cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دادگای نێونەتەوەییی داد
دەسەڵاتەکانی دادگا
نموونەی دۆسیەکانی ململانێ:
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
ھەناسەدانەوە
ھەناسەدانەوە (ئینگلیزی: Expiration) ئەو کردەی ھەناسەدانەوەیەیە، کە لە ڕێگەیەوە دەرکردنی ھەوا لە سییەکانەوە بۆ دەرەوە بەجێدێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
ئانیشک
250px|وێنۆک|ئانیشک ئانیشک جومگەیەکە دەکەوێتە نێوان ئێسکەکانی باسکی سەرەوە و باسکی خوارەوە. ھەموو مرۆڤێک ٢ ئانیشکی ھەیە، کە ڕێگەی پێ دەدات بۆ کردنەوە و نووشتاندنەوەی باسکی خوارەوە (جوڵاندنی). ھەروەھا ڕێگە بە سووڕانەوە باسک دەدات. جوڵانەوەی ئانیشک لە ڕێی ٣ بەندۆکەوەیە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:جومگەکان پۆل:توێکاریی پەلی سەرەوە پۆل:ئانیشک
پارێزگای موچینگا
پارێزگای موچینگا یەکێکە لە دە پارێزگاکانی زامبیا. دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە و لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ تانزانیا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مالاوی، لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای ڕۆژھەڵات، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای ناوەڕاست، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای لواپولا، لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای باکوور ھاوسنوورە. ناوەندی ئیداری پارێزگاکە بریتییە لە چینسالی. ناوی پارێزگاکە لە بەرزایییەکانی موچینگاوە سەرچاوەی گرتووە کە بە زۆری لەسەری دانیشتووە.
دروستکردنی پارێزگایەک لەلایەن سەرۆک مایکل ساتا لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ڕاگەیەندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای موچینگا موچینگا
بڕیارنامەی ٥٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٤١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٥٠٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن
ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن (ئینگلیزی: Human chorionic gonadotropin) ھۆڕمۆنێکە، لەلایەن وێڵاشەوە دەردەدرێت. ھانی تەنی زەرد دەدات بۆ بەردەوام بوون لە بەرهەم هێنانی پڕۆجێسترۆن هەروەها ئەستوری ناوپۆشی منداڵدان دەپارێزێت.
بڕیارنامەی ٥٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:ھۆرمۆنەکان پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
حەوای میتۆکۆندریایی
لە ژێنێتیکی مرۆڤیدا، حەوای میتۆکۆندێریایی به نوێترین پێشینەی هاوبەشی هەموو مرۆڤەکان ئەوڕۆیی لە لای دایکەوە دەوترێ. دی‌ ئێن‌ ئێی میتۆکۆندێری که هەمیشه لە دایکەوە بۆ مناڵ دەگوازرێتەوە، لە هەموو مرۆڤەکانی ئەورۆ دا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە حەوای میتۆکۆندێریایەوە جێ ماوە. حەوای میتۆکۆندێریایی هاوتای مێی ئادەمی ڕەنگین گیانی Y کە نوێترین پێشینەی هاوبەش لە لای باوکەوەیه, بەڵام کاتی ژیانی ئەو دووانه هەزاران ساڵ جیاوازی نێوانی هەیە. زۆر جار هەژمار دەکرێت که حەوای میتۆکۆندێریایی بەینی ۲۰۰۰۰۰ سال پێش و به ئەگەری زۆر لە لە رۆژهەڵاتی ئەفریقیا ژیاوه.ئەوە هەمان ئەو کاتەیه کە مرۆڤی جۆری هۆمۆ سەیپیێنس سەیپیێنس (مرۆڤی زانای زانا یا مرۆڤی ئەورۆیی) خەریکی جیا بوونەوەی لە جۆرەکانی تری مرۆڤی بوه.
حەوای میتۆکۆندێریایی زۆر زووتر لە کاتی کۆچ لە ئەفریقیا که هزر دەکرێ بەینی ۴۵،۰۰۰ تا ۹۵،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ڕووی دابێ ، ژیاوه. دیار کردنی کاتی ژیانی 'حەوا' وەشاندنێکی گەورە بوو بۆ ئەو بۆچوونەی کە دەی وت پێشێنیەکانی مرۆڤی ئەورۆیی کە جۆرێکی کۆن تر لە مرۆڤی مۆدێرن بوون، ملیۆنەها ساڵ پێش ئێستا لە ئەفریقیا کۆچیان کردوە، و لە شوێنە جیا جیاکان بوون بە ڕەچەڵەکەکانی هەنووکەیی مرۆڤ. ئەو بەراورده کاتێ لە گەڵ بۆ چوونی پێچەوانه یەک دەگرێ کە دەڵێ مرۆڤی مۆدێرن تا ڕادەیەک زووتر لە ئەفریقیا سەرچاوەی گرتوه ولەوێ بڵاو بۆتەوەو جێگرەوەی کەمەڵانیمرۆڤی "کۆن" وەکوو نیاندەرتاڵەکان. بۆچوونی دووهەم لە ئێستادا بۆچوونی زاڵه.
حەوای میتۆکۆندێریایی تەنیا ژنی سەردەمی خۆی نەبوه
یەکێ لە بۆ چوونە هەڵەکان لە بارەی حەوای میتۆکۆندێریایی ئەوەیە کە لەبەرەوەی ڕەچەڵەکی هەموو ژنە زیندوەکانی جیهان لە لای دایکەوە دەگاتەوە ئەو ، کەواته ئەو تەنیا ژنی سەردەمی خۆی بوە. لێکۆڵینەوەکانی دی ئێن ئێی ناوکی دەریدەخا کە کە ڕێژەی خەڵک لە کۆن دا هەرگیز لە چەند دە هەزار کەمتر نەبوه, ژنانی تری هاوسەردەمی حەوای میتۆکۆندێریاییش وەچەو و نەوەیان لە نێوان مرۆڤەکانی ئەوڕۆ هەیە بەڵام لە زنجیرەی مناڵەکانی هەر یەکە لەوان لایەنی کەم پیاوێ هەبوە کە ئەو شته دەبێته هۆی پچڕانیدی ئێن ئێی میتۆکۆندێریایی که تەنیا لە ڕێگای دایکەوە بە مناڵ دەگاتبەڵام بە پێچەوانەی ئەم ژنانه دەکرێ حەوای میتۆکۆندێریایی لە لای دایکەوە ڕاستەوخۆ پەیوەند بدرێ بە تەواوی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی.
حەوای میتۆکۆندێریایی هاوکات لەگەڵ ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y نەژیاوە
لە بۆ چوونە هەڵەکانی تر لە بارەی حەوای میتۆکۆندێریایی ئەوەیە کە ئەو هاوکات لەگەڵ ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y ژیاوه و لەوانەشه بە یەکەوە بوون یان پەیوەندی سێکسی هەبووبێ. ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y وەکوو حەوای میتۆکۆندێریایی لە ئەفریقیا ژیاوه بەڵام کاتی ژیانی ئەوە بەینی ۵۰۰۰۰ تا ۸۰۰۰۰ ساڵ دوای حەوای میتۆکۆندێریایی بووه.
=حەوای میتۆکۆندێریایی نوێترین پێشینەی هاوبەشی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی نیه === حەوای میتۆکۆندێریایی نوێترین پێشینەی هاوبەشی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی لە لای دایکەوەیە. به و هۆیه کە گواستنەوەی mtDNA لە لای دایکەوەیه،بەدواداچوون و دیتنەوەی پێشینەکانی دایکی کارێکی ئاسانه. نوێترین پێشینەی هاوبەشی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی دەتوانرێ تەنانەت لە ۵۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا بدۆزرێتەوە.
سەرچاوە
پۆل:بڵاو بووەکانی ئەفریقیا پۆل:ڕەچەڵەک ناسی ژێنێتیکی پۆل:بایۆلۆجی گەشەسەندنی پۆل:بۆچوونی سەرچاوەی یەکی کۆتایی پۆل:گەشەسەندنی مرۆڤ پۆل:فیلۆژێنێتیک
--Deioces Medes ‏٠٩:٥٥، ٩ی ئازاری ٢٠١٤ (UTC) پۆل:ژنان لە مێژوو
لێنز (توێکاری)
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:لێنزەکان پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
سندووقی نێونەتەوەییی پارە
وێنۆک|سندووقی نێونەتەوەیی پارە
سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیییە لە ساڵی ١٩٤٧زاینی دامەزرا و بارەگای سەرەکی لە واشنتونی پایتەختی ویلایەتە یەگرتوەکانی ئەمریکایە و ئێستا ١٨٩ وەڵات ئەندامن لەم ڕێکخراوەدا کە گرێدایە بە پارەی نەختینەی وەڵاتان و بھای دراوەکان دەستنیشان دکان لەسەر ئاستی جیھانی دا و چاودێرییان دەکات
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
عەرەب
دانیشتووان
thumb|خێزانێکی عەرەب لە شاری [[ڕامەڵا لە فەلەستین.]]
دانیشتووانی وڵاتانی عەرەب
لەکۆی وڵاتە عەرەبییەکان زۆرتر لە ٤٢٢ ملیۆن کەس دەژین.
جەیمس ھێندەرسۆن نیکۆل
جەیمس ھێندەرسۆن نیکۆڵ (، لەدایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٨٦٣ تا ١٥ی ئابی ١٩٢١) پزیشکێکی نەشتەرگاری منداڵانی سکۆتلەندی و پرۆفیسۆری نەشتەرگەری لە زانکۆی ئاندەرسۆن بوو. نیکۆڵ پێشەنگ بوو لە پزیشکی منداڵ، بەتایبەتی سەبارەت بە چاودێریکردنی منداڵان لە نەخۆشخانە و دوای دەرچوون. نیکۆڵ بەناوبانگ بوو لە پەرەپێدانی چارەسەری نەشتەرگەری بۆ ستینۆسی پیڵۆر و چاودێری دەرەکی بۆ منداڵان کە Spina bifidaیان ھەبوو (نەخۆشییەکی منداڵانە کە لە پشتەوەی منداڵ دەردەکەوێت)، و بە باوکی نەشتەرگاری ڕۆژ ناسرا.
عەرەب
ڕەوەندی عەرەب لەدەرەوەی وڵات
بێجگە لەم وڵاتانە عەرەبەکان لەکۆمەڵێ وڵاتی تریش پەنابەرن وەک ئینگلتەرا و ئەڵمانیا و باشووری ئەفریقیا و ئەمریکا و ڕووسیا و ئیکوادۆر و مەکسیک و تورکیا و ئوستورالیا بەڵام لەم وڵاتانە ڕێژەیان بەتەواوی دیاری نەکراوە.
ئایین
لە ئێستادا ئاینی ئیسلام باوەڕی زۆرینەی دانیشتووانی خەڵکی عەرەبە کە پێشبینی دەکرێ ٩٠٪ دانیشتووان سەر بە ئیسلام بن، لەدوای ئیسلامیش ئاینی مەسیحی بەپلەی دووەم دێت کە لەسەدا ٦ دێت کەبەشێکی زۆر لەمانە مەسیحین بە ڕەچەڵەک (قیبتی) بەتایبەتی لەوڵاتانی میسڕ و لوبنان.
جەیمس ھێندەرسۆن نیکۆل
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣ پۆل:مردووانی ١٩٢١ پۆل:نەشتەرگەریکەرانی سەدەی ٢٠ەم
عەرەب
زمانی عەرەبی
زمانی عەرەبی (بە عەرەبی: ) گەورەترین زمانەکانی گرووپی زمانە سامییەکانە لە بارەی قسە پێکەرانەوە، و یەکێکە لە زمانە ھەرە بەربڵاوەکانی جیھان کە ٤٢٢ ملیۆن کەس قسەی پێ دەکات، و قسەپێکەرانی بەربڵاون لەو ناوچەیەی کە پێی دەوتری ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، لەگەڵ زۆرێک لە شوێنەکانی تری جیھان کە لە دەوروبەری ئەم وڵاتانەن وەکوو: ئەھواز، تورکیا، چاد، مالی، سینیگال، ئێرتریا. زمانی عەرەبی گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لە لای موسڵمانان، چونکە زمانی قورئانە، و زۆربەی زۆری خوداپەرستی لە ئاینی ئیسلامدا بەبێ زمانی عەرەبی ناکرێ، ھەروەھا زمانی عەرەبی زمانێکی سەرەکیی بۆنەکانە لە چەند کڵێسایەکی کریستیانی لە وڵاتە عەرەبییەکاندا. ھەروەھا زمانی عەرەبی زۆرێک لە کارە ئاینییەکان و بیرمەندییەکانی جوولەکەکانی پێ نووسراوە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی عەرەب پۆل:عەرەب پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفریقا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لووتکەی عەرەبی پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ھۆزەکانی عەرەب پۆل:گەلانی دێرینی رۆژهەڵاتی نزیک پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باکووری ئەفریقا پۆل:گەلانی دێرینی رۆژھەڵاتی نزیک
ئێدمۆن ڕۆستان
ئێدمۆن ڕۆستان نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە و بە ڕۆمانەکانی ناوبانگی دەرکردووە کە سەردەمێکی نوێی ڕۆمانسیەتی دروستی کردووە.
لی جونگ-جای
لی جونگ-جای (بە کۆری:이정재; لەدایکبووی ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٢) ئەکتەر و مۆدێلی کۆریای باشوورە، کە بەشداری لە یاریی سکوێد ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:باشترین ئەکتەرە نوێیەکان لە بردنەوە خەڵاتی فیلمی بلو دراگۆن پۆل:باشترین ئەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی گراند بێڵ پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی درامای ئێس بی ئێس پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:زیندووان پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی پایکسانگی ھونەری (فیلم) پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم پۆل:یاریی سکوید پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:دەرچووانی زانکۆی دۆنگگوک
ئێدمۆن ڕۆستان
ژیان
لە ١ ئەپریلی ساڵی ١٨٦٨ لە شاری مارسیلیای فەڕەنسا لەخێزانێکی ڕۆشنبیر و دەوڵەمەند لەدایک بووە، باوکی شاعیر و ئابووری ناسێکی بەناوبانگ بووە و ئەندام بووە لە زانکۆی مارسیلیا و پەیمانگای فەرەنسا ئەمەش ڕێگا خۆشکەربووە بۆ ئێدمۆن تاکو وێژە و مێژوو و فەلسەفە لە زانکۆی ستانسیلاس لەپاریس بخوێنێ. ئێدمۆن ھاوسەرگیری لەگەڵ شاعیر ڕۆزمۆند جیرارد کردووە و دوومنداڵیان بووە بەناوی جان و مۆریس و دواتر ھەردووکیان ناوبانگیان دەرکردووە، ڕۆمانەکانە ڕۆمانسیەکانی  بۆتە جێگرەوەی ڕۆمانە واقیعیە سەختەکان کە لەو سەردەم زۆر بەربڵاوبوون.
نەخۆشخەر
نەخۆشخەر (بە ئینگلیزی: Pathogen) ڤایرۆس یان وردەزیندەوەرن یان زیندەوەری دیکەن، کە دەبنە ھۆی نەخۆشی.
ئێدمۆن ڕۆستان
ژیان
ئێدمۆن خاوەنی میراتێکی ئەدەبی گرنگە کە لە ١٢ پەرتوک پێکھاتووە و ڕۆمان و شانۆگەری و دیوانی شیعری لەخۆ گرتووە و یەکەم شانۆگەری لە ساڵی ١٨٩٤ نووسیوە و لەسەر شانۆی فەرەنسا نمایشکراوە، تەمەنی ٢٩ ساڵان بووە کاتێک کە ڕۆڵی لەیەکەم شانۆگەری خۆیدا بینیوە و شانۆگەرێکەی ناوبانگێکی بەربڵاوی دەرکدرووە و وەرگێردراوەتە سەر زمانی ئینگلیزی و ئەڵمانی و ڕوسی و زمانە ئەوروپیەکانی دیکە و ڕوداوی چیرۆکەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٧ پێش زایین و چیرۆکەکەی زۆر کاریگەرە و باسی سیرانۆ ناوێک دەکات کە شاعیرێکی زۆر ھەستیار بووە بەڵام شێوەی ناشرین بووە و لەتێکی درێژ و ناشرینی ھەبووە، لەبەر ئەوەی شێوەی ناشرین بووە شەرمی کردووە خۆی نیشان ئەو ئافرەتەبدات کە خۆشی ویستووە و لەڕێگای ھاوڕێیەکێوە تەنیا نامەی خۆشەویستی بۆ ناردووە بەبێ ئەوەی بییەڵێت چاوی پێبکەوێت، ئافرەتەکەش لەڕێگای ئەو نامانەوە کەوتۆتە داوی خۆشەویستی ھاوڕێکەیەوە چونکە وای زانیوە ئە خاوەنی نامەکانە.
نەخۆشخەر
سەرچاوە
پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
ئێدمۆن ڕۆستان
ژیان
ئێدمۆن ڕۆستان دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشی ئەنفلۆنزای ئیسپانی بۆتەوە لەساڵی ١٩١٨ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
کۆئەندامی بەرگری
بەرگرییە کۆئەندام (بە ئینگلیزی: Immune system) پێکدێت لە ئەندامی زۆر و خرۆکە سپیە جیاوازەکان ، کە لە ھەموو شوێنەکانی لەشدا بڵاون. ئەمەش بەرگرییە تایبەتیەکان بۆ لەش دابین دەکات ، ھەروەھا بەشدارە لە وەستاندنی گەشەی نەخۆشیە شێرپەنجەییەکان و بڵاوبوونەوەیان.
موجیخەرف
موجیخەرف شارۆچکەیەکی شارستانی نوورابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
جەیکەب ترێمبڵەی
جەیکەب ترێمبڵەی (؛ لەدایکبووی ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦) ئەکتەرێکی کەنەدییە. بەھۆی ڕۆڵی جاک نیوسەم لە فیلمی ژوور (Room) (٢٠١٥) بەناوبانگ بوو، کە بەھۆیەوە خەڵاتی فیلمی ھەڵبژێردراوی ڕەخنەگران بۆ باشترین نواندنی لاو و خەڵاتی سکرینی کەنەدی بۆ باشترین ئەکتەر، و پاڵێورا بۆ خەڵاتی گیڵدی ئەکتەرانی شاشە بۆ نواندنی ئەکتەری نێر لە ڕۆڵی لاوەکیدا. لە ٢٠١٧دا، ڕۆڵی سەرەکیی ئۆگەست پوڵمەنی گێڕا، کە منداڵێکە کە دۆخی تریچەر کۆڵنسی ھەیە، لە فیلمی درامیی سەمەرە، و لە ٢٠١٩دا، بە ڕۆڵی سەرەکی دەرکەوت لە فیلمی کۆمێدیی کوڕە باشەکان.
ژیانی سەرەتایی
جەیکەب لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ لە ڤانکوڤەر، بریتش کۆڵومبیا، کەنەدا لەدایکبووە. لە نزیک شاری لانگلی، بریتش کۆڵومبیا گەورەبووە. باوکی، جەیسن ترێمبڵەی، پۆلیسی لێکۆڵەرە، و دایکیشی، کریستینیا کاندیا ترێمبڵەی، ژنی ماڵەوەیە. خوشکە گەورەکەی جەیکەب، ئێما، خوشکە بچوکەکەی، ئێریکا، بە ھەمان شێوە ئەکتەرن.
ژیانی تایبەتی
جەیکەب ھەوادارێکی سەرسەختی زنجیرە فیلمی جەنگی ئەستێرەکانە و سەگەکەشی بەھۆی کاراکتەری ڕێییەوە ناوناوە. سەرسامبوونەکەی بە دەرکەوتنی کاراکتەرانی C-3P0، R2-D2، و BB-8 لە ٨٨ەمین خەڵاتی ئۆسکار بە ھایڵایتی ئەو ئێوارەیە دانرا.
پیشە
جەیکەب بە ڕۆڵگێڕانی ناو تەلەڤیزیۆن دەستی بە کاری نواندن کردووە. یەکەم نواندنی لە فیلمدا، فیلمی The Smurfs 2 بووە، کە ٢٠١٣ بڵاوکرایەوە.
جەیکەب ڕۆڵی جاک نیوسەمی بەرجەستەکرد لە فیلمی درامیی Room، لەگەڵ خانمەکتەر بری لارسۆن، کە پێشوازییەکی باشی لێکرا. فیلمەکە، کە لەلایەن لێنی ئەبراھامسنەوە دەرھێنراوە، لە ڕێکەوتی ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ پریمیەرکرا لە فێستیڤاڵی فیلمی تێلوراید، و لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ لە سینەماکان بڵاوکرایەوە. بۆ نواندنەکەی لە فیلمەکەدا، پاڵێورا بۆ خەڵاتی گیڵدی ئەکتەرانی سکرین بۆ نواندنی ئەکتەری نێر لە ڕۆڵی لاوەکیدا، کە گەنجترین ئەکتەر بوو تا بپاڵێورێت لەو لقەدا و دووەم گەنجترین ئەکتەر لە ھەموو لقەکاندا.
لە ٢٠١٦دا، جەیکەب ڕۆڵی دووەمی گێڕا لە فیلمی کۆمێدیی Donald Trump's The Art of the Deal: The Movie؛ و بە ڕۆڵێکی میوان دەرکەوت بە تەمەنی گەنجیی کاراکتەری سەرەکیی، فیڵ میلەر، لە زنجیرەی کۆمێدیی فۆکس بەناوی The Last Man on Earth. ھەر ھەمان ساڵ، ڕۆڵی سەرەکیی گێڕا لە فیلمی ترسناکی Before I Wake، لەگەڵ ئەکتەران کەیت بۆسوۆرث و تۆماس جەین، و ڕۆڵێکی دووەمیی گێڕا لە فیلمی سایکۆلۆژیی Shut In، شان بە شانی ناومی واتس، و ئۆلیڤەر پلات، کە لەلایەن فارێن بڵاکبێرنەوە دەرھێنرابوو. ناوبراو ھەروەھا ڕۆڵی وێس فیرثی گێڕا لە فیلمی سەرکێشی کۆمێدی-درامی Burn Your Maps، کە ڕۆڵی سەرەکیی دەگێڕا لەگەڵ ڤێرا فارمیگا و مارتۆن چۆکاس.
لە ٢٠١٧دا، جەیکەب ڕۆڵە پیتەر کارپێنتەری گێڕا لە فیلمی درامیی The Book of Henryی دەرھێنەر کۆڵن تێڤرۆو، شان بە شانی ناومی واتس و مادی زیگلەر. ھەروەھا ڕۆڵی سەرەکیی ئۆگەست پوڵمەنی گێڕا، کە منداڵێکە کە دۆخی تریچەر کۆڵنسی ھەیە، لە فیلمی Wonder، کە لە ڕۆمانی سەمەرەی ئاڕ. جەی. پالاسیۆوە وەرگیراوە. ئەم فیلمەی بە سەرکەوتووترین فیلنی دادەنرێت، کە $٢٨٥ ملیۆنی کۆکردەوە بەرامبەر $٢٠ میلیۆن بودجە. لە ٢٠١٩، جەیکەب لە یەکەم فیلمی کۆمێدیدا بە ڕۆڵی سەرەکیی ماکس دەرکەوت لە فیلمی کوڕە باشەکان، لەگەڵ ئەکتەرە سەرەکییەکانی برەیدی نوون و کیث ل. ویڵیامز. فیلمی کوڕە باشەکان $٢١ ملیۆنی کۆکردەوە لە کۆتایی ھەفتەی پەخشکردنیدا، کە یەکەم فیلمی کۆمێدیی R-rated بوو دوای The Boss، کە لە نیسانی ٢٠١٦ بڵاوبووەوە، تا بە یەکەم لە بۆکس ئۆفیسدا دەربچێت.
جەیکەب ئەکتەرە ھاوڕێکانی ھێنایە گریان لە ڕۆڵە بچوکەکەیدا لە فیلمی Doctor Sleep (٢٠١٩)، کە بەشی دووەمی The Shiningە. جەیکەب لە فیلمەکەدا ڕۆڵی کوڕێک دەگێڕێت کە دەڕفێندرێت و تا مەرگ ئەشکەنجە دەدرێت کە دەرھێنەرەکە، مایک فلاناگان، سەرەتا ترسا کە زۆر غەمناک بێت کە لەوانەیە لە کۆتاییدا ئەو دیمەنە ببڕدرێت. دەربارەی نواندنەکە، فلاناگان وتی «یەکێکە لە باشترین ئەکتەرەکان کە تا ئێستا کارم لەگەڵ کردبێت.»
لە تەممووزی ٢٠١٩، ڕاگەیەندرا کە جەیکەب دەنگی فلاوندەر بەرجەستە دەکات لە ڵایڤ ئەکشنی پەری دەریای دیزنی، لەلایەن ڕۆب مارشاڵەوە دەردەھێنرێت. جەیکەب دەنگی ڕۆبن بەرجەستە دەکات لە زنجیرەی ئەنیمەیشنی Harley Quinnی دیسیدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی مناڵی کەنەدی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی
پنگڵەی دووەری تازە
پنگڵەی دووەری تازە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
پنگڵەی دووەری تازە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی فەقێ حاجی و لە باشوور لەگەڵ گوندی جنۆکەی غەیدان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی خدری خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پنگڵەی دووەر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
٢٠ی ئایار
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئایار
قەزای شارەزوور
قەزای شارەزوور یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی ھەڵەبجەی تازەیە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ١١٨٬٥٢٦ نەفەر.
قەزای شارەزوور لە یەک ناحیە پێکھاتووە:
قەزای شارەزوور پێکھاتووە لە:
ناو
ناوی ئەم قەزایە لە دەشتی شارەزوورەوە وەرگیراوە، لەبەرئەوەی ئەم قەزایە کەوتووەتە ناوەندی دەشتی شارەزوورەوە و لە سەر ڕووبەری ئەو دەشتە درووست بووە بۆیە ئەم ناوەی لێنراوە.
جوگرافیا
alt=وێنەی قەزای شارەزوور|وێنۆک|وێنەی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]]
مێژوو
alt=قەزای شارەزوور|وێنۆک|دیمەنی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] قەزای شارەزوور یەکێکە لەقەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٨ لەلایەن ڕژێمی بەعسی پێشووی عێراق وەکو جێگرەوەی قەزای ھەڵەبجە درووستی کرد.
لەبەھاری ١٩٨٨ز لەوکاتەی (ھەڵەبجەی شەھید) بۆردومان دەکرا ڕژێمی بەعس کۆمەڵگەیەکی زۆرەملێی درووستکرد بەناوی (حلبجە صدامیە) و لەدوای ڕاپەڕینی بەھاری ١٩٩١ و بەبڕیاری  پارێزگاری سلێمانی ئەوکات لەساڵی ١٩٩٢ ناوەکەی گۆڕدرا بە (پێشەوا) و دواتر بەھۆی فراوانبوونی ناوچەکەوە لەمانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٥ز بەفەرمانێکی ئەنجومەنی وەزیران-ئیدارەی سلێمانی کرا بە قەزا و ناویشی لێنرا (قەزای شارەزوور) و ھەڵەبجەی تازە کرا بەمەڵبەندی قەزاکە.
مێژووی درووستبوونی ئەم قەزایە مێژوویەکی کۆنی نییە و پێش درووستبوونی زەوی کشتوکاڵی بووە، ناوچەکە تا ئەوکاتەی ڕژیمی بەعس ھاووڵاتیانی ھەڵەبجەی شەھید و دەورووبەری بەزۆرە ملێ تێدا نیشتەجێ دەکات، کاتێک ڕژێمی بەعس ھەڵەبجەی بۆردومانکرد لە ساڵی ١٩٨٨ز ئەم شارۆچکەیەی درووستکردو ئەو خەڵکەی ڕزگاریی بوو بوو لە ئەنفال و کیمیاباران  زۆرینەیان لە ھەڵەبجەی تازە نیشتەجێکران، بەڵام لەئێستادا زۆرێک لە ھاووڵاتیانی ناوچەکانی دەوروبەری قەزای شارەزوور لەم شارۆچکەیە نیتشەجێبوون و بەشێکی زۆری ھاووڵاتیانی ھەڵەبجە و شوێنەکانی تر گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان یان بۆ شار و شارۆچکەکانی تر ڕۆشتوون.
لەڕۆژی ١٩٨٨/١٠/١٩ بەردی بناغەی دروستکردنی ھەڵەبجەی تازە دانرا.
لەرڕووی ئەندازیاریەوە ئەم شارۆچکەیە لەسەر شێوازێکی ئەندازیاری نوێ بنیاتنرا لەگەڵ بوونی چەند بینایەکی بەرز و لەشوێنی بەرز لە باشوورو باکووری شارۆچکەکە بۆئەوەی بتوانرێت چاودێری ھاتووچۆو کۆنترۆڵی کەسەکان بکرێت لە ھەموو ڕوویەکەوە. زۆربەی خانووەکانی ئەم شارۆچکەیە بەشێوەیەکی تارِادەیەک نوێ و ھەندێکیان رِۆژھەڵاتی و ھەندێک ڕۆژئاوایی بنیاتنران و تاڕادەیەک جیاوازتر لە شار و شارۆچکەکانیتر و تەواوی خانوەکان بەبلۆک و چیمەنتۆ کرانەوە، لەدوای ڕاپەینی ١٩٩١ ئەو زەویە بۆشانەی لەنێو شارۆچکەکە و ھەندێک زەوی دەوروبەریشی دابەشکران و کران بەخانوو بەشێوازی پێشکەوتوو.
لەقەزای شارەزووردا دوو بازاڕی سەرەکی ھەن بریتین لە بازاڕی ھەڵەبجەییەکان و بازارِی سیروانیەکان و ئەم بازاڕانە ژمارەیەک دووکان لەخۆدەگرێت و ھەندێک پێداویستی ھاووڵاتیانی تێدا دەفرۆشرێت.
ژیانی دانیشتوانی ئەم شارۆچکەیە بەندە لەسەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و موچەخۆری، بەھۆی ئەوەی زەوی دەوربەری شارۆچکەکە بەپیتەو بەشێک لەھاووڵاتیانی خاوەنی زەویەکانن بەروبومی کشتوکاڵی تێدا بەرھەمدەھێنن و بەشێکیتریان بەئاژەڵداری-یەوە خەریکن بەتایبەت کەلەگوندەکانی دەورەبەری شارۆچکەکە نزیکن و بەشێکیتریان بەکاری دامەزراوەییەوە خەریکن و موچەخۆرن و لەدامودەزگا حکومیەکان فەمانبەرن، زۆرینەی دانیشتوانی ئەم شارۆچکەیە خوێندەوارن، لەم شارۆچکەیەدا تائێستا کارگەو ناوچەی پیشەسازی تێدانییە بەشێوەیەک بتوانێت ھەلی کار بۆ ھاووڵاتیان دەستەبەربکات.
سەردەمی عوسمانی
لە سەردەمی عوسمانیدا ناوی ئەم ناوچەیەی کە لە ئێستادا قەزای شارەزوورە، بە وارماوا ناودەبرا. وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)
سەردەمی پاشایەتی
وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا
دانیشتیوان
بەگشتی دانیشتوانی قەزای شارەزوور ئیسلام، ئاینزای(سوننە)ن و ھەندێک تەریقەتی سۆفیگەری قادری و نەقشەبەندی تێدایە. لەگەڵ ژمارەیەک لەشوێنکەوتوانی ئاینی(کاکەیی) کە بە(ھاواری)یەکان ناسراون.
کارگێڕی
قەزای شارەزوور، لە ناحیەی زەڕایەن لەگەڵ ٤٨ گوند پێکھاتووە. مەڵبەندی قەزای شارەزوور شارۆچکەی ھەڵەبجەی تازەیە.
فەرمانگەکانی قەزای شارەزوور
٢.بەڕێوەبەرێتی پەروەردەی شارەزوور
٣. بەڕێوەبەرێتی ھاتوچۆی شارەزوور
٤. بەشی پۆلیسی شارەزوور
٥. یاریدەدەرێتی ئاسایشی شارەزوور
٦. بنکەی پۆلیسی شارەزوور
٧. بنکەی پۆلیسی ئاگرکوژێنەوەی شارەزوور
٨. فەرمانگەی کارەبای شارەزوور
٩. دادنووسی شارەزوور
١٠. فەرمانگەی ئاوی شارەزوور
١١. نوسینگەی کارتی زانیاری شارەزوور
١٢. بانکی شارەزوور
١٣. فەرمانگەی تاپۆی شارەزوور
١٤. بەڕێوەبەرێتی کشتوکاڵی شارەزوور
١٥. فەرمانگەی ھونەر و ڕۆشنبیری شارەزوور
١٦. کتێبخانەی گشتی شارەزوور
١٧. فەرمانگەی ئاماری شارەزوور
١٨. ناوەندی شارەزووری کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق
١٩. نەخۆشخانەی گشتی شەھید ڕەئوف بەگ لەشارەزوور
٢٠. فەرمانگەی پۆستە و گەیاندنی شارەزوور
٢١. دارایی شارەزوور
٢٢. کۆلێژی پەروەردەی شارەزوور
٢٣. تێبینەرایەتی ئەوقافی شارەزوور
گەڕەکەکانی قەزای شارەزوور
١. ڕزگاری
٢. مامۆستایان ( عەنەبییەکان)
٣. بەختیاری ( ھەڵەبجەییەکان)
٤. شارستانی ( زەمەقییەکان)
٥. ھەواران
٦. سورێن ( خورماڵییەکان)
٧. ئازادی ( سیروانییەکان بەشی سەرەوە)
٩. ھەواری شار
۱۰.كەڕةکی شةهیدان
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
سوڵتان عوسمانی یەکەم
عوسمان کوڕی ئۆرتۆغرۆڵ کوڕی سولەیمان شا یان سوڵتان عوسمانی یەکەم، دامەزرێنەر ویەکەم سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانی، ساڵی لە دایک بوونی ھاوکاتە لەگەڵ ئەو ساڵەی مەغۆل بە سەرکردایەتی ھۆلاکۆ بەغدایان گرت و خەلافەتی عەباسیان ڕوخاند.
حوکمی گرتە دەست ساڵی ٦٨٧ک لە دوای کۆچی دوایی ئۆرتۆغرۆڵی باوکی بە پشتگیری میر عەلائەدین سەلجوقی، میری سەلجوقی ئەو زەویانەی پێ بەخشی کە فەتحیان ئەکات وڕێگەی دا سکەی دراو لێبدات، کاتێک میر عەلائەدین لەلایەن مەغۆلەوە کوژرا لەگەڵ کوڕەکەیدا کەوا بڕیار بوو جێگەی بگرێتەوە، عوسمانی کوڕی ئۆرتۆغڕۆڵ بووە بەھێزترین پیاوەکانی ناوچەکە وشاری ئەسکی شەھری کردە بنکە وناونرا بە پادشای ئال عوسمان وئاڵای خۆی بەرز کردەوە.
ھەستا بە بانگ کردنی فەرمانڕەواکانی ئاسیای بچوک بۆ ئیسلام، ئەگەر ڕازی نەبوون ئەوا ئەبێت جزیە بدەن ئەگەر نا ئەوا لەگەڵیان ئەجەنگێت، ڕۆم لێی ترسان وداوای یارمەتیان لە مەغۆل کرد، وعوسمان بەسەرکردایەتی ئۆرخانی کوڕی ھێزیکی بۆ ناردن کە تێکیان شکاندن وبەردەوام بوون تا بۆرسەیان فەتح کرد.
کەسایەتی عوسمان وەک سەرکردەیکی سەربازی و پیاوێکی سیاسی کە تەنھا بۆ ڕێگەی خوا ھەڵی ئەدا، بە ھۆی ئەو باوەڕە گەورەیەی بە خوا و ڕۆژی دوایی ھەیبوو، ئازایەتی ودڵسۆزی ودانایی وخۆڕاگری ودادپەروەری وبەئەمەکی ھەڵگرتبوو لە کەسایەتییەکی ھاوسەنگ و ھەڵکەوتوودا، و کۆچی دوایی کرد دوای ئەوەی حوکمی دایە دەست کوڕەکەی لە دوای خۆی.
کەسایەتی عوسمان
thumb|250px|دەوڵەتی عوسمانی لە ماوە دەسەڵاتی عوسمانی یەکەمدا، ناوچەکەی بە سور ڕەنگ کراوە لە نەخشەکەدا کاتێک لە کەسایەتی عوسمان ورد ئەبینەوە وەک پیاوێکی سیاسی وسەرکردەیەکی سەربازی ئەم سیفاتانەی خوارەوەی تیا دەرئەکەوێت.
ئازایەتی
کاتێک فەرمانڕەوا مەسیحییەکان لە بۆرسە و مادانوس و ئەدرەنوس و کتە و کستەلەی بیزەنتییەکان لە ساڵی ٧٠٠، بانگی بەستنی ھاوپەیمانییان کرد بۆ دژایەتی عوسمان و دوای ئەوەی ڕێکەوتن، عوسمان ڕووبەڕوویان بوویەوە و خۆی سەرکردایەتی شەرەکانی کرد وسوپای خاچپەرستەکانی پەرت وبڵاو کرد و ئازایەتییەکی تیا دەرکەوت کە بە نمونە ئەھێنرێتەوە.
دانایی
لە داناییدا بوو ئەوەی بینی کە بوەستیت لەگەڵ سوڵتان عەلائەدین دژی مەسیحییەکان، ویارمەتی دا لە فەتح کردنی چەندین شار و قەڵای بەھێزدا، لەبەر ئەوە پلەی میرنشینی لای سوڵتانی سەلجوقی وەرگرت، وڕێگەی دا سکەی دراو لێبدات بە ناویەوە، ھەروەھا ناوی ئەو بھێنرێت لە وتاری ھەینی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیا.
ئارامگری
کەسایەتی عوسمان ھەڵگری ئارامگری بوو کە دەرئەکەوێت لە فەتحی قەڵا و وڵاتەکاندا لە ساڵی ٧٠٧ک فەتحی قەڵای کتە ولفکە و ئاق حەسار و قەڵای قوج حەساری کرد، وساڵی ٧١٢ک فەتحی قەڵای کبوە و یەکیجە تەڕاقلۆ و ئەوانی تری کرد، تا ئەم فەتحانەی گەیشتە فەتحی شاری بۆڕسە لە ساڵی ٧١٧ک دوای گەمارۆیەکی بەھێز وتوند بەردەوام بوو چەند ساڵێک کە ئەمەیان قورسترین فەتح بوو لە فەتحەکانی عوسمان.
بەرزی باوەڕی
ئەم سیفەتەی تیا دەر ئەکەوێ کاتێک ئەقرینۆسی سەرکرددەی برۆسە ئیسلام ئەبێت، سوڵتان عوسمان نازناوی بێگی دا پێی وبووە یەکێک لە دیارترین سەرکردە دیارەکانی عوسمانییەکان، و زۆر لە سەرکردە بیزەنتییەکان زۆر سەرسام بوون بە کەسایەتی عوسمان وئەو پەیڕەوەی لەسەری دەڕۆیشت بە شێوەیەک کە ڕیزەکانی عوسمانییەکان پڕ بوون لەو بیزەنتیانەی ئیسلام بوون، نەک ھەر ئەوە بەڵکو زۆر لە کۆمەڵە ئیسلامییەکان ھاتنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی عوسمانی وەک کۆمەڵەی (غەزیاڕۆم)، کە کۆمەڵێکی ئیسلامی بوون لەسەر سنوری ڕۆم وموسڵمانانیان لە ھێرشەکانی ڕۆم ئەپاراست لە سەردەمی عەبباسییەوە، و کۆمەڵەی (ئیخیان) یان ئیخوان کە کۆمەڵێک خەڵکی چاکە بوون یارمەتی موسڵمانیان ئەدا ومیوانداریان ئەکردن وھاوڕێیەتی سوپاکانیان ئەکردن لە غەزودا، وھەڵدەستان بە بنیاتنانی مزگەوت وخەندەق، وکۆمەڵەی (حاجییەکانی ڕۆم) کە کۆمەڵێک بوون لەسەر فیقھی ئیسلام ئەڕۆیشتن و زانیاری تەواویان ھەبوو لە شەریعەتی ئیسلامیدا وئامانجیان یارمەتی دانی موسڵمانان بوو بە گشتی و تێکۆشەرەکان بەتایبەتی … و زۆر کۆمەڵی تر.
دادپەروەری
زۆربەی سەرچاوە تورکییەکان ئەگێڕنەوە عوسمان حوکمی لە بەرژوەندی بیزەنتییەکی مەسیحی کردووە دژی تورکێکی موسڵمان، بیزەنتییەکە پێی سەیرە وئەپرسێت چۆن لەبەرژەوندی من حوکم ئەدەیت ومن لە سەر ئاینی تۆ نیم؟، عوسمان وەڵامی ئەداتەوە، چۆن حوکم لە بەرژوەندی تۆ نەدەم، وئەو خوایەی کە ئەیپەرستین پێمان ئەڵێت: [ نیسا: ٥٨] بەم ھۆیەوە پیاوەکە وھۆزەکەی ڕێنماییان وەرگرت وئیسلام بوون. ھەروەک عوسمان دادپەروەری ئەبردە ئەو شوێنانەی فەتحی ئەکردن ھەروەک لەگەڵ ھۆزەکەی خۆی دادپەروەر بوو.
بەوەفایی
سوڵتان عوسمان زۆر پابەند بوو بەوەفایی بۆ پەیمانەکانی، کاتێک میری قەڵای ئەولوبادی بیزەنتی تەسلیم بوو بە سوپای عوسمانی مەرجی دانا، نابێت ھیچ عوسمانییەکی موسڵمان لەسەر پردەکەوە برواتە ناو قەڵاکە، عوسمان پابەند بوو بەو مەرجە ھەروەھا ئەوانی دوای خۆیشی بە ھەمان شێوە.
یەکلابوونەوە
ئیش وفەتحەکانی عوسمان لەبەر بەرژەوەندی ئابوری وسەربازی وشتی لەو جۆرە نەبوو، بەڵکو تەنھا فرسەتێک بوو بۆ گەیاندنی بانگەوازی خوا وبڵاوکردنەوەی ئاینەکەی، لەبەر ئەوە مێژوونوس (ئەحمەد ڕەفیق) وەسفی ئەکات بەوەی (عوسمان زۆر خواپەرست بووە، وزانیویەتی بڵاوبوونەی ئیسلام و بەگشتی کردنی ئەرکێکی پیرۆزە، وبیرێکی سیاسی فراوان وبەھێزی ھەبووە، وعوسمان دەوڵەتەکەی بنیات نەنا لەبەر ئەوەی حەزی لە دەسەڵات بوو بەڵکو لەبەر خۆشەویستی بۆ بڵاوکردنەوی ئیسلام)، ومسڕ ئۆغلۆ ئەڵێت، عوسمانی کوڕی ئۆرتۆغرۆل ئیمانێکی بەھێزی ھەبووە کە تاکە ئەرکی لە ژیانیدا تێکۆشان بوو لە پێناوی خوادا تا وشەی خوا بەرز بکاتەوە، بە ھەموو ھێز وھەستێکییەوە ھەوڵی بەدیھێنانی ئەو ئامانجەی ئەدا.
کەسایەتی عوسمان ھاوسەنگ وئەفسوناوی بوو بە ھۆی ئەو باوەڕە بەرزەی بە خوا وڕۆژی دوایی ھەیبوو، لەبەر ئەوە بەھێزییەکەی زاڵ نەبوو بەسەر دادپەروەرییەکەی ونە دەسەڵاتەکەی دەستی ئەگرت بەسەر بەزەیییەکەی و نە لاییدا لە سادەیییەکەی، بەشێوەیەک شایەنی پشتگیری ویارمەتی خوا بوو، لەبەر ئەوە خوا ڕێزی لێنا پایە وتوانای ھەڵسوکەتی لە ئاسیای بچوکدا پێدا بە ڕێکخستن و ڕا و زۆری سەرباز و شان و شەوکەت، چاودێری خوا بۆی زۆر گەورە بوو ودەرگای سەرکەوتنی بۆ کردەوە وئامانجەکانی بەدی ھێنا.
بازل
thumb|بازل بازل یەکێکە لەشارەکانی سویسرا و بەسێیەم زۆرترین ڕێژەی دانیشتوان لەشارەکان دادەنرێت لە سویسرا کەنزیکەی١٧٠ هەزار کەس تیایدا دەژین ئەمە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ تیایدا خەڵکی سویس و ئاڵمان و فڕانسی تێیدا دەژین.
سوڵتان عوسمانی یەکەم
ئەو دەستورەی عوسمان لەسەری ئەڕۆیشت
ئەم وەسیەتە بووە پەیڕەو وڕێڕەوێک کە عوسمانییەکان لەسەری ڕۆیشتن وگرنگیان دا بە زانست ودامەزراوە زانستییەکان، بە سوپا و دامەزراوە سەربازییەکان، بە زانایان وڕێزیان لێگرتن، وبە جیھاد کە فەتحەکانیان وئاڵای سوپای ئیسلامیان گەیاندە دوورترین شوێنەکان، وبە میرنشینی و شارستانییەکان. وئەتوانین پایە وبنەما و ڕاگرەکانی کە دەوڵەتی عوسمانی لەسەر دامەزرا لەو وەسیەتە وەربگرین.
بازل
بەستەری دەرەکی
پۆل:شارەکانی سویس پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی سویس پۆل:شارەکانی سویسرا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕاین
سوڵتان عوسمانی یەکەم
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥٨ پۆل:مردووانی ١٣٢٦ پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٣یەم پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
کارڵ لۆڤیت
لۆڤیت زۆرتر بە ھۆی کتێبی «لە ھێگێلەوە ھەتا نیچە» و ھەروەھا کتێبێ «مانای مێژوو: دەلالەتە ئیلاھیاتیەکانی فەلسەفەی مێژوو» ناوبانگی دەرکردووە، دەقی ئاڵمانی ئەم کتێبە لە ژێر سەردێری «مێژووی جیھانی و دەستەبەریی رزگاری: بنەما ئیلاھیەتێکانی فەلسەفەی مێژوو» لە چاپ درا. لەم کتێبەدا لۆڤیت عیلاقەی پرس سازی نێوان ئیلاھیات و فەلسەفە دەخاتە بەر باس. بە باوەری لۆڤیت روانگەی ڕۆژاوایی مێژوو بە ھۆی پێوەندی نێوان ئیمانی مەسیحی و ڕوانگەی مۆدێرن ئالۆز بووە، بە چەشنێک کە ئەم ڕوانگەیە نە مەسیحیانەیە و نە بێدینانە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٧٣ پۆل:جووە ئاڵمانییەکان پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی جوولەکە پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ئیتالیا پۆل:خەڵکی ئەڵمانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی پۆل:فەیلەسووفانی جوو پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
قەزای ھەڵەبجە
قەزای ھەڵەبجە یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای هەڵەبجە لە عێراق بوو. ناوەندەکەی شاری ھەڵەبجە بوو. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٩١٬٦١١ کەس بووە. قەزاکە لە سێ ناحیە پێکھاتبوو:
ئارگۆن
سەرچاوەکان
ئارگۆن
ناتالی کلیفۆرد بارنی
ناتالی کلیفۆرد بارنی (لەدایکبووی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٦ – مردووی ١ی شوباتی ١٩٧٢) شانۆنووس، شاعیر و ڕۆماننووسێکی ئەمریکی بوو کە وەک ئاوارەیەک لە پاریس دەژیا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا پۆل:ژنانی شاعیری خەڵکی ئەمریکا پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
بانکی جیھانی
وێنۆک|بانکی جیھانی
بانکی جیھانی یەکێکە لە بەشەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ساڵی ١٩٤٤ی زایینی و لە دوای شەڕی جیھانیی دووەم پێک ھات. ئەرکی بانکی جیھانی پێدانی قەرزە بە وڵاتانی کەمترپێشکەوتوو بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆژە ھەرە گەرەکانی خۆیان.
سەرچاوەکان
پۆل:بانکەکان پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییە ئابوورییەکان پۆل:بانکی جیھانی پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
شارلو مۆراس
شارلو مۆراس (بە فەڕەنسی: Charles Maurras) نووسەر، شاعیر، ڕۆژنامەوان و سیاسیی سەدەی نۆزدەیەمە، خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٥٢ پۆل:شۆپپارێزی لە فەڕەنسا
٢١ی ئایار
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئایار
دەستەمۆکردن
وێنۆک|گەماڵ و پەز لە یەکەمین ئاژەڵگەلێک بوون کە دەستەمۆ کران
دەستەمۆکردن حاڵەتی خوو کردنی ئاژەڵێک بە ژیان لەگەڵ مرۆڤە. لە حاڵی دەستەمۆ کردن، ئاژەڵ ھەندێک کار بۆ مرۆڤ ئەنجام دەدات و لە بەرانبەریشیدا مرۆڤ خزمەتی ئاژەڵ دەکات و خۆراک و شوێنی ژیانی بۆ دابین دەکات.
پەڕاوێز
پۆل:مێژووی کشتوکاڵی پۆل:ماڵییکردن
بۆستن داینامیکس
alt=|وێنۆک|ڕۆبۆتی بۆستن داینامیک لە بواری سەربازی بۆستن داینامیک کۆمپانیایەکی ئەندازیاری ئەمریکییە بە داھێنانەکانی لە بواری ڕۆبۆتدا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە دوای دابەشبوونی پەیمانگای تەکنۆلۆژیای ماساچوس. بنکەی سەرەکی لە واڵتامە لە ماساچوس، بۆستن داینامیک لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ەوە لەلایەن گروپی ھیوندای مۆتۆرەوە خاوەندارێتی دەکرێت، بەڵام لە حوزەیرانی ٢٠٢١ کڕینەکەی تەواو کراوە.
بۆستن داینامیک ناسراوە بە پەرەپێدانی زنجیرەیەک ڕۆبۆتێکی داینامیکی فرە جووڵە، لەوانە BigDog, Spot, Atlas، و Handle. لە ساڵی ٢٠١٩ ەوە ڕۆبۆتی جۆری Spot بەردەستە بۆ بازرگانی، ئەمەش بووە یەکەم ڕۆبۆتی بۆستن داینامیک کە بەردەست بێت لە بواری بازرگانی، لەکاتێکدا کۆمپانیاکە ڕای گەیاند کە دەیەوێت ڕۆبووەتەکانی تر بە بازرگانی بکەن، لەوانە Handle.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆبۆتەکان پۆل:ئەمریکای باکوور پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ پۆل:لقی کۆمپانیا ئەمریکییەکان لە کۆمپانیا بیانییەکان
بڕیارنامەی ٥٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٥٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
یویوکۆ تاکێمیا
یویوکۆ تاکێمیا (بە ژاپۆنی:竹宮 ゆゆこ - تاکێمیا یویکۆ) نوسەرێکی رۆمانی سووکی ژاپۆنیە، نوسەری رۆمان و مانگایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ڕۆماننوسە ئافرەتەکانی ژاپۆن پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
ئۆسیس ئۆڤ دە سیز
ریچارد فاین سەرۆکی کۆمپانیاکە وتی: لەگەڵ ئەو بارە ئابوورییەی لەئێستادا ھەیە ئێمە دڵنیاین کەخەڵک ھەر گەشت دەکات، گەشتێکی درێژ بکەن لەساڵێکدا، لەجیاتی چەند گەشتێک باشترە. بڕی تێچوونی کەشتیەکە (١.٣) ملیار دۆلارە و نرخی گەشتێکی دەریایی لەم کەشتییە زەبەلاحە (٨٠٠-٨٥٠) دۆلارە بەپێی دووریی و پلەی گەشتەکە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کەشتییەکانی ٢٠٠٨
مۆرفین
thumb|شێوگی کیمیایی thumb|کاریگەر بوو بە بەرکاهێنانی مۆرفین مورفین ماددەیەکە لە رووەکی حەشیش دەردەھێنرێی.
دەرھێنانی
ئەو ماددەیە یەکەم جار لە ڕووەک لەساڵی ١٨٠٤ دەرھێنرا لە لایەن دەرمانسازی ئەلمانی سیرتونر (Sertuner)، کە لەراستیدا مورفین ماددەیەکە لە ٢٠ ماددەی جیاواز پێکھاتووە لە روەکی حەشاش دەردێ.
بەکارھێنانی پزیشکی
لە سەرەتا وەک ماددەیەکی ھێور کەرەوە بەکار دەھات ، بەلام لە دواتر زانرا کە دە بێتە ھۆ ئاڵوددە بوون،وە کاریگەری لاوەکی تری ھەیە وەک وەستانی میز، رشانەوە،دابەزینی پەستانی خوێن،زیاد بوونی ھیستامین کە دەبتە ھۆی ھەستیاری ( حساسیە)،راگرتنی کۆ ئەندام ھەناسە کە دەبێتە ھۆی مرد،کەم کردنەوەی جولەی گەدە کەم خواردن.نابێ مۆرفن وەک ھێور کەرەوە بەکاربێ لە کاتی منداڵ بوون دە بێتە ھۆی خنکانی کۆرپەلە Neonatal Asphyxia،کێشەکانی سیەکان، نەخۆشی، وە نەخۆشیەکانی مێشک .لە کاتی ژە ھراوی بوون بە مۆرفین دەبێ گەدەی نەخۆش بشوورێ،یان ماددەی ھۆکاری رشانەوە بەکار بێ.
سەرچاوە
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:مۆرفین پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
داڤید بن گوریۆن
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:مردووانی ١٩٧٣ پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان پۆل:جووە پۆڵەندییەکان پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦ پۆل:نووسەرانی جوو
سکاندیۆم
سکاندیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Sc» و گەردیلە ژمارەی ٢١.
فۆسفۆر
فۆسفۆر یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «P» و گەردیلە ژمارەی ١٥.
مادده‌یه‌كی كیمییاییه و و یه‌كێكه له مادده ناكانزاكان و له كۆمه‌ڵه‌ی نایترۆجیندایه و له سروشتدا له شێوه‌ی به‌ردی فۆسفۆڕی هه‌یه، له پێكهاته‌ی خانه زیندووه‌كاندا هه‌یه، به هۆی چالاكی كیمیای له سروشتدا به شێوه‌ی سه‌ربه‌خۆ نییه
بۆ یه‌كه‌مین جار دۆزرایه‌وه له‌لایه‌ن زانای ئه‌ڵمانی (هينيغ براند) له ساڵی (١٦٦٩)
ماده‌ی فۆسفۆڕ یه‌كێكه له ماده پێویسته‌كان بۆ جه‌سته‌ی مرۆڤ، بۆیه پزیشكان ئامۆژگاریمان ده‌كه‌ن به خواردنی ئه‌و خۆراكانه‌ی كه ده‌وڵه‌مه‌ندن به‌و ماده‌یه، چونكه فۆسفۆر چه‌ندان زینده چالاكی جه‌سته رێكده‌خات.
مێژووی
بۆیه‌كه‌مین جار فۆسفۆڕ دۆزرایه‌وه له‌لایه‌ن (هنيج براندت) له هامبورغ له ساڵی١٦٦٩، كاتێك له‌و سه‌رده‌مه‌دا خه‌ڵك به دوای زێر و چۆنییه‌تی درووستكردنی ده‌كرده‌وه ئه‌م زانایه‌ش هه‌ڵسا به هه‌ڵماندنی میز له ده‌فرێكدا وه گه‌رمكردنی ئه‌و میزه‌ی كه‌ماوه له نێوده‌فره‌كه‌دا تاوه‌كو به ته‌واو ڕه‌نگی بۆ سورێكی تۆخ گۆڕا، پاشان هه‌ڵسا به چڕكردنه‌وه هه‌ڵمه فۆسفۆڕییه‌كه به‌ڕێگه‌ی ساردكردنه‌وه‌ی له نێو ئاوێكی خاوێندا، به‌مه‌ش هه‌ستی به‌وه‌كرد كه شتێكی نوێی دۆزیووه‌ته‌وه كه له داهاتوودا ده‌توانێ له ڕێگه‌ی گۆڕانی كیمیاییه‌وه ئه‌م توخمه بگۆڕی بۆ توخمی زێڕ(كه ئه‌وكات بیرو باوه‌ڕ وابوو)، به‌مه‌ش ده‌وڵه‌مه‌ند ببێت، ئه‌مه‌ش قۆناغێكی سه‌ره‌تا بوو بۆ دۆزیینه‌وه‌ی توخمێكی نوێ كه ئه‌ویش فۆسفۆڕه
سیفاته فیزییاییه‌كان
شێوه‌ی فۆسفۆڕكه (P4) ی وه‌رگرتووه وای كردووه شێوه‌یه‌كی چواری ڕێك و به‌هێزی هه‌بێت
شێوه‌كانی فۆسفۆڕ
فۆسفۆڕی سپی: شێوه‌ییه‌كی شه‌معه‌یی هه‌یه و و زۆر ترسناكه و زۆر چالاكه بۆ كارلێككردنه و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ناكرێت ده‌ستی لێ بده‌ی، وه به خێراییی ده‌ستوێ كاتێك به‌ر هه‌وا ده‌كه‌وێ، هه‌ربۆیه‌ش له‌ژێر ئاو هه‌ڵده‌گیرێت به‌مه‌به‌ستی پاراستنی له ئاو
فۆسفۆڕی سۆر: هاڕاوه‌یه‌كی سۆری ڕه‌نگ تاریكه، ترسناك نییه، ده‌ست ده‌كه‌وێت له‌ڕێگه‌ی گه‌رمكردن و كوڵاندنی فۆسفۆڕی سپی له شوێنكی دوور له هه‌وا، وه كه‌متر چالاكه له چاو فۆسفۆڕی سپی
فۆسفۆڕی ڕه‌ش: به ده‌ست دێت له‌ڕێگه‌ی گه‌رمكردنی فۆسفۆڕی سپی له ژێر په‌ستانێكی به‌رزدا به به‌كارهێنانی مس وه‌ك كارای یاریده‌ده‌ر
به‌كارهێنانه‌كانی فۆسفۆڕ
H3PO4 – به‌كاردێت له درووستكردنی ترشییه‌تی به تامی لیمۆ، به‌كاردێت له درووستكردنی خوادرنه‌وه گازییه‌كانی هاوشێوه‌ی كۆكا كۆلا
به‌كاردێت له درووستكردنی سبوغ و یارییه ئه‌لیكترۆنییه‌كان
وه به‌كاردێت له درووستكردنی مێروو كوژه‌كان
وه فۆسفۆر له له‌شی هه‌موو زینده‌وه‌ران و ڕووه‌كه‌كاناندا هه‌یه و پێویسته به كه‌مبوونی یان زیادبوونی ده‌بێت ه‌هۆی تێكچوونی زینده چالاكییه‌كان.
فۆسفاتی صۆديوم وفۆسفاتی سیانی صۆديوم: به كاردێت له درووستكردنی معجوونی ددان كه سپییه‌تییه‌كی زیاتر به ددان ده‌دات
فۆسفۆڕی سپی: قه‌ڵاچۆكردنی مێروو وه چه‌كی كۆمه‌ڵكوژ به‌كاردێت
فۆسفۆڕ له خوێنی مرۆڤدا
پێوانی ڕێژەی فۆسفۆرە لە خوێندا، ڕێژەی ئاسایی فۆسفۆر لە لەشدا 2.4 - 4.1 mg/dL، فۆسفۆر ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە تەندرووستی ئێسکەکان و ددانەکان هەروەها گرنگە بۆ گرژبوونی ماسولکە خانەکان و تەندروستی دەمارە خانەکان، هەروەها پەیوەندیدارە بە ڕێژەی کالسیۆم، زۆری لە ڕێژەی فۆسفۆر دەرخەری کێشەیە لە گورچیلەکان و ڕژێنی پاراسایرۆید، چونکە فۆسفۆری زیادە لە ڕێگەی گورچیلەکان دەپاڵێورێ و دەکرێتە دەرەوە لە ڕێگەی میز،
ئەو حاڵەتانەی کە دەبنە هۆی زیادبونی ڕێژەی فۆسفۆڕ (Hyperphosphatemia) بریتییە لە :-
- بەکارهێنانی دەرمانی دژە ترشەڵۆک بۆماوەیەکی درێژ
- زیاد لە پێویست وەرگرتنی دەرمانەکانی Diuretics میزپێکەرەکان و ڤیتامین D.
- ناتەواوی سیستمی خۆراک.
حاڵەتەکانی کەمی فۆسفۆر (Hypophosphatemia) بریتییە لە :-
- بەرزی ڕێژەی کالسیۆم.
- ناتەواوی سیستمی خۆراکی.
- زیاد دەردانی هۆرمۆن لەلایەن ڕژێنی پاراسایرۆید.
فۆسفۆڕی سپی
فۆسفوری سپی بریتیە لە مادەی فسفوری سپی نەرم کە لە مادەی فوسفات دروست دەکرێت بۆنی وەکوو سیر وایە ئەم مادەیە کاتێک لەگەڵ ئۆکسجین کار لێک دەکات ئاگر و دووکەڵێکی سپی دروست دەکات و بەر ھەر شوێنێک بکەوێت ھەموو ئەو کەسانەی لەو شوێنەدا بن بە تەواوی دەسووتێن. ئەم چەکە زیاتر بۆ حەشارگە سەختەکانی دوژمن بە کار دێت، وەکوو باڵەخانەی گەورە، توونێل و سەنگەرە توکمەکان.
چه‌كێكی به‌هێزه و ڕه‌نگی سپی مه‌یله‌و زه‌رده‌و بۆنێكی هاوشێوه‌ی سیر-ی لێدێت، ئه‌و بۆمبه له فۆسفات دروستده‌كرێت‌و له‌شی مرۆڤ به ته‌واوی ده‌سوتێنێت‌و ته‌نیا ئێسكه‌كانی پێوه ده‌هێڵێته‌وه.
له‌گه‌ڵ هه‌ڵمژینی هه‌وای بارگاویبوو به‌و چه‌كه ڕاسته‌وخۆ كه‌سه‌كه توشی كۆكه‌یه‌كی توند ده‌بێت و بۆرییه‌كانی هه‌ناسه‌دان‌و سییه‌كانی به‌ته‌واویی له‌كارده‌خات، دواتریش به‌ته‌واوی له‌شی كه‌سه‌كه ده‌سوتێنێت.
به‌گوێره‌ی په‌یماننامه‌ی ژنێف-ی ساڵی ١٩٨٩ به‌كارهێنانی فۆسفۆری سپی دژ به هاوڵاتیانی مه‌ده‌نی‌و ته‌نانه‌ت دوژمنانیش له‌جه‌نگدا، به قه‌ده‌غه و تاوانی جه‌نگ هه‌ژماركراوه.
٢٢ی ئایار
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئایار
حەکیمی (شارۆچکە)
حەکیمی شارۆچکەیەکی شارستانی نوورابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٠١٦٣ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
جەلالی میرزا کەریم
وێنۆک جەلالی میرزا کەریم (١٩٣٥-١٤\١\١٩٩٣) شاعیرێکی نوێکاری کورد و سەر دەستەی نوێخوازانی بزووتنەوەی ڕوانگە بوو.
ژیان
جەلال میرزا کەریم ساڵی ١٩٣٥ لە شاری سلێمانی و خێزانێکی دیاری ئەو شارە ھاتۆتە جیھانەوە و قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە شارەکەی خۆی خوێندووە. سەرەتای خەباتی ڕامیاریی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٥٥، کە بووەتە ئەندامی یەکێتی گشتیی قوتابیان و ھەر لەو قۆناغەدا دەستیداوەتە ھۆنراوە ھۆنینەوە و لە سەرەتادا کەوتبووە ژێر کاریگەریی ھۆنراوەکانی مامۆستا گۆران، بەڵام دواتر کە ئەزموونی ھونەری دەوڵەمەند دەبێت، دەبێتە خاوەن دەنگ و ستایلی تایبەتی خۆی و لە کاروانی خەباتی ڕامیاریشدا پتر تێھەڵچووە و لە ساڵی ١٩٥٦ دا لەسەر چالاکی ڕامیاریی گیراوە و دادگا فەرمانی سێ مانگ بەندکردن و ساڵێک دەستبەسەری بۆ دەرکرد، ئەم ماوەیەی لە شاری بەدرە بردەسەر. لەدوای بەرپابوونی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ بوو بە ئەندامی لیژنەی ناوچەیی پارتی کۆمۆنیستی عێراق لە سلێمانی. ساڵی ١٩٥٩ بوو بە کارگێڕی ڕۆژنامەی ھیوای کوردستان. لە ساڵی ١٩٦٢ لە یادی ڕاپەڕینی ٦ی ئەیلوولی ١٩٣٠ سلێمانی جارێکی دیکە گیرایەوە، فەرمانی دوو ساڵ زیندانی بۆ دەرچوو، ماوەی زیندانییەکەی لە بەندیخانەی شاری حیللە لە باشووری عێراق بردەسەر. لە دوای ئازادبوون گەڕایەوە بەغدا و لە ساڵی ١٩٦٤ لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردی وەک مووچەخۆرێک دامەزرا و چەند ساڵێک لەوێ مایەوە. لە سەرەتای ١٩٦٦دا تا ساڵی ١٩٧٠ بێژەر و وەرگێڕ بووە لە ڕادیۆی کوردی بەغدا ئەوسا چونکە سەر بەباڵی نوسینگەی سیاسی بوو بەھۆی ئەوانەوە بوو بە رۆژنامەنووسی ڕۆژنامەی"ھاوکاریی" کە حوکوومەتی عێراقی بەعس لە بەغدا دا دەریدەکرد. ساڵی ١٩٧٠ بە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی «بەیان» ھەڵبژێردرا. لە کۆتایی مانگی نیسانی ١٩٧٠ دا یەکێک بووە لە ھەڵسوڕاوانی بزووتنەوەی ڕوانگە کە یەکەم بەیاننامەیان بە واژووی حسێن عارف، شێرکۆ بێکەس، کاکە مەم بۆتانی و جەمال شارباژێری بڵاوکردەوە و دواتریش ٣ ژمارەیان لە بڵاوکراوەی ڕوانگە لە شێوەی پەرتووکدا بڵاو کردەوە کە زۆرینەی پێنووسە نوێخوازەکانی ئەو سەردەمە بەرھەمیان تێدا بڵاو دەکردەوە و ئاسگی داھێنانی بەھۆنراوە و چیرۆکی کوردیان بەرە و ئاستێکی باڵاتر برد. ساڵی ١٩٧٤ کە شەڕ دەستی پێکردەوە لە نێوان دەسەڵاتی بەغدا و بزووتنەوەی ڕزگاری نەتەوەیی کورد جەلال بەغدای جێھێشت و ڕووی کردەوە شاخ. ساڵی ١٩٧٦ ژیانی ئاوارەیی ھەڵبژارد و ڕووی کردە ئەمەریکا. لە دواییدا وتبووی باشتر ئەوە بوو نەچوومایە ئەمەریکا، چونکە پەنابەری سیاسی لەوێ نەبوو و نەدەدرا بەکەس. ساڵی ١٩٨٢ لە ئەمەریکا ئۆتۆمۆبیل لێی دابوو و لەشی تێکشاند و تووشی لەرزۆکی کردبوو. لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ی کوردستانی عێراق جەلال گەڕایەوە نیشتیمان. لە ئەیلوولی ١٩٩٢ لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردستانی عێراق لە ھەولێر دامەزرا. رۆژی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣ بە نەخۆشی دڵ لە نەخۆشخانەی کۆماری ھەولێر کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی برایەوە سلێمانی، وە لە ڕێ و ڕەسمێکی تایبەتی لە گۆڕستانی گردی سەیوان بەخاک سپێردرا.
بەرھەمەکان
جەلالی میرزا کەریم لە ماوەی ژیانی ٥٨ ساڵیدا، ئەم بەرھەمانەی بەچاپ گەیاندووە:
ھۆرمۆنی ھاندەری زەردەتەن
ھۆرمۆنی ھاندەری زەردەتەن (ئینگلیزی: Luteinizing hormone) (کورت دەکرێتەوە بۆ: LH) ھۆرمۆنێکە، ھێلکەدانان و دەردانی پڕۆجێسترۆن بەھۆی زەردەتەن لە مێیەدا وریادەکاتەوە، ھەروەھا لە نێرەشدا دەردانی تێستۆستێرۆن وریادەکاتەوە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:ھۆرمۆنەکان پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
جەلالی میرزا کەریم
بەرھەمەکان
شاعیری نوێکار لە ھۆنراوەیەکیدا بەناوی «ڕوانینەکانی چاوی شەقام»، کە ساڵی ١٩٧٠ نووسیویەتی و لە ژمارەی ٤ی ھەمان ساڵی گۆڤاری بەیاندا بڵاویکردۆتەوە دەڵێت: ھۆن ھۆن نیگای ئاگری باڵی کاروانمان بەسەر باخی مەرگی بەھاری ئاسۆدا ئەبارێنێ ھۆنراوەی زام تەڵ.. تەڵ چڵی خوێنی وشەی سەر بڕاومانە لەرێژنەو ئاوی ھەناسەی ژاڵەو بیی-دا دا ئەچێنێ! لێوی گەڵا تریفەی بزەی ھەورامان بەناو ناخی ڕێگای قوڕپێوان و شیندا ئەوەرێنێ!!
پاشان لە بەشێکی تری ھۆنراوەکەیدا دەڵێت: دیواری خوێن خۆی لە فرمێسک ھەڵئەکێشا سەنگەری خەم چیای قورسی ڕێی نۆ ساڵەی تەنیا خواستێکی ئەکێشا گۆرانی لەناو گەروودا ئەخنکێنرێ گۆرانی لەناو سەنگەردا ئەسووتێنرێ! کەچی ھێشتا.. ھێشتا سەنگەر نازانم بۆ بۆ لەئاگری ناو گەرووی خۆی ناپرسی؟!
شاعیر لە ھۆنراوەیەکی دیکەیدا بەناوی "یادو... یاقووت و .. نەھەنگ"، کە دوای ڕێککەوتننامەکەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ نووسیویەتی لە ڕەوشی کوردو ڕژیمی بەغدا دەدوێت، پێشبینی ئەوە دەکات کە ڕژێمی بەعس لەو ئاستەدا نییە مافی نەتەوەیی کورد دەستەبەربکات، لەدوا بڕگەی ھۆنراوەکەیدا بەئاشکرا دەڵێت: ئەی کوردستانی پێشمەرگە ڕاستە دڵی چیاکانت چاوی گەشی منداڵانت ئەمساڵ پڕ شایی و ئاھەنگە بەڵام قسە ھێشتا ڕەنگە خواست و مەرام یاقووتێکی شەوچراغی ناو گەرووی تاری نەھەنگە!
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
مۆریس شۆمپانیێ
مۆریس شۆمپانیێ نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٥١
موحەڕڕەم
موحەڕڕەم یەکەم مانگی ساڵی کۆچییە و لەسەردەمی نەفامیدا موئتەمیر (المٶتمر)یشی پێدەوترا، موحەڕڕەم یەکێکە لە مانگە حەرامەکان، تێیدا نابێت موسڵمانان بجەنگن لەبەر ئایەتی ٣٦ی سوورەتی تەوبە کە تێیدا ھاتووە.
زایۆنیزم
thumb|یەکەم کۆنگرەی زایۆنیزمەکان لە بازل لە سویسرا ساڵی ١٨٩٧ زایۆنیزم یان سەیھۆنیزم (بە عیبری: צִיּוֹנוּת) بزووتنەوەیەکی سیاسی نەتەوەیی جوولەکە یە،  کە ئامانجیان دروستکردن و کۆکردنەوەی پاڵپشتی بوو لەپێناو دەوڵەتێک بوو بۆ جووەکان لە خاکی پیرۆز (مەبەستیان لە کەنعان یان فەلەستینی پێشوو). ئامانجەکەیان لە ساڵی ١٩٤٨ ھاتەدی بە درووستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل، لە ساڵی ١٨٩٧ یەکەم کۆبوونەوەی خۆیان لە بازل لە سویسرا گرێدا لەو کۆبوونەوەیە پەیڕە و پڕۆگرامی خۆیان دانا بەبەشداری ٢٠٠ ئەندام، تیۆدۆر ھێرتسل یش بەباوکی زایۆنیزم دادەنرێت.
ئەوەی باسکرا مێژووی دامەزراندن و کاری سەرەتاییان بوو ، بەڵام ئێستا تێکەڵکراون لەگەڵ بزاوتی لیبراڵیزمی جیهانی کە ئەمریکا پێشەوایەتییان دەکات و دەستیان گرتووە بەسەر جومگە سەرەکیەکانی جیهان بەگشتی و ئەمریکا بەتایبەتی ، وەکو سندوقی دراوی نێودەوڵەتی ، بانکی قەرزی نێودەوڵەتی ، سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوروپا و نەتەوە یەکگرتووەکان ..... هتد.
ئەم بزاوتە ئێستا بە ڕاشکاوانەتر باس بکرێن دەبێ بڵێین بزاوتی لیبراڵیزمی جیهانی چونکە پێکەوە گرێدراون لەئێستادا.
ئەمانە لەپشتەوەی ڕاگەیاندنەکان و بەشێکی زۆری ڕوداوە جیهانییەکاندان گەرچی زۆرجار خورافیات و پڕوپاگەندە دەدرێتە پاڵیان بەتایبەت لەلایەن ئەو کەسانەوە کە باوەڕیان بە تیرۆی پیلانگێڕی (نظریة المؤامره) هەیە کە پێیان وایە بە موطلەقی دەسەڵاتیان بەسەر جیهاندا ئەشکێت و هیچ سنوورێک بۆ کاری خودا ناهێڵنەوە ، هەروەکو چۆن بەڵگەکانیان فلیم کارتۆنەکانی سیمپسۆن و پیت گۆت و چەندین فیلم کارتۆنی دیکەیە کە لەڕاستیدا زۆربەی جارەکان لەدوای ڕوداوەکانەوە پارچەیەکی نوێ لە فیلم کارتۆنەکان دروست دەکرێت ، بۆ نمونە بینیمان کە لە ساڵی ٢٠١٦ دا پێشبینی ئەوەکرابوو کە هیلاری کلینتۆن دەبێتە سەرۆکی ئەمریکا و پروپاگەندەیەکی زۆر بڵاو کرایەوە لەسەر ئەو بابەتە بەڵام هەردوای بردنەوەی دۆناڵد ترەمپ لە هەڵبژاردنەکاندا خێرا کۆمەڵە وێنە و کاریکاتێکی تر دروست کردن کە باسیان لە بردنەوەی دۆناڵد ترەمپ دەکرد گوایە لە ساڵانی پێشووتردا ئەم پلانەیان داناوە.
بزاوتی لیبراڵیزمی ئەمریکی پێکهاتوون لە هەموو گروپ و تاقم و هەڵگرانی هەموو بیروباوەڕێک بەبێ جیاوازی کە لەئێستادا وەکو مەزهەب و ئایینێکی نوێی جیهانی لێ هاتووە.
ئەوانیش : بوزی ، هیندۆسی ، موسوڵمان ، مەسیحی ، جولەکە ، بێ ئایین ، شیعە ، کۆمەنیست ، ئەنارشیست ..... هتد
واتە بەگشتی هەموو جۆرە بیروباوەڕێکیان تێدایە کە لەسەر کۆمەڵە کۆلکەیەکی هاوبەش کۆبونەتەوە لەیەکتری ، ووزەپێدەری مەعریفی و فەلسەفییان فەلسەفەی داروینە کە سەردێڕەکەی ( البقاء للأصلح و الأقوى ).
بۆیە ئەمانە وەکو ئاژەڵێکی بەسۆز و بە رەحمن بۆ ئەوکەسانەی بەهاو نرخە سەپاوەکانیان قبوڵ دەکەن و وەکو ئاژەڵێکی خوێنمژ و دڕندەن بۆ ئەو کەسانەی کە خاوەن دید و ڕوئیای سەربەخۆن لە دیاریکردنی و پێناسەکردنی ژیاندا.
لە ئێستادا کابینەی جۆ بایدن یەک بە یەکیان بەرهەمی فکری لیبڕاڵیزمی جیهانین زۆر زۆر جەخت لەسەر ئەم چەند خاڵە سەرەکییە دەکەنەوە ئەوانیش :
یەکەم _ برەوپێدانی چەک و هێزی سەربازی و ئاژاوە دروستکردن لەپێناو سەرفبوونی چەکەکانیان.
سێیەم _ بەرەوپێشبردنی زانست.
چوارەم _ کۆنترۆڵی تەواوی ڕاگەیاندن و میدیاکان کە لەم لایەنەوە تاکی جولەکە ( یەهودی ) پشکی شێریان بەرکەوتووە.
پێنجەم _ سەروەرێتی دەسەڵات و ڕەهابوونی سیادەی نەتەوەیەکگرتووەکان.
شەشەم _ سەرەکیترین لێنز و کار لەسەر کردنیان بریتییە لە رۆژهەڵاتی ناوەراست کە چەندین ئامانجی گرنگیان هەیە تیایدا چونکە تاکە ناوچە کە بتوانێت بە مەعرەفەی سەربەخۆوە بەرامبەر بە هەژمونیان بوەستێتەوە تەنها رۆژهەڵاتی ناوینە ( شرق الاوسط ) بەگشتی لەسەر چوار تەوەرە کار دەکەن لە رۆژهەڵاتی ناویندا ئەوانیش :
یەکەم _ یەکەم: پەروەردەو فێرکردن ، واتە دەبێت مەناهجی دراسی هەموو ئەو وڵاتانەی کە پێچەوانەی نرخ و بەهاکانی رۆژئاواییە بگۆڕدرێت.
دووەم _ هێنانە پێشەوەی ئافرەتان بۆ بوارەکانی راگەیاندن ، سەرۆکایەتی ، بەرپرسی کایەکانی دەوڵەت.
سێیەم _گەرم کردنەوە بابەتی مافی مرۆڤ بە ناوی ماف وە یەکسانی ژنو پیاو بۆ دارماندنی نەریتی گەلانی کە وە چەسپاندنی نەریتی زایونیزمی جیهانی لەناو ئەو گەلاندا.
چوارەم _ کارا کردنەوەی رۆڵی راگەیاندن لە ئاستی جیهان بۆ دەست نیشان وە دووبارە پێناسە کردنەوەی دۆستو دووژمن.
وەک زانراوە تاکە ناوچە کە بتوانێت بە مەعرەفە و کلتوری سەربەخۆوە بوەستێتەوە لە بەرامبەریان بریتیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
سەیری رووسیا بکەن ، چۆن لە بواری مەعریفی و سیاسیەوە شکستی هێناوە بەرانبەر بە رۆژئاوا هەروەها چین ناچار بوو بەشێک لە مەعرەفەی ئابووری رۆژئاوا قەبووڵ بکەن لەبازاڕدا بەهۆی فشاری سیستەمی جیهانی.
وە دواجار دەبن بە بەشێک لەو سیستمە جیهانییە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناسیۆنالیزم پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:فەلەستین زایۆنیزم پۆل:بزاڤە سیاسییەکان