cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیسرۆ
سەرەتای پیشەی سیاسی
سیسرۆ وەک یەکێک لە بیست کوایستۆر (خەزنەدار)ە ساڵانەکان دەستی بە خزمەتی سیاسیی خۆی کرد. ئەمە پێگەیەک بوو کە بۆ کارگێڕیی گشتی لە چەندین بواری جۆراوجۆردا ڕاهێنانی بە کەسێک دەکرد، بەڵام ئەم پێگەیە لە دێرزەمانەوە جەختی لەسەر کارگێڕی و ژمێریارییەکی توندوتۆڵی سامانی گشتی دەکردەوە بەپێی ڕێنوێنیی گەورە دادوەر یان حاکمی پارێزگایەک. سیسرۆ لە ساڵی ٧٥ی پ.ز. لە ڕۆژاوای سیسیلیا وەک خەزنەدار دەستبەکار بوو و لە مامەڵەکردنیدا لەگەڵ دانیشتووانی ناوچەکە ڕاستگۆ و سەرڕاست بوو. لە ئەنجامدا، سیسیلیایییەکان کە سوپاسگوزاری سیسرۆ بوون، داوایان لێی کرد کە گایووس ڤێرێس-ی پارێزگاری سیسیلیا کە بەخراپی پارێزگاکەی تاڵان کردبوو، دادگایی بکات. دادگاییکردنی ڤێرێس بۆ سیسرۆ سەرکەوتنێکی دادوەریی گەورە بوو. سیسێرۆ لە سەردەمێکی نائارامیی مەدەنی و جەنگدا گەورە بوو. سەرکەوتنی سولا لە یەکەمین زنجیرە شەڕی ناوخۆدا بووە هۆی دروستبوونی چوارچێوەیەکی دەستووریی نوێ کە ئازادیی بەرتەسک کردەوە، کە بەهای بنەڕەتیی کۆماری ڕۆمانی بوو. سەرەڕای ئەوەش، چاکسازییەکانی سولا پێگەی چینی سوارچاکانی بەهێزتر کرد. سیسرۆ دەستوورخوازێکی ڕۆمانی بوو. کوتلەی ئۆپتیماتەکان هەرگیز بەڕاستی سیسرۆیان قبووڵ نەکرد و ئەمەش گرفتی بۆ هەوڵەکانی ئەو بۆ چاکسازی لە کۆمار و پاراستنی دەستوور دروست کرد.
کۆنسوولایەتی
سیسرۆ، بە قۆستنەوەی ئەو دەرفەتەی کە ترسی ئۆپتیماتەکان لە چاکسازی هێنابوویە ئاراوە، لە ساڵی ٦٣ پێش زایین بە کۆنسووڵ هەڵبژێردرا. هاوکونسوڵی ئەو بۆ ئەو ساڵە، گایۆس ئەنتۆنیۆس هایبریدا، ڕۆڵێکی لاوەکیی دەگێڕا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٤٣ی پ.ز پۆل:گومانە ئەکادیمیەکان پۆل:فەیلەسووفانی سەردەمی ڕۆمانی
نۆمینەی حاجیان
نۆمینەی حاجیان دە ڕۆژی سەرەتای مانگی زولحەججەن بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی، موسڵمانان باوەڕیان وایە ئەو ڕۆژانە گەورەتر و گرینگترن لە ڕۆژەکانی تری ساڵ، و بەندایەتی و کاری چاکە زۆر ئەنجام دەدەن، ئەو دە ڕۆژە دەکەوێتە کاتی حەج، ڕۆژی نۆیەم ڕۆژی عەرەفەیە کە باشترین ڕۆژی ساڵە، و کۆتایییەکەی ڕۆژی جێژنی قوربانە.
سەرچاوەکان
پۆل:حەج
ئامێد سێفریوی
ئامێد سێفریوی نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥ پۆل:مردووانی ٢٠٠٤ پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
١٢٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆمان، بولگاریا
ڕۆمان شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤراتسا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٦٠٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤراتسا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
گزرە
گزرە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سمیلان سەربە قەزای چۆمان لە پارێزگای ھەولێر.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی چۆمان پۆل:گوندەکانی سمیلان
باکوور
باکوور بە (ئینگلیزی: North)، بە (عەرەبی:شِمال)، یەکێکە لە چوار ئاڕاستە سەرەکیەکان.
بەکارھێنانی وشە
وشەی باکوور لەگەڵ وشەی (abāxtar)ـی زمانی پاڵەوەی ھاوڕیشەیە. ئەم وشەیە لە کوردەواریدا زۆر جار بۆ ئاماژە بە باکووری کوردستان بەکاردێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
بێشە
بێشە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
بێشە بە مانای لانەی شێر دێت، لە ساڵی ١٩٣٧ لە لایەن قادراغای بێشە دروست کراوە. کەوتۆتە بەشی باکوری ڕۆژھەڵاتی شاری سۆران لە نێوان چیای حەسەن بەگ و نزاری بێشە. لە ئێستادا ٨٥ خێزان نیشتەجێی ئەم گوندەن. لە زستانان کەشیکی زۆر ساردی ھەیە، ھەندێک جار پلەی گەرمی دەگاتە ٧ پلە ژێر سفری سەدی. لە بەھار و ھاوین و پایزدا دا کەشیکی فێنک و دیمەنێکی جوان و دڵرفێنی ھەیە. بەشێک لە دانیشتوانی ئەم گوندە سەرقاڵی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارین. بەڵام بە ھۆی کەمبوونی ڕێژەی خواست لە سەر بەرھەمی کشتوکاڵێ و ئاژەڵداری، بەشیکی زۆری دانیشتوانەکەی روویان لە شارەکان کردووە بۆ باشتر کردنی گوزەرانیان.
پۆل:گوندەکانی چۆمان پۆل:گوندەکانی سمیلان
١٢٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆخی شێخولئیسلام
کۆخی شێخولئیسلام (Koxî Şêxulîslam، بە فارسی: کوخ شیخ الاسلام) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٧ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
جەعفەر جەبارلی
جەعفەر گەفەر ئۆغلو جبارلی (بە ئازەربایجانی: Cəfər Qafar oğlu Cabbarlı، ٢٠ی ئازاری ١٨٩٩، خیزی – ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤، باکو) شانۆنامەنووس، شاعیر، دەرھێنەر و سیناریۆنووسێکی ئازەربایجانی بووە.
ژیان
دوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٩٠٢ دایکی جەبارلی لەگەڵ چوار منداڵەکەیدا ڕوویان لە باکوو کردووە. جەبارلی لە ساڵی ١٩١٥ ئامادەیی تەواو دەکات و بۆ ماوەی ٥ ساڵی داھاتوو لە پۆلیتەکنیکۆمی باکوو ئەلکترۆمیکانیکی خوێندووە. لە ساڵی ١٩٢٠ لە زانکۆی دەوڵەتی ئازەربایجان وەرگیرا بۆ خوێندنی پزیشکی کارپێکراو بەڵام بەھۆی نەبوونی ئارەزووی زۆری نەخایاند گۆڕا بۆ خوێندنی ڕۆژھەڵات. لە ساڵی ١٩٢٣ دەستی کرد بە بەشداریکردن لە وتارەکان لە شانۆیەکی ناوخۆیی بۆ بەدیھێنانی ئارەزووی خۆی بۆ دراما.
جەعفەر جبارلی لە تەمەنی ٣٥ ساڵیدا بەھۆی سستبوونی دڵەوە کۆچی دوایی کرد و لە کوچەی شەرەف بە خاک سپێردرا. ستۆدیۆی سینەمایی نیشتمانی، ئازەربایجانفیلم، شەقامێک و وێستگەیەکی میترۆ لە باکوو بە ناوی ئەوەوە ناونراوە.
لە ٢٢ی ئایاری ١٩٨٥ مۆزەخانەی «ماڵی یادگاری جەعفەر جبارلی» کرایەوە. دەکەوێتە ناو خانووەکەی شەقامی ئای. گوتگاشینلی ٤٤ (شەقامی پێشووی گ. سوڵتانۆڤ)، کە پێشتر جەعفەر جبارلی تێیدا دەژیا.
ئەدەب و شانۆ و فیلم
جەعفەر جبارلی لە سەرەتای تەمەنی ھەرزەکارییەوە دەستی بە شیعر نووسی و دەوترێت یەکەم شیعرەکانی لە ڕۆژنامەی ئازەری «ئاگیگاتی ئەفکار» لە ساڵی ١٩١١ بڵاو کراوەتەوە. لە ساڵانی دواتردا زیاتر لە ٢٠ شانۆگەری نووسیوە، ھەروەھا شیعر و وتار و کورتە چیرۆک و وتار. بەرھەمەکانی زۆر لەژێر کاریگەری پڕوپاگەندەی شکۆی کۆمۆنیستەکانی ساڵانی بیستەکاندا بوون و ئاھەنگیان گێڕا بە تەوەرە گونجاوەکانی وەک یەکسانی، کار، پەروەردە، کۆسمۆپۆلیتیزم، ڕزگاری ژنان، گۆڕانکارییە کولتوورییەکان و ھتد. دەستکەوتی سەرەکی جەبارلی لە ناساندنی شانۆنامە ئەورووپییەکان بە ئازەربایجانییە ئاسایییەکان وەرگێڕانی شانۆنامەکانی ویلیام شێکسپیر بوو ھاملێت بۆ زمانی ئازەربایجانی. لە ساڵی ١٩٢٥ و دوای ساڵێک لە شانۆی درامای ئازەربایجان دەرھێنانی بۆ کرد.
جەعفەر جبارلی بە دامەزرێنەری سیناریۆنووسی لە ئازەربایجان دادەنرێت. دوو لە شانۆنامەکانی بە ناوەکانی سیڤیل و ئەلماز کە ھەردووکیان لە ساڵی ١٩٢٨ نووسراون، لە ساڵانی ١٩٢٩ و ١٩٣٦ کراون بە فیلم. ھەردووکیان سەرنجیان لەسەر تەوەری ڕۆڵی ژنان، ستەم و خەبات و لە کۆتاییدا، سەرکەوتن بەسەر نەریتە پیاوسالارییە ڕێکەوتەکاندا بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٤ پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی باکوو پۆل:شاعیرانی ئازەربایجانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی پیاوی ئازەربایجانی
ڕۆژاوا
وێنۆک|پیتی Wی ئینگلیزی وەک ھێمای ڕۆژاوا (بە ڕەش دیاری کراوە) بەکاردێت ڕۆژاوا یان خۆرئاوا  یەکێکە لە ئاراستەکانی جوگرافیا. ناوەکەی لە دوو وشەی ڕۆژ (خۆر) و ئاوا (ئاوابوون) پێک ھاتووە، بە واتای ئەو ئاراستەیەی خۆری لێ ئاوا دەبێت.لە کوردی کەڵهوڕی خۆرنشین بەرانبەربە خۆرهەڵات.
بەکاھێنانی وشەکە
ئەم وشەیە لە کوردەواری زۆر جار بۆ ڕۆژاوای کوردستان بەکاردێت. بە شوێنی ئاوابوونی خۆریش دەگوترێت. ھەروەھا بۆ وەسفکردنی ناوچەیەکی زەویش بەکاردێت لە بەرامبەر ڕۆژھەڵات، کە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمریکای باکوور دەگرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
جاوەکە
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
نینتێندۆ ٦٤
وێنۆک
نینتێندۆ ٦٤ سێیەم کۆنسڵی ڤیدیۆیی کۆمپانیای نینتێندۆیە بۆ بازاڕی جیھانی. ئەم کۆنسڵە بەھۆی پڕۆسێسەری ٦٤ بیتی ناوی N64 بووە و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٩٦ لە ژاپۆن بڵاوکرایەوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ھەمان ساڵ لە ئەمریکای باکوور و لە ١ی ئازاری ١٩٩٧ لە ئەورووپا و ئوسترالیا (لە ١ی ئەیلوول لە فەرەنسا بڵاوکرایەوە) و لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧ لە بەڕازیل بڵاوکرایەوە. ئەم کۆنسڵە ڕەقەکاڵا و گرافیکی ناوخۆیی بەھێزتری ھەبوو لە پلەیستەیشن. بەڵام بەھۆی بەکارھێنانی کارتێژییەوە، تەواوی ھێزی خۆی بەکارنەھێنا. ئەم ئامێرە دوا کۆنسڵی ماڵەوەی نینتێندۆیە پێش نینتێندۆ سویچ (بە کارتێژی فلاش ڕۆم) کە کارتێژی بۆ یاریکردن بەکاردەھێنێت. لە کۆنسڵی داھاتووی نینتێندۆ گەیم کیوبدا فۆرماتێکی مینی دیڤیدی بەکاردەھێنرێت و لە کۆنسڵی دوای ئەوە دیسکەکانی دیڤیدی قەبارە ستاندارد بەکاردەھێنرێت بۆ بڵاوکردنەوەی یارییەکە. بەڵام زنجیرەی «گەیم بۆی» بەردەوام بوو لە بەکارھێنانی شریت. بڵاوکردنەوەی بەرنامەی نینتێندۆ ٦٤ لە ساڵی ٢٠٠١ لە ژاپۆن و لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ئەمریکای باکوور و ناوچەکانی PAL وەستێنرا، بەھۆی ھاتنی گەیم کیووب. N64 لەگەڵ دوو یاری Super Mario 64 و Pilotwings 64 و لە ژاپۆن لەگەڵ یاری سێیەم بە ناوی Saikyo Habu Shogi بڵاوکرایەوە. نرخی پێشنیارکراوی N64 لەکاتی چوونە ناو بازاڕەوە ١٩٩ دۆلاری ئەمریکی بووە و ٣٢٬٩٣ ملیۆن یەکە لەم کۆنسڵە فرۆشراوە.
یۆنان
یۆنان یان ئێلادا (بە یۆنانی: Ελλάδα یان Ελλάς) به فه‌رمی: كۆماری یۆنان (كۆماری ئێلینیک) وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورۆپا. پایتەختیشی شاری ئەسینایە ، هاونیشتیمانانی یۆنان بەڕێژەی ٩٩% بە زمانی یۆنانی دەدوێن لەگەڵ ئەوەشدا یۆنانیەکان لەزمانەکانی ئینگلیزی و فەڕەنسی و ئاڵمانی دەگەن و ئەم سێزمانەش لە خوێندنگاکان دەخوێنن ، یۆنان لەساڵی ١٩٨١ بوو بە ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا وە یۆنان لە ئێستادا لەڕووی ڕامیاری و ئابوورییەوە هاوشێوەی ئەمریکا و فەڕەنسا ووڵاتێکی سەرمایەداریە. دراوی ووڵاتی یۆنان یۆرۆ یە.
ڕووبەر
ڕووبەری یۆنان خۆی لە ١٣٠ هەزار کیلۆمەتر دووجا دەبینێتەوە کە هاوتایە لەگەڵ ڕووبەری ئەردەن و فەلەستین.
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی یۆنان ١١,١٢٨,٤٠٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٦٢ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین. پەنابەران و ئاوارەکانی ئەم وڵاتە ڕۆژانە لە زۆربوونە، پەنابەرانی ئەرمەنی سەد هەزار کەس دەبن و پەنابەرانی هەنگاری سی هەزار کەس دەبن کە زۆریان لە ڕۆژهەڵاتی یۆنان نیشتەجێن بەڵام پەنابەری تورکی زۆرترین ڕێژەن کەخۆی لە سەد و پەنجا هەزار پەنابەر دەدات.
پەرلەمان
یاساکانی یۆنان لە پەرلەمان دەردەچن و ٣٠٠ ئەندام پەرلەمان هەن لەپەرلەمانی یۆنان.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:یۆنان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١ پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
ڤیرژیل گیۆرگیو
وێنۆک|ڤیرژیل گیۆرگیو ڤیرژیل گیۆرگیو نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە، لە ١٥ی ئەیلولی ١٩١٦ لە شاری ڕۆزبان، لە ڕۆمانیا لە دایک بووە، یەکێک له کتێبه بەناوبانگەکانی (محەممەد، ئەو پەیامبەرەی کە دەبێ سەر لە نوێ بناسین).
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٢ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
ڤاکیوئۆل
300px|وێنۆک|ڤاکۆئۆلی خانە
(١) ناوکیلە
(٢) ناوکەخانە
(٣) ڕایبۆسۆم
(٤) ڤێزیکل
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
(٧) پەیکەری خانە
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
(٩) مایتۆکۆندریا
(١٠) ڤاکۆئۆل
(١١) سایتۆسۆل
(١٢) لایسۆسۆم
(١٣) سێنتریۆل]]
سێنتریۆل
(١) ناوکیلە
(٢) ناوکەخانە
(٣) ڕایبۆسۆم
(٤) ڤێزیکل
نەورۆز
220x440px|وێنۆک|لە سەرەتای وەرزی بەھاردا خەڵکی [[کورد بە پێی داب و نەریت و کوولتووری خۆیان ئاھەنگی نەورۆز دەگێڕن، گوندی پەنگان، کوردستانی ئێران.]] 300px|وێنۆک|ئاگر ھێمای نەورۆزە لەلای کوردەکان 220x440px|وێنۆک|نەخشەیەک ئەو وڵاتانە پیشان دەدات کە نەورۆز تێیدا بەڕێوەدەچێت. نەورۆز نەریتێکی زۆر کۆن و دێرینە کە لەلایەن کورد و فارسەکان و نەتەوەی دیکە بە شێوەی جۆربەجۆر پەیڕەو دەکرێت. ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ کەونەرایەکی پێش لە مێژوو. شارەزایانی نەورۆز، بڕوایان وایە جەمشێد کە یەکێک لە پاشاکانی پێشدادییەکان بووە، نەورۆزی داھێناوە. ژیانی ئەو پاشایانە لە ئەفسانە بەدەر نییە و بە سەرھاتەکانیان زۆر خەیاڵین و بنەمای نەورۆز دەگەڕێتەوە بۆ چاخە دێرینەکان.
بێلیتسا
بێلیتسا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای بلاگۆئێڤگراد لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٥٨٢ کەس بووە.
نەورۆز
کەونارایییەکان پێیان وا بووە کە لە مانگی نەورۆزدا «گیانە پاکەکان» سەردانی کەس و کارەکانیان لەسەر زەوی دەکەنەوە و ئاگر ھەڵدەکەن و «خوانی حەوت سین» دەچنن و بەدەوریدا دادەنیشن؛ بۆیە چەند ڕۆژێک پێش لە ھاتنی نەورۆز، خەڵک دەست دەکەن بە تەکاندنی کەلوپەل و ناو ماڵیان و جلی نوێ لەبەر دەکەن و بە ئاگر ھەڵکردنەوە دەچنە پێشوازی نەورۆز. دیارە نەورۆز لە ناوچە جۆربەجۆرەکاندا بە شێوەی جیاواز ئەنجام دەدرێت و داب و نەریتەکانی نەورۆز لای گەلانی ناوچەکەش جیاوازیی ھەیە.
سێنتریۆل
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
بێلیتسا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بلاگۆئێڤگراد پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
سێنتریۆل
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
نەورۆز
جەژنی نەورۆز پێشینەیەکی دوورودرێژی ھەیە و کۆنترین جەژنی مرۆڤە لەسەر زەوی. بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانەی لەو بوارەدا کراون، کۆنترین مرۆڤەکانی سەر گۆی زەوی، ئەو کاتەی کە لە ئەشکەوتەکاندا ژیاون، ڕۆژی یەکەمی بەھاریان کردووە بە جەژن.
سێنتریۆل
(٧) پەیکەری خانە
نەورۆز
((دکتور مەولوود ئیبراھیم حەسەن)) لە وتارێکی تێر و تەسەلدا بە وردی چووەتە سەر بنج و بناوانی مێژووەوە و بەڵگە دێنێتەوە لەسەر ئەوەی
سێنتریۆل
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
نەورۆز
کە ئەو جەژنە ھەمان جەژنی (تەممووز و عەشتار)ە، کە سۆمەرییەکان پێش ئەوەی لە ئەشکەوتەکانی کوردستان بێنە دەر و بەرەو خوارووی
سێنتریۆل
(٩) مایتۆکۆندریا
نەورۆز
وڵاتی عێراقی ئێستا داگەڕێن، ئەو جەژنەیان بەڕێوە بردووە.ئاگر سومبوڵی نەورۆزە لای کوردان نەورۆز تێکەڵ بووە بە کۆمەڵێک ئەفسانەی سەیر و سەمەرە. لە ئێرانی کۆندا لە یەکەم ڕۆژی بەھاردا واتە ڕۆژی نەورۆز، پاشای وڵات دەرگای خستووەتە سەر پشت بۆ دیدار لەگەڵ خەڵکی وڵاتەکەیدا و ڕۆژەکانی تەرخان کردووە بۆ چاو پێکەوتنی ھەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا. ھەر لەو ڕۆژەشدا خەڵات و دیاری پێشکەش بە دەست و پێوەندەکانی کردووە و دیارییشی لێیان وەرگرتووە. ھۆنەری فارس، فیردەوسی دانەری پەرتووکی شانامە، بنەچەی نەورۆز دەباتەوە سەر کۆنە ئەفسانەیەکی بێ بنەما، واتە ئەفسانەی کاوە و زوحاک. ئەوەی فیردەوسی باسی دەکات ھیچ بنەمایەکی مێژوویی نییە. دیارە زوحاک یان (ئاستیاگ) ھەبووە و دوایین پاشای مادەکان بووە؛ بەڵام نەوەک ئەو جۆرەی کە فیردەوسی باسی دەکات. ئاخر فیردەوسی وەکوو کابرایەکی خوێنخۆری مار لەشانی زاڵم باسی دەکات کە دەبوو ھەموو ڕۆژێ مێشکی دوو گەنجی دەرخوارد بدەن. ھەر بۆیە کاوەی ئاسنگەر لێی یاخی دەبێت و شۆڕشێکی لە دژی بەرپا دەکات و تەخت و بەختی لێ وەردەگێڕێ. لە حاڵێکدا ھەر لەو وتارە بەڵگەمەندەی د. مەولوود ئیبراھیم حەسەندا ھاتووە، کە ئاستیاگ دوایین پاشای مادەکان، نەک زاڵم و شێت نەبووە بەڵکو پیاوێکی تا بڵێی ڕووخۆش بووە؛ بەڵام مێژووی پەیوەندیدار بەو کابرایە تەواو پێچەوانە و شێوێندراوە. بە ڕای من، سەرکەوتنی ھەخامنشییەکان، بەسەر وڵاتی ماددا و کۆتاییھاتنی تەمەنی یەکەمین دەسەڵاتی کوردی و سەرکەوتنی تیرەیەکی فارس و دامەزراندنی وڵات لەلایەن ئەوانەوە، بووەتە ھۆی ئەوەی کە لە کۆنەستی فارسەکان بە گشتی و لە نەستی کەسێکی وەک فیردەوسیدا بە تایبەتی، ئەفسانەیەکی لەو جۆرە بیچم بگرێت (وێنا بکرێت) و ڕووخساری ئەو دووژمنەی پێ ناشیرین و بکرێت. دەڵێن: ڕۆژێک منداڵێک لە باوکی دەپرسێ: باوکە ڕووخساری ئەھریمەن لەو وێنەیەدا بۆچی ئەوەندە ناشیرین و دزێوە؟ باوکەکەی دەڵێ: چونکە ئەو وێنە بە دەستی دۆستەکانی ئەھریمەن نەکێشراوە. ئەوەی ڕاستی بێت مێژووی کوردیش ھەتا ئێستا خۆی نەینووسیوەتەوە، بۆیە جگە لە لایەنی کەم و کووڕی شتێکی ئەوتۆمان لە مێژووی کۆن لەبەردەست دا نییە کە مۆرکی خۆمانی پێوە بێت. تەنانەت ئەو جەژنە پیرۆز و جێگە شانازییانەش کە ھەمانبوون، بە جۆرێک مۆرکە کوردییەکەیان لێ سڕیوونەتەوە و بە ناو نەتەوە و گەلانی باڵادەستەوە کراون، بۆ ئەوەی ئێمە شتێکمان نەبێت کە وەک پاڵپشت و بەڵگەی مێژوویی پاڵی پێوە بدەین. ئێستا کە بەپێی بەڵگە مێژوویییەکانیش دەرکەوتووە کە نەورۆز جەژنێکی تەواو کوردییە و لە کوردستانەوە بە وڵاتان و ناوچەکانی دیکەی دەورووبەرماندا بڵاو بووەتەوە، ھێشتا وەک پێویست دەڵێی لە ڕوومان ھەڵنایەت ڕاشکاوانە بڵێین ئەو جەژنە جەژنێکی ڕەسەن کوردییە. ئێستاش لە کۆنەستی (ھزری) ئێمەدا ئەو ڕۆژە ڕۆژی سەرکەوتنی کاوەی ئاسنگەرە بە سەر زوحاکی مار لەشاندا. لە دۆخێکدا ئەوە ھیچ بنەمایەکی مێژوویی نییە ئەفسانەیەکی سازکراوە. ئەگەر واشی دانێین کاوەیەک بووبێت و تەخت و بەختی زوحاکی ’ماد’ی وەرگێڕابێت، ئەوا کورد چۆن شانازی دەکات بە کەسێکەوە کە کۆتایی بە یەکەمین دەسەڵاتی کورد ھێناوە و دواتریش گەڕاوە بە قسەی فیردەوسی بە شاخ و کێواندا و لەوێ ’فەرەیدوون’ی دۆزیوەتەوە و کردوویەتی بە پاشا. فەرەیدوونیش کورد نەبووە. ئەگەر وای دانێین کاوەیەکیش لە گۆڕێدا بووبێت (ھەبوو بێت) و کورد بووبێت، ئەوا کاوە خۆفرۆشێکی خەیانەتکار بووە و مێژووش پڕە لەو جۆرە کەسانە کە بەداخەوە شانسیان گرتوویەتی و دواتر بە پێچەوانەوە ناویان بە چاکە ڕۆیشتووە.
سێنتریۆل
(١٠) ڤاکۆئۆل
نەورۆز
نوێ ڕۆژ یان نەورۆز لە کوردەوارییەکەی خۆیاندا لە کەس شاراوە نییە کە کورد ھەر لە بنەچەکدا (بنێڕا)، گەلێکی ئاژەڵدار بووە و بە دەم ئاژەڵداریشەوە کشتوکاڵیشی کردووە. کەوابوو گەڕیانی وەرزەکانی و گۆڕانە وەرزییەکان، لە ژیانی ئەو گەلەدا گرینگی تایبەت بە خۆی ھەبووە. بە تایبەتی کوردستان نیشتمانێکی کوێستانییە و وەرزی زستان لە کۆندا تەمەنێکی درێژتر لە ئێستای ھەبووە و ئێستاش پیاوە بەتەمەنەکانی کورد باشیان لەبیرە کە جاری جاران (ساڵی ساڵان) بەفرێکی قورس دەباری و جار ھەبووە ھەتا دوو مانگ لە بەھاریش تێپەڕیوە و بەفر ھەر نەتواوەتەوە و زەوی و ڕێ و بانی بەر نەداوە. لەو حاڵەتەدا کوردی ئاژەڵدار دەکەوێتە تەنگژەی بێ تفاقی و بێ ئازووقەیەیی (ئاوردوویی). بەپێی ھەموو ئەو ھۆکارانە، کە ھەم سروشتی و ھەمیش ھەرێمییە کورد تەواو بوونی وەرزی تووش و سەرمای (سەرما و سۆڵەی) زستانی کردبێتە جەژن. مامۆستا ھێمن موکریانی جەژنی نەورۆز دەباتەوە سەردەمی ئاژەڵداریی کورد و بە تایبەتی پێی وایە ئەو ڕۆژە ڕۆژی مەڕ زایینە. لەو سۆنگەیەوە کە مەڕداری کورد ڕانە مەڕەکەی لەو ڕۆژەدا دەزێ بۆیە ڕۆژەکەی کردووەتە جەژن. لە مێژووی جەژنە ئێرانییەکاندا جەژنێکیش ھەیە بە ناوی جەژنی مێھرەگان. ئەو جەژنە یەکەم ڕۆژی پاییز بووە. مەڕدار لەو ڕۆژەدا بەرانیان لە مێگەل بەرداوە. واتە ئەو ڕۆژە ڕۆژی بەرانگرتنی مەڕ بووە؛ بۆیە ئەو ڕۆژەش کراوە بە جەژن و بە مێھرەگان ناوی دەرکردووە و مامۆستا ھێمن لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ھەر ئەو ناوی جەژنی مێھرەگانە دواتر بووەتە مێھرەجان و بە تایبەتی عەرەبەکان بە زۆربەی جەژن و کۆڕەکانی خۆیان دەڵێن مێھرەجان. بە گشتی مەودای نێوان جەژنی مێھرەگان و جەژنی نەورۆز پێنج مانگە. ’مەڕ بە پێنج مانگ دەزێ. پێشینیان دەڵێن بەرخ پاش سەد ڕۆژ ڕۆحی وەبەر دێ و مەترسیی بەرئاویتن کەم دەبێتەوە. جەژنی سەدە کە ئێستاش لە زۆر شوێنی کوردستان دەیکەن و پێی دەڵێن ’بێڵن دانا’، پێوەندیی لەگەڵ ئەم باسە ھەیە. دوو مانگ پاییز و سێ مانگ زستان دەکاتە پێنج مانگ و لە شەوی یەکەمی بەھاردا زەوی مەڕ دێ و جەژنی ھەرە گەورەی مەڕدارە. بۆچوونەکەی مامۆستا ھێمن زۆر لە ڕاستییەوە نزیکترە لەو بەناو مێژوونووسانەی کە بە ویستی دەسەڵات مێژوویان بە ئارەزووی خۆیان و ئەربابەکانیان نووسیووەتەوە. پاش ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی میدییەکان، ئەوانەی دێن و سەربردە و مێژوو دەنووسنەوە، دەبێ بەو شێوەیە بینووسنەوە کە دەسەڵات دەفەرموێ. کەوابوو ئەگەر ڕوخسارێکی سامناک لە دوایین پاشای میدییەکان واتە ئاستیاگ پیشان بدەن، شتێکی سەیر نییە. ئەگەر زۆر زۆر دووریش نەگەڕێینەوە و وردبینانە لە مێژووی ھاوچەرخی خۆمان بڕووانین و لێی وردبینەوە، دەبینین ئێستاش دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکان، چۆن لە ھەموو ڕێگەیەکەوە ھەوڵ دەدەن ڕووخساری ڕاستەقینەی ئازادیخوازان بخەنە بن پەردەی سەدان ناو ناتۆرەی دزێوەوە. دوور نەڕۆین ئەگەر بۆ مانای وشەی پێشمەرگە بگەڕێینەوە نێو فەرھەنگی بەعسییەکان، پێتانوایە چ پێناسەیەک لە پێشمەرگە کرابێت؟ ئەوە لە سەردەمێکدایە کە ئێمەش ئەگەر ھاوسەنگی ئەوانیش دەستمان بە پێنووس و دامودەزگای ڕاگەیاندن نەگەیشتبێ بۆ وەڵامدانەوەیان، لانیکەم دەرفەتی ئەوەمان ھەبووە، لە ھەندێ کەناڵەوە ڕاست بوون و ڕەوا بوونی داواکانمان بۆ خەڵک ڕوون بکەینەوە. جا وەرن سەیری سەردەمێکی کۆنی کۆن بکەن کە کوردی لێقەوماو خاوەنی ھیچ خوێندەوارییەک نەبووە و دەسەڵاتدارەکانی زاڵ بەسەر نیشتیمانەکەیدا چۆن دڵیان ویستوویەتی مێژوویان بۆی نووسیوەتەوە؛ بۆیە ئەفسانەی کاوە و زوحاک تەنیا فێڵێکە لە مێژووی ئێمە کراوە. لانیکەم ئەگەر تەنیا بە مەبەستی ئەوەش بووبێت کە ھیچ کات لە ڕوومان ھەڵ نەیەت، بە شانازییەوە باسی ئیمپراتۆرییەتی میدییەکان بکەین.
سێنتریۆل
(١١) سایتۆسۆل
نەورۆز
نەورۆز لە کوردەواریدا
نەورۆز لە کوردەواریدا جەژنێکی تایبەتە و مێژوویەکی کۆنی ھەیە. لە ھەموو شوێنەکانی کوردەواریدا ئەم جەژنە بەڕێوە دەچێت. یەکێ لە خاڵە ھاوبەشەکان لە نێوان زۆربەی کوردەواریدا ئاگر ڕۆشن کردنی نەورۆزە. یەکەمین نووسەری کورد کە بە کوردی باسی دابوونەریتی نەورۆزی کردبێت ئەحمەدی خانی بووە. زۆرێک لە ھۆنەرانی تری کوردیش ھۆنراوەیان بۆ نەورۆز داناوە. ئاگر ھێمای نەورۆزە لەلای کوردەکان، ھەموو ساڵێکیش بە ئاگر یادی دەکەنەوە.
سێنتریۆل
(١٢) لایسۆسۆم
نەورۆز
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران پۆل:چاندی ئێرانی پۆل:نەورۆز پۆل:چاندی کوردی پۆل:جێژنە کوردییەکان پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی کوردستان پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی پۆل:چاندی فارسی پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان پۆل:وتارە قسەکراوەکان پۆل:چاندی ئازەربایجانی پۆل:بەھاییەت پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
سێنتریۆل
(١٣) سێنتریۆل]]
سێنتریۆل ئەندامۆچکەیەکە لە ناو خانەدا کە لە کاتی دابەشبوونی(تەقسیم) میتۆز دەبیتە ھۆی لە یەک جیابوونەوەی کرۆمۆسۆمەکان. ھەروەھا لە ھەندێک خانەدا سێنتریۆل خۆی ئەندامۆچکەیەکی تر درووست دەکات کە وەکوو دەستێک دەتوانێت خانە بەرەو پێش ببات. بۆ وێنە ئەو کلکەی کە لە سپێرمدا دەبێتە ھۆی جووڵە ھەر لە جنسی سێنتریۆلە.
230px|وێنۆک|خانە و بەشەکانی بە کوردی
سەرچاوەکان
پۆل:خانە
ھەبلەسان
هەبلەسان یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەر بە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
١٣٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چۆمبرس
چۆمبرس یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
بڕیارنامەی ٨١٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی نیسانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٩٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
پێنج تێکڕایی
بنچینەی ئەم پێرستە، کە لە فەیلەسووفانی سکۆلاستیک ەوە گەیشتۆتە دەست لۆژیکزانانی ئەمڕۆ، لە بان ئەو چوار پۆلەوە دانراوە کە سەرەتا ئەرەستوو ئاماژەی پێ کردبوون: پێناسە، جنس، تایبەتمەندی و، عەرەز. حەکیمی نەوئەفلاتوونی، پۆرفیریۆس، شەش سەدە پاش ئەرەستوو، «پێناسە»ی شکاند بە «نەوع» و «فەسڵ» و، بەم چەشنە  چوار پۆلەکەی کرد بە پێنج و، دواتر سکۆلاستیکەکانیش لەمیان وەرگرتەوە. پۆلەکان چوار بن یان پێنج ھەر تێکڕایین، واتە تێگەیشتەگەلێکن کە لە زۆر شتی تاک و تایبەتدا بەدی دەکرێن.
ئاراستەی سەرەکی
ئاڕاسته جوگرافیەکان بەو ئاراستانه دەوترێ کە بۆ ئاماژەدان بە شوێن بەکاردێن ، کە بریتین لەوانەی لە وێنەکە دا دیارن و چەند ئاراستەی سەرەکی هەن کە بریتین لە :
پۆل:ئاڕاستە
باشوور
ئەم وشەیە لە کوردەواری دا زۆر جار بۆ باشووری کوردستان بەکاردێت.
شایانی باسه بە بۆنەی ئەوەی کوردەواری لە نیوەی سەرەوەی هێڵی کەمەرەیی (Equator) دا هەڵکەوتووە ولە باشوورەوە زیاتر تاۆی خۆر پێ دەگات.تایبەت لە وەرزی زستان. لە کوردی خوارین وەشەی خۆرەتاۆ بەکار دێنن.
سەرچاوە
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
سایتۆسۆل
چەپ|350px|وێنۆک|[[ئەندامۆچکەکان:
(١) ناوکیلە
(٢) ناوکەخانە
(٣) ڕایبۆسۆم
(٤) ڤێزیکل
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
(٧) پەیکەری خانە
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
(٩) مایتۆکۆندریا
(١٠) ڤاکۆئۆل
(١١) سایتۆسۆل
(١٢) لایسۆسۆم
(١٣) سێنتریۆل]]
سایتۆسۆل یان ماتریکسی ناوخانە ئەو مایعەی ناو خانەیەکە بەدەستی بەرگەکانی ناو خانە بە چەندین بەش، دابەشکراوە، وەکوو مایتۆکۆندریا یان ناوکەخانە. سایتۆسۆل جگە لە ئەندامۆچکەکان، ھەندێک ماددەی تری تێدایە کە دەبێتە ھۆی ژیانی خانە.
230px|وێنۆک|خانە و بەشەکاننی بە کوردی
ڤێترێن
ڤێترێن شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پازارجیک لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٥٥٤ کەس بووە.
سایتۆسۆل
سەرچاوەکان
پۆل:خانە پۆل:توێکاریی خانە
ڤێترێن
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پازارجیک پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
گەزنە، چۆمان
گەزنە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
١٣١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دیووئۆدینوم
230px|وێنۆک|شوێنی دێئۆدێنۆم بە سوور دیاریکراوە
دێئۆدێنۆم یان دۆزدەھگرێک بەشێکە لە بەشەکانی ڕیخۆڵەباریکە. دۆزدەھگرێک لە گەدەوە دەستپیدەکات و یەکەمین بەشی ڕیخۆڵەباریکەیە، ئەرکی دۆزدەھگرێک زۆرتر دەرکرندی چەندین گەردە بۆ ھەرسکردنی خۆراکە، ھەروەھا دۆزدەھگرێک شوێنی ڕژانی دەرکردەکانی پەنکریاس و ناوچەی زەرداو بۆ ناو کۆئەندامی ھەرسە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
کۆخی کانیگوێز
کۆخی کانیگوێز (Koxî Kanîgwêz، بە فارسی: کوخ کانی گویز) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٣ کەس لە ١٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
تونێلی توحید
تونێلی توحید لە تاران درێژترین توونێل لەکەمترین ماوەدا تەواوکراوە تونێلی توحید لە تاران سێیەم درێژترین تونێلە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست تونێلی توحید درێژیەکەی نزیکەی ٣ کم دەبێت، ڕیکۆردی شکاندووە لەوەی کە لە ماوەی کەمتر لە ٣٠ مانگ دا تەواوی کارەکانی تەواو بووە، تەکنیکی دیزاینی ناوەوەی تونێلەکە لە بەرزترین ئاستی سەیفتی دایە، لەناو تونێلەکەدا کۆمەڵێک ئامێری میکانیکی تیادایە یەکێک لەوانە ئەو فانانەن کە بۆ مەبەستی ھەوا گۆڕکێ دانراون. فانەکانی باکوری تونێلەکە دوو فان کە بە شێوەی تەوەرەیی ڕیز کراون ھەوای ئاسایی (فرێش) ئەھێنێتە ناو تونێلەکەوە کە بە ٤١٠ کیلۆوات کارەبا کار دەکات، چوار فان کە بە شێوەی تەوەرەیی ڕیز کراون ھەوای پیسی ناو تونیلەکە ئەباتە دەرەوە کە بە ٥٠٠ کیلۆوات کارەبا ئیش دەکات، ھەروەھا سێ فانی تر ھەر بۆ مەبەستی ھەوا گۆڕکێ بەکار دێت کە بە ٦٠٠ کیلۆوات کارەبا ئیش دەدات. لە بەشی باشوری تونێلەکەش کۆمەڵێک فانی تر ھەیە کە بۆ ھەمان مەبەست دانراون. لەناو تونێلەکەدا نزیکەی ھەزار و شەست و چوار گڵۆپ ھەیە کە بۆ مەبەستی ڕوناکی دانراون کە بە ٥٥٠ کیلۆوات کاردەکات، ھەروەھا سەرچاوەی دروست کردنی کارەبای تیادایە کە بە شێوازی Stand By کار دەکەن واتە لە کاتی دروست بوونی ھەر کێشەیەک لە بەرھەم ھێنانی ووزەدا سەرچاوەیەکی تری بەرھەم ھێنانی ووزە لەناو تونێلەکەدا کاردەکات کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەست دەکات بە کارکردن بەم شێوەیەش کارەبا بەشێوەیەکی بەردەوام کاردەکات، ھەروەھا سیستمی ئاگر کوژاندنەوەی زیرەکی تیادایە کە لە کاتی ڕوودان و کەوتنەوەی ھەر ئاگرێکدا بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ئاگرەکە ئەکوژێنیتەوە، ھەروەھا سیستمی کامێرای چاودێری تیادایە لەگەڵ زەنگی ترافیک کە بۆ مەبەستی ئاگادارکردنەوەی شۆفێران بەکاردێت. ھەروەھا سیستمی درەین (ئاوەڕۆ)ی ناو تونێلەکە بەشێوەی جیاواز کاردەکات، بەشێک لە ئاوەڕۆی ناو تونێلەکە ئەچیتە ناو ئەو چەناڵانەی کە بە درێژایی دیواری تونیلەکە لە تەنیشتەوە دروست کراون و بەشیکیش ئەچێتە ناو ئەو چەناڵانەی کە لە ناوەڕاستی ھەردوو تونێلەکەدا لە سەرەتا تا کۆتایی تونێلەکە دروست کراون و سلۆپی ئاوەڕۆکەی لە جەمسەری باکوری تونیلەکەوە درێژ دەبێتەوە بۆ جەمسەری باشور واتە تەواوی ئاوڕۆی تونێلەکە لە چەمسەری باشوریەوە دەردەچێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
گەوھەری گەرمەسێر
گەوھەری گەرمەسێر ناوی فەرھەنگێکی کەڵھوڕی-عەرەبییە لە لایەن نێعمەت عەلی سایە، لەدایکبووی ١٩٤٧ی مەندەلی‌یەوە نووسراوە و ساڵی ١٩٨٨ لە بەغدا چاپ کراوە. فەرھەنگەکە سێ بەرگە و سەرجەم بریتییە لە ٧٥٠ لاپەڕە و پتر لە ١٢٠٠٠ وشە. گرینگیی ئەم فەرھەنگە لەوەدایە کە ئاوڕی لە لەھجەی دەوڵەمەندی کەلھوڕی داوەتەوە. بێگومان تۆمارکردنی وشە و زاراوەی لەھجە و بن‌لەھجە و شێوەزارەکانی زمانی کوردی نیازی سەرەکیی فەرھەنگنووسیی ئێستامانە؛ چونکە ئەم بەشەیە کە دەتوانێ پێداویستییەکانی زمانی کوردی دابین بکا و ببێتە ھۆی دەوڵەمەندیی زمانی نێوەستانداردی ئەمڕۆمان.
سەرچاوە
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
بەستەری دەرەکی
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی ١٩٨٨
ماڵی ئەڕقەم
ماڵی ئەڕقەم ماڵی ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەمە دەکەوێتە داوێنی کێوی سەفا لەشاری مەککە، تیایدا پێغەمبەر محەممەد لەگەڵ موسڵمانە سەرەتاییەکان کۆدەبۆوە و فێری ڕێنماییەکانی ئیسلامی دەکردن، لەوکاتەدا بانگەواز بەنهێنی ئەنجام دەدرا، گەورە هاوەڵان لەو ماڵەدا موسڵمانبوون لەوانە عومەر کوڕی خەتتاب. دەکەوێتە داوێنی کێوی سەفا، لەباکوری ڕۆژیاوای کەعبە و ١٣٠ مەتر لێیەوە دوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:مەککە
ساینتۆلۆژیا
ساینتۆلۆژیا بریتیە لە کۆمەڵێک بیروباوەڕ و پراکتیزەکردنی ئایینی کە لەلایەن نووسەری ئەمریکی ل.رۆن هۆبارد دامەزراوە، و بە شێوەیەکی جۆراوجۆر وەک کەڵت، بازرگانییەک، یان بزووتنەوەیەکی ئایینی نوێ پێناسە کراوە.
١٣٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ساینتۆلۆژیا
ژمارەی شوێنکەوتوان
کەنیسەی ساینتۆلۆژیا دەڵێت ١٣-١٥ ملیۆن کەس بەشێکن لە کڵێسا. بەڵام ڕەخنەگران لەگەڵ ئەو ژمارەیەدا ناکۆکن. ئەوان دەڵێن پێدەچێت ڕێکخراوەکە زیاتر لە ١٠٠ ھەزار شوێنکەوتوانی نەبێت، زۆربەیان لە ئەمریکان. دەڵێن لە ساڵی ١٩٦٠دا، ڕەنگە لە ئەمریکا ٥٠ بۆ ١٠٠ ھەزار شوێنکەوتوانی ھەبووبێت لە ساڵانی نەوەدەکاندا، ڕاپرسییەکی نوێنەرایەتی بانگەشەی کردووە کە تەنھا نزیکەی ٤٥ ھەزار شوێنکەوتووی ماونەتەوە. پێدەچیت ئەم ژمارانە کەمێک زیادیان کردبێت، تا ساڵی ۲۰۰٤، کە بە مەزەندە ٥٥ هەزار شوێنکەوتوو ھەبوون.
جەمشید سەداقەتکیش
ژیان
دوکتۆر جه‌مشید سه‌داقه‌ت‌کیش، ساڵی ١٣١٥ی هه‌تاوی(١٩٣٦ز) له‌ شاری "ئاباده‌"ی پارێزگای فارس له‌دایکبوو. خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌ ئاباده‌، خوێندنی ناوه‌ندی له‌ ئیسفه‌هان و خوێندنی به‌رزی له‌ تاران ته‌واو کرد؛ پاشان دوکتۆرای مێژووی له‌ ئه‌کادیمیای تاجیکستان وه‌رگرت. جه‌مشیدی سه‌داقه‌ت‌کیش له‌ دوای لێکۆڵینه‌وه‌ به‌نرخه‌کانی له‌ سه‌ر کوردانی "فارس" و "کرمان" و "شوانکاره‌"، پێوه‌بوو به‌ره‌و به‌رزاییه‌یه‌کانی "ته‌فتان" هه‌ڵکشێ و شوێن‌پێی کورده‌کان له‌ "به‌لووچستان" بگری. هه‌وڵێکی زۆریشی له‌م بواره‌دا دا، به‌ڵام به‌ کۆچی له‌ ناکاوی، ئه‌م دوایین لێکۆڵینه‌وه‌ی چاپ و بڵاو نه‌کرایه‌وه‌.
دوکتۆر جه‌مشید سه‌داقه‌ت‌کیش له‌ بابه‌ت هۆی لێکۆڵینه‌وه‌کانی له‌ سه‌ر مێژووی کورد ده‌ڵێ: ده‌مزانی که‌ له‌ ساڵانی که‌ونارادا پێنج هۆزی گه‌وره‌ی کورد له‌ فارس ژیاون. هه‌میشه‌ ئه‌و پرسیاره‌م له‌ خۆ ده‌کرد که‌ "ئه‌م هۆزانه‌ چیان لێهات؟" به‌ دوای ئه‌م پرسیاره‌دا، له‌ ساڵی ١٣٧٩ه هەتاوی(٢٠٠٠ز)وه‌ که‌وتمه‌ لێکۆڵینه‌وه‌. هه‌ر له‌ ده‌ڤه‌ری شیراز ٣ گوندی کوردم دۆزییه‌وه‌ که‌ به‌ر له‌ من هیچ‌که‌س، ته‌نانه‌ت داموده‌زگا ده‌وڵه‌تییه‌کانیش نه‌یانده‌زانی کوردن و هه‌ر به‌ تاجیک تۆمار کرابوون. ئیدی به‌ شوێنیدا گه‌لێکم کورد له‌ پارێزگاکانی باشووری ئێراندا دۆزییه‌وه‌ و سه‌ردانی گه‌ڕه‌ک و گوند و ماڵیانم کرد. وه‌ها ئۆگریان بووم که‌ زۆرجار خۆزگه‌م ده‌خواست منیش به‌ ڕه‌گه‌ز کورد بووایه‌م.
بەرهەمەکان
شوێنه‌واره‌ چاپکراوه‌کانی بریتین له‌ ٧٠ کتێب و ٣٢٢ وتار به‌ زمای فارسی و ئینگلیسی، که‌ سێ کتێبی گرینگی :
به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌ر مێژووی کورده‌ و یه‌که‌میان ساڵی ١٣٨٩ به‌ زمانی کوردی وه‌رگێڕدرا و له‌ هه‌رێمی کوردستانی چاپ کرا.
کۆچی دوایی
ئێواره‌ی ڕۆژی پێنج‌شه‌مۆ ١٢ی ڕێبه‌ندانی ١٣٩١ ڕێکه‌وتی ٣١ی ژانویه‌ی ٢٠١٣ به‌ هۆی نه‌خۆشیی شێرپه‌نجه‌، له‌ نه‌خۆشخانه‌ی نه‌مازیی شیراز و له‌ ته‌مه‌نی ٧٦ ساڵیدا، چاوی هه‌میشه‌یی لێکنا و به‌یانه‌ی ڕۆژی هه‌ینی ١ی فێوریه‌ له‌ گۆڕستانی دارولڕه‌حمه‌ی شیراز نێژرا.
سەرچاوە
<div style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;-moz-column-gap:1em;-webkit-column-gap:1em;column-gap:1em;text-align:Right;">
پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:مردووانی ٢٠١٣
تایپ ئۆ نێگەتڤ
تایپ ئۆ نێگەتڤ ( • بە کوردی: جۆری ئۆ نەرێنی) گرووپێکی گۆتیک مێتاڵی ئەمریکی بوون کە لە بڕۆکلینی نیویۆرک سیتی لە ساڵی ١٩٨٩ دامەزرابوو، لەلایەن ئەندامانی گرووپ: پیتەر ستیڵ (گۆرانیبێژی سەرەکی، بەیس)، کێنی ھیکی (گیتار، گۆرانیبێژی پشتەکی)، جاش سیڵڤەر (کیبۆردژەن، گۆرانیبێژی پشتەکی)، و ساڵ ئابستراکتۆ (تەپڵەکان) کە دواتر جان کێڵی جێی گرتەوە. ھۆنراوەکانیان تیشک دەخاتە سەر ڕۆمانس، خەمۆکی و مردن. گرووپەکە خەڵاتی پلاتینی بردەوە لە ساڵی ١٩٩٣ لەگەڵ بڵاوکردنەوەی ماچە خوێناوییەکان و دواتریش زێڕیان بردەوە لە ساڵی ١٩٩٦. گرووپەکە بەھۆی حەوت ئەلبومی ستودیۆوە ناسران.
لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٠، گۆرانیبێژ و بەیسژەن و گۆرانینووسی سەرەکی گرووپەکە بە نەخۆشی دڵ ماڵاوایی لە ژیان کرد بەھۆی نەخۆشی دڵەوە. ھەردوو ئەندامی گرووپ کێنی ھیکی و جانی کێڵی لەساڵی ٢٠١٠دا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی ڕۆک ھارد فەڕەنسی ڕایانگەیاند کە گرووپەکە چیتر بەردەوام نابێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە گۆتیک مێتاڵە ئەمریکییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە دووم مێتاڵە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو گرووپە مۆسیقیانەی لە ٢٠١٠ ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٨٩
خوداپەرستی
دییزم یان خودا پەرستی (بە ئینگلیزی: Deism بە لاتینی: Deus واتە: خوداپەرستی)، بیروباوەڕێکی ھزری و نائایینی و بیریاری و خوداییە کە باوەڕی بە بوونی دروستکەرێکی گەورە ھەیە کە گەردوونی دروست کردووە و دەتوانرێت بە بەکارھێنانی مێشک و چاودێریکردن دەستی بەم ڕاستییە بگات بە واتای جیھانی سروشتی بە تەنیا بەبێ ئەوەی پێویستی بە ھیچ ئایینێک بێت، زۆربەی دییستەکان بیرۆکەی دەستێوەردانی خودایی لە کاروباری مرۆڤدا وەک پەرجوو و سروشەکان ڕەت بکەنەوە، دییزم لە باوەڕی بە خودا جیاوازە لە ئایینی خاچ پەرستی و جوولەکە و ئیسلام و بەھایی و ئایینەکانی تر کە لەسەر بنەمای پەرجووەکان و سروش دامەزراون، دییستەکان ئەو بیرۆکەیە ڕەتدەکەنەوە کە خودا لە ڕێگەی پەرتووکە پیرۆزەکانەوە خۆی بۆ مرۆڤایەتی ئاشکرا کردووە، دیستەکان پێیان وایە دەبێت دروستکەرێکی گەردوون و مرۆڤ ھەبێت، بۆیە جیاوازن بێ ئایینەکان یان بێ دیستەکان، لە کاتێکدا لە بیروباوەڕی بێ ئایینی دا لەگەڵیان ھاوبۆچوونن.
دییستەکان زۆربەی ڕووداوە سەروو سروشتییەکان (وەک پێغەمبەرایەتی و پەرجوو) ڕەتدەکەنەوە و ئارەزوویان ھەیە جەخت لەوە بکەنەوە کە خودا پلانێکی ھەیە بۆ ئەم گەردوونە کە ھیچیان لە ڕێگەی دەستێوەردانی خوداوە نییە لە کاروباری ژیانی مرۆڤ یان لە ڕێگەی ھەڵپەساردنی یاسا سروشتییەکانی گەردوون،  ئەوەی ئایینەکان وەک سرووشی خودایی و پەرتووکی پیرۆز سەیری دەکەن زۆربەی دییستەکان وەک دروستکراوی مرۆڤایەتی دەبینن نەک سەرچاوەیەکی جێی باوەڕ.
تێڕوانینی گشتی
دییزم فەلسەفەیەکە کە تێڕوانینێکی بەرفراوان لەخۆدەگرێت سەبارەت بە پەیوەندی خودا بە جیھانی سروشتییەوە، دییزم لە شۆڕشی زانستی سەدەی حەڤدەھەمدا لە ئەورووپا سەریھەڵدا و لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا لە سەدەی ھەژدەدا کاریگەرییەکی بەھێزی ھەبوو، دییزم وەک بیروباوەڕێکی خودایی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر سروشتی جیھانی ھاوچەرخ ھەبووە.
دییزم پێی وایە کە خودا بە ھیچ شێوەیەک دەستێوەردان لە کاروباری جیھانی سروشتی (گەردوون) ناکات، چونکە دروستکەری گەردوون جێی ھێشتووە تا بەپێی یاساکانی سروشت کار بکات کە کاتێک ھەموو شتێکی دروست کردووە و بەم شێوەیە خودا بە تەواوی وەک زاڵێک وێنا دەکرێت نەک لە بنەڕەتدا،  بەپێی ڕوانگەی دیستەکان، مرۆڤ تەنھا لە ڕێگەی مێشک و چاودێری سروشتەوە دەتوانێت خودا بناسێت، نەک لە ڕێگەی سرووش یان دەرکەوتنێکی سەروو سروشت وەک پەرجوو، دییزمیش دەتوانێت ئاماژە بە کۆمەڵێک بیروباوەڕی کەسی بکات کە لە ڕێگەی ڕوانگەیەکی گیانییەوە پەیوەندی و ڕۆڵی سروشت ڕوون دەکەنەوە.
دژایەتی لە بانگەشەی دیستەکان
ڕوانگەیەکی دیکە وای دەبینێت کە دییزم دژبەیەکە، بەو پێیەی ڕێبازی خودا پەرستی لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە دروستکەرێک دامەزراوە کە لەم گەردوونەدا یەکە و ھەمیشەیییە، کە کاری گەردوون بە یاسای میکانیکی ڕێکخست و دەستبەرداری ڕێنیشاندانی مرۆڤ و دەستکاریکردنی بووە، وەک کاتژمێرێک کە خاوەنەکەی دروستی دەکات و دواتر بۆ سیستەمی کارکردنی خۆی بەجێی دەھێڵێت.
باوەڕبوون بە بوونی بەدیھێنەر، و داننان بە بەدیھێنانی گەردوونەکەی، پاشان باوەڕبوون بەوەی کە ئەو دەستێوەردان لە گەردوون ناکات دوای ئەوەی بۆ یەکەمجار بەدیھێناوە، و ھیچ پەیوەندییەکی بەو شتەوە نییە کە دروستی کردووە، وەک باری گەردوون کاتژمێرێک کە خاوەنەکەی دروستی دەکات و دواتر بۆ سیستەمی خۆکارکردنی خۆی بەجێی دەھێڵێت، ئەمە بێلایەنکردن و بچووککردنەوەی بۆ مێشک و ئەمەش لەم ڕووانەدا دیارە:
ماریا شاراپۆڤا
thumb|ماریا شاراپۆڤا ماریا شاراپۆڤا لە دایکبووی ١٩ی نیسانی ١٩٨٧ لە ڕۆژئاوای سیبێریا، کچە تێنسزانی ڕووسە، ئەو بەیەکێ لە تێنسزانە ئافرەتە باشەکانی جیهان دەناسرێت لە دوایین ڕیزبەندی پۆلینکردنی باشترین تێنسزانی ئافرەتان لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٣ لەپلەی دووەمدایە، لەماوەی ژیانی چەندین پاڵەوانییەتی مەزنی بردۆتەوە لەوانە گراند سەلام و وێمبلدۆنی ٢٠٠٤ و ئەمریکای کراوەی ٢٠٠٦ و ئۆسترالیای کراوەی ٢٠٠٨ و فەڕەنسای کراوەی ٢٠١٢ ئەمەو لەماوەی ژیانی وەرزشیدا ٢٩ دەستکەوتی تاکەکەسی هەبووە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێوی ئۆڵمپیکی ڕووس پۆل:یاریزانانی تێنیسی ژنی ڕووس پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
باکووری ڕۆژھەڵات
باکووری ڕۆژهەڵات بە (ئینگلیزی: - Northeast) یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە NE  نیشان دەدرێ
ھۆرێ
هۆرێ یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
باکووری ڕۆژھەڵات
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ھۆرێ
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
دراگۆمان، بولگاریا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سۆفیا پۆل:شارەوانییەکانی بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
پۆل مۆرێل
پۆل مۆرێل نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
ئان ئێبێر
ئان ئێبێر نووسەر، شاعیر و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە کێبێک پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی پۆل:ژنە ڕۆمانووسە کەنەدییەکان
باکووری ڕۆژاوا
باکووری ڕۆژاوا بە (ئینگلیزی: [//https://en.wikipedia.org/wiki/NorthWest#Compass_point_names - Northwest]) یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە NW  نیشان دەدرێ
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ھەوێزە بۆر
هەوێزە بۆر یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
بەستوو (فیلمی ٢٠١٣)
بەستوو یان فرۆزن (بە ئینگلیزی: Frozen) فیلمێکی ٢٠١٣ی ئەمریکی سێ ڕەھەندییە، لە چەشنی خەیاڵی و کۆمێدی. فیلمەکە لە بەرھەمھێنانی ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی واڵت دیزنییە و لە بڵاوکردنەوەکانی واڵت دیزنی پیکچەرزە. کریس بەک و جنێفەر لی دەرھێنەری فیلمەکەن. فرۆزن لە ڕیزی پڕداھاتترین فیلمەکانی جیھانە و یەکەمە لە پێڕستی فیلمە ئەنیمەشنەکان لەڕووی زۆرترین داھاتەوە. داھاتی فیلمەکە ١٬٢٧٩ میلیارد دۆلاری ئەمریکی بوو، و تێچووی فیلمەکە ١٥٠ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە.
چیڕۆک
چیڕۆکی فیلمەکە باس دوو خوشک دەکات کە کچی پاشان، یەکێک لە کچەکانی ھەر لە منداڵبوونییەوە جادوویی گەورەی بۆ پەیدا دەبێت کە ھێزی بەستێنەری لەگەڵە. ھەر لە کاتی منداڵییان خوشکە گەورەکە جادوویەک بەکاردەھێنێت لە ئەنجامدا جادوویەکە بە خوشکە بچووکەکە دەکەوێت و لەھۆشخۆی دەچێت، بۆیە دایک و باوکی بڕیار دەدەن ئەو کچەیان لە ھەموو کەس بشارنەوە بۆ چەندین ساڵ. دوای مردنی دایک و باوکەکە خوشکە گەورەکە دەبێتە شاژن، لە ڕۆژی تاج لەسەرنانی خوشکە ساحیرەکە ئاشکرا دەبێت کە جادووگەرە، لەبەرەوە لە شارۆچکەکە دەردەکرێت و کچەکەش ڕادەکاتە سەر چیا. دواتر نەفرەتی ڕوو لەم شارۆچکەیە دەکات و زستانێکی سەختی پێشوەخت ڕوو لە شارۆچکەکە دەکات دوای ئەوە خەڵکەکە داوا دەکەن شاژنەکە بچێتەوە بۆ ئەوەی ئەو باروودۆخە کۆتایی پێبێت.
میدیای ماڵەوە
بەھۆی داگرتنی دیجیتاڵەوە لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٤ لە گووگڵ پلەی و کۆگای ئایتون و ئەمازۆن ڤیدیۆ بڵاوکرایەوە، دواتر لەلایەن "ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی بۆ کات بەسەربردنی ماڵەوە" لەسەر بلو ڕای و دی ڤی دی لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٤ بڵاوکرایەوە. لە یەکەم ڕۆژی بڵاوبوونەوەیدا لەسەر بلوڕای و دی ڤی دی، بەستوو ٣٬٢ میلیۆن یەکەی فرۆشت، کە بووە یەکێک لە گەورەترین فرۆشیارە ڤیدیۆکانی ماڵەوە لە دەیەی ڕابردوودا، ئەمە جگە لە پڕفرۆشترین دیسکی منداڵانی ئەمازۆن کە تا ئێستا ھەیە، وەشانی داگرتنی دیجیتاڵی فیلمەکەش ڕیکۆردێکی وەک خێراترین ڤێرژنی دیجیتاڵی پڕفرۆش دیاری کردووە. بەستوو ھەفتەی یەکەمی لە فرۆشتنی یەکەی ئەمریکا تەواو کرد، کە زیاتر لە سێ ئەوەندەی ژمارەی ئەو یەکانەی لە کۆی ١٩ ناونیشان فرۆشراون لە خشتە کۆکراوەکاندا، بە گوێرەی چارتی فرۆشتنی نیلسن، زیاتر لە سێ ئەوەندەی ئەو یەکانەی فرۆشتووە، فیلمەکە لە ماوەی ھەفتەی یەکەمیدا ٣ میلیۆن و ٩٦٩ ھەزار و ٢٧٠ یەکەی بلوڕای (٧٩٬٢٦٦٬٣٢٢ دۆلار) ی فرۆشتووە، کە بە ڕێژەی لە سەدا ٥٠ی فرۆشتنی میدیای ماڵی دەست بەکار بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٣ پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی پۆل:فیلمەکان دەربارەی نەفرەت پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠١٠ پۆل:مشتومڕی فیلمەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە ئەنیمەیشنییەکان پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی پۆل:فیلمەکان کە لە قەڵاکاندا ڕوودەدەن پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین گۆرانی ڕەسەن بەدەستھێناوە پۆل:مشتومڕەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی لە فیلمدا پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
بڕیارنامەی ٨٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٢٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی نیسانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٠٠‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
١٣٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
میشێل تۆماس
میشێل تۆماس (لەدایکبووی ٣ی شوباتی ١٩١٤، پؤڵەندا – مردووی ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) فرەزمانزانێکی پۆڵەندی بوو. لە چەندەھا ھەڵمەتی کۆمەڵکوژی نازییەکان دەربازی بووە، چونکە لەگەڵ گرووپی ماکویسەکانی فەڕەنسا بوو وە لەگەڵ ھێزەکانی ئەمریکا لە جەنگی دووەمی جیھانی بەشداربووە. پاش جەنگ، تۆماس ڕوودەکاتە ئەمریکا، کە لەوێ یەکێک لە بەناوبانگترین سیستمەکانی فێرکردنی زمانی دانا کە بە «میتۆدی میشێل تۆماس» ناسراوە. لە ٢٠٠٤ خەڵاتی ئەستێرەی زیوی لەلایەن سوپای ئەمریکا پێ بەخشرا.
سەرچاوەکان
پۆل:جووە پۆڵەندییەکان پۆل:زمانەوانانی پۆڵەندی پۆل:زمانەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:ھۆلۆکۆست لە فەڕەنسا پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
ئاڵبڵاغ، بۆکان
ئاڵبڵاغ (Allbillaẍ، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی بۆکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧٠ کەس لە ٨٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان پۆل:گوندەکانی شارستانی بۆکان
ھەسارە
283px|وێنۆک|ھەسارەی کۆمەڵەی خۆری عەتارد، زوھرە، زەوی، و مەریخ 283px|وێنۆک|ھەموو ھەسارەکان بەرامبەر خۆر
ڕێژەی گەڕەستێر لە گەلەستێرەی خۆمان
لە تازەترین لێدوانەکانی فەلەکناسانی پسپۆڕانی لە بواری دۆزینەوەی ھەسارە دەرەکییەکان دەربارەی ھەسارەکانی دەرەوەی سیستەمی خۆردا ھاتووە کەوا دەرەنجامی لێکۆڵینەوەو ڕووماڵکردنەکان لە ڕێگای تەلەسکۆبی ئاسمانی کێپلەر ی زۆر پێشکەوتوودا ئاماژە بە بوونی نزیکەی ٥٠ ملیارد ھەسارە دەدات، نەوەک لە گەردووندا، بەڵکو تەنھا لە نێو خودی گەلەستێرەمان (ڕێی کاکێشان) و لەنێو گەردوونیشدا نزیکەی ٢٠٠ ملیارد گەلەستێرە ھەیەو نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن لەو ھەسارانە دەکەونە شوێن و ناوچەی ناسراو بە (ناوچە گەرمییە مامناوەندییەکان)، واتە ڕووی ئەو ھەسارانە نە زۆر گەرمن یان زۆر ساردن و بەمەش ئەگەرەکانی بوونی ژیان تێیان دا بەدوور نازانرێت. ئەم لێدوانەی زانایان بە دۆزینەوە تازەکانی تەلەسکۆبی ئاسمانی کێپلەر ەوە پشت ئەستوور بووەو لەسەرووی ھەموو ئەو پسپۆڕانەش، سەرۆکی پڕۆسیسە زانستییەکانی تەلیسکۆپی ئاسمانی کێپلەر (ویلیام بوروکی) گوتوویەتی: «لە دەستپێکدا زانایان دەستیان کردبوو بە ئەژماردنی ئەو ھەسارانەی کە لە ساڵی یەکەمی گەڕان و ڕوماڵکردندا دۆزرابوونەوە، ئەوەش تەنھا لە ناوچەیەکی زۆر بچووکی دەستنیشانکراوی بۆشایی ئاسمانی نێو گەلەستێرەمان بوو، پاشان بەشێوەیەکی نزیککراوەیی یان پێشبینی بۆکراوی ئەگەری بوونی ھەسارەکان لەنێو تەواوی گەلەستێرەماندا ئەژمارکرا» تاوەکو ئێستا تەلەسکۆبی ئاسمانی کێپلەر ١٢٤٨ ھەسارەی دۆزیوەتەوە و٥٤ یان کەوتوونەتە نێو ناوچەی پلەی گەرمیی مامناوەندی. بەو پێیە ڕەنگە بە شێوەیەکی ڕێژەیی ھەر ئەستێرەیەک دوو ھەسارەی بە دەوردا بخولێتەوەو ڕەنگە ھەندێکیشیان زیاتر لە دوو ھەسارە بەدەوەریاندا بخولێنەوەو لە نێو خودی گەلەستێرەشماندا نزیکەی ١٠٠ ملیارد ئەستێرە ھەیە، بەڵام ھەندێکی دیکە ئەم ژمارەیە بۆ ٣٠٠ ملیارد ئەستێرە مەزەندە دەکەن. ھەردوو حاڵەت ڕاستی بیرو بۆچوونی فەلەکناسی ناوداری کۆچکردوو کارل سەیگن مان دێنێتەوە یاد کە بەر لە چەندین ساڵ پێشبینی بوونی چەندین ھەسارەو بگرە شێوازی جۆراوجۆری ژیان و جیھانی دیکەی جگە لە زەوی لە نێو گەلەستێرەو گەردووندا کردبوو و ئێستاش بەشێک لەو پێشبینیانەی ھاتوونەتە دی.
داتا و زانیارییەکانی ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر
داتا و زانیارییەکانی ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر
تایبەتمەندی ھەسارەکان:
سەرچاوەکان
پۆل:ھەسارەناسی پۆل:ھەسارەکان پۆل:گەردوون پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا پۆل:گەردوونناسی چاودێر
دوراندۆ پێتری
دۆراندۆ پیێتری (بە ئیتالی: [doˈrando ˈpjɛːtri]; زۆرجار بە ھەڵە پیتری دەنووسرێت؛ لە دایکبووی ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٥ - مردووی ٧ی شوباتی ١٩٤٢) پێشبڕکێکاری ماراتۆنی ئیتالی بوو. پێتری لە ماراتۆنی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٨ یەکەم کەس بوو بگاتە نزیک ھێڵی کۆتایی بەڵام بەھۆی یارمەتی درانی لەلایەن چاودێرانەوە لە مەدالیای زێڕ بێ بەشکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٤٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:Webarchive template wayback links
سەروەری
سەرچاوەکان
پۆل:دەستەڵات
بزندز
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
کالۆفێر
کالۆفێر شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پلۆڤدیڤ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٤٧٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلۆڤدیڤ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کاولان، سمیلانی چۆمان
کاولان یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
باشووری ڕۆژھەڵات
باشووری ڕۆژهەڵات بە (ئینگلیزی: - Southeast) یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە SE  نیشان دەدرێ
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
فولیکۆ
فولیکۆ یان ئەرمادیلۆ ناوی ناوی جۆرێکی مێروولە خۆرە و جۆرێکە لەو ئاژەڵانەی لەبەر پێکھاتەی جەستەیی بەزرپۆش ناسراوە و ۱۰کۆمەڵە و ۲۰جۆری جیاوازی ھەیە، ھەندێکیان تەنیا مێروولە دەخۆن و ھەندێکیشیان مەمکداری بێ ددانن و کەڵبی درێژیان ھەیەو بووە ھێما یاخود لۆگۆی (جامی جیھانی فیفای ۲۰۱٤)ی بەڕازیل.
بوونی بە ھێمای مۆندیال
یەکێتی تۆپیپێی نێودەوڵەتی بەھاریکاری لەگەڵ یەکێتی تۆپێ پێی بەڕازیل، پەردەیان لەسەر لۆگۆی مۆندیالی ۲۰۱٤ لادا، ئەویش ئاژەڵی (ئەرمادیلۆ) یان (مێروولەخۆر)، ھاوکاری ھەڵبژاردنی ئەو ئاژەڵە بۆ چەندین بۆچونی جیاواز دەگەڕێننەوە.
ھۆکاری بوونی بە دروشمی فەرمی مۆندیال
لەبەر چەندین ھۆکار کە گرنگترینیان، ھەوڵەکانی بەڕازیلە بۆ پارێزگاریکردن لەوجۆرە ئەژەڵە لە لەناوچوون، کەبەم دواییە ژ؛ ارەیان زۆر کەمی کردبووە، بێجگە لەپێکھاتەی جەستەیی کەلەکاتی ترساندندا شێوەی زۆۆر لە تۆپ دەچێت، لەبەر ئەوەی خۆی لەنێو بەرگە ڕەقەکەیرمۆڵە دەکات.
ھۆکاری ناوبردنی بەزرێپۆش
ئەرمادیلۆ بۆیە بەو ناوە ناسراوە، چونکە جەستەی لە دەرەوە لەچینێکی ڕەقی خانە پێکھاتووەو زۆۆر لە زرێپۆشی ئاسنین دەچێت، بەڵام ئاژەڵێکی نەرم و سووکە و بەئاسانی جوڵە دەکات، بەبەرگە ڕەقەکەی بەرگری لەخۆی دەکات و لەناوچەی گیایی و وشک و نیمچە بیاباندا دەژی.
پاراستنی
دەستنیشانکردنی وەکو دروشمی فەرمی مۆندیالی بەڕازیل، مەبەست لێی بایەخدانی زیاترە بەو جۆرە ئاژەڵانە، کەڕووبەڕوی چەندین کێشەی ژینگەیی لەباشوری ئەمریکا و ئەمریکای ناوەڕاست و لاتین دەبنەوە، یەکێتی تۆپی پێی بەڕازیل ھیواخوازە ئەو کارە شوێنی خۆی بگرێت و ڕێکخراوە فەرمی و تایبەتمەندیەکانی پاراستنی ئاژەڵ بایەخی زیاتر بەو جۆرە بونەوەرانە بدەن.
پەراوێزەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
دزووک
دزووک یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پێرس
پێرس ناوەندی ویلایەتی ئوسترالیای ڕۆژاوای وڵاتی ئوسترالیایە.
٢،٠٢٢،٠٤٤ دانیشتووی پێرت شارەکەی کردۆتە گەورەترین شاری ئوسترالیای رۆژاوا، هەروەها ئەم شارە چوارەم شاری گەورەی ئوسترالیایە کە مەودای هەتا سیدنی بریتیە لە ٣٨٠٠ کیلۆمەتر.
مێژوو
ئەم شارە لە ساڵی ١٨٢٩ لە لایەن کاپتنێکی سکۆتلاندی لە هێزی دەریایی شاهانەی بەریتانیا بە ناوی «جێیمز ستێرلینگ» (James Stirling) دامەزرا.
سەرچاوە
پۆل:پێرس، ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:بەندەرەکانی ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٩ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٢٩ لە ئوسترالیا
باشووری ڕۆژاوا
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
نزاری
نزاری یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
ئێدوین ڤان دێن سار
وێنۆک ئێدوین ڤان دێر سار (بە ھۆڵەندی: Edwin van der Sar؛ لەدایکبووی ٢٩ی ئابی ١٩٧٠ لە ڤۆرھۆت، ھۆڵەندا) گۆڵچی پێشووی (ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا) بەو بە باشترین گۆڵچی لە مێژووی تۆپی پێی ھۆڵەندا ھەژمار دەکرێت. سەرەتای کاروانی (ڤان دێر سار) دەگەڕێتەوە بۆساڵی (١٩٩٠) لەگەڵ یانەی (ئەجاکس ئەمستەردام)، ڤان دێر سار ٢٢٦ یاری بۆ ئەو یانەیە ئەنجامداوە گۆڵێکیشی بۆی تۆمارکرد، ئەو یەکێکە لەو یاریزانانەی کە خاوەن تاکە جامەکەی چامپیۆنسلیگن لە ساڵی (١٩٩٥) ئاستبەرزی ڤاندێر سار بەرپرسانی یانەی (ئەی سی میلان) ی ئیتاڵی ھاندا گرێبەستێکیان لەگەڵ مۆرکرد. دواتریش پەیوەندی کرد بەیانەی یوڤانتۆسی ئیتاڵی و ٦٦ یاری لەگەڵ ئەمیانەیە ئەمجامداوە. دوای بەرزتر بوونی ئاستی، ڕووی کردە خوڵی (ئینگلیزی) لە ساڵی ٢٠٠١ چوە ڕیزەکانی (فولھام) و لەگەڵ ئەم یانەیە ١٢٧ یاری ئەنجامداوە. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ چووە ڕیزەکانی یانەی (مانچستەر یونایتد) و بووە گۆڵچی سەرەکی یانەکە. ڤاندێر سار لە ساڵی ١٩٩٥ یەکەمین یاری نێودەوڵەتی خۆی ئەنجامداوە بەرامبەر (ھەڵبژاردەی بیلاڕووس). وە بەئەنجامدانی ١٧٠ یاری، خاوەن زۆرترین یاری نێودەوڵەتییە بۆ ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا.
«ڤان دێر سار» لە (٢٨ی ئایاری ٢٠١١) دوای دۆڕانیان بەرامبەر بە یانەی بەرشلۆنە لەیاری کۆتایی (چامپیۆنسلیگ) دا. بڕیاریدا بەشێوەیەکی یەکجارەکی واز لە تۆپی پێ و وەرزش بێنێت. ئێستا لە کارگێری یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام کاردەکات.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:گۆڵپارێزانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
١٣٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نێزەڕۆ
نێزەڕۆ (Nêzerro، بە فارسی: نیزه رود) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠٧ کەس لە ٥٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ژان-لویی کورتیس
ژان-لویی کورتیس ڕۆماننووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ١٩٩٥
Louis Laffitte, dit Jean-Louis Curtis
بڕیارنامەی ٨٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی نیسانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆماری فدرال یووگسلاڤیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٠٤‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئەپۆکالیپتیکا
ئەپۆکالیپتیکا گرووپێکی مۆسیقی چێلۆ مێتاڵی فینلاندین کە لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە. ئەپۆکالیپتیکا سەرەتا وەک گرووپێک بۆ یادی مێتالیکا دامەزران، بەڵام دواتر بەپێی تێپەڕبوونی کات ڕێگەیەکی نیۆکلاسیکاڵ مێتاڵیان گرتە بەر و مۆسیقای مێتاڵیان بەرھەمھێنا بەبێ بەکارھێنانی ھیچ گیتارێکی کارەبایی. ھەتاکو ئێستا گرووپەکە چوار میلیۆن ئەلبومی فرۆشتووە.