cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئۆریجیناڵ فیلم
ئۆرجیناڵ فیلم کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی فیلم و تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە و لەلایەن نیل ئێچ مۆریتز دامەزراوە. فیلمە دیارەکانی کۆمپانیاکە بەرھەمی ھێناوە بریتین لە فیلمی خێرا و تووڕە.
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵی ١٩٩٠ دامەزراوەکان لە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی کاتبەسەربردن کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزراون پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزراون پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
بایزاوا، دیواندەرە
بایزاوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٤٧ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٥٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
دەزگای بۆشاییی ئەورووپی
دەزگای بۆشایی ئەورووپی (بە ئینگلیزی: European Space Agency) ئەوە دەزگایەکی نێودەولەتیە لەبۆ ئاشکراکردنی نھێنی و زانیاریەکانی بۆشایی ئاسمان (گەردوون)، وە ٢٢ دەوڵەت لەو دەزگایە ئەندامن و یارمەتی پرۆژە و چالاکیەکانی ئەو دەزگایە دەدەن. نەمسا و بەلجیکا (ئەندامی ھەمیشەی ئەو دەزگایەن بەپێی گرێبەستیان لەگەل یەکێتی ئەورووپا لە مانگی تشرینی یەکەمی سالی ٢٠٠٨) وە دانیمارک و فینلاند و فەرەنسا و ئەڵمانیا و ئێرلەندا و ئیتاڵیا و ھۆڵەندا و نەرویج و ئیسپانیا و سوید و سویسرا و شانشینی یەکگرتوو ئەندامن، بەلام ھەر یەک لە ولاتانی کەنەدا و فینلاند بەس بەشدارن. وێنۆک|بارەگای دەزگای بۆشایی ئەورووپی لە [[پاریس لە پایتەختی ولاتی فەرەنسا]]
ئەو دەزگایە لە ٣٠ ئابی سالی ١٩٧٥ دامەزرا وە بارەگای سەرەکی لە وڵاتی فەرەنسایە لە شاری پاریس، وە بە نزیکەی ٢٠٠ کارمەندی ھەیە لە ھەموو جیھان و بوودجەی سالانەی نزیکی ٥٫٢٥ میلیارد یۆرۆیە / دەکاتە ٥٫٧٧ میلیارد دۆلار بۆ سالی ٢٠١٦. دەزگای بۆشایی ئەورووپا پەیوەندی ھەیە لەگەل وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی لەبۆ زانیاری وەرگرتن و لیکۆلینەوەی زیاتر دەربارەی مانگ و ھەسارەکان و زەوی.
قوتابخانەی ئەتینا
قوتابخانەی ئەتینا فرێسکۆییەکی بەناوبانگی ھونەرمەند ڕافایێل. لەسەردەمی ڕینێسانس ئیتاڵی کێشراوە لە نێوان ساڵلانی ١٥١٠ تا ١٥١١.
کەسایەتییەکان
کەسایەتییە ناسراوەکانی ناو وێنەکە ئەکرێت ئەمانە بن:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیتالی پۆل:وێنەکێشییەکانی سەدەی ١٦یەم
نەزەراوا قەڵا
نەزەراوا قەڵا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
چیلی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢
چیلی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩١٢ بوو کە لە ٥ی ئایار تا ٢٢ی تەممووزی ١٩١٢ لە ستۆکھۆڵم لە سوێد بەڕێوە چوو.
دوورگەکانی سولەیمان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
دوورگەکانی سولەیمان نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بوو کە لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئابی ١٩٩٢ لە بارسێلۆنا لە ئیسپانیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
شارستانی چەرداوڕ
شارستانی چەرداوڕ یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئیلامی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و ناوەندی شارستانەکە شاری سەراوڵەیە. شیروان و چەرداوڕ ساڵی ١٣٦٠ی ھەتاوی(١٩٨٢ز) لە شارستانی ئیلام جیا کراوە و بوو بە شارستان، ھەروەھا دواتر بە جیابوونەوەی شیروان لە شارستانی شیروان چەرداوڕ، کرا بە شارستانی سیروان و ئەو بەشەی تری بە ناوی شارستانی چەرداوڕ ناسرا.
دابەشکاری
ئەم شارستانە ٣ ناوچە و ھەشت گوندستانی ھەیە: شارەکان: ئاسمان ئاوا، سەراوڵە شارەکان: شەباب
ژمارەی دانیشتووان
بەپێی سەرژمێری ناوەندی ئاماری ئێران، ژمارەی دانیشتووانئ شارستانی شیروان و چەرداوڕ لە ساڵی٢٠٠٦، ٥٦٬٢٢٥ کەس بووە.
زمان
دانیشتووانی شارستانی چەرداوڕ کوردن و بە زمانی کوردیی باشووری زاری کەلھوڕی و ھەروەھا کوردیی سورانی قسە دەکەن.
.gu
gu. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتە بۆ وڵاتی گوام، لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا و لە ١٩٩٤دا دامەزراوە.
شارستانی چەرداوڕ
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئیلام پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
.gu
پاوانی ئاستی دووەم
پێنج پاوانی ئاستی دووەمی ھەیە:
ئاغبولاخ
ئاغبولاخ  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری سیامەنسور، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ئاغبولاخ  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕووحوڵڵا خالەقی
ڕووحوڵڵا خالقی(١٩٠٦–١٢ ی تشرینی دووەمی ١٩٦٥)، مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری ئێرانی و مامۆستای کەمانچە ژەن و مۆسیقا بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی پۆل:مردووانی ١٩٦٥ پۆل:خەڵکی پارێزگای کرمان
دڵنەبردنی دڵەڕاوکەیی
وێنۆک|316x316پیکسڵ|گۆرانکاری "مس ئەی—" لە ساڵی ١٨٦٦ بۆ ١٨٧٠ دوای وەرگرتنی چارەسەری ئەنۆرێکسیا. ئەمە یەکێک بوو لە یەکەم حاڵەتەکانی ئەنۆرێکسیا و ئارەزووی لاوازبوون. دڵنەبردنی دڵەڕاوکەیی، ئه‌نۆڕه‌کسیا نه‌رڤۆسا (Anorexia nervosa) یا ئەنۆرەکسیا زۆر جار ناوبراو به ناڕێکییه‌ک له خواردن، ده‌ناسرێ به دابه‌زینی کێش (کێشێکی که‌م)، سنووردانان بۆ خواردنه‌کان، ترسان له به‌رزبوونی کێش، وه ئاره‌زوویێکی زۆر بۆ داگرتنی کێش و لاوازبوون. ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌نۆڕه‌کسیایان هه‌یه وا ده‌زانن و خۆیان وا ده‌بینن که کێشیان زیاد بێت و حاشا له‌وه ده‌که‌ن که کێشه‌یان هه‌بێ له‌گه‌ڵ لاوازبوون. زۆربه‌ی جار ته‌نها خواردنی دیاریکراو له‌گه‌ڵ ژه‌می خۆراکی بچووک ده‌خۆن و زوو زوو کێشیان ده‌پێون. هه‌ندێکیان زۆر وه‌رزش ده‌که‌ن، به ناچاری خۆیان ده‌ڕشێننه‌وه، یاخود ده‌رمانی ڕه‌وانی ده‌خۆن بۆ به‌ده‌ستهێنانی لاوازی. له به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه: که‌م پته‌وی ئێسک (ئۆستیۆ پۆرۆسیس)، بێ به‌رهه‌می، زیان گه‌یاندن به دڵ، له‌گه‌ڵ چه‌ندین نه‌خۆشی دیکە. له ئافره‌ت دا زۆر جار ده‌بێته هۆی وه‌ستانی سووڕی مانگانه.
هۆکاری (ئه‌نۆڕه‌کسیا) له‌م کاته‌دا نه‌زانراوه. وا ده‌رکه‌وتووه که چه‌ند هۆکاری بۆ کاتی هه‌یه له‌گه‌ل زیاتر تووشبوونی دوانه‌ی ده‌قاو ده‌ق له چاو دوانه‌ی ئاسایی. هۆکاری که‌لتووریش هه‌یه به‌هۆی به به‌ها زانینی لاوازی له لایه‌ن کۆمه‌لگا، ئه‌مه‌ش بووه‌ته هۆی به‌رز بوونی ڕێژه‌ی نه‌خۆشی تیایان. هه‌روه‌ها زیاتر باوه له‌گه‌ل ئه‌و که‌سانه‌ی چالاکییه‌ک ده‌که‌ن که گرنگی به لاوازی ده‌دات وه‌ک: یاریزانان، مۆدێلان، سه‌ماکه‌ران، هتد. زۆر جار مرۆڤ تووشی ئه‌نۆڕه‌کسیا ده‌بێت کاتێک که رووداوێکی ژیان گۆڕ یان فشار دروستکه‌ر رووده‌دات. کێشێکی زۆر که‌م پێویسته بۆ ده‌ستنیشان کردنی ئه‌م نه‌خۆشیه. توندی نه‌خۆیشه‌که به بۆدی ماس ئیندێکس (بی ئێم ئای) ده‌ستنیشان ده‌کرێت، له که‌سێکی پێگه‌یشتوو به ئه‌نۆڕه‌کسیایێکی نیان بی ئێم ئای بریتیه له زیاتر له ١٧، مامناوه‌ند بریتیه له ١٦–١٧، توند ١٥–١٦، زۆر توندیش که‌متر له ١٥.
به شێوه‌یه‌کی جیهانی، ده‌خه‌مڵێت که ٢.٩ میلیار که‌س له ساڵی ٢٠١٥ ئه‌نۆڕه‌کسیه‌یان هه‌بووه. له (%٠٫٩-%٤٫٣) ی ئافره‌ت و (%٠٫٢-%٠٫٣) له وڵاته رۆژئایاییه‌کان ئه‌نۆڕه‌کسیه‌یان هه‌بووه له ساتێک له ژیانیاندا. ساڵانه نزیکه‌ی (%٠٫٤)ی ئافره‌تانی گه‌نج تووشی ده‌بن و نزیکه‌ی ١٠ جار له ئافره‌تان باوتره له پیاوان. بڕ یان خێرایی له‌و وڵاتانه‌ی له پێشکه‌وتندان نادیاره. زۆر جار له کاتی نه‌وجه‌وانی یان گه‌نجی تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه ده‌بن. هه‌رچه‌نده ئه‌نۆڕه‌کسیا دوای سه‌ده‌ی ٢٠ه‌م زیاتر دیاری کرا وه‌ک نه‌خۆشی، ئه‌و ڕاستییه نادیاره که هۆکاری ئه‌م زیادبوونه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ زیادبوونی نه‌خۆشیه‌که یان ته‌نها باشتربوون له ده‌ستنیشانکردنی. له ساڵی ٢٠١٣، ئه‌نۆڕه‌کسیا ڕاسته‌وخۆ بووه هۆی مردنی ٦٠٠ که‌س به شێوه‌یه‌کی جیهانی، نزیکه‌ی ٤٠٠ مردنیش له ساڵی ١٩٩٠. ناڕێکی له خواردن ده‌بێته هۆی به‌رزبوونی ئه‌گه‌ری مردن له‌به‌ر چه‌ند هۆکاری دی وه‌ک خۆکوشتن. نزیکه‌ی %٥ی ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌نۆڕه‌کسیایان هه‌یه دوای ١٠ ساڵ ده‌مرن به‌هۆی کێشه‌کانی.
ئه‌نۆڕه‌کسیا نێرڤۆسه ناڕێکیه‌که له خواردن ده‌ناسرێته‌وه به هه‌وڵدانی که‌سه‌که بۆ خۆ لاواز کردن و خۆ برسیکردنێکی زۆر. که‌سێک به ئه‌نۆڕه‌کسیا نێرڤۆسه چه‌نده‌ها نیشانه‌ی هه‌یه، جۆر و ڕاده‌ی خراپیه‌که‌ی له که‌سێک بۆ که‌سێکی تر جیاوازه و له‌وانه‌شه راسته‌وخۆ نه‌ناسرێن.
سۆنی پیکچەرز تەلەڤیژن
سۆنی پیکچەرز تەلەڤیژن ستۆدیۆیەکی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە. بنکەکەی لە کۆمەڵگەی ستۆدیۆکانی سۆنی پیکچەرز لە شاری کالڤەرە و بەشێکە لە یەکەی سۆنی پیکچەرز ئینتەرتەینمەنت و لقێکی کۆمپانیای سۆنی گرووپی ژاپۆنییە.
سەرچاوەکان
پۆل:سۆنی پیکچەرز ئێنتەرتەینمنت پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:دابەشکەرانی سەندیکای تەلەڤیزیۆن پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراون پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ٢٠٠٢ لە کالیفۆرنیا پۆل:براندە ئەمریکییەکان
موئمین زەڵمی
ژیان
موئمین یاسین محمدامین زەڵمی، لەدایکبووی ساڵی 1985و خەڵکی گوندی زەڵمە لە ناوچەی هەورامان پارێزگای هەڵەبجە، دە ساڵ لە ئێران بووە و بە زمانی فارسی خوێندوویەتی، دەرچووی زانکۆی سەلاحەدینە لە بەشی ئینگلیزی، هەڵگری بڕوانامەی ماستەرە لە زمان و ئەدەبیاتی ئینگلیزی لە زانکۆی بەنگەلۆری هیندستان و دکتۆرای لە پەروەردە و سیاسەتی زمانەوانی خوێندووە و مامۆستای زمانی ئینگلیزییە لە زانکۆکانی هەرێمی کوردستان.
ژیانی سیاسی
لە تەمەنی پانزە ساڵیدا چوەتە ناو کاری رێکخراوەیی، ئەندامی بزووتنەوەی ئیسلامی و دواتر یەکبوونی ئیسلامی و کۆمەڵی ئیسلامی بووە،تا ساڵی 2015 چەندین پۆستی جیاوازی وەرگرتووە کە دوایینیان ئەندامی ئەنجومەنی ڕاگەیاندنی کۆمەڵی ئیسلامیی بووە. ساڵی 2017 بە سەرۆکایەتی بەرهەم ساڵح ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری یان دامەزراند و بوویە بەرپرسی دامەزراوەی گەشەپێدانی مرۆیی و لە هەڵبژاردنی 12ی ئایاری 2018 شدا کاندیدی ئەو قەوارەیە بوو بۆ پەرلەمانی عێراق.لە مانگی 11ی 2018دا لەگەڵ چەند هاوڕێیەکیتری هاوپەیمانیی نیشتیمانییان ڕاگەیاند و بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی سیاسی هاوپەیمانی. دواتر لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە هاوڕێیانی دەستلەکارکێشانەوەیان ڕاگەیاند.
چالاکی
سەرپەرشتی ژمارەیەکی زۆر کەمپینی داکۆکی لە مافی ڕەوای خەڵک و لاوان و قوتابیان، و کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوەکان کردووە، لە چەندین گروپ و هەڵمەتی خێرخوازیدا لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات بەشدار بووە.شرۆڤەکار و راوێژکاری سیاسی و دیبلۆماسی ژمارەیەک ناوەندی سیاسی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییە، لەسەر ئاستی دیبلۆماسییەتی ناوچەیی ناسراوە. لە ژمارەیەکی زۆر لە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا کاری کردووە و پەرەپێدەری پڕۆگرامی کاری مەدەنی و خۆبەخشی بووە.
بڵاوکراوە
خاوەنی سێ کتێبی چاپکراو وزیاتر لە پانزە توێژینەوەی زانستی و دەیان توێژینەوەی میدیایی و سەدان وتار و شرۆڤە و شیکاری رۆژنامەوانییە لە ڕۆژنامە و وێبگە کوردی و جیهانییەکاندا.
تریلەر (ئەلبوم)
ئەلبومی تریلەر شەشەمین ئەلبومی ستۆدیۆیی گۆرانیبێژی ئەمریکی مایکڵ جاکسۆنە، لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٢ لە ڕێگەی کۆمپانیای ئێپیک ڕیکۆردزەوە بڵاوکرایەوە. ئەم ئەلبوومە ژمارەیەکی پێوانەیی ٨ خەڵاتی گرامی بەدەستھێنا. تەنھا ساڵێک دوای بڵاوبوونەوەی، تریلەر بووە پڕفرۆشترین ئەلبووم لە مێژووی مۆسیقای جیھانیدا و تا ئێستاش بە جیاوازییەکی بەرفراوان (نزیکەی ١٥ ملیۆن دانە) ئەو پێگەیەی بەدەستەوەیە بە بەراورد بە دووەم ئەلبوومی پڕفرۆش. بێگوومان ھەندێک «سەرچاوە فرۆشی جیھانی» بە ٦٦ ملیۆن دانە مەزەندەی دەکەن. لە ساڵی ٢٠١٨دا، تریلەر ٣٣ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا، بەمەش بووە پڕفرۆشترین ئەلبوومی مێژووی مۆسیقای ئەمریکا بۆ ماوەی ٣٥ ساڵ. لە کۆی ٩ گۆرانی ئەم ئەلبوومە، ٤ گۆرانی لەلایەن خودی مایکل جاکسۆنەوە نووسراوە. ئەم ئەلبوومە لە مانگی نیسان تا تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٢ لە ستۆدیۆی وێستلەیک لە لۆس ئانجلەس تۆمارکراوە و بوودجەی بەرھەمھێنانی ٧٥٠ ھەزار دۆلار بووە. تریلەر ئەلبوومی بێ گۆرانییە کە زۆرترین داھاتی ھەیە لە بیلبۆرد ٢٠٠. ژیاننامەنووس، جی ڕاندی تارابۆرێلی دەڵێت:
«ئەلبوومی تریلەر وەک شتێکی ئاسایی و کات بەسەربردن نییە، بەڵکو وەک شتێکی پێویستە لە ھەموو ماڵێکدا ھەبێت، ڕەنگە تریلەر زۆرترین تۆماری گوێگرتن بێت لە ھەموو کاتێکدا». ئەلبوومی تریلەر وای کرد مایکل ببێتە گرنگترین و پێشەنگترین ھونەرمەند و کات بەسەربردن لە سەدەی بیستەم. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئەم ئەلبوومە بەربەستەکانی ڕەگەزپەرستی شکاند و شێوازی مۆسیقای گۆڕی و متمانەی بە ھونەرمەندانی ڕەشپێست دا و بۆ ھەمیشە پێکھاتەی کلیپەکانی بە شێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕی. ڕۆناڵد ڕێیگن سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان لەو کاتەدا، بانگھێشتی کۆشکی سپی کرد بۆ پێزانینی خۆی و سەرکەوتنەکەی بە «خەونی ئەمەریکی ھاتەدی» وەسف کرد. جگە لەوەش لە تریلەردا گرنگی ئەلبوومە میوزیکییەکانیش ھاتنە ئاراوە، کە تا ئەو کاتە سەرنجی زۆری پێنەدەدرا. لە ساڵی ٢٠٠٨ بە بۆنەی ٢٥ ساڵەی ترەیلەر ئەلبوومێک بە ناوی ترەیلەر ٢٥ بڵاوکرایەوە کە ئیکان و کانیێ وێست و ویل ئای ئێم و فێرگی بەشداربوون. ماڵپەڕی ئێم ئێس ئێن بی سی ئەلبوومی تریلەر بە «باشترین ئەلبووم لە مێژووی مۆسیقای جیھاندا» دەزانێت. لە ساڵی ٢٠٠٨ ئەلبوومی ترەیلەر لەلایەن کتێبخانەی کۆنگەرەوە لەژێر ناوی «نیشتنەوەی ھێمای کولتووری و مێژوویی» خرایە پێڕستی تۆماری نیشتمانی گەنجینەکانی ئەمریکا.
پێشەکی
پێنجەمین ئەلبوومی مایکل بە ناوی (off the wall) کە لە ساڵی ١٩٧٩ بڵاوکرایەوە، سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێنا و ھەروەھا ڕەخنە و خەڵاتی گرامیشی بەدەستھێنا. ئەم ئەلبوومە سەرکەوتنێکی گەورەی بازرگانی بەدەستھێنا، زیاتر لە ٧ ملیۆن دانە لە ماوەی ٣ ساڵدا فرۆشرا، بووە پڕفرۆشترین ئەلبوومی ھونەرمەندێکی ڕەشپێست تا ئەو کاتە. ئێستا ئەلبومی (off the wall)یەکێکە لە پڕفرۆشترین ئەلبوومەکانی جیھان، زیاتر لە ٢٠ ملیۆن دانە فرۆشراوە؛ بەڵام جاکسۆن ھەستی بەوە کرد کە دەبوو ئەم ئەلبومە کاریگەرییەکی زۆر گەورەتری ھەبێت و ڕای گەیاند: "زۆر نادادپەروەرانە بوو کە "خەڵاتی گرامی بۆ تۆماری ساڵ"ی نەبردەوە، ئەمە ناتوانێت دووبارە ببێتەوە". ھەستی دەکرد پیشەسازی مۆسیقا گرنگی پێنادات.
ڕێکخستن
تریلەر لە نێوان مانگی نیسان و تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٢ بۆ ماوەی ٦ مانگ تۆمارکراوە و بوودجەی ٧٥٠ ھەزار دۆلار بووە. جاکسۆن بە ھاوکاری بەرھەمھێنەری بەناوبانگی کوینسی جۆنز دەستی بە تۆمارکردنی ئەلبوومەکە کرد. کاریان لەسەر ٣٠٠ گۆرانی کردووە، کە ٩ گۆرانییان لە ئەلبوومەکەدا کۆتاییان ھاتووە. ٤ لە گۆرانییەکانی ئەلبوومەکە لەلایەن خودی مایکلەوە نووسراون: «بیلی جین»، «ھیت چاک»، «تۆ دەتەوێت شتێک دەستپێبکەیت» و «ئەو کچە ھی منە».
جاکسۆن بە پێچەوانەی گۆرانیبێژانی دیکەوە تێکست و مۆسیقای گۆرانییەکانی لەسەر کاغەز نەنووسیوە، بەڵکو سەرەتا لە مێشکیدا چاندووە و دواتر لە ئامێری تۆمارکەردا تۆماری کردووە. مایکڵ بڕیاریدا تریلەر بکاتە باشترین ئەلبوومی جیھان؛ بەڵام جۆنز بە مایکڵ جاکسنی وتووە کە بەھۆی پاشەکشەی پیشەسازی مۆسیقا، پێناچێت ئەلبومی تریلەر سەرکەوتن بەسەر ئەلبومی off the wall بەدەستبھێنێت. "لەبیرمە جارێک، کاتێک کارمان لەسەر تریلەر دەکرد، لەگەڵ کوینسی جۆنز، ڕۆد تەمپێرتۆن کە گۆرانی "تریلەر"ی نووسی، لە ستۆدیۆ بووین. من یاری تۆپی پێنتبۆڵم دەکرد. یەکێکیان لێی پرسیم "ئایا بێ ھیوا دەبیت ئەگەر ئەم ئەلبوومە بەقەد ئەلبووم "ئۆف زە وۆڵ" کارەکانی باش نەبێت؟" بیرمە کە لەبەر تەنیا ئەم پرسیارە دڵتەنگ بووم، و دواتر پێم وتن: تریلەر لە ئەلبومی ئۆف زە وۆڵ باشتر دەبێت، دەمەوێت ئەم ئەلبوومە پڕفرۆشترین ئەلبوومی ھەموو سەردەمێک بێت و دەستیان کرد بە پێکەنین. دیارە ئەم قسەیەم بەلای ئەوانەوە ناڕاستەقینە بوو." ھاوڕێیەتی کوینسی جۆنز و مایکل جاکسۆن لە کاتی تۆمارکردنی ئەلبوومەکەدا ئاڵۆز بوو.
کوینسی پێی وابوو کە «بیلی جین» بۆ ئەلبوومەکە گونجاو نییە، بەڵام مایکل لەگەڵیدا ناکۆک بوو. کوینسی ڕقی لە بیلی جین بوو و پێی سەیر بوو بۆچی کەسێکی بێزارکەری وا دەتوانێت ئەوەندە گرنگ بێت بۆ مایکڵ. داوای لە مایکل کرد کە مۆسیقای درێژخایەنی سەرەتای گۆرانی «بیلی جین» کورت بکاتەوە، بەڵام مایکل وتی کە ئەوە یەکەم بەشی بووە کە وای لێکردووە حەزی سەما بکات. جاکسۆن دەیویست ئەلبومێک دروست بکات بەمانایی "ھەستبزوێنیی" بۆ ئەوەی باشترین ئەلبوم بەم ناوە پیشان بدات. جاکسۆن و جۆنز دەیانویست مۆسیقایەکی ڕۆک دروست بکەن کە ھەموو چەشنەکانی "Hit Chuck" بگرێتەوە، بۆیە چەند ھەفتەیەک بەدوای گیتارژەنێکی بەئەزمووندا دەگەڕان بۆ ئەوەی گۆرانییەکە لەگەڵیدا دروست بکەن. لە کۆتاییدا ئیدی ڤان ھالین لە گرووپی مۆسیقی ڕۆک ڤان ھالن وەک ھەڵبژاردەیەکی دروست ھەڵبژێردرا. ڕۆد تەمپێرتۆن، نووسەری گۆرانی «تریلەر»، لە سەرەتادا گۆرانییەکەی بە ناوی «ستارلایت»یان «میدنایت مان» ناوبرد، بەڵام دواجار ڕازی بوو بە ناوی «تریلەر». کاتێک ٩ گۆرانی ئەلبوومەکە ئامادە بوو، کوینسی و مایکل لە ئەنجامەکە ناڕازی بوون. ئەوان لەژێر فشاری کۆمپانیای تۆمارکردندا بوون کە بە زووترین کات ئەلبوومەکە تەواو بکەن. "کاتێک کۆمپانیاکە فشارت لەسەر دروست دەکات کە بە زووترین کات کارەکە تەواو بکەیت، ئەوە مانای ئەوەیە کە بەڕاستی لە ژێر فشاردایت؛ وە ئێمەش خراینە ژێر فشارەوە. دەیانگوت کە دەبێت ئەلبوومەکە ڕاست لە بەروارێکی دیاریکراودا تەواو بکرێت. ئەوەندە گۆرانیمان تێپەڕاند کە تەواوی ئەلبوومەکە کۆتایی ھات، کاتێک دواجار گوێمان لەو گۆرانیانە بوو کە بڕیار بوو بیخەینە ناو ئەلبوومەکەوە، گۆرانی "تریلەر" ئەوەندە ناخۆش بوو بۆ من کە دەستم کرد بە گریان.
فشارێکی زۆرمان لەسەر بوو چونکە لە ھەمان کاتدا ھەوڵمان دەدا تریلەر تەواو بکەین، کارمان لەسەر کتێبی چیرۆکی «ئی تی و ئێمە بوونەوەرێکی دەرەوەی زەوین» بووین و دەبوو لە کاتی دیاریکراودا تەواویان بکەین. وەک ئەوە وابوو ھەموو کەسێک لە ستۆدیۆکەدا شەڕیان لەگەڵ یەکتردا کردبێت. گەیشتینە ئەو ڕاستییە تاڵە کە تێکەڵکردنی تراکەکانی تریلەر کاریگەری نەبوو، ھەر لەوێ لە ستۆدیۆکە لە ستۆدیۆی «وێست لەیک» لە ھۆلیوود دانیشتبووین، و گوێمان لە ھەموو گۆرانییەکانی ناو ئەلبوومەکە گرت. خەم و پەژارەیەکی زۆر دای گرتم. ھەموو ھەست و سۆزە سەرکوتکراوەکانم بە یەکجار ھێنایە دەرەوە. توڕە بووم و ژوورەکەم بەجێھێشت. بە ستافەکەمم وت ئەم ئەلبوومە بڵاو ناکەینەوە. پەیوەندی بکەن بە سی بی ئێس و پێیان بڵێن ئەم ئەلبوومە بەدەست ناھێنن. ئێمە ئەم ئەلبوومەیان پێ نادەین «دووبارە دەستیان کردەوە بە تێکەڵکردنی گۆرانییەکان و ھەفتەیەکی تریان بۆ ھەر گۆرانییەک بەسەر برد. لە کۆتاییدا تێگەیشتم کە دەبێت لە سفرەوە تەواوی ئەلبوومەکە تێکەڵ بکەمەوە. کاتێک ئەمە کرا، تەقییەوە!، تریلەر وەک بۆمبێک تەقییەوە و ھەموو ڕکابەرەکانی لە ئەمریکا کوژاندەوە. ھەربۆیە تریلەر پڕۆژەیەکی پڕ لە زەحمەت بوو».
بڵاوکردنەوە و فرۆشتن
ئەلبوومی تریلەر لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٢ بڵاوکرایەوە و لە لووتکەدا ھەفتانە یەک ملیۆن دانە دەفرۆشرا. ئەلبوومەکە کە ٩ گۆرانی تێدایە، حەوت تاکەگۆرانی لێکەوتەوە: "ئەو کچە ھی خۆمە" (#٢)، "بیلی جین" (#١)، "ھیت چاک" (#١)، "تۆ دەتەوێت شتێک دەست پێبکەیت" (#٥)، "سروشتی مرۆڤ" (#٧)، "پی وای تی (#١٠) "تریلەر" (#٤). یەکەم گۆرانی "ئەو کچە ھی خۆمە" بوو، کە گەیشتە پلەی دووەم لە چارتی بیلبۆرد تۆپ ١٠٠، بەڵام بڵاوبوونەوەی ئەم گۆرانییە وەک یەکەم تاکە گۆرانی ئەلبوومەکە وایکرد ھەندێک کەس باوەڕیان بەوە ھەبێت کە ترەیلەری ئەلبوومەکە سەرکەوتوو نابێت. پاشان گۆرانی سەرکەوتووی "بیلی جین" وەک دووەم گۆرانی بڵاوکرایەوە و توانی لە چارتی زۆربەی وڵاتانی جیھان بگاتە پلەی یەکەم. گۆرانی ژمارە ١ "ھیت چاک" سێیەم تاکە گۆرانی بوو و درێژە بە سەرکەوتنی ئەلبوومەکەی دا. ھەروەھا گۆرانی "تریلەر" حەوتەم و کۆتا تاکەگۆرانی بوو کە لە ئەلبوومەکەدا بڵاوکرایەوە و گەیشتە پلەی چوارەم لە چارتی بیلبۆرد تۆپ ١٠٠. ئەلبوومی تریلەر لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢ لە پلەی ١١ ھاتە ناو چارتی بیلبۆرد ٢٠٠ و بۆ ماوەی ١٢٢ ھەفتە لە چارتی بیلبۆرددا مایەوە. ئەم ئەلبوومە ٨٠ ھەفتەی لە نێوان ١٠ بەرھەمی سەرەکی بیلبۆرد ٢٠٠دا بەسەر بردووە و لە کۆی ئەم ٨٠ ھەفتەیە، بۆ ماوەی ٣٧ ھەفتەی لەسەریەک لە پلەی یەکەمدا بووە و بەم مانایەش تاکە ئەلبوومە نا دەنگییە کە ئەم ڕیکۆردە بەدەستبھێنێت.
تریلەر یەکێکە لە ٣ ئەلبوومی جیھانی لە مێژووی مۆسیقادا، کە لە دوای بڵاوبوونەوەیەوە بۆ ماوەی ١ ساڵێکی تەواو لە ڕیزی ١٠ بەرھەمی سەرەکی چارتی بیلبۆرد ٢٠٠ بوو. ھەروەھا تریلەر یەکەم ئەلبوومە لە ٣ ئەلبوومی جیھانی لە مێژوودا کە ٧ ئەلبوومیان لە ١٠ باشترین ئەلبوومی پێرستی بیلبۆرد تۆپ ١٠٠ بوون. لە ساڵی یەکەمی بڵاوبوونەوەیدا، تریلەر زیاتر لە ٢٥ ملیۆن دانەی لە جیھاندا فرۆشرا و لە ٧ی شوباتی ١٩٨٤دا بوو بە پڕفرۆشترین ئەلبوومی جیھان لە مێژوودا، ناوەکەی لە کتێبی گینس تۆمارکرا. ئەمەش لەکاتێکدا بوو کە زۆرترین فرۆشی ئەلبوومی ھونەرمەندێکی تاکە کەسی لەو سەردەمەدا تەنھا ١٢ ملیۆن دانە فرۆشرا. تا ئێستا تریلەر یەکەم و تاکە ئەلبوومە کە توانی دوو جار (١٩٨٣–١٩٨٤) ببێتە پڕفرۆشترین ئەلبوومی ساڵ لە ئەمریکا. ھەروەھا ئەم ئەلبوومە لە ساڵی ١٩٩١ تا ٢٠٠٣ پڕفرۆشترین ئەلبوومی جیھان بوو. لە ساڵی ٢٠٠٤ دەرکەوت دوای ٢٢ ساڵ لە بڵاوبوونەوەی تریلەر، تا ئێستاش ساڵانە ١٣٠ ھەزار دانە لە ئەمریکا دەفرۆشرێت. ھیچ ئەلبوومێک لە وەک ئەلبومی تریلەر زیاتر نەفرۆشراوە. فرۆشی ئەم ئەلبوومە تا ئێستا زیاتر لە ١١٠ ملیۆن دانە مەزەندە دەکرێت، لەکاتێکدا ئەلبوومی (Back in the Dark) لەلایەن ئەی سی/دی سی کە زۆرترین فرۆشی ئەلبوومی دوای تریلەر، تەنھا ٤٩ ملیۆن دانەی لە سەرانسەری جیھاندا لێ فرۆشراوە؛ بەڵام ھەندێک سەرچاوە فرۆشی جیھانی تریلەر بە ٦٥ ملیۆن دانە مەزەندە دەکەن. ھەروەھا تریلەر پڕفرۆشترین ئەلبوومە لە مێژووی مۆسیقای ئەمریکادا.
لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ کۆمەڵەی پیشەسازی تۆمارکردنی ئەمریکا ڕای گەیاند کە ئەلبومی تریلەر زیاتر لە ٣٠ ملیۆن دانەی لە ئەمریکا فرۆشراوە و بەمەش ٣٠ەمین بڕوانامەی فرە پلاتینیۆمی بەدەستھێناوە. تریلەر یەکەم ئەلبوومە کە بڕوانامەی پلاتینیۆمی ٣٠ی وەرگرتووە. ئەم ئەلبوومە لە زۆربەی وڵاتانی جیھان گەیشتە بەرزترین پلە؛ تریلەر تا ساڵی ٢٠١٢ لە بەڕیتانیا ٤٫٢ ملیۆن دانە و لە ژاپۆن تا ساڵی ٢٠٠٩ ٢٫٥ ملیۆن دانەی لێی فرۆشراوە. تریلەر یەکێکە لە ٥ ئەلبوومی پڕفرۆش لە مێژووی ئینگلتەرا. لە ئوسترالیا تریلەر ١٥ بڕوانامەی پلاتینیۆمی وەرگرتووە بەھۆی فرۆشتنی ١٥ ملیۆن دانە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ١٩٨٢ پۆل:ئەلبومەکانی مایکڵ جاکسن پۆل:ئەلبومەکانی ئێپیک ریکۆردز پۆل:ئەلبومە بەرھەمھێنراوەکانی مایکڵ جاکسن پۆل:ئەلبومە بەرھەمھێنراوەکانی کوینسی جۆنس پۆل:ئەو ئەلبوومانەی لە ستۆدیۆی تۆمارکردنی وێستلەیک تۆمارکراون پۆل:خەڵاتی بریت بۆ باشترین ئەلبوومی بەریتانیا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ناوبانگی گرامی ھۆڵ پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی ساڵ پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی ئەندازیاری، ناکلاسیک پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین گۆرانی پۆپی پیاو پۆل:ئەلبومە بەرھەمھێنراوەکانی کوینسی جۆنز
بنەماڵەی بۆربۆن
وێنۆک|ئاڵای گەورەی شاھانەی شانشینی فەرەنسا وێنۆک|ئاڵای [[شاھانەی شانشینی فەرەنسا]] ماڵی بۆربۆن خانەدانێکی ئەورووپییە کە بە ڕەچەڵەک فەرەنسییە، لقێکە لە شانشینی کاپیت، ماڵی شاھانەی فەرەنسا. پاشاکانی بۆربۆن بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٦دا فەرمانڕەوایی فەرەنسا و ناڤاریان کرد. تا سەدەی ١٨ ئەندامانی شانشینی بۆربۆنی ئیسپانیا لە ئیسپانیا و ناپۆلی و سیسیلیا و پارما تەختیان بەدەستەوە بوو. ئیسپانیا و لۆکسمبۆرگ ئەمڕۆ پاشاکانی ماڵی بۆربۆنیان ھەیە.
بۆربۆنەکانی شاھانە لە ساڵی ١٢٧٢ سەریان ھەڵدا، کاتێک کوڕە بچووکەکەی پاشا لویسی نۆیەم ھاوسەرگیری لەگەڵ میراتگری ئاغای بۆربۆن کرد.[٢] خانووەکە بۆ ماوەی سێ سەدە وەک لقێکی کادێت بەردەوام بوو، وەک ئاغا لەژێر دەستی پاشاکانی ڕاستەوخۆی کاپیتیان و ڤالۆیسدا خزمەتیان کرد.
شازادەکانی کۆندێ لقێکی کادێتی بۆربۆنەکان بوو کە لە مامی ھێنری چوارەمەوە ھاتبوو، شازادەکانی کۆنتی ھێڵێکی کادێتی لقی کۆندێ بوو. ھەردوو ماڵەکە کە وەک شازادەی خوێن ناسێندرابوون، بنەماڵەی ئاغای دیار و بەرچاوی فەرەنسا بوون، بە بەشداریکردنیان لە کاروباری فەرەنسادا ناسراون، تەنانەت لە کاتی دەربەدەریدا لە شۆڕشی فەرەنسادا، تا لەناوچوونی ھەریەکەیان لە ساڵانی ١٨٣٠ و ١٨١٤. لە دوای لەناوچوونی ماڵی کاپیتیان لە کۆرتنی لە ساڵی ١٧٣٣دا، بۆربۆنەکان تاکە لقی ماڵی کاپێتن کە لە ژیاندا ماون.
لە ساڵی ١٧٠٠ بە مردنی چارڵی دووەمی ئیسپانیا، ھابسبورگەکانی ئیسپانیا لە ھێڵی نێردا لەناوچوون. لەژێر وەسیەتنامەی چارڵی دووەمی بێ منداڵدا، نەوە دووەمی لویسی چواردەھەمی فەرەنسا وەک جێنشینی ناوی لێنرا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە یەکگرتنی تەختەکانی فەرەنسا و ئیسپانیا بکرێت. شازادە کە ئەوکات دوکی ئەنجۆ بوو، بوو بە فیلیپی پێنجەمی ئیسپانیا. جیاکردنەوەی ھەمیشەیی تەختی فەرەنسا و ئیسپانیا کاتێک مسۆگەر بوو کە فەرەنسا و ئیسپانیا وازھێنانی فیلیپیان، بۆ خۆی و نەوەکانی، لە تەختی فەرەنسا لە پەیمانی ئۆترێخت لە ساڵی ١٧١٤دا پەسەند کرد و دواتر ڕێکخستنە ھاوشێوەکان تەختی ئیسپانیایان لە تەختی ئەو دووانە جیاکردەوە سیسیلی و پارما. ماڵی بۆربۆنی ئیسپانی چەندین جار ڕووخێنراوە و نۆژەن کراوەتەوە، لە ساڵانی ١٧٠٠–١٨٠٨، ١٨١٣–١٨٦٨، ١٨٧٥–١٩٣١ و لە ساڵی ١٩٧٥ەوە حوکمڕانی کردووە. بۆربۆنەکان لە ساڵی ١٧٣٤ تا ١٨٠٦ لە ناپۆلی حوکمڕانی کردووە و لە سیسیلیا لە ساڵی ١٧٣٥ تا ١٨١٦، و لە شانشینی یەکگرتووی دوو سیسیلیا لە ١٨١٦ تا ١٨٦٠. ھەروەھا لە پارما لە ساڵانی ١٧٣١ تا ١٧٣٥، ١٧٤٨–١٨٠٢ و ١٨٤٧–١٨٥٩ حوکمڕانییان کردووە.
شارلۆت، دوچێسی گەورەی لۆکسمبۆرگ (١٩١٩–١٩٦٤ فەرمانڕەوایی کرد) ھاوسەرگیری لەگەڵ کادێتێکی ھێڵی پارمێس کرد و بەم شێوەیە جێنشینەکانی کە لە دوای دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ١٩٦٤ەوە فەرمانڕەوایی لۆکسمبۆرگیان کردووە، ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی بۆربۆن بوون. ئیزابل، شازادەی ئیمپراتۆری بەڕازیل، ڕیجێنت بۆ باوکی، پێدرۆی دووەمی ئیمپراتۆریەتی بەرازیل، ھاوسەرگیری لەگەڵ کادێتێکی ھێڵی ئۆرلیان کرد و بەم شێوەیە نەوەکانیان کە بە ئۆرلین-براگانزا ناسراون، لە ھێڵی جێنشینی تەختی بەڕازیلدا بوون و ئەگەر لە ساڵی ١٨٨٩دا بە کودەتایەک ڕژێمی پاشایەتی ھەڵنەوەشایەوە، چاوەڕوان دەکرا سەر تەختی پاشایەتییەکەی بێت.
ھەموو ئەندامە ڕەوا و زیندووەکانی ماڵی بۆربۆن، بە لقە کادێتەکانیشەوە، نەوەی ڕاستەوخۆی ئاگناتیکی ھێنری چوارەمن لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە لویسی سێزدەھەم فەرەنسا.
سەرچاوەکان
پۆل:ماڵی بۆربۆن
پشیلە ڕەشەکە (گۆڤاری ئەمریکی)
alt=A black cat in a nautical jacket stands on two legs at the wheel of a boat|وێنۆک|بەرگی گۆڤاری پشیلە ڕەشەکە ئابی ١٨٩٦؛ هونەرمەند: نێلی لیتلهێڵ ئومبستایتەرە پشیلە ڕەشەکە (بە ئینگلیزی: The Black Cat) گۆڤار ێکی خەیاڵی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٨٩٥ لەلایەن هێرمان ئومبستاتەر ەوە دروستکرا، سەرەتا لە شاری بۆستن لە ویلایەتی ماساچووسیتس بڵاوکرایەوە. گۆڤارەکە تەنها کورتە چیرۆکی بڵاودەکردەوە، و ناوبانگێکی زۆری هەبوو لە ڕەسەنایەتی و هاندانی نووسەرانی نوێ. نرخی بەرگەکە کەم بوو، تەنها پێنج سەنت بوو، گۆڤارەکە بە پشت بەستن بە لێهاتویی پارەی دەدا بە نوسەران نەک لەبەر درێژای چیرۆک، و ئامادەبوو چیرۆکی نووسەرانی نوێ بکڕێت و پێداگری لەسەر نوسەرە بەناوبانگەکان نەدەکرد.
لە لاپەڕەکانیدا چەندین نووسەری ناسراو دەرکەوتن. دوان لە ناسراوترینیان بریتی بوون لە جەک لەندەن کە چیرۆکەکەی لە ساڵی ١٨٩٩دا بەناوی "هەزار مەرگ" بوو، هەر لەو کاتە بوو کە خەریک بوو دەستبەرداری کاری نوسەری دەبوو. هەروەها هێنری میلەر کە یەکەم بەرهەمی چاپکراوی چەند ڕەخنەیەکی خەیاڵی بوو لە ساڵی ١٩١٩ لە ڕۆژنامەکە بڵاوکرایەوە.
لە ساڵی ١٩١٢دا، ئومبستایتەر گۆڤارەکەی بە ساموێل کاسینۆ، بڵاوکەرەوەی گۆڤاری لیتل فۆلکس فرۆشت. گۆڤارەکە لە ساڵی ١٩١٩ بە کۆمپانیای فۆکس فیلم فرۆشرا، بەڵام تەنها ساڵێکی دیکە لە ژیاندا مایەوە. لە ساڵی ١٩٢٢ لەلایەن ویلیام کەین زیندووکرایەوە، بەڵام لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٣دا بۆ هەمیشە بڵاوبوونەوەی گۆڤارەکە وەستا.
مێژووی بڵاوکردنەوە
وێنۆک|پشیلە ڕەشەکە،نیسانی ١٨٩٦؛ هونەرمەند نێلی لیتلهێڵ ئومبستایتەرە پشیلە ڕەشەکە لەلایەن هێرمان ئومبستاتەرەوە دامەزرا، کە تا کۆتاییەکانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لە بالتیمۆر لە بواری ڕیکلام و بڵاوکردنەوەدا بەناوبانگ بوو لە ساڵی ١٨٨٦ هەوڵیدا گۆڤارێک لە بۆستن دابمەزرێنێت، پێشنیاری کرد نرخی گۆڤارەکەی بە دە سەنت دابنرێت، بەڵام نەیتوانی پارەکەی پەیدا بکات. هێرمان ماوەیەک لە بەریتانیا کاری کردووە، بەڵام سامانەکەی لەدەستدا و گەڕایەوە ئەمریکا، ماوەیەک لە کالیفۆرنیا بەسەر برد پێش ئەوەی لە نزیکەی ساڵی ١٨٩١ لە بۆستن نیشتەجێ بێت.
دیسانەوە هەوڵیدا سەرمایەیەک بدۆزێتەوە بۆ دەستپێکردنەوەی گۆڤارێک و دیسانەوە ڕەتکرایەوە. دواجار لە ساڵی ١٨٩٥دا گۆڤاری پشیلە ڕەشەکەی خستە بازاڕەوە، دوای ئەوەی پارەیەکی زۆری پاشەکەوت کردبوو کە بتوانێت لەسەر داهاتی خۆی دەست پێبکات.
ناوەڕۆک و پێشوازی
کاتێک گۆڤاری پشیلە ڕەشەکە خرایە بازاڕەوە، ئامانجی ئومبستایتەر بڵاوکردنەوەی ئەو چیرۆکانە بوو کە "نائاسایی و ناوازە" بوون. چیرۆکەکان چەشتی ترسناکیان لەخۆ نەگرتبوو لە ڕێنمایەکانی گۆڤارەکە بۆ نوسەران هاتبوو کە ئارەزووی چیرۆکە ترسناکەکان ناکەن.
لە ژمارەی یەکەمی گۆڤارەکە سێ چیرۆکی خودی ئومبستاتەر لەخۆگرتبوو، دوو چیرۆکیان بە ناوی ساختە و چوار چیرۆکیش لەلایەن نووسەرانی دیکەوە نوسرابوون. پێداچوونەوەکانی ژمارەی یەکەم ئەرێنی بوون بەرگی گۆڤارەکە بە هونەری و نایاب وەسف کرا
زمانی نەتەوەیی
زمانی نەتەوەیی زمانێکی تایبەت (یان جۆرێکی زمان یاخود زاراوەیەکە ) کە ھەندێک پەیوەندی بە دی فاکتۆ یان دی یورێ لەگەڵ نەتەوەیەکدا ھەیە، لە بەکارھێنانی ئەم زاراوەیەدا یەکدەنگییەکی کەم ھەیە زمانێک یان چەند زمانێک کە وەک زمانی یەکەم لە خاکی وڵاتێکدا قسەیان پێدەکرێت، دەتوانرێت بە شێوەیەکی نافەرمی ئاماژەیان پێبدرێت یان لە یاسادا وەک زمانی نیشتمانی وڵاتەکە دەستنیشان بکرێن، زمانە نەتەوەییەکان لە زیاتر لە ١٥٠ دەستووری جیھاندا باسکراون.
دواھەمینیان بەزۆری نازناوی زمانی فەرمی پێدەدرێت لە ھەندێک حاڵەتدا (بۆ نموونە فلیپین) چەند زمانێک وەک فەرمی دەستنیشان کراون و زمانە نیشتمانیەکان بە جیا دیاریکراون.
زمانی فەرمی بەرامبەر بە زمانە نەتەوەییەکان
"زمانی نیشتمانی" و " زمانی فەرمی " بە باشترین شێوە وەک دوو چەمک یان پۆلی یاسایی وەربگرین کە بەنزیکەیی ھەمان مانایان ھەیە و ڕەنگە ھاوکات بن، یان ڕەنگە بە مەبەست لەیەکتر جیاکرابنەوە، نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە دۆخێکدا نین کە زمانێکی فەرمی یاسادانان بەکاربێنن، بەڵام زمانەکەیان ڕەنگە ئەوەندە جیاواز و پوخت بێت کە بە باشی پارێزراون بۆ بونە زمانی نەتەوەیی، لەوانەیە ھەندێک زمان بە شێوەیەکی گشتی وەک "زمانی نیشتمانی" بناسرێن، لە کاتێکدا ھەندێکی تر لە بەکارھێنان یان نووسین لە ناساندنی فەرمیدا لە کاردان.
لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەفریقادا، ھەندێک یان ھەموو زمانە ڕەسەنەکانی ئەفریقا بە شێوەیەکی فەرمی بەکاردەھێنرێن و بەرەوپێش دەبرێن یان بە ڕوونی ڕێگەیان پێدەدرێت کە پێشبخرێن (بەزۆری لە قوتابخانەکاندا دەخوێنرێنەوە و لە بڵاوکراوە گرنگەکاندا دەنووسرێن) وەک زمانی نیمچە فەرمی جا بە یاسای درێژخایەن بێت یان بە شێوەیەکی کورتخایەن، ڕێوشوێنی جێبەجێکاری (حکومی) بۆ ئەوەی زمانی قسەکردن و نووسین فەرمی بن، ڕەنگە سوود لە بەکارھێنانی حکومی یان فیدراڵی، پلەبەرزکردنەوەیەکی گەورە کە لەلایەن باجەوە پارەدار دەکرێت یان لانیکەم لێبوردەیی تەواو سەبارەت بە وانەوتنەوەیان و دانپێدانانی خاوەنکارەکان لە پەروەردەی گشتیدا ، کە لەسەر بنەمای یەکسان لەگەڵ زمانە فەرمییەکان بوەستن جگە لەوەش ڕەنگە سوود لە دانپێدانان وەربگرن وەک زمانێک کە لە خوێندنی ناچاریدا بەکاردەھێنرێت و ڕەنگە پارەی گەنجینەیی خەرج بکرێت بۆ فێرکردن یان ھاندانی گەورەکان لە فێربوونی زمانێک کە زمانێکی کەمینەیە لە بوارێکی دیاریکراودا بۆ گەڕاندنەوەی تێگەیشتنەکەی و بڵاوکردنەوەی چیرۆکە ئەخلاقییەکانی، قافیە، شیعرەکانی ، دەستەواژە، گۆرانی و میراتی ووێژەیی.. ھتد، کە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی بەرەوپێش دەبەن (لەو شوێنانەی کە زمانەکانی دیکە دەمێننەوە) یان جیاوازی نەتەوەیی بەرەوپێش دەبەن لەو شوێنانەی کە زمانێکی دیکەی جیاواز لە زمانی ڕەسەن ڕەچاو دەکرێت.
ئەلبانیا
زمانی ئەلبانی زمانی نیشتمانی ئەلبانیایە، یۆنانی زمانی نیشتمانی کۆمەڵگا یۆنانیەکانە کە زۆرینەیان لە باشوورن زمانی ئارۆمانی وەک زمانێکی نەتەوەیی کەمینەی زمانەوانی ئارۆمانی بەکاردێت، ھەروەھا زمانی ئەلبانی زمانی نیشتمانی کۆسۆڤۆ و بەشێک لە باشووری ئیتاڵیا و باشووری مۆنتینیگرۆ و باشووری سربیایە و زمانێکی ھاوبەشی فەرمییە بەڵام زمانێکی نیشتمانی نییە لە مەقدۆنیای باکوور.
جەزائیر
زمانی عەرەبی زمانی نیشتمانییە لە جەزائیر ھەروەھا زمانی ئەمازیغی زمانێکی فەرمییەو لەھەمانکاتتدا زمانی فەڕەنسی ھیچ پێگەیەکی فەرمی نییە بەڵام لە بواری پەروەردە و بازرگانی و میدیادا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێت.
ئەندۆرا
زمانی نیشتمانی لە ئەندۆرا بریتییە لە کەتەلۆنی، جگە لەوەش زمانی کەتەلۆنی زمانێکی فەرمییە لە چەندین شوێنی خاکی ئیسپانیا وەک ( کەتەلۆنیا، کۆمەڵگای ڤالێنسیا، دوورگەکانی بالیاریک ) وە قسەی پێدەکرێت (بەبێ دانپێدانانی فەرمی یان ناوچەیی) لە ناوچەکانی سنوورییەکانی ئیسپانیا (ھێزەکانی کەتەلۆنی-ئاراگۆن ناسراو بە لا فرانجا و شارەوانی مورسیا لە... ئێل کارش )، ھەروەھا لە فەرەنسا ناوچەی ( پایرێنیس ئورینتالێس ) و لە ئیتاڵیاش لە ( ئالگێرۆ ) بوونیان ھەیە.
ئەرمینیا
زمانی ئەرمەنی لقێکی جیایە لە بنەماڵەی زمانەوانی زمانە ھیندۆئەوروپیەکان، زمانی ئەرمەنی لە ئەرمینیا و ھەروەھا لە ڕەوەندی وڵاتەکەیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەی پێدەکرێت.
ئوسترالیا
ووڵاتی ئوسترالیا زمانێکی فەرمی نییە، بەڵام تاڕادەیەکی زۆر تاک زمانە و ئینگلیزی زمانی نیشتمانی دی فاکتۆیە، بەشێکی بەرچاو لە کۆچبەرانی نەوەی یەکەم و دووەم دوو زمان دەزانن بەپێی ئاماری Ethnologue ٪٨١ ی خەڵکی ئوسترالیا لە ماڵەوە بە زمانی ئینگلیزی قسەیان کردووە لەنێویاندا قسەکەرانی زمانی دووەم ، زمانەکانی دیکە کە لە ماڵەوە قسەیان پێکراوە بریتین لە چینی ٢.٩%، ئیتاڵی ١.٢%، عەرەبی ١.١%، یۆنانی ١%، ڤێتنامی ٠.٩% وە ئیسپانی ٠.٤%.
پێش ھاتنی ئەوروپییەکان نزیکەی ٤٠٠ زمان ھەبوون کە لەلایەن خەڵکی ڕەسەنی ئوسترالیاوە قسەیان پێدەکرا، بەڵام لە ئێستادا تەنھا نزیکەی ٧٠ زمان لەو زمانانە ماونەتەوە و ئەو ڕێژەیەش مەترسی لەناوچوونیان ھەیە تەنیا ٣٠ دانەیان نەبێ کە ھێشتا قسەکەری ھەیە.
بەنگلادیش
بەنگالی تاکە زمانی فەرمی و یاسایی و دی فاکتۆی نیشتمانی ووڵاتی بەنگلادێشھ، کە دامەزراندنی وەک زمانێکی نەتەوەیی یەکێک بوو لە ھۆکارە سەرەکییەکانی سەربەخۆیی بەنگلادیش.
بۆسنە و ھێرزۆگۆڤینا
بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا بە شێوەی یاسایی سێ زمانی نیشتمانیان ھەیە کە بۆسنی ، کرواتی و سربیە و سەر بە یەک بنەماڵەی زمانن کە سربو-کرواتی و بە فەرمی لە ژێر سێ ناودا پێناسە کراوە و ھاوتایە لەگەڵ نەتەوە پێکھێنەرەکانی ووڵاتەکەدا، ئەلفوبێی لاتینی و سیریلیک ھەردووکیان پێگەی فەرمی و یەکسانیان ھەیە بۆ نووسینی زمانەکە.
بولگاریا
زمانی بولگاری تاکە زمانی فەرمییە لە ووڵاتی بولگاریا.
کەنەدا
زمانە فەرمییەکانی کەنەدا لە دوای یاسای زمانە فەرمییەکانی ساڵی ١٩٦٩ ەوە بریتین لە ئینگلیزی ( ئینگلیزی کەنەدی ) و فەرەنسی ( فەرەنسی کەنەدی )، بەپێی بۆچونەکان زیاد لە زمانێک "نەتەوە" پێکدەھێنێت، ئەم دوو زمانە دەتوانرێت بە دوو زمانی نەتەوەیی یەکسان لە نەتەوەکانی کەنەدا، یان زمانی نەتەوەیی دوو نەتەوە لە ناو یەک ویلایەتدا ھەژمار بکرێن، ئینگلیزی کەنەدی و فەرەنسی کەنەدی.
ناسیۆنالیستە کیوبیکەکان زمانی فەرەنسی کیوبیک بە زمانی نەتەوەی کیوبیک دەزانن و زمانی فەرمی ئەو پارێزگایەیە ( کەمینەیەکی دانپێدانراو لە ئۆنتاریۆ و مانیتۆبا و نیوفاوندلاند و لابرادۆر )، فەرەنسی ئەکادیی ، زمانی نیشتمانی ئەکادیییەکانە و فەرمیە لە نیو بروانزویک ( کەمینەیەکی دانپێدانراوە لە کیوبیک و نۆڤا سکۆتیا و دوورگەی شازادە ئێدوارد )، زاراوە ئینگلیزییەکانی نیوفاوندلاند جیاوازییەکی بەرچاویان لەگەڵ زاراوە ئینگلیزییەکانی دیکەی کەنەدیدا ھەیە.
چین
لە تەواوی کۆماری چین چەندین جۆر زمانی جیاواز بوونی ھەیە و خەڵکی بە یەکێک لە جۆرەکانی چینی قسە دەکەن، لە سەردەمی بنەماڵە ئیمپراتۆرییەکاندا، زمانی قسەکردنی پایتەخت وەک زمانی قسەکردنی فەرمی کاری دەکرد و لە سەرانسەری وڵاتدا لەلایەن بەرپرسانی حکومەتەوە بەکاردەھێنرا کە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ یەکتردا بەکاریان دەھێنا، ئەو زاراوانەی کە بۆ ئەم مەبەستە لە سەردەمە جیاوازەکاندا بەکارھێنراون بریتی بوون لە زاراوەی شیان و لوۆیانگ و نانجینگ و پەکین و پایتەختە مێژووییەکانی دیکە.
کرواتیا
زمانی کرواتی زمانی فەرمی کرواتیایە "زمانی کرواتی و ڕێنووسی لاتینی لە کۆماری کرواتیا بە شێوەیەکی فەرمی بەکاردەھێنرێت" کە لە مادەی ١٢ی دەستووری کرواتیادا تۆمارکراوە.
کۆماری چیک
زمانی چیکی زمانی نەتەوەییە لە کۆماری چیک.
ئەسیوپیا
زمانی ئەمھەری زمانی نیشتمانی بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسیوپیا، وڵاتەکە لانیکەم لە ٨٠ نەتەوەی جیاواز پێکھاتووە و خەڵکەکەی بە گشتی زیاتر لە ٨٠ زمانی جیاواز قسە دەکەن، زمانی ئەمھەری و ئۆرۆمۆ و تیگرینیا و سۆمالی و عەفەر زمانە فەرمییەکانی ئەسیوپیان، بەڵام دادگاکان، و یاساکان تەنھا بە زمانی ئەمھەری کاردەکەن و دەستووری وڵاتەکە بە زمانی ئەمھەری بە پلەی فەرمی نووسراوەتەوە، وە بە شێوەیەکی ئاسایی زمانی ئەمھەری بۆ دەرکردنی مۆڵەتی شۆفێری و ڕاپۆرتکردنی داھاتی باج بەکاردەھێنرێت، ئەمەش وایکردووە زمانی نیشتمانی نەبێت بەڵکو زمانی فەرمی حکومەت بێت.
فینلاند
لە فینلاند دوو زمانی نیشتمانی ھەیە: زمانی فینلەندی و زمانی سویدی، دەستووری فینلاند مافی بەکارھێنانی زمانی فینلەندی و سویدی لە دادگا و دامەزراوەکانی دیکەی دەوڵەتدا مسۆگەر کردووە، سەرەڕای جیاوازی زۆر لە ژمارەی بەکارھێنەران، زمانی سویدی بە فەرمی وەک زمانێکی کەمینە پۆلێن نەکراوە بەڵکو یەکسانە بە زمانی فینلاندی، ھەردوو زمانی نیشتمانی بابەتی ناچارین لە قوتابخانەدا (جگە لە منداڵانی خاوەن زمانی سێیەم وەک زمانی دایک) و تاقیکردنەوەی زمان مەرجی پێشوەختەیە بۆ فەرمانگە حکومییەکان کە بڕوانامەی زانکۆییان پێویستە، ھەروەھا دەستوور مافی پاراستن و پەرەپێدانی زمانەکانیان بە گەلانی سامی و ڕۆمایی داوە: سامیەکان بەپێی یاساکانی دیکە مافی بەشێکیان ھەیە زمانی سامی لە بارودۆخی فەرمیدا بەکاربھێنن.
فەرەنسا
زمانی فەرەنسی تاکە زمانی فەرمی ووڵاتی فەرەنسایە بەپێی مادەی دووەمی دەستووری کۆماری فەرەنسا.
ئەڵمانیا
زمانی فەرمی ووڵاتی ئەڵمانیا بریتییە لە ئەڵمانی، کە زیاتر لە ٩٥٪ی دانیشتوانی ووڵاتەکە وەک زمانی یەکەم قسەی پێدەکەن.
ھایتی
زمانە فەرمییەکانی ھایتی بریتین لە کرییۆلی ھایتی و فەرەنسی، لە کاتێکدا زمانی فەرەنسی ئەو زمانەیە کە لە میدیا و حکومەت و پەروەردەدا بەکاردەھێنرێت و بە ڕێژەی ٩٠-٩٥%ی ووڵاتەکە بە زمانی کرییۆلی ھایتی وەک زمانی ڕەسەن قسە دەکەن لە کاتێکدا زمانی فەرەنسی لە قوتابخانە فێردەبن.
ئایسلەند
زمانی ئایسلەندی زمانی فەرمیە لە ئایسلەند، زمانی ئایسلەندی ئەو زمانەیە کە لە میدیا و حکومەت و پەروەردەدا بەکاردێت و ٩٨٪ی خەڵکی ووڵاتەکە لە ماڵەوە بە ئایسلەندی قسە دەکەن.
ھیندستان
زمانێکی نیشتمانی لە ووڵاتی ھیندستان نییە بەو پێیەی لە ووڵاتەکەدا زیاتر لە ٧٨٠ زمان و زیاتر لە ١٩ ھەزار زاراوە بوونیان ھەیە.
حکومەتی یەکێتی زمانی ھیندی و ئینگلیزی وەک زمانی فەرمی بەکاردەھێنێت بۆ ڕێوشوێنی پەرلەمانی و دەقی یاسا نیشتمانییەکان و پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی ناوەند و حکومەتەکانی ویلایەتەکان بە زمانی ھیندی لەگەڵ ویلایەتەکانی ناوچەی A و ناوچەی B بە زمانی ئینگلیزی لەگەڵ ویلایەتەکانی ھەرێمی C، حکومەتەکانی ویلایەتەکان لە پەیوەندییە فەرمییەکاندا زمانی زگماکی خۆیان بەکاردەھێنن دەتوانن یەکێک یان زیاتر لەو ٢٢ زمانە وەربگرن کە لە خشتەی ھەشتەمی دەستووری ھیندستاندا ھاتووە کە ئەمانەن: ئاسامی ، بەنگالی ، بۆدۆ ، دۆگری ، گوجەراتی ، ھیندی ، کانادا ، کەشمیری ، کۆنکانی ، مایسیلی ، مالایالم ، ماراتی ، میتی ، نیپاڵی ، ئۆدیا ، پەنجابی و سانسکریت و سانتالی و سندی و تامیل و تێلووگوو وە ئوردوو.
دادگای باڵای ھیندستان ئینگلیزی وەک تاکە زمانی فەرمی خۆی بەکاردەھێنێت؛ دادگا باڵاکان لە ھەندێک ویلایەتدا جگە لە زمانی ئینگلیزی زمانەکانی دیکە بەکاردەھێنن کە لە ویلایەتەکەدا قسەیان پێدەکرێت
لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە حکومەتی ھیندستان پێگەی زمانی کلاسیکی بە زمانەکانی دێرین و تایبەتمەندییەکی زۆرەوە بەخشی تا ساڵی ٢٠٢١ شەش زمان: تامیل ، کانادا ، مالایالم ، ئۆدیا ، سانسکریت و تێلووگوو وەک زمانی کلاسیک ناسێنراون.
ئیندۆنیزیا
زمانی فەرمی و نیشتمانی ئیندۆنیزیا بریتییە لە ئیندۆنیزی، لە ئیندۆنیزیا زیاتر لە ٧٠٠ زمانی زیندوو بوونی ھەیە، بەمەش دەبێتە دووەم ووڵاتی ھەمەچەشنی زمانەوانی لە دوای پاپوا نیوگینیا بەڵام ئەم ٧٠٠+ زمانە بێ پێگەی فەرمین و ھەندێکیان لە مەترسی لەناوچووندان گەورەترین زمانی ناوخۆیی قسەکردن زمانی جاواییە.
ئێران
فارسی (یان پارسی) وەک زمانی نەتەوەیی ئێران ناسێنراوە.
ئیرلەند
زمانی ئیری لە دەستووری ئێرلەندا وەک زمانی نەتەوەیی و یەکەم زمانی فەرمی ئیرلەند دانپێدانراوە، زمانی ئینگلیزیش وەک زمانی فەرمی دووەم ناسێنراوە.
ئیسرائیل
زمانی عیبری لەگەڵ پەسەندکردنی پڕۆژە یاسای نەتەوە دەوڵەت لە ساڵی ٢٠١٨ بووە زمانی نەتەوەیی و تاکە زمانی فەرمی ئیسرائیل، زمانی عەرەبیش وەک زمانێکی ھاوبەشی فەرمی ھەڵوەشایەوە و وەک زمانێک ناسێندرا کە "پێگەی تایبەت"ی ھەیە کە لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا بەکاردەھێنرێت.
ئیتاڵیا
زمانی ئیتالی زمانی فەرمی یاسایی و دی فاکتۆیە لە ئیتاڵیا ھەروەھا بە ھۆکاری مێژوویی و کولتووری زمانی ئیتالی بە زمانی نەتەوەیی ناودەبرێت، چونکە لە سەدەی ١٥ھەمینەوە زمانی ئیتالی بووەتە زمانێک کە لە دادگاکانی نزیکەی ھەموو دەوڵەتەکانی ئیتاڵیا و بە گشتی لە ناو ئیتاڵییە خوێندەوارەکاندا (زانا، نووسەر، شاعیر، فەیلەسوف ، ئاوازدانەران و ھونەرمەندان) بەکاردێت کە بەشدارییان کردووە لەوەی کە لە ئێستادا کولتوری ئیتاڵیایە جگە لەوەش زۆرجار زمانی ئیتاڵی زمانێکی فەرمی دەوڵەتە جیاوازەکانی ئیتالیا بووە پێش یەکگرتن، ھێواش ھێواش جێگەی لاتینی گرتەوە، تەنانەت کاتێک لەلایەن زلھێزە بیانییەکانەوە حوکمڕانی دەکرا (وەک ئیسپانییەکان لە شانشینی ناپۆلی ، یان نەمساییەکان لە شانشینی لۆمباردی-ڤێنتیا ).
کینیا
لە کاتێکدا زمانی ئینگلیزی و سەواحیلی زمانی فەرمین، بەڵام زمانی سەواحیلی وەک زمانی نەتەوەیی پێگەیەکی تایبەتی ھەیە و ھیچ کام لە زمانە گەورەکانی ووڵات وەک ( گیکویوو، لۆو، کامبا، کالێنجین.. ھتد ) بەکار نایەن لە دامو دەزگا حکومییەکانی کینیادا.
لوبنان
لە لوبنان عەرەبی زمانی "نەتەوەیی فەرمیە" عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ مەبەستی فەرمی بەکاردێت، لە کاتێکدا زمانی ڕۆژانەی قسەکردن عەرەبی لوبنانییە و فەڕەنسی و ئینگلیزیش لە لوبناندا بڵاوبوونەتەوە.
لۆکسمبۆرگ
لۆکسمبۆرگ سێ زمانی فەرمی بەکاردەھێنێت: لۆکسمبۆرگی، فەرەنسی و ئەڵمانی، پێشتر زمانی لۆکسمبۆرگی ھیچ پێگەیەکی فەرمی نەبوو، بەڵام دوای پێداچوونەوە بە دەستوور یاسایەک لە ٢٤ی شوباتی ١٩٨٤ دەرچوو و زمانی لۆکسمبۆرگی کردە زمانی نیشتمانی ووڵاتەکە، جگە لەوەش ئەم یاسایە سێ زمانی لە لۆکسمبۆرگ (لۆکسمبۆرگی، فەرەنسی و ئەڵمانی)ی وەک زمانی ئیداری ناساند.
مالیزیا
زمانی مالایی زمانی نیشتمانی مالیزیایە بەپێی مادەی ١٥٢(١) ی دەستووری فیدراڵی مالیزیا.
مالدیڤ
دیڤەھی زمانی نیشتمانی ووڵاتی ماڵدیڤە بەپێی دەستووری ماڵدیڤ.
ماڵتا
زمانی ماڵتی زمانی نیشتمانی ماڵتایە ھەروەھا زمانی فەرمی دوورگەکەیە لەگەڵ زمانی ئینگلیزی، بەڵام تەنھا زمانی ماڵتی لە بەشی یەکەمی یاساکانی ماڵتادا وەک "نیشتیمانی" ناسراوە.
نیپاڵ
زمانی نیپاڵی زمانی فەرمییە لە حکومەتی فیدراڵی لە نیپاڵ زیاتر لە ١٢٣ زمان قسەیان پێدەکرێت، کە ھەموویان پێگەی دەستوورییان پێدراوە وەک rāṣṭrabhāṣā ( राष्ट्रभाषा )، بە فەرمی وەرگێڕدراوە بۆ 'زمانەکانی نەتەوە' (وشەی rāṣṭrabhāṣā ھەروەھا بە سادەیی بە واتای 'زمانی نەتەوەیی' دێت). ھەندێک لە زمانەکان بریتین لە: نیپاڵ باسا، تامانگ، شێرپا، ڕای، ماگار, گورونگ، مایتلی، ئاوادی، ئینگلیزی، لیمبو، بۆجپوری، ھتد.
ھۆڵەندا
زمانی ھۆڵەندی زمانی فەرمی ھۆڵەندایە و لەھەمانکاتدا لە پارێزگای فریسلان بە زمانی فریسی قسە دەکەن کە وەک دووەم زمانی فەرمی لەوێ ناسراوە.
نیوزلاند
لە کاتێکدا دانیشتوانی نیوزلاند بە زۆری بە ئینگلیزی قسە دەکەن، زمانی خەڵکی ڕەسەنی پۆلینیزیا زمانی ماورییە ، ھەردوو زمانەکە پێگەی فەرمییان لە وڵاتەکەدا ھەیە لەگەڵ زمانی ئیشارەتی نیوزلاندی کە یەکێکە لەو زمانە ئیشارەتانەی کە لە جیھاندا پێگەیەکی لەو شێوەیەی ھەیە.
نەیجیریا
جگە لە ئینگلیزی ( ئینگلیزی ستانداردی نەیجیریا )، نەیجیریا بە سێ زمانی 'زۆرینە'، یان نیشتمانی دەناسرێت کە ئەمانەن: ھەوسە و ئیگبۆ و یۆروبا کە ھەریەکەیان نزیکەی ٢٠ ملیۆن قسەکەر یان زیاتریان ھەیە.
پاکستان
لە مادەی ٢٥١(١)ی دەستووری ساڵی ١٩٧٣ی پاکستان کە بە ناوی زمانی نیشتمانییە ، دیاری دەکات: "زمانی نیشتمانی ووڵاتی پاکستان بریتییە لەئوردوو، وە ڕێکخستن دەکرێت بۆ بەکارھێنانی بۆ مەبەستی فەرمی و مەبەستی دیکە لە ماوەی پانزە ساڵدا لە ڕۆژی دەستپێکردنیەوە." ھەرچەندە زمانی ئوردوو وەک زمانێکی فەرمی ناسێنراوە بەڵام تا ئێستا ھەموو بەڵگەنامە و یاسا و فەرمانە یاساییەکان و تۆمارە فەرمییەکانی دیکەی حکومەت بە زمانی ئینگلیزی پاکستانی نووسراون وە زۆربەی فێرکارییەکانی خوێندنی باڵا بە زمانی ئینگلیزییە دەسەڵاتی زمانی نیشتمانی ڕێکخراوێکە بۆ ڕێکخستنی پەرەپێدانی زمانی ئوردوو کە لە ساڵی ١٩٧٩ەوە دامەزراوە.
فلیپین
فلیپینی زمانی نیشتمانی فلیپینە، دەستووری ئێستای ساڵی ١٩٨٧ زمانی فلیپینی، کە لەسەر بنەمای تاگالۆگ دامەزراوە لەگەڵ وەرگرتنی زاراوە لە ھەموو زمانە دانپێدانراوەکانی فلیپین وەک زمانی نیشتمانی دەستنیشان کرد ھەروەھا ھەردوو زمانی فلیپینی و ئینگلیزی وەک زمانی فەرمی بۆ مەبەستی پەیوەندیکردن و فێرکردن دەستنیشانکردووە، ھەروەھا زمانە ناوچەییەکانی وەک زمانی فەرمی یارمەتیدەر لە ناوچەکاندا دەستنیشانکرد بۆ ئەوەی وەک میدیای یارمەتیدەری فێرکردن لەوێدا بەکاربێن.
پۆڵەندا
لە مادەی ٢٧ی دەستووردا ھاتووە: " زمانی پۆڵەندی دەبێت زمانی فەرمی بێ لە کۆماری پۆڵەندا".
پورتوگال
زمانی پورتوگالی تاکە زمانی فەرمیە لە پورتوگال.
ڕۆمانیا
زمانی فەرمی و نیشتمانی ڕۆمانیا بریتییە لە ڕۆمانی.
ڕووسیا
زمانی ڕووسی تاکە زمانی نیشتمانیە لە ڕووسیا و پێگەی فەرمی فیدراڵی ھەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ٢٧ زمانی دیکە لە ھەرێمە فیدڕالییەکانی ڕووسیادا بە فەرمی ڕێگەپێدراون.
سربیا
زمانی سربی (جۆرێک لە زمانی سربۆ-کرواتی ) زمانی نیشتمانی سربیایە، کە بە ڕێنووسی سیریلیک دەنووسرێت لەھەمانکاتدا ١٥ زمانی کەمینە بوونیان ھەیە.
سینگاپوور
سینگاپوور چوار زمانی فەرمی ھەیە: ئینگلیزی (جۆری ئینگلیزی سینگاپووری )، چینی (جۆری ماندارینی سینگاپووری )، مالایی و تامیلی ھەرچەندە زمانی ئینگلیزی زمانی سەرەکی بازرگانی و حکومەت و پەروەردەیە، بەڵام زمانی مالایی وەک زمانی نیشتمانی دەستنیشان کراوە ئەمەش بەھۆی ناساندنی نەتەوەی مالاییەکان (بە نزیکەیی ١٤%ی دانیشتووان) وەک گەلی ڕەسەنی سینگاپوور.
سلۆڤاکیا
زمانی سلۆڤاکی زمانی نەتەوەیی سلۆڤاکیایە.
سلۆڤینیا
زمانی سلۆڤینی زمانی نیشتمانی سلۆڤینیایەو ھەروەھا ٦ زمانی کەمینەش بوونیان ھەیە.
ئەفریقای باشوور
ئەفریقای باشوور ١١ زمانی فەرمی ھەیە، ئەوانیش ئەفریقایی ، ئینگلیزی ، ئیسیندەبێلی ، سێپێدی ، سێسۆتۆ ، سیسواتی ، سێتسوانا ، شیتسۆنگا ، تسیڤێندا ، ئیسکۆسا و ئیسزوولوو.
دەستووری ئەفریقای باشوور زیاتر بە ڕوونی پشتگیری لە پێشخستنی زمانە ڕەسەنەکانی خویی ، ناما و سان دەکات؛ زمانی ئیشارەت ؛ زمانە کۆمەڵایەتییەکان وەک ئەڵمانی، یۆنانی، گوجەراتی، ھیندی، پۆرتوگالی، تامیلی، تیلەوگوو، ئوردوو، وە زمانەکانی بەکارھێنراو بۆ مەبەستی ئایینی وەک عەرەبی, عیبری, سانسکریت.
ئیسپانیا
ئیسپانیا یەک زمانی دەستووری نیشتمانی ھەیە ئەویش ئیسپانی یان کاستیلیانە، بەڵام چوار زمانی دیکە ھەن کە لە ھەندێک ناوچەدا ھاوبەشی فەرمین لەوانە: زمانی گالیسی لە گالیسیا، باسکی لە ئیوسکادی و بەشێک لە ناڤار، زمانی کەتەلۆنی لە کەتەلۆنیا، دوورگەکانی بالیاریک و ڤالێنسیا (وەک ڤالێنسیایی ) وە ئارانی لە ڤال دی ئاران.
سریلانکا
زمانی سینھالی و تامیلی زمانی نیشتمانی ووڵاتی سریلانکان.
سویسرا
وێنۆک| لۆگۆی ئیدارەی فیدراڵی [[سویس|سویسرا، بە چوار زمانی نیشتمانی سویسرایی.]]
زۆرینە (٧٤٪)ی دانیشتووان بە ئەڵمانی قسە دەکەن، لەکاتێکدا زۆربەی ئەوانەی کە ماونەتەوە (٢١٪) بە زمانی فەرەنسی قسە دەکەن، کەمینەکانیش بە زمانی ئیتاڵی (٤٪) و ڕۆمانش (١٪ تاک زمانە) قسە دەکەن، زمانی ئەڵمانی لە زۆربەی وڵاتەکەدا زاڵە، لە کاتێکدا فەرەنسی زمانەکان بەشەکانی ڕۆژئاوای نزیک سنووری فەرەنسا داگیر دەکەن و ئیتاڵی زمانەکان لە باشوورەوە لە نزیک سنووری ئیتاڵیا جێگیرن، زۆربەیان لە ناو کانتۆنی تیچینۆدان، ڕۆمانش زمانەکان لە کانتۆنی گریسۆن لە باشووری ڕۆژھەڵات چڕبوونەتەوە.
تایوان
زمانێکی نیشتمانی لە تایوان لە ڕووی یاساییەوە بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت "زمانێکی سروشتی کە لەلایەن گروپێکی خەڵکی ڕەسەنی تایوان و زمانی ئیشارەتی تایوانەوە بەکاردەھێنرێت". ئەمەش زمانەکانی فۆرمۆسان و ھاکا و ماندارین و ھۆکینی تایوانی و زاراوەی ماتسۆ دەگرێتەوە.
تونس
زمانی فەرمی دەوڵەتی تونس عەرەبی ستانداردی مۆدێرنە بەڵام زمانی دایکی دانیشتووان نییە، بۆیە زۆرجار بۆ پەیوەندی نێوان گەلی تونس بەکارناھێنرێت، لەبری ئەوە زمانی عەرەبی تونسی ئەو ڕۆڵانە دەگێڕێت و زمانی نەتەوەیی تونسییە جگە لەوەش تەنانەت بەبێ پێگەی فەرمی، فەرەنسی لەلایەن ٦٣.٦%ی دانیشتوانیشەوە ناسراوە لە شێوەی نووسین و قسەکردنیدا لە ژینگەکانی کارگێڕی و پەروەردە و بازرگانیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێت ھەروەھا کەمینە بەربەرییەکان لە باشووری ڕۆژئاوا و لە دوورگەی جربا زمانی چلھای تونسی بەکاردەھێنن.
تورکیا
زمانی تورکی بە پێی دەستووری تورکیا زمانی نەتەوەیی تورکیایە.
ئووگاندا
زمانی نیشتمانی ئووگاندا ئینگلیزییە.
ئوکراینا
زمانی ئوکراینی تاکە زمانی فەرمی ئوکراینایە.
شانشینە یەکگرتووەکان
زمانی ئینگلیزی ( ئینگلیزی بەریتانی ) زمانی فەرمی دی فاکتۆی شانشینی یەکگرتووە و تاکە زمانیڕێژەی ٩٥٪ی دانیشتوانی بەریتانیایە،  کە سێ نەتەوەی ناوخۆیی لە دەرەوەی ئینگلتەرا زمانی نەتەوەیی تایبەت بە خۆیان ھەیە کە پلەی جیاوازی دانپێدانانیان ھەیە بۆیان لەگەڵ زمانی باڵادەستی ئینگلیزیدا پێکەوە بەکاردێن، ھەروەھا بەریتانیا چەندین وابەستەی تاجی و خاکی دەرەوەی ھەیە کە تا ڕادەیەک خۆبەڕێوەبەرین، بەڵام وەک دەوڵەتی سەربەخۆ دانپێدانراون، زۆرێک لەوانە زمانی ناوچەیی خۆیان ھەیە.
ئیرلەندی باکوور
لە ئیرلەندی باکووردا، ھەردوو زمانی ئیری گەیلیک و زاراوەی ئۆڵستەری سکۆتلەندی جێرمانی ڕۆژئاوا لەلایەن ڕێککەوتنی ھەینی پیرۆزەوە وەک "بەشێک لە سامانی کولتووری دوورگەی ئیرلەند" دانپێدانراون و لەلایەن فۆراس نا گەیڵگ (پەیمانگای ئیرلەندی) و Boord o Ulstèr-Scotch (دەزگای ئۆلستەر-سکۆتس) بەکاردێت.
سکۆتلەند
لە سکۆتلەندا، زمانی گادێلیی سکۆتی زمانێکی کەمینەیە و ٥٧،٣٧٥ کەس (١.١%ی دانیشتوانی سکۆتلەندی تەمەنیان لە سەرووی سێ ساڵەوەیە) قسەی پێدەکەن. یاسای زمانی گەیلیک (سکۆتلەندا) ساڵی ٢٠٠٥ پێگەیەکی فەرمی سنووردار بە زمانەکە دەبەخشێت و بۆرد نا گایدلیگ ئەرکی "دەستەبەرکردنی پێگەی زمانی گەیلیکی وەک زمانێکی فەرمی سکۆتلەندا کە فەرمانی بە ڕێزگرتنی یەکسان بۆ زمانی ئینگلیزی" داوە، زمانی سکۆتلەندی کە بەگشتی وەک زمانێکی جێرمانی ڕۆژئاوا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە پەیوەندی بە ئینگلیزییەوە ھەیە بەڵام جیاوازە لە ئینگلیزی، ھیچ پێگەیەکی فەرمی نییە بەڵام وەک زمانێکی کەمینە ناسراوە و زمانی زۆرێک لە ئەدەبیاتی سکۆتلەندییە ، لەنێویاندا شیعرەکانی ڕۆبێرت بەرنز.
وێڵز
زمانی وێڵزی لە ناو وێڵزدا پێگەی فەرمی ھەیە و بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ ، ٥٦٢ ھەزار کەس قسەی پێدەکەن واتە ١٩%ی دانیشتووان دەستەی زمانی وێڵزی ( Bwrdd yr Iaith Gymraeg ) لە ڕووی یاساییەوە ئەرکی دڵنیابوونە لەوەی کە "لە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتی و بەڕێوەبردنی دادپەروەریدا، پێویستە زمانەکانی ئینگلیزی و وێڵزی لەسەر بنەمای یەکسانی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت".
وابەستەییەکانی تاج: دوورگەی مان
ئینگلیزی بە دی فاکتۆ تاکە زمانی فەرمییە، ھەرچەندە چەند وشەیەکی گەلیکی مانکس (زمانی نیشتمانی مێژوویی) ھەندێک جار لە دامەزراوە حکومییەکاندا ڕووبەڕوو دەبنەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو بۆ مەبەستی ھێما و ڕێوڕەسمی میدیای سەرەکی فێرکردنە لە یەک قوتابخانەی سەرەتاییدا.
کامبریا
لە ناوچەی کامبریادا کەو سەر بە بەریتانایە زمانی بنەڕەتی ئینگلیزییە و لە کۆندا لە سەدەکانی ١٣ و ١٤ دا بە زمانی کەمەریک قسەکراوە و لە ئێستاشدا لە ھەندێ ناوچەی سنوری بوونیان ماوە.
کۆرنواڵ
ئینگلزی زمانی فەرمی یاسیاییە لەم ناوچەیەدا و لە مێھوودا زمانی کۆرنشی لەلایەن دانیشتوانەکەیەوە قسەی پێدەکرا تا سەدەی بیستەم.
ویلایەتە یەکگرتووەکان
لە ئەمریکا زمانی ئینگلیزی ( ئینگلیزی ئەمریکی ) زمانی نەتەوەییە تەنھا بە مانایەکی نافەرمی، بە ژمارە و بە پەیوەندی مێژوویی و ھاوچەرخ، دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە ڕوونی ھیچ زمانێکی فەرمی ڕاناگەیەنێت، ھەرچەندە دەستوورەکە بە زمانی ئینگلیزی نووسراوە وەک ھەموو یاسا فیدراڵیەکان.
ڤێتنام
لە ووڵاتی ڤێتنام زمانی ڤێتنامی ساڵانێکی زۆر بوو زمانی نیشتمانی دی فاکتۆ بوو، بەڵام تا فەرمانی ژمارە ٥ی دەستووری ساڵی ٢٠١٣ بوو کە زمانی ڤێتنامی بە فەرمی وەک زمانی نیشتمانی وەسف کرا.
تێبینی و سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0">
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی پۆل:زمانی فەرمی پۆل:کلتوری ووڵاتان پۆل:زمانی فەرمی ووڵات و ناوچەکان پۆل:Pages with unreviewed translations
یەکسانکەر (فیلم)
وێنەگرتنی سەرەکی لە حوزەیرانی ٢٠١٣ لە ماساچوسێتس دەستی پێکرد، ئەمە یەکەمین فیلمی گوندی ڕۆدشۆ پیکچەرز بوو، کە ھاوکاری ئەو مامەڵەیەی کرد لەگەڵ سۆنی پیکچەرز لەوەتەی فیلمی «پیاوی زیو» لە ساڵی ٢٠٠١ بەیەکەوە کاریان تێداکردبوو. فیلمەکە لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی تۆرێنتۆ لە ڕۆژی ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤ لە جیھان نمایشکرا، و لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤ لە شانۆ نەریتییەکان و ئای ماکس لە ئاستی جیھاندا بڵاو بوویەوە. فیلمەکە بۆچوونی تێکەڵی لە ڕەخنەگران وەرگرت، کە ستایشی شێوازی بینراو، نواندن، گۆرانی دەنگ و ڕیزبەندیی بزووتنەوەکەی دەکرد، بەڵام ڕەخنەی لە تووندوتیژی و پیلانگێڕییەکەی گرترا، لەگەڵ ئەوەشدا بووە بە سەرکەوتنی بازرگانی بە کۆی گشتی جیھانی لە سەروی ١٩٢ میلیۆن دۆلارەوە. پاشکۆکە لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ بە گەڕانەوەی واشنتۆن و وینک و فوکوکا بڵاو بوویەوە.
چیرۆک
ڕۆبێرت ماککۆڵ سەربازێکی خانەنشینکراوی USMC و کرێکارێکی DIA، دوای بەڵێنی دان بە ھاوسەرە کۆچکردووەکەی کە واز لە چالاکییەکانی پێشووی بھێنێت، بە ھێمنی لە بۆستۆن دەژی و لە کۆگایەکی ھاردوێری ھۆم مارت کاردەکات. ناتوانێت بخەوێت، ماککۆڵ ھەندێک شەوی درەنگ لە چێشتخانەیەک بەناوی ٢٤\٧ کە تێیدا ھاوڕێیەتی ئەلینا دەکات، کە کرێکاری سێکسی ھەرزەکارە و کار بۆ مافیای ڕوسی دەکات، ھەندێک شەو لەوێ بەسەر دەبات. شەوێک ئەلینا دوای ئەوەی بە توندی لەلایەن ھێزی سالڤییەوە لێی درا، لە نەخۆشخانە خەوێنرا، ماککۆل بە بیستنی لێدانەکە سەردانی ژووری نەخۆشخانەی ئەلینایی کرد.