە پاشایەکی کاسی بوو بەسەر بابلدا، لە ساڵانی ١٣٧٤-١٣٦٠ پێش زایین فەرمانڕەوایی کردیە، ئەو فەرمانڕەوایی لە باوکی کوریگالزوی یەکەمەوە بە میرات گرتووە، ئەم پاشایە بە پەیوەندییە بازرگانییەکانی لەگەڵ فیرعەونی میسری ئەمینهۆتێپی سێیەم ناسرابوو، کە ناوی لە نامەکاندا هاتووە لە تل ئەلعەمارنا لە میسر.
بۆداشی
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
بڕیارنامەی ١٥٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئازاری ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٣٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
بڕیارنامەی ١٥٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
تیشکی گاما
تایبەتمەندییەکانی تیشکی گاما
تیشکی گاما ناوکە تیشکاوەرییەکان لە شێوەی گورزەیەک لە وزە دەردەکات پێی دەوترێت فۆتۆنەکان ھەمیشە ھاوەڵی دەرچوونی تەنۆلکەکانی بێتا-یە لە ھەمان ئاستدا کە ھەمان وزەی ھەیە لەھەمان بواردا. تیشکی گاما لە چەند ئەلکترۆن ڤۆڵتێک تا چەند ملیۆن ئەلکترۆن ڤۆڵتێک پێکھاتووە، بەڵام پێچەوانەی تێشکی بێتایە کە ھێواش دەبێتەوە کاتێک وزەکەی ون دەکات و لەکۆتاییدا لەگەڵ گەردەکەیدا یــەکدەگرێت، لە کاتێکدا تیشکی گاما بە سەرجەم وزەکەیەوە بە خێرایی ڕووناکی دەڕوات، تیشکی گاما وزەکەی ون دەکات لە ئەنجامی بەریەککەوتنی بەڕێکەوتدا کە لە ئەنجامی ھاویشتنی ئەلکترۆنەکان لە ناوکەوە بەرھەم دێت، لەوانەیە گشت وزەکەی یان بەشێکی ون بکات لە کاتی بەریەککەوتندا، ئەگەر بەشێکی وزەکەی ونبوو ئەوا بەشەکەی دی بەردەوام دەبێت لە ڕۆیشتندا بەناو بۆشاییدا بە خێرایی ڕووناکی وەک ئەو فۆتۆنانەی کە وزەیەکی کەمتریان ھەیە، تا وزەی فۆتۆنەکانی گاما زیاد بکات وزەی ئەلکترۆنە جوڵاوەکان زیاد دەکات، ئەو ئەلکترۆنانەی کە لەلایەن فۆتۆنەکانی تیشکی گاماوە وزەیان بۆ گوێزراوەتەوە دەبنە ھۆی تێکدانی ناوەندەکە بەھۆی بەئایۆن بوون و وروژاندنی گەردەکانەوە، ھەر کاتێک ئەلکترۆن بەھۆی فۆتۆنەوە دەرباز بێت ئەو ڕووداوەی بەدوایدا دێت تەنیا بەند دەبێت لەسەر خەسڵەتەکانی ئەلکترۆن نەک لەسەر ئەو فۆتۆنەی دەربازی کردووە.
ھاویشتنی ئەلکترۆنی بارگاوی بەھۆی فۆتۆنێکەوە کە وزەکەی (١m ev) بێت لە ناوکەوە بەئایۆن بوونێکی تاک دادەنرێت، ئەلکترۆنەکان لە کاتی ھێواش بوونەوەیاندا دەیان ھەزار لە بەئایۆن بوون و وروژاندن بەرھەم دێنن، ئەو تێکچوونەی پەیدا دەبێت لەسەر ژمارە و جۆری دابەش بوونی فەزایی (distribution Spstial) ئەو بەئایۆن بوون و وروژاندنانە لە جیاتی بەئایۆن بوونی تاک کە لە فۆتۆنی گاماوە پەیدا دەبێت.تیشکی ئێکس جۆرێکی دیکەیە لە تیشکی کارۆموگناتیسی کە لە زۆر خەسڵەتیدا لە تیشکی گاما دەچێت، جیاوازی بنەڕەتی نێوانیان پەیوەندی بەپەیدابوونییانەوە ھەیە، کە تیشکی گاما لە ئەنجامی ئەو گۆڕانکارییانەوە پەیدا دەبێت کە بەسەر ناوکدا دێن، بەڵام تیشکی ئێکس کاتێک دەردەچێت کە گۆڕان بەسەر خولگەی ئەلکترۆنەکانی گەردیلەدا دێت.
زۆربەی جار ئەو ناوکانەی لە ئەنجامی ھەڵوەشاندنی تەنۆلکەکانی ئەلفا و بێتا-ەوە پەیدا دەبن یان ئەو ناوکانەی لە ھەر کردارێکی ئەتۆمییەوە دروست دەبن بۆ نموونە کارلێکە ناوکییەکان لە باری ئاستێکی وروژاودا دەبن، مانای وایە ئەو وزەیەی ئەو ناوکانە دروست دەکەن لەم بارەدا بەرزتر دەبن لەو وزەیەی کە لەباری جێگیریی (زەمینیدا) ھەیەتی واتە بارستایی ناوک لە باری وروژاودا گەورەترە لە بارستاییەکەی لە باری زەمینیدا (ground state)، پاشان لە ماوەیەکی زۆر کورتدا ناوک لە باری وروژاوەوە دەگوێزرێتەوە بۆ باری نیمچە وروژاو یان بۆ باری دامرکانەوە (باری جێگیری زەمینی) بۆ ڕزگاربوون لەو وزە وروژێنەرە زیادەیە ئەویش بەدەرکردنی لەسەر شێوەی تیشکە کارۆمەگناتیسییەکان کە بەتیشکی گاما ناسراوە، ئەم تیشکە لە شێوەی فۆتۆندا دەردەچێت، فۆتۆن یەکەی تەنۆلکەکانی ئەم تیشکەیە. وزەکەی بریتییە لە جیاوزای نێو ھەردوو باری گۆڕانەکە. ناوک دەتوانێت لەوزەی وروژاندن ڕزگاری بێت کاتێک ئەم وزەیە کۆ دەکرێتەوە و دەخرێتەسەر یەکێک لە ئەلکترۆنە خولگەییەکان (بەتایبەتی خولگەی K چونکە نزیکە لەناوکەوە)، ئەلکترۆنەکە دەردەچێت و گەردەکە جێدێڵێت کە بڕێکی دیاریکراو وزە لەگەڵ خۆیدا ھەڵدەگرێت و ئەم کردارەشی بە گۆڕانی ناوخۆیی دەناسرێت، ئەوەی شایانی باسە لەوانەیە نەمانی وروژاندن لەڕێی دەرکردنی تیشکە کارۆموگناتیسییەکان (تیشکی گاما) وە بەگواستنەوەی ناوک لەباری وروژاوەوە ڕاستەوخۆ بۆ باری زەمینی ڕووبدات و یەک فۆتۆنی تێدا بێت کە سەرجەم وزەی وروژاندنەکەی ھەڵگرتبێت، ئەم بارە ئەگەرێکی لاوازی ھەیە بۆ ڕوودانی و پێی دەوترێت گۆڕانی قەدەغەکراو، بەڵام ئەوەی زۆر کات ڕوودەدات گۆڕانە بەقۆناغە یەک بەدوای یەکەکەکاندا.
وزەی گشتی ھەڵگیراو لەلایەن فۆتۆنەکانەوە دەکاتە جیاوازی نێوان وزەی بنەڕەتی و کۆتایی ھەرچەندە ژمارەی قۆناغەکان جیاواز بن. بەشێوەیەکی گشتی گواستنەوە لە باری وزەیەکی بەرزەوە بۆ باری وزەیەکی نزم دەبێت لەگەڵ دەرکردنی تیشکی گاما لە ماوەیەکی زۆر کورتدا کە بەشێک لەچرکە تێپەڕ ناکات، لەکاتێکدا گواستنەوەی قەدەغەکراو لەکاتێکی درێژخایەنتردا ڕوودەدات. باری وروژاندن لەناوکدا ژمارە بارستە بچووکەکانی دەبێت، لانیکەم (١m ev) لە سەرو باری جێگیربوونەوە و لەناوکە مامناوەندەکاندا لە (١م ev) کەمتر دەبێت، لە ناوکە قورسەکاندا یەکەم باری وروژاو (١m ev - ٠) لەسەرو باری جێگیرەوە دەبێت، بەڵام ناوکە ئەفسوناوییەکان ناوازەن و لەم ڕێسایە لادەدەن بۆ نموونە بزمۆس ١٢٦ نیوترۆن لەناوکەکەیدا ھەیە وەک توخمێکی سووک دادەنرێت و جیاوازی لە وزەکەیدا لەئاستی یەکەمدا (١م ev) دەبێت.
کاتێک گورزەیەکی تەریب لە تیشکی گاما دەکەوێتە سەر ماددەیەک ھەڵدەمژرێت لە ئەنجامدا فۆتۆنێک دەردەچێت کە لەگەڵ گەردێک لە گەردەکانی ماددەکە کارلێک دەکات بە ھەریەکێک لەم سێ کردارە- لە گورزەکەوە ئەویش بەھۆی ھەڵمژینی وزەکەی بەتەواوەتی و لەناوچوونی لەڕێی دیاردەی کارۆڕووناکییەوە یان بەرھەمھێنانی جووتێک فۆتۆن، یان بەھۆی پەرشبوونەوە و لادانی لەڕێڕەوەکەی دیاردەی کۆمپتن، بەمەش ژمارەی فۆتۆنی لێدەر (No) چڕی ماددەکە (dx)ە، واتە تووندی تیشکی گاما بە شێوەیەکی بنەڕەتی کەم دەبێتەوە لە کاتی تێپەڕبوونی بەناو ماددەکەدا ئەویش بەھۆی ونبوونی وزەکەی بەناو چڕی تەنە مژەرەکەدا، لەھەر خاڵێکی ماددەکەدا پەیوەندییەک لەنێو توندی تیشکەکە و ئەستوری ماددەکەدا ھەیە. ھاوکۆلکەی ھەڵمژینی ھێڵی بەندە لەسەر وزەی تیشکی گاما و ھەروەھا لەسەر جۆری ماددەکە ھەڵمژین لە (١سم) لە ماددەکە ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ توندی فۆتۆنی لێدەر و ژمارەی گەردەکان و ڕووبەری پانە بڕگەی گشتی. ڕێگەکانی گواستنەوەی وزەی تیشکی گاما بۆ ماددە جیاوازییەکی بنەڕەتی ھەیە لەو ڕێگایانەی کە وزە لەتەنە بارگاوییەکانەوە دەگوێزرێتەوە بۆ ماددە، لەگەڵ ئەوەشدا کە تیشکی ئێکس لە گۆڕانێکی ئەتۆمییەوە پەیدا چەند ڕێگەیەک ھەن کە تیایدا تیشکی گاما کارلێک لەگەڵ ماددەدا دەکات و وزەکەی ون دەکات و دەیدات بەو ماددەیە لەڕێی ئەم سێ کردارە سەرەکییەوە:
تیشکی گاما لە سروشتدا
لە سروشتدا تیشکی گاما لە خۆرەوە بەھۆی کارلێکە ناوکییەکانەوە پەیدا دەبێت، وزەی تیشکی گاما دەگاتە ١ ملیۆن ئەلکترۆن ڤۆڵت، گالاکسییە ئاسمانییەکان و ئەو ئەستێرانەی بــەفەزادا بڵاوبوونەتەوە بە سەرچاوەکانی تیشکی ئێکس دادەنرێن، زاناکانی گەردوونناسی کار بۆ لێکۆڵینەوە لەم تیشکە دەکەن لەڕێی چەند چاودێرێکی تایبەت بۆ ئەو مەبەستە بۆ تێگەیشتن لەنھێنییەکانی ئەم گەردوونە، ھەروەھا توخمە تیشکاوەرییەکانی وەک یۆرانیۆم بە بەردەوامی تیشکی گاما بەرھەمدێنێت.
میکانیزمی کاریگەری تیشکی گاما لەسەر وردە زیندەوەر بەشێوەیەکی بەرفراوان تیشکی گاما لەبەجێھێنانەکانی پاکژکردن و پیشەسازییە پزیشکی و دەرمانسازی و خۆراکی و پاکردنەوەی پاشماوەکاندا بەکاردەھێنرێت لەبەر توانا زۆر بەرزەکەی لە کوشتنی وردە زیندەوەرەکاندا، لەناوبردنی سیستمە زیندەییەکان بەھۆی تیشکی گاماوە لەدوو ڕێگاوە دەبێت: کارلێککردنی ڕاستەوخۆ و کارلێککردنی ناڕاستەوخۆ ئەم دوو زاراوەیە بۆ باسکردن لەکاریگەری تیشکی گاما لەسەر ئاوێتە جیاکراوەکان بەکاردەھێنرێت وەک ئەنزیم و ترشی ناوکی بۆ باسکردنی کاریگەری ئەو تیشکە لەسەر ئەو بوونەوەرانە بەکارناھێنرێت کە سیستمی خانەکانییان پێکھاتەیەکی کیمیایی ئاڵۆزیان ھەیە وەک خانە بەکتریایی و کەڕووییەکان.
مەبەست لەکارلێککردنی ناڕاستەوخۆ کاریگەری تیشکی گامای بە ئایۆن بووە لەسەر گەردیلەکان کە پاش ھەڵمژینییان بۆ تیشکی گاما دەبنە گەردیلە یان ڕەگ یان ئەلکترۆن کە دەبنە ھۆی کارلێکە کیمیاییە لەناوبەرەکانی سیستمی خانەکان. کاریگەری ناڕاستەوخۆی تیشکی گاما بەسەر توێنەرەوەکاندا جێبەجێ دەبێت، ئاویش یەکێکە لەو توێنەرەوە بنەڕەتییانەی سیستمە زیندەییەکان، بەمەش کاریگەری ناڕاستەوخۆ لە ئەنجامەکانی بەئایۆن بوونی گەردیلەکانی ئاوەوە تیشکێک بەرھەم دێنێت کە ڕەگەکانی زۆر چالاکن و ھەروەھا ئەلکترۆنی ئاویشی لێ بەرھەم دێت. مەبەست لەکارلێکی ڕاستەوخۆ گۆڕانە لە واقیعی گەردیلەییدا بــۆ مەبەستە خانەییەکان لە دەمارەکان و گەردیلە چالاکەکان بە کاریگەری تیشکی بەئایۆنکەر نەک بە کاریگەری ئەو گەردیلە و ڕەگانەی لە ئەنجامی بەرکەوتنی گەردیلەکانی دیکەوە بە تیشکی ئایۆنکەرەوە پەیدابوون. زۆرجار بەزاراوەی لە ناوبردنی تیشکدانی ڕاستەوخۆ یان کارلێکردنی ڕاستەوخۆ دەدرێت بەھۆی ئەو کاریگەرییە لەناوبەرەی تیشکی ئایۆنکەر سەر بە ماددە بۆ ماوەییەکانی خانەدا ھەیەتی، چونکە گەورەترین مەبەستی گەردیلەییە لە خانەدا. دی ئێن ئەی لەو گەردیلانە پێکھاتووە کە ئەو زانیاریە بۆماوەییانە ھەڵدەگرن کە بەرپرسن لە زۆرکردن و نوێبوونەوە و دابەشبوون و زۆری دیکە لەو فەرمانە گرنگانەی ناو خانە، لەبەرئەوە لەناوچوون یان کارتێکردن لێیان بەکارێکی کاریگەر دادەنرێت بۆمانەوەی بوونەوەرەکە و توانای لەنیشتەجێ بووندا، ھەروەھا توانای میتاپۆلیزمی خانە لە ناودەچێت بەھۆی شکانی بەندەکان و شکانی شەکری فۆسفاتی و لەناوچوونی تفتە نایترۆجینیەکان، دەتوانین بەھۆی مایکرۆسکۆبەوە خانە بپشکنین لە کاتی دابەشبوونیدا تێبینی گۆڕان بکەین لە پێکھاتەی کرۆمۆسۆمدا لە ئەنجامی بەرکەوتنی بە تیشکی گاما، ئەگەر خانەکە پاش دابەشبوونی دی ئێن ئەی بەر تیشک بدەین ئەوا یەکێک لە کرۆماتیدینەکان گۆڕانێکی بێ شێوەی بەسەردا دێت.
پەراوێزەکان
پۆل:فیزیکی ناوکی
ئێڵسا پاتاکی
ئێڵسا پاتاکی (لەدایکبووی:١٨ی تەممووزی ١٩٧٦)ی شاری مەدریدی پایتەختی وڵاتی ئیسپانیایە. خانمە ئەکتەر و مۆدێل و بەرھەمھێنی فیلمە. کە ڕۆڵی لەچەند بەشێکی زنجیرەفیلمی (خێرا و تووڕە) دا بینیوە. وە ھاوسەری ەکتەری بەناوبانگی ھۆڵیوود کریس ھیمسۆرسە، کەلە ساڵی ٢٠١٠ەوە ھاوسەرگیریان کردووە.
بەستەرەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:دوور لە وڵاتانی ئیسپانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
ئای مەک
ئای مەک یەکێکە لە کۆمپیوتەرەکان لە کۆمەڵەی کۆمپیوتەرە دێسکتۆپەکانی مەکینتۆش، کە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ بەرهەم دەهێنرێت. ئای مەک بۆیەکەمجار لەساڵی ١٩٩٨ خرایە بازاڕەوە. ئای ماک وەک بنەڕەت بەسیستەمی کاڕگێڕی مەک ئۆ ئێس کاردەکات کە سیستەمێکە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ پەرەی پێدراوە جگە لەو سیستەمەش دەکرێت لینوکس و مایکرۆسۆفت ویندۆز لەسەر دابمەزرێندرێت دەکات.
دایمۆشینی گۆگۆریۆ
پاشا دایموشینی گۆگۆریۆ ( بە هانگۆل: 대무신왕، 대해주류왕؛ بە ھانجا: 大武神王، 大解朱留王)، لە دایکبووی (٤ز - ٤٤ز)ـە سێیەم فەرمانڕەوای گۆگۆریۆـیە، لە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا. دایموشین ڕابەرایەتی کرد بۆ فراوانکردنی خاکی گۆگۆریۆ و داگیرکردنی چەند هەرێمێک لە دۆنگبویۆ. فەرمانڕەوایی کرد لەنێوان ساڵانی (١٨ز بۆ ٤٤ز)
پوختە
لە دایکبوو وەک شازادە موهیۆل، سێیەم کوڕی پاشا یوری، وە نەوەی جومۆنگ. موهیۆل کرا بە شازادەی جێنشین لە ساڵی ١٤ز، کاتێک تەمەنی ١١ ساڵ بوو. بوو بە پاشا لەپاڵ مردنی باوکی لە دوای چوار ساڵ. وە دایموشین باوکی پێنجەم پاشای گۆگۆریۆـە، پاشا مۆبۆن.
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:پاشاکانی گۆگۆریۆ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا پۆل:مردووانی ٤٤ پۆل:فەرمانڕەواکانی گۆگۆریۆ پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم
٩٨٨ (ژمارە)
٩٨٨ (نۆسەد و هەشتا و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٧ و ٩٨٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
١٢١١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مالابۆ
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:مالابۆ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی گینێی ئیستوایی پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٧ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
ئینجیلی لۆقا
ئینجیلی لۆقا (بەگریکی: Τὸ κατὰ Λουκᾶν εὐαγγέλιον "خوێندنەوە: تۆ کاتا لۆوکان ئیوانگیلۆن"، بەئینگلیزی: Gospel of Luke، بەعەرەبی: انجيل لوقا)، سێیەمین و درێژترین ئینجیلە لەنێو ئینجیلە باوەڕپێکراوەکاندا. ئەم ئینجیلە سینۆپتییە باس لە ژیان و وەزارەتەکەی یەسووعی ناسڕی دەکات. باس لە ڕووداوەکانی ژیانی یەسووع لە لەدایکبوونەکەیەوە تا بەرزبوونەوەکەی دەکات.
٩٨٩ (ژمارە)
٩٨٩ (نۆسەد و هەشتا و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٨ و ٩٩٠.
ئینجیلی لۆقا
بەپێی پێشەکییەکەی بێت ، مەبەستی لۆقا نووسینی باسێکی مێژوویی بووە لەگەڵ پیشاندانی گرنگی لاهووتی مێژوویی. لۆقا مێژوو دەکاتە سێ بەشەوە: یەکەمیان کۆتایی دێت بە یوحەننای ئاوەشۆرکەر، دووەم پێک دێت لە وەزارەتە ئەرزییەکەی یەسووع و سێیەم بریتییە لە ژیانی کڵێسایی لەدوای هەستانەوەی یەسووع لەمردن. لۆقا، مەسیحییەت بە خودایی، جێی ڕێز، ملکەچ بۆ یاسا و نێو دەڵەتی وێنا دەکا. وەک، بەزەیی یەسووع درێژ دەبێتەوە بۆ هەموو ئەوانەی کە پێویستییان پێیەتی، ژنان گرنگن لەنێو شوێنکەوتووەکانیدا، سامەرییە ڕق لێ هەڵگیراوەکان ستایشکراون، نایەهوودییەکانیش هیوایان پێ دراوە کە دەتوانن ئینجیل پەسەند بکەن. لەکاتێکدا ئینجیلەکە وەکوو گێراندنەوەیەکی مێژوویی نووسراوەتەوە، زۆربەی ئەو ڕاستییانەی تێیدا وێنا کراوە بنچینەکەی تەقلیدە کۆنەکانی بەسەرهاتە تۆمارکراوەکانی ئینجیلە نەک کۆمەڵێک تۆماری مێژوویی بن، وەک چۆن هەندێک پێیان وایە کە بەو جۆرە بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئینجیلەکان پۆل:چوار ئینجیلە باوەڕپێکراوەکە پۆل:ئینجیلە سینۆپتییەکان
پۆل:ژیانی یەسووع
پۆل:گێڕانەوەی مێژوویی پۆل:پەڕتووکی ئایینی پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ
ئەرگەنەکۆن (تۆمەت)
ئەرگەنەکۆن ئەو ناوەیە نراوە لە دامەزراوەیەکی شاراوە، سێکولاری تەواو-نەتەوەپەرست لە تورکیا کە ئەکرێ پەیوەندیان هەبووبێ بە ئەندامانی سوپا و هێزەکانی ئاسایشی تورکیاوە. ئەو گروپەی گوایە دروست ببوایە، ناوەکەی لە ئەرگەنەکۆن ەوە هاتوە، کە جێگایەکی خەیاڵیە لە دۆڵە سەختەکانی چیاکانی ئاڵتای، وە تۆمەتباربوون بە تیرۆریزم لە تورکیا. هەندێکیش باوەڕیان وایە دامەزاراوەی ئەرگەنەکۆن خۆی بەشێک بێ لە دەوڵەتی قوڵ. بۆخۆی هەبوونی دەوڵەتێکی قوڵ پشتڕاستکرایەوە لەلایەن ڕای گشتی تورکەکانەوە لەدوای ئابڕوچوونەکانی سوسورلک ەوە لە 1996دا. ئەندامانی تۆمەتبار لە دادگا تۆمەتی پلاندانان و نانەوەی ئاژاوە، جگە لە شتانی تریش بە ئیختیالکردنی ڕۆشنبیران، سیاسەتمەداران، دادوەران، ئەندامانی سوپا و هەروەها پیاوانی ئاینی بە ئامانجی سەرەکی ڕووخاندنی حکومەتی کاربەدەست.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تیرۆریزم لە تورکیا پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی پۆل:ئیسلامی سیاسی پۆل:حیزبەکانی تورکیا پۆل:نیۆفاشیزم پۆل:ڕەگەزپەرستی
مەکبووک پرۆ
مەکبووک پرۆ ( یان بەکورتی:MBP) یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای ئەپڵ و لە کۆمەڵەی کۆمپیوتەرە لاپتۆپەکانی مەکینتۆش. بۆ یەکەم جار لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵەوە ڕاگەیەنرا.
جیاکاری (ماتماتیک‌)
لە زانستی بیرکاریدا جیاکاری ( / دیفرێنشەڵ) بریتییە لە بەهایەکی پاژەکی و زۆر بچووک. بۆ دیاریکردنی ماوەیەک کە درێژایەکەی بە چووکەیی ئێپسیلۆنە، لە جیاکاری کەڵکوەردەگرن. ڕێسای جیاکاری لە ڕاستیدا هەمان ڕێسای گرتە بە پێی گۆڕەکێکی دیاریکراوە، هەر وەک لە خوارەوە ڕوون کراوەتەوە
سەرچاوەکان
پۆل:ھەژماری جیاکاری پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
تالوک
تالوک:ده‌سته‌واژه‌یه‌کی ڕامیاریه‌ به‌رامبه‌ر سنوری ئێراق و ئێران به‌کاردێت له‌سه‌رمێزی ئاخاوتنه‌دپلۆماسیه‌کان
سه‌رچاوه‌
تاریخ العراق
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مێژوو
زانکۆی پزیشکیی یەریڤانی حکوومی
مێژوو
لە ساڵی ١٩٢٠ فاکەڵتی پزیشکی یەریڤان لەلایەن حکوومەتی ئەرمینیا دامەزراوە. لە ٢٥ی ئایاری ١٩٨٩ زانکۆی پزیشکی یەریڤانی حکومی بە ناوی پزیشکی ئەرمەنی سەدەی ١٢ مخیتار ھێراتسی ناونرا.
کتێبخانەکان
کتێبخانەی زانکۆی پزیشکی یەریڤانی حکومی کۆمەڵێک توێژینەوە و کەرەستەی ئەکادیمی ھەیە. ھەروەھا کتێبخانەیەکی ئۆنلاین ھەیە کە پێکھاتووە لە کەرەستەی خوێندن و تاقیکردنەوە و پرسیارنامە، کە ھەم بۆ خوێندکاران و ھەم کەسانی ئارەزومەند بەردەستە.
کۆلێژی پزیشکی یەریڤانی بنەڕەتی
کۆلێژی پزیشکی بنەڕەتی ویلایەتی یەریڤان کۆلێژێکی تەکنیکی ناوەندییە کە لە ساڵی ١٩٩٦ کرایەوە، لەژێر ئیدارەی زانکۆی پزیشکی ویلایەتی یەریڤاندا کاردەکات. کۆلێژەکە پرۆگرامی خوێندنی ٢ ساڵە لە ٥ بواردا دابین دەکات:
فاکەڵتی و ستاف
زانکۆکە زیاتر لە ١١٠٠ پرۆفیسۆری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆکانی ئەرمەنستان پۆل:نەخۆشخانەکان لە ئەرمەنستان پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان پۆل:دامەزراوە پەروەردەییەکانی ساڵی ١٩٢٠ پۆل:زانکۆ و پەیمانگاکانی دامەزراو لە یەکێتیی سۆڤیەت
ھەیوانی ئاوی
ھەیوانی ئاوی دەستەواژەیەکی جوگرافی و ڕامیاریە بۆئەوپارچە زەویە بەکاردێت کە وڵاتێک لەوڵاتەکەی دراوسێی خۆی وەری دەگرێت بەشێوەی ھەمیشەیی یاخود کاتی لەڕێگای ڕێککوتنێکی دپلۆماسی لەشێوەی ھەڵکۆڵینی خاکەکە تا دەگاتە دەریابەتایبەت ئەوھەرێم ووڵاتانەی ناکەونە سەردەریا وەک کوردستان وئەفغانستان وگەلێک لە وڵاتانی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست..
ھەیوانە ئاوی خانەقین:بریتیە لەپڕۆژەیەکی جیۆپۆلەتیکی کوردستانی باشور تابەھۆیەوە بگاتەکەنداوی فارسی پێک ھاتوەلەکەناڵێکی ئاوی بەقوڵیەک کەلە( 160)مەترەوە دەست پێدەکات بەرەوژێرتا دەگاتە شەتوڵئەرەب لەشاری بەسرەی باشوری ئێراق لەوێشەوە بەرەو ئاوە گەرمەکانی کەنداو بەدرێژایی (400)کیلۆمەترو پانی (600)مەتر.
سەرچاوەکان
جوگرافیای ھەرێمی کوردستان
نۆکەندی سوێس
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیا
٩٩٠ (ژمارە)
٩٩٠ (نۆسەد و نەوەد) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٩ و ٩٩١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بڕیارنامەی ١٥٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی نیسانی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٤٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
مامۆدزۆ
مامۆدزۆ پایتەختی مایۆتە. ئەم شارە مەڵبەندی ئەوپەڕ زەریاکانی فەڕانسەیە.
١٢١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
محەممەد کوڕی توغلوق
وێنۆک|فیرمانی محمد بن توغلوق بەرواری شەوال ٧٢٥ی کۆچیئەیلول-ئۆکتۆبەری ١٣٢٥. لە لوتکەدا بانگەوازێک بۆ خودا ھەیە، لە خوارەوەی ئەو توغرایە گەورەیە ھەیە کە ناو و نازناوی فەرمانڕەوای لەسەرە. کۆکردنەوەی کیر محەممەد کوڕی توغلوق (١٢٩٠ – ٢٠ی ئازاری ١٣٥١) ھەژدەھەمین سوڵتانی سوڵتانی دەلھی بوو، لە شوباتی ١٣٢٥ تا کۆچی دوایی حوکمڕانی کرد. کوڕە گەورەکەی غیات الدین توغلوق، دامەزرێنەری خانەڵاتی توغڵق بوو. غیاس الدین محمدی لاوی نارد بۆ دێکان بۆ ھەڵمەتکردن دژی پاشا پراتاپارودرای خانەنشینی کاکاتیا کە پایتەختەکەی لە وارنگال بوو لە ساڵی ١٣٢١ و گەمارۆدانی وارانگاڵ، 1323. محەمەد بە «ئیکسەنتریکێکی نامرۆڤانە» وەسف کراوە کە کارەکتەری سەیر و سەمەرەی ھەیە لەلایەن گێڕانەوەی سەردانکەرانەوە لە سەردەمی دەسەڵاتدارییەکەیدا، دەوترێت فەرمانی کوشتنی ھەموو دانیشتوانی شاری ھیندۆسی کانناوجی داوە. . ھەروەھا بە گۆڕانی سیاسەتی کێوی ناسراوە. محەممەد لە ساڵی ١٣٢٥ لە کاتی مردنی باوکیدا سەرکەوتە سەر تەختی دەلھی. حەزی لە پزیشکی بووە و لە چەندین زماندا شارەزا بووە فارسی، ھینداوی عەرەبی، زمانی سانسکریت و تورکی. ابن باتوتە، ڕێبوار و فەقیە بەناوبانگەکەی مەغریب، میوانی دەربارەکەی بووە و لە کتێبەکەیدا لەبارەی سەروەری خۆیەوە نووسیویەتی.
سەرەتای ژیان
محمد بن توغلوق لە دایکبووی غیاث الدین توغلوق بووە، کە شانشینی توغلقی دامەزراندووە دوای ئەوەی کۆنترۆڵی سوڵتانی دەلھیی دامەزراندووە. ھەروەھا بە شازادە فەخر مەلیک جەونا خان، ئولوغ خان ناسراوە.
سەرکەوتن بۆ سەر تەخت
وێنۆک|دراوی زیوینی محمد بن توغلاق محەمەدیدوای کۆچی دوایی باوکی کوڕی توغلاق لە شوباتی ساڵی ١٣٢٥ لەسەر تەختی شانشینی توغلاقی دەلھی سەرکەوت. لە سەردەمی حوکمڕانیدا، وارانگال (لە ئێستای تەلانگانا، ھیندستان)، مەعابار (کایالپاتنام) و مادورا (تامیل نادو، ھیندستانی داگیرکرد)، و ناوچەکان تا نوکی باشووری مۆدێرن لە ویلایەتی کارناتاکای ھیندستان. لە ناوچە داگیرکراوەکاندا، توغلوق کۆمەڵێک بەرپرسی نوێی داھاتی بۆ ھەڵسەنگاندنی لایەنە داراییەکانی ناوچەکە دروستکرد. حیساباتەکانیان یارمەتی وردبینییان لە ئۆفیسی وەزیر, غیاسەدین توغلاق ڕۆبێرت سیوێڵ لە گێڕانەوەی سەردانکەرانەوە دڕندەییەکانی سەردەمی حوکمڕانی محەمەد بن توغلوق دەھێنێتەوە. دەوترێت فەرمانی بە کۆمەڵکوژکردنی ھەموو دانیشتوانی شاری ھیندۆسی کاناوج داوە. ھەروەھا بڕیاریدا پایتەختەکەی لە دەلھیەوە بگوازێتەوە بۆ دێڤاگیری کە ٦٠٠ میل لەیەکترەوە دوورن، پاشان فەرمانی بە خەڵکەکە کرد کە بگەڕێنەوە بۆ دەھلی. لە کاتی گەشتەکەدا ھەزاران کەس بە ژن و منداڵیشەوە گیانیان لەدەستداوە. بەڵام محمد بن توغلوق بە لێبوردەیی لەگەڵ ئایینەکانی تریشدا ناسرابوو. چەندین مێژوونووس باس لەوە دەکەن کە سوڵتان لە ماوەی ساڵی ١٣٢٨دا ڕێزی لە دەروێشی جاینی جیناپرابا سوری گرتووە. پیتەر جاکسۆن باس لەوە دەکات کە محەمەد تاکە سوڵتان بووە کە بەشداری ئاھەنگەکانی ھیندۆسی کردووە.
گواستنەوەی پایتەخت
لە ساڵی ١٣٢٧ توغلوق فەرمانی دا پایتەختەکەی لە دەھلیەوە بگوازێتەوە بۆ دەولاباد (بە دیڤاگیری ناسراوە) (لە ئێستادا ماھاراشترا) لە ناوچەی دێکانی ھیندستان. محەممەد بن توغلاق خۆی لە سەردەمی باوکیدا چەند ساڵێک وەک شازادەیەک لە ھەڵمەتی بانگەشەدا لە ویلایەتەکانی باشوور بەسەر بردبوو. ھەروەھا دەولە ئاباد لە شوێنێکی ناوەندیدا بوو بۆ ئەوبتوانرێتبتوانرێت و باکوور و باشوور بتوانرێت بتوانرێت. ھەموو ئاسانکارییەک بۆ دابین کرابووئەوانەی کە پێویست بوو کۆچ بکەن بۆ دەوڵەت ئاباد. پێدەچێت خەڵکی گشتی دەھلی لەگەڵ گواستنەوەی بنکەکە بۆ دەوڵەت ئاباد نەبوون.
ڕێگایەکی فراوان بۆ ئاسانکاری دروستکرا. لە ھەردوو دیوی ڕێگاکەدا نەمامی سێبەر چێندرابوو؛ وێستگەی وەستانی لە نێوان دوو میلدا دانا. ھەروەھا دابینکردنی خۆراک و ئاویش لە وێستگەکاندا بەردەست کرا. توغلوق لە ھەر یەکێک لەو وێستگانەدا خانقای دامەزراند کە لانیکەم یەک سۆفی پیرۆزی تێدا جێگیر بوو. خزمەتگوزاری پۆستی ئاسایی لە نێوان دەھلی و دەولە ئاباد دامەزرا. ھەروەھا لە ساڵی ١٣٢٩ دایکی بە یاوەری ئاغاکان دەچێتە دەولەت ئاباد. تا نزیکەی ھەمان ساڵ، توغلوق ھەموو کۆیلەکان، ئاغاکان، خزمەتکارەکان، ولەمەکان، سۆفیەکانی بانگھێشتی پایتەختی نوێ کرد. پایتەختی ئێستا دابەش بوو بەسەر بەشی کە پێیان دەگوترا مۆحەلا کە چارەکی جیاوازیان ھەبوو بۆ کەسانی جیاواز وەک سەرباز، شاعیر، دادوەر، ئاغاکان. ھەروەھا لە لایەن توغلوقەوە یارمەتییەکان بە کۆچبەران درا. ھەرچەندە ھاوڵاتیان کۆچیان کرد، بەڵام ناڕەزایەتی خۆیان نیشان دا. لە پرۆسەکەدا بەھۆی برسێتی و ماندوێتی زۆرێک لەسەر ڕێگاکە گیانیان لەدەستداوە. جگە لەوەش، ئەو دراوانەی کە لە دەولە ئاباد لە دەوروبەری ساڵی ١٣٣٣ داڕێژراون، دەریدەخەن کە دەولە ئاباد «پایتەختی دووەم» بووە لە ساڵی ١٣٣٤ لە مابار یاخیبوون ڕوویدا. لەکاتێکدا لە ڕێگای سەرکوتکردنی یاخیبوونەکەدا بوو، لە بیدار سەرھەڵدانی تاعونی بوبۆنی ڕوویدا کە بەھۆیەوە توغلوق خۆی نەخۆش کەوت، و زۆرێک لە سەربازەکانی گیانیان لەدەستدا. لە کاتێکدا پاشەکشەی دەکردەوە بۆ دەولە ئاباد، مابار و دوارسامودرا لە کۆنترۆڵی توغلوق جیابوونەوە. ئەمەش دوای ئەوە ڕاپەڕینێک لە بەنگال. لە ترسی ئەوەی سنوورەکانی باکوری سوڵتانییەت بەرەوڕووی ھێرشەکان ببنەوە، لە ساڵی ١٣٣٥ بڕیاریدا پایتەختەکە بگوازێتەوە بۆ دەھلی، بەمەش ھاووڵاتیان ڕێگەیان پێدا بگەڕێنەوە بۆ شارەکەی پێشوویان.
کاریگەری
لە کاتێکدا زۆربەی مێژوونووسانی سەدەی ناوەڕاست، لەوانەش بارانی و ئیبن باتوتە، مەیلیان ھەیە کە ئاماژەیان بەوە کردووە کە دەھلی بە تەواوی بەتاڵ بووە (وەک ئەوەی بەناوبانگە کە بارانی باسی دەکات کە سەگ و پشیلەیەک نەماوە)، بە گشتی پێی وایە ئەمە تەنھا زیادەڕەویکردنە. ئەم جۆرە گێڕانەوەیە زیادەڕەوییانە تەنیا ئەوە دەگەیەنن کە دەلھی تووشی دابەزین بووە لە باڵا و بازرگانییەکەیدا. جگە لەوەش پێیان وایە تەنھا دەسەڵاتدار و ئاغاکان تووشی سەختی بوون ئەگەر ھەبن. دوو نووسراوی سانسکریتی کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٣٢٧ و ١٣٢٨ی زایینی ئەم بۆچوونە پشتڕاست دەکەنەوە و خۆشگوزەرانی ھیندۆسەکانی دەھلی و دەوروبەری لەو سەردەمەدا دادەمەزرێنن. ھەرچەندە ئەم بڕیارە لای نوخبەی موسڵمانان جێی بایەخ نەبوو، بەڵام یەکێک لە کاریگەرییەکانی ئەم بڕیارە ئەوە بوو کە دەسەڵاتی ئیسلامی لە دەکان چەندین سەدە زیاتر لە دەسەڵاتی ناجێگیری دەھلی خۆی بەسەر باشووردا بەردەوام بوو. ئەگەر توغلاق نوخبەیەکی موسڵمانی لە دەولە ئاباد دروست نەبوایە، دەسەڵاتێکی سەقامگیری موسڵمان وەک ئیمپراتۆریەتی بەھمەن نەدەبوو بۆ پشکنینی دەسەڵاتی بەرزبوونەوەی ڤیجایانگارییەکانی ھیندۆسی.
گەشتەکان
دوای کۆچی دوایی جەنگیزخان، دێڕێک لە نەوەکانی کە خاناتی چاگاتای بوو، حوکمی تورکستان و ترانسۆکسیانا و لقێکی دیکەی هولاگو خانیان کرد. ئێران و عێراقی ئێستای داگیرکرد. بەڵام لە سەردەمی توغلاقدا هەردوو خانەدانەکە لە ڕووخاندا بوون، لەگەڵ بارودۆخی ترانسۆکسیانا کە دوای مردنی تارماشیرین ناجێگیر بوو. ئەو خۆپەرست بوو بۆ لکاندنی ئەم شانشینییانە. ئاغا و سەرکردەی ئەو ناوچانە بانگهێشت دەکرد و یارمەتیی پێدەدان. بەشێکی بە یارمەتی ئەوان و بەشێکیش لە شانشینی خۆیەوە، توغلوق لە ساڵی ١٣٢٩دا سوپایەکی کۆکردەوە کە لەوانەیە بگاتە ٣٧٠ هەزار سەربازی ئەسپەکان. بە پێشەکی یەک ساڵ پارەیان پێدەدرا و دوای ئەوەی بۆ ماوەی ساڵێک بێکار بوون، توغلوق بەزەحمەت پارەیان پێدەدا. بۆیە لە ساڵی ١٣٢٩دا بڕیاری بڵاوەپێکردن و هەڵوەشاندنەوەی سەربازەکانی دا.
لە ساڵی ١٣٣٣ محمد بن توغلاق سەرکردایەتی گەشتی قەرەچیلی کرد بۆ ناوچەی کولو-کانگرای سەردەمی هیماچال پرادێش لە هیندستان. مێژوونووسانی وەک بەدەونی و فێریشتا نووسیویانە کە توغلوق لە بنەڕەتدا ویستویەتی هیمالایا ببڕێت و چین داگیر بکات. بەڵام لە هیماچال ڕووبەڕووی بەرخۆدانی ناوخۆیی بووەوە. پریثڤی چاند دووەم لە شانشینی هیندۆس راجپوت خێڵی کاتۆچ لە کانگرە سوپای محمد بن توغلاقی شکستی هێنا کە نەیتوانی لە گردەکاندا شەڕ بکات. نزیکەی هەموو ١٠٠ هەزار سەربازەکەی لەناوچوون و ناچار بوون پاشەکشە بکەن.
مردن و داڕمانی دواتری ئیمپراتۆریەت
محمد بن توغلاق لە ساڵی ١٣٥١ لە ڕێگای تاتا، سند، لە کاتێکدا لە سند هەڵمەتی هەڵمەتی دژی تاغی، هۆزێکی کۆیلەی تورکی دەکرد، کۆچی دوایی کرد. لە سەردەمی ئەودا بوو کە سوڵتانییەتی دەهلی بە بەرخۆدانی دوو قات ڕووخا. یەکێکیان لە ڕاجپوتەکانەوە بوو بە سەرۆکایەتی حەمیر سینگ لە مێوار, و ئەوی تریان لە هاریهارا و بوکای باشووری هیندستانەوە هاتووە. لە کاتێکدا رانا حەمیر سینگ دوای سەرکەوتن لە شەڕی سینگۆلی لە ساڵی ١٣٣٦، ستراتیژی راجپوتانای ڕزگار کرد، هاریهارا و بوکا ئیمپراتۆریەتێکی نوێیان بە ناوی ئیمپراتۆریەتی ڤیجایاناگارا دامەزراند، بە سەرەتا شکستهێنان و دواتر کۆتاییهێنان بە سوڵتانییەتی مادورا کە بەناوی سوڵتانییەتی دەهلیەوە حوکمڕانی بەشێکی سەرەکی باشووری هیندستانی دەکرد. هەروەها چەندین فەرمانڕەوای دیکەی باشووری هیندستان وەک و هتد بەشدارییان لە ڕووخانی سوڵتانییەتی ئیسلامی دەهلیدا کردووە. بۆ زیادکردنی ئازارەکانی توغلوق، ژەنەراڵەکانی خۆی لە دژی یاخی بوون. یەکێک لە ژەنەڕاڵەکانی دەچووە پێشەوە بۆ پێکهێنانی سوڵتانی بەحمانی لە دێکان.
تۆکن
وێنۆک|محمد توغلاک فەرمانی بە دراوە مسییەکانی دەدات کە بە زیو تێپەڕن، ساڵی ١٣٣٠ی زایینی وێنۆک|دراوی دراوی تۆکنی زۆرەملێ مێژوونووس شێوە و قەبارەی جیاواز لەلایەن نەعناکانیەوە بەرهەم دەهات کە کامڵی هونەری دیزاین و تەواوکارییان نەبوو. لە ساڵی ١٣٣٠، دوای گەشتە شکستخواردووەکەی بۆ دیۆگیری، دراوی نیشانەی دەرکرد؛ واتە دراو لە مس و مس درووستکرابوون کە بەهاکەیان یەکسان بوو بە دراوی زێڕ و زیو. مێژوونووس زیاودین بارانی هەستی بەوە کرد کە ئەم هەنگاوە لەلایەن توغلوقەوە گرتووە چونکە دەیەوێت هەموو ئەو ناوچە نیشتەجێبووانەی جیهان بخاتە ژێر دەسەڵاتەوە کە خەزێنەیەکیان بۆ پارەی سوپا پێویست بوو. بارانی هەروەها نووسیبووی کە خەزێنەی سوڵتان بە کردەوەی بەخشینی پاداشت و دیاری بە زێڕ تەواو بووە. لە ناوچە گوندنشینەکان بەرپرسانی وەک موقەددامەکان داهاتەکەیان بە دراوی مس و مس دەدا و هەروەها هەمان دراویان بۆ کڕینی چەک و ئەسپ دایەدەنووسێت کە دراوی جیاواز لە. لە ئەنجامدا بەهای دراوەکان دابەزی و بە وتەی ساتیش چاندرە، دراوەکان بوونە "وەک بەرد بێ بەها". هەروەها ئەمەش بازرگانی و بازرگانی پەکخست. دراوی نیشانە بە زمانی فارسی و عەرەبی نووسراوی لەسەر بوو کە نیشانەی بەکارهێنانی دراوی نوێ بوو لەبری مۆری شاهانە و بۆیە هاوڵاتیان نەیاندەتوانی جیاوازی بکەن لە نێوان دراوی فەرمی و دراوی ساختە. تۆمارەکان دەریدەخەن کە بەکارهێنانی دراوی نیشانە تا ساڵی ١٣٣٣ وەستابوو چونکە ئیبن بەتوتا کە لە ساڵی ١٣٣٤ هاتە دەلهی، گۆڤارێکی نووسی کە هیچ باسی ئەم دراوەی نەکرد.
سیاسەتی ئایینی
بۆچوونی دژبەیەک هەیە کە مێژوونووسان لەسەر لێبوردەیی ئایینی ئەو دەریدەبڕن. لە کاتێکدا سەردانکەران ئیبن بەتوتە و نونز و فیریستە باس لەوە دەکەن کە محەمەد بن توغلاق لێبوردەیی لەگەڵ ئایینەکانی تردا نیشانداوە، بە پێچەوانەوە پیتەر جاکسۆن باس لەوە دەکات کە محەمەد تاکە سوڵتان بووە کە بەشداری لە ئاهەنگەکانی هیندۆسەکاندا کردووە. باسئیبن بەتوتە لەوە دەکات کە پاشای چین (ئیمپراتۆری یوان) باڵیۆزخانەی ناردبوو بۆ محەمەد بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی پەرستگایەکی دەرکراو لە سەمبال. بەڵام نێردراوەکان بەو لێدوانە ڕەتکرانەوە کە تەنها ئەو کەسانە ڕەتکرانەوە کە لە خاکێکی موسڵمانان دەژین کە پارەی جیزیایان داوە، دەتوانن ڕێگەیان پێبدرێت پەرستگایەک نۆژەن بکەنەوە. فیروز شا توغلاق ئیدیعای کردبوو کە پێش حوکمڕانییەکەی، بە پێچەوانەی شەریعەتەوە ڕێگەیان پێدراوە پەرستگاکانی بت دروست بکرێنەوە.
دەسەڵاتدارانی هاوچەرخی جاینەکان پەیوەندی خۆشەویستی محەمەد لەگەڵ جاینەکان و زیاتر نیشاندانی ڕەزامەندی بۆ زانایانی جاینەکان دەسەلمێنن.
کەسایەتی
توغلوق موسڵمانێکی توندوتۆڵ بوو، لە ماوەی ڕۆژێکدا پێنج نوێژی خۆی پاراستووە، لە ڕەمەزاندا بەڕۆژوو بووە. بەپێی سەدەی نۆزدەهەمی زایینی بەریتانیی مێژوونووس ستانلی لەین-پول، دیارە کۆرتیزانەکان ستایشی توغلوقیان کردبوو وەک "پیاوێکی زانست" و حەزیان لە بابەتەکانی وەک فەلسەفە، پزیشکی، بیرکاری، ئایین هەبووە ، شیعری فارسی و ئوردو/هیندستانی. لە "هیندستانی سەدەی ناوەڕاست"دا، "ئەو لە زانستە مرۆییەکانی سەردەمی خۆیدا تەواو بوو، خوێندکارێکی بەئەمەک بوو لە شیعری فارسی... وەستایەکی ستایل بوو، لە سەردەمی ڕیتۆریکدا قسەخۆشێکی باڵا بوو، ئا فەیلەسوفێک کە لە بواری لۆژیک و میتافیزیکی یۆنانی ڕاهێنراوە، کە زانایان ترسیان لە مشتومڕ لەگەڵیدا هەبووە، بیرکار و خۆشەویستێکی زانست بووە. "  "گهەرچەندە باوەڕی بە عیرفان نەبووە، بەڵام چاندرە باس لەوە دەکات کە ڕێزی لە پیرۆزە سۆفیەکان گرتووە، ئەمەش لە ڕاستی دروستکردنی گۆڕستانی پیرۆز نیزامەدین عەولیا لە نیزامەدین دەرگادا دەردەکەوێت.  ڕەخنەگران لە سروشتدا بە پەلە ناویان بردووە، بەهۆی شکستی زۆربەی تاقیکردنەوەکانی بەهۆی نەبوونی ئامادەکارییەوە.  هەروەها ئیبن بەتوتە نووسیویەتی کە پشتی بە حوکمی خۆی بەستووە و بە دەگمەن ئامۆژگاری لە کەسانی دیکە وەردەگرێت و هەروەها ڕەخنەی لێ گرتووە لەسەر بەخشینی دیاری زیادەڕۆیی و "سزای توند". بەناوبانگ بوو چونکە هەرکاتێک دیارییەکی پێ دەبەخشرا، بۆ ئەوەی باڵای خۆی نیشان بدات، بەهای سێ هێندەی بەهاکەی دیاریی دەدا.
٩٩١ (ژمارە)
٩٩١ (نۆسەد و نەوەد و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٠ و ٩٩٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
لیبیا
بەستەری دەرەکی
پوختەیەک دەربارەی کۆماری لیبیا
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥١ پۆل:لیبیا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیتالی ئاخێو پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
بڕیارنامەی ١٥٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٩٣٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سیەرالیۆن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:سیەرالیۆن لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
فڕۆکە
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی فڕۆکەیەکی نەفەر ھەڵگر فڕۆکە یان تەیارە (، ) جۆرێک باڵافڕە کە باڵەکانی جێگیرن.
فڕۆکەی مووشەکی کە خێراترین جۆری فڕۆکەیە بە خێرایی زیاتر لە (٧٢٤٠ کم لە یەک کاتژمێر) دەبڕێ کە لە توێژینەوەکان بەکاردێت. فڕۆکەکان ھەموویان وەک فڕۆکەی مووشەک یان فیشکەدار گەورە و بەھێز نین زۆربەیان تەنھا یەک دانە بزوێنەری ھەیە و ژمارەیەکی کەم سەرنشین ھەڵدەگرن ئەم فڕۆکە سووک و بچووکانە بۆ گەشتی نزیک و گەشتی تایبەت بە پیاوانی کار و بازرگانان بەکاردێن.
فڕۆکەکان قورسترن لە ھەوا فڕۆکەی گواستنەوە کێشەکەی لە (٣٢٠ تۆن) زیاترە لەو کاتەی کە بە تەواوی بارکراوە. فڕۆکە دەفڕێت بەھۆی بزوێنەرەکانی و باڵەکانی و ڕووەکانی کۆنترۆڵ تێیدا بزوێنەر (یان بزوێنەرەکان) پاڵ بە فڕۆکەوە دەنێن بۆ پێشەوە بە بڕینی ھەوای ئاسمان بە پێشڤەچوونی فڕۆکە ئەو ھەوایەی کە لەسەر ڕووی سەرەوەی باڵەکەیە بە خێرایی دەجوڵێت کە دەبێتە ھۆی نزمبوونەوەی پاڵە پەستۆی ھەوا بە بەراوردکردنی لەگەڵ پاڵەپەستۆی ھەوا لە ڕووی خوارەوەی باڵی فڕۆکە، ئەم جیاوازی پاڵەپەستۆیە پێی دەڵێن ھێزی بەرزکردنەوە کە پارێزگاری لە بەردەوامبوونی فڕینی فڕۆکەکە دەکات لە ئاسمان فڕۆکەوان دەتوانێت پارێزگاری لە ھاوسەنگی فڕۆکە بکات لە کاتی فڕین بە بەکارھێنانی ڕووی کۆنترۆڵ کە چەند بەشێکن توانای جووڵەیان ھەیە و دەکەونە باڵ و کلکی فڕۆکە.