cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لیبرالیزم
وشەی لیبرالیزم لە لاتینی لیبر، واتە سەربەخۆ، لە وشەی ئازاد'ەوە ھاتووە و بۆچوونێکی کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆژیایەکی سیاسییە کە ھەڵگری باوەڕ بە ئازادی تاک ئازادی، ئازادای لە یاسا، وەک بایەخێکی بنەماییە، ، وشەکە لە کەون و مەکانی جیاواز مانای جیاواز ھەڵدەگرێ ھەر بۆیەش مانایەکی ڕوون و دیاریکراو لەو چەمکە بەدەستەوەدان ھەندێک دژوارە. دەکرێ بڵێین لیبرالیزم واتایەکی نزیکە کە بەھەڵگری ناوەرۆکی ئازادی تاک وەکوو مافی مرۆڤ، ئازادی ڕادەربڕین، ئازادیی ڕۆژنامەوانی، مافی مەدەنی و سیاسی، سێکولاریزم، سەروەریی یاسا، ئابووریی سەربەخۆ، ئازادیی سیاسی و دیموکراسی لێکبدرێتەوە. لیبرالیزم لە سەردەمی ڕووناکبیرییەوە ناوبانگی زیاتری پەیدا کرد لە نێو فەیلەسووف و ئابووریزانە ڕۆژاواییەکان.
بوونی ژیانی کار وکاسبی دڵخوازانە لە بازاڕێکدا کە بە شێوەی ئابووری ئازاد بەڕێوە بچێ و مافی خاوەندارییەتی خسووسی (موڵکییەتی خسووسی) کە خۆی ھەڵگری زۆر لێکدانەوەی جیاوازە، بۆ ھەموو دانیشتووان. وەک یەک نموونە لە مەڕ تەزمینی ئازادی -لیبرالەکان لە خۆتێوەگلانی دەوڵەت لە ژیانی تایبەتی خەڵکدا بە دووردۆنگییەوە دەڕوانن. لێرە دەکرێ جیاوازی نێوان بەشێک لە سوسیال لیبڕالیستەکان کە بە خشکە دەیانەوێ ئابووری (تەسەلی)ڕفاھی کۆمەڵایەتی (بەشی گشتی وجەماوەری یان بەشی خسووسی) لە ڕێگای وەرگرتنی ماڵیاتەوە دەگەڵ نێو لیبڕالیستەکان و ئانارکۆکاپیتالیستەکان کە دەیانەوەی ھێندێک لە خزمەتگوزارییە حکومییەکانیش ھەر بدەنە بەشی خسووسییەکان و ئابوورییە کەشی ھەر خسووسی دابینبکەن. زۆربەی گەورەحیزبەکانی دونیایە کە خۆیان پێ لیبڕالە، سوسیال لیبرالن. لە ئەمریکایە وشەی لیبرالیزم لە دونیای سیاسەتدا بووەتە وشەیەکی دزێو لە نێو دەستەچەپییەکاندا کە پێیانوایە نوێنەرایەتی بەشێکی گەورەن کە شوینەواریان بەسەر چۆنییەتی بازاڕدا ھەیە.
چەمک و ناوەڕۆکی زھنییەتی لیبڕالیزم دژ بە کۆمەڵگا بوون و پێکەوە ژیانە، وزەی لیبڕالیزم سەرچاوەکەی لە تاکگەرایی و بەرژەوەندی کەسییەوە دێت بۆیە ناتوانین بە سیستەمێکی تەندروست پێناسەی بکەین بۆ ئەو کۆمەڵگایانەی کە ھەوڵ دەدەن یەکسانی و دادپەروەری و پێکەوە ژیان سەقام گیر بکەن لە ناوچەکەیان، و لیبڕالیزم وەک ئایینی دەوڵەت و سیستەمی دەسەڵات داری پێناسە دەکرێ لەلایەن کەسایەتییە شۆڕش گێڕەکان کە دژی امپریالیزم جەنگاون وەک (چی گیڤارا، غاندی، ماندێلا،عەبدوڵڵا ئۆجەلان … ھتد).
ئابووری ئازاد
زۆربەی نوێنەرایەتیی ئابوورییەکی ئازادی واقیعی لیبڕالەکان دەیکەن. دانوستانی ئازاد پرسێکی بنەمایی لیبڕالەکانە. باشترین میکانیزم بۆ بازاڕ ڕێک و پێک کردنی بەرھەم و ڕاگواستنی زانیاری لە نێوان دەڵاڵان و پسپۆڕانی جۆراوجۆر لە بازاڕدا دایە. نێئۆ لیبڕالیستەکان پێیانوایە کە باشترین شێوەی بەڕێوەبردنی بازاڕ دوورەپەرێزی وخۆ تێوەنەگلانی سیاسەتە دە کار وباری بازاڕدا. دەحاڵێکدا سوسیال لیبڕالیستەکان نوێنەرایەتی تێوەگلانی دەوڵەت بە مەبەستی پاراستنی کێبڕکێی ومافی کرێکاران وکڕیاڕان. مافەکانی کۆمەڵایەتی نێئۆلیبڕالەکان پێیانوایە کە چالاکی ھەموو ئەو دەوڵەتانەی کە دابینکەرەوەی تەسەلی لە کۆمەڵگادان، بۆ نموونە خوێندەواری و داو و دەرمان بە شێوەیەکی خسووسی بەڕێوەبچن و خەڵک خۆیان مەخاریجەکەی بدەن. سوسیال لیبڕاڵەکان ھەر لێرەش ئەرکی چاوە دێری بە سەر پاراستنی ئەو مافانە بە پرسێکی سەرەکی دەوڵە دادەنێن. بۆچوونەکانی نێئۆ لیبڕالیزم لیبرالیزم بەگشتی بە سەر دوو بۆچووندا دابەشدەکرێ، سوسیال لیبرالیزم و نێئۆلیبرالیزم. کتێبی یان ڕاوێلز (تێئۆرییەک لە مەڕ عەداڵەت) داکە لەسەر بۆچوونی ڕۆبێرت نۆزیک نێئۆلیبراڵ و کتێبەکەی (دەوڵەتی ئانارشیزم و خەێاڵ) نووسراوە ئاماژە بەو دووکەرتە لە نێو لیبڕالیزمدا دەکا. لە بەر ئەوەیکە لیبرالەکان وەک بنەمایەکی سەرەکی لە ئازادی دەڕوانن جا جێوازی نێوان سوسیال لیبرالیزم و نێئۆلیبرالیزم ھەر لە سەرتاریفی ئەرێنی و نەرێنی (مسبەت و مەنفی)یەکانە لە مەڕ ئازادی.
مێژوو
ئەو بەشە کورتەیەکە لە مێژووی لیبرالیزم دەدوێ وشەی لیبڕال کە ئەوڕۆ بە مانای سیاسییەکەی دەکاردەکرێ لە دەور وبەری ساڵی ١٨٢٠ەوە دەکارکراوە. بەڵام لیبرالیزم وەک ئیدئۆلۆژی ڕیشەی دە باوەڕی ئەو ھومانیزمەی سەردەمی ڕینسانس ھەروەھا دە حیزبی ویگ لە بریتانیا دایە کە لە دوای شۆڕشی بریتانیایەوە کە بە (شۆڕشی پڕ لە شانازی) نێوبانگی دەرکردبوو لە ساڵی ١٦٨٨ دا کە ھەڵبژاردنی شای ئەو سەردەمی بە مافی خۆی دەزانی. بزاوی ڕاستەقینەی لیبڕالەکان سەردەمی ڕووناکبیری لە دایکبووە ولە سەر بنەمای مافی تاک وبەشداریکردنی دە بەڕێوەبەرایەتی کۆمەڵگا لە ڕێگای ھەڵبژاردنی نوینەرانی خۆی دامەزراوە. لیبرالیزم لە سەدەی١٨ بەدواوە، لە وڵاتانی خۆراوا کاتێکی کە چینی مامناوەندی کۆمەڵگا دەستەڵاتی بەدەستەوە گرت ڕوو لە گەشەکردنە. ئەو باوەڕە کە سەرچاوەی ھەموو ھێزێکی ئاڵوگؤر خەڵکە، ھەربۆیەشە کە ژێرانەیە قانوون گەلێکی پێویستی ئەوتۆ بێنەکایە و بەڕێوەبچن، لە سەردەمی ڕووناکبیریش بە ھێزترە. سەرەڕای وەیکە بزووتنەوەی سەنعەتی ھەلومەرجێکی تەسەلی ئابووری پێکھێنا، جێوازی چینایەتی کۆمەڵایەتی و موشکیلاتی دیکەش وەک پیسی سروشت و ھەوا، ھەڵاواردەیی، ڕووبەزیادبوونی لەڕادەبەدەری دانیشتووانی شارەکان و کرێکاریی منداڵانیشی بدواوە بوو، بەڵام خەڵک ساغتر و تەمەندرێژتریش ببوون. بەھۆی دابەزینی مووچە و حەقدەستەکان ئەژماری ھێزی کار زیاتر لە ڕادەی پێویست ھەڵکشابوو. سوسیال لیبرالیستەکان بۆچارەسەری بێکاری داخوازی لانیکەمی حەقدەست وپاوان کردنی کاری منداڵان وئەمنییەتی کاری بۆ کرێکاران بوون. لیبرالەکانی باوەڕمەند بە تێئۆری لایسێز فایر پێیانوابوو کە ئەو قانوونانە ئازادی، مافی خاوەندارییەتی پێشێل دەکەن و ئاستەنگن لە ڕاست پەرەسەندنی ئابووری دا. بێجگە لەوەش پێیانوابوو کە کۆمەڵگا خۆی لە عۆدەی چارە سەری ئەو ئاستەگە دێتەدەر بە بێ وەیکە دەوڵەت خۆی تێوەبگلێنێ. خۆی ئەوھەڵوێستە ئاماژە بە ھەووەڵین گرژی دە نێوان لیبرالیزمدا دەکا. ١٩١١ ئێل تێ ھوبھووس کتێبی (لیبرالیزم)ی دا دەرێ ودەو کتێبەدا، سەرەڕای درێژەی دژایەتییەکی ڕادیکاڵانە تا سنووری ئاناڕشیزمی ئەو بەشە لە لیبڕالەکان دەگەڵ تێوەگلانی دەوڵەت دەکار وباری ئابووریدا، ئەو نێئۆلیبرالیزمەی سەلماند کە تێوەگلانی دەوڵەتیان دە ئابووریدا بە مەبەستی پاراستنی مافی ھاوبەش ویەکسان دە دابەشکردندا بۆ تاکەکان بە ڕەوا دەزانی.
ڕەخنە
مەبەستی ڕەخنە لەلیبرالیزمی لەبەردەست لە سۆئێدێ دەچێتەوە سەر وەلانانی ئەوقانوونە دەست وپێگرە لەسەر ڕێگای کێبەڕکێی ئابووری و بە خسووسی کردن. ئەوەش پێیانوایە کە ئەو شێوە بە خسووسیکردنەی ئابووری بۆ تاقمێک ھەلومەرجێکی باشی کلک وەرگرتن لە ھەموو کەرەسەکانی کۆمەڵایەتی پێکدێنێ دەحالێکدا ھەن ھێندیک لە دەرەوەی ئەوبازنەی بەخسووسیکردنەدا کە توانایی ماڵیان تەنانەت بۆ پڕکردنەوەی ددانیان نییە. نێئۆلیبرالیزم بەپێی ئەو خۆنواندنە دەبێ(ژیاندنەوەی سەرلەنوێی لیبرالیزمی کلاسیک) بووبێ. نێئۆلیبرالەکان پێیانوایە کە سوسیال لیبڕالەکان، براوەژوو دەڕواننە چەمکی لیبرالیزم و بایەخەکانی واتە مافی خاوەندارییەتی بە سەر خۆیان و شتەکانیان و ھۆی لەدایکبوونی وشەی نێئۆلیبرالیزم یش ھەر ئەوەیە. سوسیال لیبرالیستەکانی یش نێئۆلیبرالەکانیان داوەتەوە بەر لۆمە کە بایەخی سەروەت ودارایی بەلایانەوە گرینگترە لە بایەخی ئازادییەکانی شەخسی. ڕەخنەیەکیش کە لەلایەن بەرەی چەپەوە لە مەڕمافی خاوەندارییەتی خسووسی و بۆچوونی لیبرالەکان لە مەڕ ئابووری بازاڕی ئازادەوە لە سەرزارانن. بۆ ئاماژە بە نموونەیەکی بەرچاو، ڕەخنەگران پێیانوایە کە خاوەن کار و کرێکار وەک دوو شەریک دەگەڵ یەک، لە بەر بوونی شتێک بە نێوی خاوەندارییەتی، یەکسان نین. کرێکار دە ھەلومەرجێکی چاولەدەستی لە ڕاست خاوەنکار دایە چون کرێکار پێویستی بەو حەقدەستەیە کە خۆی وبنەماڵەکەی پێی دەژین، خاوەنکار دەتوانێ بەھۆی بوونی بێکارێکی زۆر وزەوەند کە چاوەڕوانی وەرگرتنی کارن، یەکی دیکە بێنێتە جێی ئەو کرێکارانە کە ھەر ئێستا کاردەکەن. ڕخنەیەکی دیکەش ئەوەیە کە پەیوەندی نێوان بازاڕی لیبرالانە و دیموکراسی زۆر دیاریکراو وڕوون نییە، چون بۆچوونی لیبراڵانە لە مەڕ بازاڕ لەلایەن دیکتاتورەکانیشەوە سەلمێندراوە، بۆ نموونە چین و شیلی لە دەورانی (پینووشە) دا. ھەموو ئەو ڕەخنانە باس لەوە دەکەن کە تەنانەت کاپیتالیزم یش ھیچ وێچوویەکی نە کەم نە زۆر دەگەڵ ئەو بنەما لێبرالانەیە لەمەڕ بازاڕدا نییە. ڕەخنەی دیکەش تاکگرایی (ئیندیویدوالیزم) دەگرێتەوە. ڕەخنەگران پێیانوایە کە لیبرالەکان دە لێکدابڕاندنی کۆمەڵگا بە تاکەکان زۆر بە پەلەن. بەپێی ڕەخنەگران تاک دە لیبرالیزمدا کراوە بە شتێک کە لە دەرەوەی ئەو دونیایەوەیە و دەست وێیڕاناگا، لە جیاتی ئەوەیکە دە پەیوەندی دەگەڵ دەوروبەریدا ھەڵسوکەوتی دەگەڵ بکرێ. ڕەخنەگران پێیانوایە کە مرۆڤ و ئازادییەکەی قەت لەبەر چاو ناگیرێ ئەگەر وەک شتێک و شەخسێک دەگۆمەڵگادا لەبەرچاو نەگیرێ. بە کورتی ئەو ڕەخنانە لەوە دەدوێن کە لیبرالەکان ھێشتا لێیان حاڵی نییە کە تاک تا چ ڕادە ئاسەواری دەور و بەری خۆی پێوەدیارە دەبێ و دەکەوێتە ژێر ئەو ئاسەوارانە. دە سەدەی ١٩ دا زۆر ڕێبەری سیاسی خاوەن ئوتورینە بوون کە لیبرالیزمیان وەک دوژمنی خۆیان سەیر دەکرد. مائۆ زێدۆنگ ساڵی ١٩٣٧ دەنووسێ کە (بزووتنەوەی کۆمۆنیستی دەبێ کەلک لەمارکسیزم وەربگرێ کە ڕووحی ئەرێنی (موسبەتە) تا لیبرالیزم کە ڕووحی نەرێنی (مەنفی)یە تێکی دەشکێنی). ئەو لیبرالیزمی وەک تێکدەر بۆ بزووتنەوەی شؤڕشگێڕانەی جەماوەری دەزانێ، لەبەروەیکە لیبرالیزم بەر لەھەمووشتێک بەدوای ویستگەلی شەخسییەوەن.
دیموکراسی لیبڕالی
دیموکراسی لیبڕالی خۆی شێوە دەستەڵاتدارییەکە کە نوێنەرایەتی دیموکڕاسی دەکا بە گوێرەی توانایی ھەڵبژێردراوەکان کە تا چ ڕادەیەک دەتوانن سیاسەتی خۆیان لە مەڕ دابینکردنی عەداڵەت بەڕێوەبەرن، ھەڵبەت دیارە دە پەیوەندی خۆگونجاندن دەگەڵ ئەو پێکھاتانەی کە ئازادی تاک ومافەکانیان سەلماندووە و زەخت دەخەنە سەردەستەڵاتی ڕێبەرایەتی بە مەبەستی لەبەرچاوگرتنی ئەوپەڕی ڕادەی مافی کەمایەتی لەلایەن زۆرایەتییەوە. ڕادەی لەبەرچاوگرتنی ئازادی و مافەکان لەلایەن پێکھاتەکانەوە جێوازیان ھەیە، بەڵام ناوەرۆکی ھەموویان ئەغڵەب مافی ئەمنییەت، ژیانی خسووسی، دارایی و یەکسانی لە ڕاست قانوون و ئازادی ڕادەربڕین لەکۆڕ وکۆبوونەوە و تەنانەت لەمەڕ دین یش دەگرنە خۆ. دە دیموکڕاسی لیبراڵی دا ئەو مافانە دەتوانرێ دە قانوونی ئەساسیدا تەزمین کرابن یان جاری واشە ئەو دەستەڵاتە دەدرێ بە ھێندێک پێکھاتە کە چاوەدێری پاراستن و تەزمینیان بن. دیموکڕاسی لیبڕالی ھەروەھا ھەڵگری توانایی سەلماندنی تەحەممول و پلورالیزم دە پەیوەندی دەگەڵ جێوازی سیاسی بەرچاو دەکۆمەڵگادایە، وتەنانەت ئیزنی بوون و ڕکەبەرایەتی سیاسی بە ئەوانەی کە زۆر توندئاژۆ و خاوەن بنەمایەکی لیبڕالانەن بە مەبەستی بەدەستەوەگرتنی دەستەڵات دەدرێ. دیموکڕاسی لیبڕالی بۆیە باوەڕی بە دەنگدانە تا جێوازبیران بە بۆچوونی جێوازیانەوە بەشدار بن وھەلومەرجی بە دەستەوەگرتنی دەستەڵاتیان ببێ. دە کردەوەدا ھەمیشە سەرکەتوویی بەو تاقمە بووە کە لاینگری دیموکڕاسی لیبڕالین و بە چەشنێک سیستیمەکە خۆی درێژە بەمانەوەی خۆی دەدا. ھزری، لیبرال، دە دیموکڕاسی لیبرالی دا ئەوە ناسەلمێنێ کە قەوارەی دوڵەت سەبارەت بەڕەچاوگرتنی ئیدۆئۆلۆژی سیاسی لیبرالیزم تۆبزی لە سەرە. ئەوە تەنیا ئاماژەیەکە بەو ڕاستییانە کە دیموکڕاسی لیبراڵی لەڕاست دەستەڵاتدارانی سیاسی پارێزەری ئەو مافانەی شارۆمەندانەیە کە بنەما قانوونییەکان بۆ ھەووەڵین جار لە سەردەمی ڕووناکبیریدا تەزمینیان کردوون ولە لایەن ئەو فەیلەسوفانەوە کە نوێنەرایەتی بیری ئازادیان دەکرد داڕێژراون کە ھەر ئێستاش دە ناوەرۆکی زۆربەی ئیدئۆلۆژی سیاسییەکاندا کە دیموکڕاسی لیبرالییان سەلماندووە ھەیە. دیموکڕاسی لیبرالی دەتوانێ دە پێکھاتەیەکی کۆماری یان پێکھاتەیەکی پادشاییدا بگونجێندرێ.
دیموکراسی بورژوایی
دیموکراسی بورژوایی تەوەرێکی مارکسیستی یە لە مەڕ سیستیمیکی سیاسی دە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا. ئەو تەوەرە دەحاڵی حازر بەرتەسک کراوەتەوە بە شتێکی جێی باس دە مارکسیسزمدا بەڵام بە گشتی لایەنەکانی دیکەی وەک لیبڕال یان دیموکڕاسی خورائاواییش دەگرێتەوە. دیموکراسی بورژوایی بەپێی وتەی لێنین بەشی بەرتەسککراوەی دیموکڕاسییەکە کە دەناوەرۆکی خۆیدا شتێکە بۆتوێژی بورژوا بۆ داسەپاندنی دەستەڵاتی خۆی بەسەر چینێکی دیکەدا. دیموکڕاسی بورژوایی دەھەڵسەنگاندن دەگەڵ دیموکڕاسی سوسیالیستی دا شتێکی ناتەواو دێتە بەرچاو چونکوو بەتەسککراوەتەوە تەنیا دە دونیای سیاسیدا و ناگاتە دونیای ئابووری. دەھەڵسەنگاندن دەگەڵ سیستمی کومەڵگای فێئۆداڵی دا دیموکڕاسی مارکسیستی و تەنانەت دیموکڕاسی بورژوایی یش وەک دەستکەوتێکی پێشکەوتوانە دەژمێردرێن. ڕوانگەی مارکسیزم –لێنینیزم لە مەڕ دیموکڕاسی بورژوایی دەکردەوەدا وای کرد کە ئەو پێکھاتە جەماوەرییانەی کە لەڕووسییە ھەبوون، بە دوای شۆڕشی ئۆکتوبردا ھەمووان لێک ھەڵوەشیننەوە. بوڵشویکەکان بە بیانووی وەیکە دیموکڕاسی بورژوایی لە ھی ئەوسوسیالیستییە کە لەسۆویەت بەڕێوە دەچێ کەمتر دیموکڕاتە، ھەڵیانوەشاندەوە.
لیبرالیزمی کلاسیک
لیبرالیزمی کلاسیک (بە لیبرالیزمی لایسێز-فایر یش دەناسرێ) خۆی یەک مەکتەبی سیاسییە کە گرینگایەتییەکی تایبەت دەدا بە خاوەندارییەتی خسووسی. مافە سروشتییەکان، بەرتەسککردنەوەی دەستەڵاتی دەوڵەت، پاراستنی مافی سیاسییەکان. سیاسەتی ئابووری جەختکردنەوەیەکی بەھێزە لەسەر بازاڕی ئازاد و ڕزگاری تاک لە ژێرھەر چەشنە گوشارێک. ئەوانە وەک نموونە لەلایەن ئادام سمیت -داوید ڕیکاردۆ-یێریمی بێنتام - یووان ستوارت میل -ئاندرس چیدێنیوس، و ئاماژەیان پێکراوە. ڕیچارد کوبدن (تەنانەت نوێنەرایەتی ئەو بەشە کە بھ (لیبرالیزمی مێنچێستێر ناسراوە) دەکا. لیبرالیزمی کلاسیک تێکەڵاوێکە لە لیبرالیزمی ئابووری و لیبرالیزمی سیاسی. لیبرالیزمی کلاسیک جێوازی لە نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگا دادەنێ کە دەوڵەت بە تۆبز، کۆمەڵگا بە دڵخواز دەناسێ و بۆیە پێیانوایە کە دەبێ ئەرکەکانی دەوڵەت تەنیا پۆلیس، ئەرتەش و دادگاکان بن ئەویش تەنیابە مەبەستی پارێزگاری لە ئەمنییەت و پاراستنی مافی تاک دە کۆمەلگا دا. ئەو دەوڵەتە بچووکەش بە (دەوڵەتی قەڕەوڵی شەو)یان (دارۆغەی شەو) نێو دەبا.
سوسیال لیبڕالیزم
سوسیال لیبڕالیزم وێڕای سەلماندنی حقووقی بەرین – ھەروەھا بۆ نموونە مافی خوێندەواری و بژیوەیەکی تەسەل یش دەگەڵ ئەو مافانە بە ڕەوا دادەنێ. بۆیەشە دەڵێین ئابووری دەوڵەتێک کە تەسەلی بۆ تاکەکان دابین دەکا دەبێ لەسەر بناخەی مالیات وەرگرتن دامەزرابێ تا توانایی دابینکردنی ئەو ئەرک وخزمەتانەی بۆ کۆمەلگا بێ کە وەستۆی گرتووە. تێروانین لە مەڕ ئەوە کە جا گشتی یان خسووسی بۆ نموونە لە مەڕ داو و دەرمان جێوازی ھەیە لە نێوان لیبڕالەکاندا. سوسیال لیبراڵەکان نوێنەرایەتی ئەو بەشە ئابوورییە دەکەن کە پێی دەڵێن ئابووری گونجاوی بازاڕ. سوسیال لیبرالیزم خۆی لقێکە لە لیبرالیزم کە تاریفێکی ئەرێنی بۆ ئازادی ھەیە. بەپێی ئەوتاریفە لە ئازادی، ئازادی تاک دەگەڕێتەوە سەر ئەوە کە ھەموو دەبێ ئیمکاناتی وەک یەکیان دە بوونی مافەکاندا ھەبێ کە لەلایەن دەوڵەتەوە بۆ نموونە خوێندەواری و داو و دەرمان تەزمین کرابێ. سوسیال لیبرالیزم نوێنەرایەتی سیاسەتێکی چالاکی کۆمەڵایەتی و ھێندێک سیاسەتی ئابووری لەلایەن دەوڵەتەوە دەکا، سوسیال لیبرالیزم ھەروەھا پێیوایە ئەغڵەب ئەگەر بازاڕ جوان ناگەڕێ دەوڵەت دەبێ کارێکی وابکا کە وەگەڕێ بخاتەوە، ئەگەر چی ھێندێک لە لیبڕالەکانیش پێیانوایە کە تێوەگلانی دەوڵەت دە کار وباری بازاڕدا ھەلومەرجەکە ئاڵۆزتر دەکا. بە ئینگلیسی زۆرجاران بەسوسیال لیبرالیزم دەڵێن نێئۆلیبرالیزم. ئەو لیبڕالیزمە نوێیەی کە لە سۆئێد ھەیە و ئەوەی کە لە ئینگلیس بە نێئۆلیبرالیزم یان لیبرتاریانیزم ناسراوە جێوازیان ھەیە ونابێ لێمان تێکبچن.
سوسیال لیبرالیزمی ڕاوڵز
یۆن ڕاوێلز یەکێکە لە بە تواناترین تێئۆریسییەنەکان دە نێو سوسیال لیبرالیزم دا. ڕاوێلز پێیوایە کە شتێکی سروشتییە بۆئەو سیستیمە لیبرالییەی کۆمەڵگا کە بگاتە ئامانجی خۆی بە مەرجێک تاقمێک مرۆڤ کە ئەو نێویان دەنێ (خاوەن پێگەیەکی سەرەتایی) و لەوانیان بوێ کە ھێڵی سەرەکی بۆئەو کۆمەلگایە دابڕێژن. پێگەی سەرەتایی بەمانای دەرفەتی پێش سازکردنی کۆمەڵگاکە، کە ھیچکام لە بەشداران نە لەو جێگا و ڕێگایەی کە دەوکۆمەڵگایەدا دیانبێ و نە چیان پێدەبڕێ شتێک نەزانن. بەپێی گوتەی ڕاوێلز ئەوان کۆمەڵگایەک پێکدێنن کە خاوەن ئەژمارێک پرنسیپن کە ئەوانیش بریتین لە : . ھەر مرۆفێک مافی بەشداری دە دابینکردنی ئازادییەکانی بنەماییدا کە دەگەڵ ئازادی یەکسان بۆ ھەمووان دەگونجێ ھەیە. . بە شێوەیەک دەبێ دەگەڵ جێوازی کۆمەڵایەتی و ئابووری ھەڵسوکەوت بکرێ کە بەرژەوەندی چینی ھەژار و دەستتەنگی لێبکەوێتەوە. . ھەموو پۆست و پێگەیەک دەبێ دەرکی ڕووبە ھەموو مرۆڤێک لە سەرپشت بێ و بە چاوی سووک ڕوانین و بە کەمگرتن ئیزنی پێنەدرێ. ئەو ئازادییانەی کە پرنسیپە سەرتایییەکان لێیدەدوێن بۆ نموونە ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ئیتحادییەکان، ئازادی ھەڵبژاردنی کار و شتەھایەکی وەک ئەوانە. ھەووەڵین پرنسیپ نەبوونی ھیچ باسێک بۆنموونە لە مەڕ ماڵیاتە. ھاتنە ئارای گرژی وئاستەنگ نێوان پرنسیپەکان یەکیان لە یەکیان گرینگترن، ئەگەر پەیوەندی نێوانیان سەرەڕای ئەوەش ئاوا نەبێ کە خەڵک بتوانن کەلک لەو ئازادییانە وەربگرن کە ھەووەڵین پرنسیپ باسی دەکا .(ئەگەر بکرێ بۆنموونە ئاماژە بە وڵاتانی یەکجار ھەژار بکەین).
مێژوو
سوسیال لیبرالیزم بەشێکی ڕیشەی دە ڕاپۆڕتێکدا کە لەلایەن کۆمیسیۆنی دەرباری شای ئینگلستان دە ساڵی ١٨٤٢دا ھاتووە. دەو ڕاپۆڕتەدا لە ھێزی کرێکارانێک دەدوێ کە ژنی دووگیان و منداڵی کەم تەمەن دە نێویاندا ھەیە و بەپێی ئەو ڕاپۆڕتەلە تاو ھەڵاتەوە تا تاریکایی دادێ ئەوانە کاریان کردووە بە بێ ھیچ ئەمنییەتێک. ئەو ڕاپۆڕتە تەواوی کۆمەڵگای ئینگلستانی ھەژاندووە و لیبڕالەکان مەرجیان بۆ دەوڵەت داناوە کە دەبێ بە تەواوی توانایی خۆیەوە بۆ نەھێشتنی برسێتی و ھەژاری دەنێو کریکاراندا حەول بدا. بیجگە لەوەش دەبوو بۆ لابردنی ئینحسار (پاوان) و چەوساندنەوەی کرێکارانیش دەوڵەت چارەیەک بدۆزێتەوە و جەختیشان لەسەر ئەوە دەکرد کە ئازادی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە پێش ھەلومەرجی ئابوورییەوەیە. ئیدئۆلۆژییەکە ئاسەوارێکی زۆری فیلسوفێکی وەک بۆ نموونە (یۆن ستوارت میل)ی پێوەدیاربوو کە نوێنەرایەتی لایەنگرانی پاراستنی بنەماکانی ئازادی تاک و ڕەسەنگرایی دەکرد. دەنووسراوەی (لەمەڕ ئازادی) دا ئاماژە بە ئازادی ڕادەربڕین و بەرتەسک کردنەوەی ئەوئازادی کردەوانە دەکا کە ئاکامیان ئازار وکوێرەوەری خەڵکی دیکەی لێدەکەوێتەوە. سوسیال لیبرالیزمی کۆن یش زۆر لەسەر بازنەی ئابووری پێداگرییان دەکرد یەکێکی وەک یۆن ماینارد کەینێز کە نوێنەرایەتی بە ھێزی ئەو بەشەی دەکرد کە لایەنگری دەستەڵاتی دەوڵەت دە بەریوەبەرایەتی کار وباری ئابووریدا بوون، بە پێچەوانەی ئەوەی وا کە لیبرالە کلاسیکەکان نوێنەرایەتی تێزی ئابووریان دەکرد. بدوای ساڵەکانی ٧٠دا ئەو تێئۆرییە ی ئابووری کەمتر لایەنگری بوو کە ئاکامیشی بوو بە دابەزینی ڕیژەی لایەنگرانی سوسیال لیبرالیزم لە وڵاتانی دیکە. بەرچاوترین تێئۆریسییەنی سوسیال لیبرالیزم لە سۆئێد بەرتیل ئۆلێن بوو کە نوێنەرایەتی ئابووری ئازادی وێڕای بەرپرسیارەتی کۆمەڵایەتی (سیاسەتێکە کە داواکاری دەستەڵاتی کەمتری دەوڵەتە لەکار وباری ئابووریدا ھەڵبەت جێوازی ھەیە دەگەڵ سوسیال لیبرالەکانی وڵاتانی دیکە) ھەر بۆیەش بوو ئەو شێوە باوەڕە زۆرتر لە سۆئیدی خۆڕاگری بوو تا وڵاتانی دیکە.
ڕوانگەکانی سیاسی
لیبڕالیزم تاک وەک ھێزێکی ھەڵسوڕێنەری کۆمەڵگا ودەوڵەتیش بە ھێزێکی کە ھەر لە دووی تۆبز وزەختە دەڕوانێ. ئامانجی لیبڕالیزمی نوێ ئەوەیەکە بچووککترین دەوڵەت کەنێوی دەنێ دارۆغەی شەودابمەزرێنێ کە ئەرکیشی بەرتەسکبکرێتەوە دە پۆلیس، دادگاکان، و دیفاع دا. بە پێچەوانەی (ئانارکۆکاپیتالیستەکان) لیبڕالیستەنوێیەکان پێیانوایە کەخاوەنی ئەو پێکھاتانەش ھەر خۆی دەوڵەت بێ باشە، تاکوو بتوانن مافی ژیان، ئازادی، دارایی تاکەکان بپارێزن؛ و دەوڵەتیش بۆی نییە کە ئەو مافانە لە ڕێگای وەرگرتنی ماڵیاتەوە پێشێل بکا وبە دابینکردنی قانوون یان دادگایەکی چاودێر بە سەر قانووندائەوە تەزمین بکا کە ئەو ماڵیاتە وەرگیراوانە خەرجی پۆلیس و دادگاکان یان دیفاع ناکرێن بەوشێوەیە دارایی دەوڵەت دەبێ بە ڕوونی بەرتەسک بکرێتەوە. چونکووبەپێی بۆچوونی بنەمایی لیبڕالیزمی نوێ وەرگرتنی ماڵیات بە پێشێلکاری مافی خاوەندارییەتی و بە دەستبڕی دەزاندرێ وئەو پرسیارەش جێی باسی ھەمیشە دەنێوان لیبڕالیزمی نوێدا بووە کە دەوڵەت لە چ ڕێگایەکەوە ئابووری خۆی دەبێ دابین بکا. ھێندێکیان دەڵێن لە ڕێگای سەرمایە وەگەڕخستنی خسووسی دابینبکرێ، ھێندێکیشیان دەڵێن کە تاوانباران دەبێ خەرجی ئەو پێڕاگەیشتنانە بدەن کە ئەوان دەبنە ھۆی، ھاوکات ھەن ھێندێکی دیکەش کە دەڵێن کە وەرگرتنی ماڵیات بۆ لێخۆشبوون نابێ.
ئابووری
پرنسیپە بنەمایییەکانی لیبڕالیزم بۆ بازاڕ ئەغڵەب بە (ئەو دەستە نادیارە) شرۆڤە دەکرێ. ھزرەکەش وەرگیراوەیە کە لەلایەن ئابووریزان ئادام سمیت و دە کتێبی (ڕفاھی نەتەوەکان) دا ھاتووە. سمیت دەودا دەڵێ تاکێک کە بەپێی پێداویستییەکانی خۆی کەل وپەل دەکڕێ ناڕاستەوەخۆش دەبەرژەوەندی کۆمەڵگا یان جەماوەر دا دەبێ. میلتۆن فڕیدمان پێیوابوو کە ویستی شەخسی بە ھێزترین سۆنگەیە بۆ کڕین وفڕۆش، بەڵام ئەوە نابێ لێکبدڕێتەوە وەک (خۆویستییەکی کورتخایەن) لەبەروەیکە ویستی شەخسی بەپێی گوتەی فرێدمان زەخت دەخاتە سەر ھەموو ئیشتییا و ھەڵسەنگاندن و مەیلێک کە مرۆڤەکان دەیانەوێ دەبەرژەوەندی خۆیاندا بۆیان بلوێ. ئەو سیاسەتەئابوورییە لەسەر بنەمای تێوەنەگلانی دەوڵەت داڕێژراوە. لیبڕالیزمی نوێ بە گشتی دژی ھەر چەشنە سازکردنی ئاستەنگێکە کە دەوڵەت لەسەر ڕێگای ھاتوچۆ و گواستنەوەی کەل وپەل وپێداویستییەکان، مرۆڤەکان یان ھەر شتێکی دیکە کە لەسەر سنوورەکان دادەنێ. بەکورتی دەبێ ھەرچەشنە پێکھاتەیەکی کە ئاستەنگن لەسەر ڕێگا وەک گۆمرگ و بەش دیاریکردنێک.
خەدەماتی تێر و تەسەلی (ڕفاھی)
ویستی لیبڕالیزمی نوێ لەدەوڵەتی تەسەلی ئەوەیەکە دەبێ سەرجەم چالاکییەکانی وەک قوتابخانەکان، لێکؤلێنەوەکان، خزمەتگوزاری داو ودەرمان، پێڕاگەین بە سالداچووان، و خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بیانکاتە خسووسی و لەلایەن شیرکەتەکان یان ڕێکخراوەخسووسییەکان بەڕێوەبچن. بۆ دابینکردنی ئابوورییەکانێشیان پێیانوایە کە کەلکوەرگران بەپێی ڕادەی کەلکوەرگرتنیان لەو خزمەتگوزاریانە مخاریجەکەشی بدەن. بۆ کەلکوەرگرتن لە خزمەتگوزاری وەک پزیشکی وداو دەرمان و سندووقی بێاکری و پووڵی نەخۆشی دەبێ لەلایەن ئیدارەی بیمەوە بۆ ھەر تاکێک ئەو دابینبکرێ. کاتێکی دەگەڕێتەوە سەر ئەو کەسانەی کە وا بێمەیان نییە یان توانایی ماڵیان ئەوەندە نییە کە خۆیان بیمە بکەن دەکۆمەڵگایەی شارەستانیدا باسی لەلایەن خزم و کەس وکاریانەوە یارنەتیان بدرێ بۆ دابینکردنی ئەو خەرجانە. ڕێکخراوە یارمەتیدەرەکانیش ڕوولە زئادبوون دەکەن ئەگەر زەختی ماڵیاتی لەکەمێ بدا یان بە تەواوی ھەڵبگێرێ. لیبڕالەنوێیەکان ھەروەھا پێشنیاری تۆڕی تەسەلی کۆمەڵایەتی وەک بنەماڵە، خزمایەتی، ئاشنایەتی دێننە گۆڕێ. لیبڕالیزمی نوێ پێیوایە کە ئەوچالاکییە جەماوەرییانە زۆر جەرجھەڵگرن و نا چالاکن بۆیە بە خسووسی کردن بەومانایە دێ کە ئەو چالاکییانە چۆنییەتیان باشتر و ئیمکاناتی زۆرتریان بەھۆی بوونی کێبڕکێ دەنێوانیادا، دەبێ و بەرھەمی زیاتری بۆ کەلکوەرگران لێدەکەوێتەوە. ئاماژە بەوەش دەکرێ کە لە گۆڕی لابردنی دەوڵەتی ڕفاە ھەلی باشتر بۆ خەڵک دەڕەخسێنێ کە بتوانن لە جێیەکی کەخۆیان پێیان باشترە پووڵەکانیان دەکاربدەکن. ھەر ئەو کێبڕکێ ڕەفاھییە یارمەتیدەرە کە قیمەتەکان لە بازاڕ ڕاستەخۆ و کمتر بن دەھەڵسەنگاندنی ئەو قیمەتانە کە ناڕاستەخۆ و ماڵیات لێدراون.
سەرچاوەکان
پۆل:لیبرالیزم پۆل:چاندی سیاسی پۆل:فەلسەفەی سیاسی پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی پۆل:بەرابەریخوازی پۆل:تاکەکەسێتی
بەرخۆرپەروەری
بەرخۆرپەروەری (Consumerism) پێکھاتە و ئایدیۆلۆژیایەکی کۆمەڵایەتی و ئابوورییە کە ھان ئەدا بۆ بەکاربردنی ھەرچی زۆرتری کاڵا و ڕاژە. لەم مانایەدا، بەرخۆرپەروەری زیاتر لە دیاردەیەکی نەرێنی ئەچێ. بەڵام وشەی بەرخۆرپەروەری ھەڵگری مانایەکی تریشە کە بریتییە لە کۆی ئەو ھەوڵە ڕێکخراوانەی لە لایەن کەسان، کۆمەڵان و، حکوومەتانەوە ئەدرێ بۆ پاراستنی مافی بەرخۆران و مەسرەفکەران. لێرەدا، بەرخۆرپەروەری ئەتوانێ شتێکی ئەرێنی بێ.
تۆرستەین ڤێبلەن (Thorstein Veblen)، ئابوورزانی ئەمریکایی، لە یەکەم ڕەخنەگرانی دیاردەی بەرخۆرپەروەری بوو.
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی پۆل: بەرخۆرپەروەری
کوامێ نکروما
وێنۆک|کوامێ نکرۆما
کوامێ نکرۆما (١٩٠٩-١٩٧٢) پێشەوای ئازادی خوازی گەلی گانا بوو بۆ ڕزگاری لە دەسی ئستعماری ئینگلستان. نکرۆما بۆ خۆی بوو بە یەکەمین سەرۆک وەزیرانی گانا.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ڕۆمانیا پۆل:وەزیرانی دەرەوەی گانا پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی گانا پۆل:سەرۆک وەزیرانی گانا
ئیدریس بارزانی
ئیدریس مستەفا بارزانی (١٩٤٤ - ١٩٨٧) شۆڕشگێڕ و پێشمەرگە و کاربەدەستی پارتی دیموکراتی کوردستان، کوڕی مەلا مستەفا بارزانی و باوکی نێچیرڤان بارزانی بوو.
ژیان
ئیدریس کوڕی گەورەی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گوندی بارزان لە دایکبوو. لە نێو ھەلومەرجی شۆرشی سێھەمی بارزان (١٩٤٣ – ١٩٤٥) ھاتۆتە دنیا. ساڵی ١٩٤٧ مەلا مستەفای باوکی لەگەڵ ٥٠٠ کەس لە ھەڤاڵانی ڕەوانەی یەکێتیی سۆڤیەتی دەبن. ئیدریس ئەو کات تەمەنی ٤ ساڵان دەبێت، لەگەڵ بنەماڵەکەیاندا لە لایەن ڕژێمی ئەو کاتی عێراق بۆ ماوەی ١١ ساڵ بۆ باشووری عێراق دوور دەخرێنەوە و لە شارەکانی بەسرە، مووسڵ و بەغدا تووشی ژیانێکی پڕئەستەم دەبن. ئیدریس تا گەڕانەوەی مەلا مستەفا بۆ عێراق و کوردستان لە ١٩٥٨دا لە بەغدا درێژە بە خوێندن دەدات. پاشان دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان.
چالاکیی سیاسی
لە ساڵی ١٩٦١ کە شۆڕشی ئەیلوول بەرپا دەبێت، بە سەرکردەیی مەلا مستەفا بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان، ئیدریس بارزانی وەکو پێشمەرگەیەکی ئەو شۆڕشە، تێکۆشانی دەست پێ دەکات. بە ھۆی لێھاتوویی و ئەو توانایەی ھەیبووە ھەر زوو لە نێو شۆرش و پارتی دیموکراتی کوردستاندا ئەرکێکی زۆری بۆ دێننە ئارا و ئەویش بۆیرانە دەچێتە پێش. مەلا مستەفا تێکەڵی کاروبارەکانی دەکات و زۆر ئەرکی قورسی پێدەسپێری کە سەرکەوتویی ئیدریس لە جێبەجێ کردنیاندا بەدیار دەکەوێت ئیتر دەبێتە جێی متمانە ی زیاتری مەلا مستەفاو یەکێ لەو کەسانەی کە پڕ بە دڵی دەبن. مەسعوود بارزانی، برای بچوکی ئیدریس دەڵێ: "دەتوانم بڵێم کاک «ئیدریس» وێنەیەکی پاک و بێگەردی «بارزانی» بوو ھەموو سیفاتی لەودا کۆ ببنەوە."
دەوری لە رێکەوتنامەی ١١ی ئادار و وتوێژەکانی ساڵی ١٩٧٤ لەگەڵ حکومەتی عێراق و لە دوای ساڵی ١٩٧٥ لە درێژدان بە شۆڕش و پێکھینانی بەرەی «جودا» و دواتر بەرەی کوردستانی چەند بەرھەمێکن کە رۆڵی گرنگی تیایاندا ھەبووە. سەبارەت بە ھێڵی جەماوەری پارتی توانی دیپلۆماسییانەی دوای ساڵی ١٩٧٥ بە شێوەیەکی سەرەکی بناغە دروستکەری بووە چونکە شارەزا و کارزان و جدی و بە پەرۆش بووە لە دروست کردنی پردی پەیوەندی لەگەل ئەوانی تر. تێکۆشان و ھەوڵە دیپلۆماسییەکانی بە تایبەتی لە دوای ساڵی ١٩٧٥ بەڕادەیەک بووە کە بناغەیەکی پتەوی دروست کردووە و لە دوای نسکۆی شۆڕشی ئەیلوول و لە ساڵانی سەرەتای شۆڕشی گوڵاندا داینە مۆی رێکخستنەوە و ھەڵیگرساندنەوەی شۆڕش بووە. ئیدریس بارزانی ھەۆل و ململانێ لەگەڵ ھەلو مەرجەکەدا و مێرخاسانە شان دەداتە بەر ئەرکی رێکخستنەوە و چۆشدانی شۆرش و زیندە بە چاڵکردنی پیلان و گرفتەکان بکات. ھەر دوای ھەڵگیرساندنی شۆڕشی گوڵانی نیشتمانی و پێشکەوتنخوازدا کە لە ساڵی ١٩٧٦ بەرپا بووە و دەبێتە سەرپەرشتکاری ئاوارەکانی دوای نسکۆی ١٩٧٥ لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٨٧ پۆل:بنەماڵەی بارزانی
قالەشین
قادر ئوستاد ئیبراھیمی، بەیت بێژی بە ناوبانگی کورد، ساڵی ١٣٠٧ی ھەتاوی لە ئاوایی خەلیفان سەر بە شاری مەھاباد لە دایک بووە.
ژیان
ساڵی شۆڕشی "مەلا خەلیل گۆڕەمری" (١٣٠٧ ھەتاوی) لە ئاوایی "خەلیفان" سەر بە شاری مەھاباد لە دایک بووە. ھۆی ئەوەی کە پێی دەڵێن قالەشین ئەو جۆرەی خۆی دەگێڕێتەوە: "کاتێک لە دایک بووم لە بەڕھەڵبێنەیەکی شینیان وەرپێچاوم، ھەر ئەو کات بە پێکەنینەوە لە ماڵێ دەڵێن ئەوە بۆ لەو بەڕھەڵبێنە شینەیان وەرپێچاوە؟ کە ناوم لێدەنێن قادر بە قالەشین ناوم دێنن، خۆشم پێم خۆشە ھەر وام پێ بڵێن چوون بەوە ناسراوم."
لە تەمەنی حەوت ساڵیدا چۆتە میراوای مەلا خەلیل بۆ خوێندن لای ئەم بەڕێزە، ماوەیەک لە وێ دەبێ بەڵام خێزانی مەلا خەلیل دەنگی ئەم مناڵەی زۆر پێ خۆش دەبێ و وەکو خۆی باس دەکات ئیزنی خوێندنی پێ نادا و لە لای خۆی دایدەنێ و گوێ لە دەنگی دەگرێ. پاش حەوت مانگ دەچێتەوە خەلیفان لای بنەماڵەکەی، باوکی "وەستا ڕەحیم" خاوەن چوار ژن دەبێ، بەڵام کاک قادر تاقە کوڕە دەبێ، لە تەمەنی دە ساڵیدا دەستی کردووە بە گووتنی گۆرانی، ماوەیەک خۆشخانی ئاغا بووە بەڵام قەتی بۆ پارە بە سەر کەس ھەڵنەگووتووە.
مەم و زین لە "کەریم مەرزینگ" فێر بووە، لاس و خەزاڵ لە "ئەحمەد کاڕەسووی"، پاشان ھەرچی بەیت و باللۆرە بووە تەنیا بە گوێ ھەڵخستن لە وی فێر بووە و بیرێکی زۆر تیژی بووە.
ھێندێک شتی دیکە لە "حوسێن مەحموود شەشە" و "ئەحمەد کەپۆسوور" فێر دەبێ. ساڵی ١٣٤٠ ھەتاوی ھاتۆتە شاری مەھاباد، لە چەندین کۆڕ و کۆبوونەوە لە شارەکانی ئێران و عێراق بەشداری کردووە و ڕێزنامەیان ئاراستە کردووە.
برایمۆک، مەم و زین، مێھر و وەفا، لاس و خەزاڵ، ناسر و ماڵماڵ، سەیدەوان، ئازیزە و پاییزە و... دەزانێ.
قالەشین ئێستا بە ھۆی نەخۆشی ئاڵزایمر لە جێگە دایە.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:بەیتبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
یاسای پاراستنی وزە
مانەوەی وزە یاسایەکی فیزیاییە، کە بە پێی ئەم یاسایە وزە نە لەناودەچێت و نە بەرھەمیش دێت، بەڵکوو لە بارێکەوە بۆ بارێکی تر دەگۆڕدرێت. بۆ نمونە ماتە وزە دەتوانێ بگۆڕێ بۆ جوڵە وزە و گەرمی. ھەروەھا لە یاسا بەناوبانگەکەی ئەنیشتاین وزە و بارستایی دەتوانن ئاڵوگۆڕ ببن (E=m*c2).
سەرچاوەکان
پۆل:ووزە (فیزیا)
کێ دەکەی بە ھاوسەری ژیانت
کێ دەکەی بە ھاوسەری ژیانت کتێبێکی کۆمەڵایەتی کوردییە، لەلایەن نووسەری کورد فەرمان خەرابەیییەوە نووسراوە، چاپی یەکەمی لە ساڵی ٢٠٠٩ چاپکراوە، کتێبەکە لە ٦٢ لاپەڕە پێکھاتووە، بە قەبارەی ١٤×٢١، ئەم کتێبە باس لەو خاڵە گرنگانە دەکات کە کوڕ و کچ پێویستە ڕەچاوی بکەن پێش پێکھێنانی ژیانی ھاوسەرگیری.
وەرگێڕانەکان
کتێبی «کێ دەکەی بە ھاوسەری ژیانت» لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن کارزان حەسەن چەمانی لە زمانی کوردیی ناوەندی وەرگێڕدراوە بۆ زمانی کوردی کورمانجی.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبەکان بە پێی زمان پۆل:وێژەی کوردی پۆل:کتێبەکانی فەرمان خەرابەیی
گوندستانی ماکوان
گوندستانی ماکوان لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە دوو گوندستانی ناوچەی باینگان لە شارستانی پاوە، لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە ٢،٣٢٧ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پاوە پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی قەیسوومە
فڕۆکەخانەی قەیسومەی ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکە دەکەوێتە قەیسومەی ناوچەی حەفەر باتینەوە. ساڵی ١٩٦٢ دەستکراوە بەدروستکردنی. ڕووبەرەکەی ١١ ملیۆن م٢ و ١٠٥ وێستگەی گەشتیاری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
سارکۆمێر
سارکۆمێر (بە ئینگلیزی: Sarcomere) بریتییە لە ناوچەی نێوان دوو ھێلی زێت (Z). و یەکەی بنچینەیییە بۆ گرژبوون لە ماسوولکەی ئێسکبەندی و دڵە ماسوولکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:توێکاریی خانە
ماونتین بروک، ئەلاباما
ماونتین بروک (، ) شارێکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٠٬٤١٣ کەس بووە. ڕووبەری ٣٣٫١٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦١٥٫٢٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٢٩ پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
شاوەیس قولی
شاوەیس قولی یان شاوەیس قوڵی کەسایەتیی گرنگی ئایینی یارسانە کە لە ساڵی ١٤٠٧ (٨١٠ی کۆچی) لە کوردستان لەدایک بووە. شوێنی لەدایکبوونی گوندی دەرزیانی ناوچەی شاھۆ دیاری کراوە. شاوەیس قوڵی ژمارەیەک شێعری کوردیی لێ بەجێ ماوە کە لە دەورەی قرمزیدا تۆمار کراوە. ئەو لەدوای سوڵتان سەھاک مەزھەری زاتی حەقە لە ئایینی یارساندا.
شێعر
شێعرەکانی شاوەیس قوڵی لە دەفتەری قرمزیدا تۆمار کراون. شێوازی شێعرەکانی وەک شێعری باوی بڕگەیی کوردی یا یارسانییە. واتە، وەزنەکەی بڕگەیی و بە شێوازی مەسنەوی نووسراوە. بۆ نموونە لە شێعرێکدا دەڵێت:
سەرچاوەکان
پۆل:یارسان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:یارسانییەکان
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ (بە فەرمی بە ئۆڵۆمپیادی بیست و نۆیەم و بە شێوەیەکی گشتی بە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی پەکین ٢٠٠٨ ناسراوە) پێشبڕکێیەکی نێودەوڵەتی جۆراوجۆری وەرزشی بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین، چین بەڕێوەچوو. سەرجەم ١٠٬٩٤٢ وەرزشوان لە ٢٠٤ لێژنەی ئۆڵۆمپیاد لە ٢٨ جۆر یاری و ٣٠٢ پێشبڕکێدا بەشدارییان کرد، ئەمە یەکەم جار بوو چین میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد و سێھەم جار بوو ئۆڵۆمپیادی ھاوینە لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەڕێوەبچێت، دوای ئەوەی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٦٤لە تۆکیۆی پایتەختی ژاپۆن و ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٨ لە سیئۆلی پایتەختی کۆریای باشوور بەڕێوەچوو. ھەروەھا ئەمە دووەم ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بوون کە لە دەوڵەتێکی کۆمۆنیستدا بەڕێوەچوو، پاش یەکەمیان کە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٨٠ بوو لە یەکێتی سۆڤیەت (کە شوێنی بەڕێوەچوونی یارییەکان لە ڕووسیا و ئوکراینا و بێلاڕووس و ئیستۆنیا بوو).
لۆگۆی فەرمی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٨ بە ناونیشانی "سەمای پەکین "، کە لەلایەن گوو چونینگ دروست کراوە. ئۆڵۆمپیادی ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن ٣٫٥ ملیار کەسەوە لە سەرانسەری جیھاندا لە ڕێگای ئامێرەکانی گەیاندنەوە بینرا، ھەروەھا یارییەکانی ٢٠٠٨ ژمارەیەکی پێوانەیی جیھانی و ئۆڵۆمپی تێتدا تۆمارکرا. مەراسیمی کردنەوەی ئۆڵۆمپیاد لەلایەن بینەران و ژمارەیەکی زۆر لە ڕاگەیەندکارە نێودەوڵەتییەکان بە سەرنجڕاکێش ستایشی کرا.
لە یارییەکانی ٢٠٠٨دا ٨٧ وڵات لانیکەم یەک مەدالیایان بەدەستھێنا. وڵاتی میوانداری چین زۆرترین مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا (٤٨)، و بووە حەوتەمین تیپی جیاواز کە لە پێشەنگی کۆی گشتی میدالیای ئۆڵۆمپیادی ھاوینە ھێناوە، بە گشتی ١٠٠ میدالیای بەدەستھێناوە. ئەمریکا لە کۆی مەدالیاکان زێڕدا پلەی دووەمی بەدەستھێنا بەڵام بە گشتی زۆرترین ژمارەی میدالیای بەدەستھێناوە کە ١١٢ مەدالیای بەدەستھێناوە. ڕووسیاش پلەی سێیەمی بەدەستھێنا.
بەشێک لە دەوڵەتەکان بۆ یەکەمجار بەشدرایان لە ئۆڵۆمپیاد کرد. سربیا وەک دەوڵەتێکی جیاواز لە ساڵی ١٩١٢ەوە و یەکەم ئۆڵۆمپیاد بوو بۆ مۆنتینیگرۆ، کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە سربیا جیابووەوە، ھەروەھا یەکەم ئۆڵۆمپیاد بوو بۆ نیپاڵ وەک کۆمار و دوورگەکانی مارشال و توڤالۆ. ھەریەکە لە مەنگۆلیا و پەنەما یەکەم میدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێنا. جگە لەوەش، ئەفغانستان، مۆریس، سربیا، سوودان، تاجیکستان و تۆگۆ یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمیپاد لەم یارییانەدا بەدەستھێنا. کۆریای باکوور کە بە شێوەیەکی ڕەمزی لەگەڵ کۆریای باشوور وەک یەک تیم لە ڕێوڕەسمەکانی کردنەوەی سێ یاری پێشوودا کە بەشداری کردبوو (٢٠٠٠ لە سیدنی، ٢٠٠٤ لە ئەسینای و ٢٠٠٦ لە تۆرین) لە مەراسیمی کردنەوە ھاتبوونە ناو یاریگا، ئەمجارەیان بە جیا بەشداریکرد.
قەرەبڵاغ، مەھاباد
قەرەبڵاغ (Qerebillaẍ، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد و ھەروەھا ناوەندی گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤٥ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بەندەر عەباس
بەندەر عەباس شارێکە لە باشووری ئێران و ناوەندی پارێزگای هورمزگانە. لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥٢٦٬٦٤٨ کەس بووە. بەندەر عەباس لە ڕێزی شارە گەورەکانی ئێراندایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ھورمزگان پۆل:مێژووی پارێزگای ھورمزگان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بەندەر عەباس پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی کەنداوی فارس پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:بەندەر_عەباس
تێکچوونی بۆماوەیی
تێکچوونی بۆماوەیی (ئینگلیزی: Genetic disorder) تێکچوونێکە یان نەخۆشیێکی بۆماوەیییە، ھۆیەکەی بازدانە لە بۆھێلێکدا یان کەموکوڕییە لە کڕۆمۆسۆمدا. ئەم جۆرە تێکچوونە زیاتر لە سەردەمی لەدایکبووندا دێنە ئاراوە ئەگەرچی ئەگەری ئەوەش هەیە کە سەرهەڵدانیان دواتر و لە تەمەنی زیاتریشدا بێت.
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی ئەمیر عەبدولمەجید بن عەبدولعەزیز
فڕۆکەخانەی ئەمیر عەبدولمەجید بن عەبدولعەزیزی ناوخۆیی نزیکەی ٢٥ کم لە پارێزگای عولاوە دوورە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە. ڕووبەرەکەی ٢٤ ملیۆن م٢. بودجەی تەرخانکراو بۆ دروستکردنی ١٤٣ ملیۆن ڕیاڵی سعودی بوو.
دوایین ساموڕای
200px|وێنۆک|چەپ|پۆستەری فیلم دوایین ساموڕای (بە ئینگلیزی: The last Samurai) فیلمێکی داستانی جەنگی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠٠٣ بەرهەم هێنراوە. ئەم فیلمە باس لەوە دەکات کە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ئیمپراتۆری ژاپۆن دەیەوێت لەشکرەکەی لە ڕێگەی هێنانی تەقەمەنی و چەکی نوێ و ڕاهێنەری بەتواناوە خۆی بەهێز بکات و بەسەر نەیارەکانیدا سەربکەوێت. بۆ ئەو مەبەستەش کاپتنێکی سەرکەوتوو و بەناوبانگی نێو شەڕی ناوخۆی ئەمریکا بانگهێشت دەکرێت، بەڵام شەڕێک و قۆڵبەستکردنی دەبێتە هۆی ئەوەی ڕاستی ململانێکانی بۆ دەربکەوێت و بڕیاری پشتگیری کردنی خوازیارانەش بدات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٣ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە ژاپۆن بەرھەمھێنراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیوزیلاند گیراون پۆل:فیلمەکان بە زمانی ژاپۆنی پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان پۆل:ئیمپڕاتۆریەتی ژاپۆن پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن هانس زیمەر تۆمارکراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا دانراون پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نیوزلەند پۆل:فیلمە داستانییەکانی نیوزلەند پۆل:فیلم نینجاکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی کروز/ڤاگنەر پرۆداکشنز پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمە فرە زمانە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ھیمێجی وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری کیۆتۆ وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمە فرە زمانە ژاپۆنییەکان پۆل:فیلمە فرە زمانە نیوزیلاندییەکان
قەڵاجووغە، مەحاڵی ڕۆژاوای مەھاباد
قەڵاجووغە (Qellacûẍe، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٢ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
بزوێنەری گەرمی
لە داینەمیکە گەرمی و ئەندازیاری دا، بزوێنەری گەرمی (بە ئینگلیزی:Heat engine) کە گەرمی یاخود وزەی گەرمی کە وزەی کیمیایی دەگۆڕێ بۆ وزەی میکانیکی، کە دواتر دەتوانرێ بۆ کاری میکانیکی بەکاربھێندرێت. بزوێنەرەکە ئەمە ئەنجام دەدات بە ھێنانی مادەیەکی کارا لە دۆخێکی پلەی گەرمی بەرزتر بۆ دۆخێکی پلەی گەرمی نزمتر. سەرچاوەیەکی گەرمی وزەی گەرمی دروست دەکات کە مادە کاراکە دەھێنێتە دۆخی پلەی گەرمی بەرز. مادە کاراکە لە نێو لاشەی کارکردووی بزوێنەرەکە ئیش دروست دەکات لەکاتی گواستنەوەی گەرمی بۆ کەرەستە سارترەکە ھەتاوەکو دەگاتە دۆخێکی پلەی گەرمی نزمتر. لە ماوەی ئەم پرۆسەیەدا ھەندێک لە وزە گەرمیەکە گۆڕدراوە بۆ ئیش بەھۆی سوود وەرگرتن لە تایبەتمەندیەکانی مادەکاراکە. بەدرێژایی ئەم پرۆسەیە گەرمیەکی زۆر لە دەست دەچێت بۆ دەوروبەر و کە ناتوانرێ بگۆڕدرێ بە ئیش.
بە گشتی بزوێنەر وزە دەگۆڕێ بۆ ئیشی میکانیکی. بزوێنەرەکانی گەرمی جیادەکرێنەوە لە جۆرەکانی تری بزوێنەر بەھۆی ئەو ڕاستیەی کە چوستیان سنووردارە بە بیردۆزی کاڕنۆت(Carnot's theorem). لەگەڵ ئەوەشدا ئەم سنووردارکردنەی چوستیە دەتوانێ ببێت بە کەم وکوڕیێک. یەکێک لە سوودەکانی بزوێنەری گەرمی زۆربەی شێوەکانی گەرمی دەتوانرێ زۆر بە ئاسانی بگۆڕدرێت بە گەرمی بەھۆی چەندین پڕۆسەوە وەکو کارلێکی گەرمی دەر (ھەروەک سووتان), مژینی ڕووناکی یان تەنۆلکەی پڕ لە وزە، لێکخشاندن، پەرشبوون، وە بەرگری. لەوکاتەوەی سەرچاوەی گەرمیەکە وزەی گەرمی دەبەخشێ بە بزوێنەرەکە دەتوانرێ توانای بدرێت بەھۆی نزیکەی ھەرجۆرێک لە وزە. بزوێنەرەکانی گەرمی زۆر فرەکردارن و مەودایەکی فراوانی گونجانیان ھەیە.
بزوێنەرەکانی گەرمی بەزۆری تێکەڵ دەکرێن لەگەڵ سووڕەکان کە ھەوڵدەدرێ جێبەجێی بکرێن. بەشێوەیەکی ئاسایی، زاراوەی "بزوێنەر" بەکاردێت بۆ ئامێرێکی فیزیایی، وە "سووڕ" بۆ نموونەکە(models).
بڕیارنامەی ٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسان 1946دا پەسندکرا، بەڵگەیەکە لەمەڕ شەرمەزارکردنی ڕێژیمی جەنەراڵ فرانسیسکۆ فرانکۆ لە ئیسپانیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 39‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، 1 دژ و 1 بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:ئیسپانیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
بزوێنەری گەرمی
ھەڵسەنگاندن
بە گشتی، ھەرچەندی جیاوازی نێوان سەرچاوە گەرمەکە و لاشە ساردەکە زۆربێت، چوستیە گەرمیە شاراوەکەی سووڕەکە زیاتر دەبێ. لەسەر زەوی، لایەنە ساردەکەی ھەر بزوێنەرێکی گەرمی سنووردارە بۆ نزیکبوونەوە لە پلەی گەرمی دەورووبەری ژینگەکە، یاخود کەمتر نەبێ لە ٣٠٠ کێلڤن، بۆیە زۆربەی ھەوڵەکان بۆ بەرەو پێشبردنی چوستیەکانی داینەمیکە گەرمی بزوێنەرە جیاوازەکان جەخت بکەرە سەر بەرزکردنەوەی پلەی گەرمی سەرچاوەکە، وە لەگەڵ سنووری ماددەکان. بەرزترین چووستی بیردۆزی بزوێنەرێک (کە تاکو ئێستا ھیچ بزوێنەرێک بەدەست نەھێنراوە) یەکسانە بە جیاوازی نێوان پلەی گەرمی کۆتاییە گەرم و ساردەکان دابەشی پلەی گەرمی کۆتاییە گەرمەکە، ھەموو ئەمانە بە پلەی گەرمی پەتی دەردەبرێت (بە کڵڤن).
چوستی بزوێنەری گەرمی پێشنیارکراو یان بەکارھاتوو ئێستا مەودایەکی گەورەی ھەیە:
٣٪ (٩٧٪ گەرمی بەفیڕۆچووە) بۆ وزەی پێشنیارکراوی زەریا
٢٥٪ بۆ زۆربەی بزوێنەری سەیارەی بەنزین
٤٩٪ وێستگەی کارەبای خەڵوز
٦٠٪ ھەڵمی ساردکراوی تۆڕباینی گاز
نموونەی بزوێنەری گەرمی
گرنگە تێبینی بکەی کە ھەرچەندە ھەندێک شوێنی ئاسایی سوتانیان ھەیە (ناوەکی و دەرەکی), دەتوانرێ لەگەڵ ئەوانیتر بخرێتەگەر. بۆ نموونە، (جۆن ئێریکسن: John Ericsson) بزوێنەرێکی گەرمی جۆری دەرەکی گەشەپێدا لەسەر سووڕێک کاریدەکرد کە زۆر بە بزوێنەری سووڕی دیزڵ(Diesel cycle) دەچوو.
نموونەکانی ڕۆژانەی بزوێنەرێکی گەرمی کە بنکەی بەرھەم ھێنانی کارەبا بە گەرمی، بزوێنەری سوتانی ناوەکی، وە بزوێنەری ھەڵمی دەگرێتەوە. ھەموو ئەم جۆری بزوێنەرو گەرمیانە توانایان دەدرێتێ بەھۆی فراوان بوونی گازە گەرمکراوەکان.
سووڕی دۆخ_گۆڕین
لەم سووڕ و بزوێنەرانە، شلگازە کاراکان گاز و شلەن. بزوێنەرەکە شلگازە کاراکە دەگۆڕێ بۆ شلەیەک، لە شلەوە بۆ گاز، یان ھەردووکیان، ئیش دروست دەکات لە فراوانکردنی یان پەستاوتنی شلگازەکە.
سووڕی تەنھا-شل
مێژوو
بزوێنەری گەرمیەکان لەکۆنەوە ناسراون بەڵام تەنھا دروستکرابوون بۆ ئامێری سوودمەند لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازی سەدەی ١٨. کە بەردەوامن لە گەشەسەندن تا ئەمڕۆ.
پڕۆسەکانی بزوێنەری گەرمی
ھەریەک لەم پڕۆسانە یەکێکن لەمانەی خوارەوە:
پۆل:گۆڕانی وزە پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:تێرمۆدینامیک پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
بڕیارنامەی ٢٠٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٨٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:لیبێریا لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
ئەفلاتوون
ئەفلاتوون (بە یۆنانی: Πλάτων پلاتۆن، ٤٢٨–٤٢٧ پ.ز – ٣٤٨–٣٤٧ پ.ز)یەکێکە لە ناودارترین فەیلەسوفان و بیرکارانی ھەموو سەردەمان. ئەو خەڵکی یۆنانی دێرین و لەدایکبووی ئەسینا بوو. ھەر لەو شارەدا بوو کە ئاکادیمیاکەی خۆی دامەزراند، واتە یەکەم دامەزراوەی خوێندنی باڵا لە جیھانی ڕۆژاوادا. ئەفلاتوون ھاوڕێ لەگەڵ سووکرات کە مامۆستای بوو و ئەرستۆ کە قوتابیی بوو، بناغەکانی فەلسەفەی ڕۆژاوایی و زانستیان دامەزراند. قوتابیی سوقرات بوو و بیرەکانی سوقرات ھەمان کاریگەرییان دانا لەسەری کە کوشتنە نادادپەروەرانەکەی داینا.
لێھاتووییی ئەفلاتوون وەکوو نووسەر لە دیالۆگە سووکراتییەکانیدا دەردەکەوێت، سی و شەش دیالۆگ و سێزدە نامە ماون کە ھەموویان لەپاڵ ئەو دەدرێن.
ژیان
ئەفلاتوون لە ئەسینا لە دایک بووە و ساڵی لەدایکبوونی بە شێوەیە ورد دیاری کراو نییە و نەزانراوە، بەڵام بەپێی ئەو بەڵگانەی بە بەردەستمانای لە نێوان ساڵی "٤٢٣–٤٢٩" (پ. ز) لە دای بوە، ئەفلاتوون زۆربەی زۆری ژیانی لە ئەسینا بەسەر بردووە، لەو سەردەمەی زانستە یۆنانییەکان لە ئەوپەڕی بەرزی دا بووە کە بە "سەردەمی بیرکلیس" ناسراوە، ئەفلاتوون لە خێزانێی بەناوبانگی خانەدانی ئەو سەردەمەی کۆمەڵگای یۆنانی بووە، و باوکی ناسراو بوە بە "أریستۆن".
بەرھەمەکان
بەرھەمەکانی ئەفلاتوون ئەبوایە بە شێوەیەکی زنجیرەکی بنوسرایە، بەڵام لە بەرھەمەانیدا تێکەڵییەک دەبینرێت و لە بەرھەمەکانیدا دەبینین کە چارەسەری جیاوازی بۆ کێشەکان دۆزیوەتەوە، ھەر بۆیە نووسەرەکانی سەدەی حەوتەم ھاتون بەرھەمەکانی ئەفلاتوونیان ڕیز کردوە بە ٣ بەش:
بەرھەمە سەرەتایییەکان (السقراطیة) بەرھەمە ناوەندییەکان (الأنشائیة) بەرھەمە دوایینەکان (الدیالیتیکیة) و گرنگترین بەرھەمەکانی ئەمانەن:
مردن
ئەفلاتوون بە مردنێکی بێدەنگ مرد لە کەشێکی ئارامدا لە ساڵی (٣٤٧ پ. ز) ھەر لە ھەمان ڕۆژ و ڕێکەوتی لەدایکبوونی، و لە ھەمان ڕۆژ کە "ئەپۆلۆ" خودای یۆنانییەکان (خواوەندی خۆرە) دەرکەوت، ھەر بۆیە کەسانی ئەفساناوی پەیوەندییەکیان دروست کرد لە نێوان ئەفلاتوون و ئەپۆلۆ (خواوەندی خۆر)، و ھەندێکیش وتیان ئەو خۆی ئەپۆلۆیە، و مردنکی ڕێزدارانە مرد و قوتابییەکانی ھەموو ساڵێک یادیان دەکردەوە لە ڕۆژی مردنیدا و ئەو ڕۆژەیان بە پیرۆز دەزانی، چونە وایان دەزانی ئەم ئەفلاتوونە بەخششێکە و خودا داوییەتی بە مرۆڤایەتی.
سەرچاوەکان
ئەفلاتوون پۆل:ئەفلاتوونیزم پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٤ەمی پ.ز پۆل:مردووانی دەیەی ٣٤٠ی پ.ز پۆل:لەدایکبووانی ٤٢٠ی پ.ز پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی پۆل:فەیلەسووفان پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا
گوندستانی شێوەسەر
گوندستانی شێوەسەر لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە دوو گوندستانی ناوچەی باینگان لە شارستانی پاوە، لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە ۵،۰۲۶ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پاوە پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان
بڕیارنامەی ٢٠٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٨٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئێمیل فۆن بێرینگ
ئێمیل ئادۆڵف فۆن بێرینگ (بە ئاڵمانی: Emil Adolf von Behring) (ماوەی ژیان: ١٥ی ئازاری ١٨٥٤ تاکوو ٣١ی ئازاری ١٩١٧) پزیشکێکی ئاڵمانی بووە و یەکەم کەس بووە کە خەڵاتی نۆبێلی لە بواری پزیشکیدا وەرگرتووە، لە ١٥ مارسی ساڵی ١٨٥٤ لە خێزانێکی کەم دەرامەت لەدایک بووە، ھەر بۆیە نەیتوانیوە بچێتە زانکۆ و بەناچاری لە ساڵی ١٨٧٤ پەیوەندی بە ئەکادیمیای زانستی پزیشکی سەربازییەوە کردووە لە بەرلین، ئەمەش ڕێگای بۆ خۆشکردووە درێژە بەخوێندن بدات لەبواری پزیشکیدا بەڵام بەرامبەر بەوەی ماوەیەکی زۆر لەخزمەتی سەربازیدا بمێنێتەوە تەنانەت دوای ئەوەی لە ساڵی ١٨٧٨ تەخەڕوجی کردووە بۆماوەی چەند ساڵێک خزمەتی سەربازی کردووە. بھرنگ کاتێک کەسەرباز بووە لە پۆڵەندا گرنگی بەخوێندنی نەخۆشییەکانی گەدە داوە، لە ساڵی ١٨٨٨ کاتێک کە گەڕاوەتەوە بۆ بەرلین بووەتە قوتابی ڕۆبێرت کوخ و لەتوێژینەوەکانیدا یارمەتی داوە و بۆ ساڵی داھاتوو گۆازراونەتەوە بۆ پەیمانگای نەخۆشییەکانی گەدە و لەوێ بۆل ئرلیخی ناسیوە کە زانایەکی شارەزابووە لەو بوارە و بە ھەرسێکیانەوە تیمێکی زانستی نموونەییان پێکھێناوە، لە ساڵی ١٨٩٤ وەکو مامۆستا لە زانکۆی ھالە کاری کردووە و لە ساڵی داھاتوودا وەکو مامۆستا لە زانکۆی ماربۆرگ دامەزراوە و تا دوا تەمەنی ھەر لەو پلەیەدا ماوەتەوە. لە دیارترین کارەکانی بھرنگ توێژینەوکانێتی لە بواری نەخۆشی بەکتریا و سیل و لە ساڵی ١٩٠١ تەنانەت بۆ زانکۆش نەرٍِۆشتووە و ھەموو کاتەکانی خۆی تەرخان کردووە بۆ دیراسەکردنی نەخۆشی سیل و لە ساڵی ١٩٤١ چەند تاقیگەیەکی لە ماربۆرگ کردووەتەوە بەمەبەستی بەرھەمھێنانی چەند کوتانێک، ھەروەھا لە ساڵی ١٨٩٢ وە بۆ ساڵی ١٩٠٦ چوار کتێبی گەورەی بەرھەمھێناوە. بھرنگ لە ساڵی ١٩٠١ خەڵاتی نۆبڵی لەبواری پزیشکیدا وەرگرتووە و جۆرەھا خەڵاتی دیکەشی لەلایەن فەڕەنسا و ئیتاڵیا و تورکیا و مەجەڕ و ڕوسیا و تورکیا و ڕۆمانیا و ئەڵمانیاوە پێبەخشراوە، لە ٣١ مارسی ساڵی ١٩١٧ لەشاری ماربۆرگ لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کردووە.
بڕیارنامەی ٢٠٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:قوبرس لە ٢٠١١
ئێمیل فۆن بێرینگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ١٩١٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:زانایانی بواری سیستمی بەرگری لە ئەڵمانیا پۆل:پزیشکی سەربازی لە ئەڵمانیا پۆل:دەردەکۆپان
تەمەنی زێرین
تەمەنی زێرین کتێبێکی کۆمەڵایەتی کوردییە، لەلایەن نووسەری کورد فەرمان خەرابەیییەوە نووسراوە، چاپی یەکەمی ساڵی ٢٠١٠ چاپکراوە، کتێبەکە لە ٦٠ لاپەڕە پێکھاتووە، بە قەبارەی ١٤×٢١، ئەم کتێبە توێژینەوەیەکە لەسەر قەیرەیی، باس لە ھۆکار و زیان و چارەسەری قەیرەی دەکات.
وەرگێڕانەکان
کتێبی «تەمەنی زێرین» لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن لەیلا حاجی لە زمانی کوردیی ناوەندی وەرگێڕدراوە بۆ زمانی کوردی کورمانجی.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:وێژەی کوردی پۆل:کتێبەکانی فەرمان خەرابەیی
بڕیارنامەی ٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ٤ی نیسانی ١٩٤٦ دا پەسەند کرا، دانی بەوەدا نا کە ھێزەکانی یەکێتیی سۆڤیەت مافی ئەوەیان ھەیە لە ئێران بمێننەوە چونکە نەدەکرا بکێشێنەوە بەپێی ئەو ڕێکەوتەی لە پەیماننامەی ترایپرتایڵ بۆیان دانرابوو، بەڵام داوا لە یەکێتی سۆڤیەت کرا کە بە خێراترین شێوە ھێزەکانی بکشێنێتەوە و ھیچ ئەندامێکی ئەنجومەنەکە بە ھیچ شێوەیەک نابێت ئەم پرۆسەیە دوابخات. ئەنجومەنی ئاسایش داواشی کرد ئاگادار بکرێتەوە لە ئەگەری ئەوەی ھەر ھۆکارێک ھەبێت کە وابکات یەکێتیی سۆڤیەت نەتوانێت ھێزەکانی بکشێنێتەوە. بڕیارنامەکە بە ٩ دەنگ پەسەندکرا، ئوسترالیا ئامادەبوو و بێلایەن بوو، ھەروەھا یەکێتیی سۆڤیەتیش ئامادە نەبوو.
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی ئەحسا
فڕۆکەخانەی ئەحسای ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و نزیکەی ١٧ کم دوورە لە شاری ئەحسای ناوچەی ڕۆژھەڵات. لەساڵی ١٩٤٨ کراوەتەوە.
بڕیارنامەی ٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
سەرچاوەکان
پۆل:ئێران پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت پۆل:ئێران لە ١٩٤٦ پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٤٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێران پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٦
مولگا، ئەلاباما
مولگا (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٨٣٦ کەس بووە. ڕووبەری ١٫٥٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٢٥٫٧٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
سامەڕا
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە عێراق پۆل:نژیاروانیی عەرەبی پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی پۆل:شام پۆل:سامەڕا پۆل:پارێزگای سەلاحەددین
گوندستانی ھەوڵی
گوندستانی هەوڵی لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە دوو گوندستانی ناوچەی ناوەندی لە شارستانی پاوە، لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە ۶،۳۳۰ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پاوە پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان
ویرد
وێنۆک|خودا لەسەر دڵی قوتابییەکە نووسراوەوێرد یان زیکر یان یاد (، بە واتای «بیرھێنان»، «یادھێنان») جۆرێکە لە بیرکردنەوەی ئیسلامی کە تێیدا چەند جارێک ڕستەکان یان نوێژەکان دەخوێندرێن بۆ ئەوەی خودایان بیربخاتەوە. ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە سۆفییایەتی و ھەر ڕیزێکی سۆفی بەگشتی وێردێکی دیاریکراوی وەرگرتووە، بەگشتی لەگەڵ ھەڵوێستێکی دیاریکراو، ھەناسەدان و جووڵە. لە سۆفییایەتی، وێرد ئاماژە بە ھەردوو کرداری ئەم یادکردنەوە و ھەروەھا ئەو نوێژانەی کە لە کرداری یادکردنەوەدا بەکاردێن. زیکر دەتوانرێت بە تەنیا یان بە کۆمەڵ ئەنجام بدرێت. دەکرێت لەسەر تەزبیح یان لە ڕێگەی پەنجەکانی دەستەوە بژمێردرێت. کەسێک کە وێرد دەخوێنێتەوە پێی دەوترێت «زاکر - یادکار» (ذَاكِر)، کە بە واتای «ئەو کەسەیە کە لە یادە». لە ناوەڕۆکی نوێژەکاندا ناوی خودا یان نوێژی پاڕانەوە لە فەرموودە یان قورئانەوە وەرگیراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:سۆفیگەری
جۆن مەکلیۆد
جۆن جەیمس ریکارد مەکلیۆد (٦ی ئەیلوولی ١٨٧٦ - ١٦ی ئازاری ١٩٣٥) زانا و پزیشکێکی ئیسکۆتلەندی بووە، ساڵی ١٨٩٨ لە زانکۆی ئەبردین بڕوانامەی پزیشکی بەدەستھێناوە و دواتر بۆ ماوەی ساڵێک لە زانکۆی لایبتزج کاری کردووە، ساڵی ١٨٩٩ لەزانکۆی لەندەن وەکو موعید لە قوتابخانەی پزیشکی دامەزراوە، ساڵی ١٩٠٢ لەھەمان قوتابخانە وەکو مامۆستای کیمیا دامەزراوە، لەساڵی ١٩٠٣ لە زانکۆی کیس وسترن ریسرف لە ویلایەتی ئۆھایۆ ی ئەمریکا وەکو مامۆستا دامەزراوە، ساڵی ١٩١٨ وەکو مامۆستا بۆ زانکۆی تۆرنتۆی کەنەدی ھەڵبژێردراوە، ساڵی ١٩٢٨ گەڕاوەتەوە بۆ زانکۆی ئەبردین و ھەتاکو دوا ژیانی وەکو مامۆستا لەو زانکۆیە کاری کردووە.
مەکلیۆد گرنگی بە توێژینەوەی کاربۆھیدرات داوە و سەرئەنجام لەگەڵ فردریک بانتنغی ھاوڕێی ھۆڕمۆنی ئەنسۆلینیان دۆزیوەتەوە کە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شەکرەی میز بەکاردەھێنرێت، ھەر بەھۆی ئەمەشەوە لە ساڵی ١٩٢٣ خەڵاتی نۆبڵی لە پزیشکیدا وەرگرتووە، ئەویش خەڵاتەکەی لەگەڵ جیمیس کۆلیبی ھاوڕێی بەشکردووە کە لە بواری دۆزینەوەی ئەنسۆلیندا یارمەتیداوە.
مەکلیۆد ١١ پەرتوکی داناوە لەوانە: پێشکەوتنە نوێیەکان لە زانستی کاری ئەندامانی لەش، شەکرەی میز و چۆنێتی ئەم نەخۆشیە، کاربۆھیدرات و ئەنسۆلین.
لە ١٦ مارسی ساڵی ١٩٣٥ لە ئەبردین کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی ئەلینفیل لە شاری ئەبردین نێژراوە.
بۆ ڕێزگرتن لەم زانایە ھۆڵی زانستی پزیشکی زانکۆی تۆڕنتۆ ناونراوە جۆن مەکلیۆد، ھەروەھا کۆمەڵەی شەکرەی میزی بەریتانی خێرخوازی کە تایبەتە بە توێژینەوەی شەکرەی میز نووسینگەکانی لە لەندەن ناوناوە جۆن مەکلیۆد.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦ پۆل:مردووانی ١٩٣٥ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کەنەدی پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
بریندار لە شەڕدا
بریندار لە شەڕدا، بەو کەسانە دەوترێت کە لە جەنگدا بریندار بوون بەڵام نەمردوون، و بەو مانایەش دێت کە ئەو کەسانە ناتوانن چیتر جەنگ بکەن یان بەردەوام بن لە جەنگ.