cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕۆژ (ئەلبوم)
ئەمانەش ببینە
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٤ پۆل: ئەلبومەکانی حسەین شەریفی
جیبووتی
جیبووتی، بە فەرمی کۆماری جیبووتی (بە عەرەبی: جمهورية جيبوتي) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری جیبووتییە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٧ پۆل:جیبووتی پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:کەنداوی عەدەن پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:وڵات و مەڵبەندەکانی سۆماڵی ئاخێو
بڕیارنامەی ١٨٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی نیسانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئاشتی و ئاسایش لە ئەفریقادا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٨٦٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:ئەفریقا لە ٢٠٠٨
تاھیر ئەلچی
تاھیر ئەلچی (لەدایکبووی ١٩٦٦ لە جزیر − مەرگ ٢٠١٥ لە ئامەد) پارێزەری چالاکی کورد بوو. تاھیر ئەلچی لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە ئامەد کوژرا. تاھیر ئەلچی جەن جارێک برایە دادگا لەسەر ئەوەی کە دەیگوت من ناتوانم بڵێم پەکەکە ڕێکخراوێکی تیرۆریستین. لە چاوپێکەوتنی دا لەگەڵ جۆناسان ڕەگمانی ھەواڵنێری کەناڵ٤ی بەریتانیدا پێش کوژرانی گوتبوی کە ھەڕەشەی لێکراوە لە تویتەر ھەروا ھەڕەشەکان شێوازی کوشتنەکەشی تێدا باسکراوە.
مەرگ
لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە کاتی خوێندنەوەی بەیاننامەیەک لە ناوچەی سووری ئامەد کوژرا بەھۆی دروستبوونی گرژی لەنێوان پۆلیسی دەوڵەت و تەڤگەڕی گەنجانی وڵاتپارێز و شۆڕشگێر.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:کورد پۆل:پارێزەران پۆل:تیرۆرکراوانی کورد پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:پارێزەرە تورکەکان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
ملوانکەی شین:کۆچ
یەکێک لە شیعرەکانی دیوان شیعری ملوانکەی شین لە بەرھەمەکانی شەریف. تەواوی ئەم شیعرە عەدنان کەریم لە ئەلبۆمم بیرتان دەکەم دا کردوویە بە گۆرانی.
ژمارەکانی تەلەفۆن لە سەعوودیە
ژمارەکانی تەلەفۆن لە سەعوودیە پێکدێت لە دوو ژمارەی کلیلی ناوچە ( لە ٠١ تا ٠٧) و سەبارەت بە (٠٥)یش کۆدی مۆبایلە.
کۆدی نێودەوڵەتی تەلەفۆنی سعودیە: ٠٠٩٦٦
ژمارەی تەلەفۆنە گشتییەکان
پۆل:ژمارەکانی تەلەفۆن بەپێی وڵات پۆل:پەیوەندییەکان لە سەعوودیە
زیمێنس
200px|Siemens logo|چەپ
زیمێنس ناوی کۆمپانیایەکی فرەنەتەوییە کە لە ساڵی ١٨٤٧ لە لایەن ڤێرنەر فۆن زیمێنس لە بەرلین دامەزرا.
کورتەیەک لەسەر دروستبوونی زیمێنس
ساڵی ١٨٥٥ زیمێنس لقێکی کۆمپانیاکەی لە سانکت پیتەرسبورگ دامەزراند لەسەر دەستی کارل، لەپاشاندا برایەکی تریان بەڕێوەبردنەکەی گرتە ئەستۆ. ئەم لقەی زیمێنس توانیی ساڵی ١٨٨٣ کارگەی دروستکردنی کێبڵ و گەیاندن بنیات بنێت.
گەشەکردن و گەورەبوونی زیمێنس بەردەوام بوو، کە ھەنووکە تەنھا لە ئەڵمانیادا لە ١٢٥ جێگە دامەزراوە و بەشی ھەیە، لە ١٩٠ وڵاتی جیادا بنکە و دامەزراوەی ھەیە کە نزیکەی ٤٧٥ ھەزار کارمەند (سەرژمێری تاکوو سەرەتای ٢٠٠٧) کاری تێدا دەکەن، لەم ھێندە زیاتر لە ١٦١ ھەزار کارمەندی بەتەنھا لە ئەڵمانیادا دەستبەکارن کە دەکاتە نزیکەی ٣٤٪ ی کۆی گشتیی ھەموو.
بواری کاری کۆمپانیای زیمێنس
زیمێنس لە شەش بواری سەرەکیدا ڕۆڵێ خۆی دەبینێت، کە لەو بوارانەشەوە گەلێ لق و بەشی توێژینەوە و دروستکردنی تری ھەیە:
زیمێنس-نیکسدۆرف (Siemens-Nixdorf)
لە ساڵی ١٩٩٠ دا بەسەرمایەی ٥١٪ ھاوبەشیی کرد لە دروستکردنی Nixdorf Computer AG کە کردی بە کۆمپانیای ھاوبەشی زیمێنس - نیکسدۆرف بۆ کاری تەکنەلۆژیای زانیارییەکان. ئەم دامەزراوە دەیان پرۆژەی دروستکردنی کۆمپیوتەر و نەرمەکاڵای بەرھەم ھێنا، ساڵی ١٩٩٩ نیکسدۆرف تەنیا مایەوە و بوو بە Wincor Nixdorf International GmbH
فوجیتسو زیمێنس (Fujitsu Siemens)
دوابەدوای جیابوونەوەی زیمێنس لە نیکسدۆرف ساڵی ١٩٩٩، ڕێککەوتنێک واژۆ کرا لە نێوان فوجیتسوی ئەورووپا فوژیتسو Computers Europe و زیمێنس بەشی بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەر Siemens Computer Systems، لەو کاتەوە وەکوو پرۆژەیەکی ھاوبەش بەڕێوە دەچێت لەنێوان دوو کۆمپانیای ناوبراو دا بۆ دروستکردنی کۆمپیوتەر.
FSCSiemens Computer Systems گەورەترین دامەزراوەی بەرھەمھێنانی کۆمپیوتەرە لە ئەورووپادا و، چەندین بەشی ھەیە لە وڵاتی جیاجیادا، لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقاش بەشی ھەیە.
لە ئامێرێکی بچووکی Personal Digital Assistant - PDA تاکوو کۆمپیوتەری گەورە Mainframe. ساڵی ٢٠٠٦ بەشی کار و خزمەتگوزاریی زیمێنس Siemens Business Servicesـی کڕی (کە ھەنووکە بە ڕاژەکانی تەکنەلۆژیای زانیاری IT Solutions and Services ناسراوە). FSC نزیکەی ١١٠٠٠ کارمەند کاری تێدا دەکات و بەڕێوبەرایەتیی لە وڵاتی ئەڵمانیا نیشتەجێیە.
ڕایەڵەی نۆکیا زیمێنس (Nokia Siemens Networks)
لە ڕێکەوتی ١/٤/٢٠٠٧ زیمێنس و نۆکیا دامەزراوەیەکی ھاوبەشیان ڕاگەیاند کە بنکەکەی لە فینلەندایە، کاری ئەم دامەزراوەیە لەبواری مۆبایل و تۆڕەکەیدا خۆی دەبینێتەوە. بەپێی ئەو ئامارەی نۆکیا ئاشکرای کردووە، ٦٠٠٠٠ کارمەند لەم دامەزراوەیەدا کار دەکەن.
سەرچاوە
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٤٧ پۆل:کارگەکانی موبایل پۆل:زیمێنس
سیکس ناین
دێنیل ھەرناندز (، لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٩٦) ناسراو بە سیکس ناین ، ڕاپر و گۆرانینووسێکی ئەمریکییە. سیکس ناین بووەتە کەسایەتییەکی جەنجالی و بە قژی ڕەنگاوڕەنگ، تەتۆی زۆر، جیاوازی لەگەڵ کەسە بەناوبانگەکان و مەسەڵە مافییەکان دەناسرێت.
سەرەتای ژیان
سیکس ناین لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥ کاتێک تەمەنی ١٨ ساڵ بوو، کچێکی بە ناوی سێراییا بە دونیا ھێنا.
لە ئاخرەکانی ساڵی ٢٠١٨ پەیوەندییەکی نوێی لەگەڵ جێید دەست پێکرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی نیویۆرکی پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:مۆسیقاژەنانی هیپ هۆپی کەناری ڕۆژهەڵات
ئەپلیکەیشن
thumb|left|275px|[[OpenOffice.org لە نموونە باوەکانی نەرمامێری بەکاربەریی سەرچاوە-کراوەیە.]] thumb|275px|GIMP نەرمامێریەکە بۆ دەستکاریی وێنە.
ئەپلیکەیشن یا نەرمامێری بەکاربەری بەو نەرمامێریە ئەوترێ کە داڕێژراوە بۆ ئەوەی یارمەتیی بەکارھێنەرەکەی بدا لە بەئەنجامگەیاندنی کارێکی تایبەتدا. نموونەکان بریتین لە نەرمامێری ژمێریاری، نەرمامێری ڕێکخراوە، نەرمامێری نیگارەیی و میدیا پلەیێر. لە بنچینەدا زۆرێک لە ئەپلیکەیشەنەکان سەروکاریان لەگەڵ بەڵگەنامەیە. لەوانەیە ئەپلیکەیشنەکان لەگەڵ سیستمی بەکارخەریی کۆمپیوتەرەکە خرابێتن و لەوانەشە بەجیا بڵاو بکرێنەوە. ھەندێک لە بەکارھێنەران بەو ئەپلیکەیشنە لەگەڵخراوانە ڕازین و ھەرگیز ئەپلیکەیشنی تر دانامەزرێنن.
نەرمامێری بەکاربەری لەگەڵ نەرمامێری سیستم و ناوینەواڵەدا جیاوازیی ھەیە. ئەوان توانایییەکانی کۆمپیوتەر ڕاستەخۆ بۆ بەجێھێنانی پێداویستییەکانی بەکارھێنەر ناگرنە کار. نەرمامێری سیستم کار بۆ ئەپلیکەیشن ئەکا، ئەپلیکەیشنیش کار بۆ بەکارھێنەر ئەکا.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێر
گۆڕەپانی ئازادی، یەریڤان
گۆڕەپانی ئازادی (، ھەروەھا بە گۆڕەپانی ئۆپێرا و گۆڕەپانی شانۆ، ناسراوە) تا ساڵی ١٩٩١، گۆڕەپانی شارۆچکەیەکە دەکەوێتە ناوچەی کێنترۆن (سەنتەر) لە یەریڤان لە ئەرمینیا. گۆڕەپانەکە بەشێکە لە کۆمەڵگەی شانۆی ئۆپێرا یەریڤان کە دەکەوێتە تەنھا لە باشووری بینای سەرەکی ئۆپێرا، لە نێوان پارکەکەی ئۆپێرا و دەریاچەی سوان. ھاوکات لەگەڵ گۆڕەپانی کۆماری، گۆڕەپانی ئازادی یەکێکە لە دوو گۆڕەپانی سەرەکی ناوەڕاستی یەریڤان. ھاوسنوورە لەگەڵ چوار شەقامی: شەقامی تومیان، شەقامی تێریان، شەقامی سایەت نۆڤا و شەقامی مەشتۆتس. پەیکەرەکانی نووسەر ھۆڤانێس تومیان و ئاوازدانەر ئەلێکساندەر سپێندیارییان لە گۆڕەپانەکەدا ھەڵکەوتوون.
لە سیاسەتدا
بەھۆی نەریتێکی خۆپیشاندان لە گۆڕەپانەکەدا، لە ئەرمینیا وەک «ھێمای دیموکراسی» وەسف کراوە.
١٩٨٨: بزووتنەوەی قەرەباغ
گۆڕەپانی نیمچە بازنەیی بە ڕۆڵی دیار لە مێژووی مۆدێرن لە ئەرمەنستان ناسراوە. لە دوای بزووتنەوەی قەرەباغەوە لە شوباتی ١٩٨٨، گۆڕەپانی ئازادی بووەتە ناوەندی خۆپیشاندانی جەماوەری. بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان گۆڕەپانەکە چەند جارێک لە ماوەی ساڵی ١٩٨٨ لەلایەن پۆلیس و ھێزە سەربازییەکانی سۆڤیەتەوە داخرا.
ناڕەزایی دوای ھەڵبژاردن
لە دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٠٨ کە کێشەی لەسەر بوو، ھەزاران کەس لە لایەنگرانی لێڤۆن تێر-پێترۆسیان سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن و یەکەم سەرۆکی ئەرمینیا لە گۆڕەپانەکەدا کۆبوونەوە و دەستیان بە دانیشتن کرد. بەیانی زوو ١ی ئازاری ٢٠٠٨ ئەم ناڕەزایەتییە ئاشتیانە لەلایەن پۆلیسەوە بە توندوتیژی بڵاوەپێکران و گۆڕەپانەکە بۆ خەڵکی مەدەنی داخرا. بۆ ماوەی نزیکەی ٢٠ ڕۆژ گۆڕەپانەکە لەژێر داگیرکاریی پۆلیس و ھێزە چەکدارەکاندا ماوەتەوە بۆ جێبەجێکردنی باری نائاسایی. دواتر بۆ زیاتر لە سێ ساڵ بۆ گردبوونەوە داخرا، تا ١٧ی ئازاری ٢٠١١ کاتێک کۆنگرەی نیشتمانی ئەرمەنی تێر-پترۆسیان گردبوونەوەیەکی گەورەی سازکرد.
جێگای وەستانی ئۆتۆمبێل لەژێر زەوی
لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٨ حکوومەتی ئەرمینیا بڕیاریدا دەست بە دروستکردنی شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلی ژێر زەوی لەژێر گۆڕەپانەکەدا بکات بۆ ڕزگارکردنی شەقامەکانی دەوروبەر کە زۆرجار ئۆتۆمبێلە وەستاوەکان ھاتوچۆ ئاڵۆز دەکەن. ئۆپۆزسیۆن ئیدیعای کرد کە ئەو بڕیارە بە مەبەستی ڕێگریکردنە لە خۆپیشاندان لەوێ، ھەرچەندە حکوومەت ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردەوە. جێگای وەستانی ئۆتۆمبێلی سێ نھۆمی تا ٥٠٠ ئۆتۆمبێل لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٠ بە ئامادەبوونی سەرۆکی شارەوانی گاگیک بێگلاریان و سەرۆک سێرژ سەرگسیان کرایەوە. تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی ١٠٫٥ ملیۆن دۆلارە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆڕەپانەکان لە یەریڤان
بڕیارنامەی ١٨١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی نیسانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەرەپێنەدانی چەکەکانی کۆکوژی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٨٧٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨
ڕۆبۆزکێ
ڕۆبۆزکێ، ڕۆبۆزگێ، ڕووبۆزگێ، ڕۆبۆزیک، ڕوبزک، ڕۆبۆزک، ڕۆبزک، (بە تورکی: ئۆرتاسو) گوندێکی کوردنشین لە ناوچەی قڵابان لە پارێزگای شرنەخە. ئەم گوندە لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن حکوومەتی تورکیا بەردومان کرا و بەھۆی ئەوەیکە فرە جار بە ناوی ڕۆبۆسکی ناوی لێ بردرا بەم ناوە بەناوبانگ بوو. ئەم گوندە لەلایەن حکۆمەتی تورکیا چۆڵ بووە و خەڵکی گوندەکە لە وارگەی مەخموور لە باشووری کوردستاندا دەژێن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای شرنەخ
پێرستی پێشەنگەکانی مەدالیاکان ئۆڵۆمپیاد بەپێی ساڵ
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە ھەژدە جار پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە، دوای ئەو یەکێتی سۆڤیەت بە شەشجار لە پلەی دووەم دێت. لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا، نەرویژ ھەشت جارپلەی یەکەمی بەدەستھێناوە و یەکێتی سۆڤیەت (پێش ھەڵوەشاندنەوەی لە ساڵی ١٩٩١) بەپلەی دووەم دێت کاتێک بۆ حەوت جار لە مێژوویدا پلەی یەکەمی بەدەستھێنا.
فەرھاد ئەنجوو
فەرھاد ئەنجوو یا فەرھاد ئەنجۊ (لەدایکبووی ٥ی ئابی ١٩٨٥ لە ڕۆبۆزکێ) سیاسەتوانی کورد و نوێنەری پێشووی پەرلەمانی مەزنی نەتەوەیی تورکیە لە پارێزگای شرنەخی باکووری کوردستانە. ئەنجوو بەدوای وتاردانەوەیەک لە نێوگۆڕکی پەرلەمان لە ئانکارادا زۆر بەناوبانگ بوو، کە لەتێدا بەھۆی توندوتێژی و ئازاری دژ بە خەڵکی کورد ڕەخنەی لە حکۆمەتی تورکیا کرد. ئەنجوو بەدوای ئەو وتاردانەوە دەستبەسەر کرا و پارێزبەندیی سیاسیی وەکوو نوێنەری پەرلمان لەسەری ھەڵگیردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
چاندن
چاندن پێوەندی سەرەکی بە ڕووەک و دانەوێڵەوە ھەیە، لە ھێندێک شوێندا بە شێوەیەکی دیکە دەیڵێن بۆ وێنە: ناشتن، ناژتن، نیان، وەشاندن، چان، چاندن، چاندنی تۆو، تۆ وەشان، لە عەر چەقاندنی قەڵەمەی دار یان ژێر خاک کردن و بلآو کردنەوەی تۆو لە عەرزدا بە مەبەستی سەوزبوون و بەرھەم ھێنان.
شارستانی کاشان
شارستانی کاشان یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری کاشانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٣٦٤٬٤٨٢ کەس بوون کە زۆربەیان فارسن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھان پۆل:شارستانی کاشان پۆل:شارستانەکانی ئێران
بڕیارنامەی ١٨١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٨٧٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سومگایت
سومگایت دووەم گەورەترین شارە لە ئازەربایجان، دەکەوێتە نزیک دەریای قەزوین و نزیکەی ٣١ کیلۆمەتر (١٩ میل) لە پایتەختی باکوو دوورە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە نزیکەی ٣٤٥ ھەزار و ٣٠٠ کەسە، بەمەش دوای باکوی پایتەختی ئازەربایجان دووەم گەورەترین شاری ئازەربایجان دەبێت.
ڕووبەری ئەم شارە ٨٣ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٢ میل چوارگۆشە). لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٤٩ دامەزراوە. دوو شارۆچکە لە چوارچێوەی ئیدارەی شارەکەدان: جورات و حاجی زەینەلابدین؛ شارۆچکەیەک بە ناوی بازرگان و خێرخوازی نەوت حاجی زەینەلابدین تاغیێڤەوە ناونراوە. زانکۆی دەوڵەتی سومقایتە.
دابەشکردنی کارگێڕی
شارەوانی سومگەیت لە شاری سومگەیت و شارەوانییەکانی جورات و حاجی زەینەلابدین پێکدێت. سەرۆکی شارەوانی کە لە ئێستادا زاکیر فێرێخۆڤە، دەسەڵاتی جێبەجێکردنی شارەکە بەرجەستە دەکات.
سەرچاوەکان
سومگایت پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان
بڕیارنامەی ١٨١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٨٨٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
بڕیارنامەی ١٨١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٨٨٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
جی تی ئەی ٥
گەورەدزی ئۆتۆمۆبیلەکان بەشی ٥ (بە ئینگلیزی: Grand Theft Auto V) یاریەکی جیھانی کراوەی ئاکشن و سەرکێشیە لەلایەن کۆمپانیای ڕۆکستار نۆرتەوە گەشەی پێدراوە و ڕۆکستار گەیمز بڵاویکردۆتەوە.
یاریەکە لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ بۆ پلەی ستەیشن ٣ و ئێکس بۆکس ٣٦٠ بڵاوکرایەوە، ھەروەھا لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ بۆ پلەی ستەیشن ٤ و ئێکس بۆکس وەن و لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٥ بۆ سیستەمی ویندۆز. یاریەکە یەکەم یاری زنجیرەکەیە لەوەتەی ساڵی ٢٠١٣ەوە کە ئەوکات جی تی ئەی ٤ دەرچوو. چیرۆکەکەشی باسی ویلایەتێکی خەیاڵی سان ئەندریاس دەکات کە تێیدا سێ تاوانبار بەناوەکانی مایکڵ و ترێڤەر و فڕانکی ھەڵدەستن بە دزینی بانکەکان لەکاتێکدا لەلایەن دەزگاکانی حکومەتەوە چاودێریەتی توند دەکرێن، جگە لەوەش چیڕۆکی یاریەکە لەشارێکی خەیاڵیە بەناوی لۆس سانتۆس کە سەرچاوەی لە شاری لۆس ئەنجلسەوە وەرگرتووە.
گەشەپێدانی یاریەکە دوای دەرکردنی بەشی چوارەمی یاری (جی تی ئەی ٤) دەستپێکرد. تیمی گەشەپێدانی یاریەکە بریتی بوون لەھەمان ئەو تیمانەی کە پێشووتر یاریەکانی (ڕێد دێد ڕیدێمپشن) و یاری (Max Payne 3)یان نەخشاندبوو و درووستکردبوو. یەکەم ھەنگاوی گەشەپێدانەکە بریتی بوو لە درووستکردنی جیھانێک بۆ یاریەکە کە یاریکەر ھەست بە ڕاستەقینەییەکی زۆر بکات بۆیە ھەڵسان بە دانانی تیمێکی تایبەت بۆ گەڕان بە دەوروبەری کالیفۆڕنیا و لۆس ئەنجلس تاکو بتوانن بیرۆکەی نەخشەی یاریەکەی لێوەرگرن. ساوندتراک یاخود مۆسیقاکانی نێو یاریەکە لەلایەن تیمێکی تایبەتەوە ئامادە کرابوون کە بەماوەی حەوت ساڵ گۆرانیەکانن کۆکردبەوە.
جۆری یاری
یاریەکە بەشێوازی کەسی سێیەم و کەسی یەکەم یاری پێدەکرێ و جیھانی یاریەکە لەڕێگای ڕۆیشتن بە پێ یاخود بە ئۆتۆمبێل و کەشتی و فڕۆکە دەبێت. کەسی یاریکەر کۆنتڕۆڵی ھەرسێ کارەکتەرە سەرەکیەکانی یاریەکە دەکات کە بە ئارەزووی خۆی قۆناغەکانی ئەو کارەکتەرە تەواو دەکات زووتر یان درەنگتر. شێوازی یاریکردنیشی بریتیە لە دزینی بانکەکان و ھونەری لێخووڕین و زۆربەی قۆناغەکانی یاریەکەش تەقەکردنیان تێدایە. ھەر یاریکەرێک تاوانێک دژ بە یاسا ئەنجام بدا ئەوا ڕووبەرووی سیستەمی «Wanted - داواکراو» دەبێتەوە کە تێیدا پۆلیسی دەستگیری دەکات. یاریەکە بەشێوەی سەرھێڵ ڕێگە بە ٣٠ یاریکەری جیاوازی دەدات لە یەک جیھاندا یاری بکەن و بەیەکەوە ھاوکاری یەکتر بن لە بڕینی مەرحەلە داواکراوەکان یاخود پاڕکۆر یان پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل و چەندان یاریی بچووک و چەندان ئەنجامدانی شتی تری جیاواز دەشتوانن دژی یەکتریش بن.
فرۆشەکان
جی تی ئەی ٥ بەھۆی ھەبوونی ناوبانگێکی زۆر، یاریەکە ڕیکۆردی پیشەسازی گەورەی شکاند و بووە خێراترین یاری کە بەشێوەیەکی بەرچاو بفرۆشرێ و لەیەکەم ڕۆژیدا لە ئەمریکا ٨٠٠ میلیۆن دۆلار لەم یاریە فرۆشرا و ١ بلیۆن دۆلاریش دوای ڕۆژی یەکەمی. یاریەکە سەرنجی ڕەخنەگرانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا و پێیان وابوو یاریەکە لەڕووی دیزاین و شێوازی یاریەکە نایابە. جگە لەوەش یاریەکە بوە ھۆی سەرباسی زۆرێک لە ڕۆژنامە و ماڵپەرەکانی یاری بەھۆی بوونی توندوتیژیەکی بەرچاو لەنیو یاریەکە کە لەنێویاندا ئەشکەنجەدانی بارمەتەیەک بوو لەیەکێک لە قۆناغەکان. یاریەکە لە نەوەی حەوتەمی یاریەکاندایە و بە باشترین یاری ساڵدا دانرا، بەڵکو ھەندێ وێبسایت بە باشترین یاری مێژووشیان دادەنا. تاکو ئیستا، لەکۆی گشتی فرۆشتەکانیشدا توانی ١١٠ میلیۆن کۆپی لەم یاریە بفرۆشرێ لە سەرانسەری جیھاندا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠١٣ پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣ پۆل:گەمەکانی ویندۆز پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ پۆل:کایە ڤیدیۆییەکان پۆل:گەمەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٣ پۆل:جی تی ئەی پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم پۆل:ناکۆکییە ناشریینەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥ پۆل:یارییەکانی ویندۆز
ملوانکەی شین:دیل
دیل یەکێکە لە شیعرەکانی دیوان شیعری ملوانکەی شین لە بەرھەمەکانی شەریف. بەشێک لەم شیعرە حسەین شەریفی لە ئەلبۆمم رۆژ دا بە ئاواز گوتوویەتی.
شیعر
وەکوو ئاوی بنی گۆمێ کە جێمابێ لە رووبارێ
وەکوو بەردی سەری شاخێ کە دانرابێ لە دیوارێ
وەکوو کاتێ گەڵای زەردێ دەسی بەربێ لە سەر دارێ
دڵم تەنگە لە تەنیایی نە ھاوڕازێ نە خەمخوارێ
من ئەو بەردەی گرفتارم، کە دیلی چینی دیوارم
من ئەو ئاوەی بنی گۆمم کە جێماوم لە رووبارم
لە بیرم دێ کە سی ساڵە لە بەندیخانە یەخسیرم
لە تاریکی ژیانم دا لە سووچی سەردی زیندانا
بە مۆرەی بەردی ناکامی بە جارێ عومری خۆم دانا
بەڵێ ئەو ساتە لاوێ بووم وەلێ ئێستا وەھا پیرم
ھەیە جارێ بەسەرھاتی خەمینی خۆم نییە بیرم
قەرەوڵ دێت و رادەبرێ، شەوانی عومرم ئەژمێرێ
شەوێکیش وا منی دیل، بە دەستی مردن ئەسپێرێ
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران ڕێکخراوی ژنانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا)یە.
مێژوو
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ١٥ی ئازاری ١٩٤٦ لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەھاباد دامەزراوەتەوە. یەکەمین سەرۆکی ئەم یەکێتییە مینا قازی ھاوسەری قازی محەممەد سەرۆکی کۆماری کوردستان لە مەھاباد بوو.
خەڵاتی مینا قازی
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران ھەر ساڵە لە ژێر ناوی خەڵاتی مینا قازی بە یەکێک لە کەسایەتییەکانی چالاک لە بواری مافی ژانی کورد خەڵاتێک پێشکەش دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
سەکاکان
349px|farme|وێنۆک|چەپ| نەخشی چەند سەربازێکی سەکایی کە لەسەر پیاڵەیەک کێشراوە سەکاکان (کۆی سەکا) کۆمەڵە خەڵکێکی کۆچەریی ئاریایی و ئێرانی بوون کە پایتەختیان لە سەقز بو. کە شوێنی نیشتەجێبوونیان لە باکوورەوە بە دەشتەکانی خوارووی سیبیریا، لە باشورەوە بە دەریای خەزەر و دەریای ئاراڵ، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە تورکستانی چین و لە ڕۆژاواوە بە ڕووباری دانووب دەگەیشت. سەکاکان خەڵکێکی شەڕانی بوون و جارجار ھێرشیان دەکردە سەر دراوسێکانیان. سەکاکان لقێک بوون لە ھیندوئەوروپایییەکان کە ھەمیشە لە مێژووی کۆنی ئێراندا دیار بوون. لە نووسینەکانی ھێرۆدۆت، ئەپیکور، ئەرەستۆ و بەتڵیمۆس زانیاری لەربارەی سەکاکان ھاتووە. سەکاکان دواتر بە پێچەوانەی ماد و پارس ئایینی زەردەشتییان پەسەند نەکرد.
ناو
200px|farme|وێنۆک|چەپ|سکونخا پاشای سەکاکان لەکاتێکدا دەستی بەستراوە لەسەر بەردی داتاشراوی [[بێستوون (لە تایبەتمەندیییەکانی، کڵاوەکەیەتی کە بۆ سەکاکان دەگەڕێنرێتەوە)]] سەکاکان لە زمانی ئاسوورییەکاندا شکوزیان پێدەوترا و پارسی و ئێرانیییەکانیش سەکایان پێ دەوتن. بەو جۆرەی لەسەر بەر‌دەنووسراوەکانی ھەخامنشییەکان ھەڵکۆڵراوە؛ سەکە یان سەکا ناوێکە کە لە زمانی پارسیی کۆندا بۆ ئەو سەکایانە بەکاردەھات کە لە دەروبەری ئاسیای ناوەڕاستدا لەگەڵ ئێرانیییەکاندا ھەڵسوکەوتیان ھەبوو.
ئەمانە لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ناویان بە سکیث ھاتووە. بۆیە ئەم ناوەیان لێ نرا بوو چونکە سکیث لە زمانی یۆنانیدا بە مانای پیاڵە دێت و ئەمانەش ھەمیشە پیاڵەیەکیان لەگەڵ خۆیاندا ھەڵ دەگرت. ھەروەھا ھیرۆدۆت دەڵێت کە سەکاکان خۆیان بە سکۆلۆتز (Secolotes) ناو دەبرد. ھەر ئەم وشەیە لە زمانە ئەورووپییەکاندا گۆڕاوە بە سیت (Scythe). لە زمانی عەرەبیشدا مێژووناس و جوگرافیناسەکانی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی پێیان دەوتن ساک یان ساس.
بە تەواوی ڕوون نییە کە سەکاکان چ ناوێکیان لە خۆیان ناوە، بەڵام گومانی زۆر بەھێز ئەوەیە کە ناویان ھەر سەکە یان سەکا یان شتێکی نزیک لەوە بووە، چونکە ئەو ناوانەی لە لایەن نەتەوە جیاوازەکان لە شوێنە جیاجیاکانی جیھانەوە لەبارەی ئەوان بەکارھاتووە، ھەموویان لەیەک دەچن. لە فەرھەنگی شانامە دا لە ژێر وشەی سەگسار (سگسار)دا ھاتووە: «از مرز و بوم‌ھایی کە داھیان در آن جای گرفتند».
سەکاکان و ماد
لە نووسراوەکانی ھێرودوتدا ھاتووە سەکاکان چەندین جار ھێرشیان کردە سەر وڵاتی ماد. ھەڤەخشترە پاشای گەورەی ماد پەیوەندیێکی باشی لە سەردەمی خۆی‌دا لەگەل پاشای سەکاکان دروست کرد دوای ئەوە بوو کە توانی شکست بە ئاشووریەکان بھێنێت. سەکاکان وردەوردە بوون بە بەشێک لە ماد ھەر بۆیە بوونە خاوەن شوێنی تایبەت لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی مادەکان، ئەو شوێنە وا بڕوا وایە ناوی شاری سەقز دیاری ئەوانە کە بە سەکز یان سەکاکز ناویان لێ بردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ڕووسیا پۆل:مێژووی ئوکراینا پۆل:سەکاکان پۆل:ھەزارەی ١ەمی پ.ز
شارستانی زەنگان
شارستانی زەنگان یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای زەنگانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری زەنگانە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای زەنگان پۆل:شارستانی زەنگان پۆل:شارستانەکانی ئێران
گینێی ئیستوایی
گینێی ئیستوایی، بە ڕەسمی کۆماری گینێی ئیستوایی (بە فەڕەنسی: République de Guinée Équatoriale) وڵاتێکی چکۆلەیە لە کیشوەری ئەفریقا. بە پانی ٢٨ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە، پایتەختی ئەم وڵاتە شاری مالابۆیە.
دوای ئازادبوون و سەربەخۆ بوونی لە ئیسپانیا لە ساڵی ١٩٦٨، وڵاتەکە لەلایەن سەرۆک فرانسیسکۆ ماسیاس بۆ ھەمیشە سەرۆکایییەتی دەکرا تا لە ١٩٧٩ بە کوودەتایییەک لەلایەن برازاکەی (تیۆدۆرۆ ئۆبیانگ) لە سەرۆکایییەتی دووخرایەوە، کە لەوکاتەوە وەک سەرۆکی وڵاتەکە خزمەت دەکات لەوەتەی ناوەندەکانی دەیەی ١٩٩٠ گینێی ئیستوانی وەک یەکێک لە گەورەترین بەرھەمھێنەرانی نەوت مامەڵە دەکەت و بەم دواییانە بوەتە یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتەکانی ئەفریقا ھەرچۆنێک بێت ڕێژەی دابەشکردنی سامان و ڕێژەی قازانج بۆ خەڵک بە شێوەیەکی بەرچاو باڵانسی نییە و ڕێژەیەکی کەم لە خەڵکی سوود لە نەوتی بەرھەمھێنراوی وڵاتەکە دەبینن، بەمەشەوە وڵاتەکە دەچێتە ١٤٤مین لەڕووی پێشکەوتن و گەشەسەندنی مرۆڤ بۆ ساڵی ٢٠١٩ بەمەشەوە کەمتر لە نیوەی دانیشتووان دەتوانن دەستیان بگات بە ئاوی خاوێنی لە وڵاتەکە ئەمەش بەشێوەیییەکی ڕێژەیی دەبێتە ھۆی گیانلەدەستدانی یەک لە دوازدە مناڵ لە وڵاتەکە پێش ئەوەی بگەنە تەمەنی پێنج ساڵی.
گینێی ئیستوانی توانی سەربەخۆیی لە ئیسپانیا وەربگرێت لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨، بەڵام زمانی ئیسپانی بەیەکەوە لەگەڵ زمانی فەڕەنسی وەک زمانێکی فەرمی لە وڵاتەکە بەکاردێت (لەوەتەی ٢٠١٠) و بەم دواییانەش زمانی پورتوگالی و لە ئێستاشدا تاکە وڵاتە لە ئەفریقا کە زمانی ئیسپانی تێیدا زمانێکی فەرمییە ھەورەھا باوترین زمانە لەڕووی قسەکردنەوە (بە ھەژمارکردنی ھەردوو زمانە فەرمییەکەی تریشەوە) بەپێی لێکۆلینەوەی پەیمانگای کێرڤانتێس %٨٧٬٧ ی دانیشتووانی وڵاتەکە دەتوانن بە شێوەیەکی چاک بە زمانی ئیسپانی بدوێن.
حکوومەتی گینێی ئیستوانی خراپترین تۆماری مافەکانی مرۆڤی ھەیە لە جیھاندا، لە ئێستادا بەبەردەوامی ناونیشانی «خراپترینی خراپەکان»ی ھەیە لە ڕاپرسی سیاسەت و مافەکانی سیڤیلی ئەنجومەنی ئازادی.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:گینێی ئیستوایی پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨ پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیسپانی ئاخێو پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
بەرچاوڕوونی
بەرچاوڕوونی (شەفافییەت) وەک لە کلتوری ئادەمیزادا بەکاردەھێنرێت مانای کرانەوەیی و پەیوەندیکردن و لێپێچینەوە لەخۆوەدەگرێت. بەرچاوڕوونی بە مانا خوازەیییەکەی ماناکەی لە زانستی فیزیادا ئەوەیە: مادەی «دیوەدەر» مادەی ڕوون و شوشەیییە کە دیوەکەی تری لێیەوە دیارە.
کاتێک سیستەمە دیموکراسییە لیبرالییەکانی وەک سیستەمی ئەمریکا یاخود فلیپین سیستەمەکانیان ھەنگاوێک بەرەو پێش دەبەن بەرچاوڕوونی وەک ئامرازێکی لێپێچینەوە لەگەڵ بەرپرسە حکومییەکان و لەناوبردنی گەندەڵی بەکار دێنن. ھەر کاتێک کۆبوونەوە حکومییەکان بە ڕووی میدیا و جەماوەر کراوەبوون و، بوار بۆ ھەموو کەس فەراھەم بوو بە بودجەی حکوومەت و کارنامە دارایییەکانی دابچێتەەوە و، کاتێک یاسا و ڕێسا و بڕیارەکان جێگای گفتو گۆ لەسەرکردن ھەڵبگرن، ئەوسا ئەو سیستەمانە بە سیستەمی شەفاف دەژمێردرێن و ھەلی کەمتر لەبەردەم حکوومەت بۆ خراپی بەکارھێنانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندی بەرپرسەکانی دەرەخسێ. ناکرێ بەرچاوڕوونی وەک پەیوەندییەکی تاک لایەنە بوونی ھەبێ. ئەگەر میدیا و جەماوەر ھەموو ئەو شتانەیان زانی کە لەسەر ھەموو ئاستەکانی حکوومەت ڕوو دەدەن، ئەوسا زۆر پرسیار و نارازیبوون و پێشنیار لەلایەن میدیاکان و جەماوەر دێنە ئاراوە. ئەوسا خەڵکانێک کە بایەخ بە پرسێکی دیاریکراو دەدەن ھەوڵی کارلێکردن لە بڕیارەکانی تایبەت بەو پرسە دەدەن. بەرچاوروونی بەشداریکردنێکی ڕۆژانە لە پرۆسەی سیاسی بەھۆی میدیاکان و جەماوەر دەخوڵقێنی. سیستەمە مۆدێرنەکانی دیموکراسی لەسەر بناغەی ئەمجۆرە بەشداربوونەی خەڵک و میدیاکان بوونیات دەنرێن؛ و ھەر کەسێکیش حەز بکات ئەوا چەند ڕێگەیەک ھەن بۆ کارلێکردن لە بڕیارەکان لەسەر ھەموو ئاستەکانی دەوڵەتدا.
ھەڵبژاردنەکان و ڕیفراندۆمەکان چیتر بە تاکە ڕێگەدانانرێن بۆ ئەوەی جەماوەر حوکمی خۆیانی پێبکەن. دیموکراسی بە بێ پچڕان کار دەکات و ھەڵبژاردنەکان لە سیستەمی دیموکراسیدا تەنھا بۆ ھێنانە کایەوەی گۆڕانی مەزن لە ڕەوتی سیاسەتدا بەکاردێن. لەکاتێکدا دەکرێ سیستەمی دیموکراسی لیبراڵ ببێتە حوکمی چینی دەوڵەمەندان (plutocracy)، کە تێیدا بڕیارەکان لە پشت دەرگا داخراوەکان وەردەگیرێن و بوارێکی زۆر کەم بۆ جەماوەر ھەیە کاریگەریان لەسەر نەخشەکێشانی سیاسەتەکاندا لە ماوەی نێوان ھەڵبژاردنەکاندا ھەبێ، ھەر بۆیە دیموکراسی بەشداربووانە (participatory) زیاتر بە ویستی جەماوەرەوە گرێدراوە. دیموکراسیی بەشداربووانە کە لەسەر بناغەی بەرچاوڕوونی و بەشداربوونی ڕۆژانە بوونیات نراوە ماوەی چەندین دەیەیە بە شێوەیەکی ڕەسمی لە باکووری ئەورووپا بەکار دەھێنرێت و، بە ڕەسمی وەک ئامانجێکی نموونەیی بۆ دەوڵەتانی تری یەکێتی ئەورپا بەکار ھێنراوە. ھەرچەندە زۆر لە وڵاتانی جیھان شێوازی کۆنتری دیموکراسی یا حکومڕانیان ھەیە. ڕێوشوێنی بەرچاوروون و شەفاف کۆبونەوەی بە ئاشکرا و ڕاگەیاندنەکانی لەبارەی ڕێکارە دارایییەکانی حکوومەت و یاسای ئازادی زانیارییەکان و پێداچونەوە و و وردبینی بودجە و … ھتد دەگرێتەوە.
لە بوارەکانی سیاسەت و ڕەوشتناسی و کارزانیدا (بیزنس) و کارگێڕی و یاسا و ئابوری و کۆمەڵناسی و … ھتد دیوەدەری پێچەوانەی نھێنییە. کار یا چاڵاکی ئەو کاتە شەفاف ڕوون دەبێت ئەگەر ھەموو زانیارییەکان لەبارەیەوە بەردەست و ئاشکرا بن. ھەر بۆیە کە دادگاکان ڕێگە بە ھاوڵاتیان دەدەن لە دانیشتنەکانیان ئامادە بن و، کاتێ بەرز و نزمی نرخەکانی بۆرسەکان لە ڕۆژنامەکان بڵاو دەکرێنەوە ئەم پرۆسانە پێیان دەگوترێ بەرچاوروونی.
کاتێک دەسەڵاتی سەربازی پلانەکانی خۆیان بە نھێنی ناو دەبەن ئەوسا بەرچاوڕوونی بوونی نامێنێ. ئەم کارەش بە دوو دیوی پۆزەتیڤ و نیکەتیڤ سەیر دەکرێت. بەدیوی یەکەم چونکە ئاسایشی نەتەوەیی بە ھێز دەکات و، بە دیوی نیگەتیڤیش چونکە دەبێتە ھۆی نھێنییەتی و تەنانەت ھاتنە کایەوەی ڕژێمێکی سەربازی و دیکتاتۆری.
بۆ نموونە ھەندێ ڕێکخراو و تۆڕی وەک (Wikipedia و GNU و کۆمەڵەی Linux و Inymedia) پێ لەسەر ئەوە دادەگرن کە نەک تەنھا ئەو زانیاریانەی جێگەی بایەخی کۆمەڵگەن دابین و بەردەست بکرێن، بەڵکو دەبێ ھەموو (نزیکەی ھەموو) ئاستە شاراوەکانی ڕێکخستن و بڕیار دروستکردن ئاشکرا و ڕاگەیەنراو بن. ئەمەش بە بەرچاوروونی ڕادیکاڵیانە ناودەبرێت.
ڕازیە سوڵتان
ڕازییەت-دار-دونیا و دار-دین (لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٢٤٠ کۆچی دوایی کردووە), بە شێوەیەکی گشتی بە ڕازییە سوڵتانە ناسراوە، فەرمانڕەوایەکی سوڵتانی دەلھی بووە لە بەشی باکووری کیشوەری ھیندستان. یەکەم ژنە موسڵمان فەرمانڕەوای کیشوەرەکە بوو، و تاکە ژنە موسڵمان فەرمانڕەوای دەھلی بوو. کچێکی ماملوک سوڵتان شەمسەدین ئیلتوتمیش، ڕازیا لە ماوەی ساڵانی ١٢٣١–١٢٣٢دا دەھلی بەڕێوەبرد کاتێک باوکی سەرقاڵی ھەڵمەتی گوالیۆر بوو. بەپێی ئەفسانەیەک کە ڕەنگە ئەپۆکریف بێت، کە سەرسام بوو بە دەدای ئەو لەم ماوەیەدا، ئیلتوتمیش ڕازیای وەک میراتگری خۆی کاندید کرد دوای گەڕانەوەی بۆ دەھلی. لەدوای ئیلتوتمیش، برای نیوە برای ڕازییە ڕوکنەدین فیروز کە دایکی شا تورکان پلانی لەسێدارەدانی دانابوو. لە کاتی یاخیبوونێک لە دژی ڕوکنودین، ڕازییە خەڵکی گشتی ھان دا دژی شا تورکان، و دوای لادانی ڕوکن الدین لە ساڵی ١٢٣٦ لەسەر تەختی پاشایەتی دانا. بەرزبوونەوەی ڕازیا لەلایەن بەشێک لە ئاغاکانەوە تەحەدای کرا و لە کۆتاییدا ھەندێکیان پەیوەندییان پێوە کرد و ئەوانی دیکەش شکستیان ھێنا. ئەو ئاغاکانی تورک کە پشتگیریان دەکرد چاوەڕێی ئەوە بوون کە کەسێکی فیگەر بێت، بەڵام زیاتر دەسەڵاتی خۆی دووپات دەکردەوە. ئەمەش لەگەڵ دانانی ئەفسەرانی غەیرە تورک بۆ پۆستە گرنگەکان، بووە ھۆی ناڕەزایی ئەوان لە دژی. لە نیسانی ساڵی ١٢٤٠ لەلایەن کۆمەڵێک ئاغا لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، دوای ئەوەی کەمتر لە چوار ساڵ حوکمڕانی کرد. ھاوسەرگیری لەگەڵ یەکێک لە یاخیبووەکان کرد – ئیختیاردین ئاڵتوونیا – و ھەوڵیدا تەختی پاشایەتی وەربگرێتەوە، بەڵام لە مانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەدا لەلایەن نیوە برا و جێنشینەکەیەوە مویزئەدین بەھرام شکستی ھێنا، و دوای ماوەیەکی کەم کوژرا.
ناو و ناونیشان
ھەروەھا ناوی ڕازییە بە شێوەی ڕادییە یان ڕازییە وەرگێڕدراوە. زاراوەی «سوڵتانا»، کە لەلایەن ھەندێک مۆدێرن بەکاردێت نووسەران، ناوێکی ھەڵەیە چونکە بە واتای «ژنەکەی پاشا» دێت نەک «حوکمڕانی مێینە». دراوەکانی ڕازییە خۆی پێی دەڵێن سوڵتان جەلالەت الدونییە والدین یان بە السڵتان المعزەم ڕازییەت الدین بنت السڵتان. نووسراوەکانی زمانی سانسکریتی سوڵتانییەت پێی دەڵێن جەلالەدین، لەکاتێکدا مێژوونووسی نزیک لە ھاوچەرخ مینھاج پێی دەڵێن سوڵتان ڕازییەت الدونییە والدین بنت سوڵتان یان سوڵتان ڕازیات الدنییە والدین بنت السڵتان''. ''
سەرەتای تەمەن
ڕازیا لە سوڵتانی دەھلی شەمسەدین ئیلتوتمیش لەدایکبووە، کە تورک کۆیلەی (ماملووک)ی پێش خۆی قوتب الدین عیباک. دایکی ڕازییە – تورکان خاتوون کچی قوتب الدین عائیبەک بوو، و ھاوسەری سەرەکی ئیلتوتمیش. <nowiki> { {sfn|پیتەر جاکسۆن|2003|p=46}} ڕازیا کچە گەورەکەی ئیلتوتمیش بوو، و ڕەنگە منداڵی یەکەمی لەدایکبووی بووبێت.
ناو و ناونیشان
ھەروەھا ناوی ڕازییە بە شێوەی ڕادییە یان ڕازییە وەرگێڕدراوە. زاراوەی "سوڵتانا"، کە لەلایەن ھەندێک مۆدێرن بەکاردێت نووسەران، ناوێکی ھەڵەیە چونکە بە واتای "ژنەکەی پاشا" دێت نەک "حوکمڕانی مێینە". دراوەکانی ڕازییە خۆی پێی دەڵێن سوڵتان جەلالەت الدونییە والدین یان بە السڵتان المعزەم ڕازییەت الدین بنت السڵتان. نووسراوەکانی زمانی سانسکریتی سوڵتانییەت پێی دەڵێن جەلالەدین، لەکاتێکدا مێژوونووسی نزیک لە ھاوچەرخ مینھاج پێی دەڵێن سوڵتان ڕازییەت الدونییە والدین بنت سوڵتان یان سوڵتان ڕازیات الدنییە والدین بنت السڵتان''.
بەرزبوونەوە بۆ سەر تەخت
ئیلتوتمیش کوڕە گەورەکەی ناسرودین مەحموودی ئامادە کردبوو بۆ ئەوەی ببێتە جێنشینی خۆی، بەڵام ئەم کوڕە لە ساڵی ١٢٢٩دا بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد. بە گوێرەی مێژوونووس مینھاج-ی-سیراج، ئیلتوتمیش پێی وابوو کوڕەکانی دیکەی لە چالاکییە چێژبەخشەکاندا ھەڵمژراون، و دوای مردنی توانای بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەتیان بێتوانا دەبن. لەکاتێکدا لە ساڵی ١٢٣١دا بۆ ھەڵمەتەکەی گوالیۆر ڕۆیشت، ئیلتوتمیش کچەکەی ڕازیای وەک بەرپرسی ئیدارەی دەھلی بەجێھێشت. ڕازیا ئەرکەکانی ھێندە بە باشی ئەنجامدا کە دوای گەڕانەوەی بۆ دەھلی، ئیلتوتمیش بڕیاریدا ناوی بنێت وەک جێنشینی خۆی. ئیلتوتمیش فەرمانی بە ئەفسەرەکەی مشریف-ی ماملاکات تاجول مولک مەحموود دابیر کرد کە فەرمانێک ئامادە بکات کە ناوی ڕازیا وەک میراتگر. کاتێک ئاغاکانی ئەم بڕیارەیان خستە ژێر پرسیارەوە لەسەر بنەمای ئەوەی کە کوڕی لە ژیاندا ماون، ئیلتوتمیش وەڵامی دایەوە کە ڕازیا لە کوڕەکانی بەتواناترە.
ڕوکن الدین حاکمێکی بەتوانا نەبوو، و کۆنترۆڵی ئیدارەیی بۆ دایکی شا تورکان بەجێھێشت. کوێرکردنی ئەو دووانە و لەسێدارەدانی قوتوبەدین کوڕە جەماوەرییەکەی ئیلتوتمیش، لەگەڵ دەست بەرزی شا تورکان، بووە ھۆی یاخیبوونی چەند ئاغایەک و تەنانەت وەزیر (سەرۆک وەزیران) نیزامول مولک. جونەیدی پەیوەندی بە یاخیبووانەوە کرد. ئەم دۆخە خراپتر بوو، کاتێک ئەفسەرە کۆیلە بەڕەچەڵەک تورکەکانی نزیک لە ڕوکنودین پلانیان بۆ کوشتنی ئەفسەرانی تازیک (غەیرە تورک) سوڵتانییەت دانا. ئەمەش بووە ھۆی کوشتنی چەند ئەفسەرێکی گرنگی تازیک، لەوانە زیاول مولک کوڕی جونەیدی و تاجول مولک مەحموود، کە ئەو فەرمانەیان داڕشتبوو کە ڕازیای وەک میراتگری ناساندبوو. لەکاتێکدا ڕوکن الدین بەرەو کوھرام ڕێپێوان دەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی یاخیبووان، شا تورکان پلانی لە سێدارەدانی ڕازیا لە دەھلی دانا. لە نوێژی جەماعەت، ڕازیا خەڵکی گشتی دژی شا تورکان ھان دا. پاشان جەماعەتێک ھێرشیان کردە سەر کۆشکی پاشایەتی و شا تورکانیان دەستبەسەر کرد. چەند ئاغایەک و سوپا بەیعەتیان بە ڕازیا دا، و لەسەر تەختیان دانا، کە بووە یەکەم ژنە حاکمی موسڵمان لە باشووری ئاسیا. ڕوکن الدین بە ڕێپێوان گەڕایەوە بۆ دەھلی، بەڵام ڕازییە ھێزێکی نارد بۆ دەستگیرکردن ئەو: زیندانی کراوە و ڕەنگە لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٢٣٦ لەسێدارە بدرێت، کەمتر لە ٧ مانگ حوکمڕانی کردووە.
سەرکەوتنی ڕازیا بۆ سەر تەختی دەھلی ناوازە نەبوو نەک تەنھا لەبەر ئەوەی ژن بوو، بەڵکو بەھۆی ئەوەی پشتیوانی خەڵکی گشتی ھێزی بزوێنەری دامەزراندنی بوو. بەپێی دەقی سەدەی ١٤ی فوتح-وس-سەلاتین، داوای لە خەڵک کردبوو کە ئەگەر نەیتوانی چاوەڕوانییەکانیان جێبەجێ بکات، لە پۆستەکەی دووربخەنەوە.
دژایەتیکردنی بەرزبوونەوە
نیزامول مولک محمد جونەیدی، ئەفسەرێکی 'تازیک' (غەیرە تورک) کە لە سەردەمی ئیلتوتمیشەوە پۆستی وەزیر (سەرۆک وەزیران)ی بەدەستەوە بووە، ڕەتیکردەوە بەرزبوونەوەی خۆی قبوڵ بکات. لەگەڵیدا چوار ئاغای تورکی یاخیبوون لە ڕوکنەدینی پێش ڕازییە. ئەم ئاغاکان بریتی بوون لە مالیک عیز الدین محمد سالاری لە بەدەون، مالیک عیزالدین کەبیر خان ئەیاز لە مولتان، مالیک سەیفەدین کوچی لە حنسی، و '. 'مالیک'' عەلائەدین جانی لە لاھور. کاتێک ئەم ئاغاکان لە ئاراستەی جیاوازەوە دژی ڕازییە ڕێپێوانیان کرد، داوای یارمەتی لە مالیک نەوشیروان تایسی کرد کە وەک پارێزگاری ئاواد دەستنیشانی کردبوو. بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لە پەڕینەوە لە ڕووباری گەنجس لە ڕێگای دەھلی، تایسی لەلایەن ھێزەکانی کوچییەوە گیرا و لە دیلدا گیانی لەدەستدا. '' پاشان ڕازیا سەرکردایەتی سوپایەکی لە شاری قەڵادار دەھلی دەرھێنا بۆ شەڕکردن لەگەڵ یاخیبووان و کەمپێکی لە کەناری ڕووباری یامونا دانا. دوای چەند شەڕێکی بێبڕیار، سەرکردە یاخیبووەکان محمد سالاری و عیزەدین کەبیرخان ئەیاز بڕیاریان دا بچنە پاڵ ڕازییە. بە نھێنی لەگەڵ ڕازیا کۆبونەوە و گرووپەکە پلانیان دانا سەرکردەکانی تری یاخیبووان دەستگیربکەن، لەوانەش جونەیدی. بەڵام جونەیدی و سەرکردە یاخیبووەکانی تر لە پلانەکە ئاگادار بوون، و ھەڵھاتن، لەلایەن ھێزەکانی ڕازیاوە بەدوایاندا ڕۆیشتن. سەیفەدین کوچی و فەخرەدینی برای بە دیل گیران و زیندانی کران و دواتر لە سێدارە دران. جونەیدی ھەڵات بۆ گردە سیرماور و لەوێ کۆچی دوایی کرد. عەلائەدین جانی لە گوندی ناکاوان کوژرا، دواتر سەری ھێنرایە دەھلی.
حوکمڕانی
ڕازییە یەکسەر دوای سەرکەوتن بۆ سەر تەختی پاشایەتی چەند دامەزراندنێکی گرنگی دا.خواجە موحەزەبەدینی وەک وەزیر (سەرۆک وەزیرانی) نوێی خۆی دەستنیشان کرد، و نازناوی نیزامول مولکی پێبەخشی. موحەزەبەدین پێشتر وەک جێگری وەزیری پێشووی جونەیدی کاری کردووە. ڕازیا مالیک سەیفەدین ئایبک بەھتووی وەک بەرپرسی سوپاکەی دەستنیشان کرد، و نازناوی قوتلوغخانی پێبەخشی. بەڵام سەیفەدین ھەر زوو دوای ئەوە کۆچی دوایی کرد و ڕازیا مالیک قوتوبەدین حەسەن غوری بۆ ئۆفیسی تازە دروستکراوی نایب لەشکر (بەرپرسی سوپا) دەستنیشان کرد. ڕازیا iqta' ی لاھور کە پێشتر لەلایەن عەلائەدین جانی یاخیبووی کوژراوەوە بەدەستەوە بوو، بە مالیک عیز الدین کەبیر خان ئەیاز، ئەو یاخیبووەی کە پەیوەندی بەوەوە کردبوو، تەرخان کرد. ڕازیا دڵسۆزانی خۆی بۆ پۆستە ئیمپراتۆرییەکانی ناوماڵ دانا، لەوانە مالیک کەبیر ئیختیار الدین ئایتیگین وەک ئەمیری حاجیب و مالیک Jamaluddin Yaqut وەک ئەمیری ئاخور. مینھاج باس لەوە دەکات کە زۆری نەخایاند، ھەموو ئاغاکان لە لاخناوتی لە ڕۆژھەڵاتەوە تا دێبال لە ڕۆژاوا دانیان بە دەسەڵاتی ئەودا ناوە. یەکەم ھەڵمەتی سەربازی ڕازیا کە ئاراستەی کەسانی غەیرە یاخیبوو بوو، داگیرکاری بوو بۆ ڕانتامبۆر، کە فەرمانڕەوای چھامانا سەروەری خۆی دوای ئیلتوتمیش دووپات کردبووەوە مەرگ. ڕازییە ئاڕاستەی مالیک قوتوبەدین حەسەن غوری کرد بۆ ڕێپێوان بۆ ڕانتەمبۆر: توانی ئاغا و ئەفسەرانی تورک لە قەڵاکە چۆڵ بکات، بەڵام نەیتوانی چەھامانەکان ملکەچ بکات. چاھامانەکان بە ھاوپەیمانی لەگەڵ مێواتەکان، بەشێکی زۆری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێستایان ڕاجاستان گرت، و شەڕی گەریلایان لە دەوروبەری دەھلی ئەنجامدا. ھەروەھا ڕازیا ھێزێکی نارد بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی دەھلی بەسەر گوالیۆردا دووپات بکاتەوە، بەڵام ئەم ھەڵمەتە ناچار بوو لەباربچێت. لە سەردەمی ڕازیادا، شیعەکان دژی سوڵتانیەت ڕاپەڕین، بەڵام یاخیبوونەکە سەرکوت کرا. لە ڕووداوێکی گەورەدا،... شیعەکان قەرماتیەکان ھێرشێکیان کردە سەر مزگەوتی جەما لە دەلھی. نورەدین تورک، سەرکردەی قەرماتییەکان پێشتر عەقیدەی سوننە شافیعی و حەنەفیی نزیکەار کردبوو، نزیکەی ھەزار لایەنگری لە دەھلیسندگوجارات، سند کۆکردبووەو، و دۆئاب. لە ٥ی ئازاری ١٢٣٧ لەگەڵ لایەنگرانی چوونە ناو مزگەوتەکە، و دەستیان کرد بە کوشتنی ئەو سوننەی کە لەوێ بۆ نوێژی ھەینی کۆبوونەتەوە، پێش ئەوەی لەلایەن ھاووڵاتیانەوە ھێرشیان بکرێتە سەر.
لە ساڵی ١٢٣٨دا، مەلیک حەسەن قەرلوغ، والی پێشووی خوارەزمیانی غەزنی، ڕووبەڕووی ھەڕەشەی مەغۆل بووەوە، کوڕەکەی نارد بۆ دەھلی، ڕەنگە بۆ ئەوەی بەدوای ھاوپەیمانییەکی سەربازیدا بگەڕێت دژی مەغۆلەکان. ڕازییە بە ڕەوشتەوە پێشوازی لە شازادە کرد، داھاتی بارانی بۆ خەرجییەکانی بۆ دیاری کرد، بەڵام ئامادە نەبوو ھاوپەیمانییەک لە دژی مەغۆلەکان پێکبھێنێت.
ڕوخاندن
ئەو ئاغاکان کە پشتگیریان لە ڕازیا دەکرد، مەبەستیان ئەوە بوو کە ئەو ژنە ببێتە کەسێکی فیگەر، بەڵام زیاتر خۆی دووپات دەکردەوە. بۆ نموونە، دراوە سەرەتایییەکانی بە ناوی باوکییەوە دەرچوون، بەڵام تا ساڵی ١٢٣٧–١٢٣٨، دەستی کردبوو بە دەرکردنی سکە تەنھا بە ناوی خۆیەوە. ئیسامی باس لەوە دەکات کە سەرەتا، سەرنجی پوردەی داوە: شاشەیەک تەختەکەی لە دەربارەکان و خەڵکی گشتی جیاکردەوە، و لەلایەن پاسەوانی ژنەوە دەورە دراوە. بەڵام دواتر بە جلوبەرگی نەریتی پیاوانەوە دەستی کرد بە دەرکەوتنی لەبەردەم خەڵکدا، بە پۆشاکی (قەبە) و کڵاوێکەوە (کوڵا). ئەو سواری فیل بوو بە شەقامەکانی دەھلیدا، وەک سوڵتانەکانی پێشوو دەرکەوتنی گشتی دەکرد.
زیادبوونی جەختکردنەوە و دانانی خەڵکی غەیرە تورک بۆ پۆستە گرنگەکان ناڕەزایی لەناو ئاغاکانی تورکیادا دروست کرد. پۆستی ئەمیری ئاخور پێشتر لەلایەن ئەفسەرانی بەڕەچەڵەک تورکەوە بەدەستەوە بوو، یاقوتیش بەڕەچەڵەک ئەبیسینیا بوو: بۆیە ئەفسەرە تورکەکانی ڕازیا ناڕەزاییان دەربڕی ئەم دامەزراندنە. مێژوونووسانی وەک عیسامی، سرھیندی، بەدەونی، نیزامەدی، و نیزامەدین ئەحمەد ئینتیمای ڕازیا لەگەڵ یاقوت بە ھۆکارێکی سەرەکی ڕووخانی دەگێڕنەوە.
لە ساڵانی ١٢٣٨–١٢٣٩، مالیک ئیزودین کەبیر خان ئەیاز – والی لاھور – لە دژی ڕازیا یاخی بوو، و ئەویش دژی ڕازیا ڕێپێوانێکی کرد و ناچاری کرد ھەڵبێت بۆ سۆدرا. لەبەر ئەوەی ناوچەی ئەودیوی سۆدرا لەلایەن مەغۆلەکان کۆنتڕۆڵ کرابوو، ھەروەھا لەبەر ئەوەی ڕازیا بەردەوام بوو لە ڕاوەدوونانی، عیز الدین ناچار بوو خۆی ڕادەست بکات و جارێکی تر دەسەڵاتی ڕازییە قبوڵ بکات. ڕازیا بە نەرمی مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد؛ iqta ی لاھوری لێ سەندەوە، بەڵام ئیقتەی مولتانی بۆ دیاری کرد، کە ئیلتوتمیش بە ئیختیارئەدین قەرەقاش خان ئایتیگین دابوو. ڕازیا ئیختیار الدین ئایتیگین، کۆیلەیەکی تورکی کە لەلایەن ئیلتوتمیشەوە کڕدرابوو، بانگھێشتی دەربارەکەی خۆی لە دەھلی کردبوو و کردبووی بە ئەمیری حاجیب. ھەروەھا ڕەحمەتی بە کۆیلەیەکی دیکەی ئیلتوتمیش بەخشیبوو – ئیختیارئەدین ئاڵتوونیا، بە دانانی سەرەتا ئیقتەی باران، و پاشان، ئیقتەی تەبەرھیندا بۆی. بەڵام ئەم دوو ئەفسەرە لەگەڵ ئەفسەرانی تری تورکیا پیلانیان گێڕا بۆ ڕووخاندنی، لەکاتێکدا ئەو لە ھەڵمەتی لاھور دوور بوو. ڕازیا لە ٣ی نیسانی ١٢٤٠ گەیشتە دەھلی، و زانی کە ئاڵتوونیا لە تەبەرھیندا لە دژی یاخی بووە. ڕازیا بەبێ ئەوەی ئاگاداری ئەوە بێت کە ئاغاکانی دیکە لە دەھلی پەیوەندییان بە ئاڵتوونیا کردووە و پیلانگێڕییان لە دژی کردووە، دوای دە ڕۆژ بەرەو تەبەرھیندا ڕێپێوانێکی کرد. لە تەبەرھیندا، ھێزە یاخیبووەکان یاقوتی دڵسۆزی ئەویان کوشت، و زیندانییان کرد.
بە گوتەی مینھاج، ڕازیا ٣ ساڵ و ٦ مانگ و ٦ ڕۆژ حوکمڕانی کردووە.
ھاوپەیمانی لەگەڵ ئاڵتوونیا و مردن
کاتێک ھەواڵی دەستگیرکردنی ڕازیا گەیشتە دەھلی، ئاغا یاخیبووەکانی ئەوێ مویزئەدین بەھرام – کوڕی ئیلتوتمیش –یان لەسەر تەخت دانا. لە ٢١ی نیسانی ١٢٤٠ بە فەرمی سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی و ئاغاکان لە ٥ی ئایاری ١٢٤٠ بەیعەتیان پێدا. ئاغاکان چاوەڕێی ئەوە بوون کە پاشای نوێ کەسایەتییەکی فیگەر بێت، و بەنیازی ئەوە بوون لە ڕێگەی ئۆفیسی تازە دروستکراوی نایب-ی ماملاکات (ھاوتا لەگەڵ ڕێجێنت) کاروباری دەوڵەت کۆنتڕۆڵ بکەن. کە بۆ ئیختیار الدین ئایتیگین دەستنیشان کرابوو. بەڵام پاشای نوێ ئیختیار الدین ئایتیگینی لە ماوەی ١–٢ مانگدا تیرۆر کرد. ئاغاکان لە دەھلی دوای لەکارلابردنی ڕازیا، نووسینگە و ئیقتەی گرنگیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کردبوو، بە پشتگوێ خستنی بانگەشەکانی ئیختیارەدین ئاڵتوونیا کە ڕازیای لە تەبەرھیندا دەستگیر کردبوو. دوای مردنی ئایتیگین، ئاڵتوونیا ھەموو ھیوایەکی لەدەستدا کە درک بە ھەر قازانجێک بکات لە ڕووخاندنی ڕازیا، و بڕیاریدا ھاوپەیمانی لەگەڵ بکات. ھەروەھا ڕازییە ئەمەی بە دەرفەتێک دەزانی بۆ وەرگرتنەوەی تەختی پاشایەتی، و لە ئەیلوولی ١٢٤٠ لەگەڵ ئاڵتوونیا ھاوسەرگیری کرد، ئەو دووانە لەلایەن ھەندێک ئاغای ناڕازی تری تورکەوە پشتیوانییان لێدەکرا، لەوانە مالیک قەرەقاش و مالیک سالاری. ئاڵتوونیا سوپایەکی کۆکردەوە، کە بە گوتەی عەبدولمەلیک ئیسامی، خۆخارەکان، جاتەکان و ڕەجپوتەکانی لەخۆگرتبوو. لە مانگی ئەیلول-تشرینی یەکەمی ١٢٤٠، سوڵتان مویزئەدین بەھرام سەرکردایەتی سوپایەکی کرد دژی ھێزەکانی ئاڵتوونیا و ڕازییە، و لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٢٤٠دا شکستی پێھێنا؛ و لەلایەن کۆمەڵێک ھیندۆسەوە کوژران. ڕازیا لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٢٤٠ کوژرا.
گۆڕ
وێنۆک|گۆڕەکانی ڕازییە و خوشکەکەی گۆڕی ڕازییە دەکەوێتە شاری موحەڵڵا بولبولی خانە لە نزیک دەروازەی تورکمان لە دەلھی کۆن. ڕێبوارەکەی سەدەی ١٤ ئیبن باتوتا باس لەوە دەکات کە گۆڕەکەی ڕازیا بووبووە ناوەندێکی زیارەت: قوبەیەک لەسەری دروست کرابوو و خەڵک داوای نیعمەتیان لێ دەکرد.دەگوترێ گۆڕەکەی ڕازییە لەلایەن بەھرامی جێنشینی و نیوە برای خۆیەوە دروست کراوە. گۆڕێکی دیکە کە دەوترێت ھی شازیای خوشکەکەیەتی، دەکەوێتە تەنیشت گۆڕەکەیەوە. ڕازیا پەرستراوێکی سۆفی پیرۆز شا تورکمان بایبانی بووە، و دەوترێت ئەو شوێنەی کە نێژراوە، ھۆسپیسی ئەو (خانقا)ە. ئەمڕۆ، شوێنەکە تا ڕادەیەکی زۆر پشتگوێ خراوە: ڕووپێوی شوێنەوارناسی ھیندستان ساڵانە چاککردنەوەی بۆ ئەنجام دەدات، بەڵام نەیتوانیوە زیاتر جوانی بکات چونکە بە بیناسازی نایاسایی دەورە دراوە، و تەنھا لە ڕێگەی ڕێڕەوێکی تەسک و قەرەباڵغەوە دەتوانرێت لێی نزیک بێتەوە. لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا دانیشتووانی ناوچەکە مزگەوتێکیان لە نزیکەوە دروستکرھد. بینایەکی وێران لە کایتال گوایە شوێنی گۆڕی ڕەسەنی ڕازیایە.
پیۆتر ستۆلیپین
ژیانی سەرەتایی و پیشە
ستۆلیپین لە درێسدن لە شانشینی ساکسۆن لە ١٤ی نیسانی ١٨٦٢ لەدایکبووە و لە ٢٤ی ئایار لە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسیا لەو شارەدا ئاوی وەرگرتووە. باوکی، ئارکادی دیمتریڤیچ ستۆلیپین (١٨٢١–٩٩)، لەو کاتەدا نێردەی ڕووسیا بووە.
ستۆلیپین دوو جار ھاوسەرگیری کردووە. ھاوسەری دووەمی، ناتالیا میخائیلۆڤنا ستۆلیپینا (لەدایکبووی گۆرچاکۆڤا؛ ١٨٢٧–٨٩)، کچی شازادە میخائیل دیمتریڤیچ گۆرچاکۆڤ بوو،
پیۆتر لە موڵکی خێزانی سێردنیکۆڤۆ (بە ڕووسی: Середниково) لە ناوچەی سۆلنێچنۆگۆرسکی گەورە بووە، کە سەردەمانێک لەلایەن میخائیل لێرمونتۆڤەوە نیشتەجێ بووە، لە نزیک پارێزگای مۆسکۆ. لە ساڵی ١٨٧٩ خێزانەکە ڕوویان لە ئۆریۆل کرد. ستۆلیپین و ئەلێکساندەری برای لە کۆلێژی کوڕانی ئۆریۆل خوێندوویانە و لەوێ لەلایەن مامۆستاکەیەوە، بی.'
لە ساڵی ١٨٨١ ستۆلیپین لە زانکۆی سانت پترسبۆرگ خوێندنی کشتوکاڵی تەواو کرد کە یەکێک لە مامۆستاکانی دمیتری مەندەلیێڤ بوو. لەگەڵ دەرچوونی لە ساڵی ١٨٨٥دا چووە ناو خزمەتی حکوومەتەوە و تێزەکەی لەسەر چاندنی تووتن لە باشووری ڕووسیا نووسیوە. تا ئێستا ڕوون نییە پەیوەندی بە وەزارەتی موڵک و ماڵی دەوڵەتەوە کردووە یان کاروباری ناوخۆ.
لە ساڵی ١٨٨٤دا ستۆلیپین ھاوسەرگیری لەگەڵ ئۆلگا بۆریسۆڤنا ڤۆن نەیدھارت کرد کە خێزانەکەی پێگەیەکی ھاوشێوەی خێزانەکەی ستۆلیپینیان ھەبوو ئەوان لەکاتێکدا ھاوسەرگیریان کرد کە ستۆلیپین ھێشتا خوێندکار بوو، ئەمەش ڕووداوێکی نائاسایی بوو لەو کاتەدا. ھاوسەرگیرییەکە لە بارودۆخێکی دڵتەزێندا دەستی پێکرد: ئۆلگا دەستگیرانی براکەی ستۆلیپین بووبوو، میخائیل، کە لە دووانەیەکدا کۆچی دوایی کرد. ھاوسەرگیرییەکە خۆشی بوو، دوور بوو لە فەزیحە. ئەو دوو ھاوسەرە پێنج کچ و کوڕێکیان ھەبووە
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆکی حکوومەتە تیرۆرکراوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢ پۆل:مردووانی ١٩١١ پۆل:وەزیرانی ناوخۆی ڕووسیا
بڕیارنامەی ١٨١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٨٩٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٨
بڕیارنامەی ١٨١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
کلۆسەری دووەم
کلۆسەری دووەم (یان کلۆتەر، کلۆسار، کلۆتایەر، کلۆتاچەر، ھلۆسەر، ٥٨٤–١٨ی تشرینی یەکەمی ٦٢٩)پێی ئەوترا مەزن یان گەنج، پاشای نیوستریاو پاشای فرانک بوو، و کوڕی پاشا چێلپریکی یەکەم بوو، دەستی فەرمانڕەوایەتی کرد لە تەمەنی ساوایی لەژێر بەڕێوەبەرایەتی دایکی، کە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ٦٢٩ پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٤ پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
سزای مەرگ لە تورکیا
سەرچاوەکان
پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
بڕیارنامەی ١٨١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩٠٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٨
قۆچی ئەفریقا
وێنۆک|نەخشەی وڵاتانی قۆچی ئەفریقا قۆچی ئەفریقا یان نیمچەدورگەی سۆماڵ   نیمچەدورگەیەکە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، لە نزیک لوتکەی گەڕوی باب ئەلمەندەب لەبەری ئەفریکا، کە زەریای ھیندی کەوتۆتە بەری باشووری و دەریای سوور لە باکووری ھەڵکەوتووە، ھەریەکە لە سۆماڵ و جیبۆتی و ئەریتیریا دەگرێتەوە کە کینیا و ئەتیووبیا دەوریان داوە، ناوچەیەکی زاڵە بەسەر گەڕوی باب ئەلمەندەب.
جوگرافیا
قۆچی ئەفریقا ناوچەیەکی ستراتیژیی گرنگە بۆ ھەریەکە لە ئاسیا و ئەفریقا کە گەڕوی باب ئەلمەندەب لەخۆدەگرێت ئەو گەڕوەی ئاسیا و ئەفریقا بەیەک دەبەستێتەوە، و دەریای سوور و زەریای ھیندی لێک جیاکردۆتەوە. قۆچی ئەفریقا بەناوبانگە لە چاندنی مۆز و قامیشی شەکر و ئاژەڵداری، وە چەندین بەندەری گرنگ لەخۆدەگرێت وەک بەندەرەکانی جیبۆتی و کەسمایوە.
قۆچی ئەفریقا ڕووبەری یەک ملیۆن کم چوارگۆشە دەگرێتەوە، کە ٩٠ ملیۆن کەس لەسەری دەژیت.
بڕیارنامەی ١٨١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
سیودبێرتی دووەم
وێنۆک|دراوێکی سیودبێرتی دووەم سیودبێرتی دووەم (؛ ٥٨٥–٦١٢) پاشای ئەوسترایا بوو، (٥٩٥–٦١٢ دوای زاین)، کوڕ و جێنشینی پاشا چیلدبێرتی دووەم بوو، شانشینی ئەوستریا و شارەکانی وەرگرتن و کەوتنە ژێر دەسەڵاتی، لە سەرەتای سەردەمی ئەودا داپیرەی فەرمانڕەوایەتی بۆ ئەو و براکەی سیودبریکی دووەم دەکرد، دواتر لە سەردەمی گەنجییەتییەکان کەوتنە جەنگ و ململانێی دەسەڵات سەرەتا دژی یەکتر وەستانەوە دواتر یەکیان گرت دژی ئامۆزاکەیان کلۆسەری دووەم و بەزاندیان، دوای ئەوە دەستیان لەگەل یەک بوو لە فەرمانرەوایەتیکردنی نیوستریا، بەھەرحال دواتر ھەرچۆنێک بیت کەوتنەوە دژایەتی یەکتر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ٦١٢ پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٥ پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
ئیتیۆپیا
وێنۆک| ئەسیوبیا یان ئیتیۆپیا، بە فەرمی کۆماری دیموکراتیی فیدراڵی ئیتیۆپیا وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئادیس ئابابایە، وڵاتێکی دەورەدراوە لە قۆچی ئەفریقا، بەرەو باکوور سنووردارە لەگەڵ ئێریتریا و جیبووتی، بەرەو باکووری باکوور سنووردارە لەگەڵ سۆماڵیلاند[./ئیتیۆپیا#cite_note-6 [lower-alpha 1] ]، بەرەو ڕۆژھەڵات سنووردارە لەگەڵ سۆماڵیا، بەرەو باشووور سنووردارە لەگەڵ کینیا، بەرەو ڕۆژاوا لەگەڵ سوودانی باشوور سنووردارە و بەرەو باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ سوودان سنووردارە، تەواوی ڕێژەی خاکەکەی ١ ملیۆن و ھەزار کلیۆمەتر چوارگۆشەیە و ١١٧ ملیۆن دانیشتووی ھەیە و یەکێکە لە ١٢ وڵاتە چڕەکانی لە جیھان و دووەم وڵاتە لە ئەفریقا لەڕووی چڕی دانیشتووان.
ئایین
٤٣٪ ئۆرسۆدۆکس، ٣٥٪ ئیسلام (سوننە)، ١٨٪ پرۆتێستانت، ٤٪ ئەوانی تر.
تێبینیەکان
<references group="lower-alpha" />
دۆرمیلیس
دۆرمیلیس شارۆچکەیەکە لە بەشی سین و مارن لەناوچەی ئێل دۆ فرانس لە ناوەندی باکووری فەڕەنسا.
بڕیارنامەی ١٨١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٩١١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھاوڕێ باخەوان
وێنۆک|250px|ھاوڕێ باخەوان ھاوڕێ باخەوان (٢٨ی شوباتی ١٩٦٦ لە سلێمانی - ) نووسەر، لێکۆڵەر و چالاکی سیاسی و چاندیی کوردە. ئە جگە لە نووسراوەکان بە ھۆی دامەزراندنی پرۆژەی ئەرشیوی کوردیپێدیا ناسراوەتەوە.
ژیاننامە
ھاوڕێ باخەوان لە رۆژی ٢٨ی شوباتی ساڵی ١٩٦٦ لە گەڕەکی (گۆیژە)ی شاری سلێمانی لەدایکبووە. ھەر لە سلێمانی خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە رشتەی وێژەی تەواو کردووە.
ساڵی ١٩٨٤ چووەتە بەشی یاسای کۆلیژی یاسا و رامیاریی زانکۆی موسڵ. ساڵی ١٩٨٦ بەھۆی بەشدارینەکردن لە راھێنانی ھاوینەی سەربازیی بەعس، بۆماوەی ٢ ساڵ لە زانکۆ دەردەکرێ و ساڵی ١٩٨٨ دەستیکردەوە بە خوێندن و لە ساڵی ١٩٩٠دا کۆلیژی یاسای تەواوکردووە. ھەر لە ھەمان ساڵیشدا بووەتە پارێزەر و پاش ماوەیەکی کەم وازی لێھێناوە.
لە تەمەنی منداڵیەوە حەزی لە خوێندنەوە و نووسینی ھەڵبەست کردووە، بەڵام تائێستا یەک دێڕە ھۆنراوەی بڵاونەکردووەتەوە. ھاوینی ١٩٧٨ بەشێکی ماڵەکەیان سووتاوە و ئەوکاتیش دەفتەری شیعرەکەیشی بووە خۆراکی ئاگر و ئیتر بەلای نووسینی ھەڵبەستدا نەچووەوە.