cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عەلائەدین خەلجی
پیلانگێڕی دژی جەلالەدین
وێنۆک|سوپای عەلاودین لە مانگی ئازار تا دەکان، کاریگەری ھونەرمەندێکی سەدەی بیستەم لە کاتی ھاندانی عەلائەدین بۆ ڕاپەڕین لە دژی جەلالەدین، لایەنگرانی مەلیک چاجو جەختیان لەوە کردەوە کە پێویستی بە پارەیەکی زۆرە بۆ کۆکردنەوەی سوپای گەورە و ئەنجامدانی کودەتایەکی سەرکەوتوو: ڕاپەڕینەکەی مەلیک چاجوو بەھۆی نەبوونی سەرچاوەکانەوە شکستی ھێنابوو. بۆ دابینکردنی دارایی پلانەکەی بۆ لابردنی جەلالەدین، عەلائەدین بڕیاریدا ھەڵکوتانە سەر شانشینی ھیندۆسی دراوسێ. لە ساڵی ١٢٩٣دا، ئەو ھێرشی کردە سەر بەیلسا، شارۆچکەیەکی دەوڵەمەندی پارامارا شانشینی ماڵوا، کە بەھۆی چەندین داگیرکارییەوە لاواز بووبوو. لە بەیلسا، لە سامانی بێئەندازەی باشووری شانشینی یاداڤا لە ناوچەی دێکان زانی، ھەروەھا دەربارەی ئەو ڕێگایانەی کە دەچنە… پایتەختەکەیان دێڤاگیری. بۆیە بە زیرەکی تاڵانییەکەی لە بەیلسا ڕادەستی جەلالەدین کرد بۆ ئەوەی متمانەی سوڵتان بەدەست بھێنێت، لە ھەمان کاتدا زانیارییەکانی لەسەر شانشینی یادەوە ڕاگرت. جەلالەدینێکی دڵخۆش نووسینگەی ئاریز-ی مامەلیک (وەزیری جەنگ)ی پێبەخشی، ھەروەھا کردی بە والی ئاواد. جگە لەوەش، سوڵتان داواکارییەکەی عەلائەدینی پەسەند کرد بۆ بەکارھێنانی زیادەی داھات بۆ بەکرێگرتنی سەربازی زیادە.دوای ساڵانێک لە پلاندانان و ئامادەکاری، عەلائەدین بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر دێڤاگیری لە ساڵی ١٢٩٦. بە بڕێکی زۆر سامانەوە دێڤاگیری بەجێھێشت، لەوانە کانزا بەنرخەکان، گەوھەر، بەرھەمی ئاوریشم، فیل، ئەسپ و کۆیلە. کاتێک ھەواڵی سەرکەوتنی عەلائەدین گەیشتە جەلالەدین، سوڵتان ھاتە گوالیۆر، بەو ھیوایەی عەلائەدین لەوێ تاڵانییەکە پێشکەشی بکات. بەڵام عەلائەدین بەو ھەموو سەروەت و سامانەوە ڕاستەوخۆ بەرەو قەرە ڕۆیشت. ڕاوێژکارەکانی جەلالەدین وەک ئەحمەد چاپ پێشنیاریان کرد کە عەلائەدین لە چاندری بگرێت، بەڵام جەلالەدین باوەڕی بە کوڕەزاکەی ھەبوو. گەڕایەوە بۆ دەھلی، پێی وابوو عەلائەدین سامانەکە لە کاراوە بۆ دەھلی دەگوازێتەوە. دوای گەیشتن بە کارا، عەلائەدین نامەیەکی داوای لێبوردنی بۆ سوڵتان نارد، و نیگەرانی خۆی دەربڕی لەوەی کە ڕەنگە دوژمنەکانی عەقڵی سوڵتانیان ژەھراوی کردبێت لە دژی سوڵتان لە کاتی نەبوونیدا. داوای لێخۆشبوونێکی کرد کە واژووی سوڵتانی لەسەر بوو، کە سوڵتان دەستبەجێ لە ڕێگەی پێغەمبەرانەوە ناردبووی. لە کارا، نێردراوەکانی جەلالەدین لە ھێزی سەربازی عەلائەدین و پلانەکانی بۆ لادانی سوڵتان لە تەختی پاشایەتی ئاگادار بوون. بەڵام عەلائەدین دەستبەسەریان کرد، و ڕێگری لێکردن لە پەیوەندی لەگەڵ سوڵتان.ھاوکات ئەڵماس بەگی برا بچووکەکەی عەلائەدین (دواتر ئولوغ خان) کە ھاوسەرگیری لەگەڵ کچێکی جەلالەدین کردووە، سوڵتانی لە دڵسۆزی عەلائەدین دڵنیا کردووەتەوە. جەلالەدینی ڕازی کرد سەردانی کارا بکات و چاوی بە عەلائەدین بکەوێت، وتی عەلائەدین لەبەر تاوانباری خۆی دەکوژێت ئەگەر سوڵتان بە شێوەیەکی شەخسی لێی خۆش نەبێت. جەلالەدینێکی باوەڕپێنەکراو لەگەڵ سوپاکەی بەرەو کارا بەڕێکەوتن. دوای ئەوەی گەیشتە نزیک لە کارا، ئاڕاستەی ئەحمەد چاپی کرد کە سوپای سەرەکی خۆی بە ڕێگای وشکانی بباتە کارا، لەکاتێکدا خۆی بڕیاریدا بە جەستەیەکی بچووکتر کە نزیکەی ھەزار سەرباز پێکھاتبوو، لە ڕووباری گەنجس ببڕێت. لە ٢٠ی تەممووزی ١٢٩٦ عەلائەدین دوای ئەوەی وا خۆی نیشان دا کە سڵاو لە سوڵتان دەکات، جەلالەدینی کوشت، و خۆی بە پاشای نوێ ڕاگەیاند. ھاوەڵانی جەلالەدینیش کوژران، لەکاتێکدا سوپای ئەحمەد چاپ پاشەکشەی کرد بۆ دەھلی.
بەرزبوونەوە و ڕێپێوان بۆ دەھلی
وێنۆک|280px|بەرفراوانی سوڵتانییەتی دەھلی لە کاتی بەرزبوونەوەی جەلالەدین خالجی (١٢٩٠). عەلائەدین کە بە عەلی گورشاسپ ناسرابوو تا سەرھەڵدانی لە تەممووزی ١٢٩٦، بە فەرمی وەک پاشای نوێ بە نازناوی Karaعەلاودونیا بەشی دین محمد شاە سوڵتان لە ناسێندرا. لەم نێوەندەدا، سەرۆکی جەلالەدین لە ئۆردوگاکەیدا لەسەر ڕمێک نمایشکرا پێش ئەوەی بنێردرێت بۆ ئاواد. لە ماوەی دوو ڕۆژی دواتردا عەلائەدین حکوومەتێکی کاتی پێکھێنا لە کارا. ئەمیری ھەبوو بەرزکردەوە بۆ پلەی مالیکس، و ھاوڕێ نزیکەکانی وەک ئەمیری نوێ دەستنیشانکرد.لەو کاتەدا بارانێکی بەخوڕ دەباری و ڕووبارەکانی گەنگا و یامونا لافاویان لێ کەوتبوو. بەڵام عەلائەدین ئامادەکارییەکانی بۆ ڕێپێوانێک بۆ دەھلی کرد، و فەرمانی بە ئەفسەرەکانی کرد زۆرترین سەرباز وەربگرن، بەبێ تاقیکردنەوەی لەشجوانی یان پشکنینی پاشخان. ھی ئامانج لێی ئەوە بوو کە ببێتە ھۆی گۆڕانکاری لە بیروڕای سیاسی گشتیدا، بە وێناکردنی خۆی وەک کەسێک کە پشتیوانییەکی گەورەی گشتی ھەیە. بۆ ئەوەی خۆی وەک پاشایەکی بەخشندە پیشان بدات، فەرمانی دا 5 manns لە پارچە زێڕەکان کە لە مانجانیق (کاتاپولت)ەوە تەقەیان لێدەکرێت لە جەماوەرێکی زۆر لە کارا. بەشێک لە سوپاکەی بە سەرۆکایەتی خۆی و نوسرەت خان، لە ڕێگەی بەدەون و باران (بولەندشاری مۆدێرن) بەرەو دەھلی ڕۆیشتن. بەشەکەی تر کە بە سەرۆکایەتی زەفەر خان، لە ڕێگەی کۆیل (مۆدێرن عەلیگار) بەرەو دەھلی ڕێپێوانیان کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی عەلائەدین بەرەو دەھلی، ھەواڵەکە لە شار و گوندەکاندا بڵاوبووەوە کە سەرباز وەردەگرێت لەکاتێکدا زێڕ دابەش دەکات. خەڵکێکی زۆر، لە ھەردوو پاشخانی سەربازی و غەیرە سەربازییەوە، پەیوەندییان پێوە کرد. تا گەیشتە بەدەون، سوارەیەکی ٥٦ ھەزار و پیادەی ٦٠ ھەزاری ھەبوو. لە باران، عەلائەدین حەوت ئاغای بەھێزی جەلالەدین پەیوەندییان پێوە کرد کە پێشتر ھەیانبوو دژی وەستایەوە. ئەم ئاغاکان بریتی بوون لە تاجول مولک کوچی، مەلیک عەباجی ئاخوربەک، مەلیک ئەمیر عەلی دیوانە، مەلیک عوسمان ئەمیر ئاخور، مەلیک ئەمیرخان، مەلیک عومەر سوورخا و مەلیک ھیرانمار. عەلائەدین ھەریەکێکیان ٣٠ بۆ ٥٠ مان زێڕی پێدا، ھەریەک لە سەربازەکانیان ٣٠٠ تانکای زیو (دراوی چەقۆدار)ی پێدا.ڕێپێوانی عەلائەدین بۆ دەھلی بەھۆی لافاواوی ڕووباری یامونا پچڕا. ھاوکات لە دەھلی بێوەژنەکەی جەلالەدین مەلکە جەھان، کوڕە بچووکەکەی خۆی قەدرخان بە نازناوی ڕوکنودین ئیبراھیم وەک پاشای نوێ دەستنیشان کرد، بەبێ ئەوەی ڕاوێژ بە ئاغاکان بکات. ئەمەش ئەرکەلی خان و کوڕە گەورەکەی و پارێزگاری مولتانی توڕە کرد. کاتێک مەلیکە جەھان بیستبووی کە ئاغاکانی جەلالەدین پەیوەندییان بە عەلائەدینەوە کردووە، داوای لێبوردنی لە ئەرکەلی کرد و تەختەکەی پێشکەش کرد، داوای لێکرد لە موڵتانەوە بەرەو دەھلی ڕێپێوان بکات. بەڵام ئارکالی ڕەتیکردەوە بە ھانایەوە بێت.عەلائەدین لە ھەفتەی دووەمی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٢٩٦دا دەستی بە ڕێپێوانەکەی کردەوە بۆ دەھلی، کاتێک ڕووباری یامونا کەم بووەوە. کاتێک گەیشتە سیری، ڕوکنودین سەرکردایەتی لەشکرێکی کرد لەدژی. بەڵام بەشێک لە سوپای ڕوکنودین لە نیوەی شەودا بەرەو عەلائەدین ھەڵاتن. پاشان ڕوکنودینێکی دڵتەنگ پاشەکشەی کرد و لەگەڵ دایکی و ئاغا دڵسۆزەکاندا بۆ موڵتان ھەڵھات. پاشان عەلائەدین چووە ناو شارەکەوە، لەوێ ژمارەیەک ئاغا و بەرپرس دەسەڵاتی ئەویان قبوڵ کرد. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٢٩٦، عەلائەدین بە فەرمی لە دەھلی وەک سوڵتان ناسێندرا.
چەسپاندنی دەسەڵات
سەرەتا عەلائەدین دەسەڵاتی چەسپاند بە پێدانی بەخشین و وەقفی بەخشندە، و دانانی خەڵکێکی زۆر بۆ پۆستە حکومییەکان. ئەو ھاوسەنگی لە نێوان ئەو ئەفسەرانەدا ھاوسەنگ کرد کە لەلایەن، ئەوانەی کە لەلایەن جەلالدین و دامەزراوەکانی خۆیەوە دیاری کراون. ھەروەھا ھێزی سوپای سوڵتانیاکە زیاد دەکات، و ھەموو سەربازێکی بە دیاری بەخشی مووچەی مووچە ساڵ و نیوێک بە کاش. سەبارەت بە ساڵی یەکەمی عەلائەدین وەک سوڵتان، مێژوونووس زیاودین بارانی نووسیویەتی کە خۆشترین ساڵ بووە کە خەڵکی دەھلی بینیبێتیان.
لەم کاتەدا عەلائەدین نەیتوانی دەسەڵاتی خۆی بەسەر ھەموو خاکەکانی پێشووی جەلالەدیندا بەکاربھێنێت. لە ناوچەی پەنجاب، دەسەڵاتی ئەو سنووردار بوو بەو ناوچانەی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ڕاوی. ناوچەکەی ئەودیوی لاھور بەدەست ھێرشی مەغۆلەکان و یاخیبوونەکانی خۆخار دەناڵێنێت. مولتان لەلایەن ئەرکالی کوڕی جەلالەدینەوە کۆنترۆڵکرا، کە ھەڵاتووەکانی دەھلی داڵدەدا. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٢٩٦، عەلائەدین سوپایەکی بە سەرۆکایەتی ئولوغ خان نارد؛ و زەفەر خان بۆ فتحکردنی موڵتان. بە فەرمانی خۆی، نوسرەت خان ئەندامانی ڕزگاربووی بنەماڵەی جەلالەدینی دەستگیرکرد، کوێریان کرد و/یان کوشتیان.
دوای ماوەیەکی کەم لە داگیرکردنی موڵتان، عەلائەدین نوسرەت خانی وەک وەزیر (سەرۆک وەزیران)ی خۆی دەستنیشان کرد. دوای ئەوەی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر دەھلیدا بەھێزتر کرد، سوڵتان دەستی کرد بە نەھێشتنی ئەو ئەفسەرانەی کە دەستنیشانکراوی خۆی نەبوون. لە ساڵی ١٢٩٧، ئەرستۆکراتەکان (' 'مالیکs'')، کە خێزانی جەلالەدینیان جێھێشتبوو بۆ ئەوەی بچنە پاڵ عەلائەدین، دەستگیرکران، کوێرکران یان کوژران. سەرجەم موڵک و ماڵی ئەوان بەو پارەیەی کە پێشتر عەلائەدین پێیان بەخشیبوو، دەستی بەسەردا گیرا. لە ئەنجامی ئەم دەستبەسەرداگرتنانەدا، نوسرەت خان بڕە پارەیەکی زۆری نەختینی بۆ خەزێنەی شاھانە دەستکەوت. تەنھا سێ مالیک لە سەردەمی جەلالەدین ڕزگاریان بوو: مەلیک قوتبەدین عەلەوی، مەلیک نەسیرەدین ڕانا، مەلیک ئەمیر جەمال خاڵجی. باقی ئەرستۆکراتە بەتەمەنەکان جێگەیان گرتەوە لەگەڵ ئاغا نوێیەکان، کە لەڕادەبەدەر دڵسۆز بوون بۆ عەلائەدین.
لەم نێوەندەدا عەلائول مولک کە پارێزگاری عەلائەدین بوو لە کارا، بە ھەموو ئەو ئەفسەر و فیل و سەروەت و سامانەی کە عەلائەدین لە کارا بەجێی ھێشتبوو، ھاتە دەھلی. عەلائەدین عەلائول مولکی وەک کۆتڤاڵی دەھلی دەستنیشان کرد و ھەموو کارمەندانی شارەوانی غەیرە تورکی خستە ژێر چاودێری خۆیەوە. لەوەتەی عەلاول مولک بوو بە زۆر قەڵەوی، پارێزگاری کارا بە نوسرەت خان سپێردرا کە بەھۆی دەستبەسەرداگرتنەکانەوە لە دەھلی ناباوەڕ بووبوو.
لەشکرکێشییەکانی مەغۆل و فەتحەکانی باکوور، ١٢٩٧–١٣٠٦
لە زستانی ساڵی ١٢٩٧دا، مەنگۆلەکان بە سەرۆکایەتی نۆیان لە خاناتی چاگاتای ھەڵیانکوتایە سەر پەنجاب و تا کەسور پێشڕەوییان کرد. ھێزەکانی عەلائەدین بە سەرۆکایەتی ئولوغ خان، شکستیان بە مەغۆلەکان ھێنا لە ٦ی شوباتی ١٢٩٨. بەگوێرەی ئەمیر خوسرەو، ٢٠ ھەزار مەغۆل لەو شەڕەدا کوژران، و چەندانی تریش کوژران لە دەھلی کوژران دوای ئەوەی وەک دیل ھێنرانە ئەوێ. لە ساڵی ١٢٩٨–٩٩، سوپای مەغۆلێکی دیکە (ڕەنگە نێگودێری ھەڵھاتووەکان) داگیرکردنی سند، و قەڵای سیڤیستانی داگیرکرد. ئەمجارەیان، جەنەڕاڵەکەی عەلائەدین زەفەر خان داگیرکەرانی شکست پێھێنا، و قەڵاکەی گرتەوە.لە سەرەتای ساڵی ١٢٩٩دا عەلائەدین ئولوغ خان و نوسرەت خانی نارد بۆ داگیرکردنی گوجارات، لەوێ پاشای ڤاگێلا کارنا کەسێکی لاوازی پێشکەش کرد بەرگری. سوپای عەلائەدین چەندین شارۆچکەی تاڵان کرد لەوانە سۆمناث، لەوێ پەرستگای بەناوبانگی ھیندۆسی پیس کرد. ھەروەھا سوپای دەھلی چەند کەسێکی گرت، لەوانە شاژنی ڤاگێلا کامالا دیڤی و کۆیلە مالیک کافور، کە دواتر سەرکردایەتی ھەڵمەتەکانی عەلائەدینی باشووری کرد. لە کاتی گەشتی گەڕانەوەی سوپا بۆ دەھلی، ھەندێک لە سەربازە مەغۆلییەکانی لە نزیک جالۆر یاخیبوونێکی سەرکەوتوویان ئەنجامدا، دوای ئەوەی ژەنەڕاڵەکان بە زۆر ھەوڵیاندا پشکێک لە تاڵان دەربھێنن (خومس) لەوانەوە. ئیدارەی عەلائەدین سزای دڕندانەی بەسەر بنەماڵەی یاخیبووانی دەھلیدا سەپاند، لەنێویاندا کوشتنی منداڵان لەبەردەم دایکیاندا. بەگوێرەی زیاودین بارانی، ئەو پراکتیزەیە سزادانی ژن و منداڵ لەسەر تاوانەکانی پیاوان بەم ڕووداوە لە دەھلی دەستی پێکرد.لە ساڵی ١٢٩٩دا فەرمانڕەوای چاگاتای دووا ھێزێکی مەغۆلی بە سەرۆکایەتی قوتلوغ خواجا نارد بۆ داگیرکردنی دەھلی. لە دواتردا شەڕی کیلی، عەلائەدین بە شێوەیەکی شەخسی سەرکردایەتی ھێزەکانی دەھلی دەکرد، بەڵام ژەنەراڵەکەی زەعفەر خان بەبێ ئەوەی چاوەڕێی فەرمانەکانی بکات، ھێرشی کردە سەر مەغۆلەکان. ھەرچەندە زەفەر خان توانی زیانێکی زۆر بە داگیرکەران بگەیەنێت، بەڵام ئەو و سەربازەکانی دیکەی یەکەکەی لە شەڕەکەدا کوژران. قوتلوغ خواجەش بە سەختی بریندار بوو، بە زۆر مەغۆلەکان پاشەکشە بکەن. دەوروبەری ھەمان کاتدا، عەلائەدین سەرنجی خۆی بەرەو ویلایەتی ئێستای ڕاجاستان گۆڕی بۆ ئەوەی شانشینی ڕاجپوتەکان ملکەچ بکات بۆ بنکەیەکی پارێزراو بۆ گوجارات و مالوا و بۆ گەشتەکانی زیاتر لە باشوور. لە ساڵی ١٢٩٩ی زایینی، عەلائەدین گەمارۆی قەڵای جەیسەلمێری دا کە لەو کاتەدا لەلایەن بەتیەکانەوە لەژێر دەستی جەیت سینگی یەکەمدا حوکمڕانی دەکرد. دوای گەمارۆیەکی درێژخایەن و بەھۆی کەمی خۆراک و سەرچاوەکانەوە، لە کۆتاییدا گەمارۆدراوەکان ڕاجپوتەکان لەژێر فەرمانی مولاراجا ساکایان ئەنجامدا کە ژنەکان جاوھاریان ئەنجامدا و پیاوەکان تا مردن شەڕیان دەکرد. بەم شێوەیە عەلائەدین بە سەرکەوتوویی ھاتە ناو خاکەکانی بەتییەکانەوە. دوای فەتحکردنی جەیسەلمێر، چەند ساڵێکی تر لەژێر دەستی خالجییەکاندا مایەوە.
هاوکات دوای داگیرکردنی سیوانا، عەلائەدین فەرمانی بە ژەنەڕاڵەکانی کردبوو کە ناوچەکانی دیکەی مەروار ملکەچ بکەن، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ دەهلی. هەڵکوتانە سەر ژەنەراڵەکانی لە مەروار بووە هۆی ئەوەی کەڕووبەڕووبوونەوەکان لەگەڵ کانهادادێڤا، چاهامانا فەرمانڕەوای جالۆر. لە ساڵی 1311، عەلاودین ژەنەڕاڵ مالیک کەمالدین گورگ قەڵای جالۆری گرت دوای شکستهێنان و کوشتنی کانهادادێڤا.
لە کاتی گەمارۆدانی وارانگاڵدا، مەلیک کافور لەبارەی سامانی شانشینی هۆیسالا و پاندیا کە کەوتبوونە باشوورەوە، زانیبوو. دوای گەڕانەوەی بۆ دەهلی، مۆڵەتی عەلائەدین وەرگرت بۆ ئەوەی سەرکردایەتی گەشتێکی لەوێ بکات. کافور لە تشرینی دووەمی 1310 لە دەهلیەوە دەستی بە ڕێپێوانەکەی کرد، و لە سەرەتای ساڵی 1311دا دێکانی بڕی، کە لەلایەن لقەکانی عەلائەدین ڕاماچاندرا و پراتاپارودرا پشتگیری دەکرا.
لەم کاتەدا، شانشینی پاندیا لە ژێر شەڕی یەک لە دوای یەکدا لە نێوان هەردوو برای ڤیرا و سوندارادا دەلەرزی و بە سوودوەرگرتن لەم شتە، پاشای هۆیسالا بالالا هێرشی کردبووە سەر خاکی پاندیان. کاتێک بالالا لە ڕێپێوانەکەی کافور زانی، بەپەلە گەڕایەوە بۆ پایتەختەکەی. بەڵام نەیتوانی بەرخۆدانێکی بەهێز دابنێت، و دوای گەمارۆیەکی کورت، ڕازی بوو بە تەسلیمکردنی سامانەکەی و ببێتە لقێکی عەلائەدین.
لە دواراسامودرایەوە، مالیک کافور بەرەو شانشینی پاندیا ڕێپێوانێکی کرد، لەوێ هێرشی کردە سەر چەند شارۆچکەیەک گەیشتە مادورا. هەردوو ڤیرا و سوندارا لە بارەگاکەیان هەڵهاتن و بەم شێوەیە، کافور نەیتوانی بیانکاتە لقەکانی عەلائەدین. سەرەڕای ئەوەش، سوپای دەهلی چەندین گەنجینەی و فیل و ئەسپی تاڵان کرد. مێژوونووسی دەهلی باسی ئەم دەستبەسەرداگرتنی سامانەی لە دواراسامودرا و شانشینی پاندیا کرد  وەک گەورەترین لە دوای گرتنی موسڵمانان لە دەهلی.
لەم هەڵمەتەدا، ژەنەڕاڵ ئەباچی مەغۆلەکان پیلانی هاوپەیمانی لەگەڵ پاندیەکان دانابوو و لە ئەنجامدا عەلائەدین فەرمانی لە سێدارەدانی دەرکرد لە دەهلی. ئەمەش لەگەڵ ناڕەزایەتییە گشتییەکانیان لە دژی عەلائەدین، بووە هۆی ناڕەزایی لەنێو مەغۆلەکاندا کە دوای موسڵمانبوون لە هیندستان نیشتەجێ بوون. بەشێک لە سەرکردە مەغۆلەکان پیلانی کوشتنی عەلائەدینیان داڕشت، بەڵام پیلانەکە لەلایەن بریکارەکانی عەلائەدینەوە دۆزرایەوە. پاشان عەلائەدین فەرمانی دا کۆمەڵکوژی بەکۆمەڵ لە مەغۆلەکان لە ئیمپراتۆریەتەکەیدا، کە بە گوتەی بارانی، بووە هۆی مردنی 20 هەزار یان 30 هەزار مەغۆل.لەم نێوەندەدا لە دێڤاگیری، دوای مردنی ڕاماچاندرا، کوڕەکەی هەوڵیدا دەسەڵاتی عەلائەدین بڕوخێنێت. مەلیک کافور لە ساڵی ١٣١٣ جارێکی دیکە هێرشی کردە سەر دێڤاگیری و شکستی هێنا و بوو بە حاکمی دێڤاگیری. لە ساڵی ١٣٠٦ سوپای مەغۆلێکی دیکە کە لەلایەن دواوە نێردرابوو پێشڕەوییان کرد تا ڕووباری ڕاڤی و بە درێژایی ڕێگاکە خاکەکانیان تاڵان کرد. هێزەکانی عەلائەدین بە سەرۆکایەتی مەلیک کافور، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە مەغۆلەکانی شکستیان هێنا. دووا ساڵی داهاتوو کۆچی دوایی کرد، و دوای ئەوە مەغۆلەکان لە سەردەمی عەلائەدیندا هیچ گەشتێکی دیکەیان بۆ هیندستان ئەنجام نەدا. بە پێچەوانەوە، حاکمی دیپاڵپوری عەلائەدین مەلیک توغلوق بە بەردەوامی هەڵیکوتایە سەر خاکەکانی مەغۆل کە دەکەونە ئەفغانستانی ئێستا.
هەڵمەتەکانی مەروار و باشوور، ١٣٠٧-١٣١٣
وێنۆک|280px|Khalji|خاکی خەلجی لە زۆرترین ڕووبەریدا (سەوزی تۆخ) و خاکی لقەکانی خاڵجی (سەوزی سووک). لە دەوروبەری ساڵی ١٣٠٨، عەلائەدین مەلیک کافۆری نارد بۆ داواگیری داگیرکرد، کە پاشاکەی ڕاماچاندرا ئەو باجەی ڕاگرتبوو کە لە ساڵی ١٢٩٦دا بەڵێنی پێدابوو، و مافی پەنابەری بە پاشای ڤاگێلا کارنا بەخشیبوو لە باگلانا. کافور لەلایەن ئەلپ خان حاکمی گوجاراتی عەلائەدین پشتگیری دەکرا، کە هێزەکانی هێرشیان کردە سەر باگلانا، و کچەکەی کارنایان گرت دێڤالادێڤی (دواتر هاوسەرگیری لەگەڵ... کوڕی عەلائەدین خزرخان). لە دێڤاگیری، کافور سەرکەوتنێکی ئاسانی بەدەستهێنا، و ڕاماچاندرا ڕازی بوو ببێتە وەسیلەیەکی تەواوی ژیانی عەلائەدین.
گۆڕانکاری کارگێڕی
عەلائەدین بەهێزترین فەرمانڕەوای خانەدانەکەی بوو. بە پێچەوانەوە فەرمانڕەواکانی پێشووی سوڵتانییەتی دەهلی کە تاڕادەیەکی زۆر پشتیان بە پێکهاتەی ئیداری پێشوو بەستبوو، عەلائەدین چاکسازییەکی بەرفراوانی ئەنجامدا. دوای ئەوەی ڕووبەڕووی لەشکرکێشییەکانی مەغۆل بووەوە و... چەند یاخیبوونێک، چەند چاکسازییەکی جێبەجێ کرد بۆ ئەوەی بتوانێت سوپایەکی گەورە بپارێزێت و ئەوانەی توانای ڕێکخستنی ڕاپەڕینیان لە دژی هەیە لاواز بکات. هەروەها بارانی چاکسازییەکانی داهاتی عەلائەدین دەگەڕێنێتەوە بۆ خواستی سوڵتان بۆ ژێردەستەکردنی هیندۆسەکان بە "بێبەشکردنی ئەو سامان و موڵکە کە یاخیبوون پەروەردە دەکات". بە گوێرەی مێژوونووس ساتیش چاندرە، چاکسازییەکانی عەلائەدین لەسەر بنەمای چەمکی ترس و کۆنترۆڵکردنی وەک بنەمای حکومەتێکی باش و هەروەها خواستە سەربازییەکانی بوو:  بەشێکی زۆری ڕێوشوێنەکان بۆ ناوەندکردنی دەسەڵات لە دەستی ئەو و پشتگیریکردنی سەربازییەکی گەورە داڕێژراون.
هەندێک لە چاکسازییەکانی زەوی و زاری عەلائەدین لەلایەن جێنشینەکانیەوە درێژەیان پێدرا، و بنەمایەکیان بۆ چاکسازییە کشتوکاڵییەکان پێکهێنا کە لەلایەن فەرمانڕەواکانی دواترەوە وەک شێر شا سوری و ئەکبەر هاتنە ئاراوە. بەڵام ڕێساکانی تری، لەوانەش کۆنترۆڵکردنی نرخ، لەلایەن کوڕەکەیەوە قوتبەدین موبارەک شا چەند مانگێک دوای مردنی هەڵوەشایەوە.
چاکسازی لە بازاڕدا
عەلائەدین ڕێوشوێنی کۆنتڕۆڵکردنی نرخی بۆ جۆرەها کاڵای بازاڕ جێبەجێ کرد. دەرباری عەلائەدین ئەمیر خوسراو و نووسەری سەدەی ١٤ حەمید قەلەندەر پێشنیاری ئەوە دەکەن کە عەلائەدین ناساندووە ئەم گۆڕانکاریانە بۆ خۆشگوزەرانی گشتی. بەڵام بارانی دەڵێت کە عەلائەدین ویستویەتی نرخەکان کەم بکاتەوە بۆ ئەوەی مووچەی کەم لەلایەن سەربازەکانیەوە قبوڵ بکرێت، و بەمجۆرە، بۆ پاراستنی a سوپای گەورە. جگە لەوەش، بارانی پێشنیاری ئەوە دەکات کە بازرگانانی هیندۆسی خۆیان بە قازانج)دا سەرقاڵ کردووە ، و چاکسازییەکانی عەلائەدین لە بازاڕدا لە ئەنجامی خواستی سوڵتانەوە بوو بۆ سزادانی هیندۆسەکان.
بۆ دڵنیابوون لەوەی کە کاڵاکان بە نرخێکی ڕێکخراو دەفرۆشرێن، عەلائەدین سەرپەرشتیاری بازاڕ و سیخوڕی دامەزراند، و ڕاپۆرتی سەربەخۆی لێ وەردەگرت. بۆ ڕێگریکردن لە بازاڕی ڕەش، ئیدارەکەی کۆڵبەران و کاسبکارانی هەڵگرتنی دانەوێڵەکانی قەدەغە کرد، هەروەها دانەوێڵەخانەکانی لەلایەن حکومەتەوە دامەزراند، کە پشکی حکومەت لە دانەوێڵەکان تێیدا هەڵدەگیرا. هەروەها حکومەت کرێکارانی گواستنەوەی ناچار کرد لە گوندەکاندا لە مەودای دیاریکراو بەدرێژایی ڕووباری یامونا نیشتەجێ ببن بۆ ئەوەی بتوانرێت دانەوێڵە بە خێرایی بگوازرێتەوە بۆ دەهلی.
مێژوونووسانی وەک خوسراو و بارانی باس لەوە دەکەن کە لە سەردەمی ژیانی عەلائەدیندا ڕێگە نەدراوە نرخەکان بەرزببنەوە، تەنانەت کاتێک بارانبارین کەم بووە. ئەو دوکاندارانەی کە ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی نرخیان پێشێل کردووە یان... هەوڵیدا بەدەربازبوونیان (وەک، بە بەکارهێنانی کێشی ساختە) سزای توندیان پێدرا.
چاکسازی سەربازی
عەلائەدین سوپایەکی وەستاوی گەورەی پاراست، کە ٤٧٥ هەزار سوار لەخۆدەگرت بەپێی مێژوونووسی سەدەی ١٦ فیریشتە. توانی وەها گەورەیەک پەروەردە بکات سوپا بە پێدانی مووچەی تاڕادەیەک کەم بە سەربازەکانی، و کۆنتڕۆڵکردنی نرخی بازاڕی هێنایە ئاراوە بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی کە مووچە کەمەکان بۆ سەربازەکانی قبوڵکراون. هەرچەندە دژی پێدانی زەوی بوو بە ژەنەڕاڵ و سەربازەکانی، بەڵام دوای هەڵمەتە سەرکەوتووەکان بە بەخشندەیی پاداشتی دەدایەوە، بە تایبەت ئەوانەی لە دێکان.
حکومەتەکەی عەلائەدین لیستێکی وەسفکەری هەموو سەربازێکی پاراست، ناوبەناو پێداچوونەوەی توندی بە سوپادا دەکرد بۆ پشکنینی ئەسپ و چەکی سەربازەکان. بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هیچ ئەسپێک نەتوانرێت دوو جار پێشکەش بکرێت یان بە ئەسپێکی کوالیتی خراپ جێگەی بگرێتەوە لە کاتی پێداچوونەوەکەدا، عەلائەدین سیستەمێکی مارکەکردن ئەسپەکانی دامەزراند.
چاکسازی کۆمەڵایەتی
هەرچەندە ئیسلام خواردنەوەی کحولی قەدەغە دەکات، بەڵام خواردنەوە لە سەدەی ١٣دا لەنێو پاشایەتی و ئاغا موسڵمانەکانی سوڵتانییەتی دەهلیدا باو بووە و عەلائەدین خۆی خواردنەوەیەکی زۆر بووە. وەک بەشێک لە ڕێوشوێنەکانی بۆ ڕێگریکردن لە یاخیبوون، عەلائەدین قەدەغەکردنی سەپاند، چونکە پێیوابوو بەکارهێنانی بەربڵاوی خواردنەوە کحولیەکان وایکردووە خەڵک کۆببنەوە و هەستەکانیان لەدەستبدەن و بیر لە یاخیبوون بکەنەوە. بەگوێرەی ئیسامی، عەلائەدین مەی قەدەغە دەکات، دوای ئەوەی ئاغایەک مەحکوومی کردووە بەهۆی شادیکردنەوە کاتێک ڕەعیەتەکانی بەدەست برسێتیەوە دەناڵێنن. بەڵام پێدەچێت ئەم باسە بیستراو بێت. دواتر عەلائەدین مادەی سەرخۆشکەری دیکەی قەدەغە کرد، لەوانە حەشیش. هەروەها قوماری قەدەغە کرد، و سەرخۆش و قومارچیەکانی لە... دەهلی، لەگەڵ فرۆشیارانی مادەی سەرخۆشکەر. ئیدارەی عەلائەدین بە توندی سزای سەرپێچیکارانی دا، و دڵنیایی لە بەردەستنەبوونی مەی نەک تەنها لە دەهلی، بەڵکو لە ناوچەکانی دەوروبەری. سەرەڕای ئەوەش، بەردەوام بوو لە بەرهەمهێنانی مەی بە شێوەیەکی نایاسایی لە دەهلی و بە قاچاخ دەخرێتە ناو دەهلی. ماوەیەک دواتر، عەلائەدین وازی هێنا، و ڕێگەی بە لێنانی خواردنەوە و خواردنەوەی بە شێوەیەکی تایبەت دا. بەڵام دابەشکردنی شەراب بە گشتی و خواردنەوەی شەراب بە قەدەغەکراو مایەوە.
هەروەها عەلائەدین ئاستی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئاغاکاندا زیاد کرد. بۆ ڕێگریکردن لە یاخیبوون لەلایەن ئاغاکانەوە دەستی بەسەر سامانەکانیاندا گرت و لە بنکەکانی دەسەڵاتیان دوورخستەوە. تەنانەت ئەو زەوییە خێرخوازیانەی کە لەلایەن ئاغاکانەوە بەڕێوەدەبرا، دەستیان بەسەردا گیرا. سزای توند بۆ ناپاکی دەدرا. تەنانەت ژن و منداڵی ئەو سەربازانەی کە بۆ غەنیمەتێکی زیاتری جەنگ یاخی بوون، زیندانی کران. تۆڕێکی سیخوڕی کارامە دامەزرا کە دەگەیشتە ناو ماڵە تایبەتەکانی ئاغاکان. ئەو هاوپەیمانییە هاوسەرگیریانەی لە نێوان خێزانە ئاغاکاندا دەکرا، دەبوو لەلایەن پاشاوە پەسەند بکرێن.
عەلائەدین لەشفرۆشیی قەدەغە کرد، و فەرمانی دا هەموو لەشفرۆشەکانی ئێستای دەهلی هاوسەرگیری بکەن. فیریشتە دەڵێت کە لەشفرۆشەکانی پۆلێن کردووە بۆ سێ پلە، و بەپێی ئەو پلە کرێیەکانیان دیاری کردووە. بەڵام مێژوونووس کیشۆری ساران لال ئەم باسە بە نادروست دەزانێت. هەروەها عەلائەدین هەنگاوی ناوە بۆ سنووردارکردنی زینا بە فەرمانی ئەوەی زیناکاری نێر کاستر بکرێت و زیناکاری مێینە بەردبارانکردن تا مردن.
عەلائەدین چارلەتانەکانی قەدەغە کرد، و فەرمانی دا جادووگەرەکان (کە لەلایەن ئەمیر خوسراوەوە دەرباریەکەیەوە پێیان دەوترێت "ساحیرەکانی خوێن مژ") بە بەردباران بکرێن.
ڕۆژانی کۆتایی
. لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا عەلائەدین نەخۆشییەکی هەبوو، و زۆر بێمتمانەیی بە ئەفسەرەکانی دەکرد. دەستی کرد بە چڕکردنەوەی هەموو دەسەڵات لە دەستی بنەماڵەکەی و کۆیلەکانیدا. عاشقی کۆیلە گشتییەکەی مەلیک کافور بوو، کە بوو بە دیفاکتۆ فەرمانڕەوای سوڵتانییەت دوای ئەوەی پلەی بەرزکرایەوە بۆ پلەی جێگری پاشا (نەعیب).
عەلائەدین چەند کارگێڕێکی بەئەزموونی دوورخستەوە، نووسینگەی وەزیر (سەرۆک وەزیران)ی هەڵوەشاندەوە، تەنانەت شەرەف قاعینی وەزیری لەسێدارە دا. وا دیارە مەلیک کافور کە ئەم ئەفسەرانەی بە ڕکابەر و هەڕەشەی خۆی دەزانی، عەلائەدینی ڕازی کرد کە ئەم پاکتاوکردنە ئەنجام بدات. کافور کوڕە گەورەکانی عەلائەدینی خزرخان و شادیخان کوێر کرد. هەروەها عەلائەدینی ڕازی کرد کە فەرمانی کوشتنی ئەلپ خان زاوای بدات کە ئاغایەکی کاریگەر بوو و دەتوانێت ڕکابەری دەسەڵاتی مەلیک کافور بکات. گوایە قوربانییەکان پیلانێکیان بۆ ڕووخاندنی عەلائەدین داڕشتووە، بەڵام ڕەنگە ئەمە پڕوپاگەندەی کافور بێت.
عەلائەدین لە شەوی ٤ی ژانویەی ١٣١٦ کۆچی دوایی کردووە. بارانی بانگەشەی ئەوە دەکات کە بە گوتەی "هەندێک کەس"، کافور کوشتوویەتی. بەرەو کۆتایی شەو، کافور تەرمی عەلائەدینی لە شوێنی سیری هێنا و وای لێکرد لە گۆڕستانی عەلائەدین (کە پێشتر پێش مردنی عەلائەدین دروستکرابوو) بنێژرا. دەوترێت گۆڕستانەکە لە دەرەوەی مزگەوتێکی جەما بووە، بەڵام هیچ کام لەم پێکهاتانە بە دڵنیاییەوە ناتوانرێت دەستنیشان بکرێت. بەپێی مێژوونووس بانارسی پراساد ساکسێنا، ڕەنگە بناغە وێرانەکانی ئەم دوو پێکهاتەیە لە ژێر یەکێک لە تەپۆڵکەکانی سیریدا بێت.
ڕۆژی دواتر کافور کوڕە گەنجەکەی عەلائەدین شیهابدینی وەک پاشا بوکەڵە دەستنیشان کرد. بەڵام کافور کوژرا دوای ماوەیەکی کەم، و کوڕە گەورەکەی عەلائەدین موبارەک خان دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت.
گۆڕی عەلائەدین و مەدرەسەی تایبەت بە ئەو لە پشتی کۆمەڵگەی قوتب، مێهراولی، لە دەلهی بوونیان هەیە.
ژیانی کەسی
ژنەکانی عەلائەدین بریتی بوون لە کچەکەی جەلالەدین کە نازناوی مەلیکە جەهان و خوشکی ئەلپ خانی مەهرو بوو. هەروەها هاوسەرگیری لەگەڵ ژاتیاپالی کرد، کچی پاشای هیندۆس ، ڕەنگە دوای هێرشی دیڤاگیری 1296، یان دوای داگیرکردنی دێڤاگیری لە ساڵی 1308. عەلائەدین کوڕێکی لەگەڵ ژاتیاپالی هەبوو، شیهابودین عومەر، کە دوای ئەو وەک فەرمانڕەوای داهاتووی خاڵجی گرتەوە.
هەروەها عەلائەدین هاوسەرگیری لەگەڵ کامالا دیڤی کرد کە ژنێکی هیندۆس بوو، کە لە بنەڕەتدا شاژنی سەرەکی کارنا، پاشای ڤاگێلا پاشای گوجارات بوو. لە کاتی داگیرکاریدا لەلایەن هێزەکانی خاڵجیەوە گیرا، وەک بەشێک لە غەنیمەتەکانی جەنگ بە یاوەرییەوە بردیانە دەهلی و بردیانە ناو حەرەمی عەلائەدین. لە کۆتاییدا لەگەڵ ژیانی نوێی خۆیدا ئاشت بووەوە. بە گوێرەی مێژوونووس فیریشتە، کاتێک لە نێوان ساڵانی ١٣٠٦ و ١٣٠٧، کامالا دیڤی داوای لە عەلائەدین کرد کچەکەی دیڤاڵ دیڤی لە ژێر چاودێری باوکی، ڕاجا کاران دەستەبەر بکات. عەلائەدین فەرمانێکی بۆ ڕاجا کاران نارد و پێی گوت دەستبەجێ دیڤاڵ دیڤی بنێرێت. لە کۆتاییدا دیڤاڵ دیڤی هێنرایە دەهلی و لە... کۆشکی شاهانە لەگەڵ دایکیدا.
مالیک کافور، کۆیلەیەکی سەرنجڕاکێشی خەفەتبار کە لە کاتی هەڵمەتی گوجارات، خەیاڵی عەلائەدینی گرت. بە خێرایی لە خزمەت عەلائەدیندا بەرزبووەوە، بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی توانا سەلمێنراوەکەیەوە وەک فەرماندەی سەربازی و ڕاوێژکاری ژیر،  و لە کۆتاییدا بووە جێگری پاشا (نەعیب)ی سوڵتانییەت. پەیوەندییەکی قووڵی سۆزداری لە نێوان عەلائەدین و کافوردا پەرەی سەند. بە گوتەی بارانی، لە ماوەی چوار پێنج ساڵی کۆتایی ژیانیدا، عەلائەدین "بە قووڵی و شێتانە عاشقی" بووە کافور، و ئیدارەی ڕادەستی ئەو کرد. بە پشتبەستن بە وەسفی بارانی، زانایان ڕوت ڤانیتا و سالیم کیدوای پێیان وایە کە عەلائەدین و کافور لە پەیوەندییەکی هاوڕەگەزبازیدا بوون. مێژوونووس جودیس ئی.والش، زانا نیلانجان سەرکار و زانا تۆماس گوگلەر پێیان وایە عەلائەدین و کافور لە پەیوەندییەکی سێکسیدا خۆشەویست بوون. بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییەکەی لەگەڵ کافور، مێژوونووسان پێیان وایە ڕەنگە عەلائەدین دووڕەگەزباز یان تەنانەت هاوڕەگەزباز. مێژوونووس پێی وایە کە نزیکیی نێوان ئەو دووانە نەبووە  سێکسی.
تەلارسازی
لە ساڵی ١٢٩٦دا عەلائەدین خەزنەی ئاوی هاوز-ی-عەلای (دواتر حەوز-ی-خاس)ی دروستکرد، کە ڕووبەرەکەی ٧٠ دۆنم بوو، و بەرد-دیوارێکی بیناسازیی هەبوو. وردە وردە پڕ بوو لە قوڕ، و لەلایەن فیروز شا توغلاق لە دەوروبەری ساڵی ١٣٥٤ دیلت کرا سەرچاوەی ئاو بۆ شارەکە بە درێژایی ساڵ.لە ساڵانی سەرەتای سەدەی ١٤دا، عەلائەدین قەڵای سیریی دروست کرد. دیوارەکانی قەڵاکە بە شێوەیەکی سەرەکی بە بەکارهێنانی داروپەردوو (لە قوڕدا) دروستکراون، هەرچەندە هەندێک شوێنەواری  عەلائەدین لە کاتی 1303 داگیرکردنی مەغۆلەکان لە سیری کەمپی دانا، و دوای ئەوەی مەغۆلەکان ڕۆیشتن، قەسری دروست کرد  -ی-هەزار کۆشکی سیتون لە شوێنی ئۆردوگاکەی. شارە قەڵادارەکەی سیری لە سەردەمی تەیموردا بوونی هەبووە، کە لە بیرەوەرییەکانیدا هاتووە کە حەوت دەروازەی هەبووە. لە ساڵی ١٥٤٥ لەلایەن شیر شا سوری وێران کرا، ئێستا تەنها بەشێک لە دیوارە وێرانەکانی ماونەتەوە.
عەلائەدین ئالای دەروازەی ڕاسپارد، کە لە ساڵی ١٣١١ تەواو بوو، و وەک دەروازەی باشوور کاردەکات کە دەچێتە مزگەوتی قووەتولئیسلام کە لەلایەن قوتب الدین عیباکەوە دروستکراوە. هەروەها دەستی کرد بە دروستکردنی ئالای منار، کە مەبەست بوو دوو هێندە بێت لە قەبارەی قوتب منار. ، بەڵام پڕۆژەکە وازی لێ هێنرا، ڕەنگە کاتێک مرد.
هەروەها دروستکردنی بینای بەردی شنی لال مەحال (کۆشکی سوور) لە نزیک چاوساث خەمبا گەڕێنراوەتەوە بۆ عەلائەدین، چونکە تەلارسازی و دیزاینەکەی هاوشێوەی بینای ئالای دەروازەە.
لە ساڵی ١٣١١ عەلائەدین خەزنەی حەوزی شەماسی کە ١٠٠ دۆنم بوو کە لەلایەن شامسەدین ئیلتوتمیش لە ساڵی ١٢٢٩ دروستکرابوو، چاککردەوە، هەروەها قوبەیەکی لە ناوەندەکەیدا دروستکرد.
بۆچوونەکان لەسەر ئایین
عەلائەدینیش وەک ئەوانەی پێش خۆی موسڵمانی سوننە بوو. ئیدارەکەی کەمینەکانی ئیسماعیلی (شیعە)ی گۆشەگیری کرد، دوای ئەوەی سوننە ئۆرتۆدۆکسەکان بە درۆ تۆمەتباریان کرد بەوەی کە ڕێگە بە سێکسی خزمایەتی دەدەن لە "کۆمەڵە نهێنییەکانیاندا". عەلائەدین فەرمانی دا لێکۆڵینەوە لەوان بکرێت کاتێک پێش ساڵی ١٣١١. لێکۆڵینەوەکە لەلایەن ولەمی ئۆرتۆدۆکسەوە ئەنجامدرا، کە چەند ئیسماعیلێکی تاوانباریان زانی. عەلائەدین فەرمانی دا سزادراوان سەیرن بکرێن بۆ دوو.
زیاودین بارانی، کە نیو سەدە دوای مردنی دەنووسێت، باس لەوە دەکات کە عەلائەدین پاڵپشتی ولامەی موسڵمانی نەکردووە، هەروەها "باوەڕی بە ئیسلام وەک ئیمانی نەخوێندەواران پتەو بووە". و نەزانەکان". لە درێژەدا باس لەوە دەکات کە عەلائەدین جارێک بیری لەوە کردۆتەوە کە ئایینێکی نوێ دابمەزرێنێت.  هەروەک چۆن چوار ڕەشیدون خەلیفەی پێغەمبەری ئیسلامی حەزرەتی  محەممەد یارمەتی بڵاوکردنەوەی ئیسلامیان دا، عەلائەدین پێی وابوو کە ئەویش چوار خانی هەیە (ئولوغ، نوسرەت، زەفەر و ئەلپ)، کە بە یارمەتی ئەوان دەیتوانی ئایینێکی نوێ دابمەزرێنێت. عەلاول مولک مامی بارانی قەناعەتی پێکرد کە ئەم بیرۆکەیە لابدات و ڕایگەیاند کە ئایینێکی نوێ تەنها لەسەر بنەمای وەحییەک لە خودا دەتوانرێت بدۆزرێتەوە نەک لەسەر بنەمای  لەسەر حیکمەتی مرۆڤ. هەروەها عەلاول مولک ئاماژەی بەوەدا کە تەنانەت فەتحکەرە گەورەکانی وەک جەنگز خان نەیانتوانیوە ئیسلام بڕوخێنن، و خەڵک لە دژی عەلائەدین ڕاپەڕین دەکەن بۆ دامەزراندنی  ئایینێکی نوێ. ئیدیعای بارانی کە عەلائەدین بیری لە دامەزراندنی ئایینێک کردەوە، لەلایەن چەند مێژوونووسێکی دواتر و هەروەها مێژوونووسانی دواترەوە دووبارە بووەتەوە. مێژوونووس بانارسی پراساد ساکسێنا گومانی لە ڕەسەنایەتی ئەم ئیدیعایە هەیە و دەڵێت کە لەلایەن نووسەرانی هاوچەرخی عەلائەدین پشتگیری ناکرێ. بە گوتەی بارانی عەلائەدین یەکەم سوڵتان بووە کە ئایینی لە دەوڵەت جیا کردۆتەوە. بارانی نووسیویەتی کە ئەو:
گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سیاسەت و حکومەت شتێکە، ڕێسا و فەرمانەکانی یاساش شتێکی ترە. فەرمانە شاهانەییەکان هی پاشایە، فەرمانە یاساییەکان لەسەر حوکمی قازی و موفتیەکان وەستاون. بەگوێرەی ئەم بۆچوونە، هەر کاروبارێکی دەوڵەتی لەبەردەمیدا بێت، تەنیا چاوی لە چاکەی گشتی بوو، بەبێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە کە ئایا شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵیدا حەڵاڵە یان نایاساییە. هەرگیز داوای بۆچوونی یاسایی نەدەکرد سەبارەت بە بابەتە سیاسییەکان، زۆر کەم پیاوی فێربوو سەردانیان دەکرد.سەرچاوە=تاریخ ی فیرۆز شاهی لەلایەن زیاودین بارانی
پەیوەندی لەگەڵ هیندۆسەکان
لە هەندێک کاتدا، کۆنەپەرستی موسڵمانانی دژی سەرۆک هیندۆسەکان و مامەڵەکردنی لەگەڵ زیمییەکاندا قۆستەوە. مێژوونووسی فارس وەساف باس لەوە دەکات کە وەک جەنگی پیرۆز گەشتێکی بۆ دژی گوجارات ناردووە و پاڵنەرەکەی "شەهوەت" نەبووە لە فەتحکردن". ماسناڤی دێڤاڵ دیڤی—خزر خان لەلایەن...  ئەمیر خوسراو دەڵێت کە گوجارات تەنها لە داگیرکاری دووەمدا لکێندرا کە حەوت ساڵ دوای داگیرکاری یەکەم ڕوویدا، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە یەکەمیان تەنها هەڵمەتێکی تاڵانکردن بووە. لە خەمبهات، دەوترێت کە هاوڵاتیان بە سەرسوڕمانەوە گیراون. وەسەف دەڵێت "هێزەکانی محەممەد لەلای ڕاست و چەپەوە بە بێ ڕەحمانە، لە سەرانسەری خاکی ناپاکدا، لە پێناو ئیسلامدا دەستیان کرد بە کوشتن و سەربڕین و خوێن بە چەقۆ ڕژا."
عەلائەدین و ژەنەڕاڵەکانی لە کاتی هەڵمەتە سەربازییەکانیاندا چەندین پەرستگایان هیندۆس وێران کرد. ئەم پەرستگایانە بریتی بوون لەوانەی لە بەیلسا (1292)، دیڤگیری (1295)، ڤیجاپور (1298-1310)، سۆمناث (1299)، جەهان (1301)، چیدامبارام (١٣١١) و مادورا (١٣١١). سازشی لەگەڵ سەرۆکە هیندۆسەکان کرد کە ئامادەبوون سەروەرییەکەی قبوڵ بکەن. خوسراو لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٣٠٥دا باس لەوە دەکات کە عەلائەدین بە میهرەبانی مامەڵەی لەگەڵ هیندۆسی گوێڕایەڵ زەمیندار (خاوەن خانووە فیۆداڵییەکان) کردووە، و چاکەی زیاتری پێبەخشیون لەوەی چاوەڕێیان دەکرد. خوسراو لە شێوازە شیعرییەکەیدا باس لەوە دەکات کە تا ئەم کاتە، هەموو هیندۆسە بێئەدەبەکانی ناو کایەی هیند لە بەرەکانی شەڕدا مردوون و هیندۆسەکانی دیکەش سەریان لەبەردەم عەلائەدین دانابوو. خوسراو لە وەسفی دادگایەکدا کە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٣١٢ بەڕێوەچوو، دەنووسێت زەوییەکە بووەتە زەعفەران-ڕەنگ لە تیلاکس سەرۆک هیندۆسەکانەوە کە لەبەردەم عەلائەدین کڕنۆشیان بردووە. ئەم سیاسەتەی سازشکردن لەگەڵ هیندۆسەکان لەلایەن کۆمەڵەیەکی بچووک بەڵام دەنگی توندڕەوی موسڵمانەوە ڕەخنەی زۆری لێگیرا، وەک لە نووسینەکانی بارانیدا دەردەکەوێت.
عەلائەدین زۆر بە دەگمەن گوێی لە ئامۆژگارییەکانی زانایانی ئۆرتۆدۆکس دەگرت. کاتێک پرسیاری لە پێگەی هیندۆسەکان لە ژێر دەوڵەتێکی ئیسلامیدا کردبوو، موغییەکانی قازی وەڵامیان دایەوە کە هیندۆسەکان "دەبێت بە نەرمی و خۆنەویستییەوە باجەکان بدات لەگەڵ ئەوپەڕی ڕێز و دوور لە هەموو دوودڵییەک. ئەگەر کۆکەرەوە هەڵیبژێرێت." تف لە دەمی بکات، پێویستە بەبێ دوودڵی هەمان شت بکاتەوە، تا بەرپرسەکە تفی تێدا بکات مەبەست لەم نەرمی و خۆنەویستییە لەڕادەبەدەرە لەلایەن خۆیەوە... نیشاندانی ئەو ملکەچبوونە ئەوپەڕیەیە کە لەسەر ئەم ڕەگەزەیە خودای گەورە خۆی (لە قورئاندا) فەرمانی بە تەعریبکردنی تەواویان کردووە بە ئەندازەی ئەم هیندۆسانە کوشندەترین دوژمنی پێغەمبەری ڕاستەقینە مستەفا فەرمانی داوە سەبارەت بە کوشتن و تاڵانکردن و زیندانیکردنیان، بڕیاریداوە کە دەبێت  یان شوێن بڕوای ڕاستەقینە بکەون، یان دەکوژرێن یان زیندانی دەکرێن، و دەست بەسەر هەموو سامان و موڵکەکانیاندا بگیرێت."
عەلائەدین پێیوابوو "هیندۆس هەرگیز ملکەچ و گوێڕایەڵ نابێت بۆ موسڵمان، مەگەر لە هەژارییەکی گەورەدا کورت نەکرێتەوە". ئەو ڕێوشوێنی بۆ هەژارکردنیان گرتە ئەستۆ و هەستی بە ڕەوا کرد چونکە دەیزانی سەرۆک و ''موقەددام ژیانێکی لوکس بەڕێوەدەبەن بەڵام هەرگیز جیتالێک لە باجدا نەدەدا. فەتحە بەهێز و بەرفراوانەکانی بووە هۆی ئەوەی لە ناوخۆ و دەرەوە وەک گۆشەگیرکەر سەیر بکرێت، لەوانەش لەلایەن مەولانا شەمسەدین تورک، عەبدولمەلیک ئیسامی و وەسەفەوە. بارانی، لە کاتێکدا... لە کورتکردنەوەی دەستکەوتەکانیدا، باس لەوە دەکات کە ملکەچبوون و گوێڕایەڵی هیندۆسەکان لە ماوەی دەیەی کۆتایی دەسەڵاتیدا بووەتە ڕاستییەکی دامەزراو. ئەو دەڵێت کە وەها پێشکەشکردنێک لەلایەن هیندۆسەکانەوە "نە پێشتر بینراوە و نە لە دواییدا شایەتحاڵیش دەبێت". ''
لە سەردەمی خانەڵاتی ماملووک، بەدەستهێنانی ئەندامێتی لە بیرۆکراسی باڵادا بۆ موسڵمانانی هیندستان قورس بوو و بۆ هیندۆسەکان مەحاڵ بوو. بەڵام پێدەچێت ئەمە لە سەردەمی خەلجیەکاندا گۆڕاوە. خوسراو لە خەزەینول فوتوحدا دەڵێت کە عەلائەدین سوپایەکی ٣٠ هەزار کەسی لە ژێر دەستی ئەفسەرێکی هیندۆسی مالیک نایک، ئاخور-بێک مەیسارا، ڕەوانەی مەغۆلەکان کردووە.
پەیوەندی لەگەڵ جاینەکان
بەپێی سەرچاوەکانی جاین، عەلائەدین گفتوگۆی لەگەڵ حەکیمانەکانی جاین ئەنجامدا و جارێک بە شێوەیەکی تایبەت بانگهێشتی ئاچاریا مەهاسێنا دەکات بۆ دەهلی. لەم ماوەیەدا هیچ دیگامبراکاریای فێربوو لە باکووری هیندستان نەبووە و مەهاسێنا لەلایەن جاینەکانەوە ڕازی کرا کە بەرگری لە باوەڕەکە بکات. عەلائەدین سەرسام بوو بە فێربوونی قووڵ و زاهیدەکەی. پورانکاندرایەکی جاینی دیگامبارا زۆر لێی نزیک بوو و سوڵتان پەیوەندییەکانی لەگەڵ حەکیمانەکانی شڤێتامبارا هەبوو. هەروەها شاعیری جاین ئاچاریا ڕاماچاندرا سوری لەلایەن ئەوەوە ڕێزی لێگیرا.
خەراتارا گاچا پاتاڤالی، کە لە ساڵی 1336-1337 تەواو بووە، وردەکارییەکانی دڕندەییەکانی سەر جاینەکان لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا دەخاتە ڕوو لەوانە لەناوبردنی پێشانگایەکی ئایینی لە ساڵی 1313 لەکاتی گرتنی جابالیپورا (جالۆر). پێدەچێت دوای ساڵێک بارودۆخەکە گۆڕابێت. باناراسیداس لە ئارداکاتانکادا باس لەوە دەکات کە جاین شریمالا بازرگانەکان بەسەر باکووری هیندستاندا بڵاوبوونەتەوە و لە ساڵی ١٣١٤دا، کوڕەکانی شریمالایەک و ئەوانی دیکە لەگەڵ ئامۆزاکانیان لەگەڵ کۆبوونەوەیەکی گەورەی زیارەتکاران توانیویانە بۆ سەردانی پەرستگایەک لە فالودی سەرەڕای ئەوەی ئەجمێر و گەڕەکەکەی لە ژێر گەمارۆدانی هێزە موسڵمانەکاندایە.
ئەلپ خان کە لە ساڵی ١٣١٠ گواسترایەوە بۆ گوجارات، لەلایەن سەرچاوەکانی جاین ستایشی دەکرێت کە ڕێگەی بە ئاوەدانکردنەوەی پەرستگاکانیان داوە. کاکاسوری لە... ابی-ناندان-جینۆدهارا-پراباندا باس لە دەرکردنی ئەلپ خان دەکات کە جووتیار ڕێگە بە بازرگانی جاینی سامارا شا دەدات کە پەرستگایەکی زیانلێکەوتوو شاترونجایا نۆژەن بکاتەوە. هەروەها باس لەوە دەکرێت کە ئەلپ خان بەخشینێکی گەورەی کردووە بەرەو چاکردنەوەی پەرستگای جاینەکان.
دراوەکان
لە ڕێگەی هەڵمەتەکانی لە دەکان و باشووری هیندستان سامانی لە گەنجینەکەیدا کۆکردبووەوە و دراوی زۆری دەرکردبوو. دراوەکانی باسی خەلیفەیان نەکردووە، لە شوێنیدا نازناوی خۆ ستایشکەری سیکەندەر-وس-سانی یامین-ولخیلافەتی داناوە. وازی لە زیادکردنی ناوی المستەعسیم هێنا، لەبری ئەوە یامین الخلافەت نەسیر ئەمیر المعمینن (دەستی ڕاستی خەلافەت، یاریدەدەری فەرماندەی ئیمانداران).
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٣١٦ پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٣یەم پۆل:ھیندییەکانی بە ڕەچەڵەک ئەفغان پۆل:شانشینی خاڵجی پۆل:پەشتوون پۆل:لەدایکبووانی ١٢٦٦ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٤یەم لە ئاسیا پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو پۆل:موسڵمانانی ھیندی
زێڕ
زێڕ (بە ئینگلیزی: Gold) توخمێکی کیمیاییە و یەکێک لە توخمەکانی ژمارەی ئەتۆمی بەرزتر کە بە شێوەیەکی سروشتی ڕوودەدات. کانزایەکی گەشاوە و کەمێک پرتەقاڵی-زەردە، چڕ و نەرم و شل دەبێتەوە و لە فۆرمێکی پاکدا ڕەق دەبێتەوە. لە ڕووی کیمیاییەوە زێڕ کانزایەکی گواستنەوەیە و توخمێکی گروپی ١١یە. یەکێکە لە توخمە کیمیاییە کەمترین کارلێککەرەکان و لە ژێر بارودۆخی ستاندارددا ڕەقە. زۆرجار زێڕ بە شێوەی توخمی ئازاد (ڕەسەن) ڕوودەدات، وەکو چەقۆ یان دانەوێڵە، لە بەرد و خوێنبەر و پاشماوەی شلەمەنیدا. لە زنجیرەیەکی گیراوەی ڕەقدا ڕوودەدات لەگەڵ توخمە ڕەسەنەکەی زیو (وەک ئەلکترۆم)، بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ کانزاکانی تری وەک مس و پالادیۆم، و کانزاکانی تێدایە وەک لەناو پیریتدا ئالۆوی کراوە. کەمتر لە کانزاکاندا وەک پێکهاتەی زێڕ ڕوودەدات، زۆرجار لەگەڵ تێلۆریۆم (تێلۆریدی زێڕین).
وێنۆک|پارچە زێڕێک لە [[ئوسترالیا.]]
توخمێکی تاڕادەیەک دەگمەنە، زێڕ کانزایەکی بەنرخە کە بە درێژایی مێژووی تۆمارکراو بۆ دراو و زێڕینگەریی و هونەرەکانی دیکە بەکارهاتووە. لە ڕابردوودا زۆرجار ستانداردێکی زێڕین وەک سیاسەتێکی دراو جێبەجێ دەکرا. لە ساڵانی ١٩٣٠دا دراوی زێڕ وەک دراوێکی سووڕاوە وەستا و ستانداردی زێڕی جیهانی بۆ سیستەمی دراوی فیات جێهێڵدرا دوای ڕێوشوێنی شۆکی نیکسۆن لە ساڵی ١٩٧١. لە ساڵی ٢٠٢٠دا گەورەترین بەرهەمهێنەری زێڕ لە جیهاندا چین بووە و لە دوای ئەویش ڕووسیا و ئوسترالیا دێن. بەگشتی نزیکەی ٢٠١,٢٩٦ تۆن زێڕ لە سەرووی زەویەوە بوونی هەیە، تا ساڵی ٢٠٢٠. ئەمەش یەکسانە بە کوبێک کە قەبارەی هەر لایەک بە نزیکەیی ٢١.٧ مەتر (٧١ پێ) بێت. بەکارهێنانی جیهانی زێڕی نوێی بەرهەم هێنراو نزیکەی ٥۰% لە زێڕینگەرییەکان، ٤۰% لە وەبەرهێنان و ۱۰% لە پیشەسازیدا. توانای بەرزی نەرمی، ڕەقبوونی زێڕ، بەرگری لە ژەنگ و زۆربەی کارلێکە کیمیاییەکانی تر، و توانای گواستنەوەی کارەبا بووەتە هۆی بەردەوامبوونی بەکارهێنانی لە پەیوەستکەری کارەبایی بەرگریکار لە ژەنگ لە هەموو جۆرەکانی ئامێرە کۆمپیوتەرییەکان (بەکارهێنانی سەرەکی پیشەسازی). هەروەها زێڕ لە قەڵغانی ژێر سوور و بەرهەمهێنانی شووشەی ڕەنگاوڕەنگ و گەڵاکانی زێڕ و نۆژەنکردنەوەی ددان بەکاردەهێنرێت. هێشتا هەندێک خوێی زێڕین وەک دژە هەوکردن لە بواری پزیشکیدا بەکاردەهێنرێن.
١٤٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٦٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی تەمموزی ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٤٨٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٦ پۆل:لیبێریا لە ٢٠٠٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
١٤٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سکاندیناڤیا
سکاندیناڤیا (بە لاتینی: Skandinavien) نیمچەدوورگەیەکە دەکەوێتە باکووری ئەورووپا. پێکدێت لەم وڵاتانە: دانمارک، نەرویژ و سوید ھەندێک جاریش ئەم وڵاتانەش بە وڵاتانی ئەسکەندناڤی دێنە ئەژمار (فنلندا و ئایسلاندا و دوورگەکانی فارۆ) بەھۆی مێژوو و کلتووری نزیکی ئەم وڵاتانەش، لە وڵاتە سەرەکییەکانی ئەسکەندیناڤیا بۆیە پێیان دەڵێن ئەسکاندەناڤی.
سەرچاوەکان
سکاندیناڤیا پۆل:ناوچەکانی جیھان
تۆگ
وێنۆک|لۆگۆی فەرمی کۆمپانیاکە
کۆمپانیای تۆگ یان گرووپی ھاوبەشیی ئۆتۆمۆبیل لە تورکیا کۆمپانیایەکی تورکییە کە ئۆتۆمۆبیلی کارەبایی دروست دەکات. لە ٧ی ١ی ٢٠١٨، سەرۆک کۆماری تورکیا پەردەی لەسەر یەکەم ئۆتۆمبێلی نیشتمانی تورکیا لادا کە ناوی تۆگە. جگە لە لێخۆشبوونی باج بۆ کۆمپانیاکە، حکوومەت گرەنتی کڕینی ساڵانەی ٣٥ ھەزار یەکە لە بەرھەمەکانی کارگەکەی کردووە، زەوی ئەم کارگەیە لە شاری بورسا لە شوێنێک کە سەر بە سوپای ئەم وڵاتە بووە دروست دەکرێت.
تاوەری پەخشی تەلەڤیزیۆنی تبلیسی
تاوەری پەخشی تەلەڤیزیۆنی جۆرجیا تبلیسی (بە گورجی:თბილისის ტელეანძა) پێکھاتەیەکی تاوەری ئازادە کە بۆ مەبەستی پەیوەندییەکان بەکاردێت. تاوەرەکە دەکەوێتە شاری تبلیسی پایتەختی جۆرجیا و لە ساڵی ١٩٧٢ دروست کراوە، پێکھاتەی پێشووتر کە لە ساڵی ١٩٥٥ دروست کراوە، گواستراوەتەوە بۆ دەوروبەری شاری گۆری.
بەرزی تاوەرەکە ٢٧٤٫٥ م (٩٠١ پێ) لەسەر شاخێکە کە ٧١٩٫٢ م (٢٣٦٠ پێ) بەرزە لە ئاستی دەریاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی تبلیس پۆل:تاوەرەکان لە ساڵی ١٩٧٢ تەواو بوون
یەکێتیی سۆڤیەت لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
یەکێتیی سۆڤیەت یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦، کە لە ١٧ی تەممووز تا ١ی ئابی ١٩٧٦ لە مۆنتریال لە کێبێک لە کەنەدا بەڕێوەچوو. بە گشتی ٦٠٨٤ وەرزشوان لە ٩٢ وڵاتەوە پێشبڕکێیان کرد. ٤١٠ پێشبڕکێکار، (٢٨٥پیاو و ١٢٥ژن) بەشداریان لە ١٨٩ یاری کردووە لە ٢٢ وەرزشدا. وەرزشوانانی یەکێتیی سۆڤیەت بە کۆکردنەوەی ٤٩ مەدالیای زێر بۆ جاری چوارەم لە مێژوویدا پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا.
تێبینییەکان
<references group="تێبینی" />
سەرچاوەکان
پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
ناوی مێواندار
ناوی مێواندار (Hostname یان Host name) چەشنێک مۆرک یان نیشانەیە کە دەدرێتە پاڵ کەرەستەیەکی بەستراو بە تۆڕێکی کۆمپیوتەرییەوە و بۆ پێناسکردنی کەرەستەکە لە پێوەندییە ئەلەکترۆنیکە جۆربەجۆرەکاندا (وەکوو وێب یان ئیمەیڵ) بەکار دەچێ. لەوانەیە ناوی خانەخوێ ناوێکی سادەی پێکھاتوو لە تاقە-وشەیەک بێ، یان لەوانەیە ناوی یەکێک لە پاوانەکانی DNS، پاش دانانی یەک دانە خاڵ، بلکێندرێتە دوابەدوایەوە. لە شێوەی تازەتردا، لە ئینتەرنێتدا بە ناوی خانەخوێ دەوترێ ناوی پاوان. ئەگەر ناوی پاوان بریتی لە پاوانێکی ئاست-سەری ئینتەرنێت بێ و بەبێ کەمایەسی دیاری کرابێ، ئەوکات بەو ناوە دوترێ ناوی پاوانی بەتەواوی شیاوکراو.
چیاکانی کورەی
زنجیرەی چیای کورەی پشتێنێکی شاخە لە ئاڵتای کرای ڕووسیا بۆ باشوور بەستراوە بە کانی کورەی و چویا، چیاکانی کورەی بەشی باکووری کۆمپلیجی دوومێکی مەتری پێکدەھێنن.
ڕووباری سەرەکی لە چیاکانی کورایەوە دەڕژێتە باکوورەوە، کە بۆ ماوەی چەند سەد کیلۆمەتر لە چیای ئەلتەێی باکووردا بەردەوامن، لە دەریاچەی تێلتسکۆیی تێدەپەڕن.
ناوچەی ڕیشەی DNS
ناوچەی ڕیشەی DNS بەو ناوچەیە دەوترێ کە لە سەرترین ئاستی زنجیرەپلیکانەی DNSدا جێی گرتووە. ئایانا (خاوەندەسەڵاتی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت) ناوچەکە بەڕێوە دەبا، کە خۆی ئەوە ئایکانە کە بەسەری ڕادەگا.
لینکە دەرەکییەکان
پۆل:سیستمی ناوی پاوان
١٤٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خۆت بیکە
200px|وێنۆک|کوڕێک خەریکی چاککردنی [[پایسکلێکە.]] خۆت بیکە (Do it yourself or DIY) ڕێگەیەکە بۆ سازکردن و چاککردنی شتەکان بەبێ وەرگرتنی یارمەتیی ڕاستەوخۆ لە شارەزایان. ئەم ڕێگە یان میتۆدە زیادتر لە ماڵەوە کەڵکی لێ وەردەگیردرێت. ئەم دەستەواژەیە لە دەیەی ١٩٥٠ لە وڵاتانی ڕۆژاوا و ئەمەریکا بەتایبەتی بووە باو. ئەم ڕێگەیە یارمەتیی پاراستنی داھاتی تاک و خێزان دەدات، و سوودی ژینگەیشی ھەیە، بەوەی دووبارە کەڵک لە کەلوپەلە کۆنەکان وەردەگیرێتەوە و فڕێنادرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نەریتی خۆت بیکە پۆل:بنیاتنان پۆل:چۆنیەتیی کردن پۆل:کارامەیییەکان
چیاکانی کونلون
چیاکانی کونلۆن (چینی سادە: 昆仑山؛ چینی نەریتی: 崑崙山؛ ئۆیگۆر: کۇئینلۇن تۆوی تڕۆمێدی)یەکێک لە درێژترین زنجیرە شاخەکانی ئاسیا پێکدێنێت، کە زیاتر لە ٣٠٠٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە بە فراوانترین مانا، زنجیرەکە قەراغی باکووری تەختەی تبت لە باشووری حەوزی تارم پێکدێنێت.
پێناسەی تەواوی چیاکانی کونلۆن بە درێژایی کات گۆڕانکاری بەسەر داھاتووە. سەرچاوە کۆنەکان کونلوونیان بەکارھێنا بۆ مەبەستی پشتێنی شاخ کە لە ناوەڕاستی چیندا درێژبووەتەوە، واتە ئاڵتین تاغ لەگەڵ چیاکانی کیلیان و کین سەرچاوەکانی ئەم دوایییە زنجیرەی کونلۆنیان ھەیە کە بەشێکی زۆری باشووری حەوزی تەرم پێکدەھێنن و دواتر لە ڕۆژھەڵاتی باشووری ئاڵتین تاغ بەردەوامن سیمای چیان (تۆمارەکانی مێژووناسی مەزن، لابدەی ١٢٣) دەڵێت ئیمپراتۆر وو ی ھان پیاوەکانی نارد بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی ڕووباری زەرد و ناوی کونلۆنی دا بە چیاکان لە سەرچاوەکەیدا. وا دیارە ناوەکە وەک شوێنێکی نیمچە ئەفسانەیی لە دەقی کلاسیکی چینی کلاسیکی چیاکان و دەریاکاندا دروست بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا پۆل:زنجیرەچیاکانی چین پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوە پیرۆزەکان پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
دێردێڤڵ (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
چاڕڵی کۆکس ڕۆڵی مات موردۆک/دێردێڤڵ، پارێزەرێکی کوێر لە ڕۆژدا کە شەڕ دژی تاوان دەکات لە شەودا، دەبینێت. ھەروەھاش دیبۆرا ئان وۆڵ و ئێڵدن ھانسن و ڕۆزاریۆ داوسن و [ڤینسن دیۆنۆفریۆ]] ئەستێرەن، کە بۆ وەرزی یەکەم تۆبی لیۆنارد مۆرێ و ڤۆندی کورتس ھاڵ و بۆب گەنتن و ئەیڵیەت زورێر ھاتنە ناویانەوە، و بۆ وەرزی دووەم جۆن بێرنساڵ و ئێڵودی یانگ و ستیڤن ڕایدەر ھاتنە ناوەوە، بۆ وەرزی سێیەمیش جەی عەلی و وێڵسن بێسڵ ھاتنە ناوەوە. لە کۆتاییەکانی ٢٠١٣دا دێردێڤڵ چووە بوواری ئامادەکردنەوە (ساڵێک دوای ئەوەی مافی کەسایەتییەکە بۆ ماڕڤڵ گەڕێنرایەوە)، پاشان گۆدارد لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ بەکرێ گیرا. دێنایت وەک بەڕێوبەری نمایشەکە شوێنی گرتەوە و لە ئایاری ٢٠١٤ کۆکس وەک ئەستێرە دیاریکرا. زنجیرەکە لە شاری نیویۆرک لەو شوێنانەی کە ھێشتا لە ھێڵ کیچینی کۆن دەچێت تۆمارکراوە.
زنجیرەکە سێ وەرزی ١٣ ئەڵقەیی لێ پەخشکرا. ساڵی ٢٠١٨، نێتفلیکس ھەڵوەشاندنەوەی زنجیرەکەی بە ھۆکاری نادیار ڕاگەیاند. بەڵام زۆر سەرچاوە ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئەمە لەسەر داواکاری دیزنی بووە (کە خاوەنی بەرھەمەکانی ماڕڤڵ) تاکو بەرھەمەکانیان لەسەر تۆڕی دیزنی پڵەسی تایبەت بەخۆیان دەرکەون.
چیرۆکی زنجیرەکە
مات مۆردۆک / دێردێڤڵ بە منداڵی بەھۆی روداوێکی ھاتوچۆوە ھەندێک مادەی کیمیای دەچنە چاویەوەو نابینای دەکەن، بەڵام لە بری ئەوە کۆمەڵێک ھەستی زۆر بەھێزی بۆ دروست دەبێت کە لە مرۆڤی ئاساییدا نییە مۆردۆک ھەستە بەھێزەکانی بەکار دەھێنێت و لەژێر نازناوی " دێردێڤڵ " دا پاش ئەوەی خۆر ئاوا دەبێت لە دژی تاوانبارانی ناوچەیەکی شاری نیۆرک بە ناوی "ھێڵس کیچن" دەجەنگێت بەڵام کارەکانی لەلایەن ویڵسن فیسک - ناسراو بە " کینگپین " کە پیاوێکی دەوڵەمەندی بەھێزە و دەیەوێت دەست بەسەر ناوچەکەیا بگرێت، پێشوازی لێ ناکرێت و دژیەتی دەکرێت بۆیە مۆردۆک بە وەک پارێزەرێکی ئاسایی و وەک "دێردێڤڵ"یش ھەوڵ ئەیات ویلسن فیسک لەناو بەرێت و بیداتە دەست یاسا.
سەرچاوەکان
پۆل:دێردێڤڵ (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی) پۆل:دێردێڤڵ (ماڕڤڵ) پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی جیھانی سینەمایی ماڕڤڵ پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ھونەری جەنگی پۆل:کار دەربارەی کارتێڵە ھۆشبەرە مەکسیکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وریاییەکان پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ھونەرە جەنگییەکان
زێو
زێو یان زیو (بە ئینگلیزی: Silver) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، هێماکەی (Ag) و گەردیلەی ژمارە (٤٧)ە.
کاپتن مارڤڵ (فیلم)
وێنۆک کاپتن مارڤڵ فیلمێکی سوپەرکەسایەتی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠١٩ کە لەسەر بنەمای کارەکتەری کارۆل دانڤێرس / کاپتن مارڤڵ لە فیلمی مارڤێڵ کۆمیکس دروست کراوە. ستۆدیۆی مارڤێڵ فیلمەکەی بەرھەمھێناوە و لەلایەن ستۆدیۆی واڵت دیزنی دابەشکراوە. ئەمە بیست و یەکەمین فیلمە لە گەردوونی سینەمایی مارڤێڵ (MCU). ئانا بودن و ڕایان فلێک سیناریۆی فیلمەکەیان نووسیوە و دەرھێنەری فیلمەکە بوون، ھەروەھا جێنۆڤا ڕۆبەرتسۆن-دۆڤێتیش بەشداری لە سیناریۆی ئەم فیلمەدا کردووە. بری لارسۆن وەک کارۆل دانڤێرس شانبەشانی ساموێل ئێڵ. جاکسۆن و بن مێندێلسۆن و جەیمان ھانسۆ و لی پێس و لاشانا لینچ و جیما چان و ئانێت بێنینگ و کلارک گرێگ و جود لاو لە ئەکتەرەکانی فیلمەکەدان. فیلمەکە لە ساڵی ١٩٩٥دا دروست کراوە و بەدوای دانڤێرسدا دەگەڕێت کە دەبێتە کاپتن مارڤڵ دوای ئەوەی زەوی لە ناوەڕاستی ململانێیەکی گەلەئەستێرەیی نێوان دوو شارستانییەتی نامۆدا گیر دەبێت. پەرەپێدانی فیلمەکە لە مانگی ئایاری ٢٠١٣ دەستی پێکردووە. ئەم فیلمە لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ بە فەرمی وەک یەکەم فیلمی سوپەرھێرۆی مارڤڵ ستۆدیۆ بە سەرکردایەتی ژنان ڕاگەیەندرا. نیکۆڵ پێرلمان و مێگ لیفاڤ لە مانگی نیساندا بەکرێگیران بۆ نووسینی فیلمەکە دوای پێشکەشکردنی کارەکتەرە جیاوازەکان، کە توخمەکانیان لە ھێڵی چیرۆکی کتێبی کۆمیکی ڕۆی تۆماس لە ساڵی ١٩٧١ی جەنگی کری-سکرول وەرگرت. لە سان دیێگۆ کۆمیک-کۆن ٢٠١٦، لارسۆن وەک دانڤێرس ناسێندرا و ئانا بۆدن و ڕایان فلێک لە مانگی نیسانی ٢٠١٧دا بەکرێگیران بۆ دەرھێنانی فیلمەکە. ھەر زوو ڕۆبەرتسۆن-دۆڤێت بەکرێ گیرا بۆ دووبارە نووسینی سیناریۆکە و لەگەڵ دەستپێکردنی وێنەگرتنەکەدا ئەندامانی دیکەی کاستەکە زیادکران. وێنەگرتنی شوێنەکان لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٨ دەستیپێکرد، وێنەگرتنی سەرەکی لە مانگی ئازار لە کالیفۆرنیا دەستیپێکرد و لە تەممووزی ٢٠١٨ لە ویلایەتی لویزیانا کۆتایی ھات. چەندین ئەکتەر ڕۆڵی خۆیان لە فیلمەکانی پێشووی گەردوونی سینەمایی مارڤڵ لە فیلمی کاپتن مارڤڵ دووبارە دەکەنەوە؛ لەوانەش جاکسۆن و گرێگ کە لە دوای بەرھەمھێناندا بە شێوەیەکی دیجیتاڵی گەنجکرانەوە بۆ ئەوەی ڕووداوەکانی ساڵانی نەوەدەکان بەرجەستە بکەن.
زێو
سەرچاوە
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:توخمە کیمیایییەکان پۆل:زێو
کاپتن مارڤڵ (فیلم)
فیلمی کاپتن مارڤێڵ لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩ لە لەندەن بۆ یەکەمجار نمایشکرا و لە ٨ی ئازار لە ئەمریکا لە چوارچێوەی قۆناغی سێیەمی گەردوونی سینەمایی مارڤڵ نمایشکرا. فیلمەکە داھاتی زیاتر لە یەک ملیار و ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێناوە، بەمەش دەبێتە یەکەم فیلمی سوپەرکەسایەتی بە سەرکردایەتی ژنان کە ڕێژەی یەک ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە. فیلمەکە بووە پێنجەم فیلمی زۆرترین داھاتی ساڵی ٢٠١٩ و، لە ماوەی نمایشکردنی لە شانۆدا، بیست و سێھەمین فیلمی زۆرترین داھاتی ھەموو سەردەمێک بوو. ئەم فیلمە بەھۆی نواندنەکەیەوە ستایشی زۆری لێکرا، بەتایبەتی ڕۆڵی لارسۆن. بڕیارە بەدواداچوونی فیلمی مارڤڵ لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣ نمایش بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا دانراون پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی سەرکێشی پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو ئۆرلینز وێنەکەی گیراوە پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی پۆل:فیلمەکان دەربارەی شێوەگۆڕین پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەرە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سووپەرهێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سووپەرھێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەمریکییەکان لە بۆشایی ئاسمان پۆل:خەیاڵ دەربارەی گەشتی نێوان گەلەئەستێرەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەبیرچوونەوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە بۆشایی ئاسماندا ڕوودەدەن پۆل:فیلمەکان کە لەسەر ھەسارە خەیاڵییەکان ڕوودەدەن پۆل:گەردوونی سینەمایی مارڤڵ: قۆناغی سێ پۆل:فیلمە فێمینیستییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە پێشبڕکێیە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٩ داندراون
سوڵتان حسەینی یەکەم سەفەوی
سوڵتان حسەینی یەکەم سەفەوی (١٦٦٨ – ٩ی ئەیلوولی ١٧٢٧) شای سەفەوی ئێران بووە لە ساڵی ١٦٩٤ تا ١٧٢٢، کوڕ و جێنشینی شا سولەیمانی یەکەم بووە (م. ١٦٦٦–١٦٩٤). سۆڵتان حوسێن ناسراوە بە ڕێنمایی میر محەممەد-باقر خاتوونەئابادی قورئانی خوێندووە. ھەرچەندە پێدەچێت سۆڵتان حوسێن توانیبێتی بە فارسی قسە بکات، بەڵام پێی باش بوو بە تورکی ئازەری قسە بکات، کە ھاوشێوەی زۆرینەی شاەکانی سەفەوی بوو.
سیاسەتی دەرەوە
لەکاتێکدا کەمتر پەیوەندی بە جیھانی دەرەوە ھەبووە لە چاو ئەوانەی پێش خۆی، سۆڵتان ھۆسێن زیاتر سەرقاڵی سیاسەتی دەرەوە بوو لە سیاسەتی باوکی. ئەو بەردەوام بوو لە سیاسەتی ئەم دووەمیان بۆ پاراستنی پەیوەندییە ئاشتیخوازەکان لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٨ پۆل:مردووانی ١٧٢٧
قەڵای
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
زانکۆی باتنە
زانکۆی باتنە (بە ئینگلیزی: University of Batna) یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی جەزائیر ، لە ساڵی ١٩٧٧ دامەزراوە. یەکێکە لە زانکۆ گەورەکان لە باکووری ئەفریقا.
زانستە مرۆییەکان
کەرتەکان بریتین لە :
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان