وێنەگری
کورتە مێژوویەکی سەرھەڵدان و پەیدابوونی کامیرای فۆتۆگرافی
٢٠١٢-٠١-٢٠ فۆتۆگرافی زاراوەیەکی یۆنانیە لە دوو بڕگە پێک دێت فۆتۆ ( Photo ) بە واتای رووناکی وە ھەروەھا گرافی Graphos)) واتای نووسین. بەلکاندنی ھەردوو وشە بەیەکەوە دەبێتە(نووسین بە ڕووناکی) Photograph. زۆربەی سەرچاوە عەرەبیەکان مێژووی دۆزینەوەی کامێرای فۆتۆگرافی دەبەستنەوە بە یەکێک لە بیردۆزەکان بە ناوی (حەسەنی کوڕی ھەیسەم). ئەم زانایە لەکاتی توێژینەوەکانیدا لە بارەی ڕۆژ گیران و مانگ گیران، دیاردەیەکی بەدیکردوە لە کتێبی (میزان الحکمە) بە ڕوونی نووسیویەتیەوە کە تاوەکوو ئێستا لە کۆلێژی ئەندازەی زانکۆی (عین شمس) دەستنووسی ئەم بیردۆزەی پارێزراوە. لە دەستنووسی بیردۆزەکەدا ھاتووە و دەڵێت ( ئەگەر ھاتووە چەند تەنێک بەرامبەر کونێک بوون لە چەند شوێنێکی جیا جیادا وە ئەو کونە لەسەر دیواری ژوورێکی تاریکدا بوو ئەوا دیمەنی ئەو تەنانە لە سەر دیواری بەرامبەرکونەکە وەکوو خۆیان دەردەکەونەوە). ئەم دیاردەیە حەسەنی کوڕی ھەیسەم ساڵی ١٠٣٨ ز لە ژێر ڕەشماڵدا لێی کۆڵیوەتەوە. مێژوونوسە ئەوروپیەکانیش ئەم دیاردەیە بۆ زانای ئیتالی لیۆناردۆ داڤینچی دەگەڕێننەوە کاتێک لە ساڵی ١٤٩٠ ز سەندوقێکی دروستکرد بەناوی (کامیرا ئۆبیسکورا) CAMERA OBSCURA واتە کامیرای کوندار، کە بریتیبوو لە درووستکردنی سەندوقێکی قەبارە ٢×٢ م کە یەکێک لە لاکانیدا کونێکی دروستکردبوو بۆ تێپەڕبوونی رووناکی و دەرکەوتنی وێنە لە دیواری بەرامبەردا، لە ڕێگای ئەم دۆزینەوەیەدا نیگارکێشە بەناوبانگەکانی سەردەمی بوژانەوە لە ئەوروپا (ڕێنسانس) سوودی زۆریان وەردەگرت ئەویش کاتێک دەچوونە ناو سەندووقەکەوە پارچەیەک قوماشیان بە دیواری بەرامبەردا ھەڵدەواسیو بەسەر ئەو ھێڵانەدا دەھاتنەوە کە لە کونەکەوە دەھاتنە ژوورەوە. بەمەش وێنەیەکیان دەستدەکەوت کە کۆپی دیمەنە ڕاستییەکە بوو. بەڵام وێنەکە بەشێوەیەکی پێچەوانە دەردەکەوت. ھەمان ئەم دیاردەیەی داڤینچی و ھەیسەم ئەنجامیانداوە، چینییەکانیش پێیان وایە دۆزینەوەی سەندوقی تاریک دەگەڕێتەوە بۆ داھێنانی زانایەکی چینی بەناوی مۆتی ( MO TI ) لە ساڵی ٥٠٠ ز. ئەم دیاردەیەی سەندوقی تاریک لە کۆندا بۆ خۆرگیران و مانگ گیران و فەلەکناسی زۆر بەکار ھاتووە بۆیە ھەر گەل و نەتەوەیەک مێژووێکی لەگەڵیدا ھەیە. چونکە ھەندێک سەرچاوەش ھەن کە باس لە بیردۆزییەکانی فیساغۆرس و ئەرشەمیدۆس دەکەن لە بارەی تیشک و تیشکدانەوە و چەندین دیاردەی فیزیایی تر کە پیوەندیان بە مەسەلەی بینین و ڕووناکی و ئەندازەوە ھەیە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەم وێنە فۆتۆگرافییەی کە لەسەردەمی ئەمڕۆدا ھەیە بنەچەکەی تەنیا ناگەڕێتەوە بۆ ئەم دۆزینەوە فیزیاوییانە کە خۆیان لە دیراسەکردنی ڕووناکیدا دەبیننەوە بەڵکوو دۆزینەوەکە پەیوەندیەکی توندوتۆڵی بە زانستی کیمیاشەوە ھەیە کاتێک کە زانای فەرەنسی (نیسفۆر نیبس) لە ساڵی ١٨٢٦ توانی بۆ یەکەم جار وێنەی شەقامی بەر ماڵەکەی خۆی بکێشێت بە کامێرایەک کە لە شوێنی یان لە دیواری بەرامبەر کونی کامێراکەدا بۆردێکی ڕووپۆشکراوی دانا بە ماددەی ( کلۆریدی زیو) بەمەش توانی یەکەم وێنە لە مێژوودا لەسەر ئەم بۆردە ھەستوەرە لە ماوەی ھەشت کاتژمێردا تۆمار بکات. دیارە ئەم کامێرایە یان ئەم سندوقە تاریکە لە ماوەی ئەم سێ چوار سەد ساڵەی دوای دۆزینەوەکەی داڤینچی چەندین گۆرانکاری لە شێوە و قەوارەدا بەسەردا ھاتبوو. ھەروەھا دانانی بەربەستکەری ڕووناکی لە شوێنی کونەکەدا لە لایەن دانیال باریارو و ھاوێنەی چاویلکە لەلایەن جیرم جاردان لە ساڵی ١٥٣٠ز پاشان ئەسانیۆس کارشێ ھەڵسا بە دانانی ھاوێنەیەکی پێشکەوتووتر لەھی چاویلکەی ساڵی ١٦٤٠ز لە پاشان دانانی ئاوێنەیەک بە گۆشەی ٤٥ لەناو سەندوقەکە بۆ پێچەوانەکردنەوەی دیمەنەکە بۆ سەرووی سەندووقەکە، تاوەکوو نیگارکێش بتوانێت لە دەرەوەی سندوقەکەشدا وێنەی دیمەنی بەرامبەر ھاوێنەکە بکێشێت .لەم کورتە مێژووەی سەرەوەدا مەبەستمان گەشەکردن و پێشکەوتنی جۆر و شێوازی کارکردنی کامێرایە لەماوەی نێوان ١٤٩٠ تا ١٨٢٦ واتا لە داڤینچیەوە تا دەگاتە نیبس. ئەو وێنەیەی کە نیبس کێشای لە ماوەیەکی کەمدا ئاسەواری نەما لەبەرئەوەی پێکهاتە کیمیاویەکەی وەکوو پێویست نەبوو، بۆیە دوای ئەو زانایەک بەناوی ( لویس داجیر) لەساڵی ١٨٣٧ توانی زەمەنی وێنەکێشانەکە لە چەند کاتژمێرێکەوە بکات بە ٣٠ خولەک لەدوای ساڵێک دوای ئەوە زاناکان توانیان خوێی ھالیداتی زیو(ھایپۆ) بەکاربێنن بۆ وەستاندنی وێنەکە (تپبیت الصورە ) لە ساڵی ١٨٤١ فوکس تالبۆت جۆرە پەڕێکی تازەی دروستکرد ناوی نا کالۆ تایپ (Calo type) واتە وێنەگرتنی سەرسوڕهێنەر وە ئەم شێوازە بەردەوامبوو تا ساڵی ١٨٥١ بەڵام ئەم شێوازە کە بە کۆلۆدیۆنی تەڕ ناودەبرا و بریتی بوو لە تێهەڵسواندنی بۆردێکی شووشەیی لە نێو خوێی ئایۆدیدی پۆتاسیۆم و کۆلۆدیۆن، زۆری نەخایاند کە زانا ڕیتشارد مادوکس ھەڵسا بە دروستکردنی شێوازی کۆلۆدیۆنی وشک (wet Collodion) .لە ھەمان ئەو ساڵانەدا فۆکس تالیبۆت توانی وێنەی نێگەتیف بەدەست بێنێت تاوەکو بتوانێت چەندین جار وێنەکە لەسەر یەک تۆمار بکات. ئەم لێکۆڵینەوەو توێژینەوە زانستیانە بەردەوام دەبێت ڕۆژ لەدوای ڕۆژ گۆڕانکاری سەیرو سەمەرەتر بەدوای خۆیدا دێنێت تاوەکو ساڵی ١٨٨٨ کاتێک جۆرج ئیستمان کۆداک لە داھێنانێکدا توانی فیلمی لولکراوی ١٣٥ ملم دورست بکات و کۆمپانیای (کۆداک) دابمەزرێنێت. لەسەر باڵاخانەی کۆمپانیاکەشیدا نووسیبووی تەنها پەنجە داگرتن لەئەستۆی ئێوه، ئەوانی تر خۆمان بۆتانی تەواو دەکەین. بەم کارش توانی کامێرا ڕەوانەی ھەموو ماڵێک بکات و مێژووی دوای داھێنی کامێرای ١٣٥ یش فریای ئەوە کەوت کە ڕووداوەکانی ھەردوو جەنگی جیهانی بە ئەمانەتەوە تۆمار بکات و ئەو پێشکەوتنانەی کە لە سەدەی بیستیشدا لەم بوارەدا ھاتەکایەوە لە شێوەی دروستکردنی کامێرای کۆداکی فەوری و تەکنەلۆژیای ژمارەیی دیجیتاڵ کە خۆمان لەگەڵیدا ژیاوین و ئەو مێژووە هاوچەرخە دەبینین کە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زانست بەرەو پێشەوەتر دەچێت.