cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زانستیار
مێژووی زانا
«ڤیۆڵ» ناوی پیاوێکە کە وشەی بیرمەندی پێشکەش بە خەڵکی جیهان کرد. ناوبراو لە وەسفی وشە داتاشراوەکەی خۆیدا وتی:
وشەی (scientist) «بیرمەند» لە وشەیەکی یۆنانی بەناوی (scite) وەرگیراوە و دەکرێ لەگەڵ وشەی (Artist) «هونەرمەند» هەڵسەنگێندرێت. بیرمەند (زانا/زانستیار) بەو شێوەیەی کە ئەمڕۆ ئێمە دەیناسین، هەتا ساڵی (۱۸۸۳)ی زایینی لە ئارادا نەبووە. پێش ئەو ڕێکەوتە تەنیا گرووپێک لە فەیلەسووفەکان، پزیشکان، کەسانی پیشەیی و ئەندازیارەکان هەبوون کە خەریکی زانست و فەننی جۆراوجۆر بوون و کەسانی گوماناوی وەک کیمیازانان، سیحربازەکان، کەرامەتدار و کەسانی لەم چەشنە خۆیان بە بیرمەند لە قەڵەم دەدا. وشەی بیرمەند لە ساڵی ۱۸۸۳دا لەلایەن «ویلیام ڤیۆل» دەکار کرا.
پۆل:زانایان پۆل:پیشە زانستییەکان
نیێل دۆف
نیێل دۆف ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ساڵح موسلیم
ساڵح موسلیم مەحەممەد (لەدایکبووی ساڵی ١٩٥١)، ساڵح مەحەممەد ھاو سەرۆکی پەیەدە یە کەکاریگەریترین حیزبە لە ڕۆژئاوای کوردستان، ساڵح مەحەممەد لەزانکۆی تەکنیکی لە ئەستانبۆڵ خوێندویەتی خاوەنی پێنج منداڵیشە.
ساڵح موسلیم، کوڕە ھەژارێکی گوندی شێرانە سەر بە کۆبانێ، لە کۆبانێ خوێندنی سەرەتایی تەواو کردووەو دواتر لە بەر چەند ھۆکار، لە شاری دیمەشق و لە ئامادەیی الکواکبی لە حەلەب خوێندنی دواناوەندی ساڵی ١٩٦٩ لە بەشی زانستی بە کۆتاھێناوە. بۆ خوێندنی زانکۆ دەچێتە ئەستەنبۆل لە زانکۆی تەکنیکی/ کۆلیژی ئەندازیاری کیمیا دەخوێنێ و ساڵی ١٩٧٧ تەواوی دەکات و لەوێوە بەرەو لەندەن بەڕێ دەکەوێت بۆ فێربوونی زمانی ئینگلیزی. پاش گەڕانەوەی دەچێتە وڵاتی سعوودیەو دەبێتە کارمەند لە دەزگای پترۆمین سەر بە وەزارەتی نەوتی سعودیە، ھەر لەوێ لە رێگەی چەند کوردێکەوە دەبێتە ئەندام لە پارتی کرێکارانی کوردستان. دوایی ساڵی ١٩٩٠ دەگەڕێتەوە کۆبانی و کاری ئاسایی خۆی دەکات وەک ئەندازیارێکی کیمیاوی بێ ئەوەی لە کاری حزبی و سیاسی داببڕێت. بوو بە ئەندام لە مەکتەب سیاسی پارتی جڤاکی نیشتمانی دیموکراتی (التجمع الوطنی الدیموقراطی) کە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوە. پاشان بۆ برەودان بە خەباتی ھاوچەرخی کوردایەتی لە ڕۆژاوا پارتی پەیەدە (پارتی یەکێتی دیموکراتی) ساڵی ٢٠٠٣ دامەزرا و سالح تێیدابوو بە ئەندامی لیژنەی جێبەجێکردن. لەوساوە زۆرجار لەلایەن دەزگاکانی موخابەراتی سوریاوە راونراوە وگیراوە. لە ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٠ لە کۆنگرەی چوارەمی پەیەدە کرا بە سەرۆکی حیزب. لە شەڕی ئازادکردنی ڕۆژاوا، شەرڤانی کوری ساڵح موسلیم ساڵی ٢٠١٣ گیانی لەدەستدا
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کۆبانی پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:سیاسییەکانی پارتی یەکێتیی دیموکرات پۆل:سیاسەتوانەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:سیاسەتوانە کوردەکانی سووریا
١ی ئەیلوول
بەستەری دەرەکی
پۆل:ئەیلوول پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
چاسرایل
چاسرایل (Çasirayl، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٦ کەس لە ٦٢ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول
ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول ، بریتییە لە کۆمەڵێک ھێرشی تیرۆرستی دوا بە دوای یەک کە لە ڕۆژی سێشەممە ڕێکەوتی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ لەلایەن ڕێکخراوی ئەلقاعیدە لە خاکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕوویاندا، ئاڕاستەی چوار فڕۆکەی مەدەنی بازرگانی گۆڕان و ئاڕاستەکران بە ئامانجی دیاریکراو کە سیانیان سەرکەوتبوو لە پێکانی ئامانجەکانیاندا، و ئامانجەکانیش تاوەری بازرگانی نێودەوڵەتی بوو لە منھاتن و بارەگای وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پنتاگۆن).
لە ئەنجامدا ٢٩٧٧ کەس کوژران و ٢٤ کەس لەگەڵ ھەزاران بریندار و تووشبوو لە ئەنجامی کەوتنەوەی دووکەڵی ئاگر و ھەڵمە ژاراوییەکاندا. 250px|وێنۆک 250px|وێنۆک 250px|وێنۆک
ڕێڕەوی ڕووداوەکان
بەپێی گێڕانەوە فەڕمی حکوومەتی ئەمریکا، ڕۆژی سێشەممە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١، نۆزدە کەس کە پەیوەندییان بە ڕێکخراوی ئەلقاعیدەوە ھەیە، ھەستان بە جێبەجێکردنی ھێرشەکان بە فڕۆکەی مەدنی ڕفێنراو، و جێبەجێکەرانی پلانەکە دابەش بوون بۆ چوار بەش ھەر یەکێک لەو کۆمەڵانە کەسێکی تێدابوو کە وانەی وەرگرتووە لە پەیمانگای فرینی ھەوایی ئەمریکییدا، و ھێرشەکە کراوە لە ڕێگەی فڕاندنی فڕۆکەی مەدنی بازرگانییەوە و پاشان ئاڕاستە کراون بە ئامانجی دیاریکراو، و یەکەم ھێرشیان دەورووبەری ٨:٤٦ی بەیانی بە کاتی نیویۆرک ئەنجامدرا، کە یەکێک لە فڕۆکەکان خۆی کێشا بە تاوەری باکووری ناوەندی بازرگانی جیھانی، چەند خولەکێک دواتر، و لە دەورووبەری ٩:٠٣، فڕۆکەی دووەم خۆی کێشا بە تاوەری باشووری، و دوای زیاتر لە نیوسەعات، فڕۆکەی سێیەم خۆی کێشا بە بینای پنتاگۆندا، و فڕۆکەی چوارەم پێش ئەوەی بکاتە ئامانجەکەی شکا.
گۆڕانکارییەکی گەورە ڕوویدا لە سیاسەتی ئەمریکادا لە دوای ئەم ھێرشانە، کە شەری ڕاگەیاند لە دژی تیرۆر، و ئەم گۆڕانە بوو بەھۆی شەڕ لەسەر ئەفغانستان و ڕووخانی حوکمی بزووتنەوەی تاڵیبان و شەڕ لەسەر عێراق و ڕوخانی ڕژێمی حوکمی عێراق بە ھەمان شێوە.
دوای کەمتر لە ٢٤ سەعات بەسەر ھێرشەکاندا، ھاوپەیمانی ناتۆ ڕای گەیاند کە ھێرشکردنە سەر ھەر یەکێک لە وڵاتەکانی ئەندامی ناتۆ وەک ئەوەیە ھێرش کرابێتە سەر ھەر ١٩ وڵاتەکە، بەمەش وڵاتە یەکگرتووەکان پاڵپشتییەکی گەورەی وڵاتەکانی بە دەستھێنا و دوو پارتە سەرکیییەکەی ئەمریکا لە کۆنگرێس و مەجلیسی پیراندا ناکۆکییەکانی خۆیان لە بیر کرد، و لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەکاندا جیاوازییەکی فراوان بوو لە نێوان ڕای حکوومەتە فەڕمییەکان و خەڵکدا کە ئەو لێدانایەن بە دەستێوەردانی ئەمریکا دەبینی لە کارووباری جیھاندا.
چەند سەعاتێک دوای ھێرشەکە، وڵاتە یەکگرتووەکان پەنجەی تۆمەتی خستە سەر ڕێکخراوی ئەلقاعیدە و سەرکردەکەی ئوسامە بن لادن، وھێزە ئەمریکییەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە شریتێکی ڤیدیۆییان دەستکەوتوو لە ماڵێکی وێرانکراوودا لە جەلال ئاباد لە تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا ئوسامە بن لادن قسە بۆ خالید کوری عەودە دەکات لەسەر جێبەجێکردنی ھیرشەکە، بەڵام ئەم شرێتە قبوڵکرا بە شک و گومانێکی زۆرەوە لەسەر ڕاستییەکەی. بەڵام بن لادن لە ساڵی ٢٠٠٤ و لە پێش ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا دەرکەوت لە تۆمارێکی وێنەییدا و بەرپرسیاری ڕیکخراوی قاعیدەی لە ھێرشەکان ڕاگەیاند، و بەپێی نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان، محەممەد عەتتا سەید کەسی بەرپرس بوو لە لە ئاڕاستەکردنی فڕۆکەی یەکەم و ھەر ئەو بە پلاندانەری سەرەکی ڕووداوەکانی تریش دانرا کە دواتر بە ١١ی ئەیلوول ناسرا. وێنۆک|250px
ناوەندی بازرگانی جیھانی
پێکھاتنی بورجەکانی ناوەندی بازرگانی جیھانی لە ڕووی بیناوە لە پێکھاتنی بینا نویکانی ئێستا بوو، و لەسەر شێوەیان دروست کرابوویەوە لە زۆر شوێنی جیاواز لە جیھاندا، و بەرزی تاوەرەکان دەگەیشتنە ٤١٥ و ٤١٧ مەتر، و بەرزترین بینا بوون لە کاتی دروستکردنیاندا لە ساڵی ١٩٧٠، و ئەندازەی تاوەرەکان ھۆکاربوو بۆ ئەوەی کە بورجەکان بۆ ماوەی سەعاتێک خۆیان بگرن لە دوای پێکدادانەکە و ئەمەش بوو بەھۆی ڕزگارکردنی ھەزاران کەس لە ڕووداوەکەدا.
ھەندێک ئاماژە بەوە دەدەن، کە ئەو دوو فڕۆکەیەی ھێرشیان کردە سەر تاوەرەکان بێ پەنجەرە بوون ئەمەش وا دەکات کە زۆرکەس بڕوایان وایە ئەوانە فڕۆکەی جەنگی بوون نەک مەدەنی، و لە خوارەوەی ھەر یەکێکیانداڕۆکێتێک ھەبوو کە لە فڕۆکەی مەدنیدا نییە، و لە فێدیۆی ڕووداوەکەدا دەبینرێت چەند ساتێک پێش بەیەکدا کێشانەکەدا لەو شوێنەدا گڕدەسێنێت.
و پێکداکێشانی فڕۆکەی یەکەم چەند پایەیکی بیناکەی تێکشکاند و ئەمەش بوو بەھۆی لاوازکردنی پەیکەری بیناکەو دارووخانی ناوەندەکەی، تاکو ڕووخانی یەک نھۆم بەس بێت بۆ کەوتنی ھەموو نھۆمەکانی سەرەوە و بەشەکانی تری بیناکە بەر لێدان دەکەوتن لەگەڵ ڕووخانی ھەر نھۆمێکدا کە ئەمەش بوو بەھۆی ڕووخانی ھەموو بیناکە نھۆم لە دوای نھۆم و بەخێرایییەکی زۆر و بە شێوەیییەکی یەک لە دوای یەک، و بورجی دووەم کە فڕۆکەی دووەم خۆی پیاکێشا زووتر داڕما و ڕووخا لە پێش بورجی یەکەمەوە.
بینای پنتاگۆن
لە ١١ی ئەیلوول دوو فڕۆکە لە فڕۆکەخانەی بۆستنەوە لە ڕێگەیاندا بۆ لۆس ئانجلەس، بەڵام یەکێکیان خۆی کێشا بە تاوەری باکووری بینای ناوەندی بازرگانی جیھانی، و دووەمیان ١٨ خولەک دوارت خۆی کێشا بە تاوەری باشووری بیناکە و پاش نزیکەی سەعاتێک فڕۆکەیەک خۆی کێشا بە لای ڕۆژاوای بینای پنتاگون (وەزارەتی بەرگری ئەمریکی)، و فڕۆکەی چوارەم کەوتە خوارەوە لە نزیک بیتسبرج لە پەنسلڤانیا، و تەنھا یەک وێنەی ئەو فڕۆکەیە نەگیرابوو کە ئەمریکا بانگەشەی دەکرد خستویەتییە خوارەوە و وێنەی بازنەیەکی ھەڵکەنراوی ڕۆکێتێکی نەزانراو نیشاندرا و تێکشکێنەرەکەی نەدۆزرایەوە بەلام وڵاتە یەکگرتووەکان ڕای گەیاند کە ئەو فڕۆکەیە لە ڕێگەیدا بووە بۆ پێکانی کۆشکی سپی لە واشنتۆن.
و بەپێی ئەو نھێنیانەی کە ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولی داپۆشیوە و کەمی شایەتەکان لەسەر خۆکێشانی فڕۆکەی مەدنی بە دیوارە بەردینە بە ھیزاکانی بینای پنتاگۆن کە بە چیمەنتۆ کۆنکرێت کرابوون، و ئەو وێنانەی کە لە لێکۆڵینەوەکانی فیدڕاڵی گیرابوون لە شوێنی پێکدادانی فڕۆکەکە لەگەڵ پنتاگۆنداپارچەی بچووکی توربینی دەردەکەون، ھەندێک لەو باوەڕەدان کە پنتاگۆن تێکنەدراوە بە فڕۆکەی مەدەنی بوینج ٧٥٧ و باوەڕداران بە بیردۆزی پیلانگێڕی بە فڕۆکەی جەنگی دادەنێن.
و لە ڕێگەی وێنەکانەوە بینرا کە تەقینەوەکانی پنتاگۆن لە ناو بیناکەوە بوو لە کاتی پێکداکێشانی فڕۆکەکە، لە دووری ٧٧ پێ لەو دیوارەی فڕۆکەکە خۆی پیا کێشا، و لە شوێنی پیاکێشانی بینای پنتاگۆندا ھیچ ئاسەوارێکی پێکداکێشانی فڕۆکەی بوینج ٧٥٧ نەبوو و دەزگای زانیاریدانی ئەمریکی ھەموو کامێراکانی کێشایەوە لە شوێنی ڕووداوەکە و وبیناکانی دەوروبەری ھیچ فڕۆکەیەک وێنە نەگیرابوو کە بە ئاڕاستەی بێت، و تەنانەت ئەو وینانەی دەزگاکانی ڕاگەیاندن بڵاویان کردەوەدەری دەخست کە کرانەوەی پێکداکێشانەکە ٦٥ پێ بوو لە کاتێکا پانی باڵەکانی فڕۆکەی بوینج ٧٥٧ دەگاتە ١٦٠ پێ، و سەقفی پنتاگۆن لە شوێنی پێکداکێشانەکە نە ڕووخا تا گەیشتنی پیاوانی ئاگرکوژاندنەوە کە سەریان سووڕما لە ڕووداوەکە.
تێروانینی پیلانگێڕی
چەندین بیروڕا ھاتنە کایەوە بە بیردۆز یان تێڕوانینی پیلانگێڕی ڕووداوەکەوە لەلایەن بڕیاردەرکانییەوە، ئەمەش دوای دەرکەوتنی چەندین ڕاستی کە بەتایبەت شاردرابوونەوە، بەم شێوەیە؛
و داوای دوو ئەوەندەی بڕەکەی کرد بە دانانی ھێرشی ھەریکێک لە فڕۆکەکان بە ھێرشێکی تیرۆریستی جیا و و سیلڤەر شتاین بەردەوام بوو لە دانی کرێکەی پاش ھێرشەکان و بەمەش حەقی بەرەوپێشبردنی شوێنەکە و بنیاتاننانەوەی بینای لە شوێنی تاوەرە کۆنەکاندا بە دەسھێنا.
.
سەرچاوەکان
پۆل:ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر پۆل:ویلایەتی نیۆیۆرک لە ٢٠٠١ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٠١ پۆل:سووتمانەکانی خانووبەرە لە نیویۆرک پۆل:کارەساتەکانی پێنسیلڤانیا پۆل:کارەساتەکانی ڤیرجینیا پۆل:کۆمەڵکوژی لە ٢٠٠١ پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠١ پۆل:جیھاد پۆل:ئوسامە بن لادەن
لەخش
لیەخش شارۆچکەیەکی شارستانی جرگەتالە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٣٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
بڕیارنامەی ٤٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٢٠‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
ئێلح
ئێلح یان باتمان شارێکە لە باکووری کوردستان، کە لە پارێزگای باتمان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٢٩٨٬٣٤٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای باتمان پۆل:ئێلح پۆل:باکووری کوردستان
ئەندازیاری
ئەندازیاری پیشە، لقێکی زانستگایی و ھەروەھا ھونەری بەدەستھێنان یان بەکارھێنانی زانینە بۆ داڕشتن و دروستکردنی ماددەکان، پێکھاتەکان، ئامێرەکان، کەرەستەکان و سیستەمەکان. ئەندازییاری پشت دەبەستێت بە زانست و بنماکانی بیرکاری زۆر کەس لە مێژوودا بەهۆی بیرکارییەوە تانیویانە لە بیناسازی و بەشەکانی میکانیک کە لەو سەردەمەدا باوبووە باشبن و دوزینەوەکانی ئەندازیاری زۆرن
بنەڕەتی وشەی ئەندازیار لە کوردی و ئینگلیزی وشەی ئەندازییار لە ئینگلیزیدا (engineer) هەندێ بنەڕەتی هەیە لە خۆییدا (Ingenious) وەبە لاتینی (ingenium) کەبە مانای (داهێنەر) یان بلیمەت (عەبقەری) دێت لە عەرەبیدا کە (مهندس) پێدەوترێت لە دیزاینەر و بیناساز وەرگیراوە لە کوردی لە وشەی ئەنداز لەگەڵ یار پێکهاتووە کە هەریەکەییان مەبەستی تایبەتی هەیە لەم دوو وشەیە
بەشەکانی ئەندازیاری
بە پێی ڕیزبەندی لە کوردستان
بەستەر بۆ دەروە
پۆل:ئەندازیاری پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ئالبێر سامەن
ئالبێر سامەن شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٩٠٠ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
بڕیارنامەی ٤٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٢١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
میتسرو ھاتۆری
میتسرو ھاتۆری (میتسرو ھاتۆری (はっとりみつる) وێنەکێشێکی ژاپۆنیە ناسراوە بەھۆی کارە نایابەکانی : کێنکۆ زێنراکێی سیێیبو ئومیشۆ و سەنکاریا خۆشەویستیەکی نەمر کە ھەردووکیان کران بە ئەلقەی ئەنیمی تەلەفزیۆنی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکانی پارێزگای مێی پۆل:میتسرو ھاتۆری
درەمیرزا
درەمیرزا (Diremîrza، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٤٩ کەس لە ٨١ بنەماڵەدا بووە.
دێربی، ئینگلتەرا
دێربی شارێکە لە هەرێمی ميدلاندزی ڕۆژهەڵات ی بەریتانیا دەکەوێتە کەنارەکانی ڕووباری دێروێنت. بە پێی ئامارێک لە لەساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی ٢٤٨.٧٠٠ کەس دەبێت. دێربی بەجێگەی دەستپێکردنی شۆڕشی پیشەسازی دادەنرێت.
وە ناسراوە بە دروستکردنی گواستنەوەی پێشکەوتوو. کە دووهەمین گەورەترین بەرهەمێنەری بزوێنەری فڕۆکەی تێدایە لە جۆری ڕۆڵس ڕۆیس.
پۆل:شارەکانی ئینگلستان
سەرکان، قەسرێ
سەرکان یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی قەسرێ سەربە قەزای چۆمان لە پارێزگای ھەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گوندەکانی چۆمان پۆل:گوندەکانی قەسرێ
ھێلی لەڤ
هێلین عەبدوڵڵا ناسراو بە ناوی هێلی لەڤ (لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨)، گۆرانیبێژ، سەماکەر، کۆریۆگرافەر، خانمەکتەر، و نمایشکاری جلوبەرگی کوردە. سەرەتای گۆرانی وتنی بە بڵاوکردنەوەی کەڤەری گۆرانی لە سۆشیاڵ میدیاکانی وەک مایسپەیس و یووتیووب دەستپێکرد. بەهۆی تاکەگۆرانیی «Risk It All» لە ساڵی ٢٠١٣دا ناسرا، و ئێستا گرێبەستی لەگەڵ G2 Music Groupدا واژووکردووە. لە ٢٠١٤دا، لە یەکەم فیلمیدا بە ناوی مەردان دەرکەوت.
ژیان
ھێلی لەماوەی جەنگی کەنداو لە ورمێ لە دایک دەبێت، ھێلی و خێزانەکەی بەھۆی جەنگەوە بۆ سەلامەتی ڕو دەکەنە تورکیا، لەوێشەوە دەچن بۆ فینلاند. رێگەیان پێ دەدرێت تا لەوێ بژین وەک یەکەم خێزانی کۆچ نشینی کورد. ھێلی ئارەزوو لە گۆرانی گوتن دەکات و لەوێ دەست دەکات بە قوتابخانەی گۆرانی گوتن و سەما. بەڵام ھێلی زیاتر بایەخ بە سەما کردن دەدات و بەشداری لە پاڵەوانیەتی سەمای ئەوروپایی دەکات و بەڵێننامەیێکی واژوو کرد لەگەڵ .Nike, Inc.
گۆرانییە تاکەکان
thumb|ھێلی لەڤ لەساتی سەردانیکردنی [[پێشمەرگە.]]
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:زیندووان پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:ئاوازدانەرانی کورد پۆل:خەڵکی ورمێ پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
لیستی نوێنەری پارێزەرانی ئایینی لە پارێزگاکان
نوێنەری فەقییە لە پارێزگاکان لە ھەر پارێزگایەک لە لایەن ڕێبەری کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دیاری دەکرێت و بە گشتی ئیمامی ھەینی کە ناوەندی ھەر پارێزگایەک دیاری دەکات ئەم پۆستە بەدەست دەھێنێت. جگە لەوەی نوێنەری سەرپەرشتیاری یاسایی لە پارێزگای کوردستان کەسێکی ترە جگە لە ئیمامی ھەینی سنەندج، و لە پارێزگای ئیسفەھان، جگە لە ئیمامی ھەینی پایتەختی پارێزگاکە، ھەروەھا ئیمامی ھەینی کاشان ھەیە دەزگایەکی جیاوازی ھەیە لە شارەکەی خۆیدا.
سەرچاوەکان
پۆل:عەلی خامنەیی
ماسوولکەی کشۆک
ماسوولکەی کشۆک یان کشۆکەماسوولکە (ئینگلیزی: Extensor) بریتییە لەو ماسوولکەیەی کە جومگە دەکشێنێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
٢ی کانوونی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
کچێک بە تاتۆی ئەژدیھاوە
کچێک بە تاتۆی ئەژدیھاوە (بە ئینگلیزی: The Girl with the Dragon Tattoo) فیلمێکی سوێدی- ئەمریکییە لە جۆری کاریگەری و ڕاز ئامێز کە لە ڕۆمانێکەوە وەرگیراوە بە ھەمان ناو لە لایەن ستیگ لارسن، فیلمەکە لە دەرھێنانی دەیڤد فینچەر ە و لە نووسینی ستیڤن زێلیانە، دانیێل کرەیگ و ڕۆنی مارا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن، فیلمەکە بە تێچونی ٩٠ ملیۆنەوە توانی ٢٣٢ میلیۆن دۆلار بەدەست بھێنێتەوە و بۆ ژمارەیەکی زۆر خەڵاتیش پاڵێورا و توانی خەڵاتی ئۆسکار بباتەوە بۆ باشترین مۆنتاژ
چێرۆک
مایکڵ بلۆکمویست (دانیێل کرەیگ) ڕۆژنامەنوسێکە کە لە کەیسێکی گەورەدا تێکەوتوە بەرامبەر بازرگانێک و توشی کێشە ھاتوە ھەر بۆیە کەیسێکی پیاوێکی دەوڵەمەند قبوڵ دەکات کە دەیەوێت بگات بە ئەنجامێک بۆ ئەو ڕوداوەی پێش چل ساڵ ڕویداوە کە ونبونی کچەزاکەیەتی کە لە ئاھەنگێکدا دوای ئەوەی بە باپیری دەڵێت کارم پێتە و باپیری دەڵێت کەمێکی تر دێم و بە تەواوەتی بێسەروشوێن دەبێت و نە لە دارستانەکان نە لە دەریاکاندا نادۆزرێتەوە، دانیەڵ کەیسەکە قبوڵ دەکات و دەست دەکات بە لێکۆڵینەوە و یارمەتی لە کچێکی سەیر وەردەگرێت بە ناوی لیسبس سالندەر (ڕۆنی مارا) کە ھاککەرێکی زۆر لێھاتوە و جەستەی تاتۆی ئەژدیھای لەسەرە، مایکڵ و لیسبس دوای پەیداکردنی بەڵگە و سەرەداوی زۆر بۆیان دەگەنە ئەنجام گەلێکی سەیر و بۆیان دەردەکەوێت لەو نێوەندەدا کوشتنێکی زنجیرەیی لە ئارادایە و وا دەردەکەوێت پەیوەندی بە یەکێک لە برایانی بنەماڵەی ھارێتی بێسەروشوێنەوە ھەبێت
دەوڵەتی سەلجووقی
سەلجووقییەکان یان نەوەی سەلجووق، بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری تورک بوون و حوکمی ئەفغانستان و ئێران و بەشێک لە ئەنادۆڵ و سوریا و عێراق و دوورگەی عەرەبیان کردووە لە نێوان ساڵانی ١١٥٧ بۆ ١٠٣٨ز و پاشان ھەتا ١١٩٤ز، بارەگاکەیان مەڕو، پاشان ئەسفەھان بووە.
حەفیدەکانی سەلجوق، کە (تەغڕۆڵ بێگ و جغری) بوون شانشینەکەیان کردە دوو بەشەوە، بەشی ڕۆژاوا کە بنکەکەی ئەسفەھان بووە، بەشی ڕۆژھەڵاتە کە بنکەکەی مەڕو بوو. لە دوای سەرکەوتنی ەغڕۆڵ بێگ بەسەر غەزنەویەکان ساڵی ١٠٤٠ز لە نزیک زەنگان شانشیەنەکەی فراوان بوو بە لای ڕۆژئاوادا زیاتر، و فارسی خستە سەر ساڵی ١٠٤٢ز، و ھەندێک لە بەشەکانی ئەنادۆڵ و پاشان عێراقی گرت ساڵی ١٠٥٥ز، و دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر بوەیھیەکاندا لە عێراق تەغڕۆڵ بێگ چووە بەغداوە.
مێژوو نوسان سەردەمی سەلجوقی لە عێراق بە سەردەمی بەتوانای سەلجوقیەکان دادەنێن، کە ھەموو کاروبارێکی دەوڵەتیان بە دەستەوە بوو جگە لە ھەندێک ڕووکەش و ڕەسمیات نەبێت خەلیفەی عەباسی ھیچی بەدەست نەبوو، و سەلجوقیەکان دەستیان گرت بەسەر ئەرمینیا ساڵی ١٠٦٤ز، پاشان دەستیان گرت بەسەر حیجاز و شوێنە پیرۆزەکاندا لە ساڵی ١٠٧٠ز بۆ ماوەیەکی کەم، ھەروەک سەرکەوتنێکی باشیان بە دەست ھێنا بەسەر بیزەنتیەکان لە شەڕی مەڵاز گرد ساڵی ١٠٧١ز.
لە ساڵی ١٠٩٢ز وبەھۆی زۆری ڕکەبەرەکان لەسەر تەختی دەسەڵات لە نێوان ئەندامانی خێزانەکەی، شانشینی سەلجوقی بووە چەند مەمالیکێک، ومەحمود توانی یەکی بخاتەوە لە ساڵی ١١٠٥ تا ١١١٨ بەڵام دووبارە دابەش بوویەوە و شانشینی سەلجوقی دامەزرا لە عێراق و ئێران و مایەوە تا دەوروبەری ساڵی ١١٩٤ز، و یەکێکی تر لە ڕۆژھەڵات سوڵتان ئەحمەد سنگر دایمەزراند لە نێوان ساڵانی ١١١٨-١١٥٧ز، کە زۆر نەمایەوە کە لە سەردەمی جێنشینەکانیدا و لە ساڵی ١١٣٥ و لە ئەنجامی ناکۆکیان لەگەڵ دراوسێکانیاندا شاکانی خواڕەزم (خواڕزمشاھات) دەستیان بەسەرا گرت ساڵی ١١٩٤ز، چەند مەمالیکێکی تر بۆ سەلجوقیەکان دامەزران وەک،
دامەزراندن
سەلجوقیەکان ئەچنەوە سەر ھۆزی (قنق) یەکێک لە ھۆزەکانی غەزوی بیست و سێیەم کە لقێکی تورکەکانن، ئەم ھۆزانە لەنیوەی دووەمی سەدەی شەشەمی زاینیەوە دەستیان کرد زنجیرەیەک کۆچگردن بۆ خاکەکانی ئەنادۆڵ بە ھۆکاری جیاواز، کە ھۆکاری سەرەکی ئەبێت بۆ گوزەران و زەوی بوو بێت، و لەکاتی کۆچکردنەکە ھۆزەکە ماوەیەک لە جرجان و تەبڕستان مانەوە و لێرە ئەندامانی ھۆزەکە لە خزمەتی پاشای تورکی (بیگۆ)دا بوون، لەوانەش (سەلجوقی کوڕی دەقاق) کە لە گەورەکانیان بوو وپایەی سەرۆکی سوپای وەرگرت لای پاشا تورکیەکە، بەڵام بە ھۆی بەھێزی سەلجوق و گوێڕایەڵی ھۆزەکەی بۆی، بیگۆ ترسا لە دەست بەسەراگرتنی سوپای تورکی و لە سەلجوق، ھەتا پلانی کوشتنی دانا، کاتێک سەلجوق بەمەی زانی ھۆزەکەی کۆ کردەوە و ڕۆیشتن بەرەو شاری خەجنەدە لە نزیک ڕووباری سیحۆن، کە حوکمی ئیسلامە باڵی کێشا بوو بەسەر ئەو ناوچەیەدا، لێرەدا سەلجوق ئیسلام بوونی خۆی ڕاگەیاند و جەنگا لەگەڵ تورکە بت پەرستەکانی ناوچەی تورکستان. thumb|220px|شەڕى داندقان لە نێوان غەزنەوى وسەلجوقیەکان لە سەدەی پێنج کۆچیەوە ھێزی سەلجوقی بەرز بوویەوە و بوو بە دەوڵەتێکی بەھێز، کە ئەمەش بووە ھۆی قەلەقی سوڵتان مەحمود غەزنەوی حاکمی دەوڵەتی غەزنەوی لە وڵاتی ھند وفارس، لەبەر ئەوە مەحمود ھێرشی کردە سەر سەلجوقیەکان ساڵی( ٤١٥ک) ، ودەستی گرت بەسەر سوڵتانەکەیان ئەرسەلان بیگۆ و ژمارەیەکی زۆر لە شوێنکەوتووەکانی، و ئەرسەلانی ناردە بەندیخانە تا چوار ساڵ و پاشان مرد، بەڵام لە ساڵی ٤١٩ک، سەلجوقیەکان شۆڕشیان کرد و دەرچوون لە ژێر حوکمی مەحمود، مەحمود چەند سەربازێکی بۆ ناردن سەلجوقیەکان شکاندنیان و بەردەوام بوون لە ڕۆیشتنین بەرەو وڵاتی ئەودیو ڕووبار، چەند شارێکیان تێکدا و وێرانیان کرد، مەحمود میر تۆسی بۆ ناردن کە دوو ساڵ لە وڵاتە دوایان کەوت بەڵام مەحمود کۆچی دوایی کرد ساڵی ٤٢١ک بێ ئەوەی بە تەواوی دەست بگرێت بەسەر سەلجوقیەکاندا، و کوڕەکەی مەسعودی کوڕی مەحمود ڕێکەوت لەگەڵیان و ماوەیەک ناکۆکی نێوانیان وەستا، و کاتێک مەسعود ڕۆیشت بۆ ھند بۆ سەرکوتکردنی یاخی بووەکان جارێکی تر سەلجوقیەکان شۆڕشیان کرد، سوپایەکی بۆ ناردن لە نیسابور بەیەک گەیشتن و شکاندنیان، پاشەکشەیان کرد بۆ ڕەی و دوایین جەنگ ڕویدا لە نێوانیان و نێوان مەسعود کەتوانی بیانشکێنێت، ھەموو ئەو شەڕانەی پێشتر باسمان کرد شوێنکەوتووەکانی ئەرسەلان بیگۆ کردیان، کاتێک تەغڕۆڵ بێگ کوڕی میکائیل (کوڕی برای ئەرسەلان) ھاتە جێگەی، و سەرکردایەتی شەڕەکانی سەلجوقی کرد دوای ئەوە دەوڵەتی سەلجوقی دامەزراند، و بووە ناکۆکیان لەگەڵ عەلی تەکین کە ئەیویست ئەو سەرکردایەتی سەلجوق بکات، و دوای چەن شەڕێک لە نێوانیان لە جەنگێکی گەورەدا لە ساڵی ٤٢١ک، تەغڕۆڵ شکا. بە ھۆی ئەم شکانەوە تەغڕۆڵ زۆر بەھێز نەما، داوای ڕێکەوتنی لە مەسعودی کوڕی مەحمود کرد، و مەسعود سودی لەو فرسەتە وەرگرت و نێرراوەکانی تەغڕۆڵی گرت و سوپای کۆ کردەوە و ڕۆیشت بۆیان و توشی شکستێکی گەورەی کردن، بەڵام لە کۆتایی جەنگەکەدا سەربازەکانی مەسعود بووە ناکۆکیان لەسەر دەستکەوتەکان، و سەلجوقیەکان سودیان لەو ناکۆکیە وەرگرت و ھێرشیان کردە سەر سەربازەکانی مەسعود و شکاندنیان و جارێکی تر سەلجوقیەکان سەرکەوتنیان بە دەست ھێنایەوە، لە کاتی ئەو جەنگە مەسعود لە نیسابور بوو و کاتێک ھەواڵی شەڕەکەی پێ گەیشت ترسا لێیان و ویستی زەویان باتێ تا واز لە دژایەتی بھێنن بەڵام ڕەتیان کردەوە، و مەسعود دوای ئەوەی نائومێد بوو لێیان ماوەیەک گوێی پێ نەدان، و لە کۆتاییدا بڕیاری دا بگەڕێتەوە بۆ شەڕ لەگەڵیان وسوپایەکی گەورەی کۆکردەوە، کە تەغڕۆڵ توانی بیانشکێنێت ساڵی ٤٢٨ک و دوای ئەو شەڕە سەلجوقیەکان دەستیان گرت بەسەر خۆراساندا.
لە ساڵانی دواتردا شەڕ بەردەوام بوو لە نێوانیان وتەغڕۆڵ سەرکەوتوو بوو، ومەسعود قەلەق بوو وسوپایەکی کۆکردەوە بەرەو خۆراسان ول ەگەڵ سەلجوقیەکان بەیەکیاندا لە جەنگی داندقاندا کە مەسعود شکا و ئەو شەڕە سەرەتای فەرمانڕەوایی سەلجوقیەکان و کۆتایی ھێزی غەزنەوییەکان بوو، دوای ئەوە مەسعود لە بەرگری وەستاو و سەلجوقیەکان یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتەکانی ڕۆژھەڵاتیان دامەزراند کە ساڵی ٤٢٩ک بە ساڵی دامەزراندنی تەواوی دەوڵەتەکە دادەنرێت.
شەڕ لەگەڵ بوەیھیەکان
thumb|250px|right|ئەسپ سوارێکى بوەیهى سەلجوقیەکان نەوەی سەلجوق بڕیاریان دا یەک بگرن لە ژێر سەرکردایەتی تەغڕۆڵ بێگ دوای دەستگرتنیان بە سەر خاکی خۆراساندا، بەم شێوەیە دەوڵەتی سەلجوقی دامەزرا، پاشان تەغڕۆڵ دەستی کرد بە فراوان کردنی دەوڵەتەکیان لە ڕۆژئاواوە، لە ساڵی ٤٣٣ک جرجان و پاشماوەی تەبرستان فەتح کران، و ساڵی ٤٣٤ک خواڕزمی فەتح کرد و پاشان بەردەوام بوو ودەستی گرت بەسەر تەبس و مەکڕان و دەوروبەری کرمان و ڕەی، ھەر لە ھەمان ساڵدا ھەمەدانی گرت و ڕووی کردە باکور بۆ دەھستان و پاشان گەڕایەوە و حاکمی دانا لەسەر تەبرستان و ھەمەدان، و ھوڵی گرتنی کرمانی دا بەڵام تێک شکا، دواتر تەغڕۆڵ ماوەیەک وەستا لە غەزووەکانی پاشان بوەیھیەکان گەڕانەوە ساڵی ٤٣٦ک و ھەمەدانیان لێ سەندنەوە، لەبەر ئەوە تەغڕۆڵ ئیبراھیمی کوڕی یەنالی نارد بۆ فارس ساڵی ٥٣٧ و ھەمەدانیان گێڕایەوە و وڵاتی جەبەلیان گرت (ڕۆژئاوای ئێران وعێراقی ئێستا)، لە ساڵی دواتردا تەغڕۆڵ ڕۆیشت بۆ ئەسفەھان و گەمارۆی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت و ڕێکەوتنی ئەنجامدا لەگەڵ حاکمی ئەوێدا، و لە ساڵی ٤٤٦ک ئازربایجانی فەتح کرد، دواتر بڕیاری دا بەرەو عێراق بڕوات لە ساڵی ٤٤٧ک بۆ دەرکردنی بوەیھیەکان، پەیوەندی نێوان تەغڕۆڵ و خەلیفەی عەباسی بەھێز بوو، کاتێک تەغڕۆڵ نوێنەری نارد بۆ لای خەلیفە ساڵی ٤٣٣ک و ئەویش دانی نا بە دەوڵەتی سەلجوقی لە ھەمان ساڵدا، بەمەش پەیوەندیەکانیان بەرەو باشی ڕۆیشت.
دەوڵەتی بوەیھی بەرەو لێک ھەڵوەشان ڕۆیشت بە ھۆی ناکۆکی ناوخۆییەوە، کە ئەم ناکۆکیانە لە بەرژوەندی سەلجوقیەکان بوو، کاتێک بەھێزترین پیاو لە ناو بوەیھیەکان و عەباسیەکاندا لەو کاتانەدا (بەساسیری) دەستی گرت بەسەر دەوڵەتی عەبباسی وھەڕەشەی لە بوونی خەلیفە ئەکرد، لەبەر ئەوە خەلیفە قائیم بیئەمرلا ناردی بە دوای تەغڕۆڵ بێگدا لە ساڵی ٤٤٧ک، لە ھەمان ساڵدا تەغڕۆڵ گەیشتە بەغدا و فەتحی کرد و بەساسیری و شا ڕەحیم (دوایین شای بوەیھیەکان) ڕایان کرد کە دواتر گیران، وسەلجوقیەکان ھەڵسوکوتیان لەگەڵ عەباسیەکان باش کرد و مەزھەبی سونەیان گەڕاندەوە وڵات بە پێچەوانەی بوەیھیەکان.
ئەلب ئەرسەلان
دوای فەتحی عێراق تەغڕۆڵ بێگ وەستا لە شەڕکردن، و پاشماوەی ژیانی لە بەغدا بەسەر برد، و کۆچی دوایی کرد ساڵی ٤٥٥ک بەرامبەر ١٠٦٣ز لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا لە شاری ڕەی، و تەغڕۆڵ مناڵی نەبوو لەبەر ئەوە وەسیەتی کرد کە کوڕی براکەی (سولەیمانی کوڕی داود) دەسەڵات بگرێتە دەست، بەڵام بە زۆری ئەلب ئەرسەلانیان بە باشتر زانی، لەبەر ئەوە وەزیری تەغرۆڵ (عەمید مەلیک کەندەری) ئەلب ئەرسەلانی کردە حام لە کاتێکدا حەزی ئەکرد ئیش بە وەسیەتەکە بکات، لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک ئەلب ئەرسەلان دەسەڵاتی گرتە دەست عەمید مەلیکی کوشت و نیزام مەلیکی لە جێگەی دانا.
ئەلب ئەرسەلان لە ساڵی ٤٦٢ک دەستی کرد بە غەزوی وڵاتی شام، حاکمی دەوڵەتی میرداسیە (مەحمودی کوڕی ساڵح کوڕی میرداس) ی ناچار کرد تا وتاری ھەینی بە ناوی خەلیفەی عەباسیەوە بدات، و سوپای نارد بۆ باشوری شام و فەتحی ڕامەڵە و بیتولموقەدەسی کرد کە لە ژێر دەستی دەوڵەتی فاتمیدا بوون، و لە ساڵی ٤٦٣ک، ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو ڕەھا، بەڵام نەیتوانی بیگرێت، وازی لێھێنا و بەرەو حەلەب ڕۆیشت لەگەڵ ٤ ھەزار سەرباز، و داوای لە میری حەلەب کرد کە مل کەچ بێت بۆ سەلجوقیەکان و دەرگای شارەکەیان بۆ بکاتەوە بەڵام میری حەلەب ڕەتی کردەوە لەبەر ئەوە ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو حەلەب و گەمارۆی میر (مەحمودی کوڕی ساڵح) ی دا (کە چاوەڕیی ئەوە نەبوو لەبەر ئەوەی گوێ رایەڵ بوونی ڕاگەیاند بوو بۆ سەلجوق و خەلیفە) بەڵام دوای دوو مانگ گەمارۆ بۆی نەگیرا و ترسا لە پلانی بیزەنتی بۆ داگیرکردنی خۆراسان و ھەروەک لە ناوی خۆی ئەترسا کە شکست بھێنێت لە گەمارۆدانی دوو شاردا یەک لە دوای یەک، لەبەر ئەوە سەرکردەیەکی لە جێگەی خۆی دانا بۆ گەمارۆکە و خۆی ڕۆیشت بۆ خۆراسان بۆ جەنگان لەگەڵ بیزەنتیەکان، کاتێک مەحمود بەوەی زانی خێرا داوای ڕێکەوتنی کرد وئەلب ئەرسەلان مەرجی بۆ دانا کە گوێڕایەڵی عەباسی و سەلجوقیەکان بکات، بەم شێوەیە حەلەب بووە میرنشینێکی سەلجوقی، بەم شێوەیە ئەلب ئەرسەلان ڕوویکردە ڕۆژھەڵات بۆ شەڕ لەگەڵ بیزەنتیەکان، و سوپاکەی لەگەڵ ھەندێک سەرکردەدا بە جێ ھێشت و ڕێگەی شەڕی پێدان لە وڵاتی شامدا، و جوبەیل و دیمەشق و ڕامەڵە و بەیتو لموقەدەس و تەبڕیەیان فەتح کرد و گەمارۆی یافایان دا، ئەمەش لە نێوان ساڵی ٤٦٣ و ٤٦٥ک دا بوو، (تێبینی؛ بۆ شەڕەکانی ئەلب ئەرسەلان لەگەڵ بیزەنتیەکان سەیری ئەو بڕگەیەی خوارەوە بکە (شەڕ لەگەڵ بزەنتیەکان)).
مەلیکشاە
لە ساڵی ٤٦٥ک ئەلب ئەرسەلان کۆچی دوایی کرد لە وڵاتی ئەودیو ڕووبار، لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا، وەسیەتی کرد بە دەسەڵاتدان بە مەلیکشای کوڕی، لە ھەمان ساڵدا مەلیکشا بووە سوڵتانی دەوڵەتی سەلجوقی، بەڵام (قاروت بێگ) ی مامی لێی ھەڵگەڕایەوە ومەلیکشا خێرا ڕووبەڕوی بوویەوە لە نزیک ھەمەدان و مامی شکاند و دەسەڵاتی جێگیر بوو بۆی، کە لە سەردەمی ئەمدا دەوڵەت فراوان بوونێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی، کە ھەموو بەشە ئیسلامیەکەی قاڕەی ئاسیای ئەگرتەوە بێجگە لە دوورگەی عەرەبی و وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ئەگێرنەوە لە مەلیکشا کە لە باشترین سوڵتانەکان بووە کە کاروانەکان لە ڕۆژھەڵاتی دوورەوە ئەڕۆیشتن بۆ شام بێ ئەوەی ڕووبەڕوی ھیچ مەترسیەک ببنەوە.
مەلیکشا لە سەردەمەکەیدا دووجار گەمارۆی حەلەبی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت، سوپاکەی جوڵان لە باشور و فەتحی حەما و دیمەشقیان کرد و فەرمانڕەوای حومس مل کەچ بوو بۆیان، لەبەر ئەوە بە حاکمی ھێشتیانەوە، بەڵام لە ساڵی ٤٧٢ک ڕێڕەوی ڕووداوەکان گۆڕان کاتێک خەڵکی حەلەب (موسلیم عەقیلی) یان نارد بۆ ئەوەی لە دەستی مەحمود میرادسی ڕزگاریان کات کە دەستی گرت بەسەریا و بەمە دەوڵەتی میرداسیە ڕوخا و دەوڵەتی عەقیلی لە جێگەی دامەزرا، کە سوڵتان سەلجوقی ناردی بۆ لای ئەویش باپەند بوونی خۆی بۆ دەربڕی، بەڵام دواتر نێوانیان تێک چوو و لە ناکۆکیەکەدا موسلیم کوژرا و مەلیکشا حەلەبی لێ وەرگرتن و ھەر لەو میانەیەدا لازقیە و چەند شارێکی تریان گرت. لە کۆتاییەکانی سەدەی پێنجی کۆچیدا بزوتنەوەیەکی نوێ دەرکەوت لە ڕۆژھەڵات کە کۆمەڵەی حەشاشیەکان بوون، کە قەڵای ئەڵموتیان گرت لە ساڵی ٤٨٣ک، مەلیکشا ناردی بۆ لایان کە بانگیان بکات بۆ مەزھەبی سونە بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، ساڵی ٥٨٥ک سوپایەکی نارد تا گەمارۆی قەڵاکەیان بدات بەڵام شکستی ھێنا، لەبەر ئەوە سوڵتان بڕیاری دا گوێ نەیات بەو بزوتنەوەیە لەگەڵ ئەوەی نیزام مەلیکی وەزیری زۆر ئاگاداری ئەکردەوە لێیان، بە ھەر حاڵ مەلیکشا زۆر نەمایەوە بۆ بەرەنگاری ئەو بزوتنەوەیە لەبەر ئەوەی ساڵی ٤٨٥ک وەفاتی کرد و دەوڵەتێکی بە جێ ھێشت کە کوڕەکانی بووە ناکۆکیان لەسەر دەسەڵات.
شەڕ لەگەڵ بیزەنتیەکان
thumb|250px|شەرى مەڵازگرد لە نێوان سەلجوقى وبیزەنتیەکان ساڵى ٤٦٣ک ڕۆیشتنی تەغڕۆڵ بەگ بۆ ئازەربایجان لە ساڵی ٤٤٦ک لە یەکەم غەزوەکانی سەلجوقی بوو لە وڵاتی بیزەنتیەکان، کاتێک تەغرۆل گەیشتە تەبرێز حاکمەکەی مل کەچ بوو بۆی لەبەر ئەوە بە حاکمی ھێشتیەوە و ڕۆیشت بەرەو ئەرمینیا، گەیشتە مەڵاز گرد گەمارۆی دا، بەڵام شارەکە چوار دەوری گیرا بوو لەبەر ئەوە گەڕایەوە و سالی ٤٤٧ک ناچار بوو بگەڕێتەوە بۆ عێراق و فەتحی بەغدای کرد بەردەوام نە بوو لە غەزوەکانی کە ئەڵێن لەو غەزوەدا کوشتارێکی زۆری کرد لە ڕۆم.
لە ساڵی ٤٤٩ک سەلجوقیەکان مەلتیەیان گرت و سەرکردە بیزەنتیەکەیان شکاند، سوپایەکی تریان غەزوی قۆنیەیان کرد و ئیمپراتۆری بیزەنتی نەیتوانی وەڵامیان باتەوە، وئ ەلب ئەرسەلان ھەڵمەتی بردە سەر ئازەربایجان و ئەرمینیا ساڵی ٤٥٦ک، بەڵام لە ساڵی ٤٦٢ک پاشای بیزەنتی بەرەو شام ڕۆیشت دوای ئەوەی کە ھەستی بە مەترسی سەلجوقیەکان کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی، شاری مەنیبجی گرت وتاڵانی کرد و زۆر لە دانیشتوانەکەی کوشت، ساڵحی کوڕی میرداس و سوپاکەی شکاند، پاشان لە ئەرتح ڕۆژھەڵاتی ئەنتاکیە وەستا، بەڵام ناچاری گەڕانەوە بوو بۆ ئەرمینیا لەبەر برسیەتی و کەمی خواردنی سوپاکەی.
شەڕ لەگەل خاچپەرستەکان
لە ساڵی ٤٩٠ک بەرامبەر ١٠٩٧ز، چوار سوپای ئەوروپی کۆبوونەوە لە ئەنادۆڵ بە مەبەستی ھێرش کردنە سەر موسڵمانان، و ئیمپراتۆری بیزەنتی پاڵپشتی کردن تا سەلجوقیەکان دەر بکەن لە ناوچەکە، ئەو سوپایانەی کە ژمارەیان ئەگەیشتە ٣٠٠ ھەزار سەرباز و گەمارۆی نیقیەیان دا (کە پایتەختی سەلجوقی و گرنگترین شاریان بوو)، خەڵکەکەی داوای یارمەتی سوڵتانی سەلجوقی قلج ئەرسەلانیان کرد کە گەمارۆی مەلتیەی دابوو، کە خێرا بە جێی ھێشت و گەڕایەوە بۆ ڕزگارکردنی شارەکەی، بەڵام لە رێگەدا بە بەشێکی سوپای خاچپەرستی گەیشتبوو کە دوا کەوتبوون وشەڕێکی گەورە لە نیوانیان ڕویدا، تا گەیشتنە لای سوپاکەی گەمارۆی نیقیەیان دابوو و سەلجوقیەکانیان شکاند، قەلج ئەرسەلان ناچار بوو دەست لە نیقیە ھەڵبکرێت دوای ئەو شەڕە، ودوای ماوەیەکی کەم شارەکە کەوتە دەستی خاچپەرستان، پاشان ڕۆیشت بەرەو دانشمەندین کە دەوڵەتێکی جیا بوو لە سەلجوقیەکان و ناکۆک بوو لەگەڵ سولجوقی ڕۆم، بەڵام بە شێوەیەکی کاتی یەکیان گرت بۆ بەرەنگاربوونەوە خاچپەرستەکان، ھێزە تورکیەکان کۆبوونەوە لە ئەنادۆڵ و بەیەکەوە ڕۆیشتن بۆ دوریلیۆم بۆ بەرگری خاچپەرستەکان. thumb|280px|شەڕى دوریلیۆم لە نێوان سەلجوقى وخاچپەرستەکان
سەرەتا تەنھا یەک سوپای خاچپەرستەکان ھاتن بۆ شەڕ، لەبەر ئەوە موسڵمانان وا گومانین برد ھەر ئەو سوپایە بن، دەستیان بە شەڕ کرد و ھیوای سەرکەوتنیان نزیک بوو، بەڵام کتوپڕ دوو سوپای تری خاچپەرستان ھاتن، و موسڵمانانیان شکاند، و قەلج ئەرسەلان ڕایکرد و چەندین دەستکەوتی بە حێ ھێشت بۆیان، بەمە وەستان لە شەڕی ڕاستەوخۆیان لەگەڵیان و پاشەکشەیان کرد و شارەکانیان چۆڵ کرد و خاچپەرستەکان زۆر بە ئاسانی چەندین خاکی گەورەیان خستە سەر ئیمپراتۆری بیزەنتی، و دوای ئەو شەڕە خاچپەرستەکان بەرەو شام ڕۆیشتن (کە گرنگترین بەشی غەزوەکانیان بوو)، گەشتەکەیان چوار مانگی پێ چوو تا لە ئەنادۆڵەوە گەیشتنە شام، کە بە دەست برسیەتی و گەرماوە ئەیانناڵاند، پاشان قۆنیەیان گرت کە سەلجوقی کردبویانە پایتەخت دوای گیرانی نیقیە، پاشان ھەرقەلەیان گرت و ڕۆیشتن بەرەو ئەنتاکیە کە ئامانجی تازەیان بوو و لەڕێگەکەیاندا قەیسریە و تەڕسوس و ئەدەنەیان گرت بە یارمەتی ئەرمەنە مەسیحیەکان، پاشا خاچپەرستەکان ڕەھایان گرت و یەکەم میرنشینی خۆیان تیا دامەزراند، پاشان ڕۆیشتن بەرەو ئەنتاکیە و گەمارۆیان دا کە گەمارۆدانەکە درێژەی کێشا و شارەکەیان ھیلاک کرد و توانیان بیگرن ساڵی ٤٩١ک کە وێران و تاڵانیان کرد و زۆر لە دانیشتوانیان کوشت، بەمەش ئەنتاکیە کەوتە دەستی خاچپەرستەکان، پاشان خێرا قودس کەوتە دەستیان بەمەش چوار میرنشینیان دامەزراند کە ئەوانیش، ڕەھا و ئەنتاکیە و تەڕابلس و بەیتولموقەدیس بوو.
لە دوای دامەزراندنی چوار میرنشینەکەیان حاکمی داشمەندی بە یارمەتی سەلجوقی ڕۆم سوپایەکی نوێیان کۆ کردەوە بۆ ڕووبەڕوونەوەی خاچپەرستەکان و بەرەو ئەنتاکیە ڕۆیشتن و لە شەڕێکی گەورەدا تورکەکان سەرکەوتن لە ساڵی ٤٩٣ک و میری ئەنتاکیەیان گرت، دوای چەند مانگێک ھەڵمەتی خاچپەرستی ساڵی ١١٠١ز دەستی پێکرد، کە چوار سوپا بوون و بە سێ بەش جوڵان و گەیشتنە ئەنقەرە و گرتیان، دانشمەندی و تورکە سەلجوقیەکان یەکیان گرت و داوایان لە میری حەلەب (ڕەزوان سەلجوقی) کرد یارمەتیان بات کە پێشتر ناکۆک بوون لەگەڵیا، ئەویش خێرا بە سوپاکەیەوە چوو بە دەمیانەوە و سوپای ھەردوو لا لە نزیک ئەماسیا بەیەک گەیشتن ساڵی ٤٩٤ک و لە ئەنجامدا تورکەکان توانیان خاچپەرستەکان بشکێنن و ھەزاریان لێ لەناوببەن، تەنھا سێ ھەزاریان مانەوە کە رایان کرد بۆ قوستەنتینیە، کە ئەڵێن نزیکەی ٣٠ ھەزاریان لە شەڕەکە لێ کوژرا، کە یەکێک لە سوپاکانی خاچپەرستەکان تیا چوون، دوای ئەم سەرکەوتنە تورکەکان ڕۆیشتن بۆ ناوچەیەک لە نێوان نیقیە و ھەرقەلە کە بەشی دووەمی سوپای خاچپەرستی لێ بوو، گەمارۆیان دا و شکاندیان و زۆربەیان کوشتن و سەرکردەکەیان ڕایکرد بۆ ئەنتاکیە، بەم شێوەیە ڕۆیشتن بەرەو دوایین بەشی سوپای خاچپەرستی کە لە نزیکی قوستەنتینیە بوون گەمارۆیان دا و ئیبادەیان کردن کە بەمە ھەموو سوپای خاچپەرستی ئەو ھەڵمەتەیان لەناوبرد، کە ئەمەش لە گەورەترین سەرکەوتنەکانی سەلجوقی و تورک بوو لە شەڕە خاچپەرستەکیاندا.
سە لجوقیەکان ھەر بەوە نەوەستان، ئاشتی ئیمپراتۆری سەلجوقی گرتەوە کێشە ناوخۆییەکانیان کۆتایی ھات محەمەدی کوڕی برکیارق جیھادی ڕاگەیاند و فەرمانی کرد بۆ میری موسڵ و ئەرمینیا تا بێنە سوپاوە و ھەڵمەتێکی گەورەی لە دژی خاچپەرستەکان ڕێکخست یەکسەر دوای ڕوخانی تەڕابلس، بەرەو ڕەھا ڕۆیشتن و گەمارۆیان دا دواتر گەمارۆیان لابرد و ڕۆیشتن بەرەو حەڕان، پاشان لەگەڵ خاچپەرستەکان بە یەک گەیشتن نزیک ڕووباری فورات، و تێکیان شکاندن، و پاشان گەڕانەوە بۆ دەوڵەتەکەی خۆیان بێ ئەوەی ڕەھا بگرن ئنجا خاچپەرستەکانیش گەڕانەوە شوێنی خۆیان و دوای ماوەیەک خاچپەرستەکان بڕیاریاندا عێراق بگرن دەستیان کرد بە فراوانکردنی زەویەکانیان و گەمارۆی قەڵای حەڕانیان دا، لەگەڵ میری موسڵدا بە یەکیاندا و شکاندنی و گەمارۆی ڕەھایان دا بەڵام نەیانتوانی بیگرن، و توانیان ھەندێک شاری ئەنتاکیە بگێڕنەوە، و شەڕ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بوو لە نێوان سەلجوقی و خاچپەرستەکان کە سەلجوقیەکان توانیان زۆر لە شارەکان بگێڕنەوە و ڕێگە لە خاچپەرستەکان بگرن تا شاری تر بگرن، بەڵام نەیانتوانی ھیچ کام لە چوار میرنشینەکەیان بڕوخێنن.
داڕمان وڕوخان
thumb|وێنەى مەلیکشا سەردەمی بەھێزی دەوڵەتی سەلجوقی کۆتایی پێھات بە مردنی مەلیکشا ساڵی ٤٨٥ک کە سێیەم سوڵتانی سەلجوقی بوو، لەگەڵ ئەوەی دەوڵەتەکەیان سەدەیەک دوای ئەوە مایەوە بەڵام بە لاوازی، خێرا ھەڵوەشا و بووە چەند دەوڵەتێکی بچوک، کە ئەمەش بووە ھۆی لاوازبوونی دەوڵەت، لەگەڵ ئەو ناکۆکیەی کەوتە نێوانیان بە مەبەستی فراوانکردنی دەسەڵاتیان، ئەمەش زیاتر دەوڵەتی لاواز کرد و لە بەرگری غەزوی دەرەوەی دووری خستنەوە، ناکۆکی ناوخۆ لە دوای مردنی مەلیکشا دەستی پێکرد، کە دوو کوڕی بە جێ ھێشت ئەوانیش برکیارق و محەمەدی برای بچوکی بوو، کە یەکەمیان تەمەنی ١٣ ساڵ و دووەمیان ٤ ساڵ بوو، دایکی محەمەد ڕایسپارد بۆ خەلیفەی عەباسی کە دان بنێت بە کوڕەکەی ئەو و لە ساڵی ٤٨٥ک دانرا بە سوڵتان، و میرێک دانرا بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری دەوڵەت لە جێگەی سوڵتانە بچوکەکە، لە کاتێکا برکیارقی برا گەورەی خستە بەندیخانە، بەڵام بە ھۆی پشتگیری نیزام مەلیک بۆ برکیارق پێش مردنی لە ھەمان ساڵدا، برکیارق لایەنگرێکی زۆری ھەبوو کە لە بەندی ڕزگاریان کرد و کردیانە حاکمی ئەسفەھان، پاشان ھەریەکە لە برکیارق و دایکی محەمەد سوپایان کۆکردەوە ساڵی ٤٨٦ک بە یەکیاندا و برکیارق سەرکەوت و خەلیفەی عەباسی دانی نا بەوەی کە سوڵتانی سەلجوقی بێت لە ساڵی ٤٨٧ک.
ڕژێمی سەربازی
سوپای سەلجوقی بە شێوەیەکی گشتی ڕێکخرا لەلایەن (دیوانی سوپا)، کە ناوی سەرباز و موچە و ھەموو کارویاریان تۆمار ئەکرا، گرنگیان ئەدا بە دابینکردنی خۆراک بۆ سەربازەکان بۆ پاراستنی جێگیری سوپا، و سوپای سەلجوقی لە نەژادی جیاواز پێک ھاتبوو، کە تورک و کورد و عەرەب و فارس و دیالمە و ئەرمەنی لە خۆ ئەگرت، و ھێزەکانیان پێک ھاتبوون لە ھێزی پیادە و ئەسپ سوار و تیرھاوێژ، و چەکی ئاساییان بەکار ئەھینا وەک شمشێر و ڕم و کەوان، و تیر وکەوان گرنگترین چەکیان بوو، و ناسراوبوون بە تیر ھاویشتن بە تایبەت بە ئەسپ سواریەوە، و ھەروەک ئامێرە بەھیزەکانی گەمارۆدانیان بە کار ئەھێنا، وەک مەنجەنیق.
گرنگی دان بە زانست
گرنگیەکی زۆریان ئەدا بە زانست وزانایان بە تایبەت لە سەردەمی گەشەسەندنیاندا (لە سەردەمی ئەلب ئەرسەلان و مەلیکشا)، ھەروەک گرنگیان دا بە کردنەوەی فێرگە یاساییەکان و ھەروەک کتێبخانەکانیان کردەوە و پڕیان کرد لە کتێب لە ھەموو بوارێک. بە شێوەیەک کە ئیبن جەوزی وتویەتی: «بازاڕی زانست لەو سەردەمە دامەزراو بووە و زاناکانی ئەو سەردەمە جێگەیەکی بەرزیان گرتووە.»
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١١٩٤ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٠٣٧ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی پۆل:مێژووی ئێران پۆل:مێژووی تورک پۆل:مێژووی ئێرانی کەونار پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
شیفا گەردی
شیفا گەردی (ناوی تەواو: شیفا زکری ئیبراھیم؛ لەدایکبووی ١ی تەمموزی ١٩٨٦ لە زێوە - مردووی ٢٥ی شوباتی ٢٠١٧ لە مووسڵ) پەیامنێر و پێشکەشکارێکی تەلەڤیزیۆنی بوو، لە ٢٠١٧ لە کاتی کار بەھۆی مینێکی چێنراو لە ماوەی شەڕی داعش لە شاری مووسڵ گیانی لەدەست دا.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:ڕۆژنامەنووسە کوردە تیرۆرکراوەکان پۆل:ژنە نووسەرە عێراقییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
١ی کانوونی دووەم
لەدایکبوونەکان
٧٦٦ - ئیمام عەلی ڕەزا - ھەشتەمین ئیمامی مەزھەبی شیعەکان. ١٩٤٤ - عومەر ئەحمەد بەشیر - نۆیەمین سەرۆکی باڵادەستی وەزیرانی پێشووی سوودان و یەکێکی تر لە دیکتاتۆرەکانی سەدەی بیستەم کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر دەسەڵات مایەوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
ماسوولکەی گرژۆک
ماسوولکەی گرژۆک یا گرژۆکەماسوولکە (ئینگلیزی: Flexor) بریتییە لەو ماسوولکەیەی کە جومگە دەچەمێنێتەوە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
ئەلگە
ئەلگە شارۆچکەیەکی شارستانی جرگەتالە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٤١٦٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
بەڕێز ڕۆبۆت (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
بەڕێز ڕۆبۆت (بە ئینگلیزی: Mr.Robot) زنجیرە درامایەکی ئەمەریکیە کە لەلایەن سام ئیسمەیلەوە درووستکراوە. ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکە لە ڕێکەوتی ٢٧ی مایۆی ٢٠١٥ پەخشکرا و بەشێوەی ئۆنڵاین بڵاوبوویەوە بەرلەوەی کەناڵی USA ئەمەریکی لە ڕێکەوتی ٢٤ ی تەمووزی ٢٠١٥ بەڕەسمی پەخشی بکات.
چیڕۆک
زنجیرەکە باس لە ئێلیۆت ئۆڵدرسن دەکات، کە گەنجێکە دانیشتووی شاری نیویۆڕکە، کە وەک پارێزەری سیکیوریتیە لە کۆمپانیای (All Safe)دا و بەدەست نەخۆشی تێکەڵبوونی کۆمەڵایەتیەوە دەناڵێنێت، ئێلیۆت کارەکانی لەڕێگای ھاکردنەوە ئەنجامدەدا، دواتر لەڕێگای کەسێکی ئاژاوەگێڕی شاراوە بەناوی (مستەر ڕۆبۆت - بەڕێز ڕۆبۆت)ەوە دەبرێتەوە نێو گروپێکی ھاکەرانەوە بەناوی "Fsociety"ەوە کە ئامانجیان لەناوبردنی کۆمپانیای "E Corp"ە لەڕێگای ھێرشکردنە سەر ھەژمارە بانکیەکان و چەند سەرچاوەی تریان.
ئەڵقەکان
تۆڕی USA ئەڵقەی یەکەمی زنجیرەکەی پەخشکرد و دواتر بەشێوەیەکی فەرمی لە دێسێمبەری ٢٠١٤ ئەوەی ڕاگەیاند کە زنجیرەکە ١٠ ئەڵقەیی، و دواتر لە ٢٤ی تەمووزی ٢٠١٥ زنجیرەکە دەست بە پەخش کرد. و ئەوەش ڕاگەیاندرا کە وەرزی دووەمی زنجیرەکەش بەرھەم دێت و کەبەلایەنی کەمەوە ١٠ ئەڵقە دەبێت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە وەسفی دەنگییان تێدایە پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وریاییەکان
گوورنەسەو
گوورنەسەو (Gûrnesew، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٩ کەس لە ٦٥ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
جەیمز ستیوارت
جەیمز مایتلاند ستیوارت (٢٠ی ئایاری ١٩٠٨ - ٢ی تەمموزی ١٩٩٧) ئەکتەرێکی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٤٠ خەڵاتی ئۆسکاری وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە کالیفۆرنیا پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل) پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
بڕیارنامەی ٥٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئاشتی و ئاسایشی جیھانی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٣٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:سووریا لە ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٢
ژوول لومێتر
ژوول لومێتر نووسەر و ڕەخنەگر تئاتری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣ پۆل:مردووانی ١٩١٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٩١٥ پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
ئاوکیگاھارا
ئاوکیگاهارا ، ناسراو بە دەریای دارەکان Sea of Trees (樹海), دارستانێکە لە لای باکووری ڕۆژئاوای چیای فوجی لە دوورگەی هۆنشوو لە ژاپۆن, لەسەر ٣٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە و ١٢ میل چوارگۆشە لە لاڤا هاردند کە بەهۆی دوایین تەقینەوەی گەورەی چیای فوجی لە ساڵی ٨٦٤ی زایینیدا دانرابوو. لێواری ڕۆژئاوای ئاوکیگاهارا کە چەندین ئەشکەوتی تێدایە کە لە زستاندا پڕ دەبن لە سەهۆڵ، شوێنێکی بەناوبانگە بۆ گەشتیاران و گەشتەکانی قوتابخانە. بەشێک لە ئاوکیگاهارا زۆر چڕن و بەردی لاڤا کونیلەدار دەنگ هەڵدەمژێت، ئەمەش بەشدارە لە هەستکردن بە تەنیایی وادەکات هەندێک لە سەردانکەران بگەڕێننەوە بۆ دارستانەکە.
دارستانەکە ناوبانگێکی مێژوویی هەیە وەک ماڵی یوری : تارمایی مردووەکان لە ئەفسانەی ژاپۆنیدا. لانی کەم لە ساڵانی شەستەکانەوە ئاوکیگاهارا پەیوەندی بە خۆکوشتنەوە هەبووە، لە کۆتاییدا بە زمانی ئینگلیزی بە نازناوی " دارستانی خۆکوژی " ناسرا و ناوبانگێکی زۆری بەدەستهێنا وەک یەکێک لە زۆرترین شوێنەکانی خۆکوژی لە جیهاندا. بەهۆی ئەمەوە تابلۆکانی سەری هەندێک لە ڕێڕەوەکان داوا لە سەردانکەرانی خۆکوژ دەکەن بیر لە خێزانەکانیان بکەنەوە و پەیوەندی بە کۆمەڵەیەکی خۆپاراستن لە خۆکوژییەوە بکەن.
جوگرافیا
وێنۆک| ئاوکیگاهارا (چەپ) و دەریاچەی سایکۆ زەوی دارستانەکە زیاتر لە بەردی گڕکان پێکهاتووە. ڕێڕەوی دیاریکراو دەچنە سەر چەندین شوێنی گەشتیاری وەک ئەشکەوتی سەهۆڵی ناروساوا, ئەشکەوتی بای فوگاکو و ئەشکەوتی دەریاچەی سای بات کە سێ ئەشکەوتی لاڤای گەورەترن لە نزیک چیای فوجی، ئەشکەوتی سەهۆڵینەکە بە درێژایی ساڵ بەستراوەتەوە.
ئاوکیگاهارا بە درۆ وەک شوێنێک وێنا کراوە کە قیبلە گەشتیاری تێیدا دەڕۆن. دەرزی قیبلە موگناتیسیەکان دەجووڵێن ئەگەر ڕاستەوخۆ لەسەر لاڤاکە دابنرێن، هاوتەریب دەبن لەگەڵ موگناتیسی سروشتی بەردەکە، کە لە ڕێژەی ئاسن و بەهێزی بەپێی شوێن دەگۆڕێت. بەڵام قیبلەیەک ئاسایی ڕەفتار دەکات کاتێک لە بەرزییەکی ئاساییدا ڕابگیرێت. هێزی بەرگریی زەمینی ژاپۆن لە ساڵی 1956 ەوە خولی پارێزەرانی خۆی ئەنجامداوە لەوانەش ڕاهێنانی کەشتیوانی لە دارستانەکەدا.
گیا و گیاندار
شیردەرەکان بریتین لە ورچی ڕەشی ئاسیا ، مۆلی بچووکی ژاپۆنی ، شەمشەمەکوێرە، مشک، ئاسک، ڕێوی، بەراز، دوپشکی کێوی، مینکی ژاپۆنی و کۆترە ژاپۆنییەکان. باڵندەکان بریتین لە مەمەی گەورە، مەمەی ویلۆ، مەمەی کلکی درێژ، کۆترە پەڵەدارە گەورەکان، کۆترە پیگمی، کۆترە دارستانەکان، جەی ئۆراسیا، چاو سپی ژاپۆنی، کۆترە ژاپۆنییەکان، کۆکە سەر قاوەییەکان، کۆکە سیبیریا، کۆترە کۆترە هۆدجسۆنەکان، گڕۆسبیکی ژاپۆنی، کۆترە بچووکەکان، کۆترە دەموچاو ڕەشەکان، کۆترە کیسەڵەکانی ڕۆژهەڵاتی و کۆترە باوەکان.
سوسکەکانی زەوی و مێرووەکانی تر هەن، لەوانەش زۆر جۆری پەپوولە، تەنانەت لە ناوەوەی دارستانەکاندا ئارگینیس پاڤیا, کریسۆزێریفۆس سماراگدینۆس , سێلاسترینگ سوگیتانی, کرتس ئەکوتا, فاڤۆنیوس جیزۆنسیس, نێپتس سافۆ, پارانتیکا سیرا و پۆلیگۆنیا سی ئەلبووم دەدۆزرێتەوە.
دارستانەکە جۆرەها دارە کۆنیفر و دار و درەختی گەڵا پانەکانی تێدایە لەوانە: Chamaecyparis obtusa, Cryptomeria japonica, Pinus densiflora, Pinus parviflora, Tsuga sieboldii, Acer distylum, Acer micranthum, Acer sieboldianum, Acer tschonoskii, Betula grossa. Chengiopanax sciadophylloides (وەک Acanthopanax sciadophylloides aka Eleutherococcus sciadophylloides, Clethra barbinervis, Enkianthus campanulatus, Euonymus macropterus, Ilex pedunculosa, Ilex macropoda, Pieris japonica, Prunus jamasakura, Quercus mongolica var. crispula, ڕۆدۆدێندرۆن دیلاتاتۆم, Skimmia japonica f. repens ، Sorbus commixta (وەک Sorbus americana ssp. japonica ) و Toxicodendron trichocarpum (وەک Rhus trichocarpa ). جۆری باڵادەستی دارەکان کە بەرزییەکەی لە نێوان 1000 بۆ 1800 مەتردایە بریتییە لە Tsuga diversifolia و لە 1800 بۆ 2200 مەتر بەرزییەکەی Abies veitchii ە.
لە قووڵایی دارستانەکەدا چەندین ڕووەکی گوڵاوی ڕووەکی هەیە لەوانە ئەرتێمیسیا پرینسیپس, کریسیۆمniponicum var. incomptum, Corydalis incisa, Erigeron annuus, Geranium nepalense, Kalimeris pinnatifida, Maianthemum dilatatum, Oplismenus undulatifolius و Reynoutria japonica ( syn. پۆلیگۆنۆم کوسپیداتۆم ). هەروەها مایکۆ- هیترۆتڕۆفیکی مۆنۆتڕۆپاسترۆم هیومیلی ، گەدەی جگەر ، زۆرێک لە موس و زۆرێک لە ڕەشەباکان هەن. لێوارەکانی دارستانەکان جۆری زیاتریان هەیە.
خۆکوشتن
هەندێک جار ئاوکیگاهارا بە بەناوبانگترین سایتی خۆکوشتن لە ژاپۆن ناودەبرێت. لە ساڵی ٢٠٠٣دا ١٠٥ تەرم لە دارستانەکەدا دۆزراونەتەوە، کە ژمارەی پێوانەیی پێشووی تێپەڕاندووە کە لە ساڵی ٢٠٠٢ ٧٨ تەرم بووە. لە ساڵی ٢٠١٠دا پۆلیس زیاتر لە ٢٠٠ کەسی تۆمارکردووە کە هەوڵی خۆکوشتنیان لە دارستانەکەدا داوە، لەو ژمارەیەش ٥٤ کەس ئەو کارەیان تەواوکردووە. دەوترێت لە ماوەی مانگی ئازاردا کە کۆتایی ساڵی داراییە لە ژاپۆن، خۆکوشتن زیاد دەکات. لە ساڵی ٢٠١١ەوە باوترین ئامرازەکانی خۆکوشتن لە دارستانەکەدا هەڵواسین یان زیادەڕۆیی لە ژەمی ماددە هۆشبەرەکان بوون. لە ساڵانی ڕابردوودا بەرپرسانی ناوخۆیی وازیان لە بڵاوکردنەوەی ئەو ژمارانە هێناوە، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ کەمکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئاوکیگاهارا بە خۆکوشتنەوە.
ڕێژەی خۆکوشتن وایکردووە بەرپرسان تابلۆیەک لەسەر دەرگای چوونە ژوورەوەی دارستانەکە دابنێن و داوا لە سەردانکەرانی خۆکوژ دەکەن داوای یارمەتی بکەن و ژیانی خۆیان نەبەن. ساڵانە گەڕان بەدوای جەستەدا لەلایەن پۆلیس و خۆبەخش و ڕۆژنامەنووسانەوە لە ساڵی ١٩٧٠ەوە ئەنجام دەدرێت.
ناوبانگی وێبسایتەکە لە ڕۆمانی (نامی نۆ تۆ) ی ساڵی ١٩٦١ی (سیکۆ ماتسومۆتۆ) وەرگیراوە. هەرچۆنێک بێت، مێژووی خۆکوشتن لە ئۆکیگاھارا پێش بڵاوکردنەوەی ڕۆمانەکە بوو، و شوێنەکە بۆ ماوەیەکی زۆر پەیوەست بووە بە مردن؛ لەوانەیە ئۆباسوت لەوێدا ڕاهێنرابێت تا سەدەی نۆزدە، و یۆری یەکێکە ماوەتەوە بۆ مردن.
ئاماژەکان لە میدیادا
ڕاست|وێنۆک| ئاوکیگاهارا لە [[پارێزگای یاماناشی|پارێزگای یاماناشییە .]] ئاۆکیگاهارا لە چەندین میدیادا ئاماژەی پێکراوە، لەوانە ئەنیمێ و مانگا ، فیلم ، ئەدەب ، مۆسیقا ، و یارییە ڤیدیۆییەکان.
فیلمی دەریای دارەکان لە ساڵی ٢٠١٥ ئەستێرە؛ ماتیۆ مەکانەهێی و کێن واتانابی و ناۆمی واتس کە چیرۆکێک دەگێڕێتەوە لەوێ ڕوودەدات، هەروەها فیلمی ترسناکی زە فۆرێست لە ساڵی ٢٠١٦.
لە ماوەی کۆتایی ساڵی ٢٠١٧ و سەرەتای ساڵی ٢٠١٨، مشتومڕی دارستانی خۆکوژی لۆگان پاوڵ بە ڤیدیۆیەکی یوتیوب دەستیپێکرد کە دارستانی ئاوکیگاهارا پیشان دەدات، کە تێیدا پۆڵ تەرمی قوربانییەکی خۆکوژی لەبەردەم کامێرادا پیشان دەدات، کە زۆرێک لە بینەرانی تووشی شۆک کرد و ئیدانەکردنی بەرفراوانی بەدوای خۆیدا هێنا.
بابەتی بەرهەمێکی بی بی سی ڕادیۆ ٤ بوو (یەکەم پەخشی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨) کە تێیدا چوار شاعیر گەشتیان کرد بۆ ئاوکیگاهارا بۆ نووسین و تۆمارکردنی شیعر لە دارستانەکەدا.
شاعیران ئارای تاکاکۆ، جۆردن ئەی ی. سمیس، ئۆساکی سایاکا و یۆتسومۆتۆ یاسوهیرۆ بە هاوبەشی نووسینی ئەنتۆلۆژیایەکی دوو زمانەیی (ژاپۆنی/ئینگلیزی) بوون لە شیعر و کورتە نووسینەکان لەسەر ئاۆکیگاهارا، بە ناوی دەریای دارەکان: دەروازە شیعرییەکان بۆ ئاوکیگاهارا (گەشتەکانی تۆپۆجۆ، ٢٠١٩).
شانۆنامەنووسێکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ژاپۆنی, کریستین هارونا لی, شانۆنامەیەکی بە ناوی دارستانی خۆکوژی نووسی و نمایشی کرد لە شاری نیویۆرک لە مانگی ئازاری ٢٠١٩. باسی لە خۆکوشتن لە ئەمریکا و ژاپۆن کرد و ئاماژەی بە دارستانی ئاوکیگاهارا کرد.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0">
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دارستان پۆل:Pages with unreviewed translations پۆل:چیای فوجی
٣ی کانوونی دووەم
لە دایکبوونەکان
١٩٩٠ - تۆنی کرووس - یاریزانی تۆپی پێی بەڕەگەز ئەڵمانی و ئێستای یانەی ڕیاڵ مەدریدی ئیسپانی(٢٠١٤-ئێستا) و یانەی بایرن میونخی ئەڵمانی(٢٠٠٦–٢٠١٤)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
ڕەفیق سابیر
ڕەفیق سابیر لەدایک بووی ساڵی ١٩٥٠ لە قەڵادزێ، شاعیرێکی کوردی ھاوچەرخە کە شیعرەکانی بەزاراوەی سۆرانی یە، ڕەفیق سابیر ھاوشێوەی عەبدوڵڵا گۆران لەڕووی نوێخوازییەوە لە شیعری کوردی
بەرھەمەکان
دیوانی شێعر
بەرھەمی تر
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠ پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:کورد پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
کوتاوی دی ئێن ئەی
وێنۆک|بەرهەهێنانی کوتاوی دی ئێن ئەی