cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سڤێتلانا ئەلیلویڤا
سڤێتلانا یۆسیفۆڤنا ئەلیلویڤا (٢٨ی شوباتی ١٩٢٦ – ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١)، دواتر بە لانا پیتێرز ناسرا، بچووکترین منداڵ و تاکە کچی سەرۆکی سۆڤیەت جۆزێف ستالین و ھاوسەری دووەمی نادەژدا ئەلیلویڤا بوو. لە ساڵی ١٩٦٧دا بووە ھۆی جەنجاڵییەکی نێودەوڵەتی کاتێک وازی لە ئەمریکا ھێنا و لە ساڵی ١٩٧٨ بوو بە ھاووڵاتییەکی ناسنامە. لە کامبریج لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢، جەژنی سانت لوسی سیراکیوز، ئەلیلویڤا بوو بە کڵێسای کاتۆلیک. لە ساڵی ١٩٨٤ تا ١٩٨٦ بۆ ماوەیەکی کورت گەڕایەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت و ڕەگەزنامەی سۆڤیەتەکەی بۆ گەڕاندەوە. تا مردنی لە ساڵی ٢٠١١، دوا منداڵی ستالین بوو کە لە ژیاندا مابوو
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:بنەماڵەی ستالین پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم پۆل:نووسەرانی سۆڤیەت پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:دەرچووانی زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ
مزلمان
مزلمان (بە ئاڵمانی: Muselmänner) زاراوەیەکی سیاسییە کە گەرچی لە وشەی موسوڵمانەوە وەرگیراوە بەڵام لە سەدەی بیستەم دا بوو بە زارەوەیەکی سووکایەتی ئامێز کە بە گیراوانی کەمپە بێگاریەکانی ئالمانی نازی نیسبەت دەدرا. مزلمان بریتی بوو لە دەستەیەک لە گیراوانی ئەم کەمپانە کە بە هۆی لاوازی، بەدخۆراکی و سوئی تەغزیە مەودا و جیاوازیەکی ئەوتۆیان لە گەڵ مەرگ نەمابوو. هەر وەها مزلمان تاقەتی خۆڕاگریشی لە دەست دەدا و خۆی بە دەستی مەرگ دەسپارد.
میخائیل تسخاکایا
ساڵی ١٨٦٥ لە شارەوانی مارتڤیلی لەدایکبووە. لە ساڵی ١٨٩٢ یارمەتی دامەزراندنی مێسامە داسی (گرووپی سێیەم)ی دا کە یەکەم پارتی سۆسیالیستی جۆرجیا بوو. کاتێک پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا دامەزرا، پەیوەندی بەوەوە کرد. لە ساڵی ١٩٠٤دا جۆزێف ستالینی گەنجی لە دەرکردن ڕزگار کرد بەھۆی ناسیۆنالیزمی جۆرجیا. بەڵام بارسۆڤ وای لە ستالین کرد کە دەستبەرداری بۆچوونەکانی بێت و بەشداری زنجیرەیەک وتارەکانی بارسۆڤ بکات لەسەر مارکسیزم. سەرەڕای ئەمەش، ئەوان وەک ھاوڕێ مانەوە.
لە ساڵی ١٩٢٠ەوە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری نێودەوڵەتیی کۆمۆنیست بووە. لە ساڵی ١٩٢٢ پەیمانی پێکھێنانی یەکێتی سۆڤیەت واژوو کرد، کە نوێنەرایەتی کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقاوقاز دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥ پۆل:مردووانی ١٩٥٠ پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
زنجیرەچیاکانی قەوقاز
چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|زنجیرەچیاکانی قەوقاز لە بۆشایی ئاسمانەوە چیاکانی قەوقاز یان شاخەکانی قەفقاس بریتیین لە زنجیرەچیایەک کە دەکەوێتە نێوان دەریای ڕەش و دەریای قەزوین لە ناوچەی قەوقاز.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:زنجیرەچیاکان پۆل:زنجیرەچیاکانی ئێران پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا پۆل:جوگرافیای قەوقاز پۆل:قەوقاز پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان پۆل:چیاکان پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
بەرگەر کینگ
وێنۆک|خواردنگەی بەرگەر کینگ لە ھەولێر بەرگەر کینگ زنجیرە ڕێستۆرانتێکی ئەمریکییە کە تایبەتە بە خواردنی خێرا. لە ساڵی ١٩٥٤ لە میامی، فلۆریدا کراوەتەوە. زیاتر لە ١٥٬٠٠٠ لقی بەرگەر کینگ لە جیھانداھەیە. لە کوردستانیش یەکەم لق لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لە ھەولێر کرایەوە.
پێردیدۆ بیچ، ئەلاباما
پێردیدۆ بیچ شارۆچکەیەکە لە کەرتی بالدوین، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٨١ کەس بووە. ڕووبەری ٣٫٢٢ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٨٠٫٤٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
تاڵەبان
تاڵەبان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تاڵەبان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دارەتوو و لە باشوور لەگەڵ گوندی چنگنی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گەڕاو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گۆران جەباری.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تۆماس کارلایل
وێنۆک|تۆماس کارلیل تۆماس کارلیل (ماوەی ژیان: ۴ـی کانوونی یەکەمی ۱۷۹۵ تاکوو ۵ـی شووباتی ١٨٨١) نووسەر و ڕەخنەگرێکی گاڵتەجاڕ و مێژوو نووسێکی ئیسکەتلەندی بووە، لە ٤ دیسەمبەری ساڵی ١٧٩٥ لەخێزانێکی ھەژار لە ئیسکەتلەندا لەدایک بووە، دایک و باوکی ناردوویانە بۆ ئەکادیمیای ئەئن و پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا چۆتە زانکۆی ئیدنبرە، دەرچووە و وەکو مامۆستای بیرکاری کاری کردووە.
داشخانە
داشخانە (Daşxane، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی 2013دا 480 کەس لە 66 بنەماڵەدا بووە.
تۆماس کارلایل
تۆماس کارلیل لەساڵی ١٨١٩ گەڕاوەتەوە بۆ زانکۆی ئیدنبرە و لەبەشی یاسا و ئەدەبی ئەڵمانی خوێندوویەتی، کۆمەڵێک وتاری لە گۆڤاری فرایزر بڵاوکردۆتەوە و لەلایەن گەورە نووسەرانی ئاڵمانیا تەرجومە کراوەتەوە کە بۆتە دەستپێکیکی سەرکەوتوو بۆ ژیانی ئەدەبی، لەساڵی ١٨٢٨ کاتێکی زۆری خۆی لە مەزرەعەی کریجنبۆتک لەئەسکتلەندا بەسەربردووە و زۆربەی نووسینەکانی لەو سەردەمەدا بەرھەم ھێناوە، لەساڵی ١٨٣٤ ڕۆیشتووە بۆ لەندەن و بۆتە ئەندامی فەرمانگەی ئەدەب.
داشخانە
==
تۆماس کارلایل
لەساڵی ١٨٢١ کارلیل لە نووسینی ئایینی دوورکەوتۆتەوە و گرنگی داوە بە بواری ژیان و ڕێچکەیکی نوێی گرتۆتەبەر لەنووسینەکانیدا وێڕای نووسینی وتار لەسەر ئەدەبی ئەڵمانی، لە نووسینی کتێبی قارەمانەکان و خواپەرستییەکانیان ڕۆڵێکی گرنگ و دەورێکی باڵای داوە بە پێغەمبەری مەزنمان، ھەربۆیە دەربارەی پێغەمبەری مەزنمان دەڵێت (( بەخوا من محەممەدم لەبەر بێگەردی و بێفرت و فێڵی و خۆبردنە پێشەوە و سادەیی خۆشدەوەی ))،
داشخانە
په‌ڕتووکخانه‌ی زانست
ئاوایی داشخانه له ساڵی 1391 را بۆته خاوه‌نی کتێبخانه‌یه‌ک که به هه‌ڵمه‌تی دانیشتوانی ئه‌م گونده دروست کراوه‌و سه‌ره‌رای که‌سپ‌وکۆندی زۆری ئه‌و رێگایه، هه‌وڵ دراوه تا به باشترین شێوازی نوێ خزمه‌تگوزارێکانی خوێ بنوێنێ و پێشکێشی هه‌موو به‌کار‌هێنه‌رانی بکات. هه‌بوونی په‌ڕتووکخانه یه‌کێک له پێداویستیه‌کانی هه‌ر بنه‌ماڵه‌یه‌که و تاکێکه، رۆح و ده‌رونی هه‌ر که‌س پێویستی به په‌ڕتووک هه‌یه بۆ ئه‌وه‌ی پێداویستیه‌کانی خۆی دابین و سارێژ بکات. په‌ڕتووک کاریگه‌ری زۆری له پێشکه‌وتوویی کۆمه‌ڵگا دا هه‌یه و هه‌ر که‌سه‌ی به حەزی خۆی هه‌ر جۆره کتێبێک که پێی خۆش بێت ئه‌وه ده‌توانی له په‌ڕتووکخانه دابینی بکات. له سووده‌کانی دی په‌ڕتووکخانه له ئاوایی ده‌توانرێ بۆشاییه‌ک که به باش نه‌بوونی بواری ئابووریی خه‌ڵکی گوند، په‌ڕتووک وه‌کوو پێویستێکی سه‌وه‌ته‌ی کرین به‌دی ناکرێ پڕ ده‌کرێته‌وه. ماڵپه‌ری په‌ڕتووکخانه زانست: http://www.zanist.blogfa.com/ ئەمانەش ببینە==
تۆماس کارلایل
لەساڵی ١٨٢١ کارلیل لە نووسینی ئایینی دوورکەوتۆتەوە و گرنگی داوە بە بواری ژیان و ڕێچکەیکی نوێی گرتۆتەبەر لەنووسینەکانیدا وێڕای نووسینی وتار لەسەر ئەدەبی ئەڵمانی، لە نووسینی کتێبی قارەمانەکان و خواپەرستییەکانیان ڕۆڵێکی گرنگ و دەورێکی باڵای داوە بە پێغەمبەری مەزنمان، ھەربۆیە دەربارەی پێغەمبەری مەزنمان دەڵێت (( بەخوا من محەممەدم لەبەر بێگەردی و بێفرت و فێڵی و خۆبردنە پێشەوە و سادەیی خۆشدەوەی ))، هەروەها دەڵێت (( محەممەد پرشنگێکە کە ھەموو جیهانی ڕووناک کردۆتەوە... ))
داشخانە
په‌ڕتووکخانه‌ی زانست
Iran / Azarbayejan-e Gharbi / Mahabad / World / Iran / Azarbayejan-e Gharbi / Mahabad, 19 کیلومتر از مرکز (مهاباد) / ایران / روستا Add category Upload a photo '); } //-->
تۆماس کارلایل
تۆماس کارلیل لە ۵ـی شووباتی ساڵی ١٨٨١ لەتەمەنی ۸۵ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٥ پۆل:مردووانی ١٨٨١ پۆل:فەیلەسووفانی سکۆتلاندی پۆل:ماتماتیکزانانی سکۆتلاندی پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم پۆل:فەیلەسووفە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە پۆل:مێژووناسانی بریتانی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:مێژووناسانی شۆڕشی فەڕەنسا پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆماننووسانی سکۆتلاندی
داشخانە
په‌ڕتووکخانه‌ی زانست
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئەی پی بایۆ
ئەی پی بایۆ زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی کۆمیدیی ئەمریکییە لە لایەن مایک ئۆبڕایان بۆ ئێن بی سی دروستکراوە. دوای ئەڵقەی یەکەمی کە لە کۆتاییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ پێشکەش کرا، پڕۆژەکە لە ٨ی ئایاری ٢٠١٧ داواکرا بە زنجیرەیی پێشکەش بکرێت. زنجیرەکە لە ١ی شوباتی ٢٠١٨ بۆ بەسەرداچوونەوەیەکی تایبەت پێشکەش کرا و لە ١ی ئازاری ٢٠١٨ بە فەرمی کرا. ئێن بی سی یەکەم سێ ئەڵقەی یەکەمی دوای پەخشە پێشخراوەکەی ١ی شوباتی لەسەر ئێن بی سیی جیھانی بڵاوکردەوە.
٨ی ئایاری ٢٠١٨دا ئێن بی سی زنجیرەکەی بۆ وەرزی دووەم نوێکردەوە کە لە ٧ی ئازاری ٢٠١٩ پێشکەش کرا. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٩دا، ئێن بی سی دوای دوو وەرز نمایشەکەی ھەڵوەشانەوە. لە تەممووزی ٢٠١٩دا، ئێن بی سی بڕیارەکەی ڕەتکردەوە و زنجیرەکەی بۆ وەرزی سێیەم نوێکردەوە، کە یەکەم پەخشی لەسەر خزمەتگوزاری ئێن بی سیی جیھانی، پیکاک، دەبێت.
چیرۆک
کاتێک پڕۆفیسۆری فەلسەفەی زانکۆی ھارڤارد جاک کارسۆن گریفین (گڵێن ھاورتن) کارە خەونەکەی بۆ ڕکابەرەکەی مایەڵز لێۆنارد (تۆم بێنێت) دەدۆڕێنێت ئەو ناچار دەبێت بۆ تۆڵیدۆ، ئۆھایۆ بڕوات و وەک مامۆستای بایۆلۆجی لە قوتابخانەی ئامادەیی ویتڵۆک کار بکات. جاک بە ئاشکرا ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە لە وانەکەی ئەو ھیچ بایۆلۆجییەک باس ناکرێت. دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە ژوورێکی پڕ لە قوتابی لەژێر دەستیدایە، جاک بڕیار دەدات بۆ ئامانجەکەی خۆی: تۆڵەکردنەوە لە مایەڵز بەکاریان بھێنێت. بۆ سەلماندی ئەوەی ئەو ھێشتا پاشای قەڵاکەیە، بەڕێوبەر دوربین (پاتن ئۆزواڵت) لە ھێشتنەوەی گریفین لەژێر کۆنتڕۆڵ دەناڵێنێت. جاک قوتابییەکانی بۆ زانینی شێوازی بەختەوەری خەڵکی تۆڵیدۆ بەکاردەھێنێت، ئەمەش تا پڕ فرۆشترین پەرتووک ئامادەبکات.
وەڵامدانەوە ڕەخنەییەکان
لە ھۆڵیوود ڕیپۆرتەردا، دانیاڵ فاینبێرگ نووسیویەتی کە ئەی پی بایۆ ئەکتەری باشی ھەیە و: «تاکە شت بیگرێت ئەو بەرەنگارییە بچووکەیە کە لە ڕاستیدا ھیچ خۆش نییە.» ماڕگرێت ڵایۆنی نیویۆرک تایمز بە ئەی پی بایۆی وت: «زنجیرەیەکی کۆمیدی زبرە کە نزیک لە پێکەناوییەوە نییە، ھەروەھاش بە قوڵی ناخۆشە.» جین چانی لە ڤەڵچەڕ وتی کە زنجیرەکە خاڵی ڕووناکی ھەیە بەڵام بە تەواوەتی «لە لایەنی بیردۆزییەوە لە دەرەوە بووە».
میدیای ماڵەوە
یەکەم وەرزی ئەی پی بایۆ لە ناوچەی ئازادی دیڤیدی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٤ی ئابی ٢٠١٨ دەرچوو، و لە ئوسترالیا لە ناوچەی ٤ لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:نمایشەکانی تۆڕی ئێن بی سی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٨ پۆل:بەرنامەکانی تۆڕی ئێن بی سی
مەمالیکی عێراق
مەمالیکی عێراق زنجیرەیەکی حاکمانن کە لە ناوەڕاستی سەدەی ھەژدەھەمەوە تا چارەکی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەم فەرمانڕەوایی عێراقیان کردووە و بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆ چەند ناوچەیەکی ئاسیای ناوەڕاست (جۆرجیا، وڵاتانی چەرکەس، داغستان و وڵاتانی دیکەی، چیای قەفقاز). لەوێدا حوکمڕانییان لەسەر عێراق نزیکەی ٨٢ ساڵ بەردەوام بوو لە دەوڵەتی سولەیمان پاشای گەورە، لە ساڵی ١٧٤٩ی زایینی نازناوی ئەبو لەیلایان لێنرا و بە لابردنی داود پاشا لە پۆستی پارێزگاری بەغدا لە ساڵی ١٨٣١ی زایینی کۆتایی ھات.
مێژوو
یەکەم کەس کە مەملوکەکانی ھێنایە عێراق، حەسەن پاشا، والی عوسمانی بوو، دوای ئەوەی سیستەمی یێنیچێری گەندەڵ بوو، ئەم حاکمەی دەویست. بۆ ئەوەی بۆ خۆی سوپای تایبەتمەند دروست بکات بۆ ئەوەی داوای یارمەتی و کۆنەپەرستی بۆ بکات، بۆیە ئەو کەسانەی نارد بۆ وڵاتی قەفقاز کە کوڕی بۆ دەھێنن. بازاڕەکانی شاری تفلیس لەو سەردەمەدا پڕ بوون لە کوڕان کە پێشکەشیان دەکرا بۆ فرۆشتن، بۆیە حەسەن پاشا لە بەغدا بەشێکی تایبەتی دامەزراند بە ناوی إیج دائرة سی واتە بەشی ناوخۆ و ئەرکەکەی سەرپەرشتیکردنی کڕین و ڕاھێنانی مەملوکەکانە لەو وڵاتە، و کاتێک ئەحمەد پاشای کوڕی دوای ئەو دەسەڵاتی گرتە دەست، زیاتر لە کڕینی سەربازە مەملوکەکان کرد و ئاگاداری تا ئەوان بوون بە ھێزێک بۆ ئەوەی بن حسابیان بۆ کرا و دوای مردنی والی ئەحمەد پاشا ژمارەیان زیادی کرد و توانیان ئیرادەی خۆیان بەسەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بسەپێنن. و یەکێکیان دامەزراند بە ناوی سولەیمان پاشا ئەبو لەیلا لە ساڵی ١٧٤٩ی زایینی وەک حاکمی عێراق.
سولەیمان پاشا (ئەبو لەیلا)(١٧٤٩–١٧٦٢)
دوای کۆچی دوایی والی بەغدا ئەحمەد پاشا لە ساڵی ١٧٤٩، مەملوکەکان توانیان ئیرادەی خۆیان بەسەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بسەپێنن. و یەکێکیان دامەزراند بە ناوی سولەیمان پاشا (ئەبو لەیلا)، لە ساڵی ١٧٤٩ی زایینیدا وەک والی عێراق، لە شوێنی حاکمی پێشووی بەغدا، ئەلسەدر، محمد پاشای تیراقی، گرتەوە. بەمەش ٨٢ ساڵ دەسەڵاتی مەملوکەکان لە عێراق دەستیپێکرد.
عومەر پاشا (١٧٦٤–١٧٧٦)
عومەر پاشا یاخود عومەر کەھییە (بە جۆرجیی: ომარ ფაშა) سیاسەتمەدارێکی عوسمانی لە مەملوکەکانی عێراق بوو بە والی بەغدا لە شوێنی والی عەلی پاشا ئەلکەھییە گرتەوە. لە دوای ئەویش مستەفا پاشا عەلاسپیناخجی لە شوێنی گرتەوە. شا کەریم خان زەند لە ساڵی ١٧٧٥ی زایینی لەشکرێکی گەورەی نارد بۆ داگیرکردنی بەسرە بە سەرکردایەتی سدیق خانی برای و گەمارۆی دا. گەمارۆی سەر شاری بەسرە نزیکەی ١٣ مانگی خایاند، بە ھاتنی سدیق خان بۆ ناو شارەکە کۆتایی ھات. کاتێک ھەواڵی گەمارۆدانەکە گەیشتە ئەستەنبوڵ، بەرپرسانی ئەوێ پێیان وابوو گەورەترین ھۆکار کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی ئەم ململانێیەی نێوان ھەردوو وڵات، عومەر پاشا بووە و بۆ ئەوەی کۆتایی بەم ململانێیەی نێوان ھەردوو وڵات بھێنرێت، دەبێت دووربخرێتەوە. لە ساڵی ١٧٧٦ی زایینیدا ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی سێ فەرماندەی ڕەوانەی شاری بەغدا کرد، کە ھەریەکەیان ھێزێکی زۆری سەربازییان ھەبوو، ھۆکاری ناردنی ئەوانیش لە کار لابردنی پارێزگار بوو، عومەر پاشا، کە بریتی بوون لە ئوزون عەبدوڵڵا پاشا، پارێزگاری دیاربەکر. سولەیمان پاشا جەلیلی پارێزگاری مووسڵ و مستەفا پاشا ئەسپیناخجی پارێزگاری ڕەقە. و مستەفا پاشا ئەو کەسە بوو کە ئیختیاری بەغدای پێ سپێردرابوو، عومەر پاشاش ئەگەر ڕەتیبکاتەوە ئیختیاری ڕادەستی بکات دەکوژرا و موناقەشەی ئەو سێ چەقۆکێشە لە کاتی ھاتنیدا بریتی بوو لە شکاندنی گەمارۆی سەر شاری بەسرە، و کاتێک مستەفا پاشا لەگەڵ عومەر پاشا چاوی بە ئیسپیناخجی کەوت و عومەر پاشا لەبارەی فیرمانی شاھانە زانی، ناڕەزایی بەرامبەری دەرنەبڕی و بەبێ ھیچ کێشەیەک بەغدای بەجێھێشت. بەڵام مستەفا پاشا پێی وابوو کە لەلایەن والی پێشووەوە، عومەر پاشا، پیلانێک لەدژی کراوە، بۆیە شەوانە ھێزێکی سەربازی نارد بۆ ئەوەی ھێرش بکەنە سەری، بەڵام عومەر پاشا توانی خۆی دەرباز بکات، بەڵام ئەسپەکەی کەوتە سەر زەوی، ئەمەش وای کرد کەوتنی و ملی شکاند، لەلایەن یەکێک لە سەربازەکانەوە دۆزرایەوە، بۆیە سەری بڕی و ناردی بۆ پارێزگاری نوێ، ئەویش لە بەرامبەردا ناردی بۆ ئەستەنبوڵ.
سولەیمان پاشای گەورە (١٧٨٠–١٨٠٢)
وێنۆک|سوارەیەکی مەملوکی عوسمانی، وەک کارل ڤێرنێت لە ساڵی ١٨١٠دا کێشراوە.
دوای کوشتنی عومەر پاشا چەند پارێزگارێکی مەملوک لە ماوەی چوار ساڵدا دەسەڵاتی بەغدایان گرتە دەست و ھیچیان درێژەیان نەکێشا. لە ساڵی ١٧٧٩دا سلێمانی گەورە (بە جۆرجیی: სულეიმან ბუიუქი) لە ئاوارەیی خۆی لە شیراز گەڕایەوە و لە ساڵی ١٧٨٠دا پارێزگاری بەغدا و بەسرە و شارەزوور بەدەستھێنا. ئەم سولەیمان پاشایە بە (بویوک) ناسراوە (بە تورکی "گەورە")، حوکمڕانییەکەی (١٧٨٠–١٨٠٢) لە سەرەتادا کارامە بوو، بەڵام لەگەڵ گەورەبوونیدا لاواز بوو. ژمارەیەکی زۆر لە جۆرجییەکانی ھاوردە کرد بۆ بەھێزکردنی خێڵەکەی، باڵادەستی خۆی بەسەر ماڵە مەملوکەکانی کوتلەداردا دووپاتکردەوە و کاریگەریی جانیسارییەکانی سنووردار کرد. ئابوری پەروەردە کرد و بەردەوام بوو لە ھاندانی بازرگانی و دیپلۆماسی لەگەڵ ئەورووپا، کە لە ساڵی ١٧٩٨دا کاتێک سلێمانی مۆڵەتی دا بە دانانی بریکاری ھەمیشەیی بەریتانی لە بەغدا، گەشەیەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی. بەڵام خەباتی ئەو لە دژی ھۆزە عەرەبەکان لە باکووری عێراق کەمتر بوو سەرەڕای ئەوەی کە بە شێوەیەکی دڕندانە یاخیبووانی لەت کرد.
عەلی پاشا ئەلکاھییە (عەلی دووەم) ١٨٠٢–١٨٠٧
دوای مردنی سلێمان پاشای گەورە لە ساڵی ١٨٠٢ ململانێی دەسەڵات بوو لە نێوان عەلی پاشای کەیمەکام، ئەحمەد ئاغا سەرۆکی جانیسایییەکان و سەلیم ئاغا، کە لەلایەن عەلی پاشا (بە جۆرجیی: ალი ფაშა)ەوە سەرکەوت، کە ھەڵمەتێکی دیسپلینی دەستپێکرد ھۆزە کوردەکان کە لە ڕێگەی ئاژەڵەکانیانەوە باجیان دەدا، پاشان یاخیبوونێکیان لەلایەن ئێزدییەکانەوە لە شەنگال دانا. پاشان سواری تەلعەفەر بوون و محەممەد بەگ ئەلشاوی و براکەییان دەستگیر کرد و ھەردووکیانیان لە سێدارە دا، بەھۆی دوژمنایەتی بەرامبەریان، پاشان گەڕایەوە بەغدا بۆ دامرکاندنەوەی پشێوی لەوێ. عەلی پاشا لە ساڵانی ١٨٠٣ و ١٨٠٦ ھێرشەکانی وەھابییەکانی بۆ سەر نەجەف و حیلا بەرپەرچ دایەوە بەڵام نەیتوانی تەحەدای زاڵبوونی ئەوان لەسەر بیابان بکات. عەلی پاشا لە ساڵی ١٨٠٧ لەلایەن مەدد بەگ ئەلعەبادی و شوێنکەوتووانی تیرۆرکرا، بەھۆی کینەی شەخسی بەرامبەری، لەکاتێکدا عەلی نوێژی دەکرد، سەرەتا ھەڵھاتن بەڵام دەستگیرکران و کوژران لەگەڵ تەرمەکانیان نێردرا بۆ بەغدا.
شەڕی ناوخۆی نێوان مەملوکەکان
دوای کوژرانی عەلی پاشا ئەلکەحییە، سلێمان پاشای کوڕەزای پۆستی والی ئەیالەتی بەغدا گرتە ئەستۆ و دوای وەرگرتنی ئەرکەکەی، ناوی سولەیمانی بچووکی لێنرا، کە لە سولەیمان پاشای گەورەی پێش خۆی جیاکرایەوە. دەسەڵاتی سولەیمان بچووک نزیکەی سێ ساڵ بەردەوام بوو، کاتێک لە ٦ی تشرینی یەکەم ١٨١٠ی زایینیدا کوژرا لەسەر دەستی سوپای عوسمانی بە سەرۆکایەتی حەڵات ئەفەندی دوای شەڕی توندی نێوانیان. عەبدوڵڵا ئاغا ئەلتوتونجی کرا بە والی بەغدا. دەسەڵاتی عەبدوڵڵا ئاغای ئەلتونجی تەنیا دوو ساڵ و نیوی خایاند. ئەو ماوەیە کورتەی لە ترسی بەردەوامی سەعید بەی و حیزبەکەیدا بەسەر برد، بەو پێیەی زۆرێک لە مەملوکەکان مەیلیان بۆ سەعید بەک ھەبوو و ھاوسۆزییان لەگەڵیدا ھەبوو وەک بەدیھێنانی یادەوەرییەکەی باوکی سولەیمانی گەورە. ئەمەش بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕ لەنێوان ھەردوو لایەن و کوژرانی پارێزگار، عەبدوڵڵا ئاغای توتونجی، لە شارۆچکەی سوق الشویوخ، لەگەڵ جێگری پارێزگار، دوای ئەوەی دەستیان بەسەردا گیران، پاشان سعید پاشا و شێخ المنتفق حمود الثمر لە ١٦ی ئایاری ١٨١٣ چوونەتە بەغدا.
داوود باشا (١٨١٧–١٨٣١)
داوود پاشا داوود باشا (بە جۆرجیی: დაუდ ფაშა)، یەکێک لە مەملوکەکان، لە سەردەمی سعید پاشا والی بەغدادا پۆستی یاریدەدەری ئەیالەتی بەغدای ھەبووە، بەڵام لە پۆستی یاریدەدەر دوورخرایەوە، ئەوەش دوای پێداگرییەکی زۆر لەلایەن نەبی خانم، دایکی سعید باشا. زۆری نەخایاند، لە ئەنجامی پشتگوێخستنی کاروباری وڵات لەلایەن سەعید پاشا، دۆخی عێراق جارێکی دیکە خراپتر بووەوە و لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٨١٦ی زایینیدا، داود پاشا بە نھێنی لەگەڵ کۆمەڵێک لە شوێنکەوتووانی شاری بەغدای بەجێھێشت. و داوود پاشا توانی لە سوڵتانی عوسمانی لە جیاتی سەید پاشا ئیختیاری بەغدا بەدەست بھێنێت، لە ٧ی کانوونی دووەم ١٨١٧ی زایینی، شەڕێک لە نێوان لایەنگرانی سعید پاشا و لایەنگرانی داوود پاشا لە دەرەوەی دیواری شاری بەغدا لە ئاراستەی باب المعظم ڕوویدا لە ٢٠ی شوباتی ھەمان ساڵدا، داود پاشا و ھێزەکانی لەناو پێشوازییەکی قەرەباڵغی خەڵکدا چوونە ناو شاری بەغدا، سەبارەت بە سەعید پاشا، دوای ئەوەی لەلایەن سەید عەلیوی بەرپرسی یێنیچێری کوژرا، دوای ئەوەی لە. باوەشی دایکی خاتوو نەبی خانم لەسەر دەستی ھێزەکانی سید عەلیوی ئاغای یێنیچێری
کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی مەملوکەکان لە عێراق
داوود باشا دوا والی مەملوکی عێراق بوو. داوود پاشا دەستی بە بەرنامەی گرنگی مۆدێرنیزاسیۆن کرد کە بریتی بوو لە پاککردنەوەی کەناڵەکان، دامەزراندنی پیشەسازی، چاکسازی لە سوپا بە یارمەتی ڕاھێنەرانی ئەورووپی، دامەزراندنی چاپخانەیەک. لە دەربارەکەیدا پۆمپ و بارودۆخێکی وردی پاراست. جگە لە ناڕەحەتی ئاسایی لەگەڵ ھۆزە عەرەبەکان و ناکۆکی ناوخۆیی لەگەڵ شێخەکان، لە شەڕی جددیتر لەگەڵ کورد و ململانێ لەگەڵ ئێران لەسەر کاریگەری لە میرنشینی کوردی بابان تێوەگلابوو. ئەم ململانێیە بە لەشکرکێشی ئێران بۆ سەر عێراق و داگیرکردنی سلێمانی لە ساڵی ١٨١٨دا گەیشتە لووتکە، دواتر داود پاشا لە ساڵی ١٨٢٦دا سەرمایەگوزاری لە لەناوبردنی جانیسارییەکان لە قوستەنتینییە کرد، و جانیسارییەکانی وەک ھێزێکی ناوخۆیی سەربەخۆ لەناوبرد. ھاوکات بوونی ڕژێمی ئۆتۆنۆم لە عێراقدا کە سەرچاوەیەکی درێژخایەنی دڵەڕاوکێ بوو لە قوستەنتینییە، ھێندەی تر ھەڕەشە بوو بۆ سەر پۆرتە کاتێک محەممەد عەلی پاشای میسر دەستی کرد بە ئیدیعاکردنی سووریای عوسمانی. لە ساڵی ١٨٣٠ سوڵتان بڕیاری دەرکردنی داود پاشای دەرکرد، بەڵام ئەو نێردەی ھەڵگری فەرمانەکە لە بەغدا دەستگیرکرا و لە سێدارە درا. لە ساڵی ١٨٣١ سوپای عوسمانی بە سەرپەرشتی عەلی رضا پاشا لە حەلەبەوە ڕێپێوانیان کرد بۆ ناو عێراق. بەغدا بەھۆی لافاو و پەتایەکی تاعونی بوبۆنیکەوە وێران بوو، دوای گەمارۆیەکی دە ھەفتەی کە بووە ھۆی برسێتی بەکۆمەڵ، تەسلیم بوو. داود پاشا کە ڕووبەڕووی دژایەتی ڕۆحانییە ناوخۆیییەکانی ناوخۆی عێراق بووەوە، خۆی ڕادەستی عوسمانییەکان کرد و بە ڕەحمەت مامەڵەی لەگەڵ کرا. ژیانی لە ساڵی ١٨٥١ کۆتایی ھات، لەکاتێکدا سەرپەرشتیاری مەزارگەی مەدینە بوو ھاتنی حاکمی نوێی سوڵتان بۆ بەغدا لە ساڵی ١٨٣١ ئاماژە بوو بۆ دەستپێکردنی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانی لە عێراقدا. عەلی ڕزا پاشا، پارێزگاری نوێی عوسمانی، ناچار بوو لەگەڵ بوونی مەملوکەکان کە تا ئێستاش بڵاوبووەتەوە لە بەغدا، تەنانەت دوای ئەوەی دوا پاشای مەملوکەکان لە پۆستەکەی لابرا، بە ناچاری ڕێکبکەوێت. دواتر لەگەڵ کچی والی پێشووی مەملوکەکان سلێمان پاشای بچووک (١٨٠٧–١٨١٠) ھاوسەرگیری کردووە.
شەڕی لەناو گەڕەکەکانی بەغدا
لە سەردەمی مەملوکەکاندا دابونەریتی وابوو کە کاتێک ناکۆکی لە نێوان دوو گرووپ لەسەر دەسەڵات دروست دەبێت، پەتای ململانێکە بۆ دانیشتووانی بەغدا بڵاودەبێتەوە. ھەر گرووپێک لە مەملوکەکان لە کاتی ڕوودانی ناکۆکیدا داوای ھاوکاری دەکەن، لەگەڵ ھاوپەیمانەکانیان لە بەرپرسی دوکانەکانی بەغدادییەوە. ھۆکاری گواستنەوەی گەرمی ململانێی نێوان مەملوکەکان بۆ دوکانەکانی بەغدا و ڕێکخستنی ھەر لۆکاڵیتییەک لە پشت یەکێک لە دوو حزبی شەڕکەرەوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خودی مەملوکەکان ھەر لە منداڵییەوە لە گەڕەکەکانی بەغدا گەورە بوون. بەم پێیە جیاواز بوون لە دەسەڵاتدارە عوسمانییەکان کە پێش ئەوان بوون، بەوەی کە مەملوکەکان بەھۆی پەروەردەکردنیان لەوێ خۆیان بە دانیشتووی بەغدا دەزانی.
پەیوەندی مەملوکەکان بە بزووتنەوەی وەھابی
بزووتنەوەی وەھابییەکان لە ساڵی ١٧٩٠وە دەستیان کرد بە ھەڕەشەکردن لە عێراق و گرووپەکانی سەر بە بزووتنەوەکە دەستیان کرد بە ھەڕەشەکردن لە لەوەڕگەکانی ئەلجەفیر و ئەلمونتەفیق و ئەلشەمییە داکۆکیکارانی بزووتنەوەکە دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی دەعوە لە شار و لادێکاندا، لە ساڵی ١٧٩٦ی زایینیدا شازادە عەبدولعەزیز بن سعود دەستی بەسەر ناوچەی ئەلئەحسادا گرت کە لە دیوی باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ عێراق، لە ساڵی ١٧٩٧ی زایینیدا، سولەیمان پاشا ئەلثوەینی، شێخ المنتەفیق، شەڕی وەھابی ڕاسپارد، بەڵام ئەلثوەینی دوای ھێرشی کرایە سەر لەلایەن تایسەوە کوژرا، کە یەکێکە لە کۆیلەکانی جابور خەڵکی بەنی خالد و لە ساڵی ١٧٩٦ لە عەین ئەلشەبیک یان شەبەک کوشتی ناوچەی ئەلئەحسا کوژرانی الألثوەینی بووە ھۆی ئاژاوە لە سوپادا و وەھابییەکانیش سوودیان لێ وەرگرت و توانیان شکست بە سوپاکە بە سەرکردایەتی الثوەین بێنن. لە ساڵی ١٧٩٨ی زایینیدا، سولەیمان پاشای گەورە ھەڵمەتێکی سەربازیی گەورەی بە سەرۆکایەتی کەحییە عەلی پاشا ئامادە کرد، سوپاکە بە سەرکردایەتی کاھیا گەیشتە قەڵاکانی حوفوف و موبارەز، بەڵام تۆپەکانی سوپا نەیانتوانی دیواری ئەو دووانە بڕوخێنن قەڵاکان و زۆرێک لە بارانەکان دەستیان کرد بە لاوازبوون و مردن و سەربازەکانی ناو سوپاکە لە ئەنجامی کەمی بەکارھێنان بۆ شەڕکردن و بەردەوامبوون تێیدا خەریکی جەنجاڵ بوون لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٧٩٩ی زایینیدا، ھەڵمەتی کەحییە دوای ئەوەی ھەردوو حیزب پەیمانی ئاشتییان ئەنجامدا، گەڕایەوە بەغدا و ئەم مەراسیمە ئاشتییە لە بەغدا بە ئامادەبوونی شاندێک کە نوێنەرایەتی وەھابییەکان دەکرد، واژوو کرا. لە ٢٢ی نیسانی ساڵی ١٨٠٢ کە ھاوتایە لەگەڵ ١٨ی مانگی زولحەججە ساڵی ١٢١٦ی کۆچی، گرووپە چەکدارەکانی بزووتنەوەی وەھابی ھێرشیان کردە سەر شاری کەربەلا و بە سەرسووڕمانەوە چوونە ناو شارەکە، چونکە ئەم ڕۆژە ھاوکاتە لەگەڵ یەکێک لە جەژنە شیعەکان کە جەژنی غەدیرە و دەستیان کرد بە کوشتنی ھەرکەسێک کە ناسیون. لە ڕێگادا بۆ لای بەساڵاچووان و ژنان و منداڵان شازادە عەبدولعەزیز بن سعود لە کۆتایییەکانی ساڵی ١٨٠٣ی زایینی لەلایەن ئەفغانییەکەوە کوژرا کە لە بەغدا نیشتەجێ بوو بە ناوی مەلا عوسمان. لەکاتێکدا میر لەگەڵ خەڵک لە دێرییە پایتەختی میرنشینەکە نوێژی دەکرد، جارێکی دیکە ناکۆکییەکە نوێ بووەوە، چونکە ھێرش کرایە سەر لەوەڕگاکانی سەر بە ھۆزەکانی عێراق و ھێرش کرایە سەر شارۆچکەی ئەلزوبەیر و گەمارۆدرا ١٢ کاتی خایاند ڕۆژەکان. لە کاتی گەمارۆدانی شارۆچکەکە لەلایەن بزووتنەوەکە، ھەموو گۆڕ و دیمەنەکانی دەرەوەی دیواری شارۆچکەکە، وەک مەشھەد تەلحە و حەسەن ئەلبەسری، ڕووخێنران. بەڵام گەڕانەوە بۆ ئەو شوێنەی لێیەوە ھاتبوون، چونکە نەیانتوانی شارۆچکەکە داگیر بکەن. لە ساڵی ١٨٠٦ وەھابییەکان ھێرشیان کردە سەر شاری نەجەف بەڵام ھێرشەکەیان سەرکەوتوو نەبوو. درێژەی گرووپە وەھابییەکان بۆ ھەڵکوتانە سەر ئەو ناوچانەی کە لە ناوچەی ناوەڕاستی فورات بۆ لەوەڕاندنی دیاری کراون، وای کردووە شوانەکان بە مەڕەکانیانەوە نەچنە دەرەوە بۆ بیابان بەھۆی ترسیان لەو گرووپانە. و دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بوو تا سەرەتای چارەکی یەکەمی سەدەی بیستەم.
پێڕستی ناوی فەرمانڕەوا مەمالیکەکانی عێراق
مەملوکەکان حوکمڕانی پاشالیکەکانی بەغدا و بەسرە و شارەزووریان دەکرد.
سەرچاوەکان
ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی عێراق پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٤٩ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٣١ پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
مزگەوتی گەورە (شەقڵاوە)
مزگەوتی گەورەی شەقڵاوە دەکەوێتە شارۆچکەی شەقڵاوە، کە سەر بەپارێزگای ھەولێرە. مێژووی دروستکردنی بۆ سەدەی ٥ی کۆچی دەگەڕێتەوە، لەساڵی ١٨٨٦ی زاینی (١٣٠٤ی کۆچی) مەحموود بەگ مزگەوتەکەی نۆژەنکردووەتەوە.
مزگەوتەکە لە نوێژنگەیەکی فراوان و ژوورێک بۆ پێش نوێژ و کۆگایەک پێکھاتووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
شیعەی دوازدە ئیمام
ناو
بەھۆی گرینگایەتی ئیمامەت (پێشەوایەتی) لەلایان، کۆڵەکە و بنەمای سەرەکی ئایینە، دەبێت لەلایەن خوداوە ئیمام دیاریبکرێت، مرۆڤەکان دەسەڵاتیان نییە لەو دیاریکردنەدا پێیاندەوترێت ئیمامی.
بیروباوەڕ
شیعەی ئیمامی بەگشتی لەگەڵ سەرجەم گرووپە ئیسلامییەکانی تردا ھاوڕان لەسەر مەسەلە بنەڕەتییەکانی بیروباوەڕی ئیسلامی، وەک: باوەڕبوون بە تاکوتەنھایی خودا، باوەڕبوون بە پێغەمبەران، بە کتێبە ئاسمانییەکان، بە ڕۆژی دوایی. بەڵام لە وردەکارییەکانی ئەم مەسەلانە و ھەندێک بابەتی لاوەکیدا، یان لەگەڵ موعتەزیلەکاندا ھاوڕان، یان لەگەڵ ئەشعەری و ماتوریدییەکاندا، ھاوکات لە ھەندێک بوواردا ڕای تایبەتی خۆیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمامانی شیعە پۆل:شیعە پۆل:ئیسلام لە بەحرەین پۆل:ئیسلام لە ئێران پۆل:ئیسلام لە عێراق پۆل:ئیسلام لە لوبنان پۆل:شیعەکان
مارکھام (ئۆنتاریۆ)
مارکھام شارێکە لە شارەوانی ناوچەیی یۆرک لە ئۆنتاریۆ لە کەنەدا. نزیکەی ٣٠ کم (١٩ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شاری تۆرۆنتۆ دوورە. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١دا، ژمارەی دانیشتووانی مارکھام ٣٣٨٬٥٠٣ کەس بووە کە ئەمەش بووەتە گەورەترین لە ھەرێمی یۆرک، چوارەم گەورەترین لە ناوچەی تۆرۆنتۆی گەورە (GTA)، و ١٦ھەمین گەورەترین لە کەنەدا.
شارەکە ناوی خۆی لە یەکەم لیوای حاکمی سەرەوەی کەنەدا وەرگرتووە جۆن گڕاڤس سیمکۆ (لە پۆستەکەی ١٧٩١–١٧٩٦)، کە ناوی ناوچەکەی بەناوی ھاوڕێکەیەوە ناوناوە، ویلیام مارکھام، قەشە سەرەکییەکەی یۆرک لە ساڵی ١٧٧٦ تا ١٨٠٧.
سەرچاوەکان
شارەکانی کەنەدامارکھام پۆل:شارەکانی ئۆنتاریۆ
پەیکوڵی
وێنۆک|بورجی پەیکوڵی پەیکوڵی کە خەڵکی ناوچەکە بتخانەیان پێ وتووە، شوێنەوارێکی سەردەمی ساسانیەکانە کە دەکەوێتە نزیکی گوندی بەرکەل لە قەزای دەربەندیخانی پارێزگای سلێمانی. گرنگیی پەیکوڵی لەوەدایە کە بەسەر دیوارەکانیدا نووسراوەی بە ھەر دوو زمانی پاڵەویی ئەشکانی و زمانی پاڵەوی ھەبووە و یەکێک لە درێژترین دەقەکانی ئەو زمانانەیە. دیوارە نووسراوەکان چەند بلۆکی بەردین بوون کە ھەندێکیان ون بوون و ئەو بەردانەی کە نووسراوەیان ھەبووە ئێستا لە مۆزەخانەی سلێمانیدان. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە تیمێکی شوێنەوارناسی ئیتالی کاریان لەسەری کردووە.
لە وەرگێڕانی نووسراوەکان لە لایەن Ernst Herzfeldەوە وا دەر دەکەوێت کە لە ساڵی ٢٩٣ی زایینیدا، «نەرسێ» کە دەسەڵاتی پارێزگای ئەرمەنستانی ساسانی بە دەستەوە بووە، شۆڕش دەکات و برازاکای خۆی واتە «وەھرامی سێیەم» کە چەند مانگێک شای ئێران بووە لادەبات خۆی دەبێت بە ٧ەم شاھانشای ساسانی. پەیکوڵی مۆنۆمێنتێک بووە کە لە سەر سنووری ئاسوورستان (بابل) و لەسەر ڕێگای ئەرمەنستان بۆ تیسفۆنی پایتەختی ساسانیدا کراوەتەوە.
ڕێبازگە
وێنۆک|350px|کەوانە سوورەکە ڕێبازگەی گوللەیەک نیشاندەدا کە بەرەو نیشانگەیەکی ھەڵکەوتوو کە لەسەر تەپۆڵکەیەک تەقێنراوە. ڕێبازگە یان ڕێـڕەو (بە ئینگلیزی: trajectory) ئەو بوارەیە کە شتێکی بزۆز (بۆ نموونە شتێکی فـڕێدراو) لە فەزادا دوایدەکەوێت.
پەیکوڵی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای سلێمانی پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
تەنی فیزیکی
تەنی فیزیکی لە زانستی فیزیکدا بریتییە لەو تەنەی کە لە جیھانی ماددییە دیارەکاندا ھەیە کە بەشێوەی کۆمەڵە بارستەیەکن کە وەک یەک دادەنرێت، بۆ نموونە تۆپی کریکێت بە تەنێکی فیزیکی (ماددی) دادەنرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا چەند گەردیلەیەکی ماددی لەخۆگرتووە.
کانی سوور، سەقز
کانی سوور (Kanîsûr، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٢ کەس لە ٤٨ بنەماڵەدا بووە.
تەنی فیزیکی
لە زانستی فەلسەفەدا؛ و بەدیاریکراویش یەکێک لە بەشەکانی "پشت سروشت" کە ناودەبرێت بە زانستی بوون کە لێکۆڵینەوە دەکات دەربارەی بوون؛ تەنی فیزیکی (ماددی) ئەو شتەیە کە خاوەنی دوورییە لە ڕێڕەوێکی دیاریکراوەوە لە گەردووندا لە کاتێکی دیاریکراودا. و جیاوازە لە تەنی واتایی و تەنی خەیاڵی چونکە ئەوان لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا دەرناکەون.
کانی سوور، سەقز
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
تەنی فیزیکی
تێگەیشتنی گشتی بۆ تەنە فیزیکیەکان (ماددییەکان) ئەوەیە کە توانای ھەیە بۆ فراوانبوون لە جیھانی ماددیدا. لەگەڵ ئەوەشدا بیردۆز ھەن کە گرفت بۆ ئەمە دروست دەکەن وەک بیردۆزی فیزیکی بڕ و زانستی گەردوونی فیزیکی.
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:میکانیک پۆل:ھەبوونناسی
کانی سلێمانە
کانی سلێمانە یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سێگردکان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
میراندا (مانگ)
میراندا یان ئورانوسی ٤ بچووکترین و نزیکترین مانگی سروشتی لە ٥ مانگی ئورانوسە. میراندا لە ١٦ی شوباتی ١٩٤٨ز لەلایەن جڕاڵد کوویپێرە دۆزرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون
عەلی کوڕی مووسا
وێنۆک|مەرقەدی عەلی کوڕی مووسا لە [[مەشھەد]]
عەلی کوڕی مووسا ناسراو بە ڕەزا ئیمامی ھەشتەمی ڕێبازی شیعەی دوازدە ئیمامییە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٨١٨ پۆل:ئیمامانی شیعە پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
١٩٦٢
سەدەی ١٩یەم | سەدەی ٢٠ەم | سەدەی ٢١ەم ١٩٥٧ | ١٩٥٨ | ١٩٥٩ | ١٩٦٠ | ١٩٦١ | ١٩٦٢ | ١٩٦٣ | ١٩٦٤ | ١٩٦٥ | ١٩٦٦ | ١٩٦٧
ساڵی ١٩٦٢، یەکێکە لەساڵە زاینییەکان.
ئاب
پۆل:١٩٦٢ پۆل:ساڵەکان
دێبوکر
دێبوکر (Dêbukr، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٣٩ کەس لە ٨٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
٥ی ئاب
٥ی ئاب ٢١۷ەم ڕۆژی ساڵە (٢١۸ لە ساڵی پڕدا). ١٤۸ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
مردنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پێترەی، ئەلاباما
پێترەی شارۆچکەیەکە لە کەرتی کرێنشۆ، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٨ کەس بووە. ڕووبەری ١٫٩٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٩٫٧٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
دەشتایی کەناری
وێنۆک|چەپ|300px|دەشتایی کەناری لە [[ئاڵبانیا]] دەشتایی کەناری (بە ئینگلیسی: Coastal plain) ھەرێمێکی تەخت و نزمە کە لە پاڵ کەناری دەریادا ھەڵکەوتووە و تایبەتمەندیگەلی سرووشتیی لە ھرێمەکانی دوور لە کەنار (ھەرێمە ناوەندییەکان) جیای دەکاتەوە.
پۆل:تۆپۆگرافی
بێللا چاو
"بێلا چاو" ("ماڵئاوا جوانی") گۆرانییەکی فۆلکلۆری ئیتاڵییە کە بۆ خۆپیشاندان لەلایەن ئێش و ناڵەی ئافرەتانی کارکەر لە کێڵگەی برنج دروستبووە، کارکەرانی کێڵگەکان ئەم گۆرانییەیان ئەگووت لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ بۆ خۆپیشاندان دژی باری سەختی کارکردن لە کێڵگەکانی باکووری ئیتاڵیا. گۆرانییەکە گۆڕا بۆ سروودێکی نیشتیمانی دژ بە فاشستی لەلایەن پارتیزانەکانی ئیتاڵیا لە نێوان ١٩٤٣ و ١٩٤٥ لەکاتی بەرگری ئیتاڵیا، بەرگری پارتیزانەکانی ئیتاڵیا دژی هێزەکانی نازی ئەڵمانی لە داگیرکردنی ئیتاڵیا، وە، لەکاتی جەنگی شارستانی ئیتاڵیا، پارتیزانە ئیتاڵییەکان کێشەیان لەگەڵ کۆماری کۆمەڵایەتی ئیتاڵیای فاشت و هاوپەیمانە ئەڵمانییەکانی هەبوو. گۆرانییەکە بە چەندان زمانی دیکە گووتراوەتەوە وەک سروودێک بۆ ئازادی و بەرگری و دژ بە فاشستی.
میلۆدی
گۆرانی بێژی فۆلکلۆری ئیتاڵی جیۆڤانا دافینی گۆرانییەکەی لە ١٩٦٢ تۆمارکردووە.
تۆمارکراوەکان
یەکێک لە بەناوبانگترین تۆمارکراوەکانی ئەم گۆرانییە تۆمارکراوە فۆلکلۆرییەکەی جیۆڤانا دافینییە کە هەردوو جۆری مۆدینا و پارتیزانی تۆمارکردووە. لە ئەلبوومی ١٩٧٥ی Amore mio non-piangere دەرکەوتووە. زۆر گۆرانیبێژ گۆرانییەکەیان تۆمارکردووە، وەک هێربێرت پێگانی، ماری هۆپکین، ساندی شۆ، و مانو چاو.
کوردی
گۆرانییەکە بەدەستکارییەوە لەلایەن جوان حاجۆ لە ئەلبوومی Çaw Bella لەساڵی ١٩٨٩ و چیا مەدەنی بە کوردی گوتراوەتەوە.
دەقی بێللا چاوەکەی چیا مەدەنی بەم شێوەیە:
بەیانییەکی زوو ھەتاوێکی ڕوون لۆ بێلا چاو بێلا چاو بێلا چاو چاو چاو
ئاسمان گەش بوو ھەورێکی ڕەش ھات دوژمن گەمارۆی ئاسۆی دا
پێشمەرگە ڕاسا چەک لە دەست ئازا لۆ بێلا چاو بێلا چاو بێلا چاو چاو چاو
لە ناو سەنگەر دا کوڕ و کچ وێگڕا ئەپارێزن نیشتیمانیان
خۆشەویستی من گەر من شەھید بووم لۆ بێلا چاو بێلا چاو بێلا چاو چاو چاو
نەکەی تۆ شیوەن لەسەر تەرمی من لە شوێنێ بێدەنگ بمنێژە
بەڵێنیم پێ بدە تا دوا ھەناسە لۆ بێلا چاو بێلا چاو بێلا چاو چاو چاو
ڕێگای ئازادی نەکەی قەت ون کەی سەربەخۆیی کورد لە بیر کەی
من دڵنیامە ڕۆژێ ھەر دادێ لۆ بێلا چاو بێلا چاو بێلا چاو چاو چاو
خەباتی ئێمە ھەر سەردەکەوێ سەربەست ئەژین بە شانازی تۆش ئەوینی من بەڵێنیم پێ بدە لۆ بێلا چاو بێلا چاو بێلا چاو چاو چاو
ڕۆژی سەرکەوتن وەرە سەر گۆڕم موژدەی ئازادیم بۆ بێنە
ناوبانگی گۆرانییەکە
گۆرانییەکە لەچەندین فیلم و زنجیرەی جیاجیا بەکارھێنراوە و لەمدواییانەش لە زنجیرەی ئیسپانی ماڵی پارە گووترایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانییە ئیتالییەکان
ڕەفەی کیشوەری
وێنۆک|چەپ|350px| وێنۆک|چەپ|350px|    ڕەفەی کیشوەری بە ڕەنگی کەوە دیاری کراوە
سەرچاوەکان
پۆل:کۆما ئاوییەکان پۆل:جوگرافیای کەناراوی
کانی سەی شوکرە
کانی سەی شوکرە (Kanî sey şukre، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٥ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پەیمان مەعادی
پەیمان مەعادی، بە پەیمان موعادی 'یش ناسراوە (؛ لەدایکبووی ١٩٧٠ لە نیویۆرک) ئەکتەر، سیناریۆنووس و دەرھێنەرێکی ئێرانی–ئەمریکییە. مەعادی بە ڕۆڵگێڕان لە فیلمەکانی جیابوونەوەی نادر لە سیمین و دەربارەی ئێلی ناوبانگێکی باشی وەکوو ئەکتەر دەرکرد، و توانی لە ساڵی ٢٠١١دا، لە فێستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەییی بەرلین خەڵاتی ورچی زیوین بۆ باشترین ئەکتەری پیاو لە فیلمی جیابوونەوەی نادر لە سیمین بەدەستبھێنێت. لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ یەکەم جار بەشداری لە فیلمێکی ھۆلیوود بە ناوی کامپی ئێکس ڕەی کرد.
ژیاننامە و چالاکی
پەیمان مەعادی لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری نیویۆرک لە دایک و باوکێکی ئێرانی ھاتە دنیاوە. مەعادی لە ساڵی ٢٠٠٠ یەکەمین سیناریۆی خۆی بە ناوی ئاوازی قاز نوسی، کە سەرکەوتنێکی باشی بەدەست ھێنا و تا ساڵی ٢٠٠٦ چوار سیناریۆی دیکەی نوسی و لە ساڵی ٢٠٠٧ کورتە فیلمێکی دەرھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٩ بۆ یەکەمجار وەکوو ئەکتەر لە فیلمێکی دەرھێنەر ئەسغەر فەرھادی بە ناوی دەربارەی ئێلی دەرکەوت، و ئەم ڕۆڵگێڕانەی وەکوو یەکەمین دەرکەوتن بە دڵی ڕەخنەگران بوو. دواتر مەعادی لەگەڵ ئەسغەر فەرھادی دەستی بە نوسینی سیناریۆیەک کرد، بەڵام دواتر پڕۆژەکە ھەڵوەشێنرایەوە. لە ساڵی ٢٠١١ وەکوو ئەکتەری سەرەکی بەشداریی لە فیلمی جیابوونەوەی نادر لە سیمین کرد و بە ھاوبەشی لەگەڵ شەھاب حوسێنی و بابەک کەریمی و عەلی ئەسغەر شەھبازی خەڵاتی ورچی زیوینی باشترین ئەکتەری لە فێستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەییی بەرلین بردەوە. ساڵێک دواتر، مەعادی بۆ یەکەم جار لە ژیانیدا فیلمێکی درێژی بە ناوی بەفر لەسەر ڕووی سنەوبەرەکان دەرھێنا و توانی خەڵاتی باشترین فیلم لە ڕوانگەی بینەرانەوە لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر بەدەست بھێنێت. دواتر مەعادی بەشداریی لە چەند فیلمێکی دیکە کرد لە نێویشیاندا فیلمی چیرۆکەکان کە لە دەرھێنانی خانمە دەرھێنەری بەناوبانگی ئێران ڕەخشان بەنی ئیعتیماد بوو. لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ یەکەم جار بەشداریی لە فیلمێکی ھۆلیوود بە ناوی کامپی ئێکس ڕەی کرد کە ھاوشانی کریستن ستیوارت ڕۆڵی سەرەکیی گێڕا، و پاشتریش بەشداریی لە دوو فیلمی دیکەی ھۆلیوود بە نێوەکانی دواھەمین سوارچاکەکان و سیازدە کاتژمێر کرد. دواتریش کاتێک لە زنجیرەیەکی کەناڵی ئەیچ بی ئۆ بە ناوی شەوی بەشداری کرد، ناوبانگێکی جیھانیی زیاتری دەرکرد. پەیمان مەعادی لە ساڵی ٢٠١٥ بەھۆی ڕۆڵگێڕان لە فیلمی ھەتاھەتا و یەک ڕۆژ بۆ خەڵاتی باشترین ئەکتەری سەرەکی لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر پاڵێورا، بەڵام خەڵاتەکەی نەبردەوە؛ پەرویز پەرەستویی بەھۆی ڕۆڵگێڕان لە فیلمی پاسەوانی تایبەت خەڵاتەکەی بردەوە. دوای چەند کاتژمێرێک لە دابەشکردنی خەڵاتەکان پەیمان مەعادی لە پەڕەی ئینستاگرامی خۆیەوە پیرۆزباییی لە پەرەستویی کرد. مەعادی لە فێستیڤاڵی ماڵی سینەما خەڵاتی باشترین ئەکتەری بۆ ھەمان فیلم وەرگرت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:زیندووان پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی تاران پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی پۆل:وتارە ھەتیوەکان
١٩٢٦
مردنەکان
پۆل:١٩٢٦ پۆل:ساڵەکان
1901 – 1950
ئایسلەند
کۆماری ئایسلەند (بە ئایسلەندی: Ísland یان Lýðveldið Ísland) وڵاتێکی دوورگەیی "ئەوروپییە" لە باکووری زەریای ئەتڵەسی لە پەراوێزی ناوەڕاستی ئەتڵەسی. ژمارەی دانیشتووانی ٣٢٠ هەزار کەسە و ڕووبەرەکەی ١٠٣   هەزار کیلۆمەتر دووجایە  پایتەختەکەی [ڕیکیاڤیکە] و گەورەترین شاری ئەو وڵاتەیە، بەو پێیەی کە خۆی و ناوچەکانی باشووری ڕۆژئاوای وڵاتەکەی زیاتر لە دوو لەسەر سێی دانیشتوانی ئەو وڵاتەیە. ئایسلەندا وڵاتێکی چالاکە لە ڕووی گڕکان و جیۆلۆجیەوە. زەوییە سەرەکییەکە لە فەلاتێک پێکهاتووە کە بە کێڵگەی خۆڵ و شاخ و سەهۆڵبەندان تایبەتمەندە، لە کاتێکدا زۆرێک لە سەهۆڵبەندانەکان لە ڕێگەی ناوچە نزمەکانەوە دەڕژێنە ناو دەریاکانەوە. چەمی کەنداو کەشوهەوای ئایسلەندا مامناوەند دەکات، ئەمەش وایکردووە کە مامناوەند بێت و گونجاو بێت بۆ ژیان سەرەڕای ئەوەی لەسەر سنوورەکانی بازنەی [جەمسەری باکوور] هەڵکەوتووە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئایسلەند ٣٣٣٬١٣٥ کەس بووە کە بە یەکێک لە کەم حەشیمەتترین وڵاتانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٥٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٩٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:ئایسلەند پۆل:کۆمارەکان پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٤ پۆل:دوورگەکانی ئایسلەند پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی پۆل:کۆلۆنیەکانی پێشوی دانیمارک پۆل:کۆلۆنیەکانی پێشووی نەرویج پۆل:وڵاتانی ئەندامی یەکێتی بازرگانی ئازاد لە ئەوروپا پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور پۆل:چەقی ناوەڕاستی ئەتڵەسی پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور
تەپەدێی خواروو
تەپەدێی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تەپەدێی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەپەدێی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەپەدێی دارەقازی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نورەی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەوزگە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مزگەوتی گەورە (ئاکرێ)
مزگەوتی گەورەی ئاکرێ یەکێکە لە مزگەوتە دێرینەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان، دەکەوێتە شارۆچکەی ئاکرێ لە پارێزگای دھۆک، ساڵی ٢٠ی کۆچی دروستکراوە لەکاتی ھاتنی ئاینی ئیسلام بۆ ناوچەکە. چەندین جار نۆژەنکراوەتەوە و دوایین جار وەزارەتی ئەوقافی عێراقی لەساڵی ١٩٦٥ی زاینی (١٣٨٤ی کۆچی) نۆژەنی کردووەتەوە.
ڕووبەری مزگەوتەکە دەگاتە ٣٠٠٠ مەتری چوارگۆشە، خوێندنگەیەکی ئاینی فەرمی تێدایە و پەیمانگایەکی زانستە ئیسلامییەکانی بەتەنیشتەوەیە.
مزگەوتی گەورەی ئاکرێ ناوبانگێکى گەورەی ھەیە بەتایبەت کە مێژووەکەی بۆ یاتر لە ١٤ سەدە دەگەڕێتەوە، ئێستا مزگەوتە پێنج نوێژە نووسراوەکە و نوێژی ھەینی و دوو چێژنەکەی تێدا ئەنجام دەدرێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
فەرسەت ئەحمەد عەبدوڵڵا
فەرسەت ئەحمەد عەبدوڵڵا (فرست احمد عبدالله‌) (١٩٤٦- ) ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەندیکای پارێزەرانی کوردستان و یەکێتی مافپەروەرانی کوردستانە. لە سێ خوولدا ئەندامی پەرلەمانی کوردستان بووە  و لە خولی دووەمدا سکرتێری پەرلەمان بووە. دانیشتووی دھۆکە ئاستی خوێندنی بکالۆریوس لە یاسا. پێش ئەوەی ببێتە پەرلەمانتار پارێزەر بووە. لەڕۆژی ١٠ی تەمموزی ٢٠١٩، وەک وەزیری داد لە کابینەی نۆیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەستبەکاربوو. لەساڵی ٢٠٠٢، ئەندامی دەستەی دارشتنی رەشنوسی پرۆژەی دەستوری هەرێمی کوردستان و پرۆژەی دەستوری عێراق.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:زیندووان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:وەزیرەکانی نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
نێڵەگین
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
١ی حوزەیران
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:حوزەیران پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بواری موگناتیسی
250px|left بواری موگناتیسی یان کادی موگناتیسی، نوسۆکاد (به‌ئالمانی: Magnetfeld و بە ئینگلیزی: Magnetic field) گۆڕەپانێکی ھێزە کە کەرستە یان وردەڵەیەکی مەگنەتیسی یان گۆڕانێک لە کادێکی ئەلەکتریکیدا ھۆی درووستبوونیەتی. بە ھێز خستنەسەر کەرستە مەگنەتیسییەکانی دیکە یان جووڵاندنی بارگە ئەلەکتریکییەکان خۆی نیشان دەدات. کادی مەگنەتیسی لە ھەر شوێنێکدا بە ھەردوو توانا و ئاڕاستە دیاری دەکرێت؛ واتە ئەمە کادێکی ھەڵگرییە.
بارگەیەکی ئەکەکتریکی دەبێتە ھۆی درووستبوونی کادێکی ئەلەکتریکی و ئەوە پێوەندی ھەیە بە کادی مەگنەتیسی؛ گۆڕانێک لە کادی مەگنەتیسی دەبێتە ھۆی درووستبوونی کادی ئەلەکتریکی و بە پێچەوانە، گۆڕان لە کادی ئەلەکتریکی دەبێتە ھۆی درووستبەنی کادی مەگنەتیسی. پێوەندی تەواوی نێوانی کادی ئەلەکتریکی و مەگنەتیسی و ھەروا تەزوو و بارگەکانی وا ئەوانی لێدرووست ئەبن، بە ھاوکێشەکانی مەکسوێڵ باسدەکرێن. وەک ئەمە نیشانی دەدات، کادی مەگنەتیسی و ئەلەکتریکی ھەردوو دیمانەی یەک شتن کە پێیدەڵێن کادی ئەلەکترۆمەگنەتیسی.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:کارۆموگناتیسی پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
تریپانۆسۆما
تریپانۆسۆما مشەخۆرێکی تاک خانەیە و سەر بە زیندەوەرە خانە ناوک سەرەتایییەکانە. قامچیی ھەیە کە لە ڕێگای قامچییەوە دەجوڵێ. دەبێتە ھۆی دروستبوونی نەخۆشیی (Trypanosomasis) خەوە نەخۆشی لە مرۆڤدا.Genus ئەم پاراسایتە ٢٠ جۆری ھەیە بەڵام تەنھا ٣ جۆریان تووشکەرن (Pathogen) نن. Trypanosoma brucei کە لە ئەفریقا دۆزراوەتەوە و دوو جۆری ھەیە، Trypanosoma brucei gambiense و T. b. rhodesiense کە ئەو نەخۆشییەی ئەمانە دروستی دەکەن پێیدەوترێ خەوە نەخۆشی ئەفریقی. جۆری سێیەمیان کە لە ئەمریکا دۆزراوەتەوە T. cruzi، نەخۆشی Chagas دروست دەکات. ئەم مشەخۆرە لە ڕێگای مێشوولەی TseTse ەوە دەگوازرێنەوە. باوترین جۆریان Trypanosoma brucei gambiense ە زیاتر لە ناوچەکانی Sub-Saharan ی ئەفریقا ھەیە. ئەو کەسانەی کە لە لادێکان دەژین و کاری کشتووکاڵ و ڕاوە ماسی دەکەن زیاتر بەرکەوتەیان لەگەڵ ئەو مێشوولەیە ھەیە تووشی نەخۆشییەکە دەبن. خەوە نەخۆشی ئەفریقی کوششندەیە ئەگەر چارەسەر نەکرێ. خۆشبەختانە لە ڕێگای ھەوڵە بەردەوانەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردن نەخۆشییەکە ڕێژەی تووشبوون کەمیکردووە. لە ٢٠٠٩ ڕێژەکە بووە ١٠٠٠ حالەت بۆ یەکەم جار لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا. لە ساڵی ٢٠١٩ تەنھا ٩٩٢ حالەت تۆمار کراوە.
گواستنەوە
ئەم مشەخۆرە لە ڕێگای مێشوولەی TseTse ەوە دەگوازرێنەوە. باوترین جۆریان Trypanosoma brucei gambiense ە زیاتر لە ناوچەکانی Sub-Saharan ی ئەفریقا ھەیە. ئەو کەسانەی کە لە لادێکان دەژین و کاری کشتووکاڵ و ڕاوە ماسی دەکەن زیاتر بەرکەوتەیان لەگەڵ ئەو مێشوولەیە ھەیە تووشی نەخۆشییەکە دەبن. چەندین ڕێگەی تریش ھەیە بۆ گواستنەوەی ئەم مشەخۆرە بۆ مرۆڤ:
سووڕی ژیانی مشەخۆرەکە بە دوو قۆناغدا تێدەپەڕێ لە ناو لەشی خانەخوێیەکەدا. لە قۆناغ یەکەمدا دوای ئەوەی مشەخۆرەکە لە ڕێگای مێشوولەی TseTse ەوە چووە ناو لەشی مرۆڤ، لە Subcutaeous tissue و لیمفە شانەکان و خوێن دووھێندە دەبێت، ئەم قۆناغە پێیدەوترێت قۆناغی haemo-lymphatic. کە دەبتە ھۆی دەرکەوتنی (تا - ژانە سەر- گەورەبوونی لیمفە گرێکان و ئازاری جوومگەکان و سووتانەوەی). ٣٠٠–٥٠٠ ڕۆژ ی دەوێ تا دەچێتە قۆناغی دووەم.
لە قۆناغ دووەمدا دەچێتە ناوەندە کۆئەندامی دەماخ لە ڕێگای خوێنەوە (Blood-brain barrier) پێیدەوترێ قۆناغی neurological or meningo-encephalic، لەم قۆناغەدا نیشانە (تایبەتەکاننی trypanosomiasis)نیشانە ئاشکراکانی نەخۆشییەکە بە دیار دەکەوێت، وەک (گۆڕانی ڕەفتار - سەر لێشێوان -ھەست کردن بە بێزاری - نا ھاوسەنگی لەش- تێکچوونی سووڕی خەو (ناوی نەخۆشییەکەش ھەر لەم نیشانەیەوە ھاتووە)).
دەستنیشانکردن
دەستنیشانکردن لە سەرەتای تووشبوونەکەوە قورسە، چونکە نیشانە تایبەتەکانی لە سەرەتاوە بە دیار ناکەوێ. بۆ دەستنیشانکردن پێوستمان بە ھەبوونی پاراسایتەکەیە لە ناو شلەکانی لەشی مرۆڤ، بۆ جۆری Trypanosoma brucei gambiense قورسە قۆناغی تووشکەری پاراسایتەکە trypomastigotes لە ناو نموونەی خوێن (Blood smear) ببیندرێ. باشترین ڕێگە بۆ دەستنیشانکردنی Trypanosoma brucei gambiense وەرگرتنی نموونەیە لە لیمفە گرێکان و سەیرکردنی لەژێر مایکڕۆسکۆپ بۆ بینینی پاراسایتەکە.
چارەسەر
چارەسەرکردنی خەوە نەخۆشی ئەفریقی پێویستی بە دەرمانی تایبەت و مودەیەک ھەیە، کە بەپێی جۆری مشەخۆرەکەو قۆناغی تووشبوون دەگۆڕێت. Pentamidine باشترین چارەسەرە بۆ قۆناغی سەرەتای تووشبوون بە. b. gambiense. و ھەروەھا دەرمانەکانی (suramin, melarsoprol, eflornithine, and nifurtimox) بۆ بەکاردێ بە شێوەی تێکەڵە.
بەستەرە دەرەکییەکان
شێوەو قۆناغەکانی ژیانی Trypanosoma brucei لەم بەستەرانە ببینە:
سەرچاوەکان
پۆل:نەخۆشییەکانی ماسی
ئەلفەوائێح
ئەلفەوائێح (بە عەرەبی: اَلْفَوٰائِح) کتێبێکی شێعری فارسی نووسراوەی مەولەوییە. ئەم پەرتووکی ٥٢٧ شیعری فارسی تێدایە و لەگەڵ پەرتووکی عەقیدەی مەرزیە، لە ساڵی ١٣٥٢ی کۆچی مانگی لەلایەن محیددین سەبری ئەنەعیمی (محي الدّین صبري النّعيمي) لە میسر لە چاپ دراوە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس شرۆڤەی لە سەر نووسیوە کە بە «فوائدالفوائح» ناسراوە کە لە ساڵی ١٩٩٥ لە بەغدا لە چاپ دراوە. ئەلفەوائێح ئاوەھا دەست پێ دەکات:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسراوەکانی مەولەوی پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان
میراوا، سەقز
میراوا (Mîrawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٧ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دریاز
دریاز (Diryaz، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد و ھەروەھا ناوەندی گوندستانی موکریانی ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٠٥ کەس لە ٣٠٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
فینیکس سیتی، ئەلاباما
فینیکس سیتی (، ) شارێکە لە کەرتی ڕاسل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٣٢٬٨٢٢ کەس بووە. ڕووبەری ٧٢٫٢٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٥٤٫١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٣ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
عەدنان موفتی
عەدنان محەممەد ڕەشاد موفتی (لەدایکبووی ١٩٤٩ لە ھەولێر) ئەندامی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە کە سەرۆکی خولی دووەمی پەرلەمانی کوردستان بوو.
سالی ١٩٧١ لە ئەمنی عاممەی بەغدا زیندانی کراوەو چەندین جاریش لەسەر چالاکی سیاسی لەلایەن وڵاتانی دراوسێ گیراوە. سالی ١٩٦٣ پەیوەندی کردووە بەریکخستنەکانی پارتی دیموکرای کوردستان و لەساڵانی ١٩٧١ – ١٩٧٤ لێپرسراوی قوتابیانی زانکۆی موستەنسریە بووە.‌ ساڵی ١٩٧٤ بەھۆی تیکچوونی پەیوەندی نێوان شۆرش و رژێمی بەعس پەیوەندی بەشۆڕش-و کردووە،‌ ھەر ئەو ساڵە بەشداری لەدامەزراندنی دەزگای دارایی شۆڕشی ئەیلوول کردووە. لەپاش ھەرەسھێنانی ‌ شۆرشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٥ راستەوخۆ پەیوەندی بە دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە کرد کە لە ١/٦/١٩٧٥ دامەزراو رۆلی بەرچاوی ھەبووە. ساڵی ١٩٧٥ - ١٩٧٧ چۆتە سووریا و خەریکی کاری سیاسی و رێکخستن بووە. ١٩٧٨ گەراوەتەوە کوردستان وەک پێشمەرگەیەک بەشداری لە شۆڕشی نوێی کردووە. یەکێک بووە لە ئەندامانی دامەزرێنەری حزبی سۆسیالیستی کوردستان و لە ٨/٨/١٩٧٩ بووە بە ئەندامی سەرکرداییەتی حزبی سۆسیالیست و رۆڵی بەرچاوی لە ئاشتبوونەوەی گشتی و دامەزراندنی بەرەی کوردستانی ھەبووە. لە ١٩٧٩ – ١٩٩٢ رۆڵی بەرچاوی لە بواری پەیوەندییەکانی دەرەوە لەگەڵ ھێزە سیاسی و عەربی و نێودەوڵەتییەکاندا ھەبووە. ساڵی ١٩٩٥ بۆتە ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و لێپرسراوی مەڵبەندی ٣ی ھەولێر.
لەزۆربەی کۆبوونەوەکانی بۆ چارەسەرکردنی شەری ناوخۆ بەشداربووە و رۆڵی بەرچاوی ھەبووە لە کۆبوونەوەکانی تاران و لەندەن و دیمەشق، رۆڵی بەرچاویشی لە ئیمزاکردنی رێککەوتننامەی ئەنقەرە ھەبووە لە ساڵی ١٩٩٦. سێ ساڵ نوێنەری یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بووە لە قاھیرەی پایتەختی میسر و یەکێک بووە لە رێکخەرانی دیالۆگی کوردی و عەرەبی کە ساڵی ١٩٩٨ لە قاھیرە بەسترا. ساڵی ١٩٩٩ لەحکومەتی ھەرێمی کوردستان پۆستی وەزیری شارەوانی وەرگرتووەو دواتریش بۆتە وەزیری دارایی و ئابووری و پاشان بۆتە جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان. لە کۆنگرەی دووەمی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان-دا دووبارە بە ئەندامی سەرکردایەتی و پاشان بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی ھەڵبژێردراوە.
تا ئێستا ٣ جار لە مردن رزگاری بووە، ١٩٧٤ لە بۆردومانی شارۆچکەی چۆمان، لەرۆژی ٢٤/١١/١٩٨٧ لە ناوچەی مەرگە بە دەستی موخابەراتی رژێمی بەعس لەگەڵ ژمارەیەک لە ھەڤاڵەکانی بە ژەھری سالیۆم ژەھرخوارد کران،‌ تێیدا ٣ کەس لە ھەڤاڵانی شەھید بوون و ئەویش بە مەبەستی چارەسەرکردن گوێزرایەوە بۆ لەندەن، لە کارە تیرۆریستییەکەی ١ی شوباتی ٢٠٠٤ لە شاری ھەولێر بە سەختی برینداربووە بۆ ماوەی ٤ مانگ لەژێر چاودێریی پزیشکی ماوەتەوە.
خاوەنی بروانامەی بکالۆریۆسە لە ژمێریاری.‌ دوو کتێبی بە ناوی «العلاقات العربیة الکوردیة» و «حوار العربی الکوردی» بڵاوکردۆتەوە. زمانەکانی کوردی و عەرەبی و تورکی و فارسی و ئینگلیزی و فەرەنسی دەزانێت.
تەپەدێی دارەقازی
تەپەدێی دارەقازی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تەپەدێی دارەقازی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەپەدێی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی جافان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گۆڕبنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵەبان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھوگۆ (فیلم)
ھوگۆ فیلمێکی درامیی سەرکێشی ئەمریکیی ٢٠١١یە لە دەرھێنان و بەرھەمھێنانی ماڕتن سکۆڕسێزی، و سیناریۆنووسینی جۆن لۆگەن. لە کتێبی ٢٠٠٧ی داھێنانەکەی ھوگۆ کابرێتی برایەن سێلزنیکەوە وەرگیراوە، کە چیرۆکی کوڕێک دەگێڕێتەوە کە بە تەنھا لە وێستگەی شەمەندەفەری گەیر مۆنتپارناس دەژیێت لە پاریس لە ١٩٣٠ەکان، کە تێوەدەگلێت لە نھێنیی دەوروبەری کۆتا خۆگەڕی باوکی و فیلمسازی ڕچەشکێن جۆرجس مێلیێس.
ھوگۆ یەکەم فیلمی سکۆڕسێزییە کە بە سێ ڕەھەندی وێنەگیرابێت، کە فیلمسازەکە دەربارەیەوە وتوویەتی، «سێ ڕەھەندیم زۆر بەلاوە ناوازە بوو، چونکە ئەکتەرەکان زۆر دیارتر بوون لە ڕووی ھەستییەوە. بچووکترین جوڵەیان، بچووکترین مەبەستیان بەسەرنجترەوە ھەڵگیراوەتەوە.» فیلمەکە لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بڵاوبووەوە.
ھوگۆ ١١ پاڵاوتنی لە خەڵاتی ئۆسکار ھەبوو (وەک باشترین فیلم)، کە لە ھەموو فیلمەکانی ئەو ساڵە زیاتر بوو، و پێنجیانی بردەوە: باشترین سینەماتۆگرافی، باشترین دەرھێنانی ھونەری، باشترین تێکەڵکردنی دەنگ، باشترین مۆنتاژی دەنگی، و باشترین ڤیژوەڵ ئێفێکت. ھەروەھا پاڵێورا بۆ ھەشت بافتا، و دووانی بردەوە، و پاڵێورا بۆ سێ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، کە بووە سێیەم خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین دەرھێنەری سکۆڕسێزی. جیا لە دەستخۆشیی ڕەخنەگران، فیلمەکە تەقینەوەیەکی بۆکس ئۆفیس بوو، بە کۆکردنەوەی تەنھا $١٨٥ ملیۆن بەرامبەر بودجە $١٥٠ ملیۆنەکەی.