cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئاوەڵکار
ئاوە‌ڵکاری چۆنیە‌تی
ئاوە‌ڵکاری چۆنیە‌تی ئاوە‌ڵکارێکە‌ کە‌وا چۆنیە‌تی ڕوودانی کارە‌کە‌ نیشاندە‌دات و واتاکە‌شی تە‌واو دە‌کات.
نموونە‌:
١-بە‌پە‌لە‌ وانە‌ دە‌خوێنم.
لە‌م نموونە‌یە‌دا وشە‌ی (بە‌پە‌لە‌) ئاوە‌ڵکاری چۆنیە‌تیە‌ وە‌ تە‌واوکە‌ری کاری (دە‌خوێنم)ە‌.
ئاوە‌ڵکاری ڕێکخستن
ئاوە‌ڵکاری ڕێکخستن ئاوە‌ڵکارێکە‌ کە‌وا شێوە‌ی ڕێکخستنی ڕوودانی کارە‌کە‌ نیشاندە‌دات و واتاکە‌شی تە‌واو دە‌کات.
نموونە‌:
١-پیاوە‌کان دە‌ستە‌ دە‌ستە‌ ھاتن.
ئاوە‌ڵکاری چە‌ندیە‌تی
ئاوە‌ڵکاری ڕێکخستن ئاوە‌ڵکارێکە‌ کە‌وا چە‌ندیە‌تی(بڕی) ڕوودانی کارە‌کە‌ نیشاندە‌دات و واتاکە‌شی تە‌واو دە‌کات.
نموونە‌:
١-ھە‌تاوی نە‌ورۆز مانگی جۆ درە‌و
زۆر ھاتوون و چوون بە‌ ڕۆژ و بە‌ شە‌و
لە‌م نموونە‌یە‌دا ووشە‌ی (زۆر) ئاوە‌ڵکاری چە‌ندیە‌تییە‌ وە‌ تە‌واوکە‌ری کاری (ھات, چوو)ە‌.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕێزمانی کوردی
کوردپرێس
ھەواڵ و لێکدانەوە
کە پشت بە زانیاریە وردەکان دەبەستێت لە رێگەی باوەڕپێکراوترین سەرچاوەوە
لێکۆڵینەوە
بەشی لێکۆڵینەوەی کوردپرێس تایبەتە بە وتار و لێکۆڵینەوەی سیاسیی کە بەشێکی زۆری تایبەتە بە لێکۆڵینەوەی وەرگێڕدراو کە لەلایەن شارەزا و نووسەرە ھەرە دیارەکانی ئەمڕۆوە نوسراون.
کوردستانی
بایەخدەدات بە ھەل‌و مەرجی رابردوو، ئێستاو داھاتووی کوردستان‌و بابەتە پەیوەندیدارەکانی.
عێراقی
بەشێکی تایبەتە بە وتار و لێکۆڵینەوە دەربارەی ھەلومەرجی عێراق.
وڵاتانی دراوسێ
ئێران، تورکیا، سوریا و وڵاتانی عەرەب: بابەت دەربارەی وڵاتانی دراوسێی کوردستانەوە لەخۆ دەگرێت.
تیرۆریزم
بەشێکی تایبەتە بە لێکۆڵینەوە و شیکاری تیرۆریزم.
کاریکاتێری سیاسی
ئەو وتارانەی کە نەنوسراون، زۆر جار کاریکاتێریستێک کێشاونی. ئەم بەشەی کوردپرێس کاریکاتێرە نایابە سیاسییەکان دەخاتە روو.
بەشی میدیا
ئەو وتارە شیکاریی‌و لێکۆڵینەوە سیاسییانە لەخۆ دەگرێت کە لە پێگە ئەلکترۆنییە کوردییەکان بڵاو دەکرێنەوەو شایانی ئەوەن زۆرترین کەس بیانخوێنێتەوە.
کازانلاک
کازانلاک شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ستارا زاگۆرا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٤٬٠٢١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ستارا زاگۆرا پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ژان گیتون
ژان گیتون فەیلەسووف و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٩٩
مەسۆیی ڕەحیم
مەسۆیی ڕەحیم گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مەسۆیی ڕەحیم لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەپەسپی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی مەسۆیی بچوک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی درۆزنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کۆیک.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
شۆڕاوێ
شۆڕاوێ (Şorrawê، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٢ کەس لە ٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئێلڤیس پریسلی
ئێلڤیس ئارۆن پریسلی (، ١٩٣٥ – ١٩٧٧) گۆرانیبێژ و ئەکتەری ئەمریکایی، یەکێک لە سەرکەوتووترین گۆرانیبێژانی ناسراوی سەدەی ٢٠ی ئەمریکا بووە.
ژیان
ئێلڤیس پریسلی (ماوەی ژیان:٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥ تاکوو ١٦ی ئابی ١٩٧٧) یەکێکە لە ئەستێرە درەوشاوەکانی ئاسمانی مۆسیقا و توانیوێتی خۆی لەمێژووی مۆسیقای جیھانی تۆماربکات، لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٥ لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لەدایک بووە، ساڵی ١٩٥٣ بڕوانامەی مامناوەندی وەرگرتووە، ھەر لەمنداڵیەوە شەیدای مۆسیقا بووە و زۆر خۆشی ویستووە و بەشداری لەژمارەیەک پێشبڕکێی مۆسیقا کردووە و لەساڵی ١٩٤٦ بۆ یەکەم جار گیتارێکی وەکو خەڵات وەرگرتووە.
ئێلڤیس پریسلی بەتیپێکی مۆسیقای بچوک دەستی بە مۆسیقا کردووە و لەباڕەکانا ئاھەنگیان گێڕاوە، دواتر دەرھێنەرێک شەیدای دەنگی بووە و دوو گۆرانی بۆ تۆمارکردووە و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێناوە و شیاوازە نایابەکەی لەگۆرانی ووتندا دەنگی داوەتەوە و ناوبانگی دەرکردووە، ناوی وەکو ئەستێرەیەکی پڕشنگدار و گۆرانیبێژێکی بەناوبانکی مۆسیقای ڕۆک ئەندڕۆڵ بڵاوبۆتەوە و وەکو ئەکتەریش سەرکەوتوبووە و نزیکەی لە ٣٠ فیلمدا بەشداری کردووە و لەساڵی ١٩٥٦ بۆ یەکەم جار وەکو ئەکتەر لە فیلمی زیاتر خۆشمت بوێ بەشداری کردووە و لە بەناوبانگترین فیلمەکانی ھەر بژی لاس فیجاس و تا ئێستاش ھونەرەکەی بە زیندوێتی ماوەتەوە.
ئێلڤیس پریسلی بەدرێژایی ژیانی ھونەری بەرزترین پێوانەیی ھەبووە لە فڕۆشتنی ئەلبومەکانی کە زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لێفڕۆشراوە و ١٢٠ گۆرانی تاکی ھەبووە و چۆتە نێو لیستی باشترین ٤٠ گۆرانی ئەمریکی بۆ فڕۆشتن و ٢٠ گۆرانی پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە، لەنێوان ساڵی ١٩٥٦ بۆ ١٩٦٢ بە ٢٤ گۆرانی توانیوێتی بچێتە نێو لیستی باشترین ٥ گۆرانی و بەم جۆرەش زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لەگۆرانیەکانی فڕۆشراون کە تاکو ئێستا کەس نەیتوانیوە ئەم ژمارە پێوانەییە بشکێنێت. ئێلڤیس پریسلی ھونەرمەند و ئەستێرەی درەوشاوی ئاسمانی مۆسیقا و گۆرانی لە ١٦ی ئابی ساڵی ١٩٧٧ لەتەمەنی ٤٢ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.
== فیلمەکانی ==
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئەمریکی پۆل:مردووانی ١٩٧٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥ پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:گۆرانیبێژانی میسیسیپی پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی تێنێسی پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان پۆل:دووانە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ئەندامی زاوزێ
ئەندامی زاوزێ بەو ئەندامانە ئەوترێ لە گیانەوەراندا کە ئەرکی زاوزێ و جووتبوونیان هەیە. وێنۆک|چەپ|ئەندامی زاوزێ ئاڵگەکی سەوز
زاراوەسازی
ئەندامە سێکسییە سەرەتاییەکان بریتین لە کۆئەندامی زاوزێ کە جووتێک ئەندامی سێکسییە، کە دوای گەشەکردنی نێرینە جیا دەبنەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ یان دوای گەشەکردنی مێینە بۆ هێلکەدانەکان. وەک ئەندامی سێکسی سەرەتایی، کۆئەندامی زاوزێ گامێتی زاوزێ دروست دەکەن کە DNA بۆماوەیی تێدایە. هەروەها زۆربەی ئەو هۆرمۆنە سەرەتاییانە بەرهەم دەهێنن کە کاریگەرییان لەسەر گەشەکردنی سێکسی هەیە، هەروەها ئەندامە سێکسییەکانی دیکە و ڕەفتارە جیاوازەکانی سێکسی ڕێکدەخەن.
ئەندامی سێکسی لاوەکی بریتین لە باقی سیستەمی زاوزێ، جا چ ناوەوە بێت یان دەرەکی. زاراوەی لاتینی ئەندامی زاوزێ، هەندێکجار بە ئینگلیزی بە ئەندامی زاوزێ دەکرێت، بۆ وەسفکردنی ئەندامە سێکسییە دەرەکییەکان بەکاردێت: لە شیردەرەکانی نێردا، ئەندامی نێرینە و کیسە؛ و لە شیردەرەکانی مێینەدا، کۆئەندامی زاوزێ و ئەندامەکانی.
لە مرۆڤدا
ئەندامی زاوزێ ناوی ئەندامێکی لەشی مرۆڤە کە لە پیاواندا پێی ئەوترێ کێر(چووک) (لە مناڵاندا :سیرەت ) و لە ژناندا، قوز. ئەرکی ئەم ئەندامانە زاوزێ و درووست کردنی منداڵ و دەوامە دانە بە مانەوەی مرۆڤ.
لە ئاژەڵاندا
لە زۆربەی ئاژەڵاندا بە تایبەت شیردەرەکان، وەکوو مرۆڤ، ئەندامی زاوزێ دوو جۆری نێرینە و مێینەن.
