cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نەخۆشیی ئێبۆلا
نیشانەکان
وێنۆک|نیشانەکانی ئیبۆڵا 'نەخۆشی ڤایرۆسی ئیبۆلا ھەوکردنێکی تیژ و توندە، پاش گەیشتنی ڤایرۆسی ئیبۆلا بە لەش، لە ماوەی ٢-٢١ رۆژدا نیشانە سەرەتاییەکان دەردەکەون کە بریتین لە: بەرزبوونەوەیەکی خێرای پلەی گەرمی لەش، سەرئێشە، بێھێزی و ھیلاکی لەش، ئازاری ماسوولکە، دەرکەوتنی پنتی سوور لە پێستدا، سووربوونەوەی چاوەکان، کڕانەوە، یان ھەوکردنی قوڕگ، پاشان رشانەوە، سکچوون، تێکچوونی فرمانی گورچیلە و جگەر، ھەندێک جاریش خوێنبەربوون لە ناوەوەی لەشدا Internal bleeding''، پاشان نیشانەی تر لە تووشبوودا دەر دەکەون بە شێوەی دابەزینی پەستانی خوێن، خێرابوونی ھەناسە، لەھۆشچوون. ئەم نەخۆشییە تەنیا بە چەند پشکنینێکی تاقیگەی پزیشکی دەستنیشان دەکرێت، لە پشکنینی خوێندا دابەزینی ژمارەی خڕۆکە سپییەکان و خەپڵەکانی خوێن لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئەنزیمەکانی جەرگ بەدی دەکرێت. تووشبووان تا خوێن و دەردراوەکانی لەشیان ڤایرۆسەکەی تێدا بێت، نەخۆشییەکە دەگوازنەوە.''' وێنۆک| وێنەیەکی گەورەکرایی ڤایرۆسی ئیبۆلا
چارەسەر
تا ئێستا دەرمانێکی تایبەت نییە بۆ لەناوبردنی ڤایرۆسی ئیبۆلا، بەڵام دەرمانی ریباڤیرین (Ribavirin) و ئینتەرفیرۆن بێتا (Interferon beta) سوودێکی سنوورداریان ھەیە، ھەروەھا تا ئێستا ھیچ ماکوتە، یان ڤاکسینێک دژی ڤایرۆسی ئیبۆلا لەبەردەستدا نییە. وێنۆک|سووڕى ژيانى ڤایرۆسی ئیبۆلا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چەکی زیندەیی
١٧٥٤
ساڵی ١٧٥٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٤
1751 – 1800
لاینزگەیت
250px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی لاینزگەیت لاینز گەیت ئینتەرتەینمەنت (بە ئینگلیزی: Lionsgate Films) یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی. لە ساڵی ١٩٦٢ دامەزراوە.
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا
ژان باپتیست دو بۆس
ژان باپتیست دو بۆس نووسەر و مێژووناسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٠ پۆل:مردووانی ١٧٤٢
Abbé Jean-Baptiste Du Bos
ھیتییەکان
وڵاتەکەیان ئەنادۆڵ لەگەڵ بەشێکی عێراق و سووریای ئێستای دەگرتەوە لە سەردەمی ھیتییدا.
پۆل:مێژووی کەوناری تورکیا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی دەریای ناوین پۆل:ھیتییەکان پۆل:شارستانییەتەکان پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیکی دێرین
بڕیارنامەی ٢٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی ئەیلوولی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥١‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٧٠ پۆل:لوبنان لە ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
دیناران
دیناران (Dînaran، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١ کەس لە ١٦٦ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئەلجێستۆن ئەستۆفینید
وێنۆک|پێکھاتەی دەرمانەکە ئەلجێستۆن ئەستۆفینید ھەروەھا بە (دیھایدرۆکسی پڕۆجێسترۆن ئەستۆفینید) (DHPA)ـش ناسراوە، لەژێر ناوی بازرگانی (پێرلوتال) و (تۆپاسل) دەفرۆشرێ لەنێوان ئەوانی تر، دەرمانێکی پڕۆجستینە کە لەگەل تێکەلەی ئیسترۆجین بەکاردێت بۆ چارەسەری درێژی کۆنتڕۆلی ھۆرمۆنی لە ڕێگەی دەرزی   پێشوو تر بەتەنھاش بەکاردێت بەلام چیتر بە تەنھا بەردەست نییە   (DHPA) لە ڕێگەی دەمەوە چالاک ناکرێ، بەڵکو مانگانە لە ڕێگەی دەرزییەوە لە ماسوولکەوە بەکاردێت
زیانە لاوەکییەکانی
ئەلێجستۆن ئەتسۆینید وەکوو پڕۆجێستینەکانی ترە، (DHPA) پڕۆجستینە، یان بەرھەمھێنراوی پڕۆجێستۆجینە، و ھەروەھا چالاکاری وەرگرەکانی پڕۆجێستۆجینە  ھیچ چالاکییەکی ھۆرمۆنی گرنگ تری نییە  دەرمانەکە لە ساڵی ١٩٥٨ دۆزراوەتەوە و لە ساڵی ١٩٦٠ وەک دەرمان ناسێنراوە   لە ئەمریکا نەناسێنرا بەلام بە بڵاوی لە ئەمریکای لاتین خرایە مارکێتەوە   پێشوو تر بە تەنھا لە ئیتاڵیا بەردەست بووە، و وەک تێکەڵکراوێکی شێوازی دەرزی کۆنتڕۆلی دووگیانی لە پورتوگال و ئیسپانیا بەردەست بووە بەڵام وەستێنراوە لەم وڵاتانە
سەرچاوەکان
پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان
پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان پۆل:پڕێگنانێکان
زمانی خمێری
220x440px|وێنۆک زمانی خمێری یان کمێری یان کەمبۆدی (ភាសាខ្មែរ) زمانی خمێر لە کەمبۆدیایە، و یەکێکە لە زمانە سەرەکییەکانی بنەماڵەی ئاوسترۆ-ئاسیا. زمانەکە لە ڕێگەی ئایینی بودیزم و ھیندۆسییەوە لە ژێر کاریگەری زمانی سانسکریت و پالی بووە، ھەروەھا بەھۆی نزیکیی جوگرافییەوە لەژێر کاریگەری زمانەکانی لاو و تایلەندیدا بووە. زمانی کەمبۆدیا گەورەترین زمانی جیھانە لە ڕووی ژمارەی پیتەکان، کە دەگاتە ٧٢ پیتە.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی کمێری پۆل:زمانەکانی کەمبۆدیا پۆل:زمانەکانی تایلەند پۆل:زمانەکانی ڤیێتنام پۆل:زمانی خمێری پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
کۆنێتیکت
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:کۆنێتیکت پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
تێپەڕوشە
تێپەڕوشە یان وشەی تێپەڕبوون یان وشەی نھێنی بریتیە لە وشەیەک یان زنجیرەیەک نووسە کە بۆ سەلماندن، پشتڕاستکردنەوەی ناسنامە، یا دەستگەیشتن بە سەرچاوەیەک بەکاردەھێنرێت. پێویستە تێپەڕەووشە وەکو نھێنی بپارێزرێت و نەدرێت بەو کەسانەی کە مۆڵەتی دەستپێگەیشتنییان نییە.
لە کۆمپیوتەر دا تێپەڕەووشە ئاساییانە لەگەڵ ناوی بەکارھێنەر بەکاردێت بۆ دەستگەیشتن بە ھەندێک خزمەتی ئینتەرنێتی کە گرینگترینی ئەوان سیستەمی ئیمەیل یان پۆستی ئەلکترۆنی.
پۆل:ئینتەرنێت
پۆل:ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی ئەیلوولی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی دروستبوو بە ھۆی زۆربوونی ڕووداوگەلێک وەکوو ڕفاندنی فرۆکە مسافیربەرییەکان و بازەرگانییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥٢‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠
١٧٥٥
ساڵی ١٧٥٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
1751 – 1800
قایتەوەنی بچوک
قایتەوەنی بچوک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
لویزیانا
لویزیانا (بە ئینگلیزی: Louisiana) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە.
قایتەوەنی بچوک
جوگرافیا
قایتەوەنی بچوک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ژاڵەی بچوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی دارەتووی زەنگەنە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەیتول لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەشقە.
لویزیانا
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری باتۆن‌رووژە.
پۆل:لویزیانا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٢ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
قایتەوەنی بچوک
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
داھمەر - دڕندەکە: چیرۆکی جێفری داھمەر
داھمەر - دڕندەکە: چیرۆکی جێفری داھمەر ‏ زنجیرە درامای تاوانکاری ئەمریکییە، لەسەر بنەمای چیرۆکی بکوژی زنجیرەیی جێفری دامەرە، ئیڤان پیتەرز و ڕیچارد جێنکنز و ئەندریا میلەر و مۆلی ڕینگڤاڵد و نێسی ناش ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن، لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە نێتفلیکس بڵاوکرایەوە.
تراکی دەنگی
نۆتەی زنجیرەکە لەلایەن نیک کەیڤ و وارن ئێلیسەوە ئامادەکراوە، ئەلبوومی دەنگی لە هەمان ڕۆژی زنجیرەکەدا بڵاوکرایەوە.
پێشوازی
زنجیرەکە لە هەفتەی یەکەمی بڵاوکردنەوەیدا بۆ پلەی یەکەمی نێتفلێکس بەرزبووەوە، لە هەفتەی دووەمی بڵاوبوونەوەیدا نێتفلێکس ڕای گەیاند کە داهمەر نۆیەم بەناوبانگترین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی زمانی ئینگلیزییە لە ئێستادا، کە ٥٦ ملیۆن خێزان سەیری هەر ١٠ ئەڵقەکەیان کردووە.
سەرچاوەکان
<references group="lower-alpha" />
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە لە ئۆھیۆ دانراون <references group="kurdish-alpha" />
زمانی کۆری
زمانی کۆری (بە هانگۆل:한국어 ؛ بە چینی: 朝鮮語)، زمانێکی فەرمی هەردوو وڵاتانی کۆریای باشوور و کۆریای باکوور و ھەروەھا ناوچەی خودموختاری یانبیانی کۆماری گەلی چینە. ٨٠ ملیۆن کەس قسەی پێئەکات لەسەرئاستی جیهانی. زیاد لە هەزار ساڵ کۆریەکان بە پیتەکانی چینی پێەوترا ھانجا نووسینیان ئەکرد. دواتر ئەلفوبێی دەنگداری کۆری ناسراو بە هانگۆل، دروستکرا لەلایەن چەند دەستەیەکی زانایان ڕایانسپارد لە ١٤٤٠ی زایینی لەلایەن پاشا سیجۆنگی مەزن.
هەردوو شێوەزاری خوێندنەوەی زمانی کۆری لەهەردوو کۆریاوە
دەریای سوور
وێنۆک|نەخشەی دەریای سوور
ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیاد
ئێریتریا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٠ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ لە سیدنی سێ وەرزشکار وەک نوێنەری ئەم وڵاتە بەشداریانکرد. لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ٢٠٠٤ لە ئەسینا، یاریزان زێرسنای تادێسێ توانی یەکەم میدالیای ئۆڵۆمپیاد بۆ ئێریتریای بەدەستبھێنێت کاتێک پلەی سێیەم و مەدالیای بڕۆنزی لە پێشبڕکێی ڕاکردنی ١٠٬٠٠٠ مەتری پیاوان وەرگرت. ئێریتریا بۆ یەکەمجار لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٨ لە پیۆنگچانگ لە کۆریای باشوور بەشداری کرد، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئێریتریا لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزرا و لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
زمانی کۆری
سەرچاوە
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کۆریا پۆل:زمانی کۆری پۆل:زمانەکانی کەنەدا پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:زمانەکانی ژاپۆن پۆل:زمانەکانی کۆریا پۆل:زمانەکانی کۆریای باکوور پۆل:زمانەکانی کۆریای باشوور پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:سیستەمی نووسینی کۆری پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
دەریای سوور
دەریای سوور دەریایەکە کەوتووەتە نێوان کیشوەری ئەفریقا و ئاسیا.
ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیاد
سەرچاوەکان
پۆل:ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیادەکان پۆل:ئێریتریا
دەریای سوور
پەراوێزکان
پۆل:کۆما ئاوییەکانی میسر پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئیسرائیل پۆل:کۆما ئاوییەکانی ئوردن پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند پۆل:شاخی ئەفریقا پۆل:دەریای سوور
چەپو
چەپو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
چەپو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قوزلوی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەرەقایە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نەورۆزلو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاشتی بڵاغ.
سامسون
سامسون (بە تورکی: Samsun) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای سامسون. ئەم شارە دوو زانکۆ و چەندین کارگەی وەبەرهەم هێنان لە خۆ دەگرێت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:سامسون
ئێم جی ئێم ھۆڵدینگز
وێنۆک ئێم جی ئێم (بە ئینگلیزی: MGM Holdings) یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی. لە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٥ لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی لە ٢٠٠٥ دامەزراون پۆل:ئەو کۆمپانیانەی دەکەونە بێڤێرلی ھیلس، لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی لە ٢٠٠٥ دامەزراون پۆل:کۆمپانیا ھۆڵدینگەکان کە لە ٢٠٠٥ دامەزراون پۆل:کۆمپانیا ھۆلدینگەکانی سەربە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:کۆمپانیا ڕاگەیاندنەکان کە لە ٢٠٠٥ دامەزراون
فومیۆ کشیدا
|1blankname1=Secretary-General|office2=وەزیری دەرەوە|successor1=|predecessor1=یۆشیھیدێ سوگا|term_end1=|term_start1=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|1namedata1=ئەکیرا ئاماری|vicepresident1=تارۆ ئاسۆ|caption=لە ٢٠٢١|office1=President of the Liberal Democratic Party|primeminister2=شینزۆ ئابێ|successor=|term_end=|term_start=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|monarch=ناروھیتۆ|office=سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن|office9=ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران|predecessor8=Office created|honorific-prefix=پایەبەرز|office4=Minister of State for Okinawa and the Northern Territories|office5=Minister of State for Space|successor4=Motoo Hayashi|predecessor4=سەنایێ تاکایچی|term_end4=١ی ئابی ٢٠٠٨|term_start4=27 August 2007|primeminister4=Shinzō Abe Yasuo Fukuda|successor3=تسونۆری ئۆنۆدێرا
فومیۆ کشیدا (岸田 文雄, کشیدا فومیۆ، لەدایکبووی ٢٩ی تەمموزی ١٩٥٧) سەرۆک وەزیرانی ئێستای ژاپۆنە لەوەتەی ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١وە، ھەروەھا وەک سەرۆکی پارتی لیبرالی دیموکرات خزمەت دەکات لەوەتەی ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١وە، ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانیشە، پێشووتر وەک وەزیری کارووبارەکانی دەرەوەی ژاپۆن خزمەتیکردووە لەنێوان ساڵانی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٧، ھەروەھا وەک وەزیری بەرگری ڕۆلیگێراوە لە ٢٠١٧، لە ٢٠١٧وە بۆ ٢٠٢٠ سەرۆکایەتی ئەنجومەنی LDP کردووە، لە ھەڵبژاردنەکەی ٢٠٢١ بە ڕێژەی %٦٠،٢ دەنگی بەدەست ھێنا بەمەش چووە جێگای سەرۆک وەزیری پێشوو یۆشیھیدێ سوگا و لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ وەک سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن دەستبەکار دەبێت.
سەرچاوەکان
<references group="lower-alpha" />
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن پۆل:دەرچووانی زانکۆی واسێدا پۆل:زیندووان پۆل:سیاسەتمەدارانی ژاپۆنی سەدەی ٢١ەم پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژاپۆن پۆل:ئەندامانی نیپۆن کایگی
بوتە
وێنۆک|تواندنەوەی ئاسن لەناو بوتەیەکی دروست کراو لە گرافیت چەپ|وێنۆک|170x170پیکسڵ|دوو نمونە لە بوتەی دروست کراو لە ماددەی سیرامیکی بوتە (بە ئینگلیزی: Crucible) بریتیە لە دەفرێکی کانزایی یا سیرامیکی کە سودیان لێدەبینرێ بۆ توانەوەی کانزاکانی تر یا خود بۆ هەڵگرتنی ماددە لە پلەی گەرمی بەرز. ئەم دەفرە نابێت بە هۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بتوێتەوە یاخود کارلێک بکات لەگەڵ ئەو ماددەیەی تێی کراوە. هەرچەند بە گشتی ئەم دەفرە لە قوڕی سور ، یا کاربایدی سلیکۆن، دروست دەکڕێ، بەڵام دەشێت لە هەر ماددەیەکی تر کە بەرگەی پلەی گەرمی بەرز بگرێت بەرهەم بهێنرێت. بۆ نمونە ئالومینا، کوارتز، و گرافیت.
لە تاقیگەدا، و بۆ ئامێری پشکنەری گەرمیپێوی داتاشراو سود لە بوتە وەردەگیرێت بۆ ئەوەی نمونەکەی تێدا هەڵبگیرێت. لەم تاقیکردنەوەیەدا، پلەی گەرمیەکە بۆ سەدان پلە بەرز دەکرێتەوە و دەفرەکە نابێت بە هیچ شێوەیەک توشی داخوران، بەهەڵمبوون، یا کارلێکی کیمیایی بێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە
١٧٥٦
ساڵی ١٧٥٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٦
عەبدولفەتاح ئەلسیسی
عەبدولفەتاح سەعید حوسێن خەلیل ئەلسیسی (؛ لەدایکبووی ١٩ تشرینی دووەمی ١٩٥٤) ناسراو بە جێنەراڵ سیسی ٦ەم سەرۆک کۆماری میسر ٢٠١٤-ئێستا و سەرۆکی ھێزە چەکدارەکانی میسرە و لە ١٢ی ئابی ٢٠١٢ەوە وەزیری بەرگری میسرە. جێنەراڵ سیسی سەرۆکی کودەتای ٢٠١٣ی میسر بوو و توانی بە سەرکردەیی ئەرتەش، محەممەد مورسی کە سەرۆک کۆماری میسر بوو لە سەر کار لاببات.
١٧٥٦
مردنەکان
1751 – 1800
عەبدولفەتاح ئەلسیسی
پەراوێزەکان
پۆل:کودەتای ٢٠١٣ی میسر پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر پۆل:وەزیرانی حکوومەتی میسر پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:موسڵمانانی میسری پۆل:خەڵکی قاھیرە
مێریلەند
مێریلەند یەکێکە لە ویلایەتەکانی ئامریکا، وە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە، ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئاناپۆلیسە.
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:مێریلەند پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
کەژۆک
350px|چەپ|وێنۆک|دیاردەی کەڵەکە بوونی چەوری لە نەخۆشی کەژۆک کەژۆک ،ڕەقبوونی دەمارەکان ، توندی ڕەگ، ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، ئارتریۆسکلرۆسیس (بە ئینگلیزی :Arteriosclerosis) ناوی جۆرێک نەخۆشی ڕەگەکانی لەشە، کە بە ھۆی کەڵەکە بوونی چەورییەکان و مادەکانی تر لە سەر دیوارەی ناوەوەی بڕێ لە ڕەگەکان، دروست دەبێ. ئەنجامی ئەم کەڵەکەبوونە، پێکھاتنی قەتماخەی فیبری-چەورییە، کە لەگەڵ بەرز بوونەوەی تەمەن زۆرتر دەبێ و دەبێتە ھۆی توندی و گیرانی ڕەگەکان.
کەژۆک، یەکێک لە شاھۆکارەکانی تیاچوونی گەورەساڵان لە وڵاتانی پێشکەوتووی جیھانە.تەنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ساڵانە ١١٢ میلیارد دۆلاری تێدا سەرف دەکرێت.
کەژۆک یان ئارتریۆسکلرۆسیس زاراوەیەکە بۆ دەربڕینی ئەستوور و توند بوونی ڕەگە خوێنبەرەکان. ئاترۆسکلرۆسیس، جۆرێک کەژۆکە کە لە شاڕەگەکاندا بەدی دێت. لەم نەخۆشییەدا ڕەگەکان دۆخی نەرمی و کێشھاتنیان لە دەست دەدەن و کۆتەرەیان دەگۆڕێ. بەرز بوونەوەی کۆلیستڕۆڵی خوێن ، تەوژمی خوێن، ھۆکارە جینیتیکییەکان و بەکارھێنانی جگەرە لە شاھۆکارەکانی بەدی ھاتنی کەژۆکە.
کەژۆک لە پیاواندا باوترە.
سەرچاوە
پۆل:پزیشکی پۆل:نەخۆشییەکان
بڕیارنامەی ٢٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: فیجی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥٤ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:مێژووی فیجی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
١٧٥٧
ساڵی ١٧٥٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٧
1751 – 1800
دایمێنشن فیلمز
دایمێنشن فیلمز (بە ئینگلیزی: Dimension Films) یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی. لە ساڵی ١٩٩٢ لە کالیفۆرنیا دامەزراوە.
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٢ پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ستۆدیۆ ئەمریکییە سەربەخۆکانی فیلم پۆل:کۆمپانیا بەرھەمھێنەرە لەکارکەوتووەکانی فیلم و تەلەڤیزیۆن لە ئەمریکا
مۆنتانا
مۆنتانا (بە ئینگلیسی:Montana) یەکێک لە ویلایەتەکانی ڕۆژئاوای ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ھێلێنایە.
پۆل:مۆنتانا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
جۆزێف ترامپێڵدۆر
وێنۆک|جۆزێف ترامپێڵدۆر (١٩٢٠) جۆزێف ڤلادیمیرۆڤیچ (ڤۆڵفۆڤیچ) ترەمپێلدۆر (٢١ی تشرینی دووەمی ١٨٨٠ – ١ی ئازاری ١٩٢٠، بە زمانی عیبری: יוֹסֵף טְרוּמְפֶּלְדוֹר, بە ڕووسی: Иосиф Владимирович (Вольфович) Трумпельдор) چالاکوانێکی سەرەتایی زایۆنی بوو کە یارمەتی ڕێکخستنی فەیلەقی کەرەکانی زایۆنی و ھێنانی کۆچبەرانی جولەکەکانی بۆ فەلەستین دا. ترامپڵدۆر لە ساڵی ١٩٢٠ لە کاتی بەرگریکردن لە نیشتەجێبوونی تەلھای کۆچی دوایی کرد و دواتر بوو بە پاڵەوانێکی نیشتمانی جوولەکە. بەپێی گێڕانەوەیەکی ستاندارد، دوا قسەکانی بریتی بوون لە «ھیچ نییە، باشە بۆ وڵاتەکەمان بمرین»، بەڵام ئەوەی کە ھەرگیز ئەم قسانەی وتووە، تەحەدای کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:مردووانی ١٩٢٠ پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا پۆل:خەڵکی ڕووسیا دوور لە وڵاتی خۆیان لە ژاپۆن
عەدلی مەنسوور
پۆل:کودەتای ٢٠١٣ی میسر پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:خەڵکی قاھیرە
دەریای ئێژە
دەریای ئێژە یان ئیجە، یەکێکە لە لقەکانی دەریای ناوین، درێژییەکەی ٦٤٣.٥کم و پانییەکەی ٣٢٢کم، ئەکەوێتە نێوان نیمچەدوورگەی یۆنانی و ئەنادۆڵەوە، ئەگات بە دەریای مەڕمەڕە لە ڕێگەی گەرووی دەردەنیلەوە و بەسەر تورکیا و یۆناندا ئەڕوانێت.
چەندیین شارستانی لە کەنارەکانییدا هەڵکەوتوون، لەوانە مینوسیو کریت، چەندین شاری تیا دامەزرێنراوە وەک ئەتینا و ئیسبڕتە، هەوەها چەندین نەتەوەی جیاواز لەم کەنارانەدا نیشتەجێبوون وەک فارس و ڕۆمان هەروەها ئیمپراتۆریەتییەکانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و سەلجوقی و عوسمانی تێدا بووە.
پۆل:کۆما ئاوییەکانی یۆنان پۆل:کۆما ئاوییەکانی تورکیا ئێژە پۆل:دەریاکانی ئەورووپا پۆل؛دەریاکانی یۆنان پۆل:دەریای ئێژە پۆل:دەریاکانی دەوررەبەری مەدیتەرانە پۆل:دەریاکانی یۆنان
ئانترۆپیی زانیاری
ئانترۆپیی زانیاری لە چەمکەکانی تیۆریی زانیارییە کە دەبێژێت چ ڕادە زانیاری لە ڕووداوێکدا بوونی ھەیە. بە گشتی، ھەر چی ڕووداوێک گوماناوی یان بەھەڵکەوت بێت، زانیاریی زیاترێکی لە خۆی گرتووە. چەمکی ئانترۆپیی زانیاری لەلایەن کڵاد شاننی بیرکارەوە داھێنراوە.
نموونە
با نموونەیەک بھێنینەوە. ئەگەر بە کەسێک شتێک بوترێت کە پێشتر لێی ئاگادار بێت، ڕادەی زانیارییەک کە پێی دەدرێت زۆر کەم دەبێت. واتا وتنی ئەو شتە بەو کەسە تۆزێک بۆی بێ‌کەڵکە. لە تیۆریی زانیاریدا دەڵێن ئانترۆپیی ئەو زانیارییە لە خوارەوەیە.
پێڕست
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئانترۆپیی زانیاری پۆل:تیۆریی زانیاری
خولی ئەورووپا
خولی ئەوڕووپا خولێکی ساڵانەیە لەلایەن ڕێکخراوی یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا سەرپەرشتی دەکرێت، ئەم پێشبڕکێیە لەوەتەی ساڵی ٢٠١٧ بەردەوامە. یانە بەشداربووەکانی ئەم خولە لەسەر بنەمای بەھێزی خولەکە دەستنیشان دەکرێن. خولی ئەورووپا بەدووەم بەھێزترین خولی نێو یانەکان دادەنرێت لەدوای خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا.
تا وەرزی ٢٠٠٩–٢٠١٠ بەم کێبڕکێیە دەگوترا جامی ئەورووپا. تا ئێستا ٢٨ یانە بوونەتە پاڵەوانی خولەکە، یانەی سیڤیلای ئیسپانی براوەی زۆرترین جار لەم کێبڕکێیە بووەتە پاڵەوان بە پێنج جار. ساڵی ٢٠١٩، دواجار کە پاڵەوانییەتییەکە کرابێت ئەوا یانەی چێلسی ٤–١ لە یانەی ئارسناڵی بردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خولەکانی تۆپی پێ پۆل:وەرزش پۆل:وەرزش لە ئەورووپا بە پێی وڵات
سلێمانی
سلێمانی (، ) شارێکی باشووری کوردستانە کە ناوەندی پارێزگای سلێمانییە. لە ئینگلیزی بە ھەردوو شێوەی Sulaymaniyah و Slemani دەنووسرێت. ئیبراھیم پاشای بابان لە ١٤ی تشرینی دووەمی ١٧٨٤ سلێمانیی دامەزراند، کاتێک پایتەختی میرنشینەکەی لە ئەردەڵانەوە گواستووە بۆ سلێمانی.
لەپاش ڕاپەرینی ئازاری ١٩٩١ەوە فراوانبوون و پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە و ئێستا وەک یەکێک لە شارە ھێمن و خاوێنەکان لە عێراق بەناوبانگە. بەو ھۆیەوە لە زۆربەی پارێزگاکانی دیکەی عێراقەوە خەڵکێکی زۆر ڕوویان تێکردووە و بووە بە پەناگەی ئەو ھاووڵاتییانەی کە لە خوارووی عێراق و ئێران ەوە و ناوچەکانی ناوەڕاستەوە ڕوو دەکەنە ئەو شارە.
سلێمانی زانکۆیەکی گەورەی ھەیە کە بە زانکۆی سلێمانی ناسراوە. بە دووریی ٦٠ کیلۆمەتر لە شاری سلێمانییەوە، بەنداوی دووکان ھەیە کە یەکێکە لە بەنداوە گەورەکانی عێراق. سلێمانی بە ھاوینەھەوارەکانی وەکوو ھاوینەھەواری ئەحمەدئاوا، سەرچنار، بەنداوی دووکان، سەرتەکی بەمۆ، کونەماسی، ئەزمڕ و قەرەداغ و چەندین ھاوینەھەواری دڵڕفێنی دیکەش بەناوبانگە.
ئەم شارە لە ڕێڕەوی دامەزراندن و پەرەسەندن و و ھەروەھا لە زۆر جاردا ڕووبەڕووی داگیرکاری فارسەکان بووەتەوە لە ماوەی سەردەمی پەھلەوی ییەکاندا داکیرکراوە و بە شھرک سلێمانی ناوی ھێنراوە پێداچەسپاندنی خۆیدا لە کۆڕی شارستانێتی و پێشڕەویدا کۆمەڵێکی زۆر لە نووسەر و شاعیری باشی بۆ مێژوو ھێشتووەتەوە. لەوانە (نالی، مەحوی، پیرەمێرد، گۆران، مەولانا خالیدی نەقشبەندی، سالم، کوردی، ئەمین زەکی بەگ، فایەق بێکەس، زێوەر، تۆفیق وەھبی، وەلی دێوانە، کاک ئەحمەدی شێخ دکتۆر محمد کمال .. ھتد) و سەدان نووسەر و شاعیری تریش.
مێژوو
300px|وێنۆک|وێنەی چەند مامۆستایەکی یەکەمین خوێندنگەی سەرەتایی لە سلێمانی لە ساڵی ١٩٢٤
شاری سلێمانی لە ١٤ ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٧٨٤ لەلایەن ئیبراھیم پاشای بابان ەوە ئاوەدانکراوەتەوە. ئیبراھیم پاشا بابان شارەکەی بە ناوی باوکییەوە، سلێمان پاشا، ناوناوە. سلێمانی جگەلەوەی دەبێتە پایتەختی میرنشینی بابان، لەھەمان کاتدا دەبێتە مەڵبەندێکی بازرگانی و ڕۆشنبیری ناوچەکە. شێوەزاری سۆرانی لە ناوچەکەدا پەرە دەستێنێ و دەبێتە زمانی خوێندن و نووسین. پاش ڕووخانی میرنشینی بابان لە ساڵی ١٨٥١ و لەناوچوونی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەم، شاری سلێمانی دەخرێتە سەر کۆماری عێراقی ئەمڕۆ. لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٢٤ شاری سلێمانی پایتەختی دەوڵەتەکەی مەلیک مەحموود بووە. شاری سلێمانی جگە لەوەی لانکەی ڕۆشنبیر و تێکۆشەران بووە، مەڵبەندی ھەڵگیرسانی چەندان شۆڕش و ڕاپەڕینیش بووە لە مێژووی کوردستاندا. بەپێی ڕۆژنامەی ژین لە ساڵی ١٩٥٥ پانی ڕووی شاری سلێمانی ٢٠ ملیۆن و ٢٥٠ ھەزار مەترە و ژمارەی دانیشتووانی دەگاتە ٦٠ ھەزار کەس و نزیکەی ٧ ھەزار خانووی تیادایە. لە شەش گەڕەکی سەرەکی پێکھاتووە ئەوانیش کانی ئاسکان، گۆیژە، مەڵکەندی، سەرشەقام، چوارباخ، دەرگەزێن گەڕەکی جوولەکانی جارانیش کە ئێستا خراوەتە سەر گەڕەکی سەرشەقام.
بابانییەکان و سلێمانی
بەر لەوەی بنەماڵەی بابانییەکان بیر لە دروستکردنی شاری سلێمانی بکەنەوە، میرنشینەکەیان لە ناوچەی قەڵاچوالان بوو، لەگەڵ بەرفراوان بوونی میرنشینەکە، جموجوڵی ئاوەدانکردنەوە و بنیاتنانی شارستانی لە ناوچەکەدا دەستی پێکرد، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی باباندا ململانێ و توندوتیژیی لە نێوان فارسەکان و عوسمانییەکاندا ھەبوو، شوێنی جوگرافیای قەڵاچوالانیش لەبەر نزیکی لە سنووری ئێرانەوە، شوێنێک بوو ببوە مەترسی شەڕ و پێکدادانی نێوان لەشکری فارس و عوسمانییەکان بۆیە ھەریەکە لە (نادر شا و سوڵتان مەحموودی یەکەم) لە ھەوڵی ئەوەدا بوون ئیمارەتی بابان بە لای خۆیاندا ڕابکێشن، کێشمەکێشی ناوخۆیش لە نێو بنەماڵەی بابانییەکان و ئیمارەتە کوردییەکاندا بۆ کورسی و دەسەڵات ئەوەندەی دیکە مەترسی لەسەر ناوچەکە دروست کردبوو، ئەمەش وای کرد مەحموود پاشای بابان ساڵی (١٧٨١)ی زایینی بیری لەوە کردەوە ناوەندی بەڕێوەبردنی سیاسی لە قەڵاچوالانەوە بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی تر، بۆیە سەرای حکوومەتی لە نزیک گوندی مەڵکەندی دروست کرد، دواتر ئیبراھیم پاشای بابان لە ساڵی (١٧٨٣)دا فەرمانڕەوایی ئیمارەتەکەی گرتە ئەستۆ و دەستیکرد بە دروستکردنی شاری سلێمانی تا لە ساڵی (١٧٨٤)دا لە دروستکردنی شاری سلێمانی کۆتایی ھات، لە ھەمان ساڵدا بابانییەکان پایتەختی ئیمارەتەکەیان گواستەوە سلێمانی.
بەردەرکی سەرا
میرەکانی بابان لەگەڵ دروستکردنی شاری سلێمانی جێگەیەکیان تەرخان کردووە بۆ بارەگای بەڕێوەبردنی دەسەلاتەکەیان ناسراوە بە سەرا. پێدەچێت بیرکردنەوە لە دروستکردنی ئەم سەرایە لە ئەنجامی ئەوەوە ھاتبێت دوای دامەزراندنی حکوومەتی دەوڵەتی مەلیکنشینی بۆ پێگەی ئیدارەی فەرمانگەکانی لیوای سلێمانی ئەو کاتە ئامادەکرابێت. ئەم سەرایە لە ساڵی ١٩٢٦–١٩٢٨ لەناو سەنتەری شاری سلێمانی دروست کراوە کە پێکھاتووە لە دوو نھۆم و ٤٣ ژوور، چەندین جار کاری چاکسازیی تیادا کراوە بۆ سوودوەرگرتن لە نیشتەجێبوون و بەڕێوبەرایەتیی فەرمانگەکانی شار. پاشان تەرخان کراوە بۆ پێگەی ئیداریی پۆلیس و قایمقامییەت ئێستا لەلایەن پارێزگای سلێمانی و بەڕێوبەرایەتیی شوێنەواری سلێمانی بۆ گەڕانەوەی شێوازە ڕەسەنەکەی نۆژەن کراوەتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی مێژوویی و سیاسی و نەتەوەیی شاری سلێمانی و شانازییەکانی ڕابردووی ئەم شارەی تێدا دەپارێزێت.
جوگرافیا
شاری سلێمانی دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی (٣٤ – ٣٦) پلە لەسەر ھێڵی کەمەر و ھێڵی درێژی (٤٥ – ٤٦) پلە لە ڕۆژھەڵاتی ھێڵی گرینویجی گۆی زەوییەوە، واتە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای کیشوەری ئاسیا و ڕۆژھەڵاتی کوردستانی باشوورەوە. سلێمانی لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە بە زنجیرە شاخی ئەزمڕ (١٧٠٠م)، گۆیژە (١٥٢٥م) و قەیوان دەورە دراوە، لە باشووریشەوە بە چیای بەرانان (١٣٧٣م) و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە دەشتی شارەزوور دەست پێ دەکات کە درێژییەکەی ٤٥کم و پانییەکەی ١٥کم. لە ڕۆژاواشەوە شاخی تاسڵوجە گەمارۆی داوە. شاری سلێمانی ٨٥٣م لە ئاستی ڕووی دەریا و بەرزە و ئاوو ھەواکەی بە دەریای ناوەڕاستەوە کاریگەرە و لە زستاندا سارد و باراناوییە و ھاوینیشی وشک و گەرم و بێبارانە، جیاوازییەکی زۆریش لە نێوان پلەکانی گەرمای شەو ڕۆژ و وەرزەکانی ساڵیدا بەدی دەکرێت.
ئاو و ھەوا
350px|وێنۆک|سلێمانی لە وەرزی بەھاردا
ئاو و ھەوای ناوچەی سلێمانی بە زۆری لە ئاو و ھەوای ناوچەی دەریای ناوەڕاست دەچێت تەنیا ناوچەکانی چەمچەماڵ و دەشتی کەلاریان لێدەرچێت. پلەی گەرمای ھاوین دەگاتە (٣٩) پلەی سەدی و ئەگەر بەرەو خۆراوا ببیتەوە تا (٢٤)نزم دەبێتەوە. ئەمە بە شێوەیەکی گشتییە بەڵام ھەندێک ساڵ بەرزترین پلەی گەرما لە ھاوین دا سنووری (٤٥) پلەی سەدیش دەبەزێنێت. بای لە ھەر چوارلاوە بۆ دێت. جاران لە دوازدە مانگی ساڵدا ھەشت مانگ بارانی تیا دەباری بەڵام ئێستا وەک بەشێک لە دیاردەی گەرم بوونی زەوی ماوە و ڕێژەی باران بارینی تیا کەم بووەتەوە. تێکڕای گشتی باران بارین لە ساڵێکدا لە نێوان (٤٠٠–٦٠٠ملم). بێگومان لە ناوچە شاخاوییەکانی پارێزگای سلێمانیدا دەگاتە ١٠٠٠ ملم و ھەندێکجار زیاتریش.
شاری سلێمانی ٨٥٣م لە دەریا و بەرزە. ھەر لە ناو شاری سلێمانی دا بەرزی و نزمی و گردۆڵکەی زۆر ھەن (ھەوارە بەرزە، گردی عەلی ناجی گردی گەڕەکی ئەندازیاران، گردی سەرچنار و گردەکانی تر) ئەمانە بە شوێنی بەرز دادەنرێن بەڵام سلێمانی کۆن وەک دەگەرزێن و چوارباخ و کانێسکان و سەرچنار و سەرشەقام تا بەرەو خوارە بێتەوە ھەر دوو چەمی تانجەرۆ و قلیاسان نموونەی ناوچە نزمەکانی سلێمانین. جیاوازی نێوان لووتکەی گۆیژە و دەوروبەری چەمی قلیاسان ٨٧٨م دەبێت. واتە گۆیژە نزیکەی ١کم لە باشووری سلێمانییەوە بەرزترە کە ئەمە جیاوازییەکی زۆرە و گەلێک کار دەکاتە سەر ئاو و ھەوا و پەیدابوونی ڕەشەبا. ئاو و ھەوای شاری سلێمانی پلەی گەرما لە ھاوینی ١٨٢٠دا وەک گەشتیاری بەناوبانگ (میستەر ڕیچ) لە دوای نیوەڕۆدا گرتویەتی لە ڕۆژی ١٧ی تەممووزدا (٣٥) پلەی سەدی بووە، بێگومان ئێستا ئاو و ھەواکەی گەرمترە و خۆی دەدا لە ٤٥ پلەی سەدی. لە زستاندا لە بەکرەجۆی نزیک سلێمانی تێکڕا (٣، ٥) پلەی سەدییە؛ بەڵام لە ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەت دوای بەفربارین و لە چلەی زستان دا چەند پلەیەک دێتە ژێر سفرەوە.
تەوژمی پاڵەپەستۆی ھەوا و پلەی گەرما پێچەوانەی یەکترن. واتە ھەتا پلەی گەرمی بەرزتر بێتەوە (با)یاخود (ھەوا) ئەکشێ و بۆشایی تیا پەیدا دەبێت و قورسای کەم دەبێتەوە، بەوە تەوژمەکە کەم دەبێتەوە بۆیە گەرما کاریگەرترین شتە لەسەر پاڵە پەستۆی ھەوا ھەر ئەمەشە وای کردوە سلێمانی بە شاری ڕەشەبا بناسرێت. ھەوای سلێمانی (شێدار) نییە چونکە دوورە لەدەریاوە.
بازاڕ و قەیسەرییەکانی شار
ھەندێ کار و پیشە وەک ئاسنگەری، جۆڵایی، موتابچییەتی، چەرخی موو ڕستن، خەڕەک، کارگەچێتی، وەتراقچی، چەخماخسازی، شیرگەری، مسگەری، خومچێتی، زین و کۆپان ھەیە کە ھەر لە زووەوە لە شاری سلێمانیدا کراوە و گرنگییان پێ دراوە.
لە دروستبوونی سلێمانییەوە بەردەرکی سەرا و دەوروبەری ناوەندی شاری سلێمانی بووە، بۆیە دوکان و بازاڕ زیاتر ئەو ناوەی گرتووەتەوە مێجەرسۆن لە گەشتەکەیدا بۆ ناوچەی سلێمانی لە ساڵی ١٩٠٨ باسی خانی عەجەم و خانی غەفوور ئاغا و قەیسەری وەسمان پاشا و قەیسەری نەقیب دەکات، واتە لە پێش ھاتنی مێجەرسۆنەوە ئەم خان و قەیسەرییانە لە سلێمانی ھەبوون، ئێستا تەنیا قەیسەری نەقیب وەک خۆی ماوە بەڵام خان و قەیسەرییەکانی تر نەماون و شوێنەکانیان ئێستا دوکان و بازاڕە، لە دوای ئەمانەوە کە سلێمانی فراوان بووە و شەقامی تیا دروست کراوە لەسەر شەقامە سەرەکییەکان و سەنتەری شار و گەڕەکەکاندا بە سەدەھا دوکان و بازاڕی تیادا دروست کراوە. خان و قەیسەرییەکانی سلێمانی لە سەرەتای سەدەی ڕابردوودا ئەمانە بوون:
چایخانەی شەعب
چایخانەی شەعب ھەر لە سەرەتاوە مەڵبەندی کۆبونەوە و حەوانەوەی خوێندەواران و ھونەرمەندان و نووسەران بووە. سەرەتای دروستبوونی چایخانەی شەعب دەگەرێتەوە بۆ ساڵانی پەنجا و وەستا شەریفی چایچی سەرپەرشتی کردووە. عومەر شەریف خاوەنی چایخانەی شەعب لە بارەی سەرەتای دروستبوونی چایخانەی شەعبەوە بەم جۆرە دوا: لە سەرەتادا وەستا شەریفی باوکم چایچی دەسگێر بووە پاشان بیری لە دانانی چایخانەیەک کردووە و ناوی ناوە چایخانەی شەعب سەبارەت بەوەی کە بۆ چایخانەکە ناوی شەعبی لێنراوە وەستا عومەر وتی: لە ساڵانی زوودا بیناکە ئوتێلێک بووە ناوی شەعب بووە ھەر بۆیە ئەم ناوەش لە چایخانەکە نرا.
سیتی سینەما
سیتی سینەما لە ساڵی ٢٠٠٨ لە شاری سلێمانی دروستکرا کە تاکە سینەمای مۆدێرنە لە عێراقدا. لەم سینەمایە نوێترین فیلمەکانی جیھان پەخش دەکرێن کە ئەوانیش فیلمەکانی (بۆکس ئۆفیس)ن کە پێکدێن لە نوێترین ١٠ فیلمی ھۆڵیوود.
مۆزەخانەی سلێمانی
300px|وێنۆک|[[مۆزەخانەی سلێمانی]]
مۆزەخانەی سلێمانی لە (١٤ی تەممووزی ١٩٦١) دامەزراوە سەرەتا لە خانوویەکی بچووکی گەڕەکی شۆڕشدا بوو، لە ساڵی ١٩٨٠ گواسترایەوە بۆ ئەم بینایەی ئێستای. یەکەم بەڕێوەبەری مۆزەخانەی سلێمانی خوالێخۆشبوو (ڕەفیق فەتحوڵا) بوو. مۆزەخانەی سلێمانی پارچە ئاسەواری سەردەمە جیاوازەکانی کوردستان و میسۆپۆتامیا لەخۆ دەگرێت. لەسەر ئاستی عێراقدا بە دووەم مۆزەخانە دادەنرێت.
ڕامادا سلێمانی
ڕامادا سلێمانی ٨٤٠ ھەمین ھۆتێلی ئەو گرووپەیە - کە چەندین بواری گەشتیاری لە خۆ دەگرێت - ٧١ ژووری تێدایە کە ١٢ یان سویتن و یەکێکیشیان بۆ ((VIP))یە ھەروەھا مەلەوانگە و فیتنێس و ساونا و حەمام تورکی و ژووری ھەڵم و ژووری سەھۆڵ و شێلان و کافێ و مینی باڕ و ڕیستۆرانت و پارکی ئۆتۆمیل لە خۆ دەگرێت.
دارە سووتاوەکە
دارەسووتاوەکە بەو گۆڕەپانە دەوترێت کە دەکەوێتە ناوجەرگەی شاری سلێمانی و لە سەرو مزگەوتی گەورەوە دەست پێدەکات تا شەقامی قەنات، جگە لەوەی شوێنی وەستانی پاسی چەند ھێڵێکە لە شارەکەدا و چەندین پیشەوەری ئیشی دەست و کۆنەفرۆشی تێدا کۆبوەتەوە. ھەرچەندە لە ئێستادا بە ھیچ شێوەیەک (دار) لەو مەیدانەدا نافرۆشرێت، بەڵام ھەر بە ناوە کۆنەکەیەوە بەناوبانگە و ناسراوە، تەنانەت لە پێشی پاسەکان نوسراوە (دارە سووتاوەکە).
مێژووی شوێنەکە
ھاووڵاتیانی دێرینی شاری سلێمانی لە گێڕانەوەی مێژووی ئەو مەیدانەدا، باس لەوە دەکەن کە ئەو شوێنە دەشتایی بووە و لە ناوجەرگەی شارەوە دوور بووە و دواتر کراوەتە باخ و دوای ئەوە بوە بە مەیدانی فرۆشتنی دار. ئازاد محەممەد (٥٤ ساڵ)، دوکاندارێکی ناو دارە سووتاوەکەیە، باس لەوە دەکات کە تا سەرەتای ساڵی شەستەکان دارەسوتاوەکە (دەشت) بوە و ھیچی تێدا نەبووە، دواتر پیاوێک ئەو شوێنەی کردوە بە باخ و لە کارێزی مەجیدبەگەوە ئاوی بۆ دەھێنا تا کۆتایی ساڵی شەستەکان کە باخەکە نەما و کۆمەڵیک دار فرۆش ھاتنە جێگاکە. ئازاد وەک خۆی دەڵێت ماڵیان لەو ناوچەیە بوە و وتی: «دارەکان لە شارباژێرەوە بەسەرپشتی ئاژەڵەوە دەھێنران و لە مەیدانەکە بەشێوەی مەزاد دەفرۆشران و ھەر دارێکی بە ١٠ فلس مەزاد دەکرا».
شاری ڕۆشنبیری
شاری سلێمانی بە ڕای زورێک لە خەڵکی کوردستان بە شاری ڕۆشنبیریی کوردستان دەناسرێت. ئەوان وا دەزانن کە ئەو بەرفراوانییەش بۆ دەوری بابان و دامەزراندنی شار و ماوەیەکیش لە ساڵانی دەوڵەتی عوسمانی دەگەڕێتەوە، کە ھەموو مەلا و زاناکان شاعیر و نووسەر بوون و ڕۆڵی مزگەوت و حوجرەش کەم نەبووە لەو بوارەدا، سێ کوچکەی بابان، نالی و سالم و کوردی قوتابحانەی شیعری بابان دروستدەکەن و ئەگەر ئەو قوتابخانەیە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە گەلێک دیمەنی لە ئەدەبیاتی ئەمڕۆی کوردیدا نەمابێت، ئەوا فۆرمی ئەدەبیاتی کوردی ئەمڕۆ ئەوا ھەر بەرپێشچوونی فۆرمی ئەو ئەدەبەیە، ئەو زارەی پێی دەنووسرێت ھەر ئەو زارەیە، زۆربەی گەورەنووسەرانی ئەو سەردەمە وەک: نالی، سالم، کوردی، مەولانا خالید، مەلا عەبدوڵلای بێتوشی، شێخ مارفی نۆدێی، سەید ئەحمەدی نەقیب، شێخ حسێنی قازی، حاجی مەلا ئەحمەدی دێلێژە، محەممەد فەیزی زەھاوی، جەمیل سدقی زەھاوی، مەلا ساڵحی حەریق، ساڵح ئەفەندی ئاھی، تایەر بەگی جاف، وەلی دێوانە، عەلی بەردەشانی، زێوەر مەلا عەبدوڵلا، ئەحمەد موختار جاف، مەلا عەزیزی موفتی، پیرەمێرد، بێخود، جەمال عیرفان و چەندین نووسەر و شاعیری دوای ساڵی پەنجاکان بوون بە بەشێکی گرینگ لە ئەدەبی کوردی ھاوچەرخ لە کوردستاندا. ھەرچەند ھەندێک لەمانە لە نێویەکدا بەھۆی تەسەوفەوە ناکۆکیان لە نێواندا ھەبووە کە دیارترینیان شێخ مارفی نۆدێ کە بووە دوژمنی سەرسەختی مەولانا خالید. لەدوای ڕاپەڕینی بەھاری ساڵی ١٩٩١ چەند ھونەرمەندی بەناوبانگی تر لە سلێمانی ھەڵکەوتن کە ڕۆڵیان بوە لە شەپۆلی نوێی ئەدەبی کوردیدا، لەوانە: مەریوان وریا قانع، بەختیار عەلی، بەرزان ھەستیار، گۆران بابە عەلی، زمناکۆ بورھان قانع، محەممەد موکری، قوبادی جەلی زادە و چەند ناوێکی تر. ئەم بوارە بەرفراوانە ئێستاشی لەگەڵدا بێت سلێمانی تێیدا پێشەنگە و ھەمیشە ئەو نووسەر و شاعیرانە ڕۆڵی بەرچاویان لە بزووتنەوەی کوردایەتیشدا ھەبووە و بوونەتە داینەمۆی شۆڕشەکان، یەکێکی تر لە ئەو شتانەی کە سلێمانی بە شاری ڕۆشنبیری ناساندوە ئەوەیە کە یەکەم چاپخانە کە لە کوردستان کەوتبێتەکار لە سلێمانی بوە، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە کوردستان دەرچووبێت ھەر لەسلێمانی بووە.
میدیا و ڕۆژنامەگەری
لە سلێمانیدا دەیان دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی تێدایە و چەندین ڕۆژنامە و گۆڤاری لێوە دەردەچێت و ژمارەیەکی زۆریش ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و سەتەلایتی تێدا پەخش دەکرێ، لەم شارەدا چەندین گرووپی شانۆ و مۆسیقا و نیگارکێش و ھونەرمەندی شێوەکار ھەیە و جگە لە زانکۆی ئەمریکی و زانکۆی سلێمانی چەند زانکۆ و پەیمانگا و قوتابخانەی بیانی تێدایە. ئەم شارە پڕە لە ھۆڵی چالاکی و بەردەوام بەرنامەی ھەمەجۆری ھونەری و ڕۆشنبیری تێدایە. چەندین گەڕیدەی بەریتانی و بیانی لە کتێب و بیرەوەرییەکانیاندا ئاماژەیان بە زیندوێتی ئەم شارەداوە و بە شاری جوانی و خۆشەویستی ناسراوە. لەم شارەدا ژنان ڕۆڵی دیار و بەرچاویان ھەیە لە دام ودەزگا و دامەزراوەکاندا بە تایبەتی لە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا. ئازادی ڕادەربڕین و زیندوێتی کاروجولە لەم شارەدا سیما و خەسڵەت و پێناسەی سلێمانییە. سلێمانی لەسەر ئاستی عێراق بەھۆی شوێنی جوگرافییەوە، بەپاک و خاوێنترین شار ناسراوە.
زانکۆی سلێمانی
280px|وێنۆک|[[زانکۆی سلێمانی]]
لە ساڵی ١٩٨١ ڕژێمی فاشیستی عێراق ئەم دامەزراوە ئەکادیمییەی ڕاگواست بۆ شاری ھەولێر و ناوەکەشی گۆڕدرا بۆ «زانکۆی سەڵاحەدین». لە ساڵی ١٩٩٢ جارێکی تر زانکۆی سلێمانی دامەزرێندرایەوە لەئەنجامی ھەوڵ و کۆششی زۆری ڕۆشنبیران و زانستخوازانی کورد و خەڵکی دڵسۆزی شاری سلێمانی و زانکۆ جارێکی تر کرایەوە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢.
ئەمڕۆ زانکۆی سلێمانی ٢٥ کۆلێژی ھەیە کە تێیدا خوێندکاران بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەدەست دەھێنن لە چەندین بواری جیاجیادا.
زانکۆی ئەمریکی لە عێراق - سلێمانی
زانکۆی ئەمریکی لە عێراق – سلێمانی (بە ئینگلیزی: The American University of Iraq – Sulaimani) زانکۆیەکی ئەھلیی قازانج نەویستە کە خوێندنێکی فراوانی ھونەرە لیبراڵییەکان لەسەر شێوازی ئەمریکی پێشکەش دەکات بۆ ھەموو خوێندکارە شایستەکان بێ گوێدانە ئینتیما و بنەچەیان. زانکۆی ئەمریکی عێراق، سلێمانی کە دەکەوێتە سلێمانییەوە و لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن ئەنجومەنی ئەمیندارانەکەیەوە دەستی پێکرد و لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ دا دەرگاکانی واڵا کرد. زانکۆی ئەمریکی عێراق، سلێمانی چوار بواری پسپۆڕی زانکۆیی و یەک پرۆگرامی ماستەری بەڕێوەبردنی کار و کۆرسە ئیبگلیزییەکان و پیشەیییەکان لە ڕێی پەیمانگای گەشەپێدانی پیشەیییەوە پێشکەش دەکات. ھەروەھا زانکۆکە پرۆگرامێکی زمانی ئینگلیزی بەردەوامی ھەیە بۆ خوێندکارە وەرگیراوەکان کە پێویستیان بە ڕاھێنانی زیاتر ھەیە لە ئینگلیزی دا پێش دەستپێکردنی کۆرسە ئەکادیمییەکان.
ئاماری دانیشتووان
میستەر ڕیچ کە ساڵی ١٨٢٠ ھاتووەتە سلێمانی واتا (٢٦)ساڵ پاش دروستکردنی شارەکە، ژمارەی دانیشتووانی بە دە ھەزار کەس خەمڵاندوە دوای ئەوە دەڵێت: سلێمانی (٢٠٠٠) ماڵی ئیسلام. (١٣٠) ماڵە جولەکە (٩) ماڵی دیانی کلدانی، ٥ماڵی ئەرمەنی تیا بووە، کۆی ماڵەکان دەکاتە (٢١٤٤). ئەگەر ھەرماڵێک بە پێنج کەس دابنێین دەکاتە (١٠٧٢٠) کەس.. خەڵکی سلێمانی بە زاراوەی بابانی لە زمانی کوردی قسە دەکەن کە لە ڕوانگەی ڕێزمان و وشەوە، زۆرتر وەک زاراوەی ئەردەلانی پارێزگای سنەیە. ئەوە لە حاڵێک دایە کە زاراوەی هەولێر زۆرتر وەک زاراوەی موکریانیە کە لە شارەکانی پیرانشار و مەهاباد و چەند شاری تر دا قسەی پێ دەکرێ.
دانیشتووان لە ساڵی ١٩٩٨
ساڵی ١٩٩٨ شاری سلێمانی بەگوێرەی ساڵنامەی ئەو ساڵە بەم جۆرە بووە:
ھاوینە ھەواری دوکان
بەنداوی دوکان لە خۆر ئاوای شاری سلێمانی بە دووری [٧٠] کم و لەسەر زێی بچووک دروست کراوە، کە بریتی یە لە دەریاچەیەکی مەزن و بڕی [٦٫٨ ملیارد م٣] ئاو گل دەداتەوە، ئەم دەریاچەیە بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری سەرنج ڕاکێش و گەشتیاران لە زۆر ناوچەوە ڕووی تێ دەکەن، ئۆتێلێکی گەورەی بە ناوی [میراڵ] و کۆمەڵێک کابینەی جۆراو جۆری لێ بنیاد نراوە، گەشتیاران لە ھەر چوار وەرزی ساڵ گەشتی بۆ دەکەن.
باخ و پارکەکانی شار
وێنۆک| 250px|وێنۆک|بینای ئوتێلی سلێمانی پاڵاس
باخی گشتی
باخچەی گشتی لە کۆندا نەبووە. تا سەردەمی ئەحمەد پاشای بابان کە حاکمی سلێمانی بووە چوار باخی دروست کرد، ئێستا ئەو چوارباخە بوون بە گەڕەکێک لە گەڕەکەکانی سلێمانی. جا لەبەر ئەوەی ئاوی سلێمانی زۆر بووە و پڕ بووە لە کانی و کارێز جگە لە ئاوی شیوەکان و زێرابەکان کە بەرەو خوار بوونەتەوە، ئەمانە ھەموو سوودیان لێ وەرگیراوە بۆ باخ دروستکردن.
شارەوانی سلێمانی لەم ساڵانەی دوایییەدا فەرمانگەی باخچەکانی بەتایبەت پێک ھێنا بۆ دروستکردنی باخچە لە ناوشارا. ئەو فەرمانگەیەش ژمارەیەکی زۆری باخچەی دروست کردوە سەرپەرشتیان دەکات لە ژوور ھەموویانەوە پارکی ئازادی کە لەوەو پێش لەشکرگای حوکمەت بوو (حامییە) بوو. دەکەوێتە بەشی ژوورووی شار. ژمارەیەکی زۆری تر باخچەی بچووک ھەن لە ناو شارەکە کە ھەموو ڕازاوە و جوان و ڕێک و پێکن ھەندێکیان بە ناوی ئەو کەسانەی بیانی و خۆیییەوە ناونراونکە خزمەتیان پێشکەش کردووە. وەک (باخچەی ئولڤ پالما) سەرەک وەزیرانی سوید کە بەدەستی ناحەز شەھید کرا و باخچەی جەواھری کە بە ناوی شاعیری گەورەی عەرەب محەممەد مەھدی ئەلجەواھیری دۆستی دێرینی کورد و باخچەی فەرەیدون علی ئەمین و گەلێکی تر.
وەرزش
200px|وێنۆک|لۆگۆی یانەی وەرزشی سلێمانی
لە پێش دامەزراندنی یانەی وەرزشی سلێمانی لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٦ لە زۆربەی گەڕەکەکاندا تیپی ئەھلی (میللی) ھەبووە. یاریگایەکی تۆپی پێ کە بە چیمەنی سەوز و پتر لە (٢٠، ٠٠٠) بیست ھەزار کەس دەگرێت، لەسەر تازەترین شێوە نوێ کراوەتەوە لەسەر بوودجەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان، و ئێستا بە کۆبوونەوەی ھەموو یاریگاکان لە چوارچێوەی (مەلعەبەکە) دا ناونراوە «کۆمەڵگای یانەی وەرزشی سلێمانی» لە گەڕەکی چوار باخ.
یانەی وەرزشی سلێمانی یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەری عێراقییە. لە ساڵی ١٩٥٦دا دامەزراوە، یانەکە لە خولی بژاردەی عێراق یاری دەکات.
کەسایتییەکانی شاری سلێمانی
120px|وێنۆک|[[شێخ مەحموودی حەفید]] 120px|وێنۆک|[[حەپسەخانی نەقیب]]لەگەل ئەوەش چەندین کەسایەتی دیاری تر کە توانیویانە دەنگی خۆیان بگەیەنن بە وڵاتانی دراوسێ.. ! شاری سلێمانی لە ڕێڕەوی دامەزراندن و پەرەسەندن و پێدا چەسپاندنی خۆیدا لە کۆڕی شارستانێتی و پێشڕەویدا کۆمەڵێکی زۆر لە نووسەر و شاعیری باشی بۆ مێژوو ھێشتووەتەوە. بۆ سەردەمی بابان و دامەزراندنی شار و ماوەیەکیش لە ساڵانی دەوڵەتی عوسمانی ھەموو مەلا و زاناکان شاعیر و نووسەر بوون یان ھەموو شاعیر و نووسەرەکان مەلا و زانا بوون. بۆ پاش ئەو سەردەمەش مزگەوت لە بەخشینی شاعیر و نووسەر نەکەوت و قوتابخانەی تازەش گەلێک بلیمەتی بەخشی و مەڵبەندێکی وەکو زانستی وای کرد کە زۆر لە نەخوێندەواران بچنە ڕیزی شاعیران.
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی سلێمانی
وێنۆک|300px|فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٧دا فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سلێمانی دەکەوێتە بەکرەجۆ بەدووری ١٥ کیلۆمەتر لە شاری سلێمانی، فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ بەردی بناغەی بۆ دانراو و لە ساڵی ٢٠٠٥ بەتەواوی بەکار خرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
سلێمانی پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٨٤ پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شام پۆل:نیشتنگە کوردییەکان پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
قایتەوەنی گەورە
قایتەوەنی گەورە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قایتەوەنی گەورە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ژاڵەی بچوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵامیکائیلی گەورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەیتول لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەشقە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
نیو ساوت وێلز
نیو ساوت وێلز ( بە ئینگلیزی : New South Wales) یان وێلزی باشووریی نوێ ناوی یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی ئوسترالیا.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری سیدنیە کە گەورەترین شاری ئوسترالیایە.
ویلایەتی نیو ساوت وێڵز بە گەلهەترین پارێزگای ئوسترالیایە کە لە باشووری ڕپژهەڵاتی ئەم وڵاتە هەڵکەوتووە. ئەم ویلایەتە لە باکوور لەگەڵ کوینزلەند، لە باشوور لەگەڵ ڤیکتۆریا، و لە ڕۆژاواشەوە لەگەڵ ئوسترالیای باشوور و لە ڕۆژهەڵاتیشەوە هاوسنوورە لەگەڵ ئۆقیانووسی ئارام، و پانتاییەکی زیاتر لە ٨٠٠ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەی داپۆشیەوە.
بەرزترین خاڵی، "کوێستانی بەفراوی" یان (Snowy Mountains)ە بە بەرزایی ٢٢٢٨ مەتر [//en.wikipedia.org/wiki/New_South_Wales].
نیو ساوت وێلز بە گەلهەی ٦،٨٨٩،١٠٠ کەس، پڕ دانیشتووترین ویلایەتی ئوسترالیایە و یەک لەسەر سێی گشت گەلهەی ئەو وڵاتەی لە ناو خۆی دا جێ کردۆتەوە.
هەندێ لە شارە گرینگەکانی ئەم ویلایەتە بریتین لە:
سەرچاوە
دەوڵەتی نیو ساوت وێلز
پۆل:نیو ساوت ولز پۆل:ئەو ویلایەتانەی لە ١٨٧٧ (زایینی) دامەزراون پۆل:ویلایەتەکانی ئوسترالیا پۆل:داگیرکراوەکانی پێشووی بەریتانیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٨٨ لە ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ئۆسترالیا
١٧٥٨
ساڵی ١٧٥٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٨
1751 – 1800
ڕەزگە، سەردەشت
ڕەزگە (، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٣ کەس لە ٣٦ خێزاندا بووە.
میزوری
میسووری ویلایەتێکی ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری جێفێرسۆن سیتییە. مررۆڤ ١٢،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە میزوری دەژیا.
پۆل:میزوری پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پرۆسپێر ژۆلیۆت دو کرێبیۆن
پرۆسپێر ژۆلیۆت دو کرێبیۆن شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٤ پۆل:مردووانی ١٧٦٢
تسو (میێ)
تسو (津市, تسو-شی) شارێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ٣١ی تەمموزی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە بە ٢٧٤،٨٧٩ دەخەملێنرێت، کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە دەگاتە ٧١١،١١ کیلۆمەتر چوارگۆشە
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سڕبیا
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ پۆل:تۆپی پێ لە سربیا
قوستەنتینە
thumb|220px|محەممەد فاتیح کاتیک دەچێتە قوستەنتینەوە، بە فڵچەی فاوستو زونارو
قوستەنتینە، شاری ئیستەنبوڵی ئێستایە، پایتەختی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی بوو لە ساڵانی ٣٣٠ تا ٣٩٥ و پایتەختی ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی بوو لە ٣٩٥ تا ١٤٥٣ز یان تا ئەو کاتەی عوسمانییەکان فەتحییان کرد و سوڵتان محەممەد فاتیح چووە ناویەوە و ناوی نا (ئیسلام بوڵ) یان ئەستانە و بەم فەتحەش بوو بە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی، و ساڵی ١٩٣٠ ناوەکەی گۆڕا بۆ ئیستەنبوڵ.
شارەکە ساڵی ٦٥٨ پ. ز بنیاتنراوە، و بە ناوی بیزەنتە ناسرابوو و لە ساڵی ٣٣٥ز ئیمپڕاتۆر قوستەنتین کردی بە پایتەختی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی (ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی) و ناو ئەبرا لە دوای ئەوە بە قوستەنتینە بە ناوی قوستەنتینی دامەزرێنەری ئیمپڕاتۆڕییەتەکە، و بارەگای کەنیسەی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی لێبوو (کەنیسەی ئایا سۆفیا)، بەڵام محەممەد فاتیح فەتحی کرد لە ساڵی ١٤٥٣ و ناوی شارەکەی کرد بە ئیسلام بوڵ واتە شاری ئیسلام.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:قوستەنتینە پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
جۆن دیلێنجەر
جۆن ھێربێرت دیلێنجەر (؛ ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٣–٢٢ی تەممووزی ١٩٣٤) چەتەیەکی ئەمریکی بوو. سەرکردایەتیی باندی دیلێنجەری دەکرد، کە تۆمەتبار بوون بە دزینی ٢٤ بانک و چوار بنکەی پۆلیس. دیلێنجەر چەند جارێک زیندانی کراوە و دوو جار ھەڵاتووە. ئەو بە کوشتنی ئەفسەرێکی پۆلیسی ڕۆژھەڵاتی شیکاگۆ لە ویلایەتی ئیندیانا تۆمەتبار کرابوو، بەڵام لە کاتی تەقەکردنێکدا بە جلیقە دژە فیشەکەکەیەوە تەقەی لە دیلینگەر کردبوو؛ ئەوە یەکەم جار بوو کە دیلێنجەر بەتاوانی کوشتن تۆمەتبار کرا.
١٧٥٩
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٥٩
1751 – 1800
شێخەسوور
شێخەسوور (Şêxesûr، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
بەڵگە
بەڵگە پاژێک لە زانیارییە کە دەکرێ بۆ ڕاگەیاندنی شتێک کەڵکی لێوەرگیرێ. زۆر جاران کاغەزێکە کە زانیاری بە مەرکەب تێدا نووسراوە، بەڵام ئەمڕۆکە بەڵگەکان ھەروەھا دەتوانن دیجیتاڵ بن.
پۆل:بەڵگەکان پۆل:زانستی زانیاری
بڕیارنامەی ٢٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لەلایەن گینێوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥٨ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گینێ بیساو
١٧٦٠
ساڵی ١٧٦٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٦٠
ئاخووند
220px|وێنۆک|ئاخووندێک لە [[قوم]] ئاخووند یان ئاخون نازناوێکی فارسی بۆ زانایانی ئیسلامی شیعەیە، کە لە ئێران، ئەفغانستان، تاجیکستان، پاکستان، بەنگلادێش و ئازەربایجان بەکاردەھێنرێت. ناوەکانی تری ھاوشێوە بریتین لە شێخ و مەلا. ھەورەھا لە کوردستانیش کوردە شیعەکان کە زۆرتر لە ناوچەکانی کرماشان، ئیلام، لەکستان، بیجاڕ، خانەقین و خوراساندا دەژێن، بە مەلاکانی خۆیان ئاخون دەڵێن.
فیۆدۆر چالۆڤ
وێنۆک|چالۆڤ لەگەڵ سیسکا مۆسکۆ لە ٢٠١٨. فیۆدۆر چالۆڤ (بە ڕووسی: Фёдор Николаевич Чалов؛ لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٩٨) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی ڕووسییە کە لە ڕۆڵی ھێرشبەردا یاری بۆ یانەی سیسکا مۆسکۆ دەکات.
کاروانی یانە
چالۆڤ یەکەم یاری خۆی لەگەڵ یانەی سیسکا مۆسکۆ لە دژی یێنیسێی کراسنۆیارسک لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ئەنجامدا.
لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦دا، ئەو ٤ گۆڵی بۆ یانەی سیسکا مۆسکۆ ئاستی ژێر ١٩ ساڵان لە دژی یانەی مۆناکۆ لە خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمارکرد لە یارییەک کە بە ئەنجامی ٤–٠ بردیانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ڕووس
بڕیارنامەی ٢٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٧٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشە سەبارەت بە بارودۆخی ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٥٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شانشینی یەکگرتوو
بۆتۆکس
چەپ|وێنۆک|بۆتۆکس بۆتۆکس (بە ئینگلیسی: Botox)، کورتەناوی (بۆتیولەینم تۆکسین)، ژار ی بۆتیولیسمە کە جۆرێک بەکتریا بە ناوی کلۆستریدیۆم Clostridium دەری دەدات. ئەم ژارە دەتوانێ کارایی ماسوولکەکان کەم بکاتەوە یان بەتەواوی پەکیان بخات.
بەکارھێنانی بڕێکی کەمی ئەم زارە بە شێوەی وەشاندنی راستەوخۆ لەژێر پێست، دەبێتە ھۆی بلۆک کردنی ئەو سیگناڵانەی کە لە دەمارەکانەوە بۆ ماسوولکە دەنێردرێن، لە ئەنجامدا ماسوولکە چیتر کرژ نابێتەوە، بەمەش چرچ و لۆچییەکانی پێست خاو دەبنەوە و دیار نامێنن.
ئاگاداری
ئێستاکە لە ئەمریکادا بۆتۆکس یەکێک لە شێوە باوەکانی جوانکاری دەموچاوە و شانۆگەرەکانی هاڵیوود بەکاری دەهێنن.
وەشاندنی دەرزی بۆتۆکس دەبێ لە لایەن پسپۆڕانی جوانکارییەوە بکرێت ،. لێکۆڵینەوەکان نیشانیان داوە کە بەکارهێنانی ئەم مادە لە لایەن کەسانی ناشارەزاوە، لێکەوتەی زۆر خراپی بە دوادا بووە
کاریگەری
کاریگەریی دەرزی بۆتۆکس تەنیا بۆ ماوەی ٤-٦ مانگ بەردەوام دەبێت، پاش ئەم ماوەیە فرمانی ماسوولکە بەرە بەرە وەکو پێشان دەگەڕێتەوە و لۆچبوون دووبارە دەردەکەوێتەوە، بۆیە بۆ شاردنەوەی پێویست بە دووبارە بەکارھێنانی دەرزیی دیکە دەکات.
بەگشتی بەکارھێنانی بۆتۆکس سەلامەتە، زیانە لابەلاکان لەپاش دەرزیی بۆتۆکس بریتین لە: سووربوونەوە یان شین و مۆربوونێکی کاتی لە شوێنی لێدانی دەرزییەکە. لەوانەیە دەرزیی بۆتۆکس ببێتە ئەگەری سەرئێشە کە بۆ ماوەی ١-٢ رۆژ بەردەوام دەبێت پاشان لەخۆیەوە نامێنێت.
سەرچاوە
پۆل:پزیشکی پۆل:دەرمانەکان
مێژووی باشووری کوردستان
شۆڕش
١٩٢٣:(شێخ مەحموود بەرزنجی)یاخی بوونی دژی حوکمی بەریتانیا ڕاگەیاند و ئیعلانی میرنشینی کوردی کرد. لە باکووری عێراق کوماری تازە دامەزراوی کەمال ئەتاتورک ڕەزامەندی نێو دەوڵەتی بەدەستھێنا سەبارەت بە پەیماننامەی لۆزان، پەیماننامەی سیڤەر لەلایەن پەرلەمانی تورکی یەوە ڕەتکرایەوە.
١٩٢٤: سلێمانی کەوتە ژێر دەستەڵات و ھێزی بەریتانیاوە
١٩٣٢: ڕاپەرین لە دەڤەری بارزان وەک نارەتییەک لە دژی ئەندام بوونی عێراق لە کۆمەڵەی گەلان، لەکاتێکدا کە داخوازییەکانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی پشتگوێ خرا
١٩٤٣ مەلا مستەفا بارزانی سەرکردایەتی ڕاپەرینێکی تری کرد کۆنترۆلی ناوچەیەکی بەرفراوانی ھەولێر و بادینانی کرد
١٩٤٦: ھێزە ئاسمانییەکانی بەریتانیا بۆردوومانی ئەو پێشمەرگانەی کرد کە دەپەڕینەوە نێو سنووری ئێران بۆ پەیوەندیکردن و یەکگرتنەوە لەگەڵ کوردانی ئێران بە سەرکرایەتی قازی محەممەد کە کۆماری مەھابادی سەربەخۆی لە مەھاباد دامەزراند
١٩٤٦: پارتی دیموکراتی کورد (KDP)یەکەم کۆنگرەی لە شاری مەھاباد بەست، لە ماوەی چەند مانگێکدا کۆماری مەھاباد لەژێر پەلاماری ھێزەکانی ئێران ڕووخینرا، مستەفا بارزانی بەرەو یەکێتیی سۆڤیەت ڕۆشت
١٩٥١ نەوەیەکی نوێی کوردە نەتەوەیییەکان پارتیی دێموکراتی کوردستانیان ژیاندەوە مەلا مستەفا بارزانی کاندید کرا وەک سەرۆک لەکاتێکدا کە تاراوگە بوو لە یەکێتیی سۆڤیەت. …
١٩٥٨
ڕووخاندنی دەسەڵاتی پادشایەتی عێراق ڕێگەی خۆشکرد بۆ کوردە نەتەوەیییەکان کە بە ئاشکرا خۆیان ڕێکبخەنەوە دوای چەندین ساڵ خۆحەشاردان و خەباتی نھێنی …
١٩٦٠ک
١٩٦١: پارتی دیموکراتی کوردستان لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە ھەڵوەشینرایەوە ئەویش دوای تێچکونی عەبدولکەریم قاسم لەنگەڵ کوردا
بەخشینی ئۆتۆنۆمی
١٩٧٠:
ئازار - حکوومەتی عێراق و پارتەکانی کورد ڕێکەوتننامەی ئاشتیان واژوو کرد کە ئۆتۆنۆمی دەبەخشی بە کورد. ڕێکەوتننامەکە زمانی کوردی وەکو زمانێکی ڕەسمی دەناساند و ھەموار کردنی دەستووری دەدا و بانگەشەی ئەوەی دەکرد خەڵکی عێراق لە دوو نەتەوە پێکھاتوون بریتین لە نەتەوەی عەرەب و نەتەوەی کورد