cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مێژووی جامی جیھانیی فیفا
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پاڵەوانییەتی ژمارە پازدەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئەمریکا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٧ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٧ی تەممووز ی ١٩٩٤ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، پاڵەوانێتییەکە لە ٩ شاری جیاوازی ئەمریکا بەڕێوەچوو. ھەریەکە لە مەغریب، بەڕازیل، ئەمریکا ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە، دواجار یەکێتیی تۆپی پێی فیفا ٤ی تەممووزی ١٩٨٨ لە وڵاتی سوسراوە ناوی وڵاتی میوانداری جامی جیھانی ١٩٩٤ بڵاوکرایەوە کە ئەمریکا بوو دوای بەدەست ھێنانی ١٠ دەنگ لە بەرامبەردا مەغریب (٢ دەنگ) و بەڕازیل (٧ دەنگ)یان بەدەست ھێنا. جامی جیھانی ١٩٩٤ کۆتا جامی جیھانی بوو بە بەشداری ٢٤ ھەڵبژاردە، لە جامی جیھانی ١٩٩٨ سیستەمەکە گۆڕا، ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ٢٤ ھەڵبژاردەوە زیادی کرد بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە. نێجیریا، یۆنان، عەرەبستانی سەعوودی بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداری جامی جیھانیان کرد. سەرەرای ئەوەی یەکەم جاریان بوو بەشداری بکەن بەلام ھەڵبژاردەی سعودیە و ھەڵبژاردەی نێجیریا توانیان خۆیان بگەیەنننە قۆناغی ١٦. وێنۆک|263x263px|فرانسۆ بێرسی (ژمارە ٦) لە پێش ڕۆماریۆ(ژمارە ١١)یاری نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئیتالیا، لە یاری کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤. پاولۆ مالدینی (ژمارە ٥) و ڕۆبێرتۆ موسی (ژمارە ٨) چاودێری دەکەن. بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەم پاڵەوانییەتییە ژمارەی ئامادەبووانی سەرجەم یارییەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس. جگە لەوەی ژمارەیەکی دیکەی پێوانەی تۆمارکرد بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە ھەر یارییەکی پاڵەوانییەتییەکە. کە پێشوتر لە جامی جیھانی ٥١ ھەزار کەس بۆ ھەر یارییەک بوو. ھەڵبژاردەی نەرویژ دوای ٥٦ ساڵ توانی بۆ جارێکی دیکە بگەرێتەوە جامی جیھان پاش یەکەم بەشداریکردنی لە ساڵی ١٩٣٨ ئەمەش دورترین ماوەی دووبەشداریکردنی بوو. ١٧ی تەممووزی ١٩٩٤ یاری کۆتایی خولەکە لە یاریگای ڕۆس بۆوی شاری پاسادینای کالیفۆرنیا لەنێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو. ھەردوو ھەڵبژاردە لە پێناو بەدەست ھێنانی نازناوی چوارەمی خۆیان ڕکابەریان کرد. تایمی یەکەم و تایمی دووەم بەبێ گۆڵ بەکسان بوون. لە کاتی زیادکراویشدا بەھەمان شێوە بەبێ گۆڵ یەکسان بوون. ھەربۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا، بۆجاری چوارەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی (١٩٥٨-١٩٦٢-١٩٧٠) نازناوەکەی بەدەستھێنابوو .ھەڵبژاردەی سوید توانی پلەی سێەم بەدەستبھێنێت پاش بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی بولگاریا بە ئەنجامی ٤–٠. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و ھەریەکە لە ستۆیجکۆڤ و سالینکۆ گۆڵکاری جامەکە بوون بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری بەڕازیلی ڕۆماریۆ بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پاڵەوانییەتی ژمارە شازدەیەم بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی فەڕەنسا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٠ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٢ی تەممووزی ١٩٩٨ ی خایاند. وڵاتی فەڕەنسا مافی میوانداری کردنی جامی جیھانی پێ بەخشرا دوای ئەوەی لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٢ لە شاری زیوریخی سوسیسرا دەنگدان کرا. لە ناو ئەو وڵاتانەی ئامادەی خۆیان نیشاندابوو بۆ میواندارکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە. فەڕەنسا توانی ١٢ دەنگ بە دەست بھێنیت لە بەرامبەردا مەغریب توانی ٧ دەنگ بە دەست بھێنێت. سوسیراش بەزووی کشایەوە بەھۆی ئەوەی ھەموو مەرجەکانی تێدا نەبوو. بەو شێوەیە فەڕەنسا بوو بە سێیەمین وڵات دوای مەکسیک و ئیتاڵیا کە دووجار میوانداری مۆندیال بکات. وێنۆک|244x244پیکسڵ|تریکەلەر ناوی تۆپی جامی جیھانی ١٩٩٨ بوو، کە کۆمپانیای [[ئەدیداس دروستی کردبوو. ھاوکات یەکەمین تۆپی دوو ڕەنگ بوو لە جامی جیھانی بەکار بھینرێت.]] دوای ئەوەی ١٩٣٨ بۆ یەکەم جار میوانداریکرد؛ و جارێ نۆیەم بوو جامی جیھانیی لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت. جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ یەکەمین جامی جیھانی بوو لەژێر سەرۆکایەتی سێپ پلاتەر سەرۆکی پێشووتری فیفا بەڕێوەبچێت. تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد، ئەمەش یەکەمجار بوو ئەو ژمارەیە لە ھەڵبژاردەکان بەشداری جامەکە بکەن لە سەرتایی دروستکردنییەوە. ھەڵبژاردەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەفریقای باشوور، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەمایکا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد. یاری کۆتایی جامەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە یاریگای فەرەنسا لە شاری ساندۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەرێوەچوو. تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بە ئەنجامی ٣–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕزیل. بەم ئەنجامە فەرنساتنی بۆیەکەم جار جامەکە بەدەست بھێنێت زێدان لەم یارییەدا دوو گۆڵی بە سەر تۆمار کرد؛ ھەڵبژاردەی کرواتیا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی ھۆڵندای بردەوە. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤یاری ١٧١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریزانی کڕواتی دافور سۆکەر بوو بە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ و ھەروەھا یاریزانی بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە. ژمارەی جەماوەری ئامادەبووی یارییەکان (٢٫٧٨٥٫١٠٠) کەس بوو.
جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
وێنۆک|ھاندەرانی کۆریای باشووی لە کاتی سەیرکردنی یاری ھەڵبژاردەی ولاتەکەیان لە قۆناغی لێدەرچوون لە ڕێگای شاشەیەکی گەورەوە|248x248px
جامی جیھانیی فیفیای ٢٠٠٢ پاڵەوانییەتی ژمارە حەڤدەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی ژاپۆن و کۆریای باشوور بەڕێوەچوو کە بۆ یەکەمین جار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە کە لە دوو وڵاتی جیاواز میوانداری بکرێت، بۆ جاری یەکەم بوو لە کیشوەری ئاسیا ئەنجام بدرێت، و یەکەمینجار بوو لە دەرەوەی ھەردوو کیشوەرەکەی ئەمریکا و کیشوەری ئەورووپا ئەنجام بدرێت. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو تاکوو ٣٠ی حوزەیران ی ٢٠٠٢ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، ھەردوو ھەڵبژاردەی ژاپۆن و کۆریای باشوور ڕاستەوخۆی سەکەوتن بۆ پاڵەوانەتییەکە لەھەمانکاتیش ھەڵبژاردەی فەڕەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو بەبێ ئەنجامدانی پاڵاوتن ڕاستەوخۆ بۆ پاڵەوانییەتییەکە سەرخرا. ئەمەش دوایین جار بوو کە ھەڵگری نازناو بێ پاڵاوتن بگاتە خولەکە. ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی چین، ئیکوادۆر، سینیگال، و سلۆڤینیا بۆ یەکەمین جار بەشداریان لە جامی جیھانی کرد. لەم خولەی جامەکە چەندین ئەنجامی چاوەڕوانەکراو ڕوویاندا. ھەڵبژاردەی فەرەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای لە قۆناغی کۆمەڵەکان ماڵئاوایان کرد نەیانتوانی خالی پێویست بۆ گەیشتن بە قۆناغی دووەم بەدەست بھێنن لەھەمانکاتدا سینیگال کە یەکەم جاریبوو بەشداری بکات بە دووەمی کۆمەڵەکەی بەسەرکەوت بۆ قۆناغی دواتر. ھەروەھا ھەڵبژاردەی تورکیا و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا گەیشتنە یاری پێش کۆتایی بەڵام لەو قۆناغە تورکیا بەرامبەر بەڕازیل و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بە ئەنجامی ١–٠ دۆران. ھاکان شکور یاریزانی ھەڵبژاردەی تورکیا خێراترین کۆڵی لە مێژووی پاڵەوانیتییەکە تۆمار کرد دوای تەنھا تێپەربوونی ١١ چرکە بە سەر دەسیتپێکی یاری نێوان ولاتەکەی و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور لە یاری دیارکردنی پلەی سێیەم کە دواجار یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٢ لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردەی تورکیا تەواو بوو. یاری کۆتایی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە شاری یۆکۆھامای ولاتی ژاپۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو. تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا، ھەردوو گۆڵەکەش لەلایەن ڕۆناڵدۆ لە خولەکەکانی "٦٧"، "٧٩" تۆمارکران. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٦١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە بەتۆمارکردنی ھەشت گۆڵ وەھەروەھا گۆڵپارێزی ئاڵمانی ئۆلیڤەر کان بووە باشترین یاریزان و باشترین گۆڵپارێز پاڵەوانییەتییەکە ئەمەش یەکەم جار بوو گۆڵپارێزێک ببێتە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. کافۆ یاریکەری پێشووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە یەکەم یاریزان لە سێ یاری کۆتایی جامی جیھانی بەشداریبکات.
جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
وێنۆک|دیمەنێک لە ئاھەنگی کردنەوە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پاڵەوانییەتی ژمارە ھەژدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، دەنگدان بۆ دیاریکردنی وڵاتی خانەخوێی جامی جیھانی ٢٠٠٦ لە تەممووزی ساڵی ٢٠٠٠ ئەنجامدرا لە شاری زوریخ لە سویسرا. بەڕازیل سی ڕۆژ بەر لە کیبڕکیکە کشایەوە. دواتر ھەریەک لە وڵاتانی ئەڵمانیا، ئەفریقای باشوور، ئینگلتەرا، و مەغریب کێبڕکێکیان لەسەر بە دەستھێنانی مافی میوانداری جامی جیھانی ٢٠٠٦ دەکرد. کێبڕکێکە بە سێ خول بەڕێوە چوو، لە ھەر خولێکدا کەمترین دەنگ دەکرایە دەرەوە. لە کۆتا خولدا، ئەڵمانیا سەرکەوت بەسەر ئەفریقای باشووردا و مافی میوانداری جامی جیھانی ٢٠٠٦ـی وەرگرت. بۆ جاری دووەم بوو کە وڵاتی ئەڵمانیا ببێتە خانەخوێ، و جاری دەیەم بوو لە ئەورووپا جامی جیھانیی بەڕیوەبچێت. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٩ی حوزەیران تاکوو ٩ی تەممووز ی ٢٠٠٦ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، یاری کۆتایی لە یاریگای ئۆڵمپی بەرلین بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی فەرنسا بەڕێوەچوو. تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–١ (ئینجا بەلێدانی لێدانی سزا ٥–٣) بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا، توانی بۆ جاری چوارەم لە مێژوویدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت. لەم یارییەدا زیدان لە خولەکی "١١٠" بەکارتی سوور کرایە دەرەوە دوای ئەوەی سەرێکی بەھێزی دا لە سنگی ماتیرازی یاریزانی ئیتالی. بەمەش زیدان بووە دەوەم یاریزان لە یاری کۆتایی دەربکرێن و لەھەمانکاتیش یەکەم یاریزان بوو لەخولەکی زیادکراوی یاریدا بکرێتە درەوە؛ و ھەروەھا ئەمە چوارەم کارتی سووری یاری کۆتایی جامی جیھانی بوو. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٤٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئاڵمانی میرۆسلاڤ کلۆزە بەتۆمارکردنی پێنج بوو بە گۆڵکاری خولەکە و ھەروەھا یاریکەری فەڕەنسایی زینەدین زیدان بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. جامی جیھانیی ٢٠٠٦ یەکێک بوو لە پڕ بینەرترین مۆندیالەکان کە لە شاشەکانی تەلەڤیزیۆنە بینرابێت. کە ٢٦٫٢٩ ملیارد جار سەیرکراوە، و تەنھا یاری کۆتایی ٧١٥٫١ ملیۆن بینەری ھەبووە.
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
وێنۆک|273x273px|بینەرانی یارییەکانی جامی جیھانی ٢٠٢٠ جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ نۆزدەیەمین جامی جیھانییە. لە وڵاتی ئەفریقای باشوورخانەخوێ کرا لە ١١ی حوزەیرانەوە ھەتا ١١ی تەممووز بەردەوام بوو، یەکەمجار بوو لە مێژوودا کیشوەری ئەفریقا ئەم پاڵەوانییەتییەی تێدا بەرێوە بچێت. ھەریەکە لە میسر، توونس، مەغریب، لیبیا، و ئەفریقای باشوور ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میواندارکردنی ئەم خولە. لەدوای بڕیارێکی فیفا، بە ڕێنەدان بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتی لە دوو وڵات، وڵاتی تونس لە ھەڵبژاردنەکە کشێنرایەوە. فیفا بڕیاری دا بە دوورخستنەوەی لیبیا، لەبەر ئەوەی ھەموو مەرجەکانی خانەخوێکردنی پاڵەوانێتییەکەی تیادا نەبوو. لە کۆتاییدا پاش ئەنجامدانی خولێکی دەنگدان، براوەی ھەڵبژاردنەکە لەلایەن سەرۆکی فیفا، سێپ بلاتەرەوە لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٤ لە زوریچ ئاشکرا کرا. بە ١٤ دەنگ باشووری ئەفریقا مافی خانەخوێکردنی پێدا. لە بەرامبەر مەغریب ١٠ دەنگ و میسر ھیچ دەنگیکێکی پێنەدرا. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دەنگۆی ئەوە بڵاودەکرایەوە کە مافی میواندارکردنی جامی جیھانی ٢٠١٠ دەدرێتە ولاتێکی دیکە، بەلام دواتر بەرپرسانی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا، سەرجەم دەنگۆکانیان ڕەتکردەوە و متمانەی خۆیان بە تواناکانی ولاتی خانەخوێ دەڕبری. لە ١١ی حوزەیران یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەفریقای باشوور و ھەڵبژاردەی مەکسیک دەستی پێکرد کە بە یەکسان بوون بەبێ گۆل کۆتایی ھات. وێنۆک|273x273px|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ یەکەم پاڵەوانییەتییە ھیچ ولاتی نوێ بەخۆوە نەبینی بەشداریبکات بەلکو سەرجەم ھەڵبژاردە بەشداربووەکان پێشتر لە یەکێک لە خولەکانی جامەکە بەشداریان کردبوو. یاری کۆتایی ئەم پاڵەوانییەتییە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیسپانیا و ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا لە یاریگای شاری تۆپی پێ لە جۆھانسبێرگ بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٨٤ ھەزارکرەس بەرێوەچوو. ئەمە یەکەم جار بوو ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بگاتە یاری کۆتایی لە بەرامبەرد ھەڵبژاردەی ھۆدا دوای ٣٢ ساڵ توانی خۆی بگەیەنێتەوە یاری کۆتایی کە دوایین جار لە یاری کۆتایی جامی جیھانی ١٩٧٨ بوو. کاتی ئاسایی یارییەکە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ بۆ ھەردوو لا تەواو بوو. بەڵام لە کاتی زیادکراودا لە خولەکی "١١٦" ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە ڕێگای ئەندرێس ئەنێستاوە توانی لە ھێرشێکدا گۆلی یەکەم و کۆتایی یارییەکە تۆماربکەن. بۆیەکەم جار لە مێژوودا نازناوەکەی بەدەست ھێنا. لەم یارییەدا ١٦ کارتی زەرد بە ڕووی یاناندا بەرزکرایەوە ئەمەش زۆرترین ڕێژەبوو کە لە یاری کۆتایی تۆمارکرابێت؛ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای بردنەوە لە ئۆڕگوای بە ئەنجامی ٣–٢ توانی پلەی سێیەم بەدەست بھێنێت و پلەی چوارەمیش بوو بەشی ئۆڕگوای. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یئەنجامدران، ١٤٥ گۆڵ تۆمارکران. ھەریەکە لە یاریزانان تۆماس مۆلەر، داڤید ڤییا، دێیگۆ فۆرلان، ویستلی شنایدەر بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی (٥ گۆل). دێیگۆ فۆرلان خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. ئیکەر کاسیاس خەڵاتی باشترین گۆڵپارێزی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا.
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
ڕاست|وێنۆک|288x288px|ئاھەنگی بەرزکردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ بیستەمین پاڵەوانییەتییە لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی بەڕازیل بەڕێوەچوو. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتی نێودەوڵەتی تۆپی پێ(فیفا) لە ٧ی ئازاری ٢٠٠٣ ڕای گەیاند کە پاڵەوانێتی جامی جیھانی لە ئەمریکای باشوور بەریوەدەچێت. ئەم بڕیارەش پاش ئەوە دێت کۆتا جار جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ لە ئەمریکای باشوور لە وڵاتی ئەرژەنتین بەڕێوە چوو. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٣؛ یەکێتی نێودەوڵەتی تۆپی پێ ئەمریکای لاتینی (کۆنمبول) ٣ وڵاتی دەستنیشان کرد بۆ میوانداری جامی جیھانی ٢٠١٤ ئەوانیش ئەرژەنتین، بەڕازیل و کۆڵۆمبیا بوون. لە ٣٠ی تشرینی یەکەم ی ٢٠٠٧ دا؛ فیفا لەکۆبونەوەی یەکێتییەکەیاندا، وڵاتی بەڕازیل ی بەمیوانداری ئەم پاڵەوانێتییە ناساند. ئەمە بۆ دووەم جارە لەمێژوودا کە بەڕازیل میوانداری جامی جیھانی بکات. بۆ یەکەمین جار بەڕازیل ساڵی ١٩٥٠ میوانداری جامی جیھانی بوو کە تێدا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای نازناوەکەی بردەوە. بەڕازیل لەدوای مەکسیک، ئیتاڵیا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا پێنجەمین وڵاتە کە بۆ دووەمین جار میوانداری جامی جیھانی بکات. لەھەر چوار پاڵەوانێتی پێشووتر لە ئەمریکای باشوور کەبەڕیوە چووە ھەڵبژاردەکانی ئەم قاڕەیە بوونەتە پاڵەوان (دوو جار ئەرجەنتین و دوو جار ئۆرۆگوای) بەڵام بەڕازیل تا ئێستا نەیتوانیوە ببێتە پاڵەوان لەسەر خاکی خۆی. ماوەی پاڵەوانییەتی یەکە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ تاکوو ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤ خایان. وێنۆک|[[ماریۆ گۆتزێ لەکاتی تۆمارکردنی گۆڵی سەرکەوتنی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا|240x240px]] یاری کۆتایی لە یاریگای ماراکانا بە ئاماەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەرێوەچوو، ئەمەش جاری سێیەم بوو ئەم دوو ھەڵبژاردەیە لە یاری کۆتایی ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە پاش ساڵەکانی ١٩٨٦، ١٩٩٠. کاتی ئاسایی یارییە کە بەبێ گۆڵ بۆ ھەردولا کۆتایی ھات بەڵام لە کاتی زیادکراوی دووەمدا لە خولەکی ١١٦ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لە ڕێگای یاریزان ماریۆ گۆتزێ تۆمارکرد پاش ھاتنەناوەوەی بە چەند خولەکێک بۆ ناو یاریگا. بەم ئەنجام ھەڵبژاردەی ئەڵمانیان بۆ جاری چوارم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا؛ و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا پلەی سێیەمی وەرگت پاش ئەوەی ٣–٠ لە ھەڵبژاردەی بەڕازیل ولاتی خانەخوێی بردەوە. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران ١٧١ گۆڵ تۆمارکران. یاریزانی ئەڵمانی میرۆسلاڤ کلۆزە بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ لە سەرجەم بەشدارییەکانی لە جامی جیھانی بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە .خامێز ڕۆدریگێز بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، پۆل پۆگبای فەرەنسی باشترین یاریزانی لاو، مانوێل نۆیەری ئەڵمانی باشترین گۆڵپارێز، میسی بە باشترین یاریزان دەستنیشانکران.
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
وێنۆک|231x231پیکسڵ|یاری نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ڕووسیا|ھەڵبژاردەی ڕووسیا و ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعوودیە دوای ئاھەنگی کردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ .]]
جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
جامی جیهانی فیفای ٢٠٢٢ کە قەتەر میوانداری کرد، یەکەم پاڵەوانێتی بوو کە لە هاویندا ئەنجام نەدرا، هەروەها یەکەم پاڵەوانێتی بوو کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڕێوەچوو. جامی پاڵەوانێتییەکە ئەرژەنتین بەدەستی هێنا بە لێدانە یەکلایکەرەوەکان بە ئەنجامی ٤-٢ لە فەرەنسای پاڵەوانی پێشووی بردەوە، دوای ئەوەی یاریی کۆتایی دوای کاتی زیادکراو بە ئەنجامی ٣-٣ تەواو بوو، سەرەڕای ئەوەی کیلیان مباپێی فەرەنسی هاتریکی تۆمارکرد و بووەتە  دووەم یاریزان کە لە یاری  کۆتایی هاتریک تۆمار بکات. کرواتیا کە پێشتر پلەی دووەمی بەدەستهێنا بوو، لەم پاڵەوانیتییە پلەی سێیەمی بەدەستهێنا دوای بردنەوەی  ئەنجامی ٢-١ لە مەغریب، کە پلەی چوارەمی بەدەستهێنا. هەروەها ئەمە دواجارە کە ٣٢ هەڵبژاردە بەشداری تێدا بکات، چونکە بڕیارە خوولی  داهاتوو بۆ ٤٨ هەڵبژاردە فراوان بکرێت.
مێژووی میوانداریکردن
ئەمە پێڕستی وڵاتانی داواکارە بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفا لە سەرەتای دروستبوونییەوە تا ساڵی ٢٠٢٦. ڕیزبەندی وڵاتەکان بەپێی ژمارەی داخوازییەکانە بۆ بوون بە وڵاتی میواندار. مەکسیک تاکە ولاتە سێ جار مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی پێدرابێت. دوای ئەو ئەڵمانیا، بەرازیل، فەڕەنسا، ئیتالیا، ئەمریکا بە پلەی دووەم دێن کە ھەریەکەیان دوو جار مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفایان وەرگرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:جامی جیھانیی فیفا پۆل:مێژووی تۆپی پێ
دەرەزیارەت سەروو
دەرەزیارەت سەروو (Dereziyret Serû، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٩ کەس لە ٥١ بنەماڵەدا بووە.
١٦٤٣
ساڵی ١٦٤٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
دەرەزیارەت سەروو
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
١٦٤٣
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٤٣
ھۆشە
ھۆشە یا ھشەک لێھاتوویییەکی فیزیۆلۆژیایییە لە ئۆرگانیزمەکاندا کە دراوەگەلی پێویست دەخاتە بەردەستیان بۆ ئەوەی بە دەوروبەری خۆیان بزانن.
پێنج ھشەک
پۆل:پێزانین پۆل:ھشەکەکان
سکۆڵە
چه‌پ|وێنۆک|سکۆڵه‌کان به‌ ڕه‌نگی سوور نیشان دراون.
سکۆڵە دوو کەلێنی ژێرووی دڵە کە بەھۆی دیوارێکی ئەستوور و پتەوی ماسوولکەییەوە لێک جیاوە بوون.
قەبارەی سکۆڵەکان لە دالووەکان گەورەترە؛ ئەرکی سەرەکی سکۆڵەکان بریتییە لە ترومپا کردنی خوێن لە دڵەوە بۆ ئەندامەکانی لەش.
ھەر سکۆڵەیێ، دوو دەریچەی ھەیە کە لە یەکیانەوە خوێن لە دالووەکان دێتە ناو سکۆڵەکان و لەوی دیکەیانەوە خوێن لە دڵ دەردەچێ. سکۆڵەی ڕاست لە دەریچەی سێلەتییەوە خوێن لە دالووی ڕاست وەردەگرێت؛ و لە دەریچەی سیپەلاکییەوە دەینێرێ بۆ سییەکان. سکۆڵەی چەپی دڵ، خوێنی پاک و ئۆکسجیندار لە ڕۆچنی دوولەتییەوە لە دالووی ڕاست وەردەگرێ و لە ڕێگای دەریچەی ئائۆرتییەوە، دەیڕێژێتە ناو ئائۆرت تا بە ھەموو ئەندامەکانی لەش بگا.
دیواری سکۆڵەکان زۆر ئەستوورتر و پتەوترن، بەو بۆنەوە کە خوێن بە فشارێکی یەکجار زۆر دەڕژێتە ناو سکۆڵەکان و لێی دەردەچێت.
سه‌رچاوه‌
پۆل:توێکاریی دڵ
عەبدولعەزیز (سوڵتان)
عەبدولعەزیز کوڕی خەلیفە مەحموود کوڕی عەبدول حەمیدی یەکەم لە نێوان ساڵانی ١٨٣٠ تا ١٨٧٦ ژیاوە، یەکێکە لە خەلیفەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی کرد لە ساڵی ١٢٧٧ک تا لابرا لە ساڵی ١٢٩٣ک.
خەلافەتی گرتە دەست دوای وەفاتی عەبدول مەجیدی برای، لەم سەردەمەدا شۆڕشی کریت ھەڵگیرسا و کوژێنرایەوە، و کەنالی سوویس کرایەوە و یاسای بازرگانی دەریایی دەرچوو.
پاشایەتی
وێنۆک|ئەو وڵاتانەی کە بە جۆرێک پاشایەتی تێیاندا ھەیە
عەبدولعەزیز (سوڵتان)
بە ھیمەتەوە دەستی کرد بە چاکسازی لە وڵاتدا، مەجلیسی ڕاوێژی لەسەر شێوازی فەڕەنسی دروستکرد و یەکەم سکەی ئاسنین لە دەوڵەتدا دامەزرا لە ئیستەنبوڵ و پۆستە ھێنرایە دەوڵەتەوە و خوێندنگەی ناوەندی نوی دامەزرێنران، یەکەم سوڵتانی عوسمانی بوو سەردانی وڵاتەکانی ئەورووپا بکات، سەرددانی ئاڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیای کرد، و زۆر کاریگەر بوو بە پێشکەوتنی زانست و کارووبار لەو وڵاتانە.
پاشایەتی
پاشایەتی یان پادشایەتی جۆرێکە لە فەرمانڕەوایەتیی کە تیایدا کەسێک، پاشا، سەرکردەی وڵات دەبێت بۆ ژیان یان تا ئەو کاتەی دەستبەرداری دەسەڵات دەبێت. یاسایی ڕامیاری و دەسەڵاتی پادشا لەوانەیە جیاواز بێت لە سنووردار و بە شێوەیەکی ھێمایی (پاشایەتی دەستووری) ، بۆ بەتەواوەتی ئۆتۆکراسی (پاشایەتی رەھا) ، و دەتوانێت فراوان بێت لە سەرانسەری بوارەکانی جێبەجێکاری، یاسادانان، و دادوەری.
پادشایەتییەکان لە زۆر دۆخدا میراتگری بوون، زۆرجار سەردەمی خانەدانیان دروست دەکرد. لەگەڵ ئەوەشدا پاشایەتیی ھەڵبژێردراو ڕوویداوە. ئەرستۆکراتەکان، ھەرچەندە لە بنەڕەتدا نین پاشایەتی نین، زۆرجار وەک کۆمەڵێک کەس رۆڵی پاشایەتی و پڕکردنەوەی دامەزراوەکانی پێکھاتوو (بۆ نموونە، فەرمانڕەوایەتیی و دادگا) ، کە زۆرێک لە توخمەکانی پاشایەتی ئۆلیگارکی دەگێڕن.
عەبدولعەزیز (سوڵتان)
چاکسازی لە سوپادا کرد چەندین ڕێکخستن و یاسای نویی ھێنایە سووپاوە و زۆر لە گەورە بەرپرسەکانی دەوڵەتی موحاکەمە کرد، وھێزە دەریاییەکان گرنگییەکی زۆریان پێدرا، ئەم چاکسازییە خیرایانەی ڕوویاندا بە دڵی دەوڵەتە ئەورووپیەکان نەبوو کە چاوەڕێی رووخانی ئەم تاکە دەوڵەتە ئیسلامییەیان ئەکرد.
پاشایەتی
پاشاکان دەتوانن ناونیشانە جۆراوجۆرەکانیان وەک ئیمپراتۆر، پاشا، شاژن، ڕاجا، خان، پاشا، قەیسەر، سوڵتان، شا، یان فیرعەون ھەڵبگرن. پاشایەتییەکان دەتوانن فیدراسیۆن، یەکێتیی کەسی و شانشینەکان پێکبھێنن لەگەڵ پاشکۆیەکان لەڕێگەی پەیوەندی کەسی لەگەڵ پاشا، کە ھۆکارێکی باوە بۆ پاشاکان کە چەندین ناونیشانیان ھەیە.
عەبدولعەزیز (سوڵتان)
یەکێک لەو ویلایەتانەی سوڵتان سەردانی کرد میسر بوو بە ھاوڕێیەتی موڕادی پێنجەم و عەبدول حەمیدی دووەم، لەم سەردەمەدا پرۆژەی دامەزراندنی کەناڵی سویس دامەزرا.
پاشایەتی
پاشایەتی باوترین جۆری میری بوو تا سەدەی بیستەم، کە لەو کاتەدا کۆمارییەکان زۆرێک لە پاشایەتیەکانیان گۆڕی. ئەمڕۆ ٤٣ نەتەوەی سەروەر لە جیھاندا پاشایان ھەیە، لەنێویاندا ١٥ شانشینی کۆمۆنوێڵد کە پاشا چارلز سێیەم وەک ڕیێبەری وڵاتیان ھاوبەش دەکەن. جگە لەمە، کۆمەڵێک دەزگای پاشایەتی ژێر نەتەوەیی ھەیە. زۆربەی پاشایەتییە ھاوچەرخەکان بە شێوەیەکی گشتی پاشایەتییە دەستورییەکانن، لەژێر دەستووردا ڕۆڵی یاسایی و ڕێوڕەسمی تایبەتیان بۆ پاشا دەمێنێتەوە، دەسەڵاتێکی سنووردار یان ھیچ دەسەڵاتێکی ڕامیارییان نییە، ھاوشێوەی سەرکردەکانی وڵات لە کۆماری پەرلەمانی.
عەبدولعەزیز (سوڵتان)
خەلیفە چاوتێبڕینی ئەورووپای ئەبینی لە دەوڵەتی عوسمانییدا و ئاگاداری پیلانگێڕانیان بوو لەسەر دەوڵەت، کە دژایەتی عوسمانییەکانیان ئەکرد بە ھەڵگیرسانی شەڕی تائیفی وھەرێمایەتی بە تایبەت لە بەلقان، و سەردانی سەفیری ڕووسی زیادی کرد بۆ ئیستەنبوڵ و ھەردوو لا وتوێژیان لە بارەی ڕێکەوتنێکەوە دەکرد بۆ وەستان لە ڕووی وڵاتەکانی ئەورووپادا، ئەمەش بە دڵی دەوڵەتەکانی ئەورووپا نەبوو ھەڵمەتێکیان دەست پێکرد لە دژی و دەستیان کرد بە ھەڵبەستانی درۆ و بوختان بۆی کە ووتیان سوڵتان خەریکی پارە بەفیڕۆدانە و ئەوەی یارمەتی دان بۆ ئەوە سەردانی سوڵتان بوو بۆ ویلایەت و وڵاتەکان و ھەروەھا سەرۆکی مەجلیسی ڕاوێژ لەوەدا یارمەتی دان سوڵتانی لابرد و پاشان کوشتیان لە ڕووداوێکی نھێنی ئامێزدا.
پاشایەتی
مێژوو
فۆرمێکی ھاوشێوەی پلەوپایە کۆمەڵایەتییەکان کە ناسراوە بە سەرکردایەتی یان پاشایەتی خێڵەکی پێش مێژووییە. سەرکردەکان چەمکی پێکھێنانی وڵاتیان پێشکەش کرد، کە لە شارستانیەتەکانی وەک مێزۆپۆتامیا میسری کۆن ەوە و شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس ەوە دەستی پێکرد. لە ھەندێک لە بەشەکانی جیھان، سەرکردەکان بوون بە پاشایەتی. ھەندێک لە کۆنترین پاشایەتییە تۆمارکراوەکان و بەڵگەیان لەسەر دراوە بریتی بوون لە نارمەر، فیرعەون لە میسری کۆن لە ساڵی ٣١٠٠ پێش زایین، و ئینمباراگێسی، پاشایەکی سۆمەری لە کیش لە ساڵی ٢٦٠٠ پێش زایین.
عەبدولعەزیز (سوڵتان)
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠ پۆل:مردووانی ١٨٧٦ پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پاشایەتی
مێژوو
لە سەرەتاترین تۆمارەکان، پاشاکان دەتوانن ڕاستەوخۆ میراتگری بن، لەکاتێکدا ئەوانی تر لەنێو ئەندامانی ڕێگەپێدراو ھەڵدەبژێردرێن. لەگەڵ میسری، ھیندی، میزۆپۆتامیا، سوودانی، نۆژەنکراوەی پرۆتۆ-ئەندۆ-ئەورووپی، و ئەوانی تر، پاشا ئەرکێکی پیرۆزی ڕاستەوخۆ پەیوەست بوو بە قوربانی و ھەندێک جار بە ھەبوونی باوباپیرانی خودایی ناسرابوو، کە لەوانەیە بیرۆکەیەکی مافی خودایی پاشاکان دامەزراندبێت.
پۆلیبیۆس پاشایەتی وەک یەکێک لە سێ فۆڕمی بنەڕەتی "دڵسۆز"ی میری (پادشایەتی، ئەرستۆکراسی و دیموکراسی) دیاری کرد، کە دژی سێ فۆڕمەی بنەڕەتیی "بەدخوو"ی میری بوو (زۆرداری، ئۆلیگارکی و ئۆکلۆکراتی). پاشا لە سەردەمی دێرینی کلاسیکدا زۆرجار بە "پاشا" یان "سەرکردە" ناسراوە (وەرگێردراوە لە ئەرکۆن، Basileus، Rex، Tyrannos، ھتد..) یان وەک " شاژن" (basilinna). پۆلیبیۆس لە بنەڕەتدا پاشایەتی وەک بەشێک لە کۆمارییەکان تێگەیشت، بەڵام لە سەردەمی کۆنەوە پاشایەتی پێچەوانەی فۆڕمەکانی کۆماری بوو، کە دەسەڵاتی جێبەجێکاری لەلایەن ھاوڵاتی ئازاد و کۆمەڵەکانیانەوە بەڕێوەدەبرێت. لە سەدەی چوارەمی پێش زایین، نووسینی ھیندۆسی ئەرتاسسترا، ئاکاری پاشایەتی دەخاتە ڕوو. لە سەردەمی دێرین، ھەندێک لە پاشایەتییەکان لەناوچوون بۆ ئەو جۆرە کۆبوونەوانە لە ڕۆما (کۆماری ڕۆمانی، ٥٠٩ پێش زایین) و ئەسینا (دیموکراسی ئەسینا ٥٠٠ پێش زایینی).
لە سەدەی حەڤدەھەمدا، پاشایەتی بەرەنگاری بووەوە بەھۆی پەرەسەندنی پەرلەمانی زمەوە بۆ نموونە لەڕێگەی کۆبوونەوەی ناوچەیی (وەک کۆنفیدراڵی ئایسلەند، لاندسگێمێندی سویسرا و دواتر تاگسوتنگ، و بزووتنەوەی کۆمەڵگەیی ناوەڕاست کە پەیوەستە بە سەرھەڵدانی مافەکانی شارەکانی ناوەڕاست) و لەلایەن دژە پاشایەتیی مۆدێرنەوە بۆ نموونە لەڕێدانی کاتی پاشایەتیی ئینگلتەرا لە لایەن پەرلەمانی ئینگلتەراوە لە ١٦٤٩، شۆڕشی ئەمریکی ١٧٧٦ و شۆڕشی فەڕەنسی و شۆڕشی ١٧٧٩. یەکێک لە زۆرێک لە ڕکابەرانی ئەو ئاراستەیە ئێلیزابێس داوبارن بوو، کە دیالۆگی نێوان کلرا نیڤیڵ و لویسا میلس، لەسەر دڵسۆزی (١٧٩٤) تێیدا "لویسای ساویلکە، کە سەرسامە بە ئازادی، تۆم پێین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە لەلایەن کلراەوە دەربارەی پەسەندکردنی خودا بۆ پاشایەتی" و کاریگەری ژنان لەسەر پیاوان پێشکەش دەکرێت.
لەو کاتەوە داکۆکیکردن لە ھەڵوەشاندنەوەی پاشایەتی یان کۆمارییەکان بە کۆمارییزم ناودەبرێت، لەکاتێکدا داکۆکیکردنی پاشایەتی بە پاشاخوازی ناودەبردرێت. وەک کۆمارییەکان بوون بە جۆرێکی دژە و جێگرەوەی میری بۆ پاشایەتی، سەرەڕای ئەوەی ھەندێکیان پێشێلکاریان بینیوە لەڕێگەی سەرکردەی وڵاتی درێژخایەنە یان تەنانەت میراتگرییەکانەوە، وەک لە کۆریای باکوور.
لەگەڵ سەرھەڵدانی کۆماریخوازی، دابەشبوونێکی جیاواز لەنێوان کۆماریخوازمی لە ڕامیایی سەدەی نۆزدەھەمدا پەرەی سەند (وەک ڕادیکالیزمی دژە-پاشایەتی) و کۆنپارێزی یان تەنانەت پاشایەتیی کاردانەوە. لە سەدەی بیستەمی دواتردا زۆرێک لە وڵاتان پاشایەتییان ھەڵوەشاندەوە و بوون بە کۆماری، بەتایبەتی لەدوای جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەم.
ئەمڕۆ ٤٣ نەتەوەی سەروەر لە جیھاندا پاشایان ھەیە، لەنێویاندا ١٥ شانشینی کۆمۆنوێڵد کە چارلز سێیەم وەک سەرۆکی وڵات. زۆربەی پاشاکانی مۆدێرنە پاشاکانی دەستوریین، کە ڕۆڵێکی یاسایی و ڕێوڕەسمی ھەیە بەڵام دەسەڵاتێکی سنووردار یان ھیچ دەسەڵاتێکی ڕامیارییان نییە لەژێر دەستووردا. زۆرێک لەوانە پێیان دەوترێت کۆماری جێنشین، بەتایبەتی لە وڵاتە بچووکەکاندا دەمێننەوە.
لە ھەندێک لە نەتەوەکان، وەک مەغریب، قەتەر، لیختنشتاین و تایلەند، پاشای میراتگری کاریگەریی ڕامیاری زیاتری ھەیە لە ھەموو سەرچاوەیەکی تری دەسەڵات لە ویلایەتەکەدا، تەنانەت ئەگەر لەلایەن فەرمانی دەستوورییەوە بێت.
بەگوێرەی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٠، پاشایەتی وەک سیستەمێکی فەرمانڕەوایی سەریھەڵدا بەھۆی کارامەیی لە بڕیاردان بە دانیشتوانێکی زۆر و ناوچەی فراوان لە ماوەی ئەو کاتانەی کە ڕێکخستنی ئەو دانیشتوانە قوورس بوو. نووسەران دەڵێن کە پاشایەتی وەک جۆرێکی کارا لە ڕژێم کەمبووەتەوە لەگەڵ داھێنان لە تەکنەلۆژیای پەیوەندی و گواستنەوە، چونکە کارامەیی پاشایەتی بە بەراورد لەگەڵ جۆرەکانی تری ڕژێم دابەزی.
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:پاشایەتی پۆل:سیستمە سیاسییەکان پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی پۆل:ناونیشانەکان
یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان
سەرۆکایەتی و ئەندامەکان
سەلاحەدین محمد بەھائەدین سادق، لەدایکبووی ١٩٥٠ لە ھەڵەبجە، لە یەکەم کۆنفرانسی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان لە ١٩٩٤، بە سکرتێری گشتی ھەڵبژێردرا. سەرکردەکانی تر، بۆ نمونە ھادی عەلی، کەسی دووەمی پارتەکە دوای سکرتێری گشتی‌یەو بەرپرسی ئەنجومەنی ناوەندی شورایە لە پارتەکەدا. ئەم ئەنجومەنە ھەموو سەرکردایەتی یەکگرتوو لەخۆ دەگرێت کە نزیکەی ٤٠-٥٠ کەسن وەک عەلی محەمەد ئەحمەد، دیندار نەجمەدین دۆسکی و عومەر عەبدولعەزیز.
پێگەی کۆمەڵایەتی
یەکگرتوو لەناو چینی خوێندکاراندا زۆر چالاکە (٤٠%ی دەنگەکانی بەدەستھێناوە لە ھەڵبژاردنی خوێندکارانی زانکۆی دھۆک) بەڵام لەناو کەسانی پێگەیشتووشدا بنکەی جەماوەریی ھەیە لە ھەولێرو پەیوەندی باشی ھەیە لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان‌ و پارتی دیموکراتی کوردستان.
ھەڵبژاردنەکان
لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٥، یەکگرتوو بڕیاری دا بە جیا لە گروپە کوردییەکانی تر بەشداری ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق بکات لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥. لە ھەڵبژاردنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ یەکگرتوو بەشێک بوو لە ھاوپەیمانی بەرفراوانی پارتە کوردییەکان. ئەمجارەیان بە سەربەخۆ بەشداری کرد و دروشمی چاکسازی و خزمەتگوزاری بەرزکردەوە. یەکگرتوو رایگەیاند کە فرەحزبیی لە کوردستان جێبەجێ ناکرێت، دەنگدەران ئەبێت مافی ھەڵبژاردنیان ھەبێت. لەبارەی پرسە نەتەوەییەکانی کوردەوە، یەکگرتوو دەڵێت پارێزگاری لە ماف‌و دەستکەوتە دەستووریەکانی کورد دەکەم. لە ھەڵبژاردنەکانی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥، رێژی ١٫٣%ی بەدەستھێنا کە دەکاتە ٥ کورسی لە کۆی ٢٧٥ کورسی پەرلەمان.
لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤ی عێراق توانی ٤ کورسی بەدەستبھێنێت لەکۆی ٣٢٨ کورسی و لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٣ی کوردستان لەکۆی ١١١ کورسی ١٠ کورسی بردەوە کە لەم ھەڵبژاردنەی کوردستان یەکگرتوو بەلیستی سەربەخۆ بەشداریکردن لەچاو ھەڵبژاردنەکانی پێشوو دەنگی کەمتری ھێنا بەڵام بەھۆی دابەزینی بەلیستی سەربەخۆی کورسییەکانی زیادیکرد.
کۆنگرەی حەفتەم
لە کۆنگرەی حەفتەمدا کە ڕۆژانەی ٢٨ و ٢٩ی ئایاری ٢٠١٦ بەڕێوەچوو، چوار پاڵێوراو خۆیان پاڵاوت وەک بۆ پلەی ئەمینداری گشتی یەکگرتوو ئەوانیش سەلاحەدین بەھائەدین، محەممەد فەرەج، ئەبووبەکر کاروانی و محەممەد ڕەئووف. بەر لەئەنجامدانی ھەڵبژاردنەکە محەممەد فەرەج لە ھەڵبژاردنەکان کشایە و پشتگیری خۆی لە سەلاحەدین بەھائەدین ڕاگەیاند. دواتر ھەڵبژاردنەکان ئەنجامدرا و لەگەڕی یەکەم سەلاحەددین بەھائەددین و ئەبووبەکر کاروانی زۆرترین دەنگییان ھێنا بۆیە پەنابرایە گەڕی دووەم و لەکۆتاییدا بەڕێژەی ٧٥% سەلاحەددین بەھائەدین بووە ئەمینداری گشتی یەکگرتووی ئیسلامی.
یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان باوەڕی بەوەیە کە گەلی کورد گەلێکی ستەم لێکراوە و دراوسێکانی بە پاساوی جیاواز هەوڵیان داوە کە بە ژێردەستەیی بمێنێتەوە بۆیە یەکگرتوو باوەڕی وایە کە کورد مافی خۆیەتی خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی بێت و هەر لە درووست بوونیەوە پشتیوانی هەر جوڵەیەکی کوردی بووە لەهەر چوار پارچەکەی کوردستان کە زانیویەتی کورد پێی دەبێ بەشتێک ، هەر بۆیە چاوپۆشی لەو ستەم و ناهەقیانە کردوە کە لەلایەن هەردوو حزبە دەسەڵاتدارەکەی کوردستانەوە بەرامبەری کراوە بە تایبەت کە لەلایەن پارتیەوە چەندین جار بارەگاکانی سوتێنراون و ئەندامانی شەهید و زیندانی کراون و ئەشکەنجە دراون و نانبڕاو کراون.
سەرچاوەکان
پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان پۆل:پەرلەمانی کوردستان پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
قەرەشڵاق
قەرەشڵاق (Qereşillaq، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٥٥ کەس لە ٢٥٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئۆقیانووسی بەستووی باشوور
وێنۆک|ئۆقیانووسی باشوور بە شینی ڕۆشن پیشان دراوە
ئۆقیانووسی بەستووی باشوور یان ئۆقیانووسی ئانتارکتیکا ئۆقیانووسێکە لە باشووری دنیا. ئۆقیانووسی باشوور ٢٠٣٢٧ ملیۆن کیلۆمەتر پانایی ھەیە. ئۆقیانووسی باشوور دووەمین ئۆقیانووسی بچووکی جیھانە و لە قووڵترین شوێندا ٥٨٠٥ مەتر قووڵە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆقیانووسەکان پۆل:ئۆقیانووسی باشوور
جەمیل بایک
جەمیل بایک (، لەدایکبووی ١٩٥١ لە خارپێت) پایەبەرزان و شەش دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی کوردستانە، لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە نۆیەمین کۆنگرەی کۆما جڤاکێن کوردستان ناسراو بە کەجەکە جەمیل بایک بەھاوبەشی لەگەڵ بەسێ ھۆزات بوونە ھاوسەرۆکی کۆما جڤاکێن کوردستان
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:ئاپۆییستەکان پۆل:ئەندامانی کۆنسەی سەرۆکایەتیی کۆما جڤاکێن کوردستان پۆل:کوردەکانی تورکیا
کرانک پن (چەرخی کرانک)
چەرخی کرانک پارچەیەکی میکانیکییە کە ھەلدەستێت بە بەستنەوەی کرانک شەفت بە قۆڵەبەگن بۆ ھەر سلندەرێک، چەرخی کرانک شوێنێکی لولەکی ھەیە بۆ ئەوەی تێیدا بخولێتەوە بۆ ئەوەی چەرخی کرانک بخولیتەوە بە گوێرەی بەگن.
لە زۆربەی جۆری بزوێنەرەکان ھەر چەرخێکی کرانک بەستراوە بە سلندەرێک بەڵام زۆربەی ئەو بزوێنەرانەی کە شێوە (v)ن ھەر چەرخێکی کرانک بەستراوە بە دوو سلندەر.
دیزاین
چەرخی کرانک دەبەسترێت بە لایە گەورەکەی قۆڵەبەگن بۆ ھەر سلندەرێک لایە گەورەکەی قۆڵەبەگن کە دەبەسترێت بە چەرخی کرانک پێی دەوترێت بەگن و لایە بچووکەکەی قۆڵە بەگن کە بە پستۆن دەبەسترێت پێی دەوترێت گوجم پیم.
بێرینگ ارچەیەکی میکانیکییە کە ڕێگە دەدات بە چەرخی کرانک بۆ ئەوەی بخولێتەوە لە زۆربەی جۆرەکانی بزوێنەر بێرینگی جۆرە (plain bearing) بەکاردێت، و ھەروەھا (bushings) یان (roller bearings) یش بەکاردێت لە ھەندێک جۆری بزوێنەر.
شێوە
لە بزوێنەری تاکە سلندەر، بزوێنەری ڕاست و بزوێنەری تەختدا ھەر چەرخێکی کرانک تەنھا بە یەک سلندەر بەستراوە. لە ئەنجامدا وا دەکات کە دیزاینکردنی ئاسانتر بێت و نرخی ھەرزانتر بێت. ھەندێک جۆری بزوێنەر کە لە شێوەی پیتی (v) و لە دوو سلندەر پێکھاتوون دان بە تایبەت لە مۆتۆرسکیلەکان ئەوانیش ھەر سلندەرێک بەستراوە بە یەک چەرخی کرانک.
زۆربەی ئەو بزوێنەرانەیی لەسەر شێوەی پیتی (V) دان ھەر دوو سلندەرێک بە یەک چەرخی کرانک بەستراون، بەزۆری پێویستە کە مەودایەک ھەبێت لە نێوان ڕیزی یەکەم و ڕیزی دووەم ئەگەر ئەو مەودایە نەبێت بەگنەکان دابێت بە شێوەی (Forked connecting rods) بەیەکەوە ببەسترێنەوە کە بەزۆری لە مۆتۆر سکیلەکاندا ھەیە.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
١٦٤٤
ساڵی ١٦٤٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٤٤
شێخ شەھابەدین کاکۆزەکریایی
شێخ شەھابەدین کاکۆزەکریایی یا شێخ شەھابەدین شازڵی شاعیری کوردی سەدەی شانزە و حەڤدەیە کە لە ناوچەی مەریوان ژیاوە. شێخ شەھاب یەکەم کەس یا یەکێ لە یەکەم کەسانێکە کە غەزەلی بە گۆرانی داناوە. تەخەللوسی شێعریی شەھاب بووە و ژمارەیەک ھۆنراوەی ھەورامیی لێ بە جێ ماوە. ڕەنجووری شاعیری سەدەی ١٨ لە شێعرەکەی شاعیرانی کوردستانەکەیدا ناوی شێخ شەھابیشی تۆمار کردووە.
پیریۆنس ھانا
نەجمەدین مەلا لە کەشکۆڵەکەیدا ژمارەیەک ھۆنراوەی لێ تۆمار کردووە. شەھاب لە نەتەوەی شێخ زەکەریا و پیریۆنسە و لە یەکێ لە ھەڵبەستەکانیدا ھانا بۆ پیریۆنس دەبات. ئەم ھۆنراوەیە یەکێ لە ھۆنراوە بەناوبانگەکانییەتی کە گرنگیی مێژووییشی ھەیە. چون دیارە ھۆنراوەکە وەکوو شکایەتنامەیەکە کە لە دەستدرێژیی لەشکری عەجەم واتە سەفەوییەکان لەو سەردەمەدا نووسراوە. شێعرەکە ئاوەھایە:
پیریۆنس هانا، پیریۆنس هانا
مه‌زڵوومان ته‌نیا لای تۆشه‌ن هانا
نەبیرەی ئەکرەم شاھ مەردانی
فەرزەند دڵبەند شێخ زەکەریانی
پەی وایەمەندان عەجەب دەریانی
چون شێر کەمین حازر مەیدانی
ئینتقام سکان بابای ئەکرەمت
بە شەپۆل کین قەلب قولزمت
بستان جە لەشکر عەجەم بێ ئەندێش
نمازی یەکێ بشۆ وە جای وێش
زوڕڕیەی تاھیر عەلی و بەتووڵەن
بەھارییە
جگە لەمە بەھارییەیەکی بە ناوبانگیشی ھەیە کە نەجمەدین مەلا ئەویشی تۆمار کردووە: نەووەھارا دڵبەرا وەش بۆ وە ئانی دڵبەری فەسڵی گوڵگەشتی چەمەنھا سەیری سەحرای ئەخزەری
بای شەماڵ شەق شەق شکا وا تەختی یەخبەندی چەمەن چون أمیر المؤمنین کەرد فەتحی بابی خەیبەری
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی مەریوان پۆل:سۆفییە کوردەکان
نیسکاوێ، گەورکی نەڵێن
نیسکاوێ (Nîskawê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩ کەس لە ١١٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ژان مێرێ
ژان مێرێ شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە کە لەسەر کۆمیدیا و تراژیدیا دەینووسی.
دەستووری عێراق
دەستووری کۆماری عێراق (بە عەرەبی: دستور جمهورية العراق) یاسای بنچینەیی عێراقە. یەکەم دەستووری عێراق لە ساڵی ١٩٢٥دا خرایە بواری جێبەجێکردن. دەستووری ئێستا لە ١٨ی ئەیلولی ٢٠٠٥ لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانیی کاربەڕێکەری عێراقەوە پەسندکرا و لە ڕیفراندۆمێکدا، کە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا ئەنجامدرا، دەنگی لەسەر درا. لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ لە ڕۆژنامەی فەرمی عێراق (ژمارە ٤٠١٢) بە عەرەبی بڵاوکرایەوە و بەم شێوەیە کەوتە بواری جێبەجێکردن. وەرگێڕانی فەرمی بۆ بەکارھێنانی دەستوورەکە لە کاروباری نێودەوڵەتیدا ئەنجام درا و دەستوورەکە وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئینگلیزی بە ھەماھەنگی نێوان دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی عێراق و نوسینگەی کاروباری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پاڵپشتی دەستووری. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ژمارەیەک پڕۆژە بۆ دەستکاری دەستوورەکە پێشنیاز کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل: عێراق پۆل: دەستووری عێراق پۆل: عێراق لە دوای سەددام حوسێن پۆل:عێراق لە ٢٠٠٥ پۆل:یاسا لە ٢٠٠٥ پۆل:سیاسەت لە ٢٠٠٥
جەمال تاھیر
مامۆستا جەمال تاھیر لە ساڵی ١٩٤٣ لە گەڕەکی دەرگەزێن-ی شاری سلێمانی لەدایکبووە، ھەر لەوێش قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی‌ و ناوەندی تەواوکردووە و پاشان لە خانەی مامۆستایان وەرگیراوە و لە ساڵی ١٩٦٤ بووە بە مامۆستا.
شەھید ھەر لە ‌تەمەنی لاوێتییەوە تێکەڵاوی چالاکییە سیاسییەکان بووەو لە ‌یەکێتیی قوتابیانی کوردستان‌ و لەناو ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان دا وەک تێکۆشەرێکی ڕۆشنبیرو لەخۆبردوو ناوی دەرکردووە. سەرەتای حەفتاکان بۆتە ئەندامی لیژنەی ناوچەی سلێمانی و دواتریش لێپرسراوێتی ناوچەی دەربەندیخان-ی پێسپێردراوە. ئەم لاوە پێشکەوتنخوازەی رێبازی کوردایەتی ساڵی ١٩٦٩ پەیوەندیکردووە بە ئەڵقە سەرەتاییەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان ـەوە. ساڵی ١٩٧٥ ڕۆڵێکی دیارو بەرچاوی بینی لە پێشخستنی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵە و جۆشدانی شۆڕشی نوێی گەلی کوردستاندا. شەھید، وەک سەرکردەیەکی کارامە و تێکۆشەرێکی خاوەن ئەزموون ماوەی چەند ساڵێک ئەرکی بەڕێوەبردنی ڕێکخستنە نھێنییەکانی کۆمەڵەی لە ناو شاری سلێمانی دا گرتە ئەستۆ و شانبەشانی ئەمەش سەرپەرشتی مەفرەزەکانی ناو شاری دەکرد. شەھید مامۆستا جەمال تاھیر چەند جارێک کەوتۆتە بەر شاڵاوی گرتن‌ و لە ‌زیندانەکانی ڕژێمی بەعس دا، سەرەڕای ئازار و ئەشکەنجەدانێکی زۆر، بەوپەڕی ئازایەتییەوە نھێنییەکانی ڕێکخستنی پاراستووە، دواتریش کە ئازادکرا ڕوویکردە شاخ‌ و لە ‌دووەمین کۆنفرانسی کۆمەڵەدا بە ئەندامی سەرکردایەتی ھەڵبژێردراو لێپرسراوێتی دەزگای ناوەندی ڕێکخستنی پێسپێردرا، ئەم سەرکردە ماندوونەناسەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان رۆژی ١٤ی تەمموزی ساڵی ١٩٨٣ لە ‌ناوچەی بالیسان بە ‌ڕووداوی ئوتۆمبێل گیانی لەدەستدا و گەیشتە کاروانی نەمران.
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی کورسات تیڤی
پۆل:کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی
نازلی نەجەفۆڤا
نازلی نەجەفۆڤا (بە ئازەربایجانی: Nazlı Nəcəfova؛ ١٨٩٠–١٩٧٧) ژنە پەروەردەکارێکی پێشەنگ بوو لە ئازەربایجان. دامەزرێنەری چەندین بەرنامەی ئەکادیمی بۆ کچان، لەوانە یەکەم قوتابخانەی پێداگۆژی ژنان لە شاری نەخچیڤانی زێدی خۆی، ھەروەھا داکۆکیکارێکی بەھێزی خوێندەواری ژنان بوو، زۆرجار لەلایەن سەرکردە ئایینییەکان و دەسەڵاتدارانی دیکەوە بەھۆی کارەکانییەوە دەکرایە ئامانج. دوای مانەوەی ١٠ ساڵ لە ئاوارەیی لە کازاخستان، لە کۆتایی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا گەڕایەوە بۆ ئازەربایجان و درێژە بە ئەرکی پەروەردەیی دەدات.
ژیاننامە
نازلی نەجەفۆڤا لە ساڵی ١٨٩٠ لە شاری نەخچیڤان لەدایکبووە. لە قوتابخانەی بەشەناوخۆیی موسڵمانی ڕووسی ئیمپراتۆر ئەلێکساندرا بۆ کچان لە باکوو خوێندوویەتی، بووە یەکێک لە یەکەم خوێندکاران کە لە ساڵی ١٩٠٨ دەرچووە. بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەری چالاکوانی مافی ژنان جەلیل مەمەدگولوزادەدا بووە کە لە باکوو ناسیویەتی.
دوای تەواوکردنی خوێندن، ڕووی لە یەریڤان کرد بۆ ئەوەی لەگەڵ خێزانەکەی بێت. ئەو کۆرسی خوێندەواری بە کچانی یەریڤان دەگوتەوە، وەک پۆلێکی جیا لە قوتابخانەیەکی کوڕان کە بووە ھۆی ھەڕەشەی کوشتنی. بەڵام بە نھێنی بەردەوام بوو لە وتنەوەی خولەکان.
پاشان نەجەفۆڤا گەڕایەوە بۆ نەخچیوان و لەوێ وەک مامۆستا لە قوتابخانەیەکی کچان کاری دەکرد. لە کۆتاییدا بوو بە بەڕێوەبەری قوتابخانەکە. جارێکی دیکەش ڕووبەڕووی پاشەکشەی توندوتیژ بووەوە بۆ ھەوڵەکانی بۆ پەروەردەکردنی کچان. ئەو کچە ناچار بوو زیاتر لە نیوەی مووچەکەی بۆ پاسەوانەکان خەرج بکات. بەڵام ئەو بەردەوام بوو و بە یارمەتی ئایینا سوڵتانۆڤا قوتابخانەیەکی پێداگۆژی لە نەخچیڤان دامەزراند، ھەروەھا قوتابخانەیەکی دیکەی کچانی لە ئۆردوباد دامەزراند.
لە ساڵی ١٩٢١ ماڵەکەی کەوتە بەر ھێرشی باندێک کە دەیانویست بیکوژن، بەڵام ئەو لە دوورەوە بوو بۆ بەشداریکردن لە یەکەمین کۆنگرەی مامۆستایانی ئازەربایجان و ھێرشەکە سەرکەوتوو نەبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠ پۆل:مردووانی ١٩٧٧ نازلی نەجەفۆڤا پۆل:ژنانی پەروەردەکاری سەدەی ٢٠ەم
١٦٤٥
ساڵی ١٦٤٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
بەربەستی مەزنی ڕیف
وێنۆک|بەشێک لە ژیانی سەر دیوارەی ژێرئاوی مەزن وێنۆک|شوێنی دیوارەی ژێرزەریایی مەزن
دیوارەی ژێر زەریایی مەزن گەورەترین کۆمەڵەی ژێرئاوی سەخرەی مەرجانییە(سەخرەیێک کە لە مەرجان دروست بووە) کە کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئوسترالیا و نێو ئۆقیانووسی ئارام.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئۆسترالیا پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
نژیاروانی
وێنۆک|چەپ|کینکاکوو-جی نموونەیەکە لە نژیاروانیی ئاسیایی لە وڵاتی [[ژاپۆندا]]
وێنۆک|چەپ|[[تاج مەحەل نموونەیەکە لە نژیاروانیی ھیندی-ئیسلامی لە وڵاتی ھیندستاندا]]
وێنۆک|چەپ|باوھاوس نموونەیەکە لە نژیاروانیی نوێ لە وڵاتی [[ئاڵمانیادا]]
نژیاروانی یان تەلارسازی بریتییە لە ھونەر و زانستی شێوەکاری و سازکردن. بەرھەمەکانی نژیاروانی، لە قاڵبی کەرەستەکانی بینایی، زۆرتر بە ناوی ھێماکانی کەلتووری و سیاسی و بە ناوی بەرھەمەکانی ھونەری ھەست دەکردرێن. شارستانییە ناسراوەکان زۆرجار بە دەسکەوتەکانی نژیاروانی کە لێیان بە میرات دەمێنێتەوە، دەناسرێن.
مێژوو
کۆنترین نووسراو کە مابێتەوە لەسەر بواری نژیاروانی بە ناوی «دی ئارخیتێکتورا»یە کە لە لایەن نژیاروانی ڕۆمانی ڤیتروڤیۆسەوە نووسراوە. ڤیتروڤیۆس دەنووسێت کە تەلاری باش دەبێت ٣ تایبەتمەندی تێدا بێت کە ئەوانیش:
مەبەستەکانی تەلار دروست کردن لە سەرەتاوە بەند بووە بە:
بڕیارنامەی ٢٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی نیسانی ١٩٦٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە بارودۆخی ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٢٧٧‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٥ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
نژیاروانی
مێژوو
پەرەسەندنی نژیاروانی لەڕێگەی تاقیکردنەوە و شکست ھێناوەوە بووە و بەرە بەرە ھەڵەکان کەمتر کراوەتەوە تاکوو قۆناغەکانی سەرکەوتن. مرۆڤ سەرەتا لە گوند و دێھاتەکان نیشتەجێ بوون بەڵام دواتر بەھۆی گەشەکردنی مرۆیی و ئابووری، خەڵک ڕووی کردۆتە دروستکردنی شار و شارۆچکە و لە کۆنترین شارۆچکەکان کە دروستکراون لە باشووری ئاناتۆلیا (تورکیا) و دۆڵی ئیندۆس لە وڵاتی پاکستان لە ساڵەکانی ٨٠٠٠ پێش زایین وە ھەروەھا پاشان لە نزیک وڵاتانی ئوکراینا و ڕۆمانیا و سکۆتلەندا لە نێوان ساڵەکانی ٥٤٠٠-٣٥٠٠ پێش زایین.
بڕیارنامەی ٢٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مۆزامبیک پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
نژیاروانی
نژیاروانی شارستانییەتی کۆن
لە زۆربەی شارستانیەتە کۆنەکان (وەک میسر و میسۆپۆتامیا)، نژیاروانی جۆرێک لە ڕەنگدانەوە و پیشاندانی ئەو توانا و دەسەڵاتە سیاسییەی ڕابەر و سەرکردەکان بووە یاخوود دەوڵەتەکە بە شێوەیەکی گشتی تر، بەڵام لە شارستانییەتە کلاسیکیەکان (وەک یۆنانی و ڕۆمانی) ئاڕاستەیەکی تری ھەڵبژارد و لەبری بوون بە سیمبوڵی سەرکردەکان یان خزمەتکردنی ئامانجی ئایینی، بەھای شارستانیەتی و مەدەنییەت کاری تێ کردبوو کە شێوازی نوێی نژیاروانی لە خۆ بگرێت. نژیاروانی ڕۆمانی ئیلھامی لە نژیاروانی یۆنانییەوە وەرگرتووە و تەنانەت کەرەستەکانیشیان لەگەڵ کەرەستەی یۆنانییەکان تێکەڵ کردووە.
نووسین لەسەر تەلار و بیناکان لە سەردەمانی کۆنەوە بوونی ھەیە. شێوازی جۆراوجۆر ھەڵبژێردراون بۆ دەربڕین لە ڕێگەی نووسینەوە. زۆربەی نووسراوەکان بریتین لە نووسراوی ئایینی، ئامۆژگاری، یان بڕگە و خاڵەکانی ئەو یاسایانەی کە ئەو کاتە دانراون.
نژیاروانی ئاسیایی
شارستانیەتەکانی ھیندستان و چین و سری لانکا و نیپاڵ، کە کۆنترینن لە کیشوەری ئاسیا، بە شێوازی جیا جیا پەرەیان سەند بە بواری نژیاروانی و بەپێی ئایین و کلتووری تایبەت بە خۆیان پەرستگا و خانوویان دروستکردووە. بۆ نموونە، ئایینی بوودیزم و ئایینی ھیندوویزم بە شێوەی جیاواز کاریان کردۆتە سەر وڵاتانی چین و ھیندستان و تەلارەکانیان واتای تایبەتییان ھەیە. نژیاروانی لە ھیندستان لە ساڵانی ٣٠٠ پێش زایین گەشەی کردووە و تەلارەکانیان بە جۆرێک دروست کراوە کە خزمەت بگەیەنێت بە دیمەنە سرووشتییەکەی کە لە دەور و بەرییەتی.
نژیاروانی ئیسلامی
بە ھۆی بەردەوام گەشەکردنی جوگرافیای خەلافەتی ئیسلامییەوە، نژیاروانی ئیسلامی گەیشتووەتە ئەو وڵاتانەی کە تەنانەت لە ھەمان کیشوەر نین (وەک وڵاتانی ھیندستان و ئیسپانیا و وڵاتە عەرەبیەکانی باکووری ئەفریقا). تایبەتمەندییەکانی نژیاروانی ئیسلامی دەگەڕێتەوە بۆ وردەکاری زانستی و ماتماتیکی وە ھەروەھا ئەو مەبەستە جیاواز و زۆرانەی کە خزمەتی پێگەیاندووە (وەک ماڵ، دیوانی تایبەت، مزگەوت، خەندەق، ژێرزەمین، کۆشکی جیا جیا، خانەقا، خوێندنگە، مۆزەخانە، نانەواخانە، خەستەخانە). لە سەرنجڕاکێشترین تەلارە ئیسلامییەکان: مزگەوتی شا (ناسراوە بە مزگەوتی ئیمامی عەباسی نوێ) لە ئێران، کۆشکی ئەلحەمڕا (کۆشکی سوور) لە شاری گرانادای وڵاتی ئیسپانیا، تاج محەل لە ھیندستان (یەکێک لە ٧ سەمەرەکانی جیھان).
نژیاروانی چاخەکانی ناوەڕاست
لە ئەورووپا بازرگانی کردن بە کەرەستەکانی نژیاروانی دەستیپێکرد و بە پێی بەڵگەنامە و بەڵێننامەکان کە ماونەتەوە، کارساز و بازرگانەکان جۆرێک لە ئەنجومەنیان ڕاگەیاندووە بۆ سەرپەرشتیکردنی ئاڵوگۆڕی کەرەستەکان. ھەر لە ئەورووپا کڵێسا و کەنیسەی مەسیحی دروست کراوە و بە نەخشە و شێوە ئیلھامی لە نژیاروانی ڕۆمانی و گۆتی (ئەڵمانی کۆن) وەرگرتووە. مەبەستێکی تری نژیاروانی کە لەم سەردەمەدا بایەخی پێدراوە ئاسایش بووە و ئەمەش بە ھۆی جەنگی جۆراوجۆر کە لە نێوان وڵاتان ڕوویداوە، ھەر بۆیە لە سەرجەم بەشەکانی کیشوەری ئەورووپا (لە وڵاتانی بالکان تاکو ئیسپانیا و ھەروەھا لە ماڵتاوە تا ئەستۆنیا) قەڵای سەربازی دروست کران و دواتر بوون بە سیمبوڵ و کەلەپووری ئەو کیشوەرە. بەرەو کۆتاییەکانی ئەم سەردەمە، نژیاروانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی گەشەی سەند و لە ئاناتۆلیا و ڕێگەی وڵاتانی بالکان گەشتە ئەورووپا. لەمڕۆدا، لە دەرەوەی سنوری وڵاتی تورکیا، نژیاروانی عوسمانی کەمتر ماوە و تەنھا لە بەشە موسوڵمانەکانی وڵاتانی وەک بۆسنە و ھەرسک و بولگاریا و مەقدۆنیا و سربیا بەدی دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:نژیاروانی
شەقامی دیزنگۆف
وێنۆک|شەقامی دیزنگۆف لە ساڵی ٢٠٠٦ پێش ئاھەنگێکی سەر شەقام. شەقامی دیزنگۆف (بە عیبری: רחוב דיזנגוף، ڕێھۆڤ دیزنگۆف) شەقامێکی سەرەکییە لە ناوەڕاستی تێل ئەڤیڤ، ناوی لێنراوە بە ناوی یەکەم سەرۆکی شارەوانی تەلئەبیب، مێیر دیزنگۆف.
شەقامەکە لە گۆشەی شەقامی ئیبن گابیرۆلەوە لە باشوورترین خاڵەکەیەوە تا ناوچەی بەندەری تێل ئەڤیڤ لە خاڵی باکووری ڕۆژاوای خۆیدا دەڕوات. شەقامی دیزنگۆف یەکێکە لە شەقامە گرنگەکانی تەلئەبیب، و ڕۆڵێکی سەرەکی لە گەشەپێدانی شارەکەدا بینیوە. لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە شەقامی دیزنگۆف تووشی خراپبوونی شارەکان بووە.
قەزای ئامێدی
قەزای ئامێدی یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک لە عێراق. ناوەندەکەی شاری ئامێدییە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٩٥٬٧٩٧ کەس بووە. قەزاکە لە حەوت ناحیە پێکھاتووە:
شەقامی دیزنگۆف
سەرچاوەکان
دیزنگۆف
قەزای ئامێدی
سەرچاوەکان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک پۆل:ئامێدی پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
ڕەنگەڕێژان
ڕەنگەڕێژان (Rengerrêjan، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٠٠ کەس لە ٧١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئاوێتەی ھوزلەر
ئاوێتەی هوزلەر (Heusler compound) پێکهاتەیەکی کیمیاییە کە لە سێ توخم پێک هاتوە، دوو دانەیان لە کانزا گەیێنەرەکان کە بەرگی ئەلێکتڕۆنی  d  هەیە وە یەکێکیان لە خانەوادەی pپێک هاتوە.
بە گشتی لە دوو جۆر پێک هاتوون، تەواو و نیوە. لە جۆری تەواو دا یەکەم توخم بەڕێژەی ٥٠٪ و دووەکانی تر بەشەکەی تر پێک دێنن. لە جۆری نیوە دا، هەر کام لە توخمەکان بەشێوەی یەکسان بەشدارن لە ئاوێتەکەدا.
دۆزینەوە و تایبەتمەندیەکان
ناوی ئەم ئاوێتەیە وەرگیراوە لە زانای ئاڵمانی کیمیاناس (فرێدریک هوزلەر) کە لە ساڵی ١٩٠٣ز لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەم بابەتە کردوە. ئەو ئاوێتەیەی ئەو ئیشی تێدا دەکرد پێک هاتبوو لە مس و مانگەنێز و قوڕقوشم.
هەندێ لەم ئاوێتانە تایبەتمەندی داڕشتەی شێوە بیرمەند یان هەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە
ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێری
ئانتوان دۆ سانت ئێگزۆپێری (،‏ ١٩٠٠ - ١٩٤٤) نووسەر و فڕۆکەوانێکی خەڵکی فەڕەنسا بوو. ناوبانگی زیاتر بە ھۆی نووسینی چیرۆکی شازادە بچکۆلەوەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:فڕۆکەوانانی فەڕەنسی پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٤٤ پۆل:ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێری پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
دالوو، سەقز
دالوو (Dalû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٤ کەس لە ٣١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ڕەخنەگەری لەسەر ئیسلامییەت
یەکگرتنی ئایین و دەوڵەت
یەكێك لە باوترین وتەکانی جوڵانەوە ئیسلامیەکانی سەر بە ئیسلامی سیاسی دەڵێت " الإسلام دين ودولة – ئیسلام ئایین و دەوڵەتە". بەڵام وەکو یەكێك لە ڕەخنەگرەکان دەڵێت کە ئەو وتەیە "نە ئایەتی قورئانە نە دەقی حەدیسەکانی پێغەمبەرە بەڵکو وتەیەکی سیاسی باوی سەدەی نۆزدەهەم بووە کە بەکاردەهات لەلایەن جوڵانەوە سەلەفیەکانەوە."
تازەگەری لە ئیسلام دا
ئیسلامیەکان و ئیسلامیە شۆرشگێرەکان لە هەوڵێکی بەردەوام دا بوون بۆ لەناوبردنی مامەڵە و چالاکییە ڕۆژئاواییەکان لە ژیانی رۆژانەیان دا، وەك بەکارهێنانی فڵچەی ددان شتن، تێکەڵ بوونی ژن و پیاو، چوونە دەرەوەی ئافرەی بەبێ داپۆشینی سەریان، ڕۆژانی پشووی شەمە و یەکشەمە لە هەفتەدا، چەپڵە لێدان بۆ وتاردەران بەڵام بە بیروڕای دانیێڵ پایپس "تەنانەت ڕەت کردنەوەی ڕۆژئاواش هەر پەسەند کردنە" و هەڵدەستن بە ناساندی تازەگەری نوێ بۆ ناو ئیسلام لەسەر شێوازی ڕۆژئاوا.
ئابووری ئیسلامی
ڕەخنەگەری لەسەر ئیسلامییەت یان ئابووری ئیسلامی بەشێوەیەکی بەرچاو پەرەیسەندووە کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئابوور ئیسلامی هەولێکی "ناتەبا، ناتەواو، ناکرداری و ناپەیوەستە" چونکە پاڵنەرەکەی ناسنامەیەکی کلتورییە وەك لەوەی چارەسەرکەری کێشە بێت. سەرچاوەیەکی تر ئابووری ئیسلامی ڕەت کردۆتەوە و پێی وایە کە لە بیردۆزدا "تێکەڵەیەکی سەرلێشێواوە لە بیرۆکەی سۆشەلیست و میلی" و لە کردار دا "هیچ نییە جگە لە دەست بەسەرداگرتنێکی ناکرداری دەوڵەت بەسەر ئابووری دا وە هەڵ دەدات بۆ جۆرە سیاسەتێکی دابەشکردنەوەی یەکسان کە ناکردەییە ژیانی ڕاستی دا."
لە بواری سیاسی و هەرێمی دا کە ئیسلامیەکان و (زاناکان - عولەماکان)ی ئیسلام بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەبێت بۆچوونیان دەربارەی هەموو شتێك هەبێت، جێگەی سەرسوڕمانە کە هێندە کەم بیروڕایان هەیە لەسەر بابەتێکی بەو جۆرە گرنگ و بنچینەیی چالاکیەکانی مرۆڤ، بەشێوەیەك کە نموونەکەیان نە دەچێتە بواری سەرمایەداری (کاپیتالیزم) نە سۆشەلیستی.
دوژمانەیتی کردنی ڕۆژئاوا
کەسایەتییە گەورە و دیارەکانی ئیسلامییەکان وەك سەید قوتب و ئایەتوڵا خومەینی خەخت دەکەنەوە لەسەر رق و کینە بەرامبەر ناموسوڵمانەکان و هەر شتێك نا ئیسلامی بێت. بۆ نموونە، سەید قوتب، دژی بیرۆکەی پێکەوە ژیان بوو لەگەڵ ناموسوڵمانەکان و باوەڕی بە دابەشکردنی دونیا هەیە بۆ دوو بەش (ڕاست و چەوت) کە ئیسلام ڕاستییە و هەموو شتێکی دی چەوتە، "ئیسلام ناتوانێت هاوڕا بێت یان پەسەندی ڕەوشێک بکات کە نیوە ئیسلام بێت و نیوە نەزانی و نەفامی بێت... تێکەڵ بوون و هاوژیانی ڕاست و چەوت نەشیاو و ئەستەمە، شارستانی ڕۆژئاوا خۆی لە خۆی دا بەدکار،گەندەڵە و بریتییە لە کۆمەڵە خاشاکێکی قێزەون".