cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھێرش بۆ سەر شارلی ئێبدۆ
پاشخانەی ئەم ڕووداوە
مێژووی ئەم ھەفتەنامەیە پرە لە وێنە و کاریکاتیری گالتەئامیز بە کەسایەتی و  وێنەی سیاسی و کۆمەلایەتی و ئایینیەکان کە بەردەوام لەلایەن ڕەوتە جیاجیاکانی فەرەنسا جیی رەخنەبووە بەتایبەت لەبابەتی ئایینی کە بەپیی یاساکانی ئەم وولاتە ئازادی رەھا دراوەتە تاک بە سوکایەتی و گالتەکردن بە پیرۆزیەکان. بۆیە ھیچ رەوتیکی ئایینی و شەریعەتی ئاسمانی وەکو ئایینی ئیسلام و ئایینی مەسیحییەت و جوولەکە بەدەر نەبوونەلەسوکایەتی و گالتەکردن بە پیرۆزیەکانیان لەرێی وێنە کاریکاتۆرییەکان بەلام لەناویاندا بە پلەی یەکەم ئیسلام بووەبە نیشانی تیرەکانیان کە چەندین جار لەپەرەی سەرەکی ئەم ھەفتەنامەیە کاریکاتۆریان لەسەر پیغەمبەری ئیسلام محەممەد دروستکردووە یاخود لەسەر موسلمانان یان یاسایەکی ئیسلامی لەپەرەکانیان ئەگەرچی تەنھا ئەم کاتانە مشتومرو رەخنە دژیان زیاتر پەرەی سەندووە کاتیک لە پەرەی سەرەکی دانراون بەلام بەداخەوە خەلک وایان زانیوە تەنھا ئەم کاتانە قسە لەسەر ئیسلام و پەیامبەری کراوە کە لەپەرەی سەرەکی دەرکەوتووە بەلام بە پیچەوانەوە دەیان جار لەپەرەکانی تر کاریکاتۆری دژە ئیسلام. ساڵی ٢٠١١ کاتیک وێنەی کاریکاتۆر دژی پەیامبەری ئیسلام بڵاوکرایەوە لەپەرەی سەرەکی ئەم رۆژنامەیە بووە رەخنەی رێکخراوە ئیسلامییەکانی فەڕەنسا و نارەزایی زۆری لیکەوتەوە ئەوە بوو کابو کە یەکێکە لە کوژراوەکان و خاوەنی ئەم کاریکاتۆرە بوو لەوەلامدا ووتی: "محەممەد لای من پیرۆز نییە"....."گلییی لە موسڵمانان ناکەم کاتێک پێناکەنن بە وێنەکانمان من لەژێر یاسای فەرەنسا ژیاوم نەوەک یاسای قورئان"
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نێکسس ٥
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|ڕووی پێشەوەی نێکسس ٥
نێکسس ٥ (بە ئینگلیزی: Nexus 5) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای گووگڵە. ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣.
سەرچاوە
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی گووگڵ پۆل:مۆبایلەکانی ٢٠١٣ پۆل:گووگڵ نێکسس
جۆڵانێ
جۆڵانێ (Collanê، ) دێیەکە لە گوندستانی ژریژە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی جۆڵانێ بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٦٥ کەس لە ٥٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
ناسر ئاغا
ناسر ئاغا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی تەقتەق لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی ناحیەی تەقتەق، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (٨٥) کەس و (١٢) خێزان. - [ ]
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
بڕیارنامەی ٣٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٨٠٩‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٤ پۆل:شەڕی یۆم کیپور
ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی
ڕۆژژمێری هیجری هەتاوی لە سەر بنەمای ڕۆژژمێری جەلالی دانراوە و ساڵی هیجرەتی پێغەمبەری ئیسلام کراوە بە دەستپێکی ئم ڕۆژژمێرە.
یەکەم ڕۆژی بەهار (نەورۆژ) دەستپێکی ساڵە و لە ئێستادا تەنها لە دوو ووڵاتی ئێران و ئەفغانستان بە فەرمی کاری پێ دەکرێت. ناوی مانگەکان لە ناوی خواوەندەکانی ئایینی زەردەشت وەرگیراون.
ساڵ، وەرز، مانگ و ڕۆژەکان
ئەم ڕۆژژمێرە هاوشێوەی ڕۆژژمێری گریگۆری لە ٣٦٥ ڕۆژ و ١٢ مانگ، پێک هاتوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران پۆل:ڕۆژژمێرەکان پۆل:چاندی ئێرانی پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
یانەی تۆپی پێی ناپۆلی
یانەی ناپۆلی یانەیەکی ئیتالیە لەساڵی ١٩٢٦ لەشاری ناپۆلی لە ووڵاتی ئیتالیا دامەزرا ، یانەکە لە مێژووی خۆیدا خاوەنی دووجار کالچیۆ بەدەستی ھێناوە جگە لەمەش یانەکە چوار جار جامی ئیتالیا و جارێکیش سووپەری ئیتالی بەدەست ھێناوە لەگەڵ جارێکیش خولی ئەورووپا لەوەرزی ١٩٨٨ - ١٩٨٩ بوو
بەستەری دەرەکی
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٢٦ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی کامپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:وەرزشی ناپۆلی پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٦ لە ئیتالیا
١٥٩٢
ساڵی ١٥٩٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مریەم ئوسترلابی
مریەم ئوسترلابی یەکێک لە داھێنەرانی بیرۆکەی ھەسارەی دەستکرد و ئامێری GPS و کۆمپیوتەر. مریەم ئوسترلابی لە شاری حەڵەب لە دایک بووە لەسەدەی ١٠ز و لە عەباسیەکاندا ژیاوە. سەرەتای فێربونی زانستی گەردونناسی و فیزیای دەگەڕێتەوە بۆ خوێندنی لەلای باوکی کە زانایەکی گەورەی بواری گەردونناسی بوو. کاری گرنگی ئەم زانا گەورەیە داھێنانکاری بوو لە ئامێری ئوسترلاب بەجۆرێک کە ئەوەندە ورد و پێوانەیی بووە بەکاریھێناوە بۆ دووری نێوان شار و وڵاتان و دیاریکردنی ئاووھەوای ناوچەکەیان و ...، کە لە ئێستادا ھەسارە دەستکردەکان "قمر الصناعی" و "GPS" و ئامێری "کۆمپیوتەر" لەسەر ئەو بیرۆکە گەشەیان کردووە.
١٥٩٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٩٢
مریەم ئوسترلابی
پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
سەغیردەشت
سەغیردەشت شارۆچکەیەکی شارستانی دەروازە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٨٧٥٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تاجیکستان
نادیە موراد
نادیە موراد باسی تەھا (نادية مراد باسي طه؛ لەدایکبووی ١٩٩٣) کچەچالاکوانی کوردی ئێزیدیی مافەکانی مرۆڤە کە لە ئەڵمانیا دەژیێت. لە ٢٠١٤دا، لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە لە کۆچۆ ڕفێندرا بۆ ماوەی سێ مانگ.
نادیە دامەزرێنەری ئینیسیاتیڤی نادیەیە، کە ڕێکخراوێکی تایبەت بە «یارمەتیدانی ژنان و منداڵانی قوربانیی جینۆساید و توندوتیژی دڕندەیی و بازرگانیی مرۆڤ تا چاک ببنەوە و ژیان و کۆمەڵگەکەیان بونیاد بنێنەوە».
لە ٢٠١٨دا، ئەو و دێنیس موکوێگی بە ھاوبەشی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێلیان وەرگرت بەھۆی «کارەکانیان بۆ کۆتاییھێنانی بەکارھێنانی توندوتیژی سێکسی وەک چەکێک لە میانی جەنگ و ململانێکاندا». ناوبراو یەکەمین ئێزیدیی عێراقییە کە خەڵاتی نۆبێلی وەرگرتبێت.
لە ئێستادا، داکۆکیکارە بۆ Sustainable Development Goals کە لەلایەن سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دیاریکراوە.
فێلیسیتێ دو ژانلیس
فێلیسیتێ دو ژانلیس نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
نادیە موراد
ژیانی سەرەتایی و گیرانی لەلایەن داعشەوە
نادیە لە گوندی کۆچۆ لە شنگال، کوردستانی عێراق لەدایکبووە. خێزانەکەی، کە لە کەمینەی ئێزیدییەکان بوون، جوتیار بوون. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا، نادیە قوتابی بوو لە گوندی کۆچۆی باشووری کوردستان کە چەکدارانی داعش دەورەی کۆمەڵەی ئێزیدییەکانیان گرت لە گوندەکەدا، و ٦٠٠ کەسیان کوشت – لە نێوانیاندا شەش لە براکانی نادیەی تێدابوو – و ژن و کچە گەنجەکانیان بە دیل برد. ئەو ساڵە، نادیە یەکێک لەو ٦٠٠٠ کچ و ژنە ئێزیدییانە بوو کە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراقدا زیندانی کرابوون. لە ١٥ی ئابی ٢٠١٤دا گیرا. وەک دیلێک گیرا لە شاری مووسڵ، کە بە بەردەوامی لێیدەدرا، بە جگەرە دەسووتێنرا، و دەستدرێژی دەکرایە سەر. دواتر توانی بە سەرکەوتوویی ڕابکات دوای ئەوەی ئەو کەسەی بەندی کردبوو دەرگاکەی بە قفڵ نەکراوی بەجێھێشتبوو. نادیە لەلایەن خێزانێکەوە پارێزرا، و توانیان بیبەنە دەرەوەی ناوچە کۆنترۆڵکراوەکانی دەوڵەتی ئیسلامی، و چووە کەمپێکی پەنابەرانی دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. لە سەرەتای ئەیلوول یان تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا لە دەرەوەی ناوچەی داعشدا بوو.
فێلیسیتێ دو ژانلیس
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:نووسەرانی ژنی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٦ پۆل:مردووانی ١٨٣٠
نادیە موراد
ژیانی سەرەتایی و گیرانی لەلایەن داعشەوە
لە شوباتی ٢٠١٥دا، یەکەم لێدوانی دا بۆ ڕاپۆرتنوسانی ڕۆژنامەی بەلجیکیی La Libre Belgique کە لە کەمپی ڕوانگەدا دەژیا. لە ٢٠١٥دا، یەکێک بوو لەو ١٠٠٠ ژن و منداڵانەی کە سوودیان لە پڕۆگرامی پەنابەریی حکومەتی بادن-ڤویرتمبێرگ لە ئەڵمانیا وەرگرت و ئەوێ بووە شوێنی تازەی نیشتەجێبوونی.
چالاکییەکان
لە ئەیلوولی ٢٠١٦، نادیە ڕێکخراوێکی قازانج نەویستی بەناوی Initiative دامەزراند بۆ ھۆشیارکردنەوە و ھاوکاریکردنی قوربانیانی دەستدرێژی سێکسی و جینۆساید. ڕێکخراوەکەی نادیە لەبۆنەیەک لەلایەن تینا براون ئاشکراکرا لە نیویۆرک. لەھەمان مانگدا، نادیە وەک باڵیۆزی چاکەخوازی نەتەوەیەکگرتووەکان وەک شکۆی ڕزگاربووانی کۆیلەکردنی مرۆڤ ھەڵبژێردرا. وێنۆک|پۆستەری نادیە لە لالش، وێنەی نادیە لەکاتی قسەکردنی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.|alt=|ڕاست
لە ٣ی ئایاری ٢٠١٧، نادیە چاوی بە پاپا فرانسیس و پۆل گاگەر کەوت لە شاری ڤاتیکان. لەکاتی دیدارەکەی، نادیە داوای ھاوکاریکرد بۆ ئەو ئێزیدییانەی کە ھێشتا لەچنگی داعش ماون، ھەروەھا سووپاسی ڤاتیکانی کرد بۆ ئەو پشتگیرییانەی لە کەمایەتییە نەتەوەیی و ئاینییەکانی کردووە، و باسی لە درووستکردنی ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمیکرد بۆ کەمایەتییەکان. ھەروەھا نادیە تیشکی خستەسەر چارەسەرە ھەنووکەییەکان و ئەو ئالنگارییانەی کە تووشی کەمایەتییە ئاینییەکانی عێراق و سووریا ھاتووە لە ونبوون لە زێدی خۆیان و بەپەنابەربوونیان.
لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧، یادەوەرییەکانی نادیە لەکتێبی «دوایین کچ، چیڕۆکی ھێزی من و جەنگانم لەدژی دەوڵەتی ئیسلامی» لەلایەن گرووپی پەبلیشین کرۆون بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٨، دەرھێنەر ئەلێکسەندریا بۆمباخ فیلمێکی بەڵگەنامەیی (دۆکیومێنتاری) لەسەر ژیان و قوربانیدانی نادیە موراد بەناوی (لەسەر شانەکانی ئەو) بەرھەمھێنا.
لە ساڵی ٢٠١٩، نادیە لە دووەمین کۆڕبەندی ئازادی ئایینی بەشداربوو، لەوێ باسی چیڕۆکی ژیانی خۆیکرد لەگەڵ ئەو ئالنگارییانەی کە ڕووبەڕووی ئێزیدییەکان ھاتوونەتە پێش دوای پێنج ساڵ لە ٣ی ئابی ٢٠١٤ کە داعش ھێرشی کردە سەریان، نادیە پێشنیاری خۆی بەپێنج خاڵ خستەڕوو. نادیە لەم کۆڕبەندە وەک یەکێک لە قوربانییە جیھانییەکان بانگێشت کرابوو. لەپاڵ کۆڕبەندەکە لە ڕۆژی ١٧ی تەممووزی ٢٠١٩، نادیە چاوی کەوت بە سەرۆککۆماری ئەمریکا دۆناڵد ترامپ لە نووسینگەی ھێلکەیی لەناو کۆشکی سپی. لە دیدارەکەیدا، نادیە باسی چیڕۆکی خۆی و لەدەستدانی خێزانەکەی لەنێویاندا دایکی و شەش براکەی بۆ تڕەمپ کرد و داوای لێکرد کە شتێک بکات بۆ ئێزدییەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕزگاربووان لەدەستی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:ژنانی عێراقی پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە پۆل:ئێزدییەکانی عێراق پۆل:پەنابەرە عێڕاقییەکان پۆل:چالاکوانە عێراقییەکانی مافەکانی مرۆڤ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ساخارۆڤ پۆل:توند و تیژی دژی ژنان لە ئاسیا پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل پۆل:ئێزدییەکانی ئەڵمانیا
نێکسس ٦
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|ڕووی پێشەوەی نێکسس ٦
نێکسس ٦ (بە ئینگلیزی: Nexus 6) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای گووگڵە. ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤.
سەرچاوە
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی گووگڵ پۆل:مۆبایلەکانی ٢٠١٤ پۆل:گووگڵ نێکسس
چۆڕژی
چۆڕژی (Çorrjî، ) دێیەکە لە گوندستانی شمشێر، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی چۆڕژی بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٦٩٥ کەس لە ٢٤١٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
بۆڵقامیش
بۆڵقامیش گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بۆڵقامیش لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی سوور و لە باشوور لەگەڵ گوندی عەسکەر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کڵێسە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی بی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ٣٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٨١٠‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٤
عارەقکردن (ئاوناسی)
وێنۆک|[[ھەورەکانی ئەم وێنەیەی لێڕەواری ئەمازۆن بە ھۆی عارەقکردن پێکھاتوون.]] عارەقکردن (لە ئینگلیزیدا: Transpiration) ڕەوتێکە وەکوو بوونە ھەڵم و یەکێک لە بەرھەمە پاڵەکیەکانی کردەوەی ڕۆشنەپێکھاتنە. پاش ئەوەی ئاو چوو ناو خاکەوە، بەشێک لەم ئاوە لە لایەن ڕیشەی ڕوەکەوە ڕادەکێشرێ. ئاوی ناو ڕوەکەکە لە ڕێگای درزکانی ڕوەکەوە دێتە دەرەوە و دەچێتە ناو ئەتمۆسفێرەوە؛ بەم دیاردە فیزیکی-بیۆلۆجیکیە دەڵێن عارقکردن. ڕوەکە جۆربەجۆرەکان بەھۆی جیاوازیی فیزیۆلۆجیکی، عارقکردن جیاوازیان ھەیە.
پۆل:ئاوناسی
ھەنجیر
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی ھەنجیر ھەنجیر ئەو میوەیەیە کە لە وڵاتانی باشووری رۆژئاوای ئاسیا و وڵاتانی سەر بە دەریای ناوەڕاست ( لە ئەفغانستانە تا پورتوگال ). درەختی ھەنجیر بەرزییەکەی لە (٥م)ەوە تا (٩-١٠م) گەشە دەکات. ھەنجیر میوەیەکی خۆشی وەرزی ھاوینە و میوەیەکی پڕ کانزایە ، بە تەڕی و بە وشکی دەخورێت ، ھەنجیر لە خێزانی تووەکانە ، ئەو میوەیە وەکو میوەکانی دیکە نییە لە ڕووی خواردنەوە، تا بە تەواوی بێ نەگات ناخورێت ، خوای گەورە سورەتێکی بە ناوی ھەنجیر لە قورئانی پیرۆز دا ناردووە ، سوێند خواردنی خودای گەورە بەم میوەیە، گرنگی دانە بە سوودەکانی ئەو میوەیە و زەیتون.
بۆیە ھەرچەندە بە دوایدا بچیت، ڕوونتر دەبێتەوە کە سوودێکی یەکجار زۆری وەک خواردنی بۆ مرۆڤ ھەیە. ھەنجیر لەسەرتاسەری کوردستان دا ھەیە، وەک ھەندێ سەرچاوە ئاماژەی پێ دەکەن نیشتیمانەکەی کوردستان و وڵاتانی دەورووبەرە، ھەنجیر لە ھەموو وڵاتانی جیھان دا چاندراوە و باوە. بەڵام ئەو ناوچە و وڵاتانەی زستانیان فێنکە ، بە شێوەیەکی گشتی پتر گەشەی لێ دەکات چونکە ئەو شوێنانەی بەستەڵەکیان ھەیە، درەختی ھەنجیر تووشی وشک بوون و لەناوچوون دەکات. ھەندێ جۆری ھەیە لە قەد شاخەکان گەشە دەکات ، لە زۆرینەی ناوچەکانی کوردستانی گەورە چاندراوە، ھەروەھا لە وڵاتانی دەوروبەری کوردستان بە ڕووبەری فراوان ڕوێندراوە بە تایبەتی لە تورکیا و ئێران و وڵاتانی عەرەبی وەک سووریا و ئەردەن و شوێنەکانی دیکە. بە درێژایی ئەو ساڵانەی دوایی خوارووی عەرەبەستانی سعوودی بڕێکی زۆری بەروبوومی ھەنجیر بەرھەم دەھێنێت، دەتوانین بڵێین تێرای بازاڕەکانیان دەکات. دیارە لە کوردستانیش وەک سەرچاوەیەکی داھاتی جووتیاران سوودێکی زۆری لێ وەردەگیرێت ، توانیویانە وەک پیشەسازی کشتوکاڵ جۆرەکانی ھەنجیری وشک و دروستکردن مرەبا بەکاری بھێنن لە ناو قوتووی نایلۆن بە شێوەیەکی بازرگانی زۆر جوان و خاوێن ڕەوانی بازاڕەکانی وڵاتانی دەرەوە بکرێت ، بەڵام لە باشووری کوردستان ، بەشی زۆری لە کاتی پێ گەیشتنی وەک بە تەڕی لە سنوورێکی زۆر تەسک وشک دەکرێتەوە ، وەک لەتکە ھەنجیر و داوە ھەنجیر و نانی ھەنجیر ، لە وەرزی زستان دا دەخرێتە بازاڕەوە، ھەنجیر زۆر جۆری ھەیە لە ڕووی تام و ڕەنگ و کاتی پێگەیشتنی ، لەوانە زەردە ھەنجیر ، ڕەشە ھەنجیر ، ھەنجیری مۆر، سپییە ھەنجیر ، سەوزە ھەنجیر ، لە ڕووی قەبارەوە نێرە ھەنجیر پێش ھەموو جۆرێکە.
سودەکانی ھەنجیر
ھەنجیر بڕێکی زۆر کانزا و پێکھاتە بەسوودەکانی تێدایە بۆ جەستەی مرۆڤ و بەشداری دەکات لە دروستکردنی خرۆکە سوورەکانی خوێندا و کانزای مەگنسێوم بە جەستە دەبەخشێت ،ھەوڵبدەن لە ژمی بەیانیاندا ھەنجیر لەسەر سفرەکانتان ھەبێت ،لە گرنگترین سوودەکانی ھەنجیر:
1-سەرچاوەیەکی باشی کانزا و ڤیتامینە پێویستەکانە بۆ جەستەی وەک ڤیتامین بی شەش ،و کالسیۆم و پۆتاسیۆم و جەستە چالاک دەکات.
2-رێگری دەکات لە زیاد بونی کێش و  چارەسەرە بۆ قەبزی  بەھۆی ئەوەی بڕێکی باش ڕیشاڵ لە پێکھاتەیدا ھەیە.
4-ئێسکەکان دەپارێزێت ،ھەر دەنکێک ھەنجیری قەبارە مامناوەند بڕی 79 میلیگرام کالسیۆم لە پێکھاتەیدا ھەیە و توانایەکی باشی ھەیە لە بەھێزکردنی ئێسکەکاندا.
5-جوڵەی گەدە ئاسان دەکات و بەھۆی بونی پێکھاتەی شەکری ساددە تیایدا.
6-سەرچاوەیەکی باشی پێکھاتەی دژە ئۆکسێنەرەکانە:کوپێک ھەنجیر بڕی %50 پێکھاتەی دژە ئۆکسێنەرەکان بۆ جەستە دابین دەکات بەمەش خانەکانی جەستە دەپارێزێت و ڕێگری دەکات لە ڕودانی ھەر گۆڕانکاریەک لە خانەکانی جەستەدا.
7-مێشک بەھێز دەکات و دەمارە خانەکان چالاک دەکات.
8-ڕێگری دەکات لە توشبون بە ھەستیاری پێست
١٥٩٣
ساڵی ١٥٩٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ھەنجیر
سودەکانی ھەنجیر
سەرچاوە (1)
١٥٩٣
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٩٣
ھەنجیر
جۆرەکانی ھەنجیر لە کوردستان دا
(ئەرزنی ، قەرانی ، دریک ، دیم(بوکتکا) ، ریباری ، بێناتی ، شنگاریی ڕەش ، شێنک (تێک بەر) ، ھێژیرا ڕەش ، تەفسک ڕەش ، رێخک ، تەفسک سپی ( دووبەر) ، شێک (دووبەر) ، شنگاری سپی ، ریحانی ڕەش ، ھیژیرا دیرک یا ئاڤی ( خواردنی) ، بایە ، بەیلامالی ، وەزیری ، ھەنجیرە ڕەش ، ھەنجیرە کێویلکە و چەند جۆری دیکەش لە دەڤەرە جیاجیاکانی کوردستان دا ھەن.
لە ناوەڕاستی مانگی مایس تا مانگی حوزەیران بەردەوام دەبێت ، قەبارەی زۆر گەورەیە ، لە ھەندێ شوێن دا پیی دەڵێن ھەنجیری باینجان ، چونکە کەمێک لە باینجان دەچێت ، بەڵام بە ھەنجیری ژەنگار ناوی دەرکردووە جۆرە ھەنجیرەکانی دی لە دوای مانگی گەلاوێژ پێ دەگەن ، لە کوردستانی باشوور ئەو جۆرانەی بە ناوبانگن وەک ھەنجیری ژەنگار ، ئاکرێ ، تەقتەق ، شەرەبۆت ، .... زۆر شوێنی دی لە سلێمانی و کەرکووک.
لە ھەندێ سەرچاوەی زانستی ھەندێ ناوی دیکەی ھەنجیر باسکراوە وەک ئەمەریکی ، ئەزمیری ، سادە ، کێوی ، ھەندێ جۆری دی ھەن بە تامەکانیان ناو دەبرێن ، وەک وردە ھەنجیر کە تامی زۆر خۆشە لە ڕووی بازرگانییەوە زۆر ڕەواجی ھەیە. گەڵای ھەنجیر لەگەڵ بەرەکەی لە کاتی لێکردنەوەی ئاوێکی لینجی سپی دەردەکات ، زۆر جار دەبێتە ھۆی پەیدابوونی ھەستیاری لە دەستی ئەو کەسانەی ھەنجیر دەڕنن ، بۆیە نابێ ھەنجیر بڕندرێ تاکو بە تەواوی پێ نەگات.
پیشەسازی ھەنجیر
لەبەرئەوەی ھەڵگرتنی ھەنجیر زەحمەتە ، یاخود بۆ کاتی درێژ ھەڵناگیرێت ، بۆیە زۆربەی لە ڕێگای وشک کردنەوە دەبێت. ھەنجیر بەتەنیا بەرەکەی ناخورێت ، بەڵکو گەڵاکەشی دەخورێت : چونکە کانزای زۆری تێدایە ، بە تایبەتی ئاسن ھەروەھا بڕێک پرۆتینی باشی تێدایە ھەرچەندە لە لای خۆمان سوودی لێ وەرناگیرێت تەنیا لە کاتی کۆکردنەوەی بەروبوومی ھەنجیر گەڵاکەی لە ژێر سندووقەکان دا و لەسەرەوەی دادەنرێت ، بۆ خاوێنی و مانەوەی شێداری لە ھەنجیرەکە. چونکە گەڵاکەی چەند ڕۆژێک دوای لێکردنەوەی بە تەڕی و شێداری دەمێنێتەوە. ھەنجیر میوەیەکی بەسوودە ، چونکە چەند جۆرە کانزای تێدایە ، بەشی زۆری تامێکی شیرینی ھەیە ڕێژەی شەکر تێیدا دەگاتە %١٩ و وزەیەکی گەرمی زۆر باشی تێدایە ، ئەوەیە لە میوەکانی دی جودای دەکاتەوە ، ئەوەیە ڕێژەی کالسیۆم و فسفۆری تێدا زۆرە و سوودی بۆ دروست کردنی ئێسک ھەیە. کە باس لە ھەندێک خۆراک دەکرێت وەک شیر کە ڕێژەی کالسیۆم لەھەر ١٠٠ گرام دا ٩٠ ملگم کالسیۆمی تێدایە ، ھەروەھا لە پاڵ ڕێژەی کالسیۆم ، فسفۆڕیشی تێدایە ، بۆیە ھەنجیر بۆ خواردن شان بە شانی شیرە لە سوودەکانی دا. ڕێژەیەکی چاکی ئاسن و مەگنسیۆم و ڤیتامین (A) و (C) و ترشەڵۆکی فۆلیک و زینگ و سۆدیۆم و ڕێژەیەکی پۆتاسیۆمی بەرزی تێدایە ھەروەک لە سەرچاوەکان دا ھاتووە.
ڕواندنی ھەنجیر
ھەنجیر کۆنترین درەختە لە ڕووی زەمین ، درەختێکە لەگەڵ دەست پێ کردنی وەرزی سەرما گەڵاکانی دەوەرێت ، ھەندێک جۆریان ھەن قەبارەی دارەکانیان زۆر گەورە دەبێت چ وەک قەدێکی ئەستوور ، چ وەک کۆزکردن بەھۆی شین بوونەوەی برالەکانی ، دارێکە لە زۆر سەرچاوە زانستییەکان باسی لێوە کراوە ، لەو ناوچانەی نیمچە فێنکن ، گەشە دەکات بۆیە لەو ناوچانە پتر دڕوێنرێت. بەتایبەتی ئەو دارانەی قەبارەیان ناوەنجییە ، لە لایەن میسرییە کۆنەکان لە دێر زەمانەوە ڕوێندراوە ، لە زۆر شوێنی پەرستگا و گۆڕستانەکانیان و لەسەر دیوارەکان ، وێنەی ھەنجیر کراوە. بۆیە لە زۆربەی ناوچەکانی میسر بە ڕووبەری فراوان داری ھەنجیر ڕوێندراوە ، بە تایبەتی لە لێوارەکانی باکووری ڕۆژئاوا و باکووری سینا و ھەندێک لە پارێزگاکانی کەناری نیل. ئەوەی پێویسە تێبینی بکرێت و لەبەرچاو بگیرێت. کەش و ھەوا ، زەوی لەبار ، جۆرەکانی بازرگانی و ڕیگای ڕواندن و قەڵاچۆکردنی گژوگیا و ئاودێری و ھەڵپاچین و کۆکردنەوەی بەروبوومەکان ھەروەھا کۆمەڵێ ھۆکاری سەرکەوتنی ڕواندنی ھەنجیر و چەند و چۆنی بەروبوومەکەی و نرخ و شێوەی پیشەسازی ، ئەوانەی ھەموو فاکتەرن بۆ گەشە سەندنی ڕەزگەری داری ھەنجیر.
جۆرەکانی بازرگانی
ھە نجیر ، لەو وڵاتانەی لێیان ڕوێندراوە بۆ چەند کۆمەڵەی سەرەکی دابەش دەبن ، وەک:-
ھەنجیری ڕەمەکی
ئەو جۆرە ھەنجیرانە بەردەگرن بێ ئەوەی پێویستیان بە چاکردن ھەبێت ، ئەو جۆرە ھەنجیرە زۆر کۆمەڵە لە خۆ دەگرێت ، ئەو کۆمەڵە دوو جار لە ساڵێک دا بەر دەگرێت ، جارێکیان پێی دەڵێن بەری سەرەتا ، دووەمیان پێی دەڵێن بەری سەرەکی ، ھەروەھا دوو جۆریان بێ ئەوەی گوڵ بکات گرێلە دروست دەکەن پاشان دەبنە ھنجیر ، ھەندێک لەو گرێلانە فڕێ دەدات بەڵام بەشی زۆری پێ دەگات و دەبێتە ھەنجیر. زۆرینەی ئەو جۆرانە بە تەڕێ دەخورێن ، بەڵام ھەندێکیان لەتکە ھەنجیر و مرەبا و نانە ھەنجیرییان لێ دروست دەکرێت. تام و بۆیان زۆر خۆشە بە تایبەتی لە وەرزی سەرما دا وزەیەکی چاک بە مرۆڤ دەبەخشێت.
ھەنجیری ئەزمیری
ئەو جۆرە ھەنجیرە لە زۆر شوێندا بە ناوبانگە ، بەشی ھەرە زۆری بەروبوومی ئەو جۆرە وشک دەکرێتەوە ، بەڵام جیاوازیی ئەو جۆرە لەوەدایە کە بێ چاک کردنی دەنکە ھەڵاڵەکانی بەر ناگرێت ، کە لەو جۆرە دارە چاککراوانە پەیدا دەبن.
بەڵام دەکرێت کۆلێژەکانی کشتوکاڵ لە کوردستان دا ئەو ئەرکە بخەنە ئەستۆی خۆیان ، چونکە ناوچەکانی کوردستانی باکوور ھیچ جیاوازییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ باشووردا نییە.
ڕێگاکانی ڕواندنی ھەنجیر
زۆر ڕێگا ھەن بۆ دروستکردنی رەزی ھەنجیر لەو شوێنانەی ئاودانیان ھەمیشەییە. ئەو ڕەزانەی ئاسایین کە لە ھەمان شێوەن ، نێوان دارێک لەگەڵ دارێکی تر (٤م X ٤م) دەبێت، قەبارەی ئەو دارانە گەورەن لەھەر لایەکی لق و پۆپ بڵاوە دەکات ، ئەوەیان شێوە زانستییەکەیەتی ، بەڵام ڕواندنی چڕ و پڕ ھەیە، نزیکی ڕواندنی دارەکان لە یەکتر ( ٢م X ٢م) دەبێت ، ئەوەش بۆ ئەوەیە قەبارەی بەژن و باڵای دارەکان بە بچووکی بمینێتەوە. ھەروەھا شێوەی تریش ھەیە ، پێی دەڵێن رەمەکی ، ئەو جۆرە شێوازێکی دیاری نییە ، بەڵکو دارەکان ھێندە نزیکن تێک ئاڵاون ، بۆ ئەو جۆرە ڕەزانە زۆر ئاستەنگی دێتە پێش ، چ لە کاتی ئاودان یان بژارکردن یان کۆکردنەوەی بەروبوومەکەی. ھەروەھا ناتوانرێت قەڵاچۆی نەخۆشییەکانی بکەیت. ئەو شێوەیە لە دێر زەمانەوە وەک ڕێگایەک بۆ چەند ساڵێک بەروبوومەکەی ھەبووە، پاشان دارەکان نەخۆش دەکەون تا ئێستاش ئەو جۆرە ڕەزانە لە کوردستان دا ھەن.
پەینکردنی ڕەزی ھەنجیر
پێویستە ئەوەی ڕەزی ھەنجیری ھەیە ، بە تەواوەتی ڕێنمایی زانستی لەبەرچاو بگرێت ، چونکە ئەگەر پێدانی پەینی پێویست و ئەو ڕێژانەی دایری دەکرێت بەپێی پێویسی نەبێت ، بۆ ئەو زەوییەی ڕەزی ھەنجیری لێ کراوە ، کاردانەوەی خراپی لێ دەکەوێتەوە.
چونکە پەینیی ئاژەڵ یان پەینیی کیمیایی ، ڕادەکەی ئەگەر بە شێوەیەکی پێویست نبێت ، کار دەکاتە سەر ڕێک و پێکی بەرووبووم و سەوزبوونی درەخت، بەرنامەی پەیین کردنی داری ھەنجیر ( ١٥ – ٢٥ ) مەتر سێجا دەبێت بۆ ھەر دۆنمێک ، ھەروەھا ھەمان ڕێژە بۆ جۆرەکانی دیکەش ، پەینیی سۆپەرفۆسفات لەگەڵ یەک مەتر سێجا تێکەڵاو دەکرێت لە وەرزی زستان دا دەدرێتە دار ھەنجیر راکو بەروبوومەکەی چاک و زۆر بێت.
ھەروەھا پێویستە پەینیی کانزایی بە ڕێژەی (٨٠ ١٠٠گم) ئازۆتی خاوێن بۆ ھەر درەختێک ، بۆ یەک جار لە وەرزی بەھار لە مانگی ئادار و گوڵان دەدرێتە دارەکان، دوایی لەگەڵ گڵەکە تێکەڵاو دەکرێت ، بەڵام پۆتاسیۆم بۆ ھەر فەدانێک بە ڕێژەی ٥٠ – ٧٥ گم دەدرێتە ڕەزی ھەنجیر.
ھەڵپاچینی ھەنجیر
لە ڕاستیدا ھەنجیر ھەلپاچینی ناوێت ، پەروەردەکردنی وەک جۆرەکانی دیکەی میوە نییە تەنیا دوو ڕێگاش ھەیە بۆ پەروەردەکردنی ھەنجیر:-
ئەو ڕیگایە یە کە پەروەردەی ھەنجیری پێ دەکرێت ، کە نێوان دارەکان کراوەبن ، ئەگەر دارەکان بە تەنکی ڕوێندرابوون واتا دارەکان کەمێک لێک دوور بوون.
زۆر ڕێگا بەکارھاتوون بۆ ھەڵپاچینی داری ھەنجیر ، بەڵام ھەر وڵاتێک شێوەی خۆی ھەیە ، ھەروەھا ھر جۆرێک تایبەتمەندێتی خۆی ھەیە ، بۆ کردارەکانی ھەڵپاچین وا باو بووە ڕەزی کۆن ھەڵپاچینی لە زستان دا بۆ نەدەکرا. بەڵام ئێستا ڕێنمایی و ئامۆژگارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو لقانەی تەمەنیان لە ساڵێک پتر نییە لە وەرزی زستان وا چاکە ھەڵبپاچرێن ، ھەروەھا بە چاکی دەزانن کە ھەڵپاچینی کورت پەیڕەو بکرێت ، واتا چۆن ھەڵپاچینی دیکەی ساڵانە دەکرێت ، بە ھەمان شێوە بکرێت ، تەنیا ھەنجیر جیاوازییەکی لەوەدایە ، لقە بچووکەکان ھەڵپاچینی بۆ دەکرێت تا بەروبوومێکی چاک و زۆر بدات.
کۆ کردنەوەی بەروبوومی ھەنجیر
ھەنجیر جیاوازیی ھەیە لەگەڵ زۆربەی میوەکانی دیکە دا ، کە بە درێژایی وەرزی بەرگرتن ، بەرەکەی پێ دەگات ، دەکرێت بەرەکەی کۆ بکرێتەوە. چونکە بەری ھەنجیر زوو تێک دەچێت ، ئەگەر لە کاتی خۆیدا نەبێت. تەنیا ئەو جۆرانە نەبێت کە دەکرێت بڵێین نوێن. کە بەرەکەیان بۆ ووشک بوونەوە بەکاردێت ، کاتی پێگەیشتنی بەرەکەی دیاری دەکرێت ، چەند پێوانەیەکی تایبەتی ھەیە ، وەک گەیشتنی بە قەبارەی تەواو ، ڕەنگی توێکڵەکەی دەرەوەی ، شل بوونی بەرەکە، لەبەر ئەوە دەبێت ھەر دوو رۆژ جارێک بەرەکەی کۆ بکرێتەوە و بخرێتە ناو سندووقی تایبەت چونکە پلەکانی گەرما ناگەنە ئاستی پێویست یاخود بەسەر دەچێت. بەروبوومی ھەنجیر جیاوازییەکەی بۆ باری ژینگە و چاودێری و جۆر و خەسڵەتی ئاخ و گڵەکە و ڕێگاکانی پەروەردە بەگشتی دەگرێتەوە، ڕەزی ھەنجیر لەھەر فەدانێک بەگشتی ئەو بەروبوومەی ساڵانە دەیدات لە نێوان ( ٢ – ٧) تەن دەبێت.
پێکھاتەی ھەنجیر
بەری ھەنجیر وەک لە سەرەتا دا باسمان کرد میوەیەکی خۆشە و پێکھاتەی بەرەکەی بە ڕێژەی زۆری ئاوێتەی زۆری تێدایە، وەک کاربۆھیدرات و ئاوێتەی کالسێۆم کە سوودێکی گەورەی ھەیە بۆ دروستکردنی ئێسک لە لەش دا ھەروەھا ئاوێتەی ئاسن کە ڕاستەوخۆ ، خوێن پێک دەھێنێت. زۆر ڕێگا ھەن بۆ زۆر کرنی ھەنجیر وەک:-
دوای ئەوەی ئەو جۆرانەی کە مەبەستە زۆر بکرێن بەپێی پێویست ، کۆ دەکرێتەوە بە مەرجێک پێگەیشتبن ، پاشان وشک دەکرێنەوە ئینجا تۆووەکەی جیا دەکرێتەوە و دەخرێتە ناو خۆڵەمێش یاخود ناو ھەندێک ماددە کە دەیپارێزێت ، دواتر تێکەڵاو دەکرێت و لە شوێنی بێ شێ ھەڵدەگیرێت ، تاکو سەرەتای مانگی ڕەشەمێ لەناو سندووق یان لەناو دووکان دا دەچێنرێت بە مەرجێک زۆری پێکھاتەی گڵەکەی زیخ بێت و ناوە ناوەش بە ڕشاندنی زۆر ورد ئاو بدرێت تاکو چەکەرە دەکات. لە تەمەنی یەک ساڵی دا دگوازرێتەوە بۆ شوێنی ھەمیشەیی. ئەو ڕێگایەش بە نواندنی ئەو برالانە دەبێت ، کە قەدەکانیان شلە لە تەک درەختی دایک ، لەسەرەتای وەرزی بەھار و ساڵی یەکەم دا، دەخرێتە ژێر زەوی تا کۆتایی وەرزی زستانی ساڵی دووەم کۆمەڵێ ڕەغ و ڕیشە درووست دەکات ، پاشان لە درەختی دایکانە جیا دەکرێتەوە لە شوێنی ھەمیشەیی دا دەڕوێنرێت ، دەکرێت لە سەرەتای پایزی ساڵی یەکەم دا لە درەختی دیکانە نیوە بڕ بکرێت ، تاکو پتر ڕەغ دروست باکت، بەڵام یەگەر ھەندێک زەوییەکە بێ ئاو بوو ووشک دەبێت بۆیە وا چاکە ساڵی دوایی ببڕدرێت و جیا بکرێتەوە.
ڕێگای پەل ئاسانترین ڕێگایە بەتایبەتی لە لق و پۆپانەی کە سەوز بوون ، بەڵام تەمەنی لە ساڵێک گەورەتر نەبێت ڕێژەی سەرکەوتنی لەناو سندووق %٩٩ دەبێت، بە مەرجێک ڕێژەی (زیخ) ١٠/٨ بێت لە شوێنی نیمچە سێبەر بێت، ھەروەھا بێ ئاو نەکرێت ، پاشان نابێت پەلەکان (١٥سم) درێژتر بێت تەنیا یەک چرۆ لەسەر ڕووی ڕواندنەکە بێت. بەڵام بۆ ڕواندنی لە ناو زەوی دا ، دەکرێت تا (٣٠سم) درێژ بێت ، وا چاکترە ئەگەر بڕینی پەلەکە لە ژێر گرێ بێت ، ڕاست ببڕدرێت ، ئەگەر بڕینەکە لەسەرەوەی گرێ بوو دەبێ لانیو ببڕدرێت.
چارەسەر بە ھەنجیر
أ‌-	شیری ھەنجیر لەگەڵ گیراوەی گەڵای داری ھەنجیر وەکو مەڵھەم بەکاردێت بۆ کەمکردنی ئازاری مایەسیری پێش نووستن و لەکاتی بەیانیان. ب‌-	وەکو مەڵھەم بۆ چارەسەرکردنی زیبکەی دەموچاو (حب الشباب) و نەخۆشییەکانی گەڕی و صەدەف ڕۆژی (4) جار. ت‌-	بۆ کێشەکانی ھەرسکردن و ناتەواوی سووری مانگانە دەبێت یەک کەوچکی چێشت خۆر لە شیری ھەنجیر (گیراوەی سپیی ئاوی دارەکە) لەگەڵ دوو کەوچکی ھەنگوین تێکەڵاو دەکرێن لە ناو یەک کوپی شیر ڕۆژی (4) کەوچک پێشی کاتی سووری مانگانە بە (3) ڕۆژ دەخورێت.
ئاش قەڵا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزیڕۆم پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەرزەڕۆم
پارێزگای تۆتۆمی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن
دێوەزناو
دێوەزناو (Dêweznaw، ) دێیەکە لە گوندستانی ژریژە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی دێوەزناو بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٤٤٩ کەس لە ١١٩ بنەماڵەدا بووە.
١٥٩٤
ساڵی ١٥٩٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٩٤
چوبێک
چوبێک شارۆچکەیەکی شارستانی ھەمەدانیە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦٧٩١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پارێزگای خەتلان
ئارمان لویی دو گۆنتۆ بیرۆن
ئارمان لویی دو گۆنتۆ بیرۆن سەرباز و سیاسیی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٧ پۆل:مردووانی ١٧٩٣
نولوەند
نولوەند شارۆچکەیەکی شارستانی دەروازە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٥٢١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تاجیکستان
١٥٩٥
ساڵی ١٥٩٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٩٥
کەرکووک
وێنۆک|250x250پیکسڵ|[[قەڵای کەرکووک|کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٠ دا]] کەرکووک (، بە ئاشووری: ܐܪܦܗܐ) شارێکە کە لە ڕووی دانیشتووان و مێژووەوە کوردستانییە و دەکەوێتە باشووری کوردستان کە پێکھاتووە لە نەتەوەکانی کورد کە زۆرینەن بە دوایدا عەرەب، تورکمانی عێراق(ئازەری) لە پاشان کلدان و ئاشووری. کەرکووک وەک کوردستانێکی بچووک وایە کە ھەموو ئەو نەتەوانەی لێ دەژێن کە لە کوردستانیشدا ھەن، سەرەڕای ئەوەی کە لە ڕووی سیاسییە عێراقێکانەوە وەک «عێراقێکی بچووک» ناو دەبرێت، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو واتایە بە دووبارە تەعریبکردنەوەی کەرکووک واتاکەی دێت لەبەر ئەوەی شاری مووسڵ ، کە زۆربەی دانیشتووانی ناوشارەکە عەرەبە، دەبوایە وەک عێراقێکی بچووک ناو ببرێت، نەک کەرکووک، ئێستا کۆی دانیشتووانەکەی بریتییە لە نزیکەی ملیۆنێک و پەنجا دوو ھەزار کەس لە شارەکەدا.
ناوی کەرکووک
لە سەرچاوەیەکی تری مێژووەوە لەمێژووی سۆمەرییەکانەوە ھاتووە دەڵێت: ناوی کەرکووک لە (کارکوک)ەوە ھاتووە بە واتای کاری تەواو یان ئیشی ڕێکوپێک کەواتە ئەمە جێی سەرنج و تێڕامانە بۆ ئەوانەی کە کەرکووک بە کوردستان نازانن و بە ماڵی تورک و عەرەبی دەزانن لەگەڵ ئەوەشدا کە ھەرسێ ناوی (باباگوڕگوڕ) و (کورکوا) و (کارکوک) ھەر کوردییە و بەڵگەی کوردستانی بوونی کەرکووکە لە چەند ھەزار ساڵ لەمەوبەرەوە. (دەبێت ناوی نەجەف و کەربەلا یان سەماوە کوردی بێت و بڵێین ئەو شارە عەرەبییە یان بەپێچەوانەوە.. ! یان کورد چی دەکات لە واسط و کووت ئەگەر ھێز و دەسەڵاتێک و بەرژەوەندیی یەک نەیبردبێت کەواتە لە ڕاستیدا عەرەب لە کەرکووک چی دەکات ئەگەر دەسەڵات و میریی عێراق خۆی نەیھێنابن بۆ کەرکووک؟). ھەروەھا بەو شێوەیەش تورکمان وەچەی وەچەکانی عوسمانییەکانن (١٥١٤). عەرەبەکانی کەرکووکیش کە ھەندێک پێیان دەڵێن عەرەبی ڕەسەن ئەوانیش خەڵکی باشووری عێراقن و بە ئاشکرا ھێنراون بۆ کەرکووک و جێگەی ئەو خێزانە کوردانەیان پێ پڕکردوونەتەوە کە نزیکەی سەدەیەکە دەریان کردوون و ئاوارەی شوێنەکانی تری کوردستان و وڵاتانی ترن. (بۆ ئاگاداری و سەرنجی کاربەدەستانی کوردستان: تورکمان و عەرەب لە پلان داناندان لە کەرکووکدا وەکو چۆن بەغدا و ئەنقەرە گفتوگۆیان لێکردووە بە ھەمان شێوە). ناو ناوبانگی بەرھەمی نەوتی ئەم شارە دەوڵەمەندە ئەوەیە کە دووھەم نەوتە لە جیھاندا بۆ پاکی و باشی و گرانی و ھەروەھا گەورەترین سامانی ئابووری نەتەوەییی (National Economics) گەلی کوردە. بەڵگەیەکی تری بە کوردستانی بوونی کەرکووک سەرژمێری دانیشتووانەکەیەتی لە ساڵی (١٩٥٧)دا بۆ نموونە: ژمارەی دانیشتووانی شاری کەرکووک بەکورد و عەرەب و تورکمان و کلد و ئاشوورەوە بۆ ساڵی (١٩٥٧) دەکاتە (٢٧٩٠٠٠) کەس کە (١٧٨٠٠٠)ی کورد بووە بەڵام سەرژمێری ساڵی (٢٠٠٣) دەکاتە (٧٥٦٠٠٠) کەس زیاتر لە (٤٠٠٠٠٠)ی کورد بووە ئەمە بێجگە لەو کوردە ئاوارانەی کە بێلانە و دەربەدەرن و ھەتا ئێستاش (٥٠٠) خێزان لەو ئاوارانە نەگەڕاونەتەوە سەر زێدی باوباپیرانیان لەبەر بێدەرامەتی و باری ناھەمواری ماکی لاواز و پشتگوێخستنی دەسەڵاتی کوردی و جەنگی ساردی (cold war) نێوان یەکێتی و پارتیدا زیانمەندبوون. وێنۆک|Aerial Kirkuk
ژمارەی دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی شاری کەرکووک لە ساڵی ١٩٤٧ (٦٩٥٢٦) کەس بووە:
ژمارەی دانیشتووانی خەڵکی شاری کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٧) بەم جۆرە بووە:
لە ھەمان ساڵی (١٩٥٧)دا ژمارەی کرێکار و کاربەدەستانی کورد لە کۆمپانیای نەوتی کەرکووکدا لە سەدا ھەشتا (٨٠٪) بووە بەڵام سەرژمێری کردنی کرێکاری کورد لە ساڵی (٢٠٠٣)دا لە سەدا بیست (٢٠٪) بووە. ئەمە بەڵگەی ئەوپەڕی شۆڤێنیستی بەعس و دەوڵەتی عێراق دەر دەخات کە چۆن ساڵ لەدوای ساڵ کوردیان نان بڕاو و دەربەدەر کردووە. لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی شاری کەرکووک ١٫٢٦ ملیۆن کەس بووە. وێنۆک|نەخشەی کەرکووک
گەڕەکەکان
گەڕەکەکانی شاری کەرکووک:
ھێنانی عەرەب بۆ خاکی کوردستان
چونکە لەپێش ئەو ڕێکەوتەدا (١٩٢١ پاشایەتی) و لەدوای ئەو ڕێکەوتە (١٩٥٧)ەوە دەسەڵاتی عێراق بە ھەموو جۆرەکانییەوە ھەر خەریکی ھێنانی عەرەب بوون لە باشوورەوە بۆ کەرکووک و ناوچەکانی کوردستان و بەتایبەت ناوچەی حەویجە کە ئێستا لە سەدا ھەشتا (٨٠٪)ی عەرەبی سوننەیە و ھەندێک تورکمانی تێدایە بەڵام لە بنەڕەتدا قەزایەکی سەر بە شاری کەرکووکە و خاکی کوردستانە بەداخەوە ئێستا شوێنی بەعس و عەرەبستانێکی تەواوە. ئامار و سەرژمێری دانیشتووانی قەزای حەویجە نزیکەی چوار سەد و پەنجا ھەزار (٤٥٠٠٠٠) کەسە و دووری حەویجە لە شاری کەرکووکەوە ٣٠ کیلۆمەتر دەبێت لە باشووری کەرکووکەوە زۆربەی زۆری خەڵکەکەی لە عەرەبی ھاوردەی سوننین و لە عەشرەتی (جبور، شمر، عبید) ن.
شاری خانەقین (خانقین) عەرەبی ھاوردەی زۆر بوو بەڵام دوای ڕزگارکردنی لە دەسەڵاتی بەعسی بەغداد دوو جار (١٩٩١ / ٢٠٠٣) ڕێژەی زۆریی عەرەبەکان ڕۆیشتن و گەڕانەوە بۆ باشووری عیراق کە لێوەی ھاتبوون بەڵام کەرکووک و شەنگال و مەندەلی و ھەندێ ناوچەی تری بەعەرەب کراوی کوردستان عەرەبەکانی ھەرتێدا ماون و خۆیان و دەسەڵاتی ناوەند بەعێراقی دەزانن. خانەقینیش دووەم شاری نەوتیی کوردستانە و پاڵاوگەی ئەڵوەن (الوند) ڕۆڵێکی ئابووری گەورەی ناوچەکەیەو وزەی کارو بەرھەمی ڕۆژانەی ڕۆژی دوازدە ھەزار (١٢٠٠٠) بەرمیل نەوت بەرھەم دەھێنێت. ئاوی ئەڵوەن کە بە ناوەڕاستی خانەقیندا تێدەپەڕێت ئەو شارە دەکات بە دووبەشی زۆر جوان و ڕەنگین و چەندەھا گۆرانی و بۆنە ھەیە لەسەر ئاوی ئەڵوەن و بووەتە سومبوولی جوانی و ئاوەدانی شاری خانەقین. خانەقین شارێکی دەوڵەمەندو جوانە بێ لەبەرھەمی نەوتیی خاکێکی بەپیتی بەرفراوانی میوەجاتەو چواردەوری ئەم شارە بەباخ و بێستان ڕازاوەتەوەو بەناوبانگە بە (خورما، ھەنار، پرتەقاڵ، لالەنگی، قەیسی، ھەڵوژەو.. ھتد). خانەقی بەزمانی کوردی وشێوەزاری کەڵھوڕی و گۆران دەپەیڤن و زۆربەیشیان شێوەزاری سلێمانی دەزانن و خەڵکەکەی بەخەڵکێکی ڕۆشنبیر ناویان ھەیە. ھۆزو تیرە کوردییەکانی کە لەوێدا دەژین زۆرن و ئەمەش ناوی ھەندێکیانە: (شوانی، باجەڵان، ئەرکەوازی، دەلۆ، جاف، تاڵەبانی، کاکەیی، ھەمەوەند، سوورەمێری) گەورەترینیان لە کەرکووک (شوان)یە.
باس لە مێژووی دوێنێ و ئەمڕۆی کەرکووک بکەین سەرتاپای ئەم شارە گۆڕاوەو بەعەرەب کراوەو ھەتا ئێستاش کەساڵی (٢٠٠٨)ەو (٥) پێنج ساڵیشە کەرکووک لەدەست زووڵمی بەعسی یەکان ڕزگاری بووە کەچی (٥٠٠) خێزانی کوردی ئاوارەی کەرکووک ھەتا ئێستاش نەگەڕاونەتەوە بۆ کەرکووک کە ئەمەش گوێپێنەدان و بەتەنگەوە نەھاتنی دەسەڵاتی کوردی دەسەلمێنێ و بێجگە لە بەرژەوەندی تەسکی پارتایەتی و شەڕی ساردو کێبڕکێی خراپی پارتایەتی و کێشەی ناوخۆو.. ھتد کە بووەتە ھۆی لەبیرکردن و پشتگوێ خستنی ئەم شارە گرنگە کەبڕبڕەی پشتی ئابووری و ماکی وڵاتی کوردستانە بە ھەر چوار پارچەکەیەوە.
نەوتی کەرکووک
نەوتی عێراق کەئێستا بەروبوومەکەی بۆ دەسەڵاتی ناوەندەو نەوتی کەرکووک لە سەدەدا چلی (٤٠٪) ئەو بەرھەمەیە کەبۆ عێراقە تەنھا لەکۆی ھەموو بەروبوومی ئابووری عێراق تەنھا لەسەدا حەڤدەی (١٧٪)ی بۆ کوردستانە کەزۆرکەمە لەچاو ڕێژەی بەرزی ئابووری عێراق لەڕاستیشدا ئەو بەرھەمە ئابووری و ماکی یە ناچێتە بەردەم پارلەمان و ڕاستەوخۆ یارمەتی میللەتی کوردی پێبدرێت بەڵکو لەسەدا پەنجاودووی (٥٢٪) بۆ پارتی و لەسەدا چل و ھەشتی (٤٨٪) بۆ یەکیتی یە و ئەوانیش یارمەتی ھاوپەیمانانی خۆیان دەدەن بەو پارەیە وەکو پارتە بچووکەکانی کوردستان. ڕاستە لەباری یاسایی یەوە دەبێت پارتە بچووکەکان یارمەتی بدرێن بەڵام ئەو پارەیە وەکو دەم چەور کردنێک وایە بۆیان بۆیە لەدووای حەڤدە (١٧) ساڵ و ھەتا ئێستا بەو ھەموو خراپەکاری و کەم و کوڕی و پشتگوێ خستنەی خەڵک و وڵات لەکۆی بیست (٢٠) پارتی بچووکی کوردستانیی تەنھا پارتێک ورتە ناکات و ڕەخنە ناگرێت لەدەسەڵات کەبەڕاستی جێی داخ و نیگەرانی یەو ھەتا ئێستاش بەرھەڵستکارێکی (opposition) ڕاستەقینەو یاساییمان نی یە لەپەرلەمانی کوردستاندا. (ڕەخنە لەدڵسۆزی یەوە دێت کەمرۆڤ مشووری کارێک دەخوات بۆ جوانترو باشترکردنی ئەوکارە ئەگەر ڕەخنەکە دروستکەربێت نەک ناوو ناتۆرەو وشەی بازاڕیی ناشرین.. کورد خۆی دەڵێت: دۆست ئەوەیە دەتگرێنێ.. ھتد).
پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)
لەڕاستیدا باشووری کوردستان لەگەڵ وڵاتی عێراقدا سنووری ڕاستەقینەی خۆی دیارە پێش پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) وپلانی ئینگلیزو فەرەنسا و تورکیا بۆ دابەشکردنی کوردستان سنووری باشووری کوردستان لە شاخی حەمرینەوە دەست پێ دەکات کەنزیکەی (١٣٠ کم) (حەمرین / بەغداد ١٣٠ کم) بەرەو باکووری بەغداو ئەولای کەرکووکە بەڕووی عێراقداو بەغدادا کەپایتەختی عێراقەو سنووری حەمرین (١٢٠ کم) (حەمرین / کەرکووک ١٢٠ کم) دەبێت بەرەو کەرکووک کەواتە دووری شاری کەرکووک بۆ شاری بەغداد کە پایتەختی عێراقە (٢٥٠ کم) دەبێت.
نەتەوەکانی کەرکووک
وتارە سەرەکییەکان:کورد، تورکمان، عەرەب، کلد و ئاسور
سەرچاوەکان
کەرکووک پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:قاعیدە لە عێراق پۆل:ئاشوور پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ. ز پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز پۆل:پارێزگای کەرکووک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
بڕیارنامەی ٣٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١
فەقێکان
فەقێکان (Feqêkan، ) دێیەکە لە گوندستانی ژریژە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی فەقێکان بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٧٦ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
فڕۆکەی ڕادارڕەوێن
وێنۆک|فڕۆکەیەکی رادارڕەوێنی [[ئێف-١١٧ نایت ھۆک]]
فڕۆکەی رادارڕەوێن یان فرۆکەی دزەکی (بە ئینگلیزی: Stealth aircraft) جۆرێک فڕۆکەیە کە کەڵک لە تێکنۆلۆژی رادارڕەوێنی وەردەگرێ تا کەمتر ببیندرێ و ڕادار ھەستی پێ نەکا.
بڕیارنامەی ٣٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٨١١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
سەڵاحەدین بەھائەدین
سەڵاحەدین محەممەد بەھائەدین سادق (عەرەبی: صلاح الدين محمد بهاء الدين) سیاسی و نوسەرێکی کوردە، لە دایک بووی ١/٧/١٩٥٠ ی شارۆچکەی تەوێڵەیە، لە نزیک شاری ھەڵەبجە، دەرچوی (دار المعلمین) ی ساڵی ١٩٦٨ و ١٩٦٩، ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی حوکمی عێراقیە لە نێوان ساڵەکانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٤، وە ئەمینداری گشتی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان ە.
نوسین و کاری فیکری
سەڵاحەدین بەهائەدین گرنگیێکی زۆری داوە بە ھونەر و ئەدەب و ڕۆشنبیری هزری و بانگخوازی، چەندین کۆبونەوە و کۆڕ و بڵاو کراوە و نوسینی لەم بوارانەدا هەیە بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی.
سەرچاوە دەرەکیەکان
= سەرچاوەکان =
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە پۆل:ئیسلامییەکانی کورد پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
ئیقلیدس
ئیقلیدس، ئیقلید یان یوکلید (بە یۆنانی: Εὐκλείδης، ئێوکلێیدیس)، لەدایکبووی ٣٠٠ی پ. ز، بیرکارێکی یۆنانی بوو کە بە «باوکی ئەندازە» ناوی دەرکردووە. کتێبەکەی بە ناوی توخمەکان یەکێک لەو کارانەیە کە زۆرترین کاریگەرییان ھەبووە لە مێژووی بیرکاریدا، بە چەشنێک کە ھەر لە کاتی بڵاوبوونەوەیەوە ھەتا کۆتاییی سەدەی ١٩ھەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم کتێبی سەرەکیی وانەبێژی بووە بۆ فێرکردنی بیرکاری (بەتایبەت ئەندازە). لەو کارەدا پرەنسیپەکان و بنەواشەکانی ئەو زانستەی کە ئەمڕۆژە پێدەوترێ ئەندازەی ئیقلیدسی لە ژمارەیەکی کەم بەڵگەنەویستەوە ھەڵھێنجراون.
ژیان
شوێن و مێژووی لەدایکبوون و مردنی ئیقلیدس و ھەروەھا ھۆی مردنی نادیارە، بەڵام مێژووناسان وای بۆ دەچن کە ئیقلیدس دەوروبەری ساڵی ٣٠٠ی پێش زایین لەدایک بووبێ.
کارەکانی
کتێبی توخمەکانی ئیقلیدس لای بێرتراند ڕاسڵ یەکێکە لە شاکارەکانی ژیری یۆنانی کۆن. ڕەسڵ لە باسی توخمەکاندا ئەڵێ کە ئیقلیدس وەک ئەفلاتوون کەمتر بایەخی داوە بە سودە کرداریەکانی کارەکانی. ھەروەھا ئەڵێ کە ڕۆمانیەکان زۆرتر بایەخیان بە سودی کرداری داوە بۆیە کارەکانی ئیقلیدسیان لا گرنگ نەبوە. ھەروەھا ئەڵێ ئیمپراتۆرێکی بەیزەنتینی کۆپیەکی توخمەکان ئەدا بە خەلیفەیەی عەرەب لە نزیک ٧٦٠ز و دواتر ھارونە ڕەشید نزیک ٨٠٠ز وەری ئەگێڕێتە سەر عەرەبی، ھەروەھا ئەڵێ کە تەنھا کۆپیەکی توخمەکان کە تا ئێستا مابێت لەو وەرگێڕانە عەرەبیەوە وەرگێڕدراوەتەوە لە ١١٢٠ز و ئەمەش وای کرد کە خوێندنی ئەندازە دووبارە زیندوو ببێتەوە لە ڕۆژاوا. توخمەکان یەکێکە لە کتێبەکانی ئەقلیدس کە بە ڕەواجترین کتێبی ئەندازەیی دادەنرێت لە ڕۆژئاوادا. کتێبەکە لە ١٣ بەش پێکدێت، ماوەی دوو سەدە بەبێ دەسکاری مایەوە بەڵام دواتر کەمێک دەسکاری کرا ئەقلیدس دەیویست ھەرچی زانستێک پەیوەندی بە ماتماتیک و ئەندازیاریەوە ھەبوو لەو کتێبە جێیان بکاتەوە لە پاڵ بیرۆکە و بیردۆزەکان خۆی. ئەقلیدس لە کتێبی توخمەکان زانستی ئەندازیاری شیدەکاتەوە و بیردۆزە بنچینەییەکان چوارگۆشە و سێ گۆشە و بازنە لێکدەداتەوە ھەروەھا باسی بیردۆز و ڕێژەییەکانی فیساگۆرس دەکات. دوای نزیکە ٢٣٠٠ساڵ ھێشتا ئەقلیدس کاریگەری لەسەر زاناکان ماوە و کتێبەکەی کاری پێدەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیقلیدس پۆل:ماتماتیکزانانی یۆنانی پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ی پ. ز پۆل:مردووانی سەدەی ٣یەمی پ. ز پۆل:تیۆریی ژمارەکان پۆل:مردووانی سەدەی ٣یەمی پ.ز پۆل:ماتماتیکزانەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ی پ.ز پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
مانی
وێنۆک|چەپ مانی (بە فارسی ناوەندی و سوریانی: Mānī، بە یۆنانی: Μάνης، بە لاتینی: Manes و ھەروەھا Μανιχαίος)(٢١٦ز - ٢٧٦ز)، پێغەمبەری ئێرانی سەدەی سێھەم و بناخەدانەری ئایینی مانیچیزم بوو. ئەو لە پەرتووکەکەی خۆیدا بۆ نواندنی مەبەستەکانی لە وێنەکێشان کەڵکی دەگرت و لە ماوەیەکی کەمدا پەیڕەوی زۆری لە دەوری خۆی کۆکردەوە. بەڵام دواتر پێش ئەوەی کاری خۆی بە تەواوی ئەنجام بدات لەلایەن بەھرامی دووەم پادشای ساسانیەوە کوژرا.
مانی لە ھۆنراوەی کوردی دا
لە وێژەی کلاسیکی کوردیدا مانی وەکو نیگارکێشێکی گەورە ناوبراوە. لە یەکێک لە ھۆنراوەکانی نالیدا ئاماژە بە ناوی مانی کراوە وەکوو وێنەکێشێکی گەورە و بەناوبانگ.
سالم دەڵێت:
پۆل:مردووانی ٢٧٤ پۆل:مردووانی ٢٧٦ پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:وێنەکێشە ئێرانییەکان پۆل:شاعیرانی ئێرانی
بێدەر
بێدەر گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بێدەر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئەسکەندەربەگ و لە باشوور لەگەڵ گوندی قوڕاوە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کۆزەبۆرە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شێخ محەمەد.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پراگ
پراگ (بە چیکی: Praha) پایتەخت و گەورەترین شاری کۆماری چیکە. دەکەوێتە سەر ڕووباری ڤلتاڤا لە ناوەندی ناوچەی مێژوویی بۆھێمی. بە پێچەوانەی زۆرێک لە شارەکانی ئەورووپای ناوەڕاست، شارەکە لە جەنگی جیھانی دووەمدا بەشێوەیەکی بەرچاو وێران نەبووە و سیمای جوانی خۆی پاراستووە. ژمارەی دانیشتووانی یەک میلیۆن و ٢٠٠ ھەزار کەسە و ڕووبەرەکەی نزیکەی ٥٠٠ کیلۆمەتر دووجایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کۆماری چێک پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە کۆماری چێک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٩یەم پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی٨٨٠ پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا پۆل:شارەکانی کۆماری چیک
١٥٩٦
ساڵی ١٥٩٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
نەورۆزلو
نەورۆزلو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
نەورۆزلو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حاجی کەند و لە باشوور لەگەڵ گوندی زینالو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی باداملو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قوزلوی سەروو.
تایکی (میێ)
تایکی (大紀町,، تایکی-چۆ) شارۆچکەکەیەکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئابی ٢٠٢١ ڕێژەی دانیشتووانی بە ٧،٧٩٣٤ دەخەملێنرێت کۆی گشتی ڕووبەرەکەی بە ٢٣٣٫٥٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە خەملێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی پارێزگای میێ
دووریسان
دووریسان (Dûrîsan، ) دێیەکە لە گوندستانی شمشێر، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی دووریسان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٧٨٧ کەس لە ٢٧٦٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
ھاککردنی سۆنی پیکچەرز ئینتەرتەینمنت
وێنۆک|بارەگاى کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز ئێنتەرتەینمنت ل‏‏‏ە ‏‏‏ویلایەت‏‏‏ە‏‏‏ یەکگرتو‏‏‏ە‏‏‏کان لە ٢٤ی تشرینی دووەم ساڵی ٢٠١٤، لەناکاو ھەموو ھێڵ و کۆمپیوتەرەکانی کۆمپانیای سۆنی پیکچێرزی ژاپۆنی لەویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەکارکەوتن. ئەم کارا لەلایەن گروپێک بە ناوی پارێزەری ئاشتی، ناوی ئەو گروپە ھاککەرەیە کەبونە ھۆکاری ھێرشەکەی سەر کۆمپانیا جیھانیەکەی سۆنی و لەپرۆسەی ھاکەکە نەوەستان تا ھەموو داتاکانی سۆنیان بەتەواوی لەناوبرد. ھاککەرەکان ھەموو کۆگا زانیاریەکانی کۆمپیوتەرەکانیان سڕیەوە، سیستمی ئیمەیلیان بەتەواوی کوژاندەوەو گەلێک زانیاری تایبەتی کۆمپانیاکەیان کۆپی کردوەو لەو رۆژەوە چەندین فیلمی ھۆلیۆدیان کەچەندەھا میلیۆن دۆلاریان تێچوە بەشێوەی نایاسایی بڵاوکردۆتەوە.
زیانەکانی ئەم ھێرشە
یەکێک لەزانیاریە ھەستیارەکان کە ئەو ھاکەرانە توانیویانە دەستی بەسەردابگرن، زانیاری تایبەتی ٤٧ ھەزار کەسە کە لەو کۆمپانیایە کاردەکەن کەدیارترینیان سیلڤیستەر ستالۆن‌و جود ئاپاتۆوە. زیانێکی ماددی زۆر بەکۆمپانیاکە کەوتوە، بەجۆرێک تەنھا بۆ چاککردنەوەی کۆمپیوتەرەکانی، دەیان میلیۆن دۆلار دەبێت لەلایەن سۆنیەوە خەرجبکرێت. جیا لەوەش کۆی گشتی زیانەکانی ئەو ھاککردنە، بەنزیکەی ١٠٠ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی دەخەمڵێنرێت. ھەروەھا، ماوەی مانگێکە فەرمانبەرانی ئەو کۆمپانیایە لەلایەن ھاککەرە نەناسراوەکان دوچاوی چەندین ھەڕەشەی تیرۆرو کوشتن بونەتەوە.
بەرپرسیارانەی ئەم پرۆسیە
ئێف بی ئای راستەوخۆ دوای ھێرشەکە کەوتە لێکۆڵینەوە لەسەر روداوەکە. لەنوێترین بڵاوکراوەیدا، ئێف بی ئای بۆ میدیاکانی ئاشکراکردوە کەھێرشە وێرانکەرەکەو ھەڕەشەی ھاککەرەکان لەئەکتەرەکانی ھۆلیود ھۆکارن بۆ ئەوەی ئەم ھێرشە لەوانی دی جیاوازبکات. ھەروەھا ئێف بی ئای ئەوەشی ئاشکراکردوە کەسروشتی ئەو ڤایرۆس‌و ماڵوێرانیەی کە لەپرۆسەکەدا بەکارھاتوون، بەتەواوی وەک ئەو جۆرانەیە کەپێشتر لەلایەن کۆریای باکوور بۆ ھاککردنی دامودەزگاکانی ئەمەریکا بەکارھاتون.
کاردانەوەی نێودەوڵەتی
دوای راگەیاندنی ئەنجامەکانی بەدواداچون لەلایەن ئێف بی ئایەوە، باراک ئۆباما، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەسەر ئەو پرسە ھاتە دەنگ‌و رایگەیاند کەئەوانیش وەڵامیان بۆ کۆریای باکوور دەبێت. ئۆباما دەڵێت ئێمە بەشێوەیەکی ھاوسەنگ وەڵامدەدەینەوەو ئێمە لە شوێنێک‌و لەکاتێک‌و بەجۆرێک وەڵامدەدەینەوە کەخۆمان ھەڵیدەبژێرین ئۆباما ھەروەھا رەخنەی لەکۆمپانیای سۆنی گرت بەرامبەر دواخستنی بڵاوکردنەوەی فیلمی زە ئینتەرڤیو کەفیلمێکی گاڵتەجاڕیەو تێیدا گاڵتە بەکەسایەتی و سیاسەتی سەرۆکی کۆریای باکوور، کیم جۆنگ ئون، دەکات‌و ھەروەھا باس لەچۆنیەتی کوشتنی سەرۆکە گەنجەکە دەکات، لەلایەن رۆژنامەنووسێکەوە. سەرۆکی ئەمریکا ئەوەشی ئاشکراکرد کەئەوان تەنھا کۆریای باکوور بەتاوانباری ئەو ھێرشە لەقەڵەمدەدەن. بۆ ئەو مەبەستەش، واشنتن، وتوێژی لەگەڵ ژاپۆن و چین و کۆریای باشوور دەستپێکردوە بۆ بەدەستھێنانی پاڵپشتیان تاکو بتوانێت سنورێک بۆ کۆریای باکوور دابنێ، ئەم وڵاتانی ناوبروەیش پاڵپشتی تەواویان بۆ ئەمەریکا دەربڕی.
سەرچاوەکان
http://www.dailymail.co.uk/news/article-2869917/I-bet-Obama-likes-Kevin-Hart-Sony-Pictures-chair-Amy-Pascal-producer-Scott-Rudin-s-racist-email-
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پەیوەندییەکانی کۆریای باکوور و ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ھاککردن لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:تاوانەکانی ٢٠١٤ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:سۆنی پیکچەرز ئێنتەرتەینمنت
چێرمک
چێرمک یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئەرزیڕۆم ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٥٢٫٤٠٣ کەس بووە، کە نزیکەی ٤٠٫٣٥٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزیڕۆم پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەرزەڕۆم
بەندینخانەی ئاتیکا
بەندینخانەی ئاتیکا – بەندینخانەیەکی فرە ئەمنیە لە ویلایەتی نیویۆرک لەشارۆچکەی (ئاتیکا)،دوای ئەویە بەندینخانەکە لەساڵی ١٩٣٠دا نۆژەن کراوە لەو کاتەدا چەندین تاوانباری گەورەی لەخۆگرتووە.لەم بەندینخانەیەدا سیستەمی گازی فرمێسک ڕێژ لە گشت هۆڵ و ژووری کارمەندەکان و خانەی زیندانیەکان.جۆن سەلیڤان تاکە کەسە کە تاکو ئێستا توانیویەتی لەم بەندینخانەیە هەڵبێت.
بڕیارنامەی ٣٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئازاری ١٩٧٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٨٢٠‌ەم،   پەسندکرا.
بەندینخانەی ئاتیکا
ئاژاوەرگێڕیە بەناوبانگاکە
لە بەرەبەیانی ٩ی سێپتێمبەری ساڵی ١٩٧١ ، زیندانیەک لە خانەکەی ڕێگە نەدرا بێتە دەرەوە بۆ نانی بەیانی بەهۆی ئەوەی هێرشی کردبووە سەر ئەفسەرێکی پۆلیس ، ٥ لە هاوڕێکانی ئەم زیندانیە مانیان لەبەردەم خانەکەی ئەودا گرتبوو و داوای ئەوەیان دەکرد ئەوانیش لەژوورە قوڵ بدرێن وەک پشتیوانیەک بۆ هاوڕێکەیان.بەڵام مانگرتنەکەیان سوودێکی وای نەبوو ، بۆیە ئەوان بەجۆرێک توانیان ئەو هاوڕێیان لە خانەکەی خۆی بێنە دەرەوە و بەڕێکەوتن بۆ خواردنی نانی بەیانی.دوای ئەوەی یەکێک لە پۆلیسەکان درکی بەوە کرد کە زیندانیەکە بەشێوەیەکی نائاسایی لە خانەکەی هاتۆتە دەرەوە یەکسەر بڕیارێکی دەرکرد کە ئەوڕۆژە چوون بۆ مەیدان مەبەستی پشوو نابیت بەهۆی ئەم کارە نایاساییەوە.ئەم بڕیارە بووە هۆی تووڕەکردنی زۆربەی زیندانیان ، هەربۆیەش یەکێ لە ئەفسەرکان بەمەبەستی هێوکردنەوەی دۆخەکە چووە لایان تا قسەیان لەگەڵ بکات ، بەڵام کارەکان بەمشێوەیە نەدەڕۆیشتن کە پێشبینیدەکرا و ئەفسەرەکە بەتوندی هێرشی کرایە سەر و بەمشێوەیەش ئاژاوەگێڕیەکە دەستی پێکرد.
بڕیارنامەی ٣٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٥ پۆل:قوبرس لە ١٩٧٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
بەندینخانەی ئاتیکا
ئاژاوەرگێڕیە بەناوبانگاکە
زیندانیەکان بەشێوەیەکی خێرا دەستیانبەسەر گشت ژوورەکانی زیندانیەکەدا داگرت و نزیکەی ٤٢ ئەفسەر و کەسی مەدەنیان وەک بارمەتە گرت.هەرزوو دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵەکە هێزەکانی پۆلیس گەیشتن بەو زیندانیە و گەمارۆیاندا.و بەیاننامەیەک کە پ پێکهاتبوو لە ٢٧ خاڵ بەمەبەستی باشترکردنی گوزەرانی زیندانیان بە نوێنەرایەتی زیندانی (فڕانک سمیث) پێشکەشی نوێنەری پارێزگا (ڕەسڵ جی ئۆسواڵد) کرا.بارەدۆخەکە ئاڵۆزتر بوو کاتێک پارێزگاری ویلایەت (نێڵسن ڕۆکفێڵەر) ڕەتی کردەوە کە خودی خۆی بێت گفتوگۆ لەگەڵ زیندانیەکان بکات.گفتوگۆکانی نێوان زیندانیەکان و (ئۆسواڵد)یش ئەوکاتە وەستا کە (ئۆسواڵد) پێی ڕاگەیاندن کە ئیدی ناتوانێت گفتوگۆیان لەگەڵ بکات و دەبێت خۆیان بدەن بەدەستەوە ، هەرچەندە دوای ئەمە (ئۆسواڵد) کە نوێنەری پارێزگار بوو زۆریش لە پارێزگار (ڕۆکفێلەر) پاڕاوە تاوەکە بێت و ڕێکەوتنێک لەگەڵ زیندانیەکان بکات ، بەڵام (ڕۆکفێلەر) جگە لەوەی کە نەهات فەرمانی ئەوەشی کرد کە بەندینخانەکە بە زەبری هێز وەربگریتەوە.ئەمەش زیندانیەکانی زۆر تووڕە کرد و هەڵسان چوار لە ئەفسەرە بارمەتەکانیان هێنا سەرەوەی بەندینخانەکە بەبەرچاوی میدکانیشەوە هەڕەشەی بڕینی ملی ئەو چوار ئەفسەرەیان کرد ، و ئەمەش (ئۆسواڵد)یشی هێنا سەر ئەو بڕوایەی کە دەبێت هێز بەکاربهێندرێ.
ئەوەبوو ئەوەی لە ڕۆژی ١٣ی سێپتێمبەری ١٩٧١ ، هێزەکانی پاراستن یەکەم گازی فرمێسکڕێژیان فڕێدایە نێو زیندانەکە و دەستیان کرد بە تەقەکردنێکی بێ کۆتا لەو شوێنەی کە زیندانیە نوێنەرەکان و بارمەتەکانیشی لێبوو ، ئەمەش بووە هۆی مردنی ٤٣ کەس کە تیایدا دە کەسیان لەنێویاندا ئەفسەری بەندینانەکە بوون ، بەمشێوەیە ئاژاوەگێڕیە بەناوبانگاکەی بەندینخانەکە بەکۆتا هات.
دوای ئەم ڕووداوە پارێزگار (نێڵسن ڕۆکفێلەر) ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆر توند بۆوە لەلایان دانیشتووانی ئەمەریکا و چەندین خۆپیشاندان لەدژی ئەو بڕیارەی (ڕۆکفێلەر) ئەنجام درا ، لە چاوپێکەوتنێکدا ڕۆکفێلەر گوتی " ئیدی ئەمە ژیانە "
سەرچاوەکان
1.ویکی ئینگلیزی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان