cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بەلجیکا
ناوی وڵات
ناوی ئەم وڵاتە لە Gallia Belgica وەرگیراوە کە پارێزگایەکی ئیمپراتۆریی ڕۆم بووە. لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان «بلژیک» و لە باشووری کوردستان «بەلجیکا» بەکار دەبرێت.
جوگرافیا
بەلجیکا دەکەوێتە سەر دەریای سەروو، سنووری وشکانیی لەگەڵ وڵاتانی ئەڵمانیا، فەڕەنسا، ھۆڵەندا و لوکسەمبورگەوە ھەیە. ڕووبەری بەلجیکا نزیکەی ٣٠٫٥٢٨ کیلۆمەتر دووجا دەبێت، لەڕووی گەورەیییەوە ١٣٧ەمین وڵاتی دونیایە.
پەنیر
سەرچاوەکان
پۆل:پەنیر پۆل:بەرھەمەکانی شیر پۆل:چێژەمەنییەکان
بەلجیکا
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بەلجیکا ١١٬١٤٤٬٤٢٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫١٥ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٩٨ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
ئایین
٥٤٪ کاتۆلیک، ٥٪ ئیسلام (سوننە)، ٣٪ پرۆتێستانت، ٣٠٪ بێ ئایین، ٨٪ ئەوانی تر.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٠ پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:بەلجیکا پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:پاشایەتی فیدڕاڵی پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٣٠ لە بەلجیکا پۆل:وڵات و مەڵبەندە ئاڵمانییەکان
٣٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پەرکین
پەرکین یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بریتییە لە ھەڵسەنگاندنی ڕاستییەکان بۆ گەیشتن بە بڕیارێک و یەقینێک لەسەر بابەتەکان. بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بابەتێکی ئاڵۆزە و چەند پێناسەیەکی ھەیە کە بە شێوەیەکی گشتی ئەمانە لەخۆدەگرێت: ژیری، ژیربێژی، گومانکاری، ھەڵسەنگاندنی بێلایەنانە یان ھەڵسەنگاندنێکی زانستیی ڕاستەقینە و دروست. ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە خۆ ئاراستەکەر، خۆ ڕێککار، خۆ چاودێریکەر و خۆ ڕاستکەرەوەیە بەو واتایەی کە ھەموو ئەم ھەنگاوانە لەلایەن تاکەکەس خۆیەوە دەست پێشخەری بۆ دەکرێت و پابەندە لەسەر پێوەری توند بۆ نایابێتی و فەرمانی ژیرانە بۆ بەکارھێنانیان. بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر گەیشتن بەم ئامانجانە کار دەکات: پەیوەندیی کاریگەر، توانای چارەسەری کێشە و زاڵبوون بەسەر خۆویستیی ڕەسەنی.
مێژوو
سوقرات ھەستا بە دانانی کارنامەیەک بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەمەبەستی ھێنانەکایەی پرسیارگەلێک دەربارەی باوەڕ و لێکدانەوە باوەکان، بە وریای جیاکردنەوەی باوەڕە ژیر و ژیربێژییەکان لەو باوەڕانەی کە بەڵگەیەکی پێویست و قایلکەریان نییە یاخود خاوەنی بناغەیەکی بەجێ نین (ھەرچەند ئەو باوەڕە نادروستە: گونجاو بێت لەگەڵ خۆویستە ڕەسەنەکانمان، خزمەتی بەرژەوەندییە شاراوەکانمان بکات یان ئاسوودەمان بکات).
ئێتیمۆلۆژی
دەستەواژەی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، وشەی ڕەخنەگرانە (Critical) لە وشەی (Critic = kritikos = κριτικός) یۆنانییەوە وەرگیراوە و بە توانستی مێشک پێناسە دەکرێت بۆ زانیین و بڕیاردان و ھەبوونی توانای درک پێکردنی بابەتگەلێک. مێژووی وشەکە ھێندەی سەرچاوەی وشەکە خۆی کۆنە و دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی سوقراتی فەیلەسووفی یۆنانی کە پێش ٢٥٠٠ ساڵ گەیشتە ئەنجامی ئەوەی کە خەڵکی ناتوانن بە یەقینەوە پاساو و سەلماندن بۆ بیربۆچونەکانیان بھێننەوە دەربارەی ڕێژە و توانستی زانینیان.
پێناسەکان
بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بە چەند شێوەیەک پێناسەکراوە:
ئەرکەکان
سەرەڕای ھەبوونی بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی بەھێز، بەڵام تاک دەبێت بتوانێت ڕووبەروی کێشە و بڕیارەکان ببێتەوە بەسوودبینن لەم بەھرە باسکراوانە. بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە تەنھا بنیاتنەری ژیربێژی نییە بەڵکو پێوەرێکی فراوانی ڕوناکبیری و ڕۆشنبیری دەھێنێتە کایەوە وەک: ڕوونی، ڕاستگۆی، وردی، قوڵی، فراوانی، گرنگی و دادپەروەری.
بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە دەبێتە ھۆی پێگەیاندنی ئەم توانایانە:
توێژینەوە
ئێدوارد م. گلەیزەر پێشنیاری کرد کە توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە سێ بەش پێکدێت: ئامانجی بەرنامە پەروەردەیییەکان گەشەسەندنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەیە لە منداڵان و فێرخوازە پێگەیشتووەکان، چ بە شێوەی تاکەکەسی یان بە شێوەی کۆمەڵە بن بۆ فێربوون دەربارەی چۆنیەتی چارەسەرکردنی کێشەکان، بڕیاردان و بەکارھێنانی ئەو سێ خاڵە سەرەکییەی لەسەرەوە باسکراوە. پرۆژەی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە تاقیگەی زانستی مرۆڤایەتی لەندەن بەشدارە لە لێکۆڵینەوەی زانستی بەمەبەستی ھەڵسەنگاندنی سیستەمە پەروەردەیییە گەورەکان کە چۆن ھان و پشتگیری بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە دەکەن لە ناوەندەکانی فێرکردن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئاوەزان پۆل:دەرھەستکاری پۆل:بەرپرسایەتی پۆل:شیکار پۆل:گۆڤانەکان پۆل:گومان پۆل:ئۆتۆنۆمی پۆل:ھەڵسەنگاندن پۆل:ئەخلاق پۆل:ھەبوونناسی پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:ھزر پۆل:ڕاستی پۆل:تیۆریی ڕەخنەیی پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان پۆل:گومانکردن پۆل:مێژووی بیرۆکەکان پۆل:مێژووی لۆژیک پۆل:چارەسەری کێشە پۆل:فەلسەفەیەکی یۆنانی کۆن پۆل:ناسیاری پۆل:ڕوانین
٦ی نیسان
٦ی نیسان ٩٦ەم ڕۆژی ساڵە (٩٧ لە ساڵی پڕدا). ٢٦٩ ڕۆژ دوورە لە کۆتایی ساڵەوە.
مردنەکان
پۆل:نیسان پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خەلان، سۆران
خەلان بیاو یەکێکە لە گوندە گەورەکانی ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر. پێش ئەوەی کە خەلیفان بکرێتە ناحیە، گوندی خەلان بیاو بۆ بوون بە ناحیە پێشنیار کرابوو.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
٣٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆبێرت کێڵی
ڕۆبێرت ئی کێڵی ، شیکەرەوەیەکی سیاسی ئەمریکییە لەسەر ڕەوشی نێوان هەردوو کۆریا و یاریدەدەری مامۆستای زانستی سیاسییە لە زانکۆی بوسان. لە ئاداری ٢٠١٧ خۆی و خێزانەکەی ناوبانگیان دەرکرد کاتێک لە چاوپێکەوتنێکی ڕاستەوخۆ دابوو لەگەڵ کەناڵی بی بی سی یەک لەدوای یەک توشی شکست ئەبێت بەهۆی منداڵەکانی و هاوسەرەکەی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:زانایانی سیاسی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:خەڵکی ئەمریکی دوور لە وڵاتی خۆیان لە کۆریای باشوور
ئەبوو تەحسین
ئەبوو تەحسین کە ناوی جەواد کازمە بە لێدانی وێنەی سەددام حوسەین لەسەر شەقامێکی شاری بەغدا بە نەعلەکەی دەستی، بووە یەکەم ھێمای ڕووخانی ڕژێمی بەعس. دەوڵەتی کوێت بڕی ٢٥٠،٠٠٠ دۆلاری دایە ئەبو تەحسین بەرانبەر تاکە نەعلەکە، بەڵام ویژدانیی نەیھێشت بیفرۆشێت بە وڵاتێکی تر، بەڵکو پێشکەشی مۆزەخانەی ھەڵەبجەی کرد و ئێستا لەو مۆزەخانەیە پارێزراوە.
ئەبو تەحسین لە ٩ی نیسانی ساڵی ٢٠٠٣ لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە کاتێکدا ھێشتا سەددام و دار و دەستەکەی لە ناوچەی ئەعزەمییە تەراتێنیان بوو، لەسەر شەقامێکی شاری بەغدا بە تاکە نەعلەکەی سەر و پۆتەڵاکی وێنەیەکی سەددامی پێ دەکووتا و ھاواری دەکرد 'ئەمە چارەنووسی ھەموو خائینێکە، ئەمە ملیۆنەھای لە ئێمە کوشت'، 'ئەی خەڵکینە ئەمەیە ئازادی'.
ئەبو تەحسین ئێستا لە سلێمانی دەژی و میوانی مام جەلالە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕژێمی بەعس
نوێڵ
وێنۆک|نوێڵ نوێڵ (بە ئینگلیزی: Lever) ئامێرێکی سادەیە پێک ھاتووە لە باسکێک کە جێگیر دەبێت لەسەر خاڵێکی نەگۆڕ (چەسپاو) کە پێی دەوترێت خاڵی جێگیربوون، نوێڵەکان بەکاردەھێنرێن بۆ سەپاندنی ھێزێک لەسەر قورسایییەک (بەرگر). سێ جۆر نوێڵمان ھەیە کە جیاوازن بە جیاوازیی شوێنی ھەر یەکە لە خاڵی ڕاگیربوون و قورسایی و ھێزی کارپێکراو (سەپێندراو). ھەر یەکە بە گوێرەی ئەوانی تر.
نوێڵی جۆری یەکەم
وێنۆک|نوێڵی جۆری یەکەم لە نوێڵی جۆری یەکەم دا خاڵی ڕاگیربوون لە نێوان ھێزی کارپێکراو و قورسایی دا دەبێت، نوێڵەکانی جۆری یەکەم ھەردەم ئاڕاستەی ھێزی کارپێکراو دەگۆڕن؛ و بە پشت بەستن بە شوێنی خاڵی ڕاگیربوون دەتوانرێت نوێڵی جۆری یەکەم بەکاربھێنرێت بۆ زیادکردنی بڕی ھێز یان بۆ زیادکردنی دووری (باسکەکەی).
نوێڵی جۆری دووەم
وێنۆک|نوێڵی جۆری دووەم لە نوێڵی جۆری دووەم دا قورسایی دەکەوێتە نێوان خاڵی ڕاگیربوون و ھێزی کارپێکراوەوە، نوێڵەکانی جۆری دووەم ئاڕاستەی ھێزی کارپێکراو ناگۆڕن، بەڵام ڕێگە دەدات بە بەکارھێنانی ھێزێکی کەم لەو ھێزەی کە قورسایییەکە کاری پێدەکات، لەبەرەوەی کەبڕی ھێزی دەستکەوتوو گەورەترە لە بڕی ھێزی کارپێکراو بۆیە پێویستیت بە بەکارھێنانی ھێزێکی کارپێکراوی کەمتر دەبێت لەسەر دوورییەکی درێژتر.
نوێڵی جۆری سێیەم
وێنۆک|نوێڵی جۆری سێیەم لە نوێڵی جۆری سێیەم دا ھێزی کارپێکراو دەکەوێتە نێوان خاڵی ڕاگیربوون و قورسایییەکە (بەرگر)، نوێڵی جۆری سێیەم ئاڕاستەی ھێزی کارپێکراو ناگۆڕێت، ھەروەھا ئەم جۆرە نوێڵە بڕی ھێزی کارپێکراو زیاد ناکات واتە چەند جارەی ناکات لەبەر ئەوە ھەردەم بڕی ھێزی دەستکەوتوو (دەرچوو) کەمترە لە بڕی ھێزی کارپێکراو.
بەکارھێنانەکانی نوێڵ
وێنۆک|دەڵێن گوایە ئارکیمیدز سەبارەت بە نوێڵ وتوویەتی: “خاڵێکی ڕاگیربوونم بدەنێ و من جیھانی پێدەجوڵێنم”
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:داھێنانە میسرییەکان پۆل:میکانیک پۆل:ئامێرە سادەکان پۆل:داھێنانە دێرینەکان
سرێشمە، سۆران
سرێشمە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی خەلیفان، لە پارێزگای ھەولێر، باشووری کوردستان. دانیشتووانەکەی ٥١٨٥ کەسن.
سرێشمە گەورەترین گوندی دەڤەری خەلیفانە لەڕووی ڕووبەر و ژمارەی دانیشتووان. گوندەکە پێنج کیلۆمەتر لە سەنتەری شاری خەلیفانەوە دوورە.
ناوی سرێشمە
زۆربەی بیروڕاکان لەسەر ئەوە کۆکن کەوا ناوی سرێشمە لە «سێ ڕەشماڵ»ەوە ھاتووە، کە بە مانای سێ دانە ڕەشماڵ دێت. بە درێژایی ڕۆژگار لەگەڵ بەکارھێنانی لەلایەن خەڵکی سرێشمەوە کراوە بە سرێشمە بۆ ئەوەی بۆ دەربڕین ئاسانتر بێت. محەممەد ئەمین زەکی بەگ ئاماژەی بە ناوی سرێشمە کردووە بە سێ ڕەشمە.
خوێندن و پەروەردە
لە ساڵی ١٩٥٨ یەکەم قوتابخانە لە سرێشمە کراوەتەوە. ئێستا پێنج قوتابخانەی ھەیە کە لە سێ باڵەخانە دەوام دەکەن.
تەندروستی
لە سرێشمە تەنھا یەک بنکەی تەندروستیی بچووک ھەیە.
شارەداری
سرێشمە شارەوانیی تایبەت بە خۆی ھەیە.
ئایین و کولتوور
تێکڕای خەڵکی گوندی سرێشمە موسڵمانن و لە مەزھەبدا سوننەن. لە سرێشمە مزگەوت ھەن. سرێشمەیییەکان زارێکی تایبەت بە خۆیان ھەیە کە لە ناوچەکە دەناسرێتەوە.
ئێلین پێلین
ئێلین پێلین شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سۆفیا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٧٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سۆفیا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ڤارشێتس
ڤارشێتس شارۆچکەیەکە لە پارێزگای مۆنتانا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬١٩٩ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مۆنتانا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ڕۆبێر برازییاک
رۆبێر برازییاک نووسەر، ڕۆژنامەوان و ڕەخنەگری فیلمی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٤٥ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
بڕیارنامەی ٧٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی تەمموزی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٩٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٢ پۆل:مێژووی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
مەحموود خانی دزڵی
مەحموود خانی دزڵی (١٩٧٠-١٩٤٦) کەسایەتیی کوردی ناوچەی ھەورامانە کە لە ڕووداوەکانی سەدەی بیستەمی کوردستاندا ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە. مەحموود خان دژی حکوومەتی ڕەزا شا و ئیستیعماری ئینگلیز شەڕی کرد و چەندین جار خرایە زیندان. ئەو ھاوکاریی مەلیک مەحموودی کرد بۆ شەڕ لەگەڵ ئینگلیزەکاندا، ھەروەھا دوای گیرانی مەلیک مەحموود یارمەتیی بنەماڵەی حەفیدی دا بێنە مەریوان و لە دەستی ئینگلیزەکان ھەڵبێن. ڕەفیق حیلمی ئەو بە پاڵەوانی شۆڕشی یەکەمی شێخ مەحموود ناو دەبات. مەحموود خان لە سەردەمی حکوومەتی محەممەدڕەزا پەھلەویدا لە ساڵی ١٩٤٦دا بە دەستی سەروازانی ئێرانی کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییە سیاسییەکان پۆل:خەڵکی مەریوان
گۆشت
وێنۆک|چەند جۆرێک گۆشت
گۆشت پێکھاتووە لە جەستەی ئاژەڵ کە ھەندێک لە مرۆڤەکان دەیخۆن. خواردنی گۆشت دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی پێش مێژوو کاتێک مرۆڤەکان فێری کۆکردنەوە و ڕاوکردن بوون، بەڵام ھەتاکو ئێستاش توانیوێتی جێگەی خۆی لە کۆمەڵگەدا بکاتەوە. کاتێک مرۆڤەکان فێربوون ھەندێک لە ئاژەڵەکانی وەک مریشک، پەز، مانگا و ھتد... ماڵی بکەن، فێربوون کە بەکاریان بھێنن تا سوودیان لێ وەربگرن، و توانیویانە سوود لە گۆشتەکانیان ببین. گۆشت بە سەرەکی پڕۆتینی زۆرە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆشت
کوردیی باکووری
کوردیی باکووری یان کورمانجی یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە. کورمانجی زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زارە کوردییەکان، لە ھەر چوار پارچەی کوردستان قسەی پێ دەکرێت، بە تایبەتی لە باکور و ڕۆژاوای کوردستان.
باکوور
زۆربەی کوردانی باکووری کوردستان بە کورمانجی دەدوێن. بە زۆری لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات و ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات نیشتەجێن و ئەوانی دیکەش لە ناوچەکانی تری تورکیا.
ڕۆژاوا
ھەموو کوردانی ڕۆژاوای کوردستان کە لە باکوور، باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتی سووریا نیشتەجێن بە کورمانجی دەدوێن.
ڕۆژھەڵات
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە شارەکانی ورمێ، سلیڤانا، سێرۆ، ماکۆ، سەڵماس، بوژنۆرد، قۆچان و شارەکانی دیکەی پارێزگاکانی ورمێ و خۆراسانی باکوور و ھەندێکیش لە پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێوەزارەکانی کوردی‏ پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان پۆل:زمانەکانی گورجستان پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی عێراق پۆل:زمانەکانی ئوردن پۆل:زمانەکانی کازاخستان پۆل:زمانەکانی قرغیزستان پۆل:زمانەکانی لوبنان پۆل:زمانەکانی ڕووسیا پۆل:زمانەکانی سووریا پۆل:زمانەکانی تورکیا پۆل:زمانەکانی تورکمانستان پۆل:زمانەکانی کوردستان
ھەنارەی خواروو
ھەنارەی خواروو یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی خەلیفان سەربە قەزای سۆران لە پارێزگای ھەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
ڕاغب عەلامە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب پۆل:موسڵمانانی شیعەی لوبنانی پۆل:کوڕە گۆرانیبێژە لوبنانییەکانی سەدەی ٢١ەم
بڕیارنامەی ٧٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی تەمموزی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٩٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٩٢ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
٣٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چۆکلێت
نەستەلە یان چۆکلێت بە جۆرگەلێک لە خۆراک دەوترێت کە لە کاکائوو بەدەست دێن. چۆکلیت مادەیێکی پڕوزەیە و لە تێکەڵبوونی شیر، کاکائوو و شەکەر بەدەستدێت.
سەرچاوەکان
پۆل:چۆکلێت پۆل:خواردنەوە چۆکلێتییەکان پۆل:لێنان پۆل:دێسێرەکان
سێیڵ، ڤیکتۆریا
سێیڵ شارێکە لە هەرێمی جیپسلەند لە ویلایەتی ڤیکتۆریای وڵاتی ئوسترالیا. لە سەرژمێری ٢٠١١ی وڵاتەکە دا دانیشتوانی شارەکە بریتی بوون لە ١٣،١٨٦ کەس.
کوکلێن
کوکلێن شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلۆڤدیڤ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٬٩٠٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلۆڤدیڤ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
خەلیل سەڤدا
خەلیل سەڤدا (لەدایکبوون ١٩٧٤) لە جزیرە، کوردستانی باکور. چالاکوانی مافی مرۆڤ و ناسراوە بەوەی نەچوو بەدەم خزمەتی سەربازیەوە لە تورکیا. ساڵی ١٩٩٠ گیراوە و ١٢ ساڵ زیندانی کراوە. لە شرناخەوە ئەچێت بۆ ئەنکەرە بۆ داواکردنی وەستانی شەڕ و چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد لە تورکیادا. لە بەڵگەنامەیەکی لێبوردنی نێونەتەوەییدا ھاتوە کەوا لە ٢٠٠٤ەوە ماوەی ١٧ مانگ زیندانی کراوە لە تورکیا لەسەر ھەوڵەکانی دژی خزمەتی سەربازی لە تورکیا.
دوای ئەوەی بانگ کرا بۆ سەربازی نەچوو بە دەم داوای خزمەتەکەیەوەو بەو ھۆیەوە ماوەی ساڵێک و ٥ مانگ زیندانی کراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:زیندووان
ھەنارەی سەروو
هەنارەى سەروو یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
جۆن لۆک
جۆن لۆک (لەدایکبووی ٢٩ی ئابی ١٦٣٢ - مردووی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٧٠٤) کە بەگشتی بە باوکی لیبرالیزم ناسراوە، فەیلەسووف و فیزیکزانی ناوداری ئینگلیزی و یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکان لەسەر بیرۆکەکانی سەردەمی ڕووناکبیری بوو. وەک یەکێک لە یەکەمین بڕوادارانی ئەزموونباوەڕی لە بەڕیتانیا دەناسرێت بە ڕێڕەوی لە فڕانسیس بەیکن؛ و ھەرووھا کەسایەتییەکی گرینگ بووە بۆ تیۆری بەڵێنە کۆمەڵایەتییەکان. کاریگەریی ھەبوو لەسەر تیۆری ماریفەتناسی و فەلسەفەی ڕامیاری. نووسراوەکانی کاریگەری ھەبوو لەسەر واڵتەر و ڕۆسۆ و کۆمەڵێک لە ڕووناکبیرانی سکۆتلەندی و ھەروا شۆڕشگێڕانی ئەمریکی. کاریگەرییەکەی لەسەر کۆمارخوازی و لیبرالیزم لە بەڵگەنامەی سەربەخۆیی ئەمەریکادا دەبینرێت. یەکێ لە کارە گرنگەکانی جۆن لۆک گرنگی دان بە وێژەی مناڵانە.
دەربارەی ھزر
لۆک لە کتێبی 'وتارێک دەربارەی تێگەشتنی مرۆڤ'دا، بەشی دوو خاڵی دوودا ئەڵێ: "بیرۆکە لە دوو سەرچاوەوە دێ، ھەستکردن و تێڕامان"، ھەستکردن واتە sensation و تێڕامانیش مەبەست reflectionی ئینگلیزییە. دواتر لە خاڵی چواری ھەمان بەشدا زیاتر لەسەر تێڕامان ئەڕوات، چونکە ھەستەکان تا ڕادەیک ڕوونن، و ئەڵێ "سەرچاوەیەکی تریان کردارەکانی ناو مێشکمانن"، مەبەستی لە کردارەکانی مێشک ئەو تێڕامانەیە کە لە دوای دروستبوونی "بیر"ێکەوە تێگەشتنی زیاتری بۆ ئەکرێ لەلایەن مێشکەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:جۆن لۆک پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٧یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢ پۆل:مردووانی ١٧٠٤ پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:نووسەری پیاوی ئینگلیزی سەدەی ١٧ پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
باوەقۆپی گەورە
باوەقۆپی گەورە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
گابریێل ڕوا
گابریێل روا نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٣ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێری پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی پۆل:ژنە ڕۆمانووسە کەنەدییەکان پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
تراڤیان
تراڤیان (بە ئینگلیزی: Travian) یارییەکە لەسەر تۆڕی جیھانی ئینتەرنێت، ئەم یاریە لەلایەن دوو برای ئەڵمانی دروست کرا لە ساڵی ٢٠٠٤، و لە ساڵی ٢٠٠٦ بەباشترین یاری ئینتەرنێتی بێ دابەزاندن داندرا، یاریەکە لە چەند سێرڤەرێک پێک دێت کە ھەر یەکێکیان بە ھەزاران یاریزانی تیایە و و سێرڤەرەکان دوو جۆرن، سێرڤەری ئاسایی کە بە ٣٠٠ ڕۆژ تەواو دەبێت و سێرڤەری خێرا کە بە ١٠٠ ڕۆژ تەواو دەبێت، یاریزانەکان لە گوندێکی بچووکەوە دەست پێ دەکەن و تا وای لێ دێت شارێکی گەورە دروست دەکەن و سەربازی خۆیان دەبێت، داواکراو لە یاریەکە ئەوەیە کە یاریزانێک موعجیزەی جیھان بەدەست بێنێت و یاریەکە دەباتەوە، دووبارە سێرڤەرەکان دەست دەکەنەوە بە کار و یاریزانی تر ھەژمار تۆمار دەکەن و سەرلەنوێ یاری دەکەنەوە.
پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠٠٤ پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٤
ئونگجین
ئونگجین یان گۆمنارو (بە هانگۆل: 웅진، 곰나루؛ بە ھانجا: 熊津)، شارێکی پێشووی نیمچەدوورگەی کۆریا. لە ڕۆژگاری ئێستادا ئەکەوێتە گۆنگجو، پارێزگای چونگچۆنگ. کۆریای باشوور. پایتەختی بایکجی بوو لە ٤٧٥ بۆ ٥٣٨، کاتێک بایکجی لەژێر هەڕەشەکانی گۆگۆریۆ بوو، پایتەختی پێشوو ویریسیۆنگ داگیرکرابوو. لە ٥٣٨ پاشا سیۆنگ پایتەختی گواستەوە بۆ سابی (ئێستا ناوچەی بویۆ).
فەرھەنگی کوردۆ
فەرهەنگی کوردۆ نووسراوی دوکتور قەنات کوردۆیه که داگری سی هەزار وشەی کوردی سۆرانی به ڕووسییه و له بایخدارترین فەرهەنگەکانی کورده.
ئونگجین
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بایکجی پۆل:گۆنگجو پۆل:شارە دێرینەکانی کۆریا پۆل:پایتەختە پێشووەکانی کۆریا
شنگ
شنگ یان ئەسپنگ گیایەکی خۆڕسکە کە لە بەھاردا سەوز دەبێت و تا دوو ساڵیش عومر دەکات. لە شوێنی باشدا ھەتا ٧٠ سانتیمەتریش بەرز دەبێت. شنگ یەکێک لە گیا خواردەمەنییەکانی وەرزی بەھارە و کەڵکی دەرمانیشی ھەیە.
سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی
٣٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فەرھەنگی جگەرخوێن
فەرهەنگی جگەرخوێن داگری شەش هەزار وشەی کوردییه که له ساڵی ١٩٦٢ی زایینی له بەغدا، لەلایەن هۆنەری پایه بەرزی کورد جگەرخوێن له چاپ دراوه.
سەرچاوە
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
ماندان
ماندان یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
کۆتێل
کۆتێل شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سلیڤێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٨٩٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلیڤێن پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
جی تی ئەی ٤
گەورەدزی ئۆتۆمۆبیلەکان بەشی ٤ (بە ئینگلیزی: Grand Theft Auto IV) یارییەکی جیھانی کراوەی ئاکشن و سەرکێشییە لەلایەن کۆمپانیای ڕۆکستار نۆرتەوە گەشەی پێدراوە و ڕۆکستار گەیمز بڵاویکردووەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠٠٨ پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣ پۆل:گەمەکانی ویندۆز پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ پۆل:کایە ڤیدیۆییەکان پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٨ پۆل:ناکۆکییە ناشریینەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پەستان
پەستان (بە ئینگلیزی: Pressure)، ئەو هێزەیە کە کاردەکاتە سەر یەکەی ڕووبەر. پەستان بریتیە لە بڕی ھێز بۆ یەکەی ڕووبەر، لەمەشەوە یەکەی پێوانەکەی نیوتن بۆ مەتر دووجایە کە بە پاسکاڵیش ناودەبرێ. (Pa = N/m٢­). پەستانی ھەوا لە سەر ڕووی زەوی بریتیە لەوھێزەی کە کێشی ئەو ھەوایەی کە لە نزیک ڕووی زەویەوە ھەتا بەرزترین خاڵی ئەتمۆسفیردا ھەیە دەیخاتە سەر ڕووی زەوی یەکە. پەستانی ئاسایی لەسەر ڕووی زەوی ١٠١٣٢ پاسکاڵە. کەشناسەکان بەزۆری یەکەی میللی باڕ بەکاردەھێنن، واتە (١٠٠) میللی باڕ.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:تێرمۆدینامیک پۆل:گەرمی دینامیکی کەش و هەوا پۆل:کارەکانی دەوڵەت پۆل:تایبەتمەندی گەرمی داینامیکی
بڕیارنامەی ٧٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی تەمموزی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کەمبۆدیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٩٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کەمبۆدیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیاسەتی کەمبۆدیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کەمبۆدیا
دەریای مردوو
thumb|250px|وێنەیەک لە دەریای مردوو کە لە کەنارەوە گیراوە دەریای مردوو (، بە زمانی عیبری: יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח)، کە ھەروەھا بە دەریای خوێ -ش ناسرواە، دەریاچەیەکە لەنێوان ئوردن و ئیسرائیلدا ھەڵکەوتووە. ڕووی ئەم دەریاچەیە و کەنارەکانی ٤٢٢ مەتر لە ئاستی دەریا نزمترن و بەم بۆنەوە وەکوو نەویترین وشکانییەکانی ڕووی زەوی دێنە ئەژمار. دەریای مردوو ٣٧٨ مەتر قووڵە و بە ٣٣،٧% سوێرییەوە سوێرترین کۆمای ئاوییە لە جیھاندا. ئاوەکەی ئەوەندە سوێرە کە ژیان تێیدا بۆ زۆربەی گیانداران ئەستەم و دەستنەداوە، ھەر بۆیە بە "مردوو" ناو نراوە. ئەڵبەت بەتەواوی مردوو نییە، جۆرە باکتریاگەلێک ھەن کە دەتوانن لەو ئاوەدا بژین. ھەروەھا سوێریی ئاوەکە وای لێ دەکا لە ئاوی تازە قورستر بێ و مرۆڤ بەئاسانی و بەبێ ھەوڵی زۆر بتوانێ بەسەر ئاوەکەدا پاڵ کەوێ. ئەم تایبەتمەندییەی ھەر ساڵە گەشتیاران لە سەرانسەری جیھانەوە بۆ سەیرانی دەریای مردوو ڕادەکێشێ. thumb|250px|وێنەیەک لە دەریای مردوو کە لە ئاسمانەوە گیراوە و شوێنی ھەڵکەوتنی نیشان دەدا
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:کۆما ئاوییەکانی ئوردن پۆل:جوگرافیای فەلەستین پۆل:دەریاچەکانی ئیسرائیل پۆل:دەریای مردوو پۆل:شوێنەکانی حەجی کاتۆلیک
ویلایەتی حەلەب
دانیشتووان
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەوترێت ڕووبەرەکەی ٣٠٣٠٤ میل چوارگۆشە بووە (٧٨٤٩٠ کیلۆمەتر دووجا)، لەکاتێکدا ئەنجامە سەرەتایییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکرایەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ١٥٠٬٠٠٠٬٠٠٠ کەس داوە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە «نزیکەیی»ەوە تا «تەنھا گریمانەیی» دەگۆڕێت بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.
دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەتی حەلەب نزیکەی ساڵی ١٨٧٦:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:حەلەب پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا پۆل:مێژووی حەلەب پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٦ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨ حەلەب
ئیبراھیم یوونسی
ئیبراھیم یوونسی (لەدایکبووی ١٩٢٧ لە بانە - مردووی ٢٠١٢ لە بانە) نووسەر و وەرگێڕێکی کورد بوو کە نزیک بە ١١٠ کتێبی نووسراو و وەرگێڕدراوی بە زمانی فارسی لێ بەجێ ماوە.
ژیان
ئیبراھیم یوونسی ساڵی ١٩٢٧ لە شاری بانە لە دایک بووە. یوونسی یەکەمین ئوستانداری پارێزگای کوردستان لە دوای ڕاپەڕینی ئێران بووە. ئیبراھیم یوونسی یەکێک لە ئەفسەرانی پارتی جەماوەری ئێران لە سالانی پێش کوودتای ١٩٥٢ لە ئێران بووە و لە دوای کوودەتاش بۆ ماوەی چەندین ساڵ لەناو زیندانی کوودەتادا ماوەتەوە. لە دوای کوودەتا بە سێدارە دان مەحکووم کراوە، بەڵام تەنیا لەبەر ئەوەی کە قاچێکی خوی لەناو سووپادا لەدەست دابوو حووکمەکەی بۆ پلەیەک دادەبەزێ و بە زیندان کردنی ھەتاھەتایی حووکم دەکرێ. یوونسی زۆر پەرتووکی لە زمانی ئینگلیزی و پەرتووکێکیشی لە زمانی فرەنسییەوە بۆ زمانی فارسی وەرگەڕاندووەتەوە. ساڵی ٢٠٠٩ تووشی نەخۆشیی ئەلزھایمەر بووە و لەم بارەیەوە وتوویە: من ھیچ پارەیەکم بوو چارەسەرکردنی نەخووشی خۆم لە دەرەوەی وڵات نییە؛ من تەنیا یەک مووچەی فەرمانبەری وەردەگرم. ئیبراھیم یوونسی ساڵی ٢٠١٢ لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لە شاری بانە بە خاک ئەسپێردراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:وەرگێڕەکانی فەڕەنسی–فارسی پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–فارسی پۆل:خەڵکی بانە پۆل:سیاسییەکانی حیزبی توودەی ئێران پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
فەرھەنگی تۆفیق وەھبی
فەرھەنگی تەوفیق وەھبی داگری چل ھەزار وشەی کوردییە کە وشەکانی بە دوو زمانی کوردی و ئینگلیسی نووسراون و لە ساڵی ١٩٦٢ی زایینی چاپ کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
محەممەد ئیدریسی
لەدایک بوون و ژیان
چەپ|وێنۆک|نەخشەیەکی ئیدریسی کێشاویەتی بۆ پاشا ڕۆجەری دووەم، تێبینی دەکرێت کە نەخشەکە سەرەوژوورە چونکە خەڵک لەو سەردەمدا وا مەزندەیان دەکرد کە باشوور لە سەرەوەیە. ناوی تەواوی (ھەروەکا چۆن لە پەرتووکی "الوافی بالوفیات" ھاتووە): محەممەد بن محەممەد بن عەبدوڵڵا بن ئیدریس بن یەحیا بن عەلی بن حەمود (خاوەنی غەرناتە لە سەردەمی خۆی) بن مەیمون بن ئەحمەد بن عەلی بن عوبەیدوڵڵا بن عومەر بن ئیدریس بن ئیدریس کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی ئەلحەسەن موسەننا کوڕی حەسەن کوڕی عەلی کوڕی ئەبی تاڵب کوڕی عەبدولموتەلیب بن ھاشم قوڕەشی.
نازناویشی "صقلی" بووە چونکە چوو بۆ دوورگەی سیسیلیا دوای ڕووخانی دەوڵەتی ئیسلامی. ھەروەھا ھەندێکجاریش پێی وتراوە "سترابۆن" کە دەگەڕێتەوە سەر زانای جوگرافیناسی یۆنانی گەورە سترابۆ.
لە شاری سیوتا لە مەغریب ساڵی ٤٩٣ـی کۆچی (١١٠٠ز) لە دایکبووە و لە ساڵی ٥٥٩ـی کۆچی (١١٦٦ز) مردووە. لە (البیلق) فێربووە و سەردانی حیجاز و تیھامە و میسڕی کردووە، گەیشتووە بە کەنارەکانی فەڕەنسا و ئینگڵتەڕا. گەشت کرد بۆ قوستەنتینیە و کەنارەکانی ئاسیای بچووک. ماوەیەک لە سیسیلیا ژیا و بوو بە میوانی شا ڕۆجەری دووەم، و ھیچ زانیارییەک نەگەیشتووە سەبارەت بە کۆتایی ژیانی و شوێنی مردنی.
ئیدریسی ڕۆیشتن بۆ سیسیلیای ھەڵبژارد پاش ڕووخانی دەوڵەتی ئیسلامی، چونکە پاشای نۆرمانی لەو کاتەدا "ڕۆجەری دووەم" زانستی خۆشدەویست. ئیدریسی ناوچەی زەوی لە گەردووندا بۆ ڕۆجەر شیکردەوە، بە بەکارھێنانی ھێلکە کە ھێلکەی بۆ نواندی زەوی بەکارھێنا، ئیدریسی زەردێنەکەی کە دەوردراوە بە سپێنەکە بە تەواوی لیکچواند لەگەڵ زەوی کە لە ئاسماندا دەوردراوە بە کاکێشانەکان.
شا ڕۆجەری دووەم فەرمانی کرد بە سامان بۆ ئیدریسی تا کارەکەی نەخش بکات، نەخشەی جیھان ناسراو بە "لوح الترسیم" لەسەر بازنەیەکی زیو. ئیدریسی ھێڵی پانی یان ھێڵی ئاسۆیی بەکارھێنا لەسەر نەخشەکە و ئەو تۆپە گۆی زەوییەی درووستی کردبوو، پێش ئەمە ھێڵی درێژی بەکارھێنا بەڵام دووبارە لێی ورد بۆوە بۆ شیکردنەوەی جیاوازی وەرزەکان لە نێوان وڵاتاندا. ئەم تۆپەش لەناوبردرا بەھۆی فشارێکی مەدەنی لە سیسیلیا.
ئیدریسی سەرچاوەی ئاوی نیلی دیاری کرد، لە ناوچەیەکی دیاری کراو خاڵێکی دانا کە دەریای نیل دەپچڕێنێت لەژێر ھێڵی ئیستوا، ئەمەش شوێنە درووستەکەیەتی. ڕووباری نیل لە ھەردوو ڕووباری نیلی سپی و نیلی شین پێکدێت، ئەم دوو ڕووبارە لەڕێگەی زەوییە سودانییەکان دەڕوات پێکدەگەن لە خەڕتووم کە دەکەوێتە ژێر ھێڵی ئیستوا. دیاری کردنی سەرچاوەی ڕووباری نیل گریمانەی بەتڵیمۆس ھەڵدەوەشێنێتەوە کە دەڵێت سەرچاوەی نیل گردێکە لەسەر مانگ. وێنۆک|157x157پیکسڵ|نووسراوەیەک تیایدا ئیدریسی وەسفی [[فینلاند دەکات.]]
ئیدریسی بە یەکێک لە گەورە جوگرافیناسەکانی مێژووی مرۆڤایەتی ھەژمار دەکرێت. ئیدریسی گرنگیشی دەدا بە مێژوو و ئەدەب و ڕوەکناسی و پزیشکی و گەردوونناسی.. زانستی لە سیوتا و قورتوبە بەدەست ھێناوە، و سەردانی حیجاز و تیھامە و میسڕی کردووە، گەیشتووە بە کەنارەکانی فەڕەنسا و ئینگڵتەڕا. گەشت کرد بۆ قوستەنتینیە و کەنارەکانی ئاسیای بچووک. ماوەیەک لە سیسیلیا ژیا و بوو بە میوانی شا ڕۆجەری دووەم، ماوەیەکی زۆریش تووشی دووری لەوڵاتەکەی بووە، ئەمەش لە دوو دێڕە شیعری دەردەکەوێت:
بەرھەمەکانی
ئیدریسی پەرتووکە بەناوبانگەکەی نووسی بەناوی "نوزھەتولموشتاق فیختراق ئەلئافاق" (عەرەبی:نزھة المشتاق في اختراق الآفاق) یان "پەڕتووکی ڕۆجەری" (عەرەبی:الکتاب الروجري) یان "پەرتووکی ڕۆجەر" (عەرەبی:کتاب روجر) ئەمەش لەبەرەوەی شا ڕۆجەر داوای لێ کردبوو کە بینووسێت، ھەروەھا داواشی لێ کردبوو کە گۆیێک لە زیو دروستبکان کە حەوت ھەرێمەکەی لێ نەخش کرابێت، گوونراوە کە گۆیەکە تێکشکێنرا لە شۆڕشێک دوای ماوەیەکی کەم لە تەواو بوونی، بەڵام پەڕتووکەکە بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین پاشماوە جووگرافییە عەرەبییەکان، ئەوروپییەکان سوودیان زۆریان لێبینی لە بەدەست ھێنانی زانیاری زۆر سەبارەت بە ڕۆژھەڵاتی ئیسلامی، شەڕقیەکانیش سوودیان لێ بینی، نەخشەکانیان بەکارھێناوە، و چەند بەشێکی وەرگێڕدراوە بۆ بۆ چەند زمانیکی جیاواز. و ئەم پەرتووکە بە پەرتووکێکی بێ وێنەیە نووسینی پازدە ساڵی خایاند، ئیدریسی تیایدا بە شێوەیەک و سیستمێک نووسیویەتی جیاواز لە جوگرافیناسە موسڵمانەکانی بێدگە لەخۆی چونکە ئەو وەسفی جیھانی کردووە پاشان بەشی کردووە بۆ حەوت ھەرێم و ھەر ھەرێمێک بۆ دە بەشی سەرەکی پاشان وەسفی ھەر بەشێکی کردووە و نەخشەیەکی بۆ کێشاوە. ئەم پەرتووکە وەک سەرچاوە مایەوە بۆ زانایانی ئەوروپا بۆ زیاتر لە سێ سەدە. چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|نەخشەیەکی ئیدریسی. چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|نەخشەیەکی ئیدریسی. و لە کتێبی (نزھة المشتاق فی اختراق الآفاق) ئیدریسی بەوە بەناوبانگ بووە کە ئەو پەرەی بە کێشانی نەخشە داوە بە شێوازیکی وردتر لە نەخشەکانی پێشوو. دەکرێت ئەمەش بە ڕوونی ببینرێت لە نەخشەکانی، کە پەنای بردووە بۆ دیاری کردنی ئاڕاستەکانی دەریا و ڕووبارەکان و بەرزاییەکان، ھەروەھا زانیاری دەربارەی سنووری دەوڵەتان .. ئیدریسی ھێڵەکانی پانی و ئاسۆیی بەکارھێناوە لەسەر نەخشە و ئەو گۆیە زەوییەی درووستی کردبوو، و ھێڵەکانی درێژی کاتی خۆی پێش ئیسلام بەکارھاتبوو، بەڵام ئیدریسی دووبارە لێی ورد بوویەوە بۆ شیکردنەوە جیاوازی وەرزەکان لە نێوان وڵاتان. و خەتی پانی کە بە گۆترەیی لەسەر نەخشە کێشراوە، زیاتر بەکاردەھات بۆ دیاری کردنی وەرزەکان و بارەکانی کەش و ھەوا باکوور و باشووری ھێڵی ئیستوا، بۆیە نمونەی ئەم بەشکردنە تێگەیشتنی ئیدریسی بۆ وڵاتە جیاجیاکن ڕوون دەکاتەوە، ئەمەش گەواھیدەری سەرکەوتن و ھیممەتبەرزییەکەیەتی. پاشا ڕۆجەری مرد جا ویلیامی یەکەم شوێنی گرتەوە، ئیدریسی ھەر ناوەندی خۆی نایەوە لە کۆشک، جا بۆ پاشا پەرتووکێکی تری نووسی سەبارەت بە جوگرافیا ناوی لێنا (روض الأنس ونزھة النفس) یان (کتاب الممالك والمسالك)، ھیچ شتێک دەربارەی نەزانراوە تەنھا پوختەیەکی نووسراوە لە کتێبخانەی حەکیم ئۆغڵو عەلی پاشا لە ئیستەنبۆڵ. ھەروەھا سەبارەت بە ئیدریسی پەرتووکێک باسکراوە لە ڕوەکدا ناوی لێناوە (الجامع لصفات أشتات النبات)، ھەروەھا پەرتووکیکی تریشی باسکراوە بە ناونیشانی (أنس المھج وروض الفرج). و ئەم پەرتووکەی کۆتایی بڵاوکراوەتەوە "بەشی باکووری ئەفریقا و وڵاتی سوودان"..
وەکالەتی ناسا
وەکالەتی ناسای ئەمریکی بە شێوەیەکی نافەرمی ناوی (چیاکانی ئیدریسی/Al-Idrisi Mountains) ناوە لەو زنجیرەچیایانەی لەسەر ھەسارەی پلۆتۆ ھەن لە کەنارە چیاییەکەی ناوچەی سپۆنتیک پلانیۆم (Spuntik Planum).
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١١٠٠ پۆل:مردووانی ١١٦٦ پۆل:مردووانی دەیەی ١١٦٠ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
ڕەشەکەڵ
رەشەکەڵ یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی گەڵاڵە سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی گەڵاڵە
محەممەد ساڵح ئیبراھیمی
.....
محەمەد ساڵح ئیبراھیمی (شەپۆل) محەمەد ساڵح ئیبراھیمی کوری خوالێخوشبو، مەلا ئیبراھیم کوری عارفی رەبانی حاجی خەڵیفە مەلا محەمەد (بەھا، عارفی رەبانی بەھا لە ٢٧ رەمەزانی ١٣٤٣ی مانگی لە تەمنی ٨٣ ساڵیدا وەفاتی کردوەو لە نێو خزنی شیخ مەحمودی شەھید لە بنە ماڵەی ساداتی نەھری شەمزینان نزیک شەقامی جامی جەم لە شاری مەھاباد موکری نیژراوە) ئەمین حوزوری مەلیک حەزرەتی شیخ عوبەیدیلا نەھری شاھی شەمزین (مەلا ئیبراھیم لە رۆژی ھەینی ٣-١١-١٣٣٧ ی ھەتاوی (١٩٥٨ی زاینی) لە ٦٨ ساڵیدا وەفاتی کردوەو لە تاقەداری شاری مەھاباد نێژراوە) کوڕی مەلا سەعیدی گەورە، کوری حاج مەلا عەبدولکەریم ناودار بە شیرازی، کوری مەلا رەحیمی گەورەیە. براکەی بەھا بە ناوی حاجی مەلا ئەحمەد عارف کە دیوانی شێعری بە فارسی و کوردی ھەیە. شەپۆل لە ٣-٠٤-١٣١٢ ھەتاوی (٢٤-٠٦-١٩٣٣ زاینی) لە شاری مەھاباد لە دایک بووە. شەپۆل لە منداڵی لای باوکی قورئان و کتێبە سەرەتایی یەکانی خوێندەوە و پاشان لای مەلا زاناکانی روژھەلاتی کوردستان عوولوومی قدیمەی دینی تەواو کردوە و پاشان لە مەھاباد لە فێرگەی زانای پڕ زانا حاجی مەلا حوسێن مەجدی (وزیری دادی کۆماری کوردستان) ئیجازەی تەدریسی وەرگرتووە و لە سالی ١٣٣٥ ھە تاویی(١٩٥٦) بوتە خەتیب و ئیمامی جومعە خانەقای نەھری لە شاری مەھاباد و لە ھەمان کاتدا بۆتە مودەریس دەڕس بیژی مزگەوتی سوور. لە سالی ١٣٤٠ (١٩٦١) واردی زانکوی تاران بووە بو دەورەی لیسانس و دوای فوق لیسانی لە سالی ١٩٦٩ زائینی لە زانکوی تاران تەواوکردوە. لە سالی ١٩٩٢ دوەرەی تەحقیقاتی عالی و دوکتورای لە زانکوی تاران تەواو کردەوە. شەپۆل ماموستای عەلوومی قەزایی و خەدەماتی لە زانکۆی تاران بووە. لە ساڵی ١٩٦٢ ھاوکاری لەگەڵ رادیوی کوردی تاران دەست پێ کردوەوە، گوتار و نوسراوەی لە بابەت کوڵتور و فەرھنگی کوردەواری نوسیوە. لە ساڵی ١٩٦٩ بە ھاوکاری ماموستا جمیل روژبیانی، دکتور سەدیقی موفتی زادە. ئەحمەدی موفتی زادە. سوارە ئیلخانی زادە، شیخکانلوو، مەحەمەدی غفاری کانونی زمانی کوردی لە تاران ساز کرد. دکتور ئیبراھیمی پتر لە ٣٠ کتیێی بە نرخی ھەیە و چەندین کتیێی بە سەر زمانی کوردی وەرگێراوە و لە سالی ١٩٧٩ بە ماوەی نو مانگدا ٩ بەرگەی گوڤاری گرشەی کوردستان دەرکردووە. دکتور ئیبراھیمی ئیستا سەروکی ئەنجمنی زمان و فەرھنگی کوردیە. قورئانی بە زمانی کوردی وەرگێراوە. شەپۆل لە زوربەی کۆرە ئەدەبیەکان لە کوردستانی رۆژھەڵات و باشور وتاری داوە و لە لایەن زوربەی گوڤار و روژنامەکانی کوردستان وتویژی لە گەڵ کراوە (گوڤاری گەلاوێژ، پەیف، ئیتحاد بە عەرەبی، برایەتی، گوڵان، رامان.... و رادیو و تەلەفزیونەکانی کوردستانی باشور بڵاوکراونەتەوە.) و چەندین خەڵاتی ئیفتخاری وەرگرتەوە. بو باشترین وتار لە ھەمایشی سالێادی شەھیدانی ھەڵەبجەێ سوتاو ھێرۆشیمای جایزە وەرگرتەوە و لەکتێبی ھەڵەبجە، تەکراری ھێرۆشیما وتارەکە چاپ بووە. و لە چەندین کۆڕی ئەدەبی لوحەی ئیفتخاری وەرگرتووە. میداڵی ئیفتخاری دەزگای چاپ و بلاۆکردنەوی بەدرخانی بەرەو ئازادی رۆژنامە نیگاری کوردستان بە ناوی جایزەی نوسەر و لێکۆڵینەوەر و وەرگێر وەکو خەڵات و رێزدانان بۆ خەزمتەکانی پێدراوە.
نوسراوەکانی نوسەر
١.  تەرجەمەی قورئانی کەریم
٢.  شاعیران و ناودارانی کورد
٣.  واڕگە و ناودارانی کورد ٥، ٤، ٣، ٢، ١
٨.  زانایانی کورد٣، ٢، ١
١١. باوەی کوردەواری ٣، ٢، ١
١٥. باوی کۆمەلایەتی و مێژویی
١٦. راپەرینی حەزرەتی شێخ عوبەیدیلای نەھری شاھی شەمزین
١٧. راپەرینی ژنرال مستەفا بارزانی ٤ بەرگ
٢١. مەولانا خالد شارەزوری
٢٢. ئایاتی مونتەخبە
٢٣. شێخی ئیشراق و سەڵاحەدین ئەییوبی ٢ بەرگ
٢٥. باوی کۆمەلایەتی و مێژویی بەرگی ٢
٢٦. بابەکی خۆرەمدین
٢٧. زریزەی زێرین
٢٨. ژیناوەری زانایانی کورد.... یا گەنجینەی فەرھەنگ و زانست
٢٩. دین و ئەدب ٢ بەرگ
٣١. یوسف و زولەیخا
٣٢. وەرگێرانی کتێبی زیندوی کوڕی بیدار
٣٤. وەرگێرانی کتێبی ئینسان و بڕوا
٣٥. پەند و ئەمساڵی قورئان
٣٦. تەفسیری سورەی یوسف
٣٧. تەفسیری سورەی فاتحەالکتاب
٣٨. گوڤاری گرشەی کوردستان ٩ بەرگ
بۆ زانێاری زۆرتردەتوانن بە ماڵپەری دکتور ئیبراھیمی و سایت کوردی و روژنامەکانی کوردی و فارسی پیوندەی بکەن
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣ پۆل:نووسەرانی کورد
تڤاردیتسا
تڤاردیتسا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سلیڤێن لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٬٩٨٣ کەس بووە.
تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان
تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان زنجیرەیەک شەڕ و یاخیبوونی کوردەکان لە دژی دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندی عێراق بەدرێژایی سەدەی بیستەمدا لە خۆدەگرێت کە پاش ماوەیەکی کورت لە شکستی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەم دەستی پێکرد ھەتا کۆنترۆڵ کردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریکا. ھەندێک خاڵی دەستپێکردنی تێکھەڵچوونەکە سەرەتا بۆ ئەو ھەوڵەی شێخ مەحموودی حەفید دەگێڕنەوە بۆ دامەزراندنی شانشینی کوردستان لە کاتێکدا ھەندێک سەرەتاکەی دەگێڕنەوە بۆ ئەو شۆڕشەی دوای ساڵی ١٩٦١ لەلایەن بارزانییەکانەوە دەسپێکرا. تێکھەڵچوونەکان درێژەی ھەبوو تا کۆنترۆڵ کردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریکاوە، ھەرچەندە گرژی لە نێوان ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی ناوەندی عێراقدا بەردەوام بوو.
سەرەتای کێشەی حکوومەتی عێراق و کوردەکان دوای کۆتایی جەنگی یەکەمی جیھانی و ھاتنی ھێزەکانی بەریتانیا ی دەستی پێکرد. مەحمود بەرزنجی لە ساڵی ١٩١٩ دەستی بە ھەوڵی جیابوونەوە کرد و لە ساڵی ١٩٢٢ دا شانشینی کوردستانی ڕاگەیاند. ھەرچەندە سەرھەلدانەکانی شێخ مەحمود شکستیان ھێنا، بەڵام شێخێکی تری کورد بە ناوی ئەحمەد بارزانی لە ماوەی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو بە شێوەیەکی چالاکانە دەستی کرد بە دژایەتی کردنی حوکمی ناوەندی عێراق. یەکەم شۆڕشی گەورەی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٣١ دا بەرپا بوو، شۆڕشەکە لە کۆتاییدا شکستی ھێنا و بارزانی بەرەو تورکیا ھەڵھات. شۆڕشێکی دیکە دواتر لەلایەن مستەفا بارزانی برا بچووکی ئەحمەد بارزانییەوە ھەڵگیرسێندرا لە ساڵی ١٩٤٣دا بەڵام ئەم شۆڕشەش شکستی ھێنا و لە ئەنجامدا مستەفا بەرەو ئێران ھەڵھات و لەوێ بەشداری کرد لە ھەوڵێک بۆ پێکھێنانی کۆماری کوردستان.
لە ساڵی ١٩٥٨ مستەفا بارزانی و شوێنکەوتووانی لە تاراوگەوە گەڕانەوە عێراق و ژمارەیەک ھەوڵ بۆ دانوستانی لەسەر ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری لە ناوچە کوردنشینەکان لە باکووری عێراق لەگەڵ ئیدارەی نوێی حکوومەتی عێراقی بەسەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم. دانوستانەکان لە کۆتاییدا شکستیان ھێنا و یەکەم جەنگی عێراق و کورد لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١ دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٧٠ بەردەوام بوو و ٧٥-١٠٥ ھەزار قووربانی لێکەوتەوە. سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان بە پێدانی ئۆتۆنۆمییەکی دانپیانراو بە کوردەکان لە باکووری عێراق، بەڵام دانوستانەکان لە ساڵی ١٩٧٤ دا شکستیان ھێنا و لە ئەنجامدا دووبارە ناکۆکی دەستی پێکردەوە کە بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی میلیشیا کوردەکان و دووبارە کۆنترۆڵ کردنەوەی باکووری عێراق لە لایەن حکوومەتی عێراقەوە. لە ئەنجامدا مستەفا بارزانی و زۆربەی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بەرەو ئێران ھەڵھاتن، لە کاتێکدا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەھۆی ئەو بۆشایی دەسەڵاتەی بە ڕۆشتنی پارتی درووست بوو دەسەڵاتی بەدەستھێنا کە بووە ھۆی ئەوەی سەرھەڵدان دژی حکوومەتی ناوەندی عێراق دەسپێبکەن. لە ساڵی ١٩٧٦ەوە پەیوەندییەکانی پارتی و یەکێتی زۆر بە خێرایی تێکچوو، لە نیسانی ١٩٧٨دا گەیشتە لوتکە کاتێک پێشمەرگەکانی یەکێتی شکستێکی گەورەیان بەسەردا ھات بەرامبەر ھێزەکانی پارتی کە پشتیوانی ھێزە ئاسمانیەکانی ئێران و عێراقیان ھەبوو. لەو ماوەیەدا دەسەڵاتی بەعس ھەلەکەی قۆستەوە بۆ ئەنجامدانی پڕۆژەی گەورەی ئاوارەکردن و داگیرکاری لە باکوری عێراق بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافیا و عەرەباندن و بەمەش دەسەڵاتی کوردی لە ناوچەکە ناسەقامگیر بکات.
تێکھەڵچوونەکان لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراق بەردەوام بوو، لایەنە کوردییەکان کە دژی سەددام حوسێن جگە لەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان پشتیوانی سەربازی لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە پێدەدرا. لە ساڵی ١٩٨٦ سەرکردایەتی عێراق ئارامی لەدەستدا بەرامبەر بە لە بەھێزبوونی کوردەکان و کارکردنیان لەگەڵ ئێرانییەکان بۆیە دەستی کرد بە ھەڵمەتی پاکتاوکردنی کوردەکان کە بە کارەساتی ئەنفال ناسراوە، ئامانجی سەددام حوسێن وەدەرنانی ھێزەکانی پێشمەرگە بوو لەگەڵ تۆڵەسەندنەوە لە دانیشتوانی کورد بۆ کارکردنیان لەگەڵ ئێرانییەکان، لە ئەنجامی ئەم پاکتاوە ڕەگەزییە بە نزیکەیی ٥٠-٢٠٠ ھەزار قووربانی لێکەوتەوە. لە دوای شەڕی کەنداوەوە زنجیرەیەک ڕاپەڕین لە باکوور و باشووری عێراق ڕوویاندا کە تێیاندا کوردەکان سەرکەوتنیان بەدەستھێنا لە بەدەستھێنانی ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری دانپێنەکراو دوای ئەوەی ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرکردایەتی ئەمریکا دامەزرا. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٠ جارێکی دیکە ناکۆکی نێوان پارتی و یەکێتی درووست بوو، لە ئەنجامدا شەڕێکی خوێناوی ناوخۆیی درووست بوو کە لە ساڵی ١٩٩٧ کۆتایی ھات. سەرەڕای کارکردنی کوردەکان و حکوومەتی عێراقی لەدوای جەنگی ٢٠٠٣ی عێراقەوە و لابردنی ڕژێمی بەعس، بەھۆی کێشەکانی دابەشکردنی دەسەڵات و ھەناردەکردنی نەوتەوە جاروبار کێشە لەنێوان ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی عێراق درووست بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق پۆل:جیاییخوازی لە عێراق پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان
تیپی مۆسیقای ھاوناز
تیپی مۆسیقای ھاوناز ساڵی ١٩٨٢ بە خاوەنایەتی ھێرش فەوزی دامەزرا. یەکەم بەرھەمی ئەو تیپە گۆرانی بەفر ئەبارێ بوو کە ساڵی ١٩٨٣ دەرکرا. تیپی مۆسیقای ھاوناز تا ساڵی ١٩٩١ بەدەوام چالاک بوو و دوایین بەرھەمیان کاسێتی خەمی شەوەی کەماڵ محەمەدە کە ھەمان ساڵ بڵاو کرایەوە. کۆتایی ھەشتاکان سەرپەڕەشتی گرووپ خرایە ئەستۆی دلێر فەوزی، سەفەری ھەندەرانی کەماڵ محەممەد و سەرقاڵ بوون بە ئیش و کار و دەستبەسەر بوونی ھێرش فەوزی لە ھۆکارەکانی ھەڵوەشانەوەی ئەم گرووپە مۆسیقایە بوون. زۆربەی گۆرانییەکانی مستەفا ڕەئووف و میدیا حسێن لەلایەن تیپی ھاونازەوە تۆمار کراون.
بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپی مۆسیقای ھاوناز
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
٣٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
برایم ئەفخەمی
سەرچاوەکان
گۆواری سروە ژمارەی ٢٣ جۆزەردانی ١٣٦٧(١٩٨٨)
مەککە
مەککە یان مەککەی پیرۆز، شارێکی پیرۆزە لای موسڵمانان، مزگەوتی حەرامی تیایە لەگەڵ کەعبە کە بە قیبلەی موسڵمانان دادەنرێت لە نویژەکانیاندا، مەککە ئەکەوێتە حیجازەوە لە شانشینی سعودیە، و پایتەختی ناوچەی مەککەیە، نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر لە مەدینەو دوورە لە ئاڕاستەی باشووری ڕۆژاواییدا، و نزیکەی ١٢٠ کم لە تائیفەوە دوورە لە ئاڕاستەی ڕۆژھەڵاتیەەوە، و لە دووری ٧٢کم لە شاری جددە و کەنارەکانی دەریای سوور، و نزیکترین بەندەر لێوەی بەندەری جددەی ئیسلامییە، و نزیکترین فڕۆکەخانە لێوەی فڕۆکەخانەی مەلیک عەبدول عزیزی نێودەوڵەتییە، مەککە ئەکەوێتە یەکتربڕینی پلەی پانی ٢٥/٢١ باککوری، و درێژی ٤٩/٣٩ی ڕۆژھەڵاتی، و ئەم شوێنەش بە یەکێک لە قورسترین پێکھاتووە جیۆلۆجییەکان دادەنرێت، ڕووبەری شاری مەککە ٨٥٠ کم²، ٨٨ کم² خەڵکی تێدایە، و ڕووبەری ناوەندی ناوچەی مزگەوتی حەرام نزیکەی ٦ کم²، و بەرزی مەککە لە ئاستی دەریاوە نزیکەی ٣٠٠ مەترە.
مێژووی دامەزراندنی مەککە ئەگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایینی، و لە سەرەتادا گوندێکی بچوک بوو ئەکەوتە دۆڵێکی ووشکەوە و لە ھەر چوارلاوە دەورە دراوە بە شاخ، پاشان خەڵک نیشتەجێبوون تیایدا لە سەردەمی پێغەمبەر ئیبراھیم و پێغەمبەر ئیسماعیل، ئەمەش دوای ئەوەی پێغەمبەر ئیبراھیم ھاجەری خێزانی و ئیسماعیلی کوڕی بە جێ ھێشت لە دۆڵە بیابانییە وشکەدا، ئەمەش بە گوێڕایەڵی بۆ فەرمانی خوا بوو، لە دۆڵەکەدا مانەوە تا بیری زمزم ھەڵقوڵا، پاشان لە دوای ئەوە یەکەم ھۆزە لە مەککە جێگیر بوون ھۆزی جرھم بوون، یەکێک لە ھۆزە یەمەنییە کۆچەرەکان بوون، و ھەر لەو ماوەیەدا پایەکانی کەعبە بەرزکرایەوە لەسەر دەستی پیغەمبەر ئیبراھیم و ئیسماعیلی کوڕی.
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٧، ژمارەی دانیشتوانی مەککە نزیکەی ١٧٠٠٠٠٠ کەسە، دابەشبوون لە لاکانی مەککەی کۆن و نوێدا، مەککە چەندین شوێنەواری پیرۆزی ئیسلامی لە خۆ دەگرێت، کە گرنگترینیان مزگەوتی حەرامە و بە لای موسڵمانانەوە پیرۆزترین شوێنە لە جیھاندا، لەبەر ئەوەی کەعبەی پیرۆزی قیبلەی موسڵمانان لە خۆ ئەگرێت، لەگەل ئەوەشدا مەککە شوێنی مەبەستی موسڵمانانە لە وەرزی حەج و عومرەدا.
ناوی مەککە
مەککە بەپێی سەردەمەکان نزیکەی ٥٠ ناو و نازناوی ھەیە. ھەندێک دەڵێن بۆیە پێی دەوترێت مەککە بەھۆی قەرەباڵەغی خەڵکییەوە. و بەککەشی پێ دەڵێن چونکە ھیچ کەسێک ناتوانێت داگیری بکات و وێزانی بکات. بەڵام وشەی بەک لەزمانی سامیدا بەواتای دۆڵ دێت. ھەروەھا لە قورئان و کتێبە دێرینەکاندا ناوی ھێنراوە.
ناوەکانی مەککە لە قورئان
مەککە بەچەند شێوەیەک لەقورئاندا ناوی ھاتووە، لەوانە:
مێژووی مەککە
بەپێی گێڕانەوەکانی پێغەمبەری ئیسلام سەرەتای مەککە و کەعبە دەگەڕێتەوە بۆ پێش دروستبوونی مرۆڤ. یەکەم جار بەفەرمانی خوا، فریشتەکان کەعبەیان بنیادناوە.
یەکەم ماڵی دروستکراو و دانراوی تێدایە بۆ مرۆڤەکان بۆ ئەوەی خواپەرستی ئەنجام بدەن، وەکو خوای گەورە دەفەرمووێت:.
بەپێی گۆڕانە جیۆلۆجییەکانی زەوی گۆڕانکاری بەسەرداھاتووە و کەعبە ڕووخاوە، بەڵام بنچینە و پێکھاتە سەرەکییەکانی شارەکە و کەعبە گۆڕانیان بەسەردانەھاتووە، تا خوای گەورە فەرمان دەکات بۆ خۆشەویستی خۆی ئیبراھیم کە دەبێت ئیسماعیل و دایکی لەو ناوچە وشکانییە بەجێبھێڵێت و دوای ماوەیەک دەگەڕێتەوە و خوا فەرمانی پێدەکات کەلەگەڵ کوڕە تاقەنەکەیدا بنچینەی ماڵەکەی بەرزبکەنەوە.
لە ماوەی پێغەمبەرایەتی و ژیانی پێغەمبەری ئیسلامدا، مەککە کاریگەری و ڕۆڵی خۆی ھەبووە ڕێگای بازرگانی بووە و دەستپێکی ڕاگەیاندنی ئابنی ئیسلام لەو شارەبووە و ئێستاش یەکێکە لەجێگا رێزلێنراو و خۆشەویستەکان لەلای خوا و پێغەمبەری خوا و موسڵماناندا.
زەویناسی
مەککە دەکەوێتە سنووری تهامە لە ڕۆژاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی، ٨٠ کم لە دەریای سوورەوە دووری هەیە. لە نێو پێکهاتەکانی قەڵغانی عەرەبی کە لە بەردە موتەوتەو بەردەکانی ژێر زەوی و ئیندوسی و بەردی گرانایی. دۆڵەکانی بە چەڵ و شنە و لمی داپۆشراوە و زۆربەی ئەم دۆڵانەی کە مەککە پێک ئەهینن لە پێکهێنانیدا شوێن پێی هەڵقرچو و هەڵخڵکان کە لە کاتی زەویناسیی کۆندا لە قەڵغانی عەرەبی دا تێپەڕبوون، بەدوای خۆیدا دێن. مەککە نزیکەی ٢٧٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە.
فەرھەنگی مەھاباد
فەرهەنگی مەهاباد داگری سی هەزار وشەی کوردی و یەکێک له فەرهەنگی پڕبایخەکانی کوردییه که مامۆستا گیوی موکریانی تێکۆشانێکی زۆر ڕێکوپێکی کردووه و له چاپی داوه.
مەککە
دانیشتووان
بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٥، مەککە ژمارەی دانیشتوانی ١،٥٧٨،٧٢٢ کەسە. بەسەر گەڕەکە کۆن و تازەکانی مەککەدا بڵاوبوونەتەوە خێزانەکانی مەککە بەسەر دوو جۆردا دابەش کراون: خێزانی ناوکی و درێژکراوە، نزیکەی ١١٪ ی هەموو خێزانەکانی مەککەن. لەکاتێکدا خێزانە ناوکییەکان هەژماری مانەوەی ٨٩ ٪ ، دەکەن و لەڕووی دابەشکردنی دانیشتوانەوە بەنەتەوە: نزیکەی ٧٥٪ی دانیشتوانی مەککە سعودییە و ئەو ٢٥٪ ی کە ماونەتەوە، سعودینین. کۆمەڵگای برماویە گەورەترین کۆمەڵگای غەیرە سعودییە لە مەککە، کە ١٩٪ ی هەموو ناسعودییەکان هەژمار دەکات، هەروەها هەشت کۆمەڵگای لوتکەلە مەککە بە ٧٥٪ ی کۆی گشتی، کە ئەمانەن یەمەنی و پاکستانی و میسری و میانماری و بەنگالی و نێجیریایی و سوودانی و مالییەکان.
فەرھەنگی مەھاباد
سەرچاوە
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
مەککە
دانیشتووان
تێکڕای قەبارەی خێزان لە مەککە نزیکەی پێنج کەس دەبێت، ئەمەش بە دیاریکراوی ئەوە دەگەیەنێت کە هەر ١٠ خێزان لە مەککە دا تێکڕای ٥٢ کەس هەیە. گەورەترین ڕێژەی خێزانەکان لە دوو بۆ حەوت کەس ەوە زیاترە، کە ٧٤٪ کۆی گشتیان، لەکاتێکدا ئەو خێزانە گەورەن کە زیاتر لە دەرزەن ئەندامیان هەیە تەنها ٤٪ گەورەترین ڕێژەی خێزانەکانی مەککە لە شوقە و باڵەخانە یان خانوودا دەژین کە نزیکەی ٦٥٪ ن و نزیکەی ١٣٪ ی ئەوانەی لە ماڵە شەعبییەکان دەژین و لە ١٠٪ خێزانەکانیش لە ویلا سەربەخۆکان دەژین. ٢٠٪ی خانووەکانی مەککە کەمترە لە ١٠٠ مەترە، نزیکەی ٦٥٪ ی خانووەکان ڕووبەرەکەی لە ٢٠٠ مەتر کەمترە، هاوکات نیشتەجێبونەکانی ٤٠٠ مەتر زیاتر هەژمار دەکات نزیکەی ١٥٪. نزیکەی ٤٦٪ی کۆی گشتی دانیشتوان لە خانووی تایبەت نیشتەجێن، نزیکەی ٥١٪ لە خانووی کرێدا دەژین، نزیکەی ١٠٠٪ی دانیشتووان توانای ئاوی خواردنەوەیان هەیە.
ئابووری
پێگەی ستراتیژیی مەککە وەک وێستگەیەکی کاروانی نێوان باکوور و باشوور سوودی لەڕۆژانی نەزانی لەگرتنی کۆنترۆڵی بازرگانی نێوان حزبەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی و لەنێوان هەردوو حیزبی کێبڕکێکاردا بینی فارس و روم. هەروەها مەککە لەو بازاڕانەی کە بۆ بازرگانی دایمەزراندووە و بۆ وەرگرتنی کۆڕو مەکۆ ئەدەبییەکان و بەناوبانگترین بازارەکانی مەککە لە جاهلییە سێ بازاڕ بوو: بازاڕی عەکاز، بازاری مەجنە بە زیلمەجاز، مەککە لە ڕێگەی پراکتیزەی بازرگانی ناوخۆ و دەرەوە، بارودۆخی ئابووری تا رادەیەکی باش چێژی لێ وەرگرت و بە ورای خەڵکەکەی بۆ بەدەستهێنانی سامانێکی مەزن لە مانە دەوڵەمەندی یەکی مەزن لەم کەسانە و بە دەست هێنانی سامانێکی گەورە لە مانە، و مەککە لە ڕێگەی پراکتیزەکردنی بازرگانی ناوخۆ و دەرەوە، و بە رادەیەکی باش لە بارودۆخی ئابووری باش بوو لە ڕێگەی پراکتیزەکردنی بازرگانی ناوخۆ و دەرەوە، و بە ورای بە خەڵک ەکەی کە دەوڵەمەندی یەکی زۆر مەزن لە مانە بەدەست بهێنێت و سامانێکی گەورە لە مانە بەدەست بهێنێت. بازرگانەکانی مەککە، توانییان پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ هەردوو ئەحباش و میسرییەکان دروست بکەن، بە سوود وەرگرتن لە نزیکبوونەوەی لە دەریای سوور بە بەکارهێنانی کەشتییە بازرگانە خۆبەکارەکان. ئابووری هاوچەرخی مەککە بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە دوو بابەتی سەرەکی دەبەستێت: وەرزە ئایینییەکان و خەرجییەکانی حکوومەت. وەرزی حەج و عەمرە سەرچاوەی سەرەکی داهاتی خەڵکی مەککەیە و ئەو کەلوپەل و خزمەتگوزارییانەی لەلایەن مەککە و پێشکەش بە سەردانیکەرانی مزگەوتی گەورە دەکرێت، هەناردەی نادیارن، چونکە زۆربەی سەردانکەرانی مەککە بە تەمابوون هەندێک بیرەوەری یان دیاری بۆ خۆشەویستانیان بکڕن ته سەرنجی دیکه ی ئابووری مەکیاڤیللی خەرجکردنی حکومه ته بودجەی ساڵانەی حکوومەتی سعودیە بۆ سکرتارییەتی پایتەختی پیرۆز بە ٥٠ ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە دۆلار و لەخزمەتگوزاریە بنەڕەتییەکانی ژێرخانی ئابوری و پلانی پەرەپێدان و جێبەجێکردن و دروستکردنی خانووبەرە و دروستکردنی ڕێگەوباو ، هەروەها گرنگیدان بەمزگەوتی گەورە و هەستی پیرۆزو فراوانکردن و نۆژەنکردنەوەو چاککردنەوەکانی.
پڕۆژە ئابوورییەکان
پڕۆژەی پەرەپێدانی شامییە: ئەم پڕۆژەیە بە ئامانجی پەرەپێدانی ژینگەیەکی شارستانی و هاوچەلەلەگەڵ سروشتی مزگەوتی حەرام و تێکەڵکردنی پلانی پێکهاتەیی بۆ گەشەپێدانی ناوچەی ناوەندی ئێم کە بۆ دروستکردنەوەی تۆڕی ڕێگا بۆ فراوانکردنی گۆڕەپانەکانی زانکۆ بۆ جێگرتنی گەورەترین ژمارەی پەرستپەرستان و دڵنیابوون لە سەلامەتی گشتی دانیشتوان و سەردانکەران بە جیاکردنەوەی ترافیکی پیادە لە ترافیکی مۆتۆر، دەرچوونێکی سەلامەت و خێرای حاجیان لە لای باکووری حەرەمی زانکۆ، و بۆ ئاسانکردنی فشاری پەرەسەندنی شارستانی لە ناوچەکە لەسەر سنووری پیرۆزگا ڕاستەوخۆیە.
پڕۆژەی کێوی عومەر: ئەم پڕۆژەیە دەکەوێتە سەر کێوی عومەر لە ئاڕاستەی ڕۆژاوای مزگەوتی حەرام، ڕووبەرێکی نزیکەی ٢٣٠ هەزار مەتر دووجا دەگرێتەوە و ئەو شوێنەی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی شەقامی ئیبراهیم خەلیلەوە، کە باکوور دەپێدا تا ببێتە دایکی شارەکان، ئامانجیشی ئاوەدانکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە حەرەمی دەپێچێتەوە و لە خۆی خاوەنی، گەشە، پێشکەوتن، بەڕێوەبردن، وەبەرهێنان و کرێکرێ، تایبەتمەندیی چاودێری کردنی پیرۆزگا و جێبەجێکردنی هەموو کارێکی ئەندازیاری و بیناسازی و بیناسازی پێویستە بۆ ڕووپێوکردن و بیناسازی و بیناسازی و چاککردن و تێکدان و دابینکردنی شوێنی نیشتەجێبوون و بازرگانی گونجاو لەگەڵ ئەو ئاسانکاری و خزمەتگوزارییانەی کە پێویستیەتی.
پڕۆژەی مزگەوتی حەرام: زیادکردنی گۆڕەپانەکانی باکووری حەرەم کە لەقوڵایی نزیکەی ٣٨٠ مەترو تونێلی پیادەو وێستگەیەکی خزمەتگوزاری نزیکەی ٣٠٠ هەزار مەتری تەختدایە، گروپی سعودی بن لادن ئەرکی ئەنجامدانی کاری فراوانکردنەکەی پێڕاپەراندووەو نزیکەی ١٠٠٠ تایبەتمەندیش بەقازانجی ئەم پڕۆژەیە لادەبرێت کە مەبەست لێی زیادکردنی توانای مزگەوتی حەرامە. ئەو ناوچەیەی کە بڕیارەکانی لابردن دایپۆشیوە شێوەی هیلالی وەردەگرێت، لە هۆتێلی نەجد لە غەزە لە ڕێگەی قەرارە و قەڵای فلفل و قوتابخانەی عەرەفاتەوە تا ناوەندی هەلالی ئەحمەر لە گەرەکەکانی باب. ئەم ناوچەیە سروشتێکی شاخاوییە و هۆتێل و خانووی نیشتەجێبوونی تا بەرزترین بەرزی ٢٠ نهۆم و لە تەنیشت مزگەوتی حەرام هەیە، پڕۆژەی بەردیش لەم ناوچەیە جێبەجێ دەکرێت.
دابەشکاری کارگێڕی
مەککە لە رووی ئیدارییەوە دابەش بووە بەسەر دە شارەوانی لاوەکیدا و هەر یەک لەو شارەوانییانە بەسەر گەڕەکەکاندا دابەش کراون، هەروەها ئەو گەڕەکانەی مەککە بە جیاوازی جیاوازی یان لە نێوان گەڕەکە مێژووییەکاندا دەپشکنن کە لە سەردەمی جاهلییدا ڕەگوڕیشەیان هەیە، کە هێشتا ناوەکانیان و ئەوانی دیکە کە لە بنەڕەتەوە لەگەڵ پێشکەوتنی شارستاندا مۆدێرنن، دەهێڵنەوە، کە ئەویش ئاوایە: وێنۆک|چەپ وێنۆک|چەپ وێنۆک|چەپ
بازاڕ و ناوەندەکانی بازرگانی
ئابوری مەککە بەشێوەیەکی سەرەکی لەسەر فرۆشتنی کاڵاو بەرهەم بەخەڵکی مەدینەو حاجیانە بۆیە چەندین ناوەندی بازاڕو سەنتەری بازرگانی لەوێ هەن. هێندێک لەهەرە دیارەکانی ئەو بازاڕانە: