cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕیارنامەی ١٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی ئابی ١٩٦٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە سیاستەکانی دەوڵەتی کۆماری ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠٥٦‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٦٣ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
١٨٨٣
ساڵی ١٨٨٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٣
ھەرێمی مەدیتەرانە
ھەرێمی مەدیتەرانە بە پانتایی ١٢٠٬٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، چوارەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.
ئۆکسیندۆلۆن
ئۆکسیندۆلۆن، بەتەنھا و لەژێر ناوی بازرگانی پرۆستێتین و ڕاکسەنۆن دەفرۆشرێ، دەرمانێکی دژە ئەندرۆجینە و پرۆجستینە کە لە ژاپۆن بۆ چارەسەری گەورە بوونی پرۆستات بەکاردێت    ھەرچۆنێک بێت بەکارھێنانەکەی پەسەند نەکراوە بەھۆی کاریگەرییە ھەستیارییەکانی ئۆکسیندۆلۆن کاریگەر نییە لە ڕێگەی دەمەوە، پێویستە لە ڕێگەی دەرزی لە ماسولکە بدرێت وێنۆک|پێکھاتەی دەرمانەکە ئۆکسیندۆلۆن دژە ئەندرۆجین و دژە وەرگری ئەندرۆجینەکانە، ئامانج دەخاتە سەر ئەندرۆجینەکانی وەکوو تێستۆستیرۆن و دیھایدرۆتێستۆستیرۆن   ھەروەھا پرۆجستینیشە، ھەروەھا یارمەتی گەشەی پرۆجێستۆجینیش دەدات و چالاکاری وەرگرەکانی پرۆجێسترۆنە، ئامانجەکەی بریتییە لە پرۆجیستۆجینەکان وەکوو پڕۆجێسترۆن    بەھۆی چالاکییە پرۆجێستۆجینەکانی، ئۆکسیندۆلۆن کاریگەری نەرێنی لەسەر (gonadotropins)ەکان ھەیە
سەرچاوەکان
پۆل:وەستێنەرەکانی 5α-Reductase پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان پۆل:کیتۆنەکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان
ئەیالەتی ڕەققە
ئەیالەتی ڕەققە (بە عەرەبی: إيالة الرقة، تورکیی عوسمانی: ایالت رقه بە ڕۆمانی:Eyālet-i Raqqa) یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٢٤٬٠٦٢ میل چوارگۆشە بووە ( ٦٢٬٣٢٠ کیلۆمەتر دووجا).
مێژوو
ئەیالەتێەکە لە ساڵی ١٥٨٦ لەسەر خاکێک دروستکراوە کە پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی ئەیالەتی دیاربەکردا بوو. لە سەدەی ١٦دا، شارۆچکەی ڕەققە دیسانەوە وەک پۆستێکی گومرگی عوسمانی لەسەر فورات هاتە ناو تۆماری مێژوویەوە. بەڵام پایتەختی ئەم ئەیالەتە و شوێنی دانیشتنی وەلیەکان ڕەقە نەبوو بەڵکو ئەریحا بوو کە نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەتر (١٢٠ میل) لە باکووری ڕەققە دوورە.
دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی ڕەققە لە سەدەی ١٧دا:
بڕیارنامەی ١٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە سیاستەکانی دەوڵەتی کۆماری ئاپارتایدی ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠٧٨‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئەیالەتی ڕەققە
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ڕەققە ڕەققە ڕەققە پۆل:ڕحا
بڕیارنامەی ١٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٦٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
شێخ زەکەریا
شێخ زەکەریا زانا و خواناسی سەدەی سیانزەھەمە کە لە مەریوان ژیاوە و لەوێش کۆچی دوایی کردوە. شێخ زەکەریا بۆ یەکەم جار ڕێبازی قادری و تەیفوورییەی ھێناوەتە نێوان کوردستان. پیریۆنس کوڕی شێخ زەکەریا و شا نیعمەتوڵڵای وەلیش لە نەتەوەی ئەوە.
سەرچاوە
2-دەقەکانی ئەدبی کوردی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی کۆڕی زانیاریی کورد، بەغدا، 1978
3- «کاروانی پێنووس، شاعیران و نووسەرانی مەریوان و ھەورامان» - نووسراوەی فاتێح مستەفایی - بڵاوکردنەوەی ئاراس - سنە - ٢٠١١
پۆل:کوردەکانی سەدەی سیانزە پۆل:خواناسانی کورد پۆل:ئەولیا
موونیس تەکیناڵپ
مونیس تەکینئاڵپ (١٨٨٣ سێرێس، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی–١٩٦١ نیس، فەرەنسا) کە پێشتر ناوی مونیس کۆهین لە خانەوادەیەکی ئۆرتۆدۆکسی جوولەکە لە دایک بووە. لە خوێندنگای هاوپەیمانی ئیسرائیلی لە ساڵۆنیک، یۆنان خوێندوویەتی. لە ۱۹۱۲ بار ئەکاتە ئەستەمبوڵ. ژیانی لەسەر کاسبیی تووتن بووە. پاڵنەرێکی سەرسەختی تورکایەتی و نووسەریکی کارای توورانیزم بووە کە هەندێک بە نووسەرێکی کەمالیزمی دادەنێن.
مامۆستا بووە لە زانکۆی ئەستەمبوڵ، بە یەکێ لە تیۆریزەکەران و بناغەدانەرانی تورکایەتی دا ئەنرێت.
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤ ئاکتیڤ
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤ ئاکتیڤ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy S4 Active) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دوستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ٢١ حوزەیرانی ٢٠١٣.
سەرچاوە
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل: مۆبایلەکانی ٢٠١٣
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
زێوە، گەورکی نەڵێن
زێوه (Zêwe، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤ کەس لە ٩٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
سووڕی کارنۆت
سووڕی کارنۆت ئەو سورەیە کەوا بە شێوەیەکی تیۆری تایبەتە پێی دەگوترێت تێۆری داینامیک کە سوریەکە لە لایەن زانایەکی فەرەنسی بە ناوی (sadi carnot)لە ساڵی ١٨٢٤ دۆزرایەوە وە دواتر لە لایەن کەسانی ترەوە گەشەی پێ دراوە تا ساڵی ١٨٣٠–١٨٤٠ توانای چوستیەکەی زیاتر کراوە لە چاو بزوێنەری ثێرمۆ داینامیکە کلاسیکەکان بە دەست دێت لە گەرمی بۆ کارکردن یاخود بە شێوەیەکی تری چوستی سیستەمی ساردکردنەوە کەوا بەھۆی جیاوازی پلەی گەرمی یەوە لە جیاوازی لە ئیشکردنی سیستەمدا بەڵام ئەمەیان ثێرمۆ داینامیکێکی راستەقینە نیە وە تێۆرییە ھەموو سیستەمێکی ثێرمۆ داینامیک
لە چەند بەشێک پێکھاتووە کاتێک کەوا سیستەمەکە بە چەندین حاڵەتی جیاوازدا دەروات وە دەگەرێتەوە خاڵی سەرەتا لەو کاتەدا سوری ثێرمۆ داینامیک رووی داوە. لەو پرۆسەیەدا ئەو سیستەمە کارێکی باشترمان بۆ دەکات بۆ نمونە جوڵاندنی پستن بە حاڵەتی گەرم کردنی بزوێنەر ھەر سیستەمێک کەوا بە سوری کارنۆت دا بروات پێی دەگوترێت بزوێنەری گەرمی کارنۆت وە نمونەییە بەڵام تێۆریە واتا ناتوانرێت بیکەینە راستەقینە ھەر چەندە مایکرۆسکۆبی کارنۆت دیزاینکراوە وە کاریش دەکات لێرە دا
دوو سیستەمی گەرمی مان ھەیە کەلە بزوێنەر دروست دەبێت کەوا پلەی گەرمی ساردی وە پلەی گەرمی گەرمی مان ھەیە ھەروەھا برێکی یەکجار زۆر گەرمی مان ھەیە کەوا کاریگەر نابێت بەتەنھا یەک سور بۆیە ئەو سوری ھەمان سوری گەرانەوە یە وە ئینترۆپی دروست نابێت لەو سورەدا رێژەی ئینترۆپی دەردەچێت لە شوێنێکی گەرمدا وە دەمێنێتەوە لە بارودۆخی گەرم دا لەبەر ئەوەی شوێن نیە بۆ گۆرینی ئەو کارە کەواتا ئیشیشمان نیە لەو سورەدا .Thدەلتا ئێس کە دروست دەبێت لەو بارودۆخە گەرمەدا وە بەشێکی کەمی Tc دەلتا ئێس دەمێنێتەوە لە بارودۆخە ساردەکەدا جیاوازی ThوTcیەکسانە بەو کارەی کەوا بزوێنەرەکە کردوویەتی.
لەم گرافەی سەرەوە کەوا وێنە کراوە لەو ھەنگاوەدا ئەو ناوچەیەی کە سورەکەمان تەواو دەکات ئەوا ئەوەمان بۆ بە دیار دەکەوێت کەوا کۆی گشتی کارەکەمان بۆ دەر دەخات کەوا لە یەک سوردا چەندە یەک بۆ دوو وە سێ بۆ چوار گەرمی مان نەگۆرە پلەیەکی گەرمی گواستراوە لە خاڵی چوار بۆ یەک وە دوو بۆ سێ یەکسانە بە سفر پێناسە کردنی ئەو چوستییەی دەگەرێتەوە بۆ گەرمی بزوێنەرەکە لەبەرئەوەی بە شێوەیەکی کەرتیە پلەی گەرمی دەر ھاتووە بۆ کارێکی میکانیکی.
گەرانەوەی سوری کارنۆت
سوری گەرمی کارنۆت ناسراوە بە سوری گەرانەوەی تەواوەتی ھەموو ئەو پرۆسەیەمان دەتوانین پێچەوانەوەی بکەینەوە کەوا دەبێیە سوری کارنۆتی ساردکرنەوە لەو کاتەدا سورەکە وەکو خۆی دەمێنێتەوە وە بە تەواوەتی وە بە ھەمان چاوەروانی ئاراستەکانی گەرمی و کارەکە پارێزراو دەبن گەرمی دەمژرێت لە پلەی گەرمی کەمدا وە ھەروەھا گەرمی دەردەدرێت لە ناوچەی سارد دا وە ئەو وزەی دەچێتە ناوەوە پێویستە ئەوەمان بۆ بە دەست بێنێت کە لە P_Vدایەگرام دایە سوری گەرانەوە کارنۆت وەکو سوری کارنۆت جگە لەوەی کەوا ئاراستەکانی لە پرۆسەکەدا پێچەوانەوە دەبێیەوە
چوستی گەرمی راستەقینەی بزوێنەر
کارنۆت درکی بەوەکرد کەوا لە راستیدا ناتوانرێت گەرانەوە ثێرمۆ داینامیک دروست بکرێت لەبەرئەوەی گەرمی راستەقینەی بزوێنەر کەمترە لەو چوستیەی لە ھاوکێشەی سێیەم بە دەستمان کەوتووە لە بزوێنەری راستەقینەیەی کاردەکات لەو سورەدا زۆر کەمە ھاوکێشەی سێیەم زۆر بەسوودە بۆ دۆزینەوەی بەرزترین چوستی لەوەی کەوا دەتوانرێت چاوەروان بکرێت لە گەرمی پێچەوانەوە
وە ھەروەھا سوری کارنۆت بەسوودە بۆ دۆزینەوەی سەرئەنجامی گەرمی
لەو خاڵەدا ئەو گەرمیەی دەچێتە ژوورەوە و دێتە دەرەوە بە شێوەی یەک لەدوای یەک THوTcبگۆرە THوTcلەدوای یەک
لە سوری کارنۆت THیەکسانە بە بەرزترین پلەی گەرمی بەردەست وە Tcیەکسانە بە نزمترین پلەی گەرمی بۆ چوستیەکەمان لە سوری THکەمتر دەبێت لەTH وە Tcگەورەترە لە Tc بۆ نمونە دووبارە گەرمی کردن یاخود دووبارە ساردکردنەوە دەتوانرێت چوستی ثێرماڵ مان لە چوستی ھەڵم (پاوەرپلانت) وە بۆ چوستی گەرمی لێک دراوە لەگەڵ سوری پاوەرپلانت.
یەکەمین بزوێنەری گاز لەسەر بنەمای سوری کارنۆت دانراوە.
١٨٨٤
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٤
فرانسیسکۆ ھایز
فرانسیسکۆ ھایز (لەدایکبووی ١٠ی شووباتی ١٧٩١ بۆ ٢١ی کانوونی یەکەمی ١٨٨٢، لە میلان) وێنەکێشێکی گرنگی سەردەمی ڕۆمانتیزم بوو لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەم لە میلان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩١ پۆل:مردووانی ١٨٨٢ پۆل:وێنەکێشە ئیتالییەکان
مازووار، میرەدێی سەقز
مازووار (Mazuwar، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٣ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دژە گۆنادۆترۆپین
دژە گۆنادۆترۆپین دەرمانێکە کە سەردەکەوێ بەسەر چالاکی یان کاریگەرییەک و/یان ھەردوو گۆنادۆترۆپینەکان خاو دەکاتەوە. ھۆرمۆنی FSH، ھۆرمۆنی LH ھۆکارەکەی بریتییە لە وەستاندن یان خاوکردنەوەی (hypothalamic-pituitary-gonadal (HPG) axis) و ئەمەش دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی ئەندرۆجین، ئیسترۆجین، و پرۆجێستۆجین لە لاشەدا، دژە گۆنادرۆترۆپین ھەروەھا کاریگەری لەسەر ھێلکەدانان ھەیە لە ڕەگەزی مێینەدا، و بەرھەم ھێنانی سپێرم لە نێرینەدا، دەرمانەکانی دژە گۆنادۆترۆپین بە شێوەی جیاواز بەکاردێن وەکوو (کۆنترۆلی ھۆرمۆنی دووگیانی، ھەستیاری ھۆرمۆنی شێرپەنجەیی، چارەسەری زوو ھەرزەکاری، ھەرزەکاری)
باشترین و زۆرترین بەکارھێنەرەکانی دژە گۆنادۆترۆپینەکان بریتین لە دەرھێنەری ھۆرمۆنی گۆنادۆترۆپین (GnRH) لەھەردوو (وەرگر و دژە وەرگر) ـەکانی گۆنادرۆترۆپین
بەکارھێنان
بۆ چارەسەری ئەندرۆجینەکان
سەرچاوەکان
پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان
حەمزھ بن لادن
حەمزە بن ئوسامە بن محەمەد بن عەواد بن لادن (؛ ١٩٨٩ – دەوروبەری ٢٠١٧/٢٠١٩) زیاتر بە حەمزە بن لادن ناسراوە، لەدایکبووی عەرەبستانی سعوودییە و ئەندامی ئەلقاعیدە بوو. ئەو کوڕی ئوسامە بن لادنی ڕێبەری ڕێکخراوی ئەلقاعیدە بووە و، دوای مردنی باوکی لە ساڵی ٢٠١١دا، وەک سەرکردەیەکی تازەپێگەیشتوو لەناو ئەو گرووپەدا باس کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٩ پۆل:سەرکردە تیرۆرکراوەکانی ئەلقاعیدە پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون پۆل:ئوسامە بن لادەن
فینلاند
فینلاند (   [ˈsuo̯mi]   ;    )، بە فەرمی کۆماری فینلاند,  وڵاتێکە لە باکووری ئەوروپا. لە باکووری ڕۆژئاوا هاوسنوورە لەگەڵ سوێد و لە باکوورەوە نەرویژ و لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ ڕووسیا ، لە ڕۆژئاوا کەنداوی بۆتنیا و لە باشوورەوە لەگەڵ کەنداوی فینلاند ، بەرامبەر ئیستۆنیا. فینلاند ڕووبەرەکەی 338455 km2 ژمارەی دانیشتووانی ٥.٦ ملیۆن کەسە. ھێلسینکی پایتەخت و گەورەترین شارە. زمانی فینلاندی و سوێدی زمانی فەرمین، زمانی سوێدی زمانی زگماکی 5.2%ی دانیشتووانەکەیە. زیاتر لە ١٨٠ هەزار دەریاچەی تۆمارکراوی تێدایە.
فینلاند تا ساڵانی ١٩٥٠ تا ڕادەیەکی زۆر وەک وڵاتێکی وەرزێری ماوەتەوە. دوای جەنگی جیهانی دووەم، بە خێرایی پەرەی بە گەشەکردنی پیشەسازی و ئابوورییەکی پێشکەوتووی دا، لە هەمان کاتدا دەوڵەتی خۆشبژیوی بەرفراوان لەسەر بنەمای مۆدێلی باکووری دروستکرد. لە کاتی شەڕی سارد دا فینلاند سیاسەتی بێلایەنی گرتەبەر. فینلاند لە ساڵی ١٩٩٥ پەیوەندی بە یەکێتی ئەوروپا و لە ساڵی ١٩٩٩ لە سەرەتای دامەزراندنی ناوچەی یۆرۆ و لە ٢٠٢٣ ناتۆ كرد. فینلاند لە چەندین پێوەرەکانی ئەدای نیشتمانیدا سەرکەوتووە، لەوانە پەروەردە ، توانای کێبڕکێی ئابووری، ئازادییە مەدەنییەکان، کوالیتی ژیان و گەشەپێدانی مرۆیی.
150px|وێنۆک|بەیاننامەی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی فینلاند
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی فینلاند ٥٬٤٤٣٬٤٩٧ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٢٫٥ ساڵە. ھەروەھا، ٨٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین. بە پێی خەمڵاندنی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتوانی فینلاند بۆ ٥,٦١٤,٥٧ بەرزبووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٧ پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨ پۆل:فینلاند پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
زەرد
thumb|زەرد زەرد (بە ئینگلیزی:Yellow) یەکێکە لەڕەنگەکان و یەکێکیش لە ڕەنگەکانی پەلکەزێڕینە ، ڕەنگی زەرد سەرەکییە و لە تێکەڵکردنی ڕەنگی تر پەیدا نابێت. میوەکانی لیمۆ و مۆز ڕەنگیان زەردە. ڕۆژ بەڕەنگی زەرد چاولێدەکرێت ، لە ڕووی ڕەنگەکانیشەوە لە ڕەنگی پرتەقاڵی نزیکە.
سایکۆلۆژیای زەرد
زەرد دەبێتە ھۆی کەمەندکێش کردنی شادی‌ و خۆشحاڵی‌ بەناونیشانی ڕەنگی ھەڵبژێردراو، ئەم ڕەنگە بۆچاو، ڕەنگێکی کراوەیە‌و ڕوونە. ئەوشوێنانەی کە دەوروپشتی بەپشتێنەی زەرد دەگرن دەبێتە ھۆی ئازاری ڕۆحی، ڕەنگی زەرد دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی ھۆش‌و بەئاگایی.
سەرچاوە
پۆل:ڕەنگ
لەقلەق
وێنۆک|لەقلەقیکی ڕەنگاوڕەنگ لە سریلانکا لەقلەق یان حاجی لەقلەق مەلێکی لینگ و دەندووک درێژە. زۆرتر لە دەوروبەری ئاو ڕاو دەکا و مار و بۆق و گیانداری بچووک دەخوا. ھێلانەکەی لە شوێنی بەرزی ناو شار و دێ دروست دەکا. لە زوربەی بەشەکانی جیھاندا بڵاو بووەتەوە جگە لە جەمسەرەکان و زۆربەی ئەمریکای باکوور و بەشێکی گەورەی ئۆسترالیا نەبێت. حاجی لەقلەقی سپی لە کوردستاندا زور بڵاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مەلەکانی کوردستان پۆل:پەلەوەران
پاڕکی کیتانۆمارو
پاڕکی کیتانۆمارو  (北の丸公園، کیتانۆمارو کۆین) پاڕکێکی گشتیە لە چیۆدا، لە تۆکیۆ-ژاپۆن، دەکەوێتە باکووری کۆشکی شاھانەی تۆکیۆ،
پاڕکەکە شوێنی نیپۆن بودۆکان، وە نمایشە وەرزشییەکان، مۆزەخانەی زانستی، مۆزەخانەی نەتەوەیی ھونەری مۆدێرن لە تۆکیۆ. بەپێی سەرژمێرییەکی ١ی ئایاری ٢٠٠٨، تۆماری دانیشتووانی پاڕکەکە ٥٩٨ دانیشتووانە.
مێژوو
پاڕکەکە پێشوو تر بەشێک بووە لە باکووری قەڵای ئێدۆ، وەکوو کیتانۆمارو (北の丸) ناسرابوو، لە پێشووتردا وەک باخچەیەک بۆ پزیشکی گیایی و کەلوپەلی تایبەت بە ئەندامانی زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا بوو. پێش ١٩٦٩ پێش ئەوەی پاڕکەکە بکرێتەوە، ناوچەکە پێی دەوترا دایکانچۆ (代官町,مانا: شارۆچکەی فەرمانبەرانی ناوەخۆی حکوومەت") لەبەر ئەوەی زۆربەی فەرمانبەرەکانی حکوومەت لەم ناوچەیە ژیابوون ھەر زوو لەدوای بنیادنانەوەی قەڵای ئێدۆ، لە ئەمڕۆدا ناوی دایکانچۆ  ناوێکی ناسراوە لە ناوچەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەشی شوێنەکان پۆل:بەشی پێداچوونەوە پۆل:شوێنەکانی چیۆدا، تۆکیۆ پۆل:باخچە و پاڕکەکانی تۆکیۆ
بڕیارنامەی ١٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە وڵاتەکانی ژێر حکوومەتی پۆرتوگال. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠٨٣‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک
دەرھێنەری ھۆرمۆنی گۆنادۆترۆپین
وێنۆک|شێوەی دەرھێنەری ھۆرمۆنی گۆنادرۆترۆپین لە PDB 1YY1 دەرھێنەری ھۆرمۆنی گۆنادرۆترۆپین دەرھێنەری ھۆرمۆنە کە بەرپرسە لە کاردانەوە بۆ دەردانی ھۆرمۆنی FSH و ھۆرمۆنی LH، لە بەشی پێشەوەی ھیپۆفیز
سەرچاوەکان
پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان
ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات بە پانتایی ١٦٣٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، گەورەترین ھەرێمی تورکیایە، کە زۆربەی خەڵکی ئەو ناوچە کوردن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:مێژووی ئازەربایجان پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا پۆل:ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
شێخ محەمەدی جەباری
شێخ محەمەدی جەباری گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شێخ محەمەدی جەباری لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی داووڵ و لە باشوور لەگەڵ گوندی کوڕە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بانگۆڵ لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سۆران جەباری.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
توورانیزم
توورانیزم یان پان توورانیزم بزووتنەوەیەکی کۆتایی سەدەی ۱۹یەم و سەرەتای سەدەی ۲٠ەمە بۆ یەکخستنی سیاسی و چاندی نەتەوەکان تورک، تەتەر، ئۆرالیک و خەڵکانی تر کە لە تورکیای ئێستا دەژین و ھەروەھا لە مەجەڕەوە بۆ زەریای ھێمن. وشەکە خۆی لە فارسیەوە ھاتووە توران کە بە واتای تورکستان یان وڵاتی تورکان دێت.
سەرچاوەکان
* پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:مێژووی چاندی پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
سکۆتلاند
سکۆتلەندا بەسەر ٣٢ بەشی لاوەکی کارگێڕی یان دەسەڵاتی ناوخۆییدا دابەشکراوە، کە بە ناوچەی ئەنجومەن ناسراون. شاری گلاسکۆ گەورەترین ڕووبەری ئەنجومەنەکانە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە، ھایلاند گەورەترین ڕووبەرە لە ڕووی ڕووبەرەوە. دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری سنووردار، کە پرسەکانی وەک پەروەردە، خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێگاوبان و گواستنەوە دەگرێتەوە، لە حکوومەتی سکۆتلەندا دەدرێتە ھەر بەشێکی لاوەکی سکۆتلەندا دووەم گەورەترین وڵاتە لە بەریتانیا، و لە ساڵی ٢٠١٢دا ٨٫٣٪ ی دانیشتووانەکەی پێکھێناوە.
شانشینی سکۆتلەندا لە سەدەی نۆیەمدا وەک دەوڵەتێکی سەروەری سەربەخۆ سەریھەڵدا و تا ساڵی ١٧٠٧ بەردەوام بوو لە بوونی، بە میرات لە ساڵی ١٦٠٣ جەیمس شەشەمی سکۆتلەندا بوو بە پاشای ئینگلتەرا و ئێرلەندا، بەم شێوەیە یەکێتییەکی شەخسی سێ شانشینییەکەی پێکھێنا. دواتر سکۆتلەندا لە یەکەمی ئایاری ١٧٠٧دا لەگەڵ شانشینی ئینگلتەرا چووە ناو یەکێتییەکی سیاسییەوە بۆ دروستکردنی شانشینی نوێی بەریتانیا. ھەروەھا یەکێتییەکە پەرلەمانی بەریتانیای دروست کرد، کە جێگەی پەرلەمانی سکۆتلەندا و ھەم پەرلەمانی ئینگلتەرا گرتەوە. لە ساڵی ١٨٠١ شانشینی بەریتانیا لەگەڵ شانشینی ئێرلەندا چووە ناو یەکێتییەکی سیاسییەوە بۆ دروستکردنی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئێرلەندا (لە ساڵی ١٩٢٢، دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا لە بەریتانیا جیابووەوە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە بە فەرمی ناوی ئەمی دووەمیان بگۆڕدرێت بۆ... شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئێرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٢٧)لە سکۆتلەندا، پاشایەتی شانشینی یەکگرتوو بەردەوام بووە لە بەکارھێنانی چەندین شێواز و نازناو و ھێمای شاھانەی دیکەی دەوڵەتداری تایبەت بە شانشینی پێش یەکێتی سکۆتلەندا. ھەروەھا سیستەمی یاسایی لە ناو سکۆتلەندا جیا بووەتەوە لە سیستەمی ئینگلتەرا و وێڵز و ئێرلەندای باکوور؛ سکۆتلەندا دەسەڵاتێکی جیاوازی لە ھەردوو یاسای گشتی و تایبەتدا پێکدەھێنێت. بەردەوامی بوونی دامەزراوە یاسایی، پەروەردەیی، ئایینی و دامەزراوەکانی دیکە کە جیاوازن لەوانەی لە پاشماوەی بەریتانیادا ھەن، ھەموویان بەشدارییان کردووە لە بەردەوامبوونی کولتوور و ناسنامەی نەتەوەیی سکۆتلەندا لە دوای یەکخستنی یەکێتی لەگەڵ ئینگلتەرا لە ساڵی ١٧٠٧ەوە. لە بەکارھێنانی چەندین شێواز و نازناو و ھێمای شاھانەی دیکەی دەوڵەتداری تایبەت بە شانشینی پێش یەکێتی سکۆتلەندا. ھەروەھا سیستەمی یاسایی لە ناو سکۆتلەندا جیا بووەتەوە لە سیستەمی ئینگلتەرا و وێڵز و ئێرلەندای باکوور؛ سکۆتلەندا دەسەڵاتێکی جیاوازی لە ھەردوو یاسای گشتی و تایبەتدا پێکدەھێنێت. بەردەوامی بوونی دامەزراوە یاسایی، پەروەردەیی، ئایینی و دامەزراوەکانی دیکە کە جیاوازن لەوانەی لە پاشماوەی بەریتانیادا ھەن، ھەموویان بەشدارییان کردووە لە بەردەوامبوونی کولتوور و ناسنامەی نەتەوەیی سکۆتلەندا لە دوای یەکخستنی یەکێتی لەگەڵ ئینگلتەرا لە ساڵی ١٧٠٧ەوە. لە ساڵی ١٩٩٩ پەرلەمانێکی سکۆتلەندا دووبارە دامەزرایەوە، لە شێوەی دەسەڵاتێکی یاسادانانی یەک پەرلەمانی وەرگیراو کە لە ١٢٩ ئەندام پێکھاتبوو، دەسەڵاتی بەسەر زۆرێک لە بوارەکانی سیاسەتی ناوخۆییدا ھەبوو. سەرۆکی حکوومەتی سکۆتلەندا یەکەم وەزیری سکۆتلەندایە کە لەلایەن جێگری یەکەمی وەزیری سکۆتلەندا پشتگیری دەکرێت. سکۆتلەندا لە پەرلەمانی بەریتانیا نوێنەرایەتی ٥٩ پەرلەمانتاری ھەیە. ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی بەریتانیا-ئێرلەندایە، پێنج ئەندامی پەرلەمانی سکۆتلەندا دەنێرێت بۆ ئەنجومەنی پەرلەمانی بەریتانیا-ئێرلەندا، ھەروەھا بەشێکە لە لیژنەی وەزاری ھاوبەش، کە لەلایەن یەکەم وەزیرەوە نوێنەرایەتی دەکرێت.
سەرچاوەکان
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Scotland
ویکیپیدیای ئینگلیزیوە وەرگیراوە
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:سکۆتلاند پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:بریتانیای مەزن پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:شانشینی یەکگرتوو
١٨٨٥
ساڵی ١٨٨٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ڕووباری خابوور
ڕووباری خابوور (بەکرمانجی: Xabûr، بەسریانی: ܚܒܘܪ خابوور/هابوور، بەعەرەبی: الخابور‎) لقی هەمیشەیی فوڕاتە لە خاکی سووریادا. ئەگەرچی خابوور لە تورکیاوە سەرچاوە دەگرێت، کانیاوەکانی دەوروبەری سەرێکانی سەرچاوەی سەرەکی ئاوی ڕووبارەکەن. چەندین دۆڵ تێکەڵ بە خابوور دەبێت لە باکووری حەسیچەدا، کە پێکەوە ئەوە پێک دێنن کە پێی دەوترێت: سێگۆشەی خابوور، یان ناوچەی خابووری سەروو. لە باکوورەوە بۆ باشوور، ڕادەی بارانبارینی ساڵانە لە حەوزی خابووردا کەم دەکات لە سەروو ٤٠٠ میلیمەترەوە بۆ کەمتر لە ٢٠٠ میلیمەتر، کە وادەکات ڕووبارەکە سەرچاوەیەکی سەرەکی کشتوکاڵ بێت بەدرێژایی مێژوو. خابوور تێکەڵ بە فوڕات دەبێت لە نزیک شارۆچکەی بووسەیڕە.
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا پۆل:ڕووبارەکانی سووریا پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا پۆل:فورات پۆل:جوگرافیای باکووری کوردستان پۆل:شام پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
فرانز ھاڵدەر
وێنۆک|فرانز هاڵدەر فرانز ھاڵدەر ناوی تەواوی فرانز ڕیتەر فۆن ھاڵدەر (ماوەی ژیان:٣٠ی حوزەیرانی ١٨٨٤ - ٢ی نیسانی ١٩٧٢)، ژەنەڕاڵیکی ئەڵمانی بووە و تاکو ساڵی ١٩٤٢ سەرۆکی دەستەی گشتی بووە لەجەنگی ئەڵمانیادا.
لە دوای تەواوکردنی قوتابخانەی جەنگی لە میونخ لەساڵی ١٩٠٤دا یلەکەی کراوە بە مولازمی یەک، لەساڵی ١٩٠٦ بۆ ساڵی ١٩٠٧ لەقوتابخانەی توپھاویشتن بووە، لەساڵی ١٩١١ بۆ ساڵی ١٩١٤ لە ئەکادیمیای جەنگی باڤاریا بووە.
لە ساڵی ١٩١٤ لەکاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا ھاڵدەر بووەتە ئەفسەری توپھاویشتن، لەساڵی ١٩١٥ پلەکەی کراوە بە کاپتن، ساڵی ١٩١٧ بووەتە ئەفسەری دەستەی گشتی، لەنێوان ساڵی ١٩١٩ بۆ ساڵی ١٩٢٠ لە وەزارەتی بەرگری کاریکردووە، لە ساڵی ١٩٢٠ بۆ ساڵی ١٩٢٣ بووەتە ڕاھێنەر، لەساڵی ١٩٢٤ پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ لیوا، لەساڵی ١٩٢٦ بووەتە بەڕێوەبەری پڕۆسەکانی دەستەی گشتی جەنگ لە حکومەتی فایماری حەوتەم، ساڵی ١٩٢٩ پلەکەی کراوە بە کۆڵۆنێڵ، لەساڵی ١٩٢٩ بۆ ساڵی ١٩٣١ لە دەستەی مەشقپێکردنی سەر بە وەزارەتی بەرگری کاریکردووە.
دوای ئەوەی پلەی ھاڵدەر بەرزکراوەتەوە بۆ کۆڵۆنێڵ وەکو سەرۆکی دەستەی گشتی جەنگ کاریکردووە بەمەبەستی پاراستنی خۆڕھەڵاتی بوروسیا لەھەڕەشەکانی پۆڵەندا، دوای ئەوەی لەساڵی ١٩٣٤ کراوە بە عەمید وەکو سەرۆکی لیوای پیادەی حەوت لە میونخ خزمەتی سووپای کردووە.
ھاڵدەر ئەفسەرێکی زۆر چالاک و توانا بووە، لەبەر ئەوە ساڵی ١٩٣٦ پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ ژەنەڕاڵی لیوا و بۆتە بەڕێوەبەری دەستەی مانۆڕەکان، لەساڵی ١٩٣٧ بۆ ساڵی ١٩٣٨ بووەتە سەرکردەی مانۆڕەکانی مەشقپێکردن، پیلانێکی پێشکەش بە ھیتلەر کردووە بۆ چۆنێتی داگیرکردنی چیکۆسلۆڤاکیا، لەساڵی ١٩٣٩ پیلانی داڕشتووە بۆ داگیرکردنی پۆڵەندا و ھەر لەو ساڵەدا ئەڵمانیا پۆڵەندای داگیرکردووە و بەم جۆرەش جەنگی جیھانی دووەم بەرپابووە.
ھاڵدەر و ژمارەیەک لە ژەنەڕاڵەکان باسی ئەوەیان کردووە ھیتلەر لەسەر دەسەڵات لابەرن لەپێناو پاراستنی ئاشتیدا تەنانەت بیری لەوەشکردووەتەوە کە بەدەستی خۆی ھیتلەر بکوژێت، ساڵی ١٩٤٢ ڕووبەڕوو بەھیتلەری وتووە کە ژمارەی سووپای ڕووسیا زۆرن و جەنگەکە دەدۆڕێنێت، ھەر بۆیە ھیتلەر خانەنشینی کردووە و دواتر بەبیانوی ھەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی ھیتلەر خراوەتە زیندانەوە، لە ٢ نیسانی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
ھێڵی درێژی
= هێڵەکانی درێژی = درێژی (/ɒndʒtjuːd/, AU و UK هەروەها /ɒ ɡ-/) یەکی جوگرافیایە کە ڕۆژهەڵات–ڕۆژئاوا دیاری دەکات  شوێنی خاڵێک لەسەر ڕووی زەوی، یان جەستەیەکی ئاسمانی تر. ئەمە پێوانەیەکی گۆشەییە، کە عادەتەن بە پلە دەری دەبرێن و بە پیتی یۆنانی لامبدا (ە ە) دەری دەبرێن. مێریدیان هێڵە نیمچە بازنەییەکانن کە لە جەمسەرەوە بۆ ستوون ڕادەکەن کە خاڵەکان بە هەمان درێژیەوە گرێ دەدەن. مێدیایی سەرەکی پێناسەی درێژی 0 بە رێکەوتننامەی مەرجەعی نێودەوڵەتی مێریدیان بۆ زەوی لە نزیک ڕوانگەی شاهانە لە گرینویچ لە ئینگلتەرا لە دوورگەی بەریتانیای گەورە تێدەپەڕێت. درێژیە ئەرێنیەکان ڕۆژهەڵاتی میدیانی سەرەکین، وە نێگەتیڤەکان ڕۆژئاوان.
بەهۆی خولانەوەی زەوی، پەیوەندیەکی نزیک هەیە لە نێوان درێژی و پێوانەی کات. لە ڕووی زانستییەوە کاتی ناوخۆیی بە درێژی دەگۆڕێت: جیاوازی درێژی 15 پلە لەگەڵ جیاوازی یەک کاتژمێر لە کاتی ناوخۆدا دەگونجێت، بەهۆی جیاوازی شوێنەکە لە پەیوەندی بە خۆرەوە بە بەراوردکردنی کاتی ناوخۆ بە پێوانەی کاتی تەواو ڕێگە دەدات درێژی دیاری بکرێت. بە پشتبەستن بە سەردەمەکە، لەوانەیە کاتی ڕەها لە ڕووداوێکی ئاسمانیەوە بەدەست بهێنرێت کە لە هەردوو شوێنەوە دیارە، وەک مانگگیران، یان لە کاتی ئاماژەیەک کە لە ڕێگەی تەلەگراف یان ڕادیۆوە دەگوازرێتەوە. پرەنسیپەکە ڕاست و دروستە، بەڵام لە پراکتیکدا دۆزینەوەی میتۆدێکی باوەڕپێکراو بۆ دیاریکردنی درێژی سەدەکانی خایاند و پێویستی بە ڕەنجی هەندێک لە گەورەترین عەقڵە زانستییەکان بوو.
شوێنی باکووری-باشوور بە درێژایی میدەیەک بە پانی درێژیەکەی دەدرێتێ، کە نزیکە گۆشەی نێوان فڕۆکەی ئیستوای و ئاسایی لە زەویەوە لەو شوێنە.
درێژی بە شێوەیەکی گشتی دەدرێت بە بەکارهێنانی ئاسای جیۆدتیکی یان ئاڕاستەی ڕاکێشان. درێژی ئەستێرەیی دەتوانێت کەمێک جیاواز بێت لە درێژی ئاسایی بەهۆی دابەزینی ستوونی، جیاوازیە بچووکەکان لە کێڵگەی ڕاکێشانی زەویدا (بڕوانە درێژی ئەستێرەیی).
مێژووبژارکردن
وتاری سەرەکی: مێژووی درێژی
چەمکی درێژی بۆ یەکەم جار لەلایەن گەردوونناسانی یۆنانی کۆنەوە گەشەی پێدرا. هیپارچوس (سەدەی ٢ی پ.م.) سیستەمێکی ڕێکوپێکی بەکارهێنا کە زەوییەکی سپاوی لە ئەستۆ گرت، و دابەشی کرد بۆ 360 پلەی سەدی وەک ئەوەی ئەمڕۆ هەمانە. یەکەم مێدیاناکەی بەناو ئەلێکساندەریا تێپەڕی. هەروەها پێشنیاری شێوازی دیاریکردنی درێژی کرد بە بەراوردکردنی کاتی ناوخۆی مانگگیران لە دوو شوێنی جیاوازدا، بەمەش تێگەیشتنێک لە پەیوەندی نێوان درێژی و کات نیشان دا. .  بتەلیمی (سەدەی 2ی زاین) سیستەمێکی نەخشەکێشانی بە بەکارهێنانی تەریبە چەماوەکان کە شێواندنەکەی کەم کردەوە، پەرەی پێ دا. هەروەها داتای بۆ چەندین شوێن کۆکردەوە، لە بەریتانیاوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەو میدیانێکی سەرەکی بەکار هێنا لە دوورگەکانی کەناری، بۆ ئەوەی هەموو بەها درێژییەکان ئەرێنی بن. لە کاتێکدا سیستەمەکەی بتەلیمی دەنگ بوو، ئەو داتایەی کە بەکاری دەهێنا زۆرجار هەژار بوون، ئەمەش دەبێتە هۆی خەمڵاندنێکی زۆر گەورە (بە نزیکەی 70٪) درێژی دەریای ناوەڕاست.
دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی، بایەخدان بە جوگرافیا لە ئەوروپا زۆر کەم بوویەوە. ئەستێرەناسانی هیندو و موسڵمان بەردەوام بوون لە پەرە پێدانی ئەم بیرۆکەیە و زیادکردنی چەندین شوێنی نوێ و زۆر جار پەرە بە داتاکانی بتەلیمی دەدەن  بۆ نمونە ئەلبەتانی چاودێری هاوکاتی دوو مانگگیرانی بەکارهێنا بۆ دیاریکردنی جیاوازی درێژی نێوان ئەنتاکیا و ڕەققە بە هەڵەیەکی کەمتر لە 1 ئەمە بەباشترین شێوە دادەنرێت کە دەتوانرێت بە میتۆدەکان بەدەست بهێنرێت و پاشان بەردەست بێت: چاودێری کردنی مانگگیران بە چاوی ڕووت و دیاریکردنی کاتی ناوخۆ بە بەکارهێنانی ئەسترۆلابی بۆ پێوانەکردنی بەرزی "ئەستێرەی کاتژمێر" ی گونجاو.
لە سەدەکانی ناوەڕاستی دواییدا، حەزکردن لە جوگرافیا لە ڕۆژئاوا زیندوو بوویەوە، چونکە گەشتەکە زیادی کرد، هەروەها خوێندنی عەرەبی لە ڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ ئیسپانیا و باکووری ئەفریقا دەستی پێکرد لە سەدەی 12دا مێزی ئەستێرەناسی بۆ ژمارەیەک لە شارەکانی ئەوروپا ئامادەکرابوو، لەسەر بنەمای کاری ئەلزرقەلی لە تۆلێدۆ مانگگیرانی 12ی ئەیلولی 1178 بۆ دامەزراندنی جیاوازی درێژی نێوان تۆلیدۆ و مارسیلیا و ئێرفۆرد بەکارهات.
کریستۆفەر کۆلۆمبوس دوو هەوڵی دا بۆ بەکارهێنانی مانگگیران بۆ دۆزینەوەی درێژییەکەی، یەکەمیان لە دوورگەی ساۆنا، لە 14ی ئەیلوولی 1494 (گەشتی دووەم) و دووەم لە جامایکا لە 29ی شوباتی 1504 (گەشتی چوارەم). واداندراوە کە ئەو مێزی ئەستێرەناسی بەکارهێناوە بۆ سەرچاوە. سووربوونی درێژی ئەو هەڵەی گەورەی 13 و 38 لە دەبلیو پیشان دا. ڕاندلس (1985) بەڵگەنامەکانی پێوانەی درێژی لە لایەن پورتوگالی و ئیسپانی لە نێوان 1514 و 1627 هەردووک لە ئەمەریکا و ئاسیا. هەڵەکان مەودایان لە 2 بۆ 25
لەسەر زەوی، ماوەی پەرەسەندنی تەلەسکۆب و کاتژمێری پێنوس تا ناوەڕاستی سەدەی 18 زیادبوونێکی جێگیری بینی لە ژمارەی ئەو شوێنانەی کە درێژییەکانیان بە وردییەکی گونجاوەوە دیاری کراوە، زۆرجار بە هەڵەی کەمتر لە پلە، و بە نزیکەیی هەمیشە لە نێوان 2 بۆ 3 بە هەڵەکانی 1720کان بە بەردەوامی کەمتر لە 1  لە دەریادا لە هەمان ماوەدا دۆخەکە زۆر جیاواز بوو دوو کێشە نەگونجاو سەلماندیان. یەکەمیان پێویستی بە گێڕەرەوە بوو بۆ ئەنجامە خێراکان. دووەمیان ژینگەی دەریایی بوو ئەنجامدانی تێبینی ورد لە ئاوسانی زەریادا زۆر قورسترە لە سەر زەوی و کاتژمێرەکانی پێنوس لەم هەلومەرجەدا باش کار ناکەن
کرۆنۆمتەرەکەبژارکردن
لە وەڵامی کێشەکانی ڕێنیشاندەردا، ژمارەیەک لە هێزی دەریایی ئەوروپا خەڵاتیان پێشکەش کرد بۆ شێوازێک بۆ دیاریکردنی درێژی لە دەریادا ناسراوترینیان بریتییە لە یاسای درێژی کە لە ساڵی 1714دا لەلایەن پەرلەمانی بەریتانیاوە دەرچوو. دوو ئاست پاداشتی پێشکەش کرد، بۆ چارەسەرەکان لە 1 و 0.5 پاداشتی دوو چارەسەر درا، دووری مانگ، کە بە مێزەکانی تۆبیاس مایر( دروست کرابوو، لەلایەن ئەستێرەی ئەستێرەی شاهانەی نیڤڵ ماسکیلینیەوە، وە بۆ ئەو کرۆنۆمتەرانەی کە لە لایەن دارتاشی یۆرکشایەر و کاژێر دروستکەر جۆن هاریسۆنەوە پەرەیان پێدرا هاریسۆن پێنج کرۆنۆمتەری دروست کرد لە زیاتر لە سێ دەیە. ئەم کارە بە هەزاران پاوەند لە ئەنجومەنی لۆنگیتۆد پشتگیری و خەڵات  شەڕی کرد بۆ وەرگرتنی پارە تا 20,000 پاوەند، دواجار لە ساڵی 1773 پاش دەستێوەردانی پەرلەمان پارە وەردەگرێتهەندێ کات بوو پێش ئەوەی هەر ڕێگایەک بە فراوانی بەکارببرێت لە ڕێنیشاندەردا. لە ساڵانی سەرەتایدا، کرۆنۆمتەرەکان زۆر گران بوون، وە ژماردنی پێویست بۆ دووری مانگ هێشتا ئاڵۆز و کاتی بوو. دووری مانگ لە دوای ساڵی ١٧٩٠ بە گشتی بەکاردێت.  کرۆنۆمتەرەکان ئەو سوودەیان هەبوو کە هەمو تێبینیەکان و هەمو ژماردنەکان سادەتر بوون و هەرزانتر بوون لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەم دەستیان کرد بە جێگرتنەوەی مانگەکان کە لە دوای 1850 بە دەگمەن بەکار دەهێنران.
یەکەم تەلەگرافی کار لە بەریتانیا لە لایەن ویتستۆن و کووک لە ساڵی 1839 دامەزراوە و لە ئەمریکا لە لایەن مۆرسەوەلە ساڵی 1844 بە خێرایی زانی کە تەلەگرافەکە دەتوانرێ بەکار بهێنرێت بۆ گواستنەوەی نیشانەی کاتی بۆ دیاریکردنی درێژی. ئەم شێوازە بەم زووانە لە بەکارهێنانی پراکتیکی بوو بۆ سووربوونی درێژی، بەتایبەتی لە ئەمریکای باکوور و مەودای درێژتر و درێژتر کە تۆڕی تەلەگرافەکە فراوان بوو، لەوانەشە ئەوروپای ڕۆژئاوا لەگەڵ تەواوبوونی کێبڵی ترانس ئەتلانتیک. لێکۆڵینەوەی کەنارەکانی ئەمریکا بە تایبەتی چالاک بوو لەم پەرەسەندنەدا، نەک تەنها لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لێکۆڵینەوەکە زنجیرەیەک لە شوێنەکانی نەخشەکێشکراو لە ناوەڕاست و ئەمریکای باشوور و ڕۆژئاوای ئیندیز و هەتا ژاپۆن و چین لە ساڵانی ١٨٧٤–٩٠ دا دامەزراند. ئەمە زۆر بەشداری کرد لە نەخشەکێشانی وردی ئەم ناوچانە.
لە کاتێکدا دەریاوانەکان سوودیان لە هێڵکاریە وردەکان وەرگرت، ئەوان نەیاندەتوانی نیشانەی تەلەگراف وەربگرن لە کاتێکدا لە ژێر ڕێگادا بوون، وە هەروەها ناتوانن شێوازەکە بەکاربهێنن بۆ گەشتکردن. ئەمە گۆڕا کاتێک تەلەگرافی بێتەل (ڕادیۆ) لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەردەست بوو. نیشانەی کاتی وایەرلێس بۆ بەکارهێنانی کەشتیەکان لە هالیفاکس، نۆڤا سکۆتیا، لە ساڵی 1907ەوە دەست پێ دەکات و لە بورجی ئیفل لە پاریس لە ساڵی 1910ەوە دەستی پێکرد. ئەم نیشانانە ڕێگەیان بە گێڕەرەکان دا کە زوورۆنۆمتەرەکانیان بپشکنن و ڕێکبخەن.
سیستەمی ڕادیوی ناڤیگەیشن لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە بە گشتی بەکاردێت. سیستەمەکان هەموو پشت دەبەستن بە گواستنەوەکان لە بیکۆنی ڕێنیشاندەری جێگیر. وەرگرێکی بۆردی کەشتی شوێنی کەشتیەکەی لەم گواستنەوەیانە ژمێریاری کرد. ڕێگەیان بە گەڕانی ورد دا کاتێک بینینە هەژارەکان ڕێگەیان لە تێبینیە گەردوونناسیەکان گرت، وە بوون بە شێوازی دامەزراو بۆ گواستنەوەی بازرگانی هەتا لە سەرەتای 1990کان جی پی ئێسجێیان گرتەوە.
دیاریکردنبژارکردن
هەروەها بڕوانە: سووربوونی درێژی
ڕێگا سەرەکیەکان بۆ دیاریکردنی درێژی لە خوارەوە ڕیزکراون. بە یەک جیاکاری (دابەزینی موگناتیسی) هەموویان پشت بە پرەنسیپێکی هاوبەش دەبەستن، کە بریتی بوو لە دیاریکردنی کاتێکی ڕەها لە ڕووداوێک یان پێوانەیەک و بەراوردکردنی کاتی ناوخۆیی هاوتا لە دوو شوێنی جیاوازدا.
جگە لە دابەزینی موگناتیسی، هەموو شێوازەکانی پراکتیزەکردنی سەلماند. پێشکەوتنەکان لەسەر زەوی و دەریا، لەگەڵ ئەوەشدا، زۆر جیاواز بوون.
هیچ بنەمایەکی جەستەیی تر نیە بۆ دیاریکردنی درێژی ڕاستەوخۆ بەڵام لەگەڵ کات. (ڕوونکردنەوەی پێویست) درێژی لە خاڵێکدا لەوانەیە دیاری بکرێت بە ژماردنی جیاوازی کات لە نێوان ئەو شوێنە لە شوێنی خۆی و کاتی جیهانی هاوئاهەنگ(UTC). چونکە لە ڕۆژێکدا 24 کاتژمێر و لە بازنەیەکدا 360 پلە هەیە، خۆر بە رێژەی 15 پلە لە کاتژمێرێکدا (360 پلە ÷ 24 کاتژمێر = 15 پلە لە کاتژمێرێکدا) دەڕوات. کەواتە ئەگەر ناوچەی کاتی شوێنێک سێ کاتژمێر لە پێش UTC بێت ئەوا ئەو شوێنە نزیکە لە 45° درێژی (3 کاتژمێر × 15 بۆ هەر کاتژمێرێک = 45° ). وشەی نزیک بەکاردێت چونکە ڕەنگە خاڵەکە لە ناوەندی ناوچەی کات نەبێت، هەروەها ناوچەکانی کات لە بواری سیاسیەوە پێناسە دەکرێن، بۆیە زۆربەی کات ناوەندەکان و سنوورەکانیان لەسەر مێدیان لە چەندین پلەی 15 دا ناکەون. بۆ ئەوەی ئەم ژماردنە ئەنجام بدات، هەرچۆنێک بێت، مرۆڤ پێویستی بە کرۆنۆمتەرێک هەیە کە دانراوە بۆ UTC و پێویستە کاتی ناوخۆیی دیاری بکات بە چاودێری خۆر یان ئەستێرەناسی. وردەکاریەکان ئاڵۆزترن لەوەی لێرەدا باسکراوە: سەیری وتارەکان بکە لە کاتی جیهانی و لەسەر هاوکێشەی کات بۆ وردەکاری زیاتر.
بەهاکانبژارکردن
هەر پلەیەک لە درێژی دابەش کراوە بۆ 60 خولەک، کە هەریەکەیان دابەش دەبن بۆ 60 چرکە. بەم شێوەیە درێژییەکە لە تێبینی سێکسیدا دیاریکراوە وەک، بۆ نمونە، 23°27' 30" E. بۆ وردی زیاتر، چرکەکان بە کەرتی دەیی دیاریکراون. نوێنەرایەتییەکی جێگرەوە پلە و خولەک بەکاردێنێت، وە بەشەکانی خولەکێک بە تێبینی دەیی دەربرین، بەم شێوەیە: 23°27.5' پلەی ئی لەوانەیە دەربخرێت وەک کەرتی دەیی: 23.45833° E. بۆ ژماردنەکان، پێوانەی گۆشەیی لەوانەیە بگۆڕدرێت بۆ تیشکەکان، بۆیە ڕەنگە درێژیش بەم شێوەیە دەرببرێن وەک بەشێکی ئیمزاکراوی π (pi)، یان بەشێکی دانەبەزێنراوی 2π.
سەرنج بدە کە درێژییەکە لە جەمسەرەکان و ژماردنەکان کە بە تەواوی وردن بۆ شوێنەکانی تر لەوانەیە نادروست بێت یان نزیک جەمسەرەکان. هەروەها ناتەواندنەکە لە ± ١٨٠ پلەی وشک دەبێت لەگەڵ چاودێریکردن لە ژماردنەکاندا چارەسەر بکرێت. نموونە بریتییە لە ژماردنی جێگۆڕکێی ڕۆژهەڵات بە کەمکردنەوەی دوو درێژی، کە وەڵامێکی هەڵە دەداتەوە ئەگەر ئەو دوو پۆستە لە هەردووک لای ئەم نێژاوە بن. بۆ خۆلادان لەم ئاڵۆزیانە، ڕەچاوی جێگرتنەوەی مەودای درێژی و شوێنی ئاسۆیی تر بکە لە ژماردن.
درێژی پلەیەک لە درێژیبژارکردن
هەروەها بڕوانە: درێژی پلەیەک لە پانیی
درێژی پلەیەک لە درێژی (دووری ڕۆژهەڵات – ڕۆژئاوا) تەنیا پشت دەبەستێت بە تیشکی بازنەیی مەودای درێژی. بۆ گۆی تیشکێک کە تیشکێک لە φ پانیی φ و درێژی یەک پلە (یان π/180 ڕادیان) کەوان بە درێژایی بازنەیەکی پانیی
درێژی پلەیەک (ڕەش)، خولەک (شین) و دووەم (سوور) لە درێژی و درێژی لە مەتری (نیوەی سەرەوە) و یەکەکانی ئیمپراتۆریی (نیوەی خوارەوە) لە پانی درێژی (تەوەری ستوونی) دراوە لە WGS84. بۆ نمونە، تیرە سەوزەکان ئەوە پیشان دەدەن کە دۆنتسک (بازنەی سەوز) لە 48°N درێژییەکی هەیە بەدرێژی 74.63 کیلۆمەتر/° (1.244 کم/خولەک، 20.73 م/چرکە) و لاتێکیکێشانی 111.2 کم/چرکە(1.853 کم/خولەک، 30.89 میلیۆم/چرکە و هتد).
کاتێک زەوی بە بێهێزی مۆدێل دەکرێت، ئەم کەوانەیە دەبێتە
لەو شوێنەی کە ئی، نامۆیی ئیلیپسۆید، پەیوەندی بە تەوەرە سەرەکی و لاوەکیەکانەوە هەیە (بە شێوەێکی ڕێک وپێکی هێڵی یەکسان و جەمسەری) لەلایەن
هاوکێشەیەکی جێگرەوە بریتییە لە
کۆس φ لە 1 لە ئیستوا بۆ 0 لە جەمسەرەکان کەم دەبێتەوە، کە پێوانەی ئەوە دەکات کە چۆن بازنەکانی پانیی لە ئیستواکە بۆ خاڵێک لە جەمسەرەکە کەم دەبێتەوە، بۆیە درێژی پلەیەک لە درێژیش بەهەمان شێوە کەم دەبێتەوە. ئەمە پێچەوانەیە لەگەڵ بچووکی (1٪) زیادکردن لە درێژی پلەیەک لە مەودای درێژی (باکوور- باشوور), یەکسانە بە جەمسەر. خشتەکە هەردووک بۆ دەبلیو جی ئێس ٨٤ ئیلیپسیید پیشان دەدات بە ئەی = ٦٣٧٨١٣٧.٠ م و b = ٦٣٥٦٧٥٢.٣١٤٢ م. سەرنج بدە کە مەودای نێوان دوو خاڵ 1 پلە جیا لەسەر هەمان بازنەی پانیی، کە بە درێژایی ئەو بازنەی مەودای پانیی دەپێورێت، کەمێک زیاترە لە کورتترین (جیۆدی) نێوان ئەو خاڵانە (مەگەر لەسەر ئیستوا، کە ئەمانە یەکسانن)؛ جیاوازیەکە کەمترە لە 0.6 م (2 فوت).
میلێکی جوگرافی بە درێژایی یەک خولەکی کەوانەکە بە درێژایی ئیستوا پێناسە دەکرێت (یەک خولەکی درێژی یەکسانە) بۆیە پلەیەک درێژی بەدرێژایی ئیستواکە بەتەواوی 60 میل جوگرافی یان 111.3 کیلۆمەترە، چونکە 60 خولەک لە پلەیەکدا هەیە. درێژی 1 خولەکی درێژی بە درێژایی ئیستواکە 1 میل جوگرافی یان 1.855 کم یان 1.153 میل، لەکاتێکدا درێژی 1 چرکەی 0.016 میل جوگرافی یان 30.916 م یان 101.43 پێ.
سەرچاوه
پۆل:جیۆدیسیا پۆل:ڕێدۆزی
ھریتیک ڕۆشەن
ھریتیک ڕۆشەن (؛ لەدایکبووی ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٤، لە مۆمبای، ھیندستان) باوکی ناوی ڕاکیش ڕوشانە و دایکیشی ناوی بینکی ڕوشانە. لەساڵانی ھەشتاکاندا لە چەندین فیلمدا ڕۆڵی منداڵی بینیوە، لە ساڵی ٢٠٠٠ بە دواوە دەستی کردووە بە کارکردن فیلمێکدا وەک ڕۆڵی سەرەکی و چەندین خەڵاتی وەرگرتووە لە فیلمەکانیدا.
ژیانی تایبەتی
ڕۆشان لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠ لە مەراسیمێکی تایبەتدا لە بەنگالور ھاوسەرگیری لەگەڵ سۆزان خان کرد. سەرەڕای جیاوازی ئایینیان، ڕۆشان دەڵێت ئەو بیروباوەڕەکانی بە یەکسانی نرخاند، دوو کوڕیان ھەیە ھرێھان (لەدایکبووی ٢٠٠٦) و ھریداھان (لەدایکبووی ٢٠٠٨). ڕۆشان وازھێنانی لە پیشەسازی فیلم لە دوای ئەوەی دوو ھێرشبەر لە ساڵی ٢٠٠٠ دا گوللەیان بە باوکییەوە نا، دواتر کە مانگی ١٢ تووشی مشتومڕێک بوو کاتێک ڕۆژنامە نیپاڵییەکان تۆمەتباریان کرد بەوەی لە چاوپێکەوتنێکی ستار پڵاسدا ڕای گەیاند کە ڕقی لە نیپاڵ و خەڵکەکەیان دەبێتەوە، ئەمەش بووە ھۆی ناڕەزایی دەربڕین لەو وڵاتە و ھەروەھا کوشتنی چوار کەس دوای توندوتیژی سەر شەقام. ستار پڵاس وتی ڕۆشان «دەستی لە نیپالەکان نەدا» توندوتیژییەکان ھێوربوونەوە، دوای ئەوەی ڕۆشان کۆمێنتێکی دوو لاپەڕەیی نووسی و نکۆڵی لە ھەر تۆمەتێک کرد کە دژی دەوڵەت دەکرێت، ئەکتەری نیپاڵی «مانیشا کۆیرالا» ھاوکاری بەربڵاوبوونەوەی کرد بۆ ڕۆژنامەکانی ناوخۆ و تەلەڤیزیۆنی.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:پەنجابییەکان پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
١٨٨٦
ساڵی ١٨٨٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٦
١٨٨٧
ساڵی ١٨٨٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٧
ئێدوارد مۆردێیک
ئێدوارد مۆردێیک کەسایەتییەکی خەیاڵییە و ڕاستی نییە، چیرۆکەکە ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەدەی نۆزدەھەمدا لەدایکبووە و بەدەست دوو ڕووخسارییەوە دەناڵێنێت چونکە بەپێی چیرۆکە ناسراوەکە ڕووخسارێکی دیکەی ھەبوو لە پشت سەریەوە.
دۆخە دەگمەنەکەی ئێدوارد
ئەو دەمووچاوەی دیکە کە لە پشت سەری ئێدواردە بەگوێرەی ئەو چیرۆکەی کە باوە دەوترێت کە ئەو ڕووخسارە نە نانی خواردووە و نە دوواوە، بەڵکو دەتوانێت پێبکەنێت و بگری. ئێدوارد داوای لە پزیشکەکان کرد ئەم دەمووچاوە لاببەن کە کێشەی بۆ ژیانی دروست دەکرد، شەوانیش لەکاتی خەوتنیدا گوێی لە چرپە چرپەی بوو، بەڵام پزیشکەکان ترسان لە لابردنی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئینگلیزە خەیاڵییەکان پۆل:ئەفسانە شارییەکان پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی
پەلکەزێڕینە
thumb|دیمەنێک لە پەلکەزێڕینە پەلکەزێڕینە یان کۆڵکەزێڕینە ڕووداوێکی ھەواییە زۆر جار لەکاتی بارینی باران و دوای باران دەردەوێت کە لە حەوت ڕەنگی پێکدێت (سوور ، پرتەقاڵی ، زەرد ، سەوز ، شین ، ئەرخەوانی ، بنەوشەیی)
ڕەنگەکانی پەلکەزێڕینە
پۆل:ژینگە پۆل:پەلکەزێڕینە
ساوان، سەردەشت
ساوان (Sawan، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١ کەس لە ١٥١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
نەسیرەددینی تووسی
محەممەد کوڕی محەممەد کوڕی حەسەن تووسی (بە زمانی فارسی: محمد بن محمد بن الحسن الطوسی) (لەدایکبوون: ١٨ی شوباتی ١٢٠١ لە تووس، خۆراسان - مردن: ٢٦ی حوزەیرانی ١٢٧٤ لە بەغداد، عێراق) زانا و فەیلەسووف و بیرکاریزانێکی موسوڵمانی فارس بوو.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٠١ پۆل:مردووانی ١٢٧٤ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٣یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان پۆل:خەڵکی مەشھەد
ھەرێمی دەریای ڕەش
چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی زەریای ڕەش
ھەرێمی دەریای ڕەش بە پانتایی ١٤١٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، سێیەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا پۆل:ھەرێمی دەریای ڕەش پۆل:دەریای ڕەش پۆل:ناوچەی دەریای ڕەش
ژان دیوڤێرژێ دێ ئۆران
ژان دیوڤێرژێ دێ ئۆران نووسەر و پسپۆڕی خواناسیی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨١ پۆل:مردووانی ١٦٤٣ پۆل:زانایانی ئایینی کاسۆلیکی فەرەنسی لە سەدەی ١٧ پۆل:قەشەکانی ڕۆمانی کاسۆلیکی سەدەی ١٧ فەرەنسی
کایە
وێنۆک|کایەی پەت کێشان لە [[ئاڵمانیا]]
کایە، یاری، گەمە یانیش وازی کارێکە کە ھەندێک ڕێسا و شێوەکاری ھەیە و بۆ مەبەستی سەرەکی خۆشی ئەنجام دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کایەکان پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی
بەعەرەبکردنی ناوچەی کەرکووک
بەعەرەبکردن یان تەعریب یەکێکە لە سیاسەتەکانی گۆڕینی شووناسی ناوچەکان… زیاتر
مێژووی بەعەرەبکردنی ناوچەکە
پاش مۆرکردنی ئەو ڕێککەوتنەی جەنگ وەستاندنەی بە (جەنگ وەستاندنەکەی (مۆدروس MOUDROS) ناووبانگی دەرکردووە، ھێزەکانی بەریتانیا لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨دا ھاتنە ناو شاری کەرکووکەوە، سوپای بەریتانیا، کاتی خۆی لە ١٧ی ئایاری ١٩١٨دا، بەسەرکردایەتی ژەنەڕاڵ مارشاڵ ئەم شارەی داگیرکردبوو، بەڵام لە ٢٧ی ھەمان مانگدا چۆڵی کردو پاشان لە دوادوایی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا، ھەر کە پەیمانی جەنگ وەستاندنە ناوبراوەکەی مودرۆس مۆرکرا، گەڕایەوە بۆی و داگیری کردەوە. دوای ئەمە ھێزەکانی ھەر لە کەرکووک ماونەتەوە و شارەکە ڕاستەوخۆ لەلایەن ئەفسەرە سیاسییەکانییەوە بەڕێوە دەبرا.
دۆزینەوەی نەوت
دۆزینەوەی نەوتێکی زۆر لەم ناوچەیەدا بوو بەھۆی ئەوەی گۆڕانێک لەڕەگ و ڕیشەوە لەبارەی مەسەلەی کورد بە گشتی و ناوچەی کەرکووکەوە بە شێوەیەکی تایبەتی بەسەر سیاسەتی بەریتانیا بێت. سیاسەتی بەریتانیا لەبارەی مەسەلەی کوردەوە لەسەرەتادا بەپێی پێشنیاری.
ئیساقاوا
ئیساقاوا (Îsaqawa، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥٨ کەس لە ٦٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دۆگلاس ماکارتور
وێنۆک|دۆگلاس ماکارتور دۆگلاس ماکارتور (ماوەی ژیان:٢٦ی کانوونی دووەمی ١٨٨٠ تاکوو ٥ی نیسانی ١٩٦٤) ژەنەڕاڵێکی ئەمریکی بووە لەنەتەوەیەکگرتوەکان و پلەی موشیری ھەبووە لە سووپای فلیپین، لە ساڵانی سیەکانی سەدەی بیستەم سەرکردەی سوپای ئەمریکا بووە و ڕۆڵێکی بەرچاو و باڵای گێڕاوە لە جەنگی دەریای ھێمن لەکاتی شەڕی جیهانی دووەمدا. دۆگلاس سەرکردەی ھێزەکانی ئەمریکا بووە لە فلیپین و لە ساڵی ١٩٣٧ دەستی لەکار کێشاوەتەوە، بەڵام دوای ئەوەی یابان جەنگی لەدژی ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا ڕاگەیاندووە، ڕۆزفڵتی سەرۆکی ئەمریکا ناردوێتی بەشوێنیا و گەڕاندوێتێوە بۆ نێو سووپای ئەمریکا و پلەی کردووە بەفەریق بەرەیەکی بەربڵاوی باشووری ڕوژھەڵاتی ئاسیا و دەریای ھێمن بەمەبەستی دەستبەسەراگرتنەوەی ئەو دوورگانەی کە یابان داگیری کردبوون. دۆگلاس لەکاتی شەڕی جیهانی دووەم دا پلەی سەرکردەی ھێزە پیادەکانی ئەمریکای لە ناوچەی دەریای ھێمن و باشووری ڕۆژھەڵات وەرگرتووە، دوای ئەوەی ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا سەرکەوتووە بەسەر یاباندا بەبڕی ٥٠٠ ھەزار دۆلار خەڵاتی پێبەخشراوە، لەدوای داگیرکردنی یابان لە ساڵی ١٩٤٥ بۆ ساڵی ١٩٥١ کراوە بە حاکمی سەربازی یابان و ھاوکار بووە لە دروستکردنی ئەو وڵاتە و سیستمێکی دیموکراتی لەیابان دامەزراندووە و دەستێکی باڵاشی ھەبووە لە دانانی ڕەشنوسی دەستوری یابان. دۆگلاس لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا سەرکردایەتی ھێزەکانی ئوستورالیا کردووە و لە ساڵی ١٩٥٠ و ساڵی ١٩٥١ سەرکردایەتی ھێزەکانی نەتەوەیەکگرتوەکانی کردووە لە کۆریای باشوور و بەھۆی دژایەتی کردنی سیاسەتەکانێوە لەجەنگی کۆریا لەلایەن ھاری ترۆمانی سەرۆکی ئەمریکاوە بەیەکجاری خانەنشین کراوە. دۆگلاس ماکارسەر لەجەنگەکانی جیھانی یەکەم و جیھانی دووەم و جەنگی کۆریادا بەشداری کردووە و جەنگاوە و یەکێکە لەو پێنچ کەسەی بەدرێژایی مێژووی ئەمریکا پلەوپایەی ژنەڕاڵی سووپای وەرگرتووە و لە ٥ ئیبریلی ساڵی ١٩٦٤ لەتەمەنی ٨٤ ساڵیدا لە واشنتن کۆچی دوایی کردووە.
زەرێ یوسوپۆڤا
زەرێ عەلیێڤنا یوسوپۆڤا (بە ڕووسی: Заре Алиевна Юсупова، لەدایکبووی ١٩٣٤ لە تبلیس - مردووی ٣ی ٢ی ٢٠٢٢ لە سانت پیتەرسبۆرگ) زمانەوانێکی ڕووس بوو کە شارەزاییی لە زمانی کوردیدا هەبوو.
دۆگلاس ماکارتور
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:مردووانی ١٩٦٤ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
زەرێ یوسوپۆڤا
یوسوپۆڤا بڕوانامەی دکتۆرای زانستی زمانەوانی هەبوو و وەک پرۆفیسۆر لە زانکۆی سانت پیتەرزبێرگدا کاری دەکرد. لەوێ وانەی زمانی کوردی دەگوتەوە. زیاتر لە ٧٠ کاری زانستی بڵاوکردووەتەوە، کە ٦ لەوانە کاری تاکەکەسی بوون.
بوارە سەرەکیەکانی توێژینەوە یوسوپۆڤا ئەو دیالێکتانەی کوردین کە کەمتر لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، سەرنجی زیاتری خستووەتە سەر سۆرانی و هاورامی (بە پشتبەستن بە فۆلکلۆر و کەرەستەی نووسراو) و بڵاوکردنەوەی دەقە کلاسیکەکانی ئەدەبی کورد.
ژیان
لە ساڵی ١٩٣٤ لە شاری تبلیسی گورجستان لە ماڵباتێکی کوردی ئێزیدی لە دایک بووە. ماڵباتەکەی لە بنەچەدا خەڵکی وانی باکووری کوردستانن. ساڵی ١٩٥٣ قۆناخی یەکەمی خوێندنی تەواو کردووە. بەهۆی زیرەکییەکەیەوە میدالیای زێڕی پێ دراوە. بۆ خوێندنی زانکۆ چووەتە لینینگراد و بەشی ڕۆژهەڵاتناسیی خوێندووە. لە ساڵی ١٩٥٨ دکتۆرای لە بواری فیلۆلۆژی کوردیدا بە دەست هێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤ پۆل:ڕۆژھەڵاتناسانی ڕووسیا
کلۆستریدیەم
کلۆستریدیەم بەکتریایەکی گرام پۆزەتیڤە و شێوەکەی چیلکەیییە، و زۆربەی جۆرەکانی لە خول و ئاودا ھەیە، ھەروەھا لە ڕیخۆڵەی مرۆڤ و ئاژەڵاندان ھەیە، زۆربەی جۆرەکانی  (anaerobic bacteria) لە شوێنێک کە ئۆکسجینی لێ نەبێت گەشە دەکەن. ھەندێک لە جۆرەکانی لە قەبارەدا دەگۆڕێن، بەتایبەتی جۆری C.butyricum کە قەبارەکەی لە ٠٬٦ بۆ ٧ مایکرۆمەتر. ئەو ژەھرەی کە دروست دەبێت لەلایەن جۆری C.botulinum دەبێتە ھۆی نەخۆشیی botulism، و باوترین جۆری ژەھرە کە C.tetani دروستی دەکات. دەبێتە ھۆی نەخۆشیی tetanus، و جۆری C.perfringens و C.navyi و C.septicum، ئەمانە دەبنە ھۆی نەخۆشیی gangrene لە مرۆڤدا، ئەوانی تر دەبنە ھۆی acute clostridium infection بە زۆری لە ئاژەڵ و ئەو باڵندانەی لە ئاودا دەژین ڕوودەدات. ئێمە زیاتر لە ١٠٠ جۆری بەکتریای clostridiumمان ھەیە، بۆ نموونە Clostridium difficile, Clostridium perfringens(also called Clostridium welchii), and Clostridium botulinum .
Clostridium difficile یەکێکە لەو بەکتریا باوانەی کە نەخۆشی لە ڕیخۆڵە و کۆڵۆندا دروست دەکات. نەخۆشەکە دژە بەکتریا وەردەگرێت لە کاتی مەترسیداریدا. ئەم دژە بەکتریایانە، بەکتریا زیان بەخشەکە تێکدەشکێنێت و ڕێگە نادات لەناو کۆڵۆندا جێگیر ببێت. لەوانەیە نەخۆشەکە ھیچ نیشانەیەکی نەبێت کاتێک تووشی ئەم بەکتریایە دەبێت، و لە ھەمان کاتدا دەتوانێت کەسانی تر تووش بکات، ئەو ژەھرەی کە ئەم بەکتریایە دروست دەکات دەبێتە ھۆی سکچوون، سک ئێشە، ھەوکردنی کۆڵۆن، تا، و بەرزبوونەوەی خڕۆکە سپییەکان، و ڕشانەوە، و وشکبوونەوە. Clostridium perfringens ھەروەھا پێی دەوترێت Clostridium welchii کە ئەمەیان دەبێتە ھۆی نەخۆشیی گەنگرین gangrene disease، ھەروەھا دەبێتە ھۆی ژەھراوی بوونی خۆراک، و دەبێتە ھۆی نەخۆشییەک لە ڕیخۆلەدا پێی دەوترێت necrotizing colitis.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەکتریا
بڕیارنامەی ١٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: زەنگبار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٠٨٤‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٣ پۆل:مێژووی زەنگبار پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
١٨٨٨
ساڵی ١٨٨٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٨٨
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٦ ئاکتیڤ
سەرچاوە
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل:مۆبایلەکانی ساڵی ٢٠١٥
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
لەقلەقی سپی
وێنۆک|Ciconia ciconia حاجی لەقلەقی سپی جۆرێکی لەق لەقە پەری بە شێوەیەکی سەرەکی سپییە و لەگەل ڕەنگی ڕەش لەسەر بالەکانی بەشی دواوەی، ھەروەھا قاچەکانی درێژ و سۆریان ھەیە لەگەل نۆکێکی درێژ و سۆر، درێژییەکەی لەسەری نۆکەوە تا کۆتایییەکەی لە نێوان ١٠٠ تا ١١٥ سانتیمەترە و درێژی بالەکانی لە نێوان ١٥٥ تا ٢١٥ سانتیمەترە و بەردەوام بە شێوەیەکی سەرەکی وەرزانە لە کۆچبەری دایە و لە کاتی کوچکردنیدا مەودا درێژە. ئەم جورە لەقلەقە لە کوردستاندا زور باوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پەلەوەران پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە پۆل:مەلەکانی ئەفریقا پۆل:مەلەکانی ئەورووپا پۆل:مەلەکانی کوردستان
دەڕەشار
وێنۆک|270px|[[دۆڵی بارام لە شاری ماداکتۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]
ماداکتۆ، Madakto، دەڕەشار یان شاری مێژوویی سەیمەرە، (بە فارسی: درە‌شھر)، یەکێک لە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە پارێزگای ئیلام ھەڵکەوتووە. زۆربە دانیشتووانی ئه ام شاره و لەکی و لوڕی قسە دەکەن. ماداکتۆ یەکێک لە مێژوویی‌ترین شارەکانی کوردستانە و پێشینەیەکی دوور و درێژی ھەیە. بە درێژایی مێژوو ئەم شارە چەندین جارە وێران کراوە و دووبارە ئاوەدان کراوەتەوە. لە ھێرشی عەرەب و ئاشوورییەکان دا ئەم شارە چەند جار خاپوور کراوە و سەر نوێ دامەزراوەتەوە. بەپێی بیروڕای شارەزایان، ئەو شارەی کە ئێستا لە ئێران بە دڕەشەھر ناسراوە لە سەر وێرانەکانی ماداکتۆ، پێتەختی ئیلامیەکان ئاودان کراوەتەوە. وا دیارە کە ماداکتۆ یەکەمین شاری ئیلامی بووە کە لە ھێرشی ئاشوور بانی پاڵ دا وێران کراوە. لە سەردەمی ئەخمینیەکان دا ئەم شارە یان بە وێرانەیی ماوەتەوە یان چیتر بایەخی و گرینگایەتی پێشووی نەبوو. بەڵام لە سەردەمی ئەشکانیەکان ئەم شارە دووبارە ژیاوەتەوە و نۆژەن کراوەتەوە وە لە سەردەمی ساسانیەکان دا بە تەواوی ئاوەدان کراوەتەوە و پەرەی سەندووە.
سکە و پارە ئاسنیە دۆزراوەکان لە کەلاوەکانی ماداکتۆ دەگەڕێتەوە بۆ خوسرەوی سێیەم و جێنشینەکانی. ئێستاکە ئەم شارە لە بناری کێو و لە داوێنەی کلاوەکانی شارەکەی سەردەمی ساسانی و لە سەر کەناری ڕووباری سەیمەرە دایە. ئەم شارە لە بواری کشت و کاڵ، سەرچاوە ئاوییەکان، لەوەڕگە و دارستانەوە زۆر پڕپیت و بەھێزە.
وێنۆک|270px|[[پردی مێژوویی گامێشان لە شاری ماداکتۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]
ھەڵکەوتەی جوگرافیایی
ماداکتۆ ١٢٥ کیلۆمەتر لە ناوەندی پارێزگای ئیلام، واتە شاری ئیلام دوورە و لە ھەڵکەوتەی جوگرافیایی N٣٣ ٠٧ ٥٠،E٤٧ ٢١ ٥٥ دایە و ٧٢٠ میتر لە ئاستی دەریا بەرزە. ئەم شارە لە بناری کەویرکێو، لە زاگرۆسی ناوەندی دامەزراوە. ئەم ناوچەیە کە جوگرافیزانان، مێژووناسان و شوێنەوارناسان بە دەشتی سەیمرە ناوی دەبەن ١٥٠٠ کیلۆمتری دووجا یەکێک لە ناوچە مەزنە مێژووییەکانی کوردستانە.
مێژووی ئەم ناوچە دەگەڕێتەوە بۆ دە ھەزار ساڵ لەمەوپێش وە دۆزراوە مێژووییەکانی پشتی بەنداوی سەیمەرە و شوێنەوارگەلی نوێسەنگی ھەتاوەکوو سەردەمی قاجار ئەمە دەسەلمێنێت.
شاری مێژوویی سەیمەرە (ماداکتۆ) کە ئێستا شاری نوێی دەڕەشار لە لایەنی خۆرھەڵاتی و خۆرھەڵاتی باکووری ئەو ئاوەدان کراوەتەوە، بەشێکی زۆری شارەکە لە خۆ دەگرێت وە ئێستا زیاتر لە نیوەی شوێنەوارە مێژووییەکە ماوەتەوە.