cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گرتە
خاڵی وەرگەڕان
ئەگەر فانکشنی f \! بەردەوام بێت و ئەگەر ڕوونکردنەوەکەی لە خاڵی c \! لێکەوتی ھەبێت ئەوا ئەو خاڵە بریتییە لە خاڵی وەرگەڕانی فانکشنەکە، ئەگەر چەماوەکە لەو خاڵەدا لە قوپاو بۆ قۆقز یان لە قۆقزەوە بۆ قوپاو بگۆڕێت. کەوایە بۆ شیکاریی خاڵی وەرگەڕان دەبێت ئەم سێ مەرجەی خوارەوە بێتەدی.
تیۆرمی لاگرانژ
بەپێی تیۆرمی لاگرانژ یان تیۆرمی بەھای ناوەند ئەگەر فانکشنی f \! لە [a, b] \! بەردەوام و لە ماوەی (a, b) \! توانای گرتەی ھەبێت، ئەوا لانیکەم خاڵێک وەکوو c \! لە ماوەی (a, b) \! ھەیە و ئەم ھاوکێشە پاسادان دەکات:
وێنۆک|چەپ وێنۆک|چەپ
تیۆرمی کۆشی
تیۆرمی کۆشی گشتێنراوی تیۆرمی لاگرانژە، بەپێی ئەم تیۆرمە ئەگەر دوو فانکشنی f \! و g \! لە ماوەی [a, b] \! بەردەوام و لە ماوەی (a, b) \! توانای گرتەیان ھەبێت، ئەوا لانیکەم خاڵێکی وەکوو c \! لە ماوەی (a, b) \! ھەیە و ئەم ھاوکێشە پاسادان دەکات:
ڕێسای لۆپیتاڵ
لە ڕێسای لۆپیتاڵ بۆ لابردنی نادیاری و  بۆ ھەژمارکردنی ڕادە لە بارەکانی نادیار کەلک وەردەگرین واتە ئەگەر f \! و g \! لە x = a \! توانای گرتەی ھەبێت و ئەوا:
ڕێساکانی گرتە
لەم پەیوەندییانەدا m \!،c \! و p \! ژمارەی نەگۆڕ، y \!،x \!،v \!،u \!،t \! گۆڕەک و e \! ژمارەی نێپێرە.
فانکشنە جەبرییەکان
گرتەی فانکشنە جەبرییەکان بەم شێوە پێناسە دەکرێت:
فانکشنە سێگۆشەیییەکان
گرتەی فانکشنە سێگۆشەیییەکان:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گرتە پۆل:شیکاریی ماتماتیکی پۆل:ھەژماری جیاکاری پۆل:گۆڕان پۆل:فانکشن و نەخشەکان
١١٥٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کێوەکانی لوبنان
کێوی لوبنان یان کێوەکانی دژە لوبنان (عەرەبی: جبل الشریع)،یان "چیاکانی ڕۆژهەڵات"؛ (بەعبری: מול הלבנון) زنجیرە چیایەکە لە باشوری ڕۆژئاوای لوبنان و باکووری ڕۆژهەڵاتیی سووریا هەڵکەوتووە کە زۆربەی سنووری نێوان سووریا و لوبنان پێکدێنێت. سنوورەکە تا ڕادەیەکی زۆر بە درێژایی زنجیرەچیایەکە دیاری کراوە.
خاکناسی
زنجیرەچیاکانی لوبنان نزیکەی ١٥٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە. لە باشوور، زنجیرەکە بە ٢٨١٤ مەتر و ٢٦٦٩ مەتر بەرزترین لوتکە لەخۆدەگرێت، کە بریتین لە چیای هیرمۆن کە بەرزیەکەی ٢٨١٤ مەترە. ئەم لوتکانە لە سنووری لوبنان و سووریا، بۆ زۆربەی ساڵ بە بەفری داپۆشراوە. کێوەکانی لوبنان بەردی زاڵیان بەردی لیمۆ و چەلکن کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی ژوراسیک.
جوگرافیا
لەباکوورەوە بەدرێژایی هێڵی درێژی بۆ شاری حومسی سوریا درێژ دەبێتەوە چیاکان لە باشوور بە چیای هێرمۆن کۆتاییان دێت، کە لە بەرزاییەکانی جۆلاندا(گوڵان) سنووریان هەیە و بەرزاییەکانی گۆلان قەوارەیەکی جیۆلۆجی و جیۆمۆرفۆلۆجی جیاوازن، بەڵام لە ڕووی جیۆپۆلەتیکییەوە زۆر جار پێکەوە لەگەڵ لێواری باشوری چیای هیرمۆن ڕەچاو دەکرێن ، کە هەردووکیان بەشێکن لە هەرێمی جۆلان کە لەلایەن ئیسرائیلەوە کۆنترۆڵ کراوە و لە ڕۆژئاوای دۆڵەکانی کێوی لوبنانیش کە لە چیای لوبنان لە ناوەڕاستی لوبنان جیای دەکاتەوە: دۆڵی بەقاع لە باکوور و دۆڵی ڕووباری حەسبانی لە بەری باشوور بۆ ڕۆژهەڵات پێک دێنێت لەنێو خاکی سوریا، لە ناوچەی تەختایی ڕۆژهەڵات شوێنی شاری دیمەشق هەڵکەوتووە. چیاکان سێبەرێکی باران بارین بۆ هەرێمەکە لە ڕۆژهەڵاتی خۆیان دابین دەکەن، وەک دۆڵی بێقاع و تەنانەت بیابانی سوریا، کە هاوتەریب بە بناری کێوەکەوە درێژبوونەتەوە ڕێگایەکی گرنگی قاچاخی نێوان لوبنان و سوریا بە کێوەکانی لوبناندا تێدەپەڕێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
سریلانکا
سریلانکا یان سری‌لانکا (تا پێش ١٩٧٢: سیلان Ceylon) و بە فەرمی کۆماری سۆشیالیستی دیمۆکراتیکی سریلانکا وڵاتێکە لە باشووری کیشوەری ئاسیا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری جایاواردێناپورا کۆتێ سری‌یە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨ پۆل:سریلانکا پۆل:دوورگەکانی ئوقیانووسی ھیند پۆل:دەوڵەتە سۆسیالیستەکان پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
کارڵ دەیڤد ئاندەرسن
کارڵ دەیڤد ئاندەرسن (بە ئینگلیزی: Carl David Anderson) (٣ی ئەیلوولی ١٩٠٥ - ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩١) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو. ناسراوە بەهۆی دۆزینەوەی پۆزیترۆن لە ساڵی ١٩٣٢. بەهۆی ئەم دۆزینەوەیەوە و دۆزینەوەی میۆن خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا لە ساڵی ١٩٣٦ وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
کەناڵی ئەلسۆمەرییە
کەناڵی ئەلسۆمەرییە (بە عەرەبی: قناة السومرية الفضائية) کەناڵێکی سەربەخۆی مانگی دەستکردی عێراقییە کە لە ڕێگەی نایلسات و عەرەبسات و هۆت بێردەوە پەخش دەکات، جگە لە پەخشی لە سەرانسەری عێراقدا و بارەگای ئێستای لە بەیروتە.
لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن کۆمەڵێک بازرگانانی شارەزا لە بواری میدیادا دامەزراوە، ئەمڕۆش ستافێکی پیشەیی و تەکنیکاری میدیا لەخۆدەگرێت، کە ژمارەیان ٤٥٠ کارمەندە و لە عێراق و لوبنان و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و ئوردن دابەشکراون.
ئەلسۆمەرییە بە درێژایی کاتژمێر بەرنامەکانی پەخش دەکات، و زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر لە بەرنامەکانی هەفتانەی خۆی لە ناوخۆدا لە ستۆدیۆکانی خۆیدا بەرهەم دەهێنێت، هەروەها گروپی بەرنامەکانی تەلەڤیزیۆنی ئەلسۆمەرییە لەسەر بنەمای کات بەسەربردن و ڕۆشنبیری و ڕامیاری و هەواڵە، ئەمە جگە لە بەرنامە کۆمەڵایەتی و ڕاستەوخۆکان کە لەلایەن تیمێکی کارامەی گەنجانی عێراقییەوە پێشکەش دەکرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
ئەکرا
ئاکرا پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی گانایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٣,٩٦٣,٢٦٤ کەس بووە.
چاندراسێخارا ڕامان
200px|وێنۆک|چەپ|چاندراسێخارا ڕامان چاندراسێخارا ڤێنکاتا ڕامان (بە ئینگلیزی: Chandrasekhara Venkata Raman)، (بە تامیلی: சந்திரேசகர ெவங்கடராமன்)، (٧ی تشرینی دووەمی ١٨٨٨ – ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٧٠) فیزیکزانێکی هیندی بوو، لە ساڵی ١٩٣٠ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ کارکردنی لەسەر بواری شکانەوەی ڕووناکی. ئەوەی دۆزییەوە کە کاتێک ڕووناکی بەناو تەنێکی ڕووندا تێپەڕ دەبێت هەندێک لەو تیشکی ڕووناکییەی کە دەشکێتەوە درێژیی شەپۆلەکەی دەگۆڕدرێت. ئەم دیاردەیە ئێستا پێی دەوترێت شکانەوەی ڕامان کە بەشێکە لە کاریگەریی ڕامان. لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵاتکرا بە گەورەترین خەڵاتی ڕێزلێنانی شارستانی لە هیندستان کە ئەویش خەڵاتی بارات ڕاتنایە.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی هیندی پۆل:فیزیکزانانی هیند پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨ پۆل:مردووانی ١٩٧٠ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھیندی پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
جەزائیر (شار)
جەزائیر پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی جەزائیرە. بە بەپێی ئامارەکان ژمارەی دانیشتووانەکەی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ نزیکەی ٣،٣٣٥،٤١٨ ملیۆن کەس بووە.
مێژوو
لە ساڵی ٢٠٢ پێش زایین ڕۆمەکان دەستیان بەسەردا گرت و لەژێر دەسەڵاتی یوبای یەکەم و بەتلیمۆسدا بوو، کە ھەوڵیان دا ھۆزەکانی مەغراوە بەربەرەکان کۆنتڕۆڵ بکەن کە لە دەوروبەری شارەکەدا بوون.
جەزائیری پایتەخت گەواھیدەری شەڕی زۆر بوو لە ھەوڵی کۆنترۆڵکردنیدا، ھەروەھا گەواھیدەری فەتحە ئیسلامییەکان بوو لە ساڵی ٧١٠ی زایینیدا، ئەو کاتەی کەوتە ژێر ڕکێفی مەغراوییە زەناتییەکانەوە، ئەوانیش لەلایەن زیری بن مەنادی سەنھاجی شکستیان ھێنا کە دڵسۆزی فاتمییەکان بوو.
بەپێی ئەوەی ئیبن خەلدون باسی کردووە، ھۆزەکانی سەنھاجە لەگەڵ فەرمانڕەوایەتی بنەماڵەی زەیرییەکان لە جەزائیر ژیاون و لەسەر دەستی ئەبی زەیری بن مەناد سێ شاریان دامەزراندووە، کە بریتین لە دوورگەکانی بەنی مەزغەنە، مێدیا، و میلیانە لە دوای دەرکردنی زەناتەکان.
لە ساڵی ١١٥١ ئەمیری ئەلموەحیدەکان عەبدولموئمین کوڕی عەلی ئەلکومی توانی جەزائیر کۆنتڕۆڵ بکات دوای ئەوەی لە دەستی مورابیتەکانی دەرھێنا و دواتر وڵاتانی مەغریب و ئەندەلوسی لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەکخست.
ناو
ناوی جەزائیر بە زمانی فینیقی ئیکۆسیم بووە، لە زمانی یۆنانییشدا ناوەکەی ئیکۆزیۆن بووە کە بە واتای بیست دێت و یەکەم کەس کە پێشنیاری ناوی ئیکۆسیمی کردووە لە جەزائیردا جۆن ھاردوین بووە.
ئەو ناوانەی پێشتر باسمان کرد تەنیا ئەو ناوانە نەبوون کە بە شاری جەزائیر دراوە، لە سەدەی سێیەمی پێش زایین پونیسییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون و ناویان لێنابوو «یکسۆم»، و پێیان وایە واتای ناوی یکسۆم دوورگەی کوندەپەپووە کە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی لاتینی.
دانیشتووان
جەزائیری پایتەخت بەپێی ئامارەکان ژمارەی دانیشتووانەکەی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ نزیکەی ٣،٣٣٥،٤١٨ ملیۆن کەسە، بەڵام کۆبوونەوەی شارەکان نزیکەی ٦.٧ ملیۆن کەسە.
ئەمەش بەپێی پۆلێنکردنی ١٠٠ گەورەترین شاری جیھان ھاتووە، سەبارەت بە ھۆکاری چڕی دانیشتوانی شاری جەزائیر، چونکە ناوەندێکی گەورەی ئابووری و کۆمەڵایەتییە لەو وڵاتەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە جەزائیر پۆل:دامەزرانەکانی ٩٤٤ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم
ڕێسای لۆپیتاڵ
thumb|400px ڕێسای لۆپیتاڵ یا ھۆپیتاڵ  لە ھەژماری جیاکاری و تەواوکاریدا بۆ لابردنی نادیاری  و  بۆ ھەژمارکردنی ڕادە لە بارەکانی نادیار بەکار دێت.
پێناسە
ئەگەر دوو فانکشنی f \! و g \! لە ماوەی کراوەی I جگە لە خاڵی x = c \! توانای گرتەیان ھەبێت و
یا
ئەوا
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕادە پۆل:شیکاریی ماتماتیکی پۆل:تیۆرمەکانی شیکاریی ڕاستەقینە
پۆل:ھەژماری جیاکاری
تابلۆید
تابلۆید جۆرێکە لە ڕۆژنامە کە لە هەندێ وڵاتانی وەک بریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەگان نیوەی قەبارەی ڕۆژنامە پەڕەپانەکانە. ڕۆژنامەنووسی تابلۆید جۆرێکی ڕۆژنامەنووسیە کە پەیڕەوکەرانی ئەم جۆرە ڕۆژنامەنووسیە ئەو جۆرە ڕۆژنامانەن کە گرنگی ئەدەن بە هەواڵی وروژێنەر، وەک هەواڵی تاوانکاری، ئەستێرەناسی، ستوونی ووتی ووتی و ژیانی تایبەتی کەسانی بە ناوبانگ یان کەسانی وەرزشکار وە هەواڵی خواردن و خواردنەوە.
ڕۆژنامە پەڕەپانەکان ئەوانەن کە زیاتر گرنگی بە هەواڵ و شرۆڤەی جددی ئەدەن نەک وروژێنەر بۆ نموونە ڕۆژنامەی گاردیەنی بریتانی و نیویۆرک تایمز.
بۆخۆی وشەکە هەم بۆ قەبارەی ڕۆژنامەکان بەکاردێ (کە لە بریتانیا ٤۳٠ملم بە ۲۸٠ملم) وە هەم بە مانای جۆری ڕۆژنامەکەش دێت. وە هەروەها لە بنەمادا لە ووشەی tablet+oid ەوە هاتوە کە تابلێت بە مانای حەب و پاشگرەکەش ئەیکات بە ئاوەڵناو.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:شێوازەکانی ڕۆژنامە پۆل:ڕۆژنامەوانیی تابلۆید
١١٥٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئاگاداری ئاشتی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٧٢‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣
بڕیارنامەی ١٤٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٧١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:قوبرس لە ٢٠٠٣
فێردیناندۆ کاروڵی
فێردیناندۆ مارییا مێینرادۆ فڕانچێسکۆ پاسکەیل ڕۆساریۆ کاروڵی (لەدایکبووی ٩ ی شوباتی ١٧٧٠ - کۆچی دوایی لە ١٧ ی شوباتی ١٨٤١)، یەکێک بوو لە بەناوبانگترین ئاوازدانەرانی گیتاری کلاسیک و نووسەری یەکەم شێوازی گیتاری کلاسیکی کۆمپلیتە، کە بەردەوام ئێستاش بەکاردێت. کاروڵی کۆمەڵێک کاری جۆراوجۆری نووسیوە بۆ گیتاری کلاسیک، وەک کۆنشێرتۆ و کارەکانی بۆ مۆزیکی چامبەر. ئەو ئاوازداڕێژێکی زۆر بەرھەمگری گیتار بوو، نزیکەی زۆرتر لە ٤٠٠ کاری ھەیە بۆ گیتار، لەماوەی ١٢ ساڵدا.
ژیانی
کاروڵی لە ناپۆلی، شاھەنشاھیی ناپۆلی لە ٩ ی شوباتی ١٧٧٠ لە دایکبووە. باوکی، مایکڵ، وێژەناسێکی بەناوبانگ بوو، ھەروەھا سکرتێر و نوێنەری دەستەڵاتی یاسایی ناپۆلی بوو. وەکو ھەموو ھاوسەردەمەکانی، تیۆری مۆزیکی خوێندووە لەلای قەشەیەکەوە، کە بۆخۆشی ئارەزووی مۆزیکی کردووە. یەکەم ئامێری مۆزیکیی کاروڵیی چەلۆ بوو، بەڵام دواتر گیتاری دۆزییەوە و گەیشت پێی، و ژیانی خۆی تەواو بۆ خوێندن و لێکۆڵینەوە و پێشکەوتن لە گیتاردا دانا. لەکاتێکدا کە ھیچ کەسێکی پیشەکار/پڕۆفیشناڵ لەو کاتەدا لە ناپۆلی نەبوو، کاروڵی ھەستا بە گەشەپێدانی شێوازێکی خۆیی بۆ لێدانی گیتار.
کاروڵی ھونەرمەندێک و نمایشکارێکی لێھاتوو بوو. کۆنسێرتەکانی لە ناپۆلی زۆر بەناوبانگ و دیار بوون، بەجۆرێ وایانکرد کە زوو دەستبکات بە گەشتکردن لەنێو ئەوروپادا. لەدەوروبەری ١٨٠١ دا، کاروڵی ئافرەتێکی فەڕەنسایی ھێنا، کە ماری-جۆسێفایین بۆوێر بوو، و کوڕێکییان ھەبوو. پاش چەند ساڵێک، کاروڵی دەستیکرد بە ئاوازدانان لە میلان، لەشێوێنێکدا کە ھاوکارەکانی شوێنە خۆماڵییە گشتییەکان بوو. پاش سەرکەوتنێکی زۆر بەرز و باڵاداری گەشتی پاریس، کاروڵی گوێزرایەوە بۆ ئەوێ. لەو کاتەدا شارەکە بەناوی "پایتەختی مۆزیک"ی جیھان ناسراو بوو، لەوێ مایەوە بەدرێژایی ژیانی. لەپاریس، کاروڵی بوو بە مۆزیکناس و مامۆستایەکی زۆر سەرکەوتوو، گووڕی ئەوەی دابووە خۆی کە وا بکات گیتار زۆر دیار و ناسراو و مۆدێرن بێت لەنێو چینە بەرزەکانی مۆزیکناسانی پاریس. ھەر لەپاریسیش بوو کە زۆربەی کارە بەناوبانگەکانی بڵاوکردەوە، و لەکۆتاییەکانی ژیانیدا خۆی بووە خودی بڵاوکەرەوە و چاپکەری کارەکانی گیتارناسە دیارەکانی تر.
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی پۆل:مردووانی ١٨٤١ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٠ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٨ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
گوندەواری نازیا ئەڤراز
گوندەواری نازیا ئەڤراز لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی نازی لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە شارەدێی نۆشینشارە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٦٬٤٧٤) کەس و (٨,٣٩٥)نێر و (٨,٠٧٩)مێ و (٤,٢٨٨)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و کورەسوننی پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری گوندەواری نازیا ئەڤراز ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٤٧) گوند پێکھاتووە:
ناوەندی ئەم گوندەوارە شارەدێی نۆشینشارە.
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
گوندە ئازەریەکان
پێکھاتووە لە ٣٥ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
گوندە کوردەکان و کورەسوننییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە کوردەکان و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان
پێکھاتووە لە ٤ گوند.
گوندە ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە یارسانەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
١١٥٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
پێرستی مەدالیاکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢، بە پشت بەستنە بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٧٢
گۆشە
120px|وێنۆک|∠، نیشانەی گۆشە لە ئەندازە و سێگۆشەزانیدا، گۆشە شکڵێکە پێکھاتوو لەلایەن دوو تیشکەوە کە لە خاڵێکی کۆتاییدا پێکگەیشتوون. بەو خاڵی پێکگەیشتنە دوترێت سەری گۆشەکە.
دوو گۆشەی سەر بەرامبەر
وێنۆک|150px|چەپ دوو گۆشەی سەر بەرامبەر، دوو گۆشەن لە ئەنجامی یەکتربڕینی دوو ڕاستەهێڵ درووست دەبن.
دوو گۆشەی تەواوکەر
چەپ|150px|وێنۆک|دوو گۆشەی تەواوکەر. دوو گۆشەن کۆی پێوانەکانیان یەکسانە بە °۹۰.
دوو گۆشەی پڕکەر
چەپ|150px|وێنۆک|دوو گۆشەی پڕکەر دوو گۆشەی پڕکەر، دوو گۆشەن کۆی پێوانەکانیان یەکسانە بە °۱٨۰.
دوو گۆشەی هاوسێ
دوو گۆشەی هاوسێ دوو گۆشەن، سەرێکی هاوبەش و لایەکی هاوبەشیان هەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆشە پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
ئەلفوبێی تورکی
ئەلفوبێی تورکی ئەلفوبێیەکی لاتینیە کە بۆ نووسینی زمانی تورکی کەڵکی لێوەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٢٩ پیت پێکھاتووە.
مێژوو
لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زمانی تورکییان بە ئەلفوبێی عەرەبی دەنووسی، بەڵام لەکاتی دامەزراندی کۆماری تورکیا ھەتاکوو ئێستا ئەلفوبێی لاتین بە زمانی تورکی بەکاردەھێنن. لەکاتی گۆرینی جۆری نوسینی تورکی لە ئەلفوبێی عەرەبی بۆ لاتین، زمانی کوردیی کورمانجی و کوردیی زازاکیش ئەلفوبێیەکەیان لە عەرەبی بۆ لاتین گۆرا.
پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی تورکی بریتین لە: لەم ٢٩ پیتە، ٨ی بزوێنن (A، E، I، İ، O، Ö، U، Ü) و ٢١ی تریشی بێ‌دەنگن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان پۆل:زمانی تورکی تورکی پۆل:چاکسازی ڕێنووسی
ستۆیسیزم
وێنۆک|200px|left|[[زینۆنی ڕەواقی]] ستۆیسیزم (بەئینگلیزی: Stoicism، بەعەرەبی: الرواقیة)، وەکوو فەلسەفە، وەکوو ڕەوتێکی زیندووی خاوەن ھێڵی دیاریکراو، نزیکەی پێنج سەدە بەردەوام بوو. ستۆیسیزم پێی وایە بەدەر لەعەقڵ ھیچ دەسەڵاتێکی بەرزتر بوونی نییە. لەھەڵھێنجانی سەرەنجام لە بۆچوونەوە دەگەینە ئەوەی بنەمای ھەرە گرنگ لەفەلەسەفەی ستۆیسیزمدا بریتییە لەوەی؛ جیھان ئەوەیە کە عەقڵ بۆمان دەردەخات. واتە جیھانی سرووشتی، ھەموو ڕاستی کەبوونی ھەیە. ھیچ شتێکی بەرزتر نییە و خودی سرووشتیش ئەو پرەنسیپانە بەڕێوە دەبات کە عەقڵ دەتوانێت پەیان پێبەرێت. ئێمە خودی خۆمان بەشێکین لەسرووشت. ئەو چوارچێوە عەقڵییەی ئێمەی تیا دەژین و ھەموو شتێکیشی گرتۆتەوە بریتییە لەوەی بەخودا ناسراوە. بەم جۆرە تێگەیشتنەبێت، خودا لەدەرەوەی جیھان نییە و لێی دابڕاو نییە، بەڵکو ھەموو جیھانی تەنیوەتەوە، وەک بگووترێت ئەو عەقڵ و ئاگامەندی جیھانە.
مێژوو
لەگەڵ سەرھەڵدانی ئەمدا و لەمیانەی ئەمەوەی فەلسەفەی ڕۆژئاوایی لەچوارچێوەی گریکی ھاتە دەرەوە و شێوازی ئینتەرناسیۆناڵی وەرگرت. ئەمە بەکاریگەریی ڕاستەوخۆی داگیرکارییەکانی ئەسکەندەری مەزن ڕوویدا، ئەو کاتەی کە کەلتووری گریکی ھەموو شارستانییەتی ناسراوی ئەو سەردەمانەی گرتبۆوە. زۆربەی ستۆیسیستە سەرەتاییەکان خەڵکی سوریا بوون و زۆربەی ئەوانەی دواتریش ڕۆمانی بوون، بەناوبانگترینیان لەو کۆمەڵگە زۆر چینایەتییەدا کۆیلەیەک بووە بەناوی ئیپیکتیتۆس لەگەڵ تزارێکی ڕۆمانی بەناوی مارکۆس ئاوریلیۆس.
پێدەچێت ئەم فێرگەیە زیاتر سەرنجی ترازەکانی بەلای خۆدا راکێشابێت. بەبۆچوونی توێژەرێکی شارەزا ھەموو ئەوانەی دوای ئەسکەندەر حوکمیان کردووە، بەتابەتی ھەموو ئەو ادشا ناودارانەی یەک بەدوای یەک حوکمیان گرتۆتە دەست لایەنگری ئەم فێرگەیە بوون.
فەلسەفەکە بەگشتی
جگە لەوەی کە لەسەرووتر باسکراوە، بەبڕوای ستۆیسیزم ئێمە وەک مرۆڤ لە سرووشت دانەبڕاوین و ھیچ مەملەکەتێکی بەرزتر بوونی نییە. بۆیە ناکرێت باس لەوە بکرێت کە دوای مردن بچین بۆ "شوێنێکی تر"، شوێنیتر بوونی نییە تا بۆی بچین، لەناو سرووشتدا دەتوێینەوە. لەمیانەی ئەو ئیتیکەی لەم باوەڕەوە سەرچاوەی گرت، ستۆیسیزم گەورەترین کاریگەریی و ناوبانگی بۆخۆی مسۆگەر کرد.
لەبەرئەوەی پرەنسیپە عەقڵییەکان سروشت ئاڕاستە دەکەن، کەواتە مەبەستێک بۆ بوونی ھەموو شتێک ھەیە، کە بەو شێوەیە بێت کە ھەیە. ئێمە ناتوانین بیان گۆڕین و ناشبێت ئاواتەخوازی جۆر و شێوازیتر بین بۆیان. ھەر لەو ڕوانگەیەوە دەبێت مەرگی تایبەت خۆمان کە لەتراژیدیای تاکەکەس و تایبەت دەچێت، دەبێت زۆر بەلامانەوە ئاسایی و پەسەند بێت. گەر ھەستەکانمان دژ ئەو ئەنجامە بن، ئەوا ئەوە ھەستەکانمانن کە بەھەڵەداچوون. بەلای ستۆیسیستەکانەوە ھەستەکانمان پێوەر و بەھادانەرن و ھەروەھا سەرچاوەن بۆ زانیاری و ھۆکاری فێربوون.
گەر ئێمە ھەموو ھەستەکانمان بخەینە ژێر دەسەڵاتی عەقڵەوە، ئەو کاتە تەنیا؛ ڕێگا بەپێوانە ڕاست و درووستەکان دەدەین خۆیان بنوێنن. ئەو کاتە ئێمەش لەگەڵ ڕاستی و حەقیقەتی شتەکاندا دەبین بەیەک.
ئەو کەسانەی فەلسەفەی ستۆیسیزمییان بەلاوە پەسەند بووە، زیاتر ئەو کەسانە بوون، کە سەختی و ناخۆشییەکانی ژیانیان بە ئارامی و ڕێزەوە پەسەند کردووە. بەڵام بۆ ئەوانیش ڕۆژی وا ھاتۆتە پێشەوە کە نەیانوویستووە بەردەوامبن لەژیاندا. بۆ نموونە لەکاتی ھەرەسھێنانی کەسایەتی یان لەکەداربوونی ئابڕوو یان دووچاربوونی نەخۆشیی بێ چارەسەر. لەم بارانەدا، بەلای ئەمانەوە کارێکی عەقڵانییە گەر بەبێ ئازار کۆتایی بەژیانی خۆیان بھێنن. ھەڵبەتە زۆر لەلایەنگرانی ئەم فێرگەیە پەیڕەوی ئەمەیان کردووە. زۆر لەناودارانی ستۆیسیزم بەخۆکوشتن کۆتاییان بەژیانی خۆیان ھێناوە. پڕجۆشرین و سەرنجڕاکێشترین بیرۆکەی سیتۆیسیزمی لەنووسینەکانی ستۆیسیستەکانی دواتردا دەردەکەون کە ھەموویان بەزمانی لاتینی نووسراون. نوێنەرەی ھەرە دیار لێرەدا سینیکا (بەئینگلیزی: Seneca) و مارکۆس ئاوریلیۆسن، ئەمان خۆیان بیرمەندی ڕەسەن نەبوون بەو واتەیەی کە شتی زیادەیان بۆ فێرگەی ستۆیسیزم بەرھەمھێنابێت، بەڵکو شاکارەکانیان وا ڕازاندۆتەوە کە تائێستاش خەڵکی نائەکادیمییش دەیانخوێنێتەوە. گەریەکێک بیەوێت سەرچاوە سەرەتاییەکانی ستۆیسیزم بخوێنێتەوە، دەبێت بەدوای دەقە شاکارەکانی ئەماندا بگەڕێت.
بەشێوەیەکی گشتی، ئیتیکی ستۆیسیزمی مایەی سەرسوڕمان و ستایشکردن بووە، تەنانەت لەلایەن ئەوانەشەوە کە بەتەواوی لایەنگری ئەم فێرگەیە نین. ئەم ئیتیکە پۆ پراکتیزەکردن ئاسان نییە. بەڵام ڕەنگە خەسڵەتی ئەو ئیتیکانەی شایای ناوەکانیان بن، ھەر بەو جۆرە بێت، کارپیکردنیان سەخت بێت.
کاریگەریبوونی ستۆیسیزم بە ئیتیکی مەسیحییەت حاشا ھەڵنەگرە. کە لەسەردەمی سینیکا و ئیپیکتیتۆس و مارکۆس ئاوریلیۆسدا دەستی بەبڵاوکردنەوە کردووە. تەنانەت تاڕۆژی ئیمڕۆش وشەی "ستۆیسیست" یان "ستۆیسیزم" زۆر جار بەکاردەھێنرێن. بەتایبەتی لەپیاھەڵدانی نائارەزوومەندانە بۆ واتای: "ڕووبەرووبوونەوەی تەنگژە و شەختی بەبێ بۆڵە گلەیی". بێگوومان لەمڕۆژگارەدا خەڵکانێکی زۆر ھەن پەیڕەوی نموونەی ئیتیکێکن، کە زۆر لە ئیتیکی ستۆیسیستەکان دەچێت. گەرچی ھەرگیز خۆیان بەئاگامەندییەوە دانیان پێدا نەنابێت.
بەکارھێنانی بەھاکانی ستۆیسیزم لە ئەوروپادا
لەبەرئەوەی باشترین قوتابخانەکانی زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا لەم چەند سەدەیەی دوایدا بەرنامەکانیان خوێندنی ئەدەبیاتی لاتینی گرتبوەخۆ، ئەوا ناڕاستەوخۆ چەندین نەوە مرۆڤی خوێندەوار لە ئەوروپا بەشێک لە بەھاکانی ستۆیسیزمیان وەرگرتووە. بۆ نموونە دەستەواژەی بەناوبانگی "Stiff upper lip" بەواتای نەبەزیی یان خۆڕاگریی نموونەیەکە لەبەھاکانی ستۆیسیزم لەپراکتیکدا، کەلەبەرنامە کلاسیکییەکانی قوتابخانە ئینگلیزییەکاندا ڕەگی داکوتاوە.
ھاوچەشنخۆری
ھاوچەشنخۆری لە بوونەوەرناسی دا بریتیە لە حاڵەتێک کە گیانەوەرێک بەشێک یان تەواوی جەستەی گیانەوەرێکی ھاوچەشنی خۆی دەخوات. بە پێچەوانەی تێگەیشتنی کۆن ھۆکاری ھاوچەشنخۆری تەنھا برسیەتی یان ڕووداوی نائاسایی نیە، بەڵکوو ئەمە لە نێو ھەندێک لە بوونەوەران دا ئاکارێکی ئاساییە.
پۆل:بوونەوەرناسیی
پێڕستی بەرزترین باڵەخانەکان
لەساڵی ٢٠١٧ەوە لیستی بەرزترین باڵەخانە، ئاسمان بڕەکانی جیھان کە بەرزیان لە ٣٠٠ مەتر - ٩٨٤ پێ زیاترە (جگەلە لەو باڵەخانانەی کە ژیانی تێدا نیە). ژمارەیان ١٣٩ باڵەخانەیە کە درووستکراون.
ونبوو لە بەھەشت (گۆرانیی ئێڤەنێسنس)
ونبوو لە بەھەشت (ئینگلیزی: Lost in Paradise) گۆرانییەکی گرووپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە کە تۆمارکراوە بۆ سێیەم ئەلبومی ستودیۆی گرووپەکە کە بەناوی گروپەکە خۆیەوە نراوە: ئێڤەنێسنس. تۆمارەکانی وایند-ئەپ گۆرانییەکەی بڵاوکردەوە لە ٢٥ی مەی ٢٠١٢ وەک سێیەم تاکی ئەلبومەکە. گۆرانییەکە بەدەستی ئەیمی لی نوسراوەتەوە و نیک ڕاسکیولێنێکز بەرھەمی ھێناوە. لە ڕوی مۆسیقییەوە گۆرانییەکەی باڵادێکی ڕۆکە کە بە پیانۆ و چەلۆ دەست پێدەکات لەگەڵ دەنگی لی و دواتر گیتاری کارەبا و تەپڵ بەکاردێت لە نیوەی گۆرانییەکەدا.
١٩٤٦
کانوونی دووەم
ساڵی ١٩٤٦ لە ڕۆژژمێری زایینی دا.
مردنەکان
پۆل:١٩٤٦ پۆل:ساڵەکان
پانپانۆکێ
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی پانپانۆکێ لە حاڵەتی "قەیچی"دا
سەرچاوەکان
پۆل:کرداری جنسی
١١٥٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سیروان (ڕوونکردنەوە)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کۆمێدیای یەزدانی
کۆمێدیای یەزدانی سەرگوزشتە شیعرێکی درێژە لە نووسینی دانتێ ئەلیگیێری، لەنێوان ١٣٠٨دا دەست بە نووسینی کراوە و ١٣٢٠ تەواوبووە، کە دەکاتە ساڵێک بەر لە مردنی کە ١٣٢١ بووە. بە بەربڵاوی بە کارێکی بەر لە شکۆمەندیی دانراوە لە ئەدەبیاتی ئیتاڵیدا و بە مەزنترین کاری ئەدەبیاتی جیھان دادەنرێت. بینینی خەیاڵیی شیعرەکە بۆ ژیانی دوای مەرگ گەشەپێدەری دونیابینی سەدەی ناوەڕاست بووە لە کڵێسای خۆرئاوایی لە سەدەی ١٤ھەمدا. یارمەتیدەر بوو بۆ دامەزراندنی زمانی توسکانی (ئیتاڵیی پەتی)، کە پێی نووسراوە (ھەروەھا ھەر واشە لە چاپەکانی ئێستادا)، وەک زمانی ئیتالیی ستاندارد. کتێبەکە بەشکراوە بۆ سێ بەش: ئینفێرنۆ، پورگاتۆریۆ، و پارادیسۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:١٣٠٠ پۆل:ڤێرجیل پۆل:کارەکانی دانتێ ئەلیگیێری پۆل:کتێبەکانی ١٣٢١ پۆل:وێژەی سەدەکانی ناوین پۆل:ژیانی دوای مردن پۆل:شیعری مەسیحی
ئەسمەرە
ئەسمەرە یان ئاسمارا پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئەریتریایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٦٤٩,٠٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئارت دێکو پۆل:ئەسمەرە پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەمی پ.ز
کێوی ھێرمۆن
چیای ھیرمۆن (بەعبری: הַר חֶרְמוֹן) کۆمەڵەیەکی شاخییە کە لە کۆتایی باشووری زنجیرە چیاکانی لوبنان ھەڵکەوتوون. لووتکەکەی سنووری نێوان سووریا و لوبنانە و بەرزییەکەی ٢٨١٤ م لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە ھەروەھا بەرزترین خاڵی سووریایە، بەگوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان شاخەکە لە نێوان خاکی سووریا و ئیسرائیلدایە، بەرزترین پێگەی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ ھەمیشەیی لە جیھاندا، کە بە «ھۆتێل ھیرمۆن» ناسراوە، دەکەوێتە بەرزایی ٢٨١٤ مەتر. لێوارەکانی باشووری چیای ھیرمۆن درێژ دەبێتەوە بۆ بەشی ژێر دەستی ئیسرائیل لە بەرزایییەکانی گۆلان.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا
کڵینتن داڤیسۆن
200px|وێنۆک|چەپ|کلینتۆن داڤیسۆن کلینتۆن جۆزێف داڤیسۆن (بە ئینگلیزی: Clinton Joseph Davisson) (٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٨٨١ - ١ی شوباتی ١٩٥٨) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٣٧ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ دۆزینەوەی لادانی ئێلێکترۆن لە تاقیکردنەوەی بەناوبانگی داڤیسۆن-جێرمەردا. داڤیسۆن خەڵاتەکەی لەگەڵ جۆرج پاجیت تۆمسندا بەیەکەوە وەرگرت کە ئەویش لە هەمان ساڵدا توانی لادانی ئێلێکترۆن بدۆزێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١ پۆل:مردووانی ١٩٥٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
جۆرج پاجیت تۆمسن
200px|وێنۆک|چەپ|جۆرج تۆمسن جۆرج پاجیت تۆمسن (بە ئینگلیزی: George Paget Thomson) (٣ی ئایاری ١٨٩٢ - ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٥) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو کە لە ساڵی ١٩٣٧ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بەهۆی دۆزینەوەی لادانی ئێلێکترۆن لەگەڵ کلینتۆن داڤیسۆن‏.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
بڕیارنامەی ١٤٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
١١٥٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٧٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٣ پۆل:سووریا لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
١٢ی تشرینی دووەم
پەراوێزەکان
پۆل:تشرینی دووەم پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سەر (ئەندازە)
وێنۆک|چەپ|200px|لێرەدا A,B, C, D, F سەرەکانی ئەم [[چەندلایەن]] لە ئەندازەدا، سەر یان نووک (بە ئینگلیزی: vertex؛ کۆ: vertices) جۆرێک خاڵی تایبەتە کە سووچەکان و یەکبـڕینەکانی شێوەگەلی ئەندازەیی وەسفدەکات.
سەری گۆشە
سەری گۆشە ئەو خاڵەیە کە دوو تیشکەکە لەوێ پێکدەگەن.
سەری چەندگۆشە
ھەر n-گۆشەیەک خاوەنی n سەرە. سەری فرەگۆشە ئەو خاڵەیە کە دوو لای فرەگۆشەکە لەوێدا لەگەڵ یەک ڕووبەڕوو دەبنەوە.
سەر لە گرافدا
ھەر گرافێک لە دوو کۆمەڵ پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
زنجیرەچیای ئاپۆ
زنجیرەچیای ئاپۆ کە لە فلیپین بە ئاپۆ سانداوا ناسراوە، کێوێکی گەورەی گڕکانی دوورگەیییە لە دوورگەی مینداناوۆی فلیپین ھەڵکەوتووە بە بەرزایی ٢٬٩٥٤ مەتر لە ئاستی دەریاوە، بەرزترین شاخە لە ئەنجڵەگۆی فلیپین و ٢٤ ھەمین لووتکەی دوورگەیییە لەسەر زەوی. دەکەوێتە نێوان شاری داڤاو و داڤاو دێل سوور لە ھەرێمی داڤاو، و کۆتاباتو لە سۆکسکارگن، چیای ئاپۆ دیارترین چیای فلیپینە لووتکەکە لە شاری داڤاوەوە بە دووری ٤٥ کیلۆمەتر تا باکووری ڕۆژھەڵات و دیگۆس بە ٢٥ کیلۆمەتر درێژبووەتەوە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات. ناوچەیەکی پارێزراوە و پارکێکی سروشتی فلیپینە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:گڕکانەکانی مینداناو ‏ پۆل:کێوەکانی فلیپین پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا
گوندەواری تەرگەوەڕ
گوندەواری تەرگەوەڕ لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی سلیوانا لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ماوانەیە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,٧٩٣) کەس و (٤,٠١٦)نێر و (٣,٨٧٧)مێ و (١,٣٤٤)خێزان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری تەرگەوەڕ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ھیندستان
ھیندستان یان کۆماری ھیند (بە ئینگلیزی: India؛ بە ھیندی: भारत) – "Official name: Republic of India.";
– "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";
– "Official name: Republic of India; Bharat.";
– "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";
– "Official name: Republic of India";
– "Officially, Republic of India";
– "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)" وڵاتێکە لە باشووری ئاسیا، دووەم پڕدانیشتووانترین وڵاتی جیھانە. حەوتەمین گەورەوڵاتی جیھانە لەڕووی ڕووبەرەوە و گەورەترین وڵاتی دیموکراسییە لە جیھان لەڕووی دانیشتووانەوە. لە باشوورەوە بە زەریای ھیندی لکاوە، ھەروەھا لە باشووری ڕۆژاوا بە دەریای عەرەبییە. ھیندستان لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ پاکستان، ھەروەھا ھەریەکە لە چین، نیپاڵ و بوتان دەکەونە باکوور؛ بەنگلادیش و میانماریش دەکەونە ڕۆژھەڵات، ھەروەھا ھیند لە زەریای ھیندییەوە دراوسێی سریلانکا و ماڵدیڤە. لەپاڵ ئەوانەش سنووری ئاویی ھاوبەشی لەگەڵ تایلەند و ئیندەنووسیا ھەیە.
مرۆڤ نزیکەی ٥٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ئەفریقاوە ھاتە نیمچەکیشوەری ھیندی. مانەوەیان لەم ناوچەیە لە فۆرم و گرووپی جیاواز وایکرد ناوچەکە جیاواز دەرکەوێت، بەجۆرێک لەدوای ئەفریقا دووەم ناوچەیە کە زۆرترین ژمارەی جیاوازی جینی مرۆڤی لێ بێت. نزیکەی ٩٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، ژیان لە نیمچەکیشوەری ھیندی جێگیریی وەرگرت، لەم نێوانەدا دەرکەوتنی شارستانیی دۆڵی ئیندوس لە میلینیۆمی پێش زایینن ھەبوو. لە ١٢٠٠ ساڵ بەر لە زایین، زمانی سانسکریت بنچینەیەکی سەرەتایی دروست بوو، و دواتر لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان بڵاوبوویەوە. لە لایەکی دیکەوە زمانی ڕیجڤدا دەرکەوت کە بەکاردەھات بۆ تۆمارکردن و وێنەکردن لە ئایینی ھیندووئیزم لە ھیندستان. لە باکوور و ڕۆژاوای ھیند، زمانە دراڤیدییەکان چیتر نەمان. لە ٤٠٠ ساڵ بەر لە زایین، سیستمی چینایەتی و پۆلێنکردن لە ئایینی ھیندووئیزم دەرکەوت، ھاوکات ھەریەکە لە ئایینەکانی بوودیزم و جاینیزم دەرکەوتن، کە ئەوان فەرمانە کۆمەڵایەتییەکانیان بەبێ گەڕانەوە بۆ پۆلین و بنەچەی کەسەکان دەسەپاند. ئیمپراتۆریەتیی ماوریا و ئیمپراتۆریەتیی گوپتا لەیەکەمین دەسەڵاتدارە سیاسییەکانی ناوچەکە بوون، دواتر سەردەمی دەسەڵاتیان بە داھێنانەکانیانەوە کۆتایی ھات، لەپاڵ ئەوەش شکۆ و بوونی ژنیان نەھێشت لە کایەی سیاسەت، ھەروەھا سیستەمی پۆلێنکردن و چینایەتی ھیندووئیزم بەڕێکخراوییەوە خستە ناو بیرووباوەڕەکانی بەڕێوەبردن. لە باشووری ھیند، شا و فەرمانڕەواکانی ناوەڕاستی ھیند ھەستان بە ھاوردەکردنی کەلتووری دین و زمانی دراڤیدییەکان بۆ شانشینەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان.
لە سەدەکانی ناوین، ھەریەکە لە ئایینەکانی مەسیحی، ئیسلام و زەردەشتی گەیشتنە باشوور و ڕۆژاوای ھیندستان. دواتر سوپای موسڵمانەکان لە ناوەڕاستی ئاسیاوە بەرەو باکووری ھیندستان بەپچڕ پچڕ ھەنگاویان نا، لە ئەنجامدا شانشینی دەلھی دامەزرا، بەمەش باکووری ھیندستان بوو بە بەشێک لە شارستانییەتی ئیسلامی لە سەردەمی زێڕینی ئیسلام. لە سەدەی پازدەیەم، ئیمپراتۆرییەتی ڤیجایاناگارا لە باشووری ھیندستان دامەزرا کە ڕێبەرایەتی لە کولتووری ھیندوو دەکرد. لە ناوچەی پەنجابیش، ئەوا سیکییەکان سەریان ھەڵدا. لە ساڵی ١٥٢٦، دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل ھات و دوو سەدەی ئاشتی بۆ وڵاتەکە ھێنا، لەدوای خۆشییەوە کۆمەڵێک تەلار و کۆشکی گرانبەھای جێھێشت. دوا بەدوای ئەوەش، دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ھیندستان پەرەی سەند لەڕێی ھاتنە پێشەوەی دەسەڵاتی کۆمپانی بەریتانی لە ھیند، بەمەش ھیندستان بووە وڵاتێکی ئابووری کۆلۆنی بەڵام بە لەدەستدانی سەروەرییەکەی. دواتر شێوازی دەسەڵاتەکە بوو بە دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا ناسراو بە بریتش ڕاج، ئەمەش لە ساڵی ١٨٥٨ دەستی پێکرد. بەڵێنی ئینگلیزەکان بۆ پێدانی ماف بە ھیندییەکان بەھێواشی جێبەجێ دەکرا، لەپاڵ ئەوەش گۆڕانکاری دروست بوو لەڕووی پیشەسازی و شێوازی ژیان، خوێندن و خزمەتگوزارییەکان. لەو دەمەدا، بیر و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و سەربەخۆیی لەنێو ھیندییەکان دروست بوو، لە ئەنجامی دروستکردنی ناڕەزایی ھێمن و ئاشتیانە تێبینی ئەوە کرا بەرە بەرە دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانی لە وڵاتەکە لاواز بوو. لە ساڵی ١٩٤٧، ئینگلیز ھیندستانی دابەشی دوو وڵاتی سەربەخۆ کرد، بەشێکی زۆرە ھیندوو خستەوە سەر ھیندستان، بەشەکەی دیکەش کە زۆرینەی موسڵمان بوون کردی بە وڵاتێکی نوێ لە ژێر ناوی پاکستان، لە ئەنجامی ئەم ڕاگواستنە نەزانراوە ئەوا خەڵکێکی زۆر ژیانیان لەدەست دا.
ھیند لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠ بووەتە وڵاتێکی کۆماری سێکولار، بە سیستمی پەرلەمانیی دیموکراسی بەڕێوەدەچێت. وڵاتێکی ھەمەچەشنی سیاسییە، ھەمەجۆر لە زمان و پێکھاتە نەتەوەیییە جیاوازەکان. ژمارەی دانیشتووانی ھیند لە ٣٦١ ملیۆن کەس لە ساڵی ١٩٥٠ گەشەی کرد بۆ ١٫٢١١ ملیار کەس لە ساڵی ٢٠١١. لە ھەمان کاتدا، داھاتی تاک لە ساڵێک لە ٦٤ دۆلاری ئەمریکی بەرزبوویەوە بۆ ١٬٤٩٨ دۆلاری ئەمریکی، ھەروەھا ڕێژەی خوێندەواری لە ١٦٫٦٪ بەرزبوویەوە بۆ ٧٤٪. ھیند لە وڵاتێکی نەبوونەوە لە ساڵی ١٩٥١ دەستی پێکرد، ئەمڕۆ بووەتە وڵاتێکی ئابووریی خێرا گەشەسەندوو بەتایبەتیش لە بوار و خزمەتگوزارییە تەکنۆلۆژییەکان، ھاوکات لەگەڵ گەشەسەندی چینی ناوەڕاست لە وڵاتەکە. ھیندستان پڕۆگرامی بۆشاییی ئاسمانیی ھەیە، ھەروەھا لەڕێی فیلم، گۆرانی ھەروەھا گوتنەوەی وانەی ڕۆحانی و یۆگا توانیویانە کولتووری خۆیان بە جیھان ئاشنا بکەن. ھیندستان بەشێوەی بەرچاو توانیویەتی ڕێژەی ھەژاری لە وڵاتەکەی کەم بکاتەوە، ھەرچەندە لەژێر سیستمێکی نایەکسانیی ئابووریدا دەژی. ھیندستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خاوەنی چەکی ئەتۆمییە و ھەروەھا لە ڕیزەکانی پێشەوەی بەھێزترین سوپاکانی جیھان دەبیندرێت. ھیند کێشەی ھەیە لەگەڵ دراوسێیەکانی (پاکستان و چین) لەسەر خاکی کەشمیر، ئەم کێشەیە لەوەتەی ناوەڕاستی سەدەی بیستەم چارەسەر نەکراوە.(a) ;
(b) ;
(c) لەنێو ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکاندا، ھیند کێشەی نایەکسانیی جێندەری، بەدخۆراکی منداڵان، و پیسبوونی ئاووھەوای ھەیە. ھیند زەوییەکی ھەمەچەشنی ھەیە، کە لە چوار جۆر پێکھاتە پێکھاتووە، تێیدا ٢١٫٤٪ لەو ڕێژەیە ھی دارستانەکانییەتی. ژیانی جەنگڵی ھیندی کە زۆربەی کات ھاوتەریب کراوە لەگەڵ کولتووری ھیندی، ئەوا بەشێک لەو دارستانانە پێکدێنێت.
وشەڕەتناسی
بەپێی فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد (چاپی سێیەمی ٢٠٠٩) وشەی ھیندستان/ئیندیا لە وشەیەکی کلاسیکی لاتینی «ئیندیا» ھاتووە، کە بۆ ناوھێنانی باشووری ئاسیا و ئەو ناوچەیە بەدیارینەکراوی بەرەو ڕۆژھەڵات ھاتتووە؛ دواتریش وشەکە بەجۆراوجۆری بەکارھاتووەتەوە لەوانە ئیندیا (Ἰνδία) لە زمانی گریکی کوەینە، ئیندوس (Ἰνδός) لە زمانی ئیغریقی، ھیندوش (Hindūš) لە زمانی فارسیی کۆن، کە ئاماژەیەکە بۆ ھەرێمی ڕۆژھەڵات لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی. لە زمانی گریکی کۆندا، ئیندۆی وەک ناوھێنانی خەڵکی ئیندوس بەکارھاتووە.
دەستەواژەی بھارەت (Bhārat)، لە داستانی شیعری ھیندی و دەستووری وڵاتی ھیند بەکارھاتووە، ئەم ناوە بەپێی زمانە جیاوازەکانی ھیندستان بەشێوازی جیاواز ھاتووە، یەکێک لەوانەش بھارەتاڤارشایە کە ئاماژەیە بۆ ناوچەی دۆڵی گەنگ. ناوی بھارەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا بەکارھێنانی زۆرتر بوو بۆ ناوھێنانی وڵاتەکە (ھیندستان) لە ئاستی ناوخۆییدا.
ھیندوستان ناوێکی زمانی پاڵەوییە بۆ ھیندستان، کە ھەر لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند بەشێوەی فراوان بەکارھاتووە. ھیندوستان ئاماژەی بۆ ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە باکووری ھیندستانی ئەمڕۆ لەگەڵ پاکستان، یانیش بەنزیکی تەواوی ھیندستان لە خۆ دەگرێت.
مێژووی دێرین
لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵ پێش زایین، زۆربەی ناوچەکە لە قۆناغی سەردەمی مسەوە ڕاگواسترایەوە بۆ سەردەمی ئاسن. ڤێداکان بەکۆنترین دەقی پەیوەندیدار بە ھیندووئیزم دادەنرێت، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمە. زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە لەو سەردەمە چەند شەپۆڵێکی کۆچکردنی ئیندۆ-ئاریانی لە باکووری ڕۆژاواوە ڕووی کردووەتە نیمچەکیشوەرەکە. سیستمی تائیفی ھەر لەو سەردەمە دروست بوو، کە تێیدا لە شێوەی ھەڕەمی پیاوی ئایینی، جەنگاوەر و جووتیار ئازادی لەخۆگرتبوو، بەبێ ھەژمارکردنی خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە کە بەھۆی ناپاکی و تاوانەکانیانەوە دوورخرابوونەوە. بەپێی شوێنەوارە بەردییەکانی ھیند، ئەوا بەڵگەی ئەوە بەدەست ھاتوون کە لەو سەردەمە بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕێکخستنی سیاسیی بوونی ھەبووە.
لە کۆتایییەکانی سەردەمی ڤێداکەکان، واتە لە دەورووبەری ٦ سەدە بەر لەزایین، ویلایەت و دەسەڵاتی بچووک لە دەوری ڕووباری گەنگ دروست بوون لە بەشی باکووری ڕۆژاوای ھیندستان، ژمارەی ئەو کۆمەڵانە لە ١٦ کۆمەڵە خۆیان دەبینییەوە و پێشیان دەگوترا مەھاجاناپاداس. لەگەڵ بە شارستانیی بوونی ناوچەکە، دوو ئایینی دیکە دوور لە ڤێداکییەکان دروست بوون و بوون بە ئایینی سەربەخۆ ئەوانیش جاینیزم و بوودیزم بوون. بوودیزم لەسەر وانە و پەندەکانی گاوتاما بوودا دروست بوو، ئەم ئایینە سەرنجی خەڵکی لە ھەموو چین و ئاستەکان ڕاکێشا، ماوەی ژیانی بوودا بووە سەرەتای نووسینەوە و تۆمارکردنی مێژوو لە ھیندستان. لە سەدەی سێیەمی پێش زایین، ئیمپراتۆری ماوریان دروست بوو، ئەم ئیمپراتۆرییەتە ژمارەی ویلایەتەکانی کەم کردەوە لەپێناو گرتنە دەسەڵاتی باشتر. ماوریان دەسەڵاتی بەسەر زۆربەی ناوچەکانی ھیند ھەبوو، جگە لە چەند ناوچەیەک لە قووڵایی باشوور. پاشاکانی ماوریان بەوە ناسراوبوون بە دروستکردن یان بەڕێوەبردنی سیستمی ژیانی خەڵک. ئاشۆکا یەکێک بوو لە پاشاکانی ماوریان کە ئایینی بوودیزیمی بەناو ھیندا زیاتر بڵاوکردەوە.
بەگوێرەی ئەدەبیاتی سەنگام، زمانی تامیلی لە نێوان ٢٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ٢٠٠ی زایین دەگەڕێتەوە. لەو سەردەمانە ئەوا باشوور لەلایەن دەسەڵاتدارەکانی چێراس، چۆلاس و پاندیاس بەڕێوەبراوە و بەچڕیش لە پەیوەندی بازرگانیدا بوون لەگەڵ ئیمپراتۆری ڕۆمانی، ھەروەھا بەشی ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. لە باکووری ھیندستان، ھیندووئیزم دەسەڵاتی نێرینە و پیاوسالاری فراوانترکرد، کە بووە ھۆی ژێردەستەیی بوونی ژنان. لە سەدەی چوارەم و پێنجەمینی زایین، ئیمپراتۆری گوپتە کە دەسەڵاتی لە دەورووبەری ڕووباری گەنج بوو، سیستمێکی گەورەی دروست کرد بۆ بەڕێوەبردن و باج؛ ئەم سیستمە دواتر بووە نموونە یان مۆدێلێک بۆ شانشینەکانی ھیندستان. لەژێر دەسەڵاتی گوپتەدا، سەردەمێکی نوێی ھیندووئیزم لەسەر بنەمای دڵسۆزیی بوون دروست بوو. ئەم گۆڕانکارییەش لەسەر پەیکەرەکان و تەلارسازیی ئەو ماوەیە ڕەنگی دایەوە.
مێژووی ناوەڕاست
مێژووی ناوەڕاستی ھیندستان ماوەی ساڵانی ٦٠٠ بۆ ١٢٠٠، ئەو سەردەمە بە ھەبوونی شانشینی ناوچەیی و کەلتووری ھەمەچەشن دەناسرێتەوە. لە ساڵانی ٦٠٦ بۆ ٦٤٧، ھەرشە پاشا و فەرمانڕەوای ناوچەی ئیندو-گەنگ ویستی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایییەکەی فراوانبکات بۆ باشووری وڵات، بەڵام لەوێ لەلایەن دەسەڵاتداریی چالوکیا شکێنرا. دوای خۆشی ئەوا جێگرەوەکەی ویستی ھەمان کار بکات، بەڵام لەلایەن پالا، پاشای بەنگال شکێنرا. کاتێک چالوکیایییەکان ویستیان دەسەڵاتی خۆیان لە باشوور زیاتر فراوان بکەن، ئەوا ئەوانیش لەلایەن دەسەڵاتداریی پالاڤا ڕێگرییان لێکرا. بەم جۆرە ھیچ یەکێک لەو پاشایانە نەیانتوانی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایییەکەیان لەو سەردەمە فراوانتر بکەن بەراورد بەو ناوچە جوگرافییەی خۆیان. لەو سەردەمە سیستمی پۆلینکردن و چینایەتی پەرەی سەند.
لە ناو دەسەڵاتە شاھانەیییە بچووک و گەورەکان، خەڵکیان ڕاکێشا بۆ ناو پایتەختەکەیان و ئەمەش وایکرد کە سوودی ئابووری لێ وەرگرن. لەو سەردەمە، دروستکردنی پەرستگاکان زۆربەی شار و شوێنەکانی گرتەوە. دوابەدوای سەدەکانی ھەشتەم و نۆیەم، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە ھیندستان دابڕا و بووە ھۆی دروستبوونی وڵاتەکانی میانمار، تایلەند، لاوس، کەمبۆدیا، ڤییەتنام، فلیپین، مالیزیا و جاڤا (ئێستا ئیندەنووسیا). بازرگان، زانا و بەشێک لە لایەنی چەکداریی ھیندی لەم ڕاگواستنەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەشداربوون، ھەر لەو دەمە ئەو وڵاتانە دەقە ئاینییەکانی ھیندووئیزم و بوودیزمیان بۆ زمانەکانی خۆیان وەرگێڕا.
لە دوای سەدەی دەیەم، ڕەوەند و خێلە موسڵمانەکانی ناوەڕاستی ئاسیا لەڕێی ئەسپەوە وەک سوپایەکی ئایینی یەکگرتوو ھێرشیان بردە ناوچەکانی باشووری ئاسیا و باکووری ڕۆژاوا، ئەمەش وایکرد لە ساڵی ١٢٠٦ شانشینی دەلھی دابمەزرێت لەو ناوچەیە. شانشینەکە زیاتر دەسەڵاتی بەسەر باکووری ھیندستاندا ھەبوو، لە ماوەی مانەوەشیدا چەندینجار ھەڵمەت و ھێرشی بردە سەر باشووری ھیند. وێڕای ئەوەی سەرەتا بوونی دەسەڵاتێکی موسڵمانانە لەناوچەکە بۆ خەڵکێکی زۆرینە ناموسڵمان دژوار بوو بەتایبەت لە یاساکان. بەڵام شانشینی دەلھی بووە ھۆی پاراستنی وڵات لە لەناوچوونێکی گەورە، ھاوشێوەی ئەو لە ناوچوونەی لە ڕۆژاوا و ناوەڕاستی ئاسیا ڕوویدا، ئەمەش بە بەرپەچدانەوەی ھێرشەکانی ئیمپراتۆری مەغۆل بوو. ھێرشەکانی شانشینی دەلھی و لاوازکردنی دەسەڵاتدارانی باشووری ھیند، ڕێگە خۆشکەربوون بۆ ھاتنە کایەوەی ئیمپراتۆری ڤیجایانگارە. ئەم ئیمپراتۆرە ماوەیەکی درێژ بەکاریگەریی مایەوە لە باشووری ھیندستان.
سەرەتای مێژووی ھاوچەرخ
لە سەرەتاکانی سەدەی شازدە، باکووری ھیندستان لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوا موسڵمانەکاندا بوو، بەڵام بۆجارێکی دیکە دەسەڵاتی ئەو ناوچەیە گۆڕا، کۆمەڵەیەکی دیکەی موسڵمان لە ئاسیای ناوەڕاست ھاتن و ئیمپراتۆری مەغۆلی ھیندیان دامەزراند. مەغۆلەکان دەسەڵاتێکی ناوەندیی و یەکگرتوویان لەناوچەکە چەسپاند. ئەکبەری مەزن یەکێک بوو لە دیارترین پاشاکانی ئەو دەمە. کۆڵەکەی ئابووری سەردەمی مەغۆل پشت بەستوو بوو بە کشتووکاڵ. جووتیاران و دەستڕەنگینانی کاری دەستی بازاڕێکی باشیان ھەبوو. بەرپابوونی ئاشتی لە ناوچەکە و بەتایبەت لە سەدەی حەڤدەھەم ئەوا وایکرد ئابووری ھیند گەشەی باش بەخۆیەوە ببینێت. تاقمە کۆمەڵایەتییەکانی باکوور و ڕۆژاوای ھیند لە ناویاندا ماراتاس، ڕاجپوت و سیکییەکان ئارەزووی خۆبەڕێوبەرییان زیادبوو لە سەردەمی دەسەڵاتیی مەغۆل، ئەو کۆمەڵانە لەڕێی ھەوڵ و تێکۆشانییانەوە توانیان بوونی خۆیان بسەلمێنن و ھێزی چەکداری خۆشیان دابمەزرێنن. فراوانکردنی پێگەی بازرگانی لە سەردەمی مەغۆل وایکرد کە دەستە و خانەدانی زیاتر لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا سەرھەڵبدەن. دواتر ھەر لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆری مەغۆل، زۆرێک لەو خانەدانانە توانیان لەشوێنی خۆیانن دەسەڵات وەربگرن و کارووباری خۆیان بەڕێوەببەن.
مێژووی ھاوچەرخ
لەگەڵ گەشەی خێرای تەکنەلۆژیا و بەبازرگانیکردنی کەرتی کشتووکاڵ ئەوا لە سەدەی نۆزدەھەمدا، ئابووری گەڕایەوە بۆ ھیندستان. زۆرێک لە جووتیاران پشتیان بەساغ کردنەوەی بەرووبوومەکانیان دەبەست لە شوێن و بازاڕە دوورە دەستەکان. سەرباری ئەوانەش، لەو سەردەمە ژمارەی خەڵکی برسی زیادیان کرد. ھێڵەکانی شەمەندەفەر لەو سەردەمە کاریگەربوون بۆ ژیاندنەوەی خەڵکی لە برسیێتی ھەروەھا بۆ کارئاسانی و کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوەی شتومەک بەکاردەھاتن.
لەدوای تەواوبوونی جەنگی جیھانیی یەکەم، کە تێیدا بە نزیکەیی ١ ملیۆن ھیندی وەک بەشێک لە سوپای ئینگلیز بەشداربوون، ئەوا سەردەمێکی نوێ لە ھیند دەستی پێکرد. ئەو سەردەمە بە سەردەمی چاکسازی بەریتانی ناودەبردرێت، ھاوکات لەلایەن ھیندییەکان بە داواکردنی خۆبەڕێوبەری بەڕێگای ئاشتیانە دەناسرێتەوە، ئەمەش ئەوکاتەبوو کە غاندی بووە سیمبوڵی وڵات. لە ماوەی سییەکاندا، بەریتانیا دەسەڵاتێکی بچووکی بەخشییە ھیندییەکان، لەم ھەڵبژاردنەکەشدا حیزبی کۆنگرێس براوە بوو. دەیەی دواتر، ھیند دووچاری قەیرانەکان بوویەوە ھەر لەڕێی بەشداریکردنیان لە جەنگی جیھانیی دووەم، ھاوکات دروستبوونی ڕەوتی ناسیۆنالیزمی موسڵمانان. ھەموو ئەو ڕووداوانەی ئەو دەیە وایانکرد کە لە ساڵی ١٩٤٧، ھیندستان دابەش ببێت بۆ دوو وڵاتی بەناوەکانی ھیندستان و پاکستان.
بەشێوەیەکی بنچینەیی ھیندستان لە ساڵی ١٩٥٠ بەشێوەیەکی تەواو و دەستووریی سەربەخۆیی وەرگرت، ھیند بوو بە وڵاتێکی کۆماری سێکولار و دیموکراسی. تا ئەمڕۆش وەک وڵاتێکی دیموکراسی، ئازادی تاک و دادگایەکی باڵای چالاک و میدیای سەربەخۆ ماوەتەوە. بە لیبرالکردنی ئابووری لە دەیەی نەوەدەکان، ھیندستانی کردە وڵاتێکی ئابووریی خێرا گەشەکردوو، ھەروەھا بووە ھۆی دروستبوونی شاری گەورە بەتایبەت بۆ چینی ناوەند، لە پاڵ ئەوەشدا بوو بە وڵاتێکی گرنگ لە پێگە جوگرافییەکەیدا. فیلمی ھیندی، مۆسیقا و چالاکییە ڕۆحانییەکانی وەک یۆگا بوونە کلیلێک بۆ ئەوەی کە کەلتووری ھیندی بە جیھاندا بڵاوبکرێتەوە. لەگەڵ ئەوانەشدا، ھیندستان ھێشتا دەناڵێنێت بەدەست ھەژاری لە ناو خەڵکی شار و گوند؛ ئایین و کێشە چینایەتییەکان؛ کێشەی چەپە توندڕەوەکان و ماویزمییەکان؛ داخوازی جیابوونەوەی جامو کەشمیر.
جوگرافیا
ئاووھەوای ھیندستان بەچڕی کەوتووەتە ژێر کاریگەری ھیمالایا و بیابانی تار، ھەردووکیان کاریگەری زۆریان لەسەر وەرزی ھاوین، زستان و بارانبارین ھەیە. چیاکانی ھیمالایا ڕێگری لەو شەپۆلی بایە دەکەن کە لە ئاسیای ناوەڕاست دێت، بەمەش وڵاتەکە گەرمتر دەکەنەوە. بیابانی تار ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە کۆکردنەوەی ھەور لە باشووری ڕۆژھەڵات بەمەش وایکردووە کە وەرزی ھاویندا بارانێکی چڕ ببارێت لەماوەی مانگەکانی حوزەیران بۆ تشرینی یەکەم. ھیندستان بێ بەش نەبووە لە گۆڕانەکانی ئاووھەوا، لە ماوەی ساڵانی ١٩٠١ بۆ ٢٠١٨، پلەی گەرمی ٠٫٧ سلیزی بەرزتر بووەتەوە. خاکی ھیندستان بەرەو وشکبوونەوە و بەبیابان بوون دەچێت.
ھەمەجۆری زیندەیی
link=[[:en:پەڕگە:Panthera tigris tigris Tidoba 20150306.jpg|وێنۆک|ھیندستان زۆرترین پڵنگی کێوی ھەیە لە جیھان، بە ھەبوونی نزیکەی ٣٠٠٠ پڵنگ. ]] ھیندستان وڵاتێکی مێگایە لە ھەمەجۆری زیندەیی، بەو مانایەی کە یەکێکە لەو ١٧ وڵاتەی کە زۆرترین ھەمەجۆری زیندەیی تێدایە. ھیندستان شوێنگای ٨٫٦٪ جۆرە جیاوازەکانی گواندارانە، ١٣٫٧٪ جۆرەکانی باڵندەکان، ٧٫٩٪ خشۆکەکان، ٦٪ لە جۆری وشکاوییەکان، ھەروەھا ١٢٫٢٪ جۆرەکانی ماسییە. ڕووبەری دارستانی ھیندستان خۆی لە ٩٩٬٢٧٨ کیلۆمەتر دووجا (ھاوتای ٣٨٬٣٣١ میل چوارگۆشە)، ئەمەش دەکاتە ٢١٫٦٧٪ ڕووبەری وڵاتەکە.
١٧٢ ئاژەڵ لە ھیندستان خراونەتە لیستی ئەو ئاژەڵانەی کە مەترسی لە ناوچوونیان لەسەرە، لە ناویاندا پڵنگی بەنگالی و دۆلفینی ڕووباری گەنگ ھەن.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ھیندستان١٬٢٦٧٬٤٠١٬٨٥٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٧٫٥٠٪ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦٫٦ ساڵە. ھەروەھا ٣٢ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین. لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە ھندستان دووەم وڵاتی جیھانە و بە گەورەترین وڵاتی دیموکراسی جیھان ناسراوە. لە ناو خۆی وڵات بەردەوامبوونی تێکھەڵچوون و ئاڵۆزی لە نێوان لایەنە ئەتنی و ئایینییەکاندا گورزی کاریگەری لە ژیانی سیاسی وەشاندووە و ھەندێک جار ئەم ڕووداوانە، دیموکراسی و عەلمانییەتی وڵاتی ڕووبەڕووی مەترسی گەورە دەکەنەوە.
سیاسەت
ھیندستان بە گەورەترین وڵاتی دیموکراسی دادەنرێت لەڕووی دانیشتووانەوە. ھیند وڵاتێکی خاوەن پەرلەمانی کۆماریی و فرە حیزبە، ھەشت حیزبی گەورەیە لە ئاستی وڵاتدا، لە ناو ئەو حیزبانەش پارتی کۆنگرێسی نیشتماننی و پارتی جەنەتا بھاراتیا (بی جەی پی) ھەن، ھاوکات نزیکەی ٤٠ حیزبی لۆکاڵی و ناوچەیی ھەن. پارتی کۆنگرێس وەک حیزبێکی چەپی ناوەڕاست ھەژمار دەکرێت لەناو کەلتووری ھیندا، لەبەرامبەردا پارتی بی جەی پی وەک پارتێکی ڕاستڕەو دادەنرێت. ھەر لەدوای سەربەخۆی بوونی ھیندستان لە دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەم و لەدوای ھەشتاکانەوە ئەوا حیزبی کۆنگرێس وەک حیزبی سەرەکی لە ھیندستان بەدەسەڵات و خاوەن زۆرینەی پەرلەمان بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، چەندین جار بەناچاری حکوومەتی ھاوبەشی دروست کردووە لەگەڵ پارتی بی جەی پی، ھەروەھا لەگەڵ حیزبە ناوچەیییەکانی دیکەشدا و حکوومەتێکی ھاوپەیمانیان سازداوە.
لە سێ ھەڵبژاردنی گشتیی کۆماری ھیندا، لە ساڵانی ١٩٥١، ١٩٥٧ ھەروەھا ١٩٦٢ حیزبی کۆنگرێس بە سەرکردایەتی جەواھرلەعل نەھرۆ بەئاسانی سەرکەوتنی گەورەی بەدەست ھێنا. لەدوای مردنی نەھرۆ، لە ساڵی ١٩٦٤ لال بھادور شاستری بووە سەرۆک وەزیرانی ھیند؛ بەڵام ئەوەیان زۆری نەخایاند بەھۆی مردنە کتوپڕەکەی شاستری لە ساڵی ١٩٦٦. دواتر، کچەکەی نەھرۆ واتە ئیندریا غاندی ڕێبەرایەتی پارتەکەی کرد بۆ بردنەوە لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٦٧ و ١٩٧١. لەسەردەمی ئیندریا، ھیندستان کەوتە قۆناغی باری لەناکاو، کە لە ئەنجامدا ئیندریا دەستی لەکارکێشایەوە. لە ئەنجامدا، پارتی ئۆپۆزسیۆن واتە جاناتا پارتی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە ھیند ھاتنە سەر دەسەڵات، دواتر لە ساڵی ١٩٨٠ جارێکی دیکە پارتی کۆنگرێس دەسەڵاتی گرتەوە دەست بەبوونەوە سەرۆکوەزیرانی ئیندریا غاندی. دواتر لە ساڵی ١٩٨٤، ئیندریا تیرۆر کرا و حیزبەکەش ڕاجیڤ غاندی ھێنایە شوێنی کە کوڕی ئیندریا بوو، بۆ ساڵی دواتر ڕاجیڤ و حیزبەکەی بوونە براوەی ھەڵبژاردنەکان. لە ساڵی ١٩٨٩، جارێکی دیکە پارتی کۆنگرێس دەسەڵاتی لێ وەرگیرایەوە ئەوەش کاتێک بوو ھاوپەیمانییەتی بەرەی نیشتمانی بەڕێبوەبەرایەتی پارتی جەناتا دال و بەرەی چەپ توانیان ھەڵبژاردنەکان ببەنەوە، بەڵام ئەم حکوومەتەش زۆر کورت بوو و تەنیا دوو ساڵی خایاند. دوابەدوای ئەوە، لە ساڵی ١٩٩١ ھەڵبژاردن ئەنجام درایەوە، ئەمجارەیان ھیچ حیزب و کۆمەڵەیەک بەتەنیا نەبوونە خاوەنی زۆرینە. حیزبی کۆنگرێس وەک تاکە حیزبێک کە زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا بوو ئەوا توانی حکوومەتێکی کەمینە پێکبھێنێت بە سەرکردایەتی پی ڤی نارسیمھا ڕاو.
دوابەدوای بەڕێکردنی دوو ساڵی پڕ لە ئاژاوەی سیاسی، لە ئەنجامدا لە ساڵی ١٩٩٦ ھەڵبژاردنێکی نوێ کرا. کۆمەڵێک لایەن و ھاوپەیمانی بچووک بەیەکەوە ھاوپەیمانییەکی بەھێزیان دروست کرد. حیزبی بی جەی پی توانی لەو ساڵەدا حکوومەت پێکبھێنێت. ئەم ھاوپەیمانییە بووە یەکەم ھاوپەیمانی کە بتوانن پێنج ساڵ حکوومەت بەڕێوەببەن بەبێ بەشداری حیزبی کۆنگرێس. دواتر لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٤، ھیچ حیزبێک بەتەنھا نەیتوانی زۆرینەی کورسییەکان مسۆگەر بکات، بەڵام حیزبی کۆنگرێس توانی زۆرینەی دەنگەکان کۆبکاتەوە و لەڕێی ھاوپەیمانی پێشکەوتنخوازیی یەکگرتوو توانی حکوومەتێکی نوێ پێکبھێنێت. ئەو ھاوپەیمانییە پشتگیری چەپەکانی ھەبوو بەتایبەت ئەوانەی ئۆپۆزسیۆن بوون لە دژی حیزبی بی جەی پی. لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩، ئەمجارەیان ھاوپەیمانییەکە دیسان حکوومەتی پێکھێنا، بەڵام لەگەڵ زۆربوونی کورسییەکانی ئەوا چیتر پێویستی بە پشتگیری حیزبە کۆمۆنیستییەکان نەبوو. لەو ساڵەدا، مەنمۆھان سینگ توانی ببێتە یەکەم سەرۆکوەزیرانی ھیند لەدوای نەھرۆ کە لە دوو خولی پێنج ساڵەی یەک لەدوای یەک وەک سەرۆکوەزیران ھەڵبژێردرێت. دواتر لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤، حیزبی بی جەی پی توانی زۆرینەی دەنگ و کورسییەکان بەدەستبھێنێت و بەتەنھا حکوومەت پێکبھێنێت، ئەمەش یەکەم حیزب بوو کە لە دوای ساڵی ١٩٨٤ بتوانێت ئەو سەرکەوتنە بەدەست بھێنێت. سەرۆکوەزیران نارێندرا مۆدی، کە پێشتر سەرۆکوەزیرانی ویلایەتی گوجەرات بوو کرا بە سەرۆکوەزیرانی ھیندستان. لە ڕۆژی ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧، ڕام نات کۆڤیند وەک ١٤ەمین سەرۆکی ھیندستان ھەڵبژێردرا، لە ڕۆژی ٢٥ی تەممووز سوێندی یاسایی خوارد.