cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شێخ حەسەنی گڵەزەردە
قورئانەکەی گڵەزەردە
٥- دڵی خواناس ئەو دڵە نییە کە دەکەوێتە لای چەپی سنگەوە بەڵکو ئەو شوێنەیە کە سەرقاڵ دەبێت بە زیکری خودا و زۆر بیرکردنەوە و موجاهەدەکردنی نەفس ، ئەوکاتە دڵی ڕاستەقینە تەجەلا دەکات و لە مانای حاڵ تێدەگات
دەستنوسەکانی مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف
مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف کە مێژوو نووسە کۆمەڵە دەستنوسێکی گرنگی هەیە دەربارەی گلەزەردە ئەمەش هەندێک نمونەی دەستنوسەکانیەتی :
١) ئەم نوسراوە کە دەرچووە بە ئیمزای موتەسەریفی سلێمانی لە ڕێکەوتی ١٠-٣-١٩٢٦ تایبەتە بە ڕوانگەکردنی مانگ لەو بەردەی کە زانا و سۆفیگەری ناوداری کورد شێخ حەسەنی گڵەزەردە لێیەوە سەیری مانگی دەکرد لە سەدەی هەژدەهەم بە مەبەستی دیاریکردنی سەرەتای مانگەکان و ڕۆژی بۆنە ئاینیەکان وەک نیوەی شەعبان و سەرەتای ڕەمەزان و زولحەجە و هەردوو جەژنەکە ، کاتێک هیلال ببینرایە ، ئاگرێکی گەورە دەکرایەوە لەسەر شاخی گڵەزەردە و خەڵکی ناوچەی قەرەداغ و بازیان و سورداش و شارەزور و شارباژێر لەگەڵ دانیشتوانی شاری سلێمانی ئاگرەکەیان دەبینی و بەو شێوەیە دەیانزانی کە پێویستە ڕۆژێکی تریش بەڕۆژوو ببن یاخود بیکەن بە جەژن
دادگای شەرعی سلێمانی پشتی دەبەست بە بینینی هیلال لەسەر بەرد و ڕوانگەی شێخ حەسەنی گڵەزەردە وەک ئەم دوو نوسراوە جەخت لەسەر وتەکەمان دەکەنەوە ، لە ساڵی ١٩٨٢ و ١٩٨٣ چومە سەر شاخەکە بە سەرکێشیانە چونکە مینی تێدا هەبوو ، بۆ دووریەک ڕۆیشتین و توانیم ئەو بەردە دیاری بکەم کە پێی دەوترێت (بەردە ئاگرەکە) کە کونێکی سروشتی تێدایە کە قوڵ نییە و مانگی لێوە ڕوانگە دەکرێت ، ئەوەی لەو بەردەوە ڕوانگەی دەکرد ، پشتی دەدایە پاڵ بەردێکی تری زەردەوە.
لە یەکێک لە ژمارەکانی گۆڤاری گەلاوێژ ، مامۆستا عەلادین سەجادی نوسیویەتی کەوا شێخ حەسەنی گڵەزەردە لە بەردەکەدا ١٢ کونی کردووە و هەریەکەیان تایبەتە بە هیلالی مانگێک لە دوانزدە مانگەکەی ساڵ بەڵام من هیچ شتێکی لەو شێوەیەم نەدۆزیەوە و لەوانەیە ئەو کونانەی لەسەر ئەو بەردانە کردبێت کە دایناوە و بەمەش دەتوانین دایبنێین بە ڕوانگەیەک
ئەگەرچی بەردەکان گەورەن و کێشیان نزیکەی دوو تەن یاخود زیاتر دەبێت و دەکەوێتە لوتکەی شاخەکە لە ناوچەیەک کە ڕوو دەکاتە ناوچەی کانی بارێ کە دەکەوێتە ڕۆژئاوای گڵەزەردە و لە بەردەکەوە سلێمانی دەبینرێت و شاخی گڵەزەردە بەشێکە لە زنجیرە شاخەکانی بەرانان کە سنوری باکوری ناوچەی شاخاوی قەرەداغە لە باشوری سلێمانی ، بەردەکەم بە ئەسمەنت دیاری کردووە و وێنەی هیلالەکەم گرتووە ئەوەش لە ٢٩ی ئابی ١٩٨٣ ، کاتێک سەرقاڵی نوێکردنەوەی ڕۆژمێری شێخ حەسەن بووم کە لەسەر دیواری باکوری ناوەوەی مزگەوتە نوێکەی گڵەزەردە بوو ، پەنجەرەیەکی بچوک لە دیواری ڕۆژهەڵاتی مزگەوتەکە دروست کرابوو کە چلە بوو و لە (٩ی کانونی دووەم) دەستی پێدەکرد
بەڕێوبەری ئەوقافی سلێمانی مزگەوت و ڕۆژمێرەکەی ڕوخاندبوو لە نیسانی ساڵی ١٩٨٢ ، بۆیە چووم بۆ گوندەکە و پشکنینم بۆ ژێر بەردە ڕووخاوەکان کرد و چەند پارچەیەکی ڕۆژمێرەکەم دەست کەوت و لەسەر پارچەیەکیان وشەی چلە نوسرابوو بە مانای چل ڕۆژ ، کارم لەسەر ڕۆژمێرەکە کرد دووبارە و دوای تەواوبوونی مزگەوتە نوێکە بە هەوڵی خۆم بەبێ گەڕانەوە بۆ وێنەیەک یاخود شێوەیەکی ڕۆژمێرەکە کە پێشتر هەبووبێت پشتم بەست بە وەسفەکان بەپێی زانیاریەکانی خۆم و ئەو پارچانەی دۆزیمەوە ، ڕاپۆرتێکم نوسی لە ٢٠ لاپەڕەدا پێش دەستپێکردن بە زیندووکردنەوەی ڕۆژمێرەکە و نوسخەیەکیم نارد بۆ دامەزراوەی گشتی شوێنەوارەکان بۆ لێکۆڵینەوە لێی بەڵام وەڵامێکم دەست نەکەوت
٢) بەردی شێخ حەسەنی گڵەزەردە : بەردەکە جۆری ئەسڵی یە و بە هەشت گۆشە هاتووەتە تاشین ، شوێنە ئەسڵیەکەی ئەو مەیدانەی نێوان ڕێگای کۆن و قەبرستان دابوو ، ١٦٠ سم لەسەر ڕووی ئەرز بوو و نازانم چەند لە ژێر ئەرز بووە ، پاشتر هێناویانەتە سەر ڕێگای گشتی لە ژێر قەبرستان ، بەردەکە لای خەڵک پیرۆزە و بۆیاغی سەوزیان لێداوە ، لە ڕۆژی ٢٩-١٠-١٩٩٩ وێنەیم گرت لەگەڵ قیاسەکەی ، پاشتر زۆر بە بۆیاغی سەوز تۆخمان کردووە ، لە ١٢-٦-٢٠٢٠ دیسان وێنەم گرت
٣) نیشانەی نیوەڕۆ و ئێوارە لە نێو مزگەوتی گڵەزەرد : ڕۆژی ١٩-١١-٢٠١٦ دیدارێکم تۆمارکرد لە نێو مزگەوتدا لەگەڵ بەڕێز مەلا نەوزاد عەزیز شەریف جاف لەدایکبووی ١٩٥٧ ، و وتی ساڵی ١٩٧٣ لە دێی (بناوەسوتە)ی پێنجوین دەیخوێند لای مامۆستا مەلا ئەحمەد کە ناوی باوکی لەبیر نیە و خەلکی کوردستانی ژێر دەستی ئێران بوو ، و لەوێ نوسینێکم دیت بە دەست و خەتی (مەلا محەمەدی ڕەئیس)-ی گەڵاڵی کە خۆی دروستی کردبوو لەبارەی ساڵ و مانگەکان و تێیشیدا باسی کردبوو کە شێخ حەسەنی گڵەزەردە لە نێو مزگەوتی گڵەزەردەدا نیشانی نوێژی نیوەڕۆ و نوێژی ئێوارە (عەسر)ی دروست کردووە بەپێی تیرۆژی خۆر و شتی دیکەشتی دروست کردبوو
٤)چوین بۆ سەر شاخ بۆ ئەو شوێنەی شێخ حەسەنی گڵەزەردە کردویەتی بە مەرصەد خانە بۆ تەماشاکردنی مانگی یەک شەوە لە سەدەی هەژدەیەمدا لەسەر شاخی بەرانان ، دادگای شەرعی سلێمانی و هەروەها موتەصەرفی سلێمانی بۆ تەماشاکردنی مانگ ئەم شوێنەیان کردووەتە شوێنێکی ڕەسمی بۆ دەستنیشانکردنی ئەوەڵی ڕەمەزان و ڕۆژی جەژن
٥)مەرقەدی شێخ حەسەنی گڵەزەردە : مەرقەد لەلای خەڵکەوە پیرۆزە تا لە کەرکوکیشەوە خەڵک دێن بۆ زیارەت کردنی و کەسانی نەخۆشیش دەهێنن تا چاک ببێت ، لە نێو سنوری مەرقەدا نابێ پێڵاو لەپێی ئەو خەڵکەدا بێت
٦)دروستکردنی ڕوانگەی چلە بۆ جاری دووەم : ڕۆژی ١٢-٦-٢٠٢٠ من و دۆستکی کۆڕم و مامۆستا عەلی کەریم چوینە گڵەزەردە و بەڕێز مامۆستا ڕەفیق شێخ عومەر مەحمود گڵەزەردە کاک سۆران کەمال جەلالی خۆشنوسی هێنابوو و خەتەکانی نیشانەی ڕؤژەکانی چلەی زستانی لەسەر دیکۆری ڕوانگەی چلەی زستان لە نێو مزگەوتەکەدا هەڵکەنی و بۆیاغی ڕەشی لێیاندا ، وشەی (اول چلە) و وەشەی (تمام چلە)-شمان هەڵکەند و بۆیاغی سورمان لێدا چونکە ڕەنگی سورم لەلای وشەی (چلە) دیبوو لەسەر پارچەیەکی ئەسڵی ڕوانگەکە ساڵی ١٩٨٢ ، لە ژێر خەتەکەی ڕۆژی دەیەم لە چلە ژمارە (١٠) مان نوسی و لە ژێی شەش خەتی دیکەشمان ژمارە نوسی تا خەڵک بزانن ئەمانە چین ، بەڵام لەبەر ئەوەی ژمارە لە ژێر خەتەکان بە ئەسڵ نەبوو ، ئێمە ئەو ژمارانەمان هەڵنەکەندوە و قوڵمان نەکردووە ، تەنها بۆیاغی ڕەشمان نوسیوە بەبێ هەڵکەندنیان ، ساڵی (٢٠١٦) تەواومان کردبوو ، بەڵام بە کاک ڕەفیقم وتبوو موراقەبەی ڕۆژی بکە و خەتەکانی خۆری لێ بدە و جێ بەجێی کرد بە هاوکاری کاک کەمال شێخ فاتیح و سوپاسیان دەکەم بۆ هاوکارییان ، ئێستا ئەو کارەمان نوێ کرد و تەواو بوو ، بەڵام ماوە برج و هەسارەکانیشی دروست بکەین کە شێخ حەسەن بە گەچ لەسەر قەراغی ڕؤژئاوا لە دیکۆری چلەکە (١٥)سم پانە هەمو بورج و هەسارەکانی ئاسمانی لەسەر دروست کردووە بە گەچ ، ئێمە زۆر ماندوو بوین بە دروست کردنی ڕوانگەی چلەی زستان بە گوێرەی قیاساتی پارچە ئەسڵیەکانی ئەوانەی لە ڕۆژانی ٢١-٢٣ ئایاری ١٩٨٢ دا دۆزیمەوە کە گڵی مزگەوتەکەم پشکنی پاش ڕوخاندنی مزگەوت لەلایەن دائیرەی ئەوقافی سلێمانیەوە و لەسەر داوای خەڵکی گڵەزەردە لە ڕۆژی ٢٤ یان ٢٥ی نیشانی ١٩٨٢ شوشەی کڵاو ڕۆژنەی ڕوانگەکەم دی لای یەکێک لە خەڵکی گڵەزەردە و بەپێ شوشەکەم کڵاوژنەکە لە دیواری ڕۆژهەڵاتدا دایە دروست کردن کاتێ خێرخوازێک مزگەوتەکەی دروست کرد ، ئەگەر شوشە و پارچە ئەسڵیەکانم نەدۆزیایەتەوە مومکین نەبوو ڕوانگەکە زیندوو بکرێتەوە ، ساڵی ١٩٨٣ کە زیندوم کرد ، سوپای عێراق مزگەوتەکەی لەگەڵ دێیەکەش وێرانکرد ساڵی ١٩٨٧ ، جاری یەکەم بە هاوکاری مامۆستا کامل ئەحمەد مامۆستای هونەری تەشکیلی دیکۆری ڕوانگەکەم دروست کرد و جاری دووەم بە هاوکاری مامۆستا عەلی کەریم مامۆستای هونەری تەشکیلی دروستم کرد و هەردووش خەڵکی سلێمانین و سوپاسیان دەکەم
٧)ڕوانگەی شێخ حەسەن بۆ تەماشاکردنی مانگی یەک شەوە لەسەر شاخی گلەزەردە : لە ڕؤژئاوای دێ گڵەزەردە و لە پشتی (کانی بارێ) وە لە کۆنەوە ڕێگا چووە بۆ سەر شاخی بەرانان چونکە لەوێ کەلێنێک لە شاخ هەیە و ڕوانگەکە لەسەر سەری شاخە لای کەلێنەکە کە سلێمانی لێوە دیارە و تا شاخی ئەزمەڕ و پیرەمەگرون و شاخی بازیان و سەگرمە لە پشتی دێ خاوێ و هەندێکی دیکە لە قەرەداغ لەگەڵ دەشتی شارەزوور دیارە ، سێ بەردی گەورە لەلای یەک هەیە و یەکیش لە پشتیانە و ڕویان لە باشوری ڕۆژهەڵاتە و دوریان (١٣م) و پانییان پێکەوە (٤م و ٥٠ سم)-ە ، زانای فەلەکی شێخ حەسەنی سەید محەمەدی نۆدێی بەرزنجی لە نیوەی یەکەمی سەدەی هەژدەهەمدا ئەم بەردانەی کردووەتە ڕوانگەیەک بۆ تەماشاکردن و بینینی مانگی یەک شەوی و کە مانگی دەبینی ئاگرێکی گەورەیان لەوێ دەکرد تا هەموو ئەو شوێنانەی لێوەیان دیارن بیبینن و بزانن بەیانی مانگی ڕەمەزانە و یان جەژنە تا ساڵی (١٩٦٠) ئەو کارە لەوێ دەکرا بەڵام کەساڵی ١٩٦١ شۆڕشی کوردستان دەستی پێ کرد ئیتر ئەو کارە نەما ، حکومەتیش لە سلێمانی بە ڕەسمی کاری پێ دەکرد وەک کتابی ڕەسمی موتەصەرفی سلێمانی ساڵی ١٩٢٦ کە کەوتە دەستم ، خەڵکی گڵەزەرد پێشیان دەوت (بەردە ئاگرەکە) ، ڕۆژی ٢٩ی ئابی ١٩٨٣ شێخ بابا ڕەسولی شێخ حەسەن لە خەڵکی گڵەزەردە و لە زوریەتی شێخ حەسەن بەردەکەی پیشانم دا و چیمەنتۆمان برد و چیمەنتۆمان لێدا تا بناسرێ ، بەرزی ئەم شوێنە لە دەریاوە (١٣٨٠) مەترە و دەرەجەکەی (٣٩،٢٦،٣٥ باکور) و (٥٤،٢٢،٤٥ ڕۆژهەڵات) بوو
، تەمەنی زنجیرە چیای شاخی بەرانان ١١٠ ملیۆن ساڵە ، لێرەدا باسی پێوانەی بەردەکانی دەکەم :
١-بەردی پێشەوە واتە بەلای سلێمانیەوە (٢م و ٨ سم) درێژە و (١١٠ سم) بەرزە و ئەستوری لایەکەی کە دیارن (١٩٠سم)-ە ، ڕوەکەی بەلای بەردی دووەمەوە کەمێک قوڵە و مرۆڤ دەتوانێ پشتی بداتێ ، نزیکترین شوێنی لەگەڵ بەردی دووەم (٢٢سم) ، بەردەکە لە ڕۆژهەڵات بۆ ڕۆژئاوا درێژبۆتەوە وەک هەردوو بەردی دیکە
٢-بەردی دووەم و ناوەڕاست درێژیی لە ڕۆژهەڵات بۆ ڕۆژئاوا (١٩٠سم) و ئەستوری سێ لایەکەی کە دیارە لەسەر ئەرز (٢.٦٥م)-ە و بەرزیی لە ئەرزەوە (١١٥سم) ، بڕبڕەی پشتی باریکە و لە ناوەڕاستدا چالکەیەکی مەیلە بەلەمی هەیە بە پێوەری (٣٣*١٨ سم) و قوڵی (١١سم و نیو) ، لە تیژایی پشت بەردەکە واتا سەرەکەی پێنج هێل (کەلێن)ی تێدا هاتووەتە کۆڵین بۆ تەماشاکردنی مانگ ، کەلێنی یەکەم لە ڕۆژئاوایە بە (٤سم) درێژە) و بە (٥سم) فراوانە ، هی دووەم بە (٤سم) درێژە و فراوانی (٥سم) ، کەلێنی سێیەم بە (٥سم) درێژە و فراوانیی دەوری (٥سم) ، کەلێنی چوارەم لەسەر قەراغی چاڵەکە لە پشتەوە (٩سم) درێژە و (٦سم)یش فراوانە ، بۆ تەواوکردنی ئەم کەلێنە لەوبەری چاڵەکەوە کەلێنێک هەڵکەندراوە بە درێژی (٥.٥سم) بە فراوانی (٥سم) واتە هێڵی تەماشاکردن کە بەسەر چاڵەکەوە ڕاستەو ڕاست چووە (٤٧.٥ سم) ، کەلێنی پێنجەم و کۆتایی لە ڕۆژهەڵات (٨سم) درێژە و (٤سم)یش فراوانە ، بەردەکە لە بەری ڕۆژئاوا و هەروەها بەری ڕۆژهەڵات بەقەد سەرە پەنجەیەک هاتبێتە کۆڵین بە شێوەیەکی زۆر تەنک ، هێڵەکان (کەلێنەکان)-ی تەماشاکردنی مانگ ڕو لە باشوری ڕۆژئاوان بەپێی هەڵکەوتنی بەردەکان
٣- بەردی سێیەم (٢.٩٠ سم) درێژە و دەوری (١٥٠سم) پانە و (١٢٠ سم) بەرزە ، قەراغی باشوری ڕۆژئاواکەی قوڵە و باران ناگرێت ، لە ساڵی ١٩٩٦ لە ژێر ئەم قەراغەم نوسی (ئەمە ڕوانگەی شێخ حەسەنە) و وێنەی مانگیشم لەسەری دروست کرد و ناوی خۆشم نوسی لەگەڵ مێژووی ١٩٩٦ و تا ئێستا هەمووی ماوە چونکە بەفر و باران ناگرێت ، لەسەر پشتی دوو پارچە بەرد هەن ، لە تەنیشتی باکوری ڕۆژئاوای هەرسێ بەردەکە بەردێکی بەتەنیایی هەیە بە پێوەری درێژی (١٢٠ سم) و ئەستوری لایەکەی (١٨٠سم) و بەرزیی (٩٠سم) ، ڕۆژی ٢٩-٨-١٩٨٣ پشتی بەردەکەم چیمەنتۆ کرد تا بزر نەبێت و ئێستاش شوێنەواری چیمەنتۆکە ماوە
هەوڵەکانی شێخ حەسەنی گڵەزەردە لە زانستی گەردوونناسیدا
شێخ حەسەنی گڵەزەردە سەعاتێکی تەختەی لە مزگەوتەکەدا دروست کردبوو بۆ مەبەستی دیاریکردنی کات و ڕێکخستنی کاروبار و ئێشگری و بەندایەتی ، کە پێک هاتبوو لە تەختەیەکی بازنەیی کە نیوەتیرەکەی ٢٠ سم و لە ناوەڕاستدا دارێک ڕاست بۆتەوە بە ئەندازەی تیرەکەی و لەگەڵ جوڵانەوەی خۆردا ئاڕاستەی سێبەرەکە دەچێتە سەر ژمارەیەکی تۆمارکراو لەسەری ، هەروەها لە ئەشکەوتێکی بناری گڵەزەردە ، شێخ حەسەن توانیبووی تاقیگەیەکی خنجیلانە دروست بکات لەو دڵۆپە ئاوانەی کە دەچۆڕانەوە و لەناو ئەشکەوتەکە دەیبەست و دەبووە سورەییا
شێخ حەسەن لە ناو مزگەوتەکەیدا لە گلەزەردە کە بەدەستی خۆی حسابێکی فەلەکی و کەشناسی بە گەچ دروست کردووە ، بە پشت بەستن بە تیشکی خۆر لە خۆرهەڵاتەوە دیاری کردووە ، هەروەک پێویستە لە دروستکردنی مزگەوتدا هەیوان و شوێنی بە کۆمەڵ نوێژکردنەکەی بە جۆرێک کە ڕووی لە قیبلە بێت ، هەر لەم ڕووەوە دەتوانین ناوی دیوارەکان بنێین کە کاتێک لە ناو میحرابی مزگەوتەکەدا وەستاوین و ڕوومان لە قیبلەیە ، دیواری لای دەستی چەپمان دیواری ڕۆژهەڵات ئەنوێنێ ، لای دەستی ڕاستیشمان دیواری ڕؤژئاوایە و پشتمان باکورە و بەردەممان کە دیواری باشورە ئەنوێنێ ، دیواری باکوری مزگەوتەکەی شێخ حەسەن لە ناوەوە چوار تاقی لەسەر وێنەکرابوو بە گەچ ، بە گۆشە و هێڵی بەیانی ، نەخشە و نیگاری کێشابوو و دەستنیشانی کردبوو ، ڕۆژ بە ڕۆژ هەموو بەیانیەک ئەگەر بە ڕێکەوت ڕۆژێک هەور و هەڵا بوایە ، خۆر پەنهان دەبوو و چاوەڕێی ساڵێکی تر دەبوو بۆ ئەنجامدانی ئەو شاکارە مەزنە ، شێخ حەسەن وەهای دروستکردبوو کە دووری نێوان تاقی یەکەم بۆ تاقی چوارەم (٢.٤٠م) بوو ، بەرزی تاقەکە (١.٤٠م) بوو ، ئەمەش بۆ ڕاگرتنی حسابی ڕۆژەکانی چلەی زستان کە لەلای شێخی گڵەزەردە (چلەی زستان لە ٨ی کانوونی دووەمەوە دەست پێدەکات هەتا ١٧ی شوباتی هەموو ساڵێک) کە بە حسابی شێخ حەسەنی گڵەزەردە ناسراوە ، ١٤ی ئازار وەرزی بەهارە و ١٤ی حوزەیران وەرزی هاوینە و ١٤ی ئەیلول وەرزی پاییزە و ١٤ی کانونی یەکەم سەرەتای وەرزی زستانە بە گوێرەی ساڵی زاینی ، بە ئەم مەبەستە سودی لە هەردوو دیواری ڕۆژهەڵات و دیواری باکور وەرگرتووە ، لە دیواری ڕۆژهەڵات کڵاوڕۆژنەیەکی (٣٠*٤٠سم)ی دروست کردبوو بۆ هاتنە ژوورەوەی تیشکی خۆر بە جۆرێک لەگەڵ هاتنە ژوورەوەیدا لە ناوەوە بەر دیواری باکور بکەوێت ، دیارە لە یەکەم ساڵی تاقیکردنەوەکەدا بۆ سەر تیشکە کەوتوەکانی سەر دیواری باکور ڕؤژانە شوێنەکانی بە خەتێک دیاری کردووە لەسەر دیواری باکور کە هەر خەتێک نیشانی ڕۆژێک لە ڕۆژەکانی چلەی زستانی نواندووە ، هەتا لە نێوان دووری دیوارەکەدا کە درێژییەکەی (٢.٤٠سم) بوو چلەی زستان تەواو دەبوو ، سەرەتای تاقی یەکەم نوسرابوو (ابتدائی چلە) ، لەنێوان تاقی دووەم و سێیەم نوسرابوو (٢٠ی چلە) ، لە نێوان تاقی چوارەم و کۆتایی نوسرابوو (تمام چلە) واتا کۆتایی چلە
حاجی شێخ ئەحمەدی نەقیب دەڵێت : لە پۆلی سێ و چواری سەرەتایی بووم کە ئێستا تەمەنم ٨٠ ساڵە سەردانی ئەو مزگەوتەم کردبوو لە نزیک کەشناسیەکەوە پەنجەرەیەکی گەورە هەبوو ، لە خوارووی پەنجەرەکەوە تاقێک هەبوو کە چوار کاتژمێری خۆر -ڕۆژی تێدابوو ، من ئەو کاتە نەمزانی ئەم چوار مورە دارە چین کە یەکی بە ئەندازەی ویلی تایەی قەمەرەیەک خڕ و ئەستوور بوون ، لە ناوەڕاستیدا یەکی تولێکی (بەڵاڵۆک) یان شیشی ئاسن چەقی بوو لەسەر ڕووی مورەدارەکە بەشێوەی خاڵی سەعات دیاری کرابوو ، ئەم چوارە بۆ وەرزەکانی (هاوین-پایز-زستان-بەهار) بەکار دەهات ، ئەوکاتەی چومە ئەڵمانیا ، ئەوکات سەعاتی ڕۆژییم بینی و تێگەشتم شێخ چ کارێکی ئەنجامداوە
ئەوەی گڵەزەردی بینیبێت یان لە دورەوە بۆی ڕوانیبێت دەبینێت کە دێکە بە چەند چیا و گرد و بەرزاییەک دەورە دراوە هەریەکەیان لە بەرزاییدا جیاوازیان هەیە ، بەتایبەتی چیای پشت سەر قەبرانەکە کە چیای مەخفەرەکە ی پێدەڵێن کە لەوێوە تا چاو بڕکات زۆر لە ناوچە دوورەکانی دەوروبەری بەدی دەکرێت کە کاتی خۆی هەواڵ بەری تیابووە لە بەری قەرەداغەوە بۆ ناوچەی شارباژێر بە ئاوێنە ، ئەوەی کە لێرە مەبەستە بوترێت ئەوەیە کە بۆچی شێخ حەسەن لە دووری چەند کیلۆمەترێک زۆر لە پشتی دێکەوە ئەو بەرزاییەی لەسەر درێژکراوەی زنجیرە چیای بەرانان هەڵبژاردووە بۆ ڕوانین بۆ مانگ و ئەستێرەکان ؟ دڵنیابن ئەمە جێگەی پرسیارە لە کاتێکدا چەند سەد مەترێک لەناو دێدا بەرزترین چیا شک ئەبرێ بۆ ڕوانین وەک چیای مەخفەرەکە ، بۆیە شێخ حەسەن لە هەڵبژاردنی ئەو شوێنەدا بەهەڵە نەچووە ، چونکە هۆیەک نییە تەنها ئەوە نەبێت کە لەوێوە توانیویەتی زۆرتر و چاکتر ڕوانگەرێتی خۆی بەردەوام پێ بدات ، ڕوانگەی شێخ حەسەن لە پشت گوندەکەوەیە ، بەو شاخە دەڵێن (باسکی وەیس) ، درێژی بەردێکی گەورەیە (٢٩٠سم) درێژی و بەرزی (١١٠سم)ی قۆچەکییە ، کاتێک سەیر دەکەیت بۆ ئاسمان و چاو دەنێیت بەو بەردەوە بەرەو خاوێی قەرەداغ زۆر بە جوانی مانگی یەکشەوە دەبینیت لە دەوروبەری بانگی شێواندا ، جەنابی کەلێکی کردۆتە بەردەکە و زۆر بە جوانی بۆت دەردەکەوێت ، لەجێگەی کەلەکەوە بۆ کۆتایی بەردەکە (١١٠سم) ، درێژی ئەو چاڵەی سەری تێکردووە و بەلاری بۆی ڕوانیوە (٣٠سم) پانە و (٢٤سم) قوڵە ، بەڵام ئەگەر شوێنەکەت گواستەوە ئەوە مانگت لێ ون دەبێت ، بە چاوی ئاسایی مانگی یەکشەوە نابینرێت ، ئەو دەزگا و کەرەستانەی کە شێخ حەسەن لەو جێگەیەدا بەکاری هێناون بریتی بوون لە سێ تاوێرە بەردی گەورە ڕووبەری کۆبونەوەی ئەم سێ تاوێرە بەردە نزیکەی ١٣.٥ مەتر دووجایە ، یەکێکیان لە هەموویان گەورەترە و شێوەی قەنەفەیەکی وەرگرتووە کاتی دانیشتن لەسەری هەست بە ئاسودەیی و ماندونەبونی ئەکەیت ، دوو بەردەکەی تریان لە بەردەمی گەورەکەیاندا دیارە کاتی خۆی شێخ حەسەن ڕوو لە قیبلە دانیشتووە لەسەر گەورەکەیان و قاچی ستۆتە سەر دوو بچوکەکەیان ، هەڵبەتە شتێکیشی بەکارهێناوە بۆ ڕوانین وەک لە خەڵکی بەتەمەنی ڕیش سپی گڵەزەردە بیستراوە ، کاتی نزیک بوونەوەی مانگی ڕەمەزان و جەژنەکان ، شێخ حەسەن پریاسکەیەکی لە خواردن بۆ چەند شەوێک ئەپێچایەوە ، بەرەو شوێنی مەبەست ئەکەوتە ڕێ و لەوێوە شەوانە یان دەمەو بەیان پێش خۆرکەوتن خەریکی ڕوانگەرێتی بووە بۆ ئاو خواردنەوەیش کانی بارێ کە کەوتۆتە خوار ئەم شەوێنەوە پێویستی خۆی جێبەجێ دەکرد ، ئەم شوێنە بۆ خۆی گرنگیەکی جوگرافی و ستراتیژی و فیزیاوی هەیە ، کاتێک شێخ حەسەن مانگی بدیایە لە نزیک ئەم تاوێرانەوە ئاگرێکی ئەکردەوە کە لە هەموو ناوچەکانی (سورداش ، شارەزور ، قەرەداغ ، گەرمیان ، بازیان ، سلێمانی ، شارباژێڕ) دەبینرا ، خەڵکی ئەو ناوچانەش بەهەمان شێوە خەڵکی ناوچەکانی تریان لە سەرەتای ڕەمەزان و جەژنەکان ئاگادار ئەکردەوە و ئەیانگەیاند ، کەرەستەی گەیاندن و زانین لەو سات و کات و ساڵانەدا ئاگر بووە ، بینینی ڕووناکی خێراتر دەگات بە مرۆڤ وەک لە دەنگ ، هەر لەبەر ئەم هۆیەشە خەڵکی ناوچەکە و کوردستان ناوی (بەردە ئاگرین)-یان لێناوە
حاجی شێخ ئەحمەدی نەقیب دەڵێت : لە یەکێک لە کتێبخانە ئەهلییەکانی ئەڵمانیا کتێبێکم داوا کرد لەسەر گەردوونناسی ، لەم کتێبەدا هاتووە : {ئەم زانستە لە هیندەوە هاتووە بۆ عەرەب و لەوێوە بۆ ئەندەلوس و لەوێوە بڵاوبووەتەوە بە ئەوروپادا} ، لە کۆتایی ئەم کتێبە قەبارە زۆر گەورە و ئەستورەدا بە زمانی ئەڵمانی نوسراوە :{شێخ حەسەنی گڵەزەردە لەسەر شاخی گڵەزەردە ٣٠٠ ساڵ لەمەوبەر خەریکی ئەم زانستە بووە ، بەڵام هیچ زانیاری درێژ و تەسەلمان لەسەری نییە} ، ناوی نوسەرەکانی ئەڵمانیەک و ئەمریکیەک بوون
مامۆستای شوێنەوارناسی کورد بەڕێز عەبدولڕەقیب یوسف دەڵێت : گڵەزەردە سەرەتا ناوی بارا بووە و نزیکەی ٣٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر ئاشور ناصرپاڵی دووەم ئاوەدانی بارای داگیر کردووە ، لە سەرجەم بیست و چوار شاری لۆلۆیەکان ، ئێستا ناوی (بارێ -کانی بارێ) زیندووە بۆ شوێنەوارێکی کۆن لە نزیک دێی ئێستا بەلای ڕۆژئاواوەیە ، هەروەها شوێنەواری (کارێزی گاوری)-ش هەیە لە پشت دێکەوە بەلای باشوری ڕۆژئاوایەوە ، کە شارێکی شورا کراو بووە و پانی شوراکە (١٣٠سم) بووە و بڕێک کارێزی کۆنی لێیە ، بەشی ڕؤژهەڵات شوێنەواری تری لێیە ، گڵەزەردە لە ڕێگایەکی سەرەکیدا بووە بۆ گەرمیان و ناوچەی میزۆپۆتامیا ، خانێک لە خواروی قەبرستان هەبووە ، چونکە لەوێدا نیو ئەستونە بەردێکی هەشت گۆشەیی لەوێ ماوە کە نیشانەی ڕێگا بووە ، گڵەزەرد قۆناغ بووە
شێخ حەسەنی گڵەزەردە لە سەرچاوەکاندا
شێخ حەسەنی گڵەزەردە لە چەندین سەرچاوە ئاماژە بە ژیاننامە و کارەکانی کراوە لەوانەش :
سەرچاوە کوردیەکان :
١- بنەماڵەی پاکان (بەحرولئەنسابی ئەحمەدی) :
نوسەر : حاجی مەحمود ئەحمەدی وەڵانی
ساڵی چاپ : ١٣٨٧ ک
چاپخانە : رستمخانە
چاپ : دووەم
٢- زنجیرەی تۆماری تەمەنی پەیک - ژمارە پێنج
ساڵی چاپ : ٢٠٠٦
چاپ : یەکەم
٣- سلێمانی شارە گەشاوەکەم
شوێنی چاپ : هەولێر
چاپخانە : دەزگای ئاراس
٤- ئەدەبی نامە نوسینی کوردیی
نوسەر : کەمال ڕەئوف موحەمەد
ساڵی چاپ : ٢٠٠٤
نوسەر : موحەمەد ئەمین زەکی بەگ
شوێنی چاپ : سلێمانی
چاپخانە : بنکەی ژین
٦- بوژاندنەوەی مێژووی زانایانی کورد
ساڵی چاپ : ٢٠٠٧
٧- شاری سلێمانی ململانێی گرووپە کۆمەڵایەتیەکان
نوسەر : فازیل کەریم ئەحمەد
چاپخانە : دەزگای ڕۆشنبیری جەمال عیرفان
٨- ساداتی بەرزنجە
نوسەر : مەلا مستەفای سەفوەتی کوڕی حاجی مەلا ڕەسوڵی دێلێژە
ساڵی چاپ : ٢٠١٥
٩- کەسایەتییە ناودارەکانی کورد (ئینسایکلۆپیدیای وەڵامی کورد)
نوسەر : دکتۆر بەکر بەرزنجەیی
چاپخانە : بنکەی ڕۆشنبیری لوبنانی
١٠- مێژووی ناودارانی کورد
نوسەر : بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی
ساڵی چاپ : ٢٠١١
چاپخانە : ئەکادیمیای کوردی
١١- ڕۆڵی پرشنگداری زانا مسوڵمانەکان لە پێشکەوتنە زانستییەکان دا
نوسەر : دکتۆر کاوە فەرەج سەعدوون
١٢- سەرچاوەی بێگەرد بۆ ناسینی مەرد
نوسەر : نووری بابا عەلی
چاپخانە : چاپخانەی بینایی
١٣- شێخ حەسەنی گڵەزەردەیی بەرزەنجی ، زانا و داهێنەر
نوسەر : شێخ ستار عەبدوڵڵا بەرزەنجی
١٤- نەوەکانی بابە ڕەسوڵی گەورە
١٥- شکۆ نامە
نوسەر : م. ئاوات ئەبووبەکر ئەحمەد
ساڵی چاپ : ٢٠٠٨
چاپخانە : کارۆخ
١٦-مێژووی زانایانی کورد
نوسەر : مەلا تاهیر مەلا عەبدوڵڵا بەحرکەیی
ساڵی چاپ : ٢٠١٠
١٧-بنەماڵەی زانیاران
نوسەر : مەلا عەبدولکەریمی مودەریس
ساڵی چاپ : ١٩٨٤
شوێنی چاپ : بەغداد
١٨-باخچەی سەیدەکان
نوسەر : موحەمەد عەبدولکەریم شێخانی بەرزەنجی
ساڵی چاپ : ١٩٧١
١٩-تەسەوف و ڕەوتی نیشتیمانی
سەرچاوە فارسیەکان :
نوسەر : باب مردۆخ ڕۆحانی
ساڵی چاپ : ١٣٨٢ ک
شوێنی چاپ : تاران
چاپخانە : بڵاوکراوەی سرووش
چاپ : دووەم
چاپخانە : زانکۆی تاران
٣-فرهنگ کتب و نشریات کردستان
نوسەر : شەهاب خزری
چاپخانە : چاپخانەی سیمرغ - ناوەندی بڵاوکراوە زانستی یەکانی کالج
چاپ : یەکەم
٤-تاریخ تصوف در کردستان
نوسەر : م. موحەمەد ڕەئوف تەوەکوڵی
ساڵی چاپ : ١٣٨١ ک
چاپخانە : بڵاوکراوەی تەوەکوڵی
سەرچاوە عەرەبیەکان :
١- الآثار الخطية في المكتبة القادرية في جامع الشيخ عبدالقادر الكيلاني
نوسەر : د.عیماد عەبدولسەلام ڕەئوف
ساڵی چاپ : ١٩٧٨
شوێنی چاپ : بەغداد
چاپخانە : ئیرشاد
چاپ : یەکەم
٢-معجم اعلام الكرد في التأريخ الإسلامي و العصر الحديث في كردستان و خارجها
شوێنی چاپ : سلێمانی
چاپخانە : بنکەی ژین
٣-مراكز ثقافية مغمورة في كردستان
چاپخانە : دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی
٤- علماؤنا في خدمة العلم و الدين
چاپخانە : چاپخانەی دارولحورییە
٥-معجم المؤلفين
نوسەر : عومەر ڕەزا کەحالە
شوێنی چاپ : لوبنان
چاپخانە : دامەزراوەی ڕیسالە
٦-هدية العارفين
نوسەر : ئیسماعیل پاشای بەغدادی
چاپخانە : دار إحياء التراث العربي
٧-إيضاح المكنون
نوسەر : ئیسماعیل کوڕی موحەمەد ئەمین کوڕی میر سەلیمی بابانی بەغدادی
٨-الشيخ معروف النودهي البرزنجي
نوسەر : شێخ محەمەدی خاڵی کوڕی شێخ ئەمینی خاڵ
ساڵی چاپ : ١٩٦١
٩-سادات البرزنجة
نوسەر : عەبدولقادر موحەمەد بەرزنجی
ساڵی چاپ : ١٩٥٦
شوێنی چاپ : کەرکوک
چاپخانە : الترقي
نوسەر : شێخ مارفی ڕیشەڵانی
ساڵی چاپ : ٢٠٠٢
دەستخەتەکان :
١-بحر الأنساب بشمول الأجداد
نوسەر : مەلا شێخ مارفی نۆدێی بەرزەنجی
٢-الاشرافية
نوسەر : م.شێخ مەحمودی شۆریجە
٣-ریسالەی ئەشرافییەی کوردیی
٤-رسالة المنجية في مناقب سادات البرزنجية
٥-الرسالة المنجية في سادات البرزنجية
سەرچاوەکان
پۆل:سلێمانی پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی
شێخان شێخ بزێنی
شێخان شێخ بزێنی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شێخان شێخ بزێنی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گڵناغاجی گەورە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دارەقوتە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ماملێسی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەرچنار.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٩٣٦
تشرینی دووەم
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٣٦
نەرگسەڵە
نەرگسەڵە یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٨ کەسە. ئەم دێە ھێدی ھێدی چۆڵ بووە و دانیشتوانی بەروە شار یان دێکانی دیکە کۆچیان کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ئۆنا چاپلین
ئۆنا کاستێلا چاپلین (بە ئینگلیزی: Oona Castilla Chaplin) (لەدایکبووی ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٦) خانمەئەکتەرێکی ئیسپانییە. کچەزاکەی ئەکتەری ناسراو چارلی چاپلینە ئۆنا لە چەندین بەرھەمی ھونەریدا بەشداری کردووە، وەک زنجیرەی تابوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەی ھونەری درامی پۆل:بنەماڵەی چاپلین
تەرزە جاف
تەرزە جاف (لەدایکبووی ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢، سلێمانی) نووسەر و شاعیری کوردی سەدەی بیست و بیست و یەکە.
ژیاننامە
ناوی تەواوی تەرزە فایەق جافە، لە ساڵی ١٩٩٥ بەکالۆریۆسی لە بواری جوگرافیا بەدەست ھێناوە لە زانکۆی سەلاحەددین (ھەولێر)، ڕۆژنامەنووس و ھۆنەر و چالاکونێکی بواری ئافرەتانە لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٧–٢٠٠٩ لە ئاژانسی (أصوات العراق) وەک نووسەر و وەرگێر کاری کردووە، ھاوسەری نوسەر و پرۆفیسۆر دکتۆر فەرھاد پیرباڵە کەبەھۆی ئەم پەیوەندیەیان بەھرە و توانستی ئەدەبیان بەرزە فڕ بووە زۆر لەژێر کاریگەری یەکترن، تەرزە جاف لە ٢٠١٦ لە دامەزراوەی میدیایی کوردستان ٢٤نووسەر و پێشکەش کارە، پێنووسەکەی بە نوکێکی تیژی ھێزی ژن ھەژماڕدەکرێت لە جیھانی ئەدەبیاتی کوردیدا
سستیی گورچیلە
وێنۆک|ئامێری پاک کردنو‏‏‏ە‏‏‏ی خوێن له کاتی توشبوون ب‏‏‏ە‏‏‏ سستی یان له کارک‏‏‏ە‏‏‏وتنی گورچیله‌
سستیی گورچیلە یان لە کار کەوتنی گورچیلە (بە ئینگلیزی: Renal Failure) حاڵەتێکە کە گورچیلە ناتوانێت کردەی پاڵاوتن و فرمانە ئاساییەکانی خۆی بە جێ بھێنێت. دوو جۆری سەرەکی ھەیە ئەوانیش: کتوپڕ (تیژ) زیان پێگەیشتنی گورچیلە (ئەکیووت ڕێناڵ ئینجری) کە زۆر جار چاک ئەبێتەوە ئەگەر چارەسەری باش بە کاربھێنرێ و نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن (کڕۆنیک ڕێنال دیسیز) کە زۆر جار چاک نابێتەوە. ھەر دوو حاڵەتەکەش چەند ھۆکاریکیان ھەیە. سستیی گورچیلە بە زۆری دیاری دەکرێت بە کەمبوونەوی ڕێژەی پاڵاوتنی گورچیلۆکە (glomerular filtration rate)، ئەویش ئەو ڕیژەیەیە کە خوێن ئەپاڵێورێ لە گڵۆڵە لە (توورەکەی بۆمان) ک پێکەوە بە (گۆی ماڵپێچی) دەناسرێن، کە یەکەی پاڵاوتنی خوێنن لە گورچیلە، کە ئەوەش دیاری دەکرێت بە کەمبوونەوە یان نەمانی بەرھەم ھێنانی میز، یان بە تێبینی کردنی پاشماوە زیان بەخشەکانی وەکو (کریاتینین، یۆریا) لە خوێندا. بە پێی ھۆکارەکەی ھەندێ جار دەبێتە ھۆی تێبینی کردنی خوێن لە میزدا ھیماتۆیوریا یان پرۆتینی زیاد لە میزدا پرۆتینۆیوریا. لە سستیی گورچیلەدا لەوانەیە ھەندێ کێشەی وەکوو زیادبوونی شلەی لەش (کە دەبێتە ھۆی پەنەمان)، و زیادبوونی ڕێژەی ترشی و پۆتاسیۆم و فۆسفات، و کەمبوونی ڕێژەی کالسیۆم و لە قۆناغە کۆتاییەکاندا تووشبونی کەم خوێنی (ئەنێمیا)، درێژە کێشانی نەخۆشیەکانی گورچیلە ڕەنگە ببێتە ھۆی ئەگەری تووشبون بە نەخۆشیەکانی دڵ.
پۆڵێنکردن
سستیی گورچیلە دابەش ئەکرێت بۆ دوو پۆل (جۆر): کتوپڕ (تیژ) زیان پێگەیشتنی گورچیلە و نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن، کە ھەردوو جۆرەکەش جیا دەکرێنەوە بە خواستی کریاتینین لە ئاوگدا (سێرۆم)، و لە ھۆکارەکانی تر کە بە کاردێت بۆ جیاکردنەوەی بە سووکی زیان پێگەیشتنی گورچیلە لە نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن بریتیە لە کەمخوێنی یان قەبارەی گورچیلە لە پشکنین. کە لە نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن دا توشبوو تووشی کەم خوێنی و بچووک بوونەوەی قەبارەی گورچیلە دەبێت.m
ھێما و نیشانەکانی
نیشانەکانی سستی گورچیلە ھەندێ جار لە قۆناغە زۆر سەرەتاییەکان دەرناکەوێت و لە کەسێک تا کەسێکی تر جیااوازە. ھەندێ لە نیشانەکان:
ھۆکاری توشبوون
کتوپڕ (تیژ) زیان پێگەیشتنی گورچیلە (کە پێشتر بە کتوپڕ (تیژ) سستی گورچیلە دەناسرا): زۆرجار بە ڕوودەدات بە ھۆی پچڕانی چوونی خوێن بۆ گورچیلە یان زۆر ژەھراوی بوونی گورچیلە، چونکە کتوپڕ (تیژ) زیان پێگەیشتنی گورچیلە زۆر جار پاش ڕووداو، بریندار بوون، پاش نەشتەرگەری، ھەر حالەتێک بببێتە ھۆی نەچوونی خوێن بۆ گورچیلە ڕوودەدات. و ھەندێک جار زۆر بە کارھێنانی ھەندێک دەرمان وەکوو دژە زیندەیی (antibiotic) یان چارەسەر بە مادەی کیمیاوی(chemotherapy) ببنە ھۆی تووشبوون بە کتوپڕ (تیژ) زیان پێگەیشتنی گورچیلە.
نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن: زۆرترین ھۆکاری باو بۆ توشبوون بە نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن نەخۆشی شەکرەیە و بەرزی پەستانی خوێن بۆ ماوەیەکی زۆر بێ کۆنترۆڵ کردن، و ھەندێک جار بە ھۆی بۆ ماوەیی. ھەندێک جۆری دەرمانیش وەکو ئەسپرین، ئیبۆپرۆفین، ئەسیتامینۆفین (پاراسیتامۆل) دەتوانن ببنە ھۆی توشبوون بە نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن.
پشکنین و دیاری کردن
نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن دیاری دەکرێت بە نزیکی بە پێوانی ڕێژەی پاڵاوتنی گورچیلۆکە کە ئەویش بۆ ٥ قۆناغ پۆلێن دەکرێت. ڕێژەی پاڵاوتنی گورچیلۆکەش جیاوازە بە پێی تەمەن، ڕەگەز، قەبارەی لەش.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
١٩٣٧
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٣٧
ئۆگووست ئانیسێ بورژوا
ئۆگووست ئانیسێ بۆرژووا شانۆنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦ پۆل:مردووانی ١٨٧١
دێھبەلەند
دێھبەلەند شارۆچکەیەکی شارستانی مۆئمنابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١١٤٧٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ئۆسکار-٥٠
ئۆسکار-٥٠ یەک لە مانگە دەستکردەکانی زنجیرە مانگی ئۆسکارە، لە ڕێکەوتی ٢٠-١٢-٢٠٠٢ لە شاری مەلیک عەلدولعەزیز بۆ زانست و لێکۆڵینەوە ھەڵدرا، مانگێکی دەستکردی عەرەبییە لە جۆردا و گرنگی بە شەپۆلی ڕادیۆیی دەدات لە جیھاندا، سعودیە یەکەمین وڵاتی عەرەبییە کە مانگی دەستکردی تایبەت بە شەپۆلە ڕادیۆییەکان ھەڵدابێت لە وڵاتانی عەرەبی.
ھەتا ئێستاش ئەو مانگە کاری خۆی دەکات.
ژمارەیەک مانگی ھەڵگرتووە و شەپۆلی ٢ مەتری وەردەگرێت و شەپۆلێکی ٧٠ سانتیمەتری دەنرێتەوە بە توانی ٢٥٠ میلی وات، بۆ ناردنی شەپۆل لەرەلەری ٦٧ ھێرتز بەکاردەھێنرێت و ماوەی ٢ چرکە دەگات، لەرەلەری ٧٤.٤ ھێرتز بو ناردنەوەی بەکاردەھێنرێت ماوەی ١٠ دەقیقە دەمێنێتەوە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕیاز
کارتی ناسنامەی نیشتمانی بۆ سعودیە
کارتی ناسنامەی نیشتمانی سعودیە یان کارتی باری شارستانی بریتییە لە لەکۆمەڵەیەکی گرنگ بۆ ھاونیشتمانیانی سعودیە، بەکاردێت بۆ ناسینەوەی ھاوڵاتی لە دەزگا حکومی و ئەھلیەکانی سعودیە وەکو (بانکەکان). ھەروەھا دەتوانرێت لەکاتی گەشت بۆ وڵاتانی ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو بەکاربھێنرێت، ھەروەھا ئافرەتانیش دەتوانن بۆ گەشتکردن بۆ وڵاتانی ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو بەکاری بھێنن کاتێک کەسێکی نزیکی لەگەڵی نەبێت.
ئەم کارتە دوای ١٥ ساڵ لەکاردەکەوێت.
خشۆک
خشۆکان یان خزۆکان: تاقمێک لە گیانەوەرانی بڕبڕەداری خوێنسارد، بە پێستی ڕووتەڵی زبر و پتر پووڵەکەدارەوە کە ھێلکە دەکەن . خشۆکان لە بنەماڵەی دووژینانن. یەکەمین گیانەوەرانی سەر وشکی بوون کە توانیان بەتەواوەتی لەگەڵ ژیانی سەر زەوی ھەڵ بکەن، پێستیان وشک و شاخینەیە. لەشیان بە پووڵەک یان پەڕەی ئێسکی داپۆشراوە. ئێسکبەندی خشۆکان یەکپارچە ئێسکە، دڵیان چوار کەلێنی ھەیە. زۆربەی ئەم گیاندارانە لە وشکی دەژین، ژمارەیەکی کەم وەک کیسەڵەکان دەتوانن بۆ ماوەیەک لە ئاودا بژین کە بە دووژینان دەناسرێن. زۆربەی خشۆکەکان گۆشتخۆرن و بڕێکیان چز و ژارێکی زۆر کوژەریان ھەیە. سەرەڕای ئەمە دەورێکی گرنگ لە ژینگە و ژیانی مرۆڤ دەبینن. ئەم گیاندارانە لە کۆنتڕۆڵی مێرووە زیانۆک و ڕاگۆزەکانی نەخۆشیی وەک مالاریا، قالۆنچەکان و مێتوولکەی لاکوتەکان ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن. 200px|چەپ|وێنۆک|گومگمۆکی جەکسۆن 200px|چەپ|وێنۆک|بزنمژەی ژاپۆنی 200px|چەپ|وێنۆک|مار مار ، مارمێلک ، تیمساح, کیسەڵ و ھەموو دایناسۆرە دوابڕاوەکان لە پۆلی خزۆکان دێنە ھەژمار.
پۆلێنی خزۆکەکان بەگوێرەی چاڵ و قوپاوی لاجانگیان دەکرێ. ئەو خزۆکانەی دوو چاڵ بە لاجانگیانەوەیە، بە دووچاڵان ( دایاپسید)دەناسرێن. ئەوانەی قووپاوییان پێوە نییە، بێچاڵان (ئاناپسید) و دەستەیەکیش کە یەک قووپاوییان ھەیە بە یەکچاڵان(سیناپسید) دەناسرێن.
تیمساح لە کوردستان
بەرێوبەری پۆلیسی دارستان و ژینگەی گەرمیان رایدەگەێنێت، لە لایەن چەند ھاوڵاتیەکەوە تیمساح لە ناو روباری سیروان بینراوە.
بە پێی ھەواڵێکی پێگەی ئەلیکترۆنیرادیۆی ناوخ، لە ماوەی چەند مانگی رابردودا دەنگۆی بڵاوبونەوەی تیمساح لەناو روباری سیروان لە کەلار بینراوە، لای خۆیەوە، بەرێوبەری پۆلیسی دارستان و ژینگەی گەرمیان، عەقید شوان محەمەد، بە پێگەکەی راگەیاندووە" لەلایەن ھاوڵاتی (ئازاد ئەحمەد) دانیشتووی گوندی (شێخ لەنگەری گەورە)ەوە ئاگادار کراونەتەوە، کە تیمساحی لەناو ڕوباری سیرواندا بینیوە، درێژیی یەکێک لەو تیمساحانە یەک میتر بووە". لە درێژەی قسەکانیدا عەقید شوان ئەوەشی خستۆتە روو، تاوەکو ئێستا لەناو ڕوباری سیرواندا گیانلەبەری لەوشێوەیە بوونی نەبووە، بۆیە گومان دەکرێت کە لەشوێنێکی دیکەوە ھێنرابنە ناو ئەو ڕوبارەوە ھەروەھا پێویستە ھاوڵاتیان ئاگاداری خۆیان بن، بەتایبەت ئەو کەسانەی لەو ڕوبارەدا سەرقاڵی ڕاوی ماسی، یاخود مەلەکردنن.
لە کۆتایدا وتویەتی" دوای ئەوەی بەتەواوەتی دڵنیادەبنەوە لەبوونی ئەو تیمساحانە ، دارستانی ھەرێم ئاگادار دەکەنەوە، بۆ ئەوەی بزانرێت ڕێوشوێنی پێویست چییە، تاوەکو بۆ ئەو مەبەستە بگیرێتەبەر"
.
چەند رۆژێک لەمەوبەر پۆلیسی دارستانی گەرمیان ھەواڵی ئەوەی بڵاوکردەوە کە ھاووڵاتییەک ئاگاداری کردوونەتەوە لە ناوچەی شێخ لەنگەر لەسەر رووباری سیروان لە نزیک شاری کەلار، چوار تیسماحی لە ناو رووبارەکە بینیوە، دواتریش ھەر بە قسەی ھاوڵاتییەک کە دیسانەوە پۆلیسی دارستانی ئاگادارکردبووە، لە ناوچەی پێبازی سەر رووبارەکە، لە کاتی ڕاوکردنی ماسی تیمساحێک ھەڵیکوتاوەتە سەری و بە زۆر توانیویەتی خۆی ڕزگار بکات. بۆ ئەم مەبەستەش پۆلیسی دارستانی گەرمیان بەداوداچوونیان بۆ رووداوەکە دەست پێکرد.
لەبارەی دوایین زانیاری سەبارەت بە بەدواداچوونەکانی پۆلیسی دارستانی گەرمیان، بەرێوەبەری ئەو دەزگایە، موقەدەم شوان محەممەد بە ئاژانسی ھەواڵی راگەیاند؛ لە ماوەی چاودێرکردن و بەدوادچونیان لەو انچوانەی کە تیمساحەکان بینراون، ھیچ تیمساحێکیان نەبینیوە، تەنھا ئاژەڵێک نەبێت کە ئەویش ناوی جەلاویە و تا ڕادەیەک شێوەی لە تیمساح دەچێت.
١٩٣٨
ساڵی ١٩٣٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٣٨
فەلەکەدین کاکەیی
thumb|فەلەکەدین کاکەیی فەلەکەدین سابیر حەمود کاکەیی لەدایک بووی ساڵی ١٩٤٣ لە شاری کەرکوک ، کەسایەتی ناسراوی کاکەییەکان و کوردە و ئەندام پەرلەمانی یەکەم خوولی پەرلەمانی کوردستان بووە و ھەروەھا لە کابینەکانی سێیەم و پێنجەم لە ئەنجومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێم وەزیری ڕۆشنبیری ھەرێمی کوردستان بووە، جگە لەوەش پێشتر ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە .، وەھەروەھا ڕاوێژکاری سەرۆکی ھەرێم مەسعوود بارزانی بووە،  لەدوای رووخاندنی رژێمی سەدام دەستپێکی نووسینەکانی فەلەکەدین کاکەیی  وەک کەسێکی چەپی کورد دەستی بە نووسین و کاری سیاسی کردووە لەگەڵ چالاکڤانانی سیاسیی عەرەبی عێراقیدا بووەتە سەرنووسەری ڕۆژنامەی (التاخی) لە بەغدا ، کە ئەوکات یەکێکبوو لە بەربڵاوترین ڕۆژنامە عێراقییەکان. لە ڕێکەوتی ٣١ی تەمموزی ٢٠١٣ دا بە نەخۆشیی کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوە
گۆڤاری مەهاباد - ژمارەی ١٤٩ ساڵی ١٣٩٢، لاپەڕەی ٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
بڕیارنامەی ٤٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئازاری ١٩٧٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕۆدیسیای باشوور-زیمبابوی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠٧٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٧٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ڕاوەند (تاجیکستان)
ڕاوەند شارۆچکەیەکی شارستانی وەنجە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٤٩٧٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تاجیکستان
شارلو لاسەیی
شارلو لاسەیی شاعیر و ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦ پۆل:مردووانی ١٨٤٣
شێخ پاڵەوان
شێخ پاڵەوان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شێخ پاڵەوان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی داڵاواکوردان و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەوەکەڵی بچوک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارەدێی ئاغجەلەر لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی ھەنجیرەی ساڵحۆک.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پەڕینەوە لە تەپوتۆز
پەڕینەوە لە تەپوتۆز فیلمێکی کوردی (بەزاراوەی سۆرانی و کورمانجی-عەرەبی-ئینگلیزییە) لەلایەن دەرھێنەری کورد شەوکەت ئەمین کۆکییەوە کاری دەرھێنان و نووسینی بۆ کراوە. فیلمەکە ٧٣ خولەکە و لەوڵاتی عێراق و فەڕەنسا گرتەکانی گیراون. حەسەن عەلی و نێچیروان ئەرگوشی و تورەج ئەسلانی و شەوکەت ئەمین کۆکی کاری بەرھەمھێنانییان بۆ کردووە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦ پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ٢٠٠٦ پۆل:فیلمە عێراقییەکان پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی
تازەخورماتوو
تازەخورماتوو یەکێک لە شارەدێیەکانی قەزای داقووق، لە پارێزگای کەرکووک، ناوەندی ناحیەی تازەخورماتووە. ١٠ کم لە شاری کەرکووکەوە دوورە و ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسە لە نەتەوەی تورکمان و کوردن، لە ساڵی ٢٠١٥دا لەلایەن داعشەوە ھێرشی کیمیاباران کرا.
جوگرافیا
رووبەرەکەی ٥٤٠/١١٥ ھەزار دۆنم دەبێت. لە ناوچەکەدا نزیکەی بیست گوندی نەتەوەی کورد و عەرەب و تورکمان ھەیە کە بەناوبانگترینیان بریتین لە (گوندی بەشیر) و (گەرداگلۆ). بە ناحیەی تازەخورماتوودا دوو ڕووبار تێدەپەڕێت:
دانیشتوان
تازە خورماتوو زۆرینەی تورکمانن ھەروەھا کوردی لێدەژی. لە ناودارترین ھۆز و ئێڵە تورکمانەکانی نیشتەجێی تازە بریتین لە:(حسکلی، مورادلی، قەرەسقلو، قەرەناز، سەفوکلەر، بەیات، نەجارلەر(بەنی عەز)، دەندەن، ئورجلی، صالحی، موالی ، شبلە، ئەغلەلەر، ئیمامی، بۆیاخچی، فەتخان، بەکرلەر، سەیدلەر، موجاورلەر، ونداوی، بابا، قار یاغدی، صوفی، دەرکەزلی، ینکجەلی).
ئێڵ و ھۆزە کوردەکان زۆرینەی پێکھاتوون لە:(کاکەیی، داودی، باجەلانی و زەنگەنە).
ئابووری
بە یەکێک لە ناوچە بەناوبانگەکانی پارێزگای کەرکووک دادەنرێت بەھۆی زۆری ژمارەی دارەکانی بەتایبەت لە وەرزی بەھاردا کە ناوچەکە بە سەوزایی و دار و باخچەی زۆرەوە جوان دەبێت. بەھۆی جوانی و زۆری دارخورما و زەیتوون و ترێ، باخچە گشتیەکانی بە زەوی سەوز و پارکی کەرکووک ناودەبرێن. تازە بۆ ئابوورییەکەی پشت بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و بازرگانی دەبەستێت.
مێژوو
لە تازەخورماتوو چەند شوێنێکی شوێنەوار ھەیە، گرنگترینیان “تل تازە(قەڵا)”ی بەناوبانگن لە نزیک بازاڕ و “سێ گرد (ئۆج تەپە)”، کە تا ئەمڕۆ توێژەران نەیانتوانیوە بنەچەی دیاری بکەن، بەڵام پێیان وایە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووری و ئیسلامی و بەشێکیشی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوی و ئاماژەش ھەیە بۆ بوونی ھەندێک شوێنەوارە دێرینەکان مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی ئۆرخۆنی.
شارەدێی تازەخورماتوو گوندێک بوو کە پێشتر پێی دەگوترا “خورماتوو جەک” یان “خورماتوو چۆک” بە واتای خورمایەکی زۆر، وە کە کوڕی تەیموور عومەر شێخ بەھادەر لە مانگی یەکی ساڵی ١٣٩٤دا لەم گوندە لە ناوچەی سێ گرد وەستابوو(نزیک وێستگەی کارەبای تازەی ئێستا) و شوێنەکەی وەک ئۆردوگا گرتبوو ئەو لە ڕێگادا بوو بۆ بەغدا بۆ ئەوەی بچێتە پاڵ باوکی. ڕۆژێکیان بۆ پیاسەکردن چووە دەرەوە، تیرێکی یەکێک لە ماسیگرەکانی ناوچەکە بە ھەڵە لێی دەدات، کە بووە ھۆی مردنی و دەوروبەری و سەرکردەکەش، شێخ بەھادور، توڕە دەبن، خەڵکەکەی کوشت و ڕووخاندنی... گوندێک بۆ تۆڵەی سەرکردەکەیان چەند کەسێک لەم کارەساتە ھەڵھاتن.
لە گێڕانەوەیەکدا مێژووی دێرینی شارەدێیەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەوڵەتی ئیلخانی لە ساڵی ٦٥٦ کۆچی - ١٢٥٨ ز، بەڵام لە سەردەمی دەوڵەتی قەرەقۆینلو لە ساڵی ٨١٤ کۆچی - ١٤١١ زاینی دروستکراوە و پەرەی پێدراوە لە لایەن ھۆزە کۆنەکانی تورکمانەوە نیشتەجێ بووە، لەنێویاندا خێڵەکانی ئۆغوز و عەزاری. تازە خورماتوو لە ساڵی ١٥٤٨ز لە ١٠٣ خانوو و ٢٠ مووچە پێکھاتبوو، میڵ و جلشۆر و وەرشەی قوماشی ھەبوو.
ناحیەی تازە لە ساڵی ١٩٦٠ لە چوارچێوەی فەرمانی کۆماری عێراق ژمارە ٦٣٥ لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٠ دامەزراوە، بەڵام ھەندێک خزمەتگوزاری و ئاسانکاری گرنگی تێدا نییە. لە سەردەمی سەددام حوسێندا تازە خورماتوو تووشی نادادپەروەری و زوڵم و گۆشەگیری بوو، لە ساڵی ١٩٨٠ی زایینیەوە بە لەسێدارەدان و زیندانیکردن و دادگاییکردنی گروپێکی گەورەی باشترین گەنجانی تازە دەستی پێکرد، ئەم کارە سەرکوتکەرانە دوای ڕاپەڕینی جەماوەری تا ساڵی ٢٠٠٣ بەردەوام بوون لەبەر ھۆکاری تائیفی و نەتەوەیی.
شارەدێیەکە لە سەردەمی سەدامدا ئەزموونی بەعەرەبکردن بووە کە زەوی تورکمانەکان و کوردەکان دەستی بەسەردا گیرا و درایە دانیشتوانی عەرەب.
دوای رووخانی رژێمی سەدام، تازە خورماتوو لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ تووشی کارەساتێکی گەورە بوو، کاتێک خۆکوژێک لە نزیک مزگەوت و حوسێنییەی پێغەمبەری مەزن (د.خ) لە ناوچەی عاشور بارھەڵگرێکی بۆمبڕێژکراوی تەقاندەوە و بەھۆیەوە ٨٩ کەس کوژران و برینداربوون ٢٠٠ کەس کە زۆربەیان ژن و منداڵن و بەتەواوەتی ناوچەکە ڕووخا. شەھیدان لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا بە ناوی گۆڕستانی شەھیدانی دەوڵەتەوە بەخاک سپێردران.
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ لەگەڵ گوندەکانی نزیکی براوەچلی، قەرەناز، چەرداغلی، بەشیر، کۆمەڵکوژی لانیکەم ٤٠ گوندنشینی بەخۆیەوە بینی کە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ئەنجامدرابوون. لە مانگی ئازاری ٢٠١٦دا، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ھاوەنێکی تەقاند کە مادەیەکی کیمیایی نەناسراوی تێدابوو و بەھۆیەوە کەسێک کوژرا و ٦٠٠ کەسیش برینداربوون.
لە ئێستادا لەلایەن لیوا تورکمانەکانی، حەشدی تورکمانی کۆنترۆڵ دەکرێت.
فەرمانگەکان
لە قەزاکەدا ژمارەیەک فەرمانگەی فەرمی و حکومی ھەن، لەوانە بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی تازە، ئەنجوومەنی ناحیەی تازە، بەڕێوەبەرایەتی شارەوانی تازە، ئاو، کارەبا، کاروباری مەدەنی، کشتوکاڵ، ئیدارەکانی ڤێتێرنەری، کۆمەڵەی کۆڵبەران، بنکەی پۆلیس ، ناوەندی بەرگری شارستانی، فەرمانگەیەکی زانیاری، مەکۆیەک بۆ چالاکییەکانی گەنجان، مەکۆی ڕۆشنبیری، وێستگەی گەنمەشامی زەرد، وێستگەی پاککردنەوەی ئاو لە نزیک پڕۆژەی ئاودێری کەرکوک، وێستگەی پڕکردنەوەی سووتەمەنی، باخچەی ساوایان، قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی و ناوەندی، بەڕێوەبەرایەتی گواستنەوەی کارەبا، وێستگەی بەرھەمھێنانی غاز، دادگای باڵای تازە، بەڕێوەبەرایەتی کۆنترۆڵی باکوور، کلینیکی تەندروستی تازە، تۆمارکردن تێبینی خانووبەرە بکە.
شوێنە پیرۆزەکان
مزگەوتی گەورەی تازە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
ماندویتی
ماندوێتی لە زانستە زیندەیەکان واتا وەڵام دانەوەیەکی جەستەیی یان عەقڵیە بۆ فشار یان پەستانێک. -- https://web.archive.org/web/20191211001952/https://medlineplus.gov/ency/article/003211.htm
ئەختەر
ژیاننامە
سەرەتای خوێندنی ئەختەر لە یەکێ لە حوجرەکانی مزگەوتی گەورەی کۆیە بووە. لە تەمەنی مێردمنداڵی وانەی فارسی لای مەلا سمایل مەنتک خوێندووە، ماوەیەکیش لەگەڵ ئەسعەد ئاغای حەوێزی برای لە بەغدا ھەردووکیان بەردەوام دەبن لەسەر خوێندن. لە پاشانا لە تەمەنی پازدە ساڵیدا ناچار دەبێ دەست لە خوێندن ھەڵبگرێ بەھۆی مردنی باوکییەوە لە جێی ئەو دادەنیشێ. بەم جۆرە دەبێتە سەرۆکی بنەماڵەی حەوێزییان و دیوەخانەی تایبەتی وەک نێوەندێکی وێژەی لەو ڕۆژگارەدا خۆی دەنواند. مەڵبەند و جێی کۆڕ و کۆبوونەوەی شاعیرانی ئەو سەردەمە بوو، بە تایبەتی حاجی و کەیفی و شێخ ڕەزای تاڵەبانی میوانی بەڕێزی ئەو دیوەخانەیە بوون و جێگەی دیارییان تێیدا ھەبوو.
ئەختەر وەک ئاغایەکی بە دیمەن و دەوڵەمەند لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا ئوروستوکراتیانە نەبووە، بەزەیی بە ھەژارانا ھاتۆتەوە، دەستی گرتوون و یارمەتی داون. ئەختەر خاوەنی قسەی خۆی بووە، بەرھەڵستی خراپەی داگیرکەری دەوڵەتی عوسمانی کردووە، تا گەیشتۆتە ئەو ئاستەی ھەجووی سوڵتانی عوسمانی بکا. لەسەر ئەمە والی عوسمانی تەقیەدین پاشا ئەختەری ئاوارەی شاری حیللەی باشووری عێراق کردووە. لە دوای ماوەیەک کە نامیق پاشا بووە بە والی ئەختەری لە ئاوارەیی ئازاد کردووە و گەڕاوەتەوە کۆیە.
لە ژیانی تایبەتی خۆیدا ئەختەر دڵداری کردووە، دڵی چۆتە کچێکی جوانی بنەماڵەی دارۆغەناوی، رابی بووە. ئەم دڵدارییە پاک و بێ گەردە زیندەبەچاڵ دەکرێ بە بەھانەی ئەوەی ئەختەر و رابی بە منداڵی شیریان پێکەوە خواردووە.
ئەختەر تەنیا شاعیر نەبووە، بەڵکو ھونەروەێکی ڕەسەنی مۆسیقا و گۆرانی بووە، ئاوازی بۆ ھەندێ شیعری کوردی داناوە، جگە لەوەی شیعری خۆی کە دەکەوتە بەر دەنگی گۆرانیبێژان ئاوازەکانیان لەلایەن شاعیرەوە دادەنران، ھەروەھا ھەندێ جار بۆ ئاوازێکی دیاریکراو شیعری ھۆنیوەتەوە، بایەخی بە گۆرانی و سروودی میللی (فۆلکۆری) داوە. دیوەخانەی مەڵبەندێکی وێژە و ھونەر بووە. بە گشتی ئەختەر ڕۆڵێکی گرنگی بووە لە ژیانی خوێندەواری کۆمەڵی کۆیە لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمدا.
ئەختەر لە ساڵی ١٨٨٨ لە کۆیە کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی عارەبیان لەتەنیشت باوکی نێژراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٩ پۆل:مردووانی ١٨٨٨ پۆل:شاعیرانی کۆیە پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی شیعری کلاسیکی کوردی
ھاریس جەی
ھاریس جەنگ، پیشەگەرانە ناسراو بە ھاریس جەی، گۆرانیبێژێکی موسڵمانی بەریتانییە کە لەگەڵ کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ئەوەیکنینی رێکۆردس ڕێککەوت پاش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٣، پێشبڕکەیێکی بردەوە.
ژیان
ھاریس لە قوتابخانەی بریت بۆ ھونەر لە لەندەن دەرچوو. ئەلبوومەکەی بە ناوی سەلام لە ٢٠١٥ لەلایەن کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ئەوەیکنینگ ریکۆردسەوە بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٧، ئەو کتێبێکی منداڵانی بە ناوی سەلام و عەلەیکوم: پەیامێک بۆ ئاشتی بڵاوکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:موسڵمانانی بریتانی
نسارەی خوارۆ
نسارەی خوارۆ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٥٨ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٩٣ کەسە.
کۆلچەشمە
کۆلچەشمە شارۆچکەیەکی شارستانی مۆئمنابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٧٠٨٦ کەسە.
نسارەی خوارۆ
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
کۆلچەشمە
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
١٩٣٩
ساڵی ١٩٣٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٣٩
1901 – 1950
چەلێ
چەلێ یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای حەکاری ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٤٫٥٠٦ کەس بووە، کە نزیکەی ٨٫٩٥٧ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای حەکاری پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای حەکاری
نسارەی سەرۆ
نسارەی سەرۆ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢٠٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٠٣٣ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
١٩٤٠
ساڵی ١٩٤٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٤٠
مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال
وێنۆک|ئاڵای مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال یان مەجلسا خوەسەریا دەمۆکراتیکا شەنگالێ یان مەخەدەشە (بە کوردیی کرمانجی: Meclisa Xweseriya Demokratîk a Şengalê, MXDŞ) سیستەمێکی سیاسیی دوفاکتۆیە کە لە ساڵی ٢٠١٧ لە ناوچەی ئێزیدخان لە ناوچە جێناکۆکەکانی باشووری کوردستان دامەزراوە.
مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال لە ٢٠ ئابی ٢٠١٧ لە شنگال لە کۆبوونەوەی نزیک بە ٢٠٠ کەس لە کەسایەتییەکان و چالاکانی سیاسیی و شەڕوانانی ئێزیدی کە دژ بە داعش ڕاوەستابوون و شنگالیان ئازادکردبوو دامەزرا. مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال لە ٢٧ کەس پێک ھاتووە کە بە دەنگی ئەندامانی کۆنگرەی ئەم مەجلیسە ھەڵبژێردرانەتەوە. جگە لە کوردە ئێزیدییەکان، ئاشوورییە مەسیحییەکان و عەرەبە شیعەکانی ناوچەی شنگالیش تێکەڵی مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگالن و لەم مەجلیسە نوێنەریان ھەیە.
مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال ئامانجی خۆی دامەزراندنی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک لە سەر خاکی ئێزدخان و پێکھێنانی ژیانی ھاوبەش لەنێوان گەلانی ناوچەی شنگال ڕاگەیاندووە و خوازیاری ئەوەیە کە لە چوارچێوەی یاسایی کۆماری فیدرالی عێراق وەکوو پێکھاتەیەکی سەربەخۆ بۆ گەلی ئێزیدی و گەلانی دیکەی ناوچەکە بە فەرمی بناسێندرێت.
حکۆمەتی عێراق و ھەروەھا پارتی دیموکراتی کوردستان نەتەنیا مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگالیان بە فەرمی نەناسیوە، بەڵکو دژ بەم مەجلیسە گڕێبەستێکیان کردووە تا بەتەواوی ئەم مەجلیسە لە خاکی ئێزدخان بسڕینن و ئەرتەشی عێراق و پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە سەری ئەو ناوچەیە زاڵ بکەنەوە. ھەروەھا حکۆمەتی تورکیا بە بوردومان کردنی بارگەکانی مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال و ھێزەکانی یەبەشە و یەژەئە لەگەڵ خۆسەربوونی گەلی کوردی ئێزیدی و دامەزراندنی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک لە شنگال دژایەتی دەکات.