cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پۆرناک
ناوەندی تەندروستی
لەم گوندەدا بینای نەخۆشخانە ھەیە لەگەڵ نۆڕینگە و لە گوندەکانی چواردەورەوە خەڵکی دین بۆ چارەسەر.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆلدەشت پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
قەتەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
پزیشکیی سی
پزیشکیی سی یان پۆلیمۆنۆلۆژی تایبەتمەندییەکی پزیشکییە کە مامەڵە لەگەڵ نەخۆشییەکانی ئەندامی ھەناسەدان و سییەکانی مرۆڤ دەکات. پزیشکیی سی بە لقێک دادەنرێت لە پزیشکی نێوخۆیی و پەیوەندی ھەیە بە دەرمانی چاودێری چڕی نەخۆشییەکانی سینگ. ئەم لقە لە زانستی پزیشکی زۆربەی کات بەڕێوەبردنی ئەو نەخۆشانە دەگرێتەوە کە پێویستیان بە پاڵپشتی ژیان و ھەناسەدانی میکانیکییە. پسپۆڕانی پزیشکیی سی بە تایبەتی لە نەخۆشی و حاڵەتەکانی (سینگ) دا ڕاھێنانیان پێ دەکرێت، نەخۆشییەکانی وەک سیەسۆ، ئاسما، دەردەباریکە، ئێمفیزما و نەخۆشییە چڵکییەکانی سینگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
برووس بۆیتلەر
برووس ئالان بۆیتلەر پزیشکی بەرگری و بۆماوەیی. لەگەڵ جووڵز ئەی. ھۆفمەن، یەک لەسەر نیوەی خەڵاتی نۆبڵی زانستی فیزیا یان پزیشکی ساڵی ٢٠١١ی وەرگرت، بەھۆی «دۆزینەوەکانیان سەبارەت بە چالاککردنی بەرگری لە شێوەی زگماکی». بۆیتلەر لە ئێستادا بەڕێوبەری سەنتەری بۆماوەیی بەرگری خانەخوێیە لە زانکۆی تێکساس باشووری ڕۆژئاوای سەنتەری پزیشکی تێکساس
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پیرۆلیز
پیرۆلیز بریتییە لە شکانی کیمیایی ئاوێتەکان، کە کاربۆنیان تێدایە، بە گەرما، پیرۆلیز لەژێر پەستاندا ڕوودەدات، ئەگەر پلەی گەرمی لە سەرووی ٤٣٠ پلەی سەدی بێت (٨٠٠ °F). بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ شتی ئەندامی بەکاردێت.
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
دەرو جەستەیی
وێنۆک|گەشە پێکردنی گیا لە دەرو جەستەیی دەروجەستەیی بریتیە لە لێکۆڵینەوە لە سیستەم، کارلێک، یا ھەر پڕۆسەیەک پەیوەندیدار بە زیندەوەرانەوە لە دەرەوەی جەستەی زیندەوەرەکە. بۆ نمونە دەشێ مادەیەک کە سودی لێدەبینرێ لە جەستەی مرۆڤ دا (وەک تەلی ددان) بجرێتە ناو گیراوەیەک کە پێکھاتەکەی لە شلەی جەستەی مرۆڤەوە نزیک بێت و ھەمان pH ی ھەبێت، پاشان بخرێتە ناو ئینکیوبیتەرێک و پلەی گەرمیەکەی لە ٣٧ پلەی سەدی (پلەی گەرمی جەستەی مرۆڤ) جێگیر بکرێت و لێکۆڵینەوە بکرێت لە چۆنیەتی کارلێکی ماددەکە لەگەڵ گیراوەکە.
لەم تەکنیکە دا چەند سود و کەم وکوڕیەکی تێدایە. بۆ نمونە یەکێک لە سودەکانی بریتیە لە ئەنجامێکی خێرا، نویستنی مۆڵەتی ئەخلاقی بۆ تاقیکرنەوە لەسەر گیاندارێکی زیندوو، ئاسودە بوون لە دوبارە کردنەوەی تاقی کردنەوەکە، و لە ھەندێ حاڵەتیش دا ھەرزانی تێچوی تاقیکردنەوەکەیە. یەکێک لە کەم و کوڕیەکانی ئەم تاقیکردنەوەیە لەوەدایە کە ئەنجامەکانی ھەمان ئیعتیباری تاقیکردنەوە لە سەر گیانداری زیندووی نیە.
پێناسە
لەبەرامبەر لێکۆڵینەوەی دەروجەستەیی (ئین ڤیتڕۆ)، لێکۆڵینەوەی ناوجەستەیی (ئین ڤیڤۆ in vivo) ھەیە کە لێکۆڵینەوەکە لە ناو جەستەی زیندەوەرێک دا ئەنجام دەدرێت. لەم ڕۆژگارەدا بەشێوەیەکی بەرفراوان ئەم تەکنیکە بەکار دەھێنرێت لە لایەن زانایانی زیندەوەرزانی، پزیشکی و پسپۆڕیە پەیوەندیدارەکانی تر. یەکێک لە نونەکانی بریتیە لە بەرھەم ھێنانی دژەزیندەییەکان (ئانتیبیوتیکەکان) و زۆرێک لە دەرمانەکانی تر.
کەم و کورتیەکان
پێویستە وریا کە ئەنجامە بەدەست ھاتووکان لە تاقیکرنەوە دەروجەستەییەکان گشتاندنی پێنەکەین بۆ گشت ژیندەوەران. چونکە لە جەستەی ڕاستەقینەدا زۆر فاکتەری تر ھەن کە پێویستە ڕەچاو بکرێن. بۆ نمونە گەر دەرمانێک لە تاقیکردنەوەیەکی دەروجەستەیی سەرکەوتنی بەدەست ھێنابێت لەوەیە لە بەکارھێنانی ناوجەستەیی بۆ بەشێک لە ئۆرگانەکان زیانی ھەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی
تیوبی تاقیگە
وێنۆک|نمونەیەک لە تیوبی تاقیگە تیوبی تاقیگە بریتییە لە توبێکی شوشە یا پلاستیکی کە بۆ مەبەستی ھەڵگرتنی پارچەیەکی بچوک لە نمونەی بە کار دێت. بۆ نموونە بۆ فەحسی خوێن سود لە تیوبی تاقیگە وەردەگیرێت.
ناو کفری
ناو کفری یان ناڤ کفری یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
بۆڕیی نەوتی کەرکووک–حەیفا
ھێڵی بۆری نەوتی کەرکووک-حەیفا (بە بۆری عێراق-حەیفا یان بۆری دەریای ناوەڕاست ناسراوە) بۆرییەکی نەوتی خاو بوو لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووکەوە، دەکەوتە ناوچەی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە موسڵ لە باکووری عێراق لە ڕێگەی ترانسئۆردانەوە بۆ حەیفا لە فەلەستینی ئیجباری (ئێستا لە خاکی ئیسرائیلدایە). بۆرییەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٥ بۆ ١٩٤٨ کاری دەکرد. درێژییەکەی نزیکەی 942 km بوو، هەروەها تیرەکەی 12 in (کەمبوونەوەی بۆ 10 and 8 in بە بەش)، و نزیکەی ١٠ی ڕۆژی دەخایاند بۆ ئەوەی نەوتی خاو بە تەواوی درێژی ھێڵەکە بڕوات. ئەو نەوتەی دەگەیشتە حەیفا لە پاڵاوگەکانی حەیفادا کاری لێ دەکرا و لەناو تانکەکاندا ھەڵگیرا و دواتر دەخرایە ناو تانکەرەکانەوە بۆ ناردنی بۆ ئەورووپا.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
شەشپاڵوو
ڕێساکان
thumb|200x200px|گۆی دەوردەری شەشپاڵوو و [[لوولەک]]
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شێوە سەرەتایییەکان پۆل:قەبارە
ئەلێکساندریە بۆمباخ
فیلمۆگرافی
ئەو فیلمانەی کە ئەلێکساندریە بۆمباخ وەک دەرهێنەر کاری تێدا کردوون:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆرشە
پۆرشە (بە ئەڵمانی Porsche) کۆمپانیایەکی ئەڵمانیە تایبەت بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل بە ئاستێکی بەرز، کە کۆمپانیاکە ئۆتۆمبێلی سیدان و وەرزشی و ئۆتۆمبێلی بەرز SUV بەرھەم دەھێنێت، بارەگای سەرەکی پۆرشی لە شاری شتوتگارتە لە ئەڵمانیا.
مێژوو
فێردیناند پۆرشە لە ساڵی ١٩٣١ کۆمپانیایەکی دامەزراند بە ناوی "Dr. Ing. h. c. F. Porsche GmbH" کە نووسینگەی سەرەکی کۆمپانیاکە لە ناوشاری شتوتگارت بوو لە ئەڵمانیا، کۆمپانیاکە تایبەت بوو بە ڕاوێژکاری و گەشەپێدانی بزوێنەری ئۆتۆمبێل بەڵام کۆمپانیاکە ھیچ ئۆتۆمبێلێکیان نەبوو کە بە ناوی خۆیانەوە بەرھەمی بھێنن.
یەکەم کاریش کە کۆمپانیاکە وەری گرت بریتیبوو لە بۆندێک کە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی ئەڵمانیا بۆ دروست کردنی ئۆتۆمبێلی خەڵک "فۆلکسڤاگن" بە جۆرێک بێت کە بۆ ھەموو کەسێک ببێت. یەکەم ئۆتۆمبێلیش کە بەرھەمیان ھێنا فۆلکسڤاگن بیتڵ بوو، کە تا ئێستاش بە سەرکەووتووترین ئۆتۆمبێل دادەنرێت لە جیھاندا.
پۆرشە لە ساڵی ١٩٣٩ سوودێکی زۆریان وەرگرت لە فۆلکسڤاگن بیتڵ بۆ دروستکردنی یەکەم ئۆتۆمبێلی خۆیان بە ناوی پۆرشە ٦٤.
جەنگی جیھانی دووەم
لە جەنگی جیھانی دووەم ئاراستەی بەرھەمەکانی فۆلکسڤاگن گۆڕدرا بۆ بەرھەمی سەربازی، کە دەستیان کرد بە بەرھەم ھێنانی فۆلکسڤاگن بیتڵی سەربازی.
وێنۆک|پۆرشە ٣٦٥ پۆرشە لەو ماوی جەنگەدا ھەستا بە درووستکردنی دیزاینی چەندین تانکی بەھێز بۆ Tiger I و Tiger II، ھەروەھا پۆرشە گەشەی بە تانکی زۆر بەھێزی ماوس دا لەو ماوەیەدا. دواتر دوای جەنگ فۆلکسڤاگن کەوتە ژێردەستی بەریتانیەکان بە تەواوی کارگەی فۆلکسڤاگنیان کۆنترۆڵ کرد، ھەر بۆیە فێرری پۆرشە (کوڕی فێردیناند پۆرشە) ھەستا بە بیرۆکەیەک کە خۆیان ئۆتۆمبێلی تایبەت بە خۆیان بەرھەم بھێنن، یەکەم ئۆتۆمبێلی خۆیان درووست کرد بە ناوی پۆرشە ٣٦٥.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل پۆل:کۆمپانیاکانی ئاڵمانیا
سەفرە
سەفرە گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سەفرە لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی بەرگورد و لە باشوور لەگەڵ گوندی شینکی و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی خەزێنە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گەڵاڵە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عەزیزمراد عەبدولمەلەکی
ژیان
عەزیزمراد عەبدولمەلەکی لە ساڵی ١٩٤٥ لە عەشیرەتی عەبدولمەلەکی لە پارێزگای کرماشان لە دایک بوو. ئەو لە تەمەنی تازەلاویدا فێری ژەنینی ئامێری دەھۆڵ بوو و تا کۆتایی ژیانی وەکوو ژەنیاری ئەم ئامێرە درێژە بە چالاکی خۆی دا. عەزیزمراد عەبدولمەلەکی نیشتەجیی شاری سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو و نزیکەی شەست ساڵ لە ڕێوڕەسمەکان و فیستیڤاڵەکان دەھۆڵی ژەند و لەگەڵ زۆرێک لە ھونەرمەندەکانی کورد ھاوکاریی کرد. عەزیز عەبدولمەلەکی لە نێوان خەڵکی شاری سنە بەھۆی ھونەری ژەنیاریی خۆی ناسراو بوو و خەڵکی عەزیز کرماشانیی پێ دەگۆتن. ئەو ھەروەھا لە شارەزاکانی مۆسیقای چەمەری بوو.
مردن
عەزیزمراد عەبدولمەلەکی بە دوای ماوەیەکی نەخۆشی بەھۆی نەخۆشی ھەناستەنگی لە ڕۆژی ١٧ی ئایاری ٢٠١٨ لە نەخۆشخانەی تەوحیدی شاری سنە دڵی لە لێدان ڕاوەستا و کۆچی دوایی کرد. جەستەی عەزیزمراد عەبدولمەلەکی لە کەرتی ھونەرمەندانی گۆرستانی بھەشتی محەممەدیی شاری سنە بە خاک سپێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سنە پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:ژەنیارانی دەھۆڵ پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:مردووانی ٢٠١٨
کادامپاناد
وێنۆک
کادامپاناد گوندێکە سەر بە قەزایی پاتانامتیتا، کێرالا، ھیندستان.
موون چای-وۆن
موون چای-وۆن (لەدایکبووی ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨٦) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە لە ٢٠٠٨ لە ڕۆلەکانی لە درامای تەلەڤیزیۆنی ناسرا.
ئەحمەدئاوا، خدران
ئەحمەدئاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خدران، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئەحمەدئاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تووەڕەش و لە باشوور لەگەڵ گوندی چناران و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی میرزا ڕۆستەمی گەورە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کەڵەمێوە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سون کێھۆنگ
سون کێھۆنگ (دێرین:孫克弘، چینی سادەکراو:孙克弘، لە شانگھای لە دایکبووە ) وێنەکێشی سروشت، خۆشنووس، شاعیر بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٣ پۆل:مردووانی ١٦١١ پۆل:وێنەکێشەکانی شەنگھای پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرانی شانگھای
داریکەلی
داریکەلی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
داریکەلی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گاوانی و لە باشوور لەگەڵ گوندی کونەکۆتر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی باڕۆیی بچوک و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سۆڵەی دەربەند.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سیا (مۆسیقاژەن)
سیا کێیت ئیزابێل فارلێر (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥) زۆرتر بە ناوی سیا ناسراوە، گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی چەشنی پۆپ، داونتێمپۆ و جازی ئوسترالیایییە. گۆرانیی «Taken for Granted» ئەو لە ساڵی ٢٠٠٠ یەکێک بوو لە پێرستی ١٠ گۆرانییە ھەڵبژێردراوەکانی ئینگلستان. ئەلبۆمی ساڵی ٢٠٠٨ی سیا، واتە «ھەندێک خەڵک کێشەی ڕاستەقینەیان ھەیە»، بە ئینگلیزی «Some People Have Real Problems» لە پێرستی ٥٠ ئەلبۆمی یەکەمی بیلبۆرد ٢٠٠دا ھاتە ئەژمار. ساڵی ٢٠٠٩ لە مەراسیمی مۆسیقای ئاریا خەڵاتی باشترین دی ڤی دیی مۆسیقای بردەوە. سیا لەگەڵ زۆرێک لە ھونەرمەندە ناسراوەکان ھاوکاری کردووە لەوانە، کریستینا ئاگیلێرا، ئێمینێم، بیانسێ ھەروەھا جێنیفەر لۆپێز، شەکیرا، ڕیھانە، زەین مالیک، کایلی مینۆگ، کەیتی پێری، ڕیتا ئۆرا، سێلین دیۆن و گرووپی مەروون فایڤ.
١٩٧٥–٩٥: سەرەتای ژیان
سیا لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥ لە ئەدێلاید، باشووریی ئوسترالیا لەدایک بوو. باوکی ئەو فیل. بی کالسن، مۆسیقاژەن و دایکی گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، مۆسیقاژەن و وانەبێژێکی ھونەرە. ساڵی ٢٠٠٨ لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ئێن-پی-ئار موزیک دەڵێت، لە سەردەمی مناڵی و جەوانی ھەوڵی داوە لاسایی شێوازی ھونەرمەندانێک وەکوو، ئارتا فرانکلین، ئێستیڤ واندێر و ئێستینگ بکاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:سیا (مۆسیقاژەن) پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئوسترالیە دوورە نیشتیمانەکان لە بریتانیا پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکان پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین
قەتەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
گویانای بەریتانی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢
گویانای بەریتانی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢ بوو کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٥٢ لە ھێلسینکی لە فینلاند بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٥٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢
یاریگای ئۆڵمپیکو
یاریگای ئۆڵمپیکو گەورەترین یاریگایە لە شاری ڕۆما لە وڵاتی ئیتالیا، لە ساڵی ١٩٢٧ دەست بە دروستکردنی کراوە و لە ساڵی ١٩٣٢ کراوەتەوە، پاشان لە چەند قۆناغیکی جیێادا نوژەن و گەورەکراوە. یاریگایەکە جێگای ٧٠٬٦٣٤ کەس دەبێتەوە. گرنگترین ئەو پاڵەوانییەتییەی کە لەوێ ئەنجام دراوە پاڵەوانییەتی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٦٠ و جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٨–١٩٨٠–٢٠٢٠ و جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ بووە.
کاڕڵ ڤۆ فریش
کاڕڵ ڤۆ فریش  (بە ئینگلیزی :Karl von Frisch؛ لە دایکبووی ٢٠ ی نۆڤەمبەر ١٨٨٦ -مردووی ١٢ ی پووشپەڕ ١٩٨٢) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئەڵمانیا بوو. ساڵی ١٩٧٣ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا، بە ھاوبەشی لەگەل کۆنراد لۆرێنز و نیکۆلاس تێنبەرگین.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٢ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
زمانی نیوێن
زمانی نیوێن زمانێکی پۆلینیجیەنە دەگەڕێتەوە بۆ ژێر گرووپی مالایۆ - پۆلینەسیانی زمانی ئاوسترۆنەسیان. زۆربەی لەنزیکەوە پەیوەندیدارە بە تۆنگایی کەمێک زیاتر بەلای زمانی پۆلینیجیەنی وەکوو زمانی ماوری، زمانی ساموان، زمانی ھەواییان، پێکەوە زمانی تۆنگایی و زمانی نیوێن شێوەیەکە لە زمانی تۆنگیک ژێر گرووپی زمانی پۆلینیجەن. نیوێن کاریگەری لە زمانی ساموان و زمانی پۆلینیجەنی ڕۆژھەڵاتی ھەیە.
قسەکەر
ژمارەی قسەکەرانی زمانی نیوێن ١٦٠٠ کەسە لە دوورگەی نیووەی(٪٩٧٫٤ی دانیشتووان) لەساڵی ١٩٩١، ھەروەھا لە وڵاتی (دورگەی کووک) و نیوزیلاند و تۆنگا قسەکەر ھەیە بە زمانی نیوێن کە سەرجەمی ئەکاتە ٨٫٠٠٠ قسەکەر، قسەکەری زمانی نیوێن لەدەرەوەی دوورگەکە زیاترە وەک لەناو دوورگەکە، زۆربەی دانیشتوانی نیووەیبەزمانی دووەم ئینگلیزی قسەدەکەن لەپێش ١٩٩٠، ٪٧٠ی قسەکەرانی زمانی نیوێن لە نیوزیلاند دەژیان.
شێوە زمان
زمانی نیوێن بریتییە لە دوو شێوە زمانی سەرەکی، کە کۆنتر شێوە زمانی (مۆتۆ) لە باکووری دوورگەی نیووەیو (تافیتی) شێوە زمانی باشوور. وشەکان مەبەست دەبن بەپێی ڕیز، خەڵکەکانی دوورگەکە و بێگانەکان (یان خەڵک لە مەودایەکەوە). جیاوازیەکان لەنێوان شێوەزارەکان بەشێوەیەکی سەرەکی لە زمانەوانین یان لە شێوەی ھەندێک وشە.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانەکانی نیوەی پۆل:زمانەکانی نیوزیلاند
تەپەباشی پۆرناک
تەپەباشی پۆرناک گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی زەنگەبار، ناوچەی ناوەندی شارستانی پۆلدەشت، شارستانی پۆلدەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
تەپەباشی پۆرناک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پۆرناک و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەھلولاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی پەناھکەندی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قوردئۆلدورنی عەجەم.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆلدەشت پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سالار سەلمان
سالار سەلمان میراخۆر (لەدایکبووی ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٥٩ لە کەرکووک، عێراق) ئاوازدانەر، مۆسیقاژەن، گۆرانینووس و گۆرانیبێژێکی کوردە.
ژیانی ھونەری
سالار سەلمان لە ٨٠کانەوە سەرقاڵی کاری ھونەرییە و بەھۆی ئەو ئاوازانەی کە دایناوە، ئەو گۆرانییانەی کە نووسیویەتی و ئامێرەکەی (گیتار) بە کەسێکی داھێنەر و پێشەنگ پێناسە دەکرێ کە کارەکانی دانسقە و جیاواز بووە. سالار زیاتر بە ئاوازەکانییەوە ناسراوە و ئەو کاسێتەی تیپی مۆسیقای سروود لە ساڵی ١٩٨٦دا تۆماری کرد، ھەمووی بەرھەمی ئەو بوون. زۆر ھونەرمەندی کوردی وەکوو: کڵپە مستەفا، کەمال محەممەد و سالار مەحموودی پێگەیاندووە و ھەنووکەش بەردەوامە و جگە لە کاری ھونەری لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٩دا لەگەڵ چەند ھونەرمەندێکی تر یانەی کوردیی میدیای لە ئەمستەردامی ھۆڵەند دامەزراندووە. زۆربەی گۆرانییەکانی سالار سەلمان لەلایەن گۆرانیبێژانی ترەوە وەکوو چیا مەدەنی وتراونەتەوە.
ئاوازەکان
سالار ئاوازی بۆ چەندین گۆرانی و گۆرانیبێژ داناوە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
دکتۆر عەبدوڵڵا خدر حەمەد
ناو: عەبدوڵڵا
ناوی باوک: خدر حەمەد
ساڵی لەدایکبوون: 1977
شوێنی لەدایکبوون: هەولێر ژیاننامە
بڕوانامە: دکتۆرا لە زمانی عەرەبی - ڕەوانبێژی و ڕەخنە.
ماستەر: لە زمانی عەرەبی - ئەدەب.
لە زانکۆی سەلاحەدين دامەزراوە، ئێستاش 2022 خەريکی کاری نووسينە لە بواری پسپۆریيەکەی. بەشێک لە بەرهەمەکانی:
1- ديوانی مەحوی لێکۆڵینەوەيەکی شێوازگەری.
2- التفکيکية في الفکر العربي القديم - جهود عبد القادر الجرجاني أنموذجا.
3- جماليات النص القرآني - دراسة أسلوبية في المستوی الترکيبي.
4- لسانيات النص القرآني- دراسة تطبيقية في الترابط النصي.
5- الخطاب الصوفي في شعر عبد القادر الجيلاني- دراسة أسلوبية.
7- الانزياح الترکيبي في النص القرآني.
8- أسلوبية الانزياح في شعر المعلقات.
10- المصطلح النقدي والبلاغي عند الفلاسفة المسلمين-دراسة تأصيلية.
12- شعرية الخطاب الصوفي.
13- التصوف والتأويل.ج1.
14- إشکاليات الحداثة.
15- الشعر العربي الحديث- قضايا واشکاليات.
16- قضايا الشعر العربي الحديث.
17- ظواهر اسلوبية في الشعر العربي قبل الإسلام.
18- مناهج النقد الأدبي - السياقية والنسقية.
19- اتجاهات النقد العربي القديم.
20- المذاهب الأدبية - دراسة وتحليل.
21- بنية المکان في القصة القرآنية- دراسة سيميائية.
روائع قرآنية.
22- التصوف وفضاءات التأويل-قراءة نقدية- جزئين.
23- الأدب العربي الحديث.
24- علوم القرآن واتجاهات التفسير.
25- القرآن وشبهات المستشرقين - قراءة نقدية.
شیعر و ئەدەبیاتی کوردی (کتێب)
شیعر و ئەدەبیاتی کوردی ناوی کتێبێکی ڕەفیق حیلمییە کە لە دوو بەرگدا چاپ کراوە. ئەم کتێبە بە زمانی کوردیی سۆرانی یان ھەمان کوردیی ناوەندی نووسراوە. ڕەفیق حیلمی لە سەرەتای بەرگی یەکەمدا دەڵێت:
ئەم چەن لاپەڕەیە کە ئاوێنەیەکە سوورەت و سیرەتی ھەندێ لە شاعیرە ناودارەکانی کوردستانی عێراق بە وێنەی دەسکەگوڵێکی ڕەنگاوڕەنگ و بۆنخۆش دەرئەخا کە ھەر گوڵێکی لە باخێک ھەڵبژێردرابێ، پێشکەشی لاوانی کورد و بەتایبەتی پێشکەشی ئەو قوتابییە خۆشەویستانە ئەکەم کە لە قوتابخانە بەرزەکاندا ئەخوێنن و لەوێدا لە شیعر و ئەدەبیاتی کورد شتێکیان بەرچاو ناکەوێت. ئەگەر بەم سیپارە بووکە توانیبێتم کە گیانی (ڕوحی) ئەدەبیی ئەوان بجووڵێنمەوە تەقەلایەک کە بۆ پێکھێنان و دەرھێنانی بەرگی دووەم ئەدیەم لەلام سووک ئەبێ و گیانی نیشتمانپەروەریم تازە ئەبێتەوە.
لەم کتێبەدا چەند شاعیری کوردی بەکورتی ناساندوە و بۆ ھەر کام لە شاعیرەکان چەند دانە لە شێعرەکانیانی وەکوو نموونە ھێناوە. یەکەم شاعیر کە لەم کتێبەدا ھێنراوە، ئەحمەد بەگی فەتاح بەگە. لەم کتێبەدا باسی چەندین شاعیری کردووە بۆ نموونە ئەحمەد بەگی فەتاح، ئەحمەد بەگی وەسمان پاشا، ئەمین فەیزی بەگ، ئەمین زەکی بەگ و ھتد. بەرگی یەکەمی ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٤١ و بەرگی دووەمی لە ساڵی ١٩٥٦ی زایینیدا چاپ کراوە.
پۆل:کتێبە کوردییەکان
بۆڕیی کەرکووک-بانیاس
بۆری کەرکووک – بانیاس بۆرییەکی نەوتی خاوە کە لە ئێستادا لەکارکەوتووە لە کێڵگەی نەوتی کەرکووک لە عێراق بۆ بەندەری بانیاس لە سوریا. بۆرییەکە لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٥٢ کەوتە کار و لە مانگی تشرینی دووەم بە فەرمی کرایەوە. ئەمە دووەم بۆری نەوتی گەورە بوو لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دوای بۆری ترانسی عەرەبی کە ١٠٨٠ میل بوو کە تازە لە کۆتایی ساڵی ١٩٥٠ تەواو بوو.
قەزایی پاتانامتیتا
وێنۆک قەزای پاتانامیتیتا قەزایەکە لە بەشی باشووری شاری کێرالا، ھیندستان. بارەگای قەزاکە لە شارۆچکەی پاتانامیتیتایە، لە پاتانامیتا چوار شارەوانی ھەیە: تیروڤاڵلا و ئەدۆر و پاتانامتیتا و پاندالام.
بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١ی ھیندستان، دانیشتووانەکەی ١٬٢٣١٬٥٧٧ کەس بووە، بەمەش دەبێتە سێیەم قەزای کەم دانیشتوو لە شاری کێرالا، لەدوای وایاند و ئیدوکی. پاتانامیتیتا وەک یەکەم ناوچەی بێ ئیفلیجی منداڵان دەستنیشانکرا لە ھیندستان. قەزاکە بە ڕێژەی ١٠٫٠٣٪ شارنشینە.
خاچماز
خاچماز شارێکە لە ناوچەی خاچماز لە کۆماری ئازەربایجان. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٩ـی زایینی، ٢٨ هەزار و ٩٩٠ کەس و بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٨ـی زایینی، ٣٨ هەزار و ٢٠٠ کەس بووە.
ڕەچەڵەکناسیی وشە
مێژوونووسانی ئەمڕۆ پێیان وایە ناوی خاچماز لە هۆزی خاچماتەکی کە لە گەلی هون بوونە وەرگیراوە کە لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیدا بووە بە خاچماز. لە نیوەی دووهەمی سەدەی حەوتەمدا بەشێک لە هۆزەکە ڕوویان لە ناوچەکانی ئەمڕۆی شاری ئۆغوز کرد و بەم ناوە گوندێکیان چاک کرد و ناوی قەڵای خاچمازیان لێ نا.
ئابووری
ئابووریی خاچماز بەشێکی کشتوکاڵی و بەشێکی گەشتیارییە. هەروەها هەندێک پیشەسازی و کارگە لەوێ کار دەکەن.
گەشتیاری
شاری خاچماز و دەوروبەری بە تایبەت شارۆچکەی نابران، بە شوێنێکی گەشتیاریی بەنێوبانگ دادەنرێ. کەشوھەوای گەرمی هاوینی و دارستانەکانی قەراغ دەریاکان و قەراغاوی دوورودرێژ لەگەڵ چاککردنی ژمارەیەکی زۆر میوانخانە و شوقە لە خاچماز وایکردووە ببێتە یەکێک لە شوێنە گەشتیارییە بەنێوبانگەکانی ناوچەی قەفقاز.
پرسیارە پەیوەندیدارەکان
کۆماری ئازەربایجان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان پۆل:شاری ئازەربایجان پۆل:شوێنی گەشتیاری
یاریگای ئۆڵۆمپی باکوو
یاریگای ئۆڵۆمپی باکوو گەورەترین یاریگایە لە شاری باکوو لە وڵاتی ئازەربایجان، لە ساڵی ٢٠١١ دەست بە دروستکردنی کراوە و لە ساڵی ٢٠١٥ کراوەتەوە و جێگای ٦٨٬٠٠٠ کەس دەبێتەوە. بە ستانداری نێودەولەتی دروستکراوە و گرنگترین ئەو پاڵەوانییەتییەی کە لەوێ ئەنجام دراوە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی ئازەربایجان پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئازەربایجان
گوندی ھەسنان
گوندی ھەسنان سەر بە قەزای سۆرانە، کە ١٥ کیلۆمەتر لە ناحیەی دیانا دوورە. کە لە ئێستادا ٨٦ ماڵ تێیدا نیشتەجێن، کە نزیکەی ٨٠ ماڵ کۆچیان کردووە بۆ شار. دانیشتوانی گوندی ھەسنان پتر لە ٤٠٠ کەس دەبێت، کە زۆربەی دانیشتوانی گوند بە ئاژەڵداری و کشتوکاڵی خەریکن، لەپاڵ ئەوەشدا ھەندێکیان فەرمانبەر و پێشمەرگەن. دوو مزگەوت و قوتابخانەیەکی شەش پۆلی لێیە کە دوو دەوامی تێدادەکرێت، یەکێک لە سیما دیارەکانی گوندی ھەسنان کتێبخانەکەیەتی، (کتێبخانەی ھەسنان) لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا لەلایەن مامۆستایەکی ئایینی گوند و چەند گەنجێک کرایەوە، کە ھەفتانە چالاکی ڕۆشنبیری و ھونەری تێدا پێشکەش دەکرێت. وە ساڵانە فێستیڤاڵی ئاشتەوایی و پێکەوە ژیان ئەنجام دەدرێ، کە یەکەمین فێستیڤاڵ لە ٧ی ئایاری ٢٠١٧دا ئەنجام درا کە بە ئامادەبوونی خەڵکی گوند چەندین چالاکیی ھونەری و کلتوری ئەنجام درا.
شاوۆ می
شاوۆ می (دێرین:邵彌، چینی سادەکراو:邵弥، لە ١٥٩٢ بۆ ١٦٤٢) شاعیر، خۆشنووس، وێنەکێشی سروشت بووە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٢ پۆل:مردووانی ١٦٤٢ پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:نووسەرانی سوژۆو پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان پۆل:وێنەکێشەکانی سوژۆو پۆل:شاعیرانی جیانگسو
دەربەندەسوتاو
دەربەندەسوتاو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دەربەندەسوتاو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خێوەتە، بازیان و لە باشوور لەگەڵ گوندی سۆڵەی دەربەند و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی لەتیف ئاوا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ژاڵەی دەربەند.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بوکایۆ ساکا
بووکایۆ ساکا (لەدایکبووی ٥ی ئەیلوولی ٢٠٠١)یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی ئینگلیزییە و وەک یاریزانی باڵی ڕاست،, ناوەڕاست، و ھەندێکاتیش وەک یاریزانی ھێلی بەرگریکار یاریی بۆ یانەی ئارسناڵی لە خولی پرێمیەرلیگ و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا دەکات. بە یەکێک لە باشترین یاریزانە لاوەکانی جیھان دادەنرێت. ساکا تەواوی یارییەکانی خۆیی لە تیپی یانەی ئارسناڵ ئەنجامداوە، لەگەڵیدا جامی یەکێتیی ئینگلتەرا و قەڵغانی یەکێتیی ئینگلتەرای بەدەستھێناوە. دوای وەرزەکانی ٢٠٢٠–٢١ و ٢٠٢١–٢٢، وەک باشترین یاریزانی ئەو وەرزەی ئارسناڵ دەستنیشانکرا. ساکا بانگێشتی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا کرا لە تیمەکانی ئینگلتەرا. پێش ئەوەی یەکەم یاریی خۆی بۆ ھەڵبژاردەی یەکەمی وڵاتەکەی ئەنجام بدات لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، ھەروەھا بەشێک بوو لە پێکھاتەی ئینگلتەرا لە یۆرۆی ٢٠٢٠، ھەروەھا نوێنەرایەتی وڵاتەکەی کرد لە جامی جیھانیی ٢٠٢٢.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١
دەریای چووکچی
دەریای چووکچی کە یان چوکۆتسکۆیا مۆریای پێ دەگووترێ، بەشێکە لە ئاوەکانی ئۆقیانووسی بەستەڵەکی باکوور کە لە نێوان ھەردوو کیشوەری ئاسیا و ئامریکای باکوور  و لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سیبری و باکووری ڕۆژاوای ئالاسکا دا ھەڵکەوتووە. تەنگاوی برینگ لە باشووری ئەم دەریایە دایە، ھەروەھا لە ڕۆژاوا دا لەگەڵ دوورگەی رانگل و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ دەریای بوفۆڕت دا ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەریای چووکچی پۆل:جوگرافیای ئالاسکا پۆل:چوگرافیای چوکۆتکا پۆل:دەریاکان پۆل:دەریاکانی ئۆقیانووسی بەستەڵەکی باکوور پۆل:دەریاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شێخ سەلام عازەبانی
ژیان
ھێشتا منداڵ بووە باوکی کۆچی دوایی کردووە. خێزانی سەلام سەر بە ماڵی مەحموود پاشای جاف بوون، باوکی لەگەڵ ئەودا گەرمیان و کوێستانی کردووە.
خوێندن
سەرەتای خوێندنی لەگەڵ برایەکی بە ناوی (ئەبوو عەلی) لەبن دەستی مامۆستایەکی ھەورامی بووە، فێری نووسین و خوێندنی قورئان و فارسی کردووە. لە پاشاندا چووە بۆ ئاوایی قلیچە لای شێخ محەممەدی بەرزنجی لەگەڵ منداڵی بەگەکانی جافی ئەو ناوە خوێندوویەتی، لە دواییدا گەڕاوەتەوە عازەبان، ئەمجارەیان خوێندنی لە گوندی ئەحمەد بڕندە بووە، بۆ ماوەی دوو کیلۆمەتر کەوتووەتە لای باکووری عازەبان، بەیانییان و دەچووە و ئەوێ ئێواران دەگەڕایەوە. لە دواییدا ڕووی کردووەتە سلێمانی و لە مزگەوتی شێخ عەبدولڕەحمانی عازەبانی دەستی کردووەتەوە بە خوێندن، تا ساڵی ١٩١٥ خوێندوویەتی، لەو ماوەیەدا کە ھەڵسوکەوتی شار ناخۆش بووە، گەڕاوەتەوە عازەبان.
شێواز
شێخ سەلام شێوازی ڕیالیزمییە و ئاوێتەکردنی بەو بیرە ڕۆمانتیکی ئامێزەو داڕشتنی بەو بیرە پێشکەوتنخوازە.
چالاکی سیاسی
لە ساڵی ١٩١٨ – ١٩١٩ مەحموود پاشا دوو نامەی تایبەتی بە سەلام داوە بۆ شێخ مەحموود حوکمداری ئەو کاتی کوردستان لە سلێمانی، و بۆ حاکمی وڵات حاجی سەید عومەری مامی. کاتێ ھاتووەتە سلێمانی شێخ مەحموود لە دەربەندی بازیان سەرقاڵی شەڕ بووە. سەید عومەر پێی وتووە: سەلام چاوی بە شێخ کەوتووە و نامەی داوەتێ، کە گەڕاوەتە لای مەحموود پاشا لە کاروباری شێخی پرسیوە، ئەویش پێی وتووە زیندووە و بریندارە و گیراوە. مەحموود پاشا لە وەڵامی قسەکانی سەلام وتوویەتی:
بە ڕەزامەندی مەحموود پاشا سەلام گەڕاوەتەوە سلێمانی و نامەیەکی بۆ حاکمی سیاسی ئینگلیز ھێناوە، ئەمە کردوویەتی بە پۆلیس تا ساڵی ١٩٢٢ لەم کارەدا ماوەتەوە. لەو ساڵەدا کە شێخ بوو بە مەلیکی کوردستان، سەلام کراوە بە کارگێڕی دەفتەری سوپا. لە ٢١ی ئازاری ئەو ساڵە ڕای کردووە بۆ سورداش، لەبەرئەوەی سەرباز لەوێ بەدوایدا دەگەڕان ناچار بوو ڕوو بکاتە ھەورامان. لەو ماوەیەدا ھەندێ ناحەز دەمیان لەو و لە خەڵکی دیکە دابوو، ئیتر شێخ مەحموود کۆمەڵێکی خستبووە زیندان بەندیخانەوە یەکێ لەوانە سەلام بوو، ھی وەکو ساڵح زەکی ساحێبقران، فایەق کاکەمین، عەزیز قەزاز و ئەمین ڕواندزی تێدا بوو. ھەشت مانگ لە بەندیخانەی سیاکوڵە لە نزیک دزڵی مانەوە. لەو کاتەدا ئینگلیز سلێمانییان بەجێھێشت، شێخ سەر لە نوێ ھاتەوە سلێمانی و شێخ سەلامی لەوێ بەڕەڵڵا کرد، ئەویش بە ناچاری گەڕایەوە عازەبان.
کارەکان
لە ساڵی ١٩٢٣ سەلام وەک مووچەخۆر کاری تەحسیلداری تاوایی وارماوای پێ سپێردرا. لە دوای ساڵێک گوازرایەوە ھەڵەبجە، لە پاش ساڵێکی دیکە بۆ سلێمانی. لە ساڵی ١٩٢٧ لە کاری میری دوورخرایەوە، دەستی دایە کشتوکاڵ. لە ساڵی ١٩٣٠ بەھۆی ڕاپەڕینی ٦ی ئەیلوولی بەردەرکی سەرای سلێمانی تووشی ناخۆشی و دەردەسەری بوو. لە ساڵی ١٩٣٢ بوو بە چاوەشی کرێکاران لە پڕۆژەی دروستکردنی ڕێگەی پێنجوێن. لە ساڵی ١٩٣٥ گەڕایەوە سلێمانی و ماوەیەک لە کردنەوەی ڕێگای دەربەندیخان کاری کرد، ئینجا بوو بە مووچەخۆر لە کارگێڕیی پاراستنی ڕووەک لە بەغدا و پاشان بۆ شاری حیللە. لە ساڵی ١٩٤٠ ھاتەوە سلێمانی و کارگێڕیی ڕێگەوبانی پێ سپێردرا. لە ساڵی ١٩٤٣ جارێکی دیکە لە کاری میری دوورخرایەوە، لە دوای ئەمانە بوو بە کارگێڕی دەسکەوتی ناوچەیی لە شارباژێڕ.
== پێشەکی == سەلام ھێشتا لە ژیاندا بوو چاپی یەکەمی دیوانی بڵاوکرایەوە (١٩٨٥). ئەو دیوانە بوو بە سەرچاوە بۆ چاپی دیکە. بەھۆی سانسۆری میری لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتی و دەسەڵاتی کۆماری عەبدولکەریم قاسم ھەندێ بۆچوونی سەلام لە شیعریدا بە ھیچ جۆرێک شایانی بڵاوکردنەوە نەبوون، لەبەرئەوە ئەو جێیانە بە بەتاڵی مانەوە بە ھیوای ئەوەی ڕۆژێک لە ڕۆژان پڕ بکرێنەوە. چاپی دووەمی دیوانەکە (١٩٩٠) کەڵکی لەوەدا بوو شیعری تازەی تێدا بڵاوکرایەوە. بەڵام لەبارەی جێگەی بەتاڵی شیعرەکان لە چاپی دووەمدا زیاتر بوو لە چاپی یەکەم، چونکە سانسۆری دەسەڵاتی حیزبی بەعس لە عێراق (١٩٦٨ – ٢٠٠٣) سەختتر و دژوارتر بوو لە دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆماری عێراق. ھەر چۆنێک بێت چاپی یەکەم لە دیوانی سەلام سەرچاوەی بنچینەییە بۆ لێکۆڵینەوە لە سەلام و شیعری لەم بەشەی ئەم کتێبە کە لە بابەت سەلامەوەیە، ھەموو ئەو بەڵگانەی وەرگیراون و بۆشاییان تێدایە لە ھەردوو چاپی دیوانەکە پڕ کراونەتەوە و بۆ یەکەمین جار خوێنەری کورد ئاشنایان دەبێت.
ھۆنراوەکان
وەسف و دڵداری
کوردایەتی
پەراوێزەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢ پۆل:مردووانی ١٩٥٩ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:وەرگێڕە کوردەکان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
فیقھی سەربازی ئیسلامی
فیقهی سه ربازی ئیسلامی ئاماژە بەو شتانە دەکات کە لە شەریعەت و فقهی ئیسلامی لەلایەن عولەماوە (زانایانی ئیسلامی) وەک شێوازی ئیسلامی دروست وەرگیراوە، کە چاوەڕوان دەکرێت لەلایەن موسڵمانانەوە جێبەجێ بکرێت لە کاتی جەنگدا. هەندێک لە زانایان و کەسایەتییە ئاینییە موسڵمانەکان خەباتی چەکداری لەسەر بنەمای ئیسلامی بە جیهادی کەمتر وەسف دەکەن.
پێوەرەکانی سەربازبوون
فەقێیە موسڵمانەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە هێزە چەکدارە موسڵمانەکان دەبێت لە گەورە بن کە خاوەنی عەقڵ و جەستەیەکی تەندروستبن. جگە لەوەش، نابێت شەڕکەرەکان بە زۆری بێنا ناو شەڕەوە، بەڵکو دەبێت بە ئیرادەی ئازادی خۆیان و بە مۆڵەتی خێزانەکەیان، خۆیان تۆمار بکەن.
شەرعیەتی شەڕ
مسوڵمانان خەباتیان کردووە بۆ جیاکردنەوەی شەڕی شەرعی و ناشەرعی. شەڕکردن بۆ بەرگریکردن لە خۆ نەک هەر شەرعییە بەڵکو بە واجب دادەنرێت لەسەر موسڵمانان بەپێی قورئان. بەڵام قورئان دەڵێت ئەگەر ڕەفتاری دوژمنکارانەی دوژمن بوەستێت ئەوا هۆکاری شەڕکردن لەگەڵ دوژمنیش کۆتایی دێت.
ململانێی بەرگریکردن
بە گوێرەی زۆرینەی فەقێناسان، قورئان تەنیا لە دەستدرێژیکردنە سەر موسڵمانان و فیتنە و گۆشەگیری سەر موسڵمانان بەهۆی بیروباوەڕی ئایینیانەوە سنووردارە. ئەوان پێیان وایە بێباوەڕی بە خۆی پاساو نییە بۆ شەڕ. بۆیە ئەم فەقێوانانە پێیان وایە کە تەنیا شەڕکەرەکان دەبێ شەڕیان لەگەڵدا بکرێت غەیرە شەڕکەرەکانی وەک ژن، منداڵان، پیاوانی ئایینی، بەساڵاچووان، شێتەکان، جووتیاران، کۆیلەکان، کوێرەکان و هتد لە شەڕدا نابێ بکوژرێن.
ململانێی هێرشبەرانە
محەمەد کوڕی ئیدریس شافیعی (کۆچی دوایی ٨٢٠)، دامەزرێنەری قوتابخانەی شافعی، یەکەم کەس بوو ڕێگەی بە جیهادی هێرشبەرانە دا، ئەم شەڕەی تەنها دژی عەرەبە بتپەرستەکان سنووردار کرد، ڕێگەی نەدا دژی غەیرە موسڵمانانی غەیرە عەرەب شەڕ بکرێت.
بە وتەی عەبدولعەزیز سەچەدینە، جیهادی هێرشبەرانە پرسیار لەسەر ئەوە دەوروژێنێت کە ئایا جیهاد لەسەر بنەمای ئەخلاقی ڕەوایە یان نا. ئەو باس لەوە دەکات کە قورئان داوا لە موسڵمانان دەکات کە نەرمی و دادپەروەرانە دابمەزرێنن، کاریگەریی ئیسلام زیاد بکات، ڕێگە بە عیبادەتی گشتی ئیسلامی بدات، لە ڕێگەی ڕێوشوێنی هێرشبەرانە. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئایه‌ته‌ قورئانییه‌كان كه‌ دابه‌شیان كردووه‌ داوایان له‌ موسڵمانان كرد جیهاد به‌رامبه‌ر ئه‌و بێباوه‌ڕانه‌ بكه‌ن كه‌ گۆشه‌گیریان ده‌كرد. ئەمەش بەهۆی فەتحەکانی سەرەتای موسڵمانانەوە ئاڵۆزتر بووە، کە ئەو دەڵێت هەرچەندە لەلایەن زانایانی سوننەوە بە جیهاد دادەنرێت، بەڵام لە ژێر لێکۆڵینەوەی ورددا دەتوانرێت دیاری بکرێت کە سیاسین. جگە لەوەش، جیهادی هێرشبەرانە زیاتر ئاماژە بە پەیوەندییە ئاڵۆزەکە لەگەڵ "خاوەن کتێبەکان" دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:یاسای نێونەتەوەیی پۆل:جیھاد
ئەسکۆڵان
ئەسکۆڵان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خدران، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئەسکۆڵان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تۆربە و لە باشوور لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ بەنداوی دووکان.
کەلتووری شوێنەوارناسانە
کەلتووری شوێنەوارناسانە کۆمەڵەیەکی دووپاتکراوەی دەستکردە جۆراوجۆرەکانی مرۆڤ، شوێنەوار و بیناکانە کە دەگەڕێنەوە سەر کات و ساتێکی تایبەت و دیاریکراو کە پێدەچێت پاشماوەی کەلتووری ماددی کۆمەڵگایەکی مرۆیی بگرێتەوە لە ڕابردوویەکی دیاریکراودا. بنەمای پێوەندیی نێوان بەرهەم و دەسکردەکان و ڕابردوو دەگەڕێتەوە سەر ئەزموونکردنی شوێنەوارناسان و بینین و لێکۆڵینەوەکانی ئەم تاقمە، بەڵام ئەم شرۆڤە و بۆچوونانە لە لایەن گرووپە سیاسی و ئەتنیکییەکانەوە تەنیا دەگەڕێتەوە سەر تێڕوانینی ئاسەوارناسان و بۆیە لەسەر زۆرێک لەو بابەتانە مشتومڕێکی بەردەوام و هەمیشەیی لە ئارادایە. چەمکی کەلتووری شوێنەوارناسانە وەک بناغە و بنچینەیە بۆ شوێنەوارناسیی کەلتووری-مێژوویی.
چەمک
گرووپە کەلتوورییە جیاوازەکان بەرهەمی کەلتووریی ماددییان هەیە کە بە هۆی کەڵک و کارکردی کەلتووری و کۆمەڵایەتییەوە هەم لەباری کەڵک و دەکارهێنانەوە و هەمیش لەڕوانگەی جوانیناسانەوە جیاوازییان هەیە. ئەم تێڕوانینە تا ڕادەیەکی زۆر لە بازنە و پێوەرە گەورەکاندا ڕاستە. بۆ نموونە ئەو کەلوپەل و دەفرانەی بۆ سازکردنی چای کەڵکیان لێ وەردەگیردرێ لە هەموو شوێنەکانی جیهان جیاوازییان هەیە.
پۆل:شوێنەوارناسی
یاریگای کریستۆڤسکی
یاریگای کریستۆڤسکی یان گازپڕوم ئارینا گەورەترین یاریگایە لە شاری سەنت پیتەرزبورگ لە وڵاتی ڕووسیا، لە ساڵی ٢٠٠٨ بەردی بناغەی دانراوە و لە ساڵی ٢٠١٧ کراوەتەوە و جێگای ٦٧٬٨٠٠ کەس دەبێتەوە. گرنگترین ئەو پاڵەوانییەتییەی کە لەوێ ئەنجام دراوە جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ و جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی ڕووسیا پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ڕووسیا
قەتەر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
قەتەر نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
گویانای بەریتانی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦
گویانای بەریتانی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦ بوو کە لە ٢٢ی تشرینی دووەم تا ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٦ لە مێلبۆرن لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٥٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦
ئەم ھاتن (ئەلبوم)
ئەم ھاتن ناوی ئەلبومێکی گۆرانی ھونەرمەند شەھریبانە لە ساڵی ١٩٩٥ بڵاوی کردووەتەوە. ئەلبومەکە لە ١٠ گۆرانی پێک ھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومە کوردییەکان پۆل:ئەلبومەکانی شەھریبانا کوردی
جاھین تایگن
وێنۆک|تایگن لە ٢٠١١جاهین تایگن (لەدایکبوویی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٤٩ – ٢٤ی شوباتی ١٩٤٩) گۆرانیبێژ و میوزیکژەن و کۆمیدیاکارێکی نەرویجی بوو. بۆ سێ جار لە پێشبڕکێی گۆرانیی یورۆڤیژن بە نوێنەرایەتی نەرویژ بەشداری کردووە. لە ساڵەکانی ١٩٧٨ و ١٩٨٢ و ١٩٨٣ ، بەهۆی ئەنجامی نمایشی ساڵی ١٩٧٨ لە پێشبرکێکەدا ناوبانگی دەرکرد، لە "نول پۆینت" (نمرەی سفر)ی بۆ نەرویج بەدەستهێنا، پێش ئەوەی واز لە گرووپەکە بهێنێت بۆ دەستپێکردنی کارێکی تاکەکەسی، گۆرانیبێژی سەرەکیی پۆپۆل ئەیس بوو، ساڵی ١٩٨٧.
تایگن لە شاری تینسبێرگ لەدایک بووە، دواتر چوو بۆ سوێد و لەوێ دەژیا، لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠ لە شاری ئیستاد لە ساڵی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
ھەدیەی حەمیدی
فەرھەنگی ھەدیەی حەمیدی فەرھەنگێکی کوردی-عەرەبییە کە لە دواییەکانی سەدەی ١٩دا نووسراوە. نووسەری فەرھەنگەکە یۆسف پاشا زیائەدین خالدی بوو کە بە ڕچەڵەک عەرەب بوو. فەرھەنگەکە پێشکەش کراوە بە عەبدولحەمیدی دووەم سوڵتانی عوسمانی لەبەر ئەوەیە کە ناوی نراوە ھەدیەی حەمیدییە. کتێبەکە لە ساڵی ١٨٩٢دا نووسراوە لە کاتێکدا کە یۆسف پاشا لە فەلەستین بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
دەرگەزێنی ھەمەوەند
دەرگەزێنی ھەمەوەند گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دەرگەزێنی ھەمەوەند لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گۆپاڵە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ساتیار، بازیان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارۆچکەی بەدەقارەمان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دەرگەزێنی بابەعەلی.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
باجەڵانی (زار)
کوردیی باجەڵانی یان باجڵانی ناوی یەکێک لە بنزارەکانی دیالێکتی گۆرانی-زازایییە کە تایبەتە بە کوردەکانی ئێلی باجەڵانە لە پارێزگای کرماشان و پارێزگای نەینەوا.
پۆلێنکردنی زاراوەکان
زاراوەی باجەڵانی بەشێکە لە دیالێکتی گۆرانی-زازایی. ئەم زاراوە زۆر بە زمانی شانامەی کوردی و دەفتەرەکانی یارسان نزیکە.
شەشۆ
شەشۆ گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شەشۆ لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەرگەڵو و لە باشوور لەگەڵ گوندی سپیدارە و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی خمانە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پاشایەتیی نیوزیلاند
130px|وێنۆک|[[چارڵسی سێیەم لە لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ەوە]] پاشایەتیی نیووزیلاند پاشا لە نیوزیلاند، سیستەمێکی دەستووری حکوومەتە کە تێیدا پاشایەکی بۆماوەیی فەرمانڕەوا و سەرۆکی وڵاتی نیووزلەندایە،  و بنەمای دیموکراسی پەرلەمانی وێستمینستەری جۆری ئەم وڵاتەیە. بەم شێوەیە پاشا بناغەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان و دادوەری حکوومەتی نیووزلەندایە. ڕۆڵی دەسەڵاتی پاشایەتی بابەتێکی دووبارەبوونەوەی گفتوگۆی گشتییە. ھەندێک لە خەڵکی نیووزلەندا پێیان وایە نیووزلەندا دەبێت ببێتە کۆمارێک کە دانیشتوویەکی نیووزلەندی وەک سەرۆکی دەوڵەت بێت، ھەندێکی تریش ئارەزووی پاراستنی دەسەڵاتی پاشایەتی دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵکەی کۆمۆنوێلت پۆل:پاشایەتی لە نیوزیلاند
نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراق
نوسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە ژێر دروشمی «کار دەکات بۆ گەشەسەندنی مافەکانی مرۆڤ ھەموو رۆژێک بۆ ھەموو عیراقییەک» کارەکانی ڕێک خستووە.
بەپێی ماندێتی مافەکانی مرۆڤ و بڕیاری ژمارە (٢٤٢١) ی ئەنجومەنی ئاسایش لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ١٤ حوزەیرانی ٢٠١٨ دا پێک ھێنراوە. لە بڕگەی (٢/ د) ی ئەم بڕیارەدا ھاتووە کە دەبێت نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ سەر بە نێردەی نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ ھاریکاریی عێراق کار بکات بۆ «براودان بە لێپێچینەوە و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و چاکسازی دادوەری و یاسایی لە پێناو سەروەری یاسادا لە عێراق»، لەگەڵ ھاوکاریکردنی تیمی لێکۆڵینەوەی دامەزراو بەپێی بڕیاری ٢٣٧٩ (٢٠١٧).
نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لەگەڵ حکوومەتی عێراق و حکومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتە خۆجێیەکان و دەزگا نیشتیمانییەکانی مافەکانی مرۆڤ و ئەندامانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا بە بێلایەنانە کار دەکات بۆ برەودان بە مافەکانی مرۆڤ لەسەرانسەری عێراقدا.
نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراق نوێنەرایەتیی کۆمیسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی سەر بە نەتەوە یەکگرتوەکانیش دەکات لە عێراقدا، لە نزیکەوەش کار لەگەڵ ئاژانس و بەرنامەکانی تری نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەکات بە مەبەستی دەستەبەرکردنی مافەکانی مرۆڤ بۆ ھەموو عیراقییەک.
کار و چالاکییەکان
نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراق کاری چاودێریکردنی ڕەوشی مافەکانی مرۆڤ و پشتڕاستکرنەوەی پیشێلکارییە بانگەشە بۆکراوەکان بەبێ گوێدانە ئەوەی کە لە کوێ و لەلایەن کێوە ئەنجامدراون لە ئەستۆگرتووە.
ساڵانە لە ڕێگەی ھەڵسەنگاندەکانیانەوە ڕاپۆرت لەسەر ڕەوشی مافەکانی مرۆڤ، لە بوارە جیاجیاکانی وەکو مافەکانی منداڵ، ڕەگەزپەرستی، ئازادیی، مافەکانی ژنان، و ھیتر بڵاو دەکەنەوە. لە کاتی شەڕەکانی داعشدا ڕاپۆتی تایبەتی لەسەر دەستدرێژی سەر خەڵکی بێتاوان و پێشمەرگەکان بڵاوکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مافەکانی مرۆڤ پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە عێراق
ئاوێتەی دڵ
ئاوێتەی دڵ یەکێکە لەو کتێبانەی کە (ئیبن قەیم) ئەو فائیدەو سودانەی نوسیوە کە ڕۆژانە کۆی کردونەوە لە بوارەکانی دین و مەزهەب و زمانەوانی و بیروباوەڕ، ئەم کتێبە یەکێکە لە وەرەگێڕانەکانی نووسەر فەرمان خەرابەیی کە ھەڵساوە بە وەرگێڕان و شیکردنەوەی فراوان لەسەری،  چاپی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٨ لە لوبنان لە چایخانەی دار المعرفە چابکراوە، ئاوێتەی دڵ لە بنچینەدا نووسراوی زانای ناوداری ئیسلام (ئیبن قەییم)ـە، نووسەر فەرمان خەرابەیی ھەڵساوە بە وەرگێڕان و شیکردنەوەی.
تێبینییەکان
<references group="ت" />
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:کتێبە عیرفانییەکان پۆل:وێژەی کوردی پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:کتێبەکانی فەرمان خەرابەیی
ما شی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:وێنەکێشەکانی شەنگھای پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:ئەستێرەناسە چینییەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٥یەم
دۆڵف لەندەگرین
ھانس لەندەگرین یان دۆڵف لەندەگرین (؛ لەدایکبووی ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧ ) زیاتر بە دۆڵف لەندگرین ناسراوە. ئەکتەر، بەرھەمھێنەری فیلم، ھونەری جەنگی، ئەندازیاری کیمیای سویدییە، لەندەگرین لە ساڵی ١٩٨٥ سەرکەوتنی بەدەستھێنا، کاتێک لە فیلمی ڕۆکی ٤ بەشداری کرد وەک بۆکسەرە شکۆدارەکەی یەکێتی سۆڤیەت بەناوی «ئیڤان دراگۆ». لەوکاتەوە لە زیاتر لە حەفتا فیلم دەرکەوتنی ھەبووە، کە زۆربەیان ئاکشنن.
لەندەگرین دەرچووی بەشی ئەندازیاری کیمیا لە ″پەیمانگای شاھانەی تەکنەلۆجیا″، ناوبراو لە سەرەتای ھەشتاکان بڕواننامەکەی وەرگرت، دواتر لە ساڵی ١٩٨٢، لە ″زانکۆی سیدنی″ بڕواننامەی ماستەری لە ئەندازیاری کیمیا بەدەستھێنا. لەندەرگرین پلەی چوارەمی کەمەربەندی ڕەش ھەیە، لە ″کاراتی کیوکوشن″، لە ساڵانی ١٩٨٠–١٩٨١ پاڵەوانی ئەورووپا بوو. کاتێک لە سیدنی بوو، بووە پاسەوانی تایبەتی گۆرانیبێژ ″گرەیس جۆنیس″، دواتر پەیوەندی لەگەڵ دەبەستێ، لەپاشان بەھۆی وەرگرتنی سکۆلارشیپێکەوە سیدنی جێدەھێڵن بەرەو بۆستن، ئەمریکا. دواتر جۆنیس ڕازی دەکات کە شوێنی مانەوەیان بگوازنەوە بۆ نیویۆرک، لەوشوێنە دەست بەکاردەکات. دوای ماوەیەکی کورت وەک مۆدێل و پاسەوانی بەر دەرگای یانەی شەوانە لە ″مانھاتان″ کاردەکات. لەندەگرین ڕۆڵێکی بچووکی لە فیلمی جەیمز بۆند «ڕوانین بۆ کوشتن» دەردەکەوێت. دواتر لە فیلمی رۆکی ٤ دەردەکەوت.
ژیانی تایبەتی
ھانس لەندەگرین لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧ لە سپانگا، ستۆکھۆڵم لەدایک بووە. کوڕی سیگرید بریگتا (١٩٣٢–١٩٩٢) مامۆستای زمان، کوڕی جۆن لەندەگرین، ئەندازیار، ئابووریناس و ھەڵگری بڕوانامەی ماستەر (١٩٢٣–٢٠٠٠). ھەتا تەمەنی ١٣ ساڵی لە سپانگا دەژیا، دواتر ماڵیان بۆ لای باپیر و داپیری لە نیلاند لە (ئەنگەرمانلاند) گواستەوە. لە ھەندێک سەرچاوە بەھەڵە ڕۆژی لەدایکبوونی لەندەگرینیان بڵاوکردبۆوە کە گوایە لە ساڵی ١٩٥٩ لەدایک بووە، بەڵام لەندەگرین خۆی دڵنیای کردەوە کە لە ساڵی ١٩٥٧ لەدایک بووە. لەندەگرین دوو خوشکی بەناوی «کاترینا» و «ئەنیکا» ھەیە، ھەروەھا برایەکی بەتەمەنی بەناوی ″جۆھان″ ھەیە.
لەندەگرین لە لۆس ئانجلس، کالیفۆڕنیا نیشتەجێیە، بە ئینگلیزی و سویدی قسە دەکات، ھەروەھا لە ئاستێکی سەرەتاییش بەزمانەکانی فەرەنسی، ئیسپانی، ئیتاڵی و ژاپۆنی قسە دەکات، بەڵام ناتوانێت بەشێوەیەکی ڕەوان بەو چوار زمانە قسەبکات.
ئەو تامەزرۆی تۆپی پێیە، پشتگیری و ھاندەری لە یانەی ئێڤەرتۆن دەکرد، کاتێک لە ئەورووپا بوو، ناوبراو تامەزرۆی یارییەکانی چامپیۆنز لیگ و جامی جیھانیی فیفایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندازیارانی سویدی پۆل:دەرچوانی زانکۆی سیدنی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سویدی پۆل:زیندووان پۆل:کیمیازانانی سویدی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
دیۆژن (دیوجانس)
دیۆژن یان دیوجانس (Diogenes) کە هەروەها وەک دیوجانس سینیک و دیوجانس سینۆپیش ئاماژەی بۆ دەکرێ، فەیلەسووفێکی یۆنان یە و یەکێکە لە بنیاتدانەرانی مەکتەبی سینیسیزم (کەلبیگەری). ناوبراو ساڵی 412 یان 404ی پێش زایین لە شاری سینۆب کە کۆلۆنییەکی ئایۆنییە و لە کەنارەکانی دەریای ڕەشی ئەنادۆڵ لەدایکبووە و ساڵی 323ی پێش زایین لە شاری کۆرینس کۆچی دوایی کردووە.
دیۆژن کەسایەتییەکی ئاڵۆز و سەیری هەبووە. دەڵێن لەبەر دابەزاندنی بەهای دراو و تێکدانی دراوی ئەو شارە لە سینۆب تارێندراوە و یان لەو شارە هەڵاتووە. ناوبراو کوڕی وەستای نەعنا (میناماستەری) سینۆب بووە و کۆمەڵە مشتومڕێک لە ئارادایە کە ئایا دیۆژن دراوی سینۆب تێکداوە یان باوکی بەرپرس بووە و یان هەردووکیان پێکەوە دەستێوەردانیان هەبووە. پاش بەجێهێشتنی سینۆب ڕووی لە ئەتینا کردووە و لەوێ یاسا و ڕێساکانی ئەتینای داوەتە بەر ڕەخنە. دیۆژن پاشان لە لایەن چەتەیەکی دەریاییەوە دەستبەسەر دەکرێت و وەک کۆیلە دەیفرۆشن و لە کۆتاییدا نیشتەجێی کۆرینس دەبێت.
هیچ بەرهەمێکی نووسراوی دیۆژن نەماوەتەوە، بەڵام کۆمەڵێک چیرۆک و گێڕانەوە لەسەر ژیانی هەیە و بەتایبەت لە کتێبی ژیان و بۆچوونی فەیلەسووفە بەناوبانگەکانی دیۆژن لارتیۆس ژیانی دیۆژن و چیرۆکەکانی باس کراوە. دیۆژن هەژاریی ستایش کردووە. زۆر جار بۆ بەدەستهێنانی بژێوی ژیانی سواڵی دەکرد و زۆر جاریش لەنێو گۆزەیەکی گەورەی سەرامیکی ناو بازاڕدا دەخەوت. ستایلی ژیان و هەڵسوکەوتی ساکاری تایبەتی خۆی هەبووە و ئەم ستایل و هەڵسوکەوتەی وەک کەرستەیەکی ڕەخنەگرتن لە بەها کۆمەڵایەتییەکان و دامودەزگاکانی کۆمەڵگای گەندەڵ و ئاڵۆزەی ئەو سەردەمە دەکار هێناوە. بەناوبانگ بوو لەسەر ئەوەیکە بەشێوازێکی ناوازە کە لە هیچ کەسی دیکە ناچێت دەخوا و دەخەوێ. وەک کۆسمۆپۆلیتان (جیهان وەتەن) خۆی پێناسە کردووە و وتوویە: "من شارومەندی جیهانم."
دیۆژن هێراکلیسی وەک هێما و سەرمەشقی خۆی پێناسە دەکرد و پێی وابوو کە چاکە و جوانی لە کردەوەدا زیاتر خۆیان دەنوێنن تا لە تیۆری و قسەدا. لەبەر کردەوە سەیر و سەمەرە فەلسەفییەکانی بەناوبانگ بوو، بۆ نموونە ئەوەیکە لە ڕۆژدا چرایەکی هەڵدەگرت و دەیگوت خەریکە لە "پیاوێک" دەگەڕێت (لە زمانی ئینگلیزیدا "لە پیاوێکی ڕاستبێژ دەگەڕێت" دەنووسن). ئەفلاتوون ی دابووە بەر ڕەخنەوە و گێڕانەوەکانی ئەفلاتوون لە سوقراتیشی دابووە بەر پرسیار و گومان، جاروبار لە میانەی وتووێژەکاندا خواردنی دەهێنا و بەردەنگەکانی سەرقاڵ دەکرد و تووشی سەرلێشێوانی دەکردن. دیۆژن هەروەها لەسەر ڕووداوێکی دیکەش ناوبانگی هەیە، گاڵتەی بە ئەسکەندەر ی مەزن کردووە، هەم بە ئامادەبوونی خەڵکەوە گاڵتەی پێکردووە و هەمیش جارێک ساڵی 336ی پێش زایین لەبەردەم خۆیدا و ئەو کاتەی سەردانی کۆرینسی کردووە گاڵتەی بە ئەسکەندەر کردووە.
ژیان
لەسەر سەرەتا و دەسپێکی ژیانی دیۆژن هیچ زانیارییەک بەردەست نییە و تەنیا دەزانین باوکی دیۆژن هیسێسیاسی بانکدار بووە. ڕەنگە دیۆژن ناوی خۆیشی بۆ کاروباری بانکی تۆمار کردبێ و یارمەتی باوکی دابێت.
جارێک (کە ڕێکەوت و کاتەکەی دیار نییە) هیسێسیاس و دیۆژن چیرۆکێکیان بەسەردا دێت و لەسەر دراوی تێکدراو تووشی گێچەڵ دەبن و دیۆژن لە زێدی خۆی دوور دەخرێتەوە و ناسنامە و هەموو سامان و داراییەکەی دەستی بەسەردا دەگیردرێت. ئەم بەشەی چیرۆکەکە پێدەچێت لە لایەن شوێنەوارناسانەوە دەرکەوتبێت: ژمارەیەکی زۆر دراوی ساختە لە سینۆب دۆزراونەتەوە کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستەکانی قەڕنی چوارەمی پێش زایین و دراوەکانی دیکەی ئەو سەردەمە بە بەرپرسیارێتی هیسێسیاسەوە لێدراون و ئەو دراوە ناڕەسەنانەش دەگەڕێنەوە سەر ئەو سەردەمە. لەو ماوەیەدا بڕێکی زۆر پارە و دراوی ساختە لە سینۆبدا بوونی هەبووە. بە ئەنقەست دراوەکانیان تێکداوە تا وەک پارەی یاسایی بێ نرخ و بەها بن. سینۆب لە قەڕنی چوارەمی پێش زاییندا ناکۆکی و موناقەشەی لەسەر بووە و لایەنگرانی ئیمپەراتۆری فارس و لایەنگرانی یۆنانییەکان بەردەوام لەسەری ناکۆکییان هەبووە بۆیە پێدەچێت پاڵنەرێکی سیاسی لە پشت ئەو چیرۆکەوە هەبووبێت و باسەکە پێوەندیی بە ئابووری و داراییەوە نەبێت.
ئەتینا
وێنۆک| دیۆژن لە گۆزەکەی خۆیدا دانیشتووە، بەرهەمی ژان لیۆن جیرۆم (١٨٦٠)
چیرۆکێک دەڵێت کە دیۆژن لە دێلفی سەردانی ئۆراکڵ ی کردووە تا داوای ئامۆژگاری لێبکات و لەوێ پێیان وتووە کە پێویستە "دراوەکە تێکبدات". پاش ئەو شکستەی سینۆب دیۆژن گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە داواکارییەکەی ئۆراکڵ ئەوەیە کە دراوی سیاسی تێک بدات نەک دراوی ڕاستەقینە و بازرگانی. ڕۆشتە ئەتینا و لەوێ بەها و دابونەریتەکانی ژیانی دایە بەر ڕەخنە و گاڵتەی پێکردن و ئەمە بوو بە ئامانجی ژیانی. دیۆژن پێی وابوو خەڵک لەباتی ئەوەیکە لەسەر چییەتی ڕاستەقینەی شەڕ و خراپە نیگەران بن تەنیا گێڕانەوە باوەکانیان کردۆتە پێوەر و سەرچاوە و پشتیان پێدەبەستن. دیۆژن لەگەڵ کۆیلەیەک بەناوی مانیس گەیشتبووە ئەتینا کە پاش ماوەیەکی کورت لێی هەڵاتبوو. دیۆژن ئەمەی وەک نەهامەتی نەدەبینی و بە گاڵتەوە ئاوای شرۆڤە دەکرد: "ئەگەر مانیس ئەتوانێ بەبێ دیۆژن بژیت، لەبەرچی دیۆژن نەتوانێ بەبێ مانیس بژیت؟" دیۆژن گاڵتەی بە پێوەندییە زۆر قووڵەکان دەکرد. مامۆستایەک کە نەیدەتوانی هیچێک بۆ خۆی بکات لە ڕوانگەی دیۆژنەوە سووک و بێدەسەڵات بوو. ڕاهێنان و شێوازی زاهیدانەی ئەنتیستەنیس دیۆژنی ڕاکێشا، وەک باس دەکرێت ئەو کاتەی داوای لێکردووە وەک قوتابی وەریبگرێت ئەنتیستەنیس داواکارییەکەی ڕەت کردۆتەوە و دەڵێن لە کۆتاییدا "بۆ گۆچانەکەی لێیداوە". شیاوی باسە کە ئەنتیستەنیس قوتابی و خوێندکاری سوقرات بووە. دیۆژن لە وەڵامی ئەو لێدانەدا دەڵێت: "لێدە کێشە نییە، تا ئەو کاتەی پێم وابێ شتێکت بۆ وتن هەیە هیچ دارێک نادۆزیتەوە هێندە ڕەق بێت کە بتوانێ منت لێ دوور بخاتەوە." دیۆژن سەرەڕای ئەوەیکە لە سەرەتاوە بەو شێوازە دڕندانە پێشوازیی لێکرابوو بوو بە خوێندکار و قوتابیی ئەنتیستەنیس. ئەوەیکە ئایا ئەو دوو کەس لە ڕاستیدا قەت یەکیان بینیوە یان نا هێشتا ڕوون نییە. بەڵام هەم لەباری ناوبانگەوە و هەمیش لەباری ژیانی خۆپارێزانە و زاهیدانەوە پێشی مامۆستاکەی کەوت. دووربوونەوە لە چێژ و حەزە زەوینییەکانی وەک بەرپەرچدانەوە و بەرەنگاربوونەوەی هەڵسوکەوتی ئەو سەردەمەی ئەتینا پێناسە دەکرد. ئەو هەڵویست و بۆچوونە بنەمای سووکایەتیکردنی دیۆژن بوو بەو شتانەی کە وەک گەمژەیی و خۆنواندن و دووڕوویی و خۆفریودان و هەڵسوکەوتی دەسکرد و درۆینەی مرۆڤ ئاماژەی پێدەکردن.
ڕاست|وێنۆک| دیۆژن و گەڕان بەدوای پیاوێکی ڕاستگۆدا، دەگەڕێتەوە بۆ JHW Tischbein ( 1780)
کۆچی دوایی
لەسەر کۆچی دوایی دیۆژن گێڕانەوەی جۆراوجۆر هەیە و گێڕانەوەکان یەک ناگرنەوە. هاوچەرخەکانی خۆی باس لەوە دەکەن کە بۆ خۆی هەناسەهەڵکێشانی ڕاگرتووە تا گیانی دەرچووە؛ چیرۆکی دیکەش هەیە کە دەڵێت لەبەر خواردنی ئەکتۆپوسی خاو نەخۆش کەوتووە و مردووە؛ یان گێڕانەوەی دیکەش هەیە کە ئەڵێت سەگی هار قەپی لێگرتووە و هۆکاری مردنی دەگەڕێتەوە سەر ئەمە. لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا کە پێی خۆشە چۆن بنێژرێت، دیۆژن دەڵێت کە فڕێی بدەنە دەرەوەی دیوارەکانی شارەوە تا ئاژەڵە کێوییەکان جێژنێک لەسەر تەرمەکەی بگێڕن و ببمە خۆراک بۆیان. پرسیاریان لێکرد ئەم شتەت بەلاوە گران و ناخۆش نییە، لە وەڵامدا گوتی: "نا بۆ گران و قورس بێت، ئەڵبەت تا ئەو کاتەی دارێکم بۆ دابین بکەن تا بتوانم ئاژەڵەکان لە خۆم دوور بکەمەوە". کە پرسیاریان لێکرد دەی ئەو کاتەی هۆشیاریت دادەبەزێت چۆن دەتوانی ئەو دارە دەکار بێنی، لە وەڵامدا گوتی: "کە هۆشیاریم نەبوو، کە مردم، چیدی لەبەرچی لام گرنگ بێت چیم بەسەردا دێت؟". تەنانەت لە کۆتاییەکانیشدا دیۆژن گاڵتەی بە خەڵکی کۆرینس دەکرد کە نازانن مامەڵەی "دروست" لەگەڵ مردووەکانیش بکەن و نیگەرانییەکانیان لەسەر مردووەکان پووچ و بێ بنەمایە. کۆرینسییەکان بە یادی دیۆژنەوە پەیکەرەی ئەستوونێکی مەڕمەڕینیان دانا و سەگێکیش لە تەنیشتیەتی.
فەلسەفە
دیۆژن لەگەڵ ئەنتیستەنیس وەک دامەزرێنەرانی سینسیزم پێناسە دەکرێن. بۆچوونەکانی دیۆژن وەک بۆچوونی زۆرێکی دیکە لە هاوبیرەکانی دیکەی ڕەمزاوین و پێویستە ناڕاستەوخۆ پێیان بگەی. ئەگەرچی دەڵێن دە بەرگ کتێب و حەوت شانۆنامەی تراژێدیای نووسیوە بەڵام هیچ نووسراوەیەکی لێ نەماوەتەوە. بیر و بۆچوونەکانی ئەو کۆمەڵە لە شێوازی ژیانیان جودا ناکرێتەوە بۆیە کۆی ئەو شتانەی لەسەر ناوبراو ئەوڕۆ لە بەردەستدایە دەگەڕێتەوە سەر ئەو سەرچاوە کلاسیکانەی کە بە شێوەی پەرژ و بڵاو باسیان کردووە.
زۆرێک لە وتە و چیرۆکەکان لەسەر دیۆژن ئاماژە بەوە دەکەن کە دیۆژن هەڵسوکەوتی وەک سەگ بووە و ستایشی چاکە و تایبەتمەندییە باشەکانی سەگی کردووە. دیار نییە ئایا بەناوی سەگەوە سووکایەتی پێکراوە و ئەمەی کردۆتە چاکە و فەزیلەت یان هەر بۆ خۆی سەرەتا سەگی کردۆتە تەوەری بیر و فەلسەفەکەی. کاتێک ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبێتەوە کە لەبەرچی پێی دەڵێن سەگ، لە وەڵامدا دەڵێت: "سوپاسی ئەو کەسانەی دەکەم کە شتێکم دەدەنێ بۆ خواردن، حەپەحەپ دەکەم لەوانەی ڕەتم دەکەنەوە و بەرامبەر بە شەیتانەکانیش ددانم تیژە"