cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شۆڕشی پیشەسازانە
پیشەسازی و بازرگانی لە چەرخی ناوین
پێشکەوتنی بازرگانی و پیشەسازی ئەورووپا لە ساڵی ١٠٠ سەریھەڵدا. ژمارەی دانیشتوان ڕووی لە ھەڵکشان کرد. جوتیارەکان بەروبوومەکانی خۆیان خستە بازاڕەوە، راھبەکان دەستیان دایە بەخێوکردنی مەڕوماڵات بۆ ئەوەی سوود لە خوریەکەی وەرگرن. لە ئەنجامدا خوری و پارچە لە کەرەستە گرینگەکانی بازرگانی ئەژمار دەکران، تا ئەوەی کە ئەم بارودۆخە بوو بە ھۆی زیاد بوونی ژمارەی شارەکان و بازرگان و سەروەتیان. ئاسیا، لەو سەردەمەشدا لە ڕوانگەی سنعەتی و بازرگانی لە ئەورووپا موھیمتر بوو. دواتر بازاڕی بازرگانی نێودەوڵەتی کەوتە دەست موسڵمانان بە تایبەت عەرەبەکان. بازرگانە عەرەبەکان لە بیابانەکانەوە تێ دەپەڕین بۆ ئەوەی ئاڵتوون، عاج و کاڵای چەرمی بگەیەنە کەناراوەکانی مەدیتەرانە. ئەمانە بەدرێژایی کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا نیشتەجێ بوون و دەستیان کرد بە بازرگانی کردن لە گەڵ وەڵاتانی وەکوو ھیندستان، مالایا، ئەندەنۆزیا و ھەروەھا وەڵاتانی مەدیتەرانەیی.
بازرگانی لە نێوان ئەمانە زیاتر بازرگانی کردنی شتومەکی جوانکاری و ڕازاندنەوە بوو. لە دەورەکانی دواتری چەرخی ناوین لە سەردەمی مینگ لە چین گوڵدانی قەشەنگ و دەفری دیکەی جۆراوجۆر لە چین تەولید دەکران. ھەروەھا چین ئاوریشمی بەرھەم دەھێنا کە لە جیھان بەناوبانگ بوو. ھیندستان نەرمترین پارچەی بەنی دروست دەکرد. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیش دیمەشق لە ڕوانگەی تەولیدی ئاوریشم و پۆڵا مەشھوور بوو. ئەوروپیەکان کە مەیلی شکاندنی پاوانی بازرگانی کەل و پەل و کاڵای عەرەبەکانیان ھەبوو، ھەرئەوەش وای لێ کردن کە ھەڵستن بە دەورلێدان بە دەوری ئەفریقادا و ھێرش کردنە سەر زەریایی ھیندی. لەو کاتە بە دواوە بازرگانی ئەوروپی بە خێرایی ڕووی لە ھەڵکشان کرد و لە ئەنجامدا بووە ڕێخۆشکەر بۆ شۆڕشی پیشەسازی.
ھەوەڵین شۆڕشی پیشەسازی
ھەوەڵین شۆڕشی پیشەسازی لە وڵاتی ئینگلستان لە سەددەی ھەژدەھەم دەستی پێکرد. ھەرلەوێشەوە بۆ باقی وڵاتانی دیکە پەرەی سەند بەتایبەت وڵاتانی وەکو ئەڵمان، فەڕانسە و ھەتا ئەمریکای باکووریشی گرتەوە. لە سەرەتاکانی سەددەی نۆزدەھەم بریتانیا بە «کارگەی جیھان» مەشھور بوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٨٠ بە دواوە ئەڵمان و نەتەوەیەکگرتووەکان پێشی بەریتانیا کەوتنەوە. لەوکاتەش بوو کە دووھەمین شۆڕشی پیشەسازی دەستی پێکرد.
بازرگانی جیھانی لە سەدەی ھەژدە
لەم سەدەیەدا ھێشتا لە بواری بازرگانی کەڵک لە ڕەوشەکانی چەرخی ناوین وەردەگیرا، بەڵام بازرگانی لەدوو ڕشتەی نوێ گەشەی کردبوو، یەکەمیان بازرگانی
لەگەڵ میلەتە ژێر دەستەکان و ئەویتریان لە گەڵ میلەتە گەورەکانی دونیا.
بەدرێژایی سەدەی ھەژدەیەم جڵەوی گەورەترین بازاڕی بازرگانی بە دەست بەریتانیاوە بوو. بریتانیا مافی ھەناردەکردنی کۆیلەی ھەبوو بۆ موستەعمەراتی ئیسپانیا لە ئەمریکاوە، توانی بناغەی «بازرگانی سێگۆشە» دامەزرێنێت*. ھەر لەسەر ئەم بناغەیەش بوو کە بەندەرەکانی لیڤەرپوڵ و بریستۆڵ بەھێز بوون. لە ناوەڕاستەکانی ئەم سەدەیەدا، بەریتانیا، فەڕانسەی لە کەنەدا و ھیندستان ڕاونا و لە کۆتایەکانی ھەمان سەددەشدا باشووری ئەفریقاشی گرتە دەست، لەگەڵ ئەوەشدا توانی مافی بازرگانی لە ژمارەیەکی زۆر دورگەی دیکە بەدەست بێنێت. لە کۆتادا بەریتانیا بوویە بەھێزترین وەڵاتی بازرگانی دونیا.
کێشە ئابووریەکانی بەریتانیا لە سەدەی ھەژدەھەم
گەرچی ئاسنی خاو لە بەریتانیا زۆر بوو، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم وڵاتە ھێشتا ئاسنی زیاتری ھاوردە دەکرد. دەرھێنانی ئاسنی خاو ڕۆژ بە ڕۆژ زەحمەتر دەبوو، چونکە ھەموو ئاسنەخاوەکانی ناو چینە نزیکەکانی ڕووکاری زەوی بە تەواوی دەرھێندرابوون و بۆ دەرھێنانی ئاسنی خاو لە چینە قوڵەکانی زەوی نیاز بە ترومپا ھەبوو.
گرنگی و پێویستی ئەم نیازانە دوو داھێنانی دیکەی زۆر موھیمی ھێنایە بوون: یەکەمیان ڕەوشەکانی تواندنەوەی ئاسنی خاو بە کەڵک وەرگرتن لە پووکەی ئاسنی خاو. دووەمیان دروست کردنی ترومپا ھەڵمیەکان بوو بۆ دەرھێنانی ئاو لە کانە قوڵەکانی ئاسنی خاو. ئەو داھێنانکاری وگۆڕانکاریانەی کە لە پۆمپە ھەڵمیەکاندا کرا، دواتر بوویە ھۆی بەرھەمھێنانی ماتۆڕە ھەڵمیەکان کە جێگەی ھێزی مرۆیی و ھێزی ئاژەڵی گرتەوە. بەم پێیە ھەوڵین شۆڕشی پیشەسازی لە سەر بنەمای وزەی ھەڵم بەرپابوو.
لەگەڵ بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتوان دەرکەوت کە کاری پێویست نییە بۆ ھەمووان. کرێکارەکان دەستیان کرد بە بەرھەمھێنانی خۆراک. ھەرئەمەش وای کرد کە ژمارەیەکی زۆر کرێکار ناچاربن بە دوای کاردا بگەڕێن لە پیشە سنعەتیەکاندا. پێویستی پارچە گەیشتە ئەوەی کە دەزووی کافی بۆ ڕێستن نەبوو. بۆیە ئامێرێک داھێنرا کە لۆکەی خێراتر دەڕێست. لەسەرەتادا ئەم ئامێرانە بە ھێزی ئاو ھەڵدەسوڕان کە لە ئاسیاوەکان دەستەبەر دەکران. لەبەر گرانی نرخی ئەم ئامێرانە، بازرگانەکان ئامێرەکانیان کڕی و کارگەیان بونیاد نا. بەپێی سیستەمی کۆن واتە کاردەستی، ژن و پیاو لە گەڵ منداڵەکانیان لە ماڵەوە کاریان دەکرد بۆ بەرھەمھێنانی بەرھەمی دەستی. بەڵام بەپێی سیستەمی نوێ، ھەمووان لە باڵەخانەیەک یان کارخانەیەکی گەورە کۆدەبوونەوە و سەرقاڵی کار کردن بوون.
بیرۆکەی دروست کردنی کارگە شتێکی نوێ نەبوو لە بەریتانیا، بەڵکو لە کۆتایەکانی دەورەی (تودوور) چەندین کارگەی خوری ڕێستن ھەبوو، و ھەوەڵین کارگەی ئاوریشم ڕستنیش لەم خاکەدا لە سەرەتاکانی سەدەی ھەژدەیەم پەیا بوو. داواکاری لەسەر کوتاڵی بەن بێ حساو زیادی کرد و ژمارەیەکی زۆرتری کارگە بونیادنران. زۆرێک لەوانەی کە پاشەکەوتێکی زۆریان ھەبوو بە ھۆی بازرگانی و کشتوکاڵەوە، بواری سەرمایەگوزاریان ھەبوو لە کارگە نوێیەکاندا. ئەو ڕێگاچارانەی کە بۆ بنەبڕ کردنی سێ کێشە سەرکیەکە خرابوونە ڕوو، زۆر گونجاو بوون بۆ ئەو وەڵاتە. بریتانیا زەخیرەی گەورەی خەڵوزەبەردینەو ئاسنی خاوی ھەبوو. ھەروەھا ئەم وڵاتە بەئاسانی دەست ڕۆشتووی ھەبوو بەسەر لۆکەی ھیندستان و ئەمریکای باکووردا. لەبەرئەوەی ئەم وەڵاتە دورگەیە ئەوا ڕوباری زۆری ھەیە بۆ کەشتیوانی، لەبەرئەوە گواستنەوەی کاڵاکان لەبارتر بووە لە چاو وەڵاتانی دیکەی ئەوروپایی. لەوکاتەدا بریتانیا بازارگەلێکی فراوانی لە سەرانسەری دونیادا دروست کردبوو.
شۆرش لە گواستنەوە-ھێڵی ئاسن
کاتێک تەولیدی کاڵا زۆر بوو ئەوا گواستنەوەی کاڵاش لە لایەن خەڵکەوە ڕووی لە زیادبوون کرد. بازرگانەکان، خاوەن موڵکەکان و خاوەن کارخانەکان نیگەران بوون لە ھەڵکشانی قیمەتی گواستنەوەی کاڵاکان بەتایبەت خەڵوز و باقی کاڵا قەبارە گەورەکان.
سوود وەرگرتن لە لە نۆکەندەکان لە بریتانیا ڕەواجی پەیداکردبوو. لەبەر ئەوەی لە سەددەی ھەژدەھەم سوود وەرگرتن لەم نۆکەندانە بۆ گواستنەوەی کەل وپەلە قەبەکان دووبارە دەستی پێ کردەوە، ئەمەش یارمەتیەک بوو بۆ ئەو ڕوبارانەی کە قابیلیەتی کەشتیوانیان ھەبوو. سنعەتە گڵینەکان بە ھاوکاری ئامرازە نوێیەکانی گواستنەوە لەسەرانسەری وڵاتدا گەشەی کرد و بازاڕدۆزیش فراوان بوو تا ئەوەی کە بووە ھۆی بە نێودەوڵەتیکردنی شتومەکەکانیان. ڕێگاوبانەکانیش نوێکاریان تێدا کرا. ھێڵی ئاسن ھەوەڵین دەفعە لە بریتانیا سەری ھەڵدا و جێگای گواستنەوەی ئاویی گرتەوە و ئەمەش بە بازرگانی ھەناردەکردن کۆتایی پێھات.
لەبەرئەوە چی دیکە نرخەکان لە ناوچەیەک تا ناوچەیەکی دیکە ئەوەندە جیاوازیان نەبوو. زیندووکردنەوەی سنعەتی ناوچەیی تەنھا بە ھۆی کێبڕکێ لە سنعەتی میلەتانی دیکە گونجاو بوو ئەویش بەو شەرتەی کە لە خەرجیەکانی تەولیدی کاڵا کەم بکرێتەوە. ھەرچەند ھێڵی ئاسن ئابووری جیھانی بەرھەم نەھێنا بەڵام بۆ یەکەم جار ئابووری بەریتانیای وەدی ھێنا و گەشە کردنیشی بووە ھۆی ھەبوونی پشکێکی گەورە لە بازرگانی جیھانی.
گەشەی ھەوەڵین شۆڕشی پیشەسازی
ئەگەرچی ھیچ وڵاتێک لەسەدەی ھەژدەھەم بە ئەندازەی بریتانیا ڕووبەڕوی مەترسی ئابووری نەببویەوە، شتێکی ئەوتۆ نەبوو کە خەڵک ناچار بە داھێنان کردن بکات بۆ وەدیھێنانی شۆڕشی پیشەسازی، بەڵام لە گەڵ ھەموو ئەوانەشدا لە کۆتایەکانی سەدەی ھەژدەھەم زۆرێک لە وڵاتان ھەستیان بە پێویستی پیشەسازی کردن کردبوو. بەربەرکانێی بەریتانیا کەم کەم کاریگەری کردبووە سەر سنعەتی چنین لە فەرانسەو ئەڵمان. ڕێژەی دانیشتوانی ئەم دوو وڵاتە بە خێرایی ڕووی لە زیاد بوون دەکرد. بەڵام قەرەباڵخی دانیشتوانەکەیان وەک بەریتانیا نەبوو، ھەروەھا نەیاندەتوانی کار بۆ ھەمووان پەیدا بکەن. ئەم کێشەیەش بە ئاسانی لە ناوچەی لادێ نشینەکان دەرکەوت، کە نەیاندەتوانی لەڕێگای ڕستن و چنین دەرامەدی خۆیان دابین بکەن، لەبەرئەوەی ئەو کوتاڵانەی لە ڕێگای ئامێرەکانەوە دروست دەکران زۆر ھەرزانتر بوون. کەسە کارامەو پیشەوەرە بەریتانیەکان ھاندەدران بۆ کارکردن لە فەڕانسەو ئاڵمان، و ئەو زانست و زانیارانەی لە بارەی ئامێرە نوێیەکان ھەیانبوو لە گەڵ خۆیان بردیانە ئەو وڵاتانەوە.
دواتر جەنگی فەڕانسەو بریتانیا دەستی پێکرد. ماوەی ٢٠ ساڵ شتومەکی بەریتانی لە ڕێگای قاچاخەوە دەنێردرایە باقی وڵاتانی ئەوروپی. ئەم وەڵاتانە خۆیان مەیلیان لەوەبوو کە ھاوشێوەی کاڵاکانی ئەوان تەولید بکەن. زۆرێک لە ئاڵمانیەکان لە ناوچەی (رووری) ئەڵمان، دەستیان کرد بە بەرھەمھێنانی ئاسن لە ئاسنی خاو (ئەمەدەستپێکی کارە گەورەکانی کروپس بوو).
دوابەدوای ئەم جەنگە کاڵاکانی بەریتانی دووبارە گەراِنەوە بازاڕەکان بەڵام ئەوروپایەکان دەستیان کرد بەدروستکردنی کارخانەکانی خۆیان. بەلجیکا کە سەرچاوەی گەورەی بەردەخەڵوزینەی ھەبوو، بە خێرای گەشەی کرد. فەڕانسە بە کەڵک وەرگرتن لە تیرەئاسنەکانی شەمەندەفەر کە لە بەریتانیا دەستەبەری کردبوون، بە ھەمان شێوە ماتۆڕ (مەکینە) و کرێکاری لێھاتووشی ھەر لە بریتانیا دەستەبەر کرد و ھەوەڵین ھێڵی ئاسنی دروست کرد، دوابەدوای ئەو بەلجیکا و دواتریش ئەڵمان ماتۆڕو ھێڵی ئاسنی خۆیان دروست کرد. گەشەی پیشەسازی فەڕانسە خاو بوو. لەبەرئەوەی گەشەی دانیشتوانەکەشی ھێواشتر بوو بۆیە ئەو رێژە ماددەخۆراکیانەی کە تەولیدی دەکرد بەشی دەکردن.
دوای ماوەیەک، بریتانیا دەستی کرد بە ھەناردەکردنی دەزگاو ئامرازەکانی بۆ ئەو وەڵاتە ئەوروپایانەی کە دەیانھەویست کارگە بونیاد بنێن. بەریتانیا کە ببوە وەڵاتێکی دەوڵەمەند، دەستی کرد بە بە دەستھێنانی وڵاتانی ئەمریکای باکوور و ھیند، لەبەرئەوەی خۆی پێویستی بە ماددەی خۆراکی و ماددەی خاوی ئەم وەڵاتانە ھەبوو، لەبەرئەوە بریتانیا ئامادەی سەرمایەگوزاری بوو لە کانەکان، ھێڵی ئاسن و کاری بەندەرەکان. ژمارەی دانیشتوانی ئەمریکا ڕووی لە ھەڵکشان بوو. لە لایەکی دیکەوە دەوڵەتی ئەمریکا بەرەبەرە زەویەکانی ھیندیە سورەکانی داگیر دەکرد و دەیخستنە سەر دەسەڵاتی خۆی. ئەمریکا سەرچاوەی سروشتتی فراوانی ھەبوو. سەرەڕای زۆری ڕێژەی دانیشتوانەکەی و کۆچی ئەوروپیەکانیش بۆ ئەو وڵاتە، ھێشتا کێشەی کەمی کرێکاری ھەبوو. لەگەڵ پێشکەوتنی ئامرازەکانی گواستنەوە، ڕۆژاوا بەھێزترین بەرھەمھێنەری مادەی خواراکی بوو، بۆیە بە پیشەسازی بوونی ئیالەتەکانی ڕۆژھەڵات تەنھا بۆ دەستبەر کردنی نیازەکانی ڕژۆئاوا و باکوور بوو.
لەسەرەتای کار، ئەمریکیەکان دەستەودامێنی ئامرازو شێوەی بەفێرو دانی ھێزی کار بوون؛ یەکێک لە ھەوڵین ئامێرەکان کە لە ئەمریکا دروست کرا مەکینەی خەیاتی بوو. ھێنری فۆرد بیرۆکەی ئیستانداردکردنی کاڵاکانی خستە ڕوو. لەساڵی ١٨٨٠ واتە ئەوکاتەی ئاڵمان یەکی گرتەوە سنوورەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان تا کەناراوەکانی زەریای ھێمن فراوان بوو، ئاستی بەرھەمھێنانی ئەم دوو وەڵاتە لە بریتانیا زیاتر گەشەی کرد.
لەھەمان کاتدا، دوو وڵاتی دیکەش ھەوڵیان دەدا کە ببنە وڵاتی پیشەسازی، لەبەرئەوەی حکومەتەکانیان بەرنامەیان بۆ دارشتبوو. یەکەمیان ڕوسیە بوو کە دەستی کردبوو بە دروست کردنی یەکەی گەورەی سنعەتی بە سوود وەرگرتن لە سەرمایەی دەوڵەتی یان سەرمایەی دەرەکی. ئەوی تریشیان وڵاتی ژاپۆن بوو کە ھەل ومەرجی گونجاوی فەراھەم کردبوو بۆ بەرھەمھێنانی کاڵاکانی ڕۆژاوا.
دووھەمین شۆڕشی پیشەسازی
دووھەمین شۆڕشی پیشەسازی لە جیاتی خەڵوز کە سەرچاوەی وزە بوو، لەسەر بناغەی کارەباو نەوت بەرپا بوو. ئەمەش گۆڕانکاری گەورەی لە گواستنەوە و پەیوەندی بەدیھێنا. ئەم شوڕشە زۆرێک لە داھێنانەکانی شۆڕی یەکەمی پیشەسازی بە نائابووری لەقەڵەم دا ھەندێکێشیانی بە تەواوەتی ڕەد کردەوە.
کارەبا و داھێنانەکانی پەیوەندیدار بە کارەباوە
وجودی کارەبا لە سەرەتای سەدەی نۆزدە ناسرابوو. ھەوەڵین سوود وەرگرتن لە کارەبا لە بواری تەلەگراف بوو ماوەیەک دواتر سنعەتی کارەبا لە ئاڵمان گەشەی کرد و لقێکیش لە ئینگلستان، کە لە وێدا کابڵ و کابڵ کێشی بویە ڕشتەیەکی پسپۆڕانە. دواتر لە نەتەوەیەکگرتووەکان کەڵک لە کارەبا وەرگیراو تۆماس ئەدیسۆنی داھێنەر، لە شتی جیاوازدا بە کاری ھێنا.
ماوەیەک دواتر، سوود لە کارەبا وەرگیرا وەک ھێزێک لە پیشەسازی وبەتایبەت بۆ ئەو خاوەن موڵکانەی کە ھێزێکی ئاوی فراوانیان ھەبوو، زۆر بە سوود بوو. سنعەتی کارەبا بە ھۆی داھێنانەکانی وەک تەلەفون، ڕادیۆ و دواتریش فیلم و تەلەڤیزیۆن زیاتر بەرفراوانی بە خۆوە دیت. ئاڵمان، نەتەوەیەکگرتوەکان، ئیتالیا و سویسرا سوودی زۆریان لە داھێنانەکانی کارەبا وەرگرت. بریتانیا کە زەخیرەی گەورەی خەڵووزەبەردینەی ھەبوو، نەک ھەر لە بەکارھێنانی کارەبا پاشکەوت لە چاو وەڵاتانی دیکە بەڵکو فێرگەی تەکنیکی پێویستیشی نەبوو. لەبەرئەوە لەساڵی ١٨٥٠ خاوەن کارگە بەریتانییەکان کە پێویستیان بە پسپۆڕی کارەبا ھەبوو، فێرخوازیان دەناردە ئاڵمان کە فێرگەی زۆر چاکیان ھەبوو.
لە سەددەی بیستەم وزەی کارەبا کە لە وزەی ئاو وەردەگیرا، بناغەیەکی گونجاو بوو بۆ پیشەسازی کردنی زۆرێک لە وڵاتان بە تایبەت ئەفریقا.
نەوت
لە سەردەمی دێریک سوود لە ڕۆنی چێشت وەردەگیرا بۆ ڕوناکایی. دواتر لە ڕۆنی کانەکان یاخود نەوت وەک نەوتی چرا (پارافین) بۆ ڕوناکی سوودی لێ وەردەگیرا. لە کۆتایەکانی سەدەی نۆزدەھەم بەرھەم ھێنانی نەوت زیاتر لە تکزاس (ئەمریکا) وبۆرەنتۆ(ڕۆژھەڵاتی ھیند) بەرھەم دەھات. ھەروەھا سوود لە نەوت دەبینرا لە جیاتی خەڵوزەبەردینە بۆ تەولیدی وزەی ھەڵمی پێویست لە سنعەت و گواستنەوە. سوودوەرگرتن لە نەوت زۆر ئاسانتر بوو لە خەڵوزەبەردینە و گواستنەوەشی بەھەمان شێوە ئاسانتر بوو. بە واتایەکی دیکە سوودوەرگرتن لە نەوت، کێشەی گواستنەوەی کەلوپەلی قورسی لە ڕێگای شەمەندەفەر و کەشتی حەل کرد. لە ئەنجامدا ژمارەیەکی کەمتر کرێکار پێویست بوو و مەسرەفی بەرھەمھێنانیش کەمی کرد.
ھێشتا چەند ساڵێک لە داھێنانی ماشێن تێ نەپەڕیبوو کەفڕۆکە دروستکرا. پێشتر سوودیان لە باڵۆن وەردەگرت بۆ فڕین بەڵام باڵۆن توانای سوڕانەوە و گۆڕانی ئاراستەکانی نەبوو. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم بە سوود وەرگرتن لە ئامرازی جۆراوجۆر فڕین دەستی پێکرد. لە گەڵ دەست پێکی جەنگی جیھانی یەکەم، بەکارھێنانی فڕۆکە پەرەی سەند کە پێشتر بە کارھێنانی شتێکی تاڕادەیەک مەترسیداربوو. گەرچی فڕۆکە کاریگەریەکی کەمتری لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا بەدیھێنا بوو لەچاو ماشێن و ھێڵی شەمەندەفەر، بەڵام کاریگەری گەورەی لە پەیوەندییە نیودەوڵەتیەکان، ستراتیژی سەربازی و ئابووری جیھاندا ھەبوو.
ئەو سنعەتانەی کە لەسەر بناغەی کارەبا و نەوت بونیادنران
کارەبا، وزەی ھێنایە ناو ماڵەکانەوە، بە شێوەی ئامێری کارەبایی وەکو دڕێلی کارەبایی، سشوار، سەعاتی کارەبایی، تەلەفون، جۆرەکانی لێکدەر، ماتۆڕی بەستێنەر بوو بۆ تەولیدی گەرمی و ڕوناکی، وەکو شێوازەکانی گەرمکەر، فڕنی کارەبایی و دەزگاکانی چاپ. کارگەکانی تەولیدی ئەم جۆرە ئامێرانە یەجگار زیاد گەشەیان کردووە، لەبەرئەوەی داواکاری زۆریان لەسەرە. شۆڕش لە پەیوەندی کردن بووە ھۆی وەدیھێنانی سنعەتی نوێ وەکوو ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، تەلەفۆن و (ئینتەرنێت).
وزەی ناوەکی یان ئەتۆمی
وزەی ناوەکی بە ھەڵقڵیشانی گەردیلەی توخم بەدەست دێت. لە کۆتایەکانی سەدی نۆزدە یەکێک لە بیرکاریزانەکان پێشبینی ئەمەی کردبوو، بەڵام ھەوەڵین جار لە ساڵی ١٩٣٢ بە شێوەی دەستکرد خرایە تاقیگەوە. لە ساڵی ١٩٤٥ بۆ یەکەم جار بە شێوەی کرداری سوود لە وزەی ناوەکی بینرا ئەوکاتەی بە بۆمبی ئەتۆمی دوو شاری ھیرۆشیما و ناکازاکی بۆمباران کران. لەوکاتەوە تا ئێستا وزەی ناوەکی تەنھا لە نیروگاکان و بۆ ھێزی ژێر دەریایی بەکارھاتووە کە زۆر بە کەمی پێویستیان بە دووبارە بەکارھێنانەوەی سوتەمەنی دەبێ.
کێشەیە بتوانرێ بوترێ کە تا چی ڕادەیەک وزەی ناوەکی جێگرەوەی وەزی کارەبا دەبێ. چونکە لە ئێستادا سوود وەرگرتن لە وەزەی ناوەکی زۆر سنوردارە. وزەی ناوەکی تەقریبەن ھاوشێوەی وزەی ئیە کە لە خۆرەوە بەرھەم دێت لەوانەیە سوود وەرگرتن لە باتریە خۆریەکان یان داھێنانی لەوشێوازە زیاتر سودمەندتر بێت.
بەرفراوان کردنی پیشەسازی لە دەرەوەی ئەورووپا
لە ئاخیرەکانی سەدەی نۆزدەیەم و سەرتای سەدەی بیستەم زۆربەی وڵاتانی دونیا بە پیشەسازی کران. لە ڕوسیە، حکومەت ھاندەر وپاڵنەر بوو بۆ پیشەسازی. ڕێژەی دانیشتوانی ئەم وڵاتە ڕووی لە ھەڵکشان کردبوو و سەرچاوەی سروشتی فراوانی ھەبوو. بەڵام ئامرازەکانی پەیوەندی زۆر لاواز بوون ئەویش بە ھۆی ساردی و نالەباری کەش و ھەوای ئە وڵاتە بوو. لە سەردەمی حوکمڕانی ستالین پیشەسازی کارەباکێشی بە سوود وەرگرتن لە چیاکانی ئاوراڵ و سیبری ئەنجامدرا. لە دوای مردنی ستالین ١٩٥٣ تەولیدی بەشێک لە کاڵاکان ڕووی لە داکشان کرد. بەشی زۆری خەڵکی ڕوسیە لەو کاتەدا سەرقاڵی کشتوکاڵ کردن بوون.
یابان، بەھەمان شێوە نوێخوازای لە سنعەتی خۆیدا کرد. ئەم کارەش بە ھۆی دروست کردنی کۆمپانیا شەخسیەکان، سەرمایەی شەخسی و تەشویق کردنی حکومەت ئەنجامدرا. بە ھۆی کاریگەری گەشەی پیشەسازی، یابان توانی لە سالی ١٨٩٥ وڵاتی چین شکست پێ بێنی ولە ساڵی ١٩٠٥ ڕوسیاشی شکاند. لەوکاتە بە دواوە یابان بەربەرەکانێی وڵاتی ئەمریکا و وڵاتانی رۆژئاوای ئەورووپا دەکات. زۆرێک لە میلەتانی دونیا تا ساڵی ١٩٤٥ لە ژێر دەسەڵات یان حوکمڕانی زلھێزەکانی ئەورووپا بوون. ئەو میلەتانە یان وڵاتانی ژێردەستە بوون یان موستەعمرەی ئایووری بوون واتە چالاکیەئابوریەکانی ئەوان وابەستە بوو بە کۆمپانیەکانی ئەورووپا یان ئەمریکا.
بڕیارنامەی ٢٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئازاری ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەکانی ھێزەکانی ئاگاداری ئاشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە قوبرسدا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٩٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨
شۆڕشی پیشەسازانە
بەرفراوان کردنی پیشەسازی لە دەرەوەی ئەورووپا
ئەم وڵاتانە دوای سەربەخۆی سیاسی، زیاتر سەربەخۆی ئابووریان بە خۆوە دیت. پیشەسازی وکارگەی تایبەت بە خۆیان وەگەڕ خست، ئەو کارگایانەی لە ژێر دەسەڵاتی بیانیەکان بوون کرانە نیشتمانی و زۆرێک لە بیانیە زلھێزەکانیان لە پیشەسازی وبازرگانی وڵاتەکانیان
وەدەرنا. ئەم وڵاتانە بە ھۆی پیشەسازییبونەوە دوچاری کێشەی گەورە بوون، وەکو سەرمایە، بەڕێوەبردن، کرێکاری لێھاتوو و زۆرشتی دیکە کە بە سەختی دەستەبەردەکران.
بەڵام ئەوان لە ھەوڵەکانیان ڕانەوەستان چونکە دەیانزانی ڕێگە چارەی کێشە ئابووریەکانیان لە دەست گەشەی ئابوری دایە. ب١٢ بارودۆخی ژیانی زۆرێک لەم وڵاتانە بە پلە لە خوارترە بەبەراوەرد لە گەڵ وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو. داھاتی سەرانە تەنھا ٤٠ پۆندە لە ساڵدا و ٨٠٪ خەڵکی ئەم وڵاتانە بە کشتوکاڵەوە خەریکن. ئەو وڵاتانەی کە خاوەن پیشەسازی گەورەو مانافاکتۆربن، دەگمەنن. ھەوەڵین و دووھەمین شۆڕشی پیشەسازی بە پشتیوانی کۆمپانیەکان، داھێنانەکان و پاشەکەوتی ماڵی خەڵک ھاتنە دی. لە سەردەمی نوێ سنعەت زیاتر دەکەوێتە ژێرکۆنترۆڵی حکومەتەوە.
دەرھاویشتەکانی شۆڕشی پیشەسازی
تەنھا ٢٠٠ ساڵ بەسەر ھەوەڵین شۆڕشی پیشەسازیدا تێ دەپەڕێ. لەوکاتەوە تا ئێستا شێوەی ژیانی ھەر کۆمەڵێک لە جیھان گۆڕانکاری بە سەرداھاتووە. بەھەمان شێوە شۆڕشی پیشەسازی گۆڕانکاری گەورەی لە شێوەی ڕواڵەتی گۆی زەویدا بەدیھێناوە.
ژیان لە ناو ماڵدا
ئەگەر ھێشتا بە شێوەی ٢٠٠ ساڵ لەمەوبەر ژیانت بەسەربردبا، ئەگەری زۆری ھەیە کە زۆربەی ماددە خۆراکیەکان بە دەستی خۆتان بەرھەم ھاتبایە. دەبوایە بە خێزانەوە لە کێڵگەکان کارتان کردبایە، و دەبوایە ئامراز و پێداویستیەکانی خۆتان وەکو پارچە، شەمع، بزمار و کەوش شتەکانی دیکەش ھەموو بە دەستی خۆتان بەرھەم ھاتبان. یان ڕەنگە ناچار بوایەی لە کارگەی بچوک لە ماڵەوە کار بکەیت وەکو تۆڕدوورین، فەڕش چنین و حەسیرچنین تا بتوانی دەرامەدی خۆت دەستەبەربکەیت بۆ دانی ماڵیات یان کڕینی شتومەک کە خۆتان توانای بەرھەم ھێنانیتان نیە وەک خوێ.
جگە لەوگەنجانەی کە ھەندێ کات ناچار دەبن بۆ دەست کەوتنی کار، سەرمایە و دەست مایە دەچوونە شارەکانی دیکە یان بەندەرەکان، لەوانەیە ھیچ کەس لە خێزانەکەی ئێوە نەیتوانی بایە زیاتر لە ٢٥ کم لە ماڵەکەی دوورکەوێتەوە. چونکە دووچاری نەبوونی و قاتوقوڕی دەبویەوە. لە لایەکی دیکەشەوە پێش شۆڕشی پیشەسازی ئەگەری ھەبوو فێرگە و خوێندنێکی ڕێک وپێکیشت نەبوایە.
ژیان و کار
لە ھەوەڵین شۆڕشی پیشەسازیدا، مناڵیان وەک کرێکار بەکاردەھێنا. جیاوازیەکەی ئەوە بوو کە چی دیکە منداڵان لەمالەوە کاریان نەدەکرد. بەڵکو ھەتا منداڵی ٣بۆ ٤ سالانیشیان بە کاردەھێنا لە کانە خەڵوزەکان و شوێنی دیکەش. ھەندێکی دیکە لە کارخانەی بچوک و لە سەر دەزگای بچوک کاریان پێ دەکردن، وە ھەندێک لە کارگەکان تەنھا منداڵیان دادەمەزراند و تەنھا چەند چاوەدێرێکیان بەسەرەوەبوو. ھەندێکیان لە کارگەکان دەبوونە شاگرد. منداڵان، پیاوان و ژنان ھەموویان لە بارودۆخێکی خراپدا دەژیان و سەعاتی کارکردنیان زۆر بوو.
جیھان و بە پیشەسازی بوون
بە پیشەسازی بوون، بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتوان و شارنشینی تەواوی خاڵەکانی جیھانی بەیەکەوە بەستەوە. ئەگەر درەختی کاکائو لە ڕۆژئاوای ئەفریقا دووچاری ئافەت بن، ئەوا نرخی شوکلات لە دونیا ڕوو لە بەرزبوونەوە دەکات. ئەگەر لاستیکی دەستکرد لە ئەمریکا بەبەرفراوانی بەکاربێت، ئەوا کرێکارەکانی مالایا، ئەفریقا و بەرازیل ھیچ داھاتێکیان نابێ ھۆکاری ئەم وابەستەیەش ئەوەیە کە ئێمە ھەموومان پێویستمان بە کاڵاکانی وڵاتانی دیکەیە.
بۆ ئەوانەی کە کاری کاکائو دەکەن، ژیان و کارێکی دیکە بوونی نیە. ئەو وڵاتانەی کە وەبەرھێنانیان کەمە، زیاتر ماددەخاوەکان بەرھەم دێنن و بۆ فرۆشتنی ئەم ماددەخاوانەش وابەستەی وەڵاتە دەوڵەمەندەکانن. لە وەڵاتێکی ھەژار پێداویستی ساڵانەی یەک خێزان بە شێوەی مامناوەند موچەی ھەفتەیەکی کرێکارێکە لە وڵاتە دەوڵەمەندەکان.
سەرچاوەکان
<references group="شۆڕشی پیشەسازی: نووسنی: دایانا ناکس، وەرگێڕانی: ئاگری ئەفشین 2015"/>شۆڕشی پیشەسازی لە نووسینی دایانا ناکس، وەرگێڕانی: ئاگری ئەفشین
پۆل:مێژووی تەکنۆلۆژیا پۆل:شۆڕشی پیشەسازی پۆل:سەردەمە مێژووییەکان پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن
سەرچاوەکان
پۆل:کۆنتڕۆلی دووگیانی پۆل:تەندروستی ئافرەتان
١٦٩٦
ساڵی ١٦٩٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٦
کریپتۆکۆکۆس
کریپتۆکۆکۆس سەر بە خێزانی کەرووی کۆلەکەیییەکانە و چەندین جۆری جیاوازیی ھەیە. بەڵام بەناوبانگترینیان (Cryptococcus neoformans)ە کە زۆر مەترسیدارە و دەبێتە ھۆی نەخۆشی توند؛ بەھۆی ئەو پێکھاتە شێوە کەپسولییە جەلاتینییەی کە ھەیەتی لە پێکھاتەی دیواری خانەکەیدا. ٣٧ جۆری دیکەش لە کریپتۆکۆکۆس نەخۆشخەر و نیشانەی مەترسیدار دروست دەکەن لە مرۆڤدا.
گواستنەوە بۆ مرۆڤ
کەرووی کریپتۆکۆکۆس نیۆفۆرمانس لە ڕیگەی بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ بە کەسی توشبوو یاخود خواردنی میوە و شتی پیس بوو دەگوازرێتەوە یانیش پاشەڕۆی باڵندەکان. ئەوەی شایەنی باسە کە ئەم کەرووە بەھۆی سپۆرەوە زۆربەی جار لە ھەوادا دەگوزارێتەوە و دەچێتە کۆئەندامی ھەناسە و دەبێتە ھۆی ھەوکردنی سییەکان بەڵام زۆر بە دەگمەن.
نیشانەکان
کەرووی کریپتۆکۆکۆس نیۆفۆرمانس دەبێتە ھۆی (ھەوکردنی پەردەی مێشک و ھەوکردنی توند - تا - سەرئێشە - ھەستیاری بە ڕووناکی - نالەباری لە جوولە و بیرکردنەوە - ئازاری ماسولکە بە تایبەت مل …)
چارەسەر
لە درەمانخانەکان جۆرەھا دژە کەروو ھەیە کە کاریگەری باشیان ھەیە و پێویستە لەژێر ڕێنمایی پزیشکی پسپۆر بدرێن بە نەخۆش بەڵام گرنگترینیان بۆ دژی ئەم کەرووە بریتین لە (amphotericin B بە تێکەلی لەگەڵ flucytosine) و پێویستە نەخۆش بۆ ماوەیەکی درێژ دەرمانی دژە کەرووی fluconazole بەکاربھێنێت بۆ ئەوەی بە تەواوەتی پاک بێتەوە لەم کەرووە. ئەو کەسانەی کە بەرگری لەشیان نزمە و لاوازە بە تایبەت توشبوانی ئایدز و شێرپەنجە زۆر ھەستیارن بۆ ئەم کەرووە و دەبێت زۆر بە باشی ئاگایان لەخۆیان بیت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەکتریا
ژۆزێف فووریێ
وێنۆک|ژۆزێف فووریێ
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٨ پۆل:مردووانی ١٨٣٠ پۆل:زانایانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
فریدریش شیلەر
thumb|وێنۆک|چەپ|فریدریش شیلەر یۆھان کریستۆف فریدریش فۆن شیلەر یان فریدریش شیلەر (١٠ی تشرینی دووەمی ١٧٥٩ لە مارباخ ئام نێکا - ٩ی ئایاری ١٨٠٥) شانۆنووسی گەورەی ئاڵمانییە. لە سەردەمی ژیانی خۆی ھاوەڵی گۆتە بووە و ئەدەبی ئاڵمانی بەم دوو کەسایەتییە پێناسە دەکرێت.
ژیان
یۆھان کریستۆف فریدریش فۆن شیلەر، شاعیر و فەیلەسوف و مێژوونووسێکی ئەڵمانی بووە و، لە ١٠ نۆڤەمبەری ساڵی ١٧٥٩ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە. کوڕە تاقانە بووە، باوکی پزیشکی سەربازی بووە و، دایکیشی ئافرەتێکی ئایینپەروەر بووە ھەر بۆیە خۆشەویستیی ئایین و ڕەوشت و نمونەی بەرزی لە ناخی شیلەر چەسپاندووە. شیلەر وانەی لە قوتابخانەی لادێکەیان خوێندووە و دواتر چۆتە قوتابخانەی زمانی لاتینی. ساڵی ١٧٧٣ یاسای خوێندووە، بەڵام ساڵی ١٧٧٥ چۆتە بەشی پزیشکییەوە و لەم کاتانەدا دەستی کردووە بەنووسینی شیعر و شانۆگەری.
شیلەر لە ساڵی ١٧٧٧ دەستی کردووە بە نووسینی شانۆگەریی دزەکان کە ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی ڕەھا بەرجەستە دەکات و داوای پەنابردن دەکات بۆ ئازادی بە مەبەستی ڕزگاربوون لە چەوساندنەوە و زوڵم و زۆری کۆمەڵگا. ئەم شانۆگەرییە لەساڵی ١٧٨٢ لە مانھایم نمایش کراوە و سەرکەوتنێکی ئەفسانەییی بەدەست ھێناوە و لەنێوان شەو و ڕۆژێکدا کردوویەتی بە یەکێک پڕشنگدارترین کەسایەتییە ئەدەبییەکانی ئەڵمانیا.
لەساڵی ١٧٨٤، شیلەر لە فایمار جێگیر بووە و لەوێ گۆتەی ناسیوە و بوون بە دوو ھاوڕێی گیانیبەگیانی. ھەر لەم ماوەیەدا، یەکێک لە نایابترین شیعرەکانی خۆی نوسیوە و، دواتر بیتھۆڤنی ھونەرمەند ئاوازی بۆ داناوە. ھەروەھا، گرنگیی بە مێژوو داوە و لە ساڵی ١٧٨٧ بۆتە مامۆستای مێژوو لە زانکۆی یینا؛ بەھەمان شێوە گرنگیی بە فەلسەفە داوە و چەندین نووسینی فەلسەفیی لە سەر ھونەر و ئەدەب بڵاوکردۆتەوە.
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٩ پۆل:مردووانی ١٨٠٥ پۆل:ڕۆماننووسانی ئاڵمانی پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:جوانیناسی پۆل:وەرگێڕەکانی فەڕەنسی–ئاڵمانی پۆل:فریدریش شیلەر پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:مێژووی وێژە پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتێ پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:ڕۆمانتیزم پۆل:وەرگێڕەکانی ویلیام شێکسپیر پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
زمانی سینھالی
زمانی سینھالی یان سینھالا یان سینھەلە (සිංහල siṁhala) زمانی نەتەوەی سینھالە و لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە وڵاتی سریلانکا، زمانی فەرمییە.
پۆل:زمانی سینھالی پۆل:زمانەکانی سریلانکا پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
گەیشتوو (فیلم)
ئەرایڤڵ (بە ئینگلیزی: Arrival؛ بە کوردی: گەیشتوو)، فیلمێکی خەیاڵی زانستی دراماییە، لەلایەن دێنیز ڤێلنۆوڤ دەرهێنراوە. لەسەر بنەمای کورتە چیرۆکی ژیانت لەلایەن تێد چیانگ ساڵی ١٩٩٨ نووسراوە. ئەکتەرانی سەرەکی ئەیمی ئادمز، جێرمی رێنەر، فۆرێست ویتیکر، مایکڵ ستوڵبەرگ وە تیزی ما.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی خەیاڵی زانستیی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە چیرۆکییە ناھێڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە دەروونییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکان کە لە مۆنتریال وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە زمان
زمانی سلۆڤاکی
زمانی سلۆڤاکی (slovenčina یان slovenský jazyk) لە وڵاتی سلۆڤاکیا و ھەروەھا لە کۆماری چیک و یەکێتیی ئەورووپا، زمانی فەرمییە. سلۆڤاکی زمانێکی سلاڤی لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە.
پۆل:زمانی سلۆڤاکی پۆل:زمانەکانی سلۆڤاکیا پۆل:زمانەکانی کۆماری چیک پۆل:زمانەکانی سربیا پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
سەیداوە، سەردەشت
سەیداوە (Seydawe، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ٢٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئازاری ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٠٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٦٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئوردن
قشڵاخ مەلا
قشڵاخ مەلا (Qişllaxmela، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠ کەس لە ١٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
١٦٩٧
ساڵی ١٦٩٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٧
گابریێل دو گیێراگ
گابریێل دو گیێراگ نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:مردووانی ١٦٨٤ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٨ پۆل:مردووانی ١٦٨٥
شتوتگارت
230px|وێنۆک|چەپ|نیشانی شتوتگارت شتوتگارت پایتەختی ولایتی بادێن-ڤورتمبێرگە لە وڵاتی ئاڵمانیایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٦٠٠،٠٣٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی ویلایەتەکانی ئاڵمانیا پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:شارەکانی بادن-ڤویرتمبێرگ  پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم
ئیمپراتۆریەتیی مینگ
وێنۆک|پانایی ئیمپراتۆری مینگ
ئیمپراتۆریەتی مینگ بناغەدانەری ئیمپراتۆری مینگ بوون کە لە نێوان ساڵانی ١٣٦٨ ھەتا ١٦٤٤دا بە سەر وڵاتی چیندا دەسەڵاتدارییان کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:خانەدانی مینگ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٦٤٤ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٣٦٨ پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
ئەریزۆنا
ئەریزۆنا (بە ئینگلیزی: Arizona) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە کە لە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری فینیکسە.
thumb|right|250px
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:ئەریزۆنا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٢ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
چاڵەودوانە
چاڵەودوانە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
چاڵەودوانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ژاژ و لە باشوور لەگەڵ گوندی تاڵاو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئاوایی عەزیزبەگ لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میل ناسر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئێریکی سەرکەوتوو
ئێریکی سەرکەوتوو فەرمانڕەواییەکی سوێدی بوو لە دەوروبەری سالی ٩٧٠، ئەگەرچی پێش ئەویش فەرمانڕەوای سوێدی تر ھەبوون، بەڵام لەڕووی سەرکەوتن و سەربەخۆییەوە یەکەم فەرمانڕەوا بوو بەسەرکەوتوویی ماوەکەی خۆی بەڕێ بکات، پێرست و زنجیرەی فەرمانڕەواکانی تر لەدوای ئەوەوە دێن.
شوێنی فەرمانڕەوایی پاشا ئێریک دەکەوتە ئەپلاند و پارێزگاکانی ھاوسێی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٤٠ پۆل:مردووانی دەیەی ٩٩٠ پۆل:بەشی ژیاننامە
سەدەکانی ناوین
وێنۆک|چۆنیەتی دابەشبوونی ئەورووپا لە ساڵی ٤٥٠ی زایینی
سەدەکانی ناوین (بەئینگلیزی: Middle Ages) ناوی یەکێکە لە چوار دەورەی مێژووی ئەورووپا کە بریتین لە دەورانی کلاسیک، سەدەکانی ناوەڕاست، سەردەمی ڕووناکبیری و دەوارنی ھاوچەرخ. سەدەکانی ناوەڕاست کەوتوونەتە نێوان کۆتایی ئیمپراتۆری ڕۆم لە سەدەی پێنجەمی زایینی ھەتا ڕووخانی ئیمپراتۆریی بیزانس بە دەستی ئیمپراتۆری عوسمانی لە ساڵی ١٤٥٣.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئەورووپا بە پێی دەوران پۆل:سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:سەردەمە مێژووییەکان پۆل:سەدەی ٥ەم
ئیبن خەلدوون
ئیبن خەلدون ناوی تەواوی ئەبو زەید عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد کوڕی خەلدونی حەزرەمییە (بە عەرەبی: ). یەکێکە لە زانا ھەمەلایەنەکانی باکووری ئەفریقا.
ژیاننامە
ئیبن خەلدون لە وڵاتی تونس ساڵی ١٣٣٢ لەدایکبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مرۆڤناسان پۆل:مێژووناسانی ئیسلام پۆل:لەدایکبووانی ١٣٣٢ پۆل:مردووانی ١٤٠٦ پۆل:ناوداران پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:زانایانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
١٦٩٨
ساڵی ١٦٩٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٨
شێرپا
شێرپا یان شێرپایییەکان یەکێکن لە گرووپە ڕەگەزییەکانی تێبت، بە ڕەسەن خەڵکی ناوچە شاخاوییەکانی نیپالی ئەمڕۆن، ناوچەی تینگری لە ناوچەی خۆسەری تێبتی چین دەژین. زاراوەی شێرپا یان شێروا لە وشەی زمانی شێرپا ཤར شار ("ڕۆژھەڵات") و པ pa ("people") سەرچاوە دەگرێت، کە ئاماژە بە بنەچە جوگرافییەکەی ڕۆژھەڵاتی تێبت دەکات.
زۆربەی خەڵکی شێرپا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی نیپال و ناوچەی تینگری دەژین لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێکیان لە ڕۆژاوا لە دۆڵی ڕۆڵوەلینگ و لە ھەرێمی ھێلامبو لە باکووری کاتماندو نیپال دەژین، شێرپاس گۆمپاس دادەمەزرێنن لەو شوێنەی کە نەریتە ئایینییەکانیان دەکەن. تێنگبۆچە یەکەم سەمەرە لە سۆلو-خومبو بوو ھەروەھا خەڵکی شێرپا لە ناوچەی تینگری، بۆتان و ویلایەتەکانی ھیندی سیکیم و بەشی باکووری بەنگالی ڕۆژاوا دەژین، بە تایبەتی ناوچەی دارجیلینگ. زمانی شێرپا سەر بە لقی باشووری زمانەکانی تبتو بورمانە، تێکەڵە لەگەڵ تێبتی ڕۆژھەڵات (خامبا) و شێوەزاری تێبتی ناوەندی. ھەرچۆنێک بێت، ئەم زمانە جیایە لە لھاسا تێبتی و ناتەبا بۆ قسەکەرانی لھاسا.
ژمارەی کۆچکردنی شێرپایییەکان بۆ وڵاتانی ڕۆژاوا لەم ساڵانەی دواییدا زۆر زیادی کردووە، بەتایبەتی بۆ ئەمریکا و شاری نیویۆرک گەورەترین کۆمەڵگەی شێرپا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەخۆ دەگرێت، کە نزیکەی ١٦٬٠٠٠ کەس دەبن، و بەپێی سەرژمێریی ٢٠١١ی نیپال ٤٩٥٨٤٦ شێرپایی لە سنووری نیپال دەژین. ھەندێک لە ئەندامانی دانیشتووانی شێرپا بە لێھاتوویی لە شاخەوانی ناسراون و ئەم لێھاتوویەیان وەک بژێوی ژیان ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چیاوانی
جەنگی سەد ساڵە
وێنۆک|چەند نیگارەیێک لە شەڕی سەد ساڵە
شەڕی سەد ساڵە چەمکێکە کە بە زنجیرە شەڕێک دەوترێت کە بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵ لە نێوان دوو وڵاتی ئینگلیز و فەڕەنسادا بەردەوام بوو.
زمانی سیندی
زمانی سیندی یان سندی (सिन्धी ، سنڌي) زمانی نەتەوەی سیندە و لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە پاکستان و ھیندستان، زمانی فەرمییە.
پۆل:زمانی سیندی پۆل:زمانەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی پاکستان پۆل:زمانەکانی سیند پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
لویی بووردالو
لویی بووردالو نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢ پۆل:مردووانی ١٧٠٤
تارۆ ئاسۆ
تارۆ ئاسۆ (麻生 太郎، لەدایکبووی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٤٠) سیاسەتمەدار و سەرۆک وەزیرانی ژاپۆنە و ھەروەھا وەزیری دارایی ژاپۆنە لە وەتەی ٢٠١٢وە، تارۆ ئاسۆ درێژترین ماوەی ھەبووە لە ئۆفیسی جێگری سەرۆکی حکوومەت و وەزیری کاروباری دارایی وڵات لە مێژووی ژاپۆن، ھەروەھا لە پێشووتردا بۆ ماوەی یەکساڵ وەک سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن خزمەتی کردووە لە ٢٠٠٨ی ئەیلوول بۆ ٢٠٠٩ی ئەیلوول، و ھەروەھا وەزیری کارووبارەکانی دەرەوە و ناوخۆ و پەیوەندییەکان بوو.
تارۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٩ ھەڵبژێردرا بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی وڵات، دواتر چەندین ڕۆلی لە حکوومەت گێرا لەوانەش سکرتێری گشتی پارتی دیموکراتی لیبرالی لە ٢٠٠٨، پێشووتریش بۆ ماوەیەکی کاتی لە ٢٠٠٧ ڕۆلەکەی ھەبووە.
دواتر لە ھەڵبژاردنەکەی ٢٠١٢ پاڵێورا بۆ ئەوەی ببێتە جێگری سەرۆکی حکوومەت و بەمەش جێگای شینزۆ ئابێ ی جێگری پێشووتری حکوومەتی گرتەوە وەک ھەردوو ڕۆلی جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری دارایی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی گاکوشوین پۆل:خەڵکی ژاپۆن دوور لە وڵاتی خۆیان لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن پۆل:جێگرەکانی سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن پۆل:سیاسەتمەدارانی ژاپۆنی سەدەی ٢١ەم پۆل:سەرۆک وەزیرەکانی سەدەی ٢١ەم لە ژاپۆن پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژاپۆن پۆل:ئەندامانی نیپۆن کایگی پۆل:ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران (ژاپۆن) پۆل:سەرۆک وەزیرانی دارایی ژاپۆن پۆل:وەزیرانی کاروباری ناوخۆی ژاپۆن پۆل:سەرۆکی پارتی دیموکراتی لیبڕاڵ (یابان)
ئیبراھیم فەقێ
ئیبراھیم فەقێ (لەدایکبووی ٥ی ئابی ١٩٥٠، قاھیرە، میسر–مردووی ١٠ی شوباتی ٢٠١٢) گەشەپێدەرێکی مرۆیی بوو. خاوەنی چەندین کتێب، وتار، باس و لێکۆلینەوەی بوو تایبەت بە بواری گەشەپێدانی مرۆیی و دەروونناسێکی جیھانی ناسراوبوو، ناوبراو بەڕێوبەری ئیدارەیی پەیمانگای کەندی گەشەپێدانی مرۆیی بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٢
مێلین جێسترۆل
بەرھەمھێنان
6-Methyl-16-dehydropregnenolone acetate (5) کلیلی بەرھەمھێنانی نێوان ھەردوو مێلین جێسترۆڵ ئاستەیت و مێلین جێسترۆڵە
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:کۆلکە-سترۆیدەکان پۆل:پڕێگنانێکان
ڕیالیزم
ھەر ڕێبازێکی ئەدەبی بەھۆی ھۆزانڤانان و نووسەرانەوە دێتە کایەوە، بەڵام بە بڕیار یان ڕێککەوتنیان دانامەزرێت، بەڵکوو تەواوکەری بنیاتنانی ڕۆشنبیریی گشتییە کە گوزارشت لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی ژیان و شارستانیەت و پەرەسەندنی کۆمەڵگا دەکات، بێگومان ھاتنە کایەی یان دروستبوونی ھەر ڕێبازێکی ئەدەبی پێویستییەکی مێژوویییە، ئیدی لەو قۆناغە مێژویییەدا چەند ھۆزانڤانێک ھەستی پێ دەکەن یان بیری لێ دەکەنەوە کە ئەدەبەکەیان لەگەڵ ڕەوتی پێشکەوتندا نییە، بۆیە ھەوڵ دەدەن کە گۆڕان و داھێنان بکەن.
لە مێژووی ئەدەبیاتی جیھاندا کە باس لە ڕێبازەکانی ئەدەب دەکرێت سەرەتا لە کلاسیزمەوە دەست پێ دەکرێت، دواتر ڕۆمانسیزم و ڕیالیزم. پاشان ڕێبازەکانی تر، ھەر یەکێکیشیان ئەدگار و سیما و خاسیەتی تایبەتی خۆیان ھەیە، کە بە ھۆیانەوە لە یەکتر جیا دەکرێنەوە، ھەر یەکێکیشیان لە سەردەمێکی جیاوازدا ھاتوونەتە کایەوە، بەڵام بەتەواوی ناتوانین سنوورێک بە نێوانیاندا بکێشین.
فاکتەری سەرەکیی سەرھەڵدانی ڕۆمانسیزم ئەوە بوو کە ڕۆژ بە ڕۆژ ھەست بە پێویستیی ئەوە دەکرا کە واز لە دابە کلاسیکییەکان -کە ڕەونەق و جوانی سیستەمی فیوداڵی و خانەدانی بوو- بھێنرێ. تاکە شتێک کە ئارامی و ئیلھامی بە ھونەرمەندی ڕۆمانسیزم دەبەخشی، خەمۆکی، ئاڵَۆزی، ئەفسانەیی، نھێنی ئامێََز، خەیاڵاوی، خوماراوی و شێتانەیی بوو. ئەمە چاوانی ھونەرمەندی ڕۆمانتیکی لە ئاستی لایەنە باشەکانی شارستانیەتی تازە بەست و کار گەیشتە ئەوەی ڕۆمانسیزم ببێ بە وشەیەکی ھاوواتای نەفرەت و ڕاکردن و ھەڵاتن لە مەدەنیەت و شارستانیەت.
ڕیالیزم وەک ڕێبازێکی ئەدەبی
ڕیالیزم وەکو زاراوە بەرلەوەی لە ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدا دەرکەوێت لەنێو فەلسەفەدا بڵاوبوویەوە. پاشان زاراوەکە ھاتووەتە ناوەوە و بووە بە یەکێک لە ڕێبازە سەرەکیەکانی ئەدەب.
زاراوەی ڕیالیزم لەدوو وشە پێکھاتووە: isme, Real:
ڕیال: واتا واقیع
یزم: واتا ڕێژە
ڕیالیزم = بینینی واقع بەو شێوەیەی کە ھەیە.
وێڕای ئەوەی کە بیرکردنەوەی ڕیالیستانە (بەبۆچوونی ھەندێ لە مێژوونوسانی ئەدەب) مێژوویەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ڕێنیسانس(١)، بەڵام خودی ڕیالیزم یەکەمجار لەساڵی ١٨٤٣ ڕۆماننوسی فەڕەنسی شامپفلۆری(١٨٢١-١٨٨٩) لە بەیاننامەیەکدا بەناوی (مانیفێستی ڕیالیزم) ئەو زاراوەی بەکاریھێنا و تێیدا دەڵێت: (سیفەتی ڕیالیزم دەدرێتە پاڵ من). کە تێیدا بنچینەکانی ڕێبازێکی نوێی بڵاوکردبوویەوە.
ناوەڕۆکی ئەدەبیاتی ئەم ڕێبازە پێشاندانی ژیانی مرۆڤایەتی و تۆمارکردنی ڕووداوەکانی سەردەم و دیاریکردنی خودی واقیعەکەیە، ڕاستگۆیی و ڕاستی ژیان و واقعی خستەڕوو. لەسەرتادا بریتی بوو لە چارەسەرکردنێکی بابەتیانەی واقع و بەمشێوەیە ئاڵای شۆڕشی دژ بە ڕۆمانسیزمەکان ھەڵکرد. ھەروەھا ئەدەبی ڕیالیزمی ھەوڵێکە بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگا تاریکەکان و ڕێنیشاندانی کۆمەڵگایە بەرەو گەیشتن بەئامانج وگۆڕانی ئەو باروودۆخە نالەبارەی کە لەئارادایە.
ڕیالیزم بریتییە لە دوورکەوتنە لە تەم و مژو و ئاڵۆزی و خەیاڵڕێسی و نواندنی ژیان وەکو چۆن لە واقیعدا ھەیە بێ ئەوەی بیکاتە نمونەیی. یان ھەموو شتێک چۆن دێتە بەرچاو، لە چ بار و وێنەیەکدا بێت بەو جۆرە دەربخرێت، بێ ئەوەی لە دەریای ئایدیالیزم و ئەندێشەدا بخنکێنرێت. ئامانجی ڕیالیزم تاقیب و دەربڕینی چۆنیەتی واقیعی ھەر شتێک و پێوەندی دەروونی نێوان دیاردەیەک و دیاردەکانی ترە.
نووسەری ڕیالیست وێنەگری کۆمەڵە، لەگەڵ ئەمەشدا، بۆ ئەوەی بابەتە بنەڕەتیەکان بە شێوەیەکی تەواو لە قاڵبی ھونەریدا بەرجەستەبن، بێ گومان پێویست نییە کە ئەندێشەو بیر ڕەنگدەرەوەی تەواوەتی ھەموو نێوەڕۆک و تایبەتمەندیەکانی بابەتی خواستراوبێ. مانای واقیعبینی و واقیعنووس ئەوەنیە کە ھونەرمەند ھەرچییەک بدینێ بێ ڕتوش و دەستکاری یان ھەقیقەتە بەرجەستەکان ھەڵبژێرێ و وەک خۆی وێنەیبگرێ.
"ھەڵبژاردنی بابەتی زیندوو" یەکێکی ترە لە بنەڕەت و بنەما گرینگەکان کە پەرەسەندنی ڕیالیزم پێوەی بەندە. بەو حوکمەی کە ڕیالیست، بە پێی سروشتەی خۆی، دەربڕی ئەو دژواری و کامەرانیانەیە کە لایەنی گشتییان ھەیە واتە گشتگیرن، ھونەرمەندی ڕیالیست ناتوانێ تەنیا بەو ئەزمونە تاکەکەسیانەی کە خۆی لە ژیاندا لای کەڵەکە بوون قەناعەت بکات. واتا بۆ ئاشکراکردن و بەرجەستەکردنی واقیعبینیانەی بارودۆخە کۆمەڵایەتیە گرنگەکان، ھونەرمەند دەبێ خاوەنی روئیای ھونەری واقیعی بێت.
خاسیەتەکانی ڕێبازی ڕیالیزم
١- بە تێڕوانینێکی گشتی و ھەمە لایەنی سەیری ژیانی مرۆڤ دەکات، واتا ھەردوو لایەنی خودی و بابەتی بە باش و خراپەوە باس دەکات.
٢- ژینگە و بارودۆخە کۆمەڵایەتیەکان و دەوروبەر کار لە ژیانی مرۆڤ دەکەن.
٣- ئەو جیھانەی ئەدەبیاتی ڕیالیزم باسی دەکات بوونێکی بابەتی پەیوەست بە کەتواری مرۆڤەوە ھەیە.
٤- گرنگی دانی نوسەرانی ڕیالیزم بە پەخشان، بەتایبەت ھونەری ڕۆمان و چیرۆک و شانۆگەری و بە پلەیەکی کەمتر گرنگی بە ھۆزان دراوە.
٥- خۆگونجاندن و شارەزابوون لە ھەموو چینە کۆمەڵایەتیەکان، بۆیە ڕەھەندی فرەبابەتی لە ڕێبازی ڕیالیزمدا دیارە. ٦- بە زمانێکی ڕوون و ئاشکرا گوزارشتی لە دیاردەکانی ژیان کردووە.
پۆلێنکردنی ڕیالیزم
یەکێک لە کێشەکانی لێکۆڵینەوەی ڕێبازی ڕیالیزم، کە بەر لە ھەموو شتێک ڕووبەڕووی لێکۆڵەر دەبێتەوە، زۆری ژمارەی جۆر و ڕووگەکانیەتی. تەنانەت ھەندێ کەس زیاد لە (٣٠) جۆریان لێ دەستنیشان کردوە.
بەڵام ئێمە لێرەدا بەگشتی تەنھا بە پێنج جۆر ڕیالیزم وەردەگرین:
١- ڕیالیزمی فۆتۆگرافی:  ئەم جۆرەیان ھەر لە ناوەکەیەوە دیارە واتە: وێنەگرتنی واقیعە وەکو خۆی بەبێ ھیچ دەستکاری و ڕوتوشێک، تەنیا تۆماری ڕووداو و بەسەرھاتی ژیانی کۆمەڵگا دەکا، بەزمانێک نزیک زمانی خەڵک، بێ کەم و زیاد دەخرێتەڕوو.
٢- ڕیالیزمی ڕەخنەگری:  ھۆزانڤان لەم جۆرەدا، ڕِِِەخنە لە ڕەوشتێکی نابەجێی ناو کۆمەڵگا یان ھەندێ لە کار و ڕەفتاری دەسەڵاتداران یان ھەڵەی مرۆڤە دیارەکانی ناو کۆمەڵ دەگرێ. بەرامبەر بەوەش ڕاستییان پێ پیشان دەدا و داوایان لێ دەکات کە بەدوای ڕاستیدا بگەڕێن و ئاگایان لە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی سەردەم ھەبێت، ڕاستی مەسەلە و ڕووداوەکان دەربخەن و بچەسپێنن.
٣- ڕیالیزمی شۆڕشگێڕانە: بنەمای ئەم ڕێبازە لەسەر بنەڕەتی بیری گۆڕین و بەرەو پێشخستنی بارودۆخی مرۆڤ و کۆمەڵگا پەیدابووە، کە پێویستە نوسەر بە گیانێکی شۆڕشگێڕانە لەگەڵ دەستنیشانکردنی ڕەخنە ڕێگای گۆڕینی بەرەو باشتربۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی ببینێت.
٤- ڕیالیزمی سۆشیالستی(٢): بەمانا قوڵەکەی بریتییە لە ئەدەبی خەبات و داھێنان، ئەدەبێک کە بەو پەڕی چالاکی و ھوشیارییەوە تێ دەکۆشێ بۆ ئەوەی ئایدیالە گەنجینییەکانی ئادەمیزاد بکات بە ھەقیقەتێک کە ھەموو کەس لەژیانا ھەستی پێ بکات. بەڵام ڕیالیزمی سۆشیالیستی بەرپەرچی ڕیالیزمی فۆتۆگرافی دەداتەوە، چونکە شارەزاکانی ڕیالیزمی ئیشتراکی دژی سەیرکردنی ھونەر وەکو وێنەکێشانێکی ڕووت و تۆمارکردن وەستاون، بووەتە ڕاستییەکی گومان لێ نەکراو کە ھونەر نابێ تەنھا گۆڕانەکانی ژیان دەست نیشان بکات، بەڵکو دەبێت پشگیریشیان لێ بکات، بۆ ئەمە دەبێ لەگەڵ ژیاندا ڕاست بێ و لە پێناوی وەدەست ھێنانی چالاکی ستاتیکی تێ بکۆشێت، ھونەری ئەمڕِۆ پێویستە ھونەرێکی ژیاندار و کاریگەر بێت و مرۆڤی نوێ پەروەردە بکا. تاکو ئایندەیەکی گەش مسۆگەر بکات.
٥- ڕیالیزمی جادویی (سیحری): بنەمای ئەم ڕیالیزمە بەکارھێنان و تێکەڵکردنی خەیاڵ و ئەفسانە و دابونەریت و کلتوری نەتەوەییە لەناو داھێنانە ئەدەبیەکاندا. ئەم ڕیالیزمە لە داھێنانی نوسەرانی ئەمریکای لاتینە بەتایبەتیش (گابریل گارسیا مارکیز) کە چەندین ڕۆمانی لەسەر بنەمای ئەم ڕیالیزمە نووسیوە.
ڕیالیزم لە ئەدەبی کوردیدا
ئاوڕێکی مێژووی
میللەتی کورد وەک ھەر میللەتێکی تری جیھان خاوەن ئەدەبی تایبەت بە خۆیەتی کە لەگەڵ بەرەوپێشچوون و گۆڕانکاریەکانی بارودۆخی سیاسی و ئابووری و جوگرافی گۆڕانکاری لە ڕووخسار و ناوەڕۆکی ئەم ئەدەبیاتەدا دروستبووە.
لەناو بەرھەمی نوسەر و ھۆزانڤانە کوردەکان ڕیالیزم زیاتر شێوەی ڕەخنەگرانە و شۆڕشگێڕانە و ڕیالیزمی شۆسیالیستی لەخۆگرتووە، کە ڕەخنە لە لایەنە لاواز و دواکەوتووەکانی کۆمەڵگەی کوردەواری گرتووە، وەک لایەنی نەخوێندەواری بەتایبەتیش بۆ ئافرەتان و ھەروەھا یەکڕیزی میللەتی کورد. ئەمەش لە چوارچێوەی داڕشتنەوەیەکی نوێ بە کێشی خۆماڵی و سەروایەکی سەربەست و زمانێکی پەتی و ڕەسەن گوزارشت لە ئێش و ئازارەکانی مرۆڤ دەکرا، لە ئەنجامدا وێنەیەکی ھونەری نوێ لە کەتوار (واقع) و لۆژیکی مرۆڤ بەرھەم دەھێنرا.
سەرەڕای ئەمانە لەگەڵ ڕەخنەگرتندا بە گیانێکی شۆڕشگێڕانە بە دەربڕینی ھێما خەمخۆری خۆیان بەرامبەر بارودۆخی میللەتی کورد بە گشتی دیاری دەکرد.
گرنگترین ھۆکارەکانی سەرھەڵدانی ڕێبازی ڕیالیزم لە ئەدەبی کوردیدا
١- گۆڕانکاریە ڕامیاری و ئابوورییەکانی بارودۆخی میللەتی کورد، بەتایبەت دوای جەنگی جیھاتی دووەم.
٢- دامەزراندنی کۆماری مھاباد بە پشتیوانی یەکێتی سۆڤیەت، کە دەرئەنجامی ئەمە بووە ھۆی گرنگیدان بە خوێندن و زمانی کوردی و فراوانبوونی ئاسۆی ڕۆژنامەگەری کوردی و بەرھەمھێنانی پەرتووکی کوردی.
٣- بێزاربوون لەو جیھانە نموونەیی و خەیاڵیەی ڕێبازی ڕۆمانسیزم.
تایبەتمەندییەکانی ڕێبازی ڕیالیزم لە ئەدەبی کوردیدا
١- ڕەنگدانەوەی خاسیەتەکانی شۆڕشگێڕی و ئەو بارودۆخە ئاڵۆزەی میللەتی کورد تێیدا ژیاوە لە تێکستی ئەدەبیدا.
٢- مامەڵەکردن لەگەڵ ئافرەت لە ھەردوو ڕێبازی کلاسیزم و ڕۆمانسیزم تەنھا بۆ لایەنی جوانی و خۆشەویستی بووە، بەڵام لە ڕێبازی ڕیالیزمدا ھۆزانڤان و نوسەران بەرەو بەرجەستەکردن و دۆزینەوەی چارەسەری بۆ کەموکورتیەکانی واقعی ئافرەت و گۆڕینی بۆ ئاستی بڵندتر دەچوون.
٣- ڕەنگدانەوەی چەمکی ڕیالیزم لە ئەدەبی فۆلکلۆری کوردیدا پێش پەیدابوونی وەک ڕێبازێکی ئەدەبی و ھونەری.
٤- ڕیالیزم ڕێبازی ڕەسەنایەتی وشە و بەکارھێنانی ھێمایە بە شێوەیەکی فراوان لە ھۆزانی کوردیدا.
پەراوێزەکان
(١) چونکە (ڕێنیسانس) مرۆڤی لەدەست لێکدانەوەی ئایدیالیست و ھێزە میتافیزیکیەکان ئازادکرد و کردی بە مرۆڤێکی دنیایی.
(2) بەڵام خۆی لەخۆیدا سۆشیالیزم Socialisme پەیڕەو و ڕژێمێکی کۆمەڵایەتی ئابووریە. لە ئەنجامی ڕووخانی ڕژێمی سەرمایەداری دێتەکایەوە. سۆشیالیزم لە وشەی (Social)ی فەڕەنسیەوە وەرگیراوە، بە واتای (دەستەکۆمەڵی) دێت.
لە ڕاستیدا ھەر لە سەرەتاکانی سەرھەڵدانی فەلسەفەوە، فەیلەسوفان باسیان لەم ڕێبازە کردووە، بەڵام (کارڵ مارکس) بە دامەزرێنەری سۆشیالیزمی زانستی دادەنرێت و ھەندێک ئەم ڕێبازە بە (مارکسیزم) ناودەبەن، ئەو کەسانەی لەسەر ئەم ڕێبازە دەڕۆن ژمارەیان لە ھەموو پەیڕەوکەرانی ڕێبازەکانی تری جیھان زیاترە.
بەپێی بیروباوەڕ و ئامانجەکانی ئەم ڕێبازە، چینەکانی کۆمەڵگە  لەناو یەکتریدا دەتوێنەوە (یەکسانی بەرپا دەبێت)، بە گشتی دژی زۆرداری کۆمەڵایەتیە. لە کۆمەڵگای سۆشیاستیدا ھیچ جۆرە چەوسانەوەی نەتەوایەتی و چینایەتی و ڕەگەزی نیە. ئازادی و یەکسانی بۆ ھەموو خەڵک دابیندەکرێت. پەیوەندی بەرھەمھێنەکان ھاوشانن، ئەم ھاوشانیەش دەبێتە ھۆی بنچینەی بە خێرا گەشەکردن و بەردەوامی ئابووری.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕیالیزم پۆل:ڕێبازەکان پۆل:ڕێبازە ئەدەبییەکان پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٩یەم
شێتمان
شێتمان (Şêtman، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئاش (خواردن)
لە جۆرەکانی ئاش دەتوانرێت بە ئاش ڕشتە، ئاش ماس، ئاش کەشک و ... ئاماژە بکرێت. لە چێشتی کوردی چەندین جۆر ئاش وەکوو دانەکوڵانە، ئاشی عەباسعەلی، ... دەکوڵێندرێت.
١٦٩٩
ساڵی ١٦٩٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٩
کەسنەزان، سەقز
کەس نەزان (Kesnezan، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٩٨ کەس لە ١٢٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئوسترالیا
ئوسترالیا، بە فەرمی یەکیەتیی ھاوقازانجی ئوسترالیا ، وڵاتێکە لە نیوەگۆی باشووردا کە بریتییە لە خاکی سەرەکیی کیشوەری ئۆسترالیا، دوورگەی تاسمانیا و زۆرێک دوورگەی بچووکی تری ناو ئوقیانوسەکانی ھیند و پاسیفیک.
ئەم وڵاتە بە پانتایی ٧،٦٨٦،٨٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە، شەشەمین وڵاتی گەورەی جیھانە، ئوسترالیا یەکێکە لە وڵاتانی کۆمۆنوێلت و لە ساڵی ١٩٠١ دا سەربەخۆیی خۆی لە بریتانیای گەورە وەرگرتووە. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری کانبێرایە، شارێک کە پەرلەمانی وڵات و ماڵی بەرێوەبەری گشتی تێدایە. ئەو بە شێوەیەکی دابەکی و لە جیاتی شاژن ئێلیزابێتی دووەم بەڕێوبەرایەتی دەوڵەتی ئوسترالیای بەدەستە. بەڵام لە ڕاستیدا سەرۆککۆماری ھەڵبژێردراوی خەڵک وێڕای دەولەت و پەرلەمان بەڕێوەبردنی وڵاتیان لە دەست دایە. ئوسترالیا لە ڕووی پانتاییەوە دووەم وڵاتی بەشداری ڕێکخراوی ولاتە ھاوسوودەکانە.
سیدنی و مێلبۆرن لەدوای یەک دوو گەورە شاری ئوسترالیان. ئەم ولاتە سنووری خاکی لەگەڵ ھیچ ولاتێک دا نیە و چوار دەوری لە ڕۆژھەڵات، ئۆقیانووسی ئارام، لە باشوور، ئۆقیانووسی باشوور، لە ڕۆژاوا ئۆقیانووسی ھیند و لە باکوورەوە چەندین دەریا و کەنداوی لە خۆگرتووە. ھەروەھا ئوسترالیا خاکی سەرەکی ئۆقیانووسیا ھەژمار دەکرێ کە بچووکترین کیشوەری جیھانە.
مێژوو
بەپێی ئاسەوارە بەجێ ماوەکان، نزیکەی ٤٢،٠٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا گرووپێکی خەڵکانی راوچی باشووری ئاسیا، بۆ دۆزینەوە خواردن و ڕاوی ئاژەڵەکان، بەرە بەرە کۆچیان کردە خاکە باشووریەکان و لە ڕیگای دوورگەکانەوە و ھەروەھا ئەم کاناڵانەی ئاسیا و خاکەکانی باکووری ئوسترالیا پێک گرێ دەدەن، چوونە ناو باکووری کوینزلەند و دواتر بە بڵاو بوونەوە لە ناو ئوسترالیا دا خەڵکی خۆجێیی ئوسترالیایان پێک ھێنا، ئەم خەڵکانە دەیان ھەزار ساڵ دوور لە پەیوەندی لەگەڵ شوێنەکانی تری جیھان ژیاون.
thumb|ئوسترالیا لە [[نەخشەی ساموێل دان (١٧٩٤) دا|right]] پێشینەی مێژوویی ھەوڵ بۆ گەیشتن بە مەڵبەندەکانی باشووری ڕۆھەڵاتی ئاسیا و ئۆقیانووسیا دەگاتە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین. لەم کاتە دا ھیندیە بوودایی و ھیندووەکان ھەوڵێ داگیرکردنی دوورگەکانی ئیندۆنیزیا و دوورتریان دا و ھەتا دوورگەل لۆبۆکیش ڕۆیشتن، بەڵام لەگەڵ ھێرشی موسڵمانەکان بۆسەر ھیند لە سەدەی پازدەیەم دا، پێشرەویەکانیان لەم ناوجەیە دا وەستا. کۆچبەری لە دوورگەکانی ئەم مەڵبەندە دا لە لایەن چینییەکان و لە سەدەی نۆی زایینی دا دەستی پێکرد. بازرگانە چینییەکان لە سەرەتاکانی سەدەی پازدەھەم دا مامەڵەیان لەگەڵ دوورگەکانی سۆماترا، جاوە، ماکاسار و سێڵیبز دا ھەبووە. لە کۆتایی دا ئەم بازرگانانە کەشتی زۆر گەورەی ماسیگرییان بەرھەم ھێناو ھەتا کەنارەکانی باکووری ئوسترالیا ڕۆشتن، لە ساڵی ١٧٩٤ دا و لەگەل گۆڕانکاریەکانی حکومەتی پیکەن و ھاتنە سەر کاری گرووپێک کە دژی بازرگانی دەرەکی بوون، ڕیگە لە پێشکەوتی چینییەکان بۆ دەریاکانی باشوور گیرا.
یەکەم جار ھۆلەندییەکانی لە ساڵی ١٦٠٦ دا نیمچە دوورگەی کێیپ یۆرک (Cape York Peninsula)یان لە باکووری کوینزلەند دا دۆزیەوە و لە دەیەکانی دواتر دا، زۆربەی ناوچەکانی باکوور و ڕۆژاوای ئوسترالیایان بینی و تۆماریان کرد. ئەبێل تاسمان ئەم مەڵبەندە نوێیەی ھۆڵەندی نوێ ناو نا. گذاشت. ھۆلەندییەکان بۆخۆیان زۆر حەزیان بە مانەوە لە ھۆڵەندی نوێ نەبوو و ئەم ناوچەیە ھەتا چەند دەیەی دواتر دەست نەخواردوو مایەوە.
لە ساڵی ١٧٧٠ کاپتن جێیمز کۆک دەریاوانی بەریتانی، ناوچەکانی دەورووبەری سیدنی لە ڕۆژھەلاتی ئوسترالیا دا دۆزیەوە و تۆماری کرد. کاپتن ئارتور فیلیپ لە ١٨ی حوزەیرانی ١٧٨٨ وێرای ١١ کەشتی و ١٣٥٠ کۆچبەر و لەگەڵ ناونانی ناوچەکە بە نیو ساوت وێلز وەکوو موستەعمەرەیەکی بەریتانیا، وەکوو فەرمانداری گشتی ئەم مەڵبەندە ھەڵبژێردرا.