cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕیارنامەی ١٧٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی شوباتی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٣١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
چیاکانی تیتیوانگسا
زنجیرەچیاکانی تیتیوانگسا (مەلایی:)، ھەروەھا بە "بانجاران بێسار" (زنجیرەچیای گەورە) لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە ناسراوە، زنجیرە چیایەکە کە بڕبڕەی پشت بەشی باکووری زنجیرەکە لە باشووری تایلەندە، کە پێی دەناسرێت بە زنجیرەی سانکالاخیری.
زنجیرەکە وەک دابەشکەرێکی سروشتی کاردەکات، بەشی نیمچە دوورگەی مالیزیا، ھەروەھا باشووریترینی تایلەند، بۆ ناوچەی کەناری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. درێژی زنجیرەچیایەکە نزیکەی ٤٨٠ کیلۆمەترە لە باکوورەوە بۆ باشوور.
جوگرافیا
مەودای چیای تیتیوانگسا لە باکوور وەک مەودای سنکالەخری دەست پێدەکات، درێژکردنەوەی مەودای نەخن سی ثاممارات کە مەودای بچووکتری پاتانی و تالوبان و سۆنگخلا لەخۆدەگرێت مەودای سەرەکی نزیکەی لە باکووری ڕۆژاواوە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتی سنوورەکە بەڕێوەدەبرێت بۆ مالیزیا و لە باشوور لە نزیک جێلبو، نێگێری سمبیلان، مالیزیا کۆتایی دێت لێوارەکان بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتی زیاتر درێژ دەبێتەوە بۆ میلاکا و جۆھۆر لەگەڵ تێرمێنۆسەکەی لە ماونت پولەی.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی مالیزیا پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:زنجیرەچیاکانی تایلاند
زانکۆی نەھرەین
یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق ، زانکۆری نەهرەین لە بەغداد لەساڵی ١٩٨٧ بەناوی سەدام حوسەین دامەزراوە ، ئینجا لەساڵی ٢٠٠٣ لەدای نەمانی ڕژێمی سەدام حوسەین ناوەکەی بۆ زانکۆی نەهرەین گۆڕدرا.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی
ساگوارۆ
ساگوارۆ (ناوی زانستی: Carnegiea gigantea) جۆرە ڕوەکێکە ھاوشێوەی درەختێکە کە دەتوانێت تا ٢٥٠ ساڵ بەردەوام بێت، شێوەکەی تەنھا یەک گەڵای بەرمیلییە کە بە درک و دەزوو داپۆشراوە. کاتێک جەستەی ئەم ڕوەکە پڕ دەبێت لە ئاو و گەورە دەبێت و تاوەکان بە لاکان بڵاو دەبنەوە، لە بەھاردا نەمامی سەگڤارۆ گوڵی سپی دروست دەکات، ئەم گوڵانە بە چەندین ئاژەڵ و باڵندە ھەڵاڵەکانیان بڵاو دەکەنەوە، درەختێکی پڕ ئاوی بیابانە بە شەو و ڕۆژ بووەتە لانکەی جۆرەھا باڵندە و ئاژەڵ.
دار ساگوارۆب بە ڕەچەڵەک خەڵکی بیابانی سۆنۆرایە لە باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکا و باکووری مەکسیک.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:ڕوەکە خۆڕاگرەکان لە وشکەساڵی پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی
زانکۆی تەکنۆلۆژیای بەغداد
یەکێکە لە زانکۆ حکومیەکانی وڵاتی عێراق, زانکۆیەکە لەساڵی ١٩٦٠ دامەزراوە
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
بەستەری دەرەکی
پۆل:فێرکاری لە بەغدا پۆل:زانکۆکانی عێراق
زمانی ئازەربایجانی
زمانی ئازەربایجانی یان زمانی ئازەری، زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان کە لە کۆماری ئازەربایجان و باکووری ڕۆژاوای ئێراندا قسەی پێدەکرێت.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
پۆل:زمانە تورکییەکان پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەلبورز پۆل:زمانەکانی پارێزگای تاران پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی پۆل:زمانەکانی پارێزگای زەنگان پۆل:زمانەکانی پارێزگای فارس پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین پۆل:زمانەکانی پارێزگای قوم پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان پۆل:زمانەکانی پارێزگای مەرکەزی پۆل:زمانەکانی پارێزگای ھەمەدان پۆل:زمانەکانی تورکیا پۆل:زمانەکانی ڕووسیا پۆل:زمانەکانی سووریا پۆل:زمانەکانی عێراق پۆل:زمانەکانی کازاخستان پۆل:زمانەکانی گورجستان پۆل:زمانی ئازەربایجانی پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
بڕیارنامەی ١٧٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٣٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
زانکۆی حیکمە (بەغداد)
یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق ، لە ئێستادا نەماوە
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
بەستەری دەرەکی
پۆل:فێرکاری لە بەغدا پۆل:زانکۆکانی عێراق
زمانی ئازەریی کۆن
وێنۆک|جۆرێک لە ھەڵبەستەکانی پەھلەوی-ئازەری، وەرگیراو لە کتێبی سەفینەی تەورێز زمانی ئازەریی کۆن زمانێک لە خێزانی زمانە ئێرانییەکان بوو. ئەم زمانە سەر بە زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا بووە.
ھەڵسەنگاندنی زمانی ئازەری لەگەڵ کوردی و فارسی
پائۆل روودینگ، ھەندێک لە وشەکانی زمانی ئازەری لەگەڵ کوردی سۆرانی و کوردی زازاکی ھەڵسەنگاندووە:
سەرچاوەکان
پۆل:زمانە ئێرانییەکان پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان
بڕیارنامەی ١٧٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات
فریا ستارک
فریا مادڵن ستارک (خاتوو ستیوارت پرۆون) (؛ ٣١ کانوونی یەکەمی ١٨٩٣ لە پاریس – ٩ی ئایاری ١٩٩٣ لە ئیتالیا) گەڕیدە و گەشتنووسێکی بەریتانی بوو.
چەندین گەشتی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوین کرد لە ساڵەکانی ١٩٢٧ و ١٩٣١ ھەموو ئەوانەی بینیبووی لە کتێبێکدا بە ناوی گەشتێک بۆ ماڵی حەشاشییەکان بڵاوکردەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دۆزەرەوە بریتانییەکان پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی
پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی سووریا
ئەم وتارە پێڕستی سەرۆکەکانی سووریا لە ساڵی ١٩٢٠ەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا
مەرزیە فەریقی
مەرزیە شەھاب عەبدوڵڵا ناسراو بە مەرزیە فەریقی (٢٢ی ئایاری ١٩٥٨ لە مەریوان، ئێران – ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لە ستۆکھۆڵم، سوید) گۆرانیبێژێکی کورد بوو. مەرزیە لەدایکبووی شاری مەریوان بوو و لەگەڵ ھاوسەرەکەی ناسر ڕەزازی (گۆرانیبێژ) ماوەیەک لە نێو پێشمەرگەکانی کۆمەڵە بوون. لەژێر نەشتەرگەریی دڵ لە سوید کۆچی دوایی کرد و لەسەر داواکاریی خۆی تەرمەکەی ھێنرایەوە کوردستان و لە سلێمانی لە گردی سەیوان بە خاک سپێردرا.
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی (ڕووسی: Станово́й؛ چینی سادە: 外兴安岭؛ چینی نەریتی: 外興安嶺)، زنجیرە چیایەکە دەکەوێتە باشووری کۆماری ساخا و ئۆبلاست ئامور، ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور. ھەروەھا بە (سکیبایاتور) و (سوخبەتار) لە مەنگۆلیا، چیاکانی ستانڤۆی، یان زنجیرەی دەرەوەی خینگان ناسراوە. زنجیرەکە یەکەم جار لەلایەن توێژەری ڕووسی ئەلێکساندەر ڤۆن میدندۆرف خوێندرا و بە زانستی وەسف کرا.
مەرزیە فەریقی
ژیان
مەرزیە فەریقی ساڵی ١٩٥٨ زایینی لە شاری مەریوانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بووە، بەڵام دایک و باوک و کەسوکاری خەڵکی شاری سنەن. خوێندنی سەرەتایی لە مەریوان دەست پێ کردووە؛ ھەر لە تەمەنی نۆ ساڵییەوە حەزی لە گۆرانی و شانۆ بووە. چەندین جار لە قوتابخانەکەیاندا لە بۆنە و جەژنەکاندا بەشداری کردووە و لە تیپی شانۆشدا چالاکی نواندووە.
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی
جوگرافیا
زنجیرەکە بە نزیکەیی ٨٠٠ کیلۆمەتر لە ڕووباری ئۆلیۆکما لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕووباری ئۆچور لە ڕۆژھەڵات درێژبووەتەوە بە نزیکەیی بەرەو دەریای ئۆخوتسک ئاوەڕۆی ئۆقیانووسی جەمسەری (لە ڕێگەی لینا) جیادەکاتەوە لە ئاوی زەریای ھێمن (لە ڕێگەی ئەموورەوە). بەم ھۆیەوە سنووری نێوان ڕووسیا و چین بوو لە ساڵی ١٦٨٩ەوە (پەیماننامەی نێرچینسک) بۆ ساڵی ١٨٥٨ (پەیماننامەی ئایگون). کوێستانەکانی ئەلدان دەکەونە باکووری زنجیرەکە و گرووپی یانکان – توکورینگرا – سۆکتاخان – دژاغدی لە زنجیرە چیاکان بۆ باشوور.
مەرزیە فەریقی
ژیان
مەرزیە لە سەرەتادا بە گۆرانیی فارسی و بە گۆرانییەکانی فەتانە وەلیدی دەستی بە تێکۆشان کردووە. بەڵام لەبەر ئەو زوڵم و زۆرییەی کە حکوومەتی حاکم لە کورد و زمان و ئەدەب و ھۆنەری کوردی دەکرد، وازی لە گۆرانیی فارسی ھێناوە و گوتنی گۆرانی کوردی دەست پێ کردووە.
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی
جوگرافیا
بەرزترین خاڵی زنجیرەکە ٢٤١٢ مەترە. زنجیرەکە زۆر گلیچی ھەیە، کە سەرچاوەی سەرەکی ڕووباری لێنان. ڕووبار تیمپتۆن سەرچاوەی خۆی ھەیە لە زنجیرەکەدا.
مەرزیە فەریقی
ژیان
مەرزیە دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی لە مەریوان، لەبەر ئەوەی ئەو شارە بچووک و دەرەتان بۆ خوێندن کەم بووە، بۆ درێژەدان بە خوێندن چووەتە شاری سنەی ناوەندی پارێزگا. لەوێ چووەتە زانستە ئامادەیییەکان و خوێندنی مامۆستایەتی تەواو کردووە. ھەر لەو شارە ساڵی ١٩٧٧ لەگەڵ کۆڕی مۆسیقای سنە چەندین جار چووەتە سەر شانۆ و گۆرانی گوتووە. پاش تەواوکردنی ئەو دەورەیە لە سنە، گەڕاوەتەوە بۆ مەریوان و لە گوندێکی نزیک ئەو شارە بووە بە مامۆستا. مەرزیە پاش دوو ساڵ وانەگوتنەوە گوازراوەتەوە بۆ سنە و لەوێ، لەو شارە لە قوتابخانەی سەرەتایی دامەزراوە و دەستی بە وانە گوتنەوە کردووەتەوە.
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆماری ساخا
مەرزیە فەریقی
ژیان
ساڵی ١٩٧٨ لەگەڵ ناسر ڕەزازی ژیانی ھاوسەری پێک دێنێت؛ لەبەر بەسەرداھاتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لەگەڵ ناسر شانبەشان لە خۆنیشاندان و ڕێپێوان و خەبات دژی شای دەرکراو، خەباتی کردووە و کەوتووەتە ژێر چاوەدێری. کە ئێران ھاتووەتە سەر کار، لەگەڵ ناسر خەباتی خۆی بۆ ڕزگاریی کوردستان ھەر درێژە پێ داوە، بەڵام ئەمجارەیان گیراوە و بۆ ماوەیکی کورت کەوتووەتە بەندیخانە و کاری مامۆستایەتییەکەی لێ سێندراوەتەوە.
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
مەرزیە فەریقی
ژیان
ساڵی ١٩٨٠ کە کۆماری ئیسلامی شارەکانی کوردستانی خستەوە ژێر کۆنترۆڵی خۆی، مەرزیەش لەبەر ڕاوەدوونان و گرتن نەیتوانی لە شاردا بمێنێتەوە و چووە بۆ لای ناسر لە شاخ و ئەویش بوو بە پێشمەرگە. مەرزیە لەگەڵ ناسر و دوو منداڵیان دڵنیا و ماردین شانبەشان لە چیا، لە شۆڕشی کوردستاندا لەناو کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران خەباتیان کردووە. ناسر و مەرزیە بە خەباتی ھونەریی خۆیان لە چیا، لە ناو کۆڕی بانگەوازدا کۆمەڵێک گۆرانی و سروودی نیشتمانیی و شۆڕشگێڕییان بڵاو کردووەتەوە کە بوونەتە وێردی سەر زاری پێشمەرگە و خەڵک و ڕادیۆکانی شۆڕشی کوردستان.
مردن
مەرزیە ساڵی ٢٠٠٥ لەژێر نەشتەرگەریی دڵ گیانی سپارد، دواتر تەرمەکەی ھێنرایەوە بۆ شاری سلێمانی و لە گردی سەیوان نێژرا. دوای مردنی، ئەوا ساڵانە بەتایبەت لە سلێمانی یادی دەکرێتەوە.
سڵاو بۆ پێشمەرگە
وێنۆک|گۆرانیی سڵاو بۆ ھەڤاڵی پێشمەرگە بە دەنگی مەرزیە فەریقییەوە. سڵاوی گەرمی دڵی پڕ ھومێدی مەت پێشکەش پڵنگی ھەردی وڵات ئەی ھەڤاڵی پێشمەرگە
لە دەوری دەست و تفەنگت گەڕێم کە ڕۆژی خەبات لە ئاستی ھەڵمەتی تیژت چ ناگرێ بەرگە
ئەدیب (مەلا سەید ئەحمەد)
ئەدیب (ناوی تەواو: مەلا سەید ئەحمەد خواجامیری) خەڵکی شاری بانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. بە ناوەکەیا دیارە خەڵکی دێھاتی خواجامیر بووە، ھۆنراوەکانی بە زمانی فارسی و کوردی نووسیوە. دیوانە شێعرێکی ھەیە کە لە چاپ نەدراوە. چەند ساڵ دوای جەنگی دووھەمی جیھانی کۆچی دوای کردووە.
مەرزیە فەریقی
سڵاو بۆ پێشمەرگە
ئەوێستە تۆی لە شەوی تار مۆمی ھەڵگیرساو لە نێو دڵی شەوەزەنگا وەکوو گڕێک ڕاساو
کە ڕاتشەکاندووە ئاڵا بە دەستی خاراوت دەگەی لە کۆسپ و بوواران بە ھەستی پاراوت
ئەدیب (مەلا سەید ئەحمەد)
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەرانی بانە پۆل:خەڵکی بانە
مەرزیە فەریقی
سڵاو بۆ پێشمەرگە
سڵاوی گەرمی دڵی پڕ ھومێدی مەت پێشکەش پڵنگی ھەردی وڵات ئەی ھەڤاڵی پێشمەرگە
لانکۆڵێ
لانک لانک لانکۆڵێ، لانک لە دار ھەنارێ وەستا بێ لە تارانێ، لانکێ دروست کا بۆ چاو جوانێ دەڵێ لە لانێکدا نانووم دەبا بۆی ساز کەم جۆڵانێ ھەی ڕۆڵە سەردڵ خڕ بی باب مردوو بی، شەو درەنگە بۆ جێژوانێ تاوە ڕۆژی ڕووناکە ھەموو عالەم دەیزانێ
قەت نەبوو بڵێ دانیشین تۆزێک بکەن ڕا و تەگبیر سەد لەعنەت لەو کەسەی بێ دەس لە باڵات بکا گیر جا چی بوو ماڵەبابم ئەتۆ جحێڵەو ئەمن پیر
ئەو قورعانەی بتگرێ ھێنات لێکت کردووە سێ جار دەستت پێ دادا بۆ مزگەوتت بردەوە بۆخۆت کەیفم بۆ دەکەی بە دەم داخ و دەردەوە دەستە و ئەژنۆت داناوم بەھەناسەی سەردەوە
ژنان
ژن ئەی مایە و ماک و ھەوێن ئێوە زەریان گەر بھەژێن بوومە لەرزەن گەر بلەرزێن دەسا ھەستن ئەی بێبەشان بۆ مافی یەکسان شان بەشان ئەی ژنانی دایکی زەوین ئەی ژنانی ڕەنج و کەوین ئەی ژنانی زام و ئەوین ئەستێرەمان لەئێوە زا گەردنتانا شەو چرا مێژووی ئێوە جیھانی بوو زامی ئێوە بارانی بوو دژی ئێوە نەزانی بوو دەسا ھەستن ئەی بێبەشان بۆ مافی یەکسان شان بەشان باڵاتان باڵای وڵاتە سنگتان کەلی ڕۆژ ھەڵاتە بوونات ڕۆژی پڕ لەھاتە ئەستێرەمان لەئێوەزا گەردنتانەشەو چرا
شەش پەپوولە
وێنۆک|گۆرانیی شەش پەپوولە بەدەنگی مەرزیە فەریقی شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم هەر بۆ ئێوەیە ئاخ و داخەکەم هەر بۆ ئێوە لێو بەباری خەمم بولبولی بەستەو گریەو ماتەم هەر وەک پایز ڕەنگ زەردی ئێوەم داخی دەرون پڕ لە دەردی ئێوەم خەمی ئێوەیە خەوو خۆراکم شەوی تاریکە ڕۆژی ڕووناکم بەرد ئەسوتێنێ گەرمی هەناسەم بەسۆزی دڵ و ئاگری تاسەم هاوار و ناڵەی مات و بێدەنگم خورپەو لێدانی دڵەکەی تەنگم شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم هەر بۆ ئێوەیە ئاخ و داخەکەم لەو ڕۆژەی دوورم لە ئێوە هەر خۆم ئەزانم دڵ چەند پەشێوە هەر خۆم ئەزانم کام بلێسەی خەم لە دارو نەوا بەربۆتە جەستەم هەر خۆم ئەزانم دەردی دڵی خۆم توخوا با هەر خۆم بۆ خۆم خەم بخۆم هەر خۆم ئەزانم چەند بەسەرسامی گرتوومە مڵی خرەی بێ ئارامی دەست لەناو دەستی دڵەی ڕەنجەڕۆم بەڕێ دڕکاوی ماینەتا ئەڕۆم شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم هەر بۆ ئێوەیە ئاخ و داخەکەم دەستە به دەستە باخەوانەکان ئەگەڕێنەوە بەرەو باخەکان مژدەبێ مژده دێمەوە لاتان ئەکەم بژاری باخچەی هیواتان شاد ئەبینەوە ئەمڕۆ یان سبەی ئاوات خۆزگە خەو ئەبێ بە ئۆخەی ئەژین ژیانێ هەمووی ئۆخەی بێ هەرچی پێ بڵێی خەفەت ئەو نەیبێ پەپوولەکانم پەپوولەی ئازیز وا بەسەر ئەچێ ماتەمی پایز شەش پەپوولەکەی گۆشەی باخەکەم
ئەم سرودە، ھۆنراوەی شێرکۆ بێکەسە، مەرزیە فەریقی بە بۆنەی ٨ی ئازار لە میدیا تی ڤی بڵاوی کردەوە. ژنە ھۆنەرمەندی کورد مەرزیە فەریقی جیا، لە کاری ھونەری وەکوو ژنێک لە کۆڕ و کۆبونەوەکانی ژنان لە دەرەوەی وڵات لە بەرامبەر مەسەلەی مافی ژن چالاکانە بەشداری کردووە. مەرزیە لە دەرەوەی وڵات ئەندامی کۆمەڵەی مافی پاراستنی منداڵان لە سوید، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان و ھەروەھا ئەندامی کۆنگرەی نەتەوەیی بووە.
ھونەری مەرزیەی فەریقی
مەرزیە بەر لەوەی کە ببێ بەھاوسەری ناسر، لە سەردەمی شادا، لە سنە لەگەڵ فەرھەنگ و ھونەری ئەو شارە گۆرانی گوتووە، بەڵام لە سەردەمی کۆماری ئیسلامیدا کە تێکۆشانی ھونەری بۆ ژن قەدەغە بووە، وازی لە کاری ھونەری ھێناوە، بەڵام وەک باس کرا، لە سەردەمی شاخ کاری ھونەری دەس پێ کردووەتەوە. بەداخەوە لە شاخ لەبەر نەبوونی و بێ دەرەتانی ھونەری و پێشمەرگایەتی و چەندین ھۆکاری دیکە، ناچار لەگەڵ ناسر و منداڵەکانی وازیان لە پێشمەرگایەتی ھێناوە و ساڵی ١٩٨٥ چوونەتە وڵاتی سوید و وەکوو پەنابەر ماونەتەوە. مەرزیە لە سوید بووە بە خاوەن کوڕێکی دیکە بەناوی کاردۆ.
سەرەتا مەرزیە لەگەڵ ناسر لە سوید و ئەورووپا، کاری ھونەری دەست پێ کردووەتەوە بەڵام لەبەر ئەوەی کە کاردۆی کوڕی منداڵ بووە، بۆ ماوەیەک لە کاری ھونەری دابڕاوە.
ناوی ئەو شاعیرانەی لەم ئەلبومەدا ھۆنراوەکانیان کراوە بە گۆرانی بریتین لە:
(گۆران، ھێمن، مەولەوی، ڕێبوار پشکۆ و چەند ھۆنراوەیەکی فۆلکلۆر)
(بورھان موفتیزادە، مەرزیە فەریقی، ناسڕ ڕەزازی و چەند ئاوازێکی فۆلکلۆر)
(عەبدوڵڵا پەشێو، ئەحمەد ھەردی، ناسر ئاغابرا، کاکەی فەلاح، ھێمن و شێرکۆ بێکەس)
ناوی ئاوازدانەرەکانی نێو ئەم ئەلبومە بریتین لە:
(بورھان موفتی زادە، مەرزیە فەریقی و ناسڕ ڕەزازی)
کاریگەریی ناسر لەسەر گۆرانییەکانی مەرزیە
ناسر ڕەزازی وەکوو ھاوسەری مەرزیە لە بواری کاری ھۆنەریی گۆرانیگوتندا، زۆر یارمەتی مەرزیەی داوە. کاریگەرییەکانی ناسر لەسەر مەرزیە بۆ وێنە گوتنی گۆرانی بە چوار زاراوە واتە: ھەورامی، کورمانجی، کوردیی باشووری و سۆرانییە و یەکەم گۆرانیبێژی ژن لە کوردستان مەرزیەی فەریقییە کە توانیوەتی بەم چوار زاراوە گۆرانی بڵێ.
سەرچاوەکان
پۆل:بانگەواز پۆل:خانمەگۆرانیبێژە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خەڵکی مەریوان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:ژنە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھێزەکانی سووریای دیموکرات
ھێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) (بە کرمانجی: Hêzên Sûriya Demokratîk، بە عەرەبی: قوات سوريا الديمقراطية، بە سریانی: ܚܝ̈ܠܘܬܐ ܕܣܘܪܝܐ ܕܝܡܩܪܛܝܬܐ‎) ھاوپەیمانێکی چەکدارییە کە بەشدارن لە شەڕی ناوخۆیی سووریا کە لە ١٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٥ لە شاری حەسەکە لە نێوان کورد و عەرەب و ئاشووری/سریانی, هەروەها هەندێک گرووپی تورکمان، ئەرمەنی، چرکێسی و چیچانی پێکھاتووە ، کە ئەم ھاوپەیمانێتییە بەمەبەستی ڕێکخستن و یەکخستنی ئۆپەراسیۆن و شەڕەکانە، لە دژی داعش و ڕژێمەی ئەسەدە
دامەزراندن
لە سەرەتایی ئالۆزیەکانی سوریا و سەرهەڵدانی شۆرشی سوریا لە ۱٥ی ئازاری ٢٠١١ هەروەها شۆرشی رۆژئاوا له شارى کۆبانێ لە ١٩ی تەموزی ٢٠١٢ قۆناغیکی نوێ هاتەکایەوە بۆ گەلی کورد کە ‌هێزەکەی کوردی دروستبکەرێت، کەدواتر ئەم هێزە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ -٢٠١٤دا هاوپەیمانیان لەگەڵ هێزەکانی سەنادین بکات، کە لە هۆزی شەممار و هەروەها ئەنجومەنی سەربازی سریانی (SMC) پێکهاتبوو کە دواتر لە ١٠ی ئەیلولی ٢٠١٤دا یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) ژوورێکی ئۆپەراسیۆنی هاوبەش لەگەڵ چەند لیوایەکی سوپایی ئازادی سووریا دامەزراند بە ناوی  گڕکانی فورات ، کەدواتر لە ١٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٥ لە شاری حەسەکە  ھێزەکانی سووریای دیموکرات دامەزراند  دواتر لە شاری دێرک  لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ۲۰۱٥دا هەسەدە پێکهێنانی ئەنجومەنی سوریای دیموکراتیکی راگەیاند کە لقی سیاسی ئەم هێزەیە  هەروەها لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٩ دامەزراندنی هێزێکی  نوێیان ڕاگەیاند کە لە ئەرمەنیەکان پێکدبێت
بڕیارنامەی ١٧٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٤٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان پۆل:٢٠٠٧ لە ئەفغانستان
زانکۆی بەسرە
یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق و زانکۆی بەسرە دەکەوێتە شاری بەسرە و زانکۆکە لە نیسانی ١٩٦٤ دامەزراوە
ئەمانەش ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەسرە پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٤ پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:زانکۆی بەسرە
شیکاریی فانکشنی
وێنۆک|چەپ|200px شیکاریی فانکشنی لقێکە لە شیکاریی بیرکاری و ھەر وەک لە ناوەکەیەوە دەردەکەوێت لەسەر فانکشنەکانی بیرکاری و کارکۆی ئۆپراتۆرەکان لەسەر فانکشنەکان و ھەروەھا پەیوەندی بۆشایییەکانی بیرکاری لەگەڵ ئەوان دەدوێت. ھەندێک لەو بابەتانەی لە شیکاریی فانکشنیدا تاوتوێ دەکرێن بریتین لە گۆڕانی فورییە، ھاوکێشە جیاکارییەکان، ھاوکێشە تەواوکارییەکان، بۆشاییی باناخ، و بۆشاییی ھیلبێرت.
بەستەرە دەرەکییەکان
Topics in Real and Functional Analysis by Gerald Teschl, University of Vienna.
پۆل:شیکاریی فانکشنی
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤، کە یارییەکانی لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەسینای پایتەختی یۆنان بەڕێوەچوو. لە ئۆڵۆمپیادەکەدا ١٠٦٢٥ وەرزشوان لە ٢٠١ وڵات بەشدارییان تێدا کرد، ٥٣٣ پێشبڕکێکار، (٢٧٩ پیاو و ٥٤ ژن) بەشداریان لە ٢٥٤ یاری کردووە لە ٣١ وەرزشدا. وەرزشوانانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە کۆکردنەوەی ٣٦ مەدالیای زێر، ١٠١ مەدالیای گشتی پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
گانا
گانا بە ڕەسمی کۆماری گانا (بە ئینگلیزی: Republic of Ghana) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئاکرایە. گانا یەکێک بوو لە موستەعمەرەکانی ئینگلتەرا بەڵام بە سەرکردایەتی کوامێ نکروما سەربەخۆیی وەرگرت.
زانکۆی مووسڵ
یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق، زانکۆی مووسڵ لەساڵی ١٩٦٧ دامەزراوە!
ھەروەھا ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
بەستەری دەرەکی
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٧ پۆل:مووسڵ پۆل:زانکۆی مووسڵ
سپین غار
زنجیرەچیاکانی سپین غار یان چیاکانی سپی (سپیلک) (بە پشتو:) زنجیرەیەکی چیایە لە باشووری ئاسیا تا باشووری چیاکانی ھیندۆکوش. لە ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستانەوە بەرەو خەیبەری پاکستان دەڕوا، بەرزترین لووتکەکەی چیای سیکارامە لەسەر سنووری ئەفغانستان و پاکستان کە لە سەرووی ھەموو ترۆپکەکانی دەوروبەرییەوە تا ٤٧٥٥ م بەرزە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. چیا نزمەکانی خوارەوەی بە زۆری بێدار و وشکن، بەڵام چیای کەنج دارستانەکانی مۆنتانی ڕۆژھەڵاتی ئەفغانی پێکدێنێت.
جوگرافیا
زنجیرەکە لە دۆڵی پێشەواوە لە ڕۆژھەڵاتەوە دەست پێدەکات بە نزیکەی ١٦٠ کیلۆمەتر تا دۆڵی لۆگر لە ئەفغانستان درێژ دەبێتەوە، ڕووباری کابول لە چیاکانی سپین غار ھەڵدەقولێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پەشتۆ
پۆل:خەیبەر پەختوونخوا
گالیسکەی مەریخگەڕ
وێنۆک|300x300پیکسڵ وێنۆک|300x300پیکسڵ گالیسکەی مەڕیخگەڕ (MER) ئەرکێکی بەردەوامی ناسایە کە دوو گالیسکەی مەریخگەڕ لەخۆ دەگرێت، سپیریت، ئەپۆرتینیتی، ھەل و دەرفەت بۆ گەڕان بە سەر مەریخدا زیاد دەکات. لە ساڵی ٢٠٠٣ دا دەستکرا بە ناردنی ھەردوو گالیسکە مەڕیخگەڕەکە، کە بە ناوەکانی MER-A Spirit و MER-B بۆ دۆزینەوەی ڕووی مەریخ و خاکناسی مەریخ تا بیخەمڵێنێت، ھەردوو گالیسکەکە بۆ ماوەیەکی پلان بۆ داڕێژراو مانەوە، لە سەرەتادا وا دانرابوو بۆ ماوەی ٩٠ ڕۆژی خۆری لەسەر مەریخ بمێننەوە.
بەڵام سپیریت تاوەکو ٢٢ی ئازاری ٢٠١٠ لە خزمەتدا بوو، لەکاتێکدا کە دەرفەتی MER-B تاوەکو ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ بەردەوام بوو لە خزمەتکردن. پێویستە تێبینی بکرێت کە سەرکەوتنی ئەم ئەرکە بووە ھۆی ئەوەی کە گالیسکەیەکی نوێی گەورەتری گەشتی پێ بنێردرێت بەناوی کیوریاستی
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا پۆل:گەردوون
شار لە ڕوانگەی مارکس و ماکس ڤییەر
کارل مارکس:
١-بەرھەمێکی لەژێر ناونیشانی شاردا نییە، بەڵام لەبەرھەمەکانیدا باسی لە بارەی ژیانی مرۆڤ کردووە لە شاردا ٢- مارکس و ئەنجلس بە پەرەسەندنەکانی سەرمایەداری و کاریگەریان لەسەر شێوازی ژیانیان لەبەرچاو بووە لە شاری مانچستەر وپێی شادمان نەبوون ٣- پێشیان وایە بەشاری بوون ھەنگاوێکە لەبواری شۆڕشدا چونکە شار شوێنێکە کرێکاران بەکۆمەڵ تیایدا کۆدەبنەوە کە شێوەیەک لەپەیوەندی کۆمەڵایەتی نوێ‌ دەرەخسێنێ‌، شوێنێکە کرێکار دەتوانێت بە دەزگا دامەزراوەیەکان بگاتە ھۆشیاری ، ٤-ھەژاری و نالەباری بارودۆخی ژیانی کرێکار یەکێک بوو لەرەھەندی شاری سەدەی نۆزدەھەم کە ئەمە سەرنجی مارکسی ڕاکێشا ٥- مارکس پێی وایە پەیوەندی نەریتی کۆمەڵگای گوندنشین لەگەڵ دەرکەوتنی کۆمەڵگای شارنشینی دەگۆڕێت بۆ پەیوەندی بەرژەوەندی خوازی، بەھۆی ئەمەوە کۆمەڵگای گوند نشین کەمتر توشی ھەڵبەز و دابەز دەبن و کەمتر دەگۆڕێت، بۆیە خۆی دەدات بەدەست گۆڕانەکان کەلەسروشتەوە ڕودەدەن، ٦- لەھەمان کاتدا مرۆڤی عەقڵانی لەشاردا دروست دەبێت، بۆیە پێویستە کرێکاران لەشێوازی بیرکردنەوەی گوندی خۆیان دەرباز بکەن بۆ شێوازی بیرکردنەوەی شارنشینی
٧-فەلسەفەی بورژوازی لەشار سەرھەڵدەدات کە بارودۆخ بۆ بەرھەمھێنانی زیاتر دەڕخسێنێت، بۆیە کۆمۆنیزم ( چ لەبواری پراکتیکی، تییۆر) پەیوەستە بەشارەوە
٨- شێوازی ژیانی ناو شار مرۆڤ لەکۆت و بەندی پەیوەندی کۆمەڵایەتی چەقبەستوو وە جێگیر ڕزگار دەکات، چونکە گروپ گەلێکی تێدایە ھانی تاکەکان دەدەن بۆ ئازادی ڕاستەقینە و ئاتخوازی.
٩-زۆربەی بیرمەندانی سەدەی ١٩ وەک زیمێڵ و ڤیبەر لەدوای مارکس، شاریان بەشوێنی پراکتیزەکردنی عەقڵ دەزانی کەتیایدا پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان لەژێر گۆڕاندابوو
١٠- جگە لەوەی شار شوێنێکە پێشکەوتنی تێدایە مرۆڤیش دەکاتە خاوەن کەسایەتی خۆی، بەڵام ئەم تێڕوانینە پەیوەست بوو بەسەرەتای بەشاری بوون لە پێش دەرکەوتنی بورژوازی ١١- بەڵام توێژینەوەکانی مارکس و مارکیسەکان دەڵێن لەدوای دروست بوونی چینایەتی و سەرھەڵدانی بورژوازی مرۆڤ لەشاردا نامۆ دەبێت بەھەموو شتێ‌ واتە ئازادی ڕاستەقینە لەوەرگرتنی پارە بەرامبەر حەقی ماندوو بون نایەتی دی بەڵکو نەتھا لە یۆتۆپیادێتە دی
١٢-بەبۆچونی مارکسیە نوێیەکان شاری نوێ‌ شوێنێکە کە سەرمایەداری ئیمپریالیزم دەستی بەسەر ژیاندا گرتووە، وەک لە تێڕوانیەکانی ( مێلز، مارکۆزە، فرۆم) ئەمان پێیان وایە سەرمایەداری کەسایەتی مرۆڤ لەناو دەبات، وە ژینگەیەک دەبێت تاک نامۆ دەبێت و توشی خەمۆکی دەبێت، عەقڵًی مرۆڤ بەئامێر بەڕێوە دەچێت و ڕێگە لە خودی عەقڵی دەگرێت کە بیر بکاتەوە،
تایبەتمەندی شارە مۆدێرنەکان لەتیۆری مارکسدا
١-ناوەندی زاڵبونە بەسەر ناوچەکانی تری جیھاندا ٢- ئەم شارانە بەھاو پێوەر و کەلتوری نوێ‌ دەھێننە جیھانەوە ٣-ھۆکارەکانی پەیوەندی کردن و جۆرەکانی ھەڵس و کەت کردنیش دەگۆڕێت ٤-لەبەرھەمەکانی کستڵزیشدا دەبینرێت کە : دیک شارە ھاوچەرخەکان بەشوێنی نامۆبوونی گشتی دەزانێت، شوێنێکە مرۆڤەکان ھەموویان دەبنە کۆپی کراوی یەک و تاکایەتی مانێنێ‌، کۆمەڵگایەکی رەمەکی و بەئامێر کراو شوێنی دەگرێتەوە
ئەو باسەی کە ئایە پەرەسەندنی ئێستای جیھان بەرھەمی شێوازی سەرمایەداریە یان بەھۆی دەرکەوتنی دایک شارەکانەوەبوو یان بازرگانی جیھانی یان رەفتای عەقڵاننی یان بەمۆدێرن بوون، ئەمە جێگای بایەخی کۆمەڵناسان بووە
ماکس ڤیبەر ١٩١١- ١٩١٣ ڤیبەر لە پەرتوکە بەناوبانگەکەی بەناوی ( شار) باسی گۆڕاوە جۆراوجۆرەکانی شار دەکات، ھەوڵدەدات نمونەیەکی ئایدیالی لەشار دروست بکات، وە لە بەرھەمەکانی تریشیدا بەراورد لەنێوان شارەکانی ئەوروپی و ئاسیایی دەکات بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندی ھەر یەکەیان کە ڕاستیە مێژوویەکانەوە دروست بوون، پرسیاری ڤیبەر ئەوەیە: چ تایبەتمەندیەک شاری ئەوروپی جیا دەکاتەوە؟ بۆچی کۆمەڵگای مەدەنی لە ئەوروپا سەرھەڵدەدات؟
ئەو گۆڕاوانەی کە جێگای سەرنجی ڤیبەرن بریتین لە
١-گەورەیی: شار شوێنێکە دانیشتوانێکی زۆری ھەیە، بەشێوازێکی چڕ لە سنورێکی دیاری کراودا دەژین، ماڵەکان دیواریان پێکەوەیە، ژمارەی تاکەکان ئەوەندە زۆرە کە تاکەکان ڕوبەڕو یەکتر ناناسن، شارە گەورەکان تایبەتمەندی بوون بەشارە لەکاتێکدا شارە دێرینەکان وەک شار سەیر کراون وەک ئەسینا کەزۆر گەورە نەبووە، سەرەڕای ئەوە لە ڕوسیا ھەندێک گوند ھەیە لەھەزاران کەس پێک ھاتووە و لە شارە دێرینەکان گەەرەترن بەڵاو وەک شار سەیر ناکرێن.
٢-ڕەھەندی ئابووری: شار شوێنێکە تاکەکان سەرقاڵی بازرگانی و کاری جۆراو جۆرن، بەڵام لە ئاسیا و ھەندێک گوندی ڕوسیا تاکەکان سەرقاڵی بازرگانین بەوەتایەکی گوندی بازرگانین کە تایبەتمەندی شاری ھەیە ئەمە ئەو گۆڕاوەیە سەرنجی ڤیبەری راکێشاوە.
٣-بازاڕ: ئەگەر شار شوێنێک بێت دانیشتوانەکەی پێداویستیەکانی لە بازاڕٍ دابین بکات، دیسانەوە بۆمان دەردەکەوێت کە بوونی بازاڕ تایبەت نیە بە بازاڕ، چونکە لە قەڵا فیوداڵیەکانیش بازاڕ ھەبووە، سەرەڕایی ئەوەی بازاڕی جۆراوجۆر لە گوندەکان ھەن، وە گوندی وا ھەیە لە کەنار دەریایە ئەمەش دەبێتە شوێنێکی بازرگانی بەبێ‌ ئەوەی وەک شار سەیر بکرێت.
٥-کشتوکاڵ: شاری مۆدێرن: دانیشتوانەکەی پێداویستی خۆراکی لەدەرەوەی شار داببین دەکەن، بەڵام شارەکانی پێش پیشەسازی بەم جۆرە نەبوون و کشتو کاڵیان دەکرد.
٦-چەمکی سیاسەت و بەڕێوەبەرایەتی:- شار شوێنێکە تیایدا سیستەمی ( سیاسی، بەڕێوەبردن، یاسا، کارگێڕی، ئابووری) تێدایە، ڤیبەر پێی وایە ئەمە لایەنی جیاکەرەوەی شار و گوندە.
٧-قەڵا، دیوار، ئۆردوگای سەربازی:شارەکۆنەکان زۆربەیان قەڵاو دیواریان ھەبووە، بەڵام ئەمە گشت جیھانی نەگرتۆتەوە چونکە شارەکانی یۆنانی و سپارتاییەکان دیواریان نەبووە، بەڵام سەرجەم شارەکانی چین دیواریان ھەبووە، ھەر لەوم کاتەدا گوند ھەیە قەڵا و دیواریان ھەیە، ھەبوونی دیوار لەدەوری شار لەسەرەتایی دەرکەوتنی شار ھەبووە، قەڵاش شوێنی حکومەت و ئۆردوگای سەربازی بووە، لە دەوری قەڵاش بازاڕ ھەبووە، ئەمانە تایبەتمەندی شاری کۆنن بەڵام چەندین تایبەتمەندی ھەن دەبنە پێکھاتەی شاری مۆدێرن.
ڤیبەر بڕوای وایە شار وەک دیاردەیەک تەنیا لە ئەوروپا دەردەکەوێت، بەڵام شوریا و میزۆرپۆتامیا جار جار شار بینراوە، شار دەبێت لایەنی پەیوەندیدار زاڵبێت بەسەر خەڵک و سیستەمەکان، وە ئەم تایبەتمەندیانە لەخۆ دەگرێت: ١- قەڵا ٢- بازاڕ ٣- حوکمڕانی دەسەڵاتدار ٤- تاسای سەربەخۆ ٥- بەدامەزراوەیی بوونی ئەو دەزگایانەی شار بەڕێوەدەبەن ٦- سەربەخۆیی بوونی ڕێژەیی لە خۆ بەڕێوەبردن، باشترین بەڕێوەبردن ئەوەیە ڕاوێژ بە ھاوشاریان بکات. لەڕوانکەی ڤیبەرەوە ئەمانە سەرەکی ترین ئەو تایبەتمەندیانەن کە شار لە شوێنێکی تر جیا دەکەنەوە،
ڤیبور لە تیۆرەکەی خۆیدا چەمکی کۆمەڵگەی مەدەنی باس دەکات، کەیەکەم شێوازەکانی شار لە یۆنان و ڕۆم و دواتر لەسەدەکانی ناوەڕاست لە ئەوروپا دەبینێت، ڤیبور لە توێژینەوەیەکیدا لەبارەی شارەکانی چین و ھیند دەڵێت: لەم شوێنانە بەڕێوەبردنی کاروبارەکانی شار لەدەست ھاوشاریان و ھاوڵاتیان نەبووە، شار لەم شوێنانە جێگای دانیشتنی پاشا و بەڕێوەبەرایەتی و حکومەتی میرنشینیە، سەندیکاکان و ڕیبَکخراوەکان سەربەخۆنین و کۆپی کراوی دەسەڵاتن، پەندێکی بەناوبانک لە ئەوروپا ھەبوو کە دەڵێت ( ھەوای شار مرۆڤ ئازاد دەکات) واتە گوندنشین لە لە دەستی دەرەبەگ ڕزگاری دەبێت، بەکۆچکردنی بۆ شار و دۆزینەوەی کار، و تاکەکان دەبنە ەکسێک کە خاوەنی عەقڵ و کەسایەتی خۆیان بن، بەڵام ئەم چەمک و جۆرە ژیانە لە ئاسیا نابینرێت، تاکەکان لە ئاسیا بەھخاتنیان بۆ شار پەیوەندیان لەگەڵ خزمانی خۆی نەدەپچڕاند و بەشێوەیەک بوو ھەر لەژێر دەسەڵاتی ھۆز و دەرەبەگ و سەرۆک خێڵەکەی دەمایەوە، لە ئاسیا خاوەنداریەتی ھی ھۆز و خێڵ و خێزان بووە بەڵام خاوەنداریەتی لە ئەوروپا تایبەت بووە بە کەسەکە، ڤیبەر دەڵێ‌ ھەموو ئەمانە وادەکات شاری ئەوروپی ئۆرگانێکی سیاسی بێت و شاری ئاسیاسی ئۆرگانێکی خێڵایەتیە. لەمپەرەکانی بەردەم گەشەی شار لە ئاسیا لەڕوانگەی ڤیبەرەوە
١-سیستەمە ئایینیەکان، دروشمەکانی پەیوەندیدار بە تێگەیشتن لە کلان شار و ھۆزایەتی لەمپەرە لە بەردەم پەرەسەندنی پەیوەندیە شاریەکان واتە ( سیستەمی سیاسی لەم شارانە گەشەناکات)
٢-ڤیبەر لەبارەی شارە ئیسلامیەکانەوەدەڵێت: مێژووی خولەفای ئیسلامی دەریان خستووە کە ناکۆکیە ھۆزایەتیەکان لەشاردا تەواو نابن، ھۆزەشەڕکەرەکان لەشاردا دەژین بەجۆرێک کە پەیوەندی ئەوتاکانەی لەشاردا ەدژین لەگەڵ گوند یان ھۆزەکەیاندا ناپچڕێنن
٣-ھۆکارێکی تر ئەوەئە کە ھۆزەکان کۆچ دەکەن بۆشار لەئاسیادا لەیەک ھەرێم یان کۆڵان یان گەڕک دەژین، ئەمەش وادەکات کە بەمان ستایل و شێوازی ژیانی گوند بژین و گۆران لەناویاندا کارێکی نا پێویست بێت
٤-ھەبوونی سوپایەکی بەرگریکار کە لەھاوشاریەکان دروست بووە و بەڕێوەبەر و کاربەدەست و ئەنجامەکانی ئەو سوپا ھەر لەو ھۆزەدروست ئەبوون، وە لە ئەوروپا حکومەتێکی ناوەندی بەھێز نەبووە تاکو سوپایەکی بەھیًزی ھەبێت، ئەم سوپا بەھێزە وایکرد ئە ھێزی سەربازی ڕێگر بێت لەبەردەم ھەر داھێنان و گۆڕانێک دژی بیر و بەرژەوەندی ھۆز و سەرۆک خێڵ بێت
٦-لەشارە ئاسیاسەکاندا سەرجەم کارەکان لەخزمەتی پاشادابوو، بەڵام لە ئەوروپا کەسی بەھرەمەند و پسپۆڕ دەسەڵاتیان ھەبوو ئەوانیش مەیلی کگۆڕانیان ھەبوو بۆیە زۆر پێشکەوت.
بۆیە لەڕوانگەی ڤیبەرەوە کۆمەڵگای مەدەنی تایبەتە بە ئەوروپا چونکە ئەم خاڵانەی سەرەوە لەئەوروپا نییە، دووبارە ڤیبەر دەپرسێتەوە بۆچی ئەم گۆڕانانە لە رۆژئاوا ڕودەدات لەشوێنەکانی تری جیھان ڕووی نەداوە، بۆیە ڤیبر لەپەرتوکی شار ھەوڵدەدات بە پشتبەستن شیکردنەوەی مێژوی ئاری رۆژئاوا بەراود دەکات بەشارەکانی تر.
بڕیارنامەی ١٧٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەرەپێنەدان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٤٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
شەمسەدین کەیومەرس
شەمس الدین قەیومەر (نزیکەی ١٢٨٥ – ١٣ی حوزەیرانی ١٢٩٠، لە ساڵی ١٢٩٠ حوکمڕانی کردووە) کوڕی مویز الدین قەیقاباد، یازدەھەمین سوڵتانی خانەڵاتی ماملووکی سوڵتانی دەلھی.
ژیان
دەوترێت باوکی مویز دین قەیقاباد لەلایەن خالجی ئاغایەکەوە کوژراوە، جەلال دین فیروز خالجی. خاڵجی دوای کوشتنی کایومارەکان و کۆتایی ھێنان بە شانشینی مەملوکەکان و دەستپێکردنی بنەماڵەی خالجی، تەختی پاشایەتی گرتە دەست. تا ئەو کاتە قەیقاباد تووشی ئیفلیجی بوو و ئاغاکانی تورک کوڕە سێ ساڵانەکەیان پەروەردە کردبوو کایومارەکان بۆ تەختی پاشایەتی وەک سوڵتان.
سەرچاوەکان
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا پۆل:مردووانی ١٢٩٠ پۆل:مێژووی ھیندستان پۆل:مێژووی پاکستان
زانکۆی کەربەلا
زانکۆی کەربەلا یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق، کۆلێژی کەربەلا لەساڵی ٢٠٠٢ دامەزراوە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:کەربەلا
سێبەری باران
چەپ|وێنۆک|300px|نموونەیەکی سێبەری باران سێبەری باران ڕووبەرێکی وشکی سەر بە بەری بای ناوچە شاخاوییەکان(دوور لە با)یە. چیاکان ڕێگری دەکەن لە تێپەڕبوونی تەوژمەکانی بارانبارین، جگە لە تێپەربوونی ھەورێکی وشک.
وەک لە شێوەکەدا دەرکەوتووە، ھەوای گەرم و شێدار بە و بایە زاڵەی بەرەو ترۆپکی چیایەکە دەڕۆن. دەیانەوێت لە چیایەکە ئاوابن بەڵام کاتێک لەسەر چیایەکە دەپەرنەوە ھیچ شێ یان دلۆپەئاوێکیان پێ نەماوە برێکی کەم نەبێت. پاشەڕۆی ئەو ھەورانە کە ھەوای بێ شێ و وشکە دەچنە پشت چیاکە، لە ئەنجامدا ھەرێمێکی وشک دروست دەبێت بە ناوی ناوچەی سێبەری باران
ڕوونکردنەوە
ئەم حاڵەتە بەھۆی ئەو ھەوا گەرمە شێدارەوە دروست دەبێت کە لە پشتی زنجیرە چیاکەدا کەڵەکە بووە. بەھۆی ئەوەی کە فشاری ئەتۆمۆسفی کەم دەبێتەوە لەگەڵ زیادبوونی بەرزایی، ھەوا بە ھێواشی بەرەو خاڵی شانەیی سارد دەبێتەوە (خاڵی شانەیی لە فشاری بەردەوامدا، کە بە زۆری لە پێشبینییەکانی کەشوھەوادا باس ناکرێت)
ناوچەکانی سێبەری باران لە جیھاندا
وێنۆک|300px کاتێک تەوژمەکانی دەریای سپی ناوەڕاست ڕوو لە کوردستان و ئێران دەکات ئەو تەوژمە شێدارانە لەلایەن زنجیرە چیاکانی زاگرۆز دەدۆشرێن و ھەرچی شێ ھەیە بەسەر کوردستاندا دەبارێت دواتر ھەورێکی وشکی بێ ئاو لە زنجیرە چیای زاکرۆس ئاوا دەبێت بۆ ئێران لە ئەنجامدا ناوچەیەی بیابانی دەشتی لوت دروست دەبێت لە ناوەڕاستی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاوناسی
چین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
چین یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨، لەھەمانکاتیش وڵاتی خانەخوێ بوو کە یارییەکانی لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین بەڕێوەچوو. ٦٣٩ پێشبڕکێکار، بەشداریان لە ڕکابەرییەکانی ٣١ وەرزشدا کردووە. ٤٦٩ وەرزشوانی چین یەکەمجاریان بوو بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بکەن، ١٦٥ لە یارییەکانی دەتینا لە ٢٠٠٤، و ٣٧ لە یارییەکانی سیدنی لە ٢٠٠٠ بەشداریان کردبوو. ھەروەھا بەکۆکردنەوەی ٤٨ مەدالیای زێر و ١٠٠ مەدالیا لە کۆی گشتی مەدالیاکان بۆ یەکەمجار و کۆتا جار پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:چین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
گردەکانی سیڤالیک
گردەکانی سیڤالیک (ھەروەھا بە گردەکانی شیڤالیک و گردەکانی چۆریا ناسراوە) زنجیرەیەکی شاخی ھیمالایەی دەرەکییە کە لە ڕووباری ئیندۆسەوە درێژ دەبێتەوە نزیکەی ٢٤٠٠ کم بەرەو ڕۆژھەڵات نزیک لە ڕووباری براھماپۆترا، کە لە ھەموو بەشەکانی باکووری ناوچەی ھند ١٠–٥٠ کم فراوانە بە تێکڕای بەرزبوونەوەی ١٬٥٠٠–٢٬٠٠٠ م. لە نێوان ڕووبارەکانی تێستا و ڕیداک لە ئەسام کەلێنێکە لە نزیکەی ٩٠ کم سیڤالیک بە مانای 'تەڵەکانی شیڤا'ە. ھەرێمی سیڤالیک ماڵی کەلتووری شوێنەواری سۆنییە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان پۆل:زنجیرەچیاکانی نیپال پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان پۆل:زنجیرەچیاکانی بووتان پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیمالایا
پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
زانکۆی کوفە
زانکۆی کوفە یەکێکە لە زانکۆ حکوومیەکان لە وڵاتی عێراق, زانکۆی کوفە دەکەوێتە شاری نەجەف و زانکۆیەکە لەساڵی ١٩٨٧ دامەزراوە
بەستەری دەرەکی
پۆل:کووفە پۆل:زانکۆکانی عێراق
بڕیارنامەی ١٧٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
وشکەبەرد
250px|وێنۆک|دیوارێکی وشکەبەرد، لە [[یۆرکشێر دێڵز]] وشکەبەرد دیوار یان پێکھاتەیەکە لە بەرد دروستکراوە بەبێ بەکارھێنەری ماددەی لکێنەری وەکوو قوڕ، گەچ یان چیمەنتۆ. ئەم جۆرە دیوارە دروست دەکرێت لەڕێی ھەڵبژاردن و دانانی ئەو بەردانەی لەگەڵ یەک دەگونجێن لە تەنیشتی یەکتردا. ڕێگەی وشکەبەرد زیادتر لە دروستکردنی دیوار بەکاردێت، بەڵام پێکھاتەی تری وەکوو پرد و بیناش ھەن کە بەم ڕێگەیە دروستکراون.
ھەرات
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئەفغانستان پۆل:ھەرات پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم پۆل:ڕێگای ئاوریشم
وشکەبەرد
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جۆرەکانی دیوار پۆل:بەرد پۆل:بەردکاری پۆل:ماددەکانی بینا پۆل:بەردی بینا پۆل:ماددە سروشتییەکان
شەماڵ سائیب
شەماڵ جەلال سائیب (لەدایکبووی ١٩٣١ لە سلێمانی، عێراق – مردووی ٧ لەسەر ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٦) میوزیکژەن و گۆرانیبێژی کورد بوو، بەشێوەزاری سۆرانی گۆرانی دەگوت.
ژیان
شەماڵ لە ساڵی ١٩٣١ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. بەھۆی ئەوەی باوکی قایمقام بووە و لە زۆر لە قەزا و کاروفرمانی دیوە، بۆیە شەماڵ لە منداڵییەوە لەگەلێک شار و شارۆچکەی کوردستاندا ژیاوەو چاوی کراوەتەوە و دوای تەواوکردنی قۆناغی خوێندنی سەرەتایی، چووەتە کۆلیژی مەلیک فەیسەڵ لە بەغدا کە قوتابخانەیەکی دواناوەندیی بوو و بەزمانی ئینگلیزی وانەی تێدا دەخوێندراو تەنیا قوتابییە یەکەمەکانی عێراقی وەردەگرت.
دوای تەواوکردنی قۆناغی خوێندنەکەی لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان وەرگیراوە و لە ١٩٥١، کۆلیژی ئاداب بەشی مێژوو لە زانستگای بەغدا وەرگیراوە و لە ساڵی ١٩٥٦ ز دا خوێندنی زانکۆی تەواوکردووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە مێژوو وەرگرتووە و کراوە بە مامۆستا لە دوا ناوەندی ئەعزەمییەی کوڕان و لە ساڵی ١٩٥٩ ز دا بووەتە مامۆستای بابەتی ڕۆشنبیریی مۆسیقا لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی بەغدا.
لە دوا دوای ساڵی ١٩٦٣، چووەتە ئەمریکا بۆ تەواوکردنی خوێندنی باڵاو بڕوانامەی ماستەری لە ئەدەبدا وەرگرتووە و کە گەڕاوەتەوە کوردستان. لە ساڵی ١٩٧١، دا لە زانکۆی سلێمانی کراوە بە مامۆستای یاریدەدەر لە کۆلێژی ئاداب و کە ئەو زانستگایە گوێزرایەوە بۆ ھەولێر و کراو بە زانکۆی سەلاحەددین ئەمیش گوێزاوەتەوە بۆ ئەو زانستگایە تاکو کۆچی دوایی کردووە.
لە ٨ی تەممووزی ١٩٨٦دا شەماڵ سائیب لە ئەنجامی نەخۆشییەکی درێژخایەن لە ھەولێر کۆچی دواییکرد و تەرمەکەی برایەوە سلێمانی و لە گردی سەیوان نێژرا.
ھونەری شەماڵ سائیب
شەماڵ سائیب لە سەردەمی منداڵییەوە فێری عود ژەنین بووە و لە سەرەتای ژیانی ھونەریدا شێوازی مۆسیقازان و گۆرانیبێژی میسری فەرید ئەترەشی وەرگرتووە، لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووش بووەتە خاوەنی ھونەر و دەنگی تایبەتی خۆی و ئاوازی نوێی بۆ گەلێک گۆرانی تازە داناوە و گوتوونی، سوودێکی زۆریشی لە شیعر و ئاوازی فۆلکلۆری کوردی وەرگرتووە.
شەماڵ لە ساڵی ١٩٥٦، وەک دەنگێکی نوێ و ھونەرمەندێکی نوێکار ھاتووەتە گۆڕەپانی ئاواز و گۆرانی کوردی و گەلێک گۆرانی کوردی و گەلێک گۆرانی سەرکەوتووی وەک شوانە ھۆ شوانە و بەردە بەردە و ھاتی بۆ ھاتی و ھاتم ھاتم و ھەرە لەیلێ و جوان ئێمە جوانین و بارزانی و زولەیخای دانا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
ئیمپریالیزمی زمانی
لەکاتی ئێستادا ئەمێریکا ئیمپریالیزمی زمانی ئینگلیزی لە ڕێگای ھێزی ئابوریەوە بەسەر زمانەکانی تر خۆی دەسەپێنێت. ئەمیش لەڕێگای دامەزراندنی چەندین دەزگای ئابوری. وە ھەریەکە لە وڵاتانی سعودیا و ئێران ئیمپریالیزمی زمانی عەرەبی و فارسی لە ڕێگای ھێزی ڕامیاریەوە خۆیان بەسەر زمانەکانی ناوچەکانی دەوروبەریان دەسەپێنن. ئەمیش لەڕێگای دامەزراندی چەندین دەزگای ڕامیاری زمانەوانی.
ئیمپریالیزمی زمانی ئینگلیزی
ڤێڵبیسن پێی وایە تەشەنەکردنی زمانی ئینگلیزی و بەجیھان بوونی وە پاشان دەرکەوتنی وەک ئیمپریالیزمی زمانی ئینگلیزی بۆ لایەنی مێژوو دەگەڕێتەوە ٫بەتایبەت لەوناوچانەی کە دەستی بەسەرداگرتوون بە ھێزی سەربازی وەک ھیندستان و پاکستان و ئۆگەندا و زیمبابۆی و .... ھتد وە ئەوناوچانەی دەستی بەسەرداگرتوون بەھێزی ئابووری وەک ئەوروپا بەتایبەت وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا.
یەکێک لەو بنەمایانەی کە ڤێڵبیسن پشتی پێ دەبەستێت بۆ بەردەوامی و بەھێزبوونی ئیمپریالیزمی زمانی ئینگلیزی ئەوەیە کە ئینگلیزەکان توانیویانە زمانەکەیان بخەنە نێو پەیڕەوی قوتابخانەکانی خوێندن وە پاشان لە ڕێگای کەلتورەکەیانەوە خودی ئەم میللەتانە بکەنە خاوەنی زمانەکە. لەڕێگای ئەم ھەنگاوانەوە: بەکارھێنانی زمانی ئینگلیزی لە باڵوێزخانەکان و بانکەکان و لەسەر زاری کرێکاران و مامۆستایان ھەندێک ھۆکاری پێدان لە ھۆکاری تر: لە بەرھەڵستکارانی ئیمپریالیزمی زمانی ئینگلیزی زمانەکانی ئەڵمانی و فارسی و عەرەبی و چینی و ڕوسی دادەنرێن. ئەڵمانەکان زۆرترین ژمارەی پەنابەر لە خۆ دەگرن و فێری ئەڵمانیان دەکەن . ئێرانیەکان لە ھەوڵی قەدەغەکردنی خولەکانی زمانی ئینگلیزی دان. وڵاتە عەرەبیەکان زۆرترین دەزگای ڕاگەیاندنی عەرەبیان کردۆتەوە لەگەڵ ھەڵی کاری زیاتر ٫ئەگەر زمانی چینی نەزانی ناتوانی سەرمایەی زۆر بەدەست بێنی . بۆ دروست کردنی سوپایەکی بەھێز پێویستە زمانی ڕووسی بزانی. لەگەڵ ھەوڵی زیاتر.
ئیمپریالیزمی زمانی فارسی
تەشەنەکردنی زمانی فارسی و بەھەرێم بوونی وە پاشان دەرکەوتنی وەک ئیمپریالیزمی زمانی فارسی بۆ لایەنی مێژوو دەگەڕێتەوە ٫بەتایبەت لەوناوچانەی کە دەستی بەسەرداگرتوون بە ھێزی سەربازی لە کاتی کۆن دا  وەک کوردستان و بابل و ئەفغانستان و ئاسیای ناوەڕاست و.... ھتد یەکێک لەو بنەمایانەی کە ڤێڵبیسن پشتی پێ دەبەستێت بۆ بەردەوامی و بەھێزبوونی ئیمپریالیزمی زمانی فارسی ئەوەیە کە ئێرانیەکان توانیویانە زمانەکەیان بخەنە نێو پەیڕەوی قوتابخانەکانی خوێندن وە پاشان لە ڕێگای کەلتورەکەیانەوە خودی ئەم میللەتانە بکەنە خاوەنی زمانەکە. لەڕێگای ئەم ھەنگاوانەوە:
ھەریەک لەزمانەکانی تورکی و کوردی و عەرەبی بەبەرھەڵستکار و کێشەی زمانی فارسی دادەنرێن. بەڵام لە دوای سەرھەڵدانی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران ئەم بەرھەڵستکاریە بە پێچەوانە وەرگەڕاوە. ڕابەڕانی ئیسلامی ئێران لە سەرەتای شۆڕشیان ویستیان زمانی تورکی بکەنە زمانی فەرمی لە پاڵ زمانی فارسی بەڵام بە ھۆی داواکاری بەفەرمی بونی زمانەکانی تری ناو ئێران وەک کوردی و عەرەبی و ... ھتد ئەم ھەوڵە دواخرا . بۆیە کەوتنە ھەوڵی ئەوەی زمانەکانی تری ناوچەکە لاواز بکەن تا خۆیان بەرەو لوتکە بڕۆن. بەمە وشەگەلێکی زۆری عەرەبیان ھێنا ناو زمانەکانی فارسی و کوردی بەو پێیەی زمانی ئاینی پیرۆزی ئیسلامە وە دەست بەسەر داگرتنی (فرھنگستان زبان و ادب فارسی) بۆ ڕێگا خۆشکردنی ھاتنە ناوەوەی وشە ئینگلیزیەکان و فەڕەنسیەکان وە پاشان بە مۆدێل کردنیان لەلایەن خەڵکەوە. کۆماری ئیسلامی ئێران ئێستا بە ھەزاران کادیرو نوسەری کوردی پێگەیاندوە بە پەیڕەویەکی فارسی عەرەبیانە وە ناردونی بۆ ناوچەکانی ھەرێمی کوردستان و باکور و ڕۆژھەڵاتی کوردستان بۆ شێواندن و لەباربردنی زمانی کوردی جگە لە دەست بەسەرداگرتنی جومگەکانی ھەرێمی کوردستان بە شێوەی ناڕاستەوخۆ.
ئیمپریالیزمی زمانی عەرەبی
بەر لە ھاتنی ئایینی ئیسلام شتێک نەبوو وەک قەبارەیەکی گەورە بە ناوی عەرەبی. ئاینی ئیسلام ھۆکاری سەرەکی و تەشەنەکردنی زمانی عەرەبیە وە پاشان دەرکەوتنی وەک ئیمپریالیزمی زمانی عەرەبی
لە ھۆکاری تر:
لە بەرھەڵستکارەکانی زمانی عەرەبی زمانەکانی ئەمازیغتی و کوردی و فارسی دادەنرێن.
ئیمپریالیزمی زمانی فەڕەنسی
[[File:Francophone_Africa.svg|440x220px|thumb|left|alt=نەخشەیەک کە تیشک دەخاتە سەر ئەفریقای زمانی فەرەنسی
بە شێوەیەکی ئاسایی بە وڵاتانی فەڕەنسیفۆن دادەنرێت
هەندێک جار بە وڵاتانی فەرەنسیفۆن دادەنرێت
وڵاتانی نا فەڕەنسی قسەکەر بەڵام پەیوەندییان بە ڕێکخراوی OIF کردووە.|نەخشەیەک کە تیشک دەخاتە سەر ئەفریقای زمانی فەرەنسی]]
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زمانەوانی پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
زافیر کوڕی جابیر سەکری
زافیر کوڕی جابیر بن مەنسوور سەکری ناسناوی ئەبوو حەکیم، پزیشکێکی موسڵمانە، باوکی و کوڕەکەشی و نەوەکەشی پزیشک بوون، لە کتێبی (عيون الأنباء في طبقات الأطباء) باسی کراوە: «موسڵمان بوو و چاک بوو لە پیشەسازی پزیشکی ... حەزی بە سەرقاڵبوون بوو بە زانستەکان، ئەو لە مووسڵ بوو، پاشان چوو بۆ حەلەب و لەوێش کۆچی دوایی کرد ... »
ئەمیر خوسرۆ دێھلەوی
حاکم ئەبولحەسەن یامین الدین بن سەیف الدین مەحمود ناسراو بە ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی تەتەم فارسی بووە -شاعیری قسەکەری هیندستان. یەکێکە لە دوو شاعیری گرنگی سەرەتای سەدەی هەشتەم کە سێبەری فارسی زمانەکانی دیکەی هیندستانیان خستە سەر، و لە قۆناغەکانی دواتردا کاریگەرییەکی بەرفراوانیان لە نێوان شاعیرانی ئێران وهیندستان هەبوو کە هەیانبوو. ئەو دووانە ئەمیر خوسرۆ و حەسەن دێهلەوی. عەرەبی، تورکی و سانسکریت زاڵ بوون و بە "سەعدیی هیندستان" ناسرابوو و پێی دەگوترا "سوڵتانی". " و بالەدا و ستایلەکانی تر لە مۆسیقاشدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو.
ژیان
ئەبولحەسەن ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی، شاعیر و عیرفانی بەناوبانگی پارسی زمان، لە ساڵی ٦٣٢ی خۆر (٦٥١ ساڵی مانگ) لە شاری پاتیالا لە هیندستان لەدایکبووە و لە ساڵی ٧٠٣ ساڵی خۆر (٧٢٥ ساڵی مانگ) لە دەهلی کۆچی دوایی کردووە. ئەو هەزارە بە ڕەچەڵەک بووە و لە هیندستان لەدایک بووە، لە شیعرەکانیدا وشەی تورکی و هیندی زۆرە، باوکی، ئەمیر سەیف الدین مەحمود، یەکێک لە ئاغاکان، میرزادە و ئەفسەرانی خەڵکی لاچین، هەزارە لە ناوچەی بەلخ بوو کە لە ماوەی... لەشکرکێشی مەغۆلەکان، کە ژنێکی خەڵکی دەهلی هێنا و چووە ناو دەرباری شەمسەدین ئەلتاتمێش پاشای دەهلی. ئەمیر خوسرۆش وەک باوکی کە پۆستی ئەمیر الامرای بەدەستەوە بوو، لە دەرباردا گەورەیی و شەرەفی بەدەست هێنابوو و لە سەردەمێکدا لە دەرباری جەلالەدین فیرۆز شا جێگای هەبوو و نازناوی پێدرا لە ئەمیر. تەمەنی منداڵی و هەرزەکاری بە فێربوونی زمان و ئەدەبیاتی فارسی لە دەلهی بەسەر بردووە و دوای ماوەیەک بە ئامادەبوونی یەکێک لە گەورەترین و بەناوبانگترین پیر و عیرفانی ئەو سەردەمە، واتە شێخ نیزامەدین محمد بن ئەحمەد دێهلەوی ناسراو بە نیزامەدین عولیە ، بوو بە خوێندکار. ئەمیر خوسرەو ڕێزێکی زۆری بۆ گەورەکانی و موراد هەبوو و سەرەڕای ئەوەی کە هەمیشە لە خزمەتی پاشا و فەرمانڕەواکاندا بوو، پەرۆشی و گرنگیدانی بە شێخ هەرگیز کەمی نەکرد. ئەمیر وەک مامۆستاکەی شوێنکەوتووی عیرفانی چیشتییە بوو. شێخ ڕێزی خوسرەویشی دەگرت. لە ڕێگەی ئەم شێخەوە لەگەڵ حەسەن دێهلەوی، شاعیرێکی بەناوبانگی هیندی فارس زمان ئاشنا بوو و هاوڕێیەتییەکی قووڵ لە نێوان ئەو دووانەدا هەبوو.
ماوەیەکی کەم دوای کۆچی دوایی نیزام الدین عولیە، ئەمیر خوسرەو هەروەها لە ساڵی ٧٠٤ (٧٢٥ ساڵی مانگی) کۆچی دوایی کرد و لە نزیک گۆڕی شێخ بە خاک سپێردرا. گۆڕەکەی دەکەوێتە یەکێک لە گەڕەکە قەرەباڵغ و چڕەکانی شاری دەهلی کە بە نیزامەدین عەولیە ناسراوە و دەکەوێتە نزیک وێستگەی شەمەندەفەری نیزامەدین و نزیک مەزارگەی هومایون، شوێنی پەرستنی موسڵمانان و سۆفیەکانە. وێنۆک|گۆڕی ئەمیر خوسرەو دێهلەوی لە کۆمەڵگەی نیزامەدین عەولیە دەرگا لە دەهلی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥٣ پۆل:مردووانی ١٣٢٥ پۆل:شاعیران بە زمانی ھیندی پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢، کە یارییەکانی لە شاری لەندەن پایتەختی بەریتانیا، لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٢ دەستی پێکرد و لە ١٢ەی ئابی ٢٠١٢ کۆتایی ھات. ٥٣٠ پێشبڕکێکار، (٢٦٢پیاو و ٢٦٨ژن) ڕکابەریان لە ٣١ وەرزشدا کرد. ئەمە یەکەمجار بوو ژمارەی خانمە وەرزشوانەکان زیاتر بێت لە پیاوان، وەرزشوانانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە کۆکردنەوەی ٤٧ مەدالیای زێر ،١٠٤ مەدالیا لە کۆی گشتی مەدالیاکان بۆ جاری شازدەیەم لە مێژوویدا پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
مریەم خان
مریەم خان (١٩٠٤- ١٩٤٩) گۆرانیبێژی کوردی لەدایکبووی بۆتانە. مریەم خان (مێرەم خان) یەکەمین ژنە گۆرانیبێژی کوردە کە گۆرانی‌یەکانی لەسەر قەوان یان گرامافۆن تۆمار کراوە.
ژیان
مریەم کچی موحەممەدی کوڕی ئە‌حمەدی بۆتانی ناسراو بە مریەم خان لە ساڵی ١٩٠٤دا لە گوندی دێرگولی جزیرەی بۆتان لە باکووری کوردستان چاوی بە ژیانی ھەڵھێناوە. ژیانی منداڵیی لە شاری دیاربەکر بەسەر بردوە، کە شەڕی یەکەمی جیھانی لە پایزی ١٩١٤دا ھەڵگیرساوە ژیانی ناوچەکەیان لەڕووی ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەوە ئاڵۆزبووە و تووشی کارەساتی ژیان و گوزەران بوون، بۆیە بەزۆری خەڵکی ئەو ناوچانە ڕوویان کردۆتە پارچەکانی دیکە کوردستان، بەتایبەتی بەرەو کوردستانی باشوور و وڵاتی شامەوە چوون و موڵک و دێھاتی خۆیان بەجێھێشتووە. مریەم خانی کچە دەنگخۆش و شەیدای ھونەر و ئاوازی کورد لە سەرەتادا بەرەو سوریا دەچێ و ماوەیەک لە دیمەشق دەژی و مریەم خان لە ساڵی ١٩٢٤دا دێتە باشووری کوردستان و لە زاخۆ ماوەیەک نیشتەجێ دەبێت و لە دواییدا، لە دەبیستێ لە بەغدا کۆمپانیای گۆرانی تۆمارکردن لەسەر قەوان دامەزراوە، ڕوودەکاتە پایتەخت خانوویەک لە باب الشرقی بەکرێ دەگرێ و ماڵێکی خنجیلانە دادەنێ و لە ساڵی ١٩٣٠دا چەند لاوک و بەستەیەکی بەسۆز لەسەر قەوان لە کۆمپانیاکانی ئۆدین و بەیزافۆن تۆمار دەکات و ئەم سترانانەش ھەندێکن لە لاوک و بەستە تۆمار کراوەکانی لەسەر قەوان:
جگە لە سترانەکانی سەر قەوانی، بەدەیان لاوک و بەستەی کوردی لە ئاھەنگی گۆرانی ڕاستەوخۆی لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردیی بەغدا چڕیوە و چەپکێک گۆرانیش بە دووقۆڵی لەگەڵ سترانبێژە ھونەرمەندەکانی کورد، موحەممەد عارفی جزیری، حەسەن جەزراوی، ئەڵماس موحەممەد گوتووە.
مریەم خان لە ساڵی ١٩٤٩دا تووشی نەخۆشییەکی کوشندە بووە، ھەرچەندە خرایە نەخۆشخانەی تایبەتی و ھەوڵی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکەی درا، بەڵام بێ سوود بوو و لە ئەنجامی ئێش و ئازار لە دوادوای مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٤٩ لە شاری بە‌غدا کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
بڕیارنامەی ١٧٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا
سەمیع
ناوی عەبدوسسەمیعی کوڕی سەید سلێمانی کوڕی سەید برایمی کوڕی سەید ئەحمەدی گوڵەی یە، لە ساڵی ١٨٤٨ز بەرامبەر بە ١٢٦٤ی کۆچیدا لە گوندی واژەی ناوچەی سیوەیل لە باشوری کوردستان لەدایکبووە. لە دوای تەواوکردنی خوێندنی ئایینی ھاتووە بۆ دێھاتی ھەمزەڵان لە ناوچەی دەشتەتاڵی سەر بە شاری بانە و پێشنوێژی کردووە و وانەی ئایینی وتووتەوە.
ڕشتەی نەسەبی دەچێتەوە سەر ساداتی بەرزنجە بەمشێوەیە: سەید عەبدوسسەمیعی، کوڕی سەید سلێمانی، کوڕی سەید برایمی، کوڕی سەید ئەحمدی گوڵەیی، کوڕی سەید عبدالله، کوڕی سەید بابکر، کوڕی سەید سادق، کوڕی سەید عبدالعزیز، کوڕی سەید حسن (پیر حەسەن) کوڕی سەید بابا ڕەسوڵی گەورەی بەرزنجیە.
لە دوای ساڵی ١٨٨٤ ڕووی کرۆتەوە بۆ دێھاتی ئەنجێنە توەڕەش ناسراو بە ئەنجێنە برایم و لە وێ ماوەتەوە. لە ئەنجێنە براییم پەیامێکی بەناوی عەقیدە بە شێوازی شیعری نووسیوە، ئەم پەیامە لەلایەن خواناسی بەناوبانگ حاجی کاک ئەحمەدی شێخی سولەیمانی بەرزنجی خوێندراوەتەوە و دانی بە باشی و لە باری ئەم ریسالەیا ناوە.
نووسەر محمد شێخ عبدالکریم سۆڵەیی لە کتێبی "گەشتنامە" کەیدا کەلەساڵی ١٩٧١ ڕووی لەناوچەی شارباژێڕکردووە و چۆتە گوندی واژە دەستنوسێکی ئەم عەقیدە کوردیەی لە کتێبخانەکەی مامۆستای شەکیبی واژەیی بینیوە و باسی کردووە.
عەقیدە دەیان جار لە کوردستانی باشوور لە چاپ دراوە. شێخ سەمیع لە ئەنجێنە وەبەرەو دێهاتی بەلوە ڕۆشتووە، لە دوای ماوەیەک لە دێهاتی بنەخوێ وەک مامۆستای ئایینی جێگیر بوە و و پێش نوێژی کردوە و وانەی دینی وتۆتەوە. لە ساڵی ١٨٨٩ دا لەسەر خەرجی یونس خان حاکمی بانە لە ڕێی عێراقەوە چووە بۆ سەفەری حەج. لە کاتی گەڕانەوەی دا لە شارۆچکەی بەحرەی سەر بە جەددە بەهۆی نەخۆشی وەبا کۆچی دوایی کردوە.
بەشێک لە ریسالەی عەقیدە
عەقیدە ئاوا دەست پێ ئەکا : «ئەووەڵ ئیبتیدا بە ئیسمی ئەڵڵا / پەس حەمد و سەنا ئەلحەمدولیلا»
ئاواش تەواوی ئەکات : «سەمیع گونەهکار ئیلتەجا ئەکا / بۆ فاتیحایەک ئەو رەجا ئەکا»
سەرچاوەکان
٣. گەشتنامە. شێخ محمد عبدالکریم سۆڵەیی. ٢٠٢٢
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
زانکۆی کەرکووک
زانکۆی کەرکووک یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق، زانکۆی کەرکووک دەکەوێتە شاری کەرکووک لە ناوچەی سیادە نزیک ناوچەی پیشەسازی کەرکووک و لەساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە. ئەم زانکۆیە لەساڵی ٢٠١٤ تا نزیکی ٢٠١٨ زۆرترین رێژەی ئاوارەی لەخۆگرتبوو کەبەھۆی شەری داعشەوە ڕوویان لە شاری کەرکووک کردبوو و لەبەشە ناوخۆییەکانی ئەو زانکۆیەبوون و درێژەیان بە خوێندن دا کە نزیکەی ژمارەیان ٥٠٠٠٠ کەس دەبوو ھەر بۆیە ئەم زانکۆیە خەڵاتی باشترین زانکۆی وەرگرت لەسەر ئاستی جیھان و وڵاتانی ئاسیا لەلایەن  گۆڤاری نیۆرک تایمز لەبواری ھاوکاریکردندا
ھەروەھا ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان