cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پارێزگای ھەڵەبجە
مێژووی پارێزگا
دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠ ھەڵەبجە، وەک قەزایەکی ناودار سنورێکی گەورەی ھەبووە، ڕووبەرەکەی ٥٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، نزیکەی ٣٧٥ دێ‌ی ھەبووە. ناوچەی دەربەندیخان سەربەناحیەی وارماوە بووە، وارماوەش سەربەقەزای ھەڵەبجە بووە، واتە ھەڵەبجە لەگەڵ ناحیەی سەنگاودا ھاوسنوور بووە ناحیەی (پێنجوین) یش سەر بەھەڵەبجە بووە، دوای ھاتنی سەردەمی کۆماری ساڵی ١٩٥٩ کرایە قەزاو جیابۆوە. پارێزگای ھەڵەبجە لەڕووی ئیدارییەوە لەساڵەکانی ١٩٥٠ بریتی بووە لە ناحیەکانی سیروان و شارەزوور و پێنجوێن و خورماڵ و وارماوا. لە ساڵی ١٩٧٧ جگە لە مەرکەزی قەزاو ناحیەکان پاش جیاکردنەوەی قەزای دەربەندیخان و پێنجوین لێی، ژمارەی گوندەکانی سەر بە ھەڵەبجە ٢١٦ گوند بووە، بەڵام لەسەرژمێری گشتی ساڵی ١٩٨٧ لەکۆی ٢١٦ دێ پاش کاولکردن‌و ڕاگواستنی تەنھا ١٨ دێ لەسەرانسەری پارێزگاکە مایەوە.
ھەڵەبجە، پاش ساڵانێک لەدواخستنی پڕۆژەیاسای بەپارێزگاکردنی ھەڵەبجە لەلایەن حکوومەتی ناوەندیی عێراقەوە، ڕۆژی ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی کابینەی حەوتەمی حکومەتی ھەرێمی کوردستان کراوەتە پارێزگا. وێنۆک|مۆنومێنتی ھەڵەبجە
سنووری کارگێڕیی پارێزگای ھەڵەبجە
ھەڵەبجە لە ساڵی ١٨٨٩ کراوە بە قەزا، واتە ھەڵەبجە دوای نەجەف بەدووەم قەزا لەعێراقدا دادەنرا. تا ساڵی ١٩٣٠ ھەڵەبجە تەنھا لە ٥٠٠ ماڵ تێنەدەپەڕی، ئەو ژمارەیەش کەم بوو بۆ شارێک، لەبەرئەوە تەنھا سێ گەڕەکی سەرەکی لەشاردا ھەبوون «پاشا» کە ئێستا سەنتەری شارە، پیر محەممەد و کانی عاشقان کە مێژووی دروستبوونی زۆر کۆنە. پاشان ھەڵەبجە ئاوەدان بووە و کاروباری تێدەھات و ئاو و ئاوەڕۆکەی ڕێکخرا، گەڕەکی «سەرا» ش ئاوەدان بووەو. پاشان گەڕەکی «کانی قوڵکە»، کە ئێستا یەکێکە لە گەڕەکە گەورەکانی شاری ھەڵەبجە، ساڵی ١٩٤٥–١٩٤٦ شوێنی فەرمانگەی ڕەی ئێستا کۆتایی ھەڵەبجە بووە، لە دوای ساڵەکانی پەنجاوە خواروی «پیر محەممەد» یش دروستکراوە، لە ساڵی ١٩٥٧ بە تەواوی ئاوەدان بووەوە، بەڵام گەڕەکی «شێخ سمایل» دوای ساڵی ١٩٦٣ ئاوەدان کرایەوە، لەوبەر «پردی پیرۆزە» تاک تاک نەوڕۆڵی و ئیمامییەکان نیشتەجێ دەبوون، تا لە ساڵی ١٩٧٠دا ئەویش بە تەواوی ئاوەدان بووەوە، کە ئەمانەش ئەو گەڕەکانە بوون کە پێش سەردەمی کۆماریی ھەبوون ھەروەھا گەڕەکی جولەکان و مامۆستایان لە گەڕەکەکانی شاری ھەڵەبجەن.
دوا گۆڕانکاری ئێستای شاری ھەڵەبجە لەچوار ناحیە پێکھاتووە، ئەوانیش ناحیەی سیروان: سنووری ٩٣ دێی ناوچەکەی گرتۆتەوە، ناحیەی خورماڵ: پێکھاتووە لە ٤١ دێ ساڵی ١٩٣٢ کراوە بە ناحیە. ناحیەی ھەورامان (بیارە): لە ١٩ دێ پێکھاتووە، ناحیەی بەمۆ لەسیازدە گوند پێکهاتووە. وێنۆک
ڕووبار و سەرچاوە بەناوبانگەکانی پارێزگای ھەڵەبجە
ئێستا دانیشتوانی شاری ھەڵەبجە ٥٥ ھەزار کەسە، بە کۆی گشتی ناحیەکان و دێھاتەکان ٩٨ ھەزار کەسە.
کانییەکان
ھەڵەبجە و دەور و بەری لە بەر ئەوەی ناوچەیەکی باراناویە بەم پێیە کانی و چەم و کارێزی زۆری تێدایە، ئەمە ناوەکانیانە:
گوندەکانی ھەڵەبجە
ھەڵەبجە ناوەندی پارێزگای ھەڵەبجەیە و بە یەکێک لە شارە گەورە و گرنگەکانی کوردستانی باشوور دەژمێردرێت.
ناوەندی قەزا شاری ھەڵەبجەیە: لە ٣ ناحیە و ١٤١ گوند پێکھاتووە.
سیروان
لە ٦٧ گوند پێکھاتووە.
خورماڵ
لە ٤٦ گوند پێکھاتووە.
بیارە
لە ٢٨ گوند پێکھاتووە.
ناوی گوندەکانی ناحێیەی بەمۆ
قەڵپ  = چواردارانی سەرو
سعداوا   = چواردارانی خوارو
شارەدێی گڵێجاڵ =   بەڕوێن
گمە            =  تۆشکێ
پشتە       = کانی ویسکێ
بەلەسۆ =  کانی پاشا      =  حاجی ئاوا
لطیف حاجی سلیمان قاضي 21  12  2020
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤ پۆل:پارێزگاکانی عێراق پۆل:پارێزگاکانی کوردستان پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
ویڵ ھەنت
ویڵیام مارتین "ویڵ" هه‌نت له‌دایک بوی ٥ی ئیلولی ١٩٧١ه‌ و ته‌پڵ ژه‌نێکی ئه‌مریکیه‌ که‌ به‌شداری زۆرێک له‌ گروپی ڕۆکه‌کانی کردووه‌ و به‌ ته‌پڵ ژه‌نی ئێڤەنێسنس ناسراوه‌.
سەرچاوەکان
پۆل:ژەنیارانی ڕۆک پۆل:مۆسیقای ڕۆک پۆل:زیندووان پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
ڕۆژھەڵاتی کوردستان
وێنۆک|نەخشەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە قاھیرە لەلایەن ئێلیاس پرێسی مۆدێرنەوە دروست کراوە و بە زمانی فەرەنسی لێی لکێنراوە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، خۆرھەڵاتی کوردستان یان کوردستانی ئێران ناوێکی نافەرمییە بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە ئێستا لەنێو سنوورەکانی ئێراندایە. دانیشتووانی بریتین لە کوردەکان و سنووری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان، عێراق، تورکیا و ئازەربایجان ھەیە. پارێزگاکانی ورمێ، سنە، کرماشان و ئیلام بەشێوەیەکی فەرمی بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانن. ھەروەھا پارێزگاکانی لوڕستان، ھەمەدان، خووزستان، چوارمەحاڵ و بەختیاری و کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد بەشێوەیەکی نافەرمی لە خۆدەگرێت.
کوردانی خۆراسان پێکھاتەیەکن کە ژمارەیان نزیکەی ١٫٧ ملیۆن کەسە و لە ماوەی سەدەی ١٦ ھەتا ١٨ لە لایەن دەسەڵاتدارانی فارسەوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەروە باکووری خۆراسان (باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران) گواسترانەوە و ئێستا لە پارێزگاکانی خۆراسانی باکوور و خۆراسانی ڕەزەوی دەژین.
مێژووی کۆن
زمانی کوردی سەر بە گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژاوایە، کە ڕەنگە لە سەدەکانی سەرەتای زایینەوە لە شێوەزارەکانی ئێرانیی ناوەندی جیا بووبێتەوە. مێژووی زمانی کوردی دەگەڕێندرێتەوە بۆ دەورووبەری سەدەی ١٠–١٦یەم و بە زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان ھەژمار دەکرێت. وا ھەژمار دەکرێت کە کوردەکان نەتەوەیەکی ناھاوچەشن بن و تێکەڵەیەکی کۆمەڵێک ھۆز بن، وەک ھۆزە لۆلۆبی، گۆتی و کیرتی و کاردۆخییەکان.
میرنشینە کۆنەکان
لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠دا، ٥ میرنشینی کوردی ھەبوون: لە باکوورەوە میرنشینی شەدادی (٩٥١–١١٧٤) کە کەتبووە نێوان ئەرمەنستان و ئەرانەوە، لەگەڵ ڕەوەندی (٩٥٥–١٢٢١) لە تەورێز و مەراغە؛ لە بەشی ڕۆژھەڵاتەوە میرنشینی حەسنەویان (٩٥٩–١٠١٥) و ئەنازیان (٩٩٠–١١١٧) لە کرماشان و خانەقین ھەبوون، ھەروەھا لە بەشی ڕۆژاواشدا میرنشینی مەروانی (٩٩٠–١٠٩٦) ھەبوو، کە لە ناوچەی دیاربەکر بوو. دواتر لە سەدەی ١٢دا، میرنشینی ھەزارئەسپیان دامەزرا و کۆنترۆڵی باشووری زاگرۆس و لوڕستانیان کرد و لە سەدەی ١٣دا دەستیان بەسەر پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد، خووزستان، و گولپایگانیان کرد و لە سەدەی ١٤دا ناوچەکانی شووشتەر و ھۆوەیزە و بەسرەیان خستە سەر خاکەکەی خۆیان.
ئەگەر لەبەر شەپۆلی داگیرکەران و کۆچبەرانی ئاسیای ناوەندی نەبووایە، یەکێک لەم میرنشینانە دەیتوانی دەسەڵاتی فراوان بکات و خۆی بەسەر ھێزەکانی ناوچەکەدا بسەپێنێت و دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دابمەزرێنێت. لەم سەردەمەدا سەلجوقییەکان ئێرانیان داگیر کرد و دەسەڵاتیان بەسەر بەغداددا سەپاند. دواتر، یەک یەک میرنشینە کوردییەکانیان ڕووخاند و ناوچەکانی ژێر دەستیان داگیر کردەوە. لە دەورووبەری ١١٥٠دا، ئەحمەد سنجار، کۆتا خەلیفەی سەلجوقییەکان، ھەرێمێکی لەو ناوچانەی داگیری کردبوون دروست کرد و ناوی نا کوردستان. دێی بەھار بووە پایتەختی ھەرێمەکە، کە لە نزیک ھەمەدانی کۆنەوە بوو.
دوای سەردەمی مەغۆلەکان، کوردەکان چەند میرنشین و ھەرێمێکی سەربەخۆیان دامەزراند. بەپێی ئەو مێژووەی ماوەتەوە، بەھێزترینی ھەموو ئەم میرنشینانە ئەردەڵان بووە، کە لە سەرەتاکانی سەدەی ١٤ دامەزراوە. میرنشینی ئەردەڵان ناوچەکانی قەرەداغ، خانەقین، کەرکووک، کفری و ھەورامانی کۆنترۆڵ کردبوو. یەکەم جار، پایتەختی میرنشینەکە شارەزووری باشووری کوردستانی ئێستا بوو، بەڵام دواتر گوێزرایەوە بۆ سنە. میرنشینی ئەردەڵان بە ھاوکاریی دەسەڵاتەکانی تری ناوچەکە، بە تایبەتی دەسەڵاتە ئێرانییەکان، دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرتبوو و بەڕێوەی دەبرد، تاکوو ئەو کاتەی دەسەڵاتیان لەلایەن قاجاڕەکان لە ساڵی ١٨٦٧ کۆتایی پێ ھێنرا. یارسان ئایینی فەرمیی مرینشینی ئەردەڵان بوو، لەبەر ئەوەی ئایینەکە بە شێوەزاری ھەورامییەوە دەبەسترایەوە، زۆر شیعر و پەخشانیان ھەبووە کە بە شێوەزاری ھەورامی نووسرابوونەوە.
سەفەوییەکان
وێنۆک|230px|کوردستان لە دەوروبەری ساڵەکانی [[١٧٠٠ ھەتا ١٧٢٠]] لەو کاتەوەی شا ئیسماعیلی یەکەم دەوڵەتی سەفەویی شیعەی دامەزراند و سوڵتان سەلیمی یەکەم لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانیی سوننە دەسەڵاتی گرتە دەست، بۆ چەندین سەدە، کوردەکان کەوتبوونە نێوان ململانێ و شەڕی نێوان ئەم دوو ھێزەوە. لەلایەکەوە دەوڵەت و ھێزە جیاوازەکانی سەفەوییەکان و لەلایەکیشەوە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانییەکان، کە ھەردوولا دوژمنی سەرسەختی یەکتری بوون. کوردەکان کە زۆربەیان پەیڕەوی مەزھەبی سوننە بوون بەھۆی بیروڕای ئایینییەوە کێشەیان لەگەڵ سەفەوییەکان ھەبوو و بەو ھۆیەوە چەندین شەڕ لە نێویاندا ڕوویداوە، لەوانە شەڕی دمدم کە لە ساڵی ١٦٠٩–١٦١٠ لە نێوان سەفەوییەکان و کوردەکاندا ڕوویدا. شەڕەکە لە دەوروبەری قەڵایەک بە ناوی دمدم کرا لە ناوچەی برادۆستی نزیک دەریاچەی ئورمییە لە باکووری خۆراوای ئێران. بەھۆی شەڕەکەوە، قەڵاکە داڕمابوو، بەڵام لە ١٦٠٩دا، لەلایەن میری برادۆست ئەمیرخانی لەپزێڕینەوە نۆژەن کرایەوە. ئەمیرخانی لەپزێڕین خواستی پاراستنی سەربەخۆییی میرنشینەکەی ھەبوو و دەیویست ڕووبەڕووی دەوڵەتی سەفەوی و عوسمانی ببێتەوە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی. سەفەوییەکان نۆژەنکردنەوەی قەڵای دمدمیان وەک ھەڕەشەیەک بۆسەر دەوڵەتەکەیان دەبینی، لەبەر ئەوە سەفەوییەکان بڕیاریان دا بە سەرکردایەتیی حاتم بەگ ھێرشێکی خوێناوی بکەنە سەر میرنشینی برادۆست. زۆرێک لە کوردەکان، بە تایبەت ئەوانەی نیشتەجێی پیرانشار و مەھاباد بوون، شانبەشانی میرنشینەکە شەڕیان کرد. شەڕەکە لە ١٦٠٩–١٦١٠ درێژەی کێشا، لە کۆتاییدا قەڵای دمدم گیرا و ھەموو ئەوانەی پارێزگارییان لە قەڵاکە دەکرد، کوژران. شا عەباس فرمانی کۆمەڵکوژیی برادۆست و موکریانییەکانی کرد، دوابەدوای ئەمە، سەفەوییەکان دەستیان کرد بە پاکتاوکردن و دەرکردنی کوردەکان بۆ ناوچەی خۆراسان و دانانی ھۆزی ئەفشار لە جێیان. لە مەم و زینی ئەحمەدی خانیدا چیرۆک سەبارەت بە دمدم ھەیە. یەکەم تۆماری وێژەییی ئەم ڕووداوە لەلایەن فەقێ تەیرانەوە نووسراوەتەوە.
مێژووی مۆدێرن
لە ئێستادا کوردەکان دەوروبەری ١٠٪ی دانیشتووانی ئێران پێکدێنن و ژمارەیان ٩ بۆ ١٠ ملیۆن بەراورد دەکرێت کە زۆربەیان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەژین. بەپێچەوانەوەی ناوچەکانی دیکە، پەیوەندییەکی باشی ھونەری و کولتووری لە نێوان گەلی کورد و گەلانی دیکەی ئێرانیدا ھەیە. بەشێک لە خێزان و خانەدانە نوێیەکانی وەک سەفەوی و زەندییەکان خۆیان بە کوردی ڕەسەن دەزانن. وێژەی کوردی (لە نێویاندا سۆرانی، کورمانجی و گۆرانی) بەدرێژایی مێژوو لەناو سنوورەکانی ئێران پەرەی سەندووە و بەچڕی کەوتووەتە بەر کاریگەری زمانی فارسی. بەھۆی پتەوی لە پەیوەندی مێژوویی و کولتووری لە نێوان کورد و گەلانی ئێرانی، ئەوا ئەوە بەیەکێک لە ھۆکارەکان دازانرێت کە بەشێک لە سەرکردە کوردەکان دەوڵەتێکی جیایان بۆ کورد نەویستووە. ھەمیشە حکوومەتەکانی ئێران لەدژی ھەر نیشانەیەک، بیرۆکە و بزاڤێک بوونە بۆ سەربەخۆیی یان خۆبەڕیوەبەریی کوردستانی ئێران.
جەنگی جیھانیی یەکەم
لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەم و ماوەیەکی کورت دوای جەنگەکە، حکوومەتی ئێران چالاکی و ھێزی بەسەر چەند ناوچەیەکی کوردی و ھۆزە کوردییەکان نەما، ئەمەش وایکرد سەرۆک ھۆزەکان بتوانن دەسەڵاتی ناوچەکەیان بگرنە دەست و ناوچەیەکی گەورە بخەنە ژێر کۆنتڕۆلی خۆیان. لە ھەمان کاتدا شەپۆڵێکی نەتەوەیی بەھۆی جیابوونەوەیان لە دەوڵەتی عوسمانی بەشێوەیەک کاریگەریان لەسەر ھۆز و ناوچەکانی سەر سنوور ھەبوو، ئەم ڕەوتە خۆیان وەک ڕێبەری نەتەوەیی کوردی دەبینی. لەو سەردەمە جیاوازی و ناکۆکی مەزھەبی شیعە و سووننە لە دەوڵەتی ئێران و عوسمانی زاڵبوو، ئێران وەک دەوڵەتێکی زۆرینە شیعە ناسراوبوو، لەبەرامبەردا کورد وەک ستوونێکی پێنجەمی عوسمانی بە موسڵمانێکی سوننە مەزھەب لەناوچەکە سەیر دەکرا.
شۆڕشی سمکۆ لە دژی دەسەڵات
لەکۆتایی دەیەی ١٩١٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٢٠، شۆڕشگێکی ھۆزگەرایی بە سەرکردایەتی سمکۆی شکاک کوردستانی ئێرانی گرتەوە. وێڕای ئەوەی توخمەکانی کوردایەتی لەناو بزووتنەوەکەی سمکۆدا ھەبوو، بەڵام مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە سمکۆ و بزووتنەوەکەی تەواو پشتیان بەھۆز و خێلەکان دەبەست. لەوکاتەدا نەک تەنیا ھێزەکانی حکوومەت و دانیشتووانە ناکوردەکان ھێرشیان دەکرایە سەر، بەڵکوو ھێرش و دزی دەکرایە سەر کوردەکانیش. شەڕکەرەکان ھیچ ھەست و بیرکردنەوەکەیان لەبارەی یەکێتیی کوردبوون و بەیەکەوە جەنگانی کوردەکانیان نەبوو. دوای ناکۆکییەکی زۆر لە نێوان تاران و ئەنقەرە، شەڕ و پێکدادانی سەربازی لەناوچە سنوورییەکانی ھەردوو وڵات ڕوویدا. ھەردوو دەوڵەت، ھۆزە کوردەکانییان وەک ئامرازێکی سیاسیی بەکاردەھێنا، تورکیا یارمەتی سەربازی بەخشییە بزووتنەوە دژە ئێرانییەکان لەناویاندا یارمەتی بزووتنەوەکەی سمکۆیان دا لە ساڵانی ١٩١٨ بۆ ١٩٢٢، ھاوکات ئێرانیش ھەمان کاری کردەوە بەیارمەتیدانی شۆڕشی ئارارات لە ساڵی ١٩٣٠. لە دەرەنجامی سیستەمی زۆرداری حکوومەتی ئێرانی لە پڕۆسەی لەناوبردنی شوناسی خێلەکان و دەسەڵاتی خۆجێی لە ناوچەکە ئەوا بووە ھۆی دروست بوونی چەندین شۆڕش لە دەیەکانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئازەربایجانی ئێران و لورستان. ئەم ڕێکارانەی حکوومەت بەدیاریکراوی وایکرد کە کورد چەند شۆڕشێکی خێلەکی ڕێکبخات.
وێسلی شنایدەر
thumb|وێسلی شنایدەر بەدرێسی یانەی [[ئینتەرناسیۆنالێ.]] وێسلی شنایدەر یاریکەری ھۆڵاندی لەدایک بووی ٩ی جونی ساڵی ١٩٨٤، یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا و یانەی ئینتەرناسیۆنالێ لەھێڵی ناوەڕاستە، شنایدەر بەر لەوەی یاری بۆ یانەی ئینتەرناسیۆنالێ بکا یاری بۆ یانەکانی ئایاکس ئامستردامی ھۆڵەندی و ڕیال مەدرید ی ئیسپانی کردووە و دەسکەوتیشی لەگەڵ سەرجەم یانەکان بەدەست ھێناوە کە باشترین دەستکەوتیشی لەگەڵ یانەی ئینتەرناسیۆنالێ بووە کە توانیویەتی لەگەڵ یانە و ھاوڕێکانی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەدەست بھێنن
ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردەمی پەھلەویی دووەم
پەھلەوییەکان سیستمی ناسیۆنالیزمی ئێرانییان چەسپاند، کە تێیدا کوردیان وەک بەشێک لە نەتەوەی ئێران دەبینی. محەممەد ڕەزا پەھلەوی بەسەر کوردی ھەڵدەدا و بە ئێرانییەکی بنەڕەتی دایدەنان یانیش بە یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین نەتەوەکانی ئێرانی ھەژماری دەکردن.
وێسلی شنایدەر
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی پۆل:دوور لە وڵاتانی ھۆڵەندی لە ئیتالیا پۆل:دوور لە وڵاتانی ھۆڵەندی لە ئیسپانیا پۆل:دوور لە وڵاتانی ھۆڵەندی لە تورکیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی لیگ ١ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردەمی کۆماری ئیسلامی
لەلایەن حکوومەتە جیاوازەکانی ئێران، کوردیش لە ژیانی سیاسیی ئێراندا بەشداری پێدەکرێت. سەرباری ئەوەش زۆر کاتان گوشار خراوەتە سەر چالاکوانە کوردەکان و مامۆستایانی زمانی کوردی. حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران، چالاکیی و پەیوەندییە سیاسییەکانی قەدەغەکردووە کە لە دژی بیری ئەو وڵاتەن، بەم ھۆیەوەشەوە ساڵانە چەندین چالاکوانی کورد زیندانی دەکرین و لەسێدارە دەدرێن.
شۆڕشی ژینا
خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران کە ھەروەھا بە شۆڕشی ژینا ناسراوە، زنجیرەیەک لە خۆپیشاندانە ناڕەزایییەکان بوو کە سەرەتا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕوویدا و دواتر زۆربەی شار و شارۆچکەکانی ئێرانی گرتەوە. ئەم خۆپیشاندانانە لەدوای کوژرانی ژینا ئەمینی، کچە کوردی سەقزی ڕوویدا کە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا بەھۆی ئەشکەنجە و لێدان لەلایەن پۆلیسەوە گیانی لەدەستدا. ئەو لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە تاران بەبۆنەی باش نەبەستنی حیجاب لەلایەن پۆلیسی ڕەوشتی تارانەوە دەستبەسەر کرابوو. خۆپیشاندەران خوازیاری ڕووخان و گۆڕانی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بوون و لە بەرامبەریشدا حکوومەت بە سەرکوتکردنی بەرفراوان وەڵامی خۆپیشاندەرانی دایەوە. سەرەکیترین دروشمی خۆپیشاندانەکان، ژن، ژیان، ئازادی بوو کە یەکەم جار لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و دواتر لە تەوای ئێران بەکاربردرا. ئەو خۆپیشاندانانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ناوچەکانی تری ئێران بووبە ھۆی کوژرانی سەدان کەس، برینداربوونی ھەزاران کەس و دەستبەسەرکردنی دەیان ھەزار کەس. ھەروەھا بە سەدان کەسی سەر بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامیش کوژران و بریندار بوون.
سەرچاوەکان
ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ھەرێمەکانی ئێران پۆل:جیاییخوازی لە ئێران پۆل:کوردستان پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ماونت ئیسا
ماونت ئیسا شارێکە لە هەرێمی گۆڵف کەونتری لە ویلایەتی کوینزلەندی وڵاتی ئوسترالیا. ئەم شارە ناسراوە بە کانزاکانی بە ناوی (MIM Mount Isa Mines) ، کانزاکانی ئەم شارە یەکێ بوون لە جۆری هەرە چالاک لە مێژووی جیهان دا.
دانیشتوانی ئەم شارە لە سەرژمێری ٢٠١١ دا ٢١،٩٩٢ کەس بووە
٢٠ی تشرینی یەکەم
مردنەکان
١٩٨٧ - مامۆستا تایەر تۆفیق گۆرانیبێژی بەناوبانگی کورد کۆچی دوایی کرد.
۲۰۱۱ - سەکردەی لیبیا موعەمەر قەزافی لەلایەن چەند شۆڕشگێڕێک کوژرا
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
بیابانی مەزن
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی یەکێک لە مێرگەبانەکانی بیابانی مەزن ٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|کەوانەی بەردین لە بیابانی مەزن ئەو بەشەی دەکەوێتە لیبیاوە ٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی جوگرافی بیابانی مەزن کە لە ڕێی مانگی دەستکردەوە گیراوە
بیابانی مەزن یان سەحارا (بە عەرەبی: ) کە بە مانای (بیابانی زۆر گەورە یاخود بیابانی مەزن) دێت. ئەو بیابانەیە کە بەشێکی زۆری خاکی باکووری ئەفریقا پێک دەھێنێت و بە گەورەترین بیابان دادەنرێت لە جیھاندا کە ڕووبەرەکەی زیاتر لە ٩ میلیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، وە بوونی مێرگەبانێکی یەکجار زۆری تێدا بەدی دەکرێت نمونە لەسەر ئەو مێرگەبانانە وەک مێرگربانەکانی (دەرەوە و ناوەوە و فرافرە و سێوە و ھەروەھا ئەو مێرگەبانانەی دەکەونە کەناراوەکانی میسرەوە و مێرگربانی کوفرە لە لیبیا و مێرگەبانی عەین سالح و توتجەرت لە جەزائیر)، ھەروەھا بیری نەوتی زۆری لێیە وەک (علمین و ڕەزاق و مەلیحە و ئوم بەڕەکە و ئەبوو غرادیق لە میسر) و (مەبڕوک و زڵیتن و جالو و حوفڕە لە لیبیا) و (عەھانە و عەقڕەب قاسی و حاسی مەسعوود و تونجەرتین و زرازتین لە جەزائیر).
ئەو دەوڵەتانەی دەکەونە بیابانی مەزنەوە
بیابانی مەزن ڕووبەرێکی زۆر بەرفراوانی ئەم دەوڵەتانە دادەپۆشێت:
سەرچاوەکان
پۆل:بیابانەکان پۆل:جوگرافیای ئەفریقا پۆل:جوگرافیای لووتکەی عەرەبی پۆل:بیابان و دارستانی زیریک پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
ئەحمەد کوڕی یووسف
ناوی  ئەبوجەعفەر ئەحمەد کوڕی یووسف کوڕی ئیبراهیم کوڕی تەممام سدیق بەغدادی (بە عەرەبی: يوسف بن ابراهيم الصدَيق البغدادي) (٨٣٥-٩١٢ز) لە ڕۆژاوا بە ناوە بە لاتین کراوەکەی ناسراوە کە (Hametus)ە. زانایەکی عەرەبی بیرکاریزان بووە هەروەک باوکی (یووسفی کوڕی ئیبراهیم). ئەم زانایە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ژیاوە.
ژیانی
ئەحمەدی کوری یووسف لە شاری بەغدا لەدایکبووە و لەگەڵ باوکیدا لە ساڵی (٨٣٩ز) ڕۆیشتوون و لە شاری دیمەشق نیشتەجێ بوون. دواتر ڕۆیشتووە بۆ شاری قاهیرە لە میسر بەڵام ڕێکەوتی ڕۆیشتنەکەی نەزانراوە : لە هەمان کاتدا ناوی بە (ئەلمیسری) (بە عەرەبی: المصری) هاتووە کە بە مانای (میسرییەکە) دێت ، کە ئەم شتانە لە سەرەتاکانی ژیانیدا بوون. لە ئەنجامیشدا لە شاری قاهیرە کۆچی دوایی کردووە. ئەم زانایە لە ژینگەیەکی پڕ لە ڕۆشنبیری و هۆشیاریدا گەورە بووە و باوکیشی لە بوارەکانی (بیرکاری و گەردوونناسی و دەرمانسازی) دا کاری کردووە و خشتەی گەردوونی لەگەڵ چەند زانایەکی تردا بەرهەم هێناوە. لە میسر دا گەیشتووە بە پلە و پایەیەکی گرنگ ئەویش بەهۆی ناسیاوی بووە لەگەڵ خەلیفەی عەباسی ئەو کاتە.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی بەغدا پۆل:لەدایکبووانی ٨٣٥ پۆل:مردووانی ٩١٢ پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
بڕیارنامەی ٦٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا-ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٧٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٧ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٨٧ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٨٧ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٧ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
قۆریتان
قۆریتان یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
عەلی عەبدولڕەحمان
عەلی کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد یەکێک بوو لە ڕۆشنبیر و نووسەرانی کوردی قەفقاسی ڕووسیا. دەوری گرنگی بووە لە پەرەپێدان و پێشخستنی خوێندەواری لە کۆمەڵگەی کوردی ئەو وڵاتەدا. مامۆستای قوتابخانە بووە، لە ڕۆژنامەگەری کاری کردووە، کێڵگەی کشتوکاڵی بەڕێوە بردووە، جەنگاوەری سەنگەرەکانی جەنگی ڕووسیا و ئەڵمانیا بووە لە ماوەی پێنج ساڵدا بەڵام پیشەی بنچینەیی ئەدەب بووە. بەرھەمە ئەدەبییە داھێنراوەکانی لە وتار و چیرۆک (کورت و درێژ) و ڕۆمان نموونەیەکی بەرزن لە کولتووری نەتەوەیی کورد.
ژیان
لە ساڵی ١٩٢٠ لە ھەوارگەی گۆلی چلوور لە قەزای وان لە باکووری کوردستان لەدایکبووە. ماڵی باوکی سەر بەلقی برووکی لە عەشیرەتی زیللییە. لە دەوروبەری دامرکاندنەوەی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران ماڵی عەلی وەکو ھەزارانی دیکەی کورد ئاوارەبوون و لە دواییدا نەخچەوان نیشتنەوە. تا سەردەمی تەمەنی مێردمنداڵی بۆ عەلی ڕێک نەکەوت چاوی بە قوتابخانە بکەوێ. لە ساڵی ١٩٣٣ ماڵیان گوازرایەوە ئەرمەنستان لە گوندی حەسەنلوو لە ناوچەی ئیچمیادزین نیشتەجێ بوون. عەلی خوێندنی سەرەتایی لەو گوندە تەواو کرد و یەکسەر بوو بە قوتابی لە ئامۆژگاری مامۆستایانی زمانی کوردی، لە ساڵی ١٩٣٧ باوەڕنامەی ئەو دەزگایەی وەرگرت. لەو ساڵەوە تا ١٩٤٠ مامۆستا بووە لە قوتابخانەی مووساکەند و عەمۆ بە ھەردوو گوندەوە یەک قوتابخانەیان ھەبووە. لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی ڕووسیا و ئەڵمانیای نازی لە ساڵی ١٩٤١ عەلی بوو بە پارتیزانی تیپێکی سوپای ڕووسیا. عەلی لە کۆمارەکانی ئوکراینا و بیلاڕووس جەنگاوە، لە ناو شاخ و ھەردەکانی ڕۆمانیا و پۆلۆنیا و چێکۆسلۆڤاکیا و ئەڵمانیا خەباتی کردووە. چوار میدالیای پێ بەخشراوە: نمرە یەکی پارتیزانی، سەرکەوتنی جەنگی نیشتمانی، ڕزگاربوونی قەوقاز و ڕزگاربوونی مۆسکۆ. لە دوای کۆتایی جەنگ لە ئایاری ١٩٤٥ گەڕایەوە ئەرمەنستان و خۆی بە کاروباری ئەدەبییەوە خەریک کرد، دیسانەوە خولیای خوێندنی ھەڵدەستێتەوە و ڕوو دەکاتە ئازەربایجان و بوو بە قوتابی لە ئامۆژگای مامۆستایان لە باکوو و لە ساڵی ١٩٤٩ دیبلۆمی ئەو دەزگایەی وەرگرت. لە دوای ئەمە کرا بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی دە ساڵی سەرەتایی و ناوەندی. لەم کارەیدا زۆر نەمایەوە، لە پاشاندا بەڕێوەبەرایەتی پەروەردە و زانستی پێ سپێردرا. لە ساڵی ١٩٥٣ کرا بە سکرتێری وەزارەتی زانیاری ئەرمەنستان بۆ کاروباری زمانی کوردی و ئازەری.
عەلی لە ساڵی ١٩٥٥ەوە تا ١٩٦١ نووسینی لە ڕۆژنامەی ڕیا تازە بڵاودەکردەوە. لە ساڵی ١٩٦١ بوو بە سەرۆکی سۆفخۆزی کالینین، کە یەکێک لە سۆفخۆزە گەورەکانی ئەرمەنستان.
سۆفخۆز دەزگایەکی ئابووری کشتوکاڵی دەوڵەت بوو لە یەکێتیی سۆڤیەتی کۆندا.
عەلی لەم کارەیدا مایەوە تا سەردەمی خانەنشینی و کۆتایی ژیانی. لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە قەفقاس (١٩٩١) و لە ئەنجامی شەڕی نەتەوەیی و ئایینی لە نێوان ئەرمەن و ئازەرییان بنەماڵەی عەلی ئاوارە بوون.
مردن
عەلی لە ساڵی ١٩٩٤ کۆچی دوایی کرد.
ئاندرێ سالمۆن
ئاندرێ سالمۆن نووسەر، شاعیر، ڕۆماننووس، ڕۆژنامەوان و ڕەخنەگری ھونەریی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١ پۆل:مردووانی ١٩٦٩ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ھونەرمەندانی پاریس
نەگۆڕی فیزیکی
نەگۆڕی فیزیکی (بەئینگلیزی: Physical Constant، بەعەرەبی: ثابت فیزیائی) بریتییە لە بڕێکی فیزیایی بۆ گونچاندنی یاساکان داندراون تا ڕێژەی هەڵە کەمبێتەوە لە هەموو بارەکان. زۆر بڕی نەگۆر هەن لە زانستدای فیزیادا. وەک نەگۆری خێرای تیشک لە بۆشایدا "C"، نەگۆڕی کێشکردن "G"، نەگۆڕی پلانک "h"، نەگۆڕی کارەبای "ε0" و بارگەی بنچینەیی "e".
پۆل:پێوان پۆل:یاسا ئەزموونییەکان پۆل:نەگۆڕە فیزیاییەکان پۆل:یاسا زانستییەکان
٢١ی تشرینی یەکەم
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
پارێزگای نارا
پارێزگای نارا (بە ژاپۆنی:奈良県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی کانسای ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری نارایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,٣٩٦,٨٤٩ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای نارا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای نارا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
عەبدوڵڵا حەمدووک
عەبدوڵڵا حەمدووک (؛ لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) بەڕێوەبەرێکی دەوڵەتییە کە لە ساڵی ٢٠١٩ ھەتا ئێستا وەکوو پازدەھەمین سەرۆک وەزیرانی سوودان لەسەر کارە. حەمدووک پێش دەستبەکاربوونی لە چەندین پۆستی جێبەجێکاریی نەتەوەیی و نێونەتەوەیی خزمەتی دەکرد. لە تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھەتا تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، ئەو جێگری سەرۆکی جێبەجێکاریی کۆمیسیۆنی ئابووریی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئەفریقا بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:سەرۆک وەزیرانی سوودان پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
کەشتیگەلی ئازادی
thumb|270px|کەشتی ماڤی مەڕمەڕە کاتێک لە ئیستەنبوڵ دەردەچێت
کەشتیگەلی ئازادی، پێک هاتبوو لە شەش کەشتی، دوو کەشتی دامەزراوەی فریاکەوتنی تورکی لە خۆئەگرت، و یەکێک لەو دوو کەشتیە (ماڤی مەڕمەڕە) بوو و لەگەڵ کەشتییەکی تر بە دارایی کوەیتی و جەزائیری بەڕێوە دەبرا، و سێ کەشتی تریان سەر بە هەڵمەتی ئەوروپی بوون بۆ هەڵگرتنی گەمارۆی سەر غەززە و هەڵمەتی کەشتی سویدی و هەڵمەتی کەشتی یۆنانی و ڕێکخراوی غەززەی ئازاد، ئەم کەشتیانە هەڵگری کەرەستەی فریاکەوتن و یارمەتی مرۆڤایەتی بوون، هاوکات لەگەڵ نزیکەی ٧٥٠ چالاکەوانی یاسایی و سیاسی، لە نێویاندا ڕۆژنامەنووسەکانی دەزگای ڕاگەیاندنە نێودەوڵەتییەکان هەبوون، کاروانەکە ئامادەکرا و ڕێکخرا لەلایەن کۆمەڵە و کەسە ئۆپۆزسیۆنەکانی گەمارۆی ئیسرائیلی سەپێنراو بە سەر کەرتی غەززەدا لە ساڵی ٢٠٠٧و و هاوسۆزەکان لەگەڵ میللەتەکەدا، و لە پێشەوەی ڕێکخەرەکانی ئەم گەشتەی کەشتیگەلی ئازادی دامەزراوی فریاکەوتنی تورکی بوو.
کەشتیگەلەکە بەڕێکەوت لە بەندەری دەوڵەتە جیاوازەکانی باشووری ئەورووپا و تورکیاو، و خاڵی بەیەک گەیشتنیان شاری لیماسول بوو لە باشووری قوبرس، پێش ئەوەی بەڕێ بکەون بەرەو غەززە، کەشتیگەلەکە دەرچوو بە ئاڕاستەی کەرتی غەززەدا لە ٢٩ی ئایاری ٢٠١٠، بە هەڵگری دە هەزار تەن پێداویستی و یارمەتی، و سەدان چالاکەوانی هەوڵدەر بۆ شکاندنی گەمارۆکە کە دەگەیشتە ساڵی سێیەمی.
کەشتییە بەشداربووەکان
هەشت کەشتی بەشدارییان کرد لە کەشتیگەلی ئازادییدا لە زۆربەی دەوڵەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عەرەبی و ئەوروپییەوە، و دوو کەشتیان بە هۆی تەکنیکییەوە لەکارکەوتن، و تەنها شەش کەشتی بەڕێکەوتن بۆ شکاندنی گەمارۆکە، و ئەمەش هەشت کەشتییە بەشداربووەکەن؛
دیارترین کەسایەتییە بەشداربووەکان
کۆمەڵێکی زۆر کەسایەتی بەشداربوون بۆ شکانی گەمارۆکە لە ٥٠ دەوڵەتی جیاوازەوە، و لە دیارترین بەشداربووەکانی ئەندامەکانی پەرلەمانی ئەورووپی و ئەڵمانی و ئیتاڵی وئێرلەندی بوون، و ئەندامانی تر لە پەرلەمانی تورکی و میسری و کوەیتی و مەغریبی و جەزائیری و ئوردنی، و هەروەها ئەندامە عەرەبەکانی کەنیستی ئیسڕائیلی، و لەگەڵ زیاتر لە ٧٥٠ کەسایەتی چالاکەوان لە بواری یاساییدا و چەندیین ڕۆژنامەوان، و ئەمەش بە گەورەترین هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دادەنرێت لە دژی گەمارۆی سەپێنراو بەسەر کەرتی غەززەدا، و هەروەها بە گەورەترین هەڵمەت دادەنرێت بۆ شکاندنی گەمارۆکە.
لەسەر ئاستس فەلەستینی
ئامادەکارییەکان لە کەرتی غەززە بەردەوام بوو یۆ پێشوازیکردنی کەشتیگەلەکە کە هەوڵی شکانی گەمارۆی سەپێنراوی ئیسڕائیلی ئەدا لەسەر غەززە، لیژنەی پێشوازی (کەشتی شکانی گەمارۆ)ی سەر بە بزوتنەوەی حەماس هەستا بە ڕێکخستنی ئامادەسازییەکان، وا پلان دانرابوو کە نزیکەی ١٠٠ بەلەمی فەلەستینی دەربچن بۆ پیشوازی کەشتیگەلەکە لە دەریادا.
و ئیسماعیل هەنیەی سەرۆکی حکومتی پیشوو و یەكێک لە گەورە سەرکردەکانی حەماس داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد کە یارمەتی ئەو کەشتیە بدەن کە بەرەو غەززە ئەڕوات. thumb|270px|چالاکەوانەکانی کەشتی ماڤی مەڕمەڕە خۆیان ئامادە دەکەن بۆ بەرگری لە هێرشەکەی ئیسرائیل
لەسەر ئاستی ئیسڕائیلی
ئیسڕائیل ئاگاداری دا کە هێز بەکاردەهێنێت بۆ ڕێگرتن لە کاروانەکە، و چالاکەوانەکانی سەری دەرئەکات، و قسەکەرێک بە ناوی سوپای ئیسڕائیلیەوە وتی، کە کەشتییە جەنگییە ئیسرائیلییەکان کەوتونەتە جوڵە بەرەو دەریا بۆ ڕێگرتن لە کەشتییەکان، و ڕێ گرتن لەوەی بگات بە غەززە و گەمارۆکەی بشکێنێت.
دەست درێژی کردنە سەر کەشتییەکە
لە بەرەبەیانی ٣١ی ئایاری ٢٠١٠ لە دوای سەعات چواری بەیانی، هێرش کرایە سەر کەشتیگەلی ئازادی لە ئاوە نێودەوڵەتییەکاندا لەلایەن هێزەکانی ئیسڕائیلەوە، نۆ کەس بوونە قوربانی و زیاتر لە ٢٦ کەس برینداربوون، لە رووداوێکدا کە زۆربەی سەرچاەکان وەسفیان کرد بە (کوشتارگە) و (تاوان) و (تیرۆریستی دەوڵەت). هێزە تایبەتەکانی ئیسڕائیل هەستان بە جێبەجێکردنی کردارەکە، کە گاز و فیشەکی زیندوویان تێدا بەکار هێنا، و شایەتەکان لەسەر کەشتی ماڤی مەڕمەڕەی تورکی ئەگێڕنەوە کە کە هێزە ئیسڕائیلییەکان هەستان بە لاوازکردنی پەخش تا ڕاگەیاندنەکان نەتوانن ڕووداوەکە بگوێزنەوە بۆ جیهان، و هەوڵیاندا لە ڕێگەی پەتەوە شۆڕ ببنەوە بۆ سەر پشتی کەشتییەکە و بەڵام چالاکەوانەکان توانیان پەتەکان دوور بخەنەوە بۆ ئەوەی ڕێگە لە سوپای ئیسرائیلی بگرن بێتە سەر پشتی کەشتییەکە، سوپای ئیسڕائیلی فڕۆکە و بۆمبی دەنگی و فیشەکی زیندووی بەکارهێنا ، بە تایبەت لەسەر ژووری پەخش، تا سەربازەکان بتوانن دەست بگرن بەسەر کەشتییەکەدا.
کاردانەوەی نێودەوڵەتی
thumb|270px|خۆپیشاندان لە سوید، دژی هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر کەشتیگەلی ئازادی
کاردانەوەکان هەمەجۆر بوون هەندێک دەوڵەت هەستان بە کێشانەوەی باڵیۆزەکانیان یان بانگ کردنەوەیان لە ئیسرائیل، لەوانەی باڵیۆزەکانیان بانگ کردەوە دانمارک و سوید و یۆنان و ئیسپانیا و فەڕەنسا و تورکیا و میسر بوون و ژمارەیان حەوت دەوڵەت بوو، و ئەو دەوڵەتانەی باڵیۆزەکانیان کێشایەوە لە ئیسرائیل چوار دەوڵەت بوون کە ئەوانیش تورکیا و ئیکوادۆر و باشووری ئەفریقا و نیکاراگوا بوون.
و زۆر لە وڵاتەکانی ئەمریکای لاتینی سەرزەنشتی هێرشەکەیان کرد لەوانە؛ ئارجەنتین و بۆلیڤیا و بەڕازیل و فێنێزوێلا و کووبا و چیلی و نیکاراگوا، و هەروەها لە نێو دەوڵەتەکانی یەکێتی ئەوروپادا سەرزەنشتی هێرشەکە کرا لەوانە؛ ئیسپانیا و یۆنان و فەڕەنسا و سوید و دانمارک و ئەڵمانیا و ڕووسیا و بەریتانیا، و هەروەها سەرزەنشتێکی گەورە کرا لەلایەن دەوڵەتەکانی جیهانی عەرەبییەوە لەوانە فەلەستین و ئوردن و عومان و قەتەر و سووریا و لوبنان و میسر و سوودان و توونس. هاوکات لەگەڵ چەندین ڕێکخراوی حکومی و نا حکومی و ئەنجومەنی مافی مرۆڤی جیهانی و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.
کەشتیگەلەکە دوای کۆتایی گەشتەکە
زۆربەی سەرچاوەکان لەو باوەڕەدان کە گەشتی کەشتیگەلی ئازادی خاڵێکی نوێی پێکهێنا لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمەش بە هۆی ئەو کاردانەوانەی هەیبوو لەسەر پەیوەندی تورکی ئیسرائیلی، و زیادبوونی ڕۆڵی تورکیا لە ناوچەکەدا.
کەشتیگەلی ئازادی دووەم
لە ساڵی ٢٠١١ کۆمەڵێکی تر کەشتی لە یۆنان و کورسیا کەوتنە جوڵە و بەشداربووەکانی ئەم کەشتییە لە ٢٢ دەوڵەتەوە هاتبوون لەوانە ئێرلەندا و نۆرویژ، و کەشتییەکە چەندین کەرەستەی یارمەتی و پێداویستی لە خۆ ئەگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠١٠ پۆل:چالاکیی سیاسی
بڕیارنامەی ٦٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
دەیڤد سیلڤا
thumb|داڤید سێلڤا بەدرێسی یانەی [[مانچستەر سیتی. ]] داڤید سێلڤا یاریکەری ئیسپانی لەدایک بووی ٨ی جانێوەری ساڵی ١٩٨٦ ئەو یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانی و یانەی مانچستەر سیتی لەھێڵی ھێرشبەر یان ناوەڕاستی ھێرشبەر یاری دەکات بەر لەوەی بێتە یانەی مانچستەر سیتی، لە یانەی ڤالەنسیا یاری کردووە لەباشترین دەسکەوتەکانی بەدەستھێانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ بوو لەگەڵ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ساڵی ٢٠١٠ لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانی بوو وەلەگەڵ یانەی مانچستەر سیتی توانیەتی بەھێزترین خول لەجیھان کە خوولی پرێمەر لیگ بەدەست بھێنێت
ڤاڵێنسیا
کۆپا دێل رەی یەک جار: ٢٠٠٧-٢٠٠٨
مانچێستەر سیتی
جامی بەریتانیا ٤ جار: ٢٠١١-٢٠١٢، ٢٠١٣-٢٠١٤، ٢٠١٧-٢٠١٨، ٢٠١٨-٢٠١٩
جامی شای بەریتانیا ٢ جار: ٢٠١٠-٢٠١١، ٢٠١٨-٢٠١٩
جامی کارەباو ٤ جار: ٢٠١٣-٢٠١٤، ٢٠١٥-٢٠١٦، ٢٠١٧-٢٠١٨، ٢٠١٨-٢٠١٩
جامی قەڵغانی بەریتانیا یەک جار ٢٠١٤
عایز قەڕنی
وێنۆک|عایز قەڕنی '''د. عایز قەڕنی'''، لە سعودیە لەدایکبووە لە ساڵی ١٩٦٠، و نووسەرێکی ناودار و بانگخوازێکی ئیسلامییە، ھەوڵ ئەدات پەیڕەوێکی ناوەندی ھەبێت لە سوننەدا، و خاوەنی کتێبی بەناوبانگی (دڵتەنگ مەبە)یە کە نوسخە وەرگێڕدراوە کوردییەکەی زیاتر لە دوانزە جار چاپکراوەتەوە، و ھەروەھا بە عەرەبی زیاتر لە ١٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە، خاوەنی زیاتر لە ٨٠٠ وانە و موحازەڕەی ئیسلامی و ئێوارە کۆڕی شیعری و نەدوەی ئەدەبیە.
دەیڤد سیلڤا
ئیسپانیا (ئاستی تەمەنی ژێر ١٧ ساڵان)
جامی ئەورووپا، (یۆڕۆ) یەک جار، ئیسپانیای ئاستی تەمەن ژێر ١٧ ساڵان: ٢٠٠٤
پارێزگای ئۆساکا
پارێزگای ئۆساکا (بە ژاپۆنی: 大阪府) یەکێکە لە پارێزگاکانی ژاپۆن کە لە ناوچەی کانسا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئۆساکایە.
دەیڤد سیلڤا
ئیسپانیا
جامی جیھانی یەک جار: ٢٠١٠
عایز قەڕنی
ژیانی
ناوی عایز کوڕی عەبدوڵڵا قەڕنییە لە باشوری سعودیە ھاتۆتە دنیاوە لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٩، و خوێندنی سەرەتایی لە خوێندنگەی ئال سولەیمان خوێندووە، و خوێندنی ناوەندی لە پەیمانگەی زانستی ڕیاز تەواو کردووە، ودواناوەندی لە پەیمانگەی زانستی ئەبھا تەواوکردووە، ولە کۆلێژی ئوسوڵی دین لە ئەبھا دەرچووە و پاشان ھەردوو شەھادەی ماستەر و دوکتۆرای بەدەستھێناوە. ئیمام و وتارخوێنی مزگەوتی ئەبوبەکری سدیق بووە لە ئەبھا.
دەیڤد سیلڤا
ئیسپانیا
جامی ئەورووپا (یۆڕۆ) دوو جار: ٢٠٠٨، ٢٠١٢
عایز قەڕنی
دانراوەکانی
د. عایز قەڕنی چەندەھا دانراوی ھەیە لەسەر فەرموودە و تەفسیر و فیقھـ و ئەدەب و ژیاننامەدا ھەروەھا چەندین دیوانی شیعری ھەیە، و زۆر لە بەرھەمەکانی وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی کوردی، لەوانە:
پارێزگای ئۆساکا
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئۆساکا
دەیڤد سیلڤا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
عایز قەڕنی
ئاستەنگییەکان
د. عایز ئاستەنگییەکی زۆری ھاتۆتە پێش لە بانگەوازکردندا، بەند دەکرێت بە ھۆی ھەندێک لە موحازەڕەکانییەوە لە ئەبھا کە ڕەخنەی گرتبوو لە ئامادەبوونی سەربازی بیانی بە ھۆی داگیرکردنی کوەیتەوە، دواتر ئازاد کرا بەڵام چالاکییەکانی سنوردار کرا و و قەدەغەی بڵاوکردنەوەی ووتارە ھەفتانەییەکانی کرا لە ڕۆژنامەی موسڵمانان، و بە چەند تۆمەتی جیاواز لە ئەبھا بەندکراوە و چالاکییەکانی سنوردارکراوە تا شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی جێھێشت و چووە ڕیاز و پاشان گەڕایەوە.
پارێزگای ئۆساکا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئۆساکا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
عایز قەڕنی
بەرنامە تەلەفزیۆنەکانی
د. عایز قەڕنی خاوەنی چەندین بە رنامەی جۆراوجۆرە لەسەر کەناڵە بە ناوبانگە عەرەبییەکان بەرنامەکانی پەخش دەکرێت، لە و کەناڵانەی بەرنامەکانی د. عایزیان پەخش کردووە ئەمانەن: mbc، ڕیساڵە، دوبەی، ئیقڕە، ساحە و ڕایە.
دڵتەنگ مەبە
ناودارترین بەرھەمی د. عایز قەڕنییە کە وەرگێڕدراوەتە سەر زۆر لە زمانە جیھانییەکان و بە دوو شێوازی جیا وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی یەکەمیان لە ژێر ناوی (دڵتەنگ مەبە) مامۆستا ئەبوبەکر تۆفیق فەتاح وەریگێڕاوە و لە دووتووێی نزیکەی ٦٥٠ لاپەڕە چاپکراوە و زیاتر لە ١٢ جار چاپکراوەتەوە تاکو ئێستا، دووەم وەرگێڕانی ئەم کتێبە لە ژێر ناوی (خەمبار مەبە)یە کە (ئەحمەد عەبدوڵڵا وەرتێ) وەریگێڕاوە و هەروەھا ئەمەشیان چەند جارێک چاپکراوەتەوە.
بە عەرەبی زیاتر لە ١٠ ملیۆن دانەی لێفرۆشراوە و گۆڤاری فوریزی ئەمریکی بە پڕ فرۆشترین کتێبی عەرەبی داناوە لە جیھاندا. کتێبەکە لایەنی ئازارەکانی ژیانی مرۆڤ دەردەخات، و ھەوڵئەدات بیگوێزێتەوە لە خەمەوە بۆ خۆشی و لە بەد بەختییەوە بۆ ڕازیبوون، بە شێوازێکی ئاسان ئەدوێت و لایەنی ئاینی و ڕۆحی زیاتر تیا دەردەکەوێ، نووسەر لەگەڵ خوێنەردا ئەدوێ بە شێوەیەکی کاریگەر و بە پەیامی لۆژیکی و ئامۆژگاری، ھەروەک چەندین چیرۆک و بەسەرھات بە نموونە ئەھێنێتەوە لە چیرۆکە ئیسلامی و نا ئیسلامییەکان، و ھەروەھا بەشێوەیەکی زۆر شیعر و ھۆنراوە و وتەی ناودرانی بە نموونە ھێناوەتەوە بە تایبەت ئەوانەی گەشبینی بڵاودەکەنەوە، و لە ھەمان کاتدا بە شێوازێکی ئەدەبی زۆر بەرز و جوان نووسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی موسڵمان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩ پۆل:شاعیرانی سعوودی
عەزیزاوای قەرەتەورە
عەزیزاوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٠ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتووانی ٥١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
چیای کیلیمانجارۆ
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|لووتکەی کیبۆ، چیای کیلیمانجارۆ چیای کیلیمانجارۆ بەرزترین شاخە لە ئەفریقادا. چیای کیلیمانجارۆ دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا و پێکدێت لە سێ قوچەکی گڕکانی کە بریتیین لە کیبۆ و ماوێنزی و شیرا. بەرزترین لووتکەی ئەم چیایە ٥،٨٩٥ مەترە لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە. چیای کیلیمانجارۆ بە یەکێک لە ھەرە گرینگترین شوێنە گەشتوگوزارییەکانی وڵاتی تەنزانیا دادەنرێت. چیایەکە چەندین باخچە و پارکی نیشتیمانی لە خۆ دەگرێت کە گرینگترینیان پارکی نیشتیمانی کیلیمانجارۆیە کە تۆمار کراوە لە لیستی میراتی جیھانی یوونێسکۆدا.
پۆل:گڕکانە چینییەکان پۆل:گڕکانەکانی تانزانیا پۆل:چیاکان پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:حەوت لووتکە
چاڵگە، سەقز
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گرووپی ئێتنیکی
گرووپی ئێتنیکی ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک مرۆڤ کە ئەندامانی ئەو کۆمەڵە تایبەتمەندیی خزمایەتی و باب و باپیری یەکسانیان ھەیە. ھەروەھا کۆمەڵە ئەتنیکییەکان خاوەنی ھاوبەشین لە بوارەکانی داب و نەریت، زمان، ھەڵسوکەوت و ئاییندا کە ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ نەوەکانی پێشوویان و یان لەسەر بنەمای ھۆکاری دیکە ھاتبوونە ئاراوە؛ بۆ کۆمەڵەیەکی نەتەوەیی دەتوانێت کۆمەڵگایەکی نەریتی بێت.
نەتەوە لە کۆمەڵگا فیۆدالییەکان و ئەو شوێنانەی کۆیلایەتی تێدا باو بووە ئاماژەیە بۆ جۆرێکی دیکەی ھاوبەشبوونی تاکەکان کە پێکەوە خزمایەتییان ھەیە و زمان و نیشتمان و داب و نەریتی ھاوبەشیان ھەیە بەڵام ئەم ھاوبەشبوونە ھێشتا ئەوەندە پتەو نییە و لە بازنەی نیشتمانیشدا ھێشتا ھاوبەشبوونی ئابووری نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست و تەواو.
جۆرەکانی ئەتنیک و ئەتنیسیتە
بە گشتی لە درێژەی مێژووی مرۆڤایەتیدا دوو جۆر ئەتنیستە یان قەومییەت بەدی دەکرێت، یەکەم ھەمان قەوم و دەگەڕێتەوە سەر پێوەندییە بنەماڵەیی و خزمایەتییەکان کە زیاتر عێل و عەشیرەمان دێنێتەوە یاد. لەگەڵ دەسپێکی کۆچکردنی کۆمەڵگا مرۆیییەکان جۆری دووھەمی ئەتنیکەکان ھاتە ئاراوە کە لە ڕاستیدا گوورانی کۆمەڵگاکانی لێکەوتەوە و گرووپە ئەتنیکییەکان کە تایبەتمەندیی ھاوبەشیان ھەبوو پێکەوە نەتەوەکانیان ساز کرد. ھێرشی چەکداری، کۆچ، بازرگانی و ئایینەکان بووەتە ھۆی گووران و پێگەیشتنی ئەتنیکە کۆنەکان. ھەر لەم پێوەندییەشدا جیاوازییە ئەتنیکی و نەوەیییەکان ھێشتا لە نێو ئەو ئەتنیکانەی لە وڵاتێکدا دەژین بەرچاو دەکەوێ.
نەتەوەکان و نەتەوایەتی
چەمکەکانی نەتەوە و نەتەوایەتی پێوەندییەکی چڕوپڕیان لەگەڵ چەمکەکانی گرووپی ئەتنیکی و ئەتنیسیتە ھەیە، بەڵام لە کۆمەڵگا سیاسییەکاندا لە باری واتاوە جیاوازییان ھەیە. ئەو خەڵکەی کە دەچنەوە سەر ئەتنیکێک و ڕەگەزی ھاوبەشیان ھەیە ڕەنگە لە وڵاتی جۆراوجۆردا بژین و سەر بە وڵاتێکی دیکە بن. وشەی nation لە وشەی nasciەوە وەرگیراوە کە واتای دەبێتە لەدایکبوون.
سیستەمی دەوڵەتی و دەسەڵاتی سیاسی ھەر وڵاتێک نەتەوەی ئەو وڵاتە دەستنیشان دەکات و زۆربەی وڵاتانی نەتەوەی تایبەتی خۆیان ھەیە؛ بەڵام ھەموو کۆمەڵگاکان یەکسان و ھاوشێوە نین. ھەندێ کۆمەڵگا چەندین ئەتنیک و ڕەگەزی جۆراوجۆریان تێدایە و لەم وڵاتانەدا کەمینەکان ھەوڵی بەدەستھێنانی دەسەڵاتی سیاسی دەکەن (وەک کەتەلۆنیا لە ئیسپانیا، کێبێکی کەنادا، خەڵکی خۆجێی ئەمریکا) و یان تەنانەت داواکاری سەربەخۆیین (وەک یۆگۆسلاڤیا، یان کوردەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست) و ئەم بابەتە سەرھەڵدانی خواستی سەربەخۆییخوازانەی لێدەکەوێتەوە.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
کۆمەڵێک لە گرووپە ئەتنیکییە جۆراوجۆرەکان لە ئەمریکا وەک «قەوم» و «ئەتنیک» ئاماژەیان پێدەکرێت. بۆ نموونە لە ئەمریکا گرووپە ئەتنیکییەکانی ئەمریکای لاتین و ئیسپانییەکان وەک «ھیسپانییەکان» بانگ دەکرێن. یان گرووپە جۆراوجۆرە ئاسیایییەکان وەک «ئاسیایییەکان» بانگ دەکرێن و ئەم بابەتە تەنانەت بۆ گرووپە خۆجێیەکانی ئەمریکاش ھەر وایە.
زنجیرەچیاکانی ڕۆکی
زنجیرەچیای ڕۆکی یان چیاکانی ڕۆکی (کە بە ڕۆکییەکانیش ناسراوە) زنجیرەچیایەکی سەرەکی و گەورەیە لە باکووری ئەمریکا. بەدرێژایی ٤٨٠٠ کم وەک ھێڵێکی ڕاست لە باکووری ڕۆژاوای کەنەدا بۆ نیو مەکسیکۆ لە باشووری ڕۆژاوای ئەمریکا درێژ دەبێتەوە. بە پشت بەستن بە پێناسە جیاوازەکانی نێوان کەنەدا و ئەمریکا، تێرمینۆسی باکووری دەکەوێتە ناو بریتیش کۆلۆمبیا لە باشووری ڕووباری لیارد و ڕۆژھەڵاتی ترانچ. باشووریترین خاڵەکەی نزیک ناوچەی ئەلبوکورکی نزیکە لە ناوچەی ڕیۆ گراند و باکووری زنجیرەچیای ساندیا–مانزانۆ لە ڕۆژھەڵاتیترین بەشی کۆردیلێرای ئەمریکای باکوور، چیاکانی ئەم زنجیرەچیایە لێک جیان لە بواری زنجیرەی کاسکیدی بچووکی تەکتۆنیک و سیرا نیڤادا، کە ھەردووکیان دوورترن لە ڕۆژاواکەیەوە. چیاکانی ڕۆکی ٨٠ ملیۆن بۆ ٥٥ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا لە کاتی ئۆروجینی لارامید ، کە تێیدا ژمارەیەک لە پلێتەکان دەستیان کرد بە پێچانەوە لەژێر بشقابەکەی ئەمریکای باکووردا. گۆشەی دابەزاندنەکە زۆر نزم بوو، لە ئەنجامدا پشتێنێکی فراوان لە شاخەکان لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکووردا سەریان ھەڵدا لەو کاتەوە، زیاتر چالاکی تەکتۆنی و فرێدانی لەلایەن گلسییەرەکان ڕۆکییەکانیان بۆ ناو لووتکە دراماتیکییەکان و دۆڵەکان پەیکەر کردووە. لە کۆتایی دوایین سەردەمی سەھۆڵدا، مرۆڤەکان دەستیان کرد بە نیشتەجێکردنی مەودای چیا. دوای گەڕانی مەوداکە لەلایەن ئەورووپییەکانەوە، وەک سەر ئەلێکساندەر ماکنزی و ئەنگلۆ ئەمریکییەکان، وەک گەشتی لویس و کلارک، سەرچاوە سروشتییەکانی وەک کانزایی و فیڤ ئیستغلالکردنی سەرەتایی ئابووری شاخەکانیان لێخوڕی، ھەرچەندە خودی مەوداکە ھیچ کات دانیشتووانێکی چڕی نە زنجیرە چیای ڕۆکی دابەش دەبێت بەسەر ٣ کۆمەڵەدا:
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەلبێرتا پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆلومبیای بریتانی پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆلۆرادۆ پۆل:زنجیرەچیاکانی ئایداھۆ پۆل:زنجیرەچیاکانی مۆنتانا پۆل:زنجیرەچیاکانی نیومەکسیکۆ پۆل:زنجیرەچیاکانی یووتا پۆل:زنجیرەچیاکانی وایۆمینگ پۆل:چیاکان
بەتتانی
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی حەڕان پۆل:لەدایکبووانی ٨٥٨ پۆل:مردووانی ٩٢٩ پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
ژێرۆم کارکۆپینۆ
ژێرۆم کارکۆپینۆ مێژووناسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١ پۆل:مردووانی ١٩٧٠
کاتای
thumb|نەخشەی کاتای لەساڵی ١٦٨٩ کاتای (بە ئینگلیزی: Cathay) ئەو ناوەبوو لەلایەن ئەوڕووپییەکانەوە لەسەدەکانی ناوەڕاستەوە بەکاردەهات لەجێگای وڵاتی چین ی ئێستا ، ئەمەشیان لە گەریدەی ئیتالی مارکۆ پۆلۆوە وەگرتبوو.
پۆل:مێژووی چین
قوڵقوڵە، مەریوان
قوڵقوڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی قوڵقوڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٤١ کەس لە ١٤٢ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ئەندیز
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|چیای ئەندیز لە نێوان [[چیلی و ئەرجەنتیندا]] چیای ئەندیز بریتییە لە زنجیرە چیایەکی بەرفراوان کە درێژ دەبێتەوە بە درێژایی کەنارەکانی ڕۆژئاوای ئەمریکای باشوور. کە درێژییەکەی نزیکەی ٧،١٠٠ کیلۆمەتر دەبێت و پانییەکەشی ٥٠٠ کیلۆمەتر و تێکڕای بەرزییەکەشی ٤،٠٠٠ مەترە. ئەم زنجیرە چیایە درێژ دەبێتەوە بەناو حەوت دەوڵەتتدا کە بریتیین لە ئارجەنتین و ئێکوادۆر و بۆلیڤیا و پێروو و چیلی و کۆلۆمبیا و ڤێنیزوێلا.
وە دەگوترێت ھۆی ناونانی چیای ئەندێز دەگەڕێتەوە بۆ چالاکی یەکێک لە جۆرەکانی گڕکانی ھاوێژەرەی ماددەی (ئەندێزیت) کە بەشداری لە پێکھاتنی چیاکەدا دەکات. بەرزترین لووتکەی زنجیرە چیای ئەندێز لووتکەی ئاکۆنکاگوایە کە بەرزییەکەی ٦،٩٥٩ مەترە لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندیز
درۆزنە
درۆزنە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
درۆزنە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دەرزیلە و لە باشوور لەگەڵ گوندی مەسۆیی بەرگەچ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەروارەی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی جامڕێزی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ٦٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٨١‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
بنکەی ژین
بنکەی ژین بنکەیەکە لە شاری سلێمانی، کار بۆ پاراستن، ئەرشیڤکردنی بەڵگەنامە کوردییەکان دەکات بە ئەمانجی بوژاندنەوەی کەلەپووری بەڵگەنامەیی و ڕۆژنامەوانیی کوردی.
بنکەکە لە ساڵی ٢٠٠٤ دامەزراوە، جگە لە کۆکردنەوە سەدان دەستنووس و بەڵگەنامە و وێنەی لەبارەی مێژووی کورد و ناوچەکە، ھاوکات زیاتر لە ١٧٠ ڕۆژنامە و گۆڤاریی لە لە ناوچوون پاراستوە و زیاتر لە ١٠٠ کتێبی نووسەرانی کوردی بە چاپگەیاندوە. لە ئێستادا، ڕەفیق ساڵح بەڕێوەبەری بنکەکەیە.
تەلار
تەلاری بنکەی ژین کۆمەڵگایەکی ڕۆشنبیری ھەمە لایەنە و بڕی ٣ ملیار و ٨٠٠ ملیۆن دیناری عێراقی تێچوەو، پێکھاتوە لە پێنج نھۆم کە چەندین ھۆڵی تایبەت بە بوارە جیاجیاکانی وەک کتێبخانە، چاپخانە، کافتریا و ھۆڵی کۆبوونەوەی ٣٠٠ کەسی، ھەروەھا شانۆ و سینەمای تێدایە، ھۆڵی فێرکردنی زمان، کۆمپیوتەر و شوێنی کردنەوەی پێشانگا و چالاکییە ھونەرییە جیاجیاکانی تێدایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بنکەی ژین پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٤ پۆل:کۆمپانیاکانی بڵاوکردنەوەی کتێب لە عێراق پۆل:کۆمپانیاکانی بڵاوکردنەوەی کتێب لە کوردستان
پارێزگای شیگا
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٤٠٢،١٣٢ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای شیگا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای شیگا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
مردنەکەی سوقرات
مردنەکەی سوقرات (La Mort de Socrate) نیگارێکی ڕۆن لەسەر کانڤاسە کە لەلایەن نیگارکێشی فەڕەنسی جاک-لووی داڤیدەوە کێشراوە لە ١٧٨٧. نیگارەکە سەرنج دەخاتە سەر بابەتێکی کلاسیکی ھەر وەک زۆرینەی کارەکانی تری لەو سەدەیەدا، لێرەدا چیرۆکی لەسێدارەدانی سوقراتە بەو شێوەیەی ئەفلاتوون گێڕاویەتییەوە لە فیدۆدا. لەم چیرۆکەدا، تۆمەتبارکراوە بە تێکدانی لاوانی ئەیتنز و ناساندنی خوادای سەیر، و بڕیاری مردنی بۆ دەرچووە بە خواردنەوەی ژەھری زرگێژنۆک. سوقرات مردنەکەی وەک کۆتا وانە بەکاردێنێت بۆ خوێندکارەکانی لەجیاتی ھەڵاتن کاتێک کە ھەلی ھەبوو، و بە ئارامی ڕووبەڕووی دەبێتەوە. فیدۆ مردنەکەی سوقرات نیشان دەدات و چوارەم و کۆتا دیالۆگی ئەفلاتوونە بۆ سەرنجدانە سەر کۆتا ڕۆژەکانی فەیلەسوفەکە، کە لە یوتیفرۆ، داوای لێبوردن، و کریتۆشدا باس کراوە.
لە نیگارەکەدا، پیاوێکی پیر بە عەبایەکی سپییەوە بە ڕێکی دانیشتووە لەسەر قەرەوێڵەیەک، دەستێکی بۆ پەرداخێک ڕاکێشاوە، دەستەکەی تری بەرەو ئاسمان. چەند پیاوێکی تەمەن جیاواز لێی کۆبوونەتەوە، زۆرینەیان خەم و بێتاقەتییان پێوە دیارە، بە پێچەوانەی پیاوە پیرەکەوە، کە بە ئارامی ماوەتەوە. پیاوە گەنجەکەی کە پەرداخەی پێ دەدات سەیری لایەکی تری کردووە، و دەستەکەی تری بە ڕووخسارییەوە گرتووە. پیاوێکی گەنجی تر دەستی لەسەر ڕانی پیاوە پیرەکەیە. پیاوێکی بەساڵاچوو لە کۆتاییی قەرەوێڵەکە دانیشتووە، سەری نزم کردووەتە و سەیری کۆشی دەکات. لەلای چەپدا، پیاوی تر دەبینرێن لەنێو کەوانەیەک کە لە دیواری پشتەوەدایە.
مالکۆم ئێکس
مالکۆم ئێکس، مالکۆم لیتڵ (، دواتر ناوی گۆڕی بە حاجی مالیک شەباز؛ ١٩ی ئایاری ١٩٢٥ – ٢١ی شوباتی ١٩٦٥) وەزیرێکی ئەفریقی-ئەمریکی، وتاربێژی خەڵک و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ بوو. لای شوێنکەوتووان و ڕێزلێگرانی پارێزەرێکی جەربەزەی مافەکانی ئەفریقییە ئەمریکییەکان بوو، ئەو پیاوەی کە ئەمریکییە سپی پێستەکانی بە ڕەقترین زاراوە تاوانبار کرد بۆ ئەو تاوانانەی کە دژ بە ئەمریکییە ڕەش پێستەکان ئەنجامیان دابوو. ڕەخنگرانی تاوانباریان کرد بەوەی کە ھەستاوە بە ھەوڵی ڕەگەزپەرستی و بە بەرز ڕاگرتنی ڕەش پێست و بەکارھێنانی زەبر و زەنگ. مالکۆم ئێکس بە یەکێک لە ھەرە مەزنترین و کاریگەرترین کەسایەتییە ئەفریقییە ئەمریکییەکان وەسف کراوە لە مێژوودا.
مالکۆم ئێکس لە ئۆماھا، نێبراسکا لەدایکبوو. ڕووداوەکانی ژیانی منداڵی کە لەوانە بریتی بوو لە وانەکانی باوکی کە بایەخی دەدا بە شانازیکردن بە ڕەش پێستی و پشت بەستن بەخۆ، و ھەروەھا ئەزموونەکانی خۆی کە گرنگی دەدا بە ڕەگەز، ڕۆڵێکی گرنگ و بەرچاویان بینی لە ژیانی مێردمنداڵی و گەنجێتی دواتری مالکۆم ئێکس. کاتێک کە گەیشتە تەمەنی ١٣ ساڵی، باوکی کۆچی دوایی کرد و دایکیشی خرایە نەخۆشخانەی دەروونی. دواتر کە لە زنجیرە خانووەکان کە شوێنێک بوو بۆ بەخێوکردن مایەوە، مالکۆم ئێکس تێوەگلا لەو کارە تاوانییانەی کە لە بۆستن و نیویۆرک ئەنجامدرا. لە ساڵی ١٩٤٦ مالکۆم ئێکس حوکم درا بە ٨ بۆ ١٠ ساڵ زیندانی.
کاتێک کە لە زیندان بوو، مالکۆم ئێکس بوو بە یەکێک لە ئەندامانی ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلام. لە دوای ئازادکردنی مەرجی لە ساڵی ١٩٥٢، بوو بە یەکێک لە سەرکردەکانی ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلام و وتەبێژی ڕەسمی ئەو ڕێکخراوییە. بۆ ماوەی نزیکەی ١٢ ساڵ بووە ڕووی گشتی و گەلی ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلام. دواتر جیاوازی لە نێوان مالکۆم ئێکس و ئێلیجاە محەممەد، سەرۆکی نەتەوەی ئیسلام، بووە ھۆی ئەوەی کە مالکۆم ئێکس واز لەو ڕێکخراوییە بھێنێت لە ئازاری ١٩٦٤.
لە دوای جێھێشتنی لە نەتەوەی ئیسلام، مالکۆم ئێکس بووە موسوڵمانێکی سوننی و چوو بۆ مەککە بۆ حەج کردن، کە دوایی بووە ھۆی ئەوەی کە وازی لە ڕەگەزپەرستی ھێنا و دەستی لێھەڵگرت. بە شێوەیەکی فراوان گەشتی کرد بۆ ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. ڕێکخراوی مزگەوتی موسوڵمانی دامەزراند، کە ڕێکخراوییەکی ئایینی بوو، و ھەروەھا ڕێکخراوییەکی تایبەت بە ھەموو ئەفریقا، کە ناوی یەکێتی ئەفریقی-ئەمریکی بوو دامەزراند. لە ماوەی کەمتر ساڵێک دوای ئەوەی کە ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلامی جێھێشت، مالکۆم ئێکس لەلایەن سێ ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە بە شێوەیەکی نھێنی کوژرا لەکاتێکدا کە وتاری دەدا لە نیویۆرک.
سێرجیۆ ئەگوێرۆ
thumb|ئەگوێرۆ بەدرێس هەڵبژاردەکەی سێرگیۆ ئەگوێرۆ ناوی تەواوی سێرگیۆ لیۆنێل "کوێن" ئەگوێرۆ دێل کاستیللۆ لەدایک بووی ٢ی جونی ساڵی ١٩٨٨ ئەم یاریکەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئارجەنتین و یانەی یانەی بەرشلۆنە یە لە ھێڵی ھێرشبەریدا ، بەر لەوەی ببێتە یاریکەری یانەیمانچستەر سیتی یاری بۆ یانەی ئیندیپێدنی ئارجەنتینی و ئەتلەتیکۆ مەدرید ی ئیسپانی کردووە ، باشترین دەسکەوت لە مێژووی خۆیدا بردنەوەی خولی ئەوروپا بوو لەگەڵ یانەی ئەتلەتیکۆ مەدرید و دواتر جامی سووپەری ئەورووپاشی لەگەڵ ھەمان یانە بەدەست ھێنا و لەوەرزی ٢٠١١ - ٢٠١٢ بە گۆلە زێڕەکەی سێرگیۆ ئەگوێرۆ خولی پرێمەر لیگ یان بردەوە کە یانەی مانچستەر سیتی زۆرتر لە ٤٠ ساڵ لە بەدەست ھێنانی خوولەکە بێ ھیوا ببو
سەرچاوە
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١١ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٥ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩ پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