cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کۆمەڵەی دیوان
کۆمەڵەی دیوان (بە عەرەبی: جماعة الدیوان)، بزووتنەوەیەکی نوێکار بوون لە شیعری عەرەبیدا، لە نیوەی دووەمی سەدەی ھەژدەھەم و نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت لەسەر دەستی عەباس مەحموود ئەلعەقاد و ئیبراھیم ئەلمازنی و عەبدولرەحمان شوکری. ناونراوە دیوان وەک گەڕانەیەوەیان بۆ کتێبی دیوان کە عەباس مەحموود عەقاد و ئیبراھیم ئەلمازنی نووسیویانە، کە تێکڕای بیروڕا رەخنەگرانەکانیان و بەرجەستەکارییەکانیانی تێدا بووە. بەڵام نەبوونە قوتابخانەی شیعری چونکە شێوە و مەرج و تایبەتمەندییەکانی قوتابخانەی شیعرییان تێدا نەبوو کە یەکێک لە گەورەترین مەرجەکانی قوتابخانەی شیعری بریتییە لە (شوێنکەوتن و بەربڵاویی)، لەگەڵ ئەوەشدا بیرورایان بۆ شیعرەکانیان رێک خستبوو.
بیروڕایان
پۆل:قوتابخانە شیعرییەکان پۆل:ئەدەبی عەرەبی پۆل:شیعری عەرەبی پۆل:قوتابخانە شیعرییە عەرەبییەکان
کەلمەن، ئەلاباما
کەلمەن (، ) شارێکە لە کەرتی کەلمەن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٤٬٧٧٥ کەس بووە. ڕووبەری ٥٣٫٢٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٧٧٫٣١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٣ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
ئەندۆرا لە ئۆڵۆمپیاد
ئەندۆرا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد، لەو کاتەوە لە سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشداری کردووە. ھەروەھا بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٦ بەشدار یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کردووە. وەرزشوانانی ئەندۆرا ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیادیان بەدەست نەھێناوە. لە ساڵی ١٩٧١لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئەندۆرا دامەزراوە، لە ساڵی ١٩٧٦ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بە فەرمی ناسێنرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندۆرا لە ئۆڵۆمپیاد
کاپگێمینی
سەرچاوە
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٧ لە فەڕەنسا پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٦٧ پۆل:کۆمپانیاکانی فەڕەنسا
مەحموود مەلا عێزەت
مەحموود مەلا عێزەت (١٩٣٩–٢٠٠٥) نووسەرو مێژوونووسی ناسراوی کورد، مامۆستا مەحموودی مەلا عێزەت، ساڵی ١٩٣٩ی زایینی، لە شاری سلێمانی لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتاییو ناوەندیی ھەر لەوێ تەواوکردووە، ساڵی ١٩٦٢، لە زانکۆی بەغدا لە بەشی مێژوو بەکالیۆرسی وەرگرتووەو پاشان بووە بە مامۆستای مێژوو. ساڵی ٨٠–١٩٨١، بە تاوانی چالاکیی سیاسی دژ بە ڕێژیم گیراوەو دوای ئەوەی کە بە سەربەرزی ئازادکرا، ڕێی ئاوارەیی گرتەبەرو لە وڵاتی سوێد وەک پەنابەری سیاسی نیشتەجێ بوو. ساڵی ١٩٨٧ و لە ئەرشیفی ھەرێمی شاری ئوپسالا دامەزراو تا گەڕانەوەی بۆ کوردستان لە کارەکەیدا بەردەوام بوو. مامۆستا مەحموود، وەک نووسەرێکی بە توانا لە زۆربەی ڕۆژنامھ و بڵاوکراوھ ئاشکراو نھێنییەکاندا ھاوبەشی کردووەو گەلێک باسو لێکۆڵینەوەی جۆراوجۆری بە زمانی کوردی و عەرەبی نووسیوە کە سەرەڕای چەند بەرھەمی وەرگێڕدراو، ئەم کتێبانەشی چاپ و بڵاوکردووەتەوە:
جێی ئاماژەیە کە لە بواری ڕۆژنامەوانیی-یشدا کەسێتییەکی چالاک بووەو سەردەمێک وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ کاریکردووەو، ھەربۆیەش لە سەرەتای دەرچوونی گۆڤاری گزینگ، یەکێک لە بەشدارانی ھاندەرو ھاوکارانی یارمەتیدەری گۆڤارەکە بووە کە لە ڕیزی ئەو نووسراوانەدا دەکرێت بە وتووێژێک لەژێر ناونیشانی (ئەقڵییەتی سیاسیو دیپلۆماسیی کورد) (گزینگ، ژمارھ٨) و، ھەروەھا لێکۆڵینەوەیەک سەبارەت بە کۆماری کوردستان: (با بۆچوونە شێواوو ھەڵەکان ڕاستبکەینەوھ) (گزینگ، ژمارھ١٣ - بەشی١؛ گزینگ، ژمارھ١٤ - بەشی٢) ئاماژە بکرێت.
مامۆستا مەحموودی مەلا عێززەت کاتێک، بە نیازی چارەسەری نەخۆشییەکەی لە کوردستانەوە گەڕایەوە وڵاتی سوێد، بەداخەوە ڕۆژی ٤ی ئایاری ٢٠٠٥ لە شاری ئۆپسالا بۆ ھەمیشە ماڵاوایی لە ژیانو کەسوکارو گەلەکەی کرد.
پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
ئەڵمانیا
ئەڵمانیا کۆمارێکی یەکگرتووی دیموکراتییە، یەکێکە لە ئەندامانی یەکێتیی ئەووروپا. ناوی تەواوی: کۆماری فیدراڵیی ئەڵمانیا. ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپاوە، لە باکوورەوە سنووری ھەیە لەگەڵ: دەریای باڵتیک، دانمارک، دەریای باکوور، لە باشوورەوە: نەمسا و سویسرا، لە ڕۆژھەڵاتەوە: پۆڵەندا، چیک، لە ڕۆژاواوە: فەڕەنسا، لوکسەمبورگ، ھۆڵەندا. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمەتری دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی ٨٣٬١٦٦٬٧١١ کەسە و بە زۆرترین دانیشتووان و چڕترین وڵات لە وڵاتەکانی یەکێتیی ئەورووپا دادەنرێت و لە لیستی وڵاتەکان بەپێی ژمارەی پەنابەران، سێیەمین وڵاتە لە ڕووی زۆریی ژمارەی پەنابەرانەوە.
بەرلین گەورەترین شارەکەیەتی و پایتەختە و ناوەندی دەسەڵات لەوێدایە. سیستەمی ڕامیاریی یەکگرتووی فیدراڵییە. بە شێوازی کۆماریی پەرلەمانی بەڕێوەدەبردرێت، لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە ئەڵمانیا ١٦ ھەرێمی یەکگرتوو لە خۆ دەگرێت و ھەموو ھەرێمێک سەروەریی تایبەتی خۆی ھەیە.
پێناسەی ناو
وشەی ئەڵمانی (دۆیچ) (بە ئەڵمانی: Deutsch) لە زمانی ئەڵمانیی سەرووی کۆنەوە ھاتووە و بە واتای تایبەت بە خەڵکە. لە سەدەی پانزدەھەمی زایینی دا ناوی فەرمی حکوومەتی ئەڵمانیا تۆیتۆنیۆم ڕێگنۆم (بە لاتینی: Teutonium Regnum) بوو کە بە واتای حکوومەتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانە. ناوی ئێستای ئەڵمانیا واتە "Deutschland" ھەر لەم وشەوە وەرگیراوە.
ھۆزە ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی فڕانکەکان
200px|وێنۆک|ڕاست|نەخشەی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لەگەڵ ئەڵمانیا بەپێی زانیارییەکان وا دەرکەوتووە کە ھۆزە ئەڵمانییەکان لە سەردەمی برۆنز یان سەردەمی ئاسنی پێش ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم پێک ھاتوون. ئەوان لە سەرەتادا لە باشووری سکاندیناڤیا و باکووری ئەڵمانیا بوون و دواتر لە سەدەی یەکەمی بەر لە لەدایکبوونی مەسیح، بەرەو باشوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا ڕۆیشتوون و لێرەدا، واتە لە ڕۆژھەڵات و ناوەندی ئەورووپا، لەگەڵ ھۆزە کێلتەکان، گوولەکان، ئێرانییەکان، بالتیکییەکان و سلاڤیکەکان ئاشنا بوون. لە سەردەمی ئیمپڕاتۆریی ئاگۆستووس بە سەر ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمدا، بۆ یەکەم جار لەلایەن ڕۆمییەکانەوە ھێرش کرایە سەر ئەڵمانیا و ھۆزە ئەڵمانییەکان. لە نێوان ئەم ھۆزانەدا، ھۆزی چێرووشان بە سەرکردایەتیی ئارمینیووس توانییان ڕۆمییەکان شکست پێ بێنن. دوای ئەم شەڕە، لە ساڵی ١٠٠ زایینیدا بۆ یەکەم جار ناوی ھۆزە ئەڵمانییەکان بە ناوی ئەو ھۆزانەی کە لە نێوان دوو ڕووباری ڕاین و دانووبدا دەژیێن، ھاتە ناو مێژوونامەی ڕۆمییەکان. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە زۆرینەی ئەو شوێنەی کە ئێستا بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت (وەکوو: ئەڵمانیای ھاوچەرخ، نەمسا، باشووری باڤاریا و ڕۆژاوای ڕینلەند) بوون بە ژێردەستی ھۆزە ئەڵمانییەکان. ئەمانە ھەرکامێکیان دواتر بوون بە یەکێک لە پارێزگاکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم.
لە سەدەی سێیەمی زایینیدا، ھەندێک لە گەورەترین ھۆزەکانی ڕۆژاوای ئەڵمانیا بەیەکەوە تێکەڵ بوون. لە ساڵی ٢٦٠ی زاییندا ئەردەکانی ئاڵمان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم. لە دوای ھێرشی ھوونەکان لە ساڵی ٣٧٥ی زایینی و ھەروەھا دابەزینی ھێزی ناوەندی دەستھەڵاتی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لە ساڵی ٣٩٥ی زایینیدا ھۆزە ئەڵمانیایییە گەورەکان بەرەو باشووری خۆراوا ڕۆیشتن، جا لەورا بوو کە ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت بۆ یەکەم جار پێک ھات.
سەردەمی ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم
130px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی مارتین لووتەر بناغەدانەری ئایینی پرۆتستان لە ٢٥ی دێسەمبەری ساڵی ٨٠٠ زایینیدا، پاشای فرانکەکان، شارلمان، ئیمپڕاتۆرییەتی جارۆلیژیانی دروست کرد، کە لە ساڵی ٨٤٣ی زایینیدا لەناوچوو و بوو بە دوو ئیمپڕاتۆرییەتی تر. ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم لە بەشی ڕۆژاوای ئەم جیابوونەوەیە پێک ھات. ڕووبەری ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە لە ڕووباری ئیدێرەوە بوو ھەتا قەراخی باکووری دەریای ناوین. لەو سەردەمەدا ئەڵمانیا لەژێر دەسەڵاتی چەند پاشای بچووک و گەورەدا بوو. ھەتا ساڵی ١٥١٧ زایینی و ھاتنی مارتن لووتر ھەندێک ململانێی زۆر ھەبوو لە نێوان پاشا ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمدا. ھاتنی مارتین لووەتەر، دەستپێکردنی ئەو بە بناغەدانانی ئایینی پرۆتستان و بەفەرمیبوونی ئەم ئایینە لە زۆربەی ناوچە ئەڵمانیایییەکان بوو بەھۆی کێشەیەکی زۆر گەورە لە نێوان ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم و ئەڵمانیا کە لە کۆتاییدا بوو بەھۆی دەستپێکردنی شەڕی سی ساڵە لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا. ئەم شەڕە کە لە نێوان ساڵانی ١٦١٨–١٦٤٨ی زایینیدا بەردەوام بوو، بوو بەھۆی خراپی و ئاڵۆزییەکی زۆر گەورە لە ناوچە ئەڵمانیایییەکان و ھەر بەم ھۆیەوە دانیشتووانی ئەڵمانیا ٣٠٪ دابەزیی. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا ئاشتیی وێستفالیا لە ساڵی ١٦٤٨ پێک ھات و شەڕی نێوان ناوچە جیاوازەکان لە بواری ئایینییەوە کۆتاییی پێ ھات، بەڵام لەھەمان کاتدا بوو بەھۆی پارچەپارچە بوونی ئەڵمانیا لە نێوان ناوچە دابەشکاراوەکان بەھۆی ئایینەوە. لە ساڵی ١٧٤٠ جیاوازی کەوتە نێوان پاشای نەمسا و پاشای پرۆس و ئیتر لە ساڵی ١٨٠٦ بەھۆی ھێرشی ناپۆلیۆن ئەم دوو وڵاتە ئەڵمانیزمانە بەتەواوی و بۆ ھەمیشە لە یەک جیا بوونەوە.
کونفێدراسیۆن و ئیمپڕاتۆرییەتی ئەڵمانیا
270px|وێنۆک|ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا (١٨٧١–١٩١٨) لە دوای ڕووخانی ئیمپڕاتۆرییەتی ناپۆلیۆن لە فەڕەنسا و کۆبوونەوەی ڤییەنا لە ساڵی ١٨١٤، کۆنفێدراسیۆنی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Deutscher Bund) پێک ھات، کە بەرھەمی یەکگرتنی لاوازی ٣٩ پارێزگای ئەڵمانی بوو، بەھۆی ناکۆکیی نێوان ئەم پارێزگا سەربەخۆیانە و دەستدرێژییەکانی دەسەڵاتدارانی نەمسایی و بەھێزبوونی بزووتنەوەی ئازادی خوازی لەناو کۆمەڵگای ئەو دەمی ئەڵمانیادا، ئەم کۆنفێدراسیۆنە تووشی گرفت بوو. لە ھەمان کاتدا سەرکەوتنی شۆڕشی فەڕەنسا و ئەو ئامانجە ئازادیخوازانە و نیشتمانپەرستانە کە ئەو خستییە بەرچاو کۆمەڵگای ئەڵمانیا لە کۆتاییدا بوو بەھۆی شۆڕشی ئەڵمانیایییەکان لە ساڵی ١٨٤٨دا. لە ئاکامی ئەم شۆڕشەدا نازناوی ئیمپڕاتۆر بەخشرا بە فرێدریک ویڵھێڵمی چوارەم، بەڵام ئەو ئەم نازناوەی قبووڵ نەکرد و داوای بناغەدانانی دەستووری بنەڕەتیی کرد و خۆی بوو بە پێشەوای ئەم بزووتنەوەیە ھەتا ئەو کاتەی کە ئەم دەستوورە جێگیر بوو.
لە ساڵانی دواییدا، کێشەیەکی گەورە کەوتە نێوان پەرلەمانی ئەڵمانیا و پاشا ویلیامی یەکەم. ئەم کێشانە بوو بەھۆی ململانێی چەکداری و پاشا بەھۆی پێشگرتن لە ئاڵۆزتربوونی باروودۆخەکە، ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی کرد بە سەرۆک وەزیران. بیسمارک لە ساڵی ١٨٦٤ شەڕی بە سەر دانمارکدا سەپاند و لەم شەڕەیشدا سەرکەوتوو بوو، دوای ئەمە بیسمارک ھێرشی کردە سەر نەمسا و ئەو وڵاتەیشی شکاند، لەدوای ئەم شەرە، ئەو فەڕانسەیشی شکست پێ ھێنا و کۆنفێدراسیۆنی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانی باکووری دروست کرد. ئەو بەم کارە توانیی دەستی نەمسا لە دەسەڵاتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکان کوڵ بکاتەوە. ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە نوێیە ئەڵمانییە، بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی. لە دوای ئەمانە بوو کە ھێزی ئەڵمانیا لە ئاستی جیھانیدا ھەڵکشا و دەستی کرد بە ئیستعمار و داگیرکردنی ھەندێک وڵات لە ئەفریقا و شوێنی تر لە جیھان. بۆ وێنە کامێرۆن و تۆگۆ. تیرۆری شازادەی نەمسا لە ٢٨ی جوونی ساڵی ١٩١٤ بوو بەھۆی دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەم. لەم جەنگەدا ئەڵمانیا یەکێک بوو لە ئەندامانی ھێزە ناوەندییەکان. لەم جەنگەدا ھێزە ناوەندییەکان دۆڕان و لە ئاکامدا ئەڵمانیا زۆرتر لە ٢ ملیۆن ئەندامی لەشکری لەدەست چوو. لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ جەنگی جیھانیی یەکەم کۆتاییی ھات. لە ١٨ تشرینی دووەم، ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا، ویلھێڵمی دووەم و دیکەی شازادەکانی ئەڵمانیا سەرۆکایەتییان بەجێ ھێشت. ئەڵمانیا لە جوونی ١٩١٩ پەیمانی ڤێرسای واژوو کرد. ئەم پەیمانە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە بە سووکایەتی دادەنرا و ڕەنگە یەکێک بێت لە سەرچاوەکانی پێکھاتنی نازیسم.
سەردەمی کۆماری وایمار و دەسەڵاتی نازییەکان
170px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی [[ئادۆڵف ھیتلەر، چانسێلۆری ئەڵمانیا (١٩٣٣–١٩٤٥)]] لە سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشی ئەڵمانیا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی سیستەمی کۆماریی ڕاگەیاند؛ بەڵام ململانەی نێوان ھێزە سیاسییەکان بۆ مسۆگرکردنی دەسەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئابی ١٩١٩ بە نووسەرانی دەستووری بنەڕەتیی وایمار کۆتاییی ھات. بەھۆی ئەو ناکۆکییە ئابووریانەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕووی دا و لەسەرکاربوونی دەوڵەتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامدانی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پەیوەندیی نێوان گەل و حکوومەت لە یەک پچڕا. لە ١٩٣٢، حکوومەتی وایمار بەھۆی واژووکردنی پەیمانی ڤێرسای بە خیانەت لە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کومۆنیست زۆربەی پەرلەمانیان لەژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ، ئادۆڵف ھیتلەر بە ڕاوێژکار (بە عەرەبی: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣) ھیتلەر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی تۆتالیتێر، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە سەرلەنوێ دروستکردنی ئابووری و بازرگانیی ئەڵمانیا، ھەروەھا ھێزە لەشکرییەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.
لە ١٩٣٥، ئەڵمانیا دەستی بە سەر زارلاند و ڕاینلەنددا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بەپێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرابوون. لە ساڵی ١٩٣٨ نەمسا و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ چیکوسڵۆڤاکیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی سێپتەمبری ١٩٣٩ ئەرتەشی ڤێرماخت ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە لایەکی دیکەیشەوە سوپای سووریش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیەکی زۆر کورتدا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگەر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، بەریتانیا و فەڕەنسا دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند. ئەمە بوو بە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەم. لە ماوەیەکی کورتدا، ئەڵمانیا و وڵاتەکانی تەوەر توانییان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی ئەورووپا و باکووری ئەفریقادا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی تێکۆشان کە بریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک ڕێکەوتننامەی دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ئەمە بەھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیەک لە نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و ئەڵمانیا'' چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا، ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆنیش ھێرشی کرە سەر پێرل ھاربری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەو جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان ھێزەکانی تەوەر و ھاوپەیمانی وڵاتەکان. شەڕی ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت لە ستالینگراد کە بە شەڕی ستالینگراد ناسرا، بوو بەھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد بە پاشەکشان لە بەرە ڕۆژھەڵاتییەکان. لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ ئیتاڵیا کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە بەرەیەکی نوێی لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە ڕۆژی دیدا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ڕۆژاواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو پایتەخت کرد. لە ٨ی مانگی مەیی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی سوپای سوور، شەر کۆتاییی ھات. ''
ھەر لە ساڵانی جەنگی جیھانیی دووەمدا بوو کە حکوومەتی نازییەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتییەکان، ئەمە دواتر بە ھۆلۆکۆست ناسرا. لەم سەردەمەدا چەندین ملیۆن کەس لە جووەکان، شاھیدانی یەھۆوە، ئسلاڤیکەکان و … بەھۆی ئەوەی کە لە ڕووی نەژادەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورەوە و سووتان. بەپێی ئامارەکان جەنگی جیھانیی دووەم بوو بەھۆی کوژرانی زۆرتر لە ٤٠ ملیۆن مرۆڤ لە سەرانسەری ئەورووپادا. لەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥٫٣ ملیۆن سەربازی لە دەستدا. لە دوای کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەم دادگایەک بە ناوی دادگای نۆرێنبێرگ ساز کرا بۆ سزادانی تاوانە جەنگییەکانی نازییەکان. ھەروەھا لە ئەم جەنگەدا ملیۆنەھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران. بەھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە جەنگدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیکەی ١٥ ملیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانییەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەرکران، زۆرێک لە ژنە ئەڵمانییەکان لە ئەم وڵاتانەدا دەستدرێژیی سێکسی کرایە سەریان و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانیی زۆریان بەسەردا ھات.
ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، ئەڵمانیای ڕۆژاوا
ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا یەکیان گرت. دواتر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە پرۆژەیەکی گەورە بۆ گەشەپێدانی ئابووری لە ساڵی ١٩٥٠ زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی ناتۆ. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی. لە ھەمان کاتدا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی بلۆکی ڕۆژھەڵات. بەڵام بەھۆی لاوازبوونی سۆڤیەت، بارودۆخی ئابووری لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک نەگەیشت بە ئاستی ئەڵمانیای ڕۆژاوا. ئەم بارودۆخە بوو بەھۆی کۆچکردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١، ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی بەرلین، بۆ ئەوەی کە پێش بەم کۆچانە بگرێت. ئەم دیوارە (ناسراو بە دیواری بەرلین) بوو بە سیمبۆلێک بۆ شەڕی سارد. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسان بوو بە سیمبۆلێک لە کۆتاییھاتنی شەڕی سارد.
یەکگرتنەوەی دوو ئەڵمانیا
لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین، بەرلین جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا. یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو یەکێتیی ئەورووپا و ھەروەھا ناتۆ. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ باڵکان و دواتریش بۆ ئەفغانستان بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی ئەلقاعیدە.
جوگرافیا
230px|وێنۆک|وێنەی تۆپۆگرافی ئەڵمانیا ئەڵمانیا کەوتوەتە ڕۆژاوا و ناوەندی کیشوەری ئەورووپا. ئەڵمانیا لە باکوورەوە لەگەڵ دانمارک، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ پۆڵەندا و کۆماری چیک، لە باشوور لەگەڵ نەمسا و سویسرا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ فەڕەنسا و لوکسەمبورگ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و ھوڵندا ھاوسنوورە. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمیتری چوارگۆشە کە بریتییە لە ٣٤٩٬٢٢٣ ک.م. ٤. گ. وشکایی و لە ٧٬٧٩٨ ک.م. ٤. گ ئاو پێک ھاتووە. ئەڵمانیا لە ڕووی پانایییەوە حەوتەمین وڵاتی گەورەیە لە ئەورووپا و ٦٢ەمینە لە جیھاندا.
شوێنە بەرچاوە جوگرافییەکانی ئەڵمانیا ئەمانەن: زنجیرە چیاکانی ئەڵپ لە باشوور، دەریای باکوور لە باکوور، دەریای بەلتیک لە باکووری ڕۆژھەڵات، دارستانە گەورەکان لە بەشی ناوەندی و باکوور. ھەروەھا ئەڵمانیا خاوەنی چەندین ڕووباری پڕئاوە وەکوو: ڕاین، دانووب و ئەلبە. ئەڵمانیا خاوەنی ھەندێک مەعدەنی ئۆرانیۆم، زووخاڵ، مس، نیکل، خوێ و ئاوە.
کەش و ھەوا
ئەڵمانیا خاوەنی کەش و ھەوایەکی شێدارە. باکووری ئەڵمانیا بەھۆی نزیکی لە دەریاوە ھەوایەکی ناوەندی ھەیە، و بە ھاوینا ھەوا فێنکە و بە زستانیشدا زۆر ھەوا سارد نابێت. لە باکوور زۆر جار ھەوا بارانییە و زۆر کەم پێش دێت کە دەمای ھەوا لە ٣٠ پلەی سانتیگراد بچێتە سەرترەوە.
بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی ھەوایەکی کیشوەرییە، واتە زستانەکان دەتوانێت زۆر سارد بێت و ھەروەھا ھاوینەکەیشی دەتوانێت زۆر گەرم بێت. وشکەساڵیش زۆرجار پێش دێت ئەویش جاری وایە بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لە باشووری ئەڵمانیا واتە دەڤەری زنجیرە چیاکانی ئەڵپ ھەوا زۆر ساردە و بۆرانی سەرما زۆر جار ڕوو دەدات.
ژیانی سروشتی
بەپێی بەراوەردێکی ساڵی ٢٠٠٨، زەویی کشتوکاڵ ٣٤٪، دارستان ٣٠٫١٪، بەرزونزمی ١٣٫٤٪ و زەمینی ژێری شار و خانە ١١٫٨٪ خاکی ئەڵمانیایان داپۆشیوە. لە ئەڵمانیا زۆر چەشن دار، گوڵ، قەوزە و قارچکی جۆراوجۆر دەژین، کە زۆربەیان تایبەت بە بەشی ناوەندی ئەورووپان. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین پارکی سروشتی نەتەوەیییە.
سیاسەت
230px|وێنۆک|بینای ڕایشستاگ شوێنی پارلەمانی ئەڵمانیا (بووندێستاگ) ئەڵمانیا کۆمارێکی، فدڕالی، پارلەمانتارییەتی، نوێنەرایەتی دیموکراتە. ئەو قانوونگەلە کە ئێستا ئەڵمانیای پێ بەڕێوە دەبرێت ھەمووی لەسەر ئەو قانوونە بنچینەیییەوە دانراوە کە لە دوای ڕووخانی ئەڵمانیای نازی و لە ساڵی ١٩٤٩دا دانراوە، ئەم قانوونە بە قانوونی بنەڕەتی (بە ئەڵمانی: Grundgesetz) ناسراوە. بۆ ھەر گۆڕانکارییەک لە قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا دەبێت دوو لە سێی ئەندامانی پارلەمان لە سەری ڕێک بکەون. بناغە ھەمیشەیی و غەیرە قابیلی گۆڕانەکانی قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا ئەمانن: ڕێز گرتن لە کەرامەتی ئینسانی، جیاوازی ھێزەکان، سیستەمی فیدڕاڵی و سەروەری قانوونن.
سەرۆک کۆمار سەرۆکی وڵاتە و ئەرکە نوێنەرایەتییەکان و دەسەڵاتەکانی تایبەت لە ئەستۆی ئەوە؛ بەڵام ئەو کەسەی کە کارە ئیجرایییەکانی بە دەستە سەرۆک وەزیرانە؛ کە لە ئێستادا خانمی ئەنگێلا مێرکڵە.
پارێزگاکان
ئەڵمانیا خاوەنی ١٦ پارێزگای کە بە کۆ پێیان دەڵێن لاندێر (بە ئەڵمانی: Länder). ھەریەک لە ئەم پارێزگاگەلە خاوەنی دەستووری (قانوون) خۆیانن و بەم ھۆیەوە لە زۆربەی کاروبارە ناوخۆیییەکانیادا سەربەخۆن. بەپێی دابەشکارییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ئەڵمانیا ٤٠٣ ناوچەی ھەیە؛ کە ٣٠١ لە ئەوان گوندستان و ١٠٢یش شارستانن.
پێوەندییەکانی ئەڵمانیا لەگەڵ دەرەوەی وڵات
170px|وێنۆک|ئەنگیلا مێکل لە ٣٣ەمین کۆبوونەوەی جی٨ ئەڵمانیا ٢٢٩ کونسوول خانە و شوێنی سیاسی تری لە وڵاتانی جیھان ھەیە بەم ھۆیەوە ئەڵمانیا لەگەڵ ١٩٠ وڵات پێوەندی ھەیە. بەپێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١١ ئەڵمانیا گەورەترین بەشداربووی بوودجەی ساڵانی یەکێتیی ئەورووپا بووە (٢٠ لە سەد) ھەروەھا سێیەمین بووە لە دانی بوودجەی نەتەوە یەکگرتووەکان (بە گوێرەی ٨ لە سەد). ئەڵمانیا ئەندامی ناتۆ، ڕێکخراوی ھاوکاری ئابووری و گەشەکردن (OECD)، جی٨ (G8)، جی٢٠ (G20)، بانکی جیھانی، سنووقی نێونەتەوەیی پووڵە(IMF). ئەڵمانیا ڕۆڵێکی زۆر گرینگی ھەیە لە یەکێتی ئەورووپا و ھاوکات لەگەڵ ئەوەش پێوەندییێکی پتەوی ھەیە لەگەڵ فەڕەنسا.
لە ساڵانی شەڕی سارددا، دابەشبوونی ئەڵمانیا ببوو بە ھێمایەک لە ناکۆکی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. دواتر لە سەردەمی گێرھارد شروودێر ئەڵمانیا پەلاماری دا کە ڕۆڵێکی گەورەتری ھەبێت لە ناتۆدا، لە بەرئەمەش بوو بە یەکێک لە ھێزە سەرەکییەکانی شەڕی کۆسۆڤۆ لەگەڵ یووگوولاڤیا. ئەمە یەکەم جار بوو لە دوای شەڕی جیھانی دووەم کە ئەڵمانیا ھێزەکانی خۆی ڕەوانەی دەرەوەی وڵات دەکرد. ئەڵمانیا یەکێکە لە نزیکترین ھاوپەیمانەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ١٩٤٨ ئیجرای پلانی ماڕشاڵ بوو بەھۆی پەیوەندییێکی بەھێزی کەلتووری لە نێوان دوو وڵاتەکەدا، ھەرچەند کاتێک کە شروودێر کەمێک ناڕەزایەتی سەبارەت بە ھێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، ئەمە وەکوو کۆتاییێک بۆ سەر ئاتلانتیسیزم و ساردی پێوەندی نێوان ئەڵمانیا و ئەمریکا ناوی لێ برا. ئەم دوو وڵاتە لە بواری ئابووریشەوە پێوەندییەکی پتەویان ھەیە بۆ وێنە: ٨/٨٪ ھەناردەی ئەڵمانیا بەرەو ئەمریکا دەڕوات و ھەروەھا ٦/٦٪ ھاوردەکەیشی لەوێڕا دێت.
ئەرتەش
وێنۆک|تانکی لیۆپاردی ٢ دەستکردی ئەرتەشی ئەڵمانیا|ڕاست ئەرتەشی ئەڵمانیا بە بووندێسوێر دەناسرێت و لە سێ بەشی ھیر (ئەرتەشی زەمینی)، مارین (ئەرتەشی دەریایی)، لووفتوافێ (ئەرتەشی ھەوایی)، ڕێکخراوی پزیشکی بووندسوێر و سترەیکرافتبەسیس (ھێزی پشتیوانی) پێک ھاتووە. ڕۆڵی سوپای ئەڵمانیا لە بەندی ژمارە ٨٧ی یاسای بنەڕەتی ئاوا وەسف کراوە: «ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ئەرکی بەرگری و پاراستنی لە ئەستۆیە.» لەبەر ئەمەش ھەتا ساڵانی پێش ١٩٩٠ تەنھا ئەرکی ئەرتەش بەشداری لە قەیرانەکاندا بوو. ئەم بەشدارییە ھەم لە ناو دوو ئاڵمانەکە و ھەم لە دەرەوەی ئەواندا جێبەجێ دەبوو. لەدوای ١٩٩٠ و لەناوچوونی بارودۆخی شەڕی سارد و ناکۆکی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات، لە ساڵی ١٩٩٤ دادگای فدڕاڵی قانوونی بنەڕەتی، واتایەکی نوێی بەخشی بە «پاراستن»، کە بریتی بوو لەمە کە پاراستن تەنھا بە واتای پاراستنی سنوورەکانی ئەڵمانیا نییە بەڵکوو بەرگریکردن لە پێش ھاتنی شەڕ، یارمەتی لە قەیرانەکان و ھەروەھا یارمەتی بە ئاسایشی ئەڵمانیایە لە بەشەکانی دیکەی جیھان.
لە ساڵی ٢٠١١دا بووجەی ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ١/٣٪ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی(GDP) بووە کە لە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ دیکەی وڵاتە پێشکەوتووەکان زۆر نرخێکی کەمە. ئەڵمانیا لەمبارەوە لە ڕێزبەندی بووجەی ئەرتەشەوە لە جیھاندا ٩مە. لە کاتی ئاسایشدا سەرۆکی ئەرتەشی ئەڵمانیا وەزیری بەرگرییە، بەڵام ئەگەر شەڕ دەست پێ بکات سەرۆکوەزیران دەبێتە ڕابەری ئەرتەش.
لە مانگی ماڕچی ساڵی ٢٠١٢ ئەرتەشی ئەڵمانیا ١٨٣٠٠٠ کەس، ئەندام پسپۆڕی شەڕکردن و ١٧٠٠٠ کەسیش، ئەندامی ئیختیاری ھەبووە.
ئابووری
ئەڵمانیا لە وڵاتە زەبەلاحەکانی تەکنەلۆژیا، ئابووری ئەڵمانیا بە بەھێزترین ئابووری ئەورووپا دادەنرێت لە ئەیلوولی ڕێژەی ھەڵئاوسان ٢٫٥٪ بوو و ڕێژەی بێکاریش نزیکەی ٥٫٥٪ بووە ٢٠١١ وەھەروەھا ئەڵمانیا یەکێکە لە وڵاتە ئەندامییەکانی گرووپی ٨
ئایین
(مەسیحی) ئایینی مەسیحی گەورەترین ئایینە لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٣٠٠ی زایینیدا ناسێندرا بە ناوچەی ئەڵمانیای مۆدێرن، لەکاتێکدا بەشێک لەو ناوچەیە سەر بە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو، و دواتر، کاتێک فرانکەکان و ھۆزەکانی تری ژێرمانی لە سەدەی پێنجەمەوە بوون بە مەسیحی. ناوچەکە تا سەردەمی شارلمانگ لە سەدەی ھەشتەم و نۆدا بە تەواوی بووە بە مەسیحی. دوای ئەوەی چاکسازی لەلایەن مارتن لووەتەرەوە لە سەرەتای سەدەی ١٦ دەستیپێکرد، زۆر کەس کەنیسەی کاسۆلیکییان بەجێھێشت و بوونە پرۆتستانت، بە شێوەیەکی سەرەکی لووەتەران و کالڤینیست. بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢١ لە ٥٢٫٧٪ مەسیحی بوون لەنێویاندا ٤٩٫٧٪ ئەندامی دوو کەنیسەی گەورەی مەسیحی بوون. نزیکەی نیوەی مەسیحییەکان لە ئەڵمانیا کاسۆلیکن، زۆربەیان ڕۆمانی کاسۆلیکن؛ ئایینی کاسۆلیکی لە بەشی باشوور و ڕۆژاوای وڵات بەھێزترە. نزیکەی نیوەی سەر بە کەنیسەی ئینجیلی ئەڵمانیا (EKD) کە لە ناوچەکانی باکووردا زاڵن، و ئەوانی دیکەش سەر بە چەندین ئایینی بچووکی مەسیحی وەک یەکێتی کڵێسا ئازادەکانی ئینجیلی لە ئەڵمانیا، کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات یان شایەتحاڵانی یەھۆڤا. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢١ مەسیحییەکان دابەشبوونە بەسەر کەنیسەکان بەم شێوەیە. 🔺کەنیسەی کاسۆلیکی (٢٦٪) 🔺کەنیسەی ئینجیلی (٢٣٫٧٪) 🔺ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات (١٫٩٪) 🔺 مەسیحییەکانی تر
لە دوای مەسیحییەت، ئیسلام گەورەترین ئایینی غەیرە مەسیحییە لە وڵاتکەدا. لە نێوان ٣٫٠ بۆ ٤٫٧ ملیۆن موسڵمان ھەیە کە نزیکەی ٣٫٦٪ی دانیشتووانەکەیە. زۆرینەی موسڵمانان لە ئەڵمانیا بە ڕەچەڵەک تورکن، دواتر ئەوانەی لە پاکستان و وڵاتانی یوگۆسلاڤیای پێشوو و وڵاتانی عەرەبی و ئێران و ئەفغانستانەوە ھاتوون. ئەم ژمارەیە ئایینە جیاوازەکانی ئیسلام لەخۆدەگرێت، وەک سوننە و شیعە و ئەحمەدی و عەلەوی. موسڵمانان بۆ یەکەمجار وەک بەشێک لە پەیوەندییە دیپلۆماسی و سەربازی و ئابوورییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ھاتنە ئەڵمانیالە سەدەی ١٨دا. موسڵمانان دابەشبوونە بەسەر چەندین مەزھەبدا بەمشێوەیە.
سوننە. ٢٬٦٤٠٬٠٠٠ ملیۆن ئەلیڤیس. ٥٠٠٬٠٠٠ ھەزار دوازدە شیعە. ٢٢٥٬٥٠٠ ھەزار عەلەوی. ٧٠ ھەزار جەماعەتی مۆسڵمانانی ئەحمەدی دۆیچلاند. ٣٥٫٠٠٠ ھەزار سۆفییەکان. ١٠ ھەزار سەلەفییەکان. ٩٧٠٠ ئیسماعیلییەکان. ١٫٩٠٠ زەیدس. ٨٠٠ کەس ئیبادیس. ٢٧٠ کەس بزووتنەوەی ئەحمەدی لاھور. ٦٠کەس
ئایینی جوولەکە (یەھوودی) دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی چوارەم. لە ساڵی ١٩١٠ نزیکەی ٦٠٠ ھەزار جوولەکە لە ئەڵمانیا دەژیا. دوای ئەوەی ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٣٣ دەسەڵاتی گرتە دەست، بە شێوەیەکی سیستماتیکی دەستی کرد بە گۆشەگیریکردنی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. کوشتنی بەکۆمەڵ بە شێوەیەکی سیستماتیکی جوولەکەکان لە ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیا بە داگیرکردنی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤١ دەستی پێکرد. تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم نزیکەی ٦ ملیۆن جوولەکە لەلایەن حکوومەتی نازییەکانەوە کوژران. کۆی گشتی شوێنکەتووانی ئایینی جوولەکە (یەھوودی)
١٠٠٬٠٠٠ ھەزارە کە دەکاتە لە (٠٫١٪)
ئاینی (ھیندۆسی) نزیکەی ١٠٠ھەزار ھیندۆسی لە ئەڵمانیا دەژین زۆربەیان ھیدۆسی تامیلن لە سریلانکا نزیکەی بۆ ٤٥٬٠٠٠)؛ لە ھیندستانەوە نزیکەی ٣٥ بۆ ٤٠ ھەزار کەسن؛ بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی یان ئەورووپی نزیکەی ٧٥٠٠ کەسن و نزیکەی ٥٠٠٠ ھیندۆس بەڕەچەڵەک خەڵکی ئەفغانستانن. ھەروەھا ھیندۆسەکانی نیپاڵ لە ئەڵمانیا ھەن بەڵام ئەم ژمارەیە زۆر کەمە. جگە لەوەش، ھیندۆسەکان لە ئەڵمانیا ھەن کە شوێنکەوتووی بزووتنەوە ئایینییە نوێیەکانن وەک بزووتنەوەی ھارێ کریشنا، بەکتی یۆگا، و مێدیتەیشنی زاڵ. بەڵام کۆی ژمارەی ئەم شوێنکەوتوانە لە ئەڵمانیا بە بەراورد کەمە. ھەروھا جگە لەمانە چەندین کەمینە ئایینی تر ھەن لەوانەش. [ئایینی.سیخی] لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ھەزار سیخی لە ئەڵمانیا دەژین. [ئایینی ئێزدی کوردی] ژمارەیان نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەس دەبێت.
چاند
ئەڵمانیا خاوەن چەندین کەسایەتی مێژوویییە لە ھۆزانڤانان و نووسەران و بیرمەندان و شانۆکاران و ھەروەھا ٢٤٠ ھەزار ناوەندی پاڵپشتیکردنی شانۆی لێیە کە ساڵانە بە ملیۆنان کەس سەردانییان دەکات لە ئارەزوومەندانی بوارەکە، و ھەروەھا ئەڵمانیا ئاستێکی بەرزی تۆمارکردووە لە یەکسانی ڕەگەزی و مافی بە کەمئەندامان داوە و ھاوڕەگەزخوازیشی قبووڵکردووە کە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزخوازان تاڕادەیەک بەیاسایی کراوە، لەڕێگای ڕاپرسیشەوە زانراوە ئەڵمانیا ئەرێنیترین وڵاتە کە کاریگەری ھەبێت لەسەر جیھان.
خەڵکی ئەڵمانیا
بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئەڵمانیا ٨٤٬٥٣٤٬٧٥١ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٧ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. چڕی دانیشتووان لە ئەڵمانیا ٢٤٠کەسە لەھەر کیلۆمەترێکدا (٦٢٣کەس لەھەر میلێکدا) بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ لە ٧٦٫٣٪ شارەکان دەژین تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٥٫٧ ساڵە.
لانی کەم شەش ملیۆن پەنابەر لە ئەڵمانیا دەژین کە پێکدێن لە پەنابەری سیاسی و کۆچبەران و کرێکاران و ھەندێکیشیان لەگەڵ خێزانەکانیان، گەلێک لەو پەنابەرانە لەوڵاتانی ھەژار و مەترسی ژیان پەنایان بۆ ئالمانیا بردووە وەک وڵاتێکی سەلامەتی لە ژیان، تەنیا پەنابەری ھاتوو لە تورکیا نزیکەی ١٫٩ ملیۆنە کە لە تورک و کوردەکان پێکدێن.
زمان
وێنۆک|دابەشبوونی زمانی ئەڵمانی لە ئەورووپادا زمانی ئەڵمانی زمانی فەرمی و زۆرینەی ئەڵمانیایە. ئەڵمانی یەکێکە لە ٢٣ زمانی فەرمیی یەکێتیی ئەورووپا و یەکێکە لە سێ زمانی سەرەکیی پڕئاخێوەری ئەم ناوچەیە. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین زمانی ناوچەیییە و زۆربەی کەمینەکانیش زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە، زۆربەی ئەم کەمینانە ئەو کۆچبەرانەن کە لە وڵاتانی دیکەوە چوونەتە ئەڵمانیا کە لە ئەوان تورکی، کوردی، پۆڵەندی و ڕووسی زمانە پڕئاخێوەرەکانن.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧١ ئەڵمانیا پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:ئەورووپای ناوەندی پۆل:وڵاتەکانی ئەڵپ پۆل:وڵاتەکانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠ سەرچاوە [٦٥] https://www.worldometers.info/world-population/germany-population/[٦١]https://en.m.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Germany
٢٩ (ژمارە)
٢٩ (بیست و نۆ) (29) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٢٨ و ٣٠.
٨٦٠ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٢٩ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
شێخ نووری شێخ ساڵح
شێخ نووری شێخ ساڵح بەرزنجی لەدایکبووی ساڵی ١٨٩٦، شێخ نووری سەرنووسەری ڕۆژنامە و شاعیر و چالاکوانی کورد بوو، شێخ نووری دیوانی خۆی ھەیە کە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٧٠ بڵاوکراوەتەوە لە سەردەمی شانشینی کوردستان و (مەلیک مەحموود)دا شێخ نووری سەرنووسەری بانگی کوردستان بووە و خاوەن ئیمتیازی ڕۆژنامەی ڕۆژی کوردستان بووە. لە ڕۆژی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٨، شێخ نووری شێخ ساڵح کۆچی دوایی کردووە.
ناو
شێخ نووری کوڕی شێخ ساڵح کوڕی شێخ غەنی کوڕی سەید عەبدولقادر کوڕی سەید حەسەن کوڕی سەید عەلی کوڕی سەید محەممەد کوڕی سەید مستەفا کوڕی ئیسحاق کوڕی بابە ڕەسووڵی گەورەیە و لە ساداتی بەزرنجییە.
ژیان
لە ساڵی ١٨٩٦ لە گەڕەکی دەرگەزێن لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە بنەچەدا ناوی دوو وشەی لێکدراو بووە «محەممەد نووری». ھەندێ نووسینی بەناوی «م. نووری» بڵاوکردووەتەوە. لە شیعردا ناوی ڕاستەقینەی خۆی «نووری» کردووە بە نازناو، ھەندێک جاریش «شێخ نووری» بەکارھێناوە.
شێخ نووری وەک نەریتی باوی ئەو سەردەمە، خراوەتە بەر خوێندنی حوجرە. لەسەر دەستی چەند مەلایەکی زانا و دانای ئەو سەردەمە خوێندوویەتی، لەوانە (خواجە فەندی، حاجی مەلا سەعیدی زڵزڵەیی و شێخ بابە عەلی شێخ عەبدوڵڵا)
نووری ماوەیەکی زۆری ژیانی بە مووچەخۆری میری بردووەتەسەر. لە ساڵی ١٩٢١ لە شارەوانی سلێمانی کاتبی دووەم بووە، لە ساڵی ١٩٢٢ کراوە بە کاتبی یەکەم. لە ساڵانی ١٩٢٦ – ١٩٢٧ بووە بە مووچەخۆری کارگێڕی پیشەسازان. چەند جارێک لە کاروباری میری تووشی دوورخستنەوە بووە، ھەروەھا گیراوە و لە گرتووخانەدا بەند کراوە.
لە ساڵانی ١٩٣٥ – ١٩٣٩ لە کارگێڕی خەزێنە لە سلێمانی و ھەولێر مووچەخۆر بووە. لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە کراوە بە مودیری جاحیە لە ناودەشت و باڵەک (نزیک گەڵاڵە) و تەقتەق و سەنگاو و بارزان و وارماوە. لە دوا ڕۆژانی مووچەخۆریی میری لە ساڵی ١٩٥٥ بۆ ماوەی سێ ساڵ لە کار دوورخراوەتەوە.
مردن
نووری لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٨ کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی گردی سەیوان نێژراوە.
ھۆنراوەکان
نموونە غەزەلێکی شێخ نووری
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:چالاکانی کورد
٣٠ (ژمارە)
٣٠ (سی) (30) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٢٩ و ٣١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ئەحمەد موختار بابان
thumb|ئەحمەد موختاری بابان ئەحمەد موختار بابان (ماوەی ژیان:١٩٠٠ تاکوو ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٧٦) کەسایەتی سیاسی کوردی عێراقی، ٤٦ ھەمین سەرۆک وەزرانی عێراق بووە، ئەو ماوەی دوومانگ سەرۆک وەزیرانی عێراق بووە لە نێوان ١٨ی مانگی ٥ی ساڵی ١٩٥٨ تاوەکو ھەڵگیرسانی شۆرشی ١٤ تەمموزی ساڵی ١٩٥٨ (١٤ مانگی حەوت)، وە پێشتریشماوەیەک داوەر بووە لە دادگای بەغداد، ماوەی دووخولیش لە حکوومەتی پاشایی عێراقی وەزیری داد بووە وە جارێکیش وەزیری بەرگری وە جارێکی دیکەش وەک ڕۆشەنبیری بووە وە دوو خولی تریش وەزیری کاروباری کۆمەڵایەتی عێراقی بوو.
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٧٦
شارستانی تەفرێش
شارستانی تەفرێش یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزیی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری تەفرێشە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦ بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران بەرامبەر لەگەڵ ٢٤،٩١٣ کەس بووە.
بڕیارنامەی ١٢٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٤١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئایاری ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەیی بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٠٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
شارستانی تەفرێش
جوگرافیا
شارستانی تەفرێش لە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای مەرکەزی ھەڵکەوتووە.
بڕیارنامەی ١٢٤١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٩
شارستانی تەفرێش
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی پۆل:شارستانی تەفرێش پۆل:شارستانەکانی ئێران
١ی ئایار
١ی ئایار ١٢١ەم ڕۆژی ساڵە (١٢٢ لە ساڵی پڕدا). ٢٤٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئایار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
11ی گوڵانی 2717ی کوردی
گرووپی سی جی ئای
یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا.
ئەم بەرنامەیە بەکاردئێت بو دروست کردنی فیلم و لوگو و زور تشتانێن دیتر کە چێتر کار دئینن بو مونتاج.
سەرچاوە
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٧٦ پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پێپسی
وێنۆک|دڕوشمی پیپسی لە ٢٠١٤ ەوە. پێپسی خواردنەوەیەکی گازیە لەبەرھەم ھێنانی ھاوبەشگای پیپسیکۆی جیھانییە (PepsiCo). بۆیەکەم جار لە ساڵی ۱٨۹۳ یەکەم بەرھەمەکانی کەوتە بازاڕەوە لەگەڵ ھەریەکە لەجۆرەکانی تری بەرھەمی ھاوبەشگاکە وەک مێرندا و سێڤن ئاپ، لەگەڵ ھەندێ لە خواردنی خێڕای وەک کاڵسناکس، بەرھەمەکانی پیپسی لەسەرانسەری جیھان بەربڵاوە بەڵام لەھەر وڵاتە و بە ئاستێک لە ڕووی درووستی و باشیەکەیەوە.
ناونانی پێپسی
لە ئەنزیمی پیپسین وەرگیراوە، ئەنزیمێکی ھەرس کەرە، لەبەر ئەوەش کە سەرتای خستنە بازاڕی تەنھا لەم پێکھاتەیە پێک ھاتبوو، ناوی ئەنزیمی پیپسینیش لە بنەڕەت دا وشەیەکی یۆنانیە بە واتای ھەڕس دێت. ـ.
کاریگەریە تەندرووستیەکانی
پیپسی ھەروەک ھەموو خواردنەوە گازیەکانی تر ڕێژەیەکی زۆڕ لە شەکری تێدەکرێت، کە ھۆکاری سەرەکی تووش بوونە بەنەخۆشی شەکرە و کلۆربوونی ددانەکان، ھەروەھا پاشکۆی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بەکاردێت لەکاتی درووست کردنی لەھەندێ وڵات لەبری ئەمە کالسیۆم بەکاردێنن کە دەبێتە ھۆی داڕمانی ئێسقانەکان.
پێکھاتە
لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا پیپسی پێک دێت لە:ئاوی گازدار، خواردنەوەی فرەکتۆز، ڕەنگی کەرامیل، شەکر، ترشی فۆسفۆریک، کافایین، ترشی لیمۆ و تامی سرووشتی. لە ھەرێمی کوردستان پێک دێت لە:ئاوی گازدار (گازاو)، شەکر، ڕەنگ، ترشە ماددە، کافیین، گیراوەی شیری، تام.
٨٥٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٣١ (ژمارە)
٣١ (سی و یەک) (31) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٣٠ و ٣٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
نەریمان عەبدوڵڵا خۆشناو
نەریمان عەبدوڵڵا خۆشناو (لەدایکبووی ١٩٧٨ لە ھەولێر) نووسەر و زمانەوان و مامۆستای زانکۆی سەلاحەدینە. لە بەشی کوردیی کۆلێژی پەروەردەی زانکۆی سەلاحەدین و ئیبن ڕوشدی زانکۆی بەغدا بەکالۆریۆسی خوێندووە. ساڵی ٢٠٠٦ ماستەری بەشی کوردی لە بەغدا تەواو کردووە. ساڵی ٢٠١٢ دکتۆرای لە بەشی کوردیی زانکۆی کۆیە وەرگرتووە. سەرنووسەری گۆڤاری زمانناسییە و جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی زمانناسییە.
خاوەن کارەکان
بزنسمان، بازرگان یان کاسب بریتییە لە ناسناوێکی گشتی کە بە کەسێک دەگوترێت کە بەڕێوبەری ڕێکخراوەیەکی بازرگانی یان کۆمەڵە کۆمپانیایەک بێت، جا ئەگەر ئەو کۆمپانیایە بازرگانی یان بەرھەمھێنان یان جووتیاری بێت، کە لە توانایدا بێت سوودێک بە خاوەنەکەی بگەیەنێت لەو داھاتەی دەستی دەکەوێت.
ھەروەھا ھاومانایەکە بۆ بەڕێوبەری کار یان خاوەنی پڕۆژە، کە ھیمایەکە بۆ خاوەن یان بەڕێوبەری پڕۆژەیەک کە پارە بەڕێوەبەرێت لە ڕێگەی خۆخستنە ناو مەترسی و داھێنان کردن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
وایڵدکاتس
وێنۆک وایڵدکاتس فیلمێکی کۆمیدی وەرزشییە لە ساڵی ١٩٨٦ بڵاوکرایەوە و گۆڵدی ھاون ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت. ھەروەھا ئەم فیلمە یەکەم فیلمی درێژی وێسلی سنایپس و وودی ھارێلە. دواتر لە فیلمەکانی "پیاوە سپییەکان" و "نەتوانینی بازدان" و "شەمەندەفەری پارە" پێکەوە بوون. فیلمەکە خاوەنی نمرەی ٢٦٪ی ھەیە لە ڕاتن تۆمەیتۆز بە پشتبەستن بە ١٩ پێداچوونەوە. ڕۆجەر ئیبێرت ١،٥ ئەستێرەی لە کۆی ٤ ئەستێرە بەخشی بە فیلمەکە.
باسکردن
مۆلی مەکگرات دەیەوێت شوێن پێی باوکی بکەوێت و ببێتە ڕاھێنەری تۆپی پێ. کاتێک دەرفەتەکە بۆی دەڕەخسێت، واز لە کارەکەی پێشووی دەھێنێت بۆ ئەوەی ڕاھێنەری یانەی وایڵدکاتس لە قوتابخانەی ناوەندی ئامادەیی بێت. بۆ ئەوەی خەونەکەی بێتە دی، دەبێت متمانەی تیمەکە بەدەستبھێنێت و ڕووبەڕووی ڕەگەزپەرستی و ڕەگەزپەرستی پیاوان بێتەوە لە پیشەسازییەکەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە گەنجانەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٦ پۆل:فیلمە کۆمیدییە وەرزشییە ئەمریکییەکان
٣٢ (ژمارە)
٣٢ (سی و دوو) (32) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٣١ و ٣٣.
٨٦٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٦١ (ژمارە)
٨٦١ (هەشت سەد و شەست و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٦٠ و ٨٦٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بڕیارنامەی ١٢٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:عێراق لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
٣٣ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
لوڤسانامسڕاین ئۆیون-ئێردێن
لوڤسانامسڕاین ئۆیون-ئێردێن (لەدایکبووی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٨٠) سیاسەتمەدارێکی مەنگۆلییە و لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ەوە سەرۆکوەزیرانی مەنگۆلیایە، دوو جار بۆ خورالی گەورەی دەوڵەت ھەڵبژێردراوە. لە ساڵی ٢٠١٦ەوە. پێش ئەوەی ببێت بە سەرۆک وەزیران وەزیر و سەرۆکی سکرتارییەتی ئەنجومەنی وەزیران بووە. حکوومەتی مەنگۆلیا لە ٢ی شوباتی ٢٠١٩ تا ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١.
ئۆیون-ئێردێن لە ساڵی ٢٠٠٨ لە زانکۆی نیشتمانی مەنگۆلیا بەکالۆریۆسی لە یاسا تەواو کردووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١١ لە قوتابخانەی زانستە کۆمەڵایەتییەکانی زانکۆی نیشتمانی مەنگۆلیا بە بڕوانامەی ماستەر لە زانستە سیاسییەکان دەرچووە. پاشان ئۆیون ئێردێن لە ساڵی ٢٠١٥ لە زانکۆی ھارڤارد بە بڕوانامەی ماستەر لە سیاسەتی گشتی دەرچووە.
سەرچاوەکان
لوڤسانامسڕاین ئۆیون-ئێردێن لوڤسانامسڕاین ئۆیون-ئێردێن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ لوڤسانامسڕاین ئۆیون-ئێردێن
کۆگنیزانت
یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا ، کۆمپانیاکە لەساڵی ١٩٩٤ دامەزراوە لەلایەن کومار مەھادیڤا
سەرچاوە
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٤ پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
٨٦١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قوتابخانەی ئەپۆلۆ
قوتابخانەی ئەپۆلۆ (بەعەرەبی:مدرسة أبولو)، قوتابخانەیەکی شیعری گرنگی شیعری عەرەبی نوێ بوو. دامەزرێنەری شاعیری گەورەی عەرەب ئەحمەد زەکی ئەبو شادی بوو کە لەساڵی ١٨٩٢ز لەدایک بووە. ئەم قوتابخانەیە شاعیرە ویژدانییەکانی عەرەبی لە میسڕ و گشتی جیهانی عەرەبی گرتەوە، لەپێشڕەو و سەرانی ئەم قوتابخانەیە: ئیبراهیم ناجی، عەلی مەحموود تاها، عەلی ئەلعەنانی، کامیل ئەلکیلانی، مەحموود عەماد و جەمیلە عەیلانی بوو.
هۆی ناونانی ئەم قوتابخانەیە بەناوی ئەپۆلۆوە
ئەم قوتابخانەیە ناونرا ئەپۆلۆ بەپێی ناوی خواوەندی شیعر و مۆزیک لە داستانە یۆنانییەکاندا.
جیاوازییان لەگەڵ کۆمەڵەی دیوانی شیعری
گەشەی سرووشتی شیعری عەرەبی نوی، وای کرد کە قوتابخانەی ئەپۆلۆ بتوانێت زۆرتر لە ئامانجەکانی بێنێتە دی وەک لەوەی کە کۆمەڵەی دیوان ویستیان بیهێننە دی، هەروەها کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر نەوەیەک لە شاعیرانی میسڕ و عەرەب هەبوو، ئەمەش پاش ئەوەی کە هەوڵی هەترییانەی بۆ درا.
شاعیرانی سەر بەم قوتابخانەیە
ئەو شاعیرانەی سەر بەم قوتابخانەیەن:
تەفرێش
تەفرێش یەکێک لە شارەکانی پارێزگای مەرکەزیی ئێرانە. شاری تەفرێش ناوەندی شارستانی تەفرێشە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ١٦،٤٩٣ کەس بووە کە زۆربەیان فارسن و پەیڕەوی مەزھەبی شیعەن.
سەرچاوەکان
پۆل:تەفرێش پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی تەفرێش پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای مەرکەزی
عەبدولقادر ڕەشید ئەلناسری
عەبدولقادر رەشید ئەلناسڕی (بەعەرەبی: ، ١٩٢٠ - ١٩٦٢ز)، ئەم شاعیرە لەساڵی ١٩٢٠ لە سلێمانی لە خێزانێکی کوردی لەدایک بووە پاشان لە شاری ناسڕییە گەورە بووە و دواتر ئەو دراوەتە پاڵی، پاشان خوێندنی ناوەندی لە بەغداد تەواو کردووە، دواتر سەقاڵ بووە بە رۆژنامەگەرییەوە، پاشان وەکوو فەرمانبەر لە راسپاردەکانی پایتەخت دامەزراوە، دیوانێکی لەچاپدراوی هەیە بەناوی دیوانی عەبدولقادر ئەلناسڕی. لەساڵی ١٩٦٢ز کۆچی دوایی کردووە.
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
دیلۆیت
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی نووسینگەی کۆمپانیا لە [[لۆس ئانجلەس]] یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا.
سەرچاوە
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٤٩ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٤٩ لە ئینگلستان پۆل:دیلۆیت
کەسێتا، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٣ پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
٢ی ئایار
۲ی ئایار ۱۲۲ەم ڕۆژی ساڵە (١٢۳ لە ساڵی پڕدا). ٢٤۳ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئایار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٤ (ژمارە)
٣٤ (سی و چوار) (34) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٣٣ و ٣٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سەرکێشییەکانی دایەنی منداڵ
سەرکێشییەکانی دایەنی منداڵ (بەئینگلیزی adventure in babysitting) فیلمێکی تەلەفزیۆنی فیلمی کۆمێدی سەرکێشیی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠١٦دا لە دەرهێنانی جۆن شولتزە و ئەکتەر سابرینا کارپێنتەر و سۆفیا کارسۆن ئەم فیلمەیان دروست کردۆتەوە لەسەر فیلمی ساڵی ١٩٨٧ بە هەمان ناوی فیلمەکە، لە ٢٤ی حوزەیرانی٢٠١٦ لە کەناڵی دیزنی لە ئەمەریکا و کەنەدا نمایش کرا و ١٠٠ەمین فیلمی ڕەسەنی کەناڵی دیزنی.
چیرۆک
جێنی پارکەر و لۆلا پێرێز هەرزەکارن کە کەسایەتییان پێچەوانەیە بەڵام هەمان خولیای فۆتۆگرافیان هەیە ئەو دووانە کاتێک یەکتر دەبینن کە لەکۆتاییدا دەبن بۆ مەشقێکی بەناوبانگی فۆتۆگرافی و بە هەڵە لە چاوپێکەوتنەکەیاندا تەلەفۆنەکانیا دەگۆڕێت. هێلین ئەندەرسۆن پەیوەندی بەتەلەفۆنی جێنیەوە دەکات، داوا دەکات بۆ چاودێریکردنی منداڵەکانی چونکە لە کۆتا خولەکەکاندا بەهۆی خزمێکیەوە کە نەیتوانیوە بگاتە ئەوێ بۆ ئەوەی ئاگای لە منداڵەکان بێت. لۆلا خەریکە هەڵەکە ڕوون دەکاتەوە، بەڵام بڕیار دەدات کارەکە وەربگرێت کاتێک بلیتی وەستانی ئۆتۆمبێل لەلایەن ئەفسەر جەیمسەوە پێشکەش دەکرێت. زاک چەییز کە جێنی خۆشەویستە پەیوەندی دەکات بۆ ئەوەی جێنی بانگهێشت بکات بۆ کۆنسێرتێکی سایکیک ڕۆکێتس بەڵام لۆلا بە خێرایی و بە ڕێکەوت لە کارەکەی دوور دەخاتەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەفسەر جەیمسدا قسە بکات. زاک بە هەڵە پێی وایە جێنی گرنگی پێ نادات بۆیە بڕیار دەدات لەبری ئەوە کچێکی دیکە بباتە کۆنسێرتەکە.
جێنی و لۆلا دەگەنە خێزانی کوپەر و ئەندەرسۆن بۆ کاری چاودێریکردنی منداڵەکانیان. جێنی لەلایەن دۆنا کوپەرەوە پێی دەوترێت ڕێگەنەدات ئیمیلی هیچ شتێک لە قژی بکات، نە ڕێگە بە کەتی بدات بەناو سندوقی خشەڵەکانی دایکیدا تێپەڕێت. هەروەها هەردوو لۆلا و جێنیتێدەگەن کە مۆبایلەکانیان گۆڕیوە، جێنی دەڕوات بۆ لای لۆلا بۆ ئەوەی مۆبایلەکانیان بگۆڕنەوە. تا ئەو کاتە، بۆبی بە چێشت لێنانفەسادەیەکی دروست کردووە و ترێی بە دزییەوە چووەتە کۆنسێرتێکی سایکیک ڕۆکێتس سەرەڕای ئەوەی زەمینەسازی کراوە بەهۆیخەرجکردنی بە بەهای ٢٠٠ دۆلار بۆ داواکارییەکانی بۆ ئەلیکترۆنیەکانی.
جێنی و لۆلا و منداڵەکان بە ئۆتۆمبێلی جۆری سوڤ ی ئەندەرسۆن گەشت دەکەن بۆ دوکانێکی گرێبەستی سکێچی لە شارەکەدا بۆ ئەوەیشوێن ترێی بگرن. بەڵام بۆیان دەردەکەوێت کە پێشتر لەگەڵ هاوڕێکانیدا ڕۆیشتووە. لە دوکانەکەدا بۆبی بە هەڵە یاقوت فێرێتێکی دەگمەنئازاد دەکات و لۆلا وێنەیەکی ئەو ئاژاوە دەگرێت بۆ سیڤی وێنەگرتنەکەی. بەو پێیەی ڕاوکردن و بازرگانیکردن بە ئاژەڵەکە نایاساییە، خاوەندوکانەکانی گرێبەستکردن تاینی و سکالپەر ئەو حەوت کەسە لە دوکانەکە ڕاوەدوون و هەوڵدەدەن وێنەکە لە کامێرای لۆلا بسڕنەوە. گروپەکەدەگەنە ئۆتۆمبێلەکە تەنها بۆ ئەوەی بزانن کە ڕادەکێشرێت. خاوەن بارهەڵگرەکە پێیان دەڵێت بۆ دانەوەی غەرامەکە پێویستیان بە ١٠٠ دۆلارەو تا نیوەی شەویش ماوە بۆ دانەوەی غەرامەکە. گروپەکە ناچار دەبن بە پاسێک بچنە شوێنی داهاتوویان، کە پیتزاخانەی دڵخوازی ترێیە بەناوی ماریۆ. ئەوان ترێی دەدۆزنەوە و ئێستا هەموویان پێکەوە هەوڵدەدەن بزانن چۆن کرێی ئۆتۆمبێلی ڕاکێشان بدەن. بۆبی تاینی وسکاڵپەر دەبینێت کە بەدوایاندا دەگەڕێن و ڕاوکردنێک بەدوای خۆیدا دێنێت بۆ ناو کارگەیەکی جلوبەرگ. ئەو حەوت کەسە جارێکی دیکەلێیان هەڵدێن و کاتێک سەلامەت دەبن، لۆلا پێشنیاری فرۆشتنی بلیتەکە دەکات لە کۆنسێرتەکەدا.
کاتێک کەتی سەلامەت دەبێت، بیری دێتەوە کە دایکی پارەیەکی ١٠٠ دۆلاری لە پاڵتۆکەیدا دەهێڵێتەوە بۆ حاڵەتە فریاگوزاریەکان و گروپەکەبڕیار دەدەن بە دزییەوە بچنە ناو هەسارەخانەی ناوچەکە کە خێزانی کوپەر و ئەندەرسۆن بەشداری ئاهەنگێک دەکەن بۆ ئەوەی بیدزن بۆکرێی بارهەڵگرەکە. لە کاتێکدا جێنی و کەتی و لۆلا بە دزییەوە دەچنە ژووری عەمبارەکە بۆ ئەوەی بەدوای پاڵتۆی خاتوو کوپەردا بگەڕێن،کوپەرەکان گوێیان لە پەیامی ئیمیلی دەبێت و بەرەو بنکەی پۆلیس دەڕۆن بۆ ئەوەی منداڵەکانیان بپشکنن. دەردەکەوێت کە پاڵتۆکە لەسەرمێزی کوپەر کە خێزانی ئەندەرسۆن لێی دانیشتوون بەجێماوە، بۆیە لۆلا خۆی وەک کۆمەڵایەتییەکی دەوڵەمەند دەگۆڕێت بۆ ئەوەی پارەکەبدزێت. لەم نێوەندەدا بۆبی بەرپرسیارێتی نانخواردنەکە دەگرێتە ئەستۆ دوای ئەوەی یەکێک لە چێشتلێنەرەکان وازی لێدەهێنێت. تاینی وسکالپەر لەلایەن ئاسایشەوە دەگیرێن و یاقوت فێرێت دەگیرێت.
کاتێک لۆلا پارەکە وەردەگرێتەوە، گروپەکە بەرەو شوێنی ڕاکێشانەکە دەڕۆن پێش ئەوەی دابخرێت و ئۆتۆمبێلەکە وەربگرنەوە. تاینی وسکالپەر دەستگیر دەکرێن و یاقوت فێرێت دەبرێتە پەناگەیەکی ئاژەڵان. لۆلا بە گاڵتەجاڕیەوە دەڵێت کە چۆن شەوی جێنی سەرنجڕاکێشترە لەچوون بۆ کۆنسێرتێک لەگەڵ زاک و جێنی لە کۆتاییدا دەزانێت بۆچی زاک لەناکاو دوور بووەتەوە. لە لۆلا توڕە دەبێت، بەڵام لۆلا پێشنیاریئەوە دەکات کە بە ئۆتۆمبێل بچێتە کۆنسێرتەکەی سایکیک ڕۆکێتس بۆ ئەوەی هەموو شتێک ڕوون بکاتەوە. لۆلا کامێرا بەنرخەکەی دەگۆڕێتەوەبەڵام کارتی بیرگە دەهێڵێتەوە لە بەرامبەر وەرگرتنی جێنی بۆ ئەوەی جێنی و زاک بتوانن ئاشت ببنەوە. پاشان گروپەکە پێش دایک و باوکەکەبە پێشبڕکێ دەگەڕێنەوە ماڵەوە. بە سەرکەوتوویی سەرکەوتوون، بەڵام لەگەڵ گەیشتنیان، بۆیان دەردەکەوێت کە گێژاوێکی زۆر گەورەترە: ئامێری جل شۆردنەکە تەقیوەتەوە، لە هەموو شوێنێک سابون هەیە، سەگی ئەندەرسۆنەکان خاتوون مارمەلاد بە سۆس داپۆشراوە، کەهەروەها لە هەموو زەوییەکەدایە. ترێی ئۆتۆمبێلەکە دەشوات و دواتر یارمەتی ئیمیلی دەدات سەگەکەیان پاک بکاتەوە، جێنی و کەتی ژووریجلشۆرەکە پاک بکەنەوە، لۆلا و بۆبی و ئەی جەی چێشتخانەکە پاک بکەنەوە. کاتێک هەموویان تەواو دەبن، جێنی و کەتی و ئیمیلی دەڕۆن بۆئەوەی بیانگەڕێننەوە ماڵەوە، خێزانی ئەندەرسۆنیش دەگەنە ماڵەوە، لەوێ لۆلا یەکسەر خۆی دادەپۆشێت و دەڵێت ئەوان زۆر باش بوون. جێنیش هەمان شت دەکات. لەکاتی ڕۆشتنیدا، زاک دەگاتە ئەوێ و بە جێنی دەڵێت لەبیری کردووە هێدفۆنەکەی بدات بە ئیمیلی، ئەودووانەش دەست دەکەن بە پەیوەندی خۆشەویستی، ئەمەش زۆر دڵخۆشی کەتی و ئیمیلی دەکات کە سەیری دەکەن. لۆلا مۆڵەتی شۆفێری لەئەفسەر جەیمس وەردەگرێتەوە، کە داوای لێدەکات دەربچێت.
بەخشکردن
فلمی سەرکێشیەکانی دایەنی منداڵ لە کەناڵی دیزنی لە نەتەوە یەگرتووەکان، و لە کەنەدا بەخشکرا لە بەرواری ٢٤ حوزەیرانی ٢٠١٦دا
پۆلێنکردن
فلمەکە ٣.٤٥ ملیۆن بینەری بۆ لای خۆی ڕاکێشا
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0">
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمە کۆمیدییە گەنجانەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمەکانی کەناڵی دیزنی فیلمی ئۆرجیناڵ پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە ھەرزەکارییەکان
بڕیارنامەی ١٢٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٠٩ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٩ پۆل:سووریا لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
دیزنی ڕێنێسانس
وێنۆک دیزنی ڕێنێسانس سەردەمێکی فیلمە ئەنیمەیشنەکانی دیزنی بوو، لە فیلمی دەریاچەی بچووکەوە (١٩٨٩) تا تەڕەزان (١٩٩٩). لە نێوان ساڵانی ١٩٨٩ و ١٩٩٤دا، فیلمی دەریاچەی بچووک (١٩٨٩)، جوانی و دڕندە (١٩٩١)، عەلائەدین (١٩٩٢)، پاشا شێرەکە (١٩٩٤). ئەم فیلمانە پاڵێوراوانی خەڵاتی ئۆسکارن و سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. فیلمی The Rescuers Down Under تاکە فیلمی دیزنی ڕێنێسانسە کە بۆکس ئۆفیسەکانی گرتەوە. دوای ئەوەی ئایزنەر دوو ھاوڕێکەی لەدەستدا، فیلمە ئەنیمەیشنەکانی دیزنی لە ناوەڕاست تا کۆتاییەکانی نەوەدەکاندا ھاتە خوارەوە، لەنێویاندا پۆکاھۆنتاس (١٩٩٥)، مولان (١٩٩٨)، تەڕەزان (١٩٩٩). لە ١٠ فیلمی دیزنی ڕێنێسانس نۆ فیلم پاڵێوراو بوون بۆ خەڵاتی ئۆسکار کە شەشیان لانیکەم خەڵاتی ئۆسکاریان بەدەستھێنا، شەش باشترین گۆرانی ڕەسەن و پێنج باشترین نمرەی ڕەسەن، لەگەڵ پێنج فیلمی یەکەم خەڵاتی لە ھەردوو بەشەکەدا بەدەستھێنا. ھەروەھا دیزنی ڕێنێسانس بەھۆی فیلمی جوانی و دڕندەییەکەیەوە دیارە و بووە یەکەم فیلمی ئەنیمەیشن کە تا ئێستا پاڵێوراو بێت بۆ باشترین فیلم. ھەموو دەنگەکان سەرەتا لە ژێر دەستی واڵت دیزنی ڕیکۆردز بە شێوەی سی دی و کاسێت بڵاوکرانەوە. زۆرێک لە فیلمە شانۆییەکانی ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی واڵت دیزنی لە ساڵی ٢٠٠٩ تا بەدواوە وەک گەڕانەوە بۆ فۆرم ستایشیان کردووە، ئاماژەیان بەم سەردەمە کردووە لە مێژووی دیزنیدا بە بوژانەوەی دیزنی یان تەنانەت ڕێنێسانسی نوێی دیزنی. زۆربەی فیلمەکانی ناو زیندووبوونەوە ئەنیمەیشنی CGI بەکاردەھێنن بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکان کە لە ژینگەیەکی خەیاڵیدا دانراون کە شێوازی مۆسیقای برادۆی ڕێنێسانسیان تێدایە. ھەروەھا چەند ئەندامێکی تیمی فڕۆکەوانی لە سەردەمی ڕێنێسانس گەڕانەوە بۆ یارمەتیدان لە دروستکردنی فیلمەکانی بوژانەوە.
ئیسلامۆفۆبیا
ئیسلامۆفۆبیا یان ئیسلامترسی بریتییە لە ھەبوونی ترس، کینە و بیروڕای پێشینەیی بەرامبەر بە ئایینی ئیسلام یان موسوڵمانان بە شێوەیەکی گشتی،  بە تایبەتی لەو دیدگەیەی کە وەک ھێزێکی جوگرافی سیاسی دەبینرێت بۆ سەرچاوەی تیرۆر.
دەستەواژەکە بۆ یەکەمین جار لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم بەکارھات، لە ساڵانی حەفتاکانەوە وەک وشەیەکی نوێی لێکدراو ھاتە کایەوە. لە ساڵانی ھەشتاکان و نەوەدەکان دا بەکارھێنانی ڕووی لە زیادبوون کرد، دەستەواژەکە بڵاوبۆوە و تەشەنەی سەند لەڕێی راپۆرتێکی لیژنەی متمانەی ڕەنیمیدەوە کە دەربارەی موسوڵمانەکانی بەڕیتانیا و ئیسلامۆفۆبیاوە بوو بە ناونیشانی "بەرەنگارییەک بۆ ھەمووان (١٩٩٧)". پاساوی ناساندن و بەکارھێنانی دەستەواژەکە لەلایەن ھەڵسەنگاندی ڕاپۆرتەکەوە ھێنرابۆوە کە " لە ساڵانی کۆتایی دا بیروڕای پێشینەیی دەربارەی دژە ئیسلامییەت وا بە خێرای و لە ڕادەبەدەر بەپەلە گەشەی سەندووە کە بڕگەیەکی نوێ پێویستییە لە فەرھەنگ دا." بەڵام واتای دەستەواژەکە ھێشتا جێی مشتوومڕە و ھەندێک بە ناڕێکی دەزانن.
ھۆکار و خاسێتەکانی ئیسلامۆفۆبیاش جێی مشتوومڕ و گفتووگۆن. ھەندێک لە ڕاڤەکار و شیکەرەوەکان زیادبوونی ترس لە ئیسلام دەگەرێنەوە بۆ ھێرشەکانی ١١ ی ئەیلوول بۆ سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان، پەیدابوونی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام و ھێرشە تیرۆرستییەکانی دی لە ئەورووپا و ویلایەتە یەکگرتووەکان لەلایان ئیسلامییە توندڕەوەکانەوە. ھەروەھا ھەندێکی تر ھۆکارەکی دەگەرێنەوە بۆ زیادبوونی ڕێژەی موسوڵمانان لە یەکێتی ئەورووپا و ویلایەتە یەکگرتووەکان.
دیدگە جیاوازەکان لەسەر ئیسلام
ڕاپۆرتی ڕەنیمید ھەستا بە جیاکردنەوەی بیرووڕا و بۆچوونەکان، دیدگەی"کراوە" و دیدگەی "داخراو" و ئاماژەی بەوە کرد کە دیدگە "داخراو"ەکان لەگەل ترسی ئیسلام ھاوتان و ئەم خاڵانە لەخۆیان دەگرن:
لە ڕاپۆرتەکەدا ئەم دیدگە "داخراو"انە لە دیدگە "کراوە"کان جیاکراونەتەوە و دەقی نووسینەکە لەسەر بنەمای ڕێزی بۆ ئیسلام دارێژراوە و ڕێگە دەدات بە ڕەخنەگرتن، گفتووگۆکردن و ڕێکنەکەوتنێکی ڕەوا بەشێوازی دروست. بەپێی بێن و جەواد، متمانەی ڕەنیمید تێبینی کردووە کە بەشێوەیەکی بەرچاو لێدوانە دژە ئیسلامەییەکان بە بەڕێزانە دادەنرێت و نموونە دەھێنێتەوە لەسەر ئەوەی کە چۆن توندوتیژی بەرامبەر بە ئیسلام و موسوڵمانان بە ئاسایی تەماشادەکرێت تەنانەت لەلایەن ئەوانەی بەرەنگاری جۆرەکانی تری جیاکاری دەبنەوە.
ڕەخنە دەربارەی دەستەواژەکە
رۆبن ڕیچاردسن، سەرنووسەر و سەرۆکی پێشووی متمانەی ڕەنیمید وتی کە زیانەکانی دەستەواژەکە یەکجار زۆرە و ھەندێکیان ئەمانەن: