cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سنووری بولگاریا-تورکیا
وێنۆک|سنووری بولگاریا-تورکیا سنووری بولگاریا و تورکیا (بە بولگاری: Българо-турска граница، تورکی: Bulgaristan–Türkiye sınırı) سنوورێکی نێودەوڵەتییە و درێژییەکەی ٥١٣ کم (٣١٩ میل)ە لە نێوان کۆماری بولگاریا و کۆماری تورکیا. بە پەیمانی سان ستیفانۆ لە ساڵی ١٨٧٨ وەک سنوورێکی ناوەوەی ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە نێوان ئەدریانۆپڵ ڤیلایەت و پارێزگای ئۆتۆنۆمی ڕومێلیای ڕۆژھەڵات دامەزراوە. سنوورەکانی ئێستا بە پەیمانی قوستەنتینیە (١٩١٣) و ڕێککەوتننامەی بولگاری-عوسمانی (١٩١٥) پێناسە کراون. سنوورەکە بە پەیمانی لۆزان دوای دە ساڵ دووپاتکرایەوە، ھەرچەندە بولگاریا لایەنێک نەبوو لەم پەیماننامەیەی دواییدا چونکە پێشتر ئەو بەشەی سنوورەکانی لەگەڵ تورکیادا بەخشیبوو بە یۆنان کە بەھۆی ڕێککەوتننامەی بولگاریا-عوسمانی دەستکاریکرابوو.
کۆڕەوی کوردانی باشووری کوردستان (١٩٩١)
کۆڕەوی ملیۆنی کە پشتگیری نێونەتەوەیی بە دوای خۆیدا ھێنا نەیھێشت دەستکەوی ڕاپەرین بە فیڕۆ بچێت لە ڕێگەی جووڵاندنی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە بوو کە ناچاری کرد پشتگیری لە کورد بکەن کۆرەو پەیامێک بوو بۆ جیھان کە کورد برسێتی و ئاوارە بوونی لە مانەوە لەژێر ڕژێمی سەددامدا بەلاوە پیرۆزترە.
ستێفان مێلیاد
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
کۆڕەوی کوردانی باشووری کوردستان (١٩٩١)
(ناوچەی دژە فڕین ئەو سنوورەیە، کە ئێستا لەژێر دەستەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە، ئەوکاتیش «دانیاڵ میتران» ھاوسەری فرانسۆ میترانی سەرۆکی ئەو کاتەی فەڕەنسا، یەکێکە لەوانەی کە ڕۆڵی سەرەکی بینی بۆ ئەوەی فەڕەنسا پرسی کورد بباتە ئەنجومەنی ئاسایشی نێونەتەوەیی و وای کرد بڕیاری ٦٨٨ی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی «ناوچەی ئارام» دەربکرێت).
ھایلەندزی ڕۆژھەڵات
بەربڵاوی
زنجیرە چیاکە سەرتاسەری ڕۆژهەڵات و باشوری ڕۆژهەڵاتی ئوسترالیای داگرتووە و درێژیەکەی دەگاتە ٣٥٠٠ کیلۆمەتر. ئەم زنجیرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی کوینزلەند دەستی پێ کردووە و لە کەناری دەریا دا تاکوو دەگاتە ویلایەتی نیو ساوت وێلز ڕۆیشتوە و بە لاربوونەوەی بۆ لای ڕۆژاوا، باشووری ویلایەتی ڤیکتۆریاش دادەپۆشێ.
سنووری بولگاریا-تورکیا
لە بەرامبەر قەیرانی کۆچبەرانی ئەورووپادا، بولگاریا بەربەستێکی سنووری بۆ وەستاندنی لێشاوی دەروازە نایاسایییەکان دروست کرد. تا مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦، نزیکەی ١٤٦ کیلۆمەتر (٩١ میل) لە ١٦٦ کیلۆمەتر (١٠٣ میل) بەربەستی پلان بۆ داڕێژراو دروستکراون.
ھایلەندزی ڕۆژھەڵات
چیاکان
لە بەشە گرینگەکانی ئەم ناوچەیە دەکرێ باسی ئاڵپی ئوسترالیا بکەین، کە بەرزترین شوێنی ئوسترالیا هەژمار دەکرێ. لە چیا بەرزەکانی تریش دەکرێ باسی چیا بەفرینەکان و هەروەها چیا شینەکان بکرێ.
چیاکانی ناوچەی باکوور بریتینە لەوانەی خوارەوە:
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:کوینزلەند پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:ڤیکتۆریا، ئوسترالیا پۆل:ئێستێرن هایلەندز پۆل:زنجیرەچیاکان پۆل:زنجیرەچیاکانی ئوسترالیا پۆل:زنجیرەچیاکانی کوینزلەند پۆل:زنجیرەچیاکانی نیو ساوت وێلز پۆل:زنجیرەچیاکانی ڤیکتۆریا، ئوسترالیا پۆل:چیاکانی ئوسترالیا پۆل:چیاکان پۆل:ئێستێرن ھایلەندز
دەستبەسەرداگرتنی ١٩٧٩ی مزگەوتی حەرام
{{Infobox military conflict|conflict=دەستبەسەرداگرتنی ١٩٧٩ی مزگەوتی حەرام|image=250px|Saudi and Jordanian soldiers fighting their way into the Ka'aba underground beneath the Grand Mosque of Mecca, 1979|image_size=350px|caption=سەربازانی سعودی و ئوردنی ھەوڵی چوونەژوورەوە دەدەن بۆ نێو مزگەوتنی حەڕام|place=مەککە, عەرەبستانی سعوودی|date=٢٠ی تشرینی دووەم – ٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩|result=سەرکەوتنی ھێزەکانی سعودیە دووبارە گرتنەوەی مزگەوتی حەڕام
{{flagdeco|France}} فەڕەنسا
{{flagdeco|Jordan}} ئوردن|combatant2={{flagicon image|Flag of Ikhwan.svg}} ئیخوان{{sfn|Lacey|٢٠٠٩|p=١٣}}|commander1={{plainlist|
٤٥١ بریندار|casualties2=١١٧ کوژراو
ژمارەیەکی نەزانراوی برینداران
٦٨ بە سزای سەر پەڕاندن کوژران}}دەستبەسەرداگرتنی ١٩٧٩ی مزگەوتی حەرام ڕووداوێک بوو لەنێوان تشرینی دووەم و کانونی یەکەمی ١٩٧٩ ڕوویدا کاتێک ھەندێک چەکدار کەوا داوای لابردنی خێزانی شاھانەی سعودیایان دەکرد دەستیان گرت بەسەر مزگەوتی حەرام لە شاری مەککە لە وڵاتی سعودیە. یاخیبووان دەنگۆی ئەوەیان بڵاودەکردەوە کە گوایە موحەمەدی مەھدی دەرکەوتووە لەسەر شێوەی سەرکردەکەیان بەناوی - موحەمەدی قەحتانی - و داوایان لە مسوڵمانان دەکرد کە پەیڕەوی فەرمانەکانی بکەن. بۆ ماوەی دوو ھەفتە، ھێزە تایبەتەکانی سعودیە، بە پاڵپشتی ھێزەکانی پاکستان،ئوردن و فەڕەنسا، شەڕیان کرد بە دووبارە کۆنتڕۆڵکردنەوەی مزگەوتەکە.
دەستبەسەرداگرتنی پیرۆزترین ناوچە لە ئیسلامدا، و بارمەتە گیراوەکان و مردنە دەیان سەرباز و بارمەتە لە ڕووداوەکە بووە ھۆی شۆکبوونی جیھانی ئیسلامی.
ئابڵووقەی سەر یاخیبووان بەکۆتا ھات کاتێک مزگەوتەکە کۆنتڕۆلکرایەوە. قەحتانی لەکاتی شەڕەکەدا کوژرا، بەڵام جوھەیمانی دەستە ڕاستی و ٦٧ یاخیبووی تر کەوا ڕزگاریان بوو دەستگیرکران و سەریان بڕدرا.
دوابەدوای ھێرشەکە، پاشای ئەوکات سعودیە پاشا خالید، ھەڵسا بە توندکردنی یاساکانی شەریعە و دەسەڵاتی زیاتری بە زانایانی ئیسلامی دا بۆ ماوەی دە ساڵی ڕابردوو، لەو نێوەندەشدا پۆلیسی ئاینی زیاتر تۆخ بوویەوە لەنێو وڵاتەکەدا بۆ چەسپاندنی بیروباوەڕەکانی ئیسلام.
باکگراوەند
ھێرشەکە لەلایەن جوھەیمان عوتەیبیەوە سەرپەرشتی دەکرا، کەوا ئەندامێکی کاریگەری ھۆزێکی کاریگەری نەجد بوو. جوھەیمان دەیگوت کەوا زاواکەی موحەمەد عەبدوڵا ئەل-قەحتانی موحەمەدی مەھدیە، کەوا چەند ساڵێک بەر لە ڕۆژی دواییدا دەگات. پەیڕەوانیشی دەیانگوت کەوا ناوی باوکی قەحتانی ھەمان ناوە لەگەڵ ناوی پێغەمبەر موحەمەد و دەیانگوت کەوا سیفەتەکانیان لێک نزیکن بۆ ئەوەی بڕواکەیان بەھێز بکەن. ڕۆژی ھێرشەکەش کە ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ بوو، ھاوکات بوو لەگەڵ یەکەم ڕۆژی ساڵی ١٤٠٠ی کۆچی بەپێی ڕۆژمێری کۆچی. ئەمەش ئاماژەیەکی تر بوو بۆ ھاتنی کەسی موجەدید، کەوا کەسێکە ھاوشێوەی سەعیدی نەوڕەسی لە سەرەتای ھەموو سەدەیەک دەردەکەوێت بۆ بوژاندنەوەی ئیسلام، بەلای ئەوانەوە قەحتانی ئەو کەسە بوو.
عوتەیبی یەکێک بوو لە ئەندامی ھۆزە ناودارەکانی ناوچەی نەجد. باپیری لەگەڵ ئیبن سعوددا ھاوکار و دۆستی یەکدی بوونە. ئەو بانگخواز بوو، قوتابی شێخ عەبدولعەزیز بن بازیش بوو، کە دواتر بووە موفتی گشتی سعودیەش. بەدەر لەمانەش بۆ ماوەیەک ئەندام بووە لە پاسەوانی نێونەتەوەیی سعودیەدا.
ئامانجەکان
عوتەیبی دژی بن بازی مامۆستای وەستابوویەوە و داوای گەڕانەوەی ڕێبازە بنچینەییەکانی ئیسلامی دەکرد، لەپاڵ ئەمانەشدا: نەھێشتنی تەلەڤزیۆن، دوورکەوتنەوە لەوڵاتانی ڕۆژاوا و کردنەدەرەوەی نامسوڵمانان لەوڵاتەکەدا. ئەو دەیگوت کە خێزانی شاھانەی سعودی گەندەڵ بوون و کلتووری سعودیەیان تێکدابوو و وڵاتەکەیان بەرەو بەرۆژئاوابوون دەبرد.
عوتەیبی و قەحتانی ئەوکاتە یەکتریان ناسیبوو کەوا لە بەیەکەوە لە زیندان بوون بەھۆی ڕەخنەکانیان، لەوکاتەشدا عوتەیبی بە قەحتانی ڕاگەیاندبوو کەوا ئەو وەحی ئەوەی بۆ ھاتووە کە قەحتانی مەھدیە. ئامانجیان ئەوەبوو کە ئامادەکاری بکەن بۆ ڕۆژی دوایی. دەبێت ئەوەش بگوترێ کەوا یاخیبووەکان بە گشتی سێ سیفەتیان تیادا بەدی دەکرێ: کەسانی توندڕەو بوون، دژی حوکمی پشتاو-پشت بوون و دژی زانایانی وەھابیش بوو.
پەیوەندیەکان لەگەڵ زانایان
زۆربەی پەیڕەوانی قەحتانی ئەو قوتابیانە بوو کەوا لە زانکۆی ئیسلامی مەدینەدا دەیانخوێند. عوتەیبی لەگەڵ گروپێکی سەلەفیدا بووە کەوا ئەوکاتە شێخ عەبدولعەزیز بن باز سەرکردایەتی دەکرد لەوکاتەدا و تایبەت بە دەکردن و توێژینەوە لەبارەی فەتوا. پەیڕەوان پەیامەکانی خۆیان لە مزگەوتە جیا جیاکانی سعودیەدا بڵاودەکردەوە بەبێ ئەوەی دەستگیر بکرێن. حکومەتیش دوودڵ بوو لە نزیکەوتنەوەیان لەو توندڕەوانە. کاتێ عوتەیبی و قەحتانی و کۆمەڵێک ئەندامانی ئیخوان لە زینداندا دەکرێن لە ساڵی ١٩٧٨، شێخ بن باز داوای دووبارە وانەپێدانەوەیانی کرد، بەڵام دواتر ئازادکران بەبیانووی ئەوەی کە ئەوان پەیڕەوی بیروباوەڕی ئیخوان دەکەن، وەک باپیرەی عوتەیبی کەوا لەگەڵ پاشای سعودی ببوو، و بە ھەڕەشەیەکی ئەوتۆ دانانران.
تەنانەت دوای دەستبەسەرداگرتنی مزگەوتی حەڕامیش، زۆر زانای ئیسلامی دوودڵ بوون لە دەرکردنی فەتوا لەدژیان. کاتێ حکومەت داوای فەتوایەکی کرد بۆ چوونەژوورەوەی سوپا بۆ نێو مزگەوتی حەڕام، شێوازی وەڵامی بن باز و زانایان "دوودڵیەکی نەرێنی" پێوە دیاربوو. زانایان عوتەیبی و پەیڕەوانیان بە کافر ناودەبرد، سەرەڕای پێشیلکاریەکان لەنێو مزگەوتەکەدا، بەڵام بە "گروپە چەکدارەکە" ناودەبرد. زانایان سووربوون لەسەرئەوەی کە بەر لە ھێرشەکە، پێویستە ھەلی ئەوە بە یاخیبووان بدرێ کە خۆیان بدەن بەدەستەوە.
ئامادەکاریەکان
بەھۆی ئەوەی کە یاخیبووان لەلایەن کۆمەڵێک کەسانی دەوڵەمەندەوە ھاوکاری کرابوون، زۆرباش ڕاھێنرابوون و چەکی باشیان لەلا بووە. ھەندێک ئەندامیان وەک عوتەیبی، ئەندامی پاسەوانی نێونەتەوەیی بوون. ھەندێک لە پاسەوانانی نێونەتەوەیی بەھۆی دۆستایەتیان لەگەڵ یاخیبووان، دزەیان بە ھەندێک ماسک و تەقەمەنیش کردبوو بۆیان. چەکی ئۆتۆماتیکی دزەی پێکرابوو و لە ژێرزەمینەکانی مزگەوتەکە دانرابوون.
دەستبەسەرداگرتن
لە بەیانیەکی زووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩دا، پێشنوێژی مزگەوتی حەڕام، شێخ موحەمەد سوبەیل، ئامادەکاری دەکرد بۆ ئەنجامدانی نوێژی بەکۆمەڵ بۆ ٥٠ ھەزار نوێژکەر کەوا لەوێدا ئامادەبوون بۆ نوێژەکە. نزیکەی کاتژمێر ٥ی بەیانی، یاخیبووان ھێرش دەکەن و دەرگاکان دادەخەن و دوو پۆلیس دەکوژن کەوا تەنھا کوتەکێکی داریان پێبوو. ژمارەی یاخیبووەکان بەلایەنی کەمەوە ٥٠٠ کەس بووە و چەندین ژن و منداڵیشی لەپاڵ بووە کەوا پەیوەندیان بە جوڵەکەی عوتەیبیەوە کردبوو.
لەوکاتەدا مزگەوتەکە کاری نوێکردنەوەشی بۆ کرابوو. ئەندامێکی کۆمپانیای نوێکردنەوەکە توانیبووی بەرلەوەی یاخیبووان ھێلەکانی تەلەفۆن ببڕن، ھەواڵ بۆ ھێزەکان بنێرێت.
یاخیبووان زۆربەی بارمەتەکانیان ئازادکردوو و بەشێکیان لە مزگەوتەکە ھێشتەوە. ھەستان بە دانانی یەکەی بەرگریکردن لەسەر مزگەوتەکە و نیشانە شکێنەکانیان لە منارەی مزگەوتەکە جێگیر کردبوو. کەس لەدەرەوەی مزگەوتەکە ژمارەی بارمەتەکانی نەدەزانی، و نەشیان دەزانی چەند سەرباز لەژوورەوەن و چۆن خۆیان ئامادەکردبوو بۆ ئەم کارە.
لەکاتی ڕووداوەکەدا، شازادە فەھد لە تونس بوو بۆ کۆبوونەوەی وڵاتانی عەرەبی. فەرماندەی پاسەوانی نێونەتەوەییش، شازادە عەبدوڵا لە وڵاتی مەغریب بوو بۆ کۆبوونەوەیەکی تر. ھەربۆیەش پاشا خالید ئەرکی ڕاپەراندنی ئۆپەراسیۆنەکەی گرتە دەست لەپاڵ ئەویشدا شازادە سوڵتان وەزیری بەرگری ئەوکات، شازادە نایف، وەزیری ناوخۆی ئەوکات بەشداربوون.
ئابڵووقە و کۆنتڕۆلکردنەوە
alt=|وێنۆک|دووکەڵ لە مزگەوتی گەورەدا بەزر دەبێتەوە دوای چەند ساتێک لەهێرشەکە، ١٩٧٩. ھەر زوو دوای دەستەبەسەرداگرتنی یاخیبووان، نزیکەی ١٠٠ ئەفسەری سەر بە وەزارەتی ناوخۆی ھەوڵی گرتنەوەی مزگەوتەکەیان دا بەڵام بە توندی بەرپەرچ درانەوە. ئەوانەی ڕزگاریان بوو خێرا یارمەتیان لە سوپای سعودی و پاسەوانی نێونەتەوەییەوە بۆ ھات. بەھۆی داوکاری خێزانی شاھانە، ھێزە تایبەتیەکانی فەڕەنسا و پاکستان بەخێرایی گەشتن بۆ یارمەتیدانی دووبارە کۆنتڕۆڵکردنەوەی مزگەوتەکە.
لەگەڵ ھاتنی ئێوارە، تەواوی شاری مەککە چۆڵکرا. شازادە سوڵتان تورکی کوڕی فەیسەڵی سعودی، سەرۆکی دەزگای پاراستنی ڕاسپارد بۆ سەرپەرشتی کردنی جووڵە سەربازیەکان کە دوور لە سەد مەتر لە مزگەوتەکە دانرابوون. بەڵام یەکەم فەرمان ئەوەبوو کە فەتوا وەرگیرێت لە زانایان بە سەرکردایەتی عەبدولعەزیز بن باز. ئاینی ئیسلام گشت جۆرە توندتوتیژیەک لەنێو مزگەوتی حەڕام قەدەغە کردووە. ئیبن باز لە دۆخێکی دوودڵیدا بوو، بەوپێیەی پێشتر عوتەیبی قوتابی بوو لە شاری مەدینە. لەکۆتاییدا، زانایان فەتوایەکیان دەرکرد کە ڕێگەی بە ھێزە تایبەتەکان دا بچنە نێو مزگەوتەکە و بەھێزی کوشندە مزگەوتەکە بگرنەوە دەست.
دوای گەشتنی فەتواکە، ھێزەکانی سعودیە بەرەو سێ دەرگا سەرەکیە بەڕێکەوتن. دووبارە ھێرشەکان شکستیان ھێنا بەھۆی بەرپەرچەکانی یاخیبووان و توندی بەرگریەکانیان. نیشانەشکێنەکان بەردەوامبوون لەکوشتنی ئەو سەربازانەی نزیک دەرگاکە دەکەوتنەوە. یاخیبووان لەڕێگەی بڵندگۆی مزگەوتەکەوە داوای دوورکەوتنەوەی تەواوی ھێزەکانیان دەکرد لە سعودیە. ئۆپۆزیسیۆنی سعودیە بەناوی بەرەی کرداری سۆشیالیستی سعودی ڕەتیان کردەوە کە دەستیان ھەبێت لەو کارە، بەڵام داوایانکرد کە یاخیبووان داواکاریەکان ڕوون بکەنەوە.
بەگوتەی لۆرێنس ڕایت لەکتێبەکەی بەناوی "تاوەری تارمایی: ڕێگای ئەل قاعیدە بەرەو ١١ی سێپتێمبەر":
alt=|وێنۆک|جوهەیمان عوتەیبی alt=|وێنۆک|یاخیبووە ڕزگاربووەکان لەژێر دەستی هێزەکانی سعودیە alt=|وێنۆک|یاخیبووە ڕزگاربووەکان لەژێر دەستی هێزەکانی سعودیە
تیمێکی فەڕەنسی سەر دەزگای پاراستنی فەڕەنسی (GIGN) کەوا لە سێ سەربازی لێھاتوو (کۆماندۆ) پێکھاتبوون گەیشتنە مەککە. بەھۆی قەدەغەیی چوونەژوورەوەی نامسوڵمانان بۆ نێو شارە پیرۆزەکە، سەربازەکان بۆ ماوەیەکی کورت بوونە مسوڵمان لە بۆنەیەکی ڕەسمیدا تاکو بتوانن کارەکانیان بکەن. دواتر سەربازە لێھاتووەکان گازی فرمێسکڕێژیان خستە نێو تونێلەکان، بەڵام بەھۆی نزیکی و تەسکی ژوورەکان کاریگەری گازەکان کەمبوو. دوای ئەمە و لەگەڵ زۆربوونی کوژراوان، ھێزەکانی سعودیە ھەڵسان بە ھەڵکۆلین و کونێکیان گەیاندە ژێرزەمینەکە و دەستیان کرد بە ھەڵدانی نارنجۆک. لەم نێوەندەدا، چەندین بارمەتەی مەدەنی بەو نارنجۆکانە مردن، و ئەو یاخیبووانەی ڕایاندەکردە جێگا کراوەکان ڕاستەوخۆ لەلایەن نیشانەشکێنەکانەوە دەپێکران. دوای دوو ھەفتە لە ھێرشەکە، یاخیبووان لەکۆتاییدا خۆیاندا بەدەستەوە.
بەڵام ئەم قسەیەی لۆرێنس لەلایەن دوو سەرچاوەی ترەوە بەرپەرچ دراوەتەوە لەنێویاندا ئەفسەری ھێزی پاراستنی فەڕەنسی کریسچن پرۆتۆ کە گێڕایەوە:
سێ کۆماندۆی فەرەنسی لەگەڵ ھێزەکانی سعودیە پلانێکیان دانا کە بریتی بوو لە گەیشتنە تونێلەکان بە کونکردن و دواتر نارنجۆک و گازەکان فڕێبدرێن، بەڵام لەکۆتاییدا فەڕەنسیەکان کارەکەیان ئەنجامنەدا، بەڵکو ھێزە تایبەتەکانی پاکستان ئەم کارەیان کرد.
شەڕەکە زیاتر لە دوو ھەفتەی خایاند، و ٢٥٥ حاجی و ٥٦٠ برینداری تری لەدوای خۆی جێھێشت، ھەرچەندە دەگوترا کە لەوەش زیاتر بووە. زیانەکانی سوپا بریتی بوو لە ١٢٧ مردوو و ٤٥١ بریندار.
زیندانیکراوان، دادگاییکردن و کوشتنیان
دوای چەند ساتێک لە بڵاوبوونەوەی ھەواڵی کۆنترۆلکردنەوەکە، نوێنەری تازەی شۆڕشی ئیسلامی ئێران، ئایەتوڵا خومەینی لە پەیامێکی ڕادیۆییدا ڕایگەیاند " ڕوون و ئاشکرایە کەوا ئەمە کاری ئەمەریکای ئیمپریالیستە و ویستی زایۆنیزمی لەدواوەیە." بەھۆی ئەم دەنگۆیە دژە-ئەمەریکیانەوە جیھانی ئیسلامی تووڕەیی لێ بڵاوبوویەوە بەتایبەت وڵاتانی فلیپین، تورکیا، بەنگلادیش، ئیماڕات و پاکستان. لە ئیسلام ئاباد، پاکستان، ڕۆژێک دوای گرتنەوەی مزگەوتەکە، کونسوڵخانەی ئەمەریکا لە شارەکەدا سوتێنرا. ھەفتەیەک دوای ئەمەش لە تەڕابلوس، لیبیا، کونسوڵخانەیەکی تری ئەمەریکا ھێرشی کرایە سەر.
قەحتانی لەکاتی کۆنترۆلکردنەوەی مزگەوتەکەدا کوژران و ٦٧ یاخیبووی تر دەستگیرکران و دواتر سەریان لە لاشەیان جیاکراوە. پاشای سعودیە فەتوایەکی لە زانایان وەرگرت کەوا یاخیبووەکانیان بە ٧ تاوان، تاوانبار کرد:
لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠دا، ٦٣ی یاخیبوو بە ئاشکرا سەریان بڕدرا لە مەیدانە ناودارەکانی شارەکانی سعودیە. بە گوتەی ساندرا ماکی، شوێنی سەربڕینەکان زۆر بە وریاییەوە ھەڵبژێردرابوون بۆ ئەوەی زۆرترین خەڵک بینەری ڕووداوەکە بێت و ببێتە ھۆی بڵاوکردنەوەی ترس.
سیاسەتەکان
پاشا خالیدی سعودیە، ھەڵنەسا بە کەمکردنەوەی کاریگەریە ئاینەکان لە وڵاتەکەدا، بەڵکو ھەڵسا بە پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە زانایان بۆ ساڵانی داھاتوو. ئەو پێیوابوو کە چارەسەری یاخیبوونی ئاینی ئاسانە، ئەویش "چەسپاندنی زیاتری ئاینە". یەکەم بڕیار ئەوەبوو کە وێنەی ژن لە ڕۆژنامەکان قەدەغە بکرێت. سینەما و دوکانەکانی گۆرانی داخران. سیستەمی پەروەردە دەستکاریکرا تاکو وانەی زیاتری ئاینی ھەبێت و وانەی وەک مێژوو گۆردرا بەمێژووی ئیسلامی بەتەنھا. ھەروەھا جیاکاری دژی ڕەگەزی مێ زیادی کرد، چەسپاندنی زۆرینەی ئاین بووە شتێکی بەربڵاو لە وڵاتەکەدا.
دوای چەندین خۆپیشاندانی جیا جیا، حکومەتی سعودی کاری لەسەر ئاساییکردنەوەی شتەکان دەکرد. دوای سی ساڵ لەم ڕووداوە لە ساڵی ٢٠٠٩، چەسپاندنی زۆرینە کەمکرایەوە، لە ساڵی ٢٠١٧دا حوکمەتی سعودیە رایگەیاند کەوا ژن ئیدی ڕێگریان لێناکرێت لە لێخووڕینی ئۆتۆمبێل بەھۆی ڕەگەزەکەیانەوە، لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٨شدا، دووبارە سینەماکان دەستیان بەکار کردەوە، کۆتاییان ھێنا بەو بڕیارە ٣٥ ساڵیە.
سەرچاوەکان
پۆل:حەج پۆل:ململانێکانی ١٩٧٩ پۆل:CS1 French-language sources (fr) پۆل:عەرەبستانی سعوودی
فیلیپ سێگوور
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
٦٨٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٣١ی ئازار
٣١ی ئازار ٩٠ەم ڕۆژی ساڵە (٩١ لە ساڵی پڕدا). ٢٧٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
شەو لە مۆزەخانەکەدا
شەو لە مۆزەخانەدا (بە ئینگلیزی: Night at the Museum) فیلمێکی ئەمریکیی ساڵی ٢٠٠٦ە، فانتازی و کۆمێدی و سەرکەشییە. چیڕۆکی فیلمەکە لە پەرتووکێی منداڵانەوە وەرگیراوە بە ھەمان ناوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ بڵاوکراوەتەوە لەلایەن توێنتیس سێنچوری فۆکس. شاون لێڤی دەرھێنەری فیلمەکەیە، ھەریەکە لە بێن ستیلەر و ڕۆبن ویلیامس ڕۆڵیان تێدا گێڕاوە.
بڕیارنامەی ١١٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٢١ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:مەغریب لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
باران (ئەلبوم)
باران ئەلبۆمێکی گۆرانیبێژ چۆپی فەتاحە کە لە ساڵی ٢٠١٢ بڵاوکراوەتەوە. گۆرانییەکانی بە شێوازی پۆپ ڕۆکە.
گۆرانییەکان
لە ‌ ١٠ گۆرانی پێکھاتووە کە بە شێوەزاری سۆرانین:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٢
ڕەنج سەنگاوی
ڕەنج ڕەزا سەعید ناسراو بە ڕەنج سەنگاوی (لەدایکبووی ١٩٧٧) پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی و شاعیرێکی کوردە، خەڵکی باشووری کوردستانە. خاوەنی دوو دیوانی شیعرییە. لە بواری ڕاگەیاندنیش، لە ئێستادا لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو پڕۆگرامی لەگەڵ ڕەنج پێشکەش دەکات.
ژیان
ڕەنج لە ساڵی ١٩٧٧ لە ناوچەی سەنگاو لە خێزانێکی ھەژار لەدایکبووە. بە یارمەتی و کۆمەک و داخوازی یەکێتی نیشتمانی ڕەنج سەنگاوی مافی خوێندنی درایە لە زانکۆ پاش چەند ساڵێک توانی زانکۆ تەواو بکات، دەرچووی زانستە مرۆڤایەتییەکان، بەشی ڕاگەیاندنە لە زانکۆی سلێمانی.
ڕاگەیاندن
لە ساڵی ١٩٩٨ەوە ڕەنج سەنگاوی وەک ڕۆژنامەنووس و پەیامنێر لە ھەردوو کەناڵی کوردسات و تەلەڤیزیۆنی خاک چەندین بەرنامە و چاوپێکەوتنی ڕەخنەگرانەی پێشکەش کردووە و لەسەر پرسی گەندەڵیش ڕەخنەی توندی ئاڕاستەی بەرپرسان کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:زیندووان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
گاور
گاور یان گاڤر لە زمانی کوردیدا مانای جۆربەجۆری ھەیە. کۆنترین مانای گاور بۆ ئاماژەکردن بە زەردەشتیەکان بووە بەڵام دواتر بە فەلەکانیش وتراوە. ئەم وشەیە بە مانای کافریش (خوانەناس) بەکارھاتووە.
وشەی گاور لە زمانی کوردیدا وەکوو «گەور»یش بەکارگیراوە و بە مانای زەردەشتی ھاتووە و ناوی ھۆزێکی کوردیشە. لە زمانی پاڵەویدا وشەی «گەبر» بە مانای پووچ، قووڵکە و منداڵدان ھاتووە. پاش سەردەمی ساسانییەکان، ئەم وشەیە بە سووکایەتی بۆ ئاماژەکردن بە زەردەشتییەکان بەکارگیرا. لە زمانی ئارامیدا «گەبرە» بە مانای پیاو و لە بەرامبەر ژندا ھاتووە. ئێستا زەردەشتییەکان بە پیاو دەڵێن «گەور» و بە زمانی خۆشان دەڵێن «گەوری».
عەبدوڵڕەحمان شەرەفکەندی شاعیر و نووسەری بەناوبانگی کورد ناوی ھۆزی گەورەی کورد گۆران دەباتەوە بۆ وشەی گاور و «گاوران» و سەبارەت بۆ ھۆزی گەورکیش دەڵێ: «ھۆزێک لە مەڵبەندی موکری لە نزیک سەردەشت نیشتەجێن، ئەویش گەورکیان پێ دﻩڵێن؛ ئاخۆ ئەم دوو ناوﻩ خزمن؟ ئەگەر خزمن ئەم ھەموو دﻩشت و کێوانە بۆچی کەوتۆتە نێوانیان؟ پرسێکە وﻩرامی دﻩوێ.»
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام لە ئێران پۆل:ئایینی زەردەشت
دیاکۆ
دیاکۆ (گریکی: Δηιόκης ئینگلیزی: Deioces, Diako, Deyaco, Diyako, Deiokes) دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی ماد لە ساڵی ٧٠١ی پێش زایین بووە و یەکەمین پاشای مادەکان بوو و لە نێوان ساڵەکانی ٧٠٩ تا ٦٥٦ی پێش زایین فەرمانڕەوایەتیی کردووە. دیاکۆ پێشتر دادوەری گوندێک بوو و لەبەر دادپەروری لە لایەن حەوت ھۆزی ماد کرا بە ڕابەر ئەم ھۆزانە و دوای حەوت ساڵ ڕابەری، ھۆزەکانی ماد ھەڵیانبژارد بۆ پادشایەتی ماد. دیاکۆ لە ھەگمە‌تانە(ھەمەدان)، پایتەختە بە ناوبانگەکەی ماد، کۆشکێکی بێ وێنەی ساز کرد خاوەن حەوت نھۆم کە ھەر کامی بە ڕەنگێک ڕازابوونەوە. لە پەرتووکی مێژوویی ھێرۆدۆتدا باسی دیاکۆ و ماد زۆر کراوە.
واتای ناو
ناوی دیاکۆ بە شێوەی جۆراوجۆر لە سەرچاوەی جیاوازدا ھاتووە. مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆتس ناوی ئەو بە Δηϊόκης) Dēiokēs) ڕاگەیاندووە. لە دەقە ئاشوورییەکاندا بە ناوی دا-ئە-ئوک-کو باسی لێوە کراوە، و لە ئیلامییەکاندا، وەک دا-ئە-(ھی-)(و-)وک-کا و دا-ئە-یا-و(ک)-کا.
ناوی دیاکۆ لە داھیۆ-کای ئێرانی وەرگیراوە، و ناوی بچووکی وشەی داھیو-یە کە بە واتای "زەوی" دێت. ناوی کۆنی ئێرانی دیاکۆ تەنانەت لە سەردەمی دواتریشدا شتێکی نامۆ نەبوو. لە سەردەمی ھەخامەنشییەکاندا، لە چەندین نووسراوی ئیلامیدا لەسەر پلێتە قوڕەکانی پەرسپۆلیس باس لە شێوەی کۆنی فارسی دییۆسێ کراوە. ئەو باسانە وادیارە ئاماژەیان بە کەسانی جیاواز کردووە لە ناوچە جیاوازەکانی میرییدا،  و یەکێکیان تاکێک بوو کە بۆ بەشەخۆراکی ئەسپەکان دەستنیشانکرابوو.
فریدریش ڤۆن شپیگل پێی وایە کە دیاکۆ بە واتای «دانیشتوو و سەرۆکی گوندەکە» دێت و لە ڕاستیدا فۆڕمی کۆنتری وشەی دێھغان "جوتیار"ە. ھەروەھا بە گریمانەی شپیگڵ، (فێردیناند جەستی) پێی وایە ناوی دیاکۆ ناونیشانەکەیەتی و فۆڕمێکی کورتکراوەی داھیاوپاتی لە فارسی کۆن و دانھوپایتی لە ئاڤێستاندا کە پاشگری -kaی بەدەستھێناوە.
داستانی دیاکۆ لای ھێرۆدۆت
ھێرۆدۆت لە پەرتووکی «مێژوو» دا داستانی دیاکۆی دامەزرێنەری ماد بەم جۆرە دەنووسێتەوە:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «لە نێو مادەکاندا پیاوێکی ژیر ھەبوو بە ناوی دیاکۆ، کوڕی فرۆرتیش. ئەم دیاکۆیە پیاوێک بوو توانا و دەسەڵاتدار. دیاکۆ، ھەر لەبەر ئەوەی لەمێژ بوو لە گوندەکەی خۆیدا - ئاخر مادەکان گوندنشین بوون - ناوبانگی باشی ھەبوو، بە ویست و ڕژدەوە پەرۆشی ڕەوایەتی بوو. ئەمەش، وێرای ئەوەی بێدەستووری گشت وەڵاتی مادی گرتبۆوە و ئەمیش باشی دەزانی کە ناڕەوایەتی دوژمنی ڕەوایەتییە. مادەکانی گوندەکەی، ئەو ھەڵوێستەیان لێ بینی و دیاکۆیان بە دادوەری خۆیان ھەڵبژارد. ئەویش چونکە سەروەریی ڕەچاو گرتبوو، بەردەوام بێلایەن و دادپەروەرانە ھەڵوێستی دەگرت. بەم جۆرەش لە نێو ھاوزێدانی خۆیدا ناوبانگێکی ئەوندە مەزنی پەیدا کرد، خەڵکی گوندەکانی دیکە، کە زووتر تووشی بێدادی بووبوون و دەیان بیست کە دیاکۆ تەنھا کەسە بڕیاری دادپەروەرانەیە، بە شادییەوە بۆ دادپرسی ڕوویان لێ دەنا. لە ئەنجامدا ڕوویان لە کەسی دیکە نەدەنا. ھەتا دەھات ژمارەی ئەو کەسانە زیاد بوو کە پەنایان بۆ دەھێنا لەبەر ئەوەی دەیانزانی بڕیاری ئەم دادپەروەرانەیە».
ھێرۆدۆت ھەر لەوێدا بەردەوام دەبێت و ڕوونی دەکاتەوە کە پاش ئەوەی دیاکۆ بۆ ماوەیەک دەست لە دادوەری ھەڵدەگرێ، دیسان بێدادی و ستەمکاری وەڵات دەگرێتەوە، مادەکان کۆ دەبنەوە و پاش ڕاوێژ دەڵێن:
<blockquote style="color:#999; background:white; padding:1em; border:1px solid DarkSeaGreen;"> «... ((گەر بەم جۆرە بەردەوام بین ئەوا ھیچ دەرفەتێکی ژیانمان لەم وەڵاتەدا نامێنێت. جا وەرن شاھێک بۆ خۆمان دیاری بکەین بۆ ئەوەی شیرازەی ئەم وەڵاتە دابین بێت. ئەوا ئێمەش دەتوانین بچینەوە سەر کاروباری خۆمان نەک لە تاو بێدەستووری ناچاری کۆچ بین)). بە گوتەی وەھا بە یەکتری دەسەلمێنن کە شانشینی دامەزرێنن. ئەوجا کاتێک پرسیار سەری ھەڵدا، ئەوان کێ بە شاھی خۆیان ھەڵدەبژێرن، گشتیان دیاکۆیان پێشنیاز کرد و ڕژدانە پەسنیان کرد».
ھێرۆدۆت لەم مێژوونامەیەدا، دیاکۆ وەک ڕێبەرێکی ژیر، توانا و دادپەروەر پێشان دەدات و جەختیش دەکات لەسەر ئەوەی مادەکان ڕێک لەبەر ئەو خەسڵەتانە دیاکۆ بە شاھی شکۆمەندی خۆیان دەناسن. دیاکۆی مەزن وەڵاتی ماد دادەمەزرێنێت و مادەکان ئەکباتان (ھەمەدانی ئەمڕۆ) ی بە پایتەخت بۆ ساز دەکەن.
سەرچاوە
(Herodotos. Herodotos historia. Översättning av Claes Lindskog. Reviderad av Gerhard Bendz och Axel Lindskog. Inledning och kommentarer av Sture Linnér. Norstedts (2000
«سازمانگەری»
—Deioces Medes ‏١٨:٢٥، ١٨ی ئازاری ٢٠١٤ (UTC)
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز پۆل:لەدایکبووانی دەیەی٧٠٠ی پ.ز پۆل:پاشاکانی ماد پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین
مژدە مەحموود
مژدە محمود محەممەد (لە دایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠) کەسایەتی سیاسی و ئەندامی خولی پێنجەمی پەڕلەمانی کوردستان لەسەر لیستی جووڵانەوەی نەوەی نوێ. ئەندامی لێژنەی دەستپاکی و وەبەرھێنانە لە پەڕلەمانی کوردستان. بڕوانامەی دیبلۆمی لە ژمێریاری بەدەست ھێناوە. بەیەکێک لە خانمە سیاسییە دژبەرەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دادەنرێت. . لە ھەڵبژاردنی خولی پێنجەمی پەڕلەمانی کوردستان یەکێک بوو لەو ھەشت کەسەی لەسەر لیستی نەوەی نوێ توانی کورسیی پەڕلەمان بەدەست بھێنێت. مژدە مەحموود لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی چین و توێژە جیاوازەکانی کوردستان بەشداری دەکات و خۆی بە نوێنەری خەڵکی ناڕازی نیشان دەدات. یەکێک بوو لەو ئەندام پەڕلەمانانەی نەوەی نوێ کە لە ھەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢١ بانگەشەی چڕی دەکرد بۆ بەربژێرانی پارتەکەی بەمەبەستی بەدەستھێنانی کورسی پەڕلەمانی عێراق.
دەستگیرکردن
مژدە مەحموود، بەیەکێک لەو کەسانەدادەنرێت پشتیوانی خۆپیشاندانە دژی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێم، لەو کۆبوونەوە و ناڕەزایەتیەکان بەشدار دەبێت، ڕۆژی ٦ی ئابی ٢٠٢٢ لەکاتی بەڕێوەچوونی خۆپیشاندان لە قەزای ڕانیە، کە لەسەی داوای سەرۆکی جووڵانەوەی نەوەی نوێ شاسوار عەبدولواحید ئەنجامدرا، لەلایەن هێزەکانی ئاسایشی ئەو سنورە دەستگیردەکرێت، بۆ ماوەی چەند سەعاتێک دەستبەسەر دەکرێت، ئەمەش ناڕەزایەتی زۆری خەڵکی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لێکەوتەوە. مژدە لە سەر ئەو دەستگیرکردنە وتی کە دەسەڵات هەرچی بکات ناتوانێ دەنگی ناڕەزایەتی کپ بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
ھەگمەتانە
وێنۆک وێنۆک|شوێنەوارەکانی ھەگمەتانە
ھەگمەتانە کە یۆنانیەکان بەھەگمەتانە، (کوردی کۆن: 𐏃𐎥𐎶𐎫𐎠𐎴؛ فارسی کۆن: Hagmatāna؛ فارسی ناوەڕاست: ھمتان Hamatān؛ فارسی نوێ: ھمدان، بە واتای «لەپاڵ یەکبوون»، «کۆمەڵگە»)دێت بە شیکردنەوە دەگەین بە «ھەنگمەن-تانە» کە «ھەنگمەن» واتای «ئەنجومەن» دەدات، پایتەختی مادەکان بوو، کە دوای ڕوخانی مادەکان لەلایەن ھەخامەنشینەکان کردیان بەپایتەختی خۆیان، کە دوای ئەوانیش ساسانیەکان دەستیان بەسەرداگرت. یۆنانیەکان ناوی ھەگمەتانەیان بە ئەکباتان تۆمارکردووە. ئەم شارە کۆنە، کۆنترین و یەکەمین پایتەختی ئاریاییەکان بوو کە لەسەردەمی خۆی لەڕێزی شارە گەورەکانی ئاتین لە یۆنان و رۆم لە ئیتاڵیا و شوش لە فارس بوو، یەکێکە لەشارە پرشەنگ و گەشاوەکانی جیھان کە تائەمڕۆ ماوە. ھیرۆدۆت ئاماژەی بەوە کردوە کە ئەم شارە لەلایەن دیاکۆ پاشای مادەکان دروست کراوە بەجۆرێک کە حەوت دیوار (پەرژین) ی ھەبووە ھەر دیوارەی بەرەنگی ھەسارەیەک نەخش کردوە. ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا شانشینی مادەکان و دروستکردنی ھەگمەتانە بۆ ساڵی ٧٠٨پێش زایین دەگەڕێنێتەوە کە لەلایەن دیاکۆ وە دروستکراوە. لە ساڵی ٥٥٠بەر لەزایین، شانشینی مادەکان کۆتایی پێھات دوای سەرکەوتنی کوروش پاشای ھەخامەنشینەکان بەسەر ئەستیاک پاشای مادەکان. لە ساڵی ٣٣٠ بەرلە زایین ،ئەسکەندەری مەقدۆنی بەھاوکاری کاردۆخیەکان توانی داریوشی سێیەم لەناوبەرێت و کۆتایی بە دەسەلاتی ھەخامەنشینەکان بھێنێت.
ناو و ڕیشەی شارەکە
ناوی ئەم شارە بە فارسی بە «ھەمگەمەتان» تۆمارکراوە لەلایەن داریوشی یەکەم، بەڵام لە زمانی کۆنی کوردی بە «ئەگمەدەن» تۆمارکراوە لە ئیلام، ھەرچی ئەکەدیەکانە بە «ئەگمەتەن» تۆماریان کردوە. بەڵام بەکۆی گشتی بە واتای «شوێنی کۆبونەوە» یان «کۆمەڵگە» دێت لەھەموو زمانە کۆنەکان، کە دیاکۆ ھەموو مادەکانی لەو شارە کۆکردەوە لە چوراچێوەی یەک ئاگردان و شانشینی مادەکانی دروستکردوە لە حەوت ھۆزی مادەکان کە پێشتر ھەر ھۆزە و ئاگردانێکی ھەبووە، بەمە یەکیان گرتووە ڕۆژێکی نوێیان تۆمارکردوە و ناویان ناوە نەوڕۆژ کە دواتر ئاگر بۆتە دروشم و نیشانەیان. ھیرۆدۆت ئاماژە بەوە دەکات کە دیاکۆ توانیویەتی ھەموو مادەکان لەیەک شوێن کۆبکاتەوە و دەسەڵاتی خۆی ڕابگەیێنێت. لە چەمکی کوردی کۆن یاخود ئیلامی «ھەڵمەتەن» بە واتای خاکی مادەکان دێت بەڵام بۆچی ھەمان ناویان لە شارەکە نەناوە کە بەبۆچوونی زۆربەی توێژەران بەھۆی بەرفراوانی سنوری مادەکان و توانستی کارگێریان بووە کە بەیەکەم قەلەم ڕەو دادەنرێن لەمێژوودا کە ناوی پایتەخت و وڵاتیان دووناوی جیاواز بووە. چەندین دراوی کۆنی ساسانیەکان دۆزراوەتەوە کە بەرجەستەی ئەوەدەکەن کە ھەگمەتانە لە لایەن مادەکانەوە دروستکراوە و فەرمانرەوایی کراوە، لە ساڵنامەی بیست و چوارەمی سارل مانزەری سێیەم (٨٣٦ پێش زایین) و سەرگۆنی دووەم (٧١٥پێش زایین) ئاماژە بەوە کراوە کە مادەکان لەسەرزەمینی ماد دەژین ناوەکەشیان لە (ماد -ئاماد-ئامادە) ەوە ھاتووە.
وشەکانی ئەنگەمە/ھەنگەمە و ئەنجومەن لە زمانی کوردیی ھەنووکەیی لە ڕیشەی وشەی ھەگمەتانە بە جێ ماوە کە ھەر دوو وشە بۆ ئاماژە کردن بە کۆبوونەوە بە کار دێت.
پوختەی مێژوویی
بەھۆی شوێن و پێگەی ستراتیژی شارەکە، توێژەران وای بۆدەچن کە دروستکردنی ئەم شارە کۆنتربێت لەوەی بیری لێدەکەنەوە بەڵام بەھۆی بەردەست نەبوونی بەڵگە و پاشماوەکان نەتوانراوە پشتراست بکرێتەوە زۆرینە وەھای بۆ دەچن کە لە ھەزارەی یەکەمی بەر لەزایین ئەم شارە دروستکراوە، بەڵام ھیرۆدۆت مێژووی دروستکردنی شارەکە بۆ سەدەی ھەشتەمی بەرلەزایین دەگەڕێنێتەوە کە دەڵێت حەوت ھۆزی مادەکان لە لایەن دیاکۆ وە یەکیان گرت و حەوت دیواریان دروستکرد کە ھەردیوارە یەک لەدوای یەک بوو بەجۆرێک وەکو پەیژە ھەر دیوارەی بەرزتر دەبوویەوە لەناوەوەی بنکەی سەربازی و کۆشکی پاشا و کۆگای خواردن و ئاوی ھەبوو. ھەروەھا چەندین قوللە و قەڵای لە دەوری شارەکە دروستکردبوو بەجۆرێک ھیچ کات ئاشوریەکان نەیانتوانیوە لە ڕووباری ئەلوەند نزیکتر ببنەوە لە شارەکە وە چیای زاگرۆسیش تەواو لەژێڕ ڕکێفیان بووە.
سەردەمی مادەکان
شاری ھەگمەتانە لەلایەن مادەکان دروستکرا لە سەدەی ١٧ھەمی بەرلەزایین کە بە یەکەم و کۆنترین شاری ئاریاییەکان دادەنرێت. ھیرۆدۆت دەڵێت ئەم شارە لەلایەن حەوت ھۆزە گەورەکەی مادەکانەوە دروستکرا کە بە حەوت دیوار دەورە درابوو کۆشکی پاشا لەناوەڕاستی شاڕ بووە و خەڵەکەشی لەدەورو پشتی کۆشکی پاشا خانویان دروستکردوە بەجۆرێک خەلکەکە ڕۆژانە چونەتە دەرەوەی قەڵاکە بۆ کاروباری کشتوکالی و بازرگانی دواتر شارەکە ھێندە گەورەبووە کە خەلک لەدەرەوەی قەلاکە خانوویان دروستکردوە بەتایبەت گوندنیشە کۆچکردوەکان جگە لەپایتەخت چەندین شاری تری دروستکردوە وەک شاری ئەلوەند لەسەر ڕووباری ئەلوەند. پلیبیۆس مێژوونوسی یۆنانی (١٣٢پێش زایین) دەلێت ھەگمەتانە پایتەختی مادەکان چەندین شاری دروستکردوە و فەرمانرەوایی کردوە وەک شاری (ئاودێر-ھاودێر-ھاولێر-ھەولێر) و شاری (ئامەد) و شاری (نەونەوا-نەینەوا) بەتایبەت لەسەردەمی کەیخوسرەو کە توانی شاری کالح بروخێنێت و شارێکی نوێ لەسەر ڕوباری دیجلە دروستبکات بە ناوی نەونەوا یەکێک لەنیشانەی شارە مادیەکان ئەوەبوو کە داری بەھێزی گوێزیان بەکاردەھێنا لە بنمیچی خانووەکانیاندا گوزارشتی مێژوونوسانی یۆنانی لەبارەی قەڵاکەی ھەگمەتانە ھەموو باس و توێژینەوە یۆنانیەکان ھەگمەتانە بۆ مادەکان دەگەڕێننەوە کە لەلایەن دیاکۆ دروستکراوە ئەویش دوای کۆکردنەوەی حەوت ھۆزی مادەکان و دروستکردنی شانشینەکەی یەکێک لەسەرۆک ھۆزە مادەکان خاتونێکی بەھێز بووە بە ناوی (ساتووخان) کە بۆتە ھاوسەری دیاکۆ و شاژنی شانشینەکە، ھەریەکە لە مێژوونوسان پلیبیۆس و کەتزیاس و ژوستین زۆر بە وردی باسی دیاکۆ و شانشینەکەی دەکەن کە چۆن قەلایەکی بەھێزی بەحەوت دیوار دەورە دراو دروستکردوە و کۆگا و ئاو و خواردەمەنی جۆربەجۆری ھەڵگرتوە و جێگای ھەموو میللەتەکەی کردۆتەوە و ڕێگای نەداوە ئاشوریەکان باج و سەرانە لە مادەکان بسێنن، ھەر دیوارە بە ڕەنگێک سواق داوە ھەر رەنگێکیش بەرجەستەی رەنگی ئەستێرەیەکی ئاسمانی کردوە بەم شێوەیە دیواری یەکەم بە رەنگی سپی و دیواری دووەم کە لە ھی یەکەم بەرزتربووە بە رەنگی ڕەش و دیواری سێیەم کە لە دیواری دووەم بەرزتربووە بە رەنگی ئەرخەوانی و دیواری چوارەم کە لە دیواری سێیەم بەرزتربووە بە رەنگی شین و دیواری پێنجەم بەرەنگی نارنجی و دیواری شەشەم بەرەنگی زەرد و دیواری حەوتەم و بەرزترینیان بەرەنگی زێرین بووە، توانیویەتی رژێمێکی ئابوری و کارگێریەکی پوختە و دادپەروەری بسەپێنێت ، قەڵای ھەگمەتانە لە قەڵای بابل گەورەتر و بەھێزتر بووە کە بە وێنەی خۆڕ دیوارەکانی نەخشاندوە. لەسەردەمی دیاکۆ مادەکان بە ئازادی پەیرەوی ئاینی تاک پەرستی زەردەشتیان کردوە و بەم ھۆیەوە زەردەشتی پەرەی سەندیە و گەیشتۆتە بابل. کەتزیاس مێژوونوسی یۆنانی و پزیشکی تایبەتی ئەردەشێری دووەم پاشای ھەخامەنشینی (٤٠٤تا٣٠٥پێش زایین) دەنوسێت «سەمیرامیس» شاژنی ئاشوریەکان، دوای دیتنی شاری ھەگمەتانە بریاردەدات کۆشکێکی بۆ دروستبکەن لەشێوەی ھەگمەتانە لە سەرپاشماوەی شاری کەمبود کە سەرچاوەی ئاوی ھەیە، لەم ساڵانەی دوایی کاری کنە و پشکنین بۆ شارەکە کراو ژێرخانی شارەکە ھەڵدرایەوە و ھەگمەتانە خۆی نیشاندا. ئەبوبەکر ئەحمەد بن موحەممەد ئیسحاق ھەمەدانی – ناسراو بە ئیبن فەقیە-لە پەرتوکی ئەلبولدان، دەنوسێت ھەمەدان شارێکی گەورەیە و لەسەر پاشماوەی کۆنی گەورە دروستکراوەتەوە
لەسەردەمی ھەخامەنشینەکان
دوای روخانی شانشینی ماد لەلایەن کوروش شارەکە کەوتە دەست فارسەکان کوروش ویستی ھەگمەتانە بکاتە پایتەخت بەڵام لەبەر دژایەتی خەڵکەکەی نەیتوانی لەشارەکە بمێنێتەوە بۆیە کردی بە شاری ھاوینەی خۆی بەڵام ھەرگیز نەیتوانی سەردانی بکاتەوە بۆیە گەڕاوە تەختی جەمشید. لەسەردەمی داریوشی سێیەم ئەسکەندەری مەقدۆنی بەھاوکاری خەڵکی ماد ھێرشی کردە سەر داریوش و تەختی جەمشیدیان وێران کرد کە دواتر فارسەکان ھاتن ھەگمەتانە یان داروخاند و خەڵکەکەیان کوشت و کۆشکێکی تازەیان لەسەر دروستکرد یەکەمین کاری پشکنین و توێژینەوە لە ساڵی ١٩١٣ ئەنجامدراوە لەلایەن دەزگای شوێنەواری فەرەنسا بە سەرۆکایەتی شارلی فوسی کە ھەندێک لە پاشماوەکان لە مۆزەخانەی لوور پاریس نمایشکران بەشێکی زۆریشی شوێن بزرکران تاوەکو ڕۆژگاری ئەمرۆمان، بەپێی زۆرینەی توێژەران شوێن بزرکردنی ئەم پاشماوانە لەلایان قاجاریەکانەوە بووە کە مەرامی سیاسی لەپشت بوو دژ بە داھاتووی کوردەکان لە ئێران.
لەسەردمەمی پارتیان
بەردنوسێکی یۆنانی بەقەدباڵی کێوی بێستون لە کرماشان لەلایەن ھێرکلۆس ھەلکەندراوە کە بۆ ١٤٨–١٤٩ پێش زایین دەگەڕێتەوە بەناونیشانی ساتراپ کەئاماژە بەوە دەکات شانشینی ماد تاوەکو ١٤٧پێش زایین ھەر ھەبووە واتا تا سەردەمی کەیخوسرەو. لە ساڵی١٣٠پێش زایین نەتیۆخوسی ھەفتەھەم بەمەبەستی گەریدەیی سەردانی خۆرھەڵاتی ناوەراستی کردوە و ھاتۆتە ھەگمەتانە بینیویەتی شاری ھەگمەتانە لەلایەن تیگرانی دووەم ھێرشی کراوەتە سەر و لە دەستی میھرەدادی دووەمی سەندیتەوە، ماوەک لە ھەگمەتانە ماوەتەوە گەواھیدەری ئەوەبووە کە تیگران وەک ھەوارێکی ھاوینەی خۆی ھەگمەتانە ی بەکارھێناوە و باج و سەرانەی لە خەڵکەکە وەرگرتووە. پاشماوەی میھرەداد و تیگرانەکان (پارتەکان) لە ھەگمەتانە دۆزراوەتەوە کە چەند پەرستگایەکن.
پاشماوە دۆزراوەکانی گردی ھەگمەتانە
کە نیشانی دەدات چۆن ھەگمەتانە بنچینەیەکی شارستانی تەواوی ھەبووە و ئەو پاشماوانەی دۆزراونەتەوە شتگەلێکی دانسقە و بەبەھا بوون. وەک دۆزینەوەی سیستەمێکی زۆر رێکی ئاوەڕۆ و ڕێگای ئەندازیاری و شەقامی ستراتیژ کە ھەمووی بۆ سەردەمی مادەکان دەگەڕێتەوە. بەڵگەکان ئەوە نیشان دەدەن کە لەماوەی نێوان ھەر ٣٥مەترێک سەرە مەزرایەک ھەبووە بۆ ئاوەڕۆی شار و ئاوی باران کە لەم سەردەمەدا لەھیچ شارێکی تر نەبووە تەنانەت لە بابلیش، ھەروەھا چەندین ھۆلی گەورەی کۆبونەوە ھەبووە لە ھەمووی سەرنج راکێشتر سەرجەم تەلار و خانووەکان لەسەر پارچە زەوی ھاقەبارە دروستکراون بەشێوەی ئەندازەیی رێک و گونجاو بۆ شەقامەکان. تاوەکو ئێستا چەندین پارچەشوێنەواری گرنگ لەدیوارە سەرنج راکێشەکانی ھەگمەتانە دۆزراونەتەوە کە ھێندێکیان لە مۆزە خانە دانراون و بەشێکی زۆریشی بۆ شوێنی نادیار نێردراون لەژێرناوی تر. تاوەکو ئێستا تەنھا ١٠پارچەی شارەکە ھەڵکۆڵدراوە کەسەرجەمیان بۆ ساڵانی ١٣٧٨–١٣٦٢پێش زایین دەگەڕێتەوە لە ڕووبەری ١٤٠٠٠مەتری چوارگۆشە، لەھەرە سەرنجراکێشترین شوێنەوارەکان دوو قوللەی زێرین بوون بە بەرزی نۆ مەتر کە ھەیوانێکیان ڕاگرتبوو. توێژینەوەکان لەلایان موحەممەد رەحیم سەراف ئەنجامدراون کە گەلێک لە شوێنەوارەکانی شوێن بزرکردن.
دەفر و ئامرازی تر
دەفرێکی قورین بەبەرزی بیست سانتی مەتر کە چەند نوسراوێکی لەسەرە ھی سەردەمی مادەکانە لە ١٩٩٢حکومەتی ئێران لە فەرەنسای کڕیوەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:مادەکان پۆل:ھەگمەتانە پۆل:ھەمەدان
سێکس
وێنۆک|لەلایەن [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل کێشراوە (١٨٩٢)]] سێکس، جووتبوون یان گان بریتییە لەو کردارە کە لە نێوان دوو گیانەوەر (مرۆڤ یان گیانلەبەر) ڕوو دەدات و ئەم کردارە دەبێتە ھۆی زیادبوونی ئەو ڕەگەزە و پاریزگاری دەکات لەسەر جۆری ئەو ڕەگەزە و بەردەوامبوونی لەسەر زەوی.
پۆل:سێکسناسی پۆل:بەبەری پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان پۆل:کرداری جنسی پۆل:زایەند پۆل:دەروونناسی
خەمۆکی
وێنۆک|خەمۆکی، نیگارێک خەمۆکی یان ژاکاوی یەکێکە لە نەخۆشییە دەروونییەکان. دەتوانرێت بە بارێکی ھەستکردن بە غەمباری، دڵتەنگی، بەدبەختی، بێچارەیی، ھەستکردن بە فەرامۆشکراوی و، بێھیوایی وەسف بکرێت. زۆربەی مرۆڤەکان ھەر جارێک دەبێت ھەست بەم حاڵەتە بکەن لە ژیانیاندا بەڵام تەنیا بۆ ماوەیەکی کەم و درێژە ناکێشێت. خەمۆکیی توند و ڕاستەقینە بریتییە لە کێشەی ھەوەسی مرۆڤ کە تێیدا ھەست دەکات بە غەمباری، گومبوون (Loss)، تووڕەیی و بێھیوایی لە ھەموو ڕۆژێکی ژیاندا و بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.
خەمۆکی دەبێتە ھۆی گۆڕان یان لادانی دیدی ئەو کەسە بۆ خودی خۆی و ژیانی و کەسانی دەوروبەری، بە واتایەکی تر کەسی خەمۆک ڕەشبینە بەرامبەر بە ھەموو شتێک و زۆر نەرێنییە بەرامبەر بە ھەموو ڕووداوێک و ناتوانێت وا وێنا بکات کە ھەر ڕووداوێک، کێشەیەک، یان ھەڵوێستێک بە شێوەیەکی ئەرێنی چارەسەر دەبێت. توێژینەوە زانستییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە نزیکەی ١٢٠ ملیۆن کەس لە جیھاندا تووشی نەخۆشیی خەمۆکی بوون، کە لە ٪١٥-٢٥ ژنان و ٪١٠-١٥ لە پیاوانن.
نیشانەکان
لە خەمۆکیی توند و ڕاستەقینەدا ئەو کەسە لەوانەیە ھەست بە پێنج یان زیاتر لەم نیشانانەی خوارەوە بکات:-
ھۆکاری کارەندامزانی
ھۆکارە سەرەکییەکانی خەمۆکی بە تەواوی نەزانراون تا ئێستا، زۆر لە لێکۆڵینەوە پزیشکییەکان ئەنجامەکەی دەگەڕێننەوە بۆ دروستبوونی ناھاوسەنگیی کیمیایی لە مێشکدا بەناوی «نویروترانسیمترات» کە لەوانەیە بۆماوەیی بێت یان بەھۆی ڕوودانی کارەساتی ژیانەوە بێت.
ھەندێک جۆری خەمۆکی کە لە خانەوادەکاندا ڕوو دەدەن (بۆماوەیییە)، بەڵام ئەمە مەرج نییە چونکە لەوانەیە خەمۆکی لە ھەندێک کەسدا ڕوو بدات کە پەیوەندیی نییە بە بۆماوەیییەوە و لە خێزانی ئەو کەسەدا حاڵەتی خەمۆکی نەبینراوە.
ژیانی پڕ لە چەرمەسەری و پڕ لە فشار و مەرگەساتی (کارەساتی) گەورە لە ھەندێک کەسدا دەبێتە ھۆی ڕوودانی خەمۆکی، بەڵام لە ڕاستیدا کۆمەڵێک ھۆکار بەیەکەوە کار دەکەن بۆ ڕوودانی خەمۆکی.
پیاو و ژن لە ھەموو تەمەن، نەتەوە و ھەموو ئاستێکی ئابووری تووشی خەمۆکی دەبن ھەروەکوو چۆن لە منداڵ و مێردمنداڵ و تازەپێگەیشتوانیشدا ڕوو دەدات.
دەستنیشانکردن
بوونی پێنج یان زیاتر لە و خاڵانەی کە لەسەرەوە ئاماژەیان پێ دراوە وەک نیشانەکانی خەمۆکی بەلایەنی کەمەوە بۆ ماوەی دوو ھەفتە، بەسە بۆ دەستنیشانکردنی.
لە ھەمان کاتدا پێویستە دیاری بکرێت کە ھۆکارەکەی یەکێک لەو نەخۆشییە جەستەیییانە یان دەرمانانە نین کە ئەو کەسە بەکاریان دەھێنێت وەک چارەسەر بۆ نەخۆشییەکی تر ھەروەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ دراوە.
چارەسەرکردن
ئەو دەرمانانەی کە ئەو کەسە بەکاریان دەھێنێت بۆ چارەسەری نەخۆشیی تر لەوانەیە ئاستی خەمۆکی بەرەو خراپتر ببات و لەوانەیە پێویست بە گۆڕینیان بکات (لەخۆتەوە ھیچ دەرمانێک مەوستێنە یان مەیگۆڕە بەبێ ڕاوێژکردن بە پزیشکەکەت).
ئەو کەسانەی کە ئەوەندە خەمۆکن ناتوانن کار و فەرمانەکانیان ئەنجام بدەن، یان ئەو کەسانەی کە بیر لە خۆکوشتن دەکەنەوە یان مەترسییان بۆ سەر کۆمەڵگا ھەیە پێویستە لە نەخۆشخانەکانی چارەسەری دەروونی داخڵ بکرێن بۆ چارەسەر.
زوربەی ئەو کەسانەی کە خەمۆکییان ھەیە چارەسەر دەبن و سوود وەردەگرن لە دەرمانەکانی دژەخەمۆکی (Antidepressants) شان بە شانی چارەسەری دەروونی.
چارەسەر بەم جۆرە دەرمانانە کاریگەرن و بیرکردنەوە نەرێنییەکان کەم دەکەنەوە، بەڵام کاتیان دەوێت تا ھەست بە باشتر بوون بکەن ھەرچەندە ڕۆژ بە ڕۆژ ھەست بە باشتر بوون دەکەن.
تێبینیی گرینگ
ھەندێک کەس کە باشتر نابن دوای بەکارھێنانی دەرمانەکانی دژەخەمۆکی بەبڕی (جورعەی) ئاسایی ئاماژەیان بۆ دەکرێت بە خەمۆکیی بەرگەگر بۆ چارەسەر (Treatment-Resistant Depression).
سەبارەت بەوە زۆر جار بڕی (جورعە) گەورەتریان دەدرێتێ (کە بێ مەترسییە) یان دوو یان زیاتر لە دەرمانەکانی دژی خەمۆکییان دەدرێتێ بەیەکەوە. ئەو ژنانەی کە دووگیانن یان دەیانەوێت دووگیان ببن و دەرمانی دژی خەمۆکی بەکار دێنن، نابێت بە ھیچ جۆرێک بێ ڕاوێژکردن بە پزیشکەکەیان دەرمانەکە بوەستێنن بۆ پێشگیری لە خراپبوون و توندتربوونی خەمۆکییەکەیان.
گەنجانی تەمەن ١٨ – ٢٤ ساڵ زۆر زۆر پێویستە چاودێری بکرێن لە نزیکەوە بۆ پێشگیری لە ھەوڵی خۆکوشتن، بە تایبەتی لە مانگەکانی یەکەمی دوای دەستپێکردنی چارەسەرە دەرمانییەکان.
چارەسەری دەروونی
ئەو کەسانەی کە خەمۆکییان ھەیە سوود لە ھەندێک چارەسەر وەردەگرن وەک ئاخاوتن و ڕاوێژکردن و ئەم چارەسەرانە کاریگەریی باشیان دەبێت لەسەر ھەست و بیرکردنەوە و لەوەش کاریگەرتر ئەوەیە کە نەخۆشەکە فێر دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ حاڵەتەکەیدا بکات.
دەتوانرێت لەم ڕێگایەوە کەسی خەمۆک فێر بکرێت کە چۆن بجەنگێت دژی بیرکردنەوە نەرێنییەکانی و زیاتر ئاگادار بکرێتەوە لە نیشانەکانی خەمۆکی و فێر بکرێت کە خەمۆکییەکەی بە چی خراپتر دەبێت، لە ھەمان کاتدا فێری کارامەیی دەبێت لە چارەکردنی کێشەکانیدا.
چارەسەری دەروونی یارمەتی کەسی خەمۆک دەدات کە تێبگات چی لە پشتی ئەو جۆرە ھەستکردن و بیرکردنەوە و ڕەوشتانەیە کە لای دروست بووە. چارەسەرکردن بە کارەبا (Electroconvulsive Therapy – ECT) مەزاج و باری دەروونیی ئەو کەسانە باشتر دەکات کە خەمۆکییان ھەیە و سوود وەرناگرن لە چارەسەر بە دەرمان یان ھەوڵی خۆکوشتن دەدەن.
ئەنجام
خەمۆکی زۆربەی جار ئەنجامێکی باشی دەبێت بە چارەسەرکردن بەڵام نەک بۆ ھەموو کەسێک، ھەروک چۆن خەمۆکی کێشەیەکە بۆ ھەندێک کەس کە سەرھەڵدەداتەوە. ئەو کەسانەی کە خەمۆکییان تووش دەبێت چارەسەری خێرا و بەردەوامبوون لەسەریان پێویستە بۆ پێشگیری لە زیاتر توندبوونی حاڵەتەکەی و خراپتربوونی و درێژخایەنی.
ھەندێک جار وا پێویست دەکات کە بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ چارەسەر وەربگیرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەروونناسی پۆل:سۆزەکان پۆل:مێژووی پزیشکی پۆل:نەخۆشییە دەروونییەکان پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
باستیان شڤاینشتایگەر
وێنۆک|باستیان شفانشتایگەر بەدرێسی ھەڵبژاردەکەی لە [[یۆرۆی ٢٠١٢.]] باستیان شفانشتایگەر یاریکەری ئاڵمانی لە ١ی ئابی ١٩٨٤ لە ڕۆژئاوای ئەڵمانیا لەدایک بووە، ناوبراو یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا و مەنچستەر یوونایتد ئەنجام دەدات، ناوبراو بەقاچی ڕاستە یاری دەکات لە ھێڵی ناوەڕاستدا، ئەو یاریکەرە ھەموو کات درێسی ژمارە حەوتی پۆشیوە.
دەستکەوتەکان
یانەی بایەرن میونخ
ھەڵبژاردەی نیشتیمانی ئەڵمانیا
٦٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
باستیان شڤاینشتایگەر
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٥ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانە دیاریکراوەکانی ئێم ئێڵ ئێس پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
ڕۆژی ڤالانتاین (فیلم)
thumb|پۆستەری سەرەکی فیلمەکە ڕۆژی ڤالانتاین (بە ئینگلیزی Valentine's Day) فیلمێکی ئەمەریکی ڕۆمانسی کۆمێدیە ، دەرهێنراوە لەلایەن گاری مارشال.چیڕۆکی فیلمەکەش نووسراوە لەلایەن کاترین فوگەیت،ئابی کۆهن و مارک سلیڤەرستین.فیلمەکە لەنواندنی چەندەها ئەستێرەی گەورەی وەک جێسیکا ئەلبا،کاتی بەیتس،جێسیکا بێل،برادلی کووپەر،ئێریک دەین،پاتریک دێمپسی،جەیمس فۆکس،جێنیگەر گاڕنەر،ئان هاثاوەی،ئاشتوۆن کوچەر،کوین لاتیفا،جیۆرج لۆپێز،ئێما ڕۆبێرتتسم،جولیا ڕۆبێرتس و تەیلۆر سویفت ە.چیڕۆکی فیلمەکەش باسی هەندێ کەس دەکات کە لەڕۆژی ڤالانتایاندا ڕووبەرووی هەندێ بەربەستی جیا جیا دەبنەوە و پێویستە چارەسەریان بکەن.کۆمپانیای وارنەر بردەرز هەڵسا بە بڵاوکردنەوەی فیلمەکە و بەگشت فیلمێکی سەرکەوتوو بوو هەم وەک چیڕۆک و هەم بۆ داهاتیش.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:فیلمە براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن ڕۆسبێری پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:فیلمەکانی نیو لاین سینەما پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
وینی دە پوو (فیلمی ٢٠١١)
وینی زە پوو (بە ئینگلیزی: Winnie the Pooh) فیلمێکی ئەنیمەیشنی موزیکیی ئەمریکییە، لەلایەن ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشنەوە بەرھەمھێنراوە. لە چەند چیڕۆکێکی ئەی ئەی مایلنەوە وەرگیراوە. فیلمەکە لە ١٥ی نیسان، ٢٠١١ بڵاوکراوەتەوە. لە فیلمەکەدا وینی زە پوو، تایگەر (پڵنگ)، ڕابیت (کەروێشک)، پیگلێت (بەرازۆکە)، ئۆول (کوندەپەپوو)، ئێیۆرێ، کانگە و ڕوو گەشتێک دەکەن بۆ پاراستنی کریستۆفەر ڕۆبن.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە خەیاڵییەکان پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠١١ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە هاوڕێییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی هاوڕێیەتی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدییە ھاوڕێیەتییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمی فانتازیا-کۆمیدییەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدیەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە مۆسیقییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ھاوڕێیەتی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن ھێنری جاکمانەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
٦٨٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
وتووێژەکانی سوقرات
thumb|پەیکەری سوقرات وتووێژەکانی سوقرات (بە یۆنانی: Σωκρατικὸς λόγος یان Σωκρατικὸς διάλογος) ناوی ھەندێک نووسراوەی کۆنە کە لە سەردەمی یۆنانی کۆنەوە بە جێ ماوە و بریتیە لە ھەندێک لە وتووێژەکانی سوقرات و خوێندکارەکانی ئەو، بە تایبەت ئەفلاتوون.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەفلاتوونیزم
ژانی گەل (ڕوونکردنەوە)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
دوورگەی ئاختامار
دوورگەی ئاختامار یان دوورگەی ئاکدامار (بە تورکی: Akdamar Adası) ناسراو بە ئاختامار (بە ئەرمەنی: Աղթամար)، دووەم گەورەترین دوورگەیە لە چوار دوورگەکەی دەریاچەی وان لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا.
ڕەگی ووشە
ئاختامار یان ئاکدامار، واتا (خوێنھێەری سپی لە زمانی تورکی). ناوی فەرمی دوورگەکەشە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دوورگەکانی دەریاچەی وان پۆل:پارێزگای وان پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات پۆل:دوورگەکانی تورکیا
بڕیارنامەی ١١٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٢٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سیەرالیۆن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:سیەرالیۆن لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
ئۆلیڤیا ڕۆزێنتال
ئۆلیڤیا رۆزێنتال نووسەر ڕۆماننووس و دراماتورژی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ژنی فەڕەنسی
٢ی نیسان
بۆنەکان
پۆل:نیسان پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٦٨٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
یاد (بەرنامەی تەلەڤزیۆنی)
ئەم بەرنامەیە لە ئامادەکردنی (ھۆشمەند قادر ھەورامانی)ـیەو بە سەرپەرشتی (سەرکەوت عەلی) و (راسان موختار) ە.
مەبەستی سەرەکی لەم بەرنامەیە ھێشتنەوەی رەنج‌و ماندووبونی شاعیرانی کوردو بە ئەرشیڤکردنی کارەکانیانە، تا ببێتە بەشێک لە ئەرشیڤی کەناڵی کوردسات‌و زۆرجاریش خوێندکارانی زانکۆو پەیمانگەکان سودیان لێوەرگرتووە.
پۆل:کوردسات
en:Wikipedia:Identifying reliable sources
چیا بەفرینەکان (ئوسترالیا)
وێنۆک|270px|بەنداوی تالبینگۆ لە چیا بەفرینەکان
کێوە بەفرینەکان بەرزترین زنجیرەچیاکانی وڵاتی ئوسترالیا ھەژمار دەکرێن. ئەم کۆمەڵەچیایە، لە باشووری نیو ساوت وێلز ھەڵکەوتوون و بەشێکی لە زنجیرەچیاکانی ئاڵپی ئوسترالیا و ھایلەندزی ڕۆژھەڵات ھەژمار دەکرێن. بەرزترین خاڵی ئەم ناوچەیە، چیای کازییسکۆ یە کە بە ٢٢٢٨ مەتر بەرزی، بەرزترین خاڵە لە ھەموو خاکی سەرەکی ئوسترالیا. نێوی کوێستانی بەفری بەھۆی ئەوەیە کە تەنیا شوێنی ئوسترالیایە کە بەفر دەگرێتەوە و ھەموو ساڵێک لە زستان دا ھەلی سکی کردن و وەرزیشە زستانییەکە دروست دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:چیا بەفرینەکان (ئوسترالیا) پۆل:ئێستێرن ھایلەندز پۆل:چیاکانی ئوسترالیا پۆل:ناوچە جوگرافیەکانی نیو ساوت وێلز
فڕینی ئاریان ڤی-ئەی٢٥٦
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تەلیسکۆپی جەیمز وێب
ژانی گەل (ڕۆمان)
ژانی گەل ڕۆمانێکی نووسەری کورد ئیبراھیم ئەحمەدە، ئەم ڕۆمانە ساڵی ١٩٥٦ نووسراوە. بە گوتەی نووسەر لەبەر نەبوونی دەرفەتی گونجاو نەتوانراوە ئەم ڕۆمانە لە کات و سەردەمی خۆیدا چاپ بکرێت، لە ساڵی ١٩٧٢ بۆ یەکەم جار لە بەغدا چاپ کراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:ڕۆمانەکان پۆل:وشە و دستەوشە کوردییەکان
پێرستی تەواوکاری فانکشنە سێگۆشەییەکان
کاتێ کە x سفر نەبێت و a یش جێگیر بێت
سەرچاوە
پۆل:سێگۆشەزانی
نوسرەت فاتیح عەلی خان
نوسرەت فاتیح عەلی خان (ماوەی ژیان: ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨ تاکوو ١٦ی ئابی ١٩٩٧) گۆرانیبێژی پاکستانی بوو، گۆرانییەکانی زیاتر قەوالی و میوزیکی سۆفیگەریبوون. نوسرەت بەھۆی دەنگەکەیەوە توانی میوزیکی قەوالی بەجیھان بناسێنێت و ناوبراو بەپاشای قەوالی بانگدەکریت.
کوردێک لە ئەورووپا
پۆل:کوردسات
جافی
جافی یەکێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی ناوەندییە کە لە کوردستانی باشوور و کوردستانی ڕۆژھەڵات ئاخێوەری ھەیە.
زمانناسی
بنشێوەزاری جافی لە ڕووی زمانناسییەوە یەکێکە لە بنشێوەزارە سەرەکییەکانی شێوەزاری کوردیی ناوەندی و بە ھەڵەوە ھەندێک جار وەک سۆرانی ناوی لێ دەبرێت. جافی خۆی دابەش دەبێتە سەر چەند لەھجەی جیاوازەوە و ھەندێک جیاوازی لە نێوان لەھجەکانیدا ھەیە بەڵام بنچینەی ھەموویان یەکێکە.
جوگرافیای ئاخێوەران
کوردستانی ڕۆژھەڵات کوردستانی باشوور
کەسایەتییە ناودارەکان
دەسەڵاتدار و سیاسەتوان: شاعیر و گۆرانیبێژ:
ھەنگوین
چەپ|250px|وێنۆک|شانەی ھەنگوین چەپ|250px|وێنۆک| چەپ|250px|وێنۆک| ھەنگوین، ھنگڤ، ھونگوڤ، ھەسەڵ یەکێکە لە بەرھەمەکانی ھەنگ، ئەویش لە ڕێگای مژینی شیلەی گوڵەکان دروستی دەکات.
ھەندێک لە تایبەتمەندیەکانی ھەنگوین
١ کیلۆ ھەنگوین بەرامبەر بە ٥ لیتر شیر و ٢٦ کیلۆ مۆز و ٦٠ کیلۆ پرتەقاڵ و ٥٠ ھێلکە و ١١ کیلۆ گۆشت و ١٢ کیلۆ سەوزە سودی ھەیە.
ھەنگوینی ساغ توانای ھەیە ٢٠٠٠ ساڵ بمێنێتەوە و تێک نەچێت ، ئێستا لە مۆزەخانەی میسر ھەنگوینی تێدایە کە تەمەنی زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵە.
سەرچاوە
پۆل:ئەردەوێڵ پۆل:بەرھەمی مێرووەکان
پیەر گێری
پیەر گێری شاعیر، نووسەر و وەرگێڕی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
حەیرانی
حەیرانی ئەلبۆمێکی شارام نازرییە. ئەلبۆمەکە مۆسیقای کوردی و ئێرانیی تێدایە کە گرووپی شەمس لە ژێر چاودێریی کەیخەسرەو پوورنازریدا مۆسیقاکەیان ژەندووە و شارام نازری ئاوازەکەی خوێندووەتەوە.
سەرچاوە
حەیرانی لە ماڵپەڕی فەرمیی شارام نازریدا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەلبومەکانی شارام نازری پۆل:مۆسیقای کوردی