cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا:
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا:
لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.
* لە ماوەی ساڵانی(٢٠٠٤ - ٢٠١٤)
دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانییەوە لەساڵی ٢٠٠٣دا، جارێکی تر گەرمیان کە شارۆچکەی کەلار ناوەندەکەیەتی تووشی بۆشاییەکی کارگێڕی ھات، ئەوەش بەھۆی ھەڵوەشاندنەوەی پارێزگای کەرکووک لە دەربەندیخان، بۆ چارەسەرکردنی ئەو بۆشاییە ئیدارییەش ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان بە بڕیارێک لە رۆژی ٦/٨/٢٠٠٦ ئیدارەی گەرمیانی پێکھێنا کە ناوەندەکەی لە قەزای کەلار دانراوە، ھەروەھا لە پێناو کاراکردنی ئیدارەکە و فراوانکردنی دەسەڵاتە کاڕگێڕییەکانی، حکومەتی ھەرێم لە ساڵی ٢٠٠٨ بڕیاریدا ئیدارەی گەرمیان ھاوشێوەی پارێزگاکانی تری ھەرێم مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و لەو رووەشەوە دەسەڵاتی پارێزگار بە خشراوەتە سەرپەرشتیاری ئیدارەکە.
کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٢٥ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
نۆرما شیرەر
ئێدیت نۆرما شیرەر (١٠ی ئابی ١٩٠٢–١٢ی حوزەیرانی ١٩٨٣) خانمەئەکتەری کەنەدی – ئەمریکی بوو، کە لە ماوەی ساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٤٢ چالاک بوو. زۆربەی ڕۆڵەکانی وەک کەسایەتییەکی خانمی گەنجی ناسک و ورووژێنەر دەردەکەوت. نۆرما شیرەر لە چەند بەرھەمێک بەشداربوو، کە سەرچاوەیان لە ویلیام شێکسپیر بوون. ئەو یەکەم کەس بووە کە پێنج جار ببێتە پاڵێوراوی خەڵاتی ئۆسکار، لە ساڵی ١٩٣٠ لە فیلمی ژنە تەڵاقدراوەکە (The Divorcee) بووە براوەی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووان بەھۆی تەشەنەکردن لە کالیفۆرنیا پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردووانی ١٩٨٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی فیلمی بێدەنگ پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران پۆل:ژنە مۆدێلە ئەمریکییەکان پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل) پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
شارستانی کوویەشت
شارستان کوویەشت یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای لوڕستانە کە لە ڕۆژاوای ئەم پارێزگاو هەڵکەوتووە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری کوویەشتە.
دابەشکاری کارگێڕی
شارستان کوویەشت ٤ ناوچە، ٣ شار و ١٠ گوندستانی هەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان
ئێدوارد ھێنری ئاڤریل
(ھەروەھا ناسراوە بە پۆل ئاڤریل) (٢١ی ئایاری ١٨٤٩ – ٢٨ی تەممووزی ١٩٢٨) وێنەکێشێکی فەڕەنسی بوو کە کارەکانی زۆرینەیان ئێرۆتیکی بوون.
سەرچاوە
پۆل:وێنەکێشە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩ پۆل:مردووانی ١٩٢٨
یانەی کۆمپیوتەرییی ھۆمبرو
یانەی کۆمپیوتەرییی ھۆمبرو کۆمەڵێک کەسی ئارەزومەند و خولیای کۆمپیوتەر بوون کە لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆبوونەوە بۆ ھاوبەشکردنی بیرۆکە و دروستکردنی کۆمپیوتەری تایبەت بە خۆیان. یانەکە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن گۆردۆن فەرەنسی و فرێد مۆرەوە دامەزراوە، کە ڕیکلامێکیان لە ھەواڵنامەیەکی کۆمپیوتەریی ناوخۆییدا داناوە و بانگھێشتی خەڵک دەکات بۆ بەشداریکردن لە کۆبوونەوەکان. یانەی کۆمپیوتەری ھۆمبرۆ بە بەردەوامی لە ھۆڵی سەنتەری خێراکەری ھێڵی ستانفۆرد (SLAC) لە شاری مێنلۆ پارک لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کۆدەبنەوە. لەم کۆبوونەوانەدا ئەندامان نوێترین پڕۆژەی کۆمپیوتەریان پیشان دەدا، زانیارییان لەسەر تەکنۆلۆژیا و نەرمامێرە نوێیەکان ھاوبەش دەکرد و باسیان لە بەکارھێنانە ئەگەرییەکانی کۆمپیوتەری کەسی دەکرد.
مالیزیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
مالیزیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
بانشی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
بانشی زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەکشنی ئەمریکییە لە لایەن جۆناسن تڕاپەر و دەیڤد شیکڵەر دروستکراوە و لە سەرەتادا لەسەر تۆڕی سینماکس لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا دەرکەوت. لە شاری بچووکی بانشی لە ویلایەتی ئەیمشی پێنسیڵڤینیا، کەسایەتی سەرەکی زنجیرەکە زیندانیکراوێکی پێشوو (ئەنتۆنی ستار)، کە ناسنامەی لوکاس ھوود، شێرفە کوژراوەکە، ھەڵدەگرێت تا خۆی لە لۆردی تاوان ڕابیت (بێن کڕاس) بشارێتەوە. بە ئامانجی چەقاندنی نیشانە تایبەتەکەی لە دادپەروەریدا، ھوود ھەوڵدەدات لەگەڵ خۆشەویستە پێشووەکەی، کچەکەی ڕابێت، ئەنەستاسیا (ئیڤانا میڵیچێڤێچ) چاکبێتەوە، کە ئێستا ھاوسەرگیری کردووە و منداڵ بەخێودەکات. ھوود لە ڕۆشتن لەگەڵ ناسنامە نوێکەیدا و بەردەوام بوون لە تاوان لەگەڵ جۆب (ھون لی) و شوگەر (فڕانکی فەیسن) ئازار دەکێشێت، ھەروەھاش بە ھۆی ناسنامە نوێکەیەوە لەگەڵ سەرۆکی تاوانی ناوخۆی ناوچەکە کای پڕاکتەر (ئۆڵڕێک تۆمسن) کێشەی بۆ دروست دەبێت.
زنجیرەکە وەک بەشێک لە ھەڵمەتی سینماکس بۆ پەرەپێدان بەرنامەی ڕاستەقینە بوو. وەرزی دووەم کە لە ١٠ ئەڵقە پێکدەھات لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا دەرکەوت. بانشی بۆ وەرزی سێیەم لە ھەمان مانگدا نوێکرایەوە، و لە کانوونی دووەمی ٢٠١٥دا دەرکەوت. لە شوباتی ٢٠١٥دا، زنجیرەکە بۆ وەرزی چوارەم و کۆتایی بە ٨ ئەڵقە نوێکرایەوە. ئەڵقەی کۆتایی لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٦دا پەخشکرا.
بەرھەمھێنان
thumb|right|upright|پۆستەری بانشی بانشی بە بەسێک لە ھەڵمەتی سینماکس بۆ زیادکردنی ژمارەی بەرنامە ڕاستەینەۆانی دادەنرێت، لەگەڵ لێدانی گەڕانەوە (لەگەڵ ئاسمانی شانسینە یەکگرتووەکان بەرھەمھێنراوە) و ستیڤ کڕونش ساندبۆکسدا بوو. بانشی بۆ یەکەم جار لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ پەخشکرا. نمایشەکە بۆ یەکەم جار لە ئابی ٢٠١١دا ئاشکرا کرا، کاتێک ئەوەی کە ئاڵان بۆڵ درامایەکی تاوان بەرھەم دەھێنێت. بۆڵ یارمەتی پێشخستنی پڕۆژەکەی لەگەڵ دروستکەرەکانی جۆناسان تڕاپەر و دەیڤد شیکڵەر دا. لە سەرەتادا بانشی بۆ ئێچ بی ئۆ بوو نەک سینماکس، بەڵام دواتر بۆ سینماکس گوێزرایەوە تا ژمارەی بەرنامە ڕاستەقینەکانی تۆڕەکە زیاد بکات. بە گەیشتنی ئاب، سینماکس وردەکارییەکانی ڕۆڵگێڕان و دارایی بە ئامانجی تۆمارکردنی زنجیرەکە لە کارۆلینای باکوور لە بەھاری ٢٠١٢دا تەواو کرد. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا، سینماکس داوای دە ئەڵقەی بۆ وەرزی یەکەم کرد، لەگەڵ دەرھێنانی ئەڵقەی یەکەم لە لایەن گرێگ یایتاینسەوە. لە ئازاری ٢٠١٢دا، سێرڤیتۆ و دان و ئۆنز بەدوای یەکدا وەک بڕۆک لۆتس و شڤان کێڵی و سەرۆکی شارەوانی دان کێندڵ ھەڵبژێردران. دواتر ئەو مانگە، ستار وەک کەسایەتی سەرەکی لوکەس ھوود، و گڕۆس وەک جێگر ئیمێت یاونس، و تۆمسن وەک کای پڕاکتەر، و لی وەک جۆب، و میڵیچێڤێچ وەک کاڕی ھۆپوێڵ، ھەڵبژێردران. سیمۆنس لە نیساندا وەک کچە خوشکی پڕاکتەر، ڕێبێکا بۆومن، کچێکی ئامش کە ژیانێکی یاخیبوو دەژی، ھەڵبژێردرا، لە ئابی ٢٠١٢دا، ئۆدێت ئانباڵ بۆ گێڕانی ڕۆڵی ڵۆنا ڵۆنگشادۆ، تیرۆرکەرێکی خۆماڵی ئەمریکی، ھەڵبژێردرا. تڕاپەر و شیکڵەر و بۆڵ و یایتانیس و پیتەر مکدیزی وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار خزمەتیان کرد.
لە کاتی تۆمارکردن لە ڕۆژی یەکەمی زنجیرەکەدا، ستار بە ھۆی کێشەیەک لە شەڕی کۆرێگرافیا تووشی برێنێک لە ڕووخسار بوو، کە بووە ھۆی کرانەوەی لێوەکانی. لە تۆمارکردنی دیمەنە بۆ ماوەی شەش کاتژمێر بەردەوام بوو پاشان بۆ نەخۆشخانە چوو و شەش دوورانەوەی بۆ کرا. برینەکە پێویستی بە لابردنی ژمارەیی بۆ ئەو دیمەنانەی پێش شەڕەکە تۆمارکرابوو بوو، کە بووە ھۆی ماوەیەکی درێژ دوای بەرھەمھێنانی ئەڵقەی یەکەم. بەشێکی زۆر لە دیمەنی شەڕەکان دەکرێت بۆ تۆمارکردنی پێویستی بە ٢٥ کاتژمێر بێت. یایتاینس فیلمە ئەکشنەکانی جەیسن ستەیتم، و فیلمەکانی جۆن کاڕپنتەر کێشەیەکی گەورە لە چینی بچووک (١٩٨٦) و ئەوان دەژین (١٩٨٨) وەک سەرچاوەی شەڕ و تووندووتیژییەکانی بانشی بەکارھێناوە. ماڕکوس یۆنگ وەک دروستکەری شەڕەکانی کۆرێگرافیا خزمەت دەکات.
لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا، سینماکس زنجیرەکەی بۆ وەرزی دووەم بە ١٠ ئەڵقە نوێکردەوە کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا بۆ یەکەم جار پەخشکرا. ئەڵقەی یەکەمی وەرزەکە میڵیچێڤێچ و ستار و لی دەردەخات کە دزییەکی خێرا ئەنجام دەدەن، کە لە پێنج میل لە ڕگایەکی داخراو تۆمارکرا. لە سەرەتادا تڕاپەر دیمەنی تایبەت بە ڕۆمانە نەخشێندراوەکەی نووسی، بانشی ڕەسەن کە باسی شازدە ساڵ لەوەو پێش دەکات، بەڵام دواتر بڕیاریدا کە ئەکشنێکی ڕاستەخۆ لە دانەیەکی پێشوو سەرنجڕاکێشترە. دیمەنی کۆتایی وەرزەکە لە کەنیسەیەک لە ھاڕڵیم، نیویۆرک تۆمارکراوە. دیمەنەکە بە درێژایی سێ ڕۆژ تۆمارکراوە.
دوای پەخشکردنی سێ ئەڵقە زنجیرەکە بۆ وەرزی سێیەم نوێکرایەوە، کە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ پەخشکرا.
بۆ سێ وەرزی یەکەم زنجیرەکە لە ناوچەی مورسڤێڵ (کارۆلینای باکوور) تۆمارکراوە. بێجگە لە مورسڤێڵ ناوچەی تری وەک ھەنتەرسڤڵ، و شاخی وڵا، و ڵینکۆڵتن، و ساڵزبڕی، و شاڕڵۆت، و مۆنڕۆو، و گاستۆنیا، و واکسھا بەکارھێنراوە. لەبەر ئەوەێ ئەنجومەنی کارۆلینای باکووری گشتی بڕیاریدا لە وەرنەگرتنی باجی تۆمارکردنی فیلم و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان بووەستێت، زنجیرەکە بۆ پیتسباڕگی پێنسیلڤانیا، کە دەکەوێتە ڤاندەرگرێفتی پێنسیڵڤانیا، جووڵا. پێنسیڵڤانیا لە زیادکردنی باج بەردەوام بوو.
پێشوازیکردن
وەرزی یەکەمی بانشی بووە خاوەنی ٦٥٪ پیاچوونەوە لەسەر ڕاتن تۆمەیتۆز، بەپێی ٣٣ نموونەی نرخاندن، مامناوەندی نرخاندن ٦٫٠٥/١٠ بوو. وەزەکانی ٢ و ٣ و ٤ نرخاندەکانی ٩٣٪ و ١٠٠٪ و ١٠٠٪ بەدەستھێنا. لەسەر مێتاکریتیک مامناوەندی ٦١/١٠٠ بەپێی نرخاندنی ٢٩ ڕەخنەگر ھەیە، کە بە «پیاچوونەوەی گشتی پەسەند» ئاماژەی بۆ کراوە.
بانشیش ھەروەھا پیاچوونەوەی نەرێنیانەی ھەبوو. ڕەخنەگرێکی بۆستن ھێڕاڵد زنجیرەکەی بە «درمایەکی خاو لە لایەن تووندووتیژی و سێکسی لەناکاو خاڵڕێژی دەکرێت» پێناسە کردووە.
نرخاندنەکان
وەرزی دووەم سەرکەوتنەکانی وەرزی یەکەمی تێپەڕان. ئەڵقەی پێنجەمی وەرزەکە «ڕاستییەکە دەربارەی وینیکۆرن» بۆ زنجیرەکە ژمارەیەکی پێوانەیی نوێی بە ٥٩١٫٠٠٠ بینەری لە کاتی پەخشە ڕاستەقینەکەیدا دابینکرد. ئەڵقەی کۆتایی وەرزەکە دیسانەوە ژمارەیەکی پێوانەیی نوێی بە ٧٣٣٫٠٠٠ دابینکرد و بە دووبارەکەیەوە بۆ ئێوارە گەیشتە ٩٦٨٫٠٠٠ بینەر.
خەڵاتەکان
ئاڕمن ڤی. کیڤۆرکیەن خەڵاتی ئێمی پڕایم بۆ کاریگەرییە بینینییە تایبەتەکان لە خەڵاتی ئێمی بۆ ھونەرە داھێنەرییەکانی ئێمی پڕایمی ٦٥ەمین بردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:نمایشەکانی تۆڕی سینماکس پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
ئەتڵەس ٥
وێنۆک|مووشەکی ئەتڵەس ٥
ئەتڵەس٥ (Atlas V) مووشەکێکی بارھەڵگرە، و پەرەپێدەری مووشەکی ئەتڵەس سەنتاوەری ئەمریکییە. ئەو مووشەکە لەلایەنی کۆمپانیای لۆکھید مارتنەوە دیزاین و بەرھەمدێت. مووشەکەکە لە ٢١ی ئابی ٢٠٠١ بەسەرکەتوویی تاقیکراوە.
پێشانگا
پۆل:گەردوون
ئیمپراتۆر
ئیمپراتۆر وشەیییەکی پاشایییە و بەزۆری فەرمانڕەوای سەروەری ئیمپراتۆرییەتێک یان جۆرێکی تری کایەی ئیمپراتۆرییە. ئیمپراتۆرەکان بەگشتی بە بەرزترین شەرەف و پلەی پاشایەتی ناسراون، کە پادشاکانیان تێپەڕاندووە. لە ئەورووپا نازناوی ئیمپراتۆر لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بەکارھاتووە، لەو سەردەمەدا بە یەکسان یان نزیکەی یەکسان لە کەرامەتی پاپا دادەنرێت بەھۆی پێگەی ئەم دووەمیان وەک سەرۆکی بینراوی کەنیسە و سەرکردەی ڕۆحی بەشی کاسۆلیکی ئەورووپای ڕۆژاوا. ئیمپراتۆری ژاپۆن تاکە وڵاتی ئمپراتۆرە کە لە ئێستادا حوکمڕانی دەکات. وێنۆک|[[ئەگوستوس یەکەم ئیمپراتۆری ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم بوو، لە ٢٧ پێش زایین تا مردنی لە ساڵی ١٤ی زایینی حوکمڕانی کردووە.]]
یوتۆپیا (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ٢٠٢٠)
یوتۆپیا زنجیرەیەکی درامی وێبیی ئەمریکییە نووسراو لەلایەن گیڵیان فلین کە دروستکراوەی زنجیرەیەکی بەڕیتانی ٢٠١٣ بەھەمان ناوەوەیە. لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە ئەمەزۆن پڕایم بڵاوکرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
تەقەکردن لە هاناو
تەقینەوەکانی ھاناو (بە ئەڵمانی: Schießereien in Hanau) لە ١٩ی شوباتی ٢٠٢٠ لە شاری ھاناو لە نزیک فرانکفۆرت، ھێسی، ئەڵمانیا ڕوویدا کاتێک تیرۆریستانی باڵادەستیی سپی تەقەیان لە کۆگایەکی نێرگەلە کرد. دوای ھێرشەکان، چەکدارەکە گەڕایەوە ماڵەکەی خۆی و لەوێدا دایکی کوشت و دواتر خۆیشی کوشت.
٩ کەس کە لە دوو تەقەکردندا لەلایەن ھێرشبەرەکەوە کوژراون، ٢ کورد بە ناوەکانی گۆکخان گوڵتەکین و فەرحات ئونڤار، قەرەچێک بە ناوی مێرسیدس کیرپاچ، ئەفغانییەک بە ناوی سەعید ناسر ھاشمی، ٢ تورک بە ناوەکانی سێدات گوربوز و فاتیح سەراچئۆغڵو، بۆسنییەک بە ناوی حەمزە کورتوڤی، بولگارییەک بە ناوی کالۆیان ڤێلکۆڤ، و ڕۆمانییەک بە ناوی ڤیلی ڤیۆرێل پاون.
لە نێو ٥ کەسی دیکەشدا ٢ تورک و ئەفغانییەک و کامیرۆنییەک برینداربوون.
نەحو (زمانی عەرەبی)
نەحو یان زانستی ئیعڕاب ، یەکێکە لە گرنگترین دوازدە زانستەکەی زمانی عەرەبی.
ناساندنی نەحو
وشەی "نەحو" (النحو) وشەیەکی عەرەبییە، لە ڕووی زمانەوانییەوە بە چەند مانایەک دێت، لەوانە: "ئاڕاستە" دەگووترێت (ذهبت نحو زید) واتە (ڕۆیشتم بە ئاڕاستەی زەید)، ھەروەھا بە مانای چوواندن و نموونەش دێت؛ (محمد نحو علي) واتە موحەممەد وەک عەلییە، مانای تریشی ھەیە.
لە زاراوەی زانایانی نەحو: زانستێکە بەو یاسا و بنەمایانەی کە حاڵی کۆتایی وشەکانی زمانی عەرەبی لە کاتی پێکەوەنانی پێ دەزانرێت؛ لە ئیعڕاب و بینا و ھتد ... یان: زانینی ئەو بنەمایانەیە کە قسەی عەرەبی پێی ڕێکدەخرێت. بابەتی زانستی نەحو لێکۆڵینەوە و زانینی حاڵەتی کۆتایی وشەکانە.
دامەزرێنەران
ڕای جیاواز ھەن سەبارەت بە یەکەم دامەزرێنەری نەحو وەک زانستێک، بەڵام ئەوەی بەناوبانگە ئەوەیە کە یەکەم کەس ئەبوو ئەسوەدی دوئەلی بووە، بەفەرمانی خەلیفە عەلی کوڕی ئەبوو تالیب. چەند قسەی تریش ھەیە، لەوانە، ئەوەیە کە بە فەرمانی عومەری کوڕی خەتتاب بووە، ھەروەھا ئەبوو ئەسوەد خۆیشی زۆر ھەڵەی دەبیست لە قسەی خەڵکیدا. ئەبوو ئەسوەد یەکێکە لە تابیعینەکان و لە ساڵی ٦٩ی کۆچی مردووە. شوێنی سەرھەڵدانی نەحو و سەڕف عێراق بوو. پاشان خەڵکی دوای ئەبوو ئەسوەد لەسەر ئەم زانستەیان نووسی تا ئەلخەلیل ئیبن ئەحمەد فەڕاھیدی بەشەکانی تەواوکرد کە لە ١٧٣ی کۆچی مردووە و دانەری یەکەم موعجەمی عەرەبی بووە و ناوی لێناوە (معجم العین)، ئەمەش لە سەردەمی ھاڕوون ڕەشید بوو، جا سیبەوەیھی کە قوتابی خەلیل بوو ئەم زانستەی لێ وەرگرت و ئەمیش بوو بە زانای نەحو و زۆر بەڵگە و شاھیدی لە کەلامی عەرەبی دەھێنایەوە بۆ بنەماکانی ئەم زانستە. پاشان (کیتابی سیبەوەی) بوو بە گرنگترین سەرچاوەی زانایانی دوای خۆی.
ھۆکاری ناونانی بەم ناوە
ھۆکارەکەی بۆ ئەوە دەگەڕێنرێتەوە کە ئەو کاتەی ئەبوو ئەسوەدی دوئەلی ھەندێ لەو یاسایانە کە داینابوو بە خەلیفە عەلی کوڕی ئەبوو تالیبی پیشاندا و ئەویش وتی (ما أحسن ھذا النحو الذي قد نحوت)، جا بۆیە زانایانیش ویستییان ئەم وشەیەی ئیمامی عەلی بھێڵنەوە، کە خەلیفە عەلی خۆی لە وشەی "نحو"دا مەبەسی مانا زمانەوانییەکەی بوو، چونکە گونجاندنی نێوان ھەردوو مانای زمانەوانی و زاراوەیی باوە. ھەروەھا لە ڕیوایەتی تردا ھاتووە کە خەلیفە عەلی کوڕی ئەبوو تالیب داوای لە ئەبوو ئەسوەدی دوئەلیی کرد کە نەحو دابنێت، جا دوای ئەوەی فێری کرد کە ناو و فرمان و حەڕف (اسم والفعل والحرف) و ڕەفع و نەسب و جەڕ و جەزم (الرفع والنصب والجزم و الجر) چیە، ئیمامی عەلی پێی وت (انحُ ھذا النحو) واتە ئەم ڕێگەیە بگرە بەر، جا بۆیە ئەم ناوەی لێنرا.
زانایانی نەحو
زانایانی ئەم زانستە لە ژمارەیان زۆرە، ھەر لە ئەبوو ئەسوەدەوە تا ئێستا، بەڵام ئەمانە چەن نموونەیەکن لە نەحوییە بەناوبانگەکان: • ئەبوو ئەسوەدی دوئەلی
• نەسڕ ئیبن عاسم لەیسی
• ئەلخەلیل ئیبن ئەحمەد فەڕاھیدی
• سیبەوەیھی
• ئیبن مالک
• ئیبن ئاجوڕڕووم
• جەلالەددینی سیوتی
• ئیبن مەنزووڕ
• کیسائی
• ئیبن ھیشام ئەنساری
• ئەبوو حەییان ئەندەلوسی
• فەیرووز ئابادی
• ئیبن جننی
• زەمەخشەری
• ئیبن سیدە
• ئەلموبەڕڕەد
• عەبدولقاھر جورجانی
• محەممەد محیەددین عەبدولحەمید
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێزمان
چیای لۆگن
چیای لۆگن بەرزترین چیای کەنەدا و دووەم بەرزترین لووتکەی ئەمریکای باکوورە لە دوای دنالی، بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە ٥٩٥٩ مەترە، دەکەویتە زنجیرەچیاکانی سەینت ئیلایس لە ناوچەی یووکان.
سەرچاوەکان
پۆل:کێوەکانی کەنەدا
شێرپەنجەی پرۆستات
230px|وێنۆک|شوێنی پرۆستات لە [[مرۆڤدا]] شێرپەنجەی پرۆستات پرۆستات ڕژێنێکە کە دەکەوێتە ژێر میزڵدان و پێشەوەی "ڕاستە"، و دەورەی بۆری میز دەدات (ئەو بۆریەی کە میز لە میزڵدان دەگوازێتەوە بۆ دەرەوەی لەش).
ڕژێنی پرۆستات شلەیەک دروست دەکات کە بەشێک لە شلەی (تۆواو) پێک دەھێنێت.
شێپرنجەی پرۆستات کاتێک ڕوو دەدات کە خانە سروشتییەکانی ئەو ڕژێنە دەگۆڕێن بۆ خانەی شێرپەنجەیی و بەشێوەیەکی ناتەندروست گەشە دەکەن و زۆر دەبن. ئەو شێرپەنجەیە زۆربەی جار لەو پیاوانە دروست دەبێت کە تەمەنیان لە سەرووی ٥٠ ساڵە. لەگەڵ ئەوەی شێرپەنجەی پرۆستات زۆرە لە پیاوان، کەم پیاوی تووشبوو بەو شێرپەنجەیە دەمرن، چونکە ئەو شێرپەنجەیە زۆر جار بە شێوەیەکی لەسەرەخۆ گەشە ئەکات.
نیشانەکانی لە سەرەتای نەخۆشیەکە، زۆر جار شێرپەنجەی پرۆستات ھیچ نیشانەیەک دروست ناکات، بەڵام ئەگەر بیکات لەوانەیە ھەر ئەو نیشانانە دروست بکات کە بەھۆی گەورەبوون و ئەستووربوونی پرۆستات دروست ئەبن (کە حالەتێکی حەمیدەیە).
ئەو نیشانانەش بریتین لە: زیاتر میز کردن لە سروشتی کەسەکە، و کەمبوونەوەی ھێزی دەرچوونی میز لە لاشە. بۆیە ئەگەر پیاوێک ئەو نیشانانەی لێ دەرکەوتن پێویستە سەردانی دکتۆر بکات.
جاری وا ھەیە شێرپەنجەی پرۆستات پێش ئەوەی ئەو نیشانانەی سەرەوە دروست بکات، ئەگوازرێتەوە بۆ ئێسکەکانی لەش و ئازار لە ئێسکەکان دروست ئەکات، بۆ نموونە ئێسکەکانی حەوز یان پشت. بێگومان ژانی زۆری ئێسک پێویستی بە پشکنین ھەیە.
پشکنینی پێشوەختەیی (سکرینینگ)
پشکنینی پێشوەختەیی بۆ شێرپەنجەی پڕۆستات ڕێگایەکە بە ھۆیەوە دکتۆرەکان ئەو پیاوانە ئەپشکنن کە ھیچ نیشانەیەکی شێپرنجەی پڕۆستاتیان نیە، بەڵام ئەیانپشکنن بۆ ئەوەی ئەگەر ئەو نەخۆشیەیان ھەبێت لە قۆناغێکی سەرەتایی دەستنیشانی بکەن، بۆ ئەوەی زوو چارەسەر بکرێت (ئەگەر پێویست بکات) و ڕێگە لە گەشەکردن و بڵاوبوونەوەی بگیرێت.
گرنگترین پشکنین بۆ ئەو مەبەستە پشکنینی خوێنە کە پێی ئەڵێن PSA) Prostate Specific Antigen). بەڵام ھەندێک جار دکتۆرەکان بە پەنجە پڕۆستات ئەپشکنن (Digital Rectal Examination).
ھەتا ئێستا توێژینەوەکان ئەوەیان یەک لا نەکردۆتەوە ئایا ئەو پشکنینیە پێویستە بکرێت یان نا، وە ئەگەر پێویستە بکرێت لە کێ بکرێت. ئەوەش لەبەر ئەوەیە چونکە زۆربەی حالەتەکانی شێرپەنجەی پڕۆستات لەسەرەخۆ گەشە ئەکەن و نابنە ھۆی مردنی نەخۆشەکە. بەڵام لە ڕاستیدا، ژمارەیەکی کەم لە حالەتەکانی ئەو شێرپەنجەیە زۆر عەنیف ھەڵسوکەوت ئەکەن و کوشندەن. ھاتا ئێستاش زانست نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی بتواندرێت ئەو کەسانە دەستنیشان بکرێن کە ئەگەر تووشی شێرپەنجەی پڕۆستات ببن شێرپەنجەکەیان کوشندە ئەبێت.
یەکەم: لەوانەیە PSA بەرز دەربچێت بەبێ ئەوەی نەخۆشەکە شێرپەنجەی پڕۆستاتی ھەبێت (چونکە PSA لە ھەندێک حالاتی حەمیدەش بەرز ئەبێتەوە)، کە ئەوەش ئەبێتە ھۆی دروستبوونی دڵەڕاوکێیەکی دەروونی زۆر یان کردنی پشکنینی زیاتر (بە دەرزی پارچە وەرگرتن لە پڕۆستات، Biopsy) بەبێ ئەوەی پیاوەکە شێرپەنجەی بێت.
دووەم: لەوانەیە ئەو پشکنینە ببێتە ھۆی دەستنیشان کردنی شێرپەنجەیەک کە زۆر لەسەرەخۆ گەشە ئەکات، وە ئەگەر دەستنیشان نەکرابا لەوانەیە بەدرێژایی ژیانی پیاوەکە قەت ھیچ کێشەیەکی بۆدروست نەکردبا.
چارەسەرکردن
شێڕپەنجەی پرۆستات بە چەند شێوازێک چارەسەر ئەکرێت:
ھۆکارەکانی
ھەرچەندە ھۆکارەکانی ئەم نەخۆشییە بە تەواوەتی ڕوون نین تا ئێستا، بەڵام پزیشکەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە شێرپەنجەی پرۆستات کاتێک دروست دەبێت کە ھەندێک خانە لە پرۆستات دەبنە خانەی نائاسایی، بازدان و گۆڕان لە DNA خانە نائاساییەکان ڕوودەدات دەبێتە ھۆی ئەوەی خانەکان زۆر خێراتر گەشە بکەن و دابەش ببن لەچاو خانە ئاساییەکاندا، کۆبوونەوەی ئەم خانانەش، دەبێتە ھۆی دروستبوونی لوو، کە گەشە دەکات و دەچێت بۆ شانەکانی نزیکی، ھەندێک خانە نائاساییەکان دەپچڕێن و بڵاودەبنەوە بۆ بەشەکانی تری لەش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێرپەنجە
گوڵەکەوە
گوڵەکەوە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شێخ تەویل، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گوڵەکەوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەرچاوە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئەسحاو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بەرگەل لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دارەونکە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٨٣٨ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٣٨ لە نەرویژ
مردنەکان
٢٩ی کانوونی یەکەم – سۆرێن کریستیان، قەشە و بۆتانست (لەدایکبووی ١٧٩٤)
ساتورن ١
وێنۆک|مووشەکی ساتوورن ١
ساتورن١ یەکەمین مووشەکی بارھەڵگری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، کە کاری ئەو مووشەکە گواستنەوەی کەل و پەلە بۆ خولگەی زەوی.
بەستەرە دەرەکیەکان
پۆل:گەردوون پۆل:ڕۆکێتەکان پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٦١ پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ
میناوای دەشت
میناوای دەشت گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری قسڵان، ناوچەی تەرواڵ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
میناوای دەشت ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مالیزیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
مالیزیا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
چیای کازییسکۆ
چیای کازییسکۆ بەرزترین چیای ئوسترالیا و یەکێکە لە چیایەکانی حەوت لووتکە ناو دەبرێت لە جیھان دا، بەپێی پێناسەیەکی تر بۆ حەوت لوتکە چیای پۆنچاک جایا لەناوچەی ڕۆژئاوای گینێی نوێ لە ئیندۆنیزیا بەرزترین چیای کیشوەری ئۆسترالیایە. بەرزییەکەی چیای کازییسکۆ لە ئاستی ڕووی دەریاوە ٢٢٢٨ مەترە، دەکەویتە زنجیرەچیاکانی ھایلەندزی ڕۆژھەڵات لە ویلایەتی نیو ساوت وێلز.
سەرچاوەکان
پۆل:چیاکانی ئوسترالیا پۆل:حەوت لووتکە
سمایلەدۆن
وێنۆک سمایلەدۆن (ناوە زانستییەکەی: Smilodon) ڕەگەزێکی لەناوچووە لە ددان شمشێرییەکانی خێزانی پشیلە. وە یەکێکە لە بەناوبانگترین مەمکدارەکانی بێش زاین، وە دیارترین ددان شمشێرییە لە خێزانی پشیلە لە نێوان ھەموو ڕەگەزە لەناوچووەکانی تردا. بە گشتی لە خۆراوا ئەم تاکە لە گیانداران ناودەبرێت بە «بەوری کەڵب شمشێری» (بە ئینگلیزی: Saber-toothed Tiger)، بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە بەڵگەی لێچوونی نییە لەگەڵ بەور یان ھەر کامێک لە جۆرە ھاوچەرخەکانی تری خێزانی پشیلە. سمایلەدۆنەکان لە ھەردوو ئەمریکا لە ماوەی چاخی تازەی نزیک (چاخی پلایستۆسینی) ژیاون، واتا لەو ماوە درێژەی نێوان ٢٫٥ میلیۆن ساڵ بۆ نزیکەی ١٠٬٠٠٠ ساڵ. ئەم ناوە ھاوچەرخەی کە بۆ ئەم ڕەگەزە لە ساڵی ١٨٤٢ دانراوە بە پشتبەستن بە ھەندێک ھەڵکەندراوی دۆزراوە لە بەڕازیل. زانایان ئێستا دان بە سێ جۆر لە سمایلەدۆن دادەنێن، ئەوانیش: سمایلەدۆنی لاواز (ناوە زانستییەکەی: Smilodon gracilis) وە سمایلەدۆنی کوشندە (ناوە زانستییەکەی: Smilodon fatalis) وە سمایلەدۆنی تێکشکێنەر (ناوە زانستییەکەی: Smilodon populator). وا پێدەچێت کە ھەردوو جۆرەکەی کۆتایی لە سمایلەدۆنی لاواز پەیدابووبن، کە پێدەچێت ئەویش لە مێگانتێرۆن پەیدابووبێت. گەورەترین کۆمەڵە لە پاشماوەکانی سمایلەدۆن لە چاڵە قیڕەکانی لایبیریا نزیک شاری لۆس ئەنجلۆس لە کالیفۆڕنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆزراونەتەوە.
سمایلەدۆنەکان لاشەیەکی بەھێزتریان ھەبوو لە ھەموو جۆر و ڕەگەزەکانی تری خێزانی پشیلە کە لە ئەمڕۆدا ماون، وە بە قاچەکانی پێشەوەی کە پێشکەوتووترە و کەڵبە درێژەکانی سەرەوەی جیادەکرێتەوە. وە توانای کرانەوەی شەویلگەکانی فراوانترە لە توانای کرانەوەی شەویلگەکانی ھەموو جۆرەکانی تری خێزانی پشیلە، ھەرچەندە کەڵبە درێژەکانی سەرەوەی کە پێشتر باسکرا لاوازە و زووشکاوە، کە تەرخانکراوە بۆ بریندارکردنی نێچیرەکانی لە جێگای دیاریکراو، وەک شوێنی خوێن ھێنەر و خوێنبەری چالاک. سمایلەدۆنی لاواز (ناوە زانستییەکەی: Smilodon gracilis) بچوکترین جۆر بوو بە تەواوی، وە کێشی دەگاتە نێوان ٥٥ وە ١٠٠ کیلۆگرام (لە نێوان ١٢٠ وە ٢٢٠ پاوەند) پاش ئەو سمایلەدۆنی بکوژ (ناوە زانستییەکەی: Smilodon fatalis) دێت بە کێشێک کە دەگاتە نێوان ١٦٠ بۆ ٢٨٠ کیلۆگرام (لە نێوان ٣٥٠ بۆ ٦٢٠ پاوەند) وە بەرزییەک کە گەیشتووە بۆ ١٠٠ سانتیمەتر (٣٩ ئینج). ھەردوو جۆرەکەی کە پێشتر باسکران پاشماوەکانیان دۆزارونەتوە لە ئەمریکای باکوور، ئەگەرچی ھەندێک لە ھەڵکەندراوە دۆزراوەکان لە ئەمریکای باشوور جاربەجار ئاماژەی پێدەکات. بەڵام سمایلەدۆنی تێکشکێنەر (ناوە زانستییەکەی: Smilodon populator) تەنھا پاشماوەکانی دۆزراوەتەوە لە ئەمریکای باشوور، وە ئەگەری ھەیە کە گەورەترین جۆر بێت لە خێزانی پشیلە کە ژیابێت لە کۆندا و ئێستا، کە کێشی گەیشتووەتە نێوان ٢٢٠ بۆ ٤٠٠ کیلۆگرام (لە نێوان ٤٩٠ بۆ ٨٨٠ پاوەند) وە بەرزی لە شانەکانی گەیشتووە بۆ ١٢٠ سانتیمەتر (٤٧ ئینج). وە نازانرێت لەسەر وردی کە شێوەی فەرووی ئەم گیاندارانە چۆن بووە، یان ئەگەر ھیچ شێوەیەکی ھەبێت بە تەواوی، ھەرچەندە زۆربەی ئەو وێنەکێشانە و ھونەرمەندانەی کە تایبەتن بە کێشانی بوونەوەرە لەناوچووەکان وێنەی سمایلەدۆنیان کێشاوە بە شێوەی فەرووی ھاوشێوەی فەرووی ھەندێک لە جۆرە ھاوچەرخەکانی خێزانی پشیلە، وەک پڵنگەکان وە پڵنگی ئەمریکی (جاگوار) و پڵنگی کورتەباڵا، یان بێ شێوەی فەروو وەک شێرەکان.
نیلی شین
چەپ|وێنۆک|ھەڵکەوتەی ڕووبارەکە تا دەگاتە نیلی سپی لە خەرتووم. چەپ|وێنۆک|تاڤگەکانی سەر نیلی شین لە ئەسیوپیا کاتێک دەڕژێتە دەریاچەی تانا. چەپ|وێنۆک|نیلی شین نزیک بە دەریای. نیلی شین (بە ئەمھەری: ዓባይ، ئابای) ڕێژەی لە ٨٠–٨٥٪ کۆی گشتی ئاوی نیل پێکدێنێت، بەڵام ئەم ڕووبارە وەرزییە و تەنھا لە کاتی بارانی ھاوینە درووست دەبێت لە بانەکانی ئەسیوپیا، بە درێژی کاتەکانی ساڵ ڕووبارێکی کز و وشکە و وەک چۆمێک وایە.
ئەم ڕووبارە لە دەریاچەی تانا سەرچاوەی گرتووە کە دەکەوێتە بەرزایییەکانی ئەسیوپیا، ناونانی بە نیلی شین لەلایەن سودانییەکانەوە بووە، خۆی ناوی «ئابای». درێژی ڕووبارەکە ١٬٤٠٠ کم ە تا دەگاتە نیلی سپی و پێکھێنانی ڕووبارە مەزنەکە (نیل) و تێکەڵبوونی بە دەریای سپی ناوەڕاست.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕووبارەکانی ئیتیۆپیا پۆل:ڕووبارەکانی سوودان پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەفریقا پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
١٨٣٩ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٣٩ لە نەرویژ
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٨
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٨ پێکھاتووە لەو ولاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی دەیەم کە لە لە ٦ تا ١٨ی شوباتی ١٩٦٨ لە گرێنۆبڵی فەرەنسا بەرێووەچوو.
سەرچاوەکان
پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
مافی ژنان مافی مرۆڤە
وێنۆک|خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھیلاری کڵینتن لە نێوان وتارەکەیدا لە شاری پەکین لە چین. مافی ژنان مافی مرۆڤە (Women's rights are human rights) دەستەواژەیەکە کە بزووتنەوە فێمینیستەکان بەکاری دەھێنن. ئەم دەستەواژەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ١٩٨٠و ١٩٩٠ بەکارھاتووە و کاتێک زۆر بەناوبانگ بووە کە ھیلاری کڵینتن، خانمی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە ٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٥ لە نێوان وتارەکەیدا لە کۆنفرانسی جیھانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە پەکین بەکاری ھێنا. کڵینتن لەم وتارەدا ھەوڵیدا پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان مافی ژنان و مافی مرۆڤدا دروست بکات و لە بنەڕەتدا دەستەواژەیەکی درێژتر و دوولایەنەی بەکارھێنا: «مافەکانی مرۆڤ مافەکانی ژنانە و مافەکانی ژنان مافەکانی مرۆڤە».
سەرچاوەکان
پۆل:مافەکانی ژنان پۆل:مافەکانی ژنان لە ئاسیا
ڕەزاقشڵاخ
ڕەزاقشڵاخ گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
ڕەزاقشڵاخ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئینجە و لە باشوور لەگەڵ گوندی خەلەج و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کوسە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئێخی جان.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گۆڕی ئەسپ
گۆڕی ئەسپ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شێخ تەویل، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گۆڕی ئەسپ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی براوەگەڵ و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی گوڵی خواروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بەکربایف لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تاڵەوان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بۆ نێو نەزانراو: دروستکردنی بەستوو ٢
بۆ نێو نەزانراو: دروستکردنی بەستوو ٢ زنجیرەیەکی بەڵگەنامەیییە لە ساڵی ٢٠٢٠دا دەربارەی فیلمی ئەنیمەیشنی دیزنی "فرۆزن ٢" کە بۆ یەکەمجار لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩ نمایشکرا، شەش ئەڵقەکەی تیمی بەرھەمھێنان و ئەکتەرە دەنگییەکانی فیلمی فرۆزن ٢ لە کۆتا ساڵی پەرەپێدانی فیلمەکەدا پێشان دەدرێت. ئەمەش بریتییە لە پەرەپێدانی چیرۆک و دووبارە کارکردنەوە لەسەر گۆرانیی «خۆت پێشان بدە»، جۆراوجۆری ڕۆڵی جیاواز لە پرۆسەی ئەنیمەیشن، گۆرانی نووسین و ڕێکخستنی ئۆرکێسترا، و پرۆسەی پۆست پرۆدەکشن. لە دەرھێنانی مێگان ھاردینگ کە پێشتر بەشداری لە بەڵگەنامەی ساڵی ٢٠١٤ لەسەر دروستکردنی فیلمی فرۆزن و لە ساڵی ٢٠١٣دا ھەبووە و لە خزمەتگوزاری دیزنی+ بڵاوکراوەتەوە. بەڵگەنامەیییەکە لەلایەن کۆمپانیای "لینکۆڵن سکوێری پرۆداکشنز"ەوە بەرھەم ھێنراوە. ھاردینگ ئامانجی ئەوە بوو کە بە ڕاستگۆیی نوێنەرایەتی پرۆسەی بەرھەمھێنان بکات و تیمی فیلمەکە بۆ ماوەی ١١٥ ڕۆژ وێنەیان گرت. زۆرجار لە شاری نیویۆرک کە لەوێ کاریان دەکرد و لۆس ئەنجلۆس کە فرۆزن ٢ لە ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی واڵت دیزنی بەرھەم ھێنرا، لەگەڵ ھەندێک وێنەگرتنی زیادە لە تاکە ئەندامانی تیمی وەبەرھێنان. زنجیرەکە پێشوازییەکی ڕەخنەگرانەی ئەرێنی لێکرا.
پێشوازی
جۆیل کێلەر لە کۆمپانیای دیسایدەر بە شێوەیەکی ئەرێنی پێداچوونەوەی بە فیلمە بەڵگەنامەییەکەدا کردووە و ڕای گەیاندووە کە «زنجیرەیەکی زۆر زانیاری بەخش بووە، کە دەریدەخات تەنانەت باشترین ئەنیمەیشنەکانیش تووشی کێشە دەبن».
ئێد پۆتۆن لە ڕۆژنامەی تایمز فیلمە بەڵگەنامەیەی بە ٤ ئەستێرە لە کۆی ٥ ئەستێرە ھەڵسەنگاندووە، کە وتی «ڕاستگۆیی لەو شێوەیە کە ھێشتا لە ھۆلیوودا دەگمەنە»، درو تایلۆر لە فیلمی کۆلایدەر فیلمە بەڵگەنامەی بە "A" ھەڵسەنگاندووە و بە "بە تەواوی سەرنجڕاکێش و بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر ڕاستگۆ" ناوی بردووە. تایلۆر بەراوردێکی باشی کردووە لەگەڵ فیلمە بڵاوکراوەکانی دیزنی، چونکە «سینەماکارانی لە لاوازترین ئاستی خۆیاندا نیشانداوە، چ لە ڕووی کەسییەوە و چ لە ڕووی ھونەرییەوە». مێلیسا کاماچۆ لە کۆمپانیای کۆمۆن سێنس میدیا زنجیرەکەی لە کۆی ٥ ئەستێرە بە ٣ ئەستێرە ھەڵسەنگاندووە و بۆی دەرکەوتووە کە فیلمێکی بەڵگەنامەی «دڵ لە پشت پەردە»یە و تیشک دەخاتە سەر قۆناغە جیاوازەکانی بەرھەمھێنانی فیلمی ئەنیمەیشن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمی دۆکۆمێنتاری دیزنی پۆل:کارەکان دەربارەی فرۆزن (پاشکۆ) پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی دیزنی+ پۆل:فیلمە بەڵگەنامەییەکانی دیزنی
لی ھێ-یۆنگ (خانمەکتەر، ١٩٦٢)
لی ھیێ-یۆنگ (لەدایکبووی ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە کچی دەرھێنەری بەناوبانگ لی مان-ھیە ، لی دەستی بە کاری ڕۆڵگێران کرد لە ١٩٨١ لە تەمەنی ١٧ ساڵی لە شوێنێکی ناوخۆی شانۆگەری میوزیکی بەرھەمھێنانی دەنگی میوزیکی، لەو کاتەوە لی دەستی بە کاری شانۆگەری کردووە، دواتر لە داھاتوودا دەستی بە کاری کورتە فیلم و تەلەڤیزیۆن کردووە، لە ١٩٨٠کان لی یەکێک بوو لە بەناونگترین خانمەکتەرەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەران لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:خانمەکتەرانی شانۆگەری میوزیکی لە کۆریای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران
ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران (') بە کورتی نێداجا''' ھێزێکی دەریاییی ئێران و یەکێک لە لقەکانی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێرانە.
ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ئاوەکانی ئێران لە کەنداوی عومان و دەریای قەزوین پاراستن و چاودێری دەکات. ھەروەھا ھێزی دەریاییی سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداوی فارسدا جێگیر بووە.
لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن دەریاوان حوسێن خانزادی، سەرکردەی ئەم ھێزە گوترا کە ھێزی دەریاییی ئێران لە چەند مەشقێکی ھاوبەشی ساڵانە لەگەڵ ڕووسیا و چین بەشداری دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
*
١٨٤٠ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٤٠ لە نەرویژ
سایاکابی ئۆساکابی
سایاکابی ئۆساکابی (بە ژاپۆنی: 小酒部 さやか, لە دایکبووی ٢٩ی ئایاری ١٩٧٨) چالاکوانی مافەکانی ژنانە لە ژاپۆن. ئەو شوێن لایەنە یاساییەکان کەوت بۆ جێبەجێکردنی یاسای ھەلی یەکسانی لە ژاپۆن ھەروەھا دانانی بێزارکردن بەکارێکی نایاسایی. سایاکا لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.
ژیان
سایاکابی ئۆساکابی لە ساڵی ١٩٧٨ لە ژاپۆن لەدایکبووە. وەک سەرنووسەر لە گۆڤارێکی ژاپۆنی کاری دەکرد، بەڵام کاتێک دووگیانبوو، لەبڕی کەمکردنەوەی کاتەکانی کارکردنی، ئەوا لەلایەن بەڕێوبەرەکەی فشاری لێکرا تا واز لەکارەکە بھێنێت. ئەمەش لەدوای لەبارچوونی دوو کۆرپەلەی دیکەی بوو لەپێشوودا، ئۆساکابی داوای مۆڵەتی لەکارکردن کرد بەڵام لەلایەن بەڕێوبەرەکەی ڕەتکرایەوە. سایاکابی وازی لەکارەکەی ھێنا، لەبەرامبەردا سکاڵای تۆمارکرد. لە ساڵی ٢٠١٤، کەیسەکەی بردەوە وە گرووپێکی پێکھێنا بەناوی ماتھارا نێت، کە ئێستا بۆتە شوێنێک بۆ بەدەستھێنانی مافەکانی ژنان.
کۆڕبەندی ئابووری جیھانی، ژاپۆنی لە لیستی ١٠٤ەمین نوڵاتی جیھان دانا، لەڕووی یەکسانی لە شوێنی کاردا، ھەروەھا بەپێی ئامارەکان ١ لە ٤ ژنانی ژاپۆن ڕووبەڕووی ھەراسانکردن دەبنەوە لەکاتی دووگیانی. ئەمەش وێڕای ئەوەی یاساکانی ژاپۆن، زامنی مافەکانی ژنانیان کردووە و لەکاتی دووگیانی، ژنان بۆیان ھەیە ١٤ حەفتە مۆڵەت وەربگرن.
سایاکابی ئێستاش لە تۆڕەکەی ماتھارا نێت بەردەوامە بۆ پێگەیاندنی ژنان، ئامانجیشی گۆڕینی ڕێسا و ڕێنماییەکانە بۆ بەرژەوەندی ژنان بۆ گەیشتن بە ھەلی کارکردنی یەکسان لەوڵاتەکەی.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی ژاپۆنی پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی ژاپۆنی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:فێمینیستە ژاپۆنییەکان پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئێما گۆڵدمان
ئێما گۆڵدمان (؛ ١٨٦٩–١٤ی ئایاری ١٩٤٠) ژنە نووسەر و چالاکوانیی سیاسیی ئەنارکی بوو. ئەو ڕۆڵی بەرچاوی ھەبوو لە گەشەپێدانی فەلسەفەی سیاسیی ئەنارکیزم لە ئەمریکای باکوور و ئەورووپا لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا.
ئێما لە دایکبووی خێزانێکی جوولەکەی شاری کاوناس، لە ئیمپراتۆری ڕووسیا (ئەمڕۆ دەکەوێتە لیتوانیا). ئەوان لە ساڵی ١٨٨٥ کۆچیان بەرەو ئەمریکا کرد. لەدوای ڕووداوەکەی ھایمارکێت لە شیکاگۆ، ئێما ھاتە پاڵ ئەنارکیزم کرد. دواتر گۆڵدمان بوو بە نووسەر و وانەی تایبەتی لەسەر فەلسەفەی ئەنارکی، مافەکانی ژنان و کێشە کۆمەڵایەتییەکان دەگووتەوە، ئەو سەرنجی ھەزاران کەسی بەلای خۆیەوە ڕاکێشا بوو. ئەو لەگەڵ ئەلێکساندەر بێرکمان، نووسەری ئەنارکی پلانیان داننا بۆ تیرۆرکردنی سەرمایەدار ھێنری کلای فریک، بەڵام فریک ڕزگاری بوو، لە ئەنجامدا حوکمی ٢٠ ساڵ زیندانیکردن بۆ ئەلێکساندەر دەرچوو، ھەروەھا ئێماش چەند جارێک دەستگیرکرا بەتۆمەتی نانەوەی ئاژوەگێڕی و بڵاوکردنەوەی زانیاریی نایاسایی لەسەر کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن. لە ساڵی ١٩٠٦، ئێما گۆڤارێکی ئەنارکی بەناوی دایکی زەوی (Mother Earth) دامەزراند.
سەرچاوەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە کەنەدا پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان پۆل:فەیلەسووفانی جوو پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩ پۆل:مردووانی ١٩٤٠ پۆل:مەرگەکان بە سەکتە پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە پۆل:فێمینیستە جووەکان پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ئەمریکی پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
کیتۆ
چەپ|وێنۆک کیتۆ یان سان فڕانسیسکۆ دی کیتۆ پایتەختی وڵاتی ئیکوادۆرە، وە ئاوەدانترین شاری وڵاتەکەیە، بەرزیەکەی ٢٨٥٠ مەترە لە ئاستی ڕووی دەریا، دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای ئەمریکای باشوور. شاری کیتۆ دەکەوێتە حەوزی ڕووباری جویلامبا.
ئەمانەش ببینە
پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:کیتۆ
پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران
وێنۆک|250px|دە گەورەشاری ئێران، بەپێی ژمارەی دانیشتووان لە ساڵی ٢٠١٠ وڵاتی ئێران تائێستا ١٨ گەورەشاری ھەیە، کە ۹ دانە فەرمی و ۹ دانەش نافەرمین. پێڕستی ئەم گەورەشارانە لەگەڵ دانیشتووانی بە ئەم جۆرە بوون:
سەرچاوەکان
پۆل:گەورەشارەکانی ئێران
مراوە
مراوە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شێخ تەویل، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مراوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گۆڕی ئەسپ و لە باشوور لەگەڵ گوندی گردەڕەش و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دڕکەی سەروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھۆمەرەخەجانی عەلی ئەمین.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
حسێن ڕەحمەتی
حسێن ڕەحمەتی (   ، لە دایکبووی ٢١ی ئازاری ١٩٩٤) یاریزانێکی پیشەگەری باسکە لە ئێرانە.
لە ئێستادا لە خولی باسکەى سوید بۆ فریشوسێت یاری دەکات  هەروەها بۆ هەڵبژاردەی تۆپی باسکەى ئێران   وەک پاوەر هێرشبەر. باڵای ۶'۸"یە. ئه ندامی هه ڵبژارده ی لاوانی نه ته وه یی ئێران بووه و به شداری له پێشبڕکێی جامی جیهانی لاوان له پراگ، ۲۰١۳ی فیبای خوار ١٩ ساڵانی جیهانی پاڵه وانیه تی فیبا خوار ١٩ ساڵانی جیهان بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی خوڕەماوە پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤ پۆل:زیندووان
مۆندلی
مۆندلی ھاوبەشگایەکی فێرکاری زمانەوانیە کە بەشێوەی بێ بەرامبەر بۆ ھەندێ لەبەرنامەکانی کاردەکات، بەشێوەی نەرمەکاڵا و ماڵپەری ئەنتەرنێتی بازار بە زانیاریەکانی دەکات کە کەسی ھاوبەش دەتوانێت بەرامبەر بەپارە فێری پتر لە ٣٣زمان ببێت، زمانەکان بەشێوەی تیۆری و زارەکی ئامادەکردوون
مێژوو
بارەگای مۆندلی لەشاری براشۆڤە لە ڕۆمانیا لە ٢٠١٣دامەزراوە لەلایەن ئەلیکساندەر ئێلیسکو و تیۆدۆر ئێلیسکو کە ھەردووکیان دەرچووی زانکۆی ترانسیلڤانیان لە براشۆڤ
ھاوبەشگاکە یەکەم نەرمامێری لە ٢٠١٤ لەڕێگای ئایتۆنس خستەبازاڕەوە دواتر لە ٢٠١٥لە ڕێگای گۆگل پلەی برەوی زیاتری بەخۆی دا دواتر لە ٢٠١٦نەرمەکاڵایەکی دروستکرد کەلەھەموو جۆرە سیستەمە ئەلیکترۆنیەکان دەتوانرێت بخوێندرێتەوە
لە ساڵی ٢٠١٧خزمەتگوزاری دەنگی بۆ بەرنامەکەی زیادکرد دواتر ھەندێک تەکنیکی تری پەرە پێدا وەک خوێندنەوە بەشێوەی خێرا و لەسەرخۆ
لە مانگی مەی ٢٠١٧ نەرمەکاڵای مۆندلی زارۆکانی خستەبازارەوە، بەرنامەیەکە کە یارمەتی منداڵانی تەمەن ٥بۆ ١٢ ساڵان دەدات تاوەکو فێری زمانی خواستراو ببن، لە ٢٠١٨ خزمەتگوزاری ھەڵسەنگاندن و تاقیکردنەوەی فێرخوازانی خستەسەر
زمانە فەراھەمەکان
تاوەکو ئێستا مۆندلی فێرکاری ٣٣ زمانی لەخۆگرتووە بەڵام زمانی کوردی تێدانیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
فار کرای ٦
وێنۆک|140px فار کرای ٦ یارییەکی ڤیدیۆیی تەقەکەری کەسی یەکەمی ئەکشن و سەرکێشییە، کە لەلایەن کۆمپانیای «یوبی سۆفت مۆنتریال» پەرەی پێدراوە، و لەلایەن کۆمپانیای یوبی سۆفتەوە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز، پلەیستەیشن ٤، پلەی ستەیشن ٥، ئێکس بۆکس وەن، ئێکس بۆکس سێرێس ئێکس و ئێس، و گووگڵ ستادیا بڵاوکراوەتەوە. ئەمە شەشەم نازناوی سەرەکییە لە زنجیرە یارییەکانی فار کرای.
سەرچاوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢١ پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤ پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥ پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکان کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخران پۆل:یارییەکانی ویندۆز پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان پۆل:کایە ڤیدیۆیییە دیستۆپییەکان
دێف کۆن
دێف کۆن کۆڕێکی ھاککەرەکانە کە ساڵانە لە لاس ڤێگاس لە ویلایەتی نیڤادا بەڕێوەدەچێت. یەکەمین دێف کۆن لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٣ ڕوویدا و ئەمڕۆ زۆرێک لە ئامادەبووانی دێف کۆن بریتین لە پسپۆڕانی ئاسایشی کۆمپیوتەر، ڕۆژنامەنووسان، پارێزەر، کارمەندانی حکوومەتی فیدراڵی، ھاککەری ئاسایش، خوێندکاران، و ھاکەرەکان کە ئارەزووی گشتییان ھەیە بۆ نەرمەکاڵا، بیناسازی کۆمپیوتەر، دەستکاریکردنی ڕەقەکاڵا، کۆنفرانسی نیشانە، و ھەر شتێکی تر کە بتوانرێت «ھاک» بکرێت.
عەرەبستانی خووزستان
سەرچاوەکان
%86
ماڵدیڤ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
ماڵدیڤ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
١٨٤٤ لە نەرویژ
ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٤٤ لە نەرویژ
ناوچەی ئێچ
ناوچەی ئێچ ئەرشیفی ماڵپەڕە تێکچووەکانە. لە ٢ی ئازاری ٢٠٠٢ لە ئیستۆنیا دامەزراوە.
ئەبووئەسوار شاڤور کوڕی فەزل
ئەبووئەسوار شاڤور کوڕی فەزل کوڕی محەممەد کوڕی شەداد ئەندامی بنەماڵەی میرنشینی شەدادی بوو. لە نێوان ساڵانی ١٠٤٩ بۆ ١٠٦٧ ھەشتەمین فەرمانڕەوای شەدادی ئاران (ئێستا لە ڕۆژاوای ئازەربایجان) بووە لە شاری گەنجە. پێش ئەوەش لە ساڵی ١٠٢٢ەوە وەک ئاغایەکی ئۆتۆنۆم حوکمڕانی شاری دوین (لەو شوێنەی ئێستای ئەرمینیا و باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیایە) کردووە. جەنگاوەرێکی بەتوانا و فەرمانڕەوایەکی ژیر و فێڵباز، ئەبووئەسوار لەگەڵ زۆربەی دراوسێکانیدا خەریکی چەندین ململانێ بوو. لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا بەسەر دویندا، زیاتر لە کاروباری میرنشینەکانی ئەرمینیا بەشدار بووە. لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین لە داگیرکردنی دوایین پاشماوەکانی شانشینی ئەرمینیای لە ساڵی ١٠٤٥دا ھاوکاری کرد، بەڵام کاتێک بیزەنتینەکان دواتر ڕوویان کردە سەری، لە سێ ھێرشی یەک لە دوای یەک ڕزگاری بوو کە ھەوڵیان دەدا گەنجە بگرن. لە ساڵی ١٠٤٩دا، ڕاپەڕینێک لە گەنجە، کوڕەزای گەورەی بە ناوی ئەنورشیرڤان، ڕووخاند. یاخیبووان بانگھێشتیان کرد بۆ ئەوەی میرنشینی بنەماڵەکە بگرێتە دەست، ئەویش لە دوینەوە بەرەو گەنجە ڕۆیشت. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا بنەماڵەی شەدادی گەیشتە لووتکە. ھەڵمەتی سەرکەوتووی بۆ ناو جۆرجیا و شیروان ئەنجامدا، ھەرچەندە سنووری دەسەڵاتی شەدادید بەھۆی شکستھێنانی لە دەستبەسەرداگرتنی میرنشینی تبلیس و بەھۆی ھەڵکوتانە سەر وێرانکەرەکانی ئالانەکانەوە ئاشکرا بوو. لە ھەمان کاتدا دەسەڵاتی ئەو شاھیدی سەرھەڵدانی خێرای ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقی و درێژبوونەوەی کۆنترۆڵی بەسەر میرنشینەکانی ترانسقاوقازدا بوو. ئەبووئەسوار لە ساڵی ١٠٥٤ بوو بە وەلی سەلجوقی. ھەرچەندە لە ساڵی ١٠٦٥دا لە ڕێگەی پاڵپشتی سەلجوقییەکانەوە کۆنترۆڵی پایتەختی پێشووی ئەرمینیای بەدەستھێنا، بەڵام ئەم کۆمەڵەیە ڕێگەی بۆ داڕمانی خانەدانەکەش خۆش کرد دوای مردنی لە تشرینی دووەمی ١٠٦٧. وێنۆک|درھەمی زیوینی شاڤور کوڕی فەزل، مۆزەخانەی نیشتمانی مێژووی ئازەربایجان
ڕەسەن
سەرچاوەی سەرەکی مێژوویی لەسەر شەدادییەکان بەرھەمی مێژوونووسی عوسمانی مونەجیمە. مونەجیم بنەماڵەی بە ڕەچەڵەک کورد دەزانی، بۆچوونێک کە زانایانی مۆدێرن بە شێوەیەکی بەرفراوان قبوڵکراوە. دامەزرێنەری ئەم بنەماڵەیە، محەممەد کوڕی شەداد، لە سەرەتای ساڵانی ٩٥٠دا بۆ ماوەیەکی کورت دەستی بەسەر کۆنترۆڵی دویندا گرت. پاشان خێزانەکە ڕوویان لە شاری گەنجە کرد کە شارۆچکەی سەرەکی موسڵمانانی ئارەنە و لەلایەن کوڕەکانی محەممەد لەشکری و مەرزوبان و فەزل لە ساڵی ٩٧٠ دەستی بەسەردا گیرا. براکان دوای ئەوە یەک لە دوای یەک وەک میر حوکمڕانی شارەکەیان کرد. ئەبووئەسوار شاڤور کوڕی بچووکترینی ئەو سێ برایە بوو و چوارەم فەرمانڕەوای شەدادید بوو بە ناوی فەزل. لە سەردەمی درێژخایەنی خۆیدا، فەزل کۆنترۆڵی خێزانەکەی بەسەر بەشێکی زۆری ئاران و ھەروەھا بەشێک لە ئەرمینیادا فراوانتر کرد و سیونیکی گرت. فەزل لە کوڕە گەنجە گەورەکەی موسا وەک ئەمیر جێگەی گرتەوە کە لە بەرامبەردا لەلایەن کوڕەکەی خۆیەوە لەشکری کوڕی موسا کوژرا.
ئەمیری دوین (١٠٢٢–١٠٤٩)
وێنۆک|نەخشەی سیاسی ناوچەی [[قەوقاز ١٠٦٠ز.]] مونەجیم تۆماری کردووە کە لە کاتی مردنی لە ساڵی ١٠٦٧دا، کۆی دەسەڵاتی ئەبووئەسوار، چ لە گەنجە و چ پێش ئەوە ٤٦ ساڵ بەردەوام بووە. «ھەندێک خاک» بە ڕوونی ئاماژەیە بۆ فەرمانڕەوایی ئەو بەسەر دوین، کە لە سەرچاوەی دیکەوە ناسراوە، بەو مانایەی کە بووەتە فەرمانڕەوای شارەکە لە ساڵی ١٠٢٢. ھەرچەندە بەشێک بوو لە شانشینی ئەرمینیا، بەڵام دوای مردنی گاگیکی یەکەمی ئەرمینیا لە ساڵی ١٠٢٠ و ناکۆکی کوڕەکانی لەسەر میراتەکەیان، بێ بەرگری مابووەوە، و لە ساڵی ١٠٢١دا تووشی ھەڵکوتانە سەری وێرانکەری دەیلەم بوو کە بە شێوەیەکی کاریگەر لێی بڕییەوە پاشماوەی شانشینی ئەرمەنستان. لە دوای ئەوە وا دیارە شارەکە داوای پاراستنی شەدادییەکانی کردووە و ئەبووئەسوار بووە فەرمانڕەوای ئەو شارە. لەم بنکەیەوە ڕێڕەوێکی سەربەخۆی لە براکەیەوە پەیڕەو کرد و دواتر کوڕەزاکەی لە گەنجە زیاتر سەرنجی لەسەر ئەرمینیا بوو نەک ئاران. ئەبووئەسوار پەیوەندییەکی نزیک بە ماڵە شازادەکانی ئەرمەنییەوە ھەبوو، چونکە لەگەڵ خوشکێکی داود یەکەم ئەنھۆغین (پاشای تاشیر) ھاوسەرگیری کردبوو. تەنانەت کوڕی دووەمی ناوی ئاشوت بە شێوەیەکی تایبەت ئەرمەنی ھەبوو. بەھۆی گرنگیدان بە کاروباری دۆمەینەکەی، لەلایەن مونەجیم باسی نەکراوە تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٠٤٩ کورسی سەرەکی خێزانەکەی لە گەنجە گرتە دەست ئەرمەنییەکان و بیزەنتینییەکان.
ئاشۆتی چوارەم و ھۆڤانێس-سمباتی سێیەم نزیکەی لە ھەمان کاتدا مردن (نزیکەی ساڵی ١٠٤٠–١٠٤١)، و کوڕی ئاشۆت گاگیکی دووەم (١٠٤٢–١٠٤٥) شوێنی ھەردووکیان گرتەوە و دەستی کرد بە چەسپاندنی پێگەی خۆی. مەترسی سەرەکی لەسەر تەختەکەی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین بوو کە بە درێژایی سەرەتای سەدەی ١١ دەستدرێژی دەکردە سەر میرنشینەکانی ئەرمەنستان. تەنانەت ھۆڤانێس-سمبات شانشینی خۆی بە وەسیەت بەخشیبوو بۆ ئیمپراتۆرییەت و دوای مردنی، ئیمپراتۆر مایکل چوارەمی پافلاگۆن سەربازەکانی نارد بۆ گرتنی ئانی. گاگیک توانی ھێرشەکە بەرپەرچ بداتەوە و گێژاوی سیاسی لە قوستەنتینییە دوای ئەوە یەک دوو ساڵ مۆڵەتی لێ وەرگرت، بەڵام لە ساڵی ١٠٤٢ ئیمپراتۆرێکی نوێ بە ناوی قوستەنتینی نۆیەم مۆنۆماچۆس ھاتە سەر تەختی پاشایەتی بە بڕیاری دەستەبەرکردنی ئیدیعاکانی بیزەنتین لە ئەرمینیا.
بۆ ئەم مەبەستەش پەیوەندی بە ئەبووئەسوارەوە کرد و داوای لێکرد لە دواوەوە ھێرش بکاتە سەر ئەرمەنییەکان. ئەبووئەسوار ڕەزامەندی دەربڕی، لە بەرامبەر گەرەنتی ئەوەی کە فەتحەکانی دەھێڵێتەوە، داواکارییەک کە لە کریسۆبولێکی ئیمپراتۆریدا پەسەند کرا. گاگیک لە بەرامبەر ھێرشێکی دوو لایەنەدا، ناچار بوو سەردانی قوستەنتینییە بکات. لەوێدا بە بارمتە ھێڵدرایەوە و ئانی لە ساڵی ١٠٤٥دا ڕادەستی بیزەنتینییەکان کرا. سەرەڕای بەڵێنەکانی پێشووی، ڕاستەوخۆ دوای دەستبەسەرداگرتنی عەنی، ئیمپراتۆر داوای کرد کە ئەبوئەسوار ئەو قەڵایانە چۆڵ بکات کە داگیری کردبوو. کاتێک ڕەتیکردەوە سوپایەکی گەورە لەژێر دەستی مایکل ئیاسیتس و ماجیسترۆکان قوستەنتین ئالان کە ژمارەیەکی زۆر لە ئەرمەنییەکانیان تێدابوو، دژی دوین ڕێپێوانیان کرد. ئەبووئەسوار ڕێگەیان پێدا نزیکببنەوە، پاشان کەناڵەکانی ئاودێری کردەوە و دەشتی دەوروبەری شارەکەی لافاو لێدا. گەمارۆدەرەکان لە قوڕدا گیریان خواردبوو، نێچیری ئاسان بوون بۆ تیرھەڵگرەکانی شەدادی، کە زیانێکی زۆریان بە ھێزی بیزەنتین گەیاند. کۆنستنتینی نۆیەم وەڵامی دایەوە و کاتاکالۆن کێکاومێنۆس و پاراکۆیمۆمێنۆس کۆنستنتین خستە بەرپرسی ئەرمینیا. بەڵام سەرکردایەتی نوێی بیزەنتین لەبری ئەوەی ھێرش بکاتە سەر دوین، ھەوڵەکانی لەسەر وەرگرتنەوەی ئەو قەڵایانە چڕکردەوە کە ئەبوئەسوار دەستی بەسەردا گرتبوو. سوورماری و ئەنبێرد و خور ڤیراپ کەوتنە دەست سوپای بیزەنتین، بەڵام چێلیدۆنیۆن (یەریڤانی ئێستا) تا مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٠٤٧ بەرەنگاری بووەوە، کاتێک سەرھەڵدانی یاخیبوونێک بە سەرۆکایەتی لیۆ تۆرنیکیۆس بووە ھۆی بانگھێشتکردنەوەی سوپاکە بۆ قوستەنتینییە. بەپەلە پەیماننامەیەکی ئاشتی ئەنجامدرا، کە بەپێی ئەو پەیماننامەیە ئەبووئەسوار ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ئەوەی ھێرش نەکاتە سەر خاکی بیزەنتین و دان بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆردا بنێت.
بەرخۆدانی سەرکەوتووی دوین کۆتایی بە پێشڕەوی بیزەنتینەکان لە ئەرمینیا ھێنا، یارمەتی پاراستنی سەربەخۆیی ناوچە بچووکەکانی ئەرمەنی سیونیک، تاشیر و خاچن دا. ھەر زوو دوای ئەوە، ھاوسەنگیی ھێزی ناوچەیی بۆ ھەمیشە گۆڕانکاری بەسەردا ھات بە یەکەم ھێرشی بەرفراوانی تورکەکانی سەلجوقی لە سەردەمی قوتلوموش کوڕی ئەرسلان ئیسرائیل و ئیبراھیم ئینال بۆ ناو ئەرمینیای بیزەنتین لە ساڵی ١٠٤٨دا. لەکاتێکدا ڕەنگە شەدادییەکان وەسوەسەیان بۆ دروست بووبێت کە لەواندا ھاوپەیمانی پێشوازی لێکراوی دژی بیزەنتینییەکان ببینن، ئەگەری ئەوەشیان ھەبووە کە ھەڕەشە بن، وەک لە ھێرشی قوتلوموش بۆ سەر گەنجە لە ساڵی ١٠٤٦دا دەرکەوت.
پاشا کانگی ژۆو
وێنۆک پاشا کانگی ژۆو، ناوی کەسی جی ژاۆ، سێیەم پاشای ئیمپراتۆریەتی ژۆوە و کوڕی پاشا چێنگە، سەردەمی فەڕانرەوایەکەی لە ١٠٢٠ تا ٩٩٦ی پێش زاین یان ١٠٠٥ تا ٩٧٨ پێش زاینە ھەرچۆنێک بێت، پاشا کانگ شوێن سیاسەت و رێساکانی باوکی کەوت لە بەڕێوبەردن دا و ناوچەی فەرمانڕەوایەتیەکەی بەرفراوان کرد لە باکور و رۆژاوای فەرمانڕەوایەتیەکەی، ھەروەھا نوێنەرایەتی کودەتایەکی ئەکرد لە رۆژھەڵاتوا دەردەکەوێت ژیانکردن لە سەردەمی ئەو تاڕادەیەک باشتر بووبێت. دواتر لەلایەن کوڕەکەی پاشا ژاۆ شوێنی گیرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشاکانی ئیمپراتۆریەتیی ژۆو پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکان لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین پۆل:مردووانی ٩٩٦ی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٠یەمی پێش زایین
پاشا ژاوۆی ژۆو
وێنۆک پاشا ژاوۆی ژۆو (بە چینی: 周昭王; خوێندنەوە: ژۆو ژاوۆ وانگ) ناوی کەسی: جی سیا، چوارەم پاشای ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە مێژووی دێرینی چین، سەردەمی فەرمانڕەوایەتیەکەی لە ٩٧٧ی پێش زاین بەردەوام بوو تا مردنی
حوسێن قولی خان
حوسێن قولی خان یان حوسێن گوڵی خان (بە فارسی: حسین‌قلی خان) یان ئەبو قەددارە (بە عەرەبی: ابو قَدَّارَة)، سەرکردەیەکی کوردە فەیلی بوو کە فەرمانڕەوای ناوچەی «پشت کوه» بوو کە لە سەردەمی ئێرانی قاجاردا بوو.
لی ھێ-یۆنگ (خانمەکتەر، ١٩٧١)
لی ھیێ-یۆنگ (لەدایکبووی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧١) خانمەکتەر، گۆرانیبێژ، خانمەبازرگانێکی کۆریای باشوورە، دەستی بە گۆرانیوتن کردووە لە ١٩٩٠کان، دواتر دەستی بەکاری ڕۆلگێران کردووە و براندی فاشنی مس دۆرۆسی دامەزراندووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:میوزیکژەنەکان لە ئینچیۆن پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:میوزیکژەنەکان لە ئینچیۆن
حوسێن قولی خان
ژیان و دەسەڵات
حوسێن گوڵی خان لە ساڵی ١٨٣٤ لەدایک بووە و کوڕی عەباس گوڵی خان سەرکردەیەکی دیکەیە کە حوکمڕانی خاکەکەی کردووە. لە تەمەنی گەنجیدا لە عەباس گولیخانی باوکی یاخی بووە و بۆ ماوەی چەند ساڵێک دەربەدەر بووە و گەشت دەکات بۆ شارەکانی خانەقین و مەندەلی کە لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانیدا بووە. پاشان حوسێن گوڵیخان بۆ درێژەدان بە یاخیبوونەکەی گەڕایەوە بۆ فارس. لە ململانێی نێوان حوسێن گوڵیخان و عەباس گوڵیخان، زۆرێک لە کەسایەتی و سەرۆکە سەربازییەکان پشتیوانی عەباس گوڵیخانیان دەکرد و ئەمەش وایکرد حوسێن گوڵیخان جارێکی دیکە پشت بە خاکی عوسمانی ببەستێت. لە یاخیبوونی داهاتوودا، بە پاڵپشتی و هاوکاری سەربازیی سەرۆکی عەشیرەتی کوردانی باڵاوەند، سەرۆکی هولەیلان، لوتف عەلی خان ئەسفەندیاری، حوسێن گوڵیخان توانی بەسەر عەباس گوڵیخان بباتەوە و ببێتە حاکمی پارێزگای ئیلامی ئێستا، دوای ئەوە بەخێرایی کۆنترۆڵی خۆی زیاتر کرد. خاکی حسێن گوڵیخان لە تەواوی پشتی کوح پێکهاتووە کە لە پارێزگای ئیلامی ئەمڕۆ و بەشێک لە پارێزگای کرماشان و پارێزگای لوڕستان و پارێزگای خوزستان و ناحیە کوردنشینەکانی پارێزگای دیالە پێکدێت. حوکمڕانی حسێن گوڵیخان لە دوای کوح لەلایەن بنەماڵەی قاجارەوە دانی پێدا دەنرا.
دەسەڵاتی هێندە گەورە بوو، سەرنجی گەڕێنەرە بیانییەکانی ئەوروپای بۆ لای خۆی ڕاکێشا. گەشتیارێکی بەناوبانگی فەرەنسی، لە سەردانەکەیدا بۆ پشتی کوه، ڕایگەیاندووە، خەڵکی ناوچەکە هەمیشە باسی حوسێن گوڵیخان دەکەن و هەر جارێک پرسیاری لێدەکەن، دەڵێن "هەموو شتێک هی سەرکردەکەمانە".