cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ناروتۆ
ئەنیمێ
چەپ|وێنۆک|280x280پیکسڵ|لۆگۆی ناروتۆ لە ٢٠٠٢دا. کاتێک ستۆدیۆ پیرۆت بڕیاریدا زنجیرە ئەنیمێیەک بۆ مانگای ناروتۆ بەرھەمبھێنێت، کیشیمۆتۆ داوای کرد کە "تێتسویا نیشینۆ" پیشەی سەرپەرشتیاری دیزاینی کەسایەتییەکانی پێبدرێت. ھایاتۆ دەیت کاری دەرھێنانی بۆ بەشی یەکەمی ئەنیمێ ناروتۆ کردووە کە لە تۆڕی میدیاییی تیڤی تۆکیۆ لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ دەستی بە پەخشکردووە و لە ٨ی شوباتی ٢٠١٧ دوای ٢٢٠ ئەڵقە کۆتاییپێھات. چیرۆکی ١٣٥ ئەڵقەی سەرەتا لەسەر بنەمای مانگاکەوە وەرگیراون، بەڵام ٨٥ ئەڵقەی کۆتایی تازەن و لە چیرۆکی مانگاکە لادەدەن. لە ئەمریکای باکوور ڤیز میدیا مۆڵەتی پەخشکردن و بڵاوکردنەوەی لە لابوو. ناروتۆ لەکاتی پەخشکردنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، چەندین جار ڕووبەڕووی سانسۆر و دەستکاریکردن بووەتەوە، بۆ نموونە دیمەنی دەرکەووتنی خواردنەوە کھوولییەکان، کلتووری ژاپۆن و ئاماژە ناڕاستەوخۆکان بە بابەتی ڕەگەزی لەکاتی پەخشکردنی لابراون، ھەرچەندە لە دی-ڤی-دییە بڵاوکراوەکاندا وەکوو خۆیان ماونەتەوە و دەستکاری نەکراون. ھەندێک تۆڕی میدیایی دیکەی وەک جێت ئێکس توندتر ئەم سیاسەتەیان پەیڕەوکردووە و دیمەنی دەرکەوتنی خوێن، جگەرەکێشان و جنێودانیشیان سانسۆر کردووە.
ناروتۆ: شیپوودین (ناروتۆ: داستانی گەردەلوولەکان - ナルト: 疾風伝) لە ١٥ی شوباتی ٢٠٠٧ لەسەر تۆڕی تیڤی تۆکیۆ دەستی بە پەخشکرد و لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئازاری ٢٠١٧، دوای ٥٠٠ ئەڵقە گەیشتە کۆتایی. ئەمیش تەواوکەری بەشی پێش خۆیەتی و بەھەمان شێوە لەلایەن ستۆدیۆ پیرۆت بەرھەمھاتووە و لە دەرھێنانی ھایاتۆ دەیتە. دی-ڤی-دییە بڵاوکراوەکان یەکی ٤ بۆ ٥ ئەڵقە لەخۆدەگرن، لە ئەمریکای باکوور یەکەم دی-ڤی-دی لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ بڵاوکرایەوە. لە شانشینە یەکگرتووەکان ئەنیمێی ناروتۆ لەلایەن «مانگا ئینترتەینمنت» مۆڵەتی بۆ وەرگیراوە، کە یەکەم دی-ڤی-دی لەو وڵاتە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ بڵاوکرایەوە.
میدیا پەیوەندیدارەکان
کۆمەڵێک ئەنیمێ و مانگای سەر بە ناروتۆ بەرھەمھاتوون، یەکێک لەوانە مانگایەکی کۆمێدییە بە ناوی ڕۆک لی و ھاوڕێ نینجاکانی کە لەلایەن مانگاکا کێنجی تایراوە کاری نووسین و وێنەکێشانی بۆ کراوە. مانگاکە باس لە ڕۆک لی دەکات، کە خەونی ئەوەیە ببێت بە نینجایەکی بەھێز، بەڵام بە پێچەوانەی ھاوڕێ نینجاکانی، توانای بەکارھێنانی ھیچ تەکنیکێکی نینجوتسوو یاخود گێنجوتسووی نییە. گۆڤاری سایکۆ جەمپ، سەر بە شوەیشا لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ تا ٤ی تەممووزی ٢٠١٤ ھەستا بە بڵاوکردنەوەی، ھەروەھا زنجیرە ئەنیمێیەکی لەلایەن ستۆدیۆ پیرۆت بۆ سازکرا کە لە ٣ی نیسانی ٢٠١٢ لەسەر کەناڵی تیڤی تۆکیۆ دەستی بە پەخشکرد. تایرا مانگایەکی تری بە ناوی ئەفسانەی شارینگانی ساسکێ ئۆچیھا نووسی کە سەر بە ھەمان گۆڤارە و لە ٣ی تشرینی یەکەم بڵاوکرایەوە و باس لە ژیانی ساسکێ دەکات لە ڕوویەکی دیکەوە.
لە سەرەتای ٢٠١٦دا زنجیرە مانگایەکی نوێ بە ناوی بۆروتۆ: ناروتۆ نێکست جێنەرەیشن لە گۆڤاری شۆنێن جەمپ بڵاوکرایەوە، "میکیۆ ئیکیمۆتۆ" کاری وێنەکێشانی بۆ ئەنجام دەدات و "ئوکیۆ ئۆداچی" نووسینەوەی چیرۆکەکەی لە ئەستۆی خۆی گرتووە، ھەموو ئەمانەش لەژێر چاودێری کیشیمۆتۆ. لە بەشی یەکەمی مانگای ناروتۆ، ئیکیمۆتۆ یاریدەدەری یەکەمی کیشیمۆتۆ بووە، و کۆداچییش چیرۆکی فیلمی یازدەیەمی ناروتۆ (بۆروتۆ: فیلمی ناروتۆ)ی ھاوشانی کیشیمۆتۆ نووسیوە. دوای کۆتاییھاتنی ناروتۆ، ستاف و کاربەدەستانی شوەیشا داوای ئەوەیان لە کیشیمۆتۆ کرد کە مانگایەکی تر بنووسێت وەک تەواوکەرێک بۆ ناروتۆ، بەڵام کیشیمۆتۆ داواکەی ڕەتکردەوە و لە جیاتیدا ھەردوو یاریدەدەری خۆی (ئیکیمۆتۆ و کۆداچی) پێشنیارکرد بۆ سەرپەرشتیکردنی مانگای بۆروتۆ.
ئۆ ڤی ئەی (کورتە فیلمی ئەنیمەیشن)
یازدە کورتە فیلمی ئەنیمەیشنی (OVA) ناروتۆ بەرھەمھاتووە، کە پێکدێن لە:-
فیلمەکان
[[پەڕگە:Road_to_Ninja.jpg|ڕاست|وێنۆک|378x378پیکسڵ|پۆستەری فیلمی «ناروتۆ:ڕێگای نینجا»، ڕیزی سەرەوە بۆ خوارەوە:- تۆبی (ئۆبیتۆ ئۆچیھا)
ڕۆمانەکان
٢٦ سووکە ڕۆمانی ناروتۆ لە ژاپۆن بڵاوکراونەتەوە، کە لەوانە ٩ دانەی سەرەتایان لەلایەن "ماساتۆشی کوساکابێ"وە نووسراون. دوو سووکە ڕۆمانی سەرەتا بۆ زمانی ئینگلیزی وەرگێڕدراون و لە ئەمریکای باکوور بڵاوکراونەتەوە، یەکەم سووکە ڕۆمان کە بە ناوی ناروتۆ: دڵی بێتاوان، خوێنی ئەھریمەن، دووبارە باس لە ڕووداوەکانی نێوان زابووزا و ھاکوو، دووەم دانەش بە ناوی ناروتۆ: ئەرکی پاراستنی گوندی تاڤگەکان لەژێر کاریگەری دووەم کورتە فیلمی (OVA) نووسراوە. ڤیز میدیا شازدە پەرتووکی منداڵانی بڵاوکردووەتەوە، بە نووسینی «ترەیسی وێست» و وەرگرتنی وێنە لە مانگاکە، ئەم پەرتووکانە منداڵانی تەمەن ٧ ساڵ بۆ ١٠ ساڵ وەک خوێنەر دەکاتە ئامانج.
سیازدە ڕۆمان لە ژاپۆن بڵاوکراونەتەوە کە یازدەیان تەواوکەری یەکترن و دوو ڕۆمانی کۆتایش سەربەخۆن. یەکەم ڕۆمانی سەربەخۆ بە ناوی ناروتۆ: چیرۆکی نینجایەکی بوێر وا پیشاندەدرێت کە لەلایەن «جیرایا» ەوە نووسرابێت، باسی سەرکێشییەکانی نینجایەک دەکات بە ناوی ناروتۆ موساسابی، ئەوەی تریان بە ناوی جینرەیدێن: ئەو ڕۆژەی گورگەکە لووراندی باس لە ڕووداوەکانی دوابەدوای ڕووبەڕووبوونەوەکەی ساسکێ و ئیتاچی دەکات.
ئیتاچی شیندێن (پێکدێت لە دوو ڕۆمان) و ساسکێ شیندێن (تاکە ڕۆمانێکە) لە ساڵی ٢٠١٥ بڵاوکراونەتەوە، ھەردووکیان لە ساڵی ٢٠١٦ بوون بە بەشێک لە ئەنیمێ ناروتۆ: شیپوودین. «ھیدێن» پێکدێت لە شەش سووکە ڕۆمان کە لە ٢٠١٥ بڵاوکراونەتەوە و باسی لە ژیانی کەسایەتییەکان دەکات دوای کۆتاییھاتنی مانگای ناروتۆ.
مۆسیقا
تۆشیۆ ماسودا کاری نووسینەوە و ڕێکخستنی ئاوازی بۆ بەشی یەکەمی زنجیرەی ئەنیمێی ناروتۆ کردووە. ئەلبوومی «ناروتۆ: ساوندتراکی ڕەسەن» کە ٢٢ تراک لەخۆدەگرێت، لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٣ بڵاوکرایەوە. دووەم ئەلبووم "ناروتۆ: ساوندتراکی ڕەسەن ٢" لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٤ بڵاوکرایەوە و ١٩ تراک لەخۆ دەگرێت، ئەلبوومی سێیەم "ناروتۆ: ساوندتراکی ڕەسەن ٣" کە ھەڵگری ٢٣ تراکە، لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٥ بڵاوکرایەوە. دوو ساوندتراکی دیکە بە ناوی "کۆکراوەی باشترین ئاوازەکانی ناروتۆ"ی ١ و ٢ لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ و ٢ی ئابی ٢٠٠٦ بڵاوکرانەوە و ھەموو گۆرانییەکانی دەستپێک و کۆتاییی ئەڵقەکانی لەخۆگرتبوو. ھەشت تراک لە ئەنیمێیەکە ھەڵبژێردران و لەسەر سی-دییەک لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ بڵاوکرانەوە و ناوی لێنرا «ناروتۆ و ڕۆک - باشترین ئاوازە ئینسترومێنتاڵییەکان». ساوندتراکی سێ فیلمی یەکەم لەکاتی بڵاوکردەنەوەی فیلمەکاندا بەردەستبوون.
ساوندتراکی ناروتۆ: شیپوودین لەلایەن "یاسوھارو تاکاناشی" بەرھەمھێنراون و لە ساڵەکانی ٢٠٠٧، ٢٠٠٩ و ٢٠١٦ بڵاوکراونەتەوە بە ناوی "ناروتۆ: شیپوودین  - ساوندتراکی ڕەسەن ١ و ٢ و ٣. سی-دی «ناروتۆ ئۆڵستارس» لە ٢٠٠٨ بڵاوکرایەوە و ١٠ گۆرانی ڕەسەنی سەر بە زنجیرەکە لەخۆ دەگرێت کە لەلایەن کەسایەتییە دەنگییەکانەوە دووبارە وتراونەتەوە. ١٠ ئاوازی ھەڵبژێردراویش لە ھەردوو ئەنیمێیەکە لە یەک دی-ڤی-دیدا لەژێر ناوی "بەھێزترین ئاوازەکانی ناروتۆ ٢٠٠٦–٢٠٠٨" لە ساڵی ٢٠٠٨ بڵاوکراونەتەوە. ھەروەھا ساوندتراکی فیلمەکانی شیپوودینیش بەردەستبوون و یەکەم دانە لە ساڵی ٢٠٠٧ بڵاوکراوەتەوە.
کایەی ڤیدیۆیی
کایە ڤیدیۆیییەکانی ناروتۆ لەسەر چەند ئامێرێکی ڤیدیۆیی بڵاوکراونەتەوە وەک ئامێرە ڤیدیۆیییەکانی سەر بە نینتێندۆ، سۆنی، مایکرۆسۆفت. زۆربەیان کایەی شەڕکردنن، کە تێیدا کایەکەرەکە ڕاستەوخۆ کۆنتڕۆڵی یەکێک لە کەسایەتییەکانی ناو چیرۆکی ناروتۆ دەکات و بەرامبەر کەسایەتییەکی دیکە ڕکابەری دەکات کە لەلایەن ژیریی دەستکردی تایبەت بە کایەکە یان کایەکەرێکی ترەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت. ئامانج ئەوەیە کە لاکێشەی ژیانی (خوێن) ی ڕکابەرەکەت لەڕێگەی ھێرشی جەستەیی و تەکنیکی نینجای تایبەت بە کەسایەتییەکان کەم بکاتەوە بۆ سفر کە لەسەر بنەمای مانگا و ئەنیمێی ناروتۆ وەرگیراون. ناروتۆ: کۆنۆھا نینپۆچۆ یەکەم کایەی ڤیدیۆیی ناروتۆیە، کە لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٣ بۆ ئامێری ڤیدیۆییی «وەندەرسوان کەڵەر» بڵاوکرایەوە. ژمارەیەکی زۆری کایە ڤیدیۆیییەکانی ناروتۆ تەنھا لە ژاپۆن بڵاوکراونەتەوە. یەکەم دوو کایەی ڤیدیۆیی کە لە دەرەوەی ژاپۆن بڵاوکرانەوە پێکدێن لە ناروتۆ: گێکیتۆ نینجا و ناروتۆ: سایکیۆ نینجا دایکێشوو، لە ئەمریکای باکوور لەژێر ناوی ناروتۆ: کڵاش ئۆڤ نینجا و ناروتۆ: نینجا کاونسڵ بڵاوکرانەوە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢، کۆمپانیای گەشەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی باندای نامکۆ ڕایگەیاند کە ١٠ میلیۆن یەکەیان لە زنجیرەی کایە ڤیدیۆیییەکانی ناروتۆ فرۆشتووە.
ناوبانگ و خەڵاتەکان
چەپ|وێنۆک|280x280پیکسڵ|کۆمەڵێک ھەواداری ناروتۆ لە فیستیڤاڵی ئەنیمێی ئێکسپۆ مانگای ناروتۆ ٢٣٥ میلیۆن تیراژی فرۆشتووە، لەوەش ١٤٠ میلیۆنی لەناو ژاپۆن و ٩٥ میلیۆنی لە دەرەوەی ژاپۆن. بەمەش لە پلەی سێیەمدایە لە پێڕستی پڕفرۆشترین مانگاکانی مێژوو. زیاد لە نیوەی فرۆشتنەکان لە ژاپۆندان و ئەوەشی کە دەمێنێتەوە دابەش دەبێت بەسەر ٣٥ وڵات لە سەرانسەری جیھاندا. ناروتۆ یەکێکە لە پڕفرۆشترین بڵاوکراوەکانی ڤیز میدیا، کە پەرتووکە وەرگێڕدراوەکانیان بۆ سەر زمانی ئینگلیزی چەند جارێک لە پێڕستی پڕفرۆشترینەکانی دە نیویۆرک تایمز و یو-ئێس-ئەی تودەیدا دەرکەوتوون. لە ساڵی ٢٠٠٦ پەرتووکی حەوتەمی ناروتۆ خەڵاتی کویڵ بۆ باشترین «ڕۆمانی وێنەدار» بردەوە. لە بەشی خەیاڵیی سایتی «تیچەر ڵایبرێریان»دا بەشێک بوو لە پێڕستی پەرتووکە پێشنیارکراوەکانی ساڵی ٢٠٠٨. ھەروەھا گۆڤاری «سکوڵ ڵایبرێری»، بوونی مانگای ناروتۆی لە پەرتووکخانەی قوتابخانەکاندا بە پێویست وەسف کرد. پەرتووکی ژمارە ٢٨ توانی لە یەکەم ھەفتەی بڵاوکردنەوەیدا بگاتە پلەی ١٧ لە پێڕستی پڕفرۆشترین پەرتووکەکانی گۆڤاری «یوو ئیس ئەی توودەی» بۆ مانگی ئازاری ٢٠٠٨، تەنھا دوو پلە کەمتر لە ژمارەی پێوانەی بۆ مانگا، کە بە ناوی مانگای فروتس باسکێتەوەیە، ھەمان پەرتووک بوو بە پڕفرۆشترین پەرتووکی مانگای ساڵی ٢٠٠٨ و دووەم پڕفرۆشترین پەرتووک لە ئەمریکای باکوور، دوای تێپەڕاندنی ٤٠ پەرتووک، بڵاوکراوەی ڤیز لە ساڵی ٢٠١٥ سەرسامی خۆیان دەربڕی بۆ دڵسۆزی خوێنەرانی ناروتۆ، کە بە بەردەوامی پشتگیری مانگاکەیان کردووە بە کڕینی پەرتووکەکانی.
لە نیسانی ٢٠٠٧، پەرتووکی ١٤، خەڵاتی باشترین بەرگی لەلایەن بڵاوکراوەی (دایمۆند کۆمیکس) ەوە وەرگرت. ساڵی ٢٠٠٩، مانگاکە یەکێک بوو لە پاڵێوراوان بۆ خەڵاتی باشترین مانگا لە گۆڤاری نیکۆلۆدییەن. لە شوباتی ٢٠١٥، ڕۆژنامەی «ئاساھی شیمبوون» ڕایگەیاند کە ناروتۆ یەکێکە لە نۆ بەربژێر بۆ خەڵاتی کلتووری ساڵانەی تێزوکو ئۆساموو، مانگی دواتر کیشیمۆتۆ وەک ئەندامێکی نوێ لە «دەزگای کاروباری کلتووری» سەر بە حکومەتی ژاپۆن ڕاگەیەندرا. کیشیمۆتۆ دەربارەی ناوبانگی ناروتۆ لە دەرەوەی ژاپۆن و بەتایبەتی ئەمریکای باکوور وتی «زۆر دڵخۆشم کە بینەرانی ئەمریکی بابەتی نینجایان پەسەندکردووە و لێی تێدەگەن. ئەمە نیشاندەری ئەوەیە کە بینەران لە ئەمریکا بیریان کراوەیە و ئامادەن حەز بە شتێک بکەن کە پێشتر لایان نامۆ بووە».
«ناروتۆ شیپوودین» بە بەردەوامی یەکێک بووە لە پڕبینەرترین زنجیرە ئەنیمێیەکانی ناو ژاپۆن. یەکەم کۆکراوەی دی-ڤی-دیی بڵاوکراوەی ڤیز میدیا پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی باشترین دیزایینی پاکەت (پاکێج).
مانگا
چەندین ڕەخنەگر لێدوانیان لەسەر ھاوسەنگی دیمەنە شەڕییەکان و گەشەسەندی چیرۆکەکە داوە؛ ئەی ئی سپارۆی سەر بە ئای جی ئێن و کەیسی بریانزای سەر بە تۆڕی ھەواڵی ئەنیمێ پێیان وایە کە ئەنجامی ئەم ھاوسەنگییەش چیرۆکەکە پتەو دەکات، بەڵام کارل کیمیلینگەر پێی وایە زۆری دیمەنە شەڕییەکان کاریگەری نەرێنی ھەیە لەسەر گەشەسەندنی چیرۆکەکە و بووەتە ھۆی ھێواشبوونەوەی. لە ھەمان کاتدا کیمیلینگەر دیزاینی کەسایەتییەکان ئێجگار بەرز دەنرخێنێت. ڕیک سپانجەر سەرنجڕاکێشی دیمەنەکانی ئەکشنی گەڕاندەوە بۆ لێھاتووییی کیشیمۆتۆ لە کێشانی ئەو جۆرە دیمەنانە، خافیەر لوگۆ ھاوڕایە و شێوازی وێنەکێشانی کیشیمۆتۆ بە گونجاو دەزانێت بۆ ئەو جۆرە چیرۆکەی دەیەوێت دایبڕێژێت.
گۆڤاری ئەنیمێ و مانگای نیۆ کەسایەتی ناروتۆ بە «بێزارکەر» وەسف دەکات، بەڵام دان بەوەشدا دەنێت کە سروشتی ''ئاڵوودەکاری چیرۆکەکە دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی گەشەسەندن و داڕشتنی کەسایەتییەکان، بریانا لۆرەنسیش بۆچوونی وایە کە ئەم تایبەتمەندییە ھۆکارە بۆ ئەوەی لە بەشی دوودا بە ئاشکرا ھەست بە گەشەی کەسایەتییەکان دەکرێت، بە تایبەتی پەرتووکی ٢٨ کە بریانا بەرز دەینرخێنێت لە ڕووی چیرۆک و گەشەی کەسایەتییەکانەوە، ھەرچەندە برایانا لای وابوو کە ھەموو پەرتووکەکان ھەمان جۆرییەتیی بەرزیان نییە.
گۆ ئیتۆ، پرۆفیسۆر لە بەشی مانگای زانکۆی پۆلیتەکنیکیی تۆکیۆ، زنجیرەکە بەراورد دەکات بە مانگای دراگۆن بۆڵ، لەوەدا کە ھەردووکیان بە جۆرێکی نایاب جووڵەی جەستەی کەسایەتییەکان بە شێوەی سێدووری دەنەخشێنن و ھونەری جەنگی وێنا دەکەن. ھەروەھا گۆ وتیشی کە خوێنەرەکان زیاتر لە کەسایەتییەکان تێدەگەن بەھۆی پیشاندانی قسەکرجیھانن لەگەڵ خۆیاندا، بەتایبەتی لەکاتی ڕووبەڕووبونەوەکاندا.
دیمەنەکانی ئەکشنی نێو ناروتۆ کاریگەرییان لەسەر فیلمی سکۆت پیڵگریم بەرامبەر جیھان ھەبووە، ئێدگار ڕایت، دەرھێنەری فیلمەکە، دەڵێت ئەو تایبەتمەندییەی ناروتۆ کاریتێکردووە کە لە دوای بەکارھێنانی ھەر تەکنیکێک لە مانگاکەدا باکگراوندەکە (وێنەی پشتەوە) ئەو پەڕەیە گۆڕانکاری تێیدا ڕوودەدات.
نوکتەیەک (میمێک) لە ئینتەرنێت ھەیە کە ناسراوە بە "ڕاکردنی ناروتۆ". ئاماژە بە ڕاکردنی کەسایەتییەکانی جیھانی نینجای ناروتۆ دەکات کە لەکاتی ڕاکردندا لاشەیان بەرەو پێشەوە دەچەمێننەوە و دەستیان بۆ دواوە درێژدەکەنەوە. کاتێک مانگای ناروتۆ کۆتایی ھات، چەندین ھاوپیشەی کیشیمۆتۆ دەستخۆشی تەواوکردنی ئەو کارە نایابەیان لێکرد. دیارترینیان ئییچیرۆ ئۆدای نووسەری وەن پیس بوو کە کیشیمۆتۆ بە ڕکابەری خۆی دادەنا، کاتێک ناروتۆ گەیشتە کۆتایی، ئۆدا نامەیەکی لە یەکێک لە پەرتووکەکانی وەن پیسیش نووسی کە پیرۆزبایی لە کیشیمۆتۆ دەکات و وەک ڕکابەری خۆی دان بەودا دەنێت، کیشیمۆتۆ لەم بارەیەوە وتی کە ئەو دانپێدانانە "تەواو دڵی خۆشکرد".
ئەنیمێ
ناروتۆ، بەشی یەکەم لە زنجیرەکە، لە پلەی ٣٨ دابوو لە پێڕستی «١٠٠ باشترین زنجیرە ئەنیمەیشن» ی ئای جی ئێن. لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٥، تۆڕی تەلەڤیزیۆنیی ئاساشی تیڤی ڕاپرسییەکی لەناو وڵاتی ژاپۆن بۆ باشترین ئەنیمێیەکان ئەنجامدا، ناروتۆ پلەی ١٧ی بەدەستھێنا. مایک ھەیڵ، نووسەری سەر بە گۆڤاری «نیو یۆرک تایمس»، ناروتۆی پێباشتربوو بە بەراورد بە زنجیرە ئەنیمەیشنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە زیاتر بۆ منداڵان دروست دەکرێن. ھەندێک ڕەخنەیان لە لە جۆرییەتیی ئەنیمەیشنی ناروتۆ گرت، لەوانەش کریستینا کارپنتەر کە پێی وابوو شێوازی وێنەکێشانی کیشیمۆتۆ باش نەگۆڕدراوە بۆ ئەنیمەیشن.
ناروتۆ: شیپوودین، بەشی دووەمی زنجیرەکە، لەلایەن ڕەخنەگرانەوە باش نرخێندرا، دەیڤد سی جۆنس، سەر بە "ئاکتیڤ ئەنیمێ" ئاماژەی بەوەدا کە جۆرییەتیی ئەنیمەیشن بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە بەشی یەکەم. "تۆڕی ھەواڵی ئەنیمێ پێی وابوو (ناروتۆ: شیپوودین) چیرۆکێکی جددیتر باسدەکات وەک لەوەی پێش خۆی، ھەروەھا ھاوسەنگییەکی زیاتر ھەیە لەنێوان دراما و کۆمێدی و چیرۆکەکە پەلدەھاوێت بۆ جێگای جیاوازتر و سەرنجڕاکێشتر. سەرەڕای ئەوەی ڕەخنە لە ھێواشی چەند ئەڵقەی یەکەم گیرا، پەرەسەندن و گەشەکردنی پەیوەندی نێوان کەسایەتییەکان بەرز نرخێندرا. چارڵز سۆلۆمۆن، نووسەری گۆڤاری لۆس ئەنجلس تایمس، بەشی شیپوودینی خستە پلەی سێیەم لە پێڕستی ١٠ باشترین ئەنیمێ.
سیماکان
چەپ|وێنۆک|240x240پیکسڵ|ھێمای خێزانی ئۆچیھا کە کیشیمۆتۆ لەسەر بنەمای باوەشێنی ئۆچیھا دروستیکردووە. «ئەیمی پڵەم» چەند سیما و بیرۆکەیەکی دیار دەخاتەڕوو کە لەلایەن کیشیمۆتۆوە تێکەڵ بە ناروتۆ کراون، لەوانەش بوونی بیرۆکەی میتۆلۆژی ژاپۆنی کە پڵەم پێی وایە بە مەبەستی زیادکردنی چەند چینێکی ھەمەجۆر بۆ چیرۆکی ناروتۆ بەکارھاتوون، کیشیمۆتۆ پێشبینی دەکات کە خوێنەران بە دوای سەرچاوەی بیرۆکە بەکارھاتووەکانی نێو مانگاکە بگەڕێن، ئەمەش ڕێی پێدەدات خۆی لە ڕوونکردنەوە دەربازبکات. بۆ نموونە ئیتاچی دەتوانێت سێ تەکنیک بەکاربھێنێت کە ھەمان ناوی خواوەندەکانی شینتۆیان ھەیە؛ تسوکیۆمی، ئەماتێراسوو و سووزانۆ. ھەروەھا پڵەم ھێمای خێزانی ئۆچیھا بە نموونەیەکی تر دەھێنێتەوە کە شێوەکەی و لە ھەمان کاتدا ناوەکەشی لەسەر بنەمای باوەشێنی ئۆچیوایە کە بەشێکە لە داب و نەریتی ژاپۆن و لە ئەفسانەکاندا بەکارھاتوون بۆ پاککردنەوەی لاشە لە خراپەکاری و شەڕەنگێزی؛ ساسکێ لە کۆتایییەکانی زنجیرەکەدا بۆی دەردەکەوێت کە توانای پاککردنەوەی لاشەی ناروتۆی ھەیە لە شەڕەنگێزی ڕێوییە نۆ کلکەکە. ڕێوی لە میتۆلۆژی ژاپۆنیدا فێڵباز و تەڵەکەباز دەردەکەوێت، لە ھەندێک چیرۆکدا دەست بەسەر لاشەی مرۆڤەکاندا دەگرن، پڵەم ئاماژە بەوە دەکات کە ناروتۆ بە ھەمان شێوە لە سەرەتای چیرۆکەکەوە گاڵتەوگەپانە فێڵی لە دانیشتوانەکانی تری گوندەکە دەکرد و گاڵتەی پێدەکردن.
«کریستۆفەر ئەی بۆرن» تێبینی ئەوە دەکات کە چیرۆکی ناروتۆ بەھاکانی کۆنفووشیزم لەخۆ دەگرێت، و پێشنیار دەکات کە ئەو خوێنەرانەی مانگای وەک ناروتۆ و بڵیچ بە وردی دەخوێننەوە زیاتر لە بەھاکانی کۆنفووشیزم تێدەگەن وەک لە خوێندنەوەی ڕاستەوخۆی بیرۆکە نابەرجەستەکانی کۆنفووشیزم. «نۆرمان مێلکۆر رۆبالیش جونیەر» خستنەڕووی ھەردوو بیرۆکەی ئەرێنی و نەرێنی لە مانگای ناروتۆدا ھەڵسەنگاند لەڕێگەی ژماردنی ئەو وشانەی ئەرێنی و ئاشتیخوازن بە بەراورد بەو وشانەی نەرێنی و توندوتیژن؛ دۆزییەوە کە ژمارەیەکی کەم وشەی توندوتیژ ھەن لەچاو وشە ئەرێنییەکان. وتیشی تەنانەت وێناکردنی توندوتیژی و شەڕەنگێزی لە مانگای ناروتۆدا بۆ دەرخستنی ئەو باوەڕەیە کە بەکارھێنانی ڕەفتاری ئەرێنی و ئاشتیخوازی (لەلایەن پاڵەوانی چیرۆکەکەوە) ھەردەم بەسەر ڕق و شەڕەنگێزیدا زاڵدەبێت. «شۆو ھوویگان» بۆچوونی وایە زنجیرەکە کۆمەڵێک «بەھای ڕەوشتی بنەڕەتی» لەخۆ دەگرێت، ھەروەھا باسی دۆخی گۆشەگیری دەکات، کە ناروتۆ بەسەریدا سەردەکەوێت لەڕێگەی چوونە ناو کۆمەڵگاوە، بەپێچەوانەی ئاکیرا و نیۆن جێنیسس ئیڤانگێڵیۆن کە پاڵەوانی چیرۆکەکە بە گۆشەگیری دەمێنێتەوە. ڕاست|وێنۆک|304x304پیکسڵ|ناروتۆ لە سێ قۆناغی ژیانیدا ناروتۆ لەلایەن چەند ڕەخنەگرێکەوە بە چیرۆکێکی «گەورەبوون» یاخود «پێگەشتن» وەسف دەکرێت،  لۆرنس سی ڕیوبینی دەروونناس پێشنیاری ئەوە دەکات کە چیرۆکی ناروتۆ سەرنجڕاکێش و کاریگەر دەبێت بۆ خوێنەری ھەر تەمەنێک کە کەسێکی ئازیزی لەدەست دابێت، یان ھاوڕێیان نییە و دۆزینەوەی ھاوڕێ سەختە بەلایانەوە، یاخود لە ھەر بارودۆخێکی تردان کە لە زنجیرەکەدا بەرجەستەدەکرێت. بە تێڕوانینی یوکاری فوجیمۆتۆ (لێکۆڵەرەوەی بواری مانگا و پرۆفیسۆری توێژینەوە نێودەوڵەتییەکانی ژاپۆن لە زانکۆی مێجی) کەسایەتییەکان دوای پێگەشتنیان، ڕێز و پێزانینی خۆیان ناشارنەوە بەرامبەر ئەو کەسانەی کە فێریان کردوون، ئەمەش وای لێدەکات چیرۆکێکی پارێزگار بێت بە بەراورد بە مانگاکانی تری ھاوسەردەمی خۆی، وەک وەن پیس و ئێر گییەر. ڕیک سپانجەر چیرۆکی نێوان ناروتۆ (گەشبین) و ساسکێ (تەنیا) وەک تراژیدیا سەیردەکات، و ھەستدەکات دژییەکی نێوانیان لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ چواردەوریاندا لایەنێکی سەرەکی چیرۆکەکەیە: ناروتۆ بەردەوام بەھێزتر دەبێت کە کەسە ئازیزەکانی زیاددەکەن و پێویستە بیان پارێزێت، لەکاتێکدا ساسکێ بە تەنیا دەمێنێتەوە و وردە وردە لە ئارەزووی تۆڵەسەندنەوەدا نوقم دەبێت. «ئۆمۆتۆ تۆمۆیوکی» لای وایە زۆر ساتی پێکەنین و کۆمێدی ھەیە سەرەڕای ئەو نەھامەتی و سەختییانەی ناروتۆ ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، بەڵام بە گەورەبوونی ناروتۆ لایەنی کۆمێدی چیرۆکەکە کەمدەبێتەوە، بەتایبەتی لەبەشی دووەمدا.
فوجیمۆتۆ پێداگری دەکات کە چیرۆکەکە دووبارەبوونەوەیەکی زیاد لە پێویستی تێدایە لە ڕووی ڕۆڵگێڕانی ڕەگەزی نێر و مێ و دەڵێت "لایەنی ڕۆڵگێڕانی ھەردوو ڕەگەزەکە سواو و لاسایییە، بەجۆرێک پیاوان پیاون و ژنانیش ژنن، ڕۆڵگێڕانیشیان لە شێوازی نەریتی لانادەن، ھەر لە زگماکییەوە جیاوازن لە ڕێژەی لێھاتووی جۆری پیشەوە"، بۆ نموونە، کچەکان لە سەرەتاوە لە ئەکادیمیای نینجا ئاستیان بەرزترە، بەڵام کاتێک "کوڕەکان جددیانە ھەوڵدەدەن، کچەکان ناتوانن ڕکابەرییان بکەن". و کاتێک کەسایەتییە مێیینەکان کەسایەتییان گەشەدەکات، دیسان ڕۆڵێکی دووبارەبووەوە و لاسایییان پێدەدرێت، بۆ نموونە "تسونادێ" کە ئافرەتێکی خاوەن تەمەنە، ڕۆڵێکی ھاوشێوەی دایکایەتی دەگێڕێت، و سنگێکی گەورە و دیمەنیکی وروژێنەری پێدراوە، کاتێک ساکوراش دەبێت بە قوتابی، فێری دەکات کە چۆن ببێت بە نینجایەکی پزیشکی، بۆ ئەمەش پێویستت بە چەند بەھرەیەک دەبێت کە تەنھا ئافرەتان ھەیانە، چیرۆکەکە دووبارە ئەو باوەڕە دووپاتدەکاتەوە کە ئافرەتان دەتوانن تەنھا ڕۆڵی چارەسەرکردن بگێڕن لە مەیدانی جەنگدا. فوجیمۆتۆ پێشنیاری ئەوەش دەکات کە شێوازی ڕۆڵگێڕانی ئافرەتان لەوانەیە ھۆکارێک بێت بۆ ئەوەی ئەو کەسایەتییانەی ناپەسەندن و بە بەردەوامی بە بێزارکەر وەسف دەکرێن لەلای خوێنەران، زۆرجار کەسایەتییە مێیینەکانن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنیپلێکس پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی پۆل:ئەنیمێ و مانگای ھونەری جەنگی پۆل:ئەنیمێی ڤیز میدیا پۆل:ئەنیمێی مادمان ئینتەرتەینمنت پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم پۆل:ئۆڤای ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئۆڤای ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئۆڤای ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٥ پۆل:ئۆڤای ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بەرنامەکانی ئەنیماکس پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ پۆل:چاودێریی تەلەڤیزیۆن لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:چاودێریی تەلەڤیزیۆن لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:خەیاڵ دەربارەی شێوەگۆڕین پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٢ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٧ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ھونەری جەنگی پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ستۆدیۆی پیرۆ پۆل:شۆنن مانگا پۆل:کۆتایییەکانی کۆمیکەکانی ٢٠١٤ پۆل:مانگای شوئیشا پۆل:مانگای ڤیز میدیا پۆل:مانگای مادمان ئینتەرتەینمنت پۆل:مانگای ١٩٩٩ پۆل:متێل پۆل:میتۆلۆژیی دەستکرد پۆل:میتۆلۆژیی ژاپۆنی لە ئەنیمێ و مانگا پۆل:ناروتۆ پۆل:نینجا لە ئەنیمێ و مانگا پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی پۆل:ئەفسانە
فێربوونی درەختی بڕیار
وێنۆک|[[ئەلگۆریتمی پۆلبەندی جۆرێک لە ئەلگۆریتمی فێربوونی ماشین یا شیکاریی دراوەیە کە دراوەکان پۆلبەندی دەکات.]] درەختی بڕیار جۆرێک ئەلگۆریتمی شیکاریی دراوەیە. ئەم ئەلگۆریتمە بە جۆرێک لە ئەلگۆریتمی فێربوونی لەگەڵ سەرپەرستی دادەنرێت کە بۆ پۆلبەندیی دراوە بە کار دەبرێت. زۆربەی ئەو ئەلگۆریتمانەی بۆ فێربوونی درەختی بڕیار بەکار دێن، بەپێی ئانترۆپی کار دەکەن. نموونە سەرەتایییەکانی ئەم ئەلگۆریتمە توانای وەرگرتنی دراوەی ژمارەییان نەبوو، بەڵام نموونە تازەترەکانی وەک C4.5 دەتوانن دراوەی ژمارەییش بۆ فێربوون بەکار بھێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:شیکاریی دراوە پۆل:ئامار پۆل:ئەلگۆریتمەکانی پۆلێن پۆل:پۆلێنی ئاماری پۆل:فێربوونی مەکینە
ئیمپراتۆریەتی ئیسپانی
وێنۆک|235x235پیکسڵ|ئاڵای ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا (١٧٨٥–١٩٣١)ئیمپڕاتۆریەتیی ئیسپانیا (بە ئیسپانی: imperio dè españa) ھەندێکجار بە پاشایەتی ئیسپانی یان پاشایەتی کاسۆلیکی ناودەبرێت،    ئیمپراتۆریەتێکی داگیرکاری ئیسپانی بوو، لە نێوان ساڵانی ١٤٩٢ز تا ١٩٧٦ز فەرمانڕەوایەتی کردووە. کە لە ١٧ی نیسانی ١٤٩٢ لە سەر دەستی ئیزابێلای یەکەم و فێردیناندی پێنجەم دامەزرا. بە ھاوبەشی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی پورتوگالی، یەکەم ئیمپراتۆریەت بوون کە سەردەمی دۆزینەوە جوگرافییەکانی لە ئەورووپا دەستپێکرد، بەشێکی بەرفراوانی ئەمریکاکان و ئەفریقا و دوورگە جیاوازەکانی ئاسیا و ئۆقیانووسەکانی کۆنترۆڵکرد، لەگەڵ ئەو خاکانە سەر بە ئەورووپا بوون. یەکێک بوو لە بەھێزترین ئیمپراتۆریەتەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ، بە «ئەو ئیمپراتۆریەتەی کە خۆر ھەرگیز لەسەری ئاوا نابێت» ناسرا بوو. لە ساڵی ١٨١٠ خاکی ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانیا لە لوتکەی دەسەڵاتیدا گەیشتە زیاتر لە ١٣ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە (٥ ملیۆن میل چوارگۆشە)، ئەمەش وای کرد کە ببێتە یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکانی مێژوو.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
جەین ئۆستن
جەین ئۆستن (١٦ی کانوونی یەکەمی ١٧٧٥ – ١٨ی تەممووزی ١٨١٧) ڕۆماننووسێکی ئینگلیز بوو. جەین چەندین کتێبی خەیاڵی ڕۆمانسی لەسەر ژیانی کەسانی دەوڵەمەندی ئینگلتەرا نووسیوە و بەھۆی کارەکانی بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین و خۆشەویستترین نووسەرەکانی وێژەی ئینگلیزی.
کارەکانی ئۆستن دژ بەو بەرھەمە نووسراوانەی کۆتایی سەدەی ھەژدەھەم بوو بەھۆی زۆری دەربڕینی ھەست و سۆز تێیاندا و لە ئەنجامدا کارەکانی بوون بە بەشێک لە ھاتنەئاراوەی ڕیالیزمی لە سەدەی نۆزدەیەم. جەین لەسەر خەڵکی ئاسایی دەینووسی لە ژیانی ڕۆژانەدا و ئەمەش یەکەم خاسییەتی جیاکەرەوەی سەردەمیانەی وێژەی ئینگلیزی بوو. چیرۆکەکانی ئۆستن زۆرجار کۆمیدین بەڵام ھەروەھا ئەوە پیشان دەدەن کە چۆن ژنان پشتیان بە ھاوسەرگیری بەستووە بۆ ژیانیان و لایەنی ئابووری.
جەین ئۆستن لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٧٧٥ لە شاری ستیڤنتۆن لە نزیک باسینگستۆک لە دایک بووە. بە زۆری لەلایەن باوک و برا گەورەکانییەوە پەروەردە کراوە و لەگەڵ خوێندنەوەی خۆی و بەمشێوەیە ھەر لەگەڵ خێزانەکەی لە ستیڤنتۆن ژیاوە. دواتر چوونە شارێکی دیکە لەدوای ئەوەی باوکی خانەنشین بوو لە ساڵی ١٨٠١. دوای ئەوەی باوکی لە ساڵی ١٨٠٥ کۆچی دوایی کرد، جەین لەگەڵ دایکی مایەوە. ساڵی ١٨٠٩ لە چەوتۆن لە نزیک ھامپشایەر نیشتەجێ بوون. لە مانگی ئایاری ١٨١٧ دا، بۆ ئەوەی لە نزیک پزیشکەکەی بێت، چوو بۆ وینچێستەر. جەین ئۆستن لە ١٨ی تەممووزی ١٨١٧ ھەر لە وینچێستەر گیانی لەدەستدا.
جەین ئۆستن ھەرگیز قسەی لەسەر بلیمەتی خۆی نەدەکرد. تەنھا چوار لە ڕۆمانەکانی لەکاتێکدا کە لە ژیاندا بوو چاپ کران ئەوانیش بریتی بوون لە: مێشک و ھەست لە (١٨١١)، لەخۆبایی بوون و کینە (١٨١٣)، مانسفێڵد پارک (١٨١٤) و ئێما (١٨١٥). دوو ڕۆمانی دیکەی بە ناوەکانی نۆرسانگەر ئابی و قەناعەت پێکردن لە ساڵی ١٨١٧ دا لەلایەن ھێنری ئۆستنی برایەوە چاپ کران. قەناعەت پێکردن بە ماوەیەکی کەم پێش مردنی نووسرابوو. جەین ھەروەھا دوو کاری دیکەشی پێشتر نووسیوە بەناوەکانی خاتوو سوزان و ڕۆمانێکی تەواونەکراو بەناوی خێزانی واتسۆن. جەین ھەروەھا کاری لەسەر ڕۆمانێکی نوێ دەکرد بەناوی ساندیتۆن بەڵام پێش ئەوەی بتوانێت تەواوی بکات مرد. جەین ئۆستن لە ئێستادا نووسەرێکی گەورەی ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٥ پۆل:مردووانی ١٨١٧ پۆل:نووسەرانی مەسیحی
محەممەد ڕەوەندی
محەممەد کوڕی حوسێن ڕەوەندی دامەزرێنەری ڕەوەندی بوو، لە ناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا فەرمانڕەوایی بەشێک لە ئەرمینیا و ئازەربایجان کردووە. لە نێوان ساڵانی ٩٥٣–٩٥٦ کوڕەکەی ئەبوعلحەیجە حوسەینی یەکەم شوێنی گرتەوە.
ژیاننامە
بنەماڵەی محەممەدی کوڕی حوسێن ڕەوەندی لە بنەڕەتدا بە ڕەچەڵەک عەرەب بوون، لە کۆتایی سەدەی ھەشتەم و سەرەتای سەدەی نۆیەمدا وەک وەلی خەلافەتی عەباسی فەرمانڕەوایی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئازەربایجان و شاری تەوڕێز دەکرد. وەک دانیشتووانی عەرەب دیکە لە ئازەربایجان، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە سەدەی نۆیەمدا تا ڕادەیەک دەستیان بە تێکەڵاوبوون لەگەڵ دانیشتووانی ناوخۆیی ئێران کردووە. تا ناوەڕاستی سەدەی ١٠ لە ئەنجامی ھاوسەرگیری نێوان خێزانە کوردە ناوخۆیییەکان بە تەواوی کورد بوون، ناوی باوی کوردی وەک ماملانیان بە خۆیان بەخشی. مێژوونوسی عوسمانی مونەجیم کە کارەکانی لەسەر بنەمای تەعریخ ئەلباب وەعلئەبوابی ئێستا لەدەستچووی سەدەی ١٢ دانا، محەممەدی کوڕی حوسەین بە یەکەم فەرمانڕەوای ڕەوەندییە کوردەکان دەزانێت، و دەشڵێت حوکمڕانی کردووە ھەندێک لە قەزاکانی ئەرمینیا.
لە دوای ڕووخانی حاکمەکانی ساجیدی ئازەربایجان لە ساڵی ٩٢٩، ناوچەکە لەژێر کۆنترۆڵی خەلیفەکان کەوتبوو. ھەر زوو دوای ئەوە ململانێی دەسەڵات ڕوویدا، کە دواجار بووە ھۆی داگیرکردنی ئازەربایجان، ھەروەھا ڕۆژھەڵاتی ترانسقاوقازیا لەلایەن بنەماڵەی سالاریدی دەیلەم تارۆمەوە. لە ساڵی ٩٤٨دا فەرمانڕەوای سەلارید مەرزوبان کوڕی محەممەد لە شەڕێکی نزیک شارۆچکەی قەزوین لەلایەن بوەیھییەکانەوە شکستی ھێنا و دەستی بەسەردا گیرا. لە ماوەی زیندانیکردنیدا لە نێوان ساڵانی ٩٤٨–٩٥٣، محەممەد کوڕی حوسەین سوودی لە نەبوونی سوزەراینەکەی وەرگرت، و دەستی بەسەر ھەندێک ناوچەی ئازەربایجاندا گرت، بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئەحەر و ڤرزوقان. بێ گوێدانە ئەمە، کوڕی محەممەد کوڕی حوسەین و جێنشینی ئەبوعلحەیجە حوسێن یەکەم لە ساڵی ٩٥٥دا ڕێزی لە مەرزوبان گرت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕەوادییەکان بەردەوام بوون لە داننان بە سەلاریدەکان وەک سوزەڕاینیان. ئەبوعلحەیجە حوسێن من بەڕواڵەت لە نێوان ساڵانی ٩٥٣–٩٥٦دا جێگەی باوکی گرتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:میرەکانی سەدەی ١٠یەم لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:مردووانی دەیەی ٩٥٠
سینەمای ژاپۆن
وێنۆک|170px سینەمای ژاپۆن مێژوویەکی زیاتر لە سەد ساڵەی ھەیە. ژاپۆن یەکێکە لە کۆنترین و گەورەترین پیشەسازی فیلم لە جیھاندا. لە ساڵی ٢٠١١ ژاپۆن بە کۆی گشتی ٢٫٣٣٨ ملیار دۆلاری لە بۆکس ئۆفیسدا بەدەستھێناوە بە ٤١١ فیلم. فیلمە بەناوبانگەکانی ژاپۆن بریتین لە «ڕاشۆمۆن، چیرۆکی تۆکیۆ، حەوت سامورای، سمێڵی سوور، ئاژاوە، سانشۆ، گۆدزیلا، ئۆگێتسو، یۆجیمبۆ، ھاراکیری، ژن لە کویکساند، تامپۆپۆ، ناشتنی مێشوولە ئاگرینەکان، ئاکیرا، نینجا سکڕۆڵ، سێزدە بکوژ و ڕووحە ڕفێنراوەکە». ھەروەھا ئاکیرا کورۆساوا، کێنجی میزۆگوچی، یاسوجیرۆ ئۆزو، میکیۆ نارۆسێ، ماساکی کۆبایاشی، ھیرۆشی تشیگاھارا، کیسۆکی کینۆشیتا، کیھاچی ئۆکامۆتۆ، کانتۆ شیندۆ، ھیدیۆ گۆشا و ھیرۆکازو کۆرێیدا دەتوانرێت لەنێو دەرھێنەرە گەورەکانی سینەمای ژاپۆنیدا ئاماژەیان پێبکرێت. خەڵاتی ساڵانەی ئۆسکار بۆ فیلمی ژاپۆن کە لەلایەن کۆمەڵەی نیپۆن ئەکادیمی-شۆ ڕێکدەخرێت، بە ھاوتای خەڵاتی ئۆسکاری ژاپۆنیی دادەنرێت. یەکەم ستۆدیۆی بەرھەمھێنانی فیلمی ژاپۆنی لە ساڵی ١٩٠٩ لەلایەن کۆمپانیای یۆشیزاوا شۆتێن لە تۆکیۆ دروست کرا. لە نێو ڕۆشنبیراندا ڕەخنەی فیلمی ژاپۆنی لە ساڵانی ١٩١٠دا گەشەی کرد و دواجار بوو بە بزووتنەوەیەک کە شۆڕشێکی گەورەی لە فیلمی ژاپۆنیدا کرد. ساڵانی ١٩٥٠ بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک سەردەمی زێڕینی سینەمای ژاپۆن دادەنرێت. بەھۆی پاشەکشەی ئابوورییەوە ژمارەی سینەماکان لە ژاپۆن لە ساڵانی شەستەکانەوە بە شێوەیەکی بەردەوام لە کەمبوونەوەدا بوو. ساڵانی نەوەدەکان پێچەوانەبوونەوەی ئەم ڕەوتە بوو بە دروستکردنی شانۆی مەلتیپلێکس لە ژاپۆن سینەما بەرەو پێشبرایەوە. لە ھەمان کاتدا بەناوبانگبوونی شانۆ بچووکەکانیش بەردەوام بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:سینەمای ژاپۆن
ململانێی ٢٠٢٣ی سوودان
ململانێی چەکداری سوودان ململانێیەکی چەکداری بەردەوامە لە نێوان لایەنە ڕکابەرەکانی حکومەتی سەربازیی سوودان. لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد کاتێک شەڕ و پێکدادان لە سەرانسەری وڵاتدا ڕوویدا، بە شێوەیەکی سەرەکی لە خەرتوومی پایتەخت و ناوچەی دارفوور. تا ٢١ی نیسان لانیکەم ٤٢٠ کەس گیانیان لەدەستداوە و زیاتر لە سێ ھەزار و ٧٠٠ کەسیش بریندار بوون.
شەڕەکە بە ھێرشی ھێزەکانی پشتیوانی خێرای نیمچە سەربازی (RSF) بۆ سەر شوێنە سەرەکییەکانی حکومەت دەستیپێکرد. ھێرشی ئاسمانی و تۆپخانە لە سەرانسەری سوودان لەنێویاندا لە خەرتومیش تۆمارکراوە. ، ھەردوو سەرۆک محەممەد حەمدان داگاڵۆ و سەرۆکی دیفاکتۆ و سەرۆکی سوپای سودان عەبدولفەتاح بورھان بانگەشەی کۆنترۆڵکردنی چەندین شوێنی سەرەکیی حکومەتیان کرد، لەوانە بارەگای سەربازیی گشتی، کۆشکی سەرۆکایەتی، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی خەرتوم، شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی بورھان، و بارەگای SNBC تەلەڤیزیۆنی سوودان.
سینەمای بەنگالی ڕۆژاوا
وێنۆک|140px سینەمای بەنگالی ڕۆژاوا ھەروەھا بە سینەمای بەنگالی یان تۆلیوود ناسراوە، پیشەسازییەکی فیلمی ھیندییە و مامەڵە لەگەڵ فیلمەکانی زمانی زمانی بەنگلا دەکات. دەکەوێتە ناوچەی تالیگانج لە شاری کەلکەتە لە بەنگالی ڕۆژاوا لە ھیندستان. سەرچاوەی نازناوی تۆلیوود کە وشەیەکی ئاوێتە لە وشەکانی تۆلیگونج و ھۆڵیوودەوە ھاتووە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٢.
مۆزەخانەی شوێنەواری ئەلمیرۆس
مۆزەخانەی شوێنەواری ئەلمیرۆس مۆزەخانەیەکی شاری ئەلمیروسی یۆنانە، لەلایەن بنەماڵەی ئوتریسەوە دروستکراوە، ڕێکخراوێکی ناوخۆیی قازانج نەکردنە لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا دامەزراوە و تا پەنجاکان ھی ئەو بنەماڵەیە بووە، ئێستا ھی وەزارەتی ڕۆشنبیری یۆنانە.
مۆزەخانەکە دەستکردی ناوخۆیی و پێشانگایە، لە ڕێگەی سەردەمی میسنیان، ئەندازەیی، کلاسیک، ھێلینیستی و دواتر ڕۆمان. بەرامبەر مۆزەخانەکە قوتابخانەی ئامادەیی کۆن و ھۆڵی وەرزشی ئەلمیرۆسە کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە تەلارێکی شوێنەواری کلاسیکییە، مۆزەخانەو ھۆڵی وەرزش لە کۆنترین باڵەخانەکانی ناوچەکەن و لەکاتی بومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٨٠ زیانێکی زۆر بەر ئەو کارە گەیشتووە.
ھەسارە دەرەکییەکان
وێنۆک|337x337پیکسڵ| وێنەیەکی خەیاڵی ھەسارەیەکی دەرەکی ھەسارەی دەرەوەی خۆر یان ھەسارەی ناخۆر ھەسارەیەکە دەکەوێتە دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر و بەدەوری ئەستێرەیەکدا دەسوڕێتەوە (جگە لە خۆر). یەکەم ناسینەوەی زانستیی ھەسارەیەکی دەرەکی لە ساڵی ١٩٨٨ ئەنجامدرا، بەڵام یەکەم پشتڕاستکردنەوە لە ساڵی ١٩٩٢ بوو. لەو کاتەوە و تا ١ی ئایاری ٢٠١٧، ژمارەی ئەو ھەسارەی دەرەوەی خۆر کە دەستنیشانکراون ٣٦٠٨ ھەسارە، کە ٢٧٠٢ ھەساریان لە ٦١٠ سیستەمی ھەسارەی جیاوازدا پشتڕاست کراوەتەوە و ئەم ژمارەیە ڕۆژ بەڕۆژ زیاد دەکات. لێکۆڵینەوە لە ھەسارە دەرەکییەکان یەکێکە لە بابەتە نوێیەکان لە بواری فەلەکناسیدا و دوو لقی گشتیی دۆزینەوە و تایبەتمەندکردنی ئەو جۆرە ھەسارەیانە لەخۆدەگرێت. یەکەم ھەسارەی دەرەوەی خۆر لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا دۆزرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە جگە لە دۆزینەوەکە، لێکۆڵینەوە لە تایبەتمەندییەکانی ئەم ھەسارانەش دەستی پێکردووە. چاودێریکردنی زەوی و بۆشایی ھەسارەکانی دەرەوەی خۆر کارێکی ئاسان نییە لەبەر دوو ھۆکاری سەرەکی. یەکەم: ھەسارەکان بە گشتی زۆر بچووکن بە بەراورد بە ئەستێرەکان و ھەسارە دەرەکییەکان زۆر دوور لە زەوییەوە ھەڵکەوتوون. شتێکی تر ئەوەیە کە ھەسارەکان و ئەستێرەی خانەخوێیان جیاوازییەکی زۆریان لە ڕووناکیدا ھەیە. بەپێی جۆری ئەستێرەکە و قەبارە و پلەی گەرمی ھەسارەکە، ئەستێرەکە دەتوانێت لە نزیکەی ھەزار بۆ ملیۆن جار لە ھەسارەکانی دەوروبەری گەورەتر بێت؛ بۆیە زۆر ئەستەمە ئەو ڕووناکییەی کە لە ھەسارەکەوە ڕەنگ دەداتەوە لە ڕووناکی لە ئەستێرەکە جیا بکرێتەوە. وەک لێکچونێک، چاودێریکردنی ھەسارەیەکی زەبەلاحی وەک موشتەری لە خولگەی نزیکترین ئەستێرەکانی خۆردا، وەک ئەوە وایە لە تاران بوەستیت و ھەوڵبدەیت چاودێری سەری مێروولەیەک بکەیت کە لە تەنیشت ڕووناکییەکی زۆر ڕووناکەوە لە دوورگەی کیشدا دەڕوات! سەرەڕای ھەموو ئەم سەختییانە، فەلەکناسەکان توانیویانە شێواز و ئامرازەکان بۆ ئاشکراکردن و لێکۆڵینەوە لە تایبەتمەندییەکانی ھەسارە دەرەکییەکان دابھێنن. تا ئێستا نزییکەی شەش شێوازی دۆزینەوە دۆزراونەتەوە، جگە لە یەکێک، لە باقی ھەسارەکەدا، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەسارەکان پۆل:تەنە ئاسمانییەکان پۆل:Webarchive template wayback links پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پێڕستی کەسایەتییەکانی نارۆتۆ
ناروتۆ زنجیرە مانگایەکی ژاپۆنییە کە لەلایەن ماساشی کیشیمۆتۆوە نووسراوە و کاری وێنەکێشانی بۆ کراوە. چیرۆکەکە باس لە نینجایەکی ھەرزەکار دەکات بە ناوی ناروتۆ ئۆزۆماکی، کە ھەوڵی بەدەستھێنانی ڕێز و دانپێدانانی ھاوڕێکان و دانیشتوانی گوندەکەی دەدات. ھەروەھا خەون بەوەوە دەبینێت کە بەرزترین پلەوپایەی گوندەکەی بەدەستبێنێت کە ئەویش نازناوی ھۆکاگێیە. چیرۆکەکە دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشدا، یەکەم کە باس لە ژیانی ناروتۆ دەکات لە تەمەنێکی تازەپێگەشتوودا، بەشی دووەمیش باس لە ژیانی دەکات لە تەمەنی ھەرزەکاریدا. کیشیمۆتۆ چیرۆکەکەی لەسەر بنەمای مانگایەکی تری پێشووی خۆی داڕشتووە کە لە ساڵی ١٩٩٥دا بڵاوی کردووەتەوە و بەھۆیەوە ساڵی دواتر وەک ڕێزلێنانێک ناوی لە خەڵاتی ھۆپستیپی مانگانەی شوەیشادا ھاتووە.
گۆڤاری شۆنێن جەمپ لە ساڵی ١٩٩٩دا دەستی بە بڵاوکردنەوەی ناروتۆ کرد و ھەفتانە بەردەوام بوو تا ساڵی ٢٠١٤. سەرتاپای چیرۆکەکە دابەش دەبێت بەسەر ٧٢ پەرتووکی جۆری تانکۆبۆن. لە ساڵی ٢٠٠٢ ستۆدیۆی پیرۆت بە ھەماھەنگی لەگەڵ ئانیپلێکس ھەستان بە بەرھەمھێنانی بەشی یەکەمی ئەنیمێی ناروتۆ کە ساڵی ٢٠٠٧ لە دوای ٢٢٠ ئەڵقە کۆتایی پێھات؛ لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٩ دۆبلاژی زمانی ئینگلیزی لەلایەن کارتوون نێتۆرکەوە بۆ کراوە. دووەم ئەنیمێ و تەواوکەری بەشی یەکەم بە ناوی 'ناروتۆ: شیپوودین'ەوە لە ٢٠٠٧ پەخشی لە ژاپۆن دەستی پێکرد و دوای ٥٠٠ ئەڵقە لە ساڵی ٢٠١٧ کۆتای ھات. دۆبلاژی ئینگلیزی بۆ شیپوودین لەلایەن 'دیزنی ئێکس دی'ەوە (Disney XD) لە ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١١ پەخشکرا، بەڵام کارتوون نێتۆرک لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا دووبارە مافی بڵاوکردنەوەی وەرگرتەوە و لە بەشی توونامی (ئەدۆڵت سویم) دا پەخشی کرد. ستۆدیۆ پیرۆت یازدە فیلم و یازدە ئۆ ڤی ئەی (OVA) بۆ زنجیرە مانگای ناروتۆ بەرھەمھێناوە. کەلوپەلی تایبەت بە ناروتۆ وەک کارتی گەمەکردن، یاری ڤیدیۆیی و کورتە ڕۆمان لەلایەن کۆمپانیایەکەوە دروستکراون.
ڤیز میدیا لە ئەمریکای باکوور مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی ئەنیمێ و مانگای ناروتۆی بەدەستە. ئەنیمێیەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٥ بڵاوکراوەتەوە و لە شانشینی یەکگرتوو ٢٠٠٦ و لە ئوسترالیا ٢٠٠٧. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیش لەلایەن ناوەندی زوھرەەوە ١٣٠ زنجیرەی سەرەتای بەشی یەکەم دۆبلاژکران بۆ زمانی عەرەبی و لە ھەردوو کەناڵی ئاسمانیی سپەیستوون و سپەیسپاوەر پەخشکرا تا ساڵی ٢٠١٢ کە شەڕی ناوخۆیی سووریا و قەیرانی دارایی بوو بە ھۆکاری ڕاگرتنی. چیرۆکی ناروتۆ ئۆزۆماکی بەھۆی کوڕەکەیەوە بۆروتۆ ئۆزوماکی بەردەوامە لەڕێگەی مانگای بۆروتۆ:ناروتۆ نێکست جێنەرەیشن، کە تێیدا بۆروتۆ دەیەوێت ڕێگەی بە نینجابوونی تایبەت بە خۆی بگرێتەبەر و لەژێر سێبەری باوکی نەبێت.
ناروتۆ سێیەم پڕفرۆشترین مانگایە لە مێژوودا لە دوای وەن پیس و دراگۆن بۆڵ بە فرۆشتنی ٢٣٥ میلیۆن تیراژ لە سەرانسەری جیھاندا، یەکێکە لە سەرکەوتووترین مانگاکانی ڤیز میدیا؛ کە پەرتووکە وەرگێڕدراوەکانیان بۆ سەر زمانی ئینگلیزی چەند جارێک لە لیستی پڕفرۆشترینەکانی دە نیویۆرک تایمز(The Newyork Times) و یو ئێس ئەی تودەی(USA Today)دا دەرکەوتوون و پەرتووکی حەوتەمی لە ساڵی ٢٠٠٦ خەڵاتی کویڵ (Quill Award)ی بردەوە. ڕەخنەگران چەند لایەنێکی مانگاکە بەرز دەنرخێنن، لەوانەش بنیاتگەری کەسایەتییەکان، دیمەنی شەڕی سەرسووڕھێنەر و چیرۆکێکی سەرنجڕاکێش و پتەو، ھەرچەندە ھەندێک لایان وابوو کە دیمەنە شەڕییەکان (جەنگییەکان) چیرۆکەکەیان ھێواشکردووەتەوە. ڕەخنەگران پێشیان وایە کە کڕۆکی چیرۆکەکە بابەتی 'پێگەشتن' یاخوود 'گەورەبوون' لەخۆ دەگرێت، کە ئەمەش بەھۆی بوونی کاریگەری میتۆلۆژی ژاپۆنی و کۆنفووشیزمە بەسەر مانگاکەوە.
تیمی دە
چەپ|وێنۆک| 250px|یەکێک لە چەقۆ مستەکۆڵەکانی ئاسوما ساروتۆبی کە لە شەڕدا بەکاری دەھێنێت.
ھۆکاگێکان
چەپ|وێنۆک| 200px|ئەو جۆرە کڵاوەی کە ھۆکاگێکان لەسەری دەکەن
ئەکاتسوکی
چەپ|وێنۆک| 150px|یەکێک لەو ماسکانەی کە ئۆبیتۆ لەژێر ناوی مادارا کەسایەتی ڕاستەقینەی خۆی پێدەشارێتەوە.
چەپ|وێنۆک| 250px|دوو جۆر لە بۆمبەکانی دیدارا
بەستەرە دەرەکییەکان
ناروتۆ *
پێویستی و بەشکردوویی
لە لۆژیک و ماتماتیکدا، پێویستی و بەشکردوویی یا پێویستبوون و بەسبوون دوو زاراوەن بۆ وەسفکردنی پەیوەندییە مەرجییەکانی نێوان وتەکان. بۆ وێنە، کە دەوترێ «ئەگەر P ئینجا Q»، یانی Q پێویستە بۆ P، چونکە ڕاستیی P ڕاستیی Q گەرەنتی دەکا. بە زمانێکی تر، ناکرێ P هەبێ و Q نەبێ، یا نەبوونی Q نەبوونی Pش دەستەبەر دەکا. بە ھەمان شێوە، P بەسە بۆ Q، یا P ھێندەی پێوەیە بەشی Q بکا، چونکە ڕاستبوونی P ھەمیشە ڕاستبوونی Qشی لەگەڵە، بەڵام ناڕاستبوونی P ھەمیشە ئەوە ناگەیەنێ کە Qش ناڕاستە.
بەگشتی، ھەلومەرجی پێویست بۆ پێشھاتنی ھەلومەرجێکی تر، ئەو هەلومەرجەیە کە بەناچار دەبێ بەجێ ھاتبێ (ڕەنگە وێڕای چەند مەرجی دیکە). بەڵام، ھەلومەرجی بەشکردوو (یا بەس، یا سەربەزیا، یا کافی) ئەو ھەلومەرجەیە کە خۆی بەتەنیایی بتوانێ ھەلومەرجەکەی تر بەرھەم بێنێ. کاتێ ڕادەگەیەنرێ کە وتەیەک مەرجی پێویست و بەشکردووی وتەیەکی ترە، ئەمە بەو مانایە دێ کە وتەی یەکەم ڕاستە ئەگەر و تەنیا ئەگەر وتەی دووەم ڕاست بێ، یا دەکرێ بوترێ دەبێ ھاوکات ھەردووکیان یا ڕاست بن یا درۆ.
سەرچاوە
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
ڕاگنارۆک
ڕاگنارۆک (Ragnarök) واتە چارەنووسی خوداکان، کە زنجیرەیەک ڕووداوە، کە گەورەترینی شەڕێکی گەورەیە، تێیدا کۆمەڵێک کەسایەتی گەورە دەمرێت (وەک خوداکانی ئۆدین, تۆر, تیر, فریر, هەمیداڵ, لۆکی) لە ئەفسانە یۆنانییەکاندا. ئەم شەڕە لە شیعرەکانی ئێدادا باسکراوە و لە پێشبینییەکەی ڤۆلسپادا خوداکان دەزانن ئەم شەڕە دەدۆڕێنن و هەمووان (خودا و زەبەلاحەکان) لە کۆتاییدا دەمرن، ئەمەش تەنها بوونەوەرەکانی جیهانەکانی تر ناگرێتەوە بەڵکو تەنانەت جیهانەکانیش لەناودەچن. خوداکان بەوە دەزانن دوای ئەم شەڕە کۆتایییە جیهانێکی نوێ لە جیهانە وێرانەکە دروست دەبێت و لە پێشتر باشتر دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:میتۆلۆژیای سکاندیناڤی
ئادیابین
ئادیابین، یان ئەدیابین ، ئەدیاب ، ھەدیاب (بە عبری و سریانی: حدیاب/ھدیاب) شانشینییەکی کۆنی باشووری کوردستان بوو دەکەوتە باکووری ھەرێمی دێرینی میزۆپۆتامیا (بەشی باکووری ڕۆژئاوای ئاشووری کۆن). سنووری ئەم شانشینیە لە گۆڕاندا بووە ؛ سەرەتا تەنھا ناوچەی نێوان زێی گەورەو بچووکی دەگرتەوە، دواتر نەینەوای پێتەختی کۆنی ئاشووریش کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەدیابین  لە سەردەمی میر مۆنۆبازی یەکەمەوە (کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین)، ھەرێمی کوردنشینی گۆردیێن (جزیرا بۆتانی ئێستا) و شنگار  کەوتنە ژێر رکێفی مۆنۆبازس. دەسەڵاتی ئادیابین لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا گەیشتە لوتکە، پاشای پارت ئارتابان (ئەردەوان)ی دووەم ناوچەی نسیبێنی پێبەخشی لە ساڵی( 12–40ز) وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانی بۆ وەرگرتنەوەی تەختەکەی. سنوورەکانی ڕۆژھەڵاتی ئادیابین گەیشتنە چیاکانی زاگرۆس ، ھاوسنووری  میدیا. ئەربێلا (ھەولێر) پایتەختی ئادیابین بووە.
مێژووی سەرھەڵدان و درووستبوونی شانشینی حدیاب ناڕوونە. یەکەم جار لە تۆمارەکانی ساڵی ٦٩ پێش زاییندا باسکراوە، کاتێک پاشایەکی ئادیابینی (کە ناوی دیار نیە) بەشداری لە شەڕی تیگرانۆسێرتادا کردووە وەک ھاوپەیمانی پاشای ئەرمەنی تیگرانی گەورە ( . 95–55 پێش زایین ). دیسان ناوی ئادیابین ساڵی 164 پێش زایین دەرکەوتەوە، دوای نەمانی دەسەڵاتی سلوکیە یۆنانیەکان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکدا. ئادیابین لەلایەن پاشای پارت میتریداتی یەکەم داگیرکرا ( 171–132 پێش زایین ) تا سەردەمی میتریداتی دووەم (  124–91 پێش زایین ) بەشێکی دانەبڕاو لە دەسەڵاتی پارت ماوەتەوە.
دەسەڵاتی پارتەکان لە ساڵی ٢٢٤ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی ساسانییەوە لەناوبرا   و شاپووری یەکەم (240-270ز)  وەک حوکمڕانی ئەدیابین ناونرا تا رۆژگاری ئەردەشیری دووەم  کە دوامین شازادەیە وەک پاشای ئادیابین ناوی ھاتبێت، دوای ئەوە لە دەوری (379ز) شێوازی بەڕێوەبردنی شانشینەکە گۆڕدراو بۆ  ھەرێم (شار) و لەلایەن  ( مەرزبان یان شەھراب )ێکی سەر بە پاشای ساسانییەوە بەڕێوەدەبراوە کە مەرج نیە لە تۆرەمەی شازادەکان بوو بێت.
ئیتمۆلۆژی
ناوی ئەدیابین لە زمانی یۆنانی کۆن Ἀδιαβηνή ەوە ھاتۆتە ناو ئینگلیزییەوە ، کە لە ܚܕܝܐܒ وەرگیراوە بە سریانی واتە ھەدیاب Ḥaḏy’aḇ یان حدیاب Ḥḏay’aḇ ، ھەروەھا ناوچەکە بە فارسی ناوەڕاست نۆدشراگان Nōdšīragān یان ''Nōd-Ardaxšīragān  ی پێ دەگوترا. ئەرمەنەکان پێێان دەگوت: ،  Նոր Շիրական، Nor Shirakan و بە زمانی عیبری חַדְיָב  ، Ḥadyāḇ'',.
بە بۆچوونی ھەندێک لە مێژووناسان، گوندی (حەزە)ی خوار شاری ھەولێر دەگەڕێتەوە بۆ یادگاری دێرینی حدیاب. لەم گوندەو دەوروبەرەکەیدا ئاسەواری کووپەی کۆنی لێ دۆزراونەتەوە کە ھەندێکیان ھی رۆژگاری ساسانیەکانن.
شوێن
لە نووسراوەکانی ئاینی جوولەکە بە تایبەت لە تەلمود: کیدوشین ٧٢ز دا ھابۆری ئینجیلی ھەر بە ئادیابین ناسراوە، بەڵام لە یەروشالمی مەگیلا 71ز بووە بە ناوی ڕیفات. لە تەرگوم بووە بە یەرمیا. 27ز، و ئارارات و مینی و ئەشکەناز ناوەکان بە شێوەی کۆردو Kordu و ھارمینی Harmini و ھەدەیاب ھاتوون، واتە کوردونی و ئەرمەنستان و ئادیابین؛ لە کاتێکدا لە حەزەقیل xxvii. 23 بە شێوەیحەران و کانە و ئەدەن نووسراون کەلەلایەن وەرگێڕە ئارامییە کانەوە بەم شێوەیە لێکدەدرێتەوە "ھاروان، نسیبین و ئادیابین".
دانیشتووان
ئادیابین دانیشتووانێکی تێکەڵاوی ھەبووە. ھۆزی ساکای ئاریایی و ئاشوری و زمانی تێکگەیشتن سریانی بووە. بە گوێرەی مێژوناسی رۆمانی پلینی چوار ھۆز لە ناوچەی ئادیابین دەژیان : ئۆرۆنتی، ئالانی ، ئازۆنی و سیلکی. کتێبی کۆنی جولەکەکانی دانراوی مێژوونووس یوسیفۆس نیشان دەدات کە خەڵکێکی زۆری جوولەکە لە شانشینیەکەدا دەژیان. پێکەوە ژیانی ئایین و کەلتوورەکان لە ئادیابین زۆر جار دژوار بوو، لە چیرۆکی کوژرانی ماھنوشی (مووگی زەردەشتیی) بەدی دەکرێت کە لە ئاینی خۆی ھەلاگەڕایەو بوو بە مەسیحی،. دواتر ئادیابین کرا بە ئەبرشیەو نشینگەی سەرەکیی قەشەکان. ئەوسا کورسیی میترۆبۆلیتان لە ئەربێلا بوو. 400px|وێنۆک|چەپ|ئادیابین لە رۆژگاری پارتەکان
بە پشتبەستن بە ناوی فەرمانڕەواکانی ئادیابین، مێژوونووس ئێرنست ھێرزفێڵد مەزەندە دەکات کە رەچەڵەکی شازادەکانی ئەدیابین بگاتەوە ھۆزەکانی ساکا / سکیتی؛  بەڵام توێژینەوە زمانەوانیەکان دەریدەخەن کە ئەم ناوانە، لە ئێرانی ناوەڕاستی ڕۆژئاوادا باو بوون. دوای قوتار بوون لە داگیرکاریی تراجان 116ز، بنەماڵەی ناسراو بە ئاماتوونی لەو ھەرێمە باڵا دەستبوون کە فەرمانڕەوایی ناوچەی نێوان دەریاچەی ورمێ و وانیان دەکرد.
ئادیابین بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ و دوای ڕووخانی نەینەوا ئاشوورییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون. بەشێکی دانەبڕاو بوو لە ئاشووریای ھەخامەنشییەکان ( ئاثورا ) و ئاشووری ساسانی ( ئاسۆریستان ). دواتر ئەم ناوچەیە کرا بە بەشێک لە پارێزگای ئاشووری ڕۆمانی دوای لەشکرکێشی لەلایەن تراجان لە ساڵی ١١٦.
بە گوێرەی پاتریشیا کرۆن و مایکل کوک, کاتێک کە ناوجەرگەی ھەرێمی ئاشوور لە سەرەتای مەسیحییەتدا کەوتەوە بەر باس و تێروانین، نەک فارس و یۆنان، بەڵکو ئاشووریەکان خۆیان پەرستگای ئاشوریان نۆژەنکردەوەو، شارەکەیان ئاوەدانکردەوە و دەوڵەتێکی پاشکۆی  ئاشووریان بنیاتنایەوە لە سەر شێوەی شانشینی  ئادیابین ."
(بۆ مێژووی دواتر، بڕوانە ھەولێر ; گەلی ئاشووری, ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی, عێراق ).
ئیمپراتۆریەتی فارسی ھەخامەنشیەکان
لە سەردەمی پاشاکانی فارسی ھەخامەنشی (ئەخمینی)دا ، پێدەچێت ئادیابینێ بۆ ماوەیەک دەوڵەتێکی ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتی فارس بووبێت. لە ھەندێک کاتدا تەختی ئادیابین بەدەست ئەندامێکی ماڵی ھەخامەنشیەکانەوە بووبێت؛ ئەردەشیری سێیەم (پاشا لە ساڵی ٦٢٨ تا ٦٣٠ی زایینی)، پێش ئەوەی بێتە سەر تەختی فارس، نازناوی "پاشای ھەدیاب"ی ھەبووە. دە ھەزار بەکرێگیراوە یۆنانیەکەی زینفۆن لە کشانەوەیاندا بۆ دەریای ڕەش دوای شەڕی کوناکسا لە ڕێگەی ئادیابینەوە پاشەکشەیان کرد.
شاژن ھێلینا و ئایینی جولەکە
بەپێی سەرچاوەکان، ھێلینا، شاژنی ئادیابین لە سەدەی یەکەمدا لە بتپەرستییەوە ھاتە سەر ئایینی جولەکە. شاژنە ھێلێنای ئادیابین (لە سەرچاوە جولەکەکاندا بە ھیلینا ھامالکا Heleni HaMalka ناسراوە) چووە حەجی ئورشەلیم /قودس کرد و لەوێ کۆشکێکی بۆ خۆی و کوڕەکانی دروستکرد، ئیزاتێس کوڕی مۆنۆباز و مۆنۆبازی دووەم لە بەشی باکووری شاری داود، باشووری چیای ھەیکەل/پەرستگا، و یارمەتی جولەکەکانێ لە شەڕەکەیان دژ بە ڕۆما. تابوتەکەی شاژن ھێلێنا لە ساڵی ١٨٦٣ دۆزرایەوە. جووتە نەخشێک لەسەر تابوتەکە نووسراوە، "چادان مەلکە" و "چادا مەلکەتا"، پێدەچێت ئاماژەیەک بێت بۆ ئەو پاداشتانەی (چێدا بە زمانی عیبری) کە ھێلێنا دەیبەخشیە ھەژارانی قودس و بە گشتی، و بۆ شانشینی جولەکەکان دابینی کردووە. بەگوێرەی یوسفۆس، شاژن لەگەڵ کوڕەکەی مۆنۆبازی دووەم، لەژێر کاریگەری دوو جولەکەدا ھاتوونەتە سەر ئایینی جولەکە. لە تۆمارێکی دیکەدا ھاتووە کە لە ئادیابین بازرگانێکی زێڕینگەریی جولەکەی بە ناوی (حەنانیا) یان (ئەلیعازەر) ناسیوە، ئەویش باسی گەلی ئیسرائیلی بۆ کردووە و ڕازی کردووە بێتە سەر ئاینەکەیان. ھەموو شوێنەوارە مێژووییەکانی پاشایەتی جولەکەکان لە ئەدیابین لە دەوروبەری ساڵی ١١٥ی زایینی کۆتایی ھات، بەڵام ئەم چیرۆکانە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەدەبیاتی نووسراو لەلایەن حاخام و مالمەکانی تەلمود ھەبوو. خەلاکی زەردەشتیی ئادیابین ھەمبەر ئایینی جوولەکە لێبوردەو دڵکراوەبوون، ڕێگەیان دا جولەکە ئازادبن. لە کۆتایی سەدەی دووەمدا ئایینی مەسیحی بە خێرایی لە نێو زەردەشتییەکان و ئپەیڕەوکارانی پێشووێ ئایینی جولەکە بڵاوبووەوە. کاتێک ئایینی مەسیحی بوو بە ئایینی فەرمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لە سەردەمی کۆنستەنتین، دۆخی مەسیحییەکانی ئادیابین شلۆق بوو چونکە ساسانییەکان کە ئاینی رەسمی دەوڵەتەکەیان زەردەشتی بوو، وەک نەیار ھەژمار دەکران.
سەردەمی یۆنانی
ئەم شانشینە بچووکە ڕەنگە زنجیرەیەک فەرمانڕەوای ناوخۆیی ھەبووبێت کە بە ناوی ئیمپراتۆریەتی مەقدۆنی و سلوکی و دواتر تیگرانی ئەرمەنی حوکمڕانییان کردووە.
ئیمپراتۆریەتی پارت
ئەدیابین دواتر بوو بە یەکێک لە شانشینییەکانی سەر بە ئیمپراتۆریەتی پارت. زنجیرەی فەرمانڕەواکان لە سەردەمی حوکمرانی مۆنۆبازی یەکەم و کوڕەکەی ئیزاتێسی یەکەمەوە دەست پێ دەکات (سەدەی یەکەمی پێش زایین و سەدەی یەکەمی زایین) و ناوبانگێکی دیاریکراوی بەدەستھێنا.
سینەمای کانادا
وێنۆک|130px سینەمای کانادا یان سەندەلوود لقێکی پیشەسازی فیلمی ھیندستانە کە سەنتەری لە کارناتاکایە. سەندەلوود لە ساڵی ٢٠١٣ەوە ساڵانە بە تێکڕا ١٥٠ فیلمی بەرھەمھێناوە.
ئادیابین
کورتە چاخی ڕۆمانی (١١٧-١١٨)
لە ھاوینی ساڵی ١٩٥ سێپتیمیۆس سیڤەرۆس جارێکی تر لە میزۆپۆتامیا شەڕی دەکرد و لە ساڵی ١٩٦ سێ لەشکری سەر بە سوپای ڕۆم ھاتنە سەر ئادیابین. بەپێی وتەی دیۆ کاسیۆس ، کاراکالا لە ساڵی ٢١٦دا ئاربێلا (ھەولێر)ی داگیرکردووە، گۆڕستانەکانی ھەڵدایەوە، بۆ گەڕان بە دوای گۆڕ و گەنجینەی پاشاکانی ئەشکانی کە گوماندەکرا لەوێ نێژرابن. لە ئەنجامدا زۆرێک لە گۆڕە کۆنەکانی پاشایەتی لەناوبران.
دەسەڵاتی ساسانی
سەرەڕای ڕووخانی دەسەڵاتی پارت لەلایەن ساسانییەکانەوە لە ساڵی ٢٢٤ی زایینی، بنەماڵە دەرەبەگەکانی ھەولێر ھەر دڵسۆزی پارتەکان بوون و بەرەنگاری پێشڕەوی ساسانییەکانیان دەکرد بەرەو ئادیابین و ئەترۆپاتین (ئازەربێجان). بەھۆی ئەوەی لە ئاییندا جیاواز بوون، ئادیابین ھیچ کات وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ئێران سەیر نەکراوە، ھەرچەندە ساسانییەکان بۆ چەند سەدە کۆنترۆڵیان کردبوو.
دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی وردە وردە ئایینی مەسیحی کردە ئایینی فەرمی خۆی لە ماوەی سەدەی چوارەمدا، دانیشتوانی ئادیابین کە بە پلەی یەکەم مەسیحی ئاشووری بوون، لایەنگری ڕۆمی مەسیحی بوون نەک ساسانییە زەردەشتییەکان. ئیمپراتۆریەتی رۆمی بیزەنتە لە کاتی شەڕەکانی بیزەنتە-ساسانیدا سوپای نارد بۆ ناوچەکە، بەڵام ئەمە ھیچی نەکرد بۆ گۆڕینی سنووری خاکەکە. ئادیابین تا ھاتنی لەشکری موسڵمانان، وەک ھەرێمێکی سەر بە ئیمپراتۆریەتی ساسانی مایەوە و بە ناوی نۆد-ئەردەخشراگان یان نۆد-ئەردەشیراگان دەناسرا.
رۆڵی قەشەکان
لە نێوان سەدەی پێنجەم و چواردەمدا ئادیابین مەتڕانیەی گەورەی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات بووە. (سەربردنامەی/ کرۆنیکڵی ھەولێر) کە تۆمارێکی گوماناوی مەسیحییەتە لە ئادیابینی سەردەمی پارتەکان و ساسانییەکان، ناوی ژمارەیەک قەشەی سەرەتاکانی مەسیحیەت لە ھەولێر دەخاتە ڕوو. راستیی ئەم سەربردنامەیەی ھەولێر  لە ژێر پرسیاردایە و زاناکان بەەنە بە دووبەرە لەسەر ئەوەی کە چەندە باوەڕ بە بەڵگەکانی دابنێن. ناوی ھەندێک لە قەشەکانی ئەم لیستەی خوارەوە لە سەرچاوەی دیکەش دووپات کراون، بەڵام ناوی ھەندێک لە قەشەکانی پێشتر ڕەنگە ھەڵبەستراو بن.
سەرچاوەکان
پۆل:حەدیاب پۆل:جووەکانی کوردستان پۆل:ھەولێر پۆل:کوردوئین پۆل:کوردوخی پۆل:ئەشکانی
مەمەر
مەمەر گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی ھولەسو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
مەمەر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کوردکەندی و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەیدکەندی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی پیچاقچی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گەیزەولە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
کارۆلین تەحان
کارۆلین تەحان فەشەخ یان کارۆلین سیستەر (لە دایکبووی ١٩٧١، حەلەب) ڕاھیبەیەکی سوورییە، لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا ئاگاداری ژن و منداڵانی دیمەشق بووە. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.
ژیان
کارۆلین لە حەلەب لەدایکبووە. چووەتە پاڵ قوتابخانەی سالیزان سیستەرزی دۆنن بۆسکۆ بۆ ئەوەی ببێتە یەکێکە ل خووشکەکانی (سیستەر) کڵێسا. کارۆلین یەکێک لەفێرگەکان بەڕێوەدەبرد لە دیمەشق، تەنانەت لەکاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا ش کارەکانی ئەو فێرگەیە بەردەوام بووە، کارەکانی فێرگەکە بۆ ھەموو ژنان و منداڵانێک بووە بەبێ پرسینی پابەندبوونیان بە چ ئاینێک. لە فێرگەکە ژنان و دایکانیان فێری دوورمانیش دەکرد.
لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، دوای کاندیکردنی لەلایەن ڤاتیکان کاتێک کە ئۆباما سەرۆککۆماربوو، کارۆلین خەڵاتەکەی پیدرا سەرباری ئەوەی ڕەخنەی لە بڕیارەکانی ترەمپ گرتبوو دەربارەی سووریا وە ناوبراو یەکێکە لە لایەنگرانی بەشار ئەسەد. کارۆلین گومانی لەوەھەبوو کە بەشار چەکی کیمیایی لە خان سیخۆن بەکارھێنابێت، لە چاوپێکەوتنێکی ئەوەی ڕاگەیاندبوو کە ترەمپ بەھێرشی فڕۆکەکانی بۆ سووریا ئەوا ھەنگاوێک لە ئاشتی دوورکەوتۆتەوە، ھەروەھا ئەوەشی وت کە ئەو سەرۆکی سوریا (بەشار ئەسەد) ی بەدڵە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:ژنانی سووریا پۆل:ژنە چالاکوانەکانی سووریا پۆل:خەڵکی حەلەب پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕۆبوستا
قاوەی کانفورا (ھەروەھا قاوەی ڕۆبوستا) جۆرێکە لە قاوە کە بنەچەی دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئەفریقا. بە زۆری وەک رۆبوستا ناسراوە، و بە زانستی وەک کۆفیا کنێفرا Coffea canephora) ناسراوە کە دوو جۆری سەرەکی ھەیە قاوەی ڕۆبوستا و نگاندا.
بەیەکەوە لەگەڵ عەرەبیکا ڕۆبوستا نوێنەرایەتی %٤٣ بەرھەمی جیھانی قاوە دەکات.
سینەمای تێلووگوو
وێنۆک|100px سینەمای تێلووگوو کە زیاتر بە تۆلیوود ناسراوە، بەشێکە لە سینەمای ھیندستان و دوای بۆلیوود گەورەترین پیشەسازی فیلمی ھیندستانە. یەکەم فیلمی تۆلیوود لە ساڵی ١٩٢١ دروست کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی تێلووگوو
کۆلارەوان
کۆلارەوان ڕۆمانێکە بە زمانی ئینگلیزی و یەکەمین بەرھەمی بڵاوکراوەی خالید حوسێنی نووسەری ئەفغانستانییە و لە ساڵی ٢٠٠٧ی زایینیدا کراوتە فیلم. ئەم کتێبە لەلایەن چرۆ موحەممەد وەھبی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی.
کورتە
چیرۆکەکە لە زمانی ئەمیرەوە دەگێڕدرێتەوە، ئەمیر نووسەرێکی خەڵکی ئەفغانستانە، لە تیرەی پەشتۆ نیشتەجێی کالیفۆرنیایە کە بۆ ڕزگارکردنی گیانی مناڵێک دەڕواتە ئەفغانستان؛ ئەفغانستانی کە لە ژێر دەسەڵاتی تاڵیباندایە و بە یەکێک لە ئەستەمترین قۆناخەکانی مێژووی خۆیدا تێپەڕ دەبێت و بە بیانووی ئەو سەفەرەی ئەفغانستان ئەمیر چیرۆکی ژیانی خۆی دەگێڕێتەوە.
لە ساڵی ١٩٧٩ دا لە گەڵ ھێرشی ڕووسەکان بۆ ئەفغانستان، ئەمیر لەگەڵ باوکی، لە وڵاتی ئەفغانستانەوە ئاوارە دەبن و ھەموو ڕۆژانی ڕابردووی تاڵ و شیرینی لە مێشکیدا ھەڵدەگرێ و لەگەڵ خۆی دەیباتە فریمانت.
چەن بەشێک لە ڕۆمانەکە
بەوپەڕی ناھومێدییەوە ئاواتەخواز بووم کە بریا بمزانیبا، بمتوانیبایە پێی بڵێم «نا باوکە گیان، نا» بەڵام نەمدەویست دیسانەوە ناھومێدی کەمەوە. باوکم بە وەڕەزییەوە لە ناخەوە ئاخێکی دیکەی ھەڵکێشا و دیسان بۆکڕووزی دڵم ھەستا، باوکم پیاوێکی وەڕەز نەبوو، بێ‌ھێز نەبوو. ئەو ڕۆژانەم وەبیر ھاتەوە کە ئاسمان قەد تاریک نەدەبوو، ئەو ڕۆژانەی باوکم لە ماڵ نەبوو و بە تەنیایی شێوم دەخوارد. لە عەلیم دەپرسی باوکم لە کوێیە و دەشمزانی ھەر سەردانی قوڕەکارییەکانی دەکات، مەگەر ئەوانە ھێز و توانایان نەدەویست؟ ڕقم لە ھەموو ئەو منداڵانە بوو کە باوکم ماڵی بۆ درووست دەکردن؛ جاری وا بوو ئاواتم دەخواست کە بریا ھەر ھەموویان لەگەڵ دایک و باوکیان مردبایەن. باوکم دەیگوت: «کاتێک پیاوێک دەکوژی ژیانێکت دزیوە، شوویەکت لە ژنەکەی دزیوە، باوکێکت لە منداڵەکانی دزیوە. کاتێک درۆ دەکەی حەقیقەتت لە کەسێک دزیوە. کاتێک گزە دەکەی دادوەریت لە کەسێک دزیوە. تەنھا یەک گوناە ھەیە و ئەویش دزییە. تێدەگەی کوڕم؟»
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێژەی ئەفغانستان پۆل:ڕۆمانە ئەمریکییەکانی ٢٠٠٣
خالیداباد
خالیداباد گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نازیا ئەڤراز، ناوچەی نازی، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
خالیداباد ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە: