cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فلۆریدا
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:فلۆریدا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٥ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
شانێل پرێستۆن
ژیانی سەرەتایی
پرێستۆن لە ویلایەتی ئالاسکا لەدایکبووە و گەورە بووە. بە ڕەچەڵەک ئینگلیز و ئەڵمانی و ئیسپانییە. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا ڕووی لە هاوایی کرد و بۆ ماوەی شەش ساڵ لەوێ ژیاوە. زیاتر لە ساڵێک وەکو ستریپەر کاری کردووە پێش ئەوەی لە بواری پۆرن کار بکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە پۆرنۆگرافییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز
واوان
واوان (Wawan، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٦ کەس لە ٨٤٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بەھار
وێنۆک|220px|گوڵ یەکێک لە ھێماکانی بەھار بەھار (بە عەرەبی: الربیع، بە ئینگلیزی: Spring) یەکێکە لە چوار وەرزی ساڵ لە ناوچە مامناوەندەکان، دوای زستان و پێش ھاوین. چەند پێناسەیەک بۆ بەھار ھەیە، لەوانە پێناسەی کەشوھەوا («نیوە وەرز» کە دەکەوێتە نێوان وەرزی سەرما و گەرما) و بەپێی ساڵنامە دەگۆڕێت، بەڵام بەکارھێنانی ناوخۆیی ئەم زاراوەیە بەندە بە جۆری کەشوھەوا و نەریت لە ناوچەکەدا، کاتێک بەھار لە نیوەگۆی باکوورە پاییز لە نیوەگۆی باشووردایە، و بە پێچەوانەشەوە. لە ڕۆژانی یەکسانبوونی بەھاردا، درێژی ڕۆژەکە نزیکەی ١٢ کاتژمێرە، و لەگەڵ پێشکەوتنی ڕۆژەکانی وەرزەکەدا زیاد دەکات. بەھار ئاماژەیە بۆ نوێبوونەوە و دووبارە لەدایکبوونەوە و گەشەکردنەوە. ئەو کاتەیە کە زەوی بە ڕەنگی چیمەن سەوزە و گوڵەکان دەکرێنەوە و پلەی گەرمی مامناوەندە و ئاژەڵەکانیش دوای خەوتنیان چالاک دەبن.
لەڕووی ئەستێرەناسی
بەھار لە ڕووی ئەستێرەناسی لە ٧ی شوبات لە نیوەگۆی باکوور دەست پێدەکات، ھەروەھا لە ٧ی ئاب لە نیوەگۆی باشوور، و لە ٧ی ئایار لە نیوەگۆی باکوور و ٧ی تشرینی دووەم لە نیوەگۆی باشوور کۆتایی دێت، و بەرواری دەستپێکردن و کۆتایی ئەستێرەناسی بە واتای ھاوسەنگی بەھار لە ٢٠ مانگی ئازاردا دێت (نیوەگۆی باکوور) یان ٢٢ی ئەیلول (نیوەگۆی باشوور).
لەڕووی کەشوھەوا
وەرزی بەھار لەڕووی کەشوھەواوە بە «نیوە وەرز» پێناسە دەکرێت کە دەکەوێتە نێوان وەرزی سەرما و وەرزی گەرما، و بە گۆڕانکاری لەنێوان پلەی گەرمی زستانی ڕابردوو و پلەی گەرمی ھاوینی دواتردا تایبەتمەندە. لە نیوەگۆی باکوور ئەم وەرزە تەواوی مانگەکانی ئازار و نیسان و ئایار دەگرێتەوە، لە یەکەمی ئازار تا ٣١ی ئایار. بەڵام لە نیوەگۆی باشووردا بەھار لە یەکەمی ئەیلوولەوە تا ٣٠ی تشرینی دووەم دەست پێدەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وەرزەکان پۆل:کەشناسی پۆل:بەھار (وەرز)
بازووی جوڵەکەر
چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|بازووی جوڵەکەر بازووی جوڵەکەر لە بواری بزوێنەری سووتانی ناوەکیدا بۆ(ئۆتۆمەوتیڤ، دەریایی، مۆتۆر سایکل، فرۆکەی جۆراوجۆر) دەسکێکی لەرۆکە کە جوڵەی خولی کامەوە (cam lob) دەگۆرێ بۆ جوڵەی ھێڵی بۆ کردنەوەی دەمەوانەی پۆپێت (poppet valve). یەکێک لە سەرەکانی بەرز و نزم دەبێتەوە بەھۆی خولانەوە(lob) لە کامشەفتەوە (camshaft) جا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان بەھۆی چوکلەی بەرزکەر(tappet lifter) و پوش(pushrod) لە کاتێک دا کە سەرەکەی تر کار لە دەمەوانەی ھەوا (valve stem) دەکات. کاتێک لای دەرەوەی بازووی جوڵەکەرەکە بەرز دەبێتەوە بەھۆی (cam shaft lobe) و لاکەی تری پاڵ بە دەمەوانەی ھەوا دەنێ و دەمەوانەکە دەکرێتەوە. کاتێک لای دەرەوەی بازووی جوڵەکەرکە نزم دەبێتەوە بەھۆی خولانەوەی خولی کامەوە، لاکەی تری بەرز دەبێتەوە و ڕێگە بە ھێزی سپرینگی دەمەوانەکە دەدات کە دەمەوانەکە دابخرێ.
بەشێک لە بزوێنەری کامشەفتی ژوورسەر (مەبسەت لەو بزوینەرانەیە کە کامشەفت دەکەوێتە سەری سلندەر بۆیە پێیان دەوتری کامشەفتی ژوورسەر) بازووی جوڵەکەری کورت بەکار دەھێنن کە تێیدا خولی کام پاڵ بە لاکەی تری دەنێ بۆ خوارەوە (لە بری بەزر کردنەوەی) بۆ کردنەوەی دەمەوانەکە. لەم جۆرە بازووی جوڵەکەرەدا خاڵی ڕاگرەکەی لە کۆتایییەکەیەتی نەک ناوەراست. لەکاتێکدا خولی کامشەفت کار لە ناوەراستی قۆڵەبەگنەکە دەکات. لاکەی تری دەمەوانەکە دەکاتەوە. ئەم جۆرە بازووی جوڵەکەرانە زیاتر باون لە مۆتۆری کامشەفتی سەرەوەی دوانی، و زۆرجار بەکار دەھێنرێ لە بری چوکلەی ڕاستەخۆ (direct tappets)
بە شێوەیەکی گشتی
.
بۆ بزوێنەری پوشرۆد، سەری خولێنەر (roller rocker) خولێنەر بەکار دەھێنێ تا ئەوەی دەمەوانەی ھەوا بەکاربھێنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا بە شێوەیەکی گشتی لە بزوێنەری کامشەفتی سەروو خولێنەرێک ھەیە لە خاڵی بەرییەک کەوتنی خولی کام لەگەڵ (rocker). نەک لە خاڵی بەرییەککەوتنی (rocker) ودەمەوانەی ھەوا.
ھێز
کاریگەری ھێزی بەرزکەرەوە لەسەر بازوو (ئەم ھێزە دەتوانرێت بەکاربھێنرێ لەسەر دەمەوانەی ھەوا) کە بەکاردێت بۆ دۆزینەوەی ڕێژەی بازووی جوڵەکەر. ئەو ڕێژە لە دووری چەقی بازووی جوڵەکەرەوە لە تەوەرەی خولانەوە بۆ لوتکەی دابەشکردن بەھۆی دووری چەقی تەوەرەی خولانەوە بۆ ئەو خاڵەی کاردەکاتە سەری بەھۆی کامشەفت یان پوشرۆد. دیزاینی تەزووی جوڵە ئۆتۆماتیکییەکان ڕێژەی بازووی جوڵەکەریان ١٫٥:١ بۆ ١٫٨:١دەست نیشان کردوە. ھەرچەندە لە ڕێژە بچووکە پۆزێتڤەکان ((valve lift) گەورەترە لە (cam lift)) و لە ڕێژە نێگەتڤەکان ((valve lift) بچووکترە لە (cam lift))، زۆربەی ئەو بزوێنەرانەی لە جەنگی جیھانی دووەم بەکارھاتووە کە ڕێژەکەیان ١:١ بووە.
ماددەکان
بە گشتی لە بزوێنەری ئۆتۆمبێلدا بازووی جوڵەکەر ستامپینگ ستیلە (steel stampings)، مەرجی گونجاوی ھاوسەنگی لە بەرگەگرتن، کێش و داھاتە، چونکە بازووی جوڵەکەر بەشێکە لە جولەی سەرو خوارکردنی کێش. بارستایی لە ڕادەبەدەر بە تایبەتی لە کۆتا سنووری بەرزکەرەوە توانای بزوێنەرەکەیە بۆ گەیشتن بە بەرزترین خێرایی، بەھۆی ئەمەوە ئەلەمنیۆم بە زۆری بەکاردێت لە توانای بەرز (کارامەیی بەرز).
زۆرترین بەکارھێنەنی بازووی جوڵەکەر لە مەکینەی سوتەمەنی و مەکینەی ھەڵمی دایە.
مێژوو
بە گەرانەوە بۆ سەدەی (١٩) بازووی جوڵەکەر دروست دەکران، بە سەری خولاوە (roller tip) و بەبێ سەری خولاوە کە فشار دەخاتە سەر دەمەوانەکان.
بەکارھێنانی دارشتە
زۆربەی ئەو دارشتانەی کە ھێزیان زۆرە (توانای بەرگە گرتنیان زۆرە) و کێشیان کەمە، و ڕێکخستنی bearing لە خاڵی ڕاگیربوون، بەکارھاتوون بۆ زیاد کردنی ڕاددەی RPM بۆ توانای بەرزی بەکارھێنان.
سەرەنجام سوودەکانی تەکنەلۆجیای race bred بۆ بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی کۆتایی بەرزن.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا پۆل:پێکھاتەکانی بزوێنەر
بڕیارنامەی ٢٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لە لایەن گینێوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٢٦‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٦ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
کۆسۆڤۆ لە ئۆڵۆمپیاد
کۆسۆڤۆ بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٦ وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە، بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھەروەھا ساڵی ٢٠١٨ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی کۆسۆڤۆ ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە، لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنراوە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی ٣ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆسۆڤۆ لە ئۆڵۆمپیاد
ژان فرانسوا ڕێنیار
ژان فرانسوا رۆنیار نووسەر و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٥ پۆل:مردووانی ١٧٠٩
گەلەگورگ
چیرۆک
ژن و پیاوێک لەگەڵ دوو کچەکەیان لە ناوچەیەکی چۆڵکراودا دەژین و لە ھەوڵی ئەوەدان خۆیان لەو چۆڵەوانییە ڕزگار بکەن؛ لە شەوێکی ساردی زستان، لەناو بەفر و بۆراندا گەلەگورگ گەمارۆی ماڵەکەیان دەدەن و ھێرش دەکەنە سەریان..
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:تەیفوور بەتحایی
١٧٣٨
ساڵی ١٧٣٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٨
ڕافایێل نادال
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦ پۆل:وەرزشی ئیسپانیا
وەرز
thumb|220px|جوڵەی جیاوازی وەرزەکان لە ساڵدا، بەتایبەت لە داچۆشینی بەفردا وەرزەکان دابەشکردنی ساڵە بەپێی کەشوھەوا، و لە زۆربەی ناوچەکانی جیھاندا ساڵ دابەش دەبێت بۆ چوار وەرز کە ئەمانە؛ بەھار، ھاوین، پاییز و زستان. لە ناوچە کەمەرییەکان تەنھا دوو وەرز ھەن: ئەوانیش وەرزی باراناوی و وەرزی وشک.
ھۆکاری دروستبوونی وەرزەکان ئەگەڕیتەوە بۆ لاری تەوەری زەوی لە کاتی خولانەوەییدا بە دەوری خۆر، گۆشەی کەوتنی تیشکی خۆر بۆ یەک جێگا دەگۆڕێت لە مانگێکەوە بۆ مانگێکی تر، ئەمەش جیاوازیی پلەی گەرما و کەشوھەوا دروست دەکات لە مانگێکەوە بۆ مانگێکی تر.
وەرزەکان پێچەوانە دەبنەوە لە نێوان دوو نیوەگۆی زەویدا، بۆ نموونە ئەو کاتەی ھاوینە لە نیوەگۆی باکوور، لە نیوەگۆی باشوور زستانە، ئەمەش لەبەر ئەوەی نیوەگۆی باکوور لارترە بۆ خۆر تا نیوەگۆی باشوور.
یۆھانس گووتنبێرگ
یۆھانس گووتنبێرگ (١٣٩٥ - ٣ی شوباتی ١٤٦٨) ئاسنگەر، تەڵاکار، چاپکەر و چاپکەسێکی ئاڵمانی بوو کە پیشەی چاپی بە ئەورووپا ناساند. وێنۆک|داھێنانی [[پەستانی چاپکردن لە سەدەی پانزەهەمی زایینی بە سێتی فۆنتەکانی پۆرتەبل لەلایەن یۆهانس گوتنبێرگەوە و ئەمەش بە کاریگەرترین داھێنان لە سەردەمی مۆدێرن دادەنرێت. ]]
وەرز
پۆل:وەرزەکان پۆل:ڕۆژژمێرەکان پۆل:یەکەکانی کات
یۆھانس گووتنبێرگ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٩٨ پۆل:مردووانی ١٤٦٨ پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٠
میخائیل گۆرباچۆڤ
میخایل گۆرباچیڤ (لەدایکبووی ٢ی ئازاری ١٩٣١ - مردووی ٣٠ی ئابی ٢٠٢٢) دوایین سەرۆکی یەکێتیی سۆڤیەت بووە لە ساڵی ١٩٨٥ دەستی بە فەرمانڕەوایی وڵات کرد تا ١٩٩١ وایە تا ھەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتەکە، میخایل یەکێک بوو لە تێکۆشەران کە ھەوڵی بۆ لەناوبردنی جەنگی سارد کردبوو، بەھۆی کارەکانییەوە میخایل لە ساڵی ١٩٩٠ خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی دا پێبەخشرا.
ڕیفۆرمی سیاسی و ئابووری
شامەبەستی گۆرباچۆڤ بریتی بوو لە ڕیفۆرمی ئابووری و سیاسی لە جڤاتی سۆڤیەتدا. سیستەمی سۆڤیەتیی ئەو دەم لە دوو ھەرەمی لاتەریبی مەزن پێک ھاتبوو: حیزب و دەوڵەت. بە نۆڕینی باو دەبا پارتی کۆمیونیست دەست پێشخەری بکات بەڵام دەوڵەت دەسەڵاتی دەستوور دانان و بەجێھێنەر و دادپرسیی ھەبێت.
گۆرباچۆڤ دەیویست پەیوەندیی نێوان حیزب و دەوڵەت بگۆڕێت. حیزب بەپێی نۆڕینی باو دەبا پێشەنگ بێت و دەستی لە گشت بوارەکانی کۆمەڵگەدا ھەبیت. ئەم ڕەوتە بەلای گۆرباچۆڤەوە نیشانەی داڕمان بوو.
لە ڕاستیدا ڕیفۆرمی ئابووریی گۆرباچۆڤ ھیچ شتێکی ئەوتۆی لێ شین نەبوو. لە ماوەی حوکومڕانیی گۆرباچۆڤدا، بەردەوام ئابووریی سۆڤیەت خراپتر دەبوو. بەرھەمھێنان کەم دەبۆوە، کەمیی شتومەکی نێو بازاڕ خراپتر دەبوو، بازاڕی ڕەشیش گەرمتر دەبوو. لە نێو گەلدا پلەی خۆشویستنی گۆرباچۆڤ تەواو دابەزی. بەڵام لە دەرەوەی سۆڤیەت پتر خۆشەویست دەبوو چونکە سەرکەوتووانە گرژیی سیاسیی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ڕەواندەوە و ڕێگەی دا وەڵاتانی ڕۆژاوای سۆڤیەت ڕێگەی خۆیان بگرنە بەر و لە پەیوەندی یەکییەتیی سۆڤیەت ڕزگار بن.
لەو ڕیفۆرمانەی گۆرباچۆڤ بەتەمایان بوو تەنیا بەشێکی کەمیان جێبەجێ کران. سەرلەبەری ئەو سیستەمەی ئەو نیازی بوو نوێکاری تێدا بکات، وەھا وشک و ڕزیوو بوو بەرگەی گۆڕانکاری بنەڕەتی نەدەگرت. لە زۆر لاوە بە توندی بەربەرەکانێی بیروڕایەکانی ئەم دەکرا، خۆیشی لە دەمەو کۆتای ماوەی حوکومڕانیی خۆیدا ھەتا دەھات پتر ڕاڕا و دوودڵ دەبوو.
پێرێسترۆیکا، گلاسنۆست و دێمۆکراتاندن
گۆرباچۆڤ بیری سیاسی خۆی لە کتێبی «پێرێسترۆیکا» Perestrojka دا، ساڵی ١٩٨٧ داڕشت، ئەم کتێبە کاتی خۆی جێی مشتومڕێکی بەرفرەوان بوو. پێرێسترۆیکا بووە ھۆکارێکی کارا لە پرۆسەی ھەرە گەورەی گۆڕانکاریی مێژووی نوێ.
یەکەم لایەنی بیری سیاسی گۆرباچۆڤ بریتییە لە «گلاسنۆست» Glasnost، کراوەیی. یەکییەتیی سۆڤیەت بە دەیان ساڵ لەژێر دیکتایۆرییەتی بێدەنگیدا دەژیا. تەنیا دەنگی فەرمی و پەسندکراو بۆیان ھەبوو بەربیست بن.
گۆرباچۆڤ بەرامبەر ئەو دۆخە، لە ڕوانگەیەکی ڕۆشنگەرییەوە دەیگوت: ئەگەر وشە ئازاد بکرێ، ڕاستیش بەربیست دەبێت و خەڵکی بە زانینی ڕاستی، چاکە و خراپە لەیەک جودا دەکەنەوە.
جگە لە گلاسنۆست و پێرێسترۆیکا گۆرباچۆڤ جەختی لەسەر پرۆسەی «دێمۆکراتاندن» Demokratizatsiya دەکرد و دەیگوت: «پێرێسترۆیکا شۆڕشێکە لە سەرەوە»، واتە گۆڕانکارییەکە دەستەی دەسەڵاتداران خستوویانەتە گەڕ.
بیرۆکەی «دێمۆکراتیی ڕاستەوخۆ» کە ڕیشەی لە نەرێتێکی ڕادیکالانەدا ھەیە و دەگەڕێتەوە بۆ ڕوسو و شۆڕشی فرانسی، تێکەڵ بە «سەنتراڵیزمی دێمۆکراتیانە»ی لێنین کراوە. مەبەستیش ئەوە نەبوو پشت بکەنە چەمکی «سەنتراڵیزمی دێمۆکراتیانە»، بە پێچەوانە. دەبا «ببوژێنرێتەوە و پەرەی پێ بدرێ». گۆرباچۆڤ دەیگوت زووتر ئەم چەمکە شێوێنرابوو، کرابوو بە «سەنتراڵیزمی بیرۆکراتیانە».
یەلتسین و کۆتایی سۆڤێت
باڵی کۆنەواری پارتی کۆمیونیستی سۆڤیەتی، کودەتایەکی بێسەروبەری سەرنەگرتووی لە ئەوگوستی ساڵی ١٩٩١ دا، دژ بە گۆرباچۆڤ ساز کرد و بەوەش پەلەیان لە کەوتنی خۆی و ڕمانی ھەموو یەکییەتیی سۆڤیەت کرد. ئەو کۆدەتایە بۆریس یەلتسین Bori ی کۆنە دوژمنی گۆرباچۆڤی کردە قارەمان. یەلتسین پاش سەری ساڵی ١٩٩١–١٩٩٢ بە کردەوە گۆرباچۆڤی لابرد و یەکییەتیی سۆڤیەتیشی ھەڵوەشاندەوە. گۆرباچۆڤ لە چاوپێکەوتنێکدا ڕای گەیاند کە کارەساتی چێرنۆبڵ یەکێک بوو لە گەورەترین ھۆکارەکانی ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت.
لەلایەن ڕۆژاوای یەکییەتیی سۆڤیەتەوە، گۆرباچۆڤ بە قارەمان دادەنرا چونکە بێ ئەوەی دەست بەرز بکاتەوە ڕێی دا دەوڵەتانی نێوەند و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا ڕێگە خۆیان بگرنە بەر. ھەر چەندە ئێستلاند و لێتلاند و لیتوانیا، لە سەردەمی ستالیندا بە تاڵانی شەڕ داگیرکران، بەڵام گۆرباچۆڤ بەرەنگاری بزاڤی ڕزگاری خوازی ئەو دەوڵەتانەی بەڵتیک بۆوە. لەوانەیە ئەمەیان گەورەترین ھەڵەی گۆرباچۆڤ بووبێ.
بووژانەوەی ناسیۆنالیزم
ئەم پرۆسەی نوێکارییە ھێزێکی دیکەی بووژاندەوە، گۆرباچۆڤ لێی بێئاگا بوو، ئەویش ناسیۆنالیزمە. ئەو مۆزاییکە مەزنەی کۆمار و گەلانی ھەمەجۆری یەکییەتیی سۆڤیەت نێزیکەی حەفتا ساڵ بە توندی خرابوونە ژێر سیستەمێکەوە ڕووی لە یەکڕەنگی و یەکییەتی بوو. ئەو ئازادیی دەربڕین و کردەوە پەرەسێنەی ڕۆژگاری گۆرباچۆڤ لە زۆر لاوە بە مەبەستی سەرفرازیی میللی سوودی لێ وەرگیرا. ناسیۆنالیزمی تا ئەو دەمە خامۆش و خاو دەرفەتی وەرگرت و ئازادانە کەوتە گەڕ و ھەر زووش ئەفسانە و بۆچوونی چەوتی میللیی بەرفرەوانی لەگەڵ خۆی ھێنا.
مردن
میخائیل گۆرباچۆڤ لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٢ لە تەمەنی ٩١ ساڵی دا بەھۆی نەخۆشی گران و درێژخایەن لە نەخۆشخانەی ناوەندی مۆسکۆدا کۆچی دوایی کرد. گۆرباچۆڤ لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٠ەوە بەردەوام لەژێر چاودێری پزیشکەکاندابووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
The Gorbachev Foundation
ڤیکتۆر خارا
ڤیکتۆر لیدیۆ خارا مارتینێز ( ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٣٢ - ١٦ی ئەیلوول ١٩٧٣) مامۆستایەکی چیلی، دەرهێنەری شانۆ، شاعیر، گۆرانیبێژ و چالاکوانێکی سیاسیی کۆمۆنیست بوو. ئەو پەرەی بە شانۆی چیلی دا بە دەرهێنانی کۆمەڵێک کار لە ئاستی ناوخۆ و کلاسیکیی جیهاندا. ئەو ھەروەھا ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لەنێوان مۆسیقاژەنانی نیۆ-فۆلکلۆری کە بزووتنەوەی سترانی نوێی چیلی (Nueva Canción Chilena) دامەزراند. ئەمە بووە هۆی سەرهەڵدانی دەنگێکی نوێ لە مۆسیقای وڵاتەکە لە ماوەی سەرۆکایەتی سالڤادۆر ئالێندێ.
میخائیل گۆرباچۆڤ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ڕووس پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:کۆمۆنیستەکان پۆل:کۆمۆنیستی ڕووسی پۆل:سەرکردەکانی یەکێتیی سۆڤیەت پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش
ڤیکتۆر خارا
خاوا لەلایەن هێزەکانی پینۆچێتەوە دەستگیر کرا دوای کودەتای چیلی لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٧٣، کە ئالێندای لە دەسەڵات لابرد. لە کاتی پرسیارکردنیدا ئەشکەنجە درا و لە کۆتاییدا کوژرا، و لاشەکەی فڕێدرا بۆ شەقامێک لە شارۆچکەیەکی بچووکی سانتیاگۆ. ناوەڕۆکی گۆرانییەکانی ئەو کە تیشکیان دەخستە سەر خۆشەویستی، ئاشتی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی وە دواتریش بەو شێوازی دڕندەییە کە تیایدا کوژرا، ناوبانگی خارای گۆڕی بۆ "هێمایەکی بەهێز بۆ خەبات بۆ مافەکانی مرۆڤ و دادپەروەریی" بۆ ئەوانەی لە ماوەی ڕژێمی پینۆچێت کوژران. بەهۆی ڕۆڵ و بانگەشەکانی بۆ حکوومەتەکانی چی گیڤارا و ئالێندێ، کە تیایدا وەک باڵیۆزی کلتوری دەردەکەوت لە کۆتایی ساڵانی ١٩٦٠کان و تا سەرەتای قەیرانی ١٩٧٠کان کە کۆتایی هات بە کودەتای دژ بە ئالێندێ، بە هۆکاری سەرەکی بۆ کوژرانی خارا دەبینرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو پۆل:مردووانی ١٩٧٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
کارۆلینای باکوور
کارۆلینای باکوور (بە ئینگلیسی:North Carolina) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە.
ڤی ئێکس (گازی دەماری)
ڤی ئێکس ژەھراویترین پێکھاتەی کیمیاییە لە جۆری پێکهاتەی ئۆرگانیکی فسفۆر بە تایبەت پێکھاتەی ئۆرگانی سیۆفۆسفۆنات، لە پۆلی گازی دەماری. لە ساڵانی پێشوو لە تیرۆرکردنی کیم جۆنگ-نامی برای سەرۆکی کۆریای باکوور کیم جۆنگ ئون بەکارھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
١٧٣٩
ساڵی ١٧٣٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٣٩
ئولمەلکی
ئولمەلکی (Ulmelkî، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٢١ کەس لە ٢٣٦ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
بڕیارنامەی ٢٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٢٩‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر
220px|وێنۆک|لە ساڵی ٢٠١٩ بووە پاڵەوانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی قەتەر یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی قەتەر و سەرپەرشتی دەکرێت، یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ٢٧ی ئازاری ١٩٧٠ بووە لەبەرامبەر ھەلبژاردەی تۆپی پێی بەحرەین کە یارییەکە بە دوو گۆڵ بەرامبەر یەک گۆڵ دۆڕا و گەورەترین بردنەوەشی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بووتان بووە کە لە٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ بووە بە ئەنجامی پازدە گۆڵی بێبەرامبەر ھەروەھا لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٣ یش گەورەترین شکستی نۆش کردووە ئەوکات بە ٩ گۆڵ بێ بەرامبەڕ لە گەل ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کووەیت دۆڕا. ھەڵبژاردەی قەتەر ٩ جار بەژداری جامی نەتەوەکانی ئاسیا کردووە و لە ساڵی ٢٠١٩ بووە پاڵەوانی جامەکە. لە ساڵی ٢٠٢٢ بۆیەکەمینجار مێوانداری و بەژداری جامی جیھانیی فیفا دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ لە قەتەر پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٧٠ لە قەتەر
مێرسین
مێرسین (بە تورکی: Mersin) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای مێرسین.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:مێرسین
ساردکردنەوە بە ئاو
ساردکردنەوە بە ئاو ڕێگەیەکە بۆ لابردنی گەرمی لە پێکھاتەکان یان کەلووپەلی پیشەسازی. ئاو لەوانەیە شلەیەکی باش بێت بۆ گواستنەوەی گەرمی کە سارکردنەوە بە ھەوا کاریگەری کەمترە. لە زۆربەی کەش و ھەوایە سنوور دارکراوەکان ئاو دەبێتە شلەیەکی گەیەنەری گەرمی باش و لەگەڵ ھەلی ساردکرنەوە بە بەھەڵم بوون. کەمی تێچوەکەی دەبێتە ھۆی بەفیڕۆدانی دوای یەک جار بەکارھێنان بەڵام دووبارە بەکارھێنانەوەی ئاو وەک ساردکەرەوە دەبێتە ھۆی کەمتر بەھەڵم بوون و پاکی ھێڵەکانی گواستنەوەی ئاوەکە. بە کارھێنانەوەی ئەو ساردکەرەوەیەی کەوا پەستانی لەسەر نییە لە ڕێگەی بە ھەڵم بوونەوە پێوستی بە پاڵەپەستۆ ھەیە بۆ لابردنی پاشەڕۆکان کە کۆبووەتەوە بەھۆی بە ھەڵم بوونەوە. لە زیانەکانی سارکردنەوە بە ئاو دەبێتە ھۆی زیادبوونی داخوران و پێوستی چاککردنەوە بۆ ڕێگەگرتن لە کەمبوونەوەی گەرمی گۆڕکێ بە ھۆی قەوزە یان کلس کردن لە بۆرییەکانی گواستنەوەی ئاو. بەکارھێنانی ماددە کیمیایییەکان بۆ کەم کردنەوە ئەم زیانانە لەوانەیە پاشەڕۆیەکی ئاوی ژەھراوی دروست بکات. ساردکرنەوە بە ئاو بەکاردەھێنرێ بۆ بزوێنەری ئۆتۆمبێل و ئامێرە پیشەسازییە گەورەکان وەک وێستگەی ناوەکی و وێستگەی بەرھەم ھێنانی کارەبا لە ڕێگەی ھەڵمەوە ھەروەھا بەرھەم ھێنانی کارەبا لە ڕێگەی ئاوەوە و پاڵاوگە سوتەمەنییەکان و وێستگە کیمیایەکان.
بزوێنەری سووتانی ناوەکی
ئەو ئاوەی کە دەوروبەری بزوێنەرێکی داوە زۆر کاریگەرە لە لەناوبردنی ژاوەژاوی میکانیکی، کە بزوێنەرەکە بێدەنگتر دەکات. سیستەمی ساردکرنەوەئاوی کراوە کاردەکات بە ساردکنەوە بە بەھەڵم بوون کەمکردنەوەی پلەی گەرمی ئەو ئاوەی کە ماوەتەوە ئەم ڕێگەیە لە ڕابردوودا زۆر باو بوو بۆ ساردکنەوەی بزوێنەر ھەتا ئەو کاتەی کە ھەستیان کرد بە دروسبوونی کلس بە ھۆی خوی و ماددە کانزایییەکانی ناو ئاوەکە. سیستەمی ساردکرنەوەی کراوەی تازە ڕێژەیەک لە ئاوەکە دووبارە بەکاردەھێنێتەوە بە پەستانێکی بەرز بۆ داماڵینی کلس و پیسی.
پەستان خستنە سەر
سارکردنەوە بە ئاو پلەی کوڵانیشی ھەیە لە دەوروبەری ١٠٠ پلە سەدی لە پەستانی ھەوای ئاسایی. ئەو بزوێنەرانەی کە کاردەکەن لە پلەیەکی گەرمیی بەرزدا پێویستیان بە پەستان ھەیە بۆ دووبارە سووڕانەوەی ئاوەکە بەناویدا بۆ ڕێگە گرتن لە زیاد گەرمبوون. سیستەمی ساردکردنەوەی ئۆتۆمبێلی تازە کاردەکات لە پەستانی ١٥ psi (١٠٣ kPa) بۆ بەرزکردنەوەی پلەی کوڵانی شلەی ساردکەرەوەو کەم کردنەوەی بە ھەڵم بوون.
دژە بەستن
بەکارھێنانی ساردبوونەوە بە ئاو مەترسیی خراپ بوون بە ھۆی بەستنەوە دروست دەکات. ئۆتۆمبێل و زۆر بزوێنەری دیکە پێوستی بە تێکەڵەی ئاو و دژەبەستن ھەیە بۆ نزم کردنەوەی پلەی بەستن. دژە بەستن دەبێتە ھۆی داخوران و بەرز کردنەوەی پلەی کوڵان کە مەودای پلەی گەرمی ئاوەکە زیاد دەکات ھەروەھا توانای لێچوون لە بۆرییەکاندا زیاد دەکات. ئەم شلە ساردکەرەوەیە دەتوانرێ بەکاربھێنرێ بۆ گەرم کردنی ئۆتۆمبێل.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستەمەکانی ساردکردنەوەی مۆتۆر
١٧٤٠
ساڵی ١٧٤٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٤٠
وەرگێڵ
وەرگێڵ (Wergêll، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٩ کەس لە ٤٢٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بازاڕەک
بازاڕەک (فارسی: بازارک) پایتەختی پارێزگای پەنجشێرە، لە دۆڵی پەنجشێری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان و لە ١٧ی ئابی ٢٠٢١ەوە پایتەختی کاتیی کۆماری ئیسلامیی ئەفغانستانە. ھەریەک لە گوندەکانی خانێز، جەنگیلەکە، مەلاسپە، پاراندھ و ڕەحمانخێڵ سەر بەم شارەیە، گۆڕی ئەحمەد شاھ مەسعود ناسراو بە «شێری پەنجشێر» دەکەوێتە ئەم شارەوە. بازاڕەک شارێکی بچووکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٥دا ٢٤٬٧٢٣ کەس بووە و تەنھا ٣ قەزای پۆلیسی ھەیە (نەھیاس). کۆی ڕووبەری زەوی شاری بازاڕەک ٩ ھەزار و ١٢٢ ھێکتارە، لەکاتێکدا ٢٬٧٤٧ خانووی گشتی لەو شارەدا ھەیە. دوای ھێرشی ساڵی ٢٠٢١ی تاڵیبان، بازاڕەک بووەتە تاکە پایتەختی پارێزگایەک کە نەکەوتبێتە ژێر دەسەڵاتی تاڵیبانەوە و لە ئێستادا لەلایەن بەرخۆدانی دووەمەوە کۆنترۆڵکراوە.
مێژوو
لە سەردەمی حوکمی تاڵیبانی ئەفغانستاندا، بازاڕەک و ناوچەی دۆڵی پەنچشێر قەڵایەک بوو بۆ گرووپی دژە تاڵیبانی و ھاوپەیمانی باکووری موجاھیدینی پێشوو، شارۆچکەی ڕەسەنی ئەحمەد شا مەسعودە. کە بە گوندێکی شارستانی پۆلێن کراوە، دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان زەوییە پێشکەوتووەکان وەک نیشتەجێکردن و دامەزراوەکان و کشتوکاڵ بە درێژاییی ڕووباری پەنجشێر ھەڵکەوتوون و زەوییە تاپۆکراوەکانی بە نزیکەی ٣٠٪ی ڕووبەری زەوی بنیات نراوە، بەڵام زۆرینەی زۆری زەوییە بێ تاپۆکان رێژەی ٨٤٪ە. لە تەمووزی ٢٠١١دا، بریکارێکی ئاسایشی نیشتیمانی تەقەی لە دوو ئەمریکی کرد و بووە ھۆی مەرگیان، یەکێکیان ئەندامی ھێزی چەکداریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو، لەکاتێکدا ئەوەی تریان بەڵێندەرێکی مەدەنی بوو، ھێرشبەرەکە لە بنەڕەتدا خەڵکی ناوچەی دەرھی سەر بە پارێزگای پەنچشێر بوو، بەڵام لە کابول کاری دەکرد ھەروەھا لە ڕووداوەکەدا لەلایەن کارمەندانی سوپای ئەمریکاوە کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
لاتڤیا لە ئۆڵۆمپیاد
لاتڤیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، ھەروەھا ھەمان ساڵ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. دوای ئەوەی لاتڤیا لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت داگیردەکرێت، وەرزشوانانی ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٩٥٢ تا ١٩٨٨ وەک بەشێک لە شاندی وەرزشوانانی یەکێتی سۆڤیەت بەشداریان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد. پاش ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٩٢ گەڕایەوە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی لاتڤیا لە ساڵی ١٩٢٢ دامەزراوە، لە ١٩٩١ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنراوە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی زیاتر لە ٣١ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.
سەید سادق
سەیدسادق یەکێکە لە شارۆچکەکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. ناوەندی قەزای سەید سادقە، ساڵی ١٩٥٦ بڕیاری بەشارەدێ بوونی دراوە، بەشێوەیەکی بەرچاو ساڵانە بەپێی ئامار لە ١٧% ڕێژەی دانیشتووان ڕوو لە زۆر بوون دەکات، لە ساڵی ٢٠١٠ دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٠٧٠٠٠ کەس بووە. بە ھۆی زۆری ڕیژەی دانیشتووانەکەی ئەم شارە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران کرایە شارۆچکە. قەزاکە لە دوو ناحیە پێکھاتووە:
ناوی سەید سادق
سەید سادق بە ناوی پیاوچاکێک بە ناوی «سەید محەممەد سادق کوڕی شێخ عیسای بەرزنجە کوڕی بابا عەلی ھەمەدانی» ناو نراوە کە گۆڕەکەی بە سەر شاخی سەید سادقەوەیە. سەید سادق برای شێخ عەباس بووە کە گەڕەکی شێخ عەباسی شاری سلێمانی بە ناوی ئەوەوە ناو نراوە ھەروەھا برای سوڵتان ئیسحاقە کە کاکەییەکانیش بە ڕێبەرێکی گەورەی خۆیانی دەزانن
مێژوو
وێنۆک|سەید سادق لە ساڵی ١٩٥٦.|ڕاست سەرەتا سەید سادق وەک گوندێکی بچوک لە ساڵی ١٩٤٦دا دروست کراوە کە سەر بە ناحیەی خورماڵ بووە. لە ٢٢ی ١٠ی ١٩٥٥دا کراوە بە ناوەندی ناحیەی شارەزوور کە «سەڵاحەدین ساڵح زەکی» یەکەم بەڕێوەبەری ئەو ناحیەیە بووە. لە ٢٩ی ١٢ی ١٩٥٥دا شارەوانیی سەید سادق کراوەتەوە و یەکەم ژمێریاری شارەوانی ناوی «فەرەج دەروێش» بووە. تا ساڵانی حەفتاکان شارەوانی سەرۆکی نەبووە و بەڕێوەبەری ناحیە سەرۆکایەتی شارەوانی کردووە بەڵام زۆرترینی کارەکانی ژمێریار ڕایپەڕاندووە. یەکەم سەرۆکی شارەوانی ناوی «سەرتیپ محەمەد ئەمین جاف» بووە لە ساڵی١٩٧٧دا. ھەروەھا ساڵی ١٩٥٥-١٩٥٦ یەکەم قوتابخانەی تێدا کراوەتەوە. وێنۆک|سەیدسادق لەساڵی ١٩٧٤دا
سەید سادق و دەڤەرەکەی شارێکی شۆڕشگێڕ و جێگەیەکی گرنگ بووە بۆ خەباتگێڕانی کورد ھەر لە بزووتنەوەکەی شێخ مەحموودی حەفیدەوە تا شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕشەکانی نوێ و گوڵان ئەم شارە لە ھەموو سەردەمەکاندا قوربانی زۆری داوە لە ڕۆژی ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣دا ڕژێم ڕەشەکوژییەکی لە ناو شارەکەدا ئەنجامدا و چەند کەسێکی شەھید کرد و ھەندێکیش برینداربوون بریندارەکان و نزیکەی ٧٥ پیاوی شارەکەیان دەستگیرکرد و بردنیان بۆ حامیەی سلێمانی و ماوەیەکی زۆر زیندانی کران. لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا خەڵکی سیدسادق دوو جار ڕاپەڕینی جەماوەرییان بەرپا کردووە یەکەمیان لە ٣/٥/١٩٨٢ دووەمیش لە ١٣/٥/١٩٨٧کە لە ھەردووکیاندا شەھید و بریندار ھەبوو ھەروەھا لە کۆتایی مانگی ئازاری ١٩٨٨دا ڕژێمی بەعس ئەم شارەی خاپوور کرد و تەواوی خانووەکانی ڕووخاند و خۆڵ و دارو پەردووی بەشێک لە شارەکەشی گواستەوە بۆ بەرامبەر گوندی کانی سپیکەی پەرخ کە تا ئێستاش شوێنەوارەکەی ماوە. وێنۆک|سەیدسادق دوای وێرانکردنی لە ساڵی ١٩٨٨دا
پاش ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٩١ سەید سادق ئاوەدانکرایەوە و خەڵکی شار لەسەر ئەرکی خۆیان دووبارە خانووەکانیان دروستکردوەوە و شارەکەیان سەر لە نوێ بونیاد نایەوە بەھۆی خێرایی لە فراوانی شارەکەدا حکومەت پاش ٩ساڵ کردی بە ناوەندی ناحیە و لە پاش ٦١ساڵ لە ٢١ی ٢ی ٢٠٠٧ لە کۆبونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندا کرا بە ناوەندی قەزا. ئیستا سەید سادق خاوەنی یەک ناحیە بە ناوی ناحیەی سرۆچک کە ناوەندەکەیی شارۆچکەی بەرزنجەیە ھەروەھا نزیکەی ٩٠ گوندی ھەیە و لە ڕێژەیە ٦٢ گوندیان ئاوەدانن ڕووبەری گشتی سیدسادق ٩٢٧ کیلۆمەتری دووجایە ژمارەی ماڵەکانیشی ١٥٠٠٠ھەزار زیاترە و ژمارەی دانیشتوانی ١٠٠٠٠٠ھەزار کەس دەبێت
سەرچاوە
پۆل:قەزاکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
شا تەھماسبی یەکەم
تەھماسبی یەکەم (؛ لەدایکبووی ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ – مردووی ١٤ی ئایاری ١٥٧٦) دووەم شای ئێرانی سەفەوی بوو، کە لە ساڵانی ١٥٢٤ تا ١٥٧٦ لە دەسەڵاتدا بوو. کوڕە گەورەی ئیسماعیلی یەکەم و ھاوژینە سەرەکییەکەی، تاجلو خانم بوو. دوای مردنی باوکی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤، تەھماسب حوکمی گرتە دەست و توانی سیاسەتێکی ھاوسەنگ وەربگرێت و چارەسەرێکی ناوەندی بۆ کێشە ئایینییەکان دابنێت، ھەروەک لە سەردەمی ئەودا ئەدەب و ھونەر گەشەیان سەند.
ساڵانی سەرتای دەسەڵاتی تەھماسبی بە شەڕی ناوخۆ واتە شەڕی سەرکردەکانی قزیلباشەکان دەستی پێکرد تا ساڵی ١٥٢٥ درێژەی کێشا، بەو ھۆیەوە دەسەڵاتی خۆی زیاتر چەسپاند و پەیڕەوی سیستەمی پاشایەتی ڕەھای کرد. ھەر زوو ڕووبەڕووی شەڕێکی دێرین بووەوە لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بەسەرکردایەتی سولەیمان قانوونی؛ کە شەڕەکە تا ساڵی ١٥٥٥ دڕێژەی کێشا و بە ڕێکەوتننامەی ئەماسییە لە ساڵی ١٥٥٥ کۆتایی ھات و بەھۆی شەڕەکانەوە عوسمانییەکان دەسەڵاتیان بەسەر بەغدا و بەشێکی زۆری کوردستان و ڕۆژاوای گورجستان سەپاند. تەھماسب لەسەر خۆراسان لەگەڵ ئۆزبەکییەکانی بوخارا ناکۆکی ھەبووە و چەندین جار ھێرشی کردە سەر ھەرات کە پایتەختیان بوو. لە ساڵی ١٥٢٨، سەرکردایەتی سوپایەکی کرد (بەپێی سەرچاوەکان تەمەنی چواردە ساڵ بوو)، و توانی لە شەڕی جامدا شکست بە ئوزباکییەکان بھێنێت؛ لەشەرەکەدا تۆپی بەکارھێنا.
تەھماسبی پاڵپشتی لە ھونەر دەکرد، بۆ ئەوەش شوێنێکی تایبەتی لە ماڵی شاھانە بۆ وێنەکێش و خۆشنووس و شاعیران دروست کرد. ھەر خۆشی بەھرەی وێنەکێشانی ھەبوو؛ بەڵام دواتر لە کاتی دەسەڵاتداریدا سووکایەتی بە شاعیران و ھونەرمەندان کرد، خۆی لە زۆرێکیان بەدوور دەگرت و دووری دەخستنەوە بۆ ھیندستان و ئیمپراتۆرییەتیی مەغۆلەکان، تەھماسب بەکەسێکی ئاییندار خواپەرست ناسراوبوو، بەو ھۆیەشەوە ڕێگە بە پیاوانی ئایینی دەدات بەشداری لە بابەتە یاسایی و کارگێڕییەکانی وڵات بکەن. لە ساڵی ١٥٤٤، داوای لە ھومایون پاشای ھەڵھاتووی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند کرد ئایینەکەی بگۆڕێت بۆ ئایینی ئایینی شیعە لە بەرامبەر ھاوکاری سەربازیدا بۆ وەرگرتنەوەی تەختی پاشایەتی لە ھیندستان. لەگەڵ ئەوەشدا، تەھماسپ لەگەڵ ھاوپەیمانە مەسیحییەکانی کە کۆماری بووندقییەکان و پاشایەتیی ھابسبۆرگدا بوو دانوستانی دەکرد.
بابەتی جێنشینی ئەو پێش مردنی بووە ھۆی دروستبوونی ناکۆکی. بەتایبەت کاتێک لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ تەھماسب کۆچی دوایی کرد، شەڕێکی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا ھێنا و زۆربەی ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە گیانیان لەدەست دا. تەھماسب نزیکەی پەنجا و دوو ساڵ فەرمانڕەوای کرد، کە ئەمەش درێژترین ماوەیە حکومڕانییە لەنێو ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوییەکان. لەگەڵ ئەوەی جێگای ڕەخنەی مێژوونووسە ھاوچەرخەکان بوو، بەڵام مێژوونووسانی سەردەمی نوێ وەک فەرمانڕەوایەکی ئازا و بەتوانا وەسفی دەکەن، بەوەی توانی ئیمپراتۆرییەتی باوکی بپارێزێت و فراوانتری بکات. ئەو کاریگەری لەسەر گۆڕیینی ئایدۆلۆژیای سەفەویییەکان ھەبوو، ئەمەش بە تایبەت لە کەمکردنەوە و کۆتایی ھێنان بەکاریگەری قزیلباشەکان لەسەر سیاسەت و دەسەڵات. ھەروەھا لەلایەکی دیکەوە کاریگەری ھەبوو لەسەر کۆتایی ھێنان بە پیرۆز سەیرکردنی باوکی و لەجیاتی ئەوە وێنەی کەسێکی خواپەرستی لە دید و فکری خەڵکیدا چەسپاند. لەدوای خۆی ١٤ کور و ٨ کچ (بەشێک لەسەرچاوەکان دەڵێن ١٣ کچی ھەبووە) لەدوای خۆی بەجێ ھێشت. ئیسماعیلی کوڕف بووە جێنشین و سێیەمین شای سەفەوییەکان.
مێژوو
تەھماسب دووەم شای بنەماڵەی سەفەوی بوو کە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک کورد بوو کە شێخی تەریقەیەکی سۆفی بوون کە بە فەرمانی سەفەوی ناسراوە و ناوەندیان لە ئەردەبیل بوو. یەکەم شێخی فەرمانەکە، سەفیەدین ئەردەبیلی کە ناوەکەی بە ناوی خانەوادە، ھاوسەرگیری لەگەڵ کچی زاھید گیلانی کرد و بوو بە وەستای فەرمانەکەی خەزووری، زاھدییە. دوو لە نەوەکانی بە ناوەکانی شێخ جونەید و شێخ حەیدەر فەرمانەکەیان کردە سروشتی شەڕانگێزتر و سەرکەوتوو نەبوون ھەوڵیان دا زەوییەکانیان فراوان بکەن. باوکی تەھمەسپ، ئیسماعیل یەکەم، لە ساڵی ١٥٠٢ بوو بە شای ئێران؛ تا ساڵی ١٥١٢ کایەی کۆنفیدراڵی ھۆزی عەق قۆیونلو و زەوی و زارەکانی شەیبانی لە ڕۆژھەڵاتی ئێران و زۆرێک لە شار-دەوڵەتەکانی داگیرکرد. ئیسماعیل بە پێچەوانەی باوباپیرانییەوە باوەڕی بە دوازدە ئیسلامی شیعە ھەبووە و کردی بە ئایینی فەرمی ئەو کایەیە. دانیشتووانی سوننە بە ھەڵوەشاندنەوەی فەتوای سۆفی سوننە و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی سوننە و پێدانی بژاردەی موسڵمانبوون، مردن یان دەربەدەری بە زانایانی سوننە ناچار بوون لە مەزھەبی سوننەکانیانەوە بگۆڕدرێن بۆ مەزھەبی دوازدە شیعە. لێرەوە بۆشایی دەسەڵات سەریھەڵدا کە دەرفەتی بە زانایانی شیعە دا کە ئەرستۆکراسییەکی ڕۆحانیی دروست بکەن کە پڕ بێت لە خاوەن زەوییە سەید و موجتەھیدەکان. ئیسماعیل ھۆزەکانی قزیلباشی وەک ئەندامێکی جیانەکراوەی ئیدارەی سەفەوی دیاری کرد، بەو پێیەی ئەوان «پیاوەکانی شمشێر» بوون کە ئەویان ھێنایە سەر دەسەڵات ئەم «پیاوانەی شمشێر» لەگەڵ «پیاوەکانی قەڵەم» دا پێکدادانیان کرد، کە کۆنترۆڵی بیرۆکراسییان دەکرد و بە شێوەیەکی سەرەکی فارس بوون. ئیسماعیل نازناوی (وەکیل و نەفس و نەفس و ھۆمایون) (جێگری پاشا)ی دروست کرد بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکە. پێکدادان لە نێوان سەرکردەکانی قزیلباش و بیرۆکراتە فارسەکان بە شەڕی غەزدەوان لە نێوان نەجم سانی وەکیلی ئیسماعیل و ئۆزبەکییەکان گەیشتە لووتکە. سەرکەوتنی ئۆزبەکستان کە لەو ماوەیەدا نەجم لە سێدارە درا، لە ئەنجامی ئەوە بوو کە ھێزەکانی قزیلباش لەسەر خۆیان واکیل بەجێ بھێڵن. شەڕی چاڵدێران کە زیانی بە شکۆ و دەسەڵاتی ئیسماعیل گەیاند. ئیسماعیل پێش شەڕ لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، وێنەیەکی پیرۆزی خۆی وەک دووبارە لەدایکبوونەوەی عەلی یان حوسەین پەرەی پێدەدا.ئەو بیروباوەڕە دوای چاڵدیران لاواز بوو و ئیسماعیل پەیوەندیی تیۆلۆژی-ئایینی خۆی لەگەڵ ھۆزە نائومێدەکانی قزیلباش لەدەستدا کە بە نەدۆڕاو بینیبوویان. ئەمەش کاریگەری لەسەر ئیسماعیل ھەبوو، کە دەستی بە خواردنەوەیەکی زۆر کرد و جارێکی دیکە ھەرگیز سەرکردایەتی سوپاکەی نەکرد؛ ئەمەش ڕێگەی بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتدا لەلایەن ھۆزەکانی قزیلباشەوە کە سێبەری سەرەتای حوکمڕانی تەھمەسپی دانا.
ژیانی پێش حوکم گرتنە دەست
لە ٢٢ی شوباتی ١٥١٤ لە شاری شەھاباد لەدایکبووە، کە گوندێکی نزیک ئەسفەھان بووە، کوڕە گەورەی ئیسماعیلی یەکەم و ھاوسەرە سەرەکییەکەی تاجلو خانم بووە.بە (تەھمەسپ میرزا) ناسراوە، بەپێی نەریتی تورک- مەغۆل لە ساڵی ١٥١٥دا وەک حاکمی خوراسان دەستنیشان کراوە.لە بەھاری ساڵی ١٥٢٤دا ئیسماعیل لە گەشتێکی ڕاوکردندا بۆ جۆرجیا نەخۆش دەکەوێت و لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ پایتەخت لە ئەردەبیل چاک دەبێتەوە. بەڵام زۆری نەخایاند تووشی تای بەرز بوو کە بووە ھۆی مردنی لە ٢٣ی ئایاری ١٥٢٤ لە تەبرێز.
ڕیجێنسی
وێنۆک|مینیاتورێکی فارسی، کە دەگەڕێتەوە بۆ موعین مۆساڤڤەر، لە تەھماسپێکی گەنج و دەربارەکانی. گەڵای ئەلبوومێک لە کتێبی (تاریخ-ی جاھانگوشا-یی خاقان ساحیبقیران)ی بیجان (مێژوویەکی شا ئیسماعیلی یەکەم)، ج. ١٦٧٠
تەھماسب تەمەن دە ساڵان دوای مردنی باوکی لەژێر سەرپەرشتی دیڤ سوڵتان ڕوملو، لالاکەی، فەرمانڕەوای دیفاکتۆی ئەو کایەیە، سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی.حوکمڕانی لەلایەن ئەندامێکی عەشیرەتی ڕوملو لای عەشیرەتەکانی تری تورکمانی قەزیلباش و بەتایبەتی ئوستاجلو و تەکڵۆ قەبووڵ نەبوو.کۆپێک سوڵتان، حاکمی تەبرێز و سەرۆکی ئۆستاجلو لەگەڵ چوھا سوڵتان (سەرۆکی عەشیرەتی تەکالو) توندترین نەیارەکانی ڕوملو بوون تەکەلوەکان لە ئیسفەھان و ھەمەدان زلھێز بوون و ئۆستاجلوەکان خوراسان و تەبرێزی پایتەختی سەفەوییان بەدەستەوە بوو.ڕوملو پێشنیاری سێ لایەنی بۆ ئەو دوو سەرکردە کرد کە قبوڵکرا، مەرجەکان بۆ ھاوبەشکردنی پۆستی ئەمیر ئەلئومارە (فەرماندەی گشتی) بوو.سێ دەسەڵاتی ناپایەدار بوو، بەو پێیەی ھەموو لایەنەکان لە پشکی خۆیان لە دەسەڵات ناڕازی بوون. لە بەھاری ساڵی ١٥٢٦ زنجیرەیەک شەڕ لە باکووری ڕۆژاوای ئێران فراوانتر بوو بۆ خوراسان و بوو بە شەڕی ناوخۆ. ھەر زوو فراکسیۆنی ئوستاجلو دوورخرانەوە و سەرکردەکەیان کۆپێک سوڵتان بە فەرمانی چوھا سوڵتان کوژرا..لە کاتی شەڕی ناوخۆدا، ھێرشبەرانی ئۆزبەکستان بە شێوەیەکی کاتی دەستیان بەسەر توس و ئەستارئاباددا گرت. ڕوملو تاوانبار کرا بە ھەڵکوتانە سەر، و لە سێدارە درالەلایەن تەھمەسپەوە.لەسەر فەرمانی پاشای گەنج، چوھا سوڵتان (تاکە ئەندامی سێدارە کە مابووەوە) لە ساڵی ١٥٢٧ تا ١٥٣١ بوو بە فەرمانڕەوای دیفاکتۆی شانشینەکە.چوھا ھەوڵیدا ھەرات لە ھەژموونی شەملو دوور بخاتەوە، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ و تێیدا حوسێن خان پارێزگاری ھەرات ھەڵیکوتایە سەر کەمپەکە و چوھای کوشت و جێگەی گرتەوە.لەکاتێکدا شەڕی ناوخۆ لە نێوان قیزیلباشدا بەردەوام بوو، ئۆزبەکییەکان لەژێر دەستی ئوبەید اللە خان زەوییە سنوورییەکانیان داگیرکرد.عوبەید لە ساڵی ١٥٢٨دا ئەستارئاباد و توسی گرتەوە و گەمارۆی ھێراتی دا. تەھمەسپی تەمەن چواردە ساڵە فەرماندەیی سوپا دەکات و ئۆزبەکییەکانی شکست پێھێنا و لە شەڕی جامدا خۆی جیا کردەوەباڵادەستی سەفەوییەکان لە شەڕەکەدا بەھۆی بەکارھێنانی تۆپیانەوە بوو کە لە عوسمانییەکان فێربوون.ئەو سەرکەوتنە نە ھەڕەشەی ئۆزبەکستانی کەم کردەوە و نە ئاژاوەی نێوخۆی ئەو کایەی کەم کردەوە، بەو پێیەی تەھمەسپ ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ ڕۆژاوا بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونێک لە بەغدا. لەو ساڵەدا ئۆزبەکییەکان ھێراتیان گرت؛ بەڵام ڕێگەیان بە سام میرزا دا بگەڕێتەوە بۆ تەبرێز. داگیرکارییەکەیان زۆری نەخایاند و تەحمەسپ لە ھاوینی ساڵی ١٥٣٠ دەریان کردن و براکەی دامەزراند بەھرام میرزا پارێزگاری خوراسان و مامۆستای غازی خان تەکەڵوو بەھرام. حوسێن خان لە ساڵی ١٥٣٣ ڕووخێنرا و لە سێدارە درا، ھەرچەندە بە ھاوسەرگیری خزمی شا بوو.کەوتنی ئەو خاڵی وەرچەرخان بوو بۆ تەھمەسپ، کە ئێستا دەیزانی ھەر سەرکردەیەکی تورکمان لە بەرژەوەندی ھۆزەکەی خۆی دەبێت. نفوزی قزیلباشی کەمکردەوە و دەسەڵاتی زیاتری بە بیرۆکراسی «پیاوەکانی قەڵەم» دا و کۆتایی بە ڕژێم ھێنا.
ھەڵمەتەکانی گورجستان
تەھماسپ گرنگی بە قەوقاز و بەتایبەت گورجستان دەدا لەبەر دوو ھۆکار: بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی ھۆزی ئۆستاجلو (کە دوای شەڕی ناوخۆی ساڵی ١٥٢٦ زەوییەکانیان لە باشووری گورجستان و ئەرمەنستان ھێشتەوە) و ئارەزووی غەنیمەت، ھاوشێوەی ئەوەی باوکی. بەو پێیەی گورجستانکان بە شێوەیەکی سەرەکی مەسیحی بوون، ئەو بیانووی جیھادی بەکارھێنا بۆ ئەوەی پاساو بۆ لەشکرکێشییەکە بھێنێتەوە. لە نێوان ساڵانی ١٥٤٠ بۆ ١٥٥٣، تەھمەسپ سەرکردایەتی چوار ھەڵمەتی دژ بە چەندین پاشای دەوڵەتی دابەشکراو کرد. سوپای سەفەوی لە ھەڵمەتی یەکەمدا تفلیسی تاڵان کرد، لەوانەش کەنیسەکانی و ژن و منداڵی ئاغاکان لە کاتی داگیرکاری دووەمیدا، بەڕواڵەت بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری خاکی جۆرجیا، کێڵگەکانی تاڵان کرد و لێڤانی کاخێتی سوێندی دڵسۆزیی پێ خوارد.تەھمەسپ ژمارەیەک دیلی گرتووە، کە نەوەکانیان «ھێزی سێیەم»یان لە ئیدارەی سەفەوی و بیرۆکراسی لەگەڵ تورکۆمان و فارس پێکھێنائەم «ھێزە سێیەم»ە ھەرچەندە لە سەردەمی عەباسی گەورەدا ھاتە سەر دەسەڵات، بەڵام لە چارەگی دووەمی دەسەڵاتی تەھمەسپدا وەک غوڵام و قورچی دەستی کرد بە دزەکردنەوە بۆ ناو سوپاکەی و لە لووتکەی ئیمپراتۆرییەتی سەفەویدا کاریگەری زیاتر بوو. لە ساڵی ١٥٥٥ بەپێی ئاشتیی ئەماسیا ڕۆژھەڵاتی جۆرجیا لە دەستی ئێراندا مایەوە و ڕۆژاوای جۆرجیا لەلایەن تورکەکانەوە فەرمانڕەوایی دەکراتەھمەسپ بە سەپاندنی ژمارەیەک دامەزراوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێران و دانانی موسڵمانان لەسەر تەختی کارتلی و کاخێتی ھەوڵی چەسپاندنی ھەژموونی خۆی دەدا؛ یەکێکیان داوود خان بوو، برای سیمۆنی یەکەمی کارتلی بوو.دانانی داوود خان ئەو ھێزانەی جۆرجیا کە ھەوڵیان دەدا تفلیس لەژێر دەستی سیمۆن و باوکی، لوارسەبی یەکەمی کارتلی، لە شەڕی گەریسیدا داگیر بکەنەوە، بێھیوا نەکرد؛ شەڕەکە بە چەقبەستوویی کۆتایی ھات و لوارسەب و فەرماندەی سەفەوی شەھڤێردی سوڵتان کوژران
پەنابەرانی شاھانە
وێنۆک|تەھامسپ و ھومایون لە فێستیڤاڵێکی نەورۆز (چێھێل سۆتون، ئەسفەھان) یەکێک لە ڕووداوە بەناوبانگەکانی سەردەمی تەحمسپ سەردانی ھومایون بوو کە یەکەم منداڵی بابور و ئیمپراتۆری مەغۆلی بوو کە لەلایەن براکانییەوە ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە.ھومایون ھەڵات بۆ ھەرات و بە مەشھەد و نەیشابوور و سەبزەوەر و قەزوین گەشتی کرد و لە ساڵی ١٥٤٤ لە سۆڵتانییە چاوی بە تەھمەسپ کەوتتەھمەسپ وەک میوانێک ڕێزی لە ھۆمایون گرت و وەرگێڕانێکی وێناکراوی گوڵستانی سەعدی پێبەخشی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەبو سەعید میرزا، باپیرە گەورەی ھومایونبەڵام ڕەتیکردەوە ھاوکاری سیاسی پێبدات مەگەر موسڵمانی شیعە نەبێت. ھومایون بە دوودڵی ڕازی بوو، بەڵام کاتێک گەڕایەوە بۆ ھیندستان گەڕایەوە بۆ ئیسلامی سوننە و شیعەی ئێرانی ناچار نەکرد بۆ موسڵمانبوون.ھومایون نەورۆزی لە دەرباری شا بەسەر برد، و لە ساڵی ١٥٤٥دا بە سوپایەک کە لەلایەن تەھمەسپەوە دابینکرابوو بۆ وەرگرتنەوەی زەوییە لەدەستچووەکانی ڕۆیشت؛ یەکەم فەتحی قەندەھار بوو کە ڕادەستی شازادەی گەنجی سەفەوی کرد. بەڵام ھەر زوو موراد میرزا کۆچی دوایی کرد و شارەکە بوو بە ئێسکی ململانێی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆرییەت؛ سەفەوییەکان دەیانگوت کە بۆ ھەمیشە پێیان دراوە ومەغۆلەکان دەیانگوت کە ئاپاناژەکە لەگەڵ مردنی شازادەدا بەسەر دەچێت.تەھامسپ یەکەم گەشتی سەفەوی بۆ قەندەھار لە ساڵی ١٥٥٨ دەستی پێکرد و شارەکەی داگیرکردەوە یەکێکی دیکە لە سەردانکەرە دیارەکانی دەرباری تەھمەسپ، شەھزادە بایەزید بوو، ئەو شازادە ھەڵھاتووەی عوسمانی بوو کە لە سولەیمانی باوکی یاخی بوو و بە سوپایەکی ١٠ ھەزار کەسییەوە چووە لای شا بۆ ئەوەی ڕازی بکات شەڕێک لە دژی عوسمانییەکان دەستپێبکات.ھەرچەندە ڕێزی لە بایزید گرت، بەڵام تەھمەسپ نەیدەویست ئاشتی ئەمیسیا تازە واژووکراو تێکبداتبە گومانی ئەوەی کە بایزید پلانی کودەتای داڕشتووە، وای لێکرد دەستگیری بکات و بیگەڕێنێتەوە لای عوسمانییەکان؛ بایزید و منداڵەکانی دەستبەجێ لە سێدارە دران.
دواتر ژیان و مردن
وێنۆک|تەھماسبی یەکەم ڕەنگ کراوە ج. ١٥٧٥ یاخیبوونێکی ساڵی ١٥٦٤ لە ھەرات لەلایەن مەعسوم بەک و پارێزگارەکانی خوراسانەوە سەرکوت کرا، بەڵام ناوچەکە بە کێشە مایەوە و دوای دوو ساڵ لەلایەن ئۆزبەکییەکانەوە ھەڵیانکوتایە سەر.تەھمەسپ لە ساڵی ١٥٧٤ بە سەختی نەخۆش کەوت، و لە ماوەی دوو مانگدا دوو جار لە مردن نزیک بووەوە.بەو پێیەی شازادەیەکی جێنشینی ھەڵنەبژاردبوو پرسیاری جێنشینی لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی پاشایەتی و سەرکردەکانی قزیلباشەوە دەوروژێندرا. کوڕە خۆشەویستەکەی، حەیدەر میرزا، لەلایەن ھۆزی ئوستاجلو و جۆرجییە دەسەڵاتدارەکانی دەربارەوە پشتیوانی لێدەکرا؛ شازادەی زیندانیکراو ئیسماعیل میرزا لەلایەن پەری خان خانم کچە کاریگەرەکەی تەھمەسپەوە پشتیوانی دەکرا.فراکسیۆنی لایەنگری حەیدەر ھەوڵی نەھێشتنی ئیسماعیلیان دا بە بەدەستھێنانی ڕەزامەندی کاستێلانی قەڵای قەحقاحە (کە ئیسماعیل لەوێ زیندانی کرابوو)، بەڵام پەری خان لە پیلانەکە ئاگادار بوو و تەحمەسپی ئاگادار کردەوە؛ شا کە ھێشتا حەزی لە کوڕەکەی بوو فەرمانی دا کە لەلایەن موشەکدارەکانی ئەفشارەوە پاسەوانی لێ بکرێت.تەھمەسپ کە لە نەخۆشییەکەی چاکبووەوە، سەرنجی خۆی بۆ کاروباری دەوڵەت گەڕاندەوە؛ بەڵام گرژی دادگا ھەر مایەوە و شەڕێکی ناوخۆیی دیکەی لێکەوتەوە کاتێک شا لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦ بەھۆی ژەھراویبوونەوە کۆچی دوایی کردژەھراویبوونەکە بە ئەبو ناسر گیلانی تاوانبار کرا، پزیشکێک کە لە کاتی نەخۆشکەوتنیدا لە تەحمەسپ دەخوێند. کاتێک تەحمەسپ کۆچی دوایی کرد، ئەبو نەسر تۆمەتبار کرا بە خیانەت لەو چارەسەرەی کە بۆی نووسیبوو، و لەناو کۆشکەکەدا لە سێدارە درا.تەھمەسپی یەکەم درێژترین دەسەڵاتی ھەر ئەندامێکی بنەماڵەی سەفەوی ھەبووە: نۆ ڕۆژ کەمتر لە پەنجا و دوو ساڵ
کارگێڕی
وێنۆک|ئاڵای تەھماسبی یەکەم وێنۆک|کۆشکی چێھێل سۆتون لە [[قەزوین]] دەسەڵاتی تەھمەسپ لە دوای شەڕە ناوخۆیییەکانی نێوان سەرکردەکانی قزیلباش بوو بە «دەسەڵاتێکی تایبەتی» کە ھەوڵی دەدا بە بەھێزکردنی بیرۆکراسی فارس کۆنترۆڵکردنی کاریگەری تورکمان. گۆڕانکارییە سەرەکییەکە دەستنیشانکردنی قازی جەھان قەزڤینی بوو لە ساڵی ١٥٣٥دا، کە بە دەستپێکردنی دیالۆگ لەگەڵ پورتوگالییەکان، ڤێنیزییەکان، دیپلۆماسی ھێنایە دەرەوەی ئێران، مەغۆلەکان و شانشینە شیعەکانی دەجان.ھەروەھا ئەنتۆنی جێنکنسۆن، گەڕانی ئینگلیز کە لە ساڵی ١٥٦٢ لە دەرباری سەفەوی پێشوازی لێکرا، ھەوڵی داوە بازرگانی بەرەوپێش بباتھەبسبورگەکان بە تامەزرۆیییەوە بوون بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ سەفەوییەکان دژی عوسمانییەکان. لە ساڵی ١٥٢٩ فێردیناندی یەکەم نێردەیەکی نارد بۆ ئێران بە ئامانجی ھێرشی دوو بەرەی بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی دواتردا؛ بەڵام ئەو ئەرکە سەرکەوتوو نەبوو، چونکە نێردراوەکە زیاتر لە ساڵێکی خایاند بۆ گەڕانەوە.یەکێک لە گرینگترین ڕووداوەکانی سەردەمی تەھمەسپ، گواستنەوەی پایتەختی سەفەوی بوو، کە دەستی پێکرد کە بە سەردەمی قەزوین ناسراوەھەرچەندە ڕێکەوتی وردی دیارینەکراوە، بەڵام تەھمەسپ لە قۆناغێکی ١٥٤٠ی سەدەی ڕابردوودا کە سەرلەنوێ نیشتەجێ بوونەوەی نەتەوەیییەکان بووە، دەستی کرد بە ئامادەکارییەکان بۆ ئەوەی پایتەختی شاھانە لە تەبرێزەوە بگوازرێتەوە بۆ قەزوینگواستنەوە لە تەبرێزەوە بۆ قەزوین نەریتی تورک-مەغۆڵی وەستاند کە لە نێوان لەوەڕگەی ھاوین و زستاندا لەگەڵ مەڕەکاندا دەگۆڕێت، ئەمەش کۆتایی بە شێوازی ژیانی کۆچەری ئیسماعیل یەکەم ھێنا.بیرۆکەی دەوڵەتێکی تورکمانی کە ناوەندێکی لە تەبرێز ھەبێت، بۆ ئیمپراتۆرییەتێک کە ناوەندەکەی لە فەلاتی ئێراندا بێت، وازی لێ ھێنرا.گواستنەوە بۆ شارێک کە بە ڕێڕەوێکی کۆن لە ڕێگەی خوراسانەوە کایەکەیان بەیەکەوە دەبەستەوە، ڕێگەی بە پلەیەکی زیاتری ناوەندگەرایی دا کاتێک پارێزگا دوورەکانی وەک شیروان، جۆرجیا و گیلان ھێنرانە ناو کۆشکی سەفەوی.دانیشتوانی غەیرە قزیلباشی قەزوین ڕێگەیان بە تەحمەسپ دا ستافی نوێ بھێنێتە دادگاکەی کە پەیوەندییان بە ھۆزەکانی تورکەوە نەبووە. شارەکە کە پەیوەندی بە ئۆرتۆدۆکسی و حوکمڕانی سەقامگیرەوە ھەبوو، لەژێر چاودێری تەھمەسپدا گەشەی کرد؛ پێشەنگی ئەو سەردەمە بینای چێھێل سۆتۆنە.
چاکسازی سەربازی
سەربازی سەفەوی لە سەردەمی تەھمەسپدا پەرەی سەند، بە تایبەتی تۆپچییەکان (توفچیان) و موشەکچییەکان (توفانگچیان)گۆلار-ئاغاسی، کۆیلە سەربازییەکان کە لەلایەن تەھماسپەوە لە دیلەکانی قەفقاز پەرەی پێدرابوو، فەرماندەیی توپچیان و توفانگچیانیان دەکرد.بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی قزیلباش، نازناوی ئەمیر الومەرا و وەکیلی وەستاند.قورچی باشی کە پێشتر ژێردەستی ئەمیر ئەلئومەرا بوو، بوو بە سەرۆکی سەربازی سەفەوی.
گرنگی دانی بە ئەدەب
تەھماسب بە گەورەترین سپۆنسەر سەفەوی ناوزەد کراوە.ئەو ناوی یەکێک بوو لە بەناوبانگترین دەستنووسە وێناکراوەکانی شانامە کە لەلایەن باوکییەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٢٢ ڕاسپێردرابوو و لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٥٣٠دا تەواو بووئەو ھاندانی نیگارکێشانی وەک کەمال ئەدین بێھزاد، و کاری لەسەر تابلۆکانی باڵکۆنی چێھێل سۆتۆن کردووە. تاریخی عەلەمعەرەیە عەباسی سەردەمی تەحمەسپ بە لووتکەی ھونەری خەتخەت و وێنەیی سەفەوی ناودەبات.بەڵام تاھمەسپ ھاندانی شیعری دەدا یان نا، دیار نییە.
ئایین
وێنۆک|[[قورئان|قورئانێک کە ڕەنگە سەر بە تەحمەسپی یەکەم بێت، لە ڕێکەوتی تەمموز-ئابی ١٥٥٢]] تەھمەسپ خۆی بە «پاشایەکی عیرفانی شیعە خواپەرست» وەسف کردووە.کۆنەپەرستی ئایینی ئەو سەرنجڕاکێشترین لایەنی کارەکتەری ئەو بوو بۆ مێژوونووسان، بەو پێیەی تا چەند بیروباوەڕەکانی کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ئایینی سەفەوی ھەبووە، ڕەگ و ڕیشەی لە ئیسلامی شیعەی فارسیدا ھەیە.تەھمەسپ دەیویست شاعیرانی دەربارەکەی لەسەر عەلی بنووسن، نەک ئەو.شیعەی ئیمامی وەک عەقیدەیەکی نوێی پاشایەتی دەبینی، و شێخ عەلی ئەلکەرەکی وەک جێگری ئیمامی شاراوە دەستنیشان کرد.
مێژوونووس
وێنۆک|چاپی تەھماسپ لەلایەن یۆھان تیۆدۆر دی برای تەھماسبی یەکەم بۆ ماوەی پەنجا و دوو ساڵ حوکمڕانی کرد، کە لە ھەموو پاشایەکی دیکەی سەفەوی درێژتر بوو. ئەو کاریگەرییەکی کەمی لەسەر مێژوونووسانی ڕۆژاوا دروست کردووە، و وەک بەدبەختێکی شەھوەتباز و خۆپەرستێکی ئایینی وەسف کراوە.ھەرچەندە دەیەی یەکەمی دەسەڵاتی تەھمەسپ ھاوشێوەی ساڵەکانی دوای چاڵدیرانی دەسەڵاتی ئیسماعیلی یەکەم بوو، بەڵام دەسەڵاتی لە عەشیرەتەکانی قزیلباش گرت و لە تەمەنی چواردە ساڵیدا ڕووبەڕووی ئۆزبەکییەکان بووەوە و ئەوەندە عەقڵی سەربازی ھەبوو بۆ ئەوەی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ عوسمانییەکان بەدوور بگرێت سەرەڕای ڕاپەڕین و نائارامی، ئەو ئیمپراتۆرییەتەی کە لە باوکی بە میراتی گرتبوو، پاراست و فراوانی کرد.تەھمەسپ زۆر جار گەوھەری دەفرۆشت و مامەڵەی بە کەلوپەلی دیکەوە دەکرد، بەڵام وەک پێشێلکردنی یاسای ئایینی باجی نزیکەی ٣٠ ھەزار تۆمان ڕەتدەکردەوە.
بیبیلیۆگرافی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٤ پۆل:مردووانی ١٥٧٦ پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی پۆل:خەڵکی ئەسفەھان پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٦یەم لە ئاسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٥١١
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا
220px|وێنۆک|یاری نێوان کەنەدا و کۆستاڕیکا لە ٢٠٢١ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا (، ) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی کەنەدا یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی کەنەدا و سەرپەرشتی دەکریت، یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٢٤ بووە لەبەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوسترالیا کە یارییەکە بە سێ گۆڵ بەرامبەر دوو گۆڵ دۆرا و گەورەترین بردنەوەش بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی دوورگەکانی کەیمەن بووە کە لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢١ بووە بە ئەنجامی یازدە گۆڵی بێبەرامبەر، و لە ١٨ی تەممووزی ١٩٩٣ یش گەورەترین شکستی تۆش کردووە ئەوکات بە ٨ گۆڵ بێ بەرامبەڕ لە گەل ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک دۆرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن
ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن (بە ئینگلیزی: Albert Abraham Michelson)(١٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٥٢ - ٩ی ئایاری ١٩٣١) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٠٧ خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک وەرگرت. بەمەش بووە یەکەم کەسایەتی ئەمریکی کە خەڵاتی نۆبێل لە زانستەکاندا وەربگرێت.
نۆڤاک دۆکۆڤیچ
thumb|نۆڤاک جۆکۆڤیچ نۆڤاک جۆکۆڤیچ لە دایک بووی ٢٢ی ئایاری
گالەری
گالەری نۆڤاک دیکۆڤیچ لەکاتی یاریەکانی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:نۆڤاک دۆکۆڤیچ پۆل:مێدالیاوەرگرانی برۆنزی ئۆڵمپیکی سرب پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:وەرزشی سربیا پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
محەممەد عارف سەروەری
بەر لە تاڵیبان
سەروەری لە کۆلێژێکی تەکنیکیدا خوێندنی ئەلیکترۆنی خوێند، دواتر گواسترایەوە بۆ پۆلیتەکنیکی کابول. بەھۆی سەرھەڵدانی جەنگەوە خوێندنی تەواو نەکرد، لە جیاتی ئەوە لە ساڵی ١٩٨٢ لە کاتی جەنگی سۆڤیەت و ئەفغاندا بەشداری بە بەرخۆدانی دژە سۆڤیەتەوە کرد لە ساڵی ١٩٩٢دا دوای لە کارلادانی کۆمۆنیستەکان، بە سەرۆکی ئاسایشی کابول دەستنیشان کرا دواتر وەک جێگری یەکەمی بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی نیشتمانی خزمەتی کرد کاتێک تاڵیبان دەستیان بەسەر کابولدا گرت بەشداری ھێزەکانی ئەحمەد شاە مەسعوود کرد کە دواتر بۆ سەرکردایەتی ھاوپەیمانی باکووری ئەفغانستان ھەڵبژێردرا.
دوای تاڵیبان
لە سەردەمی حوکمی تاڵیباندا، سەروەری بەرپرسی ھەواڵگریی ھاوپەیمانی باکوور بوو لە سەردەمی ئەحمەد شا مەسعووددا. تیرۆری مەسعوود لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠١ لە نووسینگەی عارف ڕوویدا. دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول، ئەو کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە ھەماھەنگی لەگەڵ تیمی CIA JAWBREAKER، کە لەگەڵ ھاوپەیمانی باکوور کاریان دەکرد و ڕێگەیان بۆ ئۆپەراسیۆنی سەربازی زیاتر ئامادە کرد دوای ڕووخانی کابول خۆی و ڕێکخراوەکەی دەستیان بەسەر بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئێستای ئەفغانستاندا گرت، بەڵام لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٤دا لەلایەن حامد کارزای سەرۆکی ئەفغانستانەوە لادرا و ئەمروڵا ساڵحی لەجێی دانرا ئەو خێزاندارە و باوکی یەک کوڕ و سێ کچە بە زمانی دری و پشتۆ و ڕووسی و ئینگلیزی دەدوێت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:زیندووان
١٧٤١
ساڵی ١٧٤١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٤١
بولفەت
بولفەت (Bulfet، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠ کەس لە ٥ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
پاییز
thumb|220px|وەرینی گەڵای درەختەکان لە پایزدا
پاییز (بە عەرەبی: خريف، بە ئینگلیزی: Autumn) یەکێکە لە چوار وەرزەکەی ساڵ کە لە دوای ھاوین دێت و لە پێش زستان. لە نیوەگۆی باکووری زەویدا دەست پێ دەکات لە ٢٢ی ئەیلوول تا ٢٠ی کانوونی یەکەم و لە نیوەگۆی باشووری زەویدا پێچەوانە دەبێتەوە کاتەکەی.
لەم وەرزەدا ماوەی شەو و ڕۆژ یەکسان دەبن و تیاییدا گەڵای دار و درەختەکان ئەوەرێت.
پارێزگای سەمەنگان
ژێدەرەکان
سەمەنگان پۆل:پارێزگای سەمەنگان
ئێلێمێنتری (دابەشکراوی لینوکس)
سیستەمی کارپێکەریی ئێلێمێنتری (elementary OS) دابەشکراوە یێکی لینوکسە کە لە سەر بنەمای ئوبونتو دامەزراوە. ئەم سیستەمە لە روومێزییێک درووستبوە کە لەسەر ژینگە/ڕوومێزی خۆی، ناسراوە بە پانسێئۆن(Pantheon). ھەر لە سەرەتاوە ئێلێمینتری ئۆ ئێس جێگای پێھەڵدان و ستایش وە لە لایەکی دیکەوە ڕخنەی لێگیراوە، ھەر چەند تاقیکردنەوەی ئێمە دەخاتە یادی ماک بەڵام لینوکسە ماک نییە. ڕوکاری فەرمی واتە پانسێۆن کە بە زمانی ڤالا نوسراوە لە گەڵ نەرمەکالا و پرۆگرامەکانی دیکە وەک پلانک (دۆکە)،  Epiphany (وێبگەری پێشگریمان)،Scratch (دەستکاریکەرێکی سادەیە)،  Gala کە بەڕێوەبەری پەنجێرەکانە، یەکپارچە بووە.
دێسکتۆپی پانسێۆن
پانسێۆن ژینگەی ڕوومێزییەک کە لە سەر بنەمای گنوم پەرەی سەندووە. وەک ڕوومێزیەکانی دیکە GTK+, GDK, Cairo, GLib، GVfs وە Tracker. نەرمەوالەکانی تایبەت بە ئێلێمێنتری لەسەر پانسێۆن جێگیر کراوەن بریتین لە: