cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مافی کارکردن
پێناسەکردن
"ھەموو تاکێک مافی ئەوەی ھەیە لەژێر یەکسانی و ئارامی کاربکات، و پێویستە بەیەکسانی ئەو بڕە وەرگرن کە پێیان دەدرێ لە کارەکانیان"
- African Charter on Human and Peoples' Rights
گوندی جیھانی
گوندی جیھانی پێناسەی دیاردەیەک دەکات دەربارەی ئەوەی جیھان زیاتر پەیوەست بن بەیەکەوە لە ئەنجامی بڵاوبونەوەی تەکنەلۆژیایی میدیایی لە ھەموو جیھاندا. ئەم ناوە بەکارھێنرا لەلایەن تیۆریستێکی میدیایی کەنەدییەوە و زاراوەکەی ئاماژە پێدا بەناوی مارشاڵ ماکلوھان (ئینگلیزی: Marshall McLuhan) لە کتێبەکانیدا The Gutenberg Galaxy :The Making of Typographic Man (1962) و ھەروەھا لە کتێبی تێگەیشتن لە میدیا (ئینگلیزی :Understanding Media) 1964. زانای بواری ئەدەبی سو-ئیم لی باسی ئەوە دەکات کە چۆن زاراوەی گوندی جیھانی ھاتووەتە ناو «زاراوەکانی باڵادەستی بۆ پیشاندانی پێکەوەژیانێکی جیھانی کە بەھۆی بازرگانی جیھان، کۆچ و کلتورەوە» (وەک لە ڕاپرسیدا ھاتووە، ٢٠١٢). پێناسەی گوندی جیھانی لەلای ڕۆژنامەنوسی بواری ئابوری تۆماس فریدمان ئەوەیە کە جیھانێک «بەیەکەوە بەستراون بە تەنیا بۆ یەک بازاڕی جیھانی و گوند» تێگەیشتنێکی نوێیە بۆ ئەو زاراوەیە (وەک لە ڕاپرسیدا ھاتووە، ٢٠١٢).
پێداچونەوە
مارشاڵ ماکلوھان، کە بیرکەرەوەیەکی کەنەدی بوو، دەستەواژەی «گوندی جیھانی» دروست کرد لە ساڵانی ١٩٦٠ئەکاندا. ئاماژە بوو بە بەکارھێنان و بەرھەمھێنانی ڕۆژانەی میدیا، وێنە و نووسینەکان لەلایەن بەکارھێنەر و گوێگرانی جیھانەوە. بۆچوونەکانی مەکلۆھان سەبارەت بە دووبارە خێڵەکیکردنەوەی کۆمەڵگەی ڕۆژاوا لە وتارەکەی ئەنترۆپۆلۆژیستێکی ئەمریکی ئێدوارد ساپیر لە ساڵی ١٩٣٣دا سەبارەت بە پەیوەندییەکان، کە تێیدا نووسیویەتی:
«چەسپاندنی تەکنیکە دوور مەوداکانی پەیوەندیکردن دوو ئەنجامی گرنگی ھەیە. لە پلەی یەکەمدا، تیژڕەوی تەواوەتی پەیوەندیکردن زیاد دەکات، بەجۆرێک بۆ ھەندێک مەبەست ھەموو جیھانی شارستانی دەکرێتە ھاوتای دەروونی ھۆزێکی سەرەتایی.»
بیرۆکەکەی ماکلوھان لەسەر تێگەیشتنی خەڵک بوو دەربارەی تێکەڵ بوونە کەسییەکان لە جیھاندا و کاریگەرییەکانی، کە دروست دەبێت و کار دەکات لە ھەمانکاتدا بۆ مەبەستەکەیان. زاراوەی «گوندی جیھانی» مانای ئەوەیە ھەموو بەشەکانی جیھان بەیەکەوە دەبەسترێنەوە بە ئینتەرنێت و ڕێگاکانی تری بواری پەیوەندی ئەلکترۆنی. شێوازەکانی تری بواری پەیوەندی وەک سکایپ کە ڕێگە دەدات پەیوەندیکردن و پەیوەست بوون لەگەڵ کەسانی تر ئاسانتر بێت، بەتایبەت لە وڵاتانی تر. واقعی تازەی تەمەنی دیجیتاڵی شێوازی تازەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات و لە پێکھاتەیەکدا لە چوارچێوەی کلتور. ئاڵگۆڕکردنی نامەکان، ستۆرییەکان، بیر و ڕا، بڵاوکراوەکان و ڤیدیۆکان لە ڕێگای کەناڵەکانەوە لەسەر ڕێگاکانی پەیوەندی تێلێ کۆمونیکەیشن کە دەکرێت پەیوەندی لەناو ببات. پرسیاری کاتی لێکۆڵینەوەکان ئەوەیە ھۆکارەکانی گۆڕانکاری لە کۆمەڵگادا، لە ڕێگەی باسکردنی ئەوەی ئایا کاریگەری ئەم گۆڕانکاریانە دەبێت بەھۆی دروستبونی پێکھاتەیەکی نوێی سۆسیۆلۆجی کۆمەڵایەتی یاخود نا. بۆ نموونە، زیادبوونی خێرایی مامەڵەکان چڕی نێودەوڵەتی پەروەردە کردووە، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی کردووەتە کاتالیستێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی.
لە چوارچێوەی گوندەکانی جیھانیدا، تاکە کەسەکان ڕۆژانە لە مایکرۆ، میسۆ- و ماکرۆ-داینامیکەکانی ژیانیان تێدەپەڕن. تاکەکان مەیلیان ھەیە بەشداری کۆمەڵگە ئاڵۆزەکان لە سەرانسەری جیھاندا بکەن کە بەردەوام بڵاو دەبێتەوە. زیادبوونی چڕی پەیوەندییە ئەلیکترۆنییەکان کە بە شێوەیەکی ئەلیکترۆنی دامەزراون و پارێزراون، دەتوانێت پۆلی نوێی گرنگی کۆمەڵایەتی پێکبھێنێت. کاریگەرییەکانی گوندی جیھانی لەسەر پەیوەندییە مرۆیییەکان ھێشتا بە شێوەیەکی گشتی لە ڕووی ناسینەوەی نەخش و تەکنیکەکانی جیاکاری و جیاکردنەوەوە لێکۆڵینەوەیان تێدا نەکراوە، میدیای ئەلیکترۆنی توانای ئەوەی ھەیە کاریگەری جیاواز لەسەر تاکەکان دروست بکات بە ھۆکاری جیاواز، وەک ئایین، سیاسەت، بیروباوەڕ، بازرگانی، پارە و ھتر. ھەروەھا ئەو کاتەی کە پەیامەکان تێیدا وەردەگیرێن کاریگەری لەسەر چۆنییەتی تێگەیشتن لە پەیامێک ھەیە.
شێوازەکانی ماکلوھان ڕێگایەکی سەرەکین دەربارەی کە دەبێت چی ڕوبدات لە جیھاندا، و ھەروەھا، پێویستە چی جێبەجێ بکرێت لە مێشکدا. بۆ ڕێگاکەی مارساڵ ماکلوھان، باشترین ڕێگا ئەوەیە کە پەیڕەوی «بیرکردنەوەی ئیکۆلۆژی» بکرێت بە لەبەرچاو گرتنی ئەوەی «گوندی جیھاندی بە دڵنیایییەوە زۆرترین ناکۆکی دروست دەکات لەسەر ھەموو خاڵەکان».
گوندی جیھانی و میدیا
خەڵکی تەکنەلۆژیا بەکاردەھێنێت بۆ ئەوەی بەشێک بێت لە کۆمەڵگای دیجیتاڵی کە بە شێوەیەکی فیزیکی پەیوەست نین، بەڵام بە شێوەی مێنتاڵی و دەرونی پەیوەستن. ھەر پلاتفۆڕمێکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کار دەکات وەک ماڵێکی دیجیتاڵی بۆ ھەر تاکە کەسێک، ڕێگە بە خەڵکی دەدات کە خۆیان دەربڕن لە ڕێگەی گوندی جیھانییەوە. پێداچوونەوەیەک بۆ ماناسازی گشتی دەڵێت کە ئیکۆلۆژیای میدیا و میدیای نوێ فراوانتر بوون کە کێ توانای دروستکردن و بینینی دەقی میدیای ھەیە. لەوەتای دەست پێکردنی میدیای گەورە و ماس میدیدا، پێی دەوترێت (westernization) لە جیھاندا. بە بێ کاریگەری ماس میدیا، وڵاتەکانی تر ڕەنگە زانیاری ئەوەیان نەبێت کە نەتەوەکانی تر لە جیھاندا چی پێکدێنن. لەو کاتەی کە زۆربەی وڵاتەکان گەشەیان کردووە و ھەواڵ و چێژیان دەست دەکەوێت لە نەتەوە پێشکەوتووەکانی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، زانیارییەکانی بەدەست دەگات دەکرێت لە سودی نەتەوە گەشەکردووەکان بێت کە وا دەکات جیھان پەیوەست کات لە ڕێگەکانی ھاوشێوەی میدیا.
لەسەر ئینتەرنێت، دوری فیزیایی تەنانەت کەمترە لەو بەربەستانەی لە کاتی ڕاستیدا بۆ گفتوگۆ لە چالاکی خەڵکەکاندا دروست دەبێت. بەشەکانی کۆمەڵایەتی زۆر فراوانتر دەبن بەھۆی زیاتر کرانەوەی وێب و ئەو ئاسانکاریانەی کە خەڵک دەتوانن بەدوای کۆمەڵگە ئۆنلاینەکاندا بگەڕێن و لەگەڵ کەسانی دیکەدا گفتوگۆ و کار بکەن بکەن کە ھەمان بەرژەوەندی و نیگەرانییەکانیان ھەیە. بە گوێرەی ماکلۆھان، بەرزبوونەوەی «خێرایی کارەبا لە کۆکردنەوەی ھەموو ئەرکە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لە تەقینەوەیەکی لەناکاودا، ھۆشیاری مرۆڤی لە بەرپرسیارێتی تا ڕادەیەکی چڕ بەرزکردووەتەوە.» ئاستی خێرایی پەیوەندیکردن و توانای خەڵک بۆ خوێندنەوە، بڵاوکردنەوە و کاردانەوە بۆ ھەواڵە جیھانییەکان خێراتر دەبێت، وا دەکات تاکەکەس بەشدار بێت لە گرووپی جیاوازی کۆمەڵایەتی و وڵاتەکان لە جیھاندا و زیاتر ئاگاداری بەرپرسیارێتییە جیھانییەکان بێت. بە ھەمانشێوە، کۆمپیوتەرەکانی ئینتەرنێتیان پێوەیە ڕێگە بە خەڵک دەدەن کە ماڵپەڕەکانیان بەیەکەوە گرێبدەن.
شانۆی جیھانی
ھیچ بەشێک لە کتێبی تێگەیشتن لە میدیا (ئینگلیزی: Understanding Media) و کتێبەکانی دواتر، ئەو بیرکردنەوەی تێدا نییە کە گوندی جیھانی و میدیای ئەلکترۆنی کۆمەڵگایەکی یەکگرتوو دروست دەکات. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ جێراڵد ستێرن، ماکلوھان دەڵێت کە ھیچ کاتێک لای ئەو وا نەبووە کە یەکگرتن و ئارامی خاسییەتێکی گوندی جیھانی بن. ماکلوھان دەڵێت کە گوندی جیھانی دڵنیایی ناکۆکی دەدات لەسەر ھەموو خاڵەکان چونکە لێکترازانی زیاتر و دابەشبوون و ھەمەجۆری دروست دەکات لەژێر زیاد بوونی مەرجەکانی گوند؛ گوندی جیھانی زۆر ھەمەجۆرترە.
لە دوای بڵاوکردنەوەی تێگەیشتن لە میدیا، ماکلوھان دەستی کرد بە بەکارھێنانی زاراوەی شانۆی جیھانی (ئینگلیزی: global theater) بۆ دڵنیا کردنەوە لەسەر گۆڕانکاری لە بەکاربەرەوە بۆ بەرھەمھێنەر، لە بەدەستھێنانەوە بۆ بەشداریکردن، لە ھەڵگرتنی کارەوە بۆ ھەبوونی ڕۆڵ، دڵنیاکردنەوە لەسەر ئەوەی کە کۆمەڵگەیەکی زیاتر نییە بۆ جل و بەرگی شارەزایی ڕوتی.
سەرچاوەکان
پۆل:جیھانگیری پۆل:پاش‌ نوێگەری
ئیتۆریکۆکسیب
ئیتۆریکۆکسیب پێکهاتەیەکی کیمیایی خۆکاری ئەنزیمی کۆکسە(COX-2) لەلایەن هاوبەشگای میرک بۆ دەرمان بەرهەم دەهێنرێت،لەکاتی ئێستای دا لەلایەن زیاتر لە ۸۰وڵاتەوە دانیپدانراوە جگەلە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا نەبێت،دەزگای خۆڕاک و دەرمانی جیهانی (FDA) چەندین ڕێنمایی بڵاو کردۆتەوە لەبارەی ساخلەمی پێکهاتەکەو چۆنیەتی بەرهەم هێنان و ڕێپێدانی.
بەکارهێنانی وەک دەرمان
پێکهاتەی  ئیتۆرکۆکسیب وەک دەرمان بەکاردێت بۆ ئازارە توندەکان،وەک هەوکردنی جومگەکان و هەوکردنی جومگەتووشبوەکانی بە گڵاوپێستی و هەوکردنی ئێسکەپەیکەر و هەوکردنی بڕبڕەکانی پشت و ئازارەکانی کەمەر و خواڕەوەی پشت .هەروەها بۆ پێگەیشتوان لەدوای نەشتەرگەری بۆ کەمکردنەوەی ئازار بەکاردێت،   توێژینەوەکان دەریانخستوە زۆڕ چاڵاکە بۆ لەناوبردنی ئازاری دوای نەشتەرگەریەکان, بەیەکێک لە دەرمانە هەرە بەهێز و هێورکەرەکان دادەنرێت.
چۆنیەتی کارکردنی
ئاوێتەکانی (COX2)کە کری سەرەکیان بریتیە لە لابردن و لاوازکردنی هەوکردنەکان بەشێوەیەکی زۆڕ چاڵاک و کاریگەر کاردەکات ،ئەم چاڵاکیەی بۆتە هۆکارێکی لاوەکی بۆ کەمکردنەوە ڕێژەی پرۆستاگڵاندینات لە ترشەکانی ئەراکیدۆنیک لەگەڵ سەرجەم چاڵاکی و کارێگەریەکانی پرۆستاگڵاندینات کە هۆکارن بۆ درووست بوونی هەوکردن لەگەڵ ئەوش پێویستن بۆ لەش،هەروەها ڕۆڵی کۆکس یەک کەم دەکاتەوە کە دژەهەوکەری ناستیرۆدیدی ئاسایین  undefined undefined (NSAIDs), کەمکردنەوەی ڕۆڵی ئەمانە دەبێتە هۆی کێشەنانەوە لە گەدە و کەناڵەکانی هەرسی خۆڕاک ،هەموو ئەمانە لە ئەنجامی توێژینەوەی وورد و پشکنینی پزیشکی دڵنیاکراونەتەوە بۆ هەموو کۆکسیبەکان بەگشتی  (Coxib).
کاریگەریە لاوەکیەکانی
هەروەک هەموو دژەهەوکەرە نا ستیرۆیدیەکان ( COX-2) کاریگەری خڕاپی هەیە وەک سووربونەوەی پێست و هەوکردنی پێست و پەیدابوونی زیپکە بە ڕووی پێست دا و خوڕیشتێکی زۆڕ پەیدادەکات(AGEP) ،
ناوە بازڕگانیەکانی
ئەرۆکسیا(Arcoxia) لەهەریەکە لە وڵاتانی سوێد و فینلەند و ئەڵمانیا و بەڕازیل و سەنگافوڕە و تایڵەند و بولگاریا و ڕۆمانیا .هەروەها لەژێڕناوی ئەلگیکس و تۆوکسیب ( Algix) (Tauxib ) لە ئیتاڵیا بەکاردێن،وە بەناوەکانی ئەتۆریکس و ڤارگوس (Etorix)  (Vargus) لە بەنگڵادش بانگ دەکرێن ،بەڵام لە پاکستان بە بێریکا ((Berrica )) و لە پورتوگاڵیش بە ئێکسیڤ  (Exxiv) دەناسرێت،لە هندستانیش بە ئێتۆزۆکس (Etozox).
بەکارهێنانە پزیشکیەکانی
بەکاردێت بۆ چاڕەسەری هەوکردنی جومەگەیی رۆماتیۆدی(Rheumatoidarthritis)،  جومگە پەیکەریەکان (Osteoarthritis) ،بۆ هێورکردنەوەی ئازاڕەکانی هەوکردن و دوای نەشتەرگەری لە پێگەیشتوان.
ناوە بازڕگانیەکانی
etoria - Ezact - Coxyveen - Algix - Tauxib - Etorix - ARCOXIA- Starcox
شێوازەکانی دەرمان
بەشێوەی پەپکە(حەب)بەڕێژەکانی  : ٦۰ -۹۰ - ۱۲۰ ملگم
بەستەرە دەرەکیەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەرمانخانە
ماگدالێنا ئاندرسن
ئێڤا ماگدلێنا ئاندرسن (لەدایکبووی ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧) سیاسەتمەدارێکی سویدییە کە وەک پێشڕەوی پارتی دیبلۆماتکاری کۆمەڵایەتی خزمەتدەکات لەوەتەی ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١وە
لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ پەرلەمانی سوید ئەوی وەک یەکەم ژنە سەرۆک وەزیران دەستنیشان کرد، بەمەشەوە بووە یەکەم ژنە سەرۆک وەیر لە مێژووی وڵاتەکە
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:زیندووان پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:سەرۆک وەزیرانی سوید پۆل:وەزیرەکانی وەزارەتی دارایی سوێد
١١٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کولا، بولگاریا
کولا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤیدین لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٨٠٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤیدین پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ یان یۆڕۆی ٢٠٢٠ ١٦ەمین پاڵەوانییەتی وڵاتانی ئەورووپایە بۆ یاری تۆپی پێی پیاوان کە لەلایەن فیفاوە ڕێکدەخرێت. بڕیارە پاڵەوانییەتیەکە لە ١٢ شار لە ١٢ وڵاتی ئەورووپی ئەنجامبدرێت. بڕیارە بۆیەکەمینجار لەم پاڵەوانییەتیە، ڤیدیۆی یارمەتیدەری ناوبژیوان ناسراو بە ڤار بەکاربھێنرێت. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پۆرتوگال براوەی دوایین پاڵەوانییەتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٦ بوو. سەرۆکی پێشووی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا، میشێل پلاتینی لەبارەی بەڕێوەچوونی پاڵەوانییەتیەکە لەچەند وڵاتێکی جیاواز ئەوا ئەمەی بەبڕیارێکی ڕۆمانتیک وێناکرد بۆ ٦٠ەمین ساڵیادی ئەم پێشبڕکێیە. یاری کۆتایی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ لە ١١ی جولای ٢٠٢١ لە یاریگای وێمبلی لە لەندەن ئەنجام درا لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا دوای ئەوەی توانیان سەرجەم قۆناغەکانی پاڵاوانێتیەکە بە سەرکەوتووی تەواو بکەن. یارییەکە لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا بە ئەنجامی (١-١) کۆتایی هات ، لە لێدانەیەکلایکەرەوەکان ئیتالیا توانی بە ئەنجامی (٣-٢)یارییەکە بباتەوە ، بۆجاری دووەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست هێنا.
خەڵات
لە شووباتی ٢٠١٨، خەڵات بۆ براوە و سەرکەوتووەکانی پێشبڕکێیەکە ئاشکراکرا. ھەر تیمێکی بەشداربوو ٩٫٢٥ میلیۆن یۆرۆی پێدەدرێت. تیپی براوە دەتوانێت تا ٣٤ میلیۆن یۆڕۆ قازانج بکات.
بووکەڵە
بڕیارە بووکەڵەی پاڵەوانییەتەکە، لەڕۆژی ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٠ ئاشکرابکرێت. بیرۆکەی کارەکتەرەکە لە یاری ئازاد، یاری سەرشەقام و فەحسکردن (Nutmeg) وەرگیراوە.
قۆناغی گروپەکان
تێبینییەکان <references group="lower-alpha"/>
قۆناغی ١٦
قۆناغی ١٦ یان قۆناغی لێدەرچوون بە یەکێک لە قۆناغەکانی هەر پالاوانێتیەکی تۆپی پێ دادەنرێت لە قۆناغی ١٦ دا کار بە خاڵ ناکرێت بەڵکو یەکێک لە هەڵبژاردەکان دەبێتە براوە بۆ ئەوەی بگاتە قۆناغی دواتر ، لەکاتی ئاسایی ئەگەر ئەنجامی یاری یەکسان بوو  پەنا دەبرێتە بەر کاتی زیادکراو ئەگەر لە کاتی ئاسایی وەک یەک بوون پەنادەبرێتە بەر لێدانی سزا بۆ ئەوەی هەڵبژاردەی براوە دیاری بکرێت. قۆناغی ١٦ی جامی یۆرۆی ٢٠٢٠ لە ٢٦ ی جوونی ٢٠٢١ بە خولی ١٦ دەست پێ دەکات یەکەم یاری ئەم قۆناغە لە نیوان هەڵبژاردەی وێلز و هەڵبژاردەی دانیمارک بوو
<section begin=Bracket /><section end=Bracket />
ئەنجامی یارییەکانی قۆناغی ١٦
<section begin=R16-2 /><section end=R16-2 />
<section begin=R16-3 /><section end=R16-3 />
<section begin=R16-4 /><section end=R16-4 />
<section begin=R16-5 /><section end=R16-5 />
<section begin=R16-6 /><section end=R16-6 />
قۆناغی هەشت
<section begin=QF1 /><section end=QF1 />
<section begin=QF2 /><section end=QF2 />
<section begin=QF3 /><section end=QF3 />
<section begin=QF4 /><section end=QF4 />
ئیتاڵیا vs ئیسپانیا
<section begin=SF1 /><section end=SF1 />
ئینگلتەرا vs دانمارک
<section begin=SF2 /><section end=SF2 />
کۆتایی
<section begin=Final /><section end=Final />
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٢٠ پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:نەمسا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:بەلجیکا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:کرواتیا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:کۆماری چیک لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:دانیمارک لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئینگلتەرا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:فەرەنسا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئەڵمانیا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئیتاڵیا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ھۆڵەندا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:پورتوگال لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئیسپانیا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:سوێد لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:سویس لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئوکراینا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:وێڵز لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠
ڕۆمەن گاری
رۆمەن گاری نووسەر و دیپلۆماتی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی جوو پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆچبەرە پۆڵەندییەکان بۆ فەڕەنسا پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
پارێزگای تارگۆڤیشتێ
پارێزگای تارگۆڤیشتێ پارێزگایەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بولگاریا بە ناوی شارە سەرەکییەکەیەوە ناونراوە - تارگۆڤیشتێ تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٢٩٦٧٥ کەسە
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای تارگۆڤیشتە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١ ١٣٧٦٨٩ کەس بووە، کە ٤٩٫٢٪یان لە ڕەگەزی نێر و ٥٠٫٨٪یان لە ڕەگەزی مێ بوون. تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە کە لەلایەن دامەزراوەی نیشتمانی ئاماری بولگاریا ڕاگەیەندراوە، ژمارەیان ١٢٩٦٧٥ کەس بووە کە ٢٤٫١٪یان دانیشتووانی سەرووی ٦٠ ساڵە.
بەستەرە دەرەکییەکان
تارگۆڤیشتێ
١٢٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کازابلانکا (شار)
کازابلانکا مەزنترین شاری وڵاتی مەغریبە و کەوتووەتە کەناری ئوقیانووسی ئاتلانتیکەوە. بەپێی بەراوەردەکانی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی بەشی ناوەندیی ئەم شارە ٢٬٩٤٩٬٨٠٥ کەسە. کازابلانکا وەک پایتەختی ئابووری و چاندیی وڵاتەکە دەناسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی مەغریب پۆل:ناوچە شارییەکان لە مەغریب پۆل:دامەزرانەکانی ٧٦٨ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی ڕووسیا
خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١ی ڕووسیا ئەو خۆپیشاندانە بوون کە لە ٢٣ کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە دژی حکوومەتی ڕووسیا لە بەرامبەر دەستگیرکردنی سەرۆکی پارتی ڕووسیای ئایندە ئەلێکسی ناڤالنی کە پارتێکی ئۆپۆزیسیۆنی ڕووسیایە دوای گەڕانەوەی لە وڵاتی ئەڵمانیا بۆ ڕووسیا ڕاستەوخۆ دەستگیرکرا، ئەمە بووە ھۆی ئەوەی خۆپیشاندان لە کرملینی ڕووسیا دەست پێ بکات. خۆپیشاندەرەکان داوای ئازادکردنی ئەلێکسی ناڤالنی کرد و ناڕەزایەتی خۆیان لە نەبوونی ئازادی ڕادەبڕین لە ڕووسیا کرد. خۆپیشاندانەکان گرژی و ئاڵۆزی لێکەوتەوە و ژمارەیەکی زۆر لە خۆپیشاندەران لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیرکران. ئەمە بە یەکێک لە گەورەترین خۆپیشاندانەکان دادەنرێت دژی حکوومەتی ڕووسیا و ڤلادیمیر پوتین بە تایبەت.
بڕیارنامەی ٨١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئازاری ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٨٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:لیبێریا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
ئۆسکار مان
Oskar Mann  (بە ئاڵمانی: Oskar Mann، ١٨٦٧ - ١٩١٧) نووسەر و زمانناسێکی ئاڵمانی بوو. لە زمانە ئێرانییەکان و بە تایبەت کوردی کۆڵیوەتەوە. بۆ لێکۆڵینەوەکانی چەند جار سەردانی ئێران و عوسمانی کرد و چەند ساڵ لە نێو هۆز و تیرە کوردەکانی گۆران و موکری ژیا و لە ئاکامی لێکۆڵینەوەکانیدا کتێبێکی لە سەر زاراوە جۆراوجۆرەکانی زمانی کوردی نووسی.
ژیان
لە ١٨ی ئەیلوولی ١٨٦٧ لە بەرلین لە دایک بووە، خوێندنی خۆی لە مەدرەسەی ناوەندیی «فریدریک ویلهێلم» و پاشان لە «هایدێلبێرگ» و بەرلین کۆتایی پێ هێناوە. ساڵی ١٨٩١ لە مەدرەسەی بەرزی شتراسبورگ لە بەشی فەلسەفەدا خوێندوویە و لە ساڵی ١٨٩٢ دا لە کتێبخانەی پاشایەتیی بەرلین دامەزراوە. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩١٧ مردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ١٩١٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد
پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد، بە فەرمی وەک کرێکارانی دیموکراتی کۆمەڵایەتیی پارتی سوێد ناسراوە. پارتێکی سیاسیی دیموکراتی کۆمەڵایەتییە کە لە ١٨٨٩ لە سوید دامەزراوە، کە یەکێکە لە بەتەمەنترین و گەورەترین پارتی ئێستای سوێد.
لە ناوەڕاستەکانی دەیەکانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٨٠، پارتەکە زیاتر لە %٤٠ دەنگی بەدەست ھێنا، وە تا ئێستاش پارتەکە لە حکوومەت چالاکە، وە حکوومەت بەڕێوە دەبات لەوەتەی ٢٠١٤وە لەژێر سەرۆک وەزیران ستیڤان لۆفن، کە سەرۆکی پارتەکەیە لەوەتەی ٢٠١٢وە
سەرچاوەکان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکان پۆل:دەمەزراوی پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٨٨٩ پۆل:نێودەوڵەتی دووەم
جۆیس بلەو
دکتۆر جۆیس بلەو (بە فەڕەنسی: Joyce Blau)، لەدایکبووی ١٩٣٢ لە قاھیرە) نووسەر و زمانناس و شارەزای زمانی و ئەدەبی کوردییە. دکتۆرای زمانی کوردیی لە زانکۆی سۆربۆن وەرگرتووە و ئێستاش لەوێ مامۆستای زمانی کوردییە. جۆیس بلەو ئێستا لە بەڕێوەبەرانی ئینستیتیوتی کوردیی پاریسە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:زمانی کوردی پۆل:کوردناسەکان پۆل:زمانەوانانی فەڕەنسی پۆل:خەڵکی قاھیرە
پەرواز حوسێن
پەرواز حوسێن (لەدایکبووی ١٩٨٩، قەڵادزێ؛ ئێستا لە ھەولێر دەژی) گۆرانیبێژێکی کوردە کە بە دەنگی خۆش لە وەرزی دووەمی بەرنامەی تەلەڤزیۆنی کەناڵی MBC بە ناوی "ئەرەب ئایدڵ"ی ٢٠١٣ بەشداری کردووە و بە وتەی چەن سەرچاوەیەکی ھەواڵنێری بووە بە «باڵیۆزی مۆسیقای کوردی بۆ ناو جیھانی عەرەب».
یەکەم جارە کە لە پێشبەرکێی ئەرەب ئایدڵدا کەسێکی غەیری عەرەب و غەیری عەرەبزمان بەشداری دەکات و پەرواز لە ساڵی ٢٠١٣دا لە کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ناوین بوو بە کەسێکی بەناوبانگ.
لە ١٧ی گوڵانی ٢٠١٣دا پەرواز یەکێک بوو لە دە فینالیستی پێشبڕکێکە. ھەژماری بەشداریکردنی پەرواز ٦ (شەش)ە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
مارتێن
مارتێن شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڕوسێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٧٥٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕوسێ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ئار ئێن ئەی
جۆرەکانی ئاڕ ئێن ئەی
یەکێک لە جۆرەکانی ئار ئێن ئەی (RNA) بریتیە لە ئاڕ ئێن ئەی پەیامبەر (mRNA) کە بریتیە لەو جۆرەی ئاڕ ئێن ئەی کە زانیاریەکان لە دی ئێن ئەی دەگوازێتەوە بۆ ڕایبۆسۆم  ،کە شوێنی بەرهەم هێنانی  پڕۆتینە لەناو خانەدا. ئێن ئاڕ ئێن ئەی پەیامبەر بریتیە لە کۆپی دی ئێن ئەی. چۆنیەتی ڕیزبوونی ئەمینۆ ئەسید ( Amino acid) لە نێو پڕۆتیندا دیاری دەکرێ لەلایەن زنجیرە کۆدەکانی سەر ئاڕ ئێن ئەی پەیامبەر (mRNA) کە ناسراوە بە کۆدۆنەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ئار ئێن ئەی پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
کاوە (کۆوار)
گۆڤاری کاوه بە زمانی فارسی، لە بەرلین دەرچووە و سەرنووسەرەکەی "سەید حەسەنی تەقیزادە(١٢٥٧–١٣٤٨ی ھەتاوی)" بووە. ئەو گۆڤارە دە دوو دەوراندا دەرچووە: دەورەی یەکەم کە لە سەردەمی شەڕی یەکەمی جیھانیدا بووە، دە نێوان ساڵانی ١٩١٦(١٢٩٤ی ھەتاوی) و ١٩١٩(١٢٩٨ی ھەتاوی) دا دەرچووە. دەورەی دووھەم دە نێوان ساڵانی ١٩٢٠(١٢٩٩ی ھەتاوی) و ١٩٢٢(١٣٠١ی ھەتاوی) دا دەرچووە. "کاوە" دە دەورەی یەکەمدا کە ھەر دوو حەفتەی ژمارەیەکی لێدەردەچووە، گۆڤارێکی سیاسی بووە؛ نێوەرۆکەکەی زۆرتر ئەو بابەتانەی گرتووەتەوە کە بە پشتیوانی لە ئاڵمان و ھاوپەیمانەکانی(عوسمانی، ئوتریش و بولغارستان) دەنووسران. دە دەورەی دووھەمدا کە مانگانە دەرچووە، باری سیاسییەکەی نەماوە و بووە بە گۆڤارێکی ئەدەبی- فەرھەنگی. ئەو گۆڤارە لەژێر چاوەدێریی دەوڵەتی ئاڵمانێ چاپ بووە و خەرجەکەشی ھەر لەلایەن دەوڵەتی ئاڵمانەوە دابین کراوە.
ساڵی ١٣٤٢ی ھەتاوی(١٩٦٣ی زایینی) گۆڤارێکی دیکەی فەرھەنگی- کۆمەڵایەتی بە ناوی «کاوە» لە «مونیخ»ی ئاڵمانێ دەرچووە کە «د. محەممەدی عاسێمی» سەرنووسەرەکەی بووە. بە وتەی سەرنووسەرەکەی کە ساڵی ٢٠٠٩(١٣٨٨ی ھەتاوی) لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە، ئەو گۆڤارەش ھەر بە نێوی «کاوە»ی «سەید حەسەنی تەقیزادە» کراوە.
نیشاستە
نیشاستە تۆزێکی سپی ونەرم و بێتامە کە بەھۆی گژوگیای سەوز دروست دەبێت. بە لایەنی کیمیایی، ئەم ماددەیە لە ئاوی سارد و ئەلکھول ناتوێتەوە. یەکێک لەو ماددانەیە کە لە خواردنی ڕۆژانەماندا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:خۆراک
١٢١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆژێ ڕابینیۆ
رۆژێ رابینیۆ نووسەر و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پەیکەری خانە
230px|وێنۆک|پەیکەری خانە ئەو ڕشتە سەوزەیە کە لە ناو تەواو خانەکەدا بڵاو بۆتەوە. (وێنەکە بە ڕەنگی فلۆرێسنت گیراوە)
پەیکەری خانە ئەو چوارچێوە پرۆتینییەیە کە ئەرکی ڕاگڕتنی شێوە و چوارچێوەی خانەی لە ئەستۆیە. پەیکەری خانە لە ناو سایتۆپلاسمدایە و لە ناو تەواو بەشەکانی ئەودا بڵاو بووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانە پۆل:توێکاریی خانە
عەبدوڵڵا ئۆجەلان
عەبدوڵڵا ئۆجەلان ناسراو بە ئاپۆ (لەدایکبووی ٤ی نیسانی ١٩٤٩ لە دێی ئامەرای قەزای خەلفەتی سەر بە پارێزگای ڕحا)، کەسایەتی ڕامیاری و زیندانیی ڕامیاری کوردی خەڵکی باکووری کوردستان  و ھەروەھا دامەزرێنەر و ڕێبەری پێشووی پارتی کرێکارانی کوردستانە.
ئۆجەلان لە ساڵی ١٩٧٩ ھەتا ١٩٩٨ لە سووریا نیشتەجێ بوو. ئەو لە دامەزراندنی پەکەکە لە ساڵی ١٩٧٨ بەشدارییەکی زۆر گرنگی ھەبوو و ئەو پارتەی لە ناکۆکیی نێوان تورکیا و کورد بەشدار کرد. لە زۆرتری سەردەمی ڕێبەری خۆی لە سووریا نیشتەجێ بوو کە ھەتا کۆتاییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پەناگەی پەکەکە لەوێ بوو.
خێزان
ئۆجەلان لەدایکبووی ئامەرایە، گوندێک کە دەکەوێتە شاری خەلفەتی، پارێزگای ڕحا لە باکووری کوردستان/ڕۆژھەڵاتی تورکیا. بەپێی ھەندێک سەرچاوە ئۆجەلان لە ڕۆژی ٤ی نیسانی ١٩٤٨ لەدایکبووە، بەڵام ھیچ سەرچاوەیەکی فەرمی ئەوەی نەسەلەماندووە، و خودی خۆشی لەبارەی ڕۆژی لەدایکبوونییەوە نازانێت، ساڵی لەدایکبوونیشی بە نزیکی ١٩٤٦ یان ١٩٤٧ دانراوە. ئۆجەلان لەخێزانەکەیدا برا گەورەی حەوت خووشک و برا بووە. بەپێی ھەندێک سەرچاوە ھەروەھا جارێکیش لەسەر زاری خودی ئۆجەلان ئەوە ئاشکرابووە کە داپیرە و دایکی بە ڕەگەز تورک بوون. بەقسەی ئەمیکەم ناچمانی مامۆستای زانکۆی بار ئیلان لە ئیسرائیل، ئەوکاتەی چاوی بە ئۆجەلان کەوتووە لە ساڵی ١٩٩١ ئەوا ناوبراو کوردی نەدەزانی. ناچمانی لەمبارەیەوە دەڵێت «ئەو (ئۆجەلان) بەمنی وت کە ئەو بە تورکی قسەدەکات، بە تورکی فرمان دەدات و بە تورکیش بیردەکاتەوە.»
برای ئۆجەلان، عوسمان ئەویش ماوەیەک فەرماندەبووە لە ھێزەکانی پەکەکە، دوای وازھێنانی چووەتە باشووری کوردستان. براکەی دیکەی، محەممەد ئۆجەلان ئەندامی پارتی ناوچە دێموکراتیکەکان (بەدەپە) بووە. عومەر ئۆجەلان و دیلەک ئۆجەلان، لە خزمانی ئەودا ئەوانیش ئەندام پەرلەمانی ھەدەپە بوون.
خوێندن
ئۆجەلان لە دواناوەندیی/پەیمانگایەکی ھونەری (بەتورکی: Ankara Tapu-Kadastro Meslek Lisesi) لە ئەنقەرە خوێندنوویەتی. دواتر لە بەشی خانووبەرە و موڵکی ئامەد کاری کردووە. دوای مانگێک دەچێتە ناوچەی باقرکۆی لە ئەستەمبوڵ، دواتریش دەچێتە بەشی یاسا لەزانکۆی زانکۆی ئەستەمبوڵ بەڵام دوای ساڵێک دەگوازرێتەوە بۆ زانکۆی ئەنقەرە بۆ خوێندنی زانستە سیاسییەکان، گەڕانەوەی ئۆجەلان شتێکی ئاسایی نەبوو لەوکاتە ڕوویدا بەھۆی کەسێتی ناوبراوەوە ئەمەش لەبەرئەوەی ئۆجەلان ئەندامی گەنجانی شۆڕشگێر بوو کە گرووپێکی ماڕکسی-لێنینی بوون، دەسەڵاتی ئەوکاتە دەیویست ئەو کەسانە دابەش بکات. دواتر سەرۆککۆماری تورکیا سولەیمان دەمیرەل لەو بڕیارەی پەشیمان بوویەوە ئەمەش کاتێک کە پەکەکە دامەزرا وەک ھێزێکی کاریگەرتر لەوان. لە ١٩٧٢، ئۆجەلان دەستگیرکرا بەھۆی بەشداریکردنی لە ناڕەزاییەکان لە کووشتنی لەکەسایەتی شۆڕشگێری ماڕکسی ماھیر چایان، بۆ ماوەی ٧ مانگ لە زیندانی ماماک ڕاگیرا. لەساڵی ١٩٧٣، یەکێتیی دیموکراتی ئەنقەڕە بۆ خوێندنی باڵا دامەزرا، دوای ماوەیەکی کەم لە دامەزراندنی کۆمەڵەکە ئەوا ئۆجەلان ھەڵبژێردرا بۆ دەستەی بۆڕدی کۆمەڵەکە. لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٤ کۆمەڵەکە داخرا.
دامەزراندنی پەکەکە
لەساڵی ١٩٧٨، ئۆجەلان پارتی کرێکارانی کوردستان دامەزراند کەئەمەش لەناوەڕاستی مەلملانێی چەپ و ڕاستڕەوەکانی تورکیا بوو، کە ئەم ململانێیە بە کودەتای ١٩٨٠ی تورکیا کۆتایی ھات. ئۆجەلان پەکەکەی دامەزراند لەدژی حکوومەتی تورکیا ئەمەش بۆئەوەی وڵاتێکی سەربەخۆی بۆ کورد درووستبکات. لە تەمموزی ١٩٧٩ دەچێتە سووریا، لەوێ دەمێنێتەوە تاکوو تشرینی یەکەمی ١٩٩٨ ئەمەش کاتێک حکوومەتی سووریا بڕیاریدا چیتر داڵدەی نەدات لەوڵاتەکەی.
ناکۆکی کورد-تورک
thumb|گردبوونەوەی لایەنگرانی ئۆجەلان لە لەندەن، نیسانی ٢٠٠٣
لەساڵی ١٩٨٤، پەکەکە دەستیکرد بەچالاکییە چەکدارییەکان دژ بە ھێزەکانی حکوومەتی تورکیا. لەم نێوانەش خەڵکی سیڤیلیش بەر ھێرشەکانی پەکەکە کەوتن. ئەمەش لەپێناو درووستکردنی دەوڵەتی کوردی بوو. لەئەنجامدا ئەمریکا، یەکێتیی ئەورووپا، سوریا، ئوسترالیا، تورکیا و چەند وڵاتێکی دیکە پەکەکەیان خستە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان.
دەستگیرکردن و دادگایی
ئۆجەلان لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٩ لە کینیا دەستگیر کرا لە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەش لە نێوان دەزگای سیخوڕی مەرکەزی ئەمریکی سی ئای ئەی و دەزگای سیخوڕی تورکی ئێم ئای تی و دەزگای سیخوڕی ئیسرائیلی موساد، ئەمەش ئەوکاتەبوو ئۆجەلان لە باڵیۆزخانەی یۆنان بەڕێگاوەبووە بچێتە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی جۆمۆ کینیاتا. پاشان لە رێگەی ئاسمانەوە گوازرایەوە بۆ تورکیا بۆ دادگایی کردنی. جۆرج کۆستولاس، کونسڵی یۆنانی کە ئۆجەلانی پاراستبوو، ئەوەی ڕاگەیاند کە ژیانی لەمەترسیدابووە لەدوای ئۆپەراسیۆنەکە.
لەقسەکردنی بۆ پێشکەشکار و ڕۆژنامەوان جان دوندەر لەکەناڵی ئێن تیڤی تورکی، یەکێک لە کاربەدەستەکان و جێگری سکرتێری میت، جەواد ئونیش ئەوەی ڕاگەیاند کە ئۆجەلان لەلایەن ئەمریکییەکانەوە قۆڵبەستکرا و ڕادەستی دەسەڵاتی تورکیا کراوە بۆدادگاییکردن ئەمەش بۆ کار و چالاکییەکانی ناوبراو بووە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی. لەدوای دەستگیرکردنی ئۆجەلان، بە ھەزاران کورد لە وڵاتانی جیھان ئیدانە و گردبوونەوەیان ڕێکخست لەبەردەم باڵیۆزخانەکانی یۆنان و ئیسرائیل. کوردانی ئەڵمانیا ھەڕەشەیان لێکرا کە دیپۆرتدەکرێنەوە ئەگەر بەردەوامبن لە گردبوونەوە بۆ پشتگیرکردنی ئۆجەلان. ئەم ھەڕەشەیەش لەدوای ئەوە ھات کە سێ کورد کووژران و ١٦ کەسیش برینداربوون لە ھێرشی ١٩٩٩ی کونسڵخانەی ئیسرائیل لە بەرلین.
لە کاتی دەستگیر کردنیەوە، ئۆجەلان خراوە زیندانێکی تاکەکەسیی لە دوورگەی ئیمرالی لە دەریای مەڕمەڕە لە تورکیا، ئۆجەلان تاکە زیندانی ئەو شوێنەبوو و زیندانییەکانی دیکە گواسترانەوە بۆ زیندانییەکانی دیکەی تورکیا، ھەروەھا زیاتر لە ١٠٠٠ چەکدار بۆ پاسەوانیکردن لە ئۆجەلان دانران. دادگاییکردنی ئۆجەلان لەلایەن سێ قازی سەربازی دەستیپێکرد، ئۆجەلان بەتۆمەتی خیانەتی نیشتمانی و جوداخوازی لەڕۆژی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٩٩ فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو. ھەروەھا فەرمانی بانکردنی لە کارکردنی حکوومی بۆ ھەمیشەیی بۆدەرچوو. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠، بڕیاریدا فەرمانی لەسێدارەدانی ئۆجەلان دوابخات تاکوو دادگای مافەکانی مرۆڤ لە یەکێتیی ئەورووپا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەکە دەکات. لە ئابی ٢٠٠٢، تورکیا سزای لەسێدارەدانی لەوڵاتەکەی نەھێشت، ھەربۆیە لە تشرینی یەکەمدا سزای ئۆجەلان گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتاھەتایە.
دوابەدوای ئەم ڕووداوانە، ئۆجەلان لە زیندانی ئیمرالی بەتاکەکەسی مایەوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٩، دەسەڵاتی تورکیا ئەوەی ڕاگەیاند کە ئۆجەلان دەگوازنەوە بۆ بەشێکی دیکەی ھەمان زیندان و لەوێوە دەتوانێت حەفتانە بۆ دە کاتژمێر چاوی بە زیندانییەکانی دیکەی پەکەکە بکەوێت. ئەم بەشە زیندانە بەمدواییانە درووستکرا ئەمەش کاتێکبوو کە لیژنەی نەھێشتنی ئەشکەنجەدانی ئەورووپا سەردانی دوورگەی ئیمرالی کرد و ڕەخنەی لە ڕەوشی ئۆجەلان گرت.
لەساڵی ٢٠٠٥، دادگای مافەکانی مرۆڤی یەکێتیی ئەورووپا ئەوەی ڕاگەیاند کە تورکیا پێشێڵی بەندەکان ٣،٥ و ٦ی ڕێککەوتننامەی مافەکانی مرۆڤی لەیەکێتیی ئەورووپا کردووە بەوەی کە ئۆجەلانی دەستگیرکردووە بەزیندانیکردنی ھەتاھەتایی بەبێ ئەوەی لە دادگایەکی دادپەروەرانە دادگایی بکات. دادگای تورکیا داوای ئۆجەلانیشی ڕەتکردەوە لەبارەی دووبارە دادگاییکردنەوەی.
باروودۆخی زیندان
لە ٢٧ی تەمموزی ٢٠١١ تاکوو ٢ی ئایاری ٢٠١٩، پارێزەرانی ئاپۆ نەیاندەتوانی ئەو ببینن. لە تەمموزی ٢٠١١ تاکوو کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ پارێزەرەکانی ئۆجەلان زیاتر لە ٧٠٠ داواکارییان بەرزکردەوە بۆ سەردانیکردنی ئەو، بەڵام ھەمووی ڕەتکرانەوە. ھەموو ئەوانە ناڕەزایی خەڵکی کوردی لێکەوتەوە لەوڵاتە جیھانییەکان بۆئەوەی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئاگاداری ڕەوشی ئۆجەلان بن. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، سەدان لە زیندانییە سیاسییە کوردەکان مانگرتنیان لەخواردن ڕاگەیاند لەپێناو چاککردنی باروودۆخی زیندانی ئۆجەلان، ھەروەھا بۆ مافی خوێندن بەزمانی کوردی. مانگرتنەکە ٦٨ ڕۆژی خایاند، بەردەوامبوو تاکوو لەسەر داوای ئۆجەلان مانگرتنەکەیان شکاند. ئۆجەلان ماوەی دوو ساڵان دیداری خەڵکی لێ قەدەغەکرابوو لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ تاکوو ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٦ کاتێک براکەی محەممەد ئۆجەلان سەردانیکرد لە جەژنی قوربان.
لە٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨، سەردانیکردنی پارێزەرەکانی لێ قەدەغەکرا بۆماوەی شەش مانگان لەبەر سزاکەی پێشووی کە لەساڵانی ٢٠٠٥-٢٠٠٩ بەسەریدا سەپێنرابوو، لەڕاستیدا ئەم سزایەش بەبۆنەی ئەوەبوو پارێزەرەکانی ئۆجەلان گفتووگۆیەکەیان لەگەڵ ئۆجەلان بۆڕای گشتی بڵاوکردبوویەوە و کە لەپەیامەکەشیدا ڕێبەرایەتیکردنی پەکەکەی لەخۆ گرتبوو. دواتر جارێکی دیکە ئۆجەلان سەردانیکردنی لێ قەدەغەکرایەوە تاکوو ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، کاتێک براکەی بۆ دودووەمجار مۆڵەتی پێدرا کەسەردانی بکات. براکەی ئەوەی ئاشکراکرد کە تەندرووستی ئۆجەلان باشبوو. قەدەغەکردنی سەردانی پارێزەرەکانی لە نیسانی ٢٠١٩ ھەڵگیرا، ئۆجەلان لە ٢ی ئایاری ٢٠١٩ چاوی بە پارێزەرەکانی کەوت.
گرتن و دادگایی
ئۆجەلان لەساڵی ١٩٩٩، لەلایەن دەزگای میت (ھەواڵگری تورک) بە ھاوکاری سی ئای ئەی لەشاری نایرۆبی لە کینیا دەستگیردەکرێت و دەگەڕێندرێتەوە بۆ تورکیا و زیندانی دەکرێت بۆ ھەتاھەتایە لەژێر بەندی ١٢٥ی دەستووری تورکیا بەتێوەگلانی بۆ چالاکییەکانی لە ڕێکخراوە چەکدارییەکان. حوکمدانی ئۆجەلان بۆ زیندانی ھەتاھەتایی بۆئەوە دەگەڕێتەوە تورکیا لە سزای لەسێدارەدان کشاوەتەوە بەمەبەستی بردنەوەی ئەو داوایەی کە تورکیا ببێتە ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا. ئۆجەلان لەماوەی ١٩٩٩ بۆ ٢٠٠٩، لەزیندانی تاکەکەسی ژیانی بەسەربردووە لە دوورگەی ئیمرالی لە دەریای مەڕمەڕە.
بیرکردنەوەکانی ئێستای ئۆجەلان بۆئەوەن کە بەکارھێنانی چەک بۆ پرسی چارەسەری کورد ئەوا ڕابردووبووە و لەئێستادا دەبێت دەستکرێت بە چارەسەری دۆزی کورد لەڕێگای چارەسەری سیاسییەوە. پێکدادان و ناکۆییەکانی نێوان پەکەکە و حکوومەتی تورکیا بووە ھۆی کووژرانی ٤٠ ھەزار کەس، لەنێویشاندا ئەندامانی پەکەکە، سەربازانی تورکیا، خەڵکی سڤیلی کورد و تورک ھەن. لە زیندان ئۆجەلان چەند کتێبێکی نووسی. ژنلۆجی، کە ناسراوە بە زانستی ژنان وەک فۆڕمێک بۆ فێمێنیزم لالەیان ئۆجەلانەوە پێشنیار کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی خەلفەتی پۆل:عەبدوڵڵا ئۆجەلان پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان پۆل:فێمینیستە کوردەکان پۆل:پیاوە فێمینیستەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:سۆسیالیستەکان پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان پۆل:کۆمۆنیستە تورکیاییەکان
سەرۆک وەزیری دارایی (سوێد)
وێنۆک سەرۆک وەزیری دارایی (بە سوێدی:finansminister) بە فەرمی: وەزیری کابینە و سەرۆکی وەزارەتی دارایی (بە سوێدی:statsråd och chef för finansdepartementet) ئەندامێکی حکوومەتی سوێدە و سەرۆکی وەزارەتی دارایییە
وا دەبینرێت کە وەزارەتەکە یەکێک بێت لە کاریگەرترین شوێنی سیاسی لە سوێد لەدوای سەرۆک وەزیرانەوە لە ئێستاشدا ماگدلێنا ئاندرسن لە پۆستدایە.
ئیبن عەبباس
ناوی عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس (بە عەرەبی: عبدالله ابن عباس) یەکێک بوو لە هاوەڵانی پێغەمبەر موحەممەد.
سەرۆک وەزیری دارایی (سوێد)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وەزیرەکانی وەزارەتی دارایی سوێد پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٤٠ لە سوێد پۆل:بریکارەکانی حکوومەت کە لە ١٨٤٠ دامەزراون
ئیبن عەبباس
پەراوێزەکان
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٨٠ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:مردووانی ٦٨٧
دیاری قەرەداغی
دیاری قەرەداغی (لەدایکبووی ١٩٦٧ لە سلێمانی، عێراق) گۆرانیبێژێکی ناسراوی کوردە. خاوەنی ستایلی تایبەت بە خۆیەتی، و چەندان ڤیدیۆکلیپ و گۆرانیی تۆمارکراوی ھەیە. لە ماوەی ڕابردوودا ھەشت ئەلبوومی گۆرانیی بڵاو کردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
تارگۆڤیشتێ، بولگاریا
تارگۆڤیشتێ شارێکە لە بولگاریا، پایتەختی ئیداری و ئابووری پارێزگای تارگۆڤیشتێ. دەکەوێتە دامێنی باکووری چیای نزمی پرێسلاڤ لە ھەردوو کەناری ڕووباری ڤرانا، شارۆچکەکە ٣٣٥ کیلۆمەتر (٢٠٨ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سۆفیا پایتەختەوە دوورە و نزیکەی ١٢٥ کیلۆمەتر (٧٨ میل) لە ڕۆژاوای شاری ڤارنا و کەناری دەریای ڕەشی بولگاریا دوورە. تارگۆڤیشتە بە شارۆچکەیەکی کۆنی بازاڕ ناسراوە. تارگۆڤیشتی شوێنی یەکێک لە گەورەترین کارگەکانی شووشەی ئەورووپایە. وەبەرھێنان لەم کارگەیەدا ٣٨٠٬٠٠٠٬٠٠٠ دۆلار بووە و ١٥٠٠ کەسی تێدایە.
دانیشتووان
لە مانگی ژانویەی ٢٠١٢دا، تارگۆڤیشتێ ٣٧ ھەزار و ٣٤١ کەس لە سنووری شارەکەدا نیشتەجێ بوون، لەکاتێکدا شارەوانی تارگۆڤیشتە کە گوندەکانی تەنیشتیان بە شێوەیەکی یاسایی پەیوەست بوون، ٥٦ ھەزار و ٨٦٨ کەسی تێدابوو. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە (نەک شارەوانی) لە ماوەی ١٩٨٠–١٩٩٠ گەیشتە لووتکە کاتێک ٤٥ ھەزار کەسی تێپەڕاند و بەرزترین ڕێژەی لە ساڵی ١٩٨٩دا ژمارەیان ٤٧٧٩٨ کەس بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئەورووپا پۆل:شارەکانی بولگاریا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای تارگۆڤیشتێ
سونگورلارێ
سونگورلارێ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای بورگاس لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٧٥٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بورگاس پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان
وێنۆک|دەستبەسەرکراوانی ئەرمەنی لە لایەن سوپای عوسمانیەوە
کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان (بەئەرمەنی: Հայոց ցեղասպանություն) ڕووداوی مێژوویی کوشتنی خەڵکی ئەرمەنی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەوترێت کە لە نێوان ساڵانی ١٩١٥–١٩١٧ بۆ مەبەستی لە ناو بردن و سڕینەوەی ئەرمەنییەکان ڕووی دا. بەپێی بەراوەردەکان نزیک یەک تا یەک و نیو میلیۆن کەس لە خەڵکی ئەرمەنی بە دەستی سپای عوسمانی و عەشیرەتە ھاوپەیمانەکانی کوژراون.
شێوەی کۆمەڵکوژی
لە ساڵی ١٩١٥ دا و لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی عوسمانییەکاندا و بەپێی پلانەکانی ئەنوەر پاشا، تەلعەت پاشا و جەمال پاشا و تەشیکلاتی مەخسووسەی عوسمانییەکان (دەزگای ھەواڵگریی عوسمانییەکان) و سوپای حەمدییە لە شارەکانی ئیستەنبول، یوزگات، ئەنقەرە، قەیسەری، موغڵا، وان، سێواس، بدلیس، موش، ئەدەنە، ترابزۆن، ھاتای، ئیزمیر، ئەفیون، ئیزمیت، ئەسکی شەھیر، مانیسا، کاستامۆن و زیاتر لە ٥٠ شار و ناوچەی تری ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی یەک میلیۆن و ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنی کۆمەڵکوژکراون و نزیکەی ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنیی تریش لە شوێن و ماڵی حاڵی خۆیان بۆ ناوچە دوورە دەستەکانی وەک دێرزور و بیابانەکانی ناوەڕاستی سوریا ڕاگوێزران.
بەپێی مێژوونووسان، لێکۆڵەران و ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی توێژینەوە لە بارەی جینۆسایدەوە (IAGS)، زیاتر لە یەک میلیۆن ئەرمەنی بەشێوەی پلان بۆ داڕێژراو کۆمەڵکوژکراون، بەڵام بەپێی لێدوانی بەرپرسانی حکومەتی تورکیا، لە ماوەی جەنگی جیھانی یەکەمدا و بەھۆی جەنگەوە ٣٠٠ ھەزار تاوەکو ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنی و زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار تورکیش ژیانی خۆیان لەدەستداوە. ئەو ئامار و زانیارییانەی حکومەتی تورکیا لەلایەن ناوەندە سەربەخۆ و بێلایەنەکانەوە پشتڕاست نەکراونەتەوە، چونکە زۆربەی تورکە کوژراوەکان سەرباز بوون نەک ھاووڵاتیی مەدەن و ژن و منداڵ و ھەروەھا ھیچ ھاووڵاتییەکی تورکیش لە شوێن و ماڵ و حاڵی خۆی ڕانەگوێزرابوو.
ناساندن وەک جێنۆساید
بە ئەڵمانیاوە تا ئێستا ٢٤ وڵات کوشتار و کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکانیان لەلایەن حکومەتی عوسمانییەوە بە جینۆسیاد ناساندووە. جگە لەو ٢٤ وڵاتە ئەنجومەنی ئەورووپا و پەرلەمانی ئەوروپاش کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکانیان بە جینۆساید قبوڵکردووە.
جگە لەوەی لە ٤٢ ویلایەتی ئەمریکادا کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان بە جینۆساید ناسراوە، ئیدارەی ئەمریکاش لە بریی دەستەواژەی جینۆساید، ئەوەی بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتووە و بە زمانی ئەرمەنی دەڵێت " Meds Yeghern" کە بە مانای کارەساتی گەورەیە.
بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٥ لە ئۆرۆگوای کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان بە جینۆساید قبوڵ کرا.
ئەو وڵاتانەی تا ئێستا کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکانیان بە جینۆساید قبوڵکردووە بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەرمەنستان پۆل:تاوانەکان پۆل:تاوانەکانی کۆمەڵکوژی پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩١٥ پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩١٦ پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩١٧ پۆل:کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:جینۆسایدەکان
سمیلان، چۆمان
سمیلان یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
کاسپیچان
کاسپیچان شارۆچکەیەکە لە پارێزگای شومێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٧٤٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای شومێن پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ئاورەنگزێب
ئاورەنگزێب عەلامگیر یان ئالامگیر عەزەم (لەدایکبووی ٣ی تشرینی دووەمی ١٦١٨ - کۆچی دوایی ٣ی ئازاری ١٧٠٧)، نازناوی «محیئەدین محەمەد»، شەشەم ئیمپراتۆری گورخانی ھیندستان بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٠٦٧ و ١١١٨ی کۆچی/١٦٥٨ و ١٧٠٧ی زایینی فەرمانڕەوایی کردووە. ئاورەنگزێب بە واتای گەوھەری ئاورەنگ (تەختی پاشایەتی) دێت. لە سەردەمی حوکمڕانی گەردوونییدا، حکوومەتێکی زۆر گەورە و شەڕانگێز و ئایینی دەرکەوت. کەسێکی زۆر دیندار بوو، ھەموو ھەوڵێکی دەدا ھیندستان یەکبخات و بیکاتە وڵاتێکی ئیسلامی. ھەروەھا لە سەردەمی خۆیدا ئیمپراتۆریەتی گورخانی دوایین ئیمپراتۆرییەتی سەردەمی زێڕینی ئیسلام بووە لە جیھاندا، کوڕی سێیەمی شاجھان و ھاوسەرە ئێرانییەکەی ئەرجەمەندبانۆ بووە کە نازناوی لێنراوە مومتاز مەحاڵ، کە جوانی تاج مەحاڵ دروست کرد وەرە ئەو دروست کرا.
ھاتنە سەر دەسەڵات
شاجھان لە ڕەمەزانی ساڵی ١٠٦٨ی کۆچی (١٦٥٨ز) نەخۆش کەوت و پێشبڕکێیەکی خوێناوی لە نێوان منداڵەکانیدا بۆ وەرگرتنی تەختی پاشایەتی سەریھەڵدا. کوڕە گەورەکەی دەرەشکۆ بە سروشتی خۆی وەک جێنشینی ناسرابوو، بەڵام برای دووەم شا شوجا لە بەنگال جێنشینی باوکی ڕاگەیاند. لەشکری شاجەھان و دارا شێکوا لەدژی شا شوجاع شەڕیان کرد و ناچار بوو پاشەکشە بکات. یەکسەر کوڕە بچووکەکەی مورادباخش بە بەڵێنێکی نھێنی شانشینی لە گوجەرات ڕاگەیاند کە پشتگیری ئاورەنگزێب بکات کە کوڕی سێیەم بوو. ئاورەنگزێب لە ئاورانگابادەوە بەرەو باکوور بە پەلە ڕۆیشت کە وادیارە پشتگیری لە موراد بەخش بوو. شاجھان بە فەرمی ڕای گەیاند کە دارەشکۆ جێنشینی ئەو بووە و تەختی پاشایەتیی پێ سپاردووە، بەڵام ئاورەنگزێب ڕای گەیاندووە کە دارەشکۆ حکوومەتی دەستبەسەرداگرتووە و پەلە دەکات بۆ پایتەخت. حاکمی ڕەجپوت لەگەڵ ئەوان شەڕی کرد بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەوی ئاورەنگزێب و موراد بەخش. ئاورەنگزێب شکستی پێھێنا و سەرنجی لەسەر سوپای دارەشکۆ زیاتر کرد. دوای ئەوە بە زنجیرەیەک شەڕی خوێناوی، سوپای دارا شکۆوێ چەقێندرا. لە ترسی ژیانی خۆی، ھەڵھات بۆ دەلھی و شاھجەھانی لە ئاگرا بەجێھێشت. پاشای پیر لەلایەن ھێزەکانی ئاورەنگزێبی کوڕەوە لە قەڵای ئاگرا گەمارۆدرا. ئاورەنگزێب ئامادە نەبوو چاوی بە باوکی بکەوێت و ڕای گەیاند کە دارەشکۆی برای ئەو ئایینەی بەجێھێشتووە. پاشان بە بەڵێنی پێدانی دیاری بەنرخ بانگی موراد بەخشی ھاوپەیمانەکەی دەکات، بەڵام بردی و فڕێیدایە زیندانەوە، خۆی چوو بۆ دەھلی و لەسەر تەختی پاشایەتی ھەڵکەوت.
ئاورەنگزێب دوای زیندانیکردنی بۆ ماوەی سێ ساڵ، موراد بەخشی کوشت. لەگەڵ داڕەشکۆوە شەڕی قورسی کرد و دواجار بە خیانەتێکی یەکێک لە سەرکردەکانی سوپای داڕەشکۆوە توانی بیگرێت و دوای چەند ساڵێک لە زیندان و زەلیلبوون، بەو پێیەی ھێشتا وەک ڕکابەرەکەی دەیبینی، ڕای گەیاند کە ئەو وایە لادەرێک و ھەندێک لە کۆنەپەرستانی شەو، کوشتیان. ئاورەنگزێب سەرەتا حوکمڕانی بەنگالی پێشکەش بە شا شوجا کرد. بەڵام بەو پێیەی شا شوجا زانی بەڵێنی براکەی پوچە، بەردەوام بوو لە شەڕ لەگەڵیدا، بەڵام شکستی خوارد و ھەڵھات بۆ بورما، لەوێشەوە بەرەو مەککە و پاشان بۆ ئێران، بەڵام لەلایەن فەرمانڕەوای بۆرما گیرا. کوژرا؛ و شاجھان ھەروەھا لە ساڵی ١٠٧٦ کۆچی / ١٦٦٦ی زایینی لە زیندان کۆچی دوایی کردووە.
شێوازی حوکمڕانی
ئاورەنگزێب ھەوڵیدا خاکەکەی پەرەپێبدات. ئەو نەریتی لێبوردەیی و لێبوردەییی پێشێل کرد کە لەلایەن ئەکبەر شا دامەزرا و پێداگری لەسەر دامەزراندنی یاساکانی شەریعەت کرد؛ لە ئایینی سانتدا زۆر ڕەخنەی ھەبوو و دیسانەوە فەرمانی دا جزیا لە ھیندۆسەکان کۆبکاتەوە. دەربارێکی شایستەی ڕێکخست و دوای نزیکەی ٥٠ ساڵ حوکمڕانی، دواجار لە ئەحمەدناگار کە یەکێک بوو لە شارە گرنگەکانی ئەو سەردەمە دێکان کۆچی دوایی کرد.
ئاژاوەگێڕان
لە ساڵی ١٦٥٧ لەکاتێکدا ئاورەنگزێب ھێرشی کردە سەر گۆڵکۆندا و بیجاپور لە دەکان، جەنگاوەری ھیندۆسی ماراتا، شیڤاجی، تاکتیکی گەریلای بەکارھێنا بۆ کۆنترۆڵکردنی سێ قەڵای عادل شاھی کە پێشتر لەژێر فەرمانی باوکیدا بوون. بەم سەرکەوتنانە شیڤاجی سەرکردایەتی دیفاکتۆی زۆرێک لە خێڵە سەربەخۆکانی ماراتای گرتە ئەستۆ. ماراتاکان لایەنی شەڕکەری عادل شاھییەکانیان گرژ کرد و چەک و قەڵا و خاکیان بەدەستھێنا. سوپای بچووک و بێ ئامێری شیڤاجی لە ھێرشێکی سەرتاسەری عادل شاھی ڕزگاری بوو و شیڤاجی بە شێوەیەکی شەخسی ژەنەراڵی عادل شای کوشت، ئەفزال خان. بەم ڕووداوە، مەراتاکان گۆڕا بۆ ھێزێکی سەربازی بەھێز و زیاتر و زیاتر خاکی عادل شایان گرت. شیڤاجی لە درێژەدا دەسەڵاتی موغەکان لە ناوچەکەدا بێلایەن کرد. لە ساڵی ١٦٥٩ ئاورەنگزێب ژەنەڕاڵێکی متمانەپێکراو و مامی دایکی شایستا خان، والی لە گۆڵکۆندا نارد بۆ وەرگرتنەوەی ئەو قەڵایانەی کە لەلایەن یاخیبووانی ماراتا لەدەستچوون. شایستا خان بە ئۆتۆمبێلەکەی چووە ناو خاکی ماراتا و لە شاری پونە نیشتەجێ بوو. بەڵام لە ھەڵمەتێکی بوێرانەدا بۆ سەر کۆشکی پارێزگار لە شاری پونە لە کاتی ئاھەنگێکی ھاوسەرگیری نیوەشەودا، بە سەرۆکایەتی خودی شیڤاجی، ماراتاکان کوڕی شایستاخانیان کوشت و شیڤاجی بە بڕینی سێ پەنجەی دەستی شایستا خانی پەککەوتە کرد. بەڵام شایستا خان ڕزگاری بوو و دووبارە وەک کارگێڕی بەنگال دەستنیشانکرایەوە و دواتر بوو بە فەرماندەیەکی سەرەکی لە شەڕی دژی ئاھۆمەکاندا. alt=ڕاجا شیڤاجی لە دەرباری ئاورەنگزێب|وێنۆک|ڕاجا شیڤاجی لە دەرباری ئاورەنگزێب دواتر ئاورەنگزێب ژەنەڕاڵ ڕاجا جای سینگی نارد بۆ ئەوەی بەسەر ماراتاکاندا زاڵ بێت. جای سینگ قەڵای پوراندەری گەمارۆدا و بەرەنگاربوونەوەی ھەموو ھەوڵەکانی ڕزگارکردنی بوو. شیڤاجی بە پێشبینی شکست، بە مەرجەکان ڕازی بوو. جای سینگ شیڤاجی ڕازی کرد کە سەردانی ئاورەنگزێب بکات لە ئاگرا، گەرەنتییەکی تایبەتی سەلامەتی پێدا. بەڵام کۆبوونەوەکەیان لە دادگای موغەکان بە باشی بەڕێوە نەچوو. شیڤاجی ھەستی بە سووکایەتیکردن کرد لە شێوازی پێشوازیکردنەکەی، و سووکایەتی بە ئاورەنگزێب کرد بە ڕەتکردنەوەی خزمەتکردنی ئیمپراتۆری. بەھۆی ئەم سووکایەتییەوە دەستگیرکرا، بەڵام توانی ھەڵھاتنێکی بوێرانە ئەنجام بدات.
شیڤاجی گەڕایەوە بۆ دەکان، و لە ساڵی ١٦٧٤دا تاجی سەری خۆی دانا بە چاتراپاتی یان فەرمانڕەوای شانشینی ماراتا.
شیڤاجی کۆنترۆڵی ماراتا ی لە سەرانسەری دەکان فراوانتر کرد تا مردنی لە ساڵی ١٦٨٠. شیڤاجی کوڕەکەی سامباجی شوێنی گرتەوە. لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە ھەوڵەکانی موغەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دەکان بەردەوام بوو لە شکست.
لە لایەکی دیکەوە ئەکبەر کوڕی سێیەمی ئاورەنگزێب لەگەڵ چەند لایەنگرێکی موسڵمان لە مەنسەبداردا دەرباری موغەکانی بەجێھێشت و پەیوەندی بە یاخیبووانی موسڵمانەوە کرد لە دەکان. ئاورەنگزێب لە وەڵامدا دادگاکەی گواستەوە بۆ ئاورانگاباد و فەرماندەیی ھەڵمەتی دەکانەکانی گرتە ئەستۆ. یاخیبووان شکستیان ھێنا و ئەکبەر بەرەو باشوور ھەڵھات بۆ ئەوەی پەنا بباتە لای سامباجی کە جێنشینی شیڤاجی بوو. شەڕی زیاتر بەدوای خۆیدا ھێنا و ئەکبەر ھەڵھات بۆ فارس و ھەرگیز نەگەڕایەوە. لە ساڵی ١٦٨٩ ھێزەکانی ئاورەنگزێب سامباجییان گرت و لە سێدارەیان دا. ڕاجارامی جێنشینی و دواتر تەرابای بێوەژنەکەی ڕاجارام و ھێزەکانی ماراتا شەڕی تاکەکەسییان دژی ھێزەکانی ئیمپراتۆرییەتی موغەکان کرد. خاک لە ساڵانی (١٦٨٩–١٧٠٧)ی شەڕی بێکۆتاییدا چەندین جار دەستی گۆڕی. بەو پێیەی لە نێو ماراتاکاندا دەسەڵاتێکی ناوەندی نەبوو، ئاورەنگزێب ناچار بوو کێبڕکێ لەسەر ھەر ئینجێک لە خاکێکدا بکات، ئەمەش بە تێچووی زۆری ژیان و پارە. تەنانەت کاتێک ئاورەنگزێب بە ئۆتۆمبێلەکەی بەرەو ڕۆژاوا دەڕۆیشت، لە قووڵایی خاکی ماراتادا – بەتایبەتی داگیرکردنی ساتارا – ماراتاکان بەرەو ڕۆژھەڵات فراوانتر بوون بۆ خاکەکانی موغەکان – مالوا و حەیدەراباد. ھەروەھا ماراتاکان زیاتر بەرەو باشوور فراوانتر بوون بۆ باشووری ھیندستان و شکستیان بە فەرمانڕەوا ناوخۆیییە سەربەخۆکانی ئەوێ ھێنا و جینجییان لە تامیل نادو گرت. ئاورەنگزێب زیاتر لە دوو دەیە شەڕی بەردەوامی لە دەکان بەڕێوەبرد و ھیچ بڕیارێکی نەبوو بەم شێوەیە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی سوپاکەی لەدەستدا کە لە شەڕی یاخیبوونەکاندا بە سەرۆکایەتی ماراتاکان لە ھیندستانی دێکان. بۆ داگیرکردنی ماراتاکان مەودایەکی دووری بۆ دەکان ڕۆیشت و لە کۆتاییدا لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و ھێشتا شەڕی ماراتاکان دەکات. گۆڕانی ئاورەنگزێب لە شەڕی ئاسایییەوە بۆ دژە یاخیبوون لە ناوچەی دەکان، پارادایمی بیری سەربازی موغەکانی گۆڕی. لە پونە، جینجی، مالوا و ڤادۆدارا ململانێ لە نێوان ماراتا و موغەکاندا ھەبوو. شاری بەندەری سووراتی ئیمپراتۆرییەتی موغەکان لە سەردەمی ئاورەنگزێبدا دوو جار لەلایەن ماراتاکانەوە دوورخرایەوە و بەندەرەکە بەنرخەکە وێران بوو. ماتیۆ وایت مەزەندە دەکات کە نزیکەی ٢٫٥ ملیۆن لە سوپای ئاورەنگزێب لە کاتی شەڕەکانی موغەکان-مەراتادا کوژراون (ساڵانە ١٠٠ ھەزار کەس لە ماوەی چارەک سەدەیەکدا)، لەکاتێکدا ٢ ملیۆن ھاووڵاتی مەدەنی لە خاکە جەنگاوییەکاندا بەھۆی وشکەساڵی و تاعون و برسێتی گیانیان لەدەستداوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٨ پۆل:مردووانی ١٧٠٧ پۆل:حەنەفییەکان پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان پۆل:پاشاکانی گورکانی لە ھیندستان
١٢٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قەرەبڵاغ
قەرەبڵاغ (Qerebllax، بە فارسی: قره بلاغ) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٥ کەس لە ٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ڕۆژھەڵاتی ناوین
وێنۆک|300px|ڕۆژھەڵاتی ناوین ڕۆژھەڵاتی ناوین یان ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەکی جوگرافییە، لە وڵاتەکانی باشووری ڕۆژاوای ئاسیا و میسر پێکھاتووە. زاراوەکە لەم دوایییە لە ھەندێک بەستێندا پەرەی سەندووە و وڵاتانی ئەفغانستان و پاکستان و ناوەچەکانی قەوقاز، ئاسیای ناوەڕاست و باکووری ئەفریقاشی گرتوەتەخۆ. تەنانەت ھەندێجار وەکوو ھاوواتایەک بۆ ڕۆژھەڵاتی نزیک، لە بەرامبەر ڕۆژھەڵاتی دووردا بەکار دەبردرێت.
بەگشتی، ئەم زاراوەیە ھەر لە سەرەتاوە مژاوی بووە و تا ئێستا بە ناوچەیەکی جوگرافیایی کە ھەمووان لە سەری کۆک بن پێناسە نەکراوە.
زمانە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین بریتین لە: کوردی، عەرەبی، فارسی، تورکی، عیبری، ئاسووری، ئینگلیز، فەڕەنسی، ئازەربایجانی، یۆنانی. شارە گەورەکانیشی ئەمانەن: قاھیرە، ئەستەمبوڵ، تاران، ڕیاز و بەغدا.
زاراوەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ئەو وڵات و شارستانیانەی کە لەو ناوچە جوگرافییەدا ھەن، ئەم ناوچەیە ناونراوە لە سەردەمی دۆزینەوە جوگرافییەکان لەلایەن شارەزایانی جوگرافیا لە سەردەمە دێرینەکاندا، کە ئەم ناوچەیە لانکەی شارستانییەتە مرۆڤایەتییەکان و ھەموو ئایینە ئاسمانییەکانە.
ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین بارگرژترین ناوچەکانی جیھانە لە ڕووی ئاسایشەوە، کە زیاتر لە ١٠ جەنگی بە خۆوە بینیوە، لەوانە، شەڕی عەرەب ئیسرائیل و شەڕی عێراق ئێران و داگیرکردنی کووەیت لەلایەن عێراق، وشەڕی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ و ھاتنی ھێزەکانی ئەمریکا و بەریتانیا بۆ عێراق، و کێشەی وزەی ئەتۆمی ئێران و ئەمریکا، شەڕی ئیسرائیل لەسەر فەلەستین و شەڕی نێوان ئیسرائیل و لوبنان، ناتوانرێت پێشبینی تەواو بوونی شەڕ لەم ناوچەیەدا بکرێت بەھۆی ئەو گرنگییە ئابووری و ستراتیژییەی ھەیەتی.
چەند دەوڵەتێک ھەن لە ڕۆژھەڵاتی ناوین کە زۆر گرنکی دەدەن بە نەوت وەک ھەندێک لە وڵاتەکانی کەنداو، وڵاتەکانی کەنداو پێشکەوتنێکی گەورەیان بەخۆوە بینی دوای دۆزینەوەی نەوت تێیاندا بەھۆی داواکردنی بەردەوام لەسەری، بەم شێوەیە دوبەی بووەتە یەکێک لە گەورەترین شارە گەشت وگوزارییەکان لە جیھاندا و ھەموو شتێک لەوێ پێش کەوتووە لە ژێرخانی ئابوری و گەشت وگوزاری و زانستی و تەلارسازی و زۆر شتی تر.
وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین کێشەیان ھەیە لە کەمی ئاو لە ناوچەکە ھەروەک زۆر لە وڵاتەکان ناکۆکیان ھەیە لەسەر ئەم کێشەیە.
زۆربەی وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین دەکەوێتە ئاسیاوە (تورکیا، کوردستان، سووریا، عێراق، لوبنان، ئێران، ئوردن، ئیسرائیل، وڵاتەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی (سعودیە و ئیمارات و قەتەر و یەمەن و بەحرەین و کووەیت و عومان))
گرنگیی نێودەوڵەتیی ڕۆژھەڵاتی ناوین
ڕۆژھەڵاتی ناوین گرنگییەکی گەورەی ھەیە لە جیھاندا، ئەویش لە دوو ڕووەوە
گرنگیی ئابووری
گرنگی ئەم ناوچەیە بەھۆی بوونی نەوتە تێیدا کە ڕێژەی نەوتی پاشەکەوت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بە %٦٦ ی نەوتی پاشەکەوتی جیھان ئەخەمڵێنرێت. لە کۆتایی سەدەی بیستدا ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست نزیکەی سێ یەکی نەوتی جیھانی بەرھەم ھێناوە، و ئەم ناوچەیە دابینکەری سەرەکی نەوتە بۆ ئەورووپا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕوسیا و یابان. کە ئەمەش وایکردووە ھێزی ئابوری ھەندێک لە وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کاریگەرییەکی گەورە بکاتە سەر نەتەوەکانی ناوچەکە، نەوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە زۆری کەوتووەتە وڵاتەکانی کەنداوی عەرەبی، لەبەر ئەوە وڵاتە زلھێزەکان ھەوڵی دەست بەسەرا گرتنی ئەم ناوچەیە دەدەن، کە ئێستا وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەم ناوچەیەی کۆنترۆڵ کردووە، سیفەتی تایبەتی نەوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ئەویە کە زۆر تێ ناچیت، لە ھەر بیرێکی نەوت بڕێکی زۆر نەوت دەرئەھێنرێت و پێویست بە بیری زۆر و قوڵ ناکات.
گرنگیی ستراتیژی
وشەی ستراتیژی لە وشەیەکی یۆنانییەوە ھاتووە لە وشەی (استراتیجوس) و ماناکەی سەرکردەی سەربازی گرنگ دەگرێتەوە، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ستراتیژییەکی بەھێزی ھەیە لە نێو وڵاتەکانی دەوروپشتی، و پردی پەیوەندی نێوان وڵات و قاڕەکانی جیھانە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:ناوچەکانی جیھان پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
کوانبوک
کوانبوک ناوچەیەکە لە باکوری ھامگیۆنگی پارێزگای کۆریای باکوور، ناوچەکە پێشووتر لەلایەن خەڵکی ئۆکجیۆ بەرێوەدەبردرا دواتر کەوتە ژێر گۆگۆریۆ و دواتر بالھای.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەکانی کۆریا