cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەسیح عەلینەژاد
مەعسوومە عەلینەژاد قۆمیکۆلایی (؛ لەدایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٧٦)، ناسراو بە مەسیح عەلینەژاد (بە فارسی: مسیح علی‌نژاد)، ڕۆژنامەنووس و نووسەرێکی ئێرانی-ئەمریکی و چالاکوانی مافەکانی ژنانە. ئەو وەکوو پێشکەشکار و بەرھەمھێنەر بۆ بەشی فارسیی دەنگی ئەمریکا، پەیامنێر بۆ ڕادیۆ فەردا، بەشداریکردنی بەردەوام بۆ تەلەڤیزیۆنی مەنۆتۆ و سەرنووسەری بەشدار بۆ ئێران وایەر کار دەکات. عەلینەژاد تیشک دەخاتە سەر ڕەخنەگرتن لە پێگەی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، بەتایبەتی مافەکانی ژنان لە ئێران. گۆڤاری تایم ناوی لە ڕیزبەندی ھەڵبژێردراوەکانی ساڵی ٢٠٢٣ بۆ ژنانی ساڵ دەستنیشان کرد.
عەلینەژاد لە غەریبیدا لە شاری نیویۆرک دەژی و ھەتا ئێستا چەندین خەڵاتی لە بابەتە جۆراوجۆرەکاندا بەدەستھێناوە. لە ساڵی ٢٠١٩، عەلینەژاد لە دادگای فێدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەھۆی ھەراسانکردنی خۆی و خێزانەکەی، سکاڵای لە دژی حکوومەتی ئێران تۆمار کرد. ئەو کتێبێکی لە ساڵی ٢٠١٨دا بە ناوی بای ناو قژم بڵاوکردەوە کە باس لە ئەزموونەکانی گەورەبوونی خۆی لە ئێراندا دەکات، کە تێیدا نووسیوە: «کچان جۆرێک پەروەردە دەکرێن کە سەریان نزم بێت و ھەتا بکرێت بێدەنگ و لەسەرخۆ بن». لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١، وەزارەتی دادی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە چەند کەسی ئێرانی دەستبەسەر کردووە کە لە حوزەیرانی ٢٠٢٠دا ھەوڵی ڕفاندنی مەسیح عەلینەژادیان ھەبووە. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢، پیاوێک بەناوی خالید مەھدیئۆڤ نزیکی خانووی مەسیح عەلینەژاد لە بڕۆکلین بووە و چاوی لە ناو خانووەکە دەکرد و لە ھەوڵی چوونە ژوورەوەدا بوو. لە کۆتایییەکانی ڕۆژدا پۆلیسی نیویۆرک ئەو کەسەی بەھۆی لێخوڕینی ئۆتۆمۆبیل بەبێ مۆڵەت دەستبەسەر کرد و پۆلیس لە ئۆتۆمۆبیلەکەیدا چەکێکی کلاشنیکۆفی دۆزیەوە کە مەھدیئۆڤ حاشای لێکرد. دواتر ئەو کەسە وەکوو نێردراوی حکوومەتی ئێران بۆ تیرۆرکردنی عەلینەژاد ناسێندرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦ پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
سیەرالیۆن لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
نەزەراوا
نەزەراوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
نەزەراوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
مەمیاوا
مەمیاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بێتواتە، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مەمیاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ کۆمەڵگای شکارتە و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی توان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گردی تلێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کۆدەڵە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فریدا و دیێگۆ
فریدا و دیێگۆ کتێبێکی ژیاننامەیییە. لە نووسینی نووسەری فەڕەنسی ژان ماری گوستاڤ لۆکلێزیۆ. کتێبەکە لە ساڵی ١٩٨٣ بە زمانی فەڕەنسی لە بارەی ژیانی وێنەکێشانی مەکسیکی فریدا کالۆ و دیێگۆ ڕیڤێرایە.
لەسەر بەرگی کتێبەکە، وێنەی تابلۆی فریدا و دیێگۆ ڕیڤێرا بەکارھاتووە، کە یەکێکە لە تابلۆیەکانی فریدا.
سەرچاوەکان
پۆل:فریدا کالۆ
خێرخوازی
خێرخوازی یان کاری خێرخوازی بریتییە لە چالاکی بەخشین و ھاوکاری لەلایەن تاک یان ڕیکخراوێک یان ھەر لایەنێکی تر، بۆ کەسان و لایەنێک کە پێویست و ئاتاجن بەو ھاوکارییە، ئەو ھاوکارییەش بێ بەرامبەر دەکرێت کە ئەوە کاری خێرخوازی جیا دەکاتەوە لە کاری بازرگانی، ھاوکارییەکانیش ھەمە چەشنن وەکوو: ھاوکاری خؤراکی، ھاوکاری پزیشکی، ھاوکاری پارە، ھاوکاری جلوبەرک.
تری دەیز گرەیس
تری دەیز گرەیس (ئینگلیزی: Three Days Grace) گرووپێکی ڕۆکی کەنەدییە کە لە نۆروودی ئەنتۆریۆ دامەزراوە لەساڵی ١٩٩٧. ئەم گرووپە ٥ ئەلبومی ستودیۆیان ھەیە و ھەریەکەیان ٣ ساڵیان لە بەینایە: یەکەم ئەلبومیان بە ناوی گرووپەکەوەیە سریی دەیس گرەیس (٢٠٠٣)، یەک-ئێکس (٢٠٠٦)، ژیان ئێستا دەست پێ دەکات (٢٠٠٩)، ترانستی ڤینۆس لە (٢٠١٢) لەگەڵ مرۆڤ (٢٠١٥). یەکەم ٣ ئەلبوم خەڵاتی RIAA پێدراوە و ٣ خەڵاتی پلاتینەمی پێدراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵە کەنەدییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکە کەنەدییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
ئیبن عەساکیر
ئیبن عەساکیر زانایەکی ئیسلامی سوننە بووە، مێژوونووس بووە و شاگردی عیرفانی سۆفی ئەبوو نەجیب سوھرەوەردی بووە. وێنۆک
ژیان
ئیبن عەساکیر لە دیمەشق لە ساڵی ٤٩٩ کۆچی (١١٠٥) لەدایکبووە، لە سەردەمی ئەتابەگی تۆغتەکین، پەروەردەیەکی بەرفراوانی وەرگرتووە، وەک ئەوەی شایستەی کەسێک بێت لە خێزانێکی دەوڵەمەند. تا ساڵی ١١٢٠ لە مەدرەسەی شافعی بەشداری لە وتارەکانی ئەلسلێمی دەکرد کە لەلایەن ئەتابەگ گوموشتەگینەوە دروست کرابوو. گەشتی کرد بۆ بەغدا، دوای مردنی باوکی، و لە ساڵی ١١٢٧دا چووە سەر حەج، گەڕایەوە بەغدا بۆ گوێگرتن لە وتار لە نیزامییە، لە ئەبو حەسەن ئەنساری (قوتابی غەزالی)، وتار لەسەر فەرموودەی دەبی ساڵح کەرەمانی و ئیبن حسێن ئەبووعلکاسم.
تا ساڵی ١١٣٢ ئیبن عەساکیر گەڕابووەوە بۆ دیمەشق و لەو ساڵەدا ھاوسەرگیری کردبوو. ئاژاوە مەدەنییەکان ناچاری کرد دیمەشق بەجێبھێڵێت و لە ئەسفەھانەوە گەشت بکات بۆ مێرڤ (شارێکە لە تورکمانستان)، لەوێش چاوی بە ئەبو سەعد عەبدولکەریم ئەلسامانی کەوت. لەگەڵ ئەلسامانی گەشت دەکات بۆ نەیشابوور و ھەرات و تا ساڵی ١١٣٩ لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ دیمەشق بە بەغدادا تێپەڕیبوو. بە درێژایی گەشتەکەی چەندین فەرموودەی کۆکردووەتەوە و بووبوو بە حافیز.
ئیبن عەساکیر بە سەرپەرشتی نورەدین زەنگی تاریخ دیمەشقی نووسیوە. لە ساڵی ١١٧٠ نورەدین مەدرەسەی دار حەدیسی بۆ ئیبن عەساکیر دروست کرد.
ئیبن عەساکیر لەژێر ٨٠ زانای ژنی موسڵمان خوێندوویەتی.
سوڵتاناوای تەجەلی
جوگرافیا
سوڵتاناوای تەجەلی  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گرگاشێ
گرگاشێ گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گرگاشێ لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کوڕاڵەوبناو و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی ماشان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دەشتێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئیبن عەبدولزاھیر
ئیبن عەبدولزاھیر نووسەر و شاعیر و مێژوونووسێکی میسری بووە لە سەردەمی مەملوکەکاندا. چەندین بەرھەمی ناوبراو لە ژیاندا ماون، لەوانە سێ ژیاننامەی سوڵتانەکانی سەرەتای مەملوک بایبەرس، ئەلمەنسور قەلاون و ئەشرەف خەلیل. جگە لەوەش، دیوانێک لە شیعرەکانی ماوەتەوە، ھەروەھا کۆمەڵێک نامە کە لەلایەن وەزیری سەلاحەدین قازی فەزلەوە نووسراوە کە ئەو کۆی کردووەتەوە، ھەروەھا بەشێک لە بەرھەمێکی جوگرافی بە ناوی کیتاب ئەلرەودە بەحیا کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن دواتر مێژوونووس ئەلمەقریزی بۆ بەرھەمی «المواضی وە-لئیعتیبار بذكر الخطات و الأثار». ھەروەھا کوڕەکەی فەتحەدین کوڕی عەبدولزاھیر و نەوەکەی عەلادین کوڕی عەبدولزاھیر زانای گرنگی شانسەری سەردەمی مەملوک بوون، ھەروەھا کوڕەزاکەی شافعی کوڕی عەلی کە ھەروەھا سێ ژیاننامەی نووسیوە تا ئێستا ماوەتەوە سوڵتانەکانی بایبەرس، قەلاون و ناسر محەممەد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٢٣ پۆل:مردووانی ١٢٩٣
کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
کۆماری ئەفریقای ناوەندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بوو کە لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئابی ١٩٩٢ لە بارسێلۆنا لە ئیسپانیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
سیەرالیۆن لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
سیەرالیۆن نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
غەسسان مەسعوود
غەسسان مەسعود (لە دایکبووی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨) ئەکتەر و سینەماکاری سوریە. ئەو لە رۆژئاوا، بە رۆڵگێڕانی سەلاحەدین لە فیلمی شانشینی بەهەشت (٢٠٠٥)، کە لە دەرهێنانی ڕیدلی سکۆت دەناسرێتەوە.
عەزیم خانلو
عەزیم خانلو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی حەسەنلو، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
عەزیم خانلو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شیرین بوڵاغ و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەلیقان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی حاجی باغلو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی لاواشلو.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
برایم ئاوا
برایم ئاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێنجوێن(ناوەند)، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
برایم ئاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھۆمەرسێنانی تازە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەربەند، پێنجوێن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نزارە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میرمام، پێنجوێن.
کیم ئیون-سووک
کیم ئیون-سووک (بە کۆری: 김은숙, لەدایکبووی ١٩٧٣) سیناریۆنووسێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:زیندووان پۆل:سیناریۆنووسەکانی کۆریای باشوور پۆل:نووسەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول
میرانۆک
میرانۆک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بێتواتە، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
میرانۆک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شیرێی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەردۆڵ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھەرمک و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی زیخان.
مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی سکانەر
وێنۆک|وێنەی بەدەست ھاتووی مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی سکانەر لە تۆی گوڵ چەپ|وێنۆک|یەکەم ئامێری SEM
چەپ|وێنۆک|جۆری ئەنەلۆگی SEM مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی سکانەر (، کورت دەکرێتەوە بۆ: SEM) جۆرێکە لە مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی کە وێنەگەلێک لە نمونەکە بەدەست دەدات بە ھۆی سکان کردن ڕوی نمونەکە.
پڕۆسەی سکان کردن و بەرھەم ھاتنی وێنە
وێنۆک|350x350پیکسڵ|ھێڵکاریەک لە SEM وێنۆک|میکانیزمی دەرچونی ئەلێکتڕۆنی دووەم، پەرش بوون، و دۆزینەوە تایبەتمەندی نمونەکان بە ھۆی تیشکی ئێکس
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:زانستی ماددە پۆل:فیزیک پۆل:کیمیا
ئەلیما مەھاما
ھاجیا ئەلیما مەھاما (لەدایکبووی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧) یەکەم نێردراوی ژن بوو لە گانا بەرەو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ئەلیما پارێزەرە و لە ٢٠٠٥ تا کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ وەزیری دەرەوەی کاروبارەکانی ژنان و مناڵان بوو لە گانا لە ژێر سەرۆک جۆن کوفور. ھەروەھا وەزیری حکوومەتی ناوەخۆ و گەشەپێدانی گوندەکان بوو، کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ تا ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لەسەر کار بوو و پاڵێوراو بوو بۆ ئۆفیس لەلایەن سەرۆکی گانا. ھەروەھا وەک ئەندامی پەرلەمان خزمەتی کردووە لە حەفتەم کابینەی پەرلەمانی چوارەم وەرزی کۆمارەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:زیندووان
بلکیان
بلکیان ،چەند باخێک و سەیرانگایەکی
دڵ فڕێنە کەوتووەتە قەزای پێنجوێن(ناوەند)، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. وە چەند سەرچاوەی کانیاوی سازگاری تێدایە دیاری ترینیان سەر حەوزی بلکیانی پێ دەوترێ وە خاوەداری ئەم باخانە ئەگەڕێتەوە بۆ کوڕانی مامەڕەشە ڕەشیدی احمدی عزیز کە مهدی بلکیان لە وەرەسەی ئەوانە وەخوەداریەتی ئەکات
جوگرافیا
بلکیان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارۆچکەی پێنجوێن و لە باشوور لەگەڵ گوندی بوزان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سەرنەوان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارۆچکەی پێنجوێن.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی
مایکڕۆسکۆپێکی ئەلێکتڕۆنی تێپەڕ (STEM) دەوتوانێ تا ٥٠ پیکۆمیتەر (١٠٬٠٠٠٬٠٠٠ جار شتەکان گەورە بکات). بەڵام مایکڕۆسکۆپی ڕوناکی تەنھا لە توانایان دا ھەیە تا ٢٠٠nm نانۆمیتەر نمونەکان گەورە بکات.
مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی سود لە بواری موگناتیسی وەردرگرێ کە وەک لێنزێک ئیش دەکات (لە بەرامبەردا مایکڕۆسکۆپی ڕوناکی سود لە لێنزی شوشەیی وەردەگرێت). لە چەندین بواری جیادا سودیان لێدەبینرێ وەک: زیندەوەرە مایکڕۆسکۆپیەکان، خانەی زیندوو، گەردە گەورەکان، کانزاکان، زانسی ماددە و بلوورەکان. ئامێرە پێشکەوتوەکانی ئەمڕۆ زۆربەیان بە کۆمپیوتەرێکەوە بەستراوون و وێنەکان لە سەر شاشەی کۆمپیوتەر نمشان دەدات.
مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی تێپەڕ
مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی تێپەڕ (TEM) سود لە تەوژمێکی ئەلێکتڕۆن وەردەگرێ کە بە ڤۆڵتیەیەکی بەرز بەرھەم دێت. ئەم ئەلێکتڕۆنانە لە تەلێکی گەرم کراوی تەنگستن بەرھەم دێن کە پێی دەگوترێ کاسۆد. ئەم ئەلێکتڕۆنانە لە بوارێکی کارەبایی تاودەدرێن (٤٠ بۆ ٤٠٠ کیلۆ وات). بە لێنزێکی تایبەت، کە بە کۆیلێک بەرھەم دێت، چڕ دەکرێنەوە.
پێویستە ڕێڕەوی تێپەڕینی ئەلێکتڕۆنەکان بەتاڵ بێت لە گەرد و گەردیلەکانی ھەوا تاکو گوژمەی ئەلێکتڕۆنەکان لە ڕێڕەوەکەیان لانەدەن.
گوژمەی ئاڕاستەکراوی ئەلێکتڕۆن بە ناو نمونە تەنکەکەدا تێدەپەڕێ و بە ھۆی ئەمێرێکی ھەستیارەوە پەرشی ئەلێکتڕۆنەکان وەردەگیرێتەوە و داتاکان شی دەکرێتەوە.
بەکارھێنان
زیندەزانی
لێکۆڵینەوە لە مەواد
بە ھێزترین مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی
بە ھێزترین مایکڕۆسکۆپی ئەلێکتڕۆنی دونیا لە ساڵی ٢٠٠٩ز لە خوێندنگەیەکی باڵای لە ووڵاتی ئەڵمانیا دروست کرا کە تا ٦٠ پیکۆمتر توانای گەورەکردنی ھەیە. توانای بینینی جوڵەی گەردیلەکانی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان پۆل:دەرمانناسی پۆل:وردبین
جیچێنگ (بێیجینگ)
وێنۆک|جی لەسەر نەخشە وەک پایتەختی ویلایەتی یان ئاماژەی پێدراوە لە ٢٦٠ ی پێش زاین جی یان جیچێنگ شارێکی مێژوویی بوو لە باکووری چین، کە ئەمڕۆ شارێکی بەردەوام ژیان تیابووە بەناوی بێیجینگ بەگوێرەی گێڕانەوە مێژووییەکان مێژووی دامەزراندنی شاری جی دەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی ژۆو بە نزیکەی ١٠٤٥ ی پێش زاین، شاری جی لە مێژوودا وەک پایتەختی ویلایەتی جی و ویلایەتی یان بووە تاکاتی یەکگرتنی شانشینەکانی چین لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی چین لە ٢٢١ ی پێش زاین.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختە دێرینەکانی چین پۆل:مێژووی پەکین پۆل:یان (ویلایەت)
سلێمانی (مەککە)
گەڕەکی سلێمانی، یەکێکە لە گەڕەکەکانی مەککەی پیرۆز، و گەڕەکێکی نیشتەجێبوونە سەر بە شارەوانی ئەلمەعبدە.
مەودای جوگرافی
گەڕەکی سلێمانی سەر بە شارەوانی ئەلمەعبدەیە، کە لە شەقامی ئەلحەجون
ھۆکاری ناونان
ھۆکاری ناونانی گەڕەکە سلێمانیە لە شاری مەککەی پیرۆز.
شەقامی سلێمانی لە شاری مەککە کاک ئەحمەدی شێخ لە سەفەرێکیدا بۆ حەج لە بەشی باکووری مزگەوتی حەرەمەوە دێتە شارەکەوە، لە ڕێگە چەندین کەس دەبینێت بێ جێگە و ڕێگە و نانن، سیمای بیانییان پێوە دیارە کاک ئەحمەدیش دەفەرموێت: (ھەتا ئەو  لە حەج دەڕواتەوە خەرجییەکانیان بکێشرێت و نانیان پێبدرێت) ئەم چیرۆکە دەماودەم لەم شارە دەمێنێتەوە، تا ساڵانێكی زۆر، پاشان کار بەدەستانی عێراق لەبارەی کاک ئەحمەدەوە دەپرسن و دەزانن ئەو کەسیایەتییە لە عێراق و قەزای سلێمانییەوە.
ڕۆیشتن بۆ حیجاز، وەک وەفایەک بۆ ئەو کارە خێرخوازیە، ئەو شەقامە ناودەنێن (سلێمانی)، ئێستا شەقامەکە چەندین تونێل و بەرزەپردی لەسەرە.
لە ناوچەی ئەجیادەوە لەلای باکوور ١٥ خولەکی دوورە.
سلێمانی لەناو مەککەی پیرۆزدا
لە مەککەی پیرۆز چەند شوێنێکی گشتی ھەیە بەناوی سلێمانی لەوانە لەسەر ڕێی کەعبەی پیرۆز: وێنۆک|گەڕەکی سلێمانی
١- شەقامی سلێمانی.
٢-ناوەندی تەندروستی سلێمانی «مرکز صحی السلیمانیە».
٣-تونێلی سلێمانی.
٤- ئوتێل و باڵەخانەیەکی گەورە و ھەروەھا لەژێریدا بەقاڵێکی سەوزە فرۆش ھەیە بەناوی سلێمانی.
٥- لەشاری مەدینەش مزگەوتێک ھەیە بەناوی سلێمانی.
ھەندێک دەڵێن کە ئەم شوێنە کاتی خۆی کاک ئەحمەدی شێخ بنیاتیناوە و ئەو ناوەی لێناوە، ھەندێکی تر دەڵێن کە کاک ئەحمەدی شێخ خۆی ئەو ناوچەیەی کڕیوەتەوەو وای ناوناوە تا ساڵانە حاجییەکان پێیدا تێپەڕبن و ناوی «سلێمانی»ش بە زیندوویی بمێنێتەوە.
زەینەب جەلالیان
زەینەب جەلالیان (لەدایکبووی ١٩٨٢ لە ماکۆ) زیندانییەکی سیاسیی کوردە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە بە کۆنترین زیندانی سیاسیی ژن لە ئێران پێناسە دەکرێت؛ ھەروەھا قورسترین سزاشی لەنێویاندا ھەیە. تۆمەتی ئەندامییەتی پژاک و بەزاندنی نایاسایی سنوور خراوەتە پاڵ زەینەب و سەرەتا بە ساڵێک زیندان و سێدارە مەحکووم بوو کە دواتر بۆ زیندانی ھەتاھەتایی کەم بۆوە. زەینەب تاوەکوو ئێستا مافی مەرەخەسی پێ نەدراوە.
ژیاننامە
زەینەب جەلالیان کچی عەلی ساڵی ١٣٦١ی کۆچی ھەتاوی لە دێھاتێکی شاری ماکۆ لە دایک بووە و لە تەمەنێکی کەمدا پەیوەستی ڕیزی گەریلاکانی پەکەکە بووە.
دەستبەسەر بوون
زەینەب ٢٠ی ڕەشەممەی ساڵی ١٣٨٦ – ١٠ی ئازاری ٢٠٠٨ لە ڕێگای کرماشان - سنە نزیک کامیاران، لە خاڵی پشکنینی قازانچی کرماشان لەلایەن ھێزەکانی ئیتلاعاتی ئێرانەوە کە چەکدار بوون و جلی مەدەنییان لەبەردا بووە قۆڵبەست کراوە و دەوری ئۆتۆمبێلەکەیان داوە و بە زەبری لێدان ھێناویانەتە خوار و لە سندووقی ماشێنێکی تریان ھاویشتووە و بۆ گرتووخانەی ئیتلاعاتی کرماشان کە بە زیندانی مەیدان نەفت ناوبانگی ھەیە؛ گوازراوەتەوە. دوای سێ ھەفتان بنەماڵەی زێنەبیان ئاگادار کردەووە و خۆیشی ھەفتەیەک دواتر لە پەیوەندییەکدا ھەواڵی گیرانەکەی پشتڕاست کردەوە.
حوکم
زەینەب جەلالیان سەرماوەزی ساڵی ١٣٨٧ لەلایەن لقی یەکی دادگای شۆڕشی کرماشان بە تۆمەتی چوونەدەری نایاسایی لە سنوور بە ساڵێک زیندان و بە تۆمەتی ھاوکاری و ئەندامییەتی پژاک و چالاکی چەکداری دژ بە کۆماری ئیسلامیی ئێران بە واتایەکی تر محاربە و دژایەتی لەگەڵ خودا بە سێدارە مەحکووم بووە؛ ئەو دادگایە بە بێ حازر بوونی پارێزەر و لە چەند خولەکدا بەڕێوە چووە؛ زێنەب ئەو تۆمەتانەی ڕەت کردووەتەوە و وتوویەتی تەنیا بە شێوەی مەدەنی و بێ چەک ھاوکاریی پەکەکەی کردووە. ئەم حوکمە بانەمەڕی ١٣٨٨ لەلایەن ئەنجومەنی باڵا پشتڕاست و پەسەند کراوە. بەھۆی ناڕەزایەتی زۆر لە ناوخۆ و دەرەوی ئێران، خەزەڵوەری ١٣٩٠ زێنەب وەبەر لێبووردنی خامەنەیی کەوتووە و حوکمەکەی لێ بووەتە زیندانی ھەتاھەتایی. زێبەب لە نامەیەکی ھاوبەشدا لەگەڵ کچەکوردی زیندانی، سۆھەیلا حیجاب ئاشکرا وتوویەتی داوای ئازادی و لێبوردن و مەرەخەسی ناکەم چون ھیچ ھەڵەیەکم نەکردووە.
ئەشکەنجە
زێنەب تا ھەشت مانگ مافی گرتنی پارێزەری نەبووە. لە ژوورەکانی تاکەکەسیدا ڕاگیراوە. بە شێوەی جۆراوجۆر وەکوو: سەر لە دیواردان، ھەڕەشەی دەستدرێژی، شەق و مست لە زگ و شەلاخکاری لاقەکانی، قەدەغە کردنی ئاودەست و پشوو، حیجابی زۆرەملی تەنانەت لە بەندی ژنانەش، پشکنین و لەناو بردنی کەلوپەلەکانی و لەژێر چاوەدێر خستنی ھەموو ھەڵسوکەوت و وتوێژەکانی ئەشکەنجە دراوە تاوەکوو لە پێش کامێرا و بۆ بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی دان بە کاری نەکردوو دابنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:خەڵکی ماکۆ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ژنانی سیاسیی کورد پۆل:زیندووان
عەکا
عەکا شارێکە لە ناوچە کەناراوییەکانی ناوچەی باکووری ئیسرائیل. شارەکە شوێنێکی گرنگی داگیرکردووە، لە بەندەرێکی سروشتی لە کەنداوی حەیفا لە کەناری دەریای شام لە دەریای ناوینە. یەکەم نیشتەجێبوون لە سەردەمی برۆنزدا پاش چەند سەدەیەک چۆڵکرا، بەڵام شارێکی گەورە لە سەردەمی برۆنزی ناویندا دروست بوو. لە ئیسرائیلی ئەمڕۆدا ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٩دا ٤٩ ھەزار و ٣٨٠ کەسە کە لە جوو، موسڵمان، مەسیحی، دروزی و بەھایییەکان پێک ھاتووە. عەکا بە تایبەت، پیرۆزترین شاری بەھایی ئیسرائیلە و ھەموو ساڵێک سەردانکەری زۆری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئیسرائیل پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:کۆڵۆنیا (ڕۆمان) پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسرائیل
تۆوماتا
تۆوماتاوھاکاتانجیھان جاکواوتاماتیابوکیوھینواکیتاناتاھو (بەلاتینی:Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu گوێبگرە) ناوی تەپۆڵکەیەکە بە زمانی ماوری کە کەوتۆتە نیوزلەندا، بەرزیەکەی ٣٠٥ مەترە(١،٠٠١ پێ) نزیک بە شاڕی پۆڕانگاھوو (Porangahau)، لەباشووری وایپوکوراو (Waipukurau) لەناوچەی کەنداوی ھۆکسی ژێڕوو، نیوزلەندا (بڕوانە نەخشەکەی). بەھۆی درێژی ناوەکەیەوە، پوخت کراوەتەوە بۆ (تۆوماتا) لەسەر زاریانە گشتی، لە ڕێزبەندی ناوە جوگرافیەکانی نیوزلەندا تۆمارکراوە بەTaumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu. وە ناوبانگی دەرکردوە وەک درێژترین ناوی جوگرافی لە جیھاندا بەگوێرەی پێوەرەکانی(Wises New Zealand Guide) و(New Zealand Herald)
وەرگێڕانی ناوەکەی
ئەم ناوە وەرگێڕانی بۆکراوە لە زمانی ماوەریەوە بەم شێوازانە: ناوەڕاست|500x500پیکسڵ|لافتة المكان بە ٨٥ تیپ ئەم ناوە چوە پەرتوکی جینسەوە کە دڕێژترن ناوی جیھانە بە ئینگلیزی.
ناوی تری
ئەم تەپۆلکەیە ناوی تری ھەیە کە لەناوی ڕەسەنی خۆی دڕێژترن وەک: Taumatawhakatangihangakoauauotamateaurehaeaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu
(٩٢ تیپ) Taumata-whakatangihanga-koauau-o-Tamatea-haumai-tawhiti-ure-haea-turi-pukaka-piki-maunga-horo-nuku-pokai-whenua-ki-tana-tahu
تۆوماتیە گەڕیدە جیھان
Tamatea-pōkai-whenua (تۆوماتیە گەڕیدە جیھان) باوکی کاھونگونو بوو کە یەکێکە لە ھۆزەکانی لوی ولە تیرەی نگاتیکاھونگونوو بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:جێگاکان پۆل:ئەورووپا پۆل:نیوزیلاند
ڕاکیم
ولیام مایکڵ گریففن جۆنیۆر (لەدایکبووی ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨) لەسەر ستەیج بە ڕاکیم ناسراوترە. ڕاپەڕێکی ئەمریکییە.
ڕاکیم بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی ھیپ ھاپ دادەنرێت، کە لە ساڵی ١٩٨٥ لەگەڵ ئیریک بی پێکەوە گروپێکیان دامەزراند بە ناوی Eric B. & Rakim. پێش ڕاکیم فلۆ و ڕایم (شعر) زۆر سادە بوون، کوول مۆی دی لە کتێبەکەیدا ڕوونی کردەوە کە پێش ڕاکیم، فلۆ لە ھیپ ھاپ دا گرینگی نەبوو! تەنانەت ڕایمیش (شعر) زۆر سادە بوو، بەڵام ڕاکیم شێوازێکی نوێی داھێنا لە ١٩٨٦ تا ١٩٩٤ بۆ دەیەیێک تاک بوو. لەوە بە دواوە ڕاپەرانی زیرەکتر ھاتن و گۆڕانکاری و نوێگەرییان لە ھونەرەکەدا کرد وەک (نۆتۆرۆیس ب. ئای. جی).
وشەی فلۆ پێش ڕاکیم نەبوو پێیان دەوت «بڕگە». بە کورتی ناوێکی دیاری کراوی نەبوو، تا ڕاکیم ھات و «فلۆ» ی دروست کرد.
ئەلبوومی Eric B، و Rakim بەناوی Paid in Full لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن کەناڵی m tvەوە بە باشترین ئەلبوومی ھەمووکاتی ھیپ ھاپ داندرا. ڕاکیم لەلایەن کەناڵی m tv لە لیستی ٤ەم باشترین ڕاپەران داندراوە، و ڕیزبەندی یەکەم باشترین ڕاپەری ئێم سی بووە لە ساڵەکانی ١٩٨٧.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:زیندووان پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:مۆسیقاژەنانی هیپ هۆپی کەناری ڕۆژهەڵات
داواکاری گشتی
لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا، داواکاری گشتی یاخود دادیاری مافی گشتی (بە ئینگلیزی:Attorney General) ڕاوێژکاری یاسایی سەرەکی حکوومەتە. ئاستی دەسەڵاتی داواکاری گشتی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە دەگۆڕێت. وەک بەشێک لە پیشەکەی، داوکاری گشتی ڕاوێژی یاسایی لەگەڵ حکوومەت دەکات. پۆل:یاساکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ماشان
ماشان گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ماشان لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی گرویس لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە باشوور لەگەڵ گوندی شاناخسێ و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی کاوڵان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گرگاشێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مستەفا شەوقی
مستەفا کوڕی قازی لەتیف ناسراو بە مستەفا شەوقی لە بنەماڵەی قازییانی موکریانە، بەپێی ئەو سەرچاوانەی لەبەر دەستدان لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٥ز لە سابڵاغ(مەھاباد) لە دایک بووە. بە منداڵی خوێندنی لە حوجرە و مزگەوت بردووەتە سەر. ھێشتا مێردمنداڵ یا لاو بووە لە کەسوکاری تۆراوە، مەڵبەندی ژیانی بەجێ ھێشتووە و ڕووی کردووەتە ئەستەمبوڵ و لەوێ نازناوی (شەوقی) بۆ خۆی ھەڵبژاردووە. مستەفا شەوقی بەھۆی خزمێکییەوە ڕێی بۆ خۆش دەبێ و ڕوو دەکاتە ئەڵمانیا، لەوێ خوێندنی زانستگایی لە زانستیی پزیشکیدا تەواو دەکات و دەبێ بە دکتۆر و دەگەڕێتە بۆ ئەستەمبوڵ. لە تەک کار و پیشەی خۆی کە پزیشکی بووە، لە نزیکەوە سەرقاڵی سیاسەت و حیزبایەتی بووە لە ناو بزووتنەوەی کوردایەتی ئەو سەردەمەی لاوانی کورد لە ئەستەمبوڵ. مستەفا شەوقی بەشداری لە زۆربەی کومەڵەکانی سیاسی و کۆمەڵایەتی قوتابیان و خەڵکی کردووە، لەوانە (کۆمەڵەی ھێڤی ١٩١٢)، (کۆمەڵەی پێشکەوتنی کوردستان ١٩١٨―١٩١٩)، (کۆمەڵەی خۆییبوون ١٩٢٧). لە ساڵی ١٩٢٩ کۆمەڵەی خۆییبوون مستەفا شەوقی ناردووە بۆ سابڵاغ (مەھاباد) بۆ پڕوپاگەندەکردن و دامەزراندنی لقی خۆیبوون لەو وڵاتەدا. ماوەیەک لەوێ ماوەتەوە و خەریکی کاری سیاسی و پیشەیی خۆی پزیشکی بووە. لە دوای سێ ساڵ گەڕاوەتەوە ئەستەمبوڵ و لە دەوروبەری ساڵی ١٩٣٢ کۆچی دوایی کردووە.
مستەفا شەوقی لە زۆربەی کۆمەڵە سیاسییەکانی کوردی عوسمانی لە پاشانا تورکیا چاڵاکی نواندووە، لە کۆراوەکانیاندا شاعیر و نووسەرێکی بەرچاو بووە، شیعر و وتاری کۆمەڵایەتی بڵاوکردووەتەوە، بەتایبەتی لە (ژین) (ئەستەمبوڵ ١٩١٨―١٩١٩) و (کوردستان) لە (ئەستەمبوڵ ١٩١٩).
پەخشان
شیعری مستەفا شەوقی بە قەوارە کەمە، وتاری پەخشانی ئەدەبی سیاسی و کۆمەڵایەتی کەمترە. زۆربەیان لە (ھەتاوی کورد) (ئەستەنبوڵ ١٩١٣) و لە (ژین) (ئەستەنبوڵ ١٩١٨―١٩١٩) بڵاوکردنەوە.
سیەرالیۆن لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
سیەرالیۆن نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
کۆماری ئەفریقای ناوەندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
ئوربانۆ مۆنتی
وێنۆک|وێنەیەکی ئوربانۆ مۆنتی وێنۆک|نەخشەی جیهانی مۆنتی ساڵی ١٥٨٧ ئوربانۆ مۆنتی (١٦ی ئابی ١٥٤٤ - ١٥ی مایسی ١٦١٣) (بە ئیتالی: Urbano Monti) نەخشەکێشی جوگرافیی ئیتالی بوو. لە شاری میلان لە دایک بوە و گەورە بوە. دیارترین کاری بریتیە لە نەخشەیەکی ٣ مەتری جیهانە و لە زانکۆی ستانفۆرد دیجیتایز کراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:مردووانی ١٦١٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٤
نواوەی کۆن
جوگرافیا
نواوەی کۆن لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بیناتان و لە باشوور لەگەڵ گوندی نواوەی نوێ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارەدێی بێتواتە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چێوەی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بوبان
بوبان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێنجوێن(ناوەند)، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بوبان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ڕاوگان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی بی، پێنجوێن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارۆچکەی پێنجوێن و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئەحمەدکلوان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فرید جۆنسن
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦ پۆل:مردووانی ١٩٥٦
سیەرالیۆن لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
سیەرالیۆن نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
دکتۆر دری
ئەندرێ ڕۆمیلی یۆنگ (لەسەر ستەیج بە دکتۆر دری ناسراوە؛ لەدایکبووی ١٨ی شوباتی ١٩٦٥) ڕاپەر، گۆرانینووس و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە.
دری ئەندامێکی گرووپی World Class Wreckin' Cru بوو، بەڵام دوای بوونە ئەندامێک لە گرووپی N.W.A لە ساڵی ١٩٨٧، ناوبانگی بە مافیا ڕاپەر پەیداکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:زیندووان پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:مۆسیقاژەنی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بازرگانانی ئەفریقی- ئەمریکی پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان پۆل:تۆماری بەرهەمهێنەرانی هیپ هۆپی ئەمریکی پۆل:بەڕێوەبەرانی پیشەسازی مۆسیقایی ئەمریکی
ھەوکردنی جومگەكان
سووتانەوەی کۆنی جومگەکان سووتانەوەی کۆنی جومگەکان نەخۆشییەک کە کاریگەری ھەیە لەسەر ھەموو جومگەکان. دەتوانی لە ھەر کامی جومگەکان کار بکات، بەڵام بە زۆربەی کاریگەری ھەیە لەسەر ئەو جومگان کە وەزن ھەڵدەگرن، وەکو کلووەتەکە، ئەژنۆیەکە، قوولەپێیەکە، و ھەروەھا شانەکە.
بە گشتی، سووتانەوەی کۆنی جومگەکان حالەتی شۆڕبوونەوە و کە دەست پێ دەکات، ناتوانی ڕابگرێ. دەتوانی زۆر خراپ دەبێت ھەتا پێویستی بە لابردنی و گۆرینی جومگەک ھەبێت چونکە زۆر بە ئازار دەبێت. ھەروەھا بەرێوبەری بەپێی پێویست و چارەسەرکردن بە بێ گۆرینی جومگەک دەتوانێت ئەو ڕێگای خێرا ھەندێک ھێواش بکات.
ھەروەھا، ئەو زۆر گرنگە بۆ ئێمە کە تێدەگەین کە سووتانەوەی کۆنی جومگەکان ئازاری بەسیت نییە و ڕووداوێکی کتوپڕ نییە. ئازارێک و ڕووداوێک کاریگەریان ھەیە لە جووڵانی جومگەکان و دەتوانی دەستپێکردنی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان پێشەنگی دەکات. ئەگەر ئەو ئازارە بە خێرایی چارەسەردەکرێ، لەوانەیە سووتانەوەی کۆنی جومگەکان پێشەنگی ناکات یان بە ھێواشی ئەو نەخۆشییەکە پێشەنگی دەکات (لە و حالەتان ئەو ئیشەکە گونجاوە بۆ چاککردنەوەی کڕکڕەیەکە {شانەکە لاستیکە بۆ پاڵپشتی کردن و پاراستنی جومگەکان} یان بەستەر {شانەیەی دوو ئەندام پێکەوە دەبەستێ} بەسەرکەوتوویانھ). ئەگەر ئەو ئازارە لە بیرکراو یان تا درەنگایەکی چارەسەرناکرێ، ئینجا کڕکڕەی جومگەیی زۆرخراپە و ناتوانین چارەسەری دەکەین.
لە ڕەسمەکی خوارێ، دەتوانی ببینی جومگەی ئەژنۆیەکە کە سووتانەوەی کۆنی جومگەکانی نییە (نمرەی سفر)، دەتوانێت برینی کڕکڕاگەی ھەبی (دەتوانین ئەو برینە چاک بکەین). ئەگەر ئەو حالەتە چاکی نەکراو و بەکارھێنانی جومگەکە بەردەوام بوو، لەوانەیە ئەو برینە بە زیاتر خراپ دەبێت (نمرەی ١+٢) و لە کۆتاییدا ھەموو کڕکڕەی جومگەکە بزر دەبێت و ئێسک لەسەر ئێسک بەبێ پاراستن دەبێت (ھەوکردنی جومگە نمرەی ٣+٤).
نیشانەکانی پزیشکی
کڕکڕەیێک ھەیە لە بانی کۆتایی ئێسکەکان و دابینی جومگەکان دەکات بە بانی خلیسک و ھەڵمژەری شۆکە لە کاتی چالاکانی ڕۆژانە. سووتانەوەی کۆنی جومگەکان ھۆکاری دەکات کە چینی کڕکڕە شکاو و بڵاو دەبێت، و ئەو حالەتە ئێسکەکان دەردەخات. ھەروەھا ھۆکاری دەکات لە گۆرینی ئێسکەکان لە خواری کڕکڕەی جومگەکان و دروستی ئێسکەکە دەکات کە ئێسکەکە بەستوو دەبێت و ناتوانی کێش ھەڵدەگرێت. سەرەڕای ئەوە، ئەو برینی پێشکەوتووە ھۆکاری ھەوکردنی دووبارەبوونەوە دەکات لە دیواری ژوورێی جومگەکە. ئەو ھەوکردنە دەتوانێت ھەندێک ئازاری سووتانەوەی کۆنی جومگەکان ھۆکار بکات، و ھەروەھا دروستی شلەمی زۆر دەکات لەناو جومگەکان و ئەو شتە زۆر خراپ بۆ کڕکڕەی جومگەکەی ئەگەر ماوە. ئەگەر کۆکردنی شلە زۆر بوو، دەتوانی توورەکە دروست بکات و ئەو توورەکە بە زۆربەی لە پشتی ئەژنۆیەکە دەبێت. ئەو توورەکە ناوی «توورەکەی نانکەر» ە.
لە ئەنجامی کڕکڕە زیان، برینی پێش کەوتوویەکەی ئێسک و وەڵامی گۆڕانی ھەوکردن لەوێ زیاتر ئێسک دروست دەکرێ بەدرێژایی قەراغی جومگەکە. ئەو گرێی ئێسکەکان لەوانەیە ھەوڵدانی لەشی مرۆڤەکە بۆ زیادکردنی بانی ھەڵگرتنی وەزنی جومگەکە (و ھەروەھا کەم کردنی گەورەترین کێشەکە کە دەنێرێ لە ھەموو جومگەکھ)، بەڵام ئەو ھۆکاری سەرەکیش بۆ ھەستی ڕەق بوونی جومگەکانی لە سووتانەوەی کۆنی جومگەکان. گۆڕانانی تر ڕوودەدەن بەدرێژایی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان کە کاریگەریان ھەیە لە نەرمی و لووسی جومگەکە، ماسوولکەکە و تاندۆنەکە لە دەوروبەری جومگەکە نەخۆشی بەشداری دەکەن لە ھەستی ڕەق بوونی جومگەکە.
ھۆیەکان
سووتانەوەی کۆنی جومگەکان گشتریتر لە ھەموو جۆرەکانی ھەوکردنی جومگە. تەقدیرەکان لەسەر ئاستی ھەموو جیھان دەردەخەن کە ٩٬٦٪ لە پیاوان و ١٨٬٠٪ لە ئافرەتان کە تەمەنیان زیاتر لە ٦٠ ساڵ نیشانەی سووتانەوەی کۆنی جومگەکانیان ھەیە. بە گشتی، سووتانەوەی کۆنی جومگەکان ڕوودەدات کە برینی جومگەکە زۆرتر دەبێت و بە زۆربەی ئەو برینە لە بالغەکانی پیر. لەگەڵ ئەوەشدا، سووتانەوەی کۆنی جومگەکان دەتوانێت کاریگەری لەسەر بالغەکانی گەنجتر، بە زۆربەی چونکە ئەو مرۆڤان برینی جومگەکانیان ھەبوون. سووتانەوەی کۆنی جومگەکان گشتری لە پیاوان کە تەمەنیان کامتر لە ٤٥ ساڵ و گشتری لە ئافرەتان کە تەمەنیان زۆرتر لە ٤٥ ساڵ. نەخۆشەکانی تر لەوانەیە کاریگەریان لەسەر کڕکڕەی جومگەکان ھەیە. ھۆکاری گرنگ کە بەشداری دەکات بۆ پەرەپێدانی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان وەزنی زیادە یان بەشداری کردن لە چالاکان و ڕاھێنان کە دەتوانن زۆر زەبر دەردەخن لەسەر جومگەکانی دیاریکراو.
دەستنیشان کردن
خاڵی گرنگ بۆ تێگەیشتنی خۆمان سووتانەوەی کۆنی جومگەکان زۆر نیشانانی ھەیە و زۆربەی جارەکان بە نیشانانی زۆر بەسیتن و لەوانەیە دەتوانین چاک بکەین لە پێشی گەشەکردنی ئەو حالەتە بۆ نەخۆشی جێگیر و کەمتوانی. ئەگەر تۆ و دکتۆرت ئەمان گۆڕان زۆر زوو دەناسنەوە، ئەو لەوانەیە گونجاو بێت بۆ گواستنەوەی کڕکڕەیەکە یان کردنی ھەر نەشتەرگەری پزیشکی ھەتا بە زیاتر پەرەپێدانی سووتانەوەی کۆنی جومگەکانی کامتوانی پێشگیری دەکەین بۆ چەندین ساڵ. بۆ ئەو ھۆیە، زۆر گرنگە بۆ ھەوڵ دانی وەرگرتنی یارمەتی لە پزیشکی بە زوو ھەتا ئەو مەجالی فورسەت لە دەست نادەین.
چارەسەر
سووتانەوەی کۆنی جومگەکان بە تەواوی دادەمەزرێنرێت، زۆربەی جاران چاک کردنی کڕکڕەیەکە گونجاو نییە ئیتر چونکە دەوروبەری جومگەکە زۆر سەختە بۆ تەحەمول کردنی خانەکانی کڕکڕەیەکە یان بەدیلەکانی کڕکڕە. لەگەڵ ئەوەشدا، کێماسی کڕکڕە کەنارگیرەیەکە و ھەوکردنی جومگەی «ئێسک لەسەر ئێسک» جێگیان لە لایەکانی بەرامبەرن لەناو شەبەنگەکە. بۆ ئەوەی، زۆربەی جار ئەو بڕیارە تاکە کە لە کێندەر لەسەر ئەو شەبەنگە نەخۆشێک دیار دەبێت بۆ پزیشکەکە و کەوتنە سەر نمرەکەی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان ڕێسایەکانی چاک کردنی کڕکڕەیەکە گونجاو بێت یان گونجاو نابێت.
سووتانەوەی کۆنی جومگەکان نەخۆشی پرۆسە کە کاریگەری ھەیە لە نەک تەنھا جومگەکانت: و ھەروەھا دەتوانێت ڕەق بوون لە ژێیەکان، بەستەرەکانی نێوان دوو ئێسک، و ماسوولکەکان ھۆکار بکات. ئەمە لەوانەیە سەختی بکات بۆ درێژە پێ دانی ئاستی چاڵاکی ئاسایی، و لەوانەیە بەگرنگی کاریگەری ھەبێت لە توانای وەرگرینی ژیانی خۆت. وەرزش یەک لە کاریگەرترین عیلاجەکانی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان. جەدوەلی ڕۆتینی وەرزشێک دەتوانێت ئازاری جومگەکان و ڕەق بوونی کام بکاتەوە، و لەھەمان کاتتدا دڵەکە باھێز بکات. وەرزش، ئەگەر بەشێوەیەکی ڕاست بکاتەوە، نزیکەی ھیچ کاریگەری لابەلای نییە و دەتوانێت وەرزش بکات بە سەرپشتی کردن (بەھۆی چارەکردنی فیزیکی یان لەش جوانی لەگەڵ پیشەگەر) یان بەبێ سەرپشتی کردن لە ھۆڵی وەرزش یان لە ماڵێ. دکتۆرت دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ دیار کردنی کامە وەرزشان باشن بۆ حالەتی خۆت.
وەرزش، بەتایبەتی کاتێک تێکەڵی کراو لەگەڵ ڕێجیمی بەسەھەند، یارمەتیت دەکات بۆ کۆنترۆلی کێشەکەت. ھەر پاوندی کێشەکەت بزر دەبێت بەھۆی وەرزش یان ڕێجیم دەبێت نزیکەی ٥ پاوندی کێشەکە کە ئەژنۆیەکەت پێویست ناکات ھەڵ بگرێت! بۆ ئەوەی زیانی کێش دەبێت بەشی گرنگە لە بەشداری خۆت بۆ چارەسەر کردنی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان. پسپۆری بژێوی ڕۆژانە دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ دروستکردنی پرۆگرامی زیانی کێش کە باشترە بۆ خۆت.
کۆنترۆلی نەخۆشی
زۆر نەخۆشەکانی سووتانەوەی کۆنی جومگەکان دەترسن لەوانەیە پێویستیان بە نەشتەرگەری خێرا. ئەو حاڵەتە بە زۆربەی ئەوھا نییە. زۆر ڕێگاگان بە بێ نەشەرگەری ھەیە کە بەردەستە بۆ دکتۆرت ھەتا یارمەتیت بدات بۆ ژیان لەگەڵ سووتانەوەی کۆنی جومگەکان و کۆنتڕۆلی ئازاری جومگەکە ھەتا دەتوانیت بژیت بە شێوەیەکی ئاسایی.
دەرمانانی و ئامرازیانی جیاوازن ھەیە کە دکتۆرت دەتوانێت بەکار بھێنێت ھەتا دەتوانیت چاڵاکەکانی ئاسایی بکەیت:
چارەسەری زاری
ئەسیتۆمنۆفن (پاراسیتۆل) زۆر کاریگەرە بۆ کۆنتڕۆلی ئازار. ھەوکردنەکە کەم ناکات، بۆ ئەوەی لەگەڵ دەرمانی ھەوکردن کۆ دەکرێتەرە.
دەرمانی ھەوکردن
ئەمانە دەرمان زۆر کاریگەرن لە ئازار و ئاوسان کەم کردنەوە. زۆرجار پێویستە بۆ جیاوازکردنی دەرمانی ھەوکردن ھەوڵ دەدات بۆ زیاترین کاریگەری دەست دەکەوێت.
دەرمان لەلایەن دەرزی
دەرزی ھۆرمۆنی ستێرۆید دەرزیێک بۆ یەک جار ڕاستەوخۆ لەناو جومگەکە، دەرمانی ھەوکردنی بەھێزە و ئاوسانی جومگەکە کەم دەکات. یەک دەرزی دتوانێت ئازار کام بکاتەوە بۆ چەندین مانگ ھەتا یەک ساڵ، لەگەڵ کاریگەری لاوەکی کەمە.
سەرچاوەکان
https://cartilage.org/patient/about-cartilage/what-is-cartilage-damage/osteoarthritis/
شێرکوژی خوارێ
جوگرافیا
شێرکوژی خوارێ  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کانگ بوو-جا
کانگ بوو-جا (لەدایکبووی ٨ی شوباتی ١٩٤١) خانمەکتەرێکی کۆرایی باشوورە لە زانکۆی نیشتمانی چانگنام لە بەشی وێژ و زمانی کۆری خوێندوویەتی، دواتر وازی لە خوێندن ھێناوە و دەستی بەکاری ڕۆلگێران کردووە لە ساڵی ١٩٦٢ لەو کاتەوە لەسەر ستەیج و دراما و تەلەڤیزیۆن بۆ ماوەی پێنج سەدەیە چالاکە.
چۆخماخ
چۆخماخ گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی گاپیڵۆن، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
چۆخماخ لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی مالومە و لە باشوور لەگەڵ گوندی قزلەر و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی مێوڵاکە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی یاخسەمەر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
کۆماری ئەفریقای ناوەندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
شەڕی ناوخۆیی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
شەڕی ناوخۆیی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆمەڵە وتارێکە لەسەر شەڕی ناوخۆی ئەمریکا لە نووسینی کارل مارکس و فریدریش ئەنگڵس کە لە نێوان ساڵانی ١٨٦١ بۆ ١٨٦٢ بۆ ڕۆژنامەی نیویۆرک تریبیون و دای پرێسی ڤیەنا نووسراوە و نامەنووسی نێوان مارکس و ئەنگڵس لە نێوان ساڵانی ١٨٦٠ و ١٨٦٦. لە ساڵی ١٩٣٧ وەک کتێبێک بڵاوکراوەتەوە، دەستکاری کراوە و بە پێشەکییەک لەلایەن ڕیچارد ئێنمالەوە.
لە ساڵی ٢٠١٦ کۆمپانیای ئینتەرناشناڵ پەبڵیشەر چاپی دووەمی بە تەواوی پێداچوونەوەی بۆ فیلمی جەنگی ناوخۆ لە ئەمریکا بەرهەمهێنا، کە دەستکاری کراوە و پێشەکییەکی لەلایەن ئەندرۆ زیمەرمانەوە نووسرا.
وتارەکان لایەنگری بەرەی یەکگرتووەکانی دەکرد لە شەڕەکەدا، مشتوومڕی نووسراوەکان باسی ئەوەیان دەکرد کە شەڕەکە لە بنەڕەتدا سەبارەت بە کۆیلایەتی بووە.
ویلایەتی یان
وێنۆک|ویلایەتی یان لەسەر نەخشە لە ٢٦٠ی پێش زایین. ویلایه‌تی یان (به‌ چینی: 燕) ویلایه‌تێكی دێرینی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە مێژووی چین بوو. پایتەختەکەی جیچێنگ بوو (دواتر وەک یانجینگ ناسرا) وە ئێستا پەکینە) مێژووی یان لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زاین دەستی پێکرد لە سەردەمی ڕۆژاوای ژۆو، دوای ئەوەی فەرمانرەوایەتی پاشایەتی ژۆو بەرەو ھەڵوەشانەوە چوو لە سەردەمی بەھار و پایز لە سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، یان توانی بمێنێتەوە و ببێتە یەکێک لە بەھێزترین ویلایەتەکانی ئەوکات لە مێژووی چین، لە ساتی شەڕی ویلایەتەکان لە پێنج تا ٣ی پێش زایین یان یەکێک بوو لە دوایین ئەو ویلایەتانەی کە چین شی ھوانگ بیخاتە ژێر ئیمپراتۆریەتی چین لە ساڵی ٢٢٢ی پێش زایین لەدوای ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی چین (٢٠٧ی پێش زایین) یان دووبارە لە ھەڵسانەوە و سەربەخۆ بوونەوە دابوو بەڵام دوبارە دوای گەشەسەندنی ئیمپراتۆریەتی ھان چوویەوە ژێر ئیمپراتۆریەتێکی تر.
سه‌رچاوه‌كان
* پۆل:یان (ویلایەت) پۆل:ویلایەتە دێرنەکانی چین پۆل:مێژووی پەکین پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١١یەمی پێش زایین لە چین پۆل:ناوچە و ویلایەتەکان کە لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین دامەزراون پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ھەڵوەشاوەکانی سەدەی ٣یەمی پێش زایین پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین لە چین
کاردانەوەکان لە بەرامبەر پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە کۆماری ئیسلامیی ئێران
ئەم وتارە کاردانەوەی زارەکی و ڕەفتاری تاکەکان، ڕێکخراوەکان و حکوومەتەکان لە بەرامبەر پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە لەخۆدەگرێت.
کاردانەوەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و وڵاتانی جیھان
ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان   و دادگای نێودەوڵەتی داد (لە لاھای) و ژمارەیەکی بەرچاو لە وڵاتانی جیھان، لەوانە ٤٧ وڵات لە بەیاننامەیەکدا، و لە کۆبوونەوەکەدا ٧٩ وڵاتی دیکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩، دەیان ڕێکخراوی مافی مرۆڤ، پێشێلکردنی مافی مرۆڤیان لە ئێران لەلایەن بەرپرسانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە ئیدانە کردووە.
بەپێی ئاژانسی ھەواڵی ئەسۆوشیەیتید پرێس، حکوومەتی ئەمریکا ئێرانی تۆمەتبار کردووە، لەگەڵ سێ وڵاتی دیکە لەوانە کۆریای باکوور،  چین و ڕووسیا، بە پێشێلکردنی توندی مافەکانی مرۆڤ, لەوانە ئەنجامدان یان ڕێگەدان بە توندوتیژی دژی کەمینە ئایینییەکان و نەتەوەیییەکان، سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین و ئازادی کۆبوونەوە، تۆمەتباری کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ئێران پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران
زیندەوەری ناوک سەرەتایی
جیاوزی زیندەوەری ناوک سەرەتایی و ناوک ڕاستەقینە زیندەوەرێکە لە یەک خانە پێکدێت و ناوکی دیاریکراو بە بەرگی نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانست پۆل:زیندەکیمیا
ھەنجیرە، بیتواتە
ھەنجیرە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بێتواتە، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھەنجیرە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مەلەکان و لە باشوور لەگەڵ گوندی زێوە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مێدێرە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شیرێی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
قوتتەپە
قوتتەپە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
قوتتەپە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
خونیانەی کۆن
خونیانەی کۆن گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێنجوێن(ناوەند)، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سینگاپوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
سینگاپوور نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨ بوو کە لە ٢٩ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٤٨ لە لەندەن لە ئینگلتەرا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٤٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
ویلایەتی ھان
وێنۆک|ویلایەتی ھان لە سەردەمی شەڕی حەوت ویلایەتەکە لە ٢٦٠ ی پێش زاین ولایەتی ھان (بە چینی:韓) ویلایەتێکی دێرینی مێژووی چین بوو لە سەردەمی شەڕی حەوت ویلایەتەکە لە مێژووی دێرینی چین وەکوو ویلایەتی ھان لەگەل ئیمپراتۆرییەتی ھان جیاکراوەتەوە بە شێوازێکی خوێندنەوەی چینی بۆ تێکەل نەبوون لەگەل یەکتر (ویلایەتی ھان (韓)، ئیمپراتۆرییەتی ھان (漢)
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین لە چین پۆل:ھەڵوەشاوەکانی سەدەی ٣یەمی پێش زایین پۆل:ویلایەتە دێرنەکانی چین پۆل:مێژووی ھێنان پۆل:جین (ویلایەتێکی چین) پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ناوچە و ویلایەتانەی لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین دامەزراون پۆل:ویلایەتی ژێنگ
٧٣مین خەڵاتی پرایم تایم ئێمی
٧٣مین خەڵاتی پرایم تایم ئێمی ڕێزی لە باشترینەکانی بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە پرایم تایمەکانی ئەمریکا گرت لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، تا ٣١ی ئایاری ٢٠٢١، و لەلایەن ئەکادیمیای ھونەر و زانستە تەلەڤیزیۆنییەکانەوە ھەڵبژێردرا. ئاھەنگی خەڵاتکردنەکە لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ئیڤێنت دێک لە LA Live لە ناوەندی شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا بەڕێوەچوو، و پێش ٧٣ەمین خەڵاتی ئیمی ھونەرە داھێنەرەکانی پرایمتایم لە ١١ و ١٢ی ئەیلوول بەڕێوەچوو. لە میانی مەراسیمەکەدا خەڵاتی ئیمی لە ٢٧ بەشی جیاوازدا دابەشکرا. ئاھەنگەکە لەلایەن ڕیجیناڵد ھادلین و ئیان ستیوارتەوە بەرھەم ھێنراوە و لە دەرھێنانی ھامیش ھامیلتۆن بووە و لە ئەمریکا لەلایەن سی بی ئێس و پارامۆنت+ پەخش کراوە. سێدریکی ئینتەرتریانەر وەک میوانداری چالاکییەکە کاری کردووە.
ئازادیی ئەنجومەن
ئازادیی ئەنجومەن بریتییە لە مافی تاکەکەس بۆ بوون بە ئەندام یان جێھشیتنی کۆمەڵەکان/ڕێکخراوەکان بە ویستی خۆی، یان مافی کۆمەڵەیەک بە گرتنەبەری ڕێ و شوێنی پێویست بۆ بەدەست ھێنانی بەرژەوەندی ئەندامەکانی، یان مافی ڕێکخراوێک بۆ پەسەندکردن یان ڕەتکردنەوەی بوون بە ئەندام لەسەر چەند پێوەڕێکی دیاری کراو. " ئازادی کۆمەڵەکان، بنچینەکانی مافی مرۆڤ –
Freedom of Association, The Essentials of Human Rights " روونکەرەوەی مافی پێکەوە کۆبوونەوەیە لەگەڵ تاکەکانی تری کۆمەڵگادا بەمەبەستی دەڕبڕین، بەرەوپێشبردن، بەدواچوون و بەرگری کردن لە بەرژەوەندییە ھاوبەشەکانیان. ئازادی ڕێکخراوەی ھەم مافێکی تاکەکەسیە ھەم مافێکی کۆمەڵ، کە مسۆگەر کراوە لەلایەن ھەموو سیستەمە یاساییە نوێ و دیموکراتییەکانەوە وەک پرۆژەیاسای مافەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەندی ١١ لە پەیمانامەی مافی مرۆڤی ئەوروپی، دەستووری ئازادی و مافی کەنەدیی، یاسا نێودەوڵەتییەکان و بەندی ٢٠ و بەندی ٣٠ لە بەیانی مافی مرۆڤی جیھانی. ھەروەھا بەیانی بنەما بنچینەی و مافەکان لە کاردا کە لەلایەن ڕێکخراوی نێودەڵەتی کرێکاران ئەم مافانە دەستەبەر کراون.
ئازادی کۆمەڵە لەمانەدا خۆی دەبینێتەوە: ماف بۆ بە ئەندام بوون لە سەندیکای بازرگانی، بەژداری کردن لە گووتاری ئازادا یان بەژداری لە دەستەی گفتووگۆکەران، پارتە سیاسیەکان یان ھەر یانە، دەستیەک سەر بە ڕێچکە ئایینیەکان، ڕێکخراوەکان، برایەتیەکان و یانە وەرزشیەکان. کە تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەندیدارە بە ئازادی کۆبوونەوە بەتایبەتی لەژێر پرۆژەیاسای مافەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. ئازادی کۆبوونەوە بە شێوەیەکی نموونەیی پەیوەستە بە چوارچێوەی سیاسییەوە ھەرچەندە مافی بە ئەنجومەن بوون دەکرێت مافی بەکۆمەڵەبوونیش لەخۆی بگرێت.
بەڵام دادگاکان و ئەفسەرە ڕێپێدراوەکانی سەر بە دەسەڵاتە ناوچەیەکان دەتوانن ھەر مافی تاوانکارێک سنوردار بکەن وەکو مەرجی یاسایی. مافی ئازادی ئەنجومەن بوون و ئازادی کۆمەڵەبوون ھەڵدەوەشێتەوە لەژیر ھەلومەرجی دیاریکراودا، وەک ھەبوونی (دۆزی یاسایی، تۆمەتکاری، فەرمانی سنووردارکردن، گەڕان و دەست بەسەراگرتنی چاودێریکراو) لەسەر یەکێک یان ھەموو بەرپرسانی ئەنجومەنەکە/کۆمەڵەکە.
مێژوو
ئازادی بەژداری لەگەل کۆمەڵە و سەندیاکاکان بەپێی ھەڵبژاردەی تاکەکەسی و دەستەکان بووە، ئەمانە بۆ بەرەوپێشبردنی بەرژەوەندیەکانیان کەرەستەیەکی پێویستی بووە بۆ ھەموو کۆمەڵگایەکی دیموکراسی. چونکە ئازادی دامەزراندنی ئەنجومەنەکان جگە لەوانەی حوکمەت پێویستی بە سەرچاوەی ھێز و پەروەردەی فرەییەکان (پلولاریستەکان) ھەیە، لەبەرئەوە بۆتە ئامانجی سەرەکی کۆمەڵگا دیکتاتۆرەکان بۆ چەوساندنەوە و کپ کردنیان. لە شانشیی یەکگرتووی بەڕیتانیا، ھەموو شێوازەکانی "کۆبوونەوە – تێکەڵاوبوون" قەدەغەکراو بووە و وەکو کردەیەکی تاوانکاری مامەڵەی لەگەڵ دا کراوە، زۆر بە تایبەتی ھی ڕێکخراوەکانی کرێکاران، ھەتا نووسین و دەرچوونی "یاسای کۆبوونەوەی ساڵی ١٨٢٥". بەڵام لە دوای دەرچوونی "یاسای کۆمپانیاکان – ساڵی ١٨٥٦"، " یاسای دەستەی بازرگانی - ساڵی ١٨٧١" و "یاسای پیلانگێڕی تاوان و پاراستنی سامان – ساڵی ١٨٧٥" کۆمپانیاکان و دەستە بازرگانییەکان بەتەواوی بوونە یاسایی بە شێوەیەکی گشتی.
لە ئەڵمانیا کۆمەڵە یاسایەکی زۆردارانەی ھاوشێوە دانرابوون دژی ھەردوو دەستەی بازرگانی و ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییە دیموکراتەکان لەلایەن حوکمەتی بسمارک لەژێر یاسای سۆشەلیست دا لە ساڵی ١٨٧٨. ئەم یاسایانە مانەوە لە دەسەڵاتە کارپێکراوەکان دا ھەتا ١٨٩٠. لە ساڵی ١٩٣٣ دا، سەندیکا بازرگانییەکان جارێکی تر قەدەغەکران لەلایەن دیکتاتۆریەتی فاشیستی ھیتلەرەوە سەر بە حیزبی پارتی نەتەوەیی سۆشیالیست، ئەو دەستانەی کە ھەبوون بە نەتەوی کراون و ھەموویان تێکەڵ کران بۆ یەک دامەزراوەی کۆنترۆل کراو لەلایەن حوکمەتەوە بە ناوی بەرەی کرێکارانی ئەڵمانیا. دوای جەنگی جیھانی دووەم، دەستەی بازگانییە ئازادەکان بە خێرای بوژێنرانەوە و مسۆگەر کران لەلایەن یاسای بنچینەی ئەڵمانیاوە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، لە چەندین کاتی جۆراوجۆردا سەندیکای بازرگانی پولێن کرابوون وەک قەدەغەکراو لە بازرگانی بەپێی جۆرەھا دادگای ویلایەتەکانەوە. بەپێی یاسای کلایتۆن لە ساڵی ١٩١٤ دا دەستە بازرگانییەکان ئازادییەکی گشتییان پێ بەخشرابوو بۆ ڕێکخستن و مامەڵەکردنی بەکۆمەڵ بۆ مسۆگەر کردنی ڕێکەوتنی بە کۆمەڵ، ھەرچەندە زۆرێکی تر لە ڕێگری کردن ھەبوون ھەتا یاسای پەیوەندی کرێکارانی نەتەوەیی لە ساڵی ١٩٣٥ ھەستا بە دامەزراندنی یاسایەکی کرێکارانی تێروتەسەلی گشتگیر.
دەستووری ئیتاڵی
لە ئیتاڵیا دا ئازادی کۆمەڵەبوون دامەزراوە لە بەندی ١٨ ی دەستووردا، کە دەڵێت: "ھەموو ھاوڵاتییەک مافی دامەزراندنی کۆمەڵەی ھەیە بە ئازادی و بە بێ داواکردنی ڕێگەپێدان بۆ ئەو مەبەستانەی کە قەدەغەنەکراون بەپێی یاسا. دەستە نھێنییەکان و ئەو دەستانەی کە ئەگەر بە ناڕاستەوخۆش بێت ھەوڵی زامنکردنی ئامانجی سیاسی دەدەن لە رێی ڕێکخراوی سەربازی و ھێزەوە دەبێت قەدەغە بکرێت."
یاسای مافەکانی باشووری ئەفریقا
لە یاسای مافەکانی دەستووری باشووری ئەفریقادا کە دامەزرێنەری مافی ئازادی کۆمەڵەبوونە لە بەشی ١٨ و دەڵێت "ھەموو کەسێک مافی ئازادی کۆمەڵە و سەندیکای ھەیە."
بەشی ١٧ دەڵێت "ھەموو کەسێک مافی ھەیە، بە شێوازێکی ئاشتیانە و بێ چەک بۆ کۆبوونەوە، پیشاندان، خۆپێشاندان و پێدانی داواکاری" کە بۆتە ھۆی دامەزراندنی مافی ئازادی کۆبوونەوە. مافی کرێکاران بۆ ئازادی کۆبوونەوە بە مەبەستی پێکھێنانی دەستەی بازرگانی و رێکەوتنی دەستەجەمعی بە جودا ناسێنراوە لە بەشی ٢٣ دا.
دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان
لە کاتێک دا یەکەم ھەموراری دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دیاریکەری مافی کۆبوونەوە و پێدانی سکاڵانامەیە بە حکومەت، نووسراوەکانی ھەمواری یەکەم ھیچ ئاماژەیەکی تایبەتی مافی کۆبوونەوی تێدا نییە. سەڕەڕای ئەوەش، دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە لە ساڵی ١٩٥٨ دا بەسترا ئاماژەی بەوە کرد کە ئازادی کۆبوونەوە بەشێکی گرنگی ئازادی ڕادەڕبڕینە چونکە لە زۆر باردا خەڵکی دەتوانن بەشداربن لە گفتووگۆیەکی کاریگەردا تەنھا بە بەژداری کردن لەگەڵ خەڵکانی تردا.
کۆبوونەوەی سۆزداری
توخمێکی بنچینەیی لە ئازادی تاکەکەسی دا مافی ھەڵبژاردنە بۆ چوونەناو یان ھێشتنەوەی پەیوەندییە سۆزدارییەکانی مرۆڤ. ئەم پەیوەندییە سۆزدارییانەی مرۆڤ بە شێوازی "کۆبوونەوەی سۆزداری" ھەژمار کراوە. بەپێی ئەو دەسەڵاتە یاسایانەی کە ھەیە دەکرێت فراوانبکرێت بۆ منداڵ لەباربردن، کۆنترۆڵی لەدایکبوون یان دیاریکردنی پەیوەندی سێکسی تایبەتیی، پێگەیشتوو، نا بازرگانی و پەیوەندی سێکسی بەڕەزامەندی ھەردوولا.
دەربڕینی کۆمەڵەکان
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، کۆمەڵە دەربڕینەکان بریتین لە ئەو دەستانە کە بەژداری دەکەن لەو چالاکیانەی پارێزراە لەلایەن ھەمواری یەکەمەوە وەک (لێدوان، کۆبوونەوە، میدیا، دواکاری تۆمارکردن لە حکومەت بۆ قەرەبووکردنەوەی زیانەکان و ئازادی مامەڵەی ئایینی.) لە دۆسییەی دادگایی ڕۆبێرتس بەرامبەر بە ویلایەتە یاکگرتووەکانی ئەمریکادا، دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان بڕیاری دا بەوەی کە کۆمەڵەکان بۆیان نییە خەڵک دووربخەنەوە بە ھەر ھۆکارێک پەیوەندی بەسەر چەمکەکانی کۆمەڵەکەوە نەبێت. ھەرچەندە لە بڕیارەکانی دواتری دۆزی یاسایی (ھێرلی بەرامبەر بە پیاوی ھاوڕەگەزبازی ئێرلەندی-ئەمریکی، ژنی ھاوڕەگەزباز و دەستەی دووڕەگەزی بۆستن) دادگا بڕیاری دا کە کۆمەڵەکان دەتوانن خەڵک دووربخەنەوە لە بەئەندام بوون ئەگەر بوونیان کاریگەری ھەبێت لە توانای کۆمەڵەکە بۆ بەرجەستەکردنی دیدگایەکی تایبەت. بەڵام حوکمەت ناتوانێت یاسای دژە جیاکاری بەکاربھێنێت بۆ ناچارکردنی کۆمەڵەکان بۆ گرتنەخۆی پەیامێک ئەگەر خۆیان نەیانەوێت جۆرە پەیامێکی وەھا بگەیەنن.
دادگا گەیشتە دەرئەنجامی ئەوەی کە لە بواری خوێندن دا ئەم جۆرا داواکارییە نابەجێیانە بوونیان ھەیە و وای لە دادگا کردوە بڕیار بدات کە دەبێت ناوەندە گشتییەکان بە ئاستێکی کەمتر پشکنینی وتە جێبەجێ بکەن. لەبەرئەوە پەیڕەوی یاسایی کۆلێژەکە ڕەوایە بۆ خوێندکارە وەرگیراوەکان سەبارەت بە مەرجی بێ لایەنی بۆ ورگرتنیان لە ناوەند و ڕێکخراوی خوێندکاران دا.
بیردۆز
جێرمی ماکبراید ئاماژە بەوە دەکات کە ڕێزگرتن لە ئازادی کۆبوونەوە لەلایەن ھەموو دەزگا گشتییەکانەوە و مامەڵەکردنی ئازادییانەی ھەموو بەشەکانی کۆمەڵگا دوو بنەمای سەرەکین بۆ دامەزراندنی "دیموکراسیەکی ڕەسەن" و دڵنیا بوونەوە کە ھەر جێبەجێکرا بمێنێتەوە بە "تەندروست و گەشەکردوو". لەم بارەیەوە دامەزراندنی پارتە سیاسیەکان وەک نیشانەیەکی بایەخداری ئازادی کۆبوونەوە تەماشا دەکات.
شێوازی نووسینی ھەواڵ
شێوازی نووسینی ھەواڵ، شێوازی ھەواڵ یان شێوازی ڕۆژنامەوانی (بە ئینگلیزی: News style) ئەو شێوازە پەخشانەیە کە بۆ ڕاپۆرتکردنی ھەواڵ لە میدیاکانی وەک ڕۆژنامە و ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆندا بەکاردێت.
ئازادیی ئەنجومەن
بیردۆز
ھەرچەندە ئازادی کۆبوونەوە بەرجەستە نابێت تەنھا بە مانا سیاسیەکەی، بەڵکو بۆ چەندەھا بەرژەوەندی فراوان – وەک کلتور، چێژبینین، وەرزش، کۆمەڵایەتی و یارمەتی مرۆڤایەتی. جێرمی ماکبراید دەڵێت کە دامەزراندنی ڕێکخراوە ناحکومییەکان، کە ھاوتای دەکات بە کۆمەڵگای مەدەنی وەک "بەرھەمی چالاکی کۆبوونەوە."