cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دانیێڵ کرەیگ
دانیێل ڕۆوتن کرەیگ (بە ئینگلیزی: Daniel Craig) (لەدایکبووی ٢ی ئازار ١٩٦٨) ئەکتەرێکی بەریتانییە، سەرەتایی ژیانی نواندنی بە شانۆگەری دەستپێکردووە، و ھەر لەو بەشەشدا دەرچووە لە ساڵی ١٩٩١. یەکەم فیلمی کە تێیدا بەشداربوو فیلمی ھێزی تاک بووە لە ساڵی ١٩٩٢، دانیێل بەھۆی ڕۆڵەکانی لە فیلمەکانی جەیمز بۆند ناسراوە و بە یەکێک لە سەرکەوتووترین ئەکتەرەکانی نێوخۆی وڵاتەکەی و جیھان دادەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:مۆدێلی پیاوانی ئینگلیزی
ھەرگیز واز لەتۆ ناھێنم
"ھەرگیز واز لەتۆ ناھێنم" گۆرانییەکە لەلایەن گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئینگلیز ریک ئاسلی لە ٢٧ی تەمموزی ١٩٨٧ دەرچووە، نووسینەوە و بەرھەمھێنانی لەلایەن ستۆک ئیتکین واتەرمان دا بۆکراوە، وەک یەکەم گۆرانی لە ئەلبومی ئاسلی دەرچووە، "ھەرکاتێک تۆ پێویستت بە کەسێک بوو" (١٩٨٧)، گۆرانییەکە بە شێوەییەکی جیھانی پلەی یەکەمی ھێنا، بە تایبەتی لە شانشینی یەکگرتوو لە ١٩٨٧ کە لە پلەی یەکەمەکان بوو بۆ ماوەی پێنج ھەفتە، وە باشترین فرۆشتنی ساڵی ھەبوو، وە گۆرانییەکە لە ٢٥ وڵات لە تۆپی گۆرانییەکان دابوو، لەناویاندا شانشینی یەکگرتوو و ڕۆژاوای ئەڵمانیا ئاوازەکە بووە خاوەنی باشترین خەڵاتی بەریتانیا "خەڵاتەکانی بریت" لە ١٩٨٨
لە ٢٠٠٨ ئاسڵی خەڵاتی (ئێم تیڤی ئەوڕووپای لە میوزیک ھێنا بۆ باشترین ھوونەرمەندان)ی بردەوە لەگەل گۆرانییەکەی، وە ھەزارەھا دەنگی کۆکردەوە لە ئینتەرنێت لەلایەن خەڵکەوە گۆرانییەکە وەک واژووی ئاسلی دانرا و لە کۆتایی پەخشی ڕاستەوخۆی کۆنسێرتەکانی لێدەدرا.
سەرچاوەکان
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئۆسترالیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئەڵمانیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نیوزیلاند پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئیسپانیا پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی شانشینی یەکگرتوو
مزگەوتی قەڵای ھەولێر
مزگەوتی قەڵای هەولێر یەكەم مزگەوتە لە قەڵای هەولێر دەكەوێتە ناوەڕاستی قەڵا. یاقوت حەمەوی لە ساڵی ١٢٢٠ زایینی لە كتێبی «معجم البلدان»دا باسی ئەم مزگەوتەی كردووە؛ هەروەها «إبن مستوفی» لە نووسینەكانیدا «تاریخ أربل» ناوی نا «مزگەوتی قەڵا». ئەم مزگەوتە چەندین جار نۆژەن كراوەتەوە وەكو ساڵی ١٧١٩-١٧٢٠ كە ئەم مێژووە لەسەر مینبەرەكە نووسراوە. وێنۆک|مزگەوتی قەڵای هەولێر شاینەی باسە تائێستاش وتاری هەینی لەم مزگەوتەدا دەخوێندرێتەوە
مێژوو
گرنگی ئەم مزگەوتە بۆ سەردەمی ئەتابکیەکان و زەنکیەکان و ئەيوبيەكان دەگەڕێتەوە کە ھاوشانی( مزگەوتی نوری گەورە )ی شاری موسڵ ڕۆڵی ھەبووە لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی بەسەدەھا جەنگاوەر وڕەوانەکردنیان بۆ ڕزگارکردنی مزگەوتی ئەقسا وشاری قودس بەسەرکردایەتی سوڵتان موزەفەرەدین  گۆگبۆری زاوای سوڵتان سەڵاحەددینی ئەییووبی وێنۆک|منارەی مزگەوتی قەڵای هەولێر
سەرچاوەکان
مزگەوتی قەڵای ھەولێر، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق
٣٣٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەورازە
ھەورازە (Hewraze، بە فارسی: هورازه) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٨ کەس لە ٢٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
گەرماوی قەڵا
گەرماوی قەڵا مێژووی ئەم گەرماوە دەگەرێتەوە بۆ كۆتایی سەدەی هەژدەهەم بەرەو سەرەوە نزیكەی دوو سەد ساڵ ، پێک دێت لە دوو بەش هاوینە و زستانە لەگەڵ دوو هۆڵ بۆ خۆشوشتن وە دوو قوبەی گەورە و رووبەرەكەی نزیكەی ٧٨٢ مەتری دووجایە ئەم گەرماوە بیرێكی گەورەی تێدایە لە بەشـی باكـووری كە تیـرەكەی پێنج مەترە ، وە قووڵایەكەی ٤٥ مەترە تاكو خوارەوەی قەڵا.
سەرچاوەکان
گەرماوی قەڵا، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پیەر کوومبێسکوو
پیەر کوومبێسکوو نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
کتێبی نھێنی
وێنۆک|بەرگی فلیمی کتێبی نھێنی کتێبی نھێنی فیلمێکی مەقدۆنییە کە تێکەڵکراوە لەگەڵ جۆرێکی تراژیدیا و نھێنی ئامێز، ئەو فیلمە لەسەر بنچینەی کتێبی (Secret Book) داڕێژراوە.
شوێن
فلیمەکە لە ساڵانی ٢٠٠٢ و ٢٠٠٣ لە بیتۆلە و ئۆرھاید لە مەقدۆنیا تۆمارکراوە، وە بەشێکی فلیمەکە لە بولگاریا تۆمارکراوە.
بەستەرە دەرکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦ پۆل:فلیم
نیسک
وێنۆک|سێ جۆر نیسک
نیسک یان بە کوردی باشوور نوژی(بە لاتینی: lens culinaris) دانەوێڵەیەکی بەری گیای نیسک و لە بنەماڵەی فاباسیایە. نیسک بە کوڵاوی بۆ خواردن بە کار دێت و چێشتی لێ ساز دەکرێ. قازانجی زۆری بۆ لەش ھەیە، سەرچاوەیەکی زۆر دەوڵەمەندی پرۆتین و ڤیتامینەکانەکانی گرووپی بی و سییە.
سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی
پۆل:دانەوێڵەکان پۆل:ڕوەکەکان
٣٣٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەردەمی پێغەمبەرایەتی
سەردەمی پێغەمبەرایەتی ئەو سەردەمە دەگرێتەوە کە پێغەمبەری ئیسلام محەممەد(دروودی خودای لەسەر بێت) بە بڵاوکردنەوەی بانگەوازی ئیسلام دەستی پێکرد، ماوەی ٢٣ ساڵ دەگرێتەوە لە ساڵی ٦١٠ تا ساڵی ٦٣٢زاینی.
محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی
لە ساڵی ٥٧١ز، نیمچەدوورگەی عەرەبی دوو ڕووداوی گرنگی بە خۆیەوە بینی، کە ئەوانیش شاڵاوی حەبەشەکان بوو بە ئامانجی ڕوخانی کەعبە و لە دایکبوونی پێغەمبەر محەممەد(درروی خودای لەسەر بێت) بوون، و لەگەڵ ئەوەی شاڵاوەکەی ئەبرەھە شکستی خوارد، تەنھا ڕووداوی دووەم کاریگەری لەسەر ناوچەکە مایەوە.
پێغەمبەر (درروی خودای لەسەر بێت)لە ٢٠ی نیسانی ساڵی ٥٧١ز لەدایک بووە کە بە ساڵی فیل ناسراوە، و پێش ئەوەی لە دایک بێت باوکی وەفاتی کردووە و بۆیە عەبدولموتەلیبی باپیرەی جێگەی باوکی بۆ گرتەوە، پاشان لە تەمەنی شەش ساڵاندا بووە کە دایکیشی کۆچی دوایی دەکات، دوو ساڵ دواتر باپیریشی لە دەست دەدات و ئەبو تاڵیبی مامی بەرپرسیارێتی پێغەمبەری گرتە ئەستۆ.
سەردەمی ژیانی مناڵی بە ھەژاری بەسەربرد و ناچار بوو ئیش بکات، و کاتێک گەیشتە تەمەنی گەنجی بە پارە و سەرمایەی کەسانی تر کەوتە ئیشی بازرگانیکردن و ئیشی بۆ خەدیجەی کچی خوەیلد ئەکرد کە یەکێک بوو لە ژنە خانەدانەکانی مەککە، و دواتر بوو بە خێزانی و بەمەش پێغەمبەر پێویستی بەوە نەما بە دوای ڕۆزیدا بچێت و لە نەبوونی و ھەژاری بترسێت. کە ئەم ژیانە نوێیەی دەرفەتی پێدا تا بکەوێتە بیرکردنەوە و تێڕامان لە ژیانی گەلەکەی و چواردەورەکەی سیفەتی مەردایەتی و ڕەفتاری جوان و بەڕێز بوو، لە ڕووی تێکەڵی ودراوسێیەتییەوە باشترینی گەلەکەی بوو، لە ھەموویان لەسەرخۆتر و دەستاپاکتر و ئەمانەت پارێزتر بوو، لەناو جەرگەی بێ باوەڕیدا پێگەیشت بەڵام ھیچی توش نەبوو و ھیچ بڕاوی بە بت پەرستی نەبووە وڕقی لێیبووە.
بوون بە پێغەمبەر
کاتێک گەیشتە تەمەنی چل ساڵی زیاتر ھەستی بە کەنارگیری دەکرد، و لە ئەشکەوتی (حیرا) لە نزیک مەککە کەناری دەگرت تا ڕۆبچێتە بیرکردنەوە وتێڕامانەوە، و لەم ئەشکەوتەدا سروشی خوای بۆ دابەزی و یەکەم کەس باوەڕی بە بانگەوازەکەی ھێنا خەدیجەی ھاوسەری بوو، پاشان بە لەسەرخۆیی بانگەوازەکە بڵاو دەبۆیەوە و چەند کەسێکی کەمی ناو مەککە چوونە ناو ئایینە نوێیەکەوە، لەوانە عەلی کوڕی ئەبوتالیبی ئامۆزای و ئەبوبەکری سدیق و زەیدی کوڕی حارسەی مەولای و عوسمانی کوڕی عەفان و زۆری تر و بە ھەمان شێوە بانگەوازەکە لەناو ئافرەتانیش بڵاوبوویەوە.
بەم شێوەیە بانگەوازی کرد بۆ وازھێنان لە بت پەرستی و بانگی کردن بۆ پەرستنی خوا و باوەڕھێنان بە ڕۆژی دوایی، و ڕووبەڕوی گاڵتە پێکردن بوو لەلایەن ھۆزی قوڕەیش و شوێنکەوتووانی ئازار ئەدرا، تا پێغەمبەر محەممەد ھەواڵی دا بە موسڵمانەکان کە خوا ڕیگەی پێداون کۆچبکەن بۆ حەبەشە، نزیکەی ٨٠ موسڵمان کۆچیان کرد و نەجاشی حەبەشە ڕۆحی موسڵمانانی پاراست و سەربەستی کردن لە مانەوە لە وڵاتەکەیدا.
ئەوەی زیاتر ھەڵوێستی پێغەمبەر و شوێنکەوتووەکانی قورس کرد کۆچی دوایی ئەبوتالیبی مامی و خەدیجەی خێزانی بوو، بە لەدەستدانی ئەم دوو پاڵپشتە بەھێزە، قوڕەیش توندتربوون لە ئازاردانی شوێنکەوتووانی پێغەمبەر، لەم کاتەدا پێغەمبەر فەرمانی بە موسڵمانان کرد کە کۆچ بکەن لە مەککەوە بۆ مەدینە بە نھێنی.
سانەکانی ھەورامان
سان لە ھەوراماندا حوکمڕانیانکردووە، بێجگە لەوەی ھەندێک لە حوکمڕانەکانی ھۆرامان نازناوی (میر یان بەگ)یان ھەڵگرتووە، بۆیە پێویستە لێرەدا و پێش ھەموو شتێک تیشکێک بخەینە سەر وشەی (سان): ھەریەک لە (مەردۆخ، ئێدمۆندز، ھادی بەھمەنی) پێیانوایە وشەی سان لە وشەی سوڵتانی عەرەبیەوە ھاتووە، گوایا سوڵتان وەک نازناوێک لەلایەن شاکانی دەوڵەتی صەفەوییەوە دراوە بە حوکمڕانەکانی ھۆرامان، ئەوەش وەک جۆرە کەمکردنەوە و سوکایەتیکردنێک بە پایەی سوڵتانەکانی عوسمانی. ھەندێکیش وتوویانە وشەی سان لە (شاە)یان (شیخ)ی عەرەبیەوە ھاتووە پاشان وشە کە گۆڕانی بەسەردا ھاتووە و بووە بە (سان). (مامۆستا محەمەد ئەمین ھۆرامانی) لە کتێبی مێژووی ھۆراماندا باسی لەوە کردووە وشەی سان لە وشەی (ساتراپ)ەوە ھاتووە کە وشەیەکی میدییە و واتای (حاکمی ناوچە، گەورەی ناوچە، کوێخای ناوچە، فەرمانداری ناوچە، کاربەدەستی ناوچە) دەگەیەنێت، چونکە وڵاتی میدییەکان ناوبانگی بە وڵاتی (ساتراپنشینان) دەرکردووە، تا ئێستاش وشەی (ساتراپ)ی میدی لە فەرھەنگە جۆربەجۆرە ئەوروپاییەکاندا بە ھەمان ماناوە دێت، ھەروەھا یۆنانییەکان باسیان لەوە کردووە (وڵاتی میدیا) لەسەردەمی ئەشکانییەکاندا بۆ چەند ناوچەیەک دابەشکراوە، ھەریەک لەو ناوچانەش (ساتراپ)ێک حوکمیکردووە، (مامۆستا محەممەد ئەمین ھۆرامانی) لە درێژەی باسەکەیدا نووسیویەتی: لەسەردەمی حوکمی ئەشکانییەکاندا سەرۆک ھۆزەکانی ناوچە جۆربەجۆرکان بۆ (ساتراپ) دیاریکران و حوکمیانگرتوَتە دەست، کەوابوو دەبێ بڵێین حوکمی ئەشکانییەکان حوکمێکی دەرەبەگی بووە، ھەر لەو سەردەمەدا شێوازی حوکمی ھۆرامان ساتراپنشین بووە، وشەی (سان)یش کورتکراوەی وشەی (ساتراپ)ە.
سانەکانی ھۆرامان ماوەیەکی دوور و درێژ حوکمی ناوچەکەی خوَیان کردووە و ھەندێک جاریش دەستیان بە دەرەوەی ھۆرامان گەیشتووە، مەڵبەندی حوکمڕانییەکەیان لەم شوێنانەدا بووە: سەرەتای حوکمڕانییەکەشیان لە (بەھمەنی سێیەم)ەوە دەستیپێکردووە، لەسەر رۆشنایی سەرچاوە مێژووییەکان چەند ئەڵقەیەکی وونبوو لە حوکمڕانی ھۆراماندا ھەن،
سەردەمی پێغەمبەرایەتی
قۆناغی مەدینە
ئەم قۆناغە لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە پێغەمبەر گەیشتە قوبا لە دۆڵی مەدینە، و کۆچیش بە مانای یەکەم ماڵ و خاکی ئیسلام دێت و و مۆڵەتدان بوو بە دەرکەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی، و لە یەکەم ئیشەکانی پێغەمبەر لە مەدینە ئەمانەی خوارەوە بوون؛ center|thumb|800px|دیمەنێکی مزگەوتی پێغەمبەر
سانەکانی ھەورامان
ناوی ھەندێک لە سانەکانی ھۆرامان
١-بەھمەنی سێیەم ھەرچەندە جیاوازی زۆر لەسەرچاوە مێژووییەکاندا لە بارەی ماوەی ژیان و حوکمڕانی (بەھمەنی سێیەم)ەوە ھەیە، بەڵام زۆربەی سەرچاوەکان لەسەر ئەوە کۆکن ناوبراو لەسەر فەرمانی (شێخ جەلالەدینی غازی) کراوە بە حوکمڕانی ھۆرامان، ٤-میر سەعید بە میرجیاشا-یش ناسراوە ٥-سڵێمان بەگ -بارام سان ئەمە ناوی ھەندیک لەسانەکانی ھۆرامان بو کە فەرمانرەوایی ئەو ناوچەیەیان کردوە بەو ھیوایەی زانیارییەکانتان سەبارەت بە مێژوو رەسەنایەتی ئەم ناوچەیە فراوانتر بوبێت.
سەردەمی پێغەمبەرایەتی
غەزووەکان
غەزووەکانی سەردەمی پێغەمبەر دەستیان پێکردووە لەگەڵ دەرکەوتنی ئاینی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمی زایینی، ئەمەش دوای ئەوەی قورئان ڕێگەی تێکۆشانی بە موسڵماناندا کە بە جیھاد ناودەبرێت، لە سەرەتادا موسڵمانان فەرمانیان پێکرابوو بە بەکارنەھێنانی ھێز لە بەرامبەر ناموسڵمانەکاندا و ئازار نەدانیان، پاشان بۆ یەکەم جار جیھاد ڕێگەی پێدرا لە ئیسلامدا، لە سەرەتادا تەنھا بۆ بەرگریکردن بوون لە خۆیان؛ أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا وإن الله على نصرهم لقدير} (الحج:٣٩). واتە؛ مۆڵەت دراوە بەو ئیماندارانەی شەڕیان پێدەگێرن، کە بجەنگن و بەرھەڵستی بکەن چونکە بەڕاستی ستەم لێکراون، بێگومان خوا دەسەڵاتی ھەیە کە سەریان بخات و سەرکەوتنیان پێببەخشێت…
پاشان ڕێگەیان پێدرا بۆ بڵاوکردنەوەی بیروباوەڕ بەبێ ڕێگر، و بۆ دوورخستنەوەی ئاژاوە لە خەڵک تا بتوانن بە ویستی سەربەخۆیی خۆیان ئایین ھەڵبژێرن {وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة ويكون الدين لله} (البقرة:١٩٣) واتە؛ ئێوەش بجەنگن دژیان تا وەکو ھاوەڵگەری و ئاشوب و ناخۆشی نەمێنێت، ھەروەھا تا دین و ئاین و بەرنامەو فەرمانڕەوایی ھەر بۆ خوای گەورە بێت.
پێش غەزووەکانی پێغەمبەر چەند سریەیەک ھەیە، غەزووش بەو شەڕانە ئەوترێت کە پێغەمبەر خۆی بەشداری تیا کردووە و سریەش بەو شەڕانە ئەوترێت کە خۆی نەچووە، و زۆرجار وشەی غەزاش بۆ سریە بەکاردێت.
چەند ئامارێک
=== لیستی غەزووەکانی پێغەمبەر ===
گرنگترین غەزووەکان
thumb|250px|ھێڵکاری غەزووی ئوحد thumb|250px|[[کەعبە لە مەککە]]
کۆچی دوایی
لە ساڵی ١٠ی کۆچی پێغەمبەر ڕۆیشت بۆ حەج لەگەڵ سەد ھەزار موسڵماندا، ولای شاخی عەرەفات وتارە ناودارەکەی بۆ خوێندنەوە کە بە دەستوڕیک دادەنرێت بۆ ئیسلام، تێیدا بنەماکانی ئیسلامی ڕوونکردەوە وداوای یەکسانی کرد لە نیو خەڵکدا، بە شێوەیەک جیاوازی نابێت لە نێوان بەندەیەکی حەبەشی و گەورەیەکی قوڕەیشی، سێ مانگی نەبرد دوای حەجی ماڵاوایی کە پێغەمبەر نەخۆش کەوت، و کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ٦٣٢ز بەرامبەر ساڵی ١١ی کۆچی لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا، و لە ماڵی عائیشەی ھاوسەری نێژرا لە تەنیشت مزگەوتی پێغەمبەر، لەو کاتەدا ئیسلام ھەموو نیمچەدوورگەی عەرەبی گرتبوویەوە.
بڕیارنامەی ٩٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی تەمموزی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٠٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا
عەزیز سانجار
عەزیز سانجار (بە ئینگلیزی: Aziz Sancar؛ لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ١٩٤٦لە ماردین)، زانای زیندەکیمیایە. لە ساڵی ٢٠١٥ خەڵاتی نۆبێل لە کیمیای پێ بەخشرا لە بواری چاکسازیی دی ئێن ئەی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:زیندووان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
کەراچی
کەراچی یەکێکە لە گەورەترین شارەکانی وڵاتی پاکستان. ئەم شارە لە کۆنەوە ناوەندی بازرگانی و چاندی پاکستانە.
ژمارەی دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی او شارە لە ساڵی ٢٠١٢، بەرامبەر بە ٢١٬٢٠٠٬٠٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پایتەختە پێشووەکان پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی پاکستان پۆل:شارەکانی پاکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سیند پۆل:کەراچی پۆل:ناوچە شارییەکانی پاکستان
بازاڕی قەیسەریی ھەولێر
وێنۆک|کۆڵانێک لە بازاڕی قەیسەری لە هەولێر بازاڕی قەیسەریی ھەولێر دەکەوێتە بەرامبەر قەڵای ھەولێر و کەوتووەتە نێو جەرگەی شاری هەولێر و مێژووی دروستکردنی بازاڕەکە بۆ زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ پێش ئێستا و بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەگەرێتەوە. بازاڕی قەیسەری کە رووبەرەکەی نزیکەی ٥٠ هەزار مەتری چوار گۆشەیە، سەدان دوکانی دیکە هەیە و رۆژانەش هەزاران هاووڵاتی سەردانی بازاڕەکە دەکەن. لەسەر شێوەی پیتی لاتینی بینیاتنراوە. بریتیە لە شێوەی ھۆلێکی بەرز و فراوان کە ھەردوولای بەریزە ژووری تێدا دروستکراوە بۆ فرۆشگا. لە سەرەوەی چەند کونێک ھەن کە بۆ ھەواگۆرک و ڕووناکی بەکارھاتوون. بەچەند دەرگایەک دەتوانیت بچیتە ژوورەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پیاوێن
پیاوێن (Pyawên، بە فارسی: پیاوین) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٨٥ کەس لە ٥٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٣٣٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
موی بایکجی
پاشا "مو"ی بایکجی (بە هانگۆل: 무왕؛ بە ھانجا: 武王)، لە دایکبووی (٥٨٠ز - ٦٤١ز) یە، ٣٠ـیەم فەرمانڕەوایی بایکجیـبوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٦٠٠ز بۆ ٦٤١ز)ـبوو. کوڕی پاشا ویدیۆک بوو.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٠ پۆل:مردووانی ٦٤١ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەم
بڕیارنامەی ٩٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی تەممووزی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٠١ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٤ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٤ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا
ئیمپراتۆر یۆنگڵ
ئیمپراتۆر یۆنگڵ (٢ی ئایاری ١٣٦٠ – ١٢ی ئابی ١٤٢٤)، کە لە چین بە (ژوو دی) ناسراوە، بە ٣یەمین ئیمپراتۆری شانشینی مینگ دادەنرێت لە مێژووی چیندا. ژوو دی لە ساڵی ١٤٠٢ تا ١٤٢٤ ئیمپراتۆری چین بووە. ژوو دی ناسراوە بەوەی پایتەختی چینی گواستەوە و پێکەنی کرد بە پایتەخت و (شاری قەدەغەکراو)ی بنیات نا و چینگ خای نارد بۆ گەشتەکانی ئەندەنووسیا و ھیندستان و نیمچەدوورگەی عەرەبی و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا.
٣٣٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئیمپراتۆر یۆنگڵ
ناو
ناوی ڕاستی ئیمپراتۆر یۆنگڵ ژوو دی بوو کە بە 朱棣 دەنووسرێت بە پیتی چینی. ناوی خۆی (دی)یە و ناوی خێزانەکەی (ژوس) بەڵام چینییەکان ناوی خێزان لە سەرەتادا دەنووسن.
ژیان
ژوو دی لە ٢ی ئایاری ١٣٦٠ لە سەردەمی شانشینی یوانی مێژووی چین لە دایک بووە. ژوو یوانژانگی باوکی ((ئیمپراتۆر ھۆنگوو) سەرکردەیەکی سەرکەوتووی گرووپێک بوو کە شەڕی سوپای یوانی مەنگۆلیان دەکرد بۆ گۆڕینی چین. مێژوونووسان ڕێک ناکەون ئاخۆ دایکی ژوو دی کێ بووە. لە مێژووی چیندا کە لەلایەن حکوومەتەکانی دوای ژوو دییەوە نووسراون، شاژنە ما بە دایکی دادەنرێت، کە گرنگترین ژنی ئیمپراتۆر ھۆنگوو بوو. مێژوونوسانی دیکە، بەتایبەتی ئەوانەی کە حەزیان لە ژوو دی نەبوو، وتیان کە دایکی ژوو دی یەکێک بوو لە دۆستەکانی ئیمپراتۆر ھۆنگوو و تەنانەت چینیش نەبووە. ھەمان ئەو مێژوونووسانە بانگەشەی ئەوە دەکەن دوای ئەوەی دەسەڵاتی گرتە دەست، ژوو دی ھەموو بەڵگەیەکی لەناوبرد کە باس لە ئەم ڕاستییە بکات.
لە ساڵی ١٣٦٨ ژوو یوانژانگ سەرکەوت بەسەر شانشینی یوان و بوو بە ئیمپراتۆر ھۆنگووی چین و بەمەش سەردەمی شانشینی مینگ لە مێژووی چیندا دەستی پێکرد. بەپێی یاسا کوڕی گەورەی ئیمپراتۆر دەبوو بە جێنشین ھەربۆیە ژوو باو بوو بە جێنشینی باوکی وەک یەکەم کوڕ. ژوو دی کوڕی چوارەمی بۆیە باوەڕ وابوو ھیچ شانسێکی نییە بۆ بوون بە ئیمپراتۆر بەڵام ھێشتا گرنگی خۆی ھەبوو و باوکی کردی بە جڵەوداری بیپینگ و ناوچەکانی دەورووبەری (پەکینی ئێستا).
شازادەی جێنشین ژوو بیاو پێش باوکی گیانی لەدەستدا بەپێی یاساکانی مینگ کوڕی گەورەی ژوو بیاو (ژوو یونون) دەبوو ببێت بە ئیمپراتۆر ھەربۆیە ساڵی ١٣٩٨ لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا ژوو یونون دەسەڵاتی گرتە دەست وەک ئیمپراتۆری جیانوێن.
زۆر لە مامەکانی جیانوێن زۆر بەھێز بوون و بە نزیکەیی وەک پاشا وابوون ھەربۆیە ھەرزوو جیانوێن دەستی کرد لقوپۆکردنیان و دەسەڵاتیانیانی نەھێشت. یەکێکیان خۆی کوشت و سێیان کران بە کەسی ئاسایی. ژوو دی ترسا و خۆی وا نیشان دا کە شێت بێت، ھەربۆیە ئیمپراتۆر جیانوێن کەمتر لێی دەترسا و تەنانەت ڕێگەی بە سێ کوڕەکەی ژوو دی دا، کە وەک بارمتە لە پایتەخت گلیانی دابوویەوە، بۆ ئەوەی سەردانی باوکە «ناتەواو»ەکەیان بکەن.
زۆر کەس لە حکوومەتی چین حەزیان بە ژوو دی نەبوو وەک ئیمپراتۆر و دەیانگووت نابێت ئەو سەرۆکی وڵات بێت. دوای شۆڕشەکە تەرمێک پیشان درا و وترا کە ئیمپراتۆری جیانوێن بێت، بەڵام تەرمەکە بە خراپی سووتا بوو و کەس نەیتوانی دڵنیا بێت کە بەڕاستی ئەو بوو. ھەندێک کەس وتیان کە ئیمپراتۆری جیانوێن ھێشتا زیندووە و خۆی وەک ڕاھیبەیەکی بوودایی شاردووەتەوە. ھەموو ئەمانە ئیمپڕاتۆرییەتی یۆنگڵیان زۆر نیگەران و توڕە کرد. ژوو دی نەیویست لە ینگشن بمێنێتەوە بۆیە پایتەختی بە زۆرینەی دامەزراوەکانی حکوومەتەوە گواستەوە بۆ ماڵەکەی خۆی لە بەیپینگ کە ئێستا بووە بە (شاری قەدەغەکراو). بەیپینگ پایتەختی باکووری ئیمپراتۆرییەتییەکە بوو لەگەڵ ینگشن (نانجینگ) کە پایتەختی باشووری بوو. ئیمپڕاتۆری یۆنگڵ زۆرێک لە سەرکردە ناڕازییەکانی حکوومەتی لە ینگشن کوشت، ھەندێک جار خێزانەکانیانی دەکوشت لەگەڵ ھاوڕێ و فێرخوازەکانیشیان.
زۆرێک لەوانەی کوژران ئەو کاربەدەستانە بوون کە بەھۆی بەرزی نمرەکانیانەوە لە تاقیکردنەوەی ئیمپراتۆریدا دەسەڵاتیان گرت بووە دەست. ئیمپراتۆری یۆنگڵ دەسەڵاتی زیاتری لە حکوومەتەکەی دا بە خەسێنراوەکانی، یەکێک لەوانە چینگ خا بوو کە سەرکردەیەکی ئیسلامییە کە لە ساڵانی نێوان ١٤٠٥ بۆ ١٤٣٣ سەرکردایەتی ٧ گەشتی گەورەی دەریایی کرد. یەکەم گەشتەکان لەوانەیە بھ دۆزینەوەی ئیمپراتۆری جیانوێن بووبێت، بەڵام ئەوانی دیکە چینییەکانی شارەزا کرد بە دەریای باشووری چین و ئۆقیانووسی ھیندی و دواتر بازاڕی کڕین و فرۆشتنی لەنێوان چین ئەو وڵاتانەدا کردەوە.
ئیمپراتۆری یۆنگڵ لە ١٢ی ئابی ١٤٢٤ کۆچی دوایی کرد و ژوو گائوچی کوڕە گەورەی جێگەی گرتەوە وەک ئیمپراتۆر ھۆنگکسی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٦٠ پۆل:مردووانی ١٤٢٤ پۆل:ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:ژەنەڕالەکانی جیانگسو پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ پۆل:ئینسایکڵۆپیدیاوانە چینییەکان
نەبیل فارێس
نەبیل فارێس نووسەر و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی جەزائیری پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
چنار
وێنۆک|دارەچنارێک لە کوردستان
چنار دارێکی باڵابەرزی توێکڵ چەرمووە لە تیرەی چنارەکان. داری چنار زۆر بەکەڵک و خۆڕاگرە و بۆ سازکردنی ماڵ، درگا و کەرەستەی ناو ماڵ و شتی دیکە کەڵکی لێ وەردەگیرێ. بە پێی دابەش کردن، چنار ١٥ جۆری ھەیە و ئەم جۆرانەی چنار لە کوردەواریدا ناسراون: تەبرێزی، سپی چنار، سوورەچنار، چناری جەوھەردار، کوڵکەچنار یان کۆڵکەچنار (ئەمەیان جۆرێکی خراپی چنارە).
قازانجی دەرمانی
توێکڵی دارچنار بۆ دەرمانی پەڵەی سەر پێستی لەش کە زۆرتر لە دەوری ملدا پەیدا دەبێ و ھەروەھا گەڵاکەی بۆ نەخۆشیی قوڕگ (گەروو) و دەنگ نووسان بە کەڵکە. دارەکە، کوڵێندراوی توێکڵی چنار لە نێو سرکەدا بۆ دەرمانی سڵچوون دەبێ. لە ھێندێک ناوچەدا ڕیشووەکەی بۆ دەرمانی پێوەدان بە کار دێنن.
ئەڤین ڕووبار
ئەڤین ڕووبار (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥) ڕۆژنامەنووسێکی تەلەڤیزیۆنی و دۆکیۆمێنتاری بەڕەچەڵەک کوردی سویدییە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
چنار
سەرچاوەکان
گوڵنامەی کوردی پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور پۆل:دارە ڕازاوەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
مارکۆ ڕۆیس
مارکۆ ڕۆیس لەدایکبووی (۳۱ی ئایاری ۱۹۸۹)ی شتوتگاردی وڵاتی ئەڵمانیایە. ماڕکۆ یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێیە، کەیاری بۆ یانەی بۆروسیا دۆرتمۆند و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا دەکات، لەھێڵی ناوەڕاستدا.
دەمار
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی دەمارە سەرەکیەکانی دەستی [[لەشی مرۆڤ|مرۆڤ. (بە ڕەنگی زەرد دیاری کراون)]] دەمار کۆیەکە لە ئەکسۆنەکان و دێندریتەکانی خانە دەماریەکانی کۆئەندامی دەماری مرۆڤ، کە ئەرکی ھێنان و بردنی پەیامە دەماریەکانیان لەسەر ئەستۆیە.
مارکۆ ڕۆیس
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:یاریزان پۆل:یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
دەمار
هەڵەی زمان
لەزمانی کوردیدا، زۆر جار ئاماژە بە دەمار دەکرێت وەک مەبەستێک بۆ مولوولەی خوێن، کە لەڕاستیدا هەڵەیە و دەمار خوێن ناگوازێتەوە، بەڵکو دەمارەڕاگەیاندن دەگوازێتەوە، لەکاتێکدا موولوولەی خوێن کاری گواستنەوەی خوێنە لەلەشدا.
کێو
300px|وێنۆک|چەپ|کێوی [[کی٢ لە وڵاتی پاکستان کە دووەمین کێوی بەرزی جیھانە]] کێو، کێف، شاخ یان چیا (بە ھەورامی: کاو) بەشێکە لە زەوی کە بەرزترە لە بەشەکانی دەوروبەری و شوێنێکی دیاری ھەیە کە پێی دەوترێت لوتکە. کێو لە تەپە بەرزتر و بەرەولێژترە. لە ڕووی جیۆپۆلەتیک شاخەکان لە گرد و گردۆڵکەکان جیادەکرێنەوە بەوەی شاخەکان بەرزی و مەزنایەتیی خۆیان بەسەر گردۆڵکەکاندا دەرخستووە، هەرچی چیاکانن بەوە ناسراون کە پێوەری جیاوازیان هەیە و لە ڕووی ئاستی بەرزییەوە لە شاخەکان بەرزترن.
هەروەها لوتکەی چیاکان بەردەوام خاڵی جیاکەرەوەی نێوانیان بووە. بەرزترین لوتکە لە جیھاندا، لوتکەی کێوی ئیڤرستە.
چیا ھێما و تایبەتمەندییەکی جۆگرافیی ژیانی کوردەکانە؛ ھەر بۆیە گوتراوە: "کورد دۆستێکی نییە، جگە لە چیا"، "Kurds have no friends but the mountains". چیاکانی جوودی و ئارارات (کە لە فۆلکلۆری کوردیدا دیارن)، زاگرۆس، شینگەر، قەندیل، شاھۆ، پیرمەگروون، و حەمرین، ناسراوترین کێوەکانی کوردستانن.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی جوگرافیا پۆل:چیاکان پۆل:چیاوانی
گوڵ
وێنۆک|چەندین گوڵ
گوڵ یان کولیلک بەشی زایەندی ڕووەکەکانە. ئەرکی ژینناسییانەی گوڵ بەرھەم ھینانی نەسڵە داھاتووەکانی ژیانی ڕووەکە. گوڵ جگە لە ئەو ڕۆڵەی کە لە ژینی ڕووەکاندا بوویەتی، لە مێژووی مرۆڤیشدا ڕۆڵیکی گرنگی بووە و ھەموو کات سەرچاوەیەک بۆ دەربڕینی ھەستی جوانیناسی و خۆشەویستیی مرۆڤ بووە.
بەشەکانی گوڵ
وێنۆک|چەپ|بەشەکانى گوڵێکى پێگەیشتوو
ڕووەکزانان وایدادەنێن کە گوڵەکان لقی یەکجار تایبەتمەندن. بەشەکانی گوڵ بریتین لە گەڵای تایبەتمەند، کۆتایی سەرەوەی ئەو لقەی کە گوڵ ھەڵدەگرێت ھەڵدەئاوسێت بە تەخت (Receptacle) ناودەبرێت. بەشەکانی گوڵ بەشێوەی چوار بازنەی ھاوچەقن، کاسەکان (Sepals) بازنەی دەرەوە پێکدێنن دوورترین بازنەی گوڵە. کە بەشەکانی دیکەی گۆپکەی گوڵ دەپارێزێت پێش کردنەوەیان، پەڕەکانی گوڵ (Petals)، بازنەی دووەم دەگرێتەوە. زۆربەی ئەو گوڵانەی کە پەڕینیان بەھۆی گیانەوەرانەوە تێدا ڕوودەدات پەڕەی گوڵی ڕەنگاوڕەنگ و بریقەداریان ھەیە بەڵام ئەو دوو بازنەیەی کە نزیکترن لە ناوەوەی بەشەکانی گوڵ، پێکھاتووی زۆر بوونیان تێدایە. پێکھاتووی نێرینە کە بە نێرەک (Stamens) ناودەبرێت و پێکدێت لە پۆرگ (Anther) و دەزوولە(Filament)، پۆرگ سپۆڕدانی سپۆری نێرینەی تێدایە کە دەگۆڕێت بۆ دەنکە ھەڵاڵە. وە ئەو دەزوولەیەی کە لە قەدۆکە دەچێت و پۆرگ ھەڵدەگرێت. نزیکترین بازنە، لە ڕووی ناوەوە ئەو زۆربوونە پێکھاتە مێیانەی تێدایە کە پێیان دەڵێن کاریلەکان Carpels. یەک کارپل یان چەند کارپلێک پێکەوە یەکدەگرن بۆ پێکھێنانی ئەو پێکھاتەیەی ناودەبرێت بە مێیەک (Pistil). وە بنکە فراوانەکەی مێیەک پێی دەڵێن ھێلکەدان (Ovary). قەڵەم (Style) کە لە قەدۆکە دەچێت، لە ھێلکەدانەوە پەیدا دەبێت و لوتکەی کە بە کۆسپ (Stigma) ناو دەبرێت کە لینج و کوڵکدارە بۆ ئەوەی دەنکە ھەڵاڵەکانی پێوە بنووسێت. زۆربەی جۆرەکانی ڕووەکە گوڵدارەکان گوڵێک ھەڵدەگرن نێرەک و مێیەکی پێکەوە تێدایە بەڵام ھەندێ جۆری دیکە گوڵکانیان تەنھا نێرەکی تێدایە ( گوڵەکانیان نێرەکین ) یان تەنھا مێیەکی تێدایە (گوڵەکانیان مێیەکین).
سەرچاوە
کتێبی زیندەزانی، پۆلی یانزە، وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ڕوەکە باخییەکان پۆل:ڕوەکەکان پۆل:گوڵەکان
ویریسیۆنگ
300px|وێنۆک|پاشماوەی [[پونگناپوسیۆنگ، ئەکەوێتە سۆنگ-پاگو، سێئول. ]]
ویریسیۆنگ (بە هانگۆل: 위례성؛ بە ھانجا: 慰禮城)، ناوی دوو لە پایتەختە زووەکانی بایکجی بوو، کە یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا. وا باوەڕئەکرێ لە ڕۆژگاری ئیمڕۆ دا لە ناوچەی سێئول بێت. بەپێی سامگووک ساگی، ئۆنجۆ، کوڕی جومونگ دامەزرێنەری گۆگۆریۆـبوو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بایکجی پۆل:شارە دێرینەکانی کۆریا پۆل:مێژووی سێئول پۆل:پایتەختە پێشووەکانی کۆریا
سێودینەوا
سێودینەوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
سێودینەوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
سابی (کۆریا)
300px|وێنۆک|دەروازەی قەڵای بوسو 300px|وێنۆک|گۆڕستانی نیۆنگسان-ری
سابی (بە هانگۆل: 사비؛ بە ھانجا: 泗沘)، پایتەختی شانشینی بایکجی کۆنی کۆریا بوو لە ٥٣٨ی زایینی تا کەوتنی بایکجی لە ٦٦٠ی زایینی. لە ڕۆژگاری ئیمڕۆدا ئەکەوێتە پارێزگای بویۆ، هەرێمی باشووری چونگچیۆنگ، لە کۆریای باشوور.
سەرچاوە
پۆل:بایکجی پۆل:شارە دێرینەکانی کۆریا پۆل:پایتەختە پێشووەکانی کۆریا
ئێمیل ئۆلیڤیێ
ئێمیل ئۆلیڤیێ نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:مردووانی ٢٠٠٢ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی
سادق زیباکەلام
وێنۆک|سادق زیباکەلام لە ساڵی ٢٠١٣دا
سادق زیباکەلام مۆفرەد (لەدایکبووی ١٩٤٨ لە تاران) لێکۆڵەر، مامۆستای زانکۆ و نووسەری ئێرانیە. زیباکەلام خاوەنی بڕوانامەی دوکتورا لە زانکۆی برادفۆردی ئینگلستانە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی تاران
قوتابخانەی ئەربیل ئوولا
وێنۆک|قوتابخانەی ئەربیل ئولا وێنۆک|ناوەوەی قوتابخانەکە قوتابخانەی ئەربیل ئوولا، بە یەکەم قوتابخانە دادەنرێت لە پارێزگای ھەولێر. مێژووی دامەزراندنی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٠. لە ساڵی ٢٠١٢ بە بریاری پارێزگای ھەولێر لە شێوەی مۆزەخانەیەکی پەروەردەیی نۆژەنکراوەتەوە و تەواوی ئەو نووسراو و کەرەستە وێنەی ستاف و قوتابخانەکە لەساڵانی ڕابردوو لەم شوێنەدا وەک ئەرشیف دانراون. دوای نۆژەنکردنەوەشی ڕۆژانە خەڵک و گەشتیاران ڕووی لێدەکەن.
مەدرەسەی یەکەم
لە ساڵی ١٩٣٠، عەبدولجەبار ئاغای شاعیر کەناسراوە بەکانی شیعرێکی لەسەر ئەو قوتابخانەیە نووسیوە، لەئێستادا شیعرەکە لەدیواری قوتابخانەکە نەخشێنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەکانی ھەولێر پۆل:مۆزەخانەکانی کوردستان
بڕیارنامەی ٩٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی تەمموزی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەبخازیا، گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٠٧‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٤ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەبخازیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
کەلام
زانستی کەلام (، کە بە واتای «زانستی وتار» دێت) بە زۆری کورتکراوەتەوە بۆ کەلام و ھەندێک جار بە «تیۆلۆژیای خوێندنی ئیسلامی» یان «تیۆلۆجی گریمانەیی» ناودەبرێت، لێکۆڵینەوەی تیۆری ئیسلامییە ('ئاکا'ید). لەپێویستی دامەزراندن و بەرگریکردن لە بنەماکانی باوەڕە ئیسلامییەکان لە دژی گومانلێکەرانی فەلسەفی لەدایک بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم وێنەیە زیاتر و زیاتر لەلایەن زانایانەوە پرسیار دەکرێت کە ھەوڵدەدەن نیشانی بدەن کە کالام لە ڕاستیدا زانستێکی نیشاندەر بوو نەک زانستێکی دیالێکتیکی و ھەمیشە لەڕووی ھزرییەوە داھێنەر بوو.
لە ڕووی زمانەوانی عەرەبییەوە واتا زانستی کەلام بە مانای زانستی قسەکردنەوە دێت.
سەرهەڵدانی ئەهلی کەلام:
ئیسلام کاتێك بڵاوبۆوە بەناو ناوچەکانی فارس و ڕۆمدا، بەرکەوتنی بۆ دروست بوو لەگەڵ ئاین و فەلسەفە و ئایدیاکانی دیکە، لێرەوە:
1ـ کۆمەڵانێك لەناو موسوڵمانان پێیان کاریگەر بوون.
2ـ کۆمەڵانێك هاتنەناو ئیسلامەوە لەگەڵ ئەوەی کاریگەری بیروباوەڕەکەی پێشووی خۆیان لەسەر مابوو.
3ـ کۆمەڵانێك خۆیان کرد بە موسوڵمان و لەو ڕێگەوە پەلاماری عەقیدەی ئیسلامیاندا بەدروستکردنی شوبهە و گومان.
4ـ ئەمەویەکانیش پشتیان بەزۆرێك لەو خاوەن بیروباوەڕ و ئایدیایانە دەبەست لەکاروباریاندا، "سەرجۆن ڕاوێژکاری معاویە و پاشان یەحیای کوڕی کە بە یەحیای دیمەشقی ناسراو بووە ڕاوێژکاری عبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان".
زانستی کەلام لێرەوە سەریهەڵدا لەلایەن کۆمەڵێك لە موسوڵمانانەوە بۆ بەرپەچدانەوەی گومانەکانی سەر ئیسلام.
پەلکێشکردنی موسوڵمانان بەرەو فەلسەفە و کەلام:
ـ هەروەها لەسەردەمی مەئمونیش دووبارە مونازەرە ڕویدایەوە لەحزوری مەئمون، لەلایەن ئەبی قوڕڕە و هەندێک لەزانایانی عێراق، وەك مونازەرەی نێوان مەسیحی و موسوڵمانێك.
لێرەوە زانستی کەلام هاتەگۆڕو موسوڵمانانیش تێکەڵی لۆژیك و فەلسەفە بوون.
زانستی"کەلام" لەسەر دوو بنچینە دامەزراوە
1ـ شیکردنەوەی بۆچون و پۆلێن کردنی. 2ـ هێنانەوەی بەڵگەی عەقڵی و نەقڵی بۆ سەلماندنی بۆچونە شیکراوەکان.
٭بەڵگەی عەقڵی: هەموو ئەو بابەتانەیە کە عەقڵی دروست ناتوانێت ئینکاریان لێبکات. بەڵگەی نەقڵی: بریتیە لە دەقە شەرعیەکان"قورئان و فەرمودە و بۆچونی هاوەڵان"
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
٣٣٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دژە ناسیۆنالیزم
وێنۆک|250px دژە ناسیۆنالیزم یان ئانتی ناسیۆنالیزم بە بیروڕایەکی سەبارەت بە دژایەتی لەگەڵ ناسیۆنالیزم دەگوترێت، کە بڕوای وایە ناسیۆنالیزم نەشیاو یان مەترسیدارە. ھەندێک لە دژە ناسیۆنالیزمەکان بە بیروڕای مرۆڤایەتی لە دوای ئیدەباوەڕی لە کۆمەڵگای جیھانی دان کە ئەندامانی خۆیان وەکوو شارۆمەندی جیھانی دەناسێنن.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:ناسیۆنالیزم پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:حکوومەتی جیھانی
سماقان
سماقان (Smaqan، بە فارسی: سماقان) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٠ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
قشڵەی مەخموور
قشڵەی مەخموور دەکەوێتە ناوەندی شارۆچکەی مەخموور کە سەر بە پارێزگای هەولێرە. مێژووی دروستکردنی ئەم قشڵەیە دەگەڕێتەوە کۆتاییەکانی سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکان (١٩٠٧) کە بۆ مەبەستی سەربازی بەکاریان هێناوە. ئەم قشڵەیە بەشێوەی لاکێشەییە بە رووبەری ٣٧٢٤ مەترە کە دەکاتە ٨٨٨ مەتری چوارگۆشە. بە بەرد و گەچ و قسڵ دروستکراوە، لە دوو نهۆم پێک هاتووە، دوو دەرگای هەیە (رووەو باکوور و باشوور).
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاست
فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاست دەستەواژەیەکە بەکاردێت بۆ ئەو فەلسەفەیەی ھەڵکەوتبوو لە کۆتا ساڵەکانی ئیمپراتۆریەتی رۆمانی لە سەدەی پێنجەمی زایننی ھەتاوەکو سەردەمی رێنیسانس لە سەدەی پانزدەھەمی زایننی.
پێناسەدەکرێت بە دووبارە دۆزینەوە و ژیانەوەی کلتووری کۆن کە لە یۆنان و رۆمادا گەشەی کردبوو لە سەردەمی کلاسیک دا، وە بەشێوەیەکی کەمیش بۆ  وروژاندنی کێشە ئایینەیەکان و تێکەڵکردنی ڕێبازە پیرۆزەکان لەگەڵ وانە عەلمانییەکان.
مێژووی فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاست دەبەش دەبێت بەسەر دوو سەردەمی سەرەکی دا: سەردەمی ڕۆژئاوای لاتینی کە دوابەدوای سەدەکانی ناوەڕاستی کۆن دا ھات تاوەکو سەدەی بیستەم، کارەکانی ئەرستۆ و پلاتۆ دووبارە پەردەیان لەسەر لا درایەوە، وەرگێردران و لێکۆڵینەوەیان لەسەر کرا.
سەردەمی ئاڵتونی سەدەی دوانزدەھەم، سیانزدەھەم و چواردەھەم لە ڕۆژئاوای لاتینی، کە بە بە لوتکەی ھەڵسانەوەی فەلسەفەی دێرن دادەنرێت لەگەڵ پێشوازی کردن لە نووسەر و ڕەخنەگرانی عەرەب و پێشکەوتنی بەرچاو لە بوارەکانی فەلسەفەی ئایینی، ژیربێژی و بابەتی دەرەوەی سروشت (مێتافیزیک).
مێژوونووسە نوێیەکان، سەدەکانی ناوەڕاست بە یەکێک لە گەشەسەندووترین سەردەمی فەلسەفیی دادەنێن کە بیروباوەڕی ئایینی مەسیحی کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ھەبووە. یەکێک لە دیارترین بیرمەندەکانی ئەم سەردەمە، تۆماسی ئەکویناس ھەرگیز خۆی بە فەیلەسوف دانەناوە و ڕەخنەی لە فەیلەسوفەکان گرتووە کە ھەموو کاتێک کەمترخەمییان ھەبووە و تێنەگەیشتوون لە ژیری و دانایی ڕاست و درووست.
کێشە و ململانێ باسکراوەکانی ئەم سەردەمە پەیوەندی نێوان ئەم بابەتانەوە بووە: باوەڕ لەگەڵ ژیربێژی، بوون لەگەڵ سادەیی خودا، ئامانجی ئایین لەگەڵ دەرەوەی سروشت (مێتافیزیک) و کێشەکانی زانیین.
تایبەتمەندێتی
فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاست پێ داگرییەکی زۆر دەکات لەسەر ئایین. ئیبن سینا و ئیبن ڕوشدی لێ دەرچێت فەیلەسوفی سەدەکانی ناوەڕاست خۆیان بە فیلەسوف نەدەزانی؛ بەڵکو لای ئەوان فەیلەسوف بریتیی بوو لە نووسەرە دێرینەکانی وەک پلاتۆ و ئەرستۆ. ھەرچەندە رێگاکانیان بۆ ڕونکردنەوەی پرسیار و بابەتە ئالۆزەکانی ئایین بەند بوو لەسەر شێواز و ڕێگا ژیربێژیەکانی فەیلەسوفە دێرینەکان. تۆماس ئەکویناس و پیتەر دامیان پێیان وابوو کە فەلسەفە خزمەتکاری ئایینە. سەرەڕای ئەم تێڕوانینانە، ڕێگری دروست نەبوو لەبەردەم فەیلەسوفەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە پەرەسەندن و نوێکردنەوەی فەلسەفەی جیاواز لە پرۆژە ئایینیەکان. بۆ نموونە، بیرمەندەکانی وەک ئۆگستین ھیپۆ و تۆماس ئەکویناس سەرکەوتنێکی بەرچاویان بەدەست ھێنا لە بابەتەکانی فلسەفەی کاتیی و دەرەوەی سروشت (مێتافیزیک) دا.
بنەماکانی کە فەیلەسوفەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پێی تایبەتمەندن بریتییە لە:
یەکێک لە گرنگترین و سەرەکیترین بابەتەکانی ئەو سەرەدەمە کە گفتوگۆی لەسەر دەکرا بریتیی بوو لە باوەڕ لەگەڵ ژیربێژی دا. ئیبن سینا و ئیبن روشد زیاتر مەیلیان بەرەو لایەنی ژیربێژی ھەبوو. ئۆگستین دەیگووت کە ھەرگیز رێگە نادات لێکۆڵینەوە فەلەسەفەکانی لە دەسەڵاتی خوداوەند تێپەرببێت، وە ئۆگستین بۆ کێشەی باوەڕ/ژیربێژی چارەسەری (١- باوەڕکردن و ٢- ھەوڵ بۆ تێگەیشتن) ی دانابوو.
باوەڕ
فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاست بەشێوەیەکی بەرچاو ئایینین. بابەتەکانی لەم سەردەمەدا باس دەکرا ئەمانە بوون:
فەلسەفەی سروشتی
لە فەلسەفەی سروشتی و فەلسەفەی زانست دا، فەیلەسوفی سەدەکانی ناوەڕاست بەزۆری کاریگەری ئەرستۆیان لەسەر بووە. ھەرچەندە لە دوای سەدەی چواردەھەم بەدواوە، زیادبوونی بەکارھێنانی ژیربێژی بیرکارییانە لە فەلسەفەی سروشتی دا بووە ھۆی ئامادەکردنی گەشەکردنی زانست لە سەرەتای سەدەکانی نوێ دا. شێوازەکانی ژیربێژی بیرکارییانە لەلایەن ویڵیەم ھەیتسبێری و ویڵیەم ئۆکھام نیشانەن بۆ بەربڵاووی ئەم ڕەوتە. نووسەرەکانی تری فەلسەفەی سروشتی بریتیین لە ئەلبێرتی ساکسۆنت، جۆن بیوریدەن، نیکۆڵاسی ئۆتریکۆرت.
گۆیژ
وێنۆک|جۆرەکانی گوێژ
وێنۆک|داری گۆیژە زەردە وێنۆک|گوڵی داری گۆیژە زەردە لە بەهاردا
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا پۆل:گژوگیاکانی ئەمریکای باکوور
٣٣٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تێنسی ئازادی ئوسترالیا
پێشبرکێکانی تێنسی ئازادی ئوسترالیا کە بە کوورتی ئۆپن ئوسترالیاشی پێ دەوترێ، یەکێکە لە چوار پێشبڕکێ دیارەکانی تێنیس کە بە ناوی گرەند سلەم دەناسرێ. پێشبڕکێکانی تێنسی ئازادی ئوسترالیا، پڕبینەرترین یاری تێنسی جیهانە. خوولی سەتەمی ئەم یاریانە لە جانواری ٢٠٠٩ دا بەڕێوەچوو.
شوێن و کارتی بەڕێوەچوون
ئەم یاریانە هەموو ساڵێک لە مانگی کانوونی دووەم لە شاری مێلبۆرنی ئوسترالیا بەڕێوە دەچێ و یەکەمین پێشبڕکێی گەورەی هەموو ساڵێکە لە تێنیس دا. کاتی بەڕێوەچوونی یارییەکان بەرانبەرە لەگەڵ وەرزی هاوین لە نیوەگۆی باشوور. بۆیەش زۆربەی یارییەکان لە شەو دا بەڕێوە دەچن. بە هۆی گەرما و شێداری زۆر ، هەندێجار بەشداربووان پێویستە بەپێی مەرجی تایبەتی یارییەکان بجوولێنەوە. ئەم یارییانە لە ساڵۆنی مێلبۆرن پارک کە لە ناوەندی شاری مێلبۆرن دایە بەڕێوە دەچن.
جۆرەکانی
هەروەکوو سێ بەشی یارییەکانی تری گرەند سلەم، یارییەکانی تێنسی ئازادی ئوسترالیا لە پێنج جۆر دا بەڕێوەدەچێ:
مێژوو
کۆی خەڵاتی ئەم یارییانە بیست ملیۆن دۆلاری ئوسترالیایە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تێنسی ئازادی ئوسترالیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٥ لە ئوسترالیا پۆل:تێنس پۆل:فستیڤاڵەکانی مێلبۆرن پۆل:پێشبڕکێ وەرزشیە نێودەوڵەتییەکان لە ئوسترالیا پۆل:پێشبڕکێی تێنس لە ئوسترالیا پۆل:وەرزش لە مێلبۆرن
قیاس
ئەم وتارە لەبارەی قیاسی مەنتقییەوە نووسراوە؛ بۆ قیاس بە مانای بڕینەوەی حوکمێ بە پێی حوکمێکی تر بە بۆنەی لێکچوونیان، قیاس (فیقھ) ببینە.
ئەم وتارە لەبارەی قیاس بە مانای syllogismەوە نووسراوە؛ بۆ قیاس بە مانای deduction، وتاری ھەڵھێنجان ببینە.
لە لۆژیکدا، قیاس چەشنێک بەڵگەیە کە دوو پێشەکیی دروستی ھەیە و ئاکامەکەی بە ھەڵھێنجان جێبەجێ بووە. بەو دوو پێشەکییە دەڵێن پێشەکییە گەورەکە و پێشەکییە گچکەکە، یان کوبرا و سوغرا. ئەوەی کە لە قیاسدا پێشەکییەکان دروستن و، بۆ ئاکامگری هەڵهێنجان بە کار دەگیردرێ، بەو مانایە دێ کە ئاکامەکەی ناتوانێ هەڵە بێ و بەناچار دروست دەردێت.
بۆ وێنە، دەزانین ئینسان فانییە (پێشەکیی گەورە یان کوبرا) و سوقراتیش ئینسانە (پێشەکیی گچکە یان سوغرا)، بۆیە ڕەوایە بەو ئاکامە بگەین کە سوقراتیش فانییە.
وشەی «قیاس» بە مانای پێکگرتن دێت و لە لۆژیک و فەلسەفەی ئیسلامیدا لە سەردەمی بزاڤی وەرگێڕانی دەقە یۆنانییەکانەوە تاکوو ئێستا وەک بەرامبەری وشەی یۆنانیی syllogism بە کار براوە. syllogism چەشنێ deduction، واتە ھەڵھێنجانە. بەڵام ھەندێ جار لە کتێبەکاندا بە deduction -یش دەڵێن قیاس.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆڤانەکان
یامبۆ ئۆلۆگم
یامبۆ ئۆلۆگم نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
٣٣٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مەلا فەندی
شه‌ست و سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، زانایه‌كی ناودارو كه‌سایه‌تییه‌كی ناسراوی كورد له هه‌موو لایه‌كی كوردستان ، مه‌لا فه‌ندی له ڕۆژی 1942.12.31دا كۆچی دواییكرد و كه‌لێنێكی گه‌وره‌ی له گۆڕه‌پانی زانست و ئایین و چاکه‌خوازی به‌جێهێشت، ئه‌م كه‌سایه‌تییه له ساڵی 1280ی كۆچی به‌رامبه‌ر به 1863ی زایینی هاتۆته دنیاوه، ناوی ته‌واوی مه‌لا ئه‌بو به‌كر ئه‌فه‌ندی كوڕی ‌حاجی مه‌لا عومه‌ر ئه‌فه‌ندی كوڕی مه‌لا ئه‌بو به‌كری سێیه‌مه، له ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵیدا مه‌لا فه‌ندی له مزگه‌وتی گه‌وره‌ی قه‌ڵاتی هه‌ولێر ده‌ستی به‌ خوێندنی قورئان كردووه‌ و له ماوه‌یه‌كی كه‌مدا به ته‌جویده‌وه له‌به‌ری كردووه، ئینجا كه‌وتووه‌ته سه‌ر فێربوونی وانه‌ی سه‌رف و نه‌حو و فیقهـ و مه‌تنیق و ڕه‌وانبێژی و فه‌لسه‌فه‌ و بیركاریی و له ته‌مه‌نی 20 ساڵیدا خوێندنی مه‌لایه‌تی ته‌واو كردووه و مۆڵه‌تی زانستی له حاجی مه‌لا عومه‌ر ئه‌فه‌ندی باوكی وه‌رگرتووه و بووه‌ته زانایه‌كی گه‌وره‌. كه له‌ ساڵی 1892دا حاجی مه‌لا عومه‌ر ئه‌فه‌ندی باوكی كۆچی دوایی ده‌كات مه‌لا فه‌ندی ته‌مه‌نی نزیكه‌ی 30 ساڵ ده‌بێ و له‌و ته‌مه‌نه‌دا بووه‌ته جێنشینی باوكی و زانایانی ده‌ڤه‌ری هه‌ولێر و، به زیاده‌وه جێگه‌ی چۆڵی باوكی پڕكردۆته‌وه و هه‌موو كاتێكی خۆی بۆ وانه گوتنه‌وه له مزگه‌وتی گه‌وره‌ی قه‌ڵات ته‌رخان كردووه‌. له‌‌ماوه‌ی 50 ساڵی مامۆستاییدا پتر له 300 فه‌قێ و موسته‌عیدی وانه داوه و ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی مۆڵه‌تی زانستیان له سه‌رده‌ستی وه‌رگرتووه گه‌یشتۆته 100 زانی ئایینی له هه‌موو لایه‌كی كوردستاندا، مه‌لا فه‌ندی هه‌ر زانایه‌كی ئایینی نه‌بوو، به‌ڵكو له‌پاڵ ئه‌م پایه به‌رزه‌یشی كه‌سایه‌تییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و خاوه‌ن هه‌ستێكی نه‌ته‌وایه‌تی و هه‌ڵوێستێكی چاكه خوازیی بوو، له‌سه‌رده‌می عوسمانیدا به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می فه‌رمانڕوایی سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌مدا به فه‌رمانی سوڵتان كرا به نێوبژیوان بۆ كوژانه‌وه‌ی دووزمانی و شه‌ڕی نێوان خێڵه كوردییه‌كانی ناوچه‌كه و توانی ئه‌و ناخۆشی و پشێوییه چاره‌سه‌ر بكات و له پاداشتی ئه‌و كاره باشه‌‌ی سوڵتان مه‌دالیایی "حامی الحرمین الشریفین"ی پێدا، كه به‌رزترین و مه‌دالیایی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تی عوسمانی بوو.
له‌گه‌ڵ شكانی سوپای عوسمانی له دوا دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له 1918دا به‌رامبه‌ر هێزه‌كانی به‌ریتانیا ، هه‌ندێ له تورك خوازه‌كان ویستیان به ناوی ئاینی ئیسلامه‌وه له داخی ئینگلیزه‌كان هێرش ببه‌نه سه‌ر شارۆچكه‌ی عه‌نكاوه و كوشتاری زۆریان لێ بكه‌ن به‌بیانووی ئه‌وه‌ی ئینگلیز و عه‌نكاوه‌ییه‌كان مه‌سیحین. به‌ڵام یه‌كێكی ڕیش سپی له‌و كه‌له گه‌رمانه پێی گوتن بابچین بۆ باداوه تا پرسێك به مه‌لا فه‌ندی بكه‌ین، كه ئه‌م باسه‌ی تێده‌گه‌یه‌نن، یه‌كسه‌ر پێیان ده‌‌ڵێ نه‌كه‌ن ئه‌م كاره نابه‌جێیه‌ بكه‌ن، چونكه "ئه‌و ئایینانه‌ی كه له گه‌ڵماندا ده‌ژین، ئاینی ئیسلام فه‌رمانمان پێده‌كات بیان پارێزین و گه‌ر له دژمان نه‌جه‌نگن ده‌بێ پارێزگارییان بكه‌ین!" و بۆ ئێواره‌ له‌گه‌ڵ ده‌مڕاستی هه‌موو بنه‌ماڵه‌كانی شاری هه‌ولێر و ده‌وروبه‌ری كۆده‌بێته‌وه گه‌لێك ئامۆژگارییان ده‌كات و له‌و جۆره شه‌ڕ و دووبه‌ره‌كییه دووریان ده‌خاته‌وه. خوالێخۆشبوو مه‌لا فه‌ندی له‌سه‌ره‌تای بزووتنه‌وه‌كه‌ی شێخ مه‌حموودی مه‌لیكی كوردستان پشتگیریی كرد، به‌ڵام هه‌ڵوێسته ڕامیارییه‌كه‌ی له چوارچێوه‌ی هه‌ڵوێسته ئاینییه‌كه‌ی ده‌رنه‌چوو، پتر پیاوی ئایین و شه‌ریعه‌ت بوو له‌وه‌ی وه‌ك ڕامیارییه‌كی سه‌رده‌م ڕه‌فتار بكات.
له بیسته‌كان تاكو سه‌ره‌تای چله‌كانی سه‌ده‌ی ڕابوردوودا پشتیوانی بزووتنه‌وه‌ی لاوانی كورد بوو، له كۆتایی بیسته‌كاندا گه‌لێك لاوی كوردی خوێن گه‌رم كه له "پارتی خۆیبوون" بوون له گرتن و ڕاوه دوونانی پاراستن له‌وانه: ڕه‌مزی فه‌تا‌ح و ئاسه‌ف ڕه‌ئووفی كۆیی و مسته‌فا چیچۆ و ئه‌حمه‌د فه‌خری و ڕه‌شید موفتی و چه‌ندانی دیكه بوون. مه‌لا فه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا بوو، كه هه‌ر مافێكی نه‌ته‌وه‌یی كه ڕێكخراوی "كۆمه‌ڵی نه‌ته‌وه‌كان" بۆ كوردی ده‌ستنیشان كردووه، میری ئێراق دابینی بكات. به‌كورتی ئه‌و كه‌سه كه‌سایه‌تییه‌كی گه‌وره‌ی كوردستان بوو، له دوای كۆچی داوییدا گه‌لێك نووسه‌ر و شاعیر له‌سه‌ریان نووسی و هه‌ریه‌كه‌ له ڕوانگه‌ی خۆیه‌وه كه‌سایه‌تیی ئه‌و كه‌سه‌یان شیكرده‌وه‌ وه‌ك ئه‌مانه‌ی خواره‌وه:
نووسویه‌تی: "مه‌لا فه‌ندی به زانیاریی و چاكه‌خوازی ناوبانگی ده‌ركرد و له مزگه‌وتی گه‌وره‌ی قه‌ڵای هه‌ولێر به درێژایی ژیانی وانه‌ی به قوتابیان گوت و پتر له 100 مۆڵه‌تی داوه به مه‌لای چاك كه به هه‌موو كوردستان بڵاو بوونه‌ته‌وه."
٣٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سوورەدوکەڵ
سوورەدوکەڵ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
سوورەدوکەڵ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
مۆریس تویلیێر
مۆریس تویلیێر نووسەر، مامۆستای زانکۆ، شاعیر،دیپلۆمات وڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سوورەدوکەڵ
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
مۆریس تویلیێر
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
سوورەدوکەڵ
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
شێنان
شێنان (Şênan، بە فارسی: شهینان) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٢ کەس لە ٢٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ئەسپی عەرەبی (پەیکەرسازی)
ئەسپی عەرەبی ھەروەھا بە «جەنگاوەر و سوارچاکی عەرەب لەسەر پشتی ئەسپ» ناسراوە پەیکەرێکی برۆنزییە لەلایەن ھونەرمەندی فەڕەنسی ئیمێل و ئەلفرێد باری لە پاریس لە ١٨٨٤ بنیادنراوە.
کتێبناسی
پۆل:ئەسپەکان پۆل:چاند
٣٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ٩٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تەمموزی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٠٩‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٤ پۆل:لوبنان لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
قەڵای خانزاد
وێنۆک|قەڵای خانزاد قەڵای خانزاد یان بانەمان دەكەوێتە ڕۆژھەڵاتی ھەولێر و لە سەر رێگای هەولێر-شەقڵاوە و لە نێوان چیای پیرمام و چیای خانزادەوەیە، بەرزیەكەی دەگاتە ٤٠ مەتر لە رووی زەوی. ٢٢ کیلۆمەتر لە شاری ھەولێر دوورە. مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میرنشینی سۆران بە تایبەتی لە ماوەی دەسەڵاتی میر سلێمان بەگ و شازادە خانزاد دروستكراوە. ئەم قەڵایە لە بەرد و قشڵ و لە دوو نھۆم دروستکراوە. چوار بورجی شێوە بازنەیی ھەیە. تاوەكو ئێستا رووە مێژووەكەی خۆی لە دەست نەداوە توانراوە پارێزگاری لێ بكرێت، لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری ھەولێر نۆژەن کراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:قەڵاکانی کوردستان پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پیکی بڵایندەرز (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
پیکی بڵایندەرس زنجیرەیەکی درامی مێژوویی تاوانیی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانییە کە لەلایەن ستیڤن نایتەوە دروستکراوە. دانراو لە بێرمینگام، ئینگلتەرا، زنجیرەکە باسی کارەکانی خێزانی تاوانی شێڵبی دەکات لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم. خێزانە خەیاڵییەکە بە کەمی لە چەتە لاوەکانی بەھەمان ناو وەرگیراوە، کە لە شارەکەدا چالاک بوون لە ١٩٨٠اکان بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم.
پیکی بڵایندەرس لە کاستێکی پڕ ئەستێرە پێکدێت، کە کیڵیان مۆڕفی، ھێلێن مەککڕۆری، جۆو کۆڵ، و پۆڵ ئاندرسن ڕۆڵی سەرەکی، تۆمی شێڵبی، ئێلیزابێت «پۆڵی» گرەی، جۆن شێڵبی، و ئارتەر شێڵبی ئەگێڕن، کە پایەبەرزی دەستەکەن. سام نیڵ، تۆم ھاردی، پادی کۆنسیدین، ئەیدریەن بڕۆدی، ئایدن گیڵێن، شارلۆت ڕایڵی، سام کڵافڵین، و ئانیا تەیلۆر-جۆی ڕۆڵی دووبارەبووەوەیان لە چەدەھا بەشی زنجیرەکە. زنجیرەکە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣دا نمایشکرا، کە لە بی بی سی ٢ پەخش ئەکرا تا وەرزی چوارەم، و دواتر گوازرایەوە بۆ بی بی سی ١ بۆ وەرزی پێنجەم.
لە ٢٠١٨دا، دوای بردنەوەی خەڵاتی باشترین زنجیرەی درامی لە خەڵاتە تەلەڤیزیۆنییەکانی بافتا، نایت باسی «خواستی کردنی بە چیرۆکێکی خێزانێک لە نێوان دوو جەنگدا، و کۆتایی پێبێت بە وریاکەرەوەی یەکەم ھێرشی ئاسمانی لە بێرمینگام»، کە لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٤٠دا ڕوویدا. وەرزی پێنجەم لە بی بی سی ١ پەخشکرا لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٩ و لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩دا کۆتایی ھات. نێتفلیکس، بە ڕێکەوتنێک لەگەڵ کۆمپانیای وینستاین و ئێندێمۆڵ، مافی بڵاوکردنەوەی پیکی بڵایندەرسی وەرگرت لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و جیھان. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١دا، ڕاگەیەندرا کە وەرزی شەشەم کۆتا وەرزی زنجیرە تەلەڤزیۆنییەکە دەبێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:زنجیرە درامییەکانی بی بی سی پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩ پۆل:زنجیرە دەربارەی خێزانەکان پۆل:ئەو زنجیرانەی خەڵاتی بافتایان وەرگرتووە
قەڵای دووین
قەڵای دووین بە قەڵایەكی شوێنەواری و سەربازی دادەنرێت، بە شێوازێكی ئەندازەیی لە سەر بەرزاییەكی سروشتی پتەو بەشێوەی هەڵكەوتنی چیاكە بناغەی بۆ هەڵكەندراوە، لە سەر رێگایەكی ستراتیژی كۆن دروست كراوە، بەرزی دووین دەگاتە ١٤٧٥ مەتر لە ئاستی رووی دەریا. ئەو بەشە بەرچاوەی كەماوە بەتایبەتی بورجەكان دەگەڕێنەوە بۆ میرنشینی سۆران ، وە لە خوارەوەی چەمێكی مەزن هەیە، كە بۆتە سەیرانگە.
سەرچاوەکان
قەڵای خانزاد (بانەمان)، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:قەڵاکانی کوردستان
بڕیارنامەی ٩٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەمموزی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤١٢‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس پۆل:قوبرس لە ١٩٩٤
پارێزگای وان
پارێزگای وان یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان و کۆماری تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.
ناوەندی پارێزگای وان، شاری وانە. ژمارەی دانیشتوانی ئەم پارێزگا لە ٢٠١٠ دا ١,٠٣٥,٤١٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای وان وان وان پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:باکووری کوردستان
ژێرار گێگان
ژێرار گێگان نووسەر، ویراستار، وەرگێڕ ومێژووناسی وێژەی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
ڕۆناھی (کۆوار)
وێنۆک|ڕووپەری پێشەوە و ژمارە یەکی کۆواری ڕۆناهی، نیسانی ١٩٤٢ ڕۆناهی گۆڤارێکی کوردی بوو لەلایەن جەلادەت عالی بەدرخانەوە دەردەچوو و یەکەم ژمارەشی لەساڵی ١٩٤٢ بوو کە تاکوو ١٩٤٤ بەردەوام بووە کە تیایدا ٢٨ ژمارەی تێدا دەرچوو ، گۆڤارەکە بە زاراوەی کورمانجیی کوردی و ئەلفوبێی لاتینی وەشانی خۆی کردووە.
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ئاڕۆن پۆل
ئاڕۆن پۆڵ ستەرتێڤانت  (لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٩٧٩) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. بەھۆی بینی ڕۆڵی (جێسی پینکمان) بەناوبانگ بوو لە زنجیرەی گۆڕانی خراپ، کە توانی چەندان خەڵاتی دیاریش بەوھۆیەوە بباتەوە لەنێویاندا خەڵاتی ئێمی بۆ باشترین ئەکتەری پشتگیریکار.
پۆڵ سەرەتای دەرکەوتنی لە بەشی سێیەمی فیلمی (Mission Impossible III) بوو لەساڵی ٢٠٠٧، دواتر لەساڵی ٢٠١٤ ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە فیلمی (Need For Speed) و فیلمی کۆمێدی ڕۆمانسی (A Long Way Down). ھەروەھا لە فیلمی (Exodus: Gods and Kings)یشدا ڕۆڵێکی لاوەکی ھەبوو. جگە لەمانەش ئاڕۆن دەنگی تۆد چاڤێز دەکات لە زنجیرەی کارتۆنی کۆمپانیای نێتفلیکس بەناوی (Bojack Horseman). واشبڕیارە ساڵی ٢٠١٦ لەپاڵ ئەکتەران وودی ھاریلسن و کەینت وینسلێت لە فیلمی سیانەی نۆدا ڕۆڵێکی سەرەکی ببینێ.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
کۆمیتەی کوردی - سویدی
کۆمیتەی کوردی - سویدی کۆمیتەیەک بوو کە لە ٢٨ی ئازاری ساڵی ١٩٦٦ لە ستۆکھۆڵمی وڵاتی سوێد دامەزرا. کۆمیتەکە لە ١٢–١٣ کەس پێک ھاتبوو کە دووانیان کورد بوون: (جەمال عەلەمدار، سەلاحەدین ڕاستگەلدی) و باقییەکەیشیان سویدی بوون. ئامانجی کۆمیتە ناساندنی کورد لەو وڵاتە بوو.