cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فریدا کالۆ
ستایل و کاریگەری
لە سەرەتادا، لای فریدا یەکێک لە ھونەرمەندە پاڵەوانەکانی، ئەندرێ بریتۆن بوو، ئەو کاتێک فریدای بینی ئەوا وەک یەکێک لە بزووتنەوەی سووریالیستی دانا و پێشی گوت کە وەک ھونەرمەندێک دەبێت ستایلی خۆی ھەبێت. بریتۆن کالۆی وەک ھێزێکی ژن دەبینی بۆ بزووتنەوەی سووریالی. کالۆ پرسی دوای-کۆلۆنیالیزیمی لە کارەکانی بە سووریالیزم ورووژاند. بەڵام دواتر فریدا ڕایگەیاند کە ڕقی لە سووریالیزمە، بەھونەرێکی بورژوازی (چینی ناوەند) دانا و ھەروەھا پێی وابوو، «ئەو ھونەرە ڕاستەقینەیە نییە کە خەڵک لە ھونەرمەندی دەوێت». ھەندێ لە مێژوونووسانی ھونەر بۆچوونیان جیاوازە کە فریدا بخەنە پاڵ بزووتنەوەی سووریالیزم، پێیان وایە ئەو ھەرگیز سووریالیزم نەبووە. بەپێی قسەی ئەندریا کیتێنمان، کالۆ زیاتر ھونەرمەندێکی سیمبوڵی بووە، ئەو ویستوویەتی ئەزموونی ناخی خۆی دەرببڕێت. ئێما دێکستەر لەبارەی کالۆوە وتوویەتی، کارەکانی کالۆ تێکەڵەی خەیاڵ و واقع بوون، بەتایبەتیش لە نێوان میتۆلۆژیای ئەزتێک و کەلەپووری مەکسیکییە لەوەی ھونەرێکی سووریالیستی بێت، واباشترە کارەکانی کالۆ وەک بەرھەمێک لە نێوان ڕیالیزمی سیحری و خەیاڵیدا ببینین.
بزووتنەوەی مێکسیکاندید
ھاوشانی ھونەرمەندە مەکسیکییەکانی ئەو سەردەمە، کالۆ بەچڕی کەوتە ژێر کاریگەری بزووتنەوەی مێکسیکاندید، کە ناسیۆنالیزمێکی ڕۆمانتیکانە بوو لەدەرەنجامەکانی شۆڕش دروست ببوو. ئامانجی ئەم بزووتنەوە ئەوەبوو کە دژی بەبچووک زانینی کەلتووری وڵاتەکەیان بووەستنەوە کە لەلایەن وڵاتی کۆلۆنیالیستەوە دروست کرابوو، لەبەرامبەردا گرنگی کەلتووری ڕەسەنیان شی دەرکردەوە. بەر لە شۆڕش، کەلتوور و کەلەپووری مەکسیکی ببووە تێکەڵەیەک لە بابەتی ڕەسەن و توخمی ئەورووپییەکان، ئەمەش لەلایەن دەسەڵاتدار و خانەدانەکانەوە جێی نیگەرانی بوو، ئەوان دەیانویست تەواوی شارستانییەتی وڵاتەکە بگوازنەوە سەر ئەورووپا و ئەوەیان بەھۆکاری پێشکەوتنیان دەزانی. لەوکاتەدا، ئامانجی کالۆ ئەوەبوو کە وێنەی خەڵکی مەکسیک بکات، و ئەوەشی وت، «ھیوادارم ببێتە شتێکی بەنرخ، وێنەی ئەو خەڵکانە دەکەم کە خۆم بەیەکێک لەوان دادەنێم و ئەم بیرکردنەوەیەش بەھێزترم دەکات».
کاتێک لە ساڵانی بیستەکان، کالۆ دەستی بە وێنەکێشان کرد، ھونەری نیگارکێشانی سەر دیوار لە مەکسیک برەوی سەندبوو. ھونەرمەندە مەکسیکییەکان ئەم ھونەرەیان بۆ گەیاندنی پەیامی سیاسیی بۆ خەڵک بەکاردەھێنا. وێڕای ئەوەی کە کالۆ لەگەڵ ھونەرمەندان و نیگارکێشانی سەر دیوار نزیکایەتی ھەبوو لەوانە، دیێگۆ ڕیڤێرا، خۆزێ کلیمێنتی ئرۆزکۆ و دەیڤد ئالفارۆ، بەڵام کالۆ زیاتر خەریکی وێنە پۆرترەیتەکانی خۆی و دروستکردنی تابلۆ بوو بە قەبارەی بچووک. ئەمەش بەتایبەت لە ساڵانی سییەکان وابوو، کاتێک وێنەکێشە ئاست ناوەندییەکان خەریکی وێنەکردن بوو لەسەر ماددەی بچووک، بەتایبەتیش وێنە ئاینییەکان. کالۆ نزیکەی ٢٠٠٠ وێنەی لەسەر ماددە بچووکەکان کێشاوە، کە دواتر لە ماڵەکەی لە لاکاسا ئوزول وەک نمایش داینابوون. بەقسەی لاورا مولڤی و پیتەر وۆڵن، وێنەکێشانی فریدا لەسەر ماددەی بچووک (ھونەری ڕیتابلۆ)، وایانکرد کە باشتربێت لە ھونەری گێڕانەوە و باسکردن.
زۆرێک لە تابلۆکانی فریدا لاسایی کردنەوە بوون بە یەو پۆرترەیتە کلاسیکییانەی سەردەمی کۆلۆنیالیزم، ئەو بە وێنەکانی ئەوەی پشاندا ئەم ھونەرەی ئەوان ئەوەندە سەرنجڕاکێش نییە بەراورد بە واقیع. کالۆ لەنێو ھونەرمەندە مەکسیکییەکان زیاتر کاریگەر بوو بە ھیرمێنگیلدۆ بوستۆس، ئەو زیاتر خەریکی وێنەکشانی تابلۆی کەلتووری مەکسیکی و ژیانی جوتیاران بوو، ھەروەھا فریدا سەرسام بوو بە خۆزێ گوادالوپە پۆسادا، ئەو وێنەی ڕووداوەکان و تاوانی لەڕێی ھونەری تیزەوە دەکێشا. کالۆ ئیلھامیشی لە کارەکانی ھیرۆنیموس بۆچ وەرگرت، فریدا ئەوی بە «پیاوی ژیر» ناودەھێنا، ھەروەھا بۆ کارەکانی پیتەر بروگێل ئلدەر، کە ناوبراو خەریکی وێنەکردنی سروشت بوو. شاعیری مەکسیکی ڕۆزاریۆ کاتێلانۆس، کاریگەری لەسەر فریدا ھەبوو بەتایبەت کە ناوبراو گرنگی بە جەستەی ژنان دابوو، باسی لە ئازارە جەستەیی و سۆزدارییەکانی ژنانی کردبوو.
سیمبوڵیزم و ئایکۆنگرافی
زۆرجار لە تابلۆکانی کالۆ، وێنەی ڕەگ دەبینرێت کە لە جەستەیەوە بەرزبووەتەوە، لەلایەنی ئەرێنییەوە وەک گەشەپێدانی خود دەبینرێت، لەبەرامبەردا وەک لایەنێکی نەرێنی ئەوا وەک گیرخواردن لە شوێن، کات و باروودۆخێکی دیاریکراو دادەنرێت، ھەندێک کەسی دیکەش ئەمە بەجۆرێکی دیکە لێکدەدەنەوە، ئەوان پێیان وایە کە ئەمە نیشانی یادەوەرییەکانی ڕابردووە کە چۆن کاریگەرن بەسەر ژیانی ئەمڕۆدا جا چ بە باشە یان بە خراپە. لە تابلۆی من و باوانم، کالۆ وێنەی خۆی وەک کچێکی ١٠ ساڵانە کێشا ھەروەھا قردێلەیەکی ھەڵگرتووە کە لە شێوەی دارێک درێژدەبێتەوە و وێنەی پۆرترەیتی ھەردوو داپیرە و باپیرەی (دایبابی باوک و دایکی) ھەڵگرتووە، ھەروەھا قاچی چەپی فریدا لە درەختێکەوە دەردەچێت، ھەموو ئەوانە ڕەنگدانەوە بیری کالۆن بۆ یەکگرتنی مرۆڤایەتی لەگەڵ زەوی، ھەروەھا ھەستی خۆیەتی بۆ یەکێتیی مەکسیکییەکان. لە تابلۆکانی فریدا، دار ھێمای ھیوایە بۆ ئەو بەھێزی و بەردەوامییەی کە نەوەکان دەبڕێت. قژ لە تابلۆکانی کالۆ و ھێمای گەشەکردن و ژنایەتی بەکارھاتووە، لە تابلۆی پۆرترەیتی خود بە قژبڕانەوە، کالۆ وێنەی خۆی بە قاتێکی پیاوانە و قژێکی بڕاوە کێشا. لە تابلۆکەدا، کالۆ مەقەسێکی بەدەستەوەیە و لە نزیکی ئەندامی زاوزێی گرتووە، کە وا لێکدەدرێتەوە کە ئەمە ھەڕەشەیەک بووبێت لە دیێگۆ ڕیڤێرا لەبەرامبەر ئەو ناپاکییە بەردەوامانەی لێی دەکرد، کالۆ پەیامی ئەوەی گەیاندووە کە زیان بە جەستەی خۆی دەگەیەنێت ھەرچۆن وەک ئەوەی قژی بڕیوە، ئەمەش نیشانەیەکە کە پشانی دەدات کە ھەندێکجار ژنان توڕەیی خۆیان بەسەر کەسانی دیکەدا بەسەر خۆیاندا دەنوێنن. زیاتر لەوەش، تابلۆکە نەک تەنیا تووڕەبوون بێت لە کارەکانی دیێگۆ، بەڵکوو توڕەیی کالۆیە لەگەڵ کەلتووری پیاوسالاری لە مەکسیک، مەقەسەکان وەک ھێز و ھێمای پیاوانەیە کە چۆن ھەڕەشەی «بڕینی» ژنان دەکەن، لێرەدا کالۆ ئەم کەرەستەیەی ھەم وەک مێتافۆر و ھەمیش وەک دەربڕینی قسەکردن بەکارھێناوە. لە مەکسیک، کەلتووری ئیسپانی بۆ بەھادانانی زۆر بۆ نێربوون (ماچیزمۆ) زۆر باوبووە، بەڵام کالۆ ھەمیشە ناڕەحەتی خۆی بۆ ئەم کەلتوورە دەربڕیوە.
ھەر بەھۆی بەرکەوتنی لە ڕووداوی پاسەکە، کالۆ بەشێکی زۆری لە ژیانیدا لە نەخۆشخانە بەسەر برد و نەشتەرگەری بۆ دەکرا، کە زۆربەیان لەلایەنی کەسانی ناشارەزا و پسپۆڕ بوون، کالۆ بڕوای بوو کە بەھۆی ئەمەوە پشتی دگەڕێتەوە بۆ باروودۆخی پێش ڕووداوەکە. زۆرێک لە تابلۆکانی کالۆ، بە وێنەی داو و دەرمانە پزیشکییەکانی ئەون، ئەمەش نیشانەی ئازار و ناڕەحەتییەکانی خۆی دەردەخەن، ھەروەھا لە تابلۆکانی خوێنڕژان و بیرنەکانی بەشێوەی کراوە دەردەکەون. ئەو وێنانەی کە کالۆ لەبارەی ڕەوشی تەندرووستی خۆیەوە بوون، زیاتر ئەو وێنانەبوون کە باسیان لە منداڵبوون و منداڵ لە بارچوون دەکرد، لەم تابلۆیانە ھەستێکی بەھێزی تاوانیان ھەیە، ھەستێک کە دەربڕینێک دەکات کە ژیانی کەسێک پەیوەستە بەژیانی کەسێکی دیکەوە کە دەشێت بمرێت بۆئەوەی یەکێکیان بژیێت.
ھەر چەند کە کالۆ وێنەی کەسی خۆی و ڕووداوەکانی دەکێشا، بەڵام مانای تابلۆکانی ھەر ئاوا ساکار نەبوون کە تەنیا پەیوەست بن بەژیانی خۆیەوە. بەڵکو زۆرجار مەبەستی کالۆ لە پرسیارکردن بووە لە کۆمەڵگای مەکسیکی و دروستکردنی کەسایەتی بووە، بەدیاریکراویش لە پرسەکانی جێندەر، ڕەگەز و چینە کۆمەڵایەتییەکان. مێژوونووس لیزا باکوێڵ، باسی ئەوەی کردووە کە کالۆ باسی ئەو کێشانەشی کردووە کە بەھۆی ئایدۆلۆژیای شۆڕشەوە دروست بوون.
بۆ گەڕان لە نێو ئەم پرسیارانەدا، کالۆ چەند ئایکۆنگرافییەکی ئاڵۆزی لە تابلۆکانی بەکاردەھێنا لە نێویاندا میتۆلۆژیا و سیمبوڵەکانی سەردەمی پێش کۆلۆمبی و کریستیانەکاندا ھەبوون. لە زۆرێک لە تابلۆکانیدا، کالۆ ڕوخساری خۆی وەک ماسکێک بەکاردەھێنا، بەڵام لە دەورووبەریدا ھەندێک ھێما و سیمبوڵی وەک مەیموون، ئێسکبەند، خوێنن و دڵ بەکاردەھێنا؛ ئەم ھێمایانە ژێدەرێکن بۆ میتۆلۆژیای کوتلیکۆ، کیتزالکواتل و شۆلوتل. بەشێک لە تابلۆکانی کالۆ توخمی دژە یەکیان لەخۆ گرتبوو، لەوانە ژیان و مردن، پێش مۆدێرن و مۆدێرنبوون، مەکسیکی و ئەورووپی، ھەروەھا پیاو و ژن.
فریدا کالۆ کاتێک پۆرترەیتی خۆی لەناو تابلۆکاندا دەکێشا، زۆربەی کات بە شێواز و دەکەوتنی جیاوازبوون لەیەکتری، نموونە وەک کەسێکی بریندار، شکاو، منداڵ، بەپۆشینی جلووبەرگی جیاوازی تیھوانا، جلی پیاوانە، ھەروەھا جلی ئەورووپییەکان پشان دەدا. ئەو جەستەی خۆی وەک مێتافۆرێک بەکاردەھێنا بۆ گەڕان بەناو پرسەکانی ڕۆڵەکانی کۆمەڵگا. تابلۆکانی زۆرجار بە شێوەیەکی ناباو وێنای جەستەی مێینەیان پشان دەدا، وەک لەکاتی لەبارچوون، منداڵبوون یان پۆشینی جلی ڕەگەزی بەرامبەر. بەپێی قسەی نانسی کوویی، لە تابلۆکانیدا «کالۆ وەک کەسایەتیی سەرەکی لە میتالۆژییەکانیدا، وەک ژنێک، مەکسیکییەک و کەسێکی ئازارکێش دەردەخات… ئەو شارەزابوو لەوەی کە ھەریەکێک لە شتانە بگۆڕێت بۆ سیمبوڵ و ھێمایەک بۆ دەربڕینی بەرگرییە ڕۆحییە مەزنەکەی مرۆڤ و ھەستە بەرزەکانی لە سێکس.»
ناوبانگی دوای مردن
وێنۆک|بووکەڵەی فریدا لە مۆزەخانەی فریدا کالۆ بۆ بۆنەی 'ڕۆژی مردن'، کە بۆنەیەکی مەکسیکییەکانە. تێت مۆدێرن (گالێری ھونەری چاوچەرخ)ی لەندەن پێی وایە «کالۆ یەکێکە لە ھەرە گەورەترین ھونەرمەندەکانی سەدەی بیستەم»، بەلای مێژوونووسی ھونەر ئیلیزابێت باکوێڵ، فریدا «دیارترین کەسایەتی مەکسیکییە لە سەدەی بیستەم». ناوبانگی کالۆ زیاتر لەدوای مردنی دەرکەوت، ئەمەش لەبەر ئەوەی تا ئەوکاتەی لەژیاندا بوو وەک ژنی دیێگۆ ڕیڤێرا دەناسرا یانیش وەک کەسایەتییەکی نامۆ و نائاسایی لە نێو کۆمەڵگای نێودەوڵەتیی ھونەر و کەلتوور. لە کۆتایی حەفتاکان، کالۆ زیاتر ناسراوبوو ئەمەش لەبەر ئەوەی زانا و لێکۆلەرەوەرە فێمێنیستەکان لە مێژووی ھونەردا بەدوای کەسی نەناسراو، پشتگوێخراو و ھەروەھا ھونەرمەندانی دەرەوەی وڵاتانی ڕۆژاوا دەدا دەگەڕان، ھەروەھا بزووتنەوەی چیکانۆ ئەویان وەک یەکێک لە ئایکۆنی خۆیان دانا. یەکەمینن دوو کتێب لەبارەی کار و ژیانی کالۆ، لە ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٧٧، لەلایەن ھەریەکە لە تیرێسا دێل کۆندی و ڕاکێڵ تیبۆل نووسران. لە ساڵی ١٩٧٧، تابلۆی داری ھیوای لە شوێنی خۆیەتی (١٩٤٤) بووە یەکەمین تابلۆی کالۆ بخرێتە زیادکردنەوە، کە بەبڕی ١٩٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی فرۆشرا.
لە دەرەوەی مەکسیک، دوو بۆنە ڕێکخران لەسەر ژیانی کالۆ. یەکەم بۆنەیان کاری ھاوبەشی لە نێوان تابلۆکانی کالۆ لەگەڵ وێنەکانی وێنەگرت تیننا مۆدۆتی لە گالێری وایتچاپێل لە لەندەن نمایشکران، ئەم بۆنەیە لەلایەن پیتەر وۆلن و لاورا مولڤی ڕێکخرا. ئەم بۆنەیە لە ئایاری ١٩٨٢ ڕێکخرا، دواتر چووە وڵاتانی سوێد، ئەڵمانیا، ئەمریکا و مەکسیک. دووەم بۆنەش لە ساڵی ١٩٨٣ بوو، بڵاوکراوەیەکی مێژوونووسی ھونەر ھایدن ھێرێرا بوو کە لەئاستی جیھان فرۆشێکی زۆری ھەبوو، کتێبەکە بەناوی فریدا:ژیاننامەی فریادا کالۆ بوو.
ناوبانگی کالۆ بەھۆی کارە ھونەری و ئەو ئازارانە بوون کە لەژیانی چەشتی. ئەو بووە ئایکۆنێکیش بۆ کۆمەڵێک بزاڤ و کۆمەڵەی بچووک لەوانەش فێمێنیستەکان، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە و چیکانۆس. لەپاڵ ئەوانەش، ناوبانگ دەرکردنی کالۆ لە دوای مردنی، لەلایەن ھەندێ کەسەوە بووەتە جێگای سەرنج و ڕەخنە، پیتەر وۆلن و ستیفانی مینکیمر پێیان وایە کە ھەموو ژیانی کالۆ بەشێوەیەکی دروست و ڕاستی نەگواستراوەتەوە. ئەوان پێیان وایە کە دراماتیکی بوونی ژیانی ئەو، بەزیان بۆ کار و ھونەری کالۆ شکاوەتەوە.
یادکردنەوە
وێنۆک|وێنەی فریدا لەسەر دیوارێک نەخشێندراوە. میراتی کالۆ بە چەند جۆرێک یاد دەکرێتەوە و پشان دەدرێت. لە ساڵی ١٩٥٨، لا کاسا ئەزول، ماڵەکەی خۆی لە کۆیۆئاکان وەک مۆزەخانەیەک کرایەوە، بووە یەکێک لە دیارترین مۆزەخانەکانی مەکسیکۆ سیتی، مانگانە نزیکەی ٢٥ ھەزار سەردانیکەری ھەیە. ھەر لەوشارە، پاڕکێک بەناوی فریدا کالۆ نراوە. لە پاڕکەکە، پەیکەرێکی بڕۆنزی کالۆ و دیێگۆی لێیە. لە ساڵی ٢٠٠١، فریدا بووە یەکەم ژنی ئیسپانیزمان، وێنەی لەسەر پوولی پۆستەی ئەمریکا دابنرێت. لە ساڵی ٢٠١٢، ناوی فریدا خرایە لیستی کەسە بەناوبانگەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە شیکاگۆ.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
بیبلیۆگرافی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆمۆنیستە مەکسیکییەکان پۆل:وێنەکێشە مەکسیکییەکان پۆل:مردووانی ١٩٥٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:ھونەرمەندانی خاوەن پێداویستیی تایبەت پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم پۆل:ژنانی مەکسیکی پۆل:ھونەرمەندانی مەکسیکۆ سیتی پۆل:فریدا کالۆ پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ پۆل:ھونەرمەندە ژنە مەکسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز
کۆنستانتین ستانیسلاڤسکی
250px|وێنۆک|چەپ|کۆنستانتین ستانیسلاوکسی کۆنستانتین ستانیسلاوسکی (بە ئینگلیزی: Konstantin Sergeievich Alekseiev)١٧ی کانوونی دووەمی ١٨٦٣ – ٧ی ئابی ١٩٣٨) ئەکتەر و دەرهێنەرێکی شانۆیی ڕووسی بوو. شێوازی نمایشکردنی ستانیسلاوسکی کاریگەری گەورەی بەجێهێشت بە تایبەت دوای جەنگی جیهانی دووەم.
پەراوێزەکان
پۆل:شانۆی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣ پۆل:مردووانی ١٩٣٨ پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ڕووس و سۆڤیەتی
١٨٥٨
ساڵی ١٨٥٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٥٨
کەنەسوورە
کەنەسوورە (Kenesûre، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٧٩ کەس لە ٥٣ بنەماڵەدا بووە.
مەولانای ڕۆمی
جەلالەددین محەممەد بەلخی ھەروەھا ناسراو بە جەلالەددین محەممەد ڕۆمی ، مەولانا یان مۆلانا (، بە واتای مامۆستا یان گەورەی ئێمە)، مەولەوی یان مۆلەڤی (، بە واتای مامۆستا یان گەورەی من) ھەروەھا لە تورکیا بە مەڤلانا (Mevlānā) ناسراوە و بەگشتی لە جیھانی ئینگلیزیدا بە ڕۆمی ناودەبرێت (لەدایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٢٠٧ – مردووی ١٧ کانوونی یەکەمی ١٢٧٣) شاعیر، فەقیھ، ئاییناس و عارفێکی فارسیزمان بوو لە سەدەی ١٣دا.
فارس، تورک، ئەفغان، تاجیک و موسوڵمانانی تری ناوچەکانی ئاسیای ناوەڕاست ھاوشانی موسوڵمانانی باشووری ئاسیا فێرکارییە بەجێماوە ڕۆحییەکانی ئەو لە ماوەی حەوت سەدەی ڕابڕدوو بەرز دەنرخێنن. گرنگیی ڕۆمی پێدەچێت سنوورەکانی نەتەوە و ڕەگەزی شکاندبێت و چووبێتە ئەودیو ئەوانیشەوە؛ شیعرەکانی بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ چەندین زمانی دنیا وەرگێڕدراون و بۆ چەندین شێوازی جودا وەچەرخێنراون. لە ساڵی ٢٠٠٧دا، بە بەناوبانگترین شاعیر وەسف کرا لە ئەمەریکادا.
کارەکانی ڕۆمی بە فارسی نووسراونەتەوە و مەسنەوییەکانی ئەو یەکێکن لە پاراوترین شاکارەکانی ئەدەبی فارسی، و یەکێکن لە کارە شانازییپێکراوەکانی زمانی فارسی. کارە ڕەسەنەکانی بەشێوەیەکی بەفراوان دەخوێندرێتەوە بە زمانە ڕەسەنەکەی خۆی لە جیھانی زمانی فارسیدا (ئێران، تاجیکستان، ئەفغانستان و ھەندێک بەشی ناوەڕاستی ئاسیا-فارسیزمانەکان). وەرگێڕانی کارەکانی زۆر باوە لە وڵاتانی تردا. کارەکانی کاری کردۆتە سەر ئەدەبی فارسی، ئوردو، پەنجابی، تورکی و ھەندێکی تر لە زمانە ئێرانیی و تورکی و ھیندییەکان کە بە ئەلفبێی فارسی نووسراونەتەوە وەک پەشتۆ، تورکی عوسمانلی، چاتاگی و سیندی. فەلسەفەی سەرەکی مەولانا پێگەی عەشق ە بەلام باوەری بە یەکیتی بوون واتا(وحدة الوجود) نەبووە کە ئیبن عەرەبی فەیلەسوف پێی بەناوبانگە.
ژیان
250px|وێنۆک|چەپ|مەولانا لە کاتی کۆکردنەوەی سۆفییەکانی مەولانا لە گوندی وەخش کە دەکەوێتە شارۆچکەیەکی بچووک لە سەر ڕووباری وەخش لە وڵاتی فارس (ئێستای تاجیکستان) لەدایک بوو. وەخش سەر بە پارێزگای بەلخ بوو و، لەو ساڵەی کە مەولانا تێیدا لەدایک بوو، باوکی بە یەکێک لە زاناکانی ئەو شارە ناسرابوو. ھەروەھا ئەم دوو شارەش سەر بە کلتووری گەورەتری ئەو کاتەی فارسی خۆراسان بوون لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی فارس. ھەروەھا بەشێک بوو لە دەوڵەتی خەوارزمی.
ھەردوو شوێنی لەدایکبوون و زمانی زگماکیی مەولانا ھەڵقوڵاوی میراتی فارسی بوون. گەورەترین کاریگەری لەسەر مەولانا جگە لە باوکی بریتی بوو لە ھەردوو شاعیری فارس عەتتار و سەنائی.
ڕۆمی زۆربەی ژیانی لەژێر دەستەڵاتی سەلجوقی فەرمانڕەوای ڕۆم بەسەر بردووە کە شوێنەکەی دەکەوێتە ناوچەی ئەنادۆڵ، و ھەر لەوێیش زۆربەی بەرھەمەکانی نووسیوە و لە ژێر کاریگەریی زمانی فارسیدا بووە. تا کۆتاییی تەمەنی ھەر لەوێ ماوەتەوە تا کاتی مردنی لە ساڵی ١٢٧٣ز. لە شاری کۆنیای تورکیا نێژراوە و ئێستا خەڵکێکی زۆر سەردانی گۆڕەکەی دەکەن. لە دوای مردنی، کوڕەکەی سوڵتان وەلەد و شوێنکەوتووەکانی (تەریقەتی مەولەوییە)یان دامەزراند کە ناسراوە بە تەریقەتی ئەو دەروێشانەی کە بە دەوری خۆیاندا دەسوڕێنەوە کە ناسراوە بە سەمای سۆفییەکان.
دیوانی شەمس
شەمسی تەبریزی یەکێکە لە عارفە ناسراوەکان و بەو کاریگەرییە گەورەیە بەناوبانگە کە لەسەر مەولانا بەجێی هێشت. مەولانا لە خۆشەویستی و لەژێر کاریگەریی شەمسی تەبریزیدا سەدان پارچە شیعری نووسیوە و کۆی دیوانەکەی پێشکەشی شەمسی تەبریزی کردووە. دیوانی شەمس یاخود دیوانی کەبیر بریتییە لە کۆکراوەی غەزەل و چوارینە و تەرجیعبەندەکانی مەولانا، بەپێی چاپی بەدیعوزەمان فروزانفەر، کە لەسەر بنەمای کۆنترین دەستنووسەکانە ئەم دیوانە نو سراوەتەوە، زیاد لە ٤٤٠٠٠ دێڕە. مەولانا ژمارەیەکی زۆری لە غەزەلەکانی بە وشەی بێدەنگ (خمش) کۆتاییی پێ ھێناوە کە بریتی بووە لە نازناوی خۆی. ھەندێکی تریشی بە ناوی حوسامەدین چەلەبی و سەڵاحەدین زەرکوب کۆتاییی پێ ھێناوە، بەڵام زۆرینەی غەزەلەکان بە ناوی شەمسی تەورێزی تەواو کردووە. دیوانی شەمس ھۆنراوەی تێدایە بە زمانەکانی فارسی و عەرەبی و کەمێکیش تورکی و یۆنانی
نوسراوەتەوە، زیاد لە ٤٤٠٠٠ دێڕە. مەولانا ژمارەیەکی زۆری لە غەزەلەکانی بە وشەی بێدەنگ (خمش) کۆتاییی پێ ھێناوە کە بریتی بووە لە نازناوی خۆی. ھەندێکی تریشی بە ناوی حوسامەدین چەلەبی و سەڵاحەدین زەرکوب کۆتاییی پێ ھێناوە، بەڵام زۆرینەی غەزەلەکان بە ناوی شەمسی تەورێزی تەواو کردووە. دیوانی شەمس ھۆنراوەی تێدایە بە زمانەکانی فارسی و عەرەبی و کەمێکیش تورکی و یۆنانی.
مەولانا لە غەزەلی ٤٢٧دا دەربارەی بۆ پێغەمبەری ئیسلام دەڵێت:
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٣یەم پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:لەدایکبووانی ١٢٠٧ پۆل:مردووانی ١٢٧٣ پۆل:مەولانای ڕۆمی پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:حەنەفییەکان پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:ئەبووبەکر پۆل:سۆفیەکانی ئێران
ئاڵیەمەران
ئاڵیەمەران (Alliyemeran، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦ کەس لە ١٠٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
زەنگبار
زەنگبار (بە کوردیی لاتینی: Zengibar، بە عەرەبی: زنجبار، بە فارسی: زنگبار) ناوچەیەکە لە وڵاتی تانزانیا.
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣ پۆل:دوورگەکانی تانزانیا پۆل:دوورگەکانی زەنگبار پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
ژان دو سپووند
ژان دو سپووند شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٧ پۆل:مردووانی ١٥٩٥ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
شارستانی ئاستارا
شارستانی ئاستارا یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای گێڵانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئاستارایە. 180px|وێنۆک|چەپ|[[تاڤگەی لاتۆن یەکێک لە تاڤگەکانی شارستانی ئاستارای ئێران]]
تیمۆ وێرنەر
تیمۆ وێرنەر (لەدایکبووی ٦ی ئازاری ١٩٩٦)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئەڵمانییە کە وەک ھێرشبەر یاری دەکات بۆ خولی نایابی ئینگلیزی پرێمیەرلیگ یانەی چێڵسی و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا.
وێرنەر لە ساڵی ٢٠١٣ دەستی بە کاروانی پیشەیی کرد بە یاریکردن بۆ یانەی ڤی ئێف بی شتوتگارت، کە بوو بە لاوترین یاریزانی یانەکە و لاوترین گۆڵکاری یانەکە. لە ساڵی ٢٠١٦، لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا، بە ڕیکۆردی گواستنەوەی ئەوکاتەی یانەکە گوازرایەوە بە ١٠ ملیۆن یۆرۆ، کە تێیدا ڕیکۆردی وەک لاوترین یاریزان تۆمار کرد کە گەیشتووەتە ١٥٠ و ٢٠٠ یاری لە بۆندسلیگا. وێرنەر ھەروەھا وەک دووەم گۆڵکاری خولەکە لە وەرزی ٢٠١٩–٢٠ کۆتایی پێھێنا. دوای ئەوەی بوو بە گۆڵکاری مێژووی لایپزیگ، وێرنەر لە ساڵی ٢٠٢٠ چووە چێڵسی بۆ بڕی ٥٠ ملیۆن یۆرۆ، کە لە یەکەم وەرزیدا لە یانەکە پاڵەوانێتی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەرزکردەوە.
وێرنەر یاریزانێکی نەتەوەیی ئەڵمانی بوو، گۆڵکارێکی سەرکەوتوو بوو لە ئاستەکانی لاواندا بۆ ئەڵمانیا، ٣٤ گۆڵی لە ٤٨ یاریدا تۆمارکرد لە ئاستی جیاواز لە تەمەنە جیاوازەکان. وێرنەر لە ساڵی ٢٠١٧ یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەم ئەنجامدا و یارمەتی ئەڵمانیا دا بۆ بردنەوەی جامی کیشوەرەکانی فیفا ٢٠١٧، پێڵاوی زێڕینی بردەوە وەک گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکە. ئەو ھەروەھا نوێنەرایەتی ئەڵمانیای کرد لە جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨ و یۆرۆی ٢٠٢٠.
ژیانی سەرەتایی
وێرنەر لە شتوتگارت، بادن-ڤارتمبێرگ لەدایکبووە، کوڕی گەنسەر شۆوە کە یاریزانێکی تۆپی پێیە، و دایکی سابین وێرنەرە.
ڤی ئێف بی شتوتگارد
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Timo_werner.jpg/170px-Timo_werner.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێرنەر لەگەڵ شتوتگارت لە ٢٠١٣ وێرنەر یاری بۆ تی ئێس ڤی ستاینھێڵدنی کرد پێش ئەوەی بچێتە ئەکادیمیای ڤی ئێف بی ستوتگارت لە ساڵی ٢٠٠٢. لە وەرزی ٢٠١٢–١٣، بەرزکرایەوە بۆ تیمی خوار ١٩ سەرەڕای ئەوەی لەو کاتەدا تەمەنی تەنھا ١٦ ساڵ بوو. ئەو وەرزەدا ٢٤ گۆڵی تۆمارکرد و خەڵات کرا بۆ ئەو ئاستە بەرزەی کاتێک مەدالیای زێڕینی خوار ١٧ ساڵی فریتز واڵتەری بردەوە لە ٢٠١٣.
وێرنەر یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لەو ساڵەدا لە قۆناغی پاڵاوتنەکانی خولی ئەورووپای وەرزی ٢٠١٣–١٤ بەرامبەر بۆتیڤ پلۆڤدیڤ. دوای ئەنجامدانی ئەو یارییە، بوو بە لاوترین یاریزان کە لە یارییەکی فەرمی بۆ شتوتگارت یاری کردبێت لە تەمەنی ١٧ ساڵ، چوار مانگ و ٢٥ ڕۆژدا، ڕیکۆردەکەی شکاند کە پێشتر بەناوی گێرارد پۆشنەرەوە بوو. لە ھەفتەکانی دواتردا بوو بە لاوترین یاریزانی شتوتگارد لە بۆندسلیگا و لە جامی ئەڵمانیا، و لاوترین گۆڵکار دوای ئەوەی یەکەم گۆڵی بۆ یانەکە تۆمارکرد بەرامبەر ئینتراخت فرانکفۆرت. لە ١٠ی تشرینی دووەمدا ڕیکۆردێکی دیکەی شکاند کاتێک دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ لە بەرامبەر فرایبۆرگ، بەم شێوەیە بوو بە لاوترین یاریزان لە مێژووی بۆندسلیگا کە دوو گۆڵ لە یەک یاری دا تۆمار بکات.
لە ١٨ ساڵەی لەدایکبوونیدا وێرنەر گرێبەستێکی پیشەگەری واژوو کرد تاوەکو حوزەیرانی ٢٠١٨ لەگەڵ شتوتگارت. دواتر بەردەوام بوو وگۆڵی لە ٩٥ یاری خولدا تۆمار کرد، لەو ماوەیەدا بوو بە لاوترین یاریزان کە ٥٠ یاری بۆندسلیگا ئەنجام بدات لە مێژووی پاڵەوانێتییەکەدا. تۆمارەکە دواتر لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن کای حەڤەرتز شکێنرا. شتوتگارت لە ئایاری ٢٠١٦ دابەزین بۆ خولی پلە دوو، ئەمەش وای لێکرد لە مانگی دواتردا بچێتە یانەی تازە سەرکەوتوو لایپزیگ.
لایپزیگ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/20191002_Fußball%2C_Männer%2C_UEFA_Champions_League%2C_RB_Leipzig_-_Olympique_Lyonnais_by_Stepro_StP_0078_(cropped).jpg/170px-20191002_Fußball%2C_Männer%2C_UEFA_Champions_League%2C_RB_Leipzig_-_Olympique_Lyonnais_by_Stepro_StP_0078_(cropped).jpg|وێنۆک|وێرنەر لە کاتی یاریکردن بۆ لایپزیگ لە ٢٠١٩ لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦، وێرنەر ڕازی بوو بە گرێبەستێک بۆ ماوەی چوار ساڵ لەگەڵ لایپزیگ بە تێچووی گواستنەوەی ١٠ ملیۆن یۆرۆ، کە زۆرترین بوو لە مێژووی یانەکە. لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦، بوو بە لاوترین یاریزان کە لە ١٠٠ یاری بۆندسلیگا ئەنجام بدات کاتێک لە یارییەکدا دژی کۆڵن یاری کرد لە تەمەنی ٢٠ ساڵ و ٢٠٣ ڕۆژ. بە ئەنجامدانی ئەم کارە، ئەو ڕیکۆردەی کە پێشتر لەلایەن جوولیان دڕاکسلەرەوە ھەبوو شکێنرا بە ٢٢ ڕۆژ، ھەرچەندە لە ساڵی ٢٠١٩دا لەلایەن ھاڤێرتزەوە دووبارە ڕیکۆردەکە نوێکرایەوە. وێرنەر وەرزی ٢٠١٦–١٧ی لە بۆندسلیگا بە ٢١ گۆڵ کۆتایی بە یانەی پێ ھێنا، کە وای کرد ببێتە گۆڵکاری یەکەمی ئەڵمانی لە خولەکەدا و یارمەتی یانەی لایپزیگی دا بۆ یەکەم جار لە مێژووی یانەکە سەربکەوێت بۆ پاڵەوانێتی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا.
لە ئازاری ٢٠١٨، لە یارییەکدا بەرامبەر یانەی پێشووی خۆی، شتوتگارت، وێرنەر بوو بە لاوترین یاریزان کە بگات بە ١٥٠ یاری بۆندسلیگا، کە تۆمارەکەی پێشووی چارلی کۆربێل تێپەڕاند. دواتر لەو مانگەدا یارمەتی لایپزیگی دا دا بۆ بردنەوە لە بایەرن میونشن بۆ یەکەم جار لە مێژوودا کاتێک گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد لە بردنەوەی ٢–١. لە کۆتاییدا ١٣ گۆڵی تۆمارکرد و حەوت ئەسیستی کرد لە کۆی وەرزەکەدا.
لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، وێرنەر دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٦–٠ لە خولدا لە بەرامبەر نۆرنگبێرگ، یەکەم گۆڵیان بریتی بوو لە ٥٠مین گۆڵی بۆندسلیگا بۆ یاریزانە ئەڵمانییەکە. ھەروەھا ئەنجامەکە گەورەترین بردنەوەیلایپزیگ بوو لە پاڵەوانێتییەکەدا. لە مانگی دواتردا، دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٠ لە خولدا بەرامبەر ھێرتا بەرلین و بەمەش بۆ دەیەم جار دوو گۆڵی تۆمار کردووە لە کاروانی وەرزشی خۆیدا. لە ١٦ی کانوونی یەکەم گەیشتە ١٠ گۆڵی خول لە وەرزەکەدا دوای ئەوەی دوو گۆڵی بەرامبەر ماینز تۆمارکرد کە پێنجەم جار بوو دوو گۆڵ بکات لە ماوەی وەرزەکەدا. واتە ھەر کاتێک لە یارییەکدا گۆڵێکی تۆمارکردبێت، کردویەتی بە دوو. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، ١٠٠ەمین یاری خۆی بۆ یانەی لایپزیگ ئەنجامدا کاتێک لە بردنەوەی ٤–٠ی خولدا لە سەرەتاوە بەشدار بوو بەرامبەر دۆسڵدۆرف. ئەو بوو بە یەکەم یاریزان کە ٥٠ گۆڵی بۆندسلیگا تۆمار بکات بۆ یانەکە لە ٤ی ئایار کاتێک گۆڵێکی تۆمارکرد و ئەسیستێکی کرد لە یارییەکی ٣–٣ بەرامبەر بوون لەگەڵ ماینز.
جەڵدەی دڵ
وێنۆک|شوێنی جەڵدە بە ئاوی تاریک پیشان دراوە مردنی ماسوولکەی دڵ یان جەڵتەی دڵ یان جەڵدەی دڵ یان گیرانی دڵ، بارودۆخێکە کە تێدا خوێن بۆ ماوەیەک ناگاتە بەشێک لە ماسوولکەکانی دڵ و بەم ھۆیەوە خانەکانی دڵ تووشی زیان دەبن یان دەمرن.
تیمۆ وێرنەر
لایپزیگ
وێرنەر یەکەم ھاتتریکی خۆی لە بۆندسلیگا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ لە دژی بۆروسیا میوندشنگلادباخ لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٩. لە ٥ی تشرینی یەکەمدا. ١٠٠ەمین یاری خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا، کە بەرامبەر بوون ١–١ لەگەڵ بایەر لیڤەرکوزن. لە سەرەتای مانگی دواتردا، ھاتتریکێکی دیکەی تۆمارکرد و سێ ئەسیستی کرد بۆ ئەوەی ڕێبەرایەتی لایپزیگ بکات بۆ بردنەوەی ٨–٠ بەرامبەر ماینز، کە گەورەترین بردنەوەیان بوو لە بۆندسلیگا. لە ٢٣ی تشرینی دووەم، بوو بە لاوترین یاریزان کە بگاتە ٢٠٠ یاری بۆندسلیگا.
جەڵدەی دڵ
نیشانەکان
نیشانە باوەکان بریتین لە ئازاری سنگ یان نا ئارامی و ئازار دەگوازرێتەوە بۆ شانەکان، قۆڵ و پشت و مل. زۆربەی کات ھەست بە ئازار دەکرێت لە ناوەڕاستی سنگ یاخود لای چەپی سنگ کە چەند خولەکێک دەخایەنێت. ھەندێک کات ئازارەکە بریتیە لە دڵە کزێ. وە نیشانەکانی تر بریتین لە کورتھێنان لە  ھەناسە، دڵ تێکەڵھاتن، بوورانەوە، ئارەقەی سارد و بێ تاقەتی. ھەروەھا لە سەدا سی لە خەڵکی نیشانەی جیا و جیاوازیان ھەیە.
تیمۆ وێرنەر
لایپزیگ
لە کۆتا یاریی دا وەک یاریزانی لایپزیگ لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، وێرنەر ھەردوو گۆڵەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر ئۆگبۆرگ. لەبەر ئەوە، بە ٩٥ گۆڵ کۆتایی بە ماوەکەی ھێنا لە لایپزیگ، بۆ ئەوەی ببێتە گۆڵکاری مێژووی یانەکە و ژمارەکەیدانیال فڕانی تێپەڕاند.
جەڵدەی دڵ
خۆپارێزی
پێویستە پەیوەندییەکی بەھێز ھەبێت لە نێوان شێوازی ژیان و چالاکییە وەرزشیەکان بۆ رێگرتن لە سەکتەی دڵ، چەند ڕێگایەکیش هەن بۆ خۆپاراستن لە تووشبوون؛
تیمۆ وێرنەر
چێڵسی
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/2021-12-08_-_FC_Zenit_Saint_Petersburg_v_Chelsea_F.C._-_Photo_196.jpg/220px-2021-12-08_-_FC_Zenit_Saint_Petersburg_v_Chelsea_F.C._-_Photo_196.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێرنەر دووەم گۆڵی تۆمارکرد بەرامبەر زینیت لە ساڵی ٢٠٢١ لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، وێرنەر ڕازی بوو گرێبەستی لەگەڵ یانەی چێڵسی ئینگلیزی و یانە پرێمییەرلیگ واژوو بکات، کە بە بڕی ٤٧٫٥ ملیۆن پاوەند گرێبەستەکەی کڕییەوە و لەگەڵ لایپزیگ ھەڵی وەشانەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ. لە ١٤ی ئەیلوول یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ یانەکە ئەنجامدا، لە بردنەوەی ٣–١ی لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر برایتۆن و ھۆڤ ئەلبیۆن. لە ٢٩ی ئەیلوول، وێرنەر یەکەم گۆڵی بۆ چێڵسی تۆمارکرد لە یارییەکدا کە ١–١ بەرامبەر بوون لەگەڵ تۆتنھام ھۆتسپێر، کە دواتر بە لێدانی یەکلاکەرەوە ٥–٤ دۆڕان لە قۆناغی چوارەمی جامی ئی ئێف ئێڵ. لە ١٧ی تشرینی یەکەمدا، وێرنەر یەکەم گۆڵی خۆی لە پریمەرلیگ تۆمارکرد و لە یارییەکدا دوو گۆڵ و ئەسیستێکی کرد بۆ کای ھاڤێرتز کە چێڵسی بەرامبەر بوون لە یاریگای خۆیان لەگەڵ ساوسامپتۆن ٣–٣. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمدا، یەکەم گۆڵی خۆی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بۆ چێڵسی تۆمارکرد، کە بریتی بوو لە لێدانی سزا بەرامبەر یانەی ڕووسی کراسنۆدار.
جەڵدەی دڵ
سەرچاوەکان
پۆل:پزیشکی
تیمۆ وێرنەر
چێڵسی
لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢١، وێرنەر گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–٠ بەسەر نیوکاسڵ یونایتد لە پریمەرلیگ و کۆتایی بە ١٤ یاری بە بێ گۆڵ ھێنا لە خولدا. لە ٥ی ئایاردا، یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر ڕیاڵ مەدرید، بۆ یارمەتیدانی تیمەکەی بۆ بەدەستھێنانی جێگایەک بۆ یانەکە لە یاری کۆتایی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە بەرامبەر مانچێستەر سیتی. لە ٢٩ی ئایاردا، یەکەمین چامپیۆنس لیگی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی چێڵسی لە مانچستەر سیتی بردەوە لە یاری کۆتایی لە پۆرتۆ.
کاروانی نێودەوڵەتی
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/2019-06-11_Fußball%2C_Männer%2C_Länderspiel%2C_Deutschland-Estland_StP_2057_LR10_by_Stepro.jpg/170px-2019-06-11_Fußball%2C_Männer%2C_Länderspiel%2C_Deutschland-Estland_StP_2057_LR10_by_Stepro.jpg|وێنۆک|وێرنەر لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا لە ٢٠١٩]] وێرنەر نوێنەرایەتی ئەڵمانیای کرد لە ئاستە جیاوازەکانی لاواندا، بۆ تیپەکانی خوار ١٥ ساڵ، خوار ١٦، خوار ١٧، خوار ١٩ و خوار ٢١ یاری کردووە، ٣٤ گۆڵی تۆمارکرد لە ٤٨ یاری. لە ساڵی ٢٠١٠، لە یەکەمین یاریی دا بۆ ئەڵمانیا خوار ١٥ ساڵان لە یارییەکدا بەرامبەر پۆڵەندا، ھاتتریکێکی تۆمار کرد تۆمارکرد. دوای دوو ساڵ، بەشێک بوو لە تیمی ئەڵمانیا کە لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای خوار ١٧ ساڵانی٢٠١٢ پلەی دووەمی بەدەستھێنا.
وێرنەر لە ساڵی ٢٠١٧ بانگھێشت کرا بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا لەلایەن ڕاھێنەر خواکیم لۆڤ بۆ یاری دۆستانەی بەرامبەر ئینگلتەرا و یاری پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی ٢٠١٨ بەرامبەر ئازەربایجان لە ٢٢ و ٢٦ی ئازاری ٢٠١٧.
لە ١٧ی ئایاری ٢٠١٧، وێرنەر بانگھێشتکرا بۆ پێکھاتەی ئەڵمانیا بۆ جامی کیشوەرەکانی فیفا ٢٠١٧ کە لە ڕووسیا بەڕێوەچوو. ئەو وەک یەدەگی ساندرۆ ڤانگەر ھاتە یاریگا لە یاری یەکەمی تیپەکە بەرامبەر ئوسترالیا، پێش ئەوەی دوو گۆڵی یەکەمی نێودەوڵەتی خۆی تۆمار بکات کاتێک بە سەرەکی یاری کرد لە یاری کۆتایی کۆمەڵەکان کە ئەڵمانیا بەرامبەر کامیرۆن لە ٢٥ی حوزەیران ئەنجامیدا. دوای چوار ڕۆژ، وێرنەر سێیەم گۆڵی ئەڵمانیای تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–١ی نیوەی کۆتایی بەرامبەر مەکسیک. لە ٢ی تەممووزی ٢٠١٧، وێرنەر ئەسیستی کرد بۆ گۆڵەکەی لارس ستینڵ کە گۆڵی بردنەوە بوو لە یاری کۆتایی جامی کیشەورەکانی فیفا ٢٠١٧ بەرامبەر چیلی. بە سێ گۆڵ و دوو ئەسیست، وێرنەر خەڵاتی پێڵاوی زێڕینی وەرگرت.
لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨، وێرنەر بانگھێشت کرا بپ تیمی ٢٣ کەسی ئەڵمانیا بۆ جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨. یەکەم یاریکردنی لە جامی جیھانی لە ١٧ی حوزەیراندا ئەنجامدا، لە دۆڕاندنی ١–٠ بەرامبەر مەکسیک لە یاری یەکەمی ئەڵمانیا. ئەو لە ھەردوو یاری قۆناغی کۆمەڵەکان کە مابوو یاری کرد بەڵام نەیتوانی گۆڵ تۆمار بکات و ئەڵمانیا لە قۆناغی یەکەمدا کرایە دەرەوە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٣٨ەوە.
لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢١، بانگھێشت کرا بۆ تیمی یۆرۆی ٢٠٢٠. لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، دوو گۆڵی تۆمار کرد لە بردنەوەی ٥–٢ بەرامبەر ئیتاڵیا لە خولی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٢–٢٣، کە یەکەم جار بوو ئیتاڵا لانیکەم پێنج گۆڵی لێ بکرێت لەدوای دۆڕاندنی ٦–١ لەگەڵ یۆگۆسلاڤیا لە ١٢ی ئایاری ١٩٥٧.
شێوازی یاریکردن
نازناوی "تۆربۆ تیمۆ"ی پێ دراوە، وێرنەر بە خێرایی و تێپەڕینەکەی ناسراوە. ھێرشبەرێکی ڕاستەوخۆ، خۆ ماندووکەر و وزەدارە، لە سەرەتادا وەک یاریزانێکی باڵەکان یاری دەکرد لە تەمەنی لاوێتیدا، پێش ئەوەی بگۆڕدرێت بۆ ڕۆڵی ھێرشبەر یان ھێرشبەری ناوەند. یاریزانێکی زیرەک، لە میدیاکاندا ستایش کرا بۆ دڵسۆزی و خواستی خۆی بۆ ھەوڵدان بۆ وەرگرتنەوەی تۆپ یان بەردەوام ئاگادار بوون لە یاریزانانی ناوەندی. لەکاتێکدا ناسراو نییە بە توانای جەستەیی، لێدانی سەر، یان ھێشتنەوەی تۆپ، لەگەڵ ئەوەش گۆڵ تۆمارکەرێکی تەواوە، جووڵەی نایابی بە بێ تۆپ ھەیە، ھەروەھا لێدانی شوتی بەھێز لە ناو ناوچەی لێدانی سزا و دەرەوە بە قاچی ڕاست؛ بەگشتی زیاتر حەز دەکات لە لای چەپەوە بچێتە ناوەوە و بەپێی ڕاستی یاری بکات، ھەرچەندە ھەروەھا دەتوانێت لە لای ڕاستەوە بێتەوە ناوەوە و بە لێدانی چەپی شوت لێبدات.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
لایپزیگ
چێڵسی
بڕیارنامەی ١٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی دووەمی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 982‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
تیمۆ وێرنەر
خەڵاتەکان
ئەڵمانیا
پارێزگای ئوشاک
پارێزگای ئوشاک یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.
تیمۆ وێرنەر
خەڵاتەکان
تاکەکەسی
پارێزگای ئوشاک
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئوشاکە.
تیمۆ وێرنەر
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پارێزگای ئوشاک
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئوشاک پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
١٨٥٩
ساڵی ١٨٥٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ڕووداوەکان
لەم ساڵەدا دەستکراوە بە درووستکردای نۆکەندی سوێس، کە درووست کردنی دەساڵی خایاند.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٥٩
بڕووس وەین (سێیەمین سوارچاکی تاریکی)
وێنۆک
بڕووس وەین بروس وەین کە بە کەسایەتییە وریایەکەی باتمان ناسراوە، کەسایەتی خەیاڵییە کە پاڵەوانی سەرەکییە لە سێبەری فیلمە سووپەرھیرۆکانی کریستوفەر نۆلان، کە لەسەر بنەمای کەسایەتی دی سی کۆمیکس بە ھەمان ناو دروست کراوە، و لەلایەن بیل فینگەر و بۆب کەین دروست کراوە. ئەم وەشانەی باتمان لەلایەن کریستیان بەیلەوە وێنا کراوە، بێگومان بە قووڵی لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە بە بەراورد بە زنجیرە فیلمەکانی پێشووی تیم بێرتۆن و جۆیل شوماخەر، چونکە زنجیرە فیلمەکانی سوارچاکی تاریکی کەوانەیەکی تەواو بۆ کەسایەتییەکە دابین دەکات و مەبەست لێی نۆلان بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم پۆل:ھونەرمەندە جەنگییەکانی دی سی کۆمیکس پۆل:ھاکەرە خەیاڵییەکان
تاوێربەرز
تاوێربەرز گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تاوێربەرز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پویزڵ و لە باشوور لەگەڵ گوندی نەورۆز و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زەردە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مامشە.
زاڵبوونی بۆڕن
زاڵبوونی بۆڕن (بە ئینگلیزی: THE BOURNE SUPREMACY) فیلمێكە لە زنجیرە فیلمی The Bourne،لە ٢٣ی٧ی ٢٠٠٤دا دەرچووە، لە نواندنی مات دەیمن و Franka Potente و Joan Allenـە. چیڕۆكی فیلمەكە باس لە جەیسن بۆڕن دەكا كە دەبێتە هۆكاری شكست پێهێنانی هەڵمەتێكی CIA ئەمریكی، بۆیە دەبێ وەك پێشووتری بە بكووژ بمێنێتەوە و ژیان بەڕێبكات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی پۆل:ئەو فیلمانەی لە بەرلین دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە گۆوا وێنەیگیراون پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە پۆل:فیلمەکانی ستۆدیۆی بابێلسبێرگ پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی فرانک مارشال پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠٠٥ داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە ئەڵمانیا دانراون پۆل:فیلمەکان کە لە مۆسکۆدا دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی تۆنی گیلرۆی پۆل:بۆرن (زنجیرەفیلم) پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مۆسکۆ وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان کە لە ئیتاڵیا داندراون
١٨٦٠
ساڵی ١٨٦٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٦٠
شیڤا ئالۆمار
250px|چوارچێوە|چەپ|وێنەی وێنەی شیڤا ئالۆمار لە [[رێزدێنت ئیڤڵ ٥دا]]
شیڤا ئالۆمار (بە ژاپۆنی:シェバ・アローマ؛ بە ئینگلیزی: Sheva Alomar)، کەسایەتییەکی خەیاڵی یارییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵی کاپکمە. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٩ لە رێزدێنت ئیڤڵ ٥دا دەرکەوت، ئەفریقییەکی ڕەسەنی کاریگەرە لە تیمی (BSAA).
سەرچاوە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ پۆل:کارەکتەرە مێینەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:ژنێک و سەربازێکی جەنگاوەر لە یارییە ڤیدیۆییەکاندا
ماڵی حکومەت، باکوو
مێژووی بیناکە
ڕاست|وێنۆک|بیناکە لەسەر مۆرێکی سۆڤیەت یادی چل ساڵەی [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان دەکات]]
لە ساڵی ١٩٢٤ تا ١٩٢٧ پلانی دروستکردنی چەند باڵەخانەیەکی گەورەی حکومی دانرا و خرایە ناو بوودجەی باکۆوە. لە ساڵی ١٩٣٤ دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت تەندەرێکیان بۆ دروستکردنی کۆشکی سۆڤیەتی باکو ڕاگەیاند (دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ ماڵی حکوومەت). پێشبڕکێکە لەلایەن تەلارسازانی ناسراو لێڤ ڕودنێڤ V.O. مونتس و ک. تکاچێنکۆ (بەشداربوو). بە چەند گۆڕانکارییەک لە پڕۆژەکەدا، بینای ماڵی حکوومەت لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦ بۆ ١٩٥٢ دروست کرا، ھەروەھا دروستکردنی بیناکە بووە ھۆی دروستکردنی گۆڕەپانی لینین (دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانی ئازادلیق) لەبەردەم ماڵی حکوومەتدا. لە ساڵی ١٩٥٥ مۆنۆمێنتی ڤلادیمیر لێنین ڕووی لە گۆڕەپانی ئازادلیق کرد کە لەلایەن د.م. گەریاغدی لەبەردەم بیناکەدا دانرابوو جگە لەمەش، کۆمەڵگەیەکی گەورەی بینا لە دەوری ماڵی حکوومەت لە ساڵانی ١٩٦٠ – حەفتاکان دروست کرا کە ھۆتێلەکانی «ئازەربایجان» و «ئەبشێرۆن»ی لەخۆگرتبوو، بینای ١٦ نھۆمی لەسەر شەقامی عوزەیری حاجیبەیۆڤ، بینای ئازێرپۆچت. دواتر لە کاتی بزووتنەوەی سەربەخۆیی ئازەربایجان لە دوای مانگی یەکی ڕەشی خوێناوی پەیکەرەکەی لینین لابرا. ئێستا ئاڵایەکی گەورەی ئازەربایجان لەو شوێنە وەستاوە کە پەیکەرەکەی لینین لێی وەستابوو. گۆڕەپانی لینین گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانی ئازادلیق (مەیدانی ئازادی).
دوای سەربەخۆیی
بیناکە زۆرێک لە ڕێکخراو و کۆمپانیا بازرگانییەکانی تێدابوو دوای نۆژەنکردنەوەی سەربەخۆیی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٩١. دوای نۆژەنکردنەوەی تەواوەتی بیناکە، ھەموو کۆمپانیا بازرگانییەکان گواسترانەوە بۆ شوێنەکانی دیکەی شارەکە و ئۆفیسەکان بۆ ڕێکخراوە حکومییەکان دابینکرا. لەنێویاندا لیژنەی دەوڵەت بۆ ئیکۆلۆژی و پاراستنی ژینگە وەزارەتی کشتوکاڵ و بەرھەم، لیژنەی دەوڵەت بۆ جیۆلۆجی و سەرچاوە کانزایییەکان، لیژنەی دەوڵەت بۆ کەشناسی ئاو، لیژنەی دەوڵەت بۆ سەرچاوە مادییەکان، لیژنەی دەوڵەت بۆ باشترکردنی ئابووری خاک و ئاو
لە ساڵی ٢٠٠٦ حکوومەتی ئازەربایجان دەستی بە کارەکانی نۆژەنکردنەوەی بیناکە کرد و لە ساڵی ٢٠١٠ پڕۆژەکەی تەواو کرد، ٤٠ ملیۆن و ٨٠٠ ھەزار دۆلاری ماناتی ئازەربایجان بۆ ئاوەدانکردنەوە و دەوڵەمەندکردنی پارکەکەی دەوروبەری بیناکە خەرجکرا. ماڵی حکوومەت بەھۆی ئەوەی لە ناوەندی شاری باکودایە، لە شوێنە گەشتیارییەکانی ئازەربایجان کە زۆرترین سەردانیان بۆ دەکرێت.. لە ئێستادا چەند وەزارەتێک لەوانە وەزارەتی ڕۆشنبیری و گەشتوگوزار، وەزارەتی کشتوکاڵ، وەزارەتی کار و پاراستنی کۆمەڵایەتی دانیشتووان، دەزگای تەداروکی دەوڵەت و دەزگای مافی کۆماری کۆمار فەرمانگەکانی بیناکانیان داگیرکردووە.
سەرچاوەکان
ماڵی حکوومەت پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە باکوو
بەدخۆراکی
وێنۆک|200px|ڕیبۆنی نارنجی، ھێمای بەدخۆراکی
بەدخۆراکی جۆرێک نەخۆشییە کە ھۆکارەکەی مەسرەفی کەم یان زۆری یەک یان چەند مادەی خۆراکییە.
سەرچاوەکان
پۆل:تەندروستیی گشتی پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی پۆل:ڕتووەکانی خواردن پۆل:بەدخۆراکی
بایزەمەڕە
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئۆتۆ فۆن بیسمارک
ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک (١ی نیسانی ١٨١٥ -٣٠ی تەمموزی ١٨٩٨) شازادەی بیسمارک، دوکی لیونبێرگ و سیاسەتمەداری ئەڵمانی بوو کە ویلایەتە ئەڵمانیەکانی بەرەو ئیمپراتۆرێتی بەھێزی ئەڵمانی یەکخست و ھەروەھا یەکەمین ڕاوێژکاریی ئیمپراتۆرێتی ئەڵمانی لە ساڵانی ١٨٧١ تا ١٨٩٠ بوو.
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەرۆک وەزیرانی پروسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٥ پۆل:مردووانی ١٨٩٨
شوکر
شوکر یان سوپاسگوزاریی نیعمەت لە پێناو باشترین سیفاتە کە موسڵمان دەبێت ھەیبێت، و یەکێکە لە ڕەوشتە بەرزەکان. سوپاس و ستایش بۆ ئەو کەسەی کە چاکەی کردووە و خێر و چاکەی ئەنجام بدات و لە خوا بترسێت.
پێناسە
سوپاسگوزاری بۆ ناسینەوە و نیشاندانی نیعمەتێکە کە خوا بە بەندەکانی بەخشیووە لە ھەر شتێکی دنیایی بێت.
لە چوارچێوەی ئیسلام
کاتێک باس لە نموونەی دروستکراوی خودا دەکرێت، چەمکەکە واتە داواکردن و ستایشی کەسێک، ببورە یان دەربارەی کەسێکی خاوەن ناوەڕۆک و ڕەزامەندی و خۆبەخشی. وە بۆیە، پێویستی بە قەرەبووکردنەوە لە ڕاستیدا وشەی عەرەبی شاکاری ئێلاھو ساسۆمیاھو واتە:خودا پاداشتی دنیای پێبەخشین پاداشتیان دەکات و پاداشتی کار و کردەوەیان دەدات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
شەقڵاوە
شەقڵاوە (بەکوردیی بەدرخانی Şeqlawe) ناوەندی قەزای شەقڵاوەیە و لە سەردەمی دەستەڵاتی عوسمانییەکان کراوە بە ناحیە و یەکەم بەڕێوەبەری ناحیەش «شەفیقە فەندی» بووە ، لە ساڵی ١٩٥٢ کراوە بە قەزا ، یەکەم قائیمقامیش «شاکر فەتاح» بووە. سەر بە پارێزگای ھەولێرە و کەوتووەتە بەشی باکووری رۆژھەڵاتی ھەولێر و ٥٠ کم لێیەوە دوورە، زۆربەی دانیشتووانەکەی لە ھۆزی خۆشناون ، پێکھاتەی خەڵکی شەقڵاوه موسڵمان و مەسیحین، جاران جوولەکە‌شی لێ بووە ، دواتر بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کردووە.
ناو
سەرچاوەی ناوی شەقڵاوە تا ئێستا یەکلا نەبووەتەوە، کۆنترین سەرچاوەش کەوا ناوی شەقڵاوەی تێدا ھاتبێ ی یاقووتی حەمەوییە. لە ساڵی ١٢٢٨ز یان ٦٢٦ی کۆچی کە بە (شقلاباذ) ناوی ھێناوە و دەلێ :، واتا : گوندێکی گەورە و دڵگرە لە بناری ئەو چیایەی بەسەر ھەولێر درێژ بووھتەوە، مێوی زۆرە، باخی بەرفراوانی ھەیە، ترێیەکەی بە درێژایی ساڵ بۆ ھەولێر دەگوێزرێتەوە کە بەشیان دەکات، مەودای ھەتا ھەولێر ٨ قۆناغە.
لە چەندین سەرچاوەی تریشدا ناوی شەقڵاوە ھاتووە و ئەوەی لەمەڕ چۆنیەتی ناولێنانی ھاتووە ھەمووی بە بۆچوونی نووسەرەکانیان بۆچوونی کەسانی ترن، ھەندێکیان پێیان وایە لە شەقبوونی ئەو دۆلە ھاتووە کە شەقڵاوەی تێدا دروست بووە، کە لە نێوان چیای سەفین و بەرزایی سۆرک دروست بووە ، ھەندێکی تر پێیان وایە کە ئەم ناوە لە شاقوڵی بەگ وەرگیرابێ کە لە سەردەمی سلێمانی قانوونی حوکمڕانیی ئەو ناوچەیەی کردووە؛ مەلا جەمیل ڕۆژبەیانیش پێیوایە لە یەکگرتنی ھەردوو وشەی (شەقڵ) و (ئاوا) ھاتووە ، بە مانای ئاوەدان بە دار، شاماشە میخایل دەڵێ ھەر شەقاوەک ئاوە، بە ھەر حاڵ ، بەڵام تا ئێستا بۆچوونەکەی مەلا جەمیل لە ھەموویان زیاتر لە ڕاستیەوە نزیکە، چونکە خەڵکی ناوچەکە بە داریان گوتووە (شەقرا) و (ئاوا)ش بۆ زۆر شوێنی تر بووەتە پاشگر کە مانای ئاوەدانی دەبەخشیت، ئێستاش خەڵکی ناوچەکە دەڵێن (شەقراوە) نەک (شەقڵاوە).
مێژوو
وێنۆک|وێنەیەکی شەقڵاوە، لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم. شەقڵاوە مێژووی دروستبوونی دیار نییە ، بەڵام شوێن دەستی مرۆڤ و دۆزینەوەی شوێنەوار و کەلوپەلی کۆن بەڵگەی ئاوەدانییەکی کۆن و بەردەوامی ژیانی مرۆڤن لەم ناوچەیەدا ، ھەروەک لە گرد و دۆلەکانی چیای سەفین دەیان نموونەی دیار و زیندوو ھەن ، دێرترینیان ئەشکەوتی شێخ و سورەحمان (مار ڕەبەن بویا) و ئەشکەوتی کۆتران و کونە پیسک و بەردی کونتی و دەنگارە‌ن ، بەلام تا ئێستا لە ڕووی شوێنەوارناسییەوە بایەخیان پێنەدراوە.
سلندەری ھەوایی
سلندەری ھەوایی
شەقڵاوە
سروشت و گەشتیاری
شەقڵاوە بەھۆی سروشتی ڕەنگین و ھەوای فێنک و سازگاری، بووەتە گەورەترین ھاوینەھەواری کوردستان و عێراق. ساڵانە سەدان ھەزار میوان ڕووی تێدەکات. لە ڕووی ئابوورییەوە، بزاڤی گەشتیاری سەرچاوەی داھاتنی بەشێکی زۆری خەڵکی کاسبکاری شەقڵاوەیە، خەڵک و کەرتی تایبەت زیاتر بایەخیان بە لایەنی گەشتیاری داوە، کاریگەری ئەو بوارە بەسەر لایەنەکانی دیکەی ژیانی خەڵکی شارەکە ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە شەقڵاوە ھەردەم بیری نەتەوایەتی و ڕۆشنبیری کراوەتربووە ، شەقڵاوە شاری ئارامبەخش و بەیەکەوە ژیانی نەتەوە و ئایتریاکان بووە، ژیان لە شەقڵاوە ڕێچکەیەکی ھاوبەشی ھەیە ، ھەموو لایەک بەڕێزەوە بەرامبەر بە پیرۆزیەکانی یەکدی رەفتاریان کردووە ، بە ڕاددەیەک چەندین مەزاری ‌ھاوبەش لە نێوان موسڵمان و مەسیحیەکان ھەیە کە ھەر دوولا بە پیرۆزی دەزانن، بۆ نموونە مەزاری شێخ وسورەحمان ھەمان مەزاری مار ڕەبەن بویای مەسیحیەکانە ، ئەوان زیاتر بەیەخیان پێداوە و ساڵانە لە رۆژی ھەینی ھەفتەی دووەمی پاش جەژنی (‌) لە ھەموو بەشەکانی تری کوردستان و عێراق مەسیحییەکان بۆ پیرۆزکردنی یادی ڕەبەن بێری سەردانی ئەو مەزارە دەکەن.
میرەدێ، سەقز
میرەدێ (Mîredê، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٠٥ کەس لە ١٤٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
شەقڵاوە
پەراوێزەکان
پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:ھەولێر پۆل:باشووری کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
سلندەری ھەوایی
ئامێری میکانیکین کە توانای گازی پەستێنراو بەکاردێنن بۆ دروستکردنی ھێزێک کە ببێتە ھۆی دروستکردنی جوڵەی ھێڵی.
وەک سلندەری ھایدرۆلیکی، شتێک پیستنەکە بەرەو ئاراستەیەکی دیاریکراو دەبات. پیستن (دیسکێکە یان سلندەرێکە)، میلی پیستنەکە ھێزەکە دەگوازێتەوە و وا لە تەنەکە دەکات کە بجوڵێت. ئەندازیارەکان حەز بەوە دەکەن زیاتر سلندەری ھەوایی بەکاربێنن، چونکە بێدەنگترن و خاوێنترن و پێویستیان بە شوێنی ھەڵگرتنی شلە نییە.
سلندەری دوانەیی
سلندەری دوانەیی ‘’ DAC’’ ھێزی ھەوا بەکاردێن بۆ درێژکردن و کورتکردنەوەی ھەنگاوەکان، دوو کونیان تێدایە بۆ ھەواگۆڕکێکردن، یەکیان بۆ ھەنگاوی دەرەوە و یەکیان بۆ ھەنگاوی ناوەوە، درێژی ھەنگاوەکە دیاریکراو نییە. ھەرچەندە میلی پیستنەکە زیاتر ئەگەری چەمانەوەی ھەیە. ھەروەھا پێویستە کاری زیادکراو ھەژماربکرێت.
تەلیسکۆپی سلندەری فرەئاست
[[File:8-stage_single-acting_air_cylinder,_Ergo-Help.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:8-stage_single-acting_air_cylinder,_Ergo-Help.jpg|ڕاست|وێنۆک|سلندەری ھەوایی ٨ ئاستی
سلندەری تاک ڕیز،
شکێندراوە و نقووم کراوە.]] تەلیسکۆپی سلندەری دەکرێت دوانە یان تاک کار بکات، تەلیسکۆپی سلندەری یەکدەگرێت لەگەڵ میلی پیستن کە دانراوە لە زنجیرەیەک ئاستی بەتاڵ کە ھەریەکەیان تیرەی گەورەترە لەوەیتر. لە سەروو خستنەگەڕ، میلی پیستنەکە و ھەر ئاستێکی بەرزەوەبوو «تەلیسکۆپەکان» وەک پارچە پیستن دانراون.
سودی سەرەکی ئەم دیزاینە ئەوەیە کە ڕێگە بە ھەنگاوی درێژتر دەدات وەک ئەوەی ئەوەی کە بە سلندەری یەک ئاست دەکرێت بەھەمان درێژی پەستێوراو. یەک ڕێگر لە تەلیسکۆپی سلندەری ئەوەیە زۆری ویستی نوشتانەوەی تەلیسکۆپەکەیە بەھۆی زۆری پارچەکانی، بەم شێوەیە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە تەلیسکۆپی سلندەری لەو جۆرە کارانە بەکاردێن کە ڕووبەرووی کەمترین قورسایی دەبنەوە.
١٨٦١
ساڵی ١٨٦١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
سلندەری ھەوایی
پەستانی سەر میلەکان
بەھۆی ئەوەی کە زۆربەی ھێزەکان لەسەر سلندەرەکان کاردەکەن و زۆرترین قورسایی دەخەنە سەر میلی سلندەرەکە، بۆیە پێویستە میلەکان وا دیزاین بکرێن کە بەرگەی ئەو قورسایییە بگرن لە چەمانەوە و پەستان و گرژبوون. بەپێی درێژی میلی پیستنەکە پەستانەکان ھەژمار دەکرێن. ئەگەر درێژی میلەکە کەمتر بوو لە ١٠ ھێندەی تیرەکە ئەوا وەک تەنێکی ڕەق مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ھەردوو ھێزی پەستان و گرژبوون لەخۆدەگرێت.
پەیوەندییەکەش بەم جۆرەیە:
١٨٦١
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٦١
سلندەری ھەوایی
پەستانی سەر میلەکان
کاتێک:
F: ھێزەکەیە، پەستانەوە و گرژبوون
A: ڕووبەری یەکتربرینی میلی پیستنەکە
\sigma : پەستانەکەیە
درێژی میلەکە ١٠ ھێندەی تیرەکە دەبێت، بۆیە میلەکە پێویستە وەک ستوونێک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت و ھەژماری چەمانەوەش بکرێت.
ھەنگاوی ناوەکی و دەرەکی
ھەرچەندە تیرەی پیستنەکە و ئەو ھێزەی بەکاردێت لەلایەن سلندەرەکە بەیەکەوە پەیوەستن، بەڵام ڕاستەوخۆ ھاوڕێژە نین لەگەڵ یەکتر. پەیوەندی نموونەیی بیرکاریانەی نێوان دوو نرخ کە بە ھەوا کاربکەن، پەیوەندییەکی خەملێنراو دەبێت. کەمبونەوەی ڕووبەری پارچەیی کەم دەکرێتەوە بە کاریگەری ڕووبەری میلی پیستنەکە، ھێزی ھەنگاوی ناوەوە کەمترە لە ھێزی ھەنگاوی دەرەوە کاتێک ھەردووکیان ھەمان توانایان پێ بە خشراوە بە ھەمان بڕی گازی پەستێنراو.
F_r = P A_e
F_r ھێز P پەستان
A_e ڕووبەری پارچەیەکی دیاریکراو کاریگەری ئەو ھێزەی دەکەوێتە سەر
ھەنگاوی دەرەوە
ھاوکێشەی دابەشکردنی قورسایی سەر A_e دەکرێ بە ڕووبەری پیستنەکە جێگەی بگیرێتەوە کاتێک پەستان بوونی ھەبێت.
کاتێک: F_r بەرەنجامی ھێزەکان r نیوەتیرەی پیستنەکە \pi پای کە بە نزیکەیی یەکسانە بە ٣٫١٤
ھەنگاوی ناوەکی
لە ھەنگاوی ناوەوە ھەمان پەیوەندی ھێز و پەستانی ھەنگاوی دەرەوە بەکاردێت، ئەگەر ڕووبەرە پارچەیییەکە کەمتر بێت لە ڕووبەری پیستنەکە پەیوەندی نێوان ھێز و پەستان و نیوەتیرەکە جیاواز دەبێت. ھەرچەندە ھەژمارکردنەکە زۆریش گران نییە، ڕووبەری ڕووی پارچەیییەکە کە لەسەر ڕووی پیستنەکەیە کەمی ڕووبەری پارچەیی میلی پیستنەکە دەکرێت.
بۆ ھەنگاوی ناوەوە، پەیوەندی لە نێوان ھێز و پەستان و نیوەتیرەی پیستنەکە و نیوەتیرەی میلی پیستنەکە، بەم شێوەیە دەبێت:
کاتێک: F_r بەرەنجامی ھێزەکان r_1 نیوەتیرەی پیستنەکە r_2 نیوەتیرەی میلی پیستنەکە \pi پای کە بە نزیکەیی یەکسانە بە ٣٫١٤
ماکسیمیلیەن دو بێتوون، باروون دو ڕۆنی، دوک دو سوولی
ماکسیمیلیەن دو بێتوون، باروون دو رۆنی، دوک دو سوولی  نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٠ پۆل:مردووانی ١٦٤١
Maximilien de Béthune, baron de Rosny, duc de Sully
قەڵەوی
سەرچاوەکان
پۆل:قەڵەوی پۆل:خۆراک
بڕیارنامەی ١٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
پەشێویی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی
سەرچاوەکان
پۆل:فۆبیاکان پۆل:پەشێوییەکانی دڵەڕاوکێ
پارێزگای مەلەدی
پارێزگای مەلەدی یان پارێزگای مەلەتی یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مەلەدییە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای مەلەدی مەلەدی مەلەدی پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:باکووری کوردستان
زێنگ باوۆسون
زێنگ باوۆسون یان تسێنگ پاوۆ سوێن ( بە چینی:曾寶蓀; لەدایکبووی ٩ی ئازاری ١٨٩٣ بۆ ٢٧ی تەمموزی ١٩٨٧) فێمێنیست، مێژووناسی چینی بوو
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:مێژووناسەکانی کۆماری چین پۆل:مردووانی ١٩٧٨ پۆل:نووسەرە ژنە چینییەکان پۆل:ژنە نووسەرەکانی یادەوەری پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
حەفس کوڕی سولەیمان کووفی
ئەبوو عومەر، حەفس کوڕی سولەیمان کوڕی موغیرە ئەسدی کووفی بەزاز ، گووتراویشە حەفس کوڕی ئەبی داوود (حفص بن أبي داود)، ناسراو بوو بە حوفەیس (حُفَيْص)، ساڵی ٩٠ـی کۆچی لە دایک بووە. یەکێک لە گێڕەوەکانی حەوت گێڕەوەکان، کە حەفس لە ئیمام عاسم گێڕاوەتەوە، ھەندێک وا باسیان کردووە کە ئەو بۆ لەبەرکردن لە ئیمامی شوعبە بن عەییاش باشتر بووە، ھەروەھا ناسراویش بوو بە زەبتی پیتەکان، سەنەدەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ عەلی کوڕی ئەبووتالیب، لە حەفسەوە گێڕدراوەتەوە کە وتویەتی: بە عاسمم وت: ئەبو بەکر (شوعبە) جیاوازە لەگەڵ من؟ وتی: بە تۆم خوێندەوە وەک چۆن ئەبو عەبدولڕەحمانی سولەمی لە عەلی کوڕی ئەبووتالیبەوە بە منی خوێندەوە، وە بەویشم خوێندەوە (مەبەسی شوعبەیە) وەک چۆن زوڕ بن حوبەیش لە عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوودەوە بە منی خوێندەوە. زۆر کەسیش لای ئیمامی حەفس خوێندوە، ھەروەھا ئیمام حەفس حەدیسیشی ڕیوایەت کردووە.
لەم سەردەمە، ڕیوایەتی حەفس لە عاسمەوە بڵاوترین ڕیوایەتە، لە کوردستانیش ھەر ئەم ڕیوایەتە بڵاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:قورئانخوێنە عێراقییەکان پۆل:قورئانخوێنان پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:مردووانی ٧٩٦ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق پۆل:خەڵکی بەغدا پۆل:خەڵکی مەککە
ئیمپڕاتۆر کۆوان
ئیمپڕاتۆر کۆوان (孝安天皇 کۆوان تێنۆ) ھەروەھا وەک یاماتۆتاراشیھیکۆکنیئۆشیھیتۆ نۆ میکۆتۆ ناسراوە (大倭帯日子国押人命 خوێندنەوە: یاما-تۆتارای-ھیکۆ-کنی-ئۆشی-ھیتۆ) شەشەم ئیمپڕاتۆری ئەفسانەیی ژاپۆن بوو زانیارییەکی کەم لەسەر ئیمپراتۆر زانراوە بەھۆی کەمی لێکۆلینەوە، مێژووی ئیمپراتۆر کۆوان ناکۆکی لەسەرە، ھیچ شتێک لە تۆماری کۆجیکی ەنوسراوە جگە لە ناو و فەرمانرەواییەتییەکەی. لەبارەی ژیانییەوە یەک ھاوسەر و دوو کوڕی ھەبوو، بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ فەرمانڕەوایەتی کرد
١٨٦٢
ساڵی ١٨٦٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ئیمپڕاتۆر کۆوان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین پۆل:خەڵکی سەردەمی یایۆیی لە ژاپۆن پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی
١٨٦٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٦٢
پاندێمی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئاھۆناسی پۆل:ئاھۆ پۆل:ئاھۆی گشتی
١٨٦٣
ساڵی ١٨٦٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
بریتە
بریته (Brîte، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤ کەس لە ١٥١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ژنی ڕەشپۆش: فریشتەی مەرگ
چیڕۆک
چیڕۆکی فیلمەکە لە جەنگی جیھانی دووەم دەست پێ دەکات، مامۆستایەکی قوتابخانە قوتابییەکانی لە مەترسیی جەنگ دووردەخاتەوە و دەچنە خانووی (Eel Marsh)، ئەو خانووەی کە لەلایەن ڕۆحە خراپ و شەڕەنگێزەکانەوە داگیرکراوە و لەگەڵ چوونیان بۆ خانووەکە ڕۆحەکان بەئاگادێنن، و مەترسییەکان دەست پێ دەکەن.
سینەماکان
لەسەرەتادا وا دانرابوو فیلمەکە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ دەربچێت، بەڵام گۆڕا بۆ ١ی کانوونی دووەم. لە کەنەدا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا لە ٢ی کانوونی دووەم دەرچوو، ١٤ی کانوونی دووەم لە فەڕەنسا و ١٥ی کانوونی دووەم لە ڕووسیا.