cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب
موسڵمان بوون
عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب موسڵمان بووە پێش کۆچی پێغەمبەر بۆ مەدینە کاتێک مناڵ بووە و ئەڵین دووەم یان سێیەم کەس بووە کە چۆتە ئیسلامەوە و یەکەم لاو بووە کە موسڵمان بووە، دوای ئەوە کە پێغەمبەر ئیسلامی ڕاگەیاند بە نزیک و کەسوکاری خۆی لە بەنی ھاشم بۆ جێبەجێکردنی ئەوەی لە قورئاندا ھاتبوو، بەڵام کاتێک بانگەوازی بۆ کردن کەس وەڵامی نەدایەوە عەلی نەبێت. ھەروەک عەلی کۆچی نەکرد بۆ حەبەشە کاتێک پێغەمبەر ڕێگەی دا کۆمەڵێک لە موسڵمانان کۆچ بکەن بۆ حەبەشە دوای ئەوەی بێباوەڕەکان زۆر ئازاریان ئەدان، لە مەککە مایەوە و ئازاری چەشت بە دەستی قوڕەیش.
کۆچکردن بۆ مەدینە
عەلی کاتێک تەمەنی ٢٢ ساڵ بوو بۆ مەدینە کۆچی کرد. پێغەمبەر کاتێک برایەتی خستە نێوان موسڵمانان لە دوای کۆچکردن، برایەتی خستە نێوان عەلی لەگەڵ خۆیدا، و فاتمەی کچی کردە ھاوسەری لە ساڵی ٢ی کۆچیدا.
عەلی جێگەی متمانەی پێغەمبەر بوو و یەکێک بوو لەوانەی قورئانی ئەنوسیوە. و یەکێک بوو لە نوێنەرەکانی کە پەیامەکانی پێغەمبەریان ئەگەیاند و ھۆزەکانیان بانگ ئەکرد بۆ ئیسلام، ھەروەک ڕۆڵی ھەبوو لە کوژاندنەوەی ناکۆکی نێوان ھەندێک لە ھۆزەکان.
لە سەردەمی خەلیفەکاندا
لە سەردەمی ھەردوو خەلیفەئەبوبەکری سدیق و عومەری کوڕی خەتابدا، ھەردوو خەلیفە ڕاوێژیان بە عەلی کردووە لە زۆر کاروباردا. لە سەردەمی عوسمانی کوڕی عەفاندا، عەلی شوێنە ئاینی و کۆمەڵایەتیەکەی خۆی پاراست، و عوسمان لە زۆر کاروباردا ڕاوێژی پێ ئەکرد.
خەلافەت
لە دوای کوژرانی عوسمان، موبایەعە درا بە عەلی لە مەدینە لە ساڵی ٣٥ی کۆچی، ئەوانەی لە مەدینە بوون لە ھاوەڵ و شوێنکەوتوو و ئەوانی تر موبایەعەیان دا بە عەلی، و زۆر لە گێڕانەوەکان ئەڵێن کە نزیکەکانی عوسمان و ئەمەوییەکان موبایەعەیان نەدا بە عەلی و بەرەو شام ڕۆیشتن، و ھەروەک ئەڵێن ھاوەڵە گەورەکانی وەک سەعدی کوڕی ئەبو وەقاس و عەبدولڵای کوڕی عومەر و زۆری تر موبایەعەیان نەدا بە عەلی بەڵام بەڵێنیان دا کە لێی ھەڵنەگەڕێنەوە.
بەم شێوەیە عەلی بووە جێنشینی عوسمان لە کاتێکا دەوڵەتی ئیسلامی درێژدەبوویەوە لە بەرزاییەکانی ئێرانەوە لە ڕۆژھەڵاتەوە بەرەو میسر لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ھەموو نیمچەدوورگەی عەرەبی و ھەندێک لە ناوچە سنوریەکان جێگیر نەبوون، لە سەرەتای گرتنە دەستی خەلافەتدا عەلی ڕایگەیاند کە بنەماکانی ئیسلام جێبەجێ دەکات و دادپەروەری و یەکسانی بڵاو دەکاتەوە بە بێ جیاوازی، ھەروەک وتی ئەو پارەیە ئەگێڕێتەوە کە عوسمان بڕیویەتی بۆ نزیکەکانی لە بەیتو لمالی موسڵمانان، و لە ساڵی ٣٦ی کۆچی عەلی فەرمانی دا بە لادانی والیەکانی عوسمان داینابوون، کە لەم ھەنگاوەدا، لایدا لە ئامۆژگاری زۆر لە ھاوەڵەکانی وەک ئیبن عەباس و موغەیەرەی کوڕی شوعبە کە پێان وت کە ئەو بڕیارە دەر نەکات.
شەڕی جەمەل
دوای چەند مانگێک لە دوای ئەوەی خەلافەتی گرتە دەست داستانی جەمەل ڕوویدا لە ساڵی ٣٦ی کۆچی (کە بەرامبەرەکانی بریتی بوون لە تەڵحە وزوبێر وعائشەی کچی ئەبوبەکر لەبەر ئەوەی داوای تۆڵە سەندنەوەی عوسمانیان ئەکرد) و ڕۆیشتن لە مەککەوە بەرەو بەسرە و عەلی ڕۆیشت بەرەو لایان، و جەنگ دەستی پێ کرد لە نیوانیان و کۆتایی ھات بە کوژرانی تەڵحە و زوبێر و سەرکەوتنی عەلی، و گەڕانەوەی عائیشە بۆ مەدینە، و لە دوای ئەو داستانە عەلی خەلافەتی گۆڕی لە مەدینەوە بۆ کووفە لەبەر ئەو پشتگیریەی کە خەڵکی کوفە لە عەلیان کردیان لەو جەنگەدا.ئەم شەرە بەھۆی ئەوەی کەعائشە لە مەککە تابەسرا بە حوشتر دەروات ناونراوە شەری جەمەل
شەری سەفین
معاویە کوڕی ئەبووسوفیان والی شام بوو لە سەردەمی عوسمان، و کاتێک عەلی بڕیاری لابردنی دا، معاویە ڕەفزی کرد و ھەروەک ڕێگەی نەدا موبایەعە بە عەلی بدرێت و داوای حەق سەندنی عوسمانی کرد، لە دوای شەڕی جەمەل عەلی نوێنەری ناردە لای معاویە کە موبایەعەی پێ بدات، بەڵام موعایە ڕەتی کردەوە، عەلی بە لەشکرەکەیەوە ڕۆیشت بەرەو شام و سوپای ھەردوو لا بە یەک گەیشتن لە ناوچەی سەفین، دواتر وتوێژ دەستی پێکرد لە نێوانیان بۆ ماوەی ١٠٠ ڕۆژ بەڵام ھیچ ئەنجامێکی نەبوو، لای موعایەوە عەمری کوڕی عاس و لای عەلیەوە ئەبوموسای ئەشعەری دیاری کران بۆ وتوێژ، سەربازەکانی عەلی لەو قسەی خواریجیەکان دەرچوون کە داوایان لێ ئەکردن معاویە بکوژن لەبەر ئەوەی کافر بووە کە لە فەرمانی خەلیفە دەرچووە، و پاشان چوونە لای عەلی بۆ ھەمان مەبەست داوایان لێکرد معاویە بکوژێت، عەلی ڕەتی کردەوە، کە ئەمەش بووە ھۆی پاشگەزبوونەوەی خەواریجیەکان لە سوپای عەلی، دوای ئەو وتووێژە زۆرەی لە نێوان عەمری کوڕی عاس و ئەبو موسای ئەشعەری ڕوویدا، بڕیاریاندا عەلی و معاویە ھەردوکیان لاببەن و ھەڵبژاردنی خەلیفە بدەنە دەست موسڵمانان، پاشان ھەریەکەیان ھەستان بە ڕاگەیاندنی بڕیارەکە، ئەبو موسا ڕایگەیاند کە عەلی و معاویە ھەردوکیان لابران، بەڵام عەمری کوڕی عاس ڕایگەیاند کە عەلی لابراوە و معاویە جێگیرا کراوە. بەم شێوەیە جارێکی تر کوشتار گەڕایەوە نێوانیان، و معاویە توانی کۆمەڵێک سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و لەگەڵ شامدا میسریشی گرتە دەست. thumb|320px|مزگەوتى ئیمامى عەلى لە [[نەجەف، کە عەلی لێ نێژراوە بە پیی گێڕانەوەکانی شیعە.]]
دواتر عەلی لە خەواریجیەکانی دا و شکاندنی لە جەنگی نەھرەواندا لە ساڵی ٣٩ی کۆچی، لەبەر ئەوەی کاتێک خەواریجیەکان لە سوپاکەی عەلی کشانەوە کەوتنە گرتنی ڕێگاوبان و خەڵکیان بێزار ئەکرد.
لەگەڵ ئەوەی سەردەمی عەلی ھیچ فەتحێک نەکرا بەڵام دەستکەوتی شارستانی زۆر ھەبوو وەک ڕێکخستنی پۆلیس و بنیاتنانی ناوەندی تایبەت بە خزمەتگوزاری و بنیاتنانی بەندیخانە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوننە پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٩ پۆل:تاوانەکانی ٦٦١ پۆل:مردووانی ٦٦١ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:شیعە پۆل:دە مزگێنی پێدراوی بەھەشت پۆل:کەسایەتییەکانی پەندەکانی پێشینان پۆل:ئیمامانی شیعە پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٠ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان پۆل:سیاسەتمەندارە عەرەبەکان پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:نووسەرانی موسڵمان پۆل:خەڵکی مەککە پۆل:چاکەکاران
لوزیادەکان
وێنۆک|لوزیادەکان
لوزیادەکان یان لوزیاداشەکان (بە پورتوگاڵی: Os Lusíadas) ناوی حیماسەیەکی نووسراوەی لویس دێ کامۆیش شاعیری پورتوگاڵیە. زمانی ئەم نووسراوەیە پورتوگاڵیە و لە ساڵی ١٥٥٦دا نووسراوە و لە ١٥٧٢دا لە چاپ دراوە. ئەم حیماسەیە بە شێعری حیماسیی نەتەوایەتیی پورتوگاڵیەکان لە قەڵەم دەدرێ.
ناو
ناوی لوزیاداشەکان بە مەعنای پورتوگاڵییەکانه. لویس دێ کامۆیش وشەی لوسیای لە لوسیتیانیاوە وەرگرتوە کە ناوی کۆنی بەشی ڕۆژهەڵاتی ئیسپانیا بووە.
چیرۆک
خوداکان دەیانەوێ لە سەر ئەو خاڵە یەک بکەون کە ئایا دەبێ ئیجازە بدەن کەشتییەکانی ڤاسکۆ دا گاما بگەنە هیند یان نا؟ خوداکان ناکۆکی دەکەوێتە ناویان. باکێس هەوڵ دەدا مەلەوانە پورتوگاڵیەکان بکوژێ. ڤێنووس دادی مەلەوان دەباتە لای جوپیتەر. مۆریسکۆکان کە باکێس بۆ کوشتنی مەلەوانەکان هەڵیبژاردوون سەرکوت دەکرێن و مێرکوری بە داگاما دەڵێ کە درێژە بە ڕێگەکەی بدا. لە دوای گەشتن بە کینیا داگاما مێژووی پورتوگاڵ بۆ پاشای ئەو وڵاتە باس دەکا. لە کاتی گەڕانەوەدا ڤێنووس و کوپیدی کوڕی، ئاهەنگێک بۆ مەلەوانە ماندووەکان ساز دەکەن.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبەکانی ١٥٧٢ پۆل:وێژەی پورتوگاڵی
نیکیتا خروشچۆڤ
وێنۆک|نیکیتا خروچۆڤ نیکیتا خروچۆڤ (ماوەی ژیان: ١٥ی نیسانی ١٨٩٤ لە کالینفوکا لە ئیمپڕاتۆرییەتی ڕووسیا تاکوو ١١ی ئەیلوولی ١٩٧١ لە مۆسکۆ - یەکێتیی سۆڤیەت) کەسایەتی سیاسیی ڕووسییە، کە سەرکردایەتی یەکێتیی سۆڤیەت کردووە لە ماوەی شەڕی سارد، یەکەم خزمەتی نیکیتا خروچۆڤ بۆ سکرتێری حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤییەت لەماوەی ١٩٥٣ تاکوو ١٩٦٤ بوو و لەماوەی ١٩٥٨ تا ١٩٦٤ وەک سەرۆکی ئەنجومەنییەکێتیی سۆڤیەت کاریکردووە کە ئەو ئەنجومەنە لەماوەی ١٩٤٦ تاکوو ١٩٩١ بەرترین ناوەندی بڕیاردان و جێبەجێکردن بووە لە یەکێتیی سۆڤییەت. نیکیتا یەکێک بووە لەوانەی جۆزێف ستالین باوەڕی بە توانا و کەسایەتیی هەبووە بۆیەش دوای مردنی ستالین نیکیتا بووە یەکێ لە سەرکردە و بڕیاردەرانی ئەو وڵاتە.
لەماوەی سەرۆکایەتی خروچۆڤ ئەوا چاکسازی کرا لە سیستمی وڵات، پەیوەندییەکانی سۆڤییەت و ڕؤژئاوا بەرەو باشتر چوون تەنانەت لەساڵی ١٩٥٩ خروچۆڤ جارێک سەردانی ئەمریکاشی کرد لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا نۆکییەکانی بلۆکی ڕۆژھەڵات و وڵاتانی ڕۆژئاوا مابوو بەتایبەت لەسەر کێشەی کووبا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤ پۆل:مردووانی ١٩٧١ پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان پۆل:سەرکردەکانی یەکێتیی سۆڤیەت پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
ڕێزدێنت ئیڤڵ
ڕێزدێنت ئیڤڵ ( - بایۆھازادۆ • ) یارییەکی ترس و مانەوەی ژاپۆنییە کە دروست کراوە لەلایەن شینجی میکامی و تۆکورۆ فوجیوارا. ئەم یارییە ڤیدیۆییە بەرھەمی کاپکمە و ئەوان خاوەنین. کۆمپانیاکە تیشکیان خستۆتە سەر چەند یارییەکی ترسناک، لەو کاتەوە چەند لقێکی لێ بۆتەوە و ئێستا کۆمیک، ئەنیمەیشن، کتێب و ڕۆمانیش بەرھەم دەھێنن. ئەم یارییە بە دەوری چەند کەسایەتییەکدا دەخولێتەوە لەکاتی ڕوودانی ڕووداوێک کە زۆمبی بەناو شارەکاندا بڵاو دەبێتەوە و باس لە چۆنییەتی دەربازبوونیان دەکات و پەیوەندی نێوان کەسایەتییەکان ئاشکرا دەکات. کەسایەتییەکان خۆیان لە شەڕێکی بایۆلۆجیدا دەدۆزنەوە بەھۆی ئەوەی کە کۆمپانیای ئەمبرێلا (یان چەتر) ڤایرۆسێک بەرھەم دەھێنن کە وا لە مرۆڤەکان دەکات بمرن و دواتر زیندو ببنەوە و برسێتییەکەیان بە مرۆڤخۆری بشکێنن.
١٦١٣
ساڵی ١٦١٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٣
حوسێن جاوید
حوسێن جاوید (بە ئازەربایجانی: Hüseyn Cavid)، لەدایکبووە حوسێن عەبدوڵا ئۆغلو ڕەسیزادە (٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٢، نەخچیڤان – ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١، شێڤچێنکۆ، ناحیەی تەیشێتسکی)، شاعیر و شانۆنامەنووسێکی دیاری ئازەربایجانی سەرەتای سەدەی بیستەم بووە. یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ڕۆمانتیزمی پێشکەوتنخواز لە ئەدەبی ھاوچەرخی ئازەربایجانیدا. لە کاتی پاکتاوکردنی ستالین لە یەکێتی سۆڤیەت دوورخرایەوە.
گرتن و دەربەدەری و مردن
حوسێن جاوید لە سەردەمی بەکۆمەڵکردن و پاکتاوکردنی ستالین لە ئازەربایجانی سۆڤیەتدا نووسیویەتی. لە خراپترین سەردەمی تۆتالیتاریزمدا، ڕەتیکردەوە وەک پڕوپاگەندەکاری «دەستکەوتە سۆسیالیستییە شۆڕشگێڕەکان» خزمەت بکات. جاوید لە ساڵی ١٩٣٧ بە تۆمەتی ساختە دەستگیرکرا کە «ئەندامی دامەزرێنەری گرووپێکی دژە شۆڕش بوو کە پیلانی ڕووخاندنی دەسەڵاتی سۆڤیەت داڕشتبوو».
ئەندامانی بنەماڵە
موشکوناز جاوید (ھاوسەر) ساڵی ١٩٠٢ لە نەخچیوان لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٧٦ کۆچی دوایی کردووە، کوڕەکەی ناوی ئارتۆگرول جاویدە (١٩١٩) لە شاری باکو لەدایکبووە. لە زانکۆی پێداگۆژی ئازەربایجان خوێندوویەتی (١٩٤٠). لە ساڵی ١٩٤١–١٩٤٢ لە کۆنسێرڤاتۆریۆمی ئازەربایجان خوێندوویەتی. عوزەیر حاجیبێیۆڤ مامۆستای ئەو بوو. ئارتۆگرول یەکەم بەرھەمی خۆی – «٩ لاریاسیا» بۆ مامۆستاکەی تەرخان کرد. لە ساڵی ١٩٤٣ کۆچی دوایی کردووە، گۆڕی ئارتۆگرۆل لە تەنیشت دایک و باوکی لە نەخچیڤان دایە
مۆزەخانەی یادەوەری حوسێن جاوید
وێنۆک|ڕاست|[[گۆڕستانی حوسێن جاوید، نەخچیڤان]] حیزبی شیوعی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٨١ بڕیاریدا بە دامەزراندنی مۆزەخانەی یادگاری حوسێن جاوید لە باکوو و نەخچیڤان بۆ «ساڵیادی ١٠٠ ساڵەی حوسێن جاوید». ئەم دەستپێکردنە لە ساڵی ١٩٩٥ بە فەرمانی حەیدەر عەلیێڤ بەدیھات. ڕووبەری مۆزەخانەی ماڵەوە لە باکوو ٢٤٥ م٢ یە. لە پێشانگای مۆزەخانەی ماڵەوەی حوسێن جاوید، زیاتر لە ٦٠٠ پێشانگا ھەیە کە بریتین لە کەلوپەلی کەسی خۆی و خێزانەکەی، بڵاوکراوە و بەرھەمەکانی، وێنە و ھتد.
مۆزەخانەی ماڵەوەی حوسێن جاوید لە ساڵی ١٩٨٤ لە شەقامی ئەلیکسان کرایەوە کە جاوید لەوێ لەدایکبووە. نزیکەی ٦٠٠٠ پێشانگای تێدایە. مۆزەخانەکە جگە لە پاراستنی کەلوپەلی شەخسی و نووسراوەکانی حوسێن جاوید، لێکۆڵینەوە لە بەرھەمەکانی دەکات. گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٩٩٦ دروست کراوە، بۆ یادی ١١٤ ساڵەی حوسێن جاوید. لەسەر گۆڕەکەی دروست کراوە. تەلارسازەکەی گۆڕستانەکە ڕێز لە تەلارساز ڕاسم عەلیێڤ دەگیرێت. حەیدەر عەلیێڤ بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی گۆڕستانەکەدا کرد.
گۆڕستانی حوسێن جاوید
گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٩٩٦ دروست کراوە، بۆ یادی ١١٤ ساڵەی حوسێن جاوید. لەسەر گۆڕەکەی دروست کراوە. تەلارسازەکەی گۆڕستانەکە ڕێز لە تەلارساز ڕاسم عەلیێڤ دەگیرێت. حەیدەر عەلیێڤ بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی گۆڕستانەکەدا کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٤١ پۆل:بەھایەکانی ئازەربایجان پۆل:شاعیرانی پیاوی ئازەربایجانی پۆل:شاعیرانی ئازەربایجانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کەسانی خەڵکی نەخچیڤان
مامۆستای خراپ (فیلم)
مامۆستایەکی خراپ فیلمێکی کۆمیدی نەشیاوی ئەمریکییە و ساڵی ٢٠١١ بەرھەمھێندراوە، فیلمەکە لە دەرھێنانی جەیک کەسدان و سیناریۆیەکەی لەلایەن لی ییزنبێرگ و جین ستۆپنێتسکی نووسراوە. فیلمەکە ئەکتەری دیاری وەک کامێرۆن دیاز و جەستن تیمبەرلەیک و لوسی پەنچ و جۆن میشێل ھیگینس و جاسۆن سیگل لەخۆدەگرێت. فیلمەکە چیرۆکی مامۆستایەکی تەمبەڵ و ناکارامە لە قوتابخانەیەکی ناوەندیی دەگێڕێتەوە کە ڕقی لەپیشەکەی و خوێندکارەکانی و ھاوکارەکانی دەبێتەوە کە ناچارە بگەڕێتەوە بۆ وانەگووتنەوە بۆ ئەوەی پارەی پێویست بۆ چاندنی مەمک پەیدا بکات، ئەمە دوای ئەوەی دەزگیرانە دەوڵەمەندەکەی لێی جیادەبێتەوە. ئەم فیلمەلە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ لە سینەماکانی ئەمریکا لەلایەن کۆلومبیا پیکچەرزەوە بڵاوکرایەوە و ٢١٦.٢ ملیۆن دۆلاری گرتەوە بەرامبەر بە بودجەیەکەی کە ٢٠ ملیۆن دۆلار بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە شیکاگۆ داندراون
مێشک
مێشک یان مەزگ بەشی سەرەکیی کۆئەندامی دەماری لەشی مرۆڤە. مێشکی مرۆڤ (بە ئینگلیزی: Human Brain)یەکێک لە ھەستیارترین و ئاڵۆزترین ئەندامەکانی مرۆڤە کە ٢ لەسەدی کێشی مرۆڤ پێک دێنێت، بەڵام پتر لە ٣٠ لەسەدی وزەی ڕۆژانەی مرۆڤ بەکار دێنێ. زۆربەی ئەم وزەیە لە کاربۆھیدراتەکان (گلووکۆز) وەردەگرێ و خیرا دەیسووتێنێ، تەنانەت لە کاتی خەوتندا، مێشک زۆرتر لە ھەر ئەندامێکی تر ئۆکسجین بەکار دێنێت.
مێشک ئەو شوێنەیە کە تێیدا بیرکردنەوە، یادەوەری، ھەست و ئەزموونکردن پرۆسە دەکرێت. ئەم ئەندامەی لەشمان کە نزیکەی ١٫٤ کیلۆگرام دەبێت، نزیکەی دوو سەد ملیارد (٢٠٠٬٠٠٠٬٠٠٠٬٠٠٠) دەمارەخانەی تێدایە. ئاڵۆزی پەیوەندی نێوان ئەم دەمارەخانانە مێشکی مرۆڤ دەئاوسێنێت. ھەر یەک لە دەمارەخانانە پەیوەندی بە ھەزاران یان دەیان ھەزار دەمارەخانەی دیکەوە دەکا لەڕێگەی پێکھاتەی زۆر بچووکەوە کە پێیان دەوترێت سیناپس (Synapses) کە ژمارەیان دەگاتە (١٢٥) تریلیۆن. ھەموو چرکەیەک لە ژیانماندا، مێشکمان ملیۆنان پەیوەندی نوێ دروست دەکات. شێواز و بەھێزی ئەم پەیوەندیانە بەبەردەوامی لە گۆڕاندایە و مێشکی ھیچ دوو مرۆڤێک لە یەکتر ناچێت.
بە کەموکووڕی ھێنانی مێشک، ئیسکمی مێشک دەڵێن.
ھەموو بڕبڕەداران و زۆربەی بێ بڕبڕەکان مێشکیان ھەیە. تەنیا ژمارەیەکی کەم لە بێ بڕبڕەکان وەک بووکی دەریا و ئەستێرەی دەریا مێشکیان نییە. ژمارەی خانە دەمارییەکان لە توێکڵی مێشکی مرۆڤدا بۆ ٣٣ بلیۆن خەمڵینراوە. ئەم خانە دەمارییانە لە ڕێگەی ئەکسۆنەکانەوە پێکەوە بەستراون و پێوەندییان ھەیە.
مێشک ناوەندی کۆنترۆڵی ئەندامەکانی لەشە. مێشک بە داڕشتنی کاری ماسوولکەکان و بەڕێ کردنی ھۆرمۆنەکان، لەش کۆنترۆڵ دەکا.
وێنۆک|alt=A brain floating in a liquid-filled glass jar. Yellowing of the handwritten labels on the jar give the object an antique appearance.|مێشکی چیمپانزە
پێکھاتە
مێشک گرنگترین بەشی کۆئەندامی دەمارە و لە مرۆڤدا لەم بەشانە پێکھاتووە: مۆخ، تالامووس، ھیپۆتالامووس، پردی مێشک، ساقەتەی مێشک، بادامەی مێشک و گرێکانی بنکی
ھۆکارەکانی تێکدانی مێشک
توێژینەوەکان دەریان خستووە کە ئەم ١٠ ھۆکارە لە ژیانی ئاسایی مرۆڤدا دەتوانێ کاریگەری خراپی لەسەر مێشک ھەبێ :
وەرەمی مێشک
وەرەمی مێشک بریتییە لە کۆبونەوەیەکی نائاسایی لە خانەکان لەناو مێشک، کەلەی سەر کە مێشک دادەپۆشێت زۆر توندە ھەر گەشەکردنێکی نائاسایی لەناو ئەو بۆشایە سنووردارەی مێشک دەتوانێت کێشە دروست بکات، وەرەمی مێشک لەوانەیە شێرپەنجەداربن(malignant)یان لەوانەیە شێرپەنجەدارنەبن(malignant) کاتێک وەرەمی مێشک گەورە دەبێ جا شێرپەنجەدار بێت یان نا دەتوانێت فشار بۆ مێشک دروست بکات، دەتوانن زیان بە مێشک بگەیەنن دەتوانن مەترسی و ھەڕەشە لەسەر ژیانی کەسەکە دروست بکەن
جۆرەکانی وەرەمی مێشک
وەرەمی مێشک کە لەناو مێشکت گەشە دەکەن دەتوانن لەناو ئەو بەشانەی خوارەوە گەشەکردنی خۆیان بکەن:
وەرەمی gliomas
وەرەمەکە لە خانەکانی Glia دروست دەبێت کە کاری خانەکانی بریتییە لە:
وەرەمی gliomas دەتوانێ لەچەن جۆرێکی جیاوازی خانەکانی Glia گەشەکردنی خۆیان بکەن ئەو وەرەمانەی کە لەناو خانەکانی گەشە دەکەن بریتین لە:
وەرەمەکانی تر
زۆربەی جۆرەکانی وەرەمی meningiomas و schwannomas لەخەڵکانی تەمەن ٤٠ بۆ ٧٠ دەردەکەون، وەرەمی Meningiomas زیاتر لە ژنان باوە وەک لە پیاوان. ئەم جۆرە وەرەمانە بە زۆری شێرپەنجەدارن، ھەرچۆنێک دەتوانن ئاستەنگی دروست بکەن بەھۆی قەبارە و شوێنەکانیان، ھەردوو وەرەمی جۆری meningiomas و schwannomas دەگمەنن بەڵام زۆر بەھێزن.
جەڵتەی مێشک
جەڵتە یان سەکتەی مێشک بە یەکێکە لەو دیاردە ترسناکەکانی تەندروستی مرۆڤ دادەنریت، چونکە ھەندێک جار دەبێتە ھۆی مردن و لەناوچوونی کتوپڕی. سەکتەی مێشک بریتییە لە: لەدەستدانی کتوپڕی فەرمانەکانی مێشک و کورت ھێنانی کۆنترۆڵکارییکان. ڕێژەی تووشبون بەم نەخۆشییە کتوپڕە لە بەرزبوونەوەدایە و بە گوێرەیی ھەندێک لە ڕاپۆرتە پزیشکییەکان سەکتەی میشک دووەمین ھۆکاری مردنە لە سەرانسەری جیھاندا.
وێنۆک|230px|Four lobes{{legend|#E5FB4E|[[w:Occipital lobe|Occipital lobe}} {{legend|#FCD84E|Parietal lobe}} {{legend|#DB3422|Frontal lobe}} {{legend|#A7FB4D|Temporal lobe}} And others {{legend|#73B2F9|Cerebellum}} {{legend|#٠٠٠٠٠٠|Medulla}}]] وێنۆک|ڕاست|230px| نمای مێشک لە خوارەوە
350px|وێنۆک|ناوەڕاست|ھەستەکان لە مێشکی مرۆڤدا
تێبینییەکان
<references group="تێبینی"/>
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی زانستەکان - مێشکی مرۆڤ
پۆل:ئەندامەکان پۆل:توێکاری پۆل:مێشک پۆل:توێکاریی مرۆڤ بەپێی ئەندام
کلۆد مالڤیل
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٧ پۆل:مردووانی ١٦٤٧
بڕیارنامەی ٢٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٩٣‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥
شۆپپارێزی
سەرچاوەکان
پۆل:شۆپپارێزی
قەڵاتاسیان
قەڵاتاسیان (Qellatasiyan، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣ کەس لە ١٨٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
وەسان
وەسان یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی قەسرێ سەر بە قەزاى چۆمان لە پارێزگای ھەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان پۆل:گوندەکانی قەسرێ
سیانەزار
سیانەزار (Siyanezar، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٢ کەس لە ٢٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پارێزگای نەنگەرھار
نەنگەرھار (پەشتۆ: ننګرهار؛ فارسی: ننگرهار) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ٢٣ قەزا پێکدێت.
سەرچاوەکان
نەنگەرھار پۆل:پارێزگای نەنگەرھار
١٦١٤
ساڵی ١٦١٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٤
موڕادی پێنجەم
سوڵتان موڕادی پێنجەم خەلیفەی سی و سێیەمی دەوڵەتی عوسمانییە، موبایەعەی پێدرا دوای مامی سوڵتان عەبدول عەزیز لە٣٠ی ئایار تا ٣١ی ئابی ١٨٧٦، ئەڵێن لابراوە لەبەر ناتەواوی عەقڵی، و سوڵتان عەبدول حەمیدی دووەم لە جێگەی دانراوە، باوکی گرنگی دا بوو بە فیرکردنی، و زۆر باش ھەموو بوارەکانی زانست فێرکرابوو، و زۆر حەزی بە شیعر و ئەدەب بووە.
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:مردووانی ١٩٠٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠ پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
١٦١٥
ساڵی ١٦١٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٥
بی بی سی
بی بی سی (BBC) کورتکراوەی (British Broadcasting Corporation) بە واتای بنکەی وەشاندنی بەریتانی دامەزراوەیەکی میدیایییە لە لەندەن، شانشینی یەکگرتوو.
بی بی سی لە ساڵی ١٩٢٢ی زایینی لەژێر ناوی «بنکەی وەشاندنی بەریتانی بە بەپرسیارەتی سنووردار» دامەزرا. لە ساڵی ١٩٢٧ پاش وەرگرتنی مۆڵەتی پاشایەتی بوو بە کۆمپانیایەکی دەوڵەتی. بواری سەرەکیی کارەکانی بی بی سی ھەواڵ و زانیارییە کە لە ڕێگەی ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، و ئینتەرنێتەوە بڵاودەکرێتەوە. دروشمی بی بی سی ئەمەیە: «ھەر نەتەوەیەک دەبێت بە ئاشتی و ھێمنییەوە لەگەڵ نەتەوەیەکی دیکە وتووێژ بکات.»
بی بی سی کۆمپانیایەکی دەوڵەتیی نیوەسەربەخۆیە. ئەم کۆمپانیایە لەلایەن دەستەی بڕواپێکراوانی بی بی سییەوە بەڕێوە دەچێت. ئەم کۆمپانیایە ئیدعا دەکات کە لەژێر ھیچ جۆرە کاریگەرییەکی بازرگانی و سیاسی نییە و تەنیا لە بەرامبەر بەردەنگەکانی خۆیدا وەڵامدەرە.
بووجەی بی بی سی
بووجەی تەواوی بەشەکانی بی بی سی جگە لە بەشی جیھانیی بی بی سی لەڕێگەی ئەو پارەوە دابین دەکرێت کە خەڵکی بەریتانیا دەبێت بۆ تەماشاکردنی تیڤی بیدەن. بووجەی گشتیی بی بی سی لەو پارەیە دابین دەبێت کە ھەریەک لە خێزانگەلی خاوەن-تیڤی لە بەریتانیا مانگانە دەیدەن.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٧ پۆل:تەلەڤیزیۆن لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٧ لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:بی بی سی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی
مۆری حکوومەتی ژاپۆن
مۆری جکوومەتی ژاپۆن ھێماییەکی نیشتمانییە بەکادرێت لەلایەن کابینە و حکوومەتی ژاپۆنەوە بۆ بەڵگەنامە فەرمییەکانی وڵات پێشوو مۆری شاھانە بە زۆری بەکاردەھات کە مۆرێکی تایبەتی خێزانی شاھانەی ژاپۆن بوو لە سەرەتای سەدەی شەشەمەوە. تا دوای ڕیفۆرمەکانی مێیجی کە مۆرەکە وەکوو ھێماییەکی جکوومەتی ژاپۆن ماییەوە بەڵام چیتر بەکارنەھات بۆ بەڵگەنامە فەرمییەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پۆلە شاردراوەکان پۆل:ھێما نیشتمانییەکانی ژاپۆن پۆل:مۆرە نیشتمانییەکان پۆل:بەرگەزرێی ژاپۆنی
لویس دێ کامۆیش
وێنۆک|لویس دێ کامۆیش
لویس دێ کامۆیش(١٥٢٤-١٥٨٠) (بە پورتوگاڵی: Luís de Camões) بەناوبانگترین شاعیری پورتوگال و نووسەری حیماسەی لوزیادەکانە.
سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc., USA.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیرە پورتوگاڵییەکان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٢٠ پۆل:مردووانی ١٥٨٠ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
بڕیارنامەی ٢٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئایاری ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە بارودۆخی ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٠٢‌ەم، بە ٧ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
حکوومەتی ژاپۆن
جکوومەتی ژاپۆن (日本国政府,، نیھۆن کۆکو-سێیفو یان نیپۆن کۆکو-سێیفو) حکوومەتێکی ناوەندی ژاپۆنە، تێیدا لقەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و بەرێوەبردن حکوومەتەکە بە شێوەیەکی یاسایی دەڕوات کە لەلایەن ژاپۆنەوە دامەزرێنراوە لە ١٩٤٧، ویلایەتێکی یەکگرتووە کە تێیدا چل و حەوت ناوچەی بەرێوەبەری ھەیە، و ئیمپڕاتۆریش سەرۆکی ویلایەتەکەیە ڕۆلی ئیمپڕاتۆر ڕۆلێکی ناونیشانییە و ھیچ دەسەڵاتێکی ڕەھای نییە کە پەیوەندیدار بێت بە حکوومەتی ژاپۆن و کاریگەری لەسەری دروست بکات، لەجیاتی ئیمپڕاتۆر وەزیرەکانی حکوومەت و سەرۆک وەزیرانی وڵات سەرۆکی حکوومەتن و بڕیار و یاسادانان و جێبەجێکردن لە وڵات دادەنێن کە پەیوەندیدارە بە خزمەتکردنی ژاپۆن و خەڵک. بەڵام ھەرچۆنێک بێت خێزانی شاھانە ڕۆلێک و ناونیشانێکی فەرمی لە وڵات ھەڵدەگرن و ناونیشانی ئیمپڕاتۆر لە یەکەم ئیمپڕاتۆر جینمو تا ئێستاش وەک ناو ماوەتەوە.
مێژوو
پێش سەردەمی مێیجی ژاپۆن لەلایەن زنجیرە شۆگنەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکرا لەو سەردەمەدا شۆگنەکانی وڵات دەسەڵاتێکی فەرمیان ھەبوو بۆ بەڕێوەبردنی وڵات لەجیاتی ئیمپڕاتۆری وڵات شۆگنەکان کەسایەتییەکی سەربازی بوون لە وڵات کە پلەکانیان لەگەڵ پلەی ژەنەڕال یەکسانە. ئەگەرچی ئیمپڕاتۆر لەو سەردەمەدا ڕۆلێکی ناوەکی ھەبوو ئەویش ئەوە بوو لەکاتی ھاتنە سەر پێگەی شۆگنێک دەبوایە ئیمپڕاتۆر ڕێزلێنان و بەفەرمی بوونی ناونیشانەکەی بکات، ئیمپڕاتۆرەکانی ئەو سەردەمە ھیچ کاریگەرییەکیان نەبووە لە بەڕێوەبردنی وڵات. ئەم جۆرە ڕۆلە یەکسانە بە ڕۆلی سەرۆک لە وڵات کە کاری فەرمی ئەوەیە سەرۆک وەزیرانی وڵات بە فەرمی بکات و ھەڵیبژێرێت بۆ چوونە سەر ئۆفیسەکەی
ڕێفۆرمەکانی مێیجی لە ١٨٧٢ وای لە شۆگن تۆکوگاوا یۆشینۆبو کرد کە پەسەندی بێت بەوەی بکەوێتە ژێر فەرمانەکانی ئیمپڕاتۆری ئەوسا، لە ١٨٨٩ سیستمێکی نوێ بەناوی ڕیفۆرمەکانی مێیجی لە وڵات دەرچوو ئەویش سیستمی بە یاسابوونی وڵات بوو بۆ پتەوکردنی وڵات و گونجاندنی لەگەڵ شێوازی بەڕێوەچوونی یاسایی لە نەتەوەکانی ڕۆژاوا، ئەمەش وای کرد بۆ یەکەمجار لە ئاسیا سیستمی پەرلەمانی دروست بێت. لەو کاتەدا ئەمە وای کرد تێکەڵەیەک لە ھەردوو سیستمی پاشایەتی دەستووری و پاشایەتی ڕەھا دروست بێت کە بەڕێوەبەرییەکی سەربەخۆی لێ دروست بوو، و وێنەدانەوەی شێوازی بەرێوەبەردنی ئەوسای پروسیا بوو. .
شێوازێکی بەڕێوەبەردنی نوێ بەناوی کازۆکو دامەزرا کە ستایل و شێوازی بەڕێوەبەردنی دادگایی پێشووتری سەردەمی ھێیانی لەخۆگرتبو کە وەک سیستمی دەرەبەگایەتی دایمیۆ و ئەوانەی لەژێر شۆگنەکان کاریان دەکرد. ھەروەھا بەشێکی تری شاھانەی لێ دامەزرا بەناوی ئەنجومەنی نوێنەران و (ھاوشانەکان)، ئەندامانی ئەنجومەنی ھاووشانەکان لە خێزانی شاھانە دەبوون و لەوێوە ھەڵدەبژێردران، کازۆکو و ئەوانی تر لەلایەن ئیمپڕاتۆرەوە دەپاڵێوران بۆ ئۆفیس ئەمەش لەکاتێکدا ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران تەنھا پیاوان مافیان ھەبوو بە ڕاستەوخۆیی ھەڵیان بژێرن و بەشداری لە دەنگدانەکە بکەن
جگە لەو ڕاستییەی کە جیاوازییەی لە نێوان ڕیفۆرمەکانی ئیمپڕاتۆر مێیجی و لقی پێشووتری دەسەڵاتی جێبەجێکاری ھەبوو، ئەو حەزوو خولیایەی لە سەردەمی ڕیفۆرمەکە دروست بوو وای کرد کێشە بۆ وڵات دروست بوو ئەوە بوو لە تەممووزی ١٩١٢ بە مردنی ئیمپڕاتۆر مێیجی کارەساتێکی گەورەی سیاسی لە وڵات ڕوویدا لە نێوان ئەوانەی لە پایەکانی دەسەڵات بوون، ئەوە بوو ڕیفۆرمەکانی مێیجی بووە ھۆی ئەوەی پێگەی سەربازی لە وڵات بەسەر خەڵک بەرز بێتەوە ئەمەش بەو مانایە دەھات سوپای وڵات دەیتوانی کاریگەری بەسەر کردار و بەرێوەبەرایەتییەکانی وڵاتەوە ھەبیت و ڕاھێنانی دەسەڵات بکات.
دوای جەنگی جیھانی دووەم دەستووری ئەمڕۆی ژاپۆن بەفەرمی دامەزرا، کە دەسەڵاتی خێزانەی شاھانەی سنووردار کرد و دیموکراسییەتی لە وڵات دامەزراند.
لە ٢٠٢٠ بەدواوە، لە سەردەمی کۆڕۆنا ڤایرۆس کێشەیەکی بەڕێوەبەری لە وڵات دروست بوو، پەیمانگای لێکۆلینەوەی ژاپۆن لە لێکۆلینەوەیەکی دا ئەوەی خستەڕوو کە ئەو داواکارییانەی وەزارەتەکان پێویستە جێبەجێی بکەن بە ئۆنڵاین تەنھا کەمێکی دەکرێت ئەمەش بەھۆی ئەوەی لە ژاپۆن لە سەردەمی کۆڕۆنا چوونە دەرەوە و نزیکبوونەوە قەدەغە کرابوو بۆیە کردارە یاسایییەکان کرابوون بە ئۆنڵاین. لە لێکۆلینەوەکە ئاماژە بەوە دراوە تەنھا ٧٫٥٪ کردارە یاسایییەکان جێبەجێ کراوە (٤٫٠٠٠ لە ٥٥٫٠٠٠) کە ٧٫٨٪ بەر وەزارەتی دارایی دەکەوێت، ٨٪ بەر وەزارەتی کارووبارەکانی ناوەخۆ و پەیوەندییەکان، و تەنھا ١٫٣٪ بەر وەزارەتی کشتووکاڵ دەکەوێت و بە ئۆنڵاین کردار و داواکارییە یاسایییەکان ناتوانن وەکوو خۆیان مافیان پێبدرێت و جێبەجێ بکرێن.
لە ١٢ شوباتی ٢٠٢١، تێتسوشی ساکامۆتۆ وەک وەزیری تەنھایی پەیوەندیدار بە کێشە کۆمەڵایەتییەکان و گرووپ و جێندەرەکانی کۆمەڵگا دامەزرا.
ئیمپڕاتۆر
ئیمپڕاتۆری ژاپۆن (天皇) سەرۆکی خێزانەی شاھانە و ھەروەھا بەشێوەی ناونیشان سەرۆکی وڵاتە. ئیمپڕاتۆر لە دەستووردا ئاماژەی پێدراوە کە ببێت بە ھێمای «وڵات و یەکخستن و پێکەوەنانی گەل» بێت، ھەرچۆنێک بێت دەسەڵاتەکانی ئیمپڕاتۆر سنووردارن و بەرێوەبەری جێبەجێکاری وڵات نییە تەنھا بەشێوەی ناونیشان چەن پێگەیەکی لە وڵات ھەیە، بەپێی وتاری چوارەم لە دەستووری ژاپۆن ئیمپڕاتۆر ھیچ دەسەڵاتێکی نییە کە کاریگەری بخاتە سەر وڵات.
بەپێی وتاری شەشەمی دەستووری ژاپۆن ئیمپڕاتۆر ئەم ڕۆلانەی ھەیە لە وڵات:
ئەگەرچی کابینەی حکوومەت سەرچاوەیەکی سەرەکی بڕیاردان و جێبەجێکردنی وڵاتە و زۆربەی کردارەکانی کابینەش لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە بەڕێوەدەبردرێت، ھەرچۆنێک بێت چەندین کردارە جێبەجێکارییەکانی کابینە لەلایەن ئیمپراتۆریشەوە بەرێوە دەبردرێت، ئەو جێبەجێکاریانەی ئیمپڕاتۆر دەیان کات لە وتاری ژمارە حەوتی ژاپۆن ئاماژەی پێدراوە
پێگەی ئیمپراتۆر وا ناسراوە کە پێگەیەکی ناونیشانییە، ھەرچۆنێک بێت لە ٢٠٠٩ ڕەتکردنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران، وا چاوەڕوان دەکرا کە ئەنجومەن ڕەت بکرێتەوە بەپێی ڕاوێژی سەرۆک وەزیران، بەڵام سەرۆک وەزیران بەشێوەیەکی کاتی نەیتوانی بڕیارەکە جێبەجێ بکات لەبەر ئەوەی ئیمپڕاتۆر و ئیمپراتۆرە سەردانی کەنەدایان دەکرد لەو ساتەدا.
ئیمپڕاتۆری ئێستای ژاپۆن ئیمپڕاتۆر ناروھیتۆ یە کە لە ١ی ئایاری ٢٠١٩ چووە سەر تەخت دوای ئەوەی باوکی وازی لە تەخت ھێنا.
جێبەجێکاری
دەسەڵاتی جێبەجێکاری لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە بەڕێوە دەبردرێت، و سەرۆک وەزیران سەرۆکی کابینەیە
سەرچاوەکان
پۆل:بەشی فەرمانڕەوایەتی پۆل:دابەشکارییەکانی ژاپۆن پۆل:حکوومەتی ژاپۆن
وەرگێڕان
وێنۆک وەرگێڕان بریتییە لە شرۆڤەکردنی واتا یان لێکدانەوەی مانای دەقێک و پاشان بەرھەمھێنانی دەقێکی ھاوتای ئەو دەقە لە زمانێکی دیکەدا، بە شێوەیەک کە ھەمان پەیام و مەبەست بگەیەنێت، ئەو دەقەی کە بڕیارە وەربگێڕێتەوە سەر زمانێکی دیکە پێی دەوترێت دەقی ژێدەر و ئەو دەقەی کە لە زمانی مەبەست وەکو ھاوتا و بەرامبەری واتایی ئامادە کراوە پێی دەوترێت دەقی مەبەست، ھەروەھا بەو زمانەی کە دەقی ژێدەری پێ نووسراوە و وەریدەگێڕینەوە دەوترێت زمانی ژێدەر و بەو زمانەی کە دەقەکەی پێ وەردەگێڕینەوە دەوترێت زمانی مەبەست.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕاگەیێنی  پۆل:واتا (فەلسەفەی زمان)
پارێزگای ئیگا
پارێزگای ئیگا (伊賀国، ئیگا نۆ کنی) پارێزگایەکی کۆنی ژاپۆن بوو، لە ئەمرۆدا دەکەوێتە پارێزگای میێ پارێزگاکە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی ئیسێ، ئۆمی، یاماتۆ، یاماشیرۆ.
سەردەمی ئاسوکا
پارێزگاکە لە پارێزگای ئیسێ جیاکراوەتەوە لە سەردەمی ئاسوکا لە ساڵانی ٦٨٠ی زایینی، پایەختی پارێزگاکە لە ئەمرۆدا بەشێکە لە شاری ئیگا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:بەشی شوێنەکان
شینکیرۆ
تۆشیاکی مۆری (بە ئینگلیزی: Toshiaki Mori؛ بە ژاپۆنی: 森 気楼)، لەدایکبووی ١٤ی کانوونی یەکەمی، ١٩٦٢. نیگارکێش و هونەرمەندێکی ژاپۆنییە، و ئێستا فەرمانبەری کۆمپانیای کاپکمە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:زیندووان پۆل:هونەرمەندانی یاریی ڤیدۆیی پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان
بڕیارنامەی ٢٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئایاری ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دۆمینیکا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٠٨‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥
١٦١٦
ساڵی ١٦١٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٦
سێفەتاڵە
سێفەتاڵە (Sêfetalle، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢٨ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئانا ماری شێمیل
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣ پۆل:ڕۆژھەڵاتناسانی ئەڵمانی پۆل:خەڵکی ئەڵمانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ڤەنسان ڤۆیتوور
ڤەنسان ڤۆیتوور شاعیرێکی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
وێنۆک|ڤەنسان ڤۆیتوور وەک Saint Louis
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٧ پۆل:مردووانی ١٦٤٨
جەیمز فرانک
200px|وێنۆک|چەپ|جەیمز فرانک جەیمز فرانک (بە ئینگلیزی: James Franck) (٢٦ی ئابی ١٨٨٢ - ٢١ی ئایاری ١٩٦٤) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٥ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:جووە ئاڵمانییەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٦٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:فیزیکزانانی جوو
دڵەڕاوکێ
وێنۆک|212x212پیکسڵ|کچێک کە دەترسێت، تووشبووی دڵەڕاوکێ دڵەڕاوکێ دۆخێکی ناخۆشی پەشێویی ناوەکییە، کە زۆرینەی کات بە ھەڵسوکەوتی پەشۆکاوەوە دەبەسترێتەوە، وەک خێرا جووڵەکردن بۆ پێشەوە و پاشان گەڕانەوە و بیرکردنەوەی قووڵ. ئەم ھەستە، ھەستێکی تاکەکەسییە لە ترس لەشتێک کە ئەگەر ڕوودانی کەمە، بۆ نموونە دڵەڕاوکێ بۆ مردنێک کە لە داھاتوویەکی نزیکدا ڕوودەدات. دڵەڕاوکێ جیاوازە لە ترس، کە ھەستە بەرامبەر شتێکی ڕاستەقینەیی ترسناک یان مەترسیدار و وەڵامێکی گونجاوە بۆ مەترسییەکی درک پێکراو. دڵەڕاوکێ ھەستکردنە بە ترس و پەشۆکاویی و بێھێزیی و زۆرینەی کات کاردانەوەیەکی لەڕادەبەدەر و گشتگیرکراوە بۆ شتێک کە تاکەکەس پێی وایە مەترسیدارە. زۆرینەی جار بەستراوەیە بە نائارامیی، ماندووێتی و کێشە لە پەیتکردنەوە و کەشەنگیی لە ماسوولکەدا. دڵەڕاوکێ بە کاردانەوەیەکی ئاسایی بۆ سترێسی درک پێکراو لەبەرچاو دەگیرێت، ئەگەرچی کەسانێک جار جارە ئەم ھەستەیان لا دروست دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سۆزەکان پۆل:دڵەڕاوکێ
ھەنارەی محەمەد شەریف
جوگرافیا
ھەنارەی محەمەد شەریف لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شێردەرە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھەنارەی محەمەدئەمین و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مۆردانە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میران سورە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پارانۆیا
مێژوو
وشەی پارانۆیا لە وشەی گریکی παράνοια (پارانۆیا) «شێتی» ـوە دێت. دەستەواژەکە بۆ وەسفکردنی پەشێوییەکی دەروونی بەکاردەھات کە وڕیمە دیارترین تایبەتمەندیی بوو تێیدا. لەم پێناسەیەدا، ھەستی چەوساندنەوە لەبەرچاو نەدەگیرا بۆ پۆڵێنکردنی دۆخێک وەک پارانۆیا، بۆیە ھەر ژمارەیەک لە وڕیمە دەشێت پۆڵێن بکرێت وەک پارانۆیا. بۆ نموونە، کەسێک کە باوەڕی وایە ئەو کەسایەتییەکی گرنگی ئایینییە، دەشێت پۆڵێن بکرێت وەک «پارانۆیای پاراو».
بەپێی وتەی زانایان پارانۆیا و پارافرینیا دوو کیانی لێدوان لەسەر کراون کە جیاکراونەتەوە لە دێمێنشا پرێیکاکس لەلایەن کڕایپێڵین، کە پارانۆیای وەسف کرد وەک وڕێمەیەکی بەردەوامی بەسیستەمبوو. تەنانەت لەئێستاشدا، وڕیمە مەرج نییە گوومڕایانە یان ترسنۆکانە بێت تا پۆڵێن بکرێت وەک پارانۆیا. کەسێک دەشێت وەک شیزۆفرینییەکی پارانۆیی چاو لێ بکرێت بەبێ ورێمەی چەوساندنەوە، ئەمەش بەسادەیی بەھۆی ئەوەی کە وڕیمەکەیان بەشێوەیەکی سەرەکی بۆخۆیان دەگەڕێتەوە.
پی ئێچ پی بی بی
وێنۆک|چەپ|300px|لۆگۆی phpBB پی ئێچ پی بی بی (بە ئینگلیزی: phpBB) بەناوبانگترین و بەربڵاوترین نەرمەکاڵای بەڕێوەبردنی مەکۆیە کە بە زمانی PHP دارێژڕاوە. پی ئێچ پی بی بی کە کورتکراوەی PHP Bulletin Boardە وەک نەرمەکاڵایەکی سەرچاوەکراوە لەژێر مافی GNU GPLدا وەشێندراوە.
پارانۆیا
سەرچاوەکان
پۆل:پارانۆیا
پی ئێچ پی بی بی
مێژوو
وێنۆک|چەپ|300px|A default installation of phpBB 3.0 پی ئێچ پی بی بی وەک مەکۆیەکی سادە لەسەرەتاوە لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٠ لەلایەن James Atkinsonەوە داڕێژرا کە ئەویش بۆ ماڵپەڕەکەی خۆی ڕێکیخستبوو. دوای ئەوەی Nathan Codding و John Abela بەشدارییان کرد لە پەرەپێدانی، یەکەمین پێشوەشانی ١.٠.٠ لە مانگی تەمموزی هەمان ساڵدا بڵاو کرایەوە و مۆڵگەی phpBB گوێزرایەوە بۆ SourceForge.net.
phpBB 1.0.0 لە کانونی یەکەم ئەو ساڵەدا وەشێندرا. دواترین وەشانی زنجیرەی ١ کە وەشانی ١.٤.٤ بوو لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١ وەشێندرا. لەو ماوەیەدا چەند داڕێژەرێکی تر وەک پەرەپێدەر بەشدارییان لە پەرەپێدانی phpBB کرد.
لە شوباتی ٢٠٠١ phpBB 2.0 لە سفرەوە دەستکرایەوە بە داڕشتنی. دوای ساڵێک لە پەرەپێدانی phpBB 2.0.0 لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٢ وەشێندرا.
کارکردن لەسەر phpBB 3.0.x لە کۆتاییەکانی ٢٠٠٢ەوە دەستی پێکرد. لەسەرەتاوە وا بڕیار بوو کە وەک وەشانی ٢.٢ بوەشێندرێت.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥، Paul Ownd وازی لە پێشڕەویکردنی تیمی پەرەپێدەران هێنا و Meik Sievertsen جێگەی گرتەوە. لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٠دا وەشانی ٣.٠.٨ بە فەرمی بڵاوکرایەوە.
سەرچاوە
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٠ پۆل:نەرمامێرە خۆڕاییەکان کە بە پی ئێچ پی بەرنامەڕێژ کراون
قەڵادزێ
شاری  قەڵادزێ ناوەندی قەزای پشدەرە، سەر بە پارێزگای سلێمانییە و نزیکە ١٣٤ کیلۆمەتر لێیییەوە دوورە. لە ڕۆژھەڵاتییەوە ھاوسنووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و شارەکانی سەردەشت و میراوەیە، لە ڕۆژاواشەوە ڕانیە، لە باکوورەوە ناحیەی قەسرێی قەزای چۆمانەوە و لە باشوورەوە ناحیەی بنگردە و ناوچەی مەرگە و قەزای ماوەتە.
ناو
وشەی قەڵادزێ ڕەنگە لە دوو وشەی قەڵا و دزێ پێک ھاتبێ کە دزێ ڕەنگە ئاماژە بێت بە ڕووباری زێی بچووک کە لە نزیکی ئەم شارەدایە. قەڵادزێ لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ناوی حەمیدییە بوو کە بە ئیفتیخاری عەبدولحەمیدی دووەم ئەم ناوەی لێ نرابوو.
گەڕەکەکانی قەڵادزێ
(گەڕەکی خانەقا، گەرەکی ئاشتی، گەرەکی ئازادی، گەرەکی گربداخ، گەرەکی ئیمام قاسم، گەرەکی ڕاپەرین، گەرەکی بابان، گەرەکی نەورۆز، گەرەکی کۆرەو، گەرەکی ساوێن، گەرەکی مەشخەڵان، گەرەکی شەھیدان، گەرەکی مامەندە، گەرەکی باخان، گەرەکی فەرنبەران، گەرەکی بنار، گەرەکی چوارچرا)
ڕۆشنبیران و شاعیران
احمد شێواو (شاعیر) ١٩٣٧–١٩٩٩
عەزیز سەلیم (شێوەکار)١٩١٥–٢٠٠٣
حەمەی ئایشێ (شانۆکار)١٩٣٢–٢٠٠٤
محمد فیدا (ڕوناکبیر) ١٩٢٩–١٩٨٤
مێژوو
وێنۆک|قەڵادزێ ساڵی ١٩٥٨. قەڵادزێ لە ساڵی ١٩٤٨ دەبێت بە قەزا، لە ٢٤ی نیسانی ١٩٧٤دا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بۆردومان دەکرێ، کەزانکۆی سلێمانی ئەوکات بۆ قەڵادزێ گوێزرابوەوە بووە ھۆی شەھید کردنی چەند خوێندکارێکی زانکۆ و ھاووڵاتیانی ئەو شارە، لە ٢٤ی نیسانی ١٩٨٢ بۆ یەکەم جار لە کوردستاندا دانیشتووانی شارەکە ڕادەپەڕن دژ بە حکوومەتی ئەو کات، لە ساڵی ١٩٨٩ دانیشتووانی پشدەر ڕادەگوێزرێن بۆ ئۆردوگاکانی بازیان و خەبات و ھتد.
شوێنە مێژوویەکان: قەڵای قەڵادزێ، مەزارگەی فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە، شێخ فەرخ
ئاو و ھەوا
ئاو و ھەوای ناوچەی پشدەر بە زۆری لە ئاو و ھەوای ناوچەی دەریای ناوەڕاست دەچێت تەنیا. پلەی گەرمای ھاوین دەگاتە (٣٩) پلەی سەدییە. ئەمە بە شێوەیەکی گشتییە بەڵام ھەندێک ساڵ بەرزترین پلەی گەرما لە ھاوین دا سنووری (٤٥) پلەی سەدیش دەبەزێنێت.
ناحیەکانی قەزای پشدەر
ناحیەکان
قەزای پشدەر لە ٢٨٤ گوند پێکدێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
١٦١٧
ساڵی ١٦١٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٧
عەتتار
وێنۆک|وێنەیەکی قەبری عەتتار لە نەیشابوور عەتتار یان عەتار، (به فارسی: عطار) شاعیری ناسراوی فارس، ناوی تەواوی شێخ فەریدەدین ئەبووحامد محەمەد عەتتاری نەییشابووریه. عەتتار لەو کەسانەیه که له ھۆنراوە و پەخشانی فارسیدا دەستی بەرزی هەبووه و بەرهەمی زۆری فارسیی له به جێ ماوه.
ژیان
عەتار له ساڵی 540ی کۆچی مانگی له شاری نەیشابوور له خوراساندا له دایک بووه و پیشەی عەتتاریی(دروست کردنی دەوای گیایی)   گرتوەته بەر و لەو ڕێگەوه ژیانی بردوەته سەر. عەتتار له نووسەرانی زۆر چالاکی زمانی فارسی بوه و زۆر بەرهەمی له عیرفاندا دامەزراندوه. عەتتار له ساڵی 618ی کۆچی له نەیشابووردا کۆچی دوایی کردووه و هەر لەوێدا نێژراوه.
وەرگێڕان بە کوردی
ئەم کتێبانە لە عەتتار بە زمانی کوردی وەرگێڕدراوەتەوە.
پارێزگای ئیسێ
پارێزگای ئیسێ (伊勢国, I ئیسێ نۆ کنی) پارێزگایەک بوو لە ژاپۆن کە لەمرۆدا بە زۆری دەکەوێتە پارێزگای میێ، ئیسێ ھاوسنوور بوو لەگەڵ پارێزگاکانی ئیگاو کی، مینۆ، ئۆمی، ئاواری، شیما، یاماتۆ.
شێتی
چەپ|260px|وێنۆک| شێت، بەرهەمی [[چارڵز بێل (١٨٠٦)]] شێتی یان دێوانەیی (بەئینگلیزی: Insanity، Madness، Craziness) زنجیرەیەکە لە ھەڵسووکەوت کە جیادەکرێتەوە بەوەی کە لەسەر شێوازی و بنەمای ئاوەز یان دەروون یان ھەڵسووکەوتێکی نائاسایی ئەنجام دەدرێت. بەواتایەکی تر، شێتیی بریتییە لە نەتوانینی کۆنترۆڵکردنی ئاوەز. ھەڵسووکەوتەکانی شێتیی ھەڵسووکەوتی نامۆن بە پێوانە کۆمەڵایەتییەکان بەجۆرێک ئەوانەی کە ئەنجامی دەدەن مەترسی لەسەر خۆیان و ئەوانی دەوروبەریشییان درووست دەکەن.
ژنمێردی
وێنۆک|250px|وێنەیەکی سەدەکانی ناوین لە کەسێکی ژنمێرد لە نێو کتێبی [[Nuremberg Chronicle]] ژنمێردی یان ئەندرۆجینی (Androgyny) بە حاڵەتێک دەگوترێت کە تایبەتمەندییەکانی ژنێتی و پیاوێتی پێکەوە لە یەک کەس دا ھەبن. وشەی ئەندروجینی لە دوو وشەی یونانی ανήρ (ئانێر، بە واتای پیاو) وە γυνή (جینێ بە واتای ژن) پێکھاتووە و ئاماژە دەکات بە تێکەڵبوونی تایبەتمەندییەکانی ژنێتی و پیاوێتی وە ھەبوونی ھەردووکیان پێکەوە لە یەک کەس دا، بە ھەمان شێوەی نێرەمووکی (hermaphroditism).
ژنمێرد یان ئەندرۆجین بە کەسانێک دەگوترێت کە ناسێنێکی ڕەگەزیی ڕوونیان نییە وە لە کۆمەڵگا دا لە دەستەی نێر یان مێ دانانرێن. ڕەنگە ئەوان خۆیان بە ڕەگەزنادیار لە قەڵەم بدەن. زۆرێک لە ژنمێردان لە باری دەروونی و ھزریەوە لە نێوان ژن و پیاو دان یا بەتەواوی بێڕەگەزن. ڕەنگە ئەوان خۆیان بە بێڕەگەز، نێوانڕەگەز (intergender)، یان دووڕەگەز (bigender) یان ھتد بزانن.
پۆل:ڕواڵەتی مرۆڤ
فیبۆناچی
لیۆناردۆ پیناسۆ بیگۆلۆ ناسراو بە لیۆناردۆ فیبۆناچی (ماوەی ژیان:١١٧٠ز تاکوو ١٢٥٠ز). ،فیبۆناچی زانای بیرکاری بوو لەچەرخەکانی ناوەڕاست ، لەساڵی ١٢٠٢ واتە لەسەدەی سێزدەھەم پەرتووکێکی بەنێوی (Liber Abbaci) پەرتووکی ژمێریاریبوو.
ژمارەکان
فیۆباچی ناسراوە بە ژمارەکانی فیبۆناچی (Fibonacci number)، کەژمارەکان کۆتایی نایەن بەڵام بەم شێوەیە دەستپێدەکەن ١, ١,  ٢,  ٣,  ٥,  ٨,  ١٣,  ٢١,  ٣٤,  ٥٥,  ٨٩, ١٤٤,...
١ + ١ = ٢   ١ + ٢ = ٣        ٢ + ٣ = ٥            ٣ + ٥ = ٨                ٥ + ٨ = ١٣                    ٨ + ١٣ = ٢١                        ١٣ + ٢١ = ٣٤                             ٢١ + ٣٤ = ٥٥                                  ٣٤ + ٥٥ = ٨٩                                       ٥٥ + ٨٩ = ١٤٤                                            ٨٩ + ١٤٤ = ٢٣٣                                                 ١٤٤ + ٢٢٣ = ٣٧٧                                                       ٢٢٣ + ٣٧٧ = ٦١٠                                                             ٣٧٧+ ٦١٠= ٩٨٧                                                                   ٦١٠+ ٩٨٧= ١٥٩٧                                                                         ٩٨٧ + ١٥٩٧ = ٢٥٨٤                                                                         ھیتر...
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١١٧٠ پۆل:مردووانی ١٢٥٠
پارێزگای نیمڕۆز
پارێزگای نیمڕۆز (پەشتۆ/فارسی/بەلۆچی: نیمروز) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باشووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە. لە ٥ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
نیمڕۆز پۆل:پارێزگای نیمڕۆز پۆل:جوگرافیای بەلۆچستان
کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
سەرچاوەکان
پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان کۆماری خۆسەری نەخچیڤان پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان
دیکتاتۆری
وێنۆک|ڕادەی دیکتاتۆری لە [[جیھاندا]]
دیکتاتۆری جۆرێک لە لە دەسەڵاتداریە کە چەندین تایبەتمەندی ھەیە. یەکەم، ھیچ قانوونێک لە کارا نییە بۆ بەربەست کردنی مافەکان و دەسەڵاتی دیکتاتۆر. دەوڵەت یان دیکتاتۆر دەتوانێت بە ئاسایی قانوونەکان بشکێنیت.
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:دەسەڵاتخوازی
کەچەڵاوێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ٢٠٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئایاری ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لە لایەن سێنیگالەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢١٢‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
١٦١٨
ساڵی ١٦١٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٨
ژان لویی گێز دو بالزاک
ژان لویی گێز دو بالزاک نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:مردووانی ١٦٥٤ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٧ پۆل:مردووانی ١٦٨٤
گوستاڤ ھێرتس
200px|وێنۆک|چەپ|ھێرتز لە ساڵی ١٩٢٥ گوستاڤ هێرتز (بە ئینگلیزی: Gustav Ludwig Hertz) (٢٢ی تەمموزی ١٨٨٧ - ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٥ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
خولی نایابی ٢٠٢٢-٢٣
خولی نایابی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ وەرزی ٣١ی خولی نایاب، و وەرزی ١٢٤ی تۆپی پێی ئینگلیزییە بە گشتی.
مانچستەر سیتی دوو جار پاڵەوانی بەرگرییە و ھەردوو وەرزی ٢٠٢٠–٢١ و ٢٠٢١–٢٢ بردنەوەی بەدەستھێناوە.
پەرەسەندنەکان
لە وەرزی ٢٠٢٢–٢٣ەوە، یانەکان دەتوانن پێنج گۆڕانکاری ئەنجام بدەن لەجیاتی سێ گۆڕانکاری. ئەم جێگرەوانە دەکرێت لە سێ وەستاندا ئەنجام بدرێن لە کاتی یارییەکەدا، و ھەروەھا لە نێوانی گێمەکان، بە ھەمان شێوەی خولە سەرەکییەکانی تری ئەورووپا. لە ناوەڕاستی وەرزدا پشوو دەبێت بەھۆی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ لە قەتەر، لەگەڵ کۆتا یاری لە کۆتایی ھەفتەی ١٢ی ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، و یەکەم یاری دوای جامی جیھان لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢, دوای کۆتایی جامی جیلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠.
دواخستنەکان
لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، ھەموو یارییەکانی خولی یەکەم کە لە ١٠تا ١٢ی ئەیلوول دانرابوو دواخرا بەھۆی مردنی شاژنی ئیلیزابێسی دووەم.
تیمەکان
بیست تیپ لە خولەکەدا ڕکابەری دەکەن – حەڤدە تیپی سەرەکی وەرزی پێشوو و سێ تیپەکە لە پاڵەوانێتییەکە بەرزکراونەتەوە. ئەو تیپانەی کە پلەیان بەرزکراونەتەوە بریتین لە فولھام و بۆرنمۆس و نۆتینگام فۆڕێست کە دوای دوورکەوتنەوە بۆ ماوەی ساڵێک و دوو ساڵ و بیست و سێ ساڵ لە پلەی یەکەمدا دەگەڕێنەوە. بیست و سێ ساڵی نێوان یانەی نۆتینگام فۆڕێست و وەرزی پێشووی خولی نایابی و ئەم وەرزە درێژترین ئامادەنەبوونە بۆ یانەیەکی پێشووی پریمەرلیگ لە سەردەمی خولی نایابدا تا ئێستا. ئەوان جێگەی بێرنلییان گرتەوە (دوای شەش ساڵ یاریکردن لە پلەی یەکەمدا دابەزین) و واتفۆرد و نۆرویچ سیتی (ھەردوو تیپەکە دوای تەنھا ساڵێک گەڕانەوە لە خولی پلە یەکی ئیسپانیا دابەزین).
کارمەند و کەلوپەلەکان
Updated to match(es) played on 30 October 2022. Source: Premier LeagueRules for classification: 1) Points; 2) Goal difference; 3) Goals scored; 4) If the champions, relegated teams or qualified teams for UEFA competitions cannot be determined by rules 1 to 3, rules 4.1 to 4.3 are applied – 4.1) Points gained in head-to-head record between such teams; 4.2) Away goals scored in head-to-head record between such teams; 4.3) Play-offs
ئەنجامەکان
یارییەکان لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ بڵاوکرانەوە.
١٦١٩
ساڵی ١٦١٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٩
ئینسپایریشن ٤
ئینسپایریشن٤ (بە ئینگلیزی Inspiration4) گەشتێکی بۆشاییوانی بوو سەر بە کۆمپانیای سپێس ئێکسی ئەمریکی، ئەو تاقمە نێردران بە مووشەکی فاڵکۆن ٩ بلۆک ٥ لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ناوەندی کینیدی بۆشایی، ئەو گەشتە ٢ ڕۆژ و ٢٣ کاژێر و ٣ خوولەک درێژەی خایاند، بووە یەکەمین گەشتی مرۆڤ لۆ بۆشایی ئاسمان کە هەموو سەرنشینەکان هاوڵاتی بن. وێنۆک| وێنەیەکی گەشتی ئینسپایریشن لەلایەن هێزەکانی بۆشاییگەری ئەمریکی وەرگیرایە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گەردوون پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٢١ پۆل:دراگۆن ٢
خولگە (رێکخراو)
خولگە ڕێکخراوێکی نا حوکمییە، ھەنووکە کاردەکات لەسەر بلاوکردنەوەی زانست و فەلسەفە و ئایین. ئامانجی پەروەردەی تاکی کوردییە لە ڕێگای چەسپاندنی ئایینەوە؛ و بلاوکردنەوەی زانست و فەلسەفە. خولگە لەئیستادا بەردەوامە لە خزمەتکردنی تاکەکانی کۆمەلگای کوردی.
دادوەری وەرزشی
thumb|دادوەری یاریەکی [[تۆپی پێ لەکاتی سزا دانی یاریزانێک بە بەرزکردنی کارتی زەرد]]
دادوەری وەرزشی یان ناوبژیوانی وەرزشی ئەو کەسەیە لە یاریگادا ڕێگا نادات هیچ وەرزشکارێک پێچەوانەی یاساکانی یارییەکە بجووڵێت. دادوەری یاری لە یاریی تاک و کۆمەڵدا وەک یارییەکانی تۆپی پێ، تۆپی باسکە، مەلەوانی، کاراتێ، زۆرانبازی، تێنس، ڕەگبی، هۆکی، بالە و، هتد دەبینرێن. کاری ناوبژیوان لەگەڵ ژمارەی ناوبژیوانان لە جۆری یارییەکەوە بۆ یارییەکی تر دەگۆڕدرێت.
کارەکانی ناوبژیوان
پۆل:وەرزش
ئەیڵین گرێی
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:مردووانی ١٩٧٦ پۆل:نژیاروانانی ژن پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز پۆل:ژنە ھونەرمەندە بەریتانییەکان
شیپانەجۆ
شیپانەجۆ (Șîpaneco، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٦ کەس لە ٣٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٢٠٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥
پەیتکردنەوە
پەیتکردنەوە یان ئاورجەمی یان هۆشجەمی یان دەستبەسەرداگرتنی هۆش (بەئینگلیزی: Concentration یان Attentional control، بەعەرەبی: ) ئاماژەیە بۆ توانای تاک لە هەڵبژاردنی ئەوەی کە هۆشی دەدەنێ و ئەوەی پشت گوێی دەخەن. پێناسەیەکی دیکە بریتییە لە توانای تاک بۆ هۆشدانە شتێک و ڕووناکی خستنەسەر شتێک بەوردیی. ئەم کارە لە ناوچەکانی پێشەوەیی مێشکەوە سەرچاوە دەگرێت و جێبەجێ دەکرێت.
تۆنیکاوا
تۆنیکاوا یان بمفڕێنە بۆ لای مانگ (بە ژاپۆنی: トニカクカワイイ) مانگایەکی ژاپۆنیە نوسینەوە و وێنەکێشانی لەلایەن کانجیرۆ ھاتادا بۆکراوە، ئەڵقەدارشتنی لە گۆڤاری ( Weekly Shōnen Sunday)ی شۆگاکوکاندا بۆ کراوە، لە کانونی دووەمی ٢٠١٨ـوە، چیرۆکەکە باس لە گەنجێکی زیرەک دەکات بەناوی ناسا یوزاکی لەگەل ھاوسەرەکەی، کە پێشووتر ژیانی ڕزگارکرد لە ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلدا رزگاری دەکات، کە ئەمە سەرەتای چیرۆکەکەیە.
ئەنیمیەکەی لەلایەن کۆمپانیای ( Seven Arcs) پەخشکرا لە تشرینی یەکەم بۆ کانونی دووەمی ٢٠٢٠ لە تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ، لە باکوری ئەمەریکا مانگایەکەی ڕێگەپێدانی لەلایەن کۆمپانیای ڤیز میدیادا بۆکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨ پۆل:ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانسی کۆمیدی پۆل:شۆنن مانگا پۆل:مانگای ڤیز میدیا <references group="lower-alpha" /> پۆل:مانگای شۆگاکوکان پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی زانستی پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢٠ دەستیان پێکردووە
محەممەدی پێنجەم
محەممەد عەلی کوڕی خەلیفە عەبدول مەجیدی یەکەم، ناسراو بە محەمەدی پێنجەم یان محەممەد ڕەشاد، لە ساڵانی ١٨٤٤ تا ١٩١٨ ژیاوە، یەکێکە لە خەلیفەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست دوای لابردنی براکەی عەبدول حەمیدی دووەم ساڵی ١٩٠٩ و تەمەنی ٦٨ ساڵ بوو.
لەم سەردەمەدا دەستور کاراکرایەوە ئیتیحادییەکان سەرکەوتنیکی بەرچاویان بە دەستھێنا لە ھەڵبژاردنەکاندا و دەستیان گرت بەسەر دەوڵەتدا چەند گۆڕانکارییەکیان ئەنجامدا لە باش و خراپ.
ھەر لەم سەردەمەدا ئیتاڵیا، لیبیای داگیری کرد و وڵاتەکانی بەلقان زۆربەیان سەربەخۆییان ڕاگەیاند، و جەنگی جیھانی یەکەم کەوتەوە و دەوڵەتی عوسمانی چووە پاڵ ئاڵمانیا لەبەرئەوەی ھیچ چاوتێبڕینێکی دیاری نەبوو لەسەر دەوڵەت، لە سەرەتادا عوسمانییەکان خۆڕاگرانە وەستان لە بەرەکانی جەنگدا و ھێزە فەڕەنسی و ئینگلیزییەکانیان شکاند لە شەڕی گالیبۆلیدا.
ھەنارەی محەمەدئەمین
ھەنارەی محەمەدئەمین گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
محەممەدی پێنجەم
پاشان ھیزی ئیستیعماری ھیندی ئینگلیزی توانیان عێراق بگرن، شۆڕشە عەرەبیەکان ھەموو ھەوڵەکانی عوسمانییەکانی شکست پێ برد لەبەر سەرقاڵبوونی زۆربەی سەربازە عوسمانییەکان پێوەی، ھەتا دواجار ئاڵمانیا و دەوڵەتی عوسمانی شکان لە شەڕەکەدا، و لە رۆژانی پیش کۆتایی شەڕەکە محەمەدی پێنجەم وەفاتی کرد و محەمەدی شەشەم لە جێگەی دانرا.
ھەنارەی محەمەدئەمین
جوگرافیا
ھەنارەی محەمەدئەمین لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھەنارەی محەمەد شەریف و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵاوێژ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مۆردانە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەنارەی محەمەد سەعید.
محەممەدی پێنجەم
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤ پۆل:سوڵتانەکانی سەدەی بیستەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
ھەنارەی محەمەدئەمین
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٦٢٠
ساڵی ١٦٢٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٢٠
گوێزیلە
گوێزیله (Gwêzîle، ) دێیێکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، شاری میراوە و پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥٦ کەس لە ٥٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەم گووندە بە دووری کەمتر لە دوو کیلۆمەتر دەکەوێتە باشووری شاری میراوە و لە داوێنی چیای قەڵاتە دایە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:میراوە
جەرگ
یەکێکە لە گەورەترین ئەندامەکانی لەش و یەکێکە لەو ئەندامانەی کە وا بۆ درێژە دان بە ژیان پێویستە و ئەگەر لە کار بکەوێت ژیانی مرۆڤ تووشی مەترسیێکی زۆر دەبێت. جەرگ ئەو جێگەیە کە ئەو ژەھرانە کە لە ھەر ڕیگەیێکەوە دێنە ناو لەشی مرۆڤ تێیدا لە خوێن خاوێن دەبنەوە،