cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەڵێنی
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق
کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک کوشتن و دەستدرێژی و لەسێدارەدان و دەرکردن و کۆیلەکردنی سێکسی تورکمانەکانی عێراق لەلایەن داعشەوە. لە ساڵی ٢٠١٧ گۆشەگیریی داعش بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق بە فەرمی وەک کۆمەڵکوژی ناسێندرا، و لە ساڵی ٢٠١٨دا کۆیلایەتی سێکسی کچان و ژنانی تورکمانی عێراقی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دانی پێدا ناوە.
تورکمانەکانی عێراق کێن؟
تورکمانەکانی عێراق سێیەم گەورەترین نەتەوەی عێراقن. ئەوان بە ڕەچەڵەک تورکن و لە ناوچەی ناوەندی عێراق دەژین و لە باشوورەوە بە عەرەب و لە باکوورەوە بە کورد دەورە دراون. نزیکەی بە یەکسانی لە نێوان سوننە و شیعەدا دابەش بوون کە بەشێکی گەورەی لە گۆشەگیرییان ھەبووە. ھەردوو تورکمانی سوننە و شیعە کۆمەڵکوژ کران. پێشتریش بوونەتە ئامانجی کۆمەڵکوژی وەک کۆمەڵکوژیی پردێ، کۆمەڵکوژی گاڤورباغی، کۆمەڵکوژیی ١٩٥٩ی کەرکووک، کۆمەڵکوژیی ١٩٢٤ی کەرکووک.
پێش کۆمەڵکوژی
لە میانەی ھێرشی حوزەیرانی ٢٠١٤ بۆ باکووری عێراق، داعش دەستی بەسەر چەندین زەویدا گرت کە زۆرینەی تورکمانن یان ژمارەی دانیشتووانی تورکمانی بەرچاویان ھەیە، وەک مووسڵ، تەلەعفەر، تکریت و بەشێک لە پارێزگاکانی کەرکووک و دیالە.
کۆمەڵکوژی
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤، کاتێک سوپای داعش بۆ یەکەمجار تەلەعفەری گرت، ١٣٠٠ تورکمانی عێراقی ڕفاند و نزیکەی ٧٠٠ پیاو و ٤٧٠ ژن و ١٣٩ منداڵیان ڕفاند. بەرەی تورکمانی عێراق ڕای گەیاندووە کە لە کۆی ١٣٠٠ کەسەکە تەنیا ٤٢ کەس گەڕاونەتەوە و ئەوانی دیکەش جارێکی تر نەبینراون. ماڵی تورکمانەکان سووتاون و ئاژەڵی جووتیارانی تورکمان دزراون و زۆرێکیان ناچاربوون ھەڵبێن. لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ لانیکەم ٣٥٠ ھەزار تورکمان کە زۆرینەیان خەڵکی تەلەعفەر بوون، ئاوارە بوون. مەترسی برسێتییان لەسەر بوو. لەدوای ھێرشەکانەوە، نزیکەی ٩٠٪ی تورکمانەکانی تەلەعفەر ھەڵاتوون، بەوتەی دانیشتووان و چالاکوانانی ناوچەکە. مەھدی بەیاتی، وەزیری پێشووی مافی مرۆڤی عێراق و وتەبێژی دەزگای ڕزگارکردنی تورکمان، بانگەشەی کرد کە لە مانگی شوباتی ٢٠١٧دا ژمارەی ئاوارەکانی تورکمان بۆ ٦٠٠ ھەزار کەس بەرزبووەتەوە. ھەروەھا مەھدی ئەلبەیاتی بانگەشەی کرد کە ژێرخانی ھەموو ناوچەیەکی تورکمان بەھۆی داعشەوە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.
لە ٩ی حوزەیران، ١٥ دیل تورکمانی خەڵکی تەلەعفەر لەلایەن داعشەوە لە مووسڵ کوژران. دوای بۆردوومانکردنی مزگەوتێکی شیعەکان لە ھەمان شارۆچکە، خەڵکێکی زۆر لە شارەکە ھەڵاتن و نۆ پەنابەر گیانیان لەدەستدا.
ڕۆژی ١٨ی حوزەیران لەکاتی تێکھەڵچوونی نێوان داعش و ھێزە زەمینییەکانی عێراق لە نێوان شارۆچکەکانی ئەمیرلی و توز، لانیکەم ٢٠ ھاووڵاتی سڤیلی تورکمان کوژران. لەکاتی گەمارۆدانی ئەمیرلی بەھۆی ئەو بارودۆخە سەختە ١٥٠ کەس گیانیان لەدەستداوە کە ٥٠ منداڵ و ١٠ منداڵی تازە لەدایک بوون. دوای کەوتنی ئەمیرلی لە ساڵی ٢٠١٤ کارەبا و خۆراک و ئاوی شارۆچکەکە بڕدرا. پێش گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکان، دەیان کەس گیانیان لەدەستدا، لەنێویاندا ژنانی دووگیان. ماڵ و خوێندنگەکان و ھەروەھا مزگەوتەکانی قەرەناز، چەرداغلی و بیراوچی سووتێنران.
لە ٢٣ی حوزەیران، داعش لانیکەم ٧٥ تورکمانی لە ناوچەکانی قوبە، شریخان و تەلەعفەر ڕفاند. تەنیا ٢ تەرم دۆزرایەوە، لە دۆڵێک لە باکووری قوبا. پێدەچێت لەسێدارەدرابن. ٩٥٠ خێزانی تورکمان لەو ناوچانە ھەڵاتن، دوای ئەوەی داعش داوای ڕۆیشتنیان لێکرد.
لە ٧ی ئاب ١٠٠ پیاوی تورکمان لە شەنگال لە سێدارەدران.
بە مەزەندەکردن ٦٠٠ ژنی تورکمان بە گشتی لەلایەن داعشەوە دەستگیرکراون و وەک کۆیلەی سێکسی بەکارھێنراون. نزیکەی ٤٠٠-٥٠٠ کەسیان ڕەوانەی زیندانە کاتیەکانی داعش لە سووریا کران. لە شوباتی ٢٠١٨ کۆمەڵێک ژن لە دەرەوەی نووسینگەی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کەرکوک ناڕەزایەتییان دەربڕی. ئەوان تابلۆیان بەدەستەوە بوو و داوایان لە حکومەتی عێراق کرد کارێک بکات بۆ وەرگرتنەوەی نزیکەی ٤٥٠ ژنی ونبووی تورکمان، ھەرچەندە ناڕەزایەتییەکە پشتگوێ خرا. حەسەن توران، سەرۆکی بەرەی تورکمانی عێراق ترسی ئەوەی ھەبوو کە ئەگەر ژنە تورکمانەکان بگەڕێنەوە، ئەگەری زۆرە ببنە قوربانی کوشتنی شەرەف لەلایەن بنەماڵەکانیانەوە. ئەو ڕای گەیاند کە «زۆرێک لە کچان ناگەڕێنەوە، و تەنیا دەتوانم ھیوادارم خێزانەکانیان ھێشتا قبوڵیان بکەن ئەگەر بگەڕێنەوە. ئەوان قوربانین». دواتر لە ساڵی ٢٠١٨، دواجار نەتەوە یەکگرتووەکان دانی بە کۆیلایەتی سێکسی ژنانی تورکماندا نا. ژنێکی تورکمان کە ناوی نەھێنراوە، خەڵکی شارۆچکەی بچووکی ئەلعەلەم لە نزیک شاری تکریت، کە لە داعش ڕزگاری بووە، بە بی بی سی تورکی ڕاگەیاندووە، داعش کچانی تاقانە لە ژنە ھاوسەردارەکان جیادەکاتەوە، و لەبەرچاوی ھەمووان دەستیان کردووە بە دەستدرێژیکردنە سەر کچانی تاقانە. ھەروەھا داعش دەستدرێژی کردە سەر مامۆستای زمانی تورکمانی شارۆچکەکە تا ئەو ڕادەیەی کە لە ئەنجامدا گیانی لەدەستدا. ھەندێک لە تورکمانەکانی عێراق و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕایانگەیاند کە کۆمەڵکوژی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق پاڵنەری دژە تورکیزم بووە.
لە مانگی ئازاردا گۆڕێکی بەکۆمەڵ کە ھی ١٦ تورکمان بوو لە بەشیر لە نزیک کەرکوک دۆزرایەوە. دیسانەوە لە مانگی ئازاردا، داعش ٩ بێوەژنی تورکمانی لە قەراقویان لە نەینەوا لەسێدارەدا، کە مێردەکانیان لەلایەن جیھادیەکانەوە کوژران. ھۆکاری لەسێدارەدانیان، ڕەتکردنەوەی ھاوسەرگیریان بووە لەگەڵ چەکدارانی داعش. لە گوندی بیراوجیلی، داعش دوو تورکمانی ڕفاند، دوای کوشتنی ٢٣ دانیشتووی گوندەکە. لە قوبا و شریخان ٦٠ کوڕ و پیاوی تورکمان ڕفێندراون. ھەر لەو مانگەدا گەنجێکی تورکمان بە ناوی ئێرھان کامچی لە ماڵەکەی خۆی لە کەرکوک ڕفێندرا.
دوای ساڵێک لە ماوەی مانگی ئابی ٢٠١٥ لە موسڵ، داعش ٧٠٠ تورکمانی عێراقی بەھۆی موڕتەدییەت کوشت.
سەبر
وێنۆک|left|ئارامگرتن، [[نەخشاندن لە لایەن هانس سێبالد بێهام، 1540]] سەبر یان سەبووری توانای بەرگەگرتن و ڕاوەستانە بە هەلومەرجی سەخت و قورسە. سەبر لەوانەیە بەردەوامبوون لە بەرامبەر دواخستنی کارێک یان شتێک بێت و بەرگەگرتن و هاندانە بەبێ وەڵامدانەوە بە بێڕێزی یان تووڕەییەوە یان خۆڕاگریی کەسێکە لە کاتێکدا لەژێر فشاردایە، بەتایبەتی کاتێک ڕووبەڕووی کێشە درێژ خایەنەکان دەبێتەوە، یان دەتوانیت بۆ ماوەیەکی درێژ چاوەڕێ بکات بەبێ بێزاربوون. سەبر ئەو ئاستەیە کە مرۆڤ پێش بێڕێزی دەتوانێت خۆڕاگر و زانا بێت بەرامبەر ئەو سەختیانەی ڕۆژانە دێتە پێشی. هەروەها بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە سیفەتی کەسایەتییەکی خاوەن خۆڕاگری.
کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق
کۆمەڵکوژی
تاکە ئۆتۆمبیلێکی بۆمبڕێژکراوی داعش لە ساڵی ٢٠١٥ لە پارێزگای سەڵاحەدین گیانی ٤٠ تورکمانی کوشت. ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش ڕای گەیاند کە ھێرشەکانی داعش بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق ھەڵمەتێکی ستراتیژی پاکتاوی نەتەوەیی بووە. ٥٤٠ ھاووڵاتی مەدەنی تورکمانی خەڵکی تەلەعفەر بێسەروشوێن بوون کە ١٢٥ کەسیان ژن بوون، دیسانەوە لەسەر دەستی داعش و تەنیا ٢٢ کەسیان دیسانەوە دۆزرانەوە.
سەبر
لەڕوانگەی زانستییەوە
لە دەرووناسیی پەرەسەندوو و زانستی دەماری مەعریفیدا، سەبووری وەک کێشەیەکی بڕیاردان لە نێوان دوو هەڵبژاردندا، وەک هەڵبژاردنی خەڵاتێکی بچووک لە ماوەیەکی کورتدا یان هەڵبژاردنی خەڵاتێکی بەنرختر لە درێژخایەندا، خوێندراوەتەوە. لە هەموو گیانلەبەران، بە مرۆڤیشەوە، مەیلی پاداشتی کورتخایەن زیاترە لە پاداشتی درێژ خایەن. هەرچۆنێک بێت، پاداشتە درێژخایەنەکان زۆربەی کات قازانجی زیاتریان هەیە لە پاداشتی کورتخایەن.
کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق
کۆمەڵکوژی
تازە خورماتوو لە ٨ی ئازاردا بە چەکی کیمیایی ھێرش کرایە سەر و بەھۆیەوە سێ کەس کوژران و ھەزار و ٥٠٠ کەسیش بریندار بوون. ٢٥ ھەزار کەس لە شارۆچکەکە ھەڵھاتن. ھەر لەو ساڵەدا گوندی بێشیریش بە چەکی کیمیایی ھێرش کرایە سەر. ٩٠٪ی شاری بێشیر لە کاتی وەرگرتنەوەیدا لە ساڵی ٢٠١٦دا وێران بووە، لەنێویاندا ٢٥٠ خانوو. لە گوندی تورکمانی بەشیر، ٩ ژن ڕفێندراون و دەستدرێژی سێکسییان کراوەتە سەر و لە شوێنی گشتیدا بە چەقۆ ھەڵواسراون. ھەر لەو گوندەدا کچێکی تەمەن ١٢ ساڵ دەستدرێژی بە کۆمەڵی کراوەتە سەر و بە ستوونی کارەبا ھەڵواسراوە. کاتێک دانیشتوانی تورکمانەکان ھەوڵیاندا تەرمەکەی بھێنن، ١٥ پیاو بە تەقەی قەناس بەدەستەکانی داعش کوژران. دوای کەوتنی توزخورماتوو لە مانگی حوزەیرانیشدا حاڵەتی دەستدرێژی سێکسی تۆمارکرا.
سەبر
سەرچاوەکان
پۆل:سۆزەکان پۆل:کات پۆل:ڕەوشت پۆل:بەڕێوەبردنی کات پۆل:ڕۆحیەت
عومان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
عومان نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بوو کە لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئابی ١٩٩٢ لە بارسێلۆنا لە ئیسپانیا بەڕێوە چوو.
کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق
کۆمەڵکوژی
لە مانگی یەکدا گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە ڕەشیدییە نزیک موسڵ لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی عێراقەوە دۆزرایەوە. گۆڕەکە ھی ٢٧ پیاو و کوڕی تورکمانی کۆمەڵکوژ بووە. جەستەیان شوێنەواری ئەشکەنجەی ھەبوو. لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی ونبووی ژن و کچ و منداڵی تورکمان ھەزار و ٢٠٠ کەس بووە. لە ساڵی ٢٠١٨دا ھەزار و ٣٠٠ تورکمان بێسەروشوێن ماونەتەوە.
عومان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
سەرچاوەکان
١٩٩٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق
لەناوبردنی میرات
داعش بەرپرسیارە لە وێرانکردنی بینا مێژووییەکان کە بەرچاو بوون بۆ تورکمانەکان. زۆرێک لە مزگەوتە سەدە کۆنەکان، چ سوننە یان شیعە، ھەروەھا پەرتووکخانەکان وێران بوون. کۆنترین پەرتووکخانەی تەلعەفەر تەقێندرایەوە، پەرتووکخانەیەکی دیکەش کە زیاتر لە ھەزار و ٥٠٠ پەرتووکی مێژوویی لە دیالە تێدابوو، تێکشکێندرا. لەنێو ئەو شوێنەوارە وێرانبووانەدا گۆڕستانی یەحیا ئەبووقاسم (لە ساڵی ١٢٩٣ لەلایەن زەنگیدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێرانکراوە)، گۆڕستانی ئیمام عەونەدین (لە ساڵی ١٢٤٨ لەلایەن زەنگدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێرانکراوە)، مەزارگەی قادیب ئەلبان مووسڵی (لەلایەن ئەتابەگەکانی مووسڵەوە دروستکراوە، ساڵی ٢٠١٤ وێران بووە)، مزگەوتی ئیمام موحسین (لەلایەن سەلجوقییەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٥ زیانێکی زۆری پێگەیشتووە)، مزگەوتی گەورەی ئەلنوری (لە ساڵی ١١٧٢ لەلایەن زەنگدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٧ وێران کرا، مزگەوتی ئیمامی باھیر (لە ساڵی ١٢٥٩ دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێران بووە)، و مزگەوتی پاشا (لە ساڵی ١٨٨١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دروستکراوە، وێران بووە).
سەرچاوەکان
پۆل:جینۆسایدەکان پۆل:سەدەی ٢١ەم لە عێراق پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق پۆل:تاوانەکانی شەڕ پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:پاکتاویی ڕەگەزی پۆل:شەڕی کەنداو پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان
ھەرمێلەی سەروو
ھەرمێلەی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی زەلان، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
باھاماز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
باھاماز نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
لەرز (پزیشکی)
وێنۆک| لەرزین هەستکردنە بە سەرما لەرز هەستی سەرمابوونە کە لە کاتی تایەکی بەرزدا ڕوودەدات، بەڵام هەندێک جار نیشانەیەکی باو و ئاساییە کە بە تەنیا لە هەندێک کەسدا ڕوودەدات. لەرز لە کاتی تادا بەهۆی دەردانی سایتاکین و پرۆستاگلاندینەکان ڕوودەدات وەک بەشێک لە وەڵامێکی هەوکردن کە خاڵی جێگیرکردنی پلەی گەرمی جەستە لە هیپۆتالاموسدا بەرز دەکاتەوە.
باھاماز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
تۆڕی پەخشی مایل
تۆری پەخشی مایل (ئێم بی ئێن) تۆڕێکی کۆریای باشوورە لەلایەن بازرگانی ڕۆژنامەوانی مایلەوە بەڕێوەدەبردرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری پۆل:وێستەگە و کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ١٩٩٥ دامەزراون پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان لە کۆریای باشوور
شیرین پەنا
شیرین پەنا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەڕنە، ناوچەی زەڕنە، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ئەیوان ئەیوان ئەیوان پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
ئای ئۆ ئێس ١٣
ئای ئۆ ئێس ١٣ ، سێزدەمین وەشانی سیستمی بەکارخەریی مۆبایل‏ەکانی ئای ئۆ ئێسە کە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ دروستکراوە و لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩ وەشێندرا. پێش خۆی ئای ئۆ ئێس ١٢ بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئای ئۆ ئێس پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٩ پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مۆبایل
ئیمپراتۆریەتیی دووەمی فەڕەنسا
مێژوونوسانی ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ زۆرجار ڕەخنەیان لە ئیمپراتۆرییەتی دووەم دەگرت وەک پێشەکییەک بۆ فاشیزم. ئەم لێکدانەوەیە چیتر بڵاونەکرایەوە و تا کۆتایی سەدەی بیستەم بە نموونەیەکی پێشەنگی سیستەمی مۆدێرنیزاسیۆن دادەنرا. مێژوونووسان بەگشتی ھەڵسەنگاندیان بۆ ئیمپراتۆرییەتەکە بە شێوەیەکی نەرێنی کاتێک ھاتە سەر ڕامیاری دەرەوەی ئیمپراتۆرییەتەکەی، و زیاتر بە ئەرێنی ھەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرد کاتێک پەیوەندی بە ڕامیارییە ناوخۆیییەکانییەوە ھەیە، بەتایبەتی کاتێک ناپلیۆنی سێیەم لە دوای ساڵی ١٨٥٨ دەسەڵاتی خۆی ئازاد کرد و ھانی بازرگانی و ھەناردەکردنی فەڕەنسی دا. گەورەترین دەستکەوت لە پێشکەوتنی ماددیدا بوو، لە شێوەی تۆڕێکی شەمەندەفەری گەورەدا کە ئاسانکاری بۆ بازرگانی دەکرد و میللەت یەکیگرت و پاریسی کردە ناوەندی خۆی. ئەم ھێڵی ئاسنینە کاریگەری ھاندانی گەشەی ئابووری و گەیشتن بە خۆشگوزەرانی لە زۆربەی ناوچەکانی وڵاتدا ھەبوو. ئیمپراتۆرییەتی دووەم شانازییەکی زۆری پێدەدرێت بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی پاریس بە شەقامی فراوان و بینا گشتییە سەرج ڕاکێشەکان و ناوچەی نیشتەجێبوون کە زۆر سەرنجڕاکێشن بۆ پاریسییە ئاست بەرزەکان. لە ڕامیاری نێودەوڵەتیدا ناپلیۆنی سێیەم ھەوڵیدا شوێنپێی مامی بگرێت، بەشداری لە زۆر پڕۆژەی ئیمپراتۆرییەت لە سەرانسەری جیھان و ھەروەھا چەندین شەڕی ئەورووپادا کرد. بە بەکارھێنانی شێوازی زۆر توند، ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی لە باکووری ئەفریقا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بنیاتنا. ناپلیۆنی سێیەم ھەوڵیدا ئابووری مەکسیک نوێ بکاتەوە و بیکێشێتە خولگەی فەرەنسا، بەڵام ھەوڵەکانی شکستی ھێنا. ناپلیۆنی سێیەم بە ھەڵە مامەڵەی لەگەڵ ھەڕەشەکانی پروسیا کرد و تا کۆتایی دەسەڵاتی خۆی لە بەرامبەر دەسەڵاتی سەرسەختی ئەڵمانیادا خۆی بەبێ ھاوپەیمان بینییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
کەسی قانوونی
کەسی قانوونی کەسێکی یاساییی نامرۆڤە، بە وتنێکی تر ھەر سازی و دامەزراوەیەک کە تەنیا کەسێکی ئاسایی نییە، بەڵام لە یاسادا بە ئەرک و مافەوە ناسراوە و وەکوو کەسێکی یاسایی ناس دەکرێت و ناسنامەیەکی جیاوازی ھەیە. ئەمە ھەر سازییەکی (ئینگلیزی: organization) دامەزراو وەکوو شرکەت، ڕێکخراوی حکوومەتی و ڕێکخراوی ناحکومی لەخۆ دەگرێت. ھەروەھا بە ناوەکانی شەخسیەتی دروستکراو، کەسایەتی قانوونی، کەسی قانوونزانی، و کەسی یاسایی ناسراوە.
حاجی حەسەن، کۆکس
حاجی حەسەن گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کۆکس، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
حاجی حەسەن لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەیدماڵ ئەڵا و لە باشوور لەگەڵ گوندی کۆکس و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گومار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شیلان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پلەی گەرمیی لەشی مرۆڤ
وێنۆک|300x300پیکسڵ| گۆڕانی پلەی گەرمی لەش بەشێکە لە کاتژمێری بایۆلۆژی جەستەی مرۆڤ پلەی گەرمی جەستەی مرۆڤ پەیوەستە بە هۆکارگەلێک وەک شوێنی پێوانەکردنی لە جەستەی مرۆڤ, کاتەکانی ڕۆژ و ئاستی چالاکیی جەستەیی ئەو کەسەی کە باسی لێوە دەکرێت. سەرەڕای باوەڕی باو، هیچ ژمارەیەکی دیاریکراو نییە کە ئاماژە بە پلەی گەرمی ئاسایی جەستە یان کەسێکی تەندروست بکات لە ژێر هەر بارودۆخێکدا و بەبێ گوێدانە ئەوەی پلەی گەرمی لەش لە کوێ دەپێورێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە پزیشکییەکان پۆل:فیزیۆلۆژیی مرۆڤ پۆل:فیزیۆلۆژیا پۆل:نیشانەکانی پزیشکی پۆل:گەرمیپێوەکان پۆل:پلەی گەرمی پۆل:مرۆڤ
ژمارەی ماک
چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|(F/A18) ەیک قۆچکی ھەلمی دروست دەکات لەوکاتەی دەبێتەوە لە خێرایی دەنگ لە داینە میکی شلەد (فلویدا)، ژمارەی ماک (MaیاM) یەکەیەکی بێ برە. کە ڕێژەی تێپەرینی خێرایی تەنێک بەبەراورد بە خێرایی دەنگ پێشان دەدات.
کاتێک:
U: خێرایی ڕۆیشتنە بە گوێرەی سنوورەکان (چ ناوەکی، وەک تەنێک کەنوقم کرابێت لەناو ڕۆیشتنە کە، یان دەرەکی وەک کەنالێک)
C: خێرایی دەنگە لەناوەندەکە لەھەوا دەگۆرێ بەپێی ڕەگی دووجای (پلەی گەرمی ثێرمۆ داینەمیک)
واتە لە ماک ١، خێرای U یەکسانە بە خێرایی دەنگ. لە ماک ٠٫٦٥، U یەکسانە بە ٪‏٦٥ ی خێرایی دەنگ (خوار خێرایی دەنگ)، وە لە ماک ١٫٣٥،u٪‏٣٥ خێراترە لە خێرایی دەنگ (سەروو خێرایی دەنگ).
خێرایی ناوەکی دەنگ وە ژمارەی ماک بەندەبەپلەی گەرمی گازی دەوروبەر، ژمارەی ماک بەکاردێ بۆ دیارکردنی ئەوەی کەدەکرێ ڕەوینەکە بەنەپەستێوراو ھەژماربکرێ. دەکرێ ناوەندەکە گاز یان شلەبێ، دەکرێ لێوارەکان بەناو ناوەندا برۆن یان دەکرێ جێگیر بن وناوەندەکە بەناویدا بروا، یان دەکرێ ھەردوکیان بجولێن بە خێرایی جیاواز: ئەوەی گرنگە خێرایی پەیوەندیداریان بەیەکترە لێوارەکە دەکرێ دەکرێ لێواری تەنێک بێت کەنوقم کرابێت لەناو ناوەنددا، یان جۆگەیەک وەک نۆزل، بلاوکەرەوە یان تونێلی بالەناو ناوەنددا، وەک دەزاندرێ ژمارەک ماک ڕێژەی نێوان ٢خێرایییە، لەگەل ئەوەشدا ژمارەیەکی بێ برە. ئەگەر M<٠٫٢–٠٫٣ ئەوا ڕەوینەکە نیمچە جێگیرە وھاوگەرمیە، پەستاوتن کاریگەری بچوک دەبێت و دەکرێ ھاوکێشەی سادەی نەپەستاوتن ڕەوین بەکاربێت.
ژمارەی ماک ناونراوە بەناوی فزیازان و فەیلەسوفی نەمسایی (ئێرنس ماک)وە دیارکردنەکە پێشنیار کراوە لەلایەن ئەندازیاری فرین (جەیکۆب ئەکرێت) لەسالی ١٩٢٩. ژمارەی ماک ڕەھەندێکی بێ برە و یەکەیەکی پێوراو نییە. ژمارەکە پاش یەکەکە دێت، ژمارەی دووەمی (ماک٢)ە لەبری (٢ماک). ئەمە ھەندێک پەیوەندە بە یەکەی زەریایی مارک (ھاوواتای قولی پێو).
کە یەکەیەکی سەرەتاییە و بنەچەی دروستبونی چەمکی (ماک) ە، لە دەیەی تێپەرینی خێرایی مرۆڤ لە خێرایی دەنگ، ئەندازیارانی فرین خێرایی دەنگیان بە ژمارەی ماک دانا، نەک ماک ١.
ڕوانینێکی گشتی
وێنۆک|وێنەکە:خێرایی دەنگ (شین) بەندە بە جیاوازی پلەی گەرمی لە بەرزایی (سوور) دەکرێ ھەژماربکرێ بە جیاکردنەوەی چری و کاریگەری پەستان لەسەر خێرایی دەنگ کە یەکدی ھەلدەوەشێنەوە، خێرایی دەنگ زیاددەکات بە بەرزی ھەردوو چینی ستراتۆسفیر وثێرمۆ سفیر، بەھۆی کاریگەری گەرمی لەم چینانە. ژمارەی ماک پێوانەیەکە بۆ تایبەتمەندی پەستاوتنی ڕەوینی شلەگاز، شلگاز (ھەوا)
ڕەفتاردەکا لە ژێر کاریگەری پەستاوتنی بارودۆخی ھاوشێوە لە ژمارەی ماکی دراو، بەبێگوێدانە برەکانی دیکە. وەک دانراوە لە ستانداردی ئەتموسفیر نێودەولەتی، ھەوای وشک لە ئاستی دەریا پلەی گەرمی ١٥ س، (٥٩ پلەی ف) خێرایی دەنگ دەکاتە ٣٤٠٫٣ مەتر/چرکە (١١١٦٫٥ پێ/چرکە). خێرایی دەنگ دەگۆرێ وجێگیر نیە لە گاز زیاددەکات بەپێی ڕەگی ڕووتی پلەی گەرمی. وەلە پلەی گەرمی ئەتمۆسفیر، بەگشتی کەمدەکات بە زیادبونی بەرزای لە ئاستی دەریا تا(١١٬٠٠٠) مەتر(٣٦٬٠٨٩پێ) خێرایی دەنگ کەمدەکات؛ و بۆنمونە پلەی گەرمی ستانداردی ئەتمۆسفیر کەمدەبتەوە بۆ ٥٦٫٥س-(-٦٩٫٧ف) لە بەرزایی (١١٬٠٠٠مەتر) ٣٦٬٠٨٩ پێ. بە ڕێککەوتن لەگەل خێرایی دەنگ (ماک١)لە ٢٩٥ مەتر/چرکە (٩٦٧٫٨ پێ/چرکە)، ‏٨٧٪ ‏ی بەھای ئاستی دەریا.
پۆلێن کردنی سیستمەکانی ماک
لەکاتێکدا، سیستمی سەروو خێرایی دەنگ بەکاردێ بۆ قسەکردن لەسەر کۆمەلێک لە ژمارەی ماک. بۆ نمونە ڕەوین (ھەوا) کیمیایانە کارڵێک ناکا وە پلەی گەرمی نێوان ھەوا و ئامێرەکە فەرامۆش دەکرێ لە ھەژمارکردن
لە خشتەی داھاتوو سیستمی مەوداکان بەھاکانی ماک دەگەرێتەوە بۆ چەمکەکانی خوار خێرایی دەنگ و سەروو خێرایی دەنگ
بە گشتی، خێرایی زیاتر لە خێرایی دەنگ بەژمارەی ماکی ١٠–٢٥ دانراوە لەلایەن(ناسا)ەوە، وە دووبارە چوونەوە بۆ خێراییەک کە گەورەتر بێت لە ٢٥. ئەو سیستمەی مەکۆک و فرۆکەی جۆراوجۆر لە خۆ دەگرێت.
ڕەوینی خێرایی - زۆری - دەوروبەری تەنەکان
کە خێرایی دەنگ زیاددەکات، ناوچەی M>1 خێراییەکەی زیاددەکات بەرەو پێشەوە وپشتەوەی فرۆکە کە M=١ئەوا شۆکێکی ئاسایی دەگاتە پاشکۆ و دەبێتە شۆکیێکی خوار،
کاتێک فرۆکەیێک سەردەکەوێ بۆ ماک ١ بۆ نمونە (دیواری دەنگ)، وە جیاوازیەکی گەورەی پەستان دروست بووی دەرەوەی فرۆکەکە وەک قوچەکێک بلاودەبێتەوە کە پێیدەوترێت ماک (١). ئەم شۆکەیە کە ھۆکارە بۆ گەرمەی دەنگی فرۆکەیێکی خێرا.
کەسێک لە ناو فرۆکە گوێی لەمە نابێت تەسکی قوچەکەکە ڕاستەوانە ھاورێژە لەگەل خێرایی لە ماک =١ ئەمە قوچەکێکی بەناو قوچەکە نزیکە لەشێوەیەکی قۆقزی.
لەخێرایی تەواوی سەروو خێرایی دەنگ، شەپۆلێکی شۆک دەست دەکا بە دروستکردنی شێوە قوچەکێک یان لەتەنێکی ڕەقدا ناوچەیێکی کەمی خوار خێرایی دەنگ دەمێنێتەوو لە نێوان پێشەوەی تەنەکە لەگەل سەرەوەی تەنەکە. لەبری ئەوەی لە تەنێکی تێردا ھەوا نیە لە نێوان ئەم دوو شوێنە دا.
ژمارەی ماک زیاددەکات بە ھێزی شەپۆلی شۆکەکەوە قوچەکی ماک زۆر تەسک دەبێتەوە. کەشلگاز شەپۆلی ڕەوین تێدەپەرێنێ، خێرایی کەمببێتەوە و پەستان و پلەی گەرمی وچری زیاددەکەن.
گۆرانەکە ڕاستەوانەیە لەگەل ھێزی شۆکەکە. لەژمارەی بەرزی ماک وپلەی گەرمی زیاددەکات بەسەر شۆکەکە کەبەھۆی ئایۆناندن وھەلوەشانی گەردەکانی گاز لەپشت دەستپێکردنێ شۆکەکە، بۆیە ڕەوینەکان پێ یان دەوترێت لەخێرایی دەنگ بەرزتر.
خێرایی بەرزی ڕەوین لە جۆگەیەک
کاتێک ڕەوین لە جۆگەیەک دەگات بە سەروو خێرایی دەنگ. گۆرانێکی دیاریکراو جێی خۆی دەگرێت. پاراستنی بارستایی ڕێژەی ڕەوین دەمانبات بۆ ئەو ئەنجامەی کە کۆربونەوەی جۆگە کە دەبێتە ھۆی زیادبوونی خێرایی ڕەوین.
(واتە: بە تەسک بوونەوەی جۆگەی ڕەوین ئەوا خێرایی زیاددەکات) وە لە (خوار خێرایی دەنگ) یشدا ئەمە ڕاستە، ھەرچەندە کاتێک ڕەوینەکە دەبێ بە (سەروو خێرایی دەنگ) ئەوا پەیوەندیەکە پێچەوانە دەبێتەوە، فراوانبونی جۆگە دەبێتە ھۆی زیادبوونی خێرایی.
ئەنجامی ئاشکرا ئەمەیە کە بۆ زیادکردنی خێرایی ڕەوین بۆ سەروو خێرایی دەنگ، ئەوا پێویستی بە نۆزلی کێشکردن و دورکەوتنەوە ھەیە، کاتێک کەبەشی کێشکردنی خێرایی زیاددەکات و بەشی دورکەوتنەوە دەبێتە ھۆی بەردەوامی دان بەتاودانەکە. ئەم جۆرەنۆزلە پێی دەوترێت نۆزڵی دێ لاڤال وە لەوپەری بارودۆخیدا دەگاتە بەرزترین خێرایی کەلە خێرایی دەنگ زیاترە (ماک١٣(١٥٬٩٢٦ کم/کاژێر ؛ ٩٬٨٩٨ میل/کاژێر )لە پلەی گەرمی ٢٠سلیزی)
ماکمیتەری فرۆکە یان سیستەمی زانیاری ئەلکترۆنی فرین (EFIS) دەتوانن ژمارەی ماک نیشانبدەن لەوەستانی جۆگەی پیتۆت وە پەستانی جێگیر.
ھەژمارکردن
ژمارەی ماک لە فرۆکەیێکی فریو ھەژمار دەکرێ بە
کاتێک:
U خێرایی فرۆکەیە(velocity)
C خێرایی دەنگە (speed of sound)
بەدانانی ھەوا بەگازی نمونەیی، ھاوکێشەی ھەژمارکردنی ژمارەی ماک لەرۆیشتنی پەستێوراوی خوار خێرایی دەنگ بەیاسای :Bernolli دەکاتە ١ >
وە خێرایی دەگۆرێ بەپێی پلەی گەرمی(temperature):
qc: پەستانی کاریگەر (پەستانی داینەمیکی). impact pressure
p: پەستانی جێگیر
R_* : گازی دیاریکراوی جێگیرە بەگوێرەی ھەوا.
ھاوکێشەکە بۆ ھەژمارکردنی ژمارەی ماکە لە خێرایی سەروو دەنگ لەرۆیشتنی پەستێوراو بە یاسای پیتۆتی سەروو خێرایی دەنگ بە یاسایRayleigh:
ھەژمارکردنی ژمارەی ماک لەپەستانی بۆری پیتۆت
ژمارەی ماک ھاوکێشەیەکی پلەی گەرمی خێرایییە لەھەوادا، فرۆکەی ھەواوی، ھەرچەندە جیاوازی پەستان بەکاردێنن بۆ ھەژمارکردنی ژمارەی ماک، نەک پلەی گەرمی.
وادانێن کە ھەوا گازێکی نمونەییە(ideal gas)، ھاوکێشی ھەژمارکردنی ژمارەی ماک لە ڕۆیشتنێکی پەستێوراوی خوار خێرایی دەنگ دۆزراوەتەوە لە ھاوکێشەی بێرنۆلیبۆ ئەو کاتەی ١> M:
ھاوکێشەی ھەژمارکردنی ژمارەی ماک لەسەروو خێرایی دەنگ دەتوانرێ بە یاسای (Reyleigh)ی پیتۆتی سەروو خێرایی دەنگ بدۆزرێتەوە، بە بەکارھێنانی پارامیتەر بۆ ھەوا.
کاتێک :-
وەک دەبینرێ Mدەردەکەوێ لەھەردوو لای ھاوکێشەکە، وەبۆ مەبەستی کرداری ڕەگی لۆگاریتم دەبێ بەکار بھێنرێ بۆ دۆزینەوەی وەلامەکە (وەلامی ھاوکێشەیەک ڕەگی ٧م٢ وە ھەندێک لەمانە دەکرێ زۆر بەسادەیی بدۆزرێتەوە. بیردۆزی Abelruffin گەرەنتی ئەوە دەدات کە ھیچ فۆرمێکی گشتی نیە بۆ ڕەگی ئەم فرە ڕادارانە). یەکەم جار دیاری دەکرێ کە M گەورەتر بوو لە(١)بە ھەژمارکردنی M لە ھاوکێشەی خوار خێرایی دەنگ. ئەگەر Mگەورەتر بوو لە(١)لەخالێکدا ئەوا بەھای M لە ھاوکێشەکە بۆ بارودۆخی سەرەتایی بەکاردێ بۆ خالی دووبارەبوەوەی جێگیر لە ھاوکێشەکە، کە زۆربەی کات زۆر بەخێرایی بەیەکدەگەن، دەکرێ لەبری ئەوە ڕێگای میتۆدی نیوتن بەکاربھێنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئایرۆدینامیک پۆل:خێراییی ھەوا
چۆپلی
چۆپلی گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی سارۆخ، ناوچەی تەختی سڵێمان، شارستانی تیکاب، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
چۆپلی ناوەندی گوندستانی سارۆخە.
جوگرافیا
چۆپلی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قزقەپانی سەنگ و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەرەومەر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دڵ دڵبڵاغی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوێ ئاغاج.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی تیکاب تیکاب تیکاب پۆل:گوندەکانی شارستانی تیکاب پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
یەھۆشوا ڕابینۆڤیتز
یەھۆشوا ڕابینۆڤیتز (بە عیبری: יהושע רבינוביץ، ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١١ – ١٤ی ئابی ١٩٧٩) سیاسەتمەدارێکی ئیسرائیلی بووە کە وەک وەزیری حکوومەت و سەرۆکی شارەوانی تەلئەبیب کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١ پۆل:مردووانی ١٩٧٩ پۆل:وەزیرانی دارایی ئیسرائیل پۆل:سەرۆکی شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ
جەیمس واتسن
لە ساڵی ١٩٥٣ لەگەڵ فڕانسس کریک توێژینەوەیەکی ئەکادیمیان بڵاو کردەوە و پێشنیازی ئەوەیان کرد کە گەردی DNA پێکھاتەیەکی دووانەی لوولخواردووە (پێچاوپێچ). واتسن، کریک و ماوریس ویلکینز بە ھاوبەشی خەڵاتی نۆبڵیان لە ساڵی ١٩٦٢ پێبەخشرا لە بواری فیسیۆلۆژی یان پزیشکیی «بۆ دۆزینەوەی پێکھاتەی گەردیی ترشی ناوەکی و گرنگی ئەمە لە گواستنەوەی زانیاری لە تەنی زیندوو».
واتسن بڕوانامەی لە زانکۆی شیکاگۆ (بەکەلۆریۆس ساڵی ١٩٤٧) و لە زانکۆی ئیندیانا (دکتۆرا لە ساڵی ١٩٥٠) بەدەستھێنا. واتسن دوای ساڵێک لە توێژینەوەی دوای دکتۆرا لە زانکۆی کۆپنھاگن لەگەڵ ھارمەر کاڵکار و ئۆلێ مالۆی، لە تاقیگەی کاڤێندیش لە زانکۆی کامبریج لە ئینگەڵتەڕا کاری کرد کە ھەر لەوێش بۆ یەکەمجار ھاوکارە داھاتووەکەی فڕانسس کریکی بینی.
لە ساڵانی ١٩٥٦ بۆ ١٩٧٦، واتسن لە بەشی زیندەوەرزانی لە زانکۆی ھاڕڤارد خەریکی ئەنجامدانی توێژینەوە بوو لەسەر زیندەزانی گەردی. لە ساڵی ١٩٦٨ وەک بەڕێوەبەری تاقیگەی (کۆلد سپرینگ ھاربۆر) دەست بەکاربوو، بەمەش بەشێوەیەکی بەرچاو ئاستی دابینکردنی بودجە و ئەنجامدانی توێژینەوەی زیادکرد. لەم تاقیگەیەدا ئاراستەی توێژینەوەی خۆی گۆڕی بۆ شێرپەنجە، ھەروەھا تاقیگەکەی کردە ناوەندێکی جیھانی پێشەنگ لە بواری زیندەزانی گەردی. لە ساڵی ١٩٩٤ بووە سەرۆکی تاقیگەکە و بۆ ماوەی ١٠ ساڵ لەوێ خزمەتی کرد. دوای ئەوە وەک ڕاوێژکار دەستنیشانکرا و خزمەتی کرد تا خۆی دەستی لەکارکێشایەوە ساڵی ٢٠٠٧ پاش ئەوەی بانگەشەی ئەوەی کرد کە پەیوەندی بۆماوەیی ھەیە لە نێوان زیرەکی و ڕەگەز. لە ساڵی ٢٠١٩ و دوای بڵاوبوونەوەی فلیمێکی دۆکیۆمێنتاریی کە تێیدا واتسن بیروڕاکانی دەربارەی ڕەگەز و زیرەکی دووبارە کردەوە، تاقیگەی (کۆلد سپرینگ ھاربۆر) ئەو بڕوانامانەی کە بە فەخری پێی بەخشیبوو ھەڵوەشاندەوە و ھەموو پەیوەندییەکی لەگەڵ پچڕاند. واتسن زۆر پەرتووکی زانستی نووسیوە، لەوانە پەرتووکی پڕۆگرامی خوێندن بەناوی زیندەزانی گەردی جین (١٩٦٥) و پڕفرۆشترین پەرتووکی بەناوی دووانەی لوولخواردوو (١٩٦٨).
ژیان و خوێندن
لە ساڵی ١٩٤٧ واتسن زانکۆی شیکاگۆی جێھێشت تا ببێتە قوتابی دکتۆرا لە زانکۆی ئیندیانا، کە ئامادەبوونی براوەی خەڵاتی نۆبل ھێرمان جۆسێف موڵەر لە بڵۆمینگتۆم بۆ ساڵی ١٩٤٦ جێگای سەرنج بوو بۆی، کە لە چەند توێژینەوەیەکی گرنگ لە ساڵانی ١٩٢٢، ١٩٢٩ و ١٩٣٠یەکاندا گشت تایبەتمەندییەکانی بۆماوەی گەردی دانا کە شروێدینگەر لە ساڵی ١٩٤٤ لە کتێبەکەیدا پێشکەشی کرد. بڕوانامەی دکتۆراکەی لە ساڵی ١٩٥٠ لە زانکۆی ئیندیانا بەدەستھێنا؛ سالڤادۆر لوریا سەرپەرشتیاری تێزی دکتۆراکەی بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:زیندووان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
لرخە
لرخە یان ویز دەنگێکی وشک و فیکەی بەردەوامە کە لە بۆری ھەوادا لە کاتی ھەناسەداندا ڕوو دەدات. بۆ دروستبوونی ئەم دەنگە دەبێت بۆری ھەوا تەسک یان بلۆک بکرێت. باوترین ھۆکاری لرخە ئاسمایە, کە دەبێتە ھۆی ھەناسەبڕکێ.
سەرچاوەکان
پۆل:نیشانەکانی پزیشکی
ھاوواتا
وێنۆک|لیستی ھاوواتا لە خەتی [[مێخی لەسەر تابلێتێکی قوڕ، سەردەمی نیو- ئاشووری]] ھاوواتا یان ھاومانا وشەیەک یان دەستەواژەیەکە کە لە یەک زماندا بەتەواوی یان بە نزیکەیی، یەکسانە لە مانادا بە وشە یان دەستەواژەیەکی تر.
تاقیکردنەوەی پێوانەیی بۆ وشە ھاوماناکان، بە شێوازی جێگرتنەوەیە: فۆرمێک لە ڕستە دەتوانێت بە ڕستەیەکی تر بگۆڕێت بەبێ گۆڕینی ماناکەی. لە ڕووی زمانەوانییەوە، وشەی ھاوواتا بە گشتی بۆ خۆلادان لە دووبارەکردنەوەی وشەکان لە ڕستەکاندا بەکار دەھێنرێت و لە ڕوانگەی ئەدەبییەوە، ھەروەھا بۆ جوانی و دەوڵەمەندی دەقەکە زیاد دەکرێت.
وشەی وەرگیراو لە زمانەکانی تر دەکرێت وەک ھاوواتا بەکار بھێنرێت ئەگەر ھەمان مانای بێت. وەک تغییر: گۆڕان. لەم حاڵەتەدا بەھۆی ھاتنی وشەی عەرەبی بە زمانەکانی دیکە وەک فارسی دەکرێت ئەو وشانەی چوونە ژوورەوە بە ھاوواتا لەقەڵەم بدرێت.
وشەناسی
ھەندێک لە وشەناسان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھیچ ھاوواتایەک بەتەواوی ھەمان مانایان نییە (لە ھەموو دەقەکان یان ئاستەکانی کۆمەڵایەتیی زماندا) چونکە وشەڕەتناسی، ئۆرتۆگرافی، سیفەتی فۆنیکی، بەستنەوە (Connotation)، مانا نادیارەکان، بەکارھێنان، و ھتد وشەکان وەک یەک لێ دەکەن.
ناوناسی
وشەکە لە لاتینی synōnymum لە نۆرەی خۆی لە زمانی یۆنانی کۆن synōnymon (υ΁ώυμοó)، پێکھاتوو لە (s¦n (١ۭщыъ 'پێکەوە، ھاوشێوە و ھتد -ōnym- (-υμ-)، جۆرێک لە 'ئۆنۆما((ویکت:ὄομα 'ناو').
سەرچاوەکان
پۆل:وشەناسی پۆل:ڕێزمان پۆل:جۆری وشە
دوانزەئیمام
دوانزەئیمام گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیروان، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دوانزەئیمام لە باکورەوە ھاوسنورە لەگەڵ گوندی تەپەگوڵاوی و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی کاگردەڵ و لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناحیەیی سیروان لەڕۆژاواوە لەگەڵ بەنداوی دەربەندیخان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەسی ئاسایی
لە زانستی دادمەندیدا، کەسی ئاسایی (لە مانای یاساییدا، یانی، کەسێک کە کەسایەتی یاساییی خۆی ھەیە) کەسێکە کە شەخسییەتێکی مرۆڤانەی ھەیە، کە دژواتای کەسی یاسایییە، کە ڕەنگە تایبەت کەسایەتی بازرگانیی یان ڕێکخراوی ناحکوومی بێت یان تەنانەت حکوومیش بێت. لە مێژوودا، کەسایەتی مرۆڤی لە ھەندێ زانستی دادمەندیداسەرچاوەی وشە (فیقھ، دەستوور) بەپێویست کەسێکی ئاسایی نەبوو لەو کاتەدا کە کۆیلایەتی ھەبوو.
گڵۆپ
وێنۆک|گڵۆپێکی کارەبایی بە کۆلکەوە. گڵۆپی کارەبایی بریتیە لە ئامێرێک کە بەھۆیەوە ووزەی کارەبایی دەگۆڕدرێت بۆ ڕوناکی، زانا و داھێنەری ئەمەریکایی تۆماس ئێدیسۆن و ھاوکارەکانی دوای کۆمەڵێک تاقیکاری شکستخواردوو توانیان لە ١٨٧٩ درووستی بکەن، کە دەزووی لۆکەیی تێدا بەکارھێنابوو بۆ ماوەی چل کاژێر توانی ئیش بکات بەبێ پچڕان، دواتر ئێدیسۆن ھەوڵی زیاتری دا بۆ گەشەسەندنی گڵۆپەکە تاوەکو گەیشتۆتە ئەم پێشکەوتنەی ئەمڕۆ ئەمەش بەھۆی بەردەوامی کارکردنی ھاوبەشگای جەنەرال ئەلیکتریکەوە بوو کە لەبڕی دەزووی لۆکەیی جۆرە دەزووێکی بەکارھێنا کە لە ماددەی تەنجیستن درووستکرابوو ئەمیش دوای کۆشش و ھەوڵێکی زۆر.
گڵۆپەکانی ھەوا لێکێشراو
وێنۆک|شێوەیەک لە شێوەکانی پەرژینی گڵۆپ بەمەبەستی جوانکاری و پاڕێزبەندی.
ئاسنگرا
ئاسنگرا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری برادۆست، ناوچەی سۆما و برادۆست، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ئاسنگرا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
باھاماز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
باھاماز نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
ئیسای مۆڕاڵس
ئیسای مانوێڵ مۆڕاڵسی کوڕ  (لەدایکبووی ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. ئەو ڕۆڵی بۆب مۆڕاڵسی لە فیلمی ژیاننامەییی ڵا بامبای ١٩٨٧دا گێڕاوە. ھەروەھا لە زنجیرە درامای خێزانی ئەمریکیی پی بی ئێس و ھەڵسانەوەی بڵڤدی شۆتایم دەرکەوتووە. ئەو بە ڕۆڵەکانی وەک تۆنی ڕۆدڕیگەز لە ئێن وای پی دی بلودا، و جۆزێف ئاداما لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی خەیاڵی زانستی کاپریکادا، و کامینۆ دێڵ ڕیۆ لە زنجیرەی ڕاستەقینەی ئۆزاڕکی نێتفلیکسدا بەناوبانگە.
کاترینا ساکیلارۆپولو
کاترینا ساکیلارۆپولو خانمە پارێزەر، چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و سیاسەتوانی یۆنانییە. ئەو لەوەتەی ١٣ی ئازاری ٢٠٢٠ سەرۆکی یۆنانە، ئەو شوێنی سەرۆکی پێشوو پرۆکۆپیس پاڤلۆپۆلۆس گرتەوە. پێشتر ئەو لەماوەی ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ تاکوو ١١ی شووباتی ٢٠٢٠، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی یۆنان بوو. کاترینا یەکەم ژنە سەرۆکە لە مێژووی یۆنان.
کاترینا لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٠، لە ڕۆژی بوونی بە سەرۆکی وڵات، مێدالیای ڕێزلێنانی (Order of the Redeemer) پێدرا، بەر لەوەش سێ مێدالیای دیکەی وەک ڕێزلێنان لە دەوڵەتی یۆنان وەرگرت بوو. کاترینا لە بەشی یاسای زانکۆی ئەسینا خوێندوویەتی، دواتر لە زانکۆ پاریسی دووەم خوێندنی لە یاسای گشتی درێژەپێداوە.
ئەو لە توێژینەوە و بابەتە زانستییەکان بەشداری کردووە، وەک نووسەر لە کتێبی قەیرانە ئابوورییەکان و ژینگەی پارێزگاریکردن لە یاسای وڵات (بە یۆنانی: Οικονομική κρίση και προστασία του περιβάλλοντος στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας) کردووە.
عومان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
عومان نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
کاترینا ساکیلارۆپولو
ژیانی تاکەکەسی
ئەو ئێستا لەگەڵ خۆشەویستەکەی پابلۆس کۆتسۆنیس دەژی، هاوژینەکەی پارێزەرە. کاترینا منداڵێکی هەیە لە مێردی پێشووی.
عومان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
کاترینا ساکیلارۆپولو
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمە سەرۆکەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:سیاسەتوانانی یۆنانی پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی یۆنان
دڵشاد حامید دەروێش
وێنۆک|دڵشاد حامید دەروێش
دڵشاد حامید دەروێش (لەدایکبووی ٢١ی ئایاری ١٩٨٨ لە سلێمانی، عێراق) نووسەر و وەرگێڕێکی کوردە. خاوەنی چەندان کتێبە لە بوارەکانی فیکر و فەلسەفەدا.
وتار و توێژینەوەکان
وێنۆک|کۆلێجێک لە کتێبەکانی دڵشاد
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:لەدایکبووانی سلێمانی پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
ھەوارەبەرزە، شارباژێڕ
ھەوارەبەرزە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی زەلان، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھەوارەبەرزە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ڕەشک و لە باشوور لەگەڵ گوندی مایانان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کەوانەدۆڵ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گۆماو.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەشتیی ئاسمانی بێ سەرنشین
کەشتی ئاسمانی بێ سەرنشین یان ڕۆبۆتی کەشتییەکی ئاسمانییە کە کەسێک یان کەسانی تێدا نییە، کە بۆ گەشتە ئاسمانییە ڕۆبۆتییەکان بەکاردێت. کەشتییە ئاسمانییە بێ سەرنشینەکان دەتوانن ئاستی سەربەخۆیی جیاوازیان ھەبێت لە زانیارییەکانی مرۆڤ. لەوانەیە لە دوورەوە کۆنتڕۆڵ بکرێن، لە دوورەوە ئاراستە بکرێن، یان تەنانەت سەربەخۆ بن، واتە لیستێکی پێشوەختە بەرنامە بۆ داڕێژراویان ھەیە، کە جێبەجێی دەکەن مەگەر بە پێچەوانەوە ڕێنمایی نەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی خۆری
چەتاڵ، کۆکس
چەتاڵ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کۆکس، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
چەتاڵ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەیدحسێن و لە باشوور لەگەڵ گوندی عەلی خەڵەف و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی چاڵەسورک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی زەرداوی گەورە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
٥٦مین خەڵاتەکانی گراند بێڵ
٥٦مین خەڵاتەکانی گراند بێڵ (بە کۆری:: 대종상 영화제; خوێندنەوە:دایجۆنگسانگ یۆنگھواجای) ھەروەھا وەک خەڵاتەکانی فیلمی دایجۆنگەوە ناسراوە، خەڵاتێکی ساڵانەیە کە لەلایەن ی پەیوەندیدار بە نایابی فیلم لە کۆریای باشوور خەڵاتی گراند بێل بۆ یەکەم جار لە ١٩٦٢ ناسێنرا وە گرانبەھایەکەی گەیشتە ھەمان خەڵاتی ئەکادیمی ئۆسکاری ئەمریکی ھەرچۆنێک بێت، ٥٦مین خەڵاتی گراند بێل پلانی بۆ دانرا بوو کە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٠ بیست بکرێت بەڵام بەھۆی کۆڤید-١٩ وە دواخرا، و لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵاتەکانی گراند بێڵ پۆل:خەڵاتەکانی فیلم لە ٢٠٢٠ پۆل:سینەمای کۆریای باشوور لە ٢٠٢٠ پۆل:بۆنەکان لە سێئول
سەلمان واکسمان
سەلمان ئەبراھام واکسمان (بە ئینگلیزی: Selman Abraham Waksman؛ لەدایکبووی ٢٢ی تەممووزی ١٨٨٨ – مردووی ١٦ی ئابی ١٩٧٣) زانا و توێژەرێکی بەڕەگەز ئۆکرانی بوو لەھەمانکاتدا خەڵکی ئەمریکا بوو. ساڵی ١٩٥٢ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا بەھۆی دۆزینەوەی سترپۆمیسن (streptomycin) یەکەم ئەنتی بایۆتیک کە کاریگەری ھەبوو لەسەر سیل.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨ پۆل:مردووانی ١٩٧٣ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:داھێنەرە ئەمریکییەکان لە سەدەی ٢٠می زایینی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
باھاماز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
باھاماز نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
ڕاتاتویی (فیلم)
ڕاتاتویی فیلمێکی کۆمێدیی ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەریی ئەمریکیی ٢٠٠٧ە، کە لەلایەن پیکسار بەرھەمھێنراوە و لەلایەن واڵت دیزنی پیکچەرز بڵاو کراوەتەوە. ھەشتەمین فیلمی پیکسارە و لە نووسین و دەرھێنانی براد بێردە. لە ٢٠٠٥ جان پینکاڤا گرتییە دەست، و لە بەرھەمھێنانی براد لویسە، لە بیرۆکەی بێرد، پینکاڤا و جیم کاپوبیانکۆیە. ناونیشانی فیلمەکە ئاماژە بۆ خواردنێکی فەڕەنسی دەکات بە ناوی ڕاتاتویی، کە لەکۆتاییی فیلمەکەدا خواردنەکە پێشکەش دەکرێت، ھەروەھا ئاماژە بە جۆریی ئاژەڵەکە، مشکێک کە کەسایەتیی سەرەکییە لە فیلمەکە دەکات. چیرۆکەکە باس لەوە دەکات کە مشکێک بە ناوی ڕیمی کە خەون بەوە دەبینێت ببێتە چێشلێنەر و ھەوڵ دەدات ئامانجەکەی بە یەکگرتن لەگەڵ کەناسی ڕێستۆرانتەکەی پاریس بپێکێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧ پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمب ئەنیمەیشنی دەربارەی ئاژەڵان پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی پیکسار پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە خۆراک و خواردنەوە پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن مایکل جیاکینۆوە تۆمارکراون
دۆلینگۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
کارل شوومان
کارل ئاگۆست بێرتۆڵد شومان(لەدایکبووی ١٢ی ئایاری ١٨٦٩ – مردووی ٢٤ی ئازاری ١٩٤٦) وەرزشوانێکی ئەڵمانی بووە، کە چوار مەدالیای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٨٩٦ لە دەتینا بەدەستھێناوە، وەک سەرکەوتووترین وەرزشوان لە یەکەم ئۆڵۆمپیادی مۆدێرندا دەستنیشانکرا. ھەروەھا بەشداری لە بەرزکردنەوەی قورساییدا کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٤٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
زانستی دادمەندی
زانستی دادمەندی یان (فیقھ یان دەستوور) خوێندنی زانستی یاسایە بە شێوەیەکی بیردۆزی و تیۆری. بیردۆزوانانی یاسا یان زانایانی بیردۆزیی زانستی یاسا ھیوادارن بە لێکۆڵینەوەی ئەم زانستنە فامێکی قووڵتر لە یاسا و قانوون دەستیان بکەوێت.
ڕیشاو
ڕیشاو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیروان، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
زانستی دادمەندی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاسا پۆل:فەلسەفەی یاسا پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
ڕیشاو
جوگرافیا
ڕیشاو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دەڵەمەڕ و لە باشوور لەگەڵ گوندی کۆساوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بۆین و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تلەوەرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کوچەر
کوچەر گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەڕنە، ناوچەی زەڕنە، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ئەیوان ئەیوان ئەیوان پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
مەلا یووسف کوڕی خەلیفە ئەحمەدی مەلا یووسفی گەورەی خەلیفە مارفە، کە باپیرە گەورەی یەکێک لەبنەماڵە دامەزرێنەرەکانی ئاوایی گڵێجاڵە لەپشتکێوی بەمۆی باشوری ھەڵەبجە.
لەدایکبوون و خوێندنی:
لە دەوروبەری 1915 لە ئاوایی گلێجاڵ (مەڵبەندی ناحیەی بەمۆ) لە بنەماڵەیەکی مەلا زادە لە دایکبووە، سەرەتا لای مەلا فەتاحی مامی خوێندوویەتی لە گوندی خۆیان، پاشان زۆر مەدرەسە و  حوجرەیتر گەڕاوە بۆ خوێندنی مەلایەتی لەوانەش: گوندی چنار، عەبابەیلێ، مزگەوتی تەکیەی ھەڵەبجە، فەقێ جنە، پێنجوێن، تەوێڵە، پریس، ھەروەھا باسی ئەوەش ھەیە چووبێتە شاری سنەی رۆژھەڵاتی کوردستان و مزگەوتی شێخی گەیلانی لە بەغدا، لەکۆتا وێستگەی فەقێیەتیشدا لەسەردەستی زانای ناسراوی دەڤەری ھەڵەبجە، مەلا ساڵحی گەورە، لە گوندی تریفە لە دەوروبەری ساڵی 1945 مۆڵەتی مەلایەتی "الإجازة العلمیة" ی وەرگرتووە.
مامۆستا و ھاوسەردەمەکانی:
ئەو مامۆستایانەی لەکاروانی فەقێیەتیدا وانەیان بەمەلا یوسف وتووە و تا ئێستا ناویان زانراوە، بریتی بوون لە: مەلا محەمەدی مەلا عەبدوڵڵای عەبابەیلێ، مەلا شەفیق کۆکۆیی، مەلا حەسەنی عەبابەیلێ، مەلا عابدی عەبابەیلێ، مەلا عەبدولعەزیزی پریس، مەلا ساڵحی گەورە.
دیارترین ھاوفەقێ و ھاورێکانیشی مەلا مەجیدی دەوڵەت ئاوای جوانڕۆیی بووە، بەپێی ئەو دەستخەتانەشی لێی بەجێماوە ھاوڕێیەتی و ناسراوی لەگەڵ مەلا رەشیدی پاوەیی و زۆرێک لە فەقێکانی ساڵانی سییەکان و نیوەی یەکەمی چلەکانی ھەڵەبجە ھەبووە وەک؛ مەلا عەلی کۆکۆیی و مەلا عوسمان سۆفی و مەلا حەمە ئەمین سەراوی، وا دەرەکەوێ ھاورێی عەرەبیشی ھەبووبێت و ئاشنایەتیشی لەگەڵ ھەندێ کەسایەتی جولەکەدا ھەبووە لە ھەڵەبجە.
ئاستی رۆشنبیری:
جگە لە بابەتەکانی شەرعزانی، مەلا یوسف کەسێکی  رۆشنبیر بووە، زمانەکانی عەرەبی و فارسی زانیوە، شارەزایی لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا ھەبووە، خاوەن بۆچوونی تایبەتی خۆی بووە و کەسێکی چاوکراوە و زیرەک بووە، وەک مەلا مەحمودی گەڵاڵە ئاماژەی پێکردووە، لەدەمی خۆیدا کاریگەر بووە بە بەرھەمی رێبەرە منەوەرە چاکسازیخوازە ئیسلامییەکانی قوتابخانەی میسری. مەلا ساڵحی گەورە کە لە 1945 مۆڵەتی شەرعی پێداوە، ھەندێکجار بەنمونە باسی ئازایەتی و زیرەکی مەلا یوسفی بۆ فەقێکانیتر کردووە.
ناکۆکی مەلا یوسف لەگەڵ شێخ
یگال ھورڤیتز
یگال ھورڤیتز (بە عیبری: יִגָּאֵל הורביץ؛ ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨–١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤) جووتیار و بازرگان و سیاسەتمەداری ئیسرائیلی بووە کە لە کۆتایییەکانی حەفتاکان و ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا وەک وەزیری حکوومەت کاری کردووە.
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
کوژرانی مەلا یوسف:
یگال ھورڤیتز
لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە ماپایەوە کردووە و بووەتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حیزب. ھەروەھا لە نێوان ساڵانی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٥ ئەندامی سکرتارییەتی بزووتنەوەی موشەویم بووە.
ھەوڵو
ھەوڵو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی زەلان، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
چەند مانگێک لەپاش مۆڵەت وەرگرتنی و لەدەمی گەڕانەوەیدا بۆ زێدی خۆی؛ گڵێجاڵ، بەمیوانی، بەدەستی کەسێک بەناوی (حەمە چەتە) کە خزمەتکاری ماڵی شێخ زاھیدی کوڕی شێخ عەلائەدینی بیارە بووە لە ھاوینی 1946، بە فیشەکی بڕنەو لە کەناری جۆگەیەکی ئاودێریدا کوژراوە، بۆ دڵنیابوون لەگیان دەرچوونیشی دەمارەکانی دەستی بەچەقۆ بڕدراوەتەوە. پاشان تەرمەکەی بەمەبەستی لێکۆڵینەوە گوزاراوەتەوە بۆ ھەڵەبجە کە شوێنی پەروەردە بوونی بووە، ھەر لەوێش لە گۆڕستانی شێخ ئیسماعیل ئەسپەردەی خاک کراوە.
یگال ھورڤیتز
لە ساڵی ١٩٦٥ شانبەشانی ئەمۆسی برای پەیوەندی بە پارتی نوێی ڕافیایی دەیڤید بن گوریۆنەوە کرد، و لە ساڵی ١٩٦٩دا دوای بن گوریۆن ھاتە ناو لیستی نیشتمانی نوێ،
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس کە مامۆستای مەدرەسەی بیارە بووە، باس لەوە دەکات بەھۆی کوشتنی مەلا یوسفەوە "فیتنەو ئاشوبێکی نالەبار لەوبەری سیرواندا بەرپا بووە" ئەمەش لەسەر دڵی شێخی بیارە؛ عەلائەدینی شێخ عومەر، قورس بووە، ھەروەھا ئەم رووداوە یەکێک بووە لەھۆکارەکانی ئەوەی کاتب و موعتەمەدی چەند ساڵەی شێخ کە ناوی سەید مەزھەر بووە بیارە بەجێ بھێلێت. لەدەرەوەی خانەقای بیارەش لەناوەندی ئاینیدا زۆر کەس کوشتنی مەلا یوسفیان زۆر پێ ناخۆش بووە بەتایبەت مەلاکانی ھەڵەبجە کە ھاوڕێ و ھاوخەمی یەکتر بوون و مەلا عەبدولعەزیزی پریس لەسەر ئەوە ناڕەزایەتی دەربڕیوە.
ھەوڵو
جوگرافیا
ھەوڵو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ولیاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی گەڵی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زەلان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەرمێلەی سەروو.
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
سەرچاوەکان:
یگال ھورڤیتز
یگال ھۆرویتز لە ساڵی ١٩٧٩ تا ١٩٨١ وەزیری دارایی بووە
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس: ڕۆژگاری ژیان، یاداشت و بیروەرییەکانی مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس، ئامادەکردنی ڕەئووف مەحمودی، انتشاراتی کردستان، سنە، 2015، لا 229.
یگال ھورڤیتز
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١ پۆل:مردووانی ١٩٧٩ پۆل:وەزیرانی دارایی ئیسرائیل پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٤
مەلا یووسفی گڵێجاڵ
بەرزان ئەحمەد: مەلا یوسف چۆن لەلایەن شێخێکی ھەورامانەوە تیرۆر کرا؟! گۆڤاری ستاندەر ژمارە 25، ساڵی سێیەم، حوزەیرانی 2008، لا 14_19.
ڕۆژنامەی کۆمەڵ: گەشتێک بەژیان و فیداکاریی مەلا یوسف ـ ی گڵێجاڵ "، ژمارە 21 لە 7 ئازاری 2002، لاپەڕە 7.
چاوپێکەوتنی م. عادل صدیق لەگەڵ حەمەی مەلا کەریم، 2006.
چاوپێکەوتن لەگەڵ شایەتحاڵەکانی ئاوایی گلێجاڵ: مەحمود مستەفا، محەمەد سبحان، زینەت ئەحمەد، محەمەد مەلا فەرەج.
زاناو کەسایەتی کورد مامۆستا مەلا ساڵحی گەورە: ژیاننامەی زانای مەزن ( مامۆستا مەلا صاڵح  )ی گەورە، بەشی حەوتەم، بەردەستە لە لینکی: https://bit.ly/2ZYDaxE.
شانۆن پێرسەر
شانۆن پێرسەر (لەدایکبووی ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٧) خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە. یەکەم کاری نواندنی ڕۆڵی باڕبرا «باڕب» ھۆڵاند بوو لە زنجیرەی درامی نێتفلیکسی شتە نامۆکان (٢٠١٦–٢٠١٧)، کە بەھۆیەوە پاڵێورا بۆ خەڵاتی پڕایم تایم ئێمی بۆ باشترین خانمەئەکتەری میوان لە زنجیرەیەکی درامی.
یەکەم نواندنی پێرسەر لە فیلمدا لە فیلمی سەروو سروشتی ترسناکی Wish Upon (٢٠١٧) دا بوو، و ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە لە فیلمی کۆمیدی ڕۆمانسی Sierra Burgess Is a Loser (٢٠١٨). ڕۆڵی کەمی ئیثێڵ مەگز بەرجەستە دەکات لە زنجیرەی ھەرزەکاری درامی CWی Riverdale (٢٠١٧–ئێستا).
ژیانی سەرەتایی
پێرسەر لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٧ لە ئەتڵانتا، جۆرجیا لەدایکبووە. لە ٢٠١٦ دا، پێرسەر لە زانکۆی ویلایەتی کەینسۆ ئەیخوێند. ئەو پێشتر لە سینەمای فیلمی شارەکەی کاری کردووە، لە ڕۆزوێڵ، جۆرجیا، بەڵام وازی ھێنا بۆ سەرنج کردنە سەر نواند.
پیشە
پێرسەر ئیثڵ مەگز بەرجەستە دەکات لە زنجیرەی درامی ھەرزەکاری The CWی Riverdale. لە ٢٠١٨ دا، ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە فیلمی Sierra Burgess Is a Loser. ئەو ڕۆڵێکی بچووکی ھەبوو لە فیلمی Life of the Party، کە لە کۆتاییدا دیمەنەکی بڕدرا. پێرسەر ڕۆڵی ئانابێڵ بۆومانی گێڕاوە، ئەندامێک لە تیمی نواندنی دوا ناوەندی ستانتن، لە درامای Rise، و کتێبی دەنگی Leah on the Offbeat خوێندووەتەوە.
ژیانی تایبەتی
پێرسەر ڤیژواڵ ئارتیست و مۆستیقاژەنێکی نەشارەزایە. ئەو لایەنگری ئاگادارکردنەوەی تەندروستی مێشکی و خەمۆکی دەکات. لە ١٨ی نیسانی ٢٠١٨ دا، پێرسەر خۆی بە دووڕەگەزخواز خۆی ئاشکراکرد لە پۆستێکی تویتەردا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دووڕەگەزخواز پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
قزقەپانی سەنگ
قزقەپانی سەنگ گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی سارۆخ، ناوچەی تەختی سڵێمان، شارستانی تیکاب، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قزقەپانی سەنگ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاغدەرەی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی دڵ دڵبڵاغی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھەنگور لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دۆڵانقڕ.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی تیکاب تیکاب تیکاب پۆل:گوندەکانی شارستانی تیکاب پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕۆژژمێری ئاشووری
ڕۆژژمێری ئاشووری ڕۆژژمێرێکی ھەتاوییە کە لەلایەن ئاشوورییەکانی ئەمڕۆکە بەکاردەبردرێت. ئەو ڕۆژژمێرە بەپێی مێژوو، ڕێکەوتەکەی لە سەردەمی سلووکییەوە داندراوە. بەڵام ڕۆژژمێری ئێستای ئاشووری لەسەر ساڵی ٤٧٥٠ی پێش زایینی داندراوە و لە دەیەی ١٩٥٠ەوە دەستی بەکار کردووە.
سەرچاوەکان
ئاشووری
قوتابخانەی وو
وو یان قوتابخانەی وو (بە چینی:吴门画派) گروپێکی پێکھاتووە لە وێنەکێشانی قوتابخانەی باشوور لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مینگ لە مێژووی چین. قوتابخانەکە بە شێوەیەکی ئەکادیمی و پەروەردەیی نەبوو بەڵام لەلایەن گرووپێک لە ھونەرمەندانی ئەوکاتەوە دامەزرابوو. پێکھاتبوو لە زاناکان و وێنەکێشە خۆبەخشەکان، وە شێن ژۆو بە زۆری وەک دامەزرێنەری قوتابخانەکە ئاماژەی پێدەدرێت. قوتابخانەی وو بەوە ناسراوە کە پێناسەی وێنەکە، ڕێکەوتەکەی، شێوازەکەی، و ھۆکاری کارەکە دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وێنەکێشیی ئیمپراتۆریەتیی مینگ
عومان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
عومان نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
میدیا ڕایتس کەپیتەڵ
ئێم ئاڕ سی ستۆدیۆیەکی سینەمایی و تەلەڤیزیۆنی سەربەخۆی ئەمریکییە لە لایەن مۆڕدێکای (مۆدی) ویچیک و ئاسیف ساچو دروستکراوە. کارەکانی بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانی ماڵێک لە کاغەز و ئۆزارک لەگەڵ فیلمەکانی چەقۆکان دەرکەن و تێد و بەیبی دڕایڤەر دەگرێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
فرنتز ئەلبەرت لیپمان
فرنتز ئەلبەرت لیپمان (بە ئینگلیزی :Fritz Albert Lipmann؛ لەدایکبووی ١٢ی حوزەیرانی ١٨٩٩ – مردووی ٢٤ی تەممووزی ١٩٨٦) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئەمریکا بوو. ساڵی ١٩٥٣ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا بەھۆی دۆزینەوەی کۆ ئەنزیمی ئەی و گرنگی بۆ ڕێخەری کرداری ھەرس بە ھاوبەشی لەگەل ھانس ئەدۆڵف کریبس.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
مانگی دەستکردی سیخوڕ
مانگی دەستکردی سیخوڕ بریتین لە مانگە دەستکردەکان کە بۆ کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر ناوچەیەک یان ئامانجێکی دیاریکراو لەسەر ڕووی زەوی دروستکراون. بە پلەی یەکەم بۆ مەبەستی سەربازی و ھەواڵگری بەکاردەھێنرێن، و دەتوانن زانیاری بەنرخ لەسەر چەندین چالاکیی بەرفراوان بدەن، لەوانە جووڵەی سەربازی، گەڕان بەدوای سەرچاوە سروشتییەکان و بەدواداچوونی کەشوھەوا. زۆربەی مانگە دەستکردە سیخوڕییەکان ھەستەوەری پێشکەوتووی وەک کامێرا و دۆزەرەوەی ژێر سوور و سیستەمی ڕاداریان تێدایە، کە ڕێگەیان پێدەدات وێنە و زانیاری بە ڕوونی بەرز بگرن. دەتوانن لە ھەردوو سپێکتریمی ڕووناکی بینراو و نابینراودا کاربکەن، و دەتوانن دۆزینەوەکانیان بگوازنەوە بۆ وێستگە زەمینییەکان یان تۆڕەکانی تری مانگی دەستکرد بۆ شیکاری.
لەم ساڵانەی دواییدا پشتبەستن بە تەکنۆلۆژیای مانگی دەستکرد بۆ چاودێری و کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگری لە سەرانسەری جیھاندا پەرەی سەندووە. لەکاتێکدا ھەندێک مانگە دەستکردەکانی سیخوڕی وەک ئامرازێکی گرنگ بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی و پاراستن لە ھەڕەشە ئەگەرییەکان دەزانن، ھەندێکی دیکە نیگەرانی خۆیان سەبارەت بە پرسەکانی تایبەتمەندی و مافی مرۆڤ وروژاندووە. بە گشتی مانگی دەستکردی سیخوڕی ئامرازێکی بەھێزە بۆ کۆکردنەوەی زانیاری، و پێدەچێت بۆ ساڵانی داھاتوو بەردەوام بێت لە ڕۆڵێکی گرنگ لە ئۆپەراسیۆنە سەربازی و ھەواڵگرییەکان.