کوردە_عوسمانییەکان
مێژوو
عوسمانییەکان بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێیان لەگەڵ سەفەوییەکان لە ساڵی 1514، لە ژێر دەسەڵاتی سەلیمی یەکەم دا پەیوەندییان لەگەڵ کورددا کرد، یەکەم کارلێکەکانیان ئەرێنی بوو. کوردەکان بە سەرۆکایەتی ئیدریسی بەدلیسی لە شەڕی چاڵدێران لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری داگیرکەرانی عوسمانییان کرد. هێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان هەبوو لە بردنی دیاربەکر و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لە دەستی سەفەوییەکان. دوای ئەوەی عوسمانییەکان دەستیان بەسەر ئەو زەویانەدا گرت، سوڵتان سەلیمی یەکەم لەکاتی پێویستدا بە لێخۆشبوونی باج و سەربازی پاداشتی کورد دەدا، هەروەها پێگەی نیمچە سەربەخۆیی، کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پارێزراو و دانی پێدا دەنرا. سیستەمی ئۆتۆنۆمی لەلایەن عەشیرەتە کوردەکانەوە بەڕێوەدەبرا، و لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرایەوە. سیستەمی ئۆتۆنۆم لە ساڵی ١٥١٤ تا ناوەڕاستی ١٨٠٠ بەردەوام بوو. ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٠٠ ئەو سەردەمە بوو کە پەیوەندییەکانی عوسمانی و کورد دەستیان بە تێکچوون کرد. بەڵام تا ساڵانی ١٩٠٠ زۆرینەی کورد بە دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی مانەوە. بەشێکی زۆر لە یێنیچێری کورد بوون. لە ماوەی ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا سەلیمی سێیەم چاکسازیی کرد بە ئامانجی خۆرئاواییکردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و زۆرێک لە نەریتخوازەکان و ئولەمە و فەرمانە ئیسلامییەکانی توڕە کرد. ئولامەکان فەتوایەکیان کرد و داوای ڕووخانی سەلیمی سێیەمیان کرد. دواتر سەلیمی سێیەم لەشکرێکی بە ناوی "سوپای نیزامی جەدید" دروستکرد، کە لەلایەن فەرماندەکانی ئەوروپاوە مەشق و ڕاهێنانیان پێدەکرا. ئەم سوپایە نوێیە، سیستەمی یێنیچیری بە سیستمێکی نوێ دەگۆڕێت، ئەمەش بەشێکی زۆری کوردانی توڕە کرد، کە بەشێکی گەورەی یێنیچیری پێکهێنا. لە ٢٩ی ئایاری ١٨٠٧ سەلیمی سێیەم لەلایەن سەربازە کۆنە عوسمانییەکانەوە بە سەرۆکایەتی کابەچی مستەفا ڕووخێنرا و بە خێرایی مستەفای چوارەمی ئامۆزاکەی جێگەی گرتەوە. مستەفا چوارەم سوپای نیزامی جدیدی لە بەرژەوەندی سوپای یێنیچیری هەڵوەشاندەوە. عەلەمدار مستەفا پاشا هەوڵیدا دەسەڵاتی سەلیمی سێیەم بگەڕێنێتەوە، بەڵام شکستی هێنا و سەلیمی سێیەم کۆچی دوایی کرد. مەحمودی دووەم لە کۆتاییەکانی ١٨٢٠ و سەرەتای ١٨٣٠ چاکسازی زیاتری دەکرد بە ئامانجی ئازادکردن و ڕۆژئاواییکردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. بە پێچەوانەی سەلیمی سێیەم، مەحموتی دووەم لە کاتی چاکسازییەکانیدا زۆر توندتر بوو و لە ساڵی ١٨٢٦دا سوپای کۆنی عوسمانی بە تەواوی هەڵوەشاندەوە. ئەوە لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٢٩-١٨٣٠ بوو، دوای شەڕی ١٨٢٨-١٨٢٩ لەگەڵ ڕووسەکان، کاتێک پەیوەندییەکانی دەوڵەتی عوسمانی لەگەڵ دانیشتووانی کوردەکەیدا گرژ بوو. چاکسازییەکانی مەحمودی دووەم ئەوەندە بەهێز بوون کە ڕێگەیان بۆ ئایدۆلۆژیای مستەفا کەمال ئەتاتورک خۆش کرد. مەحموودی دووەم زیاتر دەوڵەتی عوسمانی مەرکەزی کرد، ئەمەش دەسەڵاتی خۆسەری کوردی لاواز کرد و دەستوەردانی لە سیستەمی خێڵەکی کوردیدا کرد. هەر ئەمجارە بوو عەشیرەتە کوردەکان بەرەنگاری چاکسازییەکانیان بوونەتەوە، ئەمەش بەرەو هەڵکشان دەچێت تا ئەو ڕادەیەی کە مەحمودی دووەم فەرمانی بە ڕەشید مەحمەد پاشا، قایمقامی قەزای سێواس کرد کە بەرخۆدانەکە تێکبشکێنێت. لەشکری ڕەشیس مەحمەد پاشا زۆر مۆدێرنتر بوو لە عەشیرەتە کوردەکان کە هێشتا کەرەستە و شێوازی کۆنی سوپای عوسمانییان بەکارهێنابوو. یاخیبوونەکان چەقێنران. دواتر لە ساڵی ١٨٣٤ عوسمانیەکان ترسیان لە هاوکاری نێوان میرنشینی سۆران و محمد عەلی پاشا (سوڵتانی مەسر) هەبوو، ئەمەش وایکرد لە ساڵی ١٨٣٤ سوپایەک ڕەوانەی سۆران بکەن، کە لەلایەن میر کۆر ەوە بەرپەرچدرانەوە. کەسایەتییە دیارەکانی کورد لە برادۆست و ئاکرێ و ئامێدی دواتر گلەیییان لە ڕێشید مەحمەد پاشای حکوومەتی عوسمانی کرد کە لەلایەن میر کۆرەوە چەوسێنراونەتەوە. دوای دوو ساڵ میر کۆر لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەکار لادرا.