cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خشتی ئاراستەبەر
بۆ یەکەمجار ئەم سیستەمە لە وڵاتی ژاپۆن پەیرەوکرالەسەر شەقام گشتیەکان بەتایبەت لەبەردەم ڕێڕەوی وێستگەکانی پاس دواتر گەیێندرایە شانشینەیەکگرتوەکان و ئوسترالیا وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا لەسەرەتای نەوەدەکان، لەدوای بڕیاردانی ئەمەریکیەکان وەک یاسا بۆ گشت شەقامەکان و پەیوەستی شەقامەکانی ئەمەریکا بەکەنەدا ئەم سیستەمە بۆ کەنەداش گوازرایەوە.
مێژوو
بۆیەکەمجار ئەم خشتەکە لەلایەن سیچی میاکی داھێنرا لەساڵی ١٩٦٥ کە دواتر وەک پڕۆژەیەک پێشکەش بە شارەوانی ئۆکایامای کرد و لەساڵی ١٩٦٧ لەیەکێک لەشەقامەکانی ئۆکایاما دانرا لە ژاپۆن دواتر بەجیھان بڵاوبوویەوە.
لەمڕۆدا ئەم خشتەکە زەردانە لەگشت شەقام و رێرەوە گشتیەکانی ژاپۆن بونیان ھەیە، ھەم بۆ جوانکاری ھەمیش بۆ ھاوکاری، ئەم خشتەکە زەردانە دەتوانرێت شۆستەکان بڕازێنێتەوە و دیمەنێکی جوان بەشۆستەکان ببەخشێت و بەجۆرێک لەگەڵ بەردڕێژکراوەکان بگوجێندرێت، لەگەلێک شوێن ئەم خشتەکە لە ماددەی ئاسن دروست دەکرێت بەگوێرەی پێویستی شوێنەکە.
ئەشکەوتی کاوات
ئەشکەوتی کاوات ئەشکەوتێکە لە سەر ڕێی پاوە-کرماشان لە ناوچەی هەرامان. ئاوێک کە لەم ئەشکەوتە تێتەدەر، بەشی ئاوی خەڵکی جوانڕۆ و گوندەکانی دەڤەری ئەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:ئەشکەوتەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارستانی پاوە پۆل:شارستانی ڕوانسەر پۆل:شارستانی جوانڕۆ
پێ تەختی
350px|وێنۆک|پێ تەختی ٣٠٠px|وێنۆک| ٣٠٠px|وێنۆک| پێ تەختی جۆرێک نەخۆشییە کە لەودا بەری پێ کۆم نییە و تەختە.
کەوانەی ژێر پێ زەختی ئەو ھێزانە کەم دەکاتەوە کە زەوی دەیخاتە سەر لەش و ناھێڵێ ئەو ھێزانە لەشی مرۆڤ ئازار بدەن، بەڵام لە کەسانی پێ تەختدا ئەم ھێزانە بەھۆی نەبوونی کەوانەی ژێر پێ، دەبنە ھۆی سەرھەڵدانی زنجیرە ئازارێک لە جومگەکانی لەش بەتایبەت بڕبڕاگەدا.
تەختی بەری پێ زۆرتر زکماکییە و بە جومگەی شلیش دەناسرێت. شل بوونی جومگەی بەری پێ دەبێتە ھۆی لاچوونی کەوانەی ژێر پێ (کاتێک نەخۆش بەسەر پێوە دەوەستێت)؛ ھەروەھا کەموکووڕی لە پێکھاتنی یەک یا دوو ئێسک لە مەچەکی پێ و بەری پێ، یا پێکەوەنووسانی زکماکی ئێسکەکان لە فەوتانی کەوانەی پێدا کاریگەرە.
نیشانەکان
نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە: ڕواڵەتی تەختی یەک یا ھەردوو پێ، وەرچەرخاوی پێڵاو بۆ ناوەوە، ئێش لە ئەندامەکانی پێ، ئێشی مەچەکی پێ، ماسین و ھەوکردنی دیوی ناوەوەی مەچەک.
ئەگەر لە دواوە سەیری پێی تەخت بکەن، پاژنەی پێ بە وەرچەرخاوی دەبینن.
بەری پێی تەخت لە درێژایی تەمەندا دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی دڕکەپاژنە، ئێشی ئەژنۆ، کەمەر ئێشە و ژانە سەر.
پێ تەختی بە دوو شێوەی پێکھاتەیی (Stractural) و کارکردی (Functional) ڕوودەدات.
لێکەوتەکان
تەختی بەری پێ دەتوانێ لێکەوتەی زۆری بە دواوەوە بێت: سەرھەڵدانی ھەو لە بەندۆکەکانی ژێر پێ، ھەوکردنی ڕەفیسکەی ئاشیڵ و ڕەفیسکەی ماسوولکەی پشت بەلەک، شکان، قەڵشان و پێست ھەڵخستنی ژێرپێ، ھەروەھا چۆن تەخت بوونی ژێر پێ دەتوانێ لەسەر ئێسکەکانی دیکەی لەش کاریگەر بێ دەبێتە ھۆی دەرکەوتنی ئێش لە مەچەکەکانی پێ، ئەژنۆکان و سمت.
قۆڕی
وێنۆک|قۆڕی لە پیاودا
کاتێک کە ئەندامانی بەشێک لە لەش دەچنە نێو ئەو دیواری کە دەوری ئەوانی گرتووە حاڵەتێک ڕوو دەدات کە قۆڕی پێ دەوترێت. یەکێک لە بەربڵاوترین حاڵەتەکانی قۆڕی، قۆڕی ناحیەی گەڵ و گونە، لە ئەم حاڵەتەدا ڕیخۆڵەکان لە ڕێگای پەتی سپێرەوە دەچنە ناو گوندێن و دەبنە ھۆی باکردنی گوندێن.
ماکس پلانک
ماکس پلانک (١٨٥٨–١٩٤٧) زانایەکی فیزیایی ئەڵمانی بوو. پلانک بە داھێنەری بیردۆزی کوانتەم دادەنرێت، وە ھەروەھا یەکێک بووە لە زانا ھەرە گرنگەکانی فیزیا لە سەدەی بیستەمدا، پلانک خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩١٨ وەرگرتووە.
ژیان
لە ٢٣ی نیسانی ١٨٥٨ پلانک لە خێزانێکی ئاساییەوە لە دایک بوو. ھەردوو باوکی باپیرە گەورەی و باپیری مامۆستا بوون لە گۆتینگن، باوکی مامۆستای یاسا بوو لە ھەردوو شاری کێل و میونخ. وە مامەی قازی بوو. پلانک لە شاری کێل لە دایک بووە لە ژنی دووەمی یۆھان جۆلیۆس ویھلێم پلانک کە ناوی ئیما پێتزیگ بوو، ناوی تەواوی پلانک بریتی بوو لە کارڵ مارکس ئێرنست لۆدڤیک پلانک، لە دووای تەمەنی ١٠ ساڵیەوە وشەی ماکس بەکارھێنرا بۆ ناوەکەی ھەتا کۆتای ژیانی.
پلانک بریتی بوو لە مناڵی شەشەمی خێزانەکە لەسەر ئەوەی دوو لە خوشک و براکانی مناڵی ژنی یەکەمی باوکی بوون. ھەندێک لە یادگاریەکانی بریتی بوون لەو کاتانەی کە ھێزی نەمساوی و ڕوسی ھاتن بۆ کێل لە کاتی شەڕی دانیمارک و ڕوسیا دا لە ساڵی ١٨٦٧، ھەر لەو ساڵەدا بە خێزانی چوون بۆ شاری میونخ، پلانک چووە خوێندنگەی جومناستیکی ماکسیمیلیانی کە ئەمەش جۆرێک بوو لە خوێندنگایانەی کە لە ئەورووپا ھەبوو کە تێیدا خوێندی جووڵە فیزیایەکان باس دەکران. وەک باس دەکرێت لە ژێر ئامۆژگاریەکانی ھیرمان مولەرەوە ھات، جیھانی بیرکاری لە گەنجیەوە حەزی پێدەکرد، ھیرمان فێری زانستی فەلەکی و میکانیک وە ھەروەھا بیرکاری کرد. ھەر لە مۆلەرەوە بوو کە پلانک یەکەم شت فێری بوو چۆنیەتی پارێزگاری کردن بوو لە ووزە. پلانک لە تەمەنی ١٧ دەرچوو.
بواری مۆسیقا
پلانک بەھرەدار بوو لە مۆسیقادا کاتێ فێری ئامێری پیانۆ و دەرسی گۆرانی وتنی دەخوێند، وە چەلۆ لەگەڵ ئۆرگان، وە ڕێکخستنی گۆرانی و ئۆپێراکان، بەڵآم لەسەر و ئەمانەشەوە ھەر زانستی فیزیای ھەڵبژارد.
تاقیکردنەوەکان
لە میونخ مامۆستا فیلیپ فۆن جوڵی ئامۆژگاری پلانکی کرد کە لەگەڵ فیزیا دا خەریک نەبێت چونکە دەی ووت " لەم بووارەدا، لەوانەیە ھەموو شتێک ئاشکرا بوبێت بە دڵنیایەوە، ئەوەی ماوە پڕکردنەوەی ھەندێ کوونی بچوکە " بەڵآم پلانک وەڵامی دایەوە و وتی " نامەوێت شتی نوێ بدۆزمەوە بەلکوو دەمەوێت بنەڕەتی کارەکان تێبگەم لەم بووارەدا"، گەڕانەکانی دەستی پێکرد لە ساڵی ١٨٧٤ لە زانکۆی میونخ لە ژێر چاودێری جوڵی، پلانک تاقیکردنوەکانی بە پێی تووانا زانستیەکەی خۆی ئەنجام دەدا، تا تاقیکردنەوەی بڵاوکردنەوەی ھایدرۆجین بەھۆی پلاتینی گەرمکراوەوە کە ئەمەش گواسترایەوە بۆ بیردۆزی فیزیای.
مردن
لە ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧ لە شاری گۆتینگن ماڵ ئاوای لە جیھانی فیزیا کرد و کۆچی دووای کرد.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:مردووانی ١٩٤٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
ویلەر تاکستن
ویلەر تاکستن (بە ئینگلیزی: Wheeler M. Thackston, Jr. ، لەدایکبووی ١٩٤٤) ڕۆژھەڵاتناسێکی ناسراوی ئەمریکییە کە بۆ ژمارەیەکی زۆری دەقی مێژوویی لە زمانەکانی عەرەبی، فارسی، جەغتایی و ھتد پێداچوونەوەی نووسیوە و وەریگێڕاونەتەوە.
تاکستن دەرچووی کۆلێجی ڕۆژھەڵاتناسیی زانکۆی پرینستۆن و کۆلێجی ڕۆژھەڵاتی نزیکی زانکۆی ھارڤاردە. لە ١٩٧٤ دکتۆرای وەرگرتووە. لە ١٩٧٢ ـەوە تا ٢٠٠٧ مامۆستای زانکۆی ھارڤارد بووە. بەرھەمە بەناوبانگەکانی بریتین لە ڕێزمانی فارسی، ڕێزمانی عەرەبیی کلاسیکی قورئانی، وەرگێڕانی «بابوورنامە» و «جەھانگیرنامە». ھەروەھا فێرکاریی و پێداچوونەوەی بۆ دەقی عەرەبیی شام، تورکیی عوسمانی، سوریانی، ئوزبەکی، لوڕی و کوردی نووسیوە. لە سەر زمانەکانی ئوردوو و سیندیش کاری کردووە بەڵام لە سەریان بڵاوکردنەوەی نەبووە.
ئێستا لە پلەی مامۆستایی زانکۆی ھارڤارد خانەنشین بووە و دانیشتووی ویلایەتی ماساچووسیتسە.
سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکییدیا، وتاری "Wheeler Thackston" لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wheeler_Thackston&oldid=597323305 (سەردانی July 16, 2014).
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
ئیدریسیەکان
ئیدریسیەکان خانەدانێک بوون کە لە مەغریب و بەشیک لە جەزائیری ھاوچەرخ حکوومەتیان دەکرد. ئیدریسیەکان شێعەی زەیدی بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ١٠یەم پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٧٨٨ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا پۆل:مێژووی ئەفریقای باکوور پۆل:کۆلکەوتارەکانی مێژوو پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی عەرەب پۆل:وڵاتە پێشووەکان پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
زەکی نەجیب مەحموود
دکتۆر زەکی نەجیب مەحموود (ماوەی ژیان: ٢ی شووباتی ١٩٠٥ تاکوو ٨ی ئەیلوولی ١٩٩٣)، نووسەر و ئەکادیمی و مامۆستای فەلسەفە بووە، لە ١ شووباتی ساڵی ١٩٠٥ لە دمیاتی میسر لەدایک بووە، دوای ئەوەی قوتابخانەی تەواوکردووە تاکو ساڵی ١٩٤٦ وەکوو مامۆستا وانەی وتۆتەوە و دواتر نێردراوە بە ئینگلستان بەمەبەستی بەدەستھێنانی بڕوانامەی دکتۆرا لە فەلسەفە و لەساڵی ١٩٤٧ ئەو بڕوانامەیەیی لە زانکۆی لەندەن بەدەستھێناوە. دکتۆر زکی نجیب محمود وەکو ڕاوێژکاری ڕۆشنبیری لەباڵیۆزی میسر لە واشنتن و ئەندامی ئەنجومەنی نیشتیمانی بۆ ڕۆشنبیری کاری کردووە، دوای گەڕانەوەی بۆ میسر لەزانکۆی قاھیرە لەبەشی فەلسەفەی وێژە وانەی وتۆتەوە تاکو لەساڵی ١٩٦٥ خانەنشین کراوە، لەساڵی ١٩٦٨ ڕۆشتووە بۆ کوەێت و لەزانکۆی کوەێت بۆ ماوەی پێنچ ساڵ وەکو مامۆستای فەلسەفە وانەی ووتۆتەوە، دواتر لەساڵی ١٩٧٣ گەڕاوەتەوە بۆ میسر و لە ڕۆژنامەی ئەھرامی میسری ووتاری ھەفتانەی بڵاوکردۆتەوە. سەرەڕای ئەوەی دکتۆر زکی نجیب محمود چەند پۆستێکی گرنکی بەدەستھێناوە و کۆمەڵێکی زۆر کتێبی بەنرخی بڵاوکردۆتەوە و گاریگەری خۆی بەجێھێشتووە لەسەر قوتابیەکانی لەمیسر و وڵاتانی عەرەبی ھەروەھا یەکەم کەس بووە کە بەکتێبەکانی پاڵپشتی لەڕەوتی مەنیق کردووە لە میسر و وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیش، سەرباری ئەمەش خاوەنی ڕێچکەیەکی ئەدەبی تۆکمە و ڕێکوپێک بووە و تێکەڵکاری لەنێوان درکی فەلسەفی و تاموچێژی ئەدەبیدا کردووە. دکتۆر زکی نجیب محمود ٩ کتێبی لەبواری فەلسەفە و مەنتیق و ٧ کتێبی لەبواری ژیانی فیکری و ڕۆشنبیری و ٥ کتێبی ئەدەبی بەرھەم ھێناوە و خەڵاتی ڕێلێنانی دەوڵەتی پێبەخشراوە و بڕوانامەی دکتۆرای لەفەلسەفە لە لەندەن بەدەستھێناوە و بەفەیلەسوفی ئەدیبەکان و ئەدیبی فەیلەسوفەکان نازناوی دەرکردووە و ھەوڵی داوە فەلسەفە و ئەدەب تێکەڵ بەیەک بکات، دکتۆر زکی نجیب محمود لە ٨ ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٣ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
بڕیارنامەی ٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی ئاداری ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٦۳‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٤٨
فەرھەنگی دۆرلەند
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبی ڕێنمایی پزیشکی
ئۆمەرگومبەت
ئۆمەرگومبەت یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سێگردکان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
٢٠ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پارێزگای دایکوندی
دایکوندی (فارسی: دایکندی؛ پەشتۆ: دايکندي ولايت) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ناوەڕاستی ئەو وڵاتە. لە ٨ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
دایکوندی پۆل:پارێزگای دایکوندی
جێگیری ئایۆنی ترش
جێگیری ئایۆنی ترش (بە ئینگلیزی: Acid-ionization constant) جێگیری ھاوسەنگیی کارلێکی ئایۆنێنی ترشە، بە (Ka) ھێما دەکرێت. ئەم دەستەواژەیە لە کیمیادا بۆ دیاریکردنی لێکھەڵوەشانی گەرد و ئایۆنەکان، وە زانینی ڕێژەی ئایۆنی دروستبوو لە گیراوەکاندا بەکاردەھێنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ترشەکان پۆل:تفتەکان پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی پۆل:کیمیای فیزیکی
ئۆھاتچی، ئەلاباما
ئۆھاتچی شارۆچکەیەکە لە کەرتی کەلھۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬١٧٠ کەس بووە. ڕووبەری ١٥٫٣٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٦٫٠٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٦ پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
جەمسەری کارەبایی
جەمسەر (ئینگلیزی: Electrode) گەیەنێکە، بۆ پەیداکردنی پەیوەندیی کارەبایی لەگەڵ بەشێکی ناکانزایی (ئایۆنی) ئەڵقەکە، وەک ئەلکترۆلیت.
سەرچاوە
پۆل:جەمسەرەکان
لیبڕالیزم و پێشکەوتووخوازی لە ئیسلام
ڕێساکانی ئیسلامی ئازادڕەو یان پێشکەوتووخواز بەندە لەسەر شیکردنەوە و دووبارە شیکردنەوەی دەقی ئیسلامی باو (قورئان) و نووسراوەکانی دی (وەك فەرموودەکان) لە ڕێی پرۆسەیەکەوە بەناوی (اجتهاد‎).[٤] ئەمە دەکرێت لە کەمترین ئازادیەوە بۆ زۆرترین ئازادی بگۆڕدرێت. بۆیە لە دەرئەنجام دا، موسوڵمانە ئازادڕەوەکان/پێشکەوتووخوازەکان دەکرێت شیکردنەوەیەکی هێمای بۆ ئایەتەکانی قورئان بکەن یان تەنانەت پشتگوێشی بخەن.
زۆرێك لە موسوڵمانە پێشکەوتووخوازەکان دەگەرێنەوە بۆ بنەماکانی سەردەمی (أمة‎) و بۆ نیازێکی ڕەوشتی و فرەیی بابەتەکان لە قورئان دا. خۆیان دووردەخەنەوە لە هەندێك شیکردنەوەی نەریتی و کەم ئازادانەتری یاساکانی ئیسلام کە پێیان وایە بەپێی کلتوور دامەزراون و هیچ کردارییەکی جیهانی نییە، جۆڵانەوە چاکسازییەکە تاکپەرستی (توحيد) وەك بنەما بەکاردێنێت بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە، بناغەی زانیاری ئایینی، مێژوو، مێتافیزیك (لەدەرەوەی سروشت)، جوانناسی، ڕەوشت، کۆمەڵگە، ئابووری و سیستەمی جیهانی.
گەشەکردن
ئەم جوڵانەوانەی ناو ئیسلام هەوڵ دەدەن چاکسازی لە تێگەیشتنی موسوڵمانان بکەن لەسەر ئیسلام نەك جیاکردنەوەی موسوڵمانان لە ئیسلام. بەم شێوەیە باوەڕیان بە بنەما سەرەکییەکانی ئیسلامە وەك (العقيدة الإسلامية) و (أركان الإسلام). موسوڵمانە ئازادڕەوەکان باوەڕیان وایە کە ڕوانینەکانیان تەواو ڕێکە لەگەڵ وانەکانی ئیسلام دا و جیاوازی سەرەکیان لەگەڵ موسوڵمانێکی خۆپارێزدا لەسەر جێبەجێ کردنی بنەما سەرەکیەکانی ئیسلامە لە شێوە ژیانی نوێ دا.
موسوڵمانە ئازادڕەوەکان جەخت لە لێکدانەوەی تاکەکەسی دەکەنەوە بۆ قورئان و ڕەوشت لە جێگەی جەخت کردنەوە لە لێکدانەوەی وردی قورئان. ئەم بۆچوونە پێشینەی هەیە لە دابونەریتی سۆفی و ئیسلامی سۆفی دا.
ئەم ڕوانگە چاکسازیە وای لە موسوڵمانە ئازادڕەوەکان کرد ڕەخنە لە زۆربەی کارەکانی موسوڵمانە توندڕەوەکان بگرن بەتایبەتی کردەوەی تیرۆرستی (تۆقاندن). ئەو ڕەخنە و ناڕەزاییە نەرمانەی موسوڵمانە ئازاڕەوەکان زۆرجار دووچاری هێرش بۆتەوە لەلایەن ڕەخنەگرە ڕۆژئاوایەکان (زۆر بەدیاریکراوی ئەو ڕۆژئاواییانەی جەخت لە بوونی "ململانێی شارستانیەکان" دەکەنەوە.)
بۆچوونە سەرەکیەکان
بنەما پەسەندکراوەکان بەشێوەیەکی گشتی لەلایەن موسوڵمانە ئازادڕەوەکان، ئەمانەن:
بابەتە جێ باسەکان
بە درێژای سەدەی نۆزدەهەم و بیستەم بەهۆی گۆڕانە نۆێکانی کۆمەڵگە و زیادبوونی پێشبینیەکان موسوڵمانە ئازادڕەوەکان بڕیاریان دا بە دووبارە شیکردنەوەی قورئان. ئەمە تەنها ئەو موسوڵمانانەی دەگرتەوە کە لە دەرەوەی وڵاتە ئیسلامیەکان دا دەژیان، و ئەو موسوڵمانانە خۆیان بە (ئازادڕەوەکان، پێشکەوتووخوازەکان یان چاکسازیخوازەکان) ناودەنێنن. لە جیاتی ئەوەی کە ئازادڕەوەکان کارنامەیکی دیاریکراویان هەبێت و لەسەری برۆن، ئەم دەستانە چەندین مەرج و بۆچوونیان هەیە کە لەگەڵ شیکردنەوە باوەکانی موسوڵمانە خۆپارێزەکانی ناوچە جیاوازەکان دا ناگونجێت. هەرچەندە ڕێکەوتنێکی تەواو نییە لە نێوان بۆچوون و دیگەی موسوڵمانە ئازادڕەوەکان دا بەڵام لەسەر هەندێك بابەت ڕێکدەکەون و تەبان، ئەوانیش بریتیین لە: ١- دووبارە شیکردنەوەی قورئان (الاجتهاد) ٢- یاساکانی مرۆڤ ٣- بۆچوونی یەکسانی نێوان ژن و پیاو ٤- سیکۆلاریزم (عەلمانییەت) ٥- پەسەندکردن (لێبووردەیی) و ناتوندوتیژی ٦- پشت بەستن بە لێکۆڵینەوەی زانستی و سیکۆلاری موسوڵمانە ئازادڕەوەکان گومانیان هەیە لە دروستی زانیاری و زانستە ئیسلامیەکان (بەوانەشی کە ناویان ئابووری ئیسلامی و زانستی ئیسلامە)، ئەوان بە جیاواز دەیبینن لە زانیاری و زانستە سەرەکییەکان کە دەکرێت لێکۆڵینەوەی زانستی بۆ بکرێت. هۆکاری ئەم بۆچونە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە زۆربەی ئیسلامیە لیبڕاڵیەکان خۆیان سیکۆلارن (عەلمانیین) و ئامادەگییەکی زیاتریان هەیە بۆ متمانەکردن بە ڕەوتی زانستی وە چاپکردن و بڵاوکردنەوەی ئەو گۆڤارانە تەنها بە هەنگاوێکی پروپاگەندە و نادروست دەزانن لەلایەن موسوڵمانە خۆپارێز و موسوڵمانە سیاسیەکانەوە.
جووڵانەوەکان
ئیسلامی نادەسەڵاتدار: ١- لە ئەمریکای باکوور ٢- لە ڕوسیا و یەکێتی وڵاتە سەربەخۆکان ٣- لە ئەورووپا موسوڵمانە چاکسازیخوازەکانی بەڕیتانیا.
ڕەخنەکان
"موسوڵمان خۆی بەدەستەوەداو بۆ خودا بۆ تاکپەرستی، پەیمانی داوە بە گوێڕایەڵی کردنی، بێتاوانە لە هاوەڵ پەیداکردن بۆ خودا و ئەو کەسانەی وا دەکەن، ئەوەی جۆرە ئازادییەکی دەوێت کە تەنها یاسای (ئازادی تەواو) بەسەریدا دەچەسپێت، ئەوەی فەرمانڕەواییەکی نەفامانە و داگیرکەرانەی دەوێت، ئەوا ئەو کەسە یاخییە لە یاسای خودا و موسوڵمان نییە. ئەوەی جیاوازی نێوان موسوڵمان و کافر ڕەت دەکاتەوە کە لە ئایین دا باس کراوە و داواکاری ئازادییەکە بەبێ هیچ سنووردارکردنێکی ئایینی (الشريعة إسلامية)، بەبێ یاسا تایبەتەکانی ئافرەت و فەرمانی چاکە کردن و دوورکەوتنەوە لە خراپە و ڕەوابوونی جەنگ کردن لە پێناو خودادا ئەوا لە ئیسلام لایداوە و موسوڵمان نەماوە، لە خودا داپاڕێینەوە بۆ لێخۆشبوون. وە ئەوەی دەڵێت "موسوڵمانی ئازادڕەو" نابەجێیە و دەبێت داوای تۆبە (لێخۆشبوون) لە خودا بکات لەسەر ئەو بۆچوونانە بۆی بەدروستی ببێتە موسوڵمان."
دەستەواژەی "موسوڵمانی ئازادڕەو" دروستکراوی "ڕۆژاوا"یە و لە ڕاستی دا ئەو جۆرە ناونانە بوونی نییە و ئەوانەشی ئەو بۆچونانەیان هەیە "لە بنەما سەرەکیەکانی ئایینی ئیسلام دوورکەوتونەتەوە لەژێر کاریگەری جیهانی ڕۆژئاوادا".
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام لە پاکستان پۆل:ئیسلام لە تورکیا پۆل:مافەکانی ژنان لە ئیسلام پۆل:لیبرالیزم پۆل:فەلسەفەی ئیسلامی پۆل:ئیسلام و سیاسەت پۆل:کۆمەڵناسی پۆل:ئایین پۆل:پرۆتێستانتیزم
حیزبی چەتە
حیزبی چەتە وەک پارتێکی سیاسیی جیهانی دەناسرێت. حیزبی چەتە پشتگیریی مافی مەدەنی و سیاسی، دیموکراسی ڕاستەوخۆ (لە ناویدا دیموکراسیی ئەلیکتڕۆنی) دەکات، هەروەها داوای گۆڕانکاری لە مافی داهێنان و مافی لەبەرگرتنەوە، دەستگەیشتن بە زانست و زانیاریی بەشێوەی خۆڕایی دەکات.
حیزبەکە خۆی بە دوورگرتووە لە پرسی چەپ-ڕاستبوون لە بواری ئابووریدا.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦ پۆل:یاسای مافی بڵاوکردنەوە
جابۆتیکابا
دار ترێی بەڕازیلی یان جابۆتیکابا دارێکی ترێی بەڕازیلییە کە بە ھۆی جیاوازییەکەیەوە لە تەواوی دارەکانی دیکە لە شێوازی بەرگرتنیدا، نازناوی سەیرترین داری جیھانی لە لایەن پسپۆڕانەوە پێبەخشراوە. ناوە زانستیەکەی ئەو دارە "جابۆتیکابا"یە و ساڵانە جارێک یان دوو جار بەر دەگرێت. جیاوازیی ئەو دارە لە سەرجەم دارەکانی دیکە ئەوەیە، کە میوەکەی لەبری لە سەر لق و گەڵاکانی بڕوێت، لە سەر قەد و شالقەکانی دارەکە گەشە دەکات. بەرھەمی ئەو دارە بۆ دروستکردنی شلەمەنییەکانی مادە دژە ئۆکسیدەکان کەڵکی زۆری لێوەردەگیرێت، بۆ چارەسەرکردنی کەمخوێنی‌، سکچوون‌ و شێرپەنجەش بەسوودە.
سەرچاوە
پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە بۆنسای پۆل:پلینیا پۆل:دارەکانی بەڕازیل پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٩٥٦
گردەنازێ
گردەنازێ گوندێکە، کەوتووەتە قەزای سەید سادق، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. سەر بە ناحیەی سەیدسادقە، لەباکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قاینەجە و لەباشوورەوە لەگەڵ گوندی مەستەکانی سەروو و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی قەدەفەری و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی گامێش تەپە.
گرده‌نازێ گوندێکی نیمچه‌ ناحێیه‌ .ژماره‌ی ماله‌ کانی ۳۳۰ مال ده‌بێ  ژماره‌ی دانیشتوانی  ۱۳۰۰ دەبێت خه‌لکی گرده‌نازێ به‌ کاری کشتوکاڵییه‌ وە  خه‌ریکن‌ قوتابخانه‌ی بنه‌ڕه‌تی له‌ پۆلی ۱ی بنه‌ره‌تی تا ۹ی بنه‌ڕه‌تی له‌ ساڵی ۱۹۹۲ ی زاینی له‌ لایه‌ن دلسۆزی کورد دانیێل میتێران دامه‌زراوه‌ و ئێستا ۱۰ یه‌ ها مامۆستا و پارێزه‌ر و قوتابی زانکۆ و په‌یمانگا ی تیدایه‌. وه‌ نه‌خۆشخانه‌ و‌ مزگه‌وت و کتێبخانه‌ تیدایه. ‌ گوندی گرده‌ناز خه‌لکێکی موسلمانن وه‌ له‌ سالی ۱۹۸٤ سه‌ره‌‌تای سه‌حوه‌ی ئیسلامی ده‌ستی پێکرد (د.عوسمان احمد عزیز، و ابو بکر احمد عزیز که‌ یستا ئه‌ندامی سه‌رکردایتی یه‌کگرتوی ئیسلامی ) هۆکاری سه‌ره‌کی بون.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل نوێنەرایەتی بەڕازیل دەکات لە پالاوانێتییە نێودەوڵەتی و یارییە دۆستانەکان. لە پلەی یەکەمی ڕیزبەندی باشترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی بالەیە لەسەر ئاستی جیھان (بەپێی پۆلینی ٧ی ئابی ٢٠٢١), ھەڵبژاردەکە لە دوای دامەزراندنییەوە توانیویەتی چەندین نازناو بەدەست بھێنێت. سێجار بووەتە براوەی مەدالیای زێری ئۆڵمپیاد، ھەروەھا سێجار بووەتە براوەی جامی جیھانی بالە، حەفت جاریش بووەتە براوەی خولی بالەی جیھانی. پلەی چوارەمی لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بۆ یاریی بالە بەدەست ھێنا دوای شکستی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی ئەرژەنتین
ئەنجامەکان
لەم خشتانەی خوارەوەدا سەرجەم ئەنجامەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل لە پاڵاوانێتییەکان نیشاندراوە وەک کار ئاسانییەک بۆ خوێنەران
تێبینییەکان
یارییەکانی ئۆڵمپیاد
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
پالاوانێتی جیھان
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
جامی جیھانی
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
جامی جیھانی گراند
ساڵ قۆناغ شوێن یارییەکان بردنەوەی یاریی دۆرانی یاریی بردنەوەی سێت دۆرانی سێت پێکھاتە
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
World League
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
خولی جیھانی
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
پاڵاوانێتی پان ئەمریکا
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
جامی پان ئەمریکا
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
پاڵاوانێتی ئەمریکای باشوور
پاڵاوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
بڕیارنامەی ٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤۳ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی نیسانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٧٧‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٤٨
جەودەت سۆنای
جەودەت سۆنای (؛ ١٠ی شوباتی ١٨٩٩ – ٢٢ی ئایاری ١٩٨٢) سیاسەتمەدار و ئەفسەرێکی سەربازی تورک بوو ھەروەھا پێنجەمین سەرۆک کۆماری تورکیا بوو بۆ ماوەی ٧ ساڵ (١٩٦٦–١٩٧٣)
ژیانی تایبەتی
لە ساڵی ١٩٢٩ لەگەڵ ئاتیفەت ھاوسەرگیری کردووە. سێ منداڵیان بووە.
سەرۆک کۆماری
جەڤدەت سونەی سەرۆکی ئەرکانی گشتیی کۆماری تورکیا لە ٢٨ی ئازاری ١٩٦٦ لەلایەن مەجلیسی گەورەی نیشتمانی تورکیاوە وەک پێنجەمین سەرۆک کۆماری تورکیا ھەڵبژێردرا. جەڤدەت سونای بەھۆی خراپبوونی بارودۆخی تەندروستی دەستی لە پۆستی سەرۆک کۆمار کێشایەوە.
مردن
جەڤدەت سۆنای لە ٢٢ی ئایاری ١٩٨٢ لە شاری ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کرد و لەوێ بە خاک سپێردرا. لە ساڵی ١٩٨٨ گۆڕەکەی گواسترایەوە بۆ گۆڕستانی دەوڵەتی تورک لە ئەنقەرە
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٢
گەندەڵیی ڕامیاری
450px|وێنۆک|گەندەڵیی ڕامیاری گەندەڵی ڕامیاری یان گەندەڵی سیاسی بە واتایەکی فراوان، گەندەڵی ڕامیاری بریتییە لە خراپ بەکارھێنانی ئۆفیسە گشتییەکان (حکوومییەکان) لەپێناو دەستکەوتە نھێنی و نایاسایی و تایبەتەکاندا. ھەموو فۆرمەکانی حکوومەت ئەگەری کەوتنە ژێر کاریگەری گەندەڵی ڕامیاریان تێدا ھەیە. شێوازەکانی گەندەڵی جیاوازن لەیەکتری، بەڵام باوترینیان بریتین لە دانی مافی پێشینە لە ئەنجامدان و بەدەستھێنانی خزمەتی گشتی و بەرتیل و بەکارھێنانی ھەڕەشە لەبەدەستھێنانی خزمەتە گشتییەکان بەکارھێنانی کاریگەری و دزینی ماڵی حکوومەت لەلایەن فەرمانبەرەوە و بەکارھێنانی واستەکاری. ئامانجی کۆتاییش لە گەندەڵی ڕامیاری بریتیە لە (Kleptocracy) کە واتا وشەییەکەی بریتییە لە لە فەرمانڕەوایەتی دز و جەردەکان، کە تەنانەت تێیدا ڕواڵەتە دەرەکیەکەی ڕاستگۆییش بەدی ناکرێت. گەندەڵکاری لە ھەردوو ئۆفیسە ڕامیاری و بیرۆکراتییەکان سەرھەڵدەدات و دەکرێت بە ڕێژەیەک کەم یان بە ڕێژەیەکی زۆر، بەشێوەیەکی ڕێکخراو یان نا ڕێکخراو بێت. ھەرچەندە گەندەڵی زۆربەی جار ڕێ خۆشکەرە بۆ چالاکییە تاوانکاریەکانی تر وەک مامەڵەکردن بە مادە بێھۆشکەرەکان، شۆردنەوەی دراوی، لەشفرۆشی، بەڵام گەندەڵی بەو چالاکیانەوە بەند نیە. بە مەبەستی تێگەیشتنی کێشەکە و دۆزینەوەی ڕێگەچارەکان، شتێکی گرنگە کە تاوان و گەندەڵی لە ڕووی شیکارکردنەوە بە لەیەکترجیاکراوەیی بھێڵیتەوە. بە گوێرەی وڵات و تایبەتمەندیەتی دادگەری، ئەو شتانەی کە بە گەندەڵی دادەنرێن و ئەوانەشی کە بەگەندەڵی دانانرێن گۆڕانیان بەسەردادێت. بۆ نموونە ھەندێک ڕێوشوێنی دارایی ڕامیاری لەوانەیە لە شوێنێکی دیاریکراو یاسایی بێت کەچی لە وڵاتێکی تر نایاسایی بێت.
ئابوری
بە ھەمان شێوە گەندەڵی پێشکەوتنی ئابوری لاواز دەکات لە ڕێگەی ئەو ھەموو شێواندن و ناکاراییەی کە بەرھەمی دەھێنێت. لە کەرتی تایبەتدا، گەندەڵی دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی تێچوونی کارە بازرگانیەکان بەھۆی نرخی ئەو پارانەی کە بەرێگەی یاساغەوە دەدرێن و تێچووی ئەنجامدانی وتووێژی مامەڵەکردن لەگەڵ فەرمانبەران و مەترسی پێشێلکردنی ڕێکەوتنەکان و ئاشکرابوونیان. ھەرچەندە ھەندێک کەس بانگەشەی ئەوە دەکەن کە گەندەڵی دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی تێچوونەکان لە ڕێگەی پەڕاندنی ڕۆتینەکان، ئامارێکی دەرکەوتوو ئەوە پیشاندەدات کە بوونی بەرتیل ھانی فەرمانبەران دەدات کە ڕێسا و ڕێگری نویَ دابرێژن. کاتێکیش گەندەڵی دەبێتە ھۆی ھەڵئاوساندنی تێچوونەکانی کارو پرۆژەبازرگانیەکان، بەھەمان شێوەش دەبێتە ھۆی شێواندنی بواری یاریەکە، و دوورخستنەوەی کۆمپانیا و دامەزراوەکان لە پێشبڕکێکردن و بەم پێیەش دەبێتە ھۆی مانەوەی کۆمپانیا و دامەزراوەی ناکارا.
ھەروەھا گەندەڵی دەبێتە ھۆی دروستبوونی شێواوی ئابوری لە کەرتی گشتیدا لەرێگەی گۆڕینی وەبەرھێنانی گشتی بۆ پرۆژەی سەرمایەداری کە تیایاندا بەرتیل و پارە وەرگرتنی ناڕەوا زۆر زیاترە. کارمەندان لەوانەیە ئالۆزکاری تەکنیکی زیاتر دروستبکەن لە پرۆژەکانی کەرتی گشتیدا بۆ ئەوەی ئەو جۆرە کێشانە بشارنەوە، کەواتە شێواندنی زیاتری وەبەرھەمھێنان دێتەئاراوە. گەندەڵی دەبێتە نزمکردنەوەی ئاستی گوێڕایەڵیەکان بۆ ڕێنماییەکانی بنیاتنانەوە، و ژینگەیی، و ڕێنامایی دیکە؛ دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی جۆرایەتی ژێرخان و خزمەتگوزاریە حکومیەکان و دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی فشاری بوجەیی لەسەر حکومەت.
ئابوریزانان دەڵێن یەکێک لە فاکتەرەکان لەدواوەی پێشکەوتنی جیاجیای ئابوری لە ولاتانی ئەفریقیایی و ئاسیایی بریتیە لەوەی لە ڕووی فۆڕمەوە گەندەڵی فۆرمی دەرکێشانی سەرمایەی (استنزاف راس المال) وەرگرتووە لەگەڵ ئەو سەرمایە داریایە بەدەستھاتووەی کە لەدەرەوە بەکاردەھێنرێت نەوەک لە ناوەوەی وڵات وەبەربھێنرێت (لەبەر ئەمەش ئەو وێنەباوەش، کەبەداخەوە زۆربەی جار ورد و دروستە، لەمەڕ بوونی دیکتاتۆرە ئەفریقاییەکان کە حیسابی بانکی سویسڕیان ھەیە). بە بەراورد، دیکتاتۆرە ئاسیاییەکان وەک سۆھارتۆ زۆربەی جار بڕێکیان لە ھەموو شتێک دەگێڕایەوە (داوای بەرتیلیان دەکرد)، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی مەرجەکانیان بۆ پێشکەوتن دابیندەکرد، لە ڕێگەی وەبەرھێنان لە کەرتەکانی ژێرخان (البنی التحتیە)، یاسا و ڕێکخستن، ھتد. توێژەرەوانی زانکۆی (massachuesets) ئەوەیان خەمڵاندووە کە لە ساڵی ١٩٧٠ ەوە بۆ ساڵی ١٩٩٦، ڕەوکردنی سەرمایە لە ٣٠ ی وڵاتانی ئەفریقیای خواروو بە تێکڕا بریتیە لە ١٨٧$ بلیۆن، کە لە قەردە دەرەکیەکانی ئەو نەتەوانە زیاتر تێپەڕ دەکات. (١) http://www.newstatesman.com/Economy/20053140015) ((دەرئەنجامەکان لە ڕووی گەشەسەندن (یان کەمی گەشەسەند) کراوە بە تیۆر لەلایەن مانکەر ئۆلسۆنی (Mancur Olson) ی کۆمۆنیستەوە) لە حاڵەتی ئەفریقیادا، یەکێک لە فاکتەرەکان بۆ ئەم ھەڵس و کەوتە بریتی بوو لە ناسەقامگیری سیاسی، و بەھۆی ئەو ڕاستیەش کە ھەردەم حکومەتی نویَ دێت ئەو ڕەسیدە بە گەندەڵی بەدەستھاتووانەی حکومەتی پێشوو دەست بەسەر دادەگرێت، بۆیە ئەمەش وا دەکات کە بەرپرسان سامانەکانی خۆیان لەدەرەوەی وڵات حەشاربدەن وبیپارێزن، دوور لە دەستی ھەموو داماڵینێکی خاوەنداریەتی (نزع الملکیە) لەکاتی لەسەر کار لابردنیان.
خۆشگوزەرانی نیشتمانی گشتی
گەندەڵی لە زۆر لە وڵاتان بەربڵاوە، و بریتیە لە سەرەکیترین زیانبەخش بۆ سەڵامەتی ھاوڵاتیانی ئەو وڵاتانە. گەندەڵکاری سیاسی مانای وایە سیاسەتەکانی حکومەت لەبەرژەوەندی ئەوانەدەبێت کە بەرتیل دەبەخشن نەوەک بۆ جەماوەری گشتی. نمونەیەکی تر ئەوەیە کە چۆن سیاسەتمەداران ئەو یاسایانە دادەڕێژن کە پارێزگاریدەکەن لە کۆمپانیا گەورەکان و زیانیش بە پڕۆژە بازرگانیە بچووکەکان دەگەیەنن. ئەم سیاسیانەش کە (پاڵپشتیکاری بازرگانین) زۆر بە ئاسانی دەگۆڕێن بۆ پاڵپشتیکاری ئەو کۆمپانیا گەورانەی کە بە ڕێژەیەکی زۆر لە ھەڵمەتەکەی ھەڵبژاردنی ئەواندا بە پارە بەشداریانکردووە.
جۆرەکانی پێشێلکاری
گەندەڵی سیاسی پێشێلکاریەکانی کارمەندانی حکومەت وەک دزینی پارەی حکومی (اختلاس) و بەکارھێنانی ناسراویەتی و خزمایەتی لە کارە گشتیەکاندا (واستەکاری) دەگرێتە خۆ، ھەروەھا بە ھەمان شێوەش پێشێلکاریە پەیوەندیدارەکانی تر لە کەرتی تایبەت یان کەرتی گشتی وەک بەرتیل و دەستبەسەداگرتنی زۆردارەکی ڕێگری بەکارھێنانی کاریگەری (نفوژ)، ساختەکردن (تزویر) دەگرێتەوە.
جۆرەکانی خراپ بەڕێوەبردنی دەسەڵات
وێنۆک|
بەرتیل: بەرتیل وەرگر و بەرتیل بەخشەر
گەندەڵی پێویستی بە دوو لایەن ھەیە بۆ ئەوەی دروستببێت" بەرتیل دەر و بەرتیل وەرگر. لە ھەندێک وڵاتاندا کەلتوری بەرتیل وەرگرتن بە ھەموو لایەنەکانی ژیانی گشتیدا بڵاودەبێتەوە، وای لێدەکات کە نزیکەی نەتوانیت لە کاری بازرگانی بەردەوام بیت بەبیَ بەخشینی بەرتیل. وڵاتە زۆرترین بەرتیل بەخشەرەکان بەشێوەیەکی گشتی لە ھەمان شێوەی وڵاتە زۆرترین بەرتیل وەرگرەکان نین. ئمانەش ١٢ وڵاتی کەمترین گەندەڵکارن، بەپێی سەرژمێری نێودەوڵەتی بۆ تێگەیشتنی شەفافیەت بریتین (بەپێی ڕێکخستنی ئەلف و بیَ) لە:
ئوستراڵیا، کەنەدا، دانیمارک، فینلندا، لۆکسەمبۆرگ، ھۆڵەندا، بیوزلەندا، نەرویج، سەنغافور، سوید، سویسڕا.
بە گوێرەی ھەمان سەرژمێری، ١٣ زۆرترین وڵاتی گەندەڵکار بریتیت لە (بەپێی ڕێکخستنی ئەلف و بیَ) لە: ئازربایجان، بەنگلادیش، بۆلیڤیا، کامیرۆن، ئەندەنوسیا، کینیا، نایجیریا، پاکستان، فیلیپین، ڕوسیا، تەنزانیا، ئۆگەندا، ئوکراینا.
ھەرچەندە نرخی ئەم سەرژمێریە کێشەی لەسەرە، لەبەر ئەوەی لەسەر بنەمای تێگەیشتنی تاکەکەسی کەسە سەرژمێریکارەکان دامەزراوە.
بەشداریکردنی بە پارە لە ھەڵمەتەکان و پارەی بە ئاسان وەدەستھاتوو
لەبواری سیاسیدا، زۆر قورسە کە گەندەڵی بسەلمێندرێت، بەڵام مەحاڵیشە کە نەبوونی بسەلمێندرێت. لەبەر ئەم ھۆیەش، زۆربەی جار دەنگۆ لەسەر زۆر لە سیاسەتمەداران دروست دەبێت. سیاسەتمەداران بە شێوەیەکی ئاشکرا لەو پێگەیەدان کە سازش و وتووێژدەکەن لەبارەی پێگەکان لەبەر پێویستبوونیان بە شداریە مادیەکان بۆ ھەڵمەتەکانیان. زۆربەی جار وا دەردەکەوێت کە لەبەرژەوەندی ئەو لایەنانە کاردەکەن کە پارەیان پێدەبەخشن، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە قسە لەبارەی گەندەڵی سیاسیەوە بکرێت.
پاڵپشتیکارانی سیاسەتمەداران ئەوە دووپات دەکەنەوە کە شتێکی تەواو ڕێکەوتە کە زۆر لە سیاسەتمەداران وا دەردەکەون کە لەبەرژەوەندی ئەو کەسانە کاردەکەن کە پارەیان پێداون یان پاڵپشتی داراییان کردوون. ئەوکەسانەی کە باوەڕیان وایە مرۆڤ بۆ بەرژەوەندی تاکەکەسی کاردەکات پرسیار لەوە دەکەن کە بۆ چی ئەم ڕێکخراوانە پارە بەو سیاسەتمەدارانە دەدەن ئەگەر ھیچ شتێک لە بەرامبەر ئەو پارەیە وەرنەگرنەوە؟ جێگای سەرەنجە کە کۆمپانیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بە تایبەتی کۆمپانیا گەورەکان، پاڵپشتی دارایی دەبەخشنە ھەموو پارتە سەرەکیەکان لەگەڵ ئەوەی زۆرینەیان لایەنگیری پارتێک زیاتر دەکەن وەک لە پارتەکانی تر.
بەھۆی دەرەنجامەکانی پارەبەخشینی دامەزراوەبازرگانیەکان بە سیاسەتمەداران، وەک ئەو مەترسیە ھەستپێکراوەی کە ئەو دامەزراوە بازرگانیانە ھەڵدەستن بە کڕینی ئیرادەی ئەو لێپرسراوە ھەڵبژێرداروانە، ھەندێک وڵاتی دیاریکراو، وەک فەرەنسا، پارە بەخشینی دامەزراوە و کۆمپانیا بازرگانیەکانی بە ھەڵمەتەکانی پارتە سیاسیەکان قەدەغە دەکەن. لەبەر ئەگەری لادان لە ڕێساکانی ئەم قەدەغەکردنە کە لەبارەی پارە بەخشینی دامەزراوە بازرگانیەکان بە پارتە سیاسیەکان، فەرەنسا بەھەمان شێوە ھەڵساوە بە سەپاندن و دانانی ڕێژەی زۆرترین بڕی پارە کە سەرف دەکرێت لە ھەڵمەتکردندا؛ ئەو پاڵێوراوانەی کە لەو بڕە پارە دیاریکراوە تێدەپەڕێنن، یان ئەوانەی ڕاپۆرتی دارایی نا ڕاستەقینە پێشکەشدەکەن لەم بارەیەوە، خۆیان دەخەنە مەترسی ئاشکراکردنیان وەک دۆڕاو لە ھەڵبژاردنەکان، یان تەنانەت ڕێگەیان پێنادرێت تا لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتووشدا بەشداری بکەن. سەرباری ئەوەش، حکومەت ھەڵدەستێت بە پارەدان بە پارتە سیاسیەکان بە گوێرەی سەرکەوتنیان لە ھەڵبژاردنەکاندا.
تەنانەت ئەو ڕێوشوێنە یاساییانەش باسی ئەوەیان لەسەردەکرێت کە وەک فۆڕمێکی گەندەڵی وان، لەو ڕوانگەیەی کە لەبەرژەوەندی بارودۆخی ھەنووکەیی سیاسیدا دەبن. حیزبە بچووکەکان و سەربەخۆکان زۆربەی جار دەڵێن ھەوڵەکانی جڵەوگیرکردنی (سنوردارکردنی) کاریگەری بەشداریکردنە داراییەکان زیاتر بۆ پاراستنی پارتە گەورەکانە لە ڕێگەی دابینکردنیان بە پارەی گەرەنتیکراو لەلایەن حکومەت لە کاتێکدا پاڵپشتی دارایی دەرەکی سنورداردەکرێت. لەم حاڵەتانەشدا، بەرپرسان بە شێوەیەکی یاسایی پارە لە خەزێنەی گشنتی وەردەگرن بۆ ھەڵمەتەکانی ھەڵبژاردنیان بەم شێوەیەش گەرەنتی ئەوە دەکەن کە بەردەوام دەبن لەسەر پێگە کاریگەر و مووچە باشەکانیان.
تۆمەتی گەندەڵکاری وەک ئامرازێکی سیاسی
زۆربەی کات، سیاسەتمەداران ڕەنگە بەدوای ئەوەدا بگەڕێن کە ڕکابەرەکانیان بە تۆمەتی گەندەڵی تۆمەتباربکەن. لە کۆماری میللی چینی ئەم دیاردەیە لە لایەن (زو ڕۆنگی) و لەم دواییانەشدا لەلایەن (ھو جینتاو) بەکاردەھێنرا بۆ ئەوەی ڕکابەرەکانیان بە ھۆیەوە لاوازبکەن.
پێوانەکردنی گەندەڵی
پێوانەکردنی گەندەڵی_ بە مانایەکی ئاماریانە، بۆ بەراوردکردنی وڵاتان – بە شێوەیەکی سروشتی بابەتێکی ئاسان نیە، ھەتاوەکو بەشداربووان بە شێوەیەکی گشتی بیانەوێت لەبارەیەوە بێدەنگبن. ڕێکخراوی بەرچاوڕوونی نێودەوڵەتی (منچمە الشفافیە العالمیە)، کە ڕێکخراوێکی پێشەنگی دژبە گەندەڵیە، سیَ پێوانەی دابینکردووە، نوێکردنەوەی ساڵانە: دانانی لیستێکی لەبارەی ڕێژەی ھەستپێکراوی گەندەڵی (لەسەر بنەمای ڕاوبۆچوونی شارەزایان لە بارەی جیاوازی وڵاتان لە ڕووی گەندەڵکاریانەوە دامەزراوە). بارۆمیتری گەندەڵی جیھانی (لەسەر بنەمای ھەڵویستی گشتی خەڵکی ئاساییە لە ھەمبەر پرسی کێشەی گەندەڵی دامەزراوەیی)؛ و سەرژمێری بەرتیل دەرەکان، کە بریتیە لە سەرەنجدان لە ئارەزووی دامەزراوە بازرگانیە دەرەکیەکان بۆ بەخشینی بەرتیل. ھەروەھا ڕێکخراوی بەرچاوروونی نێودەوڵەتی ھەڵدەستێت بە بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی گەندەڵی جیھانی؛ بڵاوکراوەی ساڵی ٢٠٠٤ لەسەر گەندەڵی سیاسی جەختکرابووەوە. بانکی جیھانی کۆمەڵێک زانیاری لەسەر گەندەڵی کۆکردۆتەوەلە ناویشیدا دەستەیە لە ئاماژەی حکومی ھەیە.
گەندەڵی لە نووسینی خەیاڵیدا (لە ڕۆمان و چیرۆکدا)
پۆل:گەندەڵیی سیاسی پۆل:وشە سیاسییەکان
برایمە
برایمە (Birayime، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٧٨ کەس لە ٤٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
٢٢ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خەستی
خەستی (ئینگلیزی: Concentration) لە کیمیادا، بڕی ماددەیەکی دیاریکراوە، لە بڕێکی دراوی تێکەڵ یان گیراوە یان خاوێکدا.
تۆراخ
وێنۆک|300px|چەپ|تۆراخ لەگەڵ ڕۆنی زەیتوون تۆراخ یان تۆراغ ماستێکە ئاوەکەی گیرابێ. بۆ ئەمە ماستەکە لە ناو توورەکەیەک دەکەن. لەوانەیە جاروبار ھەندێک گیای وشک وەک شویت لەگەڵی تێکەڵ بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:ماست پۆل:شیر پۆل:چێشتی عەرەبی
چاپان سەروو
چاپان سەروو (Çapan serû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٤ کەس لە ٤٤ بنەماڵەدا بووە.
بڕیارنامەی ٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی نیسانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٧٧‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٤٨
٢٣ی تەممووز
٢٣ی تەمموز ٢٠٤ەم ڕۆژی ساڵە (٢٠٥ لە ساڵی پڕدا). ١٦١ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:تەممووز پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئۆنیۆنتا، ئەلاباما
ئۆنیۆنتا (، ) شارێکە لە کەرتی یلۆنت، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٬٥٦٧ کەس بووە. ڕووبەری ٣٩٫٤٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٦٦٫٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
مەرگی تاقانەی دووەم
مەرگی تاقانەی دووەم یەکەمین ڕۆمانی بەختیار عەلییە. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩٧ لە سوێد بڵاو کرایەوە. وەشانی چاپی ناوەندی ڕۆشنبیری و ھونەری ئەندیشە لە سلێمانی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٤ لە ١٤٠ لاپەڕە لەچاپدراوە.
فارسی (مرگ تک فرزند دوم)، ٢٠١٥
وەرگێڕانی فارسی ڕۆمانەکە لەلایەن «سەردار موحەممەدی» یەوە کرا و لە ساڵی ٢٠١٥دا لەلایەن «نشر افراز» ەوە لە تاران بڵاوکرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
جۆرج گریگۆری
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:زیندووان
کۆلێژی کۆبێ کایسێی
کۆلێژی کۆبێ کایسێی ((神戸海星女子学院大学,کۆبێ کایسێی جۆشی گاکوین دایگاکو) کۆلێژێکی تایبەتی ژنان بوو لە نادا، ککۆبێ لە پارێزگای ھیۆگۆ لە ژاپۆن، کۆلێژەکە لە سەرەتادا وەک قوتابخانەیەکی سەرەتایی دامەزرا، دواتر ناوەندی و دواناوەندی لە ١٩٥١، لەسەرەتادا وەک قوتابخانەی سەرەتایی دامەزرا، دواتر ناوەندی و دوا ناوەندی لە ١٩٥١، کۆلێژەکە سەرەتاییەکە لە ١٩٥٥ دامەزرا، دواتریش لە ١٩٦٥ کۆلێژەکە کرایەوە.
کۆلێژی کۆبێ کایسێی تیشک دەخاتە سەر وانە مرۆڤایەتییەکان بەپێی مەسیحییەت، وە کۆلێژەکە فێربوونی ھەردوو زمانی ئینگلیزی و فەڕەنسی پێشکەش دەکات،
٢٤ی تەممووز
٢٤ی تەمموز ٢٠٥ەم ڕۆژی ساڵە (٢٠٦ لە ساڵی پڕدا). ١٦٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
کۆلێژی کۆبێ کایسێی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکان لە ژاپۆن پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی ژنان لە ژاپۆن پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٥ لە ژاپۆن ‏ پۆل:ئەو شوێنە پەروەردەییانەی لە ١٩٥٥ دامەزراون پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە پارێزگای ھیۆگۆ
٢٤ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سیاسەت
سیاسەت یان ڕامیاری پرۆسەیەک یا شیوازێکی وەرگرتنی بڕیارە بۆ گرووپەکان. ھەرچەند باوە کە ڕامیاری بە میرییەوە وابەستە بێ، بەڵام ڕامیاری لە ھەموو چاڵاکییەکانی مرۆڤدا و لە دامەزراوە ئەکادیمیایی و ئایینی و بازرگانییەکاندا بەدی دەکرێت.
زانستی ڕامیاری بریتییە لە توێژینەوەی ھەڵسوکەوتی ڕامیاری و پشکنینی چۆنییەتیی وەدەستھێنان و پێڕەوکردنی دەسەڵاتە، بۆ نموونە توانای سەپاندنی ویستی خۆت بەسەر کەسێکی تر. گریمانزانێک بەناوی ھارۆڵد لاسوێڵ بەم شێوەیە پێناسەی ڕامیاریی کردووە «کێ چی بەدەست دێنێت و کەی و چۆن؟»
دەوڵەتێکی سروشتی
لە ساڵی ١٦٥١دا، تۆماس ھۆبز بەناوبانگترین کتێبی خۆی بوو ناوی Leviathan بە چاپ گەیاند و، لەو کتێبە بۆ بەھانەھێنانەوە بۆ ھاتنەکایەوەی کۆمەڵگەکانی مرۆڤ مودێلێکی پەرەسەندنی سەرەتاییی مرۆڤی خستە ڕوو. ھۆبز لەو مودێلە باسی لە دەوڵەتێکی نایابی سروشت دەکرد کە تێیدا ھەموو تاکەکان بەیەکسانی سوود لە سەرچاوەکانی سروشت وەردەگرن و لە بەکارھێنانی ھەر ئامرازێک بۆ گەیشتن بەو سەرچاوانە ئازادن. بۆ ھۆبز دەرکەوت کە ئەم جۆرە ڕێکخستنە بووە ھۆی پەیدابوونی «شەڕی ھەمووان دژی ھەمووان»یاخود بە لاتینی "bellum omnium contra omnes". جگە لەوەش، بۆی دەرکەوت کە مرۆڤەکان لەو حاڵتەدا دەچنە نێو حاڵەتێکی گرێبەستی کۆمەڵایەتی و دەستبەرداری مافی ڕەھای خۆیان بۆ ھەندێ جۆری پاراستن دەبن. لەکاتێکدا وا دیارە کە ھەڕەمەکانی زاڵبوون و ھاوکاریی کۆمەڵایەتی بوونیان بۆ سەردەمی بەر لە ھاتنەکایەی کۆمەڵگەکانی مرۆڤ دەگەڕێتەوە. مۆدێلی ھۆبز لۆژیکی ھێنانەکایەی کۆمەڵگەی مرۆڤ پیشان دەدات.
مێژوو
ڤی جی گلاید ئەو گۆڕانکارییەی کە بەسەر کۆمەڵگەی مرۆڤ کە لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٠٠ی پێش زایینیدا ھات بە شۆڕشی شارستانی ناو دەبات. یەکێک لە ڕوخسارەکانی ئەم جۆرە نوێیەی شارستانیەتی، بەدامەزراوەکردنی چینایەتیی کۆمەڵایەتی، چێبوونی پیشە ناکشتوکاڵییەکان (لەوانە پیاوانی ئایین و پارێزەران) باجسەندن و، نووسینە کە ھەموویان پێویستیان بە بوون بە شوێنێکی پڕ لە دانیشتووان- یاخود شارەکانە.
وشەی ڕامیاری (politics) لە وشەی یۆنانیی «پۆلیس»ەوە (polis) سەرچاوەی گرتووە. ڕامیاریی بازرگانی و ئایینی و ئەکادیمیایی و ھەموو جۆرە سیاسەتێکی تر – بە تایبەتی ئەوانەی بەدەست کەم سەرچاوەیییەوە دەناڵێنن- ھەرەمێکی زاڵبون لەخۆیان دەگرن، کەواتە ڕامیارین. زۆربەی جار ڕامیاری لەڕووی پەیوەندیی بە بەڕێوەبردنی حکوومەتەکاندا دەخوێندرێ. کۆنترین شێوەی حکوومەت شێوەی ڕێکخراوی خێڵەکی بوو. حوکمی پاشایەتیی میراتگری، حوکمی گەورەپیاوانی خێل بوو و سیستەمێکی فیۆداڵ وەک ڕێکخستنێک کە تێیدا تاکە خێزانێک کۆنترۆڵی کاروبارە ڕامیارییەکانی گرووپێک دەکرد. کەواتە مێژووی سیستەمی پاشایەتی بۆ ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە کە بەردەوام بە شێوەیەک لە شێوەکان ھەبووە.
ھێزی ڕامیاری
ڕستە بەناوبانگەکەی ساموێل گۆمپەرز «دۆستەکانت خەڵات بکە و دوژمنەکانت سزا بدە» باس لە دوو جۆر لە پێنج جۆرەکەی ھێز دەکات کە زانایانی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی باسیان لێوە دەکەن، یاخود با بڵێین ھێزی ھاندەر incentive power (دەسەڵاتی خەڵاتکردن) و ھێزی خورتی coercive power (دەسەڵاتی سزادان). ھەرسێ ھێزەکەی تریش لەم دووانە ھەڵدەقوڵێن. ھێزی شەرعیانە، ھێزی پۆلیس یاخود ناوبژیوان، ئەو دەسەڵاتەیە کە بە تاکێک بەخشراوە و بەو پێیە دەتوانێ پێوەری ھەڵسوکەوتەکان بسەپێنێ. ھێزی شەرعیانە لە ھێزی خورتی دەچێ بەوەی کە ھەڵسوکەوتی نابەجێ بە غەرامە یاخود سزایەکی تر سزا دەدات. ھێزی ناوبژیوان ھێزێکە کە لەبەر چاکی، دەستکەوت، یاخود ھەڵوێست، بە کەسانێک دەبەخشرێت. تێرکردنی حەزی ھەستکردن بە وێکچوون لەگەڵ ناودارێک یا قارەمانێک خەڵاتی ملکەچبوونە. ھێزی پسپۆڕ ھێزێکە لە خوێندن یا ئەزموونەوە سەرچاوەی گرتووە. زۆر جار جێبەجێکردنی ڕێنمایییەکانی ڕاھێنەرێکی بەئەزموون سەرکەوتنی وەک خەڵات لێ بەرھەم دێت. ھێزی پسپۆڕان بە بارودۆخەکانەوە بەندە، چونکە نەشتەگەرێکی مێشک ناتوانێ بۆرییەکانی ئاوی ماڵەکەت بۆ چاک بکاتەوە.
دەسەڵات و شەرعییەت
ماکس وێبەر سێ سەرچاوەی شەرعییەتی بۆ دەسەڵات دەستنیشان کردووە کە بە (پۆلینکردنی سێ لایەنەی دەسەڵات) ناسراوە. ھەروەھا، سێ ھۆی پێشنیار کردووە کە لەبەر چی خەڵک ئەو فەرمانانەی کە پێیان دەدرێ، جێبەجێی دەکەن:
تەقلیدی
دەسەڵاتە تەقلیدییەکان پشتیوانییان ھەیە چونکە بەردەوامن و پشتیوانی لە بەھا ھەبووەکان و حاڵی حازر status quo دەکەن. دەسەڵاتی تەقلیدی درێژترین مێژووی ھەیە. کۆمەڵگەی باوکسالاری (و لەوەش دەگمەنتر دایکسالاری) سەرچاوەی پاشایەتیی بۆماوەیین کە تیایاندا دەسەڵات بە وەچەکانی سەرکردەکانی پێشوو دەدرا. شوێنکەوتوانیش ملکەچی ئەم جۆرە دەسەڵاتە دەبن چونکە دەڵێن «ئێمە ھەر فێری ئەم شێوازە بووینە.» نموونەی دەسەڵاتدارانی تەقلیدی پادشاکان و شاژنەکانن.
کاریزمایی
دەسەڵاتی کاریزمایی بۆ جوانی و ڕۆحسووکیی کەسێک یاخود ھێزی کەسایەتیی تاکێک دەگەڕێتەوە (بۆ نموونەی ھەرە توندڕەو بڕوانە کەسایەتیپەرستن). ڕژێمە کاریزمایییەکان بە تەمەنکورتی ناسراون و بەدەگمەن لەپاش مردنی ئەو کەسانەی بەڕێوەیان دەبەن، دەمێنن.
یاسای ھوشیارانە
دەسەڵاتە یاسایی و مەعقوولەکان تواناکانیان لە سەپاندنی ھەڵسوکەوت لەو پۆستەی کە ھەیانە، وەردەگرن. ئەو جۆرە دەسەڵاتە پێویستی بە ملکەچی بۆ پۆستەکەیە نەک بۆ خاوەنپۆستەکە. دیموکراسییە مۆدێرنەکان نموونەی ڕژێمی یاساییی ھۆشیارانەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆمەڵگا پۆل:سیاسەت پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
توونس (شار)
شاری توونس پایتەختی وڵاتی تونسە و گەورەترین شاری وڵاتی توونسە لە ڕووی ژمارە دانیشتوانەوە.و ناوەندی ئابوری و کۆمەلایەتی وڵاتە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی٢٠۰٤ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ۱،۰٥٦،۲٤۷ کەس بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:توونس (شار) پۆل:شارەکانی توونس پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە توونس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
تووتاغاج
تووتاغاج (Tûtaẍac، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٧ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
خانەی گەلڤانی
خانەی گەلڤانی یان خانەی ڤۆڵتایی (بە ئینگلیزی: Galvanic cell یان Voltaic cell) خانەیەکە لە دوو جەمسەری لە دوو کانزای جیاواز درووستکراو پێک دێت، کە لە ئەلکترۆلیت دانرابن، بۆ گۆڕینی وزەی کیمیایی بۆ وزەی کارەبایی.
سەرچاوەکان
پۆل:خانە گەلڤانییەکان پۆل:داخوران
سێیچی میاکی
سیچی میاکی (لەدایکبووی ١٩٢٦ - کۆچکردووی ١٩٨٢) داھێنەرێکی ژاپۆنی بوو، کە بە داھێنانە مەزنەکەی (خشتی ئاراستەبەر) ناسێنرا، یان خشتەکی کوێران  "Tenji Bricks" کە نابینایان لە ڕێڕەو و شەقامەکان سوودی لێدەبینن بۆ پاراستن و ئاگاداربوونیان لەکاتی ڕێکردندا.
داھێنانەکە
لەساڵی ١٩٦٥ دا سیچی مەیاکی ھەموو داھاتەکەی بەکارھێنا بۆ دروستکردنی خشتی ئاراستەبەر یان خشتەکی نابینایان کە پێک ھاتبوو لە دوو جۆر، جۆرێکیان ھێلکاری بازنەیی لەسەر نەخشاندبوو ئەویتر ھێڵی تەشیلەیی، مەبەست لەبازنەیی و خڕەکان ھەبوونی مەترسیە لەبەردەم ڕێگاکەی بەڵام ھێڵە تەشیڵەییەکان بەواتای ئەوە دێت کە کەسی پیادەی نابینا دەتوانێت ڕێ بکات بە سەڵامەتی.
دوای دوو ساڵ و لە ١٨ی ئازاری ١٩٦٧دا، شاری ئۆکایاما (خۆرئاوای ژاپۆن) بوو بە یەکەم شوێن بۆ دامەزراندنی ئەم بیرۆکەیە بۆ نابینایان.
دوای دە ساڵ، بۆ سوپاسگوزاری داھێنانەکەی بە مەبەستی سوودی گشتی لە زۆرینەی شوێنەکانی ژاپۆن بوون بە پڕۆژە و خرانە بواری جێبەجێکردنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٨٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:خەڵکی پارێزگای ئۆکایاما
سەدیق سەفیزادە
سدیق سەفیزادە (بۆرەکەیی) (لەدایکبووی ١٩٤٣ لە زەڕینەی وەرمزیار، دیواندەرە ) نووسەر و وەرگێڕێکی کوردە.
بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمە چاپکراوەکانی:
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی تیکاب پۆل:مێژووناسانی ئێرانی پۆل:کوردناسەکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣ پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران پۆل:وەرگێڕەکانی عەرەبی–کوردی پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان پۆل:موسڵمانانی ئێرانی پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:نووسەرانی موسڵمان پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
ھارۆڵد دیکسۆن
وێنۆک|هاڕۆڵد دیکسۆن ھاڕۆڵد ریتشارد باتریک دیکسۆن (ماوەی ژیان:٤ی شووباتی ١٨٨١ تاکوو ١٤ی حوزەیرانی ١٩٥٩)، سیاسەتمەدار و مێژوونوسێکی بەریتانی بووە و بەدەیان کتێبی لەسەر کوێت و نیمچەدوورگەی عەرەبی نووسیوە، لە٤ شووباتی ساڵی ١٨٨١ لەشاری بەیرووت لەدایک بووە، باوکی قونسڵگەری گشتی بەریتانیابووە لە قودس، خۆیشی لەقوتابخانەی سانت ئێدوارد لەئێکسفۆرد خوێندوێتی و دواتر کۆلێژی وادھامی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد تەواوکردووە. ھاڕۆڵد دیکسۆن ساڵی ١٩٠٣ بەپوەندی بە تیپی سووپای پیادەوە کردووە، لەدوای تەواوکردنی خزمەتی سەربازی لە ئێرلەندا و ھیندستان گوازراوەتەوە بۆ تیپی ٢٩ لەبەشی چەکدارە سوارچاکەکان لە سووپای بەریتانیای ھیندی، دواتر گوازراوەتەوە بۆ تیپی ٣٣ چەکدارە سوارچاکەکان و ساڵی ١٩١٤ لە کاتی شەڕی جیهانیی یەکەمدا ڕۆشتووە بۆ عێراق و بەشداری لەو پڕۆسە سەربازیانەدا کردووە کە بۆتە ھۆی دەستبەسەراگرتنی شاری بەسرە و ناسریە. ھاڕۆڵد دیکسۆن لەساڵی ١٩١٥ لەبەڕێوەبەرایەتی سیاسی و یاریدەدەری رێکخستنی بەڕێوەبەرایەتی شار لە باشووری عێراق کاری کردووە، پاشان وەکو بەپرسی شارۆچکەی بازاڕی پیران و ناوچەکانی دەوروپشتی دامەزراوە و دواتر بووە بە وەکیلی سیاسی لە ناسریە، دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی جیهانیی یەکەم لەساڵی ١٩١٨ گوازراوەتەوە بۆ بەحرێن و وەکو وەکیلی سیاسی بەریتانیا لەبەحرێن کاری کردووە، لەساڵی ١٩٢٣ بەھەمان پلە لە ھیندستان کاری کردووە، ساڵی ١٩٢٧ گوازراوەتەوە بۆ کەنداوو  وەکو سکرتێری سیاسی لە بەحرەین، لەساڵی ١٩٢٩ پلەی وەکیلی سیاسی بەریتانیای لەکوەێت بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٣٦ خانەنشینکراوە و وەکو ھونەرمەندێکی میلی لەباڵاترین کۆمپانیای نەوتی کوەێت دامەزراوە. ئەو ماڵەی ھاڕۆڵد دیکسۆن وەکو وەکیلی سیاسی لەکوەێت ژیانی تیادابەسەربردووە لەساڵی ١٩٩٢ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ئەنجومەنی نیشتیمانی بۆ ڕۆشنبیری و ھونەر و وێژە کراوە بە ناوی ناوەندی دیکسۆنی ڕۆشنبیریەوە کراوە بە مۆزەخانە و دەکەوێتە سەر شەقامی کەنداوی عەرەبی و پێکھاتووە لە دوو نھۆم. ھاڕۆڵد دیکسۆن لە ١٤ ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٩ کۆچی دوایی کردووە.
بڕیارنامەی ٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی نیسانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێ لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا: میانمار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٧٩‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھارۆڵد دیکسۆن
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١ پۆل:مردووانی ١٩٥٩ پۆل:مێژووی کووەیت
بڕیارنامەی ٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی نیسانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٧٩‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:میانمار لە ١٩٤٨ پۆل:مێژووی میانمار پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
بڕیارنامەی ٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شانشینی یەکگرتوو
ھێورکەرەوەی نیوترۆن
سەرچاوە
پۆل:ھێورکەرەوەکانی نیوترۆن پۆل:تەکنۆلۆژیای ناوکی
بەردەسپی، کۆیە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
مێکۆنیۆم
وێنۆک|مێکۆنیۆمی منداڵێکی ١٢کاژێری
مێکۆنیۆم یەکەمین پیسی مرۆڤە لە دوای لەدایکبوون.
پەراوێزەکان
پۆل:پیسایی پۆل:فیزیۆلۆژیی مرۆڤ
جەعفەر قولی زەنگلی
سەرچاوە
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
چنارە، ئیمامی سەقز
چنارە (Çinare، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٨ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئۆنیکا، ئەلاباما
ئۆنیکا شارۆچکەیەکە لە کەرتی کۆڤینگتۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٨٤ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٠٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٨٨٫٨٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
قاسم ئەمین
قاسم محەممەد ئه‌مين (لەدایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٣ – مردووی ٢٣ی نیسانی ١٩٠٨) نووسه‌ر، ڕۆشنبیر و چاكساز له‌بواری كۆمه‌ڵایه‌تی له میسر یه‌كێك بوو له کۆڵەکەکانی بزووتنه‌وه‌ی نیشتمانی له میسر و زانكۆی قاهیره هه‌روه‌ها به یه‌كێك له ڕابه‌ره سه‌ره‌تاییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازیی ژنان ده‌ژمێردێت.
ژیننامه‌و بنه‌ماڵه‌كه‌ی
له ١ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٣ له قاهیره ی پایته‌ختی میسر له بنه‌ماڵه‌یه‌كی كوردی كۆچكردوو بۆ ئه‌و وڵاته له‌دایكبووه. خوێندنی سه‌ره‌تایی له خوێندنگه‌ی (رەئس ئەلتین) بووه كه تایبه‌ت بوو به منداڵانی خێزانه ئه‌رستۆكراته‌كان. له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌ی کۆچی کردووە بۆ قاهیره‌ی پایته‌خت و له گه‌ڕه‌كی (حلمیە) ی خێزانه ئه‌رستۆكراته‌كان نیشته‌جێ بووینە، له وێ قۆناغی ئاماده‌یی بڕیوه و لە ساڵی ١٨٨١ له په‌یمانگه‌ی یاسا و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی بڕوانامه‌ی دیبلۆمی بە پلەی نایاب وەرگرتووە، پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م بووه به پارێزه‌ر و پاشان له‌گه‌ڵ شاندێكی خوێندكاران لە ١٨٨٥ لە کۆلێژی یاسای زانکۆی مونبیلیە لە فەڕەنسا وەرگیراوە. لەماوەی چواساڵ خوێندنی لە پاریس ئاشنایەتی لەگەڵ جەمالەددین ئەفغانی درووستدەکات، کاتێک جەمالەددین ئەفغانی فێرگەیەکی تایبەت بەخۆی لە پاریس دەکاتەوە قاسم ئەمین دەبێت بە یەکێک لە خوێندکارانی ھەر لەوێ چاوی بە محەممەد عەبدە دەکەوێت و وەک وەرگێرێک یاوەری دەکات. قاسم محەممەد بەگی باوکی کوڕی ئەمین بەگە، ئەمین بەگ یەکێک بوو لەو بەگە کوردانەی کە کاتی خۆی عوسمانیەکان وەک دەست بەسەر ناردبوویان بۆ ئەستانەی پایتەخت. دواتر لەوێ وەک فەرمانبەر لە دەولەتی عوسمانی دادەمەزرێت، ئەوانیش وەک فەرمانبەر دەینێرنەوە ناوچەی شارەزووری بابان. دوای ماوەیەکی کورت بە فەرمانی خدێوی ئیسماعیل دەگوازرێتەوە میسر، لە میسر ھاوسەرگیری لەگەڵ خاتوونێکی میسری دا دەکات و منداڵێکیان دەبێت ناوی دەنێن قاسم. قاسم ئەمین دێتە ناو خێزانێکی خانەدان بە جۆرێک باپیرانیشی لە دەولەتی عوسمانی کاربەدەست بوون، دوای چواڕساڵی خوێندنی بەسەرکەوتویی لە فەڕەنساوە دەگەڕێتەوە میسر، ئەزموونی پاریس بۆ ئەو دەبێتە ژێڕخانێکی شارستانی باش، بە تەواوی دەکەوێتە ژێڕ کاریگەری کۆمەڵایەتی فەڕەنسی، قاسم ئەمین کۆمەڵگەی کراوەی فەڕەنسی تێکەڵ بە بنەماکانی شەریعەتی ئیسلامی دەکات و بارێکی ناوازە درووست دەکات. ھاوسۆز و ھاوبیری محەممەد عەبدە بوو، پێی وابوو کەلتوری عەرەبی و میسری لەگەڵ ئاینی ئیسلام تێکەڵ کراون وە دەبێت لێک جیابکرێنەوە. لەم ڕوانگەوە دەست دەکات بە نووسین لە ڕۆژنامەی (ئەل موئەید) لەبارەی کۆمەڵگەیەکی ئیسلامی مۆدێرن.