cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پێنجشەممە
في الإسلام
پێنجشەممە، جگە لەوەی دووشەممە جێگەی تایبەتی هەیە لای موسڵمانان، بەو پێیەی ئارەزووی بەڕۆژووبوونیان دەکەن، پەیڕەوکردنی سوننەتی پێغەمبەر محمد، کاتێک هاتە ناو فەرموودە لە... فەرموودەی الترمذی و ابن مەجاح لە فەرموودەی ئەبو حورەیرەوە کە پێغەمبەر فەرموویەتی: بازرگانی ڕۆژانی دووشەممە و پێنجشەممەیە، بۆیە زۆرم پێ خۆشە کارەکانم پێشکەش بکرێن لەکاتێکدا بەڕۆژووم”.
واتە: لە ئیمامیە، تفسیر نور الثقلاین فەرموویەتی:»» لە کتێبی ئیلال الشراعی بە زنجیرەی گواستنەوەی بۆ عەبدوڵڵا بن یەزید بن سەلام کە وتی بۆ پێغەمبەری خودا، دوعای خودا لەسەر ئەو و خێزانەکەی بێت، کاتێک پرسیاری لێکرد دەربارەی ڕۆژەکان: پێنجشەممە؟ فەرمووی: پێنجەمین ڕۆژی دونیایە، وە ڕۆژی ئەنیسە کە تیایدا ئیبلیس نەفرەتی لێکرا و ئیدریس تێیدا بەرزکرایەوە، وە فەرموودەکە درێژە و پێویستیمان لێ فێربوو.
لە مەسیحیدا
لە نەریتی مەسیحیدا، پێنجشەممەی ماوندی یان پێنجشەممەی پیرۆز پێنجشەممەی پێش ئێستەرە — ئەو ڕۆژەی کە دوا ئێوارەخوان ڕوویدا. هەروەها لە بەریتانیا بە "پێنجشەممەی تەواو" ناسراوە، بە شێوەیەکی نەریتی ڕۆژێکی پاککردنەوە و دابەشکردنی پارەی ماوندییە لەوێ. پێنجشەممەی پیرۆز بەشێکە لە هەفتەی پیرۆز.
لە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵات. ڕۆژانی پێنجشەممە تایبەتە بە نێردراوان و نیکۆلاسی پیرۆز. ئۆکتۆیکۆس سروودەکانی لەسەر ئەم بابەتانە لەخۆدەگرێت، کە لە خولێکی هەشت هەفتەیدا ڕێکخراون، کە لە ڕۆژانی پێنجشەممەدا بە درێژایی ساڵ دەوترێنەوە. لە کۆتایی خزمەتە ئیلاهییەکان ڕۆژی پێنجشەممە، دەرکردن بەم وشانە دەست پێدەکات: "مەسیح خودای ڕاستەقینەمان، لە ڕێگەی شەفاعەت پاکترینەکانی دایک، لە نێردراوانی پیرۆز و شکۆمەند و هەموو ستایش، لە باوکمان لە نێوان قەدیس نیکۆلاس، قەشە سەرەکی لە میرا لە لیسیا، سەرسوڕهێنەر-کار...”
پێنجشەممەی بەرزبوونەوە ٤٠ ڕۆژ دوای جەژنی ئیستەرە، کاتێک مەسیح بەرزبووەوە بۆ بەهەشت.
ئاینی جولەکە
لە ئاینی جولەکەدا، ڕۆژانی پێنجشەممە بە ڕۆژانی بەختەوەر دادەنرێت بۆ ڕۆژووگرتن. دیداش زوو هۆشداری دا مەسیحییەکان کە پێنجشەممە بەڕۆژوو نەبن بۆ ئەوەی دوور بکەونەوە لە جولەکەکردن، و لەبری ئەوە پێشنیاری هەینییان کرد.
لە ئایینی جوولەکەدا تەورات بەیانیانی پێنجشەممە لەبەردەم خەڵکدا دەخوێندرێتەوە، و لە پێنجشەممەدا نوێژی تەوبەی تایبەت دەکرێت، مەگەر بۆنەیەکی تایبەت بۆ بەختەوەری هەبێت کە هەڵبوەشێنێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ھەفتە
شێڵتۆن بنجامین
وێنۆک شێڵتۆن جەیمس بنجامین (بە ئینگلیزی Shelton James Benjamin لە دایکبووی ٩ی تەممووزی ١٩٧٥) زۆرانبازێکی بەناوبانگی ئەمریکیە، لە کارۆلینای باشوور لە ١٩٧٥ لەدایکبووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:زیندووان پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە ئەمریکییەکان
جامی ئەورووپای ١٩٨٠-١٩٨١
جامی ئەورووپای ١٩٨٠-١٩٨١ بیست و شەشەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٦ی ئابی ١٩٨٠ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٧ی ئایاری ١٩٨١ لەیاریگای پارک دی پرێنسی شاری پاریسی فەڕەنسا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و ڕیال مەدرید ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ڕیال مەدریدی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
مۆزەخانەی نیشتمانی مێژووی سەربازی، بولگاریا
وێنۆک|جۆرە جیاوازەکانی مووشەک لە نمایشکردن مۆزەخانەی نیشتمانی مێژووی سەربازی مۆزەخانەیەکی تایبەتە بە مێژووی سەربازی لە شاری سۆفیا لە بولگاریا. پێکھاتەیەکی وەزارەتی بەرگرییە، لە ١ی ئابی ١٩١٤ەوە (بە کردار لە ٤ی تەممووزی ١٩١٦ەوە) بە ناوی جۆراوجۆر و ژێردەستەی دامەزراوە جۆراوجۆرەکان بوونی ھەیە. پێکھاتووە لە ٥٠٠٠ م٢ لە ناوماڵ و ٤٠٬٠٠٠ م٢ دەرەوەی (کە ٥٠٠ م٢ داپۆشیوە) ڕووبەری پێشانگە، گۆڕینی پێشانگا، کتێبخانە و سەنتەری کۆمپیوتەر.
لودبرێگ
لودبرێگ شارێکی ویلایەتی ڤاراژدینی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٬٠٩٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
مارسێل پانیۆل
مارسێل پانیۆل نووسەر، شانۆنووس و فیلمسازی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٤ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–فەڕەنسی پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:وەرگێڕەکانی ویلیام شێکسپیر
جامی ئەورووپای ١٩٨١-١٩٨٢
بیست و حەوتەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٦ی ئابی ١٩٨١ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٦ی ئایاری ١٩٨٢ لەیاریگای دی کویپی شاری ڕۆتێردامی ھۆڵەندا، لەنێوان یانەی ئاستۆن ڤیڵا و بایەرن میونخ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئاستۆن ڤیڵا توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر بایەرن میونخی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
بڕیارنامەی ٦٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٤٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
جامی ئەورووپای ١٩٨٢-١٩٨٣
جامی ئەورووپای ١٩٨٢-١٩٨٣ بیست و ھەشتەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٥ی ئابی ١٩٨٢ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٨٣ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ئەسینای یۆنان، لەنێوان یانەی یانەی ھامبورگ و یوڤێنتوس ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ھامبورگ توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر یوڤێنتوسی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
پرۆستات
230px|وێنۆک|شوێنی پرۆستات لە [[مرۆڤدا]] پرۆستات (لە یۆنانییەوە: προστάτης- پرۆستاتێس بە واتای پارێزەر) ئاڵگێکی کۆئەندامی میزە لە نێرینەدا. پرۆستات مایعێک درووست دەکات بۆ خۆراکی سپێرمەکان ئەم مایعە پڕ‌ھێزە دەبێتە ھۆی دەوامی ژینی ئەوان لە ئەندامی زاوزێ ژنانەدا ھەتا ئەو کاتەی لقاح ئەنجام دەدرێت. لەگەڵ زۆربوونی تەمەن پرۆستات گەورەتر دەبێت و ڕەنگە بەرەو ناو بۆری میزدەر دا گەشە بکات و ببێتە ھۆی میزگیران
شێرپەنجەی پرۆستات
یەکێکە لە باوترین شێرپەنجەکان لەناو پیاواندا، کاتێک لەپاش پشکنین ئەم نەخۆشیە دەردەکەوێت نەخۆشەکە تووشی دڵەڕاوکێ و ترس دەکات، شێرپەنجەی پرۆستات بە ھێمنی وردە وردە گەشە دەکات و لە سەرەتادا تەنھا لەناو پرۆستات دەمێنێتەوە، بەڵام مەرج نیە مەترسیدار بێت، چونکە ھەندێک جۆری شێرپەنجەی پرۆستات بە ھێواشی گەشە دەکەن کە ڕەنگە چارەسەرێکی کەمی پێویست بێت، بەڵام جۆرەکانی تری زۆر چالاکن زوو بڵاودەبنەوە. چارەسەری پڕۆستات لەھەمانکاتدا زیانی ھەیە و کاریگەری نەرێنی لەسەر ئەو پیاوە ھەیە لەڕووی ئەوەی لایەنی سێکسی لاواز دەبێت، ئەگەر لە قۆناغێکی درەنگدا ھەستی پێ بکرێت ئەوا مەترسیدارە و چارەسەری قورس دەبێت و بەپێچەوانەوە ھەلی چارەسەر باشترە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ پۆل:نەخۆشییەکان پۆل:لووەکان
برۆکڵی
وشەی برۆکۆلی (Broccoli)یان قەڕنابیتی سەوز لە ووشەی لاتینی (brachium)ەوە و ووشەی ئیتاڵی (brocco)ەوە هاتووە، کەبە بەمانای لق دێت. برۆکۆلی سەربەخێزانی (خاچییەکانە - Cruciferous) وەیان سەر بە خێزانی (کەلەرمییاەکانە - Brassicaceae) و یان خێزانی (خەرتەلییەکان - Mustard)ن. و زیاتر لە کۆن دا خێزانی خاچییەکان(Cruciferae) ووتراوە، و ھۆکاری ئەوەی کە بەم خێزانە دەووترێت خاچی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە گوڵی سەوزەکانی سەربەم خێزانە چوار (پەڕەگوڵ - Petals)ییان ھەیە و لەبەرئەوە گوڵەکە شێوەی خاچ وەردەگرێت یان شێوەی نیشانەی(+). وەبرۆکۆلی بۆدەستکەوتنی گوڵەکەی کشتوکاڵی دەکرێت (کە لە قۆناغی گۆپکەی گوڵی دایە) لەگەڵ ھەڵگرە ئەستورە سەوزەکەی دا.
مێژوو و نیشتمانی بنچینەیی بەرھەمەکە
ھەندێک لە زانایانی بواری سەوزە (برۆکۆلی) لە پەرتووکی خواردن سازی(Apicius)دا دەناسێنن. (برۆکۆلی) سەوزەیەکی ئیتاڵییە. و بۆیەکەم جار لەساڵی (١٥٦٠)دا لە وڵاتی فەڕەنسادا ئاماژەی پێدراوە، بەڵام لە ساڵی (١٧٢٤)دا برۆکۆلی لە وڵاتی (ئینگلتەرا)دا ھەر بەنەناسراوی ماوەتەوە و لەفەرھەنگی باخەوانی (Philip Miller)دا لەساڵی (١٧٢٤)دا ئاماژەی داوە بەوەی کەبرۆکۆلی سەوزەیەکی بێگانەیە لە (ئینگلتەرا)دا و بە(Colli-flower)یان(Italian asparagus) ناوی براوە.
و لەساڵی (١٧٧٥)زایینیدا ،(جۆن ڕاندۆلف ) لەزانست نامەکەیدا بەناوی(A Treatise on Gardening by a Citizen of Virginia)ھەستی بەڕوون کردنەوەیەک کردووە لەسەربرۆکۆلی((قەدەکەی دەخورێت وەکو (ئەسپەرەگەس) و سەرەکەشی لە قەڕنابیت دەچێت))
و لەناوچەکانی ئاسیای بچوک و دەریای سپی ناوەڕاست دا ھەیە.
تێڕوانینێکی گشتی
برۆکۆلی و قەڕنابیت لەڕووی شێوەناسینەوە(مۆرفۆلۆجی Morphology) تاڕادەیەک لە یەک دەچن ، بەلام برۆکۆلی سەرێکی سەوز بەرھەم دەھێنێت لەگەڵ لاسکێکی درێژ و باریک.
دوای ئەوەی کەسەری سەرەکی لێکرایەوە ، ئینجا ئەوگۆپکە ھەنگڵییانەی کە لەخوار سەرە سەرەکییەکەوەن و پەرەدەسێنن بۆ سەری بچووک لێدەکرێنەوە.
ڕەگ
شەتڵ بەشێوەیەکی گشتی ھایپۆکۆتایلێکی ڕەنگ سوور و دوو لەپی کەلبوو و ڕەگی سەرەکی و ڕەگی تەنیشتیش درووست دەکات و ئاساییانە لەکاتی شەتڵکردن دا ھەندێک لە ڕەگە سەرەکییەکان زیانیان پێدەگات وەلەبەر ئەمەش ژمارەیەک لە ڕەگی تەنیشتی دەردەکەون.
(٤)
بەئاسۆیی گەشەدەکەن. و لە دووری (٩١.٤٤)سم لەڕووەکەکە و دەبینرێن،و دوای چەند مانگێک لە گەشەکردن ھەندێ لەڕەگەکان بەشێوەیەکی ستوونی تاقوڵی (١.٥-٢)م دەڕۆن. ئەوسیستەمی ڕەگەی کەپەرەی سەندووە زۆر کاریگەردەبێت بە ئاو و کێلاندن.
قەد
قەدەکەی مۆمی یە (شمعی)،و لقی لێ نەبووەتەوە ،وەلەکۆتاییەکەی دا گەڵا و گوڵی ھەڵگرتووە.
گەڵا
گەڵاکانی سادەن ،و بەدوای یەکدا ھاتوون، و گوێچکەڵەیان نییە ،و زۆرکات گەڵاکانیان (پەڕەکەیی پەلھاویشتووە)(Pinnately lobed).
گوڵ
وێنۆک|چەپ|گووڵی برۆکۆلیگوڵەکانیان بەشێوەی ھێشووی لقدارە لە (٦٠.٩٦ – ٧٦.٢) سم لەبەرزی ڕووەکەکە دروست دەبن .و ڕەنگیان زەردێکی درەوشاوەیە، (٤)کاسە گەڵا(Sepal)یان ھەیە و (٦)نێرەک (Stamens)یان ھەیە و (٢)کەرپەلە(Carpal)یان ھەیە و (٤)پەڕەگوڵ(Petal)یان ھەیە.گوڵی برۆکۆلی ھێلکەدانەکەی لەجۆری بەرزە.و گۆپکەی گوڵەکانی سەوزێکی تۆخن و بە شێوەیەکی قایم لەسەرلووتکەی ڕووەکەکە ڕاگیراوە.
وەگوڵەکانی لە پلەی گەرمی(٤.٤◦)سیلیزی دا دەست پێدەکەن. بەشێوەیەکی گشتی جۆری پیتاندن تیایان دا لەجۆری تێکەڵە و گوڵەکانیان بەھۆی (ھەنگە) و دەپیتێنرێت.
تۆو
نزیکەی (٩٠٠)تۆوی تیادایە و ئۆنزێک (٢٨.٣٤)گرامە. دایە .و پێویستە تۆوەکان لە قوڵی (١.٥)سم دا بچێنرێن. و تۆوەکان بەنزیکەیی دوای(١٠)ڕۆژ چەکەرە دەکەن.
پلەی گەرمی
برۆکۆلی یەکێکە لەو بەرھەمانەی کە لەوەرزی سارد دا دەڕوێت. کە دەتوانێت لە وەرزی پایز و بەھاردا بڕوێت ،بەڵام لەکوردستان دا بەشێوەیەکی گشتی لە پایزدا دەڕوێت .و لەکاتێک دا کە ڕووەکەکان بچوک و ناسکن کارتێکراو دەبن بە سەرمای زۆر .و باشترین کات بۆ چاندنی ڕووەکەکان ئەو کاتەیە کە تیایدا پلەی گەرمی ڕۆژ لەنێوان (١٥.٥- ٢١.١) سیلیزی دایە وەپلەی گەرمی شەویش لەنێوان (١٠- ١٥.٥)سیلیزی دایە. پلەی گەرمی ژێر (٠) سیلیزی بۆماوەی (٣٦)کاتژمێر ڕووەکی برۆکۆلی دەکوژێت.
ڕووناکی
پێویستی بە ڕووناکی خۆرە .وەکو زانراوە کە پۆلی(صنف)ی برۆکۆلی (Early sprouting calabrase)وەڵام دانەوەی ھەیە بۆ ئەوەی کە کە کێڵگەکەی ڕووناکی خۆری بەربکەوێت ، و ئەمەش دەبێتە ھۆی زیادکردنی بەرھەمی گونجاو بۆ فرۆشتن، وەپێشخستنی پێگەیشتن بەنزیکەی سێ ھەفتە. و زانراوە کە ڕووناکی خۆر دەبێتە ھۆی زیادکردنی زیندەوەرەکانی ناو خاکەکە و کەم کردنەوەی توشبوون بە نیماتۆدای گرێی ڕەگ بەزۆری بەبەراورد لەگەڵ ئەو خاکەی کە خۆرلێی نادات.
پێویستە ئەو زەوییەی کە برۆکۆلی تیا دەڕوێنرێت بە شێداری بمێنێتەوە ،و پێویستیشە کە شێی زۆر زۆر نەبێت و نەگاتە حاڵەتی تێربوون بە ئاو.
خاک
پێویستە ئەوخاکەی برۆکۆلی تیا دەچێنرێت بەپیت بێت و شێداربێت و ئاو بە باشی پیایدا بڕوات و وەدەوڵەمەند بێت لە ماددەی ئەندامی. و (PH)ی نمونەییەکەی لەنێوان (٥٫٧ ־ ٦٫٥) دابێت وەپێویستە کە قسڵ بەپێی پێویست ھەبێت بە گوێرەی ئەو تاقیکردنەوانەی بۆخاکەکە دەکرێت.و ئەوەی کەگرنگە ھێشتنەوەی (PH)ی خاکەکەیە بە نموونەیی لەبەر ئەوەی بەرزبوونەوە یان نزم بوونەوەی ئاستی(PH)دەبێتە ھۆی زیادبوونی کارتێکردنی ڕووەکەکە لە لایەن نەخۆشی و مێرووەکانەوە.
بەپیتی خاک
پێویستە پێش ئەوەی کە ڕووەکەکان بخرێنە خاکەکەوە تاقیکردنەوەیەک بۆ خاکەکە بکرێت. و بە شێوەکی گشتی بەپیتکردن لە یەک دەچێت بۆ ھەموو بەرھەمە کەلەرمییەکان ، بە ڵام برۆکۆلی زۆرتر پێویستی بە (بۆرۆن)ە بۆ ئەوەی گەشەیەکی سروشتی بکات.
گلڤانۆمیتەر
300px|وێنۆک
برۆکڵی
بەپیتی خاک
و بۆ ئەنجام دانی شیکاری ڕووەکی لە کێڵگە دا ،(١٢)گەڵای پێگەیشتوو (کە گەشەیەکی باشیان کردبێ) کۆدەکەینەوە. سۆلوبۆر(solubor)باشترین سەرچاوەیە بۆ (بۆرۆن) کە زیاد بکرێت بۆ خاکەکە. وەیەک تەن لە برۆکۆلی (٤،٥) کیلۆگرام لە (N)و (١،٤)کیلۆ لە (P٢O٥)و (٣،٦)کیلۆ لە (K٢O)بەکاردەھێنێت. و کەمی بۆرۆن دەبێتە ھۆی دەرکەتنی بۆشییەکی ڕەش بووەوە لە قەدەکە دا.
گلڤانۆمیتەر
گلڤانۆمیتەر (بە ئینگلیزی: Galvanometer) دەزگایەکە، بەکاردەھێنرێت بۆ دروستکردنی ھەر یەکە لە ڤۆڵتمیتەر (بۆ پێوانی جیاوازیی ئەرک) و ئەمیتەر (بۆ پێوانی توندیی تەزوو).
پێکھاتەکانی گلڤانۆمیتەر و چۆنیەتیی ئیشکردنی
ڕێگەی ئیشکردنی گلڤانۆمیتەر بەندە لەسەر ئەو ھێزە موگناتیسییەی کە بواری موگناتیسی کاری پێدەکاتە سەر تەلی تەزووھەڵگر. دەزگاکە لە تەلێکی ھەڵپێچراو لەسەر پارچە ئاسنێکی گونجاو پێکدێت، دەتوانێت بە ئاسانی لەناو ئەو بوارەدا بخولێتەوە کە لە موگناتیسێکی ھەمیشەیییەوە پەیدابووە، ئەو زەبرەی کار لە کۆیلەکە دەکات لەگەڵ توندیی تەزووەکەدا ڕاستەوانە دەگۆڕێت، واتە ھەتا تەزووی تێپەڕبوو زیاتر بێت، زەبری خولێنەری کۆیلەکە زیاتردەبێت، پێش ئەوەی زەبرە گەڕێنەرەوەکەی سپرینگەکە بیوەستێنێتەوە. بۆیە لادانی نیشاندەری دەرزی گلڤانۆمیتەرەکە لەگەڵ توندیی ئەو تەزووەی کە پێیدا تێپەڕدەبێت ڕاستەوانە دەگۆڕێت، ئەگەر ھیچ تەزوویەک بە کۆیلەکەدا نەڕوات ئەوا سپرینگەکە دەرزییەکە دەگەڕێنێتەوە سەر سفر. دوای ڕێکخستنی پێوەری دەزگاکە دەکرێت لەگەڵ بەشی تری سووڕی کارەبایی وەک ئەمیتەر یان ڤۆڵتمیتەر بەکاربھێنرێت. گلڤانۆمیتەر تەزووە زۆر لاوازەکان دەپێوێت بەیەکەی (مللیئەمپێر) یان (مایکرۆئەمپێر)، بەڵام دەکرێت گلڤانۆمیتەر بکرێت بە ئەمیتەرێک کە تەزووی بەرز بپێوێت، ئەویش بە بەستنی بەرگرییەکی زۆر بچووک بە ھاوڕێکی لەگەڵیدا، ئەم بەرگرییە پێی دەوترێت تەزووبەشکەر «shunt»، ئەم دووانە بە شێوەیەک ڕێکدەخرێن زۆربەی تەزووەکە بە بەرگرییەکەدا بڕوات و تەزوویەکی زۆر کەم بە گلڤانۆمیتەرەکەدا بڕوات، کە بتوانرێت بپێورێت. ھەروەھا دەکرێت گلڤانۆمیتەر بگۆڕدرێت بۆ ڤۆڵتمیتەر ئەویش بەبەستنی بەرگرییەکەی زۆر گەورە بەدواییەک لەگەڵیدا. لەبەرئەوەی جیاوازی ئەرک لەگەڵ بەرگریدا ڕاستەوانە دەگۆڕێت بۆیە زۆرترین جیاوازیی ئەرک لەنێوان جەمسەرەکانی بەرگرییەکەدا دەبێت و جیاوازییەکەی ئەرکی زۆر کەم لەسەر جەمسەرەکانی گلڤانۆمیتەرەکە دەبێت، بەوەش تەزووی ئەم لقە زۆر لاوازدەبێت چونکە نرخی بەرگرییە دواییەکەکە زۆر گەورەیە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گلڤانۆمیتەرەکان پۆل:کەلوپەلە زانستییە مێژوویییەکان
برۆکڵی
ڕێگاکانی زۆرکردن و کشتوکاڵ کردنی
برۆکۆلی بەگشتی بە دوو ڕێگا زۆردەکرێت:-
شەتڵکردن
و پێویستە جێگا تۆوەکان (٢٠ ـ ٢٥) سم بەرزبن و لە (٢)ڕیزیش پێکھاتبن ، وەھەموو ڕیزەکانیش بەنزیکەی (١)م لەیەک جیابن .ئەگەر شەتڵەکان (٢٥)سم لە یەکەوە دووربن ئەوا لە ھەر ئەیکەر(١٬٦دۆنم) ێکدا (٢١٬٠٠٠)ڕووەک دەردەچێت و ئەگەر (٣٨)سم دووربن لەیەکەوە ئەوا لە ھەر ئەیکرێکدا(١٬٦دۆنم)دا (١٤٬٠٠٠)ڕووەک دەردەچێت. ئەگەر شەتڵەکان تووشی پلەی گەرمی زۆر نزم ببن ئەوا دەبێتە ھۆی ئەوەی کە پێنەگەن بەتەواوی. و ئامادەکردنی شەتڵیش لە خانووی شوشەییدا (٥)ڕۆژ دەخایەنێت پاشان دەگوێزرێنەوە بۆ گێڵگە.
تۆوکردنی راستەوخۆ
لە تۆوکردنی ڕاستەوخۆدا یەک ئەیکەر (٤٥٠- ٦٨٠)گرام تۆوی دەوێت واتە یەک دۆنم بەنزیکەیی (٣٠٠ – ٤٢٥)گرام تۆوی دەوێت ،و ئەم ژمارانەش بەپێی پێویستی دەگۆڕێت .لەبەکارھێنانی ئەم ڕێگایەدا پێویستە (٣٠،٥ – ٦٠)سم بەین ھەبێت لەنێوان ڕووەکەکان دا لە دوای کەمکردنەوەیان ھەروەھا دەبێت ڕیزەکانیش (٥٠ – ١٠٠)سم دووربن لەیەکەوە.
لەتۆوکردنی ڕاستەوخۆدا کێشەیەک ھەیە ئەویش ئەوەیە کە خاکەکە چینێکی ڕەق بەدەوری تۆوەکەدا درووست دەکات کە ناھێڵێت بەئاسانی چەکەرە بکات. و ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە کە خاکەکەی بەجوانی شیبکرێتەوە ،و ئەو ڕووەکانەی کە بەرھەم دێن لە ئاووھەوایەکی ساردا بەھێواشی گەشەدەکەن و سەر بە جۆرییەتیەکی باشەوە درووست دەکەن.
بەراوردی کشتوکاڵ بە شەتڵ لەگەڵ کشتوکاڵ بە تۆو
کشتوکاڵ بە شەتڵ لە سەر ھێڵ دەکرێت کەپانییەکەی لەنێوان (٤٠-٨٠)سم دا بێت و ھەر ھێڵێک (٦٠-٧٠)سم لەیەکەوە دووربن .و ئەگەر ھێڵەکان لەیەکەوە نزیک بوون ئەوا دەبێتە ھۆی ئەوەی کە سەرە لوتکەییەکان بچوک دەربچن و و کەمتر سەری تەنیشتی دروست ببێت.
ھەروەھا پلەی گەرمی بەرز کاریگەری ھەیە لەسەر چەکەرەکردنی تۆوی برۆکۆلی،و دەبێتەھۆی (ئەمەش لە کاتێک دا ئەگەر کشتوکاڵ کردنەکە ڕاستەوخۆ بە تۆو بوو لە کێڵگەدا)کەم کردنی چڕی ڕووەکی، و یەکسان نەبوون لە کاتی لێکردنەوەدا ، و دەبێتە ھۆی لاوازکردنی توانای لێکردنەوە.لەبەر ئەم ھۆیەشە کە زۆرکات برۆکۆلی بە دووھێندەی ئەو چڕییەی کە ویستراوە کشتوکاڵی دەکرێت بۆ ئەوەی کە دوایی بەرھەمەکە کەم بووەوە بۆ چڕییەکی گونجاو کەم ببێتەوە کە(١١ڕووەک/م٢ ).
کاتی کشتوکاڵکردن
برۆکۆلی لە کوردستان دا دەتوانرێت لەمانگی (٩)(ئەیلول )ەوە دەست بکرێت بە چاندنی تا کۆتایی مانگی (١٠)([[تشرینی یەکەم) ، بە ڵام لە ھەندێک سەرچاوەی تردا لە مانگی (٧)(تەموز)ەوە تا کۆتایی مانگی (٩)(ئەیلول) کشتوکاڵی دەکرێت.
کارە خزمەتگوزارییە کشتوکاڵیەکان
بەشێوەیەکی گشتی ھەمان ئەو خزمەتگوزارییانە جێبەجێ دەکرێت کە بۆ قەڕنابیتیش دەکرێت ، کە ئەمانە دەگرێتەوە:-
ھەڵکێشان و لەناوبردنی گژووگیای زیان بەخش:-
ئەم کردارە بۆ نەھێشتنی گژووگیای زیان بەخش دەکرێت لە کێڵگەکەدا ،و ھەندێ کاتیش ئەم لەناوبەرانەی خوارەوە بەکار دەھێنرێن:-
(أ) لەناوبەری بنزیولیدBensulide.
(ب) لەناوبەری CDEC.
(ﺟ)لەناوبەری DCPA.
(د)لەناوبەری نیترۆفین(نمونەیTok).
ئاودان
برۆکۆلی ڕووەکێکی ئاودارە و بەخێرایی گەشە دەکات لەبەر ئەوە پێویستی بە بوونی شێیەکی گونجاوە لە خاک دا. و ئەگەر شێی پێویست نەبوو لە خاکەکەدا ئەوا کاریگەری بەجێ دەھێڵێت لە سەر گەشەی برۆکۆلی ،دوای (٤-٦)ڕۆژ لە شەتڵ کردن دەست دەکرێت بە ئاودان ،و دوای یەکەم ئاودان ھەر (١٠-١٥)ڕۆژ جارێک ئاودان جێبەجێ دەکرێت ئەمەش دەگۆرێت بەپێی جۆری خاکەکەو بارودۆخی ئاووھەوای خراپ.و چاودێریکردنی ڕووەکەکان بە شێوەیەکی ھەمیشەیی بۆئەوەی تینیویان نەبێت.و کەمی شێی خاکەکەش دەبێتە ھۆی کەم بوون لە بەرھەمی برۆکۆلی دا و کاریگەرییەکی دیاری دەبێت لەسەر تیرەی سەرەکان. (١٩٩٤Rubino ).
پەین کردن
(٣٥-٨٥)کگم لە N و (٤٠-١٠٠)کگم لە P٢O٥ و (٢٥-١٠٠) کگم لە K٢O بۆ دۆنمێک ئەمەش بەپێی بەپیتی خاکەکە.
و برۆکۆلی پێویستی زۆری بە پەینی (نیترۆجین)یە بە بە بڕی زۆر کە لەنێوان (١٢٥-١٥٠)کگم دایە بۆ ھەر دۆنمێک.
بەرنامەی پەین کردن
یەکەم: لە زەوییە قورسەکان دا:
ئاماژە دراوە بەوەی کە لە زەوییە قورسەکان دا بە نزیکەی (٢٠)م٢ لە پەین پەینی برۆکۆلی بکرێت ،و پەینەکەش پێش کێڵانی کۆتایی بۆ خاکەکە زیاد دەکرێت ،لە گەڵ بەکارھێنانی پەینی کیمیایی بەم ڕێژانە (٨٠کگم لە N ، ٤٥ کگم لە P٢O٥ ، ٥٠کگم لە K٢O) بۆ دۆنمێک.
و لێرەش دا ئاماژە بەوە دراوە کە پەینی برۆکۆلی بکرێت بە ڕێژەی (٢٠-٢٥)م٢ لە پەینی ئەندامی بۆ دۆنمێک و پەینەکە دەخرێتە ناو خاکەکەوە لە تەنیشتی ھێڵەکانەوە پێش چاندن، و لەگەڵیشیدا ئەم ڕێژانە لە پەینی کیمیاوی زیاد دەکرێت (٢٠کگم لە N ،٣٠کگم لە P٢O٥ ،٢٥ کگم لە K٢O ،٥کگم لە MgO).
و زیاد کردنی پەینیش بەم ڕێگایانە دەبێت
١- لە زەوییە سوکەکان دا لەگەڵ ئاودان بە داپۆشین.
٢-لە زەوییە لمینیەکان دا لەگەڵ ئاودان بە دڵۆپاندن.
٣-لە زەوییە سوکەکان دا لەگەڵ ئاودان بە پرژاندن.
نرخی خۆراکی برۆکۆلی
برۆکۆلی ژمارەیەکی زۆر لە سەرچاوەی خۆراکی تیادایە بە بەراورد لەگەڵ سەوزەکانی تردا.ڕووەکی برۆکۆلی ڕێژەیەکی زۆر لە ڤیتامین(C) و( بێتاکارۆتین Beta carotene) – کە دژە ئۆکسێنێکی گرنگە-تیادایە. و لە(USA) برۆکۆلی بە یەکێک لە گرنکترین ڕووەکەکانی خێزانی خاچییەکان دەژمێردرێت ،و لێکۆلەرەوەکان گەیشتونەتە ئەو ئەنجامەی کە پێویستە برۆکۆلی و ھەندێک لە سەوزەکانی خێزانی خاچییەکان بخرێنە ناو ژەمەخۆراکییەکانەوە و چەندجارێک لە ھەفتەیەک دا. زۆری ڕێژەی دژەئۆکسێنەکان لە خۆراکی بەکارھێنەردا ترسناکی ھەندێک لە جۆرەکانی نەخۆشی شێرپەنجە و نەخۆشییەکانی دڵ کەم دەکاتەوە .و ڕێژەی ماددەکان لە خشتەکەدا دەردەکەوێت.
ھەر (١٠٠)گرام لەو بەشەی ڕووەکی برۆکۆلی کە بەکاردەھێنرێت بۆ خواردن پێک دێت لەم پێکھاتووە خۆراکییانەی خوارەوە:-
ئەو مێرووانەی کەتووشی برۆکۆلی دەبێت
ھەموو بەرھەمێک کارتێکراوە بۆ جۆرێک لە زیانی مێروو ،زۆربەی زۆری مێرووەکان کە زیان بە بەرھەمە کەلەرمییەکان (Cole crops)دەگەیەنن دووبارە زیان بە بەرھەمی برۆکۆلیش دەگەیەنن. ڕێگای (IPM - Integrated Pest Management-) ڕێگایەکی چالاکە بۆ دەست گرتن بەسەر ئەو زیانانەدا کە مێرووەکان دروستی دەکەن. ھەروەھا بەکارھێنانی پۆلی بەرگری کەر بۆ کشتوکاڵ کردن تەکنیکێکی گرنگ و پێشکەوتووە لە ھەوڵ دان بۆ بەرەنگاری مێرووەکان.
جۆری ئەو مێرووانەی کە توشی برۆکۆلی دەبن :-
١-ئەسپێ(من Aphids) :- لە جۆری (Brevicorne brassicae).
٢-مێشی ڕەگی کەلەرم (Cabbage Maggot):-
ناوی زانستییەکەی (Hylemyia brassicae).
٣-کرمی کەلەرم (cabbage worms):-
دوو جۆر دەگرێتەوە (Pieris rapae) و (Trichoplusia ni ).
٤-لارڤای پەروانەی پشت ئەڵماسی(diamond back moth larvae):-
ناوی زاستییەکەی (Plutella xylostella).
نەخۆشییەکان
ئەو نەخۆشییانەی کەتووشی برۆکۆلی دەبن بریتین لەمانەی خوارەوە:-
١-Clubroot:-
بە ھۆی بەکتریای (Plasmodiophora brassicae)ڕوودەدات.
٢-گەنینی ڕەشBlack Rot:-
بەھۆی بەکتریای (Xanthomonas campestris)ڕوودەدات.
٣-ڕەش بوونی قەدBlack leg:-
بەھۆی بەکتریای (Phoma lingam)و ڕوودەدات.
لێکردنەوەی برۆکۆلیHarvesting
ئەو بەشەی برۆکۆلی کە لێدەکرێتەوە و بەکاردەھێنرێت بۆ خواردن بریتییە لە سەرەکە(گۆپکەی گوڵی نەکراوە)ی و بەشێک لە لاسکەکەشی ، و پێویستیشە کە پێش دەرکەوتنی ھەرنیشانەیەکی دەستکردن بە گوڵ لێبکرێنەوە. برۆکۆلی دوای (٦٠ – ١٠٠)ڕۆژ لە شەتڵ کردنییەوە پێدەگات و لێدەکرێتەوە و ئەمەش پشت دەبەستێت بە بارودۆخی ئاوھەوا و پۆل (الصنف). و برۆکۆلیش ماوەیەکی دوورو درێژ دەخایەنێت بۆ لێکردنەوە چونکە دوای لێکردنەوەی سەری لوتکەیی سەرە تەنیشتییەکان لێدەکرێنەوە.و ئەگەر بەزوویی سەرەکان لێنەکرێنەوە ئەوا لاسکی ڕووەکەکە دەبێت بە دارین و گوڵەکانیش دەکرێنەوە .سەرە لوتکەییە پێگەیشتووەکان دەبێت تیرەکەیان (١٠ – ١٨)سم بێت. پاش ئەوەش سەرە تەنیشتییەکان لێدەکرێنەوە. و (٤ -٧)ڕۆژ جارێک لیکردنەوە ئەنجام دەدرێت ئەگەر ئاو و ھەوا سارد بێت ، بەڵام ئەگەر ئاو ھەوا گەرم بوو ئەوا دەبێتە ھۆی زووپێگەیشتنی سەرەکان بۆیە پێویستە کە ھەر(٢ -٣ )ڕۆژ جارێک لێکردنەوە ئەنجام بدرێت. و پێویستیشە لەبەیانییان دا کردارەکە ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی سەرەکان تووشی سیس بوون نەبن.
چەند سوودێکی ڕووەکی برۆکۆلی
١- مەترسی نەخۆشی شێرپەنجە کەم دەکاتەوە:-
برۆکۆلی خواردنێکی گرنگ و بەکەڵکی خێزانی خاچییە، وەکو زانرا کە برۆکۆلی دەوڵەمەندە بە ڤیتامین (A)، ڤیتامین (C) ، پۆتاسیۆم ، فۆلاسین ،ئاسن ، ڕیشاڵ. و ھەروەھا ھەندێک لە فایتۆ کیمیکڵ (Phytochemical) ی تیادایە لەوانەش:-
بێتا-کارۆتین ، ئیندۆلس ، ئایسۆسیۆسیانایتس.و ئەم ماددانەش ڕێگە لەدروست بوونی کارسینۆجینس (بریتییە لەمادانەی کە دەبنە ھۆی نەخۆشی شێرپەنجە )دەگرێت. ھەروەھا ئەم ماددانە ناھێڵن کارسینۆجینسەکان بگەنە خانە مەبەستتەکان و ھەروەھا یارمەتی زیاد کردنی چالاکی ئەو ئەنزیمانە دەدەن کە دەبنە ھۆی لابردنی کاریگەری ژەھری کارسینۆجینس. ھەروەھا ئەوتاقیکردنەوانەی لەسەر مشک کراون دەری خستووە ئەو جۆرە ماددە کیمیاویانە کە لەبرۆکۆلی دا ھەن پارێزگارییەکی چاک لە دژی شێرپەنجەی گەدە دەکەن.
لە ساڵی (١٩٩٢)دا پرۆفیسۆری دەرمان سازی لە زانکۆی (Johns Hopkins)دا کەناوی (Paul Talalay)بوو لەگەڵ ھاوڕێکانی دا ماددەی (Sulforaphance)ییان دۆزییەوە کە لە ئاوێتەکانی ڕووەکی برۆکۆلی یەوە دێت بۆ لەش کە ئەبێتە ھۆی چالاکی ئەو ئەنزایمانەی کەدەتوانن کاریگەری ژەھراوی بوون بەھۆی ئەوماددانەی کەدەبنە ھۆی نەخۆشی شێرپەنجە لاببەن و زۆر بوونی چالاکی ئەوئاوێتانەی دژی نەخۆشی شێرپەنجەن (anti-cancer). و لە لێکۆڵینەوەیەکی تردا کەکراوە بەھاوبەشی لەگەڵ لێکۆڵەرەوە ئەمەریکییەکان و چینییەکان ، دۆزییانەوە ئەو ماددە کیمیاویانەی کە ھەن لە برۆکۆلی دا پارێزگاری لە دژی نەخۆشی شێرپەنجەی سییەکان دەکەن. و لێکۆلەرەوەکان لێکۆڵینەوەیان لەسەر (١٨٫٠٠٠)پیاو کرد و (٢٥٩)باری توشبوونیان بەشێرپەنجەی سییەکان تۆمار کرد لە ماوەی لێکۆڵینەوەکەیان. و دۆزییانەوە کە ئەو پیاوانەی بڕی پێزانراو لەو ماددانەی کە ناسسراون بە(Isothiocyanates)لە لەشیان دا بەڕێژەی(٪٣٦) ھەبێت ئەوا مەترسی پەرەسەندنی شێرپەنجەی سییەکان تیایان دا کەمە.
٢-مەترسی جگەرە کێشان لەسەر لەش کەم دەکاتەوە:-
٣-کەم کردنەوەی مەترسی مردن بە نەخۆشی خوێن بەری دڵ لە ئافرەتان دا:-
لێکۆڵینەوەی جۆراو جۆر دەریان خستووە کە بەکارھێنانی برۆکۆلی ،بەشێوەیەکی زۆر دەبێتە ھۆی کەم کردنەوەی مەترسی مردن بەھۆی نەخۆشی خوێن بەری دڵ لە (Postmenopausal)ی ئافرەت دا.
٤-برۆکۆلی یارمەتی ڕێک خستنی شەکری خوێن دەدات.
٥-ڕووەکی برۆکۆلی ڕێگر دەبێت لە بەرز بوونەوەی کۆلیستڕۆل لە خوێنی مرۆڤ دا.
٦-ھەروەھا ڕێگرە لە ھەوکردن و تووشبوونە ڤایرۆسییەکان.
٧-برۆکۆلی سەرچاوەیەکی باشە بۆ دژە-ئۆکسانەکان نموونەی (بێتا-کارۆتین، ترشی فۆلیک، لیوتین).
سەرچاوەکان
پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی پۆل:براسیکا
درنیش
درنیش شارێکی ویلایەتی شیبێنیک-کنینی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٬٠٧٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ڕۆبی ویلیامز
ڕۆبێرت پیتەر "ڕۆبی" ویلیامز ، لەدایکبووی ١٣ی فێبرواریی ١٩٧٤ لە ستۆک ئۆن ترێت، ستافۆردشێر. گۆرانیبێژ، گۆرانینووس و ئەکتەرێکی ئینگلیزە. ئەندامی پۆپ گروپی تێیک زات لە ١٩٩٠ تا ١٩٩٥ وە دووبارە لە ٢٠٠٩ تا ٢٠١٢. وەهەروەها بازرگانێکی سەرکەوتووبوو وەک هونەرمەندێکی تاک.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆبی ویلیامز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی پۆل:سەرۆک و سەرمایەدارانی تۆپی پێی ئینگلیزی
کانی پەیتەش
کانی پەیتەش گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی پەیتەش لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھەزارکانی و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھەنجیرە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەروارەی سەروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خێڵی ئاخە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
حەوت دەڤەرە کۆنەکە
وێنۆک لەکاتی کۆندا ھەموو جیھان دابەش کرابوو بۆ حەوت ھەرێم، ئەم حەوت ھەرێمە بەپێی ژینگە و بارودۆخی مرۆیی ناوچەکان پۆڵێن کرابوون بەپێی زانستی ئەوسای مرۆڤ، ئەم حەوت دەڤەرە دێرینە لەدواتردا بوو بە بنەمایەک لەزانستی جوگرافیای ھاوچەرخدا.
زانایانی سەرەتایی پێیان وابوو کە سەرجەم دەڤەرەکانی زەوی حەوت ناوچەن کە بۆ ھەر ناوچەیەک بازنەیەکیان دروست کردووە و وەک نەخشەیەکی گشتی جیھان تێیان ڕوانیوە ئەم حەوت بازنەیە بریتین لە ھیندستان و بابل و چین و تەتەرستان (تورک و مەغۆڵ) و شام و میسر و ڕۆم.
دابەشکارییە دێرینەکان
ئەم خشتەیەی خوارەوە پێرستی دابەشکارییە جوگرافییەکانی بەتلیمۆس نیشان دەدات کە چۆن بە گوێرەی ھەڵکەوتنیان بە بەراورد بە ھێڵی کەمەرەیی و کاتی ڕۆژ و شەو ڕونی کردووەتەوە، ئەوانەی لەناو کەوانە نووسراون شوێنی ئێستای جوگرافیای ھاوچەرخن: وێنۆک|نەخشە گەورەکەی جیھان کە لەلایەن سترابۆ کێشراوە
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن پۆل:جوگرافیای فیزیکی
ھیدۆنیزم
ھیدۆنیزم یا چێژپەرستی بریتییە لە خێزانە تیۆرییەک کە لە ھەموویاندا چێژ ڕۆڵی سەرەکیی ھەیە. چیژخوازیی سایکۆلۆژیک بانگەشەی ئەوە دەکا کە ھەڵسوکەوتی مرۆڤ لە ڕێگەی مەیلی بۆ زیاکردنی چێژ و کەمکردنی ئێش و ئازارەوە دیاری دەکرێت. چێژخوازیی نۆرماتیڤ یان ئەخلاقی، لە لایەکی ترەوە، لەبارەی ئەوەوەیە کە مرۆڤ چۆن «دەبێ» ھەڵسەوکەوت بکات نەک چۆن ھەڵسوکەوت دەکات: دەبێ بە دوای چێژەوە بێ و خۆی لە ئازار دوور بگرێ. ھەروا لە لای جۆن لۆکیش بەختەوەریی مرۆڤ بریتییە لە کەمکردنەوەی ئازار و زیادکردنی چێژەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان پۆل:فەلسەفەی ژیان
گرێبەست
گرێبەست پێناسە دەکرێت بەوەی کە ڕێککەوتنێکی یاسایییە کە ماف و ئەرکەکانی نێوان دوو یان زیاتر لە ھاوبەشەکان بەڕێوەدەبرێت. گرێبەست بە یاسایی جێبەجێ دەکرێت کاتێک مەرجەکانی یاسای کارپێکراو جێبەجێ دەکات. گرێبەست بە شێوەیەکی ئاسایی ئەمانە لەخۆ دەگرێت: ئاڵوگۆڕی شتومەک وکاڵاکان، خزمەتگوزارییەکان، دراو، یان بەڵێنێک لە ھەر یەکێک لەمانە کە ئاماژە پێکراوە. لەحاڵەتی سەرپێچیکردنی گرێبەستدا، لایەنی بریندار بەدوای چارەسەری یاسای دادوەریبگەرێت وەک زیانەکان یان ھەڵوەشاندنەوە.
لە یاسای ئەنگلۆ -ئەمریکی داڕشتنی گرێبەست بە شێوەیەکی گشتی پێویستی بە پێشنیارکردن، وەرگرتن، ڕەچاوکردن لەگەڵ مەبەستی ھاوبەشی بەندە. ھەر لایەنێک دەبێت ئەو کەسانە بن کە بە گرێبەستەکە بەستراون. ھەرچەندە زۆربەی گرێبەستە زارەکییەکان بەستراینەوە، ھەندێک لەم گرێبەستانە لەوانەیە پێویستی بە فەرمییەتی وەک نووسرا بێت یان کردار بێ.
لە نەریتی یاسای شارستانیدا، یاسای گرێبەست لقێکە لە یاسای پابەند بوون.
ھەر وڵاتێک یاسایەکی نێودەوڵەتیی تایبەتی ھەیە بۆیە سیستەمێکی تایبەتی یاسای نەتەوەیی ناوخۆی ھەیە بۆ بەڕێوەبردنی گرێبەستەکانی. ھەرچەندە سیستەمەکانی یاسای گرێبەست لەوانەیە ھاوشێوە بێت، بەڵام جیاوازییەکی بەرچاویان تلەخۆ دەگرێت. بەم تێڕوانینە، زۆر لە گرێبەستەکان ھەڵبژاردنی دەقی یاسا و دەقی دادوەری تێدایە. ئەم حوکمانە یاساکانی ئەو وڵاتەیان دامەزراندووە کە گرێبەست لەگەڵ وڵات بەرێوە دەبات یان کۆڕێکی تر کە ناکۆکییەکان تێیدا چارەسەر دەکرێن. ھەر سەرنەکەوتنێک لە خودی گرێبەستەکە بەدیار کەوێت دەگرێتەوە بۆ ئەو وڵاتەی کە ڕێسای خۆیان دەگرنە بەر بۆ دیاریکردنی یاسای بەڕێوەبردنی گرێبەستەکە و دەسەڵاتی دادوەری بۆ یەک لاکردنەوەی ناکۆکییەکان. بۆ نموونە، وڵاتێکی ئەندامی ئەورووپا مادەی ٤ی ڕێکخستنی ڕۆمای ١ جێبەجێ دەکەن بۆ بڕیاردان لەسەر ئەو یاسایەی کە گرێبەستەکە بەڕێوە دەبات، و لەگەڵ ڕێسای برۆکسلی I بۆ بڕیاردان لەسەر دەسەڵاتی دادوەری.
داڕشتن
ھەموو ڕێککەوتنێک مەرج نییە بە گرێبەست بکرێ، ھەر وەکو لایەنی ھاوبەش شێوەیەکی گشتی بە نیاز بن کە لە ڕووی یاسایییەوە بە ڕێککەوتنەکە پابەند بن. ھەر وەکو لە ڕێککەوتنی نێو پیاوان دێت کە ئەو ڕێککەوتنەیە کەبە نیاز نییە بە یاسایی کردنی بەڵکو تەنھا «رێککەوتنی بە رێزگرتنەوە پابەند دەبێت».
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاسای گرێبەست پۆل:بەڵگەنامە یاساییەکان
ئالبێر کۆئێن
ئالبێر کۆئێن شاعیر و شانۆنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:نووسەرانی جوو پۆل:نووسەرانی سویسی لە فەڕانسا
جامی ئەورووپای ١٩٨٣-١٩٨٤
جامی ئەورووپای ١٩٨٣-١٩٨٤ بیست و نۆیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٣ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٨٤ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ڕۆمای ئیتاڵیا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و ڕۆما ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ٤-٢ لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا بەسەر ڕۆمای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
پۆل دیراک
پۆل دیراک (٨ی ئاب ١٩٠٢ – ٢٠ی تشرینی یەکەم ١٩٨٤) فیزیکزانێکی بیردۆزیی ئینگلیز بوو، کە لە ساڵی ١٩٣٣ لەگەڵ ئێرڤین شروێدینگەر خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
نەوت
نەوت یان پێترۆل (ئینگلیزی: Petroleum) تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە ھایدرۆکاربۆنی جیاواز، لە پێکھێنەکانیاندا جیاوازن، بە شێوەیەکی فراوان وەک سەرچاوەیەکی سووتەمەنی بەرکاردێت.
نەوت ماددەیەکی سروشتییە لە چینەکانی خوارەوەی زەویدا ھەیە و لەوێدا دەردەھێنرێت و کاتێ لەو چینانەوە دەردەھێنرێت ناودەبرێت بە نەوتی خاو، کە دوای بە پڕۆسەی پاڵاوتندا دەڕوات کە پڕۆسەیەکی تەواو کیمیاویە و لێوەرگیراوەی ھەمەجۆری لێوە دەردەھێنرێت.
زۆرینەی پێکھاتەکەی کاربۆن و ھایدرۆجینە، و نەوت بەپێی شوێنەکەی ڕەنگ و جۆرایەتی تایبەتمەندییەکەی دەگۆڕێت.
نەوت لە پۆلی سوتەمەنییە بەردینەکاندایە، بەھۆی پێکھاتنی لەژێر چینی قوڵای زەویدا لە ڕێژەیەکی زۆری زیندەوەرە لەناوچووەکان (بەردینەکان) وەک داینەسوڕەکان کە لە چینەکانی خوارەوەی زەویدا شیبونەتەوە بەھۆی نەبونی ئۆکسجین و بوونی پلەیەکی بەرزی گەرمی. وێنۆک|کێڵگەی نەوتی ئەترۆش لە شێخان، [[هەرێمی کوردستان.]]
وێنۆک|نەخشەی بەکارهێنانی نەوت بۆ هەر تاکێک یان وڵاتێک (ڕەنگە تۆخەکان نوێنەرایەتی بەکارهێنانی زیاتر دەکەن، خۆڵەمێشی نوێنەرایەتی هیچ زانیارییەک ناکات) (سەرچاوە: سەیری وەسفی فایلەکە بکە). وەک پێشتر باسمان کرد نەوت لە چینەکانی خوارەوەی زەویدا ھەن و لەڕێی بیرە نەوتییەکانەوە نەوت دێنینە سەر زەوی، کە پێویستی بە پڕۆسەیەکی تەواو وردە بۆ دیاریکردنی شوێنی بیرەکە کە جیۆلۆجی زانەکان ھەڵدەستن بەو کارە بۆ زانینی قوڵایی بیرەکەو بڕی نەوتەکە تێیدا.
ناوچە عەرەبییەکان وکوردستان یان دەتوانین بڵێین ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەمەندە بەم سەرچاوە سروشتییە، ھەربۆیە ناوچەکە ناسراوە بە شادەماری وزەی جیھان، بۆ گواستنەوەش زیاتر پشت دەبەسترێت بە بۆری یاخود کەشتییە بارھەڵگرەکان، لەگەڵ بەرەوپێشچونی مرۆڤایەتی لە زۆربەی بوارەکاندا ئەوا مرۆڤایەتی زیاتر و زیاتر پێویستی بەم سەرچاوەیە ھەیە تاوەکو کەلێنەکانی وزەی پێپڕبکاتەوە، و یاریکردنی نرخی نەوت جوڵەیەکی بازرگانی گەورەی لە جیھاندا دروستکردووە کە لەگەڵ بەرزکردنەوە یان دابەزاندنی بڕی بەرھەم ھێنانی نەوت ئەوا نرخەکەشی کەم وزیاد دەکات.
زۆر بەکارھێنانی سوتەمەنی بەبەردبوو بە گشتی و نەوت بەتایبەتی کاریگەری نەرێنی خستووەتە سەر ژینگەی زەوی، و سووتانی ئەم سوتەمەنییە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاردەکاتە سەر گەرمبونی زەوی، ھەربۆیە زانایان چەندین وزەی دیکەیان بۆ شوێنگرەوەی نەوت دەستنیشان کردووە لەوانە «وزەی ئەتۆمی، با، تیشکی خۆر، گەرمی، کیمایی» چەندانی دیکە.
سەرچاوەی وشەکە
بەڵام وشەیpetroleum، کەئێستا لەناوماندا ناسراوە بە "پتڕۆڵ"، لە زمانی ئیغریقییەوە ھاتووە، کە لەدوو بڕگە پێکدێت، بڕگەی یەکەم πέτρα (بترا) بەمانای "بەرد" دێت، و بڕگەی دووەم ἔλαιον (ایلایون) بەمانای "ڕۆن" دێت.
«جۆرجیوس ئگریکولا» وشەی «پتڕۆڵیۆم» ی بەکارھێناووە لە کتێبەکەی بەناوی De Natura Fossilium کە لە ساڵی ١٥٤٦ز دا بڵاویکردەووە.
ئێتیمۆلۆژی
وشەی پەترۆلیۆم لە یۆنانییەوە ھاتووە: πέτρα (بەرد) و ἔλαιον (ڕۆن). ئەو وشەیە بە شێوازی petraoleum لە سەدەی دەیەمی زایینیدا لە سەرچاوە ئینگلیزییە کۆنەکاندا پەیدا بوو. لە زمانی ئاڤێستاییدا نەپتا بە واتای ڕۆنی کانزایییە کە عەرەب و کەلدییەکان لە میدییەکانەوە وەریانگرتووە و نفط (نەفت) یان بەکار ھێناوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
نەوت پۆل:تێکەڵە کیمیایییەکان
لاسکی مێشک
وێنۆک|alt=A brain floating in a liquid-filled glass jar. Yellowing of the handwritten labels on the jar give the object an antique appearance.|لاسکی مێشک لاسکی مێشک یان ساقەتەی مێشک یان قەدی دەماخ، بەشێکە لە کۆئەندامی دەمار کە دەکەوێتە ژێر مێشک و ڕێخۆشکەری نێوان دڕکەپەتک و لەتە کاکڵەکانی مۆخ و مۆخچەیە.
ساقەتەی مێشک پێکھاتووە لە: مێشکی ناوین، پردی مێشک و سەلکەمێشک. ئەم پێکھاتە دەورێکی زۆر گرنگ لە ڕێکخستنی چالاکییەکانی لەش دەگێڕێت. دوازدە جووت دەماری مێشکی لە ساقەتەی مێشکەوە دەردێن.
پۆلیمەر
پۆلیمەر (کوردی: کۆپاژ، فره‌پاژ ، ئینگلیزی: Polymer) بریتییه‌ له‌ گەردێکی زۆر گەورە که‌  لە پێک گه‌یشتنی  ژمارەیەک پاژی بچووکی دووپاته‌بوو، به‌ ناوی مۆنۆمه‌ر (یه‌کپاژ) پێک ھاتووە.
جۆره‌کانی پۆلیمه‌ر
به‌ ژماره‌ی دووپات بوونه‌وه‌ی یه‌کپاژه‌کان له‌ فره‌پاژێکدا، پله‌ی فره‌پاژی یان پله‌ی پۆلیمه‌رزه‌یشن ده‌ڵێن. بڕێک له‌ فره‌پاژه‌کان له‌ یه‌ک جۆر یه‌کپاژ پێک دێن. بڕێکیش له‌ پێک گه‌یشتنی چه‌ن جۆر یه‌کپاژ دروست ده‌بن.
له‌م نووسراوه‌دا له‌جیاتی وشه‌ی "پۆلیمه‌ر" له‌ وشه‌ی "فره‌پاژ" ی کوردی که‌ڵک وه‌رده‌گیرێت.
پۆلێنی فره‌پاژه‌کان
فره‌پاژه‌کان له‌ باری خۆڕاگری له‌ به‌رامبه‌ر گه‌رمادا به‌ دوو ده‌سته‌ی "گه‌رمانه‌رم" (تێرمۆپلاستیک؛ واته‌: له‌ به‌ر گه‌رمادا نه‌رم ده‌بنه‌وه‌ و ده‌توێنه‌وه‌) و "گه‌رما پته‌و" (تێرمۆسێت؛ واته‌: له‌ به‌ر گه‌رمادا پته‌ون و ناتوێنه‌وه‌، به‌ڵکوو له‌ گه‌رمای زۆر به‌رزدا به‌ یه‌کجار شی ده‌بنه‌وه‌) دابه‌ش ده‌بن.
سەرچاوە
پۆل:پۆلیمەرەکان پۆل:زانستی ماددە
شەتڕەنج ٩٦٠
وێنۆک شەتڕەنج ٩٦٠ یان شەتڕەنجی فیشەری ھەڕەمەکی جۆرێکە لە شەتڕەنج کە بۆبی فیشەر پاڵەوانی پێشووی شەترەنجی جیھانی لە ساڵی ١٩٩٦ دایھێنا و بە جیھانی شەتڕەنجی ناساند. تاکە جیاوازی ئەم شەتڕەنجە و شەتڕەنجە کلاسیکییەکان لە دانانی پارچەکانیداییە.
تەختەی یارییەکە و ژمارەی پارچەکان و شێوازی یاریکردن و شوێنی پیۆنەکان لە شەترەنج ٩٦٠ بە تەواوی ھاوشێوەی شەترەنجە کلاسیکەکەن، بەڵام شوێنی ھەشت شوڕشگێڕەکە لە ڕیزی یەکەم و کۆتادا بە شێوەیەکی ھەڕەمەکی دیاری دەکرێت. دوو سنوور بۆ دانانی شوڕشگێڕان ھەیە، یەکێکیان دانانی فیلەکانە لە دوو خانووی جیاوازدا و ئەوی دیکەیان دانانی پاشا لە نێوان دوو لادا بۆ ئەوەی بتوانرێت قەڵاکە بگوازرێتەوە. ھەروەھا دەبێت پێکھاتەی پارچە سپی و ڕەشەکان بە تەواوی وەک یەک بێت.
جیاوازی سەرەکی ئەم شەترەنجە و شەترەنجە کلاسیکییەکان ئەوەیە کە خوێندنەوەی کرانەوەکان و لەبیرکردنی جوڵە و شوێنەکان کە یەکێکە لە بەشە گرنگەکانی شەترەنج لەمڕۆدا، بێمانا دەبێت و لە یەکەم جوڵەوە تا دوا جوڵە دەبێت یاریزانەکان پشت بە ستراتیجی خۆیان ببەستن و نەک لەسەر شێوازە بیرکردنەوە ناسراوەکان، بۆبی فیشەر لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەیدا لە ساڵی ١٩٩٦ لە بوێنس ئایریس، لە کاتی ناساندنی ئەم شەترەنجە نوێیە، بۆبی فیشەر ڕایگەیاند کە ھۆکاری داھێنانی بۆ ئەوەیە کە لەم یارییەدا داھێنان و لێھاتوویی گرنگتر دەبێت لە یادەوەری و شیکردنەوە. ناوبراو روونیکردەوە کە لە ئێستادا زۆرێک لە یارییەکان تەنانەت پێشبڕکێی پاڵەوانێتی جیھانی لە نێوان کاسپارۆڤ و کارپۆڤ پێشوەختە دیاری کراوە، لە کاتێکدا لەم جۆرە شەترەنجەدا مەحاڵە پێشوەختە یارییەکە دیاری بکرێت.
جامی ئەورووپای ١٩٨٤–٨٥
جامی ئەورووپای ١٩٨٤-١٩٨٥ سییەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٨٤ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٩ی ئایاری ١٩٨٥ لەیاریگای شا باودوینی شاری برۆکسلی بەلجیکا، لەنێوان یانەی یوڤێنتوس و لیڤەرپوول ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا یوڤێنتووس توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر لیڤەرپوولی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
پۆرت لینکن
پۆرت لینکۆڵن شارێکی ویلایەتی ئوسترالیای باشووری وڵاتی ئوسترالیایە. ئەم شارە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی وڵاتەکە دا ١٤،٠٨٨ کەس دانیشتووی هەبووە.
سەرچاوە
پۆل:شارەکانی ئۆسترالیای باشوور پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا
کایتلین گلاس
کایتلین گلاس (؛ کایتن تیفانی گلاس) ئەکتەرێکی دەنگی و دەرھێنەری ADR، نووسەری سکرێپت لە فەنیمەیشن، و ھەردوو کۆمپانیای (New Generation Pictures) و (Bang Zoom! Entertainment) کە دەنگ ئامادە دەکەن بۆ زنجیرە ئەنیمییەکان و یارییە ڤیدیۆیەکان لە ڤێرشنی ئینگلیزی یەکێک لە کارە دەنگییەکانی لە ئەنیمێی سەنکاریا بووە؛ و لە (کادکاپتە ساکورا: کارتی ڕوون) وەک دەرھێنەری ADR، (زۆمبی لاند ساگا) وەک ساکی نیکایدۆ، (میوەی سەبەتە)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە ئیسپانیا پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:دەرهێنەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی دەنگی ئەمریکی
محەممەد مەھدی جەواھیری
موحەممەد مەھدی جەواھیری (ماوەی ژیان:٢٦ی تەممووزی ١٨٩٩ تاکوو ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٧)، شاعیری عەرەبی عێراقییە، لەدایکبووی شاری نەجەفی عێراق، کە بە موتەنەبی سەردەم ناسراوە، چەندین جار بە سەرۆکی یەکێتیی ئەدیبانی عێراق ھەڵبژێردراوە.
منداڵی
لە رۆژی ٢٦ی تەممووزی ساڵی ١٨٩٩ لە شاری نەجەف لە خێزانیکی ئایینپەروەر لەدایک بووە، ئەو شارە بەوە ناسراوە کە بنکەی ڕۆشنبیری ئایینی بووە، چەندین بازاڕی کتێب و دەزگای ڕۆشنبیری و کۆمەڵەی ئایینی و حزبی سیاسی لێ بووە، باوکی یەکێک بووە لە زانا ئایینیەکانی ئەو شارە، حەزی کردووە کورەکەشی، جەواھیری، ھەر لە منداڵیەوە لە کۆر و کۆبوونەوەی زانایان نزیک بێت و ھەوڵی داوە فێری خوێندنەوەی قورئانی بکات و پێی لەبەربکات، چەندین کتێبی بەنرخی لەبەردەم داناوە تا زوو زمانی بە گەوھەر و زمان و ڕەوانبێژی و شیعری شاعیرانی عەرەبی ببێژێت، باوکی ھەر جارێک شیعرێکی کلاسیکی پێ لەبەر بکردایە لیرەیەکی وەک پاداشت دەدایە جەواھیری، وای لێھاتبوو تەنھا بە چەند کاژێرێک شیعرێکی جاھیلیی٤٥٠ دێریی لەبەر دەکرد بێ ئەوەی لە ڕووی زمانەوانی ھەڵە بکات، باوکی حەزی دەکرد ببێت بە زانایەکی زمانزانی یان نووسەرێک، بەڵام مەیلی شیعری و حەز و خولیای بۆ شیعر پارسەنگی بۆ شیعر نووسین خوار کردەوە.
شیعر و ڕۆژنامەگەری
ساڵی ١٩١٧ باوکی کۆچی دوایی دەکات، پاش ئەو کۆستە گەورەیە محەممەد مەھدی جەواھیری بۆ زیاتر وەرگرتنی زانست و دەوڵەمەندبوونی بە چەمکی جۆرەھا مەعریفە، ڕووی کردە خوێندنەوەی کتێبەکانی فەلسەفە و جۆرەھای شیعری کلاسیک و نوێ، لە ساڵی ١٩٢٠ بەشداری لە شۆڕشی بیست دەکات، لە سەردەمی "مەلیک فەیسەڵ" شای عێراق عەمامە لەسەر دەکات و چەند وەزیفەیەک وەردەگرێ، پاشان واز لە لەبەرکردنی عەمامە و کار و ئیشی حکوومەت دەھێنێت و دەست دەکات بە کاری ڕۆژنامەگەری و نەجەف جێدەھێڵێ و ڕوودەکاتە شاری بەغدا، لەوێ چەند ڕۆژنامەیەک دەردەکات لەوانەش "ڕۆژنامەی فوڕات" و "ڕۆژنامەی کۆدەتا"، پاشان "ڕۆژنامەی ڕای گشتی"، چەند جارێکیش وەک سەرۆکی یەکێتی و سەرانی عێراق ھەڵدەبژێردرێت، لە ساڵی ١٩٢١ یەکەمین ھۆنراوەی خۆی بڵاو دەکاتەوە، یەکەم کۆمەڵە شیعری خۆی بە ناوی "حلبە الأدب" چاپ دەکات. ساڵی ١٩٢٧ لە سەر میلاکی پەروەردەی کازمیە لە بەغدا بە وەزیفەی مامۆستا دادەمەزرێت لەساڵی ١٩٢٨ کۆمەڵە شیعرێکی دیکەی بە ناوی "بین الشعور والعافە" بڵاودەکاتەوە. ساڵی ١٩١٩ جارێکی دیکە ڕۆژنامەی فوڕات دەخاتەوە گەڕ و ٢٠ ژمارەی دیکەی لێ دەردەکات.
لە ساڵی ١٩٣٥ کۆمەڵە شیعری سێیەمی بە ناوی "دیوانی جەواھیری" چاپ دەکات. ساڵی ١٩٣٦ ڕۆژنامەی کودەتا دەردەکات. ئەو کاتەی کە "بەکر سدقی" کوودەتایەکی سەربازی ئەنجام دابوو، بەڵام زۆر بەرھەڵستکاری ئەو کودەتایەی دەکرد کە بۆی ڕوونبووەوە ئەو کودەتایە ئەو ئەنجامانە ناپێکێ کە لە پێناویدا کاری بۆ کردبوو، بۆیە لەسەر ئەو وتارانەی کە دژی کۆمەڵە کودەتاچییەکان دەینووسی سێ مانگ دەستگیرکرا و ڕۆژنامەکەشیان داخست. ساڵی ١٩٤١ پاڵپشتی خۆی بۆ "بزاڤی مارس" دەربڕی، بەڵام ئەو بزاڤە زوو شکستی خوارد و جەواھیریش لەگەڵ سەرکردەکانی بزاڤی مارس چوونە ئێران، ھەر لە ھەمان ساڵدا گەڕایەوە عێراق و ڕۆژنامەی ڕای گشتی خستە کار.
ساڵی ١٩٤٤ بەشداری لە "ڤیستیڤاڵی ئەبی عەلای ئەلموعەریی" لە دیمەشق کرد، لە ساڵانی ١٩٤٩ و ١٩٥٠ بەشی یەکەم و دووەمی لە دیوانە تازە چاپکراوەکەی بڵاو کردەوە و وەک شاعیرێکی ناسراوی دەنگ بەرز ناسرا، ھەر لە ھەمان ساڵدا بەشداری لە کۆنگرەی ڕۆشنبیری کۆمکاری عەرەبی ئەسکەندەرییە کرد و وەک نەقبی ڕۆژنامەنووسانی عێراقی و سەرۆکی یەکێتی نووسەرانی عێراق دەستنیشانکرا، ساڵی ١٩٦١ دووچاری چەند کۆسپ و تەگەرەیەکی سیاسی بۆوە، بەناچاری عێراقی جێھێشت و ڕووی کردە لوبنان و لەوێش چووە پڕاگی پایتەختی چیکۆسلۆڤاکیا. لە پڕاگ ٧ ساڵ مایەوە و ساڵی ١٩٦٥ کۆمەڵەشیعرێکی بە ناوی "پۆستەی نامۆیی" لەچاپدا. ساڵی ١٩٧١ وەزارەتی ڕاگەیاندنی ئێراقی کۆمەڵەشیعرێکی تازەیان بە ناونیشانی "ئەییوھە ئەلئەرق" بۆ بڵاوکردەوە، ھەمان ساڵ سەرکردایەتی شاندێکی عێراقی کرد بۆ کۆنگرەی نووسەرانی عەرەب لە دیمەشق و ھەر لە ھەمان ساڵدا وەزرایەتی ڕاگەیاندن کۆمەڵیشیعرێکیان بەناوی "خەلەجات" بۆ چاپکرد.
ساڵی ١٩٧٣ ھاوڕێ لەگەڵ شاندێک لە نووسەرانی عێراق سەردانی وڵاتی توونسی کرد و بەشداریان لە کۆنگرەی نۆیەمی نووسەرانی عەرەب کرد، پاشان ڕووی لە ھەندەران کردوو عێراقی جێھێشت و ڕۆیشت بۆ وڵاتی سووریا و لەوێ درێژەی بە چالاکییە ھونەریەکانی خۆیدا تا ڕۆژی ٢٧ی تەممووزی ساڵی ١٩٩٧، کە کۆچی دوایی دەکات.
وێنەی جەواھیری لە ڕووپەڕی سەرەکی گووگڵ
ڕۆژی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١١ ماڵپەڕی جیھانی گووگڵ، لە ساڵڕۆژی لەدایکبوونی محەممەد مەھدی جەواھیری، وێنەی ئەم شاعیرەی لە ڕووپەڕی سەرەکی خۆی دانا.
لەم وێنەیەدا کە جەواھیری کڵاوە تایبەتییەکەی خۆی لەسەرە و لەسەر کڵاوەکە بە نووسراو ئاماژە بە کوردستان یان نەمان کراوە. ئەم کڵاوە لەلایەن ژنێکی کورد دروست کراوە و شاعیری ناوبراویش وەک خۆشەویستی بۆ ھاوڵاتیانی کوردی، ماوەیەکی زۆر ئەم کڵاوەی لەسەر ناوە.
سەرچاوەکان
ڕادیۆ نەوا - جەواھیری. (خوێندنەوەی ١٢-٠٢-٢٠٠٩)
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:موسڵمانە شیعەکانی عێراق پۆل:ھۆنراوەنووسان بە زمانی عەرەبی پۆل:ھۆنراوەنووسانی عێراق پۆل:شیعە عێراقییەکان پۆل:خەڵکی نەجەف
مالی لۆشینی
مالی لۆشینی شارێکی ویلایەتی پریمۆریێ-گۆرسکی کۆتاری کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٩٩٤ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
پۆلیمەری خستنەسەر
پۆلیمەری خستنەسەر (ئینگلیزی: Addition polymer) پۆلیمەرێکە، لە ئەنجامی کارلێکی خستنەسەری زنجیرەیی نێوان ئەو مۆنۆمەرانە پەیدادەبێت، کە بەندی دووانییان تێدایە.
سەرچاوە
پۆل:کیمیای پۆلیمەر
گون
230px|وێنۆک|دروستبوونی [[سپێرم و دەرهاتنی ئەو لە گون]]
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:لووەکان پۆل:گون
لوولاق
وێنۆک|لوولاق لە لاقی گیاندارانی بڕبڕەداردا دوو ئێسکی درێژ ھەیە کە یەکیان ئەستوورتر و پتەوترە بە ناوی قامیشە و ئەوی تریان ناسکتر و لاوازترە بە ناوی تەڵەزمە.
سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11335809 ویکیپدیای فارسی]
پۆل:لوولاق
پوونە
پونە بە(ئینگلیزی: Pune) یەکێکە لە شارە گەورەکانی وڵاتی هیندستان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ھیندستان پۆل:گەورە شارەکانی ھیندستان
جامی ئەورووپای ١٩٨٥-١٩٨٦
جامی ئەورووپای ١٩٨٥-١٩٨٦ سی و یەکەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٥ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٧ی ئایاری ١٩٨٦ لەیاریگای ڕامۆن سانشیز پیزخوانی شاری سێڤیلیای ئیسپانیا، لەنێوان یانەی ستیوا بوخارست و بەرشەلۆنە ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ستیوا بوخارست توانی بە ئەنجامی ٢-٠ لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا بەسەر بەرشەلۆنەی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
بڕیارنامەی ٦٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق-کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٥١‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:عێراق لە ١٩٩٠ پۆل:کووەیت لە ١٩٩٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کووەیت پۆل:شەڕی کەنداو
وریا غەفووری
وریا غەفووری (لەدایکبووی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٧ لە سنە) یاریزانێکی خانەنشینی تۆپی پێی کوردە. ئەو لە تۆپی پێدا زۆرتر وەک بەرگریکاری ڕاست و ھەندێک جاریش وەکوو ناوەندیکاری ڕاست یاریی کردووە.
یانەکان و ژیانی وەرزشی
وریا غەفووری یاری پرۆفشناڵی خۆی بە یاری کردن لە یانەی پاسی ھەمەدان لە ساڵی ٢٠٠٧ دەسپێکرد و تا ساڵی ٢٠١٠، ٨١ یاری بۆ ئەو یانەیە ئەنجام داو، ٥ گۆڵیشی تۆمار کرد، کە ئەم ئامارە بە نیسبەت پۆستەکەی، کە ھافبەک و بەرگریکارە زۆر باشە.
پاش یاری لە یانەی پاسی ھەمەدان، لە ساڵی٢٠١٠ ئەچێتە ناو ڕیزی یاریزانانی یانەی شارەداری تەورێز و تا ساڵی ٢٠١٢، ٥٠یاری بۆ ئەو یانە ئەنجام ئەدات و ٣ گۆڵیش تۆمار ئەکات.
بە ھاتنی وەرزی نوێ خولی نایابەکانی ئێران لە ساڵی ٢٠١٢ ئەچێتە ناو ڕیزی یانەی نەفتی تاران و دەورانی زێڕینی ئەو بەم جۆرە دەسپێ ئەکات و تا کۆتایی وەرزی ٢٠١٤ لەم یانە ٤٩ یاری ئەنجام ئەدات و ٢ گۆڵیش تۆمار ئەکات.
لە کاتی یاری کردن لە یانەی نەفتی تاران، لە لایان کارلۆس کەیرۆشی ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێ ی ئێران بۆ یاری کردن لە ھەڵبژاردەی نەتەوەیی ئێران بانگ ھێشت کرا.
لە جامی نەتەوەکانی ئاسیا، وریا غەفووری لە ھەمووی یاریەکاندا بەشدار بوو.پێشتر لە ئیستقلال تاران یاری دەکرد.
دەستگیرکردن
وریا غەفووری لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بە فەرمانی دادگا بە هۆی کاردانەوەی تیژ و ئیستفزازی و ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی هاوڕێی، سووکایەتیکردن و لەناوبردنی هەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەیی ئێران و پڕوپاگەندە دژی سیستەمی کۆماری ئیسلامی ئێران، بە فەرمانی دادگا دەستبەسەر کرا.
پۆلیمەری خەستبوونەوە
پۆلیمەری خەستبوونەوە (ئینگلیزی: Condensation polymer) ئەو پۆلیمەرەیە، کە بە ھۆی کارلێکەکانی خەستبوونەوەوە پەیدادەبێت.
سەرچاوە
پۆل:کیمیای پۆلیمەر
جامی ئەورووپای ١٩٨٦-١٩٨٧
جامی ئەورووپای ١٩٨٦-١٩٨٧ سی و دووەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٧ی ئەیلوولی ١٩٨٦ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٧ی ئایاری ١٩٨٧ لەیاریگای ئیرنست ھاپێڵی شاری ڤیێنای نەمسا، لەنێوان یانەی پۆرتۆ و بایەرن میونخ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا پۆرتۆ توانی بە ئەنجامی ٢-١ بەسەر بایەرن میونخی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
گوندێن
230px|وێنۆک|گوندێن بە شلی و سفتی گوندێن، توورەگەی گون یان کیسەی گون توورەگەیەکە دوو گۆلی تێدایە، ئەم توورەگەیە لە ماسوولکە و پێست پێک هاتووە و ئەرکی ڕاگرتنی گونەکانی لە ئەستۆیە. ئەم لە دەرەبوونی گونانە دەبێتە هۆی ساردتر بوونی ئەوان لە بەشەکانی تری لەش، ئەم سەرمایە بۆ دروستکردنی سپێرمەکان گرینگە.
مزگەوتی حەرام
مزگەوتی حەرام، مەزنترینە مزگەوتە لە ئیسلامدا و دەکەوێتە شاری مەککە لە حیجاز لە شانشینی عەرەبی سعودی، کەعبەی پیرۆز لە ناوەڕاستیایەتی کە یەکەم ماڵ بوو بۆ خەڵک لەسەر ڕووی زەوی تا خواپەرستی تیا بکەن بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی، مەزنترین و پیرۆزیترین شوێنە لەسەر ڕووی زەوی لای موسڵمانان، ھەروەھا مزگەوتی حەرەم قیبلەی موسڵمانانە لە نوێژەکانیاندا، ناونراوە بە مزگەوتی حەرەم لەبەرئەوەی کوشتار تێیدا حەرام کرا دوای ئەوەی پێغەمبەر محەممەد بە سەرکەوتوویی چووە مەککەوە، و موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە نوێژ تێیدا بەرامبەر سەد ھەزار نوێژە.
لە قورئاندا ھاتووە؛ "إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَھُدًی لِّلْعَالَمِینَ "، واتە: بەڕاستی یەکەم خانە و ماڵ و مەنزڵگەیەک کە بۆ خەڵکی دانرا لەسەر زەوی (بۆ خواپەرستی) ئەوەیە لە مەککەدایە، کە پیرۆزە و ھیدایەت و ڕێنموویی بەخشە بۆ ھەموو خەڵکی جیھان.
و مزگەوتی حەرەم یەکێکە لەو سێ مزگەوتەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن، پێغەمبەری ئیسلام محەممەد فەرموویەتی گەشتیاران دەرناچن تەنھا بۆ سێ مزگەوت نەبێت؛ مزگەوتی حەرەم، و ئەم مزگەوتە (مەبەستی مزگەوتی پێغەمبەرە)، و مزگەوتی ئەقسا.
بەشەکانی مزگەوتی حەرام
مزگەوتی حەرام ئەمانەی خوارەوە لە خۆ دەگرێت؛
پێش ئیسلام
بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی، بنیاتنانی کەعبە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئادەم، بەڵام تێکدراوە بە درێژایی ساڵەکان تا خوا سروشی نارد بۆ ئیبراھیم بە شوێنی ماڵەکە، لە قورئاندا ھاتووە، (وإذ بوأنا لإبراھيم مکان البيت أن لا تشرك بي شیئاً وطهر بیتي للطائفين والقائمين والركع السجود)، واتە؛ (ئەی پێغەمبەر (صلی اللە علییە وسلم) بەیاد بێنە) کاتێک شوێنی کەعبەمان دیاری کرد بۆ ئیبراھیم (دوای تەواوبوونی، فەرمانمان پێدا) کە ھیچ جۆرە ھاوەڵێکم بۆ بڕیار نەدەیت و (بیکە بە بنکەی یەکخواناسی) و ماڵی من پاک بکەرەوە بۆ ئەوانەی بەدەوریدا دەسوڕێنەوە، یاخود بە پێوەن یان لە کڕنووش و سوژدە بردندان.
بەم شێوەیە خوا فەرمانی کرد بە ئیبراھیم بۆ بنیاتنانی ماڵی حەرام و قورئان باسی بنیتانی کردووە لەلایەن ئیبراھیم و ئیسماعیلی کوڕی. پاشان جوبڕەیل بەردەڕەشەکەی ھێناوە کە یەکەم جار ڕەش نەبووە، بەڵکو سپی بووە. پاشان کەعبە بنیاتنرایەوە لە سەردەمی قوڕەیش، دوای ساڵی فیل بە نزیکەی سی ساڵ دوای ئەوەی ڕووداوی ئاگر کەوتنەوەیەک ڕوویدا تێیدا، قوڕەیش ھەستان بە بنیاتنانەوەی.
سەردەمی پێغەمبەر محەممەد
دوای ئەوەی پێغەمبەر محەممەد فەتحی مەککەی کرد، ھەستا بە لابردنی بتەکانی دەوروبەری کەعبە، بەرگی بۆ ئەکرد و بۆنخۆشی ئەکرد، بەڵام ھەڵنەسا بە گۆڕانکاری بینای کەعبە و دەروبەری و ھەروەھا کەعبەی نە گەڕاندەوە وەک سەردەمی ئیبراھیمی لێ بکات.