cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چیای ئیڤرست
بەراوردەکان
لووتکەی ئیڤرست ئەو خاڵەیە کە ڕووی زەوی دەگاتە بەرزترین دووری لە سەرووی ئاستی ڕووی دەریاوە. هەندێک چیای تر هەن کە زۆر جار بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە "بەرزترین چیای سەر زەوی" بن. وەک چیای ماونا کیا لە هاوایی کە کاتێک لە بنکەکەیەوە دەپێورێت کە ٣٣.٤٦٤ مەترە بەڵام کاتێک لەئاستی ڕووی دەریاوە دەپیورێت بەرزیەکەی تەنها ٤.٢٠٥مەترە. بە هەمان پێوانەی بنکە بۆ لووتکە، چیای دەنالی لە ئالاسکا کە بە چیای ماکینلی ناسراوە، لە ئیڤرست بەرزترە سەرەڕای بەرزییەکەی لەسەر ئاستی دەریاوە کە تەنیا ٦,١٩٠ مەترە. لووتکەی چیمبۆرازۆ لە ئیکوادۆر ٦.٢٦٨ مەتر لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە بەڵام ئەگەر لە بنکەوە بیپێوین دەبینین لە چیای ئیڤرست بەرزترە.
ڕووەک و گیانلەبەرەکانی
وێنۆک| [[زڕگایەک لە بناری زنجیرەچیای هیمالایە.]] ڕوەک و دەوەنی زۆر کەم هەن لە سەرووی بەرزاییەکانی ٦٤٨٠مەتردا. ئەو ڕوەکانەی لەم بەرزاییانە دەڕوێن بە بەرزترین ڕوەکەکانی جیهان دادەنرێن کە زۆر ژەهراوین وەک ئەو ڕوەکەی بە ئاریناریا ناسراوە کە لە خوار ٥٥٠٠ مەتر لە ناوچەکە گەشە دەکات. بەپێی توێژینەوەکان لەسەر بنەمای زانیاری سەتەلایت لە ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠١٨ گەشەی ڕوەکەکان لە دەڤەری ئیڤرست لە فراوان بووندابوون، توێژەران جۆرەها ڕوەکیان دۆزیوەتەوە لەو ناوچانەی کە پێشتر بە ڕووتی بینرابوون. جاڵجاڵۆکەی بازدانی ڕەش لە بەرزاییەکانی ٦٧٠٠ مەتر دۆزراوەتەوە دۆزراوەتەوە، لەوانەیە ئەم جاڵجالۆکەیە بەرزترین گیانلەبەری هەمیشەیی نا مایکرۆسکۆپی سەر زەوی بێت. لە خێوەتگای بنەرەتی ئیڤرست جاڵجاڵۆکەی بازدانی یووفریس ئۆرستینسیس بینراوە. ئەگەری زۆری ژیانی مایکرۆسکۆپی هەیە لە شوێنە بەرزەکانی تردا. هەروەها باڵندەکانیش بینراون وەک گۆزی سەر بە باڕ،کە لە بەرزایی ٧٩٢٠ مەتر بەدی کراون،هەروەها باڵندەی تری وەک چۆف لە بەرزی ٧٩٢٠ مەتر لەناوچەی کۆلی باشوور بینراون. گیزەکانی سەر بە بار جۆرە باڵندەیەکن بەسەر هیمالایەدا کۆچ دەکەن لەبەرزایی ٧٩٠٠مەتردا. لە ساڵی ١٩٥٣ جۆرج لۆو (بەشێک لە گەشتی تەنزینگ و هیلاری) گوتی کە بینیویەتی کە گەزەکانی سەر بە بار بەسەر لووتکەی ئیڤرستدا فڕیون. (زڕگا) زۆر جار بەکاردێت بۆ گواستنەوەی پێداویستی شاخەوانان لەکاتی سەرکەوتنیان بەسەر چیای ئیڤرستدا ئەوان دەتوانن تاوەکو ١٠٠ کیلۆگرام هەڵکێشن، کە تووکێکی ئەستوور و گەورەیان هەیە. یەکێک لە ئامۆژگاریە هاوبەشەکان بۆ ئەوانەی کە لە ناوچەی ئیڤرستدا بوون، ئەوەیە کە لەسەر زەوی بەرزتر بن کاتێک لە خێوەتگەکان دەخەون هەروەها لەسەر لێوار و تەنگەبەرەکان دوور بکەونەوە چونکە هەندێک باڵندە بینراون کە هەوڵ دەدەن پاڵ بە مرۆڤەکانەوە بنێن و بەریان بدەنەوە .ئاژەڵەکانی دیکەی ناوچەکە بریتین لە تەهری هیمەڵایی کە هەندێک جار بە پڵنگێکی بەفریی دەناسرێت لەگەڵ ورچی ڕەشی هیمالایی کە لە بەرزاییەکانی نزیکەی ٤٣٠٠ مەتر  دەدۆزرێنەوە و پاندای سووریش لە هەرێمەکەدا هەیە. یەکێک لە گەشتیاران میروولەی سەرسوڕهێنەری لە ناوچەکە دۆزیەوە کە دە جۆری نوێی مێروولە بوون لە جیهاندا.
کەشناسی
لە ساڵی ٢٠٠٨دا وێستگەیەکی نوێی کەش و هەوا لە بەرزی نزیکەی ٨٠٠٠ مەتر دامەزرا، یەکەم زانیاری تۆمارکراوی وێستگەکە لە مانگی ئایاری ٢٠٠٨ بریتی بوون لە پلەی گەرمی هەوا −١٧سلیلیزی، ڕێژەیی شێی ٤١.٣ لەسەدا، پاڵەپەستۆی با ٣٨٢.٢ ک پاسکاڵ, خێرایی با ٤٦.١ کم لە کاتژمێرێکدا،وزەی خۆری ٧١١.٩ وات ،تیشکی سەرووی بنەوشەیی ٣٠.٤ .پڕۆژەکە لەسەر بنەمای هاوبەشپێکردن بۆ وێستگەکان لە بەرزایی ئەنجامدرا بۆ توێژینەوە لەسەر ژینگە (هاوبەش) ڕێکخرا،هەروەها زانیاریە کەشناسیەکان لە ساڵی ٢٠١١دا لە ماڵپەری فەرمی چیای ئیڤرست بڵاوکرانەوە. وێستگەکە بە تیشکی خۆر کار دەکات و لەسەر کۆلی باشوورە. یەکێک لەو کێشانەی کە ڕووبەڕووی شاخەوانەکان دەبێتەوە هەبوونی بای زۆر خێرایە. لووتکەی چیای ئیڤرست درێژ دەبێتەوە بۆ ناو تۆرۆپۆسفیری سەرەوە و دزە دەکات بۆ ستراتوسفێر، کە دەتوانێت بە خێرایی و ساردکەرەوەی بای جۆگەی جێت ئاشکرا بکات. لە مانگی شوباتی ٢٠٠٤دا خێراییی با بە ٢٨٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا تۆمارکرا و بای زیاتر لە ١٦٠ کم لە کاتژمێرێکدا بە بەردەوامی باوە. ئەم بایانە دەتوانن چۆک بە شاخەوانەکان دابنێن. شاخەوانەکان بە شێوەیەکی ئاسایی پێویستیان بە ٧ بۆ ١٠ ڕۆژە تا بتوانن ڕێچکەکەیان تەواو بکەن. پەستانی هەوا لە لووتکە نزیکەی یەک لەسەر سێیە کە لە ئاستی دەریادایە و بە پرەنسیپی بێرنۆلیش با دەتوانێت فشارەکە زیاتر دابەزێنێت و ئەمەش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی ١٤٪ی زیاد لە ئۆکسجین بۆ شاخەوانان. کەمبوونەوەی بەردەستی ئۆکسجین لە کەمکردنەوەی فشاری گشتیەوە دێت، نەک کەمکردنەوەی ڕێژەی ئۆکسجین بۆ گازەکانی تر.
گەشتەکان
وێنۆک| شاخەوانەکانی دەستەی جنێف سپۆر بەسەر کێوەکە هەڵدەگەڕێن. وێنۆک| یەکگرتنەوەی هەردوو دەستەی شاخەوانی بەریتانی لە ١٩٥٣. لەبەر ئەوەی چیای ئیڤرست بەرزترین چیای جیهانە، سەرنجی بەرچاوی ڕاکێشاوە و هەوڵدان بۆ بەسەرکەوتنی بۆتە خەونی زۆرینەی شاخەوانانی جیهان تا ئێستا نەزانراوە لەکاتی کۆندا کێ بەسەر ئەم چیایە کەوتووە. بۆیە تۆمارەکانی سەرکەوتن لە ساڵی ١٩٢٤ەوە هەژمار دەکرێت، هەرچەندە ئەمە هەرگیز پشتڕاست نەکراوەتەوە، چونکە هیچ کام لەو پیاوانە بە زیندوویی  نەگەڕاونەتەوە .بەڵام لەم ساڵانەی دوایی چەندین بەرچاو ڕوونی بۆ شاخەوانان خراوەتە ڕوو کە یارمەتیان دەدات بۆ سەرکەوتن.
ڕوانینێکی گشتگیر
یەکەم بەسەرکەوتنی لووتکەی ئیڤرست لەلایەن شاخەوانانەوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٥٣ و ئارەزووی شاخەوانان زیادی کرد، سەرەڕای هەوڵ و سەرنج بۆ گەشتەکان، تەنها لە ساڵی ١٩٨٧دا نزیکەی ٢٠٠ کەس گەیشتنە لووتکەکە. ئیڤرست بۆ دەیان ساڵ بەچیایەکی سەخت و ئەستەم مایەوە بۆ شاخەوانی، تەنانەت بۆ شاخەوانە پیشەیی و بە ئەزموونەکانیش ئاسان نەبوو، تا ساڵی ١٩٩٠ کە سەردەمی بازرگانی ئیڤرست دەستی پێکرد .کە تاوەکو مارسی ٢٠١٢ پتر لە ٥٦٥٦ شاخەوان چوونەتە لووتکەکەی لەگەڵ ٢٢٣ حالەتی مردن. ئیڤرست چیایەکی زۆر سەختە و کاتێک کە کەش و هەوا خراپ دەبێت ئەوە شاخەوانەکان ڕووبەڕووی بایەک دەبنەوە کە خێراییەکەی ٣٢٠ کیلۆمەترە لە کاتژمێرێکدا.جگە لە خێرایی با مەترسیەکانی تیژی و ڕکی شاخ و تاڤگەی زۆر و بەستەڵەکی کەندەڵان و ڕێچکەکان و شلی خاک (زیخ و لم) کە دەبنە هۆی بانگرۆزبوونەوە و پێکان. تا ساڵی ٢٠١٣ پتر لە ٦٨٧١ جار شاخەوانان گەیشتونەتە لووتکەکەی.
کۆششە سەرەتاییەکان
لە ساڵی ١٨٨٥ کلینتۆن تۆماس دێنت سەرۆکی یانەی ئەلپاین پێشنیاری کرد کە ناونیشانی پەرتووکەکەی بکاتە ((لەسەرووی هێڵی بەفرەوە))کە سەبارەت بە گەشتی سەرکەوتن بوو بەسەر چیای ئیڤرست. لە ساڵی ١٩٢١ بۆ یەکەمجار شاخەوانان جۆرج مالۆری و گای بۆلۆک توانیان لە لووتکەی چیایەکە نزیک ببنەوە، ئەوە گەشتێکی گەڕان و دۆزینەوە بوو بۆ لووتکەی چیایەکە، مالۆری یەکەم شاخەوانی ئینگلیز بوو کە توانی تا ٧٠٠٥ مەتر بەرزببێتەوە لەبەری کۆلی باکوور. دواتر هەر بەریتانیەکان لە ١٩٢٢ گەشتێکی تریان ئەنجامدا بە سەرکردایەتی شاخەوان جۆرج فینچ کە توانی بە بەکارهێنانی ئۆکسجین تا ٨٣٢٠ مەتر بەرز ببێتەوە. بەمە بووە یەکەم کەس کە هەواڵی ئەوەی ڕاگەیاند کە چیایەکە لە ٨٠٠٠ مەتر بەرزترە. دواتر مالۆری و کۆل فلیکس نۆرتۆن هەوڵێ دووەمی سەرکەوتوویان دا لە ساڵی ١٩٢٤. هەوڵدانە سەرەتاییەکانی مالۆری و جیۆفری بروس شکستی هێنا لە دامەزراندنی خێوەتگای شەشەم بەهۆی سەختی و نالەباری کەش و هەواوە. هەوڵی دواتر نۆرتۆن و سۆمێرڤل بوو، کە بە بێ ئۆکسجین و لە کەش و هەوایەکی تەواودا توانیان بەسەر لووتکەکە بکەون. نۆرتۆن توانی بگاتە بەرزی ٨,٥٥٠ مەتر. مالۆری ئامێرەکانی ئۆکسجینی بۆ کۆتا خاڵی پێویست برد. ئەو ئەندریۆ ئیرڤینی گەنجی وەک هاوبەشی خۆی هەڵبژارد. لە ٨ی حوزەیرانی ١٩٢٤ جۆرج مالۆری و ئاندریۆ ئیرڤین هەوڵێکیان دا لەسەر لووتکەکە تاوەکو لە ڕێگای کۆڵی باکوور - باکووری ڕۆژهەڵاتی ڕیج بگەڕێنەوە بەڵام هەرگیز لەو ڕێگەیەوە نەگەڕانەوە. لە ١ی ئایاری ١٩٩٩ گەشتی گەڕان بەدوای مالۆری و ئیرڤین ئەنجامدرا تەرمی مالۆری لە ڕووی باکوورەوە لە حەوزی بەفری خوارەوە و لە ڕۆژاوای شوێنی نەریتی خێوەتگای شەشەم دۆزرایەوە. مشتومڕ لە کۆمەڵگەی شاخەوانیدا دروست بوو کە ئایا یەک یان هەردووکیان گەیشتونەتە لووتکەکە. ئێدمۆند هیلاری و تێنزینگ نۆرگای لە ساڵی ١٩٥٣ بگەنە کۆتا ترۆپکی ئیڤرست. کە پێشتر لە ساڵی ١٩٣٣ لیدی هیوستن فڕینی هیوستن ئیڤرستی دابین کرد و توانی بەسەر لووتکەی چیایەکەدا بفڕێت. وێنۆک| بەرگی فیلمێکی بەڵگەنامەیی لە ١٩٥٢. گەشتە سەرەتاییەکان،وەک چارلس بروس لە دەیەی ١٩٢٠ و دوو هەوڵی سەرکەوتووی هیو ڕۆتلێدج لە ساڵی ١٩٣٣ و ١٩٣٦ هەوڵیان دا کە لە بەری تبتەوە بە شاخەکە هەڵبگەڕێن ، بەڵام لە ساڵی ١٩٥٠ ڕێگەی ڕووی باکوور داخرا بۆ گەشتە ڕۆژاواییەکان دوای ئەوەی چین دەستی بەسەر تبتدا گرت، بیل تیلمان و پارتێکی بچووک کە چارلس هیوستن و ئۆسکار هیوستن و بیتسی کۆوڵس لە ڕێگەی نیپالەوە گەشتێکی گەڕانی بۆ ئیڤرست ئەنجام دا کە ئێستا بۆتە ڕێبازی ستاندارد بۆ ئیڤرست لە بەری باشوورەوە. لە ساڵی ١٩٥٢ گەشتی ئاسمانی چیای ئێرست سویس، بە سەرۆکایەتی ئێدوارد ویس-دونانت مۆڵەتیان پێدرا بۆ هەوڵدان بۆ سەرکەوتن لەبەری نیپالەوە کە ڕێگایەکیان دۆزیەوە بەناو بەفری کەڵەکەبووەوە بەرەو کۆلی باشوور لە بەرزایی ٧,٩٨٦ مەتر. ڕایمۆند لامبێرت و شێرپا تێنزینگ نۆرگای توانیان بگەنە خاڵی بەرزی ٨,٥٩٥ مەتر لەسەر ڕێچکەی باشووری ڕۆژهەڵات، تۆمارێکی نوێی بەرزبوونەوەی دروست کرد. ئەزموونی تەنزینگ کاتێک بەکارهێنرا بۆ ئەوەی ببێتە بەشێک لە گەشتی بەریتانی لە ساڵی ١٩٥٣.
دەیەی ١٩٥٠–١٩٦٠
لە ٢٣ی ئایاری ١٩٥٦ ئێرنست شمید و جورگ مارمێت گەیشتنە لووتکە. دواتر دۆڵف ڕیست و هانس-ڕووداولف ڤۆن گونتن لە ٢٤ی ئایاری ١٩٥٧ گەیشتنە لووتکەکە .ئینجا وانگ فوژوو و گۆنپۆ و قو یێنهوای چین یەکەم ڕاپۆرتی بەرزبوونەوەیان کرد لەبەری باکووری ڕێچکەکە لە ٢٥ی ئایاری١٩٦٠. یەکەم ئەمریکی کە گەیشتە لووتکەی ئیڤرست جیم ویتاکەر بوو کە لەگەڵ ناوانگ گۆمبوەوە بەشداریان کرد، لە ١ی ئایاری ١٩٦٣ گەیشتە لووتکە.
١٩٧٠
لە ساڵی ١٩٧٠ شاخەوانانی ژاپۆنی گەشتێکی گەورەیان ئەنجامدا .تەوەرەکە گەشتێکی گەورە بوو لەژێرناوی "گەمارۆ" بە ڕابەرایەتی سابورو ماتسوکاتا، کار لەسەر دۆزینەوەی ڕێگایەکی نوێ بۆ سەرەوەی ڕووی باشووری ڕۆژاوا کرا. یەکێکی تر لە ئامانجەکانی گەشتەکە هەوڵدانێک بوو بۆ خلیسکێنەی چیای ئیڤرست.کە پێک هاتبوون لە دەستەیەکی زیاتر لە سەد کەس و بەرنامەڕێژی پتر لە دە ساڵ، بەڵام گەشتەکە لە ڕێگای پلان بۆ داڕێژراوەکانەوە هەشت کوژراوی بەرکەوت و شکستی هێنا لە لووتکەکە. لەگەڵ ئەوەشدا گەشتە ژاپۆنییەکان چێژیان لە چەند سەرکەوتنێک وەرگرت. بۆ نموونە، یۆیچیرۆ میورا بوو بە یەکەم پیاو بۆ خوارەوەی ئیڤرست لە کۆلی باشوورەوە – ئەو نزیکەی ١٣٠٠ مەتر ستوونی دابەزی لە کۆلی باشوور پێش ئەوەی بە سەختی بریندار ببێت. سەرکەوتنێکی تر گەشتێک بوو کە چواری خستە سەر لووتکە لە ڕێگای کۆلی باشوور ەوە. بەکارهێنانەکانی میورا بوو بە بابەتی فیلم و ئەو چووە بۆ ئەوەی ببێتە بەتەمەنترین کەس بۆ لووتکەی چیای ئیڤرست لە ساڵی ٢٠٠٣دا لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا و دووبارە لە ساڵی ٢٠١٣ لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا سەرکەوتەوە. لە ساڵی ١٩٧٥ جونکۆ تابی ژنێکی ژاپۆنی ، بوو بە یەکەم ژن کە بگاتە لووتکەی چیای ئیڤرست. لە ساڵی ١٩٧٨ ڕینهۆلد میسنەر و پیتەر هابیلەر یەکەم کەسانێک بوون چوون بۆ ئیڤرست بەبێ بەکارهێنانی ئۆکسجینی تەواو.
١٩٧٩-١٩٨٠: گەشتی زستانەی ئیڤرست
وێنۆک| بەڵگەی پشتڕاستکردنەوە بۆ ئەو شاخەوانانەی کە گەیشتوونەتە لوتکەی ئیڤرست لەلایەن وەزارەتی گەشتوگوزاری نیپالەوە دەبەخشرا. گەیشتن بە لووتکەی ئیڤرست لە وەرزی زستاندا پشتڕاستکرایەوە لەلایەن وەزارەتی گەشتوگوزاری نیپالەوە کە شاخەوانێکی پۆڵەندی بوو بەناوی ئەندرزی زاودا ئەو پێشەنگی یەکەم شاخەوانی زستانەی چیای ئیڤرست بوو، کە یەکەم شاخەوانە لە زستاندا بەرزیەکی هەشت هەزار مەتری ببێنێت.گەشتەکە پێک هاتبوو لە دەستەیەکی ٢٠ شاخەوانی پۆڵەندی و ٤ شێرپایی کە لە سەرەتای مانگی کانوونی دووەمی ١٩٨٠ خێوەتگەیەکی بنچینەییان لەسەر سەهۆڵبەندی خومبوو دامەزراند دواتر لە ١٥ی کانوونی دووەم ، دەستەکە توانیان خێوەتگای سێیەم لەبەرزی ٧١٥٠ مەتر لە سەرووی ئاستی دەریاوە دابمەزرێنن ، بەڵام بەهۆی بای بەهێزی گەردەلوولیەوە کاری زیاتر ڕاگیرا، کەش و هەواکە لە دوای ١١ی شوبات باشتر بوو، کاتێک لێزێک سیچی و والنتی فیوت و کرێزیستۆف ویلیکی خێوەتگای چوارەمیان لە کۆلی باشوور (٧٩٠٦ مەتر) دامەزراند سیچی و ویلیکی لە کاتژمێر ٦:٥٠ی بەیانی لە ١٧ی شوبات دەستیان بە سەرکەوتن کرد بەرەو لووتکەی کۆتایی ، کاتژمێر ٢:٤٠ خولەکی ئێوارە ئەندرزێج زاودا لە خێوەتگا بنچینەییەکە دەنگی شاخەوانان لەسەر ڕادیۆکە بیست - " ئێمە لەسەر لوتکەین! بای بەهێز هەموو کات تەنگمان پێ هەڵدەچنێت. زۆر ساردە". بەرزایی زستانی سەرکەوتووی چیای ئیڤرست دەیەیەکی نوێی هیمالایزمی زستانی دەستپێکرد، کە بوو بە تایبەتمەندیی پۆڵەندی . دوای ساڵی ١٩٨٠ پۆلس دە یەکەم وەرزی زستانی ئەنجام دا بۆ بەرزی ٨٠٠٠ مەتری لووتکە، کە ناوبانگی شاخەوانانی پۆڵەندی بەدەست هێنا لەژێر ناوی "جەنگاوەرانی سەهۆڵ".
کارەساتی ١٩٩٦
لە ١٠ و ١١ی ئایاری ١٩٩٦ هەشت شاخەوان دوای چەندین ڕۆژ ڕێکردن لە بەرزایی قەدپاڵی شاخەکە بەهۆی نالەباری کەش و هەواوە گیریان خوارد و کۆچی دواییان کرد.هەر لەهەمان ساڵ لە ١٠ی ئایاردا لە ماوەی وەرزی ١٩٩٦دا، ١٥ کەسی تر لە کاتی سەرکەوتندا لە چیای ئیڤرستدا گیانیان لەدەستدا، ئەمە بەرزترین ڕێژەی مردن بوو بۆ ڕووداوێک بەهۆی کەش و هەواوە، ئەم ڕووداوە لە ساڵی ٢٠١٤ دەنگۆیەکی فراوانی بەدەست هێنا و پرسیاری لەسەر بازرگانیکردن بەشاخەوانی چیای ئیڤرست دروست کرد. لەبارەی سەلامەتی ڕێنمایی کڕیاران لە چیای ئیڤرست،ئەمەش بەهۆی کۆششەکانی ڕۆژنامەنووس جۆن کراکاوەر بوو کە لە گۆڤاری ئاوت ساید کاری دەکرد،بەهۆیەوە گۆڤارەکە زۆرترین ژمارەی لێ فڕۆشرا. کراکاوەر ڕەخنەی لە ڕێنوێنی ئەناتۆلی بۆکریڤ گرت لەبارەی بیرکردنەوەی ئەو گەشتە. ساڵێک دواتر ڕەخنەکانی ئاراستەی بۆکریڤیش کرد،ئەم هەواڵانەی کراکاوەر ناکۆکی و مشتومڕێکی زۆری خستە ناو کۆمەڵگەی شاخەوانان. چونکە بۆکریڤ دواتر خەڵاتی دەیڤد سۆوڵسی یانەی ئەلپاینی ئەمریکی پێبەخشرا بۆ هەوڵەکانی ڕزگارکردنی لە گەشتەکە. لە مانگی ئایاری ٢٠٠٤، کنت مۆر، فیزیازان و جۆن ئێڵ سێمپلێ پسپۆری نەشتەرگەری، هەردوو توێژەری زانکۆی تۆرۆنتۆ بە گۆڤاری نیوساینتیستیان ڕاگەیاند کە شیکردنەوەیەک لە دۆخی کەشوهەوا لە ١١ی ئایاردا بۆتە هۆی ئەوەی ئەو شاخەوانانە گیان لەدەست بدەن. یەکێک لە ڕزگاربووەکان بیک وەرس بوو، کە شاخەوانێکی ئەمریکی بوو لە خزمەتگوزاری ڕێبەری نیووزیلاند لەسەر بنەمای ڕاوێژکاری سەرکێشی.بیک وەرس لەبەرزی٧٩٥٠ مەتر گیری خواردبوو بەهۆی کەش و هەواوە بینایی لەدەست دابوو، دواتر توانیان بیگەڕێننەوە بۆ خێوەتگای ٤ و کاتێک گەیێندرایەوە خێوەتگای چوار هاو شاخەوانەکانی لە خێوەتگایەکە جێیان هێشت بۆ شەوێک. بارودۆخی کەش و هەوا باشتر نەبوو و ئەوان پێویستیان بە دابەزینێکی خێرا هەبوو. هەلیکۆپتەرێک بەردەست بوو بەڵام خێوەتگای ٤ بەرزتر بوو. دوای ئەوەی بارودۆخی کەش و هەوا تۆزێک باشتر بوو توانیان دای بەزێنن بۆ خێوەتگای ٢. لە کۆتاییدا هەلیکۆپتەرێکی فریاگوزاری سوپای نیپاڵ هات بە دەمیانەوە و ڕزگاریان کرد. وێنۆک|. کاریگەری گەردەلوولەکە لەسەر شاخەوانەکان لە ڕێچکەی باکووری ئیڤرست هەر مابوو، کە چەندین شاخەوانیش گیانیان لەدەستدا بەهۆیەوە ، لە هەژمارێکی یەکەمی فیلمساز و نووسەری بەریتانی مات دیکینسۆن لە کتێبی (ئەودیوی ئیڤرستدا) وردەکاریی بۆ کراوە، مارک پفێتزەری تەمەن ١٦ ساڵ لەسەر سەرکەوتن بوو و لەسەر هەژماری خۆی نووسی:(( چیرۆکی ئیڤرستی من)). لە ٢٠١٥ کورتەفیلمی ئیڤرست بڵاوکرایەوە لە دەرهێنانی بەلتاسار کۆرماکور، لەسەر بنەمای ڕووداوەکانی ئەم کارەساتە.
وەرزی شاخەوانی ٢٠٠٦
لە ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢ کەس گیانیان لەدەستدا .ئەم ڕووداوە مشتومڕێکی نێودەوڵەتی و چەندین ساڵی گفتوگۆی لێکەوتەوە .پرسیاری لەبارەی ڕەوشتی وەڕزشوانی و شاخەوانی دروست کرد. لەم وەرزە چیرۆکی ڕزگارکردنی هۆڵی لینکۆڵن دروست بوو کە لەلایەن هاوشاخەوانەکانیەوە بەجێهێڵرابوو و بە مردوو دایان نابوو، بەڵام دواتر بە زیندوویی دۆزرایەوە و ڕزگاری بوو.
٢٠٠٧
لە ٢١ی ئایاری ٢٠٠٧، شاخەوانێکی کەنەدی بەناوی میگان ماکگراس هەڵسا بە ڕزگارکردنی شاخەوانێکی نیپالی بەناوی یوشا بیستا، ئەم ڕزگارکردنە وای کرد کە ماکگراس وەک وەرگرێکی ساڵی ٢٠١١ی دامەزراوەی سیر ئێدمۆند هیلاری لە خەڵاتی مرۆیی کەنەدا دەستنیشان بکرێت، کە بە کەنەدییەکە دەناسرێتەوە کە لە هەرێمی هیمالای نیپاڵدا خزمەتێکی گرنگی کردووە.
ئامارەکانی تا وەرزی ٢٠١٠
تا کۆتایی وەرزی بەسەرهەڵگەڕان لە ساڵی ٢٠١٠دا، نزیکەی ٣١٤٢ کەس تا بەرزی ٥١٠٤ مەتر بەرزبوونەتەوە، کە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە نزیکەی ٧٧٪ ی ئەو ڕەنجانەی کە ئەنجام دەدرێت  (١٥٣)شاخەوان گەیشتوونەتە لووتکەی شاخ لە ساڵی ١٩٧٥ تا ٢٠١٤ (١٥٣)شاخەوان گەیشتونەتە لووتکەی چیایەکە کە ٦٣٣ ئەسپ و ٣٥٠ شاخەوان و ٢٥٣ کۆڵبەر تێیدا بەشداربوون. وێنۆک|. وێنۆک|. وێنەیەکی بەناوبانگی ئیڤرست بڵاوبوویەوە کە تێیدا ژمارەیەکی زۆر شاخەوان بەسەر چیایەکە دەکەون،ئەم دیاردەیە بووە جێگای گلەیی و چاوچنۆکی هاوبەشگاکان کەتیایدا دەریدەخات کە بەشێک لە گلەییەکە لەسەر ئەو تەنگەیە بووە کە بەهۆی ژمارەیەکی زۆر لە شاخەوانەکانەوە (٣٣ بۆ ٣٦) هەوڵیان داوە لە هەمان ڕۆژدا بگەن بە لووتکەکە؛ ئەمە بە شێوەیەکی نائاسایی بە ڕێژەیەکی بەرز دادەنرێت لەو کاتەدا. بە بەراورد لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١٠ کە لووتکەی چیای ئیڤرست ١٦٩ شاخەوان بوونیان هەبووە لە یەک ڕۆژدا،لەماوەی ٣١ ساڵی ڕابردوودا ١٩٨٣ تا ٢٠١٠ پتر لە ٢١٩ مردن تۆمارکراوە لەسەر چیای ئیڤرست، لە ساڵی ١٩٢٢ەوە ڕێژەی مردنی گەشتیاران بە ٤.٣ کەس دانراوە بۆ هەر ١٠٠ شاخەوانێک کە گەیشتبێتە لووتکە. لەم ڕێژەیە ٥٨ شاخەوان توانیویانە بگەنە لووتکەکە بەڵام لەکاتی دابەزیندا گیانیان لەدەست داوە. هەرچەندە ڕێژەکوشندەکان لە ساڵی ٢٠٠٠ کەمیان کردووە (١.٤ مردن بۆ هەر ١٠٠ شاخەوانێک ، نزیکەی هەموو هەوڵەکان لە لووتکە بە بەکارهێنانی یەکێک لە دوو ڕێگا سەرەکیەکە ئەنجام دەدرێن ئەو هاتووچۆیەی کە بە هەر ڕێڕەوێک بینراوە لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر جیاوازبووە. بەگشتی ڕێگای باکووری ڕۆژهەڵاتی ئاسانترە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا ڕێگای باکووری ڕۆژهەڵات لەلایەن حکوومەتی چینەوە بۆ تەواوی وەرزی سەرکەوتن داخرا و تاکە خەڵک کە دەتوانن لە باکوورەوە بگەنە لووتکە لەو ساڵەدا وەرزشوانان بوون کە بەرپرسن لە هەڵگرتنی مەشخەڵی ئۆڵمپیک بۆ ئۆڵۆمپیادی هاوینی ٢٠٠٨ ڕێڕەوەکە لە ساڵی ٢٠٠٩دا جارێکی دیکە لە ٥٠هەمین ساڵیادی دوورخستنەوەی دالای لاما داخرا. ئەم داخستنانە بووە هۆی کەمبوونەوەی بەرژەوەندی لە ڕێگای باکوور و لە ساڵی ٢٠١٠دا دوو لەسەر سێی شاخەوانان لە باشوورەوە گەیشتنە لووتکەکە.
٢٠١٠
ساڵانی ٢٠١٠ بەسەرەوە ئامارەکان بەرزی و نزمیان بەخۆوە بینی ، لە ساڵی ٢٠١٣ و ٢٠١٤دا بووە هۆی تۆمارکردنی مردن. لە ساڵی ٢٠١٥دا بۆ یەکەم جار لە دەیان ساڵدا هیچ کەسێک نەگەیشتە لووتکە، لەگەڵ ئەوەشدا، چەند ساڵی تر تۆماری ژمارەی لووتکەیان دانا – ژمارەی تۆماری لووتکەی ٢٠١٣ نزیکەی ٦٦٧ شاخەوان بوو و لە ساڵی ٢٠١٨دا سەرکەوت بۆ نزیکەی ٨٠٠ شاخەوان و تۆمارێکی دواتر لە ساڵی ٢٠١٩دا بە زیاتر لە ٨٩٠ شاخەوان دانرا کە توانیویانە بگەنە لووتکەکەی. وێنۆک|.
٢٠١٤
لە ١٨ی نیسانی ٢٠١٤دا، لە دەوروبەری کاتژمێر ٠١:٠٠ یو تی سی (٠٦:٣٠ بە کاتی ناوخۆیی نیپاڵ) و لە بەرزایییەکی نزیکەی ٥٩٠٠ مەتردا لە ناوچەکە ، لە خوار خێوەتگەی بنچینە دا شازدە کەس لە تالانچە (هەموو ڕێبەرانی نیپالی) مردن و نۆ کەسی دیکەش بریندار بوون. لەو وەرزەدا کچێکی تەمەن ١٣ ساڵ بە ناو مەلەڤات پورنا گەیشتە لووتکە و بووە گەنجترین شاخەوانێکی مێینە هەروەها دەستەیەکیان هەلیکۆپتەرێکیان بەکارهێنا بۆ ئەوەی لە خێوەتگەی بنچینەی باشوورەوە بۆ خێوەتگەی ٢ بفڕن بۆ دوورکەوتنەوە لە سەهۆڵی لمین ، پاشان گەیشتنە لووتکەی ئیڤرست. ئەم دەستەیە دەبوایە لایەنی باشوور بەکاربێنن چونکە چینیەکان مۆڵەتیان پێنەدابوون بۆ سەرکەوتن. ئەندامێکی دەستەکە (جینگ وانگ) ٣٠,٠٠٠ دۆلاری بەخشی بە نەخۆشخانەیەکی ناوخۆیی و نازناوی "شاخەوانی نێودەوڵەتی ساڵ"ی پێبەخشرا. لە وەرزی ٢٠١٤دا زیاتر لە ١٠٠ کەس گەیشتنە لووتکەی ئیڤرست لەبەری چین (هەرێمی تبت) و شەش کەسیش لە نیپالەوە. ئەمە بریتی بوو لە بیل بورکی تەمەن ٧٢ ساڵ و کچە هەرزەکارێکی هیندی و ژنێکی چینی بەناوی جینگ وانگ. یەکێکی تر لە کچە هەرزەکارەکان مینگ کیپا شێرپا بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٣دا لەگەڵ خوشکە گەورەکەی لێخپا شێرپا چووە سەر لووتکەکە.
دووبارەکردنەوەی ڕێگا
لە ٢٤ی ئابی ٢٠١٥، نیپال ئیڤرستی کردەوە بۆ گەشتیاری بە شاخەوانیشەوە. تاکە مۆڵەتی شاخەوانی بۆ وەرزی پاییز درا بە نوبوکازو کوریکی کە شاخەوانێکی ژاپۆنی بوو پێشتر چوار جار هەوڵی دابوو بۆ لووتکەی ئیڤرست بەبێ ئەوەی بگاتە لووتکەکەی ،لە مانگی تشرینی یەکەمدا پێنجەم هەوڵی خۆی دا، تەنها ٧٠٠ مەتری مابوو بۆ لووتکەکە بەهۆی "بای بەهێز و بەفری قووڵ" ناچاربوو بۆ ماوی دوو ڕۆژ خۆی لە کونیلەیەکی بەفرین مات بکات لەم دوو ڕۆژە سەرما سەرەپەنجەکانی برد بەمە کارەکەی قورستر بوو،بەڵام سەرەنجام هەر سەرکەوت. هەندێک لە بەشەکانی شوێنەکە لە لوکلاوە بۆ خێوەتگای بنکەی ئیڤرست (نیپال) بەهۆی بوومەلەرزەکانەوە لە سەرەتای ساڵدا زیانیان پێگەیشت بۆیە پێویستیان بە چاککردنەوە هەیە. وێنۆک|.
٢٠١٧
٢٠١٧ بەرزترین ڕێژەی سەرکەوتنی تۆمارکرد،ئەمیش بەهۆی پێدانی مۆلەتەکان بوو بە ژیرانە. سەدان شاخەوان گەیشتنە لووتکەکە و ژمارەیەکی کەم لە مردن هەبوو. لە ٢٧ی ئایاری ٢٠١٧دا کامی ڕیتا شێرپا ٢١ مین گەشتی خۆی کرد بۆ لووتکەکە لەگەڵ ئەلپاین ئەسنس،ئەو سێ کەسە لە جیهان هەوڵیان دەدا بەیەکەوە( ئاپا شێرپا و فۆربا تاشی شێرپا) بۆ ئەوەی ٢١ مین جار بگەنە لووتکەکە. وەرزەکە سەرەتایەکی تراژیدی هەبوو بە مردنی ئۆلی ستێک، کە بەهۆی کەوتنەخوارەوە لە کاتی بەرزبوونەوەدا گیانی لەدەستدا .دواتر گفتوگۆیەکی بەردەوام لەسەر سروشتی گۆڕانکارییە گونجاوەکان کرا بۆ هەنگاوی هیلاری. لە ساڵی ٢٠١٧ دا ٦٤٨ شاخەوان گەیشتنە لووتکە،لەم ژمارەیە ٤٤٩ شاخەوانیان لە ڕێگەی نیپالەوە (لە باشوورەوە) و ١٢٠شاخەوانیش لە بەری تبتی چینی (لای باکوور)سەرکەوتن.
٢٠١٨
٨٠٧ شاخەوان لە ساڵی ٢٠١٨دا گەیشتنە لووتکە کە ٥٦٣ شاخەوانیان لە بەری نیپال و ٢٤٠شاخەوانیش لە بەری تبتی چینیەوە سەرکەوتن. ئەمە ژمارەی پێوانەیی شکاند بۆ کۆی گەیشتنەکان بە لووتکە لەوەتەی ساڵی ٢٠١٣ەوە کە ٦٦٧ شاخەوان سەرکەوتن لەوساڵدا.هۆکارەکەشی یەک شت بوو لەو وەرزەدا بۆماوەی ١١ ڕۆژ کەش و هەوا زۆر لەباربوو ئاستی بینین زۆر بەرز بوو. لەو ساڵەدا تۆماری جۆراوجۆر شکێنرا، هیچ کارەساتێکی گەورە نەبوو، بەڵام حەوت شاخەوان لە چەند حاڵەتێکی جۆراوجۆردا گیانیان لەدەستدا لەنێوانیاندا چەندین کۆڵبەری شێرپایی هەبوون. ئێلیزابێس هاولی لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا کۆچی دوایی کرد کە یەکێک بوو لە تۆمارکەرانی چیای ئیڤرست. وێنۆک|.
٢٠١٩
ساڵی ٢٠١٩ ساڵی گیانلەدەستدانی ژمارەیەک لە شاخەوانان و بڵاوکردنەوەی وێنەی سەدان شاخەوان بوو کە بۆ گەیشتن بە لووتکە ڕیزیان بەستبوو، ڕاپۆرتە میدیاییەکان ئەوە دیمەنانەیان بڵاوکردەوە کە چۆن شاخەوانان لەسەر تەرمی مردووەکان هەنگاو دەنێن لە سەرانسەری جیهاندا. ڕاپۆرتێک هەبوو دەربارەی گەشتە زستانیە جۆراوجۆرەکان لە هیمالایە، لەوانە (چیای کەی توو) و نانگا پاربات و مێرو لەگەڵ ئیڤرست.سەرەتا بۆ ماوەی ١٤ هەفتە کەش و هەوا زۆر خۆش بوو، شاخەوان کۆری ڕیچارد لە تویتەر ڕای گەیاند کە هیواخوازە لە ساڵی ٢٠١٩دا ڕێگایەکی نوێی سەرکەوتن بۆ لووتکە دابمەزرێنێت. هەروەها ڕای گەیاند کە گەشتەکەی گەشتێک بوو بۆ دووبارە پێوانەکردنی بەرزی ئیڤرست، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی بوومەلەرزەکانی ساڵی ٢٠١٥دا. چین لە مانگی شوباتی ٢٠١٩ لە لای باکووری چیای ئیڤرست بنکەی خێوەتگاکەی داخست بۆ ئەوانەی کە مۆڵەتی سەرکەوتنیان نیە. لە سەرەتای مانگی نیسانەوە، تیمەکانی سەرکەوتن لە هەموو جیهانەوە گەیشتنە شوێنی سەرکەوتن، لە بەهاری ٢٠١٩ لە نێوان تیمەکاندا گەشتێکی زانستی هەبوو بۆ لێکۆڵینەوەیەکی داڕێژراوی پیسبوون تابزانرێت چۆن شتەکانی وەک بەفر و ڕوەک کاریگەریان هەیە لەسەر هەبوونی خۆراک و ئاو لە هەرێمەکە. لە وەرزی شاخەوانی بەهاری ٢٠١٩ نزیکەی ٤٠ دەستە هەبوون کە نزیکەی ٤٠٠ شاخەوان و چەند سەد ڕێبەرێکیان لەگەڵ دابوو هەوڵی لووتکەیان دەدا لە بەرەی نیپالی. نیپال ٣٨١ مۆڵەتی سەرکەوتن بۆ ساڵی ٢٠١٩ دەرکرد هەروەها لەبەری تبت سەدان مۆلەتی تر دران بە شاخەوانان. لە مانگی ئایاری ٢٠١٩دا ڕێبەری شاخەوانی نیپالی کامی ڕیتا لە ماوەی هەفتەیەکدا دوو جار لووتکەی چیای ئێڤەرست- ی کرد، کە ٢٣یەمین و ٢٤هەمین جاری بوو و بووە سەردێڕی هەواڵی نێودەوڵەتیی. یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩٤دا گەیشتە لووتکەی ئیڤرست، هەروەها گەیشتۆتە چەند چیایەکی تری زۆر بەرز وەک کەی ٢ و لۆتسێ. تا ٢٣ی ئایاری ٢٠١٩ نزیکەی حەوت کەس گیانیان لەدەستدا، کە ڕەنگە بەهۆی قەرەباڵغییەوە بووبێت یەکێک لە بەشداربووان کە تەمەنی ١٩ساڵ بوو کە پێشتر لووتکەی کردبوو، تێبینی کرد کە کاتێک کەش و هەوا لەبار دەبێت(با بەرزەکان ئارام بن)، خەڵکانێکی زۆر دەیانەوێت ئەم هەڵە بقۆزنەوە و نازناوەکە بەدەست بێنن لە بەری تبتی چینی یەکێک لە شاخەوانانی نەمسایی لە پاییزدا کۆچی دوایی کرد و تا ٢٦ی ئایاری ٢٠١٩ ژمارەی گشتی مردنەکان بۆ ١٠ شاخەوان بەرزبوویەوە و تا ٢٨ی ئایار ژمارەی کوژراوەکان بەرزبووەوە بۆ ١١ کەس کاتێک کە شاخەوانێک لەبەرزایی نزیکەیی ٧٩٠٠ مەتر کۆچی دوایی کرد لە ماوەی دابەزینەکەدا،و ١٢هەمین شاخەوان بێسەروشوێن بوو بە مردوو هەژمارکرا. سەرەڕای ژمارەی کوژراوەکان، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کرد کە ٨٩١ شاخەوان بەشداریان کردووە لە وەرزی سەرکەوتن لە بەهاری ٢٠١٩دا. هەرچەندە چین مۆڵەتی جۆراوجۆری هەیە، هەروەها لەبەری نیپالیش ڕێوشوێنەکانی وەرگرتنی مۆلەت پشکنینی پزیشکی تێدایە،سەرەرای توندی ڕێوشوێنەکانی پێدانی مۆلەت مەترسییە سروشتیەکانی سەرکەوتن وەک کەوتن و بانگرۆزبوونەوە لەگەڵ کێشە پزیشکییەکانی تێکچوون بە بەرزایی وای کرد کە ساڵی ٢٠١٩ ساڵێک بێت ڕێژەی مردنی بەرز بێت.
٢٠٢٠
هەردوو لایەنی نیپال و چین لە وەرزی ٢٠٢٠دا گرووپە شاخەوانیە بیانییەکانیان قەدەغە کرد، بەهۆی پەتای کۆڤید-١٩ ەوە،ساڵی ٢٠٢٠ سێیەم ساڵ بوو لەم دەیەی دوای ٢٠١٤ و ٢٠١٥ دا کە هیچ کەسێک نەیتوانیوە بگاتە لووتکەکەی. تیمێکی ڕووپێوی چینی لە مانگی نیسانی ٢٠٢٠دا لە لای باکوورەوە بەرزبوونەوە و بوون بە تاکە شاخەوان بۆ بەرزترین لووتکەی جیهان لە ماوەی پەتایەکەدا ، لانی کەم تا مانگی ئایار. تیمەکە لەوێ مانەوە بۆ دووبارە پێوانەکردنی بەرزی چیای ئیڤرست.
