cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھومایوون شەجەریان
پیشە
ھومایوون لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢، لە کەناڵی فەرمیی خۆی لە یووتیووب دوو پارچەڤیدیۆی بە ناوەکانی «مینا» و «شیرین سەوزە» کە دوو گۆرانیی فۆلکلۆریی کوردین بڵاو کردەوە و ڕۆژی دواتریش تەواوی ھەردوو گۆرانییەکەی بڵاو کردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی تاران پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران
پارێزگای قەندەھار
قەندەھار (پەشتۆ: کندهار؛ فارسی: قندهار) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باشووری ئەو وڵاتە. لە ١٦ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
قەندەھار پۆل:پارێزگای قەندەھار
قەرەگوێز
قەرەگوێز (Qeregwêz، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٨٢ کەس لە ١٠٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گۆڕەشار
چیرۆک
ئازاد جگە لەوەیکە گورچیلەکانی لەکار کەوتوون و تا ئەوکاتەی گورچیلەی نوێی دەست دەکەوێت، دەبێت هەفتەی چەند کەڕەت دیالیز بکرێت، لە دەرەوەی ماڵ زمانیش دەگرێت و ناتوانێت بە جوانی قسان بکات؛ بەڵام بەردەوام لە مێشکی خۆیدا لەگەڵ ماریا قسان دەکات و ژیانی خۆی بۆ دەگێڕێتەوە تاوەکوو ببێتە کەسایەتیی سەرەکیی ڕۆمانەکەی کە ناوی گۆڕەشارە.
تایبەتمەندییەکان
تایبەتمەندیی گۆڕەشار بە پێچەوانەی ڕۆمانەکانی تری نووسەر، چیرۆکێکی سەرنجڕاکێش نییە، بەڵکوو شێوەگێڕانەوەکەیەتی کە دۆخێکی پێ بەرجەستە کراوە، ھەر بۆیەش بە ڕۆمانێکی «دۆختەوەر» پێناسە دەکرێت ؛ دەقی گۆڕەشار لەسەر مەنەلۆگ ڕۆ نراوە و لە ڕوانگەی یەکەم کەسی تاکەوە دەگێڕدرێتەوە، ڕستەکانی کورت و پچرپچڕ و ناڕێکن؛ زمانەکەی کوردییەکی پاراوە و لە ھەندێک شوێن بەپێی پێویست بن زاراوەی موکریانی تێدا بەکار ھاتووە ؛ خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا بەردەوام چالاکە، دەبێت دەنگەکان لێک جیا بکاتەوە و ھاوکات ھۆشی بەسەر گۆشەنیگاکانەوە بێت و بزانێت ئەم قسەیە ھی کام کاراکتەرە و وێناشی بکات، چون نە کەسایەتییەکان ناسێنراون و نە ڕاستەوخۆ ڕوون کراوەتەوە ئەوە کێیە دەپەیڤێت.
وەک ڕۆمانێکی مۆدێرن، گۆڕەشار دەروەستی کاتێکی تایبەت نییە، بەڵکوو گێڕانەوەکە لە مابەینی ئێستا و ڕابردوودایە، ھەڵبەت ئەو تایبەتمەندییەش وەک ئاخافتنەکان تێکەڵە و خوێنەر دەبێت خۆی لێکی داتەوە ڕۆمانەکە لەو کاتەدا، لە چ زەمانێکدا سەیر دەکات؛ ھەروەھا وەکوو تایبەتمەندییەکی دیکەی ڕۆمانی مۆدێرن، لە گۆڕەشاردا گێڕانەوەکان زەینین و لەناو مێشکی کەسایەتیی ئازاددا وەدی دێن.
ڕۆمانەکە خاوەن ڕەھەندی سیاسییە و باسی دۆخی ھەر چوارپارچەی کوردستان و ئێرانیشی تێدا کراوە و بەتایبەتی جەختی کردووەتە سەر پێڕاگەیشتی دەسەڵات و گوزەرانی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە قاڵبی چەمکی تەندروستیدا؛ نووسەر بۆ ئەم مەبەستە، لە ھەندێک شوێن کەڵکی لە «وڕێنە» وەرگرتووە.
کورتە
"گوتی چی ئەو ژنەتیوە؟ نازانم گوتی بایدیمیر چی؟ گوتی بەڕێز بایدیمیر نازانم کوردستان چییە یان نازانم گوتی کوردستان لەکوێیە؟ شتێکی وای گوت. ئەوەتا. ئەوەتا. ئەوەتا لێرەدایە. لە دڵمدا. ھەزاران جاری دیکەش چاوی لێ بکەمەوە، نازانم بۆ وایە، ھەر چاوی لێ دەکەمەوە لەو ویدۆیە. ئەو ژنەتیوە گوتی نازانم لە خەریتە و نەخشە و گووی تۆ بە ھەموو نەخشە و نازانم چییەکانی دنیا خانم. ڕۆڵە ئازاد ئەو ویدۆیە زوو بسڕەوە، باش نییە. سڕیومەتەوە ئاغا. بەڵام ھەر ناسڕدرێتەوە نازانم بۆ وایە."
پارێزگای بابل
وێنۆک|چەپ|پارێزگای بابل پارێزگای بابل (بە عەرەبی:محافظة بابل) یەکێکە لەو پارێزگارانەی دەکەوێتە ناوەڕاستی عێراق و باشووری بەغدای پایتەخت، و پێنجەم گەورەترین پارێزگایە لەڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە عێراقدا، ژمارەی دانیشتووانی بە دوو میلیۆن و ٦٥ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت، بەپێی خەمڵاندنەکانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨.
گۆڕەشار
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:ڕۆمانەکان
پارێزگای بابل
مێژوو و ناونان
وشەی بابل بە واتای دەروازەی خودا دێت و لەدوای ڕووخانی سۆمەرییەکان بابل بووە بنکەی ئیمپراتۆریەتیی بابل، کە لەلایەن حامورابییەوە دامەزرا، لە دەوروبەری ساڵی ٢١٠٠ پێش زایین، لە کەنداوی فارسەوە لە باشوورەوە تا ڕووباری دیجلە لە باکوورەوە درێژ بووەتەوە، دەسەڵاتداری حامورابی ٤٣ ساڵی خایاند کە لەو ماوەیەدا شارستانیەتەکانی بابل گەشەیان کرد، بەو پێیەی سەردەمی ئەو بە سەردەمی زێڕینی وڵاتی عێراق دادەنرێت، ھەروەھا باخچە ھەڵواسراوەکانی بابلی تێدایە کە بە یەکێک لە حەوت سەرسوڕھێنەرەکانی جیھان دادەنرێت و لەوێشدا ھەشت دەروازەی تێدا بوو، ناوازەترین دەروازە دەروازەی زەبەلاحی عەشتار بوو کە پەرستگای مەردۆخی تێدابوو کە لەناو دیوارەکانی گۆڕەپانی فیستیڤاڵە ئاینییە گەورەکەدا ھەڵکەوتبوو، دەکەوێتە دەرەوەی شارەکە، کە کۆنەکان چەندین ناویان لێ ناوە، لەوانە (بابل)، واتە خاکی بابل لەنێوان دوو ڕووبارەکە و مێزۆپۆتامیادا، ھەروەھا بەپێی پەرتووکی پیرۆز ناوی بابل بووە:
ناوەکە لە وشەی بەلبەل وەرگیراوە، و بەپێی ئەوەی لە پەرتووکی پیرۆزدا ئاماژەی پێکراوە ئەم ناوەی پێدراوە بەھۆی ڕووداوێکی بەناوبانگەوە، کاتێک خەڵک ھەوڵیاندا تاوەرێکی بەرز بە پێچەوانەی ویستی خودا دروستبکەن، بەڵام خودا زمانی ئەوانی شێواو کرد، بۆیە ئەم ناوچەیە ناونرا بابل.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بابل بابل
لینکین پارک
لینکین پارک گرووپێکی ڕۆکی ئەمریکییە، لە ساڵی ١٩٩٦ دروست بووە، بە بڵاوکردنەوەی یەکەم ئەلبوومیان ھایبرێد تیۆری ناوبانگی نێونەتەوەییان پەیدا کرد. تا ئێستا زیاتر لە ٥٠ ملیۆن کۆپی لە ئەلبوومەکانیان فرۆشراوە و دوو خەڵاتی گرامییان بەدەست ھێناوە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:لینکین پارک پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٩٦ پۆل:دەنگ پۆل:مۆسیقای ڕۆک پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ھێڤی مێتاڵەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە نیو مێتاڵە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی پۆل:گرووپە مۆسیقییە نیو مێتاڵە ئەمریکییەکان
پارێزگای ئەنبار
پارێزگای ئەنبار (بە عەرەبی:محافظة الانبار) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڕومادییە.
پارێزگای ئەنبار گەورەترین پارێزگای عێراقە کە کەوتۆتە ڕۆژئاوای ئەم وڵاتە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٢٣٠،٠٠٠ کەس بووە.
دووانەی شەیتانەکە (فیلم)
دووانەی شەیتانەکە فیلمێکی بەلجیکی-هۆلەندییە لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن لی تاماهۆری دەرهێنانی بۆ کراوە، و نووسینی مایکڵ تۆماسە، دۆمینیک کووپەر ڕۆڵی سەرەکی وەکو عوودەی سەدام حسێن و لەتیف یەحیا دەبینێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی لاینز گەیت ئینتەرتەینمنت پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
کەیت بوش
کاترین بوش (؛ لەدایکبووی ٣٠ی تەممووزی ١٩٥٨) بە کەیت بوشناسراوە، گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، بەرھەمھێنەری تۆمار و پیانۆژەنێکی ئینگلیزییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ژن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)
پارتی یەکیەتی دیموکرات ناسراو بە پەیەدە حیزبێکی چەکداری کوردییە، لەساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە و لەئێستادا شاھۆز حەسەن و ھێڤی کەمال ھاوسەرۆکی ئەو حیزبەن. ئامانجی پەیەدە دامەزراندنی سیستەمی کۆنفدرالیزمی دیموکراتی مەدیایە لە ڕۆژئاوای کوردستان و گەڕانەوەی دەسەڵات بۆ گەل بە شێوەیەک کە ھەموو پێکھاتەکانی ڕۆژئاوای کوردستان لە کورد و عەرەب و سریانی و تورکمان و ھتد. لەو خۆبەڕێوەبەریەدا جێبگرن، لەدوای ھاتنی بەھاری عەرەبی بۆ سوریە پەیەدە بە بەرێکخستن کردنی گەل زوو توانی بە بێ شەڕ ناوچەکانی ڕۆژاوا لە حکومەتی ئەسەد پاک بکاتەوە و بە دامەزراندنی مەجلسی گەل بە کردەوە دەسەڵاتی بۆ گەل گەڕاندەوە.
کۆنگرەی ھەفتەم
تا بەر لە کونگرەی ھەفتەم لە ڕۆژی ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئاسیا عەبدوڵا و ساڵح موسلیم مەحەممەد ھاوسەرۆکی ئەو حیزبە بوونز بەڵام لەو کونگرەیە شاھۆز حەسەن و ھێڤی کەمال بە جێگریی ئەوان ھەڵبژێردران.
ژێدەر
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکان پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:حیزبەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی سووریا پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل
جزیر
جزیر (بە کورمانجی:Cizîra Botan)، یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای شرنەخ ھەڵکەوتووە. ئەم شارە لەسەر سنووری تورکیا و سووریا و لە نزیک خاڵی بەیەک گەیشتنی سێ وڵاتی تورکیا و عێراق و سووریا ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١١٣٫٠٤١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای شرنەخ پۆل:کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٩یەم پۆل:شارەکانی پارێزگای شرنەخ
دلێر گەرمیانی
دلێر ئەحمەد ناسراو بە دلێر گەرمیانی ئەندامی سەرکردایەتی کۆمەڵی دادگەریی کوردستانە و ئێستا ئەندامی مەکتەبی سیاسیی ئەو حیزبەیە. ھەروەھا بانگخوازێکی ئیسلامییە و ئیجازەی خوێندنەوەی ھەر بیست قیرائەکەی قورئان خوێندنەوەی ھەیە.
پۆل:زیندووان
ماندوو
ماندوو فیلمێکی سینەمایی کوردیی ساڵی ٢٠١٠یە کە دەرھێنەری ئیبراھیم سەعیدی و بەرھەمھێنەری «وەزارەتی ڕۆشنبیریی حکومەتی ھەرێمی کوردستان - دایرەی سینەمایی ھەولێر» ە. کاری وێنەگرتن بۆ ئەو فیلمە لە ناوچەکانی چەمچەماڵ، سورداش، سەنگاو، سەرگەڵو و شاری کەرکووک بەڕێوە چووە. تێیدا ژمارەیەک لە ئەکتەرانی کورد و ئێرانی ڕۆڵیان گێراوە. ماندوو بە دوو زمانی کوردی و عەرەبییە.
چیڕۆک
ماندوو چیرۆکی ژیانی دوو بنەماڵەی ئاوارەی کورد لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٨٠ دەگێرێتەوە کە لە سەردەمی جەنگی ئێران و عێراق لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان کۆچ دەکەن و لە ڕێگای حکومەتی بەعسییەوە لە باشووری عێراق نیشتەجێ دەکرێن. یەکیان لە ساڵی ٢٠٠٥ دوای ڕووخانی سەدام حوسێن بە یارمەتی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ناوچە سەقامگیرەکانی ھەرێمی کوردستان گوێزرانەوە و ئەو بنەماڵەیەی دیکەش بە یارمەتی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەرەو ئەورووپا کۆچیان کرد. ئەو بنەماڵەیەی کە لە عێراقدا ماونەتەوە، دوای تێپەڕبوونی ٣٠ ساڵ ژیان لە دووروڵات و باروودۆخی سەختی پەنابەریدا کە بە سەریاندا ھاتووە و ھەروەھا باروودۆخی نالەبار و نەخۆشی باوکی بنەماڵەکە، بڕیار دەدەن کە بۆ تێپەڕکردنی دوایین کاتەکانی ژیانی باوکەکە بەرەو زێدی خۆیان لە ئێران بگەڕێنەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سینەمای کوردستان پۆل:فیلمە کوردییەکان
نێلسۆن ماندێلا
نیڵسۆن ماندێلا (؛ ١٨ی تەممووزی ١٩١٨- ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣) لە ئەفریقای باشوور لە دایکبووە لە زنجێکدا لە گوندێکی بچووکی ھەرێمی ترانسکایی، ساڵی ١٩٤٦ دەبرێت بۆ دورگەی رۆبیبین لە ئەنجامی ھەوڵی ماندبوونی ئاشتیانەی ماندێلا و ھاورێکانی بۆ سەربەخۆی ئازادی بیرکردنەوە وتن و رەخساندنی کەشێکی لەبار بۆخەڵکی ئەفەریقای باشوور، بۆیە ساڵی ١٩٩٠ دی کلێرک سەرۆک کۆماری ئەوکاتی ئەفەریقای باشوور لە راگەیاندنێکی چاوەرواننەکراودا وتی دەبێت رێگا بە (ANG, PAG) پارتی کۆمۆنیست بدرێت و ٣١ رێکخراوی دیکەی سیاسی ھەموو ئەو بەندیانەی کە تاوانی توندوتیژیان نەکردووە ڕیگەیان پێ بدرێن کاری خۆیان بکەن و ھەموو لە سێدارە دانێک ھەڵبووە شێتەوە. ئەفەریقای باشوور لەو شەوەدا گۆرا و ئالای ANG لەھەوادا دەشەکایەوە و چیدی ماندێلا قەدەغەنەبوو، ماندێلا لەنێوان ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٩ سەرۆکی ئەفریقیای باشوور بوو لە ئێستادا ماندێلا وەک سیموبووڵی ئاشتی و مافی مرۆڤ لە ووڵاتان دەناسرێت،  ماندێلا لە ساڵی ١٩٩٣ دا خەڵاتی نۆبێل ی لە ئاشتیدا پێبەخشرا
سەرەتای ژیان
ماندێلا ناوی تەواوی (رۆلیھلا لا نیڵسۆن ماندێلا) یە، لە ١٨ی تەممووزی ساڵی ١٩١٨ لە ترانسکای ئەفریقای باشوور لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی ھەر لە ئەفریقا دەستپێکردووە، لە دوای دروستکردنی چەندین ئاستەنگی لەبەردەمیداو بۆ ئەوەی دای ببڕن لە خوێندن، بەڵام ئەو ھەر سووربوو لەسەر درێژەدان بەخوێندنەکەیی و توانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەدەستبێنێت. ماندێلا سەر بە خانەوادەی (مادیبا) یە کە خێزانێکی بەناوبانگن لە ئەفریقای باشوور، باوکیشی یەکێک بووە لە سەرۆکەکانی خێڵی (تیمبۆ)، بۆیە دوای مردنی باوکی ڕاستەوخۆ ماندێلا دەستنیشانکرا کە جێگەی باوکی بگرێتەوە.
ماندێلا لە بەشێکی تری کتێبەکەیدا ئەوە دەگێڕێتەوە، کە کاتێک دایکی لە گوندەکەیەوە بەناوی گوندی (کیونو) بۆ خوێندن دەیبات بۆ گوندێکی پێشکەوتوتر بەناوی گوندی (مەکھکزون) و لەوێ لە ماڵی سەرۆک خێڵێکدا، کە ھاوڕێی باوکی بوو دەمێنێتەوە. وەک ھەستێکی منداڵی، بەتەواوی خۆی وەک لادێیەک دێتە بەرچاو و شەرم دایدەگرێت، بەناچاری خەمی ئەوەی لێدێت کە چۆن لەگەڵ ئەو دۆخە تازەیەدا رابێت، ھەست بەدواکەوتووی دەکات و لەگەڵ (ڤینسی) کچی قەشەیەکدا پەیمان دەبەستێت، پیاسەی لەگەڵ دەکات و دڵی بەدەستدەھێنێت، بەڵام خوشکە گەورەکەی ڤینسی گاڵتەی بەو خۆشەویستیە دێت و دەیەوێت بە ھەر شێوەیەک بێت خوشکەکەی پەشیمان بکاتەوە، چونکە بەردەوام پێی، دەڵێت: «ئەو کوڕە گوندیی و کێوییە، دواکەوتووە و ھیچ لە ئەتەکێتی شارستانێتی نازانێت».
ھەر بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستیە، خوشکەکەی ڤینسی ڕۆژێک بۆ نیوەڕۆ خوانێک داوەتی ماندێلا دەکات، ماندێلاش پێش ئەوەی دەست بە خواردن بکات، دەکەوێتە ھەستکردن و چاودێری ئەوانی تر دەکات تا بزانێت ئەوان چۆن‌و بە چ شێوەیەک ناندەخۆن، ئەو ھەروا فێر بووە کە بەدەست نان بخوات، بەڵام کە دەبینێت میوانەکانی تر چەقۆ و چنگاڵ بەکاردەھێنن، ئەویش چاویان لێدەکات و ھەر بەو دەستورە دەکەوێتە گیانی باڵە مریشکێک، بەڵام چەند دەکۆشێت ئەو کارەی بەچاکی بۆ ناکرێت، ئەوەندە چەقۆ و چنگاڵ بەقاپەکاندا دەکێشێت کە ئەوانی تر لە تەقە تەقەکەی ڕادەمێنن‌و بێزار دەبن و دەکەونە تەماشاکردن، خوشکە گەورەکەی لە ڤینسی ڕادەمێنێت و وەک پێی بڵێت، پێم نەوتیت ئەو کوڕە چ گوندیەکە، بەڵام ماندێلا وەک خۆی دەڵێت: «من ھەر ئارەقەم دەڕشت و نەمدەویست دان بە شکستەکەمدا بنێم و بەدەست باڵە مریشکەکە بخۆم، بۆیە ئەو ڕۆژە تا ڕادەیەکی زۆر بەبرسێتی مامەوە».
ژیانی خوێندن و چالاکییەکان
200px|وێنۆک|چەپ|ماندێلا لە ساڵی ١٩٣٧ لە ماوەی خوێندنی زانکۆیدا، نیڵسۆن ماندێلا چەند جارێک جیاکرایەوە و دابڕێندرا لە خوێندن ئەویش لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا بەناوی (ئۆلیڤەر تامبۆ)، بە تۆمەتی ھاندانی خوێندکاران بۆ مانگرتن و ناڕەزایی لە دژی سیستەمی حوکمڕانی وڵات. لە بەرامبەر ھەموو ئەو گیرگرفتانەی بۆی دروستکران، یەکەم کاردانەوەی ماندێلا راگەیاندنی ئۆپۆزسیۆن بوو لە ساڵی ١٩٤٢، لەو ساڵەدا ماندێلا پەیوەندیکرد بە ڕێکخراوی ئەنجومەنی نەتەوەی ئەفریقی بۆ پاراستنی مافی ڕەش پێستەکان.
ساڵی ١٩٤٢ ماندێلا بوو بە فەرماندەی ئۆپۆزسیۆن و بەرھەڵستی لە وڵات، ساڵی ١٩٥٠ ماندێلا پەیوەندی بەھێزی دروستکرد لەگەڵ ھەموو سەرۆک ھۆزەکانی وڵاتەکەیدا و توانی پاڵپشتێکی بەھێز پەیدا بکات، تاوەکو ساڵی ١٩٦٠ بۆ ساڵی ١٩٦١، ماندێلا بوو بە سەرۆکی باڵی سەربازی کۆنگرەی نیشتمانی ئەفریقی.
دوای تەواوکردنی زانکۆ، ماندێلا دەگەڕێتەوە گوندەکەیی و دەیانەوێت بە زۆر ژنی بۆ بھێنن، لە تاودا ھەڵدێت و ڕوو لە جۆھانسبورگ دەکات، کە ئەو کات سەنتەری دەسەڵات و چالاکی سیاسی و ئابووری و ڕێکخراوە جۆر بە جۆرەکان بووە، ماندێلا ھەوڵیداوە لەوێ ببێتە کارمەندو خوێندنی یاساییش بخوێنێت، لەوێ ئەو دیمەنە نامۆیانە دەبینێت کە مانای ڕەگەزپەرستی سپی پێستەکانە، لەوە دەگات کە سپی پێستەکان ڕەش پێستی ڕەسەنی وڵاتەکەی بە نۆکەری خۆیان دەزانن، تەنانەت بەو پەرداخ و پیاڵانەش چا ناخۆنەوە، کە ئەوان دەمی تێوە دەدەن، ھەروەھا دەسەڵاتی تەواوی کارگە و کۆمپانیاکانی لە ژێر دەستی ئەواندایە کە بە ئارەزووی خۆیان یاری بە چارەنووسی ڕەش پێستەکان دەکەن، بەڵام ماندێلای بەویژدان باس لە ھەستی مرۆڤانەی ئەو سپی پێستانە دەکات کە گیانی ڕەگەزپەرستیان تیادا نییە و لەگەڵ ڕەش پێستەکاندا بە خۆشەویستی دەژین، بەتایبەتی ئەو لاوانەی بیری کۆمۆنیستیان تیابووە و ویستوویانە رژێم و کۆمەڵگاکە بگۆڕن و کێشەی ڕەگەزپەرستی نەھێڵن.
ھەرچەندە ئەو بەشێوەیەکی رەسمی وابەستەی پارتی کۆمۆنیست نەبوو بوو، ھەروەھا لەدیدێکی ترەوە بۆ چارەسەری کێشەی گەلەکەی دەگەڕا، بەڵام بەھۆی ھاوڕێ کۆمۆنیستەکانیەوە ئامادەی زۆرێک لەدانیشتن‌و گفتوگۆیان بووەو تاڕادەیەکی باشیش لە فەلسەفەی مارکسیەت تێگەیشتبوو. ئەو لاوە رەشپێستە وەک لەمنداڵیدا بەبێبەش ژیاوە، لەلاوێتیشدا ھەروابووە، کاتێک لەشارۆچکەی (ئەلکساندرا) لەسەر کار دادەمەزراوە، پارەی ئەوەی پێ نەبووە چرایەک بکڕێت، بەناچاری لەبەر گڕی مۆمدا خوێندوویەتییەوە، لەشارۆچکەکەوە تا ئەو ماڵەی بەکرێی گرتووەو تێیدا ژیانی بەسەر بردووە، کە نزیکەی شەش میلە، زۆرجار ئەو رێگە دوورەی بەپێ بڕیوە، لەبەرئەوەی کرێی ئوتۆمبێلی پێنەبووە. رۆژانەش لەخواردنی چاک‌و خۆش بێبەش بووە، تەنھا قاتێک جلیشی ھەبووە تەنانەت ھاوڕێیەکی کە ھەمان قەدو باڵای ئەوی ھەبووە، قاتێک جاکەت‌و پانتۆڵی خۆی داوەتێ، ماندێلا بۆ ماوەی چەند ساڵێکیش بەپینەو پەڕۆ لەبەری کردووە، کە لەجۆھانسبێرگ بووە، ھەرلەوێ دامەزراوە بەکارمەندی کۆمپانیایەک، ئیتر لەوێوە کەوتووەتە ناو کۆڕی سیاسەتەوە، چونکە وەک خۆی، دەڵێت: ھەموو ھاونیشتمانیەکی باشووری ئەفریقا ھەر بەمنداڵی ھەست بەوە دەکات کە لەژێر سیستەمی رەگەزپەرستانەی سپی پێستەکاندا دەژی، جیاوازی ئەو دووانە لەڕووی یاسایی‌و مامەڵەی رۆژانەوە ئەوەندە زۆرە کەناتوانێت چاوپۆشی لێبکەیت، چونکە ئەو منداڵە رەشە لەخەستەخانەیەک لەدایکدەبێت کەتایبەتە بەڕەشپێست‌و لەقوتابخانەیەکیش دەخوێنێت کە تەنھا ھەر بۆ رەش پێستەکانە، ھەروەھا ناشتوانێت سواری ئەو ماشێنە بێت کە ھی سپی پێستەکانە، ناتوانێت بەکەنار رووبارێکدا تێپەڕن کەتایبەتە بەسپی پێست‌و سەعات یانزەی شەو پیاسەی سەر شەقام بۆ ئەوان نابێت، بێکاری تاوانەو کارکردنیش لەھەندێ شوێندا بۆ رەشپێست ھەر تاوانە، رەش پێست چەندە یاساناسێکی بەتواناو بەھرەمەندبێت، بەڵام ھەرگیز ناکرێتە دادوەرو قازی.
زیندانیکردن
دوای ئەو ھەموو جیاوازییەو ھەستکردن بەو دژایەتیکردنەی کە لەڕەش پێستەکان دەکرێت، ماندێلای رەش پێست بەو ھەستە پڕەوە بەگژ بیروباوەڕی ئاپارتایتدا دەچێتەوە کە بەپێی ئەو ئایدیایە دەبوو سپی پێست لەسەرووی رەشپێستەکان‌و ھندیەکانەوە بن، واتە دەبێت سپی پێست ھەمیشە بەسەرۆکی بمێنێتەوە، ئەگەرچی کەمینەی دانیشتوانی وڵاتەکەش بن، لەو رووەشەوە ماندێلای تێکۆشەر لەڕێگەی چالاکیە سیاسییەکانیەوە بووە سەرۆکی کۆنگرەی میللی ئەفریقا، کە گەورەترین رێکخراو بوو لەسەر ئاستی ھەموو کیشوەرەکەو داوای یەکسانی‌و نەھێشتنی نەژادپەرستی ئازادییان دەکرد لەئەفریقای باشووردا. بەڵام دەسەڵاتدارە رەگەزپەرستەکان ھەستیان بەمەترسی ئەو لاوە روناکبیرو ئازادویستە کردووە، ھەر بۆیە بۆ ماوەی ٢٧ ساڵ لەبەھاری لاوێتیەوە دەیخەنە زیندانەوە، تا ساڵی ١٩٩٠ و لەتەمەنی حەفتاو دوو ساڵیداو لەژێر فشارێکی نێودەوڵەتیدا ئازادکراو بووە سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتەو خەڵاتی نۆبڵی ئاشتیشی پێبەخشرا.
مردن
نێلسۆن ماندێلا سەرۆکی پێشوی ئەفریقای باشور لە تەمەنی ٩٥ ساڵیدا دوای مانەوەی بۆ ماوەیەکی درێژ لە نەخۆشخانە کۆچی دوایی کرد.
ڕەتکردنەوەی خەڵاتێک لە لایەن تورکیاوە
ماندێلا دوای ڕزگاربوونی لە بەندیخانە، لە ساڵی ١٩٩٢ لە لایەن دەوڵەتی تورکیاوە خەڵاتی ئاتاتورکی پێ بەخشرا و داوای سەردانی ئەو وڵاتەی لێکرا، بەڵام بە توندی داواکەی رەت کردەوە و بە حکوومەتی ئەنقەرەی وت: «من نایەم بۆ وڵاتێک خوێنی کورد بڕژێت و سیاسەتی جیاکاری لەگەڵ گەلی کورددا جێبەجێ بکات»؛ بەڵام دواتر لە ساڵی ١٩٩٩ خەڵاتەکەی وەرگرت.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزەرانی ئەفریقای باشوور پۆل:نووسەرانی مارکسیست پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەفریقای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ٢٠١٣ پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن پۆل:نێڵسۆن ماندێلا پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ساخارۆڤ پۆل:خێرخوازانی باشووری ئەفریقا
پارێزگای واسیت
پارێزگای واسیت (بە عەرەبی: محافظة واسط) دەکەوێتە ناوەڕاستی عێراق. ناونراوە وایستی لێنراوە چونکە لەلایەن ئەلحەجاج کوڕی یووسف ئەلسەقەفی لە ساڵی ٧٨ی کۆچی بنیادنراوە و لە ساڵی ٨٦ ی کۆچیدا تەواو بووە بۆ ئەوەی ببێتە بارەگایەکی نوێ بۆ سەربازەکانی. پایتەختی ئێستای پارێزگای وایست شاری کووتە کە تایبەتمەندییەکی جیاوازی ھەیە کە لە شێوەی نیمچە دوورگەیەکە چونکە لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا و باشوورەوە بە ئاو دەورە دراوە و ١٨٠ کیلۆمەتر لە بەغداوە دوورە کە دەکەوێتە باکووری خۆیەوە و بە باشووری عێراقەوە دەیبەستێتەوە. توێژینەوەیەکی ئەکادیمی ھەیە پێشنیاری ئەوە دەکات شاری بەلەدروز کە ئێستا لە پارێزگای دیالەیە، بخرێتە ناو پارێزگای وایستەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای واسیت واسیت
ئەسکەندەروون
ئەسکەندەروون (، ، ؛ ئەسکەندەریەی بچووک)، کە لەڕووی مێژوویییەوە بە «ئەلێکساندرێتا» و «سکاندەروون» ناسراوە، شارێکە لە پارێزگای خەتای لەسەر کەناری دەریای ناوین لە تورکیا. لە سووریا ئەسکەندەروون بە پانزدەھەمین پارێزگای ئەو وڵاتە دادەنرێت. ئەگەرچی لە ١٥ی تەممووزی ١٩٣٨ەوە سوپای تورکیا ھاتووەتە نێو شارەکەوە و ھەتا ئێستایش لەژێر دەسەڵاتی تورکیایە.<mapframe latitude="36.584658" longitude="36.353760" zoom="2" width="200" height="100" align="right">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 36.2823,         36.480466        ]      }    }  ] }
جوگرافیا
ئەسکەندەروون کەوتووەتە سەر کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوین، لەسەر کەنداوی ئەسکەندەروون لە دامێنی چیاکانی گەور.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:مێژووی سووریا پۆل:مێژووی پارێزگای خەتای پۆل:شام پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:دامەزرانەکانی ٣٣٠ی پ.ز
بڕیارنامەی ٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تەمموزی ١٩٤٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای‌ نێونەتەوەییی داد. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٣٢‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پارێزگای قادسیە
پارێزگای قادسیە (بە عەرەبی:محافظة القادسية) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری دیوانیەیە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٩٩٠،٤٨٣ کەس بووە.
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای دیوانیە قادسیە
ئیمپڕاتۆر ئانێی
ئیمپڕاتۆر ئانێی (بە ژاپۆنی:安寧天皇، ئانێی-تێنۆ) ھەروەھا وەک شکیتسوھیکۆتاماتێمی نۆ میکۆتۆ (師木津日子玉手見命) ناسراوە (خوێندنەوە شکی-تسو-ھیکۆ-تاما-تێمی 'نۆ میکۆتۆ) سێیەم ئیمپڕاتۆری ئەفسانەیی ژاپۆنە ، زۆر کەم لەبارەی ژیانی ئیمپڕاتۆرەوە دەزانرێت بەھۆی کەمی لیکۆلینەوە لەسەر ژیانی، مێژووناسان ناکۆکن لەسەر ژیانی راستەقینەی ئیمپڕاتۆر، لە تۆمارە مێژووییەکانیش ھیچی وا بەردەست نییە مەگەر ناوی و ساڵی فەرمانڕەواییەتیەکەی بەشێوەیی نزیکەیی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٦ەمی پێش زایین پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن پۆل:خەڵکی سەردەمی جۆمۆن لە ژاپۆن
گردیگلان
گردیگلان (Girdîglan، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٢٠ کەس لە ٨١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کێلتەکان
وێنۆک|بڵاوەی کاریگەری [[چاندی کێلتی لە ئەورووپادا]]
خانە خەلی خوارێ
خانە خەلی خوارێ (Xane xelî xwarê، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢ کەس لە ٥٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
پلاندانانی شاری
وێنۆک|چەپ|پلاندانانی شار، نەخشەکێشانی شوێنەکانی نیشتەجێ بوون: لە شارۆکەوە بۆ گەورە شاران// [[هۆنگ کۆنگ]] پلاندانانی شاری (English: Urban Planning)، پڕۆسەیەکی تەکنیکی و سیاسی پەیوەندیدار بە بەکارھێنانی زەوی، پاراستن و بەکارهێنانی ژینگە، خزمەتگوزاری گشتی، گەڵاڵەکردنی ژینگەی شار، بریتیی لە ئاو، ژێرخانی هاتوچوو بۆ ناوەوە و دەرەوەی ناوچە شارییەکان وەک تۆڕی گواستنەوە، پەیوەندییەکان و بڵاوکردنەوەیە. پلاندانانی شار هەروەها بۆ پلاندانانی شار و ناوچە، ناوچە، شارۆک و گوندیش دەگەڕێتەوە و لە جیهاندا بە شێوەیکی تێکەڵاو لەم بابەتانە دەناسرێتەوە. لە ڕاستێدا پلاندانانی شار بیچم و فۆرمی جۆراوجۆری هەیە و ڕوانگە و بەکارهێنانی هاوبەشی لە لەگەڵ گەڵاڵەکردنی شار هەیە. ئامانجی پلاندانانی شار ڕێکخستن و کۆنترۆلی گەشە کردن و گۆڕانی شارەکانە. بەتایبەت، پلاندانان لەسەر گۆڕانکاری سیستەمی گواستنەوەی ناوشار بۆ دڵنیایی لە دەستپێڕاگەیشتنی لەبار و باشترین بۆ گشت بەشەکانی ناوخۆی شار، جەخت دەکاتەوە. هەروەها دەتوانێ خۆی بۆ باشتر کردنی پێکهاتەی گەڕەکە شارییەکان و نۆژەنکردنەوەی بەشە ژاکاو و پرتوکاوەکانی شار تەرخان بکات. یەکێک لە گەورەترین کێشە و پەرۆشەکانی پلاندانەران، لەناوچەی داشاریەکانی(گەورەشار، داشار(دا؛ دایک Metro: Metropolitan) بە پەرەی خێراوە، پێشگرتن و بەربەست کردنی بەربڵاوی ئاستی شارە. هەندێک لە ناوچە داشارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا وەک ئەتلانتا، هۆوستۆن، مینیاپۆلیس، سانت پاول و لۆس ئانجلێس بەرەو دەرەوە پەرەیان ستاندووە و لادان و لەناوچوونی بەربڵاوی زەوی و زاری گوندەکانی لێکەوتووەتەوە. ئەگەر ناتوانرێ بڵاوبوونەوەی ئاستی شار ڕابگیرترێ، دەبێ پلاندانان ڕێگاچارەیەک بۆ باشترین شێوەی بەڕێوەبردنی ئەو ناوچانەی پەرەیان ستاندووە دەستنیشان بکات.
مێژوو
بەڵگەگەلێک لە پلاندانانی شار و گەڵاڵەکردنی کۆمەڵانێک لە ژیاری مێزۆپۆتامیا، دۆڵی ئیدوس، مینۆان و میسر کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ سێ هەزار ساڵی پێش زایین لە بەردەستدا هەیە. شوێنەوارناسان توێژینەوەیان لەسەر وێرانەکانی ئەم شارانە ئەنجام داوە و لەم ناوچانە شەقامە قیرتاوکراوەکانیان دۆزیوەتەوە کە بە گۆشەی ڕاست و بە شێوازێکی تۆری(Grid Pattern) دانراون. بیری ناوچەیەکی شاری پلان بۆ داڕێژراو لە ژیارە(شارستانیەت) جیاوەزەکاندا پێگەیشتووە و بەکاریان هێناوە. سەرەتا سەدەی ٨ی پێش زایین، دەوڵەت شارە یۆنانییەکان بۆ یەکەم جار بە پێی پلانی گۆشە ستونی(Orthogonal) یان وەک تۆڕ، دانران. لە ڕۆمی کەوناراش بە فێربوون لە یۆنانییەکانەوە، شێوەی پلانی گۆشەی ستونی بەکار هێنرا. پلاندانانی شار لە جیهانی ڕۆمی بۆ بەرگری عەسکەری و گونجان و ئاسایشی گشتی گەشەی کرد. هەروەها دوابەدوای پەرەستاندنی ئیمپراتۆریای ڕۆم، بیرۆکەکانی پلاندانانی شاریش پەرەیان ستاند و بە پووکانەوە و نزمبوونەوەی ئیمپراتۆریای ڕۆم، ئەم بیرۆکانە بەرەبەرە لەناوچوون. هەرچۆنێک بێت، زۆربەی گەورەشارەکانی ئەوروپا، هێشتا لەسەر ناوەندە شارییە پلان داڕێژراوەکانی ڕۆمی جێگیرن و پەرەیان ستاندووە. زۆرێک لە شارانی ئەوروپا لە سەدەکانی ٩ تا١٤ زایینی، ئۆرگانیک(ئەندامی) و بڕێک جار شێواو و شڵەژاو پەرەیان ستاند. ڕێنیسانس لە ئەوروپا دەستی کرد بە گەڕانەوە بۆ سەر هەندێک لەم بیرۆکانەی پلانسازی و گەڵاڵەکردن. لە ماوەی سەردەمی ڕۆشنگەری، چەند فەرمانڕەوایەکی ئەوروپی، هەنگاوگەلێکی بەرزەفڕانەیان بۆ دیسان گەڵاڵەکردنەوەی و نەخشەدانانی شارە پایتەختەکانیان هەڵگرت. لە سەردەمی کۆماری دووهەمی فەڕانساش، بارۆن ئوژێن هاوسمان(Baron Georges-Eugène Haussmann)، لەسەر ئەمر و سەرپەرشتی ناپلیۆنی سێیەم. نەخشەسازی و گەڵاڵەکردنی شاری پاریسی سەر لە نوێ بۆ پایتەختێکی مۆدێرنتر بە بولواری پان و پۆڕتر، ڕاست و درێژتر، ئەنجام دا. پلاندانانی شاری ئەوروپایی لە دنیای نوێدا بە یاسا ئیسپانییەکان بۆ هێند(ئەمەریکا و فیلیپینی ئەو دەم)، لە ماوەی سەدەی شانزەیەم بنیات نرا. پلاندانان و تەلارسازی لە سەدەی بیستەمدا لەگەڵ گۆڕانی پارادایم(Paradigm) ڕووبەڕوو بووەوە. شارە پیشەسازییەکانی سەدەی ١٩، بە شێوەیەکی بەربڵاو پەرەیان ستاند. خێرایی و ستایلی ئەم چێکراوە پیشەسازییانە تا ڕادەیەکی زۆر لەلایەن داخوازییەکانی بازرگانی کەرتی تایبەتەوە سەپێندرابوو. نالەبار بوونی رەوشی ژیانی شار بۆ کارکەرانی هەژار بەرز بووبووەوە و بە ئاشکرا وەک کێشەیەکی گشتی لێ هاتبوو. لە دەوروبەری ساڵی١٩٠٠، بیردۆزەوانان دەستیان دا بە گەشە پیدان بە مۆدێلەکانی پلاندانانی شار بە مەبەستی کەمکردنەوەی خەسارەکانی سەردەمی پیشەسازی بۆ شارمەندان بەتایبەت بۆ کرێکارانی کارگەکان و بەرهەڤ کردنی ژینگەیەکی تەندروست. لەم ماوەیەدا پلاندانانی شار دەستی کردووە بە پیشەیی بوونی خۆی. ئەنجومەنی پلاندانانی شار و شارستان ساڵی ١٨٩٩ بنیات نرا و یەکەم خولی وانەی زانکۆ لە پلاندانانی شار ساڵی ١٩٠٩ لە زانکۆی لیڤەرپوول پێشکەش کراوە. لە ساڵانی ١٩٢٠، بیرۆکەی مۆدێرنیزم و یەکسان کردن لە ئاستی پلاندانانی شار دەستی پێکرد و تا ساڵانی ١٩٧٠ی خایاند. زۆرێک لە پلاندانەران لەسەر ئەم باوەڕەن کە بیرۆکەکانی مۆدێرنیزم لە پلاندانانی شار بووە بە هۆی بەرزبوونەوەی ڕادەی تاوان و کوشت و کێشە کۆمەڵایەتییەکان. پلاندانەرانی شار هەنووکە پتر لەسەر تاکخوازی(Individualism) و جیاوازی(Diversity) لە ناوەندی شارەکان دەکۆڵنەوە.
لایەنە تەکنیکییەکانی پلاندانانی شار
لایەنە تەکنیکییەکانی پلاندانانی شار بەکارهێنانی زانستیی، پڕۆسە تەکنیکییەکان، سەرنج و ئەو تایبەتمەندییانەن وا لە نەخشەدانان بۆ بەکارهێنانی زەوی،  دیزاینی شار، سەرچاوە سروشتییەکان، گواستنەوە و ژێرخانەکان بەشدارە. پلاندانانی شار بریتییە لە تەکنیکگەلێک وەک: پێشبینی زۆربوونی(گەشەکردنی) دانیشتووان، زۆنینگ(ناوچە ناوچەکردن-Zoning)، نەخشەکێشان و شیکاری جوگرافیایی، شیکاری فەزای پارک، ڕووپیوی دابین کردن ئاو، دەستنیشان کردنی شێوازەکانی گواستنەوە، ناسینەوەی داخوازییەکان بۆ خۆراک، تەرخانکردنی خزمەتگوزایی تەندروستی و کۆمەڵایەتی، شیکاری کاریگەری بەکارهێنانی زەوی.
پلاندانەرانی شار
پلاندانەری شار کەسایەتییەکی پیشەییە کە لە بواری پلاندانانی شار بۆ مەبەستی باشترین کردنی کاریگەری بەکارهێنانی زەوی و ژێرخانەکان لە لایەن کۆمەڵەوە، کار دەکات. ئەوان پلان بۆ گەشە و بەڕێوەبردنی شار و ناوچە شارییەکان دادەڕێژن و بەگشتی شیکاری گونجان و لەباربوونی بەکارهێنانی زەوی و هەروەها ڕەوشی ئابوری، ژینگە و کۆمەڵایەتی دەکەن. لە پلاندانان بۆ کۆمەڵەیەک(چ بازرگانی، نیشتەنی، کشتوکاڵی، سروشتی یا بۆ ڕابواردن و سەیران)، پلاندانەرانی شار دەبێت ئاراستەیەکی بەربڵاو لە بابەتان وەک سەقامگیری(بەردەوامی- Sustainable)، پیسی هەوا، چڕی ترافیک و هاتوچۆ، تاوان و کوشتوبڕ، نرخی زەوی، یاسا و کۆدی زۆنینگ ڕەچاو بکەن. گرنگی هەبوونی پلانسازی شار لە سەدەی ٢١ لە هەڵکشان و بەرزبوونەوە دایە؛ چونکە کۆمەڵگەی مۆدێرن بەردەوام ڕووبەڕووی بابەت و کێشەگەلێک وەک بەرزبوونەوەی گەشەی دانیشتووان، گۆڕانکاری ئاووهەوا(کلیما) و گەشەی ناسەقامگیر دەبێتەوە.
سەرچاوەکان
Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.
https://en.wikipedia.org/wiki/Urban_planning
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کیمبێرلی ھیل
کیمبێرلی ھیل (؛ لە دایکبووی ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٩، پۆرتلاند، ئۆریگۆن)خانمە یاریزانی پیشەگەری تۆپی بالەی ئەمریکییە. یاریزانی پیشووی ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکایە. ھەڵگری مەدالیای زێرە لە پالاوانیتی تۆپی بالەی جیھانی ٢٠١٤، و بەباشترین یاریزانی پالاوانێتییەکە دەستنیشانکرا، ھەروەھا مەدالیای بڕۆنزی لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ی ڕیۆ، جامی جیھانی تۆپی بالە لە ٢٠١٥ بەدەست ھێناوە. لە دوایین بەشداری خۆی لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکا لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ لە یاری بالە، مەدالیای زێری بەدەست ھێنا دوای بردنەوەیان لە ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی بەڕازیل بە ٣ سێتی بێ بەرامبەر. دوای ماوەیەکی کورت لەم پالاوانێتییە وازھێنانی خۆی لە یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکا ڕاگەیاند.
سەرچاوەکان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦ پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
جوگرافیای ڕەخنەگرانە
لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە کە مارکس بانگی لە بێبەشان و سەرکوتکراوان و چەوسێنراوان کرد تا ھۆشیار بن و مژدەی لەناوچوونی چینە دەسەڵاتدارەکانی کۆمەڵگەی دا، تا ئەمڕۆ بەرھەمە فیکرییەکانی بەپێی بۆچوونی جیاواز بەشێوازی جۆراوجۆر شیکراونەتەوە. شوێنکەوتووانی بیرۆکەی فرانکفۆرتیش لەو کەسانە بوون کە بەشێوازێکی تایبەت قسەکانی مارکسیان ھەڵسەنگاند، ھەرچەند ھەندێکیان لەگەڵ چەمکە نەریتییەکانی مارکس ھاودەنگ نەبوون. بەپێی تێڕوانینی شوێنکەوتووانی بیرۆکەی فرانکفۆرت، تیۆری رەخنەگرانە دروستبوو بە مارکسیزمی رۆژئاوا یا نێئۆمارکسیزم ناودەبرێ. بیرمەدانی بیرۆکەی فرانکفۆرت، بەشێکی گرنگیان لە زانستە جۆراوجۆرە فەلسەفی – کۆمەڵایەتییەکان بنیات نا. رەخنە لە پۆزیتیویسم وەک تیۆری ناساندن و فەلسەفەی زانست رەخنە لە تەکنەلۆجیا، ھۆشیاری تەکنەلۆجیک، گرنگی دان بە لایەنی کەلتور، گرنگی دان بە تاک وەک ناوەندی ئەندێشە و کردار و کاریگەری لەسەر ئازادی تاک لە سیستم، ھەموویان لە میراتی بەجێماو لە ئەندامانی بەرەی یەکەمی بیرۆکەی فرانکفۆرتن.
یۆتۆپیا بەردەوام لە تیۆرە رادیکاڵە جوگرافیاییەکان بووە، لەڕاستیدا لەو شتانەی بەردەوام لە تیۆرە رادیکاڵەکان باسی لێ دەکرێت یۆتۆپیایە، کە ھۆکاری بیرکردنەوەی یۆتۆپیایی و بیرکردنەوە لە یۆتۆپیا ناڕەزایی لە بارودۆخی ئێستایە و بەردەوام باسی شارێکی گونجاو بۆ خۆشگوزەر‌انی زۆرتری دانیشتوان کراوە. جوگرافیای رەخنەگرانەش بەھۆی کاریگەری بیرۆکەی فرانکفۆرت، تیۆرییەکی رەخنەگرانە لەبارەی نالەباری ئێستا پێشکەش دەکات. بەھۆی باردوخێک وەک لەناوچوونی ژینگە، ھەژاری و نایەکسانی و.. ھتد. زۆربەی جوگرافیناسەکان و بەتایبەت جوگرافیناسە رادیکاڵەکان بەھەستکردن بە بەرپرسیارێتی لە بواری جوگرافیای رەخنەگرانە دەستیان داوەتە ھەوڵێکی بێوچان و بەربڵاو تا لێکۆڵینەوە جوگرافیەکان نەک بەپێی جوگرافیای تەکنۆکراتێ، بەڵکو لەسەر بنەمای تیۆری رەخنەگرانە داڕێژن. لەبەر ئەوەی جوگرافیای تەکنۆکراتێک پێمان دەڵێ شوێنی دامەزراندی نەخۆشخانە و فریاکەوتنەکان لەکام بەشەی شاربێت، تا خەڵک بەئاسانی دەستیان پێی بگات، بەڵام لە ‌بەرامبەردا جوگرافیای رەخنەگرانە باس لەوە ‌دەکات کە بە گشتی جۆرە بارودۆخێک و ھۆکارێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری دەبێتە ھۆی ئەوەی کە مرۆڤ تەندروستی خۆی لە دەست بدات و تووشی نەخۆشی بێت و لەم ڕووەوە دژی تیۆرییە پۆزیتیویستەکان (ئەزموونگەرییەکان) دەوەستێتەوە. بە واتایەک لە بیرۆکەی رەخنەگرانەدا لە جێی بایەخدانی تەنیا بە بابەتە فیزیکاڵا و ئۆپژێکتیویەکان بە کەڵک وەرگرتن لە شێوازە ئامارییەکان بۆ چارەسەی کێشەکان، ھەوڵ دەدات بە شیکردنەوەی بناغەیی کێشەی شارەکان، ھەست بە گیروگرفتەکان بکات و شێوازی ئاماری و چۆنییەتیش ھاوکات بۆ باشترکردنی ژیانی مرۆڤ بەکاربێنێت، بەم پێیە بەھۆی ھاتنە ‌ناوەی ئەم روانگەیە بۆ ناو جوگرافیا، ھاتووەتە ‌ناو پلاندانانی شاریش ھەوڵدەدات تا فەزا و شوێنی مرۆیی و نوێ و دوور لە کێشەکانی جیھانی مۆدێرن و پیشەسازی بنیات بنێ، لە ڕاستیدا تیۆری رەخنەگرانە لە پلاندانانی شاردا وەک شیکردنەوەیەکی بەھادار (نۆرماتیڤ) دەردەخات و لەگەڵ ناوەڕۆکی پلاندانان رووبەڕووە. لە ھەڵسەنگاندنی ئۆبژێکتیڤ و دوورلە بایەخی بۆچوونی پۆزیتیویسم، دووری دەکات و بە ھۆشیاری بە شوێن رێگای تێپەڕین لە بارودۆخی ئێستا و نەھێشتنییەتی. بەواتایەک باشترکردن و گۆڕینی بارودۆخی ئێستا لە ئامانجەکانی جوگرافیای رەخنەگرانەیە. لە بەر ئەوەی بارودۆخی ئێستا بە ‌باش نازانن. بەم شێوە بیرۆکەی رەخنەگرانە وەک بیرۆکەیەکی یەکسانیخواز دەناسرێت. ئەم رێبازە بە ناسینی بەرژەوەندە گشتییەکان لە کۆمەڵگادا، دەسەڵاتی زیاتر بەو بەشە لە کۆمەڵگا دەدات کە بێبەشن یا بێبەش کراون.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیای مرۆیی پۆل:تیۆریی ڕەخنەیی
خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین ئەکتەر لە زنجیرەیەکی مۆسیقی یان کۆمیدی
خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین ئەکتەر لە زنجیرەیکی مۆسیقی یان کۆمیدی یەکێک لە بەشەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبە کە لە ساڵی ۱۹٦۹ دەستی پێکرد و تا ئەمڕۆش بەردەوامە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب پۆل:خەڵاتەکانی گۆڵدن گڵۆب
پارێزگای کاپیسا
کاپیسا (فارسی/پەشتۆ: کاپيسا) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ٧ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
کاپیسا پۆل:پارێزگای کاپیسا
نەخشە مێژویییەکانی کوردستان
لەم پێرستەدا ئەو نەخشە مێژویییانەی کە ناوی کورد و کوردستانیان تێدایە ھاتوون.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیای کوردستان
پارێزگای زیقار
وێنۆک|پارێزگای زیقار پارێزگای زیقار یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتووەتە باشووری ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ناسریەیە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١٬٤٧٢٬٠٠٠ کەس بووە.
شارەکانی پارێزگای زیقار
زیقار پۆل:پارێزگای زیقار پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٦
بڕیارنامەی ٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی ئابی ١٩٤٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 437‌ەم، بەبێ دەنگدان پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ئەیالەتی وان
ئەیالەتی وان (بە تورکیی عوسمانی: ایالت وان بە ڕۆمانی:Eyalet-i Van) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. پایتەختی شاری وان بوو لە ساڵی ١٥٤٨ وەک یەکێک لە بەیلەربەیلیکەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دروست بووە. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەهەمدا ٩٦١٦ میل چوارگۆشە (٢٤٩١٠ کیلۆمەتر دووجا) بووە.
سەرچاوەکان
وان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٤٨ وان پۆل:مێژووی پارێزگای وان
درەختی خێزانیی سوڵتانە عوسمانییەکان
ئەم هێڵکارییەی خوارەوە درەختی خێزانیی سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانییە؛
پۆل:درەختی خێزانیی سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکان پۆل:بۆماوەناسی شاھانە
ساوا
وێنۆک
ساوا مرۆڤێکی تازە لەدایکبووە، پەیدادەبێت بەھۆی کرداری لەدایکبوونەوە، ساوا تا تەمەنی ٣ مانگی پێی دەوترێ تازەلەدایکبوو.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نێچیرڤان بارزانی
نێچیرڤان ئیدریس بارزانی (لەدایکبووی ٢١ی ئەیلوولی ١٩٦٦) سیاسەتوانێکی کوردە کە دووەم و ئێستا سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. لەلایەن پەرلەمانی ھەرێمی کوردستانەوە لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩دا ھەڵبژێردرا بۆ پۆستی سەرۆکایەتی کوردستان. نێچیرڤان بارزانی لە ٢٠١٠وە وەک جێگری سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان دانراوە. ناوبراو پێشتر سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بوو لە مانگی ئازاری ٢٠٠٧ەوە تا مانگی ئابی ٢٠٠٩ ھەروەھا مانگی ئازاری ٢٠١٢ بۆ مانگی ئایاری ٢٠١٩، کە چەندان گەشەپێدانی ستراتیجی لە ھەرێمی کوردستاندا کردووە.
ژیاننامە
نێچیرڤان لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٦٦ لەگەڵ دلۆڤان بارزانی، برا دووانەکەی لە بارزان لەدایکبووە. کاتێک لە ساڵی ١٩٧٥، عێراق و ئێران لە جەزائیر لە دژی شۆڕشی کوردستان (شۆڕشی ئەیلول)، ڕێککەوتن و مەلا مستەفای بارزانی خەباتی چەکداری ڕاوەستاند، ئەو دەمە نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ بنەماڵەکەی ئاوارەی ئێران بوون و لەوێ لە زانکۆی تاران، زانستە سیاسیەکانی خوێند. ئیدریس بارزانی باوکی نێچیرڤان بارزانی، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دێموکراتی کوردستان بوو و ڕۆڵێکی دیاری ھەبوو لە ناو تەڤگەری ڕزگاریخوازی کوردستاندا ھەبوو، ھەر لە مناڵییەوە لە ناو ڕێزەکانی شۆرشدا بوو و لەتەک پێشمەرگەکان ببوو. کاتێک ئیدریس بارزانی کۆچی دوایی کرد، نێچیرڤان بارزانی ناچار بوو بنەماڵەکەی بەجێ بھێلێت و بەشداری لە شۆڕ‌ش و بەرخودانی چەکداری بکات. نێچیرڤان بارزانی زوو لە ناو ڕێزەکانی پێشمەرگە و شۆرەشدا پێشکەوت و بەرپرسیاریەتی درایێ، لە ساڵی ١٩٨٩ بوو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٩٦ بووە جێگری سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. لە ساڵی ١٩٩٩ بووە سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (کابینەی چوار). لە ٧ی ئایاری ٢٠٠٦ بووە سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (کابینەی یەکگرتنەوە) ئەمەش دوای دابەشبوونی حکوومەتی ھەرێم بۆ دوو ئیدارە.
سەرۆکی حکوومەت
نێچیرڤان بارزانی زۆرترین ماوە سەرۆک حکوومەت یان سەرۆک وەزیرانی حکوومەتەکانی ھەرێمی کوردستان لەسەرەتادا لە ساڵی ١٩٩٦ بووە جێگری سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ئینجا لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩ تاکوو ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ سەرۆککوەزیرانی حکوومەتی ناوچەی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە ٧ی ئایاری ٢٠٠٦ بووە سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (کابینەی یەکگرتنەوە) ئەمەش دوای دابەشبوونی حکوومەتی ھەرێم بۆ دوو ئیدارە، نێچیرڤان لە ساڵی ٢٠٠٦ تاکوو ٢٠٠٩ سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بوو کە بە حکوومەتی یەگرتنەوە دەناسرێت. لە ساڵی ٢٠٠٩ سەرۆک وەزیران دەدرێتە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ئەمە بەپێی ڕێکەوتنی پارتی و یەکیتیی بوو لە ئەنجامدا بەرھەم ساڵح دەبێتە سەرۆک وەزیران ئینجا لە شووباتی ٢٠١٢ پۆستە دووبارە دەدرێتەوە پارتی دیموکراتی کوردستان و دووبارە نێچیرڤان بارزانی دەکرێتەوە سەرۆک وەزیران ئەمەش تاکوو ئەیلوولی ٢٠١٣ بەردەوام بوو. لە ھەڵبژاردەکانی ئەیلوولی ٢٠١٣ دووبارە پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژاردەکانی بردەو و نێچیرڤان بارزانیش بۆ جارێکی دی کرایەوە سەرۆک وەزیران.
ژیانی تایبەتی
نێچیرڤان بارزانی لەگەڵ نەبیلە بارزانی کچی مەسعود بارزانی ژیانی ھاوسەری پێکھێناوە و چوار مناڵیان ھەیە بە ناوەکانی ئیدریس، ڕانیە، چیاڤان و مایا. نێچیرڤان بارزانی جگە لە کوردی، زمانی فارسی باش دەزانێت، ھەروەھا عەرەبی و ئینگلیزی دەزانێت.
عیسا
220x220px|وێنۆک لە ڕوانگەی ئیسلامدا بۆ یەسووع، یەسووع بە عیسا (بەئینگلیزی: Isa، بەعەرەبی: عیسی)، ناودەبرێت کە بریتییە لەو کەسایەیەتییەی کە لە قورئاندا ناوی ھاتووە و بەپێی ئەو کتێبە یەکێکە لە پێغەمبەرانی خودا. ھاوکات بەپێی قورئان، عیسا ھەمان یەسووعە کە دامەزرێنەری ئایینی مەسیحییەتە و ناوەندەکەسایەتی ئەو ئایینەیە، بەڵام بە کۆمەڵێک سیفەتی دیکەوە، وەک ئەوەی کە لە ئایینی ئیسلامدا عیسا لەمرۆڤێک زۆرتر نییە کە پێغەمبەری خودا بووە و خودا بۆ ئیسرائیلییەکانی ناردووە، ھاوکات عیسا بەپێی ئیسلام لە خاچ نەدراوە و ھێشتا نەمردووە و لای خودایە، لەکاتێکدا کە بەپێی ئینجیلەکان و بەپێی ئایینی مەسیحییەت، یەسووع (کەبەپێی بڕوای موسوڵمانەکان ناوی عیسا)یە، بە بروای مەسیحییەت خودا بووە و کوڕی خودا بووە و لەخاچ دەدرێت و دەمرێت و زیندوو دەبێتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ ئاسمان، بۆیە ئەم وتارە دەربارەی ڕووانگەی ئیسلامە بۆ یەسووع.
بەسەرھاتی ژیانی یەسووع بەپێی قورئان
لەپێی قورئان، یەسووع بە عیسا ناودەبرێت و پێغەمبەری خودایە و لە شکۆمەندەکانە کە بە «اولی االعزم» ناویان براوە، دایکی ناوی مریەمی کچی عەمرانە کە خودا ھەڵیبژارد لە ناو گشت ژنانی جیھاندا و لەڕۆحی خۆی فوی پێدا کرد بەھۆی جوبرائیلەوە. عیسا لە (بەیتلەحم) لەدایکبووە، بەیت لەحم نزیکە لە قودسەوە. عیسای پێغەمبەر لەسەر لانکە قسەی لەگەڵ خەڵک کردووە لەبەر ئەوەی داوێن پاکیی دایکی بسەلمێنێت. عیسای پێغەمبەر لەقورئاندا ٢٥ جار ناوی ھاتووە و مریەمی دایکیشی ٣٤ ناوی ھاتووە. عیسا بەپێی قورئانیش بە مەسیح ناوی براوە لەبەر گەڕانی بەسەر زەویدا، عیسا تاکوو خۆی بپارێزێت لە فیتنە و ئاژاوە گەڕاوە و لەشوێنێک دانەنیشتووە، لەو دەمەدا جوولەکە بەتوندی بەربەرەکانیان دەکرد و درۆیان بەدەمەوە دەکرد و قسەیان بۆ خۆی و دایکی ھەڵدەبەست.
پێغەمبەرایەتی
خودا عیسای ڕەوانەکرد بۆ بەنی ئیسرائیل لە دوای ئەوەی کە لە ڕێگای ڕاست لایان دا و سنووری خوایان شکاند وماڵی حەرامیان کۆکردەوە. کە بووە ھۆی حەرامبوونی شتە چاکەکانیان لەسەریان، ئینجا عیسای پێغەمبەر وەکو ڕوونکەرەوە و مامۆستایەک، و دوازدە یاریدەدەر شوێنی کەوتن کە بە «الحواریین» ناو دەبرێن.
بەپێی قورئان، عیسا ئینجیلی بۆ نێردراوە لەلایەن اللە و لەکاتێکدا کە تەمەنی لەسی ساڵیدا بوو و لەسەر گەیاندنی بەردەوام بوو تا خودا بەرزی کردەوە بۆ ئاسمان لەکاتێکدا کەتەمەنی سی و سێ ساڵ بوو لە پاراستنی پەروەردگاردا وەکو بەدرۆ خستنەوەیەک بۆ جوولەکە و خاچ پەرستەکان کە بانگەواز بۆ ھەڵواسین و لە خاچ دانی دەکەن.
کارە پەرچووەکانی
عیسای پێغەمبەر چەند پەرچوویەکی ھەبوە لەوانە:
نەخشەی جوولەکە بۆ لەناوبردنی
بەپێی قورئان، جوولەکە کەوتنە کار بۆ دروست کردنی فێڵێک بۆ توڕەبوونی ڕۆمانییەکان لەسەری و وتنی ئەوەی کە گوایە عیسای پێغەمبەر ھاتووە کە دەستەڵاتیان لێ بسێنێتەوە، ڕۆمانیش فەرمانی لەسێدارەدانی دەرکرد.
خودا پیاوێکی دووڕوی لە ھاوەڵەکانی عیسای کردە سەر شێوەی عیسا کە ناوی (یەھوودا) بوو و دار و دەستەکەی ڕۆمانییەکان گرتیان و لە خاچیان دا، عیساش خودا ڕزگاری کرد ھەروەک لەقورئاندا باس کراوە کە خودا دەڵێت: «نەکوشتیان و نەلەخاچیاندا بەڵکو لێیان تێک چوو و ھەروەھا دەڵێت بەڕاستی نەیان کوشت بەڵکو خودا بەرزی کردەوە بۆلای خۆی».
گەڕانەوەی عیسا بۆ سەر زەوی
بەپێی قورئان، لە ڕۆژی زیندووبوونەوەدا عیسای پێغەمبەر دادەبەزێتە سەر زەوی وەکو یەکێک لە نیشانە گەورەکانی ڕۆژی زیندووبوونەوە لە نێوان گەلی موسوڵماندا و بە یاسای اللە بڕیار دەدات واتە بە قورئان و سوننەت، زەوی پڕدەکات لە داد و دادپەروەری.
عیسا و پێشگرەکانی
لەگەڵ ئەوەشدا کە عیسا لە بیست و پێنج شوێندا لە قورئاندا ناوی ھاتووە، بەڵام زۆر بە ڕێزەوە دوێنراوە لە کۆمەڵێک وتە و دەستەواژەی دیکەی قورئاندا وەک: «کوڕی مرییەم»، یان «مەسیح»، یان «بەندەی خوا»، یان «پێغەمبەری خودا».
ھەروەک قسەی لە سەرکراوە بەو ڕێزەی کە وشەی خوایە بەو واتایە کە بە پەرجۆ و سەراسیمە و بێ باوک لە دایک بووە، یان (ئایەت و نیشانەی خوایە)، و بە چەندەھا وەسفی جۆراوجۆر وەسفکراوە کە لە دووتوێی پازدە سوورەتی قورئانیدا خۆی دەبینێتەوە.
سوورەتی مریەم
سوورەتێک ھەیە لە قورئان بە ناوی سوورەتی مریەم کە سوورەتی نۆزدەیەمە لە قورئاندا، ناوی ئەم سوورەتەش ڕێزێکە بۆ مریەمی دایکی عیسا.
ژیری
ژیری بە گەلێک تایبەتمەندی و لێھاتوویییەوە ئەناسرێت: مەنتیقی بوون و بە بەڵگەوە قسەکردن، تێگەیشتوویی، خۆئاگایی، زوو شت فێربوون، ناسینی کوڵوکۆ و ھەستەکانی دەروون و زاڵ بوون بەسەریاندا، ئاوەزین، بەبەرنامە بوون، داھێنەر بوون، بە ھەڵسەنگاندنەوە بیرکردنەوە و، چارەسەر دۆزینەوە بۆ پرس و گرفتەکان.
ژیری زۆرتر لە ئینساندا لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەکرێ بەڵام لە گیانلەبەرانی تریشا ھەیە.
ژیریی دەستکرد بریتییە لە ژیریەتی لە مەکینەکاندا (زیاتر سیستمە کۆمپیوترییەکان) کە بە بەکارھێنانی نەرمامێر و ڕەقامێری تایبەتەوە پێک ئەھێنرێت.
پێناسەکان
لە بابەت پێناسەی ژیرییەوە مشتومڕ زورە. ساڵی ١٩٩٤ لە داخویانییەکدا لە ژێر ناوی Mainstream Science on Intelligence کە لە واڵ ستریت ژورناڵدا بڵاو بووەوە و ٥٢ لێکۆڵەر ئیمزایان کرد، ژیری ئاوەھا پێناسە کرابوو:
ھەوارد گاردنەریش کە یەکێک لە ناوە دیارەکانە لە لێکۆڵینەوە لە بابەت ژیرییەوە ئەڵێ:
سەرچاوەکان
پۆل:ژیری
بڕیارنامەی ٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی ئابی 1949دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 437‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
جێراردۆ مارتینۆ
thumb گیراردۆ مارتینۆ لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ ، کەسایەتی ڕاهێنەری تۆپی پیێی ئارجەنتینە ، پێشتریش لەهەمان یاری یاریزان بووە و لەهێڵی ناوەند یاری کردووە و لەویانانەی یاری بۆکردووە زۆرترین یاری بۆ یانەی ( Newell's Old Boys) بووە هاوکات لەماوەی ژیانی خۆیدا مارتینۆ ٥٠٥ یاری فەرمی ئەنجام داوە ، لەئێستاشدا ڕاهێنەری یانەی بەرشەلۆنایە.
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئارجەنتینی پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پارێزگای دیالە
وێنۆک|چەپ|پارێزگای دیالا
پارێزگای دیالا (بە عەرەبی:محافظة دیالی) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتۆتە ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەعقوبەیە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١،٢٢٤،٠٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای دیالە دیالا پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
خانە خەلی سەرێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
پەمپی سوتەمەنی
پەمپی میکانیکی
پێش گرتنەخۆی بەرفراوانی ئینجێکشنی سووتەمەنیی ئەلیکترۆنی، زۆربەی کابییەرێیتەری بزوێنەری ئۆتۆمۆبیل سووتەمەنیی میکانیکیان بەکاردەھێنا بۆ گواستنەوەی سوتەمەنی لە خەزانی سوتەمەنی بۆ جامی سووتەمەنیی کابییەرێیتەرەکە، دوو سووتەمەنی زۆر بەکار ھێنران کە پەمپ سوتەمەنی دەکاتە ناو (پەنجک و پلونگەر-تیپە) ئەمانە پەمپی میکانیکین. پەمپی ناو پەنجک جۆرێکی پەمپی جیگۆڕکێی پۆزێتڤن. پەمپی ناوپەنجک لە ژوورێکی پەمپ پێکدێت کە قەبارەیان زیاد و کەم دەبێت بەھۆی پەنجکێکی نەرم، وەکو ھەمان کاری پەمپی پستن. دەمەوانەی پشکنین شوێنەکەی دەکەوێتە ھەردوو دەرچەی چونەژوور و ھاتنەدەر لە ژووری پەمپ کە ھێز دەخاتە سەر سوتەمەنی بۆ ئەوەی بە یەک ئاراستە بروات.
قەبارەکە لەناو ژووری پەمپ زیاد دەکات، ئەمەش بووە ھۆی کەم بوونەوەی پەستان. بەمەش سووتەمەنی ڕێ دەدات کە پەمپکە لە تانکەوە بچرێتە ناوی (بەم ھۆیەوە پەستانی تایبەتی بە بەرگە ھەوا کار دەکات لەسەر سووتەمەنییەکە لە تانکەکە). جوولەی گەڕانەوەی ناو پەنجکەکە بۆ بەرزترین خاڵی بێجولە بەتوانایە لەلایەن بوارێکی ناو پەنجک، لەو ماوەی کە سووتەمەنییەکە لە ژووری پەمپ بەناو دەرچەی چونەدەر دەچێتە ناو کابەرێیتەر. بە شێوەیەکی سنووردار پەستان دەخاتە سەر سووتەمەنییەکە بۆ چوونە ناو پەمپەکە لەلایەن ئەو ھێزەی کە دەخرێتە سەر ناوپەنجک.
کابرێیتەر بە شێوەیەکی نموونەیی جامێکی ئاوی تێدایە بۆ دەرکردنی سووتەمەنی پەمپ. کاتێک سووتەمەنییەکە تەخت دەبێت لە جامی ئاو ئاستێکی دیاریکراو تێ دەپەڕێنێت، زمانەی دەروازە بۆ کابرێیتەر دا دەخرێت، ڕێ گرتنی پەمپی سووتەمەنی لێوە پەمپ سووتەمەنیی زیاتر بۆ کابرێیتەر. لەم کاتە، ھەر سووتەمەنییەیێک مانەوە لەناو ژووری پەمپ بە تەلەوە دەبرێت، بێتوانا تا دەر بچێت بەناو دەرچەی دەروازە یان دەرچەی دەرگە. ناو پەنجکەکە بەردەوام دەبێت تا فشار ڕێ بدات بۆ ناو پەنجکەکە، و لەکاتی خولانەوەی دواتر، پەنجکەکە بۆ دواوە ڕا دەکێشێت تا نزمترین خاڵی بێجولە، ئەو شوێنەی دەمێنێتەوە ھەتا زمانەی دەروازە بۆ کابرێیتەر دەکاتەوە چونکە یەک لای ناو پەنجکی پەمپ سووتەمەنی تێدا دەکەوێتە ژێر پەستان و لاکەی دیکەی دەبەسترێنەوە بە کرانککەیسی بزوێنەرەکە، ئەو دەتوانێت سووتەمەنی دزە بکات بۆ ناو کرانککەیسەکە. کە تواناکەی ھەردوو ترەمپای میکانیکی و پەمپی سووتەمەنیی کارەبایی دەپێورێت لە سای (کە دەوەستێتە سەر پاوەند بۆ ئینجی چوارگۆشە). عادەتەن، ئەم یەکەیە پێوانەی گشتییە بۆ پەستان، ھێشتا ئەو کەمێک واتای جیاوازی ھەیە، دەربارەی پەمپی سووتەمەنی.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Diaphragm_Type_Pump.jpg|وێنۆک|ھێلکاری پەمپی سوتەمەنی
پەمپی سوتەمەنی جۆری پلەنگەر
پەمپپلونگەر-جۆرێکی ترومپای جیگۆڕکیی پۆزێتڤە کە ژوورێکی پەمپتێدا دەبێت کە قەبارەیان کەم دەبێتەوە، ئەم ترومپانە بە شێوەیەکی نموونەیی کار دەکەن لە پەستانێکی بەرزتر لە ترومپای جۆری ناو پەنجک. بەڵام لە باوترین ڕێکخستن، ئەم ترومپانە جێگیر دەکرێن لەسەر لای ترومپای ئینجێکشن کە بە کامشافت کار دەکات، یان ڕاستەوخۆ یان بەڕێگای [پوشرۆد]. کاتێک نەرمەی گویی کامشافت دەگاتە نزمترین خاڵی بێجولە. ئەم ترومپانە دەتوانن کار بکەن لەنێوان (٢٥٠ و ١٬٨٠٠) بار (٣٬٦٢٥ و ٢٦٬٠٠٠) psi. چونکە دەبەسترێتەوە بە کامشافت، پەستانی بەتاڵ کردنەوەی ئەم ترومپایانە نەگۆڕە، بەڵام ڕێژەی ترومپاکە ڕاستەوخۆ دەبەسترێتەوە بە سوورانەوەی بزوێنەرەکە بۆ ھەر خولەکێک.
ھەردوو پەمپکە پەستانی نەرێنی دروست دەکەن بۆ ڕاکێشانی سوتەمەنی بەناو خەتەکان. لەگەڵ ئەوەشدا، پەستانی نزمی نێوان پەمپکە و تانکی سووتەمەنی، لە تێکەڵە لەگەڵ گەرمی بزوێنەرەکە یان ئاووھەوای گەرم، بەم ھۆیەوە سوتەمەنی دەتوانێت ببێت بە ھەڵم. دروستی کردنی ئەم دیزاینە بۆ پەمپی شلەیە، نەک ھەڵم، بێتوانا نییە تا سووتەمەنیی زیاتر بمژێت بۆ بزوێنەرەکە.
سووتەمەنییەکە دەکوڵێنێت لە خەتەکان، ھەروەھا بزوێنەرەی سووتەمەنیی ستارڤینگ بەس تا کار بکات. سووتەمەنیی ئووەتەمەوتیڤی میکانیکی بە شێوەیەکی گشتی پەمپ زۆر زیاتر دروست ناکات لە (١٠–١٥) psi، کە زیاترە بۆ زۆربەی کابەرێیتەرەکان.
پەمپی کارەبایی
زۆر ئوتۆمبێلی ھاوچەرخ پەمپی سووتەمەنیان ھەیە و عادەتەن کارەبایییە و شوێنەکەی لەناو تانکی سووتەمەنی دایە. پەمپکە پەستانی پۆزێتڤ دروست دەکات لە خەتی سووتەمەنی، پاڵنانی بەنزینەکە بۆ ناو بزوێنەرەکەدەبێتە ھۆی بەرز بوونەوەی پەستانی بەنزینەکە. دانانی پەمپکە لە تانکەکە پێکھاتەکەی کەمتر موحتەمەلە (پەمپکە خۆی) دوورە لە بزوێنەرەکە. سوودێکی تر بۆ دا نانی پەمپکە لەناو تانکەکە ئەوەیە کە کەمتر موحتەمەلە تا دەست بە ئاگرێک بکات. ھەرچەندە پێکھاتەی کارەبایی (وەکو پەمپیێکی سووتەمەنی) دەتوانێت پڕیشک بکات و سووتەمەنی ڤێیپەز دا بگیرسێنێت، سووتەمەنیی شلە ناتەقێنێتەوە بۆیە پەمپکە نقوم دەکات لە تانکەکە یەک لە سەلامەتترین شوێنە تا ئەو دا بنێن.
لە زۆربەی ئوتۆمبێل، ترومپای سووتەمەنی ڕۆیشتنێکی نەگۆڕ بەنزین دەگەیەنێت بۆ بزوێنەرەکە، سووتەمەنی ناگەرێندرێتەوە بۆ تانکەکە. ئەمە زیاتر ھەلی کوڵانی سووتەمەنییەکە کەم دەکاتەوە.
سوودێکی تری پەمپی کارەبایی بەکارھێنانی سووتەمەنی کەم دەکاتەوە چونکە ئەوەکە بەرگری پەیوەندیداری نییە لەگەڵ لێخوڕینێکی میکانیکی و دابینکردنی سووتەمەنی دەتوانێت زیاتر چاودێری بکرێت بەووردی لەلایەن یەکەی کۆنترۆڵی ئەلیکترۆنی (ECU).
ئوتۆمبێل لەگەڵ ئینجێکشنی سووتەمەنیی ئەلیکترۆنی یەکەیێکی کۆنترۆڵی ئەلیکترۆنیی ھەیە (ئی سی یوو) و ئەمە لەوانەیە بەرنامە بۆدانراو بێت لەگەڵ ژیربێژیی سەلامەتی کە پەمپی سووتەمەنیی کارەبایی بکوژێتەوە، تەنانەت ئەگەر بزوێنەرەکەش کار بکات. لە حالەتی بەیەک داکێشان سووتەمەنی دزەدەکات لێیەوە ھەریەک ڕێ دەگرێت تا خەتی سووتەمەنی پچڕان.
سویچی داگیرساندن تواناکە ھەڵ ناگرێت تا ترومپای سووتەمەنی؛ لەجیاتی، ئەو یامەلە کردن بەنۆبەیێک چاڵاک دەکات کەەکە بڵندتر باری ھەنووکە ڕەفتار لەگەڵ دەکات. ئەوە باوە بۆ ترومپای سووتەمەنی یامەلە کردن بەنۆبە تا ئۆکسەدایزد دە ببێت و بوەستێنێت کار کردن؛ ئەمە زۆر باوترە لە ترومپای سووتەمەنیی ڕاستەقینە نشستی ھێنان. مەکینەی ھاوچەرخ کۆنترۆڵی دەوڵەتی-پتەو بەکار دەھێنن کە فشاری سووتەمەنی ڕێ دەدات کە کۆنترۆل بکرێت بەڕێی خۆشکردنی بەرینی-ترپەلێداندەی ڤۆڵتاجی ترومپا. ئەم زۆر بوونە ژیانی ترومپاکە، ێک بچووکتر و ئامرازی سووکتر ڕێ دەدات کە بەکار بھێنرێت، و باری کارەبایی کەم دەکاتەوە.
ئوتۆمبێل لەگەڵ دەرزیی سووتەمەنیی ئەلیکترۆنی یەکەیێکی کۆنترۆڵی ئەلیکترۆنیی ھەیە (ئی سی یوو) و ئەمە لەوانەیە بەرنامە بۆدانراو بێت لەگەڵ ژیربێژیی سەلامەتی کە ترومپای سووتەمەنیی کارەبایی دوور دا بخات، تەنانەت ئەگەر بزوێنەرەکە کار بکات. لە حالەتی بەیەک داکێشانێک ئەمە سووتەمەنی دزەدەکات لێیەوە ھەریەک ڕێ دەگرێت تا خەتی سووتەمەنی پچڕان.
سەرباری ئەوە، ئوتۆمبێل لەوانەیە سویچێکی سستینی ھەبێت (عادەتەن دەکەوتە ژێر کوشنی پێشەوە) ئەوە لە حالەتی کاریگەریێک تریپ، یان زمانەیێکی ڕۆلل-ۆڤەر کە دوور لە ترومپای سووتەمەنی دا بخات لەو بارەی کە ئوتۆمبێلەکە خل دەبێتەوە سەری.