cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خولی نایابی کوردستان
مێژوو
خولی نایابی کوردستان ، پێشبڕکێیەکی ساڵانەیە کە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی کوردستانەوە ڕێکدەخرێت ، سەرەتا ئەم خولە لە وەرزی ٢٠٠٦/ ٢٠٠٧ دەستی پێکرد بە بەشداری ۳۲ یانە کە دابەشکران بۆ چوار کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ھەشت یانە پێکھاتبوو ، چوار یانە لە ھەر کۆمەڵەیەک دابەزی بۆ خولی پلەیەک واتا ١٦ یانە لە ھەر چوار کۆمەڵەکە ، و ١٦ یانەش مایەوە لە خولی نایاب ، لە ھەر کۆمەڵەیەک ٢ یانە سەرکەوتن بۆ قۆناغی کۆتایی ، دواتر لە کۆتایی یانەی دھۆک بووە پاڵەوانی یەکەم وەرزی خولی نایابی کوردستان و یانەی ھەولێرش بووە خاوەنی پلەی دووەم ، لە وەرزی ٢٠٠٧-٢٠٠٨ خولی نایابی کوردستان بە بەشداری ١٦ یانە بەڕێووە چوو ٢ یانەی کۆتایی ڕیزبەندی دادەبەزین بۆ خولی پلەیەک ، لە وەرزی ٢٠٠٧/ ٢٠٠٨ یانەی بروسک توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆی ببێتە پاڵەوانی دووەم وەرزی خولی نایابی کوردستان ، لە وەرزی ٢٠٠٨/ ٢٠٠٩ بە ھەمان سیستەم بەڕێووە چوو یانەی بروسک بۆ دووەمجار لەسەر یەک بووە پاڵەوانی خولی بە کۆکردنەوەی ٦١ خاڵ و بە جیاوازی ٨ خاڵ لەگەڵ سیروانی نوێ دووەم بووە پاڵەوان و یانەی ھەندرێنیش پلەی سێیەمی بەدەستھێنا ، ھەر یەکە لە یانەکانی ئاڵا و سیمێڵ و زاخۆ و سلێمانی دابەزین بۆ خولی پلەیەک ، ئەمەش بەھۆی کەمکردنەوەی یانەکان لە ١٦ بۆ ١٤ یانە چوار یانە دابەزین.لە وەرزی ٢٠٠٩/ ٢٠١٠ خولی نایابی کوردستان پاڵەوانێکی دیکەی بەخۆیەوە بینی لەم وەرزە یانەی ھەولێر بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆی توانی ببێتە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان ھەروەھا ئەم وەرزە بە بەشداری ١٤ یانە بەڕێوەچوو. وەرزی ٢٠١٠/ ٢٠١١ پاڵەوانێکی دیکەی بەخۆووە بینی پاش ئەوەی یانەی ھەندرێن توانی ببێتە پاڵەوانی ئەم وەرزە ،بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەرزکردەوە. لە وەرزی ٢٠١١/ ٢٠١٢ یانەی ھەولێر بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆی بووە پاڵەوانی ئەم خولە .لە وەرزی ٢٠١٢/ ٢٠١٣ خولی نایابی کوردستان پاڵەوانێکی دیکەی بە خۆیەوە دیت ئەویش یانەی زێرەڤانی بوو کە توان بۆ یەکەمجار نازناوەکە بەدەستبھێنێت .وەرزی ٢٠١٣/ ٢٠١٤ یانەی زێرەڤانی توانی بۆ دووەمجار لەسەریەک ببێتە پاڵەوان و نازناوەکە یەکلایی بکاتەوە و یانەی یانەی ھەولێرش پلەی دووەم و یانەی سلێمانی پلەی سێیەمی بەدەستھێنا ، ئەوەی جێی سەرسوڕمان بوو لەم وەرز یانەی کەرکووک لە قۆناغی یەکەم لە پلەی یەکەم بوو بەڵام لە کۆتایی پلەی حەوتەمی بەرکەوت لە وەرزی ٢٠١٤/ ٢٠١٥ یانەی زێرەڤانی بۆ سێیەم جار لەسەر یەک نازناوەکەی بەدەستھێنا دوای ڕکابەریەکی توند لەگەڵ ھە یەکە لە دھۆکی خاوەن پلەی دووەم و نەورۆزی پلەی سێیەم ، لەم وەرزی یانەی پێشمەرگەی سلێمانی بۆ یەکمجار دابەزی بۆ خولی یانە پلەیەکەکان ھاوشان لەگەڵ یانە بروسکی پاڵەوانی دوو وەرزی خولی نایاب کە پێش دەستپێکردنی خولەکە کشایەوە بەھۆی کێشەی دارایەوە .یانەی ھەولێر لە وەرزی ٢٠١٦/٢٠١٥ توانی بۆجاری سێیەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەرزبکاتەوە .وەرزی ٢٠١٧/٢٠١٦ یانەی وەرزشی پێشمەرگەی ھەولێر توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا .وەرزی ٢٠١٨/٢٠١٧بۆ جارێکی دیکە یانەی زێرەڤانی پلەی یەکەمی خولی نایەبی کوردستانی بەدەست ھێنا پاش ئەوەی توانی ٣١ خاڵ کۆبکاتەوە. پاشان یانەی پێشمەرگەی ھەولێر بووە پاڵەوەنی وەرزی ٢٠١٩/٢٠١٨. بەھۆی ڤایرۆسی کۆرۆنا خولی نایەبی کوردستان بۆ وەرزی ٢٠٢٠/٢٠١٩ ھەڵوەشایەوە و یارییەکان بەڕێوەنەچوو. یەکێتی تۆپی پێی کوردستان بڕیاریدا یارییەکانی وەرزی ٢٠٢١/٢٠٢٠ ئەنجام بدات .دوای ئەنجامدانی یارییەکان یانەی برایەتی توانی بۆیەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت .لە وەرزی ٢٠٢١ /٢٠٢٢ یانەی وەرزشی سیروانی نوێ توانی بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت.
مێژووی جاف
جەنگاوەری پیادە (تفەنگچی) جاف
ھەروەھا ناوبراو (ڕیچ) زۆر مەتح و ستایشی پلە وپایەی ئافرەتانیان و ئەو ئازادییە دیارەی ھەیانبووە دەکات. ھەروەھا ڕوونی دەکاتەوە و دەڵێت: سوارەکانیان باشترین جەنگاوەرانی کوردن و ھێزی شەڕکەریشیان بە دوو ھەزار سوار و چوار ھەزار جەنگاوەری پیادە (تفەنگچی) مەزەندە دەکرێت.
خولی نایابی کوردستان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان پۆل:تۆپی پێ لە عێراق پۆل:باشووری کوردستان پۆل:ھەرێمی کوردستان
مێژووی جاف
جەنگاوەری پیادە (تفەنگچی) جاف
فرێزەریش ساڵی ١٨٣٤ ژمارەی عێلی جافی بە ١٠-١٢ھەزار خێزانی کۆچەریی مەزەندە کردووە، ھەروەھا ئاماژەشی کردووە کە ئەوان (واتە جاف) دەتوانن لە کاتی پێویستدا ھەزار سوار بە میری بابان سلێمان پاشا پێشکەش بکەن.
ھەروەھا ئەدمۆندزیش، جاف بە کوردە پوخت و ڕەسەنەکان وەسف دەکات و بە مەزنترین عێلی کورد لە باشووری کوردستاندا ناو دەبات، بە ڕادەیەک زۆر جار تەنھا بەوشەی کورد ناوزەد دەکرێن و بەو ناوە لە عێل و تیرە و دەشتەکییەکانی تر جودا دەکرێنەوە.
باسیل نیکیتین-یش ئاماژەی بە شۆرەت و جەربەزەیی جاف لە کوردستانی باشووردا داوە، مێجر سۆن- یش گوتوویەتی: جاف عێلێکی زۆر ناسراو و بەناوبانگن و ھەمیشە یەکێتیی و تەبایی و شێوەی سەربەخۆیی خۆیانیان لە نێو سنوورەکانیاندا لە قزەڕە بات (لە باشوور)ەوە تاکو پێنجوێن لە باکووردا پاراستووە.
ناوی جاف
سەبارەت بە ناوی جافیش، ڕاو بۆچوونگەلێکی گەلێک جیاواز لەم میانەدا ھەن یەکێک لەو بۆچوونانە دەڵێیت ناوەکە لە وشەی «جەفاکێش»ی لێکدراوی خۆماڵییەوە ھاتووە کە مانای مەینەتی و نەھامەتی دەبەخشێت، گوایە جافەکان بە زۆری پێشەنگی سوپای میر و فەرمانڕەواکان بوون و بەو ھۆیەوە کوێرەوەری و تاڵاوێکی زۆریان چەشتووە، ئیدی ئەو ناوە (جەفاکێش) پڕ بە پێستیان بووە، پاشانیش ناوەکە کورت کراوەتەوە بۆ (جەفا) و لەویشەوە بووە بە جاف. مامۆستا عەلائەدین سەجادی ئەگەر چی ئەم لێکدانەوەی بە پەسەند زانیووە، بەڵام بەڕای خۆی، وا دەبینێت، ناوی جاف لە جافرەوە (جعفر بە عەرەبی) وەرگێڕاوە، کە ڕەنگە ناوی یەکێک لە باپیرەکانی جاف بووبێت ، وەک ئاشکراشە کورد وا ڕاھاتوون جافر بە جافە ناوببەن.
شاعیری کورد قانع ھەر لەو بارەیەوە دەڵێت، جاف پاشماوەی سوارەی ( جەفایی ) ین کە ھەڵبژاردەی سوپای شاە (سوڵتان) حسێن سەفەوی بوون (١٦٩٤- ١٧٢٢)، ئەم جەنگاوەرانە پێیان سپێردرا ئەسفەھانی پایتەخت و دەوروبەری لە دز و جەردە بپارێزن، ئیدی ناوی (جەفایی)یان وەرگرت کە زۆر بە ڕوونی تەعبیری لە سام و توندوتیژیی ئەو جەنگاوەرانە لە نێو خەڵکدا دەکرد،
سوارەی جەفایی
لەو ناوانەی لە ڕیزی ئەو جەنگاوەرانەدا بوون، ھارون، شاتر، میکائیل، کەماڵ، ڕۆغزاد، نه‌ژوێن، ئیسماعیل.... ھتد کە ئەمڕۆ لە نێو جافدا چەند تیرەیەکی دیار بەو ناوانەوە ھەن وەک: ھارونی، شاتری، میکائیلی، کەماڵەیی، ڕۆغزایی، نه‌ژوێنی.. ھتد (ڕۆژنامەی ھەتاو ژ: ١٨٦ ساڵی ١٩٦٠).
مامۆستا و زانا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیسیش وای بۆ چووە، ناوی جاف لە زاراوەی (ژاڤ)ەوە وەرگیراوە کە مانای تەڕ و تەرچک دەدات، گوایە جافە کۆچەرەکان بە دوای گژوگیای تەڕ و کاڵدا بۆ ئاژەڵەکانیان گەڕاون.
لەلایەن خۆیشیانەوە توێژەر و مێژوونووسان، مینۆرسکی و مەلا جەمیلی ڕۆژبەیانی و د. حەسەن جاف ڕایان وایە وشەی جاف لە ناوی عێلی (جاوان)ی کوردیی دێرینەوە، سەرچاوەی وەرگرتووە. ئەم عێلە لە دێر زەماندا لە شاخەکانی دەماوەندی باکووری شاری تاراندا نیشتەجێ بوون، پاشان چەند گرووپێکیان بەرەو ڕۆژئاوای ئێران ڕەویان کرد و ناوی خۆیان سەپاند بەسەر ئەو شوێنەی لێی نیشتەجێ بوون ، (ناوی جاوان ڕود) بە مانا ڕووباری جاوانییەکان. لە ڕاستیشدا ئەو شوێنە (جوانڕۆی ئێستا) بە شوێنی یەکەم و ڕەسەنی گشت جاف (جافی مورادی لە عێراق، جافی جوانڕۆیی و گۆران لە ئێران) دەژمێردرێت.
ئەدیب و مێژووناسی بەناوبانگ مستەفا جەواد لە کتێبەکەیدا (جاوان، العشیرە الکوردیە المنسیە، جاوان عەشیرەتی کوردی لەبیر کراو) دەڵێت: جاوان یەکێ بووە لە عەشیرەتە مەزنەکانی کورد کە ناویان لە لایەن مێژوونووسە ئیسلامییەکانەوە ھاتووە، وەک: مەسعوودی (لە ھەردوو کتێبەکەیدا، مروج الژھب و التنبیە و الاشراف) قەلقەشەندی لە کتێبەکەیدا (صبح الاعشی). پاشان ھەندێک لە جاوانەکان بەھۆی جیا جیاوە لە ڕۆژئاوای ئێرانەوە بەرەو ناوچەکانی ناوەڕاستی عێراق لە سەدەی چواری کۆچیدا گواستیانەوە و ڕۆڵێکی دیاریان لەو شوێنانەدا بینی.
دواتر لە کۆتایی سەدەی پێنجی کۆچیدا بەرەو باشووری عێراق شۆڕ بوونەوە و لەگەڵ عێلی (بەنی ئەسەد)ی عەرەبیدا لە دامەزراندنی شاری حیللەدا بەشدارییان کرد، ھەروەھا میرنشینی (جاوان)یشان لەو دەڤەرەدا دامەزراند، تا ئێستاش گۆڕی ھەندێک لە میر و سەرۆکەکانیان لەوێندەر ماون و بە دی دەکرێن (وەک: وارام جاوانی). وا پێدەچێت ئەو جاوانییانە لە پاش ١٢٠ ساڵ بۆ زێدی ڕەسەنی خۆیان (جاوان رود- جوانڕۆ) گەڕابێتنەوە و لەوێندەر دەستەملانی عێل و عەشرەتە ڕەسەنەکەیان بووبێتنەوە کە لەو سەردەمەدا بە ناوی جاف دەناسران.
سەبارەت بە چۆنییەتی گۆڕینی ناوی جاوان بۆ جاف، مامۆستا مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی شرۆڤەیەکی لۆژیکیانەی پەسەند لەو بارەیەوە دەخاتە ڕوو و دەڵێت:
ناوی جاوان بە گوێرەی شێوەزاری کرمانجی باوی ئەو سەردەمە بە «جاڤان» دەخوێندرایەوە، لەم شێوەزارەدا پیتی «و» بە دەنگی «ڤ» دەخوێندرێت، زمانی عەرەبی دەنگی «ڤ»ی تێدا نییە و بە «ف» دەخوێندرێتەوە، ئیدی جاڤانیش ھەر بە جافان خوێندراوەتەوە و پاشان بە درێژایی کات بۆ جاف کورتکراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:جاف
جیم تیڤی
جیم (عەرەبی: تلفزيون ج) (ناوی پێشووتر: ئەلجەزیرەی منداڵان (الجزيرة للأطفال)) کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی عەرەبیی منداڵانە، کەناڵەکە سەر بە تۆڕی میدیاییی ئەلجەزیرەیە. لە سەتەلایتەکانی نایلسات (HD)، بەدر، عەرەبسات، ھۆتبێرد و ئەورۆبێرد پەخشی ھەیە.
سەرچاوەکان
(https://en.wikipedia.org/wiki/Jeem_TV ویکیپیدیای ئینگلیزی له ئابی ٢٠١٥)
پۆل:ئەلجەزیرە پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی مناڵان
خدێوی تۆفیق
خدێوی تۆفیق (١٥ی تشرینی دووەمی ١٨٥٢ - ٧ی کانوونی دووەمی ١٨٩٢) شەشەم حاکمی میسرە ولە بنەماڵەی عەلەویەکانە و ناوی تەواوی محەمممەد تۆفیق کوڕی ئیسماعیل کوڕی ئیبراھیم پاشا کوڕی محەممەد عەلی پاشایە و لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٨٥٢ لەدایکبووە.
لەسەردەمی خدێوی تۆفیق وڵاتی میسر شۆڕشی عورابیەکانی بەخۆوە بینیوە و دواتر بەپاڵشتی خدێوی بەریتانیا میسری داگیرکردووە، لەساڵی ١٨٨٤ خەرتووم کەوتۆتە ژێر دەستی شۆڕشی مەھدیەکانەوە و چارڵز جۆرج گوردونی دەسەڵاتداری میسری لە سوودان کوژراوە و بەم جۆرەش میسر دەسەڵاتدارێتی سوودانی لەدەستداوە.
خدێوی تۆفیق لەساڵی ١٨٨١ سەردانی شاری پوور سەعیدی کردووە و بارودۆخی شارەکەی بەسەرکردۆتەوە و بۆی دەرکەوتووە کە خەڵکی زۆر بەزەحمەت و ناڕەحەتی دەگەنە مزگەوتی گوند کەتاکە مزگەوت بووە تاکو فەریزەی نوێژەکانیان بەجێبگەیەنن، ھەر بۆیە فەرمانی بە دیوانی ئەوقاف کردووە مزگەوتێکی دیکە و قوتابخانەیەکیش بۆ پەروەردەکردنی منداڵان دروست بکات و لە ٧ی مانوونی یەکەمی ١٨٨٢ بەبۆنەی دروستکردنی بناغەی مزگەوتەکەوە ئاھەنگیان گێراوە کە بەمزگەوتی التوفیقی ناسراوە.
ئەحمەد عورابی ھاتە گۆڕپانەوە و لەگەڵ کۆمەڵێک لە ھاوڕێکانی داوایان لە خدێوی تۆفیق کرد پلەی ئەفسەرە میسرییەکان بەرزبکاتەوە و ژمارەی سوپای میسری زیاد بکات و ڕیاز پاشاش لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران لاببات، بەڵام خدێوی تۆفیق ئەم داوایانەی ڕەتکردەوە و ئەحمەد عورابی و ھاوڕێکانی بە تێکدەر لەقەڵەمداوە و پیلانی داناوە بۆ دەستگیرکردنیان، ئەحمەد عورابیش درکی بەم مەترسیە کردووە و ھەر بۆیە لە ٩ی ئەیلوولی ١٨٨١ شۆڕشێکی نیشتیمانی مێژوویی لەمیسر دژ بە خدێوی تۆفیق بەرپاکرد کە بە شۆڕشی عورابی ناوبانگی دایەوە.
خدێوی تۆفیق شەشەم حاکمی میسر لە بنەماڵەی عەلەویەکانە لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٨٩٢ لە کۆشکی حلوان لە قاھیرە کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢ پۆل:مردووانی ١٨٩٢ پۆل:موسڵمانانی میسری
تەلەعفەر
تەلەعفەر(بە عەرەبی: تَلْعَفَر، ئینگلیزی: Tal Afar) شارۆچکەیەکە لە قەزای تەلەعفەر لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. تەلەعفەر دەکەوێتە ئەوپەڕی خۆراوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٨ بە ١٧٢٫٥٠٠ کەس مەزەندە کراوە. لە کاتێکدا ھیچ داتایەکی فەرمی سەرژمێری بوونی نییە، شارۆچکەکەدا، کە پێشتر بە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکرا، تا ساڵی ٢٠٠٧ بۆ ٨٠ ھەزار کەس دابەزیبوو.
دەکەوێتە ٦٣ کم (٣٩ میل) لە ڕۆژئاوای مووسڵ، ٥٢ کم(٣٢ میل) لە ڕۆژھەڵاتی شنگال و ٢٠٠ کم(١٢٤ میل) لە باکووری ڕۆژئاوای کەرکووکەوە. نزیکەی ٣٨میل لە باشووری سنووری تورکیا دوورە و نزیکەی ٦٠کم لە سنووری سووریاوە دوورە. دانیشتوانی ناوخۆیی زۆرینەیان تورکمانن لەگەڵ کەمینەی کورد.
تەلەعفەر دەکەوێتە سنووری باشووری کوردستانەوە و لەژێر دەسەڵاتی سەددام حوسێندا شارەکە بەر شاڵاوی ڕاگواستن و عەرەباندن کەوتووە و زۆرێک لە کوردەکانی ئەو شارە ڕاگوێزراون. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٠دا دانیشتووانی شارەکە مانگرتنێکیان سازدا و داوای جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ و گەڕانەوە سەر ھەرێمی کوردستانیان دەکرد.
ئەم شارە بەشێک بوو لە ویلایەتی مووسڵ کە یەکێک بوو لە ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، لەو شارەدا قەڵایەک وەک بنکەیەکی سەربازی دروستکرا، ئەمڕۆ کەلاوەکانی قەڵاکە دەبینرێت. دوای کشانەوەی عوسمانییەکان سەربازگەیەک لەو قەڵایە دامەزرا و ئەوان یەکەم دانیشتووی ئەو شارە بوون کە بە تەنیشت قەڵاکە بوون. لە شەڕی موسڵ (٢٠١٦-٢٠١٧) دژی داعش، ڕێکخراوەکە بارەگای بەناو خەلافەتی گواستەوە بۆ شاری تەلعەفەر، بۆ ئەوەی ببێتە مۆڵگەی کاتی ڕێکخراوەکە.
لە تەلعەفەر، یەک نەخۆشخانە ھەیە، کە نەخۆشخانەی گشتی تەلعەفەر، جگە لە کەرتی تەندروستی تەلعەفەر کە شەش بنکەی تەندروستی لە ناو شاری تەلعەفەر و بنکەی تری تەندروستی لە ناحیە لاوەکییەکان لەخۆ دەگرێت.
جوگرافیا
تەلەعفەر نزیکەی ٥٠کم لە ڕۆژئاوای مووسڵ و ٦٠کم لە ڕۆژھەڵاتی سنووری عێراق و سووریایە، لە پۆتانەکانی 36°23′N 42°27′E. بەپێی داتاکانی نەخشە، ڕووبەرەکەی ١٥ کیلۆمەتر دووجایە.
تەلەعفەر لە بۆشایی نێوان کەڵێنەکانی چیای زامبار لە باشووری ڕۆژھەڵات و چیای ساسان لە باکووری ڕۆژئاوا ھەڵکەوتووە. شارەکە دەکەوێتە دەشتێکی بیابانی کراوە لە بنکەی باشووری چیای ئیدیا. زۆربەی زەویەکانی دەوروبەری شارەکە بیابانێکی تەختە. ڕێگایەکی سەرەکی ڕۆژھەڵات-ڕۆژئاوا، کە پارێزگای نەینەوا دەگرێتەوە و ڕێگای سەرەکی ناوەڕاستی باکوور-باشووری عێراق لە نزیک مووسڵ دەبڕێت، بەناو شارەکەدا تێدەپەڕێت.
شاری تەلەعفەر بە ھەژدە گەڕەک ڕێکخراوە: سەعاد، قادیسیە، تۆدۆ، سارا، محەلەمین، مەدلۆمین، عوروبە، وەحدە، نیدا، عەعلۆت، حەسەن قۆی، موتەنا، خدرا، جەزیرە، تەلیحە، کیفە، مەلاین و قەڵا.
ھەر گەڕەکێک بەھۆی سروشتی خێڵەکیی شارەکە ناسنامەی خۆی دەپارێزێت. چەند دەیان خێزانی فراوان کە لە نزیکەوە دەژین بە شێوەیەکی گشتی خۆیان لەگەڵ یەک شێخی ناوخۆییدا دەناسێنن کە ئەرکی خۆی دەگرێتە ئەستۆ کە وەک بەڕێوەبەری ھاوڵاتیانی گەڕەکەکە و پەیوەندی لەگەڵ حکومەتی ناوخۆییدا خزمەت بکات. شێوازی شارۆچکەکە لە بینای چڕ پێکھاتووە، زۆرجار ئەوەندە لە یەکترەوە دروستکراون کە دیوار و پشتگیری ھاوبەشی بارھەڵگریان ھەیە. شەقامەکانی شارەکە زیاتر لە ڕووی فیزیکییەوە ھەر گەڕەکێک پێناسە دەکەن بە جیاکردنەوەی لە گروپەکانی تری بینا، بەو پێیەی بە شێوازی ناڕێک شارۆچکەکە دەبڕن.
سوپای ئەمەریکا و حکومەتی خۆجێی سیستمی ناونیشانی ماڵەوەیان جێبەجێ کرد بۆ باشتر دەستنیشانکردنی شوێنی دیاریکراو و پێناسەکردنی دەسەڵاتی دادوەری بۆ پۆلیسی عێراق لە نیوەی دووەمی ساڵانی ٢٠٠٠دا.
پێش مێژوو
شارۆچکەی تەلعەفەر تەپۆڵکەکانی (یارم تەپە) ھەیە کە پاشماوەی (کولتوری حەلەفی) سەردەمی (حەسونە)و (حەلەف) و (عوبەیدیان) لێکەوتەوە، لە نێوان ٧٠٠٠ بۆ ٤٥٠٠ پێش زایین.
مێژووی تەلەعفەر دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەرد، کە لە سەردەمی پێش مێژووەوەیە (٦٠٠٠ پێش زایین) و دەوروبەری ناوەڕاستی ھەزارەی دووەمی پێش زایین، لەگەڵ شنگال، تەلەعفەر بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی میتانی، لە سەردەمی ئاشووریشدا گەشەی کرد و فراوانتر بوو و قەڵا دێرینەکەی دروست کرد و بە (ئیشتار گەشەی کرد) ناسرابوو، دوای ڕووخانی نەینەوا، ناوچەی تەلەعفەر و تەواوی جزیرە دیمەنی ئەو شەڕە درێژخایەنانە بوون کە لە نێوان ھیتییەکان و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی ڕوویان دا کە قەڵاکەیان نوێ کردەوە.
سەردەمی ئیسلام
لەسەردەمی خەلیفە عومەر کوڕی خەتتاب لەسەر دەستی سەرکردە ئیاض بن غانم فەتح کرا، پاشان تەلەعفەر لە سەردەمی دەوڵەتی ئەمەوی بوو بە ماڵێک بۆ خەواریجەکان و شانۆیەک بۆ ئەو شەڕانەی کە لە نێوان ئەوان و ئومەویەکاندا ڕوویان دەدا قەڵا بە قەڵای مەروان ناودەبرا.
وە لەو شوێنەی کە ھەندێ خێڵی تورکمانی تێدا نیشتەجێ بوو، وە لە ساڵی ٦٥٦ی کۆچی (١٢٥٨ ز) ھولاکۆ چووە ناو بەغدا و سەرکردەکەی (سمیداغۆ) چووە ناوچەی مووسڵ و تەلەعفەر و دواتر بووە بەشێک لە دەوڵەتی ئیلخانی.پاشان لە ساڵی ٧٣٨ی کۆچی (١٣٢٨ز) دەوڵەتی جەلائیری ھات و بە سەرکردایەتی شێخ حەسەن جەلائیری فەرمانڕەوایی عێراقی کرد. ناوچەی تەلعەفەر بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی جەلایری تا سەرکردە تەیمووری لەنگ ھات و لە ساڵی ٧٩٦ کۆچی (١٣٨٦ ز) چووە ناو مووسڵەوە و بە شاری تەلەعفەردا تێپەڕی، ڕێگایەک ھەیە کە تا ئێستاش لە باشووری تەلعەفەر بوونی ھەیە، و ناوی (تیمور یۆلی)ە، بە واتای ڕێگای تەیموور.
وە لە ساڵی (٨١٤ی کۆچی / ١٤١١ز) شاری تەلەعفەر بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی تورکمانی، قەرە قوینلو، واتە دەوڵەتی (مەڕی ڕەش)، لە سەردەمی میریەکەیدا، محمد قەرە یوسف، تەلەعفەر خێڵێک ھەیە کە سەر بە خۆیانن. لە ساڵی (٨٧٤ کۆچی / ١٤٦٩ ز) شاری تەلعەفەر بووە بەشێک لە تورکمانەکان (دەوڵەتی ئەق قۆیونلو)، واتە "دەوڵەتی مەڕی سپی" بە سەرۆکایەتی شازادە حەسەن بەی ئەلتەویل. ھەروەھا ھەندێک خێڵ لە تەلەعفەر سەر بەوان بوو. لە ساڵی (٩١٤ی کۆچی / ١٥٠٨ز) تەلعەفەر بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی سەفەوییەکان.
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
گەشتیار و شوێنەوارناس و دیپلۆماتی ئینگلیزی ئۆستن ھێنری لایارد ڕۆژێک دەبێتە باڵیۆزی شانشینی یەکگرتوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، لە ساڵی ١٨٦٧دا لە کتێبی نەینەوا و پاشماوەکانیدا نووسیویەتی: تەلەعفەر سەردەمانێک شارۆچکەیەک بوو ھەندێک گرنگی ھەبوو؛ لەلایەن جوگرافیناسە سەرەتاییەکانی عەرەبەوە باسی لێوە کراوە، و ڕەنگە لەگەڵ تەلاسەری ئیشایادا بناسرێتەوە، کە وەک خۆی ئاماژەی پێکراوە، لە پەیوەندی لەگەڵ تەل خەلەف و حەران. سێ جار گەمارۆ دراوە، لە ماوەی چەند ساڵێکدا، لەلایەن (عەلی پاشای بەغدا و حافز پاشا و میر موحەمەد پاشای کۆرە). لە ھەر بۆنەیەکدا دانیشتووان بەرخۆدانێکی بەھێزیان دەکرد. میر موحەمەد پاشای کۆرە بە دەستدرێژی شوێنەکەی گرتۆتەوە، زیاتر لە دوو لەسەر سێی دانیشتووانەکە خراونەتە بەر شمشێر، و موڵک و ماڵی ئەوانەی کە مابوونەوە دەستیان بەسەردا گیرا. دەوترێت سامانێکی زۆر لەو شوێنە دۆزراوەتەوە، لەسەر تاڵانکردنی لەلایەن میر موحەمەد پاشای کۆرە، ھەموو زێڕ و زیوەکەی برد و پاشماوەی تاڵانەکەی بەسەر سەربازەکانیدا دابەش کرد.
ماوەیەک لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، سوپای تورکی عوسمانی شارەکەی وەک تاکە بنکەیەکی سەربازی دامەزراند کە لەسەر لوتکەی گردێک دروستکرابوو، تا ئێستاش پاشماوەی قەڵاکە دەبینرێت. ھەروەھا لە قەڵاکەدا ئەندامانی تورکمان لە ھۆزی دالودی لە سەربازگەکەدا بوون، کە دوای کشانەوەی سوپای عوسمانی بوونە یەکەم داگیرکەری مەدەنی شارۆچکەکە کە لە دەوری قەڵاکە بوون. ئایلمێر ھەڵدان، ئەفسەری گشتی بەریتانی فەرماندەیی میزۆپۆتامیا، ئاوھا باسی تەلعەفەر دەکات، "ئەو شارۆچکەیە کە دە ھەزار کەسی تێدایە، بە شێوەیەکی جوان لەسەر چوار گرد ھەڵکەوتووە، کە دوو گرد لە ھەر لایەکی کانییەکی قووڵەوە وەستاون، لەوێشەوە چەمێک بەرز دەبێتەوە کە ئاو بۆ دانیشتووانەکە دابین دەکات."
١٩٢٠ راپەڕینی عێراق
دوای رووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، تەلەعفەر خرایە ناو عێراقەوە. لە ساڵی ١٩٢٠دا تەلەعفەر وەک بنکەیەکی ئۆپەراسیۆنەکان بۆ ڕاپەڕینێکی پلان بۆ داڕێژراو لە دژی بەریتانییەکانی دەسەڵاتداری ئەوکات بەکارھێنرا. وێنۆک|تانکی شەڕی M1 Abrams ی ئەمریکی کە لە ٣ی شوباتی ٢٠٠٦دا دەوریەیان لە تەلەعفەردا دەکرد وێنۆک| سەربازانی کەتیبەی ٤١٦ی کاروباری مەدەنی و چاودێرانی سەربازی [[تورکیا لەگەڵ بەرپرسانی ناوخۆیی قسە دەکەن و ھەڵسەنگاندن بۆ زیانەکانی ژێرخانی ناوخۆیی دەکەن]]
تەلەعفەر بە داستانە بەناوبانگەکەی لە ساڵی ١٩٢٠ی زایینیدا ھاتە ناو مێژووەوە کە پێی دەوترێت بزووتنەوەی (قاج قاج) کە بەھۆیەوە شۆڕش لەدژی ھێزە داگیرکەرەکانی بەریتانیا دەستی پێکرد، یەکەم پریشکی شۆڕشی بیستەمین لە باکوور لە شارۆچکەی تەلەعفەرەوە دەستی پێکرد.
ئۆپەراسیۆنی ڕەشی تایفون
لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی گەورە بۆ سەر تەلەلەعفەر کرا لەلایەن لیوای ٣، فیرقەی ٢ی پیادە(تیمی شەڕی لیوای سترایکەر) و ھێزە ئەمنییەکانی عێراق. شەڕ تا ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ بەردەوام بوو کە حکومەتی تورکیا ئیدیعای کرد کە ئەو شەڕە نزیکەی ٥٨ کەسی مەدەنی تورکمانی کوژراون و داوای کۆتاییھێنان بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی کرد کە لەو کاتەدا ئەو ھاوڵاتییە مەدەنیانەی لە دەرەوەی تەلەعفەر کەمپیان کردبوو ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان.
ئۆپەراسیۆنی گەڕاندنەوەی مافەکان
لە ئەیلوولی ٢٠٠٥دا، ئۆپەراسیۆنی گەڕاندنەوەی مافەکان ئەنجامدرا کە تێیدا نزیکەی ٥ ھەزار سەرباز لە فیرقەی ٣ی ھێزی ئاسایشی عێراق بە ھاوبەشی لەگەڵ ٣٥٠٠ سەرباز لە فەوجی سێیەمی سوارە زرێپۆشەکانی سوپای ئەمریکاوە و فەوجەکانی ٣٢٥ی پیادەی ئاسمانی، فیرقەی ٨٢ی ئاسمانی چوونە ناو شارۆچکەکەوە. لە ئەنجامدا ئەو ئۆپەراسیۆنە بووە ھۆی ئەوەی ١٥٧ یاخیبوو کوژران و ٦٨٣ یاخیبوویش دەستگیرکران. ھێزە ئەمنییەکانی عێراق ١٢ کوژراو و ٢٧ برینداری لێکەوتەوە. ئۆپەراسیۆنەکە تا مانگی تشرینی یەکەمی خایاند و لە ئەنجامدا ١٠ ھەزار پاوند تەقەمەنی دۆزرایەوە و لەناوبرا. ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی لە شریتێکی دەنگیدا کە لە ماڵپەڕێکی ئیسلامیدا بڵاوی کردووەتەوە، سوپای ئەمریکای بە بەکارھێنانی "گازی ژەھراوی" لەسەر تەلەعفەر تۆمەتبار کردووە. ئەمریکا ڕەتیکردەوە لە تەلەعفەر چەکی کیمیایی بەکارھێنابێت و رایگەیاند ئەم جۆرە راپۆرتانە پڕوپاگەندەن کە لەلایەن ئەلزەرقاویەوە دروستکراون، و درۆ و بێ شایستەن.
لە مانگی ئازاری ٢٠٠٦، سەرۆکی ئەمریکا جۆرج دەبلیوو بوش ئاماژەی بە تەلعەفەر کرد وەک چیرۆکێکی سەرکەوتوو، کە مرۆڤ دەتوانێت "ھێڵکارییەکانی ئەو عێراقە ببینێت کە ئێمە خەباتمان بۆ کردووە". ئەم ئۆپەراسیۆنە بە یەکێک لە یەکەم ئۆپەراسیۆنە سەرکەوتووەکانی دژە یاخیبوون لە عێراق دادەنرا. عەقید ئێچ ئاڕ مەکماستەر، فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکە بوو بە ڕاوێژکاری ژەنەڕاڵ دەیڤید پێتریۆس لە پلاندانان و جێبەجێکردنی زیادبوونی سەربازەکانی لە ساڵی ٢٠٠٧. بەڵام دوای چەندین ساڵ لە توندوتیژی پچڕپچڕ، ھەندێک لە شرۆڤەکاران ڕایانگەیاندووە کە ئەو گەشبینییەی لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەربڕدراوە زیادەڕەوی تێدا کراوە.
توندوتیژی دوای داگیرکاری
ھەروەھا تەلەعفەر گۆڕەپانی توندوتیژی تائیفیی نێوان موسڵمانانی شیعە و سوننە بووە.
پێش لەشکرکێشی عێراق توندوتیژی تائیفی لە نێوان تورکمانەکان کێشە نەبووە. پاشخانی کولتووری ھاوبەش تورکمانە سوننە و شیعەکانی یەکخستبوو. کۆکردنەوەی سیاسی لە تەلەعفەر تا ئەو کاتە لەلایەنحیزبی بەعسی عێراق زاڵ بووبوو. بەھۆی ئەوەی ھیچ بزووتنەوەیەکی ئاسان لەبەردەستدا نییە بۆ جێگرتنەوەی بەعسییەکانی سەددام، ڕووخانی دەوڵەت ھەموو شتێک لە خۆراکەوە تا ئاسایش تێکدەدات و زیادبوونی بێمتمانەیی بەرامبەر بە حکومەتی عێراقی باڵادەستی شیعەکان، گرژی دەستیان کرد بە سەرھەڵدان. ناڕەزایەتییەکان زیاتر وروژێنران کاتێک ئیسلامییە سوننەکان دەستیان کرد بە جووڵەکردن بۆ ناو شارۆچکەکە و ھێزە ئەمنییەکانی عێراقی شیعە دەستیان کرد بە پاککردنەوەی سوننەکان لە ھێزی پۆلیس.
لە مانگی ئایاری ٢٠٠٥دا پێکدادان لە نێوان ئەو دوو گرووپەدا ڕوویدا. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦دا لە تەقینەوەیەکدا لە تەلعەفەر ١٤ کەس کوژران کە دەیان کەسیان خەڵکی مەدەنی و چوار سەربازی عێراقی بوون. بۆردومانێکی دیکە، لە دەرەوەی فرۆشگایەکی ئۆتۆمبێل، لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦، لانیکەم ٢٢ کەس کوژران و لانیکەم ٢٦ کەسیش بریندار بوون.
لە ١٠ی شوباتی ٢٠٠٧دا ئۆتۆمبێلێکی خۆکوژی بۆمبڕێژکراو سەربازێکی عێراقی کوشت و پێنج کەسی بریندارکرد، لەنێویاندا سێ کەسی مەدەنی، چونکە خاڵێکی پشکنینی سوپای کردە ئامانج. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٧ چوار کەس کوژران کە پۆلیسێک و کوڕێکی تەمەن ١٢ ساڵان بوون، پێنج کەسیش بریندار بوون. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٧دا خۆکوژێک لە بازاڕێکی شارۆچکەکەدا ھەشت کەسی کوشت و دە کەسیش بریندار بوو. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٧دا بارھەڵگرێکی بۆمبڕێژکراو لە بازاڕێکی ناوچەیەکی شیعەدا تەقیەوە. سەرەتا باس لەوە کرا کە ٨٣ کەس کوژراون و ١٨٣ کەسیش بریندار بوون، بەڵام دواتر وەزارەتی ناوخۆی عێراق ژمارەی کوژراوەکانی بۆ ١٥٢ کەس بەرزکردەوە و رایگەیاند کە ٣٤٧ کەس برینداربوون، کە دەیکاتە کوشندەترین تاکە لێدان لە دوای دەستپێکردنی جەنگەوە. ئەو تەقینەوەیە کە گرووپێکی تیرۆریستی پەیوەست بە قاعیدە بەرپرسیارێتی خۆی لە ئەستۆ گرتووە، بووە ھۆی تەقەکردن لە تۆڵەسەندنەوە لەلایەن پۆلیسە شیعەکان و کەسانی دیکە لە دژی سوننەکان، کە تێیدا لە نێوان ٤٧ بۆ ٧٠ پیاو کوژراون. چەند پۆلیسێکی شیعە بەھۆی بەشداریکردن لە تەقەکردنەکاندا دەستگیرکران.
لە ١٤ی نیسانی ٢٠٠٧ قەناس بەدەستێک تەقەی لە ژنێکی کرد. رۆژی ٢١ی ئایاری ٢٠٠٧، بۆمبێکی چێنراو لە نزیک دەوریەیەکی پۆلیس تەقییەوە و بەھۆیەوە سێ پۆلیس لە رێگای سەرەکی نێوان شارۆچکەی شنگال و تەلەعفەر برینداربوون. لە ٣١ی ئایاری ٢٠٠٧، بۆمبێکی لە کەناری رێگاکە کە دەوریەیەکی پۆلیسی کردبووە ئامانج، لە رێگای نێوان شنگال - تەلەعفەر چوار پۆلیسی بریندار کرد. لە ڕووداوێکی جیادا بۆمبێکی لە کەناری ڕێگا کە دەوریەیەکی سوپای عێراقی کردبووە ئامانج، ئەفسەرێکی لە تەلەعفەر کوژرا و سەربازێکی دیکەی بریندار کرد. لە ڕووداوێکی دیکەی جیادا پیاوێک لە ھێرشێکی موشەکدا کوژرا. لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ بەھۆی ھێرشێکی موشەکی کاتیوشا دوو کەس کوژران و پێنج کەسیش بریندار بوون. لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ژن و منداڵێک بەھۆی ھێرشێکی ھاوەن لە شارۆچکەکەدا کوژران. لە ١٢ی تەمموزی ٢٠٠٧، حەوت میوان کە ئاھەنگی ھاوسەرگیری پۆلیسێکی عێراقییان سازکردبوو، لەلایەن خۆکوژێکەوە کوژران. لە ١٥ی تەمموزی ٢٠٠٧ دوو ھاوڵاتی مەدەنی بەھۆی بۆمبێکی لە کەناری ڕێگادا کوژران و سێ کەسیش بریندار بوون. لە ٦ی ئابی ٢٠٠٧ لە گوندی ئەلقوبەی نزیک لە ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو ٢٧ کەس کوژران و ٢٨ کەسیش بریندار بوون. لە ٢٢ی ئابی ٢٠٠٧دا بۆمبێکی کەناری ڕێگا لە نزیک کرێکارانی ڕاکێشانی بۆری ئاو تەقییەوە و بەھۆیەوە دوو کەس کوژران و پێنج کەسیش بریندار بوون. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ لانیکەم دوو پۆلیس بەھۆی بۆمبێکی کەناری ڕێگا لە ناوەندی شارۆچکەکە بریندار بوون. لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٧دا یاخیبووێک کوژرا و یەکێکی دیکەش بریندار بوو کاتێک بۆمبێک کە ئەوان دروستیان دەکرد تەقیەوە. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ لە ھێرشێکدا بۆ سەر خاڵێکی پشکنین لە نزیک گوندێکی نێوان تەلەعفەر و مووسڵ، ئۆتۆمبێلێکی بارھەڵگرێکی خۆکوژی بۆمبڕێژکراو لانیکەم شەش کەس کوژران کە دوو پۆلیس و سەربازێک بوون و ١٧ کەسیش بریندار بوون. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧دا، ئۆتۆمبێلێکی خۆکوژی بۆمبڕێژکراو لە بازاڕێکدا سێ کەسی کوشت و ٥٧ کەسی بریندارکرد. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ موشەکێکی کاتیۆشا لەسەر ماڵێک نیشتەوە و پێنج ئەندامی ھەمان خێزان کوژران و پێنج کەسی دیکەش بریندار بوون. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ پۆلیس پێنج یاخیبووی کوشت و پێنج یاخیبووی دیکەی دەستبەسەر کرد.
لە ٣ی ژانویەی ٢٠٠٨ دوو کەسی مەدەنی کە منداڵێکیان تێدابوو، گیانیان لەدەستدا کاتێک ھێزەکانی ئەمریکا تەقەیان گەڕاندەوە دوای ئەوەی بۆمبێکی کەناری ڕێگاکە بەر کاروانێک کەوت کە سەرۆکی پۆلیسی تێدابوو. لە ١٩ی ژانویەی ٢٠٠٨ ھێرشێکی موشەک بووە ھۆی کوژرانی حەوت کەس و بریندار بوونی ٢٠. لە ١٥ی شوباتی ٢٠٠٨ لانیکەم سێ کەس کوژران و ١٦ بریندار بوون لە تەقینەوەیەکی دوو خۆکوژیدا. دوای ئەوەی ئەفسەرێکی پۆلیس کە پاسەوانی مزگەوتێکی دەکرد ڕێگری لە فڕۆکەیەکی بۆمبڕێژکراو دەکات بچێتە ناو بیناکە، ھێرشبەرەکە ویستویەتی نارنجۆکێکی دەستی فڕێ بدات و دواتر ئەو جلیقە تەقەمەنیەی کە لەبەری بووە تەقاندووەتەوە. دوای چەند خولەکێک، بۆمبڕێژکەرێکی دیکە بەرەو کۆمەڵێک نوێژخوێن ڕایکرد و خۆی تەقاندەوە کاتێک پۆلیس تەقەی لێکرد. لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٠٨دا ئۆتۆمبێلێکی خۆکوژی بۆمبڕێژکراو ژنێک و کچێکی شەش ساڵانی کوشت، و ھەشت کەسی بریندارکرد، لە ھێرشێکدا بۆ سەر نووسینگەی ناسنامە. لە ٢ی ئازاری ٢٠٠٨ شەڕ و پێکدادان لە نێوان چەکدار و پۆلیسدا لە گوندێکی نزیک شارۆچکەکەدا ١٣ چەکدار و دوو پۆلیس کوژران. لە ١٤ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێرشبەرێک کە جلیقەی خۆکوژی لەبەردا بوو لە پرسەیەکی شیعەدا خۆی تەقاندەوە و چوار کەسی مەدەنی کوژران و ٢٢ کەسیش بریندار بوون. نەجیم عەبدوڵا، سەرۆکی شارەوانی شارۆچکەکە رایگەیاند، لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٨دا ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی وەستاو لە بازاڕێکدا تەقیەوە، چوار کەس کوژران و ٤٦ کەسیش برینداربوون کە دوویان منداڵ بوون. پۆلیسی عێراق رایگەیاند، لە ٨ی تەمموزی ٢٠٠٨ چەند چەکدارێک ئەندامێکی حزبی ئیسلامی عێراقی عەرەبی سوننەیان کوشت. سەرۆکی شارەوانی شارۆچکەکە رایگەیاند، لە ١٢ی تەمموزی ٢٠٠٨ پۆلیس تەرمی حەوت کەسی دۆزیوەتەوە کە ژنێک و منداڵێکیان تێدایە. دوو ڕۆژ پێشتر ڕفێندرابوون. لە ١٧ی تەمموزی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە بازاڕێکی سەر شەقامەکاندا تەقیەوە و ٢٠ کەس کوژران کە ٩ کەسیان منداڵ بوون و ٩٠ کەسیش بریندار بوون. پۆلیس وتی لە ٣١ی تەمموزی ٢٠٠٨ بۆمبێکی کەناری ڕێگا پۆلیسێک کوژرا. لە ٨ی ئابی ٢٠٠٨ خۆکوژێکی تاکەکەسی سوننەی تورکمان(ڕاپۆرتە سەرەتاییەکان باسیان لەوە دەکرد ئۆتۆمبێلێکی وەستاو) لە بازاڕێکی سەوزەدا تەقیەوە و ٢٥ کەس کوژران و نزیکەی ٧٠ کەسیش بریندار بوون. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٠٨ پۆلیسەکان کەسێکی خۆکوژیان کوشت کە ویستبووی بچێتە ناو مزگەوتێکەوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە نزیک دوکان و کافێکان تەقیەوە و لانیکەم شەش کەس کوژران و لانیکەم ٥٠ کەسیش برینداربوون. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ بۆمبێکی کەناری ڕێگاکە چوار کەسی مەدەنی بریندار کرد. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ دوو بۆمبی کەناری ڕێگاکە نۆ ھاوڵاتی مەدەنی بریندار کرد. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨دا ھێرشێکی خۆکوژی ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە نزیک گۆڕەپانی یاری تۆپی پێ دوو کەس کوژران و ١٨ برینداری لێکەوتەوە. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو تەقیەوە و ١٠ کەس کوژران و ٣١ کەسی دیکەش بریندار بوون. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی خۆکوژ لە خاڵێکی پشکنینی پۆلیس تەقیەوە و پێنج کەس کوژران و ٣٠ کەسیش برینداربوون.
پۆلیس وتی لە ٦ی شوباتی ٢٠٠٩ چەکدارەکان لەناو ئۆتۆمبێلێکی جووڵاودا تەقەیان کرد و دوو کەسی مەدەنییان کوشت. بەپێی ئامارەکانی پۆلیس، لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٩دا خۆکوژێک ئەفسەرێکی پۆلیسی لە ئەرکدا کوشت و پێنج کەسی مەدەنی بریندار کرد. لە ٩ی تەمموزی ٢٠٠٩ ٣٣ کەس بەھۆی دوو ھێرشی گومانلێکراوی بۆمبی خۆکوژەوە کوژران. پۆلیس ڕایگەیاندووە کە زیاتر لە ٧٠ کەس بریندار بوون. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ خۆکوژێک بارھەڵگرێکی لێخوڕی بۆ ناو خاڵێکی پشکنینی پۆلیس و سێ کەسی مەدەنی کوژران و سێ پۆلیسی بریندار کرد. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩دا، دوو گومانلێکراوی یاخیبوو لە ڕووداوێکی تەقەمەنیدا کوژران و سێیەمیان بریندار بوو. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ چەکدارێک تەقەی کرد و دواتر پشتێنەیەکی خۆکوژی تەقاندەوە و بەھۆیەوە ١٥ کەس کوژران و ١٠٠ کەسیش برینداربوون لە کاتی نوێژی ھەینی لەناو مزگەوتی تەقوا کە بە پلەی یەکەم موسڵمانانی سوننە بەشداری دەکەن.
ھاتنی داعش
لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٠ ھێرشبەرێک تەقەمەنی تەقاندەوە کە لەناو ئۆتۆمبێلێکدا لە دەرگای چوونە ژوورەوەی یاریگای تۆپی پێدا شاردرابووەوە، بەھۆیەوە دە کەس گیانیان لەدەستدا و ١٢٠ کەسی دیکەش برینداربوون. پێشتریش رێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ھۆشداری دابووە شیعەکان لە "رۆژانی تاریک کە بە خوێن تەڕ بوون". ئەبو سلێمان ئەلناسر، "وەزیری جەنگ"ی گروپەکە دەڵێت: "ئەوەی لەم سەردەمەدا بەسەرت دێت تەنھا ھەورێکی باراناوییە". لە ٧ی ئازاری ٢٠١٢دا، لە ھێرشێکی ھەماھەنگی ئۆتۆمبێل و خۆکوژیدا لانیکەم ١٢ کەس کوژران.
داعش لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤ دوای شەڕێکی دوو رۆژەی تەلعەفەری گرت.
شەڕی تەلەعفەر (٢٠١٧)
رۆژی ٢٠ی ئابی ٢٠١٧، سوپای عێراق رایگەیاند، ھێرشێکی نوێیان بۆ گرتنەوەی تەلەعفەر لە ھێزە جیھادییەکان دەستپێکردووە. لە ھەمان ڕۆژدا چوار گەڕەکی تەلەعفەری کۆنترۆڵکردەوە(ئەبرا ئەلنەجار، ئەبرا ھانش، ئەبرا ئەلکەبیرە، ئەبرا ئەلساغیر)، شارۆچکەکە لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٧ لەلایەن ھێزە عێراقییەکانەوە کۆنترۆڵکرایەوە. دواتر ئەو ناوچانەی لە ژێر دەستی داعشدا مابوونەوە لە قەزای تەلەعفەر لە ٣١ی ئابی ٢٠١٧ بە تەواوی دەستیان بەسەردا گیرایەوە.
ئابووری
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٧دا گەورەترین تاکە خاوەنکار لە شارەکەدا وەزارەتی ناوخۆی عێراق بوو، کە نزیکەی ٢٢٥٠ پۆلیسی بەکرێ گرتبوو. دووەم گەورەترین خاوەنکار حکومەتی ئەمریکا بوو. لیوای ١٠١ی ئاسمانی لە ساڵی ٢٠٠٣-٢٠٠٤ لە بنکەی ئاسمانی تەلعەفەر جێگیر بوو و کەتیبەی یەکەمی لە شارۆچکەکەدا جێگیر بوو.
شوێنەوارەکان
قەڵای تەلەعفەر کە قەڵایەکی وێرانەی عوسمانییە و دەکەوێتە ناوەندی شارەکەوە. مێژووی ناوخۆیی باس لەوە دەکات کە بەڕێوەبەرانی بەریتانیا پێکھاتەی قەڵای ڕەسەنەکەیان زیاد کردووە. لە کاتی لەشکرکێشییەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ سەر عێراق، قەڵاکە زیاتر زیاد کرا و کرا بە بارەگای سەرۆک شارەوانی و قایمقام و پۆلیسی شارەکە. گەڕەکەکە بە قەڵاکە و دەوروبەری بە قەڵا یان "قەڵا" ناسراوە.
١١ی تەممووز
١١ی تەممووز ١٩٢ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٣ لە ساڵی پڕدا). ١٧٣ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
تەلەعفەر
شوێنەوارەکان
بەشێکی زۆری قەڵاکە لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام تەقێنرایەوە.
١١ی تەممووز
ئەمرۆ لە میژوودا (١١ی تەممووزی ٢٠١٢ز -٢٠، پوشپەر ٢٧١٢ کوردی)
تەلەعفەر
سیاسەت و حکومەت
حکومەتی خۆجێیی تەلەعفەر لە ئەنجوومەنی شار و شێخی خۆجێی و سەرۆکی شارەوانی پێکدێت. سەرۆکی شارەوانی لەلایەن ئەنجوومەنی شێخەکانەوە دیاری دەکرێت و لەلایەن کارگێڕی ھەرێمی پارێزگاوە پشتڕاست دەکرێتەوە. پێویست ناکات سەرۆکی شارەوانی لە بنەڕەتدا خەڵکی شار بێت و نە تورکمانی عێراقی. سەرۆکی شارەوانی لە ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٨ نەجیم عەبدوڵڵا عەبد ئەلجەبووری بوو، عەرەبێکی سوننە بوو کە بەڕەچەڵەک خەڵکی قەیارە بوو.
١١ی تەممووز
بۆنەکان
ڕۆژی جیھانی دانیشتووان
تەلەعفەر
سیاسەت و حکومەت
دیمۆگرافیای تورکمانی عێراقی تەلەعفەر و ھەڵکەوتەی جوگرافییەکەی وایکردووە کە شارێکی گرنگ بێت لە ئارگیومێنتی فیدرالیزمی عێراقدا. دوابەدوای بەرنامەیەکی "عەرەباندن" کە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن سەددام حسێنەوە دەستیپێکرد، ژمارەیەکی زۆر لە عەرەبە سوننەکان کە پاڵپشتی حکومەتی بەعسیان دەکرد، گواسترانەوە بۆ ناوچەکانی دەوروبەری تەلەعفەر. لە ڕووی جوگرافییەوە، ئەو ناوچەیەی شارەکە تێیدا ھەڵکەوتووە، ناوچەیەکی سنوورییە کە زەوییە کوردەکان لە باکوور و زەوییە عەرەبەکان لە باشوور لە پارێزگای ئەنبار جیادەکاتەوە.
١١ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڕیارنامەی ٢٠١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٤٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبیا پۆل:٢٠١١ لە لیبیا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سیەرالیۆن
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سیەرالیۆن ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەی سیەرالیۆنە کە لەلایەن کۆمەڵەی تۆپی پێی سیەرالیۆنەوە (SLFA) کۆنتڕۆڵکراوە. ھەڵبژاردەکە ئەندامێکی یەکێتیی تۆپیپێی ئەفریقای ڕۆژھەڵاتە وە ھەرگیز بەشدارییان لە جامی جیھانیی فیفا نەکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ پۆل:وەرزش پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
تەلەعفەر
سیاسەت و حکومەت
حکومەتی خۆجێیی تەلەعفەر لە ئەنجوومەنی شار و شێخی خۆجێی و سەرۆکی شارەوانی پێکدێت. سەرۆکی شارەوانی لەلایەن ئەنجوومەنی شێخەکانەوە دیاری دەکرێت و لەلایەن کارگێڕی ھەرێمی پارێزگاوە پشتڕاست دەکرێتەوە. پێویست ناکات سەرۆکی شارەوانی لە بنەڕەتدا خەڵکی شار بێت و نا تورکمانی عێراقی. سەرۆکی شارەوانی لە ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٨، نەجیم عەبدوڵڵا عەبد ئەلجەبووری بووە، عەرەبێکی سوننەیە کە لە بنەڕەتدا خەڵکی قەیارە.
دیمۆگرافیای تورکمانی عێراقی تەلەعفەر و ھەڵکەوتەی جوگرافییەکەی وایکردووە کە شارێکی گرنگ بێت لە ئارگیومێنتی فیدرالیزمی عێراقدا. دوابەدوای بەرنامەیەکی "عەرەباندن" کە لەلایەن سەددام حوسێن لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستیپێکرد، ژمارەیەکی زۆر لە عەرەبە سوننەکان کە پشتیوانی لە حکومەتی بەعسیان دەکرد، گواسترانەوە بۆ ناوچەکانی دەوروبەری تەلەعفەر. لە ڕووی جوگرافییەوە، ئەو ناوچەیەی شارەکە تێیدا ھەڵکەوتووە، ناوچەیەکی سنوورییە کە زەوییە کوردەکان لە باکوور و زەوییە عەرەبەکان لە باشوور لە پارێزگای ئەنبار جیادەکاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ٢٠١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئاشتی و ئاسایش لە ئەفریقادا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٤٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:ئەفریقا لە ٢٠١١
یانەی وەرزشیی کەرکووک
یانه‌ی وه‌رزشی که‌رکوک یه‌کێکه‌ له‌ یانه‌کانی کوردستان و عێراق له‌ ساڵی ١٩٧٧ دامه‌زراوه‌. بۆ یەکەمجار لە وەرزی ١٩٨٣-١٩٨٤ بەشداری خولی نایابی عێراقی کرد، بەڵام بۆ چەند وەرزێک دابەزی بۆ خولی پلە نزمەکان، پێش ئەوەی دواتر بگەڕێتەوە بۆ خولی پلە یەکی عێراق. لە وەرزی ٢٠٠٠-٢٠١١ پلەی یەکەمی عێراقیان بەدەستهێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یانە وەرزشییەکانی کوردستان پۆل:یانە وەرزشییەکانی عێراق
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق پۆل:کەرکووک پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە کەرکووک
١٢ی تەممووز
١٢ی تەمموز ١٩٣ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٤ لە ساڵی پڕدا). ١٧٢ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
رووداوەکان
ئەمرۆ لە میژوودا (١٢/٧/٢٠١٢ز -٢١, پوشپەر ٢٧١٢ کوردی)
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
عێماد مۆغنییە
کوشتن
عێماد مۆغنییە، ١٢ شوباتی ٢٠٠٨ لە دۆری ٢٣:٠٠ ل گەڕەک کافر سۆوسەی دیمەشق، سووریا، بە تەقینەوەی ماشینێک کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:حیزبوڵڵای لوبنان پۆل:خەڵکی باشووری لوبنان
مۆریس، ئەلاباما
مۆریس (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٨٥٩ کەس بووە. ڕووبەری ٧٫٨٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٣٦٫٢١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
پیتەری مەزن
پیتەری مەزن یان پترسیی گەورە (لەدایکبووی ٨ی حوزەیران ١٦٧٢ - مردووی ٨ی شوباتی ١٧٢٥) فەرمانرەوای ڕووسیا لە شاری کرملن لە دایکبووە لە سالی ١٦٨٢ بۆتە پاشای ڕوسیا، بە پیتەری مەزن یاخود بە پترسی گەورە ناسراوە، لە ڕەوشت و ئاکار کەلە ڕەق و تورە و بەھێزو و ئازا بووە ئارەززو فراوانکردنی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بووە زۆر ھەوڵی بۆ چەسپان دەسەڵاتی ڕەھا دابوو، پتریس لە ھۆلەندییەکان فێری دروستکردنی کەشتی بوو توانی بووی کەشییەک دروست بکات و سەردانی ناوچەکانی ئینگلتەرا و فەرەنسا و ھۆڵەندای بکات و سەرسامی شارستانییەتی ئەو ناوچانە بووە. لە زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا خەلکی شارەزای لە چەند بوارێکی جیاواز وەک ئەندازیاری، ھونەرمەند، نەخشەساز و دەست ڕەنگینی ھێنا بۆ ڕوسیا بەمەبەستی ئەوەی ڕوسەکان فێری ئەو بوارانە بکەن گرینگی بە لایەنی پەروەردە و فێرکردن دەدا چەندین خوێندنگای کردەوە ھەروەھا گرینگی دەدا بە لایەیەنی ئابوری و بازرگانی پەرەپێدانی پیشەسازی کار و ھەنگاوەکانی پتریسی گەورە ڕوسیای گەیاندە ئاستێکی بالاومەزن لە سەر ئاستی ئەورووپا ئیمپراتۆرییەکی گەورەی لە دوای خۆی بە جێ ھێشت
کارەکان
thumb|250px|تابلۆیەک لە جەنگی باتاڤا کە بەسەرکەوتنی سوپای ڕووس کۆتایی ھات
بەھۆی ئەوەی ھەولی ھەڵگەرانەوە و کودەتا لە سەر دەسەڵاتەکەی لە لایەن پاسەوانانی تایبەتی درا بریاری چاکسازی و ڕێکخستنەوەی سوپاکەی دا بۆ ئەو مەبەستەش خەلکی بیانی لە جێگایان دانرا ئەمەش بە مەبەستی ئەوەی گوێرایەلێ خۆی بن پیتەر یان پتریس ئەنجومەن دۆما (پەرلەمان) ھەڵوەشاندەوە لە جێگای ئەوە ئەنجومەنی ڕاوێژکاری دامەزراند کە خۆی ئەندامەکانی دیاری دەکرد ھەروەھا ولاتی دابەش کرد بە سەر چەند ھەرێمیک کەسە نزیکەکانی خۆی دەکرد بە دەسەلاتدار لەو ھەرێمانە ھەروەھا پۆلیسی نھێنی دامەزراند بۆ ئەوەی نەیارەکانی بگرێت و سزایان بدات لەسەر ئاستی کۆمەلایەتی ھەنگاوەکانی پترس کاریگەیر ھەبوو لە سەر درووست بوونی ژمارەیەک خانەدانی نوێ و زەوی بەسەردا دابەشکردن بەمەش کەسانی خاوەن زەوی کشتوکالی لە سەردەمی ئەودا زۆر بوون پترس بەھۆی ئەوەی دەیوسیت سنوری دەسەلاتەکەی زۆرتر بکات جەنگی دژی سوید ڕاگەیاند بۆ ئەوەی دەستی بگات بە ناوچەی بەڵتیق بەڵام سوید بە سەرکردایەتی چارڵز لە جەنگی ناڤار توانی شکست بە پترس بھێنیت بەڵام دوای ئەوەی پترس جارێکی دیکە سوپاکەی ڕێکخستەوە ھێرشی کردەوە سەر سوید توانی لە جەنگی باتاڤا بەسەر سوپای چارڵز سەکەوێت ئەویش بۆ پارێزگاری لە خۆی ڕووی کردە دەولەتی عوسمانی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەوی مایەوە تا لە جەنگێک لە گەڵ نەروێژ لە سالی ١٧١٨ کوژرا ساڵی ١٧٢١ پەیماننامەی نیستاند لە نێوان ڕووسیا و سوید مۆرکرا بەپێی ئەم پەیمانەی ناوچەکانی کریلیا و ئانگریا لە کەناری دەریای بەڵتیق درا بە ڕووسا ئەمەش پترس توانی بگات بەو ئامانجەی ھەی بوو
مردن
پیتەری مەزن (پترس) لە ساڵی ١٧٢٥ مرد لە دوای خۆی چەند کەسێکی دیکە ھاتنە سەر تەخت بەڵام تا سەردەمی کاترینای دووەم ١٧٦٢ نەیانتوانی دەستکەوتی دیار و بەرچاو بۆ ڕوسیا بەدەست بھێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٢ پۆل:مردووانی ١٧٢٥ پۆل:داھێنەرانی ڕووس پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕووسیا
چیرۆکەکان (ئەلبومی ئەڤیچی)
چیرۆکەکان بە ، ئەلبومێکی پرۆدیوسەر و دی جەی بەناوبانگی سویدی ئەڤیچییە، کە پێکھاتووە لە ١٤ تراک و بە یەکێک لە ئەلبومە سەرکەوتووەکانی مێژووی ئی دی ئێم دا دەنرێت.
ئەم ئەلبومە بۆ یەکەم جار لە ٢ تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥ بڵاو بوویەوە و ئەم گۆرانیانەی لە خۆ گرتبوو:
پێداچوونەوە و ھەڵسەنگاندن
لە زۆرێک لە پێگەکان ئەم بەرھەمە ھەڵسەنگاندنی باشی بۆ کرا و ڕەخنەگران و ڕادیۆ و گۆڤارە جیھانیەکانی زۆر وەسفیان کرد و ئەمەش سەرککەوتنێکی گەورەی بۆ خاوەنەکەی بە دەست ھێنا.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی "ئەلبومی چیرۆکەکان"
پۆل:CS1 Polish-language sources (pl) پۆل:CS1 German-language sources (de) پۆل:ئەلبومەکانی ئەڤیچی
ڕوەکناسی
چەپ|300px|وێنۆک|٥ بواری لێکۆڵینەوە لە کارئەندامناسی ڕووەکدا
ڕووەکناسی یان گیاناسی، (بە ئینگلیزی: Botany) یەکێک لە لقەکانی زانستی ژینناسییە کە لە سەر ژیان و گەشەی ڕوەکەکان دەکۆڵێتەوە.
ڕوەکناسی لەخۆگری چەندین لق لە زانستی ژیانە کە دەپەرژێتە سەر گیا، جلە و قارچکەکان. ژێر لقەکانی ڕووەکناسی بریتین لە: مۆرفۆڵۆجی، کارئەندام ناسی، پۆڵێنزانی، گەردناسی ھتد...
مێژوو
thumb|left|upright|[[Heinrich Johann Nepomuk von Crantz|Crantz's Classis cruciformium, 1769]] یەکەمین ھەنگاوەکانی ڕوەکناسی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ساڵ پێش زایین و لە تۆی دوو نامیلکەی گەورەی تیۆفرەستووسدا بەدی دەکرێت: سەبارەت بە مێژووی ڕوەک (Historia Plantarum) و مەبەستەکانی ڕوەک. ئەم دوو کتێبە بەش بە حاڵی خۆ، کاریگەری زۆریان لە سەر زانستی ڕوەکناسی لە سەردەمی کۆندا ھەبووە. (Dioscorides) نووسەری ڕۆمی بەڵگەی زۆر گرنگی لە سەر زانستی یۆنانی و ڕۆمییەکان لە سەر گیا دەرمانییەکان ڕوو کردووە.
ڕۆبێرت ھوک لە ساڵی ١٦٦٥ بە یارمەتی ئامێرێکی وردبین توانی سەرەتا خانەکان لە تەپەدۆر و پاشان لە شانەیەکی زیندووی گیادا ببینێ. کاتێک لە چاویلکەی وردبینەکەیەوە سەیری کاژێکی ناسکی تەپەدۆری کردبوو، دەنووسێ: «من توانیم ژمارەیەکی زۆر کون و کەلێن ببینم کە لە شانەی ھەنگوین دەچن». ئەم خانانە زۆر قووڵ نەبوون، بەڵام لە ژمارەیەکی زۆری باکس دەچوون.
فرانسوا میتێران
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٦
ڕوەکناسی
مێژوو
(Leonhart Fuchs) نووسەری ئەڵمانی، (Conrad Gessner) نووسەری سویسی و (Nicholas Culpeper) و (John Gerard) نووسەرانی بریتانیایی کتێبێکیان لە سەر ڕوەک بڵاو کردەوە کە زانیاری باشی لە مەڕ گیادەرمانییەکان تێدا بوو.
فرانسوا میتێران
سەرچاوە
پۆل:پارێزەرە فەڕەنسییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
ڕوەکناسی
زاراوەناسی
چەپ|250px|وێنۆک|جینیتیکی ڕوەک
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکناسی
ھیومن بی-ئین
ھیومن بی-ئین ناوی کۆبوونەوەیەک بوو کە لە گۆڵدێن گەیت پارکی شاری سانفرانسیسکۆ دا، لە پاشنیوەڕۆ و ئێوارەی ١٤ی ژانویەی ساڵی ١٩٦٧ دا بەڕێوەچوو. ئەم کۆبوونەوەیە پێشەکییەک بوو بۆ کۆبوونەوەیەکی دیکە بە ناوی ھاوینی ئەوینی سانفرانسیسکۆ کە ژیانی ھیپی و ھەروەھا وشەی سایکێدێلیکی بە ھەموو ئامریکاییان ناساند و ناوچەی ھایت ئاشبێریی سانفرانسیسکۆی وەکوو ناوەندی دژەفەرھەنگی ئامریکایی، مەشھوور کرد.
بزووتنەوەی ھیپی دوو چاوگەی ھەبوو. یەک چاوگە خوێندکارانی زانکۆکان بوون کە لەو ڕێگایەی وڵات سەری تێکردبوو ناڕازی بوون. ئەوان دژ بوون بەو ھەڵسوکەتەی کە لەگەڵ ئامریکاییانی بە ڕەگەز ئافریقایی، لە ئەیالەتەکانی باشوور دا دەکرا و دژ بوون بەو شیوەیە کە لاوەکان ھەڵدەبژێردران بۆ جەنگی ڤیێتنام. چاوگەکەیتری بزووتنەوەی ھیپی بەرەی بیت بوو.
لە ساڵەکانی دەیەی ١٩٦٠ دا، خوێندکارانی زانکۆ، کە بەرامبەر بە سیاسەتگەلی دووچاوەکیی ڕەگەزی لە باشووری ئەیالەتە یەکگرتووەکان دا وەستابوون، بەرەو باشوور کەوتنە ڕێ تا لە مانگرتنەکان و خۆپیشاندانەکانی ئامریکاییانی بە ڕەگەز ئافریقایی دا بەشداری بکەن. لەو سەردەمە دا، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ، خەڵک زۆرتر و زۆرتر ناڕەزایەتییان لە جەنگی ڤیێتنام دەردەبڕی.
سانفرانسیسکۆ خەریک بوو ببێت بە ناوەندێک بۆ ئەو لاوانەی کە حەزیان دەکرد دەوا ھۆشبەرەکان تەجروبە بکەن و ھەروەھا ناوەندێک بۆ شانۆی مۆسیقایی. بەھۆی بەشداریکردن لە مانگرتنەکان دا، ئەوان ئەم فکرە دای لە مێشکیان کە لە مانگی ژانویە دا کۆبوونەوەیەک بە ناوی Human Be-In (لە جێی Sit-in کە لە ئینگلیسی دا واتە: مانگرتن) بەڕێوە ببەن بەڵکوو تا ڕادەیەک بیری خەڵک لە سیاسەت و شەڕ دوور بخەنەوە.
ھەواڵی بەڕێوەچوونی Human Be-In لەسەر بەرگی ڕۆژنامەی سانفرانسیسکۆ ئۆراکێل لەژێر سەردێڕی "A Gathering of the Tribes for a Human Be-In" ڕاگەیێندرا. وتاربێژانی کۆبوونەوەکە ئەمانە بوون:
لە درێژەی ساڵی ١٩٦٧، لاوەکانی سەرانسەری ئەیالەتە یەکگرتووەکان، زۆرتر و زۆرتر بەرەو سانفرانسیسکۆ بەڕێدەکەوتن. لە ھاوین دا ژمارەیان گەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ تا ٢٠٠٬٠٠٠ کەس و لە ھاوینی ئەوین دا بەشدارییان کرد.
پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ پۆل:پارکی گۆڵدن گەیت
جەواھرلەعل نەھرۆ
وێنۆک|جەواھرلەعل نەھرۆ جەواھرلەعد نەھرۆ (١٤ی تشرینی دووەمی ١٨٨٩ تاکوو ٢٧ی ئایاری ١٩٦٤) لە پێشەوایانی شۆڕشی گەلانی ھیندستان بوو لە دژی ئستعماری ئینگلستان، نەھرۆ یەکەمین سەرۆک وەزیرانی ھیندستان بوو لە دوای شۆڕش. نەھرۆ نە تەنھا کەسایەتیێکی سیاسی بوو، زۆر لە بوارەکانی ئەدەبی و ھونەریشدا چالاک بوو. ئەو خاوەنی کتێبێکە بە ناوی "مێژووی جیھان" کە تێیدا وەکوو نامە باسی مێژووی ھەموو جیھانی کردووە بۆ کچەکەی.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:فەیلەسووفانی ھیندیی ھاوچەرخ پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:مردووانی ١٩٦٤ پۆل:نووسەرانی ھیندی پۆل:سەرۆک وەزیرانی ھیندستان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
بلوتووس
وێنۆک|لۆگۆی بلوتووس لەسەر [[لەپتاپ ]] وێنۆک|لۆگۆ لەسەر ئامێری [[ماوس|ماوسی کۆمپیوتەر]]
کارکردنی بلوتووس
بە بێتەل (وایەر) لە مەودایەکی ١٠ تاکو ١٠٠ مەتریدا کاردەکات، بە توانای ئاڵوگۆڕکردنی یەک مێگابیت لە چرکە‌یەکدا(١ Mbits) – بەگوێرەی تەکنیکی نوێ ئەم خێراییە دەگات ٢ مێگابیت لە چرکەیەکدا، بە لەرەلەری ٢.٤٥ مێگاھێرتز داتاکان ئاڵوگۆڕ پێدەکات.
تاکو بتوانرێت دەزگایەک تایبەتمەندێتی Bluetooth وەربگرێت، پێویستی بەبوونی پارچەیەکی بچووکی بڕاو (تەڵاشە Chip )ـێک دەبێت تێیدا. ئەم Chip ـەش وەرگر و ھێنەرە، کە بە transceiver ناودەبرێت. ‌ ھەردوو واتای(transmit، receive) دەگەیەنێت، ئەمڕۆکە لەناواخنی زۆربەی ئامێر و دەزگا ئەلکترۆنییەکاندا بەدی دەکرێت. شێوازی کارکرنی Bluetooth بەگوێرەی خاڵ – بۆ – خاڵ وەیان کۆمەڵە خاڵێک پێکەوە سازدەدرێت.
داھێنەری بلوتووس
کۆمپانیای ئێریکسۆنی (Ericsson) سویدی بیرۆکەی بلوتووسی ھێنایە کایەوە و پەرەی پێدا.
پاشان کۆمەڵێک کۆمپانیانی ھاوکار، پێکەوە کۆمەڵەیەکیان پێکھێنا بۆ کارکردن تیایدا بەناوی (Special Internet Group SIG). کە برێتیی بوون لە : Ericsson، IBM، نۆکیا، کۆمپانیای تۆشیبا، ٣Com، Lucent، مایکرۆسۆفت، مۆتۆرۆلا
ناوی بلوتووس لە چییەوە ھاتووە
بلوتووس گەر بیکەین بە کوردی واتە ددان شین، بەڵام لەڕاستیدا بلوتووس ناوی پاشای دانیمارک Harald Blåtand (کە بە ئینگلیزی دەبێت بە Bluetooth) بووە لە ناوەڕاستی سەدەی دەھەمدا، بەناوبانگی ئەوەوە ئەم تەکنیکە ناونراوە وەک ڕێزلێنانێک لە قارەمانێتی ئەو پاشایە کە فەرمانڕەوایەتیی و دەسەڵاتی خۆی فراوان کردووە و گەیشتۆتە نەرویج. وەک باس دەکرێت ھارالد حەزی بەخواردنی شاتوو زۆر کردووە، و لەپاش خواردنی ددانەکانی ڕەنگی شینیان وەرگرتووە و بۆیە بە ددان شین ناوبراوە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٩٤ پۆل:بلوتووس پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان پۆل:داھێنانە سویدییەکان
١٣ی تەممووز
١٣ی تەمموز ١٩٤ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٥ لە ساڵی پڕدا). ١٧١ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پیاوی جاڵجاڵۆکە: بۆ نێو جیھانی جاڵجاڵۆکە
پیاوی جاڵجاڵۆکە: بۆ نێو جیھانی جاڵجاڵۆکە فیلمێکی ساڵی ٢٠١٨یە لە دەرھێنانی بۆب پێرسیچێتی و پیتەر ڕامسی و ڕۆدنی ڕۆتمان، لەلایەن کۆمپانیای کۆڵۆمبیا پیکچەرز و سۆنی پیکچەرز بە ھاوبەشی لەگەڵ مارڤڵ بەرھەم ھێنراوە، و لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەرزەوە دابەشکراوە. ئەم ئەنیمەیشنە بەشی یەکەمی پاشکۆی سپایدەرمانە لە جیھانی سینەمایی سۆنی، لە جیھانێکدا ڕوودەدات کە بە «جیھانی جاڵجاڵۆکە» ناسراوە، کە جیھانی ھاوتەریبی ھەیە. سیناریۆی ئەنیمەیشنەکە لەلایەن فیل لۆرد و ڕۆدنی ڕۆتمانەوە نووسراوە و ئەستێرەکانی وەک جەیک جۆنسۆن، ماھێرشالا عەلی، ھایلی شتاینفیڵد، برایان تایری ھێنری، لەیلا تۆملین، لۆرین وێڵز، کیمیکۆ گلێن، جۆن مولانی، نیکۆلاس کەیج، لیڤ شرایبەر و کریس پاین نووسراون. لەم ئەنیمەیشنەدا مایڵز مۆرالێس وەک چەند کەسێکی تر دەبێتە سپایدەرمان بۆ ئەوەی پێکەوە کاربکەن بۆ ڕزگارکردنی نیویۆرک لە کینگپین.
لە ساڵی ٢٠١٤ دەنگۆی دروستکردنی ئەم ئەنیمەیشنە بڵاوبووەوە کە لە ساڵی ٢٠١٥ پشتڕاستکرایەوە و فیل لۆرد و کریستوفر میلەر پەیوەندییان بەم ئەنیمەیشنەوە کردووە. دوای ئەوە لە دوو ساڵی داھاتوودا، ڕامسی و پێرسیچێتی و ڕۆتمان پەیوەندییان بە ئەنیمەیشنەکەوە کرد، دواتر شمیک مۆر و شرایبەر لە نیسانی ٢٠١٧دا بەشدارییان کرد. لۆرد و میلەر دەیانویست ئەنیمەیشنەکە ستایلێکی ناوازەی ھەبێت، کە بە بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای کاریگەرییە بینراوەکانی کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز ئیمەیجۆرک و دیزاینی کتێبی کۆمیک بە ئیلھام لە دیزاینەکانی سارا پیکلی، ھاوبەشی دروستکەری مایڵز مۆرالێس بەدەست ھات. فیلمی پیاوی جاڵجاڵۆکە بۆناو جیھانی جاڵجاڵۆکە لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ بۆ یەکەمجار لە لۆس ئەنجلۆس نمایشکرا، دواتر لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ بە فەرمی لە سینەماکانی ئەمریکا کرایەوە. ئەم ئەنیمەیشنە توانیویەتی بە بوودجەی ٩٠ ملیۆن دۆلار، ٣٧٥ ملیۆن دۆلار لە جیھاندا بفرۆشێت، ئەمەش بە سەرکەوتنێکی گەورە دادەنرێت بۆ ئەم ئەنیمەیشنە. ئەم ئەنیمەیشنە لەلایەن ڕەخنەگران و ھەوادارانەوە پێشوازی لێکرا و سەرسام بوون، ڕەخنەگرانیش لە بوارە جیاوازەکاندا ستایشی ئەم ئەنیمەیشنەیان کرد وەک باری دەروونی ئەنیمەیشنەکە، شێوازی وێناکردنی کەسایەتییەکە، نواندنی دەنگی پرۆفیشناڵ، ھێڵی چیرۆکی ناستێریۆتایپ و پێشبینی نەکراو، تراکی دەنگی ناوازە، ئەوان ستایشی نوکتە و شتی تریان کرد و بە باشترین ئەنیمەیشنی سووپەرھیرۆیان ناو برد، و بەباشترین کاری سپایدەرمان کە تا ئێستا دروست کراوە.
زنجیرە
بڕیارە بۆ ئەم ئەنیمەیشنە بەدواداچوونێکی دوو بەش بە ناوی «پیاوی جاڵجاڵۆکە: بچێتە ناو جیھانی جاڵجاڵۆکەوە» بڵاوبکرێتەوە. بەشی یەکەمی لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ بڵاودەکرێتەوە، ھەروەھا بەشی دووەمی ھێشتا بەرھەم نەھاتووە و بە قۆناغەکانی پێش بەرھەمھێناندا تێدەپەڕێت و بڕیارە لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤ بڵاوبکرێتەوە. ھەروەھا چەندین فیلمی وەرچەرخان (ژێر وەشانی لاوەکی)ی ئەم زنجیرەیە بەرھەم دەھێنرێت، یەکێکیان لەسەر بنەمای کەسایەتی ژنە جاڵجاڵۆکە (گوین ستەیسی)ە کە دەنگی ھایلی شتاینفیڵد دەدات لەژێر ناونیشانی (گوەینی جاڵجاڵۆکە).
چیرۆک
مایڵز مۆرالێس، ھەرزەکارێکە کە ھەواداری فیلمی سپایدەرمانە، بەپێی چاوەڕوانییەکانی دایک و باوکی، ڕیۆ مۆرالێس و جێفرسۆن دەیڤس، ناچارە بچێتە قوتابخانەیەکی گشتی بەڵام بەشەناوخۆیی نموونەیی. باوکی ناوی جێفرسۆن ئەفسەرێکی پۆلیسە و سپایدەرمان وەک ھەڕەشەیەک دەناسێنێت. دوای ئەوەی مایڵز خەریکی خۆشەویستی دەبێت لەگەڵ ھاوپۆلێکی بەناوی گۆواندا، مامی بە ناوی ئارۆن دەیڤس ئامۆژگاری دەکات کە بەدوای گۆواندادا بگەڕێت، و بەو پێیەی مایڵز بە تایبەتی حەزی لە نیگارکێشانی دیوارە، مامی شوێنێکی جێھێڵراوی پیشان دەدات کە دەتوانێت لەسەر دیوارەکە وێنە بکێشێت، بەڵام مایڵز لەکاتی نیگارکێشاندا، لەلایەن جاڵجاڵۆکەیەکی تیشکدەرەوە پێوەی دەدرێت و دوای ماوەیەک، ھێزەکانی جاڵجاڵۆکە تێیدا دەردەکەون.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٨ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی پۆل:فیلمە کۆمیدییە گەنجانەکانی ئەمریکا پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سۆنی پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی پیاوی-جاڵجاڵۆکە پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەردوونە هاوتەریبەکان پۆل:فیلمە بەرهەمهێنراوەکانی ئاڤی ئاراد پۆل:ئەو فیلمانەی لە مانهاتان دانراون پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەنیمەیشنییە ڕۆژاواییەکان کە کاریگەری ئەنیمێیان لەسەرە پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەردوونە ھاوتەریبەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی تەمەنی پێگەیشتن پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی ئاڤی ئاراد پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن دانیال پێمبەرتۆنەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمەکانی فۆڕ دی ئێکس
لیتوانیا
لیتوانیا، بە فەرمی کۆماری لیتوانیا (بە لیتوانی: Lietuvos Respublika)، وڵاتێکە لە ناوچەی باڵتیک لە باکووری ئەورووپا، ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا، ئەنجومەنی ئەورووپا، ناوچەی یۆرۆ، ناوچەی شنگن، ناتۆ و ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری، و ئەندامی بانکی وەبەرھێنانی وڵاتانی باکووری ئەورووپایە، و بەشێکە لە ڕێکخراوی ھاوکاری باکووری ئەورووپی و وڵاتانی باڵتیک.
لیتوانیا یەکێکە لە وڵاتانی باڵتیک. ئەم وڵاتە دەکەوێتە کەنارەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریای باڵتیک، لە ڕۆژھەڵاتی سوێد و دانمارک. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ لاتڤیا، لە ڕۆژھەڵات و باشوورەوە لەگەڵ بیلاڕووس، لە باشوورەوە لەگەڵ پۆڵەندا و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ کالینینگراد (پارێزگەیەکی ڕووسیا) ھاوسنوورە.