cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باراو
کە‌سایە‌تییە ناسراوە‌کان
لە‌کە‌سە بە‌ناوبانگە‌کانی ئە‌م گوندە:-
ئە‌مە جگە لە‌وە‌ی کە گوندی باراو چە‌ندین کە‌سایە‌تی خوێنە‌وارو ڕۆشنبیرو ھونە‌رمە‌ندو کە‌سایە‌تی سیاسی‌و نیشتمان ڵە‌روە‌ری تێدا ھە‌ڵکە‌وتووە کە ڕە‌نگە نە‌توانرێ لە‌نووسینێکی ئاوھادا ئاماژە بە‌ھە‌موو ئە‌و کە‌سایە‌تییە دیارانە بکرێت.
گرفتە خزمە‌تگوزارییە‌کان
باراو، قوتابخانە‌ی بنە‌ڕە‌تی تێدایە‌و بۆ قۆناغی دواناوە‌ندیش خوێندکارە‌کانیان دە‌چنە وە‌ندە‌رێنە بۆ درێژە‌دان بە‌پرۆسە‌ی خوێندن، بنکە‌یە‌کی تە‌ندروستی تێدایە ھە‌رچە‌ندە ھێشتا لە‌ئاستی پێویستی گوندە‌کە‌و دە‌وروبە‌ریدا نییە. ئە‌وە‌ی ماوە‌تە‌وە بیڵێین ئە‌م گوندە جادە‌ی قیرو تۆڕی ئاویان پێگە‌یشتووە‌و پڕۆژە‌ی کارە‌باشیان بۆ کراوە، بە‌ڵام خە‌ڵکی گوند گللە‌ییان لە‌بچڕاندنی زۆری کارە‌با دە‌کرد لە‌وە‌رزی زستاندا، بە‌ھۆی کۆنی عە‌مودو سیمی کارە‌باکە‌یان، زیاتر لە‌ساڵێکە تە‌زووی کارە‌بایان بۆ گە‌یە‌نراوە، بە‌ڵام عە‌مودو سیمە‌کان بە‌کارھاتوو بوون. دانیشتووانی باراویش بێبە‌ش نە‌بوون لە‌پێشینە‌ی خانووبە‌رە ھە‌رچە‌ندە تا ئێستا تە‌نھا ٣ خێزان سوودمە‌ندبوون‌و ئە‌وانی تریش لە‌مامە‌ڵە‌دان، بە‌ڵام گللە‌ییان لە‌خاوی ڕۆتینی زۆری جێبە‌جێکردن‌و ڵێدانی ڵێشینە‌کە ھە‌بوو.
کۆلکەڕەشێی خوارێ
کۆلکەڕەشێی خوارێ (Kolkerreşêy xwarê، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کۆڵان (مەریوان)
کۆڵان گوندێکی شارستانی مەریوان لە پارێزگای سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. خەڵکی کۆڵان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٤١ کەس لە ١٣٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
جابانی کوردی
وێنۆک|جابانی کوردی جابانی کوردی یان کابانی کوردی یەکێک لە یارانی محەممەد، پێغەمبەری ئیسلام بووە. جابان بە ڕەچەڵەک کورد بووە، لە ڕحای باکووری کوردستان لەدایکبووە و بە جابانی کوردی ناسراوە. ھەروەھا لەبەر ئەوەی کوڕەکەی ناوی مەیموون بووە، ناوەکەی بووە بە ئەبوو مەیموون، ناوی جابان لە پەرتووکە بەناوبانگەکانی ھاوەڵناسیدا وەک «اسد الغابە-شێری دارستان» و ئەلئیسابە ناوی ھاتووە. ئەبوونەعیمی ئەسفەھانی ناوی کوڕەکەی جابان بە مەیموونی کوردی تۆمار کردووە. ، لە نێوان ساڵانی ١٢١ی کۆچی/ ٧٣٨ی زایینی و ساڵی ١٣٠ی کۆچی/ ٧٤٧ی زایینی کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھاوەڵەکان
بڕیارنامەی ١٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە پێوەندییەکانی نێوان دەستەڵاتدارە گەورەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 863‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شانشینی یەکگرتوو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩٦٠
چاوک
چاوک گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی چاوک بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٥ کەس لە ٢٥ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پارێزگای ئەستەمبوڵ
پارێزگای ئەستەمبوڵ یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەستەمبوڵە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئەستەمبوڵ پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
خەستیی مۆلار
خەستیی مۆلار یان مۆلارێتی (ئینگلیزی: Molar concentration یان Molarity) خەستی ئەو گیراوەیەیە، کە ژمارەی مۆڵەکانی تواوە لە لیترێکی گیراوەکەدا دەردەبڕێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئیمپڕاتۆر جونتۆکو
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١١٩٧ پۆل:مردووانی ١٢٤٢ پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٢یەم پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
قوروە شارۆچکەیەکی پارێزگای کوردستانە، دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکە.
گوندەواری بەور
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری پەنجە عەلی باکوور
لە (١٦) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری قسڵان
لە (١٧) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری ئەلوزاغاج
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات
لە (١٤) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا
لە (٢٩) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری دڵوەران
لە (٥) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری مالوجە
لە (٣) گوند پێکھاتووە:
پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان
ژمارەی گوندکانی دەکاتە ١٤٣ گوند
کوردنشینەکان ۱۲۹ گوند.
ئازەرییەکاننشینەکان ۶ گوند.
تێکەڵەی کورد و ئازەرییەکان ۸ گوند.
شاروچکە وگوندە ئازەرییەکان نشینەکان
پێکھاتووە لە۳ شارەدێ و۸ گوند.
گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەرییەکانیەکان
پێکھاتووە لە ۸ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
تەڵعەت تاھیر
تەڵعەت تاھیر (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٣؛ مەخموور، هەولێر) شاعیرێکی کورد ە. لە کۆتایی هەشتاکان دەستی بەنووسینی شیعر کردووە. تەڵعەت ماوەیەک جێگری سەرۆکی بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ بووە. گۆرانیبێژی کورد، زیاد ئەسعەد بەشێک لە گۆرانییەکانی لە هۆنراوەکانی تەڵعەت تاهیرەوە وەرگیراون.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:زیندووان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:خەڵکی مەخموور پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
ھێنری دەیڤید سۆرۆ
وێنۆک|ھێنری دەیڤید سۆرۆ ھێنری دەیڤید سۆرۆ فەیلەسۆف، شاعیر، نووسەر و مێژوونووسی سەدەی نۆزدەھەمی ئەمریکایە. ڕەنگە بەناوبانگترین کتێبی سۆرۆ واڵدەن بێت کە لە ماوەی دوو ساڵ ژیانی دوور لە شارستانییەتدا نووسیویەتی. سۆرۆ دەکەوێتە قوتابخانەی ترانسێندێنتاڵیزمەوە، کە ھاوڕێکەی واتە راڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن ڕێبەرایەتیی کردووە. ھەروەھا لە ماوەی ژیانیدا یەکێک لەوانە بووە کە دژایەتیی فەرھەنگی کۆیلەیی کردووە لە ئەمریکادا.
سەرچاوە
Thoreau, H. D. (1971). Walden. 1854. Ed. J. Lyndon Shanley. Princeton: Princeton UP.
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی ئەمریکی پۆل:شاعیرانی ئەمریکی پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٧ پۆل:مردووانی ١٨٦٢ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ئایینیی ئەمریکی پۆل:ئەنارکیزم پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
مۆلالێتی
مۆلالێتی (ئینگلیزی: Molality) خەستی ئەو گیراوەیەیە، کە ژمارەی مۆڵەکانی تواوە لە کیلۆگرامێکی توێنەردا دەردەبڕێت.
میرنشینی مەروانی
٣٧٣-٤٨٩ک/٩٨٣-١٠٩٦ز لە کوردستانی ناوەڕاست و باکور لەدیاربەکر شارەکانی میافارقین و ماردین وئامەدو خەڵات و بەدلیس و ناوچەی دیکە فەرمانڕەواییان کردووە. دامەزرێنەری میرنشینەکە میر پاد کوڕی دۆستەکی کوردی ھەروەھا میر مومەھەد ئەلدەولە و میر نەسرولدەولە و ئەحمەد کوڕی مەروانی کوردی کەبەناوبانگترین میری کوردیە، زیاتر لەپەنجا ساڵ میرایەتی کردووەو دەسەڵاتەکەی وەک دەوڵەت ناسراوە لەلایەن دەوڵەتانی عەباسی و بوەیھی وفاتمی و بێزەنتی و سەلجوقیەکان دانی پێدانراوە. زۆر کاری گرینگ لەئاوەدانی و بوژانەوەی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری لەو ناوچەیەی کوردستاندا ئەنجامدراوە. لە زۆربەی شارەکاندا دراوی میرنشینیەکە لێدراوە.
دامەزراندنی دەوڵەتی دۆستەکی
لەساڵی ( ٣٧٢ کۆچی )بەرامبەر ( ٩٨٢ ز) دەوڵەتی دۆستەکی کوردی لە کوردستانی ناوەڕاست کە بەشێکی کوردستانی تورکیای ئەم سەردەمەی پێکھێناوە لەلایەن میر پادی کوڕی دۆستەک دامەزرا. ئەو ناوچانەی کە دەوڵەتەکەی لەسەر دامەزرا پێشتر لەژێر فەرمانڕەوایی حەمدانییەکاندا بوون ،کە ستەمێکی زۆریان لەدانیشتووەانەکەی کردووە بەوەی باجێکی زۆریان خستۆتە سەریان کە لەتوانایاندا نەبووە ،ونەیانتووانیوە دادپەروەری ویەکسانی لەناو خەڵکدا پیادەبکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:مێژووی کورد پۆل:خانەدانە کوردییەکان
ژان ئانتوان دو بەیف
ژان ئانتوان دو بەیف شاعیر، مێژووناس و وتارنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٢ پۆل:مردووانی ١٥٨٩ پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
کلیۆپاترا
کلیۆپاترا کە شاژنی میسر بوو یەکێک لە بەناوبانگترین ژنەکانی مێژووە. ناوی تەواوی کلیۆپاترای دووەمی سیا فیلۆپاتور بوو (٦٩ پ.ز - ١٢ ئابی ٣٠ پ.ز). کلیۆپاترا دوا فیرعەونی بنەماڵەی تۆلیمی بوو کە لە دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە میسر بنیاتنرا. بە ڕەچەڵەک، کلیۆپاترا شازادەیەکی مەکدۆنی بوو. دوای مردنی، میسر بووە پارێزگایەکی سەر بە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی بەناوی ئیجیپتس. سەرچاوەی مێژوویی سەرەکی بۆ ژیانی کلیۆپاترا کتێبی (ژیانی ئەنتۆنی) یە کە لە لایەن پلوتارک نووسراوە. بەناوبانگترین کاری ئەدەبی لەسەر کلیۆپاترا شانۆی تراژیدیای ئەنتۆنی و کلیۆپاترایە کە ویلیام شێکسپیر نووسیویەتی.
ژیان
کلیۆپاترا لە ئەسکەندەریە لە دایک بووە، کە لەو سەردەمەدا پایتەختی میسر بووە، کاتێک تەمەنی ١٨ ساڵ بوو باوکی کە پاشا بوو، گیانی لەدەستدا، لەگەڵ براکەی کە ناوی تۆڵمیی سێزدەیەم بوو، دوای ئەوەی ھاوسەرگیرییان پێکەوە کرد، بوون بە سەرکردەی میسر وەک پاشا و شاژن. براکەی تەمەنی تەنھا ١٠ ساڵ بوو، بۆیە سەرکردەی ڕاستەقینە کلیۆپاترا بوو.
کلیۆپاترا چەند دوژمنێکی لەناو دادگادا دروستکرد و دواتر دەسەڵاتی کۆتایی پێبھێندرا و ناچار کرا میسر جێبھێڵێت و براکەی، کە ھاوکات ھاوسەری بوو، کرا بە دەسەڵاتدار لەماوەی نێوان ٥١ بۆ ٤٨ پ.ز، ئەگەرچی تۆڵمی پاشا بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی ھێشتا منداڵ بوو، ئەندامانی دادگا سەرکردەی ڕاستەقینەی میسر بوون.
جولیوس سێزار و پۆمپای
لەو سەردەمەدا دوو ژەنەڕاڵی ڕۆمانی بەناوەکانی جولیوس سێزار و پۆمپای لە جەنگدا بوون بۆ ئەوەی ببنە سەرکردەی کۆماری ڕۆم. جولیوس سێزار لە جەنگی فێرسالوس لە یۆنان، ساڵی ٤٨ پ.ز پۆمپای بەزاند پۆمپی لە فیرسالوسەوە بەرەو میسر ھەڵھات بەڵام لەوێ بە فەرمانی تۆڵمی کوژرا.
تۆڵمی و لایەنگرانی وایان دەزانی کە جولیوس سێزار ئەمەی پێ خۆش دەبێت، بەڵام ھەڵەیەکی گەورەیان کرد چونکە جولیوس زۆر لەو سیناتۆرانەی بەخشیبوو کە لێی یاخی بوو بوون بۆ ئەوەی زەمینە بۆ ئاشتی خۆش بکات بەڵام کووشتنی پۆمپای پلانەکانی جولیوسی تێکدا، جگە لەمانەش پۆمپای باڵاترین پلەی لە کۆماری رۆم ھەبوو و ھاوسەری تەنھا کچی جولیوس بوو، لە ھەمووی خراپتر ڕاستەوخۆ دوای ئەوەی لە کەشتیەکەی دابەزی و کوژرا، پۆمپای لەبەردەم پێنج ژن و منداڵەکانی سەری لە لاشەی جیاکرایەوە کە ئەمەش وای کرد کە خێزان و لایەنگرە بەھێزەکانی پۆمپای ھەرگیز ئەمەیان لە بیر نەچێتەوە و ھەمیشە دووژمنی جولیوس بن.
لەکاتێکدا میسر لە شەڕی ناوخۆیی بوو لەنێوان کلیۆپاترا دژ بە تۆڵمی و لایەنگرانی، بەھۆی کووشتنی پۆمپای لەلایەن تۆڵمیەوە جولیوس سێزار یارمەتی کلیۆپاترای دا و یارمەتی دا بگات بە دەسەڵات و ڕکابەرانی تێکبشکێنێت. دوای ئەوەی کلیۆپاترا سەرکەوتوو بوو لە شەڕەکەدا جولیوس سێزار ھات بۆ ئەسکەندەریە، لە ڕووی ئابوورییەوە میسر ناوچەیەکی پڕ بەرەکەت بوو کە دەیتوانی خۆراک بۆ خەڵکی ڕۆما دابین بکات، دوای ئەوەی جولیوس گەشتە ئەسکەندەریە، بەشێوەیەکی ناوازە لەلایەن کلیۆپاترا پێشوازی لێکرا، دوای یەکتر بینین جولیوس سێزار کەوتە خۆشەویستییەوە لەگەڵ کلیۆپاترا، لەو کاتەدا کلیۆپاترا تەمەنی ٢١ ساڵان و جولیوسیش ٥٢ ساڵان بوو.
جولیوس بڕیاریدا جارێکی تر کلێۆپاترا بە شاژن دابناتەوە بەڵام تۆڵمی ئەمەی پێخۆش نەبوو بۆیە شەڕ لەنێوان تۆڵمی و جولیوس سێزار بەردەوام بوو کە بە سەرکەوتنی جولیوس کۆتایی ھات، تۆڵمی ھەوڵی ھەڵھاتنی دا بەڵام کەوتە ناو ڕووباری نیل و خنکا. برایەکی تری بچووکی کلیۆپاترا بوو بە فیرعەون دوای ھاوسەرگیری لەگەڵ کلیۆپاترای خوشکی بەڵام دووبارە کلیۆپاترا دەسەڵاتداری ڕاستەقینەی میسر بوو. ئەگەرچی ھاوسەرگیریان نەکرد بەڵام کلیۆپاترا و جولیوس سێزار کوڕێکیان بوو کە دواتر بوو بە فیرعەون ھاوشان لەگەڵ دایکی تاوەکو لە کۆتاییدا لەلایەن ئەگوستوسی کوڕی جولیوس سێزارەوە کوژرا.
ھەر زوو دوای ئەوەی ئەم کوڕەی کلیۆپاترا و جولیوس سێزار لە دایک بوو، جولیوس لە کاتی ڕۆیشتنی بۆ ئەنجومەنی پیران لە ڕۆما لە ١٥ی ئازاری ٤٤ پ.ز تیرۆرکرا، لەکاتی تیرۆرکردنی جولیوسدا کلیۆپاترا و یاوەرانی لە ڕۆما بوون و دوای ڕووداوەکە ڕاستەوخۆ گەڕانەوە میسر.
مارک ئەنتۆنی و ئەگوستوس
مارک ئەنتۆنی کە فەرماندەی سەربازیی جولیوس سێزار بوو، لەگەڵ ئەگوستوس کە میراتگری یاسایی جولیوس سێزار بوو، ئەو گروپەیان بەزاند کە پیلانیان لە دژی جولیوس سێزار گێڕابوو کە لە لایەن بروتوس و کاسیوس سەرکردایەتی دەکران، بروتوس و کاسیوس لەگەڵ سوپاکەیان بەرەو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ھەڵھاتن بەڵام لە کۆتاییدا لە جەنگی فیلیپی لە نزیک لە مەکدۆنیا تێکشکێندران لە لایەن مارک ئەنتۆنی و ئەگوستوسەوە.
شوێنی جولیوس سێزار لەلایەن سێ کونسوڵی ھاوبەشەوە پڕکرایەوە کە ئەگوستوس و مارک ئەنتۆنی و لیپیدوس بوون. لپیدوس کارەکتەرێکی لاوەکی بوو بۆیە چارەنووسی ئیمپراتۆریەتەکە پشتی بەستە سەر ناکۆکی نێوان مارک ئەنتۆنی و ئەگوستوس. دوای ئەوەی مارک ئەنتۆنی سەردانی میسری کرد بۆ بینینی کلیۆپاترا، ئەگوستوس بە خیانەتکار و ھەڵگەڕاوە لە قەڵەمی دا، لە میسر مارک ئەنتۆنی و کلیۆپاترا کەوتنە خۆشەویستیەوە، ئەگەرچی مارک ئەنتۆنی پێشتر ژنی ھەبوو. کلیۆپاترا سێ منداڵی بوو لە مارک ئەنتۆنی کە دووانیان دووانە بوون.
ناکۆکی نێوان ئەگوستوس و مارک ئەنتۆنی توندتر بوویەوە و ھەر زوو جەنگ دروست بوو، کلیۆپاترا دەوڵەمەند بوو و پارەکەی بۆ یارمەتی مارک ئەنتۆنی بەکارھێنا. جەنگەکە لە بەرژەوەندی ئەگوستوس کۆتایی ھات و بوو بە یەکەمین فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم و میسریشی خستە ژێر دەسەڵاتی. دوای ئەوەی لە دەسەڵات دوورخرایەوە کلیۆپاترا کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا بە ڕێگەدان بە ماری کوبرا کە بیگەزێت. دوای بیستنی خۆکوشتنی کلیۆپاترا مارک ئانتۆنیش خۆی کوشت.
ئەگوستوس لە ژیانی ھەموو منداڵەکانی کلیۆپاترا خۆش بوو جگە لەوەیان کە زڕبرای بوو کوڕی ڕاستەقینەی جولیوس سێزار بوو لە ترسی ئەوەی دواتر پشتیوانی لێبکرێت بۆ پۆستی قەیسەری بەسەر خۆیدا چونکە خۆی کوڕی ھەڵگیراوەی جولیوس سێزار بوو. منداڵەکانی دیکەی کلیۆپاترا وەک زیندانی بۆ ڕۆما بردران دووانیان بەھۆی نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستدا، بەڵام کچەکەی کە ناوی کلیۆپاترا سێلینی دووەم بوو، شووی بە پاشایەکی ئەفریقی کرد، ھەردووکیان لە لایەن ئەگوستوسەوە نێردران بۆ مۆریتانیا بۆ فەرمانڕەوایی کردنی و ژیانێکی خۆشیان لەوێ بردە سەر.
زۆر چیرۆک ھەن باس لەوە دەکەن کە کلیۆپاترا چەند دەوڵەمەند بووە ئەگەرچی ئەم چیرۆکانە ناتوانرێن پشتڕاست بکرێنەوە، چیرۆکێک دەڵێت، کە کلیۆپاترا لە شیردا گەرماوی کردووە بۆ ئەوەی پێستی نەرمتر بکات. چیرۆکێکی تر دەڵێت کە گرەوی لەگەڵ ئەنتۆنی کردووە کە دەتوانێت گرانترین ژەمی خواردن دروست بکات، بۆ بردنەوەی گرەوەکە، گوارەیەکی مرواریی ھێنا و لە ناو سرکەدا تواندیەوە و دواتر خواردیەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:میسر پۆل:مردووانی ٣٠ی پ.ز پۆل:لەدایکبووانی ٦٩ی پ.ز
سپێناخ
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی سپێناخ سپێناخ گیایەکی وەرزی دوو لەپە ، چەند پەلێکی ڕاستی ناو بۆش و لە کۆتایی هەر پەلێکدا گەڵایەکی پان و ڕەنگ سەوزی نەرم هەیە.سپێناخ لە سەرمای زستاندا خۆڕاگرترە وەک لە گەرمای هاوین. دوو جۆری هەیە بەهارە و پایزی ، ئەو جۆرەیان کە لە بەهاردا دەچێنرێ پێشی دەڵێن سپێناخی ئینگلیزی و جۆرە پایزیەکەی پێویستی بە خاکی تێکەڵە و گڵی زۆر بەهێز هەیە.
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:پۆپەکەڵەشێرەکان پۆل:سەوزە گەڵایییەکان پۆل:گیا پزیشکییەکان پۆل:گیا خۆراکییەکان
خوامراد
خوامراد گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
خوامراد لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی چنار و لە باشوور لەگەڵ گوندی فەریق ئاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مۆرتکە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەشکە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
میزنی
میزنی (بە کوردی لاتینی: Mîzinî) یا میزەکی یا فرەجار میزتن بریتییە لە ڕادە دەرچوونی جارەکانی میز کردن. میزنی لە میزەچۆڕکێ و فرەمیزی جیاوازە، ھەرچەن زۆربەی کات پێکەوەن.
ھۆکاری جۆراوجۆر لە ئارادایە: شەکرە، سیستیتیس، کێشەکانی پرۆستات، دووگیانی، شێرپەنجەی میزەڵدان و جەڵتەی مێشک. تەشەنای میزی دەبێتە ھۆی میزەکزە و میزنی.
سەرچاوە
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز‏ پۆل:خۆڕانەگرتن
گردی مامەیارە
گردی مامەیارە یەکێکە لە گردە بەناوبانگەکانی شاری سلێمانی کە دەکەوێتە بەرامبەر گردی سەیوان. گۆڕی پیرەمێردی شاعیر لەسەر ئەم گردە نێژراوە. ساڵانە ئاگری نەورۆزیشی لێدەکرێتەوە.
ناو
ناوی گردەکە لەیەکێک لەسوارەکانی دوانزە سوارەی مەریوان هاتووە. کە هەر لەگردەکە نێژراوە.
ژێدەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گردەکانی شاری سلێمانی پۆل:سلێمانی
سەڵەسی خواروو
سەڵەسی خواروو گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سەڵەسی خواروو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦١ کەس لە ١٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بڕیارنامەی ١٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئایاری 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێ لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا: کۆماری تۆگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 864‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:مێژووی تۆگۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
سەڵەسی
سەڵەسی گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سەڵەسی بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٩ کەس لە ٦٥ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
کۆلکەڕەشێی سەرێ
کۆلکەڕەشێی سەرێ (Kolkerreşêy serê، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧ کەس لە ٤٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ھێنری جەیمز
وێنۆک|هێنری جەیمز ھێنری جەیمز نووسەرێکی بەریتانیە و بەڕەچەڵەکیش ئەمریکی بووە، (ماوەی ژیان: ١٥ی نیسانی ١٨٤٨ لەشاری نیویۆرک  تاکوو ٢٨ی شووباتی  ١٩١٦)، لەتەمەنی لاوێتیدا گەشتی لەنێوان ئەمریکا و ئەوروپادا کردووە، لەسەر دەستی چەند مامۆستایەکی تایبەتی لە جنێف و لەندەن و پاریس و پۆلِۆنیا و بۆن خوێندوێتی، لەتەمەنی ١٩ ساڵیدا ئامادەی چەند وانەووتەوەیەکی یاسا بووە لە زانکۆی ھارفارد بەڵام زیاتر حەزی لەخوێندنەوەی ئەدبی بووە، یەکەم کورتە چیرۆکی خۆی بەناوی تراجیجیایی ھەڵەکان بڵاوکردۆتەوە و خۆی تەرخان کردووە بۆ ئەدەب، یەکێک بووە لەو کەسانەی بەشداریان لە بڵاوکردنەوەی گۆڤاری نەتەوە کردووە. ھێنری جەیمز لەساڵی ١٨٧١ چیرۆکە درێژەکانی بڵاوکردۆتەوە، دامەزرێنەر و سەرۆکی قوتابخانەی ڕاستەقینەیە لە ئەدەبی خەیاڵیدا، بە مەزنترین نووسەرەکانی چیرۆک دەژمێردرێت، زۆربەی زۆری ژیانی لە ئینگلتەرا بەسەربردووە، بە نووسینی کۆمەڵێک چیرۆک ناوی دایەوە کە باس لە یەکگرتنی ئەمریکا و ئەوروپا دەکات ھەروەھا چیرۆکەکانی تەرکیزی لەسەر پەیوەندی کەسایەتیەکان کردۆتەوە. ھێنری جەیمز سوور بووە لەسەر ئەوەی کە دەبێت نووسەرەکانی بەریتانیا و ئەمریکا بەوپەڕی ئازادی ڕای دەبڕینەوە بنووسن، بەشێوەیەکی زۆر جوان ھەستی خۆی لەنووسینەکانی دەربَرَیوە و نووسەرێکی لەڕادەبەدەر بووە، سەرەڕای نووسینی چیرۆک ووتار و پەرتوکی لەسەر گەشت و ژیان نامەی خۆی بڵاوکردۆتەوە و چەند کتێبێکی ڕەخنە گرتنی نووسیوە و شانۆگەریشی بڵاوکردۆتەوە و سەرکەوتنێکی زۆر گەورەی لە نووسینەکانی بەدەستھێناوە. ھێنری جەیمز لە ٢٨ی شووباتی ساڵی ١٩١٦ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٨ پۆل:مردووانی ١٩١٦ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکی پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیز پۆل:نووسەرانی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٣ پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پارێزگای ئیزمیر
پارێزگای ئیزمیر یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئیزمیرە.
ئەم پارێزگایە کەنداوی ئێزمیری لە خۆ گرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئیزمیر پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
بڕیارنامەی ١٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠
پیریۆنس، سەقز
پیریۆنس (Pîryonis، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٥ کەس لە ١٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ناوکەیەکگرتن
پێکەوەلکانی ناوکی (ئینگلیزی: Nuclear fusion) کردەیەکە کە تێیدا ناوکە بارستە کەمەکان یەکدەگرن بۆ پێکهێنانی ناوکی قورستر و ئارامتر، ناوکە یەکگرتن وزەیەکی زیاتر لە وزەی ناوکە کەرتبوون بەڕەڵا ئەکات، ناوکە یەکگرتن سەرچاوەی وزەی ئەستێرەکەی خۆمان (خۆر) و ئەستێرەکانی ترە کە تێیدا ناوکەکانی هایدرۆجین لە پلەی گەرمی زۆر بەرز و پەستانی زۆر بەرزدا یەکدەگرن بۆ پێکهێنانی ناوکی هیلیۆمی ئارامتر، لەگەڵیا ونکردنی بارستە و بەڕەڵاکردنی وزە ڕووئەدات.
کارلێکەکانی ناوکە یەکگرتن وزەیەکی سامناکی بە شێوەی گەرمی و ڕووناکی لێ پەیدا ئەبێت، ئەگەر دەستبگیرێت بەسەر کارلێکەکانی ناوکە یەکگرتندا ئەوا ئەشێت وزەیەک لە هەر گرامێک سووتەمەنی بەرهەم بهێنین کە زۆرتربێت لەو وزەیەی لە هەرگرامێک سووتەمەنی کارلێکەکانی ناوکە کەرتبوون دەستمان ئەکەوێت.
سەرچاوە:-
http://books.google.com/books?id=G3JA5pYeQcgC&pg=PA202 پۆل:گۆڕانی وزە پۆل:کیمیای ناوکی پۆل:فیزیکی ناوکی پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
پێلە
پێلە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی پێلە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٧٣ کەس لە ٦٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ھەوکردنی پرۆستات
وێنۆک|ھەوکردنی پرۆستات (وێنەی ژێر مایکڕۆسکۆپ)
ھەوکردنی پرۆستات یان پرۆستاتایتیس حاڵەتی تووشبوونی پرۆستات بە ھەوکردنە. ئەم حاڵەتە بەھۆی چڵک کردن و چەندین ھۆکاری تر ڕوو دەدات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەوکردنەکان
ڕەشید فەیزنژاد
ڕەشید فەیزنژاد (١٩٥١ لە سەقز، ئێران) ئاوازدانەر، گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەنی بەناوبانگی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە زیاتر لە نیو سەدەیە لە بواری موسیقای فۆلکلۆر و کلاسیکی کوردی بەرھەمەکانی پێشکەش ھونەری کوردستان دەکات.
ژیاننامە
ڕەشید فەیزنژاد کوڕی "حاجی سلیم خان" ساڵی ١٩٥١ی زایینی (١٣٣٠ھەتاوی)، لە گوندی ئارەبۆغڵووی سەروو سەر بە شاری سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. بۆ خوێندنی قوتابخانە لە منداڵییەوە ھاتووتە شاری سەقز و لەوێ نیشتەجێ بووە. باوکی شاڕەزایییەکی سەرەتایی لە ئامێرەکانی وەک "تار" و "شمشاڵ" ھەبووە و لە بنەماڵەیاندا بە بەردەوامی کۆڕی مۆسیقا و گۆرانی ساز دراوە، ئەم ھۆکارە وای کردووە ڕەشید ھۆگر و شەیدای ھونەر بێت. فەیزنژاد لە منداڵییەوە دەستی داوەتە ئامێری "فلوت" و "دایەرە" و بێ مامۆستا دەستی کردووە بە مووسیقاژەندن و گۆرانی گوتن. لە دوای ماوەیەک ئاشقی دەنگی "ڤیۆڵۆن" بووە و بۆ ئەم مەبەستەش ماوەی ساڵێک کتێبی یەکەمی ڤیوڵۆنی لای مامۆستا "حامید تەوحیدی" لەسەقز خوێندووە و لە دوایشدا خۆی درێژەی بە فێربوونی کتێبی ٢و٣ی مۆسیقا داوە. ھەر لە سەرەتاکانی تەمەنیدا لەشاری سەقز لە ئاھەنگ و بۆنەکاندا وەک کەمانژەن و گۆرانیبێژ بەشداری کردووە. لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا لەگەڵ بنەماڵەکەی بۆ سەفەرێکی ھاوینی دەچێتە شاری "ورمێ" و بە ڕێکەوت دەچێتە ناوەندێکی مۆسیقا و شانۆ بە ناوی "ئاریا" و حەز دەکا لەوێ بمێنێتەوە. لەلایەن بەرپرسانی موزیکەوە تاقیکاری لەسەر دەکرێ و بە پلەی باش دەردەچێت و بڕیار دەدەن لە تیپەکەدا بەشداری بکات و لەوێ بمێنێتەوە. لە ماوەی چەندساڵ مانەوەی لەو ناوەندە، توانی کەڵکێکی بەسوود لەو دەرفەتە وەربگرێ و زۆر باش خۆی پەروەردە بکات و ئەزموونێکی بەنرخیشی لە مۆسیقای فارسی و ئازەری بەدەست بێنێت. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھەوڵانە لە ناوەندە ھونەرییەکانی شاری ورمێ وەک مامۆستا ڕۆڵی گێراوە. ساڵی ١٩٧١ ی زایینی (١٣٥٠ی ھەتاوی) کاتێ ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی مەھاباد دامەزرا لەسەر داخوازی بەرپرسی ڕادیۆ لەگەڵ چەند ھونەرمەندێکی تر کۆرێکی مۆسیقایان لەوێ پێکھێنا و بۆ ماوەی چەند ساڵێ سەرپەرشتی تیپەکەی لە ئەستۆ بووە. ماوەیەک پێش ڕووخانی ڕژیمی پاشایەتی ئێران لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی "سنە"ش چەن بەرھەمێکی بە دەنگ خۆی و چەندین مەقام و ئاوازیشی بۆ ھونەرمەند "ناسرڕەزازی" لەو ناوەندە تۆمار کردووە.
بەرھەمەکان
وێنۆک|250px|left|گروپی مۆسیقای قوتابخانە لە سەقز لە ساڵانی ١٩٦٠ بەشێک لە گۆرانییە ڕەسەنەکانی ڕەشید فەیزنژاد:
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:ئاوازدانەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠ پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پەیوەند جاف
پەیوەند جاف (١٩٧١ ھەڵەبجە) گۆرانیبێژی ناسراوی کورد خەڵکی باشووری کوردستانە کە گۆرانییەکانی لە نێوان خەڵکدا بە ناوبانگە.
ژیان
پەیوەند جاف، خەڵکی شاری ھەڵەبجەیە و لە ساڵی ١٩٩٥ کاری ھونەری دەکات و خاوەنی چەندین ئەلبوم و ڤیدیۆ کلیپە. ماوەی زیاتر لە ٢٣ ساڵە لە ھەندەران دەژی و ئێستاکە لە وڵاتی سوید نیشتەجێیە. ئەو زاوای شێرکۆ بێکەسە و لە ساڵی ٢٠١٤ لەژێر کاریگەری لەدەستدانی دوو کەسی نزیکیدا بڕیاری دا بەمزووانە بەشداری لە ھیچ کۆنسێرت و ئاھەنگێکی جەماوەریدا نەکات. یەکەمیان دایکی کە لەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد و دووەمیان شاعیری گەورە شێرکۆ بێکەس کە خەزووری پەیوەندە و لە ساڵی ٢٠١٣ کۆچی دوایی کرد.
مووسک
مووسک گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی مووسک بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٥٩ کەس لە ١٧٦ بنەماڵەدا بووە.
پەیوەند جاف
تاقە گۆرانییەکان
ژومارەیێک لە گۆرانییەکانی پەیوەند جاف:
مووسک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پەیوەند جاف
نموونەی ھەڵبەست
'''
زمانە ئێرانییەکان
وێنۆک|Genetic division of Iranic languages 230px|وێنۆک|چەپ|بەربڵاوی زمانە ئێرانییەکان زمانە ئێرانییەکان (بە ئینگلیزی: Iranian or Iranic languages) کۆمەڵێک زمانن کە سەر بە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانن. زمانە ئێرانییەکان لە سێ سەردەمی کۆن، ناوین و نوێ تاوتوێ دەکرێن. ئەو زمانانەی کە لە سەردەمی ھاوچەرخدا ھێشتا بەکار دێن پیان دەوترێت زمانە ئێرانیکە نوێکان کە خۆیان دوو بەشن: بەشی ڕۆژھەڵات و بەشی ڕۆژاوا. زمانەکانی کوردی، لوڕی، فارسی، گیلەکی، مازەندەرانی، ئۆسێتی و ئەوانەی تر، لە بنەماڵەی زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوان.
پەیوەند جاف
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
زمانە ئێرانییەکان
دەستەواژە
دەستەواژەی ئێرانی (Iranian یان Iranic) بە ھەر زمانێک دەگوترێت کە لە ڕەچەڵەکی زمانی ئێرانیی وەرین بەدی ھاتبێت.
ھەندێک لە لێکۆڵەران وەکوو جان پێری باوەریان بەوەیە کە دەستەواژەی ئێرانیک (Iranic) وەکوو دەستەواژەیەکی مرۆڤناسانە بۆ بنەماڵەی زمانییەکە و ئەو گرووپە ئیتنیکەکان کە ژێری ئەو پۆلێنبەندی دەکرێن و زۆربەیان لە دەرەوەی وڵاتی ئێستاکەی ئێراندان شیاوترە، چۆنکە وشەی ئیرانی Iranian وڵاتێکی دیاریکراوە و ئەم وشە بۆ ھەر شتێک باشە کە لەو وڵاتەدا بێت. جان پێری ئەم وشەیە بەپێی جیاوازیی لەنێوان دەستەواژەکانی وەکوو ژرمەن و ژرمەنیک یان تورکی و تورکیک بە کار دەبات.
یەکەم جار دەستەواژەی بنەماڵەی زمانیی ئێرانیی لەلایەن کریستیەن لاسێن لە ساڵی ١٨٣٦ بەکاربراوە. لە ساڵی ١٨٧٨ ڕۆبێرت نیدھام کاست دەستەواژەی ئێرانو-ئاریانی بەکاربرد. ھەروەھا ڕۆژھەڵاتناسانێک وەکوو جۆرج ئابراھام گریەرسۆن و ماکس موولەر دەستەواژەی ئێرانو-ئاریانیان بۆ ئاماژە بە ئێران لە بەرامبەری دەستەواژەی ھیندو-ئاریانی دانا. لە ساڵانی دوایی ھەندێک لێکۆلەری زمان بەتایبەت لە ئەڵمانیا ئەم دەستەبەندییەیان دیسانەوە زیندووکردووە.
ئەو زمانانە کە لەژێر دەستەواژەی ئێرانی پۆلێنبەندی کراون، بە نۆڕی خۆیان بەم لقانە دەستەبەندی دەکرێن:
سەرچاوەکان
پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان
ئێتیێن ژۆدێل
ئێتیێن ژۆدێل شاعیر و شانۆنووس و پسپۆڕی خواناسیی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٢ پۆل:مردووانی ١٥٧٣
یووتیرۆئید
یووتیرۆئید یان یووتیرۆئیدی دۆخی دروست و بێ ھەڵە کارکردنی ئاڵگی تیرۆئیدە. لەم دۆخەدا ڕادەی ھۆرمۆنە تیرۆئیدیەکان (تی٣، تی٤) لە ئاستی ئاساییدایە.
ئەندرۆید
ئەندرۆید سیستەمێکی کارپێکەری مۆبایلە کە لەسەر ناوکی لینوکس ٢٫٦ بنچینە کراوە و لەلایەن ھەریەک لە ئاندی ڕۆبن، ڕیچ ماینەر، نیک سێرس و کریس وایتەوە لەژێر ناوی کۆمپانیای ئەندرۆید (.Android Inc) لە ساڵی ٢٠٠٣ لە کالیفۆرنیا لە ناوچەی Palo Alto دامەزرا، کاریان پەرەپێدان و بەرھەمھێنانی نەرمەکاڵا software بوو بۆ ئامێری مۆبایل، پلانیشیان ھەبوو کە سیستەمێکی کارگێڕی برەو پێبدەن، لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆمپانیای گۆگڵ کۆمپانیاکەی کڕییەوە، بەو ئامانجەی کە دەسەڵاتی خۆی لە بواری تەکنۆلۆژیای مۆبایلدا فراوان بکات. سیستەمی کارپێکەری ئەندرۆید بۆ یەکەمجار لەسەر مۆبایلی کۆمپانیای ئێچ تی سی HTC تایوان ی بەناوی HTC Dream یەکەم وەشانی لە ساڵی ٢٠٠٨ بڵاوکرایەوە، لەو کاتەوە زۆر بەخێرایی گەشەی کردووە و بەرفراوانترین کۆمەڵەی پەرەپێدەری لە پشتەوەیە کە نزیکەی ٣.٥٠٠٠٠٠٠ سێ ملیار و نیو پڕۆگرامی بۆ دروست کراوە.
ماناکەی
مانای ووشەی ئەندرۆید Android، بە زمانی ئینگلیزی واتە رۆبۆتێکی زیرەک کە لەسەر شێوەی مرۆڤ دروست کرابێت.
کۆگای گۆگڵ پلەی
سیستەمی ناوبراو کۆگایەکی گەورە و پڕ لە پرۆگرامی ھەیە کە ھەتا شوباتی ساڵی ٢٠١٧ زیاتر لە ٢.٣ ملیۆن پرۆگرام و یاری جیاوازی تێدا بەردەست خراوە کە ھەردوو جۆری خۆڕایی و بە پارە لە خۆ دەگرن، ساڵی ٢٠٠٨ ماڵپەڕی Google Play و بەرنامەی Play Store بەردەست خست بۆ ئامێرەکانی سیستەمی ئەندرۆید بۆ دابەزاندانی بەرنامە و یارییەکان.
وەشانەکانی ئەندرۆید
و پێش بڵاوکردنەوەی ئەندرۆید ١٢، وەشانی ئەندرۆیدی ١١ پڕ بەکارھێنەرترین و بەناوبانگترین وەشانی سیستەمی ئەندرۆید بوو لەسەر مۆبایلە زیرەکەکان و تابلێتەکان.
داوانامەکان لە ئەندرۆید
داوانامەکان کە ئەوانەی دەبینرێن لە مارکێتی ئەندرۆید بڵاو دەکرێنەوە، بە چەند شێوەیەک دروست دەکرێن بەڵام سەرەکی تریان بریتیە لە بەکارھێنانی زمانی پرۆگرامکردنی Java بەکاردێنن بە یارمەتی [//en.wikipedia.org/wiki/Android_SDK Android SDK]، یان بەھۆی بەکارھێنانی ئامرازی [//en.wikipedia.org/wiki/Android_software_development#Native_Development_Kit NDK]، وە لە کۆتایدا یان بە بەکارھێنانی App Inventor کە ئەمەش لە لایەن گووگڵەوە بۆ ئەو کەسانە بۆیە ئاسان کاری کە زمانەکانی پرۆگرام کردن نازانن بەڵکو بە ئاسانی دەتوانن داوانامە دروست بکەن و پێکی ببستنەوە لەگەڵ ھاندی ئەندرۆید ەکەیان.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٨ پۆل:ئەندرۆید پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مۆبایل پۆل:لینوکس پۆل:نەرمامێرەکانی گووگڵ پۆل:سەکۆکانی کۆمپیوتەر پۆل:سیستمی کارپێکردنی ARM پۆل:کۆمپانیاکانی ماونت ڤیوو، کالیفۆرنیا پۆل:خێزانەکانی سیستمی کارپێکردن
حەسەناوڵە
ھەسەناوڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی ھەسەناوڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٧٣ کەس لە ٦٠ بنەماڵەدا بووە.
شین ژووی
شین ژووی (٢١٣ - ١٦٣ پ.ز) کە ھەروەھا بە خاتوو دای یان مۆمیای دیڤاش ناسراوە مۆمیایەکی ٢١٠٠ ساڵە لە شانشینی ھانی ڕۆژاوا. مۆمیای شین ژووی تا ئەمڕۆ باشترین مۆمیای مرۆڤی سەردەمانی کۆنە کە دۆزرابێتەوە. شین ھاوسەری لی کانگ بوو، کە سەرۆکی بنەماڵەی دای بوو. شین ژووی زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ دوای مردنی بەناوبانگ بوو کاتێک کە گۆڕەکەی لە ناو گردێک لە ھونان لە چین دۆزرایەوە. ئێستا مۆمیای شین ژووی و گەوھەرەکانی لە مۆزەخانەی پارێزگای ھونانن.
مۆمیا
لە ساڵی ١٩٧١ دا جەستەی مۆمیاکراوی شین ژووی دۆزرایەوە. ھەموو ئەندامەکانی جەستەی و مولولەکانی خوێنی ھێشتا دەبینران، ئەوە دەرکەوت کە جۆری خوێنی A ھەبووە، پێستی ھێشتا جیڕی تێدا مابوو و جومگەکانی ھێشتا دەجوڵێنران، مۆمیاکە ھێشتا برژانگ و قژ و کوونە لووتی مابوو. لە ڕێگەی مۆمیاکەوە ئەوە دۆزرایەوە شین ژووی کێشی زۆو بوو لەگەڵ ئەوەی نەخۆشی شەکرە ھەبوو لەگەڵ بەرزی فشاری خوێن بەھۆی بچووک بوونەوەی مولولەکانی خوێنی و دڵی بەخراپی زیانی پێگەشت بوو.
مردن
شین ژووی بەھۆی جەڵتەی دڵەوە گیانی لەدەستدا بەھۆی خراپی باری تەندرووستییەوە لەو کاتەدا. شین ژووی کێشەی ھەبوونی مشەخۆری ھەبوو لە لەشیدا لەگەڵ بەردی گورچیلە. ژووی لە تەمەنی نزیک ٥٠ ساڵی لە ١٦٨ پ.ز کۆچی دوایی کرد. شین لە گۆڕێکی زەبەلاح لە ماوانگدوی سەر بە پارێزگای ھونان نێژرا لەگەڵ زیاتر لە ھەزار کەرەستە لە خواردن و خواردنەوەوە و جل و بەرگی ئاوریشم و نەخش و نیگارەوە تا پەیکەری مۆسیقاژەن و شیوەنگێڕ.
سەرچاوەکان
پۆل:چین پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٢ی پێش زایین پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین
ڕەئوف ئاوا
ڕەئوف ئاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ڕەئوف ئاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حاجیاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی خاڵدان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شۆراوا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی سارد.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تورکیا
تورکیا بە فەرمی بە کۆماری تورکیا ناسراوە، دەوڵەتێکە بەشە گەورەکەی دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا و بەشە بچووکەکەی تری دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. خاکی تورکیا گەرووی بۆسفۆر و دەدردەنیل و دەریای مەڕمەڕە کە دەریای ڕەش بە دەریای ئێژەوە دەبەستێت، و ئاسیا بە ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەمەش وای کردووە کە شوێنێکی ستراتیژی و کاریگەری ھەبێت لەسەر ئەو دەوڵەتانەی بەسەر دەریای ڕەشدا دەڕوانن. تورکیا لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ گورجستان، ئێران، ئەرمەنستان و ئازەربایجان، لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ عێراق، سووریا و دەریای ناوین، و سنووری دەریاییی ھەیە لەگەڵ قوبرس، دەریای ئێژە، یۆنان و بولگاریا لە ڕۆژاواوە، و دەریای ڕەش لە باکوورەوە، و ئەندامی ڕێکخراوی ھاریکاریی ئابووریی دەریای ڕەشە. تورک گەورەترین نەتەوەی وڵاتەکەیە، کوردیش بە گەورەترین کەمایەتیی وڵاتەکە ھەژمار دەکرێت. شاری ئەنقەرە بە پایتەختی وڵاتەکە دادەنرێت، ئەمەش لەوکاتەی گەورەترین شار و ناوەندی دارایی وڵاتەکە دەکەوێتە شاری ئەستەمبۆڵ (پێشتر تا ١٩٢٣ ئەو پایتەخت بوو).
ئەو خاکەی ئێستا پێی دەڵێن تورکیا، لانکەی یەکێک لە کۆنترین شارستانییەکانی مرۆڤایەتیی بوو ئەویش شارستانی نیۆلیسیک. ناوچەی وەک خرابرەشک، شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرێک لە کۆمەڵەکانی وەک حتییەکان، خەڵکانی دیکەی ئەناتۆلیا و یۆنانییە موکانییەکان بوو. لەدوای سەرکەوتنی ئەسکەندەری مەزن، بەشێکی زۆر لە خاکی تورکیای ئەمڕۆ کەوتە ماوەی ھێلینیستی و لەڕووی چاند (کەلتوور)یشەوە بە ھێلینی کرا، ئەمەش لەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی بێزەنتی بەردەوامیی ھەبوو. لە سەدەی یازدەدا، تورکە سەلجوقییەکان دەستیان بە کۆچکردن کرد، لەو دەمە شانشینیی ڕۆم فەرمانڕەوایی لە خاکی ئەنادۆڵ دەکرد، ئەمەش تاکوو داگیرکردنی ئەنادۆل لەلایەن مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٤٣ بەردەوامیی ھەبوو، لەدوای داگیرکارییەکە ئەوا ئەنادۆل دابەشکرا بۆ چەند یەکەیەکی کارگێڕی. دواتر لە سەدەی سێزدەھەمدا، ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی سەریھەڵدا. عوسمانییەکان کاریان لەسەر بە تورککردنی ناوچەکە دەکرد. لە ساڵی ١٤٥٣، سوڵتان محەممەدی دووەم توانی شاری قوستەنتینە (ئیستەمبۆلی ئەمڕۆ) بخاتە ژێر دەستی خۆیەوە خۆیەوە. دوای ئەویش، لەلایەن سوڵتان سەلیمی یەکەم دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی عوسمانییەکان فراوانتر بوو. لە سەردەمی دەسەڵاتی سوڵتان سولەیمان قانوونی، ئەوا دەوڵەتی عوسمانی بوو بە ھێزێکی جیھانی. دوابەدوای سەدەی ھەژدەھەم، دەسەڵاتی عوسمانییەکان بەرەو پووکانەوە چوو، ئەمەش بەوەی کۆمەڵێک ناوچەیان لەدەستدا و کۆمەڵێک جەنگیشیان دۆڕاند. بۆ کەمکردنەوەی زیانەکان، سوڵتان مەحموودی دووەم کۆمەڵێک ھەنگاوی نا بۆ بە ھاوچەرخکردنی دەوڵەتەکە، ئەمەش لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەم بوو. دواتر شۆڕشی لاوانی تورک لە ساڵی ١٩٠٨، بووە ھۆی سنووردارکردنی زیاتری دەسەڵاتی عوسمانی ئەمەش لەڕێی بەکارخستنەوەی پەرلەمانی تورکیا بوو، کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ و لە ساڵی ١٨٧٨ لە کارخرا بوو. ئەم ھەنگاوە وای کرد کە دەوڵەتی عوسمانیی ببێتە وڵاتێکی فرە حیزبی. کودەتای سەربازیی ساڵی ١٩١٣، دەوڵەتی عوسمانی خستە ژێر دەسەڵاتی سێ پاشاوە، ئەوەش بەھۆکاری سەرەکیی دادەنرێت بە خزاندنی دەوڵەتەکە بۆ ناو جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی ١٩١٤. ھەر لەو جەنگەدا، عوسمانییەکان کەوتنە بەر جینۆسایدکردنی ئەرمەن، ئاشووری و یۆنانییەکان. لە دوای جەنگەکە، کە دەوڵەتی عوسمانی و وڵاتانی دیکەی ھێزی ناوەندی شکستیان ھێنا ئەوا دەوڵەتی عوسمانی دابەش بوو. جەنگی سەربەخۆخوازانی تورک لەدژی داگیرکاریی ھێزە ھاوپەیمانەکان وای کرد کە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی ھەڵبوەشێتەوە لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، لەلایەکی دیکەشەوە پەیمانی لۆزان واژووکرا (بووە ھۆی ھەڵوەشانەوەی پەیمانی سێڤر). دوابەدوای ئەم ڕووداوانە، لە نیوەی دووەمی ١٩٢٣ کۆماری تورکیا بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک دامەزرا. ئەتاتورک چاکسازیی و ڕێکخستنی نوێی ھێنایە وڵاتەکەوە ئەوەش لەڕێی بە سێکولارکردنی وڵات، بە ناوەندیکردنی وڵات و دانانی سیستمی پەرلەمانی؛ دواتر لە ساڵی ٢٠١٧، لە ئەنجامی ڕیفراندۆمێک ئەو سیستمە گۆڕا بۆ سیستمی سەرۆکایەتی. لەدوای ئەو بڕیارە، دەوڵەتی نوێی تورکیا کە لەلایەن ڕەجەب تەییب ئەردۆغان سەرۆکایەتی دەکرێت وەک وڵاتێکی ئیسلامی و دەسەڵاتخوازی تەماشا دەکرێت.
تورکیا وڵاتێکی بەھێزە لە ناوچەکەیدا و وەک وڵاتێکی نوێی پیشەسازیی دەناسرێت، بەتایبەتیش بەھۆی پێگە جیۆپۆلیتیکەکەی. ئابووریی تورکیا بە یەکێک لە وڵاتە خێرا گەشەکردوو و یەکێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکان دادەنرێت، وڵاتەکە لە ڕیزبەندی بیستەمدایە لە ئاستی وڵاتانی جیھان بۆ داھاتی ناوخۆ. تورکیا ئەندامە لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ناتۆ، بانکی جیھانی، سندووقی نێونەتەوەییی پارە و گرووپی ٢٠. تورکیا لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠، بووەتە ئەندامێکی ھەرە زووەکانی ئەنجومەنی ئەورووپا. وڵاتەکە لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٥ەوە، لە دانوستاندن دایە بۆ بوون بە ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا.
وشەناسی
ناوی تورکیا لە وشەی تورکەوە وەرگیراوە، تورک ئەو ھۆزە بوون لە تورکیای ئێستادا ژیاون لە سەدەی شەشی زایینییەوە، و چینییەکان یەکەم کەس بوون کە ئەو ناوەیان بەکارھێنا بۆ ئەو خەڵکانەی لە باشووری شاخەکانی ئاڵتای دەژیان لە ناوەڕاستی ئاسیادا.
وشەی تورکیا لە زمانی ئینگلیزی لە وشەیەکی زمانی لاتینی سەردەمی ناوەڕاست وەرگیراوە، ئەویش وشەی (Turchia/Turquia)، کە بەمانای خاکی تورکەکان دێت. بەکارھێنانی وشەی تورکیا لە زمانی ئینگلیزی ناوەڕاستدا، بۆ کارە سەرەتایییەکانی نووسەری بەریتانی جێفری چۆسەر دەگەڕێتەوە، ئەوەش کاتێک لە کتێبی (The Book of the Duchess) بەکاری ھێنا کە کتێبێکە لە دەورووبەری ساڵی ١٣٦٩ بڵاوکراوەتەوە. دەستەواژەی خاکی تورکەکان لە دوای سەدەی پانزدەھەم بەکارھات، بەتایبەتیش لە شیعردا. مێژووی ڕێنووسی تورکیا بەم جۆرە نوێیە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧١٩.
سەردەمە دێرینەکان
وێنۆک|220px|کتێبخانەیەک لە شاری ئیفسوسی ئیغریقی دێرین لە ئەنادۆڵ، دەگەڕێتەوە بۆ ١٢٥ پ. ز ئاسەوارناسەکانی تورکیا بەڵگەیەکیان دۆزییەوە کە ئاماژە بە بوونی کۆمەڵگەی پێشکەوتوو دەکات لە شوێنی تورکیای ئێستادا لە ساڵی ٦٠٠٠ پێش زایینەوە، و بەپێی ئەوەی لە ڕووی مێژوویییەوە نووسراوە، ھیتییەکان بۆ یەکەم جار ئەم ناوچانەیان ئاوەدان کردووەتەوە، لە ساڵەکانی ٢٠٠٠ پ. ز ھیتییەکان دەستیان بە کۆچکردن کرد لە ئەورووپا و ناوەڕاستی ئاسیاوە بۆ بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ. دوای سەدان ساڵ ئەم ھیتییانە توانیان دەست بگرن بەسەر زۆربەی ناوچەکەدا، و لە ساڵی ١٥٠٠پ. ز توانیان ئیمپڕاتۆرییەتێکی بەھێز دابمەزرێنن و ببن بە یەکەم سەرکردەکانی ناوچەکە، دواتر بەشێکی فراوانی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ کەوتە دەستی فەریجی و لیدییەکان و ھەندێک کۆمەڵیتر، ئەمەش لە ماوەی نزیکەی ساڵی ١٢٠٠ تا ٥٠٠ پ. ز بوو، ھەر لە ھەمان ماوەدا یۆنانییەکان چەندین دەوڵەتی بچووکیان دروست کرد لەسەر کەنارەکانی دەریای ئێژە لە بەرزایییەکانی ئەنادۆڵدا.
و ئیمپڕاتۆری فارسی توانی دەسەڵاتی بکێشێت بەسەر ئەنادۆڵ و تراقیادا ھەتا گەیشتنی ئەسکەندەری مەزن، پاشای مەقدوونیا، ئەو کاتە سوپای فارس شکان لە ساڵی ٣٣١پ. ز، لە دوای مردنی ئەسکەندەری گەورە ساڵی ٣٢٣پ. ز ناوچەی ئەنادۆڵ بوو بە مەیدانی شەڕ و کوشتار لە زنجیرەی ئەو شەڕانەی جێنشینەکانی ئەسکەندەر ھەڵیان دەگیرساند، پاشان چەند مەمالیکێکی بچووک دامەزران ھەتا ساڵی ٦٣پ. ز، دواتر کۆتاییان پێھات کاتێک سەرکردەی بۆمبی دەستی گرت بەسەر ھەرێمەکەدا و کۆنتڕۆڵی کرد، لە دوای ئەوە بارودۆخەکە جێگیر بوو لەژێر دەسەڵاتی ڕۆمانییدا کە نزیکەی ٤٠٠ ساڵ بەردەوام بوو.
ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی، قوستەنتیین، کە حوکمی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی دەکرد لە ساڵی ٣٣٠ز، ھەستا بە گواستنەوەی پایتەخت لە ڕۆماوە بۆ یەکێک لە شارە دێرینەکان کە بە بیزەنتە ناودەبرا و دەکەوتە ھەرێمی تراقیا. و ناوی پایتەخت گۆڕا لە بیزەنتەوە بۆ قوستەنتینییە (ئەم شارە ئیستەنبوڵی ئێستایە)، و ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی بوو بە دوو بەشەوە لە ساڵی ٣٩٥ز دا، یەکێکیان ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی بوو کە ناوچەکانی ئەنادۆڵ و تراقیای دەگرتەوە، و بەشی دووەمیان ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژاوایی بوو. بەبەرەکان غەزووی ڕۆمانی ڕۆژاواییان کرد و دەستیان بەسەردا گرت لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجی زایینیدا، بەڵام ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی کە بە ئیمپڕاتۆری بیزەنتیش ناو دەبرا ماوەیەک گەشەسەندنی بەخۆوە بینی، و بیزەنتییەکان دەستیان بەسەر ھەموو ئەو ناوچانەدا گرتبوو کە ئێستا بە تورکیا ناسراون ھەتا کۆتایییەکانی سەدەی ١١ی زایینی.
تورک و عوسمانییەکان
ڕاست|وێنۆک|220px|مزگەوتی سەلیمی لە ئەدەرنە، یەکێک لە ئاسەوارە بیناسازییە ناسراوەکانی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] تورکە سەلجووقییەکان یەکەم ھۆزی تورکی بوون کە حوکمی تورکیایان کردووە، ھۆزێکی ئیسلام بوون لە ناوەڕاستەکانی ئاسیا لە ڕۆژھەڵاتی دەریای کاسپیەنەوە ھاتبوون، لە ناوەندی سەدەی ١١ی زایینی توانیان ئەرمەنستان و فەلەستین و زۆربەی ئێران بخەنە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە و پاشان غەزووی ناوچەی ئەنادۆڵیان کرد، سالی ١٠٧١ توانیان زۆر لە بەھێزی دەرکەوتنی بیزەنتییەکان کەم بکەنەوە بە سەرکەوتنیان لە شەڕی مەڵازگرد، پاشان تورکە سەلجوقییەکان ئیمپڕاتۆرییەتێکیان دامەزراند کە قۆنیەی ئێستا پایتەختی بوو، لەو کاتەوە وردە وردە ئایینی ئیسلام و زمانی تورکی ناوچەکانی ئەنادۆڵی گرتەوە لە جێگەی مەسیحییەت و زمانی یۆنانی، پاشان مەسیحییەکانی ئەورووپا ھەڵمەتە خاچپەرستییەکانیان دەست پێکرد بە مەبەستی داگیرکرنی قودس و لەم میانەیەشدا ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی توانی سێ یەکی ئەنادۆڵ بگیڕێتەوە بۆ خۆی، و ئیمپڕاتۆری سەلجوقی بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٤٣ز پاشان ڕووبەڕووی غەزووی مەغۆلەکان بوویەوە.
مەغۆل لاواز بوون بەھۆی ناکۆکی ناوخۆیییەوە پاشان داڕمان، لەم میانەیشدا دەسەڵاتی تورکی بەھێز بوو لە ئەنادۆڵدا، لە سەدەی ١٤ی زایینیدا لەسەر دەستی کۆمەڵێکی تورک دەوڵەتێکی بەھێز دامەزرا کە بە عوسمانییەکان ناسرابوون بە گەڕاندنەوە بۆ ناوی دامەزرێنەرەکەیان سوڵتان عوسمانی یەکەم، سالی ١٣٢٦ز بۆرسەیان گرت و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان، فراوانبوون دەستی پێکرد ھەتا دەستی گرت بەسەر ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی و بولگاریا و سربیا، پاشان ماوەیەک فراوانبوونەکەی وەستا بەھۆی تێکشکانی بایەزیدی یەکەم ناسراو بە (ھەورە بروسکە) لە ساڵی ١٤٠٢ز، ئەم شکانە ماوەیەکی پێکدادانی سیاسی بە دواداھات، پاشان دەوڵەتی عوسمانی ھاوسەنگییەکەی گەڕاندەوە و بەردەوام بوو لە فراوانبوون لە سەردەمی موڕادی دووەم دواتر سوڵتان محەممەد فاتیح، توانی فەتحی قوستەنتینیە بکات لە ساڵی ١٤٥٣ز و کردیان بە پایتەخت بۆ دەوڵەتەکەیان و ناوەکەی گۆڕی بۆ ئیسلامبول (ئیتسەنبوڵی ئێستا) و بەمەش کۆتایی بە بوونی بیزەنتی ھێنا لە ناوچەکەدا.
بەردەوام بوون لەسەر فراوانبوون و گەشەسەندن، لەسەردەمی سوڵتان سەلیمی یەکەمدا بە لای ڕۆژھەڵاتدا دەوڵەت فراوان بوو، سووریایان گرت لە ساڵی ١٥١٦ و میسر لە سالی ١٥١٧ و پاشان لە سەردەمی سوڵتان سولەیمان قانونی کە لە ئەورووپادا بە سولەیمانی مەزن ناسراوە دەوڵەت گەیشتە بەرزترین ئاستی و پێشکەوتن و گەشەسەندنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی و سنووری دەوڵەتەکەی فراوان کرد، بەڵام دواتر چەند قۆناغێکی گەڕانە دواوەی بەخۆوە بینی ھەرچەن چەند ماوەیەکی گەشەسەندن و چاکسازی تری ھەبوو، بەڵام لە ئاستی ئەوەدا نەبوون بیگەڕێننەوە بۆ دۆخی پێشتری.
کۆماری تورکیا
داگیرکردنی ئەستەمبول لەلایەن ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ساڵی ١٩١٨ واتە لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، وای کرد کە بزووتنەوەی نەتەوەییی تورک لەسەر دەستی مستەفا کەمال ئەتاتورک دابمەزرێت. ئەتاتورک فەرماندەیەکی سەربازیی بوو کە لەڕێی جەنگەکانی گالیپۆلی و جەنگی سەربەخۆییی تورک (١٩١٩–١٩٢٣) ناوبانگی دەرکرد بوو، داوای ھەڵوەشاندنی پەیماننامەی سیڤەر (١٩٢٠) کرد.
لە ١٨ی ئەیلوولی ١٩٢٢، ھێزەکانی یۆنان، ئەرمەن و فەڕەنسا لە تورکیا دوورخرانەوە. دوای ئەوە حکوومەتی کاربەڕێکەری تورکیا خۆی وەک ناوەندێکی فەرمی لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٠ ناساند، لەڕێی یاساوە قۆناغی گواستنەوەی یاساکانیی دەوڵەتی عوسمانی گۆڕی بۆ سیستمێکی نوێی کۆماری. لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، پەرلەمانی ئەنقەرە بە فەرمی دەوڵەت و سەڵتەنەی عوسمانی ھەڵوەشاندەوە، لە ئەنجامدا دەسەڵاتیی ٦٢٣ ساڵەی عوسمانییەکان بە کۆتایی ھات. لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣، پەیماننامەی لۆزان جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە. لەڕێی لۆزانەوە، لە ئاستی نێونەتەوەییدا ئەوا دان بە وڵاتێکی نوێ بەناوی کۆماری تورکیا نرا ھەروەھا وەک شوێنگرەوەی دەوڵەتی عوسمانیی تەماشا کرا. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣، بە فەرمی ئەنقەرە کرایە پایتەختی کۆماری تورکیا. لە ڕێی پەیمانی لۆزانەوە مەرجی ڕاگواستنی خەڵک دانرا لە نێوان تورکیا و یۆنان، بە جۆرێک ١٫١ یۆنانی خاکی تورکیایان جێھێشت بەرەو یۆنان، لە بەرامبەردا ٣٨٠٬٠٠٠ موسڵمان لە یۆنانەوە گواسترانەوە بۆ تورکیا. مستەفا کەمال ئەتاتورک بوو بە یەکەم سەرۆککۆماری تورکیا، دوابەدوای ئەوە کۆمەڵێک ڕێکخستن و چاکسازیی دەستپێکرد، لە ناویاندا سیستمی پاشایەتیی دەستووریی عوسمانییەکان گۆڕدرا بۆ سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی کە تێیدا پشت بە سیستمی پەرلەمانی لە چوارچێوەی دەستوورێکی سێکولار کاردەکات. لە ساڵی ١٩٣٤، یاسای پاشناو (نازناو) پەسەندکرا، بەم ھۆیەوە مستەفا کەمال نازناوی «ئەتاتورک» (باوکی تورک) پێدرا.
دوای ڕێککەوتننامەی مۆنترو لە ساڵی ١٩٣٦، تورکیا دەسەڵاتی بەسەر ڕووبەرە ئاوییەکەی بۆ گەڕاوە لەوانە بۆ سەر داردانیل، بۆسفۆر و ھەروەھا دەریای مەرمەرە.
لە ڕۆژی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨، عیسمەت ئینونو بوو بە دووەم سەرۆککۆماری تورکیا لەدوای ئەتاتورک. لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٣٩، دەوڵەتی خەتای لەڕێی ڕێفراندۆمێکەوە خۆیان خستە پاڵ دەوڵەتی تورکیا، لە ئێستادا ئەو ناوچەیە بووەتە پارێزگای خەتای. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، تورکیا بە سروشتی خۆی مایەوە. لە کۆتایییەکانی جەنگەکە، لە ڕۆژی ٢٣ی شوباتی ١٩٤٥ ھاتە پاڵ ھێزە ھاوپەیمانەکان. دواتر لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥، تورکیا بووە ئەندامی چارتەری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان. بۆ ساڵی دواتر، سیستمی تاک حیزبی لە تورکیا کۆتایی ھات، لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٤٦ دا، ھەڵبژاردنێکی فرەحیزب بەڕێوە چوو. لە ساڵی ١٩٥٠، تورکیا بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا.
پارتی دیموکراتی کە لەلایەن جەلال بایار دامەزرابوو ئەوا ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٠، ١٩٥٤ و ١٩٥٧ی بردەوە و بۆ ماوەی دە ساڵێک توانی دەسەڵات بگرێتە دەست، لەوکاتەشدا جەلال بوو بە سەرۆککۆمار و عەدنان مەندەرس کرا بە سەرۆکوەزیرانی تورکیا. دوای ئەوەی لە جەنگی کۆریا وەک ھێزێکی نەتەوە یەکگرتووەکان جەنگا، ئەوا لە ساڵی ١٩٥٣ تورکیا بوو بە ئەندامی ناتۆ. تورکیا بووە بەربەستێکیش لەدژی فراوانبوونی دەسەڵاتەکانی یەکێتیی سۆڤیەت لە دەریای ناوین.
دەوڵەتی تورکیا لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٨٠، لە وڵاتێکی فرەحیزبی دیموکراسییەوە تووشی دوو کودەتای سەربازیی بوویەوە، ئەمەش جگە لە دەکردنی بەیاننامە و فەرمانە سەربازییەکانی ساڵانی ١٩٧١ و ١٩٩٧. لە ساڵانی ١٩٦٠ بۆ کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم، کۆمەڵێک سیاسیی بەناوبانگ بوونە براوەی ھەڵبژاردنەکان لەوانە سولەیمان دەمیرەل، بولەنت ئەجەڤیت و تورگوت ئۆزال.
لەوەتەی ساڵی ١٩٨٤، ناکۆکیی و جەنگ کەوتە نێوان پارتی کرێکارانی کوردستان و دەوڵەتی تورکیا، ئەمەش بەتایبەت لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیای گرتەوە کە دەکاتە باکووری کوردستان. لە ئەنجامی ئەو پێکدادانە چەکدارییانە، زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس کووژراون. بەھۆی ئەم جەنگەوە، ھەریەکە لە ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا پەکەکەیان وەک دامەزراوەیەکی تیرۆریستی دانا. لە ساڵی ١٩٩٩، عەبدوڵڵا ئۆجەلان کە ڕێبەری پەکەکەیە ئەوا لە ئۆپەراسیۆنێکدا دەستگیر دەکرێت و بە تاوانی تیرۆر و خیانەتی نیشتمان حوکمی لە سێدارەدانی بۆ دەرچوو. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٠، دادگا بڕیاریدا فەرمانی لەسێدارەدانی ئۆجەلان دوابخات تاکوو دادگای مافەکانی مرۆڤ لە یەکێتیی ئەورووپا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەکە دەکات. لە ئابی ٢٠٠٢، تورکیا سزای لەسێدارەدانی لەوڵاتەکەی نەھێشت، ھەربۆیە لە تشرینی یەکەمدا سزای ئۆجەلان گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتاھەتایە.
بەھۆی بە ئازادکردن و لیبرالکردنی ئابووریی تورکیا ئەوا لە دوای ھەشتاکانی سەدەی بیستەم، ئابووریی تورکیا گەشەکردنی بەخۆیەوە بینی. لە ساڵی ١٩٩٥، تورکیا بوو بە ئەندام لە یەکێتیی گورمرگی ئەورووپا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٥ دانووستاندنەکانی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا دەستپێکرد بۆ بوون بە ئەندام. لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٩، پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا بڕیاریدا کە پرۆسەی دانووستاندنەکان لەگەڵ تورکیا بۆ بە ئەندامبوون ڕابگرێت ئەمەش بەھۆی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ بوو لە تورکیا.
لە ساڵی ٢٠١٣، ناڕەزایییەکی گەورە بەرۆکی حکوومەتی تورکیای گرت لەبەرامبەر پلانی تێکدانی پارکی گەزی لە تەقسیم و گۆڕینی بۆ پڕۆژەی دیکە، ھەر زوو ئەو ناڕەزاییانە گۆڕان بۆ ڕەخنەگرتن و خۆپشاندان دژی سیاسەتە گشتییەکانی حکوومەتی وڵات. لە ساڵی ٢٠١٦، ھەوڵێکی کودەتای سەربازی شکستی ھێنا. لە بەرپەچدانەوەیدا، حکوومەت ھەڵمەتێکی گەورەی گرتنی گومانلێکراوەکانی دەست پێ کرد.
لە ماوەی ٩ی تشرینی یەکەم بۆ ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، تورکیا ھەڵمەتێکی سەربازیی لە ڕۆژاوای کوردستان دەستپێکرد.
جوگرافیا
لە تورکیادا چەندین سەرچاوە ھەن بۆ ئاوی سازگار لە ڕووبار و زرێچەکان، و زیاتر لە سێ یەکی ڕووبەرەکەی خاکی کشتوکاڵییە و دارستانەکان زیاتر لە چارەکێکی زەوییەکانی دادەپۆشن، و چەندین شاخی لە خۆگرتووە بەرزترینیان شاخی ئاراراتە بەرزییەکە دەگاتە ٥١٣٧ مەتر، و تورکیا کۆنتڕۆڵی چەند دوورگەیەکی لەژێر دەستدایە زۆربەیان لە دەریای ئێژە و دەریای ناویندان و گرنگترینیان دوورگەی ئەمڕوزە (٢٧٩کم چوارگۆشەیە).
ھەروەھا لە تورکیادا ژمارەیەکی زۆر دەریای سوێر ھەیە، لەگەڵ چەندیین ڕووباردا، بەڵام زۆربەی ڕووبارەکان لە ھاویندا وشک دەبن، و ھاوینەکەی جیادەکرێتەوە بە پلەی گەرمای بەرز و وشکی، بەڵام لە وەرزی بەھاردا دۆڵەکانی زۆربەی ئەم ڕووبارانە پڕ دەبن لە ئاو کە لە تاڤگە و بەرزایییەکانەوە دەڕژێن لە دوای توانەوەی بەفری بەستووی سەر لووتکەکانیان.
زۆربەی ناوچەکانی دەکەونە تراقیا و بەشە کەنارییەکانی ئەنادۆڵ لە نزمایی و دەشتی سەوزی درێژەوەبوو پێک دێن، و تورکیا لە ڕووی سروشتییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار ھەرێمی سروشتی کە ئەمانەی خوارەوەن؛ وێنۆک|220px|یەکێک لە دۆڵە بەردیینەکانی تورکیا
کەش و ھەوا
کەش وھەوای تورکیا لە ھەرێمێکەوە بۆ ھەرێمێکی تر زۆر جیاوازە، لە ناوچەکانی تراقیا و کەنارەکانی دەکەونە باشوور و ڕۆژاوای بانی ئەنادۆڵەوە، زستان ھاوسەنگ و باراناوییە و ھاوینیان زۆر گەرم و وشکە، پلەکانی گەرما لە ھاویندا دەگاتە ٣٢ پلەی سەدی لە کەنارەکانی دەریای ئێژەدا، بەڵام لە کەنارەکانی دەریای ڕەشدا ھاوین کەمتر گەرمە، و تێکڕای پلەی گەرما ٢٢ پلەی سەدییە.
تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە ناوچە کەنارییەکانی ھەریەک لە دەریای ئیجە و دەریای ناوین لە نێوان ٥٠–٧٥سم، بەڵام ئەو ھەرێمانەی دەکەونە سەر دەریای ڕەش تێکڕای بارانبارینییان دەگاتە ٢٥٠سم لە ساڵێکدا.
وەرزی ھاوین ھاوسەنگە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لەکاتێکدا زستانی زۆر سەخت و ساردە، پلەی گەرما دەگاتە ٤٠ پلە لەژێر سفرەوە، بەڵام باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا و بەشەکانی ناوخۆی بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ زستانیان زۆر ساردە لەگڵ ھەڵکردنی زریانی بەفری زۆر توند، وەرزی ھاوینیان گەرما و وشکە لەگەڵ بوونی ڕەشەبادا.
دیمۆگرافیا
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی تورکیا ٧٥٬٨٣٧٬٠٢٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین. لە تورکیادا دەیان نەژادی جیاواز دەژین کە ھۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی کە ناوچەیەکی فراوانی دەگرتەوە لە ئاسیا و ئەورووپا و ئەفریقادا، و حوکمی چەندین نەتەوەی کردووە، ئاماری فەڕمی نییە بۆ ژمارەی دانیشتووان بەپێی نەژاد، لەبەر ئەوەی حوکمەتی تورکیا بە چاوپۆشی لە نەژادیان، تورکیا بە وڵاتی تورک ھەژمار دەکات، کە ئەمەش ڕەت دەکرێتەوە لەلایەن نەژادەکانیترەوە بەتایبەتی کورد. بەپێی خەمڵاندن لەم بوارەدا، تورکەکان زۆرترین دانیشتووانی تورکیا دەگرنەوە کە دەگەنە ٦٦٪، پاشان کوردەکان بە ڕێژەی (٢٠٪) و دواتر زازا (کە ھەر کوردن بەڵام بە دیالێکتێکی جیاواز ئەدوێن) و ڕێژەیان ٥٫٧٪، و ڕێژەی عەرەب ١٪ وجەرکەس ٠٪، ٥ و جۆرجی ٠٫٥٪ و چەند کەمایەتییەکی تر ھەن وەک ئەرمەن و یۆنانی و ئاشوری و کلدان و بەنتی و بۆسنەیی و ئەلبانی و چیچانی بولگار و لازی و ئەوانیتر؛ و کەمایەتییە قەڕمی و تەتەری و ئەزەری و غاغازی و ئۆزبەگی و و قیرغیزی و تورکمانی و کازاخی بە کەمایەتی تورکی ھەژمار دەکرێن.
زمان
زمانی فەرمی تورکیا، زمانی تورکییە، کە زۆرینەی دانیشتووانی وڵاتەکە پێی ئەدوێن، ھەروەھا لە ئاستی جیھاندا زۆرترین قسەکەری ھەیە لە نێو زمانە تورکییەکان. زمانی کوردی بەتایبەت کورمانجی بە پلەی دووەم دێت. نزیکەی ٢٫٣٩٪ دانیشتووان بە زمانی عەرەبی و زازاکی قسە دەکەن، ھەروەھا زمانەکانی تر زمانی کەمایەتییەکانی تری وڵاتەکەیە، وەک؛ ئارامی و ئەرمەنی و ئەلبانی و جۆرجی و یۆنانی و لازی و چەرکەسی. ھەروەھا زمانی تورکی چەندین دیالێکتی ھەیە، ئەگوڕێت بەپێی ئەو ناوچانەی دەوریان داون، زمانەکانی ئینگلیسی و ئەڵمانی و فەڕەنسی بڵاوە بە تایبەت لە نێو چینە بەرزەکاندا و لە شارە گەورەکاندا و لە ناوچە گەشت وگوزارییەکان، و زمانی ئەڵمانی بڵاوە لە نێو چینی کرێکارەکان، کە لە ڕۆژانێکدا لە ئەڵمانیا ئیشیان کردووە.