کەلیموڵڵا_تەوەحودی
ژیان
کەلیموڵڵا تەوەحودی ساڵی ١٣٢٠ "١٩٤١" لە گوندی «ئۆغاز»ی ھەڵکەوتوو لە ٤٠ کیلۆمیتریی ڕۆژھەڵاتی شیروان لەدایک‌بوو. «شێخ ئەسەدوڵڵا»ی باوکی، لە لاپەڕەیەکی دەستنووسەکانی‌دا، مێژووی لەدایک‌بوونی پێنجەمین ڕۆڵەی خۆی ئاوا نووسیوە: «لەدایکبوونی کەلیموڵڵا، شەوی دووشەممۆ، ٢٤ی زیحەججەی ١٣٦٠، ڕێکەوتی ٢٢ی بەفرانباری ١٣٢٠، ئیلان ئیل.» شێخ ئەسەدوڵڵا، مامۆستا و پێش‌نوێژی ئێڵی سنوورنشینی «سیوکانلو»، ماڵەکەی مەکۆی ڕیش‌چەرمووان و کەیخودایانی پڕئەزموونی ناوچە بوو، کە بۆ باس‌وخواسی ئایینی و زانستی لەوێ کۆ دەبوونەوە. کەلیمی بچکۆلە لەم ماڵەدا لەگەڵ کتێب و دەرس و شێعر و ئەدەب گەورە بوو. لە شەوانی پاییز و زستاندا گوێچکەی بە باسی شانامە و مەسنەوی و تەفسیر و قورئان ئاشنا بوو و لە زمان بەساڵاچووانی بەیتبێژەوە ڕێی کەوتە دنیای ئازایەتی و لەخۆبردوویی‌ی «جەجۆ خان» و «سەردار عیوەز» و «ئاراز محەممەد» و «تۆحفە گوڵ». ھەروەھا لە ماڵی «مەلا ڕەمەزان بەخشی» و «ئیبڕاھیم»ی ئاپەکانی‌دا، کەلام و مۆسیقای ڕەسەنی کوردی وەکی تاڤگەیەک لە لووتکەوە دەڕژایە پێدەشتی ڕوحی و گوڵ و ڕوەک و نەمامەکانی بیر و زەینی ئاودێری دەکرد. کەوایە کاتێک لە ڕەزبەری ١٣٢٧ کە تەمەنی حەوت ساڵ بوو و پێی نایە خوێندنگە بچووکەکەی گوندی ئۆغاز، دەستی بەتاڵ نەبوو؛ چونکە لە قوتابخانەی کۆمەڵگا و سروشتا حوزووری مامۆستای دیبوو و سەرەتای دەرسی ئەوین و تێکۆشانی خوێندبوو. ھێشتا تازەلاو بوو کە ھەموان وەک شارەزای مۆسیقا و کەلامی کوردی لێیان دەڕوانی و بە تاسەوە گوێیان بۆ دەنگ و ئاوازی شل دەکرد. ھەر لەم سالانەدا دەنگی بە سۆزی لە ڕادیۆ کوردیی خۆراسانەوە پەخش بوو و لە جەغزێکی فراوانتردا ناسرا. خەیاڵی ناسک و ھەستی ئەویندارانەی سەردەمی گەنجێتی، دڵی خستە داوی کیژۆڵەیەکی چەلەنگی کۆچەری و بە دوایدا ژیانی کۆچبەری و ھاتوچۆی گەرمین و کوێستانی ئەزموو. لەم گەشتەدا لەگەڵ ئەوینە ناکامەکەی «جەعفەرقولی» و «ملواری» پتر ئاشنا بوو و ڕێگەی بەرەو دنیای غەزەلە عیرفانی و ئاشقانەکانی کورمانجی کرایەوە و بۆ یەکەمجار کەوتە کۆکردنەوەی دیوانی ئەم «وەلی دێوانە»یەی خۆراسان. ھەروەھا لە ھەوارگەکانی «مەراوە» و مەسکەنی تورکمانەکانی باکووری خۆراساندا، دیوانی «مەختوم‌قولی»، ھاوتای تورکمەنی جەعفەر قولیشی وەدەست ھێنا و پاراستی. ساڵی ١٣٤٥(١٩٦٦) بە کڕینی مەکینەیەکی تۆمارکردنی دەنگەوە، کەوتە گەڕانی ئێڵ و عەشیرەتە کوردەکان و سەری بە تاوڵ و بنە و ڕەشماڵی کۆچەرییەکان‌دا کرد و بەشێکی تەمەنی دانا بۆ تۆمار کردنی ئەو ئاواز و کەلام و گۆرانییانەی کە ھەر کام بەشێک لە زمان و فەرھەنگ و مێژووی باپیرانیان ڕاگرتبوو و تا ئەو دەم کەس نەکەوتبوە بیری گردەوکۆیی و پاراستنیان. ئارشیوی ئەم دەنگە نەمرانە ئێستا لەسەر شریتی ریلی، دەوری سەد سەعات پێک‌دێنێ کە کەلیمی سەوداسەر و ئەویندار لە خولیای دامەزراندنی بنکەیەکی فەرھەنگی دایە، تا بتوانێ بە ئەمانەتەوە بیانداتە بەرەی دوای خۆی. کەلیم کە بە خوێندەوارییەکی سەرەتایی و ژیانێکی شڤانی پێی نابووە ڕێگای خەباتی فەرھەنگییەوە، لە پەنا گەشت و گەڕان و لێکۆڵینەوەکانیدا، ھەوڵی دەرس خوێندنی دەدا و تێدەکۆشا ڕێگەی زانستگا ببڕێ و خۆ بگەیەنێتە پلەکانی ژوورووی خوێندن، تا لە ڕێگەی زانستی نوێ و کلاسیکەوە بتوانێ سوودێکی پتر وەدەست بێنێ و سنووری ھەوڵەکانی بەرین‌تر کا. کەوایە سەرەڕای چەرمەسەرییەکانی ژیان و پێ‌بەپێی چالاکییە فەرھەنگییەکانی، لە لاوە درێژەی بە خوێندن دا و ساڵی ١٣٥٠(١٩٧١) دیپلۆمی ئەدەبی وەرگرت و بۆ ساڵی داویی پێی نایە زانستگای مەشھەد و ھاوکاتیش لەگەڵ پەخش و بلاڤۆکەکانی زانکۆ و ڕۆژنامەکانی «ئافتابی شەرق» و «خۆراسان» بە شێعر و وتار و لێکۆڵینەوە ھاوکاری دەکرد. ساڵی ١٣٥٥ بووبە سەرۆکی فەرھەنگ و ھونەری شاری «سەرەخس». دوایین ڕۆژی ھاوینی ساڵی ١٣٥٨(١٩٧٩) کاتێک بۆ کێشانی دوایین وێنەکانی بەرگی یەکەمی کتێبی «کۆچی مێژوویی کورد بۆ خۆراسان» بەرەو سنوور بۆ نێو ئێڵی زەعفەرانلوو دەڕۆیی، ئۆتومبیلەکەی لە جادە لای دا و ھەڵدێرا. لەم کارەساتەدا «ئەبولفەزل»ی کوڕی لە دەست دا. پاشی ئەم ڕووداوە لە سەرەخسەوە گوێزرایەوە مەشھەد و بووبە سەرۆکی گەورەترین پەرتووکخانەی ئوستانی خۆراسان لە شاری مەشھەد.