cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پۆل ئادۆم
پۆل ئادۆم شاعیر و شانۆنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢ پۆل:مردووانی ١٩٢٠
وەرکەمەر
سوورە ھەراڵە و چنوور و شەوبۆ
گوراڵە و مەرزە و وەرکەمەر و لۆ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:گژوگیاکانی کوردستان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
نیوکاسڵ
نیوکاسڵ ئەپۆن تاین (بە ئینگلیزی: Newcastle upon Tyne) بە کورتکراوەی نیوکاسڵ کەشارێکی گەورە و بەناوبانگی ئینگلستانە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتەووە لە ناوچەیەکی دەریای وڵاتداییە کە لە پێشدا بەمەکانی ڕۆمەکان بەناوبانگ بوو کە ئەوکات دەسەڵاتدارانی ئەو ناوچە ناویان لێنا نیوکاسڵ ئەم ناو لێنانەش لەلایەن کەسایەتی دیاریڕۆمەکانەووە بو کەناوی
500px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بەشی ناوەندی شاری نیوکاسڵ
پۆل:مێژووی نیوکاسڵ پۆل:نیوکاسڵ پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئینگلستان پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دەریای باکوور پۆل:بەندەرەکان و لەنگەرگاکانی تاین و وێر پۆل:شارۆچکەکانی تاین و وێر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٢یەم
گێمریگھایم
گێمریگھایم شارەوانییە لە قەزای لودڤیگسبورگ، لە پارێزگای بادن-ڤویرتمبێرگی وڵاتی ئەڵمانیا. گێمریگھایم بۆ یەکەمجار لە بەڵگەنامە مێژوویییەکان لە ساڵی ١٠٨٥ وەک خاوەندارێتی پارێزگای کالو باسی لێوە کراوە، ھەرچەندە ڕەنگە گوندەکە لە سەدەی پێنجەم یان شەشەمی زایینیدا دامەزراوە. پریۆری ڕیچنباخ، لە ئابای ھیرساو لە گێمریگھایم لە دەوروبەری ساڵی ١١٠٠ دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئەڵمانیا پۆل:شارەوانییەکانی بادن-ڤویرتمبێرگ
شارستانی بیرجەند
وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی بیرجەند لە [[پارێزگای خۆراسانی باشووردا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]] شارستانی بیرجەند یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باشووری ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری بیرجەندە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باشوور پۆل:شارستانی بیرجەند پۆل:شارستانەکانی ئێران
سیدھارت مەلھۆترا
سیدارت مەلهۆترا لەدایکبووی ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٥، سیدارت لەئێستادا ئەکتەری بۆلیوودە و پێشتریش وەک نمایشکاری جلووبەرگ کاریکردووە. یەکەمین کاری سیدارت وەک ئەکتەر بۆ ساڵی ٢٠١٢ دەگەڕێتەوە ئەویش ئەوکاتەی لەفیلمی خوێندکاری ساڵ (Student of the Year) بەشداریکرد، بەر لەوکارەشی لەساڵی ٢٠١٠ وەک یاریدەدەری دەرهێنەر (کاران جۆهەر) لەفیلمی ناوم خانە (My name is khan) بەشداربووە. دوای ئەوە لەساڵی ٢٠١٤ بەشداریدەکات لە دوو فیلم بەناوەکانی (Hasee Toh Phasee) کەفیلمێکی کۆمێدی ڕۆمانسییە وە فیلمی (Ek Villain). لە ساڵی ٢٠١٥ەش لەفیلمی (Brothers) بەشداریکرد کەتاڕادەیەک سەرکەوتووبوو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:خەڵکی دەلھی پۆل:پەنجابییەکان
خەتایی
خەتایی (Xetayî، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٩٨ کەس لە ٧٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بۆلیوود
وێنۆک|پۆستەری یەکەم فیلمی بۆلیوود (کەبەدەنگەوە دەرھێنرابێت) ساڵی ١٩٣١ بۆلیوود ناوێکی نافەرمییە لەلایەن مێدیاکانەوە بەکاردێت بۆ کارخانەی یان پیشەسازی فیلمە ھیندییەکان کە دەکەوێتەی ناوچەی مەننەت لە مۆمبای لە ھیندستان. زۆر جار بۆلیوود بە سینەمای ھیندستان دادەنرێت. بەڵام لە ڕاستیدا ئەو ناوە تەنیا بۆ ئەو فیلمانەیە کە بە زمانی ھیندیین وە زۆرجار زمانی ئوردوویش بەکاردێت. وشەی بۆلیوود لەئەنجامی لێکدانی وشەی بۆمبای (ئەو ناوە بۆ شاری مۆمبای بەکاردەھات تاکوو ساڵی ١٩٩٦) و ھۆلیوود ھاتووە. زۆرینەی فیلمەکانی بۆلیوود یاخوود ھەمووی گۆرانی سەمای تێدای کە بەیەکەوەش تۆماردەکرێن و زۆرینەی گۆرانییەکانی بەشێوەی پلەی باک واتە لەلایەن گۆرانیبێژانی دی دەوترێت. وە ماوەی فیلمەکانی بۆلیوود زۆر درێژترن لە چاو فیلمەکانی ھۆلیوود بەجۆرێ ماوەی فیلمەکان درێژترن لە دوو کاتژمێر.
بۆلیوود پڕقازانجترین سینەمای وڵاتی ھیندستانە کە ٤٣٪ لەقازانجی سینەمای وڵاتەکە لەبۆلیوودەوە لەوکاتەی ٣٦٪ بۆ سینەمای تێلوگو و تامیلییە وە سینەماکانی دیکەی ھیندستانیش ٢١٪ ڕێژەکەیان بەردەکەوێت. بۆلیوود یەکێکیشە لە گەورەترین سینەماکانی جیھان بۆ بەرھەمھێنانی فیلم وە یەکێکیەشە لەو سینەمایانەی جیھان کەساڵانە زۆرترین فیلم بەرھەمدەھێنن. لەساڵی ٢٠١١ ٣. ٥ میلیارد لە بلیتەکانی بۆلیوود فرۆشراون لەتەواوی جیھان کە بەراود بە ھۆلیوود ٩٠٠ ھەزار بلیتی زیاترە. لەساڵی ٢٠١٤ بۆلیوود ٢٥٢ فیلمی بەھەمھێنا ئەوەش لەکۆی ١٩٦٩ فیلم بووە لە تەواوی ھیندستان.
وشەزانی
وشەی بۆلیوود لەئەنجامی لێکدانی وشەی بۆمبای (ئەو ناوە بۆ شاری مۆمبای بەکاردەھات تاکوو ساڵی ١٩٩٦) و ھۆلیوود واتە سینەمای ئەمریکی ھاتووە. بەڵام ھاوشێوەی ھۆلیوود، بۆلیوود ناوچەیەکی دیاریکراوی فیزیکی نییە بۆیە زۆرجار بە ئامۆزا ھەژارەکەی ھۆلیوود دەناسرێت.
لەھیندستان یەکەمجار سینەمای تامیلی بوو کە پاشگری 'وود'ی وەرگرت کە ئەو کارخانە سینەماییە دەکەوێتە بەنگالی ڕۆژاوا لەھیندستان ئەمەش لەساڵی ١٩٣٢ بوو لەدوای ئەودا بۆلیوود پاشگری 'وود'ی وەرگرت.
دەستپێکی بۆلیوود
فیلمی راجا ھاریشاندرا (Raja Harishchandra) بە یەکەمین فیلمی مێژووی بۆلیوود دادەنرێت کە لە ٣ی ئایاری ١٩١٣ نمایشکراوە کە فیلمێکی بێدەنگ بوو وە ماوەکەی تەنیا ٤٠ خوولەک بووە کەلەلایەن دادا ساھیب فالکیی کاری دەرھێنانی بۆ کرابوو. وەیەکەم فیلمیش بە بەدەنگ کە بەزمانی ئوردوو بەرھەمھات لەڕۆژی ١٤ی ئازاری ١٩٣١ نمایشکرا لەلایەن دەرھێنەر ئەردشێر ئێرانی بوو بەناوی (Alam Ara) کە لە ١٢٤ خولەک پێکھاتبوو، لەلایەن ھەمان دەرھێنەر واتە ئەدشێر ئێرانی لەساڵی ١٩٣٧ فیلمی کیسان کانیا (Kisan Kanya) دەرھات کە بەیەکەم فیلمی ڕەنگاوڕەنگی ھیندی دادەنرێت کە لە ١٣٧ خولەک پێکھاتبوو.
لەساڵانی ١٩٣٠ بۆلیوود ساڵانە ٢٠٠ فیلمی بەرھەمدەھێنا.
ساڵانی سییەکان و چلەکانی سەدەی بیستەھەم بە سەردەممێکی کاریگەر لە سینەمای ھیندی دادەنرێت، چونکە رووداوی شەڕی جیھانیی دووەم کاریگەری راستەوخۆی کردە سەر سینەما و بزووتنەوەی رزگاریخوازیی ھیندی دەستیپێکرد ھەروەھا جیابوونەوە گەورەکەی ھیند و پاکستان لە ئابی ١٩٤٧.
تاوەکوو ساڵانی ١٩٥٠ بۆلیوود ناوبانگی باشی پەیدانەکرد لەئاستی جیھانیدا. لەوکاتەوە فیلمی میلۆدراما و ڕۆمانسی و میوزیکی دەستی بەسەر بۆلیوودا گرتبوو. سەرکەوتووترین ئەکتەری ئەو سەردەمیش لە پیاوان (دیف ئەناند و دیلیپ کۆمار و راج کاپوور) بوون و لە لە ژنانیش (نێرگس و مینا کۆماری و نۆتان و مادھوبالا).
سەردەمی زێڕین
وێنۆک|ئەمیتاب باچان، بەناوبانگترین ئەکتەری فیلمە ھیندییەکان لەپاڵ سەربەخۆبوونی ھیندستان، لەماوەی ١٩٤٠ تاکوو ١٩٦٠ بە وەچەرخانێکی مێژوویی دادەنرێت بۆ سینەمای ھیندی. لەم ماوەیە چەندین فیلمی باش و لەئاستی ڕەخنەگرانە بەرھەمھاتن کە لەسەرووی ھەموویانەوە لەساڵی ١٩٥٧ فیلمی پیاسا (Pyaasa) واتە تێنووی گورو دەت وە فیلمی پەڕە گوڵینەکان (Kaagaz Ke Phool) لەساڵی ١٩٥٩ وە دواتر دەرکەوتنی ئەکتەری بۆلیوود ڕاج کاپوور کەچەندین فیلمی گەورەی بەرھەمھێنا لەوانە ئاوارە (Awaara) لەساڵی ١٩٥١، وە فیلمی بەڕێز ٤٢٠ (Shree 420) لەساڵی ١٩٥٥. ھەروەھا فیلمی شانازی (Aan)ی دیلیپ کومار لەساڵی ١٩٥٢. ئەو فیلمانە کاریگەری زۆری ھەبوو لەسەر گوند و شارۆچکەکانی ھیند، بەوەی فیلمی ئاوارە وێنای شاری بە دڕندەیی و کابووس نیشانداوە وە فیلمی پیاساش وێنای نادادپەروەری و ناواقیعی لەشارەکان پیشانداوە. جگە لەو فیلمانە چەندین فیلمی دیرۆکی بۆ مێژووی سینەمای ھیندستان نمایشکران لەوانەی فیلمی دایکی ھیند کەلەلایەن ستۆدیۆی مەحبووب بەرھەمھێنرابوو لەساڵی ١٩٥٧ ئەو فیلمە بووە یەکەم فیلمی ھیندستان کە پاڵێوراوبێت بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی بیانی وە فیلمەکە تا قۆناغی کۆتاییەکانی پێشبڕکێی ئۆسکار مایەوە. وە فیلمی ئیمپراتۆری مەغۆل (Mughal-e-Azam) لەساڵی ١٩٦٠ دەرچوو کە تاوەکوو ئێستاش بەیەکێ لەفیلمە ھەرەگەورەکانی مێژووی سینەمای بۆلیوود دادەنرێت. لەو سەردەمەدا کەمال ئەمۆری و ڤیجای بھات لەباشترین فیلمسازەکان بوون وە ھەریەکە لە دیلیپ کومار، ڕاج کاپوور، دیڤ ئەناند وە گورو دەت باشترین ئەکتەرەکانی ئەو سەردەمەبوون لەبەرامبەردا لەئاستی خانمەئەکتەرەکانیش نەرگز، ڤیجایانتیمالا، مینا کوماری، نیتان، مادوبالا لەباشترینەکان بوون.
بەشی زۆری لەفیلمەکانی ١٩٥٠ بۆ ١٩٦٠ لەناو باشترین فیلمەکانی مێژووی بۆلیوود لەقەڵەم دەدرێن. فیلمی پیاسای ١٩٥٧ لەلایەن گۆڤاری تایمەوە بەیەکێ لەباشترین ١٠٠ فیلمەکانی مێژووی سینەمایی جیھان دیاریکراوە.
سینەمای نوێ
لەکۆتاییەکانی ١٩٦٠ و سەرەتای ١٩٧٠ فیلمی ڕۆمانسی و ئەکشن لەسینەمای بۆلیوود پێشکەوتنی زۆر بەخۆیدا دەبینێت بەتایبەتی بە دەرکەوتنی ئەکتەری نوێ لەوانە ڕاجیش خانا، دارمەندرا، سانجیڤ کومار، شاشی کاپوور وە کچە ئەکتەرەکانییش وەکو شارمیلا تاگۆری، مومتاز و ئاشا پاریک. لەناوەڕاستی حەفتاکان فیلمە ڕۆمانسییەکان تێکەڵی کاری چەتیی و مافیایکران بەتایبەت بەناسراوبوون ئەمیتاب باچان کە بەپیاوە تووڕەکە دەناسرایەوە، ھەروەھا لەوکاتەدا چەندین ئەکتەری دیکە دەرکەوتن لەوێنەی میتون چاکربۆرتی، ئەنیل کاپوور وە سەنی دیۆل وە تاکوو کۆتاییەکانی ١٩٩٠ ئەمانە بەھاوبەشی لەگەڵ خانمەئەکتەرەکانی وەکو ھیما مالینی و جایا باچان و ڕاخا ناسراوبوون.
فیلمی شۆلەی یان شوعلە (Sholay) لەساڵی ١٩٧٥ دەرچوو بەیەکێ لە باشترین فیلمەکانی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە لەنواندنی ئەمیتاب باچان و دارمەندرا بوو و دیالۆگەکانی ئەو فیلمە ئێستاش لەبیری زۆرێک لەخەڵکان ماوە، ھەروەھا فیلمەکەکانی ئەو سەردەمە دەستکەوتی داراییان بەرزبوونەوەی زۆری لەچاوی قۆناغەکانی پێشووتر بەخۆوە بینیبوو. ھەرلەساڵی ١٩٧٥ فیلمی (Deewar) لەلایەن یاش چۆپراوە دەرھێنانی بۆکرا و ئەویش یەکێکە لە فیلمە بەھێز و پڕداھاتەکانی سەردەکەمە. لەساڵی ١٩٨٨ فیلمی سەلام مومبای (Salaam Bombay!) دەنگدانەوەیەکی نێودەوڵەتی بەخۆیەوە بینی وە بووە یەکێک لەو پێنج پاڵێوراوەی بۆ وەرگرتنی باشترین خەڵاتی بیانی ئۆسکار بپاڵێورێت.
لەسەرەتای ٢٠٠٠ەوە بۆلیوود لەئاستی جیھانیدا زیاتر ناوبانگی پەیداکرد ھەروەھا ئاست و جۆری فیلمەکانی بەرزتربۆوە لەڕووی چیڕۆک و تەکنیک و نواندن و ئەنیمەیشن و چەندین کۆمپانیای بەرھەمھێنانی نوێ دامەزران وە وە بەشێکیشییان چەندین فیلمی مۆدێرنییان سازکرد لەوانە یاش ڕاج فیلمز وە دارما پرۆدەکشن وەک فیلمەکانی کەل ھۆن ھۆ لە ٢٠٠٣ وە ڤیر زارا لە ٢٠٠٤ وە کۆل میل گایا لە ٢٠٠٣، کڕیش لە ٢٠٠٦، جەب وی میت لە ٢٠٠٧. ئەو ئەکتەرانە لە ٢٠٠٠ تاوەکوو ٢٠١٠ دەرکەوتن ئەوانەبوون کارینا کاپوور، شاھید کاپوور، سەیف عەلی خان، ڕانی موکەرجی، ھریتیک رۆشان، ئایشواریا رای باچان وە پریتی زینتا.
لەدوای ٢٠١٠ەوە سەلمان خان و ئاکشای کومار زۆرترین فیلمی ڕۆمانسی و ئەکشنییان دەکرد کە بینەرێکی زیاترییان لەخۆ کۆکردەوە وێڕای ئەوەی ھەردووکییان لەساڵانی ١٩٩٠ دەرکەوتن. وە لەدوای ٢٠١٠ چەند ئەکتەرێکی دیکەش دەرکەوتن لەوانە دیپیکا پادوکۆن، ڕانبیر کاپوور و ئانوشکا شارما و کاترینا کێف ھەروەھا لەو سەردەمە فیلمەکان زیاتر بەجیھان وەک فیلمی پیکەی و باجرەنگی بایجان کە لە ٢٠١٤ و ٢٠١٥ نمایشکران و بوونە پڕداھاتترین فیلمی مێژووی بۆلیوو.
ھەڵبژاردنی ئەکتەر
زۆرینەی خەڵکی ھیندستان خەونی ئەوەیان ھەیە ببنە ئەکتەری بۆلیوود، بەتایبەتی ئەوانەی لە مومباین بەڵام ژمارەیەکی کەم لەوکەسانە سەرکەوتوو دەبن. لە بۆلیوود بەدەگمەن ئەکتەری بیانی (نا ھیندی) دەردەکەون بەڵام نموونەی ئەلێس پاتین لەفیلمی (Rang De Basanti) لەساڵی ٢٠٠٧ دەرکەوت، لەگەڵ ئەوەش بۆلیوود لەوڵاتە دراوسێکان بەتایبەت پاکستان و سریلانکا بەشداربووی ھەیە لەوانە فواد خان و جاکلین فێرناندێزدەقی پەڕە.
سەما و گۆرانی
زۆرینەی فیلمەکانی بۆلیوود لەجۆری میوزیکاڵیدان ئەوەش بەبوونی چەند گۆرانییەک لەفیلمەکە. زۆرجار فیلمەکانی بۆلیوود سەرکەوتوودەبن لەڕووی بازرگانییەوە بەھۆی بوونی گۆرانی و میوزیکی باش کە سەرنجی بینەرانی بەخۆیدا ڕابکێشێت. وە زۆربەی گۆرانییەکانی بۆلیوود پێش دەرچوونی فیلمەکە لەبازاڕ دەردەچن ئەمەش بۆ سەرنجڕاکێشانی خەڵکە، لەم دواییەش گۆرانییەکان لەماڵپەڕە ڤیدۆییەکان وەکو یووتیووب بڵاودەکرێتەوە. گۆرانییەکانی بۆلیوود لەلایەن گۆرانیبێژی پلەی باکەوە دەگووترێتەوە.
سەماکردنیش یەکێکە لە خاڵە ھەرە دیارەکانی ناو فیلمەکانی بۆلیوود. بەشێکی زۆری گۆرانییەکانی بۆلیوود سەمایان لەگەڵە.
کۆمەڵەی پێنجەمی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
کۆمەڵەی پێنجەم یاخود کۆمەڵەی E یەکێکە لە ھەشت کۆمەڵەکەی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ کە یارییەکانی لە ٢٣ی تشرینی دووەم تا ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ بەڕێوەدەچێت. کۆمەڵەکە پێک دێت لە ئیسپانیا، کۆستا ڕیکا، ئەڵمانیا و ژاپۆن. یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکە سەردەکەون بۆ قۆناغی ١٦، سێیەم و چوارەم لە خولەکە دەچنە دەرەوە.
بۆلیوود
خەڵاتەکان
لە زۆربەی خەڵاتەکاندا ئەکتەرەکان نمایشی سەما و جووڵەی ئەکشن دەکەن و سەرنجی ئامادەبووان و بینەران ڕادەکێشن.
بڕیارنامەی ٥١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٧٩‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کۆمەڵەی پێنجەمی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٢
بڕیارنامەی ٥١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٢ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
بۆلیوود
بۆلیوودە لەدەرەوە
بۆلیوود لەدەرەوەی ھیندیش بینەری باشی ھەیە، لەوانە نێجیریا، میسڕ، سەنیگال وە ڕووسیا. لەم دواییەش بینەرە نا ھیندییەکانی ڕوو لەزیادبوونە
ئاسیا
فیلمەکانی بۆلیوود بینەرێکی باشییان ھەیە لە ئەفغانستان، بەنگلادێش، نیپال، پاکستان وە سریلانکا. بەشێکی زۆر لەپاکستانییەکان بینەری بۆلیوودن بەوەی زمانی سەرەکی وڵاتەکەیان ئوردووە و نزیکە لەھیندییەوە. وڵاتی پاکستان بەھۆی کێشەی سیاسییەوە لەگەڵ ھیند ھێنانی فیلمەکانی بۆلیوودی لەساڵی ١٩٦٥ ڕاگرت بەڵام فرۆشتنی دی ڤی دی نایاسایی وە پەخشی تەلەفزیۆنی بەشێوەی یاسایی وایکردووە ھێشتا بینەری بۆلیوود بەردەوامبێت لەپاکستان وە لەم دواییانەش لەدوای ٢٠٠٦ەوە بەتایبەت پاکستان جارێکی دیکە ڕێگای بە نمایشکردنی بۆلیوود دایەوە لەوڵاتەکەی بەڵام بەشێک لەفیلمەکانی بۆلیوود ڕادەگیرێن ئەگەر لەگەڵ بۆچوونی سیاسەتی پاکستان یەکنەگرێتەوە. فیلمی فانتۆم ڕاگیرا لەپاکستان, دوای ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٨ فیلمەکانی بۆلیوود لەپاکستان داھاتییان باشبوو بۆیە ساڵانە ژمارەی نمایشکردنی فیلمەکان لەو وڵاتە بەرزتردەبوونەوە. فیلمەکانی بۆلیوود لە نیپاڵ بینەرێکی زۆری ھەیە تەنانەت لەفیلمە نیپاڵییەکانیش داھاتییان بەرزترە ھەریەکە لە شاروخ خان و سەلمان خان و ئاکشای کومار زۆر ناسراون لە نیپاڵ، ھەروەھا لە ئەفغاسنستانیش بەھەمان شێوە بۆلیوو بینەری باشی ھەیە. بەپێچەوانەی پاکستان بەشێک لەوفیلمانەی کە باسی تیرۆریزم دەکەن لە ئەفغانستان لەو وڵاتە ڕانەگیراون لەنموونەی دارمەتما (Dharmatma) و کابول ئێکسپرێس (Kabul Express)، خودا شایەتە (Khuda Gawah) وە ڕزگاربوون لە تاڵیبان (Escape from Taliban).
فیلمەکانی بۆلیوود لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیاش بینەری زۆرییان ھەبووە بەتایبەت لە چین، ژاپۆن وە کۆریای باکوور ئەمەش مێژووییەکی درێژی ھەیە ھەر لە ١٩٤٠ و ١٩٥٠ەکان ھەندێک فیلمی ھیندی لەوکاتەدا لە چین و ژاپۆن بینەری زۆرییان ھەبوو و تاکوو ئێستاش لەو وڵاتە ناوییان ماوە، وەک فیلمی (Dr. Kotnis Ki Amar Kahani) لەساڵی ١٩٤٦ وە ئاوارە (Awaara) لە ١٩٥١ وە (Do Bigha Zamin) لە ١٩٥٣ وە ئەکتەری ناسراوی ئەوکاتە ڕاج کاپوور لەو وڵاتە خەڵاتی تایبەتی وەک ئەستیرەی فیلمەکانی پێدراوە و گۆرانی من ئاوارەم "Awara Hoon" لەوڵاتەکە ناوبانگێکی زۆر نایەوە. دوای ئەو ساڵانە فیلمە ھیندییەکان لە چین ناوبانگییان نەما تاکوو ٢٠٠١ فیلمی لاگان نمایشکرا و یەکێکبوو لە پاڵێوراوانی باشترین فیلمی بیانی ئۆسکار وە فیلمسازی چینی ھی پینگ پەسەندی میوزیکی فیلمەکەی کرد بەتایبەت ئاوازدانەرەکەی ئەی ئار ڕەحمان وە لەساڵی ٢٠٠٣ ھەمان فیلمساز لەفیلمەکەی (Warriors of Heaven and Earth) کاری داڕشتنی میوزیکەکەی بە ئەی ئار رەحمان سپارد.
ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا
لەلایەکی دیکەشەوە فیلمەکانی بۆلیوود لەوڵاتە عەرەبییەکانیش باوە بەتایبەت لە ئیمارات، میسر، ئەردەن وە زۆربەی فیلمەکانی بۆلیوود لەلایەن کۆمپانیا بەرھەمھێنەرەکانەوە ژێرنووسی عەرەبی دەکرێن بۆ ئەو وڵاتانە ئەمەش بۆ کۆکردنەوەی بینەری زیاترە لەسینەما. ھەروەھا لەلایەکی دیکەشەوە کەناڵی عەرەبی تایبەت ھەیە بە بۆلیوود لەوانە ئێم بی سی بۆلیوود وە زی ئەفلام کە فیلمی بۆلیوود نمایشدەکەن. لە میسر فیلمەکانی بۆلیوود ھەر لە حەفتا و ھەشتاکانەوە باو بووە. لە تورکیاش ساڵی ٢٠١١ بۆیەکەمجار فیلمی بەرفی (Barfi) گەیشتە سینەماکان وەک یەکەم فیلمی بۆلیوود لەو وڵاتە. لە ئیسرائیلیش سەرەتاکان بینەری باشی ھەبوو لەسینەما بەڵام دواتر وردە وردە کەمتربوویەوە بەڵام لەئێستاشدا کەناڵی تەلەفزیۆنی تایەبتی ھەیە بەفیلمەکانی بۆلیوود.
یەکێتیی سۆڤییەت
فیلمەکانی بۆلیوود ناوبانگییەکی ئێکجار باشییان ھەبوو لە یەکێتیی سۆڤیەت. فیلمەکانی بۆلیوود دۆبلاژی (بەدەنگی) ڕووسی بڵاودەکرانەوە. ھۆکاری ناوبانگی بۆلیوود لە یەکێتیی سۆڤییەت ئەوەبوو ڕووسیا لە دوای شەڕی جیھانی دووەم جێگرەوەیەکی دەویست بۆ ھۆلیوود واتە سینەمای ئەمریکی بەمەش بۆلیوود باشترین جێگرەوە بوو بۆئەو وە ھیندییەکانیش سوودی باشییان لە ڕووسیا وەرگرت و دۆستایەتییەکی قووڵ درووستبوو. Bollywood Russia.
ڕاج کاپووری ئەکتەر دڵخوازی ڕووسییەکان بوو. لەساڵی ١٩٧٠ ڕاج فیلمێکی بەرھەمھێنا لەژێرناوی 'ناوم جۆکەرە' (Mera Naam Joker) کە لەئەم فیلمەدا خانمەئەکتەری ڕووسی (Kseniya Ryabinkina) بەشداربوو وەک ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمەکە. پێش ئەو فیلمەش لەساڵی ١٩٥٧ فیلمی گەشتێک بەنێو سێ دەریا (Journey Beyond Three Seas) کە پڕۆژە فیلمێکی سۆڤیەتی و ھیندی بوو بەرھەمھێنرابوو کە خانمەئەکتەری بۆلیوود نەرگز ڕۆڵی سەرەکی گێڕابوو کەیەکێکبوو لەباشترین خانمەئەکتەرەکانی ئەو کاتە.
لەدوای ھەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤییەتیش ئەوا ھۆلیوود جێگای بۆلیوودی گرتەوە لە ڕووسیا لەگەڵ ئەوەش سینەمای ناوخۆیی ڕووسیاش پێشکەوتنی باشتری بەخۆوە بینی جگە لەوەش ھێشتا بۆلیوود لای بەشێک لەڕووسییەکان وەک یادگاری و بینەر ماوە وە لەساڵی ٢٠٠٥ فیلمی بۆلیوود (Lucky: No Time for Love) زۆرینەی دیمەنەکانی لە ڕووسیا وێنەیان گیرابوو. سەرەڕای زاڵبوونی ھۆلیوود بەڵام ڕۆژنامە ڕووسییەکان ئاماژە بەوەش دەکەن کە بینەری بۆلیوود زیادی کردووە لەناو ڕووسە لاوەکان.
باکووری ئەمریکا
بۆلیوود لە ئەمریکا و کەنەدا بینەری باشی ھەیە بەتایبەت لەشارە گەورەکانی وەکو تۆرینتۆ، شیکاگۆ و نیۆیۆرک. کۆمپانیای یاش ڕاج فیلمز کەیەکێکە لە گەورەترین کۆمپانیا بەرھەمھێنەرەکانی فیلمی بۆلیوود و بڵاوکردنەوەی فیلمی بۆلیوود لە ئەیلوولی ٢٠٠٥ ڕایگەیاند کەلەو ساڵەدا ١٠٠ میلیۆن دۆلار قازانجی بووە لەفرۆشی بلیتی سینەما و گۆرانییەکان.
باشووری ئەمریکا
بۆلیوود لە باشووری ئەمریکا زۆر ناوبانگی نییە بەڵام ھەندێک لەفیلمەکانییان نمایشدەکرێت و سەمای ھیندی لای کۆمەڵگاکانی ئەو وڵاتانە ناسراوە. وە کەناڵی تەلەفزیۆنی تایبەت لەو کیشوەرە ھەیە. لەساڵی ٢٠٠٦ فیلمی دووم ٢ لە ڕیۆ دی جانیرۆ لە بەڕازیل نمایشکرا. وە لەساڵی ٢٠١٢ەش فیلمی گوزاریش لە پیڕۆ.
کێشەی کۆپیکردن
یەکێک لەکێشەکانی بۆلیوود کە دووچاری بۆتەوە کە تۆمەتبار دەکرێت کە فیلمەکانییان کۆپی سینەمای ھۆلیوود و وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیایە. کە بەتایبەت لەساڵی ١٩٩٠ چەندین فیلم بەرھەمھێنەرەکانییان کەوتنە بابەتی دادگایکردن بەبۆنەی کۆپیکردنی بەشێک لەفیلمەکانی ھۆلیوود. بەڵام لەدواییە زۆربەی فیلمەکانی بۆلیوود مافی کڕینەوەی سیناریۆ لەفیلمەکانی ھۆلیوود و سینەماکانی ڕۆھەڵاتی ئاسیا ئاسیا وەردەگرن نموونە فیلمی بانگ بانگ مافی سیناریۆکەی لەفیلمی (Knight and Day) کڕیبۆوە. دەقی پەڕە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بۆلیوود پۆل:زمانی ھیندی پۆل:زمانی ھیندستانی پۆل:چاندی ھیندی
سەردارۆڤ قەرەخان
سەردارۆڤ قەرەخان شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆدەکیە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٣٤١٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ترپە
وێنۆک|ناوچەکانی ترپە وێنۆک|کەسێک لە کاتی گرتنی ترپەی دڵ
ترپە یان لێدانی دڵ (ئینگلیزی: Pulse) بریتییە لە پەستانێکی ڕێکوپێکی خوێن، کە دەیخاتە سەر ڕووی ناوەوەی لوولەکانی خوێن، بە تایبەتی خوێنبەرەکان.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:ماتماتیک لە پزشکیدا
قیلاو
قیلاو (Qîlaw، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢ کەس لە ٦ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
ئاریکاریی کۆمەڵایەتی
دێپارتمانی ئیش و کاری ئامریکا لە پێناسەی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی دا دەڵێت: ئاریکاریی کۆمەڵایەتی پیشەی کەسانێکە کە حەزیان لە یارمەتیدان، چاکسازی و باشسازی ژیانی مرۆڤەکانە. ئاریکارانی کۆمەڵایەتی یارمەتی مرۆڤەکان دەدەن تا بە باشترین شێوە لەگەڵ چواردەور و شوێنی ژینیاندا خۆیان بگونجێنن و لەگەڵ دیتراندا پێوەندی باش بگرن و کێشە تاکەکەسی و بنەماڵەییەکانیان چارەسەر بکەن. ئاریکارانی کۆمەڵایەتی زۆرتر لەگەڵ یاریخوازانێک کار دەکەن کە لەگەڵ کێشەیەکی کۆمەڵایەتی یان نەخۆشیەک کە ژیانیان دەخاتە مەترسیەوە ڕووبەڕوون. ئەم حاڵەتە دەتوانێت ھەلومەرجی خراپی نیشتەجێیی، بێکاری، نەخۆشیەکی مەترسیدار، کەمئەندامی، یان بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر بێت. ئاریکارانی کۆمەڵایەتی ھەروەھا یارمەتی ئەو بنەماڵانە ئەدەن کە تووشی کێشەو گرفتی ناوخۆیین وەک: توندوتیژی لەگەڵ مناڵاندا یان ھاوسەردا. ئاریکاریی کۆمەڵایەتی بە کردەوەگەلێکی پێرفێشناڵ ئەوترێت کە لەسەر بنەمای زانیاری و لێھاتوویەکی تایبەت بۆ یارمەتیدان بە تاک و گرووپ و کۆمەڵ لە ناو کۆمەڵگادا دامەزراوە، بۆ ئەوەی بتوانێت سەربەخۆیی تاکەکەسی و کۆمەڵگایی و ھەروەھا متمانە بەخۆبوون و ڕازی بوونی تاکەکەسی و کۆمەڵگایی بەدی بھێنێت.
پێناسەی ئاسان
پێناسەگەلێکی زۆر و ئەستەم بۆ پیشەی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی نوسراوە بەڵام ئەوەی گرینگە ناساندنی ئەم پیشەیە بۆ کەسانی ئاسایی کۆمەڵگایە، بە زمانێکی سادە و ئاسان. چۆن ئەم پیشەیە بناسێنین و سوودمەندیەکانی بۆ تاکەکانی کۆمەڵگا شی وەکەین. لێرەدا بە کورتی پێناسەیەکی ساکار و ڕوون ئەخوێنینەوە: "ئاریکاری کۆمەڵایەتی" (وەک کەسێک کە ئاریکاری ئەکات) "ئاریکاریی کۆمەڵایەتی"(وەک پیشە): بە کردەوەگەلێک ئەوترێت کە ھەوڵ ئەدات لەسەر بنەما زانستیەکان کە پێک ھاتوون لە (دەروونناسی - کۆمەڵناسی - کارگێڕی - زانستی جێنێتیک و ھتد) تاکی کۆمەڵگا یان گرووپ و دەستەکانی کۆمەڵگا کە تووشی کێشە بوون ڕێنمایی بکات و باشترین ڕێگاکان بدۆزێتەوە بۆ چارەسەر کردنی کێشەکانیان.
=یەکەمین ئاریکارانی کۆمەڵایەتی جیھان= کەسانێکی زۆر وەک ئاریکاری کۆمەڵایەتی لە دنیادا کاریان کردووە کە ھەندێکیان ڕاستەوخۆ وەک ئاریکاری کۆمەڵایەتی خۆیان ناساندووە و ھەندێکیشیان وەک رێفۆڕمیست و کۆمەڵناس و چالاکی مافی مرۆڤ، ئەم کەسانەش کاریگەری ئەرێنیان لەسەر زانستی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی بووە.
ئاریکارانی بەناوبانگ
=جۆرەکانی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی= جۆرە سەرەکیەکانی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی بریتین لە
= بەشەکانی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی=
=ئاریکاریی کۆمەڵایەتی لە ئاییندا= لە ئایینە جیاجیاکاندا یارمەتی و پشتگیری لێقەوماوان کراوە و تەنیا لە شێوەی یارمەتیدا جیاوازیان بووە، لە ئایینی یەھوودییەت و مەسیحیەت و ئیسلام و زەردەشت، بوودا، کونفسیووس، تێزۆ، ماسیووس و ھتد ئاریکاریی مرۆڤ بوونی ھەبووە. لە ساڵی ٣٣٩ی پێش زاییندا لە ڕۆم لەسەر فەرمانی پیاوانی ئایینی سەردەم ڕێوڕەسمی تایبەت بۆ چارەسەر کردنی نەخۆشیەکان و یارمەتی دانی نەخۆشەکان بەڕێوەئەبردرا. لە ئایینی زەردەشت دا جەخت لەسەر خووی میھرەبان، یارمەتیدانی ھەژاران، ڕێزگرتن لە بەساڵاچووان، تێر کردنی برسییەکان، خۆراکدان بە ئاژەڵان و گەشاندنەوەی ئاگری پیرۆز ئەکردرێت و زەردەشت وەک مرۆڤێکی نەرم و نیان و دڵفراوان ناوزەد دەکرێت. لای جووەکان دەوترێت گەر گۆناھەکانت وەک ئەرخەوان سوور بێت (واتە گوناھەکانت زۆر بن) بەم کردەوانە وەک بەفر سپی ئەبنەوە (واتە پاک ئەبنەوە) ئەم کردەوانە بریتین لە: دادپەروەر بن، مەزڵومان لەدەستی زاڵمان ئازاد بکەن، پشتگیری بێوەژنان بکەن و ھتد حەزرەتی مەسیح جگە لە یارمەتیدان و ڕێزگرتن لە منداڵانا و لێقەوماوان و غەریبان و نەناسیاوان رێزیشی بۆ گوناھکاران دائەنا. واتە لەسەر ئەو بڕوایە بوو ھەموو مرۆڤەکان دەبێ لە یاسای خۆشەویستی و میھرەبانی کەڵک وەربگرن بە بێ ھیچ جیاوازی ئایینی و نەتەوەیی. لە سورەتی دەھر ئایەی ناسراو بە نوور ھاتووە: خێرخوازەکان کەسانێکن کە خواردنەکانیان بەو پەڕی حەزێکەوە کە لێیانە، لەگەڵ بێکەسان و ھەتیوان و دیلەکان ببەخشن. و چەندین نموونەی تر کە لە کتێبی ئاسمانی ئیسلام و دیتری کتێبەکانی ئەم ئاییەندا ھاتووە.
=ئاریکاریی کۆمەڵایەتی لە وێژە و فەلسەفەدا= ئیبن سینا لە باسی حیکمەتی ئەخلاق دا سێ تەوەری سەرەکی باس دەکا کە وەک سێ بەشە سەرەکیەکەی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی دێتە بەرچاو، چارەسەر کردنی خود - چارەسەر کردنی ماڵ و منداڵ - چارەسەر کردنی شار
=قوتابخانە فیکریەکانی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی=
=بەھا سەرەکیەکانی ئاریکاریی کۆمەڵایەتی=
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆمەڵگا پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:کۆمەڵناسی پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
شارستانی سەڵماس
شارستانی سەڵماس، یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە وڵاتی ئێران. لە باکوورەوە شارستانی خۆی، لە باشوورەوە شارستانی ورمێ، لە ڕۆژھەڵاتەوە دەریاچەی ورمێ و (شارستانی تەسوج)، لە ڕۆژاواوە (قەزای ئەلباک) لە پارێزگای وان لە باکووری کوردستان لە وڵاتی تورکیا. شارۆچکەی سەڵماس ناوەندی ئەم شارستانەیە کە بە دووری (٨٥کم) دەکەوێتە باکووری شاری ورمێوە، لەسەر ڕێگای سەرەکی ورمێ-خۆی و ورمێ-تەورێزە.
مێژوو
بەپێی دواین دۆزینەوەکانی مێژووی ژیانی مرۆڤ لە "شارستانی سەڵماسدا" دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (۱۲هەزار ساڵ). ئەو نیشانانەی کە دۆزراونەتەوە لە دەوور و بەری گوندی ئاجواج نیشانەکانی ئەشکەوتن کە ئاماژە بە ژیانی مرۆڤ دەکات لە هەرێمەکانی ئازەربایجان و کوردستان بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر. ئەمڕۆ توێژینەوە زانستییەکان ئەوەیان دەرخستووە کە تێگەیشتنێکی تەواو لە قۆناغەکانی سەرهەڵدانی مرۆڤ لە شارستانی سەڵماس، کە لە قۆناغی ئەشکەوت و دروستکردنی شارە گەورە دێرینەکان دەردەخات. جگە لە نیشتەجێبوونی خەڵکی ڕەسەنی دێرین وەک (ئارتێتا، گۆتی، لۆلۆبی، ئورارتوو و ماد ....). شارستانی سەڵماس هەمیشە بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیە تایبەتەکەیەوە وەک شوێنێک بۆ کۆچکردنی گەلانی تر لە هەرێمەکانی باکووری (چیاکانی ئۆڕاڵ و "ئاڵتای") کۆچیان بۆ کردووە. هەندێک لەو کۆچبەرانە لەم هەرێمەدا ماونەتەوە و هەندێکی تریان دواتر کۆچیان کرد بۆ ناوچەکانی دوورتر لە باشوور بەتایبەتی مێزۆپۆتامیا. سۆمەریەکان لە نێو ئەو نەتەوە ئاسیایانەدا بوون کە دوای ژیان لە شارستانی سەڵماس و هەرێمەکەدا کۆچیان کرد بۆ مێزۆپۆتامیا و شارستانیەتی گەورەی سۆمەریان دامەزراند. نیشانەی جێگیربوونی سۆمەرییەکان لە شارستانی سەڵماس هەیە. ئەم هەرێمە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیدا ناوی (زەروند یان زاروەند) بووە و هەڵکەندنی گردە مێژووییەکانی سەردەمی مادەکان لە شارستانی سەڵماس ئەمە ڕووندەکەنەوە.
شوێنەوارەکان
تابلۆ بەردینەکانی مرۆڤی سەرەتایی و ئەشکەوتنشینی کە لە نەخشی جۆراوجۆر پێکهاتووە لە جۆرەکانی ئاژەڵە وەک (بزنەکێوی، ئەسپ و بەران)، دەکەوێتە (۱٦) کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شارۆچکەی سەڵماس و لە نزیک گوندی ئەجواجە و لە سەر بەرد هەڵکۆڵراوە. لە خوار ئەم تابلۆیانە دۆڵێکە کە یەکێک لە لقەکانی چەمی زۆلای پیادا تێدەپەڕێت. لە بنەڕەتدا ئەم تابلۆیانە لە هەزارەکانی پێشووەوە لە ناو ئەشکەوتدا کێشراون، ئەمڕۆ لە سەر بنەمای فاکتەری سروشتی میچی ئەم ئەشکەوتە ڕووخاوە و تابلۆکە لە سەر بەردەکان دەردەکەوێت و کەوتووەتە دامێنی چیاکەوە. وە هیچ توێژینەوەیەکی زانستی لە سەر مێژووی ئەو تابلۆیانە تا ئێستا ئەنجام نەدراوە، بڵام بە سەرنجدان لە تابلۆکان و مێژووی تێپەڕبوونی مرۆڤ لە ئەشکەوتەوە بۆ پێکهێنانی گوند، لایەنی کەم ئەوکارانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (۱۱)هەزار ساڵ لەمەوبەر.
قەڵاکە دەکەوێتە سەر چیایەک ناسراوە بە "ئوچ قارداش(سێ براکە)"، بوونی سێ شێوەی گەورە لەلای باکووری چیاکە هۆکاری ئەم ناوەیە. قەڵاکە یەکێکە لە گەورەترین قەڵاکانی "شارستان سەڵماس"، کە لە ناوچەیەکی بەر فراواندایە و کۆمەڵێک پێکهاتەی میری تیادایە. بەپێی دۆزینەوە شوێنەوارییەکان دەکرێت قەڵاکە، قەڵای میری شاری "ئۆلخوی" ئورارتوو یان "سەرادووری خوردا" بێت. پاشماوەی ئەم قەڵا زەبەلاحە دەکرێت بە دوو دەخمە(گۆڕ)ی لاکێشەیی لە هەناوی بەرددا و وە دوو دەخمەی بچووکتر، هەروەها پلیکانەی بەردی قەڵاکە، پاشماوەی دیوارەکان و ژوورەکانی قەڵاکە دەبینرێت. گۆڕە بەردینە هەڵکۆڵراوەکانی قەڵاکە لە سەر ئەم چیایە هەموو بینەرێک سەرسام دەکات. گەڕان بەناو ئەم قەڵایەدا کاتێکی باشی دەوێت لە بەر گەورەیی، قەڵاکە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای سەڵماس و لە سەر ڕێگای سەڵماس-هەفتوانە وە لەڕێگای ئۆلق-مەڵهەمەوە دەتوانیت بچیت بۆی.
قەڵاکە لە باشووری سەڵماس و لە باشووری ڕۆژاوای گوندی تەمەرە، دەکەوێتە سەر چیایەک و بە یەکێک لە قەڵا بە ناوبانگەکانی شارستانی سەڵماس دادەنرێت بەهۆی ئەوەی کە دیوارەکانی و قولەکانی گەورەن، ئەم دیوارە بەردینانە دروستکراون بە بەکارهێنانی بەردی گەورە بەبێ بەکارهێنانی قوڕ و گەچ و چیمەنتۆ. ئەم دیوارانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (۳۰۰۰ساڵ) و دوای ئەم هەموو ساڵە بە پتەوی ماونەتەوە، لە ئێستادا لە چەند شوێنێکی قەڵاکەدا پاشماوەی ئەم دیوارانە بەرزییان دەگاتە زیاتر لە (۲م). دەخمەی نیمچە بازنەیی و ڕێگا بەردینەکانی لە ناو پاشماوەی قەڵاکە ماوە، دووری قەڵاکە لە گوندی تەمەرەوە بە پیادەڕێ نزیکی (۳۰خولەک) دەبێت.
ئەم قەڵایە دەکەوێتە (۱٦)کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای سەڵماس لە قەراخ جاددەی سەرەکی سەڵماس-ورمێ، لەسەر زنجیرە شاخێک درووست کراوە ناوی "پیرچاوەشە". قەڵاکە یەکێکە لە قەڵاکانی ئورارتوو لە شارستانی سەڵماس، تەمەنی زیاترە لە (۳۲۰۰ساڵ) و دوو قولەی گەورەی لە خۆ گرتووە لەگەڵ دەخمەی بەردین و پاشماوەی تەلاری سەرەکی قەڵاکە.
سیاھچەشمە
ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە ناوچەی ناوەندی شارستانی چاڵدێران و ناوەندی سیاسی و ئیداری شارستانی چاڵدێرانە.
شارستانی سەڵماس
شوێنەوارەکان
گۆلی باژێڕ کە بە خان گۆلی ناسراوە، یەکێکە لە پێکهاتەکانی ئاودێری دێرینی شارستانی سەڵماس کە ئەوە دەردەخات دەربارەی پێشکەوتن و بلیمەتی شارستانییەتی ئورارتووە. دەریاچەیەکی دەستکردە و سیستەمی کۆنی ئاودێرییە و شوێنەوارێکە کەتا ئێستا دوای زیاتر لە (۲٨۰۰ساڵ) بەردەوام بەکاردەهێنرێت. لە ساڵی ١٩٦١دا نۆژەنکرایەوە لە سەر شێوازە کۆنەکەی. ئاو لەم دەریاچە دەستکردەدا لە وەرزی باران باریندا کۆکراوەتەوە و لە مانگەکانی هاویندا ئەم ئاوە بە کارهێنراوە بۆ کاروباری کشتوکاڵ. هەروەها قەڵایەک هەبوو کە بە "قەڵای قارچک" ناسرا بوو لەلای باشووری ڕۆژاوای ئەم دەریاچەیە کە ڕووخێنرا و لەبەین برا لە کاتی دروستکردنی بەنداو لە سەر "چەمی دێریک". ئەم کڵێسایە دەکەوێتە گوندی دێریشک کە یەکێکە لە کڵێسا کۆنەکانی شارستانی سەڵماسە، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مەغۆلەکان و تەلارسازییەکی زۆر جوان و گەورەی هەیە کە پاشماوەی (ستونەکان، میحراب و دوو ژوورەکەی) تا ئێستا ماون.
سیاھچەشمە
مێژوو
شارەوانی سیاھچەشمە لە ساڵی ١٩٦٠ لە ھەمان کاتدا لەگەڵ شارەوانی قەرەزیائەددین دامەزراوە و بەردەوام بووە لە چالاکییەکانی بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بە ھاوڵاتیانی ئازیز و بە لەبەرچاوگرتنی زانیاری دانیشتوانی ھەر شارێک، تێکڕای داھات و پێگەی شارەکە لە ڕووی دابەشکردنی وڵاتەوە بۆ... پلەی ھەر شارەوانییەک بگۆڕێت، بەپێی رێنماییەکانی وەزیری وڵات دوای تێپەڕاندنی بە پۆلەکانی یەکەم تا پێنج لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە بەرزکرایەوە بۆ پۆلی شەش و لە ئێستادا کار لەگەڵ ئەم پۆلە دەکات.
شارستانی سەڵماس
شوێنەوارەکان
دە کەوێتە (۳)کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شارۆچکەی سەڵماس.
دەکەوێتە (٥)کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شارۆچکەی سەڵماس، لە گوندی خوسرەوئاوا.
سیاھچەشمە
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارستانی چاڵدێران
شارستانی سەڵماس
شوێنەوارەکان
لە باشووری ڕۆژاوای شارۆچکەی سەڵماس دایە و تەلاری سەرەکی ئەم مزگەوتە پەیوەستە بە سڵماسی کۆنەوە، لە ساڵی ١٩٣٠دا بەهۆی بوومەلەرزەوە وێران بووە لە دوایدا کە نۆژەنکرایەوە و دروستکرایەوە لە هەمان شوێنی خۆیدا بە شێوازی ڕەسەنی خۆی.
دەکەوێتە سەر "شەقامی سوورە"، یەکێکە لە یەکەم باڵەخانەکان کە لە سەڵماسی ئێستادا دروستکراوە، کە لە دوای بوومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٣٠دا دروستکراوە.
دانیشتووان
زۆر ژ گەلێ وی کوردن.
کورد =75% زۆر ئازەری =25% کێم
بارگەی کارەبایی
وێنۆک|بارگەی کارەبایی وەدیھاتوو لە دوو جۆر گەردیلەی سەرەکی بارگەی کارەبایی یەکەیەکی بنچینەییە لە بواری کارەبادا و بڕەکەی یەکسانە بە (١٩-^١٠*١٫٦) کۆڵۆم. بڕی (١٨^١٠*٦٫٢٥)ئەلێکتڕۆن یەک کۆڵۆم پێک دێنن. بریتییە لە تایبەتمەندی کۆمەڵێکی دیاریکراو لە تەنکۆڵکەی ناگەردیلەیی کە دەبێتە ھۆی دروستبوونی ھێزی کارۆموگناتیسی وە ھێزی کارۆموگناتیسی یەکێکە لە چوار ھێزە بنەڕەتییەکەی سروشت وە بارگە لە گەردیلە دروست دەبێت کە بریاتییە لە ئەلیکتڕۆن و پڕۆتۆن وە بوونی بارگەی کارەبایی ھێزی کارۆموگناتیسی دروست دەکات.
بارگەی کارەبایی تایبەتمەندێکی یاسای بمێنی ناو ماددەی ھەیە بەو ھۆیە کە بارگەی کارەبایی وەدیھی نایە یان لەبێین ناچێت؛ بارگەی کارەبایی لە گەردیلەی سەرەکی ماددە کە دابینکەری تایبەتمەندییەکانی کارۆموگناتیسی ماددەن سەرچاوە دەگرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کارۆموگناتیسی پۆل:کارەبا پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
لاکێشەمۆخ
وێنۆک|لاکێشەمۆخ
لاکێشەمۆخ (ئینگلیزی: Medulla oblongata) بەشی خوارەوەی قەدی دەماخە لە مرۆڤدا، سووڕی خوێن و ھەناسەدان ڕێک دەخات، لەگەڵ ھەندێک لە ھەستەئەندامی تەیبەتدا.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
وەزیری نادری
وەزیر کوڕی جەبار کوڕی نادر ناسراو بە وەزیری نادری (؛ لەدایکبووی ١٠ی ئایاری ١٩١١ لە قەرس – مردووی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦ لە یەریڤان) نووسەر و شاعیرێکی کورد بوو.
ژیان
لە ساڵی ١٩٢٨ وەزیر بوو بە قوتابیی قۆناغی ناوەندی لە گوندی سێردەرەک لە ناوچەی نەخچەوان. ئەم ناوچەیە کۆماری ئۆتۆنۆمی بوو سەر بە ئازەربایجان و دانیشتووانی بە زۆری ئازەری و ئەرمەن و کەمێک کورد بوون. ساڵێک لەو قوتابخانەیەی خوێندووە و ئەوجا بووە بە مامۆستای قوتابخانەی گوندی شاوڵیک لەو ناوچەیەدا. لە پاشان لە ساڵی ١٩٣٣ کارگێری ئەو قوتابخانەیەی پێ سپێردراوە. لەم کارەیدا زۆر نەماوەتەوە لە پاییزی ئەو ساڵەدا ماڵی گواستووەتەوە یەریڤان و بووە بەمامۆستای تیکنیکۆم و وانەی زمانی کوردی گوتووەتەوە. لە ساڵی ١٩٣٥دا بووەتەوە بە قوتابی لە ئامۆژگای پەروەردەیی ئەرمەنی و ئامۆژگای پەروەردەیی ڕووس، لە ساڵی ١٩٣٩ ھەردووکیانی تەواو کردووە.
لە ساڵی ١٩٤٠ لە زانکۆی یەریڤان وتنەوەی زمانی فارسی پێ سپێردرا. لەو کاتەی کە مامۆستا بوو لە زانکۆ لە بەشی خوێندنی باڵا خۆی ناونووس کرد و بوو بەقوتابی دکتۆرا. نامەی خوێندنی باڵای ئامادە کرد، بەڵام مەرگ مۆڵەتی نەدا تەواوی بکات.
مامۆستا و ڕۆشنبیر
لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا کۆمەڵێک وتار و نووسینی ھەمەڕەنگی لە ڕۆژنامەی «ڕێیا تازە»ی کوردی لە یەریڤان بە زمانی کوردی بڵاوکردووەتەوە.
وەزیر دەوری گرنگی ھەبوو لە ناساندنی کورد لە ھەموو ڕوویەکەوە بە خوێنەری ئازەری و ئەرمەن، بۆ ئەم مەبەستەش گەلێ وتاری بە زمانی ئەرمەنی لە ڕۆژنامەی «ئەرمەنستانی سۆڤێت» و بە زمانی ئازەری لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئازەربایجان بڵاو کردەوە.
گرنگترین کتێبێکی پەروەردەیی ئەوەیە کە وەزیر بۆ قوتابیانی داناوە و لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی ئەرمەنستانەوە بڕیاری لەسەردراوە وەک کتێبێکی سەرچاوە بۆ قوتابخانە کوردییەکان، ئەم کتێبە بەم ناوەوە بڵاو کراوەتەوە «زمانی کورمانجی – زماننامە، ڕاستنفیسار، ئاخەفتنا خەبەردانێ، ژ نالەیی مینیستیریا ڕۆنایی ئەرمەنستانێ ھاتییە قەبوول کرنێ» لە یەریڤان لە ساڵی ١٩٤٧ لەچاپ دراوە.
نووسەر و شاعیر
لە ناوەڕاستی سییەکانی سەدەی بیستەم دوو بەرھەمی ئەدەبی داھێنراوی گرنگی بڵاوکردەوە:
١- کۆمەڵە شیعرێک بە ناوی «نووبار»ەوە، ئەم بەرھەمە تاقیکردنەوەیەکی بەکەڵک بوو بۆ دروستبوونی ئەدەبێکی نووسراوی بەرز لەناو کوردی ئەو وڵاتە کە لەمەوپێش ئەدەبی نووسراویان نەبوو، بەڵکو خاوەنی ئەدەبێکی میللی سەرزاری جوان بوون.
٢- بەرھەمێکی دیکەی گرنگی لە ساڵی ١٩٣٥ بەناونیشانی (ڕەڤا ژنێ، پییەسە بۆنا تاترۆنێ کورمانجا ژ چار پەردە) بڵاوکراوەتەوە. ئەم بەرھەمە درامایییەکی شانۆگەرییە بەناوی دووکەوتن یا بەدووکەوتنی ژن، لە چوار پەردە پێکھاتووە. شاعیر ھەوڵ دەدا ناشیرینی و ناھەمواری ئەم ڕەوشتە خێڵەکی و دواکەوتووە لەبەر چاوی خەڵکی کورد ڕەش بکات.
نموونەی ئەم ئەدەبە بەرزەی چیرۆکی شیعری «وەتەن و ھزکرن» (نیشتمان و دڵداری). یان «نادۆ و گولیزەر»ە کە چیرۆکێکی شیعری درێژە، خۆیان «پۆیێم»ی پێدەڵێن، لە دە بەش پێکھاتووە.
دەربارە
جەمیلی مەلا قەرە لە پەرتووکی «یار و دیار» وەھا باسی وەزیری نادری دەکات: "لە ساڵی ١٩٤٣ کە ئوردووی دەوڵەتی سۆڤێت دەچێتە ناو خاکی ئێران، وەزیری نادری وەکوو کوردناسێک لەگەڵ لەشکری سوور دەچێتە مەھاباد و نێوانگیری و پەیوەندی کوردان بە لەشکری سوور ڕێک دەخات و کار بۆ سەرخستنی ماف و داوا ڕەواکانی کوردان و کۆماری کوردستان دەکات و ھاوکاری پێشەوا قازی محەممەدیش دەکات و ھەر لەو پێناوەشدا لە دواڕۆژەکانی تەمەنی کۆمار و کشانەوەی سۆڤێت دەبێ بەقوربانی ئەو تێکۆشانە و لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٦ بەدەستی نەیارانی سۆڤێت تیرۆر دەکرێت و لە گۆڕەپانی ناواری (تۆخماخ گۆڵی) لە ئەرمەنستان بە خاک دەسپێردرێ. بەوەش گەلی کورد ڕۆڵەیەکی بەوەجی ڕۆشنبیری سیاسی و ئەدەبی کوردی لە دەست دەچێت و لەناو دڵ و ھزری شاعیران و تۆڕەڤان و ناوەندە ڕووناکبیرەکانی کوردانی قەوقازدا بە نەمری دەمێنێتەوە."
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١ پۆل:مردووانی ١٩٤٦ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
ئەلێکسی ناڤاڵنی
ئەلێکسی ناڤاڵنی (لە دایکبووی ٤ی حوزەیرانی ١٩٧٦)یاساناس و سیاسەتمەدار و ڕەخنەگری سیاسی - ئابووری سەرۆک ڤلادیمیر پۆتینە، یەکێک لە سەرکردەکانی خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١–٢٠١٢ لە ڕووسیا. دوای ئەوەی لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١دا لە ئەڵمانیا چارەسەری ژەھراویبوونەکەی کرد، گەڕایەوە ڕووسیا و لە فڕۆکەخانەکە دەستگیرکرا و سزای سێ ساڵ و نیو زیندانی بەسەردا سەپێندرا، ئەمەش بووە ھۆی ناڕازایەتی دەڕیرینی خەڵکی ڕووسیا و چەندین خۆپیشاندانیان ئەنجامدا. ناڤاڵنی لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لەلایە پەرلەمانی ئەورووپا خەڵاتی ساخارۆڤ پێبەخشرا.
بڕیارنامەی ٥١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٢ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
قوڵقوڵە، مەھاباد
قوڵقوڵە (Qullqulle، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٨١ کەس لە ٥٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
حاڵەتی ستێندال
نیشانەی ستێندال یان کۆنیشانەکانی فلۆرێنس حاڵەتێکی دەروونی جەستەیییە کە تێیدا نەخۆش دڵی بەشێوەیەکی بەردەوام و زۆر لێدەدات، بوورانەوە، گێژبوون، خەیاڵکردن ببێت ھەستیاری باروودۆخەکە بەدیاردەکەوێت کاتێک نەخۆش ھەستیار دەبێت بە کەلوپەلەکان، کارە ھونەرەیییەکان، بەتایبەت لەو کارە ھونەرییانەی دەربارەی جوانی و ئەنتیکە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەرەکان پۆل:ستێندال پۆل:حاڵەتە سایکۆپاسۆلۆژییەکان
سری ساکک
سری ساکک (Sirri Sakik) (لەدایکبووی ١ی ئابی ١٩٥٧ لە پارێزگای مووش) کەسایەتیی سیاسیی و ڕۆژنامەوانی کورد، یەکێکبووە لە دامەزرێنەرانی ھەردوو حیزبی «DEP» و «DTP». لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤ی ناوخۆیی تورکیا بوو بە شارەداری قەرەکۆسە (ئاگری)، ھاوکات ئەندام پەرلەمانە لە پەرلەمانی تورکیا لەسەر لیستی پارتی ناوچە دێموکراتیکەکان، ئەمەش لەمیانەی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١١ی تورکیا بوو، سری کاری ڕؤژنامەوانی کردووە بۆ «Cumhuriyet» و «Vatan».
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
حەسار (زنجیرە تەلەڤیزیۆنی)
لە ناو بەندیخانەدا دەنیز لەگەڵ دوو گروپی جیاوازدا ئاشنا دەبێت، کە ھەر یەک لەم گروپانە بەردەوام پەلاماری گروپەکەی بەرامبەریان دەدات و بەم شێوەیە چاوی بە کەسانی جیاواز دەکەوێت و ھەرچەندە نایەوێت بەشداری سەرکێشییەکانیان بکات، بەڵام تێدەکەوێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تورکییەکان
لێئۆ کلارسی
لێئۆ کلارسی ڕۆژنامەوان، ڕۆماننووس و ڕەخنەگری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
لاھور (ڕۆدەکی)
لاھور شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆدەکیە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٣٠٦١ کەسە.
تالامەس
وێنۆک|تالاموس
لاھور (ڕۆدەکی)
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
تالامەس
تالامەس یان لانک  بەشێکی مێشکە، لە چەندین بەش پێکھاتووە دەکرێ بە دوو بەشەوە کە لەmediodorsal دەلکێن بەیەکەوە شێوەیەکی ھێلکەییان ھەیە دەکەوێتە چەقی مێشکەوە وە بەستراوە بە مێشکۆلەوە ئەوھەستەدەمارە ڕاگەیاندنانەی ھاتوون لە دەرەوەی لەش وەک خۆشی ناخۆشی ترس دڵەڕاوکێ و حەز، ئاڕاستەی شوێنی ڕاستەقینەیان دەکات، بۆ لێکدانەوەیان.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی پۆل:مێشک پۆل:کۆئەندامی دەمار پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری پۆل:زانستی دەماری
شارستانی سەردەشت
thumb|جێگای شارستانی سەردەشت لەسەر نەخشەی پارێزگای ورمێ شارستانی سەردەشت یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا کە لە دەوەری موکریان سەر بە پارێزگای ورمێ لە ئێران ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری سەردەشتە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارستانە ١٠٤،١٤٦ کەس بووە کە ٥٢،٤٩٤ کەس لەم ژمارەیە پیاو و ٥١،٦٥٢ کەسیان ژن بووە.
گەشتیاری
بەھۆی ژینگە و سروشتی سەردەشت، ئەو شارە لەگەڵ دەوروبەری بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری و زۆر جاران وەکوو «بەھەشتی کوردستان» ناوی لێدەبەن.
تاڤگەی شەڵماش
thumb|دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش تاڤگەی شەڵماش یەکێکە لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێ کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ. ئەم تاڤگەیە کە لەق. دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ.
چۆمی کەڵوێ
وێنۆک|دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین چۆمی کەڵوێ بەشێک لە زێی بچووکە، کە لە باشووری کوردستان بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەڕوات و دواتر لەگەڵ ڕووباری دیجلە و کەنداوی فارس تێکەڵ دەبێتەوە. ئەم ڕووبارە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شاری سەردەشت و دەوروبەرە. ھەروەوھا بەنداوی سەردەشت لەسەر ئەم ڕووبارە ساز بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارستانی سەردەشت پۆل:شارستانەکانی کوردستان پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئێیڤرل لڤین
ئێیڤرل رامۆنا لڤین (لەدایکبووی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٨٤) گۆرانیبێژ-گۆرانینووس و خانمەکتەرێکی کەنەدییە. بە تەمەنی ١٦ ساڵی ڕێککەوتنامەیەکی لەگەڵ ئاریستا ڕیکۆردز واژوو کرد بۆ دوو ئەلبوم کە بووە ھۆی داھاتی ٢ ملیۆن دۆلار.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م پۆل:گۆرانیبێژە فەرەنسییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە فەڕەنسییەکان لە سەدەی ٢١م پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کەنەدی پۆل:ژنی گۆرانیبێژی پۆپ پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
٢٣ی کانوونی دووەم
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
پریکاریۆن
پریکاریۆن (بە ئینگلیزی: Perikaryon یان Soma) جەستەی دەمارەخانە دەوترێت. پریکاریۆن شوێنی ڕاگرتنی ناوکەخانەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانەی دەماری
عەبدولڕەحمان کوڕی خالید
عەبدولڕەحمان کوڕی خالید کوڕی وەلید (بە عەرەبی: عبدالرحمن بن خالد؛ (٦١٨ ز-٦٦٦ ز)یەکێکە لە گەنجترین ھاوەڵەکان و یەکێکە لەکوڕەکانی ھاوەڵ و فەرماندەی سەربازی موسڵمان خالید کوڕی وەلید حاکمی حومس بوو لەژێر خەلیفەکانی عوسمان کوڕی عەففان (خوا لێی ڕازی بێت) (٦٤٤–٦٥٦).) و موعاوییەی کوڕی ئەبووسوفیان (خوا لێی ڕازی بێت) (٦٦١–٦٨٠). لە سەردەمی فەرمانڕەوایی موعاوییە لە سوریا (٦٣٩–٦٦١)، عەبدولڕەحمان فەرماندەیی ژمارەیەک ھەڵمەتی دژی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی کرد وبەرگری لە سنووری سەرەوەی میزۆپۆتامیا کرد لە ھێزەکانی خەلیفە عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب کە بنکەکەی لە عێراق بوو (ڕ. ٦٥٦–٦٦١). لە شەڕی سەفین لە ساڵی ٦٥٧دا بە ناوبانگەوە لە دژی ئەم دووەمیان شەڕی کرد و بەردەوام بوو لە حاکمییەتی حومس و ھەڵمەتەکانی دژی بیزەنتینەکان دوای ئەوەی موعاوییە لە ساڵی ٦٦١ بووە خەلیف، وای لێکرد بە تایبەتی لە نێو عەرەبەکانی سووریادا بەناوبانگ بێت. موعاوییە لە کۆتاییدا وەک ڕکابەرێکی یەزیدی کوڕەکەی خۆی ھەستی پێکرد، کە وەک جێنشینی خۆی دای نابوو، ئەمەش وای کرد خەلیفە گوایە فەرمانی ژەھراویکردنی عەبدولڕەحمان بدات لە ساڵی ٦٦٦دا.
ژیان
وێنۆک|[[مزگەوتی خالید کوڕی وەلید لە حومس کە پێدەچێت عەبدولڕەحمان لەوێ نێژرابێت]] عەبدولڕەحمان لەدایکبووی ٦١٦ز ،کوڕی سەرکردەی بەناوبانگی موسڵمان و ئەندامی خێڵی قوڕەیشی بەنی مەخزوم خالید کوڕی وەلید. دایکی عەبدولڕەحمان عەسما هاوسەری خالید بوو کچی ئەنەسی کوڕی مودریکە کە سەرۆک و شاعیری دیاری عەشیرەتی خاثام بوو کە لە سەردەمی پێش ئیسلام چالاک بووە و چەند ساڵێک دوای هاتنی ئیسلام لە ساڵانی ٦٢٠ کۆچی دوایی کرد. پێدەچێت عەبدولڕەحمان لە سەردەمی خەلافەتی عوسماندا (٦٤٤-٦٥٦) چووە ناو خزمەتی سەربازییەوە. لە سەردەمی عوسماندا، لەلایەن موعاویە کوڕی ئەبوو سوفیان، پارێزگاری گشتیی سوریا، وەک حاکمی جوند هیمس (ناوچەی سەربازیی حومس) دەستنیشانکرا. عەبدولڕەحمان لەلایەن موعاوییەوە نێردراوە بۆ فەرماندەیی ژمارەیەک هەڵمەتی سەربازی دژی بیزەنتینییەکان لە ئەنادۆڵ و لە سەرچاوە یۆنانییەکانی "عەبدولڕەحمان"دا ئاماژەی پێکراوە. ئەو بەرپەرچی هەڵکوتانە سەر خاکی موعاویە لە جزیرە (میزۆپۆتامیای سەرەوە) لەلایەن هێزە عێراقییەکانی خەلیفە عەلی لە ساڵی ٦٥٧ بەرپەرچی دایەوە. لە کۆتایی ئەو ساڵەدا عەبدولڕەحمان وەک فەرماندەیەک لە سوپای سوریای موعاویە لە شەڕی سەفین لە دژی عەلی شەڕی کردووە، لەوێ بە جیاوازی شەڕی کرد و ئاڵای سوریەکانی بەدەستەوە بوو. موهاجیری برای لە هەمان شەڕدا بۆ لایەنی عەلی شەڕی کرد و کوژرا. لە میانی گفتوگۆکانی ناوبژیوانی دواتر لە ئەدروح یان دومەتوجەندال لە ساڵی ٦٥٨ یان ٦٥٩ لە نێوان نوێنەرانی عەلی و موعاویە، عەبدولڕەحمان لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە لە فراکسیۆنی ئەم دووەمیاندا بوون بۆ شایەتحاڵی بەڵگەنامەی ناوبژیوانی.
عەبدولڕەحمان وەک حاکمی حومس لە سەردەمی خەلافەتی موعاویە بەردەوام بوو کە لە ساڵی ٦٦١ دەستی پێکرد. لە ساڵانی ٦٦٤/٦٦٥ و ٦٦٥/٦٦٦ سەرکردایەتی هەڵمەتەکانی زستانی دژی بیزەنتینییەکان بە درێژایی بەرەی ئەنادۆڵ کرد. بەپێی سەرچاوە نەریتییە موسڵمانەکان، عەبدولڕەحمان مەترسی لەسەر تەماحەکانی موعاویە دروستکردووە بۆ دانانی یەزیدی کوڕی وەک جێنشینی خۆی و خەلیفە بڕیاری لەناوبردنی داوە. لەو کاتەدا، دوا کوڕی خالید کوڕی وەلید بوو کە لە ژیاندا مابوو و ڕەچەڵەکی لە سەرکردە بەناوبانگەکە، هەروەها ئازایەتی و کاریگەری خۆی لە شەڕی بیزەنتینییەکان، خۆشەویستی کردبوو بۆ عەرەبەکانی سوریا. بۆ ئەو مەبەستە، گوایە موعاویە پزیشکە مەسیحیەکەی، ئیبن عوثال ژەهراوی کردبوو لەگەڵ گەڕانەوەی عەبدولڕەحمان لە بەرەی بیزەنتین لە ساڵی ٦٦٦دا بۆ حومس. دواتر پزیشکەکە لەلایەن خزمێکی عەبدولڕەحمانەوە کوژرا بە ناوی خالید کە یان کوڕەکەی بوو یان کوڕی موهاجیری برای بوو. لە ئەنجامدا ئەم خالیدە زیندانی کرا و پارەی خوێنی ئیبن عوثال لەلایەن موعاوییەوە غەرامە کرا بۆ ئەوەی بیپارێزێت لە تۆڵەسەندنەوەی ئەگەری. پەیوەندییەکانی نێوان بەنی مەخزومی کاریگەر کە زۆربەیان لە حیجاز (ڕۆژئاوای عەرەبستان) چڕ بوونەتەوە و موعاویە لە ئەنجامی ژەهراویبوونی گوماناویی عەبدولڕەحمان تێکچوو. مێژوونووسی ڕۆژهەڵاتناس هێنری لاممێنس گومانی لە متمانەپێکراوی گێڕانەوەکە هەیە، کە ئەو پەیوەندی بە توندوتیژی دژە مەسیحی لە حومس لە دەوروبەری ئەو سەردەمەدا هەیە.خالید کوڕی عەبدولڕەحمان فەرماندەی هەڵمەتێکی دەریایی بووە لە دژی بیزەنتینەکان لە ساڵی ٦٦٨ یان ٦٦٩.
هێڵی خالید کوڕی وەلید بە مردنی نزیکەی چل نەوەی نێری عەبدولڕەحمان لە ئەنجامی بەڵایەک لە سوریا لە کۆتایی سەردەمی ئەمەویەکان مرد. عەبدولڕەحمان شانبەشانی باوکی و یەکێک لە هاوسەرەکانی باوکی بە ناوی فەدا لە شاری حومس بە خاک سپێردراوە. لە ساڵی ١٩٠٨دا، فەرمانڕەوا عوسمانییەکانی سوریا مزگەوتی خالید کوڕی وەلیدیان لە دەوری ئەو شوێنە دروستکرد کە لانیکەم لە سەدەی ١٢ەوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە گۆڕەکانیان تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٦٦٦ پۆل:لەدایکبووانی ٦١٨ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:تابعین پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
سولەیمان خان ئەردەڵان
سلێمان خانی ئەردەڵان یەکێک لە حاکمانی ئەردەڵان بووە کە لە سەدەی حەڤدەھەمدا ژیاوە. ئەو ناوەندی حکوومەتی ئەردەڵانەکانی گوێزاوە بۆ شاری سنە.
سەرچاوەکان
پۆل:سنە
پیڤۆت ئەنیمەیتۆر
پیڤۆت ئەینیمەیشن بەرنامەیەکی ئاسانە بۆ گرینگی دان بە خەونەکەت وە زۆر بە ئاسانی ئەتوانی ئەنیمەیشن فلم دروست بکەیت لەو بەرنامەیە لە رێگەی وێنەی جولاو GIF / SPRITE/STICK وە ئەکتەرەکان پیڤۆت ئەنیمەیشن ڕێگەیەکی ئاسانە بۆ دروستکردنی فلم
دامەزراندنی سەرەتا
پیڤۆت ئەنیمەیشن ریگایەکی ئاسانە بۆ دروستکردنی فلم بە وێنەی جوڵاوە /GIF/ وە  تۆ ئەکتەرەکان بەکارئەھێنی بۆ فلمەکەت /Stick/
Pivot 4.1 Beta
وێنۆک|وێنەیەکی چێککراو بەبەرنامەکە تازە دنراوە وە ئەنتی ڤایرسەکان بەھۆی نەناسینەوەی بە ڤایرۆسی دا ئەنێن ھیچ ڤایرۆسێک یان عەیبیکی نیە تەنھا تۆ پێویستە ئەنتی ڤایرۆسەکانت بکوژێنیەوە کە دەھینیەوە خوارەوە
سەرچاوە
https://en.wikipedia.org/wiki/Pivot_Animator
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نەرمامێریە_کۆمپیوتەریەکان پۆل:نەرمامێرەکانی_٢٠٠٤ پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٤
٢٤ی کانوونی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
شەریفاوا، نیاوەن
شەریفاوا (Şerîfawa، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٠١ کەس لە ١٧٣ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
گرێی ڕانڤیە
گرێی ڕانڤیە چەندین چاڵە لە درێژایی تەوەرەدایە کە تێیاندا مایلین بوونی نییە. بوونی ئەم گرێیانە لە درێژایی تەوەرە دەبێتە ھۆی گواستنەوەی توندی پەیغامە دەمارییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:شانەی دەماری
جەعفەر دێھقان
جەعفەر دێھقان (؛ لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٦٠) ئەکتەرێکی ئێرانییە.
دێھقان لە زنجیرە فیلمەکانی یارانی ئەشکەوت و یووسفی پێغەمبەر بەشداریی کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی پۆل:خەڵکی تاران پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
مۆریس لە ئۆڵۆمپیاد
مۆریس بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادا کردووە، لەو کاتەوە وەرزشوانانی بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ئەم وڵاتە ھەرگیز بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ھەروەھا مۆریس پشتگیری بایکۆتکردنی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ لە مۆسکۆ کرد کە بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بەڕێوەچوو دژی لەشکرکێشی یەکێتی سۆڤیەت بۆ سەر ئەفغانستان. لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی پەکین لە ساڵی ٢٠٠٨، برۆنۆ جوولی یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بۆ مۆریس بەدەستھێنا دوای گەیشتن بە قۆناغی پێش کۆتایی بۆکسێن. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی مۆریس لە ساڵی ١٩٧١ لەلایەن ڕام ڕوھی دامەزراوە، کە تا مردنی لە ساڵی ٢٠٠٨ سەرۆکی لێژنەکە بوو. لە ساڵی ١٩٧٢ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بە فەرمی ناسێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆریس لە ئۆڵۆمپیاد پۆل:وەرزشی مۆریس
کەناڵی ئەلشەرقییە
کەناڵی ئەلشەرقییە کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی مانگی دەستکردی عێراقیی ە و لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤ دەستی بە پەخشی ئەزموونی (تجریبي) کردووە، و پەخشی ئاسایی خۆی لە ٤ی ئایاری ٢٠٠٤ ئەنجامدا، کەناڵەکە بەرنامەکانی لە ڕێگەی مانگە دەستکردەکانی عەرەبسات و نایلسات و ھۆتبێردەوە پەخش دەکات ھەروەھا پەخشی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ئینتەرنێت لە ڕێگەی ماڵپەڕی کەناڵەکەوە بەردەستە کەناڵی ئەلشەرقییە یەکەمین کەناڵی عێراقییە کە خاوەندارێتی تایبەتە و ژمارەیەک پەیامنێری لە زۆرێک لە شارەکانی جیھان ھەیە.
کەناڵەکە خاوەندارێتی سەعد ئەلبەزازە بازرگان و سەرکردەی پێشووی پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی کە لە لەندەن دەژی، لە ساڵانی نەوەدەکان بەڕێوەبەری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن بووە تا ساڵی ١٩٩٢، دوای ئەوە ڕووی کردە بەریتانیا.
کەناڵەکە بەناوبانگ بوو بە پرۆگرامە مرۆییەکانی وەک کارستا، ئەمال، ئەلیاد ئەلبەیدە، بەخششەکانی ڕەمەزان و بەخششەکانی دابینکردنی ھاوکاری بۆ زۆرێک لە خێزانە ھەژارەکانی عێراق، ئەمە جگە لە بەرنامە کۆمیدییە سیاسییە تەنزئامێزەکانیان.
ئەلشەرقییە نیوز
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١١ کەناڵەکە فراوانتر بوو بە کردنەوەی کەناڵێکی نوێی ھەواڵ بە ناوی “ئەلشەرقییە نیوز” کە بە درێژایی کاتژمێر بەرنامەی ھەواڵی پەخش دەکات و گرنگی بە کاروباری عەرەبی و عێراقی ھەیە، ھەروەھا بەدواداچوون بۆ کاروباری جیھانی دەکات، دەکەوێتە سەر فرێکوێنسی ١٠٨٩٢ کۆدکردنی H ڕاست ٢٧٥٠٠ ٥/٦.
ئەلشەرقییە دراما
کەناڵێکی نوێ کە لەلایەن گروپی کەناڵەکانی ئەلشەرقییە بەبۆنەی مانگی ڕەمەزانـەوە بۆ ساڵی ٢٠١٢ دەستی پێکردووە، و ئەم کەناڵە ھەموو ئەو شتانە دەخاتەڕوو کە تازەن لە دونیای درامای عەرەبیدا، لە ساڵی ٢٠١٣ داخرا.
کوژراوەکانی ئەلشەرقییە
١٢ کەس لە ستافی ئەلشەرقییە شەهید بوون، ٤ کەسیان لە بەرنامەی (نانی بەیانیتان لەسەر ئێمەیە - فطوركم علينا) کاریان دەکرد، کە لە مانگی ئەیلولی ٢٠٠٨ کە لەلایەن شەیما عیمادەوە لە گەڕەکی ئەلزەنجیلی پێشکەدەکرا، حکومەتی عێراقیش سوێندی خوارد کە تاوانباران دەستگیر بکات و ڕەوانەی دەسەڵاتی دادوەریان بکات.
بێلایەنی کەناڵ
تۆمەتی زۆر لەدژی کەناڵی ئەلشەرقییە خرایە پاڵ، لەوانە هەڵگیرسانی مەزهەبی و هاندان لەدژی حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی، جگە لەوەی کە پێشتر لەلایەن سەدادم حوسێنەوە پارەدار دەکرا.