cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گۆڕەپانی تەحریر
thumb|[[بەھاری عەرەبی لە گۆڕەپانی تەحریر]] گۆڕەپانی تەحریر گەورەترین گۆڕەپانە لە شاری قاھیرە لە میسر، لە بنەچەدا ناوەکەی مەیدانی ئیسماعیلیییە بووە بەڵام دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ گۆڕەپانی تەحریر؛ وەک ئاماژەیەک بۆ ڕزگاربوون لە داگیرکاری لە شۆڕشی میسری ساڵی ١٩١٩، پاشان ناوەکە بە فەرمی لە شۆڕشی ٢٣ی تەمموز لە ساڵی ١٩٥٢ دامەزرا. ئەم گۆڕەپانە ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە لابردنی ڕژێمی حوسنی موبارەک لە ساتەوەختی بەھاری عەرەبی لە ساڵی ٢٠١١.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شۆڕشی میسر (٢٠١١)
دافنی کالەر
دافنی کالەر (لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٩٦٨) ژنە پڕۆفیسۆری ئەمریکی - ئیسرائیلییە. دافنی پڕۆفیسۆرە لە زانکۆی ستانفۆرد لە بەشی زانستی کۆمپیوتەر. دافنی یەکێکە لەدامەزرێنەرانی (Coursera) کە ماڵپەڕێکە تایبەت بە فێرکاری پەروەردەیی بە شێوەیی خۆڕایی. دافنی لە ساڵی ١٩٨٥ پلەی بەکالۆریۆسی لەزانکۆی عیبری لە ئۆرشەلیم بەدەست ھێنا کە ئەوکات تەمەنی تەنیا ١٧ ساڵان بوو لە ھەمان زانکۆ لە ساڵی ١٩٨٦ پلەی ماستەریش وەردەگرێت لەپاشان دکتۆراکەی لە ژێر سەرپەرشتی (Joseph Halpern) لە زانکۆی ستانفۆرد لە ئەمریکا بەدەست دەھێنێت کە ئەمەش لە ساڵی ١٩٩٣ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:زیندووان پۆل:جووە ئەمریکییەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
خزمەتگوزاری ھەواڵ (جیھانی ئەمڕۆ)
خزمەتگوزاری ھەواڵ یان جیھانی ئەمڕۆ یەک لەکەناڵەکانی تۆڕی ئاسمانی مەجدە و تایبەتە یە ھەواڵ و سەری ھەموو کاتژمێرێکیش ھەواڵەکانە، ھەروەھا ھەندێک ھەواڵی تریش پێشکەش دەکات.
لە ڕەبیعی یەکەمی ١٤٢٧ی کۆچی لە شاری دوبەی پەخشی ئەزموونی دەستی پێکرد و دواتر گواسترایەوە بۆ قاھیرە، لە ڕەبیعی دووەمی ١٤٢٩ی کۆچی پەخشی فەرمی دەست پێکرد.
لە پڕۆگرامەکانی
پۆل:پرۆگرامەکانی تۆڕی ئاسمانی مەجد
نەواباد (قوبادیان)
نەواباد شارۆچکەیەکی شارستانی قوبادیانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٦٨٦٣ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
تایجۆدای گۆگۆریۆ
پاشا "تایجۆدای"ی گۆگۆریۆ (بە هانگۆل: 태조(대)왕، 국조왕؛ بە ھانجا: 太祖(大)王، 國祖王)، لە دایکبووی ساڵی (٤٧ز بۆ ١٦٥ز - ١١٨ ساڵ ژیاوە). وە ماوەی فەرمانڕەواییەکەی لە نێوان ساڵانی (٥٣ز بۆ ١٤٦ز بوو (٩٣ ساڵ فەرمانڕەوایی)). شەشەم فەرمانڕەوای گۆگۆریۆـبوو، لە باشووری سێ شانشینەکەی کۆریا. هەندێک جار بە (پاشا کوکجۆ) بانگئەکرا.
پوختە
تایجۆ نەوەی دووەم پاشای گۆگۆریۆ، یوریـبوو، وە کوڕی کو جاییسا - (재사, 再思) بوو، جاییسا سەرۆکی نەتەوەی (کو) بوو لە (کێروو)، یەکێک بوو لە پێنج خانەوادە بەهێزەکەی دادگای شاهانە. دایکیشی خەڵکی بویۆـبوو.
مردن
لە ٩٤ـەمین ساڵی دەرمانڕەواییدا، برا بچووکی تایجۆ، سوسیۆنگ تەختی پاشایەتی لێ برد بۆ ئەوەی خۆی ببێتە پاشا چادای. هەرچەندە هیچ ڕاستییەکی زیاتر نەدۆزرایەوە لە سامگووک ساگی، بەڵام لە سامگووک یوسا ئەڵێت چادای زوو فەرمانی کرد بە کوشتنی هەردوو کوڕەکەی پاشا تایجۆ، دوای ئەمیش، سیندای بوو بە پاشا.
بەپێی (سامگووک ساگی) و (سامگووک یوسا) تایجۆ لەتەمەنی ١١٨ ساڵیدا مردووە، دوای ٩٣ ساڵەی فەرمانڕەواییەکەی، ئەمەش وایکرد کە ببێتە تەمەندرێژترین پاشا لە مێژووی کۆریا، هەروەها دووەمیان لە جیهاندا.
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ١٦٥ پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی دووەم پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٢ەم لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەواکانی گۆگۆریۆ
ھێزەکانی دەشتی نەینەوا
ھێزەکانی دەشتی نەینەوا (بە سوریانی: ܚܝ̈ܠܘܐ ܕܕܫܬܐ ܕܢܝܢܘܐ، خوێندنەوەی: حایلاوتۆ دعدەشتو ضنینەوا) یان NPF، ڕێکخراوێکی سەربازی بوو کە لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ لەلایەن گەلی ڕەسەنی مەسیحی ئاشوری لە عێراق پێکھێنرا، بە ھاوکاری لەگەڵ پێشمەرگە، بۆ بەرگریکردن لە دژی دەوڵەتی ئیسلامی. دەشتی نەینەوا ناوچەیەک لە دڵی زێدی ئاشوورییەکانە. میلیشیاکە سەر بە پارتی دیموکراتی بێت-نەھرەین و یەکێتی نیشتمانی بەیت نەھرەین (HBA)ە، ئەم دووەمیان بەشێکە لە بزووتنەوەی دواڕۆنۆیە عەلمانی. لە شەڕی موسڵ (٢٠١٦-٢٠١٧) بەشداری کردووە.
مێژوو
ھێزەکانی دەشتی نەینەوا(NPF) لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن پارتی دیموکراتی بێت نەھرەین(BNDP) دامەزراوە، پارتێکی سیاسی ئاشووری بچووک کە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان پاڵپشتی دەکرێت. ھێزەکانی دەشتی نەینەوا لەناو وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا تۆمارکراون. لە سەردەمێکدا ئەو گرووپە ئیدیعای کردبوو کە زیاتر لە ٦٠٠ سەربازیان ھەیە. بەڵام ھەندێک لە چاودێران ئیدعایان کردووە کە لە ھیچ کاتێکدا لە ٥٠ سەرباز زیاتر چالاک نەبوون. کاتێک دەشتی نەینەوا ئازاد کران، NPF یەکەیەکی بچووکی دەستەبەر کرد، زۆربەیان ئامادەیی ڕەمزیان ھەبوو لە باتنایا تا کشانەوەی ھێزەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ لە دوای ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧).
ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی NPF ھاوشێوەی ئامانجەکانی ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا بوون؛ جیاوازی سەرەکی ئەوەیە کە NPF و BNDP داکۆکییان لە پارێزگایەکی دەشتی نەینەوا دەکرد کە لەلایەن حکوومەتی ھەرێمەوە بەڕێوەدەبرێت. رۆمیۆ ھەکاری سەرکردەی BNDP لایەنگرێکی بەدەنگ بۆ سەربەخۆیی کورد بوو. بەڵام دوای گشتپرسییە شکستخواردووەکە NPF بەرپرسیارێتییە ئەمنییەکانی لێسەندرایەوە. دوایین نوێکردنەوەی فەرمی لە ئەکاونتەکانی سۆشیال میدیاکانیدا بەرواری ٢ی ئەیلولی ٢٠١٧یە. دوای ماوەیەکی کەم ئەو ھێزە ھەڵوەشایەوە.
شەڕی مووسڵ(٢٠١٦-٢٠١٧)
لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا، (NPF) نیازی خۆیان بۆ بەشداریکردن لە ھێرشی پلان بۆ داڕێژراو بۆ دەشتی نەینەوا شانبەشانی سوپای عێراق و پێشمەرگە و پۆلیسی فیدراڵی عێراق راگەیاند.
چۆبانۆغلی، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان چۆبانۆغلی گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
ھێزەکانی دەشتی نەینەوا
شەڕی مووسڵ(٢٠١٦-٢٠١٧)
ڕێکخراوە سیاسییەکانی ئاشوری کلدان لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ کۆبوونەوەیەکیان ئەنجامدا بۆ درێژەدان بە گفتوگۆکانی کۆبوونەوەی پێشوویان کە لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوو. کۆبوونەوەکە بە میوانداری قەشە مار یۆخانا پتروس موشێ بە ئامادەبوونی نوێنەری پاتریاک مار جۆرجیس سێیەم ساڵوا لە بارەگای ئەپستۆریای کاسۆلیکی سوریانی. لە دیدارەکەدا باسیان لە ڕێگاکانی یەکخستنی ھەوڵەکانی ھەماھەنگی سەربازی و ئەمنی لە ناوچەکانی دەشتی نەینەوا کرد بە مەبەستی ئەوەی خەڵکی ئەم ھەرێم بتوانن مەلەفی ئەمنی بەڕێوەببەن. رێککەوتن کرا کە پێکھاتەکانی ھێزی سەربازیی گەلەکەمان ھێزی بنەڕەتین بۆ پاراستنی شارۆچکە و گوندەکانی دەشتی نەینەوا. بەدوای یەکڕیزی بۆ ھەوڵە سەربازییە ھاوبەشەکان و ھەماھەنگی سەرکردە ئەمنییەکان بە ئەنجامدانی کۆبوونەوەی ھاوبەش لە نێوان لایەنە پەیوەندیدارەکان بۆ ئەم مەبەستە.
چۆبانۆغلی، وان
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
ھێزەکانی دەشتی نەینەوا
شەڕی مووسڵ(٢٠١٦-٢٠١٧)
(NPF) لە ڕۆژی سێشەممە ٢٥ی تشرینی یەکەم لەپاڵ دویخ نەوشە و ھێزەکانی پێشمەرگە گوندی باتنایای ئاشووری رزگارکرد. دوای ئەوەی داعش سەرجەم ھێما ئاینییە مەسیحییەکانی لە گوندەکە لابرد، ھێزەکانی NPF خاچەکەیان خستە سەر دێری مار ئۆراھای کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی لە شارەدێی باتنایا.
لە راپۆرتێکی ساڵی ٢٠٢٠ی دامەزراوەی سیاسەتی ئاشووریدا ھاتووە، دوای ئەنجامدانی ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) کە سەرنەکەوتووە، لە ساڵی ٢٠١٧دا پارتی NPF ھەڵوەشاوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:ئایینەکانی کوردستان پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان پۆل:ئاشوورییەکان پۆل:ئاشوورییەکانی باشووری کوردستان
کانی بی شێخ عەبدوڵا
کانی بی شێخ عەبدوڵا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی بی شێخ عەبدوڵا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خرج حرج و لە باشوور لەگەڵ گوندی قوچەبڵاخ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عەواڵان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی بۆگەنە.
جۆن ناکس
سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 134- 160.
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥١٠ پۆل:مردووانی ١٥٧٢ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ست ئاندروس پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
سامسۆنگ گالاکسی تاب ئێس ٢ ٨.٠
250px|بێچوارچێوە|چەپ
سامسۆنگ گالاکسی تاب ئێس ٢ ٨.٠ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy Tab S2 8.0) تابلێتێکی ٨.٠ ئینجی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم تابلێتە بڵاوکراوەتەوە لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥.
سەرچاوە
پۆل: تاتەبژمێرەکانی ئەندرۆید پۆل: تاتەبژمێرەکانی سامسۆنگ پۆل: تاتەبژمێری ٢٠١٥
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید
ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس
ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس (١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢ لە سلێمانی - ) ڕۆژنامەوان و شاعیری کوردی خەڵکی باشووری کوردستانە. ھەڵۆ کوڕی شاعیری ناوداری کوردستان شێرکۆ بێکەس و نەوەی فایەق بێکەسە.
ژیان
ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢ لە گەڕەکی ئیسکانی شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان لە دایک ببوو. باوکی شاعیری ناوداری کورد شێرکۆ بێکەس بوو کە ئەویش کوڕی شاعیری نیشتمانپەروەری کورد فایەق بێکەس بووە. دەورەی خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی مەولانا خالید و دەورەی ناوەندیش لە ناوەندی ڕۆژھەڵات لە شاری سلێمانی تێپەڕاند. بەڵام لە تەمەنی تازەلاویدا بەھۆی دۆخی بنەماڵەکەی کۆچیان کرد بۆ دەرەوەی وڵات و بە ناچار ساڵێکیان لە ئێران بە سەر برد و بە دوای ئەوەیش لە ١٧ی ئایاری ١٩٨٨ ڕۆیشتن بۆ سوێد و لەوێدا نێشتەجێ بوون. ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس لەو وڵاتە توانیو دیپلۆماکەی وەربگرێت و بەدوای ئەوە بڕواتە زانکۆ. بۆیە بەھۆی بارۆدۆخی ژیانی جگە لە زمانی کوردی، زمانەکانی سوێدی، ئینگلیزی، ڕووسی و فارسی بە باشی دەزانێت.
ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس ھەر لە وڵاتی سوێددا وەکوو ئەندامی یەکێتی لاوانی کورد کە ڕێکخراوەیەکی سێڤیل بۆ کوردانی تاراوگە لە وڵاتی سوێددا بوو دەستی کرد بە کاری ڕۆژنامەوانی و میدیا. ئەو بەرپرسی ڕادیۆی یەکێتی لاوانی کورد و سەرنووسەری گۆڤاری دیدار ئۆرگانی یەکێتی لاوانی کورد بوو.
ھەڵۆ شێرکۆ بێکەس جگە لە ڕۆژنامەوانی لە بواری وێژەیش چالاکە و شێعریش دەنووسێت و کۆمەڵێک نووسینی درێژ و پەخشانە شیعر و کورتە شیعریش بڵاو کردووەتەوە.
کارەکان
لە ساڵی ٢٠١٨ کتێبێک لەژێر ناوی سەد و یەک ڕۆژ تەنیایی بڵاوکردەوە، کە گێڕانەوەی دواساتەکانی ژیانی شێرکۆ بێکەسی باوکی لە ٢٥ی نیسان ھەتا ٤ی ئابی ٢٠١٣ لە وڵاتی سوێدە کە کتێبەکە بوو بە یەکێک لە پڕ فرۆشترین کتێبیەکانی ساڵ لە ھەرێمی باشووری کوردستاندا.
ھەرەوەھا لە ساڵی ٢٠٢١ کتێبێکی کۆمەڵە ھەڵبەستی ھایکۆ بە دوو زمانی ئینگلیزی و کوردی لە ژێر ناوی خۆزیا باوکم ئەم شیعرانەی بدیایە چاپ و بڵاو کردووە کە لە ڕێوڕەسمی یادی ٨ھەمین ساڵیادی کۆچی دوایی شێرکۆ بێکەس پەردەی لەسەری لادرا. لە ساڵی ٢٠٢١دا گۆڤاری ھایکۆی جیھان لە ژاپۆن کە ھەرساڵە ھەڵبژێرێک لە باشترین ھایکۆکانی شاعیرانی جیھان چاپ و بڵاو دەکات، لەگەڵ چەند شیعرێکی دیکەی شاعیرانی جیھان، سێ شیعری ھایکۆی ھەڵۆ شێرکۆ بێکەسیش وەکوو باشترین شیعرەکانی ھایکۆی ساڵی ٢٠٢١ ھەڵبژارد و لە ژمارەی ١٧ی گۆڤارەکە لە مانگی نیسانی ٢٠٢١دا بڵاویانکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
ویڵ سمیت
ویڵارد کاڕۆڵ سمیت جونیەر (لەدایکبووی ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٦٨) ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و ڕاپەری ئەمریکییە. لە نیسانی ٢٠٠٧دا، گۆڤاری نیوزیویک ناوی «بەھێزترین ئەکتەری ھۆڵیوود» ی لێ نا. سمیت پاڵێوراوە بۆ پێنج خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، دوو خەڵاتی ئۆسکار، و چوار خەڵاتی گرامی بردوەتەوە.
سمیت بە پڕداھاتترین ئەکتەر لە جیھاندا لەلایەن فۆربزەوە دانراوە. بەپێی ٢٠١٤، ١٧ فیلم لەو ٢١ فیلمەی کە ڕۆڵی سەرەکی تێدا ھەبووە داھاتیان لە سەروو ١٠٠ ملیۆن دۆلارەوە بووە لە جیھاندا، و پێنجیشیان کە زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن دۆلاریان ھەیە لە بۆکس ئۆفیسی جیھانیدا. بەپێی ٢٠١٦، ھەموو فیلمەکانی داھاتیان ٧٫٥ ملیار دۆلارە لە بۆکس ئۆفیسی جیھانیدا. بۆ نواندنەکانی لە ڕۆڵی بۆکسەر محەممەد عەلی کلای لە فیلمی Ali (٢٠٠١) و بازرگان کریس گاردنەر لە فیلمی The Pursuit of Happyness (٢٠٠٦)، سمیت پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر. لە ساڵی ٢٠٢٢ لە ڕێوڕەسمی ٩٤ی خولی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئۆسکار توانی خەڵاتی باشترین ئەکتەر بەدەست بھێنێنت .ئەمەش یەکەم یەکەمجار بوو ئەو خەڵاتە وەربگرێت.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
تێرای
تێرای یان تارەی ناوچەیەکی نزمە لە باکووری ھیندستان و باشووری نیپال کە دەکەوێتە باشووری بناری دەرەوەی ھیمالایە و گردەکانی سیڤالیک و باکووری دەشتی ھیندۆ-گانگتیک ئەم پشتێنەی زەوییە بە گژوگیا بەرزەکان، سەڤانا، دارستانەکانی سەل و زوڕی دەوڵەمەندەکان دیاری دەکرێت. لە باکووری ھیندستان، تێرای لە ڕووباری یامۆنەوە بەرەو ڕۆژھەڵات بڵاودەبێتەوە لەسەر ھەریانا، ئوتاراخاند، ئوتار پرادش، بیھار و بەنگالی ڕۆژاوا تێرای بەشێکە لە ترای-دوار ساڤانا و ناوچە ژینگەیییەکانی گیالاند ناوچەی نزمی ھاوشێوە لە بەنگالی ڕۆژاوا، بەنگلادش، بۆتان و ئەسام لە حەوزی ڕووباری براھماپوترا بە 'دووارس' ناودەبرێت. لە نیپال، تێرای درێژ دەبێتەوە لە سەرووی ٣٣٬٩٩٨٫٨ کم٢، نزیکەی ٢٣٫١٪ ی ناوچەی خاکی نیپال و لە بەرزایی نێوان ٦٧ بۆ ٣٠٠ م دا دەکێشێت. ھەرێمەکە زیاتر لە ٥٠ تاودە لەخۆدەگرێت باکووری ترای بەبار بەرز دەبێتەوە، پشتێنێکی تەسک بەڵام بەردەوام لە دارستان نزیکەی ٨–١٢ کم پانە.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای ئوتاراکند پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھیندی
تەندروستیی کۆمەڵگەیی ددان
تەندروستیی کۆمەڵگەیی ددان (DPH) كورتكراوەى (Department of Public Health) تایبەتمەندییەکی ددانی ناکلینیکە کە مامەڵە لەگەڵ نەھێشتنی نەخۆشییە زارەکییەکان و بەرزکردنەوەی تەندروستی زارەکی دا دەکات. تەندروستی گشتی ددان بەشدارە لە ھەڵسەنگاندنی پێویستییە کلیلەکانی تەندروستی ددان و دۆزینەوەی چارەسەری کاریگەر بۆ باشترکردنی تەندروستی دانیشتوان نەک تاکەکان. ڕێگریکردن تا دێت زیاتر گرنگی خۆی ھەیە نەخۆشیەکانی پەیوەندیدار بە ددان دەتوانرێت بەشێوەیەکی زۆر ڕێگری لێ بکرێت و قورساییەکی زۆر لەسەر سیستەمی چاودێری تەندروستی ھەیە بۆ ئەوەی چارەسەر بکرێت. تەندروستی گشتی ددان لە ڕۆڵی پزیشکی ددان لە چارەسەری نەخۆشییەکانی ددان دەڕوانێت، ھەروەھا بە ئاڕاستەکردنەوەی سەرچاوەکان بۆ ناوچە لە پێشینەکان، بەدوای کەمکردنەوەی داواکاری بۆ سیستمی تەندروستییە. هەموو وڵاتانی جیھان تووشی کێشەی ھاوشێوە دەبن لەگەڵ نەخۆشیەکانی ددان. جێبەجێکردنی سیاسەت و پرەنسیپەکان بەهۆی بوونی سەرچاوەکانەوە دەپێون وەک تەندروستی گشتی تێگەیشتن لەو ھۆکارە زۆرانەی کە کاریگەری لەسەر تەندروستی هەیە یارمەتیدەر دەبێت لە جێبەجێکردنی ستراتیژی کاریگەر.
پزیشکی ددانی تەندروستی گشتی، بەشێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی بەرنامەکانی حکومەت پێستیوانی کراوە، زیاتر ئامانجیان منداڵانی خوێندنگا حکومییەکانە کە پێیان وایە پەروەردەیان لە پاکوخاوێنی زارەکیدا باشترین ڕێگایە بۆ گەیشتن بە ڕای گشتی. لە ماوەی ڕابردوودا ئەم جۆرە بەروبوومانە ساڵانە لەلایەن پزیشکی ددانەوە سەردانی قوتابخانەیەک کراوە بۆ پێشکەشکردنی وانە و خستنەڕووی تەکنیکی گونجاوی پاککردنەوەی ددان. ساڵانی ١٩٧٠کان دەرکەوتنی بەرنامەیەکی وردتری بینی کە ھەفتەیەکی خولی فێرکردن و ڕوونکردنەوە و پرسیار و وەڵامی بۆ ماوەی ھەفتەیەک لەخۆ گرتبوو، کە لەلایەن یاریدەدەرێکی ددان و ددان بە ھاوکاری مامۆستایەک کە پێشتر چەند کاتژمێرێک مەشقی وەرگرتبوو، ئەنجام درا. یارمەتی بەرنامەکانی پەروەردەی تەندروستی بۆ ددانی تەلەڤیزیۆن بەکارھێنراوە، کە دایک و باوک ھاندراوە بۆ چاودێریکردن.
پەختەئاباد (شارۆچکە)
پەختەئاباد  شارۆچکەیەکی شارستانی تورسونزادەە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٦٥٥١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
درووستبوونی پڕۆتین
وێنۆک|دروستبوونی پڕۆتین
دروستبوونی پڕۆتین (بە ئینگلیزی: Protein biosynthesis) بریتییە لە کرداری دروستبوونی پڕۆتین، بە بەکارھێنانی ئەو زانیارییانەی کە لە دی ئێن ئەیدا ھەن. و ئێم ئاڕ ئێن ئەی ھەڵی گرتوون.
سەرچاوە
پۆل:مێتابۆلیزم پۆل:پرۆتینەکان
خۆزات
خۆزات،یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دێرسم ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٦٫٨٢٨ کەس بووە، کە نزیکەی ٤٫٧١٤ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
پیەر زاکۆنی
پیەر زاکۆنی ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٧ پۆل:مردووانی ١٨٩٥
کانی گەنجی
کانی گەنجی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری پەنجە عەلی باکوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم گوندە ناوەندی گوندەواری پەنجە عەلی باکوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕاجکومار ھیرانی
وێنۆک|ڕاجکومار هیرانی یەکێ لە دەرهێنەرە سەرکەوتووەکانی هیند ڕاجکومار ھیرانی لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢. ڕاجکومار دەرهێنەری هیندی و سیناریۆنووس و سەرنووسەر (دەسکاریکەر)ی فیلمە. تاکوو ئێستا چوار فیلمی دەرهێناوە ئەوانیش (Munna Bhai M.B.B.S) لەساڵی ٢٠٠٣ وە (Lage Raho Munnabhai) لەساڵی ٢٠٠٦ وە سێ گەمژە لە ٢٠٠٩ وە پیکەی لە ٢٠١٤. وە بەگشتی فیلمەکانی ئەو سەرکەوتنی مەزنییان بەدەست هێناوە لە بۆکس ئۆفیس وەک پیکەی کە توانی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بەدەستهێناوە کە توانی ببێتە پڕداهاتترین فیلمی مێژوویی لە سینەمای هیندستان .بەهۆی بڵاوکردنەوەی فیلمەکانی و ئەو سەرکەوتنە مەزنانەی بەدەستی هێناون ئەوا فیلمەکانی لە چەندین بۆنە و ڕێوەڕەسمی فەرمیدا خەڵاتی سینەمایی و فیلمەکانی بەدەست هێناوە.
بڕیارنامەی ٤٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی ئازاری ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٢٢‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
یەککەدین
یەککەدین شارۆچکەیەکی شارستانی قومسەنگیرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٦٠٨٥ کەسە.
دەگرمن، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان دەگرمن گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
مەجدی زانستی
کەناڵی مەجدی زاستی یەک لەکەناڵەکانی تۆڕی ئاسمانی مەجدە، ھەڵدەستێت بە فێرکردنی زانستی شەرعی و ئەلکترۆنی، ڕاستەوخۆ لەڕێگەی بەرنامەی ((ئەکادیمیەی ئیسلامی)) ئەنجام دەدرێت، پشت بە سیستەمی وەرزی و ئاستەکان دەبەستێت، لە ڕۆژێکدا تەنھا دوو وانەی ٢ کاتژمێری پەخش دەکات. خوێندکاران دەچنە ھۆڵی وانەوتنەوە و گوێ لە مامۆستای وانەبێژ دەگرن و دەتوانن پرسیارەکانیان ئاڕاستە بکەن.
لەسەر مانگی دەستکردی ((عەرەب سات ٢)) پەخشی بەرنامەکانی دەکات.
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان
دەستپێک (زیندەزانی)
وێنۆک|دووهێندەبوونی دی ئێن ئەی
دەستپێک (بە ئینگلیزی: Primer) پارچەیەکی بچووکی ئاڕ ئێن ئەی یان دی ئێن ئەی تاک زنجیرەیە، کە پێویستە ھەبێت بۆ دووھێندبوونی دی ئێن ئەی.
مەجدی ئاسمانی
ئێستا لە مانگی دەستکردی ((نایلسات)) و ((عەرەب سات)) پەخشی بەرنامەکانی دەکات.
ماڵپەڕی فەرمی
مەجدی گشتی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان
تۆبزاوا
تۆبزاوا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
پیەر کووری
thumb|پێری کووری پێری کووری (١٥ی ئایاری ١٨٥٩–١٩ی نیسانی ١٩٠٦)، پێری زانایەکی فەڕەنسی فیزیایی بووە، لە ساڵی ١٩٠٣ خەڵاتی نۆبێل ی پێ بەخشرا لەگەڵ ھاوسەرەکەی ماری کووری و ھێنری بێکرێل لەسەر بابەتی تیشکدان کە بێکرێل دۆزیبوییەوە.
١٩٨١
ساڵی ١٩٨١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٨١
دووڕیانی دووھێندبوون
دووڕیانی دووھێندبوون (بە ئینگلیزی: Replication fork) خاڵێکی شێوە (Y)یە. پەیدادەبێت کاتێک ھەردوو زنجیرەی لوولپێچی ھاوجووتی دی ئێن ئەی جیادەبنەوە، بۆ ئەوەی توانا بدات بە دی ئێن ئەی کە دووھێند ببێت.
ئەسبشادا ژێری، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان ئەسبشادا ژێری گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
سامسۆنگ گالاکسی تاب ئێس ٢ ٩.٧
250px|بێچوارچێوە|چەپ
سامسۆنگ گالاکسی تاب ئێس ٢ ٩.٧ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy Tab S2 9.7) تابلێتێکی ٩.٧ ئینجی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم تابلێتە بڵاوکراوەتەوە لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥.
سەرچاوە
پۆل: تاتەبژمێرەکانی ئەندرۆید پۆل: تاتەبژمێرەکانی سامسۆنگ پۆل: تاتەبژمێری ٢٠١٥
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید
ئەسبشادا ژوورو، وان
300px|وێنۆک|وان ئەسبشادا ژوورو گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
لۆکوونت دو لیل
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٨ پۆل:مردووانی ١٨٩٤ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم
تێلمەن
تێلمەن شارۆچکەیەکی شارستانی قومسەنگیرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦٧٦٦ کەسە.
بارسێلۆنا
بارسێلۆنا (بە ئینگلیزی: Barcelona، خوێندنەوەی ئیسپانی: بارسێلۆنا، خوێندنەوەی کەتەلۆنی: بارسێلۆنا) شارێکە لە ئیسپانیا و پایتەختی ھەرێمی کەتەلۆنیایەو هەروەها یەکێک لە گەورەترین یانە وەرزشییەکانی دنیای تێدایە بەناوی یانەی بارسێلۆناوە.ئەم شارە دەکەوێتە دووری 160 کم لە چیاکانی برانس.بەدووەم شاری گەورەی ئیسپانیا دوای مەدرید.ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە 1.615.448 کەسە بەڵام دانیشتوانی ئەم شارە بە دەورووبەرەکەی شیوە نزیکەی 4 ملیۆن کەسە.یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ساڵی 1992ی لێ ئەنجام دراوە.
کانی بی، ئاغجەلەر
کانی بی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی بی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کەڵەشێرە و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەرچاوە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گەبەی تازە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قوچلەر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بابە لوڕە
بابە لوڕە زانا، خواناس و شاعیری یارسانە کە لە سەدەی سێھەمی کۆچیدا ژیاوە و بڕێک ھۆنراوەی کوردیی لێ بە جێ ماوە. بابە لوڕە یەکێ لە ھاوڕێ نزیکەکانی باڵووڵ بووە کە ڕۆڵێکی گرنگیان لە دروستبوون و پەرەسەندنی ئایینی یارساندا ھەبووە. ئەم شێعرە ھەورامییە یەکێک لەو ھەڵبەستانەیە کە لە بابە لوڕە بە جێ ماوە:
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارسانییەکان پۆل:شاعیرانی کورد
بڕیارنامەی ٤٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئازاری ١٩٧٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬١٣٤‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ژمارەی ڕاستەقینە
لە بیرکاریدا، ژمارە ڕاستەقینەکان (ھێما دەکرێن بە \mathbb{R}) بە شێوەی نافەرمی دەکرێت لە چەند ڕێگەی جیاوازەوە پێناسە بکرێن. ژمارە ڕاستەقینەکان داگری ھەردوو کۆمەڵەی ژمارە ڕێژەییەکان وەکوو ٤٢ و ٢٣/١٢-، وە ژمارە ناڕێژەییەکانن وەکوو پای و ڕەگی دووەمی ٢. یان، ھەر ژمارەی ڕاستەقینە دەتوانێت بە نواندنێکی دەدەییی بێ‌بڕانەوە نیشان بدرێت. یان، دەکرێت ژمارە ڕاستەقینەکان وەکوو خاڵەکانی سەر یەک ھێڵی بێ‌بڕانەوە درێژ (ھێڵی ژمارە ڕاستەقینەکان) بیریان لێ بکرێتەوە.
نەواباد (تورسونزادە)
نەواباد شارۆچکەیەکی شارستانی تورسونزادەە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦١١٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ژمارەی ڕاستەقینە
سەرچاوەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی پۆل:ژمارە ڕاستەقینەکان
قسلە
قسلە، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دێرسم ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٣٫٢٠١ کەس بووە، کە نزیکەی ١٫٦٣٦ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم پۆل:باکووری کوردستان
مەجدی دۆکۆمێنتاری
مەجدی دۆکۆمێنتاری یەک لەکەناڵەکانی تۆڕی ئاسمانی مەجدە، بەرنامەکانی تایبتە بە بەرنامەی دۆکۆمێنتاری سروشت و زانست و مێژوو و ژیان. یەکەمین کەناڵی دۆکۆمێنتاری عەرەبییە. لە کاتژمێر ٨ تاوەکو کاتژمێر ١٢ی ھەموو ڕۆژێک پڕۆگرامی نوێ پەخش دەکات.
لەڕۆژی شەممەی ١/١١/١٤٢٦ی کۆچی لە کاتژمێر ٨ی شەو بەکاتی مەککە پەخشی فەرمی کەناڵەکە دەستی پێکرد.
ماڵپەڕ
مەجدی دۆکۆمێنتاری
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان
دووھێندبوونی دی ئێن ئەی
وێنۆک|دووھێندبوونی دی ئێن ئەی
دووھێندبوونی دی ئێن ئەی (بە ئینگلیزی: DNA replication) ئەو میکانیزمەیە کە تیایدا دی ئێن ئەی دووھێند دەبێت.
پەرتک، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان پەرتک گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
باڵووڵ
باڵووڵ، باڵووڵی مایی یان باڵووڵی مادی زانا، خواناس و شاعیری یارسانە کە لە سەدەی سێھەمی کۆچیدا ژیاوە و بڕێک ھۆنراوەی کوردیی لێ بە جێ ماوە. ھۆنراوەکانی باڵووڵ کۆنترین دەقی وێژەی کوردی بە ئەژمار دێت کە بە دەستی کوردانی ھاوچەرخ گەیشتووە و بەم ھۆکارە لە باڵووڵ وەکوو یەکەمین شاعیری کورد ناو دەبرێت. وا دیارە باڵووڵ و یارەکانی ڕۆڵێکی گرنگیان لە دروستبوون و پەرەسەندنی ئایینی یارساندا بووە.
باڵووڵ لەم شێعرەدا ئاماژە بە یارە نزیکەکانی دەکا و ناوی بابە نجووم، بابە لوڕە و بابە ڕەجەب دێنێ:
ئەز بەھڵووڵەنان جە ڕووی زەمینێ چار فریشتانم چاکر کەرینێ نجووم، ساڵح، ڕەجەبم بێنێ چانی لوڕە بیم جە ما و ھەفتێنێ
سەرچاوەکان
پۆل:یارسانییەکان پۆل:شاعیرانی کورد
چاکجیی بایکجی
پاشا "چاکجی"ی بایکجی (بە هانگۆل: 책계왕؛ بە ھانجا: 責稽王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٢٩٨ی زایینیدا مردووە، ٩ـەم فەرمانڕەوایی بایکجیـبوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٢٨٦ز بۆ ٢٩٨ز)ـبوو. گەورەترین کوڕی پاشا کۆیـبوو
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٢٩٨ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٣یەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی سێیەم
وێنەگری
وێنۆک|چەپ وێنۆک|وێنەیەکی کۆن وێنەگری یان فۆتۆگرافی کاری وێنەگرتنە. وشەی PHOTOGRAPHY  لە بنەڕەتدا لە دوو وشە پێکهاتووە کە (PHOTOS) بەمانای (ڕووناکی) و (GRAPHOS)یش بە مانای (نووسین)دێت کە لە دوو وشەی یۆنانی وەرگیراون، واتە PHOTOGRAPHY بە مانای (نووسین بە ڕووناکییە). ئێمە لە کوردیدا وشەی وێنەگری لە بەرامبەر  PHOTOGRAPHY بە کاردێنین. دەتوانین وشەی وێنەگری وەک شوێن یا خود کارێک تەماشا بکەین کە لە ھەردووک دیتندا ھەمان نووسین بە ڕووناکی بەدیدێت. ھۆی بەدوا داچوون و ئەفراندنی ئەم زانستە لە لایەن زانایانەوە چی بووە؟ ئایا مرۆڤی ئەوساو پێویستی بەم زانستە ھەبووە؟ ئایا ھونەری شێوەکاری کە لە سەردەمانێکی زۆر زووتر لە  PHOTOGRAPHY وەک زمانێک و دواتر وەک ھونەرێک جێگای خۆی کردبۆوە، تێنویەتی مرۆڤی نەدەشکاند؟ یا خود دەتوانین بەراوردی ئەم دووە بە یەکەوە بکەین وەک ھونەر؟ بێگومان زانایانی ئەوکات زیاتر بەدوای زانستێک دەگەران کە خێراتر و درووستتر لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا وەکوو پیشەسازی، نجوم، جۆگرافی، ژیانی سەر زەوی و ژێر زەوی و ناو دەریا و ئاسمان بیانگەیێنێتە ئامانج. کەواتە لێرەدا ئەم زانستە ھەنگاوێکی بڵندتر لەبەرانبەر شێوەکاری دەهاوێژێت کە سەرەتا وەک زمانێک و دواتر وەکوو ھونەر. PHOTOGRAPHY وەک زانستێک سەری ھەڵدا کە بەشی پیشەسازی کەم و کوڕیەکانی چارەسەر کرد و دواتر وەک ھونەر خۆی پێشاندا، ئێستاش ناتوانین نکۆلی لە کاریگەری ئەم سێ لایەنە لە سەر ھەموو بوارەکانی ژیاندا بکەین.
مێژووی‌ ھو‌نەری‌ فۆتۆگرافی لە کوردستاندا
یەکەمین وێنەگری کورد کە لە کوردستاندا ستۆدیۆی وێنەگرتنی دامەزراندبێت و ھونەری فۆتۆ و وێنەگرتنی لەناو کورداندا بڵاوکردبێتەوە و وێنەگرتنی کردبێتە پیشەیەک بۆ خۆی، بریتیە لە (محەمەد یووسف سەدیق غەزنەوی لە ١٨٩٤ – ١٩٦٤).
محەمەد یوسف غەزنەوی، خەڵکی شاری ئاکرێ بووە و لەسەرەتادا لە بەغدا ژیاوە و پاشان چووە بۆ مووسل، لە کۆتاییدا لە ئاکرێ نیشتەجێ بووە و ستۆدیۆیەکی وێنەگرتنی لەوێ کردۆتەوە. زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی و ھندی زانیوە.
ناوبراو، یەکەم وێنەگری خاوەن ستۆدیۆ بووە، یەکەم وێنەکانی لە نێوان ساڵانی (١٩١٢- ١٩٢٠) لە بادینانی گرتووە، گرنگترین ئەو وێنانەشی‌ کە لەکاتی‌ خۆیدا گرتوونی‌ و ئەمڕۆ لە بەردەستدان، ئەم وێنانەن : شێخ عەبدولسەلام بارزانی لە (١٩١٢ گیراوە)، سوڵتان مەحمودخانی ئەفغانی لە (١٩٢٠ گیراوە)، تەکیەی شێخ عەبدولعەزیزی کوڕی شێخ عەبدولقادری گەیلانی لە (١٩٢٣ گیراوە)، وێنەگر لەگەڵ لەبیبەفەندی و عەبدوڵا ئەفەندی لە (١٩٣٠ گیراوە)، خەجێ و بەیبین لە (١٩٣٣ گیراوە)، یەکەمین قوتابخانەی ئاکرێ (١٩٣٣ گیراوە). هەروەها بەشێک لەو وێنە ناوبراوانە، لە گۆڤاری ڕاماندا، چەن ساڵێک پێش ئێستا، لە گۆشەی تایبەت بە فۆتۆ لە کوردستاندا – بڵاو کراوەتەوە.
بەم شێوەیە لە ساڵی (١٩١٢) بەولاوە محەمەد یوسف غەزنەوی، یەکەمین کوردە کە کامێرای وێنەگرتن و ستۆدیۆی وێنەگرتنی خۆی لەکوردستان دامەزراندبێت.
مێژوونووسی پایەدار، حوسێن حوزنی موکریانیش پێشڕەوی ھەرە چالاکی مەیدانی ھونەری‌ فۆتۆگرافەکانە کە ساڵی (١٩١٥) کاتێک کە لە ئەڵمانیاوە دەگەڕێتەوە بۆ حەلەب، کامێرایەکی وێنەگرتن لەگەڵ خۆی دەھێنێت و لەناو چاپخانەکەی خۆیدا لە ڕواندز دایدەمەزرێنێت و بۆ کاری وێنەگرتنی ڕۆژنامەگەری و بڵاوکردنەوەی وێنە لەناو کتێب سوودی لێوەردەگرێت.
ئەکرەمی ساڵحە رەشە، دەڵێ: یەکەم ئامێری وێنەگرتن لەلایەن حوسێن حوزنی موکریانی و کابرایەکی لوبنانییەوە ھێنرایە سلێمانی و شێخ لەتیفی ددانسازیش لێی کڕین، لە زەمانی شێخ مەحموددا بۆ ئیش و کاری خۆیان بەکاری دەھێنا وەکوو لێ وەرگرتنەوە و لەڕوو نووسینەوە (استنساخ). دوایی ئەو ئامێرەی فرۆشت بە یەحیا ئەفەندی رەسام. ئیتر ئەو هەر بۆ وێنەگرتن بەکاری دەھێنا.
بە لام حوسێن حوزنی لە سلێمانی کە کامیرایەکی فرۆشتووەتە شێخ لەتیفی ددانساز، لە ھەمان کاتدا کامیرایەکی دیکەشی لە ڕواندز (لە چاپخانەکەی خۆیدا) ھەبووە بۆ کاری چاپەمەنی و ڕۆژنامەگەری و وێنەگری ئیشەکانی خۆی پێ کردووە. چونکە دەبینین حوسێن حوزنی موکریانی لە ساڵانی (١٩٢٦-١٩٤٢) دا دەیان ڕەسم و وێنەی فۆتۆگرافی لە ڕۆژنامەو کتێبەکانی خۆیدا بڵاوکردۆتەوە.
بەم شێوەیە نووسەری پایەدار گیوی موکریانی، درێژە بە ڕێگایەکانی ئەو دەدات. بەھەمان شێوەی ئەو بایەخی‌ بەم ھونەرە شارستانییە داوە و تەنانەت بە کامیرای خۆی چەندین دیمەنی زیندووی ژیانی کوردستان و کەسایەتیی گەلەکەی خۆی لە فەوتان ڕزگار دەکات و لە چوارچێوەی زیندووی فۆتۆگرافیان دەگرێت. بەشێکی زۆری وێنە نایابەکانی شاری ھەولێر لە ساڵانی (١٩٢٠-١٩٥٠) کە ئەمڕۆ لەبەردەستدان، بە کامێرای گیوی موکریانی گیراون و ئێستاش ئامرازەکانی وێنەگرتن و کامیراکەی لە چاپخانەکەیاندا پارێزراون
وێنە و  وێنەگری (photo، photography)
لە بابەتی پێشووتر کورتە باسێکمان لەسەر زەرورەت و چۆنیەتی پێویستی مرۆڤ بە زانستی photography کرد، لێرەدا دێینە سەر ئەم بابەتە، وێنە و وێنەگری (photo، photography) و لەمەوبەدوا بە شێوەیەکی تێروتەسەل لە سەری دەرۆین و باسی لێی دەکەین. ناتوانین نکۆڵی لە تەواوی کاریگەری وێنە لە سەر ھەموو لایەنەکانی ژیاندا بکەین، ئەگەر زیادەڕۆیی نەبیت دەتوانم بڵێم لە دونیای ئەمڕۆدا و لە ھیچ یەک لە بوارەکانیدا ناتوانین بەبێ وێنە ھەڵبکەین، وێنە وەک سێبەرێک وەک هەورێک باڵی بە سەر ھەموو لایەنە تایبەتی و کۆمەڵایەتییەکانی ژیاندا کێشاوە، وێنە بووەتە پێویستی ژیان، ئایا کەس تامەزرۆیی خوێندنەوەی پڕ تیراژترین ڕۆژنامە و گۆڤاری ھەیە کە بەتاڵ بێت لە وێنە؟ ئایا گەورەترین کۆمپانیای وەبەرھێنان دەتوانێت بەبێ وێنە ڕیکلام بۆ بەرھەمەکانی بکات؟ ئایا دیارترین ئەکتەری سینەمایی و یاریزانانی وەرزشیمان ھەر ئەوەندەی ئیستا خۆشمان دەویستن کە ئیستا خۆشمان دەوێن و ئایا بروامان وایە ئەوانیش بەبێ دەرکەوتن لە وێنەکان ئەوەندەی ئێستا لایەنگریان دەبوو؟ ئایا تا ئیستا بیرمان لەوە کردووەتەوە کە کاریگەری وێنەیک دەسەڵات لە سیاسییەک دەستێنێت و بە پێچەوانەش ئەوی تر دەباتە سەر کورسی دەسەڵات؟ ئایا تا ئێستا بۆمان نەھاتووەتە پێش کە بەپێی دۆخی کاریی ماوەیەک لە کۆرپەکەمان، خۆشەویستەکەمان، دوور کەوتبوبینەوە و بە دیتنی وێنەیەکی بچووکیان لە ناو جانتا، لە شاشەی یوتیوب یا شاشەی مۆبایلەکەمان ئارامی و ھەستێکی خۆش دایگرتبین؟ ھەستمان بەرامبەر بە ئەڵبۆمی وێنەکانمان چییە؟ ئایا دەتوانین ئەم ھەستەمان چ خۆش و چ ناخۆش بشارینەوە؟ ئایا دەتوانین ڕێز و خۆشەویستیمان بەرامبەر بە ھەیبەت و ماندووبوونی سەرکردەکانمان لە کۆنەوە تا ئێستا پێشان بەدەین و بەبێ بایەخ لێیان تێپەڕ بین؟ ئایا دیتنی وێنەیەک لە ساتێک بەقەد چەندین پەڕتووک زانیاری لەسەر بابەتەکە نادەن بە ئێمە؟ ئایا خوێندنەوەی سەدان لاپەڕە لە ژیان و داب و نەریتی ژیانی کۆمەڵگایەکانی تری جیھان بەبێ دیتنی وێنەیەک لەسەر چۆنیەتی ژیانیان، جلوبەرگ، شوێنی حاوانەوە، پێگەی جوگرافی و ... بەبێ وێنەیەک تام و چێژی ھەیە؟ ئەمانەی سەرەوە و سەدان نموونەی تر بەڵگەیە بۆ داپۆشینی ژیانی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی ئێمە بە وێنەیە و لێرەدایە کە نەقشی ھاتنە کایەی ئەم زانستە پڕ ڕەنگتر دەبێت.
بەڵام ئێستا پرسیارێک دێتە ئاراوە و بۆ زانینی وەڵامەکەشی ھەر کامەمان بەپێی زانیاری و خواستی خۆمان وڵامەکەی بدەینەوە، ئەویش ئەوەیەکە ئایا ئاستی زانیاریمان لە سەر ئەم باسەدا چەندە؟ ئایا ئەو سەرچاوانە کامەن کە لە کۆمەڵگای ئێمە ئەم جۆرە زانیارییانە دەدەن بە خەڵک؟ ئایا جێگا و پێگەی وێنەگری لە کۆمەڵگایەکەمان لە کوێیە؟ ئایا ناوێکمان بەخێرایی دێتە سەر زمان کە خزمەتی ئەم بوارەی کردبێت و نەوەک کارێکی بۆ قازانجی ئابووری تاکەکەسی بەڵکوو وەک ویست و ئارەزوو، بە شێوەی (پڕۆفیشنال) کاری کردبیت؟ ئایا تەنها بە زانین و گوشینی دوگمەی (دێکلانشور) بووینەتە پڕۆفیشنال؟ ڕوانینمان بەرامبەر بە وێنە چییە و بە دوای چ لایەنێکی وێنەیەکدا دەگەڕێین؟ ئایا زانکۆ یا فێرگەیەکی تایبەتی ئەم بوارەمان ھەیە؟
تەفسیرو شیکردنەوی زانستیانەی ئەویکە وێنە چییە، لەڕاستیدا ھەر کەسێک بەپێی بۆچوونی خۆی دەتوانی وەڵام بداتەوە، دەتوانین بڵێین وێنە ئەو شتە ڕاستەقینەیە کە لە سەر پەڕ یا فلمێکی هەستیار بە رووناکی ساز دەبیت و ئێمە بە چاو دەێبینین و ئەمەش بە ھۆی کەرەستەکانی تایبەت بە وێنەگرییەوە دێنە ئاراوە. ئێستا پێویستیی مرۆڤ بە بواری وێنەگری، وایکردووە کە ئەم زانستە بەپێی نیاز لە ھەر بووارێک سوودی لێ وەردەگیرێت کە بووەتە ھۆی جیاوازیان.
کورتە مێژوویەکی سەرھەڵدان و پەیدابوونی کامیرای فۆتۆگرافی
جۆرەکانی کامێرا:
١. کامێرای جۆری ١٣٥ مم SLR: ئەم جۆرە کامێرایە وێنەگرە شارەزاکان بەکاری دێنن وە جۆری فیلمی ٣٦ -١٣٥ لەگەڵیدا بەکاردێت، لە خانەوادەی کامێرای تاک ھاوێنەی ڕیفلێکس دەژمێردرێت، دەتوانرێت ھاوێنەکەی بگۆڕدرێت بەپێی پێویستی و شێوازو ستایلی کارکردن بۆ مەبەستی زۆربەی بوارەکانی وێنەگرتن. کامێرای تاک ھاوێنەی ڕیفلێکس دیمەنی بەرامبەر کامێرا ڕاستەوخۆ وەکوو خۆی دەگوازێتەوە بەبێ ھیچ گۆڕانکاریەک واتە ئەو دیمەنەی کەلەمیانی دیاریکەری دیمەنەوە وێنەگر دەیبینێت ڕێک ئەو وێنەیەیە کە ھاوێنەکەی ئاڕاستەکراوە بەبێ ھیچ گۆڕانکاریەک لە گۆشەکەیدا.
٢.کامێرای جۆری ١٢٠مم : ئەم جۆرە کامێرایە فیلمی گەورەی ٦×٦ سم ٦×٧، ٦×٩ ی دەخرێتە سەر، زیاتر بۆ مەبەستی ھونەری لەلایەن وێنەگرە پڕۆفیشناڵەکان بەکاردێت. ھەروەھا جۆری تاک ھاوێنەی ڕیفلێکس و جووت ھاوێنەی ڕیفلێکسیشی ھەیە کە ھاوێنەیەکیان بۆ دیاریکردنی دیمەنە و ئەوەی تریش بەرامبەر کونی ئیکسپۆزەرە. ئەم کامێرایەش توانای گۆڕینی ھاوێنەکانی تێدایە بەپێی ویستی وێنەگر.
٣-کامێرای کۆمپەکت ( کامیرای گیرفان ) : ئەم جۆرە کامێرایە زیاتر لەلایەن ئارەزومەند و گەشتیار و خەڵکی ئاسایی بەکاردێت، لەبەرئەوەی بە نرخێکی ھەرزان دەست دەکەوێت. جۆرەکانیشی بریتین لە کامێرای ١٣٥، ١٢٦، ١١٠. لەم سیستەمەدا دیاریکەری دیمەن بە شێوەیەکی جیا لەلای چەپی سەرەوەی کامێراکە شوێنی بۆ کراوەتەوە، واتە ئەو گۆشەیەی کە تۆماری دەکات دەقاو دەق بەرامبەر دیمەنەکە نییە و بە جۆرێک لە کەموکورتی کامێرای کۆمپەکت دەژمێردرێت، لەبەرئەوەی لە کامێرای تاک ھاوێنەی ریفلێکس SLR دیمەنەکان وەک چون لە دیاریکەری دیمەن دەیبینیت ئاواش لە وێنەکەدا دەردەچێتەوە. بەڵام لە کۆمپەکتدا وا نییە، گۆشەکانی بینین گۆڕانکاریان بەسەردادێت.
٤-کامێرای DSLR : واتە کامێرای دیجیتاڵی تاک ھاوێنەی ڕیفلێکس، ئەم شێوەیە بە ھەمان پرۆسەی کامێرای SLR ی نۆڕماڵ کاردەکات، تەنها لە شوێنی فیلمی ١٣٥دا ھەستەوەرێک دانراوە کە لە توانای دایە شەپۆلەکانی ڕووناکی بەشێوەی داتا تۆمار بکات، ئەم ھەستەوەرەش بریتیە لە پارچەیەکی ڕوپۆش بە خانەی ئەلیکترۆنی پێی دەوترێت سێنسۆر. کە تاکوو ژمارەی ئەو خانانە زیاتر بێت وێنەکە بە وردبینییەکی بەرزتر دەردەکەوێت و بە پێوەری پیکسل و مێگا پیکسل دەسنیشانی جۆری ھەستەوەری ناو کامێرا دەکرێت، کامێرای دیجیتاڵیش بە ھەمان شێوە، سیستمی کۆمباکت و SLR ی ھەیە.
* دوورە تیشکۆ چیە؟ ( البعد البۆری للعدسە): بریتیە لە مەودای نێوان سەنتەری ھاوێنە و سێنسۆری کامێرا، کە تاکوو ھاوێنەکە دوورە تیشکۆکەی کورت تر بێت ئەوا (قووڵی مەیدان) زیاتر دەبێت، ھەروەھا تا ھاوێنەکە دوورە تیشکۆکەی درێژتر بێت قووڵی مەیدان تیایدا کەمتر دەبێت.
قوڵی مەیدان(DEPTH OF FIELD DOF ): بریتە لە ڕوونی و ساف دەرکەوتنی نزیکترین دیمەنی پێش کامیرا تا دوورترین دووری کە بکەوێتە ناوەوەی پرۆسەی فۆکس کردن، بۆ نموونە کاتێک وێنەی کەسێک دەگرین باکگراوندەکەی لێڵە، واتە قووڵی مەیدان تیایدا کەمە وەکاتێک باکگراوندەکەی ڕوون و ساف دەردەکەوێت واتە قووڵی مەیدان تیایدا زۆرە، ئەم پرۆسەیە بەھۆی بەکارھێنانی ئیکسپۆزەری کامێراوە ئەنجام دەدرێت و تاکوو کونی ئیکسپۆزەر تەسک بێت ئەوا قووڵی مەیدان زیاتر دەبێت بە پێچەوانەشەوە تاکوو کونی ئیکسپۆزەر کراوە بێت ئەوا قوڵی مەیدان کەم دەبێتەوە، ئەم پرۆسە ھونەریە یەکێکە لە گرنگترین زانیاریەکانی سەر کامێرا کە پێویستە وێنەگر بەتەواوی شارەزایی لێی ھەبێت چونکە ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە بەکارھێنانی ھاوێنەی کامێرا بە شێوەیەکی تەندروست. لێرەدا پێویستە بزانین کە ئیکسپۆزەری تەسک واتە F22‌F16‌F11 ھتد. ھەروەھا ئیکسپۆزەری کراوەش بریتیە لە ستۆپە کراوەکانی وەک F4‌F2.8.
١- ھاوێنەی ستاندارد( نورماڵ ) ٥٠ ملم Standard : ئەم ھاوێنەیە دوورە تیشکۆکەی ( البعد البۆری ) ٥٠ ملیمە و ئەو گۆشەیەی کە تۆماری دەکات زۆر نزیکە لە گۆشەی بینینی چاوی مرۆڤ.
٢-ھاوێنەی گۆشە کراوە ( واید ئەنگڵ) ٢٨ملم Wide-angle: ئەم گۆشەیەی کە ئەم جۆرە ھاوێنەیە تۆماری دەکات فراوانەو زیاتر لەم شوێنانەدا بەکاردێت کە مەودای ھاتووچۆکردنی وێنەگر تیایدا کەمە. یاخود بۆ مەبەستی ھەندی جۆری وێنەی ڕیکلام و ھونەری بەکاردێت، لەبەکارهێنانی ئەم جۆرە ھاوێنەیەدا قوڵی مەیدان ( عمق المیدان ) زۆر زیاد دەکات ئەویش بەھۆی نزیکی مەودای نێوان ھاوێنەو ھەستەوەری کامێرا ( سینسۆر )، لایەنە خراپیەکانی ئەم جۆرە ھاوێنەیە ئەوەیە کە گۆڕانکاری لە دوریەکانی روودەدات و قەبارەی تەنەکان دەگۆڕێت لە شێوەی ئاسایی خۆیان بەتایبەتی ئەگەر بێت و لە نزیکەوە وێنەی تەنەکانی پێ بکێشیت، بە پێچەوانەی ھاوێنەی ستاندارد کە قەبارەی تەنەکان وەکوو خۆیان دەردەکات بێ ئەوەی گۆشەکان بشێوێنێت.
٣-ھاوێنەی تەلی فۆتۆ ١٣٥ ملم TelePhoto: ئەم جۆرە ھاوێنەیە دوورە تیشکۆکەی درێژە و زیاتر بۆ مەبەستی وێنەگرتنی دیمەنی دوور بەکاردێت، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی بۆ وێنەگرتنی پۆڕترێت زۆر گونجاوە کە لەبەر بەھۆی درێژی دوورە تیشکۆکەیەوە دەتوانێت دیمەنی بابەتەکە یان پۆڕترێتەکە لە باکگراوندەکەی جیا بکاتەوە واتە ئامانجەکە ساف و روون دەردەکەوێت و باکگراوندەکەش لێڵ دەبێت.
وێنەی فۆتۆگرافی وەک فۆرم و ناوەرۆک
تێگەیشتن لە وێنەبۆئەوەی بزانین چۆن لە وێنەکان تێدەگەین و بچینە قووڵاییەکانیەوە و رەھەندەکانی لێک بدەینەوە، پێویستە سەرەتا ئەوە بزانین کە وێنە ئامرازێکی گەیاندنی پەیوەندی نێوان نێرەر و وەرگرە. نێرەری وێنە پێشنیاری روانینێکی بێلایەنانە ناکات بۆ شتەکان، وەرگریش بەپێی ئەزموونی جوانیی و ئەندێشمەندیی کۆمەڵایەتی وێنەکان دەخوێنێتەوە چونکە وێنەکان بەتەنھا دیالۆگ لەگەڵ ھەستی بینیندا ساز ناکەن بەڵکو ھەست و دەرکپێکردنی دەجووڵێنن و پاشخانی سۆز و میھر و لایەنە کۆمەڵایەتییەکان دەوروژێنن.لێرەوەیە دەبینین تێگەیشتنی وێنە پەیوەست دەبێتەوە بە رۆشنبیریی وەرگرەوە سەرباری تێگەیشتن لە ناوەرۆکەکان و رەھەندەکان و شیکردنەوەی ھێما و ئاماژەکان بەشێوەیەکی ورد و دروست، ھەروەکو زمانی ئاخاوتنی لێدێتەوە و بەپێی ئاستی توانست و ئەزموون و پاشخانی رۆشنبیریی تێگەیشتن لە ناوەرۆکەکانی دێتە ئەنجام، بەمانایەکی تر ئەو واتا و مانایەی وێنە ئاماژەی پێدەدات ھەموو ئەو شتانە نییە کە لە لێکدانەوەی بینەردا بوونیان ھەیە، بەڵکو دەبێتەوە بەشێک لێیان، وێنەش کە خاوەنی پێکھاتەیەکی تایبەتییە لەڕێی بینینەوە دەخوازێت فرەمانایی بەدەست بھێنێ و بەرەو رێکخستن پەل بکوتێ. وەک چۆن لاسایی و کۆپیکردنەوەی سروشت و واقیع باڵی کێشاوە بەسەر زۆرینەی کایە ھونەرییەکاندا، لێرەدا دەبێت لەوە بکۆڵینەوە کە تا چ رادەیەک ئەم پێودانگانە بەسەر وێنەگرتنی فۆتۆگرافیشدا دەچەسپێت. وێنەگر یان فۆتۆگرافەری داھێنەر ناخوازێت کۆپی سروشت بکاتەوە و لاسایی دەقاودەقی واقیع بکاتەوە، بەڵکو ئەویش وەک ھونەرمەندانی نوێخواز لەمیانی روانینی تایبەتییەوە دێت و سەرلەنوێ ھونەرییانە بونیادی دەنێتەوە، ئەمەش بەروونی ئەو وەختە ئاشکرا دەبێت کە مامەڵە لەگەڵ رەنگەکانی سروشتدا دەکات، ھارمۆنیەت و گونجاندنی تۆنی رەنگەکانی سروشت ئەو کاتە ون دەبن کە وێنەگرێک لەڕێی لاساییەوە کارەکەی ئەنجام بدات، ھەربۆیە پێویستە فۆتۆگرافەری ھاوچەرخ و نوێخواز خۆی لە پرۆسەی کۆپیکردنەوە دەرباز بکات. ھونەرمەندی مەزن (جۆرج میلێ) دامەزرێنەر و دۆزەرەوەی ھونەری حەوتەم بەو شێوەیە وێنەی شتەکانی نەدەگرت کە ھەن و بوونیان ھەیە، یان ھەنگاویان لەگەڵدا بنێ بۆ دۆزینەوە و شیکردنەوەیان، بەڵکو بەو چەشنە وێنەی دەگرتن وەک لە گەوھەردا ھەستی پێدەکردن. دەکرێت بڵێین وێنەگری ھونەرمەند یاخود فۆتۆگرافەر لە بۆشاییەوە لەدایک نابێت، ئەو بەرھەمی کەلەپوورێکی مرۆیی بەرفراوان و دەوڵەمەندە، بەڵکو بەخششی سروشتە بە کارلێکی کەسێتیی ( خودیی ) و کۆمەڵایەتی و دیرۆک و مێژوویەکی مرۆیی کەڵەکەبوو.
سەرچاوە:( العرب اون لاین ) ئەم نووسینانە:١- الصورە فوتوغرافیە شکل أم مچمون؟ محمد حلیوە ٢٠١٠٫٢- أحکام علی خگاب الصورە، فادی حسن٢٠١١٫٣- فھم الصورە الفوتوغرافیە لدی المرسل و المتلقی، کاگم نعمان ٢٠١١٫٤- علاقە صورە فوتوغرافیە بالمعرفە و الپقافە، عبدالمعگی محمد ٢٠١١.
ئێدوارد بۆبات
Edourd boubat1923 – 1999 ئێدوارد بۆبات
ئەنوەر
ساڵی ١٩٧٣ خەڵاتی ئۆکتا ڤیۆس ھیل ) ی دواتریش ساڵی ١٩٨٨ خەڵاتی HASSELBLD ی پێ بەخشراوە
سەرچاوەکان
http://www.kurdishphotography.tk/2017/07/blog-post_26.html
پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان پۆل:ئۆپتیک پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
بابە ڕەجەب
بابە ڕەجەب زانا، خواناس و شاعیری یارسانە کە لە سەدەی سێھەمی کۆچیدا ژیاوە و بڕێک ھۆنراوەی کوردیی لێ بە جێ ماوە. بابە ڕەجەب یەکێ لە ھاوڕێ نزیکەکانی باڵووڵ بووە کە ڕۆڵێکی گرنگیان لە دروستبوون و پەرەسەندنی ئایینی یارساندا ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارسانییەکان پۆل:شاعیرانی کورد
مەجدی مناڵان
بەڕێوەبەری کەناڵەکە ((مامۆستا عەبدولحەمید یەمەنی))یە و ماستەری لە ڕاگەیاندنی پەروەردەیی ھەیە.
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان
ئۆقیانووس
upright=1.8|وێنۆک|نەخشەی جیھانی پێنج ئۆقیانووسەکان لەگەڵ سنوورەکانیان ئۆقیانووس یان شازەریا تەنێکی گەورەیە لە ئاوی دەریا. ئۆقیانووسەکان نزیکەی ٧١٪ی ڕووبەری زەوییان داپۆشیوە، ٣٦١،٠٠٠،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە، و دەتوانن تا ١٠،٩٢٣ مەتر قووڵ بن. تا ئێستا ٢٣٠،٠٠٠ لە جۆرەکانی ژیانی زەریایی ناسراوە، بەڵام زانایان بەراورد دەکەن کە گشتی تا ١٠ ئەوەندەی ئەو ژمارە بگات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئۆقیانووسناسی پۆل:کۆما ئاوییەکان
پاکا کەڤن، وان
300px|وێنۆک|وان پاکا کەڤن گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
چەقۆ لێدان لە سەلمان ڕوشدی
لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ ڕۆماننووسی بەریتانی بە ڕەچەڵەک ھیندی سەلمان ڕوشدی چەند جارێک چەقۆی لێدرا کاتێک خەریک بوو وتارێکی گشتی پێشکەش بکات لە دامەزراوەی چاوتاوکوا لە شاری چاوتاوکوا لە نیویۆرک ئەمریکا.
لێکۆڵینەوە
پۆلیسی ویلایەتی نیویۆرک سەرکردایەتی لێکۆڵینەوەکان دەکات لە ڕووداوی چەقۆکێشانی ڕوشدی بەیارمەتی ئاژانسی لێکۆڵینەوەی فیدڕاڵی FBI و پارێزەری ناوچەی چاوتاوکوا.
تۆمەتبارەکە بەناوی مەتەر و لە دادگای دەوڵەت بە ھەوڵی کوشتنی پلە دوو و دەستدرێژی پلە دوو و بەبێ کەفالەت زیندانیکراوە.
ناوبراو لە ڕێگەی پارێزەرێکەیەوە پارێزگاری لێ کرد گوتی ئەو تاوانبار نییە لەو تۆمەتانەی کە خراوەتە پاڵی.
تاوانبار
پۆلیس ناسنامەی تۆمەتبارەکەی بە ناوی ھادی مەتەر ڕاگەیاندووە کە پیاوێکی تەمەن ٢٤ ساڵە و خەڵکی شاری فەیرڤیۆ لە ویلایەتی نیوجێرزی ئەمریکایە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەلمان ڕوشدی
نوما دونی فووستێل دو کوولانژ
نوما دونی فووستێل دو کوولانژ مێژووناسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
چادایی گۆگۆریۆ
پاشا "چادای"ی گۆگۆریۆ (بە هانگۆل: 차대왕؛ بە ھانجا: 次大王)، لە دایکبووی (٧١ز - ١٦٥ز) بوو، حەوتەم فەرمانڕەوای گۆگۆریۆـبوو، لە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا. ماوەی فەرمانڕەواییەکەی لە نێوان ساڵانی (١٤٦ز - ١٦٥ز) بوو
پوختە
بەپێی سامگووک ساگی، چادای برا بچووکی پاشای پێشوو تایجۆی مەزنـبوو.
لە ماوەیی فەرمانڕەوایی براکەیدا، چادای سەرکەوتووانە توانی بەرپەچی هێرشەکانی خانەدانی هانی چین بداتەوە.
فەرمانڕەوایی
چادای بەردەوام بوو لە پتەوکردنی دەسەڵاتەکەی تەنانەت لە دوای چوونەسەرتەختیشی، دوای سێ ساڵ لە فەرمانڕەواییەکەی، فەرمانی کرد بە کوشتنی هەردوو کوڕەکەی تایجۆ، وە زۆریشی کرد لە براکەی بۆ ئەوەی خۆی بکوژێت. وە بچووکترین براکەشی ئەچەوساندەوە (دوای سیندای).
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:پاشاکانی گۆگۆریۆ
سیندایی گۆگۆریۆ
پاشا "سیندای"ی گۆگۆریۆ (بە هانگۆل: 신대왕؛ بە ھانجا: 新大王)، لە دایکبووی (٨٩ز - ١٧٩ز) بوو، هەشتەم فەرمانڕەوای گۆگۆریۆـبوو، لە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا. ماوەی فەرمانڕەواییەکەی لە نێوان ساڵانی (١٦٥ز - ١٧٩ز) بوو. سامگووک ساگی تۆماریکردووە کە سیندای زڕبرای شەشم پاشا تایجۆـیـە، و حەوتەم پاشا چادای. تۆمارەکانی تریش وادەرئەخات کە سیندای کوڕی تایجۆ یان چادای بێت.
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:پاشاکانی گۆگۆریۆ
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٢ەم لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەواکانی گۆگۆریۆ پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی دووەم
ئۆتۆنۆمی
ئۆتۆنۆمی یان خۆبەڕێوەبەری یان مافی چارەی خۆنووسین (بەئینگلیزی: Autonomy، بەگریکی کۆن: αὐτονομία لە αὐτόνομος ـەوە لە αὐτο بەواتای "خۆ" + νόμος بەواتای "یاسا"، بەجۆرێک کە یەکدەخرێن واتای "یەکێک کە خۆی یاسا بۆخۆی دادەنێت" دەگەیەنێت) چەمکێکی ئاکاریی و سیاسی و فەلسەفییە. لەو دەقانەدا، بریتییە لە توانای تاکەکەسێکی ئاوەزمەند بۆ بڕیاردانێکی ناسەپێنراوی خۆویست. لەفەلسەفەی ئاکاریی و سیاسیدا، ئۆتۆنۆمی زۆربەی جار بەکاردێت وەک بنەمایەک بۆ یەکلاکردنەوەی ئەرکە ئاکارییەکان و لێپرسراوییەتی تاک دێت لەبەرامبەر کردەکانی خۆیدا. یەکێک لە باشترین تیۆرە فەلسەفییەکان لەسەر ئۆتۆنۆمیی گەشەی پێدراوە لەلایەن کانتەوە. لە پزیشکیدا، ڕێزدانان بۆ ئۆتۆنۆمیی نەخۆش ئامانجێکی گرنگە، ئەگەرچی دەشێت تووشی پێکدادان بێت لەگەڵ پرەنسیپی ئەخلاقیی کێبڕکێکارەوە، بەتایبەتی پریموم نۆن نۆچێرێ. ئۆتۆنۆمی بەکاریشدێت بۆ ئاماژەدان بە خۆبەڕێوەبەریی خەڵک.
کۆمەڵناسی
لە پۆلی کۆمەڵناسیی زانینی سەر بە کۆمەڵناسیدا، ناکۆکیی لەسەر سنوورەکانی ئۆتۆنۆمیی وەستا بەهەبوونی چەمکی ئۆتۆنۆمیی ڕێژەیی، هەتا وەکوو پۆڵێنی ئۆتۆنۆمی درووستکرا و گەشەی پێدرا لەنێو توێژینەوەکانی زانست و تەکنەلۆجیا و کۆمەڵگادا. بەپێی ئەوە، شێوەی مۆدێرنی ئۆتۆنۆمیی هەبووی زانست، ئۆتۆنۆمی وێنەدراوە: ئەکتەرەکان و پێکهاتەکان لەنێو بوارە زانستییەکاندا توانایان هەیە کە پاشبنەما جۆراوجۆرەکان کە لەلایەن بوارە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکانەوە پێشکەش کراوە وەربگێڕن یان وێنەی بدەنەوە، ئەمە هاوشانی کارتێکردنیان لەبارەی هەڵبژاردە پاشبنەماییەکانەوە سەبارەت بە توێژینەوە. بەڵام ئەرستۆکراتییەت ناپەسەندکراو بوو.
سیاسەت
لەچەند دە ساڵی دواییدا، چەندین بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمیزم لەشێوەی ئەنارکیزمدا سەریان هەڵدا.
لە حکوومەتی وڵاتە یەکگرتووەکاندا، ئۆتۆنۆمی بەواتای خۆبەڕێوەبەریی دێت. نموونەیەکی پێشووی هەرێمی ئۆتۆنۆمیی لەنێو حکوومەتی وڵاتە یەکگرتووەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەکانی فلیپین. بەڵگەنامەی ئۆتۆنۆمی فلیپینی ١٩١٦ چوارچێوەیەکی خستەبەردەست بۆ درووستکردنی حکوومەتێکی خۆبەڕێوەبەر کە ئۆتۆنۆمیی خۆماڵیی بۆ خەڵکی فلیپین دەستەبەر کرد، ئەگەرچی هێشتا هەندێک دەسەڵاتی بۆ حکوومەتی وڵاتە یەکگرتووەکان هێشتەوە تا ماف و قازانجە سەرەوەرەکانی بۆ بپارێزێت.
هەندێک کۆمەڵگا لە ئیسپانیا، بۆ نموونە باسکەکان، جەختییان لەسەر ئۆتۆنۆمیی کردۆتەوە لەڕێگەی مێژوو و کەلتووری دێرینییانەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئۆتۆنۆمی پۆل:تاکەکەسێتی پۆل:بنەمای ئەخلاقی
ڕیچمەند، ڤیرجینیا
وێنۆک|ڕیچمەند ڕیچمەند یەکێ لە شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، ناوەندی ویلایەتی ڤیرجینیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڤیرجینیا پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان پۆل:شارەکانی ڤیرجینیا
کروپسکی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
سۆرسۆرات، وان
300px|وێنۆک|چەپ|وان سۆرسۆرات گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.
پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
مەجدی فەرموودەی پێغەمبەر
مەجدی فەرموودەی پێغەمبەر یەکە لە کەناڵەکانی تۆڕی ئاسمانی مەجدە، تایبەتە بە پەخشکردنی فەرموودەی پێغەمبەری خوا و ڕوونکردنەوەی فەرموودەکان، لەگەڵ خوێندنەوەی فەرموودەکان بەشێکی لەسەر شاشەکە دەنوسرێت و ھەندێک جاریش واتای ھەندێک ووشە دەنوسێت.
بابە حاتەم
بابە حاتەم زانا، خواناس و شاعیری یارسانە کە لە سەدەی سێھەمی کۆچیدا ژیاوە و بڕێک ھۆنراوەی کوردیی لێ بە جێ ماوە. بابە حاتەم یەکێ لە ھاوڕێ نزیکەکانی باڵووڵ بووە کە ڕۆڵێکی گرنگیان لە دروستبوون و پەرەسەندنی ئایینی یارساندا ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارسانییەکان پۆل:شاعیرانی کورد
خێوەتگا بنچینەییەکانی ئیڤرست
خێوەتگا بنچینەییەکانی ئیڤرست دوو خێوەتگای بنچینەیی لە چیای ئیڤرست ھەیە، لە بەرەکانی بەرامبەر چیاکان: خێوەتگای بنچینەیی باشوور لە نیپالە لە بەرزایی ٥٬٣٦٤ مەترە، لەکاتێکدا کە خێوەتگای بنچینەیی باکوور لە تبتە، چین لە بەرزی ٥١٥٠ مەتر.
خێوەتگا بنچینەیییەکان خێوەتگای ڕەھەندین لەبنکەی چیای ئیڤرست کە لەلایەن شاخەوانەکانەوە بەکاردەھێنرێن لە کاتی سەرکەوتن و دابەزینیاندا. ھەروەھا لەلایەن شاخەوانەکانەوە سەردانیان دەکرێت. خێوەتگای بنچینەیی باشوور بەکاردێت لە کاتی سەرکەوتن لە بەری ڕێچکەی باشووری ڕۆژھەڵاتییەوە، لەکاتێکدا کە خێوەتگای بنچینەیی باکوور بەکاردێت لە کاتی سەرکەوتن لە ڕێگەی باکووری ڕۆژھەڵاتەوە. وێنۆک| کۆمەڵە خیوەتێک لە خێوەتگای بنچینەیی. پێداویستییەکان لەلایەن کۆڵبەرەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ خێوەتگای بنچینەیی باشوور، و بە یارمەتی ئاژەڵەکان و شاخەوانەکان. خێوەتگای بنچینەیی باکوور بە ڕێگایەکی قیرتاو کە لە ڕێگای گشتی نەتەوەیی چین ٣١٨ لق دەکات، دەستی پێ دەکرێت. شاخەوانەکان بە شێوەیەکی ئاسایی لە خێوەتگای بنچینەیی بۆ چەند ڕۆژێک پشوو دەدەن بۆ خۆڕاییکردن، بۆ کەمکردنەوەی مەترسی نەخۆشی بەرزایی.
خێوەتگای بنچینەیی باشوور لە نیپال
خێوەتگای بنچینەیی باشووری ئیڤرست، لە بەرزایی ٥٬٣٦٤ مەتر دامەزراوە، یەکێکە لە بەناوبانگترین ڕێگاکانی گەشتکردن لە ھیمالایە و نزیکەی ٤٠٬٠٠٠ کەس لە ساڵێکدا لە فڕۆکەخانەی لوکلاوە گەشتی بۆ دەکەن گوێزەرەوەکان بە شێوەیەکی ئاسایی لە کاتماندۆوە گەشت دەکەن بۆ لوکلا بۆ پاشەکەوتکردنی کات و وزە پێش دەستپێکردنی گەشتەکە بۆ خێوەتگای بنچینە. ھەرچۆنێک بێت، گەشتکردن بۆ لۆکلا ئاسانە ھیچ ڕێگایەک لە کاتماندۆوە بۆ لوکلا نییە و لە ئەنجامدا تاکە شێوازی گواستنەوەی کەلوپەلی گەورە و قورس بە فڕۆکەیە.
خێوەتگای بنچینەیی باکوور لە چین
سەردانێک بۆ خێوەتگای بنچینەیی باکوور پێویستی بە مۆڵەت ھەیە لە حکوومەتی چین، لەسەر ئەو مۆڵەتەی کە پێویست بوو سەردانی تبت بکات. دەستگەیشتن بە خێوەتگای بنچینەیی باکوور لە مانگی شوباتی ٢٠١٩ەوە بەڕووی گەشتیاران داخرا، پێشتر ئەم جۆرە ڕێپێدانانە دەکرێت ڕێکبخرێت لە ڕێگەی ھاوبەشگاکانی گەشت لە لھاسا وەک بەشێک لە گەشتێکی پاکێج کە بریتییە لە فەراھەمکردنی ئۆتۆمبێلێک و شۆفێر و ڕێبەرێک. خێوەتگای بنچینەیی باکوور لە ڕێگای ١٠٠ کیلۆمەترەوە لە ڕێگای ھاوڕێیەتی لە نزیک شیلکارەوە دەست دەکەوێت بەرەو باشوور. لە خێوەتگای بنچینەوە پێویست بوو ھەموو گەشتیارەکان ئەو پاسانە بگرن کە لەلایەن حکوومەتەوە بەڕێوەدەبرێن بۆ سنووردارکردنی ھاتوچۆ لە دوا درێژکردنەوەی ڕێگای مەرگ بۆ تەپۆڵکەیەکی بەرزی ٥٢٠٠ مەتری لەسەر ئاستی دەریاکان ڕێک پێش خێوەتگای شاخەوانان ھەروەھا دەکرێ لە خێوەتگای گەشتیارەکان بگەڕێینەوە، بەڵام تەنھا کاتێک کە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک داوابکرێت. خێوەتگای بنچینەیی گەشتیاری نزیکەی نیوەی ڕێگای نێوان مۆنەرێگای ڕێنگبوکە خێوەتگای سەرەکی شاخەوانەکان لەژێر پێی ڕۆگبۆک ھەڵکەوتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چیای ئێڤەرست