cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کیمیاگەر (ڕۆمان)
کیمیاگەر (بە پورتووگالی: O Alquimista) ڕۆمانێکە لە نووسینی پاولۆ کۆیلۆ کە بڵاوکراوەتەوە لە ساڵی ١٩٨٨. ڕۆمانەکە بۆ یەکەم جار بە زمانی پورتووگالی نووسرابوو، دواتر بە ھۆی ناوبانگەکەی، بە شێوەیەکی نێودەوڵەتی وەرگێڕدرا. ڕۆمانەکە چیڕۆکێکی ھێمایییە، باس لە کاروانی شوانێکی لاوی ئەندەلوسی دەکات بۆ ھەرەمە میسڕییەکان، دوای ئەوەی خەونی دۆزینەوەی گەنجینەیەک لە شوێنەکە بۆ چەند جارێک دووبارە دەبێتەوە.
چیڕۆک
کیمیاگەر باس لە کاروانی شوانێکی ئەندەلوسی دەکات بە ناوی سانتیاگۆ، ناوبراو شوانێکە خولیای گەشتکردنی هەیە هەربۆیە پیشەی شوانکردنی هەڵبژاردووە بەوەی دەتوانێ بۆ چەند شوێنێک بڕوات لەوەی لەیەک شوێنی کارکردن قەتیس بخوات. ئەو چەندجارێک خەون بەوە دەبینێت کە دەبێتە خاوەن سامانێکی زۆر و گەنجینەیەک لە نزیک هەڕەمەکانی میسر دەدۆزێتەوە. دواتر بۆ لێکدانەوەی خەونەکانی ڕوو لە پیرەژنێکی قەرەجی فاڵچی دەکات، ئەویش مانای خەونەکەی لێکدەداتەوە بەوەی لە نزیک هەڕەمەکانی میسر دەتوانێت گەنجینەکەی بدۆزێتەوە، لەبەرامبەر لێکدانەوەی خەونەکە ئەوا پیرەژنەکە داوای ١/١٠ی گەنجینەکەی دەکات.
لە سەرەتای گەشتەکەیدا، سانتیاگۆ چاوی بە پاشایەک/مەلەکی سادق دەکەوێت، کە پاشای ناوچەی سالم بوو. دواتر پاشاکە داوای لێکرد کە شوانەکە مەڕەکانی پێ بفرۆشێت بەوەی سانتاگۆ ئەچێتە گەشتێکی درێژ، هەروەها پاشاکە زانیاری لەبارەی ئەفسانەی کەسایەتییەوە بە سانتایگۆی شوانی وت. چەپ|وێنۆک|هەڕەمەکانی میسر. لەکاتی گەیشتنی بە ئەفریقا، سانتیاگۆ شوێن و خەڵکەکەی لێ نامۆ بوو بەوەی بە عەرەبی قسەیان دەکرد، زمانێک کە خۆی نەیدەزانی، پاشان چاوی بە پیاوێک کەوت کە بەنیازی یارمەتیدانی ئەو دەستی هاوکاریکردنی پێشکەش کردبوو، بەڵام دواتر هەرزوو ئەو پیاوە پارەکانی شوانەی دزی کە لە فرۆشتنی مەڕەکان دەستی کەوتبوون. دوای ئەوە سانتیاگۆ لە ڕاڕابوو لە گەشتەکەی تاکوو بازرگانێکی کریستالی دۆزییەوە، کە لەڕێی ئیشکردن بۆ ئەو پیاوە توانی لەماوەی ساڵێکدا خۆی کۆبکاتەوە و پارەی گەشتەکەی بۆ هەڕەمەکانی میسڕ دەستکەوێت.
لە درێژەی گەشتی ڕێگاکەی لەپاڵ کۆمەڵە گەڕیدە و گەشتیارێک بەرەو هەڕەمەکان، سانتیاگۆی شوان چاوی بە پیاوێکی ئینگلیز دەکەوێت کە هاوسەفەریەتی و دەگەرێت بەدوای دۆزینەوەی کیمیاگەرێک، بەمەش هاوڕێیەکی دۆزییەوە. لەکاتی گەشتەکەیان، بەرەو بیابان ئەوا ناوچەکە لەباروودۆخی جەنگدابوو لەنێوان هۆزەکانی ئەو ناوچەیە. دواتر سانتیاگۆ و کۆمەڵەکەی گەیشنە مێرگێکی سەلامەت، لەوێ سانتیاگۆ تووشی داوی خۆشەویستی دەبێت لەگەڵ کچێکی عەرەب بەناوی فاتیمە. لەوێ بە فاتیمە دەڵێت کە دەیەوێ هاوسەرگیری لەگەڵدا بکات، بەڵام فاتیمە بەو مەرجە ڕازی دەبێت کە سانتیاگۆ گەشتەکەی تەواوبکات بۆ هەڕەمەکان، لەبەرامبەردا ئەویش وەک ژنەکانی دیکەی بیابان چاوەڕوانی ئەو دەکات وەک چۆن ئەوان چاوەڕێی مێردە جەنگاوەرەکانیان دەکەن. دواتر لەسەر ئەم بابەتە، سانتیاگۆ فێری ئەوەبوو کە خۆشەویستی ڕاستەقینە کەس لە ئامانجەکانی ناوەستێنێت و پێویستیش بەوەناکات کەسیش قوربانی بە چارەنووسی بدات.
دواتر چاوی بە کیمیاگەرەکە دەکەوێت و بەیەکەوە گەشت دەکەن بەو ناوچە دژوارانەی کە جەنگی هۆزەکانی لێ ڕوودەدات، لەڕێگادا لەلایەن گرووپێکی چەکدارەوە دەورە دەدرێن، سانتیاگۆ ناچار دەکرێت بۆ ڕێگەپێدان پێی ئەوا ببێتە زریانێکی بیابانی. دواتر کە سانتیاگۆ دێتە گۆ لەگەڵ سرووشت و بیابان لەبوونی بە زریانی بیابان سەرکەوتوو دەبێت و چەکدارەکانیش ڕێگای پێدەدەن کە درێژە بەگەشتەکەی بدات.
لەکۆتاییدا، سانتیاگۆ دەگاتە هەڕەمەکان، لەوێوە جارێکی دیکە لەلایەن دزەکانەوە دەورە دەدرێت بەڵام هەربەهۆی ئەم ڕووداوەوە بۆی دەردەکەوێت کە گەنجینەکان ڕێک لەو شوێنەوە هەڵگیراون کە خەونەکەی لێوەدەدیت بۆیە دواتر دەگەڕێتەوە هەمان شوێن و گەنجینەکەی دەدۆزێتەوە و لەپاشانیش بڕیار دەدات کە بچێتەوە بۆ لای فاتیمە.
باکگراوند
ڕووکاری سەرەکی ڕۆمانەکە بریتییە لە گەڕان بەدوای چارەنووس. دیوە فەلسەفییەکەی ئەم ڕۆمانە خۆی دەبینێتەوە لە ئەو ئامۆژگارییەی کە درایە سانتایگۆ کە دەڵێت «کاتێک بەڕاستی دەتەوێت شتێک ڕووبدات، تەواوی گەردوون هاوکار دەب بۆئەوەی بەدی بێت.»
لە سەرەتادا کتێبەکە لە لایەن دەزگای بەڕازیلی ڕۆکۆ بڵاوکرایەوە. دوای فرۆشێکی باش و تێپەڕینی ساڵێک، مافی بڵاوکردنەوەی گەڕاندەوە بۆ پاولۆ کۆیلۆ. دواتر بۆ ئەوەی خۆی نوێ بکاتەوە، کۆیلۆ لەگەڵ ژنەکەی بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژ بەگەشت چوون بۆ بیابانی مۆهاڤی لە ئەمریکا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی پاولۆ کۆیلۆ پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٨٨
زمانی دانمارکی
زمانی دانمارکی (بە دانمارکی: dansk) زمانی فەرمی وڵاتی دانمارک و یەکێکە لە زمانە سکاندیناڤییەکان، زمانی دانمارکی لقێکە لە زمانەکانی باکووری ئەڵمانیا کە نزیکەی ٦ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن و زۆرینەیان لە دانمارکن، ھەروەھا نزیکەی ٥٠ ھەزار دانمارکی لە شلێسڤیگ-ھۆلشتاین لە باکووری ئەڵمانیا قسەی پێدەکەن، کە لەوێدا پێگەی فەرمی وەک زمانێکی کەمینە دەپارێزرێت، و یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی یەکێتیی ئەورووپا.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی دانمارکی پۆل:زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان پۆل:سکاندیناڤیا پۆل:زمانەکانی دانمارک پۆل:زمانەکانی ئاڵمانیا پۆل:زمانەکانی گرینلەند پۆل:زمانەکانی نەرویژ پۆل:زمانەکانی ئەڵمانیا پۆل:زمانەکانی سوید پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
ساینقەڵا
ساینقەڵا (بە کوردی:ھەڵۆژین) (بە ئازەربایجانی:Sayınqala) لە شارۆچکەکانی پارێزگای ورمێ ئێرانە. ناوەندی شارستانی ھەڵۆژینە. ئەم شارە لە ٧٢ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژئاوای تیکاوشار، ٦٠ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی نێوئاوان و ٦٣ کیلۆمەتری باکووری بۆکان ھەڵکەوتووە.
ناو
ساینقەڵا یان شاھین دژ یان ھەڵۆژین ئەمانە ناوی بەکار ھێنراون بۆ ئەم شارۆچکەیە. پێش ھاتنی ئیسلام لە ھەموو ڕێگاکانی ئاگرپەرستیدا بۆ (ئەتشکدا) کە تەختی سڵێمانی ئێستا دەکات، پاسەوان بۆ ئاگرپەرستەکان دادەنرا و پێش ئەوەی بگەنە شوێنە پیرۆزەکەیان قەڵایان بۆ حەوانەوەی خۆیان دروست دەکرد، ئەم قەڵایانە گەورە و گەورەتر دەبوو تاوایان لێھاتبوو ببوونە شارۆچکەیەک. وە ئێستاش لە باکووری ئەم شارۆچکەیە لەسەر بەرزایییە بەناوبانگەکانی ھێلانەی ھەڵۆکان ھەرماون.
لەم شارۆچکەیەدا لەبەرئەوەی لە نەتەوەی جیاواز پێکھاتووە و دیلەکتی جیاوازی تیادایە و وە لەلایەن دەوڵەتەکان ئێرانەوە حکوم کراوەو حکوم دەکرێت ھەریەکە بەناوێک ناوی دەھێنێت، ئەوەتا بە شاھین دژ ناو دەبرێت کە ھەر ھەڵۆژینە کوردییەکەیە و وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی و دەست کاری کراوە. ناوی ئەم شارۆچکەیە لەسەردەمی ئیسلامدا صائین قلعة بووە و لەسەردەمی پەھلەویدا کراوە بە صائین دژ و پاش شۆڕشی ئیسلامی ئێران کراوەتەوە بە شاھین دژ.
جوگرافیا
ھەڵۆژین لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مەحمودچغ و لە باشوور لەگەڵ گوندی عەقرەبلو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھاچەسو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مەستاناوا.
پێکھاتەی دانیشتوانی ھەڵۆژین
ئەم شارۆچکەیە لە پێکھاتەی جیاوازی نەتەوایەتی پێک ھاتووە کە ئەویش کورد و ئازەری پێکھاتووە.
بڕیارنامەی ٢٠٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەمموزی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٥٩٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:سوودان لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ چاد پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری ئەفریقای ناوەندی
مۆلدۆڤا
مۆلدۆڤا یان مەڵدۆڤا بە فەڕمی کۆماری مۆلدۆڤا (بە مۆلدۆڤی : Republica Moldova) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەورووپا.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی مۆلدۆڤا ٣,٤٦١,٣٨٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٦ ساڵە. ھەروەھا ٥٠ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.
ڕێژەی ھەوا بە سووتەمەنی
ڕێژەی هەوا-سووتەمەنی دەستنیشانی دەکات تێکەڵەیەک کاتێک بەتەواوی دەسووتێت؛ چەند وزە دەردەدرێت و چەند پاشماوەی نەخوازراو لە کارلێکەکەدا بەرهەم دێت، بەگشتی سنوورێکی ڕێژەی سووتەمەنی بۆ هەوا هەیە؛ لە دەرەوەی ئەو سنوورە گڕگرتن ڕوو نادات، ناسراون بە سنوورە بەرز و نزمەکانی تەقینەوە.
لە بزوێنەری سوتانی ناوەکی  يان كوورەى پيشەسازيى، ڕێژەى سووتەمەنيى-ئنجێکشن کراو پێوانەيێكى گرنگە بۆ دژەپيس بوون و ھۆی ئەنجامدانی ڕێکخستن ئەگەر هەواىی تەواو دەستەبەر كرائەوە هەموو سووتەمەنيەكە دەسووتێت، ڕێژەكەيە ناسراوە بە ئاوێتەى [stoichiometric]، زۆرجار كورتى دەکرێتەوە بۆ [stoich]. ڕێژەی خوارووتر لە ستۆيچيۆمەتريك " دەوڵەمەند " ڕەچاو دەكرێن. ئاوێتەى دەوڵەمەند كەمتر كاران، بەڵام لەوانەيە تواناى زياتر بەرهەم بهێنن و ساردتر بسووتێنن‎ڕێژەی بڵندتر لە ستۆيچيۆمەتريك " بە لاواز ڕەچاو دەكرێن. " ئاوێتەى لاواز كاراترن بەڵام لەوانەيە ببنە ھۆی بەرز بونەوەی پلەى گەرميى ، كە دەتوانن ببنە
‎هۆى دروست كردنەكەى ئۆكسيدى نایترۆجین. هەندێك بزوێنەر دروست کراون لەگەڵ بوونی تايبەندمەند تا سووتانى-لاواز ڕێ بدەن. بۆ ژماردنى ڕێژەى سووتەمەنيى-پەخشكردنی تەواو، ناوەرۆكى ئۆكسجينى هەواى تەقینەوە ديارى بكرێت بەهۆى جیاوازی چڕيى هەوا يان پلەى گەرميى هەواىەی کە دێتە ژوورەوە، شێناوى گونجاو لەلايەن هەڵمى ئاوى بەهەرچواردەوردا، يان دەوڵەمەند كردنی لەلايەن خستنەسەرى ئۆكسجين.
بزوێنەرە سوتانە ناوەکیەکان
لە بيردۆز  [stoichiometric] ئاوێتەکە هەواى تەواوی هەيە بۆ تەواوى سووتەمەنيى بەردەست. لەم كردارە ئەمە هەرگيز زۆر بەدەست ناهێنرێت، چاوەڕوانكراوە بەشێوەيەكى سەرەكى بۆکاتێکی زۆر كورت بەردەستە لە بزوێنەری سوتانی ناوەکی بۆ هەريەك لە سووڕى سوتان زۆربەى كردارى سوتان تەواو دەكرێت بە نزيكەيى ٢ ميللی سێکند لە خێراييێكى مەكينەى ٦،٠٠٠ خول لە خولەك.
١٠٠ خول لە دووەم؛ ١٠ ميللی چرکە لە خولی بازووى ئۆتۆمۆبيل شەفت - كە بۆ بزوێنەری ى ٤ ھەنگاو لەوانەيە بە شێوەيەكى نموونەيى ببێت لە ٥ ميللی چرکە بۆ هەريەك لە ھەنگاوی پستن. ئەم كاتەی كە پلاك ئنجێکشن دەدات هەتا ٩٠٪يەكە [شلگاز –ھەوا ] تێكەڵن لە [كۆمبوستەد]ە، پاشان بە شێوەيەكى نموونەيى نزيكەى ٨٠ پلە سلندەری خولانەوە دەخولێتەوە. . كۆنڤێرتەرى هاندەر دروست دەكرێن تا زياتر كار بكەن كاتێك گازى گزوزتێپەڕن بەناو ئەوان ئەنجامەكەى نزيكەى سوتانێکی تەواوە.
ئاوێتەی ستۆيچيۆمەتريك بەداخەوە زۆر گەرمە و دەتوانێت زیان بە پێكهاتەى بزوێنەر بگەيەنێت ئەگەر بزوێنەرەکە دا بنێرێت لەژێر لۆدی بڵند لەمە [شلگاز –ھەوا ] ئاوێتە. بەهۆى پلەى گەرميى بڵند لەم ئاوێتەيە، سوتانەکە [شلگاز –ھەوا ] تێكەڵ دەنبن لەو كاتەى نزيك دەبێتەوە يان بەكورتى لەدواى زۆرترین فشارى سلندەری بزوێنەری گونجاوە لەژێر لۆدی بڵند (ئاماژەى بۆ کردووە يان لێ دەدات یان گیزە)، بەتايبەت " لە-سوتانەکە " ڕووداو لە چوارچێوەی مۆدێلى سپارک پلاکی بزوێنەر. سوتانی ئەوها دەتوانێت ببتە ھۆی زیانی جددی بزوێنەر ھەروەھا  سووتاندنى کۆنتڕۆڵ نەکراو تێكەڵەى هەوا و سووتەمەنى دەتوانێت فشارى زۆر بڵند دروست بكات لە سلندەرەکە. هەروەك سەرەنجامێك، ئاوێتەى ستۆيچيۆمەتريك تەنها بەكار دەهێنرێن لەژێر ڕووناكى ڕوناکی نزم حالەتى -مامناوەند. بۆ تاودان و حالەتى بارى-بەرز، ئاوێتەيێكى دەوڵەمەندتر (ڕێژەی خوارووتری [ھەوا -شلگاز ] ) بەکاردەھێنرێت بەرهەمى سوتانی ساردتر بەرهەم بهێنێت و ئەوەندە خۆی بەدوور دەگرێت لە زۆر گەرم بوونى سەرى سلندەر، و بەو جۆرە سوتاندن ڕێ دەگرێت.
سيستەمەکانی بەڕێوەبردنى بزوێنەر
ئاوێتەى [stoichiometric] بۆ بزوێنەری بەنزين ڕێژەى نمونەييى هەوايە بۆ سووتەمەنى كە سوتاندنی هەموو سووتەمەنىەکەیە لەگەڵ هيچ هەواىەکی زياد لە پێويست. بۆ سووتەمەنيى بەنزين، ئاوێتەى [AF]ى [stoichiometric]نزيكەيە ١٤.٧:١ [ ١ ] واتە بۆ هەر گرامێکی سووتەمەنى، ١٤.٧ گرامى هەوا پێويستە. كاردانەوەى ئۆكساندنى سووتەمەنيە:
25 O2 + 2 C8H18 → 16 CO2 + 18 H2O + energy
وزەی ھەر ئاوێتەیەک گەورەتربێ لە14.7:1 بە ئاوێتەيێكى لاواز ڕەچاو دەکرێ ئەگەر کەمتربوو لە 14.7:1 ئەوا بە ئاوێتەیەکی دەوڵەمەند دادەنرێ تەواو دەدات (نمونەيى)  سووتەمەنى (بەنزين بريتى بوون لە بەتەنها
MTBE (methyl tert-butyl ether) or ethanol/methanol. ئەم ئاوێتانە هەموو ڕێژەى ستۆيچيۆمەتريك دەگۆڕن، لەگەڵ زۆربەى زيادكراوەكان بەرەو خوارەوە پاڵ بە ڕێژەكە دەنێن(ئۆكسيگەناتۆرس ئۆكسجينى زيادە دەهێنن بۆ ڕووداوى سوتانەکە لە شێوەى شلە كە بەرەڵا دەكرێت لە كاتى كۆمبوستيۆنس؛ بۆ سووتەمەنى ئێم تى بى ئى -لادەن، ڕێژەيێكى ستۆيچيۆمەتريك دەتوانێت ئەوەندە خواروو بێت هەروەك ١٤.١:١). ئۆتۆمبيل كە سێنسەرێکی ئۆكسجين يان وەڵامدەرەوە بەكار دەهێنن تا ڕێژەی پەخشکردنی سووتەمەنى كۆنترۆل بكات  (كۆنترۆڵى لامدە)، بەشێوەيەكى ئۆتۆماتيكى قەرەبووی بكاتەوە بۆ ئەم گۆڕانە لە ڕێژەی سووتەمەنی ستۆيچيۆمەتريك لەلايەن پێوانى پێكهاتەى گازى گزوز و قەبارەى سووتەمەنى كۆنترۆل دەكات. ئۆتۆمبيل بەبێ كۆنترۆڵى ئەوها (وەكو زۆربەى مۆتۆرسيكل هەتا بەم دواييە، و ئوتۆمبێل [لە ساڵەکانی-١٩٨٠كان]) لەوانەيە زەحمەتی هەبێت تێكەڵەى سووتەمەنيى مسۆگەر ڕا بكەن(بەتايبەتى سووتەمەنيى زستان بەكاريان هێنا لە هەندێك ڕووبەر) و لەوانەيە (يان بە پێچەوانەوەڕێژەی هان دان دەگۆڕدرێن) تا قەرەبوو بكەنەوە. ئۆتۆمبيل كە سێنسەری ئۆكسجين بەكار دەهێنن دەتوانن ڕێژەی  [ھەوا –شلگاز ]  چاودێرى بكەن.
جۆرەکانی تری بزوێنەر
لە هەواى ئاسايى بۆ گڕى سوتانی گازى سروشتى ،دووهەند پلانى سنوورى لەمبەر بۆ ئەوبەر بەكار دەهێنرێت تا كۆنترۆڵى ڕێژەی دڵنيایی بكات. (ئەم ڕێگەيە بەكار هێنرا لە جەنگى جيهانى دووەم). [ بەڵگەهێنانەوە پێويست ] پلانەكە بەشدارى دەكات و تێبينيى ڕۆيشتنى بەرامبەر زياد دەكات كە سنووردار كردنی كۆنترۆڵى گازى بەڕيز (هەوا يان سووتەمەنى). ئەمە ڕێژەی دڵنيا دەدات كۆنترۆلی دەكات لە نێو پەڕاويزێكى مەقبول.
ڕێژەی ھەوا بۆ شلگاز ([AFR])
ڕێژەی هەوا-سووتەمەنی باوترین زاراوەی سەرچاوەیە بۆ تێکەڵەکان بەکار دێت لە بزوێنەرە سووتان ناوەکییەکان، زاراوەکە بۆ پێناسەکردنی ئەو تێکەڵانەش بەکار دێت کە بۆ ئەو کوورە پیشەسازییانە بەکار دێن کە بە سووتان گەرم دەکرێن، ڕێژەکە بە یەکەکانی بارستایی بەکار دێت لەو کوورە ئاگرینانەی بە سووتەمەنیی نەوت کار دەکەن، هەروەها بە یەکەکانی بارستایی (یان مۆڵ) بەکار دێت بۆ ئەو کوورە ئاگرینانەی بە گازی سروشتی کار دەکەن.
ڕێژەی ھەوا بۆ شلگاز ڕێژەكەيە لەنێوان بارستەى هەوا و بارستەى سووتەمەنى لە [شلگاز–ھەوا] تێكەڵە دەبن لە ھەرکاتێک بمانەوێ. بارستەكە بریتیە لە بارستەی هەموو پێکھێنەرەکانیەتی كە سووتەمەنيەكە و هەوا دا دەنرێت، داخوا سوتێنەرە يان نا. بۆ نموونە، ژماردنێكى بارستەى گازى سروشتى — كە زۆرجار دوانەئۆكسايدى كاربۆن و نایترۆجینی تێدا دەبێت و ئالكێينزى جۆراوجۆر — بارستەى دوانەئۆكسايدى كاربۆن دەگرێتەوە، ئازۆت و هەموو ئالكێينز بەشداری دەکەن لە ديارى كردنى بەهاكەى سوتەمەنیەکە.
بۆ ئۆكتانى پاك ئاوێتەى ستۆيچيۆمەتريك بە نزيكەييە ١٥.١:١، يان λى ١.٠٠ كتومت.
ڕێژەی ھەوا بۆ شلگازی ھاوتای λ
ڕێژەى ھەوا بۆ شلگازی ھاوتا، λ لامدە، ڕێژەكەى [AFR]ى ڕاستەقينەيە بۆ ستۆكيۆمەترى بۆ ئاوێتەیەک دەکاتە. ‏λ١.٠ لە ستۆكيۆمەتريە، ئاوێتەى دەوڵەمەند λ< ١.٠ھەروەھا لە ئاوێتەی لاواز λ>١.٠.
پەيوەنديێكى ڕاستەوخۆ هەيە لەنێوان λ و [AFR]. تا [ AFR ] حيساب بكەین لە ھەر λ دا،λ  پێوراو چەند جارە بكەی لەلايەنەكە [ AFR ]ى ستۆيچيۆمەتريك بۆ ئەو سووتەمەنيە. لە ڕویەکی ترەوە، تا λ لە [AFR] دوبارەکرنەوە، [ AFR ] دابەش بكات لەلايەنەكە [ AFR ]ى ستۆيچيۆمەتريك بۆ ئەو سووتەمەنيە. ئەمە دوایین هاوكێشەىە زۆرجار بەكار دەهێنرێت هەروەك پێناسەى λ:
چونكە پێكهاتەكەى سووتەمەنيى باو بەپێی وەرزەکان دەگۆڕێت، و چونكە زۆر ئۆتۆمبيلى هاوچەرخ دەتوانن ڕەفتار لەگەڵ سووتەمەنيى جياواز بكەن، كاتێ ئەمجاندان، ئەو زياتر مەعقوول دەبێت تا قسەی بكەین دەربارەى بەھای λ نەك [ AFR ].
زۆربەى كردارى [ ئەى ئێف ئار ] ئامرازن لەڕاستيدا بۆ پێوانەی بڕی ئۆكسجينى بەجێماو (بۆ تێكەڵەى لاواز) يان هايدرۆكاربۆنى ونبوو (بۆ ئاوێتەى دەوڵەمەند) لە گازى گزوز.
ڕێژەى ھاوتای شلگاز بۆ ھەوا  ϕ
ڕێژەی ھاوتای شلگاز بۆ ھەوا ، ϕ فاى،ى سيستەمێك پێناسەی دەكرێت هەروەك ڕێژەكەى ڕێژەى شلگاز -لەگەڵ-ماددەى ژەنگگر بۆ ڕێژەى شلگاز -لەگەڵ-ماددەى ژەنگگرى ستۆيچيۆمەتريك. بيركاريى،
کاتێک m کێش نیشان دەدات ،n ژمارەی مۆڵەکان نیشاندەدات، پاشگرە دەوەستێ لە حاڵەتی stoichiometric.
سوودی بەكار هێنانی ڕێژەى ھاوتا بەسەر [شلگاز -ماددەی ژەنگگر] ڕێژە ئەوەيە ئەو دەبات بۆ حيساب ھەردووک (بۆيە سەربەخۆيە) هەردووك بارستە و بەهاى مۆڵەکان بۆ سووتەمەنيەكە و ماددەى ژەنگگر.ڕەچاو دەکات بۆ نموونە ئاوێتەی یەک مۆڵ ethane لەگەڵ یەک مۆلoxygen
ڕێژەی شلگاز -ماددەی ژەنگگر لەسەر بنەمای ئاوێتەی کێشی شلگاز و ھەوا بریتیە
وە ڕێژەى شلگاز -ماددەی ژەنگگر ئەم ئاوێتەيە لەسەر بنەماى ژمارەى مۆڵەکانی شلگاز  و هەوايە
بەڕوونى دوو بەهاكە يەكسان نين. تا ئەو بەراوردی بكات لەگەڵ ڕێژەى ھاوتا، ئێمە پێويستە ڕێژەی [شلگاز –ماددەی ژەنگگر] لە ethane و ئاوێتەی oxygen.بۆ ئەمە ئێمە پێويستىمان دەبێت تا كاردانەوەى ستۆيچيۆمەتريكى ئيسين: هيدرۆكاربۆنى بێ رەنگ و بۆنە و ئۆكسجين ڕەچاو بكەين،
C2H6 + 7⁄2 O2 → 2 CO2 + 3 H2O
ئەوانەمان دەدەنێ
بەم جۆرە ئێمە دەتوانين ڕێژەى ھاوتاکە ديارى بكەين لەم ئاوێتە هەروەك
سوودێكى ترى بەكار هێنانى ڕێژەى ئيكويڤەلەنس ئەوە ڕێژە مەزنترە لە يەك هەميشە هەيە مەبەستی سووتەمەنيى زياتر دەبێت لە ئاوێتەی  [شلگاز –ماددەی ژەنگگر] پێويست بۆ سوتانی  تەواو
(كاردانەوەى ستۆيچيۆمەتريك)، بەبێ ڕەچاوکردنی شلگازەکە و ماددەى ژەنگگرن بەكاريان هێنا — لەو كاتەى ڕێژەی كەمتر لە يەك نوێنەرايەتى دەكات كەميێكى شلگاز  يان بەهاوتاى ماددەى ژەنگگرى زياد لە پێويست لە ئاوێتەكە. ئەمە حالەتەكە نيە ئەگەر يەك [شلگاز –ماددەی ژەنگگر] ڕێژە بەكار بهێنێت، كە بەهاى جياواز دەبات بۆ ئاوێتەى جياواز.
ڕێژەی ھاوتای ھەوا بۆ شلگازەکە پەيوەنديدارە بۆ ڕێژەی ھاوتاکەی ھەوا و شلگاز  (لەوەوپێش پێناسەى كرد) هەروەك ڕون کراوەتەوە:
ڕێژەی وردی ئاوێتە
بڕى  دەوڵەمەند كردنى ئۆكسجين و شێناوى شلگاز  دەتوانن بڕی ديارى بكرێت لەلايەن كەرتى ئاوێتە، z، پێناسەى كرد هەروەك
YF، ٠ و YO، ٠ نوێنەرايەتى شلگاز دەكات و ماددەى ژەنگگر كەرتى بارستە لە دەروازەكە، WFو WOكە جۆر كێشى گەردى بێت،ھەروەھا vF و vO شلگازەکەن بایەخدان بە ھاوکۆلکەی oxygen stoichiometric
كەرتى ئاوێتەى ستۆيچيۆمەتريك پەيوەنديدارە بۆ λ لامدە و ϕفاى لەلايەن هاوكێشەكان
لە سەدای ھەوای زیادەی سوتاندن
لە پيشەسازيى سوتێنراوی هيتەر، پێكهێنەرى وزەی  هەڵمى ڕووەك  پێ بدە، و پەرەكەى گاز-سوتێنەری گەورە، باوترین زاراوە لەسەدای هەواى سوتان زياد لە پێويست و لەسەدای هەواى ستۆيچيۆمەتريك.
٥ ,٦ بۆ نموونە، كەشى سوتانی  زياد لە پێويستى ١٥ لەسەدا واتە ١٥ لەسەدای زياتر لە هەواى ستۆيچيۆمەتريكى پێويست (يان ١١٥ لەسەدا لە هەواى ستۆيچيۆمەتريك)ە بەكار دەهێنرێت.
وە خاڵى كۆنترۆڵى سوتانەکە دەتوانێت پێناسەی بكرێت لەلايەن ديارى كردنەكە لەسەدای هەواى زياد لە پێويست (يان ئۆكسجين) لە ئۆكسێنەرەكە، يان لەلايەن ديارى كردنەكە لەسەدای ئۆكسجين لە بەرهەمى سوتان. لە ڕێژەی [ھەوا -شلگاز ] لەوانەيە بەکاربھێنرێت بۆ پێوانی لەسەدا ئۆكسجين  لە گازى تەقینەوە، لێیەوە کە لەسەدا ئۆكسجين زياد لە پێويستبوو دەتوانرێت لە ستۆكيۆمەتريەوە و هاوسەنگيێكى گشتى حيساب بكرێت بۆ سوتانی  سووتەمەنى. بۆ نموونە، بۆ پڕۆپان: گازێكى هايدرۆكاربۆنييە ،سوتان لەنێوان ستۆيچيۆمەتريك و ٣٠ لەسەدا هەواى زياد لە پێويست (ئەى ئێف ئار ماسس لەنێوان ١٥.٥٨ و ٢٠.٣)، پەيوەنديەكە لەنێوان لەسەدا هەواى زياد لە پێويست و لەسەدا ئۆكسجينە:
References
1-Hillier, V.A.W.; Pittuck, F.W. (1966). "Sub-section 3.2". Fundamentals of Motor Vehicle Technology. London: Hutchinson Educational. ISBN 0 09 110711 3.
2-See Example 15.3 in Çengel, Yunus A.; Boles, Michael A. (2006). Thermodynamics: An Engineering Approach (5th ed.). Boston: McGraw-Hill. ISBN 9780072884951.
3-Kumfer, B.; Skeen, S.; Axelbaum, R. (2008). "Soot inception limits in laminar diffusion flames with application to oxy-fuel combustion" (PDF). Combustion and Flame. 154: 546–556. doi:10.1016/j.combustflame.2008.03.008.
4- Introduction to Fuel and Energy: 1) MOLES, MASS, CONCENTRATION AND DEFINITIONS, accessed 2011-05-25
6-Stoichiometric combustion and excess of air". The Engineering ToolBox. Retrieved 29 July 2013.
7-Eckerlin, Herbert M. "The Importance of Excess Air in the Combustion Process" (PDF). Mechanical and Aerospace Engineering 406 - Energy Conservation in Industry. North Carolina State University. Archived from the original (PDF) on 27 March 2014. Retrieved 29 July 2013
پۆل:مۆتۆرەکان پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
ئیپ مان ٤
وێنۆک|160px ئیپ مان ٤ بەشی چارەمی زنجیرە فیلمی (ئیپ مان)ە و یەکێکە لە فیلمەکان لە بواری ژیاننامەی کەسایەتییەکانی ھونەرە جەنگییەکان، کە لە ھۆنگ کۆنگ بەرھەمھێنرایە و لەلایەن ئیدمۆند ۆنگ نووسینی بۆ کراوە، ویلسۆن ییپ کاری دەرھێنانی بۆ ئەنجامداوە و لەلایەن ڕایمۆند ۆنگ بەرھەمھێنرا، و کۆمپانیای پێگاسەس مۆوشن پیکچەرز کاری وێنەگرتن و کارە ھونەرییەکانی لە ئەستۆدایە، و فیلمەکە بە زمانی کانتۆنی بەرھەم دەھێندرێت. فیلمەکە بەشی چوارەمە لە زنجیرە فلیمی سینەمایی ییپ مان، کە سەرچاوەکەی لە ژیانی مامۆستای وینگ چوون بە ناوی ییپ مان وەرگیراوە، و دۆننی یین ڕۆڵی ئەو دەبینێت. لە مانگی ھەشتەمی ساڵی ٢٠١٨دا کاری بەرھەمھێنانی دەستی پێکردووە و لە مانگی حەوتەمی ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکراوە، بڕی ٥٢ ملیۆن دۆلاری بۆ تەرخانکراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی داھاتوو پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:پاشکۆی فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو پۆل:فیلمەکانی وشوو پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییەکانی ساڵی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھێزە دەریاییەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمەکان کە لە ھۆنگ کۆنگ داندراون پۆل:فیلمە فرە زمانەکانی ھۆنگ کۆنگ پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون
پۆرت پێری
پۆرت پێری شارۆچکەیەکە کە کەوتووەتە سەر دەریاچەی داخراوی سکەگاگ لە ھەرێمی ئۆنتاریۆ، کەنەدا. شارۆچکەکە کەوتووەتە باکوری خۆرھەڵاتی تۆرنتۆ بەدەوری ٨٤کم، ھەروەھا بەدووری ٢٤کم لە باکوری ئۆشاوە ھەڵکەوتووە. بەھۆی نزیکی لە تۆرنتۆ و بە مەبەستی دەستکەوتنی ھەلی کار زۆرینەی دانیشتوانەکەی بۆ تۆرنتۆ کۆچیان کردووە، و بەگوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی ٩٬٤٥٣ کەسن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کەنەدا پۆل:ئۆنتاریۆ پۆل:تۆرنتۆ
فڕۆکەخانەی ھەرێمیی تائیف
فڕۆکەخانەی تائیفی ھەرێمی یان فڕۆکەخانەی تائیفی نێودەوڵەتی فڕۆکەخانەیەکی ھەرێمییە و نزیکەی ٣٠ کم دوورە لە شاری تائیف و لەڕۆژھەڵاتی شارەکەیە و ٧٠ کم دوورە لە مەککە. بەھۆی نزیکەی لەشاری مەککە و گرنگی شاری تائیف وەکو ھاوینەھەوارێک، دەستەی فڕۆکەوانی شارستانی سعودی بڕیاریدا بەگۆڕینی بۆ فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٩دا. ھەروەھا بڕیاریدا بەدروستکردنی وێستگە نوێییەکان بۆ فڕۆکەخانەکە بۆ ئەوەی پێشوازی لە حاجیان و عومرەکاران بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
میدفیلد، ئەلاباما
میدفیلد (، ) شارێکە لە کەرتی جێفەرسۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٬٣٦٥ کەس بووە. ڕووبەری ٦٫٨٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٨٠٫٩٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
خاتون باغ
خاتون باغ (Xatunbaẍ، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٥٢ کەس لە ١٠٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
تەندروستیی دھۆک
بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی دھۆک نەخۆشخانەیەکی فریاکەوتنە کە لە مانگی ١١ی ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کراوەتەوە. نزیکەی ١٢٢ جێگەی ھەیە و بەپێی پێویستی و پێویستی بەسەر بوارە جیاجیاکاندا دابەشدەکرێت بەشی ئۆرتۆپوپوو تراوما کە لەلایەن پسپۆڕەوە سەرپەرشتی دەکرێت بەشی پزیشکی پزیشکی منداڵان دەگرێتەوە قاوشی نەشتەرگەری لەلایەن ٣ پسپۆڕەوە سەرپەرشتی دەکرێت شان بەشانی ھەندێک لەنەشتەرگەرەکانی تر لەوانە نەشتەرگەریی سینە و نەشتەرگەرەکانی دڵ و میزۆلۆجیست و پزیشکی چاو. لە نەشتەرگەری دەماردا لەلایەن ٢ پزیشکی نەشتەرگەری دەماری تایبەتمەندەوە بەڕێوە دەبرێت یەکەی چاودێری چڕ لەژێر چاودێری ٣ بێھودەیی دایە کە بە ئەندەرنیستیش ناسراوە. یەکەی پێشوازی ٢٠ جێگەی خەوتن بۆ کەسانی ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێ ھەیە. ھەروەھا تاقیگەیەک ھەیە کە تاقیگەی بەیانیان و تاقیگەی ئێوارانی ھەیە لەگەڵ تانکی خوێنێکی بچووک بۆ دابینکردنی خوێن لەحاڵەتی کتوپڕدا ئەم تاقیگەیە لەلایەن پسپۆڕێکی پسپۆڕی خوێنەوە بەڕێوەدەبرێن کە پزیشکی خوێنە بەشی تیشکناسی کاریگەریان ھەیە کە لە ئامێرەکانی تیشکی ئێکس و ئۆترالتاسۆس و سی تی سکان و ئێم ئای لەژێر چاودێری ورددا دوو پسپۆری و یەک پزیشکی ان. بەشی چارەسەری یوورلەی یی تەنیا یەک دکتۆر بەڕێوەی دەبەن ھەروەھا بەشی دەرمانسازییان ھەیە کە چەندین دەرمانی جۆراوجۆریان لە شوێنە جۆراوجۆرەکان ھێناوە کە خزمەتگوزاری بە نەخۆش و نەخۆشە نەخۆشەکان و نەخۆشەکان دەدات و ئەو بەشە بە سەرپەرشتی ٤ دەرمانساز ناودەبات کلینیکی ڕاوێژکاری ڕاوێژکاری یورتۆپیودیک و نەشتەرگەری و نەشتەرگەری دەماری و ڕاوێژکاریی چارەسەری یوورژانەوەی ھەیە. شانۆیەکی نەشتەرگەری ھەیە کە شانۆی ئۆپەراسێکی لەناکاوی ھەیە کە ٣ مێزو خشتەی نەشتەرگەری و شانۆی ئۆپێرایلی دەستەبژێری ھەیە کە ٤ خشتەی نەشتەرگەریتێدایە. . بەشی چاککردنەوە ھەیە کە دوکانی کاری ھەیە ساردکردنەوە و گەرمکردنەوەی ناوەندی ھەیە وۆرکشۆپی تە کنیکی لە و شوێنانە ی دە ستکە وتی پزیشکی ھە یە شوێنی نیشتەجێبوون ھەیە بۆ پزیشک و پەرستارەکان لە حاڵەتی دۆزینەوەی ھیچ شوێنێک لە نزیک نەخۆشخانەی فریاکەوتن بەشی جل شۆرین گرنگی بە شوشتنی ھەموو چاکەت و سکەیڵەکانی کارمەندانی پزیشکی ی کۆمپانیایەکی تایبەت ھەیە وەک دابینکەری ئەو ژەمە خواردنانەی کە دەدرێت بە کارمەند و نەخۆشەکانی نەخۆشخانەکە کە دەبێت بۆ ماوەی یەک شەو یان زیاتر بمێننەوە. ٣ ساڵ لەمەوبەر دی گۆ ئێچ گرێبەستێکی لەگەڵ کۆمپانیای پاککردنەوە واژوو کرد بۆ ئەوەی نەخۆشخانەکەیان بە پاک و خاوێنی بھێڵدرێتەوە لەکاتێکدا کە ھەروەھا پاککەرەوەشیان بۆ دابین دەکات. ئەم نەخۆشخانەیە بەوە ناسراوە کە یەکێکە لەناوەندی خوێندکارانی قۆناغی دوای دەرچوون کە دەیانەوێت پسپۆڕبن لەنەشتەرگەریی ئۆرتۆپو و دەماردا نەخۆشخانەی فریاکەوتن چەند جارێک نۆژەنکراوەتەوەو سەرلەنوێ ڕازاندوویایەوە کە تازەترین یان لە ساڵی ٢٠٠٧ دا لەگەڵ ئەم تازەکردنەوەیە لەگەڵ خستنەسەر چەندین بینای نوێ ھاتووە لەوانە دامەزراندنی بەشی تیشک و فیزیۆتێرو شانۆی ئۆپەراسیۆنی دەستەبژێر. ستافەکەیان لە ٣٢٠ کارمەند پێکدێت کە پزیشک و پەرستار و پزیشکی پزیشکی و کارمەندانی تر دەگرێتەوە. پۆل:نەخۆشخانەکانی کوردستان پۆل:نەخۆشخانەکان لە دھۆک
پێلێ
پێلێ ناوی تەواوی ئەدیسۆن ئرانتیس دیۆ ناسکیمۆندۆ (لەدایکبووی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٠- مردن ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢) یاریزانێکی بەڕازیلیی تۆپی پێیە. لە خێزانێک بەناوی ناسکیمۆندۆ لەدایک بووە، بەڵام ئەدیسۆن بە پێلێ ناسرا، کە دواتر بوو بە یەکێ لە باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھانی ناوبراو بە باشترین یاریکەری مێژوویی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل دادەنرێت.
لە ساڵی ١٩٩٩ پێلێ ھەڵبژێردرا بەباشترین یاریزانی سەدەی بیست لە لایەن «IFFHS»ەوە لە ھەمان ساڵدا پێلێ ھەڵبژێردرا بە باشترین یاریزانی سەدە لە لایەن لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی و پێلێ یەکێک بوو لە ١٠٠گرنگترین کەسایەتی سەدەی بیستەم ١٩٩٩، لە لایەن ڕێکخراوەی «IFFHS» بە باشترین یاریزانی ئەم سەدەیە ١٩٩٩ دیاری کرا، و یەکێک بوو لە براوەکانی خەڵاتی فیفای ئەم سەدەیە ٢٠٠٠، بەپێی «IFFHS» پێلێ سەرکەوتووترین گۆڵکاری مێژووی تۆپی پێیە کە لە ١٣٦٣ یاریدا ١٢٨١ گۆڵی تۆمار کردووە بەڵام ئەمە ڕێژەییەکی نافەرمییە و ئەمە ڕیکۆردێکی جیھانییە لە کتێبی گینس تۆمار کراوە.
پێلێ دەستیکرد بە یاریکردن لە یانەی سانتۆسی بەڕازیلی لەتەمەنی ١٥ساڵیدا و لە ١٦ ساڵیشدا پەیوەندی بە ھەڵبژاردەی بەڕازیلوە کرد، لەماوەی یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانیویەتی ٣جامی جیھانی بۆ بەڕازیل بەدەستبێنێت لە ساڵانی (١٩٥٨-١٩٦٢-١٩٧٠)، و ئەو تاکە یاریزانە کە توانیویەتی ئەم ٣ جامە بەدەستبێنێت، پێلێ تاکە یاریزانە کە لە ٩٢ یاریدا توانیویەتی ٧٧ گۆڵ بۆ بەڕازیل تۆمار بکات، لە مێژووی یانەکەدا ئەو باشترین گۆڵکاری یانەکەیە. ئەو لە ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٣ توانی جامی کوپا لیبەرتادۆرس بۆ یانەکەی بەرێتەوە.
لە ساڵانی سەرەتادا لە زۆرینەی یارییەکانی تەنھا توانیویەتی گۆڵێک تۆمار بکات، پێلێ ناسرابوو کە دەیتوانی بە ھەردوو قاچی گۆڵ تۆمار بکات، و لە ژیانیدا خەڵاتی زۆری پێبەخشێندراوە وەک خەڵاتی تاکەکەسی و توانیویەتی دەستکەوتی بە کۆمەڵ بۆ یانەکەی بەرێتەوە کە لە کاروانی وەرزشیدا بە دەستی ھێناوە.
سەرەتای ژیان
وێنۆک|220x124px|پێلێ لە ترێس کاراکۆس لە ساڵی ١٩٤٠ لەدایکبووە، شەقامێکی ھەیە بە ناوەکەی خۆی، و ھەروەھا پێلێ پەیکەرێکی ھەیە لە نزیک ناوەڕاستی شار. پێلێ لە ٢٣ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٤٠ لە لە شاری تریس کاراکۆس لە شەقامی میناس گریاس لە وڵاتی بەڕازیل لە دایک بووە، باوکی ناوی دۆندینھۆ بووە، یاریزانی تۆپی پێی یانەی فلۆمێنزی بووە، دایکیشی ناوی سیلستی بووە، و پێلێ دوو خوشک و برای گەورەی ھەبووە، وەکوڕەکەیان بە ناوی زانای ئەمریکی توماس ئێدیسنەوە ناو ناوە، و لە نێو خێزانەکەیاندا بە (دیکۆ) ناودێریان کردووە، دواتر لە ڕۆژانی قوتابییەتیدا ناوی پێلێی پێوە نووسا، کە گۆڵچیی یانەی ڤاسکۆ دی گاما ناوی پێلێ بوو، ئەویش ئەو ناوەی بە لاوە خۆشەویست بوو، ئیتر ھاوڕێیەکی بەو ناوەی بانگ کرد، کاتێکیش قوتابخانەی جێ ھێشت، پێلێ نەیدەزانی کە بە زمانی ئیرلەندایی پێلێ بە واتەی تۆپی پێ دێت، بەڵام لە زمانی (ھیبییەکان) بە واتەی (موعجیزە) دێت.
پێلێ لە باورۆ لە ساوپاڵۆ بە ھەژاری پێگەیشت، پێلێ پارەیەکی باشی دەستکەوت لەماوەی ئیشکردن لە قاوەخانە، پێلێ لەباوکییەوە فێری یاریکردن بوو کە ئەوکات لە یانەی ئەتلەتیکۆ مینیرۆ و فلۆمێنزی یاری دەکرد، بەڵام بە ھۆی ئەوەی لە ئەژنۆیدا تووشی پێکانێکی قورس بوو بە یەکجاری وازی لە یاریکردن ھێنا. باوکی توانای ئەوەی نەبوو کە پێداویستی وەرزشی بۆ پێلێ دابین بکات، پێلێ لە زۆربەی کاتەکانیدا بە قاچیکی بریندار و بە پێڵاوێکی خراپ یاری دەکرد،
پێلی دەڵێ تۆپی پێی ناوخۆی وای لێکردم کە ببمە یاریزانێکی باشتر، پێلی لەکاتی یاریکردن لە تۆرنۆمێنتێکدا لایەن چەند کەسێکەوە پێی وترا کە زۆر بچووکە بەڵام لە کۆتای تۆرنۆمێنتەکە توانی ۱٤ بۆ ۱٥ گۆڵ تۆمار بکات.
جێگیربوونی لەیانەی سانتۆس
لە ساڵی ١٩٥٦دا، ئەو یاریزانە چووە یانەی سانتۆسی وڵاتەکەیەوە، کە ئەوە سەرەتای ژیانی پیشەگەریی بوو، لە یەکەم دەرکەوتنیدا، چاودێرانی وەرزشی، وەھایان لە قەڵەم دا، کە ئەو دەبێتە باشترین یاریزانی دنیا.
یانەی سانتۆسی بەڕازیلی
لە ساڵی ١٩٥٦ دا پێلێ پەیوەندی بە یانەی سانتۆسی بەڕازیلی دەکات، یەکەم یاری خۆی لە تیپی باڵا لە ٧ی ئەیلوولی ١٩٥٦ لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا بەرامبەر کۆرینتیانس دی سانتۆ ئاندرێ ئەنجامدا و ئاستێکی سەرنجڕاکێشی پێشکەش کرد هەروەها هەر لەم یارییەدا یەکەم گۆڵی لەگەڵ یانەکەی تۆمار کرد کە بە ئەنجامی ٧-١ یارییەکەیان بردەوە. کاتێک وەرزی ١٩٥٧ دەستی پێکرد، پێلێ بووە یاریزانی پێکهاتەی سەرەکی یانەکە و لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بوو بە گۆڵکاری خولەکە. دوای دە مانگ لە گواستنەوەی بە شێوەیەکی پیشەگەرانە، بانگهێشتی هەڵبژاردەی هەڵبژاردەی بەڕازیل کرا. دوای جامی جیهانی ١٩٥٨ و ١٩٦٢، یانە دەوڵەمەندەکانی ئەوروپا وەک ڕیال مەدرید و یۆڤانتۆس و مانچستەر یونایتد هەوڵی گواستنەوەیاندا بەڵام هەوڵەکانیان بێ ئەنجام بوو. لە ساڵی ١٩٥٨ ئینتەرمیلان تەنانەت گرێبەستێکەکەی ئامادەکردبوو، بەڵام ئەنجێلۆ مۆراتی ناچار بوو گرێبەستەکەی بدڕێنێت لەسەر داوای سەرۆکی سانتۆس دوای ڕاپەڕینی هاندەرانی سانتۆس بۆ ڕێگری کردن لە گواستنەوەی پێلێ. هەروەها یانەی ڤالەنسیا ڕێککەوتنێکی ڕێکخست کە دوای مۆندیالی ١٩٥٨ پێلێی، بباتە یانەکەی بەڵام دوای ئاستەکانی لە پاڵەوانێتییەکەدا سانتۆس ڕەتیکردەوە یاریزانەکە بڕوات.لە ساڵی ١٩٦١ حکومەتی بەرازیل لە سەردەمی سەرۆک یانیۆ کوادرۆس پێلێی وەک "گەنجینەیەکی نیشتمانی" ناساند بۆ ئەوەی ڕێگری بکات لە گواستنەوەی بۆ دەرەوەی وڵات. بەڵام لەکۆتایدا پێلێ مانەوەی خۆی لە یانەی سانتۆسی بەڕازیلی ڕاگەیاند دواتر لە ساڵی ١٩٥٨ یانەی سانتۆس بە یارمەتی پێلێ کە لەو ساڵە ٥٨ گۆلی تۆمارکرد بوو توانیان بەیەکەوە جامی پاولێستای بەڕازیل بەدەست بھێنن
یانەی نیوڕک کۆمۆسی ئەمریکی
لە ساڵی ١٩٧٢ پێلێ پەیوەندی کرد بە یانەی نیوڕک کۆمۆسی ئەمریکی، لە گەڵ ئەو یانەیەش دوو دەستکەوتی گرنگ بەدەست بھێنێت
ھەڵبژاردەی بەڕازیل
thumb|پێلێ لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل لەمۆندیالی ساڵی ١٩٧٠ یەکەمی یاری پێلەیە لەگەڵ ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەرامبەر ئەرجەنتین بوو لە یاریگای ماڕاکانا لە بەڕازیل ئەنجام درابوو کە لە یارییەکەیان تووشی شکست ھاتن بە ئەنجامی دوو گۆل بەرامبەر بە تاکە گۆلێک، کە تاکە گۆلی بەڕازیل ئەو تۆماری کردوو بووە یەکەم گۆڵی بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بوو تەمەنی ١٦ ساڵ و نۆ مانگ بوو، پێلێ لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی توانیویەتی سێ ساڵ جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت کە ئەمەش گرنگترین دەستکەوتە لە ژیانی پێلێ، پێلێ، دوایاریی نێودەوڵەتی خۆی، لە ١٨ـی یۆنیۆی ١٩٧١ـدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یوگسلاڤیا ئەنجام دا، کە ئەو یارییە لە یاریگەی ڕیۆ دی جانیرۆ ئەنجام درا کە یارییەکە ٢ – ٢ کۆتایی ھات. بە گشتی پێلێ ٩٢ یاریی بۆ ھەڵبژاردەی بەڕازیل ئەنجام دا، کە بەڕازیل ٦٧ یاریی بردەوە، لە ١٤ـیشدا شکستی دووچار ھاتبوو، ١١ـیش بەرامبەر بووبوو، ئەو کاتانەیشی کە پێلێ لە ھاوشانی (گارینچیا) یاریی کردووە، بەڕازیل ھیچ یارییەکەی نەدۆڕاندووە.
جامی جیھانی فیفای ١٩٥٨
لە مۆندیالی ١٩٥٨ـدا، لە یەکەم یاریدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەرامبەر یەکێتیی سۆڤیەتی پێشووی یاریی کرد، پێلێ لەو کاتەدا، ھەم بچووکترین یاریزانی ئەو مۆندیالە بوو، ھەمیش بە بچووکترین یاریزانی بەشداربوو لە ھەموو مۆندیالەکاندا داندرا، کە تەمەنی ھێشتا نەگەییشتبووە ١٨ ساڵان. یەکەم گۆڵی خۆی لە مۆندیالدا، بەرامبەر ھەڵبژاردەی وێڵز بوو، بەوەیش بووە بچووکترین یاریزان، کە لە مێژووی مۆندیالدا گۆڵی تۆمارکردبێت، لە قۆناغی نیوەی کۆتاییدا، ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا یاریی کرد، لەو یارییەدا پێلێ سێ گۆڵی تۆمار کرد و بەڕازیلی گەیاندە یاریی کۆتایی، بەوەیش بووە بچووکترین یاریزان، کە ھاتریکی لە مۆندیالدا تۆمار کردبێت و لەکۆتایدا توانیان بەیاریمەتی ھاوڕێکانی جامی جیھانی فیفیا ١٩٥٨ بەدەست بھێنن
جامی جیھانی فیفای ١٩٦٢
لە یەکەم یاریی ئەو مۆندیالەدا، ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەرامبەر مەکسیک یاریی کرد و پێلێ گۆڵێکی تێیدا بۆ ھاوڕێکانی دروست کرد، ھەروەھا گۆڵێکیشی کرد، ئەوەیش دوای ئەوە ھات کە چوار یاریزانی دژەھەڵبژاردەکەی یاریی پێ کرد و بەڕازیل یاریی یەکەمی ٢ – ٠ بردەوە. لە یاریی بەڕازیلدا بەرامبەر ھەڵبژاردە چیکۆسلۆڤاکیای ئەو کات، پێلێ تووشی پێکان ھات، بۆیە لە جێگەی ئەو (ئەماریلدۆ) لەو پاڵەوانییەتییەدا یارییەکانی دیکەی ئەنجام دا و بەڕازیلیش بۆ جاری دووەم لەسەر یەک مۆندیالی بردەوە، کە لەوەدا یاریزان (گارینچیا) سەرۆکایەتیی بەڕازیلی کرد و بووە باشترین یاریزانی مۆندیالەکە.
جامی جیھانی فیفیا ١٩٦٦
پێلێ لەو مۆندیالەدا، بووە تاکە یاریزان کە لە سێ مۆندیالی لەسەریەکدا گۆڵی تۆمار کردبێت، کە گۆڵێکی لە لێدانی ڕاستەوخۆوە بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بولگاریا تۆمار کرد، بەڵام بەڕازیل لەو مۆندیالەدا لە خولی یەکەم و دەر نرا، ئەوەیش لە دوای مۆندیالی ١٩٣٤ەوە، یەکەمجار بوو بەڕازیل لەو قۆناغەدا دوور بخرێتەوە. لە دوای ئەو پاڵەوانییەتییەیش، پێلێ لێدوانی دا و گوتی: نامەوێت جارێکی دیکە لە مۆندیالدا یاریی بکەم
جامی جیھانی فیفای ١٩٧٠
ئەو کاتەی پێلێ لە لایەن ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیەوە لە ساڵی ١٩٦٩ بانگھێشت کرا، سەرەتا ڕەتی کردەوە، بەڵام دواتر قبووڵی کرد و لە یاریی پاڵاوتنی مۆندیالدا، ٦ گۆڵی تۆمار کرد، کە دواتر مۆندیالی ١٩٧٠ـی مەکسیک، بۆ پێلێ بووە دوامۆندیال کە تێیدا وەکو یاریزان بەشدار بێت. پێکھاتەی بەڕازیل لەو مۆندیالەدا، زۆر لە پێکھاتەی مۆندیالی ١٩٦٦ گۆڕابوو، کە گارینچیا، نیلتۆن سانتۆس، جیلما سانتۆس و جێلمار) ـی تێدا نەبوو، بەڵام پێلێ و ڕیڤیلینۆ و گارزینھۆ و جێرسۆن و تۆستا و کۆڵدواڵدۆ مابوون، کە ئەوانە بە باشترین یاریزانانی بەڕازیل لە مێژوودا دادەنرێن. پێلێ لە قۆناغی یەکەمی ئەو مۆندیالەدا ٢ گۆڵی تۆمار کرد، کە یەکەمیان بەرامبەر چیکۆسلۆڤاکیا و دووەمیشیان بەرامبەر ڕۆمانیا بوو، کە لە ڕێگەی لێدانی ڕاستەوخۆوە دەستی خست. پێلێ ڕۆڵی لە سەرکەوتنەکانی بەڕازیلدا ھەبوو، ئەویش لە ڕێگەی دروستکردن و تۆمارکردنی گۆڵەوە، لە یاریی کۆتاییشدا کە کەوتنە بەرامبەر ئیتاڵیا، پێلێ یەکەم گۆڵی بە لێدانی سەر تۆمار کرد، ئەوەیش بە شێوەیەکی زۆر جوان بوو، بازدانێکی زۆر جوانی کرد، دواتر دوو گۆڵی دیکەی بۆ ھەریەک لە ھاوھەڵبژاردەکانی (گارزینھۆ و کارلۆس ئەلبێرتۆ) دروست کرد و بەڕازیل یارییەکەی ٤ – ١ گۆڵ بردەوە و بووە خاوەن سێیەمین مۆندیال لە مێژوودا. لە دوای یارییەکە، یاریزانێکی ئیتاڵیا، ئەوەی گوت کە پێلێ لە بەرگ و جەستەی مرۆڤ دروست نەکراوە.
ژیانی تایبەتی
پێلێ لە ماوەی ژیانیدا سێ جار هاوسەرگیری کردووە، و چەندین پەیوەندی خۆشەویستی هەبووە، چەندین منداڵی هەیە.لە ٢١ی شوباتی ١٩٦٦، پێلێ لەگەڵ رۆزماری دۆس ریس شۆڵبی هاوسەرگیری کرد. دوو کچ و کوڕێکیان هەبووە: کێلی کریستینا (لەدایکبووی ١٣ی ژانویەی ١٩٦٧)، جێنیفر (لەدایکبووی ١٩٧٨) و کوڕەکەیان ئێدسۆن (لەدایکبووی ٢٧ی ئابی ١٩٧٠). لە ساڵی ١٩٨٢ لەیەکتر جیابوونەوە. لە ساڵی ١٩٨١ تا ١٩٨٦ پێلێ پەیوەندییەکی ڕۆمانسی لەگەڵ پێشکەشکاری تەلەفزیۆنی شوکسای هەبوو. لە نیسانی ساڵی ١٩٩٤، پێلێ هاوسەرگیری لەگەڵ دەروونناس و گۆرانیبێژ ئاسوریا لیمۆس سایکێساس کردووە، کە لە ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٩٦ دوانەیەکی لەدایکبوو، لە ساڵی ٢٠٠٨ جیابوونەتەوە. جگە لە منداڵەکانی ژیانی هاوسەرگیری، دوو منداڵی دیکەی لە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی پێشووی هەبووە، لەنێویاندا کچەکەی، ساندرا ماچادۆ، کە لە ساڵی 1964 لە پەیوەندی لەگەڵ ئەنیزیا ماچادۆی خزمەتکاری ماڵەوەی لەدایکبووە، کە ساڵانێکی زۆر تێکۆشا بۆ ئەوەی پێلێ دان بەوەدا بنێت کە کچەکەیەتی، بەڵام ئەفسانە هەر رەتیکردەوە پشکنینی DNA ئەنجام بدات.لە ساڵی ٢٠١٦ هاوسەرگیری لەگەل مارسیا ئاوکی خەڵکی ژاپۆن ئەنجامدا.
ئایین
پێلێ کە کەسێکی کاسۆلیکیی بوو، جلێکی واژۆکراوی بەخشییە پاپا فرانسیس. بە یاوەری تۆپی پێیەکی واژۆکراوی ڕۆناڵدۆ.
تەندروستی
پێلێ لە ماوەی ژیانیدا تووشی چەندین کێشەی تەندروستی بوو ، ساڵی ١٩٧٧ لە نەشتەرگەرییەکدا گورچیلەی ڕتسنی دەرهێنرا، لە ساڵی ٢٠١٢ نەشتەرگەری سەرکەوتووی بۆ بڕبڕەی پشتی کرا. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ لە تیروپشکی  جامی جیهانی فیفای ٢٠١٨ی مۆسکۆ لە سەرکووسی گەڕۆک دەرکەوت. دوای مانگێک بەهۆی تێکچوونی تەندرووستیەوە گەیەندرایە نەخۆشخانە. لە ساڵی ٢٠١٩ بەهۆی هەوکردنی بۆڕی میزەوە لە نەخۆشخانە خەوێندرا و نەشتەرگەری بۆ لابردنی بەردی گورچیلەی بۆ کرا. لە شوباتی ٢٠٢٠ ئیدینهۆی کوڕەکەی رایگەیاند کە باوکی دوای نەشتەرگەرییەکەی کە بۆ رانی کرابوو ناتوانێت بە پێ بڕوات. لە ئەیلوولی ٢٠٢١، پێلێ نەشتەرگەری بۆ لابردنی گرێیەک لە لای ڕاستی قۆڵۆنەکەی کرد. هەرچەندە کێلی کچە گەورەکەی ڕایگەیاند کە "دۆخی باشە"، بەڵام چەند ڕۆژێک دواتر بەهۆی تێکچوونی تەندروستیەوە گەیەندرایەوە بۆ چاودێری چڕ، لە راپۆرتە پزیشکییەکەیدا دەرکەوت، تووشی هەوکردنی کۆئەندامی هەناسەدان بووە، بەڵام رۆژ بە رۆژ دۆخی تەندروستی تێکدەچوو .٢١ـی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢، بەڕێوەبەرایەتیی نەخۆشخانەی ئالبێرت ئانیشتاینی شاری ساوپاولۆ رایگەیاند" شێرپەنجە لە جەستەی پێلێ-دا بڵاوبووەتەوە و گورچیلەکانی پەکیان کەوتووە و دڵیشی تەواو نییە و پێویستی بە چارەسەر و گرنگیدانی چڕ و تایبەتە." ڕۆژی پێنجشەممە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە نەخۆشخانەی ئالبێرت ئانیشتاین بەهۆی شێرپەنجەوە ڕاگەیەندرا.
مردن
لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، پێلێ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا لە شاری ساوپاولۆی بەڕازیل کۆچی دوایی کرد. جۆ فراگا بریکارەکەی مردنی پشتڕاستکردەوە. پێلێ لە ساڵی ٢٠٢١ەوە چارەسەری شێرپەنجەی قۆڵۆنی بۆ دەکرا و ماوەی مانگی ڕابردووش بەهۆی چەندین نەخۆشییەوە لە نەخۆشخانە خەوێندرابوو.
دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی مردنی پێلێ هەریەکە لە کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ و کیلیان مباپێ و لیۆنێل مێسی و نەیمار و محەممەد سەلاح و ئەشرەف حەکیمی و ئێرلینگ هالاند و کەسایەتییە وەرزشییە گەورەکانی دیکە هاوخەمی خۆیان دەربڕی. بڕیارە لە ٢ و ٣ی ژانویەی ٢٠٢٣ پرسەی پێلێ لە یاریگای سانتۆس بەڕێوەبچێت. دوای پرسەکە، پێلێ لە میمۆریال نێکرۆپۆل ئیکومێنیکا بە خاک دەسپێردرێت. thumb|پێلێ و لوولا thumb|پێلێ و کلینتۆن ساڵی ١٩٩٧.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن پۆل:کەسایەتییە وەرزشیییەکانی بی بی سی کە براوەی ئەستێرەی وەرزشی جیھانیین پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
بڕیارنامەی ٢٠٠٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
ئەکبەری مەزن
ئەبولفەتح جەلالەددین محەممەد ئەکبەر (لەدایکبووی ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٥٤٢ – مردووی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٦٠٥) بە ئەکبەری مەزن و ئەکبەری یەکەم ناسراوە.
ژیان
ئەکبەر شوێنی باوکی گرتەوە (پاشا ھومایوون) لە ژێر سەرپەرشتی (بایرام خان) کە یارمەتی ئیمپڕاتۆرە گەنجەکەی دەکرد لە ناوچەی ھیندستان.
کەسایەتی بەھێز و ژەنەڕاڵێکی سەرکەوتوو بوو، ئەکبەر بەرەبەرە ئیمپڕاتۆرییەتی مەغۆلی ھیندستانی فراوان کرد کە نیمچە کیشوەری ھیندی دەگرتەوە، ھێزی ئەکبەر و کاریگەری ھەرچۆنێک بێت ھەموو نیمچە کیشوەرەکەی گرتەوە بەھۆکاری سەربازی، سیاسی، ڕۆشەنبیری، زاڵبوونی ئابووری.
بۆ یەکخستنی مەغۆلی ھیندستانی مەزن ئەکبەر سیستەمێکی ناوەندی دامەزراند بۆ کارگێڕی ھەموو ئیمپڕاتۆرییەتەکەی سیاسەتێکی ئاشتەوایی گرتەخۆی کە فەرمانڕەواکان دەبەزێنێت ئەویش بە دیبلۆماسی و ھاوسەرگیری.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٢ پۆل:مردووانی ١٦٠٥ پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان پۆل:خەڵکی ئاگرە پۆل:پاشاکانی گورکانی لە ھیندستان
ئامەرانت
ئامەرانت (ئینگلیزی: Amaranthe • بە ڕەسەنی ئاڤەلانچ) گرووپێکی ھێڤی مێتاڵی سوێدییە و ناسراوە بە بەکارھێنانی سێ گۆرانیبێژی سەرەکی: ئێڵایز ڕاید، جەیک ئی و ھێنریک ئێنگڵەند ویڵھمسن. ھەردوو گۆرانیبێژ ئێڵایز و جەیک دوو گۆرانیبێژی ستانداردن و شێوازی گۆرانیبێژییەکەیان دەچێتەوە سەر پۆپ و پۆپ ڕۆک، لەکاتێکدا ھێنریک گۆرانیبێژێکی تایبەت بە نەڕەی مردنە، کە چەشنی مۆسیقای گرووپەکە، دێس مێتاڵ، لەباوەشی دەگرێت.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە پاوەر مێتاڵە سویدییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە دێت مێتاڵە سویدییەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٩
خۆی
خۆی، (بە ئینگلیزی Khoy، بە ئازەری Xoy، بە ئەرمەنی Հեր، بە فارسی خوی) دووەمین و یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ورمێ لە ئێرانە. شارۆچکەی خۆی ناوەندی شارستانی خۆیە کە لە باکووری ڕۆژاوای ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێراندا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١٩٨،٨٤٥ کەس بووە و لەدوای ورمێدا دووەم شاری گەورەی پارێزگای ورمێیە، و ٨٠٧ کیلۆمەتر لە باکووری رۆژئاوای تارانەوە دوورە.
ئابووری ناوچەکە لەسەر بنەمای کشتوکاڵ دامەزراوە، بەتایبەتی بەرھەمھێنانی میوە و دانەوێڵە و دار. خۆی نازناوی شاری گوڵەبەڕۆژەی ئێرانی لێنراوە. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦دا ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٨٧٠٨ کەس بووە، بە مەزەندەکردنی ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠١٢ بە ٢٠٠ ھەزار و ٩٨٥ کەس. ژمارەی دانیشتووانی شاری خۆی بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ بە ١٩٨ ھەزار و ٨٤٥ کەس بووە. خۆی دانیشتووی ھەم ئازەرییەکان و ھەم کوردە. بیروباوەڕی سەرەکی بریتین لە ئیسلامی (شیعە و سوننە).
لە سەردەمی مادەکانەوە داگیرکراوە، مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە وەک ناوەندێکی گرنگی مەسیحی.
ئەم شارۆچکەیە لەڕووی شارستانیەت و پێگەی ئایینییەوە بە یەکێک لە شارە دیارەکانی ئەو وڵاتە دادەنرێت وە یەکێکە لە ناوەندە دێرینەکانی شارستانیەت لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران کە ناوەندی چەندین ڕووداوی مێژوویی بووە. مۆزەخانەی مێژوویی خوی لە ساڵی ١٩٦٩ی زاینیی دامەزراوە و بەرھەمە دێرین و مێژووییەکانی مێژوو و شارستانیەتی خوی بۆ ماوەی ٧ ھەزار ساڵ نیشان دەدەن. بەرھەمە نووسراوەکان کە تێیدا نیشانەکانی ناوچەی خوی ئێستا دەدۆزرێتەوە، پەیوەندی بە پترۆگلیف و نووسراوەکانی سۆمەری و ئاشوری و ئورارتییەوە ھەیە. بە گوێرەی زۆربەی توێژەران، ناوچەی "عەرەتا"ی نووسراوەکانی سۆمەری، ھەمان ئەو ناوچەیەیە کە چەند سەدەیەک دواتر لە نووسراوەکانی ئاشوریدا بە ناوی "سانگی بوتو" (خۆی و مەراند و مەحاڵ گونەیی) باسی لێوە کراوە.
بەھۆی ھەڵکەوتنی لەسەر ڕێگای ئاوریشم و ڕێگای بازرگانی ڕۆژھەڵات-ڕۆژئاوا، شاری خۆی لەلایەن گەلێک گەشتیار و ئێرانناسە وە سە ردانی کراوە. دوای فراوانبوونی دەوڵەتی سەلجووقی بۆ ئەنادۆڵ و ڕۆژئاوا، ئەم شارە بەھۆی شوێنی تایبەتی و بوونی لەسەر ڕێگای سەرەکی لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا، گرنگی و ئاوەدانی زانستی و فەرھەنگی و ئابووری گەورە بوو. ڕێگای ئاوریشم بە دووری ٢٥ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژئاوای خۆی لە ڕێگای چالداران لە سەرووی غوردیک قافێسی تێدەپەڕی، کە بە زمانی ناوچەکە ناوی "دۆح ئۆچان" (ئەو شوێنەی کە وشترەکان لێی دەفڕێت)؛ چونکە بەھۆی بەرزی لێواری ئەم ڕێگایە وشترەکان بە کەلوپەلەوە بە خێراییەکی زۆر دەجووڵان وەک ئەوەی بفڕن. لە سەرچاوە مێژووییەکان و سەفەرنامەکانەوە، لەوانەش گەشتنامەی ناسر خەسرەو، دەتوانرێت زانیاری بەرچاو لەسەر خۆی بەدەست بھێنرێت.
ناو
200px|وێنۆک|ڕاست|خۆی لە پارێزگای ئازەربایجان لە سەردەمی [[خەلافەتی عەباسیدا]] سەرەڕای ئەوەی کە نزیکەی ٣ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی خۆی ئەمڕۆ شارێک بوونی ھەبووە و ناوی خۆی لە ١٤ سەدە پێش ئێستاوە تا ئەمڕۆش بۆ ئەم شارۆچکەیە بەکارھاتووە. بەڵام مانای بنەچەی ناوی خۆی و مێژووی ئەم وشەیە ڕوون نییە. وە بۆچوونی جیاواز ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارۆچکەیە. بە بڕوای محەممەد ئەمین ریاحی، ئەم وشەیە پەیوەندی بە دوو وشەوە ھەیە:
مێژوو
مێژووی ئەم شارۆچکەیە بۆ سێ ھەزار ساڵ دەگەڕێتەوە. لە سەردەمی کۆندا، خۆی وەک شارەکانی تری ئەتۆرپاتکان لە سەردەمی مادەکانەوە تا کۆتایی ساسانییەکان لەژێر دەسەڵاتی پاشاکانی ئێراندا بووە. پێش مادەکان شارۆچکەی خۆی بەشێک بوو لە ناوچەی دێرینی سان گیبوتۆ و بەشێک بوو لە خاکی ئورارتوو. لە کۆندا شارۆچکەی خۆی بە ھۆی بوونی لەسەر ڕێگای ئاوریشم زۆر گرنگ بووە.
لە سەردەمی ئەرمینیای گەورەدا ئەم شارۆچکەیە بەشێک بووە لە پارێزگای نۆر-شیراک (ئەشکار). خوی لە سەدەی ھەشتەمی زایینیدا باسی لێوە کراوە و لەلایەن ئەنانیا شیراکاتسی لە "ئەشخاراتسویتس"دا بە ھێر ناوی لێنراوە.
لە سەردەمی ئەشکانیدا خۆی دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی بوو لە باکووری ڕۆژئاوا. لە دەوروبەری ساڵی ٣٧ی پێش زایین، مارک ئەنتۆنی لە یەکێک لە جەنگە زۆر و بەردەوامەکانی ڕۆم و پارتدا، ئەو دەشتەی بڕیبوو کە دەکەوێتە نێوان خوی و ماراند. یەکێک لە توخمە مێژووییە گرنگەکانی ئەم شارە کڵێسای سورپ سەرکیسە. بەڵگەنامە ئەرمەنییەکان نووسیویانە کە بەرواری دروستکردنی دەبێت یان ساڵی ٣٣٢ یان ٣٣٣ی زایینی بێت. لە شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری، کڵێساکان دەبینرێن و باس لەوە دەکرێت کە ھەمیشە ئەرمەنییەکان بڕێکی بەرچاو لە دانیشتوانی شارەکەیان پێکھێناوە.
تا نیوەی یەکەمی سەدەی یازدەھەم ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی چالاکانە ھەوڵیان دەدا خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی خۆیان کۆبکەنەوە، لە ھەوڵێکدا بۆ ھەڵمژینی شانشینە ناجێگیرەکانی ئەرمەنستان. لە ساڵی ١٠٢١-١٠٢٢ ئیمپراتۆر باسیل دووەم سەرکردایەتی سوپاکەی کرد تا خۆی لە ماوەی ١٧٥ کم لە دوین، و تەسلیمبوونی پاشایەتی لە شانشینی ئارتسرونی وانی بەدەستھێنا.
لە ساڵی ١٢١٠ شارەکە لەلایەن ھێزەکانی شانشینی جۆرجیا داگیرکرا کە لەلایەن تاماری گەورەوە نێردرابوو لە ژێر فەرمانی زەکەریا و ئیڤانێ مخارگردزێلی. ئەمەش وەڵامێک بوو بۆ دەرکردنی ئەنی کە لە ژێر کۆنترۆڵی جۆرجیادا بوو کە لە ساڵی ١٢٠٨ ڕوویدا و ١٢ ھەزار مەسیحی بە مردن بەجێھێشت.
سەردەمی سەفەوییەکان
لە سەردەمی سەفەوییەکاندا شارۆچکەی خۆی بە ھۆی نزیکی لە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ بوو. شا ئیسماعیل سەفەوی لە ساڵی ٩٢٠ی کۆچی/١٥١٤ی زایینی لە چاڵداران کە نزیکەی حەفتا میل لەم شارۆچکەیەوە دوورە، لە لایەن سوڵتان سەلیمی یەکەمەوە تووشی شکستێکی قورس بوو.
لە سەردەمی سەفەوییەکاندا چەندین جار شارۆچکەی خۆی و ناوچەی ئازەربایجان لە لایەن سوپای عوسمانییەوە ھێرشی کرایە سەر. ئەولیا چەلەبی، مێژوونووسی عوسمانی، یەکێک لەو ھێرشانە بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە:
"لە ٢١ھەمین ڕۆژی گەمارۆدانی خۆی، ھێزەکانی عوسمانی لە بەشێک لە شارە داگیرکراوەکە ڕێگای ژێر زەوییان ھەڵکەند و نزیک بە چوار ھەزار کەسی خەڵکی قزڵباش گیانیان لە دەست دا. بەڵام خەڵکی خوی لە ئایینە درۆزنەکەیاندا سەقامگیر بوون و وازیان لە شەڕ ھێنا. دوای ئەم ڕووداوە سەردار محەممەد پاشا ئەماسیەی داگیر کرد و سنەوڵا پاشا لەگەڵ فەرماندەی گارسۆنی وان و سەربازانی یامین و یاسار و جانیسارەکانی ئەو وڵاتە، ئیلیان داگیر کرد. خوی بە تەقەمەنی تەواوەوە نارد بۆ یارمەتیدانی گەمارۆدراوەکان. ھێزە بێسنوورەکانی ئەلعوسمان بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی جۆراوجۆر و زۆر بە شەو و ڕۆژ گورزی چەقێنەریان داوە. دواجار دوای ٥٧ ڕۆژ لە گەمارۆدان و شەڕی چڕ، لە ١٨ی شەعبانی ١١٣٦ی کۆچی، ئەو شارۆچکەیە لە سەرخۆ داگیرکرایەوە. شەھباز خان و میرزا جەلال بە ٣٠٠٠ قزڵباش کۆمەڵکوژ کران و موڵک و ئەندامانی بنەماڵەکەیان بردران و بەدیل گیران. ڕۆژی دواتر لە شار نوێژ کرا و وتارێک بە ناوی 'سوڵتان' خوێندرایەوە. دوای خۆی چروس بە ئاسانی گیرا."
دونبەلیەکان
وێنۆک| جەعفەر قولی خانی دۆنبەلی دونبەلی لە بۆتانەوە ھاتوون، کە ناوچەیەکی کوردیی لە نێوان سێرت و جزیرە لە باکووری کوردستان. یەکەم باپیریان عیسا بەگ بوو، ساڵی ١٣٧٨ بوو بە میری سەکماناوا(ماکۆ). ئەو کوڕەزای شێخ  ئەحمەد بەگە کە لە خزمەت تورکمانانی ئاق قۆیونلوو بوو، و ھەروەھا ئەم بنەماڵە چەندین پۆستیان لە دەوڵەتی فارس بە دەستەوە بوو. ئەحمەد بەگ کوڕی حەجی بەگ(حەجی سوڵتان) لە سەردەمی تاماسپی یەکەمی سەفەوی لە وڵاتی عەجەم، میری سەکماناوا(ماکۆ) و خۆی بوو. ساڵی ١٥٣٠ بنەماڵەی دونبەلی توانی میرنشینێکی نیمچە سەربەخۆ لە ناوچەکە دابمەزرێنێ کە ھەرێمی چورس و سەڵماسی دەگرتەوە. لە سەردەمی شا عەبباسی یەکەم ئەم بنەماڵە میرنشینەکەیان بۆ چورس و خۆی پەرە پێدا و ھەندێکجار بۆ دەسەڵاتی زۆرتر شەڕیان دەکرد. پاش کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی سەفەوییەکان، میرانی دونبەلی لە ساڵی ١٧٣٦ەوە، بوون بە خانی میراتی خۆی و تەورێز. خێڵی دونبەلی وەک حاکمانی نیمچە-سەربەخۆ بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ لە نێوان مەرگی نادرشای ئەفشار لە ساڵی١٧٤٧ تا بە پادشا بوونی ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ لە ساڵی١٧٩٦، حکومەتی خاناتی خۆی و ھەروەھا تەورێزیشیان دەکرد. ئەوان ھەروەھا ھاوپەیمانی سێ خانەدانی حاکمی ئەفشار(خانەدانی ئەفشاری)، زەند(زەندییەکان) و قاجار(قاجاڕەکان) لە وڵاتی عەجەم بوون.
یەکەم میری ھەڵکەوتوو و دیاری ئەم کاتە نەجەف قولی خان بوو. پاش کوشتی شاباز خانی یەکەمی بابی نەجەف قولی خان بە دەستی خاڵی، ئەیووب خانی چورس، بوو بە جێنشینی ئەو وەک میری چوورس و سەڵماس. ساڵی١٧٣٤ نەجەف قولی وەک سەردەستەی چەکداران چووە خزمەتی نادرشای ئەفشار و لە داگیرکردنی ھیند(ھیندستان) لەگەڵی بوو و نازناوی بە ئەمیر ئەلئومەرای(میری میرانی) پێ بەخشرا و بووەوە بە میری خۆی. ساڵی ١٧٤٢ بوو بە بەگلەربەگی(حاکمی حاکمان) تەورێز. ساڵی ١٧٤٧ بوو بە خانی حاکمی تەورێز و ھەروەھا لە سەردەمی جێنشینانی نادرشایش ھەر لەم پۆستەی مایەوە. لە شەڕی جێنشینی نێوان چەندین داواکاری پادشایی وڵاتی عەجەم، نەجەف قولی خان و شاباز خانی دووھەمی برازای ساڵی١٧٥٠ چوونە پاڵ فەتح عەلی خانی ئەفشاری-ئەرەشلووی ورمێ. حکومەتی خۆی و سەڵماس بە شاباز خانی دووھەم بەخشرا و نەجەف قولی خان تەورێز و چوورسی بە دەستەوە بوو. پاش مەرگی فەتح عەلی خان، ساڵی ١٧٥٧، خانەکانی دونبەلی بەڵێنی سۆز و وەفاداری خۆیان بە محەمەد حەسەن خانی قاجار دا. ساڵی١٧٦٢ بەڵێن و پەیمانیان بە کەریم خانی زەند دا. ئەو ساڵی ١٧٦٣ عەبدولڕەزاق بەگی کوڕی وەک بارمتە نارد بۆ شیراز. ئەگەرچی نەجەف قولی خان وەک میری ئارام لە خاناتی خۆی مایەوە و شەھباز خان وەک حاکمی خۆی مایەوە لە شیراز، دەسەڵاتی ڕاستەقینێی دونبەلی بە دەستی  ئەمیر ئەحمەد خان برای شەھباز بوو، کە لە ١٧٦٣ تا کاتی مەرگی لە ١٧٨٦ وەک بەھێزترین میری دونبەلی و ڕکەبەری ئاغا موحەمەد خان بۆ سەرۆکایەتی وڵاتی عەجەم بوو. لە ئەنجامدا ساڵی ١٧٨٦ ئەحمەد خان لەگەڵ کوڕە گەورەکەی بە دەستی کوڕەکانی شەھباز کوژران،کە ڕەنگەبە ئەمری شای قاجار کردبێتیان. کوڕی دووھەمی ئەحمەد خان واتە حوسەین قولی خان ساڵی ١٧٨٦ بوو بە جێنشینی باوکی. ساڵی ١٧٩١ ئەو لەگەڵ ئاغا موحەمەد خان و خانەدانی قاجار پەیمانی بەست و بوو بە میری تەورێز، خۆی و ئەردەبیل. ساڵی ١٧٩٢ حوسەین قولی خان بوو بە ئەمیر ئەلئومەرا و بەگلەربەگی ئازەرباینجان. ئەو ھەروەھا لە بۆنەی تاج لەسەرنانی پاشایەتی ئاغا موحەمەد خان لە دەشتی موغان بەشدار بوو، لەوێ بوو ئاغا موحەمەد خان خۆی وەک شاھەنشا و ئیمپراتۆری سەرانسەری ئێران ناساند. ساڵی ١٧٩٣ کاتێک بوو بە ھاوپەیمانی ئیبراھیم خالی خانی جەوانشیر حاکمی قەرەباغ، و کچی ئەوی خواست، لەبەر چاوان کەوت. پاش مەرگی حوسەین قولی خان لە ساڵی ١٧٩٨ برای جەوانتری واتە جەعفەر قولی خان بوو بە جێنشینی. ھەروەھا لەگەڵ دوو شەڕی ڕووس و عەجەم، میرایەتی و حکومەتی دونبەلییەکان لە ساڵی ١٨٠٩ کۆتایی پێ ھات و دەسەڵاتی ناوچەیی ئەوان لە ساڵی ١٨٢٧ تەواو بوو. بەڵام ئەندامانی بنەماڵە چەندین پۆستی حکومەتییان لە ئازەرباینجان و پارێزگاکانی تری وڵاتی عەجەم بەدەستەوە بوو.