cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڤرگۆراتس
ڤرگۆراتس شارێکی ویلایەتی سپلیت-دالماتیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٥٠١ کەس بووە.
ئیمام شافعی
گەڕانەوە بۆ مەککە
دوای ڕزگار بوونی لەم زەحمەتە دەگەڕێتەوە بۆ مەککە لە ساڵی (١٨١)ی کۆچی ئەگاتە مەککە خەڵکی لەقەراغی شاردا پێشوازیەکی گەرمی لێ دەکەن وحەڤدە ساڵ لە مەککە دەمێنێتەوە خزمەتی مسوڵمانان دەکات و مەزھەبەکەی لەناو ئەو حاجیانەی دێن بۆ حەج بڵاو دەکاتەوە و ئەوانیش ئەیبەنەوە بۆ وڵاتی خۆیان.
ڤرگۆراتس
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئیمام شافعی
گەڕانەوە بۆ عێراق
لەو ماوەیەدا ئیمام ئەبو یوسف وەفات دەکات لە ساڵی ١٨٢ ی کۆچی دا و لەساڵی ١٨٨ ی کۆچی دا ئیمام محەمەدی کوڕی حەسەنیش وەفات دەکات و ھەروەھا ھارونە ڕەشیدیش وەفات دەکات و بەیعەت دەدرێت بە مەئمون و دەبێت بە خەلیفە و لەو کاتەدا ئیمامی شافیعی جارێکی تر دەگەڕێتەوە بۆ بەغدا و یەک مانگ لەوێ ئەبێت وە لەمزگەوتی گەورەی بەغدا وانەیەک دادەنێت کەلە بیست وانەی زانستی زیاتری تیا بوو. دووای وانە دانانەکەی ئەم ئەبێت بە سێ وانە و ھەموویان دێن بۆ وانەکەی ئیمامی شافیعی.
ڕۆشتنی بۆ میسر
لەو کاتەدا کە ئیمامی شافیعی لە بەغداد بوو، خەلیفە مەئمونی عەبباسی، عەباسی کوڕی موسای کرد بە والی میسر، ئیمامی شافیعیش لەگەڵیدا ڕۆیشت بۆ میسر، وە خەڵکی بەغدا لەشار چوونە دەرەوە بۆ خواحافیزی لە ئیمامی شافیعی لە ناویاندا ئیمامی ئەحمەدی کوڕی حەنبەلی تێدا بوو، وە ئیمامی شافیعی دەستی ئیمامی ئەحمەدی گرت و دوو بەیت شیعری خوێندەوە، ئیمامی ئەحمەد و شافیعی و خەڵکەکەش دەستیان کرد بە گریان، لە ٢٨ ی شوالی ساڵی ١٩٨ی کۆچی لەگەڵ عەباسی کوڕی موسا گەیشتە میسر وە بەگەیشتنی ھەموو زانایانی میسر ھاتن بۆ خزمەتی کۆمەڵ کۆمەڵ لەوانە: (عبداللە ی کوڕی حەکەم) کە زانای بەناوبانگی میسر بوو چوار ھەزار دیناری دا بە ئیمامی شافیعی، لە میسر دەستی کرد بە وانە ووتنەوە لە مزگەوتی (عەمری کوڕی عاس) لەدوای نوێژی بەیانی تا نیوەڕۆ.
دەربارەی ئیمامی شافعی ووتراوە
زانایان دەربارەی ئیمامی شافعی زۆر لێدوانیان داوە بە کورتی ھەندێک لەو ووتانەی لەسەر شافعی ووتراون ئەمانەی خوارەوەن؛
لە شیعرەکانی
شافعی کۆمەڵیک شیعری زۆر جوانی ھەیە بۆ نمونە لە یەکێک لە شیعرەکانیدا بەم شێوەیەی خوارەوە ئامۆژگاری زانستخوازان ئەکات؛
واتە: برام بە شەش ھۆکار نەبێت زانست بە دەست ناھێنی منیش واڕوونیان دەکەمەوە بۆت زیرەکی و سوور بوون و کۆشش،و ھێندەش خەرجیت ھەبێت بێ نیازت بکات. ھاوڕێیەتی مامۆستا و بوونی کاتی پێویست.
وەفاتکردنی
ئیمامی شافیعی پێنج ساڵ و نۆ مانگ ماوەتەوە لە میسر، و ھەر لەو ماوەیەدا نەخۆش کەوتووە و لە شەوی ھەینی مانگی ڕەجەبی ٢٠٤ک دوای نوێژی خەوتن کۆچی دوایی کردووە و ھەر لە میسر نیژراوە، و لەسەر گۆڕەکەی قوبەیەک ھەیە کە سەلاحەددینی ئەییووبی نوێی کردەوە لە ساڵی ٥٧٤ک.
دانراوەکانی
ئیمام شافعی ئەم کتێبانەی داناوە:
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٧٦٧ پۆل:مردووانی ٨٢٠ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
ویلیس لەمب
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
لێیجی ماتسومۆتۆ
وێنۆک|وێنە وێنۆک|لێیجی ماتسومۆت لە ٢٠٠٨ لێیجی ماتسومۆتۆ (بە ژاپۆنی:松本零士 ماتسومی ڕێیجی) مانگاکایەکی ژاپۆنییە، بەرھەمھێنەری چەنەھا ئەنیمی و زنجیرە مانگایە ھەورەھا ھاوسەرەکەشی میاکۆ ماکی وێنەکێشی مانگایە
بزان
بزان گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی بزان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٢ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.
لێیجی ماتسومۆتۆ
ژیانی سەرەتایی
ماتسومۆتۆ مناڵێکی ناوەندی خێزانێکی حەوت برایە و لە تەمەنی زووی مناڵی دا ماتسومۆتۆ ٣٥ بەرھەمھێنەری فیلمی پێدرا لەلایەن باوکی وە سەیری کارتۆنی ئەمریکی دەکرد لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم، ئارەزووی لە ڕۆمانەکانی زانستی خەیاڵی پەیداکرد کە ڕۆمانەکان لە نوسراوی ئونۆ جوزا و ھێربەرت جۆرج وێڵز بوون، وە لە تەمەنی ١٨ چوو بۆ تۆکیۆ بۆ ئەوەی ببێتە مانگاکا
بزان
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
لێیجی ماتسومۆتۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:وێنەکێشانی مانگا
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان پۆل:زیندووان پۆل:تۆوێی ئەنیمەیشن
کیکوو یاماتا
کیکوو یاماتا نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٥
بڕیارنامەی ٦٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:عێراق لە ١٩٩٠ پۆل:کووەیت لە ١٩٩٠ پۆل:مێژووی کووەیت پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کووەیت پۆل:شەڕی کەنداو
کانگانا ڕاناوت
وێنۆک|کانگانا ڕاناوت «ساڵی ٢٠١٣» کانگانا ڕاناوت (لەدایکبووی ٢٣ی ئازاری ١٩٨٧، لە شارۆچکەی بامبلا لە ھیماچال پرادیش لە ھیندستان)، خانمە ئەکتەرێکی سەرکەوتووی بۆلیوودە، لەساڵی ٢٠٠٦ بەشداری دەکات لەیەکەم فیلمی بەناوی «Gangster» لەگەڵ عیمران ھاشمی. لەساڵی ٢٠١٤ بەھۆی فیلمی «Queen» سەرکەوتنێکی مەزن بەدەستدەھێنێت و خەڵاتی باشترین خانمەئەکتەری پێدەدرێت لە فیستیڤاڵی فیلم فێر بەھۆی ئەو فیلمەوە.
باشترین فیلمەکان
گرنگترین و باشترین فیلمەکانی کانگانا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی
بێنگوین
بێنگوین (Bêngwîn، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٤ کەس لە ٢٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
محھ‌ممھ‌د عھ‌لی عھ‌ونی
محەممەد عه‌لی عەونی ( له دایکبووی ۱۸۹۷ زایینی له شاری سوێرکی، لیوای ئامه‌د- مردووی ۱۱ی ته‌موزی۱۹٥۲ له قاهیره ) پلەی یە‎‌کەم و دووهەمی خوێندنی له تورکیا تەواو کردووه و بۆ فێربوونی زانستی ئایینی و عەڕه‌بی چۆتە میسر و له قاهیره له ئەزهەر خوێندوویه‌تی و کارنامه بەرزی ساندووه. زمانەکانی فارسی و فەڕه‌نسی زۆر باش زانیوه، ده‌گەل بنەماڵەی بەدرخانیەکاندا لە دامەزراندنی کۆمەڵی خۆیبووندا به‌شدار بووه. لە بەر کوردایەتی کردنی، تورک نەیانهێشتووه بگەڕێتەوه نیشتمانی خۆی و هه‌ر له میسر ماوەتەوه و له دیوانی شاهیدا به وەرگێڕی زمانه ڕۆژهەڵاتیه‌کان دامەزراوه.
شەڕه‌فنامەی فارسی له‌ چاپ داوەتەوه و پێشەکی و پەڕاوێزی زۆر به هێژای له‌سه‌ر نووسیوه. هه‌روه‌ها شه‌ڕه‌فنامه کردۆته عه‌ڕه‌بی و له پاش مه‌رگی ئه‌و ساڵی ۱۹٥۸ له لایه‌ن وزاره‌تی ته‌ربیه‌ی میسر له چاپ دراوه‌.
مه‌سه‌له‌ی کورد (القضیة الکردیة) ی "بلوچ شێرکۆ"ی به عه‌ڕه‌بی نووسیوه‌ته‌وه. " خولاسه‌ی تاریخی کورد و کوردستان" و " تاریخی دوه‌ل و ئه‌ماراتی کوردی"ی مامۆستا ئه‌مین زه‌کی به‌گ ی کردوون به ‌عه‌ڕه‌بی و به په‌راوێزی زۆر بایخدار ڕازاندوونه‌وه. جزمی دووهه‌می "مشاهیر الاکراد"ی مامۆستا ئه‌مین زه‌کی به‌گی له چاپ داوه‌ته‌وه. هه‌روه‌ها گه‌لێک نووسراوه‌ی زۆر به نرخی له‌ سه‌ر کورد و کورستان هه‌ن که تا ئێستا بڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه.
گروبیشنۆ پۆلێ
گروبیشنۆ پۆلێ شارێکی ویلایەتی بیێلۆڤار-بیلۆگۆرای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٤٣١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
محەممەد عەلی عەونی
محەممەد عەلی عەونی ( له دایکبووی ۱۸۹۷ زایینی له شاری سوێرکی، لیوای ئامه‌د- مردووی ۱۱ی تەموزی۱۹٥۲ له قاهیره ) پلەی یە‎‌کەم و دووهەمی خوێندنی له تورکیا تەواو کردووه و بۆ فێربوونی زانستی ئایینی و عەڕه‌بی چۆته میسر و له قاهیرە له ئەزهەر خوێندوویەتی و کارنامە بەرزی ساندووە. زمانەکانی فارسی و فەڕه‌نسی زۆر باش زانیوە، دەگەڵ بنەماڵەی بەدرخانیەکاندا لە دامەزراندنی کۆمەڵی خۆیبووندا بەشدار بووە. لە بەر کوردایەتی کردنی، تورک نەیانهێشتووە بگەڕێتەوە نیشتمانی خۆی و هه‌ر له میسر ماوەتەوە و لە دیوانی شاهیدا به وەرگێڕی زمانە ڕۆژهەڵاتیەکان دامەزراوە. شەڕەفنامەی فارسی له‌ چاپ داوەتەوە و پێشەکی و پەڕاوێزی زۆر بە هێژای لەسەر نووسیوە. هەروەها شەڕەفنامە کردۆتە عەڕەبی و لە پاش مەرگی ئەو ساڵی ۱۹٥۸ لە لایەن وزارەتی تەربیەی میسر لە چاپ دراوە. "مەسەلەی کورد" (القضیة الکردیة) ی "بلوچ شێرکۆ"ی بە عەڕەبی نووسیوەتەوە. " خولاسەی تاریخی کورد و کوردستان" و " تاریخی دوەل و ئەماراتی کوردی"ی مامۆستا ئەمین زەکی بەگی کردوون بە ‌عەڕەبی و بە پەراوێزی زۆر بایخدار ڕازاندوونەوە. جزمی دووهەمی "مشاهیر الاکراد"ی مامۆستا ئەمین زەکی بەگی لە چاپ داوەتەوە. هەروەها گەلێک نووسراوەی زۆر بە نرخی لە سەر کورد و کورستان هەن کە تا ئێستا بڵاو نەکراوەتەوە.
ئەوێھەنگ
ئەوێھەنگ گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی ئەوێھەنگ بە شێوەزاری ھەورامی قسەدەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٬٨٨٦ کەس لە ٤٩٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
کچان
کچان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کچان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھەنارەی سەرو و لە باشوور لەگەڵ گوندی تیمار و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ژاڵەی کرپچنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باجگە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
وێسەر
وێسەر گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی وێسەر بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧٠ کەس لە ١٢١ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
سێڤیلیا
سێڤیلیا  شار و پایتەختی ھەرێمی ئەندەلوسە کە دەکەوێتە ووڵاتی ئیسپانیا بەپێی سەرژمێری دانیشتوانی شارەکە نزیکەی ٧٠٣ ھەزار کەس تێیدا دەژین، شارەکە بە ٣١ ەکەمین باشترین شارەکان دێتە ھەژمارکردن لە یەکێتیی ئەورووپا، شارەکە خاوەن مێژوویەکی کۆنەو یەکەم زانکۆ لە شارەکە مێژووی دروستکردنی بۆ ساڵی ١٥٠٥ دەگەڕێتەوە، شارەکە دەوروبەری ئاویە و نزیکەی ٧ مەترە بەرزە لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە، شارەکە خاوەنی سێیەم  گەورەترین بەندەری ئەورووپایە لەدوای شارەکانی ڤینیسیا و جەنەوا لە ئیتالیا دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سێڤیلیا پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئیسپانیا پۆل:پارێزگای سێڤیلیا پۆل:گەشتیاری لە ئیسپانیا پۆل:شارەکانی ھەرێمی ئەندەلووسیا پۆل:شارەکانی ئیسپانیا پۆل:شارە بەندەرەکان و شارۆچکەکانی سەر کەنارەکانی ئەتڵەسی ئیسپانیا
گرانادا
گەرناتە شارێکە دەکەوێتە ووڵاتی ئیسپانیا لە ھەرێمی ئەندەلووسیا دەکەویتە خوار چیای سێرریا ناڤادا ، شارەکە ٧٣٨ مەتر لەسەر ڕووی ئاستی دەریاوە بەرزە ، لەمێژووی شارەکەدا ئیسلامیەکان حوکمیان کردووە و دواتر لەلایەن شا مەحەمەدی دووەم شارەکە بەخشرایە مەسیحییەکان ، لە ئێستادا زۆرتر لە ٢٣٦ ھەزار کەس لە شارەکە دەژین.
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ سەرجەم ئەو وڵاتانە دەگرێتەوە بوونەتە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ کە لە ماوەی ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە شاری سیدنی ئوسترالیا بەڕێوەچوو. ١٠٬٦٥١ ھەزار وەرزشوان لە ١٩٩ وڵاتی جیاواز لە ٣٠٠ پێشبڕکێ لە ٢٩ وەرزشی جیاوازدا ڕکابەری یەکتریان کرد بە مەبەستی بەدەست ھێنانی مەدالیا. وەرزشوانانی ٨٠ ولاتی جیاواز بوونە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیاد، ئەمریکا زۆرترین مەدالیای زێری بەدەست ھێنا کە ٣٧ دانەبوو و لە ھەمانکاتدا زۆرتین مەدالیای گشتی بەدەست ھێنا کە ٩٣ مەدالیا بوو. دوای ئەو وەرزشوانانی ولاتی ڕووسیا ھات بە بردنەوەی ٣٢ مەدالیای زێڕ و ٨٩ مەدالیای گشتی، و ولاتی چین پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا پاش ئەوەی ٢٨ مەدالیای زێری بردەوە. ھەروەھا وەرزشوانانی ئوسترالیا وڵاتی خانەخوێ بەبردنەوەی ١٦ مەدالیا پلەی چوارەمی بەدەست ھێنا. ھەریەکە لە  کامیرۆن، کۆڵۆمبیا، لاتڤیا، مۆزامبیک و سلۆڤێنیا بۆ یەکەم جار مەدالیای زێڕیان لە مێژووی خۆیاندا بەدەست ھێنا، لەکاتێکدا ڤێتنام، باربادۆس، مەکدۆنیا، کووەیت، قرغیزستان و سعودیە یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەست ھینا. وێنۆک|مەدالیا وەرگرەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ وێنۆک|ئاھەنگی داخستنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
گرانادا
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان پۆل:شارەکانی ھەرێمی ئەندەلووسیا
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
خشتەی مەدالیاکان
ولاتی خانەخوێ (ئوسترالیا)
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٠
سپێران
سپێران گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی سپێران بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٧٦ کەس لە ٨٠ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
شێخ مەحموودی حەفید
شێخ مەحموود شێخ سەعید شێخ محەممەد (لەدایکبووی ١٨٧٨ – مردووی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦) ڕابەری چەندان ڕاپەرینی کوردی بوو دژی هێزی بریتانی لە کوردستان. ئەو شێخی ڕێبازی قادرییە بوو لە خێزانی بەرزنجی لە شاری سلێمانی. لە زۆربەی راپەڕینەکاندا، بە پاشای کوردستان ناوبراوە.شێخ مەحموود لە نەوەی پێغەمبەر محەممەد ەوە هاتووە.
لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩١٨ لە کۆبوونەوەیەکدا لە سلێمانی لەگەڵ کۆڵۆنێڵ ئارنۆڵد وێڵسن، مەندوبی سیڤیلی میسۆپۆتامیا بە وەکالەت، سەرکردە کوردەکان داوای پاڵپشتیی بریتانیایان کرد بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی یەکگرتوو و سەربەخۆ لە سایەی پاراستنی بریتانیادا. لەنێوان ساڵانی ١٩١٩ و ١٩٢٢، شێخ مەحموودی حەفید کە سەرکردەیەکی کوردی کاریگەر بووە لە سلێمانی، حکومەتێکی کوردیی پێکھێنا و دوو شۆڕشی دژی حوکمی بریتانیا کرد. دوو ساڵی پێ چوو تا دەسەڵاتی بریتانی توانی ڕاپەڕینەکانی سەرکوت بکات.
یەکەم شۆڕشی لە ٢٢ی مایسی ١٩١٩ دەستی پێکردو کە تێیدا ئەو کارمەندە بریتانیانەی لە سلێمانی بوون دەستگیرکران و شۆڕشەکە بەخێرایی بە موسڵ و ھەولێردا بڵاوبووەوە. بریتانیا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە بۆمبارانی ھەوایی، تۆپباران، شەڕی زەمینی و یەکجاریش گازی کیمیاییی بەکارھێنا.
بریتانیەکان شێخ مەحموودیان دوورخستەوە بۆ ھیندستان. لە حوزەیرانی ١٩٢٠، ٦٢ سەرکردەی خێڵەکیی ناوچەکە، داوای سەربەخۆیی کوردستانیان کرد لەژێر سایەی ئینتیدابی بریتانیا. ڕەتکردنەوەی بریتانیەکان بۆ حوکمی سەربەخۆی کوردەکان لەوەوە سەرچاوەی گرت کە سەرکەوتنی حوکمی سەربەخۆی کوردەکان لە ناوچەکەدا وا ئەکات عەرەبەکانی تر لە ھەردوو ناوچەی بەغدا و بەسرە داوای سەربەخۆیی بکەن و بەمەش کۆنترۆڵی ڕاسەوخی بریتانیەکان بەسەر میسۆپۆتامیادا لەناودەچێت.
لە ساڵی ١٩٢٢، بریتانیا شێخ مەحموودیان گێڕایەوە سەر دەسەڵات، بەو ھیوایەی شێخ مەحموود کوردەکان ڕێکبخاتەوە و دژایەتی تورکەکان بکات کە داوای موسڵ و کەرکووکیان دەکرد. شێخ مەحموود مەملەکەتی کوردستانی ڕاگەیاند و خۆی وەک مەلیکی کوردستان ناساند، دواتر ڕەزامەندی دەربڕی بە ئۆتۆنۆمییەکی سنوردار لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی تازەپێکھێنراودا.
لە ساڵی ١٩٣٠ و دوای ڕاگەیاندنی وەرگیرانی عێراق لە «عوسبەتول ئومەم»، شێخ مەحموود سێیەم ڕاپەڕینی دەستپێکرد کە بە ھێزە زەمینی و ئاسمانییە بریتانییەکان سەرکوتکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٥٦ پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:شانشینی کوردستان پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق پۆل:سەربزێوانی کورد
کوتیێڤۆ
کوتیێڤۆ شارێکی ویلایەتی پۆژێگا-سلاڤۆنیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٣٩٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
عومەر سوڵتانی
عومەر سوڵتانی‌ ناسراو بە وەفا (لەدایکبووی ١٩٤١ لە بۆکان - مردووی ٢٠٠٥ لە بۆکان) شاعیرێکی کورد بوو.
ژیان
عومەر سوڵتانی لە یەکێک لە کۆنترین گەڕەکەکانی شاری بۆکان لە دایک بووە. لە بەندیخان شیعری لە ئامێز گرتووە. وەفا لە ڕۆژگارانی کپی سەردەمی پاشایەتیدا شیعری گەیشتووەتە ڕادیۆ دیھلی لە ھیندستان و خەڵاتی یەکەمی لە مێھرەجانی شیعری فارسیدا وەرگرتووە و لێیان گێڕاوتەوە کە بچێتە وڵاتی ھیندستان بەڵام بۆی نەلواوە و لە تاران لە باڵوێزخانەی ھیندستان خەڵاتی تایبەتی و ٥ کتێبی بە واژووی جەواھرلەعل نەھرۆ وەرگرتووە. وەفا یەکێک لە ڕابەرانی شۆڕشی نوێ کردنەوەی شیعری کوردی و فارسی بووە. یەکەم کتێبی شیعری بە زمانی فارسی بە نێوی (سروودی پەرەستوو) بڵاو کردووتەوە. دواتر دیوانی شیعرە کوردییەکانیشی بڵاو بوونەتەوە. ئەم شاعیرە ڕۆژی ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ بەھۆی نەخۆشی ماڵاوایی لە ژیان کردووە و ھەر لە گۆڕستانی گشتیی شاری بۆکان لە نزیک مەزاری عەباس حەقیقی بە خاک سپێردراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
فرێرا پێپێ
وێنۆک|پێپێ لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بە درێسی ڕیال مەدرید فرێرا پێپێ ناوی تەواوی کێلپەر لاڤێران لیما فێڕێڕا ناسراو بە پێپێ لەدایک بووی ٢٦ی فێبرێوەری ساڵی ١٩٨٣ لە وڵاتی بەڕازیل بەڵام ڕەگەزنامەی پرتووگالی ھەیە بەش یاری بۆ ھەڵبژاردەی پرتووگال و یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی دەکات.
یانەکان
پێپێ لەگەڵ سێ یانە یاری کردووە لەماوی نزیکەی ٣٣٠ یاری نزیکەی ١٥ گۆلی تۆمارکردووە
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
ئێرنست ڕوسکا
ئێرنست ڕوسکا (بەئینگلیزی: Ernst Ruska) (٢٥ی کانوونی یەکەم ١٩٠٦ – ٢٧ی ئایار ١٩٨٨) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٦ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
فترە زەوی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
ئێرنست ڕوسکا
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئەڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
ھێنری وادزوۆرس لانگفێلۆ
وێنۆک ھێنری وادزوۆرس لانگفێلۆ (١٨٠٧-١٨٨٢) شاعیر و وەرگێڕی بەناوبانگی سەدەی نۆزدەی ئەمریکایە. جگە لە کارە شێعرییەکانی ئەو یەکەمین ئەمریکاییەک بووە کە کۆمێدیای یەزدانیی دانتێ ئەلیگیێریی وەرگێڕاوەتە سەر ئینگلیزی.
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ ئازاری ٢٠١٥
کۆئەندامی سووڕان
کۆئەندامی سووڕان (بە ئینگلیزی: Circulatory system) ئەو کۆئەندامەیە کە خۆراکە ماددە و ھۆرمۆن و گازەکان و...ھتد دەگوازێتەوە و پاشەڕۆکان دەردەکات و پارێزگاری لە پلەی گەرمیی لەش دەکات.
وایالا
وایالا شارێکی ویلایەتی ئوسترالیای باشووری وڵاتی ئوسترالیایە. شارەکە لە ساڵی ١٩٠٣ دا و لە ئەنجامی گەڕان بە دوای بەردی ئاسن دا دامەزرا.
کۆئەندامی سووڕان
کۆئەندامی خوێنسووڕانی مرۆڤ
کۆئەندامی خوێن سووڕان یا کۆئەندامی خوێن (بە ئینگلیزی Cardiovascular system) پێک ھاتووە لە دڵ، لوولەکانی خوێن (خوێنبەر، خوێنھێنەر) و خوێن. ئەرکی سەرەکی ئەم کۆئەندامە بریتییە لە ھەڵسووڕاندنی خوێن لە لەشدا، بە مەبەستی گەیاندنی بژیو (ترشی ئەمینی، ئەلیکترۆلیت، لیمف، گازە پێویستەکانی لەش وەکوو ئۆکسجین) و دەرکردنی ماکە زیادەکانی بەرھەم ھاتوو لە پڕۆسەی مێتابۆلیزم (وەک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن) لە لەش.
وایالا
سەرچاوە
پۆل:شارەکانی ئۆسترالیای باشوور پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا
کۆئەندامی سووڕان
کۆئەندامی خوێنسووڕانی مرۆڤ
دوو جۆر ھەڵسووڕانی خوێن لە لەشی مرۆڤدا بەدی دەکرێت:
لەشی مرۆڤێکی مامناوەندی ٤٫٧ تا ٥٫٧ لیتر خوێنی تێدایە.
جامی لیبێرتادۆرێس
کۆنمبۆڵ لیبەرتادۆریس، هەروەها ناسراوە بە جامی لیبەرتادۆریسی ئەمریکا (بە پۆرتوگالی : Copa Libertadores da América)، پاڵەوانێتیەکی نێودەوڵەتی یانەکانی تۆپی پێیە کە ڕێک دەخرێت لەلایەن کۆنمبۆڵ لە ساڵی ١٩٦٠ەوە. بەرزترین ئاستی پاڵەوانێتیە لە نێو یانەکانی تۆپی پێی ئەمریکای باشور. پاڵەوانێتیەکە ناوی نراوە لیبەرتادۆریس (بە ئیسپانی و پۆرتوگالی : libertadors) بە ناوی سەرکردەی جەنگی سەربەخۆیی ئەمریکای باشور ، هەر بۆیە وەرگێڕانی وشەی بۆ دەکرێت بۆ ئینگلیزی بە ناوی "جامی لحبەرتادۆریسی ئەمریکا".پاڵەوانێتیەکە چەندین شێوازی هەبووە لەوکاتەوەی دروست بووە. لە سەرەتادا، تەنیا پاڵەوانەکانی خولەکانی ئەمریکای باشور بەشدار دەبوون. لە ١٩٦٦، دووەمی خولەکانی ئەمریکای باشور دەستیان کرد بە بەشداری کردن. لە ١٩٩٨، تیمەکانی مەکسیک بانگهێشت کران کە ڕکابەری بکەن و بە شێوەیەکی ئاسایی بەردەوام بوو لە ٢٠٠٠ هەتا ٢٠١٦. لە ٢٠٠٠ ژمارەی بەشدارانی پاڵەوانێتیەکە زیاد کرا لە ٢٠ یانە بۆ ٣٢ یانە. ئێستا بە لایەنی کەم چوار یانەی هەر وڵاتێک ڕکابەری دەکەن لە پاڵەوانێتیەکە، کە ئەرژەنتین و بەڕازیل زۆرترین یانەی بەشداریان هەیە (شەش یانە و حەوت یانە، بە دوای یەکدا). قۆناغی کۆمەڵەکان بەردەوام بەکار هاتووە بەڵام ژمارەی تیمەکان لە هەر گروپێکدا جیاواز بووە.
لەم شێوازەی ئێستادا، پاڵەوانێتیەکە لە هەشت قۆناغ پێک دێت، کە قۆناغی یەکەم دەست پێدەکات لە کۆتاییەکانی کانوونی دووەم. چوار یانەی کە براوە دەبن لە سێ قۆناغی یەکەمدا بەشدار دەبن لەگەڵ ٢٨ تیمی تر لە قۆناغی کۆمەڵەکان، کە لە هەشت کۆمەڵە پێکدێت و هەر کۆمەڵەیەک لە چوار تیم. براوەی هەر هەشت گروپەکە و یانەکانی دووەم بەشدار دەبن لە قۆناغی یەکتر دەکردن، کە بە یاری کۆتایی تەواو دەبێت لە تشرینی دووەم. براوەی جامی لیبەرتادۆریس دەتوانێت بەشدار بێت و یاری بکات لە جامی جیهانی یانەکانی فیفا و جامی ڕیکۆپا سودامێریکانا.
ئێندێنپینتی ئەرژەنتینی سەرکەوتووترین یانەیە لە مێژووی جامەکە، کە پاڵەوانێتیەکەی حەوت جار بردۆتەوە. یانەکانی ئەرژەنتین زۆرترین بردنەوەیان بەدەست هێناوە بە ٢٥ بردنەوە، لە کاتێکدا بەڕازیل زۆرترین ژمارەی یانەی براوەی هەیە، کە ١٠ یانە نازناوەکەیان بردۆتەوە. جامەکە لەلایەن ٢٥ یانەوە براوەتەوە، ١٥ دانە لەوان زیاتر لە جارێکیان بردۆتەوە، و حەوت یانەیان دوو جار لەسەر یەک بردویانەتەوە.
مێژوو
ڕوبەڕوو بونەوەکانی کۆپا ئاڵدۆ لە نێوان پاڵەوانی ئەرژەنتین و ئۆرۆگوای بیرۆکەی پاڵەوانێتی کیشوەری هێنایە ئاراوە لە ١٩٣٠ەکان. لە ١٩٤٨، پاڵەوانێتی پاڵەوانەکانی ئەمریکای باشور (ئیسپانی : Campeonato Sudamericano de Campeones)،  کە ڕاستەوخۆ پەیوەست دەبێتەوە بە جامی لیبەرتادۆریسی ئێستا، ڕێکخرا و یاری کرا لەلایەن یانەی چیلی کۆلۆ-کۆلۆ لە دوای ساڵانێک لە پلان دانان و ڕێکخستن. لە سانتیاگۆ ئەنجام درا، کە پاڵەوانەکانی هەر نەتەوەیەکی لە خۆ دەگرت لە خولەکانی ناوخۆیی خۆیان. پاڵەوانێتیەکە لەلایەن ڤاسکۆ دا گامای بەڕازیلی برایەوە. پاڵەوانێتی ئەمریکای باشوری ١٩٤٨ نموونە بوو، کە وای کرد کیشەوەرەکە بەیەک بگەن، و مۆدێلی "جامی پاڵەوانەکان"ی دروست کرد، کە لە ئەنجامدا جامی ئەوروپی دروست بوو لە ١٩٥٥، کە ئەمەش دڵنیای لێ کرایەوە لەلایەن جاکوێس فێران (یەکێک لە "دروستکەران"ی جامی ئەوروپی)، لە چاوپێکەوتنێکدا لە ٢٠١٥ لەگەڵ پرۆگرامێکی وەرزشی تەلەڤزیۆنی بەڕازیلی.
لە ١٩٥٨، شێواز و بنەمای پاڵەوانێتیەکە دروستکرا لەلایەن دەستەی کارگێڕی پێنارۆڵ. لە ٨ ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨، خواو هاڤێلانج ڕایگەیاند، لە کۆبونەوەیەکی یەکێتی تۆپی پێی ئەوروپا یۆفا بەشدار بووە وەک میوان، و دروستکردنی کۆپا دی کامپیۆنس دی ئەمریکا (جامی پاڵەوانەکانی ئەمریکا، کە دواتر ناوی گۆڕا بۆ جامی لیبەرتادۆریس لە ١٩٦٥) ڕاگەیاند، ئەم جامەی ئەمریکای باشور هاوشێوەی جامی ئەوروپیە، تا پاڵەوانی یانەکانی هەردوو کۆنفراسیۆنی کیشوەرەکان یاری بکەن لە جامی کیشوەربڕ تا بڕیار بدرێت کام یانە "باشترین یانەیە لە جیهاندا". لە ٥ مارسی ١٩٥٩ ، لە کۆنگرەی ٢٤ەمی ئەمریکای باشور کە لە بوینۆس ئەیرس بوو، پاڵەوانێتیەکە پەسەند کرا لەلایەن کۆمیتەی پەیوەندیەکانی نێودەوڵەتی. لە ١٩٦٥، ناوەکەی گۆڕا بۆ ڕێزگرتن لە پاڵەوانانی ڕزگارکەری ئەمریکای باشور،وەک سیمۆن بۆلیڤار، جۆسێ سان مارتن، پیدرۆی یەکەم، بێرناندۆ ئۆهیگینس، و جۆسێ جێرڤاسیۆ ئارتیگاس، و چەندینی تر.
شێوازی پاڵەوانێتیەکە
پاڵاوتن
زۆربەی تیمەکان کە سەردەکەون بۆ جامی لیبەرتادۆریس بەهۆی بردنەوەی پاڵەوانێتی نیوەی-ساڵە کە ناونراوە ئەپێرچورا و کلاچورا (ئینگلیزی : Apertura and Clausura) یاخود بە کۆتایی هێنانی پاڵەوانێتی ناوخۆیی وەک تیمی یەکەم و ئاستەکانی سەرەوە. وڵاتەکان کە ئەم شێوازە بەکار دەهێنن بریتین لە بۆلیڤیا، کۆڵۆمبیا، ئیکوادۆر، پاراگوای، پیرۆ، ئۆرۆگوای و ڤێنزوێلا. پیرۆ و ئیکوادۆر شێوازی نوێیان دروست کرد بۆ پاڵاوتن بۆ جامی لیبەرتادۆریس کە چەند قۆناغێک لەخۆ دەگرێت. ئەرژەنتین، بەڕازیل و چیلی تەنیا خولەکانن لە ئەمریکای باشور کە شێوازی خولی ئەوروپی بەکاردەهێنن لەجیاتی شێوازی ئەپێرچورا و کلاوچورا. لەگەڵ ئەوەشدا، یەک جێگا تەرخان دەکرێت بۆ جامی لیبەرتادۆریس کە دەتوانێت سەربکەوێت لە ڕێگەی بردنەوەی جامەکانی ناوخۆیی لەو وڵاتانەدا.
پیرۆ، ئۆرۆگوای و مەکسیک پێشتر پاڵەوانێتیەکی دووەمیان بەکاردەهێنا بۆ بڕیار دان لەوەی کام تیم سەردەکەوێت بۆ جامی لیبەرتادۆریس( " Liguilla Pre-Libertadores" لە نێوان ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٧، " Liguilla Pre-Libertadores de América" لە نێوان ١٩٧٤ بۆ ٢٠٠٩، و  InterLiga لە نێوان ٢٠٠٤ و ٢٠١٠، بە دوای یەکدا). ئەرژەنتین شێوازێکی هاوشێوەی ئەوانەی بەکار هێنا تەنیا یەکجار لە ١٩٩٢. لە ٢٠١١ەوە، براوەی جامی سودامێرکانا ڕاستەوخۆ سەردەکەوێت بۆ جامی لیبەرتادۆریسی وەرزی داهاتوو.
بۆ وەشانی ساڵی ٢٠١٩، قۆناغی جیاوازی پاڵەوانێتیەکە هەبوو لەلایەن ئەم تیمانەی خوارەوە:
دابەش بوونی یانەکان لە جامی لیبەرتادۆریس براوەی وەرزی پێشووی جامی لیبەرتادۆریس جێگایەکی پێ دەدرێت ئەگەر هاتوو لە ڕێگەی پاڵەوانێتی ناوخۆییەوە سەرنەکەوتبوو بۆ جامەکە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر پاڵەوانی پێشوو لە ڕێگەی خولی ناوخۆییەوە سەرکەوتبوو بۆ جامەکە، ئەوا ئەو جێگایە دەدرێت بە تیمی دواتر بە پێی یاساکانی پاڵەوانێتیەکە، و جێگای خاوەن جامەکە دەگرێتەوە.
ڕێساکان
جیاواز لە زۆربەی پاڵەوانێتیەکانی تری جیهان، جامی لیبەرتادۆریس لە مێژوویدا کاتی زیادکراو، یاخود گۆڵی دەرەوەی یاریگای بەکار نەهێناوە. لە ١٩٦٠ بۆ ١٩٨٧، دوو یاری لە نێوان تیمەکان دەکرا و لەسەر خاڵ بڕیاری لەسەر دەدرا (تیمەکانی کە دەیبەنەوە ٢ خاڵ وەردەگرن، ١ خاڵ بۆ بەرامبەر بوون و ٠ خاڵ بۆ دۆڕاندن)، بە بێ ڕەچاو کردنی جیاوازی گۆڵ. ئەگەر هەردوو تیمەکە لە خاڵدا یەکسان بوون لە دوای دوو یاری، یاری سێیەم دەکرێت لە یاریگایەکی بێ لایەن. جیاوازی گۆڵ تەنیا ئەوکاتە هەژمار ئەکرێت کاتێک یاری سێیەمیش بەرامبەر دەبن. ئەگەر سێیەم یاری نەیتوانی ڕاستەوخۆ براوەیەک دەستنیشان بکات، لێدانی یەکلاکەرەوە بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی براوە دیاری بکرێت.
پاڵەوانێتی
پاڵەوانێتیەکە لە ئێستادا ٤٧ یانە لە خۆ دەگرێت کە ڕکابەری دەکەن لە ماوەی شەش-بۆ-هەشت مانگدا. سێ قۆناغی تێدایە: یەکەم، دووەم و قۆناغی دەرکردن.
لە نێوان ١٩٦٠ بۆ ١٩٨٧ براوەی پاڵەوانێتی ساڵی پێشوو بەشدار نەدەبوو لە پاڵەوانێتیەکە هەتا قۆناغی پێش کۆتایی، کە وای دەکرد زۆر ئاسانتر بێت کە جامەکە بەدەست بهێنێتەوە.
لە نێوان ١٩٦٠ بۆ ٢٠٠٤، براوەی پاڵەوانێتیەکە بەشداری دەکرد لە جامی کیشوەر بڕ (ئینگلیزی : Intercontinental Cup) و (دوای ١٩٨٠) جامی تۆیۆتا، پاڵەوانێتیەکی تۆپی پێ بوو کە لەنێوان یۆفا و کۆنمبۆڵ دەکرا، براوەکە لە دژی براوەی جامی ئەوروپی (کە لەو کاتەوە ناوەکەی گۆڕاوە بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا)، لە ٢٠٠٤ەوە، براوەکە یاری دەکات لە جامی جیهانی یانەکان، پاڵەوانێتیەکی نێودەوڵەتی کە پاڵەوانەکانی هەر شەش کۆنفیدراسیۆنی کیشوەرەکان بەشدار دەبن. ڕێک دەخرێت لەلایەن فیفا، ڕێکخراوی جیهانی وەرزشی. چونکە ئەوروپا و ئەمریکای باشور بە بەهێزترین دادەنرێن لەم وەرزشەدا، پاڵەوانی ئەم کیشوەرانە بەشدار دەبن لە قۆناغی پێش کۆتاییەوە. هەروەها براوەکە بەشدار دەبێت لە جامی  ڕیکۆپا سودامەریکانا، کە دوو یاری کۆتایی لە خۆ دەگرێت لە بەرامبەر براوەی کۆپا سودامەریکانا.
خەڵاتەکان
پایەکەی، کە لۆگۆ و نیشانەی هەموو براوەکانی جامەکەی لەسەرە، کە بە دار دروستکراوە. باجەکان یاخود نیشانەکان وەرزەکە پیشان دەدات لەگەڵ ناوی تەواوی یانەی براوە، و هەروەها شار و نەتەوەکەی یانەکەی لێ بووە بە پاڵەوان. لە لای چەپی ئەم زانیاریانە لۆگۆی یانەیەکە هەیە، هەر یانەیەک کە سێ پاڵەوانێتی لەسەر یەکی بردبێتەوە مافی ئەوەی هەیە نازناوەکە لای خۆی بهێڵێتەوە. ئێستا، ئەم نازناوەی ئێستا هەیە سێیەم دانەیە لە مێژووی پاڵەوانێتیەکە.
دوو یانە نازناوە ڕاستیەکەیان لای خۆیان هێشتەوە دوای ئەوەی سێ جار لەسەر یەک پاڵەوانێتیەکەیان بردەوە.
خەڵاتی پارە
هەتا ٢٠١٩، یانەکان لە جامی لیبەرتادۆریس ٥٠٠،٠٠٠$ دۆلاری ئەمریکیان وەردەگرت بۆ گەیشتن بە قۆناغی دووەم ١،٠٠٠،٠٠٠$ یەک ملیۆن دۆلار بۆ هەر یاریەک لە یاریگای خۆیان لە قۆناغی کۆمەڵەکان. ئەم بڕە بەدەست دەهات لە ڕێگەی مافی پەخشی تەلەفزیۆنی و ڕیکلامی یاریگاکان. پارەدان لە یاریگای خۆت زیاد دەبوو بۆ ١،٠٥٠،٠٠٠ یەک ملیۆن و پەنجا هەزار دۆلار لە قۆناغی ١٦. دواتر زیاد دەبوو لە قۆناغی چارەکی کۆتایی بۆ ١،٢٠٠،٠٠٠$ یەک ملیۆن و دوو سەد هەزار دۆلاری ئەمریکی، ١،٧٥٠،٠٠٠$ یەک ملیۆن و حەوت سەد و پەنجا هەزار دۆلار بۆ پێش کۆتایی، و شەش ملیۆن دۆلار ٦،٠٠٠،٠٠٠$ بۆ دووەم بوون، و ١٢،٠٠٠،٠٠٠$ دوانزە ملیۆن دۆلار بۆ براوەی جامەکە.
کاریگەری کلتوری
جامی لیبەرتادۆریس جێگایەکی گرنگ داگیر دەکات لە کلتوری ئەمریکای باشور. فۆلکلۆر، هاندەران، و ڕێکخراوەکانی چەندین پاڵەوانێتی لە جیهاندا قەرزارباری شێوازەکانی لیبەرتادۆریسن.
سوینۆ لیبەرتادۆریس
گۆڵپارێزی پێشووی بۆکا جۆنیۆرس ئۆسکار کۆردۆبا ڕایگەیاند کە جامی لیبەرتادۆریس بەنرخترین نازناوە کە بردویەتیەوە لە ژیانی وەرزشیدا ( لە سەروو خولی ئەرژەنتینی، جامی کیشەوربڕ و هی تر.)
'La Copa se mira y no se toca'
لە سەرەتای دروستبوونی لە ١٩٦٠، جامی لیبەرتادۆریس بە تەواوی دەبرایەوە لەلایەن یانەکانی کە لەو نەتەوانەن لەسەر کەناری ئەتلەسین : ئەرژەنتین، بەڕازیل و ئۆرۆگوای، ئۆڵۆمپیا لە پاراگوای بوو بە یەکەم یانە کە لەدەرەوەی ئەم نەتەوانە جامی لیبەرتادۆریس بباتەوە لە ١٩٧٩.
یەکەم یانە کە لە وڵاتێکەوە بێت کە لەسەر زەریای هێمن بێت و بگاتە کۆتایی بریتی بوو لە یونیڤێرستاریۆ لە لیمای پیرۆ، کە لە ١٩٧٢ دۆڕابوو بەرامبەر ئیندێپێندیەنتی ئەرژەنتین. ساڵی دواتر،ساڵی دواتر، ئیندێپێندیەنت لە کۆلۆ-کۆلۆی چیلی بردەوە، کە یانەیەکی تری زەریای هێمن بوو، ئەفسانەیەکی دروست کرد کە نازناوەکە هیچ کات ناچێت بەرەو ڕۆژئاوا، وای کرد بوترێت : " La Copa se mira y no se toca" (جامەکە تەنیا دەبینرێت، نەک دەستی لێبدرێت). یونیۆن ئیسپانۆلا بوو بە سێیەم یانەی زەریای هێمن کە بگاتە کۆتایی ١٩٧٥، هەرچەندە ئەوانیش بە ئیندێپێندیەنت دۆڕان. ئەتلەتیکۆ ناسیۆنال لە مێدێلین، کۆڵۆمبیا، جامی لیبەرتادۆریسیان بردەوە لە ١٩٨٩، بوون بە یەکەم نەتەوەی سەر زەریای هێمن کە پاڵەوانێتیەکە ببەنەوە. لە ١٩٩٠ و ١٩٩٨ یانەی وەرزشی بارسەلۆنا لە ئیکوادۆر گەیشتنە یاری کۆتایی بەڵام هەردوو کۆتاییەکان دۆڕان دوا بە دوای یەک بە ئۆلیمپیا و ڤاسکۆ دی گاما.
باڵیۆز
پێلێ، کە لەلایەن زۆر مێژووزانی تۆپی پێ، یاریزانانی پێشوو و هاندەران دادەنرێت بە باشترین یاریزانی تۆپی پێ لە مێژووی یاریەکە ، وەک باڵیۆزی جامی لیبەرتادۆریس دەست نیشان کرا
لە ١٩٩٩، دەنگی پێدرا وەک یاریزانی تۆپی پێی سەدە لە لایەن ڕێکخراوی نێودەوڵەتی IFFHS بۆ مێژوو و ئامارەکان. لە هەمان ساڵدا، گۆڤاری هەفتانەی فەڕەنسی فەڕەنس فوتبۆڵ ڕاوێژی بە براوەکانی پێشووی "باڵۆن دۆر" کرد کە یاریزانی تۆپی پێی سەدە هەڵبژێرن. پێلێ یەکەم هات. لە ١٩٩٩ کۆمیتەی نێودەوڵەتی ئۆڵۆمپی پیڵێی دانا بە "وەرزشکاری سەدە".
پەخشی میدیایی
پاڵەوانێتیەکە بینەری تەلەڤزیۆنی ڕادەکەشێت لە دەرەوەی ئەمریکای باشور، مەکسیک و ئیسپانیا. یاریەکان پەخش دەکرێن لە زیاتر لە ١٣٥ وڵات، بە بێژەری زیاتر لە ٣٠ زمان، ئەمەش وا دەکات زیاتر کۆپا بە یەکێک لە پڕ بینەرترین ڕوداوە وەرزشیەکان دابنرێت لەسەر تەلەڤزیۆن ؛ فۆکس سپۆرتس، بۆ نموونە، گەیشتە زیاتر لە ٢٥ ملیۆن بینەر لە ئەمریکا. مۆڤیستار+ پەخشی ڕاستەوخۆی یاریەکانی کۆپا لیبەرتادۆریس دەکات لە ئیسپانیا.
هەتا ١٩ ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ بێن سپۆرتس مافی پەخشەکانی هەبوو لە ئوستوڕالیا، کەنەدا، مینا، نیوزلەندا، و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە دەستی پێکرد لە ٢٠١٩ تا ٢٠٢٢.
سپۆنسەر
لە ١٩٩٧ بۆ ٢٠١٧، پاڵەوانێتیەکە یەک سپۆنسەری سەرەکی هەبوو بۆ مافی ناوەکان. یەکەم سپۆنسەری گەورە بریتی بوو لە تۆیۆتا، کە گرێبەستێکی دە-ساڵەی واژۆ کرد لەگەڵ کۆنمبێل لە ١٩٩٧. دووەم سپۆنسەری گەورە بریتی بوو لە بانکۆ سانتادێر، کە گرێبەستێکی پێنج-ساڵی کرد لەگەڵ کۆنمبێل لە ٢٠٠٨. سێیەم سپۆنسەری گەورە بریتی بوو لە بریگستۆن، کە گرێبەستێکی سپۆنسەری واژۆکرد بۆ مافی ناوەکان بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە وەشانی ٢٠١٣ تا ٢٠١٧.
لە ٢٠٢٢، سپۆنسەرەکانی جامی لیبەرتادۆریس بریتین لە :
سەرچاوەکان
پۆل:ڕووداوە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
بڕیارنامەی ٦٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٢٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:سووریا لە ١٩٩٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
کەڵاتێ
کەڵاتێ گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی کەڵاتێ بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٢١ کەس لە ١٥٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
بڕیارنامەی ٦٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٦٩‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠
فیلیپ سووپو
فیلیپ سووپو نووسەر، شاعیر و ڕۆژنامەوانی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٩٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
یۆیچی کۆتابێ
یۆیچی کۆتابێ (بە ژاپۆنی: 小田部 羊一 کۆتابێ یۆیچی) بەرھەمھێنەرێکی ئەنیمی و دیزانەری کارەکتەری ژاپۆنییە، لەچەندین فیلمی ئەنیمی کاری کردووە لە ١٩٦٠ بۆ ١٩٧٠کان لە ڤیدیۆیە یارییەکانی سوپەر ماریۆ و زنجیرەکانی پۆکیمۆن لە تەلەڤیزیۆن و فیلم لە کۆمپانیای نینتێندۆ دەستی بەکارکرد بۆ ماوەی دوو دەیە کە کاری وێنەکێشان و دیزاینی کارەکتەرەکان و بەڕێوەبەرایەتی دەکرد لە ١٩٨٥ بۆ ٢٠٠٧، لەم کاتە دەستی بە کاری نووسین کرد بۆ ئەنێمی و کۆمپانیا یارییە ڤگیدیۆیەکان لەناویان بۆ دووبارە نینتێندۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی نینتێندۆ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھونەری تۆکیۆ پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن پۆل:دیزاینەرانی کارەکتەری ئەنیمێ پۆل:دیزاینەری ژاپۆنی بۆ دیزاینی یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:نەخشکێشە ژاپۆنییەکان پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:زیندووان پۆل:تۆوێی ئەنیمەیشن
پرێگرادا
پرێگرادا شارێکی ویلایەتی کراپینا-زاگۆریێی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٣٦٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
مارسێل تیری
مارسێل تیری نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٧
چاولکان حاجی
چاولکان حاجی گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی چاولکان حاجی بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٧٣ کەس لە ٧٧ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
عەلی حەمەساڵح
عەلی حەمە ساڵح (لەدایکبووی ١٦ی نیسانی ١٩٨٤، لە دەربەندیخان، ھەرێمی کوردستان) کەسایەتیی سیاسیی ناو بزووتنەوەی گۆڕان، لە وەتەی ھەڵبژاردنەکانی ئەیلوولی ٢٠١٣ی پەرلەمانی کوردستان، ئەندامی پەرلەمانی کوردستانە. عەلی پێشتر بەھۆی بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی لە کەناڵی کی ئێن ئێن بەناوی زمانی ژمارەکان لە باشووری کوردستان ناسرا ئەمەش بووە ھۆکارێک بۆ ئەوەی لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی ٢٠١٣ توانی زۆرترین دەنگ لەناو کاندیدەکان بەدەست بھێنێت کە ١٣٩ھەزار و ٧٦٧ دەنگ بوو. دوای ھەڵبژاردنەکانیش بەرنامەیەکی پێشکەشکرد بەناوی ئێمە و ئەوان ھەر لە کەی ئێن ئێن. لە ناو پەلەمانی کوردستان عەلی جێگری سەرۆکی لیژنەی دارایی و ئابووری وە ئەندامی لیژنەی پیشەسازی و ووزەیە. عەلی وێڕای کارکردنی لە بابەتی دارایی و ئابووری بەڵام خۆی ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە زمانی کوردی، ھەر بەھۆی بەرنامە ئابوورییەکانی ئەو بە حاسیبەی گۆڕان ناوی دەرکردووە، بەر لەوەی ببێتە پەرلەمانتار لە ناو بزووتنەوەی گۆڕان رێکخەری ژووری لێکۆڵینەوەی ئابووری بزووتنەوەی گۆڕان وئەندامی جڤاتی نیشتمانی گۆڕان بووە. پێشتریش لە ڕۆژنامەی ڕووداو وەک ڕۆژنامەوان و ستووننووس کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان پۆل:سیاسییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان پۆل:خەڵکی ھەولێر
ماکس ئیستمەن
. ماکس فورستە ئیستمەن لەساڵی (۱۸۸۳) لەدایک بووە و لەساڵی (۱۹٦۹) کۆچی دوایی کردووە. "ئیستمەن" نوسەرێکی سۆسیالیستی ئەمریکی بوو کەبەشی هەرەزۆری کارەکانی لەبواری ئەدەبیاتی ڕادیکاڵی سیاسیدان. هاوکات ناوبراوسەرەتا زۆر لایەنگری (لیۆن ترۆسکی) شۆڕش گێڕ و بیردۆزی "بلشویک" بوو و ڕاستیەکەش ئەوەیە کەنێوبانگیشی زیاتر هەر بەو بۆنەوەیە کە نوسەرێکی چەپ بووە، بەڵام لەسەرەتای دەیەی (٤۰)دا بەتوندی لە "کۆمۆنیزم" و "سۆسیالیزم" هەڵگەڕایەوە و بەنوسینی کۆمەڵێک بابەت لەدژی "کۆمۆنیزم"، بەکردەوە بوو بە کەسێکی ئانتی "کۆمۆنیست" و تەنانەت پشتیوانی لە "مەک کارتیزمیش" دەکرد.
BrotherDost (لێدوان)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٦٩ پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
مۆخ
350px|وێنۆک|چەپ|ڕووکاری مۆخ مۆخ گەورەترین بەشی مێشکە و لە دوو نیوەگۆی ڕاست و چەپ پێک ھاتووە کە کێشی ھەر دوو پێکەوە ١٥٠٠ گرەمە، شێوەی لە کاکڵە گوێز دەکا. تێگەیشتن، بیرەوەری، فێر بوون و ژیری بۆ مۆخ دەگەڕێتەوە.
ھەر نیوەگۆیێ بە تۆخێکی پڕچرچ وچین لە ماکیکی بۆر داپۆشراوە کە بە تۆخی مۆخ دەناسرێت. تۆخی مۆخ پێشکەوتووترین بەشی مێشکە، ھەموو جووڵە ویستەکیەکانیی لەش لێرەوە فەرمان دەگرن. ھەستەکانیش لێرەدا ھەست دەکرێن. نیوەگۆی چەپی مۆخ بەرپرسی لای ڕاستی لەش و بەپێچەوانەوە نیوەگۆی ڕاست بنکەی بەڕێوەبەری ئەندامەکانی لای چەپی لەشە.
شەقێک لە ناوەڕاستی مۆخدا، نیوەگۆکانی ڕاست و چەپی تا ڕادەیەکی زۆر لێک جیا کردووە. ئەم نیوەگۆیانە بە یارمەتی کۆمەڵەدەمارێک بە ناوی پۆلکە (corpus callosum) پێکەوە لە پێوەندیدان.
لۆبەکانی مۆخ
سێ درزی قووڵی تر، نیوەگۆکانی مۆخی بە چوار لۆب دابەش کردووە:
ھەر لۆبێکی مۆخ، بەرپرسی لێکدانەوەی بەشێک لە زانیارییەکانە. بۆ وێنە زانیاری بینایی دەڕواتە لۆبی پشت سەری و زانیارییەکانی بیسایی لە لۆبی لاجانگیدا لێک دەدرێتەوە. لۆبی توێڵی قسەکردن بەڕێوە دەبا.
سەعدیە
سەعدیە یەکێک لە شارەدێیەکانی قەزای خانەقین، لە پارێزگای دیالە، ناوەندی ناحیەی سەعدیەیە، لە باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە نزیک ڕووباری سیروان بە دووری ٨ کم (٥ میل) باشووری گوڵاڵە. دانیشتووانی شارۆچکەکە عەرەب و کورد و تورکمانن. موناقەشەی لەسەرە و لە سەردەمی سەددام حوسێندا بەعەرەبکردنی بەرچاوی ئەزموون کردووە.
سەعدیە لەلایەن ڕێکخراوی بەدرەوە کۆنترۆڵ دەکرێت. لە باکوورەوە لەگەڵ گوڵاڵە ھاوسنوورە و لە باشووریشەوە لەگەڵ دەریاچەی حەمرین ھاوسنوورە. دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکی نێوان بەغدا و خانەقین.
مێژوو
سەعدیە لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە شارەدێی ناوەندی ناحیەی سەعدیە بووە. سەعدیە وەک لەوەڕگەی زستانە لەلایەن ھۆزە کوردەکانی کەڵھوڕ و سەنجابیەوە بەکاردەھێنرا کە باجی لەوەڕگایان بە عوسمانییەکان دەدا. لە چوارچێوەی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٢٠دا، سەعدیە لە ١٤ی ئابی ١٩٢٠دا کەوت بە شێوەیەکی بەرچاو بەھۆی کاری عەشیرەتی دەلۆ کوردەوە.
داعش و پاشھاتەکانی
لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ١٣ی حوزەیران، داعش دەستی بەسەر سەعدیەدا گرت، دوای ئەوەی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق وازیان لە پۆستەکانیان ھێنابوو. ھەروەھا چەندین گوندی دەوروبەری زنجیرەچیای حەمرین دەستبەسەر کران. سەعدیە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤ لەلایەن ھێزەکانی حەشدی شەعبیەوە گیرایەوە. تا ساڵی ٢٠١٨ ٨٠٪ی دانیشتوانی کورد نەگەڕاونەتەوە بۆ شارەدێیەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانەقین پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیالە پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:جوگرافیای عێراق پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
ماھیر ئەمین
ماھیر محەممەد ئەمین (لەدایکبووی ١٩٧٣ لە ڕەواندز، عێراق) گۆرانیبێژێکی ناسراوی کوردە. بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی شارستانی ھەیە. بە کاری میوزیک و گۆرانی دەستی بە کاری ھونەری کردووە. تاوەکو ئێستا چوار ئەلبوومی گۆرانی بڵاو کردووەتەوە.
ژیان
ماھیر لە ساڵی ١٩٧٣ لە ڕەواندز لەدایکبووە. لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دەستی بە کاری ھونەری کردووە، چوار ئەلبووم و چەند گۆرانییەکی بە تاک بڵاو کردووەتەوە و بەشێکیان بە شێوەی ڤیدیۆکلیپ بەرھەم ھاتوون. یەکێک لەو بەرھەمانەی دەنگدانەوەی زۆری لە نێو خەڵکدا ھەبوو، «سێوەخان» بوو و بەر لە نزیکەی ٢٠ ساڵ بڵاو کرایەوە، و ماھیر ئەمین لە ٢٠١٤دا بە میوزیک و دابەشکردنێکی نوێ بەرھەمی ھێنایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ڕەواندز پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
زەڕینە
زەڕینە یەکێک لە شارۆچکە‌کانی ڕۆژھە‌ڵاتی کوردستانە لە لە تەنیشتی شاری دیواندەرە ھەڵکەوتووە. زەڕینە یەکێک لە بەرزترین شوێنەکانی کوردستانە و زستانێکی زۆر سارد و سەختی ھەیە. ھەندێک سەرچاوە پێیان وایە کە ھۆکاری لێنانی ناوی زەڕینە لەم باژارۆکە خاکی زێڕئاسا و بەنرخی ئەم ناوچەیە. بژیوی زۆربەی دانیشتوانی زەڕینە و دەورووبەری لە کشتوکاڵ دابین دەکرێت. خەڵکی ئەم شارە کوردن و بە زمانی کوردی دەدوێن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:شارستانی دیواندەرە پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
دەرە وشکە
دەرە وشکە گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی دەرە وشکە بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١٤ کەس لە ٤٠ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
مایاوا
مایاوا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک ، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. مایاوا دەکەویتە باکوری رۆژهەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر وە یەکێکە لە گوندەکانی شارباژێڕ ، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحییەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق.
جوگرافیا
دەکەوێتە دامێنی نیمچە چیای قاغەی پورێ نێوان بەرزاییەکانی گردی قەڵا کۆنەو گردی سێداران‌و گردی سەرشێڵان، بەردەمی گوندیش دەشتی زەڵێیە، ھاوکات دەکەوێتە نێوان گوندھکانی پوشێن و گەرمەدەرە و گێڵدەرە و مۆریاس.
ناو
٭ ناوی گوندی مایاوا وه‌ك ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌زۆركۆندا مه‌هدی ناوێك هاتۆته‌ جێگه‌ی ئه‌م گونده‌‌و نیشته‌جێبووه‌‌و ئاوه‌دانیكردۆته‌وه‌، ئه‌و ئاوه‌دانییه‌ش لای خه‌ڵك به‌مه‌هدی ئاوا رۆیشتووه‌، پاشان بووه‌ به‌مه‌هیاوا‌و ده‌ماوده‌م بووه‌ به‌مایاوا.
٭ رایه‌كی دیش هه‌یه‌ كه‌ده‌ڵێت ماده‌كان ئه‌م گونده‌یان دروستكردووه‌و ئاوه‌دانیانكردۆته‌وه‌ بۆیه‌ ناونراوه‌ مادی ئاوا پاشان ده‌ماوده‌م بووه‌ به‌مایاوا.
مێژوو
٭ مێژووی دروستبوونی ئەم گوندە زۆر کۆنە لەناوچەکەدا ھاوکاتە لەگەڵ دروستبوونی گوندەکانی کاژاو بیوەک بەو پێیەی کەچەند گۆڕستانێکی گەورەی تێدایە کەئەمانە نیشانەیە بۆ کۆنی ئەم گوندە کەئەوانیش (گۆڕستانی قەرەسحاب)، گۆڕستانی ئاشە کۆنو گۆڕستانی مەلا ھەمزە (کە گۆڕی مەلا ھەمزەی لێ یە کەنازانرێ ئەو مەلایە چی بووە ئەو گۆڕستانەی بەناوەوە ناونراوە، (گۆڕستانی چواریار) گۆڕی چەندین پیرو ئەسحابەی لێیە کەئەمە نیشانەی ئەوەیە کەشەڕ ھەبووە لەناوچەکە لەوانەش گۆڕی قەرە سحابە رەش کەخەڵکی بۆ کۆکە رەشە روویان تێ کردووە وەک لەکۆندا باوبووە، لەڕۆژھەڵاتی گوندەوە (پیر بەشیر) ئەو ژنانەی کەمناڵەبەر بوون شیریان کەم بووە چونەتە سەر ئەو گۆڕە تا شیرەکەیان زیاد بکات، پیر مەحمود کەدەکەوێتە سێدارانەوە، گۆڕی (عەبدولمەجید) کە بەسێداران ناسراوە کەخەڵک بۆ منداڵبوون روویان تێدەکردو جۆلانە یان مێلۆیان ھەڵدەواسی، گۆڕی شۆفیلە کە بەتوڕە ناسراوەو خەڵک نەیوێراوە رووی تێبکات، پیر ساڵحیش ھەر بەتوڕە ناسراوە، گۆڕی چواریار کەدەکەوێتە بەردەمی قەڵا کۆنە گۆڕستانەکەش ھەربەناوی ئەوەوە ناونراوەو شایانی باسە گوندەکە کەوتۆتە ناوەڕاستی ئەو گۆڕانەوە.دانیشتوانی ئەم گوندە لەھەرسێ بنەماڵەی بۆرەکەیی و رۆژبەیانی و مەنمی پێکھاتوون کەبێ کێشە پێکەوە ژیان دەگوزەرێنن تێکەڵیو ژن وژنخواز ھەیە لەنێوانیاندا.
٭ (قەڵا کۆنە) کەگردێکەو کەبەسەر دەکەوی لەسەرەوە پانتاییەکی تەختە بەبیرەوەری خەڵکەکەی کراوەتە خەرمان بەردەم ئەم قەڵایە ئاسەواری مەرکەزێکی لێیە بۆ پاراستنی قەڵاکە ئەمە مانای وایە لەو شوێنەدا میرنشینێک ھەبووەو میرێک یان پیاوێکی گەورەو دەسەڵاتداری لێ بووە شوێنی مەرکەزەکەش پێی دەوترێ شانی گۆلێ کەھەزار مەترێک دوورە لەقەڵاکەو شوراکان تائێستاش دیارن، لەکۆندا شوێنە عاسییەکان خەڵکی تیادا نیشتەجێبووە، لەساڵی 1979یان1980بوو کاتێک لافاوێک ھەستا لەمایاوا لەناوچەی پیر ساڵح لەشوێنێکی تەختاییدا گۆزەیەک دەرکەوت کەزۆر نایاب بووە 14تەنەکە ئاوی دەگرت، براوەتە ناو گوند بۆ ئاوگرتن بەکاردەھات (ئەم گۆزەیە کەدەرھات نیو تەنەکە خۆڵی تێدا بووە کەڕەشو سپی بوو، زۆر ورد بووە کەوەک خۆڵە کەوە وابووە، بەڵام خەڵکەکە گرنگیان پێ نەداوە رشتویانە) ھەروەھا ئەم ئەم گۆزەیە پشتێنەیەکی زۆر جوانیشی ھەبووە، بەڵام بەداخەوە ئەویش بەر شاڵاوی رووخانو تێکدانی گوندەکە کەوت ئەویش بەشۆفڵ تێکدرا. ٭ مایاوا وەک ھەموو گوندەکانی کوردستان کەوتۆتە بەر ھێرشی رژێمە یەک لەدوایەکانی عێراق ئەم گوندە لەساڵەکانی (١٩٦٠)کاندا چەند جارێک بە فڕۆکە بۆردومان کراوەو چەندین کەس برینداربوونوو دوو کەس شەھید کراوە، خانووەکانیان رووخاون پاشان لەساڵی ١٩٧٣-١٩٧٤ جارێکی تر بەفڕۆکە تۆپباران کراوە، خەڵکەکە گوندەکەیان جێھێشتووە چوونەتە گوندی شوکێ و گێڵدەرە و لەساڵی ١٩٨٦-١٩٨٧ بەردەوام لە عەربەتەوە ئەم گوندە تۆپباران دەکرا تابەتەواوەتی گوندەکە داگیرکرا، ھەموو ئەو ھیرشانەش بەبیانووی بوونی پێشمەرگە بوو، لەناوچەکەدا رژێم دەیزانی کەخەڵکەکەش بەردەوام ھاوکارو رێبەری پێشمەرگە بوون بۆ زۆربەی ناوچەکان و ھەمیشە ماڵەکان کراوە بوون لەڕووی پێشمەرگەدا.
کشتوکاڵ
چه‌ندین جۆری كشتوكاڵ له‌كۆندا تاپێش راگواستن كشتوكاڵ تاڕاده‌یه‌كی باش ده‌كرا وه‌ك گه‌نم ‌و جۆ و نۆك ‌و نیسك‌ و گلێنه‌‌ و زه‌ڕات ‌و ره‌ز‌و باخی هه‌ڵوژه‌و چواله‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌بوونی چه‌ندین رووه‌كی خۆرسك وه‌ك قه‌زوان داره‌به‌ن‌و گۆیژ‌و به‌ڕوو‌و به‌ڵاڵوك‌و سه‌وزه‌ی به‌هاره‌. هه‌رچه‌نده‌ مایاوا سه‌رچاوه‌ی ئاوی كه‌م بووه‌ له‌ئێستاشدا كه‌متره‌ به‌ڵام زۆربه‌ی زۆری ئه‌وكشوكاڵانه‌ ده‌كرێن به‌ڵام به‌ڕێژه‌یه‌كی كه‌متر. هاوكات به‌شێكی تری بژێوی خه‌ڵكی گوند له‌سه‌ر به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ بووه‌ وه‌ ژماره‌یه‌كی زۆریش له‌گوند به‌خێو ده‌كرا كه‌زیاتر له‌(١٠٠٠) سه‌ر ره‌شه‌ ووڵاخ‌ و (٣) هه‌زار سه‌ر ماڵات تیادابووه‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌بوونی چه‌ند هێستر‌و ماینێك كه‌بۆ جووت كردن‌و سواری‌و بار به‌كارده‌هاتن وه‌ له‌ئێستادا زیاتر له‌(٣٠٠) سه‌ر ره‌شه‌ ووڵاخ ‌و (١٥٠٠) سه‌ر ماڵاتی تێدایه‌ ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ له‌وه‌ڕگای باشیان هه‌یه‌ بۆ به‌خێوكردنی ماڵات. تاساڵی (١٩٧٤) ته‌نها بیری ده‌ستیان هه‌بووه‌ كه‌به‌ده‌ست ئاویان ده‌رهێناوه‌ به‌ڵام له‌و ساڵه‌دا حكومه‌ت بیرێكی ئیرتوازی بۆ لێداون كه‌به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك وه‌ك خواردنه‌وه‌و به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ به‌سوود بوو. وه‌ له‌ئێستادا پڕۆژه‌ی ئاوی بۆ دروست كراوه‌و له‌سه‌ر بیرێكی ئیرتوازی‌و هیچ كێشه‌یه‌كی ئاوی خواردنه‌وه‌یات نی یه‌‌و ئه‌م ئاوه‌ به‌ بۆری دابه‌ش كراوه‌ به‌سه‌ر ماڵاندا.
خوێندن
نه‌بوونی خوێندنگه‌ له‌پێش راگواستندا زیاتر له‌80 ماڵی تێدا بووه‌ پاش راپه‌ڕین‌و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی گونده‌كه‌ 65 خێزان گه‌ڕانه‌وه‌ گونده‌كه‌و درێژه‌یان به‌ژیاندا، به‌ڵام به‌هۆی نه‌بووی خوێندنگه‌ی ناوه‌ندی‌و دواناوه‌ندی ورده‌ورده‌ ماڵه‌كان روویان له‌شاره‌كان كرده‌وه‌ بۆیه‌ له‌ئێستادا 25 ماڵی تێدایه‌ وابڕوات ئه‌و ژماره‌یه‌ش روو له‌كه‌متر ده‌كات. مایاوا خوێندنگایه‌كی شیاوی 6 پۆلی بۆ دروست كراوه‌ كه‌تا شه‌شی سه‌ره‌تایی ده‌خوێنرێت بۆ ناوه‌ندی‌و به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ ده‌بێت روو له‌ناحیه‌ی به‌رزنجه‌ بكه‌ن كه‌ئه‌مه‌ش كارێكی هه‌روا ئاسان نی یه‌ 8-10 كم دووره‌.
سەرچاوەی ئاو
سه‌رچاوه‌ی ئاوی مایاوا بریتین له‌كانی (شیرین خاتوون)كه‌ تا دره‌نگانێك ده‌مێنێ‌‌و ووشكی نه‌ده‌كرد به‌ ئێستاشه‌وه‌ بۆ خواردنه‌وه‌‌و بۆ ئاژه‌ڵداری به‌كارده‌هات، كانی مزگه‌وت كه‌له‌ ناو ئاوایی بوو بۆ مزگه‌وته‌كه‌ به‌كارده‌هات‌و بۆ خواردنه‌وه‌‌و ئاژه‌ڵ به‌كار ده‌هات، كارێزی(خانه‌) كه‌بۆ كشتوكاڵكردن‌و خواردنه‌وه‌‌و ئاژه‌ڵ به‌كارده‌هات كه‌ئاوێكی دور له‌گوند بوو له‌كاتی كشتوكاڵ‌و دروێنه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی بۆ خواردنه‌وه‌ سوودیان لێ وه‌رده‌گرت ده‌چوون له‌وێ‌ ده‌حه‌وانه‌وه‌، (كانی باره‌)كه‌ هه‌ر له‌خوار گوند بوو كاتی دروێنه‌ سوودی لێ وه‌رده‌گیرا. هه‌روه‌ها دوو بیری ده‌ستی هه‌بوون له‌ناو گوند یه‌كێكیان بیری مامه‌ كه‌ریم هه‌لاج بوو كه‌هه‌ڵیكه‌ندبوو بۆ خێر، ئه‌وی تریش گشتی بوو.
ووزەی کارەبا
كاره‌با له‌ساڵی 1984-1987 یه‌كه‌مجار گه‌یشته‌ ئه‌م گونده‌ تارووخانی گونده‌كه‌ له‌مانگی 5ی 1987 گونده‌كه‌ رووخێنراو خه‌ڵكه‌كه‌ی ناچاركرا رووبكه‌نه‌ ئۆردوگای باریكه‌‌و شارۆچكه‌ی عه‌ربه‌ت‌و مه‌ڕو ماڵاتیش تاڵان فرۆشكرا بۆ دووه‌م جاریش له‌ساڵی 2005 كاره‌با گه‌یشته‌وه‌ ناو گوند. جاده‌كه‌ی زۆر كۆنه‌، به‌ڵام له‌ساڵی 1999-2000 چه‌و رێژكرا،له‌ساڵی 1950كانه‌وه‌ سه‌یاره‌ هاتۆته‌ ناو گوند كه‌سه‌یاره‌ی شێخ حه‌سه‌ن بووه‌ خه‌ڵكی به‌رزنجه‌ بووه‌ به‌ربوومی پێ گواستۆته‌وه‌. بنكه‌ی ته‌ندروستی نییه‌ یه‌كه‌م رادیۆش له‌لایه‌ن خوالێخۆشبوو سابیری ئه‌له‌ زارا له‌ساڵی 1962 هاتۆته‌ ناو گوند كه‌كوێخای گوند بووه‌، ته‌له‌فزیۆنیش له‌لایه‌ن حاجی عه‌بدولقادر حه‌مه‌ساڵح ساڵی 1981 هاتۆته‌ ناوگوند، له‌ساڵی 1986 له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆیان بینایه‌كیان بۆ بنكه‌ی ته‌ندروستی دروستكرد تابنكه‌یان بۆ دابنێن، به‌ڵام فریانه‌كه‌وتن‌و رووخێنرا، ئێستاش بنكه‌ی تیا نی یه‌‌و ناچارن روو له‌ناحیه‌ی به‌رزنجه‌ بكه‌ن بۆ چاره‌سه‌ری ته‌ندروستی، دروستكردنی مزگه‌وت له‌م گونده‌دا هاوكاته‌ یان دوورنییه‌ له‌گه‌ڵ دروستبوونی گونده‌كه‌ ئه‌وه‌ی به‌بیری خه‌ڵك بێت له‌كۆنه‌وه‌ مه‌لا ره‌حیم‌و مه‌لا ئه‌مین‌و مه‌لا مه‌حمود‌و مه‌لا محه‌مه‌د جه‌وهه‌ر له‌گوندبوون، ئه‌و گونده‌ هه‌رده‌م حوجره‌ی تێدابووه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ فێری خوێنده‌واریی قورئان خوێندن كراون، دامه‌زراندنی خوێندنگه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵه‌كانی په‌نجاكان‌و یه‌كه‌م مامۆستای خوێندنگاكه‌ مه‌لا مه‌حمود بوو كه‌خه‌ڵكی مۆریاس بوو، هاوكات مه‌لای مزگه‌وتی مایاواش بووه‌.
کەسە دیارەکان
ئه‌حمه‌دی حه‌مه‌ قازی كه‌یه‌كه‌م موختاری گوند بووه‌ به‌مدواییانه‌ی مۆره‌كه‌ی دۆزرایه‌وه‌ كه‌ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1930، پاشان كوێخا حه‌مه‌ساڵح زارا كوێخاو برا گه‌وره‌ی گوند بووه‌، پاش ئه‌ویش سابیری ئه‌له‌ زارا موختار‌و ریشسپی گوند بوون، خوالێخۆشبوو مه‌لا عومه‌ر شه‌ریف حه‌سه‌ن مه‌لای گوند بووه‌ وه‌ك شوراش (هاوكاری موختار) كاریكردووه‌ هاوكاریی پێشمه‌رگه‌و شۆڕشی كردووه‌، خوالێخۆشبوو كه‌ریم حه‌مه‌ موراد ناسراو به‌كه‌ریم هه‌لاج یارمه‌تیده‌ری گوند‌و شوراش بووه‌ بۆ خزمه‌تگوزاریی گونده‌كه‌ وه‌ بیرێكی له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆی لێدابوو ئاوه‌كه‌ی هه‌موو گوند لێی سوودمه‌ندبوو، خوالێخۆشبوو عومه‌ر محه‌مه‌د شاخی كوێخای گوند بووه‌ 1986تا1987 دوا كوێخا بووه‌، ئازاد تۆفیق ئه‌ویش شورای گوند بووه‌ كاروباری گونده‌كه‌ی راپه‌ڕاندووه‌ بۆماوه‌ی چه‌ند ساڵێك ئه‌نجومه‌نی گوند بووه‌، خوالێخۆشبوو حاجی عه‌لی (عه‌لی-یه‌ سوور) جه‌ڕاح بووه‌ به‌بێبه‌رامبه‌ر خزمه‌تی خه‌ڵكی گوند‌و ده‌وروبه‌ری كردووه‌ ته‌نانه‌ت جه‌راحی ماڵاتیش بووه‌، له‌ئێستاشدا ئه‌حمه‌دی عه‌لی مارف جه‌ڕاحی گونده‌. مایاوا دوو وه‌ستای كارامه‌و ده‌ستڕه‌نگینی هه‌بوو كه‌ئه‌وانیش وه‌ستا ئه‌حمه‌د ساڵح‌و خوالێخۆشبوو وه‌ستا ئه‌حمه‌د عه‌بدولقادر، ده‌رگاو هه‌وجاڕیان بێبه‌رامبه‌ر بۆ خه‌ڵكی گوند دروستكردووه‌ ئه‌وسا كار به‌هه‌ره‌وه‌ز ده‌ڕۆیشت‌و هه‌موو كه‌س رۆحی یارمه‌تی تێدابووه‌.
یەکەم بیری ئیرتیوازی
دەوروبەری ساڵی ١٩٧٥ مامە سابیر(١٩٢٤-٢٠١٥) خوالێی خۆش بێت یەکەم کەس بوو کە هەوڵێکی زۆری دا  تا والە حوکمەت بکات بەهۆی بەدواداچونەکانیەوە بۆ جێبەجێکردن و هەڵکەندنی بیری ئیرتیوازی چەندین جار سەردانی بەغداد دەاکات هەتا کۆتایی بە ئامانج گەیشت  توانی ئەوەی مەبەستی بوو جێبەجێی بکات بۆ گوندەکەی خۆی پاشان خۆشی وەک میراو لەسەر بیرەکە دەمەزرا. پێویستبوون بۆ هاووڵاتیان له‌ژنانیشدا كافیه‌ عه‌لی مارف مامانی گوند بووه‌، شاره‌زایی له‌نه‌خۆشی منداڵاندا هه‌بووه‌‌و سه‌رپه‌رشتی ژنی دووگیانی كردووه‌، به‌ڵام ئێستا چۆته‌ ساڵه‌وه‌و توانای نه‌ماوه‌، خوالێخۆشبوو مه‌عبوب خێزانی مه‌لا عومه‌ر مامانی گوند بووه‌‌و هاوكاری ژنان بووه‌، خوالێخۆشبوو ئامینه‌ خێزانی كوێخا حه‌مه‌ساڵح بووه‌ له‌بۆنه‌كاندا چێشتیلێناوه‌و سه‌رپه‌رشتی كاره‌كانی كردووه‌، خوالێخۆشبوان عاسمه‌ عه‌بدوڵاو ئامینه‌ ئه‌حمه‌د له‌گه‌ڵ فاتمه‌ مه‌حمود كه‌له‌ژیاندا ماوه‌ له‌بۆنه‌كانی وه‌ك ته‌عزییه‌‌و مه‌ولود‌و له‌خۆشییه‌كانیشدا چێشتیانلێناوه‌و سه‌رپه‌رشتی خه‌ڵكه‌كه‌یان كردووه‌‌و كه‌سانی لێهاتوو به‌توانا بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان