cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تیما کوردی
ژیانی ھەرزەکاری
بیرەوەرییەکانی کوڕەی کەناراوەکە ھەوڵەکانی بنەماڵەکەی خۆی بۆ دەربازبوون لە شەڕی ناوخۆی سوریا و ئەو بارودۆخەی کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ئالان و غالب کوردی (کوڕەزاکانی) و ڕێحانە (خوشکەزاکەی) لە ساڵی ٢٠١٥دا دەگێڕێتەوە لە ساڵی ٢٠١٩دا ناڕەحەتی خۆی دەربڕی کە فیلمێک لەسەر مردنی ئالان بەبێ ڕەزامەندی بنەماڵەی کوردی لە لایەن سینەماکار ئۆمەر سەریکایا دروست دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م پۆل:ژنە چالاکوانە سوورییەکان پۆل:نووسەرانی ژنی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:چالاکانی کورد پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
لە سنوورەوە ھەتا سنوور
کتێبی "لە سنوورەوە هەتا سنوور" لەلایەن کامیل ئەحمەدی، توێژەر، مرۆڤناس و لێکۆڵەری کورد و لیژنەی هاوکاری بە ئامانجی تاوتوێکردنی گشتگیری بابەتی شوناس و ئەتنیسیتە لە ئێران چاپ کراوە و ساڵی 2022 وەشانخانەی مێهری لە لەندەن چاپی کردووە. ئەم کتێبە لە ڕاستیدا ئەنجامەکانی توێژینەوەیەکە هەر لەژێر ئەم ناوە کە کامیل ئەحمەدی و هاوکارانی بە مەبەستی تاوتوێکردن و کۆڵینەوەی پرس و دەرفەتەکانی شوناسە ئەتنیکی و ناوچەییەکانی ئێران و جۆری هەڵسوکەوت و ڕووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتی سیاسی لەگەڵ ئەتنیکە جۆراوجۆرەکان و شوناسە ناوچەییەکان لە مەودای ساڵەکانی 2019 بۆ 2021 لە 13 پارێزگای ئێران گەیاندوویانەتە ئەنجام.
شێوازی لێکۆڵینەوە و ئامانجەکانی ئەم توێژینەوە
ئەم توێژینەوەیە لەسەر شوناس و ئەتنیسیتە لەسەر تەوەری ئاشتی ئەنجام دراوە و 13 پارێزگای ئێران بە تێڕوانینێکی مرۆڤناسانە تاوتوێ کراون و هەوڵ دراوە تا سەرەڕای کۆڵینەوەی بابەتی شوناسخوازی لە نێوان پێنج ئەتنیکی فارس، تورک، کورد، بەلووچ و عەرەب؛ خواست و داواکارییەکانی گرووپە جۆراوجۆرە ئەتنیکییەکان بخرێتە بەر باس و لێکۆڵینەوە.
توێژەر و هاوکارانی لەم بەرهەمەدا هەوڵیان داوە وەڵامی کۆمەڵێک پرسیار بدنەوە، پرسیاری وەک: تێگەیشتنی ئەتنیکەکان لە خۆیان و لە ئەتنیکەکانی دیکە، شێوازەکانی جوداکردنەوە و سنووردانان، جێگەوپێگەی ئەتنیکەکان لە پێکهاتە سیاسی و ئابوورییەکاندا، ڕوانگەی ئەتنیکەکان بەرامبەر بە یەکگرتوویی و لێک نزیکبوونەوە، بەشداریی سیاسی، زمانی زگماکی، و ناوەند-پەراوێز و ئەوەیکە ئایا ئاقاری ئۆبژەکتیڤ و سۆبژەکتیڤی گونجاو بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی زیاتر لە نێو ئەتنیکەکاندا بوونی هەیە یان نا؟ بۆ گەیشتن بە وەڵامی پرسیارەکان توێژەر شێوازە زانستییەکانی لەسەر تەوەری زانیاری و داتای دەکار هێناوە و وتووێژی جۆراوجۆری لەگەڵ تاقمی هەڵبژاردە (ئێلیت) و خەڵکی ئاسایی کردووە.
ئەنجامەکانی توێژینەوە
توێژەر و هاوکارانی لە بەشەکانی کۆتایی کتێبدا و بەپێی زانیارییە کۆکراوەکان و شیکردنەوەی زانیارییەکان، دوو ئەنجام و سیناریۆی سەقامگیریی کۆمەڵایەتی، و داڕووخانی سەرمایەی کۆمەڵایەتییان بۆ ئێران دەستنیشان کردووە. لەم بەشەدا لیژنەی لێکۆڵەر دەڵێت کە ئەگەر بارودۆخی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتووریی ئێران لەسەر هەمان ئاراستەی سیاسەتە گشتییەکانی دەسەڵاتە سیاسییەکانی سەد ساڵی ڕابردوو بێت لە کۆتاییدا ئەنجام دەبێتە داڕووخان و داڕمانی کۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی، کەلتووری و ئایینی. نووسەری کتێب لەسەر ئەو باوەڕەیە کە لە سەد ساڵی ڕابردوودا ئاراستەی سیاسەتەکان داڕووخان و لاوازبوونی سەرمایەی کۆمەڵایەتییان لێکەوتۆتەوە لە ڕەهەند و لایەنی جۆراوجۆری خۆیدا. بەڵام ئەنجام و سیناریۆی دووهەم باس لەوە دەکات کە ئەگەری جێگیربوونی سەقامگیریی کۆمەڵایەتیش لە ئارادایە و ئەم ئەنجامە دەکرێ وەک ئەنجام و سیناریۆی گونجاو دەستنیشان بکرێت. بە بڕوای نووسەر و هاوکارانی، ئەگەری بەدیهاتنی سیناریۆی دووهەم زۆر دوورە.
سیناریۆی دووهەم دەگەڕێتەوە سەر ڕیفۆڕمی سیاسی (ڕیفۆڕمی بنچینەیی لە ژێرخانەکان و سەرخانەکانی کۆمەڵگا و یان ڕیفۆڕمی بنچینەیی لە بوارە ئابووری، کۆمەڵایەتی، کەلتووری، فێرکاری و تەندروستییەکان) و بڕیاردانی گونجاو لە لایەن بنکە و دەزگا حکومەتییەکان و ئەتنیکە جۆراوجۆرەکانی نێو ئێران. ئەگەر ئەم سیناریۆ بەدی بێت، "ئێران دەبێتە وڵاتێک کە ئەتنیک و ئایینی جۆراوجۆری تێدایە و ئەم جۆراوجۆربوونەش دەبێتە هەوێنی یەکگرتن و یەکڕیزیی نەتەوەیی. بڕیارە سیاسی و کەلتوورییەکان ئاراستەی پەرەپێدانی پێوەندییە نێوئەتنیکییەکان دەگرنە پێشێ و ئاشتی نێوان دەوڵەت و نەتەوە دەبێتە تەوەر و سیستەمی سیاسی پاش دانپێدانانی هاوسەنگیی شوناسی ئەتنیکی لەگەڵ شوناسی نەتەوەیی، پۆلێنبەندی و چینایەتی نێوان شارومەندان پووچەڵ دەکاتەوە و خواستی نەتەوەیی پێویست بۆ لەناوبردنی کەلێن و هەڵاواردنی ئەتنیکی دێتە ئاراوە.
فەرموودەی شاز
فەرموودەی شاز بریتییە لەو فەرموودەیەی کە کەسێکی جێی متمانە جیاواز لە کەسی باشتر و زیرەکتر لە خۆی گێڕابێتیەوە. مەبەست بە باشتر لەبەرکردنی باشترە یان ژمارەی زیاترە یان زانستی زیاترە و جگە لەوانیش.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی فەرموودە پۆل:فەرموودەزانی پۆل:فەرموودە
ڕاندی ئۆرتن
راندڵ کەیت "راندی ئۆرتن" (بە ئینگلیزی: Randy Orton؛ لەدایکبووی ١ی نیسانی ١٩٨٠). کەسایەتی زۆرانباز، ئەکتەرێکی ئەمریکی پیشەگەر. لە ئێستادا لە WWE یاری دەکات بۆ بڕاندی RAW. ڕاندی ئۆرتن سێیەم نەوەی زۆرانبازی خێزانەکەیەتی لەدوای بۆب ئۆرتنی باپیرەی و بۆب ئۆرتن جۆنیۆری باوکی، کە ھەر سێکیان زۆرانبازی پیشەگەرن.
ژیانی تایبەتی
ئۆرتن لەگەڵ سەمانتا لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ھاوسەرگیری کردووە. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ کچێکی بوو ناوی ئالانە ماری. دواتر لەیەک جیابوونەوە لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠١٢ وە لە حوزەیرانی ٢٠١٣ تەڵاقی دا. ئۆرتن لە ١٤ی تشرینی دووەم ٢٠١٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ کێمبێرلی کاسلەر کرد، کە ناوبراو پێشتر ئەندامی یانەی ھەوادارانی ئۆرتن بوو.
پیشەی ئەکتەری
سەرەتا وادانرابوو لە ساڵی ٢٠٠٩ ئۆرتن لە فیلمی مارینە ٢ (The marine 2) بەشداریبکات بەڵام دواتر تێد بیاس جێگەی گرتەوە، ئەمەش دوای ئەوەی ئۆرتن تووشی پێکان ھات. ڕاندی ڕۆڵی پاڵپشتی ھەبوو بە کارەکتەری باوکێک لە درامای کۆمیدیی من وام (That's What I Am) لە ساڵی ٢٠١١. دواتر لە ساڵی ٢٠١٣، دووبارە بەشداربوویەوە لە فیلمی (مارینە ٣). لەپاشان لە ساڵی ٢٠١٣، لە فیلمی (12 Rounds 2: Reloaded) دەرکەوت''. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٥، لە فیلمی (The Condemned 2'') دەرکەوت.
نویڤۆ لارێدۆ
نویڤۆ لارێدۆ شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ١٬٣٣٤٬٠٢ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٧٣٬٧٢٥.
کریستاڵ جونگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤ پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی سان فرانسیسکۆ پۆل:گۆرانیبێژە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:خەڵکی ئەمریکی دوور لە وڵاتی خۆیان لە کۆریای باشوور پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ھونەری جۆراوجۆری ھانلیم پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی پۆل:دەرچووانی زانکۆی سونگکیونکوان پۆل:گۆرانیبێژانی ئەمریکی گۆرانی بە زمانی کۆری پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور پۆل:ئەمریکییە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١م پۆل:میوزیکژەنەکانی سان فرانسیسکۆ پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی ئێس ئێم پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
بەیات
بەیات گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
بەیات ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
خەزەرەکان
وێنۆک خەزەرەکان گەلێکی تورکی بوون کە لە کۆتایی سەدەی ٦ەم ئیمپراتۆریەتێکی بازرگانیان دامەزراندبوو بەشی ڕۆژھەڵاتی باشووری مۆدێرنی ڕووسیای-ئەورووپی، باشووری ئوکراینا، کریمیا و کازاخستانی دادەپۆشی. ئەوان بەهێزترین ئیمپراتۆریەتیان دروستکرد کە زۆربەی خاکەکانی ئیمپراتۆریەتیی گۆکتورکی ڕۆژئاوا کۆنترۆڵکرد دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی گۆکتورکی ڕۆژئاوا. ئیمپراتۆریەتی قەزوین بووە یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی بازرگانی، بەشی ڕۆژئاوای ڕێگای ئاوریشمی کۆنترۆڵکرد و ڕۆڵی سەرەکی وەک گۆڕەپانێک لە نێوان چین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپادا گێڕا. خەزارەکان زۆرتر تەنگریستی و جوولەکە بوون، بەڵام هەندێک بودایی و مەسیحی هەبوون.
ناحیەی نەوجول
ناحیەی نەوجول یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای کفری لە ئیدارەی گەرمیان لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی زینانەی گەورەیە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی ئاوەسپی لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٢٬٦٤١)کەسە.
ناحیەی نەوجول یەکێکە لە ناوچە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق، دوای ڕاپەڕین ھەندێک لە گوندەکانی ئەم ناحیەیە ڕزگار کران و ئاوەدان کرانەوە، ناوەندەکەی لە گوندی زینانەی گەورە دانرا و خرایە سەر قەزای کفری، بەڵام پێشتر خۆی ناحیەیەکی قەزای دووزخورماتوو بوو.
ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە گوندی نەوجولەوە وەرگیراوە، کە لە سەرەتای دروستبوونیدا ناوەندی ئەم ناحیەیە بوو، بەڵام لە ئێستادا ناوەندەکەی شارەدێی زینانەی گەورەیە.
جوگرافیا
ناحیەی نەوجول ھاوسنوورە لەگەڵ:
کانی شینکە
جوگرافیا
کانی شینکە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەرتەنگ و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی توو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی کیژ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەوارەبەرزە.
ناحیەی نەوجول
ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٠٠٢کم٢)یە لە (٤٫٩٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت و (٣٥٫٨٪) قەزای کفری پێکدەھێنێت.
کانی شینکە
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ناحیەی نەوجول
دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە کورد، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢،٦٤١)کەسە.
مێژوو
لە سەردەمی عوسمانیدا زۆرینەی خاکی ئێستای ناحیەی نەوجول بە ناوەکانی قەزای گل و داودە(داوێ) ھاتووە، یان لە قەزای دووزخورماتوو.
لە سەردەمی پاشایەتیدا سەر بە قەزای دووزخورماتوو بووە، لە پارێزگای کەرکووک.
لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر پارێزگای سلێمانی تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.
باوھاوس
وێنۆک|چەپ|250px باوھاوس (پێکھاتووە لە دوو وشەی Buen بە واتای دروستکردن و Hause بە واتای خانوو، واتە دروستکردنی خانوو) ناوی قوتابخانەیەکی نژیاروانی و ھونەرەکان لە ئاڵمان بوو لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٣٣ کاری لەسەر پەروەردەی ھونەرمەندان و پیشەسازان دەکرد و ڕۆڵێکی گرینگی گێڕا لە پەیوەندیدانی ھونەر و پیشە، ئامانجی سەرەکی باوھاوس لێک نزیکردنەوەی ھونەرمەندان و پیشەسازان بوو. باوھاوس قوتابخانەیەکی ئاسایی ئاڵمانی نەبوو، دەکرێ بڵێین قوتابخانەیەکی نێونەتەوەیی بوو ھەر ئەمەش بووە ھۆی سەرکەوتنی ئەگەرچی لە سەردەمی نازییەکان باوھاوس داخرا بەڵام مەکتەب و بیروڕای باوھاوس لەناو نەچوو. گرۆپیوس لەژێر زۆرداریی نازییەکان قوتابخانەی باوھاوس دەگوازیتەوە بۆ دێساو. لەنێوان ساڵەکانی ١٩٢٥-١٩٢٦ لەسەر دیزانی بینای باوھاوس کار دەکات و لەسەر دەرگای قوتابخانەکە دەنووسێت: «Form Follow Function» (شێوە پەیڕەوی کارە) کە ئەمە یەکێک لە دروشمە ناسراوەکانی نژیاروانە مۆدێرنەکانە.
قوتابخانەی باوھاوس
ساڵی ۱۹۰۶ لە شاری وایماری ئاڵمان، قوتابخانەی ھونەر و پیشەکان بە بەڕێوبەرایەتی ھانری وان دو وێلدێ (۱۹۵۷–۱۸۶۳) بنیات نرا. وان دو وێلدێ، پاشان والتێر گرۆپیوس دەکاتە بەڕێوبەری فێرگەکە. گرۆپیوس ناوی قوتابخانەکە دەگۆڕیت بۆ باوھاوس. فێرگەی باوھاوس شۆڕشێکی لە نژیاروانیدا بەرپا کرد، باوھاوس لە سێ شاری ئاڵمان، وایمار، لە ١٩١٩ تا ١٩٢٥ و دێسائو لە ١٩٢٥ تا ١٩٣٢ و بەرلین لە ١٩٣٢ تا ١٩٣٣) و بە بەڕێوبەرایەتی سێ نژیاروان (والتێر گرۆپیوس لە ١٩١٩ تا ١٩٢٧، ھانس مایێر لە ١٩٢٨ تا ١٩٣٠ و لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە لە ١٩٣٠ تا ١٩٣٣) چالاکی ھەبوو. فێرکارییەکانی باوھاوس پێش و دوای داخرانی قوتابخانەکە وەکوو ھێمایەک ناسراوە بۆ نژیاروانیی سەردەمی مۆدێرن و سەرنجی نژیاروانانی ڕاکێشا و تەنانەت پاش ھەڵوەشاندنەوەی لایەنگری زۆری ھەبوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باوھاوس پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئاڵمانیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٩ لە ئاڵمانیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٩ لە ئەڵمانیا پۆل:بیناسازی ئێکسپێرسیۆنیسم پۆل:گرافیک دیزاین پۆل:نژیاروانیی مۆدێرن پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئەڵمانیا
ناحیەی نەوجول
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا:
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا:
لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.
کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٤٨ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ئۆپەراسیۆنی ڤایکینگ ھامەر
ئۆپەراسیۆنی ڤایکینگ ھامەر ( بە ئینگلیزی :Operation Viking Hammer) ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو کە لە سەردەمی جەنگی عێراقدا لە باکووری عێراق ئەنجام درا، کە ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکە لەناوبردنی ئەنسارولئیسلام بوو کە بەشەکانی کوردستانیان داگیرکردبوو ئەنسارولئیسلام لە ساڵی ٢٠٠١ دا لەلایەن ئەندامانی پێشووی قاعیدە و وەک بزووتنەوەی ئیسلامی سەلەفی دامەزرا کە کارپێکەری توندی شەریعەتی سەپاند لەو گوندانەی کە کۆنترۆڵی کردبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٣
یانگ می-کیونگ
یانگ می کیونگ (لەدایکبووی ٢٥ی تەممووزی ١٩٦١) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە. ڕۆڵی لە زنجیرەدرامای گەوھەری کۆشک (٢٠٠٣) گێڕاوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی سۆگانگ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێکوادۆر
وێنۆکھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیکوادۆر(بە ئینگلیزی :Ecuador national football team) نوێنەری وڵاتی ئیکوادۆرە لە پاڵەوانێتییەکانی تۆپی پێ ساڵی ١٩٢٥ یەکێتی تۆپی پێی ئیکوادۆر دامەزراوە ساڵی ١٩٢٦ دەبێتە ئەندامی فیفا. یەکەم یاری نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٣٨ بەرامبەر ھەڵبژاردەی بۆلیڤیا بوو کە بەیەکسان بوون بە یەک گۆڵ بۆ ھەردوو لا یارییەکە تەواو بوو. ساڵی ٢٠٠٢ بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بەشداری جامی جیھانی فیفای کرد. گەورەترین شکست کە تا ئێستا بەدەستی ھێنابێت ساڵی ١٩٤٢ بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بوو کە بە ئەنجامی ١٢ گۆڵی بێ بەرامبەر یارییەکەی دۆراند.
سان نیکۆلاس دی لۆس گارزا
دی لۆس ھیرۆس شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٨٦٬٨ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٤٧٦٬٧٦١.
بۆسکێن، ڕانیە
جوگرافیا
بۆسکێن لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ڕەسواجین و لە باشوور لەگەڵ گوندی تۆپاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قوڕەگۆ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ ڕانیە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەنگۆلا لە ئۆڵۆمپیاد
ئەنگۆلا لە ساڵی ١٩٨٠ بۆ یەکەم جار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. تا ئێستا ٩ جار بەشداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە و ھێشتا نەیتوانیوە بەشداری ئۆڵۆمپیادی زستانە بکات. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە لە سەرجەم بەشدارییەکانیان لە پاڵەوانییەتییەکان تا ئێستا نەیانتوانیوە مەدالیای ئۆڵۆمپی بەدەست بھێنن. باشترین ئەنجامی لە ئۆڵۆمپیاد، لەلایەن ھەڵبژاردەی تۆپی دەستی خانمانی ئەنگۆلا بەدەست ھێنراوە ئەویش پلەی ٧ لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٩٦ و پلەی ٨ لە ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٦ بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنگۆلا لە ئۆڵۆمیادەکان پۆل:وەرزش لە ئەنگۆلا
ئۆجۆ دی ئاگوا
ئۆجۆ دی ئاگوا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، بەرزییەکەی بریتییە لە ٢٬٢٤٨ مەترە، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٢٤٢٬٢٧٢.
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦ بوو کە لە ٢٢ی تشرینی دووەم تا ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٦ لە مێلبۆرن لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٥٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦
وشکە با
وێنۆک|290x290پیکسڵ|خشتەیەک ڕێژەی ساردبوونی با نیشاندەدات بەگوێرەی ھەر پلەیەکی گەرمی ھەوا بەرامبەر بە خێرایییەکەی. وشکە با بریتییە لە بواری کاریگەریی خێراییی با لەسەر دابەزینی پلەی گەرمیی جەستەی مرۆڤ، چونکە زانراوە کە پلەی ھەستیاری جەستەی مرۆڤ دەگۆڕێت بەگوێرەی ڕێژەی خێراییی با. لە ساڵی ١٩٤٥ ھەریەکە لە زانایان سیپڵ و پاسێڵ ئاشکرایان کرد کە بواری خێراییی با چەندە بەسەر گۆڕانکاری پلەی گەرما لە جەستەی ئادەمیزاد دا، پەیوەندییەکەیان بەم شێوەیەی خوارەوەیە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئاووھەوا پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا پۆل:ھەموو ئەو پەڕانەی خاوێنکردنیان پێویستە پۆل:Pages with unreviewed translations پۆل:گەرمی دینامیکی کەش و هەوا
لیز کامبێج
وێنۆک|وێنە ئێلیزابێس کامبێج (لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٩٩١) یاریزانێکی شارەزای تۆپی سەبەتەیە یاریزانە لە تیمی (لاس ڤێگاس ئەیسس)ی سەربە کۆمەڵەی ژنانی تۆپی سەبەتەی نیشتمانی (WNBA) و تیمی ژنانی تۆپی سەبەتەی نیشتمانی ئوسترالیا
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١ پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی لاس ڤێگاس ئەیسس پۆل:ئوسترالیا براوەکانی مەدالیای بڕۆنز
یۆھانا سیگودارۆوتیر
یۆھانا سیگودارۆوتیر (Jóhanna Sigurðardóttir؛ لە دایکبووی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٢) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی ئایسلەندییە، ئەو لە ماوەی ١ی شوباتی ٢٠٠٩ بۆ ٢٣ی ئایاری ٢٠١٣ بوو بە ٢٤ەمین سەرۆک وەزیرانی ئایسلەند. یۆھانا لە دوو خولدا وەزیری کار و کارووباری کۆمەڵایەتیی بوو، لە سەرەتا لەماوەی ٨ی تەممووزی ١٩٨٧ تاوەکوو ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٩٤ لەو پۆستەدا بوو، جاری دووەمیش لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٠٧ تاوەکوو ١ی شوباتی ٢٠٠٩. ئەو یەکەم ھاوڕەگەزخوازی ئاشکرایە لە جیھان و یەکەم ژنیشە لە ئایسلەند پۆستی سەرۆک وەزیرانی وەرگرتبێت. لە ساڵی ٢٠٠٩، ناوی یۆھانا لە لیستی ١٠٠ بەھێزترین ژنانی جیھان ھات.
لە ساڵی ١٩٩٤، لە ھەڵبژاردنی ناوخۆیی بۆ سەرۆکایەتی پارتی سۆسیال دیموکراتی ئایسلەند سەرکەوتوو نەبوو، لەو دەمە درووشمی کاتی من ھاتووە! ("Minn tími mun koma!") دەربڕی، کە بووە دەربڕینێکی بەناوبانگ لە ئایسلەند.
یۆھانا ماوەیەک ئەندام بووە لە پەرلەمانی ئایسلەند.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢ پۆل:لێزبیانە فێمێنیستەکان پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
شیکۆ، مەکسیک
شیکۆ شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٤٦٬٣٦ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٣٢٬٢٧٩.
خزمەتگوزاریی جیھانیی بی بی سی
خزمەتگوزاریی جیهانیی بی بی سی (BBC World Service) پرۆگرامێکی جیهانییە بە خاوەندارێتی BBC. لەباری ئەو ناوچەیەوە کە بەرنامەکانی تێدا بڵاو دەبێتەوە، ژمارەی بەردەنگ و هەڵبژاردنی زمانەوە ئەم پرۆگرامە گەورەترین و بەربڵاوترین پەخشی جیهانییە. هەواڵ و زانیاری و وتووێژەکان لە ڕادیۆوە بە زیاتر لە 40 زمان بڵاو دەکرێنەوە و شێوازەکانی وەرگیرانیش لە شەپۆلەکانی ئەنالۆگ و دیجیتاڵەوە تا پادکەست و ئینتەرنێت و سەتێلایتەکان و شەپۆلەکانی FM و MW دەگرێتەوە. ساڵی 2015 ئەم بەشە جیهانییە بەشێوەی ناوینی 210 ملوێن بەردەنگی لە حەفتەدا هەبووە (بریتی لە تەلەفیزۆن، ڕادیۆ و ئینتەرنێت).
سێلایا
سێلایا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٥٥٣٬١٨ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٤٦٨٬٤٦٩.
کونەمارە
کونەمارە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بنگرد، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کونەمارە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بنگرد و لە باشوور لەگەڵ گوندی کوێرەکانی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مەلاسافی و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەنجیرە.
جۆ پێشی
جۆسێف فڕانک پێشی (لەدایکبووی ٩ی شوباتی ١٩٤٣) ئەکتەرێکی ئەمریکییە کەوا بە بەرجەستەکردنی کەسایەتیە تووڕە و ھەڵچووەکانی ناسراوە و لەگڵ کارەکانی لەگەڵ ئەکتەر ڕۆبێرت دی نیرۆ و دەرھێنەر ماڕتن سکۆرسێزی لە ھەریەک لە فیلمەکانی Raging Bull (١٩٨٠), ھاوڕێ چاکەکان (١٩٩٠), Casino (١٩٩٥) و ئێرلەندیەکە (٢٠١٩). ھەروەھا لە فیلمەکانی Once Upon a Time in America (١٩٨٤)، Moonwalker (١٩٨٨), JFK (١٩٩١), A Bronx Tale (١٩٩٣) و The Good Shepherd (٢٠٠٦)یشدا ڕۆڵی ھەبووە. ڕۆڵە کۆمێدیاکانی لە ھەریەک لە فیلمەکانی Home Alone (١٩٩٠)، My Cousin Vinny (١٩٩٢)، Home Alone 2: Lost in New York (١٩٩٢) و زنجیرە فیلمەکانی Lethal Weapon (١٩٨٩–١٩٩٨) بوونە.
پێشی توانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەری پشتگیریکار بباتەوە بۆ ڕۆڵی تۆمی دێڤیتۆ کەوا چەتەیەکی سەرشێت بووە لە فیلمی Goodfellasدا؛ پێشتریش بۆ ھەمان خەڵاتی پاڵێوراو کرابوو بۆ فیلمی Raging Bull. لەساڵی ١٩٩٩ وازھێنانی خۆی لە نواندن ھێنا تاکو تەرکیز بکاتە سەر کاری ھونەری، بەڵام بەھۆی شکستھێنانیەوە، وردە وردە بە ڕۆڵی بچووک دەردەکەوت تاکو بۆ فیلمی The Irishman گەڕایەوە کەوا پێشوازیەکی گەرمی لێکرا لەلایەن ڕەخنەگرانەوە.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣ پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
چێڵسی گرای
وێنۆک چێڵسی نیشیل گرای (لەدایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢) یاریزانێکی شارەزای تۆپی سەبەتەیە، یاریزانە لە تیمی (لاس ڤێگاس ئەیسس)ی سەربە سەربە کۆمەڵەی ژنانی تۆپی سەبەتەی نیشتمانی (WNBA)
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی لاس ڤێگاس ئەیسس پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:پاسەوانانی خاڵ
شێخ عەلی ھەکاری
وێنۆک|530x530پیکسڵ|مەرقەدی حەزرەتی شێخ عەلی هەکاری شێخ عەلی هەکاری قوڕەیشی کوڕی ئەحمەد کوڕی یوسف کوڕی جەعفەر کوڕی عەرەفە کوڕی مەئمون کوڕی موئەمیل کوڕی وەلید کوڕی قاسم کوڕی وەلید کوڕی عوتبە کوڕی ئەبوسوفیانە
ئیمام و پێشەوا و زاهید و زانا و دانا و فەقیه و پیاوچاک بووە ، چاکە و عیبادەت و پەرستنی یەکجار زۆر بووە ، لە مانگی شەوالی ساڵی ٤۰۹ی کۆچی بەرامبەر ۱۰۱٨ی زایینی لە گووندی دیڕەش لەدایکبووە (دیڕەش گوندێکە ئێستا سەربەقەزای ئامێدی یە و لە باشووری ڕۆژهەڵاتی قەزای ئامێدی یە وە دەکەوێتە باکوری چیای گارە ، ئەوکاتە سەر بە میرنشینی هەکاری بووە )
مامۆستاکانی ( ئەوانەی فەرموودەی لێیان وەرگرتووە )
لە موصڵ:
لە حەلەب :
٭ئەبولقاسم عەلی کوڕی ئەحمەدی کوڕی موزەفەری موقرئ
لە صەیدٲ :
٭ئەبوموحەمەد حەسەنی کوڕی موحەمەدی کوڕی ئەحمەدی کوڕی جومیع
لە صور :
٭ئەبوفەرج عەبدولوەهابی کوڕی حوسێنی کوڕی عومەری کوڕی بورهان
لە بیت المقدس لە قودس :
٭ ئەبوبەکر موحەمەدی کوڕی ئەحمەدی واسیتی خەتیب
لە ڕەملە :
٭ ئەبوحوسێن موحەمەدی کوڕی حوسێنی کوڕی تەرجومان
لە میسڕ :
٭ئەبو عبداللە موحەمەدی کوڕی فازیلی کوڕی نەزیفی فەڕاء
٭ ئەبوقاسم هەبەتولای کوڕی عەلی کوڕی عەبدولڕەحمانی کوڕی شامەی موعافیری
لە مەککە :
٭ئەبوحەسەن موحەمەدی کوڕی عەلی کوڕی صەخری ئەزدی
٭ئەبومەنسوور موحەمەدی کوڕی ئەحمەدی کوڕی قاسمی موقرئ
لە بەغداد :
٭ئەبوقاسم عبدالملک کوڕی موحەمەدی کوڕی عبداللەی کوڕی بوشران
٭ئەبوقاسم حوسەینی کوڕی ئەحمەدی کوڕی موحەمەدی شیرازی
٭ئەبوحەسەن عەلی کوڕی عومەری کوڕی قەزوینی
٭ئەبوبەکر موحەمەد کوڕی عەلی کوڕی موسای خەیاط
ئەم زانایانەش حەدیسیان لە شێخ عەلی هەکاری وەرگرتووە :
-ئەبولقاسم کوڕی سەمەرەقەندی
-ئەبوعەلی کوڕی بەناء
-ئەبویاسین عبداللەی کوڕی موحەمەدی بەردانی
-یەحیای کوڕی عەتاف
-عبدالرحمان کوڕی حەسەنی فارسی
-حەسەنی کوڕی ئەبوعەلی موقرئ
وە زۆری تر.......
شێخ و مامۆستای لە تەسەوف و سلوک دا:
لەبەغداد تەریقەتی وەرگرتووە لەسەر دەستی شێخ ئەبوالفەرجی تەرتوسی
کە ئەویش لەسەر دەستی شێخ عبدالواحدی تەمیمی وەرگرتووە
ئەویش لە شێخ ئەبوبەکری شیبلی
ئەویش لە شێخ سڕی سەقەتی
ئەویش لە شێخ مەعروفی کەرخی
ئەویش لە شێخ داودی تائی
ئەویش لە شێخ حەبیبی عەجەمی
ئەویش لە شێخ حەسەنی بەصری
ئەویش لە ئیمامی عەلی کوڕی ئەبوتالیب کرم اللە وجهە
ئینجا شێخ عەلی هەکاری گەڕایەوە گووندەکەی خۆی و خۆی جیاکردەوە بۆ عیبادەت و یەکتاپەرستی ، ئینجا خەلک ڕوویان تێکرد و لە زانست و تەسەوفەکەی سوودیان وەردەگرت و باوەڕێکی چاکیان پێ هەبوو ، چەندین تەکیەی کردۆتەوە بۆ دەروێش و موریدەکانی لە شوێنی جیاواز ، وە خەلیفەکانی بڵاوبوونەوە بە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای زەوی دا ، بەتایبەت لە کوردستان و هیندستان و ئەفغانستان و ..... ،
لە خەلیفە ناودارەکانی لە کوردستان:
٭ شێخ موحەمەد مەغریبی بەرواری خاوەنی کتێبی ( الرباعیات الرقيقة الطرية في التصوف ) و (المنظومة باللغة الفارسية )
٭ شێخ پیرموس ، کە لە گووندی زێوە ی سەربەناحیەی بامەڕنێ نێژراوە
٭شێخ موسا ، لە گووندی نیشا سەربەهەکاری نێژراوە
٭ شێخ عەلی ، لە گووندی دزە سەر بە هەکاری نێژراوە
٭ شێخ بەتاری و چەندانی تر
وە لە خەلیفە ناودارەکانی لە شاری بەغداد شێخ ئەبوسەعید موبارەکی مەخزومی یە کە خاوەنی قوتابخانەیەکی گەورەی ئاینی بووە و سەدان قوتابی هەبووە (قوتابخانەکەی لە ئێستادا مزگەوت و تەکیە و مەرقەدی شێخ عبدالقادری گەیلانی یە) ، هەروەها شێخ موبارەکی مەخزومی مامۆستا و شێخ و ئوستازی حەزرەتی سوڵتانی ئەولیا سەید شێخ عبدالقادری گەیلانی یە کە لە دوای خۆی شێخ عبدالقادری گەیلانی لەسەر قوتابخانەکەی دانیشتووە و وانەی گووتووەتەوە و ئیڕشادی خەلکی کردووە.
شێخ عەلی هەکاری زۆر عیبادەتی کردووە و زوهدی زۆر بووە و دڵپاک بووە و لای هەموو کەس قەبوڵ و ڕێزلێگیراو بووە
٭عەبدولغەفاری کوڕی موحەمەدی کوڕی مەنسووری کوڕی عەلانی کەرجی ئەفەرموێ حەدیسم وەرگرتووە لە شێخ عەلی هەکاری و چاوەکانم قەت کەسێکی وایان نەبینیوە لە چاکی و لە زوهد دا
زۆر لە پیاوچاکانی گەورە پێیان گووتووە تۆ شێخی ئیسلامی ، بەڵام شێخ عەلی لە بەکەمزانینی خۆی فەرموویەتی بەلکو من شێخێکم لە ئیسلام
لە سەرەتای مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٨٦ی کۆچی بەرامبەر ۱۰۹۳ی زایینی لەتەمنی ۷۷ساڵی کۆچی دوایی کردووە و لە گووندی دیڕەش نێژراوە و مەرقەدەکەی ناسراوە و خەلکێکی زۆر سەردانی دەکەن ، شایەنی باسە چەند ساڵێک پێش ئێستا بەهۆی بۆردومانەکانی تورکیا ، مەرقەدی پیرۆزی بەر بۆردومانەکە کەوتووە و زیانی پێگەیشتووە
سەرچاوەکان
پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:زانایانی کورد
تێپیک
تێپیک شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٢١٬١٤١ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٣٢٬٨٦٣.
زەین مالیک
زەین جەواد مالیک (بە ئینگلیزی :Zain Javadd Malik) لەدایکبووی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣ لەناوچەی برادفۆرد لە ڕۆژئاوای ئینگلتەرا. گۆرانیبێژ و ھۆنراوەنووسی گۆرانی بەریتانییە.
ژیانی سەرەتایی
زەین مالیک لەدایکبووی ١٩٩٣ لەناوچەی برادفۆرد لەبەریتانیا لە باوکێکی پاکستانی بەریتانی بەناوی یاسر مالیک. دایکی مالیک ناوی تریسیا برانانە. دایکی لەدوای ھاوسەرگیریکردنی لەگەڵ باوکی زەین ئایینەکەی گۆڕیوە بۆ ئیسلام. زەین خوشکێکی لەخۆی گەورەتری ھەیە ناوی (دونیا) یە و دوو خوشکی لەخۆی بچووکتریشی ھەیە ناویان (والیھا) و (سەفا) یە.
ژیانی تایبەتی
مالیک وەک موسڵمانێک پەروەردە کراوە و بە ئینگلیزی و بە زمانی ئوردووی قسە دەکات، وە دەتوانێت عەرەبی بخوێنێتەوە. لە ڕابردوودا بووە ئامانجی هێرشی دژە موسڵمانەکان. لە ۲۰۱۷، مالیک خۆی وەک موسڵمانێکی نا پراکتیزەکار ناساند و نایەوێ بە باکگراوندی ئایینی یان کلتوری  پێناسە بکرێت. لە تشرینی دووەمی ۲۰۱٨ لە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ ڤۆگی بەریتانی ڕایگەیاند کە چیتر خۆی بە موسڵمان نازانێ.
کاری ھونەری
زەین ھەر لە منداڵییەوە خولیای گۆرانی وتن بووە و کاتێک لە قوتابخانە بووە بەشداری چەندین کۆرسی ھونەری کردووە، و چەندین ڕاپی نوسیوە و زیاتر شارەزا بووە. لە ھونەر ئەمە جگە لە گوێ گرتن لە میوزیکی ھندی بۆلیوود (ھیپ ھۆپ، ڕیگەی، ڕیتمی گۆرانییەکان). دایک و باوکی زەین بیر لەوە دەکەنەوە کە کوڕەکەیان بەشداری بەرنامەیەکی دەنگ خۆشی پێبکەن بۆ ئەوەی دەنگی تاقیبکاتەوە بۆیە لە ساڵی ٢٠١٠. کاتێک زەین ١٧ ساڵ بوو لە مانچستەر بەشداری بەرنامەی (زە ئێکس فاکتۆر) ی کرد، کاتێک چووە سەر ستەیجی بەرنامەکە گۆرانی ڕێم بدە خۆشم بوێت (بە ئینگلیزی Let Me Love You) کە ئەو گۆرانییە گۆرانی ھونەرمەند (ماریۆ)بوو پێشکەشیلیژنەکەی کرد، زەین لەنیوەی گۆرانییەکەدا بوو سایمۆن. کاوڵ کە یەکێک بوو لە لیژنەکە گۆرانییەکەی بە زەین بڕی و بە (لویس) و (نیکۆل) ی وت دەنگ بدەن، و زەین (٣)بەڵێی بەدەستھێناو سەرکەوت بۆ قۆناغی داھاتوو. لە قۆناغی داھاتوودا (سایمۆن) و (نیکۆل) پێیان باش بوو زەین بخەنە گروپێکەوە لەپاڵ ھەریەک لە (ھاری ستایڵز) و (لیام پەین) و (لویس تۆملینسن) و (نایڵ ھۆرن) ەوەو گروپەکەیان ناونا وان دایرێکشن و لە کۆتایدا توانیان پلەی (سێیەم) بەدەست بھێنن. دوای کۆتایی بەرنامەکە سایمۆن کاوڵ بۆندێکی (دوو ملیۆن) پاوەندی لەگەل کۆمپانیای (سایکۆ ڕیکۆرد) بۆ واژۆکردن بۆ ئەوەی بتوانن گۆرانییەکانیان تۆماربکەن؛ و دوای ئەوە ڕوویان کردە (باکووری ئەمریکا) و بۆندیان لەگەڵ کۆمپانیای (کۆڵومبیا ڕیکۆرد) واژوو کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:زەین مالیک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣ پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی ئینگلیز پۆل:ئەندامانی وەن دایرێکشن
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠ بوو کە لە ٢٥ی ئاب تا ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٠ لە ڕۆما لە ئیتالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
ئیکستاپالوکا
ئیکستاپالوکا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٣٢٧٬٤٠ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٤٩٥٬٥٦٣.
باستێر
وێنۆک|شاری باستێر باستێر پایتەختی وڵاتی سەینت کیتس و نیڤیسە. بە جوگرافی بەندەری دەکەوێتە °N, °W، لەسەر کەناری ڕۆژئاوای باشووری سەینت کیتس، ئایسلەند، و دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا بە ١٣٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە.
سەرچاوەکان
-
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:باستێر پۆل:سەینت کیتس و نیڤیس
کیم وۆن-ھی
کیم وۆن-ھیل (لەدایکبووی ٩ی حوزەیراینی ١٩٧٢) خانمەکتەر و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوورە، کە لە ١٩٩٩ دەستی بە ڕۆلگێران کردووە
قەرەبوڵاغ، ماکۆ
قەرەبوڵاغ گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەڵاشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بیاڵزەباب (مانگا)
بیاڵزەباب ( بە رۆماجی: Beruzebabu) زنجیرەیەک مانگای ژاپۆنییە دەربارەی قوتابییەک لە یەکەم ساڵی خوێندنی لە قوتابخانەی ئامادەییدا و لە لایەن ریوھێ تامورا نووسین و کێشانی بۆ کراوە. بۆ یەکەم جار بیاڵزباب لە ساڵی ۲۰۰٨ وەک وەن شۆت لە لایەن تامورا لە ژمارەی ۳۷-۳٨ لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ بڵاوکرایەوە، و دواتر خەڵاتی داھاتووی زێڕیی چوارەمی بردەوە. پاشان مانگاکە لە ھەمان گۆڤار دەستی پێکرد، لە ژمارەی ۱۳ی ساڵی ۲۰۰۹ بۆ ژمارەی ۱۳ی ساڵی ۲۰۱٤ بەردەوامبوو، پاشان لە شۆنن جەمپ دواتر!! بیاڵزەبابێکی تر (べるぜバブ 番外編 Beruzebabu Bangai Hen) دەستی پێکرد، لە ژمارەی ۲ی ۲۰۱٤ بۆ دەرچوونی یەکەمی ۲۰۱٥ بەردەوامبوو.
ستۆدیۆی پیرۆ ئۆڤایەکی لە بیاڵزەباب بەرھەمھێناوە، کە لە گەشتی جەمپ سووپەر ئەنیمێدا لە تشرینی یەکەمی ۲۰۱۰ پەخشکرا. بە دوایدا زنجیرەیەک ئەنیمێی تەلەڤیزیۆنی ھات کە لە ۹ی کانوونی دووەمی ۲۰۱۱ەوە تا ۲٥ی ئازاری ۲۰۱۲ بەردەوام بوو.
مانگا
زنجیرە مانگاکە لە لایەن ریوھێ تامورا نووسن و کێشانی بۆ کراوە. ژمارەی یەکەمی مانگاکە لە شوباتی ۲۰۰۹ لە شوئیشا لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ بڵاو کرایەوە، و بەو شێوە ژمارەکانی زنجیرەکە ھەفتانە بەردەوام بوو تا لە شوباتی ۲۰۱٤ کۆتایی ھات. یەکەم کتێبی تانکۆبۆن لە لایەن شوئیشا لە ۲ی تەمووزی ۲۰۰۹ دەرچوو، لە ۱ی ئایاری ۲۰۱٥دا، بیست و ھەشت کتێبی لێ دەرچوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای جووڵە پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی پۆل:ستۆدیۆی پیرۆ پۆل:شۆنن مانگا پۆل:مانگای شوئیشا پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٩ پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٨ پۆل:بەرنامەکانی کۆمپانیای پەخشکردنی یۆمیوری پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١١ دەستیان پێکردووە پۆل:ئەنیمێ و مانگا سەرووسروشتییەکان
تازەقەڵا
تازەقەڵا گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی بەگم قەڵا، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
تازەقەڵا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تابیە و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەگم قەڵا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ڕاھدانە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئۆخسار.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پێڕستی ئۆڤاکانی لێکۆڵەر کۆنان
ئۆڤا بریتییە لە زنجیرەیەک چیرۆکەکەی پەیوەندی بە زنجیرە ئەڵقە تەلەڤیزیۆنییەکان یان فیلمە ئەنیمێکانەوە نییە، و لە هەندێک حاڵەتدا کەسایەتی دەرەکی واتە کەسایەتی جیاواز لە کەسایەتییە ناسراوەکانی زنجیرەکەی تێدا دەردەکەوێت.
تا ئێستا ۱۲ زنجیرەی تایبەت بەرهەمهێنراوە، وە هەندێک لە زنجیرەکان چەند کەسایەتییەکی تێدابوو کە لە کارەکانی تری نووسەر گۆشۆ ئۆیاماوە وەرگیرا بوو، وەک کایتۆ کید و یایبا. ماوەی پەخش کردنی یەک زنجیرە دەگاتە ۲۳ بۆ ۲٥ خولەک. ھیچ یەکێک لە زنجیرەکان بۆ زمانی کوردی دۆبلاژ نەکراوە. ناوی زنجیرە ئۆڤاکان بەم شێوەیە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆڤاکانی لێکۆڵەر کۆنان پۆل:خشتەکانی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان
سەرەڤیان
سەرەڤیان گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەردەڵان، ناوچەی جەزمان، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. .
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ھلێران ھلێران ھلێران پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
خۆشمێر ڕۆژھەڵات
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی کۆتۆل پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسییەکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان پۆل:ئاپۆییستەکان پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان پۆل:شەھیدانی کورد پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
ئاریۆس محەممەد سەعید
ئاریۆس محەممەد سەعید ناسراو بە ئاریۆس حەمە سەعید ئاوازدانەر، بەرھەمھێنەری مۆسیقا و ئەندازیارێکی دەنگیی کوردە و خاوەن ستۆدیۆی تایبەت بەخۆیەتی. مامۆستای بەشی ئەلیکترۆنیک میوزیکی کۆلێژی ھونەرە لە زانکۆی سلێمانی و کاری موزیکی و ڕیکلامی لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق ئەنجام داوە. کاری ئاواز و مۆسیقای بۆ زۆربەی ھونەرمەندە کوردەکان ئەنجامداوە وەک ماریا ھەورامی، چۆپی فەتاح، ھانی، نەوید زەردی، سەنا بەرزنجی، لۆکە زاھیر، دینا، ئاراس، عەممار کوفی، پەیوەند جاف، میران عەلی، تارا ڕەسووڵ، عەزیز وەیسی، حەمید عوسمان، ئەحمەد خەلیل و سەباح جەوھەر.
سەیان
سەیان  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری خوڕخوڕە، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
سەیان  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
بنەماکانی بیرکاری (کتێب)
بنەماکانی بیرکاری کتێبێکی بێتراند ڕەسڵە لە ١٩٠٣دا نوسراوە. تیایدا ڕەسڵ ھەم پارادۆکسەکەی خۆی خستۆتە ڕوو ھەم ئەی سەلمێنێ کە بیرکاری و لۆجیک یەک شتن. دواتر ڕەسڵ خۆی لە ١٩٣٧ کە ئەزانێ بایەخی پێدراوە و وەرگێڕدراوەتە سەر فەڕەنسی، ئەنوسێ "ئەم بایەخە بە کتێبەکە شتێکی مێژووییە، ئەو ڕاستیە نیشان ئەدات کە کتێبەکە ئاستێکی گەشەسەندنی بابەتەکەی تێپەڕاندوە." دواتر لە ١٩٣٨ چاپی دووەمی بڵاو بووە و دواتریش‌ لە ١٩٥١، ١٩٩٦ و ٢٠٠٩ش.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبە بیرکارییەکان پۆل:کتێبە فەلسەفییەکان پۆل:کتێبەکانی بێرتراند ڕەسڵ پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ترینیداد و تۆباگۆ
وێنۆک
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ترینیداد و تۆباگۆ(بە ئینگلیزی: Trinidad and Tobago national football team) نوێنەری وڵاتی ترینیداد و تۆباگۆیە لە پاڵەوانێتییەکانی تۆپی پێ ساڵی ١٩٠٨یەکێتی تۆپی پێی ترینیداد و تۆباگۆ دامەزراوە ساڵی ٩٦٣١ دەبێتە ئەندامی فیفا. یەکەم یاری نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٠٥ بەرامبەر ھەڵبژاردەی گویانا بوو کە بە ئەنجامی (٤–١)یارییەکەی بردەوە. گەرەترین ئەنجام بەدەستی ھێنابێت بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەنگویلا بوو لە ساڵی ٢٠١٩ کاتێک بە ١٥ گۆڵی بێ بەرامبەر یارییەکەی بردەوە ھەروەھا گەورەترین شکست کە بەدەستی ھێنا بێت بەرامبەر ھەڵبژاردەی مەکسیک بوو لە ساڵی ٢٠٠٠ کاتێک بە ئەنجامی ٧ گۆڵی بێ بەرامبەر یارییەکەی دۆراند. ئەم ھەڵبژاردەیە یەک جار لە مێژووی خۆیدا بەشداری جامی جیھانی فیفای کردوە ئەویش ساڵی ٢٠٠٦ بوو کە وڵاتی ئەڵمانیا میوانداری ئەم پاڵاوانێتییەی کردبوو. وێنۆک
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ پۆل:تیمەکانی تۆپی پێی یەکێتی نیشتیمانی کاریبی
کوێرناڤاکا
کوێرناڤاکا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ١٥١٬٢ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٦٦٬٣٢١.
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵمپیادی هاوینە بە پێی ساڵ
پەرەسەندنی مرۆڤ
پەرەسەندنی مرۆڤ پێکدێت لە ڕێکارێکی پەرەسەندوو کە بۆتە ھۆی سەرھەڵدان و دەرکەوتنی مرۆڤی خاوەن لەشی نوێ کە دەست پێدەکات لە مێژووی پەرەسەندووی جۆرە مەیمونی (جینس ھۆمۆ - Genus Homo) و دواتر دەرکەوتنی (ھۆمۆ سەیپین - Homo sapiens) ەکان وەک جۆرێکی ناوازە لە خێزانی مەیمونەکان. ئەم ڕێکاری پەرەسەندنە گەشەسەندنێکی قۆناغیی خەسڵەتەکان لەخۆدەگرێت وەک توانای ڕۆیشتن لەسەر دوو پێ و فێربوونی زمان، ھەروەھا زاوزێ کردن و زۆربوون لەگەڵ جۆرەکانی دی دا، ئەمە دەرخەری ئەو ڕاستییەیە کە پەرەسەندنی مرۆڤ کردەیەکی ھێڵی ڕێکی نەگۆر نەبووە بەڵکو شێوازێکی فرە ڕەھەندی شێوە تۆری ھەبوو.
لێکۆڵینەوە لە پەرەسەندنی مرۆڤ چەند بوارێکی زانستی دیکەش لەخۆدەگرێت وەک: مرۆڤناسی جەستەیی، مەیمونناسی، شوێنەوارناسی، بەردینەکان، دەمارزانی، زانستی ھەڵسوکەوت، زمانەوانی، دەرووناسیی پەرەسەندوو، کۆرپەلەزانی و بۆماوەزانی. لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان دەریانخستووە کە مەیموونە سەرەتاییەکان نزیکەی ٨٥ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر لەجۆرە شیردەرەکانی تر جیابوونەتەوە لە ماوەی چاخی (تەباشیری کۆتا - Late Cretaceous) دا وە ھەروەھا یەکەمین دۆزراوەی بەردینەکان لە چاخی (پەیڵییەسین - Paleocene) دا دۆزراوەتەوە کە دەگەرێتەوە بۆ نزیکەی ٥٥ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر.
گۆڕانە توێکارییەکان
پەرەسەندنی مرۆڤ یەکەمین جیابوونەوەی لە کۆتا بنەچەی ھاوبەشی مرۆڤ و شامپانزییەکان بە چەند گۆرانێک جیادەکرێتەوە کە ئەمانەن (جەستەزانی مرۆڤ، گەشەکردن، جەستەیی و ھەڵسوکەوت). دیارترین و گرنگترینی ئەم خۆگوونجاندنانە بریتییە لە (پەیدابوونی توانای ڕۆیشتن لەسەر دوو پێ، گەورەبوونی قەبارەی مێشک، زیادبوونی ماوەی سکپڕی و ساوایی، کەمبوونەوەی جیاوازی خەسڵەت و ئەندامە ناسێکسییەکان لە دوو ڕەگەزەکەدا و ھەروەھا پەرەسەندنی توانایەکی بەھێز و ورد بۆ شت گرتن) پەیوەندی نێوان ئەم گۆڕان و خۆگوونجاندنانە ھێشتا جێی مشتوومڕ و گفتووگۆیە.
گۆرانەکانی دی
پەرەسەندنی مرۆڤ بە کۆمەڵێک گۆرانکاری تر ناسراوە وەک:ھەبوونی گرنگییەکی زیاتر بە بینین بە بەراورد بە بۆنکردن، ھەبوونی ماوەیەکی گەشەکردنی درێژتر بۆ منداڵ و زیادبوونی پشت پێ بەستنی ساوا بە دایکی، ھەناوێکی قەبارە بچووکتر، ڕێکارێکی خێراتر لە وردکردن و سووتانی خۆراک، نەمانی مووی لەش، پەرەسەندنی رژێنەکان، پەرەسەندنی چەناگە کە تەنھا لە ھۆمۆ سەیپینەکان دا بوونی ھەیە و گەشەکردنی گەروو لە ئاستێکی نزمتردا.
مێژووی لێکۆڵینەوەکان
بیرۆکەی پەیوەستکردنی مرۆڤەکان بە مەیمونە سەرەتاییەکانەوە لە دوای چاپکردنی بەرھەمەکەی چارڵز داروین ھاتە کایەوە بە ناوی (دەربارەی ڕەسەنایەتی جۆرەکان- On the Origin of Species) لە ساڵی ١٨٥٩ دا کە باوەڕی ھەبوو جۆرە نوێیەکان لە جۆرەکانی پێشووەوە پەرەیانسەندووە.
یەکەمین مشتوومڕەکان دەربارەی سروشتی پەرەسەندنی مرۆڤ لە نێوان تۆماس ھێنری ھەکسڵی و ریچارد ئۆین دا سەریھەڵدا. ھەکسڵی لایەنگری بیرۆکەی پەرەسەندنی مرۆڤی لە مەیمونەوە دەکرد لەڕێی پیشاندان و ڕوونکردنەوەی چەندەھا لێکچووی و جیاوازی لە نێوان مرۆڤ ومەیموونەکان دا و لە کتێبەکەی ساڵی ١٨٦٣ دا بە ناوی (بەڵگە دەربارەی پێگەی مرۆڤ لە سروشت دا - Evidence as to Man's Place in Nature) زیاتر ھەستا بە بەرجەستەکردنی بیرۆکەی پەرەسەندن. ھەرچەندە لە سەرەتادا چەندەھا لە لایەنگرە یەکەمیینەکانی داروین (وەک ئالفرێد ڕەسڵ واڵس و چارڵز لایڵ) ھاوڕا نەبوون لەگەڵ ئەوەی کە دەکرێت توانا مێشکی و ھەستە ڕەوشتییەکانی مرۆڤ لەڕێی ھەڵبژاردەی سروشتییەوە ڕوونبکرێتەوە بەڵام ئەمە دواتر گۆرا. داروین ھەستا بە بەرجەستەکردنی بیردۆزی پەرەسەندن و ھەڵبژاردەی سێکسی مرۆڤەکان لە کاتی چاپکردنی کتێبەکەی ساڵی ١٨٧١ بە ناوی (بنەچەی مرۆڤ - The Descent of Man).
بەڵگەکان
زۆربەی بەڵگەکان لەسەر ھۆکارە زانستییەکانی پەرەسەندنی مرۆڤ لە چەندەھا بواری زانستە سروشتییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە. بەشێوەیەکی باو سەرەکیترین سەرچاوەی زانیارییەکان دەربارەی ڕێکارەکانی پەرەسەندن پێکدێت لە تۆمارە بەردینەکان بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ١٩٧٠کانەوە لەگەڵ بەرەوپێشچوونی بۆماوەزانی دا، شیکاریی (DNA - ناوکە ترشی ڕایبۆزی کەم ئۆکسجین) پێگەیەکی گرنگ و پتەوی پەیداکردووە لە ڕێگاکانی لێکۆڵینەوەی زانستی پەرەسەندن دا. بەھەمان شێوە لێکۆڵینەوەکان لەسەر (گەشەکردنی کۆرپەلە و زیندەزانی گەشەکردنی پەرەسەندن) لە ھەردوو جۆری بربڕدار و بێ بربڕەدارەکان دا بۆتە ھۆی دابین کردنی دیدگەیەکی گرنگ و جێبایەخ دەربارەی پەرەسەندنی ھەموو جۆرەکانی ژیان و بەتایبەتیش پەرەسەندنی مرۆڤەکان.
بەکارھێنانی کەرەستە
بەکارھێنانی کەرەستە و ئامێرەکان وەک نیشانەیەکی ژیری لێکدراوەتەوە و گریمانەی ئەوە دانراوە کە دەکرێت بەکارھێنانی کەرەستە بووبێتە ھۆی ڕێ خۆشکردن و کاراکردنی چەند لایەنێکی دیاریکراوی پەرەسەندنی مرۆڤ، بەتایبەتی لایەنی بەردەوام گەورەبوونی قەبارەی مێشکی مرۆڤ. زانستی بەردینەکانی ھێشتا ماویەتی شیبکاتەوە کە بۆچی بە درێژای میلۆنەھا ساڵە قەبارەی ئەم ئەندامە (مێشک) ھێشتا لە فراوانبوون و گەشەکردندایە سەرەڕای پێویستبوونی لە برێکی زۆری وزە. مێشکی مرۆڤێکی ھاوچەرخ رۆژانە بە نزیکەی ١٣ وات (٢٦٠ کیلۆکالۆری) بەکاردەبات کە دەکاتە ی وزەی پێویست بۆ ھەموو لەش لە کاتی پشوودا.
سەرچاوەکان
پۆل:مرۆڤناسی پۆل:پەرەسەندنی مرۆڤ
جووندوولئیسلام
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ئیسلامییەکان پۆل:میسر
کوێرەکانی
جوگرافیا
کوێرەکانی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ھەنجیرە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دۆڵمازەڵە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سێدەرە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پەڵکۆ.
ڤیلاھێرمۆسا
شاری ڤیلاھێرمۆسا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٦١٬١٧٧ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٦٨٤٬٨٤٧.
مافی تاکەکەسی و گرووپی
مافی گرووپی کە ھەروەھا بە مافی ھاوبەش و گشتیش ئەناسرێ، مافێکە کە گرووپێک خاوەندارێتی ئەکات بە جێگای ئەوەیکە ئەندامانی ئەم گرووپە بە شێوەی جیا ببنە خاوەنی. لە بەرامبەر ئەم مافی گرووپییەدا، مافی تاکەکەسی یان کەسەکی مافێکە کە لەلایەن تاکەکانەوە خاوەندارێتی ئەکردرێ؛ تەنانەت ئەگەر گرووپێکی جیاواز بن، کە زۆربەی مافەکان بەم شێوەیە، ئەمانە مافی کەسەکی دەمێننەوە ئەگەر خاوەن مافەکان خۆیان تاک بن.
مافی گرووپی لە ڕووی مێژووییەوە بۆ ھەر دوو مەبەستی پێشێل کردن و ئاسانکاری مافی تاکەکەسی بەکار دێت و ئەم چەمکە ھەروا مشتومڕی لەسەرە.
سەرچاوەکان
پۆل:ماف پۆل:یاسا پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:تاکەکەسێتی
یادرانکا کۆسۆر
یادرانکا کۆسۆر (Jadranka Kosor؛ لە دایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٥٣) ژنە سیاسەتوان و ڕۆژنامەنووس (پێشووتر)ی کڕواتییە. ئەو لە ماوەی ٦ی تەممووزی ٢٠٠٩ تاوەکوو ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ بووە سەرۆک وەزیرانی کرواتیا. ئەو یەکەم ژنە ببێتە سەرۆک وەزیرانی کرواتیا. یادرانکا کۆسۆر لە سێ خوولدا لە ماوەی ١٩٩٥ بۆ ٢٠١٥ بووەتە ئەندام پەرلەمانی کرواتیا، هەروەها لە ماوەی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣ بۆ ٦ی تەممووزی ٢٠٠٩ بووەتە وەزیری خێزان و خانەنشینبووان.
یادرانکا کۆسۆر ئەندامە لە ئەنجومەنی ژنانی سەرکردەی جیهان، کە ئەم ئەنجومەنە ئەو ژنانەی لەخۆی کۆکردۆتەوە کە لە پلەی سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران بوون لە وڵاتانی جیهان.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
مەسیحی دیموکرات
مەسیحی دیموکرات ڕێبازێکی سیاسیە کە لە سەدە ١٩ ئەورووپا لەژێر کاریگەریەکەی فێرکردنی کۆمەڵایەتیی کاسۆلیکی دەرکەوت.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلسەفەی سیاسی پۆل:شۆپپارێزی
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ بوو کە لە ١٠ تا ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
گوڵدانلوو
گوڵدانلوو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
یەکسانی (پلاتفۆرم)
یەکسانی یەکەمین پلاتفۆرمی میدیاییە بە زمانی کوردی کە تایبەت بێت بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە. پلاتفۆرمەکە لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢١ دامەزراوە، بەڵام بەپێی وێبگەکە، ستافی پرۆژەکە لە ٢٠١٧وە چالاکیان کردووە، سەرەتا وەک ڕێکخراوەی لاڤە، و دواتریش لە ٢٠٢١ وەک یەکسانی. پلاتفۆرمەکە بە شێوەیەکی سەرەکی تیشکی خستووەتە سەر ئەو کێشانەی کە پەیوەندیان بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینەوە ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وێبگە کوردییەکان پۆل:ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێرینە پۆل:ڕێکخراوەکانی تڕانسجێندەر پۆل:ڕێکخراوە ناحکوومییەکانی کوردستان
دەمیرچی
جوگرافیا
دەمیرچی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شەریفەدین و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەگم قەڵا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سەخسی تەپە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دزەی گەورە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کێلەسپی، مەرگە
کێلەسپی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بنگرد، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کێلەسپی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سوڵتانەدێی تازە و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەرەتەپە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سندۆڵان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بەردەکۆز.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خەسڵەتە بەجێماوەکان لە مرۆڤ دا
لە بواری پەرەسەندنی مرۆڤ دا، خەسڵەتە بەجێماوەکان ئەو خەسڵەت، ئەندام و ھەڵسوکەوتانە دەگرێتەوە کە لە مرۆڤەکان دا بوونی ھەیە بەڵام ھەموو یان زۆربەی ئەرک و فەرمانە سەرەکییەکەیان لەدەستداوە بەھۆی ڕێگای پەرەسەندنەوە. ھەرچەندە زۆربەی ئەم پێکھاتە بەجێماوانە وەک بێ ئەرک دەردەکەون بەڵام دەکرێت ڕادەیەکی زۆر کەمی ئەرکەکانیان مابێت یان ئەرکی بچووکی نوێیان بۆ پەیدابووبێت.
ددانی ژیری
ددانی ژیری بەجێماو لە مرۆڤ دا بریتییە لەو ددانەی کە باوباپیرانی مرۆڤ بەکاریانھێناوە بۆ ھاڕینی شانەی ڕووەکەکان. گریمانە باوەکە ئەوەیە کە کەلەسەری مرۆڤە دێڕینەکان خاوەنی شەویلگەی گەورەتر بوون و توانای ھەڵگرتنی ددانی زیاتر بووە، کە بەکارھاتووە بۆ جواندن و ووردکردنی لق و گەڵای ڕووەکەکان بەمەبەستی قەرەبووکردنەوەی نەبوونی توانای ھەرسکردنی سیلیلۆزی دیوارە خانەی ڕووەکەکان بە شێوەیەکی کارا و چووست. لەگەڵ گۆرانی شێوازی خۆراکی مرۆڤەکان بەشێوەیەکی سروشتی شەویلگەی بچووکتر ھەڵبژێردراوە بەڵام ھێشتا ددانی ژیری بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەدەکات لە دەمی مرۆڤەکانی ئەم سەردەمەدا. لە ڕۆژگاری ئەمرۆدا ددانی ژیری بێسوودن و تەنانەت زیانبەخشیشن بەڕادەیەک کە زۆرجار کردەی نەشتەرگەری پێویست ئەنجام دەدرێت بۆ لابردن و دەرھێنانیان.
شکست ھێنان لە گەشەکردنی ددانی ژیری دا ڕێژەی سفرە لە مرۆڤە ڕەسەنەکانی ناوچەی تاسمانیای سەر بە وڵاتی ئوسترالیا و نزیکەی لە %١٠٠ بۆ دانیشتوانە ڕەسەنەکانی مەکسیک. ھۆکاری ئەم جیاوازییە دەگەرێتەوە بۆ بۆماوەی (PAX9) و ھەندێکی چینی تر.
گوێچکەکان
ھەروەھا لە مرۆڤەکان دا دەکرێت دیاردەی نەبوونی توانای جوڵاندنی گوێیەکان گۆڕانکاری بەسەردا بێت وەک ئەوەی ھەندێک مرۆڤ لەرێی ھەوڵ و مەشقەوە دەتوانن گوێچکەکانیان بە چەند ئارستەیەک دا بجوولێنن. لە مرۆڤ دا نەبوونی توانای جوڵاندنی گوێچکەکان قەرەبووکراوەتەوە بە ھەبوونی توانای جوڵاندنی تەواوی سەر بە ئاراستەیەکی ئاسۆیی کە ئەم توانایە شتێکی باو نییە لە جۆرەکانی تری مەیموون دا.
ھەڵسووکەوت
بەھەمان شێوە مرۆڤەکان خاوەنی چەند ھەڵسووکەوت و پەرچەکردارێکی بەجێماون. بۆ نموونە، ڕوودانی ڕەپبوونی مووەکان لە کاتی فشاردا کردەیەکی کاردانەوەی بەجێماوە کە ئەگەری ھەیە ئەرکە سەرەکییەکەی لە باوباپیرانە دێرینەکانی مرۆڤی پەرەسەندوودا بریتیی بووبێت لە بەرزکردنەوە و بڵاوکردنەوەی مووی لەش بەمەبەستی دەرکەوتنی بە قەبارەیەکی گەورەتر و لە ئەنجام دا بوونە ھۆکاری ترساندنی ڕاوکەران. ھەروەھا بەرزکردنەوەی موو بۆ گلدانەوەی چینێکی زیادەی ھەواش بەکاردێت بەمەبەستی گەرم ھێشتنەوەی جەستەی ئاژەڵەکە، بەھۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی موو لە مرۆڤە پەرەسەندووەکان دا، ڕوودانی ڕەپبوونی موو لە کاتی سەرمادا بە دیاردەیەکی بەجێماو دادەنرێت.
لە منداڵە ساواکانی مرۆڤ دا پەرچەکرداری دەست گرتن (دەست گوشین) بە ھەڵسووکەوتێکی بەجێماو دادەنرێت. لە کاتی دانانی پەنجە یان تەنێک بۆ ناو لەپی دەستیی ئەوا منداڵە ساواکە ڕاستەوخۆ ھەڵدەستێت بر داخستنی پەنجەکان و گرتنی. ئەم گرتنە تا ڕادەیەک بەھێزە. ئەم جۆرە گرتنە لە پێیەکانیش دا بە ئاشکرا ھەستی پێ دەکرێت، لە کاتێک دا منداڵێک دادەنیشێت، پێیەکانی بەشێوەیەکی لوولخواردوو دادەنێت بەھەمان ئەو شێوەیەی لە مەیموونە شەمپانزییە پێگەیشتووەکان دا تێبینی دەکرێت. مەیموونە دێرینەکان خاوەنی مووی لەش بوون بەڕێژەیەکی لەبار و گونجاو کە ساواکەی بتوانێت خۆی بە دایکی دا ھەڵبواسێت کە ڕێخۆشکەر بووە بۆ دایکی بەپەلە و بە ئاسانی لەدەست مەترسی و ڕاوکەرەکان ڕابکات، بۆ نموونە توانای سەرکەوتن بە دارێک دا بەبێ ئەوەی پێویست بکات دەستەکانی بەکاربھێنیت بۆ ھەڵگرتنی ساواکەی لە کاتی ھەبوونی ڕاوکەرێک یان ئاژەڵێکی دڕندە.
سەرچاوەکان
پۆل:توێکاری مرۆڤ پۆل:توێکاریی مرۆڤ پۆل:پەرەسەندنی مرۆڤ پۆل:فیزیۆلۆژیی مرۆڤ
شانشینی پرووسیا
شانشینی پرووسیا (بە ئەڵمانی: Königreich Preußen) شانشینێکی ئەڵمانی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٧٠١ بۆ ١٩١٨ لە پارێزگای پرووسەوە پێکھاتبوو. ھێزی بزوێنەری سەرەکی بزووتنەوەی یەکگرتنی ئەڵمانیا بووە لە ساڵی ١٨٧١، و دەوڵەتی پێشەنگی قەیسەرییەتی ئەڵمانی بووە تا ھەڵوەشاندنەوەی لە ساڵی ١٩١٨. ھەرچەندە ناوەکەی لە ناوچەیەکەوە وەرگرتووە کە پێی دەوترێت پرووسیا، بەڵام ناوەندەکەی لە مارگرەڤیاتی براندنبۆرگ بووە و بەرلین پایتەختی بووە.