cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سۆفییایەتی
جۆرەکانی تەسەووف
یەکەم: خۆشویستنی خودا و یادی خودا و نزا کرد و ناسینی خودای گەورە بەدڵ و خاوێنکردن و جوانکردنی دڵ و دەروون لە ھەموو شتێک کە پیسی دەکات و کۆتڕۆڵکردنی ئارەزووەکانی بەھۆی توانا گیانیەکانەوە(ڕوحیەکان).
دووەم: بەشێکی تر کە زۆر لە تەسەوفەوە دوورن و ھۆنراوەی نابەجێ و نادروست دەڵێن و مانایی خوا لە خۆیاندا درووست دەکەن و خۆیان دەکەن بە خودا! بۆ نموونە: من خودام، ئای لە گەورەییم ئای لە گەورەییم چەند گەورەم، چی لە سەگ و بەراز ئیللا خودامانە.
سێیەم: ئەوانەن کە سەما دەکەن و چەقۆ لە خۆیان دەدەن(ئەھلی بیدعەن).
وشەڕەتناسی
مانای ڕەسەنی سۆفی لەوە دەچێت مەبەست لە «کەسێک کە خووری () دەپۆشێت» بووبێت، و ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام ڕوونکردنەوەکانی تر بە «ناڕاست» دادەنێت. پۆشاکە خوورییەکان لە کۆندا پەیوەندییان بە عیرفانەکانەوە ھەبووە. ھەردوو ئەل قوشەیری و ئیبن خەلدوون ھەموو ئەگەرەکانی تر جگە لە ‌یان ڕەتکردەووەتەوە لە شیکردنەوە زمانەوانییەکاندا.
شیکردنەوەیەکی تر ڕەگەکانی وشەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ ، کە لە عەرەبیدا بە مانای «پاکی» دێت، و لەم دۆخەدا بیرۆکەیەکی ھاوشێوە ھەیە بۆ تەسەووف کە لە ئیسلامدا تەزکییەیە (، واتە: خۆ پاککردنەوە) کە ئەویش زۆر لە سۆفیگەریدا بەکاردێت. ئەم دوو شیکردنەوەیە لەلایەن سۆفی ئەل رەزوباری (مردووی ٣٢٢ کۆچی) لە یەک دراون، کە ووتوویەتی، «سۆفی ئەوەیە کە خووری لەسەر پاکی دەپۆشێت.»
ئەوانی تر پێشنیاریان کردووە کە وشەکە لە زاراوەی  («خەڵکی سوففە»)، کە کۆمەڵەیەکی لاوازی شوێنکەوتووی محەممەد بوون کە کۆبوونەوەی زیکری ئاساییان ھەبوو، یەکێک لە ناودارترین شوێنکەوتووەکانییان ئەبوو ھورەیرە بوو. ئەم پیاو و ئافرەتانە، کە لە مزگەوتی پێغەمبەردا دادەنیشتن، بە یەکێک لە سەرەتاییترین سۆفییەکان دادەنرێن.
پێناسە‌ی سۆفیایە‌تی
سۆفیایە‌تی بریتییە‌ ‌ لە‌ بزوتنە‌وە‌یە‌کی ئایینی، سە‌رە‌تای سە‌رھە‌ڵدانی دە‌گە‌ڕێتە‌وە‌ پێش کۆتایی سە‌دە‌ی دووە‌می کۆچی تا سە‌دە‌ی سێیە‌می کۆچی.
سە‌رە‌تا لە‌ تاکە‌کە‌سییە‌وە‌ سە‌رھە‌ڵدە‌دات بانگێشە‌ی خۆپاکڕاگرتن لە‌ بێ فە‌رمانی خوا و بە‌ندایە‌تیکردنی لە‌ سنوور بە‌دە‌ر دە‌کات. واتا زیادە‌رە‌وی لە‌ خوا پە‌رستیدا بە‌مە‌بە‌ستی لە‌ خوا نزیک کە‌وتنە‌وە‌. ئە‌م چۆنیە‌تییە‌ تیشک دانە‌وە‌ی (رد فعل)ی کە‌سانێک بوو کە‌ پشتیان کردبووە‌ خوا پە‌رست و ڕوویان لە‌ دونیاوە‌ بوو. دواتر ئە‌م چۆنیە‌تییە‌ پە‌رە‌ی سە‌ند و تایبە‌تمە‌ندییان لە‌ نێو خە‌ڵکە‌وە‌ دە‌رکە‌وت بە‌ناوی سۆفی. ‌ ڕۆژ بە‌ دوای ڕۆژ ژمارە‌یان زیاد دە‌بوو تا بوون بە‌ دیاردە‌یە‌کی بە‌ر چاو.
سۆفی ھە‌ڵدە‌ستێت بە‌ پە‌روە‌ردە‌کردنی دڵ و دە‌روون و لێکۆلینە‌وە‌ی لە‌ خودای میھرە‌بان لە‌ ڕێگە‌ی ھە‌ستیارە‌ی دڵە‌وە‌ (الالھامات القلبیة). نە‌وە‌ک دۆزینە‌وە‌ و لێ وردبونە‌وە‌ی لە‌ خوای پە‌روە‌ردیگار لە‌ ڕێگە‌ی خواو پێغە‌مبە‌ری خوا.
بزووتنەوەی تەسەوف لە سەدەی سێیەمی کۆچیدا لە جیهانی ئیسلامیدا بڵاوبووەوە وەک مەیلی تاکەکەسی کە داوای (الزهد) و عیبادەتی چڕیان دەکرد(شدە العباده) و دواتر ئەم مەیلانە دوای ئەوە پەرەیان سەند تا بوون بە ڕێگای جۆراوجۆری جیاواز کە بە ڕێڕەوی سۆفیگەری ناسراون. مێژووی ئیسلام پڕە لە زانایانی موسڵمان کە چوونەتە پاڵ ئایینی تەسەوفەوە وەک:الجنيد البغدادي، وأحمد الرفاعي، وعبد القادر الجيلاني، أحمد البدوي، إبراهيم الدسوقي وأبو الحسن الشاذلي، وأبو مدين الغوث، ومحي الدين بن عربي، وشمس التبريزي، وجلال الدين الرومي، والنووي، والغزالي، والعز بن عبد السلام و سەرکردەکان وەک: صلاح الدين الأيوبي، ومحمد الفاتح، والأمير عبد القادر، وعمر المختار، وعز الدين القسام.
سە‌رھە‌ڵدان و دە‌ستپێکردنی سۆفیایە‌تی
سە‌رە‌تا نە‌لە‌کاتی پێغە‌مبە‌ر دروودی خوای لە‌سە‌ر بێت وە‌ نە‌لە‌کاتی (خلفاء الراشدین) تا وە‌فاتکردنی شێخ (حسن البصری)یش ١١٠ ک سۆفی ناسراو نە‌بوون دیاردە‌یە‌ک نە‌بوون نە‌ بە‌ناو نە‌ بە‌شێوە‌ نە‌ بە‌ڕە‌فتار، بە‌ڵکوو ئە‌وە‌ی کە‌ باو بوو بۆ نمونە‌ (موسوڵمان، ئیماندار) یان ناوی تایبە‌ت وە‌ک (الصحابی، البدری، اصحاب البیعـة، التابعی). ئە‌و سە‌ردە‌مانە‌ ئە‌وجۆرە‌ زیادە‌رە‌ویە‌ لە‌ خوا پە‌رستیدا و لە‌ عە‌قیدە‌دا نە‌دە‌ناسران، بە‌ڵکوو بوونیان نە‌بوو، تە‌نھا کە‌سانێک نە‌بێت وە‌ک تاکە‌کە‌س کە‌ ئازاری خۆیان دە‌دا و زیادە‌رە‌و بوون لە‌ خوا پە‌رستی، وە‌ک ئە‌وانە‌ی کە‌ پێغە‌مبە‌ر دروودی خوای لە‌سە‌ر بێت بە‌ربە‌ستی داونە‌تە‌وە‌ لە‌ زۆر شوێندا، بۆ نموونە‌ ئە‌و سێ ھا‌وە‌ڵانە‌ی ھاتن پرسیاری چۆنیە‌تی خوا پە‌رستی پێغە‌مبە‌ریان کرد دروودی خوای لە‌سە‌ر لە‌ خێزانە‌کانی پێغە‌مبە‌ر، بۆ ئە‌وە‌ی لە‌ پێغە‌مبە‌ری خوا زیاتر خوا بپە‌رستن، بۆیە‌ وتیان ئە‌مە‌ پێغە‌مبە‌ری خوا وا بە‌ندایە‌تی خوا دە‌کات کە‌ پێغە‌مبە‌رە‌ ئە‌ی ئێمە‌؟ دە‌بێت لە‌‌و زیاتر بە‌ندایە‌تی خوا بکە‌ین. بۆیە‌ یە‌کە‌کیان وتی من ھە‌موو تە‌مە‌نم بە‌ڕۆژو دە‌بم ئە‌وە‌ی تریان وتی ھە‌موو شە‌وێک شە‌وو نوێژ دە‌کە‌م ناخە‌وم، ئە‌وە‌یتریان وتی تاتە‌مە‌نم ھە‌یە‌ ژن ناھێنم، ئینجا کە‌ پێغە‌مبە‌ر درودی خوای لە‌سە‌ر بێت ھە‌واڵی ئە‌و سێ ھە‌واڵانە‌ی بیست ناردی بە‌دوایان و ووتی ئێوە‌ن واتان وتووە‌؟ وتیان بە‌ڵی پێغە‌مبە‌ری خوا، پێغە‌مبە‌ر لە‌ وە‌ڵامدا فە‌رمووی(اما واللە انی لاخشاکم للە واتقاکم لە لکنی أصوم وأفطر ، وأقوم وأنام ، وأتزوج النساء ، فمن رغب عن سنتی فلیس منی) متفق علیە واتا: واللە من لە‌ ئێوە‌ لە‌خوا ترستر و تە‌قوادارترم لە‌گە‌ڵ ئە‌مە‌شدا بە‌ڕۆژو دە‌بم و ڕۆژووش دە‌شکێنم، شە‌ونوێژ دە‌کە‌م و دە‌شخە‌وم، ھە‌روە‌ھا ژن دێنم ئینجا ئە‌وە‌ی لە‌گە‌ڵ رە‌فتارمان نە‌بێت ئە‌وە‌ لە‌ ئێمە‌ نیە‌. بە‌ڵام ئاگاداربە‌ لە‌ ئێمە‌ نییە‌ واتا لە‌ ئیمانداری کامڵ نییە‌ مانای وانییە‌ کافرە‌ و لە‌ ئیسلام دە‌رچووە‌.
یان ڕووداوە‌کە‌ی ‌ زە‌ینە‌بە‌ لە‌ مزگە‌وتا، گوریسێکی گرێدابوو لە‌نێوان دوو ئە‌ستوندە‌ی مزگە‌وت بۆ ئە‌وە‌ی کە‌ توانای خۆراگرتنی ھە‌بێت بۆ شە‌و نوێژ کردن لە‌ بە‌ر خە‌وا ئە‌وا پالی پێوە‌ بنێت و خۆی پێوە‌ رابگرێت لە‌ نوێژ کردندا بە‌ردە‌وام بێت، کە‌ پێغە‌مبە‌ر درودی خوای لە‌سە‌ر بێت گوریسە‌کە‌ی بینی فە‌رمووی [ما ھذا الحبل؟ قالوا لزینب, فأذا فترت تعلقت بە فقال النبی صلی اللە علیە وسملم حلوە لیصلیَ أحدکم نشاطە فاذا فتر فلیرقد ] متفق علیە واتا: ئە‌و گوریسە‌ چیە‌؟؟ وتیان ئە‌مە‌ گوریسی زە‌ینە‌بە‌یە‌ ئە‌گە‌ر ماندوو بوو خۆی پێوە‌ رادە‌گرێت تا لە‌ شە‌ونوێژا بە‌ردە‌وام بێت، پێغە‌مبە‌ر دروودی خوای لە‌سە‌ر بێت فە‌رمووی گوریسە‌کە‌ بکە‌نە‌وە‌ و لایبە‌رن با ھە‌ریە‌ک لە‌ ئێوە‌ توانای ھە‌بوو با نوێژ بکات ئە‌گە‌ر توانای نە‌ما با پاڵ بکە‌وێت. بە‌وشێوە‌یە‌ سە‌ردە‌می (صحابـة و تابعین و تابع التابعین) لە‌سە‌ر ئە‌م بە‌رنامە‌یە‌ی کە‌ پێغە‌مبە‌ر بۆیانی دە‌ستنیشان کردبوو بە‌ردە‌وام بوون. ئە‌و بە‌رنامە‌یە‌ پە‌یداکردنی زانست و زانیاری و کار پێکردنی لە‌ ھە‌مان کاتدا، وە‌ بە‌ندایە‌تی خوا کردن و ڕە‌نج و کۆششکردن بۆ بە‌خێوکردنی خاووخێزان لە‌ یە‌ک کاتدا، وە‌ بە‌ندایە‌تی و پە‌رستنی خواو کۆشش (الجھاد) کردن. خوا پە‌رستی و ڕێگری لە‌ داھێنراوی نوێ و (البدع) دژایە‌تی کردنیان و بە‌رپە‌چ دانە‌وە‌یە‌ان، وێنۆک|چەند دەروێشێکی کورد خەریکی زیکرکردنن لە مزگەوتی گەورەی سلێمانی.ھاوشێوە‌ی (ابن مسعود) خوا لێی ڕازی بێت چۆن بوو بە‌ ڕێگرێک لە‌ زیکری بە‌کۆمە‌ڵ لە‌ مزگە‌وتی کوفە‌و کۆڕو کۆمە‌ڵە‌کانی پێداخستن، وە‌ بە‌رپە‌چ دانە‌وە‌ی بۆ {معضد بن یزید العجلی}و وە‌ جە‌ماعە‌تە‌کە‌ی، چۆن شوێنێکیان دە‌ست نیشان کردبوو لە‌ شاخ بۆ زیکرو وێردی خوا. کە‌واتە‌: سۆفی نە‌ بە‌ناو نە‌بە‌ چۆنیە‌تی نە‌وە‌کو ئێستا کە‌ھە‌یە‌ لە‌و سە‌ردە‌مانە‌ی سە‌رە‌تای ئیسلام بوو نە‌بوون بە‌ڵکوو ئە‌وە‌ی کە‌ باو بوو بۆ نمونە‌ (موسوڵمان، ئیماندار) یان ناوی تایبە‌ت وە‌ک (الصحابی، البدری، اصحاب البیعـة، التابعی). تە‌واوی بابە‌تی سە‌رھە‌ڵدان و چۆنیە‌تی و شوێنە‌کە‌ی و بڵاوبوونە‌وە‌ی بە‌ جیھانی ئیسلامیدا بۆ بابە‌تی تر.
دە‌رکە‌وتنی ووشە‌ی {العباد} واتا خواپە‌رستان، ھە‌ڵگری ئە‌و نازناوە لە‌ سە‌دە‌ی دووە‌می کۆچی بوو خە‌ڵکانی ئە‌وسە‌ردە‌مە‌ پێیاندە‌وترا { التابعی } ئە‌وانە‌ن کە‌ بە‌دوای ھە‌والانی پێغە‌مبە‌ردا ھاتن واتا ھە‌والانی پێغە‌مبە‌ریان بینی بوو بە‌ڵام پێغە‌مبە‌ریان نە‌بینی بوو، وە‌ چە‌ندێک لە‌ یاوە‌رانی پێغە‌مبە‌ر مابوون، کە‌ کۆمە‌لێک خە‌ڵکی خوا پە‌رست پە‌یدا بوون و سە‌ریان ھە‌ڵدا، ئە‌م خە‌ڵکانە‌ گۆشە‌گیری و تێکە‌ڵ نە‌بونیان بە‌خە‌ڵکی بە‌ چاک دە‌زانی و زیادە‌ڕە‌ویێکی زۆریان ھە‌ڵبژارد لە‌ خواپە‌رستیدا کە‌ ‌لە‌ سە‌ردە‌می { الصحابة و التابعی }دا ئە‌و جۆرە‌ خواپە‌رستیە‌ نە‌بوو. پێشتر ئاماژە‌مان بۆی کرد چۆن پێغە‌مبە‌ر لە‌گە‌ل یاوە‌رە‌کانی ڕێگری ئە‌و جۆرە‌ خوا پە‌رستیە‌ بونە‌و بە‌رپە‌چیان داوە‌تە‌وە‌، ھۆکاری دە‌رکە‌وتنی ئە‌م جۆرە‌ خواپە‌رستیە‌ لە‌ ئە‌نجامی چە‌ند روداوێکی ناوە‌خۆوە‌ بوو، کە‌ لە‌ ئە‌نجامی خوێن رشتنی بێتاوانە‌وە‌ بوو، واتا براکوژی نێوان موسوڵمانان، ئە‌و کە‌سانە‌ کە‌ نازناوی { العباد }یان ھە‌ڵگرت گۆشە‌گیری و دوور لە‌ تێکە‌ڵیان بریاردا، بۆ ئە‌وە‌ی خۆ پارێزکە‌ن لە‌ ھە‌رچی تاوان و تاوانباریدا واتا دە‌ستیان نە‌بێت لە‌ ھە‌رچی فتنە‌یە‌کە‌وە‌.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام لە پەنجاب، پاکستان پۆل:ئیسلام لە تورکیا پۆل:سۆفیگەری پۆل:سوننە پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
بڕیارنامەی ٩٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٤٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:سۆماڵیا لە ١٩٩٤ پۆل:سۆمالیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
٣٧٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نیکۆڵۆ پاگەنینی
منداڵی
نیکۆڵۆ پاگەنینی لە جەنەوا لە ئیتاڵیا لەدایکبووە. شەشەمین منداڵی دایک و باوکی بووە کە ناویان ئەنتۆنیۆ و تێرێسا پاگەنینی بووە. باوکی پاگەنینی، بازرگانێکی سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام دەیتوانی ھەندێک پارە پەیدا بکات لەڕێگەی لێدانی مۆزیک لەسەر ئامێری ماندۆلینەوە. لەتەمەنی پێنج ساڵیدا، پاگەنینی دەستی کرد بەوەرگرتنی وانەی فێربوون لەسەر ماندۆلین لەلایەن باوکییەوە، پاشان دواتر لەتەمەنی حەوت ساڵیدا چووە سەر کەمانچە. بەھرەی مۆزیکییەکانی زۆر بەزوویی دەردەکەوتن، ئەمە وای کرد کە پاگەنینی چانسی خوێندنی چەندین وانەی خۆڕا وەربگرێت. لەو تەمەنە منداڵییەیدا، لەلای کۆمەڵێک لە کەمانچەژەنە خۆماڵییەکانی سەردەمەکە وانەی خوێندووە، لەوانە جیۆڤانی سێرێڤاتۆ و جیاکۆمۆ کۆستا، بەڵام بەتوانایی ئەو زوو زاڵ بوو بەسەر تواناکانی ئەواندا. دواتر، پاگەنینی و باوکی بەسەفەر چوونە پارما بۆ ئەوەی ڕێنوێنی زۆرتر وەربگرن لەلایەن ئەلێساندر ڕۆڵاوە. بەڵام لەو کاتەدا کە ڕۆڵا گوێێ لە ژەنینی پاگەنینی دەگرت، خێرا ناردییە لای مامۆستاکەی خۆی کە ناوی فێردیناندۆ پێر بوو، دواتر پێریش ناردییە لای مامۆستاکەی خۆی کە ناوی گاسپارۆ گرێتی بوو. ھەرچەندە پاگەنینی بۆ ماوەیەکی درێژ لەگەڵ گاسپارۆ و پێر دا نەمایەوە، بەڵام ھەردووکیان کارییان کردە سەر شێوازی پاگەنینی لە ئاوازداناندا.
سەرەتای کارکردن
فەڕەنسییەکان ھێرشییان کردە سەر ئیتاڵیا لە ئازاری ١٧٩٦دا و جەنەواش بەدەر نەبوو لەو ھێرشە. خێزانی پاگەنینی پەنایان بردە بەر ڕۆمەیرۆن، نزیک لە بۆلزانێتۆ. لە ١٨٠٠دا، پاگەنینی و باوکی سەفەریان کرد بۆ لیڤۆرنۆ، ئەو شوێنەی کە پاگەنینی ژەنینی دەکرد لە کۆنسێرتەکاندا و باوکیشی بەردەوام خەریک بوو لەگەڵ کاریی دەریایی. لە ١٨٠١دا، پاگەنینی تەمەنی ١٨ ساڵ بوو، بەکەمانچەژەنی یەکەمی کۆماری لووکا دیاری کرا، بەڵام زۆربەری زۆری دەستکەوتی ماددی ئەو لە کاری سەربەخۆی مۆزیکدا بەدەستدەھێنا. بەدەستھێنانی ناوبانگی وەک کەمانچەژەن بەھۆی سومعەی ئەوەوە بوو کە ناسرا بوو وەک ئافرەتباز و قوومارچی.
لە ١٨٠٥دا، لووکا، دەستی بەسەردا گیرا لەلایەن فەڕەنسا و و ناوچەکە دەستی لێ ھەڵگیرا بۆ خوشکەکەی ناپۆلیۆن، ئیلیسا باجیۆچی. پاگەنینی بووە کەمانچەژەنی ماڵەکەی باجیۆچی و ھاوکاتیش وانەی مۆزیکی دەدایە مێردەکەی کە ناوی فێڵس بوو. لە ١٨٠٧دا، باجیۆچی بووە گەورە دوقی توسکانی و ماڵی ئەو گوێزرایەوە بۆ فلۆرێنس. پاگەنینی بەشێک بوو لە حاشییەکەی ئەو، بەڵام لەکۆتایی ١٨٠٩دا، وازی لەکارکردن لەماڵی باجیۆچیدا ھێنا و گەڕایەوە سەر کارە مۆزیکییە ئازادەکەی.
گەشتەکانی ڤیرتیوزۆ
وێنۆک|upright|نەشرە ڕیکلامێک بۆ نمایشێکی پاگەنینی لە ١٨٣١دا لەساڵانی دواتردا، پەگەنینی گەڕایەوە بۆ گەشتکردن بە ناوچەکانی دەوروبەری پارما و جەنەوادا. ھەرچەندە زۆر ناسراو بوو لەلایەن جەماوەری خۆماڵییەوە، بەڵام ھێشتا زۆر ناودار نەبوو لە ئەورووپادا. یەکەمین دەرچوونی بۆ گەشت کۆنسێرتێک بوو لە ١٨١٣ دا لە لا سکالا لە میلان. کۆنسێرتەکە سەرکەوتنێکی گەورە بوو، و وەک دەرەنجامێک پەگەنینی ھەوڵیدەدا سەرنجی خەڵکێکی زۆرتر لە بەناوبانگان و دیارەکان، ھەندێک لە پارێزگارکاران، و سەراپای مۆزیکناسان لە ئەوروپادا. یەکەمین ڕووبەڕووبوونەوەکانی لەگەڵ چارڵز ڤیلیپ لافۆنت و لویس سپۆر دا ڕکابەرییەکی بەھێزی دروستکرد. چالاکییەکانی دەربارەی کۆنسێرتکردن، لە ناو ئیتاڵیادا بۆ ماوەی چەند ساڵێکی کەم، سنووردار بوو.
ناوبانگی ئەو بە ئەوروپادا لەو کاتەوە بڵاوبۆوە کە گەشتە کۆنسێرتێکی دەستپێکرد لە ڤییەناوە لە ئابی ساڵی ١٨٢٨دا، ھەروەھا لە ھەموو شارێکی گەورەی ئەوروپادا دەمایەوە بۆ ماوەیەک، بۆ نموونە لەشارە ئەوروپایی و گەورەکانی ئەڵمانیا، پۆڵەندا، و بۆھیما وەستانی ھەبوو، ھەتاوەکوو شوباتی ١٨٣١ لە ستراسبۆرگ. دوابەدوای ئەمەوە چەند گەشتێکی بەرەو پاریس و بەریتانیا کرد. توانای تەکنیکی و ویستی ئەو بۆ پیشاندانی ئەو توانایەی ڕووبەڕووی ھوتافێکی گەلێک شەرمەزارئامێز بووەوە. بۆ ئاوازەکانی خۆی، ڕووپۆشی مۆزیکی، و جیاوازکاری مۆزیکی کە بەشێوەیەکی بەفراوان بەناوبانگ بوون، پاگەنینی وەشانی دەستکاریکراوی نمایش کردووە (بەتایبەتی کۆنشێرتۆکانی) کە لەلایەن ھاوزەمانەکانی خۆیەوە نووسرابوونەوە، وەکوو ڕۆدۆڵف کرێوتزەر و جیۆڤانی باتیستا ڤیۆتتی.
کۆتایییەکانی کارکردن و تێکچوونی تەندرووستی
وێنۆک|ڕاست|پاگەنینی لەسەر پێخەفی مردن لەماوەی ژیانیدا، پاگەنینی ئاشنایەتیی ھەبوو لەگەڵ نەخۆشییە درێژخایەنەکاندا. ئەگەرچی بەشێوەیەکی پزیشکیی نەسەلمێنرابوو، بەڵام دەوترا کە پاگەنینی دیاردەی مارفانی ھەبووبێ. ئەنجامدانی کۆنسێرتی یەک بەدوای یەکی زۆر و ھاوکات لەگەڵ ئەو ژیانە سەرکێشەی کە دەی ژیا، کاریبگەریی تەواویان ھەبوو لەسەر باری تەندرووستی پاگەنینی. لە ١٨٢٢ ـەوە ئاشکرا کرا کە نەخۆشی زوھری ھەیە، ھەروەھا دەرمانەکانی کە بۆ چارەسەریش بەکاری دەبردن کە بریتیی بوون لە توخمی زیو و ئەفیۆن، توانای چەرەسەریی تەندرووستی پاگەنیان ھەبوو بەڵام کاریان بەتوندی کردە سەر لایەنی دەروونی ئەو. لە ١٨٣٤دا، کاتێک کە ھێشتا لەپاریس بوو، چارەسەری دژ بە نەخۆشی سیل وەردەگرت. ھەرچەندە کە چاکبوونەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو خێرا بوو، کارەکەی ئەو ڕووبەڕووی تێکچوون دەبوەوە بەھۆی زۆر پاشگەزبوونەوە بەھۆی ھەبوونی کێشە لەباری تەندرووستیدا، ھەر لە سەرما و تا خەمۆکی کە لەگەڵیدا دەمایەوە لە ڕۆژێکەوە بۆ چەند مانگێک.
لەئەیلوولی ١٨٣٤دا، پاگەنینی کۆتایی بەکاری کۆنسێرتکردن ھێنا و گەڕایەوە بۆ جەنەوا. بەپێچەوانەی ئەو دەنگۆیانەوەی کە دەڵێن گوایە پاگەنینی خواستی وابووە مۆزیکەکەی و نھێنی تەکنیکەکانی بپارێزێت و دووری بگرێت لە ئاشکرابوون، پاگەنینی کاتی خۆی بۆ بڵاوکردنەوەی ئاوازەکانی و شێوازەکانی کەمانچەژەنین. ھاوکات قوتابی قبووڵ دەکرد تا وانەیان پێ بڵێت، کە دوان لەوانە سەرکەوتنێکی مۆدێرنانەیان بەدەست ھێنا، وەکوو کەمانچەژەن کامێڵۆ سیڤۆری و گایتانۆ چیاندێڵیی. لە ١٨٣٥دا، پاگەنینی گەڕایەوە بۆ پارما، ئەمجارەیان لەژێر فەرمانڕەوایی ئارچیدووق ماری لۆویسی نەمسادا، کە ژنی دووەمی ناپۆلیۆن بوو. پاگەنینی بەپرس بوو لە دووبارە ڕێکخستنەوەی گرووپی ئۆرکێسترای قەسرەکەی. بەڵام بەداخەوە، لەکۆتاییدا تووشی ھەندێک گرفت و ڕکابەری بوو لەگەڵ ژەنیارەکان و ستافی قەسرەکەدا، بۆیە خەونەکانی ئەو بەدیھاتنیان بۆخوە نەدی.
ساڵانی کۆتایی، مردن، و ناشتن
لە ١٨٣٦دا، پاگەنینی گەڕایەوە بۆ پاریس بۆ ئەوەی گازینۆیەک دابنێت. شکستھێنانی گازینۆکە تووشی بارێکی ئابووری سەخت و ھەرەسھێنانی باری ماددی کرد، بۆیە شت و مەکە تاکەکەسییەکانی خستەمەزادەوە بۆ فرۆشتن، ئەمە ئامێرە مۆزیکییەکانیشی لەخۆ دەگرت، لەپێناو ئەوەی کە حەق بۆ ھەرەسھێنانە ئابوورییەکەی بکاتەوە. لە کریسمسی ١٨٣٨دا، پاریسی بەجێ ھێشت و ڕووی کردە مارسیلیا، و پاش مانەوەیەکی زۆر کورت، گەشتی کرد بۆ نیس، ئەو شوێنەی کە باری ڕووی لەخراپبوون کرد. لەمایسی ١٨٤٠دا، بیشۆپی نیس، قەشەیەکی خۆماڵی ناردە لای پاگەنینی بۆ داواکردن لێی بۆ نمایشکردن لەکاتی تەڵقینداندا. پاگەنینی، وەک لێی چاوەڕێ دەکرا، ڕەتیکردەوە. دوای ھەفتەیەک، لە ٢٧ی مایسی ١٨٤٠دا، پاگەنینی کۆچی دوایی کرد بەھۆی خوێنبەربوونی ناوەکییەوە. بەھۆی ئەو دەنگۆ زۆرانەی کەلەسەری بوون و دەوترا کە گوایە تێکەڵی ھەبووە لەگەڵ شەیتان، ڕەتکرایەوە کە جەستەی لەسەر شێوازێکی کاتۆلیکی بنێژرێت لەجەنەوا. چوار ساڵ و پەنابردنێک بۆ پاپای گەرەک بوو تا ڕێگەدرا کە جەستە مردووەکەی ببرێتەوە بۆ جەنەوا، بەڵام ھێشتا ھەر نەنێژرابوو. لەدوایدا، لە ١٨٧٦دا، لە قەبرستانێکدا لە پارما نێژرا. لە ١٨٩٣دا، کەمانچەژەنی چیکی فرانچیشێک ئۆنولیچێک، توانی کوڕەزاکەی پاگەنینی کە ناوی ئاتیللا بوو، بێنێتە سەر ئەو ڕایەی کە ڕێگەی بدات جەستەی پاگەنینی ببینێت. دوای ئەو بەسەرھاتە سەیرە، بۆ دواجار جەستەی پاگەنینی خرایە قەبرستانێکی نوێوە لە پارما لە ١٨٩٦دا.
پەیوەندییە تاکەکەسیی و پرۆڤێشناڵییەکان
لەگەڵ ئەوەی ھیچ کەموکوڕییەکی لەلایەنی ڕۆمانتیکییەوە نەبوو، پاگەنینی بەشێوەیەکی ھەتەرانە لەپەیوەندییەکدا بوو لەگەڵ کچە گۆرانیبێژ ئەنتۆنیا بیانچی کە خەڵکی کۆمۆ بوو، کە لە میلان لە ١٨١٣دا دیداری کردبوو. ھەردووکیان پێکەوە چەند کۆنسێرتێکییان لە ئیتاڵیا کردبوو. کوڕێکیان ھەبوو بەناوی ئاکیلێس سایرەس ئەلێکساندەرەوە، کە لە ٢٣ی تەممووزی ١٨٢٥ لەدایکبووە لە پالێرمۆ و لەئاوھەڵکێشراوە لە کڵێسای سان بارتۆلۆمیۆ. پێکەوەبوونی ئەوانە ھەرگیز نەیاسایەنرابوو و کۆتایی پێھات لە ئایاری ١٨٢٨دا لە ڤییەنا. پاگەنینی ئاکیلێسی لەگەڵ خۆیدا بۆ گەشتەکانی ئەورووپا دەبرد، و لەگەڵ باوکیدا بوو ھەتاوەکوو مردنەکەی. ڕۆڵێکی کاریگەری ھەبوو لەتەواوکردنی پێویستییەکانی ناشتنی باوکیدا، ئەمەش چەند ساڵێک دوای مردنەکەی باوکی.
لەماوەی کارکردنیدا، ھاوڕێیەتییەکی نزیکی لەگەڵ ھەردوو ئاوازدانەر جواکینۆ ڕۆسینی و ھێکتۆر بێرلیۆزدا دروست کردووە. ڕۆسینی و پاگەنینی لە بۆلۆگنا بۆیەکەمجار لە ھاوینی ١٨١٨ دیداری یەکییان کرد. لە کانوونی دووەمی ١٨٢١دا، لەگەڕانەوەیدا بۆ ناپۆلی، ناپۆلی دووبارە لەڕۆما ڕۆسینی دیتەوە، لەوکاتەدا لەبری ئاوازڕێکخەری ئۆپێرایەک کاری دەکرد بەھۆی مردنی لەناکاوی ئاوازڕێکخەرە سەرەکییەکەوە.
لەھەمان بارودۆخدا، پاگەنینی بە بێریلۆز ناسرا لە ١٨٣٣دا. ئەگەرچی پاگەنینی مۆڵەتی لە بێریلۆزییەوە وەرگرتبوو تا ھارۆڵد ئین ئیتالی لێ بدات، بەڵام پاگەنینی ھەرگیز نمایشی نەکرد، بەڵکو ساڵێک دواتر لەلایەن کەمانچەژەن کریستیان ئورھانەوە نمایش کرا. ئەگەرچی پاگەنینی ئەو حەزەی بۆ ھاڕۆڵد ئین ئیتالی بەو جۆرە نەبوو کە باسی دەکرد، بەڵام ھەمیشە ئامەژەی بۆ بێریلۆز دەکرد وەکوو بیتھۆڤنی دووبارە زیندووبوو.
ئامێرەکانی پاگەنینی
چەپ|وێنۆک|Il کانوونی گارناریۆس لەیەکێک لەپێشانگاکان لە [[جەنەوا، ئیتاڵیا.]] پاگەنینی خاوەنی ژمارەیەک ئامێری باش بوو لە جۆری ژێدار. لەئامێرەکان خەیاڵیتر، ئەو دۆخانە بوو کە پاگەنینی ھەندێک لە ئامێرەکانی تیا بەدەست ھێناوە یان لەدەستداوە. لەو کاتەدا کە پاگەنینی ھێشتا ھەرزەکار بوو لە لیڤۆرنۆ، پیاوێکی دەوڵەمەند بەناوی لیڤۆرن ـەوە کەمانچەیەکی بە قەرز دایە پاگەنینی کە لەلایەن لووتتاش جیوسێپی گوارنێرییەوە دروست کرابوو، بۆ کۆنسێرتێک. لیڤۆرن زۆر سەرسام بوو بە ژەنینی پاگەنینی، بۆیە ڕەتیکردەوە کە کەمانچەکەی لێ وەربگرێتەوە. ئەم کەمانچەیە دواتر بەناوی Il کانوونی گارناریۆسیەوە ناسرا. لە بۆنەیەکی تردا لە پارما، پاگەنینی کەمانچەیەکی تری بەنرخی بردەوە (ئەو کەماچەیەش دیسان لەلایەن گوارنێرییەوە دروست کرابوو) پاش کێبڕکێیەکی قورس لە بەچاو خوێندنەوە کە لەلایەن پیاوێکەوە ڕێکخرابوو بەناوی پاسینییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاوازدانەران پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتاڵیی پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیرتیوزۆ پۆل:ئەو ژەنیارانەی لە یەک ئامێر زۆرتریان ژەنیوە پۆل:تواناکان لە کەمانچەژەنیندا پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٢ پۆل:مردووانی ١٨٤٠ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
یوریی شیللا
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:مردووانی ٥٧ پۆل:پاشاکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم
خەجەک
خەجەک (Xecek، بە فارسی: خجک) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦ کەس لە ٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
سپا
وێنۆک|ھێرشی [[پیادە نیزامی پرۆس بۆ سەر ھێزەکانی ئۆتریش - ١٧٤٥|400px|left]]
سپا، سوپا یان ئەرتەش بەو ھێزە دەڵێن کە چالاکییەکانی سەربازی لەسەر زەوی ئەنجام دەدا، ھەر ئەرتەشێک لە سێ ھێزی زەمینی، ئاسمانی و دەریایی پێک دێ کە لەلایەن ستافی ھاوبەش بە شێوەیەکی ھاوھەنگاو و پێکەوە کاردەکەن. ھێزی زەمینی خۆی لە چەند بەشی جیاواز پێک دێ وەکوو پیادە نیزام، تیپە زرێیەکان و ھتد.
پیادە نیزام
ئەو چالاکیانەی کە ئەو گرووپە دەیانکات بریتین لە:
سپا
ھەروەھا وشەی ئەرتەش یان ئارتەش لە زمانەکانی کوردی و فارسی بۆ ئاماژە بە ھێزی سەربازی بە کار دێت.
وێنۆک|ئەرتەشی ئەمریکا لە کاتی مارشی سەربازی|350px|left
سەرچاوەکان
پۆل:سپا
تۆما درێتارت
تۆما درێتارت شاعیر، نووسەر، ڕەخنەگر و وەرگێڕی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
باینچۆ
باینچۆ (Bayinço، ) گوندێکە لە پاژی ناوەندی لە شارستانی سنە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٣٤ کەس لە ٢٢٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
٣٧٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئانگرێن
ئانگرێن شارێکە لە پارێزگای تاشکەند لە وڵاتی ئۆزبەکستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ۱٢٧٫٦٨٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای تاشکەند پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان
یانەی تۆپی پێی لێستەر سیتی
یانەی تۆپی پێی لیستەر سیتی کە ھاوکات بە ڕێوییەکان دەناسرێت. یانەیەکی پیشەگەری وڵاتی ئینگلستانە. کەیاری لە خوولی پریمەرلیگدەکات، لە (یاریگای کینگ پاوەر) لە شاری لیستەر یانەکە لە ساڵی (١٨٨٤) (١٣٢ ساڵ بەر لەئێستا) درووستکراوە، کەپێشتر بە «یانەی لیستەر فۆسیس» ناسرابوو
سەرچاوەکان
پۆل:یانەی تۆپی پێ پۆل:یانەکانی ئینگلستان پۆل:یانەکانی خوولی پریمەرلیگ پۆل:دامەزراندنی ١٨٨٤ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان پۆل:یانەی تۆپی پێی لێستەر سیتی پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ
پیەر میشۆن
پیەر میشۆن نووسەر ی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
سەرباز
سەرباز بەو کەسە دەوترێ کە سەر و گیانی خۆی لە ڕێی ئامانجێک فیدا بکات و ھیچ خەمێکی نەبێت، بەڵام بە کار بردنی گشتی ئەم وشەیە بۆ پیشەی کەسێکی میلیتاری (سەربازی) ھەبێ و لە سپا خزمەت بکا بە کار دێت، ئەو وشەیە بە ھۆی نەبوونی سپایەکی سەربەخۆی کوردان، کەمتر بەکارھاتووە، بەڵام لە کوردەواریدا لە جیاتی ئەم وشەیە وشەی «پێشمەرگە» بۆ ھەمان مەبەست بەکارھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەربازەکان
پارێزگای خارپێت
پارێزگای خارپێت یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان کە دەکەوێتە ناو کۆماری تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خارپێت خارپێت خارپێت پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان پۆل:باکووری کوردستان
کەچەڵە
کەچەڵە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
کەچەڵە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
دەرھەستکاری
دەرھەستکاری بریتییە لە جۆرێک چالاکی هزری کە تێیدا هزری مرۆڤ پاش ناسینی چەن شتی وێکچوو، هەڵیان دەسەنگێنێ؛ تایبەتمەندییە جیاوازەکانیان وەلادەنێ و تایبەتمەندییەهاوبەشەکانیان هەڵدەبژێرێ و چەمکێکی(مەفهووم) گشتییان لێ دەردەکێشێ کە هەموویان بگرێتەوە. وەک چەمکی «سێو» کە لە هەموو سێوەکان( بە جیاوازی ڕەنگ، ئەندازە، بۆن، ڕەگەز، تام و ...) وەرگیراوە.
بە واتایەکی تر بریتییە لە ڕەوت یان ئاکامی بەگشتیکردن. ئەمە لەڕێگەی کەمکردنەوەی ناوەرۆکی زانیاریدەری چەمک یان دیاردەیەکی شیاوی لێڕوانینەوە بەدەستدێت و زیاتر مەبەست ئەوەیە کە تەنیا ئەو زانیارییانەی کە بۆ ئامانجێکی تایبەت بەکەڵک و گونجاون بمێننەوە. بۆ نموونە، دەرھەستکردنی تۆپێکی فووتباڵی لە چەرم دروستکراو بۆ بیرۆکەی گشتیتری تۆپ، تەنھا زانیاری لەسەر تایبەتمەندییەکان و ئاکاری تۆپە گشتییەکە دەھێڵێتەوە و ئەو نیشانی و زانیارییانەی کە دەبنە ھۆی دیاریکردن و ناسینەوەی ئەو تۆپە چەرمییە، ھەمووی دەسڕێتەوە.
دەرھەستکاری ڕێکاری سادەکردنەوە بە کار دەبات، کە تێیدا واز لە وردەکارییە بەرھەستەکانی پێشوو دەھێندرێت و [وردەکارییەکان] تاریک، لێڵ یان بەبێ پێناسە بەرەڵا دەکرێن.
چەند نموونەیەک
thumb|125px|پشیلە لەسەر دۆشەکە (وێنەی A)
بڕیارنامەی ٩٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٥٣‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
دەرھەستکاری
سەرچاوە
پۆل:خوڵقێنەری پۆل:ھزر  پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی پۆل:ھەبوونناسی
بڕیارنامەی ٩٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٤
مەلا خدری ڕواری
مەلا خدری ڕواری ناوی تەواوی مەلا خدر کوڕی مەلا ئەحمەدە و لە نەوەی شێخ نیعمەتوڵڵای وەلییە. لە ساڵی ١٧٣٤ لەدایکبووە و لە ساڵی ١٧٩٥ کۆچی دوایی کردووە. لە لای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە و چەند شوێنێک گەڕاوە بۆ خوێندن، لەوانە چووەتە قەڵاچوالان لە لای شێخ محەمەد وەسیم مۆڵەتی مەلایەتی وەرگرتووە. مەلا خدر خواپەرستێکی ڕاست بووە و دەستێکی باڵای ھەبووە لە پەروەردەکردنی قوتابیدا و شارەزاییەکی زۆری ھەبووە لە زانستە ئیسلامیەکاندا، ناوداری سەردەمی خۆی بووە. پەڕاوی پڕ سوودی ھەیە لەوانە (ڕۆڵە بزانی و دەوڵەتنامە).
ڕۆڵە بزانیەکەی، بریتیە لە (ئەسڵ و فەرعی دین) بە ھۆنراوە بە شێوەزاری ھەورامی ھۆنیویەتیەوە، ئامۆژگاری جوانیشی تێدایە. تا چەند ساڵێک لەمەوبەر، مەلاکانی کوردەواری (ڕۆڵە بزانی) یان فێری منداڵ و قوتابیانی خۆیان دەکرد.
مەلا خدر لە سەردەمی ئەحمەدی سانی ڕوادیدا ژیاوە و، لە پاش ئەوەی بووەتە مەلا، مۆڵەتی وەرگرتووە و گەڕاوەتەوە زێدو مەڵبەندەکەی خۆی و بووەتە مامۆستا و ڕاوێژکاری ئەحمەدسان و، چەند جاریش لە دەوری کەریم زەند (١١٧٢-١١٩٣ک) دا لەگەڵ ئەحمەد ساندا بۆ کاروباری ناوچەکە ڕۆیشتووەتە شیراز. لەگەڵ ئەوەشدا کە زانا و ھۆنەر بووە، خۆشنووس و نووسەریش بووە، دەستێکی باڵای ھەبووە و چەند پەڕاوێکی ئایینی بە خەتە خۆشەکەی خۆی نووسیوەتەوە.
مەلا ئەحمەدی نۆدشی لە فەتوانکانی ئیسلامیی خۆیدا باسی گەورەییی ئەم زانایەی کردووە.
حاجی قادری کۆیی لە بارەیەوە دەڵێت: «وەک مەلا خدری روودباری نیە/ شیعری ئاوی حەیاتە، تاڵی نیە»
مەلا خدر لە ڕۆڵە بزانیدا دەڵێت:
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٤ پۆل:مردووانی ١٧٩٥ پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
ژاپۆن لە ئۆڵۆمپیاد
ژاپۆن بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩١٢ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، و لەو کاتەوە بەشداری زۆربەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ژاپۆن دوای جەنگی جیھانیی دووەم بانگێشتی ئۆڵۆمپیاد نەکرا بۆیە نەیتوانی بەشداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨ بکات، ھەروەھا بەشێک بوو لەو وڵاتانەی بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ی کرد بەھۆی لەشکرکێشی یەکێتی سۆڤیەت بۆ سەر ئەفغانستان. ژاپۆن یەکەم مەدالیای لە ساڵی ١٩٢٠ بەدەستھێنا، یەکەم مەدالیای زێڕی لە ساڵی ١٩٢٨ بەدەستھێنا، وەرزشوانانی ژاپۆن بە شێوەیەکی گشتی خاوەنی ٤٩٧ مەدالیان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا، لەگەڵ زۆرترین میدالیای زێڕ لە پێشبڕکێی جودۆدا، ھەروەھا ژاپۆن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا ٥٨ مەدالیای بەدەستھێناوە. ھەردوو ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ و ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ میوانداری کران. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ژاپۆن لە ساڵی ١٩١١ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩١٢ بەفەرمی ناسێندرا لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی.
سەمیرە مووسا
سەمیرە مووسا (٣ی ئازاری ١٩١٧ - ١٥ی ئابی ١٩٥٢) یەکەم زانای گەردیلەزانی بووە لەمیسر، لە ٣ی ئازاری ساڵی ١٩١٧ لە گوندی سەنبۆی گەورە لە میسر لەدایکبووە، ھەر لەمنداڵیەوە فێری نوسین و خوێندن بووە و کتێبی قورئانی پیرۆزی لەبەرکردووە، حەزی لەخوێندنەوەی ڕۆژنامەکان بووە و تەنھا بە سەیرکردنی ووشەکان تونیوێتی ئەو ووشانە لەبەربکات، لەھەموو قۆناغەکانی خوێندنیدا لەبەر زیرەکی خەڵاتی وەرگرتووە، کۆلێژی زانستی لە زانکۆی قاھیرە تەواوکردووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێناوە.
سەمیرە مووسا بڕوانامەی ماجستێری لە بابەتی بەردەوامبوونی گەرمی گازەکان وەرگرتووە، ڕۆشتووە بۆ ئیتاڵیا و تیشکی ئەتۆمی خوێندووە و بڕوانامەی دکتۆرای لە تیشکی سینییە بەدەستھێناوە، دوای ماوەی نزیکەی دوو ساڵی لە توێژینەوە و گەڕان تونیوویەتی بۆمبی ئەتۆمی دروست بکات، لە ساڵی ١٩٤٨ دەستەی ووزەی ئەتۆمی دامەزراندووە، ئەندامی زۆربەی زۆری ئەو لیژنانە بووە کە تایبەت بووە بە بواری زانستی، گۆنگرەی ئەتۆنۆمی لە پێناو ئاشتی ڕێکخستووە، ھیوای ئەوە بووە ئەتۆنۆمی لەبواری کاری خێردا بۆ مرۆڤ بەکاربھێنرێت ھەر وەکو خۆشی دەڵێت ((ئاواتم ئەوەیە نەخۆشی شێرپەنجە بە ئەتۆنۆمی چارەسەر بکرێت بەشێوەی ئەسپرین)). سەمیرە مووسا ھۆگری خوێندنەوە بووە و کتێبخانەیەکی گەورەشی ھەبووە، زۆر حەزی لەژەنینی مۆسیقا بووە و توانیوێتی بەباشی ئامێری عود بژەنێ‌، حەزی لەوێنەگرتن بووە و تەنانەت لەماڵەکەی خۆیدا وینەکانی دەشۆردەوە، حەزی لەچنین و دوورین بووە و زۆربەی زۆری کراسەکانی بەدەستی خۆی دەیچنینن و دەدوریەوە.
لە ساڵی ١٩٥٢ سەمیرە مووسا بانگھێشتکراوە بۆ ئەمریکا و ئەویش ڕۆشتووە، زۆر پێشنیاریان خستووەتە بەردەمی تاکو لەئەمریکا بمێنێتەوە بەڵام ھەرھەمووی ڕەتکردۆتەوە، پێش گەڕانەوەی بەچەند ڕۆژێک بانگھێشتێکی قبوڵکرد تاکو سەردانی چەند کارگەیەکی ئەتۆنۆمی لە دەوروبەری کالیفۆرنیا بکات، لە ١٥ی ئابی ١٩٥٢ لەسەر ڕێگای کالیفۆرنیا ئۆتۆمبیلێکی بار ھەڵگر خۆی کێشا بەئۆتۆمبێلەکەیدا و کەوتە ناو شیوێکی قوڵەوە و گیانی لەدەستدا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیزیکزانانی ژن پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ١٩٥٢ پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
٣٧٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نەزھەت دولەیمی
نەزھەت دولەیمی یان نەزھەت جەودەت دولەیمی(١٩٢٣ - ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧) لە بەغدا لەدایکبووە، چالاکوانێکی عێراقی بووە لەبواری بەدەستھێنانی مافەکانی ئافرەت.
لەساڵی ١٩٤١ چۆتە کۆلێژی پزیشکیەوە و لەسەردەمی حوکمڕانی عەبدولکەریم قاسم پۆستی وەزیری شارەوانی وەرگرتوە و لەساڵی ١٩٤٨ چۆتە نێو حیزبی شیوعی عێراقەوە و لەساڵی حەفتاکانیشدا عێراقی بەجێھێشتووە.
نەزھەت دولەیمی کاتێک کە وەزیری شارەوانی بووە ، دەورێکی باڵای ھەبووە لەدروستکردنی ناوچەی سەورەی ڕۆژھەڵاتی بەغدا کە ئێستا شاری سەدری پێدەڵێن ھەروەھا چالاکوانێکی بەرچاو بووە بۆ داکۆکیکردن لەمافەکانی ئافرەتی عێراق.
نەزھەت دولەیمی لەدوای ململانێیەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشیدا، لە ٩ ئوکتۆبەری ساڵی ٢٠٠٧ لەتەمەنی ٨٤ ساڵیدا لەئەڵمانیا کۆچی دوایی کردووە و لەسەر وەسێتی خۆی لە قەبرسانی شێخ مەعروفی کەرخی لەبەغدا نێژراوە. لەساڵی ٢٠٠٩ ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق داوای لە ئەمانەی بەغدا کرد پەیکەرێک بۆ نەزھەت دولەیمی دروستبکەن تاکو ببێت بەیەکەم کەسایەتی لە نێو ئافرەتانی عێراقدا کە پەیکەری لەعێراقدا بۆ دروستبکرێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
بێکاباد
بێکاباد شارێکە لە پارێزگای تاشکەند لە وڵاتی ئۆزبەکستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ۱۱٤٫٥٢٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای تاشکەند پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٤٥ پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان
ژێرار ئادام
ژێرار ئادام پزیشک و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
تالھێی شیللا
پاشا "تالھێ"ی شیللا، لەدایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٨٠ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٥٧ی زایینی تا ٨٠ی زایینی بووە. چوارەم پاشای شانشینی شیللابوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا. زیاتر پێیەووترا تالھێ ئیساگوم. ئیساگوم ناونیشانێکی بنەماڵەی شاھانەیەیی سەرەتای شیللا بوو. وەھەروەھا ناوی خۆی (سیۆک تالھێ - 昔脫解) بوو.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:مردووانی ٨٠ پۆل:پاشاکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا پۆل:شیللا
پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا
٣٧٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ساڵە
ساڵە (Salle، بە فارسی: صاله) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٩ کەس لە ٤٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ئالمالیق
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای تاشکەند پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٩٣٠
کوڕێک لەگەڵ لەقنە
کوڕێک لەگەڵ قەلنە تابلۆیە‌کی نیگار کێشی بەناوبانگ پیکاسۆیە. لە مە‌زادخانەیەک لە نیویۆڕک لە‌ ئە‌مریکا ئەم تابلۆیە لەلایە‌ن کە‌سێکی نەناسراوە‌وە بە ٩٣ میلیۆن دۆلار مە‌زاد کرا. پیکاسۆ ئەم تابلۆیەی لە‌ ساڵی ١٩٠٥ لە تە‌مە‌نی ٢٤ ساڵی‌دا کێشاوە.
پۆل:وێنەکێشییەکانی ١٩٠٥
ھێزی ئاسمانی
ھێزی ئاسمانی ئەو ھێزەیە کە لە ڕێی ئاسمانەوە و بە چەشنی جۆراوجۆر بەرگری و خزمەت بۆ وڵاتەکەی دەکات و یەکێکە لە ھێزە سەربازییەکانی ھەر وڵاتێک.
ھێزی ئاسمانی زۆرکات و بە مەبەستی جۆراوجۆر کەڵک لە فڕۆکە و ئامێرە ئاسمانیەکان وەر دەگرێ، وەکوو فرۆکەی جەنگی، ھەلیکۆپتەر، فرۆکەی بار ھەڵگر، مانگی دەستکردی سیخووڕی و ھتد.
لە ھەندێ وڵات ئەرکە سەربازیەکانی پەیوەست بە ئاسمان (دەرەوەی زەوی) وەکوو ناردن و بەڕێوە بردنی مانگی دەستکردی سیخووڕی یان مووشەک و ساڕووخی کیشوەر پێو و زۆر ئەرکی ئاسمانی تریش ھەر بە ئەستۆی ھێزی ئاسمانی ئەو وڵاتەیە.
بڕیارنامەی ٩٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پالائو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٤٥٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:پالاو لە ١٩٩٤
پارێزگای گیۆنگگی
گیۆنگگی-دۆ (بە هانگۆل: 경기도؛ بە ھانجا: 京畿道)، قەڵەباڵغترین هەرێمە لە کۆریای باشوور. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٤ ڕێژەی دانیشووتانی ئەم هەرێمە گەیشتوتە ١٢.٣٤٢.٤٤٨ کەس.
سەرچاوە
پۆل:ھەرێمەکانی کۆریای باشوور پۆل:ھەرێمەکانی کۆریا پۆل:ناوچەکانی کۆریا پۆل:ھەرێمی گیۆنگگی
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
ڤیلھێڵم ڕۆنتگن
ڤیلھێڵم کۆنراد ڕۆنتگن (٢٧ی ئازاری ١٨٤٥ - ١٠ی شوباتی ١٩٢٣) زانای فیزیکیی ئەڵمانی بوو کە لە ٨ی تشرینی دووەمی ١٨٩٥ تیشکی Xی داھێنا کە بەھۆیەوە خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێنا لە بواری فیزیکدا.
ڕۆنتجن لە ١٠ی شوباتی ١٩٢٣ بە نەخۆشی شێرپەنجەی ڕیخۆڵە مرد. بەڵام بڕوا وا نییە کە بەھۆی تیشکی xـەوە تووشی شێرپەنچە بووبێت، چونکە ماوەیەکی کەم لەگەڵ تیشکدا کاری کرد و بەردەوام پارەزەری قوڕقوشمینی بەکاردەھێنا بۆ خۆپاراستن لە تووشبوون بە
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:مردووانی ١٩٢٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥
٣٧٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەنەدا
کەنەدا (بە ئینگلیزی و فەڕەنسی: Canada) وڵاتێکە لە ئەمریکای باکوور کە لە دە پارێزگا و سێ ھەرێم پێکدێت. ئە وڵاتە بە ڕووبەری زیاتر لە ٩٫٩٨ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە، بەپێی ڕووبەری گشتییەوە دووەمین وڵاتی گەورەی جیھانە. کەنەدا لە ڕۆژاوا بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک، لە ڕۆژھەڵات بە ئۆقیانووسی ئارام و لە باکوور بە ئۆقیانووسی بەستووی باکوور دەبەسترێتەوە. سنووری باشوور و ڕۆژاوای لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ٨٨٩١ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە، درێژترین سنووری وشکانیی نێوان دوو وڵاتە لە جیھاندا. پایتەختی کەنەدا ئۆتاوایە و گەورەترین شارەکانی بریتین لە تۆرۆنتۆ، مۆنتریال و ڤانکۆڤەر.
خوێجەیلی
خوێجەیلی شارێکە لە پارێزگای قەرەقاڵپاغستان لە وڵاتی ئۆزبەکستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ۱٠٥٫٤٦٦ کەس بووە.
کەنەدا
زەوییەکانی کەنەدا ھەزاران ساڵ لەلایەن خێڵە سەرەتایییەکانەوە بەکارھێنراون. لە کۆتاییی سەدەی پازدەھەم، لە کاتی پشکنین و دۆزینەوەی زەویی زیاتر لەلایەن فەڕەنسی و بەریتانییەکانەوە دۆزراوەتەوە و تێیدا نیشتەجێ بوون، بەڵام لەساڵی ١٨٦٧دا کەنەدا وەکوو کیانێکی سیاسیی سەربەخۆ کە لە چوار ناوچەی کۆنفیدراڵی پێک ھاتبوو، لەژێر دەسەڵاتی داگیرکاریی بەریتانیا دروست کرا. بەھۆی ئەمەوە، کەنەدا بووە خاوەن ڕووبەرێکی فراوانی دەسەڵات. کەنەدا بەپێی ڕێککەوتننامەی وێستمینستەر لە ساڵی ١٩٣١ سەربەخۆییی خۆی لە بەریتانیا وەرگرت. ھەروەھا لەساڵی ١٩٨٢، کەنەدا بەیەکجارەکی لە ڕێگەی دەنگدانی پەرلەمانەوە بەشێوەیەکی یاسایی لە بەریتانیا جیا بۆوە.
خوێجەیلی
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای قەرەقاڵپاغستان پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان
کەنەدا
کەنەدا وڵاتێکی فێدراڵییە. حکوومەتێکی دیموکراتی نوێنەرانەی شاھانەی دەستووری دەسەڵاتداری دەکات، کە شا چارڵسی سێیەم پاشایەتی دەکات. گەلی کەنەدا ھەردوو زمانی ئینگلیزی و فەڕەنسی لەسەر ئاستی گشتی بەکاردێنن. کەنەدا بە دەوڵەتێکی ھەرە پێشەنگ و پێشکەوتوو لەسەر ئاستی جیھان ھەژمار دەکرێت. ئەو وڵاتە خاوەن ئابوورییەکی گشتگیرە و پشت بە سامانی سروشتی و بازرگانیی نێونەتەوەیی دەبەستێت، بەتایبەت لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە خاوەن پەیوەندییەکی دیپلۆماسی درێژ و توندوتۆڵن. کەنەدا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خاوەنی بەرزترین ڕێژەی داھات و خۆشگوزەرانییە لەسەر ئاستی جیھان، کە بەگوێرەی ئاماری بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی لە ڕێزبەندی ھەشتەمین وڵات بۆ خۆشگوزەرانی دێت. کەنەدا ئەندامە لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ناتۆ، گرووپی حەوت، گرووپی دە، گرووپی ٢٠، ڕێکخراوەی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری، ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی، گەلانی کۆمۆنوێلت، ئەنجومەنی ئارکتیک، ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فرانکۆفۆنی، کۆڕبەندی ھاوکاریی ئابووریی ئاسیا و ئۆقیانووسی ئارام و ڕێکخراوەی دەوڵەتانی ئەمریکی.
بنچینەی ناونانی
بنەچەی ناوی کەنەدا بۆ وشەی کینتا دەگەڕێتەوە، ئەم وشەیەش لەبنەڕەتدا لە زمانی ئیرۆکواسی وەرگیراوە کە بەواتای گوند یاخود نشینگە دێت. لەساڵی ١٥٣٥، دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ناوچەی کێبێک ئەم وشەیان بەکارھێناوە بۆ دۆزەرەوەی فەڕەنسی جاک کارتیێ. ھەروەھا جاک کارتیێش ھەمان ناوی بۆ ھەموو ئەو ناوچانە بەکار ھێناوە کە کەوتوونەتە ژێر ڕکێفی سەرکردە دوناکونا (سەرکردەی گوندی ستاداکونا). لەماوەی ساڵانی ١٥٤٥، سەرجەم پەرتووک و ڕۆژنامە و نامیلکەکان ھەمان ناویان بەکار دەھێنا بۆ ئەم ناوچە تازە دۆزراوە کە ئێستا پێی دەڵێن کەنەدا.
لە کۆتاییی سەدەی حەڤدەھەم و سەرەتای سەدەی ھەژدەھەمدا، ناوی کەنەدا لە بەشی فەڕەنسی کە کەوتۆتە بەشی باکوری کەنەدا و دەڤەرەکانی نزیک بە ڕووباری سانت لۆرانس و ناوچە کەناراوییەکانی دەریای گەورەی باکور. ئەم ناوچانە دابەش کرابوون بۆ دوو ناوچەی داگیرکراوی بەریتانی و فەڕەنسی کە یەکێکیان کەنەدای ژووروو بوو، ئەوی تریان کەنەدای خواروو بوو کە لەساڵی ١٨٤١ بۆ یەک کەنەدا یەکیان گرت. لەگەڵ پێکھێنانی یەکێتیی کۆنفیدراڵی لەساڵی ١٨٦٧، ناوی کەنەداش بەشێوەیەکی فەرمی لەم دەوڵەتە نوێیە نرا. لەگەڵ بەرفراوانبوونی حوکمی خۆجێیی-ی کەنەدا لە شانشینی بەریتانیا، حکوومەتی کەنەدی بەشێوەیەکی زیاتر ناوی کەنەدای لەکۆمەڵەی نێودەوڵەتیی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان بەکار ھێنا. لەساڵی ١٩٨٢ەوە تاوەکوو ئەمڕۆ یادی ڕۆژی کەنەدا دەکرێتەوە.
گەڵە ڕەسەنەکانی
توێژینەوە بۆماوەیی و شوێنەوارییەکان پاڵپشتی بوونی ئادەمیزاد دەکەن لە باکوری یۆکۆن بۆ ٢٦٫٥٠٠ساڵ پێش زایین و، لە باشووری ئۆنتاریۆ پێش ٩٥٠٠ساڵ بەر لە زایین مرۆڤی لێ ژیاوە. بلۆڤیچ کیڤز ئەوەی سەلماندووە کە مرۆڤی (بالیۆ ھیندی) لە زۆر کۆنەوە لەم نیشتمانە ژیاون. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی جڤاتە ڕەسەنەکانی کەنەدا ئەوە بووە کە بە شێوەی ھەواری ھەمیشەیی ژیاون و خەریکی کاری کشتوکاڵی بوون، بۆیە خاوەنی بنچینەیەکی کۆمەڵایەتیی بەھێز بوون کە بە شێوەی قووچەکێکی ئاڵۆز لە سەرۆک خێڵەوە بۆ دوایین ئەندام دەھاتە خوار. دوای بڵاوبونەوە و تێکەڵبوونیان بە ڕۆشەنبیریی ئەورووپی (کۆتاییی سەدەی پانزەھەم و سەرەتای سەدەی شازدەھەم) گۆڕانکاریی نوێیان ھاتە ناو.
ڕێژەی دانیشتووانی خەڵکە ڕەسەنەکانی کەنەدا بەنزیکەیی ٢٠٠٫٠٠٠ کەس دەبوو. ھەروەھا گەیشتە نزیکەی میلیۆنێک کەس لە کۆتاییی سەدەی پازدەھەم، بەگوێرەی سەرژمێریی لیژنەی شاھانەی کەنەدی دانیشتووانە ڕەسەنەکان ٥٠٠٫٠٠٠ کەس بوونە تووشبونیان بەو نەخۆشییانەی کە ئەوروپییەکان لەگەڵ خۆیان ھێنابوویان و چارەسەری بوونیان بە دەرمانە سروشتییەکان ناچار بوونە لە ئەوروپیەکان نزیک ببنەوە و تێکەڵیان بن، دانیشتووانە ڕەسەنەکانیش دابەش بووبوون بەسەر دوو کۆمەڵە کۆمەڵەی ئەنوێت کۆمەڵەی مێتیس. مێتیسەکان ئەو خەڵکانەی بوون کە خوێنێکی تێکەڵیان ھەبوو لەنێوان ئەنوێتەکان و ئەوروپییەکان.
ئاوارە ئەوروپیەکان
چەپ|وێنۆک| کۆچی دوایی ژەنەڕاڵ وۆڵف بە فڵچەکانی بینجامین وێست ١٧٧١ جەستەی کۆچکردوو وۆڵف لەجەنگی بەرزاییەکانی ئەبرەھام کەوتووە لە کیبیک ١٧٥٩. داگیرکاری ئەوروپی دەستی پێکرد دوای نیشتەجێبوونی خەڵکانی باکوری ئەورووپا لە لانس و میدۆز لەساڵی ١٠٠٠ زاینی، لەوکاتە ھیچ گەڕان و دۆزینەوەیەکی ئەوروپی ئەنجام نەدرابوو. ھیچ لەم زەویانە نەدۆزرابوونەوە تاوەکو دەریاوانی ئیتاڵی جۆن کابوت لە ساڵی ١٤٩٧ز زەویەکانی کەناراوی زەریای ئەتڵەسی دۆزیەوە بۆ بەرژەوەندی ئینگلیزەکان. دواتر دەریاوانە پورتوگاڵی و باسکیەکان مەڵبەندی ڕاوکردنی نەھەنگیان دامەزراند بەدرێژایی کەناراوەکانی ئەتڵەسی. لەساڵی ١٥٣٤گەریدە جاک کارتیێ ڕوباری سانت لۆرانسی دۆزیەوە بۆ فەڕەنسیەکان.
ئینگلیزەکان ناوچەی داگیرکراوی تریان ڕاگەیاند لە ناوچەی کیوبیدس و فێریلاند لە دورگەی نیوفینلاند و لەسەرەتای ساڵی ١٦١٠سێزدە ناوچەی داگیرکراوی تریان ڕاگەیاند لەباشوور. لەنێوان ساڵانی ١٦٨٩تاوەکو ١٧٦٣زنجیرەیەک جەنگ ڕوویاندا لەنێوان فەڕەنسیەکان و کەنەدیە ڕەسەنەکان. ئینگلیزەکان ناوچەی نۆڤا سکۆشیا یان دەست بەسەرداگرتن بەگوێرەی پەیماننامەی ئۆترێخت لەساڵی ١٧١٣,دواتر فەرەنسیەکان ناچاربوون دەستبەرداری بەشی زۆری باکوری کەنەدا ببن ئەمیش دوای ڕێککەوتنامەی پاریس لەساڵی١٧٦٣دوای جەنگێکی حەوت ساڵەی نێوانیان.
بەپێی ڕاگەیاندراوێکی شاھانە لەساڵی ١٧٦٣ھەرێمی کیبیک لەفەڕەنسای نوێ دابڕێنراو خرایە سەر ھەرێمی نۆڤاسکۆشیا. ھەروەھا دورگەی سانا جۆن (دورگەی ئێدوارد) کەوتە ژێر ڕکێفی ئینگلیزەکان لەساڵی ١٧٦٩. بەمەبەستی ڕێگرتن لە تێکھەڵچوونی سەربازی لەسەر ھەرێمی کیبیک لەساڵی ١٧٧٤یاسای کیبیک دەرچوو، کە دەکرێت زمانی فەڕەنسی بەکاربێت لەگەڵ پەیڕەوکردنی ڕێبازی کاسۆلیکی بەئازادی و جێبەجێکردنی یاسای شارستانی فەڕەنسی بەتەواوی. ئەم یاسایە بووە ھۆی توڕەبونی دانیشتوانی سێزدە ھەرێمەکەی تر شۆڕشی ئەمەریکیش ڕۆڵی ھەبوو لەم تووڕەبونەی دانیشتوان. چەپ|وێنۆک|دامەزرێنەرانی یەکێتی کەنەدا بە پەرەموچی ڕۆبێرت ھاری، دیمەنێکی تێکھەڵکێشە لە کۆربەندی شارڵۆت تاون و پەیماننامەی کیبیک. ڕێککەوتنامەی پاریس (١٧٨٣)دانینا بە سەربەخۆیی ئەمریکا لەگەڵ ددەستبەرداربوونی زەویەکانی باشووری دەریامەزنەکان بۆ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، لەپێناو پێشوازی کردنی سەرمایەدارانی بەریتانیا و ھاوردەکردن و نیشتەجێکردنی ئینگلیز زمانەکان بۆ ھەرێمی کیبیک لەساڵی ١٧٩١یاسای دەستوری دەرچوو، کە بوە ھۆی سەرھەڵدانی جەنگ لەنێوان ھەردوو کەنەدایی سەروو و خواڕوو.
کەنەدا (سەروو وخواروو) ببونە سەنگەری سەرەکی ململانێکانی نێوان وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەریتانیا لەجەنگی ساڵی ١٨١٢دا. بەڵام لەدوای جەنگدا لەساڵی ١٨١٥ کەنەدا ڕووبەرووی شاڵاوێکی گەورەی پەنابەرانی ئینگلتەرا و ئێرلەندا بوویەوە. لەنێوان ساڵانی ١٨٢٥–١٨٤٦بڕی ٦٢٦,٦٢٨کۆچبەری ئەوروپی لەبەندەرەکانی کەنەدا ناویان تۆمارکرا. لەساڵی ١٨٩١ زیاتر لەنیوەی ئەو کۆچبەرانی کۆچیان بۆ کەنەدا کردبوو بەھۆی نەخۆشیەوە گیانیان لەدەست دا.
لەدوای شۆڕشی ١٨٣٧ ویست لەسەر دروستبونی حکومەتێکی بەرپرس لەسەر ھەموو کەنەدا زیادی کرد لەگەڵ گونجاندنی فەڕەنسیەکان بە ڕۆشەنبیری ئینگلیزەکان لەساڵی ١٨٤٠ھەردوو کەنەدا کۆکرانەوە لەچوارچێوەی یەک یەکێتی کەنەدی بەپێی یاسای دەستوری ھەروەھا لەساڵی ١٨٤٩حکومەتێکی بەرپرس دروست بوو لەسەر ھەموو ھەرێمەکانی ژێر ڕکێفی بەریتانیا لەتەواوی ئەمەریکای باکوور. ی لەساڵی ١٨٤٦ڕێککەوتنامەی ئەریگۆن مۆرکرا لەنێوان بەریتانیا و وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا بۆ کۆتایی ھێنان بەکێشەی سنوری نێوان کەنەدا و ئەمریکا.
یەکێتییەکە و فراوانبوونی
alt=refer to caption|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نەخشەی بەرفراوان بوونی کەنەدا. دوای بەستنی چەندین کۆربەند و ڕێککەوتنامە، یاسای دەستوری دەرچوو لەساڵی ١٨٦٧ و لەڕێکەوتی 1یۆلیۆی١٨٦٧یەکێتی کەنەدا ڕاگەیێندرا کە لە چوار ھەرێم پێکھاتبوو کەبریتین بوون لە ئۆنتاریۆ و کیبیک و نۆڤاسکۆشیا و نیو برانزویک. کەنەدا دەسەڵاتی گرت بەسەر زەویەکانی ڕۆبێرت و ھەرێمەکانی باکوری خۆرئاوای بەمەبەستی پێکھێنانی ھەرێمەکانی باکوری خۆڕئاوا، ھەروەھا تروسکەی شۆڕشی میتیس ھەڵگیرسا (شۆڕشی ڕووباری سور) لەئەنجامدا ھەرێمی مانیتوبا دروست بوو ١٨٧٠. لەساڵی ١٨٦٦کۆلۆمبیای بەریتانی و دورگەی ڤانکۆڤەر لکێندرا بە کەنەدا، لەساڵیو١٨٧١ دورگەی ئێدوارد لکێندرا بە کەنەدا. سەرۆک وەزیرانی ئەوکات جۆن ماکدۆناڵد ڕامکاری پاراستنی پێناسەی گومرگی ڕاگەیاند لەپێناو پاراستنی پیشەسازی کەنەدا.
حکومەت دەستی کرد بە دروستکردنی سێ ھێڵی ئاسنین کە تەواوی یەکێتیەکەی پێکدەبەستەوە، ھەروەھا کۆشش کرا بۆ ئاوەدانکردنەوەی خۆرئاوای کەنەدا و دیاری کردنی زەویەکانی دۆمینۆن و دامەزراندنی پۆلیسی سواری بەمەبەستی نیشاندانی دەسەڵاتی میری لەو ناوچانەدا. لەساڵی ١٨٩٨و دوای گەڕان لەدوای زێڕ لە کڵۆندایک لە ھەرێمەکانی باکوری خۆڕئاوادا، بڕیاردرا بە دامەزراندنی ھەرێمی یۆکۆن، دوای نیشتەجێبوونی ئاوارە ئەوروپیەکان لە دەشت و کۆسارەکانی ئەلبێرتا و ساسکاچوان ھەریەکەیان بوون بە دوو ھەرێمی سەربەخۆ لەساڵی١٩٠٥.
سەرەتاکانی سەدەی بیستەم
alt=Group of armed soldiers march past a wrecked tank and a body|ڕاست|وێنۆک|سەربازە کەنەدیەکان لە جەنگی فیمی ریدج 1917. کەنەدا چووە ناو جەنگی جیھانی یەکەمەوە لەبەرەی ئینگلیزەکان بەوپێیەی یەکێکە لە ھاوپەیمان و شوێنکەوتووانی بەریتانیا، لەساڵی١٩١٤سەربازە خۆبەخشەکانی ناردە بەرەی خۆرئاوا کە دواتر ناسران بە لەشکری کەنەدیەکان، لەجەنگی فیمی ریدج ڕۆڵێکی گەورەیان بینی جگە لەچەندین جەنگی تر. نزیکەی ٦٢٥,٠٠٠سەرباز بەشداریان لە خزمەتی سەربازی کرد بە بەردەوامی کە لەتەواوی جەنگەکە ٦٠,٠٠٠سەربازی شەھید بوون و ١٧٣,٠٠٠سەربازیش برینداربوون. لەساڵی ١٩١٧قەیرانی سەربازی سەری ھەڵدا لەوکاتەی کەسەرۆک وەزیران یاسای سەربازی زۆڕەملێی سەپاند سەرەرای دژایەتیکردنی ھەرێمی کیبیک کە بە فەڕەنسی دەدوان، لەساڵی ١٩١٩کەنەدا بووە ئەندام لەکۆمەڵەی نەتەوەکان بەشێوەی سەربەخۆ لەبەریتانیا. ھەروەھا یاسای دەستوری ستمنستر لە ١٩٣١سەربەخۆیی کەنەدای سەپاند.
کەنەدا توشی نەھامەتیەکی گەورەبووە ئەویش بریتیبوو لە قەیرانی ئابوری کە تەواوی کەنەدای گرتبۆوە جگە لە ھەندێک ھەرێم کە زۆر خراپ نەبوون وەک ئەلبێرتا و ساسکاچوان کە تۆنی دۆگلاس سەرۆکایەتی دەکردن لەم ماوەیە (پلەکان و پەنجاکان). لەجەنگی جیھانی دووەم کەنەدا بەشێوەی سەربەخۆ جەنگی ڕاگەیاند دژی ئەڵمانەکان، لەژێڕسەرکردایەتی سەرۆک وەزیرانی لیبرالەکان وەلیم لیۆن ماکێنزی کە دوای سێ ڕۆژ بوو لە بەشداریکردنی بەریتانیا، یەکەم کاروانی سەربازی کەنەدی لە ١٩٣٩گەیشتە کەناراوەکانی بەریتانیا.
سوپای کەنەدا ڕۆڵێکی گەورەی بینی لەجەنگی دییپی (١٩٤٢)جگە لە بەشداری جەنگی ھاوپەیمانانی ئیتاڵی و دەستبەسەرداگرتنی نۆرماندی و جەنگی شیلدت لەساڵی ١٩٤٤. کەنەدا مافی پەنابەرانی بەخشی بە پاشای نێزەرلاند دوای کەوتنی شانشینەکەی لەلایەن نازیەکانەوە، ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە ئازادکردنی خاکەکانی نێزەرلاند لەدەست ھێزە نازیەکانەوە. ئابوری کەنەدا گەشەی سەند بەگەشەسەندنی پیشەسازی چەک و تەقەمەنی لە ھەریەکە لە بەریتانیا و چین و یەکێتی سۆڤیەت سەرەرای قەیرانی سەربازی کیبیک کەنەدا بە وئابوریەکی بەھێز و خاوەن سوپایەکی بەھێز لەجەنگ کۆتایی ھات.
سەردەمی ھاوچەرخ
چەپ|وێنۆک|لەھۆڵی ڕیدۆ، دادوەری گشتی ئەلفسکۆنت ئەلێکساندەر (لەناوەڕاستی))چاودەخشێننەوە بە ڕەشنوسی کۆتایی یەکێتیەکەینیوفنلاند ولابرادۆر وکەنەدا لە ٣١1ئازار١٩٤٩.. کۆڕبەندی نیوفینلاند (ئێستانیوفینلاندیو لابرادۆر) بەسترا لەساڵی١٩٤٩. أدبوە ھۆی گەشەسەندنی ئابوری کەنەدا دوای جەنگ ھەنگاو بەھەنگاو لەگەڵ ڕامیاری حکومەتەکانی لیبراڵی و سەرھەڵدانی ناسنامەی کەنەدی نوێ کە خۆی دەبینەوە لەپسولەیەکی ناساندن وەک ئەوەی ئێستا کە ھەیە(١٩٦٥). ووە پشت بەستن بە دوو زمانی سەرەکی (ئینگلیزی و فەڕەنسی)(١٩٦٩) فرە فەرھەنگی فەرمی لەساڵی ١٩٧١. ھەروەھا دامەزراندنی بەرنامەی دیموکراتی ھاوبەش وەک چاودێری پزیشکی و موچەی خانەنشینی و ھاوکاری خوێندکاران، سەرەرای دژایەتیکردنی ھەرێمی ئەلبێرتا و کیبیک بەوەی ئەم پرۆژانەی دەستوەردانێکی ڕوونە لەکاروبارەکانیان. کە دواتر بووە ھەوێنی بەستنی چەندین کۆربەند لەبارەی جیاکردنەوەی یاسای دەستوری وڵات لە یاسای دەستوری بەریتانیا لەبارەی مافە ئازادی و تاکیەکان(١٩٨٢). لەساڵی ١٩٩٩ھەرێمی نۆناڤۆت بوە سێیەم ھەرێم ئەمیش دوای چەندین دانیشتن و دانوستان لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی.
لەھەمان کاتدا ھەرێمی کیبیک چەندین گۆڕانکاری ڕیشەیی ئەنجامدا لەبارەی بنچینەی کۆمەڵایەتی و ئابوری ئەمیش لە ڕێگای شۆڕشێکی ھێمنەوە لە شەستەکاندا سەدەی ڕابردوو جگە لە دروستبونی بزوتنەوەی میللی ھاوچەرخ، سەرھەڵدانی بەرەی ئازادی کیبیک و قەیرانی تشرینی یەکەمی١٩٧٠. پارتی کیبیکی دەنگێکی زۆری بەدەست ھێنا کە بەپارتی سەروەری دەناسرا ئەمیش دوای ئەنجامدانی گشتپڕسی ١٩٧٠بۆ جیابوونەوەی کیبیک بەڵام لەساڵی ١٩٨٠لە ھەوڵەکانی شکستی خوارد، ھەروەھا شکستی خوارد لە ھەوڵەکانی جیاکردنەوەی گەڵی کیبیک دەستوریانە لەگەڵی کەنەدا ١٩٩٠. لەگەڵ دروستبوونی دەستەی کیبیکی لەکیبیک چاڵاکی پارتی چاکسازی کەنەدی دەستی پێکرد لەخۆڕئاوا. ھەروەھا گشتپڕسی دووەمیش شکستی خوارد بەجیاوازی کی کەم لەساڵی ١٩٩٥کە ٥٠,٦% بەرامبەر ٤٩,٤%بوو. لەساڵی ١٩٩٧دادگای باڵا بریاری دا کە سەربەخۆیی ھەرێمێک بەتام لایەنە کارێکی نادەستوریانەیە بەپێی یاسا، ھەربۆیە پەرلەمان یاسای نوێی لە بارەوە دەرکرد.
سەرەرای دۆزی سەروەری کیبیک، چەندین قەیرانی تر کۆمەڵگای کەنەدی ھەژاند لە کۆتایی ھەشتاکان و سەرەتای نۆھەدەکان، وەک کەوتنی فڕۆکەیەکی ھێڵی ئاسمانی ھیندی لە١٩٨٢کە قوربانییەکی زۆری لێکەوتەوە کە بەگەورەترین ڕووداوی مردنی بەکۆمەڵ دادەنرێت لەکەنەدا ھەروەھا قەسابخانەکەی قوتابخانەی ھونەرە تەکنیکییەکان لەساڵی ١٩٨٩ ھەروەھا قەیرانی ئۆکا لەساڵی ١٩٩٠کە زنجیرەیەک پێکدادانی توندی چەکداری بوو لەنێوان حکومەت و خەڵکە ڕەسەنەکانی کەنەدا. کەنەدا بەشداریکرد لەجەنگی کەنداو دژ بە ڕژێمی سەددام لە١٩٩٠بەسەرکردایەتی وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا، ھەروەھا ئەندامێتی لەچەندین چاڵاکی لەبارەی پاراستنی ئاشتی گشتی جیھانی لەکۆتایی نۆھەدەکان. ەلەساڵی ٢٠٠١ھێزی نارد بۆ ئەفغانستان بەڵام ڕەتی کردەوە ھێز بنێرێت بۆ عێراق لەساڵی ٢٠٠٣بۆ مەبەستی ڕوخانی ڕژێمی سەددام حوسێن.
حکومەت و ڕامیاری
alt=A building with a central clocktower rising from a block|ڕاست|وێنۆک|گردی پەرلەمان لە ئۆتاوای پایتەخت، کەنەدا. کەنەدا پەیرەوی دیموکراتیکی بەھێز دەکات، بەپاڵپشتی سیستەمی پەرلەمانی لەچوارچێوەی دەستورێکی شاھانە. چاکە و ڕۆڵی سیستەمی پاشایی کەنەدا دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆڵی لە دامەزراندنی دەسەڵاتەکانی ڕاوێژکاری و جێبەجێکاری و دادوەری ە ئەلیزابێسی دووەم شاژنی کەنەدا و ١٥وڵاتی تری کۆمۆنۆلسە جگە لەوەی شاژنی بەریتانیای مەزنە. لەسەر بنەمای ئەمە ئێستا دادوەری گشتی دیڤید لوێد جۆنستۆن نوێنەری شاژنە بۆ کاروباری ھەرێمەکانی کەنەدا.
بەشداریکردنی ڕاستەوخۆی دامەزراوە شاھانەییەکان لە کاروبارەکانی حکومەت سنوردارە لە کاروبارەکانی بە بەرژەوەندی ئەنجومەنی نوێنەران کاردەکات، کە بریتیە لە لیژنەیەک لە وەزارەتەکان کەبەرپڕسن لەبەرامبەر ئەنجومەنی گشتی ھەڵبژێردراوان بەرابەری سەرۆک وەزیرانی کەنەدااً ). بەمەبەستی مسۆگەری فەرمانڕەوایی دادوەری گشتی سەرکردەی پارتی براوە ھەڵدەبژێرێت بۆ سەرۆکی وەزیران. بەمشێوەیە نوسینگەی سەرۆک وەزیران یەکێکە لە بەھێزترین دامەزراوەکانی حکومەت کە زۆرینەی یاسا دەرچوەکانی پەرلەمانی لێ پەسەند دەکرێت. ھەروەھا دادوەری گشتی کە نوێنەرایەتی شاژن دەکات دادوەری ھەرێمەکان و ئەنجومەنی نوێنەران و دادوەری دادگاکان و سەرۆک دامەزراوە حکومیەکان دەست نیشان دەکات. ھەروەھا سەرۆک پارتی براوەی دووەمی ھەڵبژاردنەکان کە دەبێتە پارتێکی بەرھەڵستکار و کاری دەبێتە چاودێری کردنی حکومەت.
ھێزە چەکدارەکان و پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان
وێنۆک|سەرۆک وەزیران جەستن ترۆدۆ لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا، واشنتۆن ٢٠١٧. کەنەدا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا درێژترین سنوری نەپچڕاوی وشکانیان ھەیە لەجیھاندا، گەورەترین دوو ھاوبەشن لەبوارەکانی سەربازی و بازرگانی وھتد. لەگەڵ ئەمەشدا کەنەدا خاوەن ڕامیاری تایبەت بەخۆیتی بۆنمونە پەیوەندی ھەیە لەگەڵ کوبا ھەروەھا بەشداری نەکرد لەجەنگی عێراق ھەروەھا کەنەدا پەیوەندی بەھێزی ھەیە لەگەڵ شانشینی یەکگرتوو و فەڕەنسا و زۆرینەی وڵاتانی کۆمۆنۆلس بەھۆی ئەوەی خۆشی یەکێکە لەوڵاتانی کۆمۆنۆڵس، کەنەدا خاوەنی پەیوەندیەکی تایبەتە لەگەڵ ھۆڵەندا ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ھۆی ئازادکردنی ھۆڵەندا لەسەر دەستی کەنەدیەکان لەجەنگی جیھانی دووەمدا.
کەنەدائێستا خاوەنی ٦٧,٠٠٠سەربازی خۆبەخش و ٤٣,٠٠٠سەربازی یەدەگە. ھێزەکانی کەنەدا ھەریەکە لە سوپای کەنەدا و دەستەی دەریاوانی شاھانەیی وھێزی ئاسمانی شاھانەیی کەنەدی لەخۆ دەگرێت. ڕاست|وێنۆک|سەربازانی دەستەی شاھانەیی بیست و دووەم لە سوپای کەنەدا (٢٥ئەپریڵ٢٠٠٩).
چەپ|وێنۆک
.
ھەرێم و دەڤەرەکانی
ناوەڕاست|وێنۆک|500x500پیکسڵ|نەخشەی ڕامیاری کەنەدا کە ھەر دە دەڤەر و سێ ھەرێمەکەی لەسەر نیشاندراوە.
جوگرافیا
کەنەدا لە ڕووی هەڵکەوتەی جوگرافی دەکەوێتە بەشی باکوری کیشوەری ئەمریکای باکور alt=|چەپ|250x250پیکسڵ alt=A semi-circular waterfall between two outcrops of forest|ڕاست|220x220پیکسڵ
کەنەدا لە 4500000 ملیۆن کلیۆمەتری دوجای شاخە کە دەکاتە سەدا 46 خاکی کەنەدا زۆربەی زۆری خەڵکی کەنەدا لە سنوری ئەمریکا دەژین واتە لە باشوری کەنەدا بەهۆی زۆر نزمی پلەی گەرما لە باکوری کەنەدا لەو ناوچانە دەژین.