cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەورامان
نژیاروانیی ھەورامان
گۆرانی زۆر کۆنتر و لە پێشترە لە ئامێرەکانی مۆسیقا، وە لە دەستپێکی ژیانی مرۆڤایەتی سەریھەڵداوە، مرۆڤ ھەر لە منداڵییەوە و لە سەرەتای زمان پژانیەوە واتە کاتی ئەکەوێتە گڕو گاڵ ئیتر وردە وردە ئاوازی پچڕ پچڕ بۆ خۆی ئەڵێت یان لاسایی ئەو دەنگانە ئەکاتەوە کە گوێی لێیان ئەبێت، بۆیە دەستنیشانکردنی ساڵێکی دیاری کراو یان سەردەمێک بۆ مێژووی گۆرانی ھەورامی زۆر سەخت و دژوارە، ئەگەر بیروڕای خاوەن قەلەمەکان بێنینە گۆڕێ ڕەنگە باسەکە دەرفەتێکی زۆرتری بوێت. بەڵام بۆ نموونە کاک دکتۆر موحەمەدی موکری دەڵێت: وشەی گۆرانی دراوەتە پاڵ گۆران کە خێڵێکی گەورەی نێوان سنە و کرمانشانە ئەم خێڵە پەیڕەوی ئایینی ئەھلی حەق ئەکەن ھەروەھا تۆفیق وەھبی ئەڵێ گۆرانی لە عەشیرەتی گۆرانەوە ھاتووە، میجێرسۆنیش ئەڵێ گۆران خاوەنی شیعر و گۆرانین و کوردەکان گۆرانی لە گۆرانەوە فێربوون، خۆ ئەگەر ئەم بیرو بۆچوونانە ڕاست بن ھەورامییەکان و گۆرانەکان لە یەک ناوچەدا دەژین و تەنانەت تێکەڵی یەکن وەک گوندی شێخان لە ھەورامانی ئێران و ھاوار لە ھەورامانی عێراق زیارەتگای گۆرانەکانە و سوڵتان ئیسحاقیش لە شێخان نێژراوە، سەڕەڕای ئەوەش گۆران گۆرانیەکانیان لە سروودی یارسایان یا سەرئەنجام وەرگرتووە ئەوا ئێستاش سیاوچەمانە چ لە ڕووی زاراوە و شیعرەکانیەوە چ لە شێوەی وتندا بناغە و سەرچاوەی مۆسیقای گۆرانە و گەلێک لە یەکتر نزیکن.
ھەڵبەتە ھەندێ لە شارەزایانی مێژوو تەمەنی مۆسیقای ھەورامان کورتدەکەنەوە و لە ژێر ناوی فەھلەویات یان پەھلەویات ڕەنگ و بۆیەکی دەرباری پێدەبەخشن بۆیە دەڵێن: مێژووی سیاوچەمانە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی ساسانییەکان واتە ئەو کاتەی کە خەسرەو پەروێز پاشای ئێران ڕوو لە ھەورامان دەکات و  بەھۆی سروشتی جوان و دڵفڕێنی ھەورامان، ئەم ناوچەیە بۆ ڕاو و شکار و سەیران ھەڵدەبژێرێ، سروشتی ئەفسوناوی و قاقبۆی کەو و ھاژەی ئاو و رایحە و بۆن و بەرامەی گژوگیای شاخ و داخی ھەورامان وای لێ ئەکا کە لە باربەدی گۆرانی بێژ و مۆسیقاژەن داوا بکات بۆ ئەو ھەموو جوانی و دڵفڕێنییەی ناوچەکە ئاھەنگ و سروودێک بڵێت بە ناوی ئەورامەن کە دواتر ئەو ئاوازە دەبێتە بنەمای ئاھەنگ و گۆرانی ناوچەکە و سیاوچەمانەی لێ دەبێتەوە، سەرەڕای ئەو تێروانیینە کورتە بۆ مێژووی مۆسیقای ھەورامان ھەندێ کەسیتر بە شێوەی ڕووکەش سەیری مێژووی سیاچەمانە دەکەن و دەیبەنەوە بۆ سەردەمی ئەمارەتی ئەردەڵان، گوایا کەسێک بەناوی یۆسۆ ئاسکە لەبەرچاوە ڕەش و جوانەکانی کڵاوزەر خاتوون سیاچەمانەی داھێناوە، ھەڵبەتە حاشا لەوە ناکەم کە یۆسو ئاسکە دەنگی خۆش بووبێت و برەوی بە سیاچەمانە دابێت  بەڵام سیاچەمانە کاڵای پر بەھای ھەورامانە و لە مێژوو و شارستانیەتی ھەورامان دانابرێت.
سەرچاوەکان
کتێبی : سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە/عبدالرزاق عبدالرحمن محمد
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جوگرافیای عێراق پۆل:پارێزگای کوردستان پۆل:ھەرێمەکانی ئێران پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران پۆل:زنجیرەچیاکان پۆل:کێوەکانی ئێران
پێتار گابرۆڤسکی
پێتار گابرۆڤسکی (؛ ٩ی تەممووزی ١٨٩٨ – ١ی شوباتی ١٩٤٥ ) سیاسەتمەدارێکی بولگاریا بووە کە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆ ماوەیەکی کورت وەک سەرۆکوەزیران کاری کردووە. گابرۆڤسکی لە پیشەکەیدا پارێزەر بووە ھەروەھا ئەندامی کۆشکی گەورەی ماسۆنی بولگاریا بووە.
دەریبەر
گوندێکە لە هەورامانی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
سەیرانگەی دڵۆپە
سەیرانگەی دڵۆپە یەکێکە لە شوێنە گەشتوگوزارییەکانی شاری هەولێر، دەکەوێتە ڕۆژئاوای شارۆچکەی کەسنەزان، هەولێر.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەیرانگەکانی ھەولێر پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
١٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئۆتۆمۆبیل
250px|وێنۆک|[[تۆیۆتا کرۆلا، یەکێک لە ئۆتۆمۆبیلە پڕفرۆشەکانی دنیا]] ئۆتۆمۆبیل (ھەروەھا: ئۆتۆمبێل، تڕومبێل، سەیارە، ماشێن) ئەو پێڕاگوێزەیە کە چەرخی ھەیە و مۆتۆری خۆی ھەڵگرتووە. ئۆتۆمۆبیل بەو ئامێرانە دەوترێ کە بە بێ یارمەتی و پەیوەندی بە ئامیرێکی دیکەوە و بە ھێزی ماشێنی خۆی توانای ڕۆیشتنی ھەبێت.
واتای گشتی و بەکارھێنانی ھەڵە
دەکرێ بە گشت ئەو ئامێرانە کە سەرچاوەی ھێزیان ھەیە و بۆخۆیان دەتوانن بڕۆن بوترێ ئۆتۆمۆبیل. بەڵام لە زمانی ئێمەدا تەنیا لە جیاتی واتای وشەکانی ماشێن لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و سەیارە لە باشووری کوردستان بەکار دێت.
مێژوو
لە ساڵی ١٨٨٥ کاڕل بێنز دەستی بە فرۆشتنی ئۆتۆمۆبیلەکانی کە لە جۆری ئۆتۆمۆبیلی سوتەمەنی بوون کرد. دوای ھەڵەکانی توانی تاکو ساڵی ١٨٩٦ ١٣٠ ئۆتۆمۆبیلی لەو جۆرە بفرۆشێت. دوای دروستکراوەکانی تر دروستکردنی ئۆتۆمۆبیل گەشەیی سەندوو بەشێوەیەکی خێراتر قۆناغەکانی دروستکردنی ئۆتۆمۆبیل تەواودەکران. بەڵام ئۆتۆمۆبیلەکانی ئەو سەردەمە کۆمەڵێک کێشەیان ھەبوو، کە بەجۆرێک ئۆتۆمۆبیلەکانی سەرەتا بە خێرایییەکی زۆر کەم بەڕێگەدا دەڕۆیشتن و شێوازی سواربوونیان ناڕەحەت کەربوو بۆ سەرنشینان، وەزۆر جاریش ئۆتۆمۆبیلەکان دەشکان، لەکاتێکدا چەند کەسێک لە یەک کاتدا سواری ئۆتۆمۆبیلەکە ببوونایە. بەڵام تەکنەلۆژیا پەرەیسەند و لە ساڵی ١٩٠٩ ئۆتۆمۆبیلی ڕۆلس ڕۆیسی جۆری silver ghost سیستەمێکی ساکاری ھایدرۆلیکی بۆ دانرا، کە ئەمەش یەکەمین جاربوو کە ئەم سیستەمە بەکاربھێندرێت، لە ئۆتۆمۆبیلەکان، بەڵام لەو کاتەدا تەنھا کەسانی دەوڵەمەند توانای کڕینی ئەو جۆرە ئۆتۆمۆبیلانەیان ھەبوو. بەڵام ساڵێک پێشتر کە دەکاتە ساڵی ١٩٠٨ ھێنری فۆڕد ی ئەمریکی، دەستیکرد بە دروستکردنی ئۆتۆمۆبیل بە نرخێکی زۆر ھەرزانتر، و ھێڵی بەرھەمھێنانی کارگەکە زیاد بوو، ھەزاران کرێکاری ھەبوو کە ھەر یەکەو بەرپرسی زیادکردنی بەشێکی بچووکی ئۆتۆمۆبیلەکە بوو، بەڕێژەیەک کە تەنھا تاوەکوو ساڵی ١٩٢٩ ١٥ ملیۆن ئۆتۆمۆبیلی جۆری T ford فرۆشران. بە نزیکاەیی سەدەیەک پێش ئێستا بە گشتی ڕێژەی گشت ئۆتۆمۆبیلەکان لە جیھاندا نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ دروستکرابوون، باڵام ئێستا لەھەر ڕۆژێکدا زیاتر لەو ڕێژەیە ٢٠٠٬٠٠٠ ئۆتۆمۆبیل دروست دەکرێت.
بەرھەمھێنان
یەکەم ئامێر کە دەتوانین ناوی بنێین ئامێری گواستنەوە لە ساڵی ١٦٧٨ و بە دەستی فێردیناند فێربیست، بانگخوازی مەسیحی بەلژیکی داڕێژرا و بەرھەن ھات کە بە ھەڵم کاری دەکرد، ئەو ئۆتۆمۆبیلە ٦٥ سەنتی مەتر درێژ بوو و بۆ سەرگەرمی ئیمپراتۆری چین بەرھەم ھاتبوو. وێنۆک|یەکەم ئامێری گواستنەوە لە ساڵی ١٦٧٨ و بە دەستی فێردیناند فێربیست بەرھەم ھاتوە
داھێنانی ئۆتۆمۆبیل بە کاری کارل بێنز دەزانرێ. ئەو لە ساڵی ١٨٨٥ دا توانی یەکەم ئۆتۆمۆبیل کە بە مەکینەی شەوتانی دابھێنێ. لە ساڵی ١٨٨٨ ھاوسەری کارل، بێرتا بێنز یەکەم سەفەری ئۆتۆمۆبیلی کرد کە ١٠٦ کیلۆمەتری پێوا. upright|چەپ|وێنۆک|کارڵ بێنز، داھێنەری یەکەم ئۆتۆمۆبیلی مۆدێرن وێنۆک|چەپ|upright|بێرتا بێنز، شۆفێری یەکەم سەفەری درێژ بە ئۆتۆمۆبیل چەند بڕگەی گرینگ لە پێش وەچوونی پڕۆسەی پێشکەوتی ئۆتۆمۆبیلەکان:
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکان پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
ئاسمان بێ مەرزە
ئاسمان بێمەرزە ناوی کۆمەڵە ھۆنراوەی «ئیسماعیل حوسێن پوور»ە کە بریتییە لە ١٠٠ سێخشتی کرمانجی، ساڵی ١٣٨٩ لە بوژنوورد، لەلایەن «بڵاوکەرەوەی جیھانی»یەوە لە تیراژی ٣٠٠٠ دانەدا، بە گەڵاڵە و دیزاینی «مەرزییەی شادکام» چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
سێخشتی شێوەیەک ھۆنراوەی فۆلکلۆریی کوردەکانی باکووری خۆراسانە کە لەسەر ئاوازی جۆربەجۆر بە دووتار و دەنگی «بەخشی»یەکان دەگوترێ.
سێ خشتییەکان سەرجەم ھەشت بڕگەیین و لە سێ دێڕدا تەواو دەبن. بابەتی ئەم ھۆنراوانە لەسەر کوڵوکۆی دەروون و ناڵەی جودایین، کە حەسرەتی دووری و باسی بەجێھێشتنی زێد و نیشتمانە. دەنگبێژان لە داڵانی سەدان ساڵەی زەمانەوە حەکایەتی کۆچی زۆرەملی بۆ بەرەی نوێ دەگێڕنەوە و دووتاری کرمانجییش بە گریان ھاوڕێیەتیان دەکا؛ وەک ئەم دوو نموونەیە:
مامۆستا کەلیموڵڵای تەوەحودی لە کتێبی «ترانەھای کورمانجی خراسان» دا ٢٠٢ سێخشتی بە وەرگێڕانی فارسییەوە، بۆ یەکەمجار کۆ کردووەتەوە. بە دوای ئەودا، کەسانێکی تریش دەستیان داوەتە کۆکردنەوەی سێ خشتییەکان و کارە پیرۆزەکەی مامۆستا تەوەحودیان درێژە پێداوە. ئەم سێخشتییانە تا ڕادەیەک کاریان کردووەتە سەر ڕوح و ھەستی شاعیرانی کورمانجی خۆراسان، کە ئەوانیش سەرەڕای شێوازی نوێ، زۆر جار سۆزی دەروونی خۆیان ھەر لەم قالبەدا دەردەبڕن. مامۆستا ئیسماعیلی حوسێنپوور لەم بەرھەمەیدا، ھەستی خۆی لە ١٠٠ سێخشتیدا دەرخستووە، کە بەم ھۆیەوە تام و چێژێکی تەواو فۆلکلۆری ھەیە و ئەگەر ناوی شاعیری بەسەرەوە نەبوایە، بە زەحمەت لەگەڵ ئاواڵدووانە گەلەرییەکەی جیا دەکرایەوە. حوسێنپوور سێ خشتییەکان ی بە ھەر دوو شێوەی ئەلفوبێی عەرەبی و لاتین نووسیوە و لە دواییشدا بە فارسی وەریگێڕاون. پێشەکییەکی کوردیشی لە سێ لاپەڕەدا بۆ نووسیوە و لە ھەشت لاپەڕەشدا کورتەیەکی خوێندنەوە و نووسینی کوردی بە ھەر دوو ڕێنووس بۆ خوێنەرانی شی کردووەتەوە.
دە نموونە لە سێ خشتییەکان ی ئەم کۆمەڵە ھۆنراوەیە
دە نموونە لە سێ خشتییەکان ی ئەم کۆمەڵە ھۆنراوەیەی بەڕێزیانم ھەڵبژاردووە و مانا سۆرانییەکەیانم لە پێش نووسیوە و ھەوڵم داوە زۆر لە ئەسڵەکە دوور نەکەومەوە. ئاشکرایە کە تەنیا مەبەستم تێگەیاندنی خوێنەران بووە لە قسەی دڵی شاعیر، نەک وەرگێڕانی شێعر.
١
×××
٣
٤
٥
٦
٧
٨
٩
١٠
سەرچاوەکان
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
بلەکێ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا
ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا (بە ئینگلیزی: Elizabeth I of England)، ماوەی ژیان ٧ی ئەیلوولی ١٥٣٣ - ٢٣ی ئازاری ١٦٠٣، شاژنی وڵاتی ئینگلتەرا لە ماوەی ساڵانی ١٥٥٨ تا ١٦٠٣ بووە. ناوی ئێلیزابێت توودۆر کچی ھێنریی ھەشتەم و ئانێ بولین بووە.
چالاکییە سیاسییەکان
ئێلیزابێت یەکێک لە گرنگترین کاراکتەرە سیاسییەکانی مێژووی ئینگلتەرا و ئەورووپاـیە. لە دوای مردنی ماری توودۆری خوشکی کە کاتۆلیک بوو، ئەو توانی زۆربەی خەڵکی ئینگلتەرا بکات بە پرۆتێستانت، قەرزەکانی باوکی بداتەوە و ئینگلتەرا بکات بە یەکێک لە دەسەڵاتە سیاسیـیە گرنگەکانی ئەورووپا. ئەو لە شەڕێکدا فیلیپی دووەم، پاشای ئیسپانیای شکست دا.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٣ پۆل:مردووانی ١٦٠٣ پۆل:پاشا ئینگلیزەکان پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
بڕیارنامەی ٨٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی تەمموزی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەبخازیا، گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٣ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
عەبدوڵڵا بن عەلی بەسفەڕ
وێنۆک|عەبدوڵڵا بەسفەر عەبدوڵڵا بن عەلی بەسفەڕ ، پێشنوێژ و وتارخوێنی مزگەوتی (منصور الشعیبي)یە لە جەددە لە سعودییە. خوێندنەوەکانی لە ڕادیۆ و کەناڵەکان و سایتەکان پەخش دەکرێت، ھەروەھا عەبدوڵڵا بەسفەڕ ھەڵدەستێت بە پێشکەش کردنی چەندین بەرنامە و وانە دەربارەی چەندین بابەتی ئاینی، وە لە بەرنامەکانیشی دا ھاندەدات بۆ یارمەتی دانی ھەژاران.
بەستەری دەرەکی
پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان پۆل:قورئانخوێنان
ھ
وێنۆک|ھێمای حاڵەتە دروستەکانی پیتی «ھ»ی کوردی ھ لە پیتەکانی ئەلفوبێی کوردییە کە نیشاندەری پیتی H یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا لە سۆرانیدا «ھ» لە کۆتایی بڕگەکاندا زۆر کەمە و زۆرجار ئەگۆڕدرێت بۆ پیتێکی تر بۆ نموونە: تەھران بووەتە تاران یان گوناھ دەکرێ بە گوناح بۆیە زۆر کەم لە کۆتایی وشەکاندا دەبینرێت بەڵام لە کوردیی باکووریدا بە فراوان دەبینرێت وەک خوێندنگەھ یان مەھ.
دۆخەکانی پیتی «ھ»
پیتی «ھ»ی کوردی چوار حاڵەتی ھەیە کە ھێمای حاڵەتە دروستەکانی لە وێنەکەدا ھاتووە. لە فۆنتەکانی عەلیشدا کە تا ئێستا زۆربەی کتێب و گۆڤارە کوردییەکانی پێ نووسراوە، پیتی ھ بەم شێوەیە دروست کراوە. پیتی «ھ» لە ئەلفوبێی عەرەبیی کوردیدا، لەگەڵ پیتی «ه» کە لە عەرەبی و فارسیدا بە کار دێت جیاوازە. حاڵەتی جودا و سەرەتایی لە «ه»ی عەرەبیدا لەگەڵ «ھ»ی کوردیدا یەکێکن بەڵام ئەو دوو حاڵەتەی کە لە کۆتایی وشەکاندا دێت، لە «ه»ی عەرەبیدا ھێمای پیتی «ە»ی کوردییان (E) ھەیە.
ھێماکردن بە U+06BE
پیتێک کە یونیکۆد بۆ زمانی ئوردووی داناوە بە ناوی ھێی دووچاو (Heh Doachashmee) و بە ژمارەی U+06BE نزیکترین پیتە بە پیتی «ھ» لە کوردیدا. بەڵام حاڵەتی نێوان‌وشەی (Medial) ئەم یونیکۆدە بەو جۆرە کە لە ستانداردی ٥.٢ی یونیکۆد پێناسەکراوە لەگەڵ «ھ»ی کوردیدا جیاوازیی ھەیە. لەسەر ئەم کێشەیە لە ماڵپەڕی یونیکۆددا لێدوانێک کراوە. لە فۆنتێک کە بە تایبەتی بۆ کوردی دروست کراوە ئەکرێ ئەم کێشەیە چارەسەر بکەین بەڵام لەو فۆنتانە وەک تەھۆما کە بۆ ھەموو زمانێک بەکاردەبرێن، کێشەکە دەردەکەوێت و دەبێ یونیکۆد، پیتێکی جیاوازی بۆ دابین بکات. بەڵام بەو جۆرە کە لە فۆنتە ئوردووەکانەوە دەردەکەوێت حاڵەتی نێوان‌وشە بە شێوازی فۆنتەکان کەوتووە و لە بڕێک لە فۆنتەکاندا بە پێچەوانەی پێناسەکەی ستانداردی یونیکۆدە. لە فۆنتی PakType Naskh Basic کە فۆنتێکی ئازاد و پێشکەوتووی ئوردووە حاڵەتەکانی ئەم یونیکۆدە بە تەواوی وەک ئەوەیە کە لە کوردیدا دروستە. لە لێکۆڵینەوەیەک کە لە ماڵپەڕی زانکۆی ئایندھۆڤەندا ھاتووە باس لەوەدەکات کە لە ئەلفوبێی ئوردوودا حاڵەتەکانی ئەم پیتە لە ھەر جۆرەپیت و فۆنتێکدا دەتوانێت جیاواز بێت. کە ئەمە نیشان دەدات ئەو پێناسەیە کە لە ستانداردی یونیکۆدی ٥.٢ دا ھاتووە ئەوەندە گرینگ نییە و دەکرێ ئەم یونیکۆدە بۆ کوردی بەکار ببەین. 400px|وێنۆک|حاڵەتەکانی یونیکۆدی Heh Doachashmee بە ژمارەی 06BE لە نوێترین وەشانەکانی فۆنتە بەناوبانگەکان.
ھێماکردنی بە U+0647
حکومەتی ھەرێمی کوردستان، دوای ڕێکەوتنی فەرمانگەی تەکنۆلۆجیای زانیاری، ئەکادیمیای زمانی کوردی و گروپە ئایتییە کوردییەکان گشتاندنێکی کرد بۆ دامەزراوەکانی حکومەت کە پیتی «هـ» بە ھێمای U+0647 بەکاربھێنن. لەبەر ئەوەی کۆدی U+0647 بە تەنیا لە شێوەی «ە» (بزوێن) دەر ئەکەوێت، ئەبێ U+0647 + تەتویل (U+0640) بەکاربھێنرێت تا جیابکرێتەوە.
برێزۆڤۆ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلۆڤدیڤ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
جیم وۆنگ-چو
جیم وۆنگ-چو (٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩ – ١١ی تەممووزی ٢٠١٧) شاعیر، نووسەر و مێژوونووسێکی کەنەدی بوو. ڕێکخەرێکی کۆمەڵایەتی بوو و یەکێک بوو لەو کەسانەی کە بەشداری لە ھونەر و ڕۆشنبیری فرەکلتووریدا کردووە لە کەنەدا کۆمەڵەی نووسەرانی کەنەدییە ئاسیایییەکانی دامەزراندووە.
ژیانی پێشینە
لە ھۆنگ کۆنگ لە دایک بووە، جیم وۆنگ-چو لە ساڵی ١٩٥٣ دا ھاتووە بۆ کەنەدا بە مەبەستی خوێندن کە لەگەڵ پور و مامی ژیاوە لە ڤانکۆڤەر لە ١٩٧٥–١٩٨١ بەشداری لە قوتابخانەی ھونەری ڤانکۆڤەرکردووە (کە ئێستا بە زانکۆی ئێمیلی کار ئارت + دیزاین) ناسراوە ، کە لە بەشی وێنەگرتن و دیزایندا کاری سەرەکی کردووە لەگەڵ دەستپێکردنی خوێندنیشی لە ھاوبەشگای نامەبەری کەنەدی کاری کردووە لە ١٩٧٥ کە تاوەکو خانەنشین بوونی لە ٢٠١٣ ھەر لەم ھاوبەشگایە ماوەتەوە.
لە ماوەی ژیانیدا لە قوتابخانەی ھونەری ڤانکۆڤەر، بەشداری لە بەرنامە ڕادیۆیەکانی CFRO - FM دەکرد پەتایبەت بەرنامەی " Pender Guy " کە بەرنامەیەک بوو لەسەر کولتوور و پێکەوەژیانی کۆمەڵایەتی ١٩٨٥–١٩٨٧ دواتر بەھۆی زۆربوونی گوێگرانی وتارەکانی بۆ ھۆڵەکانی خوێندنی زانکۆی بریتش کۆلۆمبیا پەلی ھاوێشت، کە دواتر سەرجەم تێڕوانینە کۆمەڵایەتییەکانی لەشێوەی ھۆنراوە لە دووتوێی کتێبێکدا بڵاوکردەوە.
کتێبەکان
Chinatown Ghosts (1986); reissued by Arsenal Pulp Press in 2018.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:کەنەدا پۆل:چین
فرێدێریک دار
فرێدێریک دار ڕۆماننووسێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
١٨٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئیڤان ڕاکیتیچ
ئیڤان ڕاکیتیچ|وێنۆک
ئیڤان ڕاکیتیچ (ئینگلیزی: Ivan Rakitić) (لەدایکبووی ١٠ی ئاداری ۱٩۸٨). یاریزانێکی کڕواتییە، کەیاری لە ھێڵی ناوەڕاستدا دەکات بۆیانەی بەرشلۆنەی ئیسپانی و ھەڵبژاردەی کڕواتیا. یەکەم دەرکەوتنی ئەم یاریزانە لەساڵی (٢٠٠٥) بوو لەگەڵ یانەی (بازلی سویسری). لەساڵی (٢٠١١) پەیوەندی کردووە بەیانەی (سیڤیلیە) و بەشداری لە (١١٧) یاری کردووە و (٢٧) گۆڵیشی تۆمارکردووە.
"ئیڤان ڕاکیتیچ" لە دوای جامی جیھانی فیفای ٢٠١٤ی بەڕازیل لەیانەی سیڤیلیەوە پەیوەندی کرد بەیانەی بەرشلۆنە، بۆماوەی ٥ ساڵ و بەمووچەی ٨ میلیۆن یۆرۆی ساڵانە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کروات پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویسی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
سەرۆکی ھەرێمی کوردستان
سەرۆکی ھەرێمی کوردستان سەرکردایەتی ناوچەیەکی نیمچە سەربەخۆ لە باکووری عێراق دەکات. کوردستان بەشێکی ئەنجومەنی سەرۆکایەتین. سەرۆکی ئێستای ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانیە لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩.
١٩٩٢–٢٠٠٥
لەدوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ١٩٩٢، ھەڵبژاردنی دوو پارتی سەرەکی، پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د. ک) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (ی.ن. ک) لە ١٠٠ کورسی پێھاتبوو ھەریەک ٥٠ کورسیان بەدەست ھێنا بۆیە بڕیاریاندا حوکومەتێکی یەکێتی دروست بکەن (کە لەلایەن ڕژێمی بەعسی سەدام حسێنەوە دانی پێنەنرا). alt=کوردستانی عێراق بەدوای وەستانی شەڕ لە ١٩٩٨، ناوچەی سەوز کۆنتڕۆڵکرا لەلایەن (ی.ن. ک) و ناوچەی زەرد کۆنترۆڵکرا لەلایەن (پ.د. ک)|وێنۆک|کوردستانی عێراق بەدوای وەستانی شەڕ لە ١٩٩٨ ناوچەی سەوز کۆنتڕۆڵکرا لەلایەن (ی.ن. ک) و ناوچەی زەرد کۆنتڕۆڵکرا لەلایەن (پ.د. ک)
حوکومەتی یەکێتی زوو ڕووخا و لە ساڵی ١٩٩٤ شەڕی ناوخۆ دەستی پێکرد، بەردەوام بوو ھەتاکوو ساڵی ١٩٩٨، بنیاتنانەکەی دوو حوکمەتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٦ بووە ھۆی کۆنتڕۆڵکردنی شاری ھەولێر لەلایەن (پ.د. ک) و کۆنتڕۆڵکردنی شاری سلێمانی لەلایەن (ی.ن. ک)
٢٠٠٥–٢٠١٧
لەدوای ئاشتەوایی فەرمی لەنێوان (پ.د. ک) و (ی.ن. ک) لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو، و لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ سەرۆکی (پ.د. ک) مەسعود بارزانی سوێند درا لەلایەن پەرلەمان وەکوو سەرۆکی نوێ و کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی وەکوو جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستانی عێراق. لە ٢٠٠٩ سیستەمەکە گۆڕدرا تا سەرۆک ھەڵببژێرێت و لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ بۆ یەکەم جار بە دەنگی ھاوڵاتی سەرۆک ھەڵبژێردرا و مەسعود بارزانی ھەڵبژێردرایەوە بە سەرۆک.
باران
thumb|وێنۆک|چەپ|وێنەی باران بارین باران ئاوی شلەیە لەسەر شێوەی تنۆک، کە لە ھەورەکانەوە دەکەونە سەر زەوی و کێشەکەشیان ئەمەندە قورسە کە ھێزی ڕاکێشانی زەوی بتوانێت کاریان تێبکات و بەرەو خۆی ڕایانبکێشێت. بارانبارین سوودێکی زۆریان ھەیە بۆ پیشەسازی ڕووەکی و پاککردنەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بارین پۆل:ئاووھەواناسی
سەربەرد
سەربەرد (Serberd، بە فارسی: سربرد) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩١ کەس لە ١٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
بڕیارنامەی ٨٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:مۆزامبیک لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک
زێمێن
زێمێن شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پێرنیک لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٨٩٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پێرنیک پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کوان
کوان یا دومەڵ بریتییە لە کۆبوونەوەی کێم لە ھەر شوێنێکی داخراوی لەشدا کە دەبێتە ھۆی ماسین و ھەوکردنی ئەو شوێنە.
دەوری کوان بە کۆمەڵێک خانەی ئاسایی و ساخ  داپۆشراوە کە خۆیان لە گەزندی زیانۆکەکان پاراستووە. ئەم کەپسوولە ئەگەرچی بەر بە تەشەنای کوان بۆ شوێنێکی تر دەگرێ، بەڵام ناھێڵێ خانەکانی بەرگریش ھۆکاری نەخۆشییەکە لە ناوبەرن.
چارەسەری کوان پێویستی بە درگادان، کورتاژ و بڕێجار دەرمانی ئانتی بیوتیکە.
ناوەکانی تر
لە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینەدا ئەم وشانە وەک بەرامبەرێک بۆ وشەی کوان ھاتووە: کۆڤان، کونێر، گۆنر، مادە، قونێر، دمەڵ
جۆرەکانی کوان لە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینەدا:
سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11279850 ویکیپیدیای فارسی]
پۆل:نەشتەرگەریی گشتی
١٨٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەور
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بانی هەورەکان ھەور کۆیەکە لە ھەڵمی ئاو کە وا لە بەشە خوارەکانی ئاتمۆسفێر پێک دێت و بە ھۆی ساردی ھەوا لە بەشە ژوورەکان کۆ دەبێتەوە دەبێتە ھەور.
داریان
داریان گوندێکە لە ھەورامانی ئێران؛ لە گوندستانی ھەوڵی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی داریان بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ٥٤١ کەس بووە.
ھەور
پۆل:ھەورەکان
داریان
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
ئیسماعیل حوسێن پوور
ئیسماعیل حسەین پوور، شاعیر و ڕۆشنبیری کوردی خۆراسان، لە ٩ی ڕێبەندانی ١٣٥٠ (٢٩ی ژانویه‌ی ١٩٧٢) لە گوندی «سەردارئاباد»ی سەر بە «شیرڤان» لە دایک بووە و سەرەتای خوێندنی لە هەمان شوێن دەست‌پێکردووە. پاشان بۆ درێژەی خوێندن هاتووەتە شیروان. ساڵی ١٣٧٢([١٩٩٣) وێژە و ئەدەبی فارسی لە فێرگەی مامۆستایانی شاری مەشهەد تەواو کردووە. بە دوای ئەودا لیسانسی ئەدەبی فارسی لە زانستگای ئازادی شیروان وەرگرتووە. ساڵی ١٣٨١[٢٠٠٢] لە زانستگای «سەبزەوار» دەرچووە و دوای دوو ساڵ بە داکۆکی لە بڕوانامەکەی لەسەر «شی‌کردنەوەی بابەتیی گۆرانیی کوردیی خۆراسان» فەوقی لیسانسی زمان و ئەدەبی فارسی لە هەمان زانستگا وەرگرتووە. ساڵی ١٣٧٠[١٩٩١] یەکەم بەرهەمی شێعریی خۆی خولقاندووە، کە مەسنەوییەکی درێژە بە ناوی «وەلاتێ من» و لە مێژووی زێدی لەدایکبوونی دەدوێ. لە ساڵی ١٣٧٤[١٩٩٥]ەوە شێلگیرتر لە بواری شێعری کوردییەوە هەوڵی داوە و تا ئێستا بە ئامادە‌کردنی چوار کتێب لەم بوارەدا بەردەوامە. ماوەی بیست ساڵە لەسەر فەرهەنگ و کەلەپوور و وێژەی باکووری خۆراسان دەکۆڵێتەوە و ژمارەیەک وتاری بە کەڵکی لە گۆڤار و بلاڤۆکەکانی ناوخۆ و بە تایبەت ناوچەدا بڵاو کردووەتەوە. بۆ ئاگاداری لە باری فەرهەنگیی کوردانی خۆراسان و چالاکییەکانی نووسەران و شاعیرانی ئەم دەڤەرە، هەروەها ناساندی هەوڵی بیست ساڵەی خۆی، شەوی ٣٠ی جۆزەردانی ١٣٩٠ [٢٠ی جوونی ٢٠١١] لە شاری شیروان، به‌ یه‌که‌وه‌ دانیشتین و له‌م باره‌وه‌ دواین.
سەرچاوه
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیرانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باکووری پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
قەزای بەلەد
قەزای بەلەد قەزایەکی پارێزگای سەڵاحەدینە لە عێراق. ڕووبەرەکەی ٢٤٦٩ کیلۆمەتر دووجایە (٩٥٣ میل چوارگۆشە)، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٠٣ ١٦٧٥٩٠ کەس بووە، پایتەختی قەزاکە شاری بەلەدە.
سەرچاوەکان
بەلەد
حاجی کاکۆڵ
حاجی کاکۆڵ یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
کیمیای دەرمانی
"کیمیای دەرمان" ئەو بەشەی کیمایە کە  بایەخ بە دروست کردنی  دەرمانەکان دەدات و لێیان دەکۆلێتەوەو  پوختیان دەکەت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیا
نسێبین
نسێبین یەکێک لە شارەکانی کوردستانی تورکیا کە لە پارێزگای مێردین هەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتوانی مێردین ٨٣٨٣٢ کەسە. زۆربەی دانیشتووانی نسێبین کوردن. نسێبین هاوسێی شاری قامیشلۆ لە کوردستانی سووریایە و لە سەرەتادا قامیشلۆ شارۆچکەیەکی سەر بە نسێبین بووە بەڵام لە دوای دابەشبوونی ئیمپراتۆری عوسمانی، بوون بە دوو شار و لە یەک جودا بوونەتەوە.
وێنجە
وێنۆک|چەپ|ھەنگێک لە سەر گوڵی وێنجە نیشتوەتەوە وێنۆک|چەپ|گیای وێنجە، تۆوەکەی و گوڵەکەی وێنۆک وێنجە یان ھەسپست (بە لاتین: medicago sativa) ڕوەکێکە لە دەستەی شەوەرییەکان، کە جووتیاران لە زەویدا دەیچێنن و وەکوو تفاقی ئاژەڵان بە کاری دێنن. مادەکان بۆ یەکەم جار وێنجەیان وەکوو گیایەکی خۆماڵی بۆ تفاقی ئەسپەکانیان سەوز کرد. وێنجە ئەگەر لە زەویی باشدا بچێنرێ ٤ تا ١٠ ساڵ دەڕوێتەوە و ھەر ساڵیش ٤ یان ٥ بەر دەدووردرێتەوە. لە بەر ئەوەی کە پرۆتینی زۆری تێدایە وەکوو باشترین خواردن بۆ ئاژەڵان بە کار دێت. لە کوردەواریدا تەنیا وەکوو تفاق کەڵکی لێ وەردەگیرێ، بەس خەڵک لە زۆرێک لە وڵاتاندا وەکوو سەوزی دەیخۆن.
سەرچاوە
پۆل:گژوگیاکانی لوبنان پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە ئایورڤێدا پۆل:سەوزەوات
پۆل:تفاقەکان
ئیمپراتۆریەتیی ھان
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی شوێنی فەرمانڕەوایی هان. بنەماڵەی ھان بۆ ماوەی ٤٠٠ساڵ (لە سەرەتای ٢٠٦ یان ٢٢٠ پێش لە دایکبوونی یەسووع) لە وڵاتی ئیمڕۆیی چین دا فەرمانڕەوایینا کردووە. بە ھۆی درێژایی دەورانی حکوومەتی ئەم بنەماڵی لە وڵاتی چین زۆربەی خەڵکی چین ھەتا ئێستاش خۆیان ھەر بە ئەندامی ئەم بنەماڵە دەزانن.
رۆژاوای ھان
یەکەم ئیمپراتۆریەت لە وڵاتی چین، بریتی بوو لە ئیمپراتۆریەتی چین (لە ٢٢١ پێش زاین تا ٢٠٧ی پێش زاین) توانی چین یەک بخاتەوە لە سەردەمی شەڕی شەش ویلایەتەکە. بەڵام ئیمپراتۆریەکە ناجێگیر بوو دوای مردنی یەکەم ئیمپراتۆر وە لە دوای چوار ساڵ بەدواوە لەدوای کوودەتایەک ئیمپراتۆریەتەکە رووخا لەلایەن ھەردوو کودەتاچی لۆرد سیانگ یووی چوو، وە لیو بانگی ھان،
ڕۆژھەڵاتی ھان
رۆژھەڵاتی ھان (بە چینی دێرین: 東漢 بە چینی ئاسانکراو:东汉 شێوازی خوێندنەوە:دۆنگھان) ھەروەھا بە ھانـی دواتر ناسراوە (بە چینی دێرین: 後漢 چینی ئاسانکراو: 后汉 شێوازی خوێندنەوە: ھۆو ھان) بە شێوەیەکی فەرمی لە ٢٥ ی ئابی زاینی دەستی پێکرد کاتێک لیو سیو بووبە ئیمپراتۆر لە سەردەمەدا کودەتایەکی فراوان لە دژی وانگ مانگ بەرپا دەبوو
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٦ی پ.ز پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠٦ی پ. ز پۆل:سەدەی سێیەمی پێش زایین لە چین پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان پۆل:سەدەی یەکەمی پێش زایین لە چین پۆل:سەدەی یەکەم لە چین پۆل:دامەزراوەكانی سەدەی سێیەمی پێش زایین لە چین
ئەنسارولئیسلام
وێنۆک|چەپ|300px|ناوچەی [[بیارە لەژێر دەسەڵاتی ئەنسارولئیسلام لە ساڵانی (٢٠٠١–٢٠٠٣)]]
ئەنسارولئیسلام یان لایەنگرانی ئیسلام ڕێکخراوێکی بنەمایی ئیسلامیی کوردییە. لە ساڵی ٢٠٠١ لە ناوچەکانی سەر سنووری ھەرێمی کوردستان - ئێران دروستبوونی خۆیان ڕاگەیاند و زۆرێک لە لایەنە ڕامیارییەکانی وڵاتە دیموکراسییەکانی ڕەتدەکردەوە.
لە پرۆسەی ئازادیی ئێراقدا ھێزی ئەنسارولئیسلام بەڕێگەی ئاسمانی و وشکانی لەلایەن ھێزی ئەمریکا و ھێزی پێشمەرگەی یەکێتیەوە لەناوبران و بەناو خاکی ئێراندا پەرتەوازەبوون.
بۆیچینۆڤتسی
بۆیچینۆڤتسی شارۆچکەیەکە لە پارێزگای مۆنتانا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٨٠٤ کەس بووە.
ئەنسارولئیسلام
مێژوو
ئەنسارولئیسلام لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئەنجامی یەکگرتنی ھەردوو گرووپی جوندولئیسلام، بە ڕابەرایەتی ئەبو عەبدوڵڵای شافعی و گرووپێکی جیابووەوە لە بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان بە ڕابەرایەتی مەلا کرێکار دامەزرا. مەلا کرێکار بووە ڕابەری ئەنسارولئیسلام کە دژی ھاوپەیمانییەکی نێوان بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەستانەوە. دواتر ئەنسارولئیسلام لەگەڵ ئەلقاعیدە ڕێکەوتن و ھاوکارییان لە ئەلقایدەوە وەردەگرت. بنکەی سەرەکی ئەنسارولئیسلام ناحیەی بیارە بوو و ھەورامان لەژێر دەسەڵاتیاندا بوو. دانیشتووانی ئەو گوندانە لەژێر دەسەڵاتی ئەنسارولئیسلامدا دەگوزەران. ئەنسارولئیسلام لە سەرەتاوە لە ٣٠٠ پیاو پێک ھاتبوون کە زۆرینەیان چەکداری شەڕی نێوان ئەفغان-سۆڤێت بوون، لەگەڵ ھەندێکیان کە نە کورد نە عەرەب بوون. ئێستا ئەمیری ئەنسارولئیسلام ئەبوو عەبدوڵڵای شافیعییە کە بەندکراوە و ھێزەکانی بە ڕێبەری ئەبوو ھاشم ئەلئیبراھیم و دژ بە تیرۆریستانی داعش شەڕ دەکەن. ھێزەکانی دەوڵەتی سووریا، ھێزە شێعە کانی عێراق و داعش ھێزگەلێکن کە دژ بە ئەنسارولئیسلام شەڕ دەکەن.
بۆیچینۆڤتسی
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مۆنتانا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ئەنسارولئیسلام
بیروباوەڕ
ئەنسارولئیسلام ھێزێکی جیھادی سەلەفیە کە ھەڕەشەی دامەزراندنی ئەمارەتێکی ئیسلامی ھاوشێوەی ئەفغانستانی سەردەمی تاڵیبان دەدا. لەڕووی پراکتیکیشەوە یەکەمین ھەنگاوی جوندولئیسلام پەلاماری خێڵی حەمە بوو کە لە زۆرێک لە میدیاکانی دنیادا دەنگی دایەوە و بووە مایەی ئاشکرابوونی پەیوەندی نێوان ئەم تاقمە و ڕێکخراوی جیھادی ئەلقاعیدە. لەگەڵ چەند تاوانێکی تر و پووچەڵکردنەوەی چەندینی تر لە نموونەی ھەوڵی تێرۆرکردنی بەرھەم ساڵح سەرۆکی ئەو کاتەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان - ئیدارەی سلێمانی.
ڕووخانی ئەنسارولئیسلام
لە پرۆسەی ئازادیی ئێراقدا پاش چەند ڕۆژێک دەستکرا بە پاکتاوکردنی ھێزەکانی ئەنسارولئیسلام. لە ڕێگەی ھێرشی زەمینی و ئاسمانیی ھێزەکانی فرەنەتەوە و ھێزی پێشمەرگەی کوردستان دەستیپێکرد و لە سەرەتاوە زیاد لە ١٠٠ موشەکی جۆری تۆماھاوک ئاڕاستەی بنکە و بارەگاکانی ئەنسارولئیسلام کران و لە چەند ڕۆژێکی کەمدا تەواوی ناوچەکە ئازادکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی
پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پێرستی وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا
خەڵاتی نۆبڵ لە کیمیا دەبەخشرێت لەلایەن ئەکادیمیای سویدی بۆ زانست بەو زانایانەی کە داھێنان و دۆزینەوەکیان ھەبێت لە بواری کیمیادا.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا پۆل:خەڵاتی نۆبێل
قەزای بێجی
قەزای بێجی قەزایەکی پارێزگای سەڵاحەدینە لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی بێجیە.
سەرچاوەکان
بێجی
لورانس ئیشێ
لورانس ئیشێ شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
١٨٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پیلبێرا
پیلبێرا یەکێکە لە (٩) نۆ هەرێمەکەی ویلایەتی ئوسترالیای ڕۆژاوا. پیلبێرا هەرێمێکی گەورە، وشک و کەم دانیشتووە لە باکووری ویلایەتەکە دا، کە ناسراوە بە خەڵکی خۆجێیی ئوسترالیا، دیمەنی جوان، خاکی سوور و عەنباری کانزایی زۆر بە تایبەتی ئاسن.
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٠ دا دانیشتوانی ئەم هەرێمە ٤٨،٣١٠ کەس بووە. پانتاییەکە ٥٠٢،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.
سەرچاوە
پۆل:پیلبێرا (ئوسترالیای ڕۆژاوا) پۆل:ھەرێمەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:ئوسترالیای ڕۆژاوا
میز
وێنۆک|میز
میز تراوێکە لە لەشی مرۆڤدا کە لە ئەنجامی کاری گورچیلەکان دروست دەبێ. ئەم تراوە دەبێتە ھۆی پاککردنەوەی خوێن لە بەرھەمەکانی مێتابۆلیزم.
پەراوێزەکان
پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
کریستاڵ ڕید
کریستاڵ ماری ڕید (ئینگلیزی: Crystal Reed) (لەدایکبووی ٦ی شووباتی ۱۹۸٥). ئەکتەر و مۆدێلێکی ئەمریکییە، بەشداری کرووە لە فیلمی دە گورگەکە.
سیسارک، بانە
سیسارک (Sîsark، بە فارسی: سیسارک) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٦ کەس لە ١٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
پێڕستی کتێبخانە گەورەکان
پێڕستی گەورەترین کتێبخانەکانی جیھان کە لەخۆگری ١٥ میلیۆن بەرھەم یان زیاترن (لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕا).
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پێڕستەکانی کتێبخانەکان
جەنان عانی
جەنان عانی ھونەرمەندێکی عێراقی-ئێرلەندییە.
ژیانی تایبەتی
جەنان لە کەرکووک لەدایکبووە لە عێراق لە ساڵی ١٩٦٦ لە باوکێکی عێراقی و دایکێکی ئیرشی لەدایکبووە، جەنان لە ھونەر خوێندوویەتی لە قوتابخانەی بیام شاوی ھونەر و بە بەڕوانامەی (MA - ماستەر) لە فۆتۆگرافی دەرچووە، لە کۆلێژی شاھانەی ھونەرەکان لە ١٩٩٧، ئێستا جانان لێکۆلەرە لە زانکۆی ھونەرەکان لە لەندەن
کارکردن
کارکردن لەگەل فۆتۆگرافی، فیلم و ڤیدیۆ، جانان خولیای لە کاری دۆکیومێنتاری ھەیە، کارەکانی ھەروەھا لەسەر ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەراستە لەسەر شوێنەوارناسی و ناساندن.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:ھونەرمەندانی بەریتانی پۆل:ھونەرمەندە ئافرەتە عێراقییەکان پۆل:ھونەرمەندە عێراقییەکان پۆل:ژنە ھونەرمەندە عێراقییەکان
مارشالی مەیدانی
مارشالی مریدانی (فیڵد مارشال، بە کورتکراوەی FM) بەرزترتن پلەی سەربازییە، بە شێوەیەکی ئاسایی لە پلەکانی ئەفسەری گشتی باڵایە. بەگشتی، بەرزترین پلەیە لە سوپایەکدا و بەم پێیەش کەم کەس بۆی دادەنرێت. لە زۆرێک لە وڵاتان لە ھێزە چەکدارەکانی سەردەمی مۆدێرن بە پلەی پێنج ئەستێرە (OF-10) دادەنرێت. بەرزکردنەوەی پلەی مارشاڵی مەیدانی لە زۆرێک لە وڵاتان لە ڕووی مێژوویییەوە پێویستی بە دەستکەوتی سەربازی نائاسایی ھەبوو لەلایەن ژەنەڕاڵێکەوە (سەرکەوتنێکی کاتی جەنگ). بەڵام ئەو پلەیەش وەک پلەی فەرماندەیی فیرقە و ھەروەھا وەک پلەی فەرماندەیی لیواش بەکارھاتووە. نموونەی بەکارھێنانە جیاوازەکانی پلەکە بریتین لە نەمسا-مەجارستان، پاکستان، پرۆسیا/ئەڵمانیا، ھیندستان و سریلانکا بۆ دەستکەوتێکی نائاسایی؛ ئیسپانیا و مەکسیک بۆ فەرماندەیییەکی فیرقەیی (بە ئیسپانی: mariscal de campo); و فەرەنسا، پورتوگال و بەرازیل بۆ فەرماندەیی لیوایەک (بە فەرەنسی: maréchal de camp، بە پورتوگالی: marechal de campo). وێنۆک|[[ژەنەڕاڵ شێرمان (دار)|ژەنەڕاڵ ھارۆڵد ئەلێکساندەر پلەی بەرزکرایەوە بۆ مارشاڵی مەیدانی لە سوپای بەریتانیا کاتێک لە جەنگی جیھانی دووەمدا کرا بە فەرماندەی باڵای ھاوپەیمانەکانی دەریای ناوەڕاست]]
سەرچاوەکان
پۆل:پلەکانی سەربازی
ئانتۆنۆڤۆ
ئانتۆنۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای تارگۆڤیشتێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٬٧٩٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای تارگۆڤیشتێ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
محەممەد ئەییووب
وێنۆک|محممەد ئەیوب موحەممەد ئەییوب بن موحەممەد یوسف بن سولەیمان عومەر ، ئیمامی مزگەوتی پێغەمبەر بوو لە ماوەکانی نێوان ١٤١٠ - ١٤١٧ و ماوەکانی نێوان ١٤٣٦ - ١٤٣٧ کۆچی، وە یەکێکیشە لە قورئانخوێنە ناسراوەکان.
لە دایک بوون و ژیان
ساڵی ١٣٧٢ کۆچی/١٩٥٢ زایینی لە مەککە لە دایک بووە، گووتراویشە کە بە ڕەچەڵەک بۆڕمییە، ھەر لەوێش (مەککە) خوێندنی سەرەتایی وەرگرت، کە قوررئانی لەبەرکرد لەسەردەستی شێخ (خەلیل بن عەبدولڕەحمان) قورئانخوێنی مزگەوتی (بن لادن) سەربە کۆمەڵی لەبەرکردنی قورئان ساڵی ١٣٨٥کـ، بڕوانامەی بنەڕەتی بەدەست ھێنا لە قوتابخانەی لەبەرکردنی قورئان سەربە وەزارەتی مەعاریف (وەزارەتی فێرکردنی سعودییە) پاشان چوو بۆ مەدینە و ھەردوو قۆناغی ناوەندی و دواناوەندی لە پەیمانگەی مەدینەی زانستی خوێند و لە ساڵی ١٣٩٢کـ تەخەروجی کرد.
خوێندنی زانکۆ و شەرعی
چووەتە زانکۆی ئیسلامی و تەخەروجی کردووە لە زانکۆی شەریعە ساڵی ١٣٩٦کـ، پاشان تایبەتمەندیی کرد لە تەفسیر و زانستەکانی قورئان، پلەی ماجستێری بەدەست ھێنا لە کۆلێژی قورئان، وە بابەتی نامەکە ئەمە بوو "سەعید بن جوبەیر و گێڕدراوەکانی لە تەفسیر لە سەرەتایی قورئان تا کۆتایی سوڕەتی تەوبە"، پلەی دکتۆراشی بەدەست ھێنا و بابەتی نامەکە ئەمە بوو "سەعید بە جوبەیر و گێڕدراوەکانی لە تەفسیر لە سەرەتای سوورەتی یونس تا کۆتایی قورئان".
سەرەڕای خوێندنی لە قوتابخانە حوکمییەکان و زانکۆ، لای چەندان شێخ و زانای مەدینە خوێندوویەتی، چەندین زانستی شەرعی لایان خوێندووە، وەکو تەفسی و فیھ لەسەر چوارە مەزھەبەکە و فەرموودە و دەستەواژەکانی و ئوسوڵ فیھ و بێجگە لەمانەش، لە شێخەکانی:
ژیانی زانستیی
پاش دەرچوونی لە قۆناغی زانکۆی یەکەم کاریکرد وەک مامۆستا لە کۆلێژی قورئان لە ١٣٩٧ - ١٣٩٨کـ، وە ئەمانەتی تاقیکردنەوەکانی کۆلێژی پێ سپێردراوە بۆ ماوەی دە ساڵ، وە بوو بە ئەندامی لێژنەی وانە وتنەوە لە بەشی تەفسیر ھەر لەوکاتەوەی کە دکتۆرای بەدەست ھێنا. سەرەڕای کاری زانکۆیی، ئەو ئەندام بوو لە لێژنەی زانستیی لە دامەزراوەی مەلیک فەھد بۆ چاپکردنی موسحەفی پیرۆز.
پێشنوێژی و وتاردان
پێشنوێژی و وتاردان گرتۆتە دەست لە چەندین مزگەوت، لەوانە:
شێخ و قورئان
شێخ موحەممەد ئەییوب بە یەکێک لە قورئانخوێنە بەناوبانگەکان دادەنرێت لە شانشینی عەرەبی سعودی و جیھانی ئیسلامی، تۆماری قورئانی ھەبە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆن، لە مەجمەعی مەلیک فەھد تۆمار دەکرا و پەخش دەکرا لە ڕادیۆی قورئانی پیرۆز، ھەروەھا چەند خوێندنەوەیەکی نوێژی تەڕاویح و شەونوێژی لە مزگەوتی پێغەمبەر تۆمار کراوە ئەمیش ھەر لە ڕادیۆ پەخش دەکرا. شێخ موحەممەد ئەییوب مۆڵەتی ڕیوایەتی حەفسی ھەبوو.
کورتەیەک دەربارەی
حفظ محمد أيوب القرآن عندما كان عمره 12 سنة، ودرس القرآن على الشيخ زكي داغستاني في المدرسة الابتدائية عندما كان في مكة المكرمة وكذلك على الشيخ خليل قارئ وكلا الشيخين تميزا بالقراءة الحجازية إلا أنه أخذ عن الأخير التلاوات تلقيناً فكان يرافق الشيخ أينما رحل فقد ذهب الشيخ خليل إلى الطائف ورحل معه الشيخ محمد أيوب إلى هناك. وكان والد الشيخ محمد أيوب قد أوصى الشيخ خليل قارئ أن يهتم به كثيراً آملا أن يكون لهُ شأن عظيم فكان كما أراد، ومن جانبه فقد اكتشف خليل قارئ بفراسته أن للشيخ محمد أيوب مستقبلاً عظيماً في تلاوة القرآن الكريم وحفظه ويروي ابن الشيخ خليل قارئ الشيخ محمد خليل إمام مسجد قباء أن والدهً كان حريصاً على طلابه ولا يفرض عليهم الحفظ كاملا بل كل على حسب إمكانياته وقدراته بل الأهم عنده تثبيت الحفظ. ويكفي محمد أيوب فخرا ًأنه صلى بالناس في أول مسجد أسس على التقوى ويكفيهِ اعتزازاً انه أم المصلين في المسجد النبوي، ولقد وزعت المآذن العشر صوته الجميل في أنحاء المدينة المنورة واشرأبت القبة الخضراء لمعانقته وهو يتردد في جنبات مدينة الرسول محمد، فكيف لا يكون ذلك فهو من الرعيل الأول من صلى التراويح لوحده طوال شهر رمضان دون أن يشاركه أحد في ذلك حيث كان ذلك محراب النبي محمد، وهو ما يدل على ثبات حفظه وروعة أدائه فما زالت تذكره ليالي شهر رمضان بروحانيتها العطرة واشتهر باسم شيخ القراء.
چی وت کاتێک کرا بە ئیمام لە مزگەوتی پێغەمبەر
"کاتێک ئیمام بووم لە مزگەوتی قوباء، شێخ (عەبدولعەزیز بن ساڵح) سەبارەت بە من بیستبووی کەوا شێخێک ھەیە بە موحەممەد ئەییوب ناسراوە بە خو|ێندنەوەیەکی جوان و دەنگێکی خۆش جیا دەکرێتەوە، جا داوای لە کوڕەکەی کرد کە لە کۆڕەکەی ئامادە بم، جا کاتێ گەیشتم پێی شێخ ئیبن سالح داوای لێ کردم کە چەند ئایەتێک بخوێنمەوە، کاتێک گوێی لە خوێندنەوەکەم بوو خۆی و ئامادەبووان سەرسام بوون، ئنجا شێخ ئیبن ساڵح بە منی وت: ئایا دەتوانی نوێژی تەڕاویح بۆ خەڵکی بکەیت لە مزگەوتی پێغەمبەر؟ ئەمەش لە کۆتاییەکانی مانگی شەعبان بوو، منیش ڕازی بووم بەمە، جا بڕیاری حکومی دەرچوو بە تەعین کردنم وەک ئیمام لە مزگەوتی پێغەمبەر. ئەوکات ١٤١٠کـ بوو،  وە نوێژی تەڕاویحم بە تەنھا بە تەواوی ئەنجام دا تەنھا سێ ڕۆژ نەبێت لە مانگی ڕەمەزان. وە شێخەکەم شێخ خەلیل قاری لەم ساڵدا چوو بوو بۆ دەرەوەی شار، گوێی لە خوێندنەوەی من دەگرت لە ڕێگەی ڕادیۆ، وە ڕۆژانە پەیوەندی پێوە دەکردم و دوعای بۆ دەکردم.
ئەمەشی زیاد کرد: "ترسێکی توند پێمدا دێت ھەرجارێک لە میحڕابی پێغەمبەر دروود و سەلامی خوای لەسەربێت ڕادەوەستم، وە دەترسام کە بەپێی داواکراو نەیکەم، وە داوام لە خودا کرد کە جێگیرم بکات و وام لێ بکات کە بەرپرسیارەتی سەرشانم بەجێ بگەیەنم".
خێزان و کوڕەکانی
شێخ موحەممەد ئەییوب خانەوادەیەکی ١٣ کەسی ھەیە، دوو خێزانیشی ھەیە، ٥ کوڕیشی ھەن کە ھەموو قورئانیان لەبەرە، وە دوو کچ کە بە ھەمان شێوە ئەمانیش قورئانییان لەبەرە، ئەمەشە کە خانەوادەی شێخ لە خانەوادەکانی تر جیا دەکاتەوە، چونکە شێخ تێکۆشان و کاتی بۆ فێرکردنی خانەوادەکەی تەرخان کرد، مامۆستای تایبەتیشی بۆ کوڕەکانی دانابوو لە ماڵی خۆیان. کوڕەکانیشی ئەمانەن:
زیندەبەچاڵکردن
وێنۆک|زیندەبەچاڵکردنی چینییەکان زیندەبەچاڵکردن (بەئینگلیزی: Premature burial). واتە ناشتنی مرۆڤ یان ئاژەڵ بەزیندوویی. زیندەبەچاڵکردن بەیەکێک لەهەرە ناسراوترین هۆکاری ترساندن (فۆبیا) هەژماردەکرێت.
ژێدەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
محەممەد ئەییووب
مردنی
شێخ موحەممەد ئەییوب پێش نوێژی  بەیانی ڕۆژی شەممە ٩ی ڕەجەبی ١٤٣٧ـی کۆچی بەرامبەر بە ١٦ی نیسانی ٢٠١٦ـی زایینی، لە تەمەنی نزیکەی ٦٤ ساڵ، لە مزگەوتی پێغەمبەر نوێژی لەسەر کرا دوای نوێژی نیوەڕۆ و لە گۆڕستانی بەقیع نێژرا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:قورئانخوێنان پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٥٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٦
بڕیارنامەی ٨٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
بیرەسپان
بیرەسپان یان (میر ئەسفەھان) گوندێکە دەکەوێتە باشووری کوردستان، نزیکەی ٢٠ بیست کیلۆمەتر لە کەرکوکەوە دوورە و سەر بە شاری کەرکووکە، دانیشتوانی ھەموو کوردن و بە شێخەکانی ساڵەیی ناسراون کە زۆربەیان لە گوندەکانی دەروروبەری بیرەسپانن، وە دەکرێتە دوو بەشەوە بیرەسپانی ژوورو بیرەسپانی خواروو. چەند جارێک لە لایەن ڕژێمی عەرەبی بەعسیەوە سووتاندراوە و وێرانکراوە بۆ دواھەمین جار وێرانکراوە و گوندنشینانی بۆ ھەولێر و شوێنی تر ڕەوانە کراون لە شوێنی ئەوان عەرەبی باشووری عێراقیان تێدا نیشتەجێ کرا. تا ئێستا مێژووی ئەم گوندە نەزانراوە لە ھیچ سەرچاوەیەکەوە٫تەنھا لە باو باپیرانەوە بیستراوە نوسراوەتەوە.
عەبدولڕەحمان زەبیحی
عەبدولڕەحمان زەبیحی (لەدایکبووی ١٩٢٠ - مردووی سەرەتاکانی ١٩٨٠) نووسەر و کەسایەتییەکی سیاسیی کورد بوو، کە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان بوو. زەبیحی لە ١٩٢٠ لە مەھاباد لە دایک بووە و خوێندنی سەرەتایی لە مەھاباد و پاشان تاقیکردنەوەی سێی ناوەندی لە ١٩٣٧دا لە ورمێ تەواو کردووە. پاش ئەمە ھێندێک لە گوڵستانی سەعدی و دەرسی جەبری لای مەلا قادر مودەڕیسی خوێندووە. زەبیحی لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە ساڵی ١٩٤٢ بووە و دواتر بەشداری لە کارەکانی کۆماری کوردستان کردووە. دوای ڕووخانی کۆمار ئاوارەی عێراق و سووریا بووە. دواجار کە گەڕاوەتەوە عێراق لە سەرەتاکانی ١٩٨٠ بێسەروشوێن کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد پۆل:زمانەوانانی کورد پۆل:خەڵکی مەھاباد پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:کۆماری کوردستان
ژێرالد نۆڤوو
ژێرالد نۆڤوو شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١ پۆل:مردووانی ١٩٦٠ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
شێخ کەریم قڵاگەیی
کەریم شێخ محمد شێخ عوسمان ناسراو بە شێخ کەریم قڵاگەیی (١٩٤٣-١٩٦٨) پێشمەرگەیەکی شۆڕشگێر و توانای بوو کە لە شۆڕشی ئەیلوولدا گیانی بەختکرد.
ژیان
شێخ کەریم قڵاگەیی لە ساڵی ١٩٤٣ لە کەلاری کۆن لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە شۆرشی ئەیلوول کرد. لەبەر زیرەکی و لێھاتویی کرا بە سەرلقی ٣ لە بەتالیونی ٩ی گەرمیان. لە کەلار شێخ کەریم قڵاگەیی چایخانەیەکی دانابوو بەناوی خەبات. ھەر لەوێ کۆبونەوەکان دەکرا و شۆڕشگێرەکانی ئەو سەردەمە کۆ دەبوونەوە و ئاڵووگۆڕی بیروباوەڕیان دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:شەھیدانی کورد
١٨٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کانیمامر
کانیمامر (Kanîmamir، بە فارسی: کانی مامر) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧ کەس لە ٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
مۆمین پرۆخۆد
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سۆفیا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
دەرەھەجیج
دەرەھەجیج دێیەکە لە ھەورامانی ئێران؛ لە گوندستانی سیروان، لە ناوچەی نەوسوودی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی دەرەھەجیج بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە ٣ بنەماڵە بووە.
پەراوێز
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:گوندەکانی ھەورامان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
١٩٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
عەرەز
عەرەز، کە لە فەلسەفەدا لە بەرامبەر زات یا جەوھەرەوە ئەوەستێت، ئەوەیە کە ھەبوونی بە شتی دیکەوە بەستراوە. بە سیفەت یا تایبەتمەندییەک کە نەبوونی ھیچ کاریگەرییەکی بەسەر چییەتی و زاتی شتێکەوە نەبێت ئەڵێن تایبەتمەندیی عەرەزیی ئەو شتە. بۆ وێنە، ڕەنگی پێست بۆ مرۆڤ تایبەتمەندییەکی عەرەزییە. ھەروەھا، سوێری یا گەرمی بۆ ئاو عەرەزین، چونکە ئاو بەبێ ئەم سیفەتانەش ھەر ئاوە.
ئەرەستوو
ئەرەستوو لە نێوان سیفەتە زاتییەکان و سیفەتە عەرەزییەکاندا جیاوازی دادەنا. بۆ نموونە، کورسییەک ئەکرێ لە کانزا یا لە چێو دروست بێت، بەڵام ئەمە لە ئاست «کورسیبوون»ی عەرەزییە، واتە بۆی پێش ھاتووە یا وای ھاتۆتە ڕێ کە لە کانزا یا چێو دروست بێت و، کورسییەکە بەبێ ڕەچاوکردنی ئەو ماددەیەی کە لێی دروست بووە، ھێشتا ھەر کورسییە. ئەگەر بمانەوێ بە زمانێکی تەکنیکی قسە بکەین ئەبێ بڵێین عەرەز سیفەتێکە کە لەگەڵ زاتی ئەو شتەی کە وەسفی ئەکات پێوندییەکی زەرووریی نییە.
میراوە
میراوە (، ، )  یەکێک لە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم شارە یەکێکە لە شارە بچووکەکانی پارێزگای ورمێ و لە باشووری گۆلی ورمێ ھەڵکەوتووە. ناوچەی میراوە شوێنی گێرەوکێشەی سیاسی لە سەردەمی مۆدێڕندا بووە. ئەم شارە شوێنی سەرەکی زۆرێک لە پارتە سیاسیەکانی رۆژهەڵات و تەنانەت باشووری کوردستانیش بوە و لەدوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران بۆ ماوەیەک لە ژێر دەستەڵاتی کورداندا بوو. ئەمڕۆکە میراوە شوێنێکی ئیستراتێژیکی گرینگە بۆ کۆماری ئیران بەو ڕادەیە کە زۆر جار بە هۆی هاڵۆز بوونی پەیوەندی نێوان ئێران و پارتی کرێکارانی کوردستان ئەم شارە حاڵ و هەوای حکوومەت نیزامی بە خۆوە دەگرێ
ناوی شار
وەک لە ناوەکەوە دیارە دەتواندرێ دوو مانای لێ وەربگیرێ ١-میر + ئاوا کە دەکرێ میر نشینێک بووبێ وەکوو (ئاوایی میر) یان (شوێنێ میر) ٢-میر + ئاو، واتا بە پیت و دەولەمەند لە ئاوە.
مێژوو
لێکۆڵینەوەکان و شتە دۆزراوەکانی میراوە و ناوچەکانی دەورووبەری نیشاندەدەن کە ناوچەی میراوە لە ھەزار ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیحەوە شوێنی ژیان بووە و هۆزەکانی ماد، ئاشووری، ماننایی ، ئاشوری و بابلی تێیدا ژیاون. مێژووی نوێی شاری میراوە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان و نزیک ٣٨٠ ساڵ لەوەی پێش؛ لە ساڵی ١٠٦٠ی کۆچیدا بوداق سوڵتان کووڕی شێر خان کە لە میراوەی نەڵێنی سەردەشت لە دایک بوە لە مەھاباد بە پێک هاتن لەگەڵ شا سوڵتان حوسێن توانی شاری مەھاباد کە بە ھۆی شەڕ و گێرەوکێشەوە کاوڵ ببوو، ببووژینێتەوە و بە یارمەتی میرنشینی ئەردەڵان پردی سوور و مزگەوتی سوور دروست بکات و بیکاتە ناوەندی ھزر و زانست و دین. مەھاباد بۆ ماوەی ٤٠٠ ساڵان ناوەندی حکوومەتی موکری بوو.
بە هوێ شاخاوی بوون و حاسێ بوونی ناوچەکە و بە هۆی زووڵم و زۆری حاکمەکان و ئاغاکانی ئەو ناوچەیە گەشەیەکی ئەوتۆی بە خۆیەوە نەبینیوه. لە ساڵانی ١٩٦٠ تا ١٩٧٠دا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی میراوە و گوندەکانی سەر بە میراوە کۆچیان کرد بۆ مەھاباد،و بۆ شارە گەورەکانی تری ناوچەکە.
چالاکی سیاسی
لە ساڵانی ١٩٢٦ ەوە تاکوو ئەم دوایییانە، شاری میراوە شوێنی ئاڵۆزی و تێکھەڵچوونی خەڵک و حیزبەکان دەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئێرانی بووە. لە (١/١٠/١٩٢٩) - (١١/٨/١٣٠٧) بە هۆی فەرمانی هاوشێوە کردنی جل و بەرگ لە لایان ڕەزا شای پەهلەوی، مەلا خەلیل گۆڕەمەری میراوەیی هێرشی کردە سەر ساوجبلاغی موکری، شوڕشی ناوبراو لە زستانی ١٣٠٧ی ک.ه دەستی پی کرد،هۆزەکانی مەنگووڕ کە پێشتر لە دەست زۆرداریەکانی ڕەزا شای پەهلەوی وەزاڵە هاتبوون ڕەگەڵ شۆڕشەکە کەوتن،لە سەرەتاکانی مانگی ڕەزبەر داکۆبوونەوەکی تایبەت لە گوندی بێتاسی سەر بە ساوجبلاغی موکری ڕیکخرا و کۆک بوون لەسەر وەی سەرەتا هێرش بکەنە سەر مەهاباد یان هەمان ساوجبلاغی موکری. کە لەو نێوانە دا سیخوڕەکان ناوەڕۆکی کۆبوونەوەی ناوبراویان بە گوێی سەرتیپ حەسەن موقەدەم کە دواتر ناس ناوی زەفەرودەوله  وەر گرت گەیاند، و ئەوە بوو بە هۆی بۆردومان و هێرشی زووی هێزەکانی حکومەتی بۆ گوندەکانی شوێنی کۆبوونەوەی مەلا خەلیل و یارەکانی بە تایبەتی قەرە چەلان، لەو ناوە دا هەرچەندە هۆزەکانی کشانەوە بەلام توانیان چەند کەس لە هێزە حکومیەکان ئەسیر بکەن، سەرتیتپ موقەدەمیش بەند کراوەکانی ناردن بۆ زیندانی تەورێز. ئەو کێشەیە تا رادەیەک گەورە بوو کە حکومەتی سەردەم سەرلەشکەر خەزاعی بۆ نواندنی کێشەکە ناردە ناوچەکە، هێزەکانی مەلا خەلیل لە ڕێگای کەڵوێ پەنایان بردە باشووری کوردستان و داوای یارمەتیان لە هۆزی پشدەر کرد.بوغز و کینی پێشتری هۆزی پشدەر لەگەڵ حاکمی سەردەشت ، سەرتیپ هوشمەند ئەفشار  بوو هۆی ئەوەی لە ڕەشەمێی ١٣٠٧ ک.ه هۆزەکانی مەنگووڕ و پشدەری بە یێکەوە هێرش بکەنە سەر سەردەشت و  سوڵتان عەلی ئەسخەر خان  کە دواتر بە سەرهەنگ پزشکیان ناسرا لە سەردەشت دەر کرا، ئەو جار لە تاران  تیمسار ئەمیر ئەحمەدی ناسراو بەقصاب باشییان ناردە ناوچە ئەویش داوای یارمەتی لە سەرهەنگی ڕووسی گریگۆف کرد، و توانیان سەردەشت وەربگرنەوە و دیسان هێزەکانیان ئاودیوی باشووری کوردستان کردنەوە. دواتر هۆزەکان هاوشێوە کردنی جڵ و بەرگیان قەبووڵ کرد و بە بەرەڤانی کردنی شێخ مەحموودی حەفید ، بەرزنجی و عەلی خان حەیدەری جێدار یان نەمایەندەی کاتی پەرلەمانی نەتەوایەتی خەڵکی ساوجبلاغی موکری لە تاران و چەند کەس لە بەڕێزانی ئەو کاتی شاری ساوجبلاغی موکری مەلا خەلیل گەرایەوە ئێران و لە میراوە نیشتە جێ بوو و جلکی مەلایەتی دەبەر کرد، بەو شێوەیە شۆرشی نە ‌هێندە سیاسی مەلا خەلیل لە دەستپێک دا خنکێندرا ، دواتر ئەو ساڵە بە ساڵی هەرای مەلای ناوبرا.
ساڵانی دواتر ، ساڵانی ١٩٧٩ و نزیک بە شۆڕشی ئیسلامی ئێران دوو بزووتنەوەی جیاواز پێکھات لە دەڤەرەکە و بە تایبەتیش لە شاری میراوە، یەک کۆمەڵە کە حیزبێکی چەپ بوو و ئەوی دی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە ھەر پاشماوەی کۆمەڵەی ژ-ک ی کاتی قازی بوو. ئەو دوو پارتە لە ساڵانی دوای ١٩٧٩ بەشێکی زۆر لە خەباتەکانی گەلی کوردیان لە ئەستۆ بووە. ئەو پارتانە بنکەی سەرەکیان لە مەهاباد بوو بەلام بە هۆی گرینگی دەڤەری میراوە چالاکیەکی زۆریان لەێ هەبوو ، لە ساڵانی ١٩٨٠، دوای ڕاپەڕینی گەلانی ئێرانی، حیزبەکانی کۆمەڵە و دێموکرات چالاکیان بووە لەو شارەدا.
جوگرافیا
میراوە هەڵکەوتوە لە داوێنی پاکی بناری قەندیل و سنورێکی نزیکی لە گەڵ هەرێمی باشوری کوردستان دا هەیە و ناوچەیەکی شاخاویە کە بە دارستانێکی گەورەی داری بەڕوو لە چوار دەورەوە داپۆشراوە کە دارستانەکە یەکێ لە شوێنە پارێزراوەکانی کۆماری ئیران هەژمار دەکریت و بە (جنگلهای حفاظت شدە ی میرآباد) نێوی دەبردرێ،
هەرواها زێی بچووک یان زێی کەڵوێ کە لە ڕۆژهەڵاتی شارەکە هەڵکەوتووە و بە بەردەوامی ساڵ ئاوی هەیە و وشک نابی، ئەو چۆم و زێیە و دۆڵە قووڵەکەی پیایدا دەروا یێکێ لە دیمەنە هەرە جوان و سەرنج راکێشەکانی پارێزگای ورمێیە که دەڤەری میراوەی وەکوو بەهەشتێ ڕازاندۆتەوە. thumb|200px|زێی بچووک و زێی گەورە
شوێن
میراوە لە باکوورەوە لەگەڵ پیرانشار، لە باشوورەوە لەگەڵ سەردەشت، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەل مەھاباد و لە ڕۆژاواوە لەگەل باشووری کوردستان، (قەڵادزێ و پشدەر) ھاوسنوورە.
کەش و ھەوا
کەش و ھەوای میراوە سارد و کوێستانییە ، ھاوینەکانی گەرمە و زستانانەکانی سارد و بەفری تا ڕادەیێ کە جار هەیە لە بەفرانبار دا تا ١.٥٠cm بەفر باریوە و بۆتە هۆی پچڕانی کارەبا و بڕق و گیرانی ڕیگاکان. باشترین کاتی سەفەر بۆ ئەم شارە مانگی گوڵان ھەتا ڕەزبەرە.
مامناوەندی پلەی تینی میراوە لە پووشپەڕدا (گەرمترین مانگی ساڵ) ٣٣٫٢٣ دەرەجەی سێلسیوس، لە مانگی بەفرانباردا (ساردترین مانگی ساڵ) ٦٫٢٥- دەرەجەی سێلسیوس، مامناوەندی ساڵانەی زۆرینەی پلەی تین ١٧٫٢٨ دەرەجەی سێلسیوسە و مامناوەندی ساڵانەی کەمینەی پلەی تین ٤٫١١ دەرەجەی سێلسیوسە.
مامناوەندی بارینی میراوە ٤٠٠ میلیمەترە و لە بەرزاییدا دەگاتە٩٠٠ میلیمەتر و لە نزماییدا ھەتا ئاستی ٣٠٠ میلیمەتر کەم دەبێتەوە. زۆرترین بارین لە مانگی خاکەلێوەدایە ١٥٠،٠٣ میلیمەتر و کەمترینیشی لە مانگی پووشپەڕدایە ٠٫٣ میلیمەتر.
ژمارەی ڕۆژانی بەستەڵەک لە ساڵدا ١٠٤ ڕۆژە و لە نێوەڕاستی مانگی خەزەڵوەرەوە دەست پێ‌دەکات و ھەتا سەرەتای خاکەلێوەوە درێژەی ھەیە. زیاترین ڕۆژانی بەستەڵەکیش لە مانگی بەفرانباردایە کە ٢٩ ڕۆژە.
ڕووبارەکان
زێی بچووک یان زێی کەڵوێکە ڕووبارێکی کوردستانه و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێت و باشووری کوردستان تێپەڕدەکات و دەڕێژێتە سەر ڕووباری دیجلە. درێژایییەکەی ٤٠٠ کیلۆمەترە و لە بەشێکیدا سنووری ئێران و عێراق دەستنیشان دەکات. لە باشووری کوردستان، بەنداوی دووکانی لەسەردا دروستکراوە و دواتر سنووری پارێزگای هەولێر و کەرکووک دیاری دەکات و دەڕژێته دیجلە و لە کۆتای دا تێکەڵی کەنداوی فارس دەبێت. لەسەر ئەم ڕووبارە بوو کە ئەبوو مووسلیم خووراسانی بەسەر مەروان حەممار دوایین خەلیفەی ئەمەوی دا سەرکەوت، زێی بچووک لە سەرەتا و دەستپێکی بە ٢١٤٠ مەتر بەرزی لە ئاستی دەریاوە و لە ڕۆژهەڵاتەوە دەست پی دەکات و بەرەو باشور خۆی خوار دەکاتەوە و لە دۆڵێکی پان و بەرین لە دەڤەری پیرانشار بەرەو سەردەشت درێژەی هەیە، لە لای سەردەشت و لە چوونە دەرەوەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بۆ لای ڕۆژئاوا دەروات و لە کۆتایی دا دەڕژێتە دیجلە. بە شێوەیەکی گشتی زێی بچووک بە بەردەوامی ساڵ ئاوی هەیە و وشک نابی.
مرۆڤناسی
ئەو هۆزانەی لە میراوە دا ژیان بەسەر دەبەن بریتینە لە هۆزەکانی:گەورک، مامەش، مەنگووڕ، هەروەها زۆرێک لەو کوردانەی باشووری کوردستان کە لە کۆچرەوەکەی ساڵی ٩١ی زایینی و پێشتریش لە چلەکان و حەفتاکانڕوویان لەو شارەکردووە، هەتا ئێستاش هەر لەو شارە نیشتە جێن، و هەندێ لەوانیش لە ٢٠٠٥ و ٢٠٠٦ ی زایینی و پاش ڕووخانی سەدام حووسێن و دامەزرانی حوکمی نوێی عێراق و هەرێمی کوردستان گەڕاونەتەوە بۆ باشووری کوردستان.
زمان
خەڵکی مەیراوە بە زمانی کوردی (سۆرانی) و شێوەزاری موکریانی قسە دەکەن.