cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
١٧ی ئەیلوول
مردنەکان
1862- لۆرێنس ئۆ برایان برانچ، سیاسەتمەداری ئەمریکی و جەنەڕاڵی کۆنفیدراڵ
1862 – ویلیام ئی ستارکێ، جەنەراڵ کۆنفیدراڵ
1863- چارڵز ڕۆبێرت کۆکەرێل، شوێنەوارناس و تەلارسازی ئینگلیزی
1863- ئەلفرێد دی ڤیگنی، نووسەر و شاعیر و شانۆکاری فەرەنسی
1864- واڵتەر ساڤیج لاندۆر، نووسەر و شاعیری ئینگلیزی
1868 – ڕۆمانی لووت، جەنگاوەری ڕەسەنی ئەمریکی
1877- هێنری فۆکس تالبۆت، وێنەگرە ئینگلیزییەکە پڕۆسەی کالۆتایپی پێشخست
1879– یوجین ڤیۆلێت-لو-دوک، تەلارساز و تیۆریزان فەڕەنسی
1894 - دنگ شیچان، کاپتن چینی
1899- چارڵز ئەلفرێد پیلسبوری، بازرگانێکی ئەمریکی، کۆمپانیای پیلسبوری دامەزراند
١٩٠١-ئێستا
1907 – ئیگناز برول، پیانۆژەن و ئاوازدانەری چیکی نەمسایی
1907 – ئێدمۆنیا لویس، پەیکەرتاشی ئەمریکی
1908- هێنری جولین، کاریکاتێریست کەنەدی
1908 – تۆماس سۆتبریج، ملازم و فڕۆکەوانی ئەمریکی
1909– تۆماس بێنت، بازرگان و سیاسەتمەداری ئوسترالی، 22یەمین پریمەری ڤیکتۆریا
1911– ئێدمۆنیا لویس، پەیکەرتاشی ئەمریکی
1923– ستیفانۆس دراگۆمیس، حاکم و سیاسەتمەداری یۆنانی، 92ەمین سەرۆک وەزیرانی یۆنان
1925- کارل ئیتل، وێنەکێش و وێنەکێشی ئەڵمانی ئەمریکی
1933 – جۆزێف دی پیرۆ، قەشەی ماڵتسی و مێشتاری
1936 – ئیتی ئانی رۆت، نوسەر و چالاکوانی نیوزیلاند
1937- والتەر دوبیسلاڤ، لۆجیکی ئەڵمانی و فەیلەسوفی زانست، ئەندامی بازنەی ڤیەننا
1943 - فریدریش زیکۆڵف، جەنەراڵ ئەڵمانی
1951- جیمی یانسی، پیانۆژەن و ئاوازدانەری ئەمریکی
1953 – دەیڤد مونسۆن، ڕاکەری ئەمریکی
1953- هانس فیگی، جەنەراڵ ئەڵمانی (ورماچت)
1961- عەدنان مەندەرس، پارێزەر و سیاسەتمەداری تورک، نۆیەمین سەرۆک وەزیرانی تورکیا
1965- ئەلیخاندرۆ کاسۆنا، شاعیر و شانۆکاری ئیسپانی
1966 – فریتز ووندەرلیچ، تێنەر و ئەکتەری ئەڵمانی
1971– کارلۆس لامارکا، کاپتنی بەرازیلی
1972- عاکیم تەمیرۆف، ئەکتەری ئەمریکی
1973 – هوگۆ وینترهالتەر، باندلێدەر و ئاوازدانەری ئەمریکی
1975 – نیکۆلا مۆسکۆنا، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژی یۆنانی ئەمریکی
1980- ئەناستاسیۆ سۆمۆزا دیبایل، فەرماندە و سیاسەتمەداری نیکاراگوا، 73یەمین سەرۆکی نیکاراگوا
1982 – مانۆس لۆیزۆس، ئاوازدانەری میسری - یۆنانی
1984- ڕیچارد باشارت، ئەکتەر و دەرهێنەری ئەمریکی
1985 – لاورا ئاشلی، دیزاینەری مۆدی وێڵزی، لۆرا ئاشلی پی ئێڵ سی دامەزراند
1987- هاری لۆک، ئەکتەری ئینگلیزی
1991- زینۆ فرانچسکاتی، ئاوازدانەری و ئاوازدانەری فەرەنسی
1992- ڕۆجەر واگنەر، ڕابەر و پەروەردەکاری ئەمریکی (1914)
1993 – ویلی مۆسکۆنی، یاریزانی حەوزی ئەمریکی و ئەکتەری
1993- کریستیان نایبی، دەرهێنەر و بەرهەمهێنەری ئەمریکی
1994 – جۆن دێڵافۆس، یاریزانی ئەکۆردۆنی ئەمریکی
1994 – ڤیتاس گێرولایتس، یاریزانی تێنس و ڕاهێنەری ئەمریکی
1994- کارل پۆپەر، فەیلەسوفی نەمسایی - ئینگلیزی و ئەکادیمی
1995- ئیزادۆر ئیپستین، ئەستێرەناسی ئیستۆنی - ئەمریکی و ئەکادیمی
1995– لوسین ڤیکتۆر، پاسکیلسواری بەلجیکی
1997 - ڕێد سکێلتۆن، ئەکتەر و کۆمیدی ئەمریکی
1998 – تێد بینۆن، یاریزانی پۆکەر و کاسبکارێکی ئەمریکی
1999- فرانکی ڤاگان، گۆرانیبێژ و ئەکتەری ئینگلیزی
2000– جۆرجی گونگادزی، ڕۆژنامەنووس و دەرهێنەری جۆرجی-ئۆکراینی
2003 – ئێریک هالوبەر، ئەکتەری ئەڵمانی
2005– ژاک لاکارێر، ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگری فەڕەنسی
2005- ئەلفرێد رێنید، ئاوازدانەری ئەمریکی و پەروەردەکار
2009 – دیک دوورۆک، یاریزانی سەرەکی ئەمریکی و ئەکتەر
2009 - نوردین محەمەد تۆپ، تیرۆریست مالیزیایی
2011- کۆڵین مادیگان، تەلارسازی ئوسترالی و نوسەر، گەلەری نەتەوەیی ئوسترالیای دیزاین کرد
2012– مێلڤین چارنی، پەیکەرساز و تەلارسازی کەنەدی
2012- لو کینتۆن، سەرباز و پۆتەری ئینگلیزی
2012 – ڕاسل ئی. شەمەندەفەر، سەرباز و کارمەندی مەدەنی ئەمریکی
2013– کریستیان گیدلوند، دەهۆڵژەنی سویدی و ڕۆژنامەنووس
2013– لاری لیک، یاریزانی ترۆمپێتی ئەمریکی-کەنەدی و ئاوازدانەری
2013– ئەلێکس ناومیک، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و بەرهەمهێنەری لیتوانی-نەرویجی
2013 – مایکل جەی نۆنان، جوتیار و سیاسەتمەداری ئیرلەندی، 25یەمین وەزیری بەرگری ئیرلەندی
2013 – ئیجی تۆیودا، بازرگانە ژاپۆنییەکان
2014 – جۆرج هامیلتۆنی چوارەم، گۆرانیبێژ و گۆرانی بێژ و گیتارژەنی ئەمریکی
2014 – ئاندری حوسین، تۆپی پێی ئۆکراین و بەڕێوەبەر
2014 – واکاچیچیبۆ کۆمی، پاڵەوانی سۆمۆی ژاپۆنی
2014 – چارڵز رید، مارشالی ئاسمانی ئوسترالی
2014 – پیتەر ڤۆن باغ، مێژوونووس، دەرهێنەر و سیناریۆنوسی فینلاندی
2014 – چین زۆریلا، ئەکتەری ئۆرۆگوای
2015 – ئینگرەیدا Andriņa، ئەکتەری لاتڤیا
2015 – دیتمار کرامەر، تۆپی پێی ئەڵمانی و بەڕێوەبەر
2015 – میلۆ هامیلتۆن، یاریکەری وەرزشی ئەمریکی
2015- ڤادیم کوزمین، فیزیکزان و ئەکادیمی ڕووسی
2015 – دەیڤد ویلکۆکس، ئۆرگانی ئینگلیزی، ئاوازدانەر و ژەنەر
2016- بەهمەن گۆلبەرنژد، پاسکیلسواری پێشبڕکێکاری ئێرانی
2016 – سیگ پارلینگ، تۆپی پێی سویدی
2019- کۆکی ڕۆبێرتس، ڕۆژنامەنووس و نووسەر
2020- ڕۆبێرت دەبلیو گۆری ئەندازیار و بازرگانێکی ئەمریکی، هاوئاهێنەری گۆر-تێکس
بۆنەکان
ڕۆژی هاووڵاتیبوونی ئوسترالی
ڕۆژی جەژنی مەسیحی:
ئەلبێرت لە ڤێرکلی
ئاریادەنی فەریجیا
ستانیسلاس پاپچینسکی
هیلدگارد لە بینگن
لامبێرت
ڕۆبێرت بیلارمین
ساتیروس ی میلان
سوکراتس و ستیفان
زیگمۆنت Szczęsny فلینسکی
17ی ئەیلول (لیتورجیکی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵات)
ڕۆژی دەستوور، لە ڕۆژی هەینی پێشوودا تێبینی دەکرێت ئەگەر لە ڕۆژی شەممەدا بکەوێتە خوارەوە، ڕۆژی دووشەممەی داهاتوو ئەگەر لە یەک شەممەدا؛ و سەرەتای هەفتەی دەستوور (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
ڕۆژی ئازادی مەراثوەدا (ماهاراشترا)
یادی باخچەی بازاری ئۆپراسیۆن هێشتا بە مشەخۆری و تەرخانکردن لە یادە لەم ڕۆژەدا. (هۆڵەندا)
ڕۆژی مامۆستایان (هیندوراس)
ڕۆژی سۆفیا (بولگاریا)
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
مەکای (ڕوونکردنەوە)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ڕاوەماسی
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی [[تۆڕەوانێک لە کاتی ماسی ڕاوکردندا لە مەکسیک]] ڕاوە ماسی (بە ئینگلیزی: Fishing) بەو کردارە دەوترێت کە تێیدا ماسی ڕاو دەکرێت. بە چەندین جۆر ئەم کردارە ئەنجام دەدرێت لەوانە بەکارهێنانی (قولاپ ، تۆڕ...)
پۆل:ڕاوەماسی پۆل:بەھرەکانی ڕزگاربوون
ژاک دیسۆرد
ژاک دیسۆرد نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:مردووانی ١٩٥٢
کۆردۆبا (ئیسپانیا)
کۆردۆبا  یەکێک لە شارەکان و پایتەختی ناوچەی ئەندەلوس بووە لە باشوری ئیسپانیا وئەکەوێتە سەر ڕۆخەکانی ڕووباری دۆڵی گەورە، ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە نزیکەی ٣١٠٬٠٠٠ کەس، ناوبانگی دەرچووە لە ڕۆژانی حوکمی ئیسلامی بۆ ئیسپانیا کاتێک پایتەختی دەوڵەتی ئەمەوی بووە لەوێ، لە دیارترین شوێنەکانی مزگەوتی کۆردۆبا یە. thumb|250px|شوێنی کۆردۆبا
کۆردۆبا ی ڕۆمانی
thumb|200px|right|ڕووباری دۆڵی گەورە کۆردۆبا دامەزراوە وەک جێگەیەکی ڕۆمانی لە باکوری ڕووباری وادی گەورە (ڕووباری بیتیسی کۆن) لە سەردەمی کۆماری ڕۆما ساڵی ٢٠٦ی پێش زاینی، پاشان بووە پایتەختی ولایەتی بیتیکا لە باشوری ئیسپانیا ھەر لە چوارچێوەی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیدا، کۆردۆبا شارێکی ڕۆمانی بوو زیاتر لە حەوت سەدە، لەبەر ئەوە تاکو ئێستا ئاسەواری حوکمی ڕۆمانی ماوەتەوە تێیدا، دیارترینیان پەرستگەی ڕۆمانی و پردی ڕۆمانییە کە دۆڵی گەورە ئەبرێت، ھەروەھا ئارامگەیەکی ڕۆمانی ھەیە کە بەم دواییانە دۆزرایەوە، ھەروەھا لەو سەردەمانەدا لە کۆردۆبا فەیلەسوف سینیکا دەرکەوتووە.
لە دوای ڕوخانی دەوڵەتی ڕۆمانی لەسەر دەستی ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە جێرمانییەکان (بەڕابەڕە)، لە نیمچە دوورگەی ئیبیریاوە ھەندێک لە ھۆزەکانی وەک ڤانداڵ ھاتنە ناوچەکەوە، پاشان قوتە ڕۆژئاوایییەکان ھاتنە ناویەوە کەفەرمانڕەوایی ھەموو دوورگەکەیان ئەکرد بە کۆردۆبا وە، ھەتاکو گەیشتنی موسڵمانان لە سەدەی ھەشتی زاینیدا، دوای ناکۆکی لەگەڵ ڕۆمە بیزەنتییەکان.
سەردەمی والییەکان
موسڵمانانە ئەمەوییەکان فەتحی کۆردۆبا یان کرد لە سەردەمی خەلیفە وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک لە ساڵی ٧١٠ز لە سەر دەستی سەرکردە موغیس ڕۆمی، دوای ئەوەی کە بە ھێزەکانییەوە بەرەو ئیبریا ڕۆیشت کە موسڵمانان ناویان نابوو (ئەندەلوس) وپاشاکەیانی کوشت وئەمەوییەکان ئەندەلوسیان کرد بە ویلایەتێکی سەر بە مەغریب، ھەتاکو خەلیفە عومەری کوڕی عەبدول عەزیز ویلایەتی ئەندەلوسی خستە پاڵ پایتەختی ئەمەوی لە دیمەشق بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، وئەمەوییەکان کۆردۆبا یان کردە بنکەیەک بۆ والییەکانیان لە ئەندەلوس وبەو شێوەیە مایەوە تاڕوخانی دەوڵەتی ئەمەوی لەسەر دەستی عەباسییەکان ساڵی ٧٥٠ز.
سەردەمی ئەمەوی
کۆردۆبا بەرز بوویەوە بە ھاتنی ئەمیری ئەمەوی عەبدول ڕەحمان داخل بۆ ئەندەلوس کاتێک لە دەستی عەباسییەکان ھەڵھات، دەستی گرت بەسەر کاروبارەکان لە ئەندەلوسی ئیسلامیدا وکۆردۆبا ی کردە پایتەخت لە ساڵی ٧٥٦ز، کە ئەمەش سەرەتای سەردەمی زێڕینی کۆردۆبا یە، و بووە پایتەختی ھەموو ئەندەلوسی ئیسلامی وگرنگترین شار لە نیمچە دوورگەکەدا، ولە سەردەمی داخلدا ئیش کرا لەسەر مزگەوتی کۆردۆبا ی گەورە کە ھەتا ئێستا ماوەتەوە لە شارەکەدا، وحوکم بەردەوام بوو بە دەستی ئەمەوییەکانەوە لە خێزانی عەبدول ڕەحمان داخل لەو ماوەیەدا.
دەوڵەتی ئەمەوی ڕووبەڕووی چەند شوڕشێک بوویەوە وفەرمانڕەواکانی بەڕێوەبردنی کاروبارەکانیان لە دەستدا، تا یەکێک لە حەفیدەکانی عەبدول ڕەحمان داخل، عەبدول ڕەحمانی سێیەم ناسراو بە ناسر بوو توانی توانی دەسەڵاتی ئەمەوییەکان بگەڕێنێتەوە وزۆربەی ئەندەلوس مل کەچ کات بۆ دەسەڵاتی خۆی لە کۆردۆبا، ئەمەش لە سەدەی دەی زاینیدا بوو، و بەھێزییەکەی گەیشتە ئاستێک ناوی خۆی نا خەلیفەی موسڵمانان، بە پشت بەستن بەو باوەڕەی کە خێزانەکەی لەپێشترە بۆ خەلافەت تا عەباسییەکان، وناسڕ حوکمەتەکەی گواستەوە بۆ شارێکی نوێ لە دووری چەند میلێکەوە لە کۆردۆبا ناوی زەھرا بوو، لەگەڵ ئەوەی کۆردۆبا ھەر بە شاری سەرەکی مایەوە لە وڵاتدا، لە دوای ڕووداوی ڕەبز شارەکە گەیشتە ئەوپەڕی سەربەرزی لەسەردەمی خەلیفە عەبدول ڕەحمان ناسر وکوڕەکەی (حەکەمی دووەم) دا، ودەوڵەتی کۆردۆبا لە گرنگترین دەوڵەتە ئەوروپییەکانی سەدەی دەیەم بووە، ھەروەک سەرچاوەیەک بوو بۆ زانست وڕۆشنبیری لە ئەوروپادا، وپایتەختێک لە پایتەختە ئەدەبی وڕۆشنبیرییە ئیسلامی وعەرەبییەکان.
سەردەمی مەلیکە تائیفییەکان وموڕابیتون
thumb|250px|شاری ئیشبیلییە لە ساڵانی (١٠٢٠و ١٠٣٠)کان خەلافەت ڕوخا بە ھۆی شۆڕشی بەڕبەڕ وگەشەی مەلیکە تائیفییەکان کە دەوڵەتیان دابەش کرد بۆ ١٢ بەش، لەوانە، غەرناتە و ئیشبیلییە ومەڕییە وبلنسییە وتەڵتیڵە وسەرقستە وبەرازین وبەتڵیوس، وفەرمانڕەوا موسڵمانەکانی ئیشبیلییە وتەڵتیڵە بووە ناکۆکیان لەسەر کۆردۆبا تا جێگیر بوو لە دەستی پاشای ئیشبیلییە (موعتەمید کوڕی عیباد) ساڵی ١٠٧٨ز، کۆردۆبا پایەی پایتەختی دەوڵەتی لەدەستدا، وئەستێرەی ئیشبیلییە لە جیاتی کۆردۆبا بەرز بوویەوە.
پارێزگای ناگانۆ
پارێزگای ناگانۆ(بە ژاپۆنی:長野県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ناگانۆیە.
کۆردۆبا (ئیسپانیا)
سەردەمی مەلیکە تائیفییەکان وموڕابیتون
نا جێگیری بارودۆخ و حوکم لەناو مەملوکە تائیفییەکان ولێدانی بەردەوام لە نێوانیاندا کردنی بە نێچیرێک بۆ مەسیحییەکانی باکور، ھەتا زانا و ڕاوێژکارانی مەغریب و ئەندەلوس فەتوایان دا بۆ (یوسف کوڕی تاشفین) سەرکردەی دەوڵەتی موڕابیتون لە مەغریب، کە ھەموو ئەندەلوسی وەرگرت لە دەستی مەملوکە تائیفییەکان و ھەموو وڵاتەکەی ڕێکخست بە کۆردۆبا وە لە ژێر شانشینی یوسف تاشفین لە مەغریب ئەمەش لە ساڵی ١٠٩١ز دا بوو.
پارێزگای ناگانۆ
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢،١٤٨،٤٢٥ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ناگانۆ
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ناگانۆ پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
کۆردۆبا (ئیسپانیا)
کۆردۆبا ی ئیسپانی
کۆردۆبا بە خێرایی چۆڵکرا لە دانیشتووە موسڵمانەکانی، وپاشاکانی ئیسپان ڕێگەیان دا ئەوانەی کە ماونەتەوە لەسەر ئیسلام بمێننەوە دوای دەستگرتنیان بەسەر شارەکەدا، بە ھەمان شیوە بۆ موسڵمانەکانی تری ئەندەلوس، وکرێکار وئەندازیارە موسڵمانەکانیان بەکارھێنا لە داڕشتنی بینا وکۆشک وکەنیسەکانیان بە شێوازی ئەندەلوسی، بەڵام ئەمە زۆر بەردەوام نەبوو، و کەوتنە توند وتیژی لەگەڵیان وناچاریان ئەکردن ببن بە مەسیحی، و ھەمە جۆری ئازاردان وکوشتنیان لەگەڵ بەکار ئەھێنان بەشێوەیەک زۆربەیان ئەترسان موسڵمان بوونیان ئاشکرا بکەن تا نەکوژرێت تا ئیسپانیا بڕیاری دەرکردنی موسڵمانەکان ونەوەکانیانی دا لە وڵاتەکە بەھەمان شێوە یەھودییەکانیشیان دەرکرد، ئەمەش لە سەرەتای سەدەی حەڤدەدا بوو، وزەوی وخاکەکانیان دابەش کران بەسەر کۆچکردووە مەسیحییەکان لە باکورەوە وشارەکان دووبارە نیشتەجێکرانەوە وەک کۆردۆبا.
ھەتا ئێستا ئاسەواری ئیسلامی دێرین ناسراوە لە کۆردۆبا دا، ھەروەک ئەو مزگەوتە گەورەیە ماوەتەوە کە لە ناوەