cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەڵماس
ڕاپەڕینی کوردەکانی ورمێ
دوای داگیرکردنی ئێران لەلایەن ھاوپەیمانانەوە، ئەوەندەی نەخایاند کە سەرۆکی بەناوبانگی ئێڵی شکاک (عەمەرخانی شەریفی) کەلەسەر یارمەتیدانی سمکۆی شکاک زیندانی کرابوو، ئازادکراو گەڕایەوە ناوچەکەی خۆی و دەسەڵاتی فراوانکرد و ھێزێکی چەکداری (۲۰ھەزار) کەسی کۆکردەوە و کەوتە پەلاماری ھێزە ئێرانییەکان و جڵەوی ناوچەکانی سەڵماس و ماکۆی کرد و سەربەخۆیی خۆی لە تاران ڕاگەیاند. (عەمەرخان) کە ھۆزەکانی دی ناوچەکەی وەک جەلالیان و میلانی لەدەور کۆبووەوە، ئاڵایەکی تایبەتیشی بەرزکردەوە و تەختەکەی سەوز و ناوەڕاستەکەی دوو خەنجەری کوردی ڕاست و چەپ و لە گۆشەی سەرەوەیدا سێ ئەستێرەی سپی نەخشێنرا بوو. و ھەندێک سەرۆک ھۆزیکە چوونە پاڵ جووڵانەوەکە وەک (ڕەشید بەگی جیھانگیری و زیڕۆ بەگی ھەرکی و تەھا ھەرکی). و (حیزبی ئازادی کوردستان) بە سەرۆکایەتی (عەزیز زەند) ڕۆڵی بەرچاوی بینی لە ھاوکاری کردن و ڕێنمایی ئەم جووڵانەوەدا. لە ساڵی ١٩٤٢دا ڕاپەڕیوەکان شاری ورمێی مەڵبەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایان خستە ژێر گەمارۆ و پەلامارەوە، حکوومەتی ئێران لەڕێی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بریتانیای مەزنوە دەیوویست گوشار بخاتە سەر یەکێتیی سۆڤیەت بۆ ئەوەی ئەو ڕاپەڕینە کپ بکاتەوە کە بەدەستی سۆڤیەتی دەزانی، سۆڤیەتیش نەیدەویست کوردەکان بکاتە دوژمنی خۆی و مەیلیان بەلای ئەڵمانیای نازیدا بڕوات. لە ۳۰ی نیسانی ١٩٤٢دا بە ئامادەبوونی نوێنەری سۆڤیەت لە گوندی ئەسکەراوا دانوسان کرا لەنێوان حکوومەتی ناوەندی و کوردە ڕاپەڕیوەکان کە حکوومەت چەند بەڵێنێکی درۆی داو وردە وردە بە زەبری ھێز ڕاپەڕینەکەی کزکرد و ڕاپەڕیوەکانی لە ناوەندی شارەکان دورخستەوە.
کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان
کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان کە کورتکراوەکەی (ژ. ک)ە و زۆرجار تەنیا بە (کۆمەڵە) ناودەبرێت، لە ڕێکەوتی ١٦ی ئابی ١٩٤٢دا لەلایەن ژمارەیەک لە ڕۆشنبیران و کاسبکارانی شاری مەھابادەوە دامەزرا. کەلە داھاتوودا ئەم کۆمەڵەیە تەواوی کوردستانی گرتەوە و ئەندام و لایەنگری ھەبوو لە ھەموو جێگەیەکدا، ئامانجی ئەم کۆمەڵەیە سەربەخۆیی کوردستان بوو، ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە ھۆشیار کردنەوەی ڕامیاری تاکی کوردیدا و زیاتر خەباتی سیاسی بوو بەڵام ھەوێنێک بوو بۆ شۆڕشی سیاسی و ڕۆشنبیری و ھەستی کوردایەتی کە جێی خۆی کردەوە لە تەواوی کوردستاندا. لە کۆتایییەکانیدا بووە بناغەی دروستبوونی حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک).
حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)
لە بەرواری ۲٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥دا لە شاری مەهاباد لەسەر دار و پەردۆی (ژ.ک) بەبڵاوکراوەیەک دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند و قازی محەممەد کرایە سکتێری گشتی حیزب. ڕووسەکان دەیان ویست کوردەکانیش بچنە ژێر ئاڵای (فرقەی دیموکرات) و لە ناو کۆماری میللیی ئازەربایجاندا بن بەڵام لەلایەن کوردەکانەوە ئەمە ڕەتکرایەوە و حزبی دێموکراتی کوردستان دامەزرا و زۆرینەی کوردان بەشدارییان کرد و فراوان بوو سەرانسەری کوردستانی گرتەوە و بووە هەوێنی دامەزراندنی کۆماری کوردستان.
کۆماری کوردستان
وێنۆک|400px|چەپ|نەخشەی [[کۆماری کوردستان و کۆماری میللیی ئازەربایجان]] لەسەرەتای داگیرکاری ئێران لە باکوور و باشوورەوە و لابردنی ڕەزا شا، بۆشاییەکی کارگێڕی درووست بوو بەتایبەت لەناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا و گەندەڵی و بەرتیلخۆری زیادی کرد و حکومەتی ناوەندی گوێی بە ناوچەکە نەدا، کوردەکان لەڕێی دروستکردنی ئەنجومەنەوە ناوچەکەیان بەڕێوەدەبرد، هەروەها کۆماری میللیی ئازەربایجان درووست بوو کە ئەمه بووە هۆی پاڵنەری کوردان کە وەک ئازەرییەکان بیر لە درووستکردنی کۆماری کوردستان بکەنەوە کە ئاوات و خەونی لە مێژینەی کوردان بوو، ئەم کۆمارە بووە پڕکردنەوەی بۆشایی دەسەڵات لە ماکۆ و خۆی و سەڵماس و شنۆ و مەهاباد و بۆکان و سەردەشت و سەقز.
کۆماری کوردستان یان کۆماری مەهاباد لە ٢ی ڕێبەندانی ٢٦٤٦ی کوردی، بەرامبەر بە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە رۆژھەڵاتی کوردستان لەسەر دەستی حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک) دامەزرێنرا و پێشەوا قازی محەممەد وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد، دەوڵەتێکی کوردی کەمتەمەن بوو کە لە سەدەی بیستدا و لە دوای کۆماری ئارارات لە تورکیا دامەزرا. پایتەختەکەی شاری مەھاباد بووە کە ئەکەوێتە باکووری خۆراوای ئێران. دامەزران و لەناوچوونی کۆمار راستە بەشێک بوو لەو قەیرانەی ئێرانی تێکەوتبوو، ئەو ململانێیەی لەنێوان ئەمریکا و سۆڤییەت دا ھەبوو کە شەڕی ساردی لێکەوتەوە، بەڵام خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی کورد بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێک بەناوی کوردستان، پێشینە لە مانگی ئابی ١٩٤١، راپەڕینێکی جەماوەریی کۆنترۆڵی ناوچە کوردییەکانی لە دەستی حکومەتی ناوەندیی ئێران دەرھێنا. لە شاری مەھاباد، کۆمیتەیەکی لە کەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆک خێڵەکان دەسەڵاتی ناوچەکەیان گرتە دەست. پارتێکی سیاسی بەناوی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان (ژێ کاف) دامەزرێنرا. قازی محەممەد، سەرۆکی بنەماڵەی قازی، بە سکرتێریی پارتەکە ھەڵبژێردرا. کۆمیتەکە بە سەرکردایەتیی قازی محەممەد ناوچەکەیان بە لێھاتوویی و سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە بۆ ماوەی (٥ ساڵ) تا رووخانی کۆمار بەڕێوەبرد.
سەبارەت بە پەیوەندییەکانی کورد و ئازەری، دەتوانرێت بە بەستنی پەیمانی یەکێتی و بێلایەنی لەنێوان کۆماری کوردستان و کۆماری میللیی ئازەربایجان کە لە ۳ی نیسانی ١٩٤٦دا لەلایەن ژمارەیەک لە نوێنەرانی هەردوولاوە لە تەورێز مۆرکرا. بە دەسکەوتێکی سیاسی مەزن و وەچەرخانێکی ئەرێنی لە پەیوەندییەکانی هەردوولا دابنرێت. وەک ئاشکرایە لە ئەنجامی سیاسەتی چەوتی چەند ساڵەی حکومەتە یەک لە دوایەکەکانی ئێران، دوژمنایەتی و ناکۆکییەکی مێژوویی قووڵ لە نێوان هەردوو گەلی کورد و ئازەری درووست ببوو، بیرتەسکی ناسیۆنالیستانەی بەشێکی زۆری سەرانی حکومەتی میللیی ئازەربایجان کە ئامادە نەبوون دان بەدەسەڵاتێکی سیاسی کوردی جیاو سەربەخۆ لە دەسەڵاتەکەیاندا بنێن، پێیان وابوو گەلی کورد دەبێت لە ڕێگەی نوێنەری خۆیانەوە بۆ مەجلیسی میللی ئازەربایجانی گوێڕایەڵی خۆیان بۆ حکومەتی ئازەربایجانی ڕابگەیەنن و بیر لە هەنگاوی سەربەخۆ نەکەنەوە. شایەنی باسە بە دامەزراندنی حکومەتی میللیی کوردستان ناکۆکییەکانی هەردوولا توندتربوو، دەسەڵاتدارانی ئازەربایجان دژی ئەوە وەستانەوە کە قەڵمڕەوی حکومەتی کوردستان شارە کوردییەکانی (ماکۆ و خۆی و سەڵماس و ورمێ و میاندواو) بگرێتەوە بەو بیانووەی گوایە زۆرینەی ئەم شارانە ئازەرین. ئەو شارانەی کە کورد بە بەشێکی جیانەکراوەی خاکی کوردستانی دەزانی و بە هۆی سوارەکانی (ڕەشید بەگی هەرکی و زێڕۆ بەگە)وە دەسەڵاتی ناوەندییان لێوەدەرنرا بوو.
(سەرهەنگ زەنگەنە) سەرکردەی هێزە ئێرانییکان لە شاری ورمێ بڕیاریدا چەک فڕێ نەدات و بەرگری بکات دژی هێزە دیموکڕاتەکان، ئینجا کەوتە دامەزراندنی حکومەتێکی سەربازی بە مەبەستی چاوترساندن چەند جارێک کوشتاری بە کۆمەڵی لە گوندە ئاشووری و کوردەکانی دەورووبەری ورمێ کرد، تا سوارەکانی (ڕەشید بەگی هەرکی و زێڕۆ بەگ) لە گوندی بەراندێزەوە پەلاماری شاریاندا و دوای ڕۆژێک شەڕ لە ۱٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٥دا ورمێیان گرت و سەرهەنگ زەنگەنە دەست بەسەر کرا.
ئازەرییەکانی ورمێ و دەورووبەری لەو کێشەیەدا پێیان خۆش بوو بە قازانجی کوردەکاندا بکەوێتەوە، لەبەرئەوەی ئەوان لە سۆنگەی پاراستنی شوێن و پایەی چینایەتیان حەزیان بەکەوتنە ژێر دەسەڵاتێکی چەپڕەوی ڕادیکاڵ نەدەکرد، بۆیە زۆریان هانی سەرانی حکومەتی کوردستان دەدا پایتەختەکەیان لە مەھابادەوە بەرنە شاری ورمێ، لە ڕاستیدا هەر ئەم هۆکارەش بوو پاڵی بە قەرەپەپاغەکانی نەغەدەوە نا ببنە پێشمەرگە لە سوپای میللیی کوردستاندا.
شوێن
ناوەندی شارۆچکەی سەڵماس دەکەوێتە (۳٨پلە و ۱۱خولەک و ٥۰چرکە)ی باکوور و (٤٤پلە و ٤٥خولەک و ٥چرکە)ی ڕۆژھەڵات لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا. سەڵماس دەکەوێتە باکووری شاری ورمێ، لە تەنیشت سنوورەکانی ئێران و تورکیا و کەناری دەریاچەی ورمێ. سەڵماس لە ڕۆژهەڵاتەوە بە دەریاچەی ورمێ و لە ڕۆژاواوە سنووری ئێران و تورکیا، لە باکوورەوە شاری خۆی، لە باشوورەوە بە شاری ورمێ سنوردارە.
دووری نێوان ورمێ و سەڵماس (۹٥کم)ە، دووری نێوان خۆی و سەڵماس (٤٥کم)ە، دووری نێوان سەڵماس و (شەبستەر و تەسوج) هەریەکەیان بە (۹۰کم و ٥٥کم)ە. سەڵماس بەڕێگای سەرەکی تەورێز بەستراوە، ڕێگاکە نزیکەی (۱٦۰کم) درێژە. هێڵی شەمەندەفەری سەڵماس دەتوانێت گەشت بکات بۆ تەورێز، تاران، ئەنقەرە، ئەستەنبوڵ و سووریا. وێستگەی (قەرەتەپەی سەڵماس) خاڵی گومرگییە کە ڕێبوارانی ئەستەمبوڵ و سووریا لێرە ئەرکی گومرگی خۆیان جێبەجێ دەکەن. فڕۆکەخانەی ورمێ و خۆی دەکەونە دووری (٨۰ و ۲٥)کیلۆمەتری سەڵماسەوە، لەم ساڵانەی دوایدا بەندەری سەڵماس بەناوی برە (بەرخ) لە دەریاچەی ورمێدا چالاک بوو لە گواستەوەدا بەڵام ئێستا چالاکی نەماوە بەهۆی وشک بوونی دەریاچەی ورمێوە.
سەڵماس لە ئەتڵەسە دێرینەکاندا
ئەم نەخشە دێرینانەی خوارەوە بۆ ئەوەیە کە ڕاستی و دروستی ناوی سەڵماس ڕووندەکەنەوە و بەڵگەی بەھێزن لەسەر شارۆچکەکە و ئەوە نیشان دەدەن کە ھەبوون و ناسنامەی سەڵماس بسەلمێنن لە کۆندا.
ئاوھەوا
لەژێر پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێندا، بەبەکارھێنانی گەرمی یەکسان(٠°سیلیزی(٣٢°فارێنھایت))، سەڵماس دەستنیشان دەکرێت بە ئاوھەوای کیشوەری(Dsa)، چەند شار و شارۆچکەیەکی کەمی ڕۆژھەڵاتی ناوین ھەمان کەشیان ھەیە.
چیاکان
سەڵماس چەند چیایەکی گرنگی ھەیە:
ڕووبارەکان
وێنۆک|نزیکی ڕووباری زۆلا سەڵماس و خوسرەوئاوا گرنگترین ڕووبار لە سەڵماس ڕووباری (زۆڵا)یە کە دەکەوێتە باشووری شارۆچکەی سەڵماس، سەرچاوە دەگرێت لە چیاکانی سنووری باکووری کوردستان(تورکیا) و دێتە خوارێ و بە دەشتی سەڵماسدا تێپەڕ دەبێت و دەڕژێتە دەریاچەی ورمێوە. و درێژی گشتی ئەم ڕووبارە (٨٤٦کم)ە؛ و بۆ ئاودێریکردن ئەم ڕووبارە بەنداوی لەسەر دروست کراوە. بەرزی دیواری بەنداوەکە (٨٣م)ە و پانییەکەی (٢٨٧م)ە و ڕوپۆشی بەنداوەکە بەردە و ناوەندی بەنداوەکە لە خۆڵ پێکھاتووە، بەنداوەکە (٨٥ملیۆن مەترسێجا) ئاو دەگرێت. ھەروەھا چەمێ سەرھەڵن و چەمێ ڕوشەندە ھەیە و چەمێ خوڕخورە کە تێکەڵاوی چەمێ زۆڵا دەبن و ھەموویان دەڕژێنە دەریاچەی ورمێوە.
تەرمیناڵی سەڵماس
تەرمیناڵی سەڵماس خزمەتگوزاری ڕاستەوخۆی هەیە بۆ خۆی-تەورێز-تاران-ورمێ. سەڵماس بێ فڕۆکەخانە و کەشتییە بەڵام لە ڕووی گواستنەوەوە گونجاوە و چالاکە بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیاکەیەوە.
وێستگەی شەمەندەفەری سەڵماس
یەکێکە لە چواردە ناوچەی گرنگی هێڵی ئاسنی ئێران، ڕێگای شەمەندەفەری ئێران و ئەورووپا و وێستگەی شەمەندەفەری سەڵماس لە ناوچەی تایبەتی ئابووری سەڵماس، پلاتفۆرمێکە بۆ پێشکەوتن و شوێنێکی ئارام بۆ وەبەرهێنان، دەکەوێتە سەر ڕێگای سەڵماس بۆ خۆی.
کانزا سروشتییەکان
سەڵماس چەندین سەرچاوەی سروشتی هەیە لەوانە:
عەباس مەعرووفی
عەبباس مەعروفی لە دایکبووی ٢٧ی گوڵانی ١٣٣٦ی کۆچی هەتاوی لە تاران ، نووسەر، شانۆنامە نووس، رۆژنامەنووسی هاوچەرخی ئێرانییە کە لە ئاڵمان ئەژی. ئەو چالاکیە ئەدەبیەکانی خۆی لە ژێر چاودێری نووسەری بەناو بانگی ئێرانی هووشەنگ گوڵشیری دەسپێکرد و لە ساڵەکانی ٦٠ی هەتاوی دا لەبەر رەخنە گرتن لە حکوومەت و سیاسەتەکانی دەسەڵات کەوتە ژێر فشار و ناچار بە تەرک و بەجێ هێشتنی وڵات و رۆشتن بۆ ئاڵمان کرا.
سەڵماس
شوێنە گەشتیارییەکان
لە نێو گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی سەڵماس بریتین لە: نووسراوی بەردی خانتەختی، تاڤگەی خوڕخوڕە، کڵێسای هەفتوان، قەڵای چارێ، قەڵای قەڕنی یارق، دۆڵی چەمێ زۆلا، دۆڵی تەمەر، گوندی ئاوگەرم و گۆمی چیچەک.
عەباس مەعرووفی
ژیاننامە
عەبباس مەعروفی لە ساڵی ١٣٦٦ی هەتاوی لە تاران لە دایک بوو. خوێندنی لە زانکۆی هونەرە جوانەکانی تاران لە بواری هونەرە دڕاماتیکیەکان دا وەرگرتووە و ماوەی ١١ ساڵ لە خوێندنگا دواناوەندیەکانی تاران دا وانەی "ئەدەبیات"ی وتۆتەوە.
سەڵماس
نووسراوی بەردی خانتەختی
ئەم نووسراوە ئەکەوێتە (۱٥کم)ی باشووری شارۆچکەی سەڵماس، سەر ڕێگای سەرەکی ورمێ و لەسەر چیای (پیرچاوەش). ئەم نووسراوە بەردینە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی کاتێک هەرێمی ئازەربایجانیان گرت، کاتێک سەرکەوتن بەسەر ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا. ئەم شوێنەوارە لە ساڵی ١٩٦٨دا بە ژمارە (١٦١) وەک یەکێک لە شوێنەوارە مێژووییە هەرە بەنرخەکانی ئێران تۆمارکراوە و تاکە شوێنەواری سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیە لە باکووری ڕۆژاوای ئێران. نووسراوی خانتەختی یادگارییەکە لە سەرکەوتنەکانی ساسانییەکان بە سەر ڕۆمەکاندا، کە تێیدا ئەردەشێر بابەکان و شاپووری یەکەم وێنای ئەوە دەکەن کە لە گەڕانەوەیان لە داگیرکردنی ئەرمەنستان کە سەرکەوتن بە سەر ڕۆمەکاندا.
عەباس مەعرووفی
ژیاننامە
یەکەمین کۆمەڵە چیرۆکی خۆی بە ناوی بەرامبەر بە هەتاو لە ساڵی ١٣٥٩ی هەتاوی دا لە تاران چاپ کرد. پێس تر و دواتریش چیرۆکەکانی لە بڵاوکراوەکان دا چاپ کراون، بەڵام لەگەڵ چاپی سەمفۆنیای مردووەکان بوو کە ناوی وەک نووسەرێکی باش بڵاو بۆوە. لە ساڵی ١٣٦٩ی هەتاوی گۆڤاری ئەدەبی گەردوونی دایە دەر و بە تەواوی و زۆر چالاکانە دەستی کردە کار کردن لەو بڵاوکراوە ئەدەبیەدا. ستایل و شێوازی ئەو لەم گۆڤارەدا لەگەڵ بەرژەوەندیەکان و دڵخاوزەکانی دەسەڵاتدارانی ئێران دا هاوسەنگی و تەبایی نەبوو بۆیە کەوتە ژێر فشاری بەردەوام و سەرەنجام دادگایی کرا و گۆڤارەکە داخرا.
سەڵماس
کڵێسای هەفتوان
ئەم دێرە دەکەوێتە گوندی هەفتوان لە باشووری سەڵماس، مێژووی کڵێساکە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی (٤۰۰)ساڵ لەمەوبەر و سەردەمی سەفەوییەکان، کە لە ۱۰ی ئازاری ٢٠٠٢دا بە ژمارە (٤٨٤۲) وەک یەکێک لە شوێنەوارە دێرینەکانی ئێران تۆمارکراوە.
عەباس مەعرووفی
ژیاننامە
مەعروفی لە دوای داخرانی گۆڤاری گەردوون ناچار وڵاتی بە جێ هێشت. بۆ ئاڵمان رۆشت و کەڵکی لە بورسی ماڵی هاینریش بێل وەرگرت. لە دوای ئەوە بۆ بەڕیوە بردنی ژیانی دەستی دایە کارگەلێکی تر وەکوو بەڕێوەبەری هۆتێل و دواتر کردنەوەی ماڵی هوونەر و ئەدەبیاتی هیدایەت لە شەقامی کانتی بێرلین ، کە کتێب فرۆشیەکی گەورە بوو لەوێ دەستی کردە فرۆشتنی کتێب و هەر لەوێش خولی فێرکاری چیرۆک نووسی دامەزراند و ئێستاش بەردەوامە.
سەڵماس
گەرماوی شێخ(حەمامی شێخ)
بە بەهرەمەنترین تەلارسازیی نەریتی ئێرانی دادەنرێت، کە تاکە شوێنەواری تەلارسازیی بە بەهایە لە سەڵماسدا و لە ساڵی ٢٠٠٠دا بە ژمارە (۳٤۷٥) لە لیستی شوێنەوارە دێرینەکانی ئێران تۆمارکراوە، دوای ئەوەی لە لیستی شوێنەوارەکاندا تۆمارکرا، بیناکە بووەتە کۆکراوەیەکی ڕۆشنبیری و هونەری وەک پێشانگایەکی کاری مرۆڤناسی بەکاردێت.
گردی ئەهرەنجان
گردی ئەهرەنجان یا (گۆل تەپەسی) بە یەکێک لە یەکەم نیشتەجێی مرۆڤ لە ئێران ناسراوە و توانایەکی بێوێنەی هەیە بۆ لێکۆڵینەوە و هەڵکەندنی شوێنەوار.
تاڤگەی خوڕخوڕە
تاڤگەی خوڕخوڕە دەکەوێتە (۲۲)کیلۆمەتری باشووری سەڵماس و لەناو دۆڵێکی جوان و دڵگیردایە.
عەباس مەعرووفی
رۆمان
100px|thumb|left|روبەرگی رۆمانی "پەیکەری فەرهاد" بە کوردی - چاپی یەکەم ٢٠١١
سەڵماس
دۆڵی تەمەر
دۆڵی تەمەر یەکێکە لە خۆشترین ناوچەکانی سەڵماس، شوێنێکی سەرەکی گەشت و سەیرانی سەڵماسییەکان و گەشتیارانە، دەکەوێتە سەر ڕێگای هەشتیان، کە دەبێتە هۆی جوانی و شەنگی بۆ دامێنی چیای پیرچاوەش و چەمێ زۆلا.
عەباس مەعرووفی
کۆمەڵە چیرۆک
100px|thumb|left|رووبەرگی کتێبی "دەریا رۆیوەکانی دوورگەی شین تر"
سەڵماس
گوندی ئاوگەرم
گوندی ئاوگەرم بە سروشتی جوان و کەش و هەوایەکی گونجاوەوە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی سەڵماس. لەگەڵ دیمەنە سروشتییە دڵڕفێنەکانی گوندەکەدا و بوونی کانیاوی سروشتی و کانزایی و کانی گەرم کە ناوی گوندەکەش لەو کانیاوەوە هاتووە و ئەم کانیاوانە بۆ مەبەستی تەندروستی بەکاردێن و ناوبانگ زیادکردووە.
عەباس مەعرووفی
گۆڤار
100px|thumb|left|رووبەرگی گۆڤاری ئەدەبی "گەردوون"
سەڵماس
قەڵای چاریا(چەهریق)
قەڵایەکی دێرینە دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی یەکەمی پێش زایین و دەکەوێتە گوندی چەهریقی ئەڤراز بە دووری (۲٥کم) لە ڕۆژاوای سەڵماس. ئەم قەڵایە لە ۲۰ی تەممووزی ١٩٩٨دا بە ژمارە (۲۰٥۷) بە یەکێک لە شوێنەوارە دێرینەکانی ئێران تۆمارکرا، شوێنی قەڵاکە دەکەوێتە سەر چەمێ زۆلا و لە سەر چیایەکی بەردینی بەرزی سەختە، ئەم قەڵایە سمکۆی شکاک تیایدا لەدایک بووە و شۆڕشی لێرەوە بەرپاکرد و وەک مەڵبەندی شۆڕشەکەی بوو بەڵام بەنەمانی شۆڕشەکەی و داگیرکردنی ناوچەکە ئەم قەڵایەش خاپوور کرا.
عەباس مەعرووفی
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا پۆل:خەڵکی تاران پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
سەڵماس
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
فڕینی بۆشایی
فڕینی واڵایی فڕینێکە بەرەوە واڵایی دەرەوە. ئەم فڕینە لە ڕێگەی واڵایی پێوەوە ئەنجام دەدرێت کە دەکرێت مرۆڤی پێ بێت یان پێ نەبێت.
ئەو فڕینە دابەش دەبێتە سەر دوو جۆر: فڕینێک بە مرۆڤەوە و فڕینێک بەبێ مرۆڤ، هەروەها یوری گاگارین سەر بە یەکێتیی سۆڤیەت یەکەمین مرۆڤ بوو تانی بفڕێتە بۆشایی و فڕینی بۆشایی تاقی بکاتەوە، لە هەمان بواردا وڵاتی ئەمریکا تانی بە پڕۆژەی ئەپۆڵۆ فڕینی بۆشایی ئەنجامبدا بە چوونی دەستەیەک لە مرۆڤ لە سەر مانگ، هەروەها پڕۆژەکانی تایبەت بە مەکۆ بۆشاییەکان تایبەت بە چوونیان بۆ بۆشایی ئاسمان و پڕۆژەی سویوزی ڕووسی تایبەت بە گەشتی بۆشایی ئاسمان سەرووی ئەوانەش وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی هەتا ئێستاش، هەروەها پڕۆژەکانی چوونە بۆشایی بەبێ مرۆڤ وەک ناردنی مانگە دەستکردەکان کە دەخوولێنەوە لە دەوری زەوی.
فڕینی بۆشایی بۆ چەندین مەبەست بەکاردێت وەک (فڕینی تایبەت بە ئاشکراکردنی زانست و نهێنیەکانی بۆشایی ئاسمان و فڕین بۆ چالاکیە بازرگانییەکان و فڕینی تایبەت بە گەشت و گوزاری هەروەها فڕاندنی مانگە دەستکردەکان) و چەندین جار ئەو فڕینە بۆشاییانە لەلایەن مرۆڤەکانەوە بۆ بۆشایی بە چەندین ئامێر و کەرەستەی تایبەت بە هۆکاری چاودێریکردنی بۆشایی ئاسمانە یاخود بۆ چاودێری کردنی زەوییە بە مەبەستی سیخوری
مێژوو
زانای ڕووسی کۆنستانتین تسیۆلکۆڤسکی یەکەمین دیدگایی ڕاستەقینەیی بیرۆکەی چوون بۆ بۆشایی کردۆتەوە، پەرتووکەکی تایبەت بەو بابەتەشی بڵاوکردۆتەوە لە ساڵی ١٩٠٣، بەڵام بیرۆکەکانی نەچوونەتە دەرەوەی ڕووسیا، یەکەمین مووشەک بۆ بۆشایی ئاسمان تەقێندرا بە بەرزی ١٨٩ کیلۆمەتر، مووشەکی ئەڵمانی فاو-٢ بوو لە ساڵی ١٩٤٤، پاشان یەکەمین مانگی دەستکرد ناردرا بۆشایی بە ناوی سپوتنیک-١ لە ساڵی ١٩٦١، هەروەها ڕووسیا یەکەمین مرۆڤی ناردە بۆشایی بە ناوی یوری گاگارین، هەتا کو ئێستاش مووشەک یەکەمین ئامرازە بۆ ناردنی هەر کەرەستە و مرۆڤێک بە بۆشایی ئاسمان.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:فڕینی بۆشایی پۆل:سیستمی خۆری
یاردن گێربی
گێربی لە پاڵەوانێتی جیھانی جودۆی ساڵی ٢٠١٣ لە بەشی -٦٣ کیلۆگرام (١٣٩ پاوەند) میدالیای زێڕی بەدەستھێنا. لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا پێنج جار پاڵەوانێتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا، ھەروەھا لە یارییەکانی مەکابیای ٢٠٠٩دا خاوەنی میدالیای زیو بوو.
ژیانی تایبەت
گێربی لە شاری کفەر سەبای ئیسرائیل لە بنەماڵەیەکی جوولەکە سەفاردی (تونسی-جوولەکە) لە جربا لەدایک بووە. ئەو گەورە بووە و ھەروەھا لە ئێستادا لە شاری نەتانیا لە ئیسرائیل نیشتەجێیە. نازناوەکانی بریتین لە جۆردن، گێرب و دێنوش. لە زانکۆی کراوەی ئیسرائیل خوێندوویەتی، ئابووری و بەڕێوەبردنی خوێندووە.
جەعفەرگولو خان ناخچیڤانسکی
جەعفەرگولو خان ناخچیڤانسکی (بە ئازەری: Cəfərqulu xan Naxçıvanski، ؛ ٥ی شوباتی ١٨٥٩، نەخچیڤان – ١٩٢٩، شوشا) ئەفسەرێکی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا بووە و دواتر دەوڵەتمەدارێکی ئازەربایجانی بووە. برای ژەنەڕاڵ-ئەدجوتان حوسێن خان ناخچیڤانسکی و باوکی مەیجر ژەنەڕاڵ جەمشید ناخچیڤانسکی بووە. لە ساڵی ١٨٨٥ بەرزکرایەوە بۆ کاپتنی سوارە و خانەنشین کرا. ساڵی ١٩٠٣ بووە سەرۆکی شارەوانی نەخچیوان. لە ساڵی ١٩١٢ تا ١٩١٧ دادوەری فەخری ئێریڤان بووە.
لە ھاوینی ١٩٢٠ لە دوای لکاندنی سۆڤیەت بە ئازەربایجان، ئەرمەنەکانی نەخچیڤان شۆڕشیان کرد. سوپای سۆڤیەت چووە ناو نەخچیڤانەوە و بە خێرایی سەرکوتێکی دیکەی ڕاپەڕینەکەی کرد. جەعفەرگولو خان ناخچیڤانسکی لەلایەن بەلشەفییەکانەوە دەستگیرکرا کە گوایە بەھۆی «بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی دژە سۆڤیەت»ەوە بووە. ناوبراو لە باکو زیندانی کرابوو و لەو داواکارییانەی کە بۆ کۆمیتەی شۆڕشگێڕی کاتی ئازەربایجان ناردبوو، ئیدیعای بێتاوانیی کرد. تانەکەی ڕەتکرایەوە؛ بە تاوانبار زانرا و گواسترایەوە بۆ زیندانێکی شووشە، لەوێ لە ساڵی ١٩٢٩ کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩ پۆل:مردووانی ١٩٢٩ جەعفەرگولو خان ناخچیڤانسکی
بڕیارنامەی ٥٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئایاری ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٤٤٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٨٣ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
چۆپی فەتاح
چۆپی فەتاح (١٩٨٣-) گۆرانیبێژێکی بەناوبانگی کوردە.
ژیان
لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا دەچێتە قوتابخانەی دەنگ لە ھۆڵەندا بۆ ئەوەی بتوانێت بەشێوەیەکی زانستییانە شارەزایی لەو بووارەدا پەیدا بکات، لەوێ زیاتر لە ھەوڵی ئەوەدا دەبێت کە تۆنەکانی پاک بکاتەوە و ھەندێک لە سەرەتاکانی ئەو زانستە فێر بێت، بۆ ماوەی دوو ساڵ لەو قوتابخانەیەدا بەردەوام دەبێت و پاشان ساڵێک دەرسی مۆزیک (کیبۆڕد) دەخوێنێ.
لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بە ڕێگەی جواد میرانەوە کە سترانبێژێکی کوردستانی باکوورە لەگەڵ کۆما بەرخۆدان ئاشنا دەبێ و دواییش دەچێتە ئەکادیمێی کوردی لە ئەڵمانیا و ھەر لەوێش بە مامۆستا وریا ئەحمەد ئاشنا دەبێت و یارمەتی زۆر دەدرێت تا دەچێتە Medya TV بۆ یەکەم جار لە پڕۆگرامی شانشین بەشداری دەکات کە بەرزان شاسوار پێشکەشی دەکرد لە ئێستادا لە کەناڵی رووداو بەرنامەی چۆپی و چارا پێشکەدەکات
بەرھەمەکان
چۆپی پێشتر سترانەکانی گۆرانیبێژە گەورەکانی دووبارە دەخوێندەوە بەڵام ئێستا خاوەنی چەند ئەلبۆمە. یەکەم جار بە ھاندانی ھونەرمەندی ئاوازدانەر بورھان موفتی‌زادە دەکەوێتە سەر ئەو بیرەی کە ئەلبۆمێک دەربکات. تا ئێستا ئەم ئەلبۆمانەی ساز کردووە: سەڕەڕای ئەو دوو بەرھەمەی، چوپی زیاتر لە ٧٠ گۆرانی لە تەلەڤزێۆنە کوردیەکان تۆمارکردووە. چۆپی فەتاح ژمارەیەک گۆرانیشی کردووە بە کلیپ.
کۆنسێرتەکان
کۆنسێرت و فیستیڤاڵەکانی چۆپی تەنھا لە چوارچێوەی ھۆڵەندادا نەماوەتەوە، چۆپی بۆ گێڕانی کۆنسێرت سەردانی ئەمریکا و کەنەدا و سوێد و فینلەندا و دانیمارک و نەرویج و ئەڵمانیا و نەمسا و سویسرا و ئوکراینا و بەلجیکا و یۆنان و ھتد کردووە.
چۆپی تاکوو ئێستا بۆ سازدانی کۆنسێرت، سەردانی کوردستانی باکووری کردووە بۆ شاری باتمان و دوو جار گەڕاوەتەوە کوردستانی ڕۆژاوا بۆ شاری قامیشلۆ و لە کوردستانی باشوریش کۆنسێرتی لە شارەکانی ھەولێر و سلێمانی و دھۆک کردووە.
ویلیام بارلی
وێنۆک|بەرگی شانۆنامەی نەناسراو، تراژیدیی ڕاستەقینەی ڕیچاردی سێیەم (١٥٩٤) کە بەڵێن بوو لەلایەن ویلیام بارلی لە دووکانەکەی بفرۆشرێت ویلیام بارلی (لەدایکبووی ١٥٦٥ – مردووی ١٦١٤) کتێبفرۆش و بڵاوکەرەوەیەکی بەریتانی بوو. ئەو ڕۆڵێکی بەرچاوی لە مۆسیقای سەردەمی ئێلیزابێتدا بینی. ھاودەمەکانی ڕەخنەی توندیان لە کوالێتی دوو بەرھەمی یەکەمی مۆسیقا گرت کە بڵاوی کردووەتەوە، بەڵام لە بواری خۆیدا کاریگەری ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٥ پۆل:مردووانی ١٦١٤
١٥ی نیسان
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:نیسان
شەھرەکی فەیزاباد
شەھرەکی فەیزاباد  شارۆچکەیەکی شارستانی فەیزابادە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٨٨١٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ژوئان ڕیکتووس
ژوئان ریکتووس شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧ پۆل:مردووانی ١٩٣٣
Gabriel Randon, dit Jehan-Rictus
ئاڕ ئێن ئەی نێردراو
ئاڕ ئێن ئەی نێردراو یان ئێم ئاڕ ئێن ئەی (ئینگلیزی: Messenger RNA) (کورت دەکرێتەوە بۆ: mRNA)، گەردی ئاڕ ئێن ئەی تاکە زنجیرەیییە، کە زانیارییەکانی دروستبوونی پڕۆتین ھەڵ دەگرێت. ھەڵدەستێ بە دروستکردنی ترشی ئەمینی (amino acid) کە لەسەر ئەو زنجیرەیە دەچەسپێ کە زانیاریەکانی دروستکردنی پڕۆتینی تێدایە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئار ئێن ئەی پۆل:بۆماوەزانی پۆل:ژینناسی
کۆنترۆڵی میدیا و ڕاگەیاندنەکان
200px|thumb|left|رووبەرگی کتێبی "کونترۆڵی میدیا و راگەیاندنەکان" چاپی یەکەم ٢٠٠٨
١٨ی نیسان
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:نیسان
فار کرای ٤
یارییەکە کاردانەی پۆزەتیڤی وەرگرت لەلایەن ڕەخنەگران و گرافیکی یارییەکەیان بە نایاب وەسف کرد، یارییەکە توانی دوای تەنھا دوو مانگی یەکەم، ٧ ملیۆن دانە بفرۆشێت و بووە یەکێک لە پڕفرۆشترین یارییەکانی ساڵی ٢٠١٤.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠١٤ پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣ پۆل:گەمەکانی ویندۆز پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٤ پۆل:گەمەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:یارییەکانی ویندۆز
٢١ی نیسان
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:نیسان
بڕیارنامەی ٥٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی حوزەیرانی ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٤٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٣
نەخۆشیی ھانتینگتۆن
نەخۆشیی ھەنتینگتن (ئینگلیزی: Huntington's disease) نەخۆشیێکی بۆماوەییی مێشکە، بە دەگمەن ھەیە، بە جووڵەی خۆنەویستی پەلەکان یان ڕووی دەمووچاو جیادەکرێتەوە، توانای ژیری دادەبەزێنێت، و لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی مردن.
ڕشتەی مرواری
200px|وێنۆک|چەپ|روبەرگی کتێبی رشتەی مرواری ڕشتەی مرواری ناوی کتێبێکە لە نووسینی عەلائەدین سەججادی، یەکێکە لە گەنجینەکانی کوردەواری لە بواری قسەی نەستەق و پەند و گەپدا، ڕشتەی مرواری کۆمەڵە ئەدەبێکی ھەرە بە نرخە لە فەلسەفە و بیرو باوەڕی کوردی، لە قسەی خۆش، نەستەق، لەو دەماخ چاخ کەرانەی کە لە ئاسۆی خەیاڵێکی کوردییەوە گزنگیان داوە. و هەندێک باسی مێژووی تێداکراوە وەک مەراسیمی بەخاکسپاردنی شێخ مەحمودی حەفید و لافاوی خانەقین. و کۆمەڵێک لەو نەخۆشیە کوشندانەی ڕویان لەکوردستان کردووە باس کردووە. کتێبەکە لە ژیانی نوسەردا بە هەشت بەرگ چاپکراوە و لەسەرەتای بەرگی یەکەم هۆکاری نوسینی کتێبەکەی باس کردووە. لەسەرەتای بەرگەکانی کەدا باسی ئەو ئاستەنگانەی کردووە کە لەڕێی چاپکردنی کتێبەکە هاتونە ڕێی. بەهۆی ئەو کارە بەنرخەی مامۆستا عەلائەدین سەجادی بەشێکی باشی ئەدەبی کوردی لە لەناوچون پارێزرا. کتێبی ڕشتەی مرواری پڕفرۆشترین کتێبە کوردییەکانی نۆھەمین پیشانگای نێودەوڵەتی کتێبی کوردستان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی عەلائەدین سەجادی
نەخشەی کڕۆمۆسۆمی
وێنۆک|نەخشەی کڕۆمۆسۆمی
نەخشەی کڕۆمۆسۆمی یان کاریۆتایپ (بە ئینگلیزی: Chromosome map یان Karyotype) بریتییە لە وێنەی شوێنی بۆھێلەکان، لەسەر کڕۆمۆسۆمدا.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:زیندەزانیی خانەیی پۆل:کرۆمۆسۆم پۆل:خانە پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی
بڕیارنامەی ٥٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٨٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٤٥٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٣
سید بارنز
سیدنی جۆرج بارنز (لەدایکبووی ٥ی حوزەیرانی ١٩١٦ – مردووی ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یاریزانی یاری کریکێت و وەرزشکاریکی کریکێتی ئوسترالی بوو، کە ١٣ یاری ئەنجامداوە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٨ ھەتا ١٩٤٨.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٣ پۆل:کەسایەتییە سەربازییەکانی جەنگی جیھانیی دووەم
ھێربەرت باری
وێنۆک|دکتۆر ھێربەرت بارری (١٩٢٧–٢٠١٧) ھێربەرت باری (٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧) ڕاوێژکاری پزیشکی منداڵانی بەڕیتانی بوو و کەسایەتییەکی پێشەنگ بوو لە بواری منداڵانی تازە لەدایکبوو. پێشەنگ بوو لە پسپۆڕی تازە گەشەکردوو لە پزیشکی منداڵ و پزیشکی منداڵانی تازە لەدایکبوو؛ و یەکێک لە یەکەمین یەکەکانی چاودێری چڕ لە منداڵانی تازە لەندەن پەرەی سەند.
لە ساڵی ١٩٥٩دا وەک تۆمارکەری باڵا دەستنیشان کرا، پاشان پێنج ساڵ دواتر وەک مامۆستایەکی باڵا لە نەخۆشخانەی سانت تۆماس لە لەندەن. لێرەوە گرنگییەکی قووڵی بە چاودێریکردنی منداڵانی پێشوەختە دا. ئەمە سەردەمی پێشکەوتنی خێرای پزیشکی بوو، بەتایبەتی لە پاڵپشتیکردنی سیستمی ھەناسەدان، کە لە کۆتاییدا مانەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکان کردە واقیع. باری پێشەنگ بوو لە پێشخستنی زیندووکردنەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکە، لە ساڵی ١٩٦٣دا وتارێکی سەرەکی لەسەر ئەم بابەتە بڵاوکردەوە لە گۆڤاری The Lancet.
یەکێک لە نیگەرانییەکانی ئەم کاتە نیگەرانی ئەوە بوو کە بەکارھێنانی پەستانی بەرز لە ئۆکسجین لەوانەیە زیان بە سیی تازە لەدایکبوو بگەیەنێت. بارری دەمەوانەی سەلامەتی ژێر ئاو لە سووڕی ئۆکسجین پەرەی دا. لە بنەڕەتدا توێکڵەکان لە گۆزە دروستکرابوون، بەڵام ئەمانە ئەگەری ئەوەیان ھەبوو ببنە ھۆی توڕەیی بۆ تراکەی تازە لەدایکبووەکان: بارەی گۆڕی بۆ پلاستیک، کە لە ڕۆلێکی پێشبڕکێکراو دروست کراوە و بۆیە گۆشەیەکی سروشتی ھەبوو. ئەم تونێلە پلاستیکییە، لەسەر بنەمای دیزاینەکەی، بە تونێلی سانت تۆماس ناسرا.
لە ساڵی ١٩٦٦، باری وەک ڕاوێژکاری پزیشکی منداڵان لە نەخۆشخانەی چارینگ کرۆس لە فولام دەستنیشان کرا. لە چارینگ کرۆس، باری بەردەوام بوو لە کارەکانی لە چاودێریکردنی منداڵە پێشوەختەکان (مناڵی زوو لەدایک بوو پێش وادەی خۆی). باری بەشێکی بەناوبانگی بەڕێوەدەبرد و یەکەی چاودێری تایبەتی منداڵەکانی (SCBU)ی دروست کرد: و ئەم یەکەی تازە لەدایکبووانە بوو بە جێگایەکی گەرم بۆ داھێنان و شارەزایی بۆ باری.
لە نەخۆشخانەی چارینگ کرۆس، باری بەرپرس بوو لە تاقیگەی توێژینەوەی منداڵان دەستی بە لێکۆڵینەوەیەک کرد لەسەر ئامێری ھەناسەدانی فیزیۆلۆژی و چاودێری چڕ. پارەی کۆکردەوە بۆ بەدەست خستنی ئۆتۆمۆبیلی فریاکەوتن کە بتوانێت منداڵەکان کۆبکاتەوە کە پێویستیان بە چاودێرییەکی چڕ بوو لە نەخۆشخانەکانی تر و بیانگەڕێنێتەوە بۆ چارینگ کرۆس؛ ئەمە یەکەمین فریاکەوتن بوو - و لەو کاتەدا تاکە فریاکەوتنێکی تایبەت بوو بۆ منداڵانی تازە لەدایکبوو لە وڵاتەکەدا. لە ساڵی ١٩٨٣ بوو بە سەرۆکی بەشی تەندروستی منداڵان.
بارری ئەندامێکی سەرەتایی کۆمەڵەی پزیشکی منداڵانی بەڕیتانی بوو، کە بوو بە کۆلێژی شاھانەی پزیشکی منداڵ و تەندروستی منداڵ. و ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵەی تازە لەدایکبووان و کۆمەڵەی بەریتانی بۆ پزیشکی کاتی لەدایکبوون بوو.
کتێب
Putting Tiny Patients First، کتێبێک کە لەلایەن کوڕەکەیەوە دەستکاری کراوە و کۆکراوەتەوە، کە باس لە ژیانی سەرەتایی ھێربەرت بارەی و کاتی خۆی دەکات لە پزیشکی منداڵاندا، لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
ڕزا تەحمەسیب
وێنۆک|ڕزا تەحمەسیب ڕزا عەباسگولو ئۆغڵو تەحمەسیب (بە ئازەری: ڕزا تەحماسیب؛ ٢٠ی نیسانی ١٨٩٤، شاری نەخچیڤان – ١٤ی شوباتی ١٩٨٠، باکۆ) دەرھێنەر و ئەکتەری سینەمایی ئازەربایجانی بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین پۆل:گەلی ئازەربایجانی سۆڤیەت پۆل:کەسانی خەڵکی نەخچیڤان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سۆڤیەتی
قەزای شارور
قەزای شارور (بە ئازەری: Şərur rayonu)یەکێکە لە ٧ قەزاکانی کۆماری خۆسەری نەخچیڤانی ئازەربایجان. ئەم قەزایە ھاوسنوورە لەگەڵ ناحیەکانی کەنگەرلی، سەداراک، ھەروەھا پارێزگاکانی ڤایۆتس دزۆر و ئارارات لە ئەرمینیا و پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران. پایتەخت و گەورەترین شاری شارورە. ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ١١٧ ھەزار و ٦٠٠ کەس بووە
ناوچەکە کۆمەڵێک شوێنەوار و نیشتەجێبوونی شوێنەوار لەخۆدەگرێت کە دەوڵەمەندن بە نەخشەکانی کولتوری ماددی کە ڕەنگدانەوەی چالاکیی و شێوازی ژیانی مرۆڤە کۆنەکانن. ئەمانە دێرین و نیشتەجێبوون و تاوەر و گۆڕستان و کورگان و شوێنەوارە تەلارسازییەکانن. توێژینەوەکانی ساڵانی ١٩٨٠–١٩٩٠ پاشماوەی کولتووری دەشکەوتە ھەڵکەندراوەکەی سەردەمی بەردیان ئاشکرا کرد لەنێویاندا کۆمەڵێک ئامێری زۆر کە لە بەرد و دار شەراب دروستکراون. شوێنەوارەکانی ناوەڕاستی سەردەمی برۆنزی لە ڕووباری ئاراز و ئارپاچای و لقەکانی (شۆرتەپە، شاخی خلێدج، کولتەپە، دجێنێتتێپە و ئەوانی تر) ئاشکرا بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:قەزای شارور
باخەگردەڵە
باخەگردەڵە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
باخەگردەڵە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی میرەی حەمەحەسەن و لە باشوور لەگەڵ گوندی قادرئاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵای شێخ ڕەشید لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کەلان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
قەزای پێنجوێن
قەزای پێنجوێن یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی پێنجوێنە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ٤٧،٠٥٧ کەسە.
قەزای پێنجوێن دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای سلێمانی و ھەرێمی کوردستان، یەکێکە لە قەزا گرنگ و بازرگانییەکانی ھەرێمی کوردستان، کەوتووەتە سنووری نێوان عێراق و ئێران، یان سنووری نێوان باشووری کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە (٣) ناحیە:
ناو
ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی پێنجوێنە، چەند بۆ چوونێک ھەیە لە سەر ناوی پێنجوێن وەک ئەمانەی خوارەوە:
جوگرافیا
قەزای پێنجوێن لەکۆمەڵێک چیا و گردۆڵکە و دەشتی کشتوکاڵی ئاودار پێکھاتووە. دەکەوێتە سەر ھێڵی درێژیی ٤٦ پلەی خۆرھەڵات و ھێڵی پانیی ٣٥٬٩ پلەی باکووری ھێڵی کەمەرەیی. پێنجوێن ١٣١٧ مەتر لەئاستی دەریاوە بەرزەو تێکڕای بارانبارین لەساڵدا ٩٠٠ میلیمەترە،
ڕووبەری سەرجەم قەزای پێنجوێن بریتییە لە ١١٢٩کم ٢ ، کە بەمشێوەیە دابەش بووە ( ٢٠٣کم ٢ ڕووبەری ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێنە، ٢٨٢کم ٢ ڕووبەری ناحیەی ناڵپارێزە، ٦٤٢کم ٢ ڕووبەری ناحیەی گەرمکە).
قەزای پێنجوێن یەکێکە لەو ناوچانەی کە ژمارەیەکی زۆری ڕووەکی سروشتی تێدایەو خاوەنی دارستانێکی زۆرە، ھەروەھا چەندین شاخ و لوتکەی بەرزیشی تێدایە، لەوانە زنجیرە چیای سریستان کە بەرزییەکانیان دەگاتە ٢٥٥٧م و بەرزترین لوتکەی ناوچەکەش شاخی سورکێوە، کە بەرزییەکەی دەگاتە ٢٥٦٤م و ھەر دەکەوێتە زنجیرە چیاکانی سریستان، کە ھاوسنووری ئێرانە.
ڕووبەری تەواوی ئەم قەزایە دەگاتە (١١٣١)کم٢ کە ڕێژەی (٩٬٨٪) لە سەرجەمی ڕووبەری پارێزگای سلێمانی پێکدێنێت.
مێژوو
بەپێی ئەو توێژینەوە و لێکۆڵینەوانەی کە بۆ ناوچەکە کراوە دەرکەوتووە کە پاشماوە دێرینەکانی قەڵاکانی (قزڵجە، کچێ و وێنە) لە قەزای پێنجوێن دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووھەم و ھەزارەی یەکەمی پێش زایین، بەڵام پێکھاتەی زەوی و خاکی قەزای پێنجوێن مێژووی دروستبوونەکەی زۆر کۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی جیۆلۆجی یەکەم واتە «ئەرکی» و بۆ ٤٠٠٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا و بەم پێیەش بە یەکێک لەکۆنترین یاخود دێرینترین ناوچەکانی ھەرێمی کوردستان و عێراقیش دادەنرێت.
ناوچەی پێنجوێن لە و کاتە کە قەڵاکانی کچێ و قزڵجە تێدا دروستکراوە، لەژێر حوکمی لۆلۆبییەکاندا بووە، ھەرچەندە تاکو ئێستا سەرچاوەیەکی مێژوویی ڕاست و دروست نەکەوتۆتە دەست کە لە دیرۆکی ناوچەی پێنجوێن بدوێت بەڵام کۆنترین ئاماژەبۆکردن لەم ڕوەوە، ڕێکەوتننامەی ئاماسیەی ساڵی ١٥٥٥ی زایینە لەنێوان ھەردوو دەوڵەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکانە کە لەو ڕێکەوتننامەدا ھاتووە کە ناوچەکە وەک ناوچەیەکی بێلایەن ماوەتەوە. نەوشیروان مستەفا لە پەرتوکی میرایەتی بابان لەنێوان ڕۆم و عەجەمدا، نووسیویەتی:(مانەوەی ناوچەکە بەبێلایەنی بووە بە ھاندەرێک بۆ میرنشینی ئەردەڵان دەست بەسەر ناوچەی پێنجوێندا بگرن. حکومڕانی ناوچەی پێنجوێن چەند جارێک لەنێوان دەسەڵاتدارانی عوسمانی، سەفەوی، میرنشینی بابان و میرنشینی ئەردەڵان دەستاودەستی کردووە و پاش بڕانەوەی حکومی بابانەکانیش، تا ساڵی ١٩١٨ لە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانیەکاندا بووە.
پێنجوێن سەرەتا گوندێک بووە سەر بە ناوچەی قزڵجە، ناحیەی قزڵجەش سەر بە قەزای گوڵعەنبەر بووە کە دەکاتە خورماڵی ئێستا و ئەم ڕاستیەش لە چەندین نووسراو و بەڵگەی خەڵکی پێنجوێندا کە تا ئێستاش ھەندێکیان لای خۆیان پاراستوویانە و تایبەتە بەموڵکیەتی زەوی و زارەکانیانەوە پارێزراوە و ماوەتەوە؛ دواتر و لەگەڵ دروستبوونی حکومەتی عێراقدا بەھۆی ھەڵکەوتوویی پێنجوێن و پێشکەوتوویی دانیشتوانەکەی لەسەرجەم بوارەکاندا، پێنجوێن کراوەتە ناحیە و چەند دەم و دەزگایەکی حکومی تێدا دانرا و بینایان بۆ دروستکرا و خەڵکی ناوچەکەش بۆ ڕایکردنی کاروبارە حکومییەکان ڕوویان تێدەکرد. پێنجوێن بەم شێوەیە مایەوە تاکوو ساڵی ١٩٥٩ ئیتر بە ھۆی فراوانبوونی ناوچەکە و زۆربوونی ژمارەی دانیشتوانی پێنجوێن کرایە قەزایەکی سەربەخۆ کە پێشتر وەکوو ناحیە سەربە قەزای ھەڵەبجە بوو.
سەردەمی عوسمانی
پارێزگای سلێمانی تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی میرنشینی بابان بوو لە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە قەڵاچوالان بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا ئیبراھیم پاشای بابان فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا سلێمانی، ئەم میرنشینە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە ئەیالەتی شارەزوورەوە.
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە، قەزاکانی ئەم ماوەیە فرە ناوەند بوون لێرەدا قەزای پێنجوێنی ئێستا ئاوھا پێکھاتبوو: قەزای(سرۆچک، قزڵجە، تەڕاتەوەن، چەوتان، پێنجوێن) ناوەندەکەی گوندی گێڵدەرە و قزڵجە بووە.
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)
وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا
سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی
لەدوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان بەریتانیای مەزن و عێراقدا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی سلێمانی بە عێراقەوە درا.
لەم سەردەمەدا ھیچ گۆڕانکارییەک بەسەر ناحیەی قزڵجە(قەزای پێنجوێنی ئێستا) ڕووینەداوە، ناحیەی قزڵجە سەر بە قەزای ھەڵەبجە بووە، تەنھا گۆڕانکاری لە ناوی قەزاکەدا ڕوویدا کە قەزای گوڵعەنبەر گۆڕا بۆ قەزای ھەڵەبجە. وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا
سەردەمی کۆماری
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.
وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی [[پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]]
لەم ماوەیەدا ھیچ گۆڕانکارییەک لە قەزای پێنجوێن ڕووینەدا.
ھەڵوەشاندنەوەی قەزای پێنجوێن و ھێنانەکایەی ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة). 450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا
سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
ئابووری
قەزای پێنجوێن ناوچەیەکە کەدەتوانرێت لەڕووی ئابوورییەوە سودێکی یٔێجگار زۆری لێوەربگیرێت و ببێتە پاڵپشتێکی بەھێزی حکومەت و ناوچەکەش.
بەپێی نەخشەی دابەشبوونی سامانە کانزاییەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان قەزای پێنجوێن زیاتر لە ١٣ جۆر سامانی کانزایی گرنگی تێدایە، وەک: زێڕ، یورانیۆم، ئاسن، مس، گۆگرد، مەنگەنیز، کرۆم، خەڵووز. ھەروا چەندین جۆر بەردی مەڕمەڕی گرانبەھا.
ھەرچەندە لە ساڵانی زوودا حکومەتی عێراق بەردی ناوچەکەی دەبرد بۆ شاری بەسڕە کە دوورترین شاری عێراقە لە ناوچەکەوە، بەڵام نە حکومەتی ھەرێم و نە ھیچ کۆمپانیایەک ئاوڕییان لە بەردی ناوچەکە نەداوەتەوە کە بڕیاربوو لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٦دا کۆمپانیایەکی بیانی کارگەیەکی ئاسن لە قەزاکەدا دروست بکەن.
قەزاکە خاوەنی دارستانێکی زۆری سرووشتییە کە دەتوانرێت بە مەبەستی پیشەسازی جۆراوجۆر بەکاربھێنرێت. بوونی تۆبۆگرافیا (بەرزی و نزمی) لە ناوچەکە و ئاوی زۆر و دارستانی چڕ، ھۆکارێکی زۆرباشە تاکوو بتوانرێت لەڕووی گەشت و گوزار و دروستکردنی ھاوینە ھەواری گەورە و شیاو گرنگی زیاتر بە ناوچەکە بدرێت، کە چەندین ناوچەی تێدایە کە دەتوانرێت بە کەمترین تێچون بکرێنە ناوچەیەکی گەشتیاریی گرنگ و لە ڕووی ئابوورییەوە حکومەت و ناوچەکەش لێی سوودمەند ببن.
بە ھۆی ھاوسنووری لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران و کردنەوەی (سنووری نێودەوڵەتی باشماخ) وایکردوە کە قەزاکە لەڕووی ئابووریەوە ببێتە پاڵپشتێکی باشی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و گوزەرکردنی ئەو ھاووڵاتیانەی کە دەچنە دەرەوەی ھەرێم و بە پێچەوانەشەوە، جگە لە (مەرزی باشماخ) کە فەرمی و نێودەوڵەتیە چەندین سنووری لاوەکیش لە ناوچەکەدا بوونیان ھەیە کە لێوەی کاڵا و شمەک دەھێنرێتە ھەرێم و بە پێچەوانەشەوە، کە ڕۆژانە خەڵکانێکی زۆر سەرقاڵی کارکردنن تێیدا.
ھەرچەندە قەزای پێنجوێن زیاتر بە ناوچەیەکی شاخاوی ناسراوە و سرووشتەکەی وایە بەڵام چەندین زەوی بەپیت و بەرەکەتیشی تێدایە کە ساڵانە سەدان و بگرە ھەزاران تەن بەرھەمیەتی، کە تەنھا بەرھەمی تەماتە لە سنووری قەزای پێنجوێندا ساڵانە زیاتر لە ١٠٠٠٠ تەنە؛ ئەمە جگە لە بەر و بوومەکانیتری وەک شووتی و خەیار و برنج و کاڵەک و پەتاتە و پیاز و ھتد.
قەزاکە جگە لەو بەر و بوومانەی کە دەستکردن و لە لایەن ھاووڵاتیانەوە بەرھەم دەھێنرێت چەندین جۆر بەرھەمی خۆڕسکیشی تێدایە وەک قەزوان، ترش، سالمە، کنگر بە گشتی و بنێشت بە تایبەتی؛ کە پێنجوێن یەکێکە لەو ناوچانەی پێی بە ناوبانگە.
لەسنووری قەزای پێنجوێندا نزیکەی ٧٠ گوند سامانی ھەنگی تێدایە کە ژمارەیان (٧٠٠ ھەنگەڵان) دەبێت و ساڵانە ئەگەر نەخۆشی ڕوویان تێنەکات ئەوا نزیکەی (٢٠ تەن) ھەنگوین بەرھەم دەھێنرێت.
لە ڕووی ئاژەڵدارییەوە قەزایەکی دەوڵەمەندە وەک مەڕ، بزن، مانگا و ھتد. ئەویش بەھۆی ھەبوونی گژوگیایەکی زۆر بۆ لەوەڕاندنی ئەو ئاژەڵانە و بونی ڕێژەیەکی باشی ئاویش لەناوچەکەدا کەئەمەش وایکردوە کەساڵانە دەیان ئاژەڵدار بە ھەزاران ئاژەڵ بھێننە ناوچەکە بەھۆی نەبوونی گژوگیا و ئاوی پێویست لەناوچەکانی خۆیاندا، وەک گەرمیان و شارەزوور.
کارگێڕی
قەزای پێنجوێن پێکھاتووە لە(٣) ناحیە و ١٨٨ گوند:
ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن(ناوەند)
لە ٤٣ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی گەرمک
لە ٩٠ گوند پێکھاتووە:
ناحیەی ناڵپارێز
لە ٥٥ گوندپێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
ھونەرە جوانەکان
هونەرە جوانەکان ٣ بەشی هونەر دەگرێتەوە وەک هونەری شێوەکاری، شانۆ و سینەما، مۆسیقا. واتە هونەرە بیستراوەکان وەک مۆسیقا، مۆسیقاژەنی، هونەرە بینراوەکان وەک شێوەکاری یا شێوەسازی، وێنەکێشان، پەیکەرسازی، تابلۆسازی، سیرامیکسازی، ڕەنگسازی و شانۆکاری، شانۆسازی، شانۆگەریەتی، نمایش سازی، و فیلمسازی، فیلمکاری. ئەم هونەرانە لە زانکۆ و پەیمانگاکان دەخوێندرێن و هەروەها پێویستی بە بەهرەمەندی تایبەتی هەیە بۆ کارکردن لەم بوارانەدا.
ئەمانەش ببینە
پۆل:جوانیناسی پۆل:ھونەر پۆل:ھونەرەکان
سویس
سویس یان سویسڕا (بە ئەڵمانی: die Schweiz، بە فەڕەنسی: la Suisse، بە ئیتاڵی: Svizzera، بە ڕۆمانی: Svizra، بە ئینگلیزی: Switzerland) وڵاتێکە لە ناوەڕاستی کیشوەری ئەورووپادا، ئەڵمانیا دەکەوێتە باکووریی و فەرەنسا لە خۆراوای و ئیتالیا لە باشووری و نەمسا و لینخیشتاین دەکەوێتە خۆرھەڵاتییەوە. سویسرا سیاسەتی دەرەکی بێ لایەن بەکاردەبات کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥١٥. بەیەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا بە جوانترین وڵاتیش، شاری زیۆرخی سویسرا کە تا ساڵی ٢٠٠٨ بە گەورەترین وڵاتی دادەنرا، بە خۆشترین و باشترین وڵات بۆ نیشتەجێ بوون لە جیھاندا دانرا ئەمەش ھەشت ساڵ لەسەر یەک ھەمان پلەی وەرگرت.
بنەڕەتی ناو
سەرچاوەی وشەی ئینگلیزی سویسڕا (Switzerland) ئەڵمانییە و لە وشەی (schwytz)ەوە ھاتووە، کە بە واتای دانیشتوویەکی ناوچەی (Schwyz) دێت، کە یەکێکە لەو ھەرێم و وڵاتانەی کە ناوکی یەکێتیی کۆنی سویسڕی پێکھێناوە. ڕەنگە ئەم زاراوەیە لە وشەی سویتس لە ئەڵمانی وەرگیرابێت کە بە واتای «سووتاندن» دێت، ئاماژەیە بۆ ناوچەیەکی دارستانی کە لە ڕابردوودا سووتاوە. دوای ئەوەی شەڕی سوابیا لە ساڵی ١٤٩٩ لەو ناوچەیەدا کۆتایی ھات، ئەم زاراوەیە بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی یەکێتییەکە بەکارھات.
لە ڕووی مێژووییەوە ناوی یەکێتیی شارەکانی سویسڕا تا سەدەی حەڤدەھەم فەرمی نەبووە و ناوی باوی پێش ئەوە «یەکێتیی شارەکانی ئەڵمانیای سەرەوە» بووە و ئەم زەویانە سەر بە بنەماڵەی ھابسبۆرگ بوون.
سنوور
سویسڕا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە دەکەوێتە کیشوەری ئەورووپا، بە تایبەتی لە دڵیدا، و یەکێتییەکی فیدڕاڵی دیموکراسی پێکدەھێنێت کە بە پێنج وڵاتی ئەورووپی دەورە دراوە، و بریتین لە: ئەڵمانیا لە باکوورەوە، ئیتاڵیا لە باشوورەوە، میرنشینی لیختنشتاین و نەمسا لە ڕۆژھەڵاتەوە، و فەڕەنسا لە ڕۆژاوا. سویسڕا بە وڵاتێکی ناوخۆیی دادەنرێت، چونکە ڕووی لە ھیچ بەندەرێکی دەریایی نییە، ڕووبەرەکەی ٤١ ھەزار و ٣٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.
جوگرافیا
خاکی سویسرا شاخییە بەگشتیی، بەنزیکەی ٧٪ ی ڕووبەرەکەی لە بەرزایییەکانی ئەلپییە، ئەم کەرتەش ٣٠٪ ی دانیشتووان لەخۆ دەگرێت، و نزم دەبێتەوە بە شۆڕبووەکانی وەک بانی سویسریی، ئەم شۆڕەبووەوانەش گەلێک دەریاچە لەخۆ دەگرێت، و چیاکانی ئەڵپ بەش دەبێت بۆ کۆمەڵێک زنجیزە، بەرزترین لووتکە لە ئەڵپی سویسریی (مۆنتی ڕۆزا) و سویسرا بەشێک لە چیاکانی جۆرا ڕادەپەڕێنێت بەجۆرێ کە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەم چیایانە دوای دەکەون، ھەروەھا گەلێک دۆڵ و لێوار لەخۆ دەگرێت، ھەندێک سووچ کەلێنی دەکات، و بانی سویسرا درێژ دەبێتەوە لەسەر شێوەی داڵان لەنێوان چیاکانی ئەڵپ و چیاکانی جۆرا دا، ھەروەھا بەرزایی بانەکە لەشوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگۆڕدرێت، و سروشتی شاخێتی خۆی وای کردووە کە دەوڵەمەند بێت بە کۆمەڵێک دارستانی بەنرخی گەشتوگوزاریی. چیاکان دەورەدراون بە گەلێک بەفرگری وەک (لێنچ) و (جورنرفیزچ)، ئەم بەفرگرانە سەرچاوەی گشتوگوزاریی گرنگن، و بەناو سویسرا دا زریچەی خاوێن بڵاوە.
سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران
سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران (بەئینگلیزی: 1979 Kurdish rebellion in Iran) هەڵقڵیشا لە ناوەڕاستی مانگی ئازاری ١٩٧٩دا، بەچەند مانگێک دوای تەواوبوونی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، و بووە گەورەترین شۆڕش دژ بە ڕژێمی نوێ لەنێو ڕاپەڕینی گەلان لەئێراندا و یەکێک بوو تووندوتیژترین یاخیبوونە کوردییەکان لە ئێرانی مۆدێرندا. لەسەرەتادا، بزووتنەوە کوردییەکان هەوڵیان دەدا کە هاوتەریب بڕۆن لەگەڵ حکوومەتی نوێی عێراق، بەجۆرێک کە لەدوی ئەوە کەوتبوون کە پێناسی موسوڵمانیی خۆیان نیشان بدەن و زەمینەیەکی هاوبەش لەگەڵ شیعەکاندا بدۆزنەوە. حدکا زۆر هەوڵی دەدا کە خۆی وەک ڕێکخراوێک نیشان بدات کە هەوڵ بۆ جیابوونەوە نادات، بەجۆرێک کە ڕەخنەی لەوانە دەگرت کە داوای سەربەخۆییان دەکرد، بەڵام بەهەرحاڵ داوای ئۆتۆنۆمی سیاسیی دەکرد. دواتر، پەیوەندییەکانی نێوان کوردان و حکوومەتی ئیسلامیی نوێ زوو تێکچوون، ئەگەرچی شیعە کوردەکان و هەندێک سەرۆک هۆزەکان پاڵپشتیی حکوومەتە شیعییە نوێیەکەیان دەکرد، کوردە سوونییە چەپڕەوەکان لە پارێزگای کوردستانەوە لەسەر پڕۆژە نیشتمانییەکەیان بەردەوام بوون.
سویس
کەش و ھەوا
کەش و ھەوای سویسرا دەگەڕێتەوە بۆ چەشنی ناوەندیی ئەورووپا (کەش و ھەوای ئەڵپیی) بەگشتی ساردە بەجۆرێ کە سەھۆڵ زۆربەی زەوییەکەی دادەپۆشێت لە زستاندا و دەگۆڕدرێت بۆ بەفرگر کە سویسرییەکان بەکاریدەھێنن بۆ گەشتوگوزاریی خلیسکان لەسەر سەھۆڵ، لە چیاکانی فێھن ەوە ھەڵدەکات بۆ دۆڵەکان، بۆیە کاردەکاتە سەر کەش و ھەوای ناوچە نزمەکان، و بارانبارینیی بەخوڕ. سویسرا ھاوینێکی گەرمی ھەیە لە ناوچەی دۆڵەکان و دۆڵە نزمەکان، بەڵام کەش و ھەوا بەگشتیی کەش و ھەوایەکی زۆر بەچێژ و خۆشە، جا گەر بە زستانی سارد بێت یان بە ھاوینی گەرم بەجۆرێ کە سروشتی سەرنج ڕاکێش و دیمەنە جوانەکان چاوت پڕ دەکات و ناتوانیت لە جوانیی زۆرتر ببینیت بەجۆرێ کە ھەست بە ھەڵگەڕانەوەکانی کەش ناکەیت.
سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران
لەکاتێکدا کە لەپێشدا جەنگاوەرە کوردەکان، بەتایبەتی ئەوانەی حدکا، هەندێک بەدەستهێنانی ناوچەیی و خاکییان بەئاکام گەیاند لەناوچەی مەھاباد و توانیان سەربازە ئێرانییەکان لەهەرێمەکە دەرکەن، بەڵام هێرشێکی بەرفراون لە بەهاری ١٩٨٠دا لەلایەن سپای پاسدارانەوە باردوخەکەی هەڵگێڕایەوە.
سویس
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی سویس ٨٬١٥٧٬٨٩٦ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٢٫١ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران
دوابەدوای هەڵگیرسانی شەڕی نێوان ئێران و عێراق لە ئەیلوولی ١٩٨٠دا، هەوڵێکی زۆر زیاتر لەپێشتر درا لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە بۆ لەناوبردنی یاخیبوونە کوردییەکە، کە لەوکاتەدا تاکە یاخیبوون بوو کە کپ نەکرا بوو (ڕاپەڕینی بەلۆچەکان، عەرەبەکان و تورکمانەکان لەو کاتەدا کپ کرا بوون). لەدرەنگانی ١٩٨٠دا، هێزە ئاساییەکانی ئێران و سپای پاسداران کوردە ڕاپەڕیوەکانیان لە قەڵاکانیان دەرکێش کرد، بەڵام هێشتا چەندین گرووپی کوردە یاخییەکان هێرشی کوشندەیان ئەنجام دەدا. پێکدادانەکان تا کۆتایی ١٩٨٣ بەردەوام بوو.
سویس
دانیشتووان
زۆربەی دانیشتووانی سویسڕا لە ناوچەی بانەکان و شارە سەرەکییەکان دەژین، وەک ژنێڤ، زوریخ، بازڵ، لۆزان، چڕی دانیشتووانیش لە ناوچە بەرزەکاندا کەم دەبێتەوە. دانیشتووان دەگەڕێنەوە بۆ کۆمەڵە ئەڵمانییەکان، و زۆرینەی دانیشتووانی سویسرا پێک دێنن، ٧٥٪ ی دانیشتووانی سویسرا بە ئەڵمانی دەدوێن و قسەدەکەن، و لەنێو دانیشتوواندا ڕەگەزی فەڕەنسیی ھەیە، بەجۆڕی کە ٢٠٪ ی دانیشتووان بە فەڕەنیسیی قسە دەکەن، ھەروەھا ڕەگەزە ئیتاڵییەکانیش ٤٪ پێک دێنن و بەھەمان ڕێژە دانیشتووان بە ئیتاڵیی قسە دەکەن، لە سویسرادا ژمارەیەکی گەورە لە بیانییەکان ھەن کە خۆی دەدات لە یەک ملیۆن کەس، ٨٠٪ یان لە دەوڵەتەکانی یەکێتی ئەورووپاوە ھاتوون بەپێی ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان چینی پێکھاتە بیانییەکان بەھۆی ڕەگەزپەرستییەوە دەناڵن، بەتایبەتیی لە ساڵەکانی کۆتاییدا بەھۆی بردنەوەوەی پارتی گەلی سویسریی لە ھەڵبژاردنە فیدراڵییەکاندا، کە ئەم پارتە کەوتە نێو گرتنی دەسەڵاتی یاسایی دژ بە بیانییەکان و نا ئەورووپییەکان.
کۆمبارس
کۆمبارس (بە ئیتالی: Comparsa) بە ئەکتەرێکی زیادە ئەوترێت، کە ڕۆڵێکی نا سەرەکی ئەبینێت لە دروستکردنی دیمەنێکدا کە ناکرێ بە تەنها بە ڕۆڵی سەرەکی بێتە نیشاندان.
سویس
ڕامیاری
ڕامیاری دەرەوەی سویسڕا ڕامیارییەکی بێلایەنانەیە و ھەر ئەو ڕامیارییەش وای کردووە کە لە نەھامەتی خۆی لە جەنگەکانی سەدەی ڕابردووی ھەردوو جەنگی یەکەم و دووەمی جیھانی بپارێزێت. ساڵی ١٩٦٠ سویسڕا بوو بە ئەندامی ڕێکخراوی بازرگانیی ئازادی ئەورووپایی و ساڵی ١٩٦٣لە ئەنجومەنی ئەورووپاشدا بووەتە ئەندام. بەڵام لە ڕاپرسییەکی جەماوەریدا کە لە ساڵی ١٩٩٢ دا بەڕێوەچوو ھاوڵاتایانی ئەو وڵاتە ڕەتیان کردەوە کە وڵاتەکەیان ببێتە ئەندامی ڕێکخراوی یەکێتی ئەورووپا. سویسڕا بەشێوەیەکی یاسایی پایتەختی نییە بەڵام لە ڕووی کردەییەوە شاری بیرن ناوەندی بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتەیە. گەورەترین شاری سویسڕا زووریخ و ڕووبەرەکەی ٢٨٥ ٤١ کم٢ و ژمارەی دانیشتووانکەی زیاتر لە ٧ ملیۆن کەسەو خاوەن بەرنامەیەکی فیدڕاڵی پارلەمانییە.
کۆمبارس
بەکارهێنانی
لە زۆرێک لە پەڕگەکانی ئەنتەرنێتدا بە کوردی ئەم وشەیە بەکاردێت. بۆ نمنونە لێرەدا بەکار هاتوە کە ئەڵێ "ئه‌کته‌ری وامان هه‌یه‌ پێشتر وه‌ک کۆمبارس ڕۆڵی هه‌بووه‌ به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توانای هه‌بووه‌و لێهاتوو بووه‌، له‌م به‌رهه‌مه‌دا ڕۆڵی سه‌ره‌کی هه‌یه‌"
سویس
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای ناوەندی پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:سویس پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا پۆل:وڵاتانی ئەندامی یەکێتی بازرگانی ئازاد لە ئەورووپا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٨
کۆمبارس
سەرچاوە
پۆل:زاراوەکانی شانۆ پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
سەربزێویی ١٩٧٩ی کوردان لە ئێران
نزیکەی ١٠٠٠٠ کەس کوژران لەو یاخیبوونەی کورداندا، کە ١٢٠٠ ـیان زیندانە سیاسییە کوردەکان بوون و لەسێدارەدران لە دوایین قۆناغی یاخیبوونەکەدا. ناکۆکی کوردی-ئێرانی لە ١٩٨٩دا کۆتایی هات، ئەویش دوای تێرۆرکردنی سەرکردەی حدکا.
پاشبنەما
لەگەڵ هەبوونی ئەزموونی شۆکدارانەی حوکمڕانی پەهلەوی هەروەها دوو شۆڕشی شکستخواردوو لە ١٩٤٦ و ١٩٦٧، حیزبە سیاسییە کوردییەکان پاڵپشتی بەپەرۆشی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران بوون دژ بە شا کە بووە هۆی ئەوەی خومەینی دەسەڵات بگرێتە دەست لە شوباتی ١٩٧٩دا. شا خۆی وا پیشان ئەدا کە هیچ دۆستی داواکانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمییەکی گەورەتر نەبێت. لەیەکەمین ڕۆژەکانی شۆڕشەکەوە، پەیوەندییەکان لەنێوان حکوومەتی ناوەند و حیزبە کوردییەکان پڕ لە ئاستەنگ و گرانیی بوو.
کوردان، بەجیاوازیی لە شێوەزاری زمانیی و کەلتووریان، وەک کۆمەڵێکی لاواز لە بەکارهێناندا دەبینران لەلایەن هێزە بیانییەکانەوە کە ئارەزوویان وا بوو ئارامیی کۆمارە نوێیەکە تێک بدەن. کوردە سووننەکان، بەپێچەوانەی زۆرینەی ڕەهای خەڵکی ئێرانەوە، دەنگیان نەدا بە پشتگیریکردنی درووستبوونی کۆمارێکی ئیسلامیی لە نیسانی ١٩٧٩دا. ئەو ڕیفراندۆمە یەکەمیی و گرنگیی بۆ شیعەکان دانا و هیچ ڕێگەیەکی دەستووری نەدا بۆ هەبوونی هەرێمی ئۆتۆنۆمی.