محەممەد_خودابەندە
گرتنە دەستی دەسەڵات
لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧دا ئیسماعیلی دووەم برا بچووکی محەممەد خودابەندە لەناکاو و بەبێ ھیچ نیشانەیەکی سەرەتایی لە خراپی تەندروستی کۆچی دوایی کرد. پزیشکانی دادگا کە پشکنینی تەرمەکەیان کردووە گریمانەیان کردووە کە لەوانەیە بەھۆی ژەھرەوە گیانی لەدەستدابێت. ڕێککەوتنی گشتی ئەوە بوو کە پەری خان خانم خوشکی نیوە خوشکی بڕیاریدابوو بە یارمەتی خاتوونەکانی حەرەمی ناوەوە ژەھراوی کردبێت وەک تۆڵەی ڕەفتارە خراپەکانی بەرامبەری.بە دەرچوونی ئیسماعیلی دووەم پەری خان خانم دەسەڵات و کۆنترۆڵی خۆی وەرگرتەوە. ھەموو گەورەیەکی دەوڵەت و سەرۆک خێڵ و ئەفسەر و بەرپرسەکان ئەو فەرمانانەیان جێبەجێ دەکرد کە لەلایەن جێگرەکانییەوە دەگەیشتن و بەپێی قسەی ئەو خزمەتیان دەکرد. سەرۆکەکانی قزیلباش بۆ ئەوەی قەیرانی جێنشینی ڕوون بکەنەوە، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی شای داھاتوو دوای کۆنفڕانسێک لەگەڵ یەکتر دابنێن و دواتر پەری خان خانم لە ھەڵبژاردەی جێگیرکراویان ئاگادار بکەنەوە. سەرەتا باسیان لەو بڕیارنامەیە کرد کە شۆجە الدین محەممەد سەفەوی کوڕە کۆرپەی ھەشت مانگەی ئیسماعیلی دووەم تاجی شای لەسەر دابنرێت لەکاتێکدا لە واقیعدا کاروباری دەوڵەت لەلایەن پەری خان خانمەوە ئاگاداری دەبێت. بەڵام ئەم پێشنیازە گڵۆپی سەوزی زۆربەی مەجلیسەکەی لێ نەکەوتەوە لەبەرئەوەی ھاوسەنگی دەسەڵات لە نێوان زۆرێک لە خێڵەکانی قزیلباشدا دەجووڵاند. دواجار مەجلیسەکە ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر دەستنیشانکردنی محەممەد خودابەندە وەک شا. دانانی محەممەد خودابەندە لەلایەن پەری خان خانمەوە پشتیوانی و پەسەند کرا، بەھۆی ئەوەی پیاوێکی پیری بوو، نزیک بوو لە کوێربوون و چێژخواز بوو. بەم شێوەیە ئەو جێنشینی گونجاو بوو، بۆیە پەری خان خانم دەیتوانی سوود لە لاوازییەکەی وەربگرێت و خۆی فەرمانڕەوایی بکات. لەگەڵ سەرۆکەکانی قزیلباش ڕێککەوتنێکی کرد کە محەممەد خودابەندە بە ناوەوە شا بمێنێتەوە، لەکاتێکدا ئەو و نێردراوەکانی بەردەوام دەبن لە کۆنترۆڵکردنی بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت کاتێک محەممەد خودابەندە تاجی شای لەسەر دانرا ئەرستۆکراسی سەفەوی و ئەفسەر و پارێزگارەکانی پارێزگاکان داوای ڕەزامەندی لە پەری خان خانمیان دەکرد تا سەردانێکی پیرۆزبایی بۆ بکەن. کایەی نفوز و دەسەڵاتی پەری خان خانم ھێندە ڕەھەندی بوو کە کەس بوێری ئەوەی نەبوو سەردانی شیراز بکات بەبێ ڕەزامەندی بێ دوو دڵی ئەو.لەو ڕۆژەوەی محەممەد خوبەندە بە شا دەستنیشان کرا خەیر ئەلنیسا بێگومی ھاوسەری کە بە نازناوی مەھدی ئۆلیا زیاتر ناسرابوو، دەستی بەسەر کاروباری ئەودا گرت. ئەو ئاگاداری کەموکوڕییەکانی مێردەکەی بوو و بۆ کەفارەتی نەبوونی ڕاستگۆیی و کوالیتی مێردەکەی بڕیاریدا ھەوڵ بدات ببێتە فەرمانڕەوای پراکتیکی دەوڵەتی سەفەوی. محەممەد خودابەندە و مەھدی ئۆلیا لە ١٢ی بەفرانباری ١٥٧٨دا چوونە ناو دەوروبەری قەزوین و بەمەش کۆتایی بەو دەسەڵاتە حاشاھەڵنەگرە ھێنا کە پەری خان خانم بۆ ماوەی دوو مانگ و ٢٠ ڕۆژ بەھرەمەند بوو. ھەرچەندە ھێشتا فەرمانڕەوای پراکتیکی دەوڵەت بوو، بەڵام ئێستا ڕووبەڕووی دژایەتی مەھدی ئۆلیا و ھاوپەیمانەکانی دەبووەوە. کاتێک گەیشتنە شارەکە، پەری خان خانم خۆی نیشان دا بۆ ئەوەی بە خۆشحاڵییەوە بە گەورەیی و نمایشێکی زۆرەوە پێشوازییان لێ بکات، لەناو پاشماوەیەکی زێڕیندا دانیشتبوو، لە ھەمان کاتدا لەلایەن ٤٠٠٠–٥٠٠٠ پاسەوانی تایبەت و یاریدەدەری کەسی ناو حەرێم و خزمەتکارانی دادگا پاسەوانی دەکرا.بەڵام دواجار پەری خان خانم ھەمان ڕۆژ لەلایەن خەلیل خان ئەفشارەوە بە فەرمانی ماد ئۆلیا خنکێندرا. مەھدی ئۆلیا ئێستا کۆنترۆڵی شەخسیی ئێرانی گرتە دەست و دەستی کرد بە بەرەوپێشبردنی پیشەی کوڕە گەورەکەی، ھەمزە میرزا (ئەو زۆر کەم گرنگی بە عەباس میرزا کوڕە بچووکەکەی دەدا). بەڵام ئەو دژایەتی قیزیلباشی کرد کە دواجار داوای لە شا کرد لە دەسەڵات دووری بخاتەوە. کاتێک ڕەتیکردەوە دان بە داواکارییەکانیاندا بنێت، کۆمەڵێک پیلانگێڕی قزیلباش تەقینەوە و لە ٢٦ی تەممووزی ١٥٧٩دا خنکانیان. گرووپەکانی قزیلباش تا دێت زاڵ بوون بەسەر ئێراندا. لە ساڵی ١٥٨٣ شایان ناچار کرد وەزیرەکەی خۆی بە ناوی میرزا سەلمان ڕادەست بکات بۆ لە سێدارەدان. ھەمزە میرزا گەنج دەستی بەسەر دەسەڵاتی دەوڵەتدا گرت بەڵام لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٥٨٦ ئەویش لە ھەلومەرجێکی نھێنیدا کوژرا.