لیبرالیزم
بێکاری
واوێدەچێ کە بێکاریتا ڕادەیەک دەگەڕێتەوە سەر ئەوە کە دەوڵەت چاوەدێری بە سەر زیاد وکەمی مووچەکانەوە ھەیە کە ئاکامی دەبتە ئاستەنگێک بۆ بازاڕی کار کە نەتوانێ باڵانسی خۆی دە نێوان پێشکێش و داوا (عەرزە و تەقازا) دا ڕابگرێ. ھەر عەینی سیاسەت بۆ بازاڕی خانوو و بازاڕەکانی دیکە. لیبڕالیستە نوێیەکان پێیانوایە کە وەرگرتنی ماڵیات دەبێ بۆ ھەمیشەدوایی پێبھێندرێ یان تەنیا بە کەمترین ڕادە بە مەبەستی دابینکردنی ئابووری دەوڵەتی دارۆغەی شەو (دەوڵەتی بچووک) وەربگیرێ. دەنێو لیبڕالیزمی نوێ دا ناتەبایی لەسەر بوونی مافی پاراستنی ھێندێک بابەتی وەک کۆپی ڕایت، پاتێنت، پێناسە بۆ کەل وپەل و شتی لە گوێن ئەوانە ھەیە. نوێنەرانی ئەو بەشەی کە بە (ئیماتریال ڕێت) واتە (مافی پاوان بە تاک بۆ دینەوە یان سازکردن یان لێکۆڵینەوە لە مەڕ شتێک) ناسراوە دەڵێن کە بوونی پاراستنی ئەو مافەش ھەر دەگەڕێتەوە سەر مافەکانی تاک بۆ کار و بەرھەم و ئاسەواری بە سەر تەنانەت بۆ نموونە لێکۆڵینەوە لە مەڕ داو ودەرمان و کاری پزشکیدا ھەیە، کە بە بێ پاراستنی مافی پاتێنت بۆ ئەو بەشە، کارەکان قەت بە ئاکامێک ناگەن. دژبەرانی ئیماتریال ڕێت دەڵێن کە مرۆڤ تەنیا دەتوانی شتەکە وەک بەرھەم و دەستکرد خاوەندارییەتی بکا چونکوو کەلکوەرگرتنی کەسێک لە شتێک پێشێلکردنی مافی دەکارکردن بۆ کەسێکی دیکە نییە و بۆ نموونە مافی سەرەت (ئیمتیاز)، خۆی بە مۆنۆپۆل دادەنرێ کەلە لایەن دەوڵەتەوە بەڕێوە دەچێ. دژبەرێکی دیکەی ئیماتریال ڕێت بە نێوی موورای ئێن ڕۆتبارد کە پێشەنگێکی لیبڕالیزمی نوێیە لە قوتابخانەی ئابووری ئوتریش کە دەڵێ پاتێنت شتێک نییە کە جێی ڕێز بێ لە جێیەک مافی پاوان (مۆنۆپۆل) لەلایەن دەوڵەتەوە بەڕێوە دەچێ کە خۆی پێشێلکارییەکە دە ڕەوتی کار وباری بازاڕدا. ڕۆتبارد پێیوایە کە دەتوانی ئاماژە بە ناوەرۆکی یاسای پارێزەری ئەو مافە ئینحیسارییانە بکا وبیسەلمێنێ کە پێشێلکارییەک لەلایەن ئەو کەسانەوە کە خاوەنی ئەو چەشنە مافانەن ڕوویداوە. زۆربەی لیبرالە نوێیەکان لەسەرئەوباوەڕەن کە بانکی ناوەندی یش دەبێ خسووسی بکرێ و بانکەگەلێکی خسووسی ئەسکیناس و قەڕەپووڵ بدەنەدەرێ و کاتی وەرگرتنیش دەکرێ بە زێر بگۆڕدڕینەوە. ئەو سیستیمە وەک بانکدارییەک دەچێ کە لە ئەمریکا وئوروپای خۆراوا دە سەدەی ١٨دا باوبوون. بیری جێواز ھەن لە مەڕ ڕادەی چاپی ئەو ئەسکیناسانە کە بانکەکان قەرابێ بیاندەنە دەرێ. لایەنگرانی قوتابخانەی ئابووری ئوتریش پێیانوایە کە بانکەکان دەبێ بە قەرایی ئەو ئەسکیناس و قەرەپووڵانەی کە دەدرێنە دەرێ زێر لە جێگایاندا ببێ وەک پشتیوانی ئەو پووڵانە کە لە دەرەوەی بانکەکان بەدەست خەڵکەوەن. لایەنگرانی گلدانەوەی ھێندێک لەو پووڵانە کە خەڵک لە بانکەکانی دادەنێن بە مەبەستی وەگەڕخستنیان بۆ قازانج کە بە بانکداری ئازاد نێوی دەرکردووە و وادەردەکەوێش ھیچ مەرجێک بۆ گلدانەوەی سەتاسەتی پووڵەکان نەبێ. تێئۆری ئابووریزان میلتۆن فرێدمان بە نێوی مۆنیتاریزم پێیوایە کە ئەوە ئەرکی دەوڵەتە کە بانکی ناوەندی بەڕێوەبەرێ و چاوەدێری بە سەر زۆر وکەمی پووڵەوە ببێ دە وڵاتێکی کە چڵی (نەبز، تاکت) ئابووری سەربەرەوژوورە. ئەگەر ھات و گرفتێکی ئابووری سەری ھەڵدا بڵێی دژایەتێکی نوێ لیبڕاڵانە بە زەین بگات کە ھەووەڵ بپرسێ کە ئەوە بەڕاستی گرفتە؟ جا چ گرفتە دەکەوێتە سەر ئەو تاقمە کە ئەغڵەب دەپەیوەندی دەگەڵ خواست و ھەڵسەنگاندنەکانیانە دایە. بۆچوونی لیبڕالیزمی نوێ ئەوەیە کە دەوڵەت خۆی دەکێشەکەدا بێلایەن ڕابگرێ و نەبتە دژی لایەنێک یان لایەنگری لایەنی دیکەی تێوەگلاو دە کێشەکەدا. دابەشکردنی ئیمکانات دە کۆمەلگادا یەکێکە لە بۆچوونەکانی لیبڕالیزمی نوێ کە بەپێی ئەو شێوە دابەشکردنە کە بە وردی مافەکانیان لە بەرچاو گرتبێ بە ڕەوای دەزانن. دەستاودەسکردنی دارایییەکان بەتەواوی ڕەوایە بەپێی لیبڕالیزمی نوێ بە مەرجێک ھەموو لایەنەکان زانیارییەکانی خۆیان گۆڕیبێتەوە و خاوەندارییەتی سەرەتایییەکەش ڕەوا بێ. دە ئابوورییەکی ئازاد دا نەھاتووە کە شێوەیەکی کلیشەیی و دیاریکراوی دابەشکردن لە بەرچاودەگیرێ بەڵکوو ئەوە ڕەوتێکی ئاڵۆزو بادراوە کە ئاکامی دەبتە شێوە دابەشکردنێکی گونجاو و تایبەت بەو معامەلەیە. ئەو ڕەوتەش بە تێوەگلانی چەند کەسێک یان چەند لایەنێک بە کاردانەوەی جێوازەوە ھەر وەک چۆن ئاڵوگۆڕی بەرھەم و کەل وپەل ڕوودەدەن کە لێرەش دەبێ دەوڵەت لە دەڵاڵی دەنێوان لایەنەکاندا خۆی دوورەپەرێز بکا. واباشە کە مرۆڤەکان ئیزنی ئەوەیان پێبدرێ ھەر وەک چۆن دە بەرھمھێنانو ڕادەی بەرھەمھێناندا ئازادن دە چۆنییەتی فرۆش و گۆڕینەوە و کرێنی بەرھەمەکانیشیاندا ئازاد بن.