cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا
جامی جیھانی ٢٠١٤
هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو، لەگەڵ هەر یەک لە هەڵبژاردەکانی پورتوگال، ئێران، و مەغریب. ئیسپانیا لە کۆی ٣ یاری توانی تەنها ١ یاری بباتەوە و ٢ یەکسان بوونیشی بە دەستهێنا. بەم شێوەیە بە پلەی یەکەمی کۆمەڵەکەی سەرکەوت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ هەڵبژاردەی ئیسپانیا ڕووبەرووی هەڵبژاردەی ڕووسیای خانەخوێی جامی جیهانی بووەوە کاتی ئاسایی یاریەکە بە یەکسان بوون و بە ئەنجامی ١-١ کۆتای هات بەم شێوەیە پەنا برایە بەر لێدانی یەکلاکەرەوە، بە ئەنجامی ٤-٣ لە لێدانە یەکلاکەرەوەکان هەڵبژاردەی ڕووسیا توانی هەڵبژاردەی ئیسپانیا بکاتە دەرەوەی پاڵەوانێتییەکە. دووبارە هەڵبژاردەی ئیسپانیا بە زووی لەم پاڵەوانێتییەش کرایە دەرەوە.
ئەنجامەکان و جێگیرکراوەکان
گەمەکانی خوارەوە ئەنجامدراون یان خراونەتە بەرنامەوە تا لە وەرزەکانی ئێستا یان داھاتوودا لەلایەن ھەڵبژاردەکە ئەنجام بدرێن.
جامی جیھانیی فیفا
پاڵەوانیەتییەکان  Runners-up   Third place   Fourth place
Summer Olympics
Since 1968, Spain has sent its amateur national team. Since 1992, Spain has sent its under 23 national team.
Mediterranean Games
From 1991 Youth teams, spain compete for B team from 1955 to 1967. Source:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
سێگۆشەی سوننە
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|سێگۆشەی سوننەکان سێگۆشەی سوننە یاخود سێگۆشەی سوننەکان زاراوەیەکە کە مەبەست لێی ناوچەیەکە لە ناوەڕاستی عێراق و باکوور و ڕۆژھەلات و ڕۆژاوای بەغدای پایتەخت، زۆرینەی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە عەرەبی سوننەن.
سێگۆشەکە لە چوار پارێزگاری عێراق پێکدێت کە بریتین لە پارێزگای دیالە لە ڕۆژھەڵات، پارێزگای بەغدا لە باشوور، پارێزگای ئەنبار لە ڕۆژاوا و پارێزگای سەلاحەدین لە باکوور، ژمارەی دانیشتووانی ئەو ناوچانە ١٠ ملیۆن کەسە.
شارە سەرەکییەکانی ئەم سێگۆشەیە بە پایتەخت بەغدا، و ڕەمادی، تکریت، شایەنی باسە کە سێگۆشەکە شارەکانی بەعقوبە و سامەڕا و فەلووجە دەگرێتەوە. لە دوای ڕووخانی بەغدا لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ و ڕووخانی دەسەڵاتی سەددام حوسێن، ئەم سێگۆشەیە بووەتە ناوەندێکی سەرەکیی بۆ چالاکییەکانی بەرەنگاربوونەوەی عێراقی و کۆمەڵە چەکدارەکان دژ بە ھێزەکانی ئەمریکا.
دەستەواژەی «سێگۆشەی سوننە» پێش لەشکرکێشی ساڵی ٢٠٠٣ بوونی ھبووە، بەڵام بەکارھێنانی باو نەبووە، بۆ یەکەمجار لەلایەن توێژەری ئەکادیمی عێراقی عەباس کەلیدارەوە لە ساڵانی حەفتاکان بەکارھێندرا، دواتر لەلایەن پشکنەری چەکەکانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان سکۆت ڕیتەر لە وتارێکدا بەکارھێنرا لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٢ بۆ ڕۆژنامەی سانفرانسیسکۆ کرۆنیکل نووسیوویەتی، لەوێدا نووسیوویەتی: «بۆ ئەوەی بگەینە بەغدا، دەبێت سێگۆشەی سوننە ببڕین»، ئەم زاراوەیە ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا کاتێک سەردێڕێک لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣دا بڵاوکرایەوە.
شایەنی باسە لە باشووری بەغدا سێگۆشەیەکی تر ھەیە بە ناوی سێگۆشەی مەرگ و زۆرینەی عەرەبی سوننە تێیدا نیشتەجێیە.
بڕیارنامەی ١٠٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی ئابی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامەیەک لە ئەتیۆپیاوە بۆ سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایش سەبارەت بە سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٩٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ژنی ھاتوو لەگەڵ باراندا
ئەلبومی (ئافرەتی ھاتوو لەگەڵ باراندا) چلەمین ئەلبومی ئیبراھیم تاتڵیساسە، ئەم ئەلبومە لە ١٥ی ئایاری (٢٠٠٩) بڵاوکردەوە، ئەم ئەلبومە پێکدێت لە (١٣) تراک و یەکێک لە ناوەکانی ناو ئەلبومەکەی بە کوردی گوتووە.
تراکەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کۆتایی یاری (فیلم)
thumb|پۆستەری سەرەکی فیلم کۆتایی یاری (بە ئینگلیزی End Game) فیلمێکی ئەمەریکی ساڵی ٢٠٠٦ە.لە دەرهێنانی ئاندی چێنگ و لەنواندنی ئەکتەر کوبا گوودینگ جونیۆر ە ، فیلمەکە باسی بریکارێکی نهێنی دەکات بەناوی (ئەلێکس تۆماس) کە لە هەوڵی پاراستنی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دەکات لەدژی تیرۆرستان.هەروەها فیلمەکە ڕاستەوخۆ بەشێوەی دیڤیدی بڵاوکرایەوە و نەچووە بۆکس ئۆفیس.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەکشنییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ پۆل:یەکەم فیلمە دەرھێنراوەکانی ساڵی ٢٠٠٦ پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون پۆل:فیلمە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون پۆل:فیلمەکانی نو ئیمەیج
بڕیارنامەی ١٠٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئابی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بوروندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٩٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بوروندی لە ١٩٩٦
ئاپرتوونتی
وێنۆک|وێنەیەکی ئەپۆرتیونێتی لەسەر زەوی پێش ناردنی لۆ مەریخ ئاپرتوونتی (بە ئینگلیزی | MER-B Mars Exploration Rover - B بە کورتی Opportunity) ئەپۆرتیونێتی دووەم کەشتی ئاسمانی بریکاری ناسایە کە لە ساڵی ٢٠٠٤، بەرەو ڕووی مەریخ ڕەوانە کرا، ئەوەش بەشێک بوو لە پڕۆژەی ئاشکراکردنی نھێنیەکانی ناوەوەی مەریخ، کە بە خۆشحاڵییەوە سەرکەوتوو بوو لە دابەزینی کەشتییەک لەسەر مەریخ، لە رۆژی ٢٥ی کانونی دووەمی سالی ٢٠٠٤، لە کاتژمێری (٠٥: ٠٥) بە کاتی جیھانی، کەشتیەکە لە ناوەراستی ساڵی ٢٠١٨ کۆتایی بە ئەرکەکەی هینا.
گرنگی
وێنۆک|نەخشەی گەشتی ئەپۆرتیونێتی یەکەم رۆژ ھەتا رۆژی (سۆل٢٠٥٥) لەسەر مەریخ |200px
کەشتی ئاسمانی ئەپۆرتیونێتی، بە سەرکەوتوویی دابەزی لەسەر رووی مەریخ، بۆ ئەرکە گرنگەکانی و لێکۆڵینەوەکردن لەسەر (ئاو)، وە لێکۆڵینەوە لەسەر بەرگەھەوای سەر رووی ھەسارەی مەریخ، بۆ دووەم جار دوای لێکۆلینەوەکانی کەشتی ئاسمانی سپیریت کە بەسەرکەوتوویی لێکۆلینەوەی لەسەر مەریخ کرد، دوو ھەفتە دوای سپیریت بۆ دووەم جار کەشتی ئەپۆرتیونێتی توانی لێکۆلینەوە لەسەر مەریخ بکات، کە ئەو دوو ئامێرە تایبەت بوون بە دەزگای ناسا، کە ھەردووکیان تاقیگەیەکی گرنگ و بەھێزی ناسا بوون.
پێک ھێنان
کاتێک ناسا ھەردوو گالیسکەی سپیریت و ئەپۆرتیۆنۆت دروستکرد، پێشکەوتوترین تەکنۆلۆژیای لەسەر بەکارھێنان. ئەپۆرتیونێتی ئەو ئامێرانەی لەسەرە پێکھاتووە لە تایەی ئەلەمنیۆم و بەرەو لای چەپ و راست لار دەبێتەوە، وا نەخشێنراوە ٣٠ پلە لار بکاتەوە خێرایەکەشی دەگاتە پێنج سانتیمەتر لە یەک چرکە
ئامێرەکان
وێنۆک|شێوە: کامێرا و ئامێرەکانی ئەپۆرتیونێتی |center|alt=A وێنۆک|وێنەیەکی پانۆرامای گردی Greeley Haven لە نیوەی یەکەمی سالی ٢٠١٢ |center|alt=A |700px
کۆتای ھاتنی ئەرکی ئامێرەکە
لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٩ بەرپرسەکانی ناسا رایانگەیاند کە ئامێرەکە کۆتایی بە ئەرکەکەی ھینا و لە کارکەت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناسا پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان پۆل:گەردوون پۆل:ڕۆبۆتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
سکۆت کووپەر (دەرھێنەر)
thumb|دەرهێنەر سکۆت کووپەر لە ئاهەنگی خەڵاتەکانی ئۆسکاری ساڵی ٢٠٠٩
سکۆت کووپەر (لەدایکبووی ٢٠ی نیسانی ١٩٧٠) دەرهێنەرێک،ئەکتەرێک و بەرهەمهێنەرێکی ئەمەریکیە.بەهۆی دەرهێنان و نووسینی پڕۆژەی فیلمی (Cray Heart) لە نواندنی ئەکتەر جێف بریجز ناسرا ، کە دواتر فیلمەکە سێ خەڵاتی ئۆسکار یش بردەوە لەساڵی ٢٠٠٩.پڕۆژەی دووەمی دەرهێنانی سکۆت فیلمی ئاکشنی (Out of the Furnace) بوو لە نواندنی ئەکتەران کریسچن بەیل و ودی هاریلسن بوو ، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لە بۆکس ئۆفیسدا و نەیتوانی داهاتەکەی خۆی بەدەستبێنێتەوە.ساڵی ٢٠١٥ بۆ سکۆت بە ساڵێکی مەزن دادەنرێت بەتایبەتی بەهۆی کارکردن لەگەڵ ئەکتەری بەناوبانگ جۆنی دێپ دا ، کە تیایدا هەڵسا بە دەرهێنانی فیلمی ڕێوڕەسمی ڕەش ، کە باسی ژیانی ڕاستەقینەی چەتەی پێشووی شاری بۆستن دەکات بەناوی وایتی بەلگەر.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:سیناریۆ نووسانی ویرجینیا پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
سالڤاتۆر لۆمباردۆ
سالڤاتۆر لۆمباردۆ نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
وێنۆک مێژووی ویلایەتە یەکگرتوەکان بە شێوەکی فەرمی ساڵی ١٤٩٢ و کۆلۆمبوس دەست پێدەکات ئەمە لەگەڵ بوونی زانیاری پێشمێژووی خەڵکە رەسەنەکەی. بە شێوەیەکی رەسمی ویلایەتە یەکگرتوەکان سەربەخۆی راگەیاند لە ٤ی تەممووز ی ١٧٧٦. ئەوروپیەکۆلۆنیستەکانگەیشتنە کەنداو و کەنارەکانی ئەتلەنتی بەڵام زۆرینەی نیشتەجێ بونەکان لە لایەن ئینگلیزەکانەوە بوو لە ساڵی ١٦٠٧، لە سەرەتای ١٧٧٠کان ھەر ١٣ کۆلۆنی ەکە دەگەیشتنە ٢ میلیۆن و نیو کەس. ئەو کۆلۆنیانە دەستیان کرد بە گەشەی خۆیان لە رووی سیستەمی یاسای و ڕامیاریەوە، ھەڕەشەکانیحکومەتی بەریتانی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کۆلۆنیەکان بوە ھۆی ھەڵگیرسانی جەنگ لە ١٧٧٥ و ڕاگەیاندنی سەربەخۆی لە ١٧٧٦. لەگەڵ یارمەتیەکی زۆریمادی و سەربازی فەڕەنسیاکان نیشتیمانپەرواران شۆڕشی ئەمریکا یان بردەوە. لە ساڵی ١٧٨٩ دەستور بوە بنچینەی دامەزرانی حکومەتی فیدڕاڵی ویلایەتە یەکگرتوەکان لەگەڵ پاڵەوانی شۆڕش جۆرج واشێنگتن وەک یەکەم سەرۆک.
دانیشتوانی ڕەسەنی ئەمریکا و ھاتنی ئەورووپییەکان
230px|وێنۆک|ڕاست|وێنەیەک لە پێکدادانی کلتوورەکان، لە نێوان ئەورووپییەکان و دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا دانیشتوانی ڕەسەنی ئەمریکا پێیان وایە کە ١٢٠٠ تا ١٤٠٠ ساڵ پێش ئەمە لە کیشوەری ئاسیاوە ھاتوونەتە ئەم وڵاتە نوێیەوە. لە ڕاستیشدا نیشانەی شارستانیەتیێکی کۆن لە قەراخ ڕووباری میسیسیپی دۆزراوەتەوە کە پیشەیان کشتوکاڵ بووە. ئەگەرچی پاش ھاتنی ئەورووپییەکان بۆ ئەم وڵاتە، بە ھۆی ھاتنی نەخۆشییە نوێیەکانەوە، ژمارەیەکی یەکجار زۆریان تێدا چوون. لە ساڵی ١٤٩٢دا کریستۆف کۆلۆمب، گەشتیاری ناودار، کاتێ لە ژێر فەرمانی پاشای ئیسپانیادا بوو، گەیشتە دوورگەکانی کارائیب و لەوێدا بۆ یەکەم جار ئەورووپییەکان چاویان کەوت بە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەو وڵاتە. بە ھۆی ئەوەی کە مەبەست لەو گەشتە، گەیشتن بە وڵاتی ھیند بوو، کاتێ گەیشتنە ئەو وڵاتە بە ھیندیان دەزانی و دانیشتوەکانی بە ھیندی ناسران. پاش ئەوە ھەر یەک لە وڵاتانی دیکە بە سوپایەکەوە لە گۆشەیەکی ئەو وڵاتە دادەبەزین و پارچەیەکیان دەکرد بە بەشی وڵاتی خۆیان؛ وەک ئیسپانیا، ھۆڵەندا و فەڕەنسا. لە ساڵی ١٧٣٢ ئەم وڵاتە بریتی بوو لە سێزدە ویلایەت کە موستەعمەرەی بەریتانیای گەورە بوون. ھەریەک یاسا و ھەڵبژاردنیان ھەبوو بەڵام لە کۆتاییدا ھەموو یاساکان لەژێر حوکمی بەریتانیادا بوون.
سەربەخۆیی
وێنۆک|کیشراوەیەک لە کۆبوونەوە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە ٤ی ٧ی ١٧٧٦ ئەو خاکەی ئەمرۆ ناوی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدایە لە ڕابردوودا خاکی نەتەوەیەک بووە کە ناویان ھیندیی سوور (sioux indian) بوو. ئەمریکا پێشتر ١٣ ھەرێم بووە کە لە نێوان ئەم ھێزانەدا دابەش کرابوو (ئیمپراتۆریەتی ڕووسی، بەریتانیا، ئیمپراتۆریەتی فەڕەنسی، ھۆلەندا، دانیمارک، ئیتاڵیا، ساکۆنی، پۆلەندا، بەلجیکا، ئیسپانیا، پرتوگال و …) وە بەشێکی کەم ھی ڕەشپێستەکان و ھیندییە سوورەکان بوو. ئەم جەنگە لە ١٧٥٦ لە لایەن ١٣ کۆلۆنیەکەی بەریتانیا دژی سیاسەتی کۆنگرێس و پەرلەمانی بەریتانیا ھەڵگیرسا. سەرەتا پێشبینیی ئەوەیان نەدەکرد کە شۆڕشەکەیان جەنگی لێ بکەوێتەوە و لە وشکانی و دەریاوە ھێرش کرێتە سەر ئینگلیز. لە ساڵی ١٧٦٨ بەرەی شۆڕش پێک ھێنرا و چەکیان ھەڵگرت و چەند شارێکیان گرت، بەتایبەت بۆستن و نیویۆرک بەرەی شۆڕش لە ١٨ یەکەی سەربازی پێک ھاتبوو:
یەکەی بۆستن ھۆرم
بەدەست ئەلیکرۆس گریکۆی ئیسپانی بوو کە توانیی لە پەنەما دژی ئینگلیز لە دەریاوە شەڕ بکات و پاکی کاتەوە.
یەکەی دووەم
یەکەی سێیەم
بە دەست بنیامین ئەمریکانۆ بوو کە ھێزی تۆپخانە و ئەسپسواری پێ بوو لە دەوروبەری نیوجێرسی شەڕی کرد و داگیری کردن.
یەکەی چوارەم
بە دەست پۆرتگس ھارۆل بوو کە ژەنڕاڵێکی پرتوگالی بوو، و لە دەریاوە ھێزی وشکانیی ئینگلیزی لاواز کرد.
یەکەی پێنجەم
بە دەست مانسۆن گریکۆی ئیسپانی بوو کە ھێزی شۆڕشی گەل بوو و پاڵپشتیان بوو.
یەکەی شەشەمی بۆستن
. بە دەست ژنڕاڵ ماجۆر بنیامین بوو کە جولەکە بوو و بنکە سەربازییەکانی ئینگلیزی داگیر کرد لە دەرەوەی نیویۆرک.
شۆڕش فراوان بوو تا لە ١٧٧٤ توانییان گشت بەرپرسانی ئینگلیز لە کۆنگرێس دەرکەن. بەریتانیا لە ١٧٧٥ جەنگی ڕاگەیاند کە پۆلندا و ھیندییە سوورەکان ھاوپەیمانی بوون. بەڵام لە ڕووی ھێزەوە بەریتانیا زۆر ناوچەی ستراتیژیی لەدەست دابوو؛ توانای ڕووبەڕووبوونەوەی نەمابوو. ھەروەھا بەریتانیا دەیزانی کە کۆتاییی دێ بەڵام دەیویست ھیندییە سوورەکان بە کوشت بدات. لە ١٧٧٨ بەریتانیا ھێزی «دۆزەخی دەریا» یانژی (مارشاڵ)ی داوا کرد کە نیویۆرک بگرێتەوە، بەلام مارشاڵ تەنھا توانیی لە دووریی چەند میلێکەوە تۆپبارانی نیویۆرک بکات. ھەر لەم جەنگانەدا بەریتانیا ٢ میلیۆن ھیندیی سووری کۆمەڵکوژ کرد ھەر لەو ساڵەدا فەڕەنساش جەنگی ڕاگەیاند دژی بەریتانیا. لە ١٧٨١ بەریتانیا ٤٥ ھەزار سەربازی ھێزی تایبەت لەلایەن ژەنڕاڵ جۆرج واشنتۆنەوە بە دیل گیران. لە ١٧٨٣ بەریتانیا پەیمانی ئاشتیی مۆر کرد. ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرەتا کە دامەزرا ١٣ ویلایەت بوو، ئێستا ٥٠ ویلایەتە. لەم جەنگەدا نابێ ڕۆڵی بنیامین فرانکلین لەیاد بکرێت کە ڕێکخراوی ماسۆنیی بەکارھێنا بۆ لاوازکردنی ئینگلیز.
شەڕی ناوخۆ
لە کلتوری بڕێک لە ویلایەتەکانی باشووردا ڕاگرتنی کۆیلە باو بوو؛ بەڵام لە ویلایەتەکانی باکووردا وا نەبوو. بۆیە کاتێک ئەبراھام لینکۆڵن، نوێنەری زۆربەی ویلایەتەکانی باکوور و نوێنەری کۆمارییەکان، لە ساڵی ١٨٦٠دا بووە سەرۆک کۆمار، بانگەوازی لابردنی ئەو یاسا و کلتوورەی دا و ھەموو بەندەکانی بە پێی یاسا ئازاد ژمارد. ئەوە بووە ھۆی ئاڵۆزیی نێوان ویلایەتەکانی باکوور و باشوور. لە ساڵی ١٨٦١ ئاگری شەڕی ناوخۆی ئەمریکا ساز بوو کە تا ١٨٨٦ درێژەی کێشا و تێیدا ٦٢٠ھەزار کەس کوژران، بۆیە بە خوێناویترین شەڕی مێژووی ئەم وڵاتە دەناسرێت. لە ئاکامدا باکوورییەکان سەرکەوتن و کۆیلەداری بەپێی یاسا نەما. ئەو ئەفریقی-ئەمریکییانەش کە بەپێی یاسا ئیتر کۆیلە نەبوون، بوونە خاوەن مافی شارومەندی و مافی دەنگدان.
جەنگی جیھانیی یەکەم، سستیی ئابووریی گەورە، جەنگی جیھانیی دووەم
لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، لە ساڵی ١٩١٤ ئەمریکا بێلایەن مایەوە ئەگەرچی زۆربەی خەڵک پاڵپشتیی فەڕەنسا یا بەریتانیایان دەکرد. ئەمریکا لە ساڵی ١٩١٧ ھاوکاریی ھێزەکانی ھاوپەیمانانی کرد بەڵام گرێبەستی کۆتایی جەنگ کە لە پاریس واژوو کرا پەسەند نەکرد.
لە ساڵانی ١٩٢٠دا چەرخی وڵاتەکە بە تایبەت دۆخی شارە گەورەکانی بە شێوەیەک پێش ئەڕۆیشت کە ئابووری وڵاتی ڕۆژلەدواڕۆژ بێ‌ھێز دەکرد. ساڵی ١٩٢٩ سستی ئابووری ڕوویدا و تێیدا یەک لە چواری خەڵک کار و پیشەی خۆیان لە دەست‌بووەوە، بۆیە ئەو ڕووداوە بە سستی ئابووری گەورە دەناسن.
لەشەڕی جیھانیی دووەم، ئەمریکا دیسان بێلایەن بوو بەڵام پاش داگیرکرانی پۆلەند لە لایەن نازییەکانەوە، ئەمریکا بە ناردنی پێداویستییەکانی شەڕ بو ھێزەکانی ھاوپەیمانی و دواتر، کە ژاپۆن ھێرشی کردە سەر شارێکی ئەمریکا، بە فەرمی بووە ئەندامی ھاوپەیمانان و تێکەڵ بە شەڕ بوو. ئەمریکا یەکەم وڵاتبوو کە دەستی گەیشتە چەکی ناوەکی و بۆ یەکەم جار لەسەر ھیرۆشیمای ژاپۆندا تاقی کردەوە. شەڕەکە بە کۆڵدانی ژاپۆن کۆتایی ھات.
ئاکامی شەر ئەگەرچی بردنەوە بوو لە ئەورووپادا، بەڵام ئەمریکا دوورترین وڵات لە گەرمەی شەڕ بوو بۆیە بێ ئەوەی تووشی خاپووری و تێکچوونی ئابووری بێت بە درێژەی شەڕ گەشەی ئابووری ھەبوو. بە شێوەیەک کە پاش شەڕی جیھانی دووھەم، ئەمریکا بووە زلھێزی ئابووری دونیا.
شەڕی سارد و ململانێی ناوخۆ
پاش جەنگی جیھانیی دووەم و لە درێژەی ئەوەی بە جەنگی ساردی دەناسن، ئەمریکا و سۆڤیەت کێبڕکێیان بوو بۆ گرتنی نازناوی زلھێزی جیھان. ھەڵبەت ئەم شەڕە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی تێدا نەبوو. ئەمریکا لەگەڵ کۆریای باکوور و چین لە ساڵی ١٩٥٠ تاکوو ١٩٥٣ بە شەڕ ھات کە بە شەڕی کۆریا دەناسرێت. لە ناوخۆشدا بەرنگاری بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان دەبوونەوە.
لە ساڵی ١٩٦١دا سۆڤیەت یەکەمین کەشتیی ئاسمانی بە بنیادەمەوە نارد بۆ بۆشاییی ئاسمان و ئەمە بە جۆرێک نیشانەیەکی پیشکەوتنی سۆڤیەت بوو و ھەروەھا جێگەی مەترسی بۆ ئەمریکا، لەبەر ئەوەی تەکنەلۆجیای ئەو کەشتییە بۆ بۆردومانی ئەمریکاش دەکرا کەڵکی لێ وەربگیرێت. کێبڕکێی ناوەکیی دوو زلھێزەکە لەم سەردەمەدا گەیشتە بەرزترین ئاستی خۆی. ئەمریکا لە ناوخۆ بەرنگاری بزووتنەوە نەتەوەپرستەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی مافخواز بە سەرکردایەتیی مارتین لوسەر کینگ دەبووەوە.
جۆن ئێف کێنێدی سەرۆک کۆماری ئەمریکا لە ساڵی ١٩٦٣دا تیرۆر کرا. کاتێ ڕیچارد نیکسۆن بووە سەرۆک کۆمار، ئەمریکا دەستی بە شەڕێک کرد لە باشووری ئاسیادا (ڤیەتنام) کە سەرکەوتنێکی نەبوو. پاش ڕیسواییەکەی واتێرگەیت، نیکسۆن یەکەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکا بوو کە دەستی لە کار کێشاوە.
ھاتنەسەرکاری جیمی کارتێر لە ساڵانی ٧٠دا ھاوچەرخ بوو لەگەڵ بەدیلگیرانی دیپلۆماتەکانی ئەمریکا لە باڵوێزخانەی ئەمریکا لە تاران لە لایەن چەکدارانی سەر بە کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە. بە لەیەکجیابوونەوەی کۆمارەکانی سۆڤیەت، شەڕی سارد کۆتاییی ھات.
سەردەمی ھاوچەرخ
لە کاتی دەسەڵاتداریی جۆرج بووش (باوک)، ئەمریکا لە شەڕی کەنداودا بەشداریی کرد. ساڵی ١٩٩٨ کلینتۆن، سەرۆک کۆمار، توشی ڕیسواییەکی سێکسی بوو بەڵام لە دەسەڵات مایەوە. ساڵی ٢٠٠٠ پاش ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی، کە دادگای باڵای ئەمریکا ڕای کۆتاییی سەبارەت بە ئاکامەکەی دەڕبڕی، جۆرج بووش (کوڕ) بووە سەرۆک کۆمار. گرووپی ئەلقاعیدە لە ١١ی ٩ی ساڵی ٢٠٠١، زنجیرەیەک جووڵانەوەی تیرۆریستیی لە شارەکانی نیویۆرک و واشینگتن ئەنجام دا کە نزیک بە ٣٠٠٠ کەس کوژراوی لێ کەوتەوە. ئەمریکا بە ھاوکاریی ناتۆ ھێرشی کردە سەر ئەفغانستان و تاڵیبان، دەوڵەتی ئەو کاتی ئەفغانستان، و پاڵپشتی فەرمیی ئەلقاعیدەی سەرەوخوارکرد. لە ساڵی ٢٠٠٣دا و ھەر لە کاتی بووشی کوڕدا ئەمریکا لە درێژەی کێشەکانی لەگەڵ سەدام حوسەین سەرۆک کۆماری عێراق، بە ھاوکاریی زۆرێک لە وڵاتانی دیکەی جیھان ھێرشی کردە سەر ئەم وڵاتە و دەسەڵاتی سەدامی ڕووخاند.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکان مێژووی ویلایەتە یەکگرتوەکان
٥٦٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆژاوای ئەفریقا
thumb|دەوڵەتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا|300px
ڕۆژاوای ئەفریقا بەشی ڕۆژاوای کێشوەری ئەفریقا دەگرێتەوە، کە ئەم وڵاتانەی خوارەوە لە خۆ ئەگرێت.
ھەموو ئەم وڵاتانە بێجگە لە مۆریتانیا ئەندامی کۆمەڵەی ئابوری دەوڵەتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقان.
بەستەرە درەکییەکان
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا پۆل:ئەفریقا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
قودرەت گونەش
وێنۆک|397x397پیکسڵ|قودرەت گونەش - فەڕەنسا قودرەت گونەش  ژنە دەرهێنەرێکی کوردە لە ساڵی ١٩٥٦ز لە گوندێکی بچوکی ئەنقەرە لەدایک بووە. ئەو سینەمای خوێندووە و ئێستا نیشتەجێی وڵاتی فەرەنسا یە.
ژیان
قودرەت گونەش لە باکووری کوردستان و لە بنەماڵەیەکی کورد کە تەنها بە کوردی قسەیان کردووە گەورە بووە، ئەو لە ساڵی یەکەمی خوێندنی سەرەتاییدا فێری زمانی تورکی دەبێت. چونکە تا ئەو کات لە دێهاتەکەیان هەر بە کوردی قسە دەکرا. ئەو لە وتووێژێکی لەگەڵ ڕۆژنامەڤان"رۆزەرین ئوروجو" دەڵێت من لە ساڵی یەکەمی خوێندنم بوو کە هەستم کرد کوردم، هەر بەهۆی ئەمەش و نەزانینی زمانی تورکی بۆم سەخت تێپەڕ بوو. قودرەت گونەش خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکەیان و ئامادەیی لە شارۆچکەیەکی بچوکی ئەنقەرە تەواو دەکات. لە ساڵی ١٩٧٨خوێندنی زانکۆ لە بەشی ڕۆژنامەگەری و پەیوەندییە گشتییەکان لە ئەنقەرە تەواو دەکات. لە ساڵی ١٩٨٢بۆ  خوێندنی سینەما ڕوودەکاتە فەڕەنسا. بۆ ماوەی سێ ساڵ مۆنتاژ و دەرهێنەرایەتی لە پەیمانگای ئازادی سینەمای فەڕەنسا دەخوێنێت. دواتر ماستەرەکەی بە هەڵسەنگاندنی لێڕوانین و ڕوانگە سینەماییەکانی یەڵماز گونەی و ڤیتۆریا دۆ سیکا لە زانکۆی سۆربۆنی فەڕەنسا وەردەگرێت. دوا بە دوای تەواوکردنی ماستەرەکەی سێ ساڵی دیکەش لە زانکۆی سۆربۆن لە سەر تێزی دوکتۆراکەی "یەلماز گونەی و کۆمەڵگەی تورکی" کاری کرد بەڵام لە بەر چەندین هۆکار نەیتوانی کۆتایی پێ بهێنێت.
بەرهەمەکانی
بەڵگەفیلمی بێریتان بە پێ گوتەی دەرهێنەر لە ژیانی کچێکی سەر بە عەشیرەتی بێریتان سەرچاوە دەگرێت. بەڵگەفیلمەکە باس لە ژیان و بیر و باوەڕی چەند بنەمالەی کوردی باکوور دەکات کە سەر بە عەشیرەی بێریتانین و لە کوێستانێکی باکووری کوردستان نیشتەجێن.
کورتە فیلمێکە کە هاوسەرگیری ڕێکخراوی کردۆتە بابەتی خۆی (واتە بێ ئەوەی دوو لایەنەکە پێشتر یەکتریان بینیبێت یا ناسیبێت، هاوسەرگیرییەکە لە لایەن دایک و باوکی دوو لایەنەکەوە بڕیاری لە سەر درابێت)ئەم جۆر هاوسەرگیرییە لە نێو کوردان، تورک و بە گشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا باو بووە و تا ئیستاش لە زۆر شوێن بەردەوامە و بەو پێیەش دەکرێ دەرئەنجامی زۆری لێ بکەوێتەوە. دەرهێنەر یەکێک لە دەرئەنجامەکانی خستووتە ڕوو.
ئەم فیلمە لە ڕێگەی چارەنووسی قاسم ئوور و بنەماڵەکەیەوە کە لە ساڵی ١٩٨٢ەوە لە پرۆڤەن نیشتەجێ بوونە توانەوەی ئارامی کوردان لە کۆمەڵگای فەڕەنسییدا پیشان دەدات. قاسم ئوور و هاوسەرەکەی نیلووفەر، وەک هەموو هاووڵاتییانیان زۆر پابەندی کەلتوور، ئایین و داب و نەریتەکانیانن: لە نۆستالژیای وڵاتێکدا دەژین کە دەبوو هی ئەوان بوایە بەڵام نییە. لێ وردە وردە لە ڕێگەی ژیانی کۆمەڵایەتییان لە پرۆڤەنەوە و لە ڕێگەی منداڵەکانیانەوە کە یان لە تەمەنێکی کەمەوە لەوێ ژیاون یان هەر لەوێ لە دایک بوونە ڕەنگی شێوازی ژیانی ئورووپاییان لە سەر دەنیشێت.
زمانحاڵی خەباتێکی ئاشتییانەی سیاسی کە لە کۆتاییدا دان بە مافی کوردان دابندرێت، لەیلا زانا بە بوێری و کاریزماکەیەوە دەدرەوشێتەوە. ئەم فیلمە لە ڕێگەی شایەتی زۆرێک لە نزیکانی لەیلا زانا و ئەو کەسایەتییە سیاسیانە کە پشتیان گرتووە وێنەی ژنێکی ناوازەمان پیشان دەدات کە خۆی دەکاتە قوربانیی هەموو گەلەکەی.
مێهدی زانا هەوەڵین شارەداری کۆمۆنیستی کوردی شاری دیاربەکر، تورکیەیە. هەر لە بەر ئەمانەش یازدە ساڵ لە زیندانەکانی تورکیادا بەندیان کرد و لەوێش زۆر دڕندانە ئەشکەنجەیان کرد. ئەو ئەمڕۆکە لە دوورەوڵات و لە سوید، دوور لە وڵات و بنەماڵەکەی دەژیت و سەرقاڵی نووسینە و هەوڵ دەدا درێژە بە خەباتەکەی بدا.
دوو ژنی گەنجی کورد بە ناوی هۆزان جانێ و "نازڵی تۆپ" کە لە تورکیە و ئەو مۆتەکەی کەوتبووە سەر ژیانیان هەڵاتوون. ئێستا لە ئورووپان، هەوڵ ئەدەن سەر لە نوێ ژیانیان ساز کەنەوە، و ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ دژوارییەکانی خۆگونجان لەگەڵ ژیانی ئورووپی دەیانباتەوە بۆ ئازار و سووکایەتییەکانی زیندانەکانی تورکییە.
ئەم فیلمە خەباتی ژنێکی کورد بە ناوی بەدیعە دەگێڕێتەوە کە لە ساڵی ١٩٩٦دا کاتێ ٢٣ ساڵیەتی لە تورکییە و لە بەر باوەڕە سیاسییەکانی دەسبەسەر دەکرێ و ١٢ ساڵ زیندانی بە سەردا دەسەپێنن. دوای ١٣٠ ڕۆژ مان گرتن لە خواردن، تووشی ئیفلیجی و لەبیرچوونەوەی ناتەواو دەبێ. لە ساڵی ٢٠٠٠دا بۆ شەش مانگ ئازاد دەبێ. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٠دا ئەم ژنە گەنجە لە تورکیە هەڵدێ و لە فەڕەنسە نیشتەجێ دەبێ. ئەمڕۆکەش هەوڵی ئەوە دەدات کە پارچەکانی بیرە لاوازەکەی کۆ کاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
کرۆسک
کرۆسک یان ھەرمێ کێویلە میوەیەکی شاخاوی تایبەتە و تەنیا لە کوردستاندا دەڕوێت، کە شێوەکەی لە ھەرمێ دەچێت بەڵام لە ھەرمێ بچووکترە و ڕەنگەکەشی لاسوورە کە ھەر لەبەر ئەم لێکچوونەی نێوانیشان زۆرجار پێی دەڵێن "ھەرمێ کرۆسکە" ھەرچەندە لە ڕاستیدا یەک جۆر نین بەڵکوو لەیەک دەچن ئەویش لەبەر ئەوەی سەر بە یەک ڕەگەزن.
زیانەکانی
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
چارڵز بۆڵدن
جەنەرال چارڵز بۆلدن ئەمەریکی بە رەگەز ئەفریقی کاری بەرێوەبردنی دەزگای بۆشایی ئەمەریکیە (ناسا) یەکەم پیاوی رەشە ئەو پۆستە وەربگرێ
٥٧١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
چەکی ناوکی
چەکی ناوکی چەکێکی وێرانکەری زۆر بەھێزە کە لە ئەنجامی کارلێکی گەردیلەیییەوە پەیدا دەبێت و تیشکی کوژەر و مەترسیدار بڵاو دەکاتەوە، ھێزی ئەم چەکە لە یەکگرتنی گەردیلەکان و جێگۆڕکێی بارگەی موجەبەوە سەرچاوە دەگرێت و دەرەنجامی ئەم کردارەش چەکێکی ئێجگار مەترسیدار دروس دەبێت کە ھێزی بۆمبایەکی بچووکی ناوکی سەدان جار گەورەتر دەبێت لە ھێزی گەورەترین بۆمبای ئاسایی (بارووتی)، بە شێوەیەک کە تەنیا یەک بۆمبای ناوکی توانای تەخت کردنی شارێکی گەورەی ھەیە وەکوو ئەو بۆمبایەی کە لە شاری ھیرۆشیمای ژاپۆنی تەقییەوە و بووە ھۆی وێرانکردنی یەکجاری شارەکە، ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە کە چەکی ناوکی بە یەکێک لە چەکە کۆمەڵکوژەکان دادەنرێت و ھەموو وڵاتێک بە مەبەستی خۆپڕچەک کردن و بەھێز کردنی پێگەکەی ھەوڵی بەدەست ھێنانی دەدات. چەکی ناوەکی دە گەڕیانی شەڕی سارد دا، تیۆری واپرینگێنی لێکەوتەوە.
مێژوو
بیرۆکەی ئەم چەکە دەگەڕێتەوە بۆ زانای بلیمەتی ئەڵمانی ئەلبەرت ئاینشتاین کە لە ساڵی ١٩٣٩ەوە ئەم بیرۆکەیەی بۆ ھات و بەیارمەتی دەستەیەک لە زاناکانی ئەو سەردەمە توانیان لە ساڵی ١٩٤٥ چەکەکە بەرھەم بھێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٤٥ پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان چەکە ناوکییەکان
تۆکیۆ غول
تۆکیۆ غول (بە ژاپۆنی: -東京喰種-トーキョーグール) زنجیرەیەک مانگای ژاپۆنییە لە نوسینی سوی ئیشیدایە. لە نێوان سێپتەمبەری ٢٠١١ بۆ سێپتەمبەری ٢٠١٤ وەک ١٤ کتێبی تانکۆبۆن جیا لە گۆڤاری Weekly Young Jump بڵاوکراوەتەوە. وه لە تشرینی یەکەمی ۲۰۱٤ زنجیرەیەکی تەواوکەر بڵاو کرایەوە بەناوی تۆکیۆ غول: رێ کە تا ئێستا بەردەوامە.
چوارچێوەی گشتی
ڕووداوەکانی تۆکیۆ غول لە جیھانێکی جێگرەوە ڕوودەدات و تێیدا غول بوونی ھەیە، کە ئەوان کەسانێکن کە تەنھا بە خواردنی مروڤ دەتوانن بە زیندووی بمێننەوە، و لەبەر ئەمەش لە نێوان مرۆڤەکاندا بە شێوەیەکی نھێنی دەژین، و ناسنامەیان دەشارنەوە تا دەسەڵاتدارەکان دوایان نەکەون. غولەکان تایبەتمەندن بە توانا بەرزەکانیان وەک خێرایی و ھێز و ھەستە چالاکراوەکان ھەروەھا لەگەڵ توانا تایبەتەکانیان لە دابەشبوونی خانەکانیان. بە گشتی غولەکان بە چەندین جار لە مرۆڤ بەھێزترن ھەروەھا پارچەیەکی تایبەتیان هەیە لە کاتی شەڕکردندا دەرکەوێت و کاگۆنێی پێدەوترێت. غولەکان بە شتە تیژەکانی وەک چەقۆ و شتە ھاوشێوەکانی بریندار ناکرێن، ھەروەھا غولەکان کاتێک ھەست بە وروژاندن یان پەرۆشی دەکەن چاوەکانیان بۆ ڕەش و سوور دەگۆڕێن (بەڵام لە نیوە غولەکاندا تەنھا یەک چاو دەگۆڕێت).
ناکایێ چۆمین
ناکایێ چۆمین (中江 兆民, لەدایکبووی ٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٧ بۆ ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٠١) ناوی قەلەمی ڕۆژنامەنووس و سیاسەتوانی بیرمەند و خانەدانێکی سەردەمی سەردەمی مێیجی بوو ناوی ڕاستەقینەی ناکایێ تۆکوسکێ (中江 篤助). بە بەشدارییەکانی لە بڵاوکردنەوەی بیروباوەر و فەلسەفەی ژان ژاک ڕوسۆی فەیلەسوفی فەڕەنسییە، کە وا بڕوا دەکرێت، ناکایێ بوبێتە ھێزێکی سەرەکی بۆ بڵاوبوونەوە و گەشەسەندنی لیبرالیزم لە سەرەتاکانی سیاسەتی ژاپۆن.
ئاماژە بەسەرچاوە
پۆل:فەیلەسووفە ژاپۆنییەکان پۆل:خەڵکی کۆچی،کۆچی پۆل:مردووانی ١٩٠١ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٧
بڵاوکردنەوە
thumb|250px|چاپخانەیەک لە ئەفغانستاندا بڵاوکردنەوە پێواژۆی بەرھەمھێنان و بەشینەوەی وێژە یان زانیارییە – ئەو چالاکییەی کە زانیارییەکان بخاتە بەردەستی ھەمووان. لە ھەندێک حاڵەتدا، لەوانەیە نووسەر خۆی بڵاوکەرەوەی کارەکانی خۆی بێت، واتە: داھێنەر و پەرەپێدەری ناوەرۆک خۆی میدیا بۆ پێشکەشکردن و نواندنی ناوەرۆکەکە دابینبکات.
بە پێی نەریت، زاراوەکە ئاماژە بە بەشینەوەی کاری چاپکراو وەکوو پەرتووک و ڕۆژنامە دەکات. بەڵام بە دەرکەوتنی سیستەمگەلی زانیاریی دیجیتاڵی و ئینتەرنێت سنوورەکانی بڵاوکردنەوە زیاتر کراونەتەوە و سەرچاوە ئەلەکترۆنیکییەکانیش (وەکوو پەرتووکی ئەلەکترۆنیکی و ماڵپەڕ و بڵاگ) لەخۆدەگرن.
سەرچاوەکان
پۆل:بڵاوکردنەوە
بڵاوکەرەوە
بڵاوکەرەوە (ھەروەھا: بڵاوگە، وەشانخانە ) دامودەزگایەکە نووسراوەی وێژەیی، ھونەری یان زانستی لەچاپدەدات و بڵاویدەکاتەوە.
پیت
پیت یان تیپ بریتییە لە ھێمایەک یاخود وێنەیەکی دیاریکراو کە خۆی وەک دەنگێکی زمانێکی دیاریکراو دەنوێنێت. لە شێوەزاری کوردیی سۆرانی کە بە ڕێنووسی سۆرانی عەرەبی دەنووسێت ٣٣ ھێما ھەیە بەڵام دەوترێت کە سۆرانی ٣٥ پیتی ھەیە چونکە ئەم دوو پیتە (ی، و) بە چوار پیت دەژمێردرێن لەبەر ئەوەی جارێک بە بزوێن و جارێک بە نەبزوێن دێن.
پۆل:ئەلفوبێکان
ئێرڤێ لو تێلیێ
ئێرڤێ لو تێلیێ نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
واتس ئەپ
thumb|لۆگۆی سەرەکی ئەپەکە وەتس ئەپ بەرنامەیەکی نامە ناردن و چاتە تایبەت بە مۆبایلە زیرەکەکان، کە بەکارھێنەر دەتوانێت نامە و وێنە و ڤیدیۆ بنێرێت بۆ بەرامبەرەکەی.
لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٥، وەتس ئەپ بووە بەکارھێنراوترین بەرنامەی نامەگۆڕینەوە کاتێک ژمارە بەکارھێنەرانی گەیشتە زیاد لە ٦٠٠ میلیۆن بەکارھێنەری چالاک، دواتر لە نیسانی ٢٠١٥ ژمارەکە بەرز بووەوە بۆ ٨٠٠ میلیۆن بەکارھێنەر، و لە ئەیلوولی ٢٠١٥ بوو بە ٩٠٠ میلیۆن بەکارھێنەر.
کۆمپانیای (WhatsApp) لقی سەرەکی لە کالیفۆڕنیایە، و لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن بڕایان ئاکتن و ژان کۆم دۆزراوەتەوە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٩ پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:نەرمامێرەکانی بلاکبێری پۆل:نەرمامێری پەیوەندیکردن پۆل:کۆمپانیاکانی ماونت ڤیوو، کالیفۆرنیا پۆل:ئەپەکانی موبایل پۆل:میدیای کۆمەڵایەتی پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرانەی ئەکەونە قەراخ دەریای سان فرانسیسکۆ پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:یەکگرتنەوە و دەستکەوتن ساڵی ٢٠١٤
٥٧٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ترشی چەوری
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی نموونەیەک لە [[ترشەکانی چەوری]] ترشەکانی چەوری (بە ئینگلیزی: Fatty acids) زنجیرە کاربۆنی بێ پەلن زۆربەی چەوریەکانی لێ پێکدێن.
پۆل:ترشە چەورییەکان
ڕیخۆڵەباریکە
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی شوێنی [[ڕیخۆڵە باریکە]] ڕیخۆڵەباریکە (بە ئینگلیزی: Small Intestine) بۆرییەکی ماسولکەییە تیرەکەی نزیکەی (٢٫٥ سم) دەبێت. ھەرچەندە تیرەکەی بچووکە، بەڵام لە ڕاستیدا بچووک نییە. لە کاتی درێژکردنەوەی ڕیخۆڵە باریکە درێژییەکەی دەگاتە (٦ م) دەبێت؛ و ئەگەر پانی بکەینەوە لەوانەیە گەورەتر بێت لە لە ڕووی یاریگایەکی تێنیسی سەر زەوی. کان (ماددە) جیاوازەکان لە شوێنە جیاجیاکانی ڕیخۆڵەی باریکدا دەمژرێن (جەزب دەبن). بۆ وێنە ئاسن لە بەشی کۆتایی ڕیخۆڵە باریکە ھەڵدەمژرێت بەم بەشە دەوترێت دێودێنۆم. لە ڕیخۆڵە باریکە مەمیلە ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆئەندامی ھەرس پۆل:ئەندامەکان پۆل:زگ
خشتەی خولی
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی خشتەی خولی ستاندارت خشتەی خولی یان خشتەی خولگەیی (بە ئینگلیزی: Periodic Table) پێکدێت لە خشتەی ١١٨ توخمی کیمیایی زانراو کە بە شێوازێکی سەرنج ڕاکێش ڕیزکراون بە پێی گەردیلە ژمارە و خاسیەتەکانیانەوە. توخمەکان ڕیزکراون بە پێی بەرزبوونەوەی گەردیلە ژمارە (Atomic Number) کە پێکھاتووە لە ژمارەی پرۆتۆنەکانی ناو ناوکی گەردیلە.
مێژوو
پشێوییەک ناوەندی کیمیاگەرانی سەدەی نۆزدەیەمی گرتەوە ، بە تایبەتی ساڵی (١٨٦٠) کە (٦٠) توخمی کیمیایی ھەمەجۆر دۆزرانەوە. دەبوو ئەو کیمیاگەرانە ڕەوشتی ئەو توخمانە فێرببن ، سەرەڕای ڕەوشتی ئەو ئاوێتانەی کە پێکیان دێنن کە ئەویش ئیشێکی ئاسان نەبوو ، ئەوە بوو کە لەو کاتەدا ڕێگایەکی ورد نەبوو ، کە بارستەی گەردیلەی توخمەکانی پێ دیاری بکرێت یان ژمارەی گەردیلەکانی توخمێکی دیاریکراوی کە ئاوێتەیەکی کیمیاییدا پێ بدۆزرێتەوە سەرەڕای ئەوەی کیمیاگەران بارستەی گەردیلەی جیاوازیان بۆ ھەمان توخم بەکاردەھێنا ، چونکە ڕێگایەکی یەکگرتووی پێوان نەبوو بەکاربھێنرێ ، کە بووە ھۆی ئەوەی پێکھاتنی جیاواز بۆ ئاوێتەکانی ئەو توخمانە پێشنیاز بکەن و لێک تێگەیشتنی ئەنجامەکانی یەکتر ببێتە کارێکی نزیکە نەشیاو.
لە ئەیلوولی (١٨٦٠)دا چەند کیمیاگەرێک لە کۆنگرەیەکی جیھانیدا لە کارلسرۆی ئەڵمانیا کۆبوونەوە بۆ یەکلایکردنەوەی دۆزی بارستەی گەردیلەیی و ھەندێ بابەتی تر کەڕای جیاوازیان ھەبوو دەربارەیان. ستانیسلا و کانیزارۆی کیمیاگەری ئیتاڵی ، ڕێگەیەکی قایلکەری بۆ دیاریکردنی بارستەی ڕێژەیی توخمەکان پێشنیاز کرد ، کە دوای ئەوە بە ناوی خۆیەوە ناونرا ( ڕێگەی کانیزارۆ ). ئەم ڕێگەیە وای لە کیمیاگەران کرد پشت بە سەنگێک ببەستن بۆ بەھای پێوانەیی بارستە گەردیلەییەکان و ڕێگایشی خۆش کردبوو توێژینەوە لە پەیوەندیی نێوان بارستە گەردیلەییەکان و ڕەوشتی توخمە کیمیاییەکانی تر.
پۆلینەكانی خشتەی خولی
كانزا ئەلكاییەكان
لانثنایدەكان
ئەكتینایدەكان
ئەكتینایدە بەھێزەكان
كانزا لاوازەكان
نیمجە كانزاكان
ناكانزاكان
ھالۆجینەكان
زانای ڕووسی مەندەلیڤ
چەپ|120px|وێنۆک|[[دیمیتری مەندەلیف]] ھەستا بە ڕیز کردنی توخمە ئاشکرا بووەکان لە سەردەمی خۆیدا کە ژمارەیان (٦٣) توخم بوون بە نزیکی بە پێی زیادی کێشی گەردی ھەروەھا (atomic weights) تێبینی کرد دووبارە بونەوەی ڕەوشتی ھاوشێوە بۆ توخمە خولیەکان بە ڕێک و پێکی لە ھەمان ساڵدا مایر گەیشتە ئەڵمانیا لە ھەمان خشتەدا بە نزیکی.
خشتەی مەندەلیف
لە ڕاستیدا ئەم خشتەیە پەیوەندی بە ناوی مەندەلیڤەوە هەیە چونکە توانی دیاری بکات رەوشتی ھەندێ توخمەکان کە نەدۆزرابوەوە لەو سەردەمەدا وە تەنیا توانی رەوشتی توخمەکان دیاری بکات جەرمانیۆم پێش دۆزینەوەی ناوی نا بە شێوەی سیلیکۆن ، بەڵام دەربارەی کەم و کوڕی ئەم خشتەیە لێرەدا بە ڕاستی دوو کەم و کوری ھەیە :
سەرچاوە
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان پۆل:توخمە کیمیایییەکان پۆل:خشتەی خولی
فیگەن یوکسەکداغ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
٢٧ی ئازار
٢٧ی ئازار ٨٦ەم ڕۆژی ساڵە (٨٧ لە ساڵی پڕدا). ٢٧٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٥٧٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لەشجوانی
لەش جوانی بریتییە لە یارییەکی وەرزشی، کە لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەی زاینی و سەرەتایی سەدەی بیستەم دەرکەوت. یارییەکە بریتییە لە گەورە کردنی ماسولکەکانی لاشە و دەرکەوتنی، وە نمایش کردنی بەرامبەر ماسولکەی ڕکابەرەکانی تر، لەژێر چەند یاسایەکی دیاری کراو کە پشت دەبەستێت بە (گەورەیی ماسولکە، و دیاری کردن، و ئاشکرایی، و ڕەنگی پێست) کاتێک لە لایەن حەوت دادوەرەوە خاڵ دادەنرێ، کە ئەوەی خاڵی کەمتر بباتەوە نازناوەکە دەبات. وێنۆک|یەکێک لە کەسایەتییەکانی جیهانی لەش جوانی، ئاڕنۆڵد شوارزنێیگەر ساڵی ١٩٧٤
ئێتیمۆلۆجیا
ھەروەھا ناسراوە بە یاری ئاسن، و بادیبلدینگ، یەکەم کەس کە (Body Building) وەرگێڕایە سەر عەرەبی میسرێکان بوون (کمال اجسام) کە لە ڕۆژنامەکانی سەدەی بیستەم. وە ئەم ناوە بەناو بانگ بوو دوای بەناوبانگ بوونی یارییەکە لە حەفتاکان و ھەشتاکان بە شێوەیەکی گەورە. بەڵام ئەگەر وشە ئینگلیزییەکە بە شێوەیەکی تەواو وەرگێڕین دەبێت بە (دروستکردنی لاشە). وە لەناوەکانی تری جوانی لاشە، و دروستکردنی ماسولکە، و '''گەورە کردنی ماسولکەیە. '''
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان پۆل:دەستکاریکردنی لاشە پۆل:راهێنانی کێش
ئەورووپای ناوەندی
و ھەندێکی تر ئەم وڵاتانەی لەسەر ھەژمار ئەکەن لەگەڵ ئەوەی دەوڵەتی ئەوروپای ڕۆژئاوان؛
پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا پۆل:ئەورووپای ناوەندی پۆل:ئەورووپا پۆل:ناوچەکانی جیھان
ئامبێریان دۆن
ئامبێریان دۆن (Amberian Dawn) گروپێکی مێتاڵی فینلاندیه‌ که‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٦ دامه‌زراوه‌‌‌ له‌لایه‌ن تواماس سێپالا و تۆمی کوری.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦ پۆل:گرووپە مۆسیقییە سیمفۆنیک مێتاڵە فینلاندییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە پاوەر مێتاڵە فینلاندییەکان
٥٧٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٠٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٦ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٦ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
گەمارۆدانی عەکا (١٧٩٩)
گەمارۆدانی عەکا لە ساڵی ١٧٩٩ شکستێکی گەورەی فەڕەنسی بوو بۆ سەر شاری عەکای عوسمانی (ئێستای فەلەستین) و خاڵی وەرچەرخانی داگیرکردنی میسر و سووریا بوو لەلایەن ناپلیۆن بۆناپارت لەگەڵ شەڕی نیل. ئەوە سێیەم دۆڕانی تاکتیکی ناپلیۆن بوو لە ژیانی جەنگیدا، دوای ئەوەی سێ ساڵ پێشتر لە شەڕی دووەمی باسانۆ و شەڕی کالدیێرۆ لەکاتی ھەڵمەتی ئیتاڵیادا شکستی ھێنا. لە ئەنجامی گەمارۆی شکستخواردوودا، ناپلیۆن بۆناپارت دوای دوو مانگ پاشەکشەی کرد بۆ میسر.
ژان دارک
پۆل:ژان دارک پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
دانووب
پێشەکی:
ڕووباری دانوب یەکێکە لە گرنگترین ڕووبارەکانی ئەوروپا، بە دە وڵاتدا تێدەپەڕێت و سەرچاوەیەکی چارەنووسسازە بۆ ئاو و گواستنەوە و بەرهەمهێنانی کارەبا. هەروەها ڕووبارەکە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان ئەو وڵاتانەدا. بەڵام لەگەڵ سوودەکانیدا کۆمەڵێک کێشەی سیاسی دێتە ئاراوە کە کاریگەری لەسەر ئەو وڵاتانە هەیە کە هاوبەشی ڕووبارەکەن. لەم ڕاپۆرتەدا باس لە هەندێک لە گرنگترین کێشە سیاسییەکان دەکەین کە بەهۆی ڕووباری دانوبەوە دروست بووە.
بەڕێوەبردنی ئاو:
ڕووباری دانوب سەرچاوەیەکی سەرەکی ئاوە بۆ ئەو وڵاتانەی کە تێیدا تێدەپەڕێت. بەڵام بەڕێوەبردنی سەرچاوە ئاوییەکانی ڕووبارەکە ئەرکێکی قورسە، بەتایبەتی لە ماوەی وشکەساڵی یان لافاودا. ئەم کێشەیە بە تایبەتی بۆ ئەو وڵاتانە گرنگە کە دەکەونە خوارەوەی ڕووبارەکە، وەک بولگاریا و ڕۆمانیا و هەنگاریا. ئەم وڵاتانە بۆ دابینکردنی ئاو پشت بە ڕووبارەکە دەبەستن و هەر پەککەوتنێک دەتوانێت لێکەوتەی ئابووری و کۆمەڵایەتی بەرچاوی هەبێت.
کەشتیوانی و گواستنەوە:
ڕووباری دانوب ڕێگایەکی گرنگی گواستنەوەیە، ڕێگە دەدات کاڵاکان لە دەریای ڕەشەوە بۆ دەریای باکوور بگوازرێنەوە بەسەر ئەوروپادا. بەڵام دەتوانرێت بەهۆی کۆمەڵێک هۆکارەوە کاریگەری لەسەر توانای هاتوچۆکردنی ڕووبارەکە هەبێت، لەوانە قووڵایی ڕووبارەکە و ڕۆیشتنی ئاو، هەروەها کێشەکانی ژێرخانی وەک قوفڵ و بەنداو. ئەم هۆکارانە دەتوانن کاریگەرییەکی بەرچاویان هەبێت لەسەر تێچوون و کارایی گواستنەوە بەدرێژایی ڕووبارەکە، کاریگەری لەسەر گەشەسەندنی ئابووری ئەو وڵاتانە هەبێت کە پشتی پێدەبەستن.
پرسە ژینگەییەکان:
ڕووباری دانوب شوێنی جۆر و ئیکۆسیستەمی جۆراوجۆرە، کە زۆربەیان بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە وەک پیسبوون و زیادەڕۆیی لە ڕاوکردنی ماسی مەترسییان لەسەرە. هەروەها کوالیتی ئاوی ڕووبارەکە جێگەی نیگەرانییە، بەتایبەتی لە وڵاتانی وەک ڕۆمانیا، کە سیستەمی پاککردنەوەی ئاو بەسەرچوو و پیسبوونی پیشەسازی بووەتە هۆی خراپی کوالێتی ئاو. ئەم پرسە ژینگەییانە دەتوانن کاریگەری سیاسی بەرچاویان هەبێت، بەتایبەتی کاتێک کاریگەرییان لەسەر پەیوەندییە سنووربەزێنەکان دەبێت.
ڕووباری دانوب سنوورێکی سروشتی نێوان چەند وڵاتێک پێکدەهێنێت، لەوانە ڕۆمانیا و بولگاریا، هەنگاریا و سربیا، هەروەها کرواتیا و سربیا. ناکۆکی لەسەر بەکارهێنان و بەڕێوەبردنی ڕووبارەکە بووەتە هۆی دروستبوونی گرژی و ململانێ لە نێوان ئەم وڵاتانەدا، بەتایبەتی سەبارەت بە تەرخانکردنی ئاو و پیسبوونی. ئەم ململانێیانە دەتوانن لێکەوتەی سیاسی بەرچاویان هەبێت، کاریگەرییان لەسەر سەقامگیری ناوچەکە و گەشەسەندنی ئابووری هەبێت.
بەرهەمهێنانی وزە:
ڕووباری دانوب سەرچاوەیەکی بەرچاوی وزەی کارەبای ئاوییە، وزە بۆ زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە دابین دەکات. بەڵام دروستکردنی بەنداو و وێستگەی کارەبا بەدرێژایی ڕووبارەکە بووەتە هۆی نیگەرانی سەبارەت بە کاریگەرییەکانیان لەسەر ژینگە، بەتایبەتی لەسەر ژمارەی ماسی و ڕۆیشتنی سروشتی ڕووبارەکە. ئەم پرسانە بووەتە هۆی ناکۆکی لە نێوان ژینگەپارێزان و کۆمپانیاکانی وزە و حکومەتەکان لەسەر بەکارهێنان و بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ڕووبارەکە.
هاوکاری نێودەوڵەتی:
لە کۆتاییدا کێشە سیاسییەکانی ڕووباری دانوب تیشک دەخەنە سەر گرنگی هاوکاری نێودەوڵەتی نێوان ئەو وڵاتانەی کە هاوبەشی ڕووبارەکەن. ڕێککەوتننامەی پاراستنی ڕووباری دانوب کە لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کراوە، چوارچێوەیەکی بنەڕەتییە بۆ بەڕێوەبردن و پاراستنی سەرچاوەکانی ڕووبارەکە. بەڵام جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکە هێواش بووە و زۆرێک لە پرسەکان تا ئێستا چارەسەر نەکراون. هاوکاری زیاتری نێوان وڵاتان پێویستە بۆ چارەسەرکردنی ئاستەنگەکانی ڕووبارەکە و دەستەبەرکردنی بەکارهێنانی بەردەوامی بۆ نەوەکانی داهاتوو.
ئەنجام:
لە کۆتاییدا دەڵێین ڕووباری دانوب سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ ئەو وڵاتانەی کە تێیدا تێدەپەڕێت، ئاو و گواستنەوە و بەرهەمهێنانی کارەبا دابین دەکات. بەڵام بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی ڕووبارەکە ئەرکێکی ئاڵۆزە و کێشە سیاسییەکانی ڕووبارەکە تیشک دەخەنە سەر پێویستی هاوکاری نێودەوڵەتی و چوارچێوەی بەڕێوەبردنی کاریگەر. ئەو تەحەددایانەی ڕووباری دانوب ڕووبەڕووی دەبنەوە، تایبەت نین و زۆرێک لە ڕووبارەکانی دیکەی جیهان ڕووبەڕووی کێشەی هاوشێوە دەبنەوە. بەڵام بە چارەسەرکردنی ئەم کێشانە بە شێوەیەکی کاریگەر، ئەو وڵاتانەی هاوبەشی ڕووباری دانوبن دەتوانن بەکارهێنانی بەردەوامی بۆ نەوەکانی داهاتوو مسۆگەر بکەن.
زێیەکانی ڕووبارەکە
ڕووباری دانووب زێی زۆری ھەیە کە گرینگترینیان ئەمانەن: ئەین، مۆرڤا، دراڤا، ساڤا، موریش، ئۆڵت، جیۆ، تیسا، ئیسا، پڕۆت کە ئەم زێیانە بە گرینگترین ڕووبارەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا دادەنرێن.
پۆل:ئەورووپای ناوەندی پۆل:جوگرافیای ڤۆیڤۆدینا پۆل:دانووب پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا پۆل:ڕووبارەکانی ئەڵمانیا پۆل:ڕووبارەکانی ئوکراینا پۆل:ڕووبارەکانی باڤاریا پۆل:ڕووبارەکانی بولگاریا پۆل:ڕووبارەکانی ڕۆمانیا پۆل:ڕووبارەکانی سربیا پۆل:ڕووبارەکانی سلۆڤاکیا پۆل:ڕووبارەکانی کرواتیا پۆل:ڕووبارەکانی مەجارستان پۆل:ڕووبارەکانی مۆلدۆڤا پۆل:ڕووبارەکانی نەمسا پۆل:چەمە سنوورییەکان پۆل:جوگرافیای ئەورووپای ناوەندی
ماسانۆبو فکوۆکا
مەسانۆبو فکوۆکا (ژاپۆنی:福岡 正信 خوێندنەوە: فوکوۆکا مەسانۆبو، لەدایکبووی ٢ی شوباتی ١٩١٣ بۆ ١٦ی ئەئابی ٢٠٠٨) جووتیار و فەیلەسووفی ژاپۆنی بوو، بەھۆی بەشدارییەکانی لە پەرەپێدان و ژیاندنەوەی خاکە وشکەکان ناسراوە، دۆزەرەوەی تەکنیکی «تائەوکاتەی»، ڕێگەیەکی سەوزکردن و پاراستنی خاکەکانە کە تێیدا ڕێگەیییەکی سەرکەوتووی کشتووکاڵی بوو بۆ دووبارە سەوزبوونەوە و ژیانەوەی خاکە وشک و مردووەکان.
فکوۆکا نووسەری چەندین کتێبی زانستی و کتێبی ترە، و لە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی و دۆکیومێنتاری و چاوپێکتنەکان لە دەیەی ١٩٧٠ بەدواوە دەرکەوتووە. کاریگەرییەکەی لەسەروو خەیاڵی ئەوکات بوو کە شێوازی ژیانی کەسەکانی سەردەمەی بە خواردنی سروشتی ڕێکخستتەوە، و چالاکوان و قسەکەر بوو لەسەر ماف و بەھا و بنچینەکانی سروشت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:فێرکارە ژاپۆنییەکان پۆل:فەیلەسووفە ژاپۆنییەکان پۆل:نووسەرە ژاپۆنییەکان پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:بودییەکانی ژاپۆن
ئومێد خۆشناو
ئومێد عەبدولڕەحمان حەسەن ناسراو بە ئومێد خۆشناو (لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٧٧ لە ھەولێر) سیاسەتوانێکی باشووری کوردستانە. لەوەتەی ٨ی شوباتی ٢٠٢١ بووەتە ٤٢ەمین پارێزگاری ھەولێر. بەر لەوەش ئەندام بووە لە چوارەم و پێنجەمین خولی پەرلەمانی کوردستان. ئومێد لە پەرلەمانی کوردستان، سەرۆکی فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە.
پێش ئەوەی ببێتە ئەندام پەرلەمانی کوردستان، ئومێد سکرتێری یەکێتیی لاوانی دیموکراتی کوردستان بووە، کە کۆمەڵە یان یەکێتییەکی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستانە. ئومێد خۆشناو ھەڵگری بڕوانامەکانی دبلۆم و بەکالۆریۆسە لە ڕاگەیاندن ھەروەھا ماستەر لە یاسای گشتی. ناوبراو ماوەیەکیش خەریکی کاری ڕۆژنامەوانیی و ڕاگەیاندن بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:پارێزگارەکانی پارێزگای ھەولێر
شێرکۆ بێکەس
شێرکۆ بێکەس (لەدایکبووی ٢ی ئایاری ١٩٤٠ لە سلێمانی، عێراق – مردووی ٤ی ئابی ٢٠١٣ لە ستۆکھۆڵم، سوێد) شاعیرێکی کورد بوو. کوڕی فایەق بێکەس بوو، و یەکێک بوو لەو شاعیرانەی کە شیعری ھاوچەرخی کوردیی دامەزراندووە شاعیرێکی بە توانا بوە.
ژیان
شێرکۆ بێکەس ڕۆژی ٢ی مەیی ساڵی ١٩٤٠ لە گەڕەکی گۆیژەی شاری سلێمانی لەدایکبووە. شێرکۆ یەکەمین شیعری خۆی لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا بڵاوکردەوە. ساڵی ١٩٦٨ یەکەمین پەرتووکی شیعری خۆی بە ناوی «تریفەی ھەڵبەست» لە (بەغدا) لە چاپ دا. لە ساڵی ١٩٧٠ لەگەڵ کۆمەڵێک لە شاعیرانی بەناوبانگی ئەو سەردەمە بانگەوازێکیان بۆ گۆڕانکاری لە شیعری کوردی و بە تایبەت چوون بە لای شیعری نوێی کوردییەوە بڵاو کردەوە.
ئاندرێی ماکین
ئاندرێی ماکین نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
شێرکۆ بێکەس
ژیان
ساڵی ١٩٨۷ لە وڵاتی سوید خەڵاتی «تۆخۆڵسکی» پێ بەخشرا و شیعرەکانی بە زۆر زمانی دنیا وەرگێڕدا. لە ساڵی ١٩٩٨ەوە ھەتا کۆتایی ژیان، ئەندامی ئەنتەلۆجیای خوێندنی پۆلەکانی ئامریکا و کەنەدا بوو. لە ھەمان ساڵدا بە یارمەتی کۆمەڵێ کەس و ھاوڕێی، «دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم»یان دامەزراند.
ئاندرێی ماکین
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆماننووسانی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
شێرکۆ بێکەس
ژیان
لە ساڵی ٢٠٠١ ناوەندی چاپ و ڕاگەیاندنی «خاک» خەڵاتی پیرەمێردی شاعیری بە شێرکۆ بەخشی. لە ساڵی ٢٠٠٩دا تەواوی بەرھەمەکانی لە ھەشت ھەزار پەڕەدا لە چاپ درا.
شیعر
شێرکۆ بێکەس یەکێک بوە لە دامەزرێنەرانی سەردەمی شیعری نوێی کوردی و ھونەری کوردی بە زمانی شیعری نوێ ناساند. شیعری شێرکۆ زۆرجار باسی لە نیشتمانپەروەری و خۆشەویستی ئاو و خاک کردووە.
نموونەی یەکەم
لە لای ئەوان لە پشت ھەموو پیاوێکەوە ژنێک ھەیە دەس بە مۆم و دەس بە کتێب و ڕۆژنامە و بە شمشاڵ و بە کەمانچە و دەس بە شەوبۆی خۆشەویستی لە لای ئێمەش لە پشت ھەموو ژنێکەوە پیاوێک ھەیە دەس بە مار و بە بلۆک و بە دڕکەزی و بە بەردەکانی تەڵاق و دەس بە خوێنی مەرگدۆستی
نموونەی دووەم
وێنەیەک
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێرکۆ بێکەس پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرە کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کورد پۆل:وەرگێڕەکانی عەرەبی–کوردی
١٢ی تشرینی یەکەم
١٢ی تشرینی یەکەم ٢٨٥ەم ڕۆژی ساڵە (٢٨٦ لە ساڵی پڕدا). ٨٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تشرینی یەکەم پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڕیارنامەی ١٠٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٠٣ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
٥٧٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڤیدیۆ
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن پۆل:مێژووی تەلەڤیزیۆن پۆل:ڤیدیۆ پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ
ئارنۆ پۆنتیێ
ئارنۆ پۆنتیێ نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان
فیل
وێنۆک|وێنەی فیلێکی ھیندی فیل یان فێڵ گیانلەبەرێکی گوانداری ڕوەکییە (گیاخۆر) کە خاوەن لاشەیەکی زەبەلاحی گەورەیە و بە گەورەترین گیانلەبەری سەر وشکانی دادەنرێت.
فیل لەگەڵ ئەوەی لەشێکی زەبەلاحی ھەیە و ڕۆژانە پێویستی بە خۆراکێکی زۆر ھەیە بۆ ئەوەی تێر ببێت. فیل ٢٦ ددانی ھەیە و تاکە گیانلەبەریشە لەسەر ڕووی زەوی کە چوار ئەژنۆی ھەیە.
جۆرەکان
فیل دوو جۆری ھەیە یەکێکیان پێی دەوترێت «فیلی ھیندی یان ئاسیایی» و ئەوەی تریشیان پێی دەوترێت «فیلی ئەفریقایی».
سەرچاوەکان
فیلەکان
بڕیارنامەی ١٠٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٠٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
٥٧٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مونموی شیللا
پاشا "مونمو"ی شیللا، لە ٦٢٦ی زایینی لەدایکبووە و لە ٦٨١ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٦٦١ی زایینی تا ٦٨١ی زایینی بووە. سییەم پاشای شیللا بوو. ئاساییەن وا ھەژمار ئەکرێ کە یەکەم فەرمانڕەوای ماوەی شیللای یەکخراو. مونمو کوڕی پاشا مویۆل و "مونمیۆنگ"ی خوشکی بچووکی کیم یو-شین بوو.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:لەدایکبووانی ٦٢٦ پۆل:مردووانی ٦٨١ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا
کلکدار
250px|وێنۆک|چەپ|لە وێنەکەدا کلکداری ھالێ بۆپ دەردەکەوێت کە لە ٢٩ مارتی ١٩٩٧ز لە کرواتیا. کلکدار تەنێکی بەستووی بچووکە کە بە دەوری کۆمەڵەی خۆردا دەسوڕێتەوە و تەنیا لەو کاتانەش بە دیار دەکەوێت کە زۆر لە خۆرەوە نزیک دەبێتەوە، ھەندێ جاریش دیار نابێت و دەچێتە تاریکییەوە. ھۆی ناونانیشی بە (کلکدار) دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کلکی ھەیە.
جۆرەکانی کلکدار
کلکداری خوولاوە ئەو کلکدارانە لە دەوری خۆر دەخوولێنەوە و بە دووریەکی یەکجار زۆر لە دووری خۆر و بە ملیۆنان کیلۆمەتر دوورن دواتر نێزیک دەبنەوە لە خۆر و پێیدەگۆترێ سەردانکەری خوولاوە، وە کلکداری نەخوولاوە ئەوەیان یەکجار تێدەپیری بە ناو کۆمەڵەی خۆر دیارنیە کە دووبارە دەگەرێتەوە یاخوود نا.
بەستەری دەرەکیی
کلکدارەکان پۆل:گەردوون پۆل:تەنە ئاسمانییەکان پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو
لە لۆژیکدا، یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو (law of excluded middle) دەڵێ ھەموو قەزیەیەک، یا خۆی دروستە یا نەرێکراوەکەی. یانی ھیچ قەزیەیەکی دروستی «ناوەڕاستی» لە نێوانیاندا نییە. ئەم یاسایە وێڕای یاسای ناتەبایی و یاسای ھەرئەوەبوون، سێ یاسای ناسراو بە یاساکانی بیرکردنەوە پێک دێنن.
نابێ یاساکە لە جێی بنەواشەی دووبایەخیبووندا، کە دەڵێ ھەموو قەزیەیەک یا دروستە یا زڕە، دابنرێ. بنەواشەی دووبایەخیبوون ھەمیشە یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو بە دووی خۆیدا دێنێ، بەڵام پێچەوانەکەی ھەمیشە دروست نییە. بۆ وێنە، ڕاست یا درۆی وتەیەک کە لەبارەی داھاتووەوە شتێک ڕادەگەیێنێ، ئێستا نادیارە و شیاوی سەلماندن نییە، بەڵام، کە کاتی گەیشت، ڕاست یا درۆی دەردەکەوێ. یانی لە کاتی ئێستادا، بۆ ئەو وتەیە، یاسای ناوەڕاستی وەدەرنراو بەکارە، بەڵام بنەواشەی دووبایەخیبوون پەکیەتی.
سەرچاوەکان
پۆل:لۆژیک پۆل:تیۆرمە ماتماتیکییەکان
ڤایکینگ ١
وێنۆک|وێنەیەکی ڤایکینگ ١ (Viking 1) ڤایکینگ ١ (بەئینگلیزی: Viking 1) یەکەمین کەشتی ئاسمانی مرۆڤ بوو کە بەرەوە ڕووی مەریخ نێردرا، ئەوەش لە چوار چێوەی بەرنامەی ئاشکرا کردنی نھێنیەکانی ڕووی مەریخە، ئەو بەرنامەیەش لەلایەن دەزگای ناسا بەرێوە دەبردرێت، کەشتی ئاسمانی ڤایکینگ ١، توانی ٦ ساڵ و ١١٦ رۆژ بە کاتی جیھانی لەسەر مەریخ بێت، وە زانیاری و وێنەی ناواز بنێرێتەوە سەر زەوی.
گەیشتن
کەشتی ئاسمانی ڤایکینگ ١ بە سەرکەوتووی توانی بگاتە سەر ڕووی مەریخ، لە ٢٠ کانوونی دووەمی سالی ١٩٧٥ نێردرا، وە لە رۆژی ١٩ حوزەیرانی ١٩٧٦ گەیشتە سەر رووی مەریخ، دوای ٥ رۆژ لە گەیشتنی توانی مێژوو تۆمار بکات لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بە ناردنەوەی یەکەم زانیاری و وێنەی مەریخ.
وێنۆک|وێنەی چالێکی بچووک کە ڤایکینگ ١ کۆڵیوێتی و لێکۆڵینەوەی لەسەر [[خاک و خۆڵی مەریخ کردووە |alt=A |500px]]
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان پۆل:گەردوون
گوانداران
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی گیانلەبەرە مەمکدارەکان شیردەرەکان یاخود مەمکدارەکان ئەو گیانلەبەرانەن کە لە کۆمەڵەی بڕبڕەدارەکانن و خاوەن بڕبڕەی پشتن و بە شیر بێچووەکانیان گەورە دەکەن. نزیکەی ٤، ٥٠٠ جۆر گیانلەبەری مەمکدار ھەیە و مرۆڤیش ھەر سەر بە کۆمەڵەی مەمکدارەکانە. ئەو گیاندارانەی گوێیان لە دەرەوە بێ ئەوا مەمکدارن، و چەند جۆرێکی ھەیە وەکوو: ھێلکەکەرەکان، تورەگەدارەکان و... ھتد.
ھۆکاری ناولێنان
ھۆی ناونانیان بە (مەمکدارەکان یان شیردەرەکان) بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە مەمکیان ھەیە و بە شیر بێچووەکانیان بەخێو دەکەن.
پۆل:گواندارن پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
٥٧٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئوکراینا
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئوکراینا نوێنەرایەتی ئوکراینا دەکات لە پێشبڕکێ نیودەوڵەتیەکانی تۆپی بالە. لە لایەن یەکێتی تۆپی بالەی ئوکراینا سەرپەرشتی دەکرێت. دوای هەڵوەشانەوەی یەکێتی سۆڤیەت و سەربەخۆی بوونی ئوکراینا هەڵبژاردەکە پێکهات .لە ساڵی ١٩٩٣ توانی نازناوی پاڵەوانیەتی تۆپی بالەی خانمانی ئەورووپا بەدەست بهێنێت.
یارییەکانی ئۆڵمپیاد
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
پالاوانێتی جیھانی
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
پالاوانێتی ئەورووپا
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم