cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بروونای
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتی ڕەها
١٣٣٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٦٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٧٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
بڕیارنامەی ١٦٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٧٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠٥
ئەبووحەنیفە
ئەبووحەنیفە یان ئەبووحەنیفە نوعمان یان نوعمان کوڕی سابت کوڕی زوتتا کوڕی مرزبان، ساڵی ٨٠ک/٦٩٩ز لە دایکبووە لە کووفە و بە نەژاد فارس، و ئەبووحەنیفە زۆربەی ژیانی لەو شارەدا بە فێرخواز و زانا بردە سەر، دوای ئەوەی قورئانی لە بەرکرد لە گەنجیدا بوو لەگەڵ باوکیدا ڕوویکردە ئیشی بازرگانی، و کاتێک زانای گەورە عامر شەعبی چاوی پێی کەوت ئامژچەی بۆکرد کە ئەو لە ئەبووحەنیفەدا زیرەکییەکی گەورە و عەقڵ پێگەیشتووی ئەبینێت و ئامۆژگاری کرد کە بچێتە کۆڕی زاناکان و بە دوای زانستدا بگەڕێت، ئەمیش وەڵامی داواکەی دایەوە و ڕوویکردە زنجیرەی وانەکان، فەرموودەی ئەگێڕایەوە و زمان و ئەدەبی خوێند، و لەەبر ئەوەی زۆر گرنگی ئەدا بەوەی کە ھەموو ئەو زانستانەی ئەوترێتەوە لێی وون نەبێت کاتەکانی ئەبردە سەر بە سەردانی کۆڕەکان بە وەرەقە و قەڵەمەوە، پاشان ڕوویکردە خوێندنی زانستی ووتە (ڕەوانبێژی) تاکو بە شێوەیەک لێھاتوو بوو لەو بوارەدا کە بتوانێت زۆر بە سەرکەوتووانە گفتوگۆی لەگەڵ دەستە جیاوازەکانی تر ئەکرد، پاشان ڕوویکردە زانستی ئیسلامی (فیقھـ) و وانەکانی ئەم زانستەی وەرگرت لای حەماد کوڕی ئەبووسولەیمان، ناوبانگی دەرچوو بە خواناسی، و بازرگانێکی ناوداربوو بە دەستپاکی و ڕاستگۆیی و بەوەفایی.
ژیانی
لە کووفە لە یەکێک لە شارە گەورەکانی عێراق ئەبووحەنیفە ھاتە دنیاوە و باوکی ناوی نا نوعمان بە ناوی یەکێک لە پاشاکانی عێراقی سەرەتاوە، و خۆیان خێزانێکی ئێرانی بوون ئەگەڕێنەوە بۆ شاری کابول لە ئەفغانستان، باپیری ئیسلام بووە و و کاریگەر بووە بە عەلی کوڕی ئەبووتالیب و لەگەڵی بووە ، و ئەبوو حەنیفە بەم شێوەیە لە باوک و باپیرییەوە خۆشەویستی ئالبێتی وەرگرت و ھەروەھا جەعفەری سادقی مامۆستا و ھاورێی نموونەی باشی بوو لای.
ئەبووحەنیفە ڕووخساری جوان و پۆشاکی جوان و و بۆنی خۆش بووە، زۆر بەڕێزبووە.
سەرکردایەتی زنجیرەی زانست
لەو دوای مردنی مامۆستاکەی حەمادی کوڕی ئەبووسولەیمان، سەرکردایەتی زنجیرە فیقھیەکان کەوتە دەستی ئەبووحەنیفە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بوو، فێرخوازەکان لە دەوری کۆبوونەو و ڕێگەیەکی داھێنەرانەی ھەبوو بۆ شیکاری ئەو کێشە و پرسیارانەی ئەکران لە کۆڕەکانیدا، خێرا ئەو چارەسەری نەئەکرد بەڵکو پرسیارەکەی ئاڕاستەی خوێندکارەکانی ئەکرد ھەتا ھەر یەکێکیان ڕای خۆی بڵێت، پاشان ئەو لەسەر ڕاکانیان ئەدوا ھەتا کێشەکەی بە لێکۆڵینەوە لەناودەبرد، و لەگەڵ فێرخوازەکانیدا لەسەر یەک ڕا کۆدەبوونەوە.
و ئەبووحەنیفە چاودێری خوێندکارەکانی ئەکرد، و پارەی بۆ ھەندێکیان خەرج ئەکردبۆ نموونە کاتێک ئەبوویوسفی بینی پێویستیەکانی ژیان دووری ئەخاتەوە لە وەرگرتنی زانست، و پارەی خۆی پێدا بە شێوەیەک تا یەک لا بێتەوە بۆ زانست.
و لەگەڵ ھەموو سەرگەرمیەکانیدا لە بازرگانیدا ئیشی ئەکرد، لە کووفە فرۆشگای فرۆشتنی قوماشی ھەبوو، ھاوبەشێکی بۆ خۆی دانا ئەمەش وایلێکرد یەک لا بێتەوە بۆ خزمەتی زانست و کاتی ھەبێت بۆ فیقھی ئیسلامی.
بنەمای مەزھەبی حەنەفی
ئەو پەسەندکردنەی لە مەزھەبی حەنەفیدا ھەیە وایلێکردووە خاوەنی سەروەتێکی زانستی گەورە بێت. و زانایانی مەزھەبی حەنەفی ئاماژە بەوە ئەدەن کە ئەبووحەنیفە تەنھا فەرموودە ڕاستەکانی گێڕاوەتەوە و توند بووە لە قبوڵکردنی فەرموودە و ھەواڵێکدا ئەمەش لەبەرئەوەی کە لە کووفەدا ژیاوە و کووفەش لانکەی ئاژاوە و پارتە سیاسیەکان و جیابوونەوەی دەستەکان بوو و کووفە دوور بووە لە حیجاز کە ئەوێ ناوچەی سروش و مەڵبەندی سوننە بووە ھەروەھا ئەڵێن لەبەرئەوەی سەرکەوتوو بووە بەسەر ئارەزووەکانی خۆیدا.
فێرخوازەکانی ئەبووحەنیفە
مەزھەبی ئەبووحەنیفە مایەوە و بڵاوبوویەوە و لە ناونەچوو وەک مەزھەبەکانی پێشتری یان سەردەمەکەی، ئەمەش بە چاکەی فێرخوازە لێھاتووەکانی بوو کە مەزھەبەکەیان نوسییەوە و زۆر لە ڕاکانی پێشەواکەیان لەبەرکرد و لە دیارترینی ئەوانەش؛
ئەبوویوسف یەعقوب کوڕی ئیبراھیم ئەنساڕی ساڵی ١٨٣ک وەفاتی کردووە و محەمەد کوڕی حەسەن شیبانی ساڵی ١٨٩ک وەفاتی کردووە، و زەفر کوڕی ھەزیل ئەمانە بوون کە پایەکان و بنەما و ئوسوڵەکانی مەزھەبی حەنەفیان دانا.
ئیمام ئەبووحەنیفە زۆربەی ژیانی بە فێربوون و وانە ووتنەوە بەسەر برد و زۆر زانا و فەقێ لەسەر دەستی دەرچوون، لەوانە؛ حەماد کوڕی ئەبووحەنیفە، ئیبراھیم کوڕی تەھمان، حەمزە کوڕی حەبیب زەیات، ئەبوویەحیا حمانی، عیسا کوڕی یوونس، وەکیع، وەزید کوڕی زەریع، ئەسەد کوری عەمر بەجلی، حکام کوڕی یەعلی کوڕی سەلم ڕازی، خارجن کوڕی مەسعەب، عەبدول حەمید کوڕی ئەبووداوود، عەلی کوڕی مەسھەر و زۆری تر...
بڵاوبوونەوەی مەزھەبەکەی
مەزھەبی حەنەفی بڵاوبوویەوە لەو کاتەی ئەبوویوسف پایەی قازی دەوڵەتی عەبباسی وەرگرت و حەنەفی مەزھەبی فەڕمی بوو لە دەوڵەتی سەلجوقی و دەولەتی غەزنەوی و ئیمپڕاتۆری عوسمانیدا، و ئێستا بڵاوە لە زۆربەی شوێنە ئیسلامیەکاندا لەوانە؛
لە میسر و شام و عێراق و تورکیا و ھیندستان و پاکستان و چین و عەرەبستانی سەعوودی.
وەفاتی ئەبووحەنیفە
خوا تەمەنێکی درێژ و فێرخوازی لێھاتووی بە ئەبووحەنیفە بەخشی کە مەزھەبەکەیان ھەڵگرت و ھاوسەردەمەکانی دانیان ناوە بە پێشکەوتنی، و زۆر پیاوێکی لە خواترس بووە و کتێبەکانی مێژوو و وەرگێڕاوەکان لێوانلێون لە شایەتیدان بۆ ئەمە، و وەسف کراوە بە زانا و لە خواترس و خواپەرست لەلایەن زاناکانەوە.
ئەبووحەنیفە کۆچی دوایی کردووە لە بەغدا دوای ئەوەی دنیای پڕکرد لە زانست و خەلکی پێوەی سەرگەرم کرد لە ١١ی جەمادی یەکەمی ١٥٠ک بەرامبەر ١٤ی حوزەیرانی ٧٦٧ز، و ئارامگەکەی ئەکەوێتە شاری بەغداوە لە ناوچەی ئەعزەمیە لە گۆڕستانی خەیزەران، لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە.
دانراوەکانی ئەبووحەنیفە
کاتی ئیمام نەناسراوە بە زۆری نوسینەوە و زۆربەی زانستەکەی فێرخوازەکانی گواستویانەتەوە، و ئیمام خۆی چەند دانراوێکی ھەیە لە فیقھی ئیسلامیدا لەوانە؛
سەرچاوەکان
پۆل:تابعین پۆل:لەدایکبووانی ٦٩٩ پۆل:مردووانی ٧٦٧ پۆل:ئەولیا پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:حەنەفی پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:حەنەفییەکان
سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا ئاماژە دەکات بۆ سەربزێوییەکانی نەتەوەپەرستی کورد لە تورکیا، لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ دەوڵەتی تورکیای نوێ دەست پێ دەکات و ھەتا ئێستا ناکۆکی کورد-تورکیا بەردەوامە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆیی کوردستان
١٣٣٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سەگ
وێنۆک|نۆ جۆری سەگی جیاواز سەگ، سە، سپەک، کووچک یان کوتک گیانلەبەرێکە کە لە زۆربەی ناوچەکانی جیھاندا دەژیێت. سەگی ماڵیش ھەیە کە مرۆڤ بەخێوی دەکات، سەگی ماڵی بۆ یاریکردن و ھاوڕێیەتیکردنە کە زۆر جار بە ھێمای وەفاداری دادەنرێت. جگە لەوانەش سەگ لە پاسەوانی و کاری پۆلیسی بەکاردێت. سەگەکان لە ھەردوو جۆری گۆشتخۆر و سەوزەخۆر ھەن. سەگی نێر پێی دەوترێت «گەماڵ» و سەگی مێ پێی دەوترێت «دەڵ».
سەرچاوەکان
پۆل:سەگەکان پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
فرەڤەرتیش
فرەڤەرتیش یان فرۆرتیش (بە یۆنانی: Phraortes) دووھەم پاشای ماد بوو. فرۆرتیش پاش دیاکۆ دەسەڵاتی گرتە دەست و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ لە نێوان ساڵانی ٦٥٥ و ٦٣٣ پێش زایین حوکمی گێڕا.
لە کاتی ھاتنە سەر تەختی فرۆرتیش، ھۆزی سەکا کە تیرەیەکی شەڕخڕ و جەنگاوەر بوون لە دەوروبەری گۆلی ورمێدا دەژیان. پارسه‌کانیش لە باشوور دەژیان. فرۆرتیش ھەردەم ھەوڵی دەدا کە سنوورگەی ئیمپراتۆریی ماد بەربڵاوتر بکا، ئەوە بوو ھێرشی بردە سەر پارسەکان و مەڵبەندەکەیانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی و قەڵەمڕەوی ئیمپراتۆریی مادی بەرینتر کرد. بەڵام ئەو لە خولیای ئەوەدا بوو کە ھێرشیش بەرێتە سەر ئاشوور و کۆتایی بە زۆڵم و ستەمی ئاشوورییەکان بێنێ و گەلێ نەتەوە کە ناچار بوون باج و پیتاک و سەرانە بە ئاسوورییەکان بدەن لە ژێری ئەو بێدادییەدا ڕزگار بکات.
سوپایەکی گرانی کۆ کردەوە و بەرەو نەینەوا پایتەختی ئاشوورییەکان کەوتە ڕێ. ھەواڵ گەیشتە ئاشوورییەکان، ئەوان لە پێشەوە بەرپەرچی مادەکانیان دایەوە. سەکاییەکانیش کە لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێدا دەژیان و ھاوپەیمانی ئاشوورییەکان بوون، سوپایەکی گرانیان لە پشتەوە خستەڕێ بۆ ھێرشبردنە سەر مادەکان و پشتیوانی لە ئاشوورییەکان. ماوەیەکی دوورودرێژ گەلێ شەڕی قورس و گران لەو نێوەدا کرا. مادەکان کەوتبوونە گەمارۆی سەکاییەکان و ئاشوورییەکانەوە.
لە یەکێ لەو شەڕانەدا لە ساڵی ٦٣٣ی پێش زایین فرۆرتیش کوژرا و دەوڵەتی ماد کز بوو و سەکاییەکان کە ھەلیان بە لەبار دەزانی کەوتنە داگیرکرتن و تاڵانکردنی مەڵبەندی مادەکان. ئەوان نزیکەی ٢٨ ساڵ ھەتەران و تەتەرانیان لە وڵاتی ماددا دەکرد و کەوتبوونە کوشتوبڕی مادەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٦٣٣ی پ.ز پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٦٠ی پ.ز پۆل:پاشاکانی ماد پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین
١٣٣٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کورووشی مەزن
وێنۆک|کورووش
کورووش کوڕی کەمبۆزیە ناسراو بە کورووشی دووەم، کورووشی مەزن یان کورووشی گەورە ؛ (٦٠٠–٥٣٠ پێش زایین) پاشای حکوومەتی پاشایەتیی ھەخامەنشی بوو. کورووشی دووەم یەکەم شا و بناغەدانەری شاھەنشاھیی ھەخامەنشی بووە. کورووش لە ساڵی ٥٢٩ تا ٥٥٩ی پێش زایین بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی بوو.
کورووش و لەناو بردنی ژیارەکان
وڵات و ژیاری مادەکان وەھا بە دەستی کورووش کاول و تاڵان کرا کە ھیچ ئاسەوارێکی لەپاش نەماوە. نە ئاسەوارێک لە خەت و زمان و یاساکانی و نە نیشانێک لە ھەگمەتانە و شارە گەورەکانی تری ماد. لە مێژووی ئێرانی کەمبریجبە سەرپەرشتیاری ئیلیا گرشویچ ھاتووە «ڕوانگەی خەڵکی ماد بۆ کورووش دوژمنکارانە بوو». کورووش ھێگمەتانەی تاڵان کرد و بەشێک لە مادەکانی بە دیل گرت. ھەرچەندە مادەکان لانیکەم دوو جار لە سەردەمی داریوش ھەوڵیان دا تا لە دەسەڵاتی ئەخمینی ڕزگاریان بێ و سەربەخۆیی خۆیان بەدەست بھێننەوە، بەڵام ھەر دوو جارەکە ڕووبەڕووی سەرکوتی ھۆڤانەی داریوش بوونەوە و ٣٨٠٠٠ کەسیان لێ کۆمەڵکوژ کرا. ئاوا بوو کە شۆناس و ژیاری ماد لە ناو چوو و لە لاپەڕەی مێژوو سڕاوە. ھەروەھا یەکێکی تر لە ژیارە کۆنەکانی ناوچە کە بەدەستی کورووش لە نێو چوو و کۆتایی پێ ھێنرا، ژیاری کۆن و درەوشاوەی ئیلام(ژیار) یان ئیلامییەکان بوو. یەکێکی تر لەو ژیارانەی کورووش لە خشتەی برد ژیاری لیدیا بوو، ھەرچەند دانیشتووانی لیدی ھەر ئەوسا ھەوڵیان دا تا لە ژێڕ ڕکێفی دەسەڵاتی ئەخمینی ڕزگاریان بێ و شوڕشەکەیان بە سەرکردایەتی پاکتیاس دامەزرا، بەڵام بە دەمری کورووش بە شێوەیەکی دڕندانە سەرکوت کرا. ڕەنگە بەم ھۆیەوە بتوانین کورووش بە مەزن یان گەورە بزانین کە تاڵانکەرێک گەورە بوو. ئەو توانی لە ماوەی دەسەڵاتی خۆی چەند وڵات و ژیاری درەوشاوەی مرۆڤایەتی بۆ ھەمیشە لە نێو ببا بە جۆرێک کە جگە لە ناو شتێکیان لێ بەجێ نەما. ئەگەر شاژن تومۆروس (شای ماساژێتەکان) دژ بە داگیرکاری کورووش ڕانەدەوەستا و خۆڕاگری نەدکرد و کورووشی داگیرکاری نەدەکوشت، ڕەنگە ئاستی کاولکاری و لەناو بردنی ژیارەکان زۆر شوێنی تر جیھانی سەردەمی خۆی بگرتبایەتەوە.
کتێبناسی
* پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەمی پ.ز پۆل:مردووانی ٥٣٠ی پ.ز پۆل:دامەزرێنەرانی شار پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
١٣٣٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فینلاند لە ئۆڵۆمپیاد
فینلاند بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٨ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە لە ھەموو یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە و ھەموو یارییەکی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. ھەروەھا فینلاند میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٥٢ بوو لە ھێلسینکی. وەرزشوانانی فینلاند بەشێوەیەکی گشتی خاوەنی ٤٨٠ مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەستھێناوە، کە لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە ھاوینەدا ٣٠٨ مەدالیای بەدەستھێناوە، کە زۆربەیان لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان و زۆرانبازیدا بوون. ھەروەھا ١٧٥ مەدالیای لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەدەستھێناوە، کە زۆربەیان لە پێشبڕکێکانی خلیسکێنەی سەر بەفردا بوون. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ن لە ساڵی ١٩٠٧ دامەزراوە و ھەمان ساڵ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەفەرمی ناسێنراوە،
سوارە ئیلخانیزادە
سوارە ئیلخانیزادە ناسراو بە کاک سوارە (١٩٣٧ لە سەقز، ئێران – ١٩٧٦ لە تاران، ئێران) شاعیر و نووسەرێکی کورد بوو.
ژیان
سوارە ئیلخانیزادە کوڕی ئەحمەد ئاغای ئیلخانیزادە لە ٢١ی نیسانی ١٩٣٧ لە گوندی تورجان سەر بە شاری سەقز لە دایک بوو. پاش ساڵێک لە قەرەگوێز نیشتەجێ بوون. خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو گوندە لە لای شێخ ئەحمەد کەسنەزانی تەواو کرد. ھاوینی ١٩٥٤ لە بۆکان گیرسانەوە و پایزی ھەمان ساڵیش تووشی نەخۆشییەک دەبێ و چەن ساڵێک لە جێیدا دەکەوێ. سێ ساڵی ھەوەڵی ناوەندی لە شاری بۆکان خوێند (١٩٥٧–١٩٥٩)، پاشان بۆ درێژە دانی خوێندنەکەی ڕووی لە تەورێز کرد. ساڵی ١٩٦٢ لە قوتابخانەی لوقمانی تەورێز دیپلۆمی وەرگرت. ھەر ئەو ساڵەش لە زانکۆی تاران بەشی ماف وەرگیرا و لەگەڵ ڕوقییە کە کچێکی ئازەری بوو، ژیانی ھاوسەرگیری پێک ھێنا و چوونە تاران. ساڵی ١٩٦٤ سوارە و ھاوار و چاوە ھاوڕێ لەگەڵ ١٥٠ کەسایەتیی ڕووناکبیری تری کورد بە تۆمەتی کوردایەتی لە گرتووخانەی (قزلقەڵا) قوڵبەست دەکرێن. بۆ ماوەی شەش مانگ لەژێر ئەشکەنجەی دڕندانە دابوو، شیعری (سوورەقەڵا دایکی بەڵا)ی لەو سەردەمەدا ئافراند. دوای ئازاد بوونی ساڵی ١٩٦٨ خوێندنی تەواو کرد. کاک سوارە ساڵی ١٩٦٧ لە بەشی کوردی ڕادیۆ تاران دامەزرا. زستانی ١٩٧٦ کاتێک بەرەو ماڵ دەبۆوە وەبەر ماشێنی ھاوکارێکی خۆی کەوت و بەم تەسادووفە شێرپەنجەکەی خۆی دەرخەست و مەرگی بەدواە بوو. ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ سوارە ئیلخانیزادە ماڵاوایی لە ژیان کرد و تەرمەکەی لە گۆڕستانی بنەماڵەی خۆیان لە گوندی حەمامیان بە خاک ئەسپێردرا. سوارە کوڕێکی بەناوی بابەک لەپاش بەجێ ما کە ئەویش لە تەمەنێکی کەمدا کۆچی دوایی کرد.
شیعر و پەخشان
سوارە ئیلخانی زادە بە سێھەم کەس و سوارچاکی شیعری نوێی کوردی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دێتە ئەژمار. ساڵی ١٩٦٢–١٩٦٣ «شار»ی لەسەر کێشی (کەژاڵێ)ی ھاوار خوڵقاند و بەم شێوەیە دەستی بە گوتنی شیعری ئازاد کرد. شیعری شار باس لە جیاوازیی کۆمەڵگای شار و لادێ دەکا. دوا بە دوای ویشدا شیعرەکانی خەوەبەردینە، شەنگەسوار و کچی بەیان و… دادەنێ. سەرەڕای ئەوەی ناوەرۆکی بەرنامەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی بەدڵ نەبوو و لەلایەن ناسیاوەکانییەە کەوتە بەر تەوس و توانجێکی زۆروە لە ڕادیۆ تاران دەستی بەکار کرد و بەرنامەی تاپۆ و بوومەلێڵی نووسی و پێشکەشی کرد، ئەم بەنامەیە بۆ ماوەی چەن ساڵ بەردەوام بوو و دواتر لە کۆی کتێبەکدا کۆ کراوە و ھەنووکە بە دەنگیش چەند ئەڵقەیەکی لەبەر دەستە. سوارە کوڕی عەشیرەت بوو و لە سەردەمێکدا دەژیا کە بیری کوردایەتی لە موکریان پەرەی سەندبوو و لە شیعردا ڕەنگی دابۆوە، ھەروەھا ژیانی غەریبی و تێکەڵ بوون لەگەڵ ڕووناکبیرانی کوردی ئەو سەردەمە ھەوێنی ئافراندنی بەرھەمەکانی بوون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٦ پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کورد پۆل:زانا کوردەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
بڕیارنامەی ١٦٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
نیۆلیبراڵیزم
نیۆلیبیراڵیزم بەشێوەیەکی سەرەکی باس لەو ژیانەوەیە ئەکات لە سەدەی بیستەمدا بۆ ھەندێ بیرۆکەی سەدەی نۆزدەی ناسراو بە فەرەنسی Laissez-faire لیسی فێغ (ئابوری دەستێوەرنەدراو) ئازادیی ئابووری. لەناو ئەمانەدا ئازاکردنێکی قوڵی ئابووری وەک تایبەتکردن، باریککردنەوە (تقشف)، ڕێسالابردن، بازرگانیی ئازاد و کەمکردنەوەی خەرجکردنی دەوڵەت بۆ گەورەکردنی ڕۆڵی کەرتی تایبەت لە دەوڵەتدا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وشە سیاسییەکان پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:لیبرالیزم
پاوانی ویندۆز
پاوانی ویندۆز (بە ئینگلیزی: Windows domain) بەرھەڤۆکێکە لە ڕاسپاردەگەلی ئەولەھی کە یەک بنکەدراوەی ناوەندییان داناوە بۆ ھاوبەشی. ئەم بنکەدراوەیە داگری ھەژمارەکانی بەکارھێنەران و زانیارییەکانی ئەولەھییە بۆ کەرەستەکانی ناو ئەو پاوانە. ھەر کەسێک کۆمپیوتەرەکانی ناو پاوان بەکار ئەھێنێ ھەژماری تایبەتی خۆی پێ ئەدرێ. دوایی ئەکرێ مافەکانی دەستگەیشتوویی بە کەرەستەکان بدرێتە پاڵ ئەم ھەژمارەوە.
لە پاواندا پێڕستەکە نیشتەجێیە لەسەر ئەو کۆمپیوتەرانەی کە وەکوو دۆمەین کۆنترۆڵەر شێوەداڕێژی کراون. دۆمەین کۆنترۆڵەر ڕاژەکارێکە کە ھەموو لایەنەکانی پێوەندیدار بە ئەولەھی بەڕیوەبەرایەتی ئەکا.
ئەمانەش ببینە
پۆل:مایکرۆسۆفت ویندۆز پۆل:تەکنۆلۆژیای سێرڤەری مایکرۆسۆفت
ئایەتی چاکەکردن
وێنۆک|وێنەی ئایەتی چاکەکردن ئایەتی چاکەکردن ئایەتی سەد و حەفتاو حەوتی سوورەتی بەقەرەیە، کە تیایدا خوای گەورە ڕێگاکانی چاکەکردنی ڕونکردۆتەوە،.
عەلی مەردان
عەلی قادر ناسراو بە مەردان (١٩٠٤ لە کەرکووک، عێراق – ٢٤ی تەممووزی ١٩٨١ لە بەغدا، عێراق) گۆرانیبێژ و مەقامبێژێکی کورد بوو.
ژیانی سەرەتا
عەلی مەردان لە ١٩٠٤ لە شاری کەرکووک لە گەڕەکی تەکیەی شێخ عەلی لە دایک بووە. مامۆستا، خوێندنی لە تەکیەی کەرکووک و لە لای ماموستا ساڵەح دەست پێکردوە و ھەر لەوێشەوە لە لای مامۆستای دەنگ خۆش مەلا ڕەووف فێری تەجویدی قورئان و ھەندێ مەقاماتی کوردی و قۆڕیاتی تورکمانی بووە.
عەلی مەردان پاش ھەشت ساڵ تەکیە، شاری کەرکووکی بە جێھێشتووە و بە ماڵەوە چووە بۆ گوندی لەیلان. لەو گوندەدا تەموورە ژەنێکی بە توانا بە ناوی خدر بارام ناسیوە کە سوودێکی زۆری لێ وەرگرتوە بۆ مەقاماتی کوردی، بەڵام لە دوایدا کە دەچێت بۆ بەغدا، مەقاماتی کوردی و فارسی و عەرەبی لە مامۆستایانی تری فارس و عەرەب و کوردەوە فێر دەبێت و وەک شارەزایەک لە بواری مەقاماتی ناوچەکەدا جێگای خۆی دەبینێتەوە.
ھەر لەم بارەوە مامۆستا دەڵێت: مەقاماتی کوردی سەرچاوەیەکی کوردی دەوڵەمەندن بۆ ھونەری موزیک و گۆرانی گەلانی ناوچەکە. مامۆستا عەلی مەردان جگە لە دەنگە بەسۆز و ڕەسەنەکەی شارەزای ژەنینی چەن ئامێری مۆسیقا بووە کە خۆی ئامێری عودی زیاتر لا پەسەند بووە. ھەروەھا شارەزای زمان و ئەدەبی کوردی، عەرەبی، فارسی و تورکمانی بووە. شیعری زۆربەی شاعیرەکانی لە دەیان بەستە و مەقامات دا خوێندووەتەوە. عەلی مەردان مەقام زان و داھێنەری کورد، پاش نیو سەدە خزمەتی بێووچان بۆ ئاواز و گۆرانی کوردی، لە ڕۆژی ھەینی ساڵی ١٩٨١کۆچی دوای کردووە لەگۆرستانی شێخ محێدین نێژراوە لە دوا وتەیدا داوا دەکات لە گردی سەیوان لە لای شاعیران و ھونەرمەندان بینێژن تا ھیچ کات و زەمەنێک لە ھونەر و ھونەرمەندان دوور نەبێت.
عەلی مەردان لە ماوەی ژیانیدا گەلێ گۆرانی و مەقامی ڕەسەنی تۆمارکردووە، ئاوازی ھەندێک لە گۆرانییەکانیشی ھێندە بەرزن، بەچەند زمانێکی دی وتراونەتەوە.
شارەزایی و کارامەیی مامۆستا عەلی مەردان لە ھونەری مەقام دا ئەوەندە ئاشکرایە کە مامۆستاکانی مەقامی عێراقی عەلی مەردان بەمامۆستا و ڕابەری خۆیان دەزانن. مامۆستا عەلی مەردان کوردێکی دڵسۆز و خاوەنی ھەستێکی پاکی کوردایەتی بوو. ھەتا ڕۆژی کۆچکردنیشی، کە سوێندی بخواردایە، ھەر بە کوردستان سوێندی دەخوارد.
خێزان
عەلی مەردان لە ساڵی ١٩٣٧، هاوسەرگیری لەگەڵ زەینەب محەممەد کرد، بەیەکەوە چوار کچ و چوار کوڕی هەبووە، کچەکان ناویان مائیدە، ناهیدە، عەبدولقادر، قەدرییە، عەبدولوەهاب، عەبدولڕەزاق، ماجدە، دیار.
گۆرانییە بەناوبانگەکان
وێنۆک|بەشێکی گۆرانیی فاتمە بە دەنگی عەلی مەردانەوە شیرین کەلامە، گیانە بەسییەتی، یاریکە ڕاکە پێکەنە، خۆم و عودەکەم، کەتان کەتانە، مێوڵێ و دێلێژە، ئەسمەر، وەرە قوربان، ھۆ برای جوتیار، لەیلێ، ڕەنجی بێوەرم، ھەوری لە قەدی ئاڵاوە، ە دەنگی خۆش بمھێنە جۆش، کە ئەو جوانە، ئەڕۆی ئۆغر، ە دایم دڵ تۆی ئەوێ، مامە، کەی دێتەوە، لە خرنە خرنە، ھەتا مردن، ئەڵوەن ناوت شیرینە، ئای چەندم خۆش دەوێ، ھەر تۆم ئەوێ تۆ، مینا گیان، لە کەلە دەنگی ساز دێ، شەو ڕۆژ، گۆڵە باخ، دەھەستە، کراس کودەری ئاوریشم، سەد جار بەو مانگە، ھەستە با بچین بکەین تەماشا، کۆڵان بە کۆڵان، ئەم پەرچەم و ئەگیجە، ئاخ چی بکە نیمە چارە، ئەو چاو جوانە، ھۆ کاکەی شوان، وەرە قوربان، فاتمە، برای شیرینم، خاڵۆ خاڵۆ، شەو و ڕۆژ لە خایاڵ و لە بەرچاوی.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:خەڵکی کەرکووک
١٣٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سیستم
سیستم (لە یۆنانییەوە: σύστημα سیستێما، "تەڤاھییەکی پێکھاتوو لە چەندین پاژ یان ئەندام") کۆمەڵەیەک لە پێکھێنەگەلی کارلەیەککەر یان سەربەخۆیە کە تەڤاھییەکی یەکپارچە پێک دێنن.
سیستمەکان تایبەتمەندیگەلێکیان ھەیە، لەوانە:
لەوانەیە زاراوەی سیستم ئاماژە بە کۆمەڵێک ڕێساش بدا کە زاڵن بەسەر پێکھاتە و/یان ئاکاردا.
چەمکەکانی سیستم
بیردۆزی سیستمەکان جیھان وەکوو سیستمێکی ئاڵۆز دەبینێ کە بەشەکانی پێکەوە بەستراون. ئێمە سیستم بە پێناسەکردنی کەوشەنیەوە دەستنیشان دەکەین؛ ئەمە بە واتای ئەوە دێ کە کام بوونەوەرگەل لە ناوەوەی سیستمن و کام بوونەوەرگەل لە دەرەوەن و دەکەونە دەوراندەورەوە. پاشان بۆ تێگەیشن لە سیستمەکە و پێشبینیکردنی ئاکار و ڕەفتاری، نموونەگەلی سادەی لێ دروست دەکەین (پیان دەوترێ مودێل). لەوانەیە ئەم مودێلانە پێکھاتە و/یان ئاکاری سیستمەکە پێناسە بکەن.
سیستمەکان دوو جۆرن: خۆڕسک و دەسکرد (داڕێژراو). لەوانەیە سیستمە خۆڕسکەکان ئامانجێکی ئاشکرایان نەبێ بەڵام دەکرێ دەرچووکانیان وەکوو مەبەست و نیازیان تەماشا بکرێن. سیستمە دەسکردەکان بۆ مەبەستێکی تایبەت دروست دەکرێن. پێویستە بەشەکانیان پێوەندییان ھەبێ؛ پێویستە ئەو بەشانە بۆ "کارکردن وەکوو یەک بوونەەر" داڕێژرابێتن.
فرانسۆ ھەریری
ناوی تەواوی فرانسۆ تۆما هەریریە مامۆستا و سیاسەتوانی ئاشوری یە، کە لە ساڵی ١٩٣٦ لە نەحیەی هەریری سەر بە پارێزگای هەولێر لە خێزانێکی ئاشووری لەدایک بووە.
سیستم
چەمکەکانی سیستم
ژێرسیستم یا بنسیستم بە سیستمێک دەوترێ کە خۆی پێکھێنەیەک بێ لە سیستمێکی تر.
فرانسۆ ھەریری
ژیان
فرانسۆ خێزاندار بووە و ٤ کوڕ و ١ کچی لەدوای خۆی جێهێشتووە کوڕە گەورەکی {فەوزی هەریری} کە ئێستا سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستانە ئاشکرای دەکات کە ئەو کاتەی باوکی پارێزگاری هەولێر بوو بەهۆی سەرقاڵی بە کار و پیشەکەی ٣٠ساڵ خێزان و کەسوکاری نەبینیوە کاتێکیش چووە بۆ سەردانیان لە وڵاتی بەڕیتانیا کوڕە بچوکەکەی و نەوەکانی نەیانناسیوەتەوە.
سیستم
چەمکەکانی سیستم
نژیاروانیی سیستمەکان (Systems architecture) داڕشتنی چەمکێکە بۆ ناساندنی پێکھاتە و/یان ئاکاری سیستم.
فرانسۆ ھەریری
کار و چالاکی
فرانسۆ پاش ئەوەی خانەی مامۆستایان تەواودەکات ساڵی ١٩٦٠−١٩٦١ لە ناوچەکانی بلێ و بارزان و لە دەڤەری باڵەکایەتی دەبێت بە مامۆستای وەرزش، لە سەرەتای چوونی بۆ ناو کاری سیاسەت دەبێتە ئەندامی حیزبی شیوعی عێراق و پاشان بەرپرسی لێژنەی ناوچەی حیزبەکە، بەڵام بەهۆی ئەو خۆشەویستیە زۆرەی بۆ مەلا مستەفای بارزانی دەیبێت لە ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات و دەچێتە ڕیزەکانی ئەم حیزبە و لە شۆڕشی ئەیلول بەژداری دەکات، لە ماوەیەکی زۆر کەمیشدا دەبێتە بەرپرسی لێژنەی ناوچەی گەڵاڵەی پارتی دواتر لە ساڵی ١٩٦٩ دەبێتە بەرپرسی لێژنەی ناوچەی باڵەکایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان. بەهۆی دڵسۆزی و بەوەفایەتیە زۆرەکەی بۆ پارتی زۆر جێگای بایەخی مستەفا بارزانی بوو وە هاوڕێی نزیکی ئیدریس بارزانی و مسعود بارزانی بوو، لەکاتی دامەزراندنی دەزگای پاراستن ڕۆڵێکی چاڵاکی هەبوو، هەریری لە تەمەنی ٣٣ ساڵی لە دوای ڕێکەوتننامەی ١١ ئازار لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ ١٩٧٤ دەبێتە قایمقامی قەزای چۆمان، لە کۆنگرەی نۆیەمی پارتی لە ساڵی ١٩٧٩ دەبێتە ئەندامی یەدەگی سەرکردایەتی پارتی لە کۆنگرەکانی ١٠و١١و١٢ ئەم حیزبە بە ئەندامی سەرکردایەتی و پاشان مەکتەبی سیاسی پارتی هەڵبژێردراوە.
سیستم
لینکی دەرەکی
پۆل: سیستمەکان پۆل: زانستی سیستمەکان پۆل: تیۆریی سیستم پۆل:سیستەمەکان
فرانسۆ ھەریری
کار و چالاکی
کاتێک لایەنە کوردستانیەکان لێک نزیکبوونەوە بۆ دروستکردنی بەرەیەکی سیاسی و چەکداری هاوبەش فرانسۆ دەبێتە نوێنەری پارتی لە بەرەی کوردستانی کە لە ساڵی ١٩٨٨ لە نێوان حەوت پارت و لایەنی سەرەکی باشووری کوردستان دروستکرا.
لەیەکەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان دەبێتە پەڕلەمانتار و سەرۆکی فڕاکسۆنی پارتی، لەدوای ٣١ ئاب ١٩٩٦ هەریری لە کابینەی سێیەمی حوکمەتی هەرێمی کوردستان دەبێتە وەزیری هەرێم بەڵام پاش ماوەیەک لە پۆستەکە نامێنێت و دەبێتە بەرپرسی لقی دووی پارتی و پارێزگاری هەولێر کە تاوەکو ڕۆژی تیرۆر کردنی لە پۆستی پارێزگاردا مایەوە.
فرانسۆ ئەگەر چی بە ڕەچەڵەک مەسیحی بوو بەڵام زۆرێک لە دۆست و هاوڕێکانی موسڵمان بوون و چەندین ئایەتی قورئانی پیرۆز و فەرموودەکانی پێغەمبەر (د.خ) لەبەر بووە و لە کۆڕ و کۆبونەوەکاندا نموونەی پێهێناوەتەوە، زۆر گرنگی بە دروستکردن و نۆژەنکردنەوەی مزگەوت و شوێنە ئایینیەکان دەدا، کاتێکیش یەکێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٠ بە چاودێری مستەفا بارزانی لە مزگەوتی گەورەی گەڵاڵە دامەزرا فرانسۆ ڕۆڵێکی سەرەکی و بەرچاوی هەبوو لە ئامادەسازی بۆ کۆنگرەکە.
هەروەک پارتیەکان باسی دەکەن هەریری لە ئیدارەدان کەسێکی دەستپاک دڵسۆز و خەمخۆر بووە وە بۆ هاوڕێکانی بەوەفا بووە لەگەڵ زۆربەی چین و توێژەکاندا هاوڕێ بووە.
مردن
لە ڕێککەوتی ٢٠/٢/٢٠٠١ لە ڕێوڕەسمێکی شایستە لە شارۆچکەی هەریر بەخاک سپێردرا.
١٣٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
زنجیرەچیای پامیر
زنجیرەچیاکانی پامیر (ئۆردۆ:) زنجیرەچیایەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی کیشوەری ئاسیاوە، کە دەورەدراوە بە زنجیرە چیایە بەرزەکانی شاخەکانی ھیندوکوش و کون لوون و جیسار ئەلی و تیانشان. کە بە دیاریکراوی دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی دووری کۆماری کازاخستان، دامێنە دەشتایییەکانی پامیر لەلایەن کۆمارییەکانی تاجیکستان و قرغیزستانەوە ھاوبەشە و بە درێژایی بەرەو باکووری ڕۆژاوای کۆماری گەلی چین و لە بەشی دووری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان بەرەو باکوور دەڕوا، لەبەشی باشووری زۆرکۆڵ و دۆڵی خان ھەیە، چیاکانی ئەم زنجیرەیە بەرزن بە تێکڕای بەرزی ٤٠٠٠ بۆ ٥٠٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە.
بەرزی و نزمی
ناوچەی پامیر دەکرێت دابەش بکرێت لە نێوان:
زەویناسی
پێکھاتەی زەوی ئەم زنجیرەچیایە دەکرێت کورتبکرێتەوە لە نێوان:
کەش و ھەوا
کەش و ھەوای پامیر وشک و سارد و کیشوەرییە و ڕێژەی ساڵانەی بارانی لە دۆڵی ڕۆژاواکەی لە ١٠٠–٢٥٠ ملیمەتردایە، بە بەراورد بە ٢٠٠–٥٠٠ ملم بۆ دۆڵەکانی ڕۆژھەڵات بەرز دەبێتەوە بۆ نزیکەی ٨٠٠ میلیمەتر لە لووتکەی شاخەکانی، پلەی گەرمای مانگی کانوونی دووەم دەگاتە -١٧٫٨°C ڕۆژھەڵات بەرامبەر -٧٫٤°C ڕۆژاوا، لە مانگی تەممووز بۆ ٢٠°C ڕۆژھەڵات و بۆ ٢٢٫٥°C ڕۆژاوا بەرز دەبێتەوە.
ئابووری
زۆربەی ھەرێمەکان پشت بە کشتوکاڵکردن دەبەستن و لەسەر کشتکردنی دانەوێڵەی وەک جۆ، گەنمەشامی سپی، گەنمەشامی، چەمی وەک باقلە، ترێ، کرۆسک، ھەرمێ، سێو، پەستوون و چینگۆ. کۆمەڵگاکەی کۆچەرین و مەڕو ماڵات بەخێو دەکەن و لە ڕووبارەوەرزەیەکانی ماسی دەگرن و لەسەر پشتی گا کۆچ دەکەن، خەڵوز و خوێی بەرد لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتیانەوە دەردێنن وەبەرھێنانی بۆ دەکەن و زێڕ و زیو و بەردی بەنرخ و جیوە و ئاڵتوون لە بەشەکانی ڕۆژاوایانەوە ھەیە و وەبەرھێنانی بۆ دەکرێت لەلایەن حکوومەتی میرییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی چین پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان پۆل:زنجیرەچیاکانی قیرغستان پۆل:زنجیرەچیاکانی تاجیکستان پۆل:فۆرمی زەوی و زاری پارێزگای بەدەخشان پۆل:فۆرمەکانی زەوی ئاسیای ناوەڕاست پۆل:چیاکانی پامیر پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
شا سولەیمانی یەکەم
شا سولەیمانی یەکەم (شوبات/ئازاری ١٦٤٨–٢٩ی تەممووزی ١٦٩٤) ھەشتەمین شای سەفەوی ئێران بوو، لە ١ی تشرینی دووەمی ١٦٦٦ تا ٢٩ی تەممووزی ١٦٩٤ فەرمانڕەوایی کرد. کوڕە گەورەی شا عەباسی دووەم پێشوو و نەکیحەت خانم کۆیلەی چەرکەسی بوو. سولەیمان لە ٢٩ی تەممووزی ١٦٩٤ لە ئەسفەھان کۆچی دوایی کرد، یان لە ئەنجامی خواردنەوەی زۆر یان نەخۆشی زگماکی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٨ پۆل:مردووانی ١٦٩٤
تۆواو
وێنۆک|چەپ|تۆوی مرۆڤ لە نێو دەوریی تاقیگەدا
تۆواو یان مەنی بریتیە لە شلەیەکی ئورگانیک کە ئاساییانە سپێرماتۆزوای تێدایە یان بە زمانێکی سادەتر ھەڵگری سپێرمە. ھەندێک لوو (لووی سێکسی) و ئەندامە سێکسیەکانی دیکەی ئاژەڵانی نێر و نێرومێ تۆو دروست دەکەن کە سپێرم ھەڵدەگرێت و دەتوانێت گەرای مێ بەبەر بکات.
تۆو بە شێوەی بەردەوام دروست دەبێت وە لە ئەندامی بچووکی بان گون دا کۆ دەبێتەوە و ھەر لەوێ دا دەمێنێتەوە ھەتا کاتێک کە بە جووتبوون، دەسپەڕ یان شەیتانیبوون (ئاوھاتنەوە لە نێو خەو دا) لە ئەندامی نێرینەوە دەڕژێتە دەرەوە.
خێرایی جووڵانی تۆو نزیکەی ٣ تا ٤ میلیمتر لە ھەر چرکە دایە و لە کاتی جووتبوون دا نزیکەی نیو بۆ یەک کاتژمێر دەخایەنێت تا خۆی دەگەیەنێت بە کەناڵەکانی گەرای ژن و دوای ١ تا ٣ ڕۆژ مانەوە لەوێدا لە نێو دەچێت. ئەگەر لەو شوێنە دا گەرای ژن ھەبێت سپێەمی نێو تۆو لەگەڵ گەرا تێکەڵ دەبێت و پرۆسەی دروستبوونی ئاوڵەمە دەست پێ دەکات.
بڕیارنامەی ١٦٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ەاوکاریی نێوان ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕیکخراوە نائچەیییەکان لە جیگیرکردنی ئاشتی و ئاسایشی جیھانیدا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٨٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
فەڕەنسا لە ئۆلۆمپیاد
میوانداری یارییەکان
فەرەنسا پێنج جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، ساڵی ٢٠٢٤ بۆ جاری شەشەم میوانداری ئۆڵۆمپیاد دەکاتەوە: ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٠ لە پاریس، ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤ لە شامۆنیکس، ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤ لە پاریس، ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٨ لە گرێنۆبڵ، ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٩٢ لە ئەلبێرتڤیل و ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤ لە پاریس.
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسا لە ئۆلۆمپیاد پۆل:وەرزشی فەڕەنسا
ڕاسپاردە (ئەولەھیی کۆمپیوتەر)
ڕاسپاردە (بە ئینگلیزی: principal) لە کۆمپیوتەرزانیدا بە یەکەیەک ئەوترێ کە ڕەسەنایەتییەکەی لە لایەن سیستەمێکی کۆمپیوتەرییەوە شیاوی ھەڵسەنگاندن بێ. سەنگاندنی ڕەسەنایەتی بریتییە لە پرۆسەی ئەرێدان لە پێناسەی وەھا یەکەیەک.
ڕاسپادەکان، جگە لەوەی کە ڕەسەناتییان شیاوی سەنگاندنە، بۆشیان ھەیە کە سەرپشکایەتی و مافیان بەسەر کەرەستەکانی ناو تۆڕەکەدا بۆ دیاری بکرێ. ئەمە پێ ئەوترێ دەسەڵاتپێدان.
دوو جۆری ڕاسپاردە کە لەچاو جۆرەکانی تر بڵاوەیان زۆرترە بریتین لە بەکارھێنەران و کۆمپیوتەرەکان.
سەرچاوە
What Are Security Principals?، technet.microsoft.com پۆل:ئاسایشی کۆمپیوتەر
١٣٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئەبوو سەھل قووھی
زانای موسڵمانی گەردوونناس و بیرکاریزان ئەبوو سەھل وەیجەن ئیبن ڕوستەیم قوھی، (فارسی: ابوسھل بیژن کوھی)، کۆچکردووی (٤٠٥ کۆچی / ١٠١٤ زایینی)، قوھی لەو زانا موسڵمانانەیە کە لە بیرکاری و گەردوونناسی بەناوبانگ بوون لە سەدەی چوارەمی ھیجری بەرامبەر بە سەدەی دەیەمی زایینی، لە چیاکانی تەبەرستان لەدایک بووە بەڵام لە بەغدا ژیاوە.
چالاکی
ئەو زانایەکی بەناوبانگی گەردوونناسیی سەردەمی خۆی بوو بەھۆی دانانی ژمارەی کەشناسی کە لەو سەردەمەدا پشتی پێ دەبەسترا، ھەروەھا ڕەخنەی لە چەند گریمانەیەکی یۆنانییەکان گرتووە سەبارەت بە گەردوونناسی، ھەروا بەناوبانگیش بوو بە دروستکردنی ئامێری کەشناسی.
لە بیرکاری، قوھی گرنگی بە بابەتەکانی ئارکیمیدز و ئەپۆلۆنیۆس داوە، ھەروا بە خوێندنی قوڕسایییەکان، کە بەڵگەی ئەندازەیی بەکاردەھێنا بۆ شیکارکردنی زۆر لەو بابەتانەی پەیوەندیان بە دۆزینەوەی قوڕسایی ھەیە.
بەرھەمەکان
چەند بەرھەمێکی قوھی لە گەردوونناسی و بیرکاری: بەڵام زۆر لە بەرهەمەکانی ئەبو سەهل بزر بوون و دیار نەماون.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠ پۆل:مردووانی ١٠٠٠ پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
گامێت
چەپ|250px|وێنۆک|گامێتی بەرھەمھاتوو لە [[دابەشاندنی میۆسیس ]] گامێت یان خانەی زایەندی بریتیە لە ھەندێک خانەی پسپۆڕ کە بەرپرسیارن لە تۆرەمخستنەوە (زاوزێ). گامێتەکان ئاساییانە ھەڵگری نیوەی کرۆمسۆمەکانی ئەو گیاندارەن کە لێی دروست بوونە.
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
بڕیارنامەی ١٦٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
بەبەربوون
بەبەربوون، بەبەرکردن، تەیەگرتن یان تەیەدان بریتیە لە تێکەڵبوونی گامێتەکان لەگەل یەکتر بە مەبەستی دروستکردنی ئۆرگانیزمێکی نوێ. لە ئاژەڵان دا، ئەم پرۆرسە بریتیە لە تێکەڵبوونی سپێرمێک لەگەڵ گەرایەک کە لە ئاکامدا دەبێتە ھۆی دروستبوونی ئاوڵەمەیەک.بە پێی جۆری گیاندار، ڕەنگە ئەم پرۆسە بە شێوەی بەبەربوونی ناوەکی بێت (واتە لە نێو جەستەی گیانداری مێ دا ڕوو بدات) یان بەشێوەی بەبەربوونی دەرەکی بێت. بە سەرجەم پرۆسەی دروستبوونی بەچکەی گیانداران دەگوترێت زاوزێ، واتە پرۆسەی تۆرەمخستنەوە.
١٣٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
خەیاڵی
خەیاڵی شاعیرێکی کوردە کە لە سەدەی دەھەمی کوچی دا لە گوندی سەڵەسی سەر بە شاری مەریوان ھاتوەتە دونیا. دیوانی شیعرەکانی کۆمەڵێک شیعری کوردی و فارسی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
زێدەوەری ئابووری
زێدەوەری ئابووری یان خۆشبژیویی گشتی بریتییە لە سوودێک کە بەرھەمھێنەران و بەکارھێنەران لە گەڕیانی چالاکی ئابووری دا دەستەبەری دەکەن. بەم پێیە، زێدەوەری ئابووری، دوو چەمک و چەندایەتیی زێدەوەری بەرھەمھێنەر و زێدەوەری بەکارھێنەر لە خۆ دەگرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورناسیی ورد
ڕاسینگ سانتاندەر
ڕاسینگ سانتاندەر یانەی تۆپی پێی شاری سانتاندەری وڵاتی ئیسپانیایە. ئەم یانەیە لە ساڵی ١٩١٣ دامەزراوە و ئێستا لە خولی لالیگای ئیسپانیایە یاری دەکا.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی - نووسراوەی 17:50, 16 July 2011
پۆل:وەرزشی سانتاندێر پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٣ لە ئیسپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩١٣ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:وەرزشی کانتابریا پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:ڕێکخراوەکان بە پشتگیری پاشاییەتی بنکەیان دەکەوێتە ئیسپانیا پۆل:ڕاسینگ سانتاندەر
ئۆلیڤیا وایڵد
ئۆلیڤیا وایڵد  (لەدایکبووی ١٠ی مارسی ١٩٨٤) ئەکتەرێک و چالاکوانێکی ئەمەریکیە. ئەو بەهۆی ڕۆڵی دکتۆر ڕێمی ناسراوە بوو لە زنجیرەی (House)، هەروەها ڕۆڵەکانی لە فیلمی (Tron Legacy)،(Her) و فیلمی (Rush)، جگە لەمەش لەساڵی ٢٠١٦ بەشداربوو لەفیلمی Vinyl.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
مالیک کوڕی ئەنەس
نەژاد و مناڵەکانی
ئەبووعەبدوڵڵا مالیک کوڕی ئەنەس کوری ئەبووعامر کوری عەمر کوری حارس، و دایکی ناوی ئەلغالیەی کچی شەریکی کوڕی عەبدول ڕەحمان)ە, خۆی دە فە رموێت کە بچوک بووم بە دایکم وت: دایە گیان ڕێم بێ دەدەیت بچم بۆ داواکردنی زانست؟ دایکم وتی وەرە باجل و بە رگی داواکاری زانستت بکەمە بەر. بێی وتم بڕۆ بۆلای ڕەبیعە لە بێشدا دە بێ فێری ئەدە ب و ڕەوشت بیت ئینجا فێری داوای زانست بە.
جەنگی ئوحود
جەنگی ئوحود (بە عەرەبی: غزوة أحد) جەنگێکبوو لە نێوان بێباوەڕەكان مەککەدا و موسڵمانەکانی مەدینەدا .جەنگی ئوحود لە ڕێکەوتی ١٩ ئازاری ٦٢٥ ڕوویدا. بێباوەڕەكان مەککە دەیانویست تۆڵەی جەنگی بەدر بکەنەوە کە تێیدا شکابوون هەروەها چەند پیاوێکی گەورەیان لە دەستدابوو. هێزی موسڵمانان لەم جەنگەدا ٧٠٠ کەس بوو بە سەرکردایەتی پێخەمبەری خوداو حەمزە کوڕی عەبدولموتەلیبی مامی. هێزی بێباوەڕەكان مەککە ٣٠٠٠ کەس بوو بە سەرکردایەتی ئەبووسۆفیانی کوڕی حەرب و خالید کوڕی وەلید.
مالیک کوڕی ئەنەس
نەژاد و مناڵەکانی
باپیری ئیمام مالیک لە گەورەکانی شوێنکەوتووەکان بووە و فەرموودەی لە عومەر و عائیشە و تەڵحە و ئە بوھورەیرە و حەسسانی کوری سابت گێڕاوەتەوە, ئیمام چوار کور و کچێکی ھەبووە.
جەنگی ئوحود
سەرچاوە
پۆل:٦٢٥ پۆل:جەنگ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:محەممەد لە مەدینە
مالیک کوڕی ئەنەس
ژیانی
شێوەی ئیمامی مالیک، مرۆڤێکی درێژی بە ھێزبووە ڕەنگی چاوەکانی شین بووە، کەم پێدەکەنی لەسەر ئەنگوستیلەکەی نوسرابوو (حسبنااللە ونعم الوکیل) لە ساڵی (٩٣)ی کۆچی لە شاری (مەدینە) لەدایکبووە، لە خیزانێکدا گەورە بوو کە سەرگەرم بوون بە زانستی فەرموودەوە، ھەر لە مناڵیەوە دەستی کرد بە داواکردنی زانست بە کاریگەری ئەو ژینگەیەی تیایدا ئەژیا،
قورئانی پیرۆزی لەبەرکردووە و پاشان ڕوویکردۆتە لەبەرکردنی فەرموودە و سەرەتا تەنھا لای ئیبن ھورمز دەرسی وەرئەگرت، پاشان لای نافیع مەولای ئیبن عومەر و زانستێکی زۆری لێوەرگرت، ھەروەھا لای ئیبن شەھاب ھورمزی وەریگرتووە کە یەکەم کەس بووە فەرموودەی نوسیوەتەوە لە مەدینەدا، لە مؤتەی مالیکدا ١٣٢ فەرموودەی لە فەرموودەکانی ئیبن شەھاب گیڕاوەتەوە ھەروەھا لە جەعفەری سادق فەرموودەی گێڕاوەتەوە. و ژمارەی مامۆستاکانی گەیشتۆتە نزیکەی ٣٠٠ لە شوێنکەوتووان و ٦٠٠ لە شوێنکەوتووی شوێنکەوتووان.
کۆڕەکانی فەتوا
خەڵک لە کۆڕەکانیدا دائەنیشتن بۆ داواکردنی زانست کاتێک لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا بوو بەڵام فەتوای نەدا تاکو ڕاوێژی بە حەفتا زانای مەدینە کرد و لە تەمەنی چل ساڵیدابوو.
گەڕانی بەدوای زانست و زانیاریدا
لە پێغەمبەر محەمەدەوە گێڕدراوەتەوە لە فەرموودەیەکدا فەرموویەتی واتە؛ خەڵک جگەری حوشتر بدەن بۆ داواکردنی زانست، زانایەک نادۆزنەوە زاناتر بێت لە زانای مەدینە، ووتراوە مەبەست لێی ئیمام مالیکی کوڕی ئەنەسە. گەڕانێک زۆر گەورە ئەگەڕا بە دوای فەتوادا پرسیاری زۆری لێدەکرا و وەڵامی کەمی ئەدایەوە، و بە ساڵ بیری لە باسێک دەکردەوە پێش ئەوەی ڕای خۆی بڵێت.
ڕێزنانی لە زانست و فەرموودە
لە ڕێزنانیدا بوو بۆ زانست قسەی نەئەکرد بە دەست نویژ نەبووایە نە قسەی ئەکرد و نەیئەنووسی و فەزڵی ھیچ شوێنێکی نە ئەدا بەسەر مەدینەدا.
بەھرەکانی
خوا بەھرەوەری کردبوو لە زۆر ڕووەوە لەوانە؛
مامۆستاکانی
زانستی لە کەسانی زۆر وەرگرتووە، گرنگترینیان؛
فێرخوازەکانی
زۆربەی پێشەواکانی لە سەردەمی ئیمام مالیکدا دەرکەوتوون فێرخوازی بوون، و لە ھەموو لایەکەوە خوێنکاری ھەبووە و و حەجاجەکان سەردانی مزگەوتی پێغەمبەریان ئەکرد و لە دەوری دادەنیشتن و زانستیان لێ وەردەگرت، و زەھبی ئاماژەی پێداوە کە نزیکەی ١٤٠٠ فێرخوازی ھەبووە، لەوانە؛
دانراوەکانی
مؤتە (الموطأ) لە گرنگترین دانراوەکانیەتی کە بە دەستی خۆی نووسیویەتی نزیکەی چل ساڵ سەرگەرمی نووسینی بوو، و ھەموو پێشەواکان دانیان پێدا نابوو بە یەکەمی لە ناو ھەموو کتێبەکانی فەرموودەدا لە سەردەمی خۆی و دوای سەردەمەکەی تا سەردەمی ئیمامی بوخاری.
ئیمام شافعی فەروویەتی؛ لەسەر ڕووی زەوی کتێبێک دەرنەکەوتووە لە دوای کتێبی خوا ڕاستتر بێت لە کتێبەکەی مالیک، و ئەم ووتەیەش پێش دەرکەوتنی بوخارییە. و ئیمامی بوخاری فەرموویەتی؛ ڕاستترین موسنەد مالیکە.
وەفاتکردنی
دوای ژیانێکی درێژ و پڕ لە زانست مالیکی کوری ئەنەس کۆچی دوایی کرد لە ڕەبیعولئەوەلی ١٧٩ک بەرامبەر ٧٩٥ز، لە تەمەنی ھەشتا و سێ ساڵیدا، ئەمیری مەدینە نوێژی لەسەرکرد و بەشداری کرد لە مەراسیمی دفن و ناشتنیدا، نیژرا لە بەقیع.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٧١١ پۆل:مردووانی ٧٩٥ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
زنجیرەچیای خوێ
زنجیرەچیای خوێ (پەنجابی: سلسلہ کوہ نمک) زنجیرەچیایەکی تەپۆڵکەیییە لە پارێزگای پەنجەبی پاکستان و ناوی لە کانە بەردییە خۆیییەکانی ناوچەکە وەرگرتووە کە زۆر فراوانن لە ناوچەکە، زنجیرەکە درێژ دەبێتەوە بە درێژایی باشووری پلاتەی پۆتۆھار و باکووری ڕووباری جەھلوم. زنجیرەچیایەکە ھەریەکە لە لووتکەکانی کەڵەباغ و وەرچەی تێدایە کە کەلوپەلی زۆر لە خوێ بەرھەم دەھێنن و خەڵوزی کوالێتی مامناوەندیش دەدۆزرێتەوە.
ساکاسەر بەرزترین لووتکەی زنجیرەچیای خوێیە. دەریاچەی نامال و دەریاچەی خابکی و دەریاچەی ئۆچالی دەریاچەی ناو زنجیرەچیاکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو
پۆل:زنجیرەچیاکانی پنجاب (پاکستان)
١٣٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٦٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
ئاولەمە
وێنۆک|چەپ|٢٦٠px|ئاولەمەی ٧ ھەفتەیی مرۆڤ ئاوڵەمە (بە ئینگلیزی: embryo، بە فارسی: رویان و بە عەرەبی: جنین) بریتییە لە سەرەتاکانی تۆل لە یەکەمین ڕۆژی پێکھاتنەوە تا کۆتایی حەفتەی ھەشتەم، کە ھێشتا باش خۆی نەگرتووە.
بە زمانی زانستی، بە یوکاریۆتێکی فرەخانەیی دیپلۆید دەوترێت کە لە سەرەتای گەشەکردنی خۆیدایە. لە مرۆڤدا لە سەرەتای پێکھاتنەوە ھەتا نزیکەی ھەفتەی ھەشتمی ژیانی پێی دەوترێت ئاولەمە، پاش ئەم قۆناخە پێی دەوترێت تۆل یان پیزە (fetus).
دروستبوون و گەشەکردن
بە پرۆسەی دروستبوون و گەشەکردنی ئاوڵەمە دەگوترێت گەشەی ئاوڵەمە (یان ئێمبریۆجێنێسیس). لەو ئۆرگانیزمانە دا کە زاوزێ بە جووت بوونە، پاش ئەوەی کە تۆوی نێر تێکەڵی ھێلکۆکەی مێ دەبێ، خانەی زیگۆت بەرھەم دێت کە لەخۆگری نیوەی دی ئێن ئەیی باوک و نیوەی دی ئێن ئەی دایکە. کەوابوو ئاولەمە ٥٠ لەسەدی پێکھاتەی جینەتیکی ھەریەکە لە باوک و دایکی ھەیە. لە گیاکان، ئاژەڵان و ھەندێک لە سەرەتاییاندا (protistan) زیگۆت بە شێوەی دابەشینی میتۆسیس زیاد دەکا و ئۆرگانیزمێکی فرەخانەیی پێک دەھێنێت، کە ھەر بە ئاوڵەمە دەناسرێت.
نەکیحەت خانم
نەکیحەت خانم یەکەم ھاوسەری پاشای سەفەوی شا عەباسی دووەم بوو (ل. ١٦٤٢–١٦٦٦).
ڕایۆ ڤالیکانۆ
رایۆ ڤالیکانۆ(Rayo Vallecano de Madrid, S.A.D (گۆکردن بە ئیسپانی: [ˈraʝo βaʎeˈkano ðe maˈðɾið])،[a] )یانەیەکی تۆپی پێی شاری مەدریدی وڵاتی ئیسپانیایە لە ساڵی ١٩٢٤ دامەزراوە و ئێستا لە خولی پلە یەک ناسراو بە لالیگا یاری دەکات.
نەکیحەت خانم
ئەو ژنە بە ڕەچەڵەک چرکاسی بوو. لە بنەڕەتدا خەزووری (کۆیلە) بوو، دایکی جێنشینی عەباسی دووەم بوو، شا سولەیمانی یەکەم (م. ١٦٦٦–١٦٩٤). (.
ڕایۆ ڤالیکانۆ
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی - نووسراوەی 21:01, 15 July 2011
پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٢٤ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی مەدرید پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٤ لە ئیسپانیا
نەکیحەت خانم
نەکیحەت ھاوشێوەی مێینەکانی دیکەی دەرباری شاھانە موڵک و ماڵی بە مەزارگە شیعەکان لە عێراق بە وەسیەت ھێنا، کە لە دوای گرێبەستی زەھابەوە (١٦٣٩) «بە شێوەیەکی فەرمی» لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا بوون.
فانکشنی ڕاستەقینە
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی مەتریک پۆل:شیکاریی ماتماتیکی
ناوی پاوان
ناوگەلی پاوان لە گەلێک بواری جۆربەجۆری تایبەت بە تۆڕبەستنەوە و ناونیشاندان و ناولێنانەوە بەکار دەبردرێن. ئەوان لە ئاستەکانی ژێرینی پاوانی ڕیشەدا، کە خۆی بێناوە، جێگیر دەکرێن. بە کۆمەڵەی ئەو ناوانەی پاوان کە لە یەکەمین ئاستی ژێر ڕیشەدا جێگیر بوونە دەوترێ پاوانە ئاست-سەرەکان (top-level domains)، کە بریتییە لە:
لە زنجیرەپلیکانەی DNSدا، لەژێر ئەم پاوانە ئاست-سەرانەدا، ناوگەلی پاوانی ئاستی دووھەم و ئاستی سێھەم جێ دەگرن کە ئەو بەکارھێنەرانەی وا دەخوازن وێبگە یان سەرچاوەگەلی گشتیی دیکە لەسەر ئینتەرنێت دابنێن، دەتوانن کرێیان بکەن بۆ خۆیان. تۆمارکردنی ناوگەلی پاوان زۆرتر لە ئەستۆی تۆمارکەرانی ناوی پاوانەوەیە کە ڕاژەکانیان بە گشت کەسێک دەفرۆشن.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی ناوی پاوان
١٣٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لاسەنگەی سێگۆشەیی
thumb|.
لاسەنگەی سێگۆشەیی یان نایەکسانیی سێگۆشەیی ، دەڵێت لە ھەر سێگۆشەیەکدا درێژایی لایەک لە سێگۆشە چووکەترە لە سەرجەمی درێژی دوو لای تری سێگۆشەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جەبری ھێڵی پۆل:تیۆرمە ئەندازەیییەکان پۆل:ئەندازەی مەتریک
نۆرم (ماتماتیک)
frame|left|ڕوونکردنەوەی [[بازنەی یەکە لە سێ نۆرمی جیاوازدا.]] نۆرم بریتییە لە فانکشنێکی ڕاستەقینە بە شێوەی \|. \| دیاری دەکرێت، کە لە بۆشاییی ئاڕاستەکراوی X پێناسە کراوە و سێ مەرجی خوارەوە ساغدەکاتەوە. ھەروەھا \|x\|=0 ئەگەر و تەنھا ئەگەر x=0. ئەگەر تایبەتمەندی یەکەم لە پێناسەی نۆرمدا پاسادان نەبێت، واتە ئەو تایبەتمەندییە بسڕینەوە، فانکشنێکی نوێ دروست دەبێت کە بە نیونۆرم ناونراوە. بۆشاییی ئاڕاستەکراوی نۆرمی بریتییە لە بۆشاییی ئاڕاستەکراوی X لەگەڵ نۆرمی \|. \|. لەبەر ئەوەی بواری نۆرم بۆشایییەکی ئاڕاستەکراوە، کەواتە ئەندامەکانی دەتوانن ئاڕاستەبڕ، ماتریکس، یان فانکشن بن، نۆرم وەکوو فانکشنێک ھەر ئەندامێکی بۆشاییی ئاڕاستەکراو بە ژمارەیەکی ڕاستەقینەی ئەرێنی دەبەستیتەوە، کەواتە مەودای نۆرم کۆمەڵەی ژمارە ڕاستەقینەکانن.
p–نۆرم
وا دابنێ ، p–نۆرم بەم شێوە پێناسە دەکرێت:
ئەگەر بەھای p یەکسان بێت بە ٢، بەم پەیوەندییە دەوترێت نۆرمی ئیقلیدسی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جەبری ھێڵی پۆل:نۆرمەکان (ماتماتیک)
بڕیارنامەی ١٦٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٩٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٥ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
١٣٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گۆڕەپانی کۆماری
گۆڕەپانی کۆماری ( لە ناوخۆدا بە ھراپەراک ناسراوە، «گۆرەپانەکە» ) گۆڕەپانی ناوەندییە لە شاری یەریڤان پایتەختی ئەرمینیا. لە دوو بەش پێکدێت: چواریانێکی ھێلکەیی و بەشێکی شێوە تراپیزۆید کە حەوزێکی تێدایە لەگەڵ نافورەیەکی مۆسیقا. گۆڕەپانەکە بە پێنج بینای سەرەکی دەورە دراوە کە بە تافی پەمەیی و زەرد بە شێوازی نیۆکلاسیکی دروستکراون بە بەکارھێنانی بەرفراوانی مۆتیفی ئەرمەنی. ئەم تەلارە پێکدێت لە ماڵی حکوومەت، مۆزەخانەی مێژوویی و گەلەریی نیشتمانی، ھۆتێلی ئەرمینیا ماریۆت و دوو بینا کە پێشتر وەزارەتەکانی دەرەوە و گواستنەوە و پەیوەندییەکانی تێدابوو. گۆڕەپانەکە لە سەرەتادا لەلایەن ئەلێکساندەر تامانیانەوە لە ساڵی ١٩٢٤ دیزاین کراوە. دروستکردنی زۆربەی بیناکان تا ساڵانی ١٩٥٠ تەواو بووە دوا بینا -گەلەری نیشتمانی- لە ساڵی ١٩٧٧ تەواو بوو.
لە سەردەمی سۆڤیەتدا، پێی دەگوترا گۆڕەپانی لینین و پەیکەرێکی ڤلادیمیر لێنین لە گۆڕەپانەکەدا دانرا بوو. نمایش و ئاھەنگەکانی سۆڤیەت ساڵانە دوو جار (لە سەرەتادا سێ جار) ئەنجام دەدرا، ئەمەش تا ساڵی ١٩٨٨ بەردەوام بوو. دوای سەربەخۆیی ئەرمینیا پەیکەری لینین لابرا و ناوی گۆڕەپانەکە گۆڕدرا. گۆرەپانەکە وەک «دیارترین تەلار»ی یەریڤان و «باشترین تەلاری ئەندازیاریی» شارەکە وەسف کراوە. نووسەری بواری گەشتیاری، دێردر ھۆڵدینگ لەبارەی گۆڕەپانی کۆمارییەوە نووسیویەتی «بە دڵنیایییەوە یەکێکە لە باشترین گۆڕەپانی ناوەندیی کە لە ھەر شوێنێکی جیھان لە ماوەی سەدەی بیستەمدا دروست کرابێت.» گۆڕەپانەکە وەک «گرنگترین ناوەندی مەدەنی» لە یەریڤان و ئەرمینیا، بووە شوێنیکی سەرەکی بۆ گردبوونەوەکانی شۆڕشی مەخمەلی لە ساڵی ٢٠١٨.
تەلارسازی
گۆڕەپانی کۆماری لە دوو بەش پێکدێت: ئەو بازنەی ھێلکەیی کە لە ناوەڕاستی گۆڕەپانەکەدایە، نەخشی بەردی لەسەرە، مەبەست لە دیزاینەکەی ئەوەیە کە لە سەرەوە وەک فەرشی کۆنی ئەرمەنی بچێت. ئەو بەشەی شێوە نیمچەلاتەریبە ئەوا کانیاوی مۆسیقای تێدایە و دەکەوێتە بەردەم مۆزەخانەی مێژوو و گەلەری نیشتمانی. بیناکانی دەوروبەری گۆڕەپانەکە لە بەردی تافی پەمەیی و زەرد دروستکراون.
مێژوو
وێنۆک|ڕاست|گۆڕەپانەکە لە ساڵی ١٩٣٠. لە ساڵی ٢٠٠٣، کاتێک گۆڕەپانەکە نۆژەنکرایەوە، هەڵکۆڵینێکی بەرفراوان ئەنجامدرا و چینێکی شوێنەواریی سەدەی ١٨-١٩ دۆزرایەوە ھەروەھا مێژووی بۆری ئاوەڕۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٩-١١ لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، حکوومەتی ئەرمینیا بیری لە ئاشکراکردنی چینە کۆنەکان کردەوە و بیکاتە مۆزەخانەیەک تا خەڵک و گەشتیاران سەردانی بکەن.
گۆڕەپانی پێش سۆڤیەت لەلایەن بۆریس مێھرابیان (مێگرابیان) لە پلانی گشتی خۆیدا لە ساڵی ١٩٠٦–١٩١١ی یەریڤان دیزاین کراوە. گۆڕەپانی ئێستا لەلایەن ئەلێکساندەر تامانیانەوە لە چوارچێوەی پلانی گشتی یەریڤانی ساڵی ١٩٢٤دا دیزاین کراوە. ئەو ناوچەیە وردە وردە لە باڵەخانەکان پاککرایەوە. دروستکردنی گۆڕەپانەکە لە ساڵی ١٩٢٦ دەستی پێکرد کاتێک دەستی بە دروستکردنی خانووی حکوومەت کرد تا ساڵانی پەنجاکان پەرەی پێدراوە کە باقی پێنج بیناکە دروست کران و دواجار لە ساڵی ١٩٧٧ تەواو بوو، کاتێک گەلەری نیشتمانی دروست کرا. گۆڕەپانەکە ناوی گۆڕەپانی لینین, بۆ ڤلادیمیر لینین ڕێبەری سۆڤیەت، کە پەیکەرەکەی لە ساڵی ١٩٤٠ لە گۆڕەپانەکەدا دروست کرا و لە ساڵی ١٩٩١ ھەڵوەشایەوە. لە ساڵی ٢٠١٣ دەسەڵاتدارانی شارەوانی پێشنیاری نۆژەنکردنەوەی گۆڕەپانەکەیان کرد کە مشتومڕاوی لێکەوتەوە، کە ڕەخنەی لێگیرا و ھەرگیز ڕووی نەدا.
پەیکەری لێنین
وێنۆک|گۆڕەپانەکە لە ساڵی ١٩٣٠. پەیکەرێکی ٧ مەتر (٢٣ پێ)ی سەرکردەی سۆڤیەت ڤلادیمیر لێنین کە لەلایەن سێرگی مێرکورۆڤەوە دروست کرابوو و لەسەر پایەیەکی بەرزی ١١ مەتر (٣٦ پێ) وەستابوو، لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠ لە گۆڕەپانەکەدا کرایەوە. مۆنۆمێنتەکە ڕووبەڕووی شوێنی گەلەری نیشتمانی پلان بۆ داڕێژراو بووەوە و «بەم زووانە وەک پارچە ھونەرێکی گەورەی مۆنۆمێنتال ستایشێکی بەرچاوی بەدەستھێنا.»
لە ٢٨ی ئازاری ١٩٩١ ئەنجومەنی شاری یەریڤان دەنگیدا بە لابردنی پەیکەری لینین سەرۆکی شارەوانی حەمباردزوم گالستیان بەشداری نەکرد و لە بەرژەوەندی ھەڵوێستێکی نوانستر و لێبوردەتردا قسەی کرد. لە ١٣ی نیسانی ١٩٩١ لابرا. «لەسەر بارھەڵگرێک دانرابوو و وەک تەرمی کەسێکی مردوو، بە دەوری گۆڕەپانی ناوەندیدا دەسوڕایەوە وەک ئەوەی لەناو تابوتێکی کراوەدا بێت» لەکاتێکدا خەڵک ھاواریان دەکرد. ھەندێک کەس تەپوتۆز و دراویان فڕێدایە سەر پەیکەرەکە. پەیکەرەکە لە حەوشەی بینای مۆزەخانەکان دانرابوو. گۆرانیبێژ چێر بەناوبانگە کاتێک لە مانگی ئایاری ١٩٩٣ سەردانی ئەرمینیای کردبوو، وێنەی لەگەڵ پەیکەری بێ سەری لینین گیراوە.
لە ساڵی ١٩٩٦ سەرۆک لیڤۆن تێر-پترۆسیان فەرمانی دا بە ھەڵوەشاندنەوەی پایەکە، ئەمەش بووە ھۆی مشتومڕی بەرچاو و شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لەلایەن کۆمەڵێک گرووپ و کەسی بەرفراوانەوە کە جەختیان لەسەر جوانکارییە وردەکانی دەکردەوە. لیڤۆن ئەبراھامیان ئاماژە بەوە دەکات کە پایە "پارچەیەکی باشی تەلارسازی" بووە و سەرەڕای ھێماکانی سۆڤیەت، لەلایەن زۆر کەسەوە وەک کارێکی "ھونەری نیشتمانی" ھەستی پێدەکرا. بە وتەی ئەبراھیمیان، "شەڕی پاراستنی پایە سەلماندی کە زۆر دڕندترە لە گوتاری دوورخستنەوەی لینین لە گۆڕەپانەکە. ڕۆژنامەنووسان، تەلارسازەکان، ھونەرمەندان، شاعیران، کەسایەتییە ناسراوەکانی کلتور لە ڕۆژنامەکاندا وتاریان دەنووسی بۆ بەرگریکردن لە پایەدارەکە". ." شاعیر سیلڤا کاپوتیکیان ھەڵوەشاندنەوەی بە "کردەوەی تێکدان" ناوبرد. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ئەیلوولی ١٩٩٦، قۆناغێک لە شوێنی پایەدارەکە دروست کرا، کە تێر-پترۆسیان وتارێکی تێدا پێشکەش کرد.
لە شوباتی ٢٠٠٤ شاشەیەکی تەلەڤیزیۆنی بە قەبارەی تابلۆی بازرگانی لە شوێنە چۆڵەکەدا دەرکەوت کە ڕیکلامەکانی ڕێکخراو و بەرھەمە جیاوازەکان دەژەنرا. لە ساڵی ٢٠٠٦دا لابرا.. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩ شارەوانی یەریڤان چەندین کاراس (ئەمفۆرای گەورەی شەرابی گڵ)ی لە ناوەندی چەمەکەدا دانا کە لەبری پەیکەرەکە گەشەیان کردووە.
ماڵی یەکەمی حکوومەت
وێنۆک|ماڵی یەکەمی حکوومەت بیناکە شوێنی حکوومەتی ئەرمینیایە. لە سەرەتادا کۆمیساریای گەل (بەڕێوەبەری ئەرمینیای سۆڤیەت)ی تێدابوو. بەشی باکووری ڕۆژاوا کە لە ساڵی ١٩٢٦–٢٩ دروست کراوە، لەلایەن ئەلێکساندەر تامانیانەوە دیزاین کراوە. دروستکردنی باقی بیناکە لەلایەن گێڤۆرگ تامانیان کوڕی ئەلێکساندەر لە ساڵی ١٩٣٨ وەرگیرا و لە ساڵی ١٩٤١ تەواو بوو
بینای مۆزەخانەکان
وێنۆک|بینای مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان بیناکە مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان و گەلەری نیشتمانی ئەرمەنستانی تێدایە. دروستکردنەکە لە ساڵانی ١٩٥٠ دەستی پێکرد بە تەواوبوونی بینای گەلەری نیشتمانی لە ساڵی ١٩٧٧. دیزاینەکەی لەلایەن مارک گریگۆریان و ئێدوارد ساراپیانەوە کراوە. بەشێکی بچووکی ئەنسەمبڵەکە، ھۆڵی کۆنسێرتەکانی ئارنۆ باباجانیان، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩١٦.
ھۆتێل ئارمینیا ماریۆت یەریڤان
وێنۆک|ڕاست|ھۆتێل ئارمینیا ماریۆت لە ساڵی ١٩٥٨ بەپێی دیزاینی مارک گریگۆریان و ئێدوارد ساراپیان تەواو بووە. ئەو ھۆتێلە لە سەردەمی سۆڤیەتدا ناوی ئەرمینیا بووە. ھۆتێلێکی لوکسە، بە ھۆتێلی سەرەکی ئەرمینیا دادەنرێت. ٣٨٠ ژووری تێدایە.
ماڵی دووەمی حکوومەت
وێنۆک|ڕاست|ماڵی دووەمی حکوومەت دیزاینی بیناکە لەلایەن سامڤێل سەفەریان، ڕافایل ئیسرائیلیان، ڤارازدات ئارێڤشاتیان کراوە و لە ساڵی ١٩٥٥ تەواو بووە. فریزەکانی سەرووی پەنجەرەی نھۆمی یەکەم ناتەواون. بیناکە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٦ شوێنی وەزارەتی دەرەوە بووە. لە ساڵی ٢٠١٣ حکوومەتی ئەرمینیا بیناکەی بە زیاتر لە ٥١ ملیۆن دۆلار فرۆشت بە کۆمپانیایەک کە خاوەندارێتی بازرگانی ئەرجەنتینی ئێدواردۆ یۆرنیکیان دەکات.
بۆبی چاڵتۆن
وێنۆک|بۆبی چاڵتۆن لە ئێستادا