cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
٠ (ژمارە)
مێژوو
وێنۆک|چەپ|300px|alt=Fragment of papyrus with clear Greek script, lower-right corner suggests a tiny zero with a double-headed arrow shape above it|نموونەیەک لە هێمایەکی یۆنانی کە بۆ سیفر بەکار هاتووە (گۆشەی خوارەوە لای ڕاست) یۆنانییەکان یاساخیان کردبوو، ھیچ ماتماتیکناسێک جورئەتی باسکردنی نەبوو. لای ئەرستوو، سفر و فەزای بەتاڵ زۆر پەیوەست بوون پێکەوە، ئەرستوو چونکە دژی ئاسمانێک بوو کە بەتاڵ بێت بۆیە دژی سفر بوو. شارستانیەتی ماییەکان لە مەکسیکۆ سفریان وەک ھێمایەک بۆ ھیچێتی بەکارھێنا. دوایی، یەکەم ماتماتیکناس، کە بەتڵیمۆس بوو، لە ئەسکەندەرییەی میسر، لە سەدەی دوی زاینیدا وەک فەلەکناسێکی بلیمەت ھاتە سەرتەخت و لەژێر کاریگەری شارستانیەتی گەورەی بابلییەکاندا ئاشنایەتی لەگەڵ چەمکی سفردا پەیدا کرد و سفری بەکارھێنا بۆ جیاکردنەوەی ٧٥ لە ٧٠٥ پەتلیمووس بە دامەزرێنەری مۆدلی جیومەترییانەی چەقە خۆری ھەژماردەکرێت و سیستەمەکەی ھەتا سەدەی شازدە برەوی ھەبوو، ئەویش کە کۆپەرنیکۆس ھات و سیستەمەکەی ھەڵوەشاند. لە سەدەی حەوتەمدا بوو کە ماتماتیکناسێکی گەورەی ھندی ناوی براھماگوپتا بوو سفری وەک ژمارە بەکارھێنا و گوتی کۆی ژمارەیەکی ئەرێنی و سفر دەکاتە ژمارەکی ئەرێنی، کۆی سفر و سفر دەکاتە سفر. ئەم شتانە لە ڕۆژگاری ئێستادا زۆر ئاسایین، بەڵام لە قۆناخی پەرەسەندنی زانستدا جۆرە شۆڕشێک بوون لە بواری بیرکردنەوەی مرۆڤدا. براھماگوپتا توانی سیستەمی ھیند و عەربی دابمەزرێنێت، کە بۆ یەکەم جار ژمارەی سفریشی لەخۆگرتبوو. لە ڕاستیدا ئەمە وەک شۆرشێکی ماتماتیکی لە ڕێگای بەغداوە، کە پایتەختی زانست بوو لە سەردەمی موعتەسەم بیللادا و لە بە ھۆی ئاینیی ئیسلامەوە گواسترایەوە بۆ ئەوروپا، ئەویش کاتێک کە فیبۆناچی، کە ناوە ڕاستییەکەی لیۆناردۆی پیزایی بوو، وەک نوێنەری بازرگانانی ئیتالیا ڕویکردە مەغریب بۆ بازرگانی و لەوێ فێری عەرەبییەکی زۆر نایاب بوو، سەرەنجام گەڕایەوە و لە ساڵی ١٢٠٢ دا (پەڕتووکی ژماردن) بڵاوکردەوە کە سیستەمی ژمارەیی ھیند و عەربی لە خۆگرتبوو. ئیتر لێرە بەدواوە، ژمارەکانی ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ٠ جێگایان بە ژمارە ناقۆڵاکانی ڕۆمانی لێژکرد و بووە سیستەمی زاڵ و باو. لە سەدەی دوازدەدا، ماتماتیکناسێکی تری ھیندی، کە ناوی ڤاسکارا بوو، گوتی ئەگەر ھەر ژمارەیەک دابەشی سفر بکرێت ئەوا دەکاتە ناکۆتا. ئەمەش بۆ خۆی گۆڕانێکی نوێی تر بوو لەمەڕ سفر و پەیوەندی بە ناکۆتاوە، بۆچی دەکاتە ناکۆتا. گومانی تێدا نییە ئەگەر ژمارەیەک دابەشی ژمارەیەکی ئێجگار بچکۆلە بکەین ئەوا ژمارەیەکی زۆر گەورەمان بۆ دەردەچێت. خۆ ئەگەر ژێرە زیاتر بچووک بکەینەوە ئەوە ئەنجامەکە گەورەتر دەبێت ھەتا دەگەینە ژمارەیەک کە زۆر نزیک دەبێت لە ناکۆتاوە. چەمکی ناکۆتا یەکێکی ترە لە چەمکە ھەرە ئەفسوناوییەکانی تری ماتماتیک. ئێستا سفر لە ھەموو بوارێکدا ڕۆڵی خۆی ھەیە، پلەی گەرما، سەعاتی سفر و چەندەھای تر. ئەمڕۆ ماتماتیک بە بێ بوونی سفر ناتوانێت پێش بکەوێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چوار کردەی سەرەکی ٠٠ پۆل:ھیچ
عەبدولحەمید کوڕی تورک
ناوی عەبدولحەمیدی کوڕی تورک (٨٣٠ز) ناوی تەواوی ئەبولفەزل عەبدولحەمیدی کوڕی تورک کوڕی واسع کوڕی تورک خەتلی حاسب زانایەکی موسوڵمانی بیرکاریزان بوو لە سەدەی (٩)ی زایینیدا ژیاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
شەعبان
شەعبان (بە عەرەبی شعبان) ھەشتەمین مانگی ساڵی کۆچییە. مانگی شەعبان ٢٩ (یان ٣٠) ڕۆژە. شەعبان (شعبان)؛ شعب چەند مانایەکی ھەیە لە زمانی عەرەبیدا دەڵێن لەبەرئەوەی لە نێوان ڕەمەزان و ڕەجەبدایە، ھەروەھا خەڵک تێیدا لە یەک جیابوونەتەوە و تینوویان بووە بۆ ئاو و دەڵێن لەبەر ئەوەی عەرەب جیابوونەتەوە بۆ شەڕ لە دوای دانیشتنیان لە مانگی ڕەجەبدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی شەعبان پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
١٧ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
شەووال
شەووال (بە عەرەبی شوّال) دەھەمین مانگی ساڵی کۆچییە. مانگی شەووال ٢٩ (یان ٣٠) ڕۆژە، مانگی شەووال جەژنی ڕەمەزانی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی شەوال پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
تۆگۆ لە ئۆڵۆمپیاد
تۆگۆ بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٧٦ ،١٩٨٠ کە بایکۆتی کرد، لەسەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بەشداری کردووە. یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیادی لە ساڵی ٢٠٠٨ بەدەستھێنا کاتێک بنیامین بووکپێتی لە پێشبڕکێی سلالۆمی کایاک یەک کەسی لە پلەی سێیەم جێگیری بوو بەوھۆیەوە توانی مەدالیای برۆنز وەربگرێت. تۆگۆ یەکەم یاریی خۆی لە ئۆڵۆمپیادی زستانە لە سۆچی لە ساڵی ٢٠١٤ ئەنجامدا.
ئایفۆن ٦ئێس
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|ڕووی پێشەوەی [[ئایفۆن ٦ئێس، لە ڕەنگی ڕەساسی]]
ئایفۆن ٦ئێس و ئایفۆن ٦ئێس پڵەس (بە ئینگلیزی: iPhone 6S and iPhone 6S Plus)، یەکێکن لە زنجیرە مۆبایلە ژیرەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە ٩ی سێپتەمبەری ساڵی ٢٠١٥ نمایشکران، نۆیەمین زنجیرە مۆبایلی ئایفۆنە، وە لە ٢٥ سێپتەمبەری ٢٠١٥ ئەکەوێتە بازاڕەکانی جیهان.
سەرچاوە
پۆل:ئایفۆن پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:مۆبایلەکانی ئەپڵ پۆل:مۆبایلەکانی ساڵی ٢٠١٥ پۆل:ئای ئۆ ئێس
عەبدولڕەزاق بەدرخان
عەبدولڕەزاق بەدرخان (۱۸۶۴-۱۹۱۸) ڕۆشنبیری کوردە کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە شاری ورمێدا گۆڤاری کوردستانی بە زمانی کوردی و تورکی دەرکردوە و لە شاری خۆیدا خوێندنگەی کوردیی دامەزراندوە. شیاوی باسە کە گۆڤاری کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی سمکۆدا دانراوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
١٨ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
پارێزگای ناگاساکی
پارێزگای ناگاساکی (بە ژاپۆنی:長崎県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی کیووشو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ناگازاکییە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,٤٤٠,٧٢٧ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ناگاساکی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ناگاساکی پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
ویسکی
ویسکی (Whisky)یان (Whiskey) جۆرێکە لە خواردنەوە کحولییە تکاوەکان کە لە کۆکراوەی دانەوێڵەی ھەوێن کراو دروست دەکرێت. دانەوێڵەی جۆراوجۆر (کە لەوانەیە ماڵت بکرێت) بۆ جۆرە جیاوازەکان بەکاردەھێنرێت، لەوانە جۆ، گەنمەشامی، جاجیمی و گەنم. ویسکی بە شێوەیەکی گشتی لەناو بۆشکەی داردا پیر دەکرێت، کە زۆرجار بۆشکەی کۆنن یان لەوانەیە لە دار بەڕووی سپی سووتاو دروست بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ویسکی
بڕیارنامەی ٦١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی ئابی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٢٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھەڵاڵە (کۆوار)
وێنۆک|چەپ|200px|گۆڤاری ھەڵاڵە یەکەم ژمارەی گۆڤاری ھەڵاڵە لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٤٦ لە لایەن دەستەی نووسەرانەو لە شاری بۆکان دەرچووە. بەرپرسی گۆڤارەکە چیرۆک نووسی ناسراو حەسەن قزڵجی بووە. ئەو کەسانی کە بابەتیان تێدا بڵاو کردۆتەوە بریتی بوون لە:حەسەن قزڵجی‌، ڕەحمان ئاغای ئیلخانیزادە، ھەژار، محەممەد سادقی قزڵجی‌، مامۆستا ئەمین زەکی بەگ، ھێمن، سەید کامیل ئیمامی (ئاوات)، عەباس حەقیقی، قانع.
گۆڤاری ھەڵاڵە ھاوکات لەگەڵ نەورۆز و مانگی خاکەلێوە بە دەستی خەڵک گەیشتووە. لە ساڵی ١٩٤٦ سەرتیپ ھوشمەند بەرپرسی کاروباری سوپای ئەرتەشی پاشایەتی لە ھەرێمی کوردستان ھاوکات لەگەڵ نزیک بوونەوەی نەورۆز ناوچەی ھەورامان بۆمباران دەکا. لەو پەیوەندییەدا ئاماژە بە نووسراوەیەکی مامۆستا حەسەنی قزڵجی کە لە باری ئەدەبییەوە وەک کورتە چیرۆک دەچێ بەڵام لە باری مێژووییەوە رەنگدانەوەی بەسەرھاتێکی راستییە لە ژێر سەردێڕی "دوو دەنگ ئێستاش گوێی سووک دەزرینگێننەوە، ئەم گۆڤارە ٤ ژمارەی لێدەر چووە.
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
زایۆن
زایۆن (‎، ) ڕێک: سایۆن، تزایۆن یان تسایۆن، ناوێکە بۆ شوێن کە زۆرینەی کات وەک بەرامبەرێک بۆ ئورشەلیم بەکاردێت. وشەکە بۆ یەکەم جار لە ساموێڵ II ٥:٧ دا دەرکەوتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٣٠-٥٤٠ پێش زایین، بەپێی وتەی لێکۆڵەرەوانی نۆژەن. وشەکە بەشێوەیەکی باو ئاماژە بووە بۆ چیایەکی دیاریکراو لە نزیک ئورشەلیمەوە (کێوی زایۆن)، کە قەڵایەکی یەبووسیی لەسەر بووە بەھەمان ناوەوە کە داوود داگیری کردووە و ناوی نراوە شاری داوود. زاراوەی تزایۆن ھاتۆتە بوون تا ئاماژە بکات بۆ ئەو ناوچەیەی کە قەڵاکەی لەسەر وەستاوە و دواتر ڕەگەزدۆزییەک بۆ پەرستگای ئورشەلیمی سولەیمان، شاری ئورشەلیم و بەگشتی ئیسکاتۆلۆجی جوو.
پەراوێزەکان
پۆل:ئورشەلیم پۆل:زایۆنیزم پۆل:مێژووی ئورشەلیم
ئەستیگماتیزم
ئەستیگماتیزم (بە ئینگلیزی: Astigmatism) هەڵەیەکی شکێنەرە لە چاودا کە بەهۆی ناتەواوەیی خولانەوە لە هێزی شکانەوەی چاودا دروست دەبێت. ئەمە دەبێتە ھۆی شێواندن یان تاریککردنی بینین لە ھەر مەودایەک. نیشانەکانی تر دەتوانن ماندوویی چاوەکان، سەرئێشە و کێشەی لێخوڕین لە شەواندا لەخۆ بگرێت. ئەستیگماتیزم زۆرجار لەدایکبووندا ڕوو دەدات و دەتوانێت دواتر لە ژیاندا بگۆڕێ یان گەشە بکات. ئەگەر لە ژیانی زوودا ڕوو بدات و نەتوانرا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، ئەوا دەبێتە ھۆی نەخۆشی ئەممبلیۆپی کەم و زۆر.
ھۆکاری ئاستیگماتیزم نادیارە، ھەرچۆنێک بێت، وا بڕوا دەکرێت کە بەشێکی پەیوەندی بە ھۆکاری بۆماوەیییەوە ھەبێت. میکانیزمی ژێرھێڵی بریتییە لە چەماوەیەکی نا ڕێکی کۆرنیە یان نا ئاسایی لە لێنزی چاودا. دەستنیشانکردن بە تاقیکردنەوەی چاو.
سێ بژاردەی چارەسەر بەردەستن: چاویلکە سادەترینە و لێنسەکانی پێوەند دەتوانن بوارێکی فراوانتری بینین دابین بکەن. نەشتەرگەری شکانەوە بۆ ھەمیشە شێوەی چاو دەگۆڕێت. لە ئەورووپا و ئاسیادا، ئەستیگماتیزم کاریگەری ھەیە لە نێوان ٣٠ بۆ ٦٠٪ ی پێگەیشتووان خەڵکی ھەموو تەمەنەکان دەتوانن لەژێر کاریگەری ئاستیگماتیزمدا بن. ئاستیگماتیزم بۆ یەکەم جار لەلایەن تۆماس یۆنگەوە لە ساڵی ١٨٠١دا ڕاپۆرت کرا. وێنۆک|upright=١٫٣|وێنەکێشانی ئەستیگماتیزم
ئاڵیجان
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
ئەستیگماتیزم
نیشانەکان
ھەرچەندە ئەستیگماتیزم لەوانەیە بێ نیشانە بێت، بەڵام پلە بەرزەکانی ئاستگماتیزم لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانەکانی وەک دیمەنی تاریک، دوو بینین، چاوبکە، فشارەکانی چاو، ماندوویی، یان سەرئێشە. ھەندێک لە توێژینەوەکان ئاماژەیان بە پەیوەندی نێوان ئاستگماتیزم و بڵاوبونەوەی زیاتری سەرئێشەی میگرین کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پزیشکی پۆل:بینایی پۆل:چاو
١٩ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
ئوم کەلسووم
ئوم کەلسووم یان کەوکەب ئەلشەرق ناسراوە (لەدایکبووی ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٨، یان ٤ی ئایاری ١٩٠٤؛ مردووی ٣ی شوباتی ١٩٧٥) گۆرانیبێژێکی جیھانی عەرەبییە. پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ گەورە دەسەڵاتدارەکانی وڵاتەکەی ھەبووە. لەنیوەی تەمەنیدا ویستوویەتی بچێتە حەج، بەڵام جمال عبد الناصر ڕێگەی پێنەداوە.
ژیانی سەرەتایی
لە ماوەی ساڵانی سەرەتای تەمەنی دا تووشی پێشبڕکێی سەرکەشی بوو لە ماوەی ساڵانی سەرەتای تەمەنی کاریدا تووشی ڕکابەرییەکی سەرکەشە بوو لەلایەن دوو گۆرانیبێژی دیارەوە: مۆونیرا ئێل مەھدییە و فەتحییە ئەحمەد کە دەنگی ھاوشێوەیان ھەبوو. ھاوڕێمونییە کە لەڕۆژنامەی ئەلمەسرە کاری سەرنووسەری دەکرد، چەند جارێک پێشنیازی ئەوەی کردبوو کە ئوم کەلسووم دەبێت ھاوسەرگیری لەگەڵ یەکێک لەو میوانانەدا بکات کە زۆر جار سەردانی ماڵەکەی کردووە. تا ئەو ڕادەیە بوو کە باوکی بڕیاری گەڕانەوەی دا بۆ ئەو گوندەی کە لە گەڵ خێزانەکەی پێکەوە ھاتوون. باوکی تەنھا لەسەر مشتومڕە قایلکەرەکانی ئەمین ئەلمەھدی، مێشکی دەگۆڕی. دوای ئوم کولسووم جەماوەرێکی ئاشکرا کرد سەبارەت بە سەردانی کردنی ماڵەکەی، کە ڕایگەیاند، وەرناگیرێت لە ساڵی ١٩٢٣ گرێبەستێکی لەگەڵ ئۆدیۆن ڕیکۆرد دا کە لە ساڵی ١٩٢٦ زیاتر لە ھەر ھونەرمەندێکی تری میوزیکی میسڕی دەداتێ بۆ ھەر تۆمارێک
مردن
لە ٣ی شوباتی ١٩٧٥ لە تەمەنی ٧٧ ساڵی کۆچی دوایی کرد
بەستەرە دەرەلکییەکان
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:موسڵمانانی میسری پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب پۆل:مردن بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
بڕیارنامەی ٦٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئابی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٢٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:ئێران لە ١٩٨٨ پۆل:عێراق لە ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی ئێران و عێراق
زایەند
زایەند (ھەروەھا: ڕەگەز، جنس، سێکس) نێر و مێی ھەیە. کۆئەندامەکانی زاوزێ لە ھەموو جۆرە زیندەوەرەکان پێک ھاتوە لە دوو کۆئەندامی سەرەکی کە بریتین لە کۆئەندامی زاوزێی نێرینە و کۆئەندامی زاوزێی مێینە، کە ھەریەک لە زیندەوەران تەنھا یەک کۆئەندامیان ھەیە، لەگەڵ ھەندێ زیندەوەری جیاواز کە ھەردوو کۆئەندامی زاوزێیان ھەیە، خۆگربوون و جووت بوون لە ڕەوشتە بۆماوەییەکانی زیندەوەرانە، ھەریەک لەم کۆئەندامانە خانەی تایبەت درووست دەکەن کە ھەڵگری ڕەوشتە بۆماوەیی زیندەوەرەکەیە، کۆئەندامی زاوزێی نێرینە (تۆو) دروست دەکات، کۆئەندامی زاوزێی مێینەش (ھێلکە) دروست دەکات، لەکاتی بەیەک گەیشتنی ئەم دوو بۆماوەخانە تایبەتمەندانە بۆماوەخانەیەکی نوێ بەرھەم دێنن کە ھەڵگری ڕەوشتە بۆماوەیی ھەردوو خانە جووت بوەکەیە، بەم کرداری جووت بونە یاخود بەیەکگەیشتنی ئەم دوو زیندەخانە بۆماوەییانە دەوترێت زایەند (گان).
دووەر
جوگرافیا
دووەر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مەلاحسێن و لە باشوور لەگەڵ گوندی زالواو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی فەقێ حاجی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گەڕاوی حاجی شەریف.
زایەند
جیاوازی زایەندی مرۆڤ لەگەڵ زیندەوەرەکانی تر بریتیە لەوەی کە ڕەگەزی نێرینەی مرۆڤ ھەڵگری کرۆمۆسۆمی XY ە، بەڵام ڕەگەزی مێینەی مرۆڤ ھەڵگری کرۆمۆسۆمی XX ە، کەبریتین لە بەشێک لە ڕژێمی دیاریکردنی ڕەگەز، ھەروەھا زیندەوەرەکانی تریش ڕژێمی دیاریکردنی ڕەگەزیان ھەیە ھەروەک مرۆڤەکان، بۆنمونە باڵندەکان ڕژێمی دیاریکردنی ڕەگەزیان بریتییە لە ZW، وە مێرووەکان ڕژێمی دیاریکردنی ڕەگەزیان بریتیە لە X0.
دووەر
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زایەند
ھەریەک لە بۆماوەخانەکان لەدوای جووت بوون بۆماوەخانەیەکی نوێ بەرھەم دێنن بەگوێرەی ڕەگەزەکەیان، نێرینەکان تۆو دروست دەکەن مێینەکانیش ھێلکە دروست دەکەن، ئەوزیندەوەرانەی کە ھەردوو بۆماوەخانە درووست دەکەن پێیان دەڵێن (نێرەمووک)یان(ڕەگەزی سێ یەم)، بەرھەمی جووت بونی ئەم دوو بۆماوەخانانە زۆرجار جیاوازە بە جیاوازی بۆماوەخانەی باوانیان و توانا و ڕەوشتەکەیان یاخود کاتی بەرھەم ھێنانیان دەگۆڕێت بەگۆڕانی ژینگە و پەیوەندی و جۆرەکەیان.
ڕوانین
وێنۆک|بۆماوەخانەیەکی نێرینە (تۆو) خۆی دەچەسپێنێت بە بۆماوەخانەیەکی مێینە (ھێلکە) یەکێک لە تایبەتمەندیە بنەڕەتیەکانی ژیان بریتیە لە (لەبەرگرتنەوە)، وەتوانای بەرھەم ھێنانی نەوەیەکی تری نوێ، زایەند یاخود گان بریتیە لەبەشێک لەبەشەکانی ئەم کردارە، ژیان لەپەرەسەندن دایە لەقۆناغێکی ساکارەوە بەرەو ئاڵۆزی، ھەربۆیە دەزگایەکی تایبەتمەند ھەیە بۆکرداری لەبەرگرتنەوە، لە سەرەتا دا لەبەرگرتنەوە بریتی بوو لە کردارێکی دووبارە بووەوەی ساکار بۆ بەرھەم ھێنانی نەوەیەکی نوێ بەھەمان تایبەتمەندی باوانیان، بەم ڕێچکەیەیان دەگوت لەبەرگرتنەوەی ناڕەگەزیانە، کە تاوەکو ئەمڕۆ لای گەلێک زیندەوەر پەیرەو دەکرێت، وەک لەت بوونی خانەیەک بۆ چەندین خانە و زیادبوونیان، بەڵام ئەم کردارە ئاڵۆزی بەخۆوە بینی بەھۆی پەرەسەندن و پێکھاتنی زیندەوەری چەندین جۆر خانە، تاوەکو گەیشتە ئەوەی بۆماوە خانەییەکان لە دوو ڕەگەزی جیاوازەوە ھاتن، بەمە کرداری پەرەسەندن پێویستی بەکاتی زیاتر بوو، بەھۆی پێویستی خانەی تر وەک کارایەکی یاریدەدەر، بۆ نموونە بەکتریا کە زۆربوونێکی نا ڕەگەزی ھەیە، بەشدارە لە دروست بونی بۆماوەخانەیەک بەوەی کە خانەیەکی ناتایبەتمەند بگۆڕێت بۆ خانەیەکی تایبەتمەند (بەسوود).
جیاوازی سەرەکی لەنێوان زۆربوونی ڕەگەزیانە و زۆربوونی نا ڕەگەزیانە بریتیە لە ڕێگاکانی چارەسەرکردنی بۆماوە خانەکان، بۆنمونە سوڕی خویەتی بەرلە زۆربوونی نا ڕەگەزیانە، خانەکە بەچەند کردارێکی دووبارەبووەوەی بۆماوەیی دا ڕەت دەبوو پاشان دابەش دەبوو بەمەش دەوترا دابەش بوون یاخود زۆربوون، لێرە ھەندێک بۆماوەخانەمان ھەیە کە بەقۆناغەکانی سوڕی خۆیەتی دا ڕەت نابێت. بەڵکو بۆماوە خانەکە لەت دەبێت و دابەش دەبێت بۆ دوو نیوەخانەی بۆماوەیی کە ھەربەشێکیان نیوەی ڕەوشتی خانەکەی دایکی ھەڵگرتوە، ئەم کەرتە خانانە خۆیان دەڵکێنن بە نیوەخانە یاخود بۆماوەخانەی ڕەگەزێکی تر بەکرداری لەبەرگرتنەوە دا ڕەت دەبن قۆناغ بەقۆناغ و بۆماوە خانەیەکی نوێ بەرھەم دێنن، وەکاردەکەنە سەر بوھێڵی بۆماوەخانەکان، کە ھەرڕەگەزەو بۆماوەخانەیەکی نوێ و جیاوازی دەست دەکەوێت، بۆنمونە نێرینە بۆماوەخانەی (تۆو)ی بەرھەم ھێنا و مێینەش بۆماوەخانەی (ھێلکە)ی بەدەست ھێنا، لەکاتی جووت بوونی (تۆو) و (ھێلکە) بۆماوەخانەیەکی تری نوێ بەرھەم ھات بەم جۆرە کرداری پەرەسەندن بەردەوام دەبێت و بەرەو ئاڵۆزی زیاتر دەروات بەڵام کاتی پێویستە.
بۆماوە خانە ئاڵۆزەکان، وەئەندامە زایەندیەکان بەیەکەوە بەشدارن لە بەرھەم ھێنان و گۆڕینی بوھێڵ لەکاتی زیادبوونی زایەند، بۆجۆری جیاواز، بەتایبەت لە ئاژەڵاندا، کە دابەش کراون بەسەر کۆمەڵەی تایبەت و جیاواز وە ھەریەکە لەم کۆمەڵانەش دابەش کراون بۆ نێر و مێ، بەڵام دەبینین ھەندێکیان لەم کۆمەڵانە دابەش نەکراون بەسەر ڕەگەزەکانی نێر و مێ وەک لە زۆرێک لە میوەکان، بەجۆرێک ھەریەکەیان ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێی ھەیە.
پەرەسەندن
زۆربوونی جۆرەکانی زایەند دەگەڕێتەوە بۆ بلیۆنان ساڵ لەمەو بەر، ئەوکاتەی تەواوی ژیان تەنھا یەک خانە بوو، پاشان پەرەی سەند بە پەرەسەندنی جۆرەکانی زایەند، تاوەکو ئەمڕۆ کە لەپەرەسەندن و بەرھەم ھێنانی زایەندی نوێ بەردەوامە، ئەم بابەتە تاوەکو ڕۆژگاری ئەمڕۆمان لە ژێر ئاخاوتن و تاوتوێ دایە، کە ھەندێ لە بیردۆزەکان لەو بڕوایەدان:کە ڕەگەزەکان لەئەنجامی جووت بونی باوانی جیاوازەوە بەرھەم دێن، وە زایەند یاریدەدەرە لە بڵاوکردنەوەی ڕەوشتی بەسوودو نوێ(بەھێز و بەرھەم ھێن)، وە زایەند یاریدەدەرە بۆنەمان نەھێشتنی ڕەوشتە بێ سودەکان، وە زایەند یاریدەدەرە بۆ چاککردن و ڕێکخستنی ترشەناوەکیەکانی بۆماوەخانەکان(DNA).
ئاژەڵەکان
وێنۆک|ژوانی ھۆڤەرفلایس
ڕووەکەکان
وێنۆک|300x300پیکسڵ|گوڵەکان لە ڕەگەزی ڕووەکە خونچەدارەکانن، کە ھەردوو ئەندامی نێرینە و مێینە لەخۆ دەگرن.
قارچکەکان
وێنۆک|بەرھەم ھێنانی قارچکەکان وەک بەشێک لە بڕۆسەی زیادبوونی زایەند.
دیاریکردنی ڕەگەز
وێنۆک|300x300پیکسڵ
بۆماوە
وێنۆک|مێشی میوە ھەروەک مرۆڤ ڕژێمی دیاریکردنی ڕەگەزیان ھەیە XY.
بێ ماوەیی
وێنۆک
تێکەڵ بوونی شێوە جیاوازەکان
وێنۆک
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
بەستەرە دەرەکیەکان
پۆل:زایەند
زولحەججە
زولحەججە دوازدەھەمین و دوایین مانگی ساڵی کۆچییە، مانگی زولحەججە لە ساڵی ئاساییدا ٢٩ ڕۆژە و لە ساڵی پڕدا ٣٠ ڕۆژە، زولحەججە وەرزی حەج و جەژنی قوربانی تێدایە لەبەرئەوەی لەم مانگەدا موسڵمانان فەریزەی حەج بەجێدەھێنن، و یەکێکە لە مانگە حەرامکراوەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی زولحەججە پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
زۆمبی لاند ساگا
وێنۆک|وێنە زۆمبی لاند ساگا (بە ژاپۆنی: ゾンビランドサガ زۆمبی راندۆ ساگا) زنجیرەی ئەنیمی تەلەفزیۆنیە بەرھەمھێنانی لەلایەن کۆمپانیای MAPPA دا بۆ کراوە, وێنەکانی ئەڤێکس و کۆمپانیای سیگەیمس مانگاکە لە ژاپۆن پەخشکراوە لە نێوان تشرینی یەکەم و کانونی یەکەمی ٢٠١٨دووەم وەرزی بە ناونیشانی زۆمبی لاند ساگا تۆ لەسەندنەوە پەخشدەکرێ لە نیسانی ٢٠٢١، ھەلگیرانەوەی مانگاکە و ئەلقەڕێژکردنی لە وێبسایتی سایگەیمس بووە، لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨
چیرۆک
لە ساڵی ٢٠٠٨، قوتابی قوتابخانەی ناوەندی ساکورا مینامۆتۆ بە کارەساتێکی سەیارە گیانی لەدەست دا دە ساڵ دواتر  ساکورا بەیەکەوە لەگەڵ ١٠ کچی ئەفسانەیی کە لە شوێن و ساتی جیاوازی مێژووی ژاپۆنەوە بوون، وەک زۆمبی ھێنراوتەوە لەلایەن کەسێک بەناوی کۆتارۆ تاتسومی کە ئەیەوێ دوبارە پارێزگای ساگا گەشە پێ بداتەوە لەڕێگەی دامەزراندنی گروپێکی ئایدۆل کە دواتر وەک فرانچوچو دەناسرێن (フランシュシュ فرانشوشو)
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی پۆل:ترانسجێندەر لە ئەنیمێ و مانگا پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ئەنیمێ و مانگا پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨ پۆل:مانگاکانی ٢٠٢١ پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی سیناریۆی ڕەسەنیان ھەیە پۆل:فەنیمەیشن پۆل:سێینن مانگا پۆل:مانگای شۆگاکوکان پۆل:مانگای شوئیشا پۆل:شۆنن مانگا پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٨ دەستیان پێکردووە پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
ئۆکتۆبەر سکای
ئاسمانی ئاکتۆبەر (بە ئینگلیزی: October Sky) فیلمێکی ئەمریکیی ژیاننامەییی ساڵی ١٩٩٩یە، لە دەرھێنانی جۆو جەنستن، لە نواندنی ئەستێران؛ جەیک جیلینھاڵ، کریس کووپەر، کریس ئۆوێن و لۆرا دێرن. فیلمەکە لەسەر بنەمای چیڕۆکی واقیعیی ھۆمەر ئێچ ھیکام دەرھێنراوە، کە کوڕێک بوو لە کانی خەڵوز کاری دەکرد، و ئیلھامی ھەڵدانی ڕاکێتی وەرگرت لەڕێی مانگی دەستکردی سپوتنیک ١ کە لە ١٩٥٧ ھەڵدرا، سەرەڕای ئەوەی کارەکەی پێچەوانەی ئاواتەکانی باوکی بوو. لە کۆتاییش دەبێتە یەکێک لە ئەندازیارانی ناسا.
چیڕۆک
لە کۆڵوود «Coalwood»، ڤیرجینیای ڕۆژاوا ھەموو کوڕەکان وا گەورە دەبن کە لە کانەخەڵووزەکاندا کاربکەن، «ھۆمەر ھیکام» ھیچ ھۆکارێکی نییە تا وا بیربکاتەوە کە دەبێت جیاوازبێت، ئەو زۆر بچووکە تا بتوانێت سکۆلارشیپی فووتباڵ بەدەست بێنێت، ھیچ ڕێیەکی نییە بۆ دەربازبوون لە ژیانە ناچارییەکەی، تا ئەو کاتەی یەکێتیی سۆڤیەت مانگی دەستکرد «سپوتنیک» دەفڕێنێت بەسەر ئاسمانی ئاکتۆبەر «تشرینی یەکەم» و ھەموو شتێک دەگۆڕێت. ئەوە لە ساڵی ١٩٥٧ـە و جیھانی ھۆمەر بڕێک فراوانتر دەبێت. سەرەڕای ئەوەی باوکی بەڕێوەبەری کانەخەڵوزەکەیە و تاکە ئاواتیشی ئەوەیە کە کوڕەکەی شوێنی ئەو بکەوێت و جێی بگرێتەوە. ھۆمەر دەست دەکات بە دروستکردن و کارپێکردنی ڕۆکێتە دەستییەکانی لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکی نزیکی. لە سەرەتا بەھۆی ھەڵەوە زۆربەی ھەڵدانەکان شکست دێنن، بەردەوام دەبێت تا سەرکەوتوو دەبێت لە دروستکردن و ھەڵدانی ڕۆکێتەکەی، بەمەش تووشی چەندین گرفت دەبێت. ھۆمەر بە ڕۆکێتەکەی بەشداری دەکات لە پێشبڕکێی داھێنانە زانستییەکانی نێوان قوتابخانەکان، تێیدا سەردەکەوێت، و بەھۆیەوە ھەلی خوێندنی لەلایەن زانکۆیێکەوە پێشکەش دەکرێت. سەرکەوتنەکانی دەبنە ئیلھامبەخش بۆ سەرجەم خەڵکی شارۆچکەکە تا باوەڕبھێنن کە ڕوودانی موعجیزە مومکینە لە کۆڵوود، و ھیچ کێشەیەک نییە لە ھەڵدانی مووشەک بەرەو ئەستێرەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩ پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمە ژیاننامەیییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی جەنگی سارد پۆل:فیلمە ژیاننامەیییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمە درامییە ھەرزەکارە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تەکنۆلۆژیا
ڕەزا کەریم موجاور
ڕەزا کەریم موجاور (لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٨ لە بۆکان، رۆژھەڵاتی کوردستان) ناسراو بە «تاپۆ» وەرگێڕێکی خاوەن ئەزموونی کوردە.
شێوازی کار کردن
تاپۆ حەولێکی زۆری داوە بۆ ناساندنی ئەدەبیات و وێژەی کورد بە فارسەکان. لەم بەستێنەدا گەلێکی دیوانە شێعر و رۆمانی کوردی، وەرگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی؛ وەک دیوانەکانی عەبدوڵڵا پەشێو، شێرکۆ بێکەس، لەتیف ھەڵمەت و ڕەفیق سابیر و رۆمانەکانی بەختیار عەلی، عەتا نەھایی و شێرزاد حەسەن. تاپۆ سەرەڕای نەبوونی یاسای کۆپی ڕایت لە وڵاتی ئێراندا زۆربەی وەرگێڕانەکانی بە ئیزنی خاوەن کتێبەکان بە ئاکام گەیاندووە. بە ھۆی جیددی بوون و خۆسەلماندنیەوە لە ئێراندا وەرگێڕێکی ناسراوە و بڵاوکەرەوە بە ناوبانگەکانی وەک بڵاوکەرەوەی چەشمە و مەرکەز و نگاھـ و موروارید ھاوکاری لەگەڵ دەکەن و بەرھەمەکانیان بڵاو کردۆتەوە.
بەرھەمەکان (وەرگیڕان لە کوردییەوە بۆ فارسی)
وەرگێڕانەکانی ڕەزا کەریم موجاور بە پێی چاپی یەکەم:
بەرھەمەکان (نووسین و وەرگێڕان بۆ کوردی)
نووسراوەکانی ڕەزا کەریم موجاور بە پێی چاپی یەکەم:
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:وەرگێڕەکانی کوردی–فارسی پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:وەرگێڕە کوردەکان پۆل:نووسەرانی کورد
ئۆلیڤەر واردرۆپ
ئۆلیڤەر واردرۆپ (١٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٦٤ – ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨) دیپلۆماتکار و گەشتیار و وەرگێڕێکی بەریتانی بوو، بە پلەی یەکەم بە یەکەم کۆمیساری سەرەکی ترانسقاوقازی بەریتانیا لە جۆرجیا ناسرابوو، ١٩١٩–٢١، ھەروەھا وەک دامەزرێنەر و خێرخوازی توێژینەوەکانی کارتڤێلی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد
ڕۆب ھۆڵ
ڕۆبێرت ئێدوین هۆڵ (ڕۆب هۆڵ) ( Edwin Hall MBE NZBS (١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ –١١ی ئایاری ١٩٩٦) شاخەوانێکی نیوزیلاندی بوو. ئەو ڕێبەرێکی گەشتی چیای ئیڤرست بوو کە لە ساڵی ١٩٩٦دا گیانی لەدەست دا لە باکووری کۆلی باشوور، لەگەڵ ئەودا هاوڕێیەک و دوو کڕیار گیانیان لە دەست دا. چیرۆکی گەشتەکەی ڕۆب بووەتە هەوێنی فیلمێکی سینەمایی بەناوی ئیڤرست کە لەساڵی ٢٠١٥ بەرهەم هێنرا.
ئۆلیڤەر واردرۆپ
لە ساڵی ١٩٠٦ تا ١٩١٠ واردرۆپ وەک کونسوڵ لە ڕۆمانیا لە بوخارێست کاری کردووە و لە ساڵی ١٩١٤ وەک کونسوڵ لە بێرگن دەستنیشانکرا دواتر کونسوڵ و دواتر کونسوڵی گشتی بۆ ڕۆژاوای نەرویج، لە بێرگن مایەوە
ڕۆب ھۆڵ
هال شاخەوانێک بوو زۆر پەیوەست بوو بە چیای ئیڤرست چونکە جگە لەبواری شاخەوانی و بازرگانی هەر لەو چیایە چاوی بە هاوسەری داهاتووی دکتۆر جان ئارنۆلد کەوت،کە لە کاتی هەوڵدانی بۆ گەیشتن بە لووتکەی ئیڤرست لە ساڵی ١٩٩٠ چاوی پێکەوت و هاوسەرگیریان کرد،دواتر لە ساڵی ١٩٩٣ دووبارە بەیەکەوە بەرەو لوتکەی ئیڤرست بەڕێ دەکەونەوە.هۆڵ و هاوسەرەکەی بریاریاندا بۆ هەمیشە بەرەو لوتکە بەڕێ بکەونەوە لەگەڵ یەکتر بەڵام لە وەرزی شاخەوانی ١٩٩٦ خێزانەکەی نەیتوانی بەشداری بکات چونکە دووگیان بوو بە سارای کچیان هەر لەم گەشتە کارەساتی ١٩٩٦ ی ئیڤرست ڕوویدا و تیایدا هۆڵ گیانی سپارد بە ئیڤرست. هۆڵ لە نیوزیلاند گەورە بووە و لەوێ بە باشووری ئەلپ سەردەکەوێت. لە ساڵی ١٩٨٩ ڕۆب هال چاوی بە گاری بال کەوت، کە بوو بە هاوبەشی سەرکەوتنەکەی و هاوڕێ نزیکەکەی. هەروەک لەگەڵ زۆربەی شاخەوانەکانی تر، هال و گاری بال بەدوای پاڵپشتیەکانی هاوبەشگاکان بوون بۆ پارەدان بە گەشتەکانیان. هاوبەشگاکان بڕیاریان دا لە حەوت لووتکە بەرز ببنەوە، بەڵام بە بەرزبوونەوە بۆ لوتکەی هەر حەوت چیا لە ماوەی حەوت مانگدا ئەوان لە مانگی ئایاردا لەئیڤرست دەستیان پێکرد و لە ڕۆژی ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠ و چەند کاتژمێرێک پێش دوا وادە، لە دواین شاخی ئەنتەرکتیکا ڤینسۆن ماسیف سەریان هەڵدا دوای ئەم سەرکەوتنە ئەوان بۆیان دەردەکەوێت کە بۆ پاراستنی پاڵپشتیەکانیان، دەبێت هەر سەرکەوتنێکی یەک لەدوای یەک هەمیشە مەترسیدارتر و سەرنج ڕاکێشتر بێت، ئەمەش دەرفەتی ڕووداوێک زیاد دەکات هۆڵ و تۆپ بۆیە بڕیاریان دا کە واز لە سەرکەوتنە پیشەییەکان بهێنن و بازرگانیەکی بەرز و بڵندی ڕێنمایی دروست بکەن.
گاستۆن باشلار
گاستۆن باشلار شاعیر و فەیلەسووفی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ڕۆب ھۆڵ
هاوبەشگایەکیان دامەزراند بە یەکەوە بەناوی کە بەواتای( ڕاوێژکارانی سەرکێشی)دێت، لە ساڵی ١٩٩٢دا یەکیان گرت و بە خێرایی بوو بە هاوبەشگایەکی راهێنانی سەرەکی. لەو ساڵەدا شەش کڕیاریان ڕێنمووی کرد بۆ لوتکەی ئیڤرست لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٣، گاری بال بەهۆی ئێدیمەی ریوی کۆچی دوایی کرد، هۆڵ بەجێی هێشت بۆ بەڕێوەبردنی ڕاوێژکارانی سەرکێشی خۆی تا ساڵی ١٩٩٦ کە تیایدا هۆڵ و سی و نۆ شاخەوانەکانی بەرەو لوتکەی ئیڤرست ڕێنموویی بکەن. هەرچەندە نرخی هەوڵی لوتکەی ڕێپێدان – ٦٥,٠٠٠$ – بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزتر بوو لە گەشتەکانی تر، بەڵام ناوبانگی هۆل بۆ متمانە و سەلامەتی کڕیارەکانی لە هەموو جیهانەوە ڕاکێشا. ڕۆب هال لە جیهانی شاخەوانیدا بە "بزنی شاخ" یان "نمایش" ناسراو بوو.
ئۆلیڤەر واردرۆپ
لە تەممووزی ١٩١٩ وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لۆرد کورزۆن پۆستی یەکەم کۆمیساری سەرەکی ترانسقەفقازی بەریتانیا لە تفلیس پێشکەش بە واردرۆپ کرد. حکوومەتی جۆرجیا سەربەخۆ و سەرۆکەکەی نۆ ژۆردانیا پێشوازییان لە گەڕانەوەی سێر ئۆلیڤەر کرد بۆ جۆرجیا. واردرۆپ کە دیپلۆماتکارێکی بەتوانا بوو، لەژێر ھەڕەشەی دەستدرێژیی بەلشەڤیکەکاندا ھەوڵیدا بەرەوپێشبردنی کولتوری جۆرجیا و ھەموو پشتیوانییەکانی ڕۆژاوا بۆ ئەو وڵاتە تازە پێکھاتووە کۆبکاتەوە. بەڵام لە شوباتی ساڵی ١٩٢١ سوپای سووری ڕووسیای سۆڤیەت ھێرشی کردە سەر جۆرجیا و کۆتایی بە کۆماری دیموکراتیکی کورتخایەن ھێنا.
گاستۆن باشلار
کتێبی «شاعیریەتیی شوێن»ی گاستۆن باشلار، کە ساڵی ١٩٥٨ بە زمانی فەڕەنسی بڵاوکراوەتەوە، بریتییە لە لێکۆڵینەوەیەکی دیاردەگەرا بۆ ماناکانی شوێنەکان کە پانتایی شیعر داگیر دەکات.
ڕۆب ھۆڵ
لە ساڵی ١٩٩٤ ئاهەنگی لەدایکبوونی شاژن، هال بە ئەندامی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا دەستنیشان کرا، بۆ خزمەتگوزاری شاخەوانی.
گاستۆن باشلار
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤ پۆل:مردووانی ١٩٦٢ پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی زانست
ڕۆب ھۆڵ
کارەساتی ١٩٩٦ی ئیڤرست
لە ١٠ و ١١ی ئایاری ١٩٩٦ هەشت شاخەوان دوای چەندین ڕۆژ ڕێکردن لە بەرزایی قەدپاڵی شاخەکە بەهۆی نالەباری کەش و هەواوە گیریان خوارد و کۆچی دواییان کرد.هەر لەهەمان ساڵ لە ١٠ی ئایاردا لە ماوەی وەرزی ١٩٩٦دا، ١٥ کەسی تر لە کاتی سەرکەوتندا لە چیای ئیڤرستدا گیانیان لەدەستدا، ئەمە بەرزترین ڕێژەی مردن بوو بۆ ڕووداوێک بەهۆی کەش و هەواوە، ئەم ڕووداوە لە ساڵی ٢٠١٤ دەنگۆیەکی فراوانی بەدەست هێنا و پرسیاری لەسەر بازرگانیکردن بەشاخەوانی چیای ئیڤرست دروست کرد. لەبارەی سەلامەتی ڕێنمایی کڕیاران لە چیای ئیڤرست،ئەمەش بەهۆی کۆششەکانی ڕۆژنامەنووس جۆن کراکاوەر بوو کە لە گۆڤاری ئاوت ساید کاری دەکرد،بەهۆیەوە گۆڤارەکە زۆرترین ژمارەی لێ فڕۆشرا. کراکاوەر ڕەخنەی لە ڕێنوێنی ئەناتۆلی بۆکریڤ گرت لەبارەی بیرکردنەوەی ئەو گەشتە. ساڵێک دواتر ڕەخنەکانی ئاراستەی بۆکریڤیش کرد،ئەم هەواڵانەی کراکاوەر ناکۆکی و مشتومڕێکی زۆری خستە ناو کۆمەڵگەی شاخەوانان. چونکە بۆکریڤ دواتر خەڵاتی دەیڤد سۆوڵسی یانەی ئەلپاینی ئەمریکی پێبەخشرا بۆ هەوڵەکانی ڕزگارکردنی لە گەشتەکە. لە مانگی ئایاری ٢٠٠٤، کنت مۆر، فیزیازان و جۆن ئێڵ سێمپلێ پسپۆری نەشتەرگەری، هەردوو توێژەری زانکۆی تۆرۆنتۆ بە گۆڤاری نیوساینتیستیان ڕاگەیاند کە شیکردنەوەیەک لە دۆخی کەشوهەوا لە ١١ی ئایاردا بۆتە هۆی ئەوەی ئەو شاخەوانانە گیان لەدەست بدەن. یەکێک لە ڕزگاربووەکان بیک وەرس بوو، کە شاخەوانێکی ئەمریکی بوو لە خزمەتگوزاری ڕێبەری نیووزیلاند لەسەر بنەمای ڕاوێژکاری سەرکێشی.بیک وەرس لەبەرزی٧٩٥٠ مەتر گیری خواردبوو بەهۆی کەش و هەواوە بینایی لەدەست دابوو، دواتر توانیان بیگەڕێننەوە بۆ خێوەتگای ٤ و کاتێک گەیێندرایەوە خێوەتگای چوار هاو شاخەوانەکانی لە خێوەتگایەکە جێیان هێشت بۆ شەوێک. بارودۆخی کەش و هەوا باشتر نەبوو و ئەوان پێویستیان بە دابەزینێکی خێرا هەبوو. هەلیکۆپتەرێک بەردەست بوو بەڵام خێوەتگای ٤ بەرزتر بوو. دوای ئەوەی بارودۆخی کەش و هەوا تۆزێک باشتر بوو توانیان دای بەزێنن بۆ خێوەتگای ٢. لە کۆتاییدا هەلیکۆپتەرێکی فریاگوزاری سوپای نیپاڵ هات بە دەمیانەوە و ڕزگاریان کرد. وێنۆک|. کاریگەری گەردەلوولەکە لەسەر شاخەوانەکان لە ڕێچکەی باکووری ئیڤرست هەر مابوو، کە چەندین شاخەوانیش گیانیان لەدەستدا بەهۆیەوە ، لە هەژمارێکی یەکەمی فیلمساز و نووسەری بەریتانی مات دیکینسۆن لە کتێبی (ئەودیوی ئیڤرستدا) وردەکاریی بۆ کراوە، مارک پفێتزەری تەمەن ١٦ ساڵ لەسەر سەرکەوتن بوو و لەسەر هەژماری خۆی نووسی:(( چیرۆکی ئیڤرستی من)). لە ٢٠١٥ کورتەفیلمی ئیڤرست بڵاوکرایەوە لە دەرهێنانی بەلتاسار کۆرماکور، لەسەر بنەمای ڕووداوەکانی ئەم کارەساتە.
ئۆلیڤەر واردرۆپ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤ پۆل:مردووانی ١٩٤٨ پۆل:نووسەرانی پیاوی بەریتانی پۆل:دیپلۆماتە بەریتانییەکان
ڕۆب ھۆڵ
پێرستی سەرکەوتنەکانی
١٩٩٠- حەوت لوتکەی (پێرستی باس: ئاکۆنکاگوا، چیای ئیڤرست، ئێلبرۆس، کیلیمانجارۆ، دنەلی، کۆسکیۆسکۆ، ڤینسۆن)
گاستۆن باشلار
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:مێژووی وێژە پۆل:مێژووی فەلسەفە پۆل:مێژووی زانست پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
ڕۆب ھۆڵ
پێرستی سەرکەوتنەکانی
١٩٩٢– هەوڵی کەی ٢ (سکۆت فیسچەر، ئێد ڤیستۆرس، و چارلی ماکی یارمەتی هۆلیان دا بۆ ڕزگارکردنی هاوبەشی سەرپێکەوتنەکەی گاری بال لە ئێدما)
١٩٩٢ – چیای ئیڤرست.
١٩٩٣ – داولاگیری (گەیشتە ٧٣٠٠مەتر لەگەڵ گاری تۆپ و ڤیکا گوستافسۆن. ڤیکا و ڕۆب هەوڵیاندا گاری ڕزگار بکەن، کە ئێدیما بەدەست هێنا و دواتر لەسەر چیا مرد)
١٩٩٣– چیای ئیڤرست (لەگەڵ هاوسەرەکەی جان ئارنۆلد)
١٩٩٤ – چیای ئیڤرست
١٩٩٤ – لوتسی
١٩٩٤– کەی ٢
١٩٩٤ – چو ئۆیو
١٩٩٤– ماکالو
١٩٩٥ – چو ئۆیو
١٩٩٦– چیای ئیڤرست (لەکاتی دابەزین مرد)
ھێنتای
هێنتای یان هینتای یان ئەنیمی سێکسی یاخود پۆڕنی ئەنیمی ، جۆرێکە لە جۆرەکانی پۆڕن ، هاوشێوەی ئەنیمی لە یابان درووست ئەکرێت ، بە شێوازی مانگا ی یابانی هەروەها ڤیدیۆ لە وێبسایتەکان یاخود با سیدی.
سۆرێنتۆ
سۆرێنتۆ (بە زمانی ناپۆلی: Surriento، بە ئینگلیزی: Sorrento)شارێکی بچووکی باشووری ئیتالیایە. تۆرکواتۆ تاسۆ ھۆنراوەنووسی بەناوبانگی ئیتالیایی لەوێ لە دایک بووە. ھەروەھا مەکسیم گۆرکی نزیکی دە ساڵ لە ژیانی لەوێدا بردوەتە سەر.
سەرچاوەکان
سۆرێنتۆ لە ویکیی ئینگلیزیدا
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کامپانیا پۆل:شارەکانی ئیتالیا
موحەڕەم محەممەد ئەمین
موحەڕەم محەممەد ئەمین یەکێک بوو لە نووسەرە دیارەکانی کورد لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی بیستەم. لە ساڵی ١٩٢١ لە گەڕەکی دەرگەزێنی شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ٢٣ی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەسەر چاڵاکیی سیاسیی بانگیان کردووە بۆ ئەمنە سوورەکە و گرتوویانە، لەژێر ئەشکەنجەدان گیانی لەدەست داوە و کۆچی دوایی کردووە.
خوێندن
لە ساڵی ١٩٢٨ خراوەتە بەر خوێندن. لە ساڵی ١٩٣٦ قوتابخانەی سەرەتایی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٤٣ قوتابخانەی دواناوەندی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٤٨ لە کۆلێژی حقووقی بەغدا وەرگیراوە، پازدە ڕۆژ خوێندوویەتی، بەڵام لەبەر ھەندێ تەنگ و چەڵەمەی تایبەتی بەجێیھێشتووە.
ئیشەکان
لە ساڵی ١٩٤٤ لە بەڕێوەبەرایەتی ئازووقەی (تەموین) سلێمانی وەرگیراوە. لە ساڵی ١٩٤٥ لە بەڕێوەبەرایەتی مەعاریفی سلێمانی بووە بە مووچە خۆر، لە پاشاندا بووە بە ئەمینداری نامەخانەی گشتی سلێمانی. لە ساڵی ١٩٥٢ تا ساڵی ١٩٥٦ لە بەڕێوەبەرایەتی قەڵاچۆ کردنی مەلاریا لە سلێمانی دامەزراوە.
لە ساڵی ١٩٦٠ – ١٩٦١ بەشداری لە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری ئەدەبی مانگانەی ڕۆژی نوێ کردووە، ھەندێ بەرھەمی تیادا بڵاوکردووەتەوە. لە ساڵی ١٩٥٧ لە بەڕێوەبەرایەتی شارەوانی (بەلەدیە) سلێمانی بە مووچەخۆر دامەزراوە و دواتر بووەتە سەرۆکی شارەوانی. لە ساڵی ١٩٧٥ لە دەزگای ھاوکاری بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە سەرنووسەری گۆڤاری بەیان بووە. لە ساڵی ١٩٧٧ خانەنشین بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
حاجیاوا
حاجیاوا یەکێکە لە شارۆچکەکانی ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندی قەزای حاجیاوایە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە (٦١،١١٥)کەسە.
حاجیاوا (١٢٩کم) لە شاری سلێمانی، (٩٦کم) لە شاری ھەولێر، (١٣کم) لە شاری ڕانیە، (٦کم) لە شارۆچکەی چوارقوڕنە، (٦کم) لە شارەدێی سەروچاوە دوورە.
ناو
حاجیاوا وشەیەکی لێکدراوە لە دوو وشەی (حاجی+ئاوا)، حاجی: لە وشەی حەجی زمانی عەرەبی وەرگیراوە، کەسێک بچێت فەریزەی حەج جێبەجێبکات دوای ئەوە پێشگری وشەی حاجی وەردەگرێت و دەبێتە نازناوی. ئاوا کورتکراوەی وشەی (ئاوای یان ئاوەدان)ی زمانی کوردییە دەدرێتە پاڵ ھەندێک وشە بۆ ناونانی شوێن. گوایە حاجیاوا کاتێک درووستکراوە لەلایەن حاجییەکەوە دروستکراوە لەوەوە ناونراوە حاجیاوا.
جوگرافیا
شارۆچکەی حاجیاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم شارۆچکە و شارەدێیانە:
ھەروەھا حاجیاوا بەم ھاوسنووری ئەم گوندانەیە:(ئەستریلان، گەرمکەداڵ، تاقۆڵان، گردی تلێ، کفرەدۆڵی خواروو، قوڕەبەرازە، زنگزنگە و گردجان).
مێژوو
شارۆچکەی حاجیاوا لە سەرەتادا ئۆردووگایەکی زۆرەملێ بوو بۆ ئەو گوندانە سەر سنوور کە ڕاگوێزران درووستکرا، حاجیاوا لە زەوی گوندی حاجیاوای کۆندا درووستکرا بۆیە ھەمان ناوی لێنرا.
لە دوای ڕاپەڕین، حاجیاوا وەک خۆی مایەوە و ساڵ بە ساڵ فراوانتر بوو، حاجیاوا لە ٢١ی تەممووزی ١٩٩٩ بە واژۆی سەرۆکی حکوومەتی ئیدارەی سلێمانی، کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی بوو بە ناوەندی ناحیەی حاجیاوا.
لە ٢٢/٢/٢٠٢٢ ڕێبەر ئەحمەد خالید وەزیری ناوخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە نووسراوێکی فەرمی کە ئاراستەی سەرۆکایەتیی ئەنجوومەنی وەزیرانی کردبوو، تێیدا ڕایگەیاندبوو کە لارییان نییە لەسەر بە قەزاکردنی ناحیەی حاجیاوا لە سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی. بە فەرمانی ھەرێمی لە نووسراوێکدا کە واژووی مەسروور بارزانی سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی لەسەرە، بە ژمارە (١١٣) لە ٢١/٤/٢٠٢٢ بڕیاردرا بە ھێنانەکایەی قەزای حاجیاوا لە سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین وە شارۆچکەی حاجیاوا بووە ناوەندی.
بەڕێوە بەرایەتی ناحیە
حاجیاوا لە ٢١ی تەممووزی ١٩٩٩ بە واژۆی سەرۆکی حکوومەتی پێشوو، کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی بوو بە ناحیە. لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩ یەکەم بەرێوەبەری ناحیە بەرێز (محمد ابراھیم) دەست بەکاربووە. لە ١٧ی ئایاری ٢٠٠٤ دووەم بەریوەبەری ناحیە بەرێز (رەمک ڕەمەزان قادر) دەست بەکار بووە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ سێیەم بەرێوەبەری ناحیە (نەھرۆ سەردار محمد) دەست بەکار بووە، ولە سالی ٢٠١٣ و (ئەزوەر جەعفەر بابکر) بەڕێوەبەری ناحیەیە، لە ساڵی ٢٠٠٤دا خاوەن ھەشت فەرمانگە بووە، ئێستا حاجیاوا خاوەنی (٣١) سی و یەک فەرمانگەیە.
شارەوانی حاجیاوا
لە ڕێکەوتی (١٦ی ئازاری ١٩٩٧) دەستی بە کار کردووە وەکو لقێکی خزمەتگوزاری سەر بە شارەوانی ڕانیە کە تەنھا کاری پاککردنەوەی شاری لە ئەستۆ بووە، بە ڕێز (عبدالرحمان محمود) بەپرسی ئەو لقە بووە، و (سلیم بایز) ژمیریاری ئەو لقە بووە، بە فەرمانی وەزاری ژ (٢٩٧٨) شارەوانی حاجیاوا کراوە بە پلە (٢) دوای ھەڵبژاردنەکانی شارەوانی پارێزگای سلێمانی لە ڕێکەوتی ٣ی شوباتی ٢٠٠٠ (عبدالرحمان محمود) وەکو سەرۆکی شارەوانی لەگەڵ ئەنجومەنی شارەوانی ھەڵبژێردرا پاشان لەسەر داوای شارەوانی بەفەرمانی وزرای ژ (٤١٢٠) کراوە بە شارەوانی پلە (١) ئەوانی تا ئێستا سەرۆکی شارەوانیان کردووە تاکو ئێستا ساڵی (٢٠١٧) بریتییە لە (عبدالرحمن محمود حمە، خضر حاجی رسول، عباس احمد عباس، احمد علی احمد، خالید خدر ابراھیم). ناوەندی شار (قەزا) لە چەند گەڕەکێک پێک دێ کە ژمارەیان (١٥) گەڕەکە (١- تیکۆشەر ٢- دابان ٣- ڕاپەڕین ٤-پێشەوا ٥- سەردەم ٦- ئازادی ٧- شەھیدان ٨- ماکۆک ٩- دەروازە ١٠- نەمرود ١١- فەرمانبەران ١٢- چوارچرا ١٣–٥ی ئازار ١٤- کوردستان ١٥- شیشار.
گوندەکانی حاجیاوا
قەزای حاجیاوا ناوچەیەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باکوورییەوە. لەڕووی ئیدارییەوە لە قەزای قەزای حاجیاوا و ناحیەی ناوەندی قەزای حاجیاوا(ناوەند) پێکھاتووە، لەگەڵ (٢١) گوند.
پەروەردە
لە ڕووی پەروەردەیییەوە سەرجەم قوتابخانە و خوێندنگاکانی حاجیاوا سەر بە بەرێوەبەرێتی پەروەردەی ڕانیەیە، حاجیاوا خاوەنی ٩ خوێندنگەی ئامادەیییە، ھەروەھا خاوەنی ٢٢ قوتابخانەی بنەڕەتی و ٤ باخچەی ساوایانە.
قوتابخانە بنەڕەتییەکان
قوتابخانەی بنەڕەتی خەرمان دەکەوێتەگەرەکی ئازادی حاجیاوا، بەرێز مامۆستا پەخشان حسن اسماعیل بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە… سالی ١٩٨٨ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی حاجیاوا دەکەوێتە گەڕەکی سەردەم ھەروەھا م ئەحمەد ئیسماعیل بەڕێوەبەرە ساڵی ١٩٨٩ دامەزراوە.
قوتابخانەیبنەڕەتی شیشار لە گەرەکی ئازادی حاجیاوا، بەرێز مامۆستا عوسمان ڕەسول بایز بەرێوەبەری قوتابخانەیە، سالی ١٩٩٩ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی پێشمەرگە لە گەرەکی شەھیدانی حاجیاوا، بەرێز مامۆستا ئاسۆ محمد مولان بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە، سالێ ٢٠٠٣دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی ڕۆژھەڵات دەکەوێتە گەرەکی شەھیدانی حاجیاوا لەگەل خوێندنگەی پێشمەرگەی بنەرەتی لەیەک بینادان، بەرێوەبەری قوتابخانەیە بەرێز مامۆستا کنێر عبداللە، سالێ ١٩٩٠ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی کۆژیر دەکەوێتە گەڕەکی تێکۆشەر لە حاجیاوا، ھێمن حاجی مستەفا بەڕێوەرە، قوتابخانەکە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەرەتی سەرسیان دەکەوێتە گەرەکی ٥ ی ئازار سالی ١٩٨٩دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی دەروازە لە ناحیەی حاجیاوا، بەرێز مامۆستا عبداللە محمد محموود بەرێوەبەری قوتابخانەیە، سالی ١٩٩٠دامەزراوە
قوتابخانەی بنەڕەتی تێکۆشەر دەکەوێتە گەرەکی تێکۆشەری حاجیاوا، بەرێز مامۆستا سمکۆ محمد سوارە بەرێوەبەریقوتابخانەیە، سالێ ١٩٨٨دامەزراوە.
قوتابخانەکە دەکەوێتە گەرەکی دابان لە حاجیاوا، سالی ٢٠١٧ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی بەھات دەکەوێتە ناو بینای قوتابخانەی بنەرەتی حاجیاوا و ساڵی ٢٠١٧ دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی دڵزار دەکەوێتە گەرەکی ڕاپەرین لە حاجیاوا، بەرێز مامۆستا حوێز علی حوێز بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە، سالی ٢٠١٦دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی زیرەک دەکەوێتە گەڕەکی ٥ ئازار ساڵی ٢٠١٧ دامەزراوە
قوتابخانەی بنەرەتی قەندیل بەرێز م ھەرێم بەرێوەبەری قوتابخانەیە دەکەوێتە گەرەکی ئازادی لە حاجیاوا ساڵی ٢٠١٢دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی پوکەی سەروو لە گوندی پوکەی سەربەناحیەی حاجیاوایە و بەرێز مامۆستا شوان علی محمود بەرێوەبەری خوێندنگەیە سالی ١٩٩٦ دامەزراوە.
خوێندنگەی بنەرەتی کانی ماران دەکەوێتە گوندی کانی مارانی سەر بە حاجیاوا، بەرێز مامۆستا کمال جلال عزیز بەرێوەبەری خوێندنگاکایە و ٢٠ خوێندکار دەرس وانە دەخوێنێت لە خوێندنگەکە، سالێ ١٩٥٦دامەزراوە.
قوتابخانەی بنەڕەتی قولەی کانی ماران دەکەوێتە گوندی قولەی کانی ماران بەرێز مامۆستا کارۆخ مەجید بەرێوەبەری خوێندنگەیە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراوە.
خوێندنگا ئامادەیییەکان
خوێندنگەی ئامادەیی حاجیاوا دەکەوێتە گەرەکی ڕاپەرین لە حاجیاوا یەکەم ئامادەیی شارەکەیە، بەرێز مامۆستا عبدالقادر عبداللە ئەحمد بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە، ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە.
خوێندنگای ئامادەیی ئایندە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە بەریز م ئەحمەد عبدالرحمن بەڕێوەبەرە، دەکەوێتە گەرەکی ئازادی.
خوێندنگەی ئامادەیی ھەرێم دەکەوێتە گەرەکی تێکۆشەری حاجیاوا، بەرێز مامۆستا دلێر برایم سەلیم بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە، ساڵی ٢٠٠٧ دامەزراوە.
ئامادەیی سەردەم لە ناحیەی حاجیاوا، بەرێز مامۆستا جەلال ئەحمد ئەمین بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە، ساڵی ٢٠٠٠ دامەزراوە.
خوێندنگەی ئامادەیی موکریان دەکەوێتە گەرەکی چوارچرا لە حاجیاوا، بەرێز مامۆستا جەزا مەجید دەروێش بەرێوەبەری خوێندنگەکەیە…
خوێندنگای ئامادەیی ھەڵۆی ئێواران دەکەوێتە بینای قوتابخانەی بنەرەتی خەرمان و بەریز مامۆستا کامەران بەڕێوەبەرە سالی ٢٠١٦ دامەزراوە
خوێندنگەی ئامادەیی کانی ماران لە گوندی کانی ماران ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە
خوێندنگای ئامادەیی زیرەکی ناحکومی دەکەوێتە گەڕەکی ٥ ی ئازار ساڵی ٢٠١٨ دامەزراوە
دانیشتووان
ژمارەی دانیشووانی سەنتەری حاجیاوا زیاتر لە (٦١،١١٥) ھەزار کەسە. کۆی گشتی دانیشووانی ناحیەکە بە گوندەکانییەوە (٦٢،٠٦١) ھەزار کەسە، حاجیاوا لەم گەڕەکانە پێکدێت:
پیشەسازی
حاجیاوا بە شێوەیەکی گشتی پیشەسازی ئەلەمنیۆم و پلاستیک و پەڕە کردن و ھەروەھا خاوەنی ناوچەیەکی گرنگە کە پیشەسازی بەرھەم ھێنانی بلۆک چەندین غەسالە و ئاسنگەری یەو پیشەسازی ھەمە جۆری تێدا ئەنجام دەدرێت.
ئاژەڵداری
- قەزای حاجیاوا خاوەنی مەیدانی ئاژەڵە، کە بووەتە ھۆی سەرچاوەی ژیانی زۆر لە دانیشتووانی ناحیەکە و زۆر لە شارو شارۆچکەکانی دەورو بەری ناحیەکە، کە ڕۆژانە بەردەوام بازرگانی ئاژەڵداری باشی تێدا ئەنجام دەدرێت.
- بۆ گرنگی دانی زیاتری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە بواری ئاژەڵداری لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ھۆبەی بەیتەرەی حاجیاوا کراوەتەوە کە سنوورێکی فراوانی بە دەستەوەیە بۆ خزمەتکردن بە بواری ڤێتێرنەری و بواری ئاژەڵداری.
ئایین
زۆرینەی دانیشتووانی حاجیاوا موسڵمانن و لە ڕووی ئیدارییەوە سەربە بەرێوەبەرایەتی ئەوقافی ڕاپەرینە. لە حاجیاوادا ٦١ مزگەوت ھەیە.
شوێنەوار
حاجیاوا لە ڕووی شوێنەوارەوە چەند شوێنێکی مێژوویی گرنگی ھەیە
وەرزش
حاجیاوا لە تۆپی پێدا خاوەنی یانەیەکی سەربەخۆیە بەناوی یانەی وەرزشی حاجیاوا - Hajiawa Sport Club کە لە خوولی پلە دووەکانی کوردستان یاریدەکات, ھەروەھا حاجیاوا خاوەنی لیژنەی تیپە میللییەکانە کە سەرپەرشتی خولەکانی ناوخۆدەکات، حاجیاوا خاوەنی یاریگایەکی گەورە و ٥ یاریگای بچووکە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:شارەکانی کوردستان
٢٠ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
پارێزگای ئۆئیتا
پارێزگای ئۆئیتا (بە ژاپۆنی:大分県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی کیووشو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئۆئیتایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٢٠٩،٥٨٧ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئۆئیتا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئۆئیتا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
کانی (شاعیر)
کانی (١٨٩٧ – ١٩٥٧) نازناوی شیعریی شاعیری کلاسیکی کوردیی نیشتیمانپەروەر عەبدولجەبار ئاغا بوو. حاجی مەلا عەبدوڕەحمانی باوکی زانایێکی ئایینی گەورە و ناودار بووە و لە سەردەمی عوسمانییەکاندا کراوە بە (موستەنتیق) لە شاری ھەولێر. بنەماڵەکەی بنەچەیان دەچێتەوە سەر عەشیرەتی جافی ھەڵەبجە. بەم دوو دێڕە خۆی بە خەڵکی دەناسێنێت:
ساڵی لەدایکبوون
ھەندێک سەرچاوەی وەکو گۆڤاری ھەتاو، پێشەکییەکی (لەیلە و مەجنوون)، مێژووی ئەدەبی کوردی و گۆڤاری ھەولێر ١٩٠٢ بە ساڵی لەدایکبوونی دادەنێن؛ بەڵام ئەگەر لە سەرێکی دیکەشەوە پشت بەو ڕایە ببەستین کە لە دیوانە دەستنووسەکەیدا وەک ڕاستییەکی بێگومان خراوەتە ڕوو و زۆر لە ڕۆشنبیر و شارەزایانی ئەو بنەماڵەیەش دەیگێڕنەوە و نووسەرێکیش بە ناوی (ب. کاوە) لە وتارێکی ڕۆژنامەی (التاخی)دا ئەو ڕاستییەی دووبارە کردووەتەوە کە دەڵێ:"لەو دەمەی کانی لە دایک دەبێ، عەبدولڕەزاق ئاغای شاعیر و سەرۆکی شارەوانیی ئەوسای ھەولێر و دۆستی ھەرە نزیکی باوکی، ڕادەسپێرێ ناوی بنێن (عەبدولجەبار ئاغا) بۆ ئەوەی بە لێکدانەوەی حیسابی (ئەبجەد) ساڵی ١٣١٥ی کۆچی بگرێتەوە کە ساڵی لە دایک بوونییەتی." لە کاتی وەرگێڕانی ئەم ساڵە کۆچییەش بۆ ساڵی زایینی دەبینرێت بەرامبەر بە ١٨٩٧ دەوەستێ بە پێی ئەم زانیارییە نوێیەش، کە لە ١٢ی ئایاری ١٩٥٧ کۆچی دوایی دەکات، بە حیسابی ڕۆژژمێری زایینی، تەمەنی شەست ساڵ بووە، واتا لە (١٨٩٧ – ١٩٥٧) ژیاوە، ئەمەش زۆر لە ڕاستییەوە نزیکترە لە چاو ئەو ڕایەی کە دەڵێ: لە ١٩٠٢ لە دایک بووە و لە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
ژیان
عەبدولجەبار ئاغای کوڕی حاجی مەلا عەبدوڕەحمانی کوڕی حاجی تەھای کوڕی حاجی عەبدوڵڵای کوڕی عەبدولقادر ئاغای کوڕی محەمەد ئاغای کوڕی قەرەنی دۆغرەمەچییە. ھێشتا منداڵ بووە باوکی کۆچی دوایی کردووە. خوێندنی بەرایی لە حوجرەی مزگەوتی قەڵای ھەولێر بووە. منداڵێکی ھەراش بووە کە دەستی بە خوێندن کردووە. قۆناعەکانی خوێندنی تەواو نەکردووە، بەڵام مەیلی بۆ خوێندنەوەی کتێب زۆر بووە. یەکەم کاری مووچەخۆری میری لە ساڵی ١٩٢٨ لە کارگێڕی ھەڵمەتی «ھەڵمەتی لەناوبردنی گوللە» بووە. لە ساڵی ١٩٢٩ گوێزراوەتەوە بۆ کەندیناوە و گوێڕ و شەقڵاوە و قوشتەپە. لە ساڵی ١٩٣٤ بووە بە فەرمانبەر لە کارگێڕیی سەرژماردن (نوفووس) لە قەزای ڕەواندز. لە ساڵی ١٩٣٩ کراوە بە مووچەخۆری سەرژمێریی کۆیە ساڵی ١٩٤٣. پاشان لە ساڵی ١٩٤٤ بووە بە مووچەخۆری ئازووقە (تەموین) لە ھەولێر. لە دوای جەنگی جیھانیی دووەم بووە بە مووچەخۆری دەزگای زانیاری (مەعاریف) لە ھەولێر، لەم کارەیدا بەردەوام بووە تا کۆچی دواییی.
مردن
کانی لە ڕۆژی ١٢ی ئایاری ١٩٥٧ لە ھەولێر کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٥٧ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
گردی سەیوان
گردی سەیوان، گردێکە لە شاری سلێمانیدا کە ژمارەیەکی زۆر لە زانایان و شاعیرانی کورد لەوێدا نێژراون.
ڕێگا ڕووف
چوارچێوە|ڕێگا ڕووف ڕێگا ڕووف (١٩٦٨ لە سلێمانی) کۆمەڵناس و نووسەر و چالاکوانە، ١٩٩١ بەشی بیناسازی پەیمانگای تەکنیکی لە مووسڵ تەواوکردووە، لە ١٩٩٣ ڕێکخراوی سەربەخۆی ژنانی دامەزراندووە، (ئەم ڕێکخراوە لە پێناو داکۆکی لە مافی ژنان، لەماوەی چەند ساڵێکی کارکردنیدا ھەزاران ئەندام و لایەنگر و سەدان کارو چالاکی لەشار و شارۆچکەکانی کوردستان ئەنجامداوە). لە ١٩٩٦_٢٠٠٠ سەرنوسەری ڕۆژنامەی یەکسانیی و المساوات بووە کە بە ھەردوو زمانی کوردی و عەرەبی دەرچووە. لە ١٩٩٨ بۆ یەکەمین جار کتێبی ھاوارێک لە کوردستانەوە دەنووسێ. ئەم کتێبە ڕاپۆرتێکی دیکێومێنتارییە سەبارەت بەتاوانەکانی کوشتن و خۆسوتاندنی ژنان لە نێوان ساڵانی ١٩٩١–١٩٩٨. ھەمان ساڵ سەنتەری پارێزگاری ژنان لەگەڵ چەند ھەڵسوراوێکی تری ژنان دادەمەزرینێت و بەم جۆرەش یەکەمین سەنتەری پاریزگاری ژنان لەخۆرھەڵاتی ناوەراست دروست دەبێت. لەماوەی ساڵەکانی ١٩٩٦–١٩٩٩ لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە ڕێکخراوەکانی ژنان لە کوردستان کۆمیتەیەک دروست دەکەن بۆ کاری ھاوبەش و دواتر دەبێت بە ناوەندی ھاوبەشی ڕیکخراوەکانی ژنان لە کوردستان. ئەم ناوەندە چەندین کاروچالاکی ئەنجام دەدات و ڕێگا ڕووف وەک نوێنەری ڕیکخراوی سەربەخۆی ژنان لەم ناوەندە یەکێکە لەچالاکەکان و ساڵی ١٩٩٩–٢٠٠٠ گەورەترین ڕێپێوانی جەماوەریی بۆ داخوازی ئاڵوگۆڕی یاساکانی باری کەسێتیی ڕێکدەخەن کە گەورەترین دەسکەوتی ئەم کارانە دەرکردنی بڕیاری ژمارە ٥٩یە کە کوشتنی ژنان بە بەھانەی شەرەف، وەک کوشتنی ئەنقەست دەناسینێت. لە زۆربەی وڵاتانی دونیا بانگھێشت کراوە و بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانس و کۆبوونەوەکانی سەبارەت ژنان و ھەوڵدان بۆ مافەکانیان، لەوانەش ئەورووپا و ئاسیا و ئەمریکا. لە ٢٠٠٠وە لە سوید دەژی و لەوێ جگە لە کاروچالاکییەکانی لە بواری ژنان و بەتایبەت لەسەر کوشتنی ژنان درێژە پێدەدات و لەمبارەیەوە یەکێکە لەو کەسانەی کە لەنێو میدیاکانی سوید ناسراوە. لە زۆر کاری کۆمەڵایەتی و جیاجیادا بەشداریکردووە بۆ کێشە و گرفتەکانی ژنان، دوایین کار و گرووپی کاریگەر دروستکردنی گرووپی شەرەفی سوورـە کە لە ئەنجامی تاوانی کوشتنی نیگار ڕحیمی ١٥ ساڵەوە دروستی کردوە، ئەم گرووپە بەردەوامە و کار لەسەر ھۆشیارکردنەوەی خەڵک دەکات لە ڕێگای تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووکەوە و بە ھەرسێ زمانی کوردی و سویدی و ئینگلیزی. ڕێگا ڕووف ژمارەیەکی زۆر وتار و بابەتی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاوکردووەتەوە و ھاوکات خاوەنی چەندین لێکۆڵینەوەی زانستیانەی لەسەر مەسەلەکانی ژنان، ئێستاش خویندکاری ماستەری کۆمەڵناسییە و دەستەی نووسەرانی گۆڤاری کۆنسێپتـە کە وەرزە گۆڤارێکی ڕەەخنەیی فکرییە.
بەرھەمەکانی ڕێگا ڕووف
پتر لە ٤ کتێبی ھەیە ئەمانەی لای خوارەوە کورتەیەکن لە بارەیانەوە:
بزووتنەوەی ژنان بزووتنەوەیەکی سیاسییە
کتیبێکی ١٠٠ لاپەڕەیی ھاوبەشی ڕێگا ڕووف و موزەفەر محەممەدی یە لەمەڕ بزووتنەوەی ژنان، ساڵی ٢٠٠٠ لەسەر ئەرکی خۆیان بەچاپ گەیشتووە، لەسەر بەرگی دواوەی کتێبەکە نووسراوە: (ئەگەر بەدەستی من بێت، بەدەستی ئێمە بێت، ئەگەر ئێمەی بەرەی ئازادی خوازی و یەکسانخوازی و سکۆلار بوارمان بێت بۆ یەک ڕۆژیش بووە؛ لە دێیەک، گەڕەکێک، شارێک، لە ھەموو کوردستان ڕای دەگەیەنین یاسای باری کەسێتی ھەڵوەشایەوە و لە ھیچ دادگایەکدا جێبەجێ ناکرێت و ئیتر مافی یەکسانی ژن و پیاو لە ھەموو بوارەکانی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابوری، خێزان و مافی تاک دابین دەکرێت)
ژنی ٣٠ ساڵە لە پشت دیواری خێزانەوە چ دەگوزەرەێ؟!
کتێبێکی ٨٠ لاپەڕەیی ئۆتۆبایۆگرافی ڕێگا رووف-ـە لەبارەی ژیانی تایبەتی خۆیەوە، بەناوی خوازراوی (نیان) ـەوە ساڵی ١٩٩٩ چاپ بووە، لەسەر بەرگی دواوەی کتێبەکە نووسراوە: (ئەو کەسانەی ئەم لاپەڕانە لە ژیانی من دەخوێننەوە، مەگەڕێن بەدوای مندا؛ بزانن من کێم و لە کوێم.. ؟ من خۆتم، من تۆم، من ئێوەم، خوشکەکەتم، دایکتم، ئەو کەسەم لە منداڵییەوە لە کۆڵان یاریم لەگەڵ کردوویت، ئەوەی لە یەکی سەرەتایییەوە تا زانکۆ لە پاڵ دەستدام، من دراوسێتم، کارمەندی فەرمانگەکەت، من تۆم.. چاو لە ئاوێنە چکۆلەکەی ناو جانتاکەت بکە من دەبینی، لە کاتی ماکیاژکردندا من دەبینی، کاتێک خۆت دەگوڕی و حەزدەکەیت بەدڵی خۆت جل لەبەربکەی و ناتەوێت کەس ئەندازەی تەنوورەکە و سەر و خواری زرانی (ئەژنۆت) بۆ دیاری بکات، من دەبینی.. زۆربەی زۆرمان، ھەموومان وەکو یەک بەکەمێک جیاوازییەوە، پێکەوە قسە بکەین، کێشەکانت لەخۆت مەشارەوە، با ھەموو پۆخڵاواتییەکانی پشت دیواری خێزان و کۆمەڵ کە ژنانی تێدا خنکاون، بکەونە ڕوو، با کینەکانمان نەشارینەوە، با بچین بە گژیدا، ئەوجا ژیانی تازەمان دەست پێ دەکات)
ئاخکەن، دیواندەرە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
کریش (دەرھێنەر)
ئەو یەکەم فیلمی خۆی بە ناوی گامیام، لە ساڵی ٢٠٠٨ دا دەرهێناو، بە فیلمی ڤێدام لە ٢٠١٠ دا درێژەی بە کارەکانی دا. هەردوو فیلمەکە لایەنگرێکی زۆریان پەیدا کرد و بەم فیلمانە گەیشت بە خەلاتی باشترین دەرهێنەر لە خەڵاتی ناندی و خەلاتی فیلم فەیر ساوت.
لە ساڵی ٢٠١٥ دا فیلمی جەبار گەڕایەوەی دەرهێنا کە تەماشاگەرێکی زۆری هەبوو و ناوبانگێکی زۆری دەرکرد، ئەم فیلمە لە دژی سیستەمی گەندەڵی وڵاتی هیند درووست کراوە و ئاکشای کومار ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕاوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:سیناریۆنووسانی ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵاتی فیلم فەیر براوەی باشوور
حەمەدۆک
حەمەدۆک (بەتورکی:İnce Memed,) ڕۆمانە بەناوبانگەکەی نووسەری کورد - یاشار کەمالە، ڕۆمانەکە بە زمانی تورکی نووسراوە و ڕووداوەکانی ڕۆمانەکەش لە تورکیایە و حەمەدۆک لە ساڵی ١٩٥٥ چاپکراوە، بەڵام خۆی یاشار کەمال لە ساڵی ١٩٤٦ حەمەدۆکی نووسیوە و بەڵام بەھۆی کێشەی ماددییەوە دەستی لێھەڵگرت و پاش ئەوەی لە ڕۆژنامەی جمھورییەت دەستبەکاردەبێت یاشار کەمال ڕۆمانەکە بڵاودەکاتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٥٥ پۆل:ڕۆمانەکانی یاشار کەمال پۆل:‌ڕۆمانەکانی ١٩٥٥
٢١ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
زولقەعدە
زولقەعدە (بە عەرەبی ذو القعدة)یازدەھەمین مانگی ساڵی کۆچییە. مانگی زولقەعدە ٣٠ ڕۆژە، زولقەعدە یەکێکە لە مانگە حەرامەکان، بە مانای دانیشتن دێت لەبەرئەوەی لە کاتی غەزوو و سەفەرەکانیاندا دانیشتوون و داوای ھیچیان نەکردووە بەو بڕوایەی یەکێکە لە مانگە حەرامەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی زولقەعدە پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان