cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئەورووپا
مەکس ئێلسکامپ
مەکس ئێلسکامپ شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢ پۆل:مردووانی ١٩٣١
زازاکی
زازاکی (کردکی، کرمانجکی، دملی) یەکێکە لە شێوەزارە کوردییەکان کە لە باکووری کوردستاندا کۆمەڵە کوردێک پێی قسە دەکەن. لە شارەکانی وەکوو: ئامەد (دیاربەکر) و دێرسیم زازاکی ھەوە.
ھەتا ماوەیەکیش لەمەوبەر، ئەو کەسانەی بە زمانی زازا قسە دەکەن، بە بەشێکی دانەبڕاو لەکورد لەقەڵەم دەدران کە بەسەر تورکیە، ئێران، عێراق و سوریەدا بڵاوبوونەتەوە. لە ١٩٨٠کاندا، دروست کردنی ئەلفبایەکی لاتینیی گونجاو بەزمانی زازا بڵاوکرایەوە، بووە ھۆی گەشەسەندنی جۆرێک لە ناسیونالیزمی زازایی کە ھێندێک لە کوردەکان وەک دەستێکی ھەواڵگرییە تورکییەکان ئاماژەی پێ دەکەن. وەک مەبەستێک بۆ پارچە پارچەکردنی کوردەکان و لاوازکردنی چەکدارەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان.
ناسیۆناڵیزمی زارایی ھێشتا لای ھێندێک لە زازاکانەوە کە خۆیان بەکورد دەزانن، دژایەتی دەکرێ. ناسیۆنالیزمی زازایی گرنگی بەدیالێکتی زازایی و ئەو زازاکیە رەسەنانە ئەدا کە لە تورکیادان. ھێندێ لە ناسیۆنالیستە زازاییەکانیش نیشتمانێکی سەربەخۆی زازاییان دەوێ لە تورکیادا کە پێی دەڵێن (زازایستان) کە بێ گومان لایەنگری لە پەکەکە لەناو قسەکەران بە دیالێکتی زازاییدا کەم دەکاتەوە. زازا (کە ژمارەیان دەوەستێتە سەر ئەوەی تا چەند باوەڕمان بە رەگەز و پێناسەی زمانەوانیان ھەبێ، رەنگە لە میلیۆنێکەوە تا سێ میلیۆن بن) دابەش بوون بەسەر موسوڵمانی سوننی و عەلەوییدا بە شێوەیەکی ئاسایی ئەوانەی بە زازایی قسە دەکەن بە کورد دادەنرێن و زازایش لای ناسیۆنالیستە کوردەکان و زۆر لە زاناکانیش بە بەشێک لە زمانی کوردی دەزانرێ. ناسیۆنالیستە زازاییەکانیش دەڵێن کە ئەوان خەڵکێکی سەربەخۆن، بە ھۆی لێک تێنەگەیشتنی ئەوانەی بە زازایی قسە دەکەن و ئەوانەی بە کرمانجی دەدوێن، کە نزیکەی ٨٠% رەگەزی کورد دەگرێتەوە. ھێندێ زمانناسیش پێیان وایە زازایی نزیکایەتیی لەگەڵ زمانی کوردی و دیالێکتەکانیدا نیە. ھەر چۆنێک بێ کەسایەتیی ڕەگەزی لەلایەن فاکتەرە ناوخۆییەکانیشەوە ھەروەک فاکتەرە دەرەکییەکانی وەک ڕەگەز و زمان، کاری لێ دەکرێ. ناسنامەی ڕەگەزی بە شێوازێکی گشتی پێکھاتەیەکی کۆمەڵایەتییە و دەکرێ سیاسەتی دەوڵەت کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ھەبێ.
ناسیۆنالیزمی زازایی لە سەرەتادا لە ئەورووپا و لە نێو کۆچبەرە زازاییەکاندا دەرکەوت ئەو کاتەی کە جیاوازی زازایی و کرمانجی، بە ھۆی ئەتمۆسفێرێکی ئازادەوە، زیاتر بەدەرکەوت لە ئەورووپا، کۆچبەرانی تورکیا ناچار بە فێربوونی زمانی تورکی نەدەکران بەڵکوو دەیانتوانی زازایی یان کرمانجی وەک زمانی دایک ھەڵبژێرن کە ئەویش بووە ھۆکارێکی دروست بوونی ناسیۆنالیزمی زازایی. ھۆکارێکی تریش بەرھەڵستی کردنی ھێندێک ناسیۆنالیستی کورد بوو. تا ئێستا ناسیۆنالیزمی زازایی زۆرتر بابەتی سیاسییەکانی تاراوگەیە و دیاردەیەکی سنووردارە بەڵام کاریگەریشی لەسەر گفتوگۆی ناسنامە ڕەگەزییەکانی نێو تورکیا ھەیە. گفتوگۆکانی ئەم دواییانە سەبارەت "خوێندن بە زمانی دایک" لە تورکیا و سیاسەتی حیزبی داد و گەشەپێدان بۆ کردنەوەی کاناڵێک بە زمانی کوردی ڕەنگە ناکۆکییەکانی نێوان زازایی و کرمانجەکان بەھێزتر بکا. (تی ئار تی ٦) تەنیا بە کرمانجی بەرنامەی ھەیە. بەڵام پلانیش ھەیە کە بە دیالێکتەکانی زازا و سۆرانیش بەرنامەی ھەبێ ئەویش لەلایەن زۆر لە زازاکانەوە پێشوازی لێ دەکرێ لە بازنەیەکی گفتوگۆی ئینتێرنێتی دا ناسیۆنالیستە زازاکان ئەوەیان دەربڕیوە کەئەوان کاناڵێکی سەربەخۆی زازاییان دەوێ نەک کاناڵێکی کوردیی کرمانجی.
مارتن فان برۆنسنی ئەنترۆپۆلۆژیست باس لە بەربڵاوی بیرۆکەی (کودەتا) دەکا لە نێو کوردەکاندا کە ناسیۆنالیزمی زازایی بە دەستێکی دەزگا ھەواڵگرییەکانی تورکیە دەزانن. پێ دەچێت ئەو بۆچوونەی ناسیۆنالیستە کوردەکان بێ بناغە نەبێ لە راستیدا زۆرێک لە تورکە ناسیۆنالیستەکان پشتگیری لەو بیرۆکەیە دەکەن کە زازا کورد نین ئەوانە پێیان وایە ئەو بیرۆکەیە پرۆسەی تواندنەوەی کورد خێرا دەکاو لایەنگیرێتی لە پارتی کرێکارانی کوردستان کەم دەکاتەوە. لەساڵی ١٩٩٦دا رێکخراوی دێموکراسی تورکی (کە دامەزراوەیەکی نادەوڵەتییە و گرنگی دەدات بە پێکھاتنی دێموکراسیی سەقامگیر لە تورکیا) نامیلکەیەکی بچووکی دەرکرد کە ڕەخنە لە بۆچوونی ناسیۆنالیستانەی پارتی کرێکارانی کوردستان دەگرێ، و بیرۆکەکەی خۆیان لەوەدا چڕ دەکەنەوە کە کوردەکان سروشتێکی نایەکدەستیان ھەیە و بە تایبەتیش کە ھێندێ زازا خۆیان بە کورد نازانن. نامیلکەکە ئەوە پێشنیار دەکا کە باشترە کوردەکان بەشێک بن لە دیموکراسیی تورکیا تا ئەوەی لە کۆمەڵگایەکی ناچونیەکدا گیر بخۆن بە دەست توندوتیژیی ھۆزگەرییەوە و بیروباوەڕی عەشایری زاڵ بێ بە سەریاندا.
بەڵام حەز و ئارەزووی تورک لە نایەکدەستیی کلتووریی کوردیدا تەمەنی لەوە درێژترە. ناسیۆنالیستی تورک حەسەن رەشید تانکوت لەساڵی ١٩٦١دا پێشنیاری کردنەوەی دەروازەیەکی کردووە بۆ زازا و کرمانجەکان، تا باشتر جێ بگرن لە کولتووری تورکیدا. هەندێک نووسەری تورکیش زازایان وەک گرووپێکی نەژادیی سەربەخۆ خستۆتە ڕوو کە جیاوازن لە کورد. هەندێک لە کوردەکان باس لە پەیوەندیی نێوان دامەزرێنەری ناسیونالیزمی زازا، ئەبووبەکر پەموکچو (لە ساڵی ١٩٩٣دا مردوە) و دەزگا نھێنگرە تورکییەکان دەکەن و پەموکچو بە ھەوڵدان بە دابەشکردنی نەتەوەی کورد تاوانبار دەکەن.
بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی زازا لە لایەن تورکەکانەوە پێشوازیی لێ دەکرا و لە لایەن چەندین بازنەی هەواڵگریی تورکییەوە یارمەتیی دارایی پێدەبەخشرا. لەو کاتەوە پەموکچو بە ھەبوونی پەیوەندی بە دەزگاکانی تورکیاوە تاوانبار دەکرا. بەڵام دیسان کوردەکان دەزگایەکی چاپەمەنیی زازایان لە تورکیادا بەوە تاوانبار دەکرد کە لەلایەن تورکەکانەوە کۆنترۆڵ کراوە. لە وتووێژێکدا بۆ کورد میدیا ـ ناسیۆنالیستی کورد و زازاناس ـ مالمیسانژ دەڵێ: «ناوی ئەو دەزگای بڵاوکردنەوەیە (زازایستان) خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی زازایی بوو کە بەشێک بوو لە دەزگای هەواڵگریی تورکی بۆ پەلاماردانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد.» دیسان دەڵێ: «ئەو دەرەنجامەی من پێی گەیشتووم ئەوەیە (گرووپی ناسیۆنالیزمی زازا) گرووپێکن لە نێو دەوڵەتدا، بە واتایەکی دروستتر پێگەیان گرووپێکە ھاوتەریب لەگەڵ دەوڵەتدا (کوردیش میدیا ٦ ئوکتۆبری ٢٠٠٣).
ھەروەھا عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان ئەوە دەردەبڕێ کە رێکخراوی هەواڵگریی نەتەوەیی تورکیا ـ (میت) لە پشت گەورەکردنی چالاکییە سیاسی و کولتوورییەکانی زازادان لە تورکیا«(میت لە پشت ئەم کارەوەیە و مەبەستیشیان راوەستاندنی گەشەی ھەستی نەتەوەیی کوردە». لە لایەنی ئەتمۆسفێری سیاسیشەوە ئاماژە بەوە دەکرێ کە کەسایەتیی زازا زیاتر لای لێ بکرێتەوە. حیزبی بزووتنەوەی ناسیونالیستی تورکیدا ئێم ئێچ پی ھیچ کاتێک زمانی کوردی لە لێدوانە سیاسییەکاندا بەکارناھێنێن، بەڵام عەبدوڵڵا ئەرزاقچی ئەندامی ئەو حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٦ دا و لە لێدوانێکی سەرنجڕاکێشدا بە زمانی کوردی وتی: من زازام من کوردم و ھیچ کێشەیەکی کوردیش لە کایەدا نیە (زەمان ١٠ی مایسی ٢٠٠٦).
ئەرزاقچی دەیویست بڵێ کە چیتر کێشە نیە لە تورکیا ئەگەر کەسێک خۆی بە کورد یان زازا بزانێ. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا دەزگای ڕاپرسیی (کۆندا) ھەنگاوێکی گەورەی ھاویشت لە جیاوازیکردنی نەژادی لە نێوان زازا و کورددا. پێشتریش گرووپێکی بیروڕاگۆڕینەوەی ناسیۆنالیستیی تورکیش ڕاپۆرتێکی لەسەر زازا ـ کورد بڵاو کردبۆوە. ئێستاش زۆر ڕۆژنامە و چاپەمەنیی ئینتەرنێتیی تورک ھەن کە زازا بە کورد لە قەڵەم نادەن نموونەیەک لە وانە بەشداریکەرێکی زازایە لە رۆژنامەی تودەی زەمانی تورکیدا کە دەڵێ: بە میلیۆن کورد و زازا ھەن کە خۆیان جیاواز نابینن لە براو خوشکە تورکەکانیان و کێشەکانیشیان جیاواز نین لە کێشەکانی ئەم وڵاتە نووسەرەکە لایەنگرێتی خۆی بۆ تورکیا دووپات دەکاتەوە. (تودەی زەمان ٢٣ی ئابی ٢٠٠٨).
تەنانەت ئەردوغان لە سەردانەکەیدا بۆ ھەکاری لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨دا، جیاوازی کرد لە نێوان زازا و کورددا. عەبدووڵڵا دەمیرتاشی پارێزگاری پێشووی دیاربەکر و ئەندامی (DTP) لەم دواییانەدا کاریگەریی ناسیۆنالیزمی زازایی لەسەر دانیشتوانی باشووری رۆژھەڵاتی تورکیا ڕەت دەکاتەوە بەڵام ئەوە ئاشکرایە کە سیاسەتمەدارانی تورک دەستیان کردوە بە جیاوازیی کردن لە نێوان زازا و کوردا ئەویش بە مەبەستی لاواز کردنی داوا ناسیۆنالیزمییەکانی کوردەکان ـ کوردیش میدیا ٢٠ی کانوونی.
داستانی گێنجی
وێنۆک|نیگارەیەک لە داستانی گێنجی کە لە سەدەی ١٧دا کێشراوە داستانی گێنجی (بە ژاپۆنی: 源氏物語) ڕۆمانێکی ژاپۆنییە کە لە سەدەی ١١ نووسراوە و زۆر جار وەکوو یەکەمین ڕۆمانی جیھان چاوی لێ دەکرێت. ئەم کتێبە باسی بەسەرھاتی ژیانی کوڕی ئیمپراتۆرێکە.
زازاکی
زۆرینەی زازا ناسیۆنالیستەکان دژ بە پەکەکەن ئەوەش یارمەتیدەرێکە بۆ ئەنکارا لە جەنگەکەیدا دژ بە چەکدارە کوردەکان زازا ناسیۆنالیستەکان پەکەکە بە چالاکیی ئەنتی زازایی تاوانبار دەکەن و پێیان وایە ھەم پەکەکە و ھەم سوپای تورکیا بەشدارن لە کەمکردنەوەی دانیشتوانی ناوچە زازاییەکاندا زازا ناسیۆنالیستەکان ترسی توانەوەیان ھەیە لە بەرامبەر ھەردوو ناسیۆنالیزمی کوردو دەوڵەتی تورکیەدا. پێدەچێ کەسایەتیی زازا ببێتە ئامرازێکی‌تر لە ململانێی سیاسیی نێوان تورکیا و ناسیۆنالیزمی کوردا کەش و ھەوایەکی کلتووری ئازاد لە تورکیەدا بوارێکی زیاتر ئەدا بە خوێندن بە زمانی دایک وەک زازایی و کرمانجی، ھەر ئەوەش رەنگە ھاوکێشەی دوژمنی ھاوبەش لە نێوان رەگەزە ناتورکەکاندا کەم بکاتەوە لەو حاڵەتەدا رەنگە ناسیۆنالیزمی کوردی ھەڕەشەیەکی گەورەتر بێ لەسەر زازایی تا دەوڵەتی تورکیە.
میھۆ کاراساوا
میھۆ کارەساوا (بە ژاپۆنی: 唐沢 美帆 کارەساوا میھۆ) ھونەرمەندێکی ژاپۆنیە لە تۆکیۆ کە پێشوو تر گۆرانی دەوت بۆ (Horipro) ئێستا لە کاردەکات لە (Lantis) لە ٢٠١٤ەوە، گۆرانی پێشکەش دەکات لەژێر ناوی (ترو True) (ستایلی وەک TRUE) وایە گۆرانی وتووە بۆ ڤایۆڵێت ئێڤەگاردن، بەدی کۆمپلێکس، گارگانتیا لەسەر ھەسارەی ڤێردورۆس و Sound! Euphonium لە نێوان ئەوانی تر کاراساوا لە ٢٠٠٠ ەوە دەستی پێکرد بە گۆرانی "Anytime, Anywhere". - "ھەرکاتێک ، لەھەکوێیەک"
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:میوزیکژەنە ژاپۆنیەکان پۆل:زیندووان پۆل:میوزیکژەنەکانی تۆکیۆ پۆل:ژەنیارانی ژاپۆنی
زازاکی
تورکەکان دەترسن کە ئەو کێشەیە ببێتە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی تورکیا. بەوەی چەند نەتەوە ھەن لە تورکیەدا. ئیمپراتۆری عوسمانی دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و لە پەیمانی سیڤەردا لەساڵی ١٩٢٠ دابەش کرابوو بۆ گەلێ ناوچەی نەتەوەییانە لەوانە یۆنانی و کوردی و ئەرمەنی و ھتد... بۆیە تورکەکان دەترسن جارێکی تریش زەوی و زارێکی تر بۆ نەتەوەکانی نێو تورکیە لە دەست بدەن ئەو حاڵەتەی زۆر تورک بە وڕێنەی سیڤەر ناوی دەبەن.
داستانی گێنجی
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان پۆل:وێژەی ژاپۆنی پۆل:دەقە کۆنەکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ئەو ڕۆمانە ژاپۆنییانەی کراون بە فیلم
زازاکی
لە کۆتاییدا ناسیۆنالیزمی زازایی ڕەنگە ڕۆڵێک بگێڕێ لە گفتوگۆکانی تورکی ـ کوردیدا بەڵام ئەوە ڕوون نیە کە کەسایەتیی سەربەخۆی زازایی لایەنگرییەکی زۆر بە دەست بێنێ لە ناو قسەکەران بە زمانی زازا و زۆربەیان تا ئێستا خۆیان بە تورک یان کورد دەزانن گەر کەسایەتیی زازایی ببێتە شتێکی باو لایەنگیرێتی سێ میلیۆن زازا بۆ پەکەکە و ناسیۆنالیزمی کوردی لاواز دەبێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانەکانی تورکیا
فانی
مەمەند ئاغا کوڕی ڕەسووڵ ئاغا ناسراو بە مەمەند ئاغای قایمەقام نازناوی شیعریی (فانی)یە. شاعیرێکی کوردی سەدەی بیستەم بوو. لە تیرەی (میراودەلی)یە، لە ساڵی ١٩١٠ لە گوندی مەرگەی سەر بە سلێمانی لەدایکبووە. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٧٣ ھەر لەو گوندە کۆچی دوایی کردووە. شەش کوڕی لە پاش بەجێماوە، ئەوانیش بە ناوەکانی: (سەلیم، محەممەد، ئەنوەر، کەمال، فەرەیدوون و پشتیوان).
ژیان
ماوەیەکی کەم لە حوجرە خوێندوویەتی، تا فێری خوێندنەوە و نووسین بووە، ئینجا بەھەوڵ و کۆششی خۆی فێری زمانی فارسی بووە، وەک ڕۆشنبیرێکی تەواو خۆی پێگەیاندووە. لە ساڵی ١٩٥٧ەوە تا ساڵی ١٩٦٤ بە سەرۆکی شارەوانی مەرگە ھەڵبژێردراوە.
لە ساڵی ١٩٤١ لە مەرگە ڕێکخراوێکی دامەزراندووە بەناوی «قۆمیتە» واتە کۆمیتە بۆ ڕێکخستن و سەرپەرشتی ھەندێ لە کاری کۆمەڵایەتی. ئەو کۆمیتەیە نزیکەی شەش مانگێک لە ناوەوە بووە. چەند ئاغایەکی نەخوێندەوار و کۆنەپەرست لە پێناوی بەرژەوەندی خۆیان بوو بەدژی و بەربەرەکانییان کرد. ئەمە بووە ھۆی لەناوچوونی ڕێکخراوەکە.
لە ساڵی ١٩٤٢ بەھۆی جەنگی جیھانیی دووەمەوە دانەوێڵە بەتایبەتی جۆ بەسەر خەڵکیدا دابەش دەکرا وەک ئازووقە، زۆری لەلایەن ئاغایان و مووچەخۆرە گەورەکانەوە دەدزرا. فانی دزییەکەی ئاشکرا دەکرد. ناحەزانی لەناو ئاغایاندا زۆر بوون، خوێندەوار لە کۆمەڵگای مەرگە کەم بوو، ئەوەی ھەبوو لەناو مەلا و شێخەکانیان فانییان خۆش نەدەویست. یەکێک لەو ڕۆشنبیرە دەگمەنانەی بیروڕایان لەگەڵ فانی یەکترییان گرتبووەوە، تەنیا مەلا حەسەنی مەرگەیی بوو کە لە ھاوڕێیە نزیکەکانیی بوو.
شاعیر شێخ مەحموودی حەفیدی خۆش ویستووە، بەتایبەتی لە کاتی تەنگانەدا شیعری بەسەردا کردووەتەوە. بۆ لە سێدارەدانی چوار ئەفسەرە کوردەکە ماتەمنامەی نووسیوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
| بەشی یەکەم: بەسەرھاتی فانی شاعیر
٩ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
دەیڤد کامیرۆن
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:پادشاکانی بەریتانیا پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی
تام وۆرس, نیو ساوت وێلز
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:تام وۆرس، نیو ساوت وێلز پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:دامەزراوانی ١٨٥٠ لە ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزراوی ١٨٥٠ پۆل:شارۆچکەکانی نیو ئینگلەند (ئوسترالیا) پۆل:شارۆچکەکانی نیو ساوت وێلز
پڕۆژەی ڤۆیجر
بەرنامەی ڤۆیجر پڕۆژەیەکی زانستی ئەمریکییە ئامانج دروستکردنی دوو کەشتی ھەر یەک لە ڤۆیجر ١ و ڤۆیجر ٢ بوو، ھەردووکیان نێردرانە دەرێی زەوی لە ساڵی ١٩٧٧ بە ئامانجی سوود وەرگرتن و زانیاری وەرگرتن لەسەر ھەسارەکانی ھورمز و نێپتۆن و یۆرانۆس]، ئەرکی [[ڤۆیجر ٢ ڕێگە بۆشایییەکەی لەسەر نێپتۆن و یۆرانۆس بوو، لەسەر خواستیش ئەرکە سەرەکییەکەی لێکۆڵینەوە بوو لەسەر سیستەمی ھەسارەیی کەیوان و ھورمز کە کەشتی ئاسمانیی گەشتکەر١ بە تەنیشت ھەسارەکان گووزەری کردبوو، کەشتییە ئاسمانییەکان سنووری دەرەوەی بەرگی خۆری بۆشایی نێوان ئەستێرەکانیان ئاشکراکرد، ئەو ئەرکە لۆ سێ جار بەردەوامی پێدرا، بەردەوامیش داتای زانستی بەسوود دەنێرنەوە.
ئاماژەی داتا کۆنەکانی کەشتی ئاسمانیی (گەشتکەر١) لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٢ نیشانیدا کە ئەو کەشتییە یەکەمین تەنە کە مرۆڤایەتی دروستی بکا و بگاتە بۆشایی نێوان ئەستێرەکان، ھەروەھا بوە دوورترین تەن لە مرۆڤایەتی و دوورترین تەن لە مێژوو، لە ساڵی ٢٠١٣ خێرایی گەشتکەر ١ گەیشتە ١٧ کیلۆمەتر لە یەک چرکە (١١ میل لە یەک چرکەدا) بە مەزەندەیی دووری لە خۆر.
ئاماژەی داتا کۆنەکانی کەشتی ئاسمانیی (گەشتکەر١) لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ نیشانیدا کە ئەو کەشتییە کەتیتە ناوچەی بۆشایی نێوان ئەستێرەکان، زانایان ڕایان گەیاند لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ کە کەشتی ئاسمانی گەشتکەر٢ گەیشتیتە ناوچەی بۆشایی نێوان ئەستێرەکان بە شێوەیەکی فەرمی.
کەشتییە ئاسمانییەکانی بەرنامەی گەشتکەر داتا و وێنە و زانیاری ورد و تەواوی دەربارەی گەورەیی ھەر چار ھەسارە گازییەکە و مانگەکانی، ھەروەھا جووڵەی با و زریانەکان و چالاکی گڕکانی لەسەر مانگی ئایۆ، ھەروەھا وێنەی نزیکی ھەسارەکان و داتا دەربارەی بازنەکانی کەیوان، کەشتی ئاسمانی گەشتکەر٢ ئاشکرایکرد کە ھەسارەی ئۆرانۆس ھێزێکی گەورەی موگناتیسی ھەیە لە دەوری ھەسارەکەیی، و ١٠ مانگەکەی،
ناسا جەختی کردەوە لە ئابی ٢٠١٨ لەسەر داتا و زانیارییەکانی کەشتی ئاسمانیی نیو ھۆرایزنز جەختی کردەوە لە بوونی (دیوارێکی ھایدرۆجینی) کە پێشتر لە ساڵی ١٩٩٢ کەشتی ئاسمانی گەشتکەر ئاماژەی پێدابوو.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا
مەھابارەتە
وێنۆک|وێنەیەک لە کتیبێکی کۆنی مەهابارەتە
مەهابارەتە یەکێک لە دوو کتێبی پاڵەوانی ھیندستانی کۆنە. ئەم کتێبە لە سەدەی پێنج یان شەشی پ.ز نووسراوە. مەهابارەتە زۆرتر لە سەدھەزار بەیتی ھەیە و بەمەش بووەتە درێژترین سروودی جیھان. ئەم کتێبە باسی مێژووی پاڵەوانی و ئەفسووناوی وڵاتی ھیندستانە.
پەڕاوێز
پۆل:دەقەکانی سانسکریت
کوردانی تورکمانستان
مەبەست لە کوردەکان لە تورکمانستان ئەو کۆمەڵەیەیە کە لە لەدایکبوو یان نیشتەجێی تورکمانستانن و لە بنەچەدا کوردن. لە سەدەی ١٧دا، شا عەبباسی یەکەمی سەفەوی و نادر شای ئەفشاری گەلەهۆزێکی کوردی نیشتەجێکرد لەسەر سنووری نێوان تورکمانستان و ئێران. کوردی زیاتر هاتنە تورکمانستان لە سەدەی ١٩دا بۆ دۆزینەوەی خاکی داگیرنەکراو و خۆڕایی و دەربازبوون لە قاتوقڕی.
دوای هەڵوەشاندنەوەی کوردستانی سوور، گەلێ کورد ڕاگوێزران بۆ تورکمانستان. ستالین گەلێ کوردی ڕاگواست لەقەوقازەوە بۆ تورکمانستان لە ١٩٣٧ و دووبارە لە ١٩٤٤دا. لە ١٩٨٠کانەوە، کوردەکانی تورکمانستان کەوتونەتە بەر پڕۆگرامی تێکەڵکردن و تواندنەوە کە لەلایەن حکومەتەوە کۆمەکدەکرێ. لە سەردەمی کۆماری سۆشیالیستی سۆڤێتی تورکمان, کوردەکان خاوەنی ڕۆژنامە و خوێندنگەی خۆیانبوون، بەڵام لە سەربەخۆیی تورکمانستانەوە، سفرمراد نیازف، سەرۆکی تورکمانستان،زۆربەی زۆری ئەو خوێندنگانەی داخستووە کە تورکمانی نین.
زۆرینەی کوردە تورکمانستانییەکان موسوڵمانی سوننەن، لەگەڵ کەمینەیەکی موسوڵمانی شیعەش بوونیان هەیە. کوردە مەسیحی، شیعە، و ئێزیدییەکان توشی چەڵەمە هاتوون چونکە ناتوانن پڕاکتیزەی ئاینییان بکەن نە شێوەیەکی ئازاد.
زۆربەی ئەو نەخشانەی کە کوردەکانی خۆراسان نیشاندەدەن وایدەردەخەن کە کوردەکانی تورکمانستانیش بەشێکن لەوان و بەهۆی جیاکردنەوەی سنوورەوە دابڕاون لە یەکتری.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکمانستان پۆل:کورد پۆل:کوردەکان لە تورکمانستان پۆل:پەرتبوونی کورد
کینە ئەم؟ (ئەلبوم)
کینە ئەم ئەلبومی پێنجەمی ھونەرمەندی کورد شڤان پەروەرە. ئەم ئەلبومە لە شەش ستران پێک ھاتووە و ساڵی ١٩٧٩ بڵاو بوویەوە. کینە ئەم ساڵی ١٩٩٧ لە لایەن SES PLAK سەر لەنوێ تۆمار کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:شڤان پەروەر پۆل:ئەلبومە کوردییەکان پۆل:ئەلبومەکانی شڤان پەروەر
ڤێدا
سەرچاوەکان
پۆل:دانیشتووە ڕەسەنەکانی باشووری ئاسیا
تەپڵ
وێنۆک|تەپڵێک
تەپڵ ئامێرێکی مۆسیقایە. تەپڵ یەکێکە لە کۆنترین ئامێرەکانی مۆسیقا. تەپڵ تەنیا یەک ئامێری تایبەت نیە و دەیان جۆری ھەیە. بڕێک جار وەک ناوێکی گشتی بۆ جۆرەکانی تەپڵ بەکار دەھێنرێت. تەپڵ ھەروەھا مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە و نموونەی تەپڵی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زاین دۆزراوەتەوە.
پەڕاوێز
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
بڕیارنامەی ٥١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئابی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٩٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٢ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
گوندی شێرز
گوندی شێرز، دەکەویتە شاری ھەرسین، پارێزگای کرماشانی، ئێران. ئەم گوندە کەوتووەتە ناحیەی بیستون و بەپێی سەرژمێریی ناوەندی ئاماری ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥ ھەزار و ١٢٩ کەسی بووە (لە ١٤٠٠ خێزاندا).
سەرچاوەکان
پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارستانی ھەرسین
زەینەباباد (شارۆچکە)
زەینەباباد شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆدەکیە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٠٣٤٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
فلووت
وێنۆک|چەندین جۆر فلوت
فلووت ئامێرێکی مۆسیقایە کە چەندین جۆری هەیە و بە هۆی باوە دەژەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
ئەی فەرات (ئەلبوم)
سەرچاوەکان
پۆل:شڤان پەروەر پۆل:ئەلبومە کوردییەکان پۆل:ئەلبومەکانی شڤان پەروەر
محەممەد عەلی ئاغجا
محەممەد عەلی ئاغجای مرۆڤکوژێکی تورکە کە لە ساڵی ١٩٨١ ھەوڵی کوشتنی پاپ جۆن پۆلی دووەمی داوە و پێشتر لە ساڵی ١٩٧٩ ڕۆژنامەوانێکی تورکی کوشتووە. ئایینی مەسیحی بووە و دەیەوێت ببێتە قەشەیەکی کاسۆلیکی.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:تیرۆریست پۆل:تورک پۆل:پاپ جۆن پۆلی دووەم
ئۆزۆن
thumb|شێوگی ئۆزۆن ئۆزۆن گازێکی رە‌نگ شینە پێک دێت لە سێ گە‌ردیلە‌ی ئؤکسجین، شێوگە کیمیاییە‌کە‌ی(O3)یە.
چینی ئۆزۆن
چینێکی سروشتیە دە‌وری گۆی زە‌وی داوە دە‌کە‌وێتە ناو چینی ستراتوسفیر پە‌یدا دە‌بێ لە کارلێکی نێوان گە‌ریلە‌ی ئؤکسجینی لە گە‌لَ گە‌ردی ئۆکسجین. ئۆزۆن بۆماوە‌یە‌کی زۆر نامێنێتە‌وە شیدە‌بێتە‌وە بە ھۆی کارلێکی لەگە‌ڵ تیشکی سە‌روی بنە‌وشە‌یی دە‌گۆرێ بۆ گە‌ردی ئۆکسجین. وە بە زنجیرە گؤرانکاریە‌ک دوبارە دە گۆڕێتە‌وە بؤ گازی ئۆزۆن. سودەکانی گازی ئۆزۆن لە بەرەبەیاناندا ئەو گازە هەیە و سودێکی زۆری هەیە بۆ چالاك بوونی مرۆڤ لە ڕۆژەکەیدا
ئۆزۆنی چینی سەرەوە
گازی ئۆزۆنە کە لە چینە بە‌رزە‌کان بە‌رگە ھە‌وا دروست دە‌بێت پاریَزگاری لە ھاتنە ناوە وە‌یتیشکە زیان بە‌خشە‌کان دە‌کات کە لە خۆرە‌وە دە‌گە‌نە سە‌ر زە‌وی وە‌ک تیشکی سە‌رووی بنە‌وشە‌یی، ئە‌گە‌ر ئە‌و چینە نە‌بوایە ئە‌وا رێژە‌ی زۆر لە تیشکی (UV) دە‌ھاتە‌سە‌ر زە‌وی زیانی بۆ رووە‌ک، گیانە‌وە‌ران وە مرۆڤ ھە‌بوو
ئۆزۆنی چینی خوارەوە
ئە‌و ئۆزۆنە‌یە کە لە چینی خوارە‌وە‌ی بە‌رگە ھە‌وا دروست دە‌بێ بە ھۆی پیس بوونی ژینگە کە بە ھۆکارە‌کانی سرواشتی وە‌ک (گرکانە‌کان، سوتانی دارستانە‌کان...) وە ھۆکاری مرۆیی وە‌ک (دوکە‌لی کارگە‌کان، ئوتومبێل کە گازی NO وە CO تێدایە، ماددە‌ی کیمیاییە‌کان) لە‌گە‌ڵ ئە‌و برە کە‌مە‌ی (UV) کە لە خۆرە‌وە دێ کارلێک دە‌کە‌ن. کاریگە‌ری خراپ بۆ رووە‌ک، گیانە‌وە‌ران، مرۆڤ پیدادە‌کە‌ن. زیانە‌کانی وە‌ک ترشە باران وە پە‌نگ خواردنی گە‌رمی لێ پیدادە‌بێ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆزۆن پۆل:گازەکان
واگا واگا
واگا واگا شارێکە لە ویلایەتی نیو ساوت وێلزی وڵاتی ئوسترالیا.
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:واگا واگا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز
تاقیکردنەوەی گایگەر–مارسدێن
وێنۆک|چەپ|275px|ئەم وێنەیە ئەوە نیشان دەدات کە لە تاقیکردنەوەکەدا باس کراوە، وێنەکەی سەرەوە دەری دەخات [[بارگەی موجەب ھەموو ناوکی داگیر کردووە و دەورە دراوە بە ئەلکترۆن وەک رەزەرفۆرد ئاماژەی پێدا، وێنەی خوارەوەش قسەکەی گایگەر دەخاتەروو کە ووتی ھەنێک لەو پارتیکڵناە پەرشدەبنەوە بە زیاتر لە ١٨٠ پلە لە کاغەزی ئاڵتوونەکەوە .]] تاقیکردنەوەی ڕەزەرفۆرد (کە بە ناوی تاقیکردنەوەی گایگەر و مارسدێن یان تاقیکردنەوەی ڕووپۆشی ئاڵتوون ناسرا) بیرۆکەی ئەم تاقیکردنەوە لە لایەن ھەردوو زانای بەناوبانگی فیزیایی ئێرنست مارتسدێن و ھانز گایگەرەوە لە ساڵی ١٩٠٩ دانراوە کە بۆ ئەنجامدراوە بۆ تێگەیشتنی زیاتری گەردیلە، بە ھۆی ئەم بیردۆزەوە ڕەزەفۆرد تووانی مۆدێلێکی نوێێ فیزیای دابنێ ھەر بە ناوی خۆیەوە کە ناوی نابوو مۆدێلی رەزەرفۆرد لە ساڵی ١٩١١.
تاقیکردنەوەکە
دووای ئەوەی ئەم سێ زانایە توانیان لایەنی تیۆری باس بکەن ھەڵسان بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکە کە بریتی بوو کاغەزێک کە ئاڵتوون دروست کرابوو بۆمباران کرا بە ئەلفا پارتیکڵ، وە ھەروەھا لە پەردەیەکی دۆزەرەوە پێک ھاتبوو بۆ ئەوەی ژمارەی ئەو پارتیکڵانەی لادەدەن یان پەڕشبوونەتەوە چەنێکن بزانرێت، وە ھەروەھا بژمێرێکی تریش لە پشتی کاغەزە ئاڵتونەکەوە کە ئەلفا پارتیکڵەکان دەژمێرێت کە بە ئاراستەی کاغەزەکە ھاتوون و تێپەڕبوونە بە پێی پلەکانیان.
سەرچاوەکان
پۆل:تاقیکردنەوە فیزیکییەکان پۆل:بنەماکانی کوانتەم فیزیکس
کاراگول
کاراگول (بە تورکی: Karagül؛ بە کوردی: گوڵی ڕەش)، درامایەکی تورکی ڕۆمانسییە پەخش‌ ئەکرێ لە (Fox Turkey) لەوەتەی ٢٩ی ئازاری ٢٠١٣.
فەلسەفەی کیشوەری
فەلسەفەی کیشوەری، لە کاربردی ھاوچەرخدا، ئاماژە بە کۆمەڵێک نەریت دەکا لە فەلسەفەی سەدەی نۆزدەھەم و بیستەمی بەژی سەرەکیی ئەورووپا. ئەم ڕاستێنەیە لەنێوان فەیلەسووفانی ئینگلیزی-ئاخێو و لە نیوەی دووھەمی سەدەی بیستەمدا سەرچاوکەی گرتووە. ئەوان ئەم زاراوەیەیان بۆ ئاماژەدان بە بیرمەندەکان و نەریتەکانی دەرەوەی بزاڤی شیکارانە بەکار دەھێنا. فەلسەفەی کیشوەری داگری ئەم بزاڤانەیە: ئایدیالیزمی ئاڵمانیایی، دیاردەناسی، ئێگزیستانسیالیزم (و پێشینییانی، وەکوو بیرەکانی کیەرکەگۆ و نیچە)، ھێرمینۆتیک، ستراکتورالیزم، پۆست-ستراکتورالیزم، فێمینیزم، بیردۆزی ڕەخنەگرانەی قوتابخانەی فرانکفۆرت و لقە پێوەندیدارەکانی مارکسیزم، و بیردۆزی دەروونشیکارانە.
پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەلسەفەی ھاوچەرخ پۆل:فەلسەفەی کیشوەری پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا پۆل:تیۆریی ڕەخنەیی پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان پۆل:پاش‌ نوێگەری
کاراگول
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ستوارت مێریل
ستوارت مێریل نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی ئەمریکی پۆل:وەرگێڕەکانی فەڕەنسی–ئینگلیزی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣ پۆل:مردووانی ١٩١٥ پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:شاعیرانی زمانی فەڕەنسی
١١ی شوبات
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
بڕیارنامەی ٥١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئابی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٩٣‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
یانەی تۆپی پێی سپۆرتینگ
دامەزراوە (1902-1906)
وێنۆک alt=دامەزرێنەرانی یانەکە|وێنۆک|دامەزرێنەرانی یانەکەیانەی وەرزشی پورتوگال لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٠٢ سەرچاوەی گرتووە، کاتێک گەنجان فرانسیسکۆ دا پۆنتێ و ھۆرتا گاڤازۆ و براکەی خۆسێ ماریا بڕیاریان دا یانەی وەرزشی دی بێلاس دروست بکەن. ئەم یانەیە کە یەکەمین باپیرەی سپۆرتینگ بوو، تەنھا یەک یاری ئەنجامدا و لە کۆتایی ھاوینی ساڵدا، ھەڵوەشایەوە. دوای دوو ساڵ، بیرۆکەی دروستکردنی یانەیەکی تۆپی پێ زیندوو بووەوە و ئەمجارەیان، لەگەڵ برایانی گاڤازۆ کە خۆسێ ئەلڤالادە (خۆسێ ھۆڵترمان ڕۆکێت) و خۆسێ سترۆمپ بەشداریان کرد: یانەیەکی نوێ، یانەی تۆپی پێی کامپۆ گراندە , دۆزرایەوە. یارییەکانیان لە ئیستێتەکەی ڤیسکۆنتی ئەلڤالادێ (ئەلفریدۆ ھۆڵتریمان)، باپیرەی خۆسێ ئەلڤالادە ئەنجامدا، کە بارەگای سەرەکی یانەکە لە ماڵی فرانسیسکۆ گاڤازۆ بوو. ئەلفریدۆ ھۆڵترمان، ڤیسکۆنتی ئەلڤالاد بوو یەکەم سەرۆک و سپۆنسەر و پارێزەری سپۆرتینگ. ماوەی دوو ساڵ، یانەکە چالاکییەکی چڕ و پڕی لەسەر چەندین وەرزش پەرەپێدا، ئەوانیش تۆپی پێ، تێنس و فەنسینگ. ھەروەھا یانەکە ئاھەنگ و پیکنیکەکانی ڕێکخست. لە کۆتاییدا لە یەکێک لە پیکنیکەکاندا، لە ١٢ی نیسانی ١٩٠٦، گفتوگۆکان سەریان ھەڵدا، چونکە ھەندێک لە ئەندامان بەرگریان لەوە دەکرد کە یانەکە تەنھا دەبێت سەرنجی لەسەر ڕێکخستنی پیکنیک و بۆنە کۆمەڵایەتییەکان بێت، گروپێکی دیکەش بەرگریان لەوە دەکرد کە یانەکە لەبری ئەوە سەرنجی لەسەر مەشقکردنی وەرزش بێت. دوای ماوەیەک خۆسێ گاڤازۆ و خۆسێ ئەلڤالادە و ١٧ ئەندامی دیکە یانەکەیان بەجێھێشت، ئەم دووەمیان وتی "باپیرەم لەگەڵ خۆمدا دەبێت و ئەویش پارەم پێدەدات بۆ ئەوەی یانەیەکی دیکە دروست بکەم." As بەم شێوەیە، یانەیەکی نوێ، Sporting Clube de Portugal، دامەزرا. ڤیسکۆنتی ئەلڤالاد کە پارەکەی یارمەتی دامەزراندنی یانەکەی دا، یەکەم سەرۆکی یانەی سپۆرتینگ بوو. خۆسێ ئەلڤالادە، وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی سەرەکی، بەناوی خۆی و ھاودامەزرێنەرانی ھاودامەزرێنەرانییەوە، "ئێمە دەمانەوێت ئەم یانەیە یانەیەکی گەورە بێت، بەقەد گەورەترین یانەی ئەوروپا." دوای سێ مانگ، لە 1ی تەمموزی 1906، ئەنتۆنیۆ فێلیکس دا کۆستا جونیۆر ناوی Sporting Clube de Portugalی پێشنیار کرد ، و ئەم بەروارە بە ڕۆژی فەرمی دادەنرێت کە سپۆرتینگ دامەزرا.
بوومەلەرزە
بوومەلەرزە یان زەمین لەرزە بە لەرزینی کتوپڕی دەریا، بن زەوی یان سەر زەوی، دەڵێن کە لە چینی دەرەوەی زەوی ڕوودەدات. زۆرینەی ڕووداوەکانی بوومەلەرزەکان لەسەرەخۆن و لاوازن، بۆیە لای مرۆڤەکان بە مەترسییەکی مەزن داناندرێت. بەلام ھەندێک لە بوومەلەرزەکان دەگەنە ئەو ڕادەیە کە زەرەر و زیانێکی مەزن بە مرۆڤ و ماڵ و دەزگاکانیان بگەینن. لە بوومەلەرزەگەلی بەھێزدا تا چەند ڕۆژ ئۆپراسیۆنی گەڕوەدوایی و نەجات بەڕێوە دەچێت.
بەھێزیی بوومەلەرزە
بەھێزیی بوومەلەرزەیەک نیشانەیەکە بۆ ئەوەی کە ئەو بوومەلەرزەیە چەندە وزەی لە خۆوە داوەتە دەرێ. بەھێزی بوومەلەرزەکان بە ئامێری ڕێختەر ئەندازە دەکرێت.
تایبەتمەندییەکانی بوومەلەرزە
یەکێ لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی بوومەلەرزە ئەو شەپۆلانەیە کە لە خۆی دەری دەکا. گرنگترینی ئەم شەپۆلانە شەپۆلی پی و شەپۆلی ئێسن.
سەرچاوەکان
پۆل:بوومەلەرزەناسی بوومەلەرزەکان
لێکدانی تاقیکاری
لێکدانی تاقیکاری (ئینگلیزی: Test cross) لە بۆماوەزانیدا، بریتییە لە لێکدانی نێوان تاکێکی بۆماوەبابەت نەزانراو بۆ سیفەتێکی زاڵ، لەگەڵ تاکێکی یەکڕەگی بەزیو، بە ئامانجی دیاریکردنی بۆماوەبابەتی تاکە نەزانراوەکە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:بۆماوەزانی
مەغریب لە ئۆڵۆمپیاد
مەغریب بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەکاتەوە بەشداری زۆربەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادیان کردووە، مەغریب یەکێک لەو وڵاتانەبوو بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ کردووە. ھەروەھا مەغریب بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٧٦ کرد، ھەرچەند لە سەرەتادا شاندەکەی بەشدری کرد بەڵام دواتر لێی کشایەوە، بەم ھۆیەوە مەغریب وەک یەکێکی دیکە لەو وڵاتانەی کیشوەری ئەفریقا کە بایکۆتی یارییەکانیان کرد، ھەروەھا مەغریب لە ساڵی ١٩٦٨ەوە لە حەفتجاری دیکە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی کردووە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی مەغریب لە ساڵی ١٩٥٩ دروست کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مەغریب لە ئۆڵۆمپیاد
کێوی ئێڤەرست
سەرچاوەکان
مەکۆکانی کوردژین
پۆل:ھیمالایا پۆل:کێوەکانی نیپال پۆل:چایاکان
١٢ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
ھانس گایگەر
ھانز گایگەر زانایەکی فیزیای ناوبانگی ئەڵمانە لە ساڵی ١٨٨٢ لە دایک بووە، داھێنەری بژمێری گایگەر ە، وە بە ھۆی تاقیکردنەوە گایگەر و مارسدێن ـەوە لەگەڵ ئێرنست رەزەرفۆرد گەردیلەی ناوکی دۆزیەوە. گایگەر یەکێک بووە لە پێنج مناڵی باوکی و لە ەموویان گەورەتر بووە. گایگەر لە ساڵی ١٩٠٢ دەسی کردووە بە خوێندن لە بوواری فیزیا و بیرکاری دا لە زانکۆی ئێرلانگن لە ئەڵمانیا. برروانامەی دکتۆرای لە ساڵی ١٩٠٦ بە دەست ھێناوە، لە ساڵی ١٩٠٧ دەسی بە کارکردووە لە گەڵ زانای فیزیای ئێرنست رەزەرفۆرد کە توانیان ناووکی گەردیلە بدۆزنەوە بە ھۆی تاقیکردنەوەی گایگەر و مارسدێن.
پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:مردووانی ١٩٤٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:زانا فیزیاییەکان
لابردن (بۆماوەزانی)
وێنۆک|لابردن لە [[کڕۆمۆسۆم|کڕۆمۆسۆمدا.]]
لابردن (ئینگلیزی: Deletion) لە بۆماوەزانیدا، نەمانی بەشێکە لە دی ئێن ئەیی کڕۆمۆسۆم.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:بۆماوەزانی پۆل:بازدان
ئیتاڵیا
ئیتاڵیا بەفەرمی کۆماری ئیتاڵیا (بە ئیتالی: Italia) وڵاتێکە لە باشوور و ڕۆژئاوا  ئەورووپا. دەکەوێتە ناوەڕاستی دەریای ناوین و ئەندامی یەکێتیی ئەورووپایە. پایتەختەکەی شاری ڕۆمایە و دوو وڵاتی بچووکی سەربەخۆی ڤاتیکان و سان مارینۆی تێدایە. ئیتالیا لە باکوورەوە لەگەڵ فەڕەنسا، سویسرا، نەمسا و سلۆڤێنیا ھاوسنوورە. پێکهاتووە لە نیمچە دوورگەیەک کە بە بەرزاییەکانی ئەڵپ سنووردار کراوە و بە چەندین دوورگە دەورە دراوە ; ڕووبەری ئیتاڵیا ٣٠١,٣٣٨ کیلۆمەتر دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٦٠ ملیۆن کەسە. سێیەم وڵاتی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا و شەشەم وڵاتی ئەوروپایە لە ڕووی زۆری ژمارەی دانیشتوانەکەی و دەیەمین وڵاتی کیشوەرەکەیە بەپێی ڕووبەری وشکانی.
300px|وێنۆک|چەپ|ئامفیتێئاتری کۆمپانۆ لە شوێنە مێژووییەکانی ئیتالیا
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیتالیا ٦١,٠٧٠,٢٢٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٨٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٤.٧ ساڵە. ھەروەھا ٦٩ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
ئایین
خەڵکی ئیتالیا ٨٣٪ لە کاتۆلیک، ١٢٪ لە بێ ئایینی، ٤٪ لە ئیسلام و ١٪ لە ئایینەکانی تر پەیڕەوی دەکەن.
سەرچاوەکان
* پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦١
بخورد
وێنۆک|سووتاندنی بوغورد لە پەرستگەیەک
بخورد پێکھاتەی ھەندێ ڕووەک یان درەختە دوای وشککردنەوەی ئەکرێتە ئاگرەوە ئەسوتێنرێ. بەکاردێت بۆ خۆشکردنی بۆنی نێوماڵ. خەڵکی بەزۆری لە بۆنە و جەژن و پرسەکاندا بەکاری دەھێنن. جاران جادووگەران بۆ ڕاونانی گیانە بەدەکان سووتاندوویانە. دووکەڵی بوغورد چەندین ماددە و تەنۆلکەی زیانبەخش و ژەھرینی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بوغورد
گوڵستان (ڕۆدەکی)
گوڵستان شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆدەکیە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٥٩٠٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
بێر گریلز
ئێدوارد مایکڵ (بێر) گڕیلس, (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٩٧٤)، سەرکێشێکی بەڕیتانییە، نووسەر و پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنییشە. ناسراوترین بەرنامەی تەلەڤزیۆنیی ئەو مرۆڤ بەرامبەر. سروشتـیە. کە بەرنامەکی تەلەڤزیۆنیی بوو لە کەناڵی دیسکەڤەری (٢٠٠٦ تا ٢٠١١)،زیاتر بە Born Survivor یان Bear Grylls واتە گریلسی ورچ ناسراوە ئەو بەرنامە لە بەریتانیا،ئەم پیاوە لە چەندین بیابانی چۆل و ناوچە شاخویە مەترسیدارەکان زنجیرە بەرنامەکانی تۆمار کردوە لە بەریتانیا و ئەمریکا. لە سالی ٢٠٠٩ گریلس وەک گەنجترین سەرۆک دێدەوان(گەریدە) دەست نیشان کرا کە تەمەنی ٣٥ ساڵ بوو. دوای جێهێشتنی قوتابخانە،گریلس بریاری دا بۆ ماوەیەک بچێتە ناو سوپای هیندستان وە سەرکەوت بۆ سەر چیای هیمالایا لە سیکیم و وە بانگالی رۆژاڤا،لە ئەنجامدا گریلس پەیوەندی کرد بە سوپای هەرێمی،ئەوەش دوای هەلبژاردن دێت.وە دوای وەک سەبازی یەدەگ لە SAS (هێزی خزمەتی ئاسمانی)خزمەتی کرد بۆ ماوەی سێ سال تا ١٩٩٧.' گریلس لە سالی ١٩٩٦ روداوێکی ناخۆشی بەسەر هات لە زامبیا، ئەویش تێکچونی پەرەشوتەکەی بوو کە ٤،٩٠٠ مەتر لە ئاسمانەوە بەرز بوو.کە بێبەختانە گریلس لەسەر پشت بە ئەرز کەوتو ٣ بربرەی پشتی شکا،لە دوای ئەو رودایە گریلس وتی:دەبوایە من پەرەشوتەکەم بریباو خۆم رزگار کردبا بەلام وامزای کاتم هەیە بۆ چارەسەر کردنی کێشەکە. لە ١٦ مایسی ١٩٩٨ گریلس خەونی مندالی بەدیهات ئەویش سەرکەوت بو بۆ سەر چیای ئەڤەرێست.
١٣ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
باڵد
باڵد پێکھاتووە لە شێوازێکی ھەڵبەست، زۆرجار لە کۆمەڵە چیرۆکێک پێکھاتووە کە بۆ مۆسیقا دەنووسرێنەوە. باڵد لە chanson balladéeی زمانی فەڕەنسییەوە ھاتووە لە سەدەکانی ناوینەوە، کە بە ڕەسەنی مۆسیقای سەما بوون. باڵدەکان زۆرجار ١٣ ڕیزن و لە فۆرمی ABABBCBC پێکھاتوون.
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی مۆسیقا پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری
پاپ جۆن پۆلی دووەم
یووحەنا پولسی دووەم (بە لاتینی: Ioannes Paulus PP. II)؛ (١٨ی ئایاری ١٩٢٠ - ٢ی ئازاری ٢٠٠٥) ٢٦٤ەمین پاپیکاتۆلیک بوو لە ساڵانی نێوان ١٩٧٨ و ٢٠٠٥، و بە پاپی ئاشتی ناوئەبرا. ناوی کارۆڵ جۆزێف فویتیالا بە (پۆڵەندی: Karol Józef Wojtyła) پێش ئەوەی ببێتە پاپی ڤاتیکان.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی پۆڵەندی پۆل:شاعیرانی پۆڵەندی پۆل:نووسەرانی پۆڵەندی پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:پاپ پۆل:پاپ جۆن پۆلی دووەم پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
مایکل فارادەی
مایکل فارادەی (؛ لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٧٩١ – مردووی ٢٥ی ئابی ١٨٦٧) زانایەکی ئینگلیز بوو لە زانستەکانیکیمیا و فیزیک بەتایبەت لەبوارەکانی کارۆموگناتیسی و کارۆکیمیایی کاری کردووە، (چرای بۆنز) ی داھێناوە.
ژیان
مایکڵ فارادەی لە ٢٢ی ئەیلولی ساڵی ١٩٧١ لە دایک بووە و لە ٢٥ی ئابی ساڵی ١٨٧٦ دا کۆچی دوایی کردووە. مایکڵ فارادەی زانایەکی فیزیایی و کیمیایی ئینگلیز بووە، کە کاری لەسەر خوێندنی کارۆمۆگناتیسی و کارۆکیمیایی کردووە و بنەماکانی ھاندانی کارۆموکناتیسی، ھێزی موگناتیسی، وشیکردنەوەی کارەبایی دۆزییەوە.
سەرەڕای ئەوەی کە فارادەی زۆر لە قوتابخانە نەیخوێندوە، بەلام یەکێک بوو لە کاریگەرترین زاناکانی مێژوو. فارادەی لە ماوەی تویژینەوەیەکی دەربارەی بواری موگناتیسی کە دەربارەی گەیەنەری تەزوویی ڕاستەوخۆ بوو، توانی بنەماکانی تێگەیشتنی بواری موگناتیسی لە زانستی فیزیا دابمەزرێنێت. ھەروەھا فارادەی سەلماندی کە ھێزی ڕاکێشانی موگناتیسی دەتوانێت کار لە تیشکی ڕووناکی بکات و توانیشی بیسەلمێنێت کە پەیوەندییەک لە نێوان ئەم دوو دیاردەیە ھەیە. وە بە ھەمان شێوە فارادەی بنەماکانی ھاندانی کارۆموگناتیسی، ھێزی موگناتیسی و یاساکانی شیکردنەوەی کارەبایی دامەزراند. داھێنانەکانی مایکڵ فارادەی لە بواری ئامێرەکانی خولانەوەی کارۆموگناتیسی کە بنچینەی تەکنەلۆژیایی کارەبایییە، بە زۆری دەگەڕێتەوە بۆ ھەوڵەکانی ئەو کە وای کرد کارەبا بەردەست بێت لە بواری تەکنەلۆژیادا.
وەک کیمیاگەرێک، فارادەی، یەکەم کەس بوو کە توانی بەنزین بدۆزێتەوە و لێکۆڵینەوە لەسەر گازی ھایدرۆکلۆرید بکات. توانی شێوەی سەرەتایی ئامێری سوتێنەری بەنزین و سیستەمی ژمارەی ئۆکسان و زاراوەکانی وەک ئانۆد، کاتۆد، جەمسەری کارەبایی و ئایۆنەکان دابھێنێت. لە کۆتاییدا مایکڵ فارادەی بوو بە پێشەنگترین پڕۆفیسۆری زانستە کیمیایییەکان لە پەیمانگای شاھانەی بەریتانی و تا کۆتایی. .
فارادەی لێکۆڵەرەوەیەکی نایاب بوو کە توانی بیرۆکەکانی و خۆی بە شێوەیەکی ڕوون و بە زمانێکی سادە و ساکار بە خەڵک بگەیەنێت، لەگەڵ ئەوەشدا تواناکانی لە بواری ماتماتیکدا سنوورداربوو تا ئاستئ سادەترین زانستی جەبر، تەنانەت نەدەگیشتە ئاستی سێگۆشەزانی. . جەیمس کلێرک ماکسۆێڵ، کارەکانی فارادەی و ئەوانیتری ھێنا لە کۆمەڵە ھاوکێشەیەک کۆیکردنەوە کە وەک بنەماکانی ھەموو بیردۆزە ھاوچەرخەکانی دیاردەی کارۆموگناتیسی پەسەندکران. لەسەر بەکارھێنانی زەبری ھێڵی لە لایەن فارادەیەوە، ماکسۆێڵ وتی کە ئەمانە دەیسەلمێنێت کە " لە ڕاستیدا ئەو بیرکاریزانێکی پلە بەرز بووە، یەکێک لەوانەی کەدەکرێت بیرکاریزانەکانی دواڕۆژ شێوازە بەنرخ و دەوڵەمەندەکانی وەربگرن و بەکاری بھێنن. سیستەمی نێودەوڵەتی یەکەکانی بارگاویکردن لەسەر شەڕەفی فارادەی ناونراوە فاراد.
ئەلبێرت ئەنشتاین لە تەنیشت وێنەی ئیسحاق نیوتن و جەیمس کلێرک ماکسوێڵ وێنەیەکی فارادەی لەسەر دیواری نووسینگەکەی خۆی ھەلواسیبوو. فیزیازان ئێرنست ڕەدەرفۆرت دەڵێت" لە کاتیکدا، کە ئێمە ڕەچاوی بڕ و ئەندازەی دۆزینەوەکانی فارادەی و کاریگەرییەکانی لەسەر پێشکەوتنی زانست و پیشەسازی دەکەین، لە یادی فارادەیداھیچ ڕێز و پێزانینک نییە لە ئاستی یادکردنەوەی ئەو بێت.
سەرەتاکانی ژیانی
مایکڵ فارادەی لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٧٩١ لە گوندی نیووینگتۆن بۆتس ھاتۆتە دونیاوە، ئێستا ئەم گوندە بووە بە بەشێک لە ناوچەی ساوثۆرکیلەندەن بەڵام کاتی خۆی بەشێک بووە لە قەراغ شاری ساری. باری دارایی بنەماڵەی فارادەی زۆر باش نەبووە. باوکی فارادەی کە ناوی جەیمسە ئەندامی کڵێسەی گلاسایتی کریستیانی بووە. لە زستانی ساڵی ١٧٩٠ جەیمس فارادەی ژنەکەی خۆی و دوو مندالەکەی لە گوندی ئۆثگیل لە (وێستمۆرلەند) ەوە ناردە شاری لەندەن، ھەر لەم گوندەش، جەیمس فارادەی وەک شاگردی ئاسنگەر کاری کردووە. مایکڵ لە وەرزی پایزی ھەمان ساڵ لە دایک بووە. مایکڵ فارادەیی لاو سێەم منداڵی خێزانەکەی بووە و لە بەرئەوەی تەنھا قۆناغی سەرەتایی تەواوکردبوو، بۆیە پێویست بوو خۆی خۆی پێبەگەیێنێت.
لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا، فارادەی بوو بە شاگردی جۆرج ڕیباو، شوێنێکی بەرگکردن و فرۆشتنی پەرتووک لە گەڕەکی بلاندفۆرت. لە ماوەی حەوت ساڵی شاگردیدا، فارادەی چەندەھا پەرتووکی خوێندەوە، لەمانەش پەرتووکی (پێشخستنی ھزر) لەلایەن ئیسحاق واتس، ئەم پەرتووکە وای لە فارادەی کرد کە بەجۆشەوە بنەماکان و پێشنیارەکانی ئەم پەرتووکە پەیڕەوبکات، ھەروەھا زیاتر گەشەی بە ئارەزوویدا لە بواری زانست، بە تایبەتی لە بواری کارەبایی. ھەروەھا کتێبی گفتوگۆی کیمیایی جەین مارسیت بووە سەرچاوەی ئیلھام بەخشی مایکڵ فارادەی.
ژیانی لاوی
لە سالێ ١٨١٢، لە کۆتایی شاگردایەتی لە تەمەنی ٢٠ ساڵی، فارادەی بەشداری لە وانەکانی کیمیاگەری ئینگلیزی دیار ھومفری دافی دەکردلە پەیمانگای شاھانە و کۆمەڵگای شاھانە، ھەروەھا ئامادە دەبوو لە وانەکانی جۆن تاتوم کە دامەزرێنەری کۆمەڵەی شاری فەلسەفەیە. زۆربەی پلیتەکانی ئەم وانانە لە لایەن ویلیام دانسەوە دەدران بە فارادەی، کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی کۆمەڵگای میوزیکی شاھانە. دواتر فارادەی ھەڵسا بە ناردنی پەرتووکیکی ٣٠٠ لاپەڕەی بۆ کیمیاگەر ھومفری دافی کە پڕبوو لەو تێبینیانەی کە فارادەی لە کاتی وانەکان نووسیبووی، وەڵامەکەی دافی خێراو بەڕێز بوو بۆ فارادەی. لە ساڵی ١٨١٣، کاتێک دافی بە ڕووداوێک بە کلۆریدی نایترۆجین زیانی بە بینایی گەیشت، بڕیاریدا، فارادەی وەک یاریدەدەر لای خۆی دابمەزرێنێت. بە ڕێکەوت جۆن پاین کە یەکێکە لە یاریدەرەکانی پەیمانگای شاھانە بوو لە کارەکەی دوورخرایەوە، بۆیە داوا لە ھمفری دافی کرا کە شوێنگەرەوەیەکی بۆ بدۆزێتەوە، بەم جۆرەش لە یەکی ئازاری ساڵی ١٨١٣ دافی فارادەی وەک یاریدەدەری کیمیایی لە پەیمانگای شاھانە دامەزراند. بۆ بابەتی درووست کردنی نمونەی ماددەی سێیەمی کلۆریدی نایترۆجین دافی زۆر زوو متمانەی بە فارادەی کرد و لەئەنجامدا بە ھۆی تەقینەوەی ئەم ماددە ھەستیارە ھەردووکیان بریندار بوون.
فارادەی و سارا بەرناردی خێزانی بە ھۆی خانوادەکەیانەوە لە کڵێسەی ساندیمانیان یەکتریان ناسی و لە١٢ ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٢١ ھاوسەرگیریان کرد، ھەروەھا مانگێک دوای ھاوسەرگیریان فارادەی دانی بە باوەڕبوونی خۆی بە کۆبوونەوەی ساندیمانیان نا. لە ھاوسەرگیرییەکەیاندا ھیچ منداڵێکیان پەیدانەبوو.
فارادەی مەسیحییەکی دیندار بوو، بەھا ساندیمانییەکەی لقێیک بوو لە کڵیسەی سکۆتلەندا. دوای ماوەیەکی زۆر لە ھاوسەرگیری فارادەی وەک یاریدەدەری قەشە کاری کردووە و بۆ ماوەی دوو وەرز وەک بەرپرسیاری کڵیسە لە خانووی کۆبونەوەی گەنجییەتی خزمەتی کردوە. کڵیسەکەی دەکەوێتە کۆڵانی پاول لە باربیکان. ئەم خانووی کۆبوونەوەیییە لە ساڵی ١٨٦٢ گوازرایەوە باخچەی بارنسبێری لە ناوچەی ئایزلینگتۆن، ئەم ناوچەیە دەکەوێتە باکووری لەندەن کە تێیدا فارادەی دوو ساڵی کۆتایی لە دووەم وەرزی وەک ڕێبەر کاری لێکردووە، بەر لەوەی دەست لەکار بکێشێتەوە. . ژیاننامەنووسەکان سەرنجییان داوە کە '' ھەستی بەھێز بە یەکگرتوویی خودا و سرووشت سەرتاپایی ژیانی فارادەی داگیرکردبوو. "
ویستگەیی کۆتایی ژیانی فارادەی
لە حوزەیرانی ساڵی ١٨٣٢، زانکۆی ئۆکسفۆرد بروانامەی دکتۆرای ڕێزلێنانی لە بواری یاسای شارستانی بەخشییە مایکڵ فارادەی. فارادەی لەماوەی ژیانییەوە، وەک ڕێزێک لە بەرامبەر ئەو خزمەتە زانستیانەی کە کردوویەتی نازناوی سوارچاکی پێبەخشرا، بەڵام بەھۆی چەند ھۆکارێکی ئاینییەوە فارادەی ئەم نازناوەی ڕەتکردەوە، چونکە پێی وابوو کە کۆکردنەوەی سامان و شوێنکەوتنی پاداشتە دونیایییەکان دژی وشەی کتێبی پیرۆزە، ھەر بۆیەش، پێی باشتر بوو کە تا کۆتایی ژیانی بە «بەڕێز فارادەی سادە» بمێنێتەوە. لە ساڵی ١٨٢٤، بە ئەندام لە کۆمەڵگای شاھانە ھەڵبژێردرا، بەڵام دوو جار ڕەتیکردەوە ببێت بە سەرۆکی پەیمانگاکە. لە ساڵی ١٨٣٣، فارادەی بوو بەیەکەم پڕۆفیسۆری فلۆری کیمیا لە پەیمانگای شاھانە.
لە ساڵی ١٨٣٢، فارادەی لە پەیمانگای ئەمریکی بۆ ھۆنەر و زانست وەک ئەندامێکی سەربەرزی بیانی ھەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٨٣٨ وەک ئەندامێکی بیانی لە ئەکادیمیای سویدی بۆ زانست شاھانە ھەڵبژێردرا، وە یەکێک بوو لە ھەشت ھەڵبژێردراوەکانی ئەکادیمیای فەرەنسی بۆ زانست لە ساڵی ١٨٤٤. لە ساڵی ١٨٤٩ فارادەی وەک یاریدەدەری ئەندام بۆ ڕیکخراوی پەیمانگای شاھانەی لە ھۆڵەندا ھەڵبژێردرا، و دوای دوو ساڵ بووە ئەکادیمیای ھۆڵەندی شاھانە بۆ ھونەر و زانست، دواتریش فارادەی لەوێ بووە ئەندامێکی بیانی.
لە ساڵی ١٨٣٩، فارادەی بەدەست پەککەوتنی دەمارەکان دەیناڵاند بەڵام لەکۆتاییدا گەڕایەوە سەر ڵیکۆڵینەوەکانی دەربارەی کارۆموگناتیسی. لە ساڵی ١٨٤٨، لە ئەنجامی نوێنەرایەتی کردنی لەلایەن شازادە ئەلبێرت، خانوویەکی چاک و قەشەنگی لە کۆشکی ھامپتۆن کۆرت لە میدلسیکس بەخشییە فارادەی کە ھەموو خەرجی و تێچوونەکانی خانووەکە بەخۆرایی بوون. خاوەنی ئەم خانووە ماستەر مەسۆن بوو، دواتر بە خانووی فارادەی ناونرا وە ئێستاش بە ژمارە ٣٧ ڕێگای ھامپتۆن کۆرت دەناسرێت. لە ساڵی ١٨٥٨ فارادەی لەوێ درێژەی بەژیاندا دوای ئەوەی خانەنشین بوو..
بە ھۆی پێشکەشکردنی بەشێک لە پڕۆژە جیاوازەکانی خزمەتگوزاری بۆ حکومەتی بەریتانی، حکومەتی بەریتانی داوای زانیاری لە فارادەی بۆ بەرھەمھێنانی چەکی کیمیاوی، بۆ ئەوەی لە جەنگی کریمیا(١٨٥٣–١٨٥٦) بەکاری بھێنن بەڵام بەھۆی ڕەوشتەکەیەوە، فارادەی داواکەی ڕەتکردەوە.
فارادەی لە ٢٥ی ئابی سالێ ١٨٦٧، لەتەمەنی ٧٥ ساڵی لە ماڵەکەی خۆی کۆچی دوایی کرد. پێش جەند ساڵیک فارادەی ڕەتی کردەوە کە لە پاش مردنی لە کڵێسەی وێستمینستەر بنێژرێت، بەڵام لەوێ لە نزیک گۆری ئایزەک نیوتن یادەوەرییەکی بچووکی ھەبوو. فارادەی لە بەشی نا -ئەنجلیکییەکان لە گۆرستانی ھایگەیت نێژا.
یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان
یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان یان YDK ڕێکخراوێکی سیاسیە کە کە ئامانجە سەرەکییەکانی خۆی ھەوڵ دان بۆ تێپەڕبوون لە سیستەمی دین سالاری دەسەڵاتداری ئێران و چارەسەری کێشەی کورد و لە ناو بردنی کاریگەرییەکانی سیستەمی فیۆداڵی و پێشخستنی ژیانێکی ئازاد و دیمۆکراتیک لە رۆژھەڵاتی کوردستان و ھەوڵ بۆ دەستەبەر کردنی ماف و ئازادیەکانی ھەموو چینە کۆمەڵایەتیەکان و پێشخستنی پەیوەندی و یەکێتیی دیمۆکراتیک لە گەڵ گەلی کوردی نیشتەجێی پارچەکانی دیکەی کوردستان و ھەوڵ و تێکۆشان بۆ پەیوەندی ئازادانە لە نێوان گەلانی ئێران بە دەزانێت.
باباعەلی (ھەرسین)
باباعەلی (ھەرسین) ، گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ناوەندی شاری ھەرسین، لە پارێزگای کرماشانی ئێران.
یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان
عوسمان جەعفەری سکرتێری گشتیی یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستانە.
نیشانەی ئەم رێکخراو ئاڵای شین بە ھەتاوێکی زەرد رەنگ لە نێوی دا و بە ٢١ تیشکی گەورە و ٢١ تیشکی بچووکە.
باباعەلی (ھەرسین)
دانێشتوان
ئەم گوندە کەوتووەتە ناحیەی چێشمەی کەبود و بەپێی سەرژمێریی ناوەندی ئاماری ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٥٢ کەس بووە (٣٤ خێزان).
لادانەبازدان
لادانەبازدان (ئینگلیزی: Frameshift mutation) بازدانێکە، بە زیادکردنی یان لادانی نیوکلیۆتایدێک لە ڕیزبەندییەکە، دەبێتە ھۆی پەیدابوونی خوێندنەوەیەکی ناڕاستی پەڕلەکە، لە کاتی وەرگێڕاندا، بەھۆی گۆڕان لە سنووری خوێندنەوەدا.
زازا
زازا یان دیملی کۆمەڵێک خەڵکی کوردن کە نیشتەجێی باکووری کوردستانن و بە زارەوەی کوردیی زازاکی دەدوێن. ژمارەی دانیشتووانی زازاکان ٣ بۆ ٤ ملیۆن کەسە و زۆربەیان کەوتوونەتە پارێزگای دێرسم زازاکی جۆرێکە لە زاراوەکانی زمانی کوردی.
لادانەبازدان
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:بۆماوەزانی پۆل:بازدان
زازا
بە کوردی زازا ناوی دەهێنرێت.
مرۆڤناسی
زازاکان زۆربەیان عەلەوی مەزھەبن و ھەندێکیشیان سوننەن. ژمارەی زازاکان ٢تا ٤ ملیۆن دەبن.
سەرچاوەکان
پۆل:زازا پۆل:کورد پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
باری باو
باری باو (بە لاتین: Status quo) زاراوەیەکەی لاتینیە کە بە واتای باری ھەنووکەیی و موجودی شتەکانە. ئەو زاراویەیە ھەر بەو ڕێنووسەوە چۆتە ناو زمانگەلی جۆربەجۆر.
باری باو لە سیاسەتدا
زاراوە لاتینەکە لە سەرەتادا ئاماژەی بە «باری شتەکان بەر لە شەڕ» دەدا کە پێشاندەری پاشەکشەی ھێزەکانی دوژمن و گەڕانەوەی دەسەڵات بۆ ڕێبەری بەر لە شەڕ بوو. بەم پێیە بە جۆرێک لە جۆرەکان مەبەست لە "Status quo" باری ئاساییە، بەم جیاوازییە کە باری ئاسایی ھەڵگری مانایەکی یاساییە بەڵام باری باو لە ئێستادا ھەڵگری مانایەکی نۆرماتیوە.
بزوتنەوە کۆمەلایەتیەکان ڕووبەڕووی باری باو دەبنەوە. ئەوان بۆ تێکدانی چاند و سیاسەتی باو تێدەکۆشن.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
کۆمەڵەی ھەشتەمی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
کۆمەڵەی ھەشتەم یاخود کۆمەڵەی H یەکێکە لە ھەشت کۆمەڵەکەی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ کە یارییەکانی لە ٢٤ی تشرینی دووەم تا ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ بەڕێوەدەچێت. کۆمەڵەکە پێک دێت لە پورتوگال، گانا، ئورووپا و کۆریای باشوور. یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکە سەردەکەون بۆ قۆناغی ١٦، سێیەم و چوارەم لە خولەکە دەچنە دەرەوە.
بازنەکانی پارێزگای ھەولێر لە ھەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١
بازنەکانی پارێزگای ھەولێر لە ھەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١ سەرجەم ئەو ناوچانە دەگرێتەوە کە دەکەونە سنووری جوگرافیایی پارێزگای ھەولێر. ئەمەش دوای ئەوەی یاسای ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق گۆڕانکاری تێداکرا و بازنەکانی ھەڵبژاردنی لە ١٨ بازنە بۆ ٨٣ بازنە دابەشکرد. لەم ھەڵبژاردنە پارێزگای ھەولێر دابەشکراوە بەسەر ٤ بازنەی سەرەکی، ژمارە و ناوی کاندیدەکانیش لە بازنەیەک بۆ بازنەیەکی دیکە جیاوازی ھەیە و دەنگی ھیچ کەسێک لە بازنەیەک بۆ بازنەیەکی دیکە ناچێت. بە شێوەیەکی گشتی بەربژێرەکان بۆ بەدەست ھێنانی ١٥ کورسی پەڕلەمانی عێراق پێشبڕکێ دەکەن. لە پارێزگای ھەولێر ١٬٢٣٨٬٣٧٩ کەس مافی دەنگانی ھەبوو.
کۆمەڵەی ھەشتەمی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
گانا vs ئۆروگوای
<section begin=H5 />
بازنەکانی پارێزگای ھەولێر لە ھەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١
دەنگدانی تایبەت
حسژشۆ
کۆمەڵەی ھەشتەمی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
سەرچاوەکان
پۆل:جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:گانا لە جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:پورتوگال لە جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:کۆریای باشوور لە جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٢
ھێزی ڕاسپاردەی ئەندازیاریی ئینتەرنێت
ھێزی ڕاسپاردەی ئەندازیاریی ئینتەرنێت (بە ئینگلیزی: Internet Engineering Task Force) پەرە و بڕەو بە ستانداردەکانی ئینتەرنێت دەدا، لە نزیکەوە لەگەڵ W3C و ISO/IEC -دا خەریکی ھاوکارییە و بەتایبەتی بەسەر ستانداردەکانی TCP/IP -یەوە کار دەکا. ڕێکخراوەیەکی ستانداردی کراوەیە بەبێ ئەندامەتیی فەرمی یان پێشمەرجی ئەندامەتی. گشت بەشداربووان و بەڕێوەبەران خۆبەختکەرن، ئەگەرچی زۆرتر وایە کە پارەی کارەکەیان لەلایەن خاوەنکاران یان دەستەبەرانیانەوە دابین دەکرێ؛ بۆ نموونە، کۆمپانیای ڤێریساین و ئاژانسی ھێمنایەتیی نەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان پارەی پێویست بۆ سەرۆکی ئێستاکەی ئەو ڕێکخراوەیە دابین دەکەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێژووی ئینتەرنێت پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٦
بھنام بانی
وێنۆک
بێھنام بانی (لەدایکبووی ١١ مێھری ١٣٦٦ لە پارێزگای سێمنان، شاری دامغان) گۆرانیبێژی پۆپی ئێرانییە کە لە ساڵی ١٣٩٢ دەستی بە کاری ھونەری کردووە.
بڕیارنامەی ٥٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئەیلوولی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٩٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بھنام بانی
دەستپێکردنی چالاکییەکان
بێھنام بانی لە تەمەنی ٨ ساڵیدا قورئانی دەخوێند. باوکی کە یاریزانی ئەکۆردیۆنە، بە ھۆکاری مەیلی خۆی بۆ مۆسیقا دەزانێت. لە منداڵییەوە زۆر حەزی لە ھونەر بووە و لەگەڵ باوکی دەستی بە پراکتیزەکردنی مۆسیقا کردووە. پاشان لە ساڵانی ھەرزەکاریدا بە شێوەیەکی پیشەیی لە مامۆستا گەورەکانی وەک محەممەد نووری فێری مۆسیقا بووە. بێھنام بانی لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا لە ھەمان کاتدا وەک خوێندکارێک گرووپی مۆسیقای ڕۆژان دەناسێت و لەگەڵیان کار دەکات، کە مێھدی یەغماییش تێیدا ئامادە بووە. بانی لە فیلمی گێشت عیرشاد ٣ (١٤٠٠) ڕۆڵی بینیوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی پۆل:ئەکتەرەکان پۆل:زیندووان
بلۆگ
وێنۆک|نموونەی بلۆگی تاکەکەسی بلۆگ یان وێبلۆگ جۆرێکە لە ماڵپەڕ، بەمانایەکی تر ماڵپەڕی تاکەکەس چونکە زۆر جار کەسێ ماڵپەڕێکی تاکەکەسی دروست بکات پێی دەڵێن وێبلۆگ، لە وێبلۆگەکاندا زۆرتر پەڕگە وێنە یا دەنگ و ڕەنگ بڵاودەکرێنەوە، لەپێشوودا زۆرینەی وێبلۆگەکان بە زمانی (HTML) ساز دەکران بەڵام لە ئێستادا بلاگەکان بە نەرمەواڵەی تایبەت ساز دەکرێن لە دیارترینیان وۆردپرێس، جووملا.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت پۆل:وۆردپرێس
وۆڵۆنگانگ
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:واگا واگا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:وۆلۆنگانگ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٣٤ لە ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٤
شارلو لو گۆفیک
شارلو لو گۆفیک شاعیر، ڕۆماننووس و ڕەخنەگری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
لێنۆڕینی گۆچکەکانی کۆریۆنی
لێنۆڕینی گۆچکەکانی کۆریۆنی (ئینگلیزی: Chorionic villus sampling) بەجێھێنانێکە، لە ڕێگەیەوە شیکردنەوەی گۆچکەکانی کۆریۆنی دەکرێت، بۆ دەستنیشانکردنی بۆماوەبابەتی کۆرپەلە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:پشکنینەکانی ماوەی دووگیانی
ڕاپەڕین
thumb|ڕاپەڕینی ٥ ی ٣ ی ١٩٩١ لە ڕانیە دەستی پێکرد.وێنەکەش ناو بازاڕی ڕانیە ـ بەردەم مزگەوتی گەورە.(قەمسەڵە شینەکە کە پشتی لە کامێرایە، ناوی کەریم هەولێری فیتەرە، قەمسەڵە ڕەشەکەی کەوتۆتە چەپی وێنەکە و جەمەدانەی سوری لەسەردایە "عومەری قەسسابە) ڕاپەڕینی ١٩٩١ یان ڕاپەڕینە مەزنەکە ناسراو بە ڕاپەڕین بریتیی بوو لە ڕاپەڕینێکی جەماوەریی خەڵکی باشووری کوردستان لەدژی ڕژێمی بەعس بەپاڵپشتی ھێزە چەکدارەکانی بەرەی کوردستانی کە ئەوکات یاخیی بووبوون لەڕژێم و لەچیاکانی کوردستاندا دژ بەڕژێم ئۆپەراسیۆنەکانیان ئەنجام دەدا. ڕاپەڕین لە ٥ی ئازاری ١٩٩١ لە شاری ڕانیەوە دەستی پێ کرد و تا ٢١ی ئازاری ١٩٩١ لەپاش ئازادکردنی کەرکووک کۆتایی ھات کە بەو شێوەیە دام و دەزگاکانی ڕژێمی بەعس لە باشووری کوردستان کرانە دەرەوە و سەرجەم ھێز و سەربازەکانیان کوژران و ڕاونران. کۆمەڵکوژیی پردێ بەهۆی ئەم ڕاپەڕینانەوە ڕوویدا. چەند ڕۆژێک پاش ڕاپەڕین، وەک وەڵامێک حکوومەتی بەعسی عێراق بەسووپایەکی بێشوومارەوە ھێرشی کردەوە سەر کوردستان و کۆڕەوی خەڵکی کوردستان دەستی پێ کرد ، کە تێیدا خەڵکی کوردستان ئاوارەبوون بەرەو سنووری وڵاتە ھاوسێکانی عێراق(ئێران و تورکیا و سووریا) کە دوایی ناونرا کۆڕەوە مەزنەکە یان کۆڕەوە ملیۆنییەکەی ساڵی ١٩٩١.
دەستپێکی ڕاپەڕین
ئەگەرچی ڕاپەڕین لە ٥ی ئازاری ١٩٩١ لە ڕانیەوە، کە ناسراوە بە دەروازەی ڕاپەڕین، دەستی پێ کرد بەڵام لە ٣ی ئازاری ١٩٩١دا بۆ یەکەم جار وەکو دەستپێکی راپەرین لە ئۆردوگای خەباتی ھەولێر شەڕێک لە نێوان پشدەرییەکان و بنکەی پۆلیس ڕویدا، دەرەنجام ھەڵیان کوتایە سەر پۆلیس و دەستیان بەسەردا گرت. رژێم ھێرشی کردنە سەر و سەرکووتی کردن و محمد فاروق و بەخیاری لێ کوشتن و دوو کەسیشی لێ زامدارکردن، دووکەسیش لە چەکدارانی ھەرکی ویەکێکیش لە رژێم کوژرا. وێڕای چەند زامدارێک، چەکدارانی ھەرکیش سێ کەسیان لە پشدەرییەکان بەدیل گرتن، پاشان رێکەوتن لە نێوان رژێم و جەماوەردا کرا و دام و دەزگاکانی گەرانەوە ئەوێ تاراپەرین لە وێش بەرپابوو، ھاوکات ھەمان ڕۆژ راپەرین لە بەسراش سەری ھەلدا.