ڕەوشت
پەرەسەندن
پەرەسەندنی ڕەوشتی مۆدێرن پڕۆسەیەکە لە نزیکەوە بەستراوە بە پەرەسەندنی کۆمەڵایەتیی کلتورییەوە. ھەندێک لە بایۆلۆجیستەکانی گوزەران، بەتایبەتی کۆمەڵناسی، پێیان وایە کە ڕەوشت بەرھەمێکە لە ھێزی گوزەران لە ئاستی تاکدا و ھەروەھا لە ئاستی گرووپدا لە ڕێگەی دەستنیشانکردنی گرووپەوە (ھەرچەندە تا چ ئاستێک ئەم بابەتە لە ڕاستیدا ڕوودەدات بابەتێکی مشتومڕە لە تیوری ھەندێک لە توێژەرانی بواری کۆمەڵایەتی قایل بوون کە ئەو کۆمەڵە ڕەفتارانەی کە ڕەوشت پێکدەھێنن بە شێوەیەکی زۆر گەشەیان کردوە چونکە ئەوان مانەوە یان سوودە زاوزێیییەکانیان دابین کردووە (واتە سەرکەوتنی پەرەسەندنیان زیاد کردووە). مرۆڤ لە ئەنجامدا ھەستەکانی «پرۆکۆمەڵایەتی» وەک ھەستی ھاوسۆزی یان تاوان، لە وەڵامی ئەو ڕەفتارە ڕەوشتیانەدا گەشەی کرد. لەسەر ئەم تێگەیشتنە ڕەوشت کۆمەڵێک ڕەفتاری خۆسەپێن و لە ڕووی بایۆلۆجییەوە بەڕێوەدەبرێن کە ھانی ھاوکاری کردنی مرۆڤ دەدەن، بایۆلۆجیستەکان قایل بوون کە ھەموو ئاژەڵە کۆمەڵایەتییەکان، لە مێروولە تا فیلەکان، ڕەفتارەکانیان دەستکاری کردووە، بە خۆپەرستیی خێرا بە مەبەستی باشترکردنی پەرەسەندنی خۆیان. ڕەوشتی مرۆڤ ھەرچەندە ئاڵۆز و تێکەڵە بە بەراورد بە ڕەوشتی ئاژەڵانی دیکە، لە بنەڕەتدا دیاردەیەکی سروشتییە کە گەشەی کرد بۆ سنووردارکردنی تاکگەرایی زیادەڕەوی کە دەتوانێت ھاوئاھەنگی گرووپێک لاواز بکات و بەو ھۆیەوە ڕووسپی بوونی تاکەکان کەم بکاتەوە. لەم ڕوانگەیەوە، پەرلەی ڕەوشتی لە کۆتاییدا لەسەر غەریزە سۆزدارییەکان و بیردۆزەکان دامەزراوە کە لە ڕابردوودا بۆی دەستنیشان کرابوون چونکە یارمەتی مانەوە و بەرھەمھێنانیان داوە (ڕووسپی بوونی گشتی کۆمەڵەکەیان). نموونەکان: گرێبەستی دایک دیاری کراوە بۆ ئەوەی کە مانەوەی نەوەکانی باشتر دەکات کاریگەری وێستەرمارک، کە نزیکی لە ماوەی ساڵانی سەرەتادا سەرنجڕاکێشانی سێکسی دوولایەنە کەم دەکاتەوە، تابۆکانی ژێر پێ دەکات لە دژی بەرھەڵستکردن چونکە ئەگەری ڕەفتاری مەترسیداری بۆماوەیی کەم دەکاتەوە یان کورتیان دەکاتەوە. دیاردەی دووبەرەکیی لە سروشتدا لەلایەن زیندەوەرناسانی تەواوکاری وەک یەک ڕێگا بۆ دەستکردن بە تێگەیشتن لە ڕەوشتی مرۆڤ دەبینرێت. کارەکەی بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ دڵنیابوون لە دابینکردنی سەرچاوە گرنگەکان، بە تایبەتی بۆ ئەو ئاژەڵانەی کە لە ژینگایەکدا دەژین کە بڕێکی خۆراک یان کوالێتی بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دەگوازێتەوە. بۆ نموونە، ھەندێک لە شەمشەمەکوێرەکان شکستیان ھێنا لە خواردنی ھەندێ لە نێچیرەکان لەکاتێکدا ھەندێکی تر سەرکەوتوون لە خواردنی زیادە. شەمشەمەکوێرەکان کە خواردنیان خوارد، دواتر بەشێک لە ژەمی خوێنەکەیان ڕێک دەخات بۆ ڕزگارکردنی تایبەتمەندییەک لە برسییەتی. لەو کاتەوەی ئەم ئاژەڵانە لە چەندین ساڵدا لە گرووپە نزیکەکانیان دەژین، تاکێک دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەندامانی گرووپی تر بکات بۆ گەڕاندنەوەی چاکە لە شەوانێکدا کە برسی دەبێت (ویلکینسۆن، ١٩٨٤) مارک بیکۆف و جێسیکا پیرس (٢٠٠٩) مشتومڕیان لەسەر ئەوە کردووە کە ڕەوشت کۆمەڵێک لە توانای ڕەفتارییە کە بە ئەگەری زۆر لەلایەن ھەموو ئەو شیردەرانەی کە لە گرووپە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەکاندا دەژین (وەک گورگ، کۆت، فیل، دۆلفین، ڕات، شامپانزی) ھاوبەشیان کردووە ڕەوشت بە «کۆمەڵێک ھەڵسوکەوتی پەیوەست بە یەکترەوە پێناسە دەکەن کە لە نێو گرووپە کۆمەڵایەتییەکاندا کارلێکە ئاڵۆزەکان دەچێنن و ڕێک دەخات» ئەم کۆمەڵە ڕەفتارانە ھاوسۆزی و مامەڵە و سۆز و ھاوکاری و ھەستی دادپەروەری لەخۆدەگرێت لە کاری پەیوەندیداردا بە باوەڕەوە دەرکەوت کە شامپانزییەکان لە چوارچێوەیەکی زۆر جیاوازدا ھاوسۆزی بۆ یەکتر نیشان دەدەن ھەروەھا خاوەنی توانای ئەوەن کە لە فێڵ تێوەگلان و ئاستی سیاسەتی کۆمەڵایەتی پرۆتۆتیپی مەیلەکانی خۆیان بۆ گوسی و بەڕێوەبردنی ناوبانگ ڕابکێشن. کریستۆفەر بۆھم (١٩٨٢)گریمانەی ئەوەی کردووە کە پەرەسەندنی چڕی ئاڵۆزی ڕەوشتی لە سەرانسەری پەرەسەندنی ھۆمینید بەھۆی زیادبوونی پێویستیی خۆلادان لە ناکۆکی و برینداری لە جووڵانەوە بۆ کردنەوەی سەڤانا و پەرەپێدانی چەکی بەردین بووە تیۆرەکانی تر ئەوەیە کە زیادکردنی ئاڵۆزی بە سادەیی بەستراوە بۆ زیادکردنی قەبارەی گرووپ و قەبارەی مێشک، و بە تایبەتی پەرەسەندنی تیۆری و توانای مێشک.