لیبرالیزم
نێئۆلیبرالیزم
نێئۆلیبرالیزم میرات و کەلەپووری ئەو لیبرالیزمە کلاسیکەیە کە لەسەدەی ١٦ و١٧ەوە سەریھەڵدا. مافی ژیان بۆ تاک، ئازادی و مافی خاوەندارییەتی (مالیکییەت) و ھەروەھا ئابووری لیبڕالی دوو نەریتی بەرچاویان ھەیە. ئەرکی دەوڵەت بە دابینکردنی مافەکانی تاک لەلایەن پۆلیس، دادگاکان و دیفاع بەرتەسک دەکرێتەوە. چالاکی بواری خوێندەواری و داو و دەرمان دەبێ لەلایەن شیرکەتی خسووسییەکانەوە یان ڕێکخراوەکان بۆ نموونە لەلایەن بیمەوە بەڕێوەبچن. بەڵام تا ئەو جێگایە کە دەگەڕێتەوە سەر تاک کە توانایی کڕینی ئەو پێداویستییانەیان نییە، نێئۆلیبڕالەکان دابینکردنی ئەو پێداویستییانە دە کۆمەڵگایەکی شارستانیدا دەخاتە سەر ئەستۆی خزم وکەس وکاران کە وەک خەڵات یان یارمەتی ویان چاکە دەگەڵ یەکتری بکەن. دەوڵەتی بچووک (کەمایەتی) و مافی خاوەندارییەتی خۆی نوێنەرایەتی بۆچوونی لیبرتاریانیزم کە شێوە باوەڕێکە دە لیبڕالیزمدا دەکا و سەرچاوەکەشی لە تێئۆری لایسێز فایر کاپیتالیزم کە لە سەدەی ١٧ لە فەڕانسە لەلایەن فڕانسیوس کوێنس نایس و وەک بناخەی ئابووری لیبڕالیزم کە لە توجاڕەتی ئازاد و بێ ماڵیات دەدوا، دامەزرابوو. لە سۆئێد وشەی نێئۆلیبرالیزم بۆ ئەو وشەیە وەک ھاومانادەکاردەکرێ. ئانارکوکاپیتالیزم یش خۆی بۆچوونێکی دیکەی نێئۆلیبڕالیزمە کە لەسەر ئەو باوەڕەیە کە دەوڵەت لە بنەڕەتەوە ھەر نابێ ببێ. نێئۆلیبرالیزم ئیدۆئۆلۆژییەکی سیاسییە کە میراتگری لیبرالیزمی کلاسیکە لە دوای سەدەی ١٦ و ١٧ بەولاوە. بۆچوونەکە دە سێ کوزی دوایی ساڵەکانی ١٩٠٠ دا وەدیھاتووە و وادیارە دەگەڵ سوسیال لیبرالیزم دا ناوێکچوویەکیشیان ببێ. بەیەک مانای (ئینگلیسییەکەی نێئۆلیبرالیزم) لیبرالیزمی نوێ دژایەتی دەگەڵ کەینیسیانیزم (بۆچوونێکی ئابووری نەتەوەیییە کە دە ساڵی ١٩٣٦ دا لە ئینگلستان لەلایەن یۆن ماینارد کەینیز ھاتووەتە گۆڕێ) و تێوەگلانی دەوڵەت دەکار وباری ئابووریدا دەکا، ھەر دەنێو ئەوانیشدا تاقمێک ھەن کە نوینەری ئەو بۆچوونەن کە لاینگری وەرگرتنی ماڵیاتی کەمتر و تێوەگلانی کەمتری دەوڵەتن دەکار وباری ئابووریدا. ئەو شێوە بۆچوونە ڕۆناڵد ڕێگان لە ئەمریکا و مارگارێت تاچێر لە ئینگلستان نوێنەرایەتییان دەکرد. لە سۆئێدێش ئەو ھزرە دە فەلسەفەی سیاسیدا کەلکی لێوەردەگیرێ. نێئۆلیبرالیزم خاوەن ناوەرۆکێکی ئیدۆلۆژییە کە لەسەر بنەمای مافەکانی لیبرالیزمی کۆن وەک مافی ژیان، مافی ئازادی و دارایی دامەزراوە. دە ناوەرۆکی ڕوانگەی نێئۆلیبرالیزمدا لە مەڕ مافەکانی تاک، بەڕێوەبەردنی سیاسەتێکی لیبرالیزمی ئابووری ھەیە کە پارێزگاری لە کاپیتالیزم دەکا. وەک موادی موخەددەر – ئازادی چەکھەڵگرتن، مافی خاوەندارییەتی و ھەڵوێستی ئازادانە بۆ ھاتوچۆ و ئازادی ڕادەربڕین بە تەواوی. بە پاساوی جۆراوجۆرئەو مافانە دەسەلمێندرێن. ھەن نوێنەرانی نێئۆلیبرالیزم کە قەت لە بنەمای مافەکان لانادەن. ھەشن ئەوانەی کە لە ئەسالەتەکە لادەدەن بەو بیانوویە کە ئاکامی ئابووری و ئازادی شەخسی، کۆمەڵگایەکی باشتری لێوەدی بێ. ئەوەش تایبەتمەندییەکی جێوازە دە کار وباری ئابووریدا. واژەی نێئۆلیبرالیزم تەنانەت وەک سمبولێک دە سیاسەتدایە بۆ ئەوانەی کە حەولی بە لیبرالیکردنی سیاسەت بۆ نموونە، ئابووری، ڕیفۆڕم دە داشکاندنی ڕادەی مالیاتدا، بە خسووسیکردن بە شێوەی جۆراوجۆر و ھتد …. با مانایەکی بەرینتر وشەی نێئۆلیبرالیزم ئەغڵەب وەک وشەی تۆمەت و بۆ زۆرییەک وەک لاتاوێک کەلکی لێوەردەگرن وئەو شێوە سیاسەتەی نێئۆلیبرالیزم کە مارگارێت تاچێر لە ئینگلستان و ڕۆناڵد ڕێگان لە ئەمریکا نوێنەرایەتیان دەکرد سەرەڕای وەیکە شەپۆلێکی بەرینی لە جیھان دەساڵی ١٩٨٠ دا وەڕێخستبوو، بۆ نموونە بانکی جیھانی و ئەرزی سەھامی نێو نەتەوەیی کە ھەر ئەو سیاسەتە ی نێئۆلیبرالەکانیان بەڕیوەدەبرد، بەڵام بە کۆنسێرواتیو واتە دواکەوتوو (ئیرتیجاعی) نێویان دەرکردبوو. لە سۆئێد نێئۆلیبرالیزم بە واتای بەرینتر وادیارە ئاسەواری بە سەر سیاسەت و بەڕێوەبەرایەتی جەماوەری دە نێوان ساڵەکانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ دا تەنانەت بە سەر دەوڵەتی سوسیال دیموکڕاتەوە دیاربووە. فرۆشتنی شیرکەتەکانی دەوڵەتی، لابردنی ئینحساری دەوڵەتی (مۆنۆپۆل) و لە زیادبوونی یارمەتی بۆبەشی خسووسی بە مەبەستی تەسەلی (ڕفاە)، نموونەھایەکن لەو چەشنە. فامی ھەست بە زیادە لە ڕادەی بەڕێوبەری سیاسی و بەشی دەوڵەتی وای کرد کە کۆمۆنەکان پشتیوانی لە ھەڵبژاردنێکی ئازادانە بکەن بۆ ئابوورییەک کە ڕووی دە ئابووری بازاڕی ئازادە، ھاوکاتیش دەوڵەتی ڕفاە و تەسەلی وەک پێکھاتە نەکەوێتە ژێر پرسیارەوە لەلایەن ھیچکام لەو حیزبانەی بەشدار دە پارڵماندا، ئەو زەختە ماڵیاتییە کە ھێشتاش ھەر بە بەرزترین ڕادەی مالیاتی دونیایە نێوبانگی دەرکردووە و وەک سیستیمێکی (ھەڵچوویی) تەساعودی ماڵیاتی یە ھەر لەگۆڕێ ماوە.