cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئیلام
ڕاپەرینی ئیلام لە سەردەمی ڕەزاشادا
یەکێک لە کارەساتە بەرچاوەکانی مێژووی ھاوچەرخی کوردستان و ئێران کە لە ساڵی ١٩٢٩ زایینی (١٩٢٩ی ھەتاوی) ڕووی داوە، داگیرکردنی ئیلام بەدەستی ڕەزاشا و ڕاپەرینی ھۆزەکانی کورد بە سەرۆکایەتی شامحەمەدی یاریە. ڕەزاخان دەیەویست بە شەڕ و مڵھوڕی تاکەفەرھەنگی نەتەوەیەک بەسەر ھەموو گەلانی ئێرانیدا داسەپێنێ، بەڵام بە بەرگری و ڕاپەڕینی ئیلام ڕووبەورو دەبێ ڕەزاخان بە ھێزی سەربازی و بۆمبارانکردن دەتوانێ ڕاپەرین سەرکوت بکات و ھەندێکیان زیندانی و ھەندێکیان لە سێدارە بدات.
زمان
زۆربەی خەڵکی ئیلام بە زمانی کوردی و شێوەزاری باشووری دەدوێن.
ئایین
زۆرینەی خەڵکی ئیلام موسڵمانن و لە ئایینی ئیسلام و مەزھەبی شیعە پەیڕەوی دەکەن.
فەرھەنگ
خەڵکی شاری ئیلام جلی کوردی لەبەر دەکەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
بڕیارنامەی ١٩١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئازاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەیی بۆ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٢٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ١٩١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئازاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٢٨٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠
گرینادا
گرینادا (بە ئینگلیزی: Grenada) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمەریکا پایتەختەکەی شاری ساینت جۆرجێ پارییش و زمانی فەڕمی ئینگلیزییە.
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:گرینادا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٤ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
گواتیمالا
گواتیمالا، بە فەرمی کۆماری گواتیمالا (بە زمانی ئیسپانی: República de Guatemala) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمەریکا پایتەختەکەی شاری گواتیمالایە.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:گواتیمالا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای ناوەندی پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیسپانی ئاخێو
کوژراوانی خۆپیشاندانانەکانی ساڵی ٢٠٢٢ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان
یەکەم ناڕەزایەتی ڕۆژی ٢٦ی مانگی خەرمانان لە کاتی ناشتنی تەرمی ژینا لە شاری سەقز دەستی پێ کرد. ژنان لەسەر قەبری ژینا لەچکەیان لابرد و دروشمی ژن ژیان ئازادیان سەردا، ھەروەھا لە سەر بەردی قەبری ژینا نووسرابوو «ژینا گیان تۆ نامری ناوت دەبێت بە ڕەمز» شۆڕشی ژینا بە ڕەمزی ژینا و درووشمی ژن ژێان ئازادی لێرەدا سەری ھەڵدا .
ئاستی ناڕەزایەتی بە تووندی بە تەواوی کوردستان و ئێران کێشرا. بە داخەوا لە پێناو ئەم شۆڕشە زۆر کەس گیانی خۆیان بەخت کرد و ڕۆژانە ئەژماری گیان بەخت کرانی ڕێی ئازادی زۆرتر دەبن.
بەگوێرەی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوەی مافەکانی مرۆڤی ھەنگاو، لەماوەی ٨٠ ڕۆژی بەرخۆدان و ڕاپەڕینی جەماوەریی لە ٤٧ شاری کوردستان بەشێوەیەکی بەردەوام، لانی کەم ١٢٢ هاووڵاتی کوژراون و زیاتر لە ٨ هەزار کەس بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومەتییەکان بریندار بوون. ئەم خۆپیشاندانە ھەروەھا بە شۆڕشی ژینا یان ھەمان شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ناسراوە.
تاتسووکی فوجیمۆتۆ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢ پۆل:زیندووان پۆل:وێنەکێشانی مانگا
تامار تومانیان
وێنۆک|تامار تومانیان تامار ھۆڤانێسی تومیانیان (١٩٠٧–١٩٨٩؛ بە ئەرمەنی: Թամար Թումանյան) تەلارسازێکی ئەرمەنی سۆڤیەت بوو. ئەو نازناوی، کرێکاری ڕێزلێنراو لە کولتوری کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان (١٩٧٧)ی پێبەخشرا. باوکی شاعیر و نووسەر ھۆڤانێس تومانیان بووە.
ژیاننامە
تامار تومانیان لە ساڵی ١٩٠٧ لە تفلیس لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا لە دایک و باوکی ئۆلگا تومیان و شاعیری بەناوبانگ ھۆڤانیس تومیان لەدایکبووە ئەو بچووکترین منداڵ بوو لە ١٠ منداڵی خێزانەکەی. خوشک و براکانی بریتی بوون لە موسەغ (١٨٨٩–١٩٣٨)، ئەشخان (١٨٩١–١٩٦٨)، نوارد (١٨٩٢–١٩٥٧)، ئارتەوازد (١٨٩٤–١٩١٨)، حەملیک (١٨٩٦–١٩٣٧)، ئەنوش (١٨٩٨–١٩٢٧)، ئارپیک (١٨٩٩–١٩٨١)، ئارێگ (١٩٠٠–١٩٣٩)، و سێدا (1905-1988). تامار خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی کچانی سانت گایان لە تفلیس وەرگرتووە.
لە پەیمانگای پۆلیتەکنیکی یەریڤان (ئێستا زانکۆی پۆلیتەکنیکی نیشتمانی ئەرمەنستان) خوێندوویەتی؛ دواتر لە زانکۆی نیشتمانی تەلارسازی و بیناسازی ئەرمەنستان خوێندوویەتی.[4]
لە ساڵی ١٩٣٣ دەستی پێکردووە و وەک تەلارساز لە ستۆدیۆی ئەلێکساندەر تامانیان لە یەریڤان کاری کردووە. لە ستۆدیۆی تامانیان بوو کە تێیدا بەشداری لە دیزاینی شانۆی ئۆپێرای یەریڤان (١٩٣٩)، و ماڵی حکوومەت، یەریڤان (١٩٤١) کرد. دواتر وەک تەلارساز لە ستۆدیۆی مارک گریگۆریان کاری کردووە.
لە ساڵی ١٩٤٥ تا ١٩٤٩ سکرتێری یەکێتی تەلارسازانی ئەرمینیا بووە. لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥١ سەرۆکی دەستەی کارگێڕی سندوقی تەلارسازی ئەرمینیا بووە. لە ساڵی ١٩٦٦ تا ١٩٨٩ وەک بەڕێوەبەری مۆزەخانەی ھۆڤانێس تومانیان لە یەریڤان کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆڤانێس تومانیان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:خەڵکی یەریڤان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پۆلیتەکنیکیی نیشتمانیی ئەرمەنستان تامار تومانیان پۆل:خەڵکی تبلیس
ئێلسالڤادۆر
کۆماری ئێلسالڤادۆر یان ئەلسەلڤادۆر (بە ئیسپانی: República de El Salvador، بە واتای «کۆماری فریادڕەس» [re'puβlika de el salβaˈðoɾ]) بچووکترین و چڕترین وڵاتی ئەمریکای ناوەڕاستە. پایتەختی وڵاتەکە بریتییە لە سان سەلڤادۆر کە گەورەترین شاریەتی، ھەروەھا سانتا ئانا و سان میگێل ناوەندی ڕۆشنبیری و بازرگانی گرنگن لە وڵاتەکە و لە ئەمریکای ناوەڕاست. ئەلسەلڤادۆر لە ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ زەریای ھێمن و لە باکوورەوە گواتیمالا و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ھۆندووراس. ڕۆژھەڵاتترین ناوچە لە کەنارەکانی کەنداوی فۆنسیکا لە دەریای نیکاراگوا دایە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتەکە ٦،٦٠٢،٣٧٠ کەسە.
کۆلۆنی سەلڤادۆری دراوی فەرمی وڵات بوو لە نێوان ساڵانی ١٨٩٢–٢٠٠١ پاشان پشتی بە دۆلاری ئەمریکی بەست. لە ساڵی ٢٠١٠، ئەلسەلڤادۆر لە ڕیزبەندی دە یەکەمی وڵاتانی ئەمریکای لاتین لە ڕووی پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆییەوە بوو، لە ئەمریکای ناوەڕاستیش پلەی سێیەمی بەدەستھێنا (لە دوای کۆستاریکا و پەنەما) و بەھۆی ئەمەوە وڵاتەکە لە ئێستادا بە قۆناغێکی پیشەسازیکردنی خێرا تێدەپەڕێت.
ئەلسەلڤادۆر لە سەدەی شانزەھەمدا لەلایەن ئیسپانییەکانەوە داگیرکران و تا ساڵی ١٨٢١ بە ئیسپانی مایەوە کاتێک پەیوەندی بە کۆستاریکا و گواتیمالا و ھۆندووراس و نیکاراگوا کرد لە یەکێتییەکدا بە ناوی کۆماری فیدراڵی ئەمریکای ناوەڕاست. لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی ئەم یەکێتییە لە ساڵی ١٨٤١، ئەلسەلڤادۆر میری تایبەتی خۆی پاراست تا لە ساڵی ١٨٩٦ لەگەڵ ھیدۆراس و نیکاراگوا یەکیانگرت و کۆماری گەورەی ئەمریکای ناوەڕاستیان پێکھێنا، کە دواتر لە ساڵی ١٨٩٨دا ھەڵوەشایەوە، ڕەگی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە ئەلسەلڤادۆر دەگەڕێتەوە بۆ خەڵکی پێپیلەکان لە کوزکاتلان کە بە واتای شوێنی ئەڵماس و خشڵی بەنرخ دێت.
پێش داگیرکاری ئیسپانیا
پێش داگیرکاری ئیسپانیا، ئەو ناوچەیەی کە ئێستا ئەلسەلڤادۆرە، سێ ویلایەتی گەورەی گەلانی ڕەسەن و چەندین میرنشینی لەخۆگرتبوو. خەڵکی ڕەسەن خەڵکی پێپیلن، کە ھۆزێکی کۆچەرییە کە بە زمانی ناھواتل دەدوێن و لە مێژە لە ناوەڕاستی مەکسیک نیشتەجێ بوون. سەبارەت بە ناوچەی ڕۆژھەڵاتیش خەڵکی لانکا تێدا نیشتەجێ بوو و فەرمانڕەوایەتییان دەکرد. سەبارەت بە ناوچەی باکووری ڕووباری لیمپا، خەڵکی چۆرتی لەوێدا نیشتەجێ بوون و فەرمانڕەوایەتییان دەکرد، کە لە گەلانی مایاکانن. گەلی پێپیل لە یەکەم گەلانی ئەمریکای ناوەڕاستن کە قوربانیدانی مرۆڤیان ھەڵوەشاندەوە. جگە لەوەش شارستانیەتەکەیان ھاوشێوەی شارستانییەتی دراوسێکانیان وەک مایا و ئازتێکەکان پێکھێنا. پاشماوەی ئەم شارستانییەتە لە تازومال (نزیک چالچواپا)، سان ئەندرێس و جۆیا دی سێرێن (باکووری کۆڵۆن) دۆزراونەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٢  پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای ناوەندی پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١ پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
بڕیارنامەی ١٩١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئازاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی چاد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٢٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:چاد لە ٢٠١٠ پۆل:سوودان لە ٢٠١٠ پۆل:کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ چاد پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری ئەفریقای ناوەندی
کۆتایی
کۆتایی یان یاری کۆتایی به ئینگلیزی:(Endgame)، شانۆگەرییەکی یەک ئەکتەییە و چوار کارەکتەری تێداییە کە لە لایان: ساموێل بێکێتەوە نووسراوە. لە سەرەتادا بە زمانی فەرەنسی نووسراوە (لە ژێر ناونیشانی Fin de partie)، کە دواتر بێکێت خۆی وەریگێڕاوەتە سەر زمانی ئینگلیزی. ئەم شانۆگەرییە دواتر لە لایەن "پێشەوا ڕەهبەری"یەوەکراوە بە کوردی. ئەم شانۆگەرییە بۆ یەکەمجار بە زمانی فەرەنسی لە شانۆی ڕۆیاڵ کۆرت لە لەندەن لە ٣ی نیسانی ١٩٥٧ نمایشکرا. لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، بە زمانی ئینگلیزی، لە بەرهەمهێنانی فیلیپ ستاوب و دەرهێنانی بێکێت، لەگەڵ پاتریک ماگی و جاک مەکگۆران، لە ستۆدیۆی شانزەلیز لە پاریس نمایشکرا. ئەم شانۆنامەیە بە پێ وتەی زۆربەی ڕخنە گرەگەورەکان زۆر ئەدەبی ترە لە "لە چاوەڕوانی گۆدۆدا".
ھۆلەند لە ئۆڵۆمپیاد
ھۆلەند لە ساڵی ١٩٠٠ بۆ یەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە جگە لە ساڵی ١٩٠٤ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھەروەھا ساڵی ١٩٢٨ بۆ یەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کرد. ساڵی ١٩٢٨ ھۆلەند میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دەکات. بەشێوەیەکی گشتی وەرزشوانانی ھۆلەند خاوەنی ٤٦٩ مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆلەند لە ئۆڵۆمپیاد
بڕیارنامەی ١٩١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ جیبووتی-ئەریتریا-سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٢٨٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:ئێریتریا لە ٢٠١٠ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
ماپا
ماپا (بە ژاپۆنی: 株式会社MAPPA) (بە ئینگلیزی: MAPPA Co., Ltd)ئەنیمێیەکی ژاپۆنییە و بنکەکەی لە تۆکیۆیە و لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ لەلایەن ماساو ماروریاما دامەزراوە کە دامەزرێنەر و بەرھەمھێنەری پێشووی ستۆدیۆی مادھاوس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن لە تۆکیۆ پۆل:ستۆدیۆ ئەنیمەیشنە ژاپۆنییەکان
ئابووریی ھەرێمی کوردستان
ئابووریی ھەرێمی کوردستان پێکھاتووە لە ئابووریی خۆبەڕێوەبەری ھەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق. ئابووریی ھەرێمی کوردستان زۆرینەی لەلایەن پیشەسازیی نەوت، کشتوکاڵ و گەشتیارییەوە داگیر کراوە. بەھۆی ئاسایش و ئاشتیی ڕێژەیی لە ناوچەکە و سیاسەتە لیبراڵ و بازاڕتەوەرەکانی، ئابوورییەکی زۆر پێشکەوتووتری ھەیە بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی تری عێراق. لە کۆتاییی ساڵی ٢٠١٦ەوە، ستانداردی ژیان لە ناوچەی کوردستان بە بەراوەرد لەگەڵ ناوچەکانی تری عێراق نزمترە.
١٩٩٢–٢٠٠٣
ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق لە شەڕی کەنداوی ساڵی ١٩٩٠ و داواتر پارێزگاریی ناوچەکە لە ھێزە دژبەرەکانی سەددام حوسێن بە دامەزراندنی ناوچەی دژە فڕۆکە لەلایەن ھاوپەیمانانەوە تا ئێستا نیوچە-خۆبەڕێوەبەر بووە.
بەر لە لابردنی سەددام حوسێن، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان نزیکەی ١٤٪ی داھاتی بەرنامەی نەوتی بۆ خۆراک لە نەتەوە یەکگرتووەکان وەرگرت. لە کاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، بەرنامەکە ٨٫٣٥ ملیار دۆلاری بۆ ھەرێمی کوردستان تەرخان کرد. ئاسایشی خۆراکی سنووردار لە کوردستاندا ڕێگە بە خەرجکردنی زیاتر لە پارەکان دەدات بۆ پرۆژەکانی پەرەپێدان لە ھەموو عێراقدا. لە کۆتایی بەرنامەکە لە ساڵی ٢٠٠٣، ٤ ملیار دۆلار لە پارەی نەوت بۆ خۆراک لە KRG بە بێ خەرجکردن مایەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٣، ڕێژەی گەشەی بەرھەمی ناوخۆیی لە نێوان ٦ بۆ ١٠٪ بوو.
لە ماوەی داگیرکاری ئەمریکا لە عێراق (٢٠٠٣–٢٠١١)
دوای لابردنی بەڕێوبەرایەتی سەددام حوسێن و توندوتیژییەکانی دواتریش، ئەو سێ پارێزگایەی کە بەتەواوەتی لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا بوون تاکە سێ پارێزگای عێراق بوون کە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە بە «پارێزراو» دانرابوون. بە گوێرەی ماڵپەڕی ھەرێمی کوردستان، ھیچ سەربازێکی ھاوپەیمانان نە مردووە و ھیچ کەسێکی بیانیش ڕفێندراوە لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ناوچە بەڕێوەبردراوەکانی ھەرێمی کوردستان.
ئاسایشی ڕێژەیی و سەقامگیری ناوچەکە ڕێگەی دا بە KRG بۆ واژووکردنی ژمارەیەک گرێبەستی وەبەرھێنان لەگەڵ کۆمپانیاکانی بیانی. لە ساڵی ٢٠٠٦، یەکەم بیرە نەوتەکەی نوێ لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ناوچەی کوردستان لەلایەن کۆمپانیای وزەی نەرویجی DNO ھەڵکەندرا. ئاماژەکانی سەرەتایی ئەوە بوون کە کێڵگەی نەوت لانیکەم ١٠٠ ملیۆن بەرمیل (١٦٬٠٠٠٬٠٠٠ مەتر)ی نەوت لەخۆ دەگرێت و تا سەرەتای ٢٠٠٧ ٥٬٠٠٠ بەرمیل/ڕۆژ (٧٩٠ مەتر/ڕۆژ) ھەڵدەگرێت. KRG گرێبەستی گەڕان لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی تری نەوت واژوو کردووە، لەوانە Western Oil Sands لە کەنەدا و Sterling Energy و Gulf Keystone Petroleum لە بەریتانیا.
سەقامگیری ناوچەی کوردستان وای لێکردووە ئاستێکی بەرزتر لە پەرەپێدان بەدەست بھێنێت لە ناوچەکانی تر لە عێراق. لە ساڵی ٢٠٠٤، داھاتی سەرەکیان لە ٥٠٪ زیاتر بوو لە وڵاتانی تری عێراق. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئەمە ٢٠٠٪ بەرزتر بوو. بەرزترین ڕێژەی گەشەی بەدەست ھاتوو لە ساڵی ٢٠٠٥–٢٨٨ و دیسان ١١٫٥٪ لە ساڵی ٢٠١٠–٢٠١٢ بوو. لە ساڵی ٢٠١٢ ەوە ڕێژەی گەشەکردن لە نێوان ٧ بۆ ٨٪ جێگیر بووە. حکوومەت بەردەوامە لە وەرگرتنی بەشێک لە داھاتی ھەناردەی نەوت لە عێراق، و حکوومەت بەمزوانە یاسای وەبەرھێنانی بیانی یەکگرتووی جێبەجێ دەکات.
ھەروەھا حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پلانی ھەیە شارێکی ڕاگەیاندن لە ئەربەل و ناوچەی بازرگانی ئازاد لە نزیک سنوورەکانی تورکیا و ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا دروست بکات. ھەرێمی کوردستان بەشێکی تەواوە لە ناوچەی کلتوری و ئابووری گشتی کە ھەروەھا سووریا، تورکیا، لوبنان، ئیسڕائیل، قوبرس، ئەرمینیا، ئازەربایجان، ئێران، جۆرجیا، یۆنان، بولگاریا، ڕۆمانیا، و مۆڵدۆڤیا، واتە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست- دەریای ڕەش-کۆکاسیا. بەمجۆرە، سەرکردایەتی ھەرێمی کوردستان پلانی خۆی دەربڕیوە بۆ یەکخستنێکی قووڵتر و پەیوەندی لەگەڵ ئەم وڵاتانە، بەتایبەتی سێ کۆماری قەوقاسی، تورکیا و مۆڵدۆڤیا. ئەمە ئابووری کوردەکان دەبەخشێت بە سەرکردەیەکی باشتر یان بنکەی سەربازی بۆ ڕووسیا، ئەورووپا و یەکێتی ئەورووپا. بە گوێرەی سەرۆک بارزانی، ئەمە ھەروەھا کەسایەتیی KRG لە بنەڕەتدا یۆراسیا بەھێز دەکات لەجیاتی کەسایەتییەکی نەویستراوی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست- عەرەبی. بە گوێرەی بارزانی، کەلتووری کورد، تایبەتمەندییە نەتەوەیییەکان، ئەخلاقی کار، کەلتوری بازرگانی، ھتد زیاتر ھاوشێوەی جۆرجیا، مۆڵدۆڤیا، ھتدن لە ھەموو عێراقەکانی تر. ھەروەھا کەشوھەوایەکی ھاوشێوەی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست و چێشتلێنان و بەم شێوەیە شوێنێکی گەشتیاری گونجاوە.
ھەرێمی کوردستان لەئێستادا چوار ناوچەی تایبەتی ھەیە، لە دۆحوک، باتیفە، شەکلاوا و چامچامال. یەکەم SEZ لە ساڵی ١٩٩٩ لە باتێفا دامەزرا، و دوایین SEZ لە ساڵی ٢٠١١ لە شەکلاوا دامەزرا. SEZ بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ بەرھەمھێنانی ھایدرۆکاربۆن، دەرمان، خۆراکی پاککراو و خۆراکی پرۆسەکراو. ئەمانەش بریتین لە گەورەترین وێستگەی بوتڵکردنی کۆکا-کۆلا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دەرەوەی میسر، ئیسڕائیل و GCC؛ و گەورەترین ناوەندی بەرھەمھێنانی سەوز لە عێراق و سووریا پێکەوە. ناوچەی چامچامال بەتەنھا بۆ کەرتی نەوت و گازی سروشتی تەرخانکراوە. دوو ناوچەی دیکەی تایبەت بە ناوچەکە، لە ئەمدی و پاسان، پلانی بۆ دانراوە کە پێش ساڵی ٢٠١٦ تەواو بکرێن. ناوچەکانی ناوچە ھەرێمییەکان پێکەوە نزیکەی ٣٠٪ی ھەموو کارەکانی پیشەسازی و ٤٠٪ی تەواوی داھاتی پیشەسازی.
٢٠١١ تا ئێستا
سەرەڕای ناڕەزایی بەغدا، حکوومەتی ھەولێر دەڵێت ھەرێمی کوردستان گرێبەستێکی لەگەڵ ٤٢ کۆمپانیای نەوت لە ١٧ وڵاتدا واژوو کردووە کە مەرجەکانیان باشترە لەوانەی لەلایەن حکوومەتی ناوەندی عێراقەوە پێشکەش کراون. لە ساڵی ٢٠١٤ بەرپرسانی ھەرێمی کوردستان بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٢٠٠٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا دەفرۆشن و بە گەشبینی پێشبینی ھەناردەکردنی ١ ملیۆن بەرمیلی ساڵانە دەکەن. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Kirkuk–Ceyhan_oil_pipeline.svg/220px-Kirkuk–Ceyhan_oil_pipeline.svg.png|وێنۆک|ھێڵی نەوتەکەی کەرکووک - جەیحان ڕێگە بۆ ھەناردەکردنی نەوت خۆش دەکات لە کێڵگە نەوتییەکانی تەقتەق و تاوکی. حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ھاوینی ٢٠١٢ دەستی کرد بە ھەناردەکردنی نەوت بە بارھەڵگر بۆ تورکیا. لە ساڵی ٢٠١٣، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھێڵێکی بۆریی نەوتی تەواو کرد لە کێڵگەی تەقتەق لەڕێی خورمەڵە و دھۆکەوە بۆ پێشابوور لەسەر سنووری تورکیا و عێراق، کە لەوێ دەگاتەوە بە ھێڵی بۆریی نەوتەکەی کەرکووک-جەیحان. ئەم بۆرییە 36 in (٩١٠ میلیمەتر) لە درێژی توانای ١٥٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا (٢٤٬٠٠٠ مەتر لە ڕۆژێکدا) ھەیە. ڕێگە بۆ ھەناردەکردنی نەوت خۆش دەکات لە کێڵگە نەوتییەکانی تەقتەق و تاوکی. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١٤، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ڕای گەیاند کە یەکەم نەوت کە لەڕێگەی ھێڵێکی نەوتی نوێوە گواستراوەتەوە بارکراوە بۆ تانکەر لە جەیحان.
قەیرانی دارایی
ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٥ تووشی قەیرانی ئابووری بوو. سەرەڕای زیادبوونی بەرھەمھێنانی گشتی، داھاتی نەوت لە ساڵی ٢٠١٤ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە بەھۆی دابەزینی نرخی نەوت، ناکۆکی لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی و فراوانبوونی خێرای دەوڵەتی ئیسلامی. لە حوزەیرانی ٢٠١٥، ئیکسۆن مۆبیڵ، گەورەترین ھەناردەکار بە قەبارە، کارمەندەکانی دەرکرد و دامەزراوەکانی لەژێر چاودێریی پێشمەرگەدا بەجێھێشت. لە سەرەتای کانوونی یەکەمی ٢٠١٥دا، پێشمەرگاش ھێرشێکی داعش بۆ سەر ئەو دەزگایانەی ڕەتکردەوە، ھەرچەندە ئەگەری ئەو ھێرشانە ڕێگری لە وەبەرھێنانی بیانی دەکات. ١٧٪ی بوودجەی حکوومەتی ناوەندی بۆ دابەشکردنی بۆ ھەرێمی کوردستان تەرخانکراوە، بەڵام لە شوباتی ٢٠١٤ەوە ھیچ پارەیەک نەدراوە. ڕێکەوتنێک لە ساڵی ٢٠١٤ کە لەلایەن ئەمریکاوە ئەنجامدرا، ناکۆکی نێوان وەزارەتەکانی نەوت و وەزارەتی نەوت چارەسەر کرد، بەڵام ئەمە بەھۆی تۆمەتەکانی ژێر پارەدانەوە ڕووخا. گرێبەستە سەربەخۆکانی ئێربیل بە کەمتر لە نرخی بازاڕ دەفرۆشرێن بەھۆی خراپی کوالیتی.
سامان
لەئێستادا زۆربەی پێداویستییە پیشەسازییەکانی کوردستان لە دەرەوەی وڵاتەوە دابین دەکرێن، بازرگانیی لەگەڵ ھەرێمی کوردستان بەشێکی گەورەی ئابووری و بازرگانیی سنوورەکانە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابووری ھەرێمی کوردستان پۆل:ھەرێمی کوردستان
بڕیارنامەی ١٩١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان پۆل:شەڕ لە ئەفغانستان (٢٠٠١-٢٠٢١)
گویانا
گویانا (بە ئینگلیزی: Co-operative Republic of Guyana) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمەریکا.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:گویانا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
بڕیارنامەی ١٩١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی نیسانی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
بڕیارنامەی ١٩١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٠٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:سوودان لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
نیشتیمانپەروەری
نیشتیمانپەروەری ھەستکردنە بە خۆشەویستی، خۆ تەرخانکردن، و ھەستکردن بە دڵبەستی بە وڵاتەکەی؛ و چەسپان و دڵبەستەیی بە نیشتیمان دەکرێ پەیوەندی بە شتی جۆراوجۆر ھەبێت وەکوو زمانی نەتەوەکەی، چاند، مێژوو؛ و زاراوەی نیشتیمانپەروەری دەکرێ پەیوەندیدار بێت بە ناسیۆنالیزم.
مێژوو
چەمکی گشتی مەدەنی و تەرخانکردنی گرووپیی لە کەلتووردا بە درێژایی قۆناغی مێژوویی بە شێوەیەکی جیھانی شایەتی دراوە. بۆ بیرمەندانی ڕۆشنگەری ئەورووپای سەدەی ھەژدە، دڵسۆزی بۆ دەوڵەت بە شێوەیەکی سەرەکی بە پێچەوانەی دڵسۆزی بۆ کڵێساکان لەبەرچاو گیراوە. ئاماژە بەوە دەکرا کە نابێت ڕێگە بە پیاوانی ئایینی بدرێت لە قوتابخانە حکومییەکان وانە بڵێنەوە لەبەرئەوەی نیشتیمانەکەیان بەھەشتە، ئەمەش لەبەرئەوەی پیاوانی ئایینی نەتوانن ئیلھامبەخش بن بۆ خۆشەویستی نیشتیمان بۆ خوێندکارەکانیان. یەکێک لە کاریگەرترین لایەنگرانی ئەم چەمکە کلاسیکییەی نیشتیمانپەروەری، ژان ژاک ڕۆسۆ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نیشتمانپەروەری پۆل:وشە سیاسییەکان
بڕیارنامەی ١٩٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بیاوانی گەورەی ئەفریقا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٠٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:مەغریب لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
بڕیارنامەی ١٩٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئایاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نیپال. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣١١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:نیپال لە ٢٠١٠
ڕیفراندۆمی ئەندامێتیی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیی ئەورووپا (٢٠١٦)
ڕیفراندۆم بۆ ئەندامێتی لە یەکێتی ئەوروپا، کە بە گشتی بە ڕیفراندۆمی یەکێتی ئەوروپا یان ڕیفراندومەکەی برێکسیت ناسراوە، لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە شانشینی یەکگرتوو (بریتانیا) و گیبرالتار(جەبەل تاریق) بەڕێوەچوو بۆ پرسیارکردن لە دەنگدەران کە ئایا وڵاتەکە دەبێت ئەندام بێت لە یەکێتی ئەورووپا یان جێی بهێڵێت. ڕێکخرا و ئاسانکاری کرا لەڕێی یاسای ڕیفراندۆمەکانی یەکێتی ئەوروپا ساڵی ٢٠١٥ و یاسای حیزبە سیاسییەکان، هەڵبژاردنەکان و ڕیفراندۆمی ٢٠٠٠. ڕیفراندۆمەکە دەرئەنجامی ئەوە بوو کە ٥١.٩٪ی دەنگەکان پەسەند بوون بۆ دەرچوون لە یەکێتی ئەوروپا. هەرچەندە ڕیفراندۆمەکە بە شێوەیەکی یاسایی گرێبەست نەبوو، بەڵام حکومەتی ئەو کاتە بەڵێنی دا ئەنجامەکە جێبەجێ بکات.
ئەندامێتی لە یەکێتی ئەوروپا بۆ ماوەیەکی زۆر بابەتێکی مشتومڕ بووە لە شانشینی یەکگرتوو. وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٧٣ چووە ناو کۆمەڵگای ئەوروپی (EC) ، بەتایبەتی کۆمەڵگای ئابووری ئەوروپی (EEC) یان بازاڕی هاوبەش، پێشووی یەکێتی ئەوروپا، لەگەڵ کۆمەڵگای خەڵوز و پۆڵای ئەوروپی (CEC) ، و کۆمەڵگای وزەی ئەتۆمی ئەوروپی (EAEC یان ئەتۆمی). لە ساڵی ١٩٧٥ ڕیفراندۆمێک ئەنجامدرا لەسەر بەردەوامی ئەندامێتی لە کۆمەڵگەکان، کە ٦٧.٢٪ی دەنگەکان دەنگیان دا بە بەریتانیا کە ئەندام ببێتە ئەندام.
لە ئایاری ٢٠١٥، دوای بەڵێنێکی پارتی پارێزگاران، بناغەی یاسایی بۆ ڕیفراندۆمەکەی یەکێتی ئەوروپا لەڕێی یاسای ڕیفراندۆمی یەکێتی ئەوروپا ٢٠١٥ دامەزرا. بەریتانیا بەهێزتر لە ئەورووپا بوو بە شیعاری گرووپی فەرمی کە هەڵمەتی دەکرد بۆ ئەوەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا بمێنێتەوە، و لەلایەن سەرۆک وەزیران دەیڤد کامیرۆن و سکرتێری گشتی جۆرج ئۆسبۆرن پشتگیری کرا. گروپی دەنگ بدە بە دەرچوون یان Vote Leave گرووپی فەرمی بوو کە هەڵمەتی هەڵبژاردنی بەریتانیا دەکرد بۆ جێهێشتنی یەکێتی ئەوروپا، و لە لایەن پەرلەمانتارانی پارێزگار بۆریس جۆنسن و مایکڵ گۆڤ لەگەڵ پەرلەمانتاری کرێکاری گیزێلا ستیوارتەوە بەڕێوەدەچوو. گروپە هەڵمەتییەکانی تر، پارتە سیاسییەکان، کۆمپانیاکان، یەکێتی کرێکاران، ڕۆژنامەکان و کەسایەتییە دیارەکانیش بەشدار بوون، لەگەڵ هەردوو لایەن کە پشتیوانەکانیان لە سەرانسەری شەبەنگی سیاسییەوە هەبوو. پارتە لایەنگرەکانی مانەوە بریتی بوون لە کرێکاران (لەیبەر)، لیبراڵ دیموکراتەکان، پارتی نیشتیمانی سکۆتلەندا (SNP) ، پلاید کیمۆری و پارتی سەوز؛ لەکاتێکدا پارتی سەربەخۆیی بەریتانیا (UKIP) هەڵمەتی هەڵبژاردنی پەسەند کرد بۆ جێهێشتنی یەکێتی ئەوروپا، و پارتی پارێزگاران بێلایەن بوون. سەرەڕای هەڵوێستی فەرمیی پارتی پارێزگاران و پارتی کرێکاران، هەردوو لایەنەکە رێگەیان بە پەرلەمانتارەکانیان دا کە بە ئاشکرا هەڵمەتی هەڵبژاردن بۆ هەر لایەک لە بابەتەکە بکەن.
دەستبەجێ دوای ئەنجامەکە، بازاڕەکانی دارایی کاردانەوەی نەرێنیان هەبوو لە سەرتاسەری جیهاندا، و دەیڤد کامیرۆن ڕایگەیاند کە دەستبەرداری پۆستی سەرۆک وەزیران و سەرکردەی پارتی پارێزگارانە دەبێت، دوای ئەوەی هەڵمەتی هەڵمەتی سەرکەوتووانەی ئەنجامدا بۆ مانەوە لە یەکێتی ئەوروپا. ئەمە یەکەم جار بوو کە ئەنجامی ڕیفراندۆمێکی نیشتیمانی دژی بژاردەی پەسەندکراوی حکومەتی بەریتانیا بوو. کامیرۆن لە ١٣ی تەممووزی ٢٠١٦ لەلایەن تێرێسا مەیەوە سەرکەوت. ڕێبەری پارتی کرێکاران جێریمی کۆربین ڕووبەڕووی ئاستەنگی سەرکردایەتی بووەوە لە ئەنجامی ڕیفراندۆمەکەی یەکێتی ئەوروپا. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٧، بەریتانیا بە فەرمی ڕاگەیاندنی مەبەستی کشانەوە لە یەکێتی ئەوروپا بڵاوکردەوە.
جەبەل تاریق
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/United_Kingdom_EU_referendum_2016_area_results_2-tone.svg/250px-United_Kingdom_EU_referendum_2016_area_results_2-tone.svg.png|وێنۆک|370x370پیکسڵ|لە ٣٨٢ ناوچەی دەنگدان لە [[شانشینی یەکگرتوو و گیتەلڕاڵ، کۆی گشتی ٢٧٠ دەنگی زۆرینەی گەڕاندەوە بۆ "بەردەوام" لەکاتێکدا ١٢٩ دەنگی زۆرینەییان گەڕاندەوە بە " مانەوە" لە ڕیفراندۆمەکەدا کە هەموو ٣٢ ناوچەی سکۆتلەندا دەگرێتەوە.  دەرچوون {{Legend|#ffc010|مانەوە}}]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/United_Kingdom_European_Communities_membership_referendum%2C_1975_compared_to_United_Kingdom_European_Union_membership_referendum%2C_2016.svg/300px-United_Kingdom_European_Communities_membership_referendum%2C_1975_compared_to_United_Kingdom_European_Union_membership_referendum%2C_2016.svg.png|چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|بەراوردکردنی ئەنجامەکان لە ڕیفراندۆمەکانی ١٩٧٥ و ٢٠١٦
ئیڤا مۆزس کۆر
وێنۆک ئیڤا مۆزس کۆر (لەدایکبووی ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٤ تا ٤ی تەممووزی ٢٠١٩) کەسێکی بە ڕەگەز ڕووسی و ئەمریکی، و ڕزگاربووی ھۆڵۆکۆست بوو بەیەکەوە لەگەڵ خوشکە دوانەکەی میریام. کۆر خرابووە بەردەم تاقیکردنەوە لەسەر مرۆڤ لەژێر ڕێکخراوی ئێس ئێس (ڕێکراوێکی ژێر دەستی ئەدۆڵف ھیتلەر) لە کەمپە داگیرکراوەکانی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیا لە جەنگی جیھانی دوو. باوانی و دوو خوشکی بەھۆی گازی ژەھراوی بۆمبەوە مردن، تەنھا خۆی ڕزگاری بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤ پۆل:مردووانی ٢٠١٩ پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
وێنۆک|300px
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک (لەدایکبووی ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٠) پرۆفیسۆرێکی ئەمریکییە لە بواری یاسای نێودەوڵەتی لە زانکۆی پرینستۆن، و سەرۆکی لیژنەی پارێزەرانی مافەکانی مرۆڤی ئەورووپا و دەریای ناوەڕاستە. لە ساڵی ٢٠٠٤دا، وەک نووسەر یان ھاونووسەری ٢٠ کتێب تۆمار کرا. فاڵک بە شێوەیەکی بەرفراوان کتێبەکانی بڵاوکراونەتەوە لەگەڵ چەندین کتێبی دەربارەی یاسای نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ٢٠٠٨، ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHRC) فاڵکی بۆ ماوەی شەش ساڵ وەک ڕاپۆرتەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە فەڵەستینییەکان کە لە ساڵی ١٩٦٧ەوە داگیرکراون دەستنیشان کرد.
ژیان و پەروەردە
فاڵک لە ساڵی ١٩٥٢ دا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانستی لە ئابووری لە قوتابخانەی وارتۆن لە زانکۆی پێنسلڤانیا وەرگرت پێش ئەوەی بڕوانامەیەکی بەکالۆریۆس لە یاسا لە قوتابخانەی یاسایی یەل تەواو بکات. لە ساڵی ١٩٦٢ دکتۆرای لە بواری یاسا (SJD) لە زانکۆی ھارڤارد وەرگرت. لە بیرکردنەوە سەرەتایییەکانیدا کاریگەر بووە بە کارل مارکس، ھێربەرت مارکس، و سی. ڕایت میلس. گرنگیێکی بەرفراوانی بە پرۆژەکانی نەھێشتنی جەنگ داوە لەرێگای دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانەوە.
ئەرکی پیشەیی
فاڵک دەستی بە پیشەی مامۆستایەتی کرد لە زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ و زانکۆی ھارڤارد لە کۆتایی ساڵانی ١٩٥٠کاندا. لە ساڵی ١٩٦١دا، خۆی گواستەوە بۆ زانکۆی پرینستۆن، و بۆ زیاتر لە سی ساڵ وەک ئەکادیمی لەوێدا کاری کرد. لە ساڵی ١٩٨٥، بوو بە ئەندامی گۆگنھایم. لە ساڵی ٢٠٠١دا خانەنشین بووە. لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە، پرۆفیسۆرێکی توێژینەوە بووە لە سەنتەری ئۆرفالیا بۆ توێژینەوەی جیھانی و نێودەوڵەتی لە زانکۆی کالیفۆرنیا، سانتا باربارا. لە ساڵی ٢٠١٣دا بوو بە بەڕێوەبەری پرۆژەی گۆڕانی کەشوھەوا و ئاسایشی مرۆیی و دیموکراسی جیھانی. فاڵک ڕەخنە لە سیستەمی ویلایەتە نەتەوەیییەکانی وێستفالیا دەگرێت، کە دەڵێت دەبێت لەلایەن دامەزراوەیەکی نێونەتەوەیییەوە تێپەڕبکرێت بۆ کۆنترۆڵکردنی بەکارھێنانی ھێز لەلایەن نەتەوەکانەوە، کاتێک جیھان بەرەو ئیتۆسێکی جیھانی دەڕوات کە تێیدا ویلایەتەکان دەستبەرداری سنووری خۆیانن لە بەرامبەر ڕژێمێکی ئامانجە ڕێکەوتووەکان، کە تێیدا سەرکردە نیشتیمانییەکان دەبێت لەژێر بەرپرسیارێتی بن. سەبارەت بە بارودۆخە جیۆپۆلیستییە دیاریکراوەکان و شیکاری لایەنە ئایدۆلۆجییەکانی مشتومڕی مافەکانی مرۆڤی ئەمریکی، و یاسایی جەنگی ڤێتنام و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا، کتێب نوسیوە و وتارەکانی بڵاوکردووەتەوە. سەبارەت بە داگیرکاریی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، نووسیویەتی کە «ناتوانرێت چاودێرێکی ئامانجدار بگاتە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەم جەنگی عێراق جەنگی ھێرشکردنە، و لەبەر ئەوە، کە دەبێتە تاوانێک دژی ئاشتی لەو جۆرەی کە سەرکردە ڕزگاربووەکانی ئەڵمانیا تۆمەتبارکراون، دادگایی کراون و سزا دران لە دادگایییەکانی نۆرمبێرگ کە ماوەیەکی کەم دوای جەنگی جیھانی دووەم ئەنجامدراون».
مەکسیک
وێنۆک|ئاڵای مەکسیک وێنۆک|شوێنی مەکسیک لەسەر نەخشەی جیھان مەکسیک، بە فەرمی دەوڵەتە مەکسیکییە یەکگرتووەکان وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمریکا. پایتەختەکەی مەکسیکۆسیتییە.
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
چالاکی
پەیوەندی فاڵک لەگەڵ سیاسەتدا لە زانکۆی ویلایەتی ئۆھایۆ دەستی پێکرد، کە لە ساڵانی ١٩٦٠کاندا وەک ئەندامی کۆلێژی یاسا، شایەتحاڵ بوو بۆ ڕەگەزپەرستی بە خوێندکارە ڕەشپێستەکان. گواستنەوەی فاڵک بۆ زانکۆی پرینستۆن، کە تێیدا فێرکردنی یاسا پەیوەست بوو بە سیاسەت و پەیوەندی نێودەوڵەتی و زانستە کۆمەڵایەتییەکانی تر، ڕێگەی بە فاڵک دا شارەزایی پیشەیی خۆی لە یاسای نێودەوڵەتی لەگەڵ بە بەھا ئەخلاقی و سیاسییەکانی تێکەڵ بکات.
مەکسیک
بە ئیسپانی (Mexico) جمھورییەکی دەستووری فیدڕاڵییە لە ئەمریکای باکوور. لەباکور ولایەتە یەکگرتووەکانە و لە باشوور گواتامالا و بلیز ڕووبەر ١٫٩٦٤٫٣٧٥ کیلۆمەتر دوجایە. ١٤ گەورەترین وڵاتە لە جیھاندا ژمارەی دانیشتووانی مەکسیک ١٢٩ ملیۆنە بە ١٠ ھەمین وڵات دادەنرێت لە ڕووی دانیشتووانەوە مەکسیک ساڵانە یەک ملیۆن زیاد دەکەن بە پازدەھەمین وڵات دادەنرێت لەڕوی زیادبونی ژمارەی دانیشتووان.
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
لە میدیا
فاڵک ئەندامی لیژنەی بڵاوکردنەوەی The Nation و The Progressiveە. لە زانکۆ و ڕێکخراوەکاندا قسەی کردووە.
مەکسیک
مێژووی دروستبوون: ١٦ دەی مانگی ٩ ی ساڵی ١٨١٠.
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
چالاکییەکانی پێشوو
فاڵک ئەندامی پێشووی لیژنەی ڕاوێژکاری پەیمانگای فیدراڵی جیھانی و بزووتنەوەی ئەمریکی بۆ حکوومەتی جیھانیە، ھەروەھا ئەندامی پێشوەری پەیمانگای نێونەتەوەیی. لەماوەی ساڵانی ١٩٩٩–٢٠٠٠، فاڵک لە کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی سەربەخۆ لە کۆسۆڤۆ کاری کردووە، کە دەستپێشخەری سەرۆک وەزیرانی سوید بوو. بۆ ماوەی چەند ساڵێک فاڵک لە لیژنەی ناوخۆی سانتا باربارا، کالیفۆرنیا خزمەتی کردووە لە چاودێری مافەکانی مرۆڤ (HRW). لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢، داوای لێکرا دەست لەکار بکێشێتەوە لە لیژنەی ناوخۆیی دوای ئەوەی UN Watch نامەیەکی کراوەی بۆ HRW نووسی و داوای لێکرد کە فاڵک لاببات. فاڵک وتی داوای لێکرا دەست لەکار بکێشێتەوە لە ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ چونکە کارەکەی بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان پێچەوانەی سیاسەتی ڕێکخراوی مافەکان بوو. دواتر لەو مانگەدا، لە وەڵامی ڕاگەیاندنێکی UN Watch کە ڕەخنە لە فاڵک دەگرێت، چل نوێنەری ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە گەورەکانی مافەکانی مرۆڤ لە سەرتاسەری جیھاندا نامەیەکیان بۆ HRW واژوو کرد کە " ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ئەو وەک دوژمنێکی مافەکانی مرۆڤ دەرنەھێنراوە" وەک UN Watch بانگەشەی کرد". فیلیس بێنس، کە ئیمزاکاری نامەکە بوو، نووسیویەتی کە ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە وەڵامێکدا لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ڕایگەیاند کە نامەی چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان پڕە لە "نە ڕاست و درۆ" و داوایان لە فاڵک کرد دەست لەکار بکێشێتەوە لە ڕێکخراوی مافەکان بۆ ئەوەی پابەند بێت بە سیاسەتی ڕێکخراوی مافە مرۆیییەکان.
مەکسیک
بەرزترین خاڵ: ٥٦١٠
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
کۆمسیۆنی لێکۆڵینەوەی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ناوچە فەڵەستینییەکان
لە ساڵی ٢٠٠١، فاڵک لە کۆمسیۆنی لێکۆڵینەوەی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ (OHCHR) بۆ ناوچە فەڵەستینییەکان خزمەتی کردووە لەگەڵ جۆن دوگاردیئەفریقی باشوور کە لە زانکۆی لایدن لە ھۆڵەندا دەژی، و کامال حوسێن، وەزیری دەرەوەی پێشووی بەنگلادیش. فاڵک دوو بابەتە سەرەکییەکەی ڕاگەیاند: "یەکێکیان ھەڵسەنگاندنە بۆ ئەوەی کە ئایا ھەلومەرجی داگیرکردنەکە بەو شێوەیە بێت کە فەڵەستینییەکان جۆرێک لە مافی بەرخۆدان بدەن. ئە گە ر ئەو مافە یان ھەبێت، ئەوا سنووری ئە و مافانە چییە؟ بابەتێکی تر کە لەم لێکۆڵینەوەیەدا ھەیە بریتییە لە ھەڵسەنگاندنی ئەوەی چۆن ئیسرائیل وەک ھێزێکی داگیرکەر بەرپرسیارێتی خۆی جێبەجێ دەکات بۆ پاراستنی ئەو کۆمەڵگایە کە لەژێر کۆنترۆڵی دایە. دوای لێکۆڵینەوەکەی لیژنەکە ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە، «پرسیارێتی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە عەرەبییەکانی داگیرکراودا، لەنێویاندا فەڵەستین».
ڕاپۆرتێکی تایبەت لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەڵەستین کە لە ساڵی ١٩٦٧ ەوە داگیرکراون
لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٠٨، ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHRC) فاڵک بۆ ماوەی شەش ساڵ وەک ڕاپۆرتەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە فەڵەستینییەکان کە لە ساڵی ١٩٦٧ەوە داگیرکراون دەستنیشان کرد. فاڵک جێگرەوەی پرۆفیسۆری یاسای نێودەوڵەتی ئەفریقای باشوور جۆن دوگارد بوو، کە لە حوزەیرانی ٢٠٠٨ پۆستەکەی بەجێھێشت دوای حەوت ساڵ. دەستنیشانکردنی فاڵک لە ئایاری ٢٠١٤ کۆتایی ھات.
مەکسیک
زمانی دانپێدانراو: ئیسپانی، مایا، یوکاتی.
ناوەڕاستی تەمەن: ٧٧ ساڵ ٢٠١٦
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
وەڵامدانەوە بۆ دیاریکردن
دەستنیشانکردنی فاڵک بە بڕیارێکی ڕێککەوتوو لەلایەن ٤٧ ئەندامی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامدرا. ھەرچەندە گرووپە زایۆنیستەکان (جوولەکەکان) ھەوڵیان دا فشار بخەنە سەر یەکێتی ئەورووپا و کەنەدا بۆ دەستنیشان نەکردنی فاڵک بۆ ئەو پۆستە و دژایەتی فاڵکیان کرد بۆ وەرگرتنی ئەو پێگەیە، بەڵام یەکێتی ئەورووپا و کەنەدا دەستنیشانکردنی پەشیمان نەبوونەوە. بە گوێرەی ڕاگەیاندنێکی نەتەوە یەکگرتووەکان، باڵیۆزی ئیسڕائیل لە نەتەوە یەکگرتووەکان ئیزاک لێڤانۆن بە توندی ڕەخنەی لە دەستنیشانکردنەکە گرت و ڕای گەیاند کە فاڵک لە وتارێکدا نووسیویەتی کە «زیادەڕۆیی بێ بەرپرسیار نییە کە مامەڵەی لەگەڵ فەڵەستینییەکاندا بکات لەگەڵ تۆمارە تاوانکارییەکانی نازی لە توندوتیژیی گشتی» و دەڵێت کە «کەسانێک کە بە ئاشکرا و چەند جارێک لەو بۆچوونانە دەربڕیویەتی، ناتوانرێت بە سەربەخۆ، بێلایەن یان ئامانجی دابنرێت». واتە: ئیسرائیل فاڵک لە لایەنگری بۆ فەڵەستینییەکان ھەژمار دەکات لەبەر ئەو ڕەخنانەی لە ئیسرائیلی گرتووە لە پێشوودا و کارەکانیانی بە کاری نازییەکان چواندووە.
بە گوێرەی ڕۆژنامەی The Forward، فاڵک وتی: «ئایا زیادەڕۆیی بێ بەرپرسیارانە بۆ ئەوەی مامەڵەی لەگەڵ فەڵەستینییەکاندا لەگەڵ ئەم تۆمارە تاوانکاریی نازییەی توندوتیژیی گشتی تێکەڵ بکات؟ پێم وانییە». لێڤانۆن زیاتر ڕای گەیاند: «ئەو بەشداری لە ئەرکێکی دۆزینەوەی ڕاستی نەتەوە یەکگرتووەکان کردووە کە دەری خستووە کە تەقینەوەی خۆکوژی شێوازێکی ڕاستەقینەی 'جەنگکردن'ە». ئەو بە شێوەیەکی ترسناک ئیسڕائیلی تۆمەتبار کردووە بە «ھەوڵی کوشتنی جینۆساید» و تۆمەتباریان دەکات بە ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی ئاسایش لەڕێی «تیرۆریزمی دەوڵەت». کەسێک کە بە ئاشکرا و چەند جارێک ئەم بۆچوونانەی دەربڕیوە ناتوانرێت بە سەربەخۆ، و بێلایەن دابنرێت. حکوومەتی ئیسڕائیل ڕای گەیاند کە ڤیزای فاڵک ڕەت دەکاتەوە بۆ ئیسڕائیل و، کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە، لانیکەم تاوەکو کۆبوونەوەی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤ لە ئەیلوولی ٢٠٠٨.
مەکسیک
بێ کاری: ٥٪ لەسەد ساڵی ٢٠١٤ ە.
سنووری بەڕازیل-پێروو
وێنۆک|پردی یەکگرتنی بەرازیل و پیرۆ لە [[ڕووباری ئاکرێ دەبڕێت و شاری ئاسیس برازیلی بەڕازیلی بە ئیناپاری دەبەستێتەوە، لە دیوی سنووری پیرۆ.]] سنووری بەرازیل و پیرۆ ئەو ھێڵەیە، کە دەکەوێتە دارستانی باراناوی ئەمازۆن، کە خاکەکانی بەڕازیل و پیرۆ سنووردار دەکات. ویلایەتی ئەمازۆنا و ئاکرێ لە بەرازیل ھاوسنوورن لەگەڵ ناوچەکانی لۆریتۆ، ئوکایالی و مادرێ دی دیۆس لە ڕۆژھەڵاتی پیرۆ. بەشێک لەو سنوورە لە پەیماننامەی ڕیۆ دی جانیرۆ لە ساڵی ١٩٠٩ دامەزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری بەڕازیل-پێروو
مەکسیک
لە ساڵی ٢٠١٨دا ژمارەیەکی زۆری کۆچبەرانی ئەمریکای لاتین ھەوڵیان دا لەڕێی مەکسیکەوە بچنە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام دۆناڵد ترەمپ ئاسایشی لە سنوورەکانی مەکسیک زیاد کرد ھەتا ھەڕەشەی ئەوەی کرد کە سنوورەکانی لەگەڵ مەکسیک دابخات.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٣ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٠ پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە مەکسیک پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧ پۆل:لە ساڵی ١٨١٠ لە ئیسپانیای نوێ دامەزراوە پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن
ڕیچارد ئاندەرسۆن فاڵک
وەڵامدانەوە بۆ دیاریکردن
لە ڕاگەیاندنی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕای گەیاند کە نوێنەری فەڵەستینی، محەممەد ئەبو-کۆش، وتی «ئەوە گاڵتەجاڕییە کە ئیسرائیل کە بانگەشەی ئەوە دەکات نوێنەرایەتی جوولەکە دەکات لە ھەموو شوێنێک کەچی ھەڵمەتی دژ بە پرۆفیسۆرێکی جوولەکە دەست پێ کردووە کە پاڵێوراوە بۆ پۆستی ڕاپۆرتەری تایبەت لەسەر بارودۆخی مافەکانی مرۆڤ لە ناوچەی فەڵەستین». لە بەیاننامەی فەڵەستینی دا بە «نووسەری ٥٤ کتێبی لەسەر یاسای نێودەوڵەتی» ئاماژەی بۆ کرد و گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دەستنیشانکردنی «سەرکەوتنێک بوو بۆ ھۆشیاری باش و مافەکانی مرۆڤ، چونکە فاڵک ڕاپۆرتەرێکی زۆر شارەزایە». باڵیۆزی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان، جۆن بۆڵتۆن، ڕەخنەی لە دەستنیشانکردنی فاڵک لە ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان گرت و وتی: «ئەمە ڕێک ھۆکاری ئەوە بوو کە ئێمە دژی ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نوێ دەنگ بدەین» و «ئەو بە ھۆکارێک ھەڵبژێردرا، و ھۆکارەکە ئەوە بوو کە ھەڵسەنگاندنێکی ئامانجی ھەبێت بۆ دۆزینەوەی چەکی زیاتر بۆ ئەوەی دوای ئیسرائیل بکەوێت».
٢٠٠٨
لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨، نەتەوە یەکگرتووەکان بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە لەلایەن فاڵکەوە وەک "ڕەوانەکەرێکی تایبەت" کە ئاماژەی بەوە کرد کە سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بان کی موون، سەرۆکی ئەنجومەنی گشتی میگێل دی ئێسکۆتۆ، و کۆمسیۆنی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ ناڤی پیلی، لەنێوان بەرپرسانی باڵا، نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە سەبارەت بە " بارودۆخی نائومێدی" مەدەنییەکان لە غەززە. فاڵک ڕای گەیاند: "ھێشتا ئیسڕائیل گەمارۆی غەززە لە توڕەیی خۆی بەردەوامە، تەنھا ڕێگە بە خۆراک و سووتەمەنی کەم دەدات بۆ چوونە ژوورەوە بۆ ڕێگریکردن لە برسێتی و نەخۆشی. ئەو ھەنگاوانەی دیاری کرد کە پێویستە بۆ خۆپاراستن لە "قەیرانێکی مرۆیی" بگیرێت. ئەوان جێبەجێکردنی "بەرپرسیارێتی پاراستنی" دانیشتوانی مەدەنی لە سزادانی گشتی و بڕیار لەسەر "ئەگەر سەرکردە مەدەنییەکانی ئیسڕائیل و فەرماندەکانی سەربازی بەرپرسیار لە گەمارۆی غەزە دەبێت تۆمەتبار بکرێن و دادگایی بکرێن بەھۆی پێشێلکردنی یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی، کە ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست نووسیویەتی لە بەردەم دادگای نێودەوڵەتی لە لاھای. لە ١٤ی کانوونی یەکەمدا، فاڵک گەیشتە فڕۆکەخانەی بەن گۆریۆن لەگەڵ ئەندامانی ستافی نووسینگەی کۆمسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەردانێکی فەرمی، کە پلانی گەشتکردن بۆ کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھەبوو بۆ ئامادەکردنی ڕاپۆرتێک لەسەر پابەندبوونی ئیسڕائیل بە ستانداردەکانی مافەکانی مرۆڤ و یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی. لە چاوپێکەوتنێکدا، فاڵک ڕای گەیاند کە حکوومەتی ئیسڕائیل بۆچوونە ڕاستەقینەکانی ھەڵخەڵەتاندووە و دەرکردنەکە وەک «یەکێک لە شێوازە گەندەڵەکان بۆ ھەوڵدان بۆ گۆڕینی سەرنج لە ناڕەزایییەکانیان بۆ کەسەکە» دەبینێت. پیلی دەستگیرکردنی فاڵک لەلایەن ئیسڕائیلەوە (کە بۆ ماوەی نزیکەی ٢٠ کاتژمێر لە فڕۆکەخانە دەستگیر کرا) بە «نەناسراو و زۆر بەداخەوە» ناوبرد.
لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨دا، فاڵک بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکانی ئیسڕائیل لە کانوونی یەکەمৰ ٢٠٠٨ بە «تاوانەکانی جەنگ» تاوانبار دەکات، چونکە بانگەشەی ئەوەی کرد کە سزادانی گشتی و ئامانجکردنی مەدەنییەکان و وەڵامدانەوەی سەربازیی نائاسایی بۆ ھێرشەکانی موشەکی حەماس بۆ سەر ئیسڕائیڵ، کە ھەروەھا ئامانج لە مەدەنییەکانیش بوو. وتی ئیسڕائیل دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکانی حەماس پشتگوێ خستووە بۆ دووبارە دامەزراندنی ئاگربەستەکە کە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمدا کۆتایی ھات و ئەو وڵاتانەی تاوانبار کرد کە پشتیوانی سەربازی ئیسڕائیلیان پێشکەش کرد و بەشدارییان کرد لە کاتی گەمارۆی غەزە. لە وتارێکدا بۆ ڕۆژنامەی ھیوستۆن کرۆنیکڵ، فاڵک دووپات کردەوە کە «ھاوکاری دادگای تاوانی نێودەوڵەتی» کردووە بۆ لێکۆڵینەوە لە سەرکردەکانی ئیسڕائیل کە بەرپرسیارن لە پێشێلکردنی یاسای تاوانی نێودەوڵەتیدا.
٢٠٠٩
لە ئازاری ٢٠٠٩دا، فاڵک ڕای گەیاند کە ھێرشی ئیسڕائیل لە غەززە «گرنگترین تاوان» بوو. داوای دامەزراندنی گرووپێکی سەربەخۆی کرد بۆ لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی جەنگ کە لە ھەردوو لایەوە ئەنجامدراون. حکوومەتی بەڕیتانیا وەڵامی ڕاپۆرتەکەی فاڵک دایەوە و ڕای گەیاند کە «ڕاپۆرتەکە ڕاپۆرتێکی تایبەت لە ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ھاوسەنگی نییە و بەشدارییەکی کەمە». لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، فاڵک پاڵپشتی لە ئەرکی دۆزینەوەی ڕاستی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد لەسەر ناکۆکیی غەزە، کە بە «ڕاپۆرتەکەی گۆڵدستۆن» ناسراوە، وەک «بەشدارییەکی مێژوویی بۆ خەباتی فەڵەستینی بۆ دادپەروەری، بەڵگەنامەیەکی بێ کەموکوڕیی سەرچاوە گرنگ لە قوربانیکردنیان لەژێر داگیرکاری».
٢٠١٠
لە ڕاپۆرتێکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠دا، فاڵک وردەکاری لەسەر ئەو تۆمەتەی کرد کە ئیسڕائیل سیاسەتی جیاکاری لە ناوچە فەڵەستینییەکان جێبەجێ دەکات:"لەنێوان تایبەتمەندییە جیاکارییەکانی داگیرکاری ئیسڕائیل ئەمانەی خوارەوەن: ھاووڵاتییەتی پەسەندکراو، یاسا و کردارەکانی سەردان و نیشتەجێبوون و کردارەکان کە ڕێگری دەکەن لە فەڵەستینییەکان کە لە کەناری ڕۆژاوا یان غەززە نیشتەجێن لە بەدەستھێنانی موڵکەکانیان بە پێچەوانەوە مافی گەڕانەوەی جوولەکە دەدات کە مافی ئەوەی ھەیە لە ھەر شوێنێکی جیھان بەبێ ئەوەی پێشتر پەیوەندی ھەبێت لەگەڵ ئیسڕائیلدا بتوانێت سەردان بکات و نیشتەجێ بێت و ببێت بە ھاووڵاتی ئیسڕائیلی."
شەڕەکانی ئەفغانستان و عێراق
فاڵک جەنگی عێراق و جەنگی ئەفغانستان بە «جەنگی شکستخواردوو» وەسف کرد کە «دوو وڵاتی وێران کرد، کە دیارە لە چاکبوونەوەدا بوو، ھیچ شتێکی بۆ ئاسایشی ئەمریکا زیاد نەکرد و تریلیۆنانی لێ وێرانکرد». ئەو نووسیویەتی، لەکاتێکدا شکستی جەنگەکان زەحمەتە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەستێوەردان بە ھەمان شێوە لە داھاتوودا، ئەو باوەڕی وابوو کە «تا ئەو کاتەی تێل ئاڤێڤ گوێی لە دامەزراوەی سیاسی ئەمریکی ھەیە، ئەوانەی دەیانەوێت ئاشتی و دادپەروەری لە جیھاندا ھەبێت نابێت بە ئاسانی پشوو بدەن».
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠ پۆل:Pages with unreviewed translations پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
ماساو مارویاما (بەرھەمھێنەری فیلم)
ماساو مارویاما بەرھەمھێنەری ئەنیمێ و خاوەنکارێکی ئەنیمێی ژاپۆنییە، ھاوبەشی دامەزرێنەری کۆمپانیای مادھاوس، ھەروەھا دامەزرێنەری کۆمپانیای ماپا و ستۆدیۆی M2، سەرۆکی ئێستای کۆمپانیای ماپایە و بەرپرسی ستۆدیۆی M2. بۆ زیاتر لە ٥٠ ساڵ بەشدار بووە لە کاروباری ئەنیمەیشنی ژاپۆنی. لەگەڵ چەندین ئەنیمەیشنەر کاری کردووە، چەندین کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ئەنیمەیشنی دامەزراندووە، لە دەیان زنجیرە و فیلم کاری کردووە و پلانی داناوە و بەرھەمھێنانی چەندین کاری جۆراوجۆر کردووە.
ماریاما یەکێکە لە شارەزاترین بەرھەمھێنەرەکان لە پیشەسازی ئەنیمەیشنی ژاپۆن، ھەروەھا دەرفەتی بۆ ئەو تاکانە کردووەتەوە کە لە خۆیاندا بوونەتە دەرھێنەری لێھاتوو. لەنێوان ئەو بەھرەمەندانەی کە وەری دەگرتن و ھەڵیبژارد بریتی بوون لە ساتۆشی کۆن، ماملۆ ھۆسۆدا، و سووناۆ کاتابۆچی. ھەروەھا دەرفەتێکی بە ماساکای یۆسا و میسۆ ئایزۆ دا بۆ دەرھێنانی لە قۆناغێکی زۆر سەرەتایی دا. ھەروەھا دەرفەتێکی دا بە مامیۆرۆ ھۆسۆدا، کە بیری لە گەڕانەوەی بۆ شارۆچکەی خۆی دەکردەوە بۆ گۆڕینی پیشەی خۆی دوای ئەوەی ناچار کرا واز لە دەرھێنانی Howl's Movingھێنا لە ستۆدیۆی گیبیلی، دەرفەتێک بۆ دەرھێنانی یەکەم فیلمی سینەمایی دوای ئەوەی لە Toei Animation دەستی لەکار کێشایەوە. یویچیرۆ ھایاشی، مونیچیسا ساکای، و سۆنگوۆ پارک، کە بوون بە بەڕێوەبەری سەرەکی کۆمپانیای ماپا، و سایۆ یامامۆتۆ، پارێزەری ڕاستەوخۆی لە مەدورۆ، ھەروەھا ئەو کەسانەن کە بەھرەکانیان لەلایەن مارویاما دۆزراوەتەوە. توانای دۆزینەوەی کەسانی بەھرەمەند یارمەتی Madhouse و ماپا دا بۆ ئەنجامدانی ھەنگاوێکی گەورەدا. ماریاما میوانێکی ئاسایییە لە ئۆتاکۆن، کە لە ساڵی ٢٠٠١ەوە ١٥ جار بەشداری کردووە یان پشتڕاست کراوەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لە کۆنفرانسەکەدا بە ئەندامی ستافی شەرەفمەند ناویان ھێنا. بۆ ناساندنی بەشدارییەکەی لە پیشەسازیدا، خەڵاتی تایبەتی لە حەوتەمین ئەنیمەیشن کۆبی لە ساڵی ٢٠٠٢ ھەروەھا خەڵاتی ھاندانی لە ٢٣ھەمین خەڵاتی فوقیمۆتۆ لە ساڵی ٢٠٠٣ وەرگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی ئەنیمێ پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
سیرگیبی
وێنۆک|شوێنی ویلایەتی سیرگیبی لە بەرازیل سیرگیبی بە فەرمی ویلایەتی سێرگیپ، ویلایەتی بەڕازیلە. سێرگیپ دەکەوێتە ھەرێمی باکووری ڕۆژھەڵات بەدرێژایی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک وڵاتەکە، بچووکترین ویلایەتە لە بەڕازیل بە ڕووبەری جوگرافی بە ڕووبەری ٢١٬٩١٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە (٨٤٦٠ میل چوارگۆشە)، کە تەنھا لە ناوچەی فیدراڵی گەورەترە. سیرگیبی لە باشوور و ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ باھیا و لە باکوورەوە لەگەڵ ئالاگۆاس. ئاراکاجو پایتەخت و گەورەترین شاری ویلایەتەکەیە؛ ویلایەتەکە دابەشکراوە بەسەر ٧٥ شارەوانیدا. ئەم ویلایەتە ١٫١٪ی دانیشتووانی بەڕازیلی ھەیە و تەنھا ٠٫٦٪ی بەرھەمی ناوخۆیی بەرازیل بەرھەم دەھێنێت
سەرچاوەکان
پۆل:سیرگیبی پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٠
مەقدوونیای باکوور لە ئۆڵۆمپیاد
مەقدوونیای باکوور لە ساڵی ١٩٩٦وەک وڵاتێکی سەربەخۆ بۆ یەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھەروەھا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کردووە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە پێشتر بەشێک بوون لە شاندی وەرزشوانانی یوگسلاڤیان. بەگشتی ئەم وڵاتە خاوەنی دوو مەدالیای ئۆڵۆمپیادە(١زیو، ١ بڕۆنز).
سەرچاوەکان
پۆل:مەقدوونیای باکوور لە ئۆڵۆمپیاد
بڕیارنامەی ١٩٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٢٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئایاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی چاد، کۆماری ئەفریقای ناوەندی و ناوچەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣١٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:چاد لە ٢٠١٠ پۆل:سوودان لە ٢٠١٠ پۆل:کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ چاد پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری ئەفریقای ناوەندی
بڕیارنامەی ١٩٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠
پۆڵەندا لە ئۆڵۆمپیاد
پۆڵەندا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢١ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە جگە لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٢٤ بۆ یەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵمپیادی زستانە کرد. وەرزشوانانی پۆڵەندا بە گشتی خاوەنی ٣٢١ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن ٧٩ زێڕ، ٩٦ زیو، ١٤٦ برۆنز.
سەرچاوەکان
پۆل:پۆڵەندا لە ئۆڵۆمپیاد
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیاد
پورتوگال بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩١٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٢ بۆ یەکەمجار بەشداری یارییەکانی ئۆڵمپیادی زستانە کرد. وەرزشوانانی پورتوگال بە گشتی خاوەنی ٢٨ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن ٥ زێڕ،٩ زیو، ١٤ برۆنز.
سەرچاوەکان
پۆل:پورتوگال لە ئۆڵۆمپیاد
جامایکا
جامایکا (بە زاراوەی ناوخۆیی جامایکا: Jumieka)وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمەریکا. وڵاتێکی دوورگەییە لە دەریای کاریبی و پایتەختەکەی کینگستۆنە. جامایکا دەکەوێتە باشووری کوبا و ڕۆژئاوای دوورگەی هیسپانیۆلا. ئەم وڵاتە ڕووبەرەکەی ١٠ هەزار و ٩٩٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی٢ ملیۆن و ٩٠٠ هەزار کەسە. جامایکا لە دوای ئەمەریکا و کەنەدا سێیەم وڵاتی ئینگلیزی زمانە کە زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی هەیە. دراوی هاوبەشی جامایکا دۆلاری جامایکایە و ئاراستەی لێخوڕین لەم وڵاتەدا لە چەپەوەیە.جامایکا لە ساڵی ١٩٦٢ سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا وەرگرت. ئابوورییەکەی زۆر وابەستەی گەشتیارییە؛ ساڵانە بە تێکڕا ٤.٣ ملیۆن گەشتیار هەیە. جامایکا لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری و حوکمڕانی دیموکراسی و خۆشگوزەرانی بەردەوامدا ئاستێکی باشی هەیە. لە ڕووی سیاسییەوە ناوچەیەکی کۆمۆنوێڵسە و چارڵی سێیەم پاشایە. نوێنەری دەستنیشانکراوی چارڵسی سێیەم لە وڵاتەکەدا پارێزگاری گشتی جامایکایە.
سەرچاوەکان
* پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
وێنزدەی ئادەمز
وێنزدەی ئادەم تاکە کچی خێزانی ئادەمزەکانە، کەسایەتییەکی خەیاڵییە لە لایەن چارڵز ئادەمز دروستکراوە. لە ١٩٦٤ەوە کەسایەتییەکە لە کۆمەڵێکی بڵاوی هەمەجۆری میدیا دەرکەوتووە، کەسایەتییەکە بناغەی زنجیرەی نێتفلیکسی ٢٠٢٢ وێنزدەیە. کەسایەتییەکە لەلایەن چەند ئەکتەرێکەوە رۆڵی گێڕدراوە وەک لیزا لۆرینگ و کریستینا ریکسی و جێنا ئۆرتێگا، و کلۆوی گرەیس مۆریتز ڕۆڵی دەنگیی کەسایەتییەکەی گێڕاوە.
ڕەچەڵەک
ئەندامانی خێزانی ئادەمز لە کارتۆنەکانی نیویۆرکەر نەناسران کە یەکەم جار لە ١٩٣٨ دەرکەوتن. کاتێک کەسایەتییەکان بۆ زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی ١٩٦٤ هەڵگیرایەوە، چارڵز ئادەمز وێنزدەی لەسەر دێڕێکی قافیەی دایەنگا: «منداڵەکانی چوارشەممە پڕی دوژمنایەتین» دروستکردووە. ژنە ئەکتەر و شاعیر جوان بلەیک، ناسیاوێکی چارڵز ئادەمز، بیرۆکەی ناوەکەی پێشکەشکردووە. ئەو خوشکی پەگزڵی ئادەمزە و تاکە کچی گۆمێز و مۆرتێشا ئادەمزە. نوسخە کۆنەکانی پێشوو وەک دواچۆڕە دەینوێنن، بەس لە گۆڕانکارییەکانی دواتردا وێنزدەی بە نۆبەرەی خێزانەکەی نوێنراوە.
بڕیارنامەی ١٩٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٢٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار