cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جۆزێف ستالین
زانست
ھاوشێوەی ئەدەب و ھونەر، زانستیش لە سەردەمی ستالیندا لەژێر کۆنترۆڵی توند و تەواوی ئایدۆلۆژیای دەوڵەتدا بوو، ئاسایشی ئایدۆلۆژی یەکێک بوو لە بنەما گرنگەکانی دەوڵەت کە لە خوێندن و زانستدا وەک (فەرھەنگ و کەلتوری سۆڤیەتی) کاری لەسەر دەکرا، توێژینەوەکانی دەوڵەت لە زۆر بواری زانستیدا پێشکەوتنی بەرچاوی بە خۆوە بینی بەڵام ھەندێک بەشی زانیستی وەک سیبرناتیک (cybernetics) و جینەتیک (Genetics) وەک زانستی بۆرژوازی تەماشا دەکران. توێژینەوەی زانستی ھۆکاری ئەوە بوون کە زۆرێک لە زانایان و بیرمەندان لە ئۆردوگاکانی کارکردندا بەزۆر کاریان پێبکرێت، تەنانەت کار گەیشتە ئەوەی چەند کەسیکیشیان لە سێدارە بدرێن. بە شێوەیەکی گشتی لە ھەندێک بواری تایبەتی زانستدا سۆڤیەت پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆوە بینی کە بەرھەمەکەشی لە سەرەتای پەنجاکاندا بەدیارکەوت کاتیک سۆڤیەتییەکان توانیان کۆمپیوتەری گەورە بەرھەم بێنن، بەڵام ساڵی ١٩٥٧ لەگەڵ بەرھەمھێنانی مانگی دەستکردی سپۆتنیک -١ (Spoetnik ١) سیاسەتمەدارانی ئەمریکا ڕاشکاوانە دانیان بەوەدانا کە ئەوان لە دوای سۆڤیەتەوەن.
خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان
لەسەردەمی ستالیندا بۆ یەکەمجار خەڵکی سۆڤیەت بە ئاستیک لە ئاستەکانی ئازادی کۆمەڵایەتی گەیشتن، پێگەی ژنان لە کۆمەڵگادا گۆڕا، ژنان بۆیان ھەبوو ھاوتای پیاوان بخوێنن و لە سەرکاریشدا بەرامبەر بە کاری ھاوشێوەی پیاو ھەمان کرێ و ھەقدەست بە ژنان دەدرا، لەڕوی تەندروستییەوە کۆمەڵگای سۆڤیەت پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆوە بینی، ئاستی ناوەندی تەمەن زیادی کرد و کۆمەڵگا بەرەو ئارامی و ڕەفاھییەت ھەنگاوی دەنا، مافی خوێندن بۆ ھەمووان وەک یەک بوو، دەرمان و خەستەخانە و دکتۆر بۆ ھەمووان بوو، نەخۆشییەکانی وەک تایفۆئید و مەلاریا تا ئاستێکی زۆر کەم بوونەوە، ژنان بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەو وڵاتەدا توانیان لە کەش و ڕەوشێکی ئارامدا و لەژێر چاوی پزیشک و لەنێو خەستەخانەکاندا منداڵ بخەنەوە، لەسەردەمی ستالیندا بۆ یەکەم جار نەوەیەک ھاتە دنیاوە کە زۆربەی ھەرە زۆریان خویندەوار بوون.
جەنگی جیھانی دووەم
بەر لە جەنگی جیھانی دووەم ستالین وەزیری دەرەوەی خۆی ماکسیم لیتڤیتۆڤی لابردو (مۆلۆتۆڤ)ی خستە شوێنی، کاری مۆلۆتۆڤ ئەوە بوو کە بتوانێت لەبەرامبەر نەتەوە پەرستە نازییەکانی ئەڵمانیا (ھتلەر) و فاشتەکانی ئیتالیا (مۆسۆلینی) بتوانێت لەگەڵ فەرەنساو ئینگلیزدا جۆرێک لە ھاوپەیمانی بەرگری ھاوبەش بەرھەم بێنێت، بەڵام پاش ئەوەی سەرەنجام دانوستانەکانی مۆسکۆ لەم بارەوە شکستی خوارد، گۆڕانکارییەکی گەورە بەسەر ھەڵوێست و سیاسەتی ستالیندا ھات و لە ڕۆژی ٢٤ ی مانگی ئابۆسی ١٩٣٩ دا ڕێکەوتنامەی مۆلۆتۆڤ – ڕیبن تروپاکت مۆری مۆرکرد، ئەم ڕێکەوتن نامەیەی ستالین بە ڕێکەوتن نامەی بەرگری ناو دەبرێت، مەبەستی ستالین لەمەڕ ئەم ڕێکەوتنە ئەوە بووە کە خۆی گوتەنی (با دوژمنەکانمان جارێ یەکتر بخۆن)، بەڵام لە ڕۆژی ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ واتە تەنھا پاش یەک ھەفتە لە مۆرکردنی ڕێکەوتنەکە ھتلەر ھێرشی کردە سەر پۆڵەنداو بەشی خۆراوای داگیر کرد، بەمەش جەنگی جیھانی دووەم ھەڵگیرسا، سۆڤیەتیش لەبەرامبەر ئەمەدا لە مانگی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا ھێرشیان کردە سەر پۆڵەنداو بەشی خۆرھەڵاتی وڵاتەکەیان بۆ خۆیان برد، بەمەش تەواوی ئەو ناوچەیەی کە بەر لە جەنگی جیھانی یەکەم بەشێک بوون لە خاکی ڕووسیا گەڕانەوە ژێر دەسەڵاتی سۆڤیەت. ستالین لە ٥ی مارسی ١٩٤٠ فەرمانی کوشتنی ٢٥٧٠٠ کەسی لە دیلە پۆڵەندییەکان بەتاوانی دژایەتی شۆڕش و نەتەوە پەرستی دەرکرد، زۆربەی ئەم کوژراوانەش کەسانی ڕووناکبیری ناودارو پیاوانی دەوڵەت بوون. لەزستانی ١٩٤٠ سوپای سووری سۆڤیەت ھێرشی کردە سەر فنلەنداو داگیری کرد، ھەرچەندە فنلەندییەکان شەڕێکی زۆر قورسیان لەگەڵ سۆڤیەتدا کرد بەڵام سەرەنجام خۆیان بە دەستەوەدا. ڕۆژی ٢٢ی ژونی ١٩٤١ ھتلەر پەیمانی (مۆلۆتۆڤ- ڕیبن ترۆپاکت)ی شکاند و لە ھێرشێکدا بە ناوی (ئۆپراسیۆنی بەربەرۆزا) ھێرشی کردە سەر خاکی سۆڤیەت و بەشێکی داگیر کرد.
جەنراڵ بەفر: سەرچاوەکانی مێژوو بە شێوەیەکی جیاواز باس لە ئۆپراسیۆنی بەربەرۆزا دەکەن، بەپێ ی وتەی ھەندێک لەو سەرچاوانە لەبەر ئەوەی پێشتر ستالین زۆر ئەفسەری شارەزاو گەورەی نێو سوپای سووری لە سێدارە دابوون ئەم ھێرشەی بە کتوپڕو چاوەڕوان نەکراو کرایە سەرو خۆی بۆ ئامادە نەدەکردبوو، ھەندێک سەرچاوەی دیکە باس لەوە دەکەن کە ستالین بەڵێ زۆر دڵنیا بووە لەوەی کە ئەڵمانیا ھێرش دەکاتە سەریان بەڵام چاوەڕێ ی ئەوە نەبووە بەو کتوپڕییە بێت، بەڵکو لەو باوەڕەدا بووە ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا ھەرگێز بەر لە ساڵی ١٩٤٢ ئەنجام نادرێت، بەڵام چەندین سەرچاوەی دیکەش ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە بەڵێ ستالین زۆر بە وردی حسابی بۆ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا کردووە، بەڵگەی ئەوەش ئەوەیە کە ئەو ھەموو کارخانەو شوێنە گرنگ و ستراتیژییەکانی گواستووەتەوە بۆ قووڵایی وڵات، تەنانەت ئەو ھێزانەشی لەو شوێنانە جێگری کردبوون ھەمووی ھێزی لاوازبوون بە چەکی کۆنەوە بۆ ئەوەی دوژمن بکەوێتە ھەڵەی ھەڵسەنگاندنەوە، تەنانەت ھاوتای ھێرشەکانی کۆنی ناپلیۆن ستالین ھەمیشە پاشەکشەی کردووە بۆ دوواوە بۆ ئەوەی سوپای ئەڵمانیا پەلکێشکاتە ژورێ و بڵاوی کاتەوە و بتوانێت گاڵەی پێبکات، ستالین لەم بارەوە لەوەڵامی یەکێک لە ژەنراڵەکانی خۆیدا کە داخۆ ھەتا کەی پاشەکشە دەکەن دەڵێت (ھەتا ئەو کاتەی ژەنراڵ بەفری ھاوڕێمان قوتیان دەدات) ئیتر لەگەڵ پەلێکش کردنی سوپای ئەڵمانیا بۆ قووڵایی ناوچە ساردەکان و ھەتا نزیک دەروازەی شاری مۆسکۆ، ئیتر شەڕی ڕاستەقینە و دژە ھێڕشی سۆڤیەت دەستیپێکرد، شەڕی ڕاستەقینەی ئەڵمانەکان سەرەتا لەگەڵ نەخۆشی و بەفردا بوو پاشان سوپای سوور قڕی کردن… پاش تێکشاندنی ئەڵمانەکان لە شەڕی ستالینگراد ١٩٤٣ ئیتر پاشەکشەیان دەستپێکرد، بە تێپەڕبوونی کات و لە ساڵی ١٩٤٤ دا زۆربەی وڵاتانی ئەورووپای خۆرھەڵات کەوتنە ژێر دەستی سوپای سوورەوە، لە ڕۆژی دووەمی مانگی مەی ١٩٤٥ شاری بەرلین بە تەواوی کەوتە دەست سوپای سوورو ستالین جەنگی بردەوە.
مردنی ستالین
ڕۆژی ٥ی ئازاری ١٩٥٣ ستالین لە ماڵەکەی خۆیدا لە کونتسەڤۆ کۆچی دووایی کرد، ھەتا ئێستا سەبارەت بە ھۆکاری مردنی ستالین ھیچ ئاشکرا نەبووە، بەڵام سەرچاوە فەرمییەکانی حکوومەتی سۆڤیەتی ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو بە نەخۆشی فشاری دەماخ کۆچی کردووە. ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە لاڤرێنتی بەرییا (Lavrenti Beria) ستالینی دەرمان خوارد کردبێت، ھۆکاری ئەمەش ئەوە بووە گویا بەرییا ھەستی بەوە کردووە کە ستالین لەناوی دەبات چونکە ئەو دەسەڵاتی زۆری پەیدا کردبوو، بەرییا کاری بۆ ئەوە کردووە کە پاش دەرمانخواردکردنی ستالین ھەتا ماوەی ٢٤ کاژێر ھیچ دکتۆرێک نەتوانێت سەردانی بکات. یەکێکی دیکە لە چیرۆکەکانی مردنی ستالین باس لەوە دەکات گویا ستالین بە درێژایی ڕۆژێک لە ژورەکەی خۆی نەھاتووەتە دەرەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ھیچ کەس بۆی نەبووە بێزاریکات، کەس نەیوێراوە لە دەرگای بدات و ھەواڵی بپرسێت، بە درێژایی ئەو ڕۆژە ھەتا مۆڵەتی چونە ژوری ستالین وەرگیراوە و کەسێک بۆی ھەبووە بچێتە ژورەکەی ستالین لەسەر فەرشی ژورەکەی خۆی لەپەلوپۆ کەوتووە و پاشان بە فشاری دەماخ مردووە.. لاشەکەی ستالین بە مۆمیاکراوی لە ڕۆژی ٩ی ئازاردا لە ڕێورەسمێکی گەورەدا لە پاڵ دامەزرێنەری یەکییەتی سۆڤیەت ڤلادیمیر لێنین دەنێژرێت، ساڵی ١٩٦١ لاشەکەی گوێزرایەوە بۆ دیواری کرەملن و لەوێ نێژرا. ساڵی ١٩٩١ لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوە و کەرتوپەرت بوونی سۆڤیەتدا، جۆرجیاش سەربەخۆیی ڕاگەیاند و لە تەواوی وڵاتدا ھەموو پەیکەرەکانی ڤلادیمیر لێنین و جۆزێپ ستالین شکێنران، بەڵام لە سەدان کەس لە گۆڕەپانی شاری گۆری کۆبوونەوەو پەیکەرەکەی ستالینیان پاراست.. لە مانگی ژونی ٢٠١٠ دەسەڵاتدارانی جۆرجیا بە شەو پەیکەرەکەی ستالینیان داگرت، ئەم پەیکەرە برۆنزە و شەش مەتر درێژە، لە پەنجاکانی سەدەی بیستەمەوە لە شوێنی لەدایکبوونی ستالین لە گۆڕەپانێکدا دانرابوو، بەڵام بەھۆی جەنگی ساڵی ٢٠٠٨ لە نێوان ڕووسیاو جۆرجیادا ئەو پەیکەرە برایە مۆزەخانەیەکی تایبەت بە ستالین لە ھەمان شارو لە جیگای ئەودا یادگارێکی قوربانییەکانی ئەو جەنگە دانرا.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:مردووانی ١٩٥٣ پۆل:جۆزێف ستاڵین پۆل:شاعیرانی گورجستان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:کۆمۆنیزم لە ڕووسیا پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان پۆل:خەڵکی پارێزگای تیفلی پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت پۆل:سیاسەتدارانی سۆڤیەت پۆل:بۆڵشەڤیکەکان پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب
عەبدوڵا کوڕی عەبدول موتەلیب ھاشمی قورەیشی، (٨١پ.ک - ٥٣پ.ک) (٥٤٤ز - ٥٧١ز). باوکی پێغەمبەر محەممەدە.
بلاکبێری
thumb|لۆگۆی ئامێرەکە بلاکبێری ناوی موبایلێکه که کۆمپانیای کەنەدی (Research in Motion) دروستکەریەتی کە لە ساڵی ١٩٩٩ تاوەکوو ئێستا بەرهەمی دەهێنێت. مۆبایلی بلاکبێری زیاتر ناوبانگی لەبەر شێوەی ئاسانی پۆستی ئەلیکتڕۆنی و تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و ھەروەھا چەندەها خزمەتگووزاری تر دەرکردووە. وشەی بلاکبێری بەمانای توو کە جۆرێکە لە میوە بۆ خواردنە بەکاردێت.
خزمەتگوزارییەکان
thumb|یەکەم دەرچووی بلاکبێری تۆخەکە (بۆڵد) وەشانی ٩٠٠٠
عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب
سەرچاوەکان
ویکیپێدیای عەرەبی
بلاکبێری
سیستەم
تا ئێستا کۆمپانیا کەنەدەیەکە سیستەمی Operating system بەکاردەهێنێت کە ئەم سیستەمە پەرەی پێدراوە لەلایەن RIM.
ڤینسێنت ڤان گۆخ
وێنۆک|ڤینسێنت ڤان گۆخ ڤینسێنت ڤان گۆخ (بە ھۆڵەندی: Vincent Willem van Gogh, ) (لەدایکبووی ٣٠ ئازاری ١٨٥٣ - کۆچی دوایی لە ٢٩ تەممووز ١٨٩٠) نیگارکێشێکی ھۆڵەندیی بوو، وەک یەکێک لە ھونەرمەندانی ئیمپڕێشنیزم پۆلێن کراوە. نیگارەکانی بە گرانترین و میللییترین و بە بەھاترین نیگارەکانی جیھان دەخەمڵێندرێن. ماوەیەکی زۆر بەھۆی ھێرشی نەخۆشیی مێشکییەوە ناڵاندی (سەبارەت بەمەش زۆرێک گریمانە و تێڕوانین ھەیە) کە یەکێک لە ناوبانگترین لەو ڕووداوانەی ڕوویاندا ئەوەبوو بەشێکی لە گوێچکەی چەپی خۆی بڕی. یەکێک بوو لە بەناوبانگترین ھونەرمەندانی وێنەیی شێوەکاریی و بۆ دەربڕینی ھەست و سۆزی خۆی ڕووی لە وێنەیی شێوەکاریی کرد. لەدوایین پێنج ساڵی کۆتایییەکانی ژیانیشیدا زیاد لە ٨٠٠ نیگاری ڕۆنی کێشا و لە ناوبانگرترینیشیان پەتاتەخۆرەکانە.
عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ٥٧٠ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم پۆل:بنەماڵەی محەممەد
ڤینسێنت ڤان گۆخ
ژیان
ڤان گۆخ کوڕی تیۆدۆرۆس ڤان گۆخ (١٨٢٢–١٨٨٥) بووە کە قەشەیەکی چاکسازیخوازی ھۆڵەندی بووە و دایکی ناوی ئانا کۆرنێلیا کارپێنتۆس بووە (١٨١٩–١٩٠٧). بە کردەوە ھیچ زانیارییەک لەبارەی دە ساڵی یەکەمی ڤینسێنت ڤان گۆخەوە نییە. ڤان گۆخ بۆ ماوەی دوو ساڵ لە خوێندنگای بەشەناوخۆیی لە شاری زیڤێنبێرگن خوێندوویەتی و دواتر بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە بەردەوام بووە لە خوێندنی ئامادەیی لە خوێندنگای شا ویلێمی دووەم لە شاری تیلبۆرگ. لەو کاتەدا و لە ساڵی ١٨٦٨ ڤان گۆخ لە تەمەنی پازدە ساڵیدا خوێندنی بەجێھێشت و ھەرگیز نەگەڕایەوە.
لە ساڵی ١٨٦٩ ڤینسێنت ڤان گۆخ پەیوەندی بە کۆمپانیای (Goupil & Cie) کرد کە کۆمپانیایەکی بازرگانی ھونەری بوو لە لاھای. بنەماڵەی ڤان گۆخ لە مێژە پەیوەندییان بە جیھانی ھونەرەوە ھەبوو، بەو پێیەی مامی ڤینسێنت، کۆرنێلیس ("مام کۆر") و ڤینسێنت ("مام سەنت")، دوو بازرگانی ھونەری بوون. برا بچووکەکەی بەناوی تیۆ ڤان گۆخ، ژیانی وەک بازرگانێکی ھونەری بەسەر بردووە و لە ئەنجامدا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی دواتری ڤینسێنت ھەبووە وەک ھونەرمەندێک و نیگارکێشێک.
ڤینسێنت وەک بازرگانێکی ھونەری تاڕادەیەک سەرکەوتوو بوو، و بۆ ماوەی حەوت ساڵی دیکە لەگەڵ گوپیل و سی مایەوە. لە ساڵی ١٨٧٣ گواسترایەوە بۆ لقی کۆمپانیاکە لە لەندەن، و بە خێرایی سەرسام بوو بە کەشوھەوای نەریتی ئینگلیزی. لە کۆتایی مانگی ئابدا ڤینسێنت ڕووی لە ٨٧ ھاکفۆرد ڕۆد کرد، و لە کۆمپانیای مێسرس. گۆپیل و کۆ-Goupil & Co، ١٧ شەقامی ساوسھامپتۆن. لەگەڵ ئۆرسولا لاوەر و کچەکەی یوجینی دەژیا. دەوترێت ڤینسێنت ھەست و سۆزی بۆ یوجینی ھەبوو، بەڵام زۆرێک لە ژیاننامەنووسانی سەرەتایی ناوی یوجینییان بە ھەڵە گەڕاندووەتەوە بۆ دایکی ئۆرسولا. ڤینسێنت ڤان گۆخ بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە لە لەندەن مایەوە. لەو ماوەیەدا سەردانی زۆرێک لە پێشانگای ھونەری و مۆزەخانەکانی کردووە، و بووەتە سەرسامێکی گەورەی نووسەرانی بەریتانی وەک جۆرج ئێلیۆت و چارڵز دیکنز. ھەروەھا ڤان گۆخ سەرسامێکی گەورەی نەخشێنەرانی بەریتانیا بووە. بەرھەمەکانیان ئیلھامبەخش و کاریگەرییان لەسەر ژیانی ھونەری دواتری ڤان گۆخ ھەبوو.
پەیوەندی نێوان ڤینسێنت و گۆپیل بە تێپەڕبوونی ساڵەکان زیاتر ئاڵۆزتر بوو، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٧٥دا گواسترایەوە بۆ لقی کۆمپانیاکە لە پاریس. لە کۆتایییەکانی مانگی ئازاری ساڵی ١٨٧٦دا ڤینسێنت گۆپیلی بەجێھێشت و بڕیاریدا بگەڕێتەوە بۆ ئینگلتەرا، کە ئەو دوو ساڵەی لەوێ بەسەری بردبوو تێیدا دڵخۆش بوو. لە مانگی نیساندا ڤینسێنت ڤان گۆخ دەستی بە وانەوتنەوە کرد لە خوێندنگای ڕێبەر ویلیام بی. ستۆکس لە ڕامسگەیت، و بەرپرسی ٢٤ کوڕ بووە کە تەمەنیان لە ١٠ بۆ ١٤ ساڵ بووە. ڤان گۆخ لەکاتی دەست بەتاڵیدا بەردەوام بوو لە سەردانکردنی پێشانگاکان و ڕێزگرتن لە چەندین پارچە ھونەری گەورە لەوێدا. ھەروەھا خۆی بۆ خوێندنی تەورات تەرخان کرد، چەندین کاتژمێری بە خوێندنەوە و دووبارە خوێندنەوەی پەرتووکی پیرۆز بەسەر بردووە. ھاوینی ساڵی ١٨٧٦ بۆ ڤینسێنت ڤان گۆخ کاتێکی ئایینی بوو. ھەرچەندە لە خێزانێکی ئایینیدا گەورە بووە، بەڵام دەستی نەکردووە بە تەرخانکردنی ژیانی خۆی بۆ کڵێسا بەڕاستی، تا ئەم کاتەی نەبێت.
بۆ ئەوەی لە مامۆستایەکەوە بگۆڕێت بۆ پیاوی ئایینی، ڤینسێنت داوای لە قەشە جۆنز کرد کە بەرپرسیارێتی زۆرتری پێبدات کە بۆ پیاوێکی ئایینی. جۆنز ڕازی بوو و ڤینسێنت دەستی کرد بە قسەکردن لە کۆبوونەوەکانی نوێژکردن لە پەرستگای تێرنھام گرین. ئەم قسەکردنە وەک ئامرازێک بوو بۆ ئامادەکردنی ڤینسێنت بۆ ئەو ئەرکەی کە بۆ ماوەیەکی زۆر چاوەڕێی دەکرد: یەکەم وتاری لە یەکشەممە. ھەرچەندە ڤینسێنت زۆر جۆش و خرۆش بوو بۆ ئەوەی ھەلێکی ھەبێت بۆ بوون بە وەزیر، بەڵام وتارەکانی مات و تاڕادەیەکی زۆر بێ گیان بوون. ڤان گۆخ دوای ئەوەی لە جەژنی کریسمسدا سەردانی خێزانەکەی کرد مانەوەی لە ھۆڵەندا ھەڵبژارد. دوای ئەوەی لە سەرەتای ساڵی ١٨٧٧دا بۆ ماوەیەکی کورت لە پەرتووخانەیەک لە شاری دۆردرێخت کاردەکات، ڤینسێنت لە ٩ی ئایاردا چووە ئەمستردام بۆ ئەوەی خۆی بۆ تاقیکردنەوەی وەرگرتنی زانکۆ بۆ خوێندنی زانستە ئایینییەکان ئامادە بکات. ڤینسێنت لەوێ وانەی یۆنانی و لاتینی و بیرکاری وەرگرتبوو، بەڵام بەھۆی کەمی لێھاتوویییەوە لە کۆتاییدا دوای ١٥ مانگ ناچار بووە واز لە خوێندن بھێنێت. دواتر ڤینسێنت ئەم قۆناغەی بە خراپترین قۆناغی ژیانی خۆی دانا. لە مانگی تشرینی دووەمدا ڤینسێنت نەیتوانی شایستەی خوێندنی مژدەبەری (بانگێشتکردنی خەڵکییە بۆ چوونە ناو ئایینی گاور) بێت لە شاری لایکن، بەڵام لە کۆتاییدا کڵێساکە پێشنیاری کرد بچێتە ناوچەی کانگاکانی خەڵوز لە شاری بۆرینای بەلجیکا.
لە مانگی یەکی ساڵی ١٨٧٩دا ڤینسێنت دەستی کرد بە سەرپەرشتیکردنی کانگاکانی خەڵوز و خێزانەکانیان لە گوندی کانگاکانی وەسمیس. ڤینسێنت ھەستی بە وابەستەیییەکی سۆزداری بەھێز دەکرد لەگەڵ کرێکارانی کانەکاندا. ھاوسۆزی بارودۆخی ترسناکی کارکردنیان بوو و ئەوەی لە توانایدا بوو ڤان گۆخ بۆیانی ئەنجامدا، وەک سەرکردەیەکی گیانی، بۆ سووککردنی بارگرانی ژیانیان. ئەم ئارەزووە خۆبەخشە بردییە ئاستێکی زۆر گەورە کاتێک ڤینسێنت دەستی کرد بە پێدانی زۆربەی خواردن و جلوبەرگەکانی بەو کەسە ھەژارانەی کە لەژێر چاودێری ئەودا بوون. سەرەڕای نیازە بەرزەکانی ڤینسێنت ڤان کۆخ، نوێنەرانی کڵێسا بە توندی ڤان گۆخیان ڕەتکردەوە و لە مانگی تەممووزدا لە پلەکەی دەریان کرد. ڤان گۆخ ڕەتیکردەوە ناوچەکە جێبھێڵێت، ڕووی لە گوندێکی نزیک کرد بە ناوی کویسمێس، و لەوێ بە ھەژارییەکی زۆرەوە مایەوە. لە ساڵی دواتردا ڤینسێنت خەباتی کرد بۆ مانەوە و ھەرچەندە نەیتوانی بە ھیچ پلەیەکی فەرمی وەک پیاوانی ئایینی یارمەتی خەڵکی گوندەکە بدات، بەڵام سەرەڕای ئەوەش ھەڵیبژارد وەک ئەندامێکی کۆمەڵگاکەیان بمێنێتەوە. ڕۆژێک ڤینسێنت ھەستی بە ناچاری کرد سەردانی ماڵی جوول بریتۆن بکات کە نیگارکێشێکی فەڕەنسی بوو کە زۆر ڕێزی لێدەگرت و ئەوەش پێویستی بە ڕێکردنێکی حەفتا کیلۆمەتر بوو بۆ کوریێرس لە فەڕەنسا، ھەرچەندە تەنیا ١٠ فرانکی لە گیرفانیدا بوو؛ بەڵام ڤینسێنت زۆر شەرمن بوو لەکاتی ھاتنیدا لە دەرگاکە بدات، بۆیە بە تەواوی بەبێ متمانەیی گەڕایەوە گوندی کیۆسمیس. ھەر لەم کاتەدا بوو کە ڤینسێنت ڤان گۆخ پیشەی داھاتووی خۆی وەک ھونەرمەندێک ھەڵبژارد.
دەرکەوتنی کارە سەرکەوتووەکان
لە مانگەکانی سەرەتای ساڵی ١٨٨٥ ڤان گۆخ بەردەوام بوو لە بەرھەمھێنانی زنجیرەیەک تابلۆ سەبارەت بە جووتیاران. ڤینسێنت ئەم تابلۆیانە وەک جۆرێک لە خۆفێرکردن سەیری دەکرد و بۆ بەردەوامبوون لە پەرەپێدانی پیشەکەیی و وەک ئامادەکارییەک بۆ سەرکەوتووترین کارەکانی تا ئێستا. ڤینسێنت تا مانگی ئازار و نیسان کاری لەسەر ئەم نوێژینەوانە کردووە، و بۆ ماوەیەکی کورت وازی لێ ھێنان کاتێک باوکی لە ٢٦ی ئازاردا کۆچی دوایی کرد. پەیوەندی ڤینسێنت لەگەڵ باوکی لە چەند ساڵی ڕابردوودا زۆر ئاڵۆز بوو، بەڵام بە دڵنیایییەوە دڵخۆش نەبوو بە مردنەکەی، بەڵام لە ڕووی سۆزدارییەوە لێی دابڕابوو، ئەمەش ڕێگەی پێدا وەک ھەمیشە بەردەوام بێت لە کارکردن. 220x440px|وێنۆک|[[پەتاتەخۆرەکان (نیسانی ١٨٨٥)]] دوای ئەوەی لە ساڵانی ڕابردوودا بە قوورسی کار دەکات و بەردەوام پەرە بە شێوازەکانی دەدات، توانی یەکەم تابلۆی گەورەی خۆی بەناوی «پەتاتەخۆرەکان» بەرھەم بھێنێت. ڤینسێنت بە درێژایی مانگی نیسانی ساڵی ١٨٨٥ کاری لەسەر تابلۆکە کردووە، ڕەشنووسی جۆراوجۆری بەرھەم ھێنا بۆ ئامادەکاری بۆ کۆتا وەشانی زەیتی گەورەی لەسەر کانڤاس. پەتاتەخۆرەکان وەک یەکەم پارچەی ڕاستەقینە و دەگمەنی ڤینسێنت ڤان گۆخ ناسراوە و کاردانەوەکان بەرامبەر بەو تابلۆیە ھاندەری بوون؛ بەڵام ھاوڕێ و ھاوھونەرمەندی بەناوی ئەنتۆن ڤان ڕابارد (١٨٥٨–١٨٩٢) کارەکانی بەدڵ نەبوو و سەرنجەکانی سەبارەت بە تابلۆکەی بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی ھاوڕێیەتی نێوانیان. ھەرچەندە ڤینسێنت لە ڕەخنەگرنت لە کارەکانی توڕە و بێزار دەبێت، بەڵام بە گشتی دڵخۆش بوو بە ئەنجامەکە، بەم شێوەیەش باشترین بەشەکانی ژیانی دەستپێکرد. ڤان گۆخ بە درێژایی ساڵی ١٨٨٥ بەردەوام بوو لە کارکردن، بەڵام دیسانەوە تووشی دڵەڕاوکێ بووەوە و جارێکی دیکە پێویستی بە ھاندان بوو. لە سەرەتای ساڵی ١٨٨٦دا بۆ ماوەیەکی کورت پەیوەندی بە ئەکادیمیایەک کرد لە ئەنتۆرب، بەڵام دوای نزیکەی چوار ھەفتە لە تووندی مامۆستایان ناڕازی بوو و جێی ھێشت. وەک چۆن زۆرجار بە درێژایی ژیانی نیشانی دابوو، ڤینسێنت ھەستی دەکرد کە خوێندنی فەرمی جێگرەوەیەکی خراپە بۆ کار؛ بۆیە بۆ ماوەی پێنج ساڵی قوورس کاری کرد بۆ باشکردنی بەھرەکانی وەک ھونەرمەندێک و بە دروستکردنی تابلۆی پەتاتەخۆرەکان خۆی سەلماند کە نیگارکێشێکی پلە یەکە؛ بەڵام بەردەوام ویستوویەتی خۆی باشتر بکات و بیرۆکە بەدەستبھێنێت و بۆ تەکنیکە نوێیەکان بگەڕێت بۆ ئەوەی ببێتە ئەو ھونەرمەندەی کە بەڕاستی ئاواتەخواز بووە ببێت. ئەوەی لە توانایدا بوو لە ھۆڵەندا ئەنجامیدا، پاشان بەجێیھێشت و چوو بۆ پاریس.
لە پاریسدا
ڤینسێنت ڤان گۆخ بە درێژایی سەرەتای ساڵی ١٨٨٦ لەگەڵ تیۆی برای نامەی دەنارد و ھەوڵی دەدا ڕازی بکات کە بچێتە پاریس. تیۆ کەسایەتییە ڕەقەکەی براکەی دەزانی. ڤینسێنت لە سەرەتای مانگی ئازاردا گەیشتە پاریس. قۆناغی ڤان گۆخ لە پاریس تایبەت بوو بۆ ژیانی ھونەرمەندێک. ئەو دوو ساڵەی کە ڤینسێنت لە پاریس بەسەری بردووە یەکێکە لە قۆناغە بێ بەڵگەنامەکانی ژیانی، چونکە ژیاننامەنووسەکان پشتیان بە نامەکانی نێوان ڤینسێنت و تیۆ بەستووە بۆ ئەوەی ڕاستییەکان بزانن، نامەکانیش وەستان کاتێک ھەردوو براکە پێکەوە لە شوقەیەکدا ژیان کە ھی تیۆ بوو، لە ناوچەی مۆنمارتر لە پاریس. تیۆ وەک بازرگانێکی ھونەری پەیوەندییەکی زۆری ھەبوو، ئەمەش وای کرد ڤینسێنت ئاشنا بێت بە ھونەرمەندە پێشەنگەکانی پاریس لەو کاتەدا. لە ماوەی ئەو دوو ساڵەی کە لە پاریس بوو، ڤان گۆخ سەردانی ھەندێک لە پێشانگە سەرەتایییەکانی ئیمپڕێشنیستەکانی دەکرد، لەوێ بەرھەمەکانی دیگاس، مۆنێت، ڕێنۆیر، پیسارۆ، سیورات و سیسلییان پیشان دەدا. بێ گومان ڤان گۆخ لەژێر کاریگەری شێوازە ئیمپڕێشنیستەکاندا بوو، بەڵام ھەمیشە بە سۆز بوو بۆ شێوازە ناوازەکەی خۆی. لە ماوەی ئەو دوو ساڵەدا ڤان گۆخ ھەندێک لە تەکنیکەکانی ئیمپڕێشنیستەکان بەکاردەھێنا، بەڵام نەیھێشت کاریگەرییە بەھێزەکەیان زاڵ بێت بەسەریدا.
ڤینسێنت بە درێژایی ساڵی ١٨٨٦ لە گەڕەکەکانی پاریس حەزی لە نیگارکێشان بوو، تابلۆکانی دەستیان کرد بە دوورکەوتنەوە لە ڕەنگە تۆخەکان و بەرەو ڕەنگە زیندووترەکانی ئیمپڕێشنیستەکان؛ و ئەوەی زیاتر شێوازەکەی ڤان گۆخی ئاڵۆز کرد، ئەوە بوو کە لەکاتێکدا لە پاریس بوو حەزی لە ھونەری ژاپۆنی بوو. ژاپۆن لەم دواییانەدا دوای چەندین سەدە لە گەمارۆی داب و نەریتی (کە ئەو ماوەیە قەدەغە بوو کەس لە ژاپۆن دەربچێت و بازرگانی بکات) بەندەرەکانی بەڕووی وڵاتانی ڕۆژاوادا کردەوە و لە ئەنجامی ئەو گۆشەگیرییە درێژخایەنە جیھانی ڕۆژاوا سەرسام بوو بە داب و نەریتی ژاپۆن. ڤان گۆخ دەستی کرد بە بەدەستھێنانی کۆمەڵەیەکی گەورەی چاپی دارینی ژاپۆنی کە ئێستا لە مۆزەخانەی ڤان گۆخە لە ئەمستردام و ڤان کۆخ تابلۆکانی لەم ماوەیەدا ڕەنگدانەوەی بەکارھێنانی زیندووانەی دڵخوازەکانی ئیمپڕێشنیستەکان و ڕەنگە بێدەنگەکانی ژاپۆن بوون. ھەرچەندە ڤان گۆخ تەنیا سێ تابلۆی ژاپۆنی بەرھەم ھێنا، بەڵام کاریگەرییە ژاپۆنییەکان لەسەر ھونەرەکەی بە وردی بە درێژایی تەمەنی بوو.
ساڵی ١٨٨٧ لە پاریس قۆناغێکی دیکەی گەشەسەندنی ڤینسێنت بوو وەک ھونەرمەندێک، بەڵام لە ڕووی سۆزداری و جەستەیییەوە کاریگەری و زیانێکی زۆری کردە سەری. کاتێک ڤینسێنت پێداگری لەسەر گواستنەوەی خۆی کرد لەگەڵ تیۆدا، بەو ھیوایەی ئەو دووانە باشتر خەرجییەکانیان بەڕێوەببەن و ڤینسێنت بە ئاسانی خۆی بۆ ھونەر تەرخان بکات؛ بەڵام ژیان لەگەڵ براکەیدا گرژییەکی زۆری لە نێوانیاندا دروست کرد. وەک چۆن بە درێژایی ژیانی ھەبوو، خراپی کەشوھەوا لە زستاندا ڤینسێنتی دەمارگیر و خەمۆک دەکرد. ڤینسێنت ھەرگیز لەوە دڵخۆشتر نەدەبوو کە لەگەڵ سروشتدا ھاوئاھەنگ بێت و کاتێک کەش و ھەوا باشتر دەبوو. لە مانگە خەمناکەکانی زستاندا لە پاریس - لە ساڵانی ١٨٨٧ و ١٨٨٨دا ڤان گۆخ زیاتر دوودڵ بوو، چونکە ھەمان وێنە و ڕەنگە تاریکەکان دەرکەوتنەوە. دوو ساڵەکەی ڤان گۆخ لە پاریس زۆرترین کاریگەری ھەبوو لەسەر بەردەوامی گەشەسەندنی وەک ھونەرمەندێک؛ بەڵام ئەوەی ویستبووی بەدەستی ھێنا، کاتی گواستنەوە ھات. چونکە ڤان گۆخ ھەرگیز لە شارە گەورەکاندا دڵخۆش نەبوو، بۆیە بڕیاریدا پاریس بەجێبھێڵێت و بڕوات بەرەو باشوور.
نەخۆشخانەی دەروونی
لەگەڵ گەیشتنی بە نەخۆشخانە، ڤان گۆخ خرایە ژێر چاودێری دکتۆر تیۆفیل زاکاری ئاب بیرۆن (١٨٢٧–١٨٩٥). دوای پشکنینی ڤینسێنت و پێداچوونەوەی دۆخی، دکتۆر پێرۆن بڕوای بەوە ھێنا کە نەخۆشەکەی تووشی نەخۆشی پەرکەم (جۆرێکە لە سەرئێشە) بووە. دوای چەند ھەفتەیەک باری دەروونی ڤینسێنت ھێشتا جێگیر بوو و ڕێگەی پێدرا بەردەوام بێت لە نیگارکێشان. لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیران، ڤان گۆخ باشترین بەرھەمی خۆی بەناوی «شەوی ئەستێرەکان» بەرھەمھێنا. 220x440px|وێنۆک|تابلۆی [[شەوی ئەستێرەکان (١٨٨٩)]] باری دەروونی ڤان گۆخ کە تاڕادەیەک ئارام بوو زۆری نەخایاند و لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزدا جارێکی دیکە تووشی بووەوە. ڤینسێنت ھەوڵیدا تابلۆکانی خۆی بخوات، بۆیە خرایە نەخۆشخانە و ڕێگەی پێنەدرا دەستی پێبگات. ھەرچەندە بە خێرایی لە ڕووداوەکە چاک بووەوە، بەڵام ڤان گۆخ بێزار بوو کاتێک بێبەش بوو لە تاکە شتێک کە خۆشی دەویست کە ھونەرەکەی بوو. ھەفتەی دواتر دکتۆر پیرۆن ڕێگەی بە ڤان گۆخ دا دەست بە نیگارکێشان بکاتەوە. ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ بارێکی دەروونی باشدا. ڤینسێنت نامەی بۆ تیۆ نارد کە وردەکارییەکانی دۆخە پزیشکییەکەی جێگیر بووە. ھەروەھا لە سەرەتای ساڵی ١٨٨٩یش نەخۆش بوو، ڤان گۆخ بۆ ماوەی دوو مانگ نەیتوانی ژوورەکەی جێبھێڵێت، بەڵام لە ھەفتەکانی دواتردا جارێکی دیکە توانی بەسەر ترسەکانیدا زاڵ بێت و بەردەوام بێت لە کارکردن. ھەر لەم ماوەیەدا بوو کە ڤینسێنت بڕیاریدا بە تەواوی لە نەخۆشخانەی دەروونی دەربچێت لە شاری سانت ڕێمی. ئەمەی بۆ تیۆ ھێنایە ئاراوە، کە دەستی کرد بە پرسیارکردن سەبارەت بە جێگرەوەکانی چاودێری پزیشکی ڤینسێنت.
تەندروستی دەروونی و جەستەیی ڤان گۆخ تا کۆتایی ساڵی ١٨٨٩ زۆر جێگیر بوو، ھەروەھا تەندروستی تیۆ چاک بووەوە و ئامادە بوو لەگەڵ ھاوسەرە نوێیەکەیدا بچێتە ماڵێک، ھەروەھا یارمەتی ئۆکتاڤی مۆسی دا کە پێشانگایەکی بە ناوی «لێس ئێکس ئێکس-Les XX» لە برۆکسل ڕێکدەخست کە شەش لە تابلۆکانی ڤینسێنت تێدا پیشاندرا. ڤینسێنت بە درێژایی کاتەکە بە جۆش و بەرھەمدار دەرکەوت. نامەنووسی بەردەوامی نێوان ڤینسێنت و تیۆ زۆر بابەتی سەبارەت بە نمایشکردنی تابلۆکانی ڤینسێنت لە پێشانگاکەدا یەکلایی کردەوە. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٨٨٩، ساڵێک دوای ڕووداوی گوێبڕینەکە، ڤینسێنت تووشی دۆخێکی دیکەی پەرکەم بوو کە بۆ ماوەی ھەفتەیەک بەردەوام بوو، بەڵام بە خێرایی چاک بووەوە و بەردەوام بوو لە نیگارکێشان. لە مانگەکانی سەرەتای ساڵی ١٨٩٠دا زیاتر تووشی بوو، ڕەنگە ئەمە خراپترین قۆناغی باری دەروونی بێھیوای ئەو بووبێت. دوای پرسیارکردن، تیۆ ھەستی کرد باشترە ڤینسێنت بگەڕێتەوە پاریس و دواتر بخرێتە ژێر چاودێری دکتۆر پاوڵ گاچێت (١٨٢٨–١٩٠٩). ڤینسێنت پێشنیارەکەی تیۆی پەسەند کرد و لە سانت ڕێمی کۆتایی بە کاروباری خۆی ھێنا. لە ١٦ی ئایاری ١٨٩٠ ڤینسێنت ڤان گۆخ نەخۆشخانەی دەروونی بەجێھێشت و بە شەمەندەفەرێک لە شەودا بەرەو پاریس ڕۆیشت.
کۆتا ڕۆژەکان
220x440px|وێنۆک|[[کێڵگەیەکی گەنم لەگەڵ قەلەڕەشەکاندا، کە لەلایەن ڤان گۆخەوە کێشراوە لە ١٠ی تەممووزی ١٨٩٠، کە ١٩ ڕۆژ پێش خۆکوشتنەکەی بوو، بەمەش بە دوا کاری ھونەری مێژوویی ئەو دانراوە. مۆزەخانەی ڤان گۆخ، ئەمستردام]] گەشتەکەی ڤینسێنت بۆ پاریس بێ ڕووداو بوو و تیۆ لەگەڵ ھاتنیدا پێشوازی لێ کرد. ڤینسێنت بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لەگەڵ تیۆ و جوانای ھاوسەری تیۆ و ڤینسێنت ویلیەم منداڵە تازە لەدایکبووەکەیان (کە ناوی ڤینسێنت بوو) مایەوە؛ بەڵام ڤینسێنت ھەستی بە کەمێک ماندوێتی کرد، بۆیە بڕیاریدا پاریس بەجێبھێڵێت و بچێتە ئۆڤەرسۆر ئۆیس. ڤینسێنت دوای ماوەیەکی کەم لە ھاتنی بۆ ئۆڤەر دکتۆر گاچێتی ناسی. ڤینسێنت توانی ژوورێک بۆ خۆی بدۆزێتەوە لە یەکێک لە باڵەخانە بچووکەکانی خاوەندارێتی ئارسەر گوستاڤ ڕاڤۆ، لەوێ یەکسەر دەستی کرد بە نیگارکێشان.
ڤینسێنت دڵخۆش بوو کە ئۆڤێرسۆر ئۆیس ئەو ئازادییەی پێبەخشی کە لە سانت ڕێمی بەدەستی نەھێنابوو، لە ھەمان کاتدا بابەتی پێویستی بۆ تابلۆکەی دابین کرد. ھەفتەکانی یەکەمی ڤینسێنت لەوێ بە ھێمنی تێپەڕیبوو. لە ٨ی حوزەیران، تیۆ و جوانا و کوڕە ساواکەیان سەردانی ڤینسێنت و گاچێیان کرد بۆ ڕۆژێکی خۆشی خێزانیی. ڤینسێنت بە درێژایی مانگی حوزەیران لە دۆخێکی دەروونی باشدا مایەوە و زۆر بەرھەمدار بوو، ھەندێک لە بەرھەمە ناسراوەکانی وەک «وێنەی دکتۆر گاچێت» و تابلۆی «کڵێسا لە ئۆڤێرس» کێشا. پاشان ڤینسێنت ھەواڵە ناخۆشەکەی زانی کە کوڕەزاکەی زۆر نەخۆش کەوتووە. تیۆ لە مانگەکانی پێشووەوە بە سەختترین کاتەکاندا تێدەپەڕی. دوای باشتربوونی کۆرپەکە، ڤینسێنت بڕیاریدا لە ٦ی تەممووزدا سەردانی تیۆ و خێزانەکەی بکات، بۆیە زوو بە شەمەندەفەر دەچێتە لای ئەوان و دواتر گەڕایەوە بۆ ئۆڤێرس. لە ماوەی سێ ھەفتەی داھاتوودا ڤینسێنت دەستی بە نیگارکێشان کردەوە و دڵخۆش بوو. 220x440px|وێنۆک|گۆڕی ڤینسێنت و تیۆ ڤان گۆخی برای لە [[فەڕەنسا]] ئێوارەی ڕۆژی یەکشەممە ٢٧ی تەممووزی ١٨٩٠، ڤینسێنت ڤان گۆخ چەکێکی گرت و تەقەی لە سنگی خۆی کرد. ڤینسێنت توانی بە لارەلار بگەڕێتەوە بۆ لای ڕافۆ کاتێک کەوتە سەر جێگاکە و دواتر لەلایەن ڕافۆوە دۆزرایەوە. دکتۆر گاچێت و دکتۆر مازیری بانگکران، بڕیار درا ھەوڵی دەرھێنانی فیشەکەکە لە سنگی ڤینسێنت نەدرێت، دواتر گاچێت نامەیەکی بەپەلەی بۆ تیۆ نووسی. دکتۆر گاچێت ناونیشانی ماڵەوەی تیۆی نەبوو و ناچار بوو بۆ ئەو پێشانگایە بنووسێت کە تێیدا کار دەکات؛ بەڵام دواکەوتنێکی زۆری نەبوو و تیۆ پاشنیوەڕۆی ڕۆژی دواتر گەیشتە ئەوێ.
ڤینسێنت و تیۆ تا دوا کاتژمێرەکانی ژیانی پێکەوە مانەوە. دوای ئەم ڕووداوە تیۆ باسی لەوە کرد کە ڤینسێنت دەیویست بمرێت، بۆیە کاتێک لە تەنیشت جێگاکەی دانیشت ڤینسێنت پێی وت: "La tristesse durera toujours" «دڵتەنگی ھەمیشە بەردەوام دەبێت». ڤینسێنت ڤان گۆخ کاتژمێر ١١:٣٠ خولەکی بەیانی لە ٢٩ی تەممووزی ١٨٩٠ لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، کڵێسای کاسۆلیکی لە ئۆڤێرس ڕەتیکردەوە ڤینسێنت لە گۆڕستانەکەیدا بنێژێت، چونکە خۆی کوشتووە، بەڵام شاری مێری لە نزیکەوە ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ناشتن و پرسەی، کە لە ٣٠ی تەممووزدا بەڕێوەچوو.
تیۆ ڤان گۆخ (براکەی) دوای شەش مانگ لە مردنی ڤینسێنت لە شاری ئۆڤێرسۆر ئۆیس لە فەڕەنسا کۆچی دوایی کرد. لە شاری ئۆترێخت بە خاک سپێردرا، بەڵام جوانای ھاوسەری لە ساڵی ١٩١٤ داوای کرد کە تەرمەکەی لە گۆڕستانی ئۆڤێرس شانبەشانی ڤینسێنت بنێژرێتەوە. ھەروەھا داوای کرد کە لقی دارێک (کە زوو بڵاودەبێتەوە) لە باخچەی دکتۆر گاچێ لەنێوان بەردی گۆڕەکاندا بچێنرێت. ھەمان ئەو ڕوەکانە تا ئەمڕۆش لە شوێنی گۆڕی ڤینسێنت و تیۆ دەبینرێن.
کارەکان
ڤینسێنت ڤان گۆخ لە بەرھەمەکانیدا ھەوڵیدا تا لە توانایدا بێت زۆرترین کەس بۆلای خۆی ڕابکێشێت. ھەروەھا کاری کردووە بۆ دەرخستنی شەبەنگی ڕەنگەکان لە تابلۆ جۆراوجۆرەکانیدا: سروشتی بێدەنگ، چەپکە گوڵ (گوڵەبەڕۆژە)، بۆ تابلۆ کەسییەکان، تابلۆی دیمەنە سروشتییەکان (پردەکانی لانگلۆیس، کێڵگەی گەنم لە نزیک دارەکانی سەروو، شەوە درەوشاوەکە).
ڤان گۆخ بە یەکێک لە پێشەنگەکانی دوو خوێندنگای ئیمپڕێشنیزم و دڕندەیی دادەنرێت. گرنگترین بەرھەمەکانی لە مۆزەخانەی ئۆرسای لە پاریس (کەمپی بۆھێمییەکان، تابلۆی کەسی) و لە مۆزەخانەی نیشتمانی ڤان گۆخ لە ئەمستردام لە ھۆڵەندا.
سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20170904153641/https://en.wikipedia.org/wiki/Vincent_van_Gogh
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ھۆڵەندی لە فەڕەنسا پۆل:دوور لە وڵاتانی ھۆڵەندی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:وێنەکێشە ھۆڵەندییەکان پۆل:ڤینسێنت ڤان گۆخ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣ پۆل:مردووانی ١٨٩٠
مەراغە
مەراغە شارێک لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە. ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١٧٥،٢٥٥ کەسە و پاناییەکەی ٢٥،٩٧٠ کیلۆمەترە. مەراغە لە دوای تەورێز دووەمین شاری گەورە و گرینگی پارێزگاکەیە. خەڵکی مەراغە بە زمانی ئازەربایجانی قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلام و مەزھەبی شێعەن.
سەرچاوەکان
پۆل:مەراغە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەراغە پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
تاقیگەی پزیشکی
وێنۆک|ئامێرێکی تاقیگە تاقیگەی پزیشکی یان نەخۆشخانەی پزیشکی تاقیگەیەکە کە پێویستە بۆ ئەوەی زانیاری بەدەست بھێنرێت لەسەر نەخۆش یان ئەو کەسانەی پشکنین دەکەن لێی (یارمەتی دۆزینەوەی چارەسەر و زانینی باری تەندروستی و ڕێگەگرتن لە نەخۆشی دەدات) یان یارمەتی نەخۆش دەدات تا پێش لە نەخۆشییەک بگرێت بەر لەوەی زیاتر گەشە بکات
سەرچاوەکان
پۆل:تاقیگەکان پۆل:ناسینەوەی پزیشکی
قەلەندەر
قەلەندەر (Qelender، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٨٠ کەس لە ١٠٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئیمپڕاتۆر گۆ-ھۆریکاوا
ئیمپڕاتۆر گۆ-ھۆریکاوا (後堀河天皇, گۆ ھۆریکاوا تێنۆ) (لەدایکبووی ٢٢ی ئازاری ١٢١٢ - ٣١ی ئابی ١٢٣٤) ٨٦مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ١٢٢١ بۆ ١٢٣٢ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٢ پۆل:مردووانی ١٢٣٤ پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
پارێزگای خۆست
خۆست (پەشتۆ/فارسی: خوست) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ١٣ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
خۆست پۆل:پارێزگای خۆست
سۆنگ ماوۆجینگ
سەرچاوەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی شەنگھای پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ
سولەیمانی دووەم
سولەیمانی دووەم کوڕی ئیبراھیم کوری ئەحمەد، لە نێوان ساڵانی ١٦٤٢ تا ١٦٩١ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی.
حوکمی گرتە دەست دوای براکەی محەمەدی چوارەم لە ساڵی ١٠٩٩ک و تەمەنی لە سەروو چل ساڵییەوە بوو، بەخششی سەربازەکانی زیاد کرد و لێی نەپرسینەوە لەسەر ئەوەی بە براکەیان کرد، چاویان تێبڕی و لێی یاخی بوون و سەرکردەکەیان کوشت و سەدڕی ئەعزەم سیاوس پاشایان کوشت، و سوڵتان سەدڕی ئەعزەمێکی نوێی دانا ئەویش موستەفا پاشا کوڕی محەممەد کوبرللی بوو.
ھەرێمی ترانسلڤانیایان گێڕایەوە کە بەمەش دەوڵەتی عوسمانی زۆری لە شان و شکۆکەی بۆ گەڕایەوە، خەلیفە کۆچی دوایی کرد ساڵی ١٦٩١ و مناڵی نەبوو، براکەی ئەحمەدی دووەم جێگەی گرتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢ پۆل:مردووانی ١٦٩١
تۆپ (یاری)
تۆپ یان گۆگ یان تال کەرەستەیەکە لە یارییە وەرزشییەکان بەکاردەھێنرێت بۆ یاریکردن لە نێوان دوو تیپ یان دوو کۆمەڵەوە، تۆپ لە یاری بۆ یاری یاسای یاریکردنی دەگۆڕدرێت و ھەروەھا تۆپی یاری لە یارییەک بۆیارییەکی تری وەرزشی لە ڕووی کێش و قەبارەوە لە گۆڕانکاریدایە. thumb|ئەو تۆپەی لە [[جامی جیھانیی فیفای ساڵی ٢٠٠٦ بەکارھات لەیاریی تۆپی پێ.]]
یاساکانی بەکارھێنانی تۆپ
پۆل:واوشە تورکییەکان
خەڵاتی پولیتزەر
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی خەڵاتی پولیتزێر
پۆل:خەڵاتەکانی ئەمەریکا
نشکاش
(فسان)ھەسانە، کانی بەردی باش
وەکوو ھەسانی دێی دەری و نشکاش
ھی یەکەم سەوزە، ھی دووھەم سوورە
ھەسانی ئەم دوو دێیە مەشهوورە
سەرچاوە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
تیتۆس بروکھارت
تیتۆس بروکھارت (ئیبراھیم عیزەدین دوای ئەوەی بوو بە موسوڵمان) (١٩٠٨ز - ١٩٨٤ز) نووسەر و توێژەرێکی ئیسلامیە، لە فلۆرانس، ئیتاڵیا لە دایکبووە. لە لۆزان، سویسرا کۆچی دووایی کردوە.
سەرچاوەکان
ویکیپێدیای ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨ پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:فەیلەسووفانی سویسی
نیکۆلا ڕاپەن
نیکۆلا راپەن شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٥ پۆل:مردووانی ١٦٠٨
ئەیمی ئادمز
ئەیمی لوو ئادەمس (بە ئینگلیزی: Amy Lou Adams)، لەدایکبووی ٢٠ی ئۆگستی ١٩٧٤ لە ڤیچێنزا، ڤێنێتۆ، ئیتالیا. گۆرانیبێژ و خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە، لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەک لە سەد کەسی کاریگەر دەست نیشان کرد لەساڵی ٢٠١٤دا. خاوەنی دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
مامەوەت
مامەوەت (Mamewet، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩ کەس لە ٥٤ بنەماڵەدا بووە.
پارێزگای کاستامۆنو
پارێزگای کاستامۆنو یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
مامەوەت
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
پارێزگای کاستامۆنو
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کاستامۆنویە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کاستامۆنو پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
بەرقەڵا (ڕوونکردنەوە)
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
عیماد ئەحمەد
عیماد ئەحمەد سەیفور سیاسەتمەداری کورد و جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان بوو لە کابینەی پێنجەم و حەوتەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە و پێشتر پەیوەندی بە کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستانەوە کردووە. لە ساڵی ١٩٥٥  لە شاری  خانەقیندا لە دایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٣ بوو بە پێشمەرگە. لە ١٩٩٣ پاش کۆنگرەی یەکێتیی بوو بە ئەندامی سەرکردایەتی و ساڵێک پاشتر بووە ئەندامی مەکتەبی سیاسی هەمان حیزب. لە رێکخستنەکانی سلێمانی و کەرکووک و راپەرین و سۆران و دھۆک بەرپرسایەتی کردووە. لە ناو حکوومەتی ھەرێمدا پۆستی وەزارەتی تەندرووستیی و وەزارەتی پیشەسازی و وەزارەتی ئاودێری وەرگرتووە. لە ئیدارەی سلێمانی جێگری سەرۆک وەزیران بوو. پاش یەکگرتنەوەی حکوومەت لە کابینەی پێنجەم و حەفتەم دووبارە کراوە بە جێگری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێم.
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان پۆل:خەڵکی خانەقین
سیاچەمانە
سیاوچەمانە یان سیاچەمانە چەشنێک لە گۆرانی کوردییە کە زۆرتر لە ناوچەی ھەورامان (ھەورامانی تەخت و ھەورامانی لھۆن) دەبێژرێت. ئەم گۆرانییەش وەک ھۆرە بێ مۆسیقا و بێ ڕیتمە. مێژوویەکی کۆنی ھەیە و دەچێتەوە سەر زەمانی زەردەشت.
شێخ وەیس
شێخ وەیس گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شێخ وەیس لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قشڵاخ و لە باشوور لەگەڵ شارەدێی تەکیەی کاکەمەند و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی شەیتان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باوەفەتی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بەیێڵە
بەیێڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بەیێڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٢٠ کەس لە ١٠٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بڕیارنامەی ١٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی حوزەیرانی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێ لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا: کۆماری مەلەگاسی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 870‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:مێژووی ماداگاسکار پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
نۆبەھار
نۆبەھار (Nobehar، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٩ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
چارڵی چاپلن
چارڵز ئێسپێنسێر چاپلین (١٨٨٩–١٩٧٧) بەناوبانگ بە چارلی چاپلین. ئەکتەرێکی کۆمیدی و دەرھێنەر و ئاوازدانەرێکی ئینگلیزە، کە بە زۆری ناوبانگی بەھۆی فیلمە بێدەنگەکانییەوە دەرکرد. پێش کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی یەکەم بەناوبانگترین ئەستێرەی جیھانی بوو لە فیلمدا.
ژیان
چارڵی چاپلن لە ١٦ی نیسانی ١٨٨٩ لە وال وێرتی لەندەن لە بنەماڵەیێکی جوولەکە لە دایک بوو. باوکی چارڵز و دایکی ھاناھیل ھەر دووکیان لە جیھانی مۆسیقا کاریان دەکرد؛ ھێشتا ماوەیێکی زۆر لە لەدایکبوونی چارلی تێپەڕ نەبووکە چارڵز و ھانا لە یەک جیا بوونەوە و ھانا سەرپەرشتی منداڵەکانی لە ئەستۆ گرت. ئەوان ژیانێکی دژواریان تێ دەپەڕاند لە بەر ئەوەی دایکی نەیتوانی بە ئاسانی بژیوی ژیانیان دابین بکات. لەبەر ئەمە چارلی بچکۆلانەو و برای گەورەتری سیدنی بۆ کارکردن، ماڵیان بەجێ ھێشت و لە ڕیکخراوەیێکی ھونەری بەرھەمھێنانی فیلم وەک پادو دامەزران. ھەڵبەت نەیانتوانی لەوێ بەردەوام بن. کاتێ چارلی ١٢ ساڵان بوو باوکی کە پیاوێکی ھەمیشە سەرمەست بوو، کۆچی دوایی کرد. چارلی دایکێکی سەلامەتیشی نەبوو. دایکی چارلیش تووشی نەخۆشینی ڕەوانی بوو و لە ناکاو لە نەخۆشخانەی ڕەوانی «کین ھیل» لە ساڵی ١٩٢٨ کۆچی دوایی کرد.
ڕاست|200px|وێنۆک|وێنەیەکی چارڵی چاپلن کە لە [[ئەمریکا گرتوویەتی بە گەنجی]]
چارلی چاپلین لە ساڵی ١٩٤٠ یەکەمین فیلمی بەدەنگی خۆی بە ناوی دیکتاتۆری گەورە بەرھەم ھێنا. ھێنانەگۆڕی باسی شەڕی جیھانی دووەم و یاریی بەھێزی چارلی لە ڕۆڵی ئەدۆلف ھیتلەر، ڕەزامەندی گشت ڕەخنەگرەکانی لەم فیلمەدا بە دەست ھێنا.٣ چارلی چاپلین لە ساڵی ١٩٤٢ لەگەڵ ئونا ئونیل ئەکتەر و گۆرانیبێژی ھۆلیوود ژیانی ھاوسەری پێک ھێنا. لە ئەو کاتە چارلی چاپلین ٥٣ ساڵ و ئونا ئونیل ١٧ ساڵی بوو ھەڵبەت چارلی چاپلینپێش لەمە، چەند کەڕەتێکی تریش ژنی ھێنا بوو، بەڵام چونکە ھاوسەر گیرییەکانی ڕەسمی نەبوون، ناکرێت بخرێنە لیستی ژنھێنانەکانی. ئونا ئەوینداری چارلی بوو و جیاوازی تەمنیان لای گرینگ نەبوو. ئەوان بوون بە خاوەنی ھەشت منداڵ. لە نێوان ئەم منداڵانە «ژۆراڵدین چاپلین» کچی جوان وھونەرمەندیان چوو بۆ ناو کۆمەڵی سینەما و بوو بە ئەکتەر.
وردە وردە چاپلین بوو بە خۆشەویست ترین ھونەرمەندی مێژووی سینەما و بەرھەمھێنەری کارەکانیشی بە ئەستۆ گرت؛ بەڵام لە دوایی دا بە بۆنی ئەوەی کە مافیای ئەمریکا چارلی وەکوو زۆرییەک لە ھونەرمەندانی سەربەخۆی ھۆلیوود (بە تاوانی کۆمۆنیست بوون) لە کۆمەڵی ئەکتەری لابرد، چارلی بەرەو ئەورووپا ڕۆشت و ھاوکات لەگەڵ بە جێ ھێشتنی ھۆلیوود گەڕانەوەی ئەو بۆ ئەمریکا بەرگیری لێ کرا. بەم شێوەیە پەراوێزی یەکێک لە گەورەترین ئەکتەرەکان بەسترا و ساڵانی کۆتایی ژیانی خۆی لە بێ ناوی بە سەر برد. چارلی لە دوای بە جێ ھێشتنی ئەمریکا لە ساڵی١٩٥٢ ڕۆیشت بۆ لەندەن و دواتر سویسرای بۆ ژیان ھەڵبژارد لەوێ لەگەڵ ژن و منداڵەکانی نیشتەجێ بوو.
چارلی دواتر لە چواری مارسی ١٩٧٥ لەلایەن شاژنی بەریتانیا نیشانی سێر و شوالیە ی پێ بەخشرا و ھەروەھا لەلایەن ھۆلیوود بە بۆ پێ بەخشینی خەڵاتی ئۆسکار بۆ ئەمریکا بانگێشکرا.
چارلی چاپلین لە کریسمەسی ١٩٧٧، بە بۆنەی نەخۆشی دیابێت لە تەمەنی ٨٨ ساڵی دا، لە ژیان ماڵ ئاوایی کرد. ژن و منداڵی ئەو مەراسیمێکی شکۆداریان بۆ کۆچی چارلی بە ڕێوە برد و چارلی لە گۆڕستانی «کرۆسێر سەرووی» سویسرا نێژرا.
دوای مردنی چارلی
چەپ|200px|وێنۆک|گۆڕی چارڵی چاپلن لە [[سویسرا]]
دوو مانگ لە دوای ناشتنی چارلی لە سێی مارس ١٩٧٨ز، تەرمی چارلی لە گۆڕستان دزرا. دزەکان لە بەرامبەر دانەوەی تەرمی چارلی داوای پارەیەکی زۆریان لە بنەماڵەی داوادەکرد، بەڵام لەلایەن پۆلیس دەستگیر کران و پۆلیسی سویسرا تەرمی چارلی چاپلنیان لە دەریاچەی ژنێو دۆزییەوە و جارێکی تر لە مەراسیمێکی پڕشکۆ بە خاک نێژرا. ئونا ھاوسەری چارلی پاش مردنی چارلی ڕووی کردە مەشروب خواردن و لە ساڵی ١٩٩١ بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجەی گەدەوە کۆچی دوایی کرد.
لەپاش نزیکەی ١٥ سال بەسەر کۆچی چارلی لە ساڵی ١٩٩٢ فیلمێک بە ناوی چاپلین کە لە ژیانی ئەو گیرابوو، ھاتە بەرھەم کە «ڕیچارد ئاتێنبێرگ» بەرھەمھێنەری فیلمەکە بوو، وەھاوکات ئەم فیلمە خەڵاتی ئۆسکاری بە دەست ھێنا. «ژۆراڵدین» کچی چارلی لەم فیلمە ڕۆڵی دایەگەوەی واتە دایکی چارلی چاپلینی دەگێرا. بەم شێوەیە ژیانی چارلی چاپلین ڕۆیشت بەرەو پەردەی سینەما و کاریگەری کرد لەسەر ھەمووان.
ناوەڕاست|وێنۆک|790px|پەیکەرەکانیچارلی چاپلن لە جیھاندا، کە دەکەونە (لە چەپەوە بۆ ڕاست) ١. [[سلۆڤاکیا; ٢. پۆڵەندا; ٣. واتەرڤیل، ئیرلەند; ٤. لەندەن، شانشینی یەکگرتوو; ٥. حەیدەرئاباد، ھیندستان; ٦. ئالاسیۆ, ئیتالیا; ٧. بەرشەلۆنا، ئیسپانیا; ٨. سویسرا]]
سەرچاوەکان
٣ و ٤: https://web.archive.org/web/20130602095049/http://themovingsilent.wordpress.com/2012/04/04/چارلی-چاپلن-گەورەتر-لە-ژیان/
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩ پۆل:مردووانی ١٩٧٧ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:چارڵی چاپلن پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە سویس پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز پۆل:دراما پۆل:بێدینەکان پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی پۆل:هۆلیوود، مێژوو و کولتووری لۆس ئەنجلۆس پۆل:مەرگەکان بە سەکتە
تازاوا، مەریوان
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پشکنینی خوێن
وێنۆک|نەخۆشخانەیەکی مۆدێرن تاقیکردنەوە لەسەر خوێن وێنۆک تاقیکردنەوەی خوێن یان تێستی خوێن ڕێگایەکی تاقیکردنەوەی خوێنە کە نموونەیەکی خوێن لە مرۆڤەکە وەردەگیرێ لە ڕێگەی خوێنھێنەرەکەی لە ڕێگەی باسکەوە لە ڕێگەی بەکارھێنانی دەرزی (Hypodermic needle) یان لە ڕێگەی پەنجەکانەوە، کە کۆمەڵە تاقیکردنەوەیەکە بۆ چەن جۆرێکی پێکھاتەکانی ناو خوێن وەکوو، (شەکرە (تێستی گلوکۆز)، (چەوری، تێستی کۆلسترۆل)، تاقیکردنەوەی خوێن زۆرجار لە تەندروستی بۆ دۆزینەوەی باری فزیۆلۆژی و زیندەکیمیا بەکاردێت. وەکوو نەخۆشی، پێکھاتە خۆرکایەکانی جەستە، کاریگەری دەرمان لەسەر مرۆڤ بەکاردیت، جۆرەکانی تاقیکردنەوەی خوێن لە تاقیگەکە پزیشکییەکان بریتین لە (BMP و ڕێژەی تەواوی خوێن)، ھەروەھا پشکنینی خوێن بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کەسێکە کە خووی بە دەرمان گرتووە، کە پێی ئەوترێت تاقیکردنەوەی دەرمان
میزەڵی
میزەڵی یا خەومیزی بریتییە لە دۆخێ کە تێیدا نەخۆش لە تەمەنێکدایە کە دەتوانێ خۆی ڕاگیر بکا، بەڵام بە شێوەی ناویستەکی لە خەودا میز دەکا.
پشکنینی خوێن
سەرچاوەکان
پۆل:پشکنینەکانی خوێن
میزەڵی
ئەگەر لە سەرەتای لە دایکبوونەوە، منداڵ لە شەودا خۆی تەڕ بکا، بەمە دەڵێن میزەڵیی سەرەتایی (PNE). ئەگەر منداڵ شەومیز نەبێ و دوایی تووشی بێ، پێی دەڵێن میزەڵیی دوایی(SNE). زۆربەی کچان تا تەمەنی ٦ ساڵی و زۆربەی کوڕان تا تەمەنی ٧ ساڵی لەم دۆخە ڕزگاریان دەبێ. تا تەمەنی ١٠ ساڵی نزیک بە ٩٥٪ منداڵان چاک دەبنەوە. دەوروبەری ٠٬٥٪ تا ٢٬٣٪ لە گەورەکان تووشی میزەڵین.
تەمەن
ڕێژەی میزەڵی بە گوێرەی تەمەن:
ھۆکارەکان
بڕێک لە ھۆکارەکان:
دەرمان
میزەڵدانی ناسایی، چڵک و تەشەنا یا شەکرە نیشانەگەلێکی پزیشکین، کە پێویستیان بە دەرمانە. ڕێژەیەکی کەم لە میزەڵییەکان بە ھۆی نەخۆشیەوەیە. لە ڕاپرسییەکی لێکۆڵەرانەدا، ئەم پرسیارە کرابوو کە: لە چ تەمەنێکەوە دەبێ منداڵ خۆی تەڕ نەکا، دایک و باوکان وەڵامیان دابووەوە ٢٬٧٥ ساڵی و وەڵامی پزیشکانیش ٥٬١٣  ساڵی بوو. بەکار ھێنانی دۆشەکی ھەستیار بە تەڕی، کە ئاژیر لێدەدا، لە ٥٠٪ میزەڵیk,یەکاندا ئەنجامی باشی بووە. ئەم چارەسەرانەش بەسوودن:
سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11880416 ویکی فارسی]
پۆل:مناڵی پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز‏ پۆل:میز
ژان ڤۆکلەن دو لا فرێنێ
ژان ڤۆکلەن دو لا فرێنێ شاعیرێکی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٦٠٨ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٦ پۆل:مردووانی ١٦٠٦
چواردە خاڵەکەی ویڵسن
چواردە خاڵەکەی ویڵسن بریتیە لەو چواردە بنەمایەی کە سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وودرۆ ویڵسن کۆنگرێسی پێ کۆکردەوە لە ٨ی ڕێبەندانی ساڵی ١٩١٨دا. ئەم خاڵانە بە وتەی ویلسۆن بۆ پاراستنی ئاشتی لە دنیای دوای شەڕی جیھانیی یەکەم دابین کرابوون. لە خاڵی ١٢یەمی بڕیارنامە ئاماژە بە سەربەخۆیی نەتەوەکانی ژێر دەستی عوسمانی کراوە کە کوردیش یەکێک بووە لەو نەتەوانە. دواتر ئەم مافە سەربەخۆییە بۆ کوردەکان لە پەیمانی سیڤەردا بەدی ھات. نەخشەیەکیشی خستە بەردەم کۆنگرێس بۆ دیاریکردنی سنوورەکانی کوردستانی گەورە.
خاڵەکان
کورت کراوەی چواردە خاڵەکە:
سەرچاوەکان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩١٨ پۆل:سیاسەت لە ١٩١٨ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩١٨
شەومیزی
شەومیزی بریتییە لە فرە میزتنی شەوانە، واتە فرە بوونی جارەکانی ھەستان لە خەو بۆ میزکردن، کە دەبێتە ھۆی گلە و گازندەی نەخۆش. ئەم دیاردەیە چەن پاڵووە و ھۆکارەکەشی لە زۆربەی نەخۆشەکاندا نادیارە.
بۆ ناسینەوەی شەومیزی، دەبێ بارستی میزی شەوانەی نەخۆش (NUV) دەسنیشان بکرێ. بارستی میزی شەوانە بریتیە لە «کۆی گشتی میزی نەخۆش لە کاتی چوونە سەرجێ تا کاتی لە خەو ھەستان».
سەرچاوە
[//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=593260032 ویکی ئینگلیسی]
پارێزگای قەیسەری
پارێزگای قەیسەری یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری قەیسەرییە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای قەیسەری پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
ساتۆشی کۆن
.ساتۆشی کن دەرهێنەرێکی بەتوانای ژاپۆنییە، لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی١٩٦٣ لە شاری کوشیرو لە هۆکایدۆ لە وڵاتی ژاپۆن لەدایک بووە. لەبەر لێهاتوویی و زیرەکی لەتەمەنی منداڵیدا بە ساڵێک دوو پۆلی بڕیوە. لەکاتی قوتابخانەیدا هاوڕێیەکی نزیکی کە وێنەکێشی ئەنیمی ژاپۆنییە کە بە (مانگا) ناسراوە دەناسێت و ئەمیش خولیای ئەو بەهرەیەدەبێت و زۆر بە زووی پەرەی پێدەدات و لەوکاتەوە بڕیار دەدات کەوەک وێنەکێشی ئەنیمەیشن کاربکات. لەساڵی ١٩٨٤ یەکەمین کاری خۆی بەشێوەی مانگا بەناوی (تۆریکۆ) بڵاو دەکاتەوەو لە لایەن لیژنەی سەرپەرشتیارەوە خەڵاتی باشترین وێنەکێشی پێدەدرێت. لەدوای ئەو بەرهەمەیەوە دەبێتە نوسەر و وێنەکێش و دەرهێنەر و لەچەندین بەرهەمدا ڕۆڵی دەبێت. باشترین بەرهەمی کە وەک دەرهێنەر لەساڵی ٢٠٠١ بەناوی (ئەکتەری میلینیەم Millennium Actress )کاری تێدا کرابوو، زیاتر لە ١٠ خەڵاتی جیهانی بردەوە و بە یەکێک لە باشترین ئەنیمییەکانی وڵاتی ژاپۆن هەژمار دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠ ویستی فیلمی (خەونی مەکینە Dreaming Machine) بەرهەمبهێنێت بەڵام بەهۆی توشبوونی بە نەخۆشی شێرپەنجەی پەنکریاس وازی هێناو داوایکرد کە لەماڵەوە پشوو بدات، لەدوای ناڕەحەتییەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشییەکەدا لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، داوایکرد کە لەدوای خۆی ئەو بەرهەمەی تەواوبکرێت کە کۆتا خەونی ئەو بوو.
کۆن هاوپۆلی و هاوڕێی نزیکی هونەرمەندی مانگا (سیهۆ تەکیزاوا) بوو لە کاتی بەشداری لە قوتابخانەی ئامادەیی هۆکایدۆ کوشیرۆ کۆریۆ
کۆن هیوای بون بە ئەنیماتۆری هاتووەتە ناو مێشک
لە کاتی کۆلێژدا کۆن یەکەم کاری وەک هونەرمەندی مانگا لەگەڵ مانگا تۆریکۆی کورت دەست پێ کرد و لە دەیەمین خەڵاتی ساڵانەی تتسویا چیبا کە لەلایەن گۆڤاری یانگ(کۆدانشا)ەوە بەڕێوەدەچوو پلەی دووەمی بە دەست هێنا
دواتر وەک یاریدەری کاتسوهیرۆ ئوتۆمۆ کاری دەکرد
دوای دەرچوون لە کۆلێژ لە ساڵی ١٠٨٧ سیناریۆیەکی سەرکێشی بۆ کاتسۆهیرۆ ئوتۆمۆ نووسی
لە ساڵی ١٩٩١ کۆن وەک ئەنیماتۆر لەسەر نەخشاندنی ئەنیمەیشنی رۆژین ز(Roujin Z) کاری کردووە
ساڵێک دواتر وەک سیناریۆنووس دەستی کرد بە کار
هەروەها کاری ڕێکخستن و نەخشاندنی باکگراوند بۆ ڕۆزی موگناتیسی (لە دەرهێنانی کۆجی مۆریمۆتۆ)کرد کە یەکێک لە سێ کورتە فیلمی بیرەوەریەکانی کاتسوهیرۆ ئۆتۆموس ئۆمنیبوس(چاککراوی ساڵی ١٩٩٥) ئەوە یەکەم جار بوو کە خەیاڵ و ڕاستی لە کارەکانی تێکەڵ کرد
باشترین بەرهەمی کە وەک دەرهێنەر لەساڵی ٢٠٠١ بەناوی (ئەکتەری میلینیەم Millennium Actress) کاریتێداکردوو، زیاتر لە ١٠ خەڵاتی جیهانی بردەوە و بە یەکێک لە باشترین ئەنیمییەکانی وڵاتی ژاپۆن ئەژمار دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠ ویستی فیلمی (خەونی مەکینە Dreaming Machine) بەرهەمبهێنێت بەڵام بەهۆی توشبوونی بە نەخۆشی شێرپەنجەی پەنکریاس وازی هێناو داوایکرد کە لەماڵەوە پشوو بدات، لەدوای ناڕەحەتییەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشییەکەدا لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی٤٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. داوایکردبوو کە لەدوای خۆی ئەو بەرهەمەی تەواوبکرێت کە کۆتا خەونی ئەو بوو.
کارەکانی مانگە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فێمینیست پۆل:مردووانی ٢٠١٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:ھونەرمەندانی ژاپۆنی پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمێ پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ژاپۆنی پۆل:وێنەکێشانی مانگا
ئاڤێستا
وێنۆک|250px|یەسنا ٢٨٫١ ئاڤێستا، ئەڤێستا یان ئەوێستا (بە ئاڤێستایی: awēsta) کۆمەڵێک دەقی ئایینییە کە بە زمانی ئاڤێستایی نووسراوە و بۆ زەردەشتییەکان پیرۆزە. وشەی ئاڤێستاش بە مانای بنچینە و بینای پتەوە. ئەم کتێبە کە بە زمانی ئاڤێستایی نووسراوە، ئەمەشیان زمانێکی کۆنە کە پەیوەندییەکی زۆری ھەیە بە زمانی فارسی، زمانی سانسکریت و زمانی کوردی. زۆر جار مەترسی لەناوچوونی بووە. مێژوونوسە کۆنەکان دەڵێن کە ئاڤێستا لەسەر ١٢٠٠٠ پارچە لە پێستی چێل نووسرابوو بەڵام لە چەندین ڕووداودا، ھەر جار کەمێکی لێ ون بوو تا ٣٨٠٠٠ وشەی لێ ماوە. ھەندێک سەرچاوەش دەڵێن کە ٣٤٥٬٧٠٠ وشە بوو، لە ١١ بەش پێک ھاتبوو بە ھەمووشی ٥ شێعر بوون.
یەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەقە زەردەشتییەکان پۆل:ئەوێستا پۆل:سەرچاوەی ئایینی کۆنی ئێران
جەلال دەباغ
ژیاننامە
قوتاپخانەی سەرەتایی و ناوەندی و خانەی مامۆستایانی لە سلێمانی تەواوکردووە. سێ ساڵ لە ١٩٥٩-١٩٦٢ مامۆستابووە. دەرچووی پەیمانگەی زانستە کۆمەڵایەتییەکانە لە بوخارست ڕۆمانیا ١٩٦٤، دەرچووی پەیمانگەی زانستە کۆمەڵایەتییەکانە لە مۆسکۆ ١٩٧٦.
لە یەکەمین و دووەمین و سێیەمین کۆنگرەی یەکێتیی نووسەرانی کوردا بە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەر ھەڵبژێردراوە و سکرتێری بەڕیوەبردنی یەکێتی بووە ١٩٧٠-١٩٧٤. نوێنەری یەکێتیی نووسەرانی کوردبوو لەپێنجەمین کۆنگرەی نووسەرانی ئاسیا و ئەفریقیا- ئەلمائاتا – کازاخستان ١٩٧٥ لەگەڵ حوسێن عارف.
ماوەی ٢٥ ساڵ زیاتر لە بواری ڕۆژنامەگەریدا کاری کردووە. لە شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕسی نۆێی کوردستاندا و لە ڕاپەڕینە شکۆدارەکەی ئازاری ١٩٩١ دا بەشدارییەکی چالاکانەی کردووە.
ئەحمەدی دووەم
ئەحمەدی دووەم کوڕی ئیبراھیم کوری ئەحمەد لە نیوان ساڵانی ١٦٤٣ تا ١٦٩٥ ژیاوە، بیست و یەکەم خەلیفەی عوسمانییە، ساڵی ١٦٩١ دەسەڵاتی گرت دەست لە دوای سولەیمانی برای بۆ ماوەی چوار ساڵ تا کۆچی دوایی کرد، خۆشنوسێکی لێھاتوو بوو، لە ڕۆژانی حوکمیدا سەدڕی ئەعزەم موستەفا کوبریللی کۆچی دوایی کرد کە لە دژی نەمسا تێ ئەکۆشا، عریجی پاشا لە جێگەی دانرا و لاواز بوو.
جەلال دەباغ
ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٥٦-ەوە دەستی بە نووسین کردووە. بەرھەمی ئەدەبی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و وەرگێڕانی لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا بڵاوکردووەتەوە.
ئەحمەدی دووەم
لەم ڕۆژانەدا بوندقیەیان لە دەستدا لەگەڵ ھەندێک لە دوورگەکانی دەریای ئیجە، سوڵتان کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ١٦٩٥ و برازاکەی موستەفای دووەم کوڕی محەمەدی چوارەم لە جێگەی دانرا.
جەلال دەباغ
ژیاننامە
جێگری سەرنووسەری ھەفتەنامەی (بیری نوێ الفکر الجدید)و ئەندامی دەستەی نووسەرانی چەندان گۆڤارو ڕۆژنامەی پێشکەوتنخوازو سکرتێری نووسینی گۆڤاری (ڕێگای ئاشتی و سۆسیالیزم) و بێژەرو ئەندامی دەستەی نووسەران ڕادیۆی نھێنی دەنگی گەلی عێراق لەدەرەو بەرپرسی بەشی کوردی بووە، لەدوای کودەتا شوومەکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣. ئەندامی سەندیگای ڕۆژنامەنوسانی کوردستانە.
ئەحمەدی دووەم
سەرچاوەکان
پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٣ پۆل:مردووانی ١٦٩٥
دیکتاتۆرەکە (فیلمی ٢٠١٢)
دیکتاتۆرەکە فیلمێکی کۆمێدیی تەنزی سیاسیی ٢٠١٢یە لە نووسین و ڕۆڵگێڕانی سەرەکیی ساشا بارۆن کۆون وەک چوارەم فیلمی لە ڕۆڵی سەرەکیدا. فیلمەکە لە دەرھێنانی لاری چارڵزە، کە پێشتر دۆکیۆکۆمێدییەکانی بۆرات و برونۆی بارۆن کۆونی دەرھێناوە. بارۆن کۆون، ڕۆڵی ئەدمیراڵ جەنەراڵ عەلادین، دیکتاتۆری کۆماری وەدیعەی خەیاڵی، دەگێڕێت کە سەردانی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات، لەگەڵ ئەکتەران ئانا فاریس، بێن کینگسڵی، جەیسن مانتزۆکاس، و ڕۆڵێکی ئاماژەپێنەکراو لەلایەن جۆن ڕایلی.
بەرھەمھێنەران جێف شافەر و دەیڤد ماندێڵ وتیان کە کاراکتەرەکەی بارۆن کۆون لە دیکتاتۆرە ڕاستەقینەکانی وەک کیم جۆنگ-ئیل، عیدی ئەمین، موعەمەر قەزافی، مۆبتوو سیسی سیکۆ، و ساپارموراد نیازۆڤ سەرچاوەی گرتووە. لە سەرەتای فیلمەکەدا پێشکەشکراوە بە کیم جۆنگ-ئیل.
بەرھەمھێنان
پاراماونت پیکچەرز فیلمەکەی بە «چیرۆکێکی پاڵەوانانەی دیکتاتۆرێکی باکووری ئەفریقا کە ژیانی خستە مەترسییەوە تا دیموکراسی ھەرگیز نەیەتە وڵاتەکەیەوە کە زۆری خۆشدەویست.» پاراماونت وتی کە فیلمەکە لە ڕۆمانی زەبیبە و پاشای دیکتاتۆری عێراقی سەددام حوسێنەوە سەرچاوەی گرتووە، لەکاتێکدا دواتر نیویۆرک تایمز ڕاپۆرتی کرد کە ھەڵگرتنەوە نییە. کریستن ویگ و گیلیان جەیکەبس دانرابوون بۆ ڕۆڵەکەی کە دواتر ئانا فاریس دانرا کە ڤارایتی وتی «بۆ بەھرەی گەشەپێدەری بەھێز ھاواردەکات». بارۆن کۆون، کە ڕۆڵی ئیفەوەزیش دەگێڕێت، بیرۆکەی زۆربەی نواندنەکەی لە موعەمەر قەزافیی لیبیاوە وەرگرت. فیلمەکە پێشکەشکراوە بە کیم جۆنگ-ئیل.