cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پێرستی کۆدی تەلەفوونی وڵاتانی جیھان
thumb|کۆدەکانی پێوەندی نێونەتەوەیی ئەمە لیستی کۆدی تەلەفوونی وڵاتانی جیھانە کە لە لایەن ITU-T پێناسەکراوە.
شوێنەکانی بێ کۆدی وڵاتی
شوێنەکانی‌تر بێ کۆدی پێوەندی:
١٨٧٥
ساڵی ١٨٧٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٧٥
ئیمپڕاتۆر کۆرێی
ئیمپڕاتۆر کۆرێی (孝霊天皇، کۆرێی تێنۆ) ھەروەھا وەک ئۆیاماتۆنێکۆھیکۆفوتێنی نۆ میکۆتۆ ناسراوە (大倭根子日子賦斗邇命، خوێندنەوە: ئۆیاماتۆ-نێکۆ-ھیکۆ-فوتۆنی نۆ میکۆتۆ) حەوتەم ئیمپڕاتۆری ئەفسانەیی ژاپۆن بوو، زانیارییەکی کەم لەسرە ئیمپڕاتۆر زانراوە، لەبەر کەمی لێکۆلینەوەکان لەسەری، و مێژووناسان ناکۆکن لەسەر زانیارییەکانی ژیانی، لە تۆماری مێژووییی کۆجیکی کە تۆمارێکی سەرەتایی مێژووی ژاپۆنە ھیچی تر تۆمار نەکراوە جگە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی و چەن زنیارییەکی کەمی ژیانی تایبەتی ھەرچۆنێک بێت، ئیمپڕاتۆر ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٢٩٠ی پێش زایین دەستی پێکرد و لە ٢١٥ی پێش زایین کۆتایی ھات، یەک ھاوسەری ھەبوو لەگەڵ حەوت مناڵ، ئیمپڕاتۆر کۆرێی وەک دەستپێکی سەردەمی یایۆیی لێک دەدرێتەوە.
بڕیارنامەی ١٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٢ پۆل:مێژووی ئووگاندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئووگاندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
پارێزگای چاناققەلعە
پارێزگای چاناققەلعە یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری چاناققەلعەیە.
ئەحمەد ئالتان
ئەحمەد ئالتان لەدایکبووی ١٩٥٠ لە ئەنقەرەی تورکیا، ئەحمەد نووسەرێکی ناوداری تورکیایە و کوڕی نووسەر و پەرلەمانتاری پێشووری تورکیا چەتین ئالتانە و برای نووسەر و ئابووریزان و مامۆستای زانستیگای ئیستنابۆل محەممەد ئالتانە، ئەحمە کەتان بەڕێوبەری نووسینە لە ڕۆژنامەی تەرەف.
کارەکان
لە ساڵی ١٩٩٥دا لە ڕۆژنامەی میللییەتی تورکیادا وتارێکی نووسی بە ناوی کوردیا کە مێژوویەکی خەیاڵیی تورکیا بوو کە تێیدا کوردەکان زاڵ بوون بەسەر تورکدا و زمانی تورکییان قەدەغە کردووە. دوای بڵاوبوونەوەی وتارەکە کە تیشکی دەخستە سەر کێشەی کورد لە تورکیادا، لەو ڕۆژنامەیە دەرکرا. ئاخرین جار لە ساڵی ٢٠١٦دا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک بۆ ھەوڵی کودەتا قۆڵبەست کرا. دواتر دادگایی کرا و سزای زیندانی ئەبەدی بەسەردا سەپا. ئەو لە زیندانەوە کتێبێکی نووسی بە ناوی  'ئیتر ھیچکات دووبارە دنیا نابینمەوە' کە لە حەڤدە وڵاتی دنیادا چاپ کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆماننووسانی تورک پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک پۆل:نووسەرانی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
ناوچە کارگێڕییەکانی سعودیە
بەپشت بەستن بەفەرمانی شاهانەی أ/٩٢ لە ٢٧ی شەعبانی ١٤١٢ی کۆچی و فەرمانی شاهانەی أ/٢١ لە ٣٠ی ڕەبیعەلئەوەلی ١٤١٤ی کۆچی، سعودیە دابەشکرا بۆ ١٣ ناوچە.
ناوچە کارگێڕییەکان بۆ میرنشین و ژمارەیەک پارێزگا دابەشکراوە.
هەروەها سەیری دابەشکردنی کارگێڕی سعودیە بکە.
سەرچاوە
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان پۆل:پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:ناوچەکانی سعودیە
١٨٧٦
ساڵی ١٨٧٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٧٦
بڕیارنامەی ١٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی نیسانی 1963دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لە لایەن سێنیگالەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 1033‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
دارمەکەون
دارمەکەون (Darmekewn، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٨ کەس لە ٢٨٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
تۆنی کلیف
تۆنی کلیف (ماوەی ژیان:٢٠ی ئایاری ١٩١٧ تاکوو ٩ی نیسانی ٢٠٠٠) ، چالاکوانی تڕۆتسکیزم بوو و کاریگەربووی لیۆن ترۆتسکی وە ڕەخنەگر بوو لەسەر بیروباوەڕەکانی ستالین ، تۆنی کلیف لەدایکبووی خێزانێکی جوو بوو لە فەلەستین لەساڵی ١٩٤٧ چووە بریتانیا لەوێ بووە دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی سۆسیالیستی بریتانیا ، تۆنی کلیف جوولەکەیەکی دژە زایۆنیزمیش بوو.
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
ئانتوان دو نێرڤێز
ئانتوان دو نێرڤێز ڕۆماننووس و وەرگێڕی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٧٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:مردووانی دەیەی ١٦٢٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٠ پۆل:مردووانی ١٦٢٢ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
شینجی میکامی
شینجی میکامی (بە ئینگلیزی: Shinji Mikami؛ بە ژاپۆنی: 三上 真司)، لەدایکبووی ١١ی ئۆگستی ١٩٦٥ لە ئیواکونی، یاماگوچی. بەرهەمهێنەری یاریی ژاپۆنییە، دروستکەری زنجیرە یاری ڕێزدێنت ئیڤڵە.
ئاکشای کومار
ئاکشای کومار لەدایکبووی ٩ی ئەیلوولی ١٩٦٧. بەرھەمھێنەری فیلم و ئەکتەری فیلمی ھیندییە لە جۆری ھونەری جەنگی و ھەروەھا کۆمیدی ھاوکات پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنییشە، لەماوەی ژیانیدا بەشداربووە لە زۆتر لە ١٠٠ فیلمی ھیندی. ئاکشای لەناو ھیندستان بە پاشای کومار یان پاشای بۆلیوود دەناسرێت، و لە لای بینەری کورد بە ڕاجو ناسراوە، لە ساڵی ١٩٨٧ بەڕۆڵێکی لاوەکی لە فیلمی (Aaj) بەشداربوو بەڵام لە دووەم فیلمیدا بەناوی (Saugandh) لە ساڵی ١٩٩١ لە ڕۆڵی سەرەکیدا بینرا. لە ساڵی ٢٠١٢ لە دوو فیلمیدا فیلمی (Rowdy Rathore) و (Housefull 2) کە سەرکەوتنی باشییان دەستەمۆکرد کەفیلمی (Rowdy Rathore) تاکوو ئێستاش پڕداھاتترین فیلمە بۆ ئاکشەی کومار. لە ساڵی ٢٠١٦ەش لە سێ فیلم بەشداربوو کە ھەرسێکی ١٠٠ کرۆرییان بڕی ئەوانیش فیلمەکانی ئێرلیفت، ھاوس فوول ٣ و ڕوستەم.
ژیانی تایبەتی
بەدرێژایی کارکردنی لە فیلمەکانی بۆلیوود دا کۆمار، کۆمەڵێک پەیوەندی سۆزداری بەستووە لەگەڵ ئەستێرەکانی فیلم وەکو (ئیشە جھولکا، بوجا باترا، تاندوون، شیلبا شیتی). و لە کۆتاییدا لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ لەگەڵ تونیکڵ خانا دا ھاوسەرگیری کرد؛ و کوڕ و کچێێکییان ھەیە بە ناوەکانی ئارەڤ و نیترا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:مومبای پۆل:پەنجابییەکان پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی
ژیان خەونێکە
وێنۆک|مانیۆمەنتێک کە بۆ کاڵدێرۆن لە مادریددا دروست کراوە ژیان خەونێکە بەناوبانگترین شانۆنامەی نووسراوی پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا شانۆنووسی ئیسپانییە کە لە ساڵی ١٦٣٥دا نووسراوە. لە ئەم شانۆیەدا ئاماژە بێ بنیات بوونی ژیانی دنیایی دەکرێت و ژیان وەکوو خەونێک وەسف دەکرێ.
ناوەرۆک
لە ئەم شانۆیەدا ناوەرۆکە کۆنەکانی خۆشەویستی و شەرەف دەخرێنە لاوە و مەسەلەیەکی تەقریبەن ڕۆژھەڵاتی دێتە سەر تەختەی شانۆوە: ئەوەی کە گۆڕانکارییەکان و سەرکەوتنەکانی ژیان تا چ ڕادەیەک ڕاستین و دەمێننەوە؟ یان ئەوەی کە ئایا ئەمانە خەیاڵ و فریوێکن کە وەک پەردەیەک ڕاستیی بنەمایی و ئەبەدی دەشارنەوە؟
وەرگێڕان
ئەم شانۆیە لە سەدەی نۆزدەھەمدا بە دەستی دێنیس فلۆرانس وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی ئینگلیزی.
سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 350– 400, World Library, Inc., USA.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێژەی ئیسپانی پۆل:وێژەی فەلسەفیی نوێ
١٨٧٧
ساڵی ١٨٧٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٧٧
نووسینی فەرھەنگ
ڕۆڵی کۆرپۆس لەنووسینی فەرهەنگدا
کۆرپوس گرنگترین کۆڵەکە لە پۆلێنکردنی فەرهەنگێکی گشتی تاک زمانە کە توخمە پێکهێنەرەکانی بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:فەرهەنگ پۆل:وشەناسی پۆل:فەرھەنگنووسی
زانکۆی کۆمار
زانکۆی کۆمار بۆ زانست و تەکنەلۆژیا زانکۆیەکی کەرتی تایبەتە ساڵی ٢٠٠٩ لە شاری سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان دامەزراوە، دوکتۆر سەڵاحەدین سەعید سەرۆکی زانکۆکەیە.
زانکۆکە بەپێی رێنماییەکانی وەزارەتی خوێندنی باڵاو توێژینەوەی زانستی حکومەتی ھەرێمی کوردستان کاردەکات. خویندن لە زانکۆکە بەزمانی ئینگلیزییە. ساڵی ٢٠١٢-٢٠١٣ بۆ یەکەمجار فێرخواز لەزانکۆکە وەرگیراوە و ٢٠١٦ - ٢٠١٧  یەکەم خولی دەرچووانی فێرخوازانی  زانکۆکە بەرێوەچوو. فێرخوازان لەم زانکۆیە دەبنە خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لەو بوارەی کەیتایدا دەخوێنن.
کۆلێژەکان
کۆلێژی پزیشکی - پزیشکی ددان - پزیشکی دەرمانسازی
بەستەری دەرەکی
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٩ پۆل:سلێمانی پۆل:زانکۆ کوردیەکان
کریستۆفەر شۆلز
thumb|کریستۆفەر شۆلز کریستۆفەر لاتەم شۆلز (ماوەی ژیان:١٤ی شوباتی ١٨١٩ تاکوو ١٧ی شوباتی ١٨٩٠) داهێنەری ئەمریکی وەهەروەها ئەو شێوازی نووسینی کویریتی داهێنا (QWERTY) کە ئێستا زۆرینەی تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر و تاتەبژمێری زیرەک بەکاردێنن
سەرچاوە
پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٩ پۆل:مردووانی ١٨٩٠
وزمەڵە
وزمەڵە (Wizmelle، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٣ کەس لە ٤٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
جەنگکوک
جیۆن جۆنگ - کوک (بە کۆری: 전정국؛ لەدایکبووی ١ی ئەیلوولی ١٩٩٧)، بە ناوە ھونەرییەکەی بە جۆنگکوک ناسراوە، گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی کۆریای باشوورە. گەنجترین ئەندام و گۆرانیبێژی گرووپی کوڕانی کۆریای باشووری بی تی ئێسە.
ژیانی سەرتای و پەروەردە
جیۆن جۆنگ-کوک (بە کۆری: 전정국) لە ١ی ئەیلوولی ١٩٩٧ لە شاری بوسان لە کۆریای باشوور لەدایکبووە. خێزانەکەی لە دایک و باوکی و برایەکی گەورە پێکدێت. لە قوتابخانەی بایکیانگ سەرەتایی و ناوەندی لە بوسان خوێندوویەتی. کاتێک بوو بە فێرخواز، گواسترایەوە بۆ قوتابخانەی ناوەندی سینگو لە سیئۆل.جەنگکوک لە سەرەتادا خەونی ئەوە بوو کە ببێت بە یاریزانی بەدمینتۆن، بەڵام دوای ئەوەی جی دراگۆنی لە تەلەفزیۆنەکاندا بینی کە گۆرانی "دڵشکێن"ی دەوت، کاریگەری لەسەری هەبوو کە حەز بکات ببێتە گۆرانیبێژ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور پۆل:ئەندامەکانی بی تی ئێس پۆل:کوڕە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور پۆل:کوڕە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور پۆل:گۆرانیبێژانی زمانی ئینگلیزی لە کۆریای باشوور پۆل:میوزیکژەنەکانی بوسان پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پێشکەشکردنی ھونەرەکانی سێئول پۆل:گۆرانیبێژە مناڵەکانی کۆریای باشوور
١٨٧٨
ساڵی ١٨٧٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٧٨
پارێزگای کرکلارەلی
پارێزگای کرکلارەلی یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کرکلارەلییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا پۆل:پارێزگای کرکلارەلی
مەتیۆرەن ڕێنیێ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٣ پۆل:مردووانی ١٦١٣
زەوج
زەوج گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زەوج لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی تەکیەی جەباری و لە باشوور لەگەڵ گوندی قۆچەلی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی چنگنی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەفتاچەشمە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ١٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی حوزەیرانی 1963دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە گۆڕانکارییەکانی یەمەن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 1039‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣
عامر خان
محەممەد عامر حوسێن خان ئەکتەر و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ھیندییە، کە یەکێکە لە ئەکتەرە دیار و ناسراوەکانی سینەمای ھیندی.
کاروانی کاری ئەکتەری
یەکەم فیلمی عامر خان لە ساڵی ١٩٧٣ بە ناوی (Yaadon Ki Baaraat) بوو، کە کاری دەرھێنانی ئەو فیلمە لەلایەن مامی عامرەوە کراوە، کە ناوی ناسر حوسێنە لەگەڵ ئەوەی لە ١٩٧٣ بەشداربووە لە فیلم وەک ئەکتەرن بەڵام ئەو لە دوایین فیلمەکانی سەرکەوتوو تر دیار بووە کە ھەمیشە فیلمە نوێیەکانی لە ڕیزبەندی پێشەوەی بۆکس ئۆفیسی ھیندستانن، لە باشترین فیلمەکانی کە ڕێکۆرد و خەڵاتی زۆرییان بردەوە، یەکێکیان بە ناوی (Ghajini) کە ئەم فیلمەیان لە ساڵی ٢٠٠٨ لە سینەما نیشاندرا، تا ماوەیەکی درێژ سەرووی بۆکس ئۆفیسی ھیندستانی گرت، تاکوو فیلمی (idiots 3 - سێ گەمژە) کە ھەر لەلایەن عامر خانەوە ڕۆڵی سەرەکی بینرا، جێگای سەروو فیلمی بۆکس ئۆفیسی لە گەجنی وەرگرتەوە، لە ساڵی ٢٠١٣ عامر خان لە زنجیرەی سێیەمی فیلمی (Dhoom 3) دا سەرکەوتنێکی مەزنی بەدەست ھینا گەرچی فیلمەکە لە ساڵی ٢٠١٣ش دەرھات بەڵام تاکوو کۆتایییەکانی ٢٠١٤ەش ھەر بەردەوامبوو لە سەرووی ڕیزبەندی بۆکس ئۆفیس لە ھیندستان ئەمەش بەکۆکردنەوەی ٦٨ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ بەھۆی فیلمی (PK-پی کەی) عامر توانی ٦٣٨ کرۆر کە دەکاتە ١٠٠ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی کۆبکاتەوە تاکوو مانگی ١٢ی ساڵی ٢٠١٦ پیکەی یەکەم فیلم بوو لە ڕووی پڕداھاتترین فیلمی ھیندی لەتەواوی مێژووی فیلمی ھیندی بەڵام بە دەرچوونی فیلمی دەنگەل توانی دووبارە ڕیکۆردێکی نوێ بۆڵیود تۆماربکات و لە تەواوی ھیند ببێتە یەکەم لەڕووی داھاتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:عامر خان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی خەڵکی مۆمبای پۆل:موسڵمانانی ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم
ژۆو شوسی
لە باوکییەوە بەیەکەوە لەگەڵ خوشکی فێری کاری وێنەکێشان بوو ، ژۆو بەھرەیەکی نایابی ھەبوو لە کێشانی وێنەی گووڵ، باڵندە، مێرووەکان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٤ پۆل:مردووانی ١٧٠٥ پۆل:وێنەکێشانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی چینگ پۆل:ژنە چینییە ھونەرمەندەکان پۆل:وێنەکێشەکانی ووسی پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان
کۆچەر بیرکار
کۆچەر بیرکار (FRS) (فەرەیدوون درەخشانی؛ لەدایکبووی ١٩٧٨ لە مەریوان، ئێران) بیرکارێکی ھاوچەرخی کوردە، کە ئێستا لە زانکۆی کەمبریج پرۆفیسۆرە. لە ساڵی ٢٠١٨دا توانی گەورەترین خەڵاتی بیرکاریی جیھانی فیڵدز کە بە نۆبێلی بیرکاری ناسراوە دەستەبەر بکات. کۆچەر بیرکار وتوویەتی «ھیوادارم ئەم خەڵاتە بزە بخاتە سەر لێوی چل ملیۆن کورد».
ژیاننامە
کۆچەر بیرکار، لە ساڵی ١٩٧٨، لە گوندی نێی سەر بە شارستانی مەریوان لە خێزانێکی جووتیار لەدایک بوو، کۆچەر سێھەم منداڵی خێزانێکی ٦ منداڵییە. خێزانەکەی پێداویستی ژیانیان لە ڕێگەی کشتوکاڵ و چاندنی گەنم و سەوزیجات دابین کردووە. ڕۆژانی منداڵی کۆچەر لە بارودۆخێکی ناخۆشدا بوو، لەو کاتەی شۆڕشی ئیسلامی ئێران لە ناوخۆدا سەری ھەڵدابوو و لە لایەکی تر شەڕیی نێوان عێراق و ئێران ناوچەکەی کاول کردبوو، بەڵام بنەماڵەی کۆچەر سەرەڕای ئەم ناخۆشییە توانیبوویان شوێنێکی ئارام بۆ کۆچەر دابین بکەن، ھەر وەک کۆچەر خۆی دەڵێت: «ڕێک لەدوای لەدایکبوونم شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دەستی پێ کرد و دواتر جەنگی ئێران-عێراق، بەڵام خۆشبەختانە ئێمە ھەموو ئەو شتانەی کە پێویست بوون خۆمان دابینمان دەکردن، بۆیە توانیمان ڕزگارمان بێت».
خوێندەواری
خوێندنی سەرەتایی لە مەریوان بردووەتە سەر و پلەی کارناسیی لە ساڵی ٢٠٠٠دا لە زانکۆی تاران دوایی ھێناوە. لە دوایی لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە زانکۆی ناتینگھام پلەی پی ئێچ دیی بە دەست ھێناوە.
خەڵاتەکان
کۆچەر بیرکار چوار خەڵاتی گرنگی لە بواری بیرکاریدا بەدەست ھێناوە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیڵدز پۆل:بریتانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان پۆل:خەڵکی پارێزگای کوردستان پۆل:خەڵکی مەریوان پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ماتماتیکزانانی ئێرانی پۆل:ماتماتیکزانانی بریتانی پۆل:ماتماتیکزانانی کورد
١٨٧٩
ساڵی ١٨٧٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٧٩
کۆڵبەر
کۆڵبەر لە تورکیا
کۆڵبەری لە شار و گوندەکانی سەر سنوورەکانی تورکیا و عێراقیشدا بوونی ھەیە. لە ساڵی ٢٠١١دا نزیکەی ٣٠ کەس لە کۆڵبەرانی کورد بوونە قوربانیی ھێرشێکی ھێزی ھەوایی تورکیا. ئەم کوشتارە بە کوشتاری ڕۆبۆسکی ناوی دەرکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کار
ماکس تیلەر
ماکس تیلەر (ماوەی ژیان:٠٣ی کانوونی دووەمی ١٨٨٩ تاکوو ١١ی ئابی ١٩٧٢)، زانای ڤایرۆسەکان بووە و لە ساڵی ١٩٥١ دوای ئەوەی کوتانی دژی تای زەرد دۆزیوەتەوە خەڵاتی نۆبێلی لەبواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە ٣٠ یەنایری ساڵی ١٨٩٩ لە باشووری ئەفریقا لەدایک بووە، باوکیشی زانای میکرۆبەکانی ئاژەڵان بووە، لە ناوەندی بریتۆریا و زانکۆی ڕودس خوێندۆێتی و دواتر چۆتە قوتابخانەی پزیشکی لە زانکۆی کیب تاون و لە ساڵی ١٩١٨ تەخەڕوجی کردووە. تیلەر بەمەبەستی وەرگرتنی زانیاری زیاتر دەربارەی تەندروستی و ناوچە گەرمەکان باشووری ئەفریقای بەجێھێشتووە و ڕۆشتووە بۆ قوتابخانەی پزیشکی نەخۆشخانەی سانت تۆماسی سەر بەزانکۆی شا لە لەندەن، ساڵی ١٩٢٢ لە بواری پزیشکی ناوچە گەرمەکان بڕوانامەی وەرگرتووە و بۆتە ئەندام لە زانکۆی پزیشکانی شانشینی لەندەن و زانکۆی جەڕاحەکانی شانشینی ئینگلتەرا، ساڵی ١٩٢٢ لە قوتابخانەی زانکۆی هاڤارد لەبەشی پزیشکی ناوچە گەرمەکان دامەزراوە و چەنەھا ساڵ تۆێژینەوەی لەسەر کردووە و ھەوڵی داوە کوتانێک دژ بە تای قەپلێگرتنی جرج بدۆزێتەوە. دوای ئەوەی تیلەر بۆتە یارمەتیدەری پڕۆفیسۆر ئەندرۆ سیلاردز دەستی کردووە بە توێژینەوەی دەربارەی نەخۆشی تای زەرد، لەساڵی ١٩٢٨ سەلماندۆێتی کە ئەم نەخۆشیە لەھەردوو وڵاتی ئەفریقیا و ئەمریکای باشوور ھاوشێوەی یەکن و خۆشی لەکاتی توێژینەوەکانی دووچاری ئەم نەخۆشیە بۆتەوە، ساڵی ١٩٣٠ ڕۆشتووە بۆ دامەزراوەی ڕۆکفێلەر لە نیویۆرک و دواتر بۆتە بەڕێوەبەری تاقیگەی ڤایرۆسەکان، لەنێوانی ساڵی ١٩٦٤ بۆ ساڵی ١٩٦٧ بۆتە ئوستاز لە زانکۆی ییڵ بین. دوای ئەوەی ماکس تیلەر تاقیکردنەوەی لە سەر مشک کردووە کوتانی دژی تای زەردی دۆزیوەتەوە و لە نێوان ساڵی ١٩٤٠ بۆ ١٩٤٧ دامەزراوەی ڕۆکفەلر نزیکەی ٢٨ میلیۆن کوتانی بەرھەمھێناوە و ھەر بەم بۆنەیەشتوە بۆتە خاوەنی خەڵاتی نۆبێل لەبواری پزیشکیدا لەساڵی ١٩٥١، بێجگە لەجەندین خەڵاتی دیکە و لە ١١ ئۆغستسی ساڵی ١٩٧٢ لەتەمەنی ٧١ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی پۆل:خوێندکاری پێشووی ئامادەیی پریتۆریای کوڕان پۆل:كۆچبەرانی ئەفریقای باشوور بۆ ئەمریكا پۆل:خەڵکی سپی پێستی ئەفریقای باشوور
دۆن کیشۆت
دۆن کیشۆت یان دۆن کیخۆت (بە ئیسپانیایی: Don Quijote de la Mancha) ڕۆمانێکە کە بە دەستی نووسەری بەناوبانگی ئیسپانیایی سێرڤانتێس نووسراوە. پاڵەوانی ئەم داستانە ناوی دۆن کیشۆتە و ڕۆمانەکە سەبارەت بە ئەو و سانچۆی نۆکەری و ئەو ڕووداوانەیە کە بۆیان پێش دێت. دۆن کیشۆت دەیەوێ ڕیشەی ستەم و ناڕاستی وشک بکا و جیھان بەرەو دادپەروەری ببات. ڕۆمانی دۆن کیشۆت یەکێ لە پڕفرۆشترین کتێیەکانی وێژەی جیھانە. بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە لەساڵی ١٦٠٥ بڵاوکرایەوە، بەشی دووەمیشی لەساڵێ ١٦١٥ بڵاوکرایەوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانی ئیسپانیایی پۆل:ڕۆمانەکانی ١٦٠٥ پۆل:وێژەی ئیسپانی پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
مەحموودی یەکەم
سوڵتان مەحموودی یەکەم کوڕی خەلیفە موستەفای دووەم، لە نێوان ساڵانی ١٦٩٦ تا ١٧٥٤ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست دوای ئەحمەدی سێیەم ساڵی ١٧٣٠ لە تەمەنی سی و پێنج ساڵیدا، لەگەڵ سەفەوییەکان جەنگا و سەرکەوت بەسەر تەھماسب و عوسمانییەکان تەبرێز و ھەمەدان و ھەرێمی لوڕستانیان گرت.
شەڕکەوتەوە لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و ڕووسیا لەم سەردەمەدا، و ڕووسیا چەند ناوچەیەکی عوسمانی داگیر کرد، ھەر لەم سەردەمەدا عوسمانییەکان سەرکەوتن بەسەر نەمسا و سڕبدا و بەلەگراد و ئەفلاقیان گەڕاندەوە و ڕو، سیا پەیمانی دا بە دروستنەکردنی کەشتی لە دەریای ڕەشدا.
ھەروەھا پەیمانیان بەست لەگەڵ سویددا دژی ڕووسیا ساڵی ١١٥٣ک، و مەحموودی یەکەم کۆچی دوایی کرد ساڵی ١٧٥٤ز و براکەی عوسمانی سێیەم جێگەی گرتەوە.
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٦ پۆل:مردووانی ١٧٥٤
داینەمۆپێو
جۆرەکانی داینەمۆ پێو داینەمۆ پێو یان داینۆ ئامێرێکە بۆ پێوانی زەبر و خێرایی سوڕانەوەی مەکینە، دەتوانرێ لە هەمانکاتدا هێزیش بدۆزرێتەوە لە رێگەی هاوکێشەوە هەندێجاریش داینەمۆ پێوەکە لە شاشەیەکی بچووک پێشاندەدات  بە یەکەی کیلۆ وات یان بە هێزی ئەسپی.
جگە لە کاتێک  بە کاردێت بێ دۆزینەوەی زەبر و هێزی مەکینەیەک لەژێر تاقیکردنەوە، دينامۆمەتەرس بەكار دەهێنرێت لە ژمارەيەك لە ڕۆڵى ديكە.لە دەرچوونى پێوانەيى سووڕ تاقى دەكەنەوە وەكو ئەوانە پێناسەيان كرد لەلايەن بريكارى پاراستنى ژينگەيى وڵاتە يەكگرتووەكان،داینەمۆ پێو ڕێگا بار كردنى  مەكينەكە دەستەبەر بكات (بە بەكار هێنانى داینەمۆ پێوی مەكينە) يان پاوەرترێينى پڕ (بە بەكار هێنانى چوارچێوەی داینەمۆ پێوەکە).لە دواى تواناى سادەکەی کە پێوانی هێز و زەبرە، دينامۆمەتەرس دەتوانێت بەكار بهێنرێت وەکو بەشێک لە  تەستبەد (testbed) بۆ جۆراوجۆرى چاڵاكيى پەرەسەندنى مەكينە، وەكو کۆنترۆلی کالیبرەیشنی مەکینەیەک، پشكنينيان درێژە پێ دا بۆ ڕەفتارى تەقینەوە، و تریبۆلۆگ.
لە تايبەت بە بابەتێك يان كارێكى پزيشكى، دينامۆمەتەرسى هاندهێلد بەكار دەهێنرێت بۆ گەڕان بەدواى نەخۆشيى ڕۆتينى گرتن و هێزى دەست، وەكە بەرايى و هەڵسەنگاندنى بەردەوامى نەخۆش لەگەڵ زەبرى دەست يان ديسفەنكشەن. ئەوان هەروەها ڕا دەهێرێن هێزى گرتن بپێون لە نەخۆش لەو شوێنەى هى ڕەگى دەمارى توێكارى دەسازێن يان دەمارى پەريفەرەل گومان لێ دەكرێت.
كينيسييۆلەجى، و شانشینی ئیرۆگۆنۆمیک ، دينامۆمەتەری  هێز بەكار دەهێنرێن بۆ پێوانيەكە، گرتن، باڵ، و/يان هێزى قاچى وەرزشەوان، نەخۆش، و كرێكار تا حالەتى جەستەيى هەڵ بسەنگێنن، كار كردن، و داواكاريى ئەرك. بە شێوەيەكى نموونەييەكە هێز كردارى بۆ دەسكێك يان بەناو كێبلێك دەپێورێت و پاشان دەگۆڕدرێت بۆ ساتێكى هێز لەلايەن زياد بوونلەلايەن مەوداى ئەستون لە هێزەوە بۆ تەوەرەكە.
بنەماى كردارى تواناى زەبر (مژێن) دينامۆمەتەر
داینەمۆ پێوی مژێن هەر وەک بارێک رەفتاردەکات  بارێك كە دەهاژۆرێت لەلايەن شتێکەوە كە لەژێر تاقيكردنەوەيە (بۆ نموونە چەرخى پێلتەن). داینەمۆ پێو دەبێت بەتوانا بێت تا بەرگەی هەموو خێراييێك و بار بۆ هەر ئاستێكى زەبر  كە بۆ  تاقيكردنەوەكە پێويست دەبێت بگرێت.
داینەمۆ پێوی مژێن نابێت تەکەڵ بکرێت لەگەڵ داینەمۆ پێوی بەردەوامی ، كە هێز بەتەنها حيساب دەكات لەلايەن پێوانی هێزی پێويست بۆ تاوی بارستە زانراوەکە بدات بەردەست کردنی نەگۆرانی کێش بۆ پرایم موڤەرەکە.
داینەمۆ پێوی مژين عادەتەن ساز دەكرێت بۆ هەندێك ڕێگاى پێوانيەكە زەبر و خێرايى.
يەكەى مژينى توانا (پى ئەى يوو)ى داینەمۆ پێوێک ئەو توانایە دەمژێت کە دەرى كەوت لەلايەن پرایم موڤەرەکە. ئەم توانا مژێى لەلايەن داینەمۆ پێو پاشان دەگۆڕدرێت بۆ گەرمى، كە بە شێوەيەكى گشتى لەناو دەبات بۆ هەواى بەهەرچواردەوردا يان دەگوازرێتەوە بۆ  ئاو سارد كە دواتریش لە ناو هەواکە لە ناو دەچێت.
هێزی نەگۆر
داینەمۆ پێو   زەبر ڕێكخەر هەیە - يەكەى مژينى توانا زەبەن ڕێك دەخەرێت تا كۆمەڵەيێك دەستەبەر بكات بارى تۆلەكردنەوە بە زەبر هێز زەبەن، لەو كاتەى مووڤەى يەكەم ڕێك دەخەرێت تا بەكار بخات لە هەرچى سەرەتاى دەتاسێنێت، ڕێژەى گەياندن هان بدە، يان هەريەك گۆڕاويى ديكە ئەوە ئارەزوو دەكرێت بۆ تاقيكردنەوە. مووڤەى يەكەم پاشان ڕێ دەدرێت تا مەكينەكە خێرا بكات بەدرێژاييەك ئارەزوو كراو خێرايى يان مەوداى RPM. ڕۆتينى تاقيكردنەوەى هێزى نەگۆڕ پى ئەى يووەكە داوا دەكەن كە بەنياز بێت كەمێك زەبر كەم هەروەك ئاماژەى پێ كرد تا دەرهاتى مووڤە ئامادە بكات تا ڕێژەيێكى تاودان ڕێ بدات. توانا حيساب دەكرێت لەسەر بنەماى خێراييى خولانەوەى زەبرى ئێكس نەگۆڕى ئێكس. نەگۆڕەكە دەگۆڕێت پشت دەبەستێت بە يەكەكان کە بەكاريان هێنا.
خێرای نەگۆر
ئەگەر هێزپێو ڕێكخەرێكى خێراييێت هەبێت (مرۆڤ يان كۆمپيوتەر)، پى ئەى يووەكە بڕێكى گۆڕاوى زەبەن هێز دەستەبەر دەكات (زەبر) ئەوە پێويستە تا مووڤەى يەكەم بەكار بخات لەكە ئارەزوو كراو خێراييى تاقيكردنەوەى تاك يان RPM. پى ئەى يووەكە زەبەن بار كردارى بۆ مووڤەى يەكەم دەتوانێت بەدەستكارى كۆنترۆل بكرێت يان سوور لەسەر لەلايەن كۆمپيوتەرێك. زۆربەى سيستەم گێژاو هەنووكە بەكار دەهێنن، ڕۆن ئاوى، يان مۆتۆڕى دى سى بارى بەرهەم هێنا بەهۆييان هێڵى و تواناى گۆڕانى بارى خێرا.
جۆرەکانی داینەمۆ پێو
جگە لە پۆلێن كردن هەروەك مژين، مۆتۆڕ، يان جيهانى، هەروەك باسى كرد لەسەر، دينامۆمێتێرس هەروەها دەتوانێت نهێنى بێت لە ڕێگاى ديكە. [دينۆ] ئەوە ڕاستەوخۆ جووت بوون بۆ مەكينەيێكە ناسراو بە مەكينەيێك [دينۆ].
[دينۆ] ئەوە دەتوانێت زەبر و توانا بپێوێت گەيانديان لەلايەن شەمەندەفەرى تواناى ئۆتۆمبيلێك ڕاستەوخۆ لێوە چەرخى لێخوڕين يان چەرخ بەبێ لا بردنى مەكينەكە لە چوارچێوەوەى ئۆتۆمبيلەكە)،ە ناسراو بە شاسيێك [دينۆ].
دينامۆمێتێرس هەروەها دەتوانێت نهێنى بێت لەلايەن جۆرەكەى يەكەى مژين يان [ئابسۆربێر/دريڤێر] كە ئەوان بەكار بهێنن. هەندێك يەكە كە بەتواناى مژين تەنهان دەتوانێت كۆ بكرێتەوە بە مۆتۆڕێك تايێك [ئابسۆربێر/دريڤێر] دروست بكات يان " جيهانى " هێزپێو.
جۆرەکانی  هەڵمژەر
·        تەزووی ئێددی (مژين تەنها)
·        برێكى هاڕاوەى موگناتيسى (مژين تەنها)
·        برێكى هيستەرەسيس (مژين تەنها)
·        كارەبايى [مۆتۆر/گەنەراتۆر] (يان بمژە دەهاژوات)
·        برێك باوەشێن بكە (مژين تەنها)
·        برێكى ئاوى (مژين تەنها)
·        هێز چەورى كرد، ڕۆن برێكى لێكخشان دەبڕێتەوە بەبرينگ (مژين تەنها)
·        ئاوێتە [دينۆ] (عادەتەن مژينێك [دينۆ] پێكەوە لەگەڵێك [ئەلەكتريك/مۆتۆرينگ] [دينۆ])
پۆل:ئامرازەکانی پێوان پۆل:ئەندازیاریی میکانیکی
ڕێزان جاوید
یۆسف ڕەبانی ناسراو بە ڕێزان جاوید (؟ لە مەھاباد - ٦ی ئابی ٢٠٢٢ لە قامیشلۆ) چالاکوانێکی سیاسیی کورد، ئەندامی مەجلیسی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان و ھاوسەرۆکی پێشووی کۆمەڵگای دیموکراتیک و ئازادی رۆژھەڵاتی کوردستان (کۆدار) بوو. ڕێزان جاوید لە ساڵی ٢٠٢٢ لە ھێرشی درۆنەکانی ھێزە سەربازییەکانی تورکیا لە شاری قامیشلۆ لە ڕۆژاوای کوردستان کوژراو.
ژیان و چالاکی
ڕێزان جاوید لە ساڵی ٢٠١٤ لە کۆنگرەی دامەزراندنی کۆمەڵگای دیموکراتیک و ئازادی رۆژھەڵاتی کوردستان (کۆدار) بەشدار بوو و وەکوو ھاوسەرۆکی کۆدار ھەڵبژێردرا و لەنێوان ٥ی ئایاری ٢٠١٤ ھەتا ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ وێڕای زیلان تانیا ھاوسەرۆکایەتیی کۆداریان بە ئەستۆ گرت. ڕێزان جاوید بەدوای ئەوەیش وەکوو ئەندامی ئەنجوومەنی بەرێوبەری کۆمەڵگای کۆدار چالاک بوو.
ڕێزان جاوید بۆ بەرێوەبردنی کۆنگرەی نەتەویی کورد زۆر چالاک بوو و بەم مەبەستە وەکوو شاندی پژاک و کۆدار چوو بۆ شاری ھەولێر لە باشووری کوردستان.
کوژران
ڕێزان جاوید لە ھێرشی ھێزەکانی تورکیا بۆسەر گەڕەکی سەناعە (حی‌الصناعە) لە شاری قامیشلۆی رۆژئاوای کوردستان لە رۆژی ٦ی ئاب کە لە ڕێگای فڕۆکەی بێفرۆکەوانەوە ئەنجام درا بە سەختی بریندار بوو و لە نەخۆشخانەی شاری قامیشلۆ کۆچی دوایی کرد.
ھەروەھا دەستەی ناوخۆی بەڕێوەبەریی خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتیکی ھەرێمی جزیریش بە ھاوسەرۆکایەتیی کەنعان بەرەکات و حەمرین عەلی، بە ڕێکخستنی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنووسی لە شاری قامیشلۆ سەبارەت بە ھێرشەکانی دەوڵەتی تورکیا بۆ سەر باکور و ڕۆژھەڵاتی سوریا وێڕای ئاماژە بە کوژرانی ڕێزان جاوید لە ھێرشی درۆنەکانی تورکیا ڕایگەیاند کە «یوسف مەحمود ڕەبانی بە سەردانێک ھاتبوو بۆ ھەرێمەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سوریا تا وەکو لەگەڵ خەڵک کۆ ببێتەوە و لە نزیکەوە دەستکەوتەکانی شۆڕشی ١٩ی تەمووز ببینێت، ھەروەھا بۆ نزیککردنەوەی دید و بۆچوونی گشتیی گەلی کوردستان لە ھەر چوار پارچەدا تێکدەکۆشا.»
جگە لەمانە کۆنگرەی نەتەوەیی کورد ، پلاتفۆرمی ھۆرام، پلاتفۆرمی یارسان و ڕێکخراوەی یاریکوردیش بە بڵاوکردنی ڕاگەیەندراوەکانێک کوژرانی ڕێزان جاوید بەدەستی ھێزە سەربازییەکانی حکوومەتی تورکیایان تاوانبار کرد.
بە وتەی ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤی سووریا ھەڵمەتە تیرۆریستییەکەی ٦ی ئابی ٢٠٢٢ کە ڕێزان جاوید لەتێدا کوژراوە لە ئاکامی ھاوکاریی زانیاریی حکوومەتەکانی ئێران و تورکیا قەوماوە و ئەو ڕێکخراوەیە ھەر دوو حکوومەتەکەی ئێران و تورکیای لە کوشتنی ڕێزان جاوید بەشدار زانیوە.
بە خاک سپاردن
تەرمی ڕێزان جاوید وێڕای تەرمی دژوار کۆبانێ شەڕڤانی یەپەگە لە ڕێوڕەسمێکی شکۆداردا بە بەشداریی ھەزاران ھاوڵاتیی ھەرێمی جزیر لە گۆڕستانی شەھید دژوار لە گوندی داودێی شاری حەسیچە بەخاک سپێردرا. لەم ڕێوڕەسمەدا کە بە ئامادەبوونی شەڕڤانانی یات، قەسەدە، یەپەژە و یەپەگە، بنەماڵەی شەھیدان و سیاسەتوانانێک وەکوو فۆزا یوسف ئەندامی ھاوسەرۆکایەتیی پارتی یەکێتی دیموکراتیک (پەیەدە) و ساڵح موسلیم ھاوسەرۆکی پەیەدە و جەماوەرێکی بەرچەو لە خەڵکی ڕۆژاوای کوردستان بەڕێوەچوو، بەشداربووان تەرمەکانیان لەبەردەم بینای ئەنجومەنی بنەماڵەی شەھیدان لە حەسیچە وەرگرت و بە کاروانی دەیان ئۆتۆمبێلی ڕازاوە بە گوڵ و وێنەکانی ڕێزان جاوید و دژوار کۆبانییەوە، بە وتنەوەی دروشمی «شەھید نامرێ» بەرەو گۆڕستانی شەھید دژوار لە گوندی داودێ بەڕێکەوتن.
بیرھێنانەوە و ڕێزگرتن
ھەر لە سەرەتای بڵاوبوونی ھەواڵی کوژرانی ڕێزان جاوید لە زۆرینەی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان بەکارھێنەرانی کورد، رۆژنامەوانان، سیاسەتوانان و کەسایەتیە ناسراوەکان لە ھەر چوار پارچەی کوردستان و ھەروەھا ئەورووپا، بە نووسینی پۆست و دانانی وێنە و دیمەنەکانی ڕێزان جاوید، پێزانین و ھاوخەمیی خۆیان بۆ ڕێزان جاوید دەربڕی.
لە شاری مەھابادی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بە ماوەی چەند ڕۆژ ھەزاران کەس لە ھاوڵاتیان و ھەروەھا دایکانی ئاشتی لە ھەموو شارەکانی ڕۆژھەڵات ڕوویان بە ماڵی دایکی ڕێزان جاوید کرد و بە کۆمەڵ و بە جیا بەشداریان لە پرسەی ڕێزان جاوید کرد.
ھەروەھا ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس شاعیری کورد بە نووسینی پارچە شێعرێک یادی ڕێزان جاویدی بەرز کردەوە.
داوداوە
داوداوه (Dawidawe، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٠ کەس لە ٦١١ بنەماڵەدا بووە.
ڕێزان جاوید
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی مەھاباد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسییەکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
داوداوە
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ھەرێمی ئێژە
چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئێژە
ھەرێمی ئێژە بە پانتایی ٧٩٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، پێنجەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەرێمی ئێژە پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا پۆل:ناوچەی ئێژە
مستەفا کەمال ئاتاتورک
مستەفا کەمال ئاتاتورک (؛ زۆر جار دەنووسرێت کەمال ئاتاتورک  یان مستەفا کەمال پاشا؛ لە دایکبووی دەورووبەری ١٨٨١ - مردووی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨) سەرباز، مارشال، پیاوی دەوڵەتی شۆڕشگێڕ، نووسەر، باوک و دامەزرێنەری کۆماری تورکیا بوو. یەکەمین سەرۆککۆماری تورکیا بوو لە ماوەی ١٩٢٣ تاکوو مردنی لە ساڵی ١٩٣٨. وە کۆمەڵێک چاکسازی لە ناو دەوڵەت کرد، ئەمەش لە پێناو بە ھاوچەرخکردنی تورکیا بوو بەرەو سێکولاریزم و دەوڵەتێکی پیشەسازی. ئەتاتورک کەسێکی سێکولار و نەتەوەپەرست بوو، سیاسەتەکانی ئەتاتورک بە کەمالیزم دەناسرێتەوە. بەھۆی دەستکەوتە سەربازی و سیاسییەکانییەوە، ئەتاتورک بەیەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت.
وەک یەکەم سەرۆکی تازەکار، کەمال ئەتاتورک دەستیکرد بە داڕشتنی پڕۆگرامێکی دەستپێشخەری بۆ چاکسازیکردن لە بوارەکانی سیاسەت، ئابووری و کەلتوور بەو ئامانجەی کە وڵاتێکی پێشکەوتوو و سێکولار دامەزرێنێت. لەم هەنگاوەیدا، خوێندنی سەرەتایی کرایە خۆڕایی، ئەلفووبێی زمانی تورکی عوسمانی گۆڕدرا بۆ تورکی لاتینی. مافی سیاسەتکردنی یەکسان درایە ژنان، هەروەها مافی دەنگدانیش درایە ژنان.
حکوومەتەکەی ئەتاتورک پڕۆسەیەکی بە تورکاندنی دەستپێکرد، هەوڵیدا وڵات بکاتە وڵاتێکی یەک نەتەوە. لە ژێر دەسەڵاتی ئەتاتورکدا، کورد، کۆمەڵە و کەمایەتییە ناتورکەکان لەژێر زەبر و فشاردا دەبوو بە تورکی قسە بکەن، لەلایەکی دیکەش، پاشناو و ناوی شوێنی لەدایکبوونیان دەبوو بکرێتە تورکی. هەر لە سەردەمی سەرۆکایەتی ئەتاتورک ڕەشەکووژیی دەرسیم ڕوویدا. لە ساڵی ١٩٣٤، پەرلەمانی تورکیا پاشناوی ئەتاتورکی بە مستەفا پاشا بەخشی کە بەمانای "باوکی تورکەکان" دێت، ئەمەش وەک ڕێزێک بوو لە کارەکانی بۆ درووستکردنی دەوڵەتی تورکیا. ئەتاتورک لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨ لە کۆشکی دۆلمەباخچە، ئەستەمبول لە تەمەنی ٥٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی تورکیا، عیسمەت ئینۆنو شوێنی ئەوی گرتەوە. لە ساڵی ١٩٥٧ ئارامگەکەی لە ئەنقەرە بۆ درووست کرا، کە لە دەوریدا پارکی ئاشتی هەیە کە ئەم پارکە لە ژێر وتەیەکی ئەتاتورک ئەو ناوەی وەرگرتووە، "ئاشتی لە وڵات، سەقامگیرییە لە جیهان".
سەرەتای ژیان
کەمال ئەتاتورک لە دایکبووی (لە ژێر ناوی عەلی ڕەزا ئۆغلو مستەفا واتە مستەفای کوڕی عەلی ڕەزا) مانگە سەرەتاکانی ١٨٨١ بوو،یان ئەوەیە لە گەڕەکی فەرماندە ئەحمەد یانیش لە ماڵێک (ئێستا کراوەتە مۆزەخانە) لە شەقامی ئسلاحخانە (ئێستا پێی دەگوترێت ئەپۆستۆلو پاڤلۆو)، لە شاری سەلانیک لە دەوڵەتی عوسمانی، ئێستا ئەو شارە بەهەمان ناوەوە دەکەوێتە وڵاتی یۆنان. باوکی ئەتاتورک، عەلی ڕەزا ئەفەندی ئەفسەرێکی سەربازی بوو کە لە بنەڕەتدا خەڵکی گوندی کۆجاجیک بوو، کە ئێستا ئەو گوندە دەکەوێتە مەکدۆنیای باکوور. دایکی ئەتاتورک ناوی زوبەیدە خانم بوو. لە خێزانەکەیدا، تەنیا یەک خووشکی ئەتاتورک بە سەلامەتی مایەوە ئەویش ناوی مەقبولە بوو، ناوبراو لە ساڵی ١٩٥٦ کۆچی دوایی کرد. بە قسەی قسەی نووسەر ئەندرو مانگەر، ئەوا خێزانەکەی ئەتاتورک موسڵمانێکی تورکزمان بوون و تاڕادەیەک بە چینی ناوەڕاستدا هەژمار دەکران. هەندێ لە نووسەران ئاماژەیان بەوە کردووە کە باوکی ئەتاتورک لە بنچەدا ئەلبانییە. لەبەرامبەردا کۆمەڵێک نووسەر وەک فالیح ئەتایی، ڤامک دی ڤۆلکان و نۆرمان ئتزکۆویتز لەو بڕوایەدان کە عەلی ڕەزا تورک بووە، هەروەها خەڵکی سۆکە بووە لە پارێزگای ئایدین. توێژەران لەو بڕوایەدان کە زوبەیدە خانمی دایکی ئەتاتورک تورک بووە.
ئەو ناوی یەکەمی مستەفا بوو، هەروەها ناوی دووەمی کەمال بوو (واتە کەسێکی تەواو یان پێگەیشتوو)، بەپێی سەرچاوەکان ئەو ناوە لەلایەن مامۆستای بیرکاری پێی درابوو. بە قسەی ژنە مێژوونووسی تورک، عفەت عنان ئەوا لەبەر پێگەیشتوویی و کارامەیی مستەفا بوو ئەوا مامۆستاکەی ناوی کەمالی لێ نابوو، لەبەرامبەردا هەندێ سەرچاوەی دیکە هەن کە دەڵێن بۆئەوەبووە کە مامۆستاکە بتوانێت قوتابیانی پۆلەکەی لێک جیا بکاتەوە. هەروەها ژیاننامەنووس ئەندرو مانگۆ ئەوەی ورووژاندووە کە مستەفا ناوی کەمالی لە خۆ نابێت لەبەر خۆشەویستی بۆ شاعیری نەتەوەیی تورک نامق کەمال. لە تەمەنی منداڵیدا، دایکی هانی داوە بۆ ئەوەی بچێتە حوجرە و مەکتبە ئاینییەکان، ئەتاتورک ماوەیەکی کەم لە قوتابخانە ئاینییەکان ماوەتەوە. دواتر لەسەر خواستی باوکی چووەتە قوتابخانەی شەمسی ئەفەندی (قوتابخانەیەکی ناحکومی بوو کە زیاتر مەیلیان بۆ سێکولاریزم هەبوو). ئەتاتورک کاتێک تەمەنی گەیشتبوو بە حەوت ساڵان، باوکی مرد. دواتر دایکی حەزی بەوە بووە کە کوڕەکەی بچێتە ناو بواری بازرگانی، بەڵام ئەتاتورک بەبێ ڕاوێژکردن بە ماڵەوە ئەوا لە ساڵی ١٨٩٣ پەیوەندی کردووە بە قوتابخانەی سەربازیی سالۆنیکا. لە ساڵی ١٨٩٦، ئەتاتورک چووەتە ناو دواناوەندی سەربازیی مۆناستیر (لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا دەکەوێتە شاری بیتۆلا، مەقدۆنیای باکوور). لە ١٤ی ئازاری ١٨٩٩، ئەتاتورک بەهاوڕێیەتی لەگەڵ هەریەکە لە عەلی فوئاد و لوتفی موفیت چوو بۆ ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی لە ناوچەیەک لە شاری قوستەنتینە (ئەمڕۆ: ئەستەمبوڵ)، دواتر لە ساڵی ١٩٠٢ لە ئەکادیمیاکە دەردەچێت. هەروەها لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٠٥ لە کۆلێجی سەربازیی عوسمانی دەرچووە.
دەستپێک
بەماوەیەکی کورت دوای تەواوکردنی خوێندن، بەهۆی بەشداریکردنی لە چەند چالاکی و ڕێپێوانێک دژی دەسەڵاتی شاهانە دەستگیرکرا. دوای چەند مانگێک بەهەوڵی بەڕێوبەری قوتابخانەکەی، ڕەزا پاشا ئازادکرا. دوای ئازادبوونی، ئەتاتورک ئەرکی ئەوەی خرایە سەرشان کە بچێتە ناو سوپای پێنجەم لە دیمەشق ئەمەش وەک یەکێک لە ستافەکانی کاپتنێک بوو. لەو دەمە ئەتاتورک چووە پاڵ کۆمەڵەیەکی شۆڕشگێریی بچووک کە بەنهێنی کاریان دەکرد بە سەرکردایەتی بازرگان مستەفا جانتەکین، ناوی کۆمەڵەکەش ئازادی و نیشتمان بوو. لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٠٧، پلەی کەمال ئەتاتورک بەرزکرایەوە بۆ کاپتنی باڵا هەروەها لە ١٣ی تشرینی یەکەمی هەمان ساڵ، گواسترایەوە بۆ بنکەی سەرەکی سوپای سێیەم لە ماناستر. ئەتاتورک چووەتە ناو کۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقی (یەکێتیی و پێشکەوتن)، بەئەندامی ژمارە ٣٢٢، لەگەڵ ئەوەشدا دوای چەند ساڵێک ئەوا بۆچوونەکانی لەگەڵ پارتەکە بوونە دژیەک و بەکەسێکی ئۆپۆزسیۆنی ناو پارتەکە دادەنرا ئەمەش بەوەی بەردەوام ڕەخنەی هەبوو لە سیاسەت و کارەکانی سەرکردایەتی کۆمەڵەکە. لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٨، بوو بە پشکنەر لە هێڵی ئاسنینی دەوڵەتی عوسمانی لە ڕۆژهەڵاتی ڕومێلیا. لە تەمموزی ١٩٠٨، ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە ناو شۆڕشی لاوانی تورک کە تێیدا دەسەڵاتیان لە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم سەند و دەستووری وڵاتان بۆ دەستووری ساڵی ١٨٧٦ گەڕاندەوە.
کەمال پێشنیارێکی ئەوەی دا کە سوپا لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسیی جیابکرێتەوە، ئەم پێشنیارە بەلای کۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقی پەسەند نەبوو هەربۆیە ناوبراویان دوور خستەوە بۆ ویلایەتی تریپۆلیتانیا (لیبیای ئەمڕۆ، ئەوکاتە ناوچەیەک بوو لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی) ئەمەش بۆ ئەوەی کاربکات لەسەر سەرکوتکردنی یاخیبوونە خێلەکییەکانی ناوچەکە، ئەم دوورخستنەوەیە تاکوو ساڵی ١٩٠٨ بوو. بە قسەی میکوش ئەوا ئەتاتورک خۆبەخشانە ئەم ئەرکەی لەسەر بوو. کەمال لە سەرکوتکردنی ئەم شۆڕش و جووڵانەوە سەرکەوتوو بوو بەمەش لە کانوونی دووەمی ١٩٠٩ گەڕایەوە قوستەنتینیە. لە نیسانی ١٩٠٩ لە قوستەنتینە گرووپێکی دژە-شۆڕش دامەزرا. ئەتاتورک لە سەرکوتکردنی شۆڕشەکانی ئەو دەمە ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا.
لە ساڵی ١٩١٠، کەمال بانگکرا بۆ ئەوەی بچێتە هەرێمی ئەلبانیای عوسمانی. لەو دەمە عیسا بۆلەتینی ڕێبەرایەتی سەرهەڵدانەکانی ئەلبانیای دەکرد لە کۆسۆڤۆ، هەروەها لە شۆڕشی ئەلبانیش. هەر لەو ساڵەدا، ئەتاتورک چاوی کەوت بە ئەکرەم ڤلۆرا دەسەڵاتداری ئەلبانی، سیاسی، نووسەر هەروەها یەکێکیش بوو لە پشتیوانە سەرەکییەکان بۆ سەربەخۆیی ئەلبانیا. لە ساڵی ١٩١١، بۆ ماوەیەکی کەم کەمال کرایە وەزیری جەنگ لە قوستەنتینە.
جەنگی تورک-ئیتالی (١٩١١-١٢)
لە ساڵی ١٩١١، کەمال ئەتاتورک خۆبەخشانە لە جەنگی ئیتالی-تورک بەشداری کرد، جەنگەکە لە ویلایەتی ترابلووس بوو (لیبای ئەمڕۆ). ئەو لە ناوچەکانی نزیک دەرنا و تەبروق بەشدار بوو. ئیتالیا بە هێزی ١٥٠ هەزار پیاو؛ بەرامبەر بە ٢٠ هەزار لە تیرەی بەدەوییەکان و ٨٠٠٠ تورک جەنگا. بەماوەیەکی کورت بەر لەوەی کە ئیتالیا ئەم جەنگە ڕابگەیەنێت، ئەوا دەوڵەتی عوسمانی بەشێکی زۆر لە هێز و چەکەکانی لیبای بردە ویلایەتی یەمەن بۆ ئەوەی یاخیبووەکانی ئەوێ سەرکوت بکات، بەهۆی ئەمەشەوە عوسمانییەکان لە جەنگی بەرامبەر ئیتالیا دۆڕان. لەلایەکی دیکەشەوە هێزەکانی بەریتانیا کە سنووری هەرێمەکانی میسر و سوودانی عوسمانییان گرتبوو ئەوا ڕێگەیان نەدەدا لە سنووری ئەوانەوە هێز و چەکی عوسمانی بگاتە لیبیا. سەربازە عوسمانییەکانی لەنێویاندا ئەتاتورک لەوانەیە بە جلوبەرگی عەرەبەوە چووبن بۆ لیبیا (سەرباری مەترسی زیندانیکردنیان لە ئەگەری گیرانیان لەلایەن دەسەڵاتی بەریتانییەوە) یانیش بەهۆی ئەو کەشتییە زۆر کەمانەی کە بەردەست بوون لەو کاتە (ئیتالییەکان کە هێزی دەریایی باڵایان هەبوو، بە چڕی ڕێگا دەریاییەکانیان بۆ تەرابلوس کۆنترۆڵ کرد بوو). بەڵام سەرەڕای هەموو سەختییەکان، هێزەکانی ئەتاتورک لە لیبیا لە چەندین بۆنەدا توانیان ئیتالییەکان بەرپەرچ بدەنەوە، وەک لە شەڕی تۆبروک لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩١١.
لە شەڕی دێرنا لە ١٦-١٧ی کانوونی دووەمی ١٩١٢، لە کاتێکدا ئەتاتورک هێرشی دەکردە سەر قەڵای قەسری هارون کە لە ژێر کۆنترۆڵی ئیتالیادا بوو، دوو فڕۆکەی ئیتاڵی بۆمبیان خستە سەر هێزەکانی عوسمانی؛ بەردێک لە باڵەخانەیەکی ڕووخاودا کەوت و بە چاوی چەپی ئەتاتورک کەوت، ئەمەش بووە هۆی تێکچوونی هەمیشەیی شانەکانی چاوی، بەڵام بینینی بەتەواوی لە دەست نەدا. دواتر نزیکەی مانگێک چارەسەری پزیشکی وەرگرت. لە ٦ی ئازاری ١٩١٢دا، ئەتاتورک بووە فەرماندەی هێزەکانی عوسمانی لە دێرنە. تا کۆتایی جەنگی ئیتالیا-تورکیا لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩١٢دا توانی بەرگری لە شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری بکات. دواتر ئەتاتورک، ئەنوەر بەی و فەتحی بەی گەڕانەوە دەوڵەتی عوسمانی ئەمەش دوای ئەوەی لە کۆتاییدا بە ئیتالییەکان دۆڕان. لە ئەنجامی ئەم جەنگدا، دەوڵەتی عوسمانی ناوچە و شارەکانی تەڕابلووس، فیزان و بەرقەی لە دەستدا بۆ شانشینی ئیتالیا. دوای دە ڕۆژ پەیمانی ئۆوچی لە شاری لۆزان واژووکرا، ئەمەش دوای ئەوەهات کە ئیتالییەکان دەیان ویست سوود لە باروودۆخی ئەو سەرکەوتنەیان وەربگرن.
جەنگی جیهانیی یەکەم (١٩١٤-١٩١٨)
لە ساڵی ١٩١٤، دەوڵەتی عوسمانی هاتە ناو جەنگی جیهانیی یەکەم و لە شەڕەکانی ناوچە ئەورووپییەکان و ڕۆژهەڵاتی ناوین بەشداری کرد، لەو جەنگەدا عوسمانییەکان بوونە هاوپەیمانی هێزە ناوەندییەکان لە پاڵ ئیمپراتۆریەتیی ئاڵمانی، بولگاریا، نەمسا-هەنگاریا. لەو کاتەدا، ئەتاتورک ئەرکی رێکخستن و فەرماندەیی فیرقەی نۆزدەهەمی پەیوەست بە سوپای پێنجەم لە کاتی شەڕی گالیپۆلی پێدرا. ئەو بوو بە فەرماندەی هێزەکانی هێڵی پێشەوە، ئەمەش دوای ئەوە بوو کە بە دروستی پێشبینی کرد کە هاوپەیمانان لە کوێ هێرش دەکەن، ئەتاتورک پێگەی خۆی گرت لەو پۆستە تا ئەو دەمەی کە پاشەکشەیان کرد. ئەتاتورک تا ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩١٦ لە ئەدیرنە خزمەتی سەربازیی کردووە، دواتر بۆ فەرماندەیی فەیلەقی شازدەهەمی سوپای دووەم دەستنیشانکرا و دوای ئەوەی هێرشە بەرفراوانەکەی ڕووسیا گەیشتە شارە سەرەکییەکانی ئەنادۆڵ، ڕەوانەی کەمپەینی قەفقاز کرا، ئەمەش دوای هێرشە بەرفراوانەکەی ڕووسیا بوو کە گەیشتە شارە سەرەکییەکانی ئەنادۆڵ. لە ٧ی ئابدا، سەربازەکانی کۆکردەوە و هێرشێکی بەرپەرچدانەوەی ئەنجامدا. دوو لە فیرقەکانی شارەکانی بیتلیس و مووشیان گرت.
دواتر حكوومەتی یەکێتیی و پێشکەوتن (CUP) لە قوستەنتینیە، پێشنیازی دامەزراندنی سوپایەكی نوێ لە حیجاز و دانانی ئەتاتورک وەک فەرماندەی ئەو سوپایە کرد، بەڵام ئەتاتورک پێشنیازەكەی رەتكردەوە و دواتریش هەرگیز ئەم سوپایە دانەمەزرا. بەڵکو لە ٧ی ئازاری ١٩١٧دا، ئەتاتورک لە فەرماندەیی فەیلەقی شازدەهەمەوە بەرزکرایەوە بۆ فەرماندەیی گشتی سوپای دووەم، لەو دەمە هەر زوو سوپای ڕووس کشانەوە کاتێک شۆڕشی ڕووسیا سەریهەڵدا.
لە تەمموزی ١٩١٧ وەک فەرماندەیی سوپای حەوتەم دامەزرا ، لە ٧ی ئابی ١٩١٧دا جێگەی فەوزی پاشای گرتەوە، کە لە ژێر فەرماندەیی گروپی سوپای یڵدرم سەر بە ژەنەڕاڵی ئەڵمانی ئێریچ ڤۆن فالکنهاین بوو (بەڵام دوای ئەوەی هێزەکانی ئینگلیز توانیان ئوورشەلیم بگرن، ئەوا ئۆتۆ لیمان ڤۆن ساندەرس شوێنی ئێرچی گرتەوە وەک فەرماندەی سوپای یڵدرم لە سەرەتاکانی ١٩١٨). دوای ڕەتکردنەوەی چەند پێشنیازێکی سەربازیی، ئەوا ئەتاتورک دەستی لە کار کێشانەوە و گەڕایەوە قوستەنتینە. لەوێدا ئەرکی یاوەریکردنی شازادەی جێنشین (سوڵتانی داهاتوو) محەممەد وەحیدەدین پێسپێردرا لە گەشتە شەمەندەفەرەکەیدا بۆ نەمسا-هەنگاریا و ئەڵمانیا.
کاتێک محەممەدی شەشەم لە تەمموزی ١٩١٨ بوو بە سوڵتانی نوێی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، ئەتاتورکی بانگ کرد بۆ قوستەنتینیە و دوای چەندین کۆبوونەوە لە مانگەکانی تەمموز و ئابی ١٩١٨، دووبارە بۆ فەرماندەیی سوپای حەوتەم لە فەلەستین راسپێردرا. ئەتاتورک لە ٢٦ی ئابی ١٩١٨ گەیشتە حەلەب، پاشان بەرەو باشوور بەردەوام بوو تا بنکەی سەرەکیی خۆی لە نابلوس. سوپای حەوتەم بەشی ناوەندیی هێڵەکانی پێشەوەی بەدەستەوە بوو. لە ١٩ی ئەیلولدا، لە سەرەتای شەڕی مەگیدۆدا، سوپای هەشتەم لایەنی کەنار دەریاکانی گرتبوو بەڵام لەیەک کەوتن و لیمان پاشا فەرمانی بە سوپای حەوتەمی کرد کە بەرەو باکوور بکشێنەوە بۆ ئەوەی ڕێگری لە هێزی بەریتانی بکەن لە گرتنی ڕووباری ئەردەن. دواتر ئەم پلانە لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩١٨، بەهۆی بۆردومانی ئاسمانی بەریتانیا لەناوچوو. لەو دەمە، سوپای عوسمانی تەنیا توانی بەرگری لە حەلەب بکات.
دواتر، شەڕەکە لە لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ بە ئاگربەستی مودرۆس کۆتایی هات. هەموو سەربازانی ئەڵمانیا و نەمسا-هەنگاریا لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا کاتێکی زۆریان پێدرا بۆ کشانەوە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمدا ئەتاتورک بۆ فەرماندەیی گروپی سوپای یڵدرم دەستنیشانکرا و جێگەی لیمان ڤۆن ساندەرز گرتەوە.
دارا سێکانیانی
دارا حەمە ئەحمەد ناسراو بە دارا سێکانیانی (لەدایکبووی ١ی تەممووز ١٩٧٠ لە سێکانیان) سیاسەتوانێکی کورد و ئەندامی سەرکردایەتیی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستانە.
خوێندن
دارا سێکانیانی ھەڵگری بڕوانامەی دیپلۆم و بەکالۆریۆسە لە بواری پەروەردە. ئەو ھەروەھا ئەندامی سەرکردایەتیی یەکگرتوویە. سەرپەرشتیاری منداڵانی بێباوک بووە لە دەزگای فریاکەوتنی جیھانی ئیسلامی. نووسینی دەیان وتار و چاوپێکەوتنی ھەبووە بۆ کەناڵە ناوخۆی جیھانییەکان.
پیشەکان
- ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر لیستی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
بڕیارنامەی ١٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک
ئێرنست چەین
ئێرنست چەین ناوی تەواوی ئەلسێر ئێرنست بۆریس چەین' (ماوەی ژیان:٩ی حوزەیرانی ١٩٠٦ تاکوو ١٢ی ئابی ١٩٧٩) زانایەکی کیمیازانی بەریتانی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی بووە، ساڵی ١٩٤٥ بەھاوبەشی لەگەڵ زانای بەریتانی ئەلسێر ئەلکسەندەر فیلمنگ و زانای ئوستورالی ھاوارد فلۆریخەڵاتی نۆبێلیان لەبواری پزیشکیدا بەدەستھێناوە. باوکی ڕوسی بووە و بەمەبەستی خوێندنی کیمیا ھاتووە بۆ ئاڵمانیا و لە بەرھەمھێنانی کیامیایی کاری کردووە و دایکیشی ھەر لە بنەڕەتدا لە بەرلین لە دایک بووە. ساڵی ١٩٣٠ تشین بڕوانامەی لەبواری کیمیا لە زانکۆی فردریش فیلھیلم بەدەستھێناوە کە ئێستا پێی دەڵین زانکۆی ھۆمبۆڵت، کاتێک کە نازیەکان دەسەڵاتیان لە ئەڵمانیا گرتۆتە دەست لەبەر ئەوەی جولەکە بووە لەگیانی خۆی ترساوە و لە ساڵی ١٩٣٣ ئەڵمانیای جێھێشتووە و لە ئینگلتەرا جێگیربووە. تشین لە ئینگلتەرا لە زانکۆی کامبردج لەژێر چاودێری ئەلسێر فریدریک ھۆیکنس دەستی کردووە بە توێژینەوەکانی، ساڵی ١٩٣٥ لە زانکۆی ئکسفۆرد وانەی لە زانستی نەخۆشیەکان وتۆتەوە و ھەر لەو ماوەیەدا توێژینەوەیەکی زۆری لەبوارە جیاجیاکاندا کردووە، ساڵی ١٩٣٩ لە گەڵ فلۆری و فلیمنگ توێژینەوەکانی لەسەر بنسلین و چۆنێتی پێکھاتەکانی و بەکارھێنانی چڕکردۆتەوە و لەساڵی ١٩٤٥ لەبواری پزیشکیدا خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێناوە. پێش کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم تشین ھەواڵی کوژرانی دایک و خوشکی بیست و لەدوای کۆتایی ھاتنی جەنگەکەش ڕۆشتووە بۆ ڕۆما و لە پەیمانگای باڵای پزیشکی کاری کردووە، ساڵی ١٩٦٤ لەبەریتانیا لە زانکۆی شاھانەی لەندەن بەشی کیمیای دامەزراندووە و سەرپەرشتیشی کردووە، ساڵی ١٩٤٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ ھاوسەرگیری لەگەڵ مێژوو نووسی بەریتانی بەڕەچەڵەک جوولەکە ماکس بیلۆڤ کردووە. ئیرنست تشین لە کۆتایی ژیانیدا زۆر گرنگی بە ڕەچەڵەکی خۆی داوە و منداڵەکانی لەسەر بنەماکانی جولەکە پەروەردەکردووە و فێری ئایینی جولەکەشی کردوون، ساڵی ١٩٦٩ نازناوی ئەلسێری بەدەستھێناوە، لە ١٢ ئۆغۆستسی ساڵی ١٩٧٩ لە ڕۆژئاوای کۆماری ئێرلەندا لە نەخۆشخانەی مایۆی گشتی گیانی لەدەستداوە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:کیمیازانانی ئاڵمانی پۆل:جووە ئاڵمانییەکان پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
١٨٨٠
ساڵی ١٨٨٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
١٨٨١
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨١
چراغ وەیس
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئانتوان دو مۆنکرێتیێن
ئانتوان دو مۆنکرێتیێن شاعیر، شانۆنووس، ئابووریزان و مێژووناسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٧٠ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئابوورزانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٥ پۆل:مردووانی ١٦٢١
شوعبە بن عەییاش
ئەبو بەکر، شوعبە بن عەییاش بن سالم ئەلحەننات ئەسدی نەھشەلی کووفی، ، لە ناوی خۆی چەند ڕای جیاواز ھەیە، ڕاستترینیشیان شوعبەیە. ساڵی ٩٥ـی کۆچی لە دایک بووە، فەقێ و موحەددیس و گێڕەوەی قورئان لە ئیمام عاسم، حەدیسیشی گێڕاوەتەوە لە چەند کەسێک لەوانە ئیمام عاسم و ئەبی ئیسحاقی سەبەیعی و عەبدولمەلیک بن عومەیر و ئیسماعیلی سوددی. زۆر کەس لای ئەو قورئانیان خوێندووە، لەوانەش ئیمامی کیسائی کە ھەر پێش ئەو مرد، یەحیا عولەیمی و ئەبو یوسف ئەعشا و عەبدولڕەحمان بن ئەبی حەمادە و یەحیای کوڕی ئادەم.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧١٠ پۆل:مردووانی ٨٠٩ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان
بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان (, IMDb) بنکەدراوەیەکی سەرھێڵی گەورەیە تایبەت بە فیلمەکان لە ئینتەرنێت. بەشێوەیەکی گشتی پێکھاتووە لە کۆمەڵێکی زۆر زانیاری لەبارەی ئەکتەرەکان، فیلمەکان، زنجیرە تەلەڤیزیۆنیەکان وە یاری ڤیدیۆییەکان.
لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ دروستکراوە، وە لە ساڵی ١٩٩٨ەوە موڵکی کۆمپانیای ئەمازۆن.کۆمە ھەتا ئێستا.
بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان بە گرینگتری سایتی کات بەسەربردن دادەنرێت لە ئینتەرنێت، مانگانە زیاتر لە ١٠٠ میلیۆن بەکارھێنەری ھەیە، لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٣ ژمارەی ناونیشانەکانی گەیشتە ٢٬٥٠٣٬٧٨٣ (زنجیرەی دراماکان دەگرێتەوە) وە زانیاری دەربارەی ٥٬١٩٢٬٤٩٣ کەس وە ٤٣ میلیۆن بەکارھێنەر لە سایتەکە.
ئامارەکان
تا کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، ئامارەکانی ماڵپەڕەکە بەمشێوەیەبوون:
سەرچاوەکان
پۆل:ماڵپەڕی ئەمازۆن پۆل:کۆمپانیاکانی کاتبەسەربردن کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزراون پۆل:سیستەمە پەسەندکەرەکان پۆل:بی بی سی پۆل:بنکەدراوە سەرھێڵییەکانی فیلم پۆل:وێبسایتەکانی تەلەڤیزیۆن
عوسمانی سێیەم
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٩ پۆل:مردووانی ١٧٥٧
سۆران جەباری
سۆران جەباری گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سۆران جەباری لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی جافان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کوڕە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی بایز لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قۆچەلی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھەرێمی مەڕمەڕە
چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی مەڕمەڕە
ھەرێمی مەڕمەڕە بە پانتایی ٦٧٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، پچووکترین ھەرێمی تورکیایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەرێمی مەڕمەڕە پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
١٨٨٢
ساڵی ١٨٨٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٢
ئانری دو ڕۆوا
ئانری دو رۆوا نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٩ پۆل:مردووانی ١٦٣٨
فریدریش ھیبڵ
وێنۆک|فریدریش هیبل کریستیان فریدریش ھیبڵ (ماوەی ژیان:١٨ی ئازاری ١٨١٣ تاکوو ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٣ لەڤیەننا) ، شاعیر و شانۆ نووسێکی ئەڵمانی بووە، ھەر لەمنداڵیەوە خەریکی کارکردن بووە تاکو بۆتە نووسەر، خولیای خوێندنەوە بووە و کتێبێکی زۆری خوێندۆتەوە و یەکەم قەسیدەی خۆی لەگۆڤارێکدا بڵاوکردۆتەوە، لەساڵی ١٨١٧ لە یەکێتی زانستی کاری کردووە، لە ساڵی ١٨٣٥ دەستی کردووە بەنووسینەوەی یادەوەرێکانی. لە ساڵی ١٨٣٨ فریدریش ھیبڵ لەبارودۆخێکی زۆر قورسدا دەژیا و ھەژاری تەنگی بێھەڵچنیبوو، لەساڵی ١٨٣٩ بۆ ماوەی ھەفتەیەک بەپێ و بەبێ ئەوەی نان بخوات لە میونخەوە چووە بۆ ھامبۆرگ، لەساڵی ١٨٤٣ ژیانی بەتەواوەتی گۆڕاوە و دەرگاکانی جیھانی بەڕویدا کراونەتەوە و لەلایەن کریستیانی حەوتەمی شای دانیمارکی بواری خوێندنی پێدراوە بۆ ماوەی دوو ساڵ و بۆ یەکەم جار گەشتی کردووە بۆ فەرەنسا و دەستی کردووە بە نووسینەوەی شانۆگەری ماریا ماجدالینا و لە ساڵی ١٨٤٣ تەواوی کردووە دواتر گەشتی کردووە بۆ ڕۆما و دوای ئەوە ڕۆشتووە بۆ ڤییەنا. فریدریش ھیبڵ تا دوا ساتەکانی ژیانی لەڤییەنا ماوەتەوە و بەیەکجاری خۆی تەرخان کردووە بۆ بەرھەمە ئەدەبیەکانی و ژمارەیەک لەشانۆگەری نووسیوە بەڵام ناودارترینیان شانۆگەری ماریا ماجدالیان بووە کە لەساڵی ١٨٤٣ بەھەمی ھێناوە، بەھۆی کارە ئەدەبیەکانێوە میلەتی ڤییەنا ڕێزێکی زۆریان لێناوە و یەکەم کەس بووە کە خەڵاتی شیلەری وەرگرتووە. فریدریش ھیبڵ پەیوەستبووە بەسیستمی کۆمەڵایەتی و سیاسیەوە، لەکارەکانیشیا باسی نەھامەتی و کێشەکانی کۆمەڵگالا کردووە و ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر ووتاری بۆ ڕۆژنامەکان نووسیوە و لەدوا ساڵەکانی تەمەنیدا بەدەست نەخۆشی ڕۆماتیزمەوە ناڵاندوێتی و لە ١٣ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٨٦٣ لە ڤییەنا لەتەمەنی ٥٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی ماتسلاینسدۆرفەر لەتەنیشت ھاوسەری ژیانێوە نێژراوە.
دۆڵەتوو، گەورکی نەڵێن
دۆڵەتوو (Dolletû، ) دێیەکە لە گوندستانی مامەشی گەرمێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٣ کەس لە ٦٧٨ بنەماڵەدا بووە.
فریدریش ھیبڵ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شانۆنامەنووسانی ئاڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣ پۆل:مردووانی ١٨٦٣ پۆل:شاعیرانی ئاڵمانی