cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محەممەد فەرەج
لە ٢ی ئایاری ساڵی ٢٠١٢ وەک ئەمینداری حیزبی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان ھەڵبژێردرا لەلایەن ئەندامانی کۆنگرەی شەشەم، لە کۆنگرەی حەفتەمی حیزبەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ٢٠١٦، خۆی کێشایەوە لەخۆھەڵبژاردن بەپۆستی ئەمینداری یەکگرتوو.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣ پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
توورەگەی سەراو
وێنۆک|تورەگەی سەراو
تورەگەی سەراو یان کیسی سەراو (ئینگلیزی: Amniotic sac) بریتییە لەو تورەگەیەی کە پەردەی سەراو پێکدێنێت.
سەرچاوە
پۆل:توێکاریی مرۆڤ پۆل:پیرکی پۆل:پزیشکیی زان
زەکەریا یووسفی
زەکەریا یوسفی (لەدایکبوون: ١٧ی خەرمانانی ١٣٦٢ ھەتاوی لە پاوە) ژەنیار کوردی ئامێری کوتان وەک دەفە.
ڕاوێژ لاوان
ڕاوێژ فەرھاد لاوان (لەدایکبووی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧)یاریزانی پیشەیی پێشووی تۆپی پێی بە ڕەچەڵەک کوردی سوێدییە و بە سەرەکی وەک یاریزانی ھێڵی ناوەڕاست یاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد پۆل:وەرزشکارانی کورد پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویدی پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی سویدی
چەمخالە
شارستانی چەمخالە یان قەزای چەمخالە یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای گیلانە و ناوەندەکەی شاری لەنگڕوودە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥،٤٦١ کەس دانیشتووی ھەبووە کە بە شێوەزاری کوردیی لەکی قسە دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
وار تیڤی
وار تیڤی کەناڵێکی ئاسمانیی کوردییە، لەساڵی ٢٠١٣ لە شاری دهۆک لە باشووری کوردستان دامەزراوە، کەناڵەکە بەزمانی کوردی و عەرەبییە و پەخشی لە ڕۆژهەڵاتی ناوینە لە سەر مانگی دەستکردی نایلسات.
لە ئێستادا بە وار میدیا بەناوبانگە ، تۆڕێکی میدیایی عێراقی - کوردییە و سەر بە پارێزگای دهۆکە و سەر بە تۆڕی میدیای وار و تەنیا بە تەلەڤزیۆنی وار ناسراوە، میدیای وار خاوەنی ماڵپەڕێکە بە زمانی کوردی و ئینگلیزی و کرمانجیان و وێستگەیەکی سەتەلایت تیڤی ئەم تۆڕە لە لایەن کۆمپانی ( پالۆ ) یێ پەخش و راگەیاندن پالپشتی لێ دەکریت ، ئامانج لێ گواستنەوەیە لە هەواڵەکانی هونەری و گەیاندنی پێشهاتە نوی کوردی یە.
تەلەڤزیۆن
کەناڵێکی سەتەلایتی سەرگەرمی کوردی کە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا و ئاسیا پەخش دەکات ئەم کەناڵە دەتوانرێت لە نیلسات و هوتبێرد وەربگیردرێت. کەناڵەکە سودی لەبینەرییەکی گەورە دەگەینیت بەتایبەتی لەنێو خەڵکی عێراقدا بەهۆی ئەوەی بەرنامەکانی خۆی بەزمانی کوردی نیشان دەدات کە لەلایەن خەڵکی عێراقەوە قسەی بۆ دەکرێت و کەناڵەکەش بەدرێژایی خولەکە ناوەڕۆکی جۆراوجۆر نیشان دەدات و لەبواری دیاریکراودا.
وار ڕادیۆ
کەناڵێکی ڕادیۆیێ، پەخشی کورتە شەپۆل لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بینەران لە سەرتاسەری جیهان دەتوانن گوی لە ڕاستەوخۆی تەوژم بگرن لە ڕێگەی وێب سایتەکەیەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
زیپ٢
زیپ٢ (بە ئینگلیزی: Zip2) کۆمپانیایەکە دامەزراوە لەلایەن ھەر یەک لە ئیلۆن مەسک و کیمبال مەسک و گریک کوری لە ساڵی ١٩٩٥، ئامانجی کۆمپانیایەکە یارمەتی میدیای بەکۆمەڵ بدات لە پەرەپێدانی ھاتنە ناوەوەیان بۆ وێب و ئینتەرنێت
سەرچاوەکان
پۆل:ئیلۆن مەسک پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٥ لە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
قازی خان
قازی خان (Qazîxan، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٣ کەس لە ٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
فەزڵ عەباس
باوکی محەممەد فەزڵ حەسەن عەباس (ماوەی ژیان ١٩٣٢ تاکوو ٩ی شووباتی ٢٠١١) زانایەکی ئایینییە لە ئۆردون. باوکی محمد فەزڵ حسن عباس، زانایەکی ھەرە ناوداری مەزھەبی سوننە بووە لەئوردن و یەکێک بووە لەکەسە دەگمەنەکانی شیکردنەوەی زانستی قورئانی پیرۆز و زانستی زمان و بەلاغە، لەساڵی ١٩٣٢ لە شارۆچکەی سەفورییە لەفەڵەستین لەدایک بووە، ھەر لەمنداڵیەوە فێری زانستەکانی ئایین بووە و لەتەمەنی ١٠ ساڵیدا قورئانی پیرۆزی لەبەرکردووە. فەزڵ عباس بەمەبەستی خوێندن ڕۆشتووە بۆ عەکا و لەقوتابخانەی الاحمدیە لەمزگەوتی الجزار درێژەی بەخوێندن داوە و تاکو ساڵی ١٩٤٧ لەوێ ماوەتەوە، ساڵی ١٩٤٨ قۆناغی دواناوەندی لەمیسر تەواوکردووە، دواتر چۆتە زانکۆی بەنەمای ئایین لەئەزھەر و لەساڵی ١٩٥٢ لەتەمەنی ٢٠ ساڵیدا تەخەڕوجی کردووە و بەبچوکترین کەس لەقەڵمدراوە کە لەو تەمەنەدا لەئەزھەر تەخەڕوج بکات، لەساڵی ١٩٧٢ بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەزھەر بەدەستھێناوە. فەزڵ عباس تاکو ساڵی ١٩٥٣ لەمیسر ماوەتەوە و دوای بیستنی مەرگی باوکی ڕۆشتووە بۆ لوبنان و لە ساڵی ١٩٥٦ لەئەوقافی صیدا کاری کردووە و دواتر بۆتە موفتی، لەساڵی ١٩٦٥ ڕۆشتووە بۆ عەمان و وەکو واعیز کاری کردووە و دواتر لەساڵی ١٩٦٦ وەکو مامۆستا لە زانکۆی شەریعەی عەمان دامەزراوە و زانستی شیکردنەوە قوئانی پیرۆز و حەدیس و زمانی عەرەبی و خوێندنەوەی قوئانی پیرۆزیان پێسپاردووە، ساڵی ١٩٧٥ ڕۆشتووە بۆ ئیمارات و لەساڵی ١٩٧٨ گەڕاوەتەوە بۆ کۆلێژی شەریعەت لە زانکۆی ئوردن و پۆستی سەرۆکی بەشی بنەمای ئایینی بەدەستھێناوە. فەزڵ عەباس لەوڵاتی ئوردن جێگیربووە و خەریکی وانە ووتنەوەی ئایینی بوە لەھەموو ڕویەکەوە تاکو لە ٩ شوباتی ساڵی ٢٠١١ ھەر لە ئوردن کۆچی دوایی کردووە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:مردووانی ٢٠١١
بڕیارنامەی ١۷ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١۷ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی شوباتی ١٩٤۷دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی داگیرکرانی یۆنان لە لایەن بریتانیاوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠١‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٤٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئالبانیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
فڕۆکەخانەی ناوخۆیی بیشە
<mapframe latitude="19.979399" longitude="42.626095" zoom="13" width="400" height="300" align="left">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 42.622833251953125,         19.98189937392581        ]      }    }  ] } فڕۆکەخانەی بیشەی ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە،  کە نزیکەی ۲ کیلۆمەتر دوورە لە شاری بیشە یەکێک لە شارەکانی ناوچەکانی عەسیرە کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی سعودییە. ساڵی دروست کردنی دەگەڕێتەوە بۆ ١٩٥٣ کاتێک شازادەی ناوچەی بیشە مەحەمەدی کوڕی هدیان و خەڵکی ناوچەکە هەڵسان بە بانگێژ کردنی شا سعودی کوڕی عەبدولعەزیزی ئال سعود بۆ سەردان کردنی ناوچەکە. ڕووبەری فڕۆکەخانەکەش ٤٦.٣٧٢ کیلۆمەتر دوو جارە.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
کەشک
thumb|ژنانی کوردی باکووری، لە ساتی ئامادەکردنی کەشک. کەشک بەرھەمێکی شیرە و لە لایەن کوردەکان، ئێرانییەکان، فەلەستینییەکان، میسرییەکان، لوبنانییەکان لەگەڵ چەند وڵاتێکی تری ئاسیای ناوەڕاست بەکاردێت.
زانکۆی کینجۆ گاکوین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی ژنان لە ژاپۆن پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکان لە ژاپۆن پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٨٩ لە ژاپۆن ‏ پۆل:دامەزراوە پەروەردەییەکان کە لە ١٨٨٩ دامەزراون پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە ناگۆیا ‏
کەشک
کەشک لە گوشین و وشککردنەوەی شیرێژی تەڕ بە دەست دێت.
ئەمانەش ببینە
پۆل:چێشتی کوردی پۆل:بەرھەمەکانی شیر پۆل:پەنیر پۆل:چێشتی ئازەربایجانی پۆل:چێشتی ئێرانی
بڕیارنامەی ١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی شوباتی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پێکھێنانی لێژنەیەک بۆ داڕشتنی ڕێسای کەمکردنەوەی چەکەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠٥ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
لێپێچینەوە
لێپێچینەوە چەمکێکی ڕەوشتیە چەند مانایەک لەخۆوە دەگرێت. زۆربەی جار ئەم زاراوەیە وەک ھاوتای مانای ئەو چەمکانەی تری وەک لێپرسراویەتی، و لۆمەھەڵگرتن، و بەرپرسیاریەتی و و زاراوەکانی تری پەیوەندیدار بە پێشبینیکردنی بەخشینی روونکردنەوە لەبەرامبەر رەفتارەکاندا. و وەک لایەنێکی حوکمڕانی، ئەم زاراوەیە تەوەری ئەو گفتوگۆیانە بوو کە پەیوەندیدارن بە کێشەکانی ھەردوو کەرتی گشتی و تایبەت. لێپێچینەوە لە بنەڕِەتدا ھەموو ئەو پێشبینی و گریمانانەی روونکردنەوەی ڕەفتارەکان لەخۆوەدەگرێت. و یەکەم کەس کە لەبارەی لێکۆلینەوەی پاساوھێناوە بۆ رەفتارەکان لە کۆمەلڕزانیدا رایگەیاند بریتیتبوون لە مارفن سکۆت و ستانفۆرد لایمان لە بابەتە ھاوبەشەکەیاندا بە ناوی " لێپێچینەوەکان Accounts " ئەمە سەرەڕای ئەوەی ئەگری گەڕاندنەوەی بنەڕەتی زاراوەکە بۆ جی. ئێڵ. ئۆستن لە بابەتەکەیدا بە ناوی "داوایەک بۆ وەرگرتنی پاساوەکان" کە لەساڵی ١٩٥٦ بڵاویکردەوە و تیایدا پاساوھێنانەوەی وەک کردارەکانی ئازادی قسەکردن بەکارھێناوە. توێژەرەوەکانی پەیوەندیکردن ئەم کارەیان بەرفراوانکرد لە رێگەی تاقیکردنەوەی بەکارھێنانە ستراتیژیەکانی پاساوھێنانەوە و پاکانەکردن و بە عەقلانیکردنی رەفتارەکان و پۆزش ھێنانەوە و شێوەکانی تری روونکردنەوەی رەفتارەکان لەلایەن تاکەکەس و دامەزراوەکاندا، فیلپ نینلوک و ھاوەڵانی تەکنیکە تاقیکاریەکانی رێکخستنیان بەکارھێنا بۆ دۆزینەوەی ئەو چۆنیەتیەی کە تاکەکان لە رێگەیە رەفتاردەکەن بە گوێرەی جۆرەھا ئەو سیناریۆ و حاڵەتانەی کە تیایاندا پێویستە روونکردنەوە لەسەر رەفتارەکانیان بدەن.
و لە سیاسەتدا بەتایبەتی لە لە سیتەمەکانی دیموکراسیەتی نوێنەرایەتی لێپێچینەوە بە فاکترێکی گرنگ دادەنرێت بۆ گەرەنتی کردنی سیتەمێکی فەرمانڕەوایە باش. و لێپیچینەوە جیاوازە لە بەرچاوروونی (شەفافیەت) لەبەرئەوەی لێپێچینەوە تەنھا پەیوەندیارە بەریزبەندکردن و خستنەرووی سەلبیانە پاش ئەنجامدانی کارێک یان وەرگرتنی بڕیارێک، بەڵام شەفافیەت ئەگەری ئەم خستنە رووەی پێش ئەنجامدانی کارەکە یان وەرگرتنی بریارەکان یان لەکاتی ئەنجامدانی کارەکە یان وەرگرتنی بڕیارەکەدا. لێپێچینەوە ریژەیە کەمدەکاتەوە کە تیایدا نوێنەرە ھەڵبژێردراوەکان یان ئەو کەسانەی کە پلەوپایە باڵاکان بەڕیوەدەبەن دەکرێت بەئەنقەست لە رێگە لابدەن و لە سنوری بەرپرسیاریەتیە تیۆریەکانیان لابدەن و لە دەرئەنجامیشدا گەندەڵی رووبدات.
ھەندێک کات ئامانجی لێپرسینەوە لە کاتە سەختەکاندا لەگەڵ ئامانجی سەرکردایەتیدا یەکدەگرێتەوە. و رەنگە بنکەی دەنگدەران ئامانجی مەودا کورتیان ھەبێت کە لەگەڵ بەرژەوەندیە مەودا درێژەکان یەکنەگرنەوە.
جەیمز کاگنی
جەیمز فرانسیس کاگنی (بە ئینگلیزی: James Francis Cagney) (١٧ی تەممووز، ١٨٩٩ – ٣٠ی ئازار، ١٩٨٦) ئەکتەر و دانسەرێکی ئەمریکی بوو کە لە ھەردوو بواری شانۆ و فیلمدا بەشداری کردووە و بە تایبەتیش لە فیلمەکانیدا ناوبانگی پەیداکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
نیووبێرن، ئەلاباما
نیووبێرن شارۆچکەیەکە لە کەرتی ھەیل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٨٦ کەس بووە. ڕووبەری ٣٫٠٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦١٫٥٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٤
زانین
وێنۆک|150px|کەسایەتیی مرۆڤانە بەخشین بە زانین ([[بەکەسکردن). بە یۆنانی لێی نووسراوە Επιστημη، واتە زانین.]] زانین یان زانایی (بەئینگلیزی: Knowledge، ) لە فەرھەنگەکاندا بەم جۆرە پێناسەکراوە:
لە فەلسەفەدا، چەمکی زانین لە چەمکە بنەڕەتییەکانە. مەعریفەتناسی کە لە لقە سەرەکییەکانی فەلسەفەیە گرنگی بە سروشتی زانین و پرسیارەکانی دەوروپشتی زانین دەدات. باسە فەلسەفییەکان لە سەر زانین، بەگشتی، لە داڕشتنەکەی ئەفلاتوونەوە دەستیانپێکرد: "باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو".
ئێستاکە ھیچ پێناسەیەکی پەسەندکراو بۆ زانین بوونی نییە و چاوەڕوان ناکرێت لە داھاتووی نزیکیشدا بوونی ھەبێت و بیردۆزە ناکۆک و دژبەیەکەکان وەکوو جاران دەمێننەوە.
بۆنی لوکسەمبورگ
بۆنی لوکسەمبورگ (لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٣١٥ تا ١١ی ئەیلوولی ١٣٤٩) دووەم مناڵی پاشا جۆنی بۆھێمیا بوو و یەکەم ھاوسەری ئێلیسابێتی بۆھێمیا. و یەکەم ھاوسەری پاشا جۆنی دووەمی فەڕەنسا بوو.
زانین
پێناسکردنی زانین (فەلسەفە)
پێناسەی زانین لە گۆڕەپانی مەعریفەتناسیدا، بابەتی قسەملانێی ھەمیشەیی لە نێوان فەیلەسووفەکانە. پێناسە کلاسیکەکەی، شرۆڤەکراو بەڵام نە سەرەنجام پەسەندکراو لەلایەن ئەفلاتوونەوە، دەبێژێت بۆ ئەوەی کە زانین ھەبێت پێویستە لانیکەم سێ پێوەر بەجێبھێنرێن؛ کە بۆ ئەوەی وەکوو زانین بژمێردرێت، دەربڕین پێویستە پاساوبۆھێنراو، دروست و باوەڕپێکراو بێت (بـڕوانە: باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو). ھەندێکەس بانگەشەدەکەن کە وەکوو ئەوەی نموونەکانی کێشەی گەتیەر وانیشاندەدەن، ئەم مەرجانە تەواو نین. لەباتی، ژمارەیەک جێگرەوە بۆ پێناسەکەی ئەفلاتوون پێشنیارکراون: ڕۆبێرت نۆزیک باسی پێویستییەکی نوێ دەکات؛ ئەوەی کە "زانین بە دوای ڕاستیدا بێت" و سیمۆن بلاکبێرن دەڵێت نابێت ئەو مەرجانە لە ڕێگەی "چەوت و خەوشدار"ەوە دەستەبەر بن. ڕیچارد کیرکھام پێشنیاردەکات کە پێناسەی ئێمە لە زانین پێویستی بەوە ھەیە کە "باوەڕەکە بۆ خاوەنباوەڕەکە بەڵگەنەویست بێت".
بۆنی لوکسەمبورگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٥ پۆل:مردووانی ١٣٤٩
زانین
ڕاگەیاندنی زانین
ئەگەرچی زۆر کەسان لەگەڵ ئەوەن کە جیھانگرترین و بەرچاوترین ئامراز بۆ گواستنەوەی زانین نووسینە (بە گەلەک شێوەی جۆربەجۆرەوە)، بەڵام ھێشتا قسەوباس لەسەر بەسوودبوونی وشەی نووسراوە ھەیە و ھەندێک لە لێکۆڵەران بەگومانن لە کارتێکردنی لەسەر کۆمەڵگاکاندا.
مەعریفەتی زانستی
وێنۆک|150px|[[فرانسیس بەیکن بوو کە وتی زانین دەسەڵاتە.]] گەشەی پێڕەوی زانستی بەشێکی هەرە گرنگی تێگەیشتنی ئێمەی لە چەمکی زانین دروستکردووە. هەروەها زانست و سروشتی مەعریفەتی زانستی بوونەتە بابەتی لێکۆڵینەوە لە فەلسەفەدا. ئیساک نیوتن دەڵێت: بۆ ئەوەی ڕەوابێت وشەی زانستی بخەینە پاڵی پێڕەوێکی تۆژینەوەوە، پێویستە ئەو پێڕەوە لە سەر بنچینەی بنەما تایبەتەکانی بەڵگەهێنانەوە، بەڵگەی ئەزموونی و شایەنی لێڕوانین و شایەنی پێواندن کۆبکاتەوە.
پێڕەوی زانستی پێکھاتووە لەم قۆناغانە: کۆکردنەوەی دراوەکان لەڕێگەی تاقیکردنەوە یان ڕوانینەوە، بەڕێساکردن و ھەڵسەنگاندنی گریمانەکان.
ژ بیر نەکەن مەعریفەتناسی واتە کۆڵینەوە لە زانین و چۆنیەتیی بەدەستھێنانی زانین. زانست واتە "پێڤاژۆی ھەر ڕۆژ بەکارھێنراو بۆ ژیرانە جێبەجێکردنی بیرەکان لەڕێگەی ئەنجامگری لە شتگەلی ڕاستەقین کە تاقیکردنەوە بە وردی داڕێژراوەکان ئاشکرایکردوون". فرانسیس بەیکن کەسی ھەرە بەرچاو لە گەشەی مێژووییی پێڕەوی زانستیدایە. کارەکانی ئەو بوون کە بڕەویاندا بە شێوازی ھەڵھێنجانی لە لێکۆڵینەوەی زانستیدا. ئەم ئامۆژگارییە بەناوبانگە ھی ئەوە کە "زانین دەسەڵاتە".
واتای ئایینیی زانین
لە زۆرێک لە دەرکەوتنەکانی خاچپەرستیدا، زانین یەکێکە لە حەوت دیارییەکەی گیانی پیرۆز.
لە ئیسلامدا، زانین گرنگایەتییەکی زۆری پێدراوە. زانا (بە عەرەبی: عالم) لە ناوەکانی خواوەندە. قورعان دەڵێت زانین لە خواوەندەوە دێت و ژمارەیەکی زۆریش حەدیس ھەن کە موسڵمانان بۆ پەیداکردنی زانین ھاندەدەن. وتراوە کە موحەممەد وتوویە "لە بێشکەوە ھەتا گۆڕ بۆ زانین بگەڕێن" و "بەڕاستی کە پیاوانی زانین میراتبەرانی پێغەمبەرانن".
پەرتووکە پیرۆزەکانی ھیندۆسەکان دوو جۆر زانین پێشکەشدەکەن: "پارۆکشا گنیانا" و "ئاپۆرۆکشا گنیانا". پارۆکشا گنیانا (یان پارۆکشا-ژنانا) زانینی دەستەدووە: ئەو زانینەی لە پەرتووکەکان و دەنگۆکانەوە و شتی لەم چەشنەوە بەدەستدێت. ئاپۆرۆکشا گنیانا (یان ئاپۆرۆکشا -ژنانا) ئەو زانینەیە کە لە ئەزموونی ڕاستەوخۆوە بەدەستدێت.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی پۆل:ژیری پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
سەید ئەحمەد پێنجوێنی
سەید ئەحمەد پێنجوێنی ناوی تەواوی سەید ئەحمەد عەبدولوەھابە، لە ساڵی ١٩٥٣ لە شارۆچکەی پێنجوێنی سەر بە پارێزگای سلێمانی لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی ھەر لە شارۆچکەی پێنجوین تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٧٤ – ١٩٧٥ خوێندنی دواناوەندی لە پەیمانگای ئیسلامی سلێمانی تەواو کردووە. بە پلەی یەکەمی ناوچەی حوکمی زاتی خوێندنگا ئیسلامییەکان. ساڵی ١٩٧٨ - ١٩٧٩ کۆلێژی شەریعەی لە بەغداد تەواو کردووە بە پلەی "نایاب". لە ساڵی ٢٠٠٦ بروانامەی ماستەری لە زانستی قورئانی پیرۆز، بە پلەی "زۆر باش"‌ بەدەستھێناوە. دواجاریش لە ساڵی ٢٠١٠ بڕوانامەی دکتۆرای لە پەیامی قورئانی پیرۆز، بە پلەی "نایاب"‌ بەدەستھێنا. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە تا ئێستا پێش نوێژ و وتارخوێنی دەکات، لەگەڵ ئەوەی کە چەندینجار لەسەر کاری وتار خوێنی لابراوە، جارێک لە بەغداد لە ساڵی ١٩٨٧، چەند جارێکیش لە ھەرێمی کوردستان، جگە لەوەی تووشی ڕاونان و ئەشکەنجەی زۆر ھاتووە لە ژیانیدا. سەید ئەحمەد ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتیی زانایانی ئیسلامی جیھانییە، کە مەڵبەندەکەی لە وڵاتی بەریتانیایە. ھەمیشە و بەردەوام لە زۆرێک لە کۆڕ و کۆبوونەوەی ئیسلامی لە ناوەوە و لە دەرەوەی عێراق بەشداری کردووە و ڕۆڵی کارا دەبینێت. ئەندامی پێشووی کۆمەڵەی نیشتمانی عێراقی بووە، ئەندامی لیژنەی نووسینەوەی دەستوریش بووە. سەدان کاسێت و سیدی لە بواری وتاری ھەینی و محازەرەی ھەمەچەشنەدا بڵاوبووەتەوە. دەیان وتاری بە عەرەبی و بە کوردی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی یەکگرتوودا ھەیە. ھەروەھا لە: «الرسالە السلامیە و التربیة الاسلامیة و الرباط»دا. چەند کتێب و نامیلکەی ھەیە، و دووانیان لە چاپ دراون ئەوانیش بۆ ھەڵدەگەڕێن. سەید ئەحمەد باوکی «بیلال، عەبدولڕەحمان، شەیما، عەبدولباست، ئەسما و ڕوونی»یە.
سەرچاوەکان
پێگەی فەرمی مامۆستا سەید ئەحمەد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
سیستمی فیزیکی
وێنۆک|[[نەخشەی کەشو ھەوا وەک نموونەیەک لە سیستمێکی فیزیکی]]
سیستمی فیزیکی بریتییە لە کۆمەڵێک تەنی فیزیکی. لە فیزیادا بەشێکە لە گەردوونی فیزیکی کە بۆ شیکاری ھەڵدەبژێردرێت. ھەموو شتێک لە دەرەوەی سیستەمەکە بە ژینگە ناسراوە. دابەشبوونی نێوان سیستەم و ژینگە ھەڵبژاردەی شیکارکەرە، بەگشتی بۆ ئاسانکردنی شیکارییەکە ئەنجام دەدرێت. بۆنموونە ئاوی ناو دەریاچەیەک، ئاوی نیوەی دەریاچەیەک، یان گەردی تاکەکەسی ئاو لە دەریاچەکەدا دەتوانرێت ھەریەکەیان بە سیستەمێکی فیزیکی ھەژمار بکرێت. «گەرمکەرەوە»یەکێکە لەوانەی کە کارلێکی کەمی لەگەڵ ژینگەکەیدا ھەیە. زۆرجار سیستمێک بەم مانایە ھەڵدەبژێردرێت بۆئەوەی لەگەڵ مانای ئاساییتری گەرمی وەک ئامێرێکی دیاریکراودا بگونجێت.
ئینچکە، ئیمامی سەقز
ئینچکە (Înçke، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٨ کەس لە ٣١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دراگۆن بۆڵ
دراگۆن بۆڵ (ドラゴンボール دۆراگۆن بۆرو، واتە تۆپی ئەژدیها) بریتییە لە زنجیرەیەکی ڕاگەیاندنی دروست کراوە لەلایەن ئاکیرا توریاما. مانگا ڕاستەقینەکە نووسراوە و کێشراوە لەلایەن توریاما و بڵاو کراوەتەوە لە هەفتانەی شۆنن جەمپ لە ساڵی ۱۹٨٤ بۆ ۱۹۹٥، پێکهاتووە لە ٥۱۹ ژمارە، لە ٤۲ کتێبی تانکۆبۆندا وە بڵاو کراوەتەوە لەلایەن شوئیشاوە، دراگۆن بۆڵ وەرگیراوە لە چیرۆکێکی کۆنی چینی "گەشتێک بۆ ڕۆژئاوە". ئەم ئەنیمێیە چیرۆکی سەرکێشییەکانی سۆن گۆکو دەگێڕێتەوە لە مناڵیەوە تا گەورەیی و چۆنیەتی ئەنجامدانی ڕاهێنانەکانی و ھەروەھا بە دەست ھێنانی حەوت تۆپی جادوویی کە دەتوانن ئەژدیھا زیندوو بکەنەوە، کە سێ داواکاری جێبەجێ دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاکیرا توریاما پۆل:دراگۆن بۆڵ پۆل:ئەنیمێ پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەفسانە
جۆنی بۆھێمیا
جۆنی لوکسەمبورگ (لەدایکبووی ١٠ی ئابی ١٢٩٦ تا ٢٦ی ئابی ١٣٤٦) کاونتی لوکسەمبورگ بوو لە ١٣١٣ و پاشای بۆھێمیا بوو لە ١٣١٠ و بە شێوەی ناونیشان پاشای ھۆلەند بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٦ پۆل:مردووانی ١٣٤٦ پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی عەرعەر
فڕۆکەخانەی عەرعەری ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ھەرێمییە و نزیکەی ١٥ کم لە شاری عەرعەری ناوچەی سنووری باکوور و نزیکەی ٦٠ کم لەسنووری نێوان عێراق و سعودیەوە دوورە. ساڵی دروستکردنی دەگەڕێتەوە بۆ ١٩٧٧. ئەمادەبوو بۆ پێشوازیکدن لەھەموو جۆرەکانی فڕۆکە. لە جەنگی عێراق و کووەیت سوپای ئەمەریکا نزیکەی مانگێک مانەوە لەو فڕۆکەخانەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکان، دامەزرانی ١٩٨١ پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
بڕیارنامەی ١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی شوباتی ١٩٤۷دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی کێشەکان لە تنگەڵانی کۆرفوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٤‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شانشینی یەکگرتوو لە ١٩٤٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئالبانیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شانشینی یەکگرتوو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
تەفسیری نوور
تەفسیری نوور پەرتووکێکی تەفسیری قورئانە کە لەلایەن نووسەر، وەرگێڕ و ئیسلامناسی کوردی ئێرانە، موستەفا خوڕەمدڵ بە فارسی نوسراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:قورئان پۆل:دەقە ئیبراھیمییەکان پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:کتێبە فارسییەکان
جەیدن سمیت
جەیدن کریستۆفەر سایر سمیت (لەدایکبووی ٨ی تەممووزی ١٩٩٨)، ھەندێک جار بە جەیدن دەناسرێت، ئەکتەر، ڕاپەر، گۆرانیبێژ، و گۆرانینووسی ئەمریکییە. یەکەم ڕۆڵی جەیدن لەگەڵ ویڵ سمیتی باوکیدا بووە لە فیلمی ٢٠٠٦ی The Pursuit of Happyness و دواتر دەرکەوتووەتەوە لەگەڵ باوکیدا لە فیلمی ٢٠١٣ی After Earthدا. ھەروەھا ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمە ڕیمەیکەکانی The Day the Earth Stood Still (٢٠٠٨) و منداڵە کاراتییەکە (٢٠١٠)دا بینیوە.
ئەو CTV2، دووەم میکستەیپی، لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا بڵاوکردەوە. دوای ماندووبوونی سێ ساڵ کارکردنی، یەکەم ئەلبومی ستودیۆی، بە ناوی Syre، لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧دا بڵاوکردەوە. دووەم ئەلبومی ستودیۆی، Erys، لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٩دا بڵاوکرایەوە. سێیەم ئەلبومی ستودیۆی، CTV3: Cool Tape Vol. 3، لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٠دا بڵاوکردەوە.
سمیت گەڕاوەتە سەر کاری نواندن ، کە ڕۆڵدەگێڕێت لە زنجیرەی دوو بەشیی The Get Downی نێتفلیکس و ڕۆڵێکی دەنگیش لە ئەنیمێی Neo Yokioی ڕەسەنی نێتفلیکسدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
کوپید
لە میتۆلۆژیای کلاسیکدا، کوپید (لاتینی: کوپیدۆ ، بە مانای "ئارەزوو") خودای ئارەزوو، شەهوەت، حەزلێکردن و خۆشەویستییە. کوڕی خودای خۆشەویستی ڤینوس و خودای شەر مارسە. لە لاتینیدا بە ئامۆریش ناسراوە. هاوشێوە یۆنانییەکەی ئێرۆسە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن
ئاریفورێتا: لە ئاسایییەوە بۆ بەھێزترینی جیھان
ئاریفورێتا: لە ئاسایییەوە بۆ بەھێزترینی جیھان (ありふれた職業で世界最強) زنجیرەیەک ڕۆمانی سووکی ژاپۆنییە لە لایەن ریۆ شیراکۆمی نووسراوە و لەلایەن تاکایاکی کێشراوە. لە سەرەتادا ڕۆمانێکی سەر ئینتەرنێت بوو، زنجیرەکە لە ٢٠١٥ەوە بە چاپکراوی بڵاودەکرێتەوە. زنجیرەکە دوای هاجیمێ ناگومۆ دەکەوێت، کە بۆ جیهانێکی تر لەگەڵ هاوپۆلەکانی گوازراوەتەوە بەڵام تەنها ئاستی مامناوەندی لە توانا جادووییەکان وەردەگرێت، کە وای لێ دەکات شەڕ بکات بۆ خۆباشترکردن. ڕۆمانەکان لە لایەن جەی نۆڤڵ کڵەب مۆڵەتنامەیان پێدرا، و سێڤن سییس ئینتەرتەینمەنت بە چاپ بڵاویان کردەوە. ڕۆمانێکی سووکی دەستپێک لە ٢٠١٧دا بڵاوکرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی پۆل:فەنیمەیشن پۆل:ئەنیمێ و مانگای حەریم پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:شۆنن مانگا پۆل:مانگاکانی ٢٠١٦ پۆل:مانگاکانی ٢٠١٧ پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨ پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٩ دەستیان پێکردووە
دیانا (میتۆلۆژیا)
thumb|left|200px|دیانا دیانا یەکێک لە خوداکانی ڕۆمانییەکانە، ئەمە خودای ڕاوکردن، زاوزێ و مانگە. دیانا لە چاندی یۆنانیدا بەناوی ئارتیمیس ناسراوە.
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای کۆن پۆل:خانمەخواکانی بەبەری
سیاھپۆش
نموونەی مەسنەوی
ئەم نموونەی ژێرەوە چەن دێڕ لە مەسنەوییە داستانییەکەی سەیفولملووک و بەدیعولجەمالە:
نموونەی غەزەل
ئەم غەزەلەی ژێرەوە یەکێک لەو چەندین غەزەلەیە کە سیەھپۆش لە نێوان دێڕەکانی مەسنەوییەکەی سەیفولملووک و بەدیعولجەمالدا نووسیویەتی:
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
نەخشەی کەشوھەوا
وێنۆک|شیکارییەکی کەشوھەوای ڕووی زەوی بۆ [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦]]
نەخشەی کەشو ھەوا نەخشەیەکی جوگرافییە کە ئەنجامی چاودێریکردنەکان لە تۆڕێکی وێستگە کەشناسییەکان لە ھەندێک خاڵ لە کاتدا بە ژمارە و ھێما لەسەری نیشان دەدرێت. ئەم جۆرە ھێڵکاریانە بە بەردەوامی لەلایەن خزمەتگوزاری کەش وھەوا چەند جارێک لە ڕۆژێکدا کۆدەکرێنەوە، شیکارییەکانیان کارێکی سەرەکییە کە پێشبینی کەشوھەوای دواتر چالاک دەکات. نەخشەی کەش و ھەوا دەتوانێت ناوچەیەک لە نیوەگۆیەکەوە یان تەواوی گۆی زەوی تا ناوچەیەکی بچووک بگرێتەوە، پێوەرەکانی نەخشە بەپێی ئەوە دەگۆڕێت (لە ١:٣٠ ملیۆنەوە بۆ ١:٢٫٥ ملیۆن).
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی نەخشەکان پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
ئێلیزابێتی بۆھێمیا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٢ پۆل:مردووانی ١٣٣٠
فۆرتونا
فۆرتونا بە (لاتینی Fortuna) یەکێکە لە خانمە خوداکانی میتۆلۆژیای ڕۆمانیەکان، کە بە خودای بەخت ناسراوە.
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن
بڕیارنامەی ٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
نیووتن، ئەلاباما
نیووتن (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی دەیل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٥١١ کەس بووە. ڕووبەری ٣٦٫٩٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٠٫٨٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤٣ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب
زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب کتێبێکی کوردییە لە کۆکردنەوە و نووسینەوەی فەرەیدوون حەکیمزادەیە؛ ئەم کتێبە لە ئەیلوولی ٢٠٢١، لە ٤٦٠ لاپەڕەدا لەلایەن بڵاڤۆکی ڕاژە، لە مەھاباد بڵاو کرایەوە.
ناوەرۆک
عەبدولڕەحمان زەبیحی کەسایەتییەکی تێکۆشەری کوردە کە پەراوێز خراوە و تاوەکوو ئێستا زۆر بە کەمی ئاوڕی لێ دراوەتەوە، کتێبی زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب ئاکامی ھەوڵێکی چەندین ساڵەی لێکۆڵەرە بۆ وردبوونەوە لەسەر ڕەھەندەکانی ژیانی زەبیحی و بەرھەمەکانی، ھەروەھا ھەندێک بەڵگەنامە و بۆچوونیشی سەبارەت بەو کەسایەتییە لەخۆ گرتووە.
بەشەکان
ئەم کتێبە لە ھەشت بەش پێک ھاتووە، کە شەش لەوان بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
ئێرج خاڵسی
ئێرج خاڵسی (١٩٥٥ لە ئیلام - ) شاعیرێکی رۆژھەڵاتی کوردستانە و خەڵکی شاری ئیلامە. ئەو لە وڵاتی ئینگلستان، دکتۆرای یاسای ناودوڵەتی گرتووە، ئێستاکەش لە شاری تاران ئیش دەکات. ئێرج خاڵسی بە دوو زمانی کوردیی باشووری و فارسی شیعر دەنووسێت.
نموونەیەل لە ھەڵبەستەکان
نموونەیەک لە شیعری ئەم شاعیرە:
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ئیلام پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
تیکانلوو
تیکانلوو (Tîkanlû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٧ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢ی نیسانی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سەرپەرشتی لە ناوچە ستراتێژییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٤‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:نائووروو لە ١٩٤٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩٤٧
کۆلێژی کۆبێ
کۆلێژی کۆبێ (神戸女学院大学، کۆبێ جۆگاکوین دایگاکو) زانکۆییەکی نا-سێکتارییەنی ھونەرە لیبرالییەکانە دەکەوێتە نیشینۆمیا، لە پارێزگای ھیۆگۆ لە ژاپۆن، لە ١٩٤٨ دامەزراوە ، یەکەم کۆلێژی ژنانە بە ھەبوونی پێگەکانی زانکۆ لە رۆژاوای ژاپۆن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکان لە ژاپۆن پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی ژنان لە ژاپۆن پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٤٨ لە ژاپۆن ‏ پۆل:دامەزراوە پەروەردەییەکان کە لە ١٩٤٨ دامەزراون پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە پارێزگای ھیۆگۆ ‏
ئاکار
ئاکار یان ڕەفتار بریتییە لە بڕێ لە جووڵانەوەکان و کردەوەکانی گیانداران و سیستمە دەستکردەکان کە لە پێوەند لەگەڵ خۆیاندا یان ژینگەی دەوروبەریاندا سەر ھەڵدەدا و، لە بنەڕەتدا وەڵام یان کاردانەوەیەکە لە بەرامبەر تێچوو و بزوێنەرە جۆراوجۆرەکاندا و، ئەتوانێ دەرەکی بێ یا ناوەکی، ئاشکرا بێ یا شاراوە، وشیارانە بێ یا ناوشیار، خۆویست بێ یا خۆنەویست.
ئاکاری مرۆڤ
ئاکاری مرۆڤ وا لەژێر کاریگەریی سیستمی دەماری و ئەو ھۆرمۆنانەی دەڕژێنە ناو خوێنییەوە. زیاتر بڕوا وایە کە ھەرچی سیستمی دەماریی ئۆرگانیزمێک ئاڵۆزتر بێ ئاکاریشی ئاڵۆزترە. بەگشتی، ئۆرگانیزمگەلێ وا سیستمی دەماریی ئاڵۆزتریان ھەیە تواناییشیان زۆرترە بۆ فێربوونی وەڵامگەلی نوێ و ڕێکوپێککردن و تازەکردنەوەی ئاکارەکانیان.
ئاکاری گیانلەبەران
ئەو زانستەی ئاکاری گیانلەبەران تاوتوێ دەکاتەوە ئیتۆلۆژیی پێ دەوترێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی فێرکاری پۆل:ئاکار
گەڵا
thumb|220px|وێنه‌ی گه‌ڵایه‌ک گەڵا، پەلک، ئەندامێکە لە گیا، لە چرۆی سەر لقەوە ھەڵدەدا و فۆتۆسەنتێزی لە ئەستۆدایە. گەڵاکان بە ڕێکوپێکی لە سەر لقی گیاکان دانراون. گەڵا لە دوو بەشی سەرەکی پێک ھاتووە:
گه‌ڵای ھەر ڕوەکێک تایبەتمەندی خۆی ھەیە. ئەم تایبەتمەندییە لە پلەی یەکەمدا دەگەڕێتەوە بۆ جینیتیکی ڕوەک و لە پلەی دووھەمدا بە ھۆکارەکانی ژینگە، وەک ڕووناکی ، شێ و دەما بەستراوە. thumb|A leaf shed in [[autumn.]]
وشە ھاوتاکان
لە زمانی کوردیدا بۆ وشەی گەڵا ئەم وشانەش ھاتووە: پەل، پەلک، بەڵگ، وەڵگ، وەڵنگ، پەژە، بەنگ
بەشەکانی گەڵا
لە ڕوەکی گوڵدار، گەڵا لە پەڕەیەکی پانی سەوز و کلکێکی باریکی کورت بە ناوی دووچکە پێکدێت.دووچکە لە شوێنی لکان بە لاسکەو نەختێک پانتر دەبێ و وەک کاڵانێک دەور لاسک دەگرێت. thumb|٢٢٠px
پێکھاتەی دەرەوەی گەڵا
thumb
گەڵا لە دوو بەشی پانکە و دووچکە پێک دێت.
پانکە بەشی چالاکی گەڵایە و پتر بە ھۆی کڵۆڕۆفیڵەوە سەوزە. مەرج نییە پانکە لە ھەموو ڕوەکێکدا ھەبێ. پانکە بە شێوەی ئاسایی پەڕەیەکی تەختە کە ڕەگەکانی گەڵای تێدا تێدەپڕێ، ڕەگەکان درێژەی دووچکەن کە لە بنی پانکەدا بە جوانی دیارن.
باریکەیەکی کورتە کە پانکە بە لقەوە دەلکێنێ. بەشی ھەرەزۆری پانکە لە شانەگەلی نێرۆکی و چێوھی پێک دێت. بە شیوەی ئاسایی دووچکە بە لێوارەی خوارەوەی پانکەوە دەلکێ، بەڵام لە بڕێ ڕوەکی وەک گەرچەک ولادەن بە رووبەری ژێرەوەی گەڵاوە دەنووسێ. بەم جۆرە گەڵایانە سپەر دەڵێن. بە گەڵای بێ دووچکە کە پانکەی گەڵا ڕاستەوخۆ بە لقەوە دەلکێ، بێ دووچکە دەڵێن. لە بڕێ ڕوەکدا بنکی گەڵا بە شێوەی کالانێک پەرەدەستێنێ و لەوانەیە زیادەی وەک گوارە و زمانەیش دەربکا.
thumb|٢٢٠px|ناژی له‌رزۆک
جۆرەکانی گەڵا
گەڵای روەکی یەک لەتکە لە دوو بەشی پانکە و کالان پێکھاتووە، بەشی زۆری ڕەگاژۆیی گەڵا بە شێوەی ھاوشانە(موازی). لە شوێنی لکانی کالان بە پانکەدا زمانەیەک ھەیە، لە بڕێ جۆریشدا جووتێک گوارە بەدی دەکریت.
گەڵای زۆربەی بازدانەکان دەرزیلەیی یا پووڵەکییە، بۆ وێنە لە کاجدا گەڵای دەرزیلەیی و لە سەوڵدا گەڵای پووڵەکەیی. گەڵای دەرزیلەی تەنیا یەک ڕەگیان تێدایە و بە نووکێکی تیژ کۆتایی دێت.
پەل بە گەڵای گەورە و بەشبەش کراو دەگوترێ، وەک ئەوەی لە سیپەل دا دەیبینین. ئەمڕۆکە گەڵاکانی نەخلیش بە پەل دەناسین. ]]
پێکھاتەی ناوەوەی گەڵا
ھەموو ڕووکاری دووچکە بە توێکڵێک داپۆشراوە کە لاسکیشی داپۆشیوە. لە ناو خۆیدا پاڕەنشیمێک بوونی ھەیە کە ڕەگەکانیگەڵای تێدا تێدەپەڕێ. نێرۆکەکانی چێوی- ئاوکێش بەو جۆرە کە لە لاسکدا ھاتوون دەچنە ناو دووچکەوە.
سەرچاوە
پۆل:گەڵاکان
سنە
سنە یەکێک لە شارە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێرانە کە ناوەندی پارێزگای کوردستان و ھەروەھا ناوەندی شارستانی سنەیە. سنە، لەباری ژمارەی دانیشتووانەوە، دوای کرماشان و ورمێ سێیەمین شاری گەورەی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە نزیکەی ٦٠٠٫٠٠٠ کەسە و نزیکەی ١٥٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزترە.
خەڵکی شارەکە بە کوردی و بە بنزاری ئەردەڵانی (ھێندێ پێی دەڵێن سنەیی) قسە دەکەن، کە لقێکە لە سۆرانی (لە ھەورامییش نزیکە)، ھەروەھا زۆرجار خەڵکی سنە و ئەو ناوچە بە سنە دەڵێن: کوردسان یان کورسان واتە کوردستان. ھۆکاری ئەوەیە کە سنە ھەر لە سەرەتای دامەزران تا ئەو ڕۆژەی کە قاجاڕەکان بەتەواوی خستیانە ژێر دەستەڵاتی ڕاستەوخۆی خۆیان. سنە پایتەختی میرنشینی ئەردەڵان بووە و ئەردەڵانەکان بە حکوومەتەکەی خۆیان دەیانگوت حکوومەتی کوردستان.
مێژوو
بەر لە ساڵی ١٠٤٦ ک. م، سنە گوندێکی بچووک بووە کە تایفەیەک بە ناوی کەوش زێڕینە لەوێ نیشتەجێ بوون. سولەیمان خانی ئەردەڵان لە ساڵی ١٠٤٦ی کۆچی مانگی، بوو بە والیی کوردستان. بە فەرمانی پادشای سەفەوی (شاسەفی، شەشەمین پاشای سەفەوی)، قەڵاکانی زەڵم، حەسەن ئاوا و پاڵەنگانی وێران کرد و لە گوندێک بە ناوی سنە بارگەو و بنەی دامەزراند و کردییە پایتەختی کوردستان. ئەو سەرەتا، قەڵایەکی حکوومەتیی لەسەر تەپۆڵکەیەک بە بەرزی بیست میتر دروست کرد و لە دەرەوەی قەڵاکە دا، بازاڕ و مزگەوت و ماڵی کردەوە (جێگەی ئەو قەڵایە، ئەمرۆکە دەکەوێتە ناوەندی شار، ئەو شوێنەی کە خەڵکی سنە پێی دەڵین: بان باشگا. ھۆکەی ئەوەیە کە ئەو شوێنە لە زەمانی دەسەڵاتی پەھلەوی دا باشگای ئەفسەران بووە و ئێستاش بنکەی ناوەندیی بەسیجە). سولەیمان خان ناوی ئەو قەڵا نوێیەی نا «سنەدژ» (دژ یانێ قەڵا) کە عەرەبیکراوەکەی دەبێتە سنندج.
لە شەڕی نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان، میرنشینی ئەردەڵان تاوێک ھاوپەیمانی سەفەوییە بوو و تاوێک ھاوکاری عوسمانی دەکرد. لە ١٧٣٣دا کەریم خانی زەند سنەی داگیر کرد. دوای ماوەیە ئابلۆقە خەسرەوخان دەسەڵاتی ئەو بەشەی کوردستانی گرتە دەست. لە ١٧٩٩ تاکوو ١٨٢٤ ئەمانوڵاخان کوڕی خەسرەوخانی ئەردەڵان حوکمڕانی دەکرد لە سنەدا. ئەو ھەولێکی زۆردا بۆ درووستکردەنەوە و بەرەو پێشبردنی کاروباری شارەکە.
کەشوھەوا
300px|وێنۆک|سنە لە سەرەوە کەشوھەوای سنە لە ھاوین و بەھاردا دڵخواز و خۆشە. مامناونجی دەما لە بەھاردا ١٥–٢٠، لە ھاوین دا ٢٥–٢٠، لە پاییز دا ١٠٫٤٠ و لە زستان دا ١٫٦٠ پلەی سێلێسیوسە. لە لێکۆڵینەوەیەکی ٣٠ ساڵە کە لەسەر کەشوھەوای سنە ئەنجام دراوە، زۆرینەی دەمای موتڵەق ٤٤ پلەی سێلێسیوس، کەمینەی دەمای موتڵەق ٣١- پلەی سێلێسیوس، و ھەروەھا مامناونجی دەمای ساڵانە ١٣٫١٠ پلەی سێلێسیوس بووە. مامناونجی تەڕایی ڕێژەیی لە ٠٦:٣٠ کاتژمێر دا ٦٩٪ و لە ١٢:٣٠ کاتژمێر دا ٣٨٪ بووە. مامناونجی بارانبارینی ساڵانە ٤٩٧٫٣ میلیمیتر و زۆرینەی ڕۆژانە ٦٦ میلیمیتر بووە. مامناونجی ژمارەی ڕۆژگەلی سەھۆڵبەندان ١١١٫٤ ڕۆژ بووە و زۆرینەی کاتژمێرگەلی خۆرھەتاوی لە گشت ساڵدا ٢٬٧٨٦٫٢ بووە.
عیمارەتی سالار سەعید (مووزەی سنە)
ئەم عیمارەتە لە شەقامی شاپوور (ئیمامی ئێستا)، کۆڵانی حەبیبیدا ھەڵکەوتووە. ئەم بینایە لە بەشی دەرەوەی عیمارەتی مەلا لوتفوڵا شەیخول ئیسلام (کە ئەمڕۆ بە ماڵی سالار سەعید بەناوبانگە) ھەڵدراوە و تێیدا شتومەک و ئاسەواری مێژوویی پیشان دەدرێت.
ئورووسییەکانی مووزەی سنە بەرھەمی دەستی ھونەرمەندانی سنەیییە کە بە یەکێک لە ناوازەترین بەرھەمەکانی ھونەری ئورووسی دێتە ئەژمار. عیمارەتی سالار سەعید شوێنەواری سەردەمی قاجارە.
سەیرانگای ئاویەر
ئەم پارکە لە ڕۆژاوای شاری سنە و لە بناری کێوی ئاویەردا ھەڵکەوتووە، بەرزایییەکانی ئەم پارکە دیمەنێکی جوان و دڵڕفێن لە شار دەخاتە بەرچاو. ئەم پارکە چەندین باخ و کانی خۆشی تێدایە؛ باخی ئەمیرییە گەورەترین باخی بناری ئاویەرە کە لەخۆگری گەورەترین سینەمای کراوەی ئێرانە.
سەیرانگای ئاویەر لە مێژەوە شوێنی حەسانەوە و سەیرانی گەشتیارانە.
بازاڕی سنە (گوزەر)
ئەمڕۆکە بازاڕی تازە و سەردەمییانەی زۆر دروست کراوە، بەڵام گوزەر ھێشتا برەوی ئابووری جارانی ماوە.
عیمارەتی ئاسف (ماڵی کورد)
یانەی کورد، مووزەی خەڵکناسی ناوچەکانی کوردستانە کە لە شەقامی شاپووردا ھەڵکەوتووە. ئەم مووزەیە لە نێو عیمارەتی ئاسفدا ھەڵدراوە کە بە گەورەترین عیمارەتی ئەعیانی شار دێتە ژمار. ئەم عیمارەتە ھەڵگری بایەخێکی زۆری نژیارڤانی لە بوارەکانی خشتکاری، گەچبڕی و ئورووسی سازییە و حەمامەکەی بە جوانترین حەمامی شار دەناسرێت. کردنەوەی یەکەمی ئەم عیمارەتە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوی و لە سەردەمی قاجار و پەھلەویدا تەواو کراوە.
ئەم مووزەیە لەخۆگری بەشی جۆراوجۆرە، وەک: بەشی ژیانی لادێ، ژیانی شاری، تەونگەری، نازک کاری، دیوەخان، پۆشاک، ناوداران، خشڵ و زەنباەر، قوتابخانە، ڕاو، پیشە سازی دەستی، کشتوکاڵ و ….
مزگت جامیعە
ئەم مزگەوتە دەکەوێتە بەر گەڕەکی قەڵاچوارلانی شاری سنە، بەڵگەکان دەری دەخەن کە ھی سەردەمی قاجار و بە ئەمری ئەمانەڵا خان، والی کوردستان لە ساڵی ١٢٢٨ک. م. دروست کراوە.
ئەم مزگەوتە لەخۆگری دوو ھەیوان، حەوشەیەکی ناوەندی کە ١٢حوجرەی فەقێی لە دەوردا دروست کراوە، شەبستانێکی گەورە بە ٢٤ کۆڵەکە و ٣٦ گومەز کە ڕووکاری کۆڵەکە و ئەسپەرەکان بە ئایاتی قورئان ڕازاوەتەوە. دیوارەکانی مزگەوتی جامیعەی سنە بە کاشی حەوت ڕەنگ نەخشێنراوە و لە پادیورییەکاندا بەردی مەڕمەڕ بە کار ھاتووە.
عیمارەتی موشیر دیوان
ئەم عیمارەتە کەوتووەتە سەر شەقامی فەرەح (شوھەدای ئێستا) بریتییە لە حەوت حەوشەی پێکەوە لکاو و حەمامێکی تایبەتی، لە ھەموو حەوشەکاندا پلوورە ئاوی زۆر جوان ھەیە، ئەم عیمارەتە لەسەر دەستی میرزا یوسفی موشیر دیوان لە سەردەمی قاجاردا دروست کراوە. جوانترین ھەیوان بە شێوی کڵاوفەرەنگی لە شاری سنە لەم عیمارەتەدایە.
حەمامی خان
ئەم حەمامە کەوتووەتە باکووری بازاڕی کۆنی شاری سنەوە، ئاھەکبڕی و نەخش و نیگاری سەر دیوارەکانی لە چەشنی خۆیادا ناوازە و نایابە. لە ساڵی ١٢٢٠ ک. م و بە ئەمری ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان دروست کراوە. جوانترین حەمامی شارە و بەم زووانە دەبێتە مووزە.
ھاجەرەخاتوون
ھاجەرە خاتوون لە شەقامی سەلاحەدینی ئەیووبی و لە گەڕەکی سەرتەپۆڵەی شاری سنەدا ھەڵکەوتووە. بە گوێرەی وتەکان ئەم شەخسە خوشکی ئیمام ڕەزا یە کە لە سەفەری خۆراساندا لە کوردستان کۆچی دوایی دەکا و لەم شوێنەدا ئەسپەردە دەکرێت، بەڵام ھیچ بەڵگەیێکی متمانەدار بۆ ئەو باسە وەدی نەکراوە. لەم مزگەوتەدا چەند گۆڕی مەشایخ و گەورەی شاری سنە بەدی دەکرێت.
پیر عومەر
ئەم ئیمامزادەیە کەوتووەتە لای باشووری شەقامی شاپوور (ئیمامی ئێستا) و مێژووی دروستکردنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٠٤٦ ک.م. ئیمامزادە پیرعومەر بە کوڕی خودی حەزرەتی عەلی دەزانن. ئەم قسنە بە ئورووسی و گەچبڕی زۆر جوان ڕازاوەتەوە. بەھۆی کۆنییەوە لە ساڵی ١٣٧٢ک. ھنۆژەن کراوەتەوە.
پیر محەممەد
ئەم بارەگایە لەسەر تەپۆڵکەیک کە بە ناوی پیرمحەمەو دەناسرێ کە گۆڕستانی کۆنی شاری سنەی لێیە، ھەڵکەوتووە. ئەم بینایە شوێنی نێژرانی محەممەدی کوڕی یەحیا، بەناوبانگ بە پیر محەممەدە.
عیمارەتی خەسراوا
ئەم عیمارەتە لە شەقامی خەسراوادا ھەڵکەوتووە. لە چەشنی خۆیدا شتێکی ناوازەیە و ساڵانێکی زۆر ناوەندی حکوومەتی میرانی ئەردەڵان بە تایبەت خەسرەوخان بووە. لە چواربەشی سەرەکی پێکھاتووە:
عیمارەتی وەکێڵ
بەشی سەرەکی عیمارەتی وەکێڵ لە سەردەمی زەندییە دروست کراوە و بەشەکانی تری بەرھەمی سەردەمی قاجارە. ئەم کۆمەڵە ڕازاوەیە تژی لە کاری ھونەرمەندانەی وەک خشت ڕازێنی و ئورووسی تۆکمەیە. حەوشەی ناوەندی میچێکی شیروانی شێوە کڵاوفەرەنگی لەسەرە.
ئاویەر
ناوی کێوێکی بەرزە لە ڕۆژاوای شاری سنەدا کە بەھۆی کەش و ھەوای باش و سەوزەڵانی ئەو شوێنە، بووەتە سەیرانگای خەڵکی سنە و دەور و پشتی. کاربەدەستانی شار ئەگەرچی زۆر کەم، بەڵام ئاسانکارییان کردە بۆ خەڵک تاکوو ڕۆژانی پشوودانێکی خۆشیان ببێت لەو شوێنەدا. ئاویەر ناوێکی ناسراو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ناوێکی تایبەتە بۆ خەلکی سنە. گەورەترین سینەمای کراوەی ئێران (تایبەتی ھاوین) لەم شوێنەدایە.
ڕێگاکان
شاری سنەلەگەڵ شارەکانی دیواندەرە، کامیاران، سەوڵاوا و دێولان ڕیگای ھەیە.
گەڕەکە کۆنەکان
شاری سنە تا بەر لە شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ی ئێران ٢٩ گەڕەکی بووە. ئەمانە ناوەکانیانن:
گەڕەک و شارۆچکە نوێکان
ئەم گەڕەکگەلە دوای ئینقلابی ساڵی ٥٧ کراونەتەوە یان پەرەدراون:
میتۆدی زانستی
ئەگەرچی لە بوارێکەوە بۆ بوارێکی تر ڕەوتی کارەکان یەکجۆر نییە، بەڵام پێڕەوی زانستی ھەندێک جیاکەرەوەی تایبەتی ھەیە کە لە میتۆدەکانی دیکەی بەدەستھێنانی زانین جیای دەکاتەوە. زانستیاران بۆ ڕاڤەکردنی دیاردەکان گریمانە پێشنیاردەکەن و بۆ ھەڵسەنگاندنی گریمانەکان لێکۆڵینەوەی تاقیگەیی دادەڕێژن. بۆ ئەوە کە پێشبینیکردنی ئاکامەکانی داھاتوو جێگەی متمانە و دڵنیایی بێت، پێویستە ئەو قۆناغانە (پێشنیارکردنی گریمانە و ھەڵسەنگاندنی گریمانە) شیاوی دووپاتەبوونەوە بن. ھەندێک تیۆری ھەن کە ھەرێمێکی بەرینتری کۆڵینەوە داگیردەکەن؛ ئەوانە ڕەنگە ژمارەیەکی زۆر گریمانەی سەربەخۆ لە یەک پێکھاتەی یەکپارچەدا کۆبکەنەوە و پێکەوە گرێیان بدەن. ئەمە بە نۆبەی خۆی دەتوانێت گریمانەی نوێ بخولقێنێت یان گریمانەکان لە یەک بەستێندا خڕبکاتەوە.
سنە
زاناکان
مێژووناس
جانوس
جانوس یەکێکە لە خوداکانی ڕۆمانیەکان، ئەم خودای کردنەوەکان ە.
سنە
دەستە خوشک
شاری سنە لەگەڵ ئەم شارانەی خوارەوە دەستە خوشە:
میتۆدی زانستی
ڕوانینێكی گشتی
شێوازی لێکۆڵینەوەی زانستی ئێستا پشتدەبەستێت بە (نموونەی دەرئەنجام) کە لە سەدەی بیستەم دا هاتۆتە کایەوە، هەرچەندە لەو کاتەوە زۆر پێداچوونەوەی بۆ کراوە بەڵام بەشێوەیەکی گشتی خۆی لەم خاڵانەدا دەبینێتەوە:
جانوس
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن
سنە
سەرچاوەکان
* پۆل:شارستانی سنە پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٣٦ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە پۆل:کوردستان پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
میتۆدی زانستی
جێبەجێ کردن
بەشێوەیەکی گشتی بریتییە لە بنیادنانی خەمڵاندن، دواتر داتاشینی پێشبینی لەو خەمڵاندنانە وەك دەرئەنجامی ژیرانە و ئەنجامدانی تاقیکردنەوە لەسەر ئەو پێشبینیانە بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە سەچاوەی خەمڵاندنەکە ڕاست بووە یان نا. مەرج نییە لە هەموو کردەیەکی زانستی دا هەموو هەنگاوەکان بەهەمان رێژە و ڕیزبەندی جێبەجێ بکرێت. بەڵام وەك زانا و فەیلەسوف (ویڵیەم وێڵ ١٧٩٤- ١٨٦٦) تێبینی کردووە کە "داهێنان، زیرەكی و بلیمەتی" دەبێت لە هەموو هەنگاوێك دا بوونیان هەبێت.
دروست کردنی پرسیار
دەکرێت وروژاندنی پرسیارێك ڕێ خۆشکەر بێت بۆ ڕوونکردنەوەی بابەتێكی دیاریکراو. بۆ نموونە، پرسیاری: ئاسمان بۆچی شینە ؟ یان دەکرێت پرسیارێکی بێ وەڵام و ناکۆتا بێت، وەك: چۆن دەتوانرێت چارەسەرێکی پزیشکی دروست بکرێت بۆ نەخۆشییەکی دیاریکراو. ئەگەر وەڵامی پرسیارەکە زانراویش بێت ئەوا پرسیارەکە هەر بە کراوەیی دەمێنێتەوە بەمەبەستی بەرەوپێشبردن و باشترکردنی بوارەکە. کاتێك ڕێگەی زانستی جێبەجێ دەکرێت لەسەر لێکۆڵینەوەیەك ئەوا زۆر سەختە دیاریکردن و هەڵبژاردنی پرسیارە تەواو و گونجاوەکە چونکە ئەو پرسیارەیە کە دەرئەنجام و داهاتووی لێکۆڵینەوەکە دیاری دەکات.
ئەگەر
ئەگەر بریتییە لە پێشبینی کردنێك کە بەندە لەسەر ئەو زانیاریەی لە کاتی پرسیارکردن دا بە دەست گەیشتووە کە دەکرێت ڕوونکەرەوەی هەر هەڵسەوکەوتێکی دیاریکراو بێت. ئەگەرەکە دەکرێت زۆر دیاریکراو بێت، بۆ نموونە: بنەمای یەکسانی ئەنیشتاین، بیردۆزی DNA و RNA فرانسیس کریك. یان دەکرێت ئەگەرەکە بوارێكی فراوان بگرێتەوە، وەك: ئەو جۆرە جیاوازانەی ئەژەڵان کە لە قوڵاییە جیاوازەکانی دەریادا دەژین. ئەگەری ئاماریانە ژمارەیەکی دیاریکراو دەگرێتەوە لە بوونەوەرەکان، وەك: ڕێژەی تووشبووی دانیشتوان بە نەخۆشییەکی دیاریکراو.
پێشبینی کردن
ئەم هەنگاوە دیاریکردنی دەرئەنجامە ژیربێژیەکانی ئەگەرەکە لەخۆدەگرێت و دواتر پێشبینییەك یان زیاتر هەڵدەبژێردرێت بۆ تاقیکردنەوەی زیاتر.
تاقیکردنەوە
ئەم هەنگاوە هەڵسەنگاندنێکە کە ئایا دونیای ڕاستی وەك پێشبینی ئەگەرەکە مامەڵە دەکات. زانایان و خەڵکی ئەگەرەکان هەڵدەسەنگێنن لەڕێی ئەنجامدانی تاقیکردنەوە لەسەریان وە مەبەستی تاقیکردنەوەکە دیاریکردنی ئەوەیە کە ئایا بوارەکانی دونیای ڕاستی دەگونجێن لەگەڵ پێشبینییە داتاشراوەکان یان ڕەتی دەکەنەوە.
هەڵسەنگاندن
ئەم هەنگاوە بریتییە لە دیاریکردن و ڕوون کردنەوەی ئەنجامی تاقیکردنەوەکە و بڕیاردان لە هەنگاوی داهاتوو. دواتر زانیارییەکان بەراورد دەکرێن لە نێوان ئەگەر و ئەنجامەکە بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە کامیان ڕوونتر و زانستانەتر دراوە تاقیکارییەکە ڕوون دەکاتەوە. لەو بارانەی کە چەند جارێك تاقیکردنەوە دووبارە دەکرێتەوە ئەوا هەڵسەنگاندنێكی ئاماری پێویستە بکرێت.
دووبارەکردنەوە
ئەگەر تاقیکردنەوەیەك توانای دووبارەکردنەوەی نەبێت بۆ دەستکەوتنی هەمان ئەنجام ئەوا مانای ئەوەیە کە ئەنجامەکانی تاقیکردنەوەی یەکەم هەڵە بوون لە سەرەتاوە. بۆیە کردەیەکی باوە کە تاکە تاقیکردنەوەیەك چەند جارێك دووبارە بکرێتەوە بۆ دڵنیابوونەوە.
پێداچوونەوەی دەرەکی
بریتییە لە پرۆسەی پشکنین و پێداچوونەوە لەلایەن دەستەیەکی شارەزا لە بوارەکەدا کە ئاماژە بە ڕاوبۆچوونەکانیان دەکەن بەبێ ئاشکراکردنی کەسایەتی و ناوەکانیان.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:شۆڕشی زانستی
کیمبال مەسک
کیمبال مەسک لە ٢٠ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٧٢ لە ئەفریقای باشوور لە دایک بووە، کیمبال بزنسمان و خاوەنی کۆمەڵە چێشتخانەیەکی گەورەیە لە شیکاگۆ، کۆلۆرادۆ، کلیڤلاند، ئیندیاناپۆلیس، ھەروەھا لەگەڵ برایەکەی ھەستان بە دامەزراندنی کۆمپانیای زیپ٢.
ژیانی سەرەتایی
کیمبۆڵ لەگەڵ براکەی ئیلۆن و خوشکەکەی تۆسکا و چەند ئامۆزایەکی گەورە بووە. دایکی بە ناوی مای ماسک پسپۆڕێکی دیاری خۆراک بووە و باوکی پیشەی ئەندازیاری بووە، دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە شاری پریتۆریای باشووری ئەفریقا، ماسک ڕۆیشت لۆ ئەوەی لە شاری کینگستۆن لە ویلایەتی ئۆنتاریۆ لە کەنەدا چاوی بە براکەی بکەوێت و ناوی خۆی لە کۆلێژ تۆمارکرد بۆ ئەوەی بڕوانامە لە بواری بازرگانی لە زانکۆی کوینز وەربگرێت. ماسک لە قوتابخانەدا بۆ یەکەمجار لە بانکی نۆڤا سکۆتیا کاری کردووە، لە ساڵی ١٩٩٥ لە زانکۆی کوین دەرچووە.
ژیانی تایبەتی
کیمبال لەگەڵ جەین لۆین ھاوسەرگیری کرد، ئەو دوو ھاوسەرە خاوەنی سێ منداڵن، بەڵام دواتر جیابوونەوە. لە ساڵی ٢٠١٥ەوە کیمباڵ لە شاری بۆڵدەر لە ویلایەتی کۆلۆرادۆ دەژی. لە مانگی نیسانی ٢٠١٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ کریستیانا وایلی کرد کە چالاکوانی ژینگە و کچی ملیاردێر سام وایلییە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژیاننامە پۆل:دامەزرێنەرانی زیپ٢ پۆل:خێزانی مەسک پۆل:بازرگانانی ئەفریقای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:بازرگانان لە نەرمەواڵەدا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بازرگانانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:بازرگانانی ئەفریقای باشوور لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک پێنسیلڤانیای ھۆڵەندین پۆل:خەڵکی کەنەدای بە ڕەچەڵەک بەریتانی پۆل:خەڵکی کەنەدا بە ڕەچەڵەک ئەفریقای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:ھاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا پۆل:خەڵکی پریتۆریا پۆل:کۆچبەرانی ئەفریقای باشوور بۆ ئەمریکا پۆل:خەڵکی ئەفریقای باشوور بە ڕەچەڵەک بەریتانی پۆل:خەڵکی ئەفریقای باشوور بە ڕەچەڵەک کەنەدی پۆل:خێرخوازانی باشووری ئەفریقا پۆل:خەڵکی سپەیس ئێکس پۆل:خەڵکی سپی پێستی ئەفریقای باشوور پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک پێنسیلڤانیای هۆڵەندین پۆل:هاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا پۆل:كۆچبەرانی ئەفریقای باشوور بۆ ئەمریكا پۆل:خەڵکی ئەفریقای باشور بە ڕەچەڵەک کەنەدی
ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم
ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم (لەدایکبووی ١٤ی ئایاری ١٣١٦ تا ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٣٧٨) ھەروەھا وەک چارلسی لوکسەمبورگ دەناسرا یەکەم پاشای بۆھێما بوو کە ببێتە ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم. ئەندامی خێزانی لوکسەمبورگ بوو لە سایدی باوکییەوەو ئەندامی خێزانی پرمسیل بوو لە سایدی دایکی. کوڕە گەورەی پاشا جۆنی بۆھێمیا و شاژن ئێلیزابێت بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٦ پۆل:مردووانی ١٣٧٨
بڕیارنامەی ٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:شانشینی یەکگرتوو لە ١٩٤٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئالبانیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شانشینی یەکگرتوو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
کۆمەڵی دادگەریی کوردستان
کۆمەڵی دادگەریی کوردستان (ناوی پێشوو: کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان) جوڵانەوەیەکی ئیسلامییە لە کوردستانی باشوور. کۆمەڵ کە لەلایەن عەلی باپیرەوە لە ئایاری ٢٠٠١ دامەزرێنراوە، ڕێکاری سوننەو جەماعە جێبەجێ دەکات. باپیر پێشتر ئەندامی سەرکردایەتی و پاشتر مەکتەبی سیاسیی بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان بووە.
ئێستە ٢٠١٤ کۆمەڵ خاوەنی ٦ کورسییە لە پەرلەمانی کوردستان و سێ کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
گۆڕانکارییەکان لە کۆمەڵ
200px|چەپ|وێنۆک|ئاڵای پێشووی کۆمەڵی دادگەریی کوردستان لە چوارەمین کۆنگرەی کۆمەڵ، ئاڵا، ناوی حیزب و پۆستی ئەمیری حیزبەکە بەزۆرینەی دەنگی ئەندامانی کۆنگرە گۆڕی. ناوی حیزبەکە پێشتر کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان بوو، کە گۆڕدرا بە کۆمەڵی دادگەریی کوردستان و پاشگری ئیسلامییەکەی لێکردەوە. ھەروەھا ئاڵای کۆمەڵیش گۆڕی و ناوی پۆستی ئەمیریشیان کردە سەرۆک. لەم کۆنگرە عەلی باپیر وەکوو سەرۆکی حیزبەکە ھەڵبژێردرا؛ و ٢٢ ئەندامی سەرکردایەتی (بریتی لە ٣ ژن) ھەڵبژێردران.
جووپیتەر
ژوپتر پادشای خوداکانی ڕۆم و خودای ئاسمان ە.
کۆمەڵی دادگەریی کوردستان
گۆڕانکارییەکان لە کۆمەڵ
ھۆکاری ئەم گۆڕانکارییانە بە وتەی ئەندامانی سەرۆکایەتیی کۆمەڵ ئەوە بووە کە ژمارەیەک گرووپ پاشگری ئیسلامییان بە خراپ بە کار ھێناوە و بۆیە بە خراپ سەیر دەکرێت. ھەروەھا لەبەر ئەم پاشگرە ئیسلامییەکە، زۆر کەسیش نەھاتووەتە ناو کۆمەڵەوە. سەرەرای ئەم گۆڕانکارییانە بنەماکانی کاری ئیسلامی و ئایینی لە کۆمەڵدا ھەر وەکو جاران دەمێننەوە، و ئەندامانی سەرۆکاتیی کۆمەڵ داوایان کردووە کە وشەی دادگەرییش بنەمای ئایینیی ھەیە و بە ڕوانگەیەکی ئایینی ھەڵبژێردراوەتەوە.
جووپیتەر
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن پۆل:زیووس
کۆمەڵی دادگەریی کوردستان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:حیزبە سیاسییەکان پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق پۆل:پەرلەمانی کوردستان پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان پۆل:باشووری کوردستان پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠١
نیووڤیل، ئەلاباما
نیووڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی ھێنری، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٣٩ کەس بووە. ڕووبەری ١٠٫٤١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥١٫٧٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
پێواژۆکردنی زمانی سروشتی
پێواژۆی زمانی سروشتی لقێکی زانستی کۆمپیوتەرە کە تێیدا زمانناسی و ژیریی دەستکرد بە کار دەھێنرێت تا کۆمپیوتەر بتوانێت لە زمانی ئاسایی تێ بگات. مەبەست لە زمانی سروشتی، زمانی ئاسایی خەڵکە بۆ نموونە زمانی کوردی یاخود ھەر زمانێکی دیکە کە مرۆڤ بە کاری دەھێنن. بەشێکی گرنگی زانستی کۆمپیوتەرە کە تێیدا مەکینە فێر دەکرێ لە زمانی ئاسایی مرۆڤ تێ بگات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ژیریی دەستکرد پۆل:زمانناسی پۆل:ژمێراندن
ئەبوونوواس
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ئەبوونوواس کە بە دەستی [[جبران خەلیل جبران کێشراوە]] ئەبوونوواس (، ) (٧٥٦–٨١٤) شاعیری گەوەرەی کلاسیکی عەرەبی کە جار جار بە فارسیش نووسیویەتی. لە شێعری عاشقانەدا دەستێکی بەرزی ھەبووە و بە شاعیری بادە ناوی دەرکردووە. ئەبوو نواس لە شاری ئەھوازی ئێران یان لە بەسرەی عێراق لە دایک بووە و دایکی ئەھوازی و باوکی دەمیشقی بووە. ئەبوونوواس لە بەغدا کۆچی دوایی کردووە و ھەر لەوێش نێژراوە. ئەو ناوی لە هەندێک شوێنی زۆردا لە کتێبی "هەزار و یەک شەو" دا هاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:شاعیرانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:لەدایکبووانی ٧٥٦ پۆل:مردووانی ٨١٤ پۆل:شاعیرانی عێراقی پۆل:خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە لە سەدەکانی ناوین پۆل:خەڵکی ئەھواز
عالیجەناب گوریل
عالیجەناب گوریل (بە زمانی فارسی: عالیجناب گوریل) ڕۆمانێکی نووسەری کورد، مەلا محەممەد رەبیعییە کە بە فارسی نوسراوە، کە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٣٧٢ی هەتاوی لە بلاوکردنەوەی سەلاحەدینی ئەییووبی لە ورمێ لە چاپ درا. ئەم ڕۆمانە لە ساڵی ١٣٨٧ی هەتاوی لە لایەن جەلال ڕەئوفی بە زمانی کوردی و لە ساڵی ١٣٩٣ی هەتاوی لە لایەن عەبدولعەزیز سەلیمی بە زمانی عەرەبی وەرگێڕاوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانەکان پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان پۆل:ڕۆمانە ئێرانییەکان پۆل:کتێبە فارسییەکان پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی فارسی پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٩٤
یاریی سیخوڕی
یاریی سیخوڕی (بە ئینگلیزی: Spy Game) فیلمێکی سیخوڕیی ئەمریکییە، لە ساڵی ٢٠٠١ بەرهەم هێنراوە و لەلایەن تۆنی سکۆتەوە کاری دەرهێنانی بۆ کراوە، و هەردوو ئەکتەری بەناوبانگ براد پیت و ڕۆبێرت ڕێدفۆرد ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەبینن.
چیرۆک
سیخوڕێکی ئەمریکی لە کاتی ئەنجامدانی چالاکییەک لەنێو زیندانێکی چینیدا، لە دوا ساتەکانی ئەو کارەدا قۆڵبەست دەکرێت و بڕیاریشە لە دوای ڕۆژێک لە سێدارە بدرێت. دەزگای هەواڵگری سی ئای ئەی پێی دەزانێت و دەیانەوێت بە جۆرێک لە جۆرەکان وەک نێچیرێک بەکاری بێنن. بەڵام ئەو کەسەی کە (بیشۆپ)ی بە دەزگای هەواڵگری ناساند، لەو کارە ناڕازییە و بڕیاری ئەوە دەدات ڕزگاری بکات.