cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەرۆک کۆماری مەنگۆلیا
شوێنی نیشتەجێبوون
بەگشتی سەرکردەکانی مەنگۆلیا لە شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆک لە کۆمەڵگەی ئیخ تێنگەر ژیاون، کۆمەڵگەی سەرۆکایەتی ناوچەیەکی پارێزراوە لە چیای بۆگدخان. شوێنی نیشتەجێبوونەکە دەکەوێتە تەنیشت کۆشکەکانی سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکی حکوومەت.
سەرچاوەکان
مەنگۆلیا سەرۆک کۆمارەکانی مەنگۆلیا پۆل:سیاسەتوانانی مەنگۆلیا
٢٩ی نیسان
بۆنەکان
پۆل:نیسان پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٨٣٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٢٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی شوباتی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٧٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:مەغریب لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا پۆل:بۆنەکانی شووباتی ١٩٩٩
ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا
ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە دوو ناوچەی شارستانی ساینقەڵایە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم ناوچەیە لە سێ گوندەواری سەفاخانە و مەحمودچغ و ھۆڵەسو پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەیە دوو شارۆچکە ھەیە کە شارۆچکەکانی ساینقەڵا و مەحمودچغە.
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچە (٦٨٢٨٦) کەس کە (٣٣٥٤٢)نێر و (٣٤٧٤٤)مێ و (١٦١٣١) خێزان پێکھاتووە.
پێکھاتەی کارگێڕی
ساینقەڵا(ناوەند):
گوندستانی سەفاخانە
لە ٢١ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی مەحمودچغ(مەحموداوا)
لە ٢٦ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی ھولەسو
لە ٤٢ گوند پێکھاتووە:
پەراوێزەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی ساینقەڵا پۆل:ناوچەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
دووزخورماتوو
دووزخورماتوو شارۆچکەیەکە دەکەوێتە باشوری ھەرێمی کوردستان و دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق کە لەنێوان سنوری ھەرێم و حکومەتی ناوەندییە، ئەم شارۆچکەیە سەر بە پارێزگای سەلاحەدینە. ھەتاوەکو ساڵی ١٩٧٦ سەر بە پارێزگای کەرکووک بوو.
ڕووبار
ئاوەسپی ڕووبارێکە سەرچاوەکەی لە ناوچەی گەرمیان و سەنگاوە، بەناو ئەم سارۆچکەیەدا تێپەڕدەبێت و شارۆچکەکە دەکاتە دوو بەش و بووەتە سەرچاوەی ئاودێری لەم ناوچەدا.
مێژوو
دووزخورماتوو مێژوویەکی کۆنی ھەیە، کەدەگەڕێتەوە بۆ سێ ھەزار ساڵ پێش زایین و بۆ سەردەمی ئیمپراتۆری ئاشورییەکان. پێش (٨٠٠)ساڵ بەر لەئێستا کە ئەم ناوچەیە داگیرکرا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی، عوسمانییەکان ھەستان بەنیشتەجێکردنی تورکمان لە سەر ڕێگای بازرگانی نێوان بەغداد و ئەستەمبوڵ ئیتر لەم مێژووەوە کەمایەتی تورکمان لە ناوچەکەدا پەیدا بوو و شارۆچکەی خورماتووش بەشێکە لەو ناوچەیە.
سەدەی بیست
لەسەرەتای سەدەی بیست خورماتوو گوندێک بوو سەر بە قەزای کفری لە لیوای کەرکوک، لە ساڵی ١٩٢٢ دا خورماتوو بووە ناحیەیەک سەربە قەزای داقوق، لە ساڵی ١٩٥١دا بەھۆی گەشەسەندنی خورماتوو، ئەم شارۆچکەیە بووە قەزا و داقوق کرایە ناحیە و سەربە قەزای خورماتوو بوو و ھەردووکیان سەر بە لیوای کەرکووک بوون. لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ دا ئەم قەزایە پێکھاتبوو لە ناحیەکانی (ئامرلی و بوستاملی و سلیمان بگ و قادرکەرەم و یانکیجە) و لەھەمان ڕێکەوت ئەم قەزایە خرایە سەر پارێزگای سەلاحەددین بەمەرسومی کۆماری ژمارە ٤١ لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦دا.
ئەم گواستنەوەی قەزایە لە پارێزگای کەرکووکەوە بۆ پارێزگای سەلاحەددین بۆ ئەوەبوو کە دەستکاری ڕێژەی کورد باکات لە پارێزگای کەرکووکدا و ھەوڵێکی بەعسییەکان بوو بۆ بەعەرەب کردنی ناوچەکە. کورد و تورکمانی ئەم شارۆچکەیە تووشی مەینەتی زۆر بوون بەدەست حکومەتە یەک لە دوایەکەکانی عێراق.
ڕاپەڕینی ١٩٩١
کاتێک حکومەتی عێراق پەلاماری وڵاتی کوەیتیدا و پاشان لە لایەن ھاوپەیمانانەوە کرایەدەرەوەی کوەیت، ڕاپەڕینی جەماوەری لە باکور و باشوری عێراق دەستی پێکرد دژی حکومەتی عێراق لەم کاتەدا لەلایەن ھێزە کوردییەکان و ھاوڵاتیانی خورماتووەوە ئەم شارۆچکەیە ئازادکرا بەڵام ھەر زوو سوپای عێراق ھێرشی کردەوە سەر ئەم ناوچەیە و شارۆچکەکەی داگیرکردەوە و زۆرێک لەدانیشتوانی بەتایبەتی کوردەکان ئاوارەی سەر سنور و شاری سلێمانی بوون.
پڕۆسەی ئازادی عێراق
لە ساڵی ٢٠٠٣ دا ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە داگیرکردنی عێڕاق و لەناوبردنی دەسەڵاتی بەعس لە عێراقدا ئیتر ئەم شارۆچکەیەش ڕزگار کرا لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا و ھێزە کوردییەکان. بەڵام پاراستنی ئەم شارە زیاتر لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە بوو لە ھێرشەکانی گروپی ئەلقاعیدە و ئەنسارولئیسلام و کۆنە بەعسییەکان.
داعش
کاتێک لە ساڵی ٢٠١٤دا داعش دەستیان گرت بەسەر شارەکانی موسڵ و تکریت و ڕومادی و ھەندێ ناوچەی کەرکووک ئەم شارۆچکەیە ھێزە عێراقییەکان چۆلیان کردوو لەوەدا بوو بکەوێتە دەست داعش بەڵام لە لایەن ھێزی پێشمەرگەوە پارێزراو بەرگریان لێکرد تا نەکەوێتە دەست داعش.
١٦ی تیشرینی یەکەمی ٢٠١٧
پاش ئەوەی ھێزەکانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی زۆرینەی خاکی عێراقیان پاککردەوە لە داعش، ئەنجا بووە ململانێیان لەگەڵ حکومەتی ھەرێم بۆ بەڕێوەبردنی ناوچە جێناکۆکەکان و گەڕانەوەی سوپا، پاس چەندەھا گفتوگۆکردن لە ١٦ی ئۆکتۆبەردا سوپا و حەشد ھێرشیان ھێناو بووە ھۆی جەنگێکی کورت خایەن و کوژراو لە ھەردوو لادا ڕوویدا و بەکشانەوەی ھێزی پێشمەرگە جەنگەکە کۆتایی ھات و شارۆچکەی خورماتوو دەستی بەسەردا گیراو زۆرینەی دانیشتوانە کوردەکەی ئاوارە بوون و زۆرێک لە ماڵە کوردەکان سوتێنران و تاڵان کران و ناسەقامگیری باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشا.
دانیشتوان
سەرژمێرییەکی دروست نییە لەم شارۆچکەیەدا بۆ ئەوەی بزانین زۆرینەی دانیشتوان لە چی پێکھاتەیەکە، دانیشتوانی ئەم شارۆچکەیە لە کورد و تورکمان و عەرەب پێکھاتووە، زۆرینەی لە کورد و تورکمانە و کەمینەیەکی عەرەبە کە لەئەنجامی بەعەرەب کردنی ناوچەکە ھاتوون.
بەڵام بۆ مێژوو بگەڕێینەوە ئەم خاکە خاکی کوردانە و ھەلومەرجی سیاسی و ھەرێمی و داگیرکاری و دەوڵەمەندی خاکی ئەم ناوچەیە بە کەرەستە خاو و زەویە کشتوکاڵییەکانی وەھای کردوە کەبەر شاڵاوی بەتورک کردن و بەعەرەب کردن بکەوێت.
ئایین
لەڕووی ئایینییەوە ئەم شارۆچکەیە فرە ئایینە ھەر لە موسوڵمان (سوننە، شیعە) و کاکەی تیادایە.
کارگە
ئاوی ئاوەسپی سوێرە و بە ھۆیەوە کارگەیەکی سەرەتایی دروست کردنی خوێ لە سەر چەمەکە دروستکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی عێراق پۆل:پارێزگای کەرکووک پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پیریۆنس
پیریۆنس (بە زاراوەی خۆماڵی پیروێنس)کوڕی شێخ زەکەریا و لە سەییدە حەسەنیەکانە. پیریۆنس لە زانایانی ئایینی و خواناسانی سەدەی سیانزەی زاینیی مەریوانە کە شێعری فارسیی لێ بەجێ ماوە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس پیریۆنسی بە برای شا نیعمەتوڵڵای وەلی زانیوە. جگە لە شەجەرەنامەکەی، ئەم بەیتە فارسییەی پیریۆنسیش ئەم خاڵە دەسەلمێنێت: برادر کو بود شە نعمت اللە ولی بی شک پدر باشد ذکریا جد اھدل شاە دورانم واتە: براکەم کە شا نیعمەتوڵڵای وەلی بێت و بابم شێخ زەکەریا و باپیرم ئەھدەل، ئەمن بێگومان پاشای ئەم سەردەمەم.
پیریۆنس لە مێژوودا
پیریۆنس ھانا، پیریۆنس ھانا
مەزڵوومان تەنیا لای تۆشەن ھانا
نەبیرەی ئەکرەم شاھ مەردانی
فەرزەند دڵبەند شێخ زەکەریانی
پەی وایەمەندان عەجەب دەریانی
چون شێر کەمین حازر مەیدانی
ئینتقام سکان بابای ئەکرەمت
بستان جە لەشکر عەجەم بێ ئەندێش
نمازی یەکێ بشۆ وە جای وێش
شەھاب ھەرچی ھەن نەوەی ڕەسووڵەن
زوڕڕیەی تاھیر عەلی و بەتووڵەن
شوێنی کۆچی دوایی و گڵکۆکەی
پیریۆنس، ئاوایی ھەنجیران سەر بە شاری مەریوانی ئاوەدان کردوەتەوە وە ھەر لەوێ کۆچی دوایی کردوە. گڵکۆکەی ئێستا جێگای زیارەتی خەڵکی مەریوان و دەور و بەریەتی.
سەرچاوەکان
١- بنەمالەی زانیاران، عەبدولکەریم مودەریس
٢-دەقەکانی ئەدبی کوردی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی کۆڕی زانیاریی کورد، بەغدا، ١٩٧٨
٣- «کاروانی پێنووس، شاعیران و نووسەرانی مەریوان و ھەورامان» - نووسراوەی فاتح مستەفایی - بڵاوکردنەوەی ئاراس - سنە - ٢٠١١
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:خواناسانی کورد پۆل:ئەولیا پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی مەریوان پۆل:سۆفییە کوردەکان
سەرۆک وەزیرانی مەنگۆلیا
سەرۆک وەزیرانی مەنگۆلیا سەرۆکی حکوومەتە، و سەرۆکایەتی کابینەی مەنگۆلیا دەکات. سەرۆکوەزیران لەلایەن پەرلەمانی مەنگۆلیا یان دەوڵەتی گەورەی ھورالەوە دەستنیشان دەکرێت، و دەتوانرێت لەلایەن پەرلەمانەوە بە دەنگی لێسەندنەوەی متمانە لە کارەکەی دووربخرێتەوە.
سەرۆک وەزیرانی ئێستا لوڤسانامسراین ئۆیون-ئێردێنە کە لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ەوە کاری کردووە، جێگەی ئوخاناگین خورێلسوخی گرتووەتەوە کە بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ھەڵبژێردرا.
دەسەڵاتەکان
سەرۆکوەزیران پارێزگاری ٢١ پارێزگاکانی مەنگۆلیا و ھەروەھا پارێزگاری ئولانباتۆر پایتەخت دیاری دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی مەنگۆلیا
بێن ١٠: جەنجاڵی بیانی
بێن ١٠: جەنجاڵی بیانی فیلمێکی سووپەرھیرۆی ئەمریکییە، لەساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن ئەلێکس وینتەر دەرھێنراوە. ئەم فیلمە لەسەر بنەمای زنجیرە ئەنیمەیشنی کارتۆن نێتۆرک بەناوی بێن ١٠: هێزی بیانی دروستکراوە فیلمەکە پشتڕاستکراوەتەوە کە دووبارە بەرھەمھێنانی جێبەجێکار و دەرھێنانی ئەلێکس وینتەر دەبێت و لە نووسینی جۆن و جەیمس کرایگ تورمان. کاستی فیلمەکە بە درێژایی ھەفتەی بێن ١٠ لە کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٠٩ لە ڕیکلامێکی تایبەتدا ئاشکرا کرا و تیزەرەکە لە کاتی یەکەم نمایشی فیلمی Star Wars: The Clone Wars نمایشکرا. دوای شەش ڕۆژ لە یەکەم نمایشی تەلەڤزیۆنی ئەمریکی فیلمەکە بە شێوەی دی ڤی دی و بلو ڕەی دیسک بڵاوکرایەوە. ھەروەھا فیلمەکە لە ئوسترالیا لە شانۆییدا نمایشێکی سنوورداری بەدەستھێنا. لە نێوان بەشی دووەم و سێیەمی فیلمی بێن ١٠: ھێزی بیانی ڕوودەدات. لە جیھانی عەرەبیدا فیلمەکە بە ژێرنووس لە کارتۆن نێتۆرک بە زمانی عەرەبی لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ نمایشکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩ پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی زانستی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئەمریکا دانراون پۆل:فیلمەکانی بێن ١٠ پۆل:فیلمە پاشکۆکانی تەلەڤیزیۆن پۆل:فیلمی تەلەڤیزیۆنی لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە کەنەدییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سووپەرھیرۆکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:فیلمە تەلەڤیزیۆنییەکان لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
مینسک
مینسک پایتەختی وڵاتی بیلاڕووسە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٨٣٦,٨٠٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مینسک پۆل:دابەشکارییەکانی بیلاڕووس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١١یەم پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا پۆل:شارەکانی بیلاڕووس
کۆرتلند، ئەلاباما
کۆرتلند شارۆچکەیەکە لە کەرتی لۆرانس، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٠٩ کەس بووە. ڕووبەری ٧٫٦١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٠٫٠٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨١٩ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
بێخەوی
بێخەوی یان خەوزڕان، خەوزڕان پێناسە دەکرێت بە گرانی خەولێکەوتن، گرانی مانەوە لە خەو، یان زوو ھەڵسان بەیانیان و بێ توانایی لە گەڕانەوە بۆ خەو. بە گشتی، ئەو خەڵکانەی خەوزڕانیان ھەیە بە کەمی یان بە شێوەیەکی خراپ دەخەون ئەگەرچی ھەل و ڕێکەوتێکی باشیان ھەیە بۆ خەوتن. خەوی خراپ لەوانەیە ببێتە ھۆی دروستکردنی گرفت لە کاتی کارکردن لە ڕۆژدا. بەڵام خەوزڕان پێناسە ناکرێت بە ژمارەی کاتژمێری نوستن چونکە بڕی نووستنی پێویست لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت. نوستنی پێویست ھەروەھا دەکرێت لەگەڵ تەمەن کەمبکات. لەکاتێکدا کە نزیکەی ھەموو کەس جاروبار شەو بە خراپی دەخەوێت، %١٠ی پێگەییوەکان خەوزڕانی درێژخایەنیان ھەیە.
جۆر و ھۆیە بنچینەیییەکانی خەوزڕان
خەوزڕان لەوانەیە چەند ھۆکارێکی ھەبێت
خەوزڕانی کورتخایەن خەوزڕانی کورتخایەن بۆ کەمتر لە سێ مانگ دەخایێنێ و زۆر جار پەیوەندی بە فشارەوە ھەیە دەشێ ئەو فشارانە ئەمانە بگرێتەوە: ئەو بارودۆخانەی کە زنجیرەی خەوی ئاسایی تێک دەدەن ھەروەھا دەتوانن ببنە ھۆی خەوزڕان ھەندێک نموونە دەربارەی ئەو بارودۆخانە بریتین لە:
خەوزڕانی درێژخایەن خەوزڕانی درێژخایەن بۆ زیاتر لە سێ مانگ بەردەوام دەبێت و بە لایەنی کەمەوە بۆ سێ ڕۆژ ھەفتانە ڕوودەدات. خەوزڕان زۆر جار لەگەڵ بارودۆخی دیکە ڕوودەدات لەناویاندا:
خەوزڕان ھەندێک جار ھەر وا ڕوودەدات. لە ھەندێک حاڵەت دا لە تەمەنی منداڵی دەست پێ دەکات یان لە ناو خانەوادەکان دەگوازرێتەوە.
خەوی کورت خایەن و کەم خەوی خەوزڕان زۆر جار لەگەڵ پێویستی خەوی کەم و خەو دابڕان تێکەڵ دەکرێت.
ناسینەوەی نەخۆشی خەوزڕان
ئەگەر تۆ بە دوای یارمەتی بۆ خەوزڕان دەگەڕێی، دکتۆرەکەت یاخود پەرستارەکەت دەست دەکات بە پرسیارکردن کە تۆ چەند کاتژمێر دەخەوی و چەند کێشەی خەوت ھەبووە لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا. لەوانەیە داوات لێبکرێت کە تۆمارێکی خەو دابنێیت، کە تێیدا تۆماری کاتی خەوت بۆ ھەفتەیەک تاکو دوو ھەفتە دەنووسیت.
دکتۆرەکەت یان پەرستارەکەت لەوانەیە چەند پرسیارێکی ترت لێبکات بۆ ئەوەی ھۆکاری خەوزڕانەکەت دیاری بکات. تاقیکردنەوەیەکی جەستەییت لەوانەیە بۆ بکرێت بۆ دیاری کردنی ئەگەری ئەوەی کە حاڵەتی پزیشکی یان نیوورۆلۆژیکی ڕوودەدات یان کێشەی خەوت خراپتر دەکات. پێشنیار دەکرێت کە پشکنینی تاقیگە ئەنجام بدرێت بۆ یارمەتی دانی ناسینەوەی نەخۆشییە پزیشکی یان خەویە بنچینەیییەکان، ھەرچەندە ئەوە پێویست نییە بۆ ھەموو کەسێک کە خەوزڕانی ھەبێت. پشکنینە تاقیگەیییەکان پۆلیسۆمنۆگرافی و ئەکتیگرافی دەگرێتەوە:
خۆپاراستن و چارەسەرکردنی خەوزڕان
تیمارکردنی توانای مێشکی بۆ خەوزڕان یان CBT-I زۆرکات پێشنیار کراوە وەک چارەسەرێکی سەرەتایی بۆ خەوزڕانی درێژخایەن (ئەو خەوزڕانەی بۆ زیاتر لە سێ مانگ دەخایێنێ). ئەوە لەوانەیە بەشێکی گونجاو بێت لە باشترکردنی خەوزڕان، ھەرچەندە لە چەند کەسو حالەتێکدا پێشنیاری دەرمانیش دەکرێت. (زۆر جار لەدوای یەکەم ھەوڵدانی تیماری توانای مێشکی بۆ خەوزڕان).
CBT-I واتا کارکردن لەگەڵ پەرایزکار بۆ چەند ھەفتەیەک تاوەکو ئەو ھۆکارانەی کە ھاوبەشی خەوزڕان دەکات دەستنیشان بکات و دیاری بکات و ھەروەھا خورەوشتە زیان بەخشەکان ڕاست بکاتەوە.
پێکھاتەکانی CBT-I ڕاھێنانی خەو، سنووردانانی خەو یان پەستان، کۆنترۆڵی دنەدەر، تەندروستی خەو، تیماری پێزانەر، و ڕاھێنانی خاوبوونەوە. ئەمانە بە دوورودرێژی لە خوارەوە باس دەکرێت:
ڕاھێنانی خەو ئەمەش کارکردن لەگەڵ چاودێری تەندرووستی یان پەرایزکارێک بۆ زانینی ئەوەی کە چی ڕوودەدات لە کاتی خەولێکەوتن و چۆن خەوزڕان دروستدەبێت و بەردەوام دەبێت.
سنووردانانی خەو سنووردانانی خەو بەدواداچوونی بڕی ئەوە دەگرێتەوە کە چەند کاتژمێر لەسەر جێگا بەسەردەبەیت و چەند کاتژمێر بۆ خەولێکەوتن بەسەر دەبەیت بەرامبەر بە ھەڵسان لە خەو. زۆر کات ئەو کەسانەی کە تووشی خەوزڕان ھاتوون کاتێکی زۆر لەسەر جێگا بەسەردەبەن بۆ ئەوەی قەرەبووی ئەو خەوە لەدەستچووە بکەنەوە، و دواتر ھەستدەکەن کە ئەوە وا دەکات گرانتر دیسان خەویان لێ بکەوێتەوە بۆ شەوێکی تر. ئەمەش وا دەکات خولی خەوزڕان بمێنێتەوە.
لەگەڵ سنووردانانی خەو، تۆ لەگەڵ پەرایزکار ھەولدەدەیت بۆ ئەوەی یادنامەیەکی تایبەت بە خەو دابنێی تاوەکو باشتر لە خووڕەوشت و ھەلسووکەوتەکانت بگەیت. دواتر تۆ کاتێکی دیاریکراو دادەنێیت بۆ خەوتن و ھەلسان لە خەو، و لەسەر ئەم بەرنامەیە دەمێنیتەوە ئەگەرچی ھەموو کاتیش نەخەوی. ئەمە یارمەتیت دەدات کە ماندوو بیت بۆ ئەوەی بە ئارامی بخەوی لە شەوی داھاتوو.
تاجی، عێراق
تاجی شارێکە لە پارێزگای بەغدا لە ٢٠ مایلی باکووری بەغدا.
بێخەوی
خۆپاراستن و چارەسەرکردنی خەوزڕان
کۆنتڕۆڵی دنەدەر تیماری کۆنتڕۆڵی دنەدەر لەسەر بنەمای ئەو بیرۆکەیەیە کە ھەندێک خەڵک کە تووشی خەوزڕان ھاتوون، ژووری خەوتنیان لەگەڵ جێگەی خەوتنیان دەبەستنەوە بەئاگامانەوەو خەو لێنەکەوتن لە جیاتی خەوتن. بۆ ئەوەی یارمەتی ئەمە بدەیت:
تاجی، عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بەغدا
بێخەوی
خۆپاراستن و چارەسەرکردنی خەوزڕان
تەندروستی خەو تەندروستی خەو فێری خوڕەوشتی خەوێکی باشت دەکات. بۆ ئەوەی ڕاھێنانی خەوی تەندروست بکەی:
تیماری توانای مێشکی ئەو کەسانەی بە ئاگا دەمێننەوە زۆر جار تووشی نیگەرانی دەبن کە بیردەکەنەوە لەوانەیە بە خراپی ئەرکەکانیان ئەنجامبدەن بۆ ڕۆژی داھاتو چونکە بڕێکی پێویست نەخەوتون، بۆیە کێشەی خەویان بۆ دروست دەبێت. ئەمەش وا دەکات کە دەست بکا بەوەی کە بەھۆی ئەو ڕووداوە نەرێنیانەی بەسەریداھاتووە ڕەخنە لە خۆی بگرێت. لە کاتی تیماری توانای مێشکی، تۆ لەگەڵ پەرایزکار ھەوڵدەدەیت کار لەسەر ئەم بیرە نەرێنیانە بکەیت کە بەشداری دەکات لە دوودڵی پەیوەندیدار بە خەو.
راھێنانی ئارامی ئەو تەکنیکانەی کە یارمەتی ئارامبونەوە دەدەن زۆرجار بەشێکن لە پرۆگرامی CBT-I. ڕێگا باوەکان ئەمانە دەگرێتەوە:
تريكى زە كڵاون
فێڵ لە دێلکە بکە کارەکتەرێکی نێری خەیاڵییە لە زنجیرەی ئەنیمەیشنی فلاش و یاریەکان مادنس کۆمبات. هەروەها بە مۆدی بەناوبانگ دەرکەوت لە یاری ڕیتم شەوی ھەینی فەنکین.
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان
٨٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٢٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی شوباتی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئەمانەش ببینە
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بۆنەکانی شووباتی ١٩٩٩
٣٠ی نیسان
٣٠ی نیسان ١٢٠ەم ڕۆژی ساڵە (١٢١ لە ساڵی پڕدا). ٢٤٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
ناوچەی کشاوەرز
ناوچەی کشاوەرز لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە دوو ناوچەی شارستانی ساینقەڵایە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم ناوچەیە لە دوو گوندەواری کشاوەرز و چەرداوڕۆ پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەیە تەنانەت یەک شارۆچکە ھەیە، ئەویش شارۆچکەی کەشەورە.
دابەشی کارگێڕی
کەشەور(ناوەند):
گوندستانی چەرداورۆ
لە ٣٥ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی کشاوەرز
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:
٨٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جوگرافیا
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی [[نەخشەی جیهان]] زانستی جوگرافیا (بە ئینگلیزی: Geography لە یۆنانییەوە وەرگیراوە: γεωγραφία - geographia) ئەو زانستەیە کە لە دیاردە سروشتی و مرۆییەکان دەکۆڵێتەوە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر و لەکاتێک بۆ کاتێکی تر. گەر واتای وشەی جوگرافیا لێکبدەینەوە ئەوا دەکاتە وەسفکردن یان نواندن و نەخشاندن یاخود نووسینەوەی زەوی. یەکەم کەس کە وشەی "جوگرافیا"ی بەکاربردێت، زانای بەناوبانگی یۆنانی "ئەراتۆستێن" (٢٧٦-١٩٤ پ.ز) بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستەکانی زەوی پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان  پۆل:ھەسارەناسی پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
٨٥١ (ژمارە)
٨٥١ (هەشت سەد و پەنجا و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٥٠ و ٨٥٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
قەزای دۆر
قەزای دۆر قەزایەکی لە خۆرھەڵاتی پارێزگای سەڵاحەدینە لە عێراق. پایتەختی قەزاکە شاری دۆرە. ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی لە ٤ عەشیرەت لەخۆدەگرێت، ئەلشوەیخات، ئەلمەواشێت، ئەلبو حەیدەر و ئەلبو مدەلال
سەرچاوەکان
دۆر پۆل:قەزاکانی عێراق
ئەلێکس مۆرگان
وێنۆک|ئەلێکس مۆرگان ئەلێکساندر پاتریکا مۆرگان  (لەدایکبووی ٢ی تەمموزی ١٩٨٩) ناسراو بە ئەلێکس مورگان. یاریکەری تۆپی پێی ئەمریکییە و ھەڵگری میدیالیای زێری ئۆلۆمپیادە. ئەلێکس لەھێڵی ھێرشبردندا یاریدەکات بۆ یانەی پۆرتلاند تۆرنز لەگەڵ ھەڵبژاردەی نیشتمانی ئافرەتانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. مۆرگان ئەوکاتەی ٢٢ ساڵ بوو گەنجترین یاریکەر بووە یاریکردبێت لەجامی جیھانی فیفیای ژنان بۆ ساڵی ٢٠١١.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئەمریکی پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠
ڕۆژباش (گۆرانی)
ڕۆژباش (Rojbaş) گۆرانییەکی کوردییە، بە شێوەزاری کورمانجی. لە گۆتنی حەکیم سەفکان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان یان یوو ئێن دی پی (کورتکراوە: UNDP) ڕێکخراوەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ پەرەپێدانی وڵاتان و یارمەتیدانیان لە نەھێشتنی ھەژاری و بەدەستھێنانی گەشەی ئابووری بەردەوام و پەرەپێدانی مرۆیی.
ھاوارد وێب
thumb|هاواڕد وێب هاواڕد میڵتۆن وێب لەدایکبووی ١٤ی تەمموزی ١٩٧١ ، دادوەرێکی ئەزموونداری یاری تۆپی پێ و خەڵکی ئینگلیزە ، هاواڕد وێب یەکێکە لەو داوەرانەی کە زۆرێک لە یارییە گرینگەکانی جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپا ٢٠١٢ و جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپا ٢٠٠٨ و خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا و پرێمەر لیگ ئەو یاری کۆتایی جامی جیهانیی فیفای ٢٠١٠ ی نێوان هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا و هەڵبژاردەی تۆپی پێی هۆڵەندا.
٨٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھاوارد وێب
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی
بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
یوو ئێن دی پی دەستەی بەڕێوەبەرایەتی لەنێو ئەنجومەنە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم وڵاتانەیە. بەڕێوبەری ئەم ڕێکخراوە سێیەمین ئەندامی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان لە دوای جێگری بەڕێوەبەر و جێگری جێگرەکەیە.
ناوەندی سەرەکی بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان لە شاری نیویۆرکە، بە شێوەیەکی گشتی و بە ھاوبەشی ئەندامانی ڕێکخراوەکە بنیات نراوە. ئەم ڕێکخراوە لە ١٦٦ وڵات بنکەی ھەیە کە لەگەڵ وڵاتەکان ھاوکاری دەکەن تاکوو کێشەکانی پەیوەندیدار بە پێشکەوتنی وڵات، ڕێژەی وەبەرھێنان و پەرەپێدانی نێوخۆیی چارەسەر بکەن. جگە لەمە یوو ئێن دی پی بەشێوەیەکی نێونەتەوەیی لەگەڵ وڵاتانی تریش پەیوەندی ھەیە و یارمەتییان دەدات تاکوو بگەنە ئەنجامی (MDGS) واتا بەرنامەیئامانجەکانی گەشەپێدانی ھەزارە.
یوو ئێن دی پی ڕاوێژکاری زانستییانە، ڕاوێژکاری و یارمەتی بۆ پێشخستنی وڵاتان، بەتایبەتی وڵاتانی کەمتر پێشکەوتوو پێشکەش دەکات بۆ ئەنجامدانی بەرنامەی MGPS، بۆ ھاندانی ئەم وڵاتانە بۆ پەرەپێدانی جیھانی. یوو ئێن دی پی زۆرتر لەسەر کەمکردنەوەی ھەژاری، بنیاتنانی حکوومەتی دیموکراتیک لە وڵاتان، فێرکاری ڕێگاکانی پێشگیری لە نەخۆشیگەلێکی وەکوو ئایدز، پاراستنی ژینگە و وزە و پێشگیری لە کێشەو قەیران و دووبارە بنیاتنانەوە و چاککردن سوورە. ھەروەھا وڵاتان لە بارەی پشتگیری لە مافی مرۆڤ و پڕرەنگبوونی بەشداری ژنان لە ھەموو بەرنامەیەک ھان دەدات.
ئەم ڕێکخراوەیە، ساڵانە ڕاپۆرتگەلێک لەسەر گەشەی مرۆیی بڵاو دەکاتەوە تاکوو بەرنامەکانی پەیوەندیدار بە پێشکەوتن و گەشەی وڵاتان بخاتە ژێر لێکۆڵینەوە و ھەڵسەنگاندن. جگە لەمانە ڕاپۆرتیش لەسەر ئاستی ناوچەیی و نیشتمانی بڵاو دەکاتەوە.
ئەلفا
ئەلفا (گردەک: Α، ھوورەک: α؛ بە یۆنانی: Άλφα) یەکەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ١ بەرابەرە.
پۆل:پیتە بزوێنەکان پۆل:پیتە یۆنانییەکان
بڕیارنامەی ١٢٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی شوباتی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆماری ئەفریقای ناوەندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٨٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری ئەفریقای ناوەندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ١٩٩٩ پۆل:بۆنەکانی شووباتی ١٩٩٩
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy S4) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دوستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٣.
سەرچاوە
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
پاشایەتیی دەستووری
پاشایەتیی دەستووری جۆرێکە لە حوکمی پاشایەتی کە تێیدا (بە پێچەوانەی پاشایەتی بێپایان) ھێزی شا بێجڵەو نییە (بەڵکوو «دەستوورییە»). حکوومەتی پاشایەتی دەستووری خاوەنی یاسای فەرمییە و بۆ بەڕێوەبردنی وڵات چەند دەزگایەکی وەکوو ئەنجومەنی گەورەکان و و تایبەتی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشاخوازی پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی پۆل:پاشایەتی
یاسای زێڕین
یاسای زێڕین بە شێوەیەکی بنچینەیی مامەڵە و ھەڵسوکەوت کردنە لەگەل بەرامبەرەکەت، بەو شێوەی کە بۆخۆت پێتخۆشە، دروشمێکە کە لە زۆربەی ئایین و کلتورەکان دەدۆزرێتەوە
یاسای زێڕین ھەردوو جۆری ھەیە نەرێنی و ئەرێنی:
ئەم بیرۆکەیە لە بەلایەنی کەمەوە دەگەڕیتەوە بۆ ٥٥١ بۆ ٤٧٩ی پێش زایین، کە لە زۆربەی ئایینەکاندا باسی لێوەکراوە بەگوێرەش ڕەشوۆرس کێدەر کە پرۆفیسۆر و تایبەتمەندە لە بواری چینەکان: بیرۆکەی یاسای زێڕین لە بوودیزم، مەسییحەیەت، ئایینی ھیندۆزم، ئیسلام، جوویەتی، تاوۆیزم، زەردەشتی، و «لە زۆربەی ئایینە سەرەکییەکانی جیھان ھەیە» ١٤٣ لە سەرکردەکانی جیھانی باوەریان بە یاسای زێڕین ھەیە وەک بەشێک لە لە ئاکار و ئەتەکێتی جیھانی.
میسری دێرین
لە ٦٦٤ تا ٣٢٣ی پێش زایین) پاپیروس دروشمێکی یاسایی زێڕی تیایە کە تێیدا ھاتووە «ئەو شتەی پێت ناخۆشە بەرامبەر تۆ بکرێت، ئەوا تۆ بەرامبەر کەسێکی تر ئەنجامی مەدە»
لە دێرینی سانسکرێتەوە
لە مەھابارەتە کە کتێبێکی کۆنی ھیندییە، تێیدا باس لە بەسەرھاتی پاشا و بریھاسپاتی دانا دەکات، کە شوێن دھارما بکەوێت، کە تێگەیشتنێکی فەلسەفانەیە لە بەھا و کردارێک کە باشە و چاکەکاری دەدات بە ژیان
تامیلی دێرین
لە بەرگی ٣٢ی کتێبی ئاکاری تیروکورال کە کتێبێکی تامیلی بەبەھای تیابووی چەن دەقێکی فێرکردنە
"شتێک بەرامبەر کەسێک مەکە کە دەزانیت ئەو شتە ئازاری خۆت دەدات."
- کورال 316 "بۆچی کەسێک بە شتێک ئازاری کەسانێک دەدات، کە دەزانێت ئەو شتە ئازار بەخشە؟"
- کورال 318 لە دەقی ٣١٢، ڤالوڤار باس لەوە دەکات کلیلی پاکی (ئاکار) ئەوەیە کە خراپ نەبیت، تەنانەت لە ھەڵوێستت بەرامبەر خراپەش، بەپێی ڤولڤار سزای گونجاو ئەوەیە کە ئەوەی خراپەکەی بەرامبەرت کردووە ھەست بە شەرمەزاری دەکات کاتێک دەبینێت ھەڵوێستی تۆ بەرامبەری میھرەبانانە و چاکەکارانەیە لەھەردوو بارودۆخەکە.
یۆنانی دێرین
لە یۆنانی دێرین یاسا زێڕین یاسای زێڕین لە شێوە نەرێنییەکەی بەناوبانگ بووە لە فەلسەفەی یۆنانی دێرێن، نموونەیەک لە بنەماکەی:
فارسی دێرین
لە دەقەکانی پەھلەوی ئایینی زەردەشتی (٣٠٠ی پێش زایین بۆ ١٠٠٠ی زایینی) کە سەرچاوەیەکی سەرەتایی بۆ یاسای زێڕێن: «سروشت خۆی چاکە کە دووردەکەوێتەوە لەکردنی شتێک کە بەرامبەر خۆی بکرێت باش نییە» و «ئەو شتەی کە بۆتۆ مایەی شەرمەزارییە بەرامبەر ئەوانی تر مەیکە» شایست-نا-شایست ١٣:٢٩
ڕۆمای دێرین
سەنیکا باس لە یاسای زێڕین دەکات لە داڕشتنەکەی کە ڕەنگدانەوەی بەندەکانی ئەو کاتەیە:: «بەم شێوەیە مامەڵە لەگەل خوار خۆت بکە، کە حەزدەکەیت سەرەوەی خۆت وا مامەڵەت لەگەل بکات»
جوویەتی
"«”تۆڵە مەستێنەوە و قین لە دڵ مەبە بەرامبەر کوڕی گەلەکەت، بەڵکو نزیکەکەت وەک خۆت خۆشبوێت. من یەزدانم."
- لێڤییەکان 19:18 ھیلیلی بەتەمەن (١١٠ی پێش زایین تا ١٠ی زایینی) ئەم دەقەی وەک گرنگترین بەش لە وانەکانی بەکارھێناوە
"ھەرشتێک ناخۆشە بۆتۆ، بۆ بەرامبەرەکەشت مەیکە، ئەمە تەواوی تەوراتە، ئەوانی تر ڕوونکردنەوەن، بڕۆ و فێربە"
- تەلموود "ئەگەر نامۆیەک ھاتە خاکەکەتان، ستەمی لێ مەکەن، وەک ھاووڵاتییەک ڕەفتاری لەگەڵ بکەن، وەک خۆتت خۆشبوێت، چونکە ئێوەش لە خاکی میسر نامۆ بوون، من یەزدانی پەروەردگارتانم."
- لێڤییەکان 19:34
مەسیحییەت
«یاسای زێڕین» لەلایەن یەسووعی کوری مریەم لەکاتی ئامۆژگارییەکەی لەسەر کێو، و ئامۆژگارییەکە وەک دەستووری مەزن پێناسەکراوە. «بەم شێوەیە ھەڵسوکەوت لەگەڵ ئەوانی تر بکە، کە پێت خۆشە ئەوان ئاوا ھەڵسوکەوتت لەگەڵ بکەن». چەندین وتەی زێڕینی تر ھەیە کە ژمارەیەک لەوان لە پەیمانی کۆن باسکراوە «تۆ نابێت تۆڵەسەندنەوە، یاخوود ڕق و قین لەدڵت بێت بەرامبەر مناڵی خەڵک، بەڵکو پێویستە ھاوسێکەت وەک خۆتان خۆشبوێت، من یەزدانم» ھەروەھا دەستووری مەزن ببینە؛ و لێڤییەکان بەشی ١٩ ئایەتی ٣٤ «وەک ھاووڵاتییەک ڕەفتاری لەگەڵ بکەن، وەک خۆتت خۆشبوێت، چونکە ئێوەش لە خاکی میسر نامۆ بوون، من یەزدانی پەروەردگارتانم.»
""ئەوشتەی بۆخۆت پێت ناخۆشە لەگەڵ ئەوانی تریش مەیکە""
- تۆبیا ٤:١٥
""بزانە ھاوسێکەت وەک تۆ ھەستی ھەیە، ناخۆشییەکانت لەبەرچاو بگرە""
- Sirach 31:15 دوو ئایەتی پەیمانی نوێی یەسووع کە باس لە یاسای زێڕین دەکەن:
"چۆن دەتانەوێ خەڵکی ھەڵسوکەوتتان لەگەڵ بکەن، ئێوەش بەو شێوەیە ھەڵسوکەوتیان لەگەڵ بکەن، چونکە ئەمەیە پوختەی تەورات و پەیامی پێغەمبەران."
- مەتا بەشی ٧ ئایەتی ١٢ "چۆن دەتانەوێ خەڵکی ھەڵسوکەوتتان لەگەڵ بکەن، ئێوەش بەو شێوەیە ھەڵسوکەوتیان لەگەڵ بکەن."
ئایەتەکە بەردەوام دەبێت و یەسووع وەڵام دەداتەوە "ھاوسێکەم کێیە؟" کە لە ساتی ئامۆژگارییەکەی لە کێوەکە باسی دەکات بەگوێرەی لێکدانەوەی جۆن وێسلی بە مانای ئەوە دێت "ھاوسێکەت ھەر کەسێکە" کە پێویستییەکی ھەبێت
یەسووع لەکاتی فێرکردندا ئاماژە بە شێوەیەکی یاسای زێرێ نەرێنی دەکات و باس لەوە دەکات «ئەو ھەڵسوکەوتە نەکات کە پێی ناخۆشە کەسێکی تر بەرامبەری بیکاتەوە» و باس لە شێوە یاسا زێرێیە ئەرێنییەکەی دەکات کە «بەم شێوەیە ھەڵسوکەوت بکات کە پێی خۆشە کەسێکی تر بەم شێوەیە ھەڵسوکەوتی لەگەڵ بکاتەوە»
ئیسلام
نیمچە دوورگەی عەرەبی بەوە ناسراو بوون کە ھێشتا پراکتیز و ھەستیان بە یاسای زێڕی نەکردبوو پێش ھااتنی ئایینی ئیسلام، بەگوێرەی ئیمێل ھۆمێرن «عەرەبەکانی پێش ئیسلام ھۆزەکی بوون، و پەیوەندی خوێنییەوە بەیەکەوە بەسترابوون» ھۆمێرن بەردەوام دەبێت و باس لەوە دەکات:
"نموونە نزیکەکانی یاسای زێڕین لە فەرموودەکانی پێغەمبەر محەممەد دەدۆزرێنەوە فەرموودە لە ئیسلامدا وەک وتەی پێغەمبەر لێک دەدرێتەوە و دەوترێت، و بە شێوەیەکی دێرین موسڵمانەکان فەرموودە وەک دووەم و دروسترین ڕێنمویی لەدوای قورئانەوە وەردەگرن و باوەری پێدەکەن و کاری پێدەکەن." "کەس لە ئێوە ئیمان و بیروباوەڕی تەواو نابێت تا چی بۆخۆی پێخۆشە بۆ براکەشی پێخۆش دەبێت"
- چل فەرموودەکەی ئیمامی نەوەوی 13 (p. 56) "چیتان بۆخۆتان پێخۆشە بۆ ئەوانی تریشتان پێخۆش بێت. بەم شێوەیە ئێوە باوەڕداری ڕاستەقینەن"
- Sukhanan-i-Muhammad (Teheran, 1938) "چیتان بۆخۆتان دەوێت بۆ ئەوانی تریشتان بوێت." "چاکترین کەس ئەو کەسەیە کەوا چی بۆخۆی بە چاک دەزانێت بۆ ئەوانی تریشی بە چاک بزانێت، چی بۆخۆی بە خراپ دەزانێت بۆ ئەوانی تریشی بە خراپ بزانێت." عەلی کوڕی تاڵیب (چوارەم خەلیفەی ئیسلام، و یەکەم ئیمامی شیعە) دەڵێت:
"کوڕەکەم دادپەروەر بە (لە مامەلە کردن) لەنێوان خۆت و ئەوانی تر، پێویستە ئەو شتە بۆ ئەوانی تر پێخۆش بێت کە بۆخۆتت پێخۆشە، و ئەو شتەت بۆ ئەوانی تر پێێناخۆش بێت کە بۆخۆتت پێناخۆشە، دژایەتی مەکە وەک ئەوەی خۆت پێت ناخۆشە دژایەتی بکرێیت، بە شێوەیەک چاکە لەگەڵ ئەوانی تر بکە کە پێت خۆشە بەم شێوەیە چاکەت لەگەڵ بکرێت، ئەو شتە بۆخۆت بە خراپ بزانە کە بۆ ئەوانی تریشی بە خراپ دەزانیت، ئەو جۆرە مامەڵە و ھەڵسوکەوتە پەسەند بکە لەوانی تر ھەروەک ئەوەی حەز دەکەیت ئەوانی تریش ئەو مامەڵە و ھەڵسوکەوتە پەسەند بکەن لەتۆ، شتێک مەڵێ بە کەسانێک کە پێت ناخۆشە بەخۆت بوترێت."
- Nahjul Balaghah, Letter 31
ئایینی ھیندۆزم
"کەسێک پێویستە ھەرگیز ئەو شتە بەرامبەر ئەوانی تر نەکان کە دەزانێت ئازاردەرە، بەشێوەیەکی کورت ئەوە دارمایە"
- Brihaspati "وا مامەڵە لەگەل ئەوانی تر بکە، کە مامەڵە لەگەڵ خۆت دەکەیت." ھەروەھا"श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चाप्यवधार्यताम्। आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्।। ئەگەر بێت و تەواوی دارما لەچەن وشەیەکی پوخت کورت بکەینەوە، ئەوا دەلێین ئەو شتەی بۆخۆمان بە چاکی نازانین، لەگەڵ ئەوانی تریش نایکەین"
- Padmapuraana, shrushti 19/357–358
بوودیزم
گاوتاما بوودا (سیدھارتا گاوتاما، ٦٢٣ بۆ ٥٤٣ی پێش زایین) "خۆی بەراورد بکات بە ئەوانی تر بەچەن بنەمایەک وەک «وەک ئەوەی من منم ئەوانیش ئەوانن، وەک ئەوەی ئەوان ئەوانن منیش منم» ئەو نابێت کەس لەناو ببات یاخوود وا لەوانی تر بکات لەناوبردن بکەن"
- Sutta Nipata 705 "ئەو کەسەی، کەوا خۆشبەختی بۆخۆی دەخوازێت، ڕێگری لە خۆشبەختی ئەوانی تر دەکات، ئەوا بە خۆشبەختی ناگات."
- Dhammapada 10. Violence "ئازاری ئەوانی تر مەدە بە شێوەیەک کە بۆخۆت بە ئازاری دەزانیت."
- Udanavarga 5:18 "خۆت بخەرە شوێنی کەسێکی تر، ھیچ کەسێک نابێت کەسێک لەناوببات یان وا لە کەسێکی تر بکات لەناوبردن ئەنجام بدات."
سەرچاوەکان
پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان پۆل:فەلسەفەی یاسا پۆل:بنەمای ئەخلاقی
٢١ (ژمارە)
٢١ (بیست و یەک) (21) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٢٠ و ٢٢.
نەخشەی جیھان
چەپ|300px|وێنۆک|نەخشەیەکی کۆنی [[جیهان دانراوی زانا ئۆرتەلیوس]] نەخشەی جیهان ( بە ئینگلیزی: World Map ) بە مانای نەخشەی سەر ڕووی زەوی دێت ، ئەویش بە چەندین شێوازی جۆراو جۆر. نەخشەکانی جیهان بە زۆری لە جۆرەکانی ( سیاسی و فیزیایی )ن. مەبەست لە نەخشەی سیاسی واتە دیاریکردن و پیشاندانی سنووری وڵاتانی جیهان و مەبەستیش لە نەخشەی فیزیایی واتە دیاریکردنی ( بەرزایی و شاخ و دۆڵ و جۆری خاک و ..هتد ).
سەرچاوە
پۆل:نەخشەکانی جیھان
٨٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کیشیناو
کیشینێڤ پایتەختی وڵاتی مۆلدۆڤایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٦٦٤٬٧٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
پۆل:کیشیناو پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٣٠ پۆل:دامەزرانەکانی ١٤٣٦ پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا پۆل:شارەکانی مۆلدۆڤا
٨٥٢ (ژمارە)
٨٥٢ (هەشت سەد و پەنجا و دوو) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٥١ و ٨٥٣.
دۆر
سەرچاوەکان
دۆر دۆر پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
٨٥٢ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
دێلتا (پیت)
دێلتا (گردەک: Δ، ھوورەک: δ؛ بە یۆنانی: Δέλτα) چوارەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٤ بەرابەرە.
واتای دێلتا جیاوازی نێوان دوو شتە. بۆ نموونە واتای دێلتای کات (Δt)، جیاوازی کاتی نەهایی لەگەڵ کاتی یەکەمییە: Δt¹-Δt²
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠١٢
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠١٢ پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٢٣ و ٢٩ی ئابی ٢٠١٢، لەنێوان ڕیال مەدریدی پاڵەوانی لالیگای ٢٠١١-٢٠١٢ و یانەی بەرشەلۆنای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠١١-٢٠١٢ بەڕێوەچوو.
لەئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بەئەنجامی ٤-٤ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری یەکەم بۆ جاری نۆیەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.
سەرچاوە
پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
ئایفۆن ٦
ئایفۆن ٦ وە ٦ پڵەس (بە ئینگلیزی: iPhone 6 and iPhone 6 Plus)، یەکێکن لە زنجیرە مۆبایلە هۆشمەندەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە ١٩ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ دەرچوون، هەشتەمین زنجیرە مۆبایلی ئایفۆنە
سەرچاوەکان
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:مۆبایلەکانی ئەپڵ پۆل:ئایفۆن پۆل:ئای ئۆ ئێس
ھێرلی کوین سمیت
وێنۆک ھێرلی کوین سمیت (لەدایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٩) ئەکتەر و میوزیک ژەنێکی ئەمریکییە، لە فیلمەکانی تەسک و یۆگا ھۆرسێرس دەرکەوتووە، کە ھەردووکیان لەلایەن باوکییەوە کێڤن سمیت نووسینەوە و کاری دەرھێنانی بۆ کراوە، ھەروەھا ڕۆلێکی بچووکی ھەبووە لە چەن فیلمێک
٨٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئایفۆن ٥
ئایفۆن ٥ (بە ئینگلیزی: iPhone 5)، یەکێکە لە زنجیرە مۆبایلە هۆشمەندەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە ٢١ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٢ دەرچوو، شەشەمین زنجیرە مۆبایلی ئایفۆنە
سەرچاوە
پۆل:ئایفۆن پۆل:ئای ئۆ ئێس
کوارتس، ئەلاباما
کوارتس شارۆچکەیەکە لە کەرتی ھیووستن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٨٧١ کەس بووە. ڕووبەری ١٨٫٨٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٩٫٠٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
بڕیارنامەی ١٢٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی ئازاری ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پارێزگای نەینەوا
پارێزگای نەینەوا یان مووسڵ (بە عەرەبی: محافظة نينوى، سوریانی: ܗܘܦܪܟܝܐ ܢܝܢܘܐ) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژئاوای عێراق. نیوەی دانیشتوانی ئەم پارێزگایە دەکەوێتە شاری مووسڵەوە و نیوەکەی تری دەکەونە شارۆچکە و شارەدێ و گوندەکانی دەورووبەری. پێش ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای مووسڵ بوو وە پارێزگای دھۆک جیابووەوە لێی ناوەکەی گۆڕا بە پارێزگای نەینەوا، گەورەترین شارۆچکەی پارێزگای نەینەوا شارۆچکەی تەلەعفەرە.
سەرەتای مێژوو
نەینەوا مێژووییەکی دێرینی ھەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پێش مێژوو، یەکەم گەشەی شارستانیەتی گوندە کشتوکاڵییەکانی تیا دەرکەوتووە لە سەردەمی نەتوفاندا وەک گوندەکانی حەسونە لە شورە و ئوم دەباغیە لە نزیک خەزەر و ئەربجیە، کە سەرەتایەک بووە بۆ نیشتەجێبوون و کشتوکاڵ کردن و لەوەڕاندن و ئاوەدانکردنەوە.
ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری
نەینەوا لە ساڵی ٦٠٠٠پێش زایندا دروستکراوە و لە ساڵی ٣٠٠٠پێش زایندا بووەتە مەڵبەندێکی گرنگی ئایینی بۆ پەرستنی خوای ئەکەدییەکان کە عەشتار بووە. لە بەڵگەنامەکانی گریکدا کە بەزمانی ھەلەنسکی نووسراوە ئاماژە بەوەدەدات کە نەینەوا لە لایەن نینوسەوە دروستکراوە، نەینەوا لەسەردەمی پاشا شەمشی ئەدادی یەکەمی ئاشوورییەکاندا وەک ناوەندێک بۆ پەرستنی خوداوەندی عەشتار بەکارھاتووە و وە بووەتە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری و ژمارەی دانیشتووانی بە ٣٣٠٠٠ کەس خەمڵاندووە، بەڵام لە کۆتایی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووریدا بە ١٢٠٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە و لە ڕۆژگارەوە ھەر شارێکی گەورە بووە.
سەردەمی ساسانییەکان
نەینەوا دوای ئەوەی مادەکان کۆتاییان بە حوکمی ئاشوورییەکان ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی ساسانییەکان بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا، دوای ڕووخاندنی نەینەوای ئاشووری دانیشتوانەکەی چوونە بەشەکەی ئەوبەری ڕووباری دیجلە کە شوێنێکی مەحکەم تر بوو وە بەرزتر بوو وە بە ڕووباری یجلە دەورەدرابوو.
سەردەمی ئیسلام
ڕزگارکردنی(فتح) مووسڵ لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتابدا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. عەرەبەکان ناویان نا مووسڵ واتا گەیاندن، لەنێوان شام و خۆرستان پاش فەتحی ئیسلامی. وەعەرەبەکان پێیان دەووت حەدبا بەھۆی ئەوەی منارەی مزگەوتی گەورەوە کە لە منارەکەدا چرای تیابوو بۆ ڕووناک کردنەوە. وە بە ناوی دایکی دوو بەھارە ناویان دەبرد لە بەرئەوەی لە بەھار و پایزدا دەشت و دەر بە تەواوەتی سەوز دەبن.
شوێن و ڕووبەر
پارێزگای نەینەوا دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای عێراق و ھەرێمی کوردستانەوە، لە باکوورەوە پارێزگای دھۆک، لە باشوورەوە پارێزگای سەلاحەددین و پارێزگای کەرکووک، لە ڕۆژھەڵاتەوە پارێزگای ھەولێر، لە ڕۆژاواوە وڵاتی سووریا. وە دەکەوێتە نێوان پۆتانەکانی (٤١،٢٥ و ٤٤،١٥)ی ڕۆژھەڵات و ( ٣٤،١٥ و ٣٧،٣)ی باکوور، ڕووباری دیجلە بە ناو ئەم پارێزگایەدا دەڕوات بە درێژایی (٢١٤کم)، ھەروەھا بەنداوی مووسڵ لەم پارێزگایەدایە بە درێژایی (٤٧،٥کم)، ھەروەھا زێی گەورە و خازر پێیدا تێپەڕ دەبێت. ڕووبەری ئەم پارێزگایە (٣٧٣٢٣کم٢)ە کە (٨،٦٪) خاکی عێراق پێکدەھێنێت.
کەش و ھەوا
دۆخی کەش و ھەوای باشی ھەیە لە ناو پارێزگاکانی عێراقدا بە درێژایی وەرزەکانی بەھار و پایز بێ وێنەیە بەم ھۆیەوە ناویان ناوە دایکی دوو بەھارە. کەش و ھەوای پارێزگاکە بەپێی تۆپۆگرافی ڕووکەشی دەگۆڕێت، پلەی گەرمی زستان بە گشتی لە نێوان (-٨ بۆ ٨) و ھی ھاوین لەنێوان (٤٠ بۆ ٥٠) پلەی سەدی دایە.
تۆپۆگرافی
ڕووباری دیجلە بە ناو ئەم پارێزگایەدا دەڕوات بە شێوەیەکی پێچاوپێچ و دەیکاتە دوو بەشی نا یەکسان، لە ڕووی تۆپۆگرافییەوە پارێزگای نەینەوا دابەش دەبێت بۆ سێ ناوچە: ناوچەی شاخاوی و گردەکان، بان و دەشتەکان.
گەشتیاری
شوێنەوارەکان لە پارێزگای نەینەوا جیاوازن، کە بریتین لە شوێنەواری گەشتیاری وەک ئاشوور، نەینەوا، نەمروود، حەزەر و مووسڵی کۆن، ھەروەھا گەشتیاری ئاینی بە ھۆی بوونی مەزارگەی پێغەمبەران کە گرنگترینیان بریتین لە حەزرەتی یوونس و حەزرەتی جەرجیس و حەزرەتی دانیاڵ و ئەوانی تر و ھەبوونی مەزارگەی ئیمامە موسڵمانەکان، ھەروەھا پەرستگا و کەنیسەکانی وەک دێری مار ئیلیا و دێری مارگۆرگیس و دێری شێخ مەتا. جگە لە سروشتە جوانەکەی ھەموو ساڵێک لە نەینەوادا (فیستیڤاڵی بەھار) لە ١٥ی نیساندا بۆ بەرز نرخاندنی سەرەتای بەھار بە ڕێوەدەچێت.
شوێنەوارەکانی نەینەوا
یەکێک لە شوێنەوارە گرنگەکانی پارێزگای نەینەوا مزگەوتی پێغمبەریوونسە، کە لەلایەن داعشەوە تەقێندرایەوە، مزگەوتی حضر(خدری زیندە) ئەوەی کە لەگەڵ پێغەمبەر مووسادا بوو کتێبی فێرکرد. ھەروەھا مزگەوتی پێغەمبەر جەرجیس و مزگەوتی گەورە کەناوی النوریە و منارەی حەدبای ھەیە و کە زیاتر لە ٥٢م بەرز بوو ئەویش لەلایەن داعشەوە تەقێندرایەوە کە لە ساڵی ٥٦٨زایندا دروستکراوە. ھەروەھا گۆڕی پێغەمبەر شیث کە لە ساڵی ١٦٤٧زاینی دۆزرایەوە، شاری مووسڵی کۆن و خضر دوو شوێنەواری گرنگن. قەڵای بەستابیا مۆنۆمێنتێکی کۆنی شاری مووسڵە کە لەسەردەمی سوڵتان بەدرەدین لوءلوء دروستکراوە و شوێنەواری نەمروود و چەندین شوێنەواری وەک کتێبخانەی ئاشووری و ھەروەھا چەندین شوێنەواری مێژووی ئیسلام.
یەکەی کارگێڕی
تاوەکو دامەزراندنی دەوڵەتی تازەی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠، بەشی ھەرە زۆری کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ دەکەوتە ناو ویلایەتی مووسڵی عوسمانی ھەرچەندە بەشێکی وەکو(خانەقین، شارەبان، مەندەلی و بەدرە) دەکەوتنە ناو سنوری ویلایەتی بەغدای عوسمانی.
دوای دامەراندنی دەوڵەتی تازەی عێراق لە ھەر دوو ویلایەتی بەغدا و بەسڕە لە ساڵی ١٩٢٠ و بەتایبەتی دوای چارەسەرکردنی کێشەی چارەنووسی ویلایەتی مووسڵ بەلکاندنی بەدەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٦ ئیتر دابەشکردنێکی ئیداری تازە ھاتە کایەوە لەلایەن ئینگلیزەکان و کاربەدەستانی دەوڵەتی عێراق.
لیوای مووسڵ بەپێی یەکەی کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٣٥ بەم شێوەیەی خوارەوەبووە:
تاوەکو ساڵی ١٩٦٩ پارێزگای نەینەوا پێکدەھات لە ھەردوو پارێزگای نەینەوا و پارێزگای دھۆکی ئێستا. دوای دامەزراندنی پارێزگای دھۆک لە ساڵی ١٩٦٩، پارێزگای نەینەوا بچووک بووەوە، بەڵام بەشێکی زۆری ناوچە کوردییەکان یان ھەرێمی کوردستان ھەر مایەوە لە سنوری ئەم پارێزگایە.
لە ئێستادا پارێزگای نەینەوا پێک دێت لەم قەزا و ناحیانە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئاشوور پۆل:پارێزگای موسڵ موسڵ موسڵ پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
فوومەن
فوومەن (، ) ناوەندی شارستانی فوومەن و شارێکی پارێزگای گێڵانی ئێرانە کە لەبەینی ڕەشت و ماسوولە دایە. یەکێ لە کۆلێژەکانی زانکۆی تاران لەوێیە کە تا ئێستا چوار ڕشتەی ھەیە کە ھەر چوارەکانی ئەندازیاری وەکوو نەوت و کیمیایە.
مرۆڤناسی
خەڵکی شاری فوومەن گیلەکن و زمانی گیلەکی بە زاری بییەپەس و لەھجەی فوومەنی قسەی پێدەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای گێڵان پۆل:شارەکانی ئێران
کارڵ مارکس
کارڵ ھاینریش مارکس (٥ی ئایاری ١٨١٨ – ١٤ی ئاداری ١٨٨٣) بیرمەند، فەیلەسووف، مێژووناس، کۆمەڵناس، و ئابوورناسی ئەڵمانی و یەکێک لە کاریگەرترین فەیلەسووفەکان لە سەرانسەر دونیایە. نووسەری کتێبی سەرمایەیە؛ گرینگترین کتێبی بزووتنەوەی سۆسیالیستی بووە و بە ھاوکاری فرێدریش ئەنگەڵس تێزی مانیفێستی کۆمۆنیست، مێژووییترین نووسراوی بزووتنەوە سۆسیالیستیەکانیان نووسی. هزری سیاسی و فەلسەفەی مارکس کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لەسەر مێژووی ڕۆشنبیری، ئابووری و سیاسی لە جیهان.
مارکس لە شاری تریر لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، لە زانکۆکانی بۆن و بەرلین لە بواری یاسا و فەلسەفە خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٨٤٣، هاوسەرگیری لەگەڵ ڕەخنەگری شانۆی ئەڵمانی و چالاکوانی سیاسی جێنی ڤۆن وێستفالین کرد. بەهۆی بڵاوکراوەکانی سیاسی، مارکس بێ دەوڵەت بوو و بۆ ماوەی دەیان ساڵ لە دەرەوەی وڵات لەگەڵ هاوسەرەکەی و منداڵەکانی لە لەندەن ژیاوە، لەوێ لەگەڵ فرێدریک ئەنگڵس لە پەرەپێدانی بیرکردنەوەکانی، توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی نووسینەکانی لە ژووری خوێندنەوەی مۆزەخانەی بەڕیتانی بەردەوام بوو.
بیردۆزی ڕەخنەکانی مارکس دەربارەی کۆمەڵگا، ئابووری و سیاسەت، کە بە گشتی بە مارکسیزم دەناسرێت، پێی وایە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە ڕێگای ناکۆکیی چینایەتییەوە گەشە دەکات. لە مۆدێلی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، ئەو ناکۆکییە خۆی دەردەخات لە نێوان چینی دەسەڵاتدار (ناسراو بە بۆرژوا) کە کۆنتڕۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان دەکات، ئەمەش وا دەکات کە چینی کرێکاران (ناسراو بە پرۆلیتاریا) هێزی کارکردنی خۆیان بفرۆشن لەبەرامبەر وەرگرتنی مووچە.
مارکس بە یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی وەسف کراوە، و کارەکانی ستایش و ڕەخنەیان لێ گیراوە. کارەکانی لە بواری ئابووریدا بناغەی هەندێک لە تیۆرییەکانی ئێستا سەبارەت بە کار و پەیوەندیەکەی لەگەڵ سەرمایەدا داناوە. زۆرێک لە ڕۆشنبیران، یەکێتیی کرێکاران، هونەرمەندان و پارتە سیاسییەکان لە سەرانسەری جیهاندا کەوتوونە ژێر کاریگەری هزر و کارەکانی مارکس، کە بەمهۆیەوە زۆرێکیان بیرۆکەکانی خۆیان گۆڕیوە یان گونجاندووە. مارکس بە شێوەیەکی دیار وەک یەکێک لە تەلارسازە سەرەکییەکانی زانستی کۆمەڵایەتیی هاوچەرخ ئاماژەی پێدەکرێت.
منداڵی و خوێندنی سەرەتایی: ١٨١٨-١٨٣٦
مارکس لە ٥ی ئایاری ١٨١٨ لەدایکبووە، ئەو لە دایک و باوکێکی جوو بەناوەکانی ھاینریش مارکس (باوک، ١٧٧٧-١٨٣٨) و هێنریتە پریسبێرگ (دایک، ١٧٨٨-١٨٦٣) بووە. ئەو لە بروکێنگاس ٦٦٤ لە شاری تریر لەدایکبووە، شارێکی دێرین کە ئەوکات بەشێک بوو لە شانشینی پروسا. دایک و باوکی مارکس جوویێکی دیندار نەبوون، ئەوان لە پێش لەدایکبوونی مارکس بە شێوەیەکی فەرمی ئایینی خۆیان بۆ مەسیحییەت گۆڕی. باوکی دایکی مارکس، ڕابییەکی هۆڵەندی بوو. باوکی مارکس، یەکەم کوڕی بنەماڵەکەی بوو کە بچێتە خوێندێکی سێکولارەوە. باوکی بوو بە پارێزەر، بەمەش توانی خێزانێکی خۆشگوزەرانیی سەروو ناوەند پێکبهێنێت. لە پاڵ کاری پارێزەرییەکەی، باوکی سەرچاوەیەکی دیکەی داهاتی هەبوو ئەویش وەک بنەماڵەکەیان خاوەنی کۆمەڵێک کێڵگەی بەرهەمهێنانی شەڕاب بوون. بە ماوەیەک پێش لە دایکبوونی کوڕەکەی و دەستپێکردنی قڕکردنی جوولەکەکان، ھاینریش ئایینەکەی گۆڕی بۆ مەسیحیی و ناوە ئەڵمانییەکەی (ھاینریش) هەڵبژارد بەسەر زمانی یدیشی، کە زمانی جووەکان بوو.
بە گشتی، باوکی مارکس کەسێکی بێ دین و کاریگەر بوو بە سەردەمی ڕووناکبیری، ئەو گرنگی بە کاری فەیلەسووفان ئیمانوێل کانت و ڤۆڵتێر دەدا. ئەو کەسێکی لیبرالی کلاسیک بوو، ڕۆڵی هەبوو لە گردبوونەوەکان بۆ ئەنجامدانی چاکسازیی لە دەستووری ناوچەی پرووسیا، کە ئەوکاتە دەسەڵاتیی ناوچەکە تەواو شاهانەیی بوو. لە ساڵی ١٨١٩، هاینریش ماڵباتەکەی گواستەوە بۆ ماڵێکی ١٠ ژووریی لە نزیک پۆرتا نیگرا. ژنەکەی، هێنریتە پریسبێرگ جوولەکەیەکی هۆڵەندی بوو، ئەو لە خێزانێکی دەوڵەمەند هاتبوو، دواتر خێزانەکەی کۆمپانیای ئەلکترۆنیی فیلیپسیان دامەزراند. خووشکەکەی ئەو هاوسەری لایۆن فیلیپس بوو، کە ناوبراو سەرمایەدارێکی گەورە بوو، دواتر کارل کارل مارکس و ژنەکەی لە سەردەمی دوورخرانەوەیان بۆ لەندەن زۆر پشتیان بە لایۆن فیلیپس دەبەست بۆ مەبەستی قەرز وەرگرتن دەبەست. وێنۆک|[[کارل مارکس هاوس|شوێنی لەدایکبوونی مارکس, ئێستا بروکنستراسە ١٠، لە تریر. ئەو خێزانە دوو ژووریان لە نهۆمی خوارەوە و سێ ژووریان لە نهۆمی یەکەم گرتبوو. لە ١٩٢٨، لەلایەن پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیاوە کڕدراوە، ئێستا مۆزەخانەیەکی تەرخانکراوە بە کارەکانی مارکس. ]] شوێنی لەدایکبوونی مارکس, ئێستا بروکنستراسە ١٠، لە تریر. ئەو خێزانە دوو ژووریان لە نهۆمی خوارەوە و سێ ژووریان لە نهۆمی یەکەم داگیرکردبوو. لە ساڵی ١٩٢٨ لەلایەن پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیاوە کڕدراوە، ئێستا مۆزەخانەیەکی تەرخانکراوە بۆ ئەوی تێدایە.
زانیاری کەم دەربارەی منداڵیی مارکس دەزانرێت. ئەو سێیەم منداڵی خێزانەکە بوو لە کۆی ئەو نۆ منداڵەی هەیان بوو، دواتر بوو بە برا گەورەیان کاتێک لە ساڵی ١٨١٩ مۆریتزی برای مرد. لە ئابی ١٨٢٤، مارکس و خووشک و برا ڕزگاربووەکانی خرانە سەر کڵێسای لوتەریی، دایکیشی بەهەمان شێوە لە تشرینی دووەمی ١٨٢٥. تا ساڵی ١٨٣٠، مارکس لەلای باوکی لە خوێندنی تایبەتیدا بوو، دواتر چووە قوتابخانەی ئامادەیی تریر. بەڕێوبەری ئەو قوتابخانەیە، هوگۆ ویتینباخ بوو، ئەو هاوڕێی باوکی مارکس بوو. بەهۆی ئەوەی کە هوگۆ کۆمەڵێک کەسی لیبرالی لە قوتابخانەکەیدا کردبوو بە مامۆستا. ئەوا تووشی کێشەببوویەوە لەگەڵ دایک و باوکی قوتابییە کۆنەپارێزەکان. دەرەنجام لە ساڵی ١٨٣٢، پۆلیس بەسەر قوتابخانەکەیدا هەڵدا و بۆیان دەرکەوت کە بیرووباوەڕیی لیبرالی سیاسیی بەسەر قوتابییەکان دابەشکراوە. ئەمەش وەک کردەیەکی خینانەت و یاخیبوون لە سیستمی شاهانەی ئەوکات لێکدرایەوە، هەربۆیە کۆمەڵێک لە کارمەند و مامۆستایانی قوتابخانەکە گۆڕان، ئەمانەش لەوکاتەدا ڕوویاندا کە مارکس لە قوتابخانەکەدا دەیخوێند.
لە تشرینی یەکەمی ١٨٣٥ لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، مارکس چوو بۆ زانکۆی بۆن بۆ ئەوەی فەلسەفە و ئەدەب بخوێنێت، بەڵام باوکی پێداگریی لەسەر خوێندنی یاسا کرد، ئەمەش لەبەر ئەوەی بوارێکی زیاتر پراکتیکی بوو. کاتێک تەمەنی گەیشتە ١٨ ساڵان، بەهۆی بارودۆخێک کە بە "سنگێکی لاواز" ناودەبرێت، مارکس لە ئەرکی سەربازی بەخشرا. لەو دەمەی لە زانکۆی بۆن بوو، مارکس پەیوەندیکرد بە یانەی شیعر کرد. لە گرووپەکەدا، کۆمەڵێک لە کەسانی ڕادیکاڵی سیاسیی تێدابوو کە پۆلیسیش چاودێری دەکردن. هەروەها مارکس بووە بەشێک لە کۆمەڵەی تریر تاڤەرن، لە کۆمەڵەکەدا کۆمەڵێک بیرۆکە ئاڵووگۆڕکران و بۆ ماوەیەکیش مارکس ببوو بە هاوسەرۆکی کۆمەڵەکە. لەگەڵ ئەوانەش، مارکس لە هەندێک مشتوومڕی دیکە بەشدار بوو، کە هەندێکیان جددی بوون؛ لە ئابی ١٨٣٦دا، بەشداری لە مشتوومڕێک لەگەڵ ئەندامێکی کۆڕپسی زانکۆکەیدا کرد. هەرچەندە نمرەکانی لە وەرزی یەکەمدا باش بوون، بەڵام زۆری نەخایاند بەرەو خراپی چوون، ئەمەش وایکرد باوکی بە زۆر بگوازێتەوە بۆ زانکۆی بەرلین کە جدیتر و ئەکادیمیترە.
هیگلیزم و سەرەتای ڕۆژنامەنووسی: ١٨٣٦-١٨٤٣
وێنۆک|[[جێنی ڤۆن وێستفالین لە دەیەی١٨٣٠دا]] هاوین و پایزی ١٨٣٦ لە تریر بەسەر برد، مارکس زیاتر گرنگی بە خوێندن و ژیانی دا. مارکس لەگەڵ جێنی ڤۆن وێستفالین مارەبڕان، کە خانمێکی خوێندەواری خانەدان بوو، ئەو هەر لە منداڵییەوە مارکسی دەناسی. لەبەر ئەوەی جێنی مارەبڕینەکەی پێشووتری لەگەڵ لاوێکی خانەدان هەڵوەشانبوویەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ مارکس پەیوەندی درووست بکات، ئەوا لەلایەن کۆمەڵگاوە پرسیاری هاتبووە سەر لە ڕوانگەی جیاوازی ئایینی و چینایەتییەوە. مارکس هاوڕێی باوکی جێنی بوو، کە ناوبراو لیبراڵێکی خانەدان بوو، دواتر مارکس تێزی دکتۆراکەی پێشکەش بە باوکی جێنی کرد. دوای حەو ساڵ وەک دەستگیراندار، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٣٤، مارکس و جێنی کە کلێسایەکی پرۆتێستانت لە شارۆچکەی کرویتسناخ، لە ڕاینلەند-پالاتینات هاوسەرگیرییان کرد.
لە تشرینی یەکەمی ١٨٣٦ مارکس گەیشتە بەرلین، لە بەشی یاسا وەرگیرا و ژوورێکی لە میتێلستراس بە کرێ گرت. لە خولی یەکەمدا، مارکس بەشداری لە وتارەکانی ئێدوارد گانس (کە نوێنەرایەتی ڕوانگەی پێشکەوتنخوازی هیگڵی دەکرد، وردەکارییەکانی گەشەسەندنی عەقڵانی لە مێژوودا بە جەختکردنەوە بە تایبەتی لایەنە ئازادیخوازەکانی و گرنگی پرسی کۆمەڵایەتی) و کارل ڤۆن ساڤینی (کە نوێنەرایەتی قوتابخانەی مێژووی دەکرد). هەرچەندە مارکس یاسای دەخوێند، بەڵام سەرسام بوو بە فەلسەفە و بەدوای ڕێگایەکدا دەگەڕا بۆ تێکەڵکردنی ئەو دووانە، پێیوابوو "بەبێ فەلسەفە هیچ شتێک بەدی نایەت". مارکس حەزی لە فەیلەسوفی ئەڵمانی جۆرج ویلهێلم فریدریش هیگڵ بوو، هیگڵ تازە کۆچی دوایی کرد بوو و بیرۆکەکانی لە نێوان بازنەکانی فەلسەفی ئەوروپیدا مشتومڕێکی بەرفراوانیان لەسەر بوو. مارکس لە کاتی حەوانەوەیدا لە سترالاو پەیوەندی بە یانەی پزیشکەکانەوە کرد ( Doktorklub )، گرووپێکی خوێندکاران بوون و باسیان لە بیرۆکەکانی هیگڵی دەکرد، مارکس لە ڕێگەی ئەوانەوە چووە پاڵ کۆمەڵێک بیرمەندی ڕادیکاڵ کە بە لاوانی هیگلی ناسراوبوون لە ساڵی ١٨٣٧. ئەوان لە دەوری لودویگ فۆیەرباخ و برۆنۆ باوەر کۆبوونەوە، مارکس هاوڕێیەتییەکی تایبەتی نزیک لەگەڵ ئەدۆلف ڕوتنبێرگ پەرەی پێدا. هێگلییە لاوەکان هاوشێوەی مارکس ڕەخنەیان لە گریمانە میتافیزیکییەکانی هیگڵ گرت، بەڵام میتۆدی دیالێکتیکی ئەویان بەکارهێنا بۆ ڕەخنەگرتن لە کۆمەڵگەی دامەزراو، سیاسەت و ئایین لە ڕوانگەیەکی چەپەوە. باوکی مارکس لە ئایاری ١٨٣٨ کۆچی دوایی کرد و لە ئەنجامدا داهاتی خێزانەکە کەمی کرد. مارکس لە ڕووی سۆزدارییەوە لە باوکی نزیک بوو، لە دوای مردنی باوکیشی یادگارییەکانی پاراست.