cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕیارنامەی ١٢٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٦٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
میکی ماوس
وێنۆک
میکی ماوس کەسایەتی کارتۆنی ئەمریکییە و لە ساڵی ١٩٢٨ لە ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی واڵت دیزنی دروستکراوە. کارەکتەرەکە وەک ماسکۆتی کۆمپانیای واڵت دیزنی کاردەکات. کارەکتەری سەرەکی فیلمی فانتازیایە. ھەروەھا میکی ماوس بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی لەگەڵ کارەکتەرەکانی دیکەدا ھەیە لەوانە دۆناڵد داک، گوفی، مینی ماوس و پلۆتۆ. مینی ماوس ھاوڕێ کچەکەیەتی. ڕۆژی لەدایکبوونی ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٢٨یە، ئەمەش ھەمان ڕۆژی لەدایکبوونی مینی ماوسە. میکی ماوس لە ساڵی ١٩٢٨ دروستکراوە و واڵت دیزنی تا ساڵی ١٩٤٦ ئەکتەری دەنگی بووە. دوای دیزنی، جیم ماکدۆناڵد و واین ئەلڤین ڕۆڵی میکی ماوسیان گرتە ئەستۆ. ئەم مشکە مرۆڤدۆستە زۆربەی کات کراسێکی سووری لەبەردایە، پێڵاوی زەرد و دەستکێشی سپی ھەیە. ئەم کارەکتەرە یەکێکە لە کارەکتەرە کارتۆنییە بەناوبانگەکانی جیھان. یەکەم دەرکەوتنی میکی یەک دەرکەوتنی تاقیکردنەوە بوو لە کورتە فیلمی ئەنیمەیشنی فڕۆکەی شێت. دوای ئەوە لە ساڵی ١٩٢٨ میکی لە کورتە فیلمێکدا دەرکەوت بە ناوی "Steamboat"ی ویلی کە یەکێک بوو لە یەکەم فیلمە دەنگییەکان. میکی ماوس لە زیاتر لە ١٣٠ ناونیشانی فیلمدا بەشداری کردووە، لەوانە کۆنسێرتەکەی باند لە ساڵی ١٩٣٥، بەرگدرووی بچووکی ئازا لە ساڵی ١٩٣٨ و فانتازیا لە ساڵی ١٩٤٠. میکی ماوس سەرەتا لە کورتە فیلمەکاندا دەرکەوت و دواتر لە فیلمە درێژەکاندا دەرکەوت. دەیان فیلمی میکی ماوس پاڵێوراو بوون بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین کورتە فیلمی ئەنیمەیشن و لە ساڵی ١٩٤٢ فیلمی Lend a Paw پاڵێورا بۆ وەرگرتنی خەڵات. لە ساڵی ١٩٧٨ میکی یەکەم کارەکتەری کارتۆنی بوو کە ئەستێرەیەکی لە ڕێڕەوی ناوبانگەکانی ھۆلیوود بەدەستھێنا. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٣٠ بەدواوە میکی وەک کارەکتەری کۆمیک ستریپ ناسێندرا. میکی ماوس کارەکتەرێک بوو کە جێگەی ئۆسڤاڵد دوپشکی بەختەوەری گرتەوە، کارەکتەرێک کە لەلایەن بەرھەمھێنەرێکی فیلمەوە بە ناوی چارڵز مینتز بۆ ستۆدیۆکانی دیزنی دروستکرابوو و لەلایەن ستۆدیۆکانی یوونیڤەرساڵ دابەشکرا. ھەروەھا میکی بۆ یەکەمجار لە کۆمیکەکاندا دەرکەوت دوای ئەوەی لە ١٥ کورتە فیلمی ئەنیمەیشنی سەرکەوتووی بازرگانیدا دەرکەوت و بە ئاسانی لەلایەن خەڵکەوە ناسرا.
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی ئەمریکی
ئیکلێکتیک، ئەلاباما
ئیکلێکتیک (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی ئێلمۆر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٠٠١ کەس بووە. ڕووبەری ١١٫١١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٠٫١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٧ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
گایوس موسۆنیوس ڕوفوس
گایوس موسۆنیوس ڕوفوس فەیلەسوفێکی ستۆیکی سەردەمی ڕۆم بوو، لە ساڵی ١ی دوای زاین، لە سەردەمی ئیمپراتۆر نێرۆ لە ڕۆم فێری فەیلەسووفی بوو، و سزای دوورخرانەوەی بەسەر سەپێنرا لە ٦٥ی دوای زاین، دواتر و لەسەردەمی ئیمپراتۆر گالبا توانی بگەڕێتەوە ڕۆم و ڕێگەی پێدرا لە ڕۆم بمێنێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١ەم پۆل:رۆمانی سەدەی یەکەم پۆل:فەیلەسووفەکانی سەدەی یەکەم
قەزا
قەزا (عەرەبی: قضاء‎‎ - زمانی تورکیی عوسمانی : کەزا) بەشێکی کارگێڕیە بە مێژووییی بەکارهاتوە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وە ئێستا بەکاردێت/بەکاردەهات لە هەندێت ویلایەتە جێنشینەکانی. زاراوەکە لە زمانی تورکیی عوسمانی یە و واتا "دەسەڵاتى دادوەرى"؛ وە هەندێک جار وەرگێڕدراوە بۆ "ناوچە"، "بەشی-ناوچە" (هەرچەندە ئەمەش بەکاردێت بۆ ناحیە)، یان '' ناوچەی دەسەڵاتی دادوەری".
وڵاتانی عەرەب
کەزا بەشی کارگێڕی ئاستی-دووەم بوو لە سووریا، بەڵام ئێستا بۆتە مەنتیقە.
وشەی قەزا بەکاردێت بۆ ئاماژەپیکردن بە:
ئێران
لە ئێراندا بە قەزا دەلێن شارستان. پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
بنجامین ئەلڤۆرد
وێنۆک بنجامین ئەلڤۆرد (لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٨١٣ بۆ ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٤) سەرباز، ماتماتیکزان، ڕووەکناسێکی ئەمریکی بوو.
ژیان و کارکردن
لە شارۆچکەی ڕەتلاند لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایکبووە، کە لەوێدا حەز و خوولیای بۆ سروشت پەیدا بوو، دواتر چووە ئەکادیمیای سەربازی ئەمریکا و دەستی بە بەھرەکانی کرد لە ماتماتیکدا، لە ١٨٣٣ ئەکادیمیاکە دەرچوو دواتر لە چالاکییە سەربازییەکانی ئەوسای ئەمریکا بەشدار دەبێت لە سەربازی دەبێت تا لە ئازاری ١٨٦٥ لە پلەکەی لادەبرێت
لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٤ لە واشنتن دی سی دەمرێت، بیابانی ئەلڤۆرد لەبەر ڕێزێک و شانازییەک بۆ ئەو ناوی لێنراوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣ پۆل:مردووانی ١٨٨٤
٨٩٥ (ژمارە)
٨٩٥ (هەشت سەد و نەوەد و پێنج) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٩٤ و ٨٩٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ئۆڵمپیک لیۆن
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٩ لە فەڕەنسا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی فەڕەنسا پۆل:وەرزشی لیۆن پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٩ پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٥٠ پۆل:ئۆڵمپیک لیۆن
پارێزگاکانی تاجیکستان
تاجیکستان دابەش دەکرێت بۆ
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئایفۆن ٣ جی
ئایفۆن ٣گی (بە ئینگلیزی: iPhone 3G)، یەکێکە لە زنجیرە مۆبایلە هۆشمەندەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە ١١ی تەمموزی ساڵی ٢٠٠٨ دەرچوو، دووەمین زنجیرە مۆبایلی ئایفۆنە
سەرچاوە
پۆل:ئایفۆن پۆل:ئەپڵ پۆل:ئای ئۆ ئێس پۆل:ئەو بەرهەمانەی لە ساڵی ٢٠٠٨ خراونەتە بازاڕەوە
٩١١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پارتی لیبراڵی ئوسترالیا
پارتی لیبراڵی ئوسترالیا، ڕاستڕەوترین پارتی چالاک و بەهێزە لە وڵاتی ئوسترالیا کە لە ساڵی ١٩٩٦ تاکوو ٢٠٠٧، بە ڕێبەری جۆن هۆوارد سەرۆکایەتی دەوڵەتی فیدراڵی ئەم وڵاتەیان لەدەست دا بوو. ڕێبەری پارتەکە لە ٢٠٠٩، تۆنی ئەبۆتە. پێشبڕکێکاری سەرەکی ئەم پارتە، پارتی کرێکاری ئوسترالیا یە کە لە ٢٠٠٧ەوە سەرۆکایەتی ئوسترالیای لە ئەستۆیە.
سەرچاوە
پۆل:پارتی لیبراڵی ئوسترالیا پۆل:پارتە سیاسییەکانی دامەزراوی ١٩٤٤ پۆل:پارتە سیاسییەکانی دامەزراوی ١٩٤٥ پۆل:پارتە لیبراڵەکانی ئوسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٥ لە ئوسترالیا پۆل:پارتی میانەڕەو لە ئوسترالیا پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
شارستانەکانی تاجیکستان
وێنۆک|450x450پیکسڵ|قەزاکانی تاجیکستان پارێزگاکانی تاجیکستان دابەش کراوە بۆ ٥٤ قەزا، (تاجیک: نۆحیجە، ناحیە یان ڕووسی:ڕایۆن، شوێن)، بەبێ ژماردنی ٤ قەزا کە دەگەڕێنەوە بۆ پایتەختی شار دوشەنبە،
ژمارەی قەزاکان(ناوچەکان) لەسەر نەخشەکەن
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ڕەتلاند (شارۆچکە)، ڤێرمۆنت
وێنۆک|نەخشەی شارۆچکەی ڕەتلاند ڕەتلاند شارۆچکەیەکە لە ویلایەتی ڕەتلاند، ڤێرمۆنت، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەپێی سەرژمێری ٢٠٢٠ دانیشتووانی دەگاتە ٣٩٢٠ کەس شارۆچکەکە بەتەواوی دەورە دراوە بە شاری ڕەتلاند، وێنۆک|گوندی ماربل لە ١٩١١
سەرچاوەکان
پۆل:شارۆچکەکانی ڤێرمۆنت
٨٩٦ (ژمارە)
٨٩٦ (هەشت سەد و نەوەد و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٩٥ و ٨٩٧.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بڕیارنامەی ١٢٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تاجیکستان سەبارەت بە سنووری نێوان تاجیکستان و ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٦٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تاجیکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:تاجیکستان لە ١٩٩٩
قەبارە
قەبارەی ھەر شتێکی خۆگر، تراو، گاز یان ھەر بۆشایییەک، مەزناییی ڤالاگەی ٣-ڕەھەندی‌ یە کە داگیری دەکات. ھێڵەکان و وێنە ٢-ڕەھەندییەکان (وەکوو: چوارگۆشە کان ) لە ڤالاگەی ٣-ڕەھەندیدا قەبارەیان سفرە. یەکەکانی قەبارە زۆرتر ئەمانەن: مەتری سێجا، سانتیمەتری سێجا، لیتر، یان میلیلیتر.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:قەبارە
٩١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ناحیەی نەمروود
ناحیەی نەمروود، (بە عەرەبی: ناحیة النمرود، بە ئینگلیزی: Al Namrud subdistrict) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە ھەرێمی کوردستان لە دەشتی نەینەوا لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی خدر ئەلیاسە.
مێژوو
تا پێکھێنانی دەوڵەتی عێراقی تازە لە ساڵی ١٩٢٦، قەزایەک بە ناوی قەزای حەمدانیە یا قەرەقووش یا باخودیدا نەبوو، بەڵکو باخودیدا(قەرەقووش) گوندێکی گەورە بوو، دیانە یەعقوبییەکان و ھی تری تیادا دەژیان و ڕاستەوخۆ سەر بە مەڵبەندی ناحیەی مووسڵ بوو، بەڵام پاش دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی ناحیەیەک بەناوی ناحیەی قەرەقووش دامەزرا و سەرەتا خرایە سەر قەزای شێخان، ئینجا خرایە سەر قەزای مووسڵ. لە پەنجاکانیش لەگەڵ پەرەسەندنی ھزری نەتەوایەتی عەرەبی و ھزری بە عەرەباندنی عێراق ناوی گۆڕدرا بە ناحیەی حەمدانیە. لەساڵی ١٩٧٠دا قەزایەکی نوێ بەناوی قەزای حەمدانیە، کە پێکھاتبوو لە ناحیەی قەرەقووش و ناحیەکانی نەمروود و بەرتڵە و کەڵەک، دامەزرا.
جوگرافیا
سنوری ناحیەی نەمروود:
دانیشتووان
پێکھاتەی دانیشتووانی ناحیەکە بەم جۆرەیە: لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەی دانیشتووانی قەزاکە، بە ھۆی کەمبوونی سەرژمێری ڕاستەقینە و دوور لە دەستکاری و ڕاگواستن و بە عەرەباندنە بەردەوامەکانی ناوچە کوردنشینەکانەوە کارێکی ئاسان نییە، بەڵام دەتوانینبڵێین کە لەم نەتەوانە پێک ھاتوون، زۆرینەی بە پلەی یەک مەسیحییەکان و پاشان پلە دوو کوردەکان و دواتر عەرەب و تورکمان.
کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٤٧) گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێزیدی پۆل:پارێزگای موسڵ پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ئەلفوبێی عەرەبی
ئەلفوبێی عەرەبی یاخود ئەلفوبێی ئارامی کە ئەمڕۆ بە ھەڵە ناوی دەبردرێت بەئەلفوبێی عەرەبی چونکە لەڕاستیدا ئەم ئەلفو بێیە مێژوویەکی زۆرکۆنتری ھەیە لەکاتێک ھەندێک کەس بۆسەردەمی نوسینەوەی قورئانی پیرۆز دەگەڕێننەوە، ئێمە ھەموومان دەزانین کە قورئانی پیرۆز بەزمانی عەرەبی نوسراوەتەوە بەڵام بە ڕێنوسی ئارامی باچاوێک لە مێژوو بکەین بزانین قورئانی پیرۆز بە چەند قۆناغ نوسراوەتەوە بابڕۆین بپرسین کەی خاڵ یاخود نوقتە بۆ نوسراوەکانی قورئانی پیرۆز زیاد کران، پاشان فارسەکان کەبەر لەھاتنی ئیسلام خاوەنی کیان و دەوڵەت بوون بە چ ڕێنووسێک نوسینیان کردوە، بێگومان ئەو ڕێنوسەی یاخود ئەلفوبێیەی کە ئیمڕۆ ناومان لێناوە ئەلفوبێی عەرەبی ئەلفوبێیەکی ئارامیە فارسەکان بەر لە عەرەبەکان بەکاریان ھێناوە کەئێستا بەکاردێت بۆ نووسینی چەندین زمانی ئاسیای وئەفریکی، وەکو زمانی عەرەبی زمانی ئۆردویی و زمانی کوردی، ئەلفوبێی ئارامی بەپلەی دووەم دێت لە ڕووی بەکارھێنانەوە لەدوای ئەلفوبێی لاتینی. ڕاست|وێنۆک|ئەلفوبێی کوفی عەرەبی بەر لەسەرھەڵدانی ئاینی پیرۆزی ئیسلام عەرەبەکان لە نیمچە دورگەی عەرەبی دەرنەچوو بوون مەگەر بازرگانەکانی نێوان شام و مەککە نەبێت، پاشان عەرەبەکان شیعریان لەبەردەکرد نەدەنوسراوە چونکە نوسینێکیان نەبوو، دوای ھاتنی ئاینی پیرۆزی ئیسلام وھاتنەدەرەوەی عەرەبەکان لە نیمچە دورگەی عەرەبی و بلاوبونەوەی خوێندەواری لەناو میللەتە جۆربەجۆرەکان لەسەر ھەمان ئەو ئەلفوبێیە ڕۆیشتن وەک: ئۆردویی، پەشتۆ، بەلۆچی، مێلایو، ھەوسا (لە ڕۆژئاوای ئەفریقا)، ماندیکی، سەواحیلی لە (ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا)، بیلتسی، مارواری، پەنجانی (لە پاکستان)، کشمیری و سیندی (لە ھیند و پاکستان)، ئارووی (لە سریلانکا)، ئویغووری (لە چین)، کازاخستانی (لە ئاسیای ناوەڕاست)، ئۆزبەکی (لە ئاسیای ناوەڕاست)، قیرغیزی، ئازەری، کوردی (لە ئێران وعێراق)، تورکی عوسمانی، ئەندەلوسی (لە ڕۆژئاوای ئەوروپا)، فارسی، ھەروەھا پیت و ھێمای نوێ زیادکراوە بۆ ئەلفوبێی ئارامی.
تەختەکلیلی عەرەبی
ڕاست|وێنۆک|400px|خشتەی ت‏‏‏ە‏‏‏ختەکلیلی عەرەبی
کۆربین بلو
thumb|کۆربین بلو ساڵی ٢٠١٢ کۆربین بلو ئەکتەری ئەمەریکی لەدایک بووی ٢١ی شوبات ساڵی ١٩٨٩.
بەستەری دەرەکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی پۆل:کۆربین بلو پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی فیریلو ھ. لاگواردیا پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
٨٩٧ (ژمارە)
٨٩٧ (هەشت سەد و نەوەد و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٩٦ و ٨٩٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
شازاد سائیب
شازاد سائیب ناسراو بە کاکە شا، ساڵی ١٩٤٦ لە سلێمانی لەدایکبووە. ساڵی ١٩٦٨ کۆلیژی مافی لە بەغدا تەواو کردووە و دەستی بە پارێزەری کردووە، لەم پێناوەشدا بەرگری لە زۆرلێکراوان کردووە، لەپاڵ کارەکەی خۆیدا درێژەی داوە بە خەباتی سیاسی. لە ساڵانی ١٩٦٩-١٩٧٠ سەرنووسەری گۆڤاری ڕزگاری بووە.
ساڵانی ١٩٧٠ تا ١٩٧٥ لە ریزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستاندا کاری کردووە، دوای شکستی ١٩٧٥و دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ڕۆڵێکی دیاری لە گەیاندنی رێنمایی و راسپاردەکانی سەرکردایەتی لەنێوان دەرەوە و ناوەوەی وڵاتدا گێڕاوە. ساڵی ١٩٨٠ چۆتە شاخ و بۆتەوە پێشمەرگە، لەو ماوەیەشدا دادگاکانی شۆڕشی رێکخستووە.
ساڵانی ١٩٧٨ تا ١٩٨٣ بووەتە نوێنەری یەکێتیی نیشتمانی لە سوریا و لوبنان، لە ساڵی ١٩٨٨یشدا نوێنەری یەکێتیی نیشتمانی بووە لە ئەوروپا و ساڵی ١٩٩٤ لە ئەنقەرە بۆتە نوێنەری یەکێتی لە تورکیا.
شازاد سائیب ساڵی ٢٠٠١ پۆستی وەزیری کشتوکاڵی لە کابینەی سێیەمی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندا پەسەند کرد. لە ڕۆژی ٢١ی ئایاری ٢٠٠١ بە ڕووداوێک لە نزیکی شارۆچکەی پیرەمەگروون گیانی سپارد.
٩١٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئێدواردزڤیل، ئەلاباما
ئێدواردزڤیل (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی کلیبەرن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٠٢ کەس بووە. ڕووبەری ٤٢٫٥٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٫٧٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
مەلا سەید ئەحمەدی فەیلەسووف
ناوی تەواوی سەید ئەحمەدی کوڕی سەید ئەمینی کوڕی سەید موحەممەدی کوڕی سەید ئەمینی کوڕی سەید خدری کوڕی سەید بەوانی کوڕی سەید خان عەلی خانە و نازناوی (فەیلەسووف) بوو، و بە مامۆستا مەلا سەیید ئەحمەدی فەیلەسوف ناسرابوو، ئەوەش لەبەر بلیمەتی و زیرەکی و شارەزابونی بە شێوەیەکی بێ وێنە لە زانستە شەرعی یەکان و فەلسەفە و عەقیدەی ئیسلامی و زانستە کانی تری وەک بەلاغەو مەنتیق و عیلمی کەلام و سەرف و نەحوی عەرەبی و فەلەک و ئوستورلاب و جوگرافیا و مێژوودا. ھەروەھا شارەزایی زۆرباشی ھەبوو لەزانستی زەوی ناسیدا.
ئایفۆن ٣جی ئێس
ئایفۆن ٣گی ئێس (بە ئینگلیزی: iPhone 3GS)، یەکێکە لە زنجیرە مۆبایلە هۆشمەندەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٩ دەرچوو، سێیەمین زنجیرە مۆبایلی ئایفۆنە
مەلا سەید ئەحمەدی فەیلەسووف
نەسەبی
- مامۆستا مەلا سەید ئەحمەدی فەیلەسوف لە نەوەی بابا شێخ ئەحمەدی باینچۆ ی کوری سەید مەحموودی سەبزەوارییە و لە سەیدەکانی (پیرخزری) یە پشتاوپبشت دەچنەوە سەر ئیمام ڕەزا ی مەشھەد خوای لێ ڕازی بێت.
ئایفۆن ٣جی ئێس
سەرچاوە
پۆل:ئایفۆن پۆل:ئەپڵ پۆل:ئای ئۆ ئێس
مەلا سەید ئەحمەدی فەیلەسووف
ژیان و بەسەر ھاتی
لە ساڵی ١٩١١ ز بەرامبەر ١٣٢٩ک لە کەرکووک لەدایک بووە. ھەر منداڵ دەبێت و لە تەمەنی چوار ساڵیدا باوکی ئەگوێزێتەوە بۆ بەغدا و لەوێ نیشتەجێ دەبێت، ھەر بۆیە مامۆستا فەیلەسوف لەوێ گەورە دەبێ و پێ دەگات و ھەر لە بەغداش فێری زمانی عەرەبی و فارسی و تورکی دەبێت. دوای ئەوە لە کەرکووک و ھەندێ ناوچەی دەوروبەری و چەمچەماڵ و ھەولێر ژیان بەسەر دەبات و ماوەیەکیش لە ئێران بوە. لە ژیاندا ھەژاری و کەم دەرامەتی و نەبونی زۆر بینیوە. چەند جارێک ماڵی تاڵان کراوە و ناخۆشی و دەربەدەری زۆری بینیوە و نوسراوو کتێب و پەرتووک و شیعرەکانی لەو نێوانەدا فەوتاون و لەناوچوون، تەنانەت لە ساڵی ١٩٦٣ دا کتێب و نوسراوەکانی بەر شاڵاوی تاڵان کردن دەکەوێت و چەند کتێبێکی کەم نەبێت ھیچی بۆ نامێنێتەوە و ھەندێ کەسی خەڵکی کەرکووک کە سەرباز دەبن لە باشووری عێراق بە ڕێکەوت ھەندێ لە کتێبەکانی بەدەستی منداڵی عەرەبەوە دەبینن لە شاری عیمارەو چەند دانەیەکی کەمی بۆ دێننەوە. لە ساڵی ١٩٧٩ دا سەفەری حەج دەکات و ئەو ئەرکە پیرۆزەش جێبەجێ دەکات.
خوێندنی
مامۆستا زانستە شەرعییەکان و فەلسەفە و حیکمەت و بەلاغەو مەنتیق وعیلمی کەلام و فیقھو ئوسوڵی فیقھو حەدیس و باقی زانستەکانی ئەو سەردەمەی خوێندوە.
سەرەتای خوێندنی لە شاری بەغدا دەست پێکردووە، پاشان بۆ مەبەستی بەپایان گەیاندنی خوێندنەکەی ڕووی لەکەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری وەکو لەیلان و باواو فەرقان و کردووە، دواتر زۆر شوێنی تر گەڕاوە وەکو سلێمانی و گەرمیان وخانەقین و زەھاو و چەند شوێنێکی تر.
- سەرەتا لة بەغدا دەچێتە لای (کتاب = کوتتاب) بۆ فێربوونی ئەلف و بێ ی عەرەبی، دوای ئەوە قورئانی پیرۆزی خوێندوە. پاشان دەچێتە مزگەوتی شێخ عەبدولقادری گەیلانی و ھەندیّک حەدیس و دیوانی خواجە حافزی شیرازی و گولستان و بوستانی شێخی سەعدی شیرازی و چوار دەروێش و پەند عەتارو ھەندێک کتێبی تری فارسی دەخوێنێت، پاشان ھەندێک کتێبی تورکی و ئینگلیزی ئەخوێنیّت. ئینجا دەچێتە کەرکووک و لە مزگەوت ومەدرەسەکانی ئەو شارە دائەمەزرێت و دەست بە خوێندن دەکات. دوای ماوەیەک ڕووئەکاتە لادێ و شارۆچکةکانی دەوروبەری و ماوەیەکیش لەو شوێنانەبەسەر دەبات، دوای ئەوە ئەگەرێتەوە کەرکووک و درێژە بە خوێندنەکەی دەدات. ئینجا دەچێتە ناوچەکانی گەرمیان و خانەقین و زەھاوو ماوەیەکیش لەوێ دەمێنێتەوە و پاشان ئەگەرێتەوە بۆ کەرکووک و ئەمجارەیان لە (مەدرەسەی ئەوقافی ئایینی کەرکووک) وەرئەگیرێت. مامۆستا ئەم مەدرەسەیە بە پلەیەکی زۆر باش تەواو دەکات. ئەوەی پێویستە بوترێت لەو کاتەدا لە نموونەی ئەو مەدرەسە ئایینی یەی کەرکووک کەسەر بە وەزارەتی ئەوقاف بوو، سێ مەدرەسەی ئایینی تر ھەبوون لە ھەریەک لە شارەکانی بە غداو موسڵ و بە سرە و کەرکووک (نموونەی پەیمانگاو کۆلێژە ئایینی یەکانی ئێستا). دەرچوانی ئەو جۆرە مەدرەسانە شارەزایی یەکی زۆر باشیان ئەبوو لە زانستە شەرعی و ئایینی یەکان و بڕوانامەی دەرچونیان (تخرج) پێ ئەدرا. دواتر مامۆستا فەیلەسوف ڕووئەکاتە شاری سلێمانی و سەرەتا لە خانەقای مەولانا خالید دائەمەزرێ و ماوەیەک لەوێ دەمێنێتەوە، دوای ئەوە چەند شوێنێکی تر دەکات ھەر لەناو شاری سلێمانی بەڵام ئەو شوێنانەی بەدلّ نابێت و لەدواییدا لە خانەقای مەحوی جێگیر دەبێت و ماوەیەکی زۆر لە خزمەت مامۆستا ئەسعەد مەحوی دەخوێنێت و ماوەیەکی باش ئەمێنێتەوەو دۆستایی یەکی زۆرباشی لەگەڵدا پەیدا دەکات. دواتر ڕووئەکاتە لادێ و ناوچەکانی دەوروبەری سلێمانی و ماوەیەکیش بەو شوەیە بەسەر دەبات و ئینجا بەیەکجاری ئەگەرێتەو بۆ کەرکووک و لە خانەقای مامۆستا مەلا عومەری ئۆمەرگومەتی جێگیر دەبێت و لە سالّی ١٩٣٧ دا ئیجازەی مەلایەتی وەر دەگرێت و دەبێت بە مەلا و دەست دەکات بە خزمەت کردن و فەقێ یەکی زۆری لێ کۆئەبێتەوە.
- مامۆستا بۆ خوێندن زۆر شوێنی کوردستان و عێراق گەڕاوەو ناخۆشی ژیان و ئازارو بێ پارەیی و نەبونی و غەریبی زۆری چەشتووەو تەنانەت چەند جارێک بۆ سەردانی ماڵەوەیان لە کەرکووکەوە بۆ بەغدا بە پێ ڕۆیشتوە.
کاروچالاکی یەکانی
- مامۆستا فەیلەسوف سالاّنێکی زۆر و نزیکەی شەست سالّ خزمەتی بە دین و بەژین کردووە لە زۆر شوێنی کوردستان و عێراق، لەوانە کەرکووک و ناوچەی ساڵەیی و کوبێسە و سامەڕا و چەمچەماڵ حاجی ئۆمەران ناوچەی قەڵاسێوکە و زۆر شوێنی تر. لەو ماوەیەشدا ئیمام وخەتیبی کردووەو دەرسی بە قوتابی و فەقێکانی داوە. لە زۆر شوێنەوە فەقێ ڕووی لێکردوەو لە خزمەتیا زۆر بە شانازی یەوە خوێندویانەو دەیەھاو سەدەھا فەقێ ی کورد لەسەر دەستی خوێندنیان تەواو کردوەو بوون بە مەلاو مامۆستا.
- لەسالّی ١٩٧٤ دا بەشداری لە شۆرشی ئازادی خوازی گەلەکەی کردووەو بووە بە دادوەر لە دادگای تەمیزی شەرعی لە کوردستان
- نوسینی زۆری ھەبوە لەسەر زانستەشەرعی یەکان، بەلاّم زۆربەیان بەر تاڵان و سووتان کەوتون و فەوتاون، تەنھا چەند نوسراوێکی کەمی ماوە کە ھێشتا چاب نەکراون.
پلەو پایەو کەسایەتی مامۆستا
- شارەزایییەکی زۆر باشی ھەبوو لە زمانی عەرەبی و عیلمی کەلام و بەلاغەو مەنتیق دا.
- شارەزایی یەکی زۆرباش و زانستیانەی ھەبوو لە مێژووی کوردو مێژووی عەرەبی و ئیسلامی و تەنانەت لە مێژووی ولاّتانی ئەوروباو ئەمریکاشدا.
- زەوی ناس و ئەستێرە ناس و فەلەک زانێکی چالاک بوو.
- تواناو ئارەزویەکی زۆرچاکی ھەبوو لە خوێندنەوەدا، تەنانەت لە تەمەنی پیریشیدا ڕۆژانە نزیکەی ١٠ کاتژمێری بە خوێندنەوە بەسەر ئەبرد.
- ئەدەب دۆست وشیعر دۆست و ڕەوانبێژ بوو، شارەزایی یەکی زۆری ھەبوو لە ماناو شیکردنەوەی شیعرو ئەدەبی عەرەبی و کوردی و فارسی دا. زۆر حەزی لە شیعرەکانی مەولانا و حافز و خەیام و بابا تاھیر و مەحوی و نالی و سالم و مەولەوی ئەکرد.
مردن
- مامۆستا فەیلەسوف لة تەمەنی ٨٦ ساڵیدا و لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٧ توشی شەلەل دەبێت بەھۆی جەڵتەی دەماغەوە و نزیکەی حەوت ساڵ بەو شێوەیە لەسەر جیّگا دەکەوێت. لە ڕۆژی چوارشەممە لە ڕێکەوتی ١٤ی نیسانی ٢٠٠٤ بەرامبەر(٢٤/ ٢ / ١٤٢٥ ک) لە نەخۆشخانەی فێرکاری لە شاری ھەولێر و لە تەمەنی ٩٣ ساڵیدا گیان پاکی بە یەزدانی مەزن دەسپێرێت و ھەر ھەمان ڕۆژ تەرمە پیرۆزەکەی ئەگوێزرێتەوە بۆ شاری کەرکووک و لە گۆرستانی ڕەحیماوە ئەنێژێت، بەو جۆرە ئەو چرایەش دەکوژێتەوە لە خوازیارانی شەرع و دین.
سەرچاوەکان
١- کورتەیەک لە ژیاننامەی زانا ئایینییە کۆچ کردوەکانی سەدەی بیستەم لە ناو شاری ھەولێر. چاپی ١ ٢٠٠٤. عمر شێخ لەتیف.
٢- گۆفاری پەیامی ڕاستی. ژمارە ٧١، ٢٠٠٤.
٣-رۆژنامە ی الاصلاح ژمارە ٦٣ و ٦٤. ٢٠٠٥.
٤-رۆژنامە ی کەرکووکی ئە مرو ژمارە ٢٥. ٢٠٠٤.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:ناودارانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
بڕیارنامەی ١٢٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٧٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:عێراق لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
٨٩٨ (ژمارە)
٨٩٨ (هەشت سەد و نەوەد و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٩٧ و ٨٩٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فیگۆ
لویس فیگۆ ناوی تەواوی لویس فیلیپی مادێریا کایرۆ فیگۆ بە ئنگلیزی Luís Filipe Madeira Caeiro Figo, لە ڕێکەوتی ٤ ـێ نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٧٢ ھاتۆتە دنیاوە ، ئەستێرە و یاریزانی پێشووی وڵاتی پۆرتوگالە ، لە ھێڵی ناوەڕاست یاری کردووە و لە یانەکانی سپۆرتینگ لێسبۆنە و بارسێلۆنا و ڕیاڵ مەدرید و ئینتێرمیلان ژیانی پیشەگەرایەتی تێپەڕاندووە و زیاتر لە بیست ساڵ خزمەتی بە بواری وەرزش و تۆپی پێ کردووە و ناوبانگێکی زۆری و ھاندەرێکی باشی بۆ خۆی پەیدا کردبوو. لە ڕێکەوتی ٣١/٥/٢٠٠٩ وازھێنانی یەکجارەکی لە یاری کردن ڕاگەیاند لەو کاتەی یاری بۆ یانەی ئینتێرمیلان دەکرد ، زیاتر لە ١٢٧ یاری نێودەوڵەتی بۆ ھەڵبژاردەی پۆرتوگال ئەنجام ـداوە کە لە ڕێزی یاریزانە مێژووییەکانی پۆرتوگال دێت. ئەم یاریزانە لە ھەردوو جەمسەری ئیسپانیا واتا ڕیاڵ مەدرید و بارسێلۆنا یاری کردووە و بەژداری لە یاری ئێل کلاسیکۆی نێوان ئەو دوویانە کردوو دەستکەوتی زۆری بەدەست ھیناوە کە دوایی دەچینە سەری کە بریتین لە نازناوی جامی پۆرتوگال یەک جار و چوار جار خولی لالیگا و دوو جامی ئیسپانی و سێ جامی سووپەری ئیسپانی و گرنگرترینیان خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە جارێک بەدەستی ھێناوە و یەک جار جامی جامەکانی ئەوروپا (کە ئێستا ئەو پاڵەوانێتیە ڕێک ناخرێت و بەڕێوەناچێت) و دووجار جامی سووپەری ئەوروپی و یەکجار جامی ئینتێرکۆنتینتاڵ (جامی جیھانی) و لە ئیتاڵیاش چوار جار کاڵچیۆی بەدەست ھیناوە و جامی ئیتاڵیا یەک جار و جامی سووپەری ئیتاڵی سێ جار.
ژیانی تایبەتی
لویس فیگۆ ژیای ھاوسەری لەگەڵ خانمە نمایشکاری جلوبەرگی سویدی ھێلین سڤیدێن پێکھێناوە کە لە بەرواوری ٢٢ـی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٧٦ لەدایک بووە و تەمەنی (ساڵ ٣٤) ، سێ مناڵیان بەناوەکانی دانیێلا لەساڵی ١٩٩٩ لەدایک بووە و مارتینا لە نیسانی ٢٠٠٢ لەدایک بووە و ستیلا لە نۆی دیسەمبەری ٢٠٠٤ لەدایک بووە.
کاری ئێستای فیگۆ
200px|thumb|left|فیگۆ
لەگەڵ سپۆڕتینگ لیشبۆنە
لەگەڵ یانەی ناوبراو دەستی کرد بەیاری کردن لە ژیانی پیشەگەرایەتی و لەوکاتەی کەلەگەڵ یانەی سپۆرتینگ یاری دەکرد چەندین نازناوی بەدەست ھێناوە وەک بردنەوەی نازناوی جامی ئەوروپا بۆ خوار تەمەن ١٦ ساڵ و جامی جیھان بۆ خوار تەمەن ٢١ ساڵان ، و لە ووڵاتی پورتوگال یەکێک بوو لە باشترینەکان لەگەڵ یاریزانان جواو پینتۆ و ڕۆی کۆستا و بەیاریزانی بەسەردەمی زێڕینی ھەڵبژاردەکە ناسرابوون.
لەگەڵ بەرشلۆنە
لە ساڵی ١٩٩٥ یاریزان لویس فیگۆ ڕەزامەندی نیشاندا بۆ یاری کردن لەڕیزی یەکێک لە باشترین یانەکانی ئەوروپا ، بەڵام فیگۆ نەیدەزانی کام لە دوو یانەی ئیتاڵیەکان ھەڵبژێرێت کە بریتیبوون لە یۆڤانتۆس پارما چونکە ئەو دوانە گرێبەستیان پێشکەش کردبوو بەڵام بەشێوەی خواستن ، لەکۆتایی ـدا چارەنووسی فیگۆ یەکلایی بوەوە و بڕیاری ـدا ڕوو بکاتە یانەی ئێف سی بارسێلۆنا بۆ یاری کردن لە ژێر سەرپەرشتیاری ڕاھێنەر و ئەفسانەی ھۆڵەندی یۆھان کرۆیف کە ئەوکات بەڕێوبەری یانەی ناوبراو بوو .بەبڕی £ ٢٬٢٥٠٬٠٠٠ پاوەند (جونەی ئیستەرلینی) واژۆی لەسەر گرێبەستەکەی کرد لەگەڵ یانەی بارسێلۆنا و کاروانی وەرزشی ڕاستەقینە لێرەوە دەستی پێکرد.
لەبارسا زیاتر لە ١٧٢ یاری ئەنجام ـداوە و ٣٠ گۆڵێشی تۆمار کرد ، نازناوەکانیشی بریتیبوون لە دووجار نازناوی خولی ئیسپانی و جارێک جامی جامەکانی ئەوروپا لە ساڵی ١٩٩٦–٩٧ بەدەست ھێنا.
چوونی بۆڕیاڵ مەدرید ناسرا بە بەرازەکە
لە ساڵی ٢٠٠٠ لویس فیگۆ ھەنگاوێکی گرینگ و چارەنوسازی نا و یانەی بارسێلۆنای بەجێھێشت کە بۆماوەی زیاتر لە پێنچ ساڵ یاری بۆ کرد و و ناوبانگێکی فرەی پەیدا کرد ، کەچی نەیتوانی بەردەوام بێت لەگەڵ بلاوگرانە و ڕوی کردە یانەی دوژمنەکەی بارسا کە ئەویش جەمسەرەکەی تری ئیسپانیا ڕیاڵ مەدرید بوو ، بەو کردارەی یاریزان لویس فیگۆ بە خیانەتکرا ھاتە ناساندن لەلایەن ھاندەرانی یانەی بارسێلۆناوە و تۆڵەی خۆیان لە فیگۆ کردەوە ئەویش کاتێک لە یاری کلاسیکۆی نێوان ریاڵ و بارسا لەسالی ٢٠٠٢ لەلایەن ھاندەرانی بارسێلۆناوە سوکایەتیەکی زۆر بە فیگۆ کرا و چەندین شتیان تێ گرت کاتێک ویستی لێدانی کۆرنەرێک جێ بەجێ بکات بەڵام ھاندەران ھەستان بە ھاویشتنی سەری بەراز بۆ فیگۆ کە دوای ئەم ڕووداوە لە ڕۆژنامەکانی کەتەلۆنیا نازناوی بەراز بەسەر فیگۆ سەپاند.
لەگەڵ ڕیال مەدرید
فیگۆ لەسەردەمی فلۆرێنتینۆ پیرێزی سەرۆکی یانەی ریاڵ مەدرید توانی لەڕیزی یاریزانە مەزنەکان ناوی خۆی بنووسێتەوە و توانی چەند نازناوێکی وەک دووجار خولی ئیسپانی لەساڵەکانی ٢٠٠١ و٢٠٠٣ و خولی یانەی پاڵەوانەکانی ئەوروپا لەساڵی ٢٠٠١ ، بەم جۆرەش کاروانی لویسیتۆ لەگەڵ ڕیاڵ مەدرید کۆتایی ھات کاتێک بەبڕی £٣٨٫٧ لە بارساوە ھاتە مێرەنگێ.
لەگەڵ ئینتەرمیلان
فیگۆ لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٥ ڕیاڵ مەدریدی بەجێھێشت و ڕوی کردە یانەی ئینتێرمیلان بەبۆندێکی ئازاد چونکە گریبەستەکەی لەگەڵ ڕیاڵ مەدرید کۆتایی ھاتبوو ،فیگۆ لەگەڵ ئینتێرمیلان توانی دوور بکەوێتەوە لەو تەنگەژانەی کە لە ئیسپانیا توشی ھات و ناوی بە خراپە زڕا لەسەر دەستی ھاندەرانی بارسا لەگەڵ ئەوەش ـدا دڵی لای ئەوی دوو یانەیە بوو کە لەسەرەتا باسمان کرد (یۆڤانتۆس و پارما) بەڵام فیگۆ بەرەبەرە ئاستی بەرەو داکشان دەچوو و بەپێچەوانەشەوە تەمەنی گونجاو نەبوو بۆ یاری کردن بەشێوەی سەرەکی لەیانەیەکی وەکوو ئینتێرمیلان ، لەسآڵی ٢٠٠٨ لویس فیگۆ بەھاونیشتیمانەکەی خۆی خۆزێ مۆرینھۆ شاد بوو کە ئەوکات بووە ڕاھینەری یانەی نیرازووری لەشووێنی ڕۆبێرتۆ مانچینی ، لە ڕێکەوتی ٣١/٥/٢٠٠٩ فیگۆ دوایین یاری خۆیی لەگەڵ یانەی ئینتێرمیلان ئەنجام ـدا بەرامبەر یانەی ئاتێلانتا.
پاشان دوایی یاریەکە فیگۆ لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنی ـدا ئەوەی دووپات کردەوە کە ئەو بەتەنھا یانەی ئینتێرمیلانی بەجێ نەھێشتووە بەڵکوو ماڵ ئاوایی لە جیھانی تۆپی پێ کردووە ، دەمەوێت ئەوەی لە توانام ـدا ھەبێت پێشکەشی ئەو یانەیەی بکەم و بەدڵنایییەوە من لێرە دەمێنمەوە دوای وازھێنانم لە یاری کردن دەبمە یەکێک لە دەستەی کارگێری یانەی ئینتێرمیلان ، فیگۆ توانی سەرکەوتووبێت لە یارمەتی ـدانی نیرازووری بۆ بەدەست ھێنانی نازناوی خولی یانەی پاڵەوانەکانی ئەوروپا و جام و خول و جامی سووپەر و جامی جیھانی یانەکان لە ساڵی ٢٠٠٩ -١٠.
نێودەوڵەتی (پرتووگال)
فیگۆ توانی نازناوی پاڵەوانێتی جیھانی لاوان لەساڵی ١٩٩١ بەدەست بھێنێت ، و ھەر لەھەمان سآڵ لویس فیگۆ ھەلیکی زێرینی بۆ رەخسا بۆ یاری کردن لە ڕیزی ھەڵبژاردەی یەکەمی پۆرتوگال کاتیک بەژداری کرد لە بەرامبەر ھەڵبژاردەی لۆکسەمپۆرگ کاتێک یاریەکە بە گۆڵ بۆ ھەردوو کۆتایی ھات لە ڕێکەوتی ١٦ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩١ لەوکاتەی تەمەنی زیاتر نەبوو لە ھەژدە ساڵ.
پورتوگال
200px|thumb|left|تۆپی زێڕین بۆ باشترین یاریزانی جیهان فیگۆ لەساڵی ٢٠٠٠ وەری گرت
سەرچاوە
ماڵپەڕ یاریگای وەرزشی
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان
تاشکەند
تاشکەند پایتەختی وڵاتی ئۆزبەکستانە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتو,انی ئەم شارە ٢,٢٠٠,٠٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ١ەمی پ.ز پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ١ەمی پ.ز پۆل:تاشکەند
٨٩٩ (ژمارە)
٨٩٩ (هەشت سەد و نەوەد و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٩٨ و ٩٠٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
گۆزەوڵاغ
گۆزەوڵاغ گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی سەفاخانە، ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بەدووری (٣٨کم) دەکەوێتە باشوری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی ساینقەڵاوە.
ورمێ
ورمێ یان ئورمیە (، ، ، ) یەکێکە لە گەورە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و وڵاتی ئێران، ناوەندی پارێزگای ورمێ و شارستانی ورمێیە، بەبەرزی (١٣٣٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە، کەوتووەتە سەر چەمی بەردە سوور (چەمی شار) و دەشتی ورمێ، لەڕۆژھەڵاتیەوە دەریاچەی ورمێیە و لە ڕۆژاوایەوە ناوچە شاخاویەکانی سنووری دەستکردی باکووری کوردستانە، ھەوای ھاوینانی کەمێک گەرمە و زستانی ساردە.
گۆزەوڵاغ
جوگرافیا
گۆزەوڵاغ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قوزلوی ئەفشار و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەرەپەمەیان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی حەسار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باغی خواروو.
ورمێ
شارێکی گرنگ بوو لەرووی ئاینەکانەوە لە سەدەی نۆزدەدا، دانیشتوانی پێکھاتبوو لە ئیسلام(شیعە و سوننە)و مەسیحی(کاسۆلیکی و پرۆتێستانتی و سوریانی و ئەرسەدۆکسی) و یارسانی و جوو و بەھایی و سۆفیگەری لە ساڵی ١٩٠٠دا مەسیحییەکان لە (٪٤٠)ی دانیشتوانیان پێکدەھێنا بەڵام لە ساڵی ١٩١٨ ژمارەیان کەمی کرد، کاتێک ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە جەنگدا بوو لەگەڵ قاجاڕەکان شاری ورمێ داگیرکرا لەلایەن عوسمانییەکان، ئەرمەنی و ئاشوورییەکان کۆمەڵکوژ کران.
گۆزەوڵاغ
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
ورمێ
پێش ئیسلام
وێنۆک|چەپ|مەودای ئیمپڕاتۆریەتی [[ماد لە ٦٠٠پێش زایندا]] وێنۆک|نەخشەی ئورارتوو لە سەدەی ٩ تا ٦ی پێش زاییندا
دوای ئیسلام
وێنۆک|شوێنی ورمێ لە نەخشەی [[پارێزگای ئازەربایجان لە سەردەمی خەلافەتی عەبباسیدا]]
وێنۆک|چەپ|کۆشکی سێ گومەزی ورمێ، جێنزرگەی جەلالەدینی خوارزم شا
وێنۆک|چەپ|کاتێک [[تەیمووری لەنگ ورمێی دابە گرگین بێگی ئەفشار کە وەک زاڵمێک بوو]]
سەردەمی قاجاڕەکان
وێنۆک|وڵاتان و ڕێگاکانی پێش قاجار، نەخشەی ئازەربایجان و ئاران وێنۆک|چەپ|دانیشتوانەکان لەڕاستەوە شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری و جۆسێف کۆکران وێنۆک|نەخشەی جوڵانەوەی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵا لە ساڵی ١٨٨٠دا لەگەڵ ھەڵایسانی شۆڕشدا عەرەبەکانی ویلایەتی بەغدایش ئامادەیی خۆیان دەربڕی بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشدا، بە مەرجێ شێخ عوبەیدوڵڵا ویلایەتی موسڵیان بۆ رزگار بکات. لەو کاتەدا زۆربەی ھێزە کوردییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و باشووری کوردستان دایانە پاڵ بزوتنەوەکەی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری و شێخ ئیدارەیەکی کاتیی پێکھێنا و توانیان ناوچەکانی مەھاباد و میاندواو و مەراغە ئازاد بکەن. بەھۆی نەبوونی دیسپلین لە ڕیزی جەنگاوەرەکاندا و نەبوونی شارەزایی سەربازی لە لای سەرکردەکان، جگە لەمە ھەر خێڵێک ھێزەکانی لەژێر سەرکردایەتیی رابەرەکانی خۆیدا ھێشتبووەوە و چەکی پێویستیان نەبوو، سەرباری ئەوە کە ئەو ھێزانە کەم مەشق بوون و خواردن و ئازوقەکەش ھەر عەشیرەتێک دەبوایە خۆی دابینی بکردایە، ھاوڕێ لەگەڵ ئەمەشدا ژمارەیەک خەڵکی نەفس نزم لە ھۆزەکان بە مەبەستی تاڵانی و زەوتکردن چووبوونە پاڵ بزوتنەوەکەی شێخ، ئەوان بارودۆخەکەیان بە ھەل زانیبوو، بۆ فەرھودی گوندە ئازەری و شیعەکان و سەروەت و سامانی گاور نەستورییەکانی ناوچەی ورمێ، کە کەوتبوونە ژێر دەسەڵاتی ئیدارەی کاتیی کوردەوە، ئەمەش خاڵی لاوازی دا بە دەست دوژمنانی کوردەوە. ھەرچۆنێک بێت شێخ عوبەیدوڵڵا کاتێک نزیکی شاری ورمێ بوویەوە،‌ چەند نوێنەرێکی خۆی ناردە ناو شار بۆ دانوستان بە مەرجی خۆبەدەستەوەدان. حاکمی شاریش فەرمانی دا کە نمایندەکان بکوژرێن. ئەمەش ڕقی کوردی ورووژاند و چوونە شارەکە و بەپێی ھەندێ سەرژمێری نزیکەی (٣٠٠) کەسیان کوشت و گەورەترین ھەڵە بوو کە ھێزەکانی شێخ کردیان و حکوومەتی ئێرانیش خراپ سوودی لێ وەرگرت بۆ ناشرینکردنی جووڵانەوەکە لە ناوەندە ڕەسمییەکاندا. بەڵام خەڵکی شار بە ‌سەرۆکایەتیی ئیقبالوددەولە بەرگرییەکی سەختیان لە شارەکە کرد و نەیاندا بەدەستەوە. ھەر لەو کاتەدا دکتۆر جۆزێف کاکرن کە لە کۆمیسیۆنی موژدەبەرانی ئەمریکایی کاری دەکرد، چووە لای شێخ و تکای لێ کرد مەرجەکانی خۆبەدەستەوەدان ڕوون بکاتەوە و ئاگاداریی پێ دا کە نابێت ھیچ زیانێک بە مەسیحییەکان و گاورەکانی شار بگات. داوای لێ کرد پێویستە بۆ ماوەی (٢٤)کاتژمێر ھەڵمەتەکەیان بۆ سەر شارەکە ڕابگرن تا ماوەی خەڵک بدرێت لە شارەکە دەرچنە دەرەوە، بەڵام ئەمە پلانێکی نێوان دوکتۆر کاکرن و فەرماندەی سەربازیی ئێران بوو. ئەوان دەیانزانی یارمەتیی ئێرانی بەڕێوەیە و ویستیان ئەم دەرفەتە وەربگرن، ھەتا لە ئازەربایجان ئەو ھێزە بۆ شکاندنی گەمارۆکەی سەر ورمێ، ئەمەش بە کردەوە ڕووی دا و شێخیش ئەو دەرفەتە مێژوییە گرنگەی لەدەست دا. دواجار شەڕەکە لە بەرژەوەندیی ئێران شکایەوە، چونکە ھێزەکە گەیشت و چەکی بەسەر جەنگاوەراندا دابەش کرد. ئیتر بۆ ماوەی دە ڕۆژ شەڕِ قەوما بە بێ ئەوەی ھێزەکانی شێخ بتوانن سەرکەوتنی تێدا بەدەست بھێنن و بگرە بەپێچەوانەوە شێواوی و لێکترازان بەئاشکرا بە ھێزەکانیانەوە دیار بوو. ئەو ھێندەی کە ھاتبوو بۆ فریاکەوتنی شار ھێزە ئێرانییەکە لەسەر دەستی ئەفسەرانی ئینگلیز و فەرەنسا و ئیتالیا و نەمسا و ڕووسیا مەشقیان پێ کرابوو. بەم تەرزە سوپای ئێران توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و بکەوێتە ڕاوەدوونانی شۆڕشگێڕانی کورد. چونکە ئەو ھێزانەی کە بۆ تاڵانی ھاتبوون، مەیدانی شەڕەکەیان بەجێ ھێشت، ئەمەش کاریگەریی مەعنەوی لەسەر ھێزەکان ھەبوو.
سەردەمی ھاوچەرخ
وێنۆک|چەپ|سمکۆی شکاک 230px|وێنۆک|چەپ|بازاڕی میوەی ورمێ لە ساڵی ١٩١١ وێنۆک|چاوەڕوانی خەڵکی ورمێ لە ھاتنی (شا)دا ساڵی ١٩١١
سروشتی
وێنۆک|شاری ورمێ لە ئاسمانەوە
جوگرافیا
ورمێ کەوتووەتە شوێنێکی جوگرافیای شازەوە(ھەڤیاز)، بە دووری (٢٠کم) لە ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێ ھەڵکەوتووە، بەبەرزی (١٣٣٢م) لەئاستی ڕووی دەریا. ورمێ کەوتووەتە دەشتی ورمێوە و دەورەدراوە بە چیایەکانی (سیر و پەنجە عەلی و ناوسەر و کەمەر زەرد و گردەسەر و مەلا عەلی)، لەڕاستیدا ورمێ کەوتووەتە نێوان دەریاچەی ورمێ و ئەو زنجیرە چیایانەی کە وەک دیوارێک وەھان کەوتونەتە ڕۆژاوایەوە.
شوێنی جوگرافی
شاری ورمێ دەکەوێتە بازنەی (٣٧)پلە و (٣٢) خولەکی نیوەگۆی باکوور لە سەروو ھێڵی کەمەرەیی زەوی، ھەروەھا دەکەوێتە سەر ھێڵی درێژی (٤٥)پلە و (٢) خولەکی ڕۆژھەڵاتی ھێڵی گرینویج.
ڕووبار(چەم)
وێنۆک|وێنەیەکی کۆنی چەمی پردی سوور پردی سوور(چەمی شار) ئەم ڕووبارە لە چیا سەختەکانی سنوری دەستکردی باکووری کوردستانەوە سەرچاوەدەگرێت و بە نێو دۆڵەکاندا دێتە خوار و لە نزیک گوندی نوشانا سەرێ بەنداوی (شارچای) لەسەر کراوە و دواتر بەناو شاری ورمێ دا تێپەڕ دەبێت و شار دەکات بە دوو بەشەوە، پاشان دەچێتە دەشتی ورمێ و ئەنجا دەڕژێتە دەریاچەی ورمێ.
بوومەلەرزە
پارێزگای ورمێ یەکێکە لەو پارێزگایانەی کە لەسەر ھێڵی بوومەلەرزەیە، ھەرجەندە تاوەکو ئێستا بوومەلەرزەی بەھێز تیایدا ڕووی نەداوە. کۆتا بوومەلەرزە ڕوویدابێت لە ورمێ لە ساڵی (١٨٨٣ز)دا بووە و بومەلەرزەی ساڵی (١٩٨٧ز) بە ھێزی (٤)پلەی ڕێختەر لە سلیڤانای داوە، بومەلەرزەی ساڵی (٢٠١٢ز) کە لە ناوچەکانی ئاھر و ورزقان ڕویدا کە ماوەی (١٠)خولەکیان بەین بوو، لەساڵی (٢٠١٣ز)دا زەمین لەرزە لە ناوەندی سلیڤانای دا بە ھێزی (٤،٦)پلەی ڕێختەر، لە ئەیلولی (٢٠١٥)ە کۆتا بومەلەرزە لە ناوچەکەیدا بە ھێزی(٤،٢)پلەی رێختەر لە سێرۆ.
زمان
ئەم شارە پێکھاتەیەکی ئاڵۆزی دانیشتوانی ھەیە کە لەچەند نەتەوەیەک پێکھاتوون و ھەر نەتەوە بە زمانی دایکی خۆی دەدوێت بەڵام زمانی کارو باری میری و خوێندن بەفەرمی زمانی فارسیە، ھەرچەندە زۆرینەی دانیشتوانی ئەم شارە بە زمانی کوردی شێوەزاری کرمانجی و کەمێک سۆرانی دەدوێن. ئازەریەکان بە زمانی ئازەربایجانی شێوەزاری تەورێزی دەدوێن. ئاشوورییەکان کە بەزمانی سریانی یان ئاشووری دەدوێن. ئەرمەنییەکان بە زمانی ئەرمەنی دەدوێن.
پێکھاتەی دانیشتوان
وێنۆک|کورد و ئاشووری و ئازەری لە ورمێ
ئاینزا(مەزھەب)
کوردەکانی ئەم شارە زۆرینەیان سوننە مەزھەبن و ھەندێکیان یارسانین، کورەسوننیەکان سوننە مەزھەبن، ئازەریەکان شیعە مەزھەبن، ئەرمەنی و ئاشورییەکان مەسیحین، ھەتاوەکو سڵی (١٩٠٠) نزیکی نیوەی دانیشتوانی شار مەسیحی بوون و بەڵام تاوەکو ساڵی (١٩١٨ز) ژماریەن زۆر کەمی کرد بە ھۆی شەڕ و کوشتار و کۆچپێکردنیان. لەسەردەمی (ڕەزا شای پەھلەوی)دا زۆرێک لە ئاشوورییەکان گەڕانەوە بۆ ئەم شارە.
بازرگانی
لە کۆندا ورمێ، سەرەڕێی بازرگانی قەوقاس و میزۆپۆتامیا و ئاسیای بچوک بووە، بووەتە شارێکی بازرگانی چاک. لەڕاستیدا ورمێ کەوتووەتە سەر ڕێگای بازرگانی ھەناردەکردنی شتومەک و ھاوردەکردنی شتومەک. ھەروەھا بازرگانی کردن بە بەرھەمی کشتوکاڵی و بەرھەمی ناوچەیی دەورووبەری.
ئاپۆڕا
ورمێ لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی (٢٠١١ز)دا (٦٦٧٤٩٩)کەس بووە لەو ژمارەیە (٣٣٤١٣٤)نێر و (٣٣٣٣٦٣)مێ بووە لە (١٩٧٧٤٩)خێزان پێکھاتووە. دووەمین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستانە پاش شاری کرماشان لە ڕووی ئاپۆڕای دانیشتوانەوە، وە دەیەمین شاری ئێرانە. ورمێ ھەرە شاری قەرەباڵەغی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە.
ئەمەش ژمارەی دانیشتوانی شاری ورمێ بەپێی ساڵی سەرژمێریان:
داب و نەریت(خێوار)
ئەم شارە لەبەرئەوەی لە چەند نەتەوە و ئاینزا پێکھاتووە لەبەرئەوە لەڕووی نەریتەوە جیاوازە و لە جەندەھا نەریت پێکھاتووە یان تێکەڵی نەریتەکان بووەتە دروست بوونی نەریتێکی نوێ.
سینەما
سەرەتای سینەما کە ھاتە ورمێ دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (٤٠)ەکان، لەئێستادا لە ورمێ (٥) سینەما و (٣) ھۆڵ ھەیە، بەردەوامیان ھەیە بەشێوەیەکی نا چالاک، سینەمای ئازادی کە لە پێشدا ناسرابوو بە پەرسیپۆلیس سینەما دامەزراوە لە ساڵی (١٩٤٠ز)، سینەما ئێران و سینەما ئینقلاب دامەزراوە لە ساڵ (١٩٦٥ز). ئێستا تەنھا یەک سینەما کاردەکات لە ورمێ.
پەرتوکخانە
(١٨٠٠٠) کەس ئەندامن لە (١٣) پەرتوکخانەی گشتی لە ورمێدا.
شارەوانی
یەکەم شارەوانی کەدامەزرا بەناوی بەلەدییەی ڕەزائیە بوو، لەسەردەمی پەھلەویدا وشەی بەلەدییە گۆڕدرا بە شارەوانی، بەمەش بووە شارەوانی ڕەزائیە. شارەوانی ڕەزائیە ناوەکەی گۆڕا بە شارەوانی ورمێ لە دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران، ھەتا سەرەتای سەردەمی پەھلەوی شارەوانی ھەر لەگەڵ پارێزگای ئازەربیجانی ڕۆژاوا بەڕێوە دەچوون، پاش سەردانی ڕەزاشا بۆ ورمێ ئیتر باڵەخانەیەک بۆ شارەوانی کرایەوە، شارەوانی ورمێ لەساڵی (١٩٦١ز)دا بەفەرمی کرایەوەو بووە (٢٢)ھەمین شارەوانی ئێران.
کونسوڵخانە
کونسوڵخانەی تورکیا لە ورمێ، بۆکارو باری دیبلۆماسی و ڕامیاری لە ورمێ کاردەکات لە ژێر فەرمانی باڵیۆزخانەی تورکیا لە تاران، جگە لە ورمێ کونسوڵخانەی تورکیا لە شاری تەورێز ھەیە، (مەھمەت بۆلوت) لە ئێستادا سەرکونسوڵگەری ورمێیە.
دەریاچەی ورمێ
وێنۆک|دەریاچەی ورمێ دوای وشک بوونی وێنۆک|وشک بوونی دەریاچەی ورمێ دەریاچەی ورمێ دەریاچەیەکی سوێڕی(خوێی یا شۆر) دەکەوێتە باکوری ڕۆژھەڵاتی ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە، ئەم دەریاچەیە بووەتە ھۆی جیا بوونەوەی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات و پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، دەریاچەی ورمێ گەورەترین دەریاچەی سوێری ڕۆژھەڵاتی ناوینە و دووەمین دەریاچەی سەر زەویە، ئەم دەریاچەیە بە بەرزی (٤١٨٣پێ) ئەکەوێتە سەر ڕووی ئاستی دەریا، ئەوپەڕی درێژی لە باکوورەوە بۆ باشوور (١٤٠کم)ە و ئەوپەڕی پانی لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا (٨٥کم)ە، ڕووبەری ڕووی ئاوی ئەم دەریاچەیە (٥ھەزارکم٢) بۆ (٦ھەزارکم٢)ە. ئەو وێنەیەی کە لەلایەن ئاژانسی ناساوە گیراوە گۆڕانکاری جوگرافی دەریاچەکە ڕوون دەکاتەوە.
پارکی نەتەوەیی دەریاچەی ورمێ
پارکی نەتەوەیی دەریاچەی ورمێ دەکەوێتە باکوری ڕۆژاوای ئێران یان باکووری ڕۆژھەڵاتی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئەم دەریاچەیە گەورەترین دەریاچەیە لە ئێران و کوردستاندا، ڕووبەرەکەی دەکاتە (٤٧٠٠٠٠)ھێکتار لە ساڵێکی پڕ باراندا، دەریاچەی ورمێ زۆر سوێرە یا پڕ خوێیە، ھەتاوەکو ئێستا ھیچ ماسییەکی تیا نەدۆزراوەتەوە، ئەوەی تیایدا دەژی لەم دەریاچەیەدا قەوزە و ڕۆبیانە، ئەم دەریاچەیە گەلێک خواردن بۆ زۆرێک قازوقوڵنگ دەستەبەردەکات، شوێنێکی لەبارە بۆ زاوزێی باڵندەی فلامینگۆ و قاز و پلیکانی سپی. (١٨٦) جۆر باڵندە تۆمار کراوە لەم پارکی نەتەوەییە لە ساڵی حەفتاکاندا، ئەم دەریاچەیە (٤) دورگەی گەورە و لەقەبارەدا نزیک بەیەک و (١٠٠) دورگەی بچوک و شێوە بەردی تیادایە، شوێنێکی زۆر دەدات بە باڵندەکان بۆ ھەڵھێنانی ھێلکەکانیان. بەھۆی دروست کردنی بەنداو لەسەر ئەو چەم و زێی و ڕوبارانەی دەڕژێنە ئەم دەریاچەیە و زۆرکردنی ئاودێری و کشتوکاڵ کردنی ڕادەبەدەر وەھای لێکردووە کە ئاوی ئەم دەریاچەیە بەرەو وشک بوون بچێت و ببێتە کارەسات بۆ ناوچەکە.
خوێندنی گشتی
وێنۆک|خوێندنگەیەک لە ورمێ لە سەرەتای سەدەی بیستدا وێنۆک|دەرگای قوتابخانەی ھیدایەت لە ورمێ پێش سەردەمی پەھلەوی، خوێندن بە شێوەیەکی گشتی دەچوو بەڕێوە لە خوێندنگاکاندا، خوێندنگاکان لە گەڕەکە گەورەکاندا ھەبوو، شارەکە قەرەباڵەغ بوو، زۆرینەی لە مزگەوت و تەکییەکان و ماڵەکاندا دەیان خوێند. یەکەم شێوازی تازەی خوێندنگە دامەزرا لە ورمێ لە ساڵی (١٩٣٢ز)دا و (١٧) شاڵ لەدوای ئەو بەروارە ئەکادیمیای ھونەریش دامەزرا.
خوێندنی باڵا
یەکەم ناوەندی پەروەردە و فێرکردنی پزیشکی دامەزرا لە ئێراندا لەلایەن ئەمریکییەکانەوە لە ورمێ لە ساڵی (١٨٨٥ز)، چالاکی ئەم پەمانگایە بەردەوام بوو تا دامەزرێنەرەکەی لە ژیاندا بوو کە (جۆسێف کارکران) بوو. خوێندنی باڵا لە ساڵەکانی دواتردا پەرەی سەند وەک کردنەوەی کۆلێژی کشتوکاڵ لە ورمێ، وە فراوان بوونی زانکۆی ورمێ بە کردنەوەی کۆلیژەکانی کە، لە ئێستادا (٢٢٠٠٠) خوێندکار ھەیە لە زانکۆی ورمێدا و (٤٦٠٠٠) خوێندکار ھەیە لە زانکۆی ورمێی ئازاددا و (١٨٠٠) خوێندکار دەخوێنن لە زانکۆی تەکنەلۆجی ورمێ.
ناوەندی فێرکردنی زانستە ئایینییەکان
یەکەم خوێندنگەی ئاینی دامەزراوە لە ساڵی (١٧٦٣ز) لە ورمێ، لە ئێستادا ئەم خوێندنگەیە ناسراوە بە خوێندنگەی ئیمام خومێنی لە ورمێ و (١٥٠) خوێندکار تیایدا دەخوێنن، وە خوێندنگەی ئاینی سەلاحەدینی ئەیوبی لە ورمێ، خوێندنگەی ئاینی زەینەبی کوبرا کە تازە دامەزراوە تایبەتە بە ژنان لە ورمێ کە زانستە ئاینییەکانی تیادا دەخوێندرێت.
پیسبوونی ھەوا
ورمێ بەھۆی زۆری ھاتوچۆ، بووەتە ھۆی بەرز بوونەوەی ڕێژەی دوانە ئۆکسیدی کاربۆن، بەھۆی پشت گوێ خستنی دروستکردن و بەرھەم ھێنانی یەکە پیشەسازیەکان شوێنەکەی بووەتە یەکێک لە شارە پیسبووەکانی وڵات. نیشانەی پیسبوون لە ورمێ بەھۆی ھاتنی خۆڵبارین لە عێراقەوە و بووەتە دیاردەی کەش و ھەوا کە (٩٠) ڕۆژ لە ساڵێکدا دەردەکەوێت. یەکێک لەو شتانەی کە لە داھاتوودا مەترسی دروست دەکات لە سەر ژینگەی ورمێ و ناوچەکە وشک بوونی دەریاچەی ورمێیە کە دەبێتە ھۆی دورست بوونی گەردەلولی خوێی. بەدروست کردنی کەمەربەندی سەوزی و زیادکردنی سەوزای لە ورمێدا یەکێکە لە چارەسەرەکانی ڕێگریکردن لە پیسبوونی کەش و ھەوای ورمێ.
ئاستەنگی ھاتوچۆ
لە ورمێدا بۆھەر (١٠٠٠) کەس (٨٠) ئۆتۆمبێل ھەیە، کە ئەمە زیاترە لە شاری تاران کە بۆ ھەر (١٠٠٠) کەسێک (٦٢) ئۆتۆمبێل ھەیە، دووەمین شاری قەرەباڵەغە لە ھاتوچۆدا دوای تاران لە ئێراندا. ڕۆژانە زیاتر لە (٢٥٠٠٠٠) ئۆتۆمبێل لە شاردا ڕێدەکەن کە ئەم ژمارە زۆرە کوچە و کۆڵان و شەقامی شار ھەڵیناگرێت، زۆری ئاستەنگی ھاتوچۆ لە ناوەندی شار ڕوودەدات بەتایبەتی لە شەقامەکانی ئیمام و باکری و کاشانی و مەدەنی و مونتەزیری و مەتەری و تاڵقانی. زۆرترین ئاستەنگ بەھۆی ئەوەیە کە ئۆتۆمبێلی فەردی بەکاردەھێنرێت لەلایەن ھاوڵاتیانەوە، وە وەستانی دووبەرامبەری ئۆتۆمبێل ئەو ئاستەنگە دروست دەکات. وە زۆری دروست بوونی ئەو ئاستەنگە بەھۆی ئەوەیە کە فەرمانگەکان و شوێنە بازرگانی و پزیشکیەکان دەکەونە مەڵبەندی شارەوە. بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە شارەوانی ھەستاوە بە دانانی پلانێک کە لە چەند شەقامێکدا کە ئۆتۆمبێل بە تاک و جووت بچنە ناوەوە، وە دروست کردنی ڕێگای پیادە ڕێ، دروستکردنی پشتێنەیەک بەدەوری شاردا تاوەکو ئەوەی دەچێتە دەرەوەی شار بە ناو شاردا تێپەڕنەبێت، وە چارەسەری ئەم ئاستەنگە بەھۆی دانانی میترۆ و پاسەوە دەبێت تاوەکو زۆر ئۆتۆمبێل نەبرێتە ناو شار و دابەشکردنی خوێندنگە و کۆلیژەکان بە ھەموولایەکی شاردا، و دروست کردنی پرد و بەرزە پرد و ڕێگا یەکتر بڕەکان.
پەراوێزنشین
پەراوێزنشینەکان یەکێکن لە دژوارییەکانی ورمێ، کە ئیسلاماوا و زوراوایان بەناو کردون، ھەتا ئێستا (٢٥٠٠٠) کەسیان رێکخستووە لە ورمێدا بەپێی ماستەرپلانی پێنجەمی ورمێ، تەنھا لە (٧) مانگی ساڵی (٢٠١٤ز)دا شاری ورمێ زیادی کردووە بە پانتایی (٧٥٠) ھێکتار، ناوچەکانی ئیسلاماوا و حوسێناوا و حاجی پێرلۆ و عەلیاوا و وەکیلاوا و کوی لالەسالار و قەرەباغ و گوندەکانی ئەلواج و دیگالە لە پەراوێزنشینی ورمێن، لە باکووری ڕۆژاوای شاردا پەراوێزنشینەکان نزیکەی (١٥٠٠٠٠) کەس دەبن، ئەم پەراوێزنشینانە دەبنە ھۆی دروست بوونی پشێوی و کاری تاوانکاری لە شاردا و وێرانکردنی زەوییە کشتوکاڵییەکان، کۆچکردن بەرەو شاری ورمێ لە زیاد بووندایە.
پەرەپێدانی شار
پێکھاتەی شاری ورمێ دابەشکرابوو بۆ سێ ناوچە لە کۆندا، چەقی شارەکە سەرەکیترین بەشی شارەکەیە، کە کۆنترین پێکھاتەی شارەکەیە، کۆنترین بازاڕ دەکەوێتە ئەم شوێنەی شارەوە. ھەرچەندە ئەم شارە تەمەنی چەند ھەزار ساڵێکە بەڵام تەمەنی گەڕەکە کۆنەکانی لە سەد ساڵ تێپەڕ ناکات. لە ھەمان کاتدا شاری ورمێ ناوەندی پارێزگای ورمێیە، شەقامەکانی باکری و خیام و عەسکەرئاباد بە ناوەندی شارەکەدا تێپەڕ دەبن، پێکھاتەی ناوەندی شارەکە بووەتە ھۆی ئەوەی کە چڕی دانیشتوان زۆر بێت. پێکھاتەی ئەندازیاری و بیناسازی ناوەندی شار لە پێکھاتە کۆنەکان پێکھاتووە. شێوەو نیشانەی شەقام و کۆڵانەکانی ئەم بەشەی شار ئەوە ئەدا دەکەن کە ناوەندی شارن، پێکھاتەی بەشی سێیەمی شار ئەوە دەردەخات کە لەدوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران فراوان بووە و کۆچکردن زیادی کردووە بۆ شارەکە. وە زۆرێک لە زەوییە کشتوکاڵییەکان گۆڕدراون بۆ شوێنی نیشتەجێ لە باکووری ڕۆژاوا و باشوری شاری ورمێ.
ناوچەی شارەوانی
لەئێستادا شاری ورمێ دابەش کراوە بۆ چوار ناوچە لەلایەن شارەوانییەوە، بەڵام ڕووبەری شارەوانی ورمێ لە گەورەبووندایە و شارەوانی کارنامەی خۆی ھەیە بۆ فراوان بوون و گەورەبوونی ئەم شارە.
ناوچەی سەوز
(٧٠) پارک و باخچە لەم شارەدا ھەیە و کە (٦٥٠) ھێکتار لە زەوی ئەم شارە پێکدەھێنن. بۆ ھەر نەفەرێک (٨)مەتری چوارگۆشەی بەردەکەوێت لە سەوزای، بڕیاروایە کە ئەم ڕێژەیە بەرزبکرێتەوە بۆ (١٢)مەتری چوارگۆشە لە چوار ساڵی ئایندەدا.
گواستنەوە
دووری نێوان شاری ورمێ و ھەندێک شار و شارۆچکە و شارەدێی ئێران:
فڕۆکەخانە
لە شاری ورمێ فڕۆکەخانەیەکی چالاکی نێودەوڵەتی ھەیە، فڕۆکەخانی ورمێ، گەشتی ئاسمانی ناوخۆی ھەیە بۆ تاران و مەشھەد، وە گەشتی ئاسمانی نێودەوڵەتی ھەیە بۆ وڵاتانی تورکیا و عەرەبستانی سعوودی و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. کۆمپانیاکانی (ئاسمان و ئێران ئێر و ئاتا) بەر پرسیاری گەشتی ئاسمانین لە فڕۆکەخانەی ورمێ.
ڕێگای ئاسن
پڕۆژەی دروست کردنی ڕێگای ئاسنی نێوان میاندواو و مەراغە و مەھاباد و نەغەدە و ورمێ بە درێژی (١٨٤کم) لە ساڵی (٢٠٠١ز)دا دەستی پێکرد. بڕیار وەھابوو کە لە ساڵی (٢٠١٣ز)دا تەواو ببێت بەڵام تەواو نەکراوە. بەم پلانە شاری ورمێ دەبەسترایەوە بە تۆڕی ڕێگای ئاسانی نیشتمانییەوە.
تێرمیناڵ (گەراج)
گەراجی شەوانە و ڕۆژانەی شەھید کامیلی لە ورمێ ڕۆژانە (١٧٠٠٠) گەشتیاری ھەیە لە ورمێوە بۆ شارەکان و بەپێچەوانەوە. بەھۆی نەبوونی شارەزای تایبەت بۆ دروست کردنی تێرمیناڵ، ئێستا لە دروستکردنی تێرمیناڵێکن بە ڕووبەری (١٨) ھێکتار لە سەر ڕێگای سێرۆ.
پاسی خێرا
بۆ کەم کردنەوەی ئاستەنگی ھاتوچۆ و ڕێکخستنی ھاتوچۆی ڕێگا سەرەکییەکانی شاری ورمێ، شارەوانی ورمێ سیستەمێکی ئۆتۆبوسی دانا. ئەم پڕۆژەیە لە تەمموزی ساڵی (٢٠١٣)دا دەستی پێکرد. ئەم سیستەمە لە ورمێ پێکھاتووە لە دوو ھێڵی ئۆتۆبوس. ھێڵی یەکەم بەدرێژی (١٣کم) و لە (١٤) وێستگە پێکھاتووە و لە شارەوانی ئیسارەوە بۆ مەیدانی خاتم ئەنبیا. ناوچەی (٢ و٣)ی شارەوانی پێکەوە گرێدەدات. ئەم ھێڵە لە (٥٤٪) دانیشتوانی شاری ورمێ لە خۆدەگرێت. ھێڵی دووەم لە شارەوانی بەھداری بۆ گۆڕەپانی شوھەدا دەروات.
تەکسی
شاری ورمێ زیاتر لە (٧٠٠٠) تەکسی ھەیە، ئەم ژمارەیە دەکاتە (٣٥٪) بەشی گواستنەوە لە شارەکەدا. لەم ژمارەیە (١٧٢٦) تەکسی چالاک ھەڵگری تابلۆی سوورن وە (٢٠٤٢) تەکسی ھەڵگری تابلۆی سپین و کە بەستراون بە سەندیکاکانەوە.
وەرزش
وێنۆک|لۆگۆی یانەی فەرھەنگی و وەرزشی شاری ورمێ وێنۆک|ھۆڵی وەرزشی غادیر گرنگترین شوێنی وەرزشی لە ورمێدا کۆمەڵگەی وەرزشی تەختییە دەکەوێتە شەقامی کاشانی، کە دوو یاریگای تۆپی پێی لێیە لەگەڵ تێنسی سەرزەوی و ھۆڵی لەش جوانی و بۆکسێن و نیشانەشکاندن و جۆدۆ و تایکواندۆ و جومناستیکی لێیە. ھۆڵی وەرزشی غادیری (٦٠٠٠)کەسی، کە دامەزراوە لە ساڵی (٢٠٠٧ز)دا کە شوێنێکی گرنگی وەرزشییە لە ورمێدا.
تۆپی پێ
لە ورمێدا تەنھا یەک تیمی تۆپی پێی ھەیە بەناوی بەرقی ورمێ لە یەکێتی تۆپی پێی ئێراندا، کە بەشداری دەکات لە ئاستی سێیەمدا.
بالە
لە ئێراندا ئابادان بە تۆپی پێ و مازندەران بە زۆرانبازی بەناوبانگن، ھەروەھا ورمێ لە یاری بالەدا بەناوبانگن. مێژووی ھاتنی یاری بالە بۆ ورمێ دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتەی دوو موژدەبەری ئایینی ھاتنە ورمێ، خەڵکی ورمێ یاریان دەکرد لەگەڵ موژدەبەرەکاندا لە حەوشەی کونسوڵخانەی ئەمریکا لە ساڵی (١٩١٦ز)دا و ئەوان ئەم وەرزشەیان پێ ئاشناکردن و وەرزشی کۆنی خۆیان لە یاد بکەن و خۆیان بدەنە یاری بالە. تیمی ورمێ لە ساڵی (١٩٤٠ز)دا بەشداری یاری بالەی کرد. لە ئێستادا بە ورمێ دەوترێت ناوەندی بالەی ئێران یان پایتەختی بالەی ئاسیا. پاڵەوانی جامی یەکێتی بالەی ئاسیای ساڵی (١٠١٠ز) لە ھۆڵی غادیر لە ورمێ بەڕێوە چوو.
فستیڤاڵی جامی جیھانی تەممووز
جامی تەممووزی ھەموو ساڵێک بەڕێوە دەچێت لە ھاویندا لە ورمێ بە بەشداری کردنی یاریزانان لە ئێران و کەمایەتی ئاشووری لە سوریا و عێراق.
وەشان
ڕایەڵەی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ورمێ وەک یەکەمین ڕایەڵەی ناوخۆیی ئێران لە ساڵی (١٩٦٨ز)دا دەستی بە کاری خۆی کرد. کارکردنی ئەم رایەڵەیە ڕۆژانە (٣) کاتژمێر بوو تاوەکو ساڵی (١٩٧٢ز)، دواتر کارکردنی گەشتە (٧) کاتژمێر لە ڕۆژێکدا. بەدانانی وێستگەی بەھێزکردنی شەپۆلەکان لە میاندواو و سێرۆ جگەلە پارێزگای ورمێ، شەپۆلەکانی ئەم ڕایەڵەیە دەگەشتە تورکیا و پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات.
بڵاوکراوە
یەکەم گۆڤاری ناوخۆیی کە بڵاوکرابێتەوە لە شاری ورمێ، بەزمانی ئاشووری بڵاوکراوەتەوە بەناوی گۆڤاری (زاھیر یرادی باھرە) کە واتای تیشکی ڕووناکی، کە بڵاوکرایەوە لەلایەن (جەستن پرکینزی ئەمریکی) لە ساڵی (١٨٦٥ز)دا. ئەم گۆڤارە دووەم بڵاوکراوە بوو لە ئێراندا دوای بڵاوکراوەی کاغز ئەلئەخبار، لە ساڵی (١٩٠٧ز) ھەتاوەکوو سەردەمی شۆڕشی دەستووری ئێران لە ورمێ نزیکی (١٠٠) بڵاوکراوە دەردەچوون، لە سەردەمی شۆڕشی دەستووری ئێران لە ورمێ گۆڤاری فریاد دەردەچوو کە سەرنووسەرەکەی (میرزا حەبیبی ئاغازادە) و خاوەنی ئیمتیاز (مەحمود غەنی زادە) بوون کە بە ھەردوو زمانی فارسی و ئازەربایجانی دەردەچوو کە بۆ وریا کردنەوە و ڕۆشنبیرکردنی خەڵک و پشتگیریکردنی شۆڕشی دەستووری ئێران بوو. کوردانی دانیشتووی ئازەربایجانی ڕۆژاوا لەم سەردەمەدا چەندین بڵاوکراوەیان بڵاودەکردەوە کە گرنگترینیان گۆڤاری کوردستان بوو کە لە نێوان ساڵەکانی (١٩١٢ - ١٩١٤) بڵاودەکرایەوە کە خاوەنی ئیمتیازی گۆڤارەکە عەبدولڕەزاق بەدرخان بوو وە بڕێوەبەرەکەشی سمکۆی شکاک بوو، کە بەزمانی کوردی و زمانی ئازەربایجانی دەردەچوو. کاتێک سمکۆ لە ساڵی (١٩١٩ز)دا ورمێی ڕزگارکرد، شایانی باسە شاری ورمێ ماوەی (چوار ساڵ) لەژێر دەسەلاتی کورددا بوو. لەماوەی ئەو چوار ساڵەدا کە ورمێ بەدەست کوردەوە بوو، رۆژنامەیەکی کوردی بەنێوی رۆژی کورد و شەوی عەجەم بڵاودەکرایەوە کە سەرنووسەرەکەی ناوی (محەممەدی تورجانیزادە) بوو. لە ژێر چاودێری پۆلیس و خەفاندنی رادەربڕیندا لە سەردەمی پەھلەیدا لە ورمێ چوار بڵاوکراوە دەردەچوون، پێش شۆڕشی ئیسلامی ئێران بڵاوکراوەکان کاریان دەکرد و پشتگیری سۆڕشیان دەکرد ھەتاوەکوو ئێستا دوو لەو بڵاوکراوانە بەردەوامیان ھەیە لە کارکردن. یەکەمین ڕۆژنامە لە ورمێدا دەردەچێت بەزمانی فارسی بە ناوی (ئازاری ئازەربایجان) لە ساڵی (٢٠١١ز)ەوە.