سەرچاوەکان
پۆل: کۆئەندامی زاوزێ پۆل:توێکاریی مرۆڤ پۆل:ئەندامەکان پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
کیوستێندیل
کیوستێندیل شارۆچکەیەکە لە پارێزگای کیوستێندیل لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٠٬٢٤٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کیوستێندیل پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
زاری دەماوەندی
زاری دەماوەندی یەکێک لە زارەکانی شارستانی دەماوەند لە پارێزگای تارانی ئێرانە. دەماوەندی یەکێک لە زمانەکانی باکووری-ڕۆژاوای ئێرانییە. زاری دەماوەندی زارێکی نێوان زمانی تەبەری و زمانی فارسییە و یەکێکە لە زارەکانی زمانەکانی دەوروبەری دەریای کاسپیەن.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی دەماوەندی پۆل:زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا پۆل:زمانەکانی ئێران
بێندیگۆ
بێندیگۆ شارێکە لە ویلایەتی ڤیکتۆریای وڵاتی ئوسترالیا، شارەکە بە دووری ١٥٠ کیلۆمەتر (٩٣ مایل) دەکەوێتە باکووری ناوەندی ویلایەتەکە واتا شاری مێلبۆرن.
دانیشتوانی سارەکە بریتین لە ١١١،٠٠٠ کەس.
سەرچاوە
پۆل:بێندیگۆ پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارۆچکەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:شارەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٥١ لە ئوسترالیا
ڤەر
لە دینی زەردەشتیدا ڤەر یا ئەزموونی ئیزەدی شێوازێکی قەزایی بوو لە دادگا بۆ دیاریکردنی گوناھباری یان بێگوناھیی کەسی تۆمەتبار لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی بە ئەزموونگەلی ناخۆش و ئاوێتەی ئێش و ژاندا. ڤەر دوو جۆر بووە: گەرم و سارد. لە ڤەری گەرمدا تۆمەتبار دەبوو بە ئاگردا تێپەڕێ یا خۆی بخاتە ناو ئاو یان ڕۆنی کوڵھاتوو و ساغ بێتە دەرەوە تا بیگوناھیی خۆی بسەلمێنێ. لە ڤەری ساردیشدا ژەھریان دەرخواردی دەدا یا سەریان دەکردە ژێر ئاو. وێنۆک|لە ئاگر پەڕینەوەی سیاوەش، بەرھەمی [[ڕەزا موسەووەر، کتێبخانەی نەتەوایەتیی ڕووسیا]]
بڕیارنامەی ٧١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٩١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٠٨‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ١ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ڤەر
ڤەر لە نێوان مەسیحییەکانی ئەورووپاشدا برەوی بووە و «تاقیکردنەوە بە ئەشکەنجە»یان پێ وتووە. ھەتا ساڵی ۱۲۱۵ کە پاپای سەردەم دژی ئەم شێوە تاقیکردنەوەیە فتوای دا و ئیتر بەرەبەرە تا سەدەکانی چواردە و پازدە بنبڕ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێژووی یاسا
بڕیارنامەی ٧١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩١ پۆل:عێراق لە ١٩٩١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
لانزا دێل ڤاستوو
لانزا دێل ڤاستوو فەیلەسووف و شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی ئیتالی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٨١
پەرسپۆلیس
پەرسپۆلیس (پارسی: تخت جمشید) پایتەختی ڕێوڕەسمی ئیمپراتۆرییەتیی ئەخمینی بوو (ز ٥٥٠–٣٣٠ پ. ز). لەدەشتەکانی مەرڤدەشدایە، لە خواروی چیای زاگرۆسە دەکەوێتە باشووری ئێران. ناوی سەردەمی ئێستای شیرازە دەکەوێتە ٦٠ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شاری پەرسپۆلیس. کۆنترین شوێەواری ئێرانی سەردەمە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٥١٥ی پ.ز. نموونەی شێوازی تەلارسازیی ئەخمەنی نیشان دەدات. یۆنسکۆ لە ساڵی ١٩٧٩ وێرانەکانی پەرسپۆلیسی بە شوێنەواری کەلەپووری جیھانی ناساند.
کۆشکە ئاڵۆزەکانی پەرسپۆلیس پێک ھاتووە لە پێنج کۆشک یان ھۆڵ بە قەبارەی جیاواز لەگەڵ دەروازەی گەورە. کارگێری پەسپۆلیس بە تەواوی ڕوون نییە. بەڵکو وا دەردەکەوێت کە ئاڵۆزێکی گەورەی بە ڕێوڕەسمی ھەیە؛ ھێشتا بە تەواوی ڕوون نییە کە لە ڕاستیدا گەڕەکە تایبەتەکانی پاشا لە کوێ بوون تا ئەو ھەوڵانەی ئەم دواییانە زۆربەی شوێنەوارناسان دەیانکرت کە بە تایبەتی بۆ بەرێوەبردنی ئاھەنگەکانیان ڕوون ببێتەوە.
ناو
(پەرسپۆلیس) لە یۆنانی کۆنەوە وەرگیراوە: Περσέπολις، بە ڕۆمانی: پەرشپۆلیس، کە پێکھاتەیەکی پێرسۆس (Πέρσης) و پۆلیس (πόλις)، واتە «شاری پارس»یان «شاری پارسەکان». بۆ پارسە کۆنەکان ئەو شارە بە Pārsa (پارسی کۆن: 𐎱𐎠𐎼𐎿) ناسراوە، کە ھەروەھا وشەی ھەرێمی پارس.
جوگرافیا
پەرسپۆلیس لە ناوچەکی وشکی بیابان باشووری وڵاتی سەردەم ئێرانە و دەکەوێتە نزیکەی ٣٠ میل (٥٠ کم) باکووری ڕۆژھەڵاتی شیراز.
شوێنەکەی بە ١٢٥٠٠٠ مەتری چوارگۆشە لەخۆ دەگرێت، کە بەشێکی دروست کراوەتەوە و بەشێکیان لە چیایەک دابڕێنراوە، لە لای ڕۆژھەڵاتیشی شاخی ڕەحمەتدا پێک دێ، کە لە بەرزاییدا لەگەڵ لێواری زەویدا جیاوازن.
مێژووی
بەڵگە شوێنەوارییەکان دەری دەخات کە کۆنترین شوێنەواری پەرسپۆلیس دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٥١٥ی پ.ز. دەندرێ گۆدارد شوێنەوارناسی فەرەنسی کە لە سەرەتای ١٩٣٠کاندا پەرسپۆلیس-ی ھەڵکۆڵیوە، بیروبۆچوونی وابوو کە سیروسی مەزن کە شوێنی پەرسپۆلیس -ی ھەڵبژارد بۆ نیشتەجێ بوون، بەڵام داریوس بوو کە کۆشکەکەی دروست کرد. ئەو نووسینانەی کە لەسەر ئەم بشوێنەوارەکان بەدی دەکرێن پشتگیری ئەو باوەڕە دەکەن.
لەگەڵ داریوسی یەکم، دەسەڵاتی پاشایەتی تێپەڕی بۆ لقێکی نوێی ماڵی شاھانە. پەرسپۆلیس لەوانەیە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی خۆیدا بوبێ بە پایتەختی پێرسیا، بەھەر شێوەیەک، شوێنی شارەکە لە ناوچەیەکی دوورە لە شاخاکان وای کردووە کە نیشتەجێیەکی نالەبار بێت بۆ فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی. لەوانەیە بۆ ئەوە بێت کە یۆنانییەکان ئاشنای شارەکە نەبوون تا ئەو کاتەی ئەلێکساندەری مەزن ھێرشی کردە سەر و تاڵانی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران پۆل:چاندی ئێرانی پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
مۆنتانا، بولگاریا
مۆنتانا شارێکە لە پارێزگای مۆنتانا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٩٬٣٦٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مۆنتانا پۆل:مۆنتانا، بولگاریا پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارەکانی بولگاریا
گۆتلۆب بێرگەر
گۆتلۆب کریستیان بێرگەر ( بە ئینگلیزی Gottlob Christian Berger لە دایک بوی ١٦ی تەمووزی ۱٨۹٦– مردنی ٥ی کانوونی دووەمی ۱۹۷٥) بەرپرسێکی گەورەی نازی ئەڵمانی بوو و سەرۆکی ئۆفیسی سەرەکی ئێس ئێس بوو کە لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا ،لە دادگاییەکانی نۆرنبێرگی دوای جەنگ، بەهۆی بەشداری گەورەی لە تاوانی جەنگ و تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی،  بێرگەر وەک تاوانبارێکی جەنگ تاوانبار کرا و شەش ساڵ و نیوی لە زینداندا بەسەربرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٥
نەرمامێر
230px|وێنۆک|چۆنیەتی کارکردنی کۆمپیوتەر لەژێر دەستی بەکارھێنەر (USER) نەرمامێر یان سۆفتوێر (بە ئینگلیزی: Sotfware) بریتییە لە کۆمەڵێک ڕێنمایی و دراوە کە بە کۆمپیوتەر دەڵێن چۆن کار بکات.
دوو دەستەی سەرەکیی نەرمامێرەکان
نەرمامێری ئەپلیکەیشن، ئەو پرۆگرامانەن کە بۆ بەکارھێنەر بەسوودن و نەرمامێری سیستمیش ئەو بەرنامانەن کە کەمپیوتەر بەڕێوە دەبەن. گرنگترین نەرمامێری سیستم، سیستم ڕێخەرە (Operating system).
سیستم ڕێخەر
ئەرکی سەرەکیی سیستمی ڕێخەر پێوەندیدانی نەرمامێر و ڕەقامێرەکانی کۆمپیوتەرە.
سێ دەستەی سەرەکیی نەرمامێر
لە ڕوانگەی پێکھاتەوە، نەرمامێرەکان بە سێ بەشی سەرەکی دابەش دەبن:
سەرچاوەکان
%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1
پۆل:نەرمامێر پۆل:زانستی کۆمپیوتەر پۆل:کۆمپیوتەرەکان
شەڕی دۆبێردۆ
شەڕی دۆبێردۆ بەئینگلیزی (battle of doberdo)
یەکێکە لە خوێناویترین شەڕەکانی ناو جەنگی جیهانی یەکەم ئەو شەڕە لە ۱۹۱٦/۸/٦ لەنێوان هێزەکانی شانشینی ئیتاڵیا لەگەڵ هێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا بوو. لەو کاتەدا نەمسا ـ هەنگاریا ببوونە یەک ئیمپراتۆریەت. شەڕی دۆبێردۆ لەنزیک شارۆچکەی گۆریزیا لە ئیتاڵیا بەڕێوەچوو. فەرماندەی هێزەکانی ئیتاڵیا لویجی کاپێلۆ بوو وە فەرماندەی هێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا ئارچک یوگن بوو.
دیمەنێک لەشەڕەکە
قەبارە هێزەکان
هێزەکانێ ئیتاڵیا پێکهاتبوون لە ٥٠هەزار سەرباز وە قەبارە هێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا پێکهاتبوو لە ۲۰هەزار سەرباز.
ڕودانی شەڕەکە
لەبەرە بەیانی ڕۆژی ٦ئاب هێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا دەستیانکرد بەتۆپ بارانکردنی هێزەکانی ئیتاڵیا تاوەکو پێش بەهێزی ئیتاڵیەکان بگرن لەوکاتەدا هێزەکانی ئیتاڵیا بوو بە چواربەش و پەلاماری هێزەکانی بەرامبەریان دا کە لەسەر خەرەندێک بوون، ئیتاڵیەکان بەیارمەتی هێزی پشتیوانی بگەنە هێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا لەسەر ڕوبەڕێکی تەخت هێندە لێک نزیک بوونەوە بە چەقۆ و دەمانچە شەڕیان دەکرد. ئیتاڵیەکان توانیان هێڵی یارمەتی لەهێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا ببچڕێنن و یارمەتی نەگەیشت بەهێزەکانی نەمسا ـ هەنگاریا بەمشێوەیە ئیتاڵیەکان سەرکەوتنیان بەدەستهێناو و توانیا دەست بەسەر شارۆچکەی گۆریزیا بگرنەوە. لەو شەڕەدا نزیکەی ۲۰هەزار سەرباز لەهەردوولا کوژران.
قەبارە زیانەکان
زیانەکانی نەمسا ـ هەنگاریا
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
باوکە (فیلم)
باوکە کورتەفیلمێکە بە زمانی کوردی - نەرویژی و کاری نووسین و دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەری کورد ھیشام زەمانەوە بۆ کراوە، فیلمەکە لە ١٥ خولەک پێک دێت و ساڵی ٢٠٠٥ دەرھێنراوە؛ گرتەکانی فیلمەکە لە نەرویژ بەرھەم ھێنراون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥
ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت
ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت ( – ھەروەھا ناسراوە بە مۆزارت • ؛ ناوی سەرەکی: ) ئاوازدانەر، پیانۆژەن و کەمانژەنێکی کاریگەری دەمی کلاسیک بووە و گەلێک بەرھەمی دوای خۆی بەجێ ھێشتووە. مۆتسارت لە ساڵزبێرگ لەدایکبووە و ھەر لە سەرەتاکانی مناڵییەوە توانا مەزنەکانی لە مۆسیقادا دەرکەوتوون. لە تەمەنی پێنج ساڵیدا توانیوێتی ھەردوو ئامێری پیانۆ و کەمان بژەنێت و ھەروەھا ئاوازی خۆی داناوە و لە پێش پاشایەتی ئەورووپادا نمایشی کردووە. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، وەک ژەنیارێک کاری دەکرد بۆ پاشا لە ساڵزبێرگ، بەڵام لەم کارە بێزار بوو. ئەوەش بووە ھۆی ئەوەی کە کۆچ بکات و بەدوای کاری نوێدا بگەڕێت. لەکاتی سەردانی ڤیەننادا لە ساڵی ١٧٨١دا، موتسارت لە کارەکەی لە ساڵزبێرگ دەرکرا. ئەو بڕیاری دا کە لە پایتەخت بمێنێتەوە. لەوێش ناوبانگی دەرکرد، بەڵام لە ڕووی داراییەوە بووژانەوەیەکی بە خۆیەوە نەبینی. ناودارترین و ناسراوترین کارەکانی مۆتسارت وەک کنچێرتۆ، سیمفۆنی و ئۆپێراکانی لەگەڵ بەشێک لە مۆسیقای مردوو ناشتنەکەی، کە بە تەواونەکراوی بەجێ ما بەھۆی مردنیەوە، لە کۆتاییەکانی تەمەنی لە ڤیەننادا بەرھەمھێنراون.
ھۆکاری مردنەکەی بە تەواوی نەزانراوە و کراوە بە چیرۆک و خەیاڵ. ئەو لە دوای خۆی، خێزانەکەی بە ناوی کۆستانز مۆتسارت، لەگەڵ دوو منداڵی کوڕی بەجێھێشت.
موتسارت زیادتر لە ٦٠٠ کاری نووسیوە و بەرھەمھێناوە و، زۆربەی کارەکانی بە پایەی مۆسیقای سیمفۆنی، کنچێرتۆ، چامبەر، ئۆپێرا و کۆراڵ ناسراون. ئەو یەکێکە لە بەناوبانگترین ژەنیار و ئاوازدانەرە کلاسیکییەکان و کاریگەرییەکی مەزنی کردووەتە سەر ھونەری ڕۆژئاوایی. لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن چەندین کاری خۆی لە ژێر سێبەری مۆتسارتدا نووسیوەتەوە و یۆسێف ھایدنیش لەبارەی مۆتسارتەوە نووسیوێتی: «نەوەکانی دواڕۆژ ھەرگیز بەھرەیەکی وا نابیننەوە تاکو ١٠٠ ساڵی تریش.»
خێزان و منداڵی
وێنۆک|upright|چەپ|وێنەیەکی ١٧٦٣ کە مۆتسارت پیشان دەدات، کێشراوە لەلایەن وێنەکێشێکی نەناسراوەوە ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٧٥٦ لەدایکبووە لە باوکی لیۆپۆڵد مۆتسارت (١٧١٩–١٧٨٧) لەگەڵ دایکی ئانا ماریا (١٧٢٠–١٧٧٨) لە ساڵزبێرگ. ساڵزبێرگ پایتەختی یەکێک لەو دەوڵەتانە بوو کە لەژێر دەست و دەسەڵاتی قەشەکاندا بووە، لە پێشوودا بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز، ئێستاش ناسراوە بە نەمسا. لە ٧ منداڵدا، کە پێنج لەو منداڵانە ھەر بە ساوایی مردن، ئەو گەنجترینیان بوو. خوشکە گەورەکەی ناوی ماریا ئانا مۆتسارت (١٧٥١–١٨٢٩) بوو (ئەو ناوی نانێرلی لێ ندرابوو). مۆتسارت باپتایز (بە مەسیحکردن) کرا ڕۆژێک دوای لەدایکبوونی، لە کڵێسای ڕوپێرت لە ساڵسبێرگ. لە تۆماری باپتیزمەکەدا ناوەکەی بە لاتینی نووسراوە و بە یۆھانس کریسۆستومۆس ڤۆڵفگانگەس تیۆپیلس مۆتسارت ناوبراوە. ئەو خۆی بە «ڤۆڵفگانگ ئامادێ مۆتسارت» ناوبردووە لە پێگەیشتوویدا، بەڵام ناوەکەی چەند شێوەیەکی ھەبووە.
لیۆپۆڵد مۆتسارت دانیشتوویەکی ڕەسەنی ئاگسبێرگی ئەڵمانیا بووە، ئەو ئاوادانەرێکی بچووک و مامۆستایەکی بەتوانا و بەھرە بووە. لە ١٧٤٣دا ئەو بووە بە چوارەم کەمانژەن بۆ ئەو دامەزراوە مۆسیقییەی لەژێر دەستی پادشای ساڵزبێرگ بووە، بە ناوی «کاونت لیۆپۆڵد ئانتۆن ڤۆن فیرمیان.» چوار ساڵ دوای ئەمە، ئەو ھاوسەرگیری لەگەڵ ئانا ماریا کرد لە ساڵزبێرگ. لیۆپۆڵد بووبە جێگرەوەی کێپلیماستەری ئۆرکێستراکە لە ١٧٦٣دا. لەو ساڵەی کوڕەکەی تێیدا لەدایکبوو، ئەو کتێبێکی نووسراوی کەمانی بڵاوکردەوە، کە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.
کاتێک نانێرل حەوت ساڵان بوو، براکەشی سێ ساڵان بوو، ئەو دەستی بە خوێندنی وانەی تەختەکلیل کرد لەگەڵ باوکیدا. چەند ساڵ دواتر دوای مردنی براکەی، ئەو باسی بەسەھاتە خۆشەکانی کرد:
وێنۆک|upright=0.8|شوێنی لەدایکبوونی مۆزارت لە ساڵزبێرگ ئەم کارە زووانەی، بەناوی کەی ١–٥ تۆمارکراون لە دەفتەری نانێرل، دەفتەرێک کە باوکی نانێرل مۆسیقای بۆ دەنووسییەوە بۆ فێربوونیان. زانایان مشتومڕیان کردووە لەسەر تەمەنی مۆتسارت لەکاتی نووسینەوەی یەکەمین کارەکانی، ھەندێک دەڵین چوار ساڵان بووە و ھەندێکیش دەڵێن پێنج، بەڵام ھەموویان لەسەر ئەوە دڵنیان کە یەکەم سێ کاری مۆتسارت کە نووسیوەتەوە تەنھا چەند ھەفتەیەکیان بەینە.
لە تەمەنی گەنجیدا، باوکی مۆتسارت تەنھا مامۆستای ئەو بووە. لە پاڵ مۆسیقادا، ئەو زمان و بابەتی ئەکادیمی فێری منداڵەکانی دەکرد. سۆلۆمۆن دەڵێت کە لەکاتێکدا لیۆپۆڵد مامۆستایەکی بەتوانای منداڵەکانی بووە، بەڵگە ھەیە کە مۆتسارت سوور بووە لەسەر ئەوەی کە ویستوویەتی شتی تر فێرببێت. یەکەم نووسینی تەواوی و تواناکەی لە ژەنینی کەماندا، ھەمووی ڕەنجدانی خۆی بوون و بە تەواوی واقی لیۆپۆڵدی وڕمان بوو. ئەو بە کورتی دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە توانا مۆسیقییەکانی کوڕەکەی پەرەی سەندووە، وازی لە ئاوازدانان ھێنا.
١٧٦٢–٧٣: کۆچکردن
مۆزارت یەکەم سیمفۆنی خۆی نووسی لە تەمەنی ھەشت ساڵاندا. ڕێی تێدەچێت کە باوکی یارمەتی دابێت.
وێنۆک|ڕاست|upright|خێزانەکە لە گەشتدا: لیۆپۆڵد، ڤۆلفگانگ، و نانێرل. ڕەنگیاوی لەلایەن لویس کارۆگیس کارمۆنتێل.1763 گەشتەکانی ئەم خێزانە زۆرجار سەخت بوون و، ھەلەکانیان لە ئەنجامدانی گەشتەکان سەرەتایی بوو. ئەوان پێویست بوو چاوەڕێی بانگھێشتکردن و یارمەتی خانەدانەکان بکەن، ھەروەھا ئەوان تووشی نەخۆشی درێژخایەن دەبوون دوور لە ماڵی خۆیان کە لە مەرگی نزیک دەکردنەوە. یەکەم جار لیۆپۆڵد (لەندەن، ھاوینی ١٧٦٤) دواتریش ھەردوو منداڵەکەیان (دێن ھاگ، پایزی ١٧٦٥)
دوای بەسەربردنی یەک ساڵ لە ساڵزبێرگ، لیۆپۆڵد و مۆتسارت بەڕێ کەوتن بەرەو ئیتاڵیا، ئانا ماریا و نانێرلیان لە ماڵەوە بەجێھێشت. گەشتەکەی ئەم دوانە بەردەوام بوو لە کانوونی یەکەمی ١٧٦٩ بۆ ئازاری ١٧٧١. ھەر وەک گەشتەکانی پێشوویان، لیۆپۆڵد دەیویست کە تواناکانی کوڕەکەی نمایشبکات و بیسەلمێنێت کە بەخێرایی دەبێت بە ئاوازدانەرێکی پێگەیشتوو. مۆتسارت یۆسێف میسلیڤێشک و گیۆڤانی باتیستا مارتینیی ناسی لە بۆلۆنا و، لەوێ وەک ئەندامێکی ئەکادیمیای بەناوبانگ فیلارمۆنیکا قبووڵ کرا. لە ڕۆما، ئەو دووجار گوێی لە پارچەیەکی مۆسیقی گریگۆریۆ ئالێرگی بوو بەناوی مێسرێر. ئەو بەو دوو جارە توانی لە مێشکی خۆیدا بینووسێتەوە و یەکەم وەشانی ڕێگەپێنەدراوی دەربکاتەوە، ھەرچەندە بە توندی چاودێریشی بە توندی خرابووە سەر لەلایەن ڤاتیکان.
لە میلان، مۆتسارت ئۆپێرای میتریداتێ، ڕێ دی پۆنتۆ (١٧٧٠)ی نووسییەوە، کە نمایشکردنەکەشی سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ئەمەش بووە ھۆکاری بەرھەمھێنانی ئۆپێرای زیادتر. ئەو دووجار لەگەڵ باوکیدا گەڕایەوە بۆ میلان (ئاب – کانوونی یەکەم ١٧٧١؛ تشرینی یەکەمی ١٧٧٢ – ئازاری ١٧٧٣) بۆ نووسینەوە و نمایشکردنی ئاسکانیۆ ئین ئالبا (١٧٧١) لەگەڵ لۆکیۆ سیلا (١٧٧٢). لیۆپۆڵد بەھیوای ئەوە بوو کە ئەم سەردانانە ببێتە ھۆکاری چاوپێکەوتنێکی فەرمی بۆ کوڕەکەی، ھەر دوای ئەمەش ئارکدوک فێردیناند بیری لەوە کردەوە کە مۆتسارت بە کرێ بگرێت، بەڵام دوای ئەوەی دایکی قسەی بۆ ئەم پادشایە کەرد لەبارەی کاردان بە کەسانی «بێ سوود» ەوە، ئاواتەکەی لیۆپۆڵد ھێشتا نەھاتە دی.
لە کۆتاییەکانی گەشتەکەی ئیتاڵیادا، مۆتسارت یەکێک لەو کارانەی نووسیەوە کە ھێشتا تاکو ئەمڕۆش نمایش دەکرێت: مۆتێت ئێکسولتات.
١٧٧٣–٧٧: دامەزرانی لە ساڵزبێرگ
چەپ|upright|وێنۆک|مۆتسارت لە ساڵی ١٧٧١دا دوای ئەوەی لەگەڵ باوکیدا گەڕایەوە بۆ ئیتاڵیا لە ١٣ی ئازاری ١٧٧٣، مۆتسارت وەک ژەنیارێکی پادشا دامەزرا لەلایەن دەسەڵاتداری ساڵزبێرگ، ھیرۆنیمس ڤۆن کۆڵێرێدۆ. مۆتسارت ژمارەیەکی باش لە ھاوڕێ و ھەواداری ھەبوو لە ساڵزبێرگ، ھەروەھا ھەلی زۆری لەبەردەم بوو بۆ نووسینەوەی کارەکانی لە چەندەھا چەشنی مۆسیقای جیا جیادا، لەمانە وەک سیمفۆنییەکان، سۆناتاکان، کوارترێتی ئامێری تەلدار، ماس، سروودەکان و چەند ئۆپێرایەکی بچووک. لە بەینی نیسان بۆ کانوونی یەکەمی ١٧٧٥دا، مۆتسارت سەرسامییەکی بۆ دروست بوو بۆ کنچێرتۆی کەمان، بەھۆی ئەمەشەوە پێنج دانەی لەو جۆرە کارە بەرھەم ھێنا، کە لە ڕووی مۆسیقییەوە ناودارتری کرد. کۆتا سێ دانە (کەی. ٢١٦، کەی. ٢١٨، کەی. ٢١٩) ئێستا وەک پارچەی ڕێپێتوا ناودارن. لە ١٧٧٦دا، ئەو کۆششەکانی خستە گەڕ بۆ بەرھەمھێنانی کنچێرتۆی پیانۆ، وەک لە کنچێرتۆی کەی. ٢٧١دا دەرکەوتووە کە لەسەر ئی فلات نووسراوەتەوە.
ھەرچەندە سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ڕووی ھونەرییەوە، مۆتسارت بە بەھێزی ناخۆشحاڵ بوو لە ساڵزبێرگ، بۆیە ھەوڵەکانی دوو-ھێندە کرد بۆ دۆزینەوەی شوێنێکی تر تاکو خۆی لێ دابمەزرێنێت. یەکێک لە پاڵنەرەکان بۆ ئەم کارە داھاتە کەمەکەی بوو، کە تەنھا ١٥٠ فلۆرین بوو لە ساڵێکدا؛ مۆتسارت ھیوای ئەوە بوو کە ئۆپێرا بنووسێتەوە، ساڵزبێرگیش بە دەگمەن ھەلێکی وای تێدا ھەڵدەکەوت بۆ ئەوەی ئەو ئەم کارە بکات. حاڵی مۆزارت شلۆق تر بوو لە ١٧٧٥دا کاتێک کە شانۆی ناوچەکەی داخرا، چونکە شانۆکانی تری ساڵزبێرگ زۆرینەیان دابین کرابوون بۆ ھونەرمەندە گەشتیارەکان.
گەشت بەرەو پاریس
وێنۆک|upright|مۆتسارت لە پاریس، یەکێک لەو باجانەی لە ملدایە کە پاپا کلێمێنت پێی بەخشیوە لە ساڵی ١٧٧٠. وێنەکە کۆپی کارێکی ١٧٧٧ە کە ئێستا ونە. لە ئابی ١٧٧٧دا مۆتسارت دەستی لە کارەکەی ساڵزبێرگی کێشایەوە، ھەروەھا لە ٢٣ی ئەیلوول دووبارە چووە دەرەوە بۆ گەڕان بەدوای کارێکدا، بووە ھۆی سەردان کردنی ئۆگسبێرگ، مێنھایم، پاریس، لەگەڵ مونیک.
مۆتسارت پەیوەندی بەست لەگەڵ ئەندامانی ئۆرکێسترایەکی بەناوبانگی مێنھایم، کە باشترین ھەموو ئەورووپا بوون لەو کاتەدا. ئەو ھەروەھا کەوتە داوی خۆشەویستی ئەلۆیسیا وێبەر، کە یەکێک لە چوار کچەکەی خێزانیکی مۆسیقی بوو. ئەو بەردەوام بوو لە بەدوا گەڕانی کارێک لە مێنھایم، بەڵام بە ھیچ نەگەیشت، مۆتسارتیش بەرەو پاریس بەڕێ کەوت لە ١٤ی ئازاری ١٧٧٨ بۆ بەردەوام بوون لە گەڕان. یەکێک لە نامەکانی کە لە پاریسەوە نووسیویەتی وای پیشان دەدات کە کارێکی پێشکەش کراوە، ئەویش ئۆرگانژەنیی بووە لە ڤارسیلز، بەڵام ئەو کارە سەرنجی ئەوی ڕانەکێشاوە. بەھۆی بێکارییەوە ئەو تووشی قەرزاری بوو، دواتریش کەوتە فرۆشتنی بەرھەمە گرانبەھاکانی. لە ٣ی تەمووزی ١٧٧٨ دایکی مۆتسارت نەخۆشکەوت و مرد، لەم کاتەشدا حاڵی مۆتسارت لە ئەوپەڕی شلۆقی بوو. خێزانەکەی درەنگ کەوتوون لە بانگھێشتکردنی دکتۆرێک بەھۆی کەمی داھاتەوە. مۆتسارت لە پاریس لەگەڵ پیاوێکدا دەژیا بەناوی مێڵکۆر گریم.
لەکاتێکدا کە مۆتسارت لە پاریس بوو، باوکی ئەو لە ساڵزبێرگەوە بە دوای کارێکدا دەگەڕا بۆی. بەھۆی یارمەتی خانەدانێکی ناوخۆوە، مۆتسارت کارێکی دەستکەوت وەک ئۆرگانژەن و کۆنسێرت ماستەرێک. داھاتی ساڵانەی کارەکە ٤٥٠ فلۆرین بوو، بەڵام مۆتسارت لە کەللەڕەقی خۆی بەردەوام بوو؛ ئامادەی قبووڵکردنی ئەم کارە نەبوو. دواتر پەیوەندی نێوان گریم و مۆتسارت سارد بۆوە و مۆتسارتیش ماڵاوایی لێ کرد. دوای بەجێھێشتنی پاریس لە ئەیلوولی ١٧٧٨ بۆ ستارسبۆرگ، ئەو لە نێوان مونیک و مێنھایمدا دەھات و دەچوو بەھیوای دەستکەوتنی کارێک لە دەرەوەی ساڵزبێرگ. لە مونیک، ئەو دووبارە چاوی بە ئەلۆیسیا کەوتەوە، کە لەو کاتەدا ببوو بە گۆرانیبێژێکی سەرکەوتوو، بەڵام ئەو خانمە چی تر مۆتسارتی خۆش نەدەویست. مۆتسارت لە کۆتاییدا دووبارە گەڕایەوە بح ساڵزبێرگ لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٧٧٩ و ناچار بوو کە کارەکەی کە باوکی بۆی دۆزیبۆوە قبووڵی بکات، بەڵام ئەو ھێشتا لە ساڵزبێرگ خۆشحاڵ نەبوو.
لە ماوەی ڕوودانی ئەم گەشتانەی مۆتسارتدا، ئەو چەند کارێکی بەرھەمھێناوە، لە بەناوبانگترینیان پێکھاتوون لە سۆناتایەکی پیانۆ لەسەر کلیلی ئەی ماینەر، لەگەڵ «سیمفۆنی پاریس» (ژ. ٣١)، کە لە پاریس پێشکەش کران لە ١٢ و ١٨ی ١٧٧٨.
١٧٨١: کۆچکردن
وێنۆک|ڕاست| خێزانی مۆتسارت، ١٧٨٠. تابلۆی سەر دیوارەکە دایکی مۆتسارتە. لە کانوونی دووەمی ١٧٨١دا، ئۆپێراکەی مۆتسارت، ئیدۆمێنیۆ، بۆ یەکەم جار پەخش کرا لە مونیک و سەرکەوتنی بەدەست ھێنا. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵ، مۆتسارت بانگھێشت کرا بۆ ڤیەننا، لەوێ بەڕێوەبەرەکەی، سەرۆکقەشە کۆلۆرێدۆ؛ ئامادەبووی ئاھەنگی یۆسێفی دووەم بوو دوای ئەوەی بووبە سەرۆکی نەمسا. کۆلۆرێدۆ بۆیە مۆتسارتی بانگھێشت کرد چونکە ویستبووی کە بەکرێگیراوە مۆسیقییەکەی ئامادە بێت. بەڵام مۆتسارت پلانی بۆ پیشەیەکی گەورەتر ھەبوو؛ وەک لە پەیامێکدا دیارە کە بۆ باوکی ناردووە:
«ئامانجی سەرەکیم لە ئێستادا چاوپێکەوتنە بە ئیمپراتۆرەکە بە شێوازێکی پەسەند، من بە ڕاستی دڵنیام کە ئەو دەبێت بمناسێت. – من زۆر دڵخۆش دەبم ئەگەر بتوانم ئۆپێراکەی خۆمی بۆ نمایش بکەم و دواتریش یەک یان دوو فوگای بۆ بژەنم، چونکە ئارەزوو بەوە دەکات.» مۆتسارت دواتر لە ڕاستیدا چاوی بە ئیمپراتۆرەکەش کەوت، ئەویش بووبە پشتگیری مۆتسارت و یارمەتی پیشەکەی دا بە پێدانی کارێکی لاوەکی و بڕە پارەیەک.
لە ھەمان پەیامدا بۆ باوکی، مۆتسارت باسی پلانەکانی کردووە لە بەشداریکردنی یەکێک لە کۆنسێرتەکان لە کۆمەڵگەی ژەنیاران (Tonkünstler-Societät)، کە زنجیرەیەک کۆنسێرتی بەردەوام بوو، دەیتوانی یارمەتی مۆتسارت بدات لە پاشەکەوتکردن. ئەم پلانەشی بە ھەمان شێوە سەرکەوتوو بوو؛ خانەدانە ناوخۆییەکان بوونە ھۆکاری سەرگرتنی. وێنۆک|چەپ|upright|مۆتسارت لە ساڵی ١٧٨٠ کۆلۆرێدۆ دەیویست ڕێگری بکات لە مۆتسارت لە نمایشکردن لە دەرەوەی دامەزراوەکانی خۆی، لەم پلانەشدا سەرکەوتوو بوو، کە بووە ھۆکاری تووڕەبوونی ئاوازدانەرەکە. بۆ نموونە جارێکیان مۆتسارت ھەلێکی بەدەستھێنا بۆ نمایشکردن بۆ ئیمپراتۆر بەرامبەر بە بڕە پارەیەک کە یەکسان بوو بە نیوەی داھاتی ساڵانەی لە ساڵزبێرگ.
ئەو شەڕە ساردەی لە نێوان مۆتسارت و کۆلۆرێدۆ ھەبوو لە مانگی ئایاردا بە ئەنجامێک گەیشت: مۆتسارت ھەوڵی وازھێنانی ھێنا لە کارەکانی لەگەڵ کۆلۆرێدۆ، بەڵام داواکارییەکەی ڕەت کرایەوە. لە مانگی داھاتوودا، داواکارییەکەی پەسەند کرا، بەڵام بە شێوەیەکی زۆر بێ ڕێزانە: ئاوازدانەرەکە بە «شەقێک لە سمتی» کرایە دەرەوە. دوای ئەمە مۆتسارت بڕیاری دا کە وەک ئاوازدانەرێکی سەربەخۆ لە ڤیەننا جێگیر ببێت و کارەکانی لەوێ بەڕێوە ببات.
کێشەکانی نێوان سەرۆکقەشەکە و مۆتسارت سەختتر بوو دوای ئەوەی مۆتسارت بۆی دەرکەوت کە باوکی پشتی ئەو ناگرێت و دژی بڕیارەکەی ئەو وەستاوە، باوکی بە ھیوا بوو کە مۆتسارت لەگەڵ سەرۆکقەشەکدا بگەڕێتەوە بۆ ساڵزبێرگ، بەھۆی ئەمەشەوە لەگەڵ مۆتسارتدا پەیامی خێرایان دەگۆڕییەوە، کە ئەو تێیدا ھانی کوڕەکەی دەدا کە کێشەکانی لەگەڵ بەڕێوەبەرەکەی. مۆتسارت ھەر سوور بوو لەسەر ئەوەی کە پیشەیەکی سەربەخۆی دەویست لە ڤیەننا و پاڵپشتی ئەم بیرۆکەیەی دەکرد. دەمەقاڵێکە کۆتایی پێھات کاتێک مۆتسارت وازی لە کارەکەی ھێنا و ڕێی پێ درا بڕوات لەلایەن سەرۆکقەشەکەوە، بەھۆی ئەمەشەوە خۆی لە ھەردووک سەرۆکقەشەکە و داواکارییەکانی باوکی دەرباز کرد. ساڵمۆن پێی وایە کە ئەم بڕیارەی مۆتسارت بە گەورەیی کاریگەری کردۆتە سەر ژیانی.
تانگن
تانگن یان تانگن وانگیۆم (بە ھانگۆل: 단군왕검؛ بە ھانجا: 檀君王儉) دامەزرێنەری ئەفسانەیی گۆجۆسۆنـە، کە یەکەم شانشینی کۆریاـبوو. لە ڕۆژگاری ئێستادا دەکەوێتە لیاونینگ، مەنشووریا، و بەشێکە لە باکووری نیمچەدوورگەی کۆریا. شانشینەکە دامەزرا لە ٢٣٣٣ پێش زایینی.
ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت
سەرەتای ساڵەکانی
لە کاتی گەیشتنە لووتکەی ناڕەزایێتییەکەی لەگەڵ کۆلێرادۆ، ئەو لەگەڵ خێزانی وێبەردا دەمایەوە، کە لە مێنھایمەوە کۆچیان کردبوو بۆ ڤیەننا. باوکەکە، فریدۆلین، مردبوو، خێزانەکەش لەم کاتەدا ھەوڵی خۆ دامەزراندنیان دەدا بەبێ ئەو.
ھاوسەرگیری و منداڵەکان
چەپ|upright|وێنۆک|تابلۆی ١٧٨٢ی کۆنستنز مۆتسارت کە لەلایەن یۆسێف لانجەوە کێشراوە ئەلۆیسیا، کە پێشووتر مۆتسارتی ڕەتکردبۆوە، ھاوسەرگیری کرد لەگەڵ ئەکتەر یۆسێف لانج. مۆتسارتیش ئەو کاتە سەرسام بوو بە سێیەم کچی خێزانی وێبەر، بە ناوی کۆنستنز.
تانگن
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فەرمانڕەواکانی کۆریا پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت
ھاوسەرگیری و منداڵەکان
ئەم جووتە شەش منداڵیان بوو، کە تەنھا دوانییان لەوان توانیان بە زیندووی بمێننەوە:
١٧٨٢–٨٦
لە نێوان ساڵەکانی ١٧٨٢ و ١٧٨٣ مۆتسارت ئاشنا بوو بە کارەکانی یۆھان سباستیان باخ و جۆرج فرێدریک ھاندڵ بە ھۆی کاریگەرییەکی کە گۆتفرید ڤان سوێیتن خستبوویە سەری لە ڕێگەی چەند کارێکی بۆرۆکەوە کە ھەیبووە. لێکۆڵینەوەکەی مۆتسارت لەسەر ئەم جۆرە نۆتانە ھانی دا بۆ نووسینەوەی کاری بۆرۆکی، دواتریش کاری کردە سەر زمانە مۆسیقییە تایبەتییەکەی خۆی، بۆ نموونە وەک لە فیوگی ئاوازی فلوتە ئەفسوناوییەکە دەردەکەوێت لە کۆتاکانی سیمفۆنی ژمارە ٤٠.
لە ١٧٨٣دا، مۆتسارت و ھاوسەرەکەی سەردانی خێزانەکەی مۆتسارتیان کرد لە ساڵزبێرگ. باوکی و خوشکەکەی لە دڵەوە ڕێزیان لە کۆنستنز گرت، بەڵام سەردانەکەی ھانی یەکێک لە گەورەترین کارەکانی مۆتسارت دا، کە ماسێک بوو لەسەر کلیلی سی ماینەر نووسرابۆوە. ھەرچەندە تەواونەکرا، بەڵام لە ساڵزبێرگ بۆ یەکەمین جار نمایشکرا بەھەرحاڵ، کۆنستنزی ھاوسەریشی لە بەشێکی سۆلۆی ئەم پارچەیەدا بەشداری کرد بە گۆرانی وتن.
مۆتسارت یۆسێف ھایدنی ناسی لە ڤیەننا لە دەورووبەری ١٧٨٤دا، و ھەردوو ئەم ئاوازدانەرە بوون بە ھاوڕێ. کاتێک کە ھایدن سەردانی ڤیەننای دەکرد، ئەوان ھەندێک جار پێکەوە کوارتێتی ئامێرە تەلدارەکانیان دەژەنی. شەش لە کوارتێتەکانی مۆتسارت پێشکەشکرابوون بە ھایدن (کەی. ٣٨٧، کەی. ٤٢١، کەی. ٤٢٨، کەی. ٤٥٨، کەی. ٤٦٤، لەگەڵ کەی. ٤٦٥) کە دەگەڕێنەوە بۆ ١٧٨٢ بۆ ١٧٨٥، و دەوترێن کە وەڵامی مۆتسارت بووە بۆ پێڕستی ئپۆس ٣٣ی ١٧٨١ی ھایدن. لە ساڵی ١٧٨٥، ھایدن بە باوکی مۆتسارت، لیۆپۆڵدی وت: «من لە پێش خوادا پێت دەڵێم، و وەک پیاوێکی ڕاستگۆ، کوڕەکەت باشترین ئاوازدانەرە کە من ناسیبێتم، ئەو باشترین زەوق و توانای ھەیە لە ئاوازداناندا.»
لە ١٧٨٢ بۆ ١٧٨٥ مۆتسارت کۆنسێرتی تاکەکەسی ئەنجام دەدا، و لە ھەر دانەیەکیان دا سێ یان چوار پارچەی کنچێرتۆی پیانۆی بەرھەم دەھێنا لە ھەر وەرزێکدا. بەھۆی ئەوەی کە خواست لەسەر کۆنسێرتەکانی مۆتسارت زۆربوون، شانۆکان بەشی ئەویان نەدەکرد و بەھۆی ئەمەشەوە ئەو شوێنی گەورە و باوەڕپێنەکراوی بە کرێ دەگرت: تەلار و باڵەخانەکان، ژووری مەزن، ھۆڵی ئاھەنگەکان و خواردنگەکان. کۆنسێرتەکانی ئەو زۆر بەناوبانگ بوون، و ئەو کنچێرتۆیانەشی کە ئەو بۆ یەکەمین جار تێیدا پەخشی کردوون، ئێستاش بەشێکن لە ڕێپێتواکەی. سۆڵمۆن دەڵێت کە لەم ماوەیەدا مۆتسارت توانیوێتی پەیوەندییەکی بەھێز لەنێوان و خۆی و جەماوەرەکانی دروست بکات.
مۆتسارت و خێزانەکەی بە شێوەیەکی باش و دیار دەوڵەمەند بوون. ئەوان باریان کرد بۆ شوقەیەکی گران کە کرێی ساڵانەی ٤٦٠ فلۆرین بوو. مۆتسارتیش فۆرتپیانۆیەکی گرانی بە ٩٠٠ فلۆرین کڕییەوە لە ئانتۆن واڵتەر، لەگەڵ مێزێکی بلیارد بە ٣٠٠ فلۆرین. دواتر خێزانەکە کوڕەکەیان، کارل تۆماس، نارد بۆ قوتابخانەیەکی گران بۆ خوێندن و، کارکەریان بە کرێ گرت و لای خۆیان ھێشتیاننەوە. بەھۆی ئەمەوە پارە کۆکردنەوە چیتر لە توانادا نەبوو، وا دیار بوو کە سەرکەوتنە داراییەکەی مۆتسارت کورت ژیا و ئەو ناچاربوو ڕووبەڕووی ئەو سەختییە ببێتەوە کە تووشی دەبوو دوای ئەمە.
لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٧٨٤، مۆتسارت بووبە ماسۆنی. فریماسۆنی کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ژیانی مۆتسارت ھەبووە، بەھۆی ئەوەوە مۆتسارت سەردانی چاوپێکەوتنی دەکرد و چەند دانەیەک لە ھاوڕێکانی بە ھەمان شێوە ماسۆنی بوون و، ئەو دەستی کرد بە نووسینەوەی مۆسیقای ماسۆنی (نم. مۆسیقای مردووی ناشتنی ماسۆنی).
١٧٨٦–٨٧: گەڕانەوە بۆ ئۆپێرا
ھەرچەندە Die Entführung aus dem Serail سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەست ھێنا، مۆتسارت کاری کەمی ئۆپێراتیکی بەرھەم دەھێنا تا چوار ساڵ دوای ئەوە، تەنھا دوو کاری تەواو نەکراو و پارچەیەکی مۆسیقی نووسییەوە. ئەو زیاتر تیشکی خستبووە سەر پیشەکەی کە لەو کاتەدا سۆلۆژەنێکی پیانۆ و نووسەری کنچێرتۆ بوو. لە دەورووبەری کۆتاییەکانی ١٧٨٥، مۆتسارت لە نووسینەوەی بەرھەمی ئامێری تەختەکلیل دوورکەوتەوە و دەستی بە نووسینەوەی ئۆپێرا بەناوبانگەکەی کرد لەگەڵ لۆرێزنۆ دا پۆنت. ڤیەننا لە ١٧٨٦ سەرکەوتنەکەی یەکەم نمایشی ھاوسەرگیری فیگارۆی بینی. ئەم بەرھەمە دیسان لە پراگ بە گەرمی پێشوازی لێ کرا، ئەمەش وای کرد کە بۆ جارێکی دووەم مۆتسارت لەگەڵ دا پۆنتدا پێکەوە کار بکەن بۆ بەرھەمێکی نوێ، ئەوان بۆ جاری دووەم بەیەکەوە ئۆپێرای دۆن گیۆڤانییان نووسییەوە، کە لە تشرینی یەکەمی ١٧٨٧ بۆ جاری یەکەم لە پراگ نمایش کرا و سەرکەوتوو بوو، بەڵام ئەم کارە کەمتر سەرکەوتوو بوو لە ڤیەننا لە ١٧٨٨. ئەم دوو کارە لە بەناوبانگترین کارەکانی مۆتسارتن کە ناسراون لەمڕۆدا، وە بەشێکن لە ڕێپێتواکەی. ئەم دوو پارچەیە لە ڕووی مۆسیقییەوە زۆر ئاڵۆز بوون، بۆیە زۆرجار لەکاتی نماییشە ڕاستەوخۆکاندا سەرلێشێوانی دروست دەکرد لە نێوان ھەردوو جەماوەر و ژەنیاران. ئەم کارانەی مۆتسارت ھەرگیز نەبینران لەلایەن باوکییەوە، کە لە ٢٨ی ئایاری ١٧٨٧ کۆچی دوایی کرد.
لە کانوونی یەکەمی ١٧٨٧، مۆتسارت لە کۆتادا پیشەیەکی جێگیری دەستکەوت لەژێر پشتگیری ئەریستۆکراتی. ئیمپراتۆر یۆسێفی دووەم پیشەیەکی پێ بەخشی وەک ئاوازدانەری چامبەرەکەی خۆی، ئەمە پێشووتر پیشەیەک بوو کە کریستۆف ڤیلیبالت گلۆک ھەیبوو، بەڵام لەدوای مردنەکەی ئەوەوە جێگەی بەتاڵ بووە، تاکو مۆتسارت جێی گرتۆتەوە. ئەمە کارێک بوو کە ڕۆژانە کورتخایەن بووە و ساڵانە ٨٠٠ فلۆرین کردووە. کاری مۆتسارت بە سادەیی نووسینەوەی مۆسیقای سەما بووە بۆ ئاھەنگە ساڵانەییەکان. ئەو پارەیەی کە مۆتسارت وەری دەگرت بەھۆی ئەم کارەوەی زۆر سوودی لێ دەبینی کە کات لەسەر سەخت بوو یان لە ڕووی داھاتەوە ھەژار بوو. تۆمارەکان وای پیشان دەدەن کە ئامانجی یۆسێف لە دانی ئەم کارە بە مۆتسارت ھێشتنەوەی بووە لە ڤیەننا تاکو نەڕوات بەدوای شوێنێکی تردا.
لە ساڵی ١٧٨٧، لودڤیگ ڤان بێتھۆڤنی گەنج چەند ھەفتەیەکی لە ڤیەننا بەسەر برد بە ھیوای بینین و وانەخوێندن لەگەڵ مۆتسارت. ھیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بەردەست نییە کە تا ئێستا مابێتەوە بۆ دڵنیا کردنەوەی کە ئەم دووانە چاویان بە یەک کەوتووە یاخود نا.
١٧٨٨–٩٠
وێنۆک|upright|وێنەی مۆتسارت لە سیلڤەرپۆینت، لەلایەن دۆرا ستاکەوە کێشراوە لەکاتی سەردانەکەی مۆتسارت بۆ درێسدن، نیسانی ١٧٨٩ لە کۆتاییەکانی ئەم دەیەیەدا، حاڵی مۆتسارت بەرەو خراپی چوو. لە دەورووبەری ١٧٨٦دا ئەو کەمتر لە دەرەوەدا دەبیندرا و کەمتر کۆنسێرتی ئەنجام دەدا، بەھۆی ئەمەشەوە داھاتەکەی دابەزی. ئەم کاتە بە گشتی سەخت بوو بۆ ھەموو ژەنیاران و مۆسیقاژەنانی ڤیەننا بەھۆی شەڕی نەمسا و تورکیاوە: ھەردووک ئاستی گشتیی ھەبوونی و توانایی خانەدانەکان تا مۆسیقا پشتگیری بکەن ڕەت کرابۆوە.
لە ناوەندی ١٧٨٨دا، مۆتسارت و خێزانەکەی لە ناوەڕاستی ڤیەننا دوورکەوتنەوە و بەرەو تەنیشت شاری ئالسێگرەند بەڕێ کەوتن. ھەرچەندە پێشبینی کراوە کە مۆتسارت بۆ ئەوەی خەرجی ژیانی کەم بکاتەوە ئەم کارەی کردووە، بەدواداچوون و ئامارەکان وای نیشان دەدەن کە مۆتسارت لە ڕاستیدا خەرجی لەسەر ژیانی کەم نەکردۆتەوە بە کۆچکردن بەرەو تەنیشت شار، تەنھا شوێنی مانەوەی گەورەتر بووە. مۆتسارت ناچاربوو کە زیاتر پارە قەرز بکات لە ھاوڕێ ماسۆنییەکەی بە ناوی مایکڵ پەچبێرگ. چەند زنجیرەیەک لە پەیامەکانی مۆتسارت کە داوای پارەی کردووە ھێشتا ماوەتەوە. مەینارد سۆلمۆن و چەند کەسانێکی تر پێشنیازی ئەوە دەکەن کە مۆتسارت لەم کاتەدا خەمۆکی ھەبووە، بەھۆی ئەمەشەوە خاوتر بۆتەوە. کارە بەناوبانگەکانی ئەم دەمەیە کۆتا سێ سیمفۆنییە (سیمفۆنی ژمارە ٣٩، ٤٠، و ٤١. ھەرسێکیان لە ١٧٨٨ بەرھەم ھاتوون)
لەم ماوەیەدا مۆتسارت چەند گەشتێکی دوروودرێژی ئەنجام داوە بە ھیوای باشترکردنی باری دارایی، ئەو سەردانی: لێپزیگ، درێسدن، و بەرلینی کردووە لە بەھاری ١٧٨٩دا. دواتریش سەردانی فرانکفورت، مێنھایم و شارە ئەڵمانییەکانی تری کردووە لە ساڵی ١٧٩٠. گەشتەکان ھیچ سەرکەوتنێکی بەرچاویان بەدەست نەھێنا و ھەرگیز یارمەتی باشترکردنی باری دارایی خێزانەکەی نەدا.
١٧٩١
پێش ئەوەی نەخۆشییەکەی لێی بدات و لاوازی بکات، کۆتا ساڵی مۆتسارت پڕ بوو لە کاری ناوازە و بەرھەمی جوان. ئەو چەند ئاوازێکی مەزنی نووسیوەتە و، زۆربەی ئەو کارانەشی کە تاکو ئێستا لە دڵی خەڵکیدا جێی خۆیان دەکەنەوە لە کۆتا ساڵی ژیانیدا نووسراونەتەوە، وەک: فلوتە ئەفسوناوییەکە؛ کۆتا کنچێرتۆی پیانۆ (کەی. ٥٩٥ لە بی-فلات)؛ کنچێرتۆی کلارینێتەکەی (کەی. ٦٢٢)، کۆتا بەرھەمی زنجیرەی کوینتێتی ئامێرە تەلدارەکانی (کەی. ٦١٢ لە ئی-فلات)؛ ئاڤێ ڤێرووم کۆرپوس (کەی. ٦١٨)، لەگەڵ ڕیکویمە تەواو نەکراوەکەی (کەی. ٦٢٦).
باری دارایی مۆتسارت، کە لە ١٧٩٠دا تووشی پەشێوی دەروونی کردبوو، لە کۆتاییدا بەرەو باشتربوون دەڕۆیشت. بەڵگە ھەیە لەسەر ئەوەی کە پشتگیرە دەوڵەمەندەکانی ھەنگاریا و ئەمستەردام پارەی ساڵانەیان دەدا بە مۆتسارت لەبەر گەڕانەوەی بۆ ئاوازدانان وەک جارانی، ھەرچۆنێک بێت، ئەم بەڵگەکانە کۆتاییان بە دوودڵی نەھێناوە. وا دەردەکەوێت کە ئەو سوودی بینیوە لە فرۆیشتنی کارە مۆسیقییەکانی کە بۆ سەماکردن بەرھەم ھاتبوون، ئەم کارانە لەکاتێکدا بەرھەم ھێنرابوون کە ئەو ئاوازدانەری چامبەر بوو. مۆتسارت چی تر قەرزی تری لە پوشبێرگ وەر نەدەگرت و دەستی کرد بە دانەوەی قەرزەکان.
ئەو لە زۆر ڕووەوە حەسایەوە بەھۆی سەرکەوتنی ھەندێک لە کارە بەناوبانگەکانی، نموونەیەکی باش لەسەر ئەمە ئاوازی فلوتە ئەفسوناوییەکەیە، کە چەند جارێک دووبارە نمایشکرایەوە لە بەینی یەکەم نمایش و مردنەکەی. لەگەڵ کانتاتای ماسۆنی وردیلە (کەی. ٦٢٣) کە نمایش کرا بۆ یەکەم جار لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٧٩١.
نەخۆشی و مردن
مۆتسارت نەخۆشکەوت لەکاتی نزیکبوونەوەی یەکەم نمایشی ئۆپێراکەی بە ناوی میھرەبانیی تیتەس لە ٦ی ئەیلوولی ١٧٩١ لە شاری پراگ، بەڵام ئەو بەردەوام بوو لە بەرھەمھێنان و کارکردن ھەر وەک جاران و ڕابەرایەتی یەکەم نمایشی ئاوازی فلوتە ئەفسوناوییەکەی کرد لە ٣٠ی ئەیلوول. لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ تەندروستی وێران بوو بەھۆی نەخۆشییەکەوە و لەسەر جێگە کەوت و بەدەست ئازار و ئاوسان و ڕشانەوە دەیناڵاند.
وێنۆک|ڕاست|upright|ماسکی مەرگی مۆتسارت
مۆتسارت لەلایەن ھاوسەرەکەی و خوشکە بچووکەکەی ئەو چاودێری دەکرا لەکاتی نەخۆشییەکەی، ھەروەھا دکتۆری خێزانەکە بە ناوی تۆماس فرانز کلۆسێت سەردانی دەکردن بۆ چارەسەر. ئەو لە ڕووی دەروونییەوە پەشۆکاوبوو بۆ تەواوکردنی ریکویمەکەی. بەڵام ئەم کارە ھەرگیز تەواو نەکرا و مۆتسارت ھەر ئاوا لەدوای خۆی بەجێی ھێشت.
لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٩١، بە تەمەنی ٣٥ ساڵی لە کاتژمێر ١ی شەودا، ئەو لە ماڵەکەی خۆی کۆچی دوایی کرد. فەرھەنگی گرووڤی نوێ بەم شێوەیە وەسفی پرسەکەی ئەوی کردووە:
لە گۆڕستانێکی ئاسایی مەبەست لەو گۆڕستانانەیە کە بۆ کەسە ئاساییەکان (بۆ نموونە ئەوانەی ئەریستۆکراتی نەبوون) دابینکرابوون. گۆڕە گشتییەکان یان ئاساییەکان ئەگەری ھەڵکەندنەوەیان ھەبوو دوای دە ساڵ لە ناشتنەکە.
ھۆکاری مردنی مۆتسارت ناتواندرێت دڵنیا بکرێتەوە. تۆمارە فەرمییەکەی مردنی مۆتسارت دەڵێت کە بە «تای میلیاری سەخت» مردووە، کە زیاتر وەک وەسفێکی نەخۆشییەکە وایە وەک نەخۆشییەکە خۆی. لێکۆڵەرەوەکان زیادتر لە ١١٨ ھۆکاری مردنیان دۆزیوەتەوە، لەوانە: تای ڕوماتیزماوی، ھەڵئاوسانی سترێپتۆکۆکال، تریچینوسێس، ئەنفلۆنزا، ژەھراویبوونی جیوە، لەگەڵ نەخۆشییەکی گورچیلەی دەگمەن.
پەرسەکەی مۆتسارت نەبووە ڕێگر لەبەردەم و ئەو و جیھاندا، لە ڤیەننا و پراگ یادکردنەوەی بۆ کرا و خەڵکی بە ڕێژەیەکی باش سەردانی ئەمانەیان کردبوو، ھەر دوای مردنەکەشی ناوبانگی ئەم ئاوازدانەرە بەتوانایە زیادی کرد و زیادتر ناسرا. سۆلمۆن دەڵێت کە ئارەزوویەکی زۆر بۆ کارەکانی دەرکەوتن؛ ژیاننامە لەسەری نووسرا و بڵاوکەرەوەکان دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی کارەکانی ناوبراو.
دەرکەوتن، کەسایەتی و دینداری
وێنۆک|upright|مۆتسارت لە ١٧٨٠–٨١ گۆرانیبێژی تێنۆر مایکڵ کێڵی، لەکاتی باسکردنی شێوەی مۆتسارت نووسیوێتییەوە: «پیاوێکی زۆر بچووکە، زۆر باریک و کاڵە، ئەو قژێکی کاڵ و خاوی ھەیە.» ژیاننامەنووسە کۆنەکەی لەسەری نووسیبوو: «ھیچ شتێکی تایبەت نەبوو دەربارەی شێوەی. [...] ئەو بچووک بوو ڕووخساریشی، بێجگە لە چاوە گەورە تیژەکانی، ھیچ ھێمایەکی زیرەکییەکەی ئەویان پیشان نەدەدا.» دەمووچاوی ئەو کون-کون ببوو، ببوو بە بیرخستنەوەی ئەو کاتەی کە بە منداڵی تووشی ھاوڵە ببوو تێیدا. ئەو ئارەزووی پۆشاکی جوانی کردووە. کێڵی لەسەر ئەمە دەڵێت: «ئەو لەسەر شانۆکە بوو کۆتێکی درێژی لەبەردا بوو لەگەڵ کڵاوێکی چەماوە، ڕابەرایەتی ئۆرکێستراکەی دەکرد.» لەسەر دەنگی ئەو، کۆنستنزی ھاوسەری وتوویەتی کە تێنۆر بووە، لەکاتی قسەکردندا ساف بووە و لەکاتی گۆرانیبێژیشدا ناسک بووە. ئەو ھەروەھا وتوویەتی کە لەکاتێکدا کە مۆتسارت دڵی بە شتێک خۆش بووە، دەنگی ھەم بەھێز بووە و ھەم چالاکیش.
مۆتسارت کەسێک بووە کە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بە سەختی کاری کردووە، ھەوڵی داوە بە خێرایی ئاوازەکانی تەواو بکات لەگەڵ نزیکبوونەوەی دوا مۆڵەتەکان. ئەو زۆرجار سکێچ و کاری سەرەتایی دروست کردووە؛ بە پێچەوانەی ئەوانەی بێتھۆڤنەوە، زۆربەی ئەو کارانە ئێستا نەماونەتەوە، چونکە ھاوسەری ژیانی ھەوڵی لەناوبردنی دان دوای مردنی.
مۆتسارت لە ناوەڕاستی جیھانی مۆسیقی ڤیەننادا ژیاوە، ھەروەھا چەند ژمارەیەکی باشی کەسانی دەناسی و ھاوڕێی باشی ھەبووە، وەک: ژەنیارانی تر، ئەکتەران، شانۆگەران، دانیشتوانی تری ساڵزبێرگ، لەگەڵ ئەریستۆکراتان، وەک چەند کەسێک کە لەگەڵ یۆسێفی دووەم خزم بوون. سۆلمۆن وای پێشبینی دەکات کە سێ نزیکترین ھاوڕێکانی مۆتسارت گۆتفرید ڤۆن جاکین، کاونت ئۆگەست ھاتفێڵد، لەگەڵ سیگمەند باریسانی بووبێتن؛ ئەوانی تر ھاوڕێ گەورەترەکەی یۆسێف ھایدن، ھەردوو گۆرانیبێژ فرانز زافەر گێل و بێنێدیکت شاک، لەگەڵ یۆسێف لیوتگێت بوون. لیوتگێت و مۆتسارت پەیوەندییەکی ھاوڕێیەتی تایبەتیان ھەبووە کە تێیدا ھەردوو لا بوون بە گاڵتەجاڕی نوکتەکانی یەکتر.
ئەو حەزی بە بیلیارد و سەماکردن کردووە، ھەروەھا ئاژەڵی ڕاگرتووە، لەوانە: کەنارییەک، ڕیشۆڵییەک، سەگێک، لەگەڵ ئەسپێک. مۆتسارت کەسێک بووە کە ئارەزووی بە گاڵتەجاڕی کردووە. لە ڕووی دینیشەوە، مۆتسارت کاتۆلیکی بووە و تاکو مردنی سەردانی کڵێسای کردووە. خێزانی مۆتسارت ھەموو کاتۆلیکی بوون و ھەفتانە بەشدارییان کردووە لە سەردانکردنی کڵێساکان و دانپێنان بۆ پاپەکان.
شێواز
مۆسیقاکەی مۆتسارت، وەک ئەوەی ھایدن، مۆسیقای کلاسیکی بووە. ئەو کاتەی کە مۆتسارت دەستی بە ئاوازدانان کرد ئەورووپا لەلایەن شێوازی گالانتەوە دەستی بەسەردا گیرابوو، کە جووڵەیەک بوو دژی شێوازە بەناوبانگەکە مۆسیقای بۆرۆک. بەڵام مۆسیقای بۆرۆک وردە وردە دیسانەوە خۆی لە کۆمەڵگەدا دۆزییەوە، بە تایبەتی کاونتەرپۆینتە ئاڵۆزەکەی بە شێوازی جیا جیا سەرلەنوێ سەری ھەڵدایەوە. بەشێکی زۆری لەسەر دەستی مۆتسارت بوو. مۆتسارت ئاوازدانەرێکی ھەمەڕەنگ بووە، ئەو لە ھەموو چەشنە مۆسیقا مەزنەکانی ئەوکاتەدا ئاوازی داناوە، لەوانە سیمفۆنی، ئۆپێرا، کنچێرتۆی سۆلۆ، مۆسیقای چامبەر لەگەڵ چەند کوارتێت و کوینتێتی ئامێرە تەلدارەکان، لە پاڵ ئەوانەش دا، سۆناتای پیانۆکانی. ئەم چەشنانە نوێ نەبوون، بەڵام مۆتسارت توانی بە شێوەیەکی تر بە خەڵکییان بناسێنێت، پەرەیان پێ بدات و، مەودای سۆز و ھەستیان زیادتر بکات. ئەو زۆرێک لە مۆسیقای ئایینی نووسیبۆوە، کە لەوانە ماس بە شێوەیەکی بەرچاو زۆر بوو، لەگەڵ مۆسیقای سەما، دیڤێرتیمێنتی، سروود، لەگەڵ چەند کارێکی تر. وێنۆک|پەڕەیەکی [[نۆتەی مۆسیقا|نۆتەی ریکویمەکەی مۆتسارت لە دی ماینەرکە بە دەستی خۆی نووسراوەتەوە. ئەمە لە مۆزەخانەی خانووی مۆتسارتە لە ڤیەننا.|ڕاست]] مۆتسارت بەردەوام بە توانا بووە لە فێربوونی تایبەتمەندییە گرنگەکانی شێوازەکانی تری مۆسیقا. گەشتەکانی ئەو بووبە یارمەتیدەرێکی گەورە لە دروستبوونی زمانێکی مۆسیقی تایبەت بە خۆی. کاتێک کە بە منداڵی کاتێکی لە لەندەن بەسەر برد، ئەو لەوێ یۆھان کریستیان باخی ناسی و گوێی لە مۆسیقا و ئاوازەکانی ئەو بوو. لە پاریس و مێنھایم و ڤیەننا ئەو چاوی کەوت بە چەند ژەنیار و مۆسیقایەکی کاریگەری تر، ئەو توانا تاقیکردنەوەییەکانی ئۆرکێسترای مێنھایمیشی بۆ دەرکەوت. لە ئیتاڵیا ئەو شارەزای مۆسیقای ئۆرکێسترای ئیتاڵی و ئۆپێرا بەفا بوو، کە چەشنێکی مۆسیقی ئۆپێرا بوو. کە ھەردووکیان بە قووڵی کاریگەرییان کردە سەر ئەو لە ڕووی ھونەرییەوە. ھەندێک لە کۆنترین کارەکانی مۆتسارت ئۆرکێسترای ئیتاڵییە، کە بە شێوەی سێ جووڵە دەبیندرێن کە یەک دەگرن. زۆر لەوانە ھۆمۆتۆنالن.
بیبلیۆگرافی
•
• ئیسن، کڵیف؛ سادی، اتەینڵی. «مۆتسارت، ڤۆڵفگانگ ئامادیوس»، لە: ''فەرھەنگی مۆسیقا و ژەنیارانی گرۆڤی نوێ]'، دووەم وەشان، بەر. ١٧، پو. ستەینڵی سادی، ئۆکسفۆرد پرێسی زانکۆ، نیو یۆرک، ٢٠٠١. ISBN 978-0-19-517067-2.
• فرادکین، ڕۆبێرت ئەی. (١٩٩٦) پێشکەشکارە لەسەرخۆکە: ڕێنیشاندەرێکی دەربڕین بۆ مۆسیقای کلاسیکی. بلوومینگتن: پرێسی زانکۆی ئیندییانا. ISBN 0-253-21064-X.
• ویڵسن، پیتەر ھامیش (١٩٩٩) ئیمپڕاتۆرێتی ڕۆمی پیرۆز ١٤٩٥–١٨٠٦. لەندەن: پرێسی ماکمیلان.
• کریستۆف ۆڵف (٢٠١٢) مۆتسارت لەبەردەم دەرگای سەرمایەکانی: خزمەتکررنی ئێمپڕاتۆر، ١٧٨٨–١٧٩١. نیویۆرک: نۆرتن. ISBN 978-0-393-05070-7
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیانۆژەنان پۆل:ئاوازدانەرانی ئاڵمانی پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٨ھەم پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٦ پۆل:مردووانی ١٧٩١ پۆل:ژەنیارانی ئەڵمانی سەدەی ١٨ھەم پۆل:ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیەنا پۆل:مۆسیقاژەنی کلاسیکی منداڵان
چارلی شین
کارلۆس ئیروین ئیستاڤێز ناسراو بە چارلی شین ئەکتەر ی ئەمەریکیە و بچوکترین کوری ئەکتەر مارتن شین, چارلی شین ناسراوە بە رۆڵی چارلی هارپەر لە زنجیرەی دوو پیاو و نیو.
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکان پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
شەکربەگ
شەکربەگ (Şekirbeg، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١١ کەس لە ١٦ بنەماڵەدا بووە.
ھونەری پێش مێژوو
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھونەر
کامەران عومەر
کامەران عومەر (لەدایکبووی ١٩٥٧ لە چوارتا، سلێمانی) گۆرانیبێژێکی کوردی باشووری کوردستانە. چەندین ئەلبووم و ڤیدیۆکلیپ و گۆرانیی تۆمارکراوی ھەیە. کامەران عومەر و سامان عومەر دوو برای ھونەرمەندی گۆرانیبێژن، ساڵانێکی زۆرە لە بواری ھونەریدا دەرکەوتوون، چەندین بەرھەمی ھونەریی تۆمارکراویان ھەیە و بە دوو شێوازی جیاواز گۆرانی دەڵێن.
ئامەد
ئامەد یان دیاربەکر (بە کوردیی باکووری: Amed, تورکی: Diyarbakır)یەکێک لە گەورەترین و مێژوویترین شارەکانی تورکیه]] و تورکیه،
ڕووباری دیجلە بە شارەکەدا تێدەپەڕێت، قەڵای ئامەد بە دەوری شارەکەدا خولاوەتەوە کە بە دووەم گەورەترین دیواری جیھانیش دادەنرێت بەدوای دیواری مەزنی چین.
زۆر جار شارەکە بووەتە مەیدانی ململانێ و پێکدادانی سەربازی نێوان کۆمەڵەی سەربەخۆخوازان و حکوومەتی تورکیا. .  ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی دامەزراندنی پارتی کرێکارانی کوردستان لە دوای ساڵی ١٩٨٤ بەو لاوەیە.
مێژووی دێرین
ئەو ناوچەیەی کە شاری ئامەدی لە ئێستادا دەگرێتەوە ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردین.
ناو
ناوی دیاربەکریش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ھاتنی ئیسلام بۆ ئەو ناوچەیە، کە خێڵی (بەنی بەکر وائل) تێیدا نیشتەجێ بوون لە سەردەمی معاوییە دا.
دانیشتووان
دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٨، زیاتر لە ١٬٧٠٠٬٠٠٠ کەس بووە کە زۆربەیان بە بە زمانی کوردی قسە دەکەن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی ئەم شارە موسڵمانی سوننین.
قەڵای ئامەد
وێنۆک|قەڵای ئامەد قەڵای ئامەد یان قەڵای دیاربەکر (، ) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی سوور لە ئامەد، کوردستان. ساڵی ٢٠٠٠، یوونێسکۆ قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا. لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروست کراوە.
دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای دیواری چین بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان. قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی ماردین و دەروازەی نوێ (Yeni).
وەرزش
ئامەدسپۆر یەکێک لە گرنگترین یانەیەکی تۆپی پێی ئەم شارەیە کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزرا و ئێستا لە خولی تۆپی پێی تورکیا یاری دەکات، بنکەی یانەکە دەکەوێتە شاری ئامەد و بەیانەی شارەکە دادەنرێت. وێنۆک|200px|لۆگۆی ئامەدسپۆر
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا پۆل:ئامەد پۆل:شوێنەکانی ئامەد پۆل:باکووری کوردستان پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو پۆل:پارێزگای دیاربەکر
شارلو لوکۆک
شارلو لوکۆک شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٢٢
دیمیترۆڤگراد، بولگاریا
دیمیترۆڤگراد شارۆچکەیەکە لە پارێزگای خاسکۆڤۆ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٥٬٩١٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای خاسکۆڤۆ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٤٦ پۆل:١٠٠ پێگەی گەشتیاری لە بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا پۆل:دیمیترۆڤگراد، بولگاریا