cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەسیحییەت
یەشوو کریستی مەسیح
ھەرچوار گۆسپلەکەی پەیمانی نوێ بە سەرچاوەی سەرەکی گێراندنەوەی بەسەرھاتی ژیانی یەشوو دادەنرێت، چەند نووسراو و دەقێکی دیکەش ھەن کە ناو دەبرێن بە ئینجلی ھەڵبەستراو یاخود ئینجیلی پشتپێنەبەستراو کە ئەوانیش باس لەژیانی ناوبراو دەکەن، ھەروەھا لە ھەندێک لە نووسراوەکانی وتاربێژە ڕۆمانییەکاندا باسی لێکراوە بە درێژیی، وەک ئەوەی کە لەنووسراوەکانی سیسرۆدا ھاتووە. بەپێی گۆسپلەکان، یەشوو لە بەیتلەحم لەدایک بووە لە سەردەمی حوکمڕانیی ھیرۆدسی گەورەدا و نەتوانراوە وەک خۆی کاتی لەدایکبوونی دیاریی بکرێت، دیارە زۆرینەی لێکۆڵەرەوان وای دیاریی دەکەین کە لەنێوان ساڵانی ٨ بۆ ٤ ی پێش زایین لەدایکبووە. مەتتا و لۆقا کۆکن لەسەر ئەوەی کە یەشوو لە نەوەی یەھوزایە، یەھوزاش خێڵێکی سەرەکی دوازدە خێڵی بەنی ئیسرائیل بوو. ھەروەھا کۆکیشن لەسەر ئەوەی کە بەشێوەی موعجیزە لەدایک بووە بەبێ بوونی ڕەگەزی نێرینە، ئەم ڕووادەوەش لە کڵێسادا بەناوی «لەدایکبوون لە پاکیزە» ناو دەبرێت. لەگەڵ ئەوەی کە لە بەیتلەحم لەدایک بووە، بەڵام زۆرینەی ساڵەکانی ژیانی لە ناسیڕە بەسەر بردووە.
یەشوو لە ژینگەیەکی یەھودیدا گەورە بووە کە چاوەڕێی ھاتنی ماشیحییان دەکرد، پێش دەستپێکردن بە چالاکییەکانی، لەلای یوحەننای بەئاوەشۆر پەروەردە بووە، لەدەوروبەری ساڵی ٢٧دا و کاتێک کە تەمەنی ٣٠ ساڵ بوو بەنزیکەیی؛ بانگەوازەکەی کە لەسەر دەستی یوحەننا وەرگرتبوو دەست پێکرد کە خەڵکی بانگ دەکرد بۆ تۆببەکردن، بەجۆرێ بوو کە ناوچەی ڕووباری ئەردەنی جێھێشت و بەرەو باکوور ئاراستەی گۆڕی تا وەکوو لە گوندی ناحوم گیرسایەوە، پاشان گوزەری دەکرد بەنێو دێیەکانی جەلیل و باشووری لوبنان و ھەندێک ناوچە لەدەوروبەری جۆلان و باکووری ئەردەن کە بەناوی «دە شار»ەکەوە ناسراوە، ھەروەھا ھەندێک ناوچەی تری وەک خەلیل و ئۆرشەلیم و ھتد… ئامۆژگارییەکانی یەشوو بەگشتی باسی لە وازھێنان لە ھەوەسە جەستەیییەکان و گرنگیدان بە شتە ڕۆحییەکان دەکرد، ناڕەزا بوو بەرامبەر خۆبەزلزانین و لەخۆبایی مرۆڤ و ھەندێ لە قەدەغەکراوەکانی ئاینی یەھوودی چارەسەر کرد و ھەندێکی ترییانی توند تر کرد وەکوو تەڵاقدان، ھەروەھا ڕووناکی خستبووە سەر ڕۆڵی ئیمان لە بەدیھێنانی وەفادا، و گرنگیی خۆشەویستیی و مەحەببەت. ئینجیلەکان، بەشێوەیەکی چڕتر باس لە بەسەرھاتەکان دەکەن، یان بڵێین بەگشتی باس لە ژمارەیەکی زۆر لە سەرسووڕھێنەر و موعجیزەکان دەکەن کە یەشوو خاوەنی بووە: ڕاست|240px|وێنۆک|بەئاگاھێنانەوە لەسەر چیا، بەڕیشەی کارڵ بلوش.
یەشوو بە نموونە ھێنانەوە و چیرۆکە ڕەمزییەکان لەگەڵ خەڵک دەدوا و بیرۆکە ئاڵۆزەکانی بۆ سادە دەکردن، ئینجیلەکان پڕکراون لەو گرتە و ڕووداوانەی کە ڕووبەڕووی بوونەتەوە لە ژیانیدا، بۆ دروستکردنی سەرچاوەیەکی فێربوون و پەندوەرگرتن بۆ شوێنکەوتوانی؛ بەگشتیش ئەو موعجیزانەی کە چیرۆکەکانیان گێڕدراونەتەوە بە وردیی لە ئینجیلدا، بریتیین لە سی و پێنج موعجیزە، بەڵام ژمارەی نموونەکان و چیرۆکەکان بریتیین لە سی و چوار دانە، لەکاتێکدا ژمارەی بەسەرھات و ڕووداوەکان بریتیین لە دووسەد و پەنجا و پێنج ڕووداو، ئینجیلیش ڕاشکاوانە دەڵێت ئەوانە بەشێکی بچووک و سادەن لە کارەکانی یەشوو چونکە «گەر ھەموو کارەکانی یەک یەک بخرابانایەتە بەردەست، ئەوا دونیا جێگەی کتێبی نەدەگرت»
یەسووع دوانزدە قوتابی ھەڵبژارد کە ھاوشوێنی بکەن. بەپێێ باوەڕی مەسیحییەت؛ یەسووع لەوپەڕی چالاکبوونیدا کە ماوەی سێ ساڵ بەردەوام بوو، لەوکاتەدا کە لەئۆرشەلیم بوو لەکاتی جەژنی فوسحدا ئەنجومەنی یەھوود بڕیاری کوشتنی یەسووعییان دا لەترسی ئەوەی بزووتنەوەکەی ببێتە بزووتنەوەیەکی سیاسی بۆ دژایەتیکردنی دەسەڵاتی ڕۆمانی بۆ لەناوبردنی ئەو ئۆتۆنۆمییەی کە جوولەکە بەدەستی ھێنا بوو. ئینجیلەکان بەباشی باس لە دادگاییکردنی یەسووع دەکەن لەبەردەم ئەنجومەنی یەھوود دا پاشان لەبەردەم پێلاتس پێنتی و پاشان دوودڵبوون لەسەر لەخاچدانی یەسووع، پاشان یەسووع لەخاچ دەدرێت لەدەرەوەی شار لەسەر گردی جەلجەسە، لەو شوێنەدا کە لەخاچدان ئەنجام دەدرێت، جێی ئاماژەیە کە گردبوونەوەیەکی زۆری خەڵکی بوونی ھەبووە. پاش بەیەکداکەوتنێکی زۆر لەگەڵ مردندا بۆ ماوەی سێ کاتژمێر، یەسووع دەمرێت و لەگەڵ مردنەکەیدا ڕووداوی ناسرووشتی و نائاسایی ڕووی داوە. پاشان بەخێرایی و پەلەپەل نێژراوە بەھۆی نزیکبوونەوەی شەممەی فوسح، بەپێی ئینجیلیش ھەمان شتە. یەکێک لە ژنان لەبەرەبەیانی ڕۆژی یەکشەممە دا سەردانی ئارامگەکەی دەکات و دەبینێت کە ئارامگەکەی خاڵییە، پاشان لەوێدا فریشتەیەک پێیان ڕادەگەیەنێت کە یەسووع ھەستاوەتەوە لەنێو مردوواندا، پاشان ژنەکە ڕادەگاتە لای قوتابییەکانی یەسووع و ئەو ھەواڵەیان پێ ڕادەگەینێت. لێرە بەدواوە چەندین جاری تر یەسووع بۆ تەلەبەکانی دەردەکەوێت و دڵنیا دەکاتەوە لەسەر ھەستانەوەی لەمردن.
تیۆرەکان لەسەر یەسووع و شێوازی مردنی و ھۆکارەکانی چەندجاربووەوە، بەڵام زۆرترینی لێکۆڵەرەوەکان باوەڕییان بە بوونی یەسووع مێژووییانەی ھەیە، ھەندێکی تریشییان بوەڕییان بە ھەبوونی موعجیزەکانی ھەبووە کە بەھۆی چەند ڕێگەیەکی دیاریکراوەوە وەکوو بەکارھێنانی وزەکانی مێشکی مرۆڤەوە کردووینی. باوەڕ وایە کە شەوی دوایین خوان شەوی ٣ ی نیسان ی ساڵی ٣٠ زایینی بووە و ھەڵستانەوەکەشی لە ٦ ی نیسان ی ساڵی ٣٠ زایینیدا بووە.
یەکەمین کڵێسا: کڵیسای بوتڕوس و پۆڵس
ڕاست|180px|وێنۆک|کڵێسای سەرەکی پایەبەرز بوتڕوس لە [[ڤاتیکان: ئەم کڵێسا گەورە ئایینییە ھونەرییە لەو شوێنەدا دروست کراوە کە بوتڕوسی نێردراو لەخاچ دراوە و نێژراوە.]] ژیانی دوانزدە قوتابییەکەی یەسووع و ئەوانەی لەگەڵیاندا بوون، یان ژیانی یەکەمین کڵێسا و چالاکییەکان لەڕێگەی بەسەرھاتی کرداری نێردراوەکانەوە دەست دەکەوێت، چونکە لەدوای پەنجا ڕۆژی دوای ھەستانەوەی یەسووع لەمردن، ڕۆحی پیرۆز نیشتە سەر یەکەمین کڵێسا بەپێی بەسەرھاتەکە، ئەم ڕووداوە لەلای مەسیحییەکان لەدایکبوونی کڵێساکە لە ئۆرشەلیم دەنوێنێت. لەوێدا ئەندامانی کڵێساکە بەردەوامییان ھەبوو لەسەر پێدانی ھۆشیاری ئایینی و نوێژکردن و شکاندنی نان و چوونەلای پەیکەری سلێمان و دابەشکردنی ھەرچی ھەیانە و خاوەنین.
دیسان بەپێی ھەمان کتێب، نێردراوەکان توانای کردنی ھەندێک لە موعجیزەیان ھەبووە، فێرکردنەکان و پەند و ئامۆژگارییەکانیان بەتایبەتی پەند و ئامۆژگارییەکەی یەکەم و دووەمی بوتڕوس، بووە ھۆی ھاوار لێ بەرزبوونەوەی ئەنجومەنی یەھوود، تا وای لێھات بوتڕوس و یوحەننا چەندین جار دەستگیر کران و خرانە زیندانەوە، ھەمان شتیش لەگەڵ پۆڵس دا ڕووی دا. چەپ|260px|وێنۆک|[[پۆڵسی تەڕسووسی|پایەبەرز پۆڵس نامەکانی دەنووسێت، تابلۆی نیگارکێشی ھۆڵەندی ڕامبرانت.]] کۆمەڵە مەسیحییەکە گەشەیان سەند، لێرەش بەدواوە ڕیزبەندی دەسەڵات لەنێو کڵێسادا دەرکەوت، بەجۆرێ حەوت لە یاریدەدەری قەشەکان بە یاریدەدەری نێردراوەکان دانران، بەڵام زۆر چەوساندنەوەیان ڕووی لەزیادبوون کرد تا وای لێ ھات پەنایان بردە جەلیل و سامیرە، ئەمەش یاریدەدەرێک بوو بۆ ئەوەی پیشتیوانان لە مەسیحییەت لەدەرەوەی ناوچەی ئۆرشەلیم زیاد بکات، بۆیە فیلیپس ھەڵستا بەبڵاوکردنەوەی فێرکارییەکانی مەسیحییەت لە سامیرەدا، و حەنانیای دیمەشقییش لە دیمەشق، پاشان شاوڵی تەڕتووسی وەرگەڕا بۆ مەسیحییەت و ناوی خۆی گۆڕی بۆ پۆڵس. بەپێی ڕای مەسیحییەکان، ئەو وەرگەڕانەی پۆڵس بۆ مەسیحییەت لەدوای دەرکەوتنی یەسووعەوە بۆ پۆڵس لەسەر ڕێگەی دیمەشق، ڕووی داوە. پۆڵس بەشدار بووە لە بڵاوبوونەوەی مەسیحییەتدا بەتایبەتی لەلای کەسانی نایەھوود لەپاڵ حەفتا نێردراوەکەدا بەتایبەتی لە لوبنان و قوبروس و ئەنتاکیە، بەجۆرێ بنکەیەکی میللییان بەدەست ھێنا و بۆ یەکەم جار بە مەسیحییەکان ناوبران، ئەنتاکیە بنەما بنچینەیییەکەی پۆڵسی ھەزم کرد لە گەشتە مزگێنیدەرەکەیدا بەرەو یۆنان و ئاسیای بچووک، بەڵام کێشەی سەرەکی و گەورەکە لەنێوان مەسیحییە بنەچە یەھوودییەکان و مەسیحییە بنەچە نایەھوودییەکاندا ڕووی دا، بەتایبەت لەڕووی پابەند بوون بە یاساکانی مووساوە و خەتەنەکردن بەشێوەیەک لەشێوەکان، بۆیە لەو کاتەدا کۆبوونەوەی یەکەم لە ئۆرشەلیم بەسترا دەوروبەری ساڵی ٥٠ی زایینی، لەوێدا ئاکامی دانیشتنەکە بەوە کۆتایی پێ ھات کە مەسیحییە بنەچە نایەھوودییەکان دەتوانن پابەند نەبن بە خەتەنەکردن یان یاساکانی مووساوە. کۆمەڵەی ئۆرشەلیم کۆمەڵێک سەفەری بۆ پۆڵس بەرەو یۆنان مەقدۆنیا ڕێکخست، پاشان پۆڵس ویستی گەشت بکات بەرەو ڕۆما کە ئەویش دواتر بۆی ھاتە دی لە ساڵی ٥٩ی زایینیدا، بەڵام مێژووی ھەبوونی مەسیحییەکان لەڕۆمادا پێش ئەو گەشتەش دەکەوێت کە پێشتر پۆڵس بۆخۆی نامەیەکی لەساڵێ ٥٧دا. تەقلیدی مەسیحی وا ھاتووە کە بوتڕوس یەکەم کەسە کە کڵێسای ڕۆمای دامەزراندووە پاش ئەوەی کڵێسای ئەنتاکییەی دامەزراندووە، ھەر لەوێشدا کۆتا ڕۆژەکانی ژیانی بردووەتە سەر تا کاتی کوشتنەکەی لە ساڵی ٦٤ یان ٦٧ لەکاتی ئاگرکەوتنەوەی گەورە لەڕۆما و چەوساندنەوەی مەسیحییەکان لەلایەن نیرۆنەوە.
پۆڵسیش ڕۆمای بەجێھێشت لە ساڵی ٦٢دا و ڕووی کردە ئیسپانیا، بەڵام دواتر جارێکی تر گەڕایەوە ڕۆما و لەوێ گیرا و لەنێو زینداندا لەنێوان ساڵانی ٦٦ و ٦٧ دا دواترین نامەی خۆی نووسی بۆ تیمۆساوس کە بە دووەمین نامە بۆ تیمۆساوس ناسراوە پێش مردنەکەی لەماوەی چەوسانەوەی نیرۆن بۆ مەسحییەکان. ئەمما مەرقۆس کە تەلەبەی بوتڕوس بوو چووە ئەسکەندەریە و کڵێسای میسڕی دامەزراند نزیکەی ساڵی ٤٥ ی زایینی، تۆماسیش بەرەو ھیندستان ڕۆیی، بەگشتی یەکەمین جووڵەی بڵاوبوونەوەی مەسیحییەت زۆر چالاک بوو، بەدەر لە دوانزدە قوتابییەکە، حەفتا نێردراوەکەش دەستێکی کارایان ھەبوو تێیدا. دوایین کەس لە دوانزدە قوتابییەکە کە بمرێت یوحەننا بوو، کە لە تورکیا نیشتەجێ بووبوو پێش ئەوەی نەفی بکرێت بۆ بتمووس و لەوێدا کۆتا ڕۆژەکانی ژیانی بەرێتە سەر. لەنێو دوانزدە قوتابییەکەشدا، تەنھا یوحەننا بەشێوەیەکی ئاسایی و سروشتی مرد، دروست وایە بڵێین نەکوژرا لەھیچ ماوەیەک لەماوەکانی چەوساندنەوەی مەسیحییەکاندا.
ئێرڤێ گیبێر
ئێرڤێ گیبێر نووسەر و وێنەگری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
مەسیحییەت
بەرەبەیانی مەسیحییەت (١٠١ بۆ ٣١٢)
وێنۆک|دوایین نوێژی مەسیحییەکان لەکاتی ئاھەنگی ئەشکەنجەدانیان لە کۆلۆسیۆم، [[ڕۆما. تابلۆی ژان لیۆن جێرۆم]] لەسەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا، مەسیحییەت بریتیی بوو لە کۆمەڵێک جەماعەتی پەرتەوازەی بچووک لەنێو کۆمەڵگادا لەنێو ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیدا، ھێزی باوەڕ و ڕۆشنبیری ڕۆمانییان شتێکی ناسراو بوو، ئەمە بەدەر بوو لەو کەسانەی کە نوێ بوون بۆ ئایینەکە. لەلایەکی ترەوە، گەورەترین ترس بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بریتیی بوو لە ڕەتکردنەوەی مەسیحییەکان بۆ پەرستی ئیمپڕاتۆر کە ڕەگەزی یەکبوونی ئیمپڕاتۆرییەتەکە بوو، ئەمە جگە لە ڕەتکردنەوەیان بۆ سەرجەم بۆنە فەرمییەکان، ھەروەھا ئاشکرا کردنیان بۆ قۆرخکردنی ڕاستی و ھەڵبژاردنی مردن لەبری لادان لە ئایینەکە، ھەر ئەمەش بوو وای کرد کە وتاردەری ڕەوانبێژ لۆقیانۆس بڵێت کە ئەمانە مێشک و بیریان سووک و سادەیە و تاوانبار نین بەڵکو یەسووعی دووڕوو ھەڵیخڵەتاندوون و پێشەوا ئایینییەکانیش یارییان پێ دەکەن، لەگەڵ ئەمەشدا مەسیحییە پێشەنگەکان ئەوەیان بەشێوەیەکی تایبەت ڕەت دەکرەوە کە لەیەک خستن ھەبێت بە زانستە دنیاوییەکانەوە بەھۆی پەیوەندیداربوونی بەشێوەیەکی قایمەوە بە ئایینە بتپەرستەکانەوە، ئەمە وای کرد کە مێژووناسی ڕۆمانی سەلەس دەوروبەری ساڵی ١٧٥ لۆمەی مەسیحییەکان بکات لەسەر پاڵپشتیکردن و بەرگریکردنیان لە نەزانی خۆیان.
ئێرڤێ گیبێر
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە ئەیدز لە فەڕەنسا پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:دیارکەرانی سەدەی ٢٠ەم
مەسیحییەت
بەرەبەیانی مەسیحییەت (١٠١ بۆ ٣١٢)
باردودۆخەکان لەدوای نیوەی سەدەی دووەمی زایینییەوە بەرەو گۆڕان چوو، چونکە مەسیحییەکان درکیان بەوە کرد کە دووەمین گەڕانەوەی چاوەڕوانکراوی یەسووع کاتێکی زۆر درێژ دەخایەنێت و مانەوەیان لەسەر زەوی درێژە دەکێشێت، بۆیە ھەوڵیان دا کە باوەڕەکەیان بەشێوەیەکی پڕتر لە عەقڵانییەت و سیستەم پێشکەش بکەن بە بەکارھێنانی ڕۆشنبیرییەکانی سەردەمەکەیان، ئەم درکپێکردنە گەیشتە ئەوەی کە ئەگەر کڵێسا نەیەوێت ڕەزاگران بێت لەلای کۆمەڵگا، ئەوا پێویستە لەسەر کە بەزمانی ڕۆشنبیرانی سەردەمەکە و خودی سەردەمەکە خۆی قسە بکات، بەم جۆرە یەکەمین بەرگریکار لە مەسیحییەت جۆستینۆس بوو کە کوژرا لە ماوەی چەوساندنەوەکانی ساڵی ٥٦٠دا. لەدوای ئەمەشەوە نووسراو پەڕتووکەکانی بەرگری ڕووی لەزۆربوون کرد؛ ھبراپۆلیس، ئەبۆلینارۆس و میڵتۆن نووسراو و پەڕتووکەکانیان پێشکەشی ئیمپڕاتۆر مارکۆس ئۆریلیۆس کرد، ھەروەھا ئەسیناگۆراس و مڵیتادیس نووسراوەکانیان بڵاوکردووە لەدەوروبەری ساڵی ١٨٠دا، کەسانی ڕۆشنبیریش وەکوو کجولیانۆس و ئەگناتیۆس کە بووبوونە مەسیحی؛ بەشدارییان کرد لەڕێگەی خۆشکردن بۆ مەسیحییەت کە بچێتە ناو کۆمەڵگایەکی زاڵەوە. لەکۆتایی سەدەی دووەمدا ئیدی کێشەیەکی ئەوتۆ بوونی نەما، بەجۆرێ کە تەنانەت باوکانی مەسیحیش منداڵەکانیان دەناردە قوتابخانە بتپەرستییەکان چونکە لەپەروەردەیەکی مەسیحی دروست جیاواز نەبوو تەنھا لە کۆرسە ئایین و ئەخلاقییەکاندا نەبێت، ھەروەھا قوتابخانە مەسیحییەکان و پەڕتووکە مەسیحییەکان پەیدابوون دامەزران لەگەڵ دەستپێکی سەدەی سێیەمی زایینیدا و ژمارەی مامۆستایانی مەسیحی لە قوتابخانە یۆنانییەکان و ڕۆمانییەکاندا ڕووی لە زۆربوون کرد و لە ساڵی ٢٦٤دا ئەناکۆلیۆس بووە سەرەک قەشەی لازقییە، یەکەمین ڕاگری مەسیحی لە کۆلیجی فەلسەفە لە زانکۆی ئەسکەندەرییە، پاشان قەشە مالیخۆن بووە بەڕێوەبەری قوتابخانەی وتاردان و ڕەوانبێژی لە ئەنتاکیە.
ژمارەیەکی زۆر لە لێکۆڵەرەوان وا دەبیین کە مەسیحییەت لە یەھوودییەتەوە گەلێک نزیک بووە لەڕووی داب و نەرییتەوە تا کۆتایی سەدەی دووەمی زایینی، بەڵام لەدوای ئەو ڕێکەوتەوە مەسیحییەت چووە ناو شارستانییەتی ھێلینییەوە کە بوارێکی تری بڵاوبوونەوەی بۆ دەڕەخسێنێت لەگەڵ دەستپێکردنی سەدەی سێیەمی زایینییەوە، لەلایەکی ترەوە، ئێریک کۆفمان ئاشکرای دەکات کە مەسیحییەکان سیستەمێکی کۆمەڵایەتی چالاکییان لەسەر تیشکی ئینجیلەوە گەشەپێداوە، بەپێچەوانەی بتپەرستەکانەوە؛ مەسیحییەکان لەماوەی بڵاوبوونەوەی پەتاکاندا گرنگییان بە نەخۆشەکانیان دەدا ئەمە ھاوشانی گرنگیدان بە کەمئەندامەکانیان، ئەمە جگە لە جەختکردنەوە لەسەر بەوەفابوونی نێرەکان لە ھاوسەرگیریدا و یەکێتی ئەو ھاوسەرگیرییە، ئەمە جۆرێک لە خێزانی سەربەخۆ و جێبەخۆگرتووی دروست کرد کە کۆمەڵگای ڕۆمانی لەدەستی دابوو، ھاوشانی ئەمانەش یاریدەدەری ژنە باوەڕدارە نوێیەکانیان دەکرد لەچوارچێوەی ئەو جێگیرییەدا تا منداڵیان ببێت و ژمارەیەکی زۆرتر لە منداڵ پەروەردە بکەن، ئەمە لەگەڵ ھەبوونی ژیانێکی کۆمەڵایەتی بێ وێنە و بێ ھاوتا لەنێوان تاکەکانی کۆمەڵەیەکی دیاریکراودا و یارمەتیتدانی بەردەوامیان بۆ یەکتر.
کێشەی سەرەکی کڵێسا لە ماوەی ھەردوو سەدەی دووەم و سێیەمدا لە چەوساندنەوەی مەسیحییەکان لەلایەن ڕۆمانەوە خۆی دەبینێتەوە، لەسەرەتای دەرچوونی بەیاننامەی دەرکردنی مەسیحییەکان لەڕۆما لە ساڵی ٥٨دا و تەنانەت تا ساڵی ٣١٢، مەسیحییەکان دەیان ناڵاند لەجۆرەھا جۆری چەوساندنەوە، کە ناخۆشترینیان بریتیی بوو لەچەوساندنەوەی نیرۆن کە ئاگرکەوتنەوە لە ڕۆمای لێ کەوتەوە، دۆمیتیانۆس کە سی و حەوت ساڵ بەردەوام بوو لەسەر چەوساندنەوەی مەسیحییەکان؛ سەرەتای ڕۆژژمێری ناسراو بە ڕۆژژمێری قبتی یان میسڕی دەستەبەر کرد، و بەپێی سەرچاوە و ژێدەرەکانی کڵێسای قبتی ئۆرسۆدۆکسی؛ سەدان ھەزار کەس لەماوەی ئەو چەوساندنەوەیەدا کوژراون، ھەریەک لە تراجان، مارکۆس ئۆریلیۆس، سێپتیمۆس سێڤیرییەس، ماکسیمین، دێکیۆس، جالینۆس، ئۆریلیان و دیۆکلتیانۆس، بەگشتی لەمێژووی مەسیحییەتدا بە ١٠ چەوساندنەوە گەورەکە ناو دەبرێن، بەڵام دۆخەکان بەرەو باشبوون چوو لەگەڵ دەرچوونی بەیاننامەی لێبوردانەی گالیریۆس و ھەنگاوەکانی ئیمپڕاتۆر قوستەنتین کە بووە ھۆی دەرچوونی بەیاننامەی میلانۆ لە ساڵی ٣١٢ دا کە تێیدا دان دەنێت بە مەسیحییەتدا وەکوو یەکێک لە ئایینەکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی، وێڕای ھەموو ئەو چەوساندنەوانەش، ھێزی دیمۆگرافی مەسیحییەت گەشەی دەسەند لەگەڵ ئەوەی کە تا دەوروبەری ساڵی ٣١٢ ـەش لە ناو ئیمپڕاتۆرییەکەدا کەمینە بوون، بەڵام دواتر بوونە ھێزێک کە ئیمپڕاتۆرییەت نەی دەتوانی دایان پۆشێت یان دانیان پیادا نەنێت.
ئەنجومەنەکانی کڵێسا و کەرتبوونەکان (٣١٢ بۆ ١٠٥٤)
وێنۆک|ئایکۆنەیەکی بێزەنتی، تێیدا قوستەنتینی یەکەم دەردەکەوێت کە دەورەدراوە بە کۆمەڵێک لە بەتڕیک و سەرەک قەشە و کە بەھەموویان یاسای باوەڕیان بەدەستەوە ھەڵگرتووە کە ئەنجومەنەکە دای ڕشت. ساڵی ٣٨٠ی زایینی، مەسیحییەت بوو ئایینی فەرمی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی، و لە ساڵی ٣٣٠دا ئیمپڕاتۆر قوستەنتینی یەکەم ھەڵستا بە گواستنەوەی پایتەخت لە ڕۆماوە بۆ قوستەنتینە، کە بووە بە ناوەندی مەسیحییەتی ڕۆژھەڵاتی و ناوەندی شارستانییەتی جیھانی، بەجۆرێ بووە بە مەزنترین شارەکانی دونیا لەو سەردەمەدا.
بەھۆی ئەوەی مەسیحییەت بۆ دوورترین شوێنەکانیش ڕۆیشتبوو، ئەبوو دابەشبوون کە کەرتبوون تێیدا ڕوو بدات، نەک تەنھا لەڕووی ژینگەوە بەڵکو لەڕووی باوەڕیشەوە ھەروەھا، لەئاکامی زۆربوون ژینگەکان بۆ باوەڕداران بە ئایینەکە، کڵێسا لە سەدەی چوارەمی زایینیدا ڕووبەڕووی گەلێک لەو بزووتنەوانە بوو کە بەزمانی کڵێسا ناو دەبران بە ھەرتەقەکان، زۆرینەوەی ئەم بزووتنەوانە کەم کاریگەر بوون بەبێ کۆششێکی زۆر دەپووکانەوە، بەڵام ھەندێکی تریان وەک ئاریۆسییەت، ھێزێکی گەورەی لێ پێکھات، کە وای کرد ئەنجومەنی گشتی ببەسترێت لە ئیزنیق لە ساڵی ٣٢٥ بەسەرۆکایەتی ئیمپڕاتۆر قوستەنتینی یەکەم و سەرەک قەشە ئۆسیۆسی قوڕتووبی.
ئەنجومەنی ئیزنیق، بە یەکەمین ئەنجومەن دانانرێت، چونکە پێش ئەو ئەنجومەنەش چەندین ئەنجومەنی تر بەستراوە لەسەر ئاستێکی ھەرێمیی کە زۆربەی جار سەرەک قەشەی ناوچەکە سەرۆکایەتی کردووە، بەڵام ئەنجومەنی ئیزنیق یەکەمین ئەنجومەنی گشتی بوو بەجۆرێ سەرەک قەشەکان لەسەرانسەری جیھانەوە بەشدارییان تێیدا کرد. ئاکامی ئەنجومەنەکە ئەوە بوو کە ئاریۆس کافرە و قسەکانی بە ھەرتەقە دانرا و قەدەغە کرا لەدوای ئەوەی ئاریۆس دەیگووت کە کوڕ دروستکراوێکی نا یەکسانە بە باوک، ئەنجومەنەکە ھەروەھا یاسای باوەڕی دانا کە تا ئەمڕۆش بەکاردێت. گرنگییەکی تری ئەم ئەنجومەنە ئەوە بوو کە بۆ یەکەم جار لە مێژووی مەسیحییەتدا زاراوەی نا تەوراتی بەکارھێنا بەشێوەیەکی فەرمی، وەکوو: ڕووناکی لە ڕووناکی، خودای حەق ھەڵقوڵاو لەخودای حەقەوە، لەدایکبوویییەکی نادرووستکراو؛ ئەم زاراوانەش لە فەلسەفەی ڕۆمانییەوە دەھاتن و چڕبوونەوەیەکی نوێ و سیفەتێکی نوێیان دا بە باوەڕی مەسیحی. ئەنجومەنەکە سیستەمی پێنج بەتڕیکییەتی گەورەی دامەزراند و سیستەمی مامەڵەکردنیانی لەگەڵ یەکتردا دانا، ھەر لەم چوارچێوەیەدا و لەو ماوەیەدا ئایینە بتپەرستەکان دەستیان بە کشانەوە کرد لەبەردەم مەسیحییەتدا. ئەو ماوەیەش بە کۆمەڵێک لە شەڕی ناوخۆیی خوێناو و پێچەوانەبوونەوەی بارەکاندا ڕۆیشت بەتایبەتی لە ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژاواییدا، بۆیە نەمانی ئاسایش بووە ھۆی چەوساندنەوە ئایینییەکان، مەسیحییەت چەوساندنەوەی لەھەمبەر بتەپەرستیدا بەرپا کرد، ئەشتوانرێت ئەزموونی بەتڕیک ئەسناسیوسی ئەسکەندەری لە میسڕ بە نموونەیەکی ئەو دۆخە وەر بگرین، کە پێشتر ھەمان شت بەسەر مەسیحییەکانیشدا ھاتبوو کاتێک کە ئیمپڕاتۆر جوولیان مەسیحییەکانی چەوساندنەوە لەڕێگەی دەرکردنی بایننامەیەک کە ڕێگەی لە فێرکردنی مەسیحییەکان گرت لە ساڵی ٣٦٢ دا کە ئەو کارە وەرزێکی تری بۆ چەوساندنەوەکان کردەوە، بەڵام لەلایەکی ترەوە ئاوەدانی مەسیحییەت و ھونەری وێنەکێشانی ئایکۆنات و ھەروەھا مۆزیک گەیشتنە پلەیەکی باڵا لە کڵێسای سەدەی چوارەمی زایینیدا، ئەوەشمان لەبیر نەچێ کە ئەوەی جۆرج مینۆوا بە سوڵتانەکانی کڵێسا ناویان دەبات لەو سەردەمەدا دەرکەوتن، ھەروەکوو: باسیلۆسی گەورە، جێرۆم، ئیمبرۆسیۆس، یوحەننای دەم زێڕین، ماڕۆنی گەورە، سەمعانی عەموودی، ئەفرام سریانی، قەشە ئۆگەستین، زۆرینەی زۆری ئەو کەسایەتییانەش نازناوی پایەبەرزیان وەرگرتووە لە کڵێساوە.
وێنۆک|ڕاست|ئایکۆنەی کورسی دانایی لە ئایا سۆفیا لە [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ، ئەو کڵێسا سەرەکییە پێشتر ناوەندی ژیانی ئایینی بوو لە شارەکەدا.]] لەپێناو تەواوکردنی کاری ڕێکخستنی ژێرخانی بەڕێوەبەرایەتی کڵێسا، ئەنجومەنی یەکەمی قوستەنتینە بەسترا لە ساڵی ٣٨١ کە یەکێک لەکارەکانی ئیدانەکردنی ئەپۆلینارۆسی سەرەک قەشەی لازقییە بوو کە پێی وا بوو خودایەتی مەسیح ڕووی داوە بەھۆی ڕۆحە عاقڵەکەیەوە، پاشان لەدوای کەمتر لە نیو سەدە ئەنجومەنێکی گشتی تر لە ئێفەسس لە ساڵی ٣٤١دا گیرا، لەوێدا نەستووڕ قەدەغەکرا، کەپێی وابوو کە سیانەیەتی پیرۆز دروستە بەڵام ئەو کوڕەی لە ئەزەلەوە ھەبووە، یەسووع نییە، بەڵکو ئەو کوڕە لە یەسووعدا گیرساوەتەوە لەکاتی ئاوەشۆرەیکردنیدا، ھەروەھا نەستووڕ دەیگووت کە دوو کەس لە مەسیحدا ھەبووە و مریەمی بە دایکی مەسیح بانگ دەکرد نەوەک دایکی خودا، بەھۆی ئەوەوە شوێنکەوتووەکانی تووشی چەندەھا چەوساندنەوە بوون، پاشان لەدوای ھەشت ساڵ و لەساڵێ ٤٣٩ دا ئەنجومەنێکی دیکە لە ئێفەسس گیرا کە ئۆرسۆدۆکسییە ڕۆژھەڵاتییەکان بە ئەنجومەنی دووەمی ئەفەسس ناوی دەبەن لەکاتێکدا کە کاسۆلیک دانی پیادا نانێن، بەگشتی ئەم ئەنجومەنە بەسترا تا شێوەی باوەڕ دیاریی بکات وەک کۆتایییەک بۆ دیاریکردنی یەکێتی ھەردوو سروشتی مرۆڤبوونی مەسیح و خودابوونی مەسیح، پاشان پێشنیار و بیردۆزەکەی بەتڕیک سایرڵی یەکەمی ئەسکەندەرییە قبووڵ کرا، کە دەیووت کە ئاکامی یەکگرتنی ھەردوو سروشتەکە یەک سروشتە بەبێ تێکەڵ بوون بە خاسییەتەکانی یەکتتر.
بەڵام ئەم باوەڕە دژایەتی کرا لەلایەن ڕۆما و قوستەنتینەوە، کە ھەردووکیان بانگێھشتیان کرد بۆ کۆتا ئەنجومەن لە ساڵی ٤٥١ زایینی دا کە بریتیی بوو لە ئەنجومەنی خەلقیدۆنی کە دووبارە پەیوەندی بەتڕیریکیییەکان بەیەکەوە ڕێک خستەوە و پێشنیارەکەی پاپا لیۆنی یەکەمی پەسەند کرد کە دەیگووت ھەردوو سروشتەکەی یەسووع لەگەڵ ئەوەی یەکیان گرتووە بەڵام تێکەڵ بەیەکبوون و ئەمەش شتێکە ناتوانرێت گوزارشتی لێ بکرێت چونکە وەک یەکگرتنی ئاگر و ڕووناکی وایە، ھەروەھا ئەنجومەنی ناوبراو بریارەکانی ئەنجومەنی پێش خۆی ھەڵوەشاندەوە و شەرعییەتی لێ سەندەوە و دانی پێدا نەنا، بۆیە شەقبوونی دووەم لە کڵێسادا ڕوویدا و خێزانەکانی کڵێساکانی ئۆرسۆدۆکسییەتی ڕۆژھەڵاتی لێ دروست بوو و ئەندامەکانی بڕیارەکانی ئەنجومەنی خەڵقیدۆنی ڕەت کردەوە و قبووڵی نەکرد، سەرباری ئەمەش، ھێشتا جیابوونەوەی کۆتای ئیداری ڕووی نەدا تا ساڵی ٥١٨ ی زایینی کاتێک کە بەتڕیریکی ئەنتاکیە ساویریۆس دابڕا بەھۆی ئەوەی لە سروشتە یەکییەکان بوو، لەئەنجوومەنێکی خۆماڵیدا کە لەقوستەنتینە گیرا، ڕەتکردنەوەی بەتڕیرەکەکە بەدوایدا ھات و چووە میسڕ کە لەوێدا بەشێکی لەکڵێسا بەڕێوە دەبرد لەکاتێکدا بەتڕیرەکی خەڵقیدۆنی بەشەکەی تری بەڕێوە دەبرد، بەھەمان شێوە ئەوەی لەئەنتاکیە ڕوویدا لە ئەسکەندەرییەش ڕوویدا.
جەماعەتی یەک سروشتی یاخود مۆنۆفیزۆن بنکەیەکی میللی بەھێزیان دروست کرد لە میسڕ، حەبەشە، ئەرمینیا و بەشێوەیەکی کەمتریش لە سووریا و بەدەست کۆمەڵێک لەچەوساندنەوەوە لەسەر دەستی ئیمپڕاتۆرییەتی بێزەنتییەوە ناڵاندیان، بەڵام چەوساندنەوەکان بەھۆی حەزە ویستراوەکان و بەرھەمە فیکرییەکانەوە نەبوو بەڵکو بەھۆی ئەو شەقبوونە قووڵەوە بوو کە لەدوو لای ئیمپراتۆرییەتەکەدا ڕوویدا بوو. ئیمپڕاتۆڕە ڕۆمانییەکان ھەڵوێستەیان ڕوون نەبوو لەو نێوانەدا، بەجۆرێ کۆمەڵێک ئیمپڕاتۆر پاڵپشتییان لە بڕیارەکانی ئەنجومەنی خەڵقیدۆنی کرد و ھەندێکی تریان دژی وەستانەوە، ئەو کۆمەڵە ئیمپراتۆرە چەوساندنەوەیان دژ بە خەڵقیدۆنییەکان بەرپا کرد لە ئیمپڕاتۆرییەتەکەدا، ئیمپڕاتۆر جەستنیانی یەکەم ھەوڵی یەکخستنی ھەردوو لایەنەکەی دا و لەو پێناوەدا ئەنجومەنی قوستەنتینەی دووەمی گرت لە ساڵێ ٥٣٣دا، بەڵام شکستی ھێنا و بگرە بەرەو خراپبوونیش چوو کاتێ کە ئیمپڕاتۆرییەتی فارسی دەستتێوەردانی کرد و توانی لەسەرەتاکانی سەدەی حەوتەمدا سووریا و عێراق داگیر بکات.
ئیمپڕاتۆر ھەرقل توانی دووبارە ئەوەی لەدەست چووە لە ساڵی ٦٢٢ دا بیگەڕێنێتەوە و بڕیاری بە بیڕوباوەڕێکی نوێ دا کە مونۆسیلییەت بوو: دوو سروشت لەیەک ویستدا، وەک چارەسەرێکی ناوەندی بۆ باوەڕداران بە دوو سروشتی و باوەڕداران بە یەک سروشتیی، بەڵام باوەڕداران بە یەک سروشتی ئەو باوەڕە نوێیەشیان ڕەتکردەوە، کە ئەمەش دەرگایەکی نوێی لە چەوساندنەوە تووندەکان واڵا کرد، بەڵام زۆری نەخایاند بەھۆی ھاتنی سووپاس ئیسلامییەوە لە نیمچەدوورگەی عەرەبییەوە، زۆرێک لە لێکۆڵەرەوان وای دەبینن کە مەسیحییە عەرەبەکان پاڵپشتییان کردووە لە ڕووداوی دەستبەسەردا گرتنەکەدا، بەتایبەتی غەساسینەکان و مەنازیرەکان، ھەروەھا مەسیحییە سریانییەکانیش ھەمان شتیان پەیڕەو کرد، وا دەگێردرێتەوە کە بەتڕیرەکی نەستووڕییەکان سەردانی مەدینەی مونەوەرەی کردووە و داوای لە عومەری کوڕی خەتتاب کردووە کە پەلە بکات لەداگیرکردنی عێراق دا، لەکاتێکدا کە دانیشتووانی شارە سورییەکان لەسەر ڕووباری فوڕات دەرگاکانی شارەکەیان کردەوە بەرەو ڕووی دەستبەسەراگرە نوێیەکاندا. جەنگاوەرەکانی سووپای بێزەنتیش ھەمان شتیان کردەوە لەشەڕی یەرمووک وێنۆک|[[پاپا؛ شارلمان دەخاتە سەر تەخت. تابلۆی ڕەفائێل، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شازدەھەمی زایینی.]] لە ساڵی ٦٨١، ئەنجومەنی قوستەنتینەی سێیەم بەسترا، کە بڕیاریدا بە لەقەڵەمدانی مونۆسیلییەتەکەی ھەرقل بە ھەرتەقە و پەسەندکردنی پێشنیاری دووسرووشتیی و دوویستیی لە یەسووعدا؛ بەڵام لە ڕۆژاوا بارودۆخەکە ئارامتر بوو، لەگەڵ چالاکبوونی بزووتنەوە مزگێنیدەرەکان لە بڵاوکردنەوەی مەسیحییەتدا لە باکووری فەڕەنسا و ئەڵمانیا، ھەروەھا مەسحییەت گەیشتە ئینگلتەرا و ئیرلەندا لەسەر دەستی پایەبەرز پاتریک، پاشان لەسەدەی نۆیەمی زایینیدا مەسیحییەت گەیشتە ڕووسیاش، ئەو ماوەیە بە بارودۆخی دروستبوونی وشکەسۆفیگەراییدا ڕۆیشت وەکوو دروستبوونی وشکەسۆفیگەلی بووندوکتییە و وشکەسۆفیگەلی ئۆگەستینیەت کە کاریگەرێکی قووڵیان لەسەر کۆمەڵگای ڕۆژاوایی ھەبوو، بەجۆرێ کە پەرستگاکانی وشکەسۆفییان بەتەنھا بووبووە زانکۆ و قوتابخانەەکانی ئەورووپا، پەرستگای وشکەسۆفی کلۆنی دەستی ھەبوو لە ڕێکخستنی پەیڕەوی ناوخۆی کڵێسا و دیاریکردنی دەوری سێکیولارەکان تێیدا.
کێشەکانی مەسیحییەتی ڕۆژاوایی لەو سەردەمەدا خۆی دەبینییەوە لە کارەساتی سروشتی و ھەژارییەکی توند کە خەڵکی تێیدا دەژیان لە چوارچێوەی سیستەمێکی دەرەبەگی توند دا، ئەمە ھاوشانی بڵاوبوونەوەی نەخوێندەواری، ھەروەھا ڕکەبەرایەتییە بەردەوامەکان کە بووە ھۆی ڕوودانی جەنگەکانی نێوان ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی پیرۆز و پاپاکان، ئەمە ھاوشانی جەنگی ئایکۆنەکان کە ساڵی ٧٢٧ی زایینی ڕوویدا و بەھۆیەوە ئەنجومەنی نیقییەی دووەم ساڵی ٧٨٧ بەسترا، لەسەر داوای ئیمپڕاتۆرییەی ئیرینی، تێیدا ئەو ئەنجومەنە بڕیاری گەڕاندنەوەی ئایکۆنەکانی دا بۆ کڵێساکان پاش ئەوەی ئیمپڕاتۆر لیۆن بڕیاری شکاندنیانی دەرکردبوو.
بەدوای ئەودا لە ساڵی ٨٠٠دا پاپا لیۆنی سێیەمی چووە سەر تەختی پادشایەتی بە چوونی شارلمان بۆ سەر تەختی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمانی پیرۆز کە ئیدی لێرەوە پەیمانێکی نوێ کرایەوە بۆ پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆرییەت و کورسی نێردراوی. لێکترازان و جیابوونەوەکان لە کڵێسادا نەوەستا تا ساڵی ١٠٥٤ لێکترازانی گەورە ڕوویدا کاتێ کە بەتڕیریکییەتی قوستنەتینی جیابوونەوەی خۆی لە ڕۆما ڕاگەیاند لەماوەی کۆچی دوایی پاپا لیۆنی نۆیەم دا، ئەگەرچی ئەم جیابوونەوانە لە مەودایەکی ئایینی دا بوو، بەڵام بەدەر نەبوون لە پاڵنەرە سیاسی و ئابوورییەکان:
سەردەمی باوەڕ و سەردەمی ڕابوون (١٠٥٤ تا ١٤٩٢)؛ (١٤٩٢ تا ١٦٣٣)
چەپ|320px|وێنۆک|درووستکردنی [[ئادەم: بەناوبانگترین ئایکۆنەکانی مایکلانجیلۆ کە سەقفی کڵێسای سیسیتینی ڕازاندووەتەوە لە ڤاتیکان.]] سەرباری لێکترازانی نێوان ڕۆما و قوستەنتینە بەڵام سەرکردارییەتی کردنی جیھان لەلایەن مەسیحییەتەوە جێگیر کرا لەسەر دەستی ڕۆما، ئیمپڕاتۆرییەتی بێزەنتی سەرقاڵی کێشە بەردەوامەکانی خۆی بوو لەگەڵ دەوڵەتی عەبباسی، مەسیحییەکانی سووریا و میسڕیش دەیانناڵاند بەدەست چەوساندنەوە تووندەکان لەسەر دەستی ھەندێک لە خەلیفە وەکوو ئەلموتەوەکیل عەلەلڵای عەبباسی و ئەلحاکم بیئەمریلای فاتیمی، تەنگەژەی فیکریش کە ھاوشانی تەنگەژەی ئابووری و گەشەسەندنی دەمارگیری ئایینی دەڕۆیشت لەسەردەمی مەئمووندا وای کرد ھەموو نوێکارییەکی زانستی لە دەوڵەتی عەبباسیدا بۆ ھەردوو مەسیحییەکان و موسوڵمانەکان کارێکی گران بێت، لەگەڵ ئەوەشدا سریانییەکان و نەستووڕییەکان شوێنی دیاریان ھەبوو لە وەرگێڕان و زانستەکان و گەردوونناسی و پزیشکی دا و خەلیفەکان پشتیان پێ دەبەستن.
دەسەڵاتی کڵێسا لەسەدەکانی ناوەڕاستدا تەنھا دەسەڵاتێکی ئایینی نەبوو، بەڵکو دەسەڵاتێکی دنیاییش بوو، ئەمە خۆی دەبینییەوە لە دەوڵەتی پاپاییدا کە ئەڕکانەکانی جێگیر بوون لەسەدەی یانزھەمەمی زایینیدا، ھەروەھا خۆشی دەبینییەوە لەو گەمە سیاسییەدا کە تێیدا پاپا ڕۆڵێکی سەرکردانەی گێرا وەکوو ناوەندێک لەنێوان پادشا جیاوازەکانی ئەورووپادا، بەجۆرێ کە ھێزی سیاسیی کڵێسا، بەدەر لە باری گەنیوی مەسیحییەکان لەڕۆژھەڵات، ھاوکات ئارەزووی میرەکانی ئەورووپا بۆ پانکردن و گەورەکردنی موڵک و ماڵەکانیان و ڕاوەستان لەیەکتر کوشتنی ناوخۆیی، باری ڕەخسان بۆ لەدایکبوونی شەڕەکانی خاچپەرستی کە پاپا ئۆربانۆسی دووەم لە ساڵی ١٠٩٤ بانگھێشتی کرد بۆ ڕوودانی لەماوەی ئەنجومەنی کلیرمۆنت لەباشووری فەڕەنسا، دەستپێکیش کرا بە یەکەمین شەڕی خاچپەرستی کە تێیدا توانرا دەرکەناری سووریا دەست بەسەردا بگیرێت لەگەڵ لوبنان و فەڵەستین و ھەندێک ناوچەی تورکیا و ئەردەن و میسڕ.
بەڵام دووەمین شەڕی خاچپەرستی وەڵامێک بوو بۆ کەوتنی ئەلڕەھا، سێیەمین شەڕی خاچپەرستییش وەڵامێک بوو بۆ کەوتنی قودس، ئیدی ھەموو شەڕەکانی تر کاریگەرییەکی کەمیان ھەبوو، بۆیە لەچوارەمین شەڕی خاچپەرستیدا قوستەنتینە داگیر کرا، لەشەشەمین شەڕی خاچپەرستیش دا تونرا قودس بۆ ماوەیەکی تر بەدەست بھێنرێتەوە، لەکاتێکدا کە سەرتاپای ھەڵمەتەکانی تری خاچپەرستی ڕووی کردبووە میسڕ، بەڵام نەیتوانی تێیدا بەردەوام بێت، سەردەمی خاچپەرستی تەنھا سەردەمی ململانێیەکی بەردەوام نەبوو، بەڵکو ماوەی یەکگرتن و تێکەڵبوون و کردنەوەی شارستانی نێوان ھەردوو ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بوو
دوایین موڵکەکانی خاچپەرستەکان لە ڕۆژھەڵات کەوت بە کەوتنی عەککا لە ساڵی ١٢٩١ و شەڕەکانی بەدەستھێنانەوەی ئەندەلووس دەستی پێکرد، کۆتایش نەھات ھەتا کەوتنی غەڕناتە ساڵی ١٤٩٢، پەیوەندییەکانیش لەگەڵ ئەندەلووسدا ھەمیشە پەیوەندی جەنگ نەبوو، بەڵکو ئەورووپا و ڕۆشنبیرانی ئاشنا بوون بە فەلسەفەی یۆنانی و ڕۆمانی و نووسینەکانی ئیبن ڕوشد و ئیبن خەلدوون و نووسەرانی تر؛ لەڕێگەی ئەندەلووسەوە، کە بووە ھۆی بزووتنەوەیەکی گەشەسەندنی زانستی چالاک کە کڵێسا سەرکردایەتی دەکرد: ڕاست|250px|وێنۆک|ئایکۆنەی شێوەگۆڕین لەلایەن ڕافائێلەوە: بەوەچەرخانێکی گەورە لە [[مێژووی وێنەکێشاندا لەسەردەمی ڕابووندا دادەنرێت.]]
سەرچاوەکان
* پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١ەم پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان پۆل:مەسیحیەت
ڕۆژی شەھیدانی کوردستان
لە ڕۆژی ٣٠ی ئازاری ١٩٤٧دا (١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦ی کۆچی ھەتاوی) قازی محەممەد سەرۆکی کۆماری کوردستان، محەممەد حوسێن سەیفی قازی وەزیری بەرگری کۆمار‌ و ئەبوولقاسم قازی برای قازی محەممەد لە مەیدانی چوارچرای شاری مەھاباد لە سێدارە دران. پاش ئێعدامی قازی محەممەد و ھاوڕێیانی، ژمارەیەکی تر لە وەفاداران بە کۆماری کوردستان بە تایبەتی لە فەیزوڵڵابەگییەکانی ناوچەی سەقز لە دار دران‌ و ژمارەیەکی زۆریش لە تێکۆشەرانی بزووتنەوەکە زیندانی کران‌ و ژمارەیەکی زۆریش لە چالاکانی کورد چوونە وڵاتانی دەرەوە.
لە رۆژھەڵاتی کوردستان رۆژی ئیعدامکرانی قازی محەممەد وەک رۆژی شەھیدانی کوردستان ناودێر کراوە.
٥٣٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کامارا نانگێلا
کامارا نانگێلا نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
کۆکردنەوە
چەپ|وێنۆک|120px|٥ = ٢ + ٣ وێنۆک|کۆکردنەوە کۆکردنەوە یەکێ لە چوار کارە سەرەکییەکانی بیرکارییە. پڕۆسەی تێکەڵکردنی چەندێتییەکانە. نیشانەی کۆ ئەمەیە: +. بۆ نموونە، لەم وێنەیەدا، ٢ + ٣ (دەخوێندرێتەوە: ٣ زێدە ٢؛ یان ٣ لێی زیاد بکە ٢) سێو، واتە سێ سێو و دوو سێوی تر کە دەبێتە ٥ سێو بوونیان ھەیە. کەوایە: ٥ = ٢ + ٣.
خشتەی کۆکردنەوە
بۆ دۆزینەوەی ئەنجامی کۆکردنەوەی دوو ژمارە، ئەو ژمارەیە دەخوێنینەوە کە دەکەوێتە یەکتربڕینی ڕیزی ژمارەی یەکەم، لەگەڵ ستوونی ژمارەی دووەم.
سەرچاوەکان
پۆل:چوار کردەی سەرەکی پۆل:ماتماتیک
٥٣٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەربەشایەتی (یاسا)
لە یاسادا سەربەشایەتی مافێکی تایبەتە کە دەوڵەت یا دەسەڵات بە کەسێ، کۆمەڵێ، یا چینێ ئەیدا و ھاووڵاتیانی تری لێ بێبەش ئەکا. ھێزێکی پێبەخشراوی نائاسایی یا ئاوارتەیە کە خاوەنەکەی لە بەدواداچوونی یاسایی ئەپارێزێ.
بۆ نموونە، لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا ئەندامانی پارلەمان لە پەیھاتە یاسایییەکانی جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان پارێزراون. واتە نە لە ماوەی ئەندامەتییاندا و، نە لە دواییشدا، کەس بۆی نییە بە ھۆی کردوەیان لە کاتی ئەندامەتیدا تاوانباریان بکا یا بانگھێشتی دادگایان بکا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یاسا پۆل:مێژووی یاسا
زمانی ماوری
ماوری زمانێکە لە نیوزلەندا و لە لایەن نزیکەی ٦٠.٠٠٠ کەس بە کاردەهێنرێت. لەساڵی ١٩٨٧ەوە یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی نیوزلەندا.
پۆل:زمانی ماوری پۆل:زمانەکانی نیوزیلاند
بڕیارنامەی ١٠٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ میسر پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:ئیتیۆپیا لە ١٩٩٦ پۆل:سوودان لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
پێرستی زانکۆکانی ڤێرمۆنت
لە ئێستادا ٢٣ زانکۆ و زانستگا لە ویلایەتی ڤێرمۆنتی ویلایەتە یەکگرتووەکان چالاکی دەکەن. گەورەترین خوێندنگای ئەم ویلایەتە زانستگای گشتیی ڤێرمۆنتە. لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی ڤێرمۆنت نووسراوە.
ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانکۆکانی ڤێرمۆنت پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
مێرسێدێس دێئامبرۆزیس
مێرسێدێس دێئامبرۆزیس نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:زیندووان
٥٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٥٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی ئایاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٦٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کۆجیکی
کۆجیکی (古事記، تۆمارەکانی بابەتە مێژووییەکان" یان، ھەژمارێک بۆ بابەتە مێژووییەکان") ھەنێک کاتیش وەک فوروکۆتۆفومی  یان فوروکۆتۆبومی  دەخوێنرێتەوە تۆمارێکی سەرەتایی ژاپۆنە کە تیایدا ئەستوورە، ئەفسانە، ھیمن، ژیاننامە، گێرانەوە کلتوورییەکان، بابەتە نیمچە مێژووییەکان کە بەرەو ٦٤١ دێت تیایدا تۆمارکراوە. تیایدا باس لە تۆمارە مێژووییەکانی کۆمەڵە دوورگەکانی سەرەتای ژاپۆن دەکات، بابەتە پیرۆزەکان، خێزانی شاھانەی ژاپۆن، لە پێشەکییەکەی ھاتووە کە لەلایەن ئۆ نۆ یاسومارۆ دەستکاریکراوە لەسەر داواکاری ئیمپراتۆر گێنمێی لە سەرەتاکانی سەدەی ٨ەم (٧١١ بۆ ٧١٢) وە بە لە کۆنترۆین کتێبی مێژوویی ژاپۆن دادەنرێت
بڕیارنامەی ١٠٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
کۆجیکی
سەرچاوەکان
پۆل:دەقە کۆنەکانی ژاپۆن پۆل:٧١١ پۆل:سەردەمی ئاسوکا پۆل:٧١٢ پۆل:سەدەی ٨ەم لە ژاپۆن
کارۆلین لامارش
کارۆلین لامارش نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥ پۆل:نووسەرانی بەلجیکی لە فەڕانسا
بڕیارنامەی ١٠٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئایاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٦٨ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
فێستیڤاڵی فیلمی کان ٢٠١٩
وێنۆک
بڕیارنامەی ١٠٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مەغریب لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
فێستیڤاڵی فیلمی کان ٢٠١٩
فێستیڤاڵی فیلمی کان ٢٠١٩ لە ١٤ تا ٢٥ی ئایاری ٢٠١٩ لە شاری کانی فەڕەنسا بەڕێوەچوو. سینەماکاری مەکسیکی ئەلێخاندرۆ گۆنزالێز ئینیاریتو سەرۆکی دەستەی دادوەری فێستیڤاڵەکە بوو. خەڵاتی پاڵم دی ئۆر بەخشرایە فیلمی کۆری بەناوی مشەخۆر کە لە دەرھێنانی بۆنگ جۆن ھۆ بوو. فیلمی مردووەکان نامرن لە دەرھێنانی جیم جارموش کە فیلمێکی کۆمیدی زۆمبییە، فێستیڤاڵەکەی کردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڤستیڤاڵی فیلمی کان
٥٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٥٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دروشم
دروشم  بریتیە لە دەستەواژەیەکی لەیادنەکراو و بەزۆری لە بواری ڕێکلامدا بەکاردێت ، و ھەروەھا بۆ بواری ئاینی و سیاسیش.وشەی (Slogan) لە وشەیەکی سکۆتلەندیەوە وەرگیراوە. بەھۆی کورتی دروشمەکەوە کەسی خوێنەر یەکسەر دەتوانێ بیرۆکەیەکی لێوەرگرێت.
٥٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ژان-پیەر نۆگرێت
ژان-پیەر نۆگرێت ڕۆماننووس و مامۆستای زانکۆی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
ئەورووپای ڕۆژاوا
thumb|300px|ئەوروپای ڕۆژئاوا ئەوروپای ڕۆژئاوا، بەشی ڕۆژئاوای قاڕەی ئەوروپایە، کەش وھەواکەی لە ژێر کاریگەری ھەڵچوون وداچوونی باکوری ئۆقیانوسی ئەتڵەنتیکدایە، و ئەم وڵاتانەی خوارەوە دەگرێتەوە؛
پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:ئەورووپا پۆل:ناوچەکانی جیھان
٥٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەرۆک خێزان (فیلم)
باوکی ڕۆحی یاخود باوکی ئایینی، باوکی خودایی، باوکسالار و سەرۆک خێزان ، فیلمێکی ئەمریکیی تاوانکاری ساڵی ١٩٧٢ە لە دەرھێنانی فرانسس فۆرد کۆپۆلا و بەرھەمھێنانی ئالبێرت س. ڕوودی، لە پڕفرۆشترین ڕۆمانی ماریۆ پوزۆ کە بە ھەمان ناوەوەیە وەرگیراوە. ئەکتەرانی سەرەکی مارلۆن براندۆ و ئال پاچینۆن کە ڕۆڵی سەرۆکی خێزانێکی تاوانکاری خەیاڵی ناو نیویۆرک دەگێڕن. چیرۆکەکی ناو فیلمەکە، کە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٥ بۆ ١٩٥٥ە، باس لە خێزانێک دەکات کە سەرۆکەکەیان ڤیتۆ کۆرلیۆنە (براندۆ)، تیشک دەخاتە سەر گۆڕانکاری مایکڵ کۆرلیۆن (پاچینۆ) لە کەسێکی دوودڵی دەرەکی لە خێزانەکەیەوە بۆ سەرۆکێکی مافیای دڵڕەق.
پاراماونت پیکچەرز مافی ڕۆمانەکەیان وەرگرت بە نرخی $٨٠٬٠٠٠، پێش ئەوەی بەناوبانگ ببێت. جێبەجێکارانی ستۆدیۆکە کێشەیان ھەبوو لە دۆزینەوەی دەرھێنەرێک؛ کاندیدکراوە سەرەتایییە کەمەکانیان لە پۆستی خۆیان ھاتنە خوارێ پێش ئەوەی کۆپۆلا پەیمان ببەستێت بۆ دەرھێنانی فیلمەکە. ئەوان و کۆپۆلا بیر و بۆچوونی جیاوازیان ھەبوو کە کێ ڕۆڵی کاراکتەرەکان بگێڕێت، بەتایبەتیش ڤیتۆ و مایکڵ. وێنەگرتنەکە بەگشتی لە ناو نیویۆرک و سیسیلیدا بوو، و لەپێش خشتەی کاتەکانەوە تەواوبوو. مۆسیقاکانی ناو فیلمەکە لەلایەن نینۆ ڕۆتاوە ئاوازی بۆ دانرابوو، لەگەڵ چەند پارچەیەکی زیادکراوی کارمین کۆپۆلا.
فیلمەکە پڕداھاتترین فیلمی ساڵی ١٩٧٢ بوو، و بۆ ماوەیەکیش بە پڕداھاتترین فیلمی مێژوو دانرا، بە داھاتی نزیکەی $٢٤٥–٢٨٦ میلیۆن لە بۆکس ئۆفیس. فیلمەکە سوپاسێکی جیھانیی لێکرا لەلایەن ڕەخنەگران و بینەرانەوە، لەگەڵ ستایشیش بۆ ئەکتەران، بەتایبەتیش بۆ براندۆ و پاچینۆ، بۆ دەرھێنان، سیناریۆ، وێنەگرتنی سینەمایی، دەستکاریکردن، مۆسیقا، و ڕۆڵبینینی مافیا. فیلمەکە پیشەی براندۆی نوێکردەوە، کە لە ساڵانی ١٩٦٠کان بێھێز ببوو پێش ئەوەی ڕۆڵ ببینێت لە فیلمە گەورەکانی وەک کۆتا تانگۆ لە پاریس، سوپەرمان، ئەپۆلکەلایپس ناو، و پیشەی سەرکەوتووی کۆپۆلا، و پاچینۆ، و تەواوی کەسانی دیکەی ناو فیلمەکەی پیشاندا. لە ٤٥ھەمین خەڵاتەکانی ئەکادیمییەکاندا، توانی ببێت بە براوەی ئۆسکار بۆ باشترین وێنە، باشترین ئەکتەر (براندۆ) و باشترین سیناریۆی وەرگیراو (بۆ پوزۆ و کۆپۆلا). حەوت پاڵێواراوەکانی دیکەی بۆ ئۆسکار پێکھاتبوون لە پاچینۆ، جەیمس کان، ڕۆبێرت دوڤۆڵ (باشترین ئەکتەری پاڵپشت)، و کۆپۆلاش بۆ باشترین دەرھێنەر.
لە دەرچوونی فیلمەکەوە، بەفراوانی بە یەکێک لە باشترین و کاریگەرترین فیلمەکانی مێژوو دادەنرێت، بەتایبەتی لە ژانری مافیادا. فیلمەکە ھەڵبژێردرا بۆ پاراستن لە تۆمارگەی جیھانیی فیلمی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کتێبخانەی کۆنگرەدا لە ساڵی ١٩٩٠، بە «کلتووری، مێژوویی، یان جوانی تایبەت» دانرا لە ڕیزبەندی دووەم باشتەێن فیلم لە سینەمای ئەمریکادا (لەپشت فیلمی سیتیزن کەین) لەلایەن ئینستیتیوتی فیلمی ئەمریکی. دواتر درێژەی پێدرا بە فیلمەکانی سەرۆک خێزان بەشی ٢ (١٩٧٤) و سەرۆک خێزان بەشی ٣ (١٩٩٠).
چیرۆک
لە ١٩٤٥دا، لە ئاھەنگی زەماوەندی کۆنیی کچیدا لەگەڵ کارلۆ ڕیزی، دۆن ڤیتۆ کۆرلیۆن گوێ لە داواکارییەکان دەگرێت وەک سەرۆکی خێزانێکی تاوانکاریی نیویۆرک. بچووکترین کوڕی، بەناوی مایکڵ، کە سەربازی دەریاوانی بووە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، خۆشەویستە نوێیەکەی بەناوی کەی ئادامس بە خێزانەکەی دەناسێنێت. جۆنی فۆنتەین، کە گۆرانیبێژێکی بەناوبانگە و کوڕی ڕۆحیی ڤیتۆیە، داوای یارمەتی لە ڤیتۆ دەکات بۆ ڕۆڵێکی لە فیلمێکدا؛ ڕاوێژکارەکەی، بەناوی تۆم ھەیگن، دەنێرێتە کالیفۆرنیا بۆئەوەی خاوەنی ستۆدیۆکە بەناوی جاک وۆڵتز ڕازیبکات کە ڕۆڵەکە بدات بە جۆنی. وۆڵتز ڕەتیدەکاتەوە تا شەوەکەی خەبەری دەبێتەوە بە سەرە بڕاوەکەی ئەسپە خەڵاتکراوەکەی لەجێگەکەیدا.
بەکورتی پێش کریسمس، باڕۆنێکی ماددە ھۆشبەرەکان بەناوی ڤیرگڵ سۆلۆتزۆ ناسراو بە «تورکەکە»، کە خێزانی تاتالیای لەپشتە، داوا لە ڤیتۆ دەکات بۆئەوەی یارمەتی بدات لە بازرگانیی ماددەی ھۆشبەر و بیپارێزێت بە ناسراوێکی سیاسی. لەکاتێکدا وریایە کە تووشدەبێت بە بازرگانییەکی نوێی مەترسیدار کە زیان بە پەیوەندیی لەگەڵ کەسایەتییە سیاسییەکان دەگەێنێت، ڤیتۆ ڕەتیدەکاتەوە. لەبەر گومانکردن، ڤیتۆ ناچارکەرەکەی، بەناوی لوکا براسی، دەنێرێت بۆئەوەی سیخوڕیان بەسەردا بکات. براسی دەخنکێندرێت لە یەکەم دیداری لەگەڵ برونۆ تاتالیا و سۆلۆتزۆ. دواتر سۆلۆتزۆ ڤیتۆ گوللەباران دەکات لەسەر شەقام، و دواتە ھەیگن دەڕفێنێت. کاتێک یەکەم منداڵی کۆرلیۆن بەناوی سۆنی لە فەرماندایە، سۆلۆتزۆ زۆر لە ھەیگن دەکات کە سۆنی ڕازیبکات بۆئەوەی بڕەکەی سۆلۆتزۆ قبووڵ بکات، و دواتر ئازادی دەکات. خێزانەکە ھەندێک ماسیان پێدەگات کە بە جلە گوللەنەبڕەکەی براسی پێچراوەتەوە، و دەڵێن کە لوکا «لەگەڵ ماسییەکاندا دەخەوێت.» ڤیتۆ ڕزگاری دەبێت، و لە نەخۆشخانەدا مایکڵ ھێرشێکی دیکە بۆسەر باوکی پووچدەکاتەوە. چەناگەی مایکڵ دەشکێندرێت لەلایەن کاپتنی پۆلیسی نیویۆرک بەناوی ماڕک مەککلەسکی، کە پاسەوانی نافەرمیی سۆلۆتزۆیە. سۆنی تۆڵەدەکاتەوە بە کوشتنی برونۆ تاتالیا. مایکڵ پلان دادەڕێژێت بۆ کوشتنی سۆلۆتزۆ و مەککلەسکی؛ کە واخۆی دەربخات کە دەیەوێت ناکۆکییەکە یەکلایی بکاتەوە، مایکڵ ئەوان دەبینێت لە ڕێستۆرانتێک لە برۆنکس، کە دوای ھێنانی چەکێک کە لە شوێنێکی نھێنیی دانرابوو، ھەردوو پیاوەکە دەکوژێت.
بۆئەوەی کێشەکان یەکلایی بکەنەوە، پێنج خێزانەکە ھەڵدەچن لە جەنگێکی کراوەدا، و ڤیتۆ لە سەلامەتیی کوڕەکانی دەترسێت. مایکڵ خۆی حەشاردەدات لە سیسیلی و فرێدۆش لە لۆس ئەنجلس لەلایەن مۆ گرینەوە داڵدەدراوە. سۆنی ھێرش دەکاتە سەر کارلۆ لەبەر ئازاردان و سووکایەتی کردن بە کۆنیی خوشکی، و بڕیاریش دەدات بیکوژێت گەر جارێکی دیکە وایکردەوە. کاتێک کارلۆڤل دووبارە وادەکاتەوە، سۆنی بەخێرایی دەڕوات بۆ ماڵەکەیان، بەڵام لە پرسگەیەکی ڕێگای گشتیدا بە چەکی قورس ھێرشی دەکرێتە سەر. کاتێک لە سیسیلییە، مایکڵ کچێک دەناسێت بەناوی ئاپۆلۆنیا ڤیتێلی و ھاوسەرگیریی لەگەڵ دەکات، بەڵام بۆمبێکی چێندراو لە ئۆتۆمبێلەکەیدا کۆتایی بە ژیانی دێنێت.
تێکشکاو بە مەرگی سۆنی کوڕی دەزانێت کە تاتالیاکان کۆنترۆڵکراون لەلایەن دۆن ئێمیلیۆ بارزینی، ڤیتۆ داوادەکات کە ناکۆکییەکە بوەستێندرێت. پێنج خێزانەکە دڵنیادەکاتەوە کە ڕەتکردنەوەکەی لە بازرگانیی ھیرۆینەکە دەکێشێتەوە و واز لە تۆڵەسەندنەوەی لە کوشتنی سۆنی دێنێت. کاتێک تەواو دڵنیایە لە سەلامەتی، مایکڵ دەگەڕێتەوە ماڵەوە بۆئەوەی بێتە کاروباری خێزانەکەیەوە و ھاوسەرگیریی بکات لەگەڵ کەی، و بەڵێنی پێدەدات کە کاروبارەکان یاسایی دەبن بۆ پێنج ساڵ. کەی دوو منداڵی دەبێت لە ساڵانی ١٩٥٠کاندا. کاتێک کۆتایی ژیانی باوکی نزیکە و فرێدۆش زۆر لاوازە، مایکڵ جڵەوی خێزانەکەی دەگرێت. ئەو جەختی دەکاتەوە کە ھەیگن بنێرێت بۆ لاس ڤێگەس و دەست ھەڵگرێت لە ڕۆڵەکەی بۆ ڤیتۆ چونکە تۆم «ڕاوێژکاری کاتی جەنگ» نییە؛ ڤیتۆ قبووڵی دەکات کە تۆم دەبێت «ھیچ بەشێکی نەبێت کە چی ڕوودەدات» لە شەڕەکانی دیکەی خێزانە دوژمنەکانی دیکە. کاتێک مایکڵ دەڕوات بۆ لاس ڤێگەس بۆئەوەی بەشەکەی گرین بکڕێت لە کازینۆکانی خێزانەکەیدا، دەتۆقێت کاتێک دەبینێت فرێدۆ دڵسۆزترە بۆ گرین تا بۆ خێزانەکەی.
لە ١٩٥٥دا، ڤیتۆ جەڵتەی دڵ لێیدەدات و دەمرێت. لە پرسەکەیدا، سالڤاتۆر تێسیۆ، کە کاپۆیەکی کۆرلیۆنە، داوا لە مایکڵ دەکات کە دۆن بارزینی ببینێت، لەسەر خیانەتێک کنە پێشتر ڤیتۆی لێ ئاگادار کرابووەوە. بینینەکە لە ھەمان ڕۆژی عمادکردنی منداڵەکەی کۆنیدایە. کاتێک مایکڵ لە میحرابەکەدا وەستاوە وەک باوکی ڕۆحیی منداڵەکە، یارمەتیدەرەکانی کۆرلیۆن دۆنەکانی دیکەی نیویۆرک و مۆ گرین دەکوژن. تێسیۆ لەسێدارەدرێت بەھۆی ناپاکیی و مایکڵ وا لە کارلۆ دەکات دان بە تاوانەکەیدا بنێت لە کوشتنی سۆنی بۆ بارزینی. کاپۆیەکی کۆرلیۆن، بەناوی پیتەر کلێمێنزا، بە وایەر کارلۆ دەخنکێنێت. کۆنی مایکڵ تاوانبار دەکات بە کوشتنەکە، و بە کەی دەڵێت کە ئەو ھەموو کوشتنەکانی ڕێکخستووە. کەی دەحەسێتەوە کە مایکڵ نکۆڵی دەکات، بەڵام کاتێک کە کاپۆکان دەگەن، مایکڵ بە دۆن کۆرلیۆن بانگدەکەن و کاتێک کەی سەیردەکات ڕێزی لێدەگرن و بە دۆنێکی نوێی دادەنێن لەکاتێکدا دەرگاکەی لێ دادەخەن.
کاست
ئەو ئەکتەرانەی کە ڕۆڵی بچووکتریان ھەیە بریتین لە، ئەلێکس ڕۆکۆ لە ڕۆڵی مۆی گرین، سیمۆنێتا ستێفانێلی لە ڕۆڵی ئەپۆلۆنیا ڤیتێلی-کۆرلیۆن، تۆنی جۆرگیۆ لە ڕۆڵی برونۆ تاتالیا، ئەنجیلۆ ئینفانتی لە ڕۆڵی فابریزیۆ، و کۆرادۆ گایپا لە ڕۆڵی دۆن تۆماسینۆ.
گەشەپێدان
فیلمەکە لە ڕۆمانی باوکی ڕۆحیی ماریۆ پوزۆوە وەرگیراوە، کە بۆ ماوەی ٦٧ ھەفتە لە لیستی پڕفرۆشترینەکانی نیویۆرک تایمزدا مایەوە و نۆ میلیۆن دانەی لە ماوەی دوو ساڵدا لێ فرۆشرا. کە ١٩٦٩ بڵاوکرایەوە، بوو بە پڕفرۆشترین کاری بڵاوکراوە لە مێژوودا بۆ چەندان ساڵ. پاراماونت پیکچەرز خۆی لە ١٩٦٧دا بە ڕۆمانەکەی پوزۆی زانی کە دیدەوانێکی ئەدەبی کۆمپانیاکە گرێبەستی کرد لەگەڵ بەڕێوەبەری بەرھەمھێنانی ئەوکاتی پاراماونت، پیتەر بارت، دەربارەی دەستنووسێکی تەواونەکراوی شەست لاپەڕەیی پوزۆ. بارت باوەڕی وابوو کە کارەکە «زۆر لەناو چیرۆکی مافیاکاندا بوو» و ھەڵبژاردەیەکی $١٢٬٥٠٠ و $٨٠٬٠٠٠ پێشکەشی پوزۆ کرد گەر کارە تەواوکراوەکە بکرێت بە فیلم. لەکاتێکدا نوێنەرەکەی پوزۆ پێیدەووت کە ئۆفەرەکە ڕەتبکاتەوە، بەڵام پوزۆ بێچارە بوو لە بەردەمی پارەکەدا و گرێبەستەکەی قبوڵکرد. ڕۆبێرت ئیڤانسی کۆمپانیای پاراماونت باس لەوەدەکات کە لەکاتێکدا یەکتریان بینیوە لە سەرەتاکانی ١٩٦٨دا، گرێبەستێکی $١٢٬٥٠٠ی پێشکەشی پوزۆ کردووە بۆ دەستنووسێکی ٦٠ لاپەڕەیی بەناوی مافیاوە دوای ئەوەی نووسەرەکە باسی لەوە کردووە کە زۆر پێویستیی بە $١٠٬٠٠٠ە تا پارەی قەرزەکانی قومار بداتەوە.
لە مانگی ئازاری ١٩٦٧دا، پاراماونت ڕایگەیاند کە کارە نوێیەکەی پوزۆیان کڕیوەتەوە بە ھیوای ئەوەی بیکەن بە فیلم. لە ١٩٦٩دا، پاراماونت دووپاتیکردەوە کە نیازیان وایە فیلمێک لە ڕۆمانەکەوە دروستبکەن بە نرخی $٨٠٬٠٠٠، بەو ئامانجەی فیلمەکە ڕۆژی کریسمسی ١٩٧١ بڵاوبکرێتەوە. لە ٢٣ی ئازاری ١٩٧٠دا، ئالبێرت س. ڕوودی بە فەرمی ھەڵبژرێدرا وەک بەرھەمھێنەری فیلمەکە، چونکە جێبەجێکاری ستۆدیۆکە سەرسامبوون بە چاوپێکەوتنەکەی و چونکە ناسراوبوو بەوەی کە فیلمەکانی پڕ بوودجەن.
دەرھێنان
ئیڤانس دەیویست دەرھێنەرێکی ئەمریکی-ئیتاڵی فیلمەکە دەربھێنێت تا فیلمەکە «تا چەق نەژادیی بێت». نوێترین فیلمی پاراماونت دەربارەی مافیا، برایەتی (The Brotherhood) بوو کە زۆر خراپ بوو لە بۆکس ئۆفیسدا؛ ئیڤانس باوەڕی وابوو کە ھۆکاری شکستخواردنەکەی خراپی و کەمیی ئەکتەرەکان و ستافی سەر بە نەژادی ئیتاڵی (دەرھێنەر مارتن ڕیت و ئەکتەری سەرەکی کیرک دۆگلاس ھەردووکیان جولەکە بوون). سێرگیۆ لیۆن یەکەم ھەڵبژاردەی پاراماونت بوو بۆ دەرھێنانی فیلمەکە. لیۆن ھەڵبژاردەکەی ڕەتکردەوە، لەبەر کارکردن لەسەر فیلمە تاوانکارییەکەی خۆی بەناوی سەردەمانێک لە ئەمریکا (Once Upon a Time in America. پیتەر بۆگدانۆڤیچ دواتر ھەڵبژێردرا بەڵام ئەویش داواکەی ڕەتکردەوە بەھۆی ئەوەی حەزی بە مافیا نییە.   سەرەڕای ئەوانەش، پیتەر یاتس، ڕیچارد برووکس، ئارثەر پێن، کۆستا گاڤراس و ئۆتۆ پرێمینگەر داواکەیان پێشکەشکرا و ھەموویان ڕەتیان کردەوە.  یاریدەدەری سەرەکیی ئیڤانس بەناوی پیتەر بارت، فرانسس فۆرد کۆپۆلای پێشنیارکرد وەک دەرھێنەرێکی ناو ڕەچەڵەکی ئیتاڵی کە کاردەکات بۆ بوودجە و داھاتێکی کەم دوای پێشوازیکردنێکی لاواز لە فیلمەکەی بەناوی خەڵکانی باران (The Rain People). کۆپۆلا ڕەتیکردەوە چونکە پێیوابوو ڕۆمانەکەی پوزۆ شڕ و ئابڕووبەرانەیە و بە «شتێی تەواو ھەرزان» وەسفی دەکرد. لەو کاتەدا ستودیۆکەی کۆپۆلا، ئەمریکان زۆترۆپ، قەرزداری زیاتر لە $٤٠٠٬٠٠٠ بوو لە وارنەر برۆس. بەھۆی کەمیی بودجەی فیلمی تی–ئێچ–ئێکس ١١٣٨ (THX 1138) و لەکاتێکدا مامەڵەی لەگەڵ لاوازیی باری داراییدا بۆ نەدەکرا، لەگەڵ ئامۆژگاریی خێزان و ھاوڕێکانی، کۆپۆلا ڕەتکردنەوەکەی گەڕاندەوە و ئیشەکەی وەرگرت. کۆپۆلا لە ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٧٠، بەفەرمی وەک دەرھێنەر ھەڵبژێردرا. پاراماونت پێشتر ئەو داوایەی پێشکەشی دوانزە دەرھێنەری دیکە کردبوو. کۆپۆلا قبوڵی کرد کە $١٢٥٬٠٠٠ و سەدا شەشی داھاتی فیلمەکە وەربگرێت.
کۆپۆلا و پاراماونت
پێش ئەوەی باوکی ڕۆحی لە بەرھەمھێناندا بێت، پاراماونت بە ماوەیەکی پڕ لە شکستدا دەڕۆیشت. سەرەڕای شکستخواردنی فیلمی برایەتی (The Brotherhood)، ستودیۆکە ھەموو بوودجەکەیان ھێشتەوە بۆ فیلمەکانی: لیلیی ئازیز (Darling Lili), عەرەبانەکەت بۆیە بکە (Paint Your Wagon)، و واتەرلوو (Waterloo). بوودجەی تەرخانکراو بۆ فیلمەکە بریتیبوو لە $٢٫٥ میلیۆن بەڵام کە کتێبەکە زیاتر بەناوبانگ بوو کۆپۆلا مشتومڕی کرد و بوودجەیەکی گەورەتری وەرگرت. جێبەجێکارانی پاراماونت ویستیان کە لە شاری کانساسدا بێت و لە باکلۆتی ستودیۆکەدا وێنەبگیرێت تا نرخەکانی کەم بکرێتەوە. کۆپۆلا سوور بوو و دەیویست کە سێتی فیلمەکە لە شێوەی ھەمان کاتی ناو ڕۆمانەکە بێت، کە ١٩٤٠ەکان و ١٩٥٠کان بوو؛  ھۆکارەکانی کۆپۆلا بریتی بوون لە: ئەزموونی مایکڵ کۆرلیۆن لە سوپای ژێرئاوی، دەرکەوتنی لەناکاوی یەکگرتووی ئەمریکا، و ئەمریکا لە ساڵانی دوای جەنگی جیھانیی دووەم. ڕۆمانەکە زۆر بەخێرایی سەرکەوتوو بوو و ھەر ئەوەش بوو وای لە کۆپۆلا کرد کە لەناکاو ڕازی ببێت. بەڕێوەبەرانی ستودیۆکە دوابەدوای یەک ڕێگەیان بە کۆپۆلا دا کە لە نیویۆرک سیتی و سیسیلیا وێنەبگرێت.
جێبەجێکاری خۆرائاوا و کەنداو، چارڵز بلەدۆرن، لەگەڵ کۆپۆلادا بێورە ببوو دەربارەی ئەو ژمارە زۆرەی سکرین تێست کە کردبووی و ھیچ ئەکتەرێکی بۆ چەندان ڕۆڵی جۆراوجۆر ھەڵنەبژاردبوو. بەرھەمھێنانی فیلمەکە بەخێرایی دواکەوت لەبەر دوودڵیی و ناکۆکییەکانی کۆپۆلا لەگەڵ پاراماونتدا، کە نرخەکانی بەرزببوونەوە بۆ نزیکەی $٤٠٬٠٠٠ بۆ ھەر ڕۆژێک. بەھۆی بەرزبوونەوەی نرخەکانەوە، جێگری بەڕێوەبەری ئەوکاتی پاراماونت، جاک بالارد، زۆر بە وردبینییەوە ئاگاداری نرخی بەرھەمھێنانی فیلمەکە بوو. لەکاتی وێنەگرتندا، کۆپۆلا دەیزانی کە لەوانەیە لە ھەر کاتێکدا بێت دەربکرێت بەھۆی ئەوەی جێبەجێکارانی پاراماونت دڵخۆش نەبوون بە ئەو بڕیارە زۆرانەی کە دەیکرد. کۆپۆلا ئاگاداربوو کە ئیڤانس پرسیاری لە ئیلیا کازان کردووە تا دەستبگرێت بەسەر کاری دەرھێنانی فیلمەکەدا چونکە دەترسا کە کۆپۆلا زۆر بێ ئەزموونە تا بتوانێت ئەو قەبارە گەورەیەی بەرھەمھێنان کۆنتڕۆڵ بکات. کۆپۆلا ھەروەھا دەشیزانی کە دەستکاریکەری فیلمەکە، ئارام ئاواکیان، و یاریدەدەری دەرھێنەر، ستیڤ کێستنەر، ھانیان دەدا تا دەربکرێت. ئاواکیان گلەیی لە ئیڤانس دەکرد کە ناتوانێت بە باشی دیمەنەکان مۆنتاژ بکات چونکە کۆپۆلا دیمەنی زۆر ناگرێت. ئیڤانس ڕەزامەندبوو کە دیمەنەکان بنێردرێن بۆ وێست کۆست و دەسەڵاتیدا بە کۆپۆلا کە ھەردووکیان دەربکات. کۆپۆلا دواتر ڕوونکردنەوەی دا: «ھەروەک باوکی ڕۆحی، خەڵکم دەرکرد وەک لێدانێکی بەرامبەرانە. ئەوانەم دەرکرد کە دەیانویست من دەربکرێم.» براندۆش بڕیاری وابوو گەر کۆپۆلا دەربکرێت ئەویش دەست لە ڕۆڵەکە ھەڵدەگرێت.
پاراماونت دەیویست باوکی ڕۆحی بگاتە ھەموو دنیا و کۆپۆلایان بە «ڕاھێنەری توندوتیژی» دەتاساند تا فیلمەکە چێژبەخشتر بێت. کۆپۆلا چەند دیمەنێکی دیکەی توندوتیژی زیادکرد تا ستودیۆکە دڵخۆشبکات. ئەو دیمەنەی کە کۆنی قاپەکە دەشکێنێت کە دەزانێت کارلۆ خیانەتی لێکردووە بەھۆی ئەم ھۆکارەوە زیادکرا.
نووسین
لە ١٤ی نیسانی ١٩٧٠، ڕاگەیەندرا کە پوزۆ لەلایەن پاراماونتەوە وەرگیراوە بە بڕی $١٠٠٬٠٠٠، لەگەڵ ڕێژەکانی زۆربوونی قازانجی فیلمەکەدا، بۆ ئەوەی کار لەسەر سیناریۆی فیلمەکە بکات. بە کارکردن لە کتێبەوە، کۆپۆلا دەیویست ھێمای ھونەریی بۆ کلتوور، کەسایەتی، ھێز، و خێزان ھەبێت لە پێشەنگی فیلمەکەدا، لەکاتێکدا پوزۆ دەیویست شێوەکانی نێو ڕۆمانەکە بیر خۆی بھێنێتەوە و دەفتەری سەرەتایی سیناریۆکە کە ١٥٠ لاپەڕە بوو لە ١٠ی ئابی ١٩٧٠ تەواوبوو. دوای ئەوەی کۆپۆلا وەک دەرھێنەر وەرگیرا، ھەردوو پوزۆ و کۆپۆلا کاریان لەسەر سیناریۆکە دەکرد، بەڵام بە جیا. پوزۆ کاری لەسەر دەفتەرەکەی دەکرد لە لۆس ئانجلس، لەکاتێکدا کۆپۆلا ئەوەکەی خۆی لە سان فرانسیسکۆ دەنووسی. کۆپۆلا کتێبێکی دروستکرد کە لاپەڕەکانی کتێبەکەی پوزۆی لێدەکردەوە دەیلکاند بە کتێبەکەیەوە. ھەر لەوێدا، تێبینی نووسی دەربارەی ھەر پەنجا دیمەنەکەی کتێبەکە، کە پەیوەندی ھەبوو بە بابەتە زۆرینەکان کە لە دیمەنەکەدا ھەبوون، کە ئایا دابندرێت لە فیلمەکەدا، لەگەڵ بیرۆکە و چەمکەکان کە دەتوانرێت لە کاتی دروستکردنی فیلمەکەدا بەکاربھێندرێت تا فیلمەکە بکرێت بە کلتوورێکی تەواو ئیتاڵی. ھەردووکیان لە پەیوەندیدا مانەوە لە کاتی نووسینی سیانریۆکانیاندا و بڕیاریان دەدا کە چی دابندرێت و چی لاببرێت لە کۆتا دەفتەردا. دووەم دەفتەر ١ی ئازاری ١٩٧١ تەواوبوو، و لە ١٧٣ لاپەڕە پێکھاتبوو. کۆتا سیناریۆ لە ٢٩ی ئازاری ١٩٧١ تەواوبوو، و ١٦٣ لاپەڕە بوو، ٤٠ لاپەڕە کەمکرابۆوە کە پاراماونت داوای کردبوو. لەکاتی وێنەگرتندا، کۆپۆلا گەڕایەوە بۆ دەفتەری تێبینییەکانی کە دروستیکردبوو لە کۆتا دەفتەری سیناریۆکەدا. سیناریۆنووس ڕۆبێرت تاون کارێکی ئاماژە پێنەدراوی کرد لە سیناریۆکەدا، و بەتایبەتی لەسەر دیمەنەکەی پاچینۆ و براندۆ لە باخەکەدا. لەکاتی تەواوبوونی دەفتەری سێیەمدا، زۆربەی دیمەنەکانی ناو فیلمەکە ھێشتا نەنووسرابوون و لەکاتی بەرھەمھێناندا نووسران.
دەستەی مافی ناوخۆیی ئیتاڵی-ئەمریکییەکان، بە بەڕێوەبەرایەتی چەتە جۆزێف کۆڵۆمبۆ، دەیویست ھەموو بەکارھێنانی وشەکانی «مافیا» و «کۆسا نۆسترا» لاببرێن لە سیناریۆکەدا، تا ھەستبکرێت فیلمەکە سەرمەشقی دڵنیایە دەربارەی ئیتاڵی-ئەمریکییەکان. ھەروەھا دەستەکە داوایکرد کە ھەموو ئەو پارەیەی لە پریمیەری یەکەمی فیلمەکەدا دەستدەکەوێت ببەخشرێتە ئابوونەی دەستەکە تا نەخۆشخانەیەکی نوێ دروستبکرێت. کۆپۆلا وتی کە لە سیناریۆکەی پوزۆدا دوو جار وشەی «مافیا» بەکاردەھێنرێت لەکاتێکدا «کۆسا نۆسترا» تەنانەت بەکاریش ناھێنرێت. ئەو دوو بەکارھێنانە لابران و بە وشەی دیکە جێیان گرتەوە، کە کۆپۆلا ھەستی دەکرد کە ھیچی لە چیرۆکەکە نەگۆڕیوە. دەستەکە دواتر یارمەتی خۆشیانیان پێشکەشکرد بۆ سیناریۆکە.