cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوەیری
ژیان
ناوی نوەیری نیسبەیە کە ئاماژەیە بۆ گوندی نوەیرە لە پارێزگای بنی سوێفی ئێستا. نوەیری لە ٥ی نیسانی ١٢٧٩ لە شاری ئەخمیمی میسر لەدایکبووە. زۆربەی منداڵی لە قوس لە میسری سەرەوە ژیاوە، لەوێ لە لای ئیبن دەقیق عید خوێندوویەتی. دواتر لە زانکۆی ئەزھەر لە قاھیرە خوێندوویەتی و پسپۆڕی لە خوێندنی فەرموودە و سیرە، جگە لە مێژوو. شارەزای لە خۆشنووسیدا ھەبووە، کۆپییەکی سەحیحی بوخاری دروست کردووە کە بە ١٠٠٠ دینار فرۆشتوویەتی. لە تەمەنی ٢٣ ساڵییەوە وەک فەرمانبەری حکومی لە ئیدارەی سوڵتان ناسر محەممەد کاری کردووە، لە ڕۆڵی جیاوازدا کاری کردووە لەوانە بەڕێوەبەری موڵک و ماڵی سوڵتان و سەرپەرشتیاری دارایی سوپا لە تەرابلوس. لە شوێنێکدا دوای ساڵی ١٣١٢ لە خزمەتکردنی حکوومەت خانەنشین بوو و کاری کۆپیکردنی دەستنووسەکانی گرتە ئەستۆ بۆ ئەوەی بتوانێت لە کاتی کۆکردنەوەی ئینسایکلۆپیدیای خۆیدا بژێوی ژیانی خۆی بکات. لە ٥ی حوزەیرانی ١٣٣٣ لە قاھیرە کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧٩ پۆل:مردووانی ١٣٣٣
ڕۆژی شوکرانەبژێری
ڕۆژی شوکرانەبژێری یان ڕۆژی سپاسگوزاری پشوویەکی نەتەوەیییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا بۆ شوکرانەکردنی بەروبوومی ئەو ساڵە کە خەریکە تەواو دەبێت.
ئەو ڕۆژە لە چوارەم پێنجشەممەی مانگی تشرینی دووەمە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، و لە دووەم دووشەممەی مانگی تشرینی یەکەم لە کەنەدا. ڕۆژی شوکرانەبژێری ڕەگی دینی و ڕۆشنبیری ھەیە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشێوەیەکی سێکۆلاریزم ئاھەنگەکان بەڕێوە دەچن.
بەستەرە دەرەکییەکان
شوکرانەبژێری لە دیمۆز
شاوۆ کانگ
شاوۆ کانگ (بە چینی: شێوازی خوێندنەوە :شاوۆ کانگ) شەشەم پاشای شانشینی سیایە لە مێژووی دێرینی چین، کوڕی پاشا سیانگە. شاھۆ کانگ لە جەنگێک بەشداری کردووە دژی ھان ژوۆ بۆ گێرانەوەی شانشینی سیا
سەرچاوەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی بیستەم پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٢٠می پێش زایین پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٢١می پێش زایین پۆل:پاشاکانی شانشینی سیا
کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
کۆماری ئەفریقای ناوەندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
سینگاپوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
سینگاپوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨ بوو کە لە ١٢ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی لە مەکسیک بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
پۆلیۆ
پۆلیۆ یان ئیفلیجی منداڵ یەکێکە لەو نەخۆشییە کوشندانەی کە مرۆڤ بەھۆی ڤایرۆسێکەوە تووشی دەبێت، ئەم نەخۆشییە یەکێک بوو لە ھەرە نەخۆشییە کوشندە و ترسناکەکان لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، بەڵام دۆزینەوەی ڤاکسینی دژ بە پۆلیۆ (ئیفلیجی) لە ساڵی ١٩٥٠ کۆتای بەو نەخۆشییە و ترسە ھێنا. پۆلیۆ کورتکراوەی "ئیفلیجی منداڵ"ە. ڤایرۆسێکە کە دەتوانێ بە ئاسانی بڵاو ببێتەوە لە نێوان ئەو خەڵکانەی کە نەکوتراون فاکسینیان لێ نەدراوە. زۆربەی جار بە توندی ھێرش دەکاتە سەر دڕکەپەتک بڕیڕەی پشت و مێشک و دەبێتە ھۆی ئیفلیجی. ھەموو کەسێک لە ھەموو تەمەنێک لەوانەیە توشی ئەم ناخۆشییە ببێت، بەڵام لە ناو منداڵانی خوار تەمەن ٥ ساڵی ڕێژەی توشبوون زۆر بەرزتر و زیاترە. لە ساڵی ١٩٨٨'ەوە، ڕێژەی توشبووان بە پۆلیۆ لە سەدا ٩٩٪ کەمی کردووە، لە ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٩'ەوە ھیچ کەیسێکی پۆلیۆ تۆمارنەکراوە. لە ساڵی ٢٠١٨ سەرچاوەکان تەنیا ٣٣ کەیسیان تۆمار کردووە لە ھەموو جیھاندا. ھەندێک وڵات لە جیھاندا تەواو پاکن لە ھەبونی ڤایرۆسی پۆلیۆ، بەڵام لە ھەمان کاتدا ھەندێک وڵات ھێشتا ڤایرۆسەکە لە ناویاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان زۆرە، و ھەرکەسێک کە نەکوترابێت و بەرییەککەوتنی ھەبێت لەگەڵ کەسی توشبوو چانسی توشبونی گەلێک زۆرە.
ھۆکارەکانی توشبون
توشبونت بە پۆلیۆ بەھۆی ڤایرۆسێکەوەیە، ئەمەش بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ. واتە بەرییەککەوتن لەگەڵ کەسی بەرامبەر کە ھەڵگری ڤایرۆسەکە بێت یاخود بەرییەککەوتن لەگەڵ شتێک کە ڤایرۆسەکەی لەسەر بێت ببێتە ھۆی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە. کاتێک کە ھەڵگری ڤایرۆسەکەیت، ڤایرۆسەکە لە ناو قورگت (گەروو) و ڕێخۆلەکانت گەشە دەکات
ھۆیەکانی گواستنەوە
تۆ کاتێ توشی ڤایرۆسەکە دەبی کاتێک کە لە ڕێگەی دەمتەوە دێتە ناو لەشتەوە، لەوانەیە لەم چەند ھۆکارانەی خوارەوە توشی ڤایرۆسەکە ببیت:
چارەسەرەکان
ئەگەر تۆ توشبوبی بە پۆلیۆ، ئەوا پزیشکەکەت سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە دڵنیابێتەوە کە تۆ تەندروستیت باشە و ڕێگری دەکات لە ھەر کێشەیەکی تری تەندروستیت، ھەندێک لەو چارەسەر و کەرەستە و دەرمانانەی بەکاردێن بۆ توشبوان بریتین لە:
ڕێگریکردن
ئەمە زیاتر لەسەر شێوازی کوتاندنی کۆنە کە ئێستاش کە لە جیھان دا بە کاردێ. ئێستا لە ویلایەتە یەک گرتوەکەانی ئەمریکا دا منداڵان بە چوار قۆناغ دەکوترێن ھەر قۆناغە و تەمەنێک: ئەگەر تۆ کەسێکی پێگەیشتویت و کوتراوی کاتێک کە منداڵ بوویت، کەواتە تۆ پارێزراوی. تاکە ھۆکار بۆ ئەوەی کە دوبارە بکوترێیەوە ئەوەیە کە بتەوێ گەشت بکەیت بۆ وڵاتێک کە ڤایرۆسی پۆلیۆ تێیدا زۆرە یاخود لەگەڵ کەسێک بژی کە پۆلیۆی ھەیە. ئەگەر تۆ بە تەواوەتی نەکوتراوی کاتی خۆی یاخود گومانت ھەیە لەوەی کوترانەکەت دروست بوبێت، ئەوا پزیشکەکەت دەتوانێ ڤاکسینەکانت پێبدات. دوو جار ڤاکسین وەردەگری (دەکوترێی) کە نێوانیان ٤ بۆ ٨ ھەفتە دەبێت، و کوترانی سێیەم ٦ مانگ بۆ ساڵێک دواتر دەبێ. ئێستا پۆلیۆ لە جیھان دا و زۆربەی وڵاتەکان نەماوە یاخود زۆر کەمە، بەڵام ھەندێک لە وڵاتە دواکەتوەکان ھێشتا نەیان توانیوە بە تەواوەتی ڕێگە لە بڵاو بوونەوەی بگرن ھەروەکو وڵاتانی ئەفغانستان، نیجیریا، پاکستان… ھتد. ھەندێک کەس لەوانەیە ھەستیاری (حساسیة) ھەبێت بە ڤاکسین یاخود کوتان، زۆربەی کات ھەست بە نیشانەکانی ھەستیار بوون بە ڤاکسین دەکەیت دوای چەند خولەکێک یاخود کاتژمێرێک پاش کوتانەکە، نیشانەکانی ھەبوونی ھەستیاری بە ڤاکسینی پۆلیۆ لەوانەیە بریتیبن لە:
سەرچاوەکان
سەرچاوە: ماڵپەڕی باوەڕ پێکراوی پزیشکی www.webmd.com
ئامادەکردنی: باھۆز عزیز سیف الدین
سەروچاوە
سەروچاوە شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی بێتواتە، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی بێتواتەیە.
جوگرافیا
سەروچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئانگۆز و لە باشوور لەگەڵ گوندی گردی تلێ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دۆڵناران و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بێلەنگە.
مێژوو
ئەم شارەدێیە لە ساڵی (١٩٧٤)ەوە کراوەتە ناوەندی ناحیەی بێتواتە، ناحیەی بێتواتە لە بنچینەدا بێتواتە گوندە و ناحیەکەش لە شارەدێی سەروچاوەیە بەڵام لەبەر ناوە مێژوویەکەی ناحیە بە ناوی بێتواتەیە، ئەگەرنا مەڵبەندی ناحیە لە ناو شارەدێی سەروچاوەیە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کلاڤیکۆرد
وێنۆک|کلاڤیکۆردێک کلاڤیکۆرد ئامێرێکی مۆسیقی ئەورووپی بوو کە لە سەدەکانی ناوین بەکار دەبرا.
بەھای قوربانیپێکراو
بەھای قوربانیپێکراو بریتییە لەو بەھایەی یاخود لەو قازانجەی لەدەستی دەدەیت ھەرکاتێک بڕیارێک دەدەیت. کاتێک لەنێوان دوو بژاردەدا، یەکێکیان ھەڵدەبژێریت، ناتوانیت سوودمەند بیت لەوەی دیکە، ھەربۆیەش قوربانیت داوە.
بیرۆکەی بەھای قوربانیپێکراو لەلاین جۆن ستیوارت میلەوە ھاتە بڵاوکردنەوە.
پێناسەیەکی دیکە بۆ بەھای قوربانیپێدراو بریتییە لەو بەھایەی کە شتە ھەڵنەبژێردراوەکان لەدەستی دەدەیت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئابوورناسی پۆل:خەرجەکان
باخەھەنارە
باخەھەنارە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی مەیدان، قەزای خانەقین، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سوودی ڕێژەیی
سوودی ڕێژەیی دەستەواژەیەکە کەوا ئابووریناسان بەکاریدەھێنن بەتایبەت لە بازرگانییە نێودەوڵەتییەکاندا. وڵاتێک سوودێکی ڕێژەیی پێدەگات کاتێک کاڵایەک بەرھەمدەھێنێت بە دەستبەرداربوونی کەمتر و بەھای قوربانیپێکراوی کەمتر لە وڵاتێکی دیکە.
باخەھەنارە
جوگرافیا
باخەھەنارە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شاوازی و لە باشوور لەگەڵ گوندی بێلولە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەربەندبێلولە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی کرمانج.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سوودی ڕێژەیی
نموونەکەی ڕیکاردۆ
بۆ نموونە، لەکاتی شۆڕشی پیشەسازیدا، ھەردوو وڵاتی ئینگڵتەرا و پورتوگال مەی و جلیان بەرھەمدەھێنا. وایدابنێ ئەم ژمارانەی سەرەوە نیشان دەدات بۆ دروستکردنی دانەیەک پارچەی جلوبەرگ یان بوتڵێک مەی چەند کات دەخایەنێت. لەماوەی ١٠٠ کاتژمێردا، ئینگڵتەڕا دەتوانێت ١ پارچە جلوبەرگ بەرھەمبھێنێت یاخود ٥/٦ بوتڵی مەی. لەوکاتەی پورتوگال لە ماوەی ٩٠ کاتژمێردا، دەتوانێت ١ پارچە جولبەرگ یاخود ٩/٨ بوتڵی مەی بەرھەمبھێنێت، ھەر بۆیەش لێرەدا پورتوگال سوودی تەواوی زیاترە. لەوکاتەی ئینگڵتەڕا بە بەرھەمھێنانی جلوبەرگ، بەرھەمھێنانی مەی بە ٥/٦ کەمتر دەبێتەوە و پورتوگال ٩/٨ کەمتر دەبێتەوە، ھەربۆیەش ئینگلیزەکان سوودی ڕێژەییان زیاترە بەو پێیەی قوربانی کەمتر دەدەن لە بەرھەھێنانەکەیان.
ھەر بۆیەش دەیڤد ڕیکاردۆ پێشبینی ئەوەی کرد کە پورتوگال واز لە بەرھەمھێنانی جلوبەرگ دەکاتەوە و ئینگڵتەڕا واز لە بەرھەمێھانی مەی دەکاتەوە تاکو تەرکیز بکەنە سەر ئەو شتەی دەتوانن زۆرترینی لێ بەرھەمبھێنن بە کەمترین زەرەر و قوربانیدان. بە تێپەڕبوونی ساڵەکان، پێشبینییەکەی ڕیکاردۆ ھاتە دی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئابوورناسی پۆل:پورتوگال
پردی دەریاچەی ورمێ
پردی دەریاچەی ورمێ پردێک لە باکووری ڕۆژاوای ئێرانە کە گەورەترین و درێژترین پردی ئەم وڵاتەیە. ئەم پردە بە تێپەڕبوون لە دەریاچەی ورمێ، دوو پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات و ورمێ پێکدەگەیێنێت. پڕۆژەی سازکردنەکەی لە ساڵی ٢٠٠٨دا تەواو بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پردەکانی ئێران پۆل:پردەکانی کوردستان
تۆپی پێ لە ئیندۆنیزیا
وێنۆک تۆپی پێ بەناوبانگترین وەرزشە لە ئەندەنوسیا یان ئیندۆنیزیا، لە ڕووی ئامادەبوون و بەشداری و داھاتی ساڵانەوە لەسەر ھەموو ئاستەکان یاری دەکرێت، لە منداڵانەوە بۆ پیاوانی تەمەن مامناوەندی، خولی ناوخۆی ئەندەنوسیا بەناوبانگە. لە دەوروبەری ساڵی ١٩٣٠ لە سەردەمی کۆلۆنیالی ھۆڵەندی دەستی پێکرد. ھەروەھا یەکێتی تۆپی پێی ئەندەنوسیا ئەندامی یەکتێتی تۆپی پێ جیھان و ئاسیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ لە ١٩٣٠ پۆل:تۆپی پێ لە ئاسیا
شانشینی بەھەشت (فیلم)
شانشینی بەھەشت فیلمێکی درامای خەیاڵی مێژوویی داستانییە لە ساڵی ٢٠٠٥ لە دەرھێنان و بەرھەمھێنانی ڕیدلی سکۆت و نووسینی ویلیام مۆناھان. ئەکتەرەکان ئۆرلاندۆ بلوم، ئێڤا گرین، غەسسان مەسعوود، جێرمی ئایرۆنز، دەیڤید تیولیس، برێندان گلیسۆن، ئێدوارد نۆرتۆن، مارتۆن چۆکاس، لیام نیسن، مایکل شین، ڤێلیبۆر تۆپیچ و ئەلێکساندەر سیدیگ ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمی درامی ساڵی ٢٠٠٥ پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی پۆل:فیلمە مێژوویییە بەریتانییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە بەریتانییەکان پۆل:فیلمە نایابە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە نایابەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی مەرگ پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن ھاری گرێگسۆن-ویلیامزەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون پۆل:فیلمە نایابە جەنگییەکان پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ئایین
زەھور
زەھور گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێنجوێن(ناوەند)، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زەھور لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەردەرە، پێنجوێن و لە باشوور لەگەڵ گوندی گەڵۆز و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی سێفی قزڵجە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاروزەر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
جۆن بارترام
جۆن بارترام (؛ لەدایکبووی ٢٣ی ئازاری ١٦٩٩ - مردووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٧٧٧) ڕوەکناس و باخەوان و گەڕیدەی ئەمریکی بوو. کارل لینە کە ڕوەک ناسێکی بەناوبانگی جیھان لە بارەی جۆن "وتی ئەو گەورەترین ڕووەکناسێکی سروشتییە لە جیھاندا " بارترام لە خێزانێکی کێڵگەی کویکەر لە پێنسیلڤانیا لە دایک بووە خۆی بە جوتیارێکی سادە و ساکار دەژمێرێ، بە درێژایی ژیانی حەزی لە دەرمان و ڕوەکی پزیشکیدا ھەبوو، پیشە ڕوەکییەکەی بە ڕووبەرێکی بچووکی کێڵگەکەی دەستی پێکرد کە تەرخانکرا بۆ گەشەکردنی ڕووەکەکان؛ دواتر پەیوەندی لەگەڵ ئەو ڕوەکناسان و باخەوانەکانی ئەورووپا دروستکرد کە حەزیان لە ڕوەکی ئەمریکای باکوورە، خولیای خۆی بەرەو بازرگانییەکی گەشەسەندوو پەرەپێدا. بارترام دوو جار ھاوسەرگیری کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٩ پۆل:مردووانی ١٧٧٧ پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
کانی کۆن
کانی کۆن  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەجەفاوا، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
کانی کۆن  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سینگاپوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
سینگاپوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ بوو کە لە ٢٦ی ئاب تا ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە میونشن لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
ئاندێک
ئاندێک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بێتواتە، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئاندێک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئامانج و لە باشوور لەگەڵ گوندی شکارتەی کۆن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵاسەیدەی سەروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەرئەشکەوتان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بزنەکێوی
وێنۆک بزنی کێوی (ناوی زانستی: Capra aegagrus) گیاندارێکی گیاخۆرە، ئەم جۆرە بزنە لە ناوچەی شاخاوی و دارستان دەژیت، کە لە ھندێک شوێنی روژ ئاوای ئاسیا بەربڵاوە و مەترسی لە ناوچونیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان پۆل:بڕبڕەداران پۆل:شیردەرەکانی ئەوڕووپا پۆل:گواندارانی ئەورووپا
حەسەن عەبدال
وێنۆک|[[پەنجا ساھیب گورودوارا زاڵە بەسەر ئاسمانی حەسەن عەبدالدا]] حەسەن عەبدال شارێکە لە قەزای ئاتۆک لە پارێزگای پەنجاب لە پاکستان، دەکەوێتە ٤٠ کم لە باکووری ڕۆژاوای شاری ئیسلام ئابادی پایتەختی وڵاتەکە. حەسەن عەبدال بارەگای حەسەن عەبدال تەحسیلە (ناحیەی لاوەکی).
وەک ماڵی گوردوارە پەنجا ساھیب کە یەکێکە لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئایینی سیخ، حەسەن عەبدال شوێنێکی گرنگی زیارەتە. ھەروەھا شارەکە بەھۆی پەیوەندییەکەی لەگەڵ ئەکبەر ئیمپراتۆری موغەکانی سەدەی ١٦دا دیارە - چەندین شوێنەوار لە شارۆچکەکەدا مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەکبەر، لەوانە باخچەی موغەکانی وا، حەکیمۆن کا مەقبەرا، و گۆڕی لالا ڕوخ. ھەروەھا حەسەن عەبدال لە نزیک شاری تەکسیلایە – شوێنێکی میراتی جیھانیی یوونێسکۆیە و بەناوبانگە بە وێرانەکانی سەردەمی کۆن و ھیندۆسی و بودایی.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی قەزای ئاتۆک پۆل:ئایینی سیخ لە پاکستان
کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
کۆماری ئەفریقای ناوەندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
سینگاپوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
سینگاپوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ بوو کە لە ١٧ی تەممووز تا ١ی ئابی ١٩٧٦ لە مۆنتریال لە کەنەدا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
ئانسیۆنگ
ئانسیۆنگ خۆی وەک "شاری مامۆستاکان" دەناسێنێت. ناسراوە بەھۆی بەرھەمھێنانی کەلوپەلی زەرد و کەلوپەلی ھونەری. لە کۆتایی بەھار تاوەکوو پایز ئانسیۆنگ ڤێستیڤاڵێک بەناوی نامسادانگ نیوری دەگێڕێت. ھەرچۆنێک بێت، کشتووکاڵی ئانسیۆنگ برتییە لە ترێ، جینسینگ، و برنج
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای گیۆنگگی
دەشتی ورمێ
دەشتی ورمێ ناوچەیەکە دەکەوێتە نێوان دەریاچەی ورمێ و کێوەکانی سنوری باکووری کوردستان، شاری ورمێ لە ڕۆژاوای ئەم دەشتەدا ھەڵکەوتووە. ئەوپەڕی پانی ئەم دەشتە (٢٦کم) ە و ئەوپەڕی درێژی (٥٤کم) ە.
پانتایی
دەشتی ورمێ لە دوو ناوچە پێکھاتووە، باکوور و باشوور، کە شاری ورمێ لەسەر بەشی باشووری ھەڵکەوتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەشتەکان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:جوگرافیای کوردستان
جەین لاپۆتایر
جەین ئیلیزابێت ماری لاپۆتایر (؛ لەدایکبووی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤) خانمەکتەرێکی ئینگلیزە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی پۆل:خانمەکتەرە بەریتانییەکانی سەدەی ٢١ەم
دلمە
جوگرافیا
دلمە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەلیقان و لە باشوور لەگەڵ گوندی تۆپزاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تابیە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاغچەزیوە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پانکاج تریپاتی
پانکاج تریپاتی ئەکتەرێکی ھیندییە، و بەزۆری لە فیلمە ھیندییەکاندا دەردەکەوێت. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٤ بە ڕۆڵێکی لاوەکی لە فیلمەکانی «ڕاکردن» و «ئۆمکارا» دەرکەوت، و لەو کاتەوە زیاتر لە ٢٠ فیلم و ٦٠ بەرنامەی تەلەفزیۆنی کاری کردووە. سەرکەوتنی تریپاتی لە ساڵی ٢٠١٢ بەسەر ڕۆڵی دوژمنکارانەی خۆی لە زنجیرە فیلمی «چەتەکانی واسیپور» ھات. لەو کاتەوە پێداچوونەوەی ڕەخنەیی بۆ چەند فیلمێک کردووە، لەوانە «فوکرێ» ٢٠١٣، «ماسان» ٢٠١٥، «نیڵ باتی سانتا» ٢٠١٦، «باریلی کی بارفی» ٢٠١٧، «نیوتۆن» ٢٠١٧، «گەڕانەوەی فوکرێ» ٢٠١٧، «ستریی» ٢٠١٨. بۆ فیلمی نیوتۆن، تریپاتی چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە خەڵاتی فیلمی نەتەوەیی، ئاماژەیەکی تایبەت.
ژیانی تایبەتی
تریپاتی لە بنەماڵەیەکی ھیندۆسی لە بێڵسان، لە گوندێکی ناوچەی گۆبەلگانگی ویلایەتی بیھاری ھیندستان، لە دایک و باوکی پەندیت بانەراس تریپاتی و ھیمانتی دێڤی، وەک چوار منداڵی بچووکیان لە دایک بووە، باوکی وەک جوتیار و قەشەیەک کار دەکات. تریپاتی وەک جوتیار کاری کردووە، تا گەیشتە ئاستی ١١یەم لە قوتابخانە. لە وەرزەکانی خۆشیدا ڕۆڵی کچێکی لە ناتاک لە گوندەکەی خۆی دەگێڕا، کە جێگای دەستخۆشی خەڵکی گوندەکە بوو و لە کۆتاییدا بە ئەکتەر دەرچوو. دوای قۆناغی ئامادەیی چوو بۆ پاتنا و لەوێ لە پەیمانگای بەڕێوەبردنی ھۆتێلی حاجیپور خوێندی شانۆنووس بوو، وەک ئەندامێک لە سیاسەتی زانکۆدا چالاک بوو. لە ترسی شکست ھێنان لە کارکردن، ھەروەھا بە کورتی لە ھۆتێلێکی پێنج ئەستێرەیی پاتنا کاری کردووە، دوای مانەوەی حەوت ساڵ لە پاتنا، بۆ خۆتۆمارکردن لە قوتابخانەی نیشتمانی دراما، لە شاری «پاتانا» چوو بۆ دەلھی. تریپاتی لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ مارێدۆلا کرد، و کچێکی ھەیە.
پیشە
دوای ئەوەی لە قوتابخانەی نیشتمانی دراما تەواو بوو، تریپاتی لە ساڵی ٢٠٠٤ چوو بۆ مۆمبای و دواتر ڕۆڵێکی نەناسراوەی لە فیلمی «ڕاکردن» بینی. ساڵی ٢٠١٢ دەستکەوتی گەورەی بەدەستھێنا، کاتێک لە چەتەکانی واسیپووردا بە بەرفراوانی ستایشی ڕۆڵەکەی کرا، تاقیکردنەوەکەی فیلمەکە نزیکەی ھەشت کاتژمێر بەردەوام بوو. ساڵی ٢٠٠٨ لە زنجیرەی تەلەفیزیۆنی باھوبەلی کاری کردووە، دواتریش لە «باروودا» کاری کردووە، لە سۆنی تیڤی، ئێستا لە نێتفلیکس بەردەستە. لە سەرەتای پیشەکەیدا زیاتر ڕۆڵی لەگەڵ کارەکتەری چەتەدا ھاوواتا بووە. دواتر چەندین ڕۆڵی جۆراوجۆری بینی و ھەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەیی بۆ خۆی بردەوە، یەکەمین فیلمی وەکو ئەکتەری سەرەکی فیلمی گورگۆن ٢٠١٧ بوو، فیلمی نیوتنی ساڵی ٢٠١٧، بە باشترین جۆری فیلمی بیانی، چوونە ناو خەڵاتی ئەکادیمیاوە بوو. پانکەج تریپاتی یەکەم دەرکەوتنی خۆی لە سینەمای تامیل لەگەڵ «کالا»دا کرد، کە لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ئازاد کرا، ھەروەھا لە زنجیرە وێبی «میرزاپوور» ساڵی ٢٠١٨ دەرکەوت، کە لە ئەمازۆن پریم بەردەستە و لە زنجیرە وێبی یارییە پیرۆزەکانی ساڵی ٢٠١٩ لە نێتفلیکسدا ھەیە.
بەستەر دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠
پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠ خولی شازدەیەمی پاڵاوانێتی پارالمپیکە کە لە وڵاتی ژاپۆن دوای یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بەرێوەدەچێت وەک گەورەترین بۆنەی وەرزشی لەسەر ئاستی جیھان تایبەتە بە وەرزشوانە خاوەن پێداویستە تایبەتەکان. ئەم پالاوانێتییە لەلایەن لێنەی نێودەوڵەتی پارالمپیک سەرپەرشتی دەکرێت. وابڕیارە یارییەکانی لە ٢٤ی ئاب بۆ ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ئەنجام بدرێت. لە سەرەتادا وا بڕیاربوو کە لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٠ یارییەکان دەست پێبکات بەڵام بەھۆی بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا لە ٢٤ی ئازار لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی و کۆمیتەی ڕێکخستنی ئۆڵمپیاد و پارالمپیکی یارییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ بە شێوەیەکی فەرمی بڕیاریاندا یارییەکان بۆ ساڵی ٢٠٢١ دوابخەن. ئەمە جاری دووەمە تۆکیۆ مێوانداری ئەم پاڵاوانێتییە دەکات کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٦٤ میوانداری کرد. لەم بۆنەدا چەند یارییەکی نوێ بۆ یەکەم جار ئەنجام دەدرێن لە یارییەکانی پارالمپێک.
مەزاد
وەک بەشێک لە ڕێکەوتنامەی نێوان لێژنەی ئۆڵمپی نێودەولەتی و لێژنەی پارالمپیکی نێودەوڵەتی ساڵی ٢٠٠١ بڕیاردرا ھەر ولاتێک میواداری یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بکات پێویستە میوانداری یارییەکانی پارالمپیکیش بکات. لە دوای خولی دووەمی دەنگدانەکان شاری تۆکیۆ وەک شاری میوانداری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ و پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠ ھەڵبژێردرا.
وڵاتە بەشدار بووەکان
زیاتر لە ٩٠ ولاتە بەشداری یارییەکانی پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ دەکەن. لە ناویان بووتان و گویانا بۆیەکەم جار بەشداری ئەم پالاوانێتییە دەکەن ھەروەھا دوورگەکانی سلێمان بۆجاری دووەم بەشداری دەکەن دوای یەکەم بەشدارییان لە پارالمپیکی ٢٠١٦ی ڕیۆی بەرازیل. بەھۆی قەدەغەکردنی ڕووسیا لە چالاکییە وەرزشییەکان بۆ ماوەی چوار ساڵ دوای گۆرینی داتای پاکی وەرزشوانانی لە مادە وزەبەخشەکان، وەرزشوانانی ڕووسیا لەژێر ناوی لێژنەی پارالمپیکی ڕووسیا بەشداری دەکەن.
ڕۆژمێر
کاتی یارییەکانی لە ڕژمێریکی تایبەتەدا دیارکران. یەکەم جار خشتەی سەرتایی یارییەکان لە ١٩ی تشیرینی یەکەمی ٢٠١٨ ڕاگەیەندرا. خشتەی کۆتایی لە ١٣ی ئابی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە. لە کۆتاییدا خشتەی کاتی یارییەکان لە ٢٤یئاب بۆ ١٠ی ئەیلوول٢٠٢٠ بوو. بەڵام بەھۆی دواخستنی یارییەکان بەھۆی ڤایرۆسی کۆرناوە بۆ ٣٦٤ خشتەکە کەمێک دەستکاری کرا ڕاگەیەندرا کە یارییەکان لە ٢٤ی ئاب بۆ ٩ی ئەیلوول ئەنجام دەدرێن. سەرجەم یارییەکان بەکاتی ژاپۆن دەبێت
شوێن
وێنۆک|نیپۆن بوودۆکان، ھۆڵێکی وەرزشی تایبەت بە ڕکابەرییەکانی جودۆ. لە تۆکیۆ سەرجەم یارییەکانی لە یاریگای تایبەت و شویچنی تایبەت بە ڕێوەدەن بەشێکیان سود لەو شوێنانە وەردەگرن کە یارییەکانی ئۆڵمپیدی ھاوینەی ٢٠٢٠ ی تێدا بەرێوەچووە. وردەکارییەکان لە ماڵپەری فەرمی پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ دانراوە وێنۆک|[[کەنداوی تۆکیۆ کە ھەندێک لە ڕکابەرییەکانی تێدا بەڕێوەدەچێت]]
کڕێش
کڕێش یان تۆشكه‌ حاڵه‌تێكی پێسته كه به شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی تووشی پێستی سه‌ر ده‌بێت. نیشانه‌كانی بریتین له هه‌ڵوه‌رینی توێژاڵی یان خانه مردووه‌كانی پێستی سه‌ر و خورشتێكی كه‌م یان مامناوه‌ند. ئه‌گه‌ر حاڵه‌ته‌كه خراپتر بوو ئه‌وه ده‌بێته هۆی هه‌لئاوسانی پێست (seborrhoeic dermatitis).
هۆكاره‌كه‌ی تا ئێستا نادیاره به‌ڵام وا باوه‌ڕده‌كرێت كۆمه‌ڵێك كۆلكه‌ی بۆماوه‌یی و ژینگه‌یی بگرێته‌وه. به‌هۆی كه‌می دروستی و خاوێنی نییه. له‌وانه‌یه له وه‌رزی زستان خراپتر ببێت. هۆكاری بنچینه‌یی و چۆنییه‌تی ڕوودانی ئه‌و حاڵه‌ته ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ گه‌شه‌كردنی له ڕاده‌به‌ده‌ری خانه‌كانی پێست. ده‌ست نیشانكردنی حاڵه‌ته‌كه (به ئینگلیزی: diagnosis) پاش به دیار كه‌وتنی نیشانه‌كان ده‌كرێت.
هیچ چاره‌سه‌رێكی زانراو نییه بۆ ئه‌وه‌ی حاڵه‌ته‌كه ڕاسته‌وخۆ چاره‌سه‌ر بكات، به‌ڵام ده‌توانرێت هه‌ندێك ده‌رمان یان كرێمی دژه كه‌ڕوویی (به ئینگلیزی: Antifungal Medication) به‌كاربهێنرێت بۆ باشتركردنی حاڵه‌ته‌كه. تۆشكه تووشی نزیكه‌ی له سه‌دا په‌نجای پێگه‌یشتوان ده‌بێت، نێرینه زیاتر له مێیینه توشی تۆشكه ده‌بن. زیاتر له‌پاش باڵغبوون و له ته‌مه‌نی هه‌رزه‌كاری ئه‌و حاڵه‌ته به دیار ده‌كه‌وێت و بڕه بڕه رێژه‌كه‌ی كه‌م ده‌بێته‌وه تا پاش ته‌مه‌نی ٥٠ ساڵی.
نیشانه‌كان
وێنۆک|حاڵه‌تێكی باوی تۆشكه
نیشانه‌كانی تۆشكه بریتین له خورانی پێستی سه‌ر و هه‌ڵوه‌رینی خانه مردووه‌كانی پێستی سه‌ر شێوه‌ی پروشه‌ی ورد و سپی. په‌ڵه‌ی سوور، هه‌ندێك ناوچه‌ی چه‌ور له‌سه‌ر پێست و هه‌ستكردن به قدیلانه له‌سه‌ر پێست هه‌ندێكیترن له نیشانه‌كان.
هۆیه‌كان
له كاتێكدا كه چینه‌كانی پێست خۆیان ده‌گۆڕن یان ئاڵوگۆڕ ده‌كرێن له‌گه‌ڵ خانه‌ی نوێ، خانه كۆنه‌كان پاڵیان پێوه‌ده‌نرێت بۆ ده‌ره‌وه و به‌شی سه‌ره‌وه‌ى پێست كه له‌وێدا ده‌مرن و هه‌ڵده‌وه‌رێن وه‌كو پروشه یان كلۆی به‌فر. بۆ زۆربه‌ی كه‌سه‌كان ئه‌و توێژاڵانه‌ی پێست زۆر بچووكن تا ببینرێن. هه‌رچۆنێك بێت هه‌ندێك بارودۆخ واده‌كات كه ئه‌و ئاڵوگۆڕییه‌ی خانه‌كان نائاساییانه خێرابێت. خۆی له خۆیدا ئه‌و ئاڵوگۆرییه (پێڕاگه‌یشتن و هه‌ڵوه‌رینی خانه‌كان) له ماوه‌ی مانگێكدا ڕووده‌دات به‌ڵام وا گریمانه ده‌كرێت كه ئه‌و كه‌سانه‌ی تۆشكه‌یان هه‌یه، خانه‌كان له ماوه‌ی ٢–٧ ڕۆژ ئاڵوگۆڕییه‌كه بكه‌ن. له ئه‌نجامدا، ئه‌و خانه مردووانه‌ی پێست به شێوه‌ی تۆپه‌ڵێكی گه‌وره و چه‌ور هه‌ڵده‌وه‌رن وه‌كو كڵۆی سپی یان خۆڵه‌مێشی له‌سه‌ر پێستی سه‌ر، پرچ، جل و به‌رگ ده‌رده‌كه‌ون.
به‌پێی توێژینه‌وه‌یه‌ك، ئه‌نجامی دروستبوونی تۆشكه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سێ كۆلكه یان هۆكار:
ورده-زینده‌وه‌ره‌كان
به پێی توه‌ژینه‌وه‌یه‌كی ساڵی ٢٠١٦، به‌كتریا (Propionibacterium و Staphylococcus به شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی) گرینگتره له كه‌ڕوو بۆ دروستبوونی تۆشكه. ئاماده‌بوونی به‌كتریاش له ژێر كاریگه‌ری بڕی ئاو و چه‌وری پێستبوو.
چاره‌سه‌ر
وێنۆک|شامپۆی Ketoconazole بۆ چاره‌سه‌ری تۆشكه
دژه كه‌ڕوویی
چاره‌سه‌ره دژه كه‌ڕووییه‌كان وه‌كو (ketoconazole, Zinc pyrithione, Selenium disulfide) كاریگه‌ر بوونه. وا دیاره Ketoconazole كاریگه‌ریه‌كی درێژخایه‌نتری هه‌یه.
Ciclopirox زۆر به‌كاردێت وه‌كو دژه تۆشكه له زۆربه‌ی ئاماده‌كارییه‌كاندا.
تاری خه‌ڵووز (قیڕی خه‌ڵووز)
واده‌كات كه هه‌ڵوه‌رینی خانه‌كان له چینی سه‌ر سه‌ره‌وه‌ی پێست ڕووبدات و گه‌شه‌كردنی خانه نوێیه‌كان هێواش ده‌كاته‌وه.
درم ناسی
تۆشكه تووشی نزیكه‌ی له سه‌دا (٥٠)ی پێگه‌یشتووه‌كان ده‌بێت.
سەرچاوەکان
به پێی فه‌رهه‌نگی ئۆكسفۆردی ئینگلیزی، وشه‌ی (dandruff) واتا تۆشكه له ساڵی (١٥٤٥)ه‌وه سه‌لمێنراوه به‌ڵام تا ئێستا بنچینه‌ی وشه‌كه نه‌زانراوه.
مێژووی سێگۆشەزانی
یەکەمین لێکۆڵینەوەکان لە بواری سێگۆشەزانی لە نووسراوەکانی هەزارەی دووهەمی پێش زایین لەوانە بیرکاری میسری کۆن و بیرکاری بابل دەبینرێت. لێکۆڵینەوە و خوێندنی سێگۆشەزانی وەکوو زانستێک لە یۆنانی کۆنەوە دەستی پێ کرد. لەو سەردەمەدا ئەستێرەناسە هیندییەکانیش سێگۆشەزانییان بەکار دەهێنا. بەتایبەت لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی گوپتا، کەسانێک وەکوو ئاریابهاتا (سەدەی شەشەمی پێش زایین) فانکشنە سێگۆشەییەکانیان لە ئەستێرەناسیدا بەکار هێنا. لە سەدەکانی ناوین زانا موسوڵمانەکان درێژەیان بە لێکۆڵینەوەکانی سێگۆشەزانی دا. کەسانێک وەکوو ڕیگیۆمونتانووس، سێگۆشەزانییان وەرگێڕا سەر لاتین و بردیانە ئەوروپا. گەشەکردنی سێگۆشەزانی نوێ، لە سەردەمی ڕووناکبیری بەدەست ئیساک نیوتۆن و جیمز ئێستێر لینگ دەستی پێ کرد و لیۆنارد ئۆیلەر بە شێوەی ئەمڕۆیی دەریهێنا.
کڕێش
سەرچاوەکان
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ پۆل:سەرتاشی پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی پۆل:پێستناسی
مێژووی سێگۆشەزانی
ناوەکە
هۆی دانانی ناوی سێگۆشەزانی لە زانستە ئیسلامییەکاندا ئەوەیە کە بناغەی ئەم زانستە دەگەڕێتەوە سەر سێگۆشە. ناوی ساین لە وشەی سانسکریت جیواوە وەرگیراوە. ئەم وشە لە عەرەبیدا بوو بە جیب و دوای وەرگێڕانی دەقە عەرەبییەکان بە لاتین، وەرگێڕەکان بە هەڵە بە جەیب واتە کەنداو خوێندبوویانەوە.
ساڵیاوای تازە
ساڵیاوای تازە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێنجوێن(ناوەند)، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
مێژووی سێگۆشەزانی
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی بیرکاری پۆل:سێگۆشەزانی پۆل:مێژووی ئەندازە پۆل:مێژووی ماتماتیک
ساڵیاوای تازە
جوگرافیا
ساڵیاوای تازە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی میرانی کۆماری و لە باشوور لەگەڵ گوندی ساڵیاوای کۆن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بانی خێڵان، پێنجوێن و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دەرەوارە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
باقوبەرە
باقوبەرە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی مەیدان، قەزای خانەقین، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
باقوبەرە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی مەیدان و لە باشوور لەگەڵ گوندی تازەدێ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کەمتەران لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئازادی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پردی کریمیا
پردی کریمیا (بە ڕووسی: Крымский мост) هەروەها پێی دەوترێت پردی گەرووی کێرچ یان پردی کێرچ، جووتێک پردی هاوتەریبە، یەکێکیان ڕێگایەکی چوار هێڵیە و یەکێکیان ڕێگایەکی دوو هێڵی ئاسنیە، کە گەرووی کێرچ لە نێوان نیمچە دوورگەی تامانی کراسنۆدار کرای لە ڕووسیا و نیمچە دوورگەی کێرچ لە کریمیا پێکەوە دەبەستێتەوە.
پردەکە لەلایەن فیدراسیۆنی ڕووسیا دوای لکاندنی کریمیا لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٤ دروستکراوە و تێچووی پردەکە ٢٢٧.٩٢ ملیار ڕۆبڵ (٣.٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی) بووە. و درێژییەکەی ١٩ کیلۆمەترە واتا (١٢ میل)، بەمەش بە درێژترین پرد دادەنرێت لە ئەوروپا. و درێژترین پردە کە تا ئێستا ڕووسیا دروستی کردبێت.
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٥ گرێبەستی دروستکردنی پردەکە بە بڕی چەند ملیار دۆلارێک بەخشرایە کۆمپانیای سترۆیگازمۆنتاژ لە کۆمپانیای ئارکادی ڕۆتنبێرگ. لە مانگی شوبات ی ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕووسیا دەستی بە دروستکردنی پردەکە کرا و لە ١٥ی ئایاری ٢٠١٨ کرایەوە، لە ١٦ی ئایار بۆ ئۆتۆمبێل و لە ١ی تشرینی یەکەم بۆ بارهەڵگرەکان کرایەوە.
لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا، تەقینەوەیەک لەسەر ڕێگای ڕووسیا بەرەو کریمیا ڕوویدا و بەهۆیەوە بەشێک لە پردەکە داڕما و ئاگرێکی گەورە لە ڕێگەی شەمەندەفەرەکە دەستیپێکرد. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣ حکومەتی ڕووسیا ڕایگەیاند کە پردی ئۆتۆمبێلەکان بە تەواوی بەڕووی هاتوچۆدا کراوەتەوە و لە ٥ی ئایاریشدا ڕایگەیاند کە بەشی شەمەندەفەرەکەش بە تەواوی کراوەتەوە.
لە ١٧ی تەمموزی ٢٠٢٣ تەقینەوە یەکی دیکە لەسەر پردی ڕێگاکە ڕوویدا و بەهۆیەوە بەشێک داڕما.
ديزاين
وێنۆک|پردی کریمیا لەسەر مۆری پۆستەی ساڵی ٢٠١٨ی ڕووسیا دوای لکاندنی کریمیا، بەرپرسانی ڕووسیا چاویان لە بژاردەی جۆراوجۆر بوو بۆ بەستنەوەی کریمیا بە وشکانی ڕووسیا، لەوانەش تونێلێک، بەڵام دواجار بڕیاردرا پردێک دروست بکەن. وێنۆک|پردی کریمیا لەسەر دراوێکی 5 ڕوبڵ ساڵی ٢٠١٩ پردەکە گەرووی کێرچ لە نێوان نیمچە دورگەی تامانی کراسنۆدار کرای و نیمچە دوورگەی کێرچ لە کریمیا بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
لە ڕەشنووسی بڕیارنامەکەی حکومەتی ڕووسیا لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٤دا، بریاردرا کە پردەکە چوار هێڵی هاتوچۆی ئۆتۆمبێل و هێڵی شەمەندەفەرێکی دوو ڕێڕەوی هەبێت.
سەرەتا بڕیار بوو دوو پردی دوو قات بێت بەسەر یەکەوە بەڵام دواتر گۆرانکاری تێدا کرا. دیزاینەمە هەڵوەشایەوە و بە ڕێگەیەکی مەترسیدار دانرا.
ئەگەر پردەکە بە دوو قات دروست بکرایە کاتێکی زۆری پێدەچوو دەبوو سەرەتا قاتی خوارەوەی دروست بکرێت پاشان قاتی سەرەوەی دروست بکرێت، ئەمەش لە ئاست چاوەڕوانییەکانی حوکومەتی ڕوسیا نەبوو کە دەیانویست بە خێرایی پردەکە تەواو بێت.
پردەکە لەلایەن کۆمپانیای Stroygazmontazh Ltd دروستکراوە کە پێشتر هەرگیز پردێکی گەورەی دروست نەکردبوو. بەهۆی مەترسی سزاکانەوە، هیچ کۆمپانیایەکی نێودەوڵەتی ئامادە نەبوو بەشداری بکات بۆیە لەلایەن کۆمپانیایەکی بچووکی کریمیاوە دروستکرا.
فیلم لەسەر پردەکە
تیگران کیۆسیان دەرهێنەری سینەمایی ڕووسی فیلمێکی کۆمیدی ڕۆمانسی لەسەر دروستکردنی پردەکە بە ناوی پردی کریمیا دروست کرد. فیلمەکە لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ بە فەرمی لە سینەماکانی ڕووسیا نمایشکرا.
سینگاپوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
سینگاپوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
کەنستراکت ٢
کنسترەکت ٢ نەرمامێرێکە کە یارمەتی بەکارھێنەرانی دەدات بۆ دروستکردنی یاری بۆ  مۆبایل و کۆمپیوتەر بەردەستە، نەرمامێرەکە ڕێگائاسانی بۆ بەکارھێنەر دەکات کە بەبێ بەکارھێنانی کۆد دەتوانێت یاری دروست بکات بە پێچەوانەی نەرمامێرەکانی بەرنامەسازی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئێچ تی ئێم ئێڵ ٥
نەرمامێری ساماندار
نەرمامێری ساماندارانە، نەرمامێری کۆمپیوتەر بۆ دەزگای پەخشکردن یان کەسێکی تر دەھێلێتەوە. مافی تایبەتمەندیی ڕۆشنبیر — عادەتەن مافی چاپی کۆدی سەرچاوە، بەڵام ھەندێ جار مافی داھێنان نامە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
کۆماری ئەفریقای ناوەندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
Central African Republic at the 2020 Summer Olympics پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
لە ئامێزگرتنێکی خۆشەویستانەی گەردوون، زەوییەکە (مەکسیک)، خۆم، دیێگۆ و سێنۆر شۆلوتل
لە ئامێزگرتنێکی خۆشەویستانەی گەردوون، زەوییەکە (مەکسیک)، خۆم، دیێگۆ و سێنۆر شۆلوتل (بە ئیسپانی:  El abrazo de amor de el universo, la tierra (México), yo, Diego, y el Señor Xolotl) تابلۆیەکە، لە ساڵی ١٩٤٩ لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە. لە تابلۆکە چەند توخمێک دەبینرێت لەوانە ژیان، مردن، شەو، ڕۆژ، مانگ، خۆر، پیاو و ژن.
بەپێی ڕەخنەگران ئەم تابلۆیە کۆمەڵێک لایەن لە ئازار و ناڕەحەتییەکانی فریدا پشاندەدات، هەروەها ئەو لایەنانە سنووردار نین بۆ ژنبوون، دایکبوون و دیێگۆ ڕیڤێرا. لە تابلۆکەدا، دیێگۆ بە ڕووتی و بە قەبارەی منداڵێک لە باوەشی فریدایە، هەروەها دیێگۆ چاوی سێیەمی هەیە. شارەزایان دەڵێن ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هەردەم فریدا بەچاوێکی گەورە و شارەزا لە دیێگۆ ڕوانیویەتی، هەندێکجاریش پێی گوتووە "مامۆستا".
جاکی کووگن
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ئانگۆز
ئانگۆز گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بێتواتە، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئانگۆز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ناوزینان و لە باشوور لەگەڵ شارەدێی سەروچاوە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گێوژە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دوواوە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
یەکەم قوتابخانەی ڤیەننایی
یەکەم قوتابخانەی ڤیەننایی دەستەواژەیەکە بەکار دێت بۆ ئاماژەکردن بە ئاوازدانەرانی دەمی کلاسیک لە ڤیەننا. ئەم ئاوازدانەرانە پێکھاتوون لە: یۆسێف ھایدن، ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت، لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن، و فرانز شوبێرت.
سەرچاوەکان
پۆل:ژەنیارانی نەمسایی
گاری (کەسایەتی)
گاری لوولپێچ کەسایەتییەکی خەیاڵیی سەرەکییە لە زنجیرەی وێنەی جووڵاوی بەناوبانگ سپۆنجبۆب سکوێرپانتس کە لەلایەن ستیفن ھیلینبەرگەوە دروستکراوە، یەکێکە لە گرنگترین ھاوڕێکانی سپۆنجبۆب و لە ماڵەکەی خۆیدا دەژی و ئاژەڵی ماڵییەتی، ھەرچەندە گاری خۆی لوولپێچە بەڵام دەنگی پشیلە دەردەکات، و زۆر زیرەکترە لە سپۆنجبۆب.
دەربارەی سەرچاوەی جۆرەکان
دەربارەی سەرچاوەی جۆرەکان (یان ناوە تەواوەکەی دەربارەی سەرچاوەی جۆرەکان لەڕێگەی ھەڵبژاردەی سروشتی یان پاراستنی ڕەگەزە خوازراوەکان لە ململانێی ژیان دا) لە ڕێکەوتی ٢٤ تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٥٩ دا بڵاوکراوەتەوە کە بەرھەمێکی زانستیی زانا چارڵز داروینە و بە بناغەی زانستی زیندەزانی پەرەسەندن دادەنرێت. کتێبەکەی داروین ھەڵدەستا بە پێشنیارکردنی بیردۆزێکی زانستی کە کۆمەڵە زیندەوەرەکان بەدرێژای وەچەکان پەرەدەسێنن لەڕێی ڕێکارێکی ھەڵبژاردنی سروشتییەوە. ھەروەھا ھەستا بە خستنەبەردەست کردنی کۆمەڵێک بەڵگە کە ھەمەجۆرێتی ژیان لە بنچەیەکی ھاوبەشەوە سەرچاوەی گرتووە لەڕێی لق لێبوونەوەی پەرەسەندن و لەگەڵیشی دا ئەو بەڵگانەی خستەبەردەست کە لە ساڵی ١٨٣٠ لەسەر (گەشتی لێکۆڵینەوەی سەگی ڕاوکەر) دا کۆی کردبوونەوە لەگەڵ ئەنجامی لێکۆڵینەوە، تاقیکردنەوە و پەیوەندییەکانی.
لەوەوپێش بیرۆکەی پەرەسەندنی جۆراوجۆر پێشنیارکرابوون بۆ ڕوونکردنەوەی بەدەستھاتووە نوێیەکانی زیندەزانی و گەشەکردنی بەردەوام بوونی ھەبوو لە پشتگیری کردنی ئەم بیرۆکانە لەناو توێکارزان و خەڵکی دا بەڵام لە ماوەی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەم دا دامەزراوەی زانستی ئینگلیزی بە توندی پەیوەستبوون بە کلێسای ئینگلتەرا و زانست بە بەشێک لە باوەڕی سروشتت ھەژماردەکرا. بۆچوونەکان دەربارەی گۆرانی جۆرەکان جێی مشتوومڕ و ناکۆکی بوو چونکە دژی ئەو باوەڕە بوون کە جۆرەکان بەشێکی نەگۆراون لە زنجیرەیەکی دارێژراو و شێوەکراودا و مرۆڤەکان دانسقە و بێھاوتان و پەیوەست نیین بە ئاژەڵەکانی دیکەوە. لایەنە سیاسی و باوەڕدارییەکان بەشێوەیەکی بەرچاو گفتووگۆیان لەسەر دەکرا بەڵام گۆرانکاری جۆرەکان پەسەند نەکراوبوو لەلایەن کۆمەڵە زانستییەکانەوە.
کتێبەکە بۆ کەسانی نەشارەزای زیندەزانی نووسرابوو وە لەگەڵ چاپکردنی دا خواستێکی بەربڵاوی لەسەربوو. بەھۆی ئەوەی داروین زانایەکەی دیار و ناسراو بوو دۆزینەوە و ئەنجامگەرییەکانی بەھەند وەردەگیران و ئەو بەڵگانەی پێشکەشی دەکردن دەبوونە ھۆی مشتوومڕی زانستی، فەلسەفی و ئایین.
بەدڕێژای دوو دەیە ڕێکەوتن و ھاوڕاییەکی بەربڵاوی زانستی ھەبوو کە پەرەسەندن لەگەڵ ڕەوتێکی جیابۆوە لە بنەچەی ھاوبەش ڕوویداوە بڵام زاناکان بەشێوەیەکی ھێواشانە ئەو گرنگییەیان دەدا بە دیاردەی ھەڵبژاردەی سروشتی بە بەراورد بەوەی داروین پێی وگوونجاو بوو. لە ماوەی «خۆرئاوابوونی ڕێبازی داروین» ی دا لە نێوان ساڵانی ١٨٨٠ بۆ ١٩٣٠ کان دا، بایەخێکی زۆر دەدرا بە چەندین ڕێکاری دیکەی پەرەسەندن و لەگەڵ گەشەکردنی پێکھاتنی پەرەسەندنی نوێ لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٤٠ کان دا چەمکی داروینی لەسەر خۆگەنجاندنی پەرەسەندوو لەڕێی ھەڵبژاردەی سروشتییەوە بووە چەقی بیردۆزی پەرەسەندنی نوێ و ئێستاش بۆتە چەمکێکی گشتگیر و یەکگرتوو لە زانستە زیندەییەکان دا.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:کتێبەکانی ١٨٥٩
خەنجەر قشڵاقی
خەنجەر قشڵاقی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
خەنجەر قشڵاقی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ڕۆبێرت شوارتزمان
ڕۆبێرت شوارتزمان (بە ئینگلیزی:Robert Coppola Schwartzman) لە ٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٢ لە شاری لۆس ئەنجلسی ئەمریکا لەدایکبووە، سیناریۆنووس و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و موزیکژەن و ئەکتەرێکی ئەمریکییە.
بەستەرە دەرەکیەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
مێژووی عێراق
وێنۆک عێراق لە مێژوودا بە وڵاتی دوو ڕووبار ناسراوە مێژووی ئەم ناوچەیە بۆ ١٠ ھەزار ساڵ زیاتر دەگەڕێتەوە خاوەن میژوویەکی زۆر دوور و درێژە سۆمەرییەکان ئەکەدییەکان ئاشوورییەکان بابلییەکان لە نەتەوە دێرینەکانی ئەم وڵاتەن خاوەنی شارستانییەتییەکی بەرزبووە لە مێژووی خۆیدا چەندین جار تووشی داگیرکاری و ھێرشی نەتەوەکان بووەتەوە لە سەردەمە جیاوازەکانی ئەمەش بەھۆی بوونی شوێنی عێراق وەک ناوچەیەکی جوگرافی گرینگ. ھەریەکە لە ساسانییەکان سەفەوییەکان عوسمانییەکان مەغۆلەکان مەمالیکەکان ئینگلیزەکان بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەواییان لە عێراق کردووە دواین ھێرش بۆ سەر عێراق لە لایەن ڕێکخراوی داعشەوە بوو کە توانی بۆ ماوەی سێ ساڵ چەندین ناوچەی گرینگی عێراق داگیر بکات.
دەسەڵاتی سۆمەرییەکان و ئاشوورییەکان
وێنۆک|نەخشەی سۆمەری سۆمەرییەکان دەسەڵاتی زۆریان ھەبوو لە خوارو ناوەڕاستی عێراقی ئێستادا، لە سەروەش گەلانی تری لێ دەژیان. لە سەردەمی ئامورابی لە ١٧٥٠بۆ ١٧٩٢پێش زایین لەگەڵ زۆربەی بەشەکانی تری یەکتریان گرت و بابلیشیان بە پایتەخت دانا، لە سەروشەوە ئاشورییەکان خەریکی بازرگانی بوون لەگەڵ ئاسیادا. لە ١١٠–٥٠٠ پێش زایین بابل بەڕێوە دەچوو لەلایەن ڕۆژھەڵاتە ئاسیایەکان، لە سەرو شەوە ئاشورییەکان دەمێکی باش دەسەڵاتیان ھەبوو تا ئەوکاتەی موسڵ لەلایەن بابلییەکان و مێدەکان (کوردەکان) لە ساڵی ٦١٢پێش زایین دەستی بەسەر دا گیرا.
دەسەڵاتداری ئێرانی
بابل لە ژێر دەسەڵاتی شایەتی ئێران دا بوون تا ئەو کاتەی ئەسکەندەری گەورە گرتی و پایتەختەکەی لە ڕۆژھەڵاتی خواروی بەغدای ئێستا دا بوو.
گرتنی عێراق لە لایەن عەرەبەوە
وێنۆک|عێراق ١٨٠٣م دوای وەفاتی پێغەمبەر محەممەد لە ساڵی ٦٣٢ خەلیفەی یەکەم ئەبوبەکر ھێرشێکی کرد دژی ساسانییەکان و ڕۆما. ئەوە بوو خواروی عێراقیان داگیرکرد. و خالیدی کوڕی وەلید سەرکردەی ھێرشەکە بووە. لە ساڵی ٦٣٤–٦٤٤ زایینی لە ژێر دەسەڵاتی خەلیفەی دووەم عومەر ھێزی خۆیان لەم دوو شارە کۆکردە بۆوە. موسڵیش لە ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان دەرھێندرا و لە نەھاوەندیش دۆڕان بەم شێوەیھعەرەبەکان دەسەڵاتیان لە ڕۆژ ئاوا و ناوە ڕاستی ئێران ھەبوو بێجگە لە تەواوی عێراق. پەیوەندی لە نێوان عەرەبە مسوڵمانەکان و خەڵکی ناوچەکە پەرەیەکی باشی سەند.
خەلافەتی عەبباسی
لەکاتی خەلافەتی ئەمەویدا گەلێک کودە تا لە عێراق کران یەکێک لە نەوەکانی مامی پێغەمبەر عەباس (ئەبو موسلیم) کەپشت گیرییەکی زۆری ھەبوو لەلایەن ئەو ھێزانەی کە دژی خەلافەتی ئەمەوی بوون بەتایبەتی لە لایەن شیعەکانەوە. لە ساڵی ٧٤٧ ھێزی ئەبوو موسلیم لە یەکیاندا لەگەڵ ئەمەویەکان ئەوە بوو سەرکەوتن و عێراقیان گرت و بوو بە یەکەم خەلافەی عەباسییەکان لە بەغدا. لە ژێر دەسەڵاتی حەوت خەلافەتی یەکەمی عەباسیدا بەغداد بوو بە سەنتەری دەسەڵات، لەوێ زانست و فەیلەسوفی و ڕۆشنبیری و بازرگانی گەشەیەکی چاکی کرد. خەلافەتی عەباسی دەسەڵاتی جگە لە عێراق و ئسپانیا و باکووری ئەفریقا، سووریا، کەنداوی عەرەب، ئێران و گەلێک ناوچە لە ئاسیای ناوەراست و ھیند گرتەوە. لە ساڵی ٩٤٥ بە غدا داگیرکرا لە لایەن بویودییەکان کە شیعە بوون. لە ساڵی ١٠٥٥ تورکەکان (سەلجوقییەکان) کە سونی بوون دەستیان بە سەر بیودەکان داگرت. لە لایەن عەباسییەکانەوە سەرکردەی سەلجوقییەکان توغریل بەگ بە ناوی مەلیکی ڕۆژھەڵات ناو دەبرد. لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقی بە سەرکردایەتی مالیک شا فەرمان ڕەوایەتی خۆی گەورە کرد بۆ ڕۆژھەڵاتی دەریایی ناوەڕاست و ئاسیای بچووک و گەلێک بەش لە کەنداوی عەرەب. لە ھەمان کاتدا عێراق لە پێش کەوتن دا بوو لە بارەی ڕۆشنبیری و زانستی دا لە دوای مردنی مالیک ویلایەتەکە ھەڵوەشایەوە
ھاتنی مەغۆلەکان
لە ساڵی ١٢٥٨ مەنغولەکان ھێزی داگیرکەری خۆیان بەرەو بەغدا کەوتونەڕێ و داگیریان کرد. نەوەی جەنگیزخان، ھولاکۆ، دەستی کرد بەلەسێدارەدانی ئاخیر خەلیفەی عەباسی. و مرۆڤی زاناولێزان، نیگارکێش، شاعیر و مرۆڤی بە دینی لەسێدارەدان ھەروەھا شتەکانی لێتێکدان. عێراق بەڕێوە دەچوو لە تەورێزەوە لە ئێران. دوای سەرکردەی مەغۆل ئەبوسەئید لە ساڵی ١٣٣٥مرد، فەرماندەی جەلایل دەسەڵاتیان گرتە دەست لە عێراق تا ئەو کاتەی سەرکردەیەکی مەغۆلەکان تەیمورلەنگ بوو، بەغدای لە ساڵی ١٤٠١داگیر کردەوە. و زۆر لە خەڵکانی ئەوێی لە سێدارە دان. لەماوەی ساڵی ١٤٠٠ دا عێراق لە بارێکی سیاسی ئاڵۆزدا بوو لەڕووی ئابووری و ژیانی کۆمەڵایەتی.
سەفەوی و عووسمانی
لە سەرەتای ١٥٠٠ عێراق داگیرکرا لە لایەن تورکیاو فەرمانرەوای شیعەی تورکی (سەفەویەکان). لە ساڵی ١٥٣٤ عێراق داگیرکرایەوە لەلایەن ئیسلامە سونییەکانی عوسمانی کە ئەستەمبوڵیان پایتەخت بوو. لە عێراق سێ ناوچە دروست بوو بەغدا، مووسڵ و بەسرە، کە بەڕێوە دەچوون لە لایەن سێ پاشاوە کە سوڵتان لە ئەستەمبوڵ بۆخۆی دەست نیشانی کرد بوون. بەڵام عوسمانییەکان وڵاتەکەیان بەشێوەیەکی کەم و کوڕی و بێسەروبەر بەڕێوە دەبرد بۆیە سەفەویەکان لە ساڵی ١٦٢٣ توانیان عێراق بگرنەوە. لە ساڵی ١٦٣٨ دیسانە کە عوسمانییەکان بە سەرکردەی عوسمان مرادی چوارەم، ھەرسێک ناوچەکەیان گرتنەوە. عوسمانییەکان لە عێراق بوون تا ساڵی ١٩١٨ بەڵام لە زۆر کاتدا، و لە زۆر شوێندا ناوچەی سەربەخۆ ھەبوو. لەوانە کوردەکان فەرمان ڕەوای بابان دەسەڵاتی خستە ژێر دەستی خۆی لە سەروی عێراق لە کۆتای ١٦٠٠ دا. لە ناوچەکانی بەسڕە دا زۆر ناوچە بە دەست شێخەکانی ناوچەکە دا بوون. لە ساڵی ١٧٠٤ حەسەن پاشا لە بەغدا سەرکردایەتییەکی ناوچەی دامەزراند، کە تا ساڵی ١٨٣١مایەوە. لە کۆتای ١٨٩٠ دا و لە سەرەتای ١٩٠٠ کێبەڕکێی گرنگی بریتانییەکان و ئەڵمانییەکان لە عێراق بوو. ئەڵمانییەکان ڕێگایان پێدرا بوو لە لایەن سوڵتانەوە لە ئەستەمبوڵ کە ھێڵی شەمەندەفەر ڕاکێشێ بۆ بەغدا. ئەوەش لە لایەن بریتانییەکانەوە وەکوو دژایەتییەک دەبیندرا دژی دەسەڵاتی خۆیان لە ھیند و ئەڤغانستان.
جەنگی جیھانی یەکەم و عێراق
وێنۆک|ھاتنی سوپای بەریتانییە بۆ عێراق بە سەرکردایەتی فریدریک ستالین مۆد ١٩١٧ بەغدا بریتانییەکان لە شەڕی جەنگی جیھانی یەکەم وردە وردە عێراقی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. لە کۆنفرانسی ئاشتی لە پاریس لە ساڵی ١٩١٩ عێراق بوو بە ژێر دەستەی بریتانیا. و قەرارەکەش جێبەجێ کرا لە ساڵی١٩٢٠. بریتانییەکان قەراریان دا کە عێراق بکەن بەمەلیکییەت و مەلیک فەیسەڵیان دانا. مەلیک فەیسەڵ کە ھاوپەیمان بووە لەگەڵ بریتانییەکان دژی تورکەکان. ناوچەی موسڵ بوو بە پرسیارێکی ئاڵۆز لە نێوان عێراق و تورکیادا، بەڵام (نەتەوەیەکگرتووەکان) کردیان بە خاکی عێراق لە ساڵی ١٩٢٥. لە جیاتی ئەوە بریتانیا داوای لە عێراق کرد لە قەرارێک کە لە ساڵی ١٩٢٣ دا ئیمزاکرا بوو کە بۆ ماوەی چوار ساڵ بریتانیا لەوێ بمێنێتەوە بەڵام دەیان ویست زیاد بکرێت بۆ ٢٥ ساڵ و پارێزگاری لە کوردەکان بکەن لە عێراق. دەسەڵاتی سیاسی لە عێراق ھاتەدەستی عەرەبی سونی کە مایەتی، مەلیک فەیسەڵ سونی بووە و و بوونی ئەو چووەتەوە سەر ئایلەی ھاشمی. عەرەبی شیعەی زۆرینە دەسەڵاتی لێ کەم کرایەوە لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووریدا بەڵام کوردە سونییەکەمایەتییەکان دەسەڵاتی سیاسی خۆیان پتەوتر کرد.
سیستمی پاشایەتی عێراقی
وێنۆک|بازاڕی موسڵ ١٩٣٢ سەربەخۆ بوونی مەلیکایەتی لە عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ دانی بەرەسمی پێدانرا، لە ساڵی ١٩٣٣ مەلیک فەیسەڵی یەک مردو کوڕەکەی غازی ھاتە جێگای ئەو. غازی کێشەیەکی گەورەی ھەبوو لەگەڵ کوتلە ئاینییەکان و کەمەنەتەوەیەکان. غازی لە کارەساتێکی سەیارە دا لە ساڵی ١٩٣٩ گیانی لە دەست دا. کە فەیسەڵی دوو منداڵبوو بۆیە ئامۆزایەکی خۆی، ئەمیر ئەبدوڵڵا دانا بە مەلیک نوری سەئید کە ھاورێیەکی مەلیک فەیسەڵ بوو دەسەڵاتی وەزیرایەتی تەواوی لە دەست دا بوو لە سەردەمی مەلیکایەتیدا عێراق یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی نەتەوەیەگرتووەکانی عەرەب لە ساڵی١٩٤٥ و ھەمان ساڵ بوو بە ئەندام لە وڵاتە یەگرتووەکان. عێراق دژی پلانی دابەشکردنی فەڵەستین بوو لە وڵاتە یەکگرتووەکان و بەشداری بەھێزی چەکداری شەڕی عەرەب و ئیسرائیل کرد لە ساڵی ١٩٤٨. بەرھەم ھێنانی نەوت زیادی کرد و بۆڕی نەوت بۆ لوبنان و سوریا دروست کران لە نێوان ساڵەکانی ١٩٤٩بۆ١٩٥٢، ئەوەش بۆ ھۆی پەرەسەندنی ئابووری وڵاتەکە. ئەو ھێزانەی کە دژی ڕژێم بوون زۆر بەخێرایی لە زیاد بوون دا بوون، بەھۆی ناڕەزای دژی ڕژێم و بەڕازی نەبونی ھاوبەشیکردنی ڕژێم لە پەیمان نامەی بەغدا لە ساڵی ١٩٥٥. ھەروەھا لە بەر ئەوەی ڕژێمی نوری کەوتبۆ پارە خواردن و بەرتیل خواردن و خەڵکی سیاسی دژ بە ئەو ئازارو ئەشکەنجە دەدران. لە ساڵی١٩٥٨کودەتایەک دژی مەلیکایەتی فەیسەڵی دوو نوری سەحید بەرپا بوو کە ناوی بە شۆڕشی ١٤ی ئەیلوول دانرا. لە کودە تایەکەدا مەلیک فەیسەڵی دوو، و ئەمیر ئەبدوڵڵا کوژران و نوری سەئید لە ڕێگای ھەڵاتن دا کوژرا
شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨
وێنۆک|ڕێبەرانی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی١٩٥٨ لە عێراق شۆڕشی ١٤ی جولا (گەلاوێژ) لە بنەچەدا کودەتای سەربازی لە ١٤ی جولای ١٩٥٨، لە دژی سیستەمی پاشایەتی و لە دژی مەلیک فەیسەڵی دووەمی عێراق بەئەنجام گەیەنرا کە بەپێی سەرچاوە نافەرمییەکان لەم شۆڕشە بەکۆی گشتی ١٠٠ کەس کوژران، لە ئەنجامی شۆڕش یان کودەتاکە عەبدولکەریم قاسم بووە یەکەم سەرۆک وەزیرانی عێراق، کۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی ھێنراو ڕژێمی کۆماری لە عێراق ڕاگەیێنرا
سەردەمی کۆماری ١٩٥٨
لە ساڵی ١٩٥٨ سەردەمی مەلیکایەتی ڕوخاو دەوڵەتی عێراق دروست بوو و عەبدولکەریم قاسم ھاتە سەر حوکم. قاسم بانگەوازی بیروڕای ئازادی دەکرد و پەیماننامەی بەغدای لە ساڵی ١٩٥٩ ھەڵوەشاندەوە. قاسم، بارزانی بانگ ھێشت کردەوە بۆ خاکی عێراق لە وڵاتی دەربەدەری یەکێتی سۆڤیەتی ئەوکاتە. قاسم لە سەرەتادا ھاریکاری دەکرا لە لایەن عەرەبەکان و شوعییەکان ھەروەھا سەرۆک ھۆزەکانی کورد وەک بارزانی لە حکومڕانی خۆیدا. بەڵام ئەو ھاریکارییە زۆر تەمەنی کورت بوو. گرژی لە نێوان قاسم و بارزانی دا دروست بوو لە سەر بەڕێوە بردنی ئۆتۆنۆمی کوردستان. ھەروەھا لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بارو دۆخی ئاڵۆز بوو تاوای لێھات قاسم لەکودەتایەکی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٣ دا کوژرا. حکومەتێکی تازە بە سەرۆکایەتی عەبدولسەلام عارف ھاتە سەر حوکم. عەبدولسەلام عارف لەکارەساتێکی کۆپتەردا لە ساڵی ١٩٦٦ دا کوژرا. جەنەڕاڵ عەبدولرەحمان ئارف کە برای عەبدولسەلام بوو ھاتە جێگای ئەو. لە ساڵی ١٩٦٨ عەبدولرحمان لە کودەتایەک دا لە سەر حوکم لابردرا.
ڕژێم بەعس
حزبی بەعس دەسەڵاتی گرتە دەست و جەنەراڵ ئەحمەد حەسەن بەکر بوو بە سەرۆک کۆماری عێراق. دروشمی حزبی بەعس ئەوە بوو «یەکێتی حزبی سۆسیالیستی عەرەبی بوو، لە دویشدا نیشتیمانی عەرەبی قسەی سەر زاریان بوو. دان پێدانان بەڕەسمی بەمافەرەواکانی کورد و ناوچە کوردییەکان، ئەوە بوو بەیانی ١١ ئازاری ١٩٧١لێ کەوتەوە، بەڵام ڕژێمی بەعس لە پەیمانەکانی خۆی پاش گەز بۆوە پەیمانی جەزائیریان لە ساڵی ١٩٧٤ مۆر کرد لەگەڵ ئێران. لە پاش مردنی (کوشتنی) ئەحمەد حەسەن بەکر لە ساڵی ١٩٧٩سەددام حوسێن ھاتە سەر حوکم، کە دەمێک بوو دەسەڵاتی سەرەکی لە دەست دابوو.
شەری عێراق و ئێران
شەڕەکە لە نێوان ئێران و عێراق دا ڕوویدا ئێران بەسەرکردایەتی ئایەتوڵا خومەینی و عێراق بەسەرکردایەتی سەدام حوسێن، لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ شەڕەکە ٧ ساڵ و ١٠ مانگ و ١٦ ڕۆژی خایاند. لە ساڵی ١٩٨٠ عێراق دەیەویست، سنوری شەتلعەرەب بگێرێتەوە بۆ خۆی کە لە ساڵی ١٩٧٤ عێراق دابووی بە ئێران لە بری ئەوەی ئێران ھاریکاری کوردەکان نەکات. عێراق ھاریکارییەکی تەواوی ھەبوو لەلایەن وڵاتە عەرەبییەکانەوە دژی شیعەی ئێران. لە شەرەکەدا ئەورووپا و یابان وڵاتی دورگەی عەرەبی بەتایبەتی سعودییە ھاریکاری عێراقیان دەکرد بەپارە (قەرز) بە نزیکەی ٨٠ میلیارد دۆلاری ئەمریکی. دوای ڕاوەستانی شەڕ، وڵاتەکان دەیان ویست قەرزەکانی خۆیان لەگەڵ عێراق باس بکەن. بەڵام عێراق خۆی لە گێلی دەدا. ئەمریکا کە قەرزی نەدابوو بە عێراق لە جیاتی ئەوە قەرزی پێداو یارمەتی خواردەمەنی بە عێراق دەدا. ئەمریکا گەلێک کومپانیای نەوتی عێراقی کڕی و ھاوکاری ئەمریکا و عێراق زۆر گەرم بوو تا ئەو کاتەی عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ کوێتی داگیر کرد، و لە ھەمان ساڵ دا پەیمانی ئاشتی لە نێوان ئێران و عێراق مۆر کرا. دوو سەبەبی ھێرشی عێراق بۆ سەر کوێت، یەکەم: عێراق دەی گوت کوێت سەر بە عێراق بووە و یەکێکە لە ناوچەکانی بەسڕە و. سەبەبی دووەم: داواکردنی کوێت لە قەرزەکانی کە دابووی بە عێراق دژی شەڕی ئێران. ئەوە بوو ئەمریکا بە ڕەزامەندی وڵاتە یەکگرتووەکان لەگەڵ ھاوپەیمانییەکانی کە بریتانیا، فەڕەنسا و پێنج وڵاتەکەی کەنداوی عەرەبی، میسر، سوریا و مەغریب ھێرشیان کردە سەر عێراق. ئازاد کردنی کوێت لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٩١ دەستی پێکرد و لە ٢٨ ی مانگی شوباتی ھەمان ساڵ شەڕ ڕاوەستا. ھاوپەیمانەکان کوێتیان بە عێراق بەجێھێشت و سەرکەوتن، عێراق بە ھەموو مەرجێکی ئەمریکا ڕازی بوو. لەو مەرجانە نەمانی زۆری ھێزی سەربازی، داپڵۆساندنی چەکی قورس و دان پێنان بە وڵاتی کوێت.
ڕاپەرینی کوردەکان و شیعەکان
لە خواروی عێراقەوە شیعەکان و لە کوردستانیشەوە کوردەکان ھەلیان قۆستەوە بە کزبوونی ڕژێم و دەستیان کرد بە ڕاپەڕین. لە کوردستان لە ٥ ی مانگی ئازاری ١٩٩١ گەلی کورد بە ھاوکاری پێشمەرگە ڕاپەڕینی خۆیان دەست پێکرد لە شاری ڕانیەوە. گەلی کورد ئەوەندە تامەزرۆی ئازادی بوو یەکگرتنەکی تەواوی خەڵکانی گرتپۆوە، ھەمووی یەک دەنگ یەک ھەڵوێست بێ ئەوەی بیر لە تەسکایەتی حزبی یان کەسایەتی بکاتەوە. دروشمی خەبات و ئازادی بوو بۆ کوردستان. بۆ ماوەیەکی کەم گشت ناوچە کوردییەکان ئازاد کران بە کەرکوکیشەوە.
کۆڕەوی ١٩٩١
ڕژێمی بەغدا لە خواروی عێراقەوە کەوت بۆ سەر گیانی شیعەکان و کوشتن و برین و بەکۆمەڵ کوشتن. لە خووارو ڕاپەرینی شیعەی تواندەوە و ھەموو ھێزەکەی خۆی کۆکردەوە بۆ سەر کوردستان، بەکۆپتەر و تۆپ و لەشکرەوە ھێرشی ھێنا، ئەوە بوو کۆڕەوە بەکۆ‌مەڵەکەی چەند ملیۆنی لێ کەوتەوە. دەتوانین بڵێین خۆش بەختانە لەرێگەی میدیاکانەوە کارەساتە دڵتەزێنەکە گوێزرایەوە بۆ سەر شاشەی تەلەفیزیۆنەکان لە گشت جیھاندا. ھێزە ھاوپەیمانەکان دوو ھێزی دژە فڕۆکەیەکانی عێراقیان دروست کرد، کە عێراق نەتوانێ جموجۆڵی سەربازی و فڕۆکەیی لەم ناو چانەدا بەکار بھێنێ، ئەویش ھێڵی ٣٢ لە خوارەوە، و ھێڵی ٣٦لە سەرەوە.