cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەردەباریکە
سیل بڵاو بوونەوەیە بەناو ھەوایە کاتێک خەڵک سیلی چالاکیان ھەیە نیشانەکانیان یان کۆکەی سی، تف، قسە کردن، یان دەپژمێت. خەڵک لەگەڵ سیلی پێراو نەخۆشیەکە بڵاو ناکاتەوە. ھەوکردنی چالاک زیاتر ڕوو دەدات زۆرجار لە خەڵک لەگەڵ ئێچ ئای ڤی / ئەی ئای دی ئێس و لە ئەوانە کە دەستنیشان کردنی دووکەڵی سیلی چالاک لەسەر بنەمای تیشکی ئێکسی سنگە، ھەروەھا تاقیکردنەوە و کەلتووری وردبینیی شلەی لەش. دەستنیشان کردنی سیلی پەنھان پشت پێ دەبەستێت لەسەر تاقیکردنەوەی پێستی ڤاکسینی دژی نەخۆشی سیل.
پێشگیریی سیل گەڕان بەدوای نەخۆشی ئەوانە بەشداری دەکات لە مەترسیی بڵند، دۆزینەوە و چارەسەری زووی ئەم نەخۆشییە، و کوتان لەگەڵ باسیل: - لە شیش یا داردەست دەچێت و زنجیرە دەبەستێتەکە کالمەتتە-گوەرین (بی سی گی) کوتان. ئەوانە لە مەترسیی بڵند خێزان دەگرێتەوە، شوێنی کار، و پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی خەڵک لەگەڵ سیلی چالاک. چارەسەر بەکارھێنانی دژە زیندەی زۆر داوا دەکات بەسەر ماوەیێکی درێژ. بەرگریی دژە زیندە گرفتێکی گەشە سەندنە لەگەڵ زیاد کردنی ڕێژەی سیلی دەرمان-بەرگەگری زۆر (ئێم دی ئار - تی بی) و بەفراوانی تا ٢٠١٨ یەک-چارەکی دانیشتوانی جیھان بیرە کە تووش ببرێت لەگەڵ سیل. ھەوکردنی نوێ ڕوو دەدەن لە نزیکەی ١٪ی دانیشتوان ھەر ساڵێک. لە ٢٠١٧، زیاتر لە ١٠ ملیۆن نەخۆشی سیلی چالاکی ھەبوو کە بووە ھۆی ١٫٦ ملیۆن مردن. ئەمە دەگاتە ئەوەی کە ژمارە یەک بەھۆی مردن لە نەخۆشییەکی درمەوە. لە ٥٠٪ی لە ھیندستان بوو.
نیشانە
وێنۆک|272x272پیکسڵ سیل لەوانەیە ھەر بەشێکێک لە لەش تووش ببێت، بەڵام زۆربەی بەشێوەیەکی گشتی ڕوو دەدات لە سیەکان (ناسراو بە سیلی پوولمەنێری). سیلی ئەکستراپولمۆناری ڕوو دەدات کاتێک سیل دەر دەکەوێت ئۆوتسیدە ئۆف سیەکان، ھەرچەندە سیلی ئەکستراپولمۆناری لەوانەیە پێکەوە بژیێت لەگەڵ سیلی پوولمەنێری.
نیشانە و نیشانەی گشتی تا دەگرنەوە، ساردی، ئارەق دەکاتی شەو، لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، دابەزاندنی کێش، و شەکەتی. بزماری گرنگ بەکوتەک لێ دان لەوانەیە ھەروەھا ڕوو بدات.
ھۆ
ھۆی سەرەکیی سیل سیلی میکۆباکتەریومە (ئێم تی بی)، ێک بچووک، ئێرەوبیک، باسیل: - لە شیش یا داردەست دەچێت و زنجیرە دەبەستێتی نۆنمۆتیلە. ناوەرۆکی چەوریی بڵندی ئەم نەخۆشیزا ڕوون دەکاتەوە بۆ زۆریی تایبەتمەندیی پزیشکیی بێھاوتا. ئەو ھەر دابەش دەکات ١٦ بۆ ٢٠ کاتژمێر، کە ڕێژەیێکی یەگجار ھێواشە بردراوردی کرد لەگەڵ بەکتریای دیکە، کە عادەتەن دابەش دەکەن لە کەمتر لە ئان کاتژمێر. میکۆباکتەریایێک بیلایەری چەوریی پەردەی دەرەوەی ھەیە. ئەگەر لەکەیێکی گرام ئەنجام دەدرێت، ئێم تی بی یان زۆر بەبێھێزی " گرام-ئیجابی " لەکە یان بۆیە لە ئەنجامی چەوریی بڵند ناھێلێتەوە و [میکۆلیک] ناوەرۆکی ترشی دیواری خانەی. ئێم تی بی دەتوانێت ڤایرۆس لەناوبەری بێھێز بەرگەگرتن و بژیێت لە دەوڵەتێکی وشک بۆ چەندین ھەفتە.
لە سروشت، ژوورۆچکەی بەکتریاکە دەتوانێت تەنھا گەشە بسێنێت لە نێو خانەکانی زیندەوەرێکی خانەخوێ، بەڵام م. سیل دەتوانێت ڕۆشنبیر بێت لە تاقیگەکە.
سیلی چاڵاک
وێنۆک|273x273پیکسڵ|mycobacterium دەستنیشان کردن سیلی چاڵاک تەنھا دای مەزراند لەسەر نیشانە و نیشانە زەحمەتە، ھەروەک نەخۆشیەکە دەستنیشان دەکەن لە ئەوانە کەیێک بێھێز کراو سیستەمی بەرگرییان ھەیە. دەستنیشان کردنێکی سیل دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەچاو بکرێت لە ئەوانە لەگەڵ نیشانەی نەخۆشیی سی یان دەستووری نیشانە بەردەوام درێژتر لە دوو ھەفتە
تیشکی ئێکسێکی سنگ و کەلتووری بەلغەمی زۆر بۆ باسیللیی ڕۆژووی-ترش بە شێوەیەکی نموونەیی بەشێک لە ھەڵسەنگاندنی بەراییە. [ینتەرفەرۆن-γ] پشکنینی ئازاد کردن و تاقیکردنەوەی پێستی ڤاکسینی دژی نەخۆشی سیلی سوودی بچووکن لەکە دەر کەوتن جیھان. ئینتەرفیرۆن پشکنینی ئازاد کردنی گاما: تیپی سێیەمە لە ئەلفوبێی یۆنانی ([ئای گی ئار ئەی]) کۆنترۆڵ کردنی ھاوشێوە ھەیان بب لە ئەوانە لەگەڵ ئێچ ئای ڤی دەستنیشان کردنێکی کۆتای پێھاتووی سیل دەکرێت لەلایەن دیاری کردنی م. سیل لە نموونەیێکی پزیشکی (بۆ نموونە، بەلغەم، جەراعەت، یان پشکنینی شانەییێکی شانە). لەگەڵ ئەوەشدا، کرداری کەلتووری زەحمەت بۆ ئەم زیندەوەرە ھێواش-ڕوواوە دەتوانێت دوو شەش ھەفتە ڕوو بکاتە بۆ خوێن یان کەلتووری بەلغەم. بەم جۆرە، چارەسەر زۆرجار دەست پێ دەکرێت لەپێش کەلتوور تەئکید دەکرێنەوە.
تاقیکردنەوەی گەورە کردنی ترشی نوکلێییک و ئادەنۆسینە [دیمیناسە] تاقی دەکەنەوە لەوانەیە دەستنیشان کردنی خێرای سیل ڕێ بدەن. ئەم تاقیکردنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا، بەڕۆتینی ڕا ناسپێررێت، ھەروەک ئەوان بەدەگمەن دەگۆڕن چۆن کەسێک مامەڵە لەگەڵ دەکرێت. خوێن تاقی دەکاتەوە تا دژەتەن ھەست بکات بە دیاریکراو یان ناسک نیە، بۆیە ئەوان ڕا ناسپێررێن.
ئەمین فەیزی بەگ
ئەمین فەیزی بەگ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٢٨ لە ئاستانە کۆچی دوایی کردووە. لە سالێ ١٨٨٩ لە خوێندنگای جەنگی لە ئەستەمبوڵ دەرچووە، لە پلە و پایەکانی سوپای تورکی پێشدەکەوێ تا دەگاتە پایەی میر ئالای (عەقید). ساڵی ١٩١١ بووەتە فەرماندەی تۆپ سازی لە بەسرە، دوای ئەوەی سەرفراز ئەکرێ، سەردەمێک لە بەغدا بەڕێوەبەری قوتابخانەی ڕوشدیە و دواناوەندنی بووە.
مێژوونووس ئەمین زەکی بەگ باسی دەکا و دەڵێ: ئەدیبێکی باش بوو، لە زانستی بیرکاریدا شارەزا و لە شیعری ئەدەبدا بەتوانا و بەهرەوەر بووە، لەگەڵ شێخ ڕەزای تاڵەبانی نامەیان بە شیعر ئاڵوگۆڕ کردووە.
دەردەباریکە
سیلی پەنھان
ەکە وڵاتە یەکگرتووەکان پاراستن خزمەتگوزاری ھێزی ئەرک ([یوو ئێس پی ئێس تی ئێف]) خەڵکی گەڕان بەدوای نەخۆشیی ڕا سپاردووە کە لە مەترسیی بڵندن بۆ سیلی پەنھان لەگەڵ یان تاقیکردنەوەی پێستی ڤاکسینی دژی نەخۆشی سیل یان پشکنینی ئازاد کردنی گاما: تیپی سێیەمە لە ئەلفوبێی یۆنانیی-ئینتەرفیرۆن. لەو کاتەی ھەندێک ھەیانە ڕا دەسپێرن تاقی کردنەوە کرێکاری چاودێری تەندروستی، بەڵگەی سوود بۆ ئەمە ھەژارە تا ٢٠١٩. بنکەکان بۆ کۆنترۆڵی نەخۆشی و پێشگیری (سی دی سی) لە ی وەستا ڕا سپاردن ساڵانە تاقی کردنەوەی کرێکاری چاودێری تەندروستی بەبێ کەوتنەبەر دەزانن لە ٢٠١٩.
سەرچاوەکان
پۆل:دەردەباریکە
ئەمین فەیزی بەگ
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
نۆسترادامۆس
نۆسترادامۆس (Michel de Nostredame)، لە ١٤ ی کانوونی یەکەمی ١٥٠٣ ی زاینیی لەدایکبووە، نۆسترادامۆس، ناوی لاتینی پزیشک و ئەستێرەناسی فەرەنسییە. ھەستاوە بە دانانی پەڕتووکێک بەناوی پێشنبینییەکان/ Les Propheties، کە گرنگترین رووداوەکان لەخۆ دەگرێت کە روودەدەن لەسەردەمی ئەوە بۆ کۆتایی جیھان، کە ئەو پێی وابوو کۆتایی جیھان ساڵی ٣٧٩٧ی زاینییە، نۆسترادامۆس، رووداوەکانی بەشێوەی چوارینە دەنووسیەوە کە تێگەیشتنیان زۆر گرانبوو/گرانە، بۆیە زۆرێک لە زانانیان و کەسانی خولیای پێشبنییەکان، ھەستاون بە لێکدانەوەی پێشبینییەکان، بە پەیوەندیگرتن لەگەڵ ئەو کەسە دیاریکراوانەی کە نۆسترادامۆس لە پەڕتووکەکەیدا ناوی ھێناون.
ناوبانگی لەوکاتەوە پەیدا بوو کە پەڕتووکی "پێشبینییەکان کە بەپێشبینییەکانی نۆسترادامۆس ناسراون Les Propheties " نووسی، کە وای کرد بەگشتی خەڵک ھەمووی روویتێبکات. شاژنی فەرەنسا کاترین دی مێتچی/ Catherine de Medci داوای لێکرد کە نەخشەکراوێکی داڕێژراوی بۆ بکێشێت، تا شوێنی مێردەکەی و مناڵەکانی لەھەرکاتێکدا بێت و لەھەرشوێنێک بێت، بزانێت.
پێشبینییەکانی نۆسترادامۆس زۆرن، تیایاندایە ھاتوونەتەدی و ھەشیانە نەھاتوونەتە دی بەھۆی ئەوەی نۆسترادامۆس بۆخۆی ھەڵەی تیادا کردوون وەکو ئەو پێشبینییەی کە لەڕۆژی مردنیدا روودەدات کە گوایە ئەو دووکەسەی دەینێژن یەکێکیان لەھەمان رۆژدا دەمرێت و ئەوی دیکە شێت دەبێت. ھەروەھا لە پێشبینییەکانی تری، پێشبینی مردنی شاژن دینا و مردنی دایک تیریسا، ھەروەھا پێشبینی رووداوی ١١ی ئەیلول و جەنگەکانی ناوچەی کەنداوی فارس کە ناودەبرێت بە عێراق.
بنچەی
میشێل دی نوسترام ( میشێل نۆتردامی Michel de Nostredame) کە ناوەکەی زۆرتر بە شێوە لاتینییەکەی ناسراوترە –نۆسترادامۆس- لە پاش نیوەڕۆی چواردەھەم رۆژی مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٥٠٣، بەپێی رۆژمێری کۆن لە سان ریمی دی پرۆڤێنس/ St.Remy de province لەدایکبووە لە خوارووی فەرەنسا، خێزانەکەشی بەشێک نەبوە لە زنجیرەی پزیشکە جوولەکە ئیتاڵییەناسراوەکان. لەساڵی ١٤٩٥ ی زاینیی دا، خێزانەکەی پاشگەزبوونەوە لە ئایینی جولەکە و چوونە سەر بڕوای کاسۆلۆکی،لەساڵی ١٥١٢ دا وەک ئەندامێکی لە نێو مەسیحییەکانداخۆیان راگەیاند، لەوکاتەدا نۆسترادامۆس ٨ ساڵ بووە.
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:نۆسترادامۆس پۆل:لەدایکبووانی ١٥٠٣ پۆل:مردووانی ١٥٦٦ پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
وێرانکردنی ھێرۆشیما
وێرانکردنی هێرۆشیما ١٩٤٥، بە ئینگلیزی the annihilation of Hiroshima تەقینەوەی بۆمبێکی ئەتۆمی بوو لەلایەن وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لە شاری هێرۆشیما لە ژاپۆن لە میانەی شەڕی جیهانی دووەمدا لە ٦ی ئابی ١٩٤٥.
هۆکارەکان
لە میانەی شەڕی جیهانی دووەمدا و بە هۆی خۆڕاگری و کۆڵنەدانی جەنگاوەرە ژاپۆنییەکان و خۆنەدانیان بەدەستەوە کە بوو بووە هۆی کەوتنەوەی زیانی گیانی لە ڕیزەکانی سەربازە ئەمریکییەکاندا، لەبەر ئەوە ئەمریکا ویستی پەیامێک بنێرێت بۆ شکاندنی ئەم کۆڵنەدانە و پەیامە ئەمریکییەکەش بریتی بوو لە بۆمبی هێرۆشیما و بەڵام ژاپۆنییەکان چۆکیان دانەدا تا دوای بۆمبی ناگازاکی، پاشان ژاپۆن ناچار بوو بێ مەرج مل کەچ بکات.
هەڵبژاردن
پێش ئەوەی دوو بۆمبە ئەتۆمییەکە بتەقێنرێنەوە دەزگای زانیاری ئەمریکی لیستێک لە ئامانجەکانی دا بە کۆشکی سپی کە بە ئامانجی زیندوو دادەنران، ئەوانیش؛ کیۆتۆ، هێرۆشیما، یۆکوهاما، کوکورا، نیگاتا، و لە نێو ئەو لیستەشدا شاری هێرۆشیما هەڵبژێردرا و شاری تۆکیۆیان گۆڕی بە ناگازاکی و هەڵیانبژارد بۆ تەقینەوەکە، لەبەرئەوەی هەریەک لەو دوو شارە (هێرۆشیما و ناگازاکی) ناوەندی پەیوەندی جوڵەی سوپای ژاپۆنی بوو و هەروەها لەبەرئەوەی هیچ بەندیخانەیەکیان لە خۆ نەئەگرت کە بەندە ئەمریکییەکانی تێدا بێت هاوکات ئەم شارانەی کارگەی سەربازی یان سەربازگەی گەورەی ژاپۆنی تێدا نەبوو.
دروستکردنی بۆمب
هەردوو بۆمبەکە لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دروستکران و بە هاوکاری زاناکانی شانشینی یەکگرتوو و کەنەدا لەگەڵ زانا ئەمریکییەکانیاندا لە دروستکردنی بۆمبەکاندا، ناوی نهێنی پڕۆژەکە پڕۆژەی مانهاتن بوو و یەکەم بۆمب تاقی کرایەوە لە ناوچەی ئالامۆگۆردۆ لە ویلایەتی نیومەکسیکۆ لە وڵاتە یەکگرتووەکان.
بڕیاری وەشاندنی بۆمبەکان دەرکرا لەلایەن سەرۆکی ئەمریکی ئەو کاتە هاری ترۆمان.
جێبەجێکردن
فڕۆکەوان پۆل تبیتس Paul Tibbets کە فڕۆکەیەکی لە جۆری B-29 دەبرد بەڕێوە ڕاسپێردرا بە وەشاندنی بۆمبی ئەتۆمی ناونراو بە (کوڕی بچووک) لەسەر شاری هێرۆشیما، و بە پێی سەرچاوە ئەمریکییەکان فڕۆکەوانەکە نەیزانیوە کە بۆمبی ئەتۆمی هەڵگرتووە. بڕیاری دانانی ئەو فڕۆکەیە لە مۆزەخانەی فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکادا لەلایەن زۆربەی لایەنەکانەوە ناڕەزایی لێکەوتەوە. thumb|250px|ئەو فڕۆکەیەی بۆمبە ئەتۆمیەکەی وەشاندە سەر هێرۆشیما ناوەندی سەرەکی پەیوەندییەکان لە تۆکیۆ زانی کە کێشە هەیە لە پەیوەندییەکانیدا لەگەڵ هێرۆشیما کە هەموو پەیوەندییەکانیان پچڕابوو لەگەڵ شارەکە، سەرکردایەتییەکی ژاپۆنی نارد لە کۆمەڵێک فڕۆکە پێک هاتبوون تا بزانن چی ڕوویداوە دوای ٢٠ خوڵەک، فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکان هەورێکی چڕیان بینی لەسەر شارەکە لە دووری ١٦٠کم و سەرکردایەتی ژاپۆنی درێژەی ڕووداوەکەیان نەزانی تا دوای ١٦ سەعات کاتێک سەرۆکی ئەمریکی هاری ترۆمان وتاری دا لەسەر وەشاندنی بۆمبە ئەتۆمیەکە لەلایەن کۆشکی سپیەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینگە لە ١٩٤٥ پۆل:ژاپۆن لە ١٩٤٥ پۆل:مێژووی سەربازی لە ١٩٤٥
ئەلعەزیز
ئەلعەزیز ( ھەمیشە زاڵ و بەدەسەڵات و بەھێزە بەسەر بوونەوەرەکانیدا.
لەقورئاندا
.
لەفەرموودەدا
واتا «خوا نەوەد ونۆ ناوی ھەیە، تاکە و تاک خۆشدەوێ، ھەر کەسێک لەبەریان کات دەچێتە بەھەشت، لەوانە ئەلعەزیز».
سەرچاوەکان
پۆل:ناوە پیرۆزەکانی خوا لە ئیسلامدا
داغستان، تاجیکستان
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ناحیەی سیوەیل
ناحیەی سیوەیل یەکێکە لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی باسنێیە. ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی سیوەیل لە ساڵی ٢٠١٩دا (٢،٨٥٤)کەسە.
ناحیەی سیوەیل و گوندەکانی بە زمانی ناوچەی شارباژێڕ، بەشێکە لە (شارباژێڕی سەخت)، ناوی سیوەیل ھەڵگرە بۆ ناوی چەمێکی پڕ ئاو و گەورە کە ئەویش (چەمی سیوەیلە).
ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوچەکەوە وەرگیراوە کە چەمێکیش ھەر بەم ناوەوە ھەیە.
جوگرافیا
ناحیەی سیوەیل لە ڕووبەردا گەورەترین ناحیەی قەزای شارباژێڕە، کە (٢٩٪) ڕووبەری قەزاکە پێک دەھێنێت کە ڕووبەرەکەی دەگاتە(٣٥١کم ٢ ).
سەردەمی عوسمانی
دوای ڕوخاندنی میرنشینی بابان لە ساڵی (١٨٥١)دا، کە ناوچەی شارباژێڕ لە ژێر دەسەڵاتی بابانەکاندا بوو وە سیوەیلیش بەشێک بوو لە شارباژێڕ، ئیتر دوای ئەو بەروارە تەواوی ناوچەکە بووە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، سیوەیلیش کەوتە ژێر دابەشی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی.
پێکھاتەی کارگێری لەدەوڵەتی عوسمانیدا پێکھاتبوو لە ویلایەت، سەنجاق، قەزا، ناحیە، گوند(دێ). ئەوکاتیش شارباژێڕ قەزایەک بووە لە چوارچێوەی سەنجەقی سلێمانی، ھەروەھا سلێمانیش سەنجاقێک بووە سەر بە ویلایەتی مووسڵ، ھەر بۆیە چەند پۆست و یەکەیەکی کارگێڕی عوسمانی لەشارباژێڕدا ھەبوون، لە سەرەتادا شارباژێڕ بەشێک بووە لە دەوڵەتی عوسمانی لەچوارچێوەی ئەیالەتی شارەزوور،  ئەوەی  جێگای  ئاماژەیە ئەوکاتە سلێمانی  سەنجەقێک  بووە سەر  بە ئەیالەتی  شارەزوور. سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە. لەم ماوەدا شارباژێڕ لە سێ قەزا پێکھاتووە کە قەزاکان فرە ناوەند بوون وە ئەوکات لەڕووی کارگێڕییەوە یەکەی ناحیە نەبووە، قەزاکان بەم ناوانە بوون(شینکی، گەڵاڵە، ماوەت و سیوەیل)، (ئالان، سەراو و میراوا) و (شارباژێڕ، قەڵاچوالان و بەرکێو). لەم قۆناغەدا ناوی سیوەیل وەک قەزا ھاتووە.
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) لەم مێژووە بەدواوە ئیتر ناوی سیوەیل وەک یەکەی کارگێڕی ناوی نەما تاوەکو سەردەمی پاشایەتی.
سەردەمی کۆماری
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا
سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
کارگێڕی
ناحیەی سیوەیل سەر بە قەزای شارباژێڕە، ئەم ناحیەیە (٦٦) گوندی لەخۆ گرتووە و ناوەندەکەشی شارەدێی باسنێیە:
ئەحمەد ھەردی
ئەحمەدی کوڕی حەسەن بەگ کوڕی عەزیز بەگ (١٩٢٢ - ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦) ناسراو بە ئەحمەد ھەردی یەکێک لە شاعیران و نووسەرانی بەناوبانگی کوردە لە باشووری کوردستان کە زۆربەی تەمەنی لە بواری ئەدەب و شێعری کوردی دا کاری کردووە. ئەحمەد ھەردی لە بنەماڵەیێکی ڕووناکبیر لە سلێمانی لە دایک بوو. ئەو زانیارییەکی زۆری لە بواری شێعری کلاسیکی کوردی، فارسی و عەرەبی دا ھەبوو و کاریگەرییەکی زۆری لەسەر شیعری نوێی کوردی ھەبووە. ھەروەھا ئەو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد دا بەشدار بووە. پاش بەسترانی پەیمانی جەزایر ئەو چوو بۆ ئێران و دواتر لە ١٩٩٣ کۆچی کرد بۆ وڵاتی بریتانیا.
ئەحمەد ھەردی لە زانکۆی سلێمانی و دواتریش لە زانکۆی سەلاحەدین وەکوو مامۆستا وانەی دەوتەوە. یەکەمین کۆمەڵە شێعری ئەحمەد ھەردی لە ساڵی ١٩٥٧ بڵاو بووەوە و لەو کاتەوە چەندین جار دووبارە لە چاپ دراوە.
ژیانی کەسی
ھەردی لە ساڵی ١٩٢٢ لە سلێمانی لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٣٨ نازناوی «ھەردی» بۆ شیعری ھەڵبژاردووە و لە دواییشدا ھەر بەم ناوە ناسراوە. ساڵی ١٩٤١ کراوە بە مامۆستای قوتابخانە لە ئاواییەکانی ناوچەی ھەورامان، دواتر گواستراوەتەوە سلێمانی. ساڵی ١٩٤٤ دەستی بەشیعر وتن کردووە. لە ساڵی ١٩٤٩دا بەھۆی جموجۆڵی سیاسی و کاری نھێنی حیزبایەتییەوە لە ڕێزی کۆمۆنیستانی عێراق لە مووچەخۆری لابراوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٥٢ گەڕاوەتەوە سەر کاری جارانی. ماوەیەکی زۆر مامۆستایەتی قوتابخانە سەرەتاییەکانی کردووە. لە ساڵی خوێندنی ١٩٧٣ – ١٩٧٤ لە زانکۆی سلێمانی وانەی ڕەخنەی پێ سپێرداوە. لە دوای چەند مانگێک لە بەھاری ١٩٧٤ بەھۆی سیاسەتی دوژمنانەی دەسەڵاتی عێراق بەرامبەر بەکورد و داخستنی زانکۆی سلێمانی ئەم کارەی لەدەست چوو. شاعیر تا ساڵی ١٩٨١ وەک مامۆستایەکی قوتابخانەی سەرەتایی مایەوە، لەو ساڵەدا خانەنشین کرا. کچەکەی، چۆمان ھەردی نووسەرێکی بەناوبانگی کوردە و کوڕەکەی، ئاسۆس ھەردی ڕۆژنامەوانێکی بەناوبانگە لە باشووری کوردستان کە بناغەدانەری ڕۆژنامە سەربەخۆکانی ھاوڵاتی و ئاوێنەیە. ڕێبینی کوڕیشی بەھەمان شێوە ڕۆژنامەنووسە.
چالاکییەکان
ساڵی ١٩٥٧ کۆمەڵێک شیعری بەناوی رازی تەنیاییەوە بەچاپ گەیاندووە. ساڵی ١٩٥٩ لەگەڵ کۆمەڵێک ھاوڕێی تردا کۆمەڵەی ئازادی ژیانەوەی یەکێتیی کورد (کاژیک)یان دامەزراندووە، ھەر خۆیشی بووە بە بەرپرسی یەکەمی. سەردەمێک ئەندامی دەستەی بەڕێوەبردنی ناوەندی یەکێتیی نووسەرانی کورد بووە، سەردەمێکیش سەرۆکی لقی سلێمانی بووە. ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندیی کردووە بەشۆڕشی کوردستانەوە. ساڵی ١٩٦٦ لەسەردەشت لەلایەن دەزگای ھەواڵگری ئێران (ساواک)ەوە دەستگیر کراوە، لەگەڵ بەربوونیدا گەڕاوەتەوە بۆ کوردستانی عێراق. پاش رێکەوتننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠، ساڵی ١٩٧٣ تا ١٩٧٤ لەکۆلێژی ئادابی زانکۆی سلێمانی مامۆستای موحازیر بووە. لەگەڵ ھەڵگیرسانەوەی شەڕدا، ساڵی ١٩٧٤ دیسانەوە پەیوەندیی کردووە بەشۆڕشەوە. پاش ھەرەسھێنانی شۆڕشی ئەیلوول، لەئێران ئاوارە بووە تا ساڵی ١٩٧٩. ساڵی ١٩٧٩ شەڕی نێوخۆی حیزبەکان نائومێدی دەکات، بڕیار دەدات بۆ پاراستنی ھەڵوێستی سەربەخۆی خۆی، بگەڕێتەوە بۆ سلێمانی. لەگەڵ باڵاگرتنی دڕندەیی بەعسدا، جارێکی تر لەساڵی ١٩٨٨دا پەیوەندی کردۆتەوە بە شۆڕشی کوردستانەوە، بۆ ماوەیەک بووە بە سکرتێری گشتیی پارتی سوشیالیستی کورد (پاسۆک). ساڵی ١٩٨٩ وازی لە پاسۆک ھێناوە، وەکو کەسایەتییەکی سەربەخۆ لەڕیزی شۆڕشدا ماوەتەوە تا راپەڕینی ١٩٩١. ساڵی ١٩٩٢ لەلەندەن نیشتەجی بووە، ھەر لەوێش لێکۆڵینەوەکەی لەسەر کێشی عەرووز لەشیعری کوردیدا تەواو کردووە. پاش رووخانی رژێمی بەعس ساڵی ٢٠٠٠ گەڕاوەتەوە باشووری کوردستان، ساڵی ٢٠٠٤ لێکۆڵینەوە عەرووزییەکەی بەچاپ گەیاندووە. بەھۆی ژیانی پڕ لەئاوارەیی، دەربەدەرییەوە، گەلێک لێکۆڵینەوە، دەقی ئەدەبی، ھونەریی فەوتاون، رووناکییان نەدیوە.
مردن
ئەحمەد ھەردی لە رۆژی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ لەماڵەکەی خۆیدا لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە.
بەرھەمەکان
وێنۆک|چەپ|250px|شێعری "خۆرەتاو" بۆ منداڵان، دەستنووی خودی ئەحمەد ھەردی
نموونەی شیعری
ھەردی لە وەسفی تەمەنی خۆی دا دەڵێت: ھەموو ئاواتی ئاکامم گوڵاڵەی لالەزارێ بوو شریتی سەرگورشتەی من خەوێکی نەوبەھارێ بوو ھەموو پێچانەوەی ژینم بریتی بوو لە چیرۆکی لە کورتی و زوو بەسەرچوونا بزەی سەرلێوی یارێ بوو
ھێرش و شۆڕش
لە بەندی یەکەمی سێ بەندەکەی سروودی «ئازادی خوا» دەڵێت: ئازادیخوای کوردین ئێمە شوورەی پۆڵا و بەردین ئێمە پشتی جووتیاری زەبوونین ئاڵای بەرزی چوون یەک بوونین شیری دەستی لێقەوماوین لە ڕووی زوڵما ھەڵکێشراوین ئاغا و بەگزادانی زۆردار جەردەی گیانی گەلی ھەژار خوێن خۆری ئەم نیشتمانەن ئالەتی دەستی بێگانەن ڕۆژی خۆی گیانیان دەردێنین تۆڵەی گەلیان لێ ئەستێنینن ئازادیخوای کوردین ئێمە شوورەی پۆڵا و بەردین ئێمە
لە شیعرێکی دیکەدا ھەردی بانگی خەڵکی دەکا ھەڵمەت بەرن و ئاگری شۆڕش ھەڵگیرسێنن. بە یادی ئەو شەھیدانەی کەوا بێ ناز و بێ گیانن لە ژێر پۆستاڵی پۆلیسا ھەموو پێخوستی کۆڵانن بەیادی ئەو ھەتیوانەی کە برسی و ڕووت و عوریانن بەیادی ئەو پڵینگانەی کە دیلی کۆنی زیندانن وەرن ئەی میللەتی برسی ئیتر وا ڕۆژی مەیدانە بچینە سەر تەلار و کۆشکی ئەو میللەت فرۆشانە کە خوێنی ئێمەیان بەخشی بە پارە و زێڕی بێگانە
دڵداری و ئاکام
لە شیعری «چەپکە گوڵێک بۆ ست فاتمە» لە ساڵی ١٩٥٠ لە سلێمانی ھۆنراوەتەوە. شاعیر دەڵێ: فاتمە، دوو چاوی مەستت، پڕ تەلیسمی جوانییە پڕ شەرابی خۆشەویستی و عارەقی یەزدانییە بەژن و باڵاکەت نموونەی ھەیکەلی یۆنانییە لار و لەنجەت مۆسیقایە، بەستەیە، گۆرانییە بووکی ڕازاوەی خەیاڵم، گیانەکەم ست فاتمە تاقە پڕشنگێکی چاوت ئەوپەڕی ئاواتمە گەرچی دڵداری لە خاکی ئێمەدا ئەفسانەیە ھەر بەتەنیا بۆ کوڕی خاوەن تەلار و عانەیە گیانەکەم، ئەمما دڵی من لەو دڵە شێتانەیە بێ ئەوەی ھیچ شک بەرێ، کوژراوی ئەو چاوانەیە ھەر بەتەنیا خۆشەویستی شک ئەبەم، ست فاتمە سەروەتم ناوێ، بزەی تۆ، ئەوپەڕی ئاواتمە خۆشەویستی وا کە نامەی خوایە بۆ پێغەمبەران بەرز و ناسک، وەک ھەناسەی پڕ گوڵاوی دولبەران نەک وەکوو حەزکردنی دینار و گەوھەر پەروەران ئەو کەسانەی بۆ قڕانێ، چەندە دڵیان ھەڵوەران خەڵقی تر پارەپەرستی با بکەن، ست فاتمە من بە تەنیا، تۆ پەرستی ئەوپەڕی ئاواتمە زۆر کەڕەت ھانم ئەدا داخی دەروونی پڕ گڕم بۆتی ھەڵڕێژم سکاڵای ناسکی گەرم و گوڕم داخەکەم کاتێ کە دێمە بەردەمت، واقی وڕم وام ئەشێوێنێ بە جۆرێ نایەڵێ ھیچ دەربڕم بووکی ڕازاوەی خەیاڵم، گیانەکەم ست فاتمە گوێیە بۆ ئەم ڕازە شل کەی، ئەوپەڕی ئاواتمە
پێنیسیلین
وێنۆک|پێکھاتەی دەرمان پەنسیلین (بە ئینگلیزی: Penicillin) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان، کە دروستکردنی دیواری خانە دەوەستێنێت.
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.ھـ. ک) - پۆلی یازدەھەمی زانستی.
پۆل:داھێنانە ئۆسترالییەکان پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان پۆل:دژە زیندەییەکان پۆل:لقەکانی فایزەر پۆل:میکرۆبناسی
شتە نامۆکان: مۆسیقا لە زنجیرەی ڕەسەنی نێتفلیکسەوە
شتە نامۆکان: مۆسیقا لە زنجیرەی ڕەسەنی نێتفلیکسەوە ئەلبومە ساودنتراکە ناڕەسەنەکەی وەرزی دووەمی زنجیرەی نێتفلیکسی شتە نامۆکانە. ئەلبومەکە، کە گۆرانییە بەناوبانگەکانی ھەشتاکان و بەشبەشی وەرزی یەکەم و دووەمی تێدایە، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە، لەلایەن لێگەسی ڕیکۆردینگز تا ھاوکات بێت لەگەڵ بڵاوکردنەوەی وەرزی دووەم. ئەلبومەکە پاڵێورا بۆ باشترین ساوندتراکی کۆکراوە بۆ میدیای بینراو لە ٦١ەم خەڵاتە ساڵانەکانی گرامی، بەڵام بەھۆی ئەلبومی ساوندتراکی مەزنترین شانۆگێڕ دۆڕاندی.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆسیقای شتە نامۆکان
کۆماسی
کۆماسیناوچه‌یه‌کە به‌ نێوی چه‌می کۆماسییەوە ناسراوه‌ و چه‌ندین گوندی ئاوه‌دان، به‌ڵام که‌م حه‌شیمه‌ت (وەکوو بەردیسپی) له‌خۆ ده‌گرێت که‌ له‌ ده‌ورووبه‌ری رووبارێک به‌ نێوی چه‌می سوورکه‌وڵ به‌ درێژایی ده‌یان کیلوومیتر ژینگه‌یه‌کی کوێستانی پێک ده‌هێنێت. ئەم ناوچەیە لە دابەشکردندا سەر بە شارستانی مەریوانە. کۆماسی زۆرتر وه‌ک ناوچه‌یه‌کی جوغرافیایی و دانیشتوانه‌کانی وه‌ک هۆزێکی گه‌وره‌ به‌ نێوی کۆماسیه‌یی ده‌ناسرێت. به‌ڵام زانیاریێکی ئه‌وتۆ له‌ باره‌ی مێژووی هۆزی کۆماسی و پێشینه‌ی ناوه‌که‌ی و شیوه‌ی نیشته‌جێ بوونیان له‌و ناوچه‌ که‌ پێشتر ناوی "کوڕه‌وه‌ز" بووه‌ له‌ به‌ر ده‌ستدا نییه‌. زۆریش روون نیه‌ که‌ هۆزی کۆماسی کۆچه‌رین یا له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ له‌وێ نیشته‌جێ بوونه‌. چونکه‌ بڕێک له‌ دانیشتوانی گونده‌کانی کۆماسی شیوه‌زاری جیاوازی کوردی به‌کار دێنن یا ته‌نانه‌ت ره‌نگی پێستی جیاواز ده‌بینرێت. ئەحمەد بەگی کۆماسی، شاعیری کورد خەڵکی ئەم ناوچەیە بووە و ناوی خۆی لەم ناوچەوە وەرگرتوە.
شەرارە (حیسار)
شەرارە شارۆچکەیەکی شارستانی حیسارە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٨١٩١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
گەڕگەڕ
گەڕگەڕ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گەڕگەڕ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بلوکێن و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئازادی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قوچەبڵاخ لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مۆتلیجە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەمپیسیلین
ئەمپیسیلین (ئینگلیزی: Ampicillin) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان, کە دروستکردنی دیواری خانە دەوەستێنێت.
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:دژە زیندەییەکان پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
باسیتڕاسین
باسیتڕاسین (ئینگلیزی: Bacitracin) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان, کە دروستکردنی دیواری خانە دەوەستێنێت.
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:دژە زیندەییەکان
دەشتی جوم
دەشتی جوم شارۆچکەیەکی شارستانی شۆرائابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٥٥١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
نانەقەیسی
300px|وێنۆک|نانەقەیسی و ترشی نانەقەیسی ، نانەھەڵووژ، شاتەلی ، لەواشەک، خەروا ، قەمرەددین ، قەمەردین جۆرێک چێژە و چەرە لە گۆشتی میوە مزر و ئاودارەکانە کە لە پێشدا دەیکوڵێنن تا خەست بێتەوە و ئانجا وەک پەڕەیەکی ناسک، پان و وشکی دەکەنەوە.
سیفالۆسپۆڕین
سیفالۆسپۆڕین (ئینگلیزی: Cephalosporin) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان, کە دروستکردنی دیواری خانە دەوەستێنێت.
نانەقەیسی
سەرچاوەکان
پۆل:چێشتی ئازەربایجانی پۆل:چێشتی ئەفغانستانی پۆل:چێشتی ئێرانی پۆل:چێشتی سووریا پۆل:چێشتی کوردی
سیفالۆسپۆڕین
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:دژە زیندەییەکان
٢٠١٤
کانوونی دووەم
کریستیانۆ ڕۆنالدۆ بە باشترین یاریزانی جیھان لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ تۆپی پێی پیاوان لە لایەن فیفا و ڕۆژنامەی فرانس فوتبۆڵ ھەڵبژێردرا. https://en.wikipedia.org/wiki/2014_FIFA_Ballon_d%27Or
نیسان
https://ckb.wikipedia.org/wiki/ھەڵبژاردنی_٢٠١٤ی_ئەنجومەنی_پارێزگاکانی_ھەرێمی_کوردستان
حوزەیران - تەممووز
https://ckb.wikipedia.org/wiki/جامی_جیھانیی_فیفای_٢٠١٤
حوزەیران
https://ckb.wikipedia.org/wiki/Ø¯ÛÙÚµÛØªÛ_Ø¦ÛØ³ÙØ§ÙÛ_ÙÛ_Ø¹ÛØ±Øhttps://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=Ù¢Ù Ù¡Ù¤&action=submit§Ù_Ù_Ø´Ø§Ù
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠١٤
کۆمەڵگە
کۆمەڵگە، کۆمەڵگا یان جڤاک زاراوەیەکە بۆ وەسفکردنی کۆمەڵێک کەس کە تایبەتمەندی، بەرژەوەندی، یان ئامانجی هاوبەشیان هەیە. ئەمە دەتوانێت ئاماژە بە ناوچەیەکی جوگرافی بکات، وەک شارۆچکەیەک یان شارێک، یان گروپێکی کۆمەڵایەتی، وەک کۆمەڵگەیەکی ئۆنلاین کە لە دەوری بەرژەوەندییەکی هاوبەشدا ناوەند بووە. کۆمەڵگاکان گرنگن چونکە هەستی سەربەخۆیی و پەیوەندی بە کەسانی دیکەوە بۆ تاکەکان دابین دەکەن. ئەوان دەرفەت بۆ کارلێکی کۆمەڵایەتی و پشتیوانی پێشکەش دەکەن، کە دەتوانێت کاریگەری ئەرێنی لەسەر تەندروستی دەروونی و خۆشگوزەرانی هەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مرۆڤناسی پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی پۆل:مێژووی چاندی پۆل:فەلسەفەی سیاسی کۆمەڵگا پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
یۆنانی ڕۆمی
یۆنانی ڕۆم ماوەیەکە لە مێژووی یۆنان دوای سەرکەوتنی ڕۆمەکان بەسەر کۆرینتەکاندا لە جەنگی کۆرینتدا لە ١٤٦ پ.ز تا بنیاتنانەوەی شاری بیزەنتە و ناونانی شارەکە لەلایەن ئیمپراتۆر کۆنستەنتینی مەزن وەکو پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم لە ٣٣٠ د.ز.
بلێز پاسکال
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٣ پۆل:مردووانی ١٦٦٢ پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی پۆل:بلێز پاسکاڵ پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم پۆل:مرۆڤدۆستانی مەسیحی
ژۆزێ-ماریا دو ئێرێدیا
ژۆزێ-ماریا دو ئێرێدیا شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢ پۆل:مردووانی ١٩٠٥ پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–ئیسپانی پۆل:نووسەران بە زمانی فەڕەنسی
کۆبۆ ئابێ
کۆبۆ ئابێ (١٩٢٤-١٩٩٣) (بە ژاپۆنی: 安部公房) نووسەر و شانۆنووسی ژاپۆنییە کە بەناوبانگترین نووسراوەکەی ژن لە زیخی بیاباندایە. ئابێ زۆر جار بە ئەلبێر کامو خەمڵێندراوە بە هۆی ئەو قووڵبوونەوە سامناکەی ناو ناخی تاکەکانی کۆمەڵگا کە ئەنجامی داوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرە ژاپۆنییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ
زیدێھ
زیدێھ شارۆچکەیەکی شارستانی وەرزابە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٣٧٣ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
بەرەی تورکمانی عێراق
بەرەی تورکمانی عێراق (، ) جووڵەیەکی سیاسی بە نوێنەرایەتیی خەڵکی تورکمانی عێراقە. ئەم پارتە لە ٥ی نیسانی ١٩٩٥ وەکوو ھاوپەیمانییەک لە چەندین پارتی تورکمان کە لە چوارچێوەی یەکگرتووییی عێراق چالاکی دەکەن دامەزرا. ئامانجی پارتەکە ئەوەیە کە کۆمەڵگای تورکمان زیاتر لە سیاسەتدا بەشداری بکەن، بە فەرمی بناسرێن و مافی زۆرتریان ھەبێت.
لەکاتی ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن، ئەم پارتە بەڕێوەبردنی کەرکووک و ناوچەکانی تری باکووری عێراقی تووشی کێشە کردووە و پێیوایە کە کەرکووک ھی خەڵکی تورکمانە. بەرەی تورکمانی عێراق پێیوایە کە کەرکووک و بەشێکی زۆر لە باشووری کوردستان ھی ناوچەی تورکمانلییە، کە مانای وڵاتی تورکمانەکانە. ئەوان لەژێر نازناوی تورکمانلی یان وڵاتی تورکمانەکان، داوای کەرکووک، ھەولێر، تەلەعفەر، مەندەلی، مووسڵ و دووزخورماتوو دەکەن. ھێزە چەکدارەکانی عێراق و پێشمەرگە دەرفەتی دامەزراندنی ھێزی چەکدارییان بە تورکمانەکان نەداوە و نەیانھێشتووە ئەو ناوچانەی لێی دەژین خۆیان بەڕێوەیببەن.
ئەم پارتە لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی لە بەرگریکردنی ناوچە تورکمانییەکان (بەتایبەت کەرکووک و دەوروبەری) و دانیشتووانی تورکمانی عێراق، ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارتە سیاسییەکانی تورکمان لە عێراق پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٩٥
٢٠١٥
ساڵی ٢٠١٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠١٥
دیمەشق
وێنۆک|دیمەشق دیمەشق (بە عەرەبی: دِمَشْق) پایتەختی کۆماری سووریا و ناوەندی پارێزگای دیمەشقە. کۆنترین شاری جیھان و کۆنترین پایتەختە لە مێژوودا کە ھێشتا ئاوەدانە، لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین پایەییەکی گرنگی زانست و ڕۆشنبیری و سیاسی و ھونەری و وێژەیی ھەبووە، پایتەختی زۆریک لە شارستانییەکان بووە لە مێژووی دوور و درێژیدا ھەروھا بوو بە پایتەختی دەوڵەتی ئەمەوی گەورەترین دەوڵەتی ئیسلامیی لە مێژوودا لە ساڵی ٦٦١ لە سەردەمی ئەمەوییەکاندا. لە ساڵی دوو ھەزاری پێش زایین پێشەوای ئارامییەکان ڕیزۆن مەملەکەتی خۆی لە دیمەشق دامەزراند و بوو بە پایتەختی. ژمارەی دانیشتووانی دیمەشق نزیکەی ٣٫٥ میلیۆن کەسە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٨، دانیشتووانی شاری دیمەشق بە شێوەیەکی سەەرکی لە عەرەب پێک دێن و کورد و تورک و ئەرمەنی و ئاشووری و شەرکەس لەم شارەدا دەژین. بەشێک لە شارە دێرینەکە ئەکەوێتە سەر شاخی قاسیون، و بەشی زۆری دیمەشق بە شارە کۆنەکەشەوە ئەکەوێتە گۆی باشووری ڕووباری بەردییەوە، لە کاتێکدا شوێنە نوێیەکان لە گۆی باکوور و ڕۆژھەڵات و ھەموو لایەک بڵاوودەبێتەوە. شاری دیمەشق ناوەڕاستی پارێزگای دیمەشقە کە بە باخچەکانی غۆتەی دیمەشق و شاخی قاسیون و ڕەبوەی دیمەشق دەور دراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە سووریا پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی سووریا پۆل:شارەکانی سووریا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە سووریا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٧ەمی پ.ز پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی پۆل:دیمەشق پۆل:پارێزگای دیمەشق پۆل:شام پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
تێتڕاسایکلین
تێتڕاسایکلین (ئینگلیزی: Tetracycline) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان, کە دروستکردنی پڕۆتین دەوەستێنێت.
و لەژێر ناوی براندی جۆراوجۆردا دەفرۆشرێت ئەم دژە زیندەییە، ئەنتی بایۆتیکێکی زارەکییە لە خێزانی دەرمانی تیتراسیکلین، بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی ژمارەیەک لە هەوکردنەکان، لەوانە، کۆلێرا، بروسلۆس، پەتا، مالاریا، و سیفلیس.
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:دژە زیندەییەکان پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
لەنگەردەرە
لەنگەردەرە شارۆچکەیەکی شارستانی شۆرائابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٣١١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
٢٠١٦
ساڵی ٢٠١٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
شارستانی سمنان
شارستانی سمنان  یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای سمنانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری سمنانە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای سمنان پۆل:شارستانی سمنان پۆل:شارستانەکانی ئێران
گوێڕ
ناحیەی گوێربە قەزای مەخموور ولە ٥١ گوند پێکھاتووە.
جوگرافی
ناحیەی گویر لە رووی جوگرافی یەوە دەکەویتە ناوەراستی ھەرسێ شاری پارێزگای ھەولێر و پارێزگای مووسڵ و قەزای مەخموور دەکەویتە باشوری خور ئاوای شاری ھەولێر نزیکەی ٤٠ کم لی یەوە دوورە و ھەروەھا شاری مووسڵ دەکەوێتە باکوری خور ئاوای گوضر و نزیکەی ٤٥ کم لی یەوە دوورە قەزای مخمور یش دەکەویتە باشوری خور ئاوای شاروچکەی گوێر بەم شێوەیە. زێی گەورە سنووری پارێزگای ھەولێر و پارێزگای مووسڵ لێکجیا دەکاتەوە، ناوچەیەکی دەشتایی یان بەرینی ھەیە و لەگەل حاویەی گوێر دەم زی ی و دەم زی ی لەگەل ناوچەیەکی زوری گردو دول.
چۆنیەتی دورست بوونی ناحیەی گوێر
گوێر لەبەر ئەوەی زێی گەورە بە روخدا تیپەر دەبیت و دەکەویتە سەر زێی گەورە چەند ساڵێک بەر لە سالی ١٩٠٠ ناوی لێنراوە (قویر) لەسەر دەقی عوسمانی یەکان و لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی کشتوکاڵی دەشتێکی زوری ھەیە ووردە وردە خەڵک رووی لەم ناوچەیەکی بەخیرایی گەورە بووە تاکو سالی ١٩٢٧ بوتە ناحیە تاکو ئەمروش ھەر وەکو خوی ماوتەوە. لە رووی ئیداریەوە:
ئیداری
ھەر لە سەرەتایی دروست بونی یەو سەر بە پارێزگای ھەولێر بوو بەڵام لەبەر بارودۆخ وکێشەی سیاسی لە سالی ١٩٨٨ بەریارێکی ئەنجومەنی سەر کردایەتی شۆرشی حیزبی بەعس خرایە سەر پارێزگای مووسڵ و تاکو ئیستا لە رووی ئیداری سەر بە پارێزگای ناوبراوە. بەڵام ھەرێمی کوردستان زۆر لە فەرمانگەکانی سەر بە پارێزگای ھەولێر کردۆتەوە لەم ناحیەییە، بەڵام ناحیەی گوێر یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق.
پێکھاتە و نەتەوە
گوێر لە رووی پێک ھاتەوە لە دوو پێک ھاتەی سەرکی یەوە پیک دیت کە بریتین لە کورد عەرەب دەتوانین بلیین ریژەی کوردو عەرەب لەم ناوچەیە وەکو یەکن لە یەک نزیکن (٥٠%  کورد و ٥٠% عەرەب). ھەروەھا شاروچکەی گویر ٥١ گوند لە خووە دەگرین کە دواتر یاسیان لیوە دەکەین. سەنتەری شاروچکەی گویر نزیکەی ٩٥٠٠ کەس دەبن و ژمارەی دانیشتووانی گوندەکانیش نزیکەی ٣٤٥٠٠ کەس دەبن واتە سەنتەری شاروچکەی و گوندەکان پیکەوە نزیکەی ٤٤٠٠٠ کەسن ئەوانە بە فیعلی نیشتەجی ی سنوورەکەن. بەلام تیکرای ئەو کەسانەی کە ماددەی ١٤٠ یان کردووە و پسوولەی خوراکیان گوازراەتەوە گویر و گوندەکان زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس دەبن. ئەم ٥١ گوندە سەر بە ناحیە گویرن لە رووی ئیدارەی موصل بەلام لە رووی ئیدارە ی ھەولیر لە سالی ٢٠٠٨ – ٢٠٠٩ کە ناحیەی شمامک دروست بوو ئەم شەش گوندە خرانە سەر ناحیە نابراو وندەکان (قشلە – میل سید محمد – میل سید عبالکریم –عەوینە – سعداوە – دھیمات).
سەرچاوە
سایتی فەرمی پارێزگای ھەولێر، ناحیەی گوێر
گەزەڵان
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تایبیریەس
تایبیریەس یەکێک بوو لە گەورەترین ژەنەڕاڵەکانی ڕۆمای کۆن، کە ھەڵمەتەکانی سنوورەکانی باکووری ئیمپراتۆریەتییەکەیان پاراست. ئەو ماوەی ٢٢ ساڵ فەرمانڕەوایی کرد و نیوەی یەکەمی ماوەی دەسەڵاتداریی زۆر نایاب بوو. بەڵام لە نیوەی دووەمی دەسەڵاتداریی خۆی گۆشەگیر کرد و لە دەسەڵاتداریی دوورکەوتەوە. دوای مردنی دروسوسی کوڕی لە ساڵی ٢٣، دەسەڵاتداریی بەرەو خراپی چوو و بە کارەسات کۆتایی ھات.
لە ساڵی ٢٦دا تایبیریەس لە ڕۆمای جێھێشت و چوو بۆ دوورگەی کاپری و ئیدارەدانی ئیمپراتۆریەتییەکەی دایە دەستی سەجانس، کە فەرمانداری پاسەوانانی ئیمپراتۆری بوو و کەسێکی چاوبرسی بوو. سەجانس بوو بە فەرمانڕەوای تاکڕەوی ڕۆما، و پیلانی دژی تایبیریەس گێڕا و ئەو کەسانەی دەکوشت کە دژی بوون. کاتێک ئاگادارکرایەوە لە کارەکانی سەجانس، تایبیریەس پلانی داڕشت بۆ لابردنی سەجانس لە پۆستە فەرمیەکانی، و لە کۆتاییدا لە کوشتی. دواتر تایبیریەس ئەو کەسانەی کوشت کە لە ژێر دەسەڵاتی سەجانسدا تاوانیان ئەنجام دابوو.
کالیگولا، کوڕی ھەڵگیراوەی تایبیریەس، جێگای گرتەوە وەک ئیمپراتۆری ڕۆم.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٤٢ی پ.ز پۆل:مردووانی ٣٧ پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوایی جولیۆ-کلاودیان پۆل:فیرعەونە ڕۆمانییەکان
سترێپتۆمایسین
سترێپتۆمایسین (ئینگلیزی: Streptomycin) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان, کە دروستکردنی پڕۆتین دەوەستێنێت.
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:دژە زیندەییەکان پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ناوی یەکێک لە ئەندامانی سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکانە و ئەرکەکەی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیییە.
ئەندامێتی
ئەنجومەنی ئاسایش ١٥ ئەندامی ھەیە و لەوانە تەنیا ٥ ئەندام نەگۆرن. ئەمانە: ١٠ ئەندامی بگۆڕی تر ھەر کامیان بۆ ماوەی دوو ساڵان ھەڵدەبژێردرێن. سەرۆکایەتیی ئەنجومەنیش بەپێی ڕێزبەندیی ئەلفوبێ و بۆ ماوەی یەک مانگە. ھەر ئێستا ئەندامانی بگۆڕ بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٦ پۆل:ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئاسایشی نێونەتەوەیی
زانستە کۆمەڵایەتییەکان
زانستە کۆمەڵایەتیەکان زانستی کۆمەڵایەتی یەک لە لقەکانی زانستە، تەرخان کراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵگاکان و پەیوەندیەکان لە نێوان تاکەکانی نێو ئەو کۆمەڵگایانە. ئەم چەمکە پێشتر بە شێوەیەکی فەرمی بەکار دەهێنرا بۆ ئاماژە پێکردن بە بواری زانستی کۆمەڵناسی کە "زانستی کۆمەڵایەتی" بە شێوەیەکی بنەڕەتی بوو دامەزرا لە سەدەی نۆزدەیەم داو بەکار هێنرا. هاوشێوەی زانستی کۆمەڵناسی، ئێستا کۆمەڵێکی فراوانی ڕێزبەندەکانی ئەکادیمی دەگرێتەوە، لەوانە زانستی مرۆڤناسی، شوێنەوارناسی، ئابووریناسی، جوگرافیای مرۆڤایەتی، زمانناسی، زانستی بەڕێوەبردن، زانستی پەیوەندی وە زانستە سیاسییەکان.
مێژوو
مێژووی زانستە کۆمەڵایەتییەکان لە سەردەمی ڕۆشنگەری لە دوای ساڵی ١٦٥٠ەوە دەست ێدەکات،، کە شۆڕشێکی لە چوارچێوەی فەلسەفەی سروشتیدا بەخۆیەوە بینی، چوارچێوەی بنەڕەتییەکانی تاکەکانی گۆڕی کە بە هۆیەوە تێگەیشتن لەوەی کە زانستی کۆمەڵایەتی چی دەگەیەنێ. زانستی کۆمەڵایەتی لە فەلسەفەی ڕەوشتی ئەو سەردەمە هاتووتە ئاراوە و لە ژێر کاریگەری سەردەمی شۆڕشەکاندا بووە، وەک شۆڕشی پیشەسازی و شۆڕشی فەرەنسی. زانستە کۆمەڵایەتیەکان بەهۆی زانستەکانی ترەوە پەرەی پێ درا بە(تاقیکردنەوە و جێبەجێ کردن)، یان بە بنەمای زانیاری سیستەماتیک یان ڕاهێنانی دیاریکراو کە پەیوەندی بە نشونمای کۆمەڵگە هەبوو، ئەو کۆمەڵانەی ناو کۆمەڵگە کە دەسپێکی کارلێکەریان هەیە. سەرەتاکانی زانستە کۆمەڵایەتیەکان لە سەدەی ١٨ دا لە ئینسەکلۆپیدیای گەورەی دایدەرۆتدا ڕەنگی داوەتەوە لەگەڵ نووسینەکانی فەیلەسوفی فەرەنسی ژان ژاک ڕۆسۆ وهەروەها پێشەنگەکانی ترەوە. گەشەسەندنی زانستی کۆمەڵایەتییەکان کاردانەوەی لە ئینسایکلۆپیدیا تایبەتمەندیەکانی تریشەوە ڕەنگی داوەتەوە. سەردەمی نوێخوازی بینی " زانستی کۆمەڵایەتی" ی بۆ یەکەم جار وەک بوارێکی چەمکی جیاواز بەکاردێت.
وەرزابقەلعە
وەرزابقەلعە شارۆچکەیەکی شارستانی وەرزابە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٨٣١٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
سوورەتا
سوورەتا (بە ئینگلیسی: Scarlet fever) پەتایەکی چڵکی نێو منداڵانی ٣ تا ٧ ساڵە و پتر لە وەرزە ساردەکاندا سەرهەڵدەدا. هۆکاری ئەم نەخۆشییە سترۆپتۆکۆکی بێتا هێمۆلیتیکی Aیە.
بەکتریای سترۆپتۆکۆک لە ناو قوڕگی نەخۆشدا کۆ دەبێتەوە و زۆر دەکا و بە دەردانی جۆرێک ژار، دەبێتە هۆی هەڵزرنگانی پێست و سەرهەڵدانی ئازارەکانی پێست.
پرۆژەی ھارپ
پڕۆژەی هارپ (بەئینگلیزی: Project HARP) پڕۆژەیەکی یەکخراوی هەردوو وەزارەتی بەرگریی ئەمەریکا و وەزارەتی بەرگریی نەتەوەیی کەنەدا بوو کە ئامانجی توێژینەوە و لێکۆڵینەوە بوو لەسەر بۆڵستیکەکانی هاتنەناوەوەی کەشی لە تێچوونێکی کەمدا. چەندین سەرچاوەش ئاماژە بەوە دەکەن کە گوایە کەش و هەوا بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن ئەم پڕۆژەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت بەڵام تا ئێستا بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە پێشکەش نەکراوە سەبارەت بەو مەسەلەیە
سوورەتا
شێوەی گۆزانەوە
تووش بوون بە نەخۆشی سوورەتا، تا ڕادەیەک دووپاتە نابێتەوە.
پرۆژەی ھارپ
پۆل:مێژووی باربادۆس پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا
سوورەتا
نیشانەکان
نیشانەکانی سوورەتا بەزۆری بریتییە لە: ئێش و کزەی ناو قوڕگ، تای ٣٨ پلەک یان ژوورتر.
سەرەتا کاژێکی سپی یان ئاماڵ زەرد سەر زمانی منداڵ دەگرێ کە پاش ماوەیەک بەرەو سووری دەچێ. پرز و قوتکەکانی زمان گەورەتر دەبێ و وەک شیلک (تووە فەرەنگی)ی لێ دێ. لەوانەیە ئاڵووەکانی ئەوکی منداڵ سوور داییسێ. دەموچاوی نەخۆش سوور دادەگەڕێ، لە کاتێکدا کە دەوری دەمی کز و بێڕەنگە.
نیشانە گشتییەکانی تر بریتین لە : لەرز، ئێش، دڵ نەبردن، هەڵماسینی گرێ لیمفاوییەکان، بێتاقەتی و بێحاڵی، دڵ هەڵشێوان و ڕشانەوە.
ئازارەکانی پێست لە ڕۆژی دووهەمەوە دەردەکەوێ و ٢ تا ٥ ڕۆژ دەمێنێتەوە. ئەم ئازارانە لە هەڵبزرکانی پێستی بنباڵ، مل، پشت گوێ و سینگەوە دەست پێ دەکا و پاشان تەواو لەش دادەگرێ. بەزۆری خورینی لەگەڵە. بڕێجار ئەم پێست بزڕکانە لە دەست، پێ و تەڕادی ڕاندا وەک هێڵیک دەکشێ و بە Pastia lines دەناسرێ. لە حەفتەی دووهەمدا لەگەڵ گوم بوونی ئازارەکان، پێست هەڵخستن دەست پێ دەکا.
جێگای سەرنجە کە بزانین:
سەرچاوە
پۆل:پزیشکی پۆل:نەخۆشییەکان پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان
پێڕستی گوندەکانی دووکان
دوکان ناوچەیەکە دەکەوێتە باکوری رۆژاوای پارێزگای سلێمانی ، قەزای دووکان پێکدینێت و شارۆچکەی دوکان ناوەندی قەزایە ، لەم ناحیەیانە پێکهاتووە:
دووکــــان
ناوەندی قەزایە.
دووکان(ناوەند)
لە ١٢ گوندپێکهاتووە.
سورداش
لە ٤١ گوند پێکهاتووە.
خـــدران
لە ٢٨ گوند پێکهاتووە.
بنگرد
لە ٦٠ گوند پێکهاتووە.
پیرەمەگرون
لە ٥٠ گوند پێکهاتووە:
خەلەکان
لە ٢٠ گوند پێکهاتووە.
ڕیفامپین
ڕیڤامپین (ئینگلیزی: Rifampin) یەکێکە لە دژە زیندەییەکان, کە دروستکردنی ناوکە ترشی ڕایبۆزی دەوەستێنێت.
سەرچاوەکان
پەرتووکی زیندەزانی (ح.هـ.ک) - پۆلی یازدەهەمی زانستی.
پۆل:دژە زیندەییەکان پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
٢٠١٧
ساڵی ٢٠١٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠١٧
چەگەم
چەگەم شارۆچکەیەکی شارستانی شۆرائابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٤٥٤٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
فرانسوا کۆپێ
فرانسوا کۆپێ نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢ پۆل:مردووانی ١٩٠٨ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
زاڵی (بۆماوەزانی)
زاڵی (بە ئینگلیزی: Dominance) سیفەتێکی ئەو ئەلیلەیە کە بە شێوە دەردەبڕێت، ئەو کاتەی کە تەنھا لەلایەن یەک کڕۆمۆسۆم لە جووت کڕۆمۆسۆمە لێکچووەکان ھەڵدەگیرێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:بۆماوەزانی
شارستانی یەزد
شارستانی یەزد یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای یەزدی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری یەزدە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای یەزد پۆل:شارستانی یەزد پۆل:شارستانەکانی ئێران
دێھمەلک
دێھمەلک شارۆچکەیەکی شارستانی وەرزابە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٩١٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ئەزموونی
وشەی ئەزموونی (بە ئینگلیزی: empirical) ئاماژە دەکات بە زانیاریی بەدەستھاتوو لە ڕێگەی ڕوانین، تاقیکردنەوە، یان ئەزموونەوە. چەمکی ناوەندیی زانست و میتۆدی زانستی ئەوەیە کە گشت بەڵگەکان دەشێت ئەزموونی بن.
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە پۆل:تاقیکردنەوەکان پۆل:سەرچاوەکانی زانین پۆل:ناسیاریناسی پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:تاقیکردنەوە زانستییەکان
تەنی زەرد
وێنۆک|تەنی زەرد لە هێلکەداندا
تەنی زەرد یان زەردەتەن (بە ئینگلیزی: Corpus luteum) ئەو پێکھاتەیەیە کە لە چیکڵدانەی تەقیوی ھێلکەدان پێکدێت، لە دوای ھێلکەدانان. ھۆڕمۆنەکان دەردەدات.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:پێکھاتەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:لەگەنە
شۆرائاباد، تاجیکستان
شۆرائاباد شارۆچکەیەکی شارستانی شۆرائابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٨٠٩٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
زیندەزانیارییەکان
وێنۆک|نەخشەی کڕۆمۆسۆمی X، پڕۆژەی دیاریکرندی جینەکانی مرۆڤ، یەکێک بوو لە گەورەترین دەستکەوتەکانی زیندەزانیارییەکان
زیندەزانیارییەکان (بە ئینگلیزی: Bioinformatics) تەکنیککارییە، زیندەزانی و زانستە زانیارییەکان و تەکنۆلۆژیای زانیارییەکان «ئای تی» کۆدەکاتەوە، بۆ تواناپێدانی لە دۆزینەوەی زیندە نوێیەکان و لە یەکخستنی چەمکەکان.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
خوڕەماوە
خوڕەماوە یەکێکە لە شارەکانی پارێزگای لوڕستان و ناوەندی پارێزگای لوڕستان. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە نزیکەی ٣٧٣٬٤١٦ کەس بووە.
دانیشتووان
دانیشتووانی ئەم شارە کوردن ولە خێڵەکانی لوڕ و لەکن.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:نژیاروانیی ئێرانی پۆل:خوڕەماوە
پۆل ئارێن
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٣ پۆل:مردووانی ١٨٩٦
کۆڵینەوە
کۆڵینەوە دەتوانرێت وەکوو گەڕان بە دوای مەعریفەت یان ھەر چەشنە تۆژینەوەی سیستەماتیک بۆ دامەزرانی ڕاستییەکان پێناسە بکرێت.
پۆل:زانین پۆل:توێژینەوە
لوچاب
لوچاب  شارۆچکەیەکی شارستانی وەرزابە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥١٤١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
٢٠١٨
ساڵی ٢٠١٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
تەممووز
١٥ی٧ فەڕەنسا بوە پاڵەوانی جامی جیھانی تۆپی پێی پیاوان.
تشرینی دووەم
٣٠ی١١ جۆرج ئێچ دەبلییو بۆش ٤١ەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکا کۆچی دوایی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠١٨
ئەفسانەی دەریای شین
ئەفسانەی دەریای شین (بە کۆری:푸른 바다의 전설) زنجیرە درامایەکی تەلەڤیزیۆنی ٢٠١٦-٢٠١٧ی کۆریای باشوورە لە دەرھێنانی لی مین ھۆ و جون جی-ھیونە
سەرچاوەکان
پۆل:پەخشی دراما تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن سیستمی پەخشی سێئول پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠١٦ پەخشکراوە پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوورە کە لە ٢٠١٧ کۆتایی دێت پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن ستۆدیۆی دراگۆن پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە رۆمانتیک کۆمیدییەکانی کۆریای باشوور پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی لە بارەی شانشینی جۆسۆنەوە کراون پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لەلایەن پارک جی-ئیونەوە ناسراون پۆل:بەشی گشتی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پەری دەریا لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنیانەی لە کەتەلۆنیا پەخشکراون پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ڕۆمانسییە کۆمیدییەکانی کۆریای باشوور پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ستۆدیۆی دراگۆن پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی لە شانشینی جۆسۆن ڕوودەدەن
بڕیارنامەی ٤٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی ئازاری ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٠٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٠
گریفیس
گریفیس شارەیکە لە ویلایەتی نیو ساوت وێلز ی وڵاتی ئوسترالیا. ئەم شارە لە ڕۆژاوای شاری سیدنی هەڵکەوتووە و گەلهەی بریتیە لە ١٦،١٨٢ کەس.
سەرچاوە
پۆل:گریفیس، ئوسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:شارە داڕێژراوەکانی ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩١٦
زاڵبوونی تەواو
زاڵبوونی تەواو (بە ئینگلیزی: Complete dominance) پەیوەندیێکە، تێیدا ئەلیلێک زاڵبوونی تەواوی بەسەر ئەلیلێکی تردا ھەیە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
گەورەدێ، ئاغجەلەر
گەورەدێ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ٤٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی نیسانی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور-زیمبابوی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢١١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٠ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
سێگۆشەزانی
سێگۆشەزانی (Trigonometry؛ لە یۆنانی وەرگیراوە: trigōnon "سێگۆشە" + metron "پێوان") لقێکی بیرکارییە کە سێگۆشەکان تاوتوێدەکات، بەتایبەت سێگۆشەی وەستاو. سێگۆشەزانی سەروکاری ھەیە لەگەڵ پێوەندییەکانی نێوان لاکان و گۆشەکانی سێگۆشە و لەگەڵ فانکشنە سێگۆشەییەکان کە پێوەندییەکان ڕاڤەدەکەن و ھەروەھا لەگەڵ ڕاڤەی گۆشەکان بەگشتی و جووڵەی شەپۆلەکانی وەکوو شەپۆلی دەنگ و ڕووناکی.
سەرچاوەکان
پۆل:سێگۆشەزانی
دەستەی خۆکوژی (فیلم)
دەستەی خۆکوژی (بە ئینگلیزی: Suicide Squad) فیلمێکی ئەمریکییە پاڵەوانیە، کارەکتەرانی نێو فیلمەکە لە چیرۆکە نەخشێندراوەکانەوە وەرگیراوان. فیلمەکە کاری نووسینی بۆ کراوە لەلایەن دەیڤد ئایەر، و چەندین ئەستێرەی مەزنی وەک ویل سمیث، جارید لێتۆ و مارگۆت ڕۆبی ڕۆڵیتێدا دەگێڕن.
لە شوباتی ٢٠٠٩، وا دانرابوو کە فیلمێک لەسەر دەستەی خۆکوژی دەربچێت لەلایەن کۆمپانیای وارنەر برەدرزەوە دەر بچێت، لە ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٥ دەرھێنەر دەیڤد ئایەر وەک دەرھێنەر و نووسەری فیلمەکە دەستنیشان کرا، فیلمەکە لە ٥ی ئابی ٢٠١٦ کەوتە سینەماکانەوە.
ئەکتەرەکان
جگە لەمانە ھەریەکە لە ئەکتەران سکۆت ئیستوود، کۆمۆن، ئەلێکس مازار و دەیڤد ھاربۆر ناویان لە لیستی ئەکتەرانی فیلمەکە ھاتووە.
دەرچوون لە سینەما
فیلمەکە لە ڕێکەوتی ٥ی ئابی ٢٠١٦ کەوتە سینەماکانەوە بەشێوازی 3D و ئایماکس.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمەکانی خەیاڵی زانستیی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە پاڵەوانییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە پاڵەوانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:دەستەی خۆکوژی (زنجیرە فیلم) پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سووپەرهێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی پۆل:فیلمەکان دەربارەی جادووگەری پۆل:فیلمە دانراوەکان لە ساڵی ٢٠١٦ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سووپەرھێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھۆشیارە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون پۆل:فیلمە گەورەخراپەکارەکان پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری تۆرنتۆ وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەکشنییەکانی دەیەی ٢٠١٠
ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان
ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان میر و فەرمانڕەوای میرنشینی ئەردەڵان لە ساڵانی (١٨٤٦-١٨٤٨، ١٨٦٠-١٨٦٧) لە سەردەمی قاجاڕەکان لە شاری سنە بوو. گۆڕی ئامانووڵڵاخان ئیستا لە شاری نەجەفە لە لای گۆڕی عەلی کوڕی ئەبووتالیب.
بەرھەم و کارەکان
مزگەوتی دارولئیحسان (مزگەوت جامیعەی سنە)، مزگەوتی دارولئەمان، باڵەخانەی خەسرەوئاوا، باڵەخانەی ئەمجەدولئەشراف، حەمام خانی سنە لە کارەنەیە لە کاتی میرایەتی ئامانوڵڵا خانی ئەردەڵان بەجێ ماون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزگای کوردستان پۆل:خەڵکی سنە پۆل:مێژووی ھاوچەرخی ئێران پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:میرنشینی ئەردەڵان پۆل:میرەکانی ئەردەڵان
جەعفەر ئیمنکێ
جەعفەر ئیبراھیم ئیمنکێ لە گوندی ئیمینکێ سەر بە پارێزگای دھۆک لەدایکبووە، لە دانیشتنی ٢٩ی نیسانی ٢٠١٤ی پەرلەمانی کوردستان دا کرا بە جێگری یەکەمی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان (یوسف محەممەد سادق)، جەعفەر خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە یاسایە. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا لە زانکۆی سانت کلیمنتس ماستەری لە زانستە سیاسییەکان بەدەستھێنا لە ژێر ناونیشانی (بەشداری سیاسی گەنجان لەھەرێمی کوردستان) بەر لەو پۆستەشی لە پەرلەمانی کوردستان کاری کردووە وەک سەرۆکی دیوانی پەرلەمانی کوردستان لە ماوەی ١٩٩٢ تاکوو ١٩٩٥. لە ساڵی ١٩٨١ پەیوەندی بە شۆڕشی گوڵان کردووە و لە ئێستادا ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان، ماوەیکیش وەک پەنابەری سیاسی لە وڵاتی سوێد ژیاوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
سەری چەشمە، تاجیکستان
سەری چەشمە شارۆچکەیەکی شارستانی شۆرائابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٩٣٣٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
٢٠١٩
ساڵی ٢٠١٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠١٩
موعەمەر قەزافی
ئەگەرچی قەزافی ھیچ ناو یان نازناوێکی ڕەسمی نییە بەڵام وەکوو سەرۆکی مەجلسی شوورای شۆڕشی لیبی لە قەڵەم ئەدرێت. قەزافی بەھۆی لێدوانەکانییەوە پاڵپشتی کوردی دەکرد بەتایبەتی پێشمەرگەی باشووری کوردستان و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە بەھاری ساڵی ٢٠١١ خەڵکی لیبیا شۆڕشێکی چەکداری و خوێناویان ئەنجامدا دژی حووکمەکەی قەزافی و کەتیبەکانی. سەرەنجام لە ۲۰ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ لەلایەن بەرھەڵستیکارانی لیبی کوژرا.