٢٠٢١
لە ساڵی ٢٠٢١ بەهۆی پەتای کڕۆناوە چین بەری باکووری ئیڤریستی نەکردەوە بەڵام نیپاڵ دەروازەکانی واڵاکرد بۆ ئەو شاخەوانانەی بۆ وەرزی شاخەوانی ٢٠٢٠ ناویان تۆمار کردبوو،ئەم هەوڵەی نیپاڵ بۆ واڵاکردنی دەروازەکانی ئیڤرست بووە جێگای ڕەخنەی زۆرێک لە لایەنەکان بەبیانووی ئەوەی هێشتا نیپال سەلامەت نیە بۆ پەتای کۆڕۆنا و ژمارەی تووشبوانی کۆڕۆنا لەم وڵاتە هێشتا لە لووتکەدایە ، تاوەکو ئێستا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ پتر لە ٤٠٠ شاخەوان لەسەر چیایەکەن کە بەسەر ٢٣ دەستە دابەش بووینە لەنێوانیاندا کوردێک بەشداری کردووە بەناوی ڕەنج عومەر .لەکۆی بەشداربووان تا ئێستا تەنها دوو شاخەوان گیانیان لەدەست داوە یەکێکیان شاخەوانێکی ئەمریکیە و ئەویتریان شاخەوانێکی سویسراییە.هەروەها ٢٢٢ شاخەوان توانیویانە بگەنە لووتکەکە تاکو ئێستا و بۆ وەرزی ئەم ساڵ زۆرینەی شاخەوانان لەبەرزی ٥٥٣٤ مەتر گیریان خواردووە بەهۆی ڕەهێڵێکی بەفری سەخت.
بەسەرداهەڵگەڕان
ناوەڕاست|350px |وێنۆک|کەپکەکان و تولەڕێکانی لووتکەچیای ئیڤرست.
ڕێپێدانەکان
٣٣٤ مۆڵەتی ڕێپێدان لە ساڵی ٢٠١٤دا لە نیپال دەرچووە ئەم ڕێپێدانانە تا ساڵی ٢٠١٩ درێژکرانەوە بەهۆی داخستنی لە ساڵی ٢٠١٥دا .و دواتر ٣٥٧ مۆڵەتی تر دواخران بەهۆی ئاوەڵان و بوومەلەرزەوە بۆ ساڵی ٢٠١٧ دواتر زۆرینەی شاخەوانان نەیانتوانی سەردانی نیپال بکەنەوە بۆیە حکوومەتی نیپال بۆ دووساڵی تر ڕێپێدانەکەیانی بۆ درێژکردنەوە(شاخەوانانی ٢٠١٩ ناگرێتەوە تەنها تۆماربووانی ٢٠١٤). لە ساڵی ٢٠١٧دا شاخەوانێک هەوڵیدا بە بێ مۆڵەتی ١١٠٠٠ دۆلاری سەرکەوێتە سەر ئیڤریست، لە نێوان سزاکانی تردا بڕی ٢٢ هەزار دۆلاری پێ ژمێردرا و بۆماوەی چوار ساڵ کەوتە زیندانەوە و بۆماوەی ١٠ ساڵیش مافی شاخەوانی نیە لەم وڵاتەدا.ژمارەی ئەو مۆڵەتانەی کە ساڵانە لەلایەن نیپالەوە دەرکراون لە خوارەوە پێڕست کراوە.
وێنۆک|.
هەروەها بە ڕێگەپێدان بۆ لووتکەی ئیڤرست بەڕێوەدەبرێت. لە ساڵی ٢٠٠٨ مۆڵەتیان نەدا، بەهۆی ئەوەی کە مەشخەڵی ئۆڵمپیک دەگوێزرایەوە بۆ لووتکەی چیای ئیڤرست. لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠دا ، حکوومەتەکانی چین و نیپال بە هۆی کۆڤید-١٩ ەوە، هەڵوەشاندنەوەی هەموو ڕێگەپێدانەکانی سەرکەوتن بۆ چیای ئیڤرستیان ڕاگەیاند. لە مانگی نیسانی ٢٠٢٠دا، کۆمەڵێک شاخەوانی چینی دەستیان بە گەشتێکی چینی کرد. کێوەکە لە لای چینیەوە بە هەموو شاخەوانانی بیانی داخرا. لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢١ هێڵێکی جیابونەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی چینیەوە ڕاگەیەندرا بۆ ئەوەی ڕێ لە بڵاوبونەوەی کۆرۆناڤیروس لە شاخەوانان بگرێت کە بەرەو ڕووی نیپالی سەردەکەوتن.
ڕێچکەی هێڵی باکوور
ڕێگای هێڵی باکوور لە باکووری ئیڤرستەوە دەست پێدەکات، لە بەری تبت گەشتەکان بەرەو گڵگەی ڕوۆنگبوک دەست پێدەکەن، خێوەتگای سەرەکیان لە ٥,١٨٠ مەتر لەسەر دەشتایی خوارەوەی کەندەڵانە سەهۆڵبەندیەکە دروست کردووە. بۆ گەیشتن بە خێوەتگەی دووەم، شاخەوانان بەرەو سەرەوەی مۆراینی ناوەڕاستی ڕۆژهەڵاتی ڕونگبوک گلسیەر تا بنکەی چانگتس دەڕۆن، لە دەوروبەری ٦١٠٠ مەتر. خێوەتگای سێیەم (ئەی بی سی —خێوەتگای بنکەی پێشکەوتوو) دەکەوێتە خوار کۆلی باکوورەوە لە بەرزایی ٦٥٠٠ مەتر. بۆ گەیشتن بە خێوەتگای چوارەم لە کۆلی باکوور، شاخەوانەکان لە تەڵانەکە بەرز دەبنەوە بۆ دامێنی کۆلەکەکە کە پەتی جێگیر بەکاردێت بۆ گەیشتن بە کۆلی باکوور لە ٧,٠١٠ مەتر. لە کۆلی باکوورەوە، شاخەوانەکان لە پشتە بەردینەکانی باکوور بەرز دەبنەوە بۆ دانانی خێوەتگای ڤی لە دەوروبەری ٧٧٧٥ مەتر. ڕێڕەوەکە لە ڕووی باکوور دەپەڕێتەوە لە بەرزبوونەوەیەکی لاری بۆ بنچینەی باندە زەردەکان و دەگاتە شوێنی خێوەتگای شەشەم لە ٨٢٣٠ مەتر. لە خێوەتگای شەشەمەوە، شاخەوانەکان کۆتایی لووتکەی چیایەکە دەبینن. وێنۆک|. شاخەوانەکان ڕووبەڕووی تراوێزێکی زیخاوی دەبنەوە لە بنچینەی هەنگاوی یەکەم: بەرزبوونەوە لە ٨,٥٠١ مەتر بۆ ٨,٥٣٤ مەتر. (هەنگاوی دووەم یارمەتیەکی بەرزبوونەوە لەخۆ دەگرێت بە ناوی "پەیژەی چینی"، پەیژەیەکی کانزاییە لە ساڵی ١٩٧٥دا بە نیمچە هەمیشەیی لەلایەن دەستەیەک شاخەوانانی چینییەوە دانرابوو.لەو کاتەوە بە بەردەوامی لە شوێنی خۆیدا بووە و بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەلایەن هەموو شاخەوانەکانی تر بەکاردێت،لە سەرەوەی هەنگاوی دووەم هەنگاوی سێیەم دەست پێدەکات کە زۆر نالەبارە لەبەرزی ٨,٦٩٠ بۆ ٨,٨٠٠ م بەرزدەبێتەوە. لە سەرەوەی ئەم هەنگاوانە، قوچەکی لووتکە بە بەفرێکی بەرزەوە لەگۆشەی ٥٠ پلە بەدی دەکرێت کە هەمان ڕێچکە بە ترۆپکی لووتکەکە دەگات.
ترۆپکەکەی
وێنۆک|بەری باکووری ترۆپکی ئیڤرست. لووتکەی ئیڤرست بە "قەبارەی مێزی ژووری نانخواردن" مەزەندە کراوە. لووتکە بەفریەکە تاوەرێکی بەردینە کە بەفر دای پۆشیوە و چینەکانی بەفر لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر جیاوازن. شوێنە ڕووتەکانی لە بەردی لیمۆیی ئۆردۆڤیچ دروست کراوە و بەردێکی میتاتۆرفیکی پلە نزمە. (بڕوانە بەشی 'پێوانەکان' بۆ زیاتر لەسەر بەرزی و دەربارەی لووتکەی بەردی ئیڤرست). لە خوارەوەی لووتکە، ناوچەیەک هەیە کە بە "دۆڵی پەلکەزێرین" ناسراوە، پڕە لە لاشەی مردووەکان ،بۆیە پێی دەڵێن زێڕین چونکە هێشتا جلوبەرگە بریسکەداریە زستانیە ڕەنگاورەنگەکانیان لەبەرە. بەشی خوارتری بۆ نزیکەی ٨,٠٠٠مەتر ناوچەیەکە کە بە گشتی پێی دەوترێت "ناوچەی مەرگ"، بەهۆی مەترسی زۆر و کەمی ئۆکسجین و نزمی فشارەوە. لە خوارەوەی لووتکە شاخەکە سەرشانێکی سێ لایی دروست بووە کە هەر لایەکی وەها دابەش بووە: ڕووی باکوور، ڕووی باشوور-ڕۆژاوا، و ڕووی ڕۆژهەڵات/کانگشونگ.
شاخەوانی لە پایزدا
هەرچەندە بە گشتی کەمتر لە بەهار بەناوبانگ ترە، بەڵام چیای ئیڤرست لە پاییزانیشدا گەشتی بۆ ئەنجام دەدرێت (هەروەها پێی دەوترێت وەرزی دوای مۆنسۆن) بۆ نموونە، لە ساڵی ٢٠١٠ ئێریک لارسن و پێنج ڕێبەری نیپالی لە پاییز بۆ یەکەم جار لە ماوەی دە ساڵدا توانیان بگەن بە لووتکەی ئیڤرست. وەرزی پاییز ، کاتێک مۆنسون کۆتایی دێت، بە مەترسیدارتر دادەنرێت چونکە بەشێوەیەکی ئاسایی بەفرێکی زۆر تازە هەیە کە دەکرێت ناجێگیر بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم بەفرە زیادکراوە دەتوانێت زیاتر بەناوبانگ بێت لەگەڵ وەرزشێکی زستانەی دیاریکراو وەک خلیسکێنە و بەفرەخشۆکە. دوو شاخەوانى ژاپۆنى هەروەها لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٣ گەیشتنە لووتکە. کریس چاندلەر و بۆب کۆرماک لە مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٧٦ وەک بەشێک لە گەشتی ئەمریکی لەو ساڵەدا، یەکەم بەسەرکەوتنیان لە پاییزدا ئەنجامدا. لە ماوەی ١٩٨٠کاندا، سەرکەوتن لە پاییزدا زۆر بەناوبانگتر بوو لە لەچاو بەهاردا. ئەستێرەی ئاسمانی ئەمریکی کارل گۆردن هێنیز لە مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ لە گەشتێکی پاییز کۆچی دوایی کرد، لە ئەنجامی تاقیکردنەوەیەک لەسەر تیشک. ڕێژەی تیشکی پاشبنەما بەرز دەبێتەوە لەگەڵ بەرزایی زیاتر. هەروەها لە زستاندا شاخەکە بەرز بۆتەوە، بەڵام بەهۆی تێکەڵبوونی بای بەرز و ڕۆژەکانی کورتترەوە ناوبانگی نییە تا مانگی کانوونی دووەم لووتکە بە شێوەیەکی ئاسایی ١٧٠کم لەکاتژمێرێکدا بای لێدراوە و تێکڕای پلەی گەرمای لووتکە لە دەوروبەری −٣٣پلەی سیلیلیزی دەبێت. وێنۆک|ئیڤرست لە زستانی ٢٠٠٦.
تۆمارکردنی ژمارەی پێوانەیی
تا کۆتایی وەرزی سەرکەوتن لە ساڵی ٢٠١٠دا ، نزیکەی ٣١٤٢ کەس لەکۆی ٥١٠٤ بەشداربوو توانیان بەرزبوونەوە بۆ لووتکە ئەنجام بدەن هەندێک لە شاخەوانە یەکەمە بەرچاوەکان بریتین لە : وێنۆک|دیمەنێک لە خێوەتگای بنکە.
شاخەوانە کەمئەندامەکان
لووتکەی ئیڤرست بە لووتکەی هۆکاری کەمئەندامی وەک بڕانەوە و نەخۆشیەکان لە سەدەی ٢١دا بەناوبانگ بووە، لەگەڵ چیرۆکەکانی وەک سودارشان گەوتام، پیاوێکی بێ چەک کە لە ساڵی ٢٠١٣دا بۆ لووتکە دروستی کردووە مێردمنداڵێک لەگەڵ نەخۆشی داون دروستی کرد بۆ خێوەتگەی بنکە، کە بۆتە جێگرەوەی بۆ تۆماری زۆر زۆر تێکچوو چونکە زۆر لە هەمان جۆش و خرۆش هەڵدەگرێت لەوانە گەشتەکە بۆ هیمالایە و دیمەنی ڕووست. مەترسی لە خێوەتگەی بنەرەتدا ، کە ئەو شوێنە بوو کە لە ساڵی ٢٠١٥دا دەیان کەسی تێدا کوژران. ئەوانی تر کە بە بڕینەوەیان لە ئیڤرست بەرزبوونەوە بریتین لە مارک ئینگلیس (هیچ قاچێک)، پۆل هاکی (تەنها یەک بازوو)، و ئاروونیما سینها (تەنها یەک قاچ). لە ساڵی ٢٠٠١،. ئێریک ویهێنمایەر بوو بە یەکەم کەس کە لە کاتی کوێریدا گەیشتە لووتکەی چیای ئیڤرست.
شاخەوانە ساختەکان
لە ساڵی ٢٠٢١دا نیپال سێ هیندی قەدەغە کرد بۆ ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٦دا بەسەر شاخی ئیڤرست بکەون. لە ساڵی ٢٠١٧دا دوو ئەفسەری پۆلیسی هیندی کە گوایە دووانێکی یەکەمن کە توانیویانە بەسەر چیای ئیڤرست بکەون، پاش ئەوەی دەرکەوت کە ئەوان ساختەیان کردووە.
یاساشکێنی
بەشی تبتی- چینی بە "دەرەوەی کۆنتڕۆڵ" مەزەندە کراوە بەهۆی زۆڕی دزی و هەڕەشەوە. هەندێک لە شاخەوانەکان ڕاپۆرتی دزیەکانیان داوە کە هەرچی پارە هەیە لێیان دزراوە. ڤیتۆر نیگرتی، یەکەم بەرازیلی بوو کە بە بێ ئۆکسجین وەک بەشێک لە هەوڵەکانی دەیڤد شارپ سەرچیاکە کەوت، لە ماوەی دابەزینیدا گیانی لەدەستدا، هەروەها دزینی گێڕ و خواردن لە کامپی بەرزاییەوە لەوانەیە بەشداریان کردبێت. یەکێک لە شاخەوانەکان وتی:"چەند ئەندامێک بە زەبری زۆرەوە، گەڕی دزرا و هەڕەشە لە من و هاوەڵی سەرکەوتنم، میشێل کۆداس کرا، کە لە ئێستادا بارودۆخێکی سەختی زیاتر دروست کرد". میشێل کۆداس جگە لە دزی، لە کتێبەکەیدا باسی دەکات، تاوانە باڵاکان: چارەنووسی ئیڤرست لە تەمەنێکی چاوچنۆکدا ڕێنوێنی ناشێرپاییەکان ، لەشفرۆشی و قومارکردن لە خێوەتگای بنچینەیی تبت، ساختەکاری لایەنی چینی ئیڤرست لە تبت بە "دەرەوەی کۆنتڕۆڵ" دانراوە دوای ئەوەی کە کەنەدییەکە هەموو گێڕەکەی دزرا و لەلایەن شێرپاکەیەوە چۆڵ کرا. شێرپایەکی تر یارمەتی قوربانیەکەی دا کە بە سەلامەتی لە چیاکە بڕوات و هەندێک گێڕی بێسەروشوێنی پێ ببەخشێت. هەروەها شاخەوانەکانی تر باس لە بێسەروشوێنکردنی بوتڵی ئۆکسجینیان کردووە، کە لەوانەیە بەهای سەدان دۆلار بێت سەدان کەس لە شاخەوانەکان بە چادری خەڵکدا تێپەڕن و پاراستنیان لە دژی دزی قورس کردووە لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١٠دا، ڕاپۆرتەکانی دزینی بوتڵی ئۆکسجین لە کامپەکان باوتر بوون.
مانگرتنی کۆڵبەرە شێرپاییەکان
لە ١٨ی نیسانی ٢٠١٤، لە یەکێک لە خراپترین کارەساتەکاندا ١٦ شێرپایی لە نیپال بەهۆی ئەو ڕەنووی بەفرە گیانیان لە دەستدا کە لە چیای ئیڤرست هاتەخوارەوە. لە وەڵامی ئەو تراژیدیایەدا، چەندین ڕێبەری شێرپایی لە کارەکەدا ڕۆشتن و زۆربەی هاوبەشگاکانی سەرکەوتن لە ڕێزی خەڵکی شێرپا هاوبەشی ماتەمینیەکە بوون و هاوکاریان بوون لە دەرهێنانی جەستەکانیان. دواتر ویستیان کار سەرکەوتن درێژە پێ بدەن بەڵام مشتومڕێکی زۆر هەبوو بۆ بەردەوامبوون لەو ساڵەدا. یەکێک لەو مەسەلانەی کە کاری کردە سەر شێرپاییەکان داواکاری زۆری شاخەوانانی بیانی بوو کە بەسەر شێرپاییەکان دەیانسەپاند.
وەرزشوانە سەرسەختەکانی ئیڤرست
یۆیچیرۆ میورا بوو بە یەکەم پیاو کە لە ساڵی ١٩٧٠دا توانی لەچیای ئیڤرست خلیسکانێ بکات. ئەو نزیکەی ١٣٠٠ مەتر ستوونی دابەزی لە کۆلی باشوورەوە پێش ئەوەی بگات بەناوچە بەردەڵان و سەختەکان. ستیفان گات و مارکۆ سیفردی لە ساڵی ٢٠٠١دا سوارچاکیان لە چیاکەدا کرد .هەروەها لە ساڵی ٢٠٠٦ تۆماس ئۆلسنی سوێدی و تۆرمۆد گرانهایمی نۆرویژی پێکەوە لە بەری باکوورەوە خلیسکانێیان کرد.بەڵام تەختەخلیسکەکەی ئۆلسن شکا کاتێک کە لە بەرزی ٨٥٠٠ مەتردا ویستی لەسەر گردێکی ناو کۆلۆری نۆرتۆندا پازبدات بۆ خوارەوە دوای ئەوەی توانی دوو کیلۆمەتر و نیو ببڕێت ، هەرچی گرانهایم بوو ئەو توانی بەرەو خێوەتگەی سێی دابەزێت. هەروەها مارکۆ سیفردی لە ساڵی ٢٠٠٢ لە دووەمین گەشتە بەفرینەکەیدا کۆچی دوایی کرد. ئەو خلێسکەرانە سەرەتا لە بەرزاییەکان بە هێواشی دادەبەزن تا دەگەنە خێوەتگا نزمەکان ئینجا کەم کەمە خێراییان زیاد دەکەن ئەم شێوازە بۆتس شێوازێکی تایبەتی ئیڤرست. لە ساڵی ١٩٨٦ ستیڤ مەککینی سەرکردایەتی گەشتێکی کرد بۆ چیای ئیڤرست، کە لە ماوەی ئەودا بوو بە یەکەم کەس کە لە شاخەکەدا خلیسکانێ بەم شێوازە باوە ئەنجام بدرێت. پیاوی فەڕەنسی ژان مارک بۆیڤین لە ساڵی ١٩٨٨ یەکەم کەس بوو کە توانی بە پاراگلاید لەچیای ئیڤرست دابەزێت کە لە چەند خولەکێک دابەزی لە بەری خوارووی ڕۆژهەڵاتەوە بۆ خێوەتگەی خوارەوە. لە ساڵی ٢٠١١ دوو نیپالی لە لووتکەی ئیڤرستەوە بە ٥٠٠٠ مەتر لە ماوەی ٤٥ خولەکدا دابەزینێکیان ئەنجامدا .لە ٥ی ئایاری ٢٠١٣ هاوبەشگای خواردنەوەی ڕێد بول پاڵپشیتی ڤالێری ڕۆزۆڤی کرد تابتوانێت بە سەرکەوتوویی لە بنکەی شاخەکە بازبدات لە کاتی لەبەرکردنی جلی باڵ، ڕیکۆردێکی دانا بۆ بەرزترین بازدانی بنکەی جیهان لە مێژوودا.
مەڵبەندە ئاینیەکان
بەشی باشووری چیای ئیڤرست بە یەکێک لە چەندین "دۆڵی شاراوە" دادەنرێت کە لەسەدەی نۆیەمدا لەلایەن پادماسامباڤا دیاری کراون وەک شوێنی لەدایکبوونی "لوتوس لەدایک بوو". لەنزیک بنکەی باکووری ئیڤرست پەرستگای مۆنێگباک هەیە، کە پێی دەوترێت "بەرگەی پیرۆز بۆ چیای ئیڤرست، بە دیمەنی هەرە دراماتیکی جیهان" شوێنێکی پیرۆزە بۆ شێرپاییەکانی نیشتەجێی ئیڤرست لە ناوچەی خومبووی نیپال، ئەم پەرستگایە( ڕۆنگبوک) شوێنێکی گرنگی حەجیە بۆ شێرپاکان، کە لە چەند ڕۆژێکدا گەشتی بۆ دەکەن و لەکۆندا لەپێناویدا بەسەر هیمالایەدا هەردەگەڕێن لە ڕێگەی نەنگپا لا. باوەر وایە کە میۆلانگسانگما، بوودێکی تبتی "خودای بەخشینە تەواونەکراوەکان"ە،کە پێشتر لە لووتکەی چیای ئیڤرست ژیاوە. بە وتەی پێشەوایانی شێرپا بوودایی، چیای ئیڤرست کۆشک و شوێنی یاری میۆلانگسانگمایە و هەموو شاخەوانەکان تەنها بە بەشێک پێشوازی لە میوانەکان دەکەن و بەبێ بانگهێشت دەتوانن سەردانی بکەن. هەروەها خەڵکی شێرپا لەو باوەڕەدان کە چیای ئیڤرست و باڵەکانی ڕۆحی پیرۆزن و مرۆڤ دەبێت لە کاتی تێپەڕینی ئەم چیایە پیرۆزەدا ڕێزدار بێت. وێنۆک|پەرستگایەک لە قەدپاڵی ئیڤرست.
پیسکردنی ژینگە
لە ساڵی ٢٠١٥ سەرۆکی کۆمەڵەی شاخەوانی نیپال هۆشداریدا کە پیسبوونی ژینگەی ئیڤرست بەهۆی پاشەڕۆی مرۆڤ گەیشتووەتە ئاستێکی مەترسیدار،پتر لە ١٢٠٠٠ کیلۆگرام لە پاشەڕۆکانی مرۆڤ بۆ هەر وەرزێک لەسەر چیایەکە دەمێنێتەوە. ئەم پیسیە لەسەر ڕێچکەکان و کەناراوی ڕێگاکان بەدرێژایی لووتکە بەدی دەکرێت،ئەم پیسیانە بۆتە هۆی دروستبوونی چوار زبڵخانەی گەورە لە دامێن و ترۆپکی چیایەکە. شاخەوانانی سەرەوەی خێوەتگەی بنکە بەدرێژایی مێژووی ٦٢ ساڵەی شاخەوانی چیایەکە خاشاکیان لە چیایەکە فڕێداوە کە لە هەموو شوێنێک ئەم خاشاک و پیسیانە بەدی دەکرێت ، بنکەی خێوەتگە زۆرترین چالاکی بەخۆوە دەبینێت لەچاو هەموو خێوەتگاکانی تر چونکە شاخەوانەکان بەردەوامن و لەوێ پشوو دەدەن لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٩٠دا شاخەوانان دەستیان کرد بە بەکارهێنانی ئاودەستی گەڕۆک کە لە پلاستیکی شینی ١٩٠ لیتری پێک هاتووە لەگەڵ کورسییەک کە بەیەکەوە دەنووسێندرێن. کێشەی پاشەڕۆی مرۆڤ بە بوونی بەفیڕۆدانی زیاتری ئەنۆدین تێکەڵ دەکرێت: تانکی ئۆکسجینی سەرفکراو، چادری چۆڵکراو، قونات و بوتڵی بەتاڵ. حکوومەتی نیپالی ئێستا شاخەوانانی ناچارکردووە پارەی هەشت کیلۆ پاشەڕۆ بدەن لەکاتی دابەزیندا. لە مانگی شوباتی ٢٠١٩ بەهۆی کێشەی زیادکردنی پاشەڕۆ، چین خێوەتگای سەرەکی لە لای ئیڤرست داخست بۆ سەردانیکەران بەبێ ئەوەی کە ڕێگەپێدانی سەرکەوتن بدەن. گەشتیارەکان ڕێگەپێدراون تا ئەو شوێنە بڕۆن کە مۆنیسک بووک بۆی داناون. لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٩دا شارەوانی گوندی خومبو پاسانگلهامو-ی ناوچەی سۆلوخومبو هەڵمەتێکی بۆ کۆکردنەوەی نزیکەی ١٠ هەزار کیلۆ لە خاشاک لە ئیڤرست دەستپێکرد.
ناوەکانی تری
ئەم چیایە بە درێژایی مێژووی هەندێک ناوی تری هەبووە: ناوەڕاست|350px |وێنۆک|بنۆڕە هەردوو ڕێچکەی باکوور و باشووری لووتکەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:چیای ئێڤەرست پۆل:شوێنە سەرەنج ڕاکێشەکانی گەشتیاری لە نیپاڵ پۆل:ھیمالایا پۆل:کێوەکانی چین پۆل:حەوت لووتکە
گووگۆل
گووگۆل (بە ئینگلیزی: Googol) ژمارەیەکی گەورەیە بەرابەری ۱۰۱۰۰، یانی ڕەقەمی ١ و ١٠٠ سفر لە پەنای.
ئەم زاراوەیە لە ساڵی ١٩٨٣دا لە لایەن میلتۆن سیرۆتا برازای بیرکاری ئامریکایی ئێدوارد کازنەر داھێنرا. كازنەر لە ساڵی ١٩٤٠، لە کتێبی بیرکاری و خەیاڵکردندا برەوی بەم چەمکە دابوو.
ئەمەش ببینە
پۆل:ژمارە ڕاستەکان پۆل:ژمارە ڕاستە گەورەکان پۆل:یەکەکانی چەندێتی پۆل:ژمارە تەواوەکان
گەشتیاری
وێنۆک|گەشتیارێک لە شوێنێکی دێرینناسیدا خەریکی گرتنی وێنە و ڤیدیۆیە گەشتیاری گەشتکردنە بۆ خۆشی. ھەروەھا تیۆری و کردەی گەڕان، بازرگانی ڕاکێشان و جێ بۆ تەرخانکردن و سەرگەرمکردنی گەشتیارەکانە. گەشت و گوزار گورينى شوينە لە ناوچەى نيشتەجى بوونەوە بو ناوچەى گەشت كردن.
سەرچاوەکان
پۆل:کاتی بەتاڵی پۆل:گەشتیاری
زیتا-
زیتا پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠٢١ یان بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی Zە.
زانکۆی تەعز
زانکۆی تەعز زانکۆیەکی یەمەنی یە لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە هەروەها پێکهاتووە لە ٨ کۆلێژ ، و ١٧ سەنتەری زانستی و ئەکادیمی.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزراوە پەروەردەیییەکانی دامەزراوی ١٩٩٦
ویلایەتی بەغدا
ویلایەتی بەغدا (بە عەرەبی: ولاية بغداد، تورکیی عوسمانی: ولايت بغداد بە ڕۆمانی:Vilâyet-i Bagdad) لە دابەشکردنی کارگێڕیدا،(ویلایەت) ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە باشوورەوە ویلایەتی بەسرە و لە باکوورەوە ویلایەتی مووسڵ هەبوون لە ناوەڕاستی عێراقی مۆدێرن. پایتەختی شاری بەغدا بوو. بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٥٤٥٠٣ میل چوارگۆشە بووە (١٤١١٦٠ کم٢)
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی بەغدا بەغدا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٤
پارێزگای شیما
پارێزگای شیما (بە ژاپۆنی:志摩国,، شیما نۆ کنی) پارێزگایەکی پێشووتری ژاپۆن بوو، کە ئەمرۆ دەکەوێتە نیمچەدوورگەی باشووری ڕۆژھەڵاتی بەشی مۆدێرنی پارێزگای میێ
١٨ی ئاب
١٨ی ئاب ٢٣٠ەم ڕۆژی ساڵە (٢٣١ لە ساڵی پڕدا). ١٣٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
پارێزگای شیما
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
١٨ی ئاب
ڕووداوەکان
١٨٠٧ - دەرچوونی یەکەم کەشتی دەریایی بەبووخاری سیستەمیی کە لەلایەن ئەندازیاری ئەمریکی ڕۆبەڕت فڵتۆن دا دروست کراوە.
١٩٦٤ - وڵاتی باشووری ئەفریقیا ڕێگڕی لێ کرا بەشداری بکات لە خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپییادی ھەژدەیەمین لە شاری تۆکیۆی پایتەختی وڵاتی ژاپۆن میوانداری کرا، ئەم ڕێگڕی کردنەش بەھۆی ئەوە بوو کە ئەو وڵاتە ڕەتی کردەوە واز لە سیاسەتی جیاکاری ڕەگەزی بێنێت.
٢٠٢٢ - ھاووڵاتیانی ناوچەی عەنکاوەی شاری ھەولێر گردبوونەوە بەھۆی نەبوونی ئاو لە ناوچەکەدا، ھەڵبەتە ئەم کێشەیە لە سەرەتای ھاوینەوە و بۆ ماوەی چەند ساڵێکە سەری ھەڵداوە و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھیچ ھەنگاوی پێویستی نەناوە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە.
٢٠٢٢ - ھەوڵێکی تەقاندنەوەی تاوەرێکی کارەبا لە شاری کەرکووک پووچەڵ کرایەوە لەلایەن شانەی ئەمنی کەرکووکەوە
لە دایکبوونەکان
١٩٧٢ - لۆڕد جۆرج ئێڕڵ ڕاسڵ - سی و دووەمین سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لە ماوەی نێوان ٣٠-حوزەیرانی-١٨٤٦ بۆ ٢١-شووبات-١٨٥٢
مردنەکان
١٢٢٧ - چەنگیزخان - دامەزرێنەر و یەکەمین سەرکردە و سەرۆکی ئیمپڕاتۆرییەتی مەغۆلەکان
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پارێزگای ئایدین
پارێزگای ئایدین ناوی یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئایدینە.
بەرزایی لە ڕێکی دەریاوە ٦٤ میترە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئایدین پۆل:پارێزگاکانی تورکیا پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن
شاھۆ (شار)
شاھۆ شارێکە لە گوندستانی مەنسوورئاقایی، ناوچەی شاھۆ، شارستانی ڕوانسەر، پارێزگای کرماشان، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ١،٩٨٧ کەس لە ٤٢٩ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
مادەربۆرد
thumb|مادەربۆردی لاپتۆپێک مادەربۆرد یان تەختەی سەرەکی یان دایکەتەختە یەکێکە لە گرینگترین بەشی کۆمپیوتەر، لە ڕێگای مادەربۆردەوە ھەموو پارچەکانی کۆمپیوتەر دەبەسترێتەوە بەیەکەوە وەک: سی-پی-یوو، یادگە، وەگەڕخەرە ڕەقەکان، وەگەڕخەرە بینایییەکان، کارتی ڤیدیۆ، و کارتی دەنگ. ئەم مادەربۆردە لە کوێیە؟ کاتێک سندووقی ڕەقامێرەکانی کۆمپیوتەر دەکەیتەوە دەبینیت پارچەیەکی تێدایە، کە ھەموو ڕەقامێرەکانی تری ناو سندووقی کۆمپیوتەری ڕاستەوخۆ پێوە بەستراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:تەختەدایک
پۆل:پارچەکانی کۆمپیوتەر
١٩ی ئاب
١٩ی ئاب ٢٣١ەم ڕۆژی ساڵە (٢٣٢ لە ساڵی پڕدا). ١٣٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
لەدایکبوونەکان
• ١٨٧٨ - مانوێڵ کویزۆن - یەکــەمین سەرۆکی ووڵاتی فلیپین(١٩٣٥ - ١٩٤٤) و تاوەکو کۆچی دوایی کرد دووەم سەرۆکی وڵاتیش بوو لە ساڵی ١٩٤٤ دا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سامەردەیل، ئەلاباما
سامەردەیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی بالدوین، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٨٦٢ کەس بووە. ڕووبەری ٢٥٫١٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٤٫٢٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٦ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
کاتنامەی ڤلادیڤۆستۆک
وێنۆک|ئاڵای ڤلادیڤۆستۆک
ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری ڤلادیڤۆستۆک بەدرێژاییی مێژوو.
جێناوی خۆیی
جێناوی خۆیی، جێناوێکی ھاوبەشە لە نێوان ھەر شەش کەسی تاک و کۆدا. ئەم جێناوەش واتای خۆییەتی و خاوەنییەتی دەگەیەنێت و کاتێک جێناوە کەسییە لکاوەکانی دەخرێتە سەر دەبێتە جێناوێکی لێکدراو وەک (خۆم، خۆت، خۆی، خۆمان، خۆتان، خۆیان).
جۆر و شێوەکانی جێناوی خۆیی
لەڕێزمانی کوردیدا ئەم جێناوە چەند شێوەیەکی ھەیە:
بیست و حەوت ساڵە من ڕەنجبەری تۆم بەنان و ئاو و جل و بەرگی خۆم (بێکەس) ھەم ئەھلی نەزەر نەێین کو کورمانج ئیشقی نەکرن ژ بۆ خوە ئارمانج (خانی)
نموونە:
ھەر کەسێ ئیزھاری دانایی بکات و مەقسەدی خود پەسەندی بێ، یەقین ئیزھاری نادانی دەکا
بەکاربردنی جێناوی خۆیی
جێناوی خۆیی لە دووباردا بەکاردێت:
ئەو خۆی نامەی نووسی.
کە لێرەدا جێناوی (خۆ) بۆ جەخترکردنی جێناوی (ئەو) بەکارھاتووە و ئەگەر بۆ ئەو مەبەستە نەبووایە دەمانتوانی بڵێین:
ئەو نامەی نووسی.
من خۆم خۆمم بەچەقۆ بریندار کرد.
لەم ڕستەیەدا بکەر و بەرکار یەک کەسن و چونکە (خۆ) وەک بەرکار بەکارھاتووە، بۆیە نەبوونی لەڕستەدا پێویستە، بەلابردنیشی ڕستەکە دەشێوێت.
ئاڵۆزیی بەکارھێنان
من خۆم نانم خوارد
ئەوا لەم بارەدا سێ جێناو لەڕستەیەکدا کۆ دەبنەوە، دووانی سەربەخۆ (من، خۆ) و یەکێکی لکاویش (م). کۆبوونەوەی ئەم سێ جێناوەش لەیەک ڕستەدا پێویست نییە، بۆیە زۆر ڕەوایە ھەردوو جێناوە سەبەخۆیەکان لاببەین و بڵێین:
نانم خوارد.
ئینجا ئەگەر مەبەستمان جەختکردن و دڵنیاکردنی جێناوە سەربەخۆیەکە بێت ئەوا بۆمان ھەیە بڵێین (من نانم خوارد)، بۆ زۆرتر جەختکردنیش لەپلەی سێیەمدا جێناوە خۆییەکە دەخەینە ڕستەکەوە و دەیکەین بە:
من خۆم نانم خوارد.
ئەز ب خۆ ھاتم = من خۆم ھاتم.
من ب خۆ دیت = من خۆم دیتم.
ئەو ب خۆ نەزانە = ئەو خۆی نەزانە.
تە خۆ ھاڤێت = تۆ خۆت ھاویشت.
وێ خۆ کوشت = ئەو خۆی کوشت.
خۆ بەخۆ دانیشتبووین = ئەم خۆ ب خۆ ڕوونیشتبووین.
دەشکرێ لەگەڵ جێناوە لکاوەکانی دەستەی یەکەم و دووەمیش بەکاربێت، وەک:
خۆم دەچم بۆ بازاڕ. (م جێناوی لکاوی دەستەی یەکەمە)
ئەم پیاوانە خۆیین. (ن جێناوی لکاوی دەستەی دووەمە)
ھەروەھا ھەندێ جار دوو جێناوی دەستەی یەکەم لەدووی یەکتر دێن و دەخرێتە سەر (خۆ)، وەک:
خۆتم لێ مەکە بە بلیمەت (ت.م).
ئەو کوڕانە برادەری خۆمن (خۆمانن). (م، ن) (مان، ن)
نازدارێ خۆ ئامادەکریە. (مێ)
لێکدراو: (خۆ پەسەند، خۆکوژ، خۆویست)
خۆشم، خۆشت، خۆشی-خۆشمان، خۆشتان، خۆشییان.
خۆمیش، خۆتیش، خۆشیی-خۆمانیش، خۆتانیش، خۆیانیش.
خۆمان خانووەکەمان فرۆشت. (تێپەڕ)
خۆیان بەپێ ھاتنەوە. (تێنەپەڕ) بەڵام ئەگەر دوو جێناوی دەستەی یەکەمی پێوە بلکێت، ئەوا تەنیا لەگەڵ کاری تێپەڕدا بەکاردێت، وەک:
زەوییەکەی خۆمانمان فرۆشت.
پەڕتووکەکەی خۆمت پێشکەش دەکەم.
کارەکە بەخودی خۆت ئەنجام بدە. کە لێرەدا (خود) تەنیا ھەر بۆ جوختکردن ھاتووە و لابردنی ھیچ زیانێکی ئەوتۆ بە چەمکی ڕستەکە ناگەیەنێت.
لانتووری
لانتووری (بە فارسی: لانتوری) فیلمێکی ئێرانییە. بەرھەمی ساڵی ٢٠١٦یە لە نووسین و دەرھێنان و بەرھەمھێنانی ڕەزا دورمیشیان، لانتووری لە سی و چوارەمین فێستیڤاڵی فەجر بەشداری کرد و توانی خەڵاتێک بەدەست بھێنێت و لانتووری توانی ڕیکۆردی داھاتی یەکەم ڕۆژی سینەمای ئێران بشکێنێت بە دەستخستنی ١٤٠ ملیۆن تمەن کۆبکاتەوە تەنھا بە بونی نمایش لە ٢٠ پەردەی سینەما، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم فیلمەکانی فرۆشیار و سڵاو مۆمبای ڕیکۆردەکەیان شکاندەوە
قەرەناو
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
لانتووری
چیرۆک
لانتووری گروپێکی تاوانکاری چوار نەفەریە کە سەرکردەکەیان ناوی پاشایە و دەکەوێتە خۆشەویستی کچێکی ڕۆژنامەوانەوە بە ناوی مریەم، مریەم بە دوای وەرگرتنی ڕازی بوونی لێخۆشبونە لەو بنەماڵانەی کە کەسێکیان لێکوژراوەو دەیانەوێت حوکمی قەساس (جێبەجێکردنەوەی سزا وەکو تاوان) لەسەر تاوانبار جێبەجێ بکەن، لە دوای وەڵامی نەرێنی مریەم بۆ پاشا پاشا بڕیارەکەی پێ قبوڵ ناکرێت و ھێرشێکی دڕندانە دەکاتە سەر مریەم، چیرۆکی فیلمەکە بە شێوازێکی ناھێڵیە و لە زمانی تاوانبارەکانەوە دەگێڕدرێتەوە و کەسانێکی دیکە ڕای خۆیان لەسەر ڕوداوەکان دەڵێن ھەریەکەو دیدگای تایبەتی ھەیە لەسەر ڕوداوەکە ھەندێکیان پێیان وایە پاشا و گروپەکەی کەسانێکن کە وەک و خوێنمژ وان لە نێو کۆمەڵگادا و بە تەواوەتی دڕندەن  ھەندێکیشیان پێیان وایە پاشا و گروپەکەی کەسانێکی لەو جۆرە نین و لە ناخەوە پاکن و  ئەوەی کاریگەری لەسەر خراپبونی ئەو تاقمە ھەبووە خراپی خودی کۆمەڵگا بووە
جێناوی خۆیی
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێزمانی کوردی
لانتووری
ڕێگری
بە بیانووی پیشاندانی خراپییەکانی نێو کۆماڵگای ئێرانی ڕێکخراوی حەوزەی ھونەری، فیلمەکەی قەدەغە کرد و فیلمەکە بۆ خوار ١٦ ساڵ بە نەگونجاو دیاری کرا، بەو ھۆیەشەوە لانتووری بێبەش بوو لە بەشێکی زۆری سینەما گرنگەکان لە نێویشیاندا سینەمای پەردیسی ئازادی کە بە یەکێک لە ھەرە گرنگترین سینەماکان دادەنرێت لە ئێران، باران کۆسەری لە دیدارێکدا لە بەرنامەی سی و پێنجدا ڕایگەیاند: کە لانتووری بەرەو پێشچوونێکی زۆر باشە لە سینەمای ئێراندا. پێموابوو ئەویش وەکوو فیلمی "تووڕە نیم" بە تەواوەتی ڕادەگرن
قەرەناو
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
لانتووری
کاردانەوە و ڕەخنەکان
لانتووری پڕبینەرترین فیلمی سیو چوارەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر بوو ، بینەرێکی زۆر شەیدای بینینی بوون یەکێک لە ھۆکارەکانی پڕبینەری لانتووری قەدەغە کردنی فیلمی پێشتری ڕەزا دورمیشیان بوو کە زۆربەی خەڵک تامەزرۆی بوون بەڵام ھەرگیز نەیاندی بۆیە ترسیان ھەبوو قەدەغە بکرێت فێستیڤاڵی فیلمی فەجر تاکە ھەل بێت بۆ بینینی.
لەبارەی لانتووریەوە ڕای جیاواز زۆر ھەیە ھەندێک لە ڕەخنەگران پێیان وایە فیلمێکی تایبەتە و ھەندێکیان پێیان وایە زیاد لە پێویست گەورەکراوە
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان پۆل:فیلمە فارسییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ بە زمانی فارسی پۆل:فیلمە درامییەکانی ساڵی ٢٠١٦
زانکۆی حەزرەمەوت
زانکۆی حەزرەمەوت زانکۆیەکی یەمەنی یە لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە لە شاری حەزرەمەوت لە یەمەن. وە لە ١٤ کۆلێژ پێکهاتووە.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
پارێزگای ئانتالیا
پارێزگای ئانتالیا یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باشووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئانتالیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١ پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
وانگ یی (وێنەکێش)
وانگ یی( بە چینی سادەکراو:王绎;، دێرین:王繹) وێنەکێشی مرۆڤ بوو لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٣٠ پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:ھونەرمەندانی ھۆنگژۆو پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ژاپۆن
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ژاپۆن (بە ئینگلیزی: Japan women's national volleyball team) نوێنەرایەتی وڵاتی ژاپۆن دەکات لە پاڵاوانیتی و یارییەدۆستانەکان لەسەر ئاستی خانمان. خاوەنی شەش مەدالیای ئۆڵمپیادە، لە پلەی ١٠ی ڕیزبەندی باشترین ھەڵبژاردەکانی بالەی خانمانە لە سەرئاستی جیھان (بەپێی پۆلینی ١٤ی ئابی ٢٠٢١). لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ی تۆکیۆ، بووە براوەی یەکەم مەدالیای زێری خولی بالەی خانمان. بەھەمان شێوە بووە براوەی مەدالیای زێری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ی کەنەدا. لەوە بەدواوە ھەڵبژاردەکە نەیتوانی لە سەرکەوتنەکانی لە ئۆڵمپیاد بەردەوامبێت بێت، دواین جار لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ی لەندەن توانی مەدالیای بڕۆنز بەدەست بھێنێت. لە ئۆڵمیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ تۆکیۆ لە پلەی ١٠ جێگیر بوو. سێجار نازناوی پالاوانێتی جیھانی بالەی خانمانی بەدەست ھێناوە. لە ساڵی ١٩٧٧ بووەتە پاڵاوانی جامی جیھانی بالەی خانمان.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالەی خانمان پۆل:تیمە نەتەوەییەکان لە تۆپی بالە بۆ پێشبرکێی جیھانی
قەڵا (کرماشان)
قەڵا شارێکە لە گوندستانی ڕازاوەر، ناوچەی بیلوار، شارستانی ڕوانسەر، پارێزگای کرماشان، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٩٧٨ کەس لە ٢٣٠ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان