cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حەریق
ژیان
تەنگوچەڵەمە لە ژیانی ساڵحدا زۆر بووە. جارێکیان بەھۆنراوەیەک یەکێ لە کوڕەکانی شێخ عوسمانی تەوێڵە دادەشۆرێنێ. ئاغا دێیێکە ناوی ئیعلزامولمولک بووە، بۆ ئەتک ڕێشی تاشیوە، شاعیر ناچار بووە لای قازی عەلی گەورەی وڵات شکات بکا، دادگا خەریک بووە ئاغاکە تاوانبار بکا بۆ ئەوەی توڵەی حەریق بکاتەوە. لەو ماوەیەی داوای حەریق لە دادگا دەبێ، کوڕێکی کورد لە گوندی قەباغلەندی کچێکی ئەرمەنی ھەڵدەگرێ، باوکی ئەو کچە سەر بەکاربەدەستانی ڕووسیا دەبێ و کێشەکەیان دەگاتە دادگا. ئیتر لەبەر گەورەیی ئەم کێشەیە داواکاری حەریقیان لە بیر دەچێتەوە. جارێکیا‌ن کابرایێک لە حەریق دەپرسێ ڕووداوەکەی ڕێشەکەی گەیشتە کوێ؟ لە وەڵامدا حەریق دەڵێت: «بابەلێ ڕیشی من لە ھینەکەی کچە ئەرمەنیدا ونبوو!»
پاشان حەریق بە ئیمام لە مزگەوتی سەید حەسەن، مزگەو‌تی ھەژارانیان پێ دەوت، لە مەھاباد دامەزرا. وەک مورید و سۆفییێکی شێخی بورھان ھەموو ژیانی لەوێ بردە سەر، تا لە ساڵی ١٩٠٩ لەوێ کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی مەلا جامی نێژراوە. ئێستا جێی گۆڕی شاعیر نەماوە و ئەو گۆڕستانە بووە بەئاوەدانی.
شێعری حەریق
حەریق شێعری کێشەداری نووسیوە و قافیەی لە شێعرەکانیدا پاراستوە. لە شێعرەکانیەوە وا دەردەکەوێت کە زۆرترین ئیلھامی لە شێعری نالی و مەولەوییەوە وەرگرتوە. حەریق بـڕوابەخۆی زۆری بوە بۆ نموونە لە شێعرێکدا شان لە شانی نالی دەدا و ڕەخنەی لێ دەگرێت و دەڵێت:
ئەم شێعرەی لە بەرامبەرکێ لەگەڵ شێعری بۆ عیشقی مەجازی بێ تالیب مەبە ئیللا کچی نالیدا نووسیوە.
ھەروھا وکوو مەولەوی بە ھەورامی بۆ شێخەکەی شێعری نووسیوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
نۆرا ئیلی
نۆرا ئیلی (٣ی نیسانی ١٩٨٤ – ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٠) سویسری بوو بوو بە ئیسلام و بانگخوازی ئیسلامی بوو. سەرۆکی ئەنجومەنی ناوەندی ئیسلامیی سویسرا بوو. لە چەندین بەرنامەی گفتوگۆی تەلەڤیزیۆنیدا بەشداری کردووە و لەگەڵ بۆچوونە فیکری و سیاسییەکانیدا گفتوگۆی گەرمی لێکەوتەوە.
سەرەتای ژیان
لە ٣ی نیسانی ١٩٨٤ لە شاری ئوستێر بە ناوی نۆرا گۆگێل لەدایکبووە. باوکی چارەسەرکەرێکی دەروونی ناسراوی سویسری بوو بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی و دایکی توێژەرێکی کۆمەڵایەتی سویسری بوو. دوای ساڵانێک جیابوونەوە. ئیلی لەسەر داوای خۆی بە کاسۆلیکی مەعمودییەت وەرگرت. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا ئازادی تاک و بۆچوونەکانی دژە دامەزراوەی بەرەوپێش دەبرد و ئیلی لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا موسڵمان بوو. ئیلی سەفەری کرد بۆ دوبەی، و لەوێش موسڵمان بوو دوای ئەوەی گوێی لە بانگ بوو. لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ سویسرا موسڵمان بوو. دوای دوو ھەفتە، ھاوسەرەکەی بە ناوی قاسم ئیلی (ئەو کاتە تەنھا خۆشەویستی بوو)، ھەروەھا بوو بە موسڵمان. ھەردووکیان ئەندامی چالاکی ئەنجومەنی ناوەندی ئیسلامی سویسرا (ICCS) بوون. نۆرا ئیلی لە تەمەنی بیست ساڵیدا لەبەردەم خەڵکدا نیقاب (پەردەی دەموچاو)ی لەبەردا بوو. لە شارۆچکەی زێدی خۆی بەردەوام بوو لە خوێندن تا ئەو کاتەی لە زانکۆی زیوریخ دکتۆرای لە بواری خواناسی پێبەخشرا. ئیلی سەرۆکایەتی بەشی کاروباری ژنانی لە ئەنجومەنی ناوەندی ئیسلامی سویسرا (ICCS) کرد. دوای موسڵمانبوون، دەبێتە بانگخوازی ئیسلامی. لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنیدا لە بەرنامەی گفتوگۆی ئان ویل لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦، ئیلی وتی «پێشتر ڕەخنەم لە موسڵمانان ھەبوو؛ ھەروەھا پێشتر پێم وابوو کە ژنانی موسڵمان ھەموویان ستەمیان لێدەکرێت. بەڵام بۆم دەرکەوت کە ئیسلام وەک مرواری مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکات.» ئاماژەی بەوەشکردووە، گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە ھەندێک پرس و بیروباوەڕی ھەڵە ھەن کە لە کولتوورە جیاوازەکانەوە سەرچاوە دەگرن کە دەگەڕێندرێنەوە بۆ ئیسلام بەڵام لە واقیعدا ھیچ پەیوەندییەکیان بەوەوە نییە. ئیلی پشتڕاستی کردەوە کە بەھۆی ئیسلامەوە وەک ژنێک دەستی کردووە بە خۆدڵنیاکردنەوە، ئاماژەی بەوەشکردووە، بەھۆی ئەوەی ژنێکی موسڵمان بووە، ھەرگیز وەک کاڵایەک مامەڵەی لەگەڵ نەکراوە. ناوبراو جەختی لەوە کردەوە کە پێش ئەوەی دەست بکات بە پۆشینی پەردەی دەموچاو، پیاوان وەک کاڵایەک مامەڵەیان لەگەڵ دەکرد و تەنیا بە جەستەی ئەوەوە سەرنجیان ڕادەکێشا. ئیلی لەلایەن چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنییەوە میوانداری کرا کە تێیدا چەندین بۆچوونی فیکری و سیاسی بۆ ھەردوو میدیای ئەڵمانیا و سویسرا خستەڕوو. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦، دەرکەوتنی ئیلی لە ناسراوترین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی ئان ویل، مشتومڕ و جەنجاڵییەکی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا سەبارەت بەوەی ئایا پێویستە بۆچوونە توندڕەوەکان لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا نوێنەرایەتی بکرێن یان نا. ھەندێک قسەی ئیلی لە کاتی چاوپێکەوتنەکەدا نیشاندرا و وەک پڕوپاگەندەیەک بۆ بۆچوونە توندڕەوەکانی میلیشیا تیرۆریستییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لێکدرایەوە. لە ئەنجامی ئەو گفتوگۆیەدا چەندین سکاڵای یاسایی لەسەر تۆمارکرا، بەڵام داواکاری گشتی ھامبۆرگ ھەموو لێکۆڵینەوە سەرەتایییەکانی لە شوباتی ٢٠١٧دا ھەڵپەسارد.
ئیلی کە لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنی و لە بۆنە گشتییەکانی ناوەوە و دەرەوەی سویسرا بە پەردەی دەموچاوەوە دەردەکەوت، جەنجاڵییەکی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا. بەھۆی پەردەی ڕەشی دەموچاوی، ڕۆژانە ھەراسان و سووکایەتی پێدەکرا. ئیلی لایەنگری فرەھاوسەری بوو، کە پراکتیزەی ھەبوونی چەند ژن بوو، بەڵام فرەپیاوی ڕەتکردەوە، بوونی چەندین مێرد. ھاوسەرگیری لەگەڵ زانای کۆمپیوتەر بەناوی قاسم ئیلی کردووە کە لە ئەنجومەنی ناوەندی ئیسلامی سویسرا کاری دەکرد. شەش منداڵیان ھەبوو.
مردن
نۆرا ئیلی لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٠ لە تەمەنی ٣٥ ساڵیدا لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی بێرن کۆچی دوایی کرد دوای ئەوەی بۆ ماوەیەکی زۆر تووشی شێرپەنجەی مەمک بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان ھەروەھا بە شێوەیەکی باو بە ئەرمەنستانی سۆڤیەت یان ئەرمەنستان ناودەبرێت یەکێک بوو لە کۆمارە پێکھێنەرەکانی یەکێتی سۆڤیەت لە کانوونی دووەمی ١٩٢٢ کە دەکەوێتە ناوچەی باشووری قەفقاز لە ئۆراسیا. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٠ دامەزرا، کاتێک سۆڤیەتەکان کۆنترۆڵی کۆماری یەکەمی ئەرمینیایان گرت کە تەمەنی کورت بوو، تا ساڵی ١٩٩١ بەردەوام بوو، ھەندێک جار پێی دەوترێت کۆماری دووەمی ئەرمەنستان دوای لەناوچوونی کۆماری یەکەمی ئەرمەنستان.
وەک بەشێک لە یەکێتی سۆڤیەت، کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان لە ناوچەیەکی پاشماوەی کشتوکاڵییەوە گۆڕا بۆ ناوەندێکی گرنگی بەرھەمھێنانی پیشەسازی، لەکاتێکدا ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی چوار ھێندە زیادی کرد لە نزیکەی ٨٨٠ ھەزار کەس لە ساڵی ١٩٢٦ بۆ ٣٫٣ ملیۆن کەس لە ساڵی ١٩٨٩ بەھۆی گەشەی سروشتی و لێشاوی بەرفراوانی کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان ڕزگاربووان و نەوەکانیان. لە ٢٣ی ئابی ١٩٩٠ جاڕنامەی سەربەخۆیی ئەرمەنستان پەسەند کرا. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٩١ لە ڕیفراندۆمێکدا سەربەخۆیی کۆماری ئەرمەنستان پشتڕاستکرایەوە. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩١ بە ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت دانی پێدا نرا.
سەرەتای سەردەمی سۆڤیەت
لە ساڵی ١٨٢٨ بە پەیمانی تورکمانچای تا شۆڕشی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٧، ئەرمەنستانی ڕۆژھەڵات بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی و بەشێکی لە سنوورەکانی پارێزگای ئێریڤان قەتیس بوو. دوای شۆڕشی تشرینی یەکەم، حکوومەتی ڤلادیمیر لێنین ڕێبەری بۆلشێڤیک ڕای گەیاند کە کەمینەکانی ناو ئیمپراتۆرییەتەکە دەتوانن ڕێڕەوێکی چارەنووس بگرنە بەر. دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتەکە، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٨، ئەرمینیا و دراوسێکانی ئازەربایجان و جۆرجیا، سەربەخۆیی خۆیان لە دەسەڵاتی ڕووسیا ڕاگەیاند و ھەریەکەیان کۆمارەکانی خۆیان دامەزراند. دوای نزیک لە لەناوچوونی ئەرمەنییەکان لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و دواتر شەڕی تورکیا و ئەرمەنەکان، ناوچەی مێژوویی ئەرمەنییەکان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بە نائومێدی و وێرانکارییەوە زاڵ بوو.
ژمارەیەک ئەرمەنی پەیوەندییان بە سوپای یازدەھەمین سوپای سووری سۆڤیەتەوە کرد کە لە پێشڕەویدا بوو. دواتر تورکیا و کۆمارە تازە ڕاگەیەندراوەکانی سۆڤیەت لە قەفقاز دانوستانیان لەسەر پەیمانی قەرس کرد، کە تێیدا تورکیا دەستی لە ئیدیعاکانی بۆ باتومی بۆ جۆرجیا کێشایەوە لە بەرامبەر خاکی قەرس، کە ھاوتایە لەگەڵ پارێزگاکانی سەردەمی تورکیا کە بریتین لە قەرس، ئیدر و ئەردەھان. پایتەختی سەدەی ناوەڕاستی ئەرمەنی ئانی و ئایکۆنی کولتووری گەلی ئەرمەنستان، چیای ئارارات لە ناوچەی ڕادەستکراودا بوون. کۆمۆنیستەکانی ئەرمەنی ناوچەکانی ناخچیڤان و ناگۆرنۆ-قەرەباغ بە ئازەربایجان بەخشی، چونکە لەو کاتەدا کۆنترۆڵی ئەو ناوچانەیان نەبووە و زیاتر خەمی ئاشتی بوون.
لە ١٢ی ئازاری ١٩٢٢ تا ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦، ئەرمینیا بەشێک بوو لە کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقەوقاز لەگەڵ کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی جۆرجیا و کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت لە ئازەربایجان. سیاسەتەکانی یەکەمین حکوومەتی ئەرمەنی سۆڤیەت، کۆمیتەی شۆڕشگێڕی (ڕێڤکۆم) بە سەرۆکایەتی کۆمۆنیستەکانی گەنج و بێ ئەزموون و چەکداری وەک سەرکیس کاسیان و ئەڤیس نوریجانیان بە شێوەیەکی بەرز جێبەجێ کرا و بارودۆخی خراپی ئەو وڵاتە لەبەرچاو نەگرت کۆمار و ماندووبوونی گشتی خەڵک دوای ساڵانێک لە ململانێ و ململانێی مەدەنی.
ڕادە و قەبارەی ئەو داواکردن و تیرۆرەی کە لەلایەن چێکای ناوخۆیییەوە سەپێندرا، ئەوەندە بوو کە لە شوباتی ١٩٢١دا ئەرمەنییەکان بە سەرۆکایەتی سەرکردەکانی پێشووی کۆمارەکە، لە ڕاپەڕیندا سەریان ھەڵدا و بۆ ماوەیەکی کورت کۆمۆنیستەکانیان لە یەریڤان لە کورسییەکان لادا. سوپای سوور کە لەو کاتەدا لە جۆرجیا ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی دەکرد، گەڕایەوە بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە و سەرکردەکانی لە ئەرمینیا دەرکرد
مۆسکۆ بەو قەناعەتەی کە ئەم تاکتیکە دەست قورسانە سەرچاوەی نامۆکردنی دانیشتووانی ڕەسەنن بە دەسەڵاتی سۆڤیەت، لە ساڵی ١٩٢١دا مۆسکۆ کارگێڕێکی بە ئەزموونی بە ناوی ئەلێکساندەر میاسنیکیان دەستنیشان کرد بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتێکی میانڕەوتر و کەسێک کە باشتر لەگەڵ ھەستەکانی ئەرمەنەکاندا بگونجێت. لەگەڵ ھێنانەکایەی سیاسەتی ئابووری نوێ (NEP) ئەرمەنییەکان دەستیان کرد بە چێژوەرگرتن لە قۆناغێکی سەقامگیری ڕێژەیی. ژیان لەژێر دەسەڵاتی سۆڤیەتدا سەلماندی کە بەڵسیمێکی ئارامکەرەوەیە بە پێچەوانەی ساڵانی پڕ لە گێژاوی کۆماری یەکەم. ئەلێکساندەر تامانیان دەستی کرد بە بەدیھێنانی پلانی شارەکەی بۆ یەریڤان و دانیشتووان دەرمان و خۆراک و ھەروەھا بڕگەی دیکەیان لە حکوومەتی ناوەندی وەرگرت و چاکسازی بەرفراوانی خوێندەواری ئەنجامدرا.
ستالینیزم و پاکتاوکردنی گەورە
وێنۆک|سکرتێری یەکەمی حیزبی شیوعی ئەرمەنی [[ئاغاسی خنجیان کە خەڵکی شاری وان بوو لە ساڵی ١٩٣٦ لەلایەن لاڤرێنتی بێریا کوژرا.]]
دۆخی ئەرمەنستان و یەکێتی سۆڤیەت دوای مردنی لینین و سەرھەڵدانی ستالین بۆ سەرکردایەتی سۆڤیەت گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەسەردا ھات. لە قەفقاز، ھاوپەیمانی ستالین لە جۆرجیا، لاڤرێنتی بێریا، ھەوڵی چەسپاندنی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ناوچەکەدا دەدا، لە ئەنجامدا ململانێی سیاسی لەگەڵ ئاغاسی خنجیان سکرتێری یەکەمی ئەرمەنستان دروست بوو. خەباتەکە بە تیرۆرکردنی خەنجیان لەلایەن بێریا لە ٩ی تەممووزی ١٩٣٦ لە تیفلیس (تفلیس) گەیشتە لووتکە و پاکتاوکردنی گەورە لە ئەرمەنستان دەستی پێکرد.
دوای مردنی خنجیان، بێریا دڵسۆزانی خۆی لە ئەرمەنستان بەرزکردەوە، ئاماتوونی ئاماتوونی وەک سکرتێری یەکەمی ئەرمەنستان و خاچیک موغدوسی وەک سەرۆکی NKVDی ئەرمەنستان لەژێر فەرمانی ھاوپەیمانانی بێریا، ھەڵمەتی دژی «دوژمنان» چڕتر بووەوە. دەربڕینەکانی «ناسیۆنالیزم» گوماناوی بوون و زۆرێک لە نووسەر و ھونەرمەند و زانا و ڕۆشنبیرانی پێشەنگی ئەرمەنی لە سێدارە دران یان زیندانی کران، لەوانە ئەکسێل باکونتس، یەغیشێ چارێنتس، گورگێن مەھاری، نێرسیک ستێپانیان و ئەوانی دیکە. بەپێی ئاماتوونی لە نامەیەکی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٧دا بۆ ستالین، لە ماوەی دە مانگی دوای مردنی خنجیان ١٣٦٥ کەس دەستگیرکراون، لەنێویاندا ٩٠٠ «دەشناک-ترۆتسکیست».
گرتن و مردنی سەحاک تێر-گابریلیان لە ئابی ١٩٣٧ خاڵی وەرچەرخان بوو لە سەرکوتەکان. کاتێک لەلایەن موغدوسییەوە لێکۆڵینەوەی لەگەڵ کرا، تێر-گابریلیان «یان بازێکی دا یان لە» پەنجەرەی بینای NKVD لە یەریڤان فڕێدرا.
کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنی لە سەرکوتەکان ڕزگاری نەبوو. ھێرشەکانی سۆڤیەت بۆ سەر کەنیسە لە سەردەمی ستالین لە ساڵی ١٩٢٩ەوە ناسرابوو، بەڵام بۆ ساتێک ئاسان بوو بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانی یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ ڕەوەندی ئەرمەنییەکان. لە ساڵی ١٩٣٢ خورێن یەکەم بوو بە کاسۆلیکی ھەموو ئەرمەنییەکان و سەرکردایەتی کڵێساکەی گرتە ئەستۆ. بەڵام لە کۆتایییەکانی ١٩٣٠دا، NKVDی ئەرمەنی بە سەرۆکایەتی موغدوسی و جێنشینی ڤیکتۆر خڤۆرۆستیان ھێرشەکانی دژی کەنیسەکە نوێ کردەوە ئەم ھێرشانە بە کوشتنی خورێن لە ساڵی ١٩٣٨ و داخستنی کاسۆلیکی ئێچمیادزین گەیشتە لووتکە، کردەوەیەک کە بەزۆری بێریا بەرپرسیارە لێی. بەڵام کەنیسەکە لە ژیاندا مایەوە و دواتر زیندوو بووەوە کاتێک ستالین لە کۆتایی جەنگی جیھانی دووەمدا سنووردارکردنی ئایینەکانی کەمکردەوە. جگە لە سەرکوتکردنی کەنیسەکە، ھەزاران ئەرمەنی لە ساڵی ١٩٤٩دا بە زۆر دوورخرانەوە بۆ ئەلتای کرای. زۆربەیان ئەرمەنییە گەڕێنراوەکان بوون کە لە ڕەوەندی ئەرمەنییەوە ھاتبوون.
جەنگی جیھانی دووەم
وێنۆک|ڕاست|مۆنۆمێنتی ٥٠ ساڵەی ئەرمەنستانی سۆڤیەت وێنۆک|مارشالەکانی ئەرمەنی سۆڤیەت و دەریاوانەکانی جەنگی جیھانی دووەم لەسەر مۆرەکان: [[ئیڤان باگرامیان|باگرامیان، ئیساکۆڤ، بابادژانیان، خودیاکۆڤ]] ئەرمەنستان لەو وێرانکارییە ڕزگاری بوو کە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژاوای یەکێتی سۆڤیەت لە کاتی جەنگی گەورەی نیشتمانپەروەری جەنگی جیھانیی دووەممدا ھێنایە ئاراوە. کەشتیی وێرماخت ھەرگیز نەگەیشتە باشووری قەفقاز کە بەنیاز بوون ئەو کارە بکەن لە پێناو دەستبەسەرداگرتنی کێڵگە نەوتییەکانی ئازەربایجان. ھێشتا ئەرمینیا ڕۆڵێکی بەنرخی لە جەنگدا گێڕا لە دابینکردنی خۆراک و ھێزی مرۆیی و کەرەستەی جەنگدا. بە مەزەندەکردن ٣٠٠–٥٠٠ ھەزار ئەرمەنی لە جەنگەکەدا بەشدارییان کردووە، نزیکەی نیوەیان نەگەڕانەوە. زۆرێکیان بەرزترین شەرەفی پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەتیان بەدەستھێنا. ستالین لە کاتی جەنگدا ھێرشەکانی بۆ سەر ئایین بۆ ماوەیەکی کاتی وازی ھێنا. ئەمەش بووە ھۆی ھەڵبژاردنی قەشە گێڤۆرگ لە ساڵی ١٩٤٥ وەک کاسۆلیکۆسی نوێ گێڤۆرگ شەشەم. دواتر ڕێگەی پێدرا لە ئێجمیاتسین نیشتەجێ بێت زیاتر لە شەست ئەرمەنی بەرزکرانەوە بۆ پلەی ژەنەڕاڵ، و لەگەڵ چوار کەسی دیکە کە لە کۆتاییدا پلەی مارشاڵی یەکێتی سۆڤیەتیان بەدەستھێنا: ئیڤان باگرامیان (یەکەم فەرماندەی غەیرە سلاڤی کە پۆستی فەرماندەی میحوەری بەدەستەوە بوو کاتێک ڕاسپێردرا بۆ ئەوەی ببێتە فەرماندەی یەکەمی بەرەی باڵتیک لە ساڵی ١٩٤٣)، دەریاوان ئیڤان ئیساکۆڤ، ھەمەزاسپ بابادژانیان و سێرگی خودیاکۆڤ. یەکێکی دیکە لە کەسایەتییە دیارەکانی سەردەمی جەنگ ئارتم میکۆیان بوو کە برا بچووکی ئەناستاس و دیزاینەر و ھاوبەشی دامەزرێنەری کۆمپانیای فڕۆکەی جەنگی میگ سۆڤیەت بوو. لە کۆتایی جەنگەکەدا، دوای تەسلیمبوونی ئەڵمانیا، زۆرێک لە ئەرمەنییەکان لە ھەردوو کۆمار، لەوانە سکرتێری یەکەمی پارتی شیوعی ئەرمەنی ئارۆتینۆڤ و ڕەوەندەکان لۆبییان لە ستالین کرد بۆ ئەوەی سەرلەنوێ لە پرسی وەرگرتنەوەی پارێزگاکانی قەرس، ئیدر و ئەردێخان بچێتەوە، کە ئەرمینیا لە پەیمانی قەرسدا بە ئیدر دۆڕابوو. لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٤٥ یەکێتی سۆڤیەت ڕای گەیاند کە پەیمانی دۆستایەتی سۆڤیەت و تورکیا ھەڵدەوەشێنێتەوە کە لە ساڵی ١٩٢٥ واژوو کرا. وەزیری دەرەوەی سۆڤیەت ڤیاچێسلاڤ مۆلۆتۆڤ ئەو ئیدیعایانەی ئەرمەنییەکان پێشکەشیان کردبوو پێشکەش بە سەرۆکەکانی دیکەی ھاوپەیمانان کرد؛ بەڵام لەگەڵ پەرەسەندنی دوژمنایەتی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بۆ جەنگی سارد، بەتایبەت دوای دەرچوونی دوکتۆرینی ترومان لە ساڵی ١٩٤٧، تورکیا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژاوا پتەوتر کرد. یەکێتی سۆڤیەت دەستبەرداری ئیدیعاکانی خۆی بوو لەسەر خاکە لەدەستچووەکان، بەو تێگەیشتنەی کە ناتۆی تازە پێکھێنراو لە ئەگەری شەڕ و پێکدادان لەلایەن تورکیاوە دەستوەردان دەکات.
لە سەردەمی خرۆشۆڤدا
دوای ململانێی دەسەڵات دوای مردنی ستالین لە ساڵی ١٩٥٣، نیکیتا خروشچۆڤ وەک سەرکردەی نوێی وڵات دەرکەوت. نزیکەی یەکسەر ئەرمینیا لەدایکبوونەوەیەکی کولتووری و ئابووریی بەسەردا ھات. ئازادی ئایینی، تا ڕادەیەکی سنووردار، بە ئەرمەنستان بەخشرا کاتێک کاسۆلیکۆس ڤازگێنی یەکەم لە ساڵی ١٩٥٥ ئەرکی ئۆفیسەکەی وەرگرت، یەکێک لە ڕاوێژکار و ھاوڕێ نزیکەکانی خرۆشۆف ئەندامی مەکتەبی سیاسی ئەرمەنی، ئەناستاس میکۆیان، داوای لە ئەرمەنییەکان کرد کە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان دووپات بکەنەوە. لە ئازاری ١٩٥٤، دوو ساڵ پێش ئەوەی خرۆشۆڤ ستالین ئیدانە بکات، میکۆیان وتارێکی لە یەریڤان پێشکەش کرد کە تێیدا ھانی دووبارە بڵاوکردنەوەی ڕافی و ڕفائیل باتکانیان و نۆژەنکردنەوەی چارێنت و زیندووکردنەوەی یادەوەری میاسنیکیانی دا. لە پشت پەردەوە یارمەتی سەرکردەکانی ئەرمەنی سۆڤیەت دەدا لە نۆژەنکردنەوەی «دوژمنەکانی» پێشوو لە کۆمارەکەدا. پەیکەری گەورەی ستالین کە بەسەر یەریڤاندا بەرز بوو، لە ساڵی ١٩٦٢دا لەلایەن سەربازەکانەوە بە شێوەیەکی ڕستەیی لە شەوێکدا لە پایەکەیەوە کێشرایە خوارەوە و لە ساڵی ١٩٦٧دا بە پەیکەری مۆنۆمێنتی دایکی ئەرمەنستان گۆڕدرا پەیوەندییەکانی نێوان ئەرمینیا و ڕەوەندەکان زیندوو بووەوە و ئەرمەنییەکان لە دەرەوەی وڵاتەوە زۆرتر دەستیان کرد بە سەردانی کۆمارەکە.
سەردەمی برێژنێڤ
وێنۆک|مۆرێک کە لە ساڵی ١٩٦٨ بۆ یادی ٢٧٥٠ ساڵەی یەریڤان دەرچووە، پەیکەری کەسایەتی فۆلکلۆری بەناوبانگی داڤید ئۆف ساسۆن نیشان دراوە دوای ئەوەی لیۆنید برێژنێڤ لە ساڵی ١٩٦٤دا دەسەڵاتی گرتە دەست، زۆرێک لە چاکسازییەکانی خرۆشۆف کەمکرانەوە؛ بەڵام ھەرچەندە دەوڵەتی سۆڤیەت ھەمیشە وریا بوو لە سەرھەڵدانەوەی ناسیۆنالیزمی ئەرمەنی، بەڵام ئەو جۆرە سنووردارکردنەی نەسەپاند کە لە سەردەمی ستالیندا بینرا. لە ٢٤ی نیسانی ١٩٦٥دا ھەزاران ئەرمەنی لە شەقامەکانی یەریڤان لە پەنجا ساڵەی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا خۆپیشاندانیان کرد. لە دوای ئەم خۆپیشاندانانە، یادگاری بۆ ڕێزلێنان لە قوربانیانی جینۆساید لە گردی تسیتسەرناکەبەرد لە سەرووی گەرووی ھرازدان لە یەریڤان لە ساڵی ١٩٦٧ تەواو بوو
کۆتایی ھاتنی سەردەمی یەکێتی سۆڤیەت
وێنۆک|ڕاست|ئەرمەنییەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩٨٨ لە گۆڕەپانی ئۆپێرا لە یەریڤان خۆپیشاندان دەکەن بۆ یەکخستنی کۆمارەکە لەگەڵ قەرەباغ وێنۆک|گۆڕەپانی لینین (ئێستا [[گۆڕەپانی کۆماری) لە ساڵی ١٩٢٦ تا ١٩٩١ گۆڕەپانی سەرەکی یەریڤان بووە]] ھاتنی میخائیل گۆرباچۆڤ بۆ دەسەڵات بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٨٥ سەرەتای کۆتایی بوو بۆ سەردەمی ئەم یەکێتییە. لە ٢٠ی شوباتی ١٩٨٨، سۆڤیەتی باڵای ئۆبلاستی ئۆتۆنۆمی ناگۆرنۆ-قەرەباغ دەنگیدا بە یەکگرتن لەگەڵ ئەرمەنستان.
لە یەریڤان خۆپیشاندان بۆ پشتیوانی لە ئەرمەنییەکانی قەرەباغ بەڕێوەچوو، و گەشەی کرد و بوو بە بزووتنەوەی قەرەباغ ناسرا. تا سەرەتای ساڵی ١٩٨٨، نزیکەی یەک ملیۆن ئەرمەنی لە چەند ناوچەیەکی کۆمارەوە بەشداری ئەم خۆپیشاندانانەیان کرد، کە سەنتەری گۆڕەپانی شانۆی یەریڤان بوو (لە ئێستادا گۆڕەپانی ئازادی). بەڵام لە ئازەربایجانی دراوسێ، توندوتیژی دژی ئەرمەنییەکان لە شاری سومگایت سەریھەڵدا. ھەر زوو ئاژاوەی نەتەوەیی لە نێوان ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکاندا سەریھەڵدا و ڕێگریی لە ئەنجامدانی ھەرچ بڕیارێکی ئاشتیانە کرد. گرژی نێوان حکوومەتی ناوەندی لە مۆسکۆ و حکوومەتی خۆجێی لە یەریڤان لە ساڵانی کۆتایی یەکێتی سۆڤیەتدا زیاتر بوو. ھۆکارەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە بڕیارنەدانی مۆسکۆ سەبارەت بە قەرەباغ کێشە بەردەوامەکانی فریاگوزاری بوومەلەرزە و کەموکوڕییەکانی ئابووری سۆڤیەتەوە سەرچاوە دەگرن. لە ٢٣ی ئابی ١٩٩٠دا، سۆڤیەتی باڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمینیا جاڕنامەی سەربەخۆیی ئەرمینیای پەسەند کرد و کۆماری ئەرمینیای وەک بابەتی یاسا نێودەوڵەتییەکان ڕاگەیاند. لە ١٧ی ئازاری ١٩٩١ ئەرمەنستان لەگەڵ وڵاتانی باڵتیک و جۆرجیا و مۆڵدۆڤا بایکۆتی ڕیفراندۆمی سەرتاسەری یەکێتی کرد کە تێیدا ٧٨٪ی سەرجەم دەنگدەران دەنگیان بە مانەوەی یەکێتی سۆڤیەت دا بە شێوەیەکی چاکسازی. ئەرمینیا لە ڕیفراندۆمێکدا لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٩١دا سەربەخۆیی خۆی پشتڕاستکردەوە دوای ھەوڵی کودەتا سەرنەکەوتووەکەی مۆسکۆ لەلایەن توندڕەوانی حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەتەوە. سەربەخۆیی کۆمار بە ڕێککەوتنەکانی بێلۆڤێز و ھەڵوەشاندنەوەی فەرمی دەوڵەتی سۆڤیەت لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩١دا بە فەرمی بوو و ئەرمینیای کردە دەوڵەتێکی سەربەخۆی سەروەر لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی.
سیاسەت
وێنۆک|دابەشکارییە ئیدارییەکانی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان
حکوومەت
پێکھاتەی حکوومەت لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمینیا ھاوشێوەی کۆمارەکانی دیکەی سۆڤیەت بوو. باڵاترین ئۆرگانی سیاسی کۆمارەکە سۆڤیەتی باڵای ئەرمەنستان بوو کە باڵاترین لقی دادوەریی کۆماری لەخۆگرتبوو، کە دادگای باڵا بوو. ئەندامانی سۆڤیەتی باڵا بۆ ماوەی پێنج ساڵ خزمەتیان کردووە، لەکاتێکدا نوێنەرانی ناوچەیی بۆ ماوەی دوو ساڵ و نیو خزمەتیان کردووە. ھەموو ئەو بەرپرسانەی کە پۆستیان بەدەستەوە بوو، ئەرکی ئەندامێتی حیزبی شیوعییان پێدرا و دانیشتنەکان لە بینای باڵای سۆڤیەت لە یەریڤان بانگھێشت کران.
لەگەڵ دامەزراندنی کۆماردا، دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت بە توندی کاریان دەکرد بۆ نەھێشتنی ھەندێک توخم لە کۆمەڵگادا، بە تەواوی یان بەشێکی، وەک ناسیۆنالیزم و ئایین، بۆ بەھێزکردنی یەکگرتوویی یەکێتی. لە چاوی داڕێژەرانی سیاسەتی سەرەتایی سۆڤیەتدا، ئەرمەنییەکان لەگەڵ ڕووسەکان، ئۆکراینییەکان، بێلاڕوسییەکان، جۆرجییەکان، ئەڵمانییەکان و جوولەکەکان بە گەلانی "پێشکەوتوو" (بە پێچەوانەی "دواکەوتوو") دادەنران، و لەگەڵ نەتەوە ڕۆژاوایییەکان پێکەوە گرووپ دەکران.
لە ئەرمەنستان، حکوومەتی سۆڤیەت بڕیاریدا کە ھەموو ھاووڵاتیانی نەخوێندەوار تا تەمەنی پەنجا ساڵ بخوێنن و فێری خوێندنەوەی زمانی ئەرمەنی بن، کە بووە زمانی فەرمی کۆمارەکە. پەیمانگایەک بۆ ڕۆشنبیری و مێژوو لە ساڵی ١٩٢١ لە ئێچمیاتسین دروست کرا، شانۆی ئۆپێرا یەریڤان و شانۆیەکی دراماتیک لە یەریڤان لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ دروست کرا و دامەزرا، ماتێناداران، دامەزراوەیەک بۆ ھەڵگرتنی دەستنووسە کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست لە ساڵی ١٩٥٩ دروست کرا، گرنگە توێژینەوە مێژوویییەکان لەلایەن کادرێکی نوێی زانایانی ڕاھێنراوی سۆڤیەتەوە ئامادەکرابوون و بەرھەمە بەناوبانگەکان لە بوارەکانی ھونەر و ئەدەبدا لەلایەن مارتیرۆس سەریان و ئاڤێتیک ئیساحاکیان و یەغیشە چارێنتسەوە بەرھەم ھێنران، کە ھەموویان پابەندبوون بە دیکتۆمی سۆسیالیستی دروستکردنی بەرھەمی "نەتەوەیی لە فۆرمدا". ، سۆسیالیست لە ناوەڕۆکدا." یەکەم ستۆدیۆی فیلمی ئەرمەنی بە ناوی ئارمێنکینۆ یەکەم فیلمی خەیاڵی بە ناوی ناموس (شەرەف) لە ساڵی ١٩٢٥ و یەکەم فیلمی دەنگی پێپۆی بڵاوکردەوە کە ھەردووکیان لەلایەن حەمۆ بێک-نازارۆڤەوە دەرھێنران.
ئاڵا و نیشانەی کۆمار
وێنۆک|220px|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان وێنۆک|140px|نیشانەی دەوڵەت لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان ئەرمەنستان وەک ھەموو کۆمارەکانی تری یەکێتی سۆڤیەت ئاڵا و ئاڵای تایبەتی خۆی ھەبوو. بە بڕوای نیکیتا خروشچۆڤ، ئەم دووەمیان لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا بووە سەرچاوەی ناکۆکی نێوان یەکێتی سۆڤیەت و کۆماری تورکیا، کاتێک تورکیا ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە جێگیرکردنی چیای ئارارات کە گرنگییەکی قووڵی ڕەمزی بۆ ئەرمەنییەکان ھەیە بەڵام دەکەوێتە سەر خاکی تورکیا، لە ئاڵای وڵاتەکەدا. تورکیا ھەستی کرد کە بوونی وێنەیەکی لەو شێوەیە ئاماژەیە بۆ دیزاینەکانی سۆڤیەت لەسەر خاکی تورکیا. خرۆشۆڤ وەڵامی دایەوە و پرسیاری کرد: "بۆچی مانگێک لەسەر ئاڵاکەت وێنا کراوە؟ ئاخر مانگ ھی تورکیا نییە، تەنانەت نیوەی مانگیش نییە… ئایا دەتەوێت دەست بەسەر ھەموو گەردووندا بگرێت؟" تورکیا دوای ئەمە ئەو پرسەی وەلا ھێنا.
ھێزە سەربازییەکان
ھێزە سەربازییەکانی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمینیا لەلایەن سوپای ٧ی چەکی تێکەڵاوی سوپای سۆڤیەت لە ناوچەی سەربازی ترانسقەوقاز دابینکرابوون. بەم شێوەیە ڕێکخرابوو:
ئابووری
لە سەردەمی سیستەمی سۆڤیەتدا ئابووریی مەرکەزی کۆمار خاوەندارێتی تایبەتی لە موڵک و ماڵی بەرھەمھێنەری داھات قەدەغە کرد. لە کۆتایییەکانی بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە، کێڵگە تایبەتەکان لە ئەرمینیا بەکۆمەڵ کران و خرانە ژێر ڕێنمایی دەوڵەتەوە، ھەرچەندە زۆرجار ئەمە لەلایەن کۆڵبەرەکانەوە بەرەنگاری چالاک بووەوە. ھەروەھا لە ھەمان کاتدا (١٩٢٩–١٩٣٦) حکوومەت دەستی بە پرۆسەی پیشەسازی لە ئەرمینیا کرد. بناغەی ئابووریی کۆمار، سیستمی ئابووریی سۆسیالیستی و خاوەندارێتی سۆسیالیستییە لە ئامرازەکانی بەرھەمھێنان، کە دوو شێوەی ھەیە: موڵکی دەوڵەت و موڵکی تەعاونی و بەکۆمەڵ-کێڵگەیی. جگە لە سیستەمی ئابووریی سۆسیالیستی کە فۆڕمی باڵادەستی ئابوورییە لە کۆماردا، یاساکە ڕێگە بە کاری بچووکی تایبەتی تاک کۆڵبەر و پیشەسازییەکان دەدات لەسەر بنەمای کاری خۆیان و ڕێگری لە ئیستغلالکردنی کاری کەسانی دیکە دەکات. ژیانی ئابووری کۆمار بە پلانی ئابووری دەوڵەت دیاری دەکرێت و ڕێنمایی دەکرێتn. تا ساڵی ١٩٣٥ بەرھەمی گشتی کشتوکاڵ ١٣٢٪ی ساڵی ١٩٢٨ بوو و بەرھەمی گشتی پیشەسازی ٦٥٠٪ بوو بە بەراورد بە ساڵی ١٩٢٨. بەڵام شۆڕشی ئابووری ساڵانی ١٩٣٠ بە تێچووی زۆری ھات: کۆڵبەری نەریتی شکاند دامەزراوەی خێزان و گوند و زۆرێک لە خەڵکی گوندنشینی ناچار کرد لە ناوچە شارییەکان نیشتەجێ بن. کارگەی تایبەت کۆتایییەکی مەجازی ھات کاتێک بە شێوەیەکی کاریگەر خرایە ژێر کۆنترۆڵی حکوومەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩١ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠ پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
تیپی مۆسیقای ئەژین
تیپی مۆسیقای ئەژین  گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٠ بە سەرپەرەشتی سەلاح نەجمەدین لە شاری ھەولێر دامەزرا.
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
بڕیارنامەی ١٨٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی ئابی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
محەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی
وێنۆک|پەیکەری موحەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی لە [[کۆردۆبا|قورتوبە]]
بڕیارنامەی ١٨٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
محەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی
موحەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی، پزیشک و نەشتەرگەری چاو و دەرمانساز و گیاناسی موسڵمان ، غافقی لە سەدەی شەشەمی کۆچی بەرانبەر بە دوازدەی زایینی، دەگووترێ کە لە شارێک لە دایک بووە پێی دەوترێ (Belcazar) کە شارێکە نزیک قورتوبە. ئیبن یەیتار لە کتێبەکانیدا زیار لە ٢٠٠ جار باسی کردووە، ئەو کتێبی لەسەر (الأدوية المفردة) نووسیوە بەڵام دیار نەماوە ، یەکێ لە پاشماوەکانی کتێبی (المرشد في الكحل).
سەرچاوەکان
پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان پۆل:مردووانی ١١٦٦ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
شارستانی ئابادان
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان پۆل:شارستانی ئابادان پۆل:شارستانەکانی ئێران
پێڕستی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی گەردوونی سینەماییی مارڤڵ
وێنۆک پێرستی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی گەردوونی سینەمایی مارڤێڵ (MCU) بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی سوپەرکەسایەتی ئەمریکییە کە لەسەر بنەمای کارەکتەرەکانی دەرکەوتنی لە بڵاوکراوەکانی مارڤێڵ کۆمیکسدا دروست کراوە. بەرنامەکان لە ساڵی ٢٠١٣ەوە لە بەرھەمھێناندان، لەو کاتەدا مارڤێڵ تەلەڤیزیۆن و ستۆدیۆکانی ئەی بی سی لەگەڵ قۆڵی بەرھەمھێنانی ئەی بی سی سیگنەچەر ستۆدیۆکان، بە ڕێککەوت ١١ زنجیرەیان لە سەرانسەری جیھاندا لە کەناڵەکانی ئەی بی سی, نێتفلیکس و ھولو. بەلایەنی کەمەوە دوو زنجیرەی دیکەیان ھەیە لە قۆناغە جیاوازەکانی پەرەپێدان، و لەگەڵ ستۆدیۆی مارڤێڵ - ستۆدیۆی بەرھەمھێنانی پشت فیلمەکانی MCU - لانیکەم ھەشت زنجیرەیان لە پەرەپێداندایە بۆ دیزنی+. یەکەم زنجیرە تەلەڤیزیۆنی لە ئێم سی یوو بریکارەکانی شیڵد بوو کە لە وەرزی ٢٠١٣–٢٠١٤ لە کەناڵی ABC دەستی بە پەخشکردن کرد و لە وەرزی ٢٠١٤–١٥ پەیوەندی بە ئەجێنت کارتەرەوە کرد. دواتر مارڤێڵ ھاوبەشییەکی تایبەتی لەگەڵ کۆمپانیای ئیماکس ئینتەرتەیمێنت پێکھێنا بۆ ھێنانی فیلمی نامرۆڤەکان بۆ سینەماکانی ئیماکس لە ساڵی ٢٠١٧ پێش ئەوەی لە کەناڵی ABC پەخش بکرێت بۆ وەرزی تەلەڤیزیۆنی ٢٠١٧–١٨. زنجیرەی نێتفلێکسی مارڤێڵ لە ساڵی ٢٠١٥ بە فیلمەکانی دێردێڤڵ و جێنسیکا جانز دەستیپێکرد، دواتر لوک کەیج لە ساڵی ٢٠١٦. Iron Fist, زنجیرە بچووکەکە دەربارەی بەرگریکاران و سزادەر لە ساڵی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە. زنجیرەی ھولو لە ساڵی ٢٠١٧ بە فیلمی The Ferraris دەستی پێکردووە و بەردەوام دەبێت لە Hellstorm کە بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٠ بۆ یەکەمجار نمایش بکرێت. جگە لەوەش، MCU لە ساڵی ٢٠١٨ لەسەر Freeform فراوانتر بوو بۆ Cloak و Dagger. وانداڤیژن یەکەم زنجیرە دەبێت بۆ دیزنی+، کە لە ساڵی ٢٠٢٠ پەخش دەکرێت، دواتر زنجیرەی فاڵکۆن و سەربازی زستان, لۆکی, ئەنیمەیشنی چی ئەگەر... ؟، و ھاکای, ھەموویان بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢١دا ئەنجام بدرێن. ھەروەھا خاتوو مارڤێڵ و مون نایت و ھالک-گێرل لە پەرەپێداندان.
زنجیرەکە کلارک گرێگ وەک فیل کولسۆن لە فیلمی شیڵد و ھایلی ئاتوێڵ وەک پێگی کارتەر لە فیلمی Agent Carter ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن، ھەردووکیان ڕۆڵەکانیان لە فیلمەکانی MCU دووبارە کردەوە، لەکاتێکدا ئەنسۆن مۆنتی لە فیلمی نامرۆڤەکان وەک بلاک بێڵت ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت. لە وەرزی دووەمی خۆیدا ، دێردیڤڵ چارلی کۆکس وەک مات مردۆک/دەردێڤیڵ و ھەروەھا جۆن بێرنتاڵ وەک فرانک کاستڵ/پونیشەر دەناسێنێت، ڕۆڵی خۆی وەک پاڵەوانی زنجیرەکە پونیشەر دووبارە دەکاتەوە. جێسیکا جۆنز کریستن ڕیتەر وەک جێسیکا جۆنز و مایک کوڵتەر وەک لۆک کەیج دەناسێنێت و ئەکتەری دووەمی زنجیرەکە ڕۆڵی سەرەکی لۆک کەیجیش دەگرێتە ئەستۆ. فین جۆنز ڕۆڵی دانی ڕاند/ئایرۆن فیست لە فیلمی ئایرۆن فیست دەگێڕێت و بەڕیز پەیوەندی بە کۆکس و ڕیتەر و کوڵتەرەوە دەکات بۆ زنجیرەی دیفێندەرز. فیلمی ڕەن وەیس لە گرووپێک پێکھاتووە کە ھەمان ناویان ھەیە، کە ڕێنزی فیلیز ڕۆڵی ئەلێکس وایڵدەر دەگێڕن، و دایک و باوکیان لەنێویاندا ڕایان ساندز وەک جۆفری وایڵدەر، لەکاتێکدا ھێلسترۆم ڕۆڵی تۆم ئۆستین و سیدنی لیمۆن ڕۆڵی دایمون و ئانا ھێلسترۆم دەگێڕن. ئۆلیڤیا ھۆڵت و ئۆبری جۆزێف ڕۆڵی سەرەکی تاندی بۆین / داگەر و تایرۆن جۆنسۆن / کلۆک دەگێڕن و لە وەرزی سێیەمی فیلمی ھەڵھاتووەکان ڕۆڵەکانیان دووبارە دەکەنەوە. ئەنتۆنی ماکی و سێباستیان ستان و ئەلیزابێس ئۆلسن و پاوڵ بێتانی و تۆم ھیدلستۆن و جێرمی ڕێنەر ڕۆڵی خۆیان وەک سام ویڵسن/فالکۆن، باکی بارنز/سەربازی زستانە، واندا ماکسیمۆف/سکارلێت ویچ، ڤیژن، لۆکی، و کلینت بارتۆن/ھۆکای بە ڕێککەوت لە فیلمەکانی MCU ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرەی دیزنی+ تایبەت بە خۆیان، کە جێفری ڕایت ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی چی ئەگەر... ؟ ڕۆڵی دەنگی فیلمی Auto/Observer دەگێڕێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی جیھانی سینەمایی ماڕڤڵ پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا
ئابادان
ئابادان ناوەندی شارستانی ئابادان و شارێک لە پارێزگای خووزستانی ئێرانە، کە لە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە، ٥٣ کیلۆمەتری کەنداوی فارس، ١٤٠ کیلۆمەتری ئەھواز و لە نزیکی سنووری عێراق و کووەیت ھەڵکەوتووە. ئەم شارە فڕۆکەخانە و بەندەری ھەیە و لەبەر ھەبوونی سافیخانەی نەوت، پێترۆکیمی و ھاوسنووری لەگەڵ عێراق، لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمەوە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین و ئێران بووە. یەکێک لە گەورەترین سافیخانەکانی جیھان بە ناوی سافیخانەی نەوتی ئابادان، لەم شارە ھەڵکەوتووە. نەوتی زۆربەی ناوچەکانی خووزستان بە لوولە بەم شارە دەگات و لەدوای پاڵاوتن بە ھەموو جیھان دەگوازرێتەوە. نزیکترین شار بە ئابادان، خوڕەمشارە کە لە دووری ١٥ کیلۆمەتری ئەم شارە ھەڵکەوتووە.
وەفایی
میرزا عەبدوڕڕە‌حیم سابڵاغی ناسراو به وەفایی شاعیری به ناوبانگی کورد، ساڵی ١٢٦٤ی ھەتاوی (١٨٤٤) له شاری مەهاباد لەدایکبووە.
ژیان
وەفایی کوڕی مەلا غەفوور کوڕی مەلا نەسڕوڵڵا، یەکێکە لە شاعیرانی کورد زمان. خوێندنی سەرەتایی و بەرنامەی حوجرەی مزگەوتی لە زانستییەکانی ئایینی ئیسلام و زمانی عەرەبی لە مەھاباد تەواو کردووە و ھەر لەوێش مۆڵەتی مەلایەتی وەرگرتووە، بەڵام لەناو خەڵکی بە مەلا نەناسراوە و تەنیا میرزایان پێ وتوە. ھیچ بەڵگەیێک بەدەستەوە نیە مەلایەتی کردبێ، بەڵام قوتابخانەی تایبەتی خۆی ھەبوە و وانەی بە منداڵان وتوە و پێی ژیاوە.
وەفایی سەردەمی منداڵی و مێردمنداڵی لەمەڵبەندی خۆی مەھاباد بردۆتە سەر. لەم ماوەیەدا خەریکی وەرگرتنی زانست و زانیاری بووە. لەدوای ئەوە لەجێگەیێک ئۆقرەی نەگرتووە لە ھەکاری وڵاتی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری و شاری سلێمانی ژیاوە. چوونە حەجیشی لەو سەردەمانەدا کاتی زۆری ژیانی شاعیری بۆ خۆی بردووە.
زەکات و سەرفترەی وەرنەگرتووەو ، موچەی فەقێیاتی نەویستووە.
شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری شیعری وەفایی بەدڵ بووە، لەو ڕێگەیەوە ناسیویەتی، خۆشی ویستووە لەبەر ئەوە لێی نزیک بۆتەوە. ماوەیەکی درێژ لای ژیاوە، شیعری بۆ خوێندۆتەوە، سکرتێرییەتی نووسینی بۆ کردووە و کاروباری خوێندەواری بۆ بەڕێوە بردووە.
وەک لە ژیانی شاعیر دەردەکەوێ چوونە حەج لە لای جۆرە ئارەزووێکی لا درووست کردووە لەوانەیە بەھۆی ھەڵوێستی بەرامبەر ئایین و حەزکردن بەگەشت ئەم ئار‌ەزووەی لا درووست بووبێ.
لەدوا گەشتیدا بۆ سلێمانی لەساڵی ١٩٠٠ ز وا دەردەکەوێ ماوەیێک تێیدا ژیاوە و لەساڵی ١٩٠٢ ز حەجی سێیەمی کردووە. قسەی واش ھەیە لە ساڵی ١٨٩٨ ز لە گەڵ شێخ سەعید حەفید چووە بۆ ئیستانبول و لەوێوە لەگەڵی ڕووی کردۆتە وڵاتی حیجاز.
ھەرچۆنێبێ وەفایی لەگەڵ‌ کاروانی شێخ سەعیدی حەفید و سەید ئەحمەدی خانەقا و شێخ مستەفای شێخ عەبدولسەمەدی قازی و حاجی تۆفیقی پیرەمێرد چووه بۆ حەج، ئەگەر ھەمووشیان لەو کاروانە دا نەبووبن لەڕێگەی گەڕانەوە ئەو کەسانە پێکەوە گەڕاونەتەوە و هەر لەو سەفەرەدا بە پیرەمێردی شاعر دەڵێت کە شعرەکانی لە ڕێگای عەشقی پێغەمبەر دا (د.خ) و بۆ ئەو زاتە نوسیوە.
کۆچی دوایی
وێنۆک|alt=وێنەی خەیاڵیی وەفایی لە سارای عەرەبستان لە سەردەمی گەڕانەوەی ئەو حاجیانە وەفایی تووشی نەخۆشی زەحیری دەبێ، مەرگ ماوەی نادا و ئەنجام لەو وڵاتە دوورەدا کۆچی دوایی دەکا و لە ناو لمی بادیەی عێراق یا بیابانی شام لە لایەن ھەواڵەکانییەوە لە ساڵی ١٩٠٢ز دوور لە نیشتمان بەخاک دەسپێردرێ.
پیرەمێرد دەڵێ: "بەدەستی خۆم لە بیابان وەفاییم ناشتووە."
بۆ یه‌كەمجار وێنه‌ی وه‌فایی شاعیر دۆزرایه‌وه‌
پاش تێپه‌ڕبوونی ١٠١ ساڵ به‌سه‌ر كۆچی دوایی شاعیری ناسراوی كورد "وه‌فایی"، بۆ یه‌كه‌مجار وێنه‌ی ئه‌و شاعیره‌ دۆزرایه‌وه‌.
نووسه‌ر و شاعیری ناسراوی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ساکار سۆفیزاده ناسراو به‌ "موحیبی مه‌هاباد" توانی وێنەی شاعیری گەورەی کورد بدۆزێتەوه. موحیب، ڕوونیكرده‌وه‌، وێنه‌كه‌ له‌ ئه‌لبومی "عه‌لیخانی قاجار" دا دۆزراوه‌ته‌وه‌، كه‌ وێنه‌گری تایبه‌تی هه‌ریه‌ک له‌ ناسره‌دین شا و، موزه‌فه‌ره‌دین شا، پاشای قاجار، بووه‌ و له‌ ماوه‌ی ته‌مه‌نیدا سه‌دان وێنه‌ی ده‌گمه‌نی پادشا و سیاسی و ناودارانی زۆربه‌ی شاره‌كانی ئێرانی گرتووه‌.
له‌ وێنه‌كه‌دا شه‌ش كه‌سایه‌تی و مامۆستای ئایینی مه‌هاباد له‌ ته‌نیشت یه‌كتر وه‌ستاون، هه‌رچه‌نده‌ له‌ ئه‌لبومه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌كراوه‌ كه‌ وێنه‌ی وه‌فایی و چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی مه‌هاباده‌، به‌ڵام رووننه‌كراوه‌ته‌وه‌ كامه‌یان خودی وه‌فاییه‌.
موحیبی مه‌هابادی، كه‌ هاوكات له‌ نه‌وه‌كانی وه‌فاییه‌، وتیشی: "پاش به‌دواداچوونی ورد و سۆراخی باڵا و ڕاده‌ی ریش و ڕه‌نگی پێست و شێوه‌ و ڕووخسار و شێوازی پۆشینی جلوبه‌رگی وه‌فایی، ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ كه‌سی چواره‌می وێنه‌كه‌ له‌لای راسته‌وه‌، وه‌فایی خۆیه‌تی".
به‌پێی زانیارییه‌كانی موحیب، وێنه‌كه‌ له‌نێوان ساڵانی ١٨٩٩-١٩٠٠ له‌ خانه‌قای شه‌مزین گیراوه‌، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ چوارڕێیانی ئازادی له‌ شاری مه‌هاباد و، وه‌فایی له‌و ساڵانه‌دا، وه‌ک وانەبێژ له‌و خانه‌قایه‌ خزمه‌تی كردووه‌.
شیعری وەفایی
وەفایی لە شێعری دا شوێن کە‌وتووی نالیە وە زۆرێک لە وشە‌کان و جوانیە ئە‌دە‌بیە‌کانی شێعری نالی لە شێعری وەفاییش دا ئە‌بینین. ئارە‌زووی لە لە‌ف و نە‌شر بووە و ئە‌م خاڵە لە زۆری شێعرە‌کانی دا ئە‌بینین.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤ پۆل:مردووانی ١٩٠٢ پۆل:خەڵکی مەھاباد پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:زانا کوردەکان
تیپی مۆسیقای دەریا
تیپی مۆسیقای دەریا گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٤ لە شاری سلێمانی دامەزرا و چەند بەرھەمێکی بە دەنگی سالار مەحموود تۆمار کرد.
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای ھێمن
تیپی مۆسیقای ھێمن گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٢ بە دەستی فازڵ سەعید لە خورماتوو دامەزرا.
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ئۆبلاستی مۆسکۆ
وێنۆک|ناوچەی مۆسکۆ لەسەر نەخشەی ڕووسیا لەنێویاندا ناوچە داگیرکراوەکان ئۆبلاستی مۆسکۆ (بە ڕووسی: Моско́вская о́бласть)یان پۆدمۆسکۆڤی (بە ڕووسی: Подмоско́вье) بابەتێکی فیدراڵی ڕووسیایە (ئۆبڵاستێکە). بە ژمارەی دانیشتووانی ٧٬٠٩٥٬١٢٠ کەس (سەرژمێری ٢٠١٠) دەژین لە ڕووبەری ٤٤٬٣٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە (١٧٬١٠٠ میل چوارگۆشە)، یەکێکە لە چڕترین ناوچەکانی دانیشتووان لە وڵاتدا و دووەم ژمارەی دانیشتووانترین بابەتی فیدراڵییە. ئۆبلاستەکە ھیچ ناوەندێکی ئیداری فەرمی نییە؛ دەسەڵاتە گشتییەکانی لە مۆسکۆ و کراسنۆگۆرسک (دومای ئۆبلاستی مۆسکۆ و حکوومەت)، ھەروەھا لە سەرانسەری شوێنەکانی دیکەی ئۆبلاستەکەدا جێگیرن. وێنۆک|[[ئاڵای ئۆبلاستی مۆسکۆ]]
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆبلاستی مۆسکۆ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٩
ئیبن ئەبیلحەکەم
ئەفزەلوددەولە، ئەبولمەجد ئیبن ئەبیلحەکەم موحەممەد بن عوبەیدوڵڵا بن موزەففەر بن عەبدوڵڵا باهلی پزیشک و ئەندازیاری موسڵمان خەڵکی دیمەشقە. سەرپەرشتی بیمارستانی کردووە کە نوورەددین زەنگی درووستی کردبوو لە دیمەشق. یەکێ بوو لە زانایان و دانایان، لە چەند زانستێک زیرەک بووە، هەروا لە ئەندازەش، مۆسیقاش دەزانێ، کە عوودی پێدەکرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پزیشکی سەریخست و بەمە بەناوبانگ بوو، لە دیمەشق وەفاتی کردووە، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە باسی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
بڕیارنامەی ١٨٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی ئابی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٥٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:عێراق لە ٢٠٠٨
تیپی مۆسیقای ھەولێر
تیپی مۆسیقای ھەولێر گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٩٢ بە دەستی نەجمەدین بابەکر لە ھەولێر دامەزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
نیکۆلای لۆباچێڤسکی
وێنۆک|نیکۆلای ئیڤانۆڤیچ لۆباچێڤسکی نیکۆلای ئیڤانۆڤیچ لۆباچێڤسکی (بە ڕووسی: Никола́й Ива́нович Лобаче́вский،١ کانوونی یەکەم (ساڵنامەی جوولیانی ٢٠ی تشرینی دووەم) ١٧٩٢ – ٢٤ی شوبات (ساڵنامەی جوولیانی ١٢ شوبات) ١٨٥٦) بیرکار و ئەندازەناسێکی ڕووسی بوو، بە پلەی یەکەم بە کارەکانی لەسەر ئەندازەیی ھایپەربۆلیک ناسرابوو، ئەگەرنا بە ئەندازەیی لۆباچێڤسکی ناسراوە، ھەروەھا بەھۆی لێکۆڵینەوە بنەڕەتییەکانی لەسەر ئینتیگراڵەکانی دیریچلێت، کە بە فۆرمولەی ئینتیگراڵی لۆباچێڤسکی ناسراوە. ویلیام کینگدۆن کلیفۆرد بەھۆی کاراکتەری شۆڕشگێڕانەی بەرھەمەکەیەوە لۆباچێڤسکی بە «کۆپەرنیکۆسی ئەندازەیی» ناوبرد
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢ پۆل:مردووانی ١٨٥٦ پۆل:کەسانی خەڵکی کازان پۆل:ماتماتیکزانانی ڕووس
فریسلاند
وێنۆک|فریسلاند فریسلاند (بە زمانی ھۆلەندی: Friesland) پارێزگایەکە لە باکووری هۆڵەندا و پایتەختەکەی شاری لێواردنە. لەو ناوچەیەدا لەپاڵ زمانی هۆڵەندیدا، زمانی فریسیش، زمانی فەرمییە. فریسلاند خاوەنی ٢٤ شارەوانییە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزگاکانی ھۆڵەندا
مانگای فریزی
وێنۆک|مانگای فریزی مانگای فریزی مانگایەکی گەورەیە بەڕەچەڵەک دەگەڕێتەوە بۆ باکوری ڕۆژئاوای ئەڵمانیا، ناوەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی فریزلاندی ھۆڵەندا.
مانگای فریزی باشترین و شیردارترین مانگایە، ڕۆژانە ٣٠ کیلۆ شیری چەور دەدات کە ڕێژەی چەورییەکەی ٣.٧٥٪.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئیمپراتۆر کو
وێنۆک| ئیمپراتۆر کو کو یان ئیمپراتۆر کو (چینی سادە: 喾؛ چینی نەریتی: 喾)، یان دی کو ; چینی نەریتی: 帝喾)، ھەندێکجار بە گاوشین شی (بە چینی: 高辛氏) ناسراوە، یەکێک بووە لە ئیمپراتۆرەکانی چین لە سەردەمی پێنج ئیمپراتۆر و سێ فەرمانڕەواکە. کوڕی جیاوۆجی (蟜 极 / 蟜 极) و نەوەی شاۆھاو (少昊) بووە و ھەروەھا بە نەوەی گەورەی ھوانگ دی (黄帝 / 黄帝)یان ئیمپراتۆری زەرد دادەنرا. بەپێی مێژووی مەزەندەکراو (لە سەدەکانی پێش زایین) لە ساڵی ٢٤٣٦ پێش زایین تا ٢٣٦٦ پێش زایین فەرمانڕەوای کردووە. بۆ ئیمپراتۆر کو یا. دوای ئەو دی ژی کوڕە گەورەکەی بوو بە ئیمپراتۆر.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی چین پۆل:میتۆلۆژیای چینی
بلاک پانتەر: واکاندا بۆ ھەمیشە
بیرۆکەکانی بەدواداچوونێک دوای بڵاوبوونەوەی فیلمی بلاک پانتەر لە مانگی شوباتی ٢٠١٨ دەستیپێکرد. کوگلێر لە چەند مانگی دواتردا دانوستانەکانی بۆ گەڕانەوەی وەک دەرھێنەر کرد و ستۆدیۆی مارڤێڵ بە فەرمی لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٩دا بەدواداچوونی فیلمەکەی پشتڕاستکردەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٢٠، کاتێک ئەستێرەی فیلمی Black Panther Chadwick Boseman بەھۆی شێرپەنجەی قۆڵۆنەوە کۆچی دوایی کرد، پلانەکانی فیلمەکە گۆڕا و مارڤێڵ بڕیاریدا ڕۆڵی T'Challa دووبارە دابڕێژێتەوە. گەڕانەوەی ئەکتەرە سەرەکییەکانی دیکەی فیلمی یەکەم تا مانگی تشرینی دووەمی ئەو ساڵە پشتڕاستکرایەوە و لە مانگی ئایاری ٢٠٢١دا ناوی فیلمەکە ڕاگەیەندرا. بەرھەمھێنانی فیلمەکە سەرەتا لە کۆتایییەکانی مانگی حوزەیران تا سەرەتای مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ئەتلەنتا و برونسویکی ویلایەتی جۆرجیا و ھەروەھا لە دەوروبەری ماساشوستس ئەنجامدرا، پێش ئەوەی وەستانێک ھەبێت بۆ ئەوەی ڕێگە بە ڕایت بدات لە پێکانێک کە لە کاتی وێنەگرتندا تووشی بووە چاکبێتەوە. تا ناوەڕاستی مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٢ بەرھەمھێنانی دەستیپێکردەوە و لە کۆتایی مانگی ئازاردا لە پورتوگال کۆتایی ھات.
تیپی مۆسیقای ناز
تیپی مۆسیقای ناز گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٨ دامەزرا. ھەڵکەوت نووری و نەورۆز محەممەد لە ئەندامانی ئەم تیپە بوون.
بلاک پانتەر: واکاندا بۆ ھەمیشە
ئەم فیلمە بۆ یەکەمجار لە شانۆی ئێل کاپیتان و شانۆی دۆلبی لە ھۆلیوود لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ نمایشکرا و لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە ئەمریکا وەک کۆتا فیلم لە قۆناغی چوارەمی گەردوونی سینەمایی مارڤێڵ نمایشکرا. فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی ئەرێنی وەرگرت، کە ستایشی ڕۆڵی ئەکتەرەکان (بەتایبەت ڕایت، گوریرا، ھوێرتا و باسێت)، قورسایی سۆزداری، دەرھێنانی کوگلێر، نمرەکە و ڕێزگرتن لە بۆسمانیان کرد، ھەرچەندە درێژیی و پڵووەتەکەی ڕەخنەیان لێگیرا، ئەم فیلمە زیاتر لە ٦٧٥ ملیۆن دۆلاری لە جیھاندا فرۆشراوە و حەوتەمین فیلمی داھاتی ساڵی ٢٠٢٢.
تیپی مۆسیقای ناز
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
بلاک پانتەر: واکاندا بۆ ھەمیشە
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەرە ئەمریکییەکان پۆل:کۆمیکەکانی ماڕڤل پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ ژێر ئاو ڕێکخستنیان بۆ کراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە ماساشوستس دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە خەیاڵییە زانستییەکانی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:خەیاڵ دەربارەی ڕژێمکوژی پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە خەم پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزانە شاھانەکان پۆل:فیلمەکان کە لە ئەفریقا داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە زەریای ئەتڵەسیدا ڕوودەدەن پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە بۆستن وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی ماساشوستس وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە پورتوگال وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین دیزاینی جلوبەرگ بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ئەمریکییە-ئەفریقییەکان پۆل:بلاک بانتەر (زنجیرەفیلم) پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە وڵاتێکی خەیاڵی ڕوودەدەن
بڕیارنامەی ١٨٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئابی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٥٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٨
چەند دڵخۆشە ئەو کەسەی دەڵێت من تورکم
220px|وێنۆک|چەپ|درۆشمی «چەند دڵخۆشە ئەو کەسەی دەڵێت من تورکم»، و ئاڵای [[کۆماری تورکی قوبرسی باکوور لە سەری کێوەکانی بەشپارماک لە قوبرسدا.]] چەند دڵخۆشە ئەو کەسەی دەڵێت من تورکم ، درووشمی کۆماری تورکیایە. ئەم ڕستەیە بۆ یەکەم جار لە لایەن موستەفا کەمال ئاتاتورک لە ڕێوڕەسمی دەھەمین ساڵوەگەڕی دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٣ (ڕۆژی کۆمار) گوتراوە. لە ساڵی ١٩٧٢دا، وەزارەتی پەروەردەی نەتەوەییی کۆماری تورکیا ئەم درووشمەی وەکوو سوێندی خوێندکارەکان دابین کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:مستەفا کەمال ئاتاتورک پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
بڕیارنامەی ١٨٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئابی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٦٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
ئیندەستریاڵ مێتاڵ
ئیندەستریاڵ مێتاڵ (ئینگلیزی: Industrial metal) چەشنێکی مۆسیقایە کە لە ئیندەستریاڵ دانس میوزیک و سراش مێتاڵ و ھاردکۆر پەنکەوە دروست بووە، لێدانی دووبارەی گیتاری تێدایە و سینتسایزەر و سیکوێنسەری تێدا بەکاردێت (کە هەمووی ئەلیکترۆنین) لەگەڵ گۆرانی وتنی ناڕێک. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە ساڵی ١٩٨٠کان دۆزراوەتەوە لەکاتێکدا کە چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ لێک جیا دەکرانەوە و مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ سەربەخۆ دەبوو. لە سەدەی ٢١دا زۆربەی گرووپەکان کە چەشنەکەیان بلاک مێتاڵ بوو، ئەم چەشنەیان تێکەڵ بەوەی خۆیان دەکرد و سەرکەوتنیشی بەدەست ھێنا، لە ساڵی ١٩٩٠کان بەتایبەتی لە ئەمریکای باکور و ویلایەتە یەکگرتووەکان. کاتێک گرووپی ناین ئینچ نەیلس سەرکەوتنی بەدەست ھێنا لە مۆسیقاکە، بەرەبەرە بەکارھێنانی کاڵ بۆوە لە نیوەی ١٩٩٠ەکاندا.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
مۆزەخانەی ئاشتی ئیمفال
مۆزەخانەی ئاشتی ئیمفال (بە مانیپوری: Imphal Aying-Achik Pukei Lankei Shanglen، بە ژاپۆنی: インパール平和資料館) مۆزەخانەیەکی جەنگی جیھانیی دووەمە لە و دەکەوێتە ڕۆخی گردە سوورەکان (مایبام لۆکپا چینگ) لە مانیپور. یادەوەرییەکی زیندووی پاشماوەی جەنگی ئیمفالە (جەنگی ئەنگلۆ-ژاپۆنی) و جەنگەکانی تری جەنگی جیھانیی دووەم. (ئازار-تەممووزی ١٩٤٤) کە لە مانیپور جەنگاون. مۆزەخانەکە لەلایەن دامەزراوەی نیپۆن (TNF) پشتگیری لێدەکرێت. کە دامەزراوەیەکی قازانج نەویستە، بە ھاوکاری لەگەڵ حکوومەتی مانیپور دەکات. بە تایبەتی، لە ڕاپرسییەک کە لەلایەن مۆزەخانەی سوپای نیشتمانیی بەریتانی ئەنجامدرا، شەڕی ئیمفال و کۆھیما وەک گەورەترین شەڕی بەریتانیا دیاریکرا.
مۆزەخانەی ئاشتی ئیمفال براوەی باشترین خەڵاتی دیزاینی ھیندستان بوو لە ٢٠١٩ یەکێک لە شوێنە سەرەنج ڕاکێشەکانی نیشاندانی خۆشنووسیی وشەی «ھێیوا» - (واتا: ئاشتی) ژاپۆنییە کە لەلایەن شینزۆ ئابێی سەرۆک وەزیری پێشووی ژاپۆن نووسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆزەخانەکانی ھیندستان پۆل:مۆزەخانەکانی مانیپور
ناری
مەلا کاکە حەمەی بێلوو کوڕی مەلا ئەحمەد ناسراو بە ناری (١٨٧٤-١٩٤٤) شاعرێکی کورد خەڵکی ناوچەی مەریوان بووە. ھۆنراوەکانی نالی و مەحوی کارییان تێکردووە و وشەی «ناری»ی کردووە بە نازناوی ھۆنراوەی خۆی. ناری یەکێکە لە شاعیرەکانی ڕێبازی کلاسیزمی کوردی و پەیڕەوانی تەریقەتی قادری. زۆربەی ژیانی لە دێی بێلوو مەلا بووە، بۆیە بە مەلا کاکە حەمەی بێلووش بەناوبانگە.
ژیان
ناوی کاکە حەمەیە و کوڕی مەلا ئەحمەدی کوڕی مەلا محەممەدی کوڕی مەلا عەربدولڕەحمانە. لە ساڵی ١٨٧٤ دا لە گوندی کیکن لە ناوچەی مەریواندا ھاتۆتە دنیاوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لای باوکی دەستی بەخوێندن کردووە، قورئان و پەڕتووکە وردەڵەکانی تەواوکردووە، ئینجا بەفەقێتی بەدوای خوێندن لە مەریوان، سنە، پێنجوێن، سلێمانی، بانە، سابڵاغ، وان، باشقەڵا، ھەولێر و ڕەواندز گەڕاوە. لە ڕەواندز لای مامۆستا ئەسعەدە فەندی خەیلانی ئیجازەی مەلایەتی لە ساڵی ١٨٧٩ وەرگرتووە و گەڕاوەتەوە بۆ کیکن. پاشان بە داوای حسێن بەگ مالکی بێلوو چووە گوندی بێلووی نزیک بە مەریوان و بە دەرس وتنەوەوە خەریک بوە تا ساڵی ١٩٤٤ کۆچی دوایی کردووە و ھەر لە بێلوو بەخاک سپێردراوە.
ناری لە ئەو کەسانەیە لەگەڵ ئەوەدا کە ھۆنراوەی ئایینی و غەرامیی ھەیە، گەلێک ھۆنراوەی نیشتمانیشی ھەیە. لە دۆستانی بە ناوبانگی ناری دەتوانین ئاماژە بکەینە سەر تاھیر بەگی جاف و شێخ مەحموودی حەفید کە گەلێک ھۆنراوە و پەخشانی زۆر جوانی بۆ داناون.
ناوەڕۆکی ھۆنراوەکانی
نموونەی شێعری ئایینی ناری:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:مردووانی ١٩٤٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤ پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی مەریوان پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
بڕیارنامەی ١٨٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٧٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
مەغریب
وێنۆک مەغریب، بە فەرمی شانشینی مەغریب (بە عەرەبی: المملکة المغربیة) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ڕەباتە.
ناونان
لە سەدەی یەکەمی پێش زایین، بەربەرەکان شانشینێکیان لە کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاست دامەزراند، کە بە شانشینی مۆریس ناسرابوو، لە پێوەندی لەگەڵ وشەی ماورۆس ( بە یۆنانی : Μαύρος)، کە بە واتای ڕەش دێت. ئەم شانشیینە ساڵی ٤٠ دابەش بوو بەسەر تانجەری مۆریتانیا لە باکووری مەغریب و مۆریتانیای قەیسەری لە باکووری جەزائیر، ئێستا ئەم ناوە بۆ کۆماری ئیسلامی مۆریتانیا بەکاردەھێنرێت.
دواتر ئەم وڵاتە بە عەرەبی بە مەغریبی ئەقسا ناونرا چونکە خەڵکی جیهانی کۆن پێیان وابوو خۆر لە ژاپۆنەوە هەڵدێت ( بە زمانی چینی نیهۆن: شوێنی خۆرهەڵاتن ) و لە شانشینی مەغریب ئاوا دەبێت ( بە عەرەبی بەناوی المغریب واتە: شوێنی خۆرئاوابوون ). لە کاتێکدا وڵاتەکە ناوەکەی بە زمانە ئەورووپییەکان لە وشەی لاتینی Morroch ( بە لاتینی : Morroch) وەرگرتووە، کە وەرگێڕانی ناوی Marrakesh.
ھەندێک جار بە ناوێکی پەیوەست بە پایتەختەکەیەوە ئاماژە بە وڵاتەکە دەکرا: وەک “ تەنجەری مۆریتانیا ”، کە پایتەختەکەی تەنجەر بووە, هەروەها “شانشینی مەراکش” و “شانشینی فەز” لە پەیوەندی لەگەڵ پایتەختە ناسراوەکانی ئەو کاتەدا, و پەیماننامە و بەیاننامە نێودەوڵەتییەکان لەلایەن سوڵتانەکانی مەغریبەوە واژۆ دەکران، ھەندێکجار بە ناوی سوڵتانی مەراکش و ھەندێکجاریش بە ناوی سوڵتانی فەز.
هاوتەریب لەگەڵ ئەوەدا و بۆ ئاماژەدان بە ناوچەی مەغریب بە گشتی، مێژوونووسانی عەرەب لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەستەواژەی “ وڵاتانی مەغریب ”یان بەکارهێناوە لە کاتێکدا ئەوروپییەکان دەستەواژەی “ کەناری بەربەری ”یان بەکارهێناوە بۆ ئاماژەدان بە سێ ناوچە: مەغریبی خوارەوە ( ئیفریقییە یان تونسی ئێستا)، مەغریب ئەلئەوسەت ( جەزائیری ئێستا)، و مەغریب ئەقسا (شانشینی مەغریبی ئێستایە).
پێش مێژوو
مەغریب لە سەردەمی پێش مێژوودا ( ئەو سەردەمەی پێش داهێنانی نووسین ) یەک لە دوای یەکبوونی چەند شارستانیەتێکی زانیبوو ، کە بەم شێوەیەن: شارستانیەتی ئەچێولی ( ٧٠٠ هەزار ساڵ پێش زایین)، شارستانیەتی مۆستێری ( ١٢٠ هەزار ساڵ پێش زایین)، شارستانیەتی ئاتێریا ( ٤٠ هەزار ساڵ پێش زایین)، شارستانیەتی ئێبەرمۆری (٢١ هەزار ساڵ پێش زایین).
لە سەردەمی بەردی ناوەڕاستدا لە نێوان ساڵانی ٢٠ هەزار بۆ ٥ هەزار پێش زایین ، جوگرافیای مەغریب زیاتر لە ساڤانا دەچوو نەک سروشتی وشکی ئەمڕۆ. لە کاتێکدا زۆر شت لەبارەی نیشینگەکان لە مەغریب لەو ماوەیەدا نازانرێت، هەڵکۆڵینەکان لە شوێنەکانی دیکەی مەغریب ئاماژەن بۆ زۆری دارستانەکان ، کە گونجاون بۆ ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی بەرووبووم لە سەردەمی بەردی ناوەڕاست ، وەک کولتوری قیبتییەکان.
لە سەردەمی بەردینی نوێدا له ساڤانا نیشتەجێ بوو و کولتوری ڕاوچی و شوانەکان گەشەی کرد تا ناوچەکە لە ساڵی ٥٠٠٠ پێش زایین لە ئەنجامی گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا دەستی بە وشکبوونەوە کرد. ناوچە کەنارییەکانی مەغریب لە سەردەمی بەردینی نوێدا بەشداربوون لە دروستکردنی گۆزە ، کە لەو کاتەدا لە سەرانسەری دەریای ناوەڕاستدا باو بوو. ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ماڵیکردنی مانگا و کشتوکاڵ و ھەروەھا دروێنەکردن لەم ماوەیەدا دەستیپێکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦ پۆل:مەغریب پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:مێژووی مەغریب پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
شیرا ھاس
وێنۆک شیرە ھاس (لەدایکبووی ١١ی ئایاری ١٩٩٥) ئەکتەری ئیسرائیلییە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥ پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئیسرائیلی پۆل:زیندووان پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
سیەرالیۆن
کۆماری سیەرالیۆن (بە ئینگلیزی: Republic of Sierra Leone)، یان سیەرالیۆن وڵاتێکە لە ڕۆژاوای ئەفریقا و کەناری ئۆقیانووسی ئەتلانتیک، سیەرالیۆن ھاوسنوورە لەگەڵ گینێ لە باکورەوە و لێبێریا لە باشووری ڕۆژھەڵات، سیەرالیۆن ئاو ھەوایەکی خولگەیی و سروشتی جۆراوجۆری ھەیە لەوانە ساڤانا و دارستانی بارانی.