cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەلەکترۆنیک
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلەکترۆنیک پۆل:فەنیاری
تایم ١٠٠
تایم ١٠٠ (بە ئینگلیزی: Time 100) بریتییە لە لیستێکی ساڵانەی گرنگترین ١٠٠ کەسایەتیی جیھان، کە کاریگەری زۆریان ھەبووە لەسەر خەڵک، ئەم لیستە لەلایەن گۆڤاری تایم کۆدەکرێتەوە. بۆ یەکەم جار ئەم لیستە لە ساڵی ١٩٩٩ بڵاوکرایەوە، بەھۆی مشتومڕ و وتووێژی پەیمانگاکان ئەم لیستە بووە بۆنەیەکی ساڵانە.
پەراوێزەکان
پۆل:لیستە جیھانییەکان
زیگمۆند فرۆید
سیگمۆند فرۆید (١٨٥٦ - ١٩٣٩) پزیشکێکی دەرونزانی نەمساوییە، دامەزرێنەری پەیڕەوی دەرونشیکارییە، فرۆید یەکێکەلە گەڕیدە ھەرەمەزنەکان، لە مێژوی مرۆَڤــایەتیدا چەندان ناوچەی نەزانراوی ئاشکراکردوە، ئەو ناوچانەش پێش ئەو کەس پەی پێ نەبردوون، بەڵام جیاوازی ئەم لەگەڵ گەڕیدەکانی تردا ئەوەیە، ئەم ئەمریکای خۆی لە ناخی مرۆڤـدا دۆزیەوە، نەک لە جوگرافیای دەرەکیدا، ئەویش مەبەستمان جیھانی نەستە، کە وەکو مۆزەخانەیەک بەشی ھەرە زۆری یادەوەری و ھەستە سەرکوتکراو و چەپێنراوەکانی ژیانی ڕۆژانەمان لەوێدا پاشەکەوت دەکرێت و لەکاتی پێویستدا سەر ھەڵدەدەنەوەو، دێنە پێشەوە، بەڵام ئەو کاتە پێویستانە چ کاتێکن؟ فرۆید دەڵێ لەکاتی شۆک وڕوداوە ‌ناخۆشەکان و جیھانی خەون و ھەندێ لە نەخۆشیەکاندا دێنەوە پێشەوە. گرنگی دۆزینەوەکانی فرۆید لەوەدایە کەھەمیشە بەدوای ئەو پرسیارەدا دەگەڕێت: بۆچی خەڵک بەم شێوەیە ڕەفتار دەکەن کە پێی ڕاھاتون؟
ژیاننامە
فرۆید لە مایسی (١٨٥٦) لە خێزانێکی جولەکەی دەستکورتدا لە دایک بووە، پاشان خێزانەکەی لە دەستی ھەڵمەتی ھۆلۆکۆست (دژەسامیەت) ھەڵھاتون چون بۆ شاری (لێپزینگ)، پاشان دوای ماوەیەکی کەم لە ڤییەننا جێگیربوون و فرۆیدی تەمەن چوار ساڵە بەشی زۆری تەمەنی خۆی لەو شارەدا بەسەر دەبات، ساڵی (١٩٣٨)، نازییەکان نەمسا داگیر دەکەن و لەسەر ئەوەی جولەکەیە، زۆری بۆ دەھێنن، ئەویش بە خۆیی و خێزانەکەیەوە ڕودەکاتە لەندەن و ھەر لەوێش دەمرێت.
شۆڕشی فرۆید لە کەسایەتی مرۆڤدا
ئەم ڕاپورتە ھەوڵدانێکە بۆ تێگەیشتن لە تیۆرە شۆڕشگێرێکەی فرۆید (سایکۆلۆژیایی شیکاری)، بەمەبەستی ئەوەی ئایا سایکۆلۆژیای شیکاری ئایدیایەکی مەزنە لە بواری کەسایەتیدا یاخود نا؟ ھەروەھا بنەما بنەڕەتییەکانی ئەم تیۆرە لێرەدا باسکراون، لەگەڵ باسکردنی بۆ چوونی شارەزایان لەم بوارەدا، ھەروەھا گەلێک ڕەخنە ئاڕاستەی تیۆرەکە کراون، باسکراون لەگەڵ لایەنە بەھێزو تۆکمەکانی تیۆرەکە.
ئەوەی پێویستە باسبکرێت، ئەوەیە کە سایکۆلۆژیای شیکاری میتۆدێکە بۆ تێگەیشتن لە کارە‌ عەقڵیەکان و قۆناغەکانی گەشەکردن و بەرەو پێشچونیان، سایکۆلۆژیای شیکاری ھەوڵ ئەدات بۆ دۆزینەوەی پەیوەندی ئاڵۆزی نێوان عەقڵ و جەستەی مرۆڤ، تێگەیشتن لە ڕۆڵی ھەست و سۆزەکان لەگەڵ ئەمانەشدا سایکۆلۆژیای شیکاری بناغەی گەلێک چارەسەری ترە.
بۆیە فرۆید پێی وایە سایکۆلۆژیای شیکاری کاریگەرترین میتۆدە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری لەبارەی عەقڵی مرۆڤەوە… وە لەڕێگەی سایکۆلۆژیای شیکارکردنەوەیە، کە نەخۆش ئەتوانێت خۆی ئازاد بکات لە ئاڵۆزیە عەقڵیەکان و ڕێگەی تریش بگرێتە بەر بۆ تێگەیشتن لە خودو ئەوانیتر.
بنەماکانی تیۆری سایکۆلۆژیای شیکاری فرۆید
لە پەرتووکی (AN DUTLINE PSYCHOANALYSIS): ١- فرۆید ئەو بنەمایانەی ڕونکردۆتەوە کە تیۆرەکەی لەسەر بنیاتنراوە سەرەتا فرۆید باس لەھەر سێ ھێزی (ID- EGO- SUPER EGO) ئەکات، واتە (ئەو، من، منی باڵا).
٣- فرۆید پرۆسەی عەقڵی ناساندوە بەوەی کە لە دۆخی ئاگایدایە، یان لەپێش ئاگایدایە، یاخود لە دۆخی نائاگایدایە ( شعور، ماقبل الشعور، لاشعور).
ڕێگەکانی چارەسەرکردنی سایکۆلۆژیای شیکاری بەچەند ھەنگاوێکدا تێئەپەڕێتت:
یەکەم: کۆکردنەوەی زانیاری لەڕێگەی دوانگەی سەربەستەوە (التداعی الحر)ەوە، ڕاڤەکردنی خەونەکان، ھەڵەی زمان لەلایەن نەخۆشەوە.
دووەم: لەو گریمانانەوە دەست پێدەکات کەچی بەسەر نەخۆشدا ھاتووە لە ڕابردودا، وەچی بەسەردێ لەژیانی ئێستایدا، دەرونشیکار پشت بەو زانیاریانە ئەبەستێت کەدوای تێبینی و چاودێریکردن بەدەستی ھێناون.. سەرکەوتن بەسەر ئەو بارە‌دا پێویستی بە ئارامگرتن ھەیە لەلای ھەر یەک لە دەرونشیکارو نەخۆشەوە.
ڕەخنە لە بارەی بەڵگەکانی فرۆیدەوە
(گروم باوم) کە یەکێکە لە سایکۆلۆژیستە نوێیەکان باوەڕی وایە، ئەو بەڵگانەی فرۆید تیۆرەکەی خۆی لەسەر بنیات ناوە ھەر لە بناغەوە تەواونین، تەنانەت بەڵگە ئیکلینیکیەکانیشی نەک جێگەی پرسیارن، بەڵکو جێگەی گومانیشن، چونکە ئەو بەڵگانە زیاترنین لە وەڵامەکانی نەخۆشەکە، بۆ پرسیار و پێشنیارەکانی بابای دەرونشیکار.
ڕەخنە لە تەکنیکەکانی فرۆید
دوانگەی سەربەست (التداعی الحر) ئەو ڕێگەیەیە کە لە سایکۆلۆژیای شیکاریدا بەکاردێت، کاتێک کە نەخۆش قسەئەکات لە بارەی ھەربابەتێکەوە بێت، ئەنجامی لێکۆڵینەوەکانی دەرونشیکار بەندە بەو قسانەی کە نەخۆش ئەیکات. بەپێی لێکۆلینەوەکانی (ستۆر ١٩٨٦) زۆر بەتوندی ئاماژەی بەوە داوە کە (تداعی الحر) نەئازادەو نەگونجاویشە بۆ تیۆری سایکۆلۆژیای شیکاری، وە (گروم باوم)یش دیسان پێی وایە کە ئەم ڕێگەیە وا لە نەخۆش ناکات یادەوریە خەفەکراوەکانی دەرببڕێت، لەبەر ئەوەی تا ئێستا ەیچ ڕێگەیەک نیە کە بتوانێت یادەوەریە ڕاستەقینەیەکان لە یادەوەریە خەیاڵیەکان جیابکاتەوە.
ڕەخنە لە بنەماکانی فرۆید
(پۆپەر)، یەکێکە لە بەناوبانگترین ڕەخنەگرانی بواری سایکۆلۆژیای شیکاری، ئەڵێت سایکۆلۆژیای شیکاری زانست نیە و ئەو پێشبینیانەی ئەم تیۆرەی پێناسراوە ناتوانین پێی بڵێین پێشبینی، چونکە ئەوانە پێشبینی ھەڵسوکەوتە، دیاردەکان نین بەڵکو پێشبینی بارە شاراوەکانی دەرونن. بۆ نمونە کاتێک کە تاکێک دەبینیت ناسراوە بە ھەندێ نەخۆشی نیرۆتیکی (عێابی) ناتوانین بڵێن ئەم مرۆڤە ئەم جۆرە یان ئەو جۆرە ژیانەی بەسەر بردوە لەکاتی منداڵیدا، کەواتە ەیچ کام لەم پێشبینیانە ناتوانرێت بە شێوەیەکی زۆر ورد بەدەست بێن. (ئێسینک) ئەڵێت: ڕوونترین بەڵگە لەسەر شکستی چارەسەری فرۆیدی ئەوەیە کە ھەندێک ڕێگەی تر جێگەی تیۆری فرۆیدیان گرتەوە بە شێوەیەکی سەرکەوتوو بۆ نمونە (چارەسەری ڕەوشتی) (سلوکی).
ھەڵسەنگاندنی لایەنە بەھێزەکانی سایکۆلۆژیای شیکاری
١- تیۆرەکە مەزنە، چونکە زۆر لەو شتانەی کە خەڵکی بە گرنگیان ئەزانێت، تیۆری سایکۆلۆژیای شیکاری قسەی خۆی لەبارەیەوە کردوە.
٣- تا ئەمڕۆش سایکۆلۆژیای شیکاری باشترین ڕێگایە بۆ ڕزگارکردنی نەخۆش لە نەخۆشیە عەقڵیەکان، قبوڵکردن و بڵاوبونەوەی سایکۆلۆژیای شیکاری لەسەرەتای سەرھەڵدانیەوە لەو سۆنگەیەوە بۆمان دەردەکەوێت کەچەندان دەزگاو ڕێکخراو کۆنفرانس بەستراون لەسەر بناغەی سایکۆلۆژیای شیکاری، کەدەکرێت سەیری تیۆری سایکۆلۆژیای شیکاری بکەین وەک تیۆرێکی نوێ خوازو شۆڕشگێر کەتا ئێستا بە زیندوی ماوەتەوە.
٤- یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی تر ئەوەیە، کە سایکۆلۆژیای شیکاری وەک جۆرێک لە ھەوێن وابوو بۆ زۆربەی کارەکانی تری بواری دەرونزانی، بێگومان ئەگەر ئەم تیۆرە نەبوایە ئەوا زۆر دیاردە ھەبوو ھەر بە نادیاری ئەمایەوە، تیۆری سایکۆلۆژیای شیکاری ڕۆشنای خستە زۆر لایەنی عەقڵی مرۆڤ کەپێشتر فەرامۆشکرابوون، بۆیە وەک دەرئەنجامێک سایکۆلۆژیای شیکاری ئێستا لەسەر تاسەری دنیادا بڵاوەی بەخۆیەوە بینیوە.
٥- لە بەھێزترین خاڵە پۆزەتیڤەکانی ئەم تیۆرە ئەوەیە کە دەتوانرێت وەربگیرێت (استعاب)، چونکە سایکۆلۆژیای شیکاری ھەوڵ ئەدات بۆ شیکارکردنی چەمکە دەرونیەکان، وسروشتی گەشەی مرۆڤ و لایەنەکانی وەزیفەی عەقڵی مرۆڤ و، لەگەڵ ئەمانەشدا ھەندێ لەخاوەن ئەزمونەکان پێیان وایە کەسایکۆلۆژیای شیکاری دەتوانێت ھەندێ دیاردەی دەرەوەی بواری دەرونزانی پێ وەسفبکرێت وەک (ئاین، سروشتی سەرکردەو و شوێنکەوتوانی، وێنە کێشانی ەونەری ….ەتد).
ھەڵسەنگاندنی گشتی سیستەمەکەی فرۆید
ئێمە دوو ڕەخنەی سەرەکیمان لە سیستەمەکەی فرۆید ھەیە، کە یەکێکیان فەلسەفیەو ئەویتریان زانستیە، لە ڕووی فەلسەفیەوە ئێمە ماتریالەکەی فرۆید ڕەتدەکەینەوە، فرۆید ھەموو وەزیفە بەرزەکانی مرۆڤ کورتدەکاتەوە، بۆ ئاستی ئاژەڵ، ئەو ەیچ جیاکاریەکی بنەڕەتی لە نێوان مرۆڤ و ئاژەڵدا ناکات، لای فرۆید مرۆڤ ئاژەڵێکە تۆزێک پەرەی سەندوە، ئەوەی مرۆڤ لە ئاژەڵ جیادەکاتەوە بریتیە لە ئایدیا زانستی و ەونەری و دینیەکانی، دەستکەوتەکانی ئەو تەنیا بریتین لە وەرچەرخاندنی پاڵنەری سێکسی، بەشێکی گەورەی سیستەمەکەی فرۆید بەم تەدارەکە ماتریالستیە گەندەڵ بووە، کەوا دیارە بە شێوەیەکی نەستیانە کەوتۆتە ژێر کاریگەری ئەو ژینگە ماتریالستەوە، کە فرۆیدی تێدا ژیاوە.
لە ڕووی زانستیەوە گەورەترین لاوازی فرۆید لەوەدایە، کە گشتاننێکی بێپاساوی مۆڵەق پێشکەشدەکات، فرۆید چاوێکی سایکۆلۆژی زۆر تیژی ھەیە، کەوای لێدەکات بتوانێت گرفتەکان بە شێوەیەکی وەھا شیکار بکات کە ەیچ کام لەوانەی پێش خۆی بۆی نەچوون، بەڵاَم بۆ بەدبەختی لە یەکدانە یان چەند بارێکی کەمەوە گشتاندنەکەی دەکات، ئەو لە نەخۆشیە نیرۆتیکیەکانەوە ھەندێک خاسیەت ھەڵدەھێنجێت و یەکسەر دەرئەنجامی گرێوگۆڵە دەرونیەکان، بەسەر ھەموو مرۆڤێکدا پیادەدەکات، ئەم گشتاندنە بەنسبەت عەقڵی زانستیەوە زۆر نامۆیە، ھەر ئەمەیە وایکردوە کەشتێکی تاڕادەیەک قورسە ڕەگەزە بەنرخەکانی ناو سیستەمەکەی فرۆید لە بێ بەھا یان ئەوانەی ماتریالەکەی تێکی داون، جیا بکەینەوە. دوای ئەوەی شەن و کەویان دەکەین و لە بیژنگیان دەدەین ژمارەیەکی زۆر لە ڕەگەزە بە نرخەکانمان بۆ دەمێنێتەوە، کە ەیچ قوتابیەکی سروشتی مرۆڤ ناتوانێت پشتگوێیان بخات.
بەڕاستیش لەکوێدا خەڵک خۆشەویستی دبینی، ئەو ڕقی ئەدۆزیەوە، لە کوێدا خەڵک ڕێزی باوک و دەسەڵاتیان ئەبینی، ئەو لە ململانێ و ڕکەبەرایەتیە شاراوەکان دەدوا.. لە کوێدا خەڵک تەندروستی ئەدۆزیەوە، ئەو باسی لە پەشێویە دەرونیەکان دەکرد.
کێشەکە لێرەدا ئەوە نیە ئایا تێگەیشتنەکانی فرۆید بۆ مرۆڤ و کۆمەڵگە، تێگەیشتنێکی ڕاستن یان ھەڵە، بەڵکو ئەوەی گرنگە و دەبێت ھەمیشە لەبەر چاومان بێت کەھەرگیز لە کێشەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگە تێناگەین، گەر بە وێستگەکانی فرۆیدا تێنەپەڕین.
لە کۆتایدا دەڵێین کەلتورێک کە ھێشتا فرۆیدی بە وردی نەناسیوە و پەرتووکەکانی وەرنەگێڕاوەو سەر قاڵی وتووێژی تێزەکانی نەبووە، ئەوا لە فەرھەنگ و کەلتورێکی لەم چەشنەدا فرۆید دەتوانێت ھەمیشە پرسیاری گرنگ و ئاسۆیەکی فراوانی وتووێژبێت لەسەر مرۆڤ، خێزان، پەروەردە.
ئەم تۆزە قسەیەش ھەوڵدانێکە بۆ نزیکبونەوە لە ناسینی بیریارێک کە کەمترین شت لە بارەیەوە بڵێین ئەوەیە، کە یەکێکە لە بیریارە مەزنەکانی مۆدێرنە.
سەرچاوەکان
پۆل:جووە نەمسایییەکان پۆل:مێژووی دەروونپزیشکی پۆل:مردووانی ١٩٣٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦ پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:بێدینەکان پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:زیگمۆند فرۆید پۆل:دەروونناسان پۆل:مەرگەکان لە لەندەن پۆل:زانا جووەکان پۆل:نارسسیزم
ئاداپازاری
ئاداپازاری (بە تورکی: Adapazarı) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای ساکاریا.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
بەستەری دەرەکی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ساکاریا پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:ئاداپازاری
ئێسکی باسک
وێنۆک|ءێسکی باسک (سوور) ئێسکی باسک کە لە دوو لای لەشی مرۆڤ و لە پەکەرەی دەستدا جێگیر بووە. ئەم ئێسکە لە سەرەوە (بەشی proximal) لەگەڵ ئێسکی دەفە (کتف) جومگەی (مەفسەل) شان و لە خوارەوە (بەشی distal) لەگەڵ ئێسکی کەوەرە(ulna) و زەند(radius)، جومگەی ئەنیشک پێک دێنێت.
بەستەرە دەرەکیییەکان
پۆل:ئێسکی باسک
دەرگای گەڕەک (دراما)
دەرگای گەڕەک (بە عەرەبی: باب الحارة)، درامایەکی عەرەبیە کە لەوڵاتی سووریا لەساڵی ٢٠٠٦ بەرھەم ھێنراوە تا ئێستا نۆ بەشی لێ بەرھەم ھاتووە بەگشتی درامایەکە باس لە خەباتی گەلی سووری ئەکات بەرامبەر داگیرکەری فەڕەنسی و لەپاڵ ئەمەشدا لایەنی کۆمەڵایەتی و ئابووری خەڵکی عەرەبی لە سەردەکەمەدا پەخش دەکات.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی https://ar.wikipedia.org/wiki/باب_الحارة https://en.wikipedia.org/wiki/Bab_Al-Hara
ھاووڵاتی (ڕۆژنامە)
ھاووڵاتی ڕۆژنامەیەکی سەربەخۆ و ئازاد و ئەھلییە. لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠ ژمارە سفری کەوتە بەردەستی خوێنەرانی، کە لەو کاتەدا یەکەم ڕۆژنامەی ئەھلی بوو ھەفتەی جارێک دەردەچوو. تیراژی ھاووڵاتی لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ گەیشتە ٢١٠٠٠ دانە. تا لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٧ ھاووڵاتی بوو بە ھەفتەی دوو جار لە ڕۆژانی یەکشەممان و چوارشەممان. بەمەش تیراژی ھاووڵاتی بۆ ١٢٠٠٠–١٥٠٠٠ دانە دابەزی.
بڕیارنامەی ٣٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٩٨‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھاووڵاتی (ڕۆژنامە)
ھاووڵاتی ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستبەکاربوونییەوە وەک مینبەرێک خۆی ناساندووە کە بەبێ لەبەرچاو گرتنی ڕەگەز و بیرو- بۆچوونی ئایینی و سیاسیی ببێتە مینبەرێکی ئازا و ئازاد بۆ ھاووڵاتیانی کوردستان. ھاووڵاتی شێوازێکی نوێی بۆ دنیای ڕۆژنامەوانی کوردی لە چەرخی تازەدا ھێناوەتە ئاراوەو بەبێ یارمەتی و پشتیوانیی حیزبە کوردییەکان و حکوومەت دەستبەکار بووە و ھەمیشە لە ھەوڵی ئەوەدا بووە کە لەباری ئابوورییەوە خاوەن سەرچاوەیەکی سەربەخۆ بێت و یارمەتیی لە ھیچ حیزب و دەسەڵاتێک وەرنەگرێت. ھاووڵاتی لە ھەوڵی ئەوەدا بووە کە مینبەرێک بێت بۆ ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی کە بەھۆی ھەلومەرجی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە پەراوێز خراون و دەنگیان کپ کراوەتەوە، ویستویەتی پردێک بێت بۆ بەستنەوە و گەیاندنی دەنگی خەڵک بە دەسەڵات. بەردەوام بووە بۆ داکۆکیکردن لە ژیانی نالەباری ژنان و منداڵان و لاوان و دژی ھەر چەشنە ھەڵاواردنێکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی وەستاوەتەوە و لەو ڕووەشەوە تا ئێستا بەدەیان داوای یاسایی لەسەر تۆمارکراوە. ٢٥ی شوباتی ٢٠١٦ ڕۆژنامەی ھاووڵاتی بەھۆی قەیرانی دارایییەوە ڕاگیرا.
بڕیارنامەی ٣٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ھاووڵاتی (ڕۆژنامە)
سەرچاوەکان
کلیک بکە لەم لینکە بۆ چوون بۆ سایتی ھاووڵاتی
بەستەر دەرەکییەکان
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
ڕۆبۆت
وێنۆک|ڕۆبۆتی ئاسیمۆ
ڕۆبۆت ئامێرێکی سەربەخۆیه که دەتوانێ یا نەرمامێر یا مێکانیکی بێت. لاساییی مرۆڤ یان گیانەوەر دەکاتەوە. دەتوانرێت لەڕێی ڕۆبۆتەکانەوە کار ئاسانی لە ژیان بکرێت. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ لە زۆربەی کارگەکان کە لە توانای مرۆڤ بەدەرن ڕۆبۆتەکان کار ئاسانی دەکەن و بەکار دەبرێن. ڕۆبۆت شێوە و جۆریان جیاوازە بەڵام بە گشتی هەر ئامارێک فرمانێک جێبەجێ بکا لەڕێی پڕۆگرامکردنی و بەیەکەوە بەستنی بەشەکانی لەسەر بۆردی دایک کە پرۆگرام کراوە دتوانین پێی بڵێین ڕۆبۆت.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆبۆتەکان پۆل:ئەلەکترۆنیک پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
ماری ئان باربیێ
ماری ئان باربیێ شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ? پۆل:مردووانی ١٧٤٢ پۆل:مردووانی ١٧٤٥
لاوتسزی
لاوتسزی (بە چینی:老子) نووسەر و فەیلەسووفی چینی کەڤنارە وە کەسایەتییەکی کاریگەربوو لە بیروباوەڕی تاویزم. لاوتسی نووسەری تێکستی کلاسیکی (تاو تی چینگ ) بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٧ی پ.ز پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز پۆل:تاویزم پۆل:مردووانی سەدەی ٦ەمی پ.ز پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەواییەتی ژۆو پۆل:خەڵکی چینی دێرین پۆل:فەیلەسووفە چینییەکان پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
١٧٨٠
ساڵی ١٧٨٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٨٠
1751 – 1800
بەلاوات
بەلاوات یا بالاوات (بە عەرەبی: بلاوات، سوریانی: ܒܝܬ ܠܒܬ) شوێنێکی شوێنەواریی شاری ئیمگور-ئەنلیلی دێرینی ئاشوورییەکانە، و گوندێکی مۆدێرن لە پارێزگای نەینەوا لە دەشتی نەینەوا لە باشووری کوردستان لە عێراق. ٢٥ کیلۆمەتر (١٦ میل) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری مووسڵەوە دوورە و ٤ کیلۆمەتر (٢٫٥ میل) لە باشووری شارۆچکەی قەرەقووشی مۆدێرنی ئاشوورەوە دوورە.
ناوی کۆن
بەلەوات شوێنی شاری دێرینی ئاشوری ئیمگور-ئەنلیلە. مانای ئیمگور-ئێنلیل بریتییە لە "ئێنلیل ڕازی بوو". سەرنج بدەن لە بابلی کۆن دیوارێکیش ھەبووە بە ناوی ئیمگور-ئەنلیل.
مێژووی توێژینەوەی شوێنەوار
ئەم شوێنە لە ساڵی ١٨٧٨ لەلایەن شوێنەوارناس ھورمزد ڕەسامەوە ھەڵکەندراوە. ئەم شوێنە دیسان لەلایەن ماکس مالۆوانەوە بۆ قوتابخانەی شوێنەوارناسی بەریتانی لە عێراق لە ساڵی ١٩٥٦ ھەڵکەندراوە. ڕووپێوێکی ڕووی زەوی لەلایەن (D. J. Tucker) لە ساڵی ١٩٨٩ بۆ مۆزەخانەی بەریتانی ئەنجامدرا. دیوارەکانی شارۆچکەکە ڕووبەرێکی نزیکەی ٦٤ ھێکتاریان داپۆشیبوو.
مێژووی داگیرکاری
شاری ئیمگور-ئێنلیل لەلایەن پاشای ئاشووری نوێ ئاشورناسیرپاڵی دووەم (٨٨٤-٨٥٩ پێش زایین) دامەزراوە. لە دیجلەوە ١٠ کیلۆمەتر (٦.٢ میل) دوورە و لەسەوی ڕووباری خازر ھەڵکەوتووە، کە شاری کالێ(نەمروودی ئینجیلی/کەڵا) لێی بوو. ئیمگور-ئێنلیل لە نێوان شارە گەورەکانی ئاشووری نەینەوا و ئارابخا(کەرکووکی ئێستا) لە باشووری ڕۆژھەڵات بە درێژایی ڕێگای شاھانەی ئاشوور کەوتبوو. ئاشورناسیرپاڵی دووەم پێشتر پایتەختی لە ئاسورەوە گواستبووەوە بۆ کالێ و ڕەنگە دامەزراندنی ئیمگور-ئێنلیل ھەنگاوێکی دیکە بووبێت بۆ بەستنەوەی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. بیناسازی لە شوێنەکەدا لە ژێر دەستی شەلمانێری سێیەمی کوڕی ئاشورناسیرپاڵی دووەم بەردەوام بوو. ئەم شارە بۆ ماوەی نزیکەی دوو سەدە و نیو بوونی ھەبوو بەڵام وەک زۆربەی شارەکانی ئاشووری لە کاتی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ٦١٤-٦٠٥ پێش زایین لەلایەن ماد و بابلی و سەکاکان زەوت کرا و وێران کرا.
کولتوری ماددی
وێنۆک|کۆپی دەروازەی بەلەوات لە مۆزەخانەی بەریتانیا جگە لە پەرستگا و بینای کۆشکەکان، گرنگترین شوێنەوارەکان کە لەوێ دۆزراونەتەوە، ئەو شوێنە بوون کە پێیان دەوترێت دەروازەی بەلاوات. بەرزی دەروازەکان نزیکەی ٢٠ پێ بووە و سەر بە پەرستگای مامو خوداوەندی خەونەکان بووە. ئەمانە لە باندێکی برۆنزی پێکھاتبوون کە لە ڕێگەی بزمارەوە بە دوو دەروازەی دارینی کۆشکەوە بەسترابوو. باندە برۆنزیەکان قوربانیدانێک و دیمەنەکانی جەنگ لە ھەڵمەتەکانی شالمانیسەری سێیەمی پاشای نوێی ئاشووری (٨٥٩-٨٢٤ پێش زایین) نیشان دەدەن، و یەکەم وێناکردنی توخمەکانی دیمەن (وەک دار و شاخ) بوون لە ھونەری ئاشوریدا.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ھەمەیل
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شارستانی ئارووناوا
پانچۆ ڤیا
وێنۆک|پانچۆ ڤییا خۆسییە دۆرۆتیۆ ئارانگوا ئارامبۆلا ناسراو بە پانچۆ ڤییا (ماوەی ژیان:٥ی حوزەیرانی ١٨٧٨ تاکوو ٢٠ی تەمموزی ١٩٢٣) ، یەکێک بووە لە دیارترین سەرکردە شۆڕشگێڕەکانی مەکسیک، لە ٥ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٧٨ لەدایک بووە، شۆڕشێکی زۆری لەمەکسیک بەرپاکردووە ھەر بۆیە جووتیاران و ھەژارەکان نازناوی ڕۆبن ھوودی مەکسیکیان لێناوە بەڵام لەڕوانگەی سیاسەتمەداران دووژمن و تێکدەربووە. بانشۆ فییا بەھەژاری لەیەکێک لە گوندەکانی لاس میراس پەروەردەکراوە و لەبەر ھەژاری نەیتوانیوە لەقوتابخانە بخوێنێ و دەستی کردووە بە قەسابی، کاتێک کە بەوەی زانیوە خاوەنی یەکێک لە گێڵگەکان خوشکەکەی لاقە کردووە، ئەو پیاوەی کوشتووە و سواری ئەسپەکەی بووە و ھەڵھاتووە بۆ ناوچە شاخاویەکان، ھەر لەو ڕۆژەشەوە ناوی خۆی لە خۆسییە دۆرۆتیۆ ئارانگوا ئارامبۆلا وە گۆڕیوە بۆ بانشۆ فییا. بانشۆ فییا دوای ئەوەی ئەو خاوەن گێڵگەیەی کوشتووە و ھەڵھاتووە بووە بە پیاوێکی ئەفسانە و نەجگەرە ی کێشاوە و نە مەی خواردۆتەوە بەڵام ھەرگیز دوودڵی نەکردووە لە کوشتن و سووپایەکی بجوکی پێکەوەناوە و ژمارەیەک ھێرشی کردۆتە سەر چینە دەوڵەمەندەکان و لەھەموو ھێرشێکیشدا دەسکەوتەکانی دابەشکردووە بەسەر پیاوەکانی و ھەژارانی ناوچەکە. بانشۆ فییا ساڵی ١٩١٠ بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ فرانسیسکۆ مادیرۆ بۆتە سەرکردەیەکی سەربازی لە شۆڕشەی کە بۆتە ھۆی لابردنی سەرۆکی مەکسیک، بەھۆی لێھاتوییەوە پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ عقید، دوای چەند مانگێک بەپیلانێک تۆمەتی ناپاکیان داوەتە پاڵی و بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە، بەڵام توانیوێتی لە زیندانی سەربازی ھەڵبێت و ڕوبکاتە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا. بانشۆ فییا جارێکی دیکە گەڕاوەتەوە بۆ مەکسیک و سوپایەکی ٣٥ ھەزار سەربازی پێکھێناوە و شۆڕشی بەرپاکردووە و شۆڕشەکەی سەرکەوتوو بووە بەڵام ناکۆکی لە نێوانی و لەنیوان ئیمیلیۆ کارانزادا دروستبووە و شاری مەکسیکۆ سیتی پایتەختی داگیرکردووە و لەو ناوچانەی کە لەژێر دەسەڵاتیدابووە دەستیکردووە بە دابەشکردنی زەوی بەسەر جوتیاران و ھەژاراندا. بانشۆ فییا و پیاوەکانی ساڵی ١٩١٦ شارۆچکەیەکی سنووری ئەمریکای داگیرکردووە و سەرۆکی ئەمریکای ئەو کاتە فەرمانی کردووە ھێزێکی سەربازی ڕەوانەی ئەو ناوچەیە بکرێت و بەزینوێتی بێت یان بەمردوێتی بانشۆ فییا دەستگیربکەن بەڵام ھەڵمەتە سەربازیەکەی ئەمریکا شکستی ھێنا و نەیانتوانی بانشۆ فییا دەستگیربکەن. ساڵی ١٩٢٠ بانشۆ فییا خۆی ڕادەستی ھێزەکانی حکومەتی وڵاتەکەی کرد، ھەرچەندە لەلایەن ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکاوە داواکرابوو بەڵام دادگایی نەکرا چونکە نازناوی قارەمانی نیشتیمانی پێدرابوو ھەر بۆیە حکومەتی مەکسیک لێبوردنی بۆدەرکردووە و موچەشی بۆ بڕیوەتەوە و ئەویش لەکەشێکی ھێمن و ئاشتیدا لە گێڵگەکەی خۆیی کاری کردووە تاکو لە ٢٠ی تەمموزی ساڵی ١٩٢٣ لە تەمەنی ٥٥ ساڵیدا کاتێک لە ئۆتۆمبێلەکەیدا بووە دراوەتە بەر دەستڕێژی گوللە و دەست بەجێ گیانی لەدەستداوە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:مردووانی ١٩٢٣ پۆل:شۆڕشگێڕە مەکسیکیەکان
پاسار شێرکۆ
پاسار شێرکۆ کاریکاتێریستێکی کوردە لە سلێمانی ئەژی. بەرھەمەکانی لە سیخورمە، گەڕانەوە ئاسۆ، ھاوڵاتی بڵاو بوونەتەوە. ئێستا یەکەم گۆشەیەی کاریکاتێری ھەیە لە میدیای کوردی بە ناونیشانی "خەت و خاڵ" کە لە ڕۆژنامەی ھاوڵاتی بڵاو دەبێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆشەرە کۆئەندام
پۆشەرە کۆئەندام ئەو بەشە لە لەشی زیندەوەرە کە وا بەرگری لە تەماسی ئەندام نهێنیەکان لەگەڵ دنیای دەرەوە دەکات. ئەم کۆ ئەندامە هەندێک ئەندام لە خۆیدا دەگرێتە بەر کە بریتین لەمانەی خوارەوە:
کارکردەکان
پۆشەرە کۆئەندام (بە ئینگلیزی: Integumentary system) ئەرکگەلێکی جیاوازی هەیە. ئەمانەی لە خوارەوە دێن دەستەیێکی لەو ئەرکانەن:
پۆل:کۆئەندامەکانی لەش
یۆزگات
یۆزگات شارێکی تورکیا و ناوەندی پارێزگای یۆزگاتە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٩، ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٤٢١،٢٠٠ کەسە کە ١٠٦،٢٨٠ کەس لە شاری یۆزگات دەژین.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگای یۆزگات پۆل:شارەکانی تورکیا
بڕیارنامەی ٣٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لە لایەن سێنیگالەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٦٠١‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:پرتوگال لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
١٧٨١
ساڵی ١٧٨١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ڤیرجینیای ڕۆژاوا
ڤێرجینیای ڕۆژاوا ویلایەتێکی باشووری ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری چارلێستۆنە.
١٧٨١
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٨١
ڤیرجینیای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٣ پۆل:ڤیرجینیای ڕۆژاوا پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
١٧٨١
مردنەکان
1751 – 1800
ئاکسارای
ئاکسارای شارێکی تورکیا و ناوەندی پارێزگای ئاکسارایە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتوانی بە ٤٢٣,٠١١ کەس خەمڵێنراوە کە بەسەر نزیکەی ٧٦٥٩ کم٢ (٢٩٥٧ میل چوارگۆشە)دا دابەشکراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پارێزگای ئاکسارای ئاکسارای
فرەسەری ئەگزۆز
فرەسەری ئەگزۆز بە زۆری یان ئاسنی سادەن یان ستیڵی دژەژەنگن کە گازی ئەگزۆزی بزوێنەر کۆدەکەنەوە لە چەند سلندەرێک و دەیگوازێتەوە بۆ بۆڕی ئەگزۆزەکە. بۆ زۆر لە بزوێنەرەکان فرەسەری ئەگزۆزی شێوەبۆڕی ھەن کە ناودەبرین بە "سەرەکان" لە ئینگلیزی ئەمریکی و لو ئینگلیزی بەریتانی و ئوسترالی بە فرەسەری پوختەکار ناودەبرێن؛ و بە ئینگلیزی بەریتانی پێشی دەڵێن فرەسەری شێوەبۆڕی. ئەمەیان پێکدێت لە سەرەبۆڕی تاک بۆ ھەر سلندەرێک کە دەگەیەنرێن بە یەک تیوب کە ناودەبرێت بە کۆکەرەوە. جۆرێکی تر ئەگزۆز ھەیە بە ناوی ئەگزۆری (خشتەیی یان کڵاوەیی) ئەو جۆرە ئەگزۆزە بۆ ھەر سلندەرێک بۆڕی تایبەتی خۆی ھەیە و دوای دەبردرێتە ناو تیوبێک بەناوی (کۆکەرەوە) ئەو کڵاوانەی کۆکەرەوەیان نییە پێیان دەوترێ کڵاوەی زومی.
جۆری باوی کڵاوە لە بازاڕدا ئەو جۆرەیە کە لە ستیڵی نەرم یان دژە دەنگ دروست کراوە لە لێوار تەخت و تیرەی گەورەتر، لەوانەیە بە سیرامیک ڕووپۆش کرابن لە ناوەوە و دەرەوە یان بە گەرمی داپۆشراو یان بە ڕەنگێک، پلێتی کرۆمی بەڵام پاش ماوەیەک ڕەنگیان دەگۆڕێت بۆ شین، ستیڵی (دژە دەنگ) یش ڕەنگی زەرد دەبێت بەڵام کەمتر تا ڕاددەیەک لە کرۆم باشترە.
بۆچی بزوێنەری ڕوو تەختی ٨ڤی پێویستی بە ھەریەک لە ئێچ یا ئێکس بۆری ئەگزۆزە
ھەبوونی لێواری ڕاست و چەپ کە ھەریەکێکیان پێکدێت لە چوار سلندەر. لە کاتی کەوتنە کاری بزوێنەرەکە، پەستێنەرەکان دادەگیرسێن بە گوێرەی داواکاری داگیرسانی بزوێنەرەکە. ئەگەر لێوارەکان دوو پەستێنەری یەک لە دوای یەک بن ئەوا دەبێتە ھۆی دروستبوونی پەستانی بەرزی ھەوا بۆڕی ئەگزۆز. ناردنی دوو لێدانی کارەباش دەبێتە ھۆی جووڵە بەناویدا، لەو کاتەدا کە دوو لێدانی کارەبایی جووڵە دەکا لە بۆری ئەگزۆز کە یان "ئێچ" ە یان "ئێکس" کە دەبێتە پێچەوانەبوونەوەی ڕێرەوی لێدانی کارەبایی و ڕێرەوی دەگۆڕێت لە ناو بۆری "ئێچ ئێکس ". ھۆی نزم بوونەوەی پەستانی گشتی برێکی کەمە لە کەمبوونەوەی پەستانی شلگاز (شلە، ھەوا، گاز) بە درێژایی ڕێرەوی بۆرییەکە پێویستە ڕێبکەن. پێویستە ڕیگای کەمترین بەرگەگرتن وەربگیرێ، و پێویستە بڵاو بوونەوەی ڕاگیرێت، بەم شیوەیە کەمبوونی پەستان بە شێوەیەکی کەمترە بە بێ ھەریەک لە "ئێچ ئێکس" کە دەڕوات بۆ بۆری ئەگزۆز کە جیاوازدەبێت لەگەڵ بزوێنەر کە نابێت بکەوێتە ئیش لە کاتێک کە چوستی بەرز بێت. لێدانی دوانەیی ئەگزۆز وا لە بەشێکی لێدانی دواتری ئەگزۆز کە بە تەواوی دەرنەچێت لە سلندەرەکە یان دەبێتە ھۆی تەقان (بەھۆی لاوازبوونی ڕێژەی ھەوا – سووتەمەنی، ئەی ئێف ئاڕ) یان کەمبوونی بەھۆی بەرزی ئەی ئێف ئاڕ بە گوێرەی ماوەی ئەو لێدانە دوانەیییەن کە ماوەتەوە و تێکەڵەی لێدانەکان چییە.
ئەندازەی ئەگزۆزی داینەمیکی
لەم ڕۆژگارەدا تێگەیشتن لە سیستەمی ئەگزۆز و جوڵەی شلگاز بووەتە ھۆی پێشکەوتنێکت دیار لە بواری میکانیکی. لە دیارترین پێشکەوتنەکان ئەوەیە کە دەمەوانەی چوونەدەری توانابەرز بۆ زۆربەی «مۆتۆرسایکڵی یاماھا» داندرا کە کە کارەکەی ئەوەیە پەستانی پشتەوە لەگەڵ کۆکەرەوەی سیستەمی ئەگزۆز بۆ ڕاگرتنی شەپۆڵە پەستان کە ئەمە دەبێتە ھۆی خێرابوونی بزوێنەرەکە؛ و دەبێتە ھۆی ئەرک جێبەجێکردنێکی لە کەمەوە بۆ نیوە.
لە خێرایی نزمی بزوێنەر دەبێتە ھۆی دروستبوونی برێکی کەم لە لەرەلەر لە ناوەوەی بۆرییەکە لە بەردەم دەمەوانە داخراوەکە؛ و ھەروەھا بۆ زیادبوونێکی خێرایی کەمی زەبر، ئەگزۆزی گەورە داھێنراوە بۆ دروستکردنی شەپۆڵە پەستانی دەستکرد لەلایەن بەشە داخراوەکەی دەمەوانەی ناوەوە لەگەڵ ئەگزۆزی ئێکسەپ. لەو خاڵەدا کە چوار سەرەکیترین سلندەر و بۆرییەکان دەگەنە یەکتر، پێویستە ئەم خاڵی بەیەکگەیشتنە وەک کەشێکی دەستکرد ڕەفتاربکات و لە ئێستاوە گۆران لە پەستان لەو خاڵەدا کۆنترۆڵبکرێت، ئەمە دەبێتە ھۆی زیادکردنی لەناکاوی شەپۆڵە دراوەکە. کە ئەمەش دەبێتە ھۆی دروستکردنی ڕووبەرێکی گەورەتر بۆ جولان و دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی خێرایی زەبرەکە بە شێوەیەکی خێرا و بەمشێوەیە پەساتن قورستر دەبێت لە ئێکسەپ. ھۆکاری خیرایی لە دەمەوانەی «ئێکسەپ» ئەوەیە دەمەوانەکە کراوەیە و بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئەگزۆزەکە دەری دەداتە دەرەوە.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
یۆکایچی
یۆکایچی (四日市市,، یۆکایچی-شی) شارێکە دەکەوێتە پارێزگایی میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئابی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتوانی شارەکە دەگاتە ٣١٠،٢٥٩ کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە دەکاتە ٢٠٦،٤٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ
سووتەمەنی ئیسانۆل
ئیسانۆل
سوتەمەنی ئیسانۆل بریتیە لە (کحولی ئەسیل), ھەمان شێوەی ئەو کحولەیە کە لە خواردنە کحولیەکان بەدەست دێت و بەکاردێت وەک و سوتەمەنی. وە زیاتر وەک سوتەمەنی بۆ ماتۆرەکان بەکاردێت، بەشێوەیەک کە سوتەمەنی سروشتی زیاد بکرێ بۆ گازۆلین. ووە یەکەم ئۆتۆمبێل کە بە شێوەیەیکی گشتی بە پشت بەستنی تەواو لەسەر ئیسانۆل دا بروا ئۆتۆمبێلی جۆری (فیات ١٤٧) بوو. پێکھاتەی کیمیایی: لە کاتی دروستبوونی ئیتانۆل بە ڕێگای فێراندن (تەخمیرکردن)، شەکرەکانی وەک گلوکۆز وە جۆرەکانی تر کە لەناو گەنمەکان و دەنکەکانی خواردەمەنیەکان ھەن دەگۆرێن بۆ ئیسانۆل و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن C6H12O6 → 2 C2H5OH+ 2 CO2 + heat فیراندنی ئیسانۆل ھەموو کات بە شێوەیەکی خاوێن نابێت بە ڕێژەی ١٠٠٪ بەڵکو ماددەکانی وەک گلایکۆل و ئەسێتیک ئەسیدی لەگەڵدا ئەبێت
ئامادەکردنی ئیسانۆل
بۆ ئەوەی ئیسانۆل ئامادە بێت بۆ بەکارھێنان وەک سوتەمەنی دەبێت یەکەم جار ئەم ڕووە رەقەی دەوروبەری بەشێوەیەکی ڕێک لا ببردرێت وە ئەو ئاوەی کە تێیدا ماوەتەوە ئەویش بە ھەمان شێوە لاببردرێت. پاش کرداری فیراندن. وە دوایی ئەم پێکھاتەیە گەرم دەکرێت تاوەکو ئیسانۆل بە ھەوادا دەڕوات وە ئەم پڕۆسەیە ناو براوە بە (دڵۆپەکردن).
لایەنی ئابووری بەکارھێنانی ئیساتۆل
ئیسانۆل بە نزیکەیی ڕێژەی وزەی کەمتری ٣٤٪ بەکاردێنێت بۆ ھەر یەکەیەکی گازۆلین (بەنزینی خاوێن) وە ئەوەش ئەبێتە ھۆی کەمکردنی ڕێژەی میل بۆ ھەر گالۆنێک بە پێی پێوەری ئەمریکی ئەمەش ئەبێتە ھۆی کەمتر بە فیڕۆچوونی سوتەمەنی وەک ئەوەی گازۆلین و باشتر کارکردنی بەشەکانی تری مەکینە.
١٧٨٢
ساڵی ١٧٨٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٨٢
مەلا پەرێشان
محەمەد ئەبولقاسم ناسراو بە مەلا پەرێشان (لەدایکبووی ٧٥٧ دینەوەر، کرماشان – مردووی ٨٢٥) کۆچیی، بەرامبەر (١٣٥٦ – ١٤٢١) زایینی. بە «مەلا پەرێشانی دینەوەری»، «مەلا پەرێشانی کورد» و «مەلا پەرێشانی لەک»یش ناوبانگی دەرکردووە. یەکێک لە کۆنترین شاعیری کوردە کە بە شێوەزاری ھەورامی شیعری داناوە و لە چوارچێوەی شیعری ئایینیی یارسان چووەتە دەرەوە. مەلا پەرێشان لەسەر مەزھەبی شیعە و تەریقەتی حورووفیە بووە. نازناوی شیعرییەکەی مەلا پەرێشانە. fa:ملاپریشان
پەراوێزەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٣٥٦ پۆل:مردووانی ١٤٣١ پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:سۆفییە کوردەکان پۆل:خەڵکی پارێزگای کرماشان پۆل:وێژەی سۆفیگەری
جومگەی ڕیشاڵی
جومگەی ڕیشاڵی جۆرێک لە جومگەکانە (عەرەبی: مف‌صل) کەوا تەکان ناخوات و ناجووڵێت. ئەم جومگانە لە هەندێک شوێن وەک کەللە سەر بەرچاو ئەکەون. ئەم جومگانە بە هۆی زۆریەتی فیبرۆزەوە توانایی جووڵەی نیە.
جۆرەکانی جومگەی ڕیشاڵی
ئەم جومگانە هیچ چەشن جووڵەیێکیان نیە و کونی جومگەیشیان نیە. شێوازەکان
سەرچاوەکان
پۆل:جومگەکان پۆل:کەللەسەر
ژیان (فیلم)
ژیان فیلمێکی کوردییە کە ساڵی ٢٠٠٢ بەرھەم ھێنراوە؛ ماوەکەی ١٢٠ خولەکە، کاری دەرھێنان و نووسینی لەلایەن جانۆ ڕۆژبەیانی بۆ کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٢ پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:وشە و دستەوشە کوردییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠١
یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان
یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان ئەرکی سەرپەرشتی کردنی سەرجەم یاری و پاڵەوانێتییەکانی ھەرێمی کوردستانە لەیاری تۆپی پێ. سەرۆکی ئێستای یەکێتیەکە تاریق عەبدولرەحمانە.
پاڵەوانیەتیەکان
ئەو پاڵەوانیەتیەی لەژێر دەستی یەکێتییەکەیە:
پێچ
وێنۆک|چەندین جۆر پێچ پێچ یان بورغو (بە ئینگلیزی: Screw) ئامێرێکی سادە یە کە پێکھاتووە لە ڕوویەکی لێژ لوولپێچانە بە دەوری لوولەکێکدا ھەڵکراوە، لە کاتی خولانەوەی پێچەکەدا ھێزێکی بچووک دەخرێتە سەر تەواوی دوورییە درێژەکەی ڕووی لێژی پێچەکە، لەو کاتەدا، پێچەکە ھێزێکی گەورە دەخاتە سەر دوورییەکی بچووک کە پاڵی پێوە ناوە، پێچەکان بەکاردەھێنرێن لە زۆربەی کاتدا وەک ئامێری بەستن و جێگیربوون، ئەگەر بتوانیت پێچێک بکەیتەوە، تێبینیی ئەوە دەکەیت لەڕاستیدا ڕووتەختێکی لێژی زۆر درێژە.
سوودی میکانیکیی پێچ
ئەگەر بتوانیت ڕووی لێژی پێچێک بکەیتەوە، تێبینیی ئەوە دەکەیت ئەو ڕووە زۆر درێژە و لارییەکی سادەی ھەیە، ئەوەشت لەیادبێت ھەر کاتێک ڕوویەکی لێژ درێژییەکەی زیاتر بێت لە بەرزییەکەی سوودی میکانیکی گەورەتر دەبێت. ھەروەھا (دەمەوانە ی سەر قاپی دۆشاو، مرەبا) ئەوانیش نموونەی پێچن کە سوودی میکانیکی گەورەیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:میکانیک پۆل:تەکنۆلۆژیا پۆل:ئامێرە سادەکان
کانی قادری شێخ محەمەد فازل
کانی قادری شێخ محەمەد فازل گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی قادری شێخ محەمەد فازل لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مامیسک و لە باشوور لەگەڵ گوندی خۆرنەوازان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەڵەبی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەختەمینەی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ویسکۆنسن
ویسکۆنسن یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکا‌یە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری مەدیسۆنە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ویسکۆنسین پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٨
کەیفی
کەیفی (١٨١٤-١٨٨٣) ناوی فەتحوڵڵایە، هەروەها کەیفی جوانڕۆیی ناوبانگی دەرکردووە. زانیاری لە بارەی ژیانییەوە زۆر کەمە. لە بارەی جێگەی لەدایکبوون و ژیانی بەرایی شاعیرەوە حاجی قادری کۆیی دەڵێت:
ناوی "کوێرەدێ" لێرەدا دوو واتا ھەڵدەگرێ: یەکەمیان ئەو گوندەی کەیفی تێیدا لەدایک بووە و ژیاوە ناوی "کوێرەدێ" بووە، دووەمیان گوندێکی بچووک و کاول و بێ بایەخ.
ژیاننامە
کەیفی لە ساڵی ١٨١٤ لەو گوندەی ناوچەی جوانڕۆ لەدایک بووە. لەبەر ھەر ھۆیێک بێ یا وەک فەقێیێک مەڵبەندی خێزانی خۆی و باب و باپیرانی بەجێھێشتووە و لە کۆیە نیشتەجێ بووە، ئەو کاتە لە تەمەنی مێردمنداڵیدا بووە. بەپێی ئەو زانیارییانەی حاجی قادری کۆیی دەریدەبڕێ دەبێ کەیفی لە شارەزوور لەدایک بووبێ، لەبەر ئەوە بە (شارەزووری)ش ناوبانگی دەرکردووە. لەوانەیە ڕاستییەکە ئەوەبێ کەیفی خەڵکی جوانڕۆ بێ، قۆناغی یەکەمی کۆچکردنەکەی شارەزوور بووە، لەوێوە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٣ ڕووی کردۆتە کۆیە. وەکو ھەموو فەقێییکی بێگانە بووە بە میوانی مزگەوت بە مەبەستی زیندەگانی و تەواوکردنی خوێندنی حوجرە.
کەیفی لەلای مەلا عەبدوڵڵای جەلی خوێندوویەتی. لەو دەمەدا کۆمەڵێک لە مەلا و فەقێیانی مزگەوت دەمیان لە شیعر شیعرێن و شەڕە شیعریان دەکرد. وا ڕێک دەکەوێ شێخ ڕەزای تاڵەبانی ماوەیەک لە کۆیە دەژی بە مەبەستی خوێندن و میوانی شێخ غەفووری مامی دەبێ. لەسەر شیعر وتن ناخۆشی دەکەوێتە نێوان کەیفی و شێخ ڕەزا و ئەو کەسانەی دەم لە شیعر دەدەن. ئەنجامی ئەم مەسەلەیە دەگاتە ئەوەی کەیفی ڕیسوا ببێ و ھیچی بۆ نەمێنێتەوە تەنیا ئەوە نەبێ لە ساڵی ١٨٦٩ کۆیە بەجێ بێڵێ ھەتا ھەتایە، بە ڕێگەی ھەولێر و موسڵ و حەلەب ڕوو بکاتە شاری ئەستەمبوڵ. لەوێ لەگەڵ حاجی قادر جارێکی تر دەست لەملی یەکتری دەکەنەوە.
دەڵێن کەیفی لە ئەستەمبوڵ پەیوەندی لەگەڵ باڵیۆزخانەی فەڕەنسا بووە و شارەزایی لە زمانی فەڕەنسی پەیدا کردووە. وا دەگێڕنەوە کەیفی تەنیا ھۆنەرەوەی شیعر نەبووە، بەڵکو دەست ڕەنگین و وەستای کۆڵین (زەنگوگراف و لیتوگراف) و دارتاشین و مۆزاییک و گرافیک و خەت خۆشیش بووە. کەیفی لە ساڵی ١٨٨٣ لە ئەستەمبوڵ کۆچی دوایی کردووە و تا ئێستا گۆڕی نەدۆزراوەتەوە.
ناخۆشی نێوان کەیفی و شێخ ڕەزای تاڵەبانی
کۆمەڵێک شاعیر لە دەوری مزگەوتی گەورەی کۆیە کۆبووبوونەوە، ئەم مزگەوتە نێوەندێکی گرنگی خوێندەواری و ڕۆشنبیری بوو لەو ڕۆژگارەدا. گۆشەیەکی شیعری لەو کاتەدا لە ناوەوە بوو، فەقێیانی مزگەوت لە شێخ ڕەزای تاڵەبانی بەولاوە هیچ یەکێکیان لە پلەی کەیفی نەبوو، لەبەر ئەوە شێخ ڕەزا بەسەر هەموو ئەو شاعیرە پێگەیشتووانەدا زاڵ بوو. شیعر شیعرێن یان شەڕە شیعر جموجۆڵی یەکەمی ئەم کۆمەڵە خوێندەوارانە بوو. وا دەردەکەوێ گەڵێ جار ئەم دوو شاعیرە کەیفی و شێخ ڕەزا بەرامبەر بە یەکتری خەریکی شەڕە شیعر بووبن. لە پێشدا بە هێمنی و لەسەرخۆ و ئاشتییانە بە شیعر وەڵامی یەکتریان داوەتەوە، بەڵام لە دواییدا دەمیان لە یەکتری کراوەتەوە. لەبەر ئەوە شاعیریەتی کەیفی لە هی شێخ ڕەزا کەمتر نەبووە هەرگیز لە هەموو هەڵوێستێکدا نەیتوانیوە بەرامبەر بە کەیفی بوەستێ، بە پێچەوانە زۆر جار کەیفی پشتی شێخ ڕەزای بە ئەرزدا داوە. ئەم بارودۆخە دەماری چینایەتی شێخ ڕەزای بزواندووە و پێی ئاستەم بووە یەکێکی کەس نەناسی وەکو کەیفی لە ڕووی ڕابوەستێ، هەروەها بەبێ هیچ هۆیەک ئەو دەمارە لەلای مەلا عەبدوڵڵای جەلی مامۆستای کەیفی و چڵکاوخۆرەکانی بزواندووە بە تایبەتی لە ناو کۆمەڵانی فەقێیانی ناو مزگەوت، تا مەسەلە گەیشتۆتە ئەوەی هەندێ لە فەقێکان وێنەی زۆر ناشرین لەسەر دیوارەکاندا بۆ کەیفی بکێشن وەکو ئەوەی کەر و ئاژەڵی دیکە سواری بوون. بۆ کۆتایی هێنان بەم کارە ناڕەوایە مەلا عەبدوڵڵای جەلی بێ بەزەییانە تەنیا بەوە ڕازی نابێت بە جنێو کەیفی ڕسوا بکات بەڵکو بە لێدان لە مزگەوت دەری دەکا. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کەیفی کۆیە بەجێ بهێڵێ و بچێتە هەولێر لەوێوە ڕوو بکاتە ئەستەمبوڵ.
پەراوێزەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤ پۆل:مردووانی ١٨٨٣ پۆل:شاعیرانی کورد
شارلو پینۆ دوکلۆ
شارلو پینۆ دوکلۆ نووسەر و مێژووناسی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٤ پۆل:مردووانی ١٧٧٢
کلێمنس فۆن مێتەرنیش
وێنۆک|کلیمنس مترنیچ شا کلیمنس فینزڵ مترنیچ (ماوەی ژیان:١٥ی ئایاری ١٧٧٣ تاکوو ١١ی ١١ی حوزەیرانی ١٨٥٩) ، سیاسەتمەدار و پیاوی دەوڵەتی نەمسا بووە و لەگرنگترین کەسایەتیەکانی سەدەی نۆزدەھەم بووە، لە ١٥ مایۆی ساڵی ١٧٧٣ لەناوەڕاستی ڕۆژئاوای ئەڵمانیا لەدایک بووە، ساڵی ١٧٨٧ مێتەرنیش لەزانکۆی ستراسبۆرگی فەرەنسی دەستی بەخوێندن کردووە، بەڵام دوای ھەڵگیرسانی شۆڕشی فەرەنسا لە ساڵی ١٧٨٩ ناچار بووە واز لەخوێندن بھێنێت و فەرەنسای بەجێھێشتووە. مێتەرنیش ساڵی ١٧٩٢ لەڕیزی حکومەتی نەمسا ئیشی کردووە، دوای ئەوەی دوو ساڵ لە ئینگلتەرا ماوەتەوە ڕۆشتووە بۆ ڤیێنا و ساڵی ١٧٩٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ کۆنتیس ئیلیانوور فۆن مێتەرنیش کردووە کە کچی ڕاوێژکارێکی پێشووی ئیمپراتۆریەتی پێشووی نەمسا بووە ھەر بۆیە وەکو باڵیۆز لە شوێنێکی باڵا لەنەمسا دامەزراوە، ساڵی ١٨٠٣ وەکو باڵیۆز لە بەرلین دامەزراوە و دواتر ناپلیۆن داوای لێکردووە وەکو باڵیۆزی نەمسا بڕوا بۆ پاریس و لە ساڵی ١٨٠٦ لە پاریس دامەزراوە. ساڵی ١٨٠٩ دوای ھەڵگیرسانی جەنگی نێوان نەمسا و فەڕەنسا مێتەرنیش دەستگیرکراوە و خراوەتە زیندانەوە وەکو تۆڵەسەندنەوەیەک لە نەمسا کە دوو کارمەندی فەرەنسای دەستبەسەر کردبوو، کاتێک کە ناپلیۆن ڤێیەنای داگیرکرد بەرامبەر بە ئازاد کردنی دوو کارمەندە فەرەنسیەکە ئەویشیان ئازاد کردووە، لە ساڵی ١٨٠٩ لەلایەن ئیمپراتۆرەوە کراوە بە وەزیری دەروەی نەمسا و تاکو ساڵی ١٨٤٨ لەم پۆستە بەردەوام بووە. دوای دۆڕاندنی ناپلیۆن ناوی مێتەرنیش وەکو ئەستێرە درەوشاوەتەوە، لە ساڵی ١٨١٣ نازناوی شا و کۆنتی لێنراوە، لەماوەی ٣٠ ساڵدا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە سیاسەتی ئەورووپادا و مێژوو نووسانیش ماوەی ساڵی ١٨١٥ بۆ ساڵی ١٨٤٨ یان ناو ناوە بە ناوی سەردەمی مێتەرنیش، بە دانەری بنەماکانی کاری سیاسی دادەنرێت کە زلھێزەکانی ئەورووپا لەدوای کەوتنی ناپلیۆن بۆ ماوەی ٤٠ ساڵ پەیڕەویان کردووە. کلیمنس فۆن مێتەرنیش لە ١١ یۆنیۆی ساڵی ١٨٥٩ لەڤیێنا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٣ پۆل:مردووانی ١٨٥٩ پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا
بڕیارنامەی ٣٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نیوچەکیشوەری ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٦٠٨‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١ پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی
کۆڤید-١٩ لە دووگیانی
وێنۆک کۆڤید-١٩ لە دووگیانی کاریگەری کۆڤید-١٩ بە تەواوی زانراو نییە بەھۆی کەمبوونی زانیاری پشت پێبەستراوی پێویست
کاریگەری لەسەر ئافرەتی دووگیان
لە ئایاری ٢٠٢٠، لە کۆلێژی شاھانەی (RCOG) وە لە زانکۆی شاھانەی (RCM) ڕێپۆرتێکیان لەسەر لێکۆلینەوەیەک بڵاوکردەوە بەبەکارھێنانی سیستەمی تەندروستی دووگیانی پزیشکی بەریتانیا، کە لێکۆلینەوە لەسە ٤٢٧ ئافرەت و مناڵەکانیان کراوە لێکۆلینەوەکە ئەوەی خستۆتە ڕوو کەوا ٤.٩ کەسی دووگیان لەھەر ١٠٠٠ کەسێک کە چووە بۆ نەخۆشخانە بەھۆی کۆڤید-١٩ و ( ١ لە ١٠ ) یان پێویستیان بە چاودێری چڕ ھەبووە دۆزینەوەکان پشتگیری پێشنیارەکانی پێشووتر دەکەن کەوا ئافرەتی دووگیان مەترسی زیاتری لەسەر نییە لە ئافرەتی ئاسایی، کەسێک کەوا ( بەتەمەن داچوو بێت، کێشی زۆر بێت، قەڵەوی ھەبێت، یان پێشووتر حاڵەتی فشاری خوێن و شەکرەیان ھەبێت) ئەوا ئەگەری چوونە نەخۆشخانەیان زیاترە
سەرچاوەکان
پۆل:کۆڤید-١٩ پۆل:کێشەی تەندروستی لە دووگیانی دا
ڕەگی دووەمی ٢
وێنۆک|200px| ژێی [[سێگۆشەی دوولایەکسان|سێگۆشەیەکی دوولایەکسانی وەستاو یەکسانە بە ڕەگی دووەمی دوو لە کاتێکدا کە درێژایی لا وەستاوەکان یەکە.]] ڕەگی دووەمی ٢ ژمارەیەکی ڕاستەقینەیە کە کاتێک لە خۆی بدرێتەوە ئەنجامەکە یەکسان دەبێت بە ٢. لە ئەندازەدا ژمارەی \sqrt{2} تیرەی (کۆتەرە)ی چوارگۆشەیەک دەنوێنێت کە درێژی لاکەی یەک بێت. وێنۆک|200px|ڕەگی دووەمی دوو.
1.41421 35623 73095 04880 16887 24209 69807 85696 71875 37694 80731 76679 73799....
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ژمارە ناڕێژەیییەکان پۆل:تیۆرمی پیتاگۆرس
ھێزی دەریایی عێراقی
ھێزی دەریایی عێراق (بە عەرەبی: القوات البحریة العراقیة)، یان ھێزی پاراستنی دەریایی عێراق لقی خزمەتگوزاری جەنگی دەریایی ھێزە چەکدارەکانی عێراقە. لە ساڵی ١٩٣٧ پێکھێنرا، سەرەتا وەک ھێزی بەرگری کەناراوەکانی عێراق، ئەرکە سەرەکییەکانی پاراستنی کەناراوەکانی عێراق و سەروەت و سامانی دەریایی عێراق بوو، ناوی فەرمی لە ١٢ی ١ی ٢٠٠٥ گۆڕدرا بۆ ھێزی دەریایی عێراق
وێنۆک|ئاڵای ھێزی دەریایی عێراق.
تا مانگی شوباتی ٢٠٢١، ھێزی دەریایی نزیکەی ٣٠٠٠ دەریاوان و ھێزی دەریایی ھەبوو کە بارەگایەکی ئۆپەراسیۆن و پێنج فەوج لە ئاودا و دوو کەتیبەی دەریایی پێکدەھێنن.
ھێزی دەریایی بە سەرۆکایەتی دەریاوان محەممەد جەواد پلانی ھەبوو بۆ دروستکردنی شەش بەلەمی دەورییەی پلە ئەلئوبوور لە بەغدا، یەکەم بەلەم کە لە ئەیلوولی ٢٠٠٥دا ھاتە خزمەتەوە. بەڵام ئەم پڕۆژەیە لە کۆتاییدا ھەڵوەشایەوە. سەرەڕای ئەوەش، دوو کەشتی دەریایی جۆری کۆرڤێت لە جۆری ئەسەد کە لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن ئیتاڵیا بۆ عێراق دروستکرابوون، لە سەرەتادا پلانیان بۆ دانرابوو کە لە دەوروبەری ساڵانی ٢٠٠٦–٢٠٠٧دا بگەیەنرێن. بەڵام دەرکەوت کە کەشتییەکان لە دۆخێکی خراپتردان لەوەی کە لە سەرەتادا باوەڕیان پێدەکرا، ئەمەش ھێزی دەریایی عێراقی ناچارکرد بە گرێبەستەکەدا بچێتەوە و لەبری ئەوە ٤ کەشتی نوێتر و بچووکتر لە جۆری دیسیۆتی دەستکاریکراو بکڕێت. ٥ کەشتی کۆرڤێتی بەڕیتانی و ١ بەلەمی دەورییەی سۆڤیەت کە لەلایەن ھێزی دەریایی عێراقی سەردەمی سەددام حوسێنەوە بەڕێوەدەبرا، بە ڕێککەوت لە شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ و لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەم کەشتیانە لەناوچوون.
شانشینی عێراق
ھێزی دەریایی عێراق لە ساڵی ١٩٣٧ وەک ھێزێکی بچووکی چوار کەشتی پێکھێنرا کە بارەگاکەی لە بەسرە بوو. لە نێوان ساڵانی ١٩٣٧ بۆ ١٩٥٨ بە پلەی یەکەم ھێزێکی دەریایی بووە.
کۆماری عێراق (پێش ساڵی ٢٠٠٣)
دوابەدوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ساڵی ١٩٥٨، ھێزی دەریایی عێراق دەستی بە فراوانبوون کرد. ئەکادیمیای کەنداوی عەرەبی بۆ خوێندنی دەریایی لە بەندەری ئوم قەسر لە بەندەری ئوم قەسر بنکەیەکی ئۆپەراسیۆنە و لە بەسرە دامەزراوە، کە بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە جەنگ و خوێندنی دەریایی ئەندازیاری پێشکەش کردووە. تا ساڵی ١٩٨٨ ھێزی دەریایی گەشەی کرد بۆ ھێزێکی ٥٠٠٠ کەسی، بەڵام لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراق لە ١٩٨٠–١٩٨٨ ڕۆڵێکی تاڕادەیەک کەمی ھەبوو. بەشێکی زۆری ھێزی دەریایی لە کاتی ئۆپەراسیۆنی مرواریدا لەناوچوون.
لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧ بۆ ١٩٨٧، ھێزی دەریایی عێراق ھەشت بەلەمی مووشەکی پلە ئۆسا، کە بە مووشەکی دژە کەشتیی ستایکس چەکدار بوون، لە یەکێتی سۆڤیەت وەرگرت. ھەروەھا چوار فرێگاتی پلە لوپۆ و شەش کەشتی کۆرڤێتی پلە ئەسەدی لە ئیتاڵیا کڕی، ھەرچەندە ئەمانە ھەرگیز بەھۆی سزا نێودەوڵەتییەکان دوای لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کوەیت لە ساڵی ١٩٩٠دا ھەرگیز نەگەیشتنە دەست.
سەرچاوەکان
پۆل:عێراق پۆل:تورکیا پۆل:کوردستان پۆل:مژارەکان لە چاند
گاسن
وێنۆک
گاسن ئامێرێکە بۆ کێڵانی زەوی.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
١٧٨٣
ساڵی ١٧٨٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٨٣
1751 – 1800
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان، حیزبێکی مارکسیستی کوردستانی عێراقە کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دامەزراوە. لە سەرەتای دەمەزراندنیەوە بە شێوازی نهێنی کاری خۆی کردوە. پاش خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١ لە لایەن حکومەتی هەرێمەوە مۆڵەتی ڕەسمی پێدراوە، بەڵام تا ئێستا بودجەی حزبی ئەو حوکمەتەی ڕەت کردۆتەوە.
مێژووی حزب
تا ئێستا ٣ کۆنگرەی بەستوە. کۆنگرەی سێهەمی بە جۆرێکی کراوە بەسترا وە لە ڕێگای ئینتەرنێتەوە پەخشکرا. ئەمەش لە میدیای کوردیدا دەنگی دایەوە،کە ئەم کۆنگرەیە بە شێوازێکی نوێ لە شێوازی کاری سیاسی لە کوردستان ئەنجامدرا.
چالاکی
لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١ شارەکانی کوردستان، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری رۆڵێکی گرنگی هەبوە لە سەرپەرشتی خۆپیشاندانەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٨ پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی کوردستان
چاوتێبڕین (ڕۆمان)
چاوتێیڕین (ناونیشانە تورکییەکەی Mahrem) ڕۆمانێکی تورکیە لەلایەن نوسەری تورکی ئەلیف شەفەق. یەکەم جار ساڵی ١٩٩٩ لە تورکیا بە ئینگلیزی بڵاوکرایەوە. ئەم ڕۆمانە خەڵاتی باشترین ڕۆمانی کۆمەڵەی دانەرە تورکیەکان ی بۆ باشترین ڕۆمانی ساڵی ٢٠٠٠ بردەۆە. وەرگێرانەکەی لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن بڵاوکارانی ماریۆن بۆیەرس.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانە تورکییەکان پۆل:ڕۆمانەکانی ئەلیف شەفەق پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٩٩
١٥٠٠
ساڵی ١٥٠٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
کەریم سنجابی
کەریم سنجابی لە زانکۆی سۆربۆن کەدەتاکە زانکۆی پاریسی ئێستا کە هەر لە پاریسە خوێندوویەتی ، وەهەروەها ناوبراو پڕۆفیسۆر بووە لەبەشی یاسای بوو زانستگای تاران, کەریم سەنجابی بۆ ماوەی ٥٥ ڕۆژ وەزیری دەرەوەی ئێران بووە لە کابینەی حکوومەتی موهەندیس بازرگان
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٥ پۆل:یارسانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
کاکتوو
وێنۆک|توتیی کاکتوو کاکتوو پێکھاتووە لە جۆرێک تووتی، یەکێکە لە ٢١ جۆرە توتییەکەی خێزانی «کاکاتویدەی». بە شێوەیەکی گشتی، پەڕەکانی کەمتر ڕەنگینە بەراورد بە توتییەکانی تر، بەڵام بە تاجەکەی سەریان و دەنووکیان بەناوبانگن. ئەم جۆرە توتییە حەز بە حەشەرات و میوە و گوڵ و تۆو دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:پەلەوەران
دەنووک
دندووک قەوسەکان
جۆرە دندووکێک ھەیە کە قەوسە و زیاتر ئەو باڵندانە خاوەنین کە میوە خۆرن یان گۆشت خۆرن، لە میوە خۆرەکان وەک(کۆکاتۆ، ماکاو، باڵندەی خۆشەویستی، دوڕە و کۆنور... ھتد)، گۆشت خۆرەکانیش وەک (کوندە پەپو، ھەڵۆ، واشە، داڵ و باز... ھتد).
دندووک تیژەکان
جۆرە دندووکێک ھەیە کە تیژە زیاتر ئەو باڵندانە خاوەنین کە مێروو خۆرن، وەک (چۆلەکە، خورمایی، کاردیناڵ، مینا و فنس... ھتد).
سوودەکانی
باڵندە دندووک بەکار دەھێنێت بۆ
١ خواردنی خۆراک.
٢ ھەڵگرتنی پووش و دروستکردنی ھێلانە.
٣ کونکرنی دار، وەک (دارکونکەرە).
٤ شەڕکردن.
٥ پێدانی خواردن بە بەچکەکانی.
سەرچاوەکان
پۆل:بەشەکانی دەنووکی باڵندە
ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا
خاک یان ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا (بە ئینگلیزی : Australian Capital Territory وبو کوورتکراوەی ACT) بچووکترین ویلایەتە لە کۆی هەشت ویلایەتی ئوسترالیا کە حکومەتی خۆبەڕێوەبەریان هەیە.
سنووری پایتەختیی ئوسترالیا، وەکوو بەشێکی بچووک لەناو دڵی ویلایەتی نیو ساوت وێلز هەڵکەوتووە و لەگەڵ هیچ ویلایەتێکی تر هاوسنوور نیە.
گرینگی ئەم ناوچەیە بە هۆی بوونی کانبێرای پایتەختی ئەم وڵاتەیە.
گوومان دەکرێ هاتنی سپی پێستەکان بۆ ئەم ناوچەیە، لە ساڵی ١٨٢٠ و ٥٠ دەیە دوای جێیمز کۆک ڕووی دابێ.
دە ساڵ دوای بنیادنرانی وڵاتی فیدراڵی ئوسترالیا لە ساڵی ١٩٠١، ئەم خاکە لە نیو ساوت وێلز جیا بۆیەوە و بوو بە دەوڵەتی فیدراڵی بۆ درووست کردنی پایتەختێکی نوێ.
سەرچاوە
پۆل:ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:ئەو ویلایەتانەی لە ١٩١٠ (زایینی) دامەزراون پۆل:ویلایەتەکانی ئوسترالیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١١
زنجیرەی بژیو
ڕیز بەستنی گیاندارانی کۆمەڵگایەک، بۆ خواردنی یەکتر.
هەر زنجیرەیەکی خۆراکی، سەرچاوەیەکی وزەی هەیە، کە لە زۆربەیاندا، تیشکی هەتاوە.
لە زنجیرەی خۆراکدا، وزە لە ئاڵقەیەک دەگوازرێتەوە بۆ ئاڵقەیەکی تر. لەم زنجیرەدا هەر گیاندارێک ، دەبێتە خۆراکی گیاندارێکی تر. یەکەمین ئاڵقەی زنجیرەی خۆراک، ڕوەکە کە بژیوی ئاڵقەکانی دوایی ، واتە گۆشتخۆران و ڕوەکخۆران، دابین دەکا و ئاڵقەکانی کۆتایی، بە شیکەران (تاقمێک بەکتریا و ترشێنەر) دوایی دێت.
ئاستەکانی خۆراک
ئاڵتۆن1927 لە یەکەمین کەسانێ بوو کە بیرۆکەی زنجیرەی خۆراکی لە ژینگەناسیدا هێنایە ئارا و بە چڕ و پڕی لێی کۆڵیەوە. ئاڵتۆن تێگەیشت کە زۆربەی زنجیرەکان چوار یا پێنج ئاڵقەیان هەیە؛ بۆ وێنە زنجیرە خۆراکی کاج- شەتە - جاڵجاڵووکە - چۆلەکە پەرچە - شەهێن ، هەروەها تێگەیشت کە ئەم زنجیرانە نە بەشێوەی یەکەیەکی خۆراکی ، بەڵکوو بەشێوەی تۆڕێکی خۆراکی پێکەوە بەسراونەتەوە.
خاڵی سەرنجڕاکێش ئەوە بوو کە هەموو ئەم زنجیرانە بە شێوەی هێڵێکی ڕاست لە ڕاوچییەوە بۆ گیاخۆر، بە ڕوەک کۆتایی ناهات. بڕێجار باری نائاسایی تێدەکەوت ؛ ئەگەرچی سمۆرەی سوور و سمۆرەی جەمسەری هەر دوو گیاخۆرن، بەڵام لە نەبوونی خۆراکدا، بەچکە کەروێشکەکان دەخۆن. لە هەر تۆڕێکی خۆراکدا چەندین ئاستی خۆراکی دیارە:
هیرەمی وزە
هیرەمی وزە، باشترین جۆری نیشاندانی چۆنیەتی کارکردنی سیستەمێکی ژینگەییە. لە ژێر تیشکی بنەمای دووهەمی تێرمۆدینامیک، وزە لە هەر ئاستێکی خۆراکدا لەچاو ئاستی خۆراکی دوای خۆی، زۆرترە. بۆ وێنە ڕوەکێک kj 1000 وزەی هەیە، کە لەچاو ئاستی دوایی خۆی، واتە کوللە کە 10 kjیە، زۆرترە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
مەکۆی ئاسمانی
وێنۆک| وێنەیەکی فڕۆکەیەکی ئایەرباسی A380 کە گەورەترین فڕۆکەی سەرنشینە لە جیهان
مەکۆی ئاسمانی (بە ئینگلیزی :Aircraft ئایرکرافت) فڕۆکەیەک ئۆتۆمبێلەک یان ئامێرەک کە توانای فڕینی هەیە بە بەدەستهێنانی پشتگیری لە هەواوە ، یاخوود پێکدێ لە فڕۆکەیەک کە بفڕێ لە بەرگەھەوای زەوی یان لە چارچێوەی هەر بەرگەھەوایەک بێت.
عیتاب
عیتاب (ماوەی ژیان : ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧ تاکوو ١٩ی ئابی ٢٠٠٧) خانمە گۆرانیبێژێکی سعودی بووە و یەکێک بووە لە بەناوبانگترین گۆرانیبێژی ئاھەنگ و خۆشیەکانی کۆمەڵگای سعودیا لە ساڵانی حەفتاکان، لە ٣٠ دیسەمبەری ساڵی ١٩٤٧ لە ڕیاز لەدایک بووە، ناوبانگێگی گەورەی دەرکردووە و بۆتە نوێنەری گۆرانی سعودی و ئەستێرەیەکی گەشاوە لەجیھانی ھونەردا. کاتێک کە عیتاب تەمەنی ١٣ ساڵان بووە لەساڵانی حەفتاکاندا تەڵاڵ مەدداحی ھونەرمەندی عەرەب چەند گۆرانیەکی پێشکەشکردووە و ئەویش لە سعودیا و لوبنان تۆماری کردوون، ساڵی ١٩٧٢ بەیەکجاری ژیانی خۆی بۆ ھونەر تەرخان کردووە و لەگەڵ ھونەرمەند حیدر فکری بەدوو قۆڵی لەدانیشتنە ھونەریەکاندا گۆرانیان ووتووە، لەسەرەتای حەفتاکاندا کاتێک ھونەرمەند عبدالحلیم حافز لەیەکێک لە ئاھەنگەکان کە لەمیسر سازکراوە و بانگی کردووە بۆ گۆرانی ووتن بەیەکجاری لەجیھانی عەرەبیدا ناوبانگی بڵاوبۆتەوە. لە ساڵی ١٩٨٠ عیتاب لە قاھیرە جێگیربووە و ساڵی ١٩٨٥ دەستی کردووە بە چالاکێ ھونەریەکانی و یەکەم ئافرەتی سعودیش بووە لەکاتی گۆرانی ووتندا لەسەر شانۆ سەمای کردووە ھەر بۆیە سعودیا بڕیاری دەرکردنی داوە لە سعودیا و ئەویش وڵاتی میسری ھەڵبژاردووە و لەوێوە بەرھەمەکانی بڵاوکردۆتەوە و ئاوازدانەرەکانی میسر ھاوکاریان کردووە و ئاوازیان بۆ داناوە، لەم بارەیەوە ڕەخنەگران دەڵێن کە توانیوێتی شێوە زاری سعودی لەمیسر بسەپێنێت و ناوبانگێکی عەرەبی دەربکا و پەیوەست بێت بە ووشە سعودیەکان و ڕێگا خۆشکەرێکیش بووە بۆ دەرکەوتنی دەنگی ئافرەتی خەلیجی. عیتاب جوانترین ھۆنراوەی بۆ گۆرانیەکانی ھەڵبژاردووە و ئاوازدانەرەکانیشی بەناوبانگ بوون، لە ڕاپرسیەکی گۆڤاری دەنگی گۆرانی جامی باشترین گۆرانیبێژی خەلیجی وەرگرتووە، لە ڕاپرسی ڕۆژنامەی ئیعتیدالی سوری کە لەویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا دەردەچوو نازناوی گۆرانیبێژی ١٩٨٩ یان لێناوە، ئەندامی یەکێتی ھونەرمەندانی عەرەب بووە، نزیکەی ٢٠ ساڵ لەقاھیرە ژیانی بەسەر بردووە دواتر لە ساڵی ٢٠٠٣ بڕیاریداوە بڕوات بۆ ئیمارات و تا دوا ساتەکانی ژیانی لەوێ جێگیر بووە و لە ١٩ ئۆغستسی ساڵی ٢٠٠٧ لەتەمەنی ٥٩ ساڵیدا لە میسر کۆچی دوایی کردووە.
تەقەمەنی
وێنۆک|چەندین جۆر تەقەمەنی
عیتاب
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
تەقەمەنی
تەقەمەنی ماددەگەلێکن کە لە ڕووی کیمیایییەوە زوو تووشی بەردانی وزە دەبن و دەتەقن، هەر لەبەر ئەم تایبەتمەندییە بۆ دروستکردنی تەقینەوە کەڵکیان لێ دەگرن.
پەڕاوێز
پۆل:تەقەمەنییەکان پۆل:داهێنانە چینییەکان
ئۆجامۆ دۆرێمی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
وێنۆک
ئۆجاماجۆ دۆرێمی زنجیرەیەکی تەلەڤزیۆنی ئەنیمێ کچە ئەفسوناوییە ژاپۆنییەکانە کە لەلایەن کۆمپانیای Toei Animation دروستکراوە. تیشک دەخاتە سەر کۆمەڵێک کچی قوتابخانەی سەرەتایی، کە دۆرێمی ھاروکازی سەرۆکایەتی دەکات، کە دەبنە شاگردی جادووگەرێک. زنجیرەکە لە ژاپۆن لە کەناڵی تەلەفزیۆنی ئاساھی لە نێوان شوباتی ١٩٩٩ و کانوونی دووەمی ٢٠٠٣ پەخشکرا، چوار وەرز و ٢٠١ ئەڵقەی گرتەوە، دواتر زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی ڤیدیۆیی ئەسڵی لە نێوان مانگی حوزەیران و کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ بڵاوکرایەوە. وەشانێکی وەرزی یەکەم بە زمانی ئینگلیزی، کە لەلایەن  4Kids Entertainment، لە ساڵی ٢٠٠٥ لە ئەمریکای باکوور پەخشکرا. ئۆجاماجۆ دۆرێمی ئیلھامبەخش بووە بۆ دوو فیلمی ھاوڕێی، وەرگێڕانی مانگا، یارییە ڤیدیۆییەکان و زنجیرەیەکی بەدواداچوونی ڕۆمانی. فیلمێکی ٢٠ ساڵەی بە ناوی Looking for Magical Doremi لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ نمایشکرا.