cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەشرەف غەنی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:زیندووان پۆل:ئەفغانستان لە دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەفغانستان پۆل:پەشتوون پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
بابا مەردووخی ڕۆحانی
بابا مەردووخی ڕۆحانی لە ساڵی ١٩٢٣ی زایینی لە گوندی کاشتەر لە ناوچەی سنە لە دایک بوو. خوێندنی زانستە کۆنەکانی لە لای باوکی «شێخ حەبیبوڵڵای مودەڕڕس» دەست پێکرد. دواتر بۆ درێژەدان بە خوێندنەکەی چوو بۆ لای مەلا محەممەد مودەڕڕسی گورجی و بەدیعوززەمانی مەھی سنەیی. بابا مەردووخ ھەندێک نووسراوەی ھەیە لە بوارەکانی: فیقھ، تەفسیر، بیرکاری، لۆجیک، عرووز، قافیە و ھتد. بەناوبانگترین نووسراوەکەی کتێبی «مێژووی ناودارانی کورد»ە کە بە زمانی فارسی نووسراوە. مەردووخ دوای تەواوکردنی خوێندنی زانستە کۆنەکان، چوو بۆ تاران و لەوێ دەستی کرد بە خوێندنی زانستە ئەکادەمیکەکان لە زانکۆی تاران. لە مامۆستا بەناوبانگەکانی ئەو، لەو سەردەمەدا بەدیعوززەمانی فرووزانفەر و محەممەدی شەھابی بوون. مەردووخ دوای تەواو کردنی زانکۆ، گەڕاوە بۆ کوردستان و دەستی کرد بە مامۆستایی لە خوێندنگەیەکان. بابا مەردووخی ڕۆحانی لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩ی زایینی لە شاری تاران بە ھۆی نەخۆشی شێرپەنجە کۆچی دوایی کرد.
پەراوێز
پۆل:زانا کوردەکان پۆل:خەڵکی سنە پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
بەندەر سێری بێگاوان
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی بروونای پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٦
نان
نان خواردنێکی کۆنی میللەتانە، کە ھەویرەکەی لە ئارد و ئاو ئامادە دەکرێت و، دەبرژێنرێت، بۆی ھەیە چەند کەرەسەیەکی تریش تێکەڵی ھەویرەکەی بکرێت.
نان لە کوردەواریدا
نان لە چاندی کوردەواریدا جێگەیەکی تایبەتی ھەیە و ژمارەیەکی زۆر نانی جۆراوجۆر لە کوردەواریدا دروست دەکرێن. بۆ نموونە:
پۆل:نانەکان
ئاسماوە
ئاسماوە شارێکە لە ناوچەی ناوەندی، شارستانی چەرداوڕ، پارێزگای ئیلام، ئێران. دانیشتووانی ئەم شارە کوردن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
گەلەستێرە
چەپ|250px|وێنۆک|یەکێک لە گەلەستێرەکانی [[گەردوون]] گەلەستێرە یان گالاکسی بریتییە لەو کۆمەڵە گەورەیەی کە پێکھاتوون لە ملیۆنان ئەستێرە، تۆز و گازەکان. گەلەستێرەکان لە قەبارە و شێوەدا جیاوازن، گەورەترین گەلەستێرە پێکھاتووە لە تریلیۆنێک ئەستێرە. لە ڕاستیدا زانایانی گەردوون ناتوانن ئەستێرەکان ھەژمار بکەن، بەڵام دەیخەمڵێنن کە گەلەستێرەیەک چەند ئەستێرە بە ئەندازەی قەبارەی خۆر دەتوانێت لەخۆ بگرێت، پاش لێکۆڵینەوە لەسەر قەبارە و درەوشانەوەیان. تا ئێستا ١٧٠ ملیار گەلەستێرە ھەن لە گەردوونی ھەژمارکراودا. خۆر یەکێکە لە ئەستێرەکانی گەلەستێرەی ڕێگای شیری. قەبارەی ڕێگای شیری بە ١٠٠٬٠٠٠ ساڵی تیشکی مەزەندە کراوە.
جۆرەکانی گەلەستێرە
چەند جۆرێکی جیاواز و زۆر لە گەلەستێرە ھەن. ئەدوێن ھابڵ، کە ئەستێرەناسێکە و بە ناوی ئەوەوە تەلیسکۆبی بۆشاییی ھابڵ ناونراوە، یەکەمین کەس بووە گەلەستێرەکان پۆلێن بکات لە ١٩٢٠ەکان. زۆربەی بەگوێرەی شێوەکانیان بووە. تاکوو ئێستاش زانایانی گەردوون ئەو پۆلێنەی گەلەستێرەکان بەکار دەھێنن کە ھابڵ گەشەی پێدابوو.
لوولپێچەکان
چەپ|200px|وێنۆک|نموونەیەک لە گەلەستێرە لوولپێچەکان گەلەستێرە لوولپێچەکان ھەڵاوسانێک لە ناوەڕاستیان ھەیە و پێکھاتوون لە گاز، تۆز و ئەستێرە نوێیەکان کە لەو ناوچانە دروست بوون کە گاز و تۆزەکەیان چڕیی زۆرترە. ساڵی ١٩٣٦ لەلایەن ئەدوێن ھابڵ گەشەی پێدراوە.
گەلەستێرە ھێلکەیییەکان «ئەھلیجی»
نزیکەی یەک لەسەر سێی گەلەستێرەکان تەنھا ھەوری گازی قەبەن، لە ئەستێرەکان دروست بوون. زۆربەیان وەکوو تەنە گۆیییەکان دەردەکەون، ئەوانی تری زیاتر کشاون پێیان دەوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییەکان». گەلەستێرە ھێلکەیییەکان ھەندێ جار چەقەکانیان زۆر درەوشاوەن و زۆر بە کەمی تۆز و گازیان ھەیە. گەلەستێرە ھێلکەیییەکان زۆر جار لە ئەستێرە کۆنەکان پێکھاتوون. ھەندێک لە گەلەستێرە ھێلکەیییەکان وەکوو «M87» دەردەکەون. گەلەستێرەکان قەبەن و پێیان دەوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییە زەبەلاحەکان». بەڵام گەلەستێرەکانی تر زۆر بچووکن، پێیان دەوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییە کورتە بنەکان».
سەرچاوەکان
پۆل:گەلەستێرەکان پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
ھەڤاڵ
ھەڤاڵ یان ھاوڕێ دەستەواژەیەکە کە لە بنەڕەتدا لە زمانەکانی ئیسپانی و پۆرتووگالی لە وشەی (camarada) وەرگیراوە. ئەم دەستەواژەیە لە ڕووی سیاسییەوە دوابەدوای شۆڕشی فەڕەنسا بەکارھات، کە بەزۆری لە نێوان سۆسیالیست و کرێکاران بەکاردەھات. لە دوای شۆڕشی تشرینی یەکەم لە ڕووسیا، ئەوا لە جیھانی ڕۆژاوایی ئەم دەستەواژەیە زیاتر ھاوپێچی کۆمۆنیستەکان کرا.
لینکن بۆرۆز
لینکۆڵن بۆرۆز کەسایەتیەکی خەیاڵییە لە زنجیرەی ئەمریکی ڕاکردن لە بەندیخانە کە لەلایەن ئەکتەری بەریتانی-ئوستوراڵی دۆمینیک پورسێڵ ڕۆڵەکە دەگێردڕێت. چیرۆکی زنجیرەکە لە دەوری تۆمەتبارکردنی کەسایەتییەکە دەسوڕێتەوە لە کوشتنی برای جێگری سەرۆکی ئەمریکا و پلانی براکەی بە ناوی مایکڵ سکۆفیڵد (کە وێنتوۆرت میلەر ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت)، بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە زیندان ھەڵبێت و دوور بکەوێتەوە سێدارەدان. دوای مردنی دایکی، لینکۆڵن بوو بە بەرپرسیار لە مایکل برای. لە ساڵی دووەمی خوێندنیدا وازی لە قوتابخانەی ئامادەیی مۆرگان پارک لە شاری تۆلیدۆ لە ویلایەتی ئۆھایۆ ھێنا و ڕووی لە شیکاگۆ کردووە و لەوێ دەستی بە کاری تاوانکاری کردووە. پێش ئەوەی بە تاوانی کوشتنی برای جێگری سەرۆک کارۆلین ڕینۆڵدز (کە پاتریشیا وێتیگ ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت) سزا بدرێت، پێشتر بە تاوانی دزیکردن و زیانگەیاندن بە موڵک و ماڵی و ھەڵگرتنی مادەی ھۆشبەر و کەلوپەل سزای لەسەر بووە. لەو قۆناغەدا لەگەڵ لیزا ڕیکس کوڕێکی بوو بە ناوی لینکۆڵن بورۆس جونیۆر. کاتێک مایکڵ تەمەنی گەورە بوو، لینکۆڵن ٩٠ ھەزار دۆلاری بە مایکڵدا بۆ خوێندنی کۆلێژ و پێی وت کە نیوەی بیمەی ژیانی دایکیەتی، لە ڕاستیدا بیمەی ژیاونی لەو شێوەیە نەبوو، بەڵکو پارەی لینکۆڵن خۆی بووە بۆ مایکڵی برای دابینی کردبوو. لینکۆڵن وەک یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکان ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرەکەدا دەبینێت و لە ھەموو ئەڵقەیەکدا دەردەکەوێت. زۆرجار لە زنجیرەکەدا پەیوەندی نێوان براکان لە ڕێگەی ئەو قوربانیدانانەی کە ھەریەکەیان لە بەرامبەر ئەوی دیکەدا دەیدەن، دەکۆڵرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بکوژە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی زنجیرەی ڕاکردن لە بەندیخانە
عەبدوللەتیف ئەحمەد
عەبدوللەتیف ئەحمەد موستەفا (لە دایکبووی ١٩٦٩) کەسایەتی ئایینی کوردە، بانگخوازێکی دیاری سەلەفی ەکان لە کوردستان. بانگخوازی موسلمانان دەکات بۆ گەرانەوە بۆ قورئان و سونەت و دورکەوتنەوە لە هاول بریاردان بۆ خوای گەورە. ئەو لە ئێستادا وتاربێژی مزگەوتی بەھەشتە لە شاری سلێمانی. بەرێوبەری کەناڵی ئاسمانی ئامۆژگاریە.
خوێندن
لە پاش تەواو کردنی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە بەشی عەرەبی لە زانکۆی موستەنسریە لە شاری بەغدا وەرگیراوە، و ھەموو قۆناغەکانی خوێندنی بەسەریەکەوە بڕیوە. پاشان لە دوای تەواو کردنی خوێندنی زانکۆ لە ساڵی ١٩٩٢ بە پیشەی مامۆستا لە دوا ناوەندی چوارقوڕنە دادەمەزرێت، پاش ماوەیەک وڵات بەجێ دەھێڵێت و سەردانی کۆمەڵێک لە وڵاتانی ئیسلامی دەکات بۆ خوێندن و فێربوونی زانستی شەرعی. دواتر ماستەر و دکتۆرا لە تکریت تەواو دەکات. دوای ئەوەش دکتۆرایەکی دیکە لە سعودیە بەدەست دەھێنێت.
ڕاگەیاندن
عەبدوللەتیف ئەحمەد چەندین جار لە ڕاگەیاندنەکانی کوردستان دەرکەوتووە. لە ساڵی ٢٠١٢، لە زنجیرە بەرنامەیەکی کەناڵی ئێن ئارتی دەرکەوت. ئەو بەڕێوبەری کەناڵی ئامۆژگارییە، کە کەناڵێکی سەلەفییە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:سەلەفی پۆل:زیندووان پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
تاوان
تاوان کارێکە کە لەلایەن کەسێکەوە دژ بە یاساکانی وڵات یان ناوچەیەک دەکرێت. ئەو کەسە کە ئەو کارە دەکات بە تاوانبار دەناسرێت.
سەرەکیترین شتانێک کە بە تاوان ناو دەبرێن ئەوەیە کە وادەزانرێت ئەو شتە دەبێتە ھۆی درووستبوونی کێشە بۆ کەسێکی تر. شتانێک وەک کوشتنی کەسێکی تر، ئازارگەیاندن بە کەسێکی کە یان دزین لە کەسێکی تر لە زۆربەی وڵاتەکان تاوان دێنە ئەژمار. ھەروەھا دەکرێت خواردنی خواردنێکی تایبەت، وەک گۆشتی گیانلەبەرێکی سەیری نایاب، گەڵای کەنگر، تاوان بن.
کاتێک کە ھەندێ لە تاوانبارەکان لەو تاوانانە پارەیان پەیدا کردووە ھەوڵ دەدەن بۆ ڕێگر بوون لە دۆزینەوەیان لەلایەن پۆلیسەوە دەست دەکەن بە پارەشۆری! (کڕین و فرۆشتن بەو پارە کە پەیدایان کردووە.)
ئاستەکانی تاوان
چەند ئاست بۆ تاوانەکان دادەنرێت کە لە ھەندێ لە دەسەڵاتە دادوەرییەکاندا ئەمانەن: وڵاتانی جیاواز ڕای جیاوازیان سەبارەت بەوە کە چ شتانێک تاوانن و چ کەسانێک خراپەن، ھەیە. ھەندێ شت کە لە وڵاتێک تاوانن لە وڵاتانی تر تاوان نین. زۆرێک لە وڵاتەکان ڕای خۆیان لەم بابەتەدا لە ئایین یان ڕووداوە ورووژێنەرەکان، کە خێرا بوونەتە ھۆی دانانی یاسایەک، وەردەگرن. بۆ نموونە، ئایینێک خواردنی چێشتێکی تایبەت بە تاوان دەزانێت. کاتێک کە ئۆتۆمۆبیلەکان زۆر بوون، خەڵکانێکی زۆریان لە ڕووداوەکانی جادەکان دەکوشت و بریندار دەکرد، بۆیە یاسای نوێیان بۆ دانان.
لە زۆرێک لە وڵاتەکان، ئەگەر کەسانێک بڵێن کە فیلمێک، کتێبێک، گۆرانییەک یان ماڵپەڕێکیان درووست کردووە یان نووسیوە کە لە ڕاستیدا وانەبووبێت، ئەوە تاوانێک بەرانبەر بە یاسای مافی دانەرە.
لە زۆربەی وڵاتەکان پۆلیس ھەوڵ دەدات کە تاوانەکان بوەستێنێت و تاوانبارەکان پەیدا بکات. ھەر کات کە پۆلیس کەسێک پەیدا دەکات کە پێ دەچێت تاوانبار بێت، بەندی دەکات. دوایە، دادگا یان دادوەرێک سەبارەت بە تاوانبار بوونی ئەو کەسە بڕیار دەدات. ئەگەر بڕیاری دادگا یان دادوەر لەسەر تاوانبار بوونی ئەو کەسە بێت، ئەوا دەبێت یان پارە بدات یان ببرێتە بەندیخانە. ھەندێ جار شایەد دادوەر بڕیاری لەسێدارە دانی ئەو کەسە بدات. ئەمە بە سزای مەرگ ناو دەبرێت. وڵاتانێک ھەن کە تاوانباران لە سێدارە دەدەن و وڵاتی تریش ھەن کە وا ناکەن.
تاوان پۆل:تاوانناسی پۆل:یاسای تاوانی پۆل:ئەخلاق پۆل:گوناھ
شەڕی کەنداو
شەڕی کەنداو یان شەڕی کەنداوی فارس یان گەردەلولی بیابان (بە ئینگلیزی: Gulf war). شەڕێکی گەورەبوو کەلە نێوان وڵاتی عێراق و وڵاتی کووەیت بە پشتگیریکردنی وڵاتانی ھاوپەیمان ڕوویدا. کە زیاد لە ٧٠٠٬٠٠٠ سەربازانی وڵاتی جیاواز بەڕۆڵی جیا جیا دژی ھێزەکانی عێراق جەنگان، کە وڵاتی کوێتیان داگیرکردبوو؛ و ھێرشی عێراق بۆ سەر کوێت ھاوکاتبوو لەگەڵ کەوتنی ڕاپەڕینی کوردان لە باکووری وڵات و شیعە موسڵمانەکان لە باشووری وڵاتی عێراق. کە دواتر ناوچەی دژە فڕین دروستکرا بە مەرامی پاراستنی ھەردوو گەلەکە و مافی ئۆتۆنۆمی درا بە باشووری کوردستان لە بەشی باکووری عێراق. ھێرشەکانی ھێزەکانی عێراق بۆ سەر وڵاتی کووەیت و بەتاڵانبردنی لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە ئەنجامی خراپی ھەبوو بۆ دەست ھەڵاتی فەرمانڕەوایی سەدام حوسێین و زۆۆرینەی ھێزە سەربازی و ھێزە سیاسییەکەی لەدەستدا.
پێشەکی شەڕ
وێنۆک|تانکی تی-٧٢ی سووپای عێراق وەک سەردایەتی شەڕ ڕۆڵی بینی لەشەڕی کەنداودا. سووپای عێراق لە کاتی ھێرشکردنی بۆ سەر وڵاتی کووەیت، چوارەم گەورەترین سووپای جیھان بوو کە ژمارەی سووپاکەی نزیکەی ١ ملیۆن سەرباز دەبوو. ڕاستەوخۆ دوای کۆتاییھاتنی شەڕی عێراق-ئێران سووپای عێراق دوای ماوەیەکی کەم دووبارە کەوتەوە شەڕ کە وڵاتی کووەیتیان داگیرکردن. ھۆکاری سەرەکی داگیرکردنی کوێتیش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی سەرچاوەی نەوتی زۆر لەو وڵاتەدا، کە عێراق پێشووتریش چاوی لەسەر بوو. تاکاتی دەست بەسەرداگرتنیدا، سەرۆکی پێشووی عێراق لە بەیاننمایەکدا ڕای گەیاند کووێتم وەک یەکێک لە پارێزگا دابڕاوەکانی عێراقم گەیاندەوە بە باوەشی دایکی.
دروستبوونی ھاوپەیمانییەت
وێنۆک|سەرۆککۆماری پێشووی ئەمریکا بۆش لەکاتی بەسەرکردنەوەی ھێزەکانی لەوڵاتی سعوودیە. ھاوپەیمانیێتێکی نێودەوڵەتی لەلایەن ٣٤ وڵات بەسترا بۆ یارمەتیدانی وڵاتی کووێت و ڕزگارکردنی لەدەستی ھێزەکانی عێراق. بەتایبەت دوای ئەو تاڵانکاریانەی کە سووپای عێراق لەدژی وڵاتی کوێت ئەنجامیدا. کارەکانی ھاوپەیمانیێتییەکە ھەر لەوڵاتی کوێتەوە نەوەستا بەڵکو دوای ڕزگارکردنی کووەیت، ھاوپەیمانیێتییەکە لەدژە ڕژێمی پێشووی عێراق بەدەوام بوو. کە زۆۆرینەی ھێزی سەرۆککۆماری پێشوو (سەدام حوسێین) و پارتەکەی سنووردارکران.
ھێرشی ئاسمانی
ھێرشە ئاسمانییەکان لەسەرەتای مانگی دووی ساڵی ١٩٩١دا دەستیان پێکرد. کە بەسەرەتای دەستپێکردنی شەڕ دادەنرا لە شەڕی کەنداو کە تێیدا چەندان دەوڵەت لەڕێی گورزی ئاسمانییەوە ھێرشیان کردە سەر سووپای پێشووی عێراق.
ھێرشە ئاسمانییەکانی دژی ھێزەکانی دژی عێراق بە گەورەترین زنجیرە ھێرش دادەنرێن لە مێژوودا، کەتێیدا زیادلە ١٠٠٬٠٠ مووشەکی جیاواز و ٨٨٬٥٠٠ تۆن بۆمبیان بەسەر ھێزەکانی عێراقدا باراند.
مووشەکەکانی عێراق بۆ سعوودیە و ئیسرائیل
وێنۆک|موشەکی ترانسپۆرتەری سووکدی عێراق کەلە دژی سعوودیە و ئیسرائیل بەکاری ھێناوە.
ھێزەکانی عێراق دەستیان بەخۆ ئامادەکردن بۆ ھێرشکردنە چەند ناوچەیەک، بەتایبەت دوای شکسھێنانی دانوستاندنەکانی نێوان عێراق و ئەمریکا لە جنێفی سویسڕا. وەلە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا، ڕۆژنامەوانێک پرسیاری لە سەرۆکی وەزیرانی پێشووی عێراق تاریق عەزیز کرد و پێی گووت ئەگەر شەڕ دەستپێبکات… ئێوەش دەست بە ھێرشکردن دەکەن؟ تاریق عەزیزیش ڕاستەخۆ گووتی بێگوومان بەڵێ.." چەند ڕۆژێک دواتر عێراق ھەشت مووشەکی وەک پێشەکی شەڕ ھاوێشت سوپای عێراق بە فەرمانێکی سەدام حوسێن، چەدنین مووشەکی ئاراستەی ئیسرائیل کرد. سەدام حوسێن، بۆ ئاراستەکردنی مووشەکەکان چیای شنگالی ھەڵبژاردووە، لەبەر ئەوەی گونجاوترین و بەرزترین چیایە لە ناوچەکەدا، ھەروەھا نزیکتین شوێنە لە ئیسرائیل.
لەسەر چیای شنگال دەڤەری چل مێر ھەڵبژێردراوەو لەوێ مووشەکەکان ئاراستەی ئیسرائیل کراون، مەودای مووشەکەکان کورتبوونەو نەدەگەیشتنە ئیسرائل، بەڵام سەدام حوسێن داوای لە چەند ئەندازیارێک کردووە، کە مەوداکەیان زیاد بکەن. ھێزەکانی عێراق خوازیاربوون کەلەدوای ھێرشیان بۆ سەر وڵاتی ئیسڕائیل، وڵاتانی تری عەرەبی پشگیری دەکن و دەبنە ھاوپەیمان لەگەڵی
ھێزی دەسەڵاتدار
ئەنجامی شەڕی کەنداو لە بەرژەوەندی دەستھەڵاتدارانی عێراق و بەتایبەت سەدام حوسێین سەرۆککۆماری ئەوکاتی عێراقدا بەکۆتا نەھات. کە بەشێوەیەک زۆۆرینەی ھێزە زەبەلاحەکەی و ھێزە سیاسییەکەی لەدەستدا؛ و زیانێکی زۆۆری بەرکەوت.
ڕێگای مەرگ
300px|وێنۆک|وێنەی کۆمەڵێک لە ئۆتۆمۆبیلی تێکشکاو لە شەقامی-٨٠. ڕێگای مەرگ کە بەفەرمی بە ڕێگای-٨٠ ناسراوە. کەوتووەتە نێوان ھەردوو شاری کووەیت لە وڵاتی کووەیت بۆ شارۆچکەی سەفوان لە شاری بەسرا لە باشووری عێراق. شەقامەکە لە ساڵی ١٩٩٠دا لەلایەن ھێزەکانی پێشووی عێراقەوە بەکارھێندرا بۆ دەستبەسەرداگرتنی وڵاتی کووەیت. لە ڕێکەوتی (٢٦ بۆ ٢٧ی ٢ی ١٩٩١) زیادلە ١٠ ھەزار سەربازی گەڕاوەی سووپای عێراق کەلە ڕێگەدابوون بۆگەڕانەوە بۆناو خاکی عێراق کرانە ئامانجی ھێزەکانی ئاسمانی ئەمریکا و کەنەدا.
کوردەکان و شیعەکان
دوایی ھێرشی ھێزەکانی پێشووی عێراق بۆ سەر کوردەکان لەبەشی باکووری وڵاتی عێراق و شیعەکان لەبەشی باشووری وڵاتی عێراق، ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمان بە مەرامی پاراستنی ھەردوو لایەن لە باکوور و باشووری عێراق دروستکرا؛ و جگە لوە کوردەکان بوونە خاوەنە مافی ئۆتۆنۆمی بەڕێوبەری خۆسەری ژێر دەستھەڵاتەکانیان؛ و شیعەکانیش ۆشکیان لە فەرمانڕەوایی وڵاتدا بەرفراوانتر بوو.
ناوچەکانی دژە-فڕینی عێراق
300px|وێنۆک|وێنەی ڕوونکردنەوەیی ناوچەی دژە فڕینی عێراق ناوچەکانی دژە-فڕینی عێراق دووناوچەی سەربازی بوون کەلەلایەن وڵاتانی ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا دروستکرا. بەمەرامی پارێزگاریکردن لە کوردەکان لە باکووری عێراق و شیعە موسڵمانەکان لە باشووری عێراق. لەکاتی ھاتنی ھەر ھێرشێکی ھێزەکانی پێشووی ڕژێمی بەعسەوە بەسەر ھەردوو ناوچەکە. مێژووی دروستبوونی ھەردوو ناوچەکە دەگەڕێتە بۆساڵی ١٩٩٢ کاتێک شەڕی کەنداو کۆتایی ھات کە تێیدا وڵاتی عێراق کووەیتی داگیرکردبوو.
کووەیت
وڵاتی کووەیت زیانێکی زۆۆری بەخۆوە بینی دوای دەست بەسەرداگرتنی لەلایەن ھێزەکانی پێشووی عێراقەوەو ھەرلە سەرەتاکانی دەستبەسەرداگرتنەکەیدا لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە دەستکرا بەتاڵانکردنی ماڵی گشتی و تایبەتی وڵاتەکە. بەڵام دواتر وڵاتی عێراق ناچارکرا بە قەرەبووکردنەوەی وڵاتی کووەیت بە شێوەیەکی درێژ خایەن و سوودی زیاتر بۆ وڵاتەکە لەبەرامبەر زیانەکانی.
سەرچاوەکان
پۆل:شەڕەکان پۆل:شەڕەکان بەپێی وڵات پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا پۆل:شەڕەکانی ئێران پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:عێراق لە ١٩٩٠ پۆل:کووەیت لە ١٩٩٠ پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٩٠ پۆل:عێراق لە ١٩٩١ پۆل:کووەیت لە ١٩٩١ پۆل:شەڕی کەنداو پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا پۆل:شەڕەکانی دانمارک پۆل:شەڕەکانی یۆنان پۆل:شەڕەکانی مەجارستان پۆل:شەڕەکانی نیوزیلاند پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا پۆل:شەڕەکانی ئیسپانیا پۆل:شەڕەکانی سوید پۆل:شەڕەکانی سووریا پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
عەلیاوا، سەقز
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دەیلەم
دەیلەم ناوی نەتەوەیەکی کۆنی دانیشتووی هەرێمی گیلانی باکووری ئێران بوون. (زیاری) و (بوێھی) دوو خانەدانی سەرناسی دەیلەمی بوون کە توانیان لە چاخی دەیەمی زایینیدا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئێران و بەغدای بنکەی خەلافەتی عەبباسیدا بسەپێنن تا پەیدابوونی سەلجوقیەکان.
ناوی دەیلەم
بنەچەکی یەکەمی ئەم نەتەوەیە نازانرێت. بەڵام بە زمان ھیندی و ئێرانین و نزیکن لە گەلی گیلەک و و بەلووچ. کۆنترین ئاماژە بۆ ناوی دەیلەم دەگەڕێتەوە چاخی دووەمی زایینی لە نووسراوەیەکی یۆنانی کە پۆلیبیوس نووسیویەتی. تیایدا ناوی دەیلەم باسکراوە وەک ((چەکداری چیانشینی نێوجەرگەی ولاتی ئێران و ماد)) لە راستیدا دەیلەم لێرە بەدوواوە ھەمیشە وەک سەربازی پڕچەک بەشیرو قەلغان و گورزەوە باس دەکرێن کە شارەزای شەڕ‌ی ناوشاخەکان بوون. وەھرێزی دەیلەم سەردارێکی ناسراوی دەیلەم بوو کە لەگەڵ لەشکری (کەسرا ئەنەوشیروان) چووەتە وڵاتی یەمەن. پاش بڵاوبوونەوەی ئیسلام و نەمانی ساسانیەکان، نیشتمانی دەیلەمەکان بریتی بوو لە زنجیرە چیاکانی ئەلبورز ‌کە بە درێژایی لێواری دەریای کاسپیەن درێژ دەبێتەە لە گیلانەوە تا تەبەرستان (مازەندەران). ناوندەکەی شاری رودبار بوو کە جێگەی دانیشتنی گەورەکانی دەیلەم بوو بەڵام  سەختی زێدەکەیان وایکرد دەیلەم درەنگ ببن بە موسڵمان. پاش سەرھەڵدانی ناکۆکی مێوان عەباسیەکان و نەوەکانی ئیمام عەلی چیاکانی تەبەرستان و دەیلەم بوون بە جێگەی حەوانەوەی یاخیبووانی دژ بە دەوڵەتی عەبباسی بە تایبەت مەرداویژ و خوڕەمی و زەیدی و ئیسماعیلیەکان ھەر لە رێگەی (الحسن بن زید) و (الحسن بن القاسم الداعی) کە لە سەر مەزھەبی شیعە بوون ئایینی ئیسلام گەشەی سەند لە ناو دەیلەمەکان. ئەوسا نووسەرە عەرەبەکان دەیانگوت کە دەیلەم و گیلەک لە بنەڕەتدا دوو برابوون لە تۆرەمەی عەرەبی (بەنوو ذوبە) وەک چۆن رچەڵەکی یشیان گەیاندبووە (بنو صعصاع)‌. ئەوەش بە ھۆی پەیوەندی زووی دەیلەم بە ژینگەی عەرەبەکانەوە پاش شەڕی یەمەن و قادسیە. لە سەرەتای رۆژگاری خەلیفەی عەبباسیدا‌ شاری کووفەدا بە سەدان خانەوادەی دەیلەم دەژیان و بە اسوار و حمراء دیلم دەناسران. دەیلەمەکان ئەوسا پاسەوانی پلە یەک بوون و زۆرینەی شوێنە گرینگەکان لە ژێر پاسەوانی ئەواندا بوو، سنوورەکانی خەلافەتی عەبباسی لەگەڵ دەوڵەتی رۆم کە بە (الثغور) داناسران ئەرکی پاسەوانیکردنی بە دەیلەمەکان سپێررا بوو کە بەشێکیان ھێشتان ھەر ماون و بە دملی دەناسرێن. ھەروەھا وادەزانرێت کە ھۆزی دلێمی عەرەب کە ئێستا لە ڕەمادی و فەلووجەی باکووری کووفە دەژین لە بنەچەکە لەو دەیلەمانە بن کە ھەر زوو لەناو ھۆزی التمیمی عەرەب دا تووانەوە و بە اسوار دەناسران واتە:(سوارچاک)‌. بە تایبەت پاش برەوسەندنی دەسەڵاتی بوێھیەکان کە کۆنترۆلی بەغدایان گیلەک بوو و بە ئەسل تیرەیەکی دەیلەم بوون
زانکۆی سوحار
زانکۆی سوحار یەکەمین زانکۆی تایبەت بوو لە ووڵاتی عومان لە ساڵی ٢٠٠١ درووست کرا. وە پەیوەندی ئەکادیمی هەیە لەگەل زانکۆی کوینزلاند ی ئوستورالی.
بڕوانامەکان
ئەم زانکۆیە چەند بڕوانامەی دەبەخشێت بۆ ئەو قوتابیانەی کە ئارەزووی خوێندن لەم زانکۆیە دەکەن وەکو: بڕوانامەی دبلۆم و دبلۆم ی پێشکەوتوو وە بڕوانامەی بکالۆریۆس و ماستەر لە بەشە جۆراوجۆرەکان.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سەیفەدین خان موکری
سەیفەدین خانێ موکری، حاکمی ساوجبڵاغی موکری(سابڵاغ)(١٣٠٨-١٢٨٠) بۆماەویکی کۆرت و خاوندارەی شاری بۆکان بووە ھەروھا قەڵای سەردار بە حوکمی ئەو دروست کراوە.
ژیاننامە
دوای مردنی باوکی (عەزیزخان موکری)، لە تەمەنێکی کەمدا لەلایەن ناسردەدین شاوە کرایە سەردار موکری واتە حاکمی ساوجبڵاغی موکری و ناوچەکە بووە، خاوەنی بیر و ھوشێکی زۆر بوو و زمانەکانی تورکی، فارسی، عەرەبی و تا ڕادەیەکیش ئینگلیزی و ئاڵمانی و فەرانسەیی دەزانی و زانستی مەنتقی لای مەلای پیرەباب خوێندبوو.
سەیفەدین خان ئۆگرییەکی زۆری بە ئاودانی وڵات بە تایبەت شاری بۆکان ھەبوو، گوندی سەردارابادی ئاوەدان کردەوە و قەڵای سەردار و مزگەوتی جامیع و ھەروھا حەوزەگەورەی لە بۆکان ساز کرد.
لە ئاکامدا بە دەستی خێزانەکەی خۆی بە ناوی حوسنی جیھان خانم کە کچی مظفرالسلطنە و خزمی خۆی بوو، دەرمان داوکرا و بە جوانەمەرگی سەڕدی ناوێەوە، گلکۆی سەیف لە گومبەزی سەردار شاری بۆکانە.
پەراوێزەکان
پۆل:خەڵکی بۆکان
بەدرە، ئیلام
بەدرە ناوەندی شارستانی بەدرە لە پارێزگای ئیلام، ئێرانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا، بەرامبەر لەگەڵ ١٦،٤٧٨ کەس لە خێزاندا بووە. دانیشتووانی ئەم شارە کوردن.
قەڵای ئێدۆ
قەڵای ئێدۆ (بە ژاپۆنی:江戸城, ئێدۆ-جۆ) قەڵایەکی پێشووتری ئیمپراتۆرەکانی ژاپۆنە لەمرۆدا بەشیکە لە کۆشکی شاھانەی تۆکیۆ وە دەکەوێتە چیۆدا لە تۆکیۆ (پێشووتر وەک ئێدۆ نارابوو) لە ناوچەی تۆشیما، پارێزگای موساشی قەڵاکە لەلایەن ئۆتا دۆکان لە ١٤٥٧ بنیادنراوە.
تۆکوگاوا لێیاسو لەوێدا زنجیرە فەرمانڕەوایی تۆکوگاوای دامەزراندووە، ئەوێ شوێنی نیشتەجێبوونی شۆگنەکانی پێشووتری ژاپۆن بوو لە سەردەمی ئێدۆدا لە مێژووی ژاپۆن. دوای نەمانی زنجیرە فەرمانرەوایی شۆگن و ڕیفۆرمەکانی مێیجی قەڵاکە بوو بە شێک لە کۆشکی شاھانەی تۆکیۆ. ھەنێک لە بەشەکانی قەڵاکە تا ئەمڕۆش بە سەلامەتی ماونەتەوە.
کێڤین کارتەر
thumb|کێڤین کارتەر کێڤین کارتەر ڕۆژنامەنووس و وێنەگرێکی بەناوبانگ و لەدایکبووی ئەفریقای باشوور بوو و خەڵاتی پولیتزەر وەرگرتووە.
قەڵای ئێدۆ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەشی پێداچوونەوە پۆل:قەڵای ئێدۆ پۆل:شوێنە تایبەتە مێژووییەکان
کێڤین کارتەر
ژیان
کێڤین کارتەر لە ١٣ سپتەمبەری ساڵی ١٩٦٠ لە جۆھانسبێرگ لە ئەفریقای باشوور لەدایک بووە، لەگەڕێکی تایبەت بەسپی پێستەکان ژیانی منداڵی بەسەربردووە و زۆرجار بەچاوی خۆی پۆلیسی بینیوە ڕەشپێستەکانی ئەو ناوچانەیان دەستگیرکردووە، ھەر بۆیە لەدایک و باوکی دەپرسی ئێوەی سپی پێست بۆچی دەستەوسان دەوەستن بەرامبەر بەم ستەمەی دژ بە ڕەشپێستەکان دەکرێت.
دوای ئەوەی کارتەر قۆناغی ناوەندی توواوکردووە و لەزانکۆ بەشی دەرمانسازی خوێندووە، بۆ ماوەی ٤ ساڵ خزمەتی سەربازیان کردووە، ساڵی ١٩٨٠ لەھۆڵی چێشتخانەیەکدا داکۆکی لە ڕشپێستێک کردووە کە ڕوبەڕوی سوکایەتی پێکردن بۆتەوە، ھەر لەبەر ئەم ھەڵوێستەی ڕوبەڕوی لێدانێکی زۆر توند بۆتەوە، لەدوای ساڵی ١٩٨٣ وە برشیاریداوە ببێت بە ڕۆژنامەنووسێکی وێنەگر.
کێڤین کارتەر لە ساڵی ١٩٨٣ وەکو وێنەگری ھەفتانەی ڕۆژنامە وەرزشیەکان کاری کردووە، ساڵی ١٩٨٤ لە ڕۆژنامەی جۆھانسبێرگ ستار کاری کردووە و سووربووە لەسەر ریسواکردنی چەوساندنەوەی مرۆڤ و جیاکردنەوەی رەگەزپەرستی (ئەپارتاید)، یەکەم کەس بووە کە لە ناوەڕاستی ھەشتاکاندا لە باشووری ئەفریقا وێنەی سزای کوشتن بەشێوازی سووتاندن جەستە بگرێت، قوربانێکەش یەکێک بووە بەناوی ماکی سکوزانا و بەپەیوەندی کردن لەگەڵ ژنی یەکێک لەئەفسەرانی پۆلیس تۆمەتبار کرابوو، دوای ئەوەی وێنەی ئەم شێوازە لەسێدارەدانەی گرتووە ڕایگەیاندووە «ئەوەی کردیان تۆقێنەربوو، ئەوەی منیش کردم ھەر تۆقێنەربوو، بەڵام دوای ئەوە خەڵکی باسی ئەو وێنانەی منیان دەکرد بۆیە واھەستم کرد ئەوەی کردوومە شتێکی خراپ نەبووە».
لە مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٣ کێڤین کارتەر گەشتێکی بۆ سودان کردووە، کاتێک کە گەیشتۆتە گوندی ئەیۆد گۆیی لە کروزانەوەی منداڵێکی بچوکی بەدخۆراک بووە، کە بەچنگۆڵە دەڕۆشت بۆ ناوەندی دابەشکردنی خۆراک، کاتێک کە منداڵەکە ماندوو بووە و ڕاوەستاوە کامێراکەی دەرکردووە وێنەی بگرێت لەو کاتەدا داڵاشێک لەتەنیشت منداڵەکەوە نیشتۆتەوە بەو نیازەی منداڵەکە لەبرسا بمرێت و ئەمیش بیخوات، کارتەر دەڵێت: بۆ ماوەی ٢٠ خولەک چاوەڕێم کرد تاکوو بزانم داڵاشەکە چی بەسەر منداڵەکە دەھێنێت بەڵام دوای ئەوە بڕیارمدا کە وێنەکە بگرم و پاشان داڵاشەکەم دوور خستەوە لە منداڵەکە، کارتەر لەسەر ئەم ڕوداوە زۆر سەرزەنشت کرا لەسەر ئەوەی کە بۆ چی وێنەی گرتووە و یارمەتی ئەم منداڵە بچووکەی نەداوە.
پرۆتۆن
300px|وێنۆک|بنچینەی کوارک لە پرۆتۆن پرۆتۆن (بە ئینگلیسی: Proton) بنوردیلەیێکە بە باری (+: موجەب: موسبەت: ئەرێنی) کە لە پێکھاتەی ئەتۆمدا بەشدارە. بارستەکەی ١٨٣٧ھێندەی ئێلێکترۆنە و١ amu دەبێ.
کێڤین کارتەر
ژیان
ئەم وێنەیە بە رۆژنامەی نیویۆرک تایمز فرۆشرا و بۆ یەکەمجار لە ٢٦ی مارسی ١٩٩٣ دا بڵاوکرایەوە. ھەر لەو شەوەدا سەدان کەس پەیوەندیان بە سەرنووسەری رۆژنامەکەوە کرد بۆ ئەوەی بزانن ئاخۆ منداڵەکە ڕزگاری بووە یان مردووە، کە ئەوەش وای لە سەر نووسەری رۆژنامەکە کرد کە ئاگاداریەکی تایبەت لەسەر رۆژنامەکە دەربکات و بنوسێت «منداڵە بچوکەکە توانیویەتی بڕوات و دوور بکەوێتەوە لە داڵاشەکە بەڵام چارەنووسی کۆتایی منداڵەکە ھێشتا نادیارە».
پرۆتۆن
بە گوێرەی یاسای بمێنی و بەھۆی ئەوە کە پرۆتۆن سووکترین باریۆنە، پایەدارە. بەڵام بە پێی بیرۆکەی یەکیەتی گەورە، تەمەنی ئەم وردیلەیە١٫٦‎×١٠٣٠ ساڵ دەبێ و دوای ئەم ماوە دەبێتە پۆزیترۆن و پیۆنی سیفر.
کێڤین کارتەر
ژیان
لە ٢ی مانگی چواری ساڵی ١٩٩٤ کێڤین کارتەر پەیوەندیەکی تەلەفۆنی پێگەیشت لە سەرنووسەری ئەو کاتەی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز کە ناوی نانسی بۆرسکی بوو، خاتوو بۆرسکی بە کارتەری ڕاگەیاند کە وێنەکەی بەناوبانگترین خەڵاتی بەدەست ھێناوە لە بواری وێنەی رۆژنامەوانیدا ئەویش خەڵاتی پولیتزەر بۆ وێنە بوو. ئەوەبوو لە ڕێکەوتی ٢٣ی مانگی ٥ی ساڵی ١٩٩٤دا لەنووسینگەی «لۆو میمۆریاڵ» لە زانکۆی کۆڵۆمبیا خەڵاتەکەی پێ بەخشرا.
پرۆتۆن
پرۆتۆن لە دوو کوارکی سەر و یەک کوارکی خوار پێک ھاتووە.
کێڤین کارتەر
ژیان
لە ڕێکەوتی ٢٧ی مانگی تەمووزی ساڵی ١٩٩٤دا کێڤین کارتەر سەیارەکەی بەرەو ڕووباری برامفونتاینسبروی برد کە ڕووبارێکی نزیکە دەکەوێتە دەوروبەری بەشی باکوری شاری جوھانسبێرگ کە پایتەختی وڵاتی باشووری ئەفریقایە. لەو شوێنەدا کارتەر زۆربەی ژیانی منداڵی بەسەربردبوو ھەر لەو شوێنەدا دوای ئەوەی کە بۆڕی گزۆزی دووکەڵی سەیارەکەی بەدەستی خۆی دەباتە ناو سەیارەکەیەوە بەھۆی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنەوە خۆی کوشت و لەدوای خۆی نامەیەکی بە جێ ھشتبوو بۆ کەس و کار و ھاوڕێکانی و تێیدا نووسیویەی:
پرۆتۆن
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
کێڤین کارتەر
ژیان
«من زۆر خەمبار و ڕەشبینم... بەبێ تەلەفون.. بەبێ پارەی کرێی خانوو... بەبێ پارە بۆ قەرز... بەبێ پارە... من لە لایەن یادەوەریە زیندووەکانی پڕۆسەی کوشتن و تەرم و تووڕەبوون و ئازار ڕاوودوودەنرێم، ڕاوودوودەنرێم لە لایەن منداڵە بریندارەکان و ئەو منداڵانەی لەپرسا دەناڵێنن... لە لایەن ئەو شێتانەی ھۆگری تەقەکردنن... لەلایەن پۆلیس و جەلادەکانەوە»
ھەندێک لە دۆستە نزیکەکانی دەڵێن کە گوایە کارتەر لە ژێر کاریگەری ئەم وێنەیەی کە بەدەستی خۆی گرتبووی خۆی کووشتووە چونکە ھەر دوای بڵاوکردنەوەی وێنەکە باری دەروونی زۆر تێکچووە.
پۆل:مردووانی ١٩٩٤ پۆل:خۆکوژییەکان لە ئەفریقای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:وێنەگران پۆل:خەڵکی ئەفریقای باشوور بە ڕەچەڵەک بەریتانی
مامەشا، ساحێوی سەقز
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگا
وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵا زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگا (بە ژاپۆنی:足利幕府، ١٣٣٦ بۆ ١٥٧٣) ھەروەھا وەک سەردەمی مرۆماچی ناسراوە (室町幕府,، مروماچی باکوفو) حکوومەتێکی دەرەبەگایەتی سەربازی بوو لە ژاپۆن لە سەردەمی مروماچی لە نێوان ساڵانی ١٣٣٦ بۆ ١٥٧٣.
سەرچاوەکان
پۆل:بەشی سەردەم پۆل:سەردەمی مورۆماچی پۆل:دامەزراوەکانی دەیەی ١٣٣٠ لە ژاپۆن پۆل:دامەزراوەکانی ١٣٣٦ لە ئاسیا پۆل:زنجیرە شۆگنەکانی ئەشیگاکا
تەکیەی کاکەمەند
تەکیە شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیە (ناوەند)، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
تەکیە ناوەندی ناحیەی تەکیە.
جوگرافیا
تەکیە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی بناو و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەکیەی حەمەبایز و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەکیەی کاکە عەبدوڵا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کۆچک نەخشینە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەتەلۆنیا
کەتەلۆنیا، بە کەتەلۆنی: Catalonha، بە ئیسپانی: Cataluña)، کەتەلۆنیا ھەرێمێکە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ووڵاتی ئیسپانیا، ھاووڵاتیانی ئەم ھەرێمە بە زمانی کەتەلۆنی دەدوێن، کە تایبەتە بە ھەرێمەکەیان، جگە لەوە زمانی ئیسپانییش بەکاردەھێندرێت، پایتەختی ھەرێمی کەتەلۆنیا شاری بەرشەلۆنایە، لەڕووی مێژووییەوە ئەم ھەرێمە ھەمیشە ئارەزووی جیا بوونەوە لە ئیسپانیا دەکات، بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆی تایبەت بەخۆیان، لە ئێستادا خاوەن پەرلەمانە و ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمییە لەژێر دەسەڵاتیی وڵاتی ئیسپانیادا، لەکەتەلۆنیا نزیکەی حەوت میلیۆن کەس دەژین.
جووگرافیا
لەڕووی جووگرافیاوە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئیسپانیا وە لەگەڵ باکووری فەڕەنسا و ئەندۆڕا ھاو سنوورە وە لە ڕۆژھەڵاتیش ھەردوو دەریای سپی و ناوەڕاستە، وەلە باشووری ھەرێمەکەش ناوچەی ڤاڵەنسیا لە ئێسپانیایە ڕووبەرەوە کە ٣٢، ١٠٦، ٥کیلۆمەتر دووجایە کە شەشەم گەورەترین شوێنی ئیسپانیا دادەنرێت
سەرچاوە
پۆل:کەتەلۆنیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٩ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
سپیندار
سپیندار یان دار سپیندار یان ئەسپیندار یان خۆجەلی جۆرە دارێکە توێکەڵ و دارەکەی سپییە، درێژ و ڕاست ھەڵدەچێ، گرێ‌و‌گۆڵ و خوار‌وخیچی تێدا کەمە، دارێکی بەھێزەو بەرگەی گەرما و سەرمای بەھێز دەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا تەمەنێکی زۆری ھەیەو تووندو تۆڵە. بۆ کاروباری دارتاشی و دارەڕای خانوو کەڵکی لێ ‌وەردەگیرێ و کاغەزیشی لێ دروست دەکرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ڕۆژ نووری شاوەیس
ڕۆژ نوری شاوەیس (١٩٤٧ لە سلێمانی، عێراق - ١٥ی شوباتی ٢٠٢١) کەسایەتی سیاسەتزانی کورد و یەکەمین سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان بوو لەژێر کابینەی زۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ماوەی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ تاکوو کانوونی دووەمی ٢٠٠٣، سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان بوو. ڕۆژ ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو. لە ساڵی ٢٠٠٤ یش بووەتە جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق لە حکوومەتەکەی ئیبراھیم جەعفەری.
خوێندن
ڕۆژ کۆلێژی ئەندازیاری لە زانکۆی موسڵ تەواوکردووە، دکتۆرای لە ئەندازیاری لە وڵاتی ئەڵمانیا بەدەستھێنا، لە ساڵی ١٩٧٥ لە ئەڵمانیا گەڕاوەتەوە کوردستان.
دزە
دزە یان دیزەج شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناوچەی چەرداوڕۆیە.
ناو
وشەی دزە یان دژە مانای دژ وقەڵای هەی. لە زمانی فارسی تەعریب کراوە بەجۆری دزج دێتە نووسین. وەکوو:
جوگرافیا
دزە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.
ھەروەھا کەش و ھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
مەسابیحەلدیوان
مەسابیحەلدیوان یان ئه‌ده‌بی‌ شاعیر ناوی‌ ته‌واوی‌ عه‌بدوڵڵا کوڕی‌ ئه‌حمه‌د به‌گی‌ برایم به‌گی‌ رۆسته‌م به‌گی‌سه‌یفه‌دینه.‌ ساڵی‌ ۱۸۵۹ له‌ گوندی‌ ئه‌رمه‌نی‌ بڵاغی‌ شاری بۆکان له‌دایک بووه‌، له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی‌ خوێنده‌وار، هه‌ر له‌منداڵیه‌وه‌ خراوه‌ته‌ به‌ر خوێندن ومامۆستای‌ تایبه‌تی‌ بۆ ته‌رخان کراوه‌ بۆ خوێندن و فێری‌ خوێندنه‌وه‌ و نوسین و فارسی‌ و عه‌ره‌بی‌ بووه‌.
ژیاننامە
ئه‌ده‌بی‌ شاعیر له‌ته‌مه‌نی‌ بیست ساڵیدا باوکی‌ ده‌ینێرێت بۆ شاری‌ تاران بۆ خوێندن، له‌ ته‌مه‌نی‌ ۳۵ ساڵیدا توشی‌ نه‌خۆشی‌ له‌رزۆکی‌ ده‌بێت و بۆ چاره‌سه‌ر ده‌چێته‌ وڵاتی‌ روسیا پاش چاکبونه‌وه‌یه‌کی‌ کاتی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ساڵی‌ ۱۹۱۰ دێنه‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زور و ماوه‌یه‌ک ده‌مێنێته‌وه‌ و پاشان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ موکریان و نه‌خۆشیه‌که‌ی‌ سه‌ری‌ لێ‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و ته‌واو ئیفلیج ده‌بێت.
ئه‌م شاعیره‌ شاره‌زایی‌ باشی‌ هه‌بووه‌ له‌ کاری‌ پزیشکی‌ و وێنه‌گری‌ و مۆسیقا ی‌ به‌باشی‌زانیوه‌، شیعره‌کانی‌ ئه‌ده‌ب ته‌نها غه‌رامی‌یه‌. هیچ خه‌یاڵ‌ و ئاره‌زویه‌کی‌ تری‌ نه‌بووه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ که‌ له‌گه‌ڵ‌ خۆشه‌ویسته‌که‌یدا هه‌موو کات پێکه‌وه‌بن و گفتوگۆبکه‌ن. دیوانی‌ شیعره‌کانی‌ ئه‌م شاعیره‌ ساڵی‌ ۱۹۳۶ له‌ شاری‌ ره‌واندز له‌ چاپخانه‌ی‌ زاری‌ کرمانجی‌ بۆ جاری‌ یه‌که‌م له‌چاپ دراوه، دیوانه‌ شیعریه‌که‌ی‌ ساڵی‌ ۱۹۳۹ بۆ جاری‌ دووه‌م له‌ شاری‌ به‌غدا و بۆ جاری‌ سێ‌یه‌م ساڵی‌ ۱۹۶۶ له‌ هه‌ولێر له‌ چاپ دراوه‌، د. مارف خه‌زنه‌دار چه‌ند لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی‌ له‌سه‌ر شیعره‌کانی‌ ئه‌ده‌ب کردوه‌ و ساڵی‌ ۱۹۷۰ بڵاویکردۆته‌وه‌.
ئه‌ده‌بی‌ شاعیر له‌ ته‌مه‌نی‌ ۵۳ ساڵیدا و له‌ ساڵی‌ ۱۹۱۲ به‌ نه‌خۆشی‌ کۆچی‌ دوایی‌ کردوه‌ و له‌ گۆرستانی‌ گوندی باخچه‌ی فه‌یزوڵابه‌گی بۆکان به‌خاک سپێردراوه‌.
ئێریک ترامپ
ئێریک فرێدرێک ترامپ (بە ئینگلیزی: Eric Frederick Trump)، لەدایکبووی ٦ی جانواریی ١٩٨٤، لە شاری نیویۆرک، نیویۆرک. بازرگانێکی ئەمریکییە سێیەم کوڕی ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپە، و دووەم کوڕی خانمەنمایشکاری جلوبەرگ ئیڤانا زاڵنیچکۆڤایە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:زیندووان پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
بانەگوڵان
بانەگوڵان یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
کاتھێڵی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
ئەمە کاتھێڵێک لە خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ئێرانە لە دژی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی. ئەم خۆپیشاندانانە بەھۆی کوژرانی ژینا ئەمینی ڕوویداوە کە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا بەھۆی ئەشکەنجە و لێدان لەلایەن پۆلیسەوە گیانی لەدەستدا.
١٦ی ئەیلوول
چەند کاتژمێرێک دوای مردنی ژینا ئەمینی، کۆمەڵە خەلکێک بۆ ناڕەزایەتی دەربرین بەرامبەر بە کوشتنی ژینا لە نزیک نەخۆشخانەی کەسار گردبوونەوە، دروشمی وەک «مردن بۆ دیکتاتۆر»، «خامنەیی بکوژە»، «سوێند بە خوێنی مەھسا ئێران ئازاد دەبێت» و چەند دروشمێکیتر دژی دەزگا حکوومییەکانی ئێران دەگوترانەوە.
١٧ی ئەیلوول
لە دوای بەخاکسپاردنی ژینا لە زیدی خۆی لە سەقز لەو ڕوژەدا خۆپێشاندانیکی بەرفراوان کرا لە سنە و سەقز، کە حکوومەتی ئێران زۆر بە درندانە ھێزی بەکارھێنا بۆ بڵاوەپێکردنی خۆپێشاندەران. نووسراوەکەی سەر بەردی گۆری ژینا بووە دروشمی ناڕەزایەتییەکان، «ژینا گیان تونامری ناوت دەبێتە ڕەمز».
١٨ی ئەیلوول
بۆ جارێکی دیکە خەلکی شاری سنە و مەھاباد بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین ڕژانە سەر شەقامەکان و دروشمی وەک «مردن بۆ دیکتاتۆر»، «مردن بۆ خامنەیی»یان وتەوە. کۆمەڵێک ژن بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین حیجابەکانیان داکەند، ھێزە ئەمنییەکان بۆ بڵاوەپێکردنی خۆپێشاندەران تەقەیان لە خەلکەکەکرد. ژمارەیەک لە قوتابیانی زانکۆی تاران گردبوونەوەیەکی ناڕەزایی بەڕێوەبرد. لە تاران و مەشھەد ھێزە ئەمنییەکان خرانە حالەتی ئامادەباشی.
١٩ی ئەیلوول
لە ١٩ی ئەیلوولدا خزمەتگوزاری ئینتەرنێت و مۆبایل لە ناورەڕاستی تاران پچڕا. بەپێی گرتە ڤیدیۆیییەکانی سۆشیال میدیا، خۆپیشاندان لە ناوەندی شاری تاران و شاری ڕەشت و ناوەندی شاری ئەسفەھان و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش بەردەوام بووە. لە پارێزگای کوردستان سێ خۆپیشاندەر لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە کوژران. گەنجێکی کوردی تەمەن ٢٣ ساڵ بە ناوی فەرجاد دەروێشی لە شاری ورمێ لەلایەن پۆلیسەوە کوژرا.
٢٠ی ئەیلوول
بەپێی ڕاپۆرتی دەنگی ئەمریکا، لە کۆی ٣١ پارێزگای ئێران لانیکەم شازدەیان خۆپیشاندانیان کردووە، لە شاری ساری خۆپیشاندەران وێنەی ئایەتوڵڵا دەسوتێنن. لە شاری کرماشان کچە خۆپیشاندەرێک لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە کوژرا، لە پارێزگای کوردستان و ورمێش سێ کەس کوژرا.
٢١ی ئەیلوول
ژنانی شاری ساری وەک ناڕەزایەتییەک حیجابەکانیان دەسووتێنن. بەگوتەی ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی لە ٢١ی ئەیلوول بەگشتی ١٠ خۆپیشاندە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە کوژراون، کە ٨ کەس لەو کوژراوانە پشتڕاستکردووتەوە. ھەروەھا ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی ئیدانەی بەکارھێنانی تەقەمەنییە نایاسایییەکان کرد، کە لە دژی خۆپیشاندەران بەکارھێناون وەک تەقەمەنی باڵندە کوژو تەقەمەنییەکانیتر. خزمەتگوزاری ئینتەرنێت و مۆبایل لە ئێران سنووردارکراون و لە ھەندێک شوێن بەتەواوی براون. وەک پشگیرییەک بۆ خۆپیشاندەرانی ئێران، لە وڵاتانی کەنەدا، ئیتالیا، سوید، تورکیا و ئەمریکا خۆپیشاندان کرا.
٢٢ی ئەیلوول
خۆپیشاندەران لە تاران و شارەکانی دیکە بنکەی پۆلیس و ئۆتۆمبێلیان سووتاند. سەرەڕای پچڕانی بەرفراوانی ئینتەرنێت لە سەرانسەری ئیران، خۆپیشاندانەکان بەردەوام بوون. بە پێ ڕێکخراوی ناحکومی مافی مرۆڤی ئێران کە بنکەکەی لە ئۆسلۆیە، لانیکەم ٣١ کەسی مەدەنی کوژراون.
٢٣ی ئەیلوول
ناڕەزایەتییەکان لە تاران و ڕۆژھەڵاتی کوردستان و شارەکانیتر بەردەوام بوون، لە کاتی خەوتن شەڕێکی سەخت لە ئەسفەھان بووە. لە شاری تاران و مەشھەد و شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان زانکۆیەکان داخران. لە شاری شنۆ دوای چەند ڕۆژێک لە خۆپیشاندان و پێکدادانی زۆر قورس، خۆپیشاندەران شارەکەیان کۆنترۆڵ کرد.
لەھەمان ڕۆژدا ھەزاران کەس لە چەندین شاری ئێران بەشدارییان لە گردبوونەوەکانی لایەنگری حکوومەت کرد بۆ ئیدانەکردنی ئاژاوە و پشتیوانی لە حیجاب، دروشمی «مردن بۆ ئەمریکا»، «مردن بۆ ئیسرائیل» وتەوە.
٢٤ی ئەیلوول
وێنۆک|250px|خۆپیشاندانی مێلبۆرن بۆ پاڵپشتیکردنی خۆپیشاندانەکانی ناوخۆی وڵات خۆپیشاندانە قورسەکان لە شاری شنۆ بەردەوام بوو. ھەروەھا لە شیراز و تاران و زانکۆی تاران ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون. ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات لە شارە جیاوازەکانی جیھان وەک ھەولێر و بەرلین و شتوتگارت و مێلبۆرن ڕێپێوانیان کرد بۆ پشتیوانی لە گەلی ئێران. لە پارێزگای گیلان میلیشیاکانی بەسیج ٧٣٩ کەسیان دەستگیرکرد کە لانیکەم ٦٠ ژنیان تێدابوو، لە کرمانیش دەست بە دەستگیرکردنی خۆپیشاندەران کرا. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بڵاوی کردەوە کە ھێزە ئەمنییەکان لە چەند شارێکدا تەقەیان لە قەرەباڵغییەکان کردووە. زیاتر لە یازدە ڕۆژنامەنووس دەستگیرکراون، لەناویاندا ڕۆژنامەنووس نیلوفەر حەمیدی، ئەو پەیامنێرەی کە لە سەرەتادا چیرۆکی ژینا ئەمینی بڵاوی کردەوە.
٢٥ی ئەیلوول
سەرەڕای پچرانی ئینتەرنێت و زیادکردنی ھێزە ئەمنییەکان بۆ کپکردنی خۆپیشاندەران بەڵام خۆپیشاندان لە تاران و ڕۆژھەڵاتی کوردستان و شارەکانیتر بەردەوام بوو. ھەروەھا ناڕەزایەتی لە دژی حکوومەتی ئێران لە شارە جیاوازەکانی جیھان وەک لەندەن و برۆکسل و نیویۆرک بەردەوام بوو.
٢٧ی ئەیلوول
لە ژمارەیەک شاردا پێکدادان لە نێوان پۆلیسی ئاژاوەگێڕان و ھێزە ئەمنییەکان و خۆپیشاندەران بەردەوام بوو. ڕاڤینا شەمداسانی، وتەبێژی نووسینگەی کۆمیسیارانی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافی مرۆڤ، داوای لە سەرکردایەتیی ڕۆحانییەکانی ئێران کرد کە "ڕێز لە مافی ئازادی بیروڕا، خوپیشاندانی ئاشتیانە و بگرن". شەمداسانی ئاماژەی بەوەشکرد، ڕاپۆرتەکان دیاری دەکەن کە "سەدان کەسیش دەستگیرکراون، لەنێویاندا داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ، پارێزەر، چالاکوانی کۆمەڵگەی مەدەنی، و لانیکەم ١٨ رۆژنامەنووس"، ھەروەھا "ھەزاران کەس لە ماوەی ١١ رۆژی رابردوودا بەشداری خۆپیشاندانەکانی دژە حکومەت بوون لە سەرتاسەری وڵاتدا". ھێزەکان لە ھەندێک کاتدا بە تەقە وەڵامیان داوەتەوە". ئەنجومەنی ڕێکخستنی کرێکارانی گرێبەستی نەوت ھۆشداری دایە حکوومەت کە ئەگەر سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران بەردەوام بێت، ئەوا مانگرتن دەکەن، ھەنگاوێک کە دەتوانێت کەرتی نەوتی ئێران کە بەشێکی سەرەکی ئابوورییە پەکبخات.
مافی مرۆڤی ئێران ڕای گەیاند کە ھێزە ئەمنییەکان ڕاستەوخۆ تەقە لە خۆپیشاندەران دەکرد. ئێران ھەواڵی دەستبەسەرکردنی فاعیزە ھاشمی کچی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی بڵاوکردەوە کە لە ساڵانی ١٩٨٩ تا ١٩٩٧ سەرۆک کۆماری ئێران بووە.
٢٨ی ئەیلوول
پۆلیسی ئئێران لە گۆڕەپانە سەرەکییەکانی تاران جێگیرکران بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو کەسانەی کە دروشمی «مەرگ بۆ دیکتاتۆر» دەڵێنەوە. ناڕەزایەتییەکی ھاودەنگی لە براندنبێرگ تۆر لە بەرلین، نزیکەی ١٨٠٠ کەس بەشدارییان تێدا کرد، لەنێویاندا دۆرۆتی بار، سیاسەتمەداری یەکیەتیی سۆسیال مەسیحی و پێگا فێریدۆنی خانمەکتەری ئێرانی-ئەڵمانی.
٢٩ی ئەیلوول
ناڕەزایەتییەکان لە چەند شارێکی سەرتاسەری ئێران بەردەوام بوون. پۆلیسی تاران شێروین حاجیپوور گۆرانیبێژی ئێرانی دەستگیرکرد، کە گۆرانییە ناودارەکەی بە ناوی بەرایێ لە یەک ڕۆژدا زیاتر لە ٤٠ ملیۆن بینەری لە ئینستیگرامدا بوو.
٣٠ی ئەیلوول
لە زاھیدان پۆلیسی ئێران لە کاتی نوێژی ھەینیدا تەقەی لە خەڵکی مەدەنی کرد، پێدەچێت تاکە توندوتیژترین ڕووداوی خۆپیشاندانەکان بێت، تا ٩٦ کەس کوژران و ژمارەیەکی زۆریش بریندار بوون دوای ئەو ناڕەزایەتیانەی کە بەھۆی ئەو ھەواڵانە سەریھەڵدا سەبارەت بە بەرپرسێکی پۆلیس کە دەستدرێژی سێکسی کردووەتە سەر کچێکی تەمەن ١٥ ساڵ لە چابەھار.
ئەو کەسانەی لە بنکەی پۆلیس گردبوونەوە بۆ داوای سزادانی تاوانبارەکە لەلایەن ھێزە ئەمنی و سەربازییەکانەوە لەسەر زەوی و لەلایەن کۆپتەرێکەوە لە ئاسمانەوە کرانە ئامانج، لە کاتی خوپیشاندانەکەدا بنکەی پۆلیس سووتێندرا. ئاژانسی ھەواڵی چالاکوانی مافی مرۆڤی ئۆپۆزسیۆن مەزەندەی کردووە کە ژمارەی قوربانیانی پشتڕاستکراوی ھێرشەکەی زاھیدان لانیکەم بۆ ٩٦ کەس بەرزبووبووەوە. لە ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە ٦ی تشرینی یەکەمدا دەرکەوتووە کە ھێزەکانی حکوومەت "بە شێوەیەکی نایاسایی بە ڕاستەوخۆ تەقە و گوللەی کانزا و گازی فرمێسکڕێژیان لە شوێنی نوێژکەرانی مزگەوتی گەورەی زاھیدان کردووە، لەنێویاندا منداڵان و کەسانی بەتەمەن، کە ھێشتا نوێژی ھەینییان ئەنجام دەدا”. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی دانی بەوەدانا کە "کەمینەیەکی خۆپیشاندەران بەردیان بەرەو بنکەی پۆلیس فڕێداوە"، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی نەدۆزییەوە کە "ڕەوایەتی بە بەکارھێنانی ھێزی کوشندە بکات". ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی زیاتر ڕایگەیاند کە "زۆرێک لە قوربانییە کوژراوەکان ڕووبەڕووی دوور لە ھێزە ئەمنییەکان بوونەتەوە و ھیچ ھەڕەشەیەکی نزیکیان دروست نەکردووە". ھێرشەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان ناوی "ھەینی خوێناوی" لێنرا.
١ی تشرینی یەکەم
ناڕەزایەتی لە وڵاتانی جیھان بۆ ھاوسۆزی لەگەڵ ناڕەزایەتییەکان لە ئێران بەڕێوەچوو. لەژێر دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» خۆپیشاندان لە زۆرێک لە شارە گەورەکاندا ئەنجامدرا، لەوانە ئۆکلاند، لەندەن، مێلبۆرن، نیویۆرک، لۆس ئانجلەس، پاریس، ئۆتاوا، سانت جۆن، مۆنتریال، ڕۆما، سیئۆل، ستۆکھۆڵم، سیدنی و زوریخ. بەپێی ئامارەکانی پۆلیسی ناوچەیی یۆرک، زیاتر لە ٥٠ ھەزار کەس بەشدارییان لە خۆپیشاندان کردووە لە گردی ڕیچمۆند لە نزیک تۆرۆنتۆ. لە تاران دەسەڵاتدارانی ئێران بە مەبەستی بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرانی زانکۆی ئازادی ئیسلامی فیشەکیان بە ئاسمانەوە تەقاند.
٢ی تشرینی یەکەم
خۆپیشاندانەکان بەردەوام بوون و دەوترێت پۆلیس لە کەمپی زانکۆی سەنعەتیی شەریف تەقەیان لە قوتابیان کردووە. ھەندێک لە قوتابییەکان لەلایەن پۆلیسەوە دەستبەسەر کران. ھەروەھا لایەنگرانی خۆپیشاندانەکانی ئێران لە شارەکانی جیھان بەردەوام بوون.
٣ی تشرینی یەکەم
عەلی خامنەیی لە یەکەم لێدوانیدا لە دوای سەرھەڵدانی ناڕەزایەتییە بەربڵاوەکانەوە، ئەو نائارامییە و خوپیشاندانانە بە ئاژاوە و پیلانێکی بیانی خستە ڕوو. ھەروەھا وتی «بەڕاشکاوی دەڵێم کە ئەم ئاژاوەگێڕانە و ئەم نائەمنییە دروستکرا بووە لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیل، کە لەلایەن ئەوانەوە مووچەیان پێدەدرێت و ھەندێک ئێرانی خیانەتکار لە دەرەوەی وڵات یارمەتیان داون».
بی بی سی نیووز بە بەڵاوکردنەوەی ڤیدیۆکان کە نیشانیان دا کچانی قوتابخانە ھەرزەکار لە چەندین شاردا بەشداری لە خۆپیشاندانەکان دەکەن، باڵاپۆشەکانیان لابردووە و دروشمی دژە حکوومەت دەڵێنەوە. لە گرتەیەکی ڤیدیۆیی کە لە سۆشیال میدیادا بڵاوکراوەتەوە، دەرکەوتووە کۆمەڵێک کچی قوتابخانە لە شاری کەرەج بەرپرسێکی پەروەردەیان بە زۆر لە قوتابخانەکەیان دەردەکەن. لە شوێنەکانی دیکەی کەرەج و لە سنە کچانی قوتابخانە بەبێ حیجابیان لە شەقامەکاندا ڕێپێوانیان دەکرد و دروشمی کوردییان دەوتەوە. لە شیراز کچانی قوتابخانە لەکاتی دروشمی «مەرگ بۆ دیکتاتۆر» بە ئاماژەکردن بە خامنەیی، ھاتوچۆیان لەسەر ڕێگایەکی سەرەکی داخست. ھەروەھا کچانی قوتابخانە لە سەقز ناڕەزایەتیان دەربڕی. وێنەیەک کە لە سۆشیال میدیادا بڵاوکرایەوە، دەرکەوت کە کۆمەڵێک کچی قوتابخانە پەنجەی ناوەڕاستیان بەرزکردەوە بۆ وێنەیەکی خامنەیی و خومەینی.
٥ی تشرینی یەکەم
ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لە زانکۆکان لە چەند شارێکدا جێگیرکراون، لەوانە ورمێ، تەبرێز، ڕەشت و تاران. خانمەکتەرە فەرەنسییەکان لەوانە جوولیێت بینۆش و ئیزابێل ھاپەرت وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە مردنی ئەمینی قژیان بڕییەوە.
٨ی تشرینی یەکەم
پەخشێکی تەلەڤیزیۆنی ڕاستەوخۆی دەوڵەتی لەلایەن کۆمەڵێک خۆپیشاندەرەوە ھاک کرا کە خۆیان بە فارسی ناودەبرد لە پەککەوتنەکەدا وێنەیەکی خامنەیی دەرکەوتووە کە لەلایەن کۆمەڵێک چەقۆی سەرپۆشەوە کراوەتە ئامانج لەکاتێکدا بە بڵێسەی ئاگر دەورە دراوە، لەژێر نووسراوەکەدا دروشمی جۆراوجۆری کە ئاراستەی بینەرانی تەلەڤیزیۆن کراوە.
٩ی تشرینی یەکەم
بەپێی ڕاپۆرتەکانی سۆشیال میدیا لە ناوخۆی وڵاتەوە، منداڵانی قوتابخانە لەناو قوتابخانە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیرکراون و خراونەتە ناو ئۆتۆمبێلە ڤانەکانەوە بەبێ تابلۆی ئۆتۆمبێل. ھەروەھا سەرجەم قوتابخانە و ناوەندەکانی خوێندنی باڵا لە ناوچە کوردنشینەکانی ئێران داخران، ئەمەش نیشانەی نیگەرانی حکوومەتە سەبارەت بە ناکۆکی بەردەوام بەپێی ڕۆژنامەی گاردیان. خۆپیشاندان لە دەیان شاری سەرتاسەری وڵات بەردەوام بووە، سەدان کچی ئامادەیی و قوتابی زانکۆ بەشدارییان کرد، لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە بە گازی فرمێسکڕێژ و تەقەکردن وەڵامیاندایەوە.
١٠ی تشرینی یەکەم
بەو پێیەی ئێران زۆر پشت بە ھەناردەکردنی نەوتەکەی دەبەستێت، حکوومەت ھەوڵدەدات دڵنیابێت لەوەی کە بەرھەمھێنانی نەوت بەردەوام بێت، و ڕێگری بکات لە بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە ناڕەزایەتیانە لە نێوان کرێکارانی نەوتدا. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھێنگاو، ھێزە ئەمنییەکان بە ڕێژەیەکی زۆر لە شارەکانی سنە، سەقز، دیواندەررە ھەڵکەوتوون. ھە نگاو ھە ڕوە ھا ڕایگە یاند کە لە ڕۆژی شە ممە ٨ی تشرینی یە کە مە و، لانیکە م ٥ ھاووڵاتیی کورد کوژراون و زیاتر لە ١٥٠ کە سیش برینداربوون.
١١ی تشرینی یەکەم
پێکدادان لە نێوان خۆپیشاندەران و ھێزە ئەمنییەکانی حکوومەت بەردەوام بوو. بەپێی ئاژانسی ڕۆیتەرز، لە گردە ڤیدیویەکان دەرکەوت کە حوکمەت تانکەکان دەگوازرێنەوە بۆ ناوچە کوردنشینەکان. دامەزراوەکانی وزە بۆ دووەم ڕۆژ بەھۆی مانگرتنەوە زیانیان بەرکەوت.
١٢ی تشرینی یەکەم
گرووپەکانی مافی مرۆڤ کە سی بی ئێس نیووز ئاماژەی پێکردووە، تۆمەتباریان کردووە بەوەی کە سەدان منداڵ دەستبەسەر دەکرێن، زۆربەیان لە زیندانەکاندان، بەبێ ئەوەی دەستیان بگات بە پارێزەران و بەبێ ئەوەی دایک و باوکیان بە شێوەیەکی دروست ئاگادار بکەنەوە.
خۆپیشاندەران دوای توندوتیژی شەوی پێشتر لە تاران و ھەروەھا لە سنە، سەقز، بووکان و دێولان، گردبوونەوەیەکی جەماوەرییان کرد. زۆرێک لە دوکانەکانی تاران وەک ناڕەزایەتییەک بە داخراویی مانەوە، لە ھەمان کاتدا خۆپیشاندانێک بە سەرۆکایەتی سەندیکای پارێزەرانی تاران ھێزە ئەمنییەکان تێکشکێنران.
لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە واشنتۆن، نێد پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا وتی کە زیندووکردنەوەی JCPOA لە ئێستادا سەرنجی ئێمە نییە و ئەمریکا سەرنجی لەسەر چۆنییەتی پشتگیریکردنی خۆپیشاندەرانی ئێرانە. ھێزە ئەمنییەکان درێژەیان بە سەرکوتکردنی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران دا و لە شەوێکدا ٧ خۆپیشاندەر کوژران. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھێنگاو، شەوی چوارشەممە خۆپیشاندەران لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکان تێکھەڵچوون و دوو کەس لە کرماشان بە تەقەی ڕاستەوخۆی ھێزە ئەمنییەکان کوژران.
١٣ی تشرینی یەکەم
بەپێی زانیارییەکانی سەندیکایەکی مامۆستایان، ھێزە ئەمنییەکانی ئێران چوونەتە ناو قوتابخانەیەکی شاری ئەردەبیل، بەپێی زانیارییەکان ھەوڵیانداوە ناڕەزایی لایەنگری ڕژێم ڕێکبخەن. ھێزە ئەمنییەکان حەوت قوتابیان دەستگیرکردووە و دەیان قوتابیان بریندارکردووە، بەپێی زانیارییەکان یەکێکیان بەھۆی خوێنبەربوونی ناوەوەی بەھۆی ھێرشەکەوە گیانی لەدەستداوە.
١٤ی تشرینی یەکەم
دیپلۆماتکاری یەکێتی ئەورووپا جۆزێپ بۆرێل داوای کرد ئێران سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران ڕابگرێت، ھەروەھا لە پۆستێکی تویتەردا نووسیویەتی «خەڵک لە ئێران مافی خۆیەتی ناڕەزایەتی ئاشتیانە دەرببڕن». کەناڵی سی ئێن ئێن ڕای گەیاندووە کە بەپێی ئاماری ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، لە سەرەتای خۆپیشاندانەکانەوە لانیکەم ٢٣ منداڵ کوژراون.
ڤیدیۆیەک دەرکەوت کە ھێزەکانی دژە ئاژاوە دەستدرێژی سێکسییان کردە سەر خۆپیشاندەرێکی ژن، ئەمەش توڕەیی زیاتری لە سۆشیال میدیادا لێکەوتەوە. ڤیدیۆکە لەلایەن بی بی سی بەشی فارسی پشتڕاستکراوەتەوە. بە سەرنجدان بەوەی کە ڕووداوەکە لە ڕۆژی ڕووناک ڕوویداوە، گرووپەکانی مافی مرۆڤ پرسیاریان کرد کە ڕەنگە ھێزە ئەمنییەکان لە پشت دەرگای داخراوەوە چییان کردبێت.
١٥ی تشرینی یەکەم
گرتە ڤیدیۆیییەکانی زیندانی ئێڤین کە زۆرێک لە خۆپیشاندەران و ڕۆژنامەنووسان و زیندانیانی سیاسی دیکەی تێدا دەستبەسەرن، بە شێوەی ئۆنلاین بڵاوکراوەتەوە و تێیدا دەردەکەوێت کە دامەزراوەکە ئاگری گرتووە. لە پاشخاندا دەنگی تەقە و ئاگادارکەرەوە و دروشمی خۆپیشاندەران لە دژی ڕژێم دەبیسترا و بنەماڵەی زیندانییەکان لە بەردەم دەروازەی سەرەکی کۆبوونەوە.
١٦ی تشرینی یەکەم
بەپێی جێروزالم پۆست، ھێزەکانی سەر بە حیزبوڵڵای لوبنان و حەشدی شەعبی لە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان ھاوکاریی کۆماری ئیسلامییان کردووە. پەریسا حافزی سەرۆکی ھەواڵنێرانی ڕۆیتەرز لە بەشی ئێران، ھەڵسەنگاندنی بۆ ئەوە کرد کە نائارامییە بەردەوامەکان «پێناچێت نزیک بێت لە ڕووخاندنی حکوومەت».
١٧ی تشرینی یەکەم
لە ١٧ی تشرینی یەکەم، یەکێتیی ئەورووپا گەمارۆی خستە سەر یازدە کەس و چوار دامەزراوە لە ئێراندا، کە بەسیج و پۆلیسی ڕەوشت لەخۆدەگرێت. خۆپیشاندانەکانی خوێندکارانی قوتابخانە ئامادەیی و زانکۆکان و کەسانی دیکە، لانیکەم لە ١٠ شار لە ٩ پارێزگا بەڕێوەچوو. خۆپیشاندەران لە خۆپیشاندانەکانی ئەردەوێڵ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە ھێرشیان کرایە سەر.
١٨ی تشرینی یەکەم
خوێندکارانی قوتابخانە ئامادەیی و زانکۆکان و کەسانی دیکە، لانیکەم لە ٩ شار لە ٨ پارێزگا خۆپیشاندانیان ئەنجامدا. سەرداری خانەنشینی سپای پاسداران، حوسێن عەلایی بە ڕاگەیاندنی ھاوسۆزی لەگەڵ ھەندێک لە ناڕەزایەتییەکانی خۆپیشاندەران، لابردنی «گەشتی ئەخلاقی» پێشنیار کرد.
٢٠ی تشرینی یەکەم
ئەنجومەنی ھاوئاھەنگیی سەندیکایەکانی مامۆستایان، بەھۆی «خوێنی بە ناڕەوا ڕژاوی دادخوازەکان و کوشتاری قێزەونی قوتابیانی ئێرانی» دوو ڕۆژ ماتەمینی گشتی ڕاگەیاند. ئەوان داوای مانگرتنی گشتیی مامۆستایان و دانیشتنی دوو ڕۆژەیان لە ٢٣ و ٢٤ی تشرینی یەکەمدا کرد.
ئاژانسی فرانس پرێس بەوتەی توێژەر مارک پیرووزەوە باسی لەوەکرد کە پێدەچێت خۆپیشاندانەکان لە ٢١ی ئەیلوولدا گەیشتبێتە لووتکە و بەپێچەوانەوەی خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠١٩ لە ئاستێکی بەردەوامدا درێژەی ھەبووە. ھێنری ڕۆم لە پەیمانگای واشینگتن دۆخەکەی وەکوو ھاوسەنگییەکی ناجێگر وەسف کرد کە تێیدا بەرامبەر بە خۆپیشاندانەکان، ئێران چالاکانە ھەوڵیدا ڕێگری لە ڕێکخستنی ئۆپۆزسیۆن بکات. ڕۆم پێشبینی کردبوو کە «دەکرێت ناڕەزایەتی و توندوتیژیی ھەنووکە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەردەوامی ھەبێت».
٢٢ی تشرینی یەکەم
وێنۆک|250px|کۆبوونەوەی [[بەرلین لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، بۆ پاڵپشتیکردنی خۆپیشاندانەکانی ناوخۆی ئێران]] لە ٢٤ شار لە ١٨ پارێزگای ئێران خۆپیشاندانەکان لە دژی حکوومەت بەڕێوەچوو. مانگرتنی دژی حکوومەت لەلایەن کاسبکاران و کرێکارانەوە لە ١٠ شار لە ٧ پارێزگا بەڕێوەچوو. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ٨٠،٠٠٠ کەس لە بەرلین بەمەبەستی ھاوسۆزی لەگەڵ بزووتنەوەی ناوخۆی ئێران کۆبوونەوە. ھەروەھا ھەزاران کەس لە لۆس ئانجلەس، واشینگتن دی سی، لەندەن، پاریس، تۆکیۆ، سیدنی، ئەستەمبوڵ و شارەکانی تر لە سەرتاسەری ئەورووپا کۆبوونەوە.
چەندین لێدوانی گشتی لەناو نوخبەکاندا پێشکەش کرا. موحسین ھاشمی ڕەفسەنجانی پێشنیاری دەستکاریکردنی یاسای بنەڕەتیی ئێرانی وەکوو وەڵامێک بۆ خۆپیشاندانەکان کرد. عەباس ئەحمەد ئاخووندی داوای کرد پیاوانی ئایینی پشتگیری لە خۆپیشاندەران بکەن. پیاوانی ئایینی مستەفا موحەقیق داماد و ئەسەدوڵڵا بەیات زەنجانی ڕەخنەیان لە دەزگا ئەمنییەکان بەھۆی مردنی ئەمینی گرت. گرووپێکی ھاکەریی ئەمنیی کڵاوی بۆر، بەناوی «بلۆک ڕیوارد» ٥٠ گیگابایت فایلی پەیوەندیدار بە پڕۆژەی ئەتۆمیی ئێرانی بڵاوکردەوە کە ڤیدیۆیەک لە ناوخۆی وێستگەی ئەتۆمیی بووشێھر، بەڵگە پلانڕێژکراوەکان، بەڵگە دارایییەکان و ژمارەیەک بەڵگەی دیکە لەخۆدەگرێت.