cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەورووپا
سەرەتا و کۆتایی سەردەمی کۆن
ھەندێکی تر پێیان وایە سنورێکی جیاکەرەوەی نێوان دوو سەردەمەکە خۆی لەمردنی ئیمپراتۆر ئیۆدوسیوس لەساڵی ٣٩٥ز دەبینێـەوە، چونکە مردنی ئەو بوو بەھۆکاری دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لەنێوان ھەردوو کوڕەکەیدا (ئەرکادیۆس) و (ھۆنوریوس) و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دابەشبوو بۆبەشی رۆژھەڵاتی‌و رۆژئاوایی.
ژمارەیەکی کەمیش لەمێژوونووسان پێیان وایە سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆمانی (جستنیان) (٥٢٧ز-٥٦٥ز) سنووری جیاکەرەوەیە، چونکە ئەو کۆتا کەس بووە ھەوڵیداوە بەشی رۆژھەڵات‌و رۆژئاوای ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی یەکبخاتەوە، بۆیە سنووری جیاکەرەوەی سەردەمی کۆن‌و سەردەمی ناوەڕاستی ئەوروپایە.
بەچاوپۆشی لەو ڕاو دیدە جیاوازانە لەدیدو نوسینەوەی مێژووی ئەوروپی‌و دیاریکردنی دیاردە مێژووییەکانیدا، زۆربەی مێژوونووسان یەکدەنگن لەسەر ئەوەی ساڵی ٤٦٧ ز. کە ساڵی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانییە لەسەر دەستی ئەدۆکەر، خاڵی گۆڕانی گرنگی گواستنەوەی ئەوروپایە لەسەردەمی کۆنەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست.
دەکرێت بڵێین گواستنەوە لەسەردەمی کۆنەوە بۆسەردەمی ناوەڕاست لەنیوەی دووەمی سەدەی پێنجەمی زاینییەوە بووەو ئەو گواستنەوەش بەپێی ھەروەھا لەئەنجامی چەندین ھۆکاری بەشداربووەوە دێت کە لەپێش ئەو مێژووەدا بووە، ئەویش دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی‌و شلۆقی‌و داڕمانی‌و چوونە ناوی مەسیحیەتەوە وەک رەگەزێکی گرنگ لەپێکھێنانی مێژووی ئەوروپی‌و کەڵەکەبوونی شاڵاوی ھۆزە جەرمەنییە بەربەرەکان‌و ڕووخانی ئیمپراتۆیەتی ڕۆمانی لەرۆژئاواو سەپاندنی مۆرکێکی نوێیە بەسەر کیشوەری ئەوروپیدا.
وەک چۆن مێژوونووسان لەدیاریکردنی سەرەتای سەردەمی ناوەڕستدا ڕاجیاوازن، بەھەمان شێوە لەدیاریکردنی کۆتایی ئەو سەردەمەو سەرەتای سەردەمی نوێشدا ڕاجیاوازن، دەستەیەک ڕووخانی قوستەنتینیە لەسەر دەستی تورکە عوسمانییەکان لەساڵی ١٤٥٣ز کە ساڵی دۆزینەوەی کۆلۆمبسە بۆ کیشوەری ئەمریکی (جیھانی نوێ) دەکەنە سنوورێکی یەکلاکەرەوەی سەردەمی ناوەڕاست‌و نوێ، دەستەیەکی تریش ساڵی ١٥١٧ز. کە ساڵی ڕاپەڕینی مارتن لۆپھری چاکسازی ئاینییە بەسەر کڵێسای کاپولیکدا دەکەنە سنووری یەکلاکەرەوەی نێوان دوو سەردەمەکە.
• سەردەمی کۆن لەپێش ساڵی ٤٧٦ ز.
• سەردەمی ناوەڕاست ٤٧٦ ز-١٥٠٠ز.
• سەردەمی نوێ ١٥٠٠ز – ١٩١٨ز.
• سەردەمی ھاوچەرخ ١٩١٨ز – تائەمڕۆ.
لەگەڵ ئەوەی جارێکی دی جەخت دەکەینەوە لەسەر گرنگی زانینی ئەوەی ئەو دابەشکارییە بەھەر جۆرێک بێت بەجیاکەرەوەی قۆناغە مێژوییەکان‌و لێکۆڵینەوەیان بەشێوەیەکی جیاکردنەوەی لەڕووداوەکانی پێش خۆی یان دەرەنجامەکامی دوای خۆی سەیر بکرێت، بەڵکو لەبەر ئاسانکاری لێکۆڵینەوەی مێژووی ئەوروپی‌و پێشکەشکردنی بەپێی پێناوێکی ڕوون‌و ڕیزبەندی‌و ڕێکوپێک پشتمان بەم دابەشکارییە بەستووە:
دیاردەکانی گۆڕان
ئەمەش بەپێی دابەشکاری پێشوو بەشداربووانە خۆی دەنوێنێت، بەتایبەت ئەوەی لەنێوان سەردەمی کۆن‌و ناوەڕاستدا ھەیە بۆیە ھەوڵدەدەین لێرەدا لەم ڕوانگانەوە بیانخەینە ڕوو:
لایەنی سیاسی
لەسەدەی چوارەم‌و پێنجەم خاکی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لەسەر دەستی بەربەرە جەرمەنییەکان کەوت، جەرمەنییەکانیش چەند دەسەڵاتێکیان تێدا دامەزراند وەک: شانشینی فەرەنجی، شانشینی قووتە رۆژئاواییەکان، شانشینی قووتە رۆژھەڵاتیەکان، شانشینی وەنداڵ، بەوجۆرە واقیعی ڕامیاری ئەوروپی ئەوکات چوویە قۆناغێک کەسیفەتی زاڵبوونی ئەو قۆناغە فرەیی‌و بڵاوبوونەوەی بنیادی دەوڵەتان‌و شانشینەکان بوو، جا پاش ئەوەی بوونی تاکە ئیمپراتۆرێک کە فەرمانڕەوایی ھەرێم بکات وەک کایەیەکی سیاسی‌و جوگرافی ھاتە مەیدان، دەوڵەتان‌و شانشینە جیاجیاکان لێکھەڵوەشان‌و چەند قەوارەیەکی سیاسی دامەزران کە چەندین سیفەتیان وەرگرت.
لەلایەنی سیاسییەوە گواستنەوەی سیستمی ڕۆمانی لەڕۆماوە بۆ قوستەنتینیەو گۆڕینی سیستمی دەسەڵات لەبێزەنتەوە بۆ سیستمی ئیمپراتۆری میراتگری ھاتە کایە لەساڵی ٤٧٦ز. دا کورسی دەسەڵاتی ڕۆما کەوتە دەست بەرەبەرییەکان‌و دوای ئەوە ھیچ ئیمپراتۆرێکی ڕۆمانی لەسەر ئەو کورسییە دانەنیشت، بەڵکو دەسەڵاتی سیاسی‌و ئایینی لەڕۆمادا گوازرایەوە بۆ پاپا (ئوسقوفی ڕۆما).
لایەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی
لەگەڵ سەرەتای سەدەی چوارەمی زاینیدا کۆیلەکان بوونە چینی سەرەکی ئیشکەری کشتوکاڵ‌و پیشەسازی، وەک چۆن باریان لەپێشتر لەسەدەی یەکەم‌و دووەمی زاینیدا لەو کاتەیان دەچوو، ژمارەی کۆیلەکان لەئەنجامی وەستانی جەنگە فراوانخوازییە ڕۆمانییەکان کەمیکرد، وێڕای ئەوەش کەمی وەڵامی کاری کۆیلەکان گەورە خاوەن زەوییەکانی ھاندا تا زەوییە فراوانەکانیان بەسەر کۆیلەکانیاندا دابەشبکەن تاوەک کۆلۆن (جوتیاری پەیوەست بەزەوی) تێیدا کار بکەن بەرامبەر بەوەی بەشێکی بەرھەمەکە وەربگرن.
لایەنی ھزری
لەسەدەکانی کۆندا ئایینی بتپەرستی یان فرەخوداوەندی کە لەسەر پەرستشی چەندین ئایین‌و بەپیرۆزدانانی ئیمپراتۆر وەستابوو بەسەر ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا زاڵبوو، ئەمەیان لەسەرەتای سەدەی چوارەمی زاینیدا دەسەڵاتە ڕۆمانییەکان دانیان نا بەئایینی ڕەسمی ئیمپراتۆریەتی بێزەتنی، ئەمەش لەکۆتایی سەدەی چوارەم‌و سەرەتای سەدەی پێنجەمی زابینیدا ڕوویدا.
بەمجۆرە ئایینی مەسیحی بەھەموو ئەوروپای ڕۆژئاوادا بڵاوبوویەوەو پاش ماوەیەک بوو بەتاکە ئایین یان (ئایینی سەرەکی) ھەموو گەلانی ئەورووپا‌و ڕێنماییەکانی مەسیحیەتیش بەمۆرکی خۆیەوە خۆی بەسەر ژیانی سیاسی‌و ھزری ھونەری لایەن‌و دیاردەکانی تری ژیاریدا سەپاند.
لەقۆناغی یەکەم‌و دووەمی سەدەی ناوەڕاستدا (٣٠٠-١٠٠٠ز) و (١٠٠٠-١٣٠٠ز) کڵێسای مەسیحی رۆشنبیری ئەوروپی قۆرخ کرد‌و دژ بەچەمک‌و دەربڕینە ھزرییە ئازادیخوازە پێشکەتنخوازەکان وەستا، ئەو چەمک‌و دەربڕینانەی کە لەگەڵ بەرژەوەندی چینی دەرەبەگیدا پێشوانەبوون.
جەنگی نێوان کڵێسای مەسیحی لەلایەک‌و چەمکە زانستییەکان‌و ھزری پێشکەوتنخوازی ئازاد لەلایەکی ترەوە تا سەدەی پانزە مایەوەو ئەوکات کڵێسای مەسیحی لەبەردەم ھزری زانستی بولرەکانی سیاسی‌و ھزری ھونەری‌و ئابووریدا شکاو لەو ئەنجامەشدا بزووتنەوەی مرۆیی کەوتە بوژاندنەوەی ڕۆشنبیری کلاسیکی (یۆنانی‌و ڕۆمانی) و ئەدیب‌و فەیلەسوف‌و زانایان کەوتنە ھێرشبردنە سەر ھزری ئایینی دواکەوتویی کە زادەی پەیوەندییە دەرەبەگیەکان بوو.
ھەروەھا ئامرازەکانی چاپ کەوتنە بڵاوکردنەوەی ھزری نوێی پێشکەتنخوازی کە بەرھەمی پەیوەندییە بۆرجوازییەکان بوو، ئەوەش بەشێکی ئەو دیاردە ژیارییانەبوو کە ھەندێک وەک چەند بەڵگەیەکی مێژوویی بۆ کۆتایی سەردەمانێک‌و سەرەتای سەردەمێکی تر دەیخەینەڕوو و دواتریش بەسەردەمی نوێ ناوبرا‌و ئێمەش لەبەشەکانی تردا بەدوورودرێژی لەسەری دەوەستین.
بەستەرە دەرەکییەکان
ناوەندی ئەییوبی
ئەورووپا پۆل:کیشوەرەکان
زێویە، سەقز
زێویە (Zêwye، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠٤ کەس لە ٦٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
بۆیەن خواروو
بۆیەن خواروو شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی بانەدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٨، ١٬٥١٨ کە س بووە.
زێویە، سەقز
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بۆیەن خواروو
ژمارە ی دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی بۆیەن خواروو بە پێی ژمارە بژاردنی ساڵی 2018، 1,518 کەسە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ھەواڵەکانی گووگڵ
thumb|لۆگۆی هەواڵەکانی گووگڵ هەواڵەکانی گووگڵ (بەئینگلیزی:Google News) یەکێکە لە خزمەتگوزاریەکانی گووگڵ لە ئازاری ساڵی ٢٠٠٢ خراوەتە بەردەست بەکارهێنەرانی گووگڵ ئەم خزمەتگوزاریە بە ٢٨ زمانی لە بەردەستە و ڕۆژانە بە نوێترین هەواڵ نوێدەکرێتەوە ، هەواڵەکانیش لەبوارەکانی سیاسی و وەرزشی و بازرگانی و جیهانی و هەواڵەکانی ئەمریکا و ئەلیکتڕۆنی و تەکنۆلۆژیا و زانستی و تەندروستین
سەرچاوەی هەواڵەکانی گووگڵ
ئەمانەی خوارەوە وەک سەرچاوە یان ژێدەرێک بەکاردێن بۆ پشت ڕاست کردنەوەی ئەو هەواڵانەی لە گووگڵ بڵاو دەکرێنەوە...
بەستەری دەرەکی
پۆل:نەرمامێرەکانی گووگڵ پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
٢٠ی ئاب
٢٠ی ئاب ٢٣٢ەم ڕۆژی ساڵە (٢٣٣ لە ساڵی پڕدا). ١٣٣ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئێکسا-
ئێکسا یان ئێگزا پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠١٨ یا بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی Eیە.
زانکۆی سەنعا
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەنعا
فلوکس بی بی
نەرمەکاڵایەکی سەرچاوە کراوەیە وەشێندراوە لەژێر مەرجە گشتییەکانی گنو ،خۆڕاییە بۆ داگرتن و بەکارهێنان و هەتا دوایی ،فلوکس بی بی داڕێژرا و دیزاینکرا بۆ ئەوەی خێرا بێت و سوکەڵە بێت بە بوونی کەمترین تایبەتمەندی زیادە (جگە لە تایبەتمەندییە پێویستەکان) کە زۆر نەرمەکاڵای مەکۆکان هەیانە و بەبێ گەیاندنی سوودێکی ئەوتۆ ،یان هەر بەبێ سوود.
فلوکس بی بی لقبوونەوەیەکی PunBB ـیە ،کە درووستکرا لەلایەن ڕیکارد ئەندرسەن ،لە ساڵی ۲۰۰۷ PunBB فرۆشرا بە کۆمپانیایەکی بازرگانی، گەشەپێدان بەردەوامبوو لەژێر ئاڕاستەی ڕیکارد ئەندرسەن تاکو نیسانی ۲۰۰۸ ,لەو کاتەدا ڕیکارد ئەندرسەن ڕایگەیاند کە بەشدارییە چالاکەکانی ڕادەگرێت لەگەڵ ئەو پرۆژەیە.
لەژێر ڕۆشنایی گۆڕانی بارودۆخەکە ،ئەندامای گرووپی گەشەپێدان کە مابوونەوە بڕیاریاندا کە پرۆژەکە پێویستی بە کۆنترۆڵ کردنی زیاتری ئاڕاستەکەیە ،ئەوەش کە تاکە هەڵبژاردنی بۆ دانان لقبوونەوەی پرۆژەکە بوو بۆ FluxBB, (دیارە بۆ ئەو هۆیەش بە چەندین ساڵ کار لە PunBB بەهیچ شێوەیەک ناکەن) کە ئێستاکە فلوکس بی بی زۆرتر چالاکە و پشتگیری ڕاست بۆ چەپ و UTF-8 بە تەواوەتی دەکات. هەروەها پەڕگەی ڕووکاری فەرمی ڕاست بۆ چەپیان هەیە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:نەرمەکاڵا
١٦ی ئاب
۱٦ی ئاب ٢۲۸ەم ڕۆژی ساڵە (٢۲۹ لە ساڵی پڕدا). ١۳۷ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
باتنایا
باتنایا (بە عەرەبی: باطنایا،بە سوریانی: ܒܛܢܝܐ ) گوندێکە لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. باتنایا دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ٥٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان ئاشوورییەکانن و کەمینەی کوردن.
لە گوندەکەدا کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی مار قوریاقۆس و مارت مریەم هەیە. هەروەها خانەقای مار ئۆراها دەکەوێتە نزیک گوندەکە. ١٤ میل لە شاری مووسڵەوە دوورە و ٤ میل لە شارۆچکەی تلکێفەوە دوورە و زۆربەی دانیشتووانەکەی مەسیحی کاسۆلیکی کلدانن و بە زمانی سوریانی قسە دەکەن.
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە لە ساڵی ١٧٦٧ی زایینیدا ٩٠٠ کەس بووە و بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧ ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٣٣١ کەس بووە، لەم دواییانەشدا ژمارەی دانیشتووانەکەی دوو ھێندە زیادی کردووە بەھۆی ئاوارەبوونی خێزانە مەسیحییەکان لە پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشوور عێراق.
مێژوو
باتنایە بۆ یەکەمجار بە ناوی بێت مادای لە مێژووی بێت قۆقا لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا ھاتووە، لەو کاتەدا پێدەچێت گوندەکە لەلایەن مار ئۆراھا (قەدیس ئیبراھیمی ماد)ەوە گۆڕدرابێت بۆ ئایینی مەسیحی. ژان مۆریس فیی دەڵێت ناوی بێت مادای ئەوە پیشان دەدات کە گوندەکە پێش مەسیحی بوونیان ئێزیدی بوون. ھەروەھا باتنایا وەک ئەو بێت مادای دەناسرێتەوە کە لە نامەیەکی کاسۆلیکۆس ئیشۆیاھبی دووەمدا ئاماژەی پێکراوە (٦٢٨–٦٤٥). کەنیسەی مار قوریاقۆس کە پێدەچێت لە بنەڕەتدا دێر بووە، لە ساڵی ١٤٧٤ باسکراوە، لەو ساڵەدا دەستنووسێک لەوێ لەلایەن قەشە ئیشۆ، کوڕی ئیسحاق، لە جۆلەمێرگ کۆپی کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:جوگرافیای کوردستان
ئەتۆ-
ئەتۆ یان ئاتۆ پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-١٨ یان بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی aیە.
نەرمامێری پەخشەری کراوە
نەرمامێری پەخشەری کراوە نەرمامێرێکی خۆڕایی و سەرچاوە کراوەیە، کە بۆ تۆمارکردنی کایە و شاشەی کۆمپیوتەر و پەخشکردنیان لەسەرھێڵ بەکاردێت. لەلایەن پڕۆژەی ئۆ-بی-ئێس پاڵپشتی دەکرێت، نەرمامێرەکە لەسەر ویندۆز ٧ و وەشانەکانی سەرووتر، ماک ئۆ ئێس ١٠٫١٠ و وەشانەکانی سەرووتر، و ئۆبونتوو ١٤٫٤ و وەشانەکانی سەرووتر کاردەکات.
ڕۆزا پارکس
ڕۆزا لویس پارکس کە بە ناوی ڕۆزا لویس ماکولی  لەدایک بووە. (٤ی شوباتی ساڵی ١٩١٣ - ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥)کەسایەتی چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی ئەمریکییە.
لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥، لە مۆنتۆگمرمی سەر بە ویلایەتی ئەلەباما پارکس داوای شۆفێری پاسێکی (جەیمس بلیک) ی ڕەت کردەوە بە دەست ھەڵگرتن لە کورسی دانیشتنەکەی لە "بەشی ڕەش پێستەکان" دا بۆ کەسێکی سپی پێست بەھۆی پڕ بوونی بەشی سپی پێستەکان. پارکس یەکەم کەس نەبوو بۆ بەگژداچوونەوەی ڕەگەزپەرستی بەڵام ئەوە بوو دوای ئەم بەگژداچوونەوە و بەرھەڵستی کردنەی یاساکانی جیاکردنەوەی ویلایەتی ئەلەباما بووە ھۆی گرنگی پێدانێکی زۆر بە پارکس لەسەر ئاستی نەتەوەیی و نێودەوڵەتی.
پارکس بووە نیشانەیەکی گرنگی جوڵانەوەی مافی مرۆڤ و مافی شارستانیەتی و نیشانەیەکی نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاری کردنی ڕەگەزپەرستی.
سەرەتایی ژیان
ڕۆزا لویس مکاولی لە تۆسکیجی ویلایەتی ئەلەبامای (Tuskegee, Alabama) ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک بووە لە ٤/٢/١٩١٣ دا. دایکی ناوی لیۆنا بووە و مامۆستا بووە و باوکی دارتاش بە ناوی جەیمس ماوکلی. دوای جیابوونەوەی دایک و باوکی لەگەڵ دایکی دا گواستیانەوە بۆ پاین لێڤل (Pine Level) و لە کێڵگەی خێزانی دایکی دا گەورە بوو کە ھەموو خێزانەکەی ماڵی دایکی ئەندام بوون لە (کلێسای پیاوانی ئایینی میسۆدی ئەفریقی - African Methodist Episcopal Church - AME).
مکاولی لە قوتابخانەی دێھاتەکان دەیخوێند ھەتا تەمەنی یانزە ساڵی، بەژداری کردبوو لە چەند ڕاھێنانێکی ئەکادیمی و پیشەیی و قوتابخانەی بەجێھێشت بەمەبەستی ئاگالێبوونی داپیرەی و دواتر دایکی کە نەخۆش دەکەوێت.
پاسەکانی قوتابخانە تەنھا منداڵانی سپی پێستی دەگواستەوە بۆ قوتابخانە و قوتابیانی ڕەش پێست دەبوایە بە پێ بڕۆشتنایە بۆ قوتابخانەکەیان و لەبەر ئەم ھۆکارە پارکس باسی چاوساندنە ڕەگەزپەرستییەکان دەکات لە سەردەمی منداڵی دا و دەڵێت: "من ھەموو ڕۆژێک پاسەکەی قوتابخانەم دەبینی بە بەردەم دا تێپەردەبێت، بەڵام بۆ من ئەوە شێوازی ژیان بوو، ھیچ ھەڵبژارنێکی دیکەمان نەبوو تەنھا پەسەندکردنی نەبێت. یەکەم ھۆکار کە وای لێکردم درک بە جیاوازی نێوان جیھانی سپی پێست و جیھانی ڕەش پێست بکەم پاسی قوتابخانە بوو."
چالاکییە سەرەتایییەکان
لە ساڵی ١٩٣٢ دا ڕۆزا ھاوسەرگیری کرد لەگەڵ ڕایمۆن پارکس کە سەرتاش بوو لە مۆنتوگمری و ئەندام بوو لە (کۆمەڵەی نەتەوەیی بۆ پێشکەوتنی ڕەش پێستان - National Association for the Advancement of Colored People – NAACP)[١٢] ڕۆزا لە چەندین شوێن دەست بەکاربووە وەک کارەکەری ماڵان و یاریدەدەری نەخۆشخانە. خوێندنی ناوەندی لە ساڵی ١٩٣٣ دا تەواوکرد.
ساڵی ١٩٣٤ ڕۆزا بووە چالاکەوان لە جوڵانەوە شارستانییەکان دا و بووە ئەندام لە (کۆمەڵەی نەتەوەیی بۆ پێشکەوتنی ڕەش پێستان – لقی مۆنتۆگمری). لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٤دا ھەستا بە لێکۆڵینەوە لە دۆسیەی دەستدرێژی سێکسی کردنە سەر ڕیس تایلەر کە ژنێکی ڕەش پێستی خەڵکی ئەبڤیڵ بوو، پارکس لەگەڵ ھاوەڵەکانی دا ھەستان بە ڕێکخستنی "دەستەی دادپەروەری یەکسان لە پێناو خاتوو ڕیس تایلەر" و ڕۆژنامەی (شیکاگۆ دیفێندەر - The Chicago Defender) ئاماژەی بەوە کرد کە دەستەکە بەھێزترین جوڵانەوە بووە بۆ داواکردنی دادپەروەری یەکسان لە سەدەی ڕابردوودا".
ھەروەھا پارکس لەگەڵ ھاوسەرەکەی دا بەژداربوو لە زۆرێک لە کۆبوونەوەکانی حیزبی شیوعی، و زۆرێک لە کار و چالاکی دی کە لە سەرەتای ژیانی کۆششکردنی دا بە ئەنجامی گەیاندووە.
دیمەنە ڕەگەزپەرستییەکانی ژیان
پارکس لە ژیاننامەکەی دا ئاماژەی بە چەندەھا دیمەنی ڕەگەزپەرستی کردووە کە لە ژیانی دا دووچاری ھاتووە بەتایبەتی کە لە ناوچەکانی باشوردا دەژیان و لەو ناوچە باشوریانە ڕەگەزپەرستی زۆر زیاتر بوو لە ناوچەکانی تری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. بەپێی یاسای جیم کرۆ، کۆمەڵگە سپی پێست و ڕەش پێستەکان جیا کرابوونەوە کە کۆمەڵێک یاسا فەرمانڕەوای دەکردن کە لایەنگری کۆمەڵگە سپی پێستەکانی دەکرد بەسەر ئەوانی تردا، تەنانەت لە لایەنی ئامرازەکانی ھاتووچۆش دا ئەفریقییە ئەمریکیەکان دەبوایە کورسیەکانی خۆیان وازلێبێنن بۆ سپی پێستەکان. ھەروەھا ئامرازی ھاتووچۆکردنی قوتابخانەکان بۆ ڕەش پێستەکان دابین نەکرابوو بەپێی ئەوەی پارکس دەیگێڕێتەوە و ئەوە یەکەم جار بوو کە بە ڕوونی توانی لە جیاوازی نێوان ئەو دوو چینە تێبگات.
سەرەتایی خەباتکردن
لە سەرەتای ژیانی دا ڕۆزا چەندین ئیشی جۆراوجۆری تاقی کردۆتەوە (لە ئیش کردن لە ماڵان دا و یاریدەدەری کردن لە نەخۆشخانەکان دا). دوای پێ داگیری کردنێکی زۆر لەلایەن ھاوسەرەکەیەوە ڕۆزا خوێندنی ناوەندی تەواو کرد لە ساڵی ١٩٣٣ کە لەو سەردەمەدا کەمتر لە ٪٧ ڕێژەی ئەمریکی ئەفریقی بۆیان دەرەخسا بڕوانامەی ناوەندی بەدەست بھێنن. ڕۆزا بووە چالاکەوان لە (جوڵانەوەی مافە شارستانییەکان) و دواتر بووە
ئەندام لە (کۆمەڵەی نەتەوەیی بۆ پێشکەوتنی ڕەش پێستان) و وەک یارمەتیدەری بەڕێز ئێدگەر نیکسن دەست بەکاربوو. سەرەڕای ئەوەی کە نیکسن ئەو کەسە بوو کە گووتەیەکی بەناوبانگی ھەبوو کە دەیگووت "ژن پێویست ناکات لە ھیچ شوێنێک بێت جگە لە چێشتخانە" و کە ڕۆزا لێی پرسی بوو بۆچی ئەوی ھەڵبژاردووە وەک یاریدەدەر کاری بۆ بکات؟ نیکسن وەڵامی دابۆوە بە "پێویستم بە یاریدەدەرێکە و تۆش باشیت بۆ ئەو کارە."
لە ساڵی ١٩٤٤ دا ڕۆزا وەک ئەرکی یاریدەدەر ھەستا بە لێکۆڵینەوەی لە دۆسیەی دەستدرێژی کردنە سەر ڕیس تایلەر کە ژنێکی ڕەش پێستی خەڵکی ئەبڤیل بوو لە ویلایەتی ئەلەباما. پارکس لەگەڵ کۆمەڵێک چالاکەوانی مەدەنی دا ھەستان بە دانانی (لیژنەی یەکسانی دادپەروەری بۆ خاتوو ڕیس تایلەر) و دەستیان کرد بە دەرکردنی ڕۆژنامەیەکی ھەفتانە بە ناوی (بەرگریکەری شیکاگۆ - The Chicago Defender) و چالاکییەکی گەورە و فراوانیان دەست پێکرد بۆ چەسپاندنی یەکسانی و دادوپەروەری.
سپیاتی
وێنۆک بەرھەمی شیری یان سپیاتی ئەو خۆراکەیە کە لە شیری گوانداران بە تایبەت مانگا دروست دەکرێت. جگە لە مانگا، شیری بزن، مەڕ، گامێش، ماین، وشتر و شیردەرانی تریش بۆ بەرھەمھێنانی سپیاتی بەکار دێن. بەو شوێنەی کە لە شیر سپیاتی بەرھەم دەھێنێت دەوترێت کارگەی شیرەمەنی یا کارگەی سپیاتی یا سپیاتسازی.
ڕۆزا پارکس
سەرەتایی خەباتکردن
ڕۆزا و ھاوسەرەکەی بەژداری کۆبوونەوەکانی حیزبی شیوعییان دەکرد دوای لایەنگری کردنی دۆسییەی دادگایی گەنجە ڕەش پێستەکان کە تۆمەتبار کرابوون بە دەست درێژی، ھەرچەندە ڕۆژێک لە ڕۆژان نە ڕۆزا نە مێردەکەی ئەندام نەبوون لە حیزبی شیوعی دا.
سپیاتی
سپیاتییەکان سەرچاوەی کەلسیۆم و وزەن.
ڕۆزا پارکس
سەرەتایی خەباتکردن
لە ساڵی ١٩٤٠ دا ڕۆزا و ھاوسەرەکەی ناونووس کران لە ڕیزبەندی دەنگدەران دا و بە ماوەیەک دوای ١٩٤٤ پارکس لە بنکەی ھێزی ئاسمانی ماکسوێل پیشەیەکی بچووک و سادەی ھەبوو، سەرەرای شوێنکەوتووی بنکە سەربازیەکە دەکەوتە مۆنتۆگمری لە ئەلەباما بەڵام جیاکاری ڕەگەزپەرستانە نەدەکرا لە نێوان ڕەش پێستەکان و سپی پێستەکان دا چونکە بنکەکە سەر بە خاوەندارێتی حکومەتی فیدراڵی (یەکگرتوو) بوو.
سپیاتی
جۆرەکانی سپیاتی
پۆل:بەرھەمەکانی شیر پۆل:سپیاتی
ڕۆزا پارکس
پارکس و ڕووداوی پاسی ناوچەی مۆنتۆگمری
لە ساڵی ١٩٠٠ دا، یاسای جیاکردنەوە دانرا لە ئامرازەکانی ھاتووچۆدا بۆ کەسەکان بەپێی ڕەگەز. سواربووی پاسەکان جیادەکرانەوە لە ڕێی دانانی کورسیەکانی دانیشتن بۆ ھەر ڕەگەزێک. سەرەڕای ئەوەی یاساکە بە ڕوونی ئاماژەی بەوە دەکرد کە ھیچ کەسێک نابێت دەستبەرداری کورسیەکەی ببێت، بەڵام شۆفێری پاسەکان زۆرجار داوایان لە ڕەش پێستەکان دەکرد دەستبەداری کورسیەکانیان ببن لە کاتی نەبوونی کورسی بەتاڵی بەشی سپی پێستەکان.
پارکس سواری پاسی شەقامی کلیڤلەند بوو کە سەر بە ھێڵی ھاتووچۆی شاری مۆنتۆگمری بوو.
پارەی کرێکەی دا و لە شوێنی دیاریکراو بە ڕەش پێستان دانیشت، دوای تێپەڕاندنی چەند وێستگەیەک، شۆفێری پاسەکە داوای لە چوار سواربووی ڕەشت پێست کرد (کە یەکێکیان پارکس بوو) کە کورسیەکانیان وازلێبھێنن بەمەبەستی دانیشتنی سپی پێستەکان لە جێگەی ئەوان بەڵام پارکس ڕەتی کردەوە کورسیەکەی جێبھێلێت و وتی "کە شۆفێرە سپی پێستەکە بەرەو ڕومان ھات و بەدەست ئاماژەی بۆ کردین و فەرمانی پێ کردین کە دەست لە کورسیەکانمان ھەڵگرین، ھەستم بە نایابییەک دەکرد کە لەسەروو لەشمەوە بوو وەک چۆن پێخەفکەم لە شەوی زستانان دا گەرمی دەکردمەوە."
شۆفێرەکە کردی بە شەڕ لەگەڵ پارکس و ھاواری کرد بە سەری دا کە دەست لە جێگەکەی ھەڵبگرێت بەڵام پارکس سووربوو لەسەر ھەڵوێستەکەی و تەنانەت کە ھەڕەشەشی لێکرد بە بانگکردنی پۆلیس گوێی نەدا بە ھەڕەشەکانی شۆفێرەکە و لە شوێنەکەی خۆی دا ھەڵنەسا.
لەسەر ئەم ھەڵوێستە پارکس لە چاوپێکەوتنێکی رادیۆی دا لە ساڵی ١٩٥٦ دا گووتی " دەبێت بۆ یەک جار و بۆ ھەتا ھەتایە بزانم کە مافەکانم چین وەک مرۆڤ و وەک ھاونیشتمانی.[١٨] ھەروەھا لە ژیاننامەکەی دا نووسویەتی کە "خەڵک ھەمیشە دەڵێن کە دەست بەرداری کورسیەکەم نەبووم لەبەر ئەوەی کە ھیلاک و شەکەت بووم بەڵام ئەوە ڕاست نییە، شەکەتی جەستەیی نەبووم... شەکەتی خۆبەدەستەوەدان (ملکەچی بوون) بووم."
یاسا و دیاردە باوەکانی پاسەکانی مۆنتۆگمری
چوار ڕیزی یەکەمی ھەموو پاسێک بۆ کەسە سپی پێستەکان بوو، ڕیزەکانی پشتەوەی پاسەکان بۆ ڕەش پێستەکان بوو لە کاتێک دا ڕەش پێستەکان زۆرینە بوون کە پاسیان بەکاردەھێنا بە ڕێژەی ٪٧٥. و بۆ ڕەش پێستەکان ھەبوو کە لە ڕیزەکانی ناوەڕاست دا دانیشن ھەتا ئەو کاتەی ڕیزی سپی پێستەکان پڕدەبۆوە، ئەگەر شوێن نەبووایە بۆ سپی پێستەکان ئەوا دەبووایە ڕەش پێستەکان کورسیەکانیان چۆڵ بکردایە بۆ سپی پێستەکان و خۆیان لە ڕیزی دواوە دابنیشتنایە یان بە پێوە بوەستانایە یان تەنانەت پاسەکەشیان جێبھێشتایە. بۆ ڕەش پێستەکان نەبوو لە دەرگای پێشەوە سەربکەون؛ ڕەش پێستەکان لە دەرگای پێشەوە سەر دەکەوتن، کرێکەیان دەدا بە شۆفێرەکە و دادەبەزین لە دەرگای دواوە سەردەکەوتن بۆی بە بەردەم سپی پێستەکان دا تێنەپەڕن.
بۆ چەندەھا ساڵ کۆمەڵگە ڕەشت پێستەکان گلەییان دەکرد لەو بارودۆخ و مامەڵە نادادپەروەرانەیە.
ڕەتکردنەوەی جوڵان
دوای کارکردنی بە درێژای ڕۆژ پارکس سواری پاسێک بوو کە بەرەو کۆمەڵگەی کلیڤلەند دەرۆیشت نزیکی کاتژمێر شەشی ئێوارە لە ڕۆژی پێنجشەممەی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥دا، کرێکەی دا و لە یەکێک لە کورسی ڕەش پێستەکان دا دانیشت. لە ناوەڕاستی پاسەکەدا کورسیەکەی ئەو یەکەم کورسی بوو لە دوای بەشی دانیشتنی سپی پێستەکانەوە، لە سەرەتادا شۆفێری پاسەکە نەیناسیەوە کە کاتی خۆی لە ١٩٤٣ دا لەژێر باران دا بەجێی ھێشتووە. ھەموو شتێک بە ئاسای دەرۆیشت ھەتا ئەو کاتەی کە پاسەکە لەبەردەم شانۆی ئیمپراتۆریەت دا وەستا بۆی کەسانی سپی پێستی تر سوار بن لە کاتێک دا بەشی سپی پێستان خۆی پڕببوو.
شۆفێرەکە ئاماژەی بە دووان سیانێک لە سپی پێستە ڕاوەستاوەکان کرد لە ناوەڕاستی پاسەکەدا دانیشن کە خۆی پڕبوو لە ڕەش پێستەکان. دوای چەندەھا ساڵ کە پارکس باسی ڕووداوەکانی ئەو ڕۆژە دەکات دەڵێت "کە شۆفێرە سپی پێستەکە ئاماژەی بۆ کردین و فەرمانی پێکردین کورسیەکانمان بەجێبھێڵین ھەستم بە تاڵێتییەک کرد سەرتاپای لەشمی گرتبۆوە وەک زەلکاو لە دەمی باران بارینی شەودا."
شۆفێرەکە (بلەیک) پێی وتن "ئێوە ھەمووتان دەبێت ھەستن لە شوێنەکانتان دا". چوار کەس بوون سیانیان بەگوێی شۆفێرەکەیان کرد و شوێنەکانیان چۆل کرد بۆی سپی پێستەکان دابنیشن بەڵام ڕۆزا پارکس ڕەتی کردەوە شوێنەکەی جێبھێڵێت و بلەیک ھاواری کرد بە سەری دا "بۆچی ھەڵناسیت و کورسیەکەت چۆڵ بکەیت؟" پارکس وەڵامە دەداتەوە "باوەڕم ناکەم دەبێت ئەو کارە بکەم" دواتر بلەیک پۆلیسی بانگ کرد پارکس دەستگیر بکەن. لە چاوپێکەوتنێک دا لەسەر ڕووداوەکە لە ساڵی ١٩٨٧ دا پارکس وتی "شۆفێرەکە پێی گووتم ئەگەر جێگەکەم بەجێنەھێلم ئەوا پۆلیسم بۆ بانگ دەکات و منیش وەڵامم دایەوە: دەتوانیت بانگی کەیت.!".
مانگرتن
ڕۆژی یەکشەممە ٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥، پلانێکی مانگرتن دارێژرا بۆ بەکارنەھێنانی پاسەکانی ھەرێمی مۆنتۆگمری لەلایەن ھەموو کلێساکانی ناوچەکە کە تایبەت بوون بە ڕەش پێستەکان و لە یەکەم لاپەڕەی ڕۆژنامەی (Montgomery Advertiser) بڵاوکرایەوە و بڕیاریان دا کە بەردەوام بن لە بەکارنەھێنانی پاسەکان ھەتا ھەموو تاکەکانی کۆمەڵگە مافی یەکسانیان ھەبێت لە بەکارھێنانی پاسەکان بە ھەموو شێوەیەک.
لە ڕۆژی دواتردا پارکس دادگای کرا بە تۆمەتی ھەڵسووکەوتی نەگونجاو و ئاژاوەگێری و دادگایەکە ٣٠ خولەکی خایاند و سەرپێچی بۆکرا بە بڕی ١٠ دۆلار و دواتر چوار دۆلار کە تێچووی دادگایکردنەکە بوو. دانیشتوانی ناوچەکە بەردەوام بوون لە مانگرتنەکە بۆ ماوەی ٣٨١ ڕۆژ کە بووە ھۆی لە کارکەوتنی دەیەھا پاس بۆ چەندین مانگ. پارکس ڕۆلێکی گرنگی ھەبوو لە ھۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگەی ڕەش پێستەکان و خەباتکردن بۆ مافە شارتانییەکانیان.
خەڵاتەکان
پارکس ژمارەیەکی زۆر لە ڕیزلێنان و خەڵات و پلەی شکۆمەندی پێ بەخشراوە لەلایەن چەندین لایەن و کەسەوە کە گرنگترین ڕێزلێنانەکانی بریتیی بوو مەدالیای سەرۆکایەتی بۆ ئازادی کە لەساڵی ١٩٩٦ دا پێی بەخشرا و مەدالیای ئاڵتوونی ئەنجومەنی پیران (کۆنگرێس) لە ساڵی ١٩٩٩ دا کە بەرزترین ڕێزلێنانی شارستیانییەتە لە وڵاتەکەدا.
ستیل، ئەلاباما
ستیل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی سەینت کلێر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٠٤٣ کەس بووە. ڕووبەری ١٧٫٤٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٩٫٧٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
ڕۆزا پارکس
گیان لە دەستدان و ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردن
ڕۆزا لە شوقەکەی دا کە دەکەوتە لای ڕۆژھەڵاتی شاری دیترۆیت ژیانی بەڕێ کرد ھەتا ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ کە تەمەنی لەسەرو ٩٢ ساڵیەوە بوو. ڕۆزا ھیچ منداڵێکی نەبوو، و زۆربەی ناسیوەکانی لە میشگن یان ئەلاباما دەژیان. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دا بەرپرسانی شاری مۆنتۆگمری و دیترۆیت ڕایانگەیاند کە کورسیەکانی پێشەوەی پاسەکانی شارەکە بە لافیتەیەکی ڕەش دەپۆشرێت لەبەر ڕێزی خاتوو پارکس ھەتا کاتی تەواوبوونی ڕێوڕەسمی بە خاکسپاردنی. لاشەکەی لەڕێی گواستنەوەی ھەواییەوە گواسترایەوە بەرەو مۆنتۆگمری و بە ئەسپ و عەرەبانەیەک بردیان بۆ کلێسای پۆلس کە کاتی خۆی کلێسای میسۆدی ئەفریقیەکانی لێبوو، و ڕۆژی دوای لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ لە کاتی وتار خوێندنەوەدا یەکێکی قسەکەر با ناو کۆندالیزا ڕایس وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وتی "ئەگەر پارکس ھەڵنەسایە بە ئازادکردنی ڕەش پێستان ئەوا لەوانەیە من ئێستا وەزیری دەرەوە نەبوومایە". لە ئێوارەی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دا لاشەی پارکس گواسترایەوە بۆ واشنتۆنی پایتەخت و ژێرەمینی باڵەخانەی کاپیتەڵ بووە یەکەم مەنزڵگای کە لە ناو پاسێکدایە ھاوشێوەی ئەو پاسەی کە پارکسی تێدا دەستگیرکرا.
محەممەد کوڕی سەعید بوسەیری
محەممەد کوڕی سەعید کوڕی حەمادی بوسەیری (٦٠٨ی کۆچی-٦٩٦ی کۆچی/٧ی ئازاری ١٢١٣زاینی-١٢٩٦ی زاینی) شاعیرێکە بەناوبانگە بە وەسفکردن و پیاهەڵدان بە پێغەمبەر محەممەددا، ناسراوترین کاری بریتییە لە قەسیدەی بوردە لە وەسفی پێغەمبەر کە لە ناو کورددا بە مەولایە سەڵڵی ناسراوە. لە ساڵی ١٢٩٤ لە ئەسکەندەریە مردووە.
ڕۆزا پارکس
گیان لە دەستدان و ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردن
جارێکی تر لاشەکەی گەڕێنرایەوە بۆ دیترۆیت و بۆ ماوەی دوو ڕۆژ لە مۆزەخانەی مێژووی ئەمریکی چارڵز ڕایت. ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی لە دیترۆیت ماوەیەکی زۆری پێچوو کە حەوت کاتژمێری خایاند لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ لە کلێسای گرایسی مەزن. دوای تەواوبوونی ڕێوڕەسمەکە پەسەوانانی شەرەفی سەر بە پاسەوانی نەتەوەیی ئاڵای ئەمریکایان لەسەر تابووتەکەی دانا. لە کۆتایی دا لاشەی پارکس بە بەژداری ھەزاران کەس و پێشکەشکردنی چەپکە گووڵ و ھەڵدانی میزڵدانی سپی بە واتای ئاشتی، پارکس بە تەنیشت ھاوسەرەکەی و دایکییەوە لە گۆرستانێکی سەر بە کلێسایەکی بچووک نێژرا کە دواتر ناوی کلێساکە گۆردرا بۆ پارکس وەک ڕێزێک بۆی و لەسەر گۆرەکەی ناو و ڕێکەوتی لە دایک بوونی نووسرا.
محەممەد کوڕی سەعید بوسەیری
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٣ پۆل:مردووانی ١٢٩٤ پۆل:نووسەرانی موسڵمان
ناو
ناو وشە‌یەکە بەکار دەبرێت بۆ ناونان یان ناوبردن و ناسینی کەسێک، شتێک، گیانلەبەرێک ...ھتد و کۆمەڵێ شێوەی جۆربەجۆری ھەیە.
پۆل:ناوەکان پۆل:فەرھەنگنووسی پۆل:لۆژیکی فەلسەفی پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پارێزگای موساشی
پارێزگای موساشی (بە ژاپۆنی:武蔵国، موساشی نۆ کنی) پارێزگایەکی ژاپۆن بوو، کە ئەمڕۆ لەگەڵ شاری تۆکیۆ یەکخراوە.زۆربەی پارێزگای سایتاما و بەشێکی کاناگاواش. پێشووتر موساشی پارێزگایەکی گەورەی ناوچەی کانتۆ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگای موساشی پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە دەیەی ١٨٧٠ ھەڵوەشێنراون پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی دەیەی ١٨٧٠ لە ژاپۆن پۆل:مێژووی پارێزگای کاناگاوا پۆل:مێژووی پارێزگای سایتاما پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ٧ەم لە ژاپۆن پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
سوولاکان
سوولاکان (Sûlakan، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٧ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
بیرگەی دەستپێگەیشتن-بەھەڵکەوت
بیرگه‌ی ده‌ستپێگه‌یشتن-‌به‌هه‌ڵکه‌وت یان بیرگە بە ڕێتێبەریی ھەڕەمەکییەوە چەشنێک کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەرە کە ئەیەڵێ دراوە لە کامە شوێنی ھەڕەمەکیدا کۆگە کرابێ، ڕاستەوخۆ ڕێ ببرێتە ئەوێ و دەست پێی بگا. پێچەوانەی ئەمە، چەشنەکانی تری کۆگەی دراوە وەکوو دیسکی سەخت، سی دی، دی ڤی دی و نەواری مەگنەتیک، لەبەر بێدەرەتانییەکانی داڕشتنی میکانیکی، تەنیا ئەوەیان بۆ ئەکرێ کە بە ڕیز و یەک لەدوای یەک درواەکان بخوێننەوە یان بیاننووسنەوە. ئەمەش ئەبێتە ھۆی ئەوە کە کاتی پێویست بۆ ڕێبردن بە شوێنی دراوەیەکی ڕەچاوکراو بەزۆری بەسترابێ بە شوێنە فیزیکییەکەیەوە.
ڕام (RAM): بریتیە لە پێکھاتوێکی وێنە شانەیی کە لەسەر بۆردی دایک شوێنی تایبەتی ھەیەو لە وانەیە لە بۆردێکدا زیاد لە دوو شوێن ھەبێت بۆ ئەم ھاردوێرە، ھەر سێ پیتی (RAM) کە بۆ ناوی ئەم پێکھاتە دەنوسرێت لە سێ ووشەی (Random Access Memory) وە وەرگیراوە، دەکرێت بگۆڕێت و ھەندێک جار لەسەر بۆردی دایک زیاد لە چوار ڕام لە یەک کاتتدا جێگیر دەکرێت، ڕام کاری سەرەکی بریتیە لە ھەڵگرتنی ھەندێک داتا بە شێوەیەکی کاتی ئەم داتا و زانیاریانەی کە لەسە ڕام دەمێنێتەوە بەشێوەیەکی کاتی یان فایلەکانی سیستەمە یاخود بەرھەمی بەرنامەکانە لە کاتێکدا بەکارھێنەر کاریان لەسەر دەکات.
ڕام قەبارەکەی گۆڕاوەو جۆرەکانیشی جیاوازە لە لاپتۆپدا ڕوبەری ڕام بچوکترە وەک لە لە دیسکتۆپدا، بەڵام وەک توانا ھەمان توانایان ھەیە، توانای ڕام بە ویستی بەکارھێنەر زیاد و کەم دەکرێت، زیادکردنی توانای (ڕام) یش بەو مەبەستەیە کە بەکارھێنەر زۆرترین خێرایی دەست بکەوێت لە کاتێکدا کار لەسەر سیستەم  یان بەرنامەیەک دەکات.
داھێنانی زمانی جاڤا
لە مانگی چواری ١٩٩١ دا جەیمس و دوو کەسی تر دەستیان کرد بە بنیات نانی پرۆژەیەک بۆ بنیات ‏نانی زمانێکی نوێ ی پرۆگرام داڕێژی ئەم زمانەش لە ھەناوی کۆدەکانی (سی) ەوە سەرچاوەی دەگرت و ‏سەرەتا بە ناوی (Green Talk) پرۆژەکە دەستی پێکرد و پاشگری فایل لەم زمانەدا (gt) بوو پاش ‏چوار مانگ لە کارکردن لەسەر پرۆژەکەو بەدەست ھێنانی ئەنجامێکی سەرەتایی لە کارەکەیاندا توانیان ‏یەکەم بەرنامە کە بەم زمانە بەرھەم ھێنرابوو بەگەربخەن، بەڵام ساڵێ دواتر گۆڕانکاری لە ناوی زمانەکەدا ‏کراو بەناوی (Oak) بڵاوکرایەوە کە پاشگرەکەشی ھەمان ناو بوو. بەم شێوەیە (James Gosling) ڕۆژ بەڕۆژ لە کارکردن بەردەوام بوو لەسەر ئەم زمانە نوێیە کە ‏یاریدەدەرێکی زۆر باشی ئامێرە ئەلیکترۆنیە بچوکەکانیش بوو ھەتا بتوانێت بەرنامەی بچوکی لەسەر ‏بەگەڕبخرێت کە بەم زمانە داڕێژرابوون ھەر ئەمەش ھۆکارێکی گەورەی سەرکەوتنی کارەکە بوو ‏سەرەڕای ئەوەی کە بۆ ڕەنبوونی کۆدەکانی ئەم زمانە نوێیە کە جەیمس و ھاوڕێکانی بەرھەمیان ‏ھێنابوو پرسێسەری ئامێرەکەی ھیلاک نەدەکرد و بەتەواوی گونجاو بوو. جەیمس لە ساڵی ١٩٩٤ دا وەک خۆی باسی دەکات دەستی کردوە بە دیزاین و داڕشتنی فیکرەی کاری کۆدەکان لە زمانی جاڤادا ھەر بۆیە ئەم کارەی بە ھێمنی و بە تەنیا ڕاپەڕاندوە بێگومان لەسەر ھەمان ڕەوتی زمانی پرۆگرام سازی کە بەتەواوی نزیک ببێتەوە لە زمانی (++C)، بۆ ڕونکردنەوەی کار و توانای ‏ئەم زمانە نوێیە جەیمس لە ساڵی ١٩٩٥ دا لەکۆنفرانسێکدا بە وردی باسی ئەم زمانەی کرد و بۆ ‏خەڵکی ڕونکردەوە کە کارەکەیان بە چ ئەنجامێک گەیاندوە. ھەر لە ھەمان ساڵدا ناوی ئەم زمانە نوێیە لە (Oak) گۆڕا بۆ (Jave) و لە سەرەتادا بەبنچینەی کۆدەکانی (C++) فرمانەکانی داڕشتەوە بە زیاد کردنی دوو پلەسی تر بۆ ناوەکەی ویستی ناوێکی نوێ ی بۆ دابنێت بەڵام دواتر پاش دەرچوونی یەکەم ڤێرژن و مەشین و کۆمپایلەر و تایبەتمەندیەکانی تری بە تەواوی گۆڕانکاری بەسەردا ھات و بوو بەم زمانەی ئێستا وە ھەر لەم ساڵەدا یەکەم دەرچووی خرایە ‏بەردەست بەکارھێنەران، ھاو زەمان کۆمپیوتەری (NeXT) کە لەلایەن کۆمپانیاکەی (ستیڤ ‏جۆبز) ەوە بنیات نرابوو کارکردنی ئەم زمانەی لەسەر ئاسان کرابوو ھەربۆیە یاریدەدەرێکی زۆر باشی ‏بەکارھێنانی زمانەکە بوو کەلەسەر ھەمان کۆمپیوتەر زۆر بەباشی کاری لەسەر دەکرا. پاش ئەوەی کۆمپانیای (Sun Microsystems) فرۆشرا بە کۆمپانیای ئۆراکڵ و خرایە ژێر دەستی ئەو ‏کۆمپانیاوە جەیمس ماوەیەکی کورت لەژێر چاودێری ئەواندا کاری کردو کارەکەی بەجێھێشت و ‏ماوەیەک بە بێ دەنگی مایەوە تا لەکۆتاییدا ڕوی کردە کۆمپانیای گۆگڵ و لەوێ وەک گەشەپێدەرێک ‏دەستی بەکارکرد، بەڵام پاش بەسەربردنی نزیکەی پێنج مانگ گۆگلیشی بەجێ ھێشت. دواتر ڕوی کردە کۆمپانیای (Liquid Robotics) کە لەژێر ناو نیشانی بنیات نانی سۆفتوێری تایبەت ‏بەچاودێری کەش و ھەواو و ئامرازەکانی ژینگەدا لە شوێنە دورەدەستەکاندا دەستی بەکار کرد و لە ‏دروستکردن و برەو پێدانی پرۆگرام ڕێژی ئەو ئامێرانەدا دەستێکی باڵای ھەبوو. دواکاری جەیمس کە ئێستاش پێوەی سەرقاڵە کارکردنە لە کۆمپانیای (Lightbend Inc) ئەم ‏کۆمپانیایەش بنیات نەرو گەشەپێدەری زمانێکی تایبەتە بە پرۆگرام سازیە بەناوی (Scala) کەھەمان ‏تەکینی جاڤا بەکاردەھێنێت لە ئێستادا و پێشتر بە تەکنیکی (DotNet) کاری دەکرد، ئەم زمانەش ‏زمانێکی نوێییە و ئێجگار بەتوانایە و تەواوی تایبەتمەندیەکانی زمانی جاڤاشی تێدایە. وەک ئاشکرایە جەیمس گۆسلینگ بە باوکی زمانی پرۆگرام سازی جاڤا دەژمێررێت بەڵام لە ماوەی ساڵانی کارکردنیدا خاوەنی چەندین داھێنانی ناوازەیە کە ئێستا سوودی بۆ تەواوی مرۆڤایەتیە لێرەدا بەکورتی دەیانخەینە ڕوو:
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر پۆل:تەلارسازی کۆمپیوتەر
کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران
کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران (بەئینگلیزی: United Nations High Commissioner for Refugees، کورت دەکرێتەوە بۆ UNHCR یان HCR لە زمانی فەرانسەوی دا) یان بە کورتی کۆمیساریای پەنابەران پرۆگرامێکی نەتەوە یەکگرتووەکانە و بنکەی ھەمیشەیی لە شای ژنێڤ دایە. ئامانجی سەرەکی ئەو دامەزراوەیە پاراستنی پەنابەرانە، دۆزینەوەی چارەسەرێکی درێژماوە بۆ گرفتەکانیان و چاودێری کردنی جێ بە جێ کرانی کونوانسیونی ژنێڤ بۆ پەنابەران (١٩٥١) ە. دوای لاچوونی روود لووبێر، لە ساڵی ٢٠٠٥ دا، و جێگرتنەوەی لە لایەن ئانتۆنی گووتێر، ژمارەی ئەو مرۆڤانە کە سوودیان لە تواناکانی کومیساریای پەنابەران وەرگرتبوو ٢٢،٣ ملیۆن کەس، واتە یەک کەس لە ٢٦٩ ی حەشیمەتی ڕووی زەوی بوو. ئەو ژمارەیە لە چاو ژمارەی ١٢،١ ملیۆن مرۆڤ لە ساڵی ٢٠٠٠ دا ٤% زیادی کردبوو.
مێژووەکەی
کومیساریای پەنابەران، لە ساڵی ١٩٤٩ دا بە مەبەستی پێڕاگەیشتن بە پەنابەرانی ئۆرووپی درۆست کراوھ: کونوانسیۆنی ٢٨ی ژوولای ١٩٥١ی پەیوەندیدار بە پەنابەران. لە ساڵی ١٩٦٧، لە ژێر کاریگەری گوشارەکانی دژ بە کولۆنیگەری دا، ئەو دامەزراوەیە بە ڕووی دونیا دا کرایەوە.
شێوەی دارایی
لە ٢٠٠٩ دا، بوودجەی پێشبینی کراو ١،٢٧٥ ملیارد دۆلاری ئەمریکی بوو بۆ پرۆگرامی ساڵانە و ٥٣٥ ملیۆن دۆلاری دیکە بۆ پڕۆگرامی تەواوکاری. بە گشتی لە لایەن وڵاتانی سێانھ( ئەمریکا، ژاپۆن، ئۆرووپا) وە دابین دەکرێ. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا وڵاتانی وە ئەستۆگری یارمەتی‌یەکان: ١)وڵاتە یەکگرتووەکان ٢)کومیسیۆنی ئەورووپا ٣)ژاپۆن ٤)سوێد ٥)شانشینی یەکگرتوو ٦)هۆڵەندا ٧)ئاڵمانیا ٨)نۆرویژ ٩)دانمارک ١٠)کانادا  ١١)سویس ١٢)فینلاند ١٣)ئیتالیا ١٤)ئوسترالیا ١٥)فەڕەنسا
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥٠ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی پۆل:کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران پۆل:ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان
یۆتا-
یۆتا پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠٢٤ یان بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی Yە.
ڤلادیڤۆستۆک
ڤلادیڤۆستۆک گەورەترین شار و ناوەندی ئیداری پریمۆرسکی کرای لە ڕووسیایە. شارەکە دەکەوێتە دەوروبەری کەنداوی گۆڵدن ھۆرن لەسەر دەریای ژاپۆن، ڕووبەرەکەی ٣٣١٫١٦ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٢٧٫٨٦ میل چوارگۆشە)، ژمارەی دانیشتووانەکەی تا ساڵی ٢٠٢١ ٦٠٠ ھەزار و ٨٧١ کەس بووە. ڤلادیڤۆستۆک دووەم گەورەترین شارە لە ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور و ھەروەھا ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا، دوای خابارۆڤسک.
ئەم شارە لە ساڵی ١٨٦٠ وەک بنکەیەکی سەربازی ڕووسیا دامەزراوە. لە ساڵی ١٨٧٢ بنکەی سەرەکی ھێزی دەریایی ڕووسیا لە زەریای ھێمن گواسترایەوە بۆ ئەو شارە و دواتر ڤلادیڤۆستۆک دەستی بە گەشەکردن کرد. دوای سەرھەڵدانی شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧، ڤلادیڤۆستۆک لە ساڵی ١٩١٨ لەلایەن سەربازە بیانییەکانەوە داگیرکرا و دواھەمینیان لە ژاپۆن تا ساڵی ١٩٢٢ نەکشانەوە؛ تا ئەو کاتە ھێزەکانی سوپای سپی دژە شۆڕش لە ڤلادیڤۆستۆک بەپەلە ڕووخان و دەسەڵاتی سۆڤیەت لە شارەکەدا دامەزرا. دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت، ڤلادیڤۆستۆک بوو بە ناوەندی ئیداری پریمۆرسکی کرای.
ڤلادیڤۆستۆک گەورەترین بەندەری ڕووسیایە لەسەر ئۆقیانووسی ئارام ھەروەھا ناوەندی سەرەکی ئابووری و زانستی و کولتووری ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیایە، ھەروەھا ناوەندێکی گرنگی گەشتیارییە لە ڕووسیا. وەک کۆتایی ھێڵی ئاسنی ترانس سیبیریا، شارەکە لە ساڵی ٢٠١٧دا زیاتر لە سێ ملیۆن گەشتیار سەردانی کرد. ئەم شارە ناوەندی کارگێڕی ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوورە، و شوێنی بارەگای بەلەمی زەریای ھێمن لە ھێزی دەریایی ڕووسیایە. بەھۆی شوێنی جوگرافی ناوازەیەوە، و کولتوری ڕووسییەکەی، شارەکە بە «ئەورووپا لە ڕۆژھەڵات» ناوزەد کراوە. زۆرێک لە کونسوڵخانە و بازرگانییە بیانییەکان لە ڤلادیڤۆستۆک ئۆفیسیان ھەیە. بە مامناوەندی پلەی گەرمی ساڵانە کە نزیکەی ٥ پلەی سەدییە (٤١ پلەی فەھرەنگی) ڤلادیڤۆستۆک کەشوھەوایەکی ساردی ھەیە بۆ شوێنی کەنار دەریاکانی لە ناوەڕاستی پانی دا. ئەمەش بەھۆی بای زەوییە بەرفراوانەکانی ئۆراسیا لە وەرزی زستاندا دەگەڕێتەوە، ھەروەھا پلەی گەرمی زەریاکان سارد دەکاتەوە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:ڤلادیڤۆستۆک ڤلادیڤۆستۆک
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا
١٧ی ئاب
١٧ی ئاب ٢٢٩ەمین ڕۆژی ساڵە (٢٣٠ەمین لە ساڵی پڕدا). ١٣٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ڕادیۆبیۆلۆجی
ڕادیۆبیۆلۆجی (بە ئینگلیسی : Radiobiology) بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوە لە بنەما، میکانیزم و شوێنەماکانی تیشک لە سەر گیانداران.
ستیڤنسن، ئەلاباما
ستیڤنسن (، ) شارێکە لە کەرتی جەکسن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٬٠٤٦ کەس بووە. ڕووبەری ٢١٫٠٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٧٫١٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
ڕادیۆبیۆلۆجی
ڕادیۆبیۆلۆجی یان (ژینناسی تیشکی) لقێکە لە زانستی بیۆفیزیک (فیزیکی ژین) کە دەپەرژێتە سەر کاریگەری و شوێنەماکانی تیشکەکان (یۆنیزان و نایۆنیزان وەک: ڕادیۆئەکتیڤیتە ( تیشکی ئاڵفا ، تیشکی بێتا و تیشکی گاما )، شەپۆلەکانی ژووردەنگ ، شەپۆلی گەرما ).
ستیڤنسن، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
ڕادیۆبیۆلۆجی
سەرچاوە
پۆل:فیزیکی پزیشکی پۆل:ڕادیۆبیۆلۆجی
شارستانی ئەراک
شارستانی ئەراک یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئەراکە. شارستانی ئەراک لە باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای تاران ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ٥٩١٬٧٣٧ کەس بووە.
جوگرافیا
ئەم شارستانە لە باکووردا لەگەڵ شارستانی تەفرێش، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ شارستانی مەلایێر و شارستانی ھەمەدان، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ شارستانی مەحەلات و لە باشووردا لەگەڵ شارستانی خومەین و شارستانی شازەند ھاوسنوورە. شارستانی ئەراک لە ناوەندی پارێزگای مەرکەزی ھەڵکەوتووە.
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی شارستانی ئەراک لە ساڵی ٢٠١٦ زورتر لە ٥٩١٬٧٣٧ کەس بووە. زوربەی خەڵکی ئەم شارستانە بە زمانی فارسی قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلام و مەزھەبی شیعەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ئەراک پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی پۆل:شارستانەکانی ئێران
زانکۆی حودەیدە
زانکۆی حودەیدە زانکۆیەکی یەمەنی یە لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە لە شاری حودەیدە لە یەمەن.
مێژوو
لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە کە لقێک بوو لە زانکۆی سەنعا یەکەم جار بە ٦ کۆلێژ:
لە پاشان ٧ کۆلێژ بۆ ئەم زانکۆیە کراوە:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزراوە پەروەردەیییەکانی دامەزراوی ١٩٩٦
پارێزگای ساگامی
پارێزگای ساگامی (بە ژاپۆنی:相模国، ساگامی نۆ کنی) پارێزگایەکی ژاپۆن بوو کە لە ئەمڕۆدا دەکەوێتە پارێزگای کاناگاوا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن پۆل:پارێزگای ساگامی
سوڕی کریبس
وێنۆک|چەپ|500px|ھێڵکاریی سووڕەکە سوڕی کریبس (بەئینگلیزی: Krebs Cycle، Citric acid)، ڕێچکەیەکی کیمایی زیندەییە، بەھەڵوەشاندنی ئەسیتایل CoA کە دوانە ئۆکسیدی کاربۆن و گەردیلەکانی ھایدرۆجین و گەردیلەکانی ATP بەرھەم دێنێت، ھەڵدەستێت. کارلێکەکانی سووڕی کریبس لەلایەن ھانس کریبس ـەوە دۆزرایەوە. سووڕی کریبس پێنج ھەنگاوی سەرەکی دەگرێتەوە کە ھەموویان لەناوەخنی مایتۆکۆندریای خانە ناووک ڕاستەقینەکاندا ڕوودەدەن.
باسێکی سووڕەکە
گەردێک لە گلوکۆز، دوو گەرد لەترشی پایرۆڤیک پەیدا دەکات لەکرداری شەکرە شیبوونەوەدا. ئەم دوو گەردەش دەتوانن دوو گەرد لە ئەسیتایل CoA پێکبێنن. بەم جۆرە یەک گەردی گلوکۆز دەبێتە ھۆی ڕوودانی دوو سوڕی کریبس بۆ پەیداکردنی شەش گەرد لە NADPH و دوو گەرد لە FADH٢ و دوو گەرد لە ATP و چوار گەرد لە دووانە ئۆکسیدی کاربۆن کە بڵاودەبێتەوە بۆ دەرەوەی خانەکان و لەش خۆی لێ ڕزگار دەکات. دەتوانرێت ATP بەکاربێت بۆ بەرھەمھێنانی وزە. سەرنج بدە ھەر گەردێکی گلوکۆز دوو گەردی ATP لەسوڕی کریبسدا پەیدا دەکات، کە ھەمان ژمارەی گەردەکانە لە شەکرە شیبوونەوەدا، سووڕی کریبس لە ناوەخنی مایتۆکۆندریادا ڕوودەدات و لەپێنج ھەنگاوی سەرەکی پێکدێت.
ھەنگاوەکانی سوڕی کریبس
ھەنگاوی یەکەم: ئەسیتایل CoA یەکدەگرێت لەگەڵ ترشی ئۆگزالۆ سرکیک بۆ بەرھەمھێنانی ترشی ستریک (لیمۆ).
ھەنگاوی دووەم: لەترشی سرکیک گەردێک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەپەڕێت بۆ پێکھێنانی ئاوێتەیەکی پێنج کاربۆنیی.
ھەنگاوی سێیەم: لەئاوێتەی پێنج کاربۆنیی گەردێک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەپەڕێت بۆ پێکھێنانی ئاوێتەیەکی چوار کاربۆنیی.
ھەنگاوی چوارەم: ئاوێتەی چوار کاربۆنیی دەگۆڕدرێت بۆ ئاوێتەیەکی چوار کاربۆنیی نوێ.
ھەنگاوی پێنجەم: دووبارە گۆڕینەوەی ئاوێتەی چوار کاربۆنیی نوێ بۆ ترشی ئۆکزالۆ سرکیک سەرەڕای پەیدابوونی دووانە ئۆکسیدی کاربۆن، ھەر سووڕێک لە سووڕەکانی کریبس گەردەکانی ATP و NADH و FADH٢ پەیدا دەکات. سەرجەم وزەی دەرپەڕیوو لەکرداری شەکرە شیبوونەوە ھێشتا نەگوازراوەتەوە بۆ ATP. ئەم کرداری شیبوونەوەیەش پێویستی بەھەردوو ماددەی NADH و FADH٢ لەڕێی ئەو ڕێچکانەوە درووست دەبن کە ڕوویان داوە. کرداری شەکرە شیبوونەوە دوو گەرد NADH پەیدا دەکات، و گۆڕانی ترشی پایرۆڤیک بۆ ئەسیتایل CoA دوو گەرد لە NADH پەیدا دەکات، زۆرکردنی شەش گەرد لە NADH ی پەیدابوو لە سوڕی کریبسدا کۆی ئەمەش ١٠ گەرد NADH ـە بۆ ھەر گەردێک لە گلوکۆز کە ئۆکسێنراوە، ھەر دەگەردی NADH و دوو گەردی FADH٢ ی پەیدابوو لەسوڕی کریبسدا بەکاردێن بۆ ھەنگاوی دواتری با ھەناسە کە تیایدا زۆربەی وزەی گلوکۆز بەتەواوی دەگوازرێتەوە بۆ ATP.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی پۆل:زیندەزانی لە ١٩٣٧ پۆل:زیندەکیمیا
ئاڵای پەلکەزێڕینە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئاڵاکانی پەلکەزێڕینە پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
دەروێش نەورۆز سۆرانی
دەروێش نەورۆز سۆرانی کەسایەتییەکی گرنگی ئایینی یارسانە کە لە لە سەدەی سیانزەی کۆچیدا ژیاوە. دەروێش نەورۆز ھاوچەرخی سەید براکە بووە و لە مەجلیسی ئەو کەڵکی وەرگرتووە. ژمارەیەک شێعری کوردیی لێ بەجێ ماوە کە بە گۆرانی و لەسەر کێشی بڕگەیین.
شێعر
شێعرەکانی لە دەفتەری نەورۆزدا کۆ کراونەتەوە. شێوازی شێعرەکانی وەک شێعری باوی بڕگەیی کوردی یا یارسانییە. واتە، وەزنەکەی بڕگەیی و بە شێوازی مەسنەوی نووسراوە. بۆ نموونە لە شێعرێکدا دەڵێت:
سەرچاوەکان
پۆل:یارسان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:یارسانییەکان
گۆڵ (ماڵپەڕ)
گۆڵ گه‌وره‌ترین ماڵپەڕی وەرزشیە له‌ جیهان. زۆرتر گرینگی بە تۆپی پێ دەدات لە ساڵی ٢٠٠٤ دامەزراوە ، خزمەتگوزاریەکانی بە ١٦ زمانی جیهانیە و لە خزمەتگوزاریەکانی دا بەکارهێنەرانی دەتوانن سات بەدوای سات ئاگاداری ئەنجامی یاریەکان بن ، تا مانگی ئابی ٢٠١٢ لە پلەی ٢٩٨ ماڵپەڕە جیهانیەکان بووە لە ڕیزبەندی ئەلێکسا.
هەڵبژاردنی باشترین یاریکەری تۆپی پێ
ماڵپەڕی گۆڵ لەوەرزی ٢٠٠٧-٢٠٠٨ باشترین یاریکەری جیهان دیاری دەکات کە بەشیک لەدەنگەکانی لەلایەن سەردانیکەران یان بەکارهێنەرانی ماڵپەڕەکەوە دەبێت
بەستەری دەرەکی
پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
بێستوون (شار)
بێستوون شارێکە لە ناوچەی بێستوون، شارستانی ھەرسین، پارێزگای کرماشان، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٢،٠٧٥ کەس لە ٥٢٧ خێزاندا بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
سالیجێنت، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٧ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
قەپڵانتوو
قەپڵانتوو (Qepllantû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧١١ کەس لە ١٦٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کەمال حەسەن
سەرچاوە
http://en.wikipedia.org/wiki/Kamal_Haasan
پەراوێز
پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ھیندی پۆل:سیناریۆنووسانی ھیندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:کەمال حەسەن پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:ئاوازدانەری هیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئاوازدانەری ھیندی سەدەی ٢٠ەم
چیای ئیڤرست
چیای ئیڤرست (؛ تێبتی: چۆمۆلۆنگما ཇོ་མོ་གླང་མ) بەرزترین چیای زەوییە لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە، دەکەوێتە ناوجەرگەی زنجیرەچیای مەهالانگور هیمال (هیمالایە).لوتکەی چیای ئیڤرست سنووری نێودەوڵەتی چین–نیپالە، بەرزی چیایەکە(لەترۆپکی لووتکەکەی) ٨,٨٤٤.٨٦ مەترە (٢٩,٠٣١.٧ پێ) ئەم پێوانەیە بەم دواییانە لە ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی نیپالی و چینیەوە ئەنجامدراوە. چیای ئیڤرست بۆتە جێگای سەرنجی زۆرێک لە شاخەوانە سەرکێش و بەناوبانگەکان، لەگەڵ ئەمەشدا تەنها بۆ شاخەوانە سەرسەختەکانە ئەوانەی خاوەن ئەزموونێکی زۆرن لە شاخەوانی. بۆ ئەم مەبەستەش دوو ڕێگای سەرەکی هەیە بۆ بەسەرکەوتنی، کە یەکێکیان لەبەری باشووری ڕۆژهەڵاتیەوەیە کە بەری وڵاتی نیپالە (بە ڕێگای ستاندارد و باو ناسراوە) و ئەوی تر لە باکوورەوەیە لەبەری تبت(چین). ئەم دوو ڕێگایەش دوو ڕێچکەی سەخت و ناڕوونن کە شاخەوانان دروستیان کردووە و هیچ پێوانەیەکی سەلامەتی نیە، مەترسیەکانی چیای ئیڤرست زۆرن وەک نەخۆشی بەرزایی و نالەباری کەش و هەوا و با، هەروەها جگە لە مەترسییە گەورەکانی سەهۆڵبەندان(سووتان و ئاوەڵان). تەنها لە ساڵی ٢٠١٩دا پتر لە ٣٠٠ کەس لە چیای ئیڤرست گیانیان لە دەست داوە. یەکەم هەوڵ بۆ گەیشتن بە لووتکەی چیای ئیڤرست لەلایەن شاخەوانانی بەریتانیەوە ئەنجامدراوە. ئەوسا نیپال ڕێگەی نەدەدا بیانییەکان بچنە ناو وڵاتەکەیانەوە، بۆیە بەریتانیەکان ناچاربوون لە ڕێگای هێڵی باکوورەوە بگەن بە لووتکەکەی. یەکەم گەشتی گەڕان لەلایەن بەریتانیەکانەوە لە ساڵی ١٩٢١ ئەنجام دراوە کە توانیان تا ٧٠٠٠ مەتر (٢٢٩٧٠ پێ) بەرز ببنەوە لە ڕێچکەی هێڵی باکوور دواتر هەوڵی دووەم لە ساڵی ١٩٢٢ توانیان تاوەکو ٨٣٢٠ مەتر بەرز ببنەوە(٢٧٣٠٠ پێ). گەشتی ساڵی ١٩٢٤ یەکێک لە گەورەترین نهێنیەکانی چیای ئیڤرستی بۆ ئەم ڕۆژگارەی لێکەوتەوە: جۆرج مالۆری و ئەندرو ئیرڤین لە ٨ی حوزەیراندا هەوڵی کۆتایی لووتکەکەیان دا بەڵام هەرگیز نەگەڕانەوە، مشتومڕی لێکەوتەوە کە ئایا ئەوان یەکەمین ئەوکەسانەن کە خۆیان گەیاندە ترۆپکەکەی یان نا بەڵام دواتر تێنزینگ نۆرگای و ئێدمۆند هیلاری بوون بە یەکەم دووکەس کە بەفەرمی ئەم پێوانەیان تۆمارکرد لە ١٩٥٣، کە ڕێگای هێڵی باشووری ڕۆژهەڵاتیان بەکارهێنا(نیپال) نۆرگای گەیشتە ٨,٥٩٥ مەتر (٢٨,١٩٩ پێ) دواتر لە ٢٥ی ئایاری ١٩٦٠ دەستەی شاخەوانی چینی وانگ فژوو و گۆنپۆ و قو ینێهوا یەکەم ڕاپۆرتی بەرزبوونەوەیان لە هێڵی باکوورەوە بڵاوکردەوە.
ناو
وێنۆک|225px|بڵاوکراوەیەکی شاهانەی بەریتانی لەبارەی چیای ئیڤرستەوە. ناوی تبتی بۆ چیای ئیڤرست چۆمۆلۆنگمایە (ཇོ་མོ་གླང་མ) کە بەواتای ڕووناک یان "دایکی پیرۆز"دێت. ناوەکە یەکەم جار بە نووسینێکی چینی لەسەر ئەتڵەسی کانگکسی ساڵی ١٧٢١ لە سەردەمی ئیمپراتۆر کانگکسی چینگ چین تۆمارکراوە و پاشان وەک تۆچومۆر لانکما لەسەر نەخشەیەکی ساڵی ١٧٣٣ لە پاریس بڵاوکراوەتەوە لەلایەن جوگرافیناسی فەرەنسی دی ئەنڤیل لەسەر بنەمای هەمان نەخشەی یەکەم. هەروەها بە ناوبانگی وەک چۆمۆلۆنگما و (لەوایلی) وەک جۆ-مۆ-گلانگ-ما بۆ ئەوکاتە دەگەڕێتەوە کە بەفەرمی بە زمانی چینی ئەم ناوە نووسرا珠穆朗玛峰 ( 珠穆朗瑪峰). لەکاتێکدا ناوی تری چینی هەن وەک (聖母峰، 圣母峰،. کە بەواتای"لوتکەی دایکی پیرۆز")دێت، ئەم ناوانە بە شێوەیەکی زۆر لە مانگی ئایاری ١٩٥٢ەوە بەرەو دەرەوەی ناوچەکە چوون، بۆیە وەزارەتی کاروباری ناوخۆی چین بڕیارێکی دەرکرد بۆ ئەوەی 珠穆朗玛峰 وەک تاکە ناوی ناوخۆیی دۆکیومێنتکراو "Deodungha" ("شاخی پیرۆز") بمێنێتەوە. بەڵام دیار نەبوو کە ئایا بە شێوەیەکی ئاسایی بەکاردێت یان نا. لە ساڵی ١٨٤٩ ڕاپرسیی بەریتانی دەیویست ناوی ناوخۆیی بپارێزێت (بۆ نموونە، کانگچنجونگا و داهۆلاگیری) بۆیە(ئەندرو واگ)ژەنەراڵی ڕاپرسی بەریتانی هیندستان باسی ئەوەی کرد کە ناتوانێت هیچ ناوێکی ناوخۆیی باو بدۆزێتەوە، لەبەر ئەوەی ناوێکی زۆری ناوخۆیی باو هەیە ئەمەش زەحمەت دەبێت یەکێک لە ناو ئەو هەموو ناوە هەڵبژێرین دواتر پۆپی ئێکس ڤی ناوی چیایەکەی لەسەر ژمێرەری بەریتانی بەناوی جۆرج ئیڤرست تۆمارکرد، ئیڤرست خۆی دژی ئەو ناوە بوو کە لەلایەن واگەوە پێشنیار کراوە. لە ساڵی ١٨٥٧ بە کۆمەڵگای جوگرافیی شاهانەی وت کە "ئیڤرست" ناتوانرێت بە هیندی بنووسرێت و بخوێندرێتەوە. ناوی پێشنیارکراوی واگ سەرەرای ناڕەزاییەکان ناوێکی زاڵ بوو، لە ساڵی ١٨٦٥ کۆمەڵەی جوگرافیی شاهانە بە فەرمی چیای ئیڤرست وەک ناوی بەرزترین چیای جیهان تۆمارکرد. لە کۆتایی سەدەی ١٩دا، زۆرێک لە نەخشەسازە ئەورووپیەکان بە هەڵە پێیان وابوو کە ناوی ڕەسەن بۆ چیاکە گاوریشانکارە کە کێوێکە لە نێوان کاتماندو و ئۆرست. لە سەرەتای ١٩٦٠ حکوومەتی نیپالی ناوی نیپالی ساگار-ماتای بۆ چیایەکە هەڵبژارد کەبە واتای "خودای ئاسمان"دێت.
پێوانەکانی سەدەی بیستەم
وێنۆک|225px|نەخشەیەک کە لەلایەن ڕووپێوە نیپالیەکانەوە بڵاوکراوەتەوە، ئەمە نەخشەی ٥٠هەمینە لە کۆی ٥٧ نەخشەدا بە پێوەری ١:٥٠,٠٠٠ پێوەر "لکێنراوە بە دەقی سەرەکی لە یەکەم لێکۆڵینەوەی پشکنینی هاوبەشی نێوان چین و نیپال لە ساڵانی ١٩٧٩-١٩٨٠، کە تیایدا سنووری نیپال و چین" لە ناوەڕاستی سەرەوەدا بە هێڵێکی سیاسی جیاکراونەتەوە، هێلە سنووریەکە بە ناو لووتکەی ئیڤرست تێدەپەڕێت. وێنۆک| ڕوخساری کانگشونگ (ڕوخساری ڕۆژهەڵات) وەک لە خولگەیەوە دەبینرێت لە ساڵی ١٨٥٦، ئاندریو واگ ئیڤرست (کە ئەوکات بە لووتکەی ئێکس ڤی ناسراوبوو) بە ٨٨٤٠ م بەرزی ڕاگەیاندرا، دوای چەند ساڵێک لە پێوانەکردن لەسەر بنەمای تێبینیەکان کە لەلایەن ئامێرە کەورەکانی تریگۆنۆمتریک کراوە. لە ساڵی ١٩٥٥ بەرزیەکەی بە ٨٨٤٨ مەتر بە پێوەرێکی هیندی دیاری کرایەوە، کە شوێنی پێوانەکە نزیکتر بوو لە شاخەکە، هەروەها لە ساڵی ١٩٧٥ بە بەکارهێنانی ڕوپێوەرەکان لەلایەن چینیەکانەوە بەرزی چیایەکە بە ٨,٨٤٨.١٣ مەتر دووپاتکرایەوە. لە هەردوو باردا بەرزترین خاڵ کڵاوی بەفر و سەر بەردەکە پێوانە کرا. دواتر بەرزی ٨٨٤٨ مەتر بە فەرمی لەلایەن نیپال و چینەوە ناسێنرا. نیپال پلانی ڕاپرسییەکی نوێی دانا لە ساڵی ٢٠١٩ بۆ ئەوەی بزانرێت کە ئایا بوومەلەرزەی نیسانی ٢٠١٥ی نیپال کاریگەری لەسەر بەرزایی شاخەکە کردووە یان نا. لە مانگی ئایاری ١٩٩٩، فیلمێکی ئەمریکی بەناوی گەشتێکی ئەمریکی ئیڤرست، لە دەرهێنانی برادفۆرد واشبۆرن بڵاوکرایەوە کە یەکەیەکی جی پی ئێسی لە بەرزترین بەردی سەرشاخەکە دادەنێن. کەتیایدا بەرزترین خاڵ لەسەر بەرد بە ٨,٨٥٠ مەتر دادەنێن، و بەگوێرەی بەفری سەرشاخەکەش یەک مەتر بەرزترە. لە کۆتاییەکانی ١٩٨٠کاندا، نەخشەی تۆپۆگرافی وردتر لە ناوچەی ئیڤرست بە ئاراستەی برادفۆرد واشبۆرن دروست کرا، بە بەکارهێنانی وێنەی ئاسمانی فراوان.
پێوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥، دوای چەند مانگێک لە پێوانەکردن و ژماردنی ئەکادیمیانەی زانستە چینییەکان نووسینگەی دەوڵەت لە ڕووپێوی و نەخشەکێشان، بەرزایی ئیڤرستی بە ٨,٨٤٤.٤٣ مەتر بە وردی ±٠.٢مەتر ڕاگەیاند ، گوایە وردترین پێوەرە تا ئێستا ئەنجام درابێت. ئەم بەرزاییە لەسەر بەرزترین خاڵی بەرد دروست بووە نەک بەفر و سەهۆڵ کە دەیپۆشێت. تیمە چینییەکان بەرزی چینە بەفرەکەیان بە ٣.٥ مەتر پێوانە کرد. مشتومڕێک لە نێوان چین و نیپالدا دروست بوو کە ئایا بەرزایی فەرمی دەبێت بەرزایی سەربەرد بێت (٨٨٤٤ مەتر، چین). یان بەرزایی سەربەفر (٨٨٤٨ مەتر، نیپال). لە ساڵی ٢٠١٠دا هەردوولا هاوڕابوون کە بەرزایی ئیڤرست ٨٨٤٨ مەترە.
سازشەکانی چین و نیپال
بەرزایی ڕاستەقینەی چیاکە لەلایەن نیپال و چینەوە مشتومڕی لەسەر کراوە، ئەو دوو وڵاتەی کە هاوبەشن لە چیایەکە. ڕۆژی ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ بە هاوبەشی لەلایەن هەردوو وڵاتەوە ڕاگەیەنرا کە بەرزایی فەرمی نوێ ٨,٨٤٨.٨٦ مەترە. ئەمە ٠.٨٦ مەتر بەرزتر بوو لەوەی پێشتر بە فەرمی ژمێردراوە. دەسەڵاتدارانی چینی پێشتر گفتوگۆیان کردبوو کە پێویستە ئیڤرست بە بەرزی بەردەکەی بپێورێت، لەکاتێکدا دەسەڵاتدارانی نیپالی دووپاتیان کردەوە کە دەبێت بەفری سەر ترۆپکەکە هەژماربکرێت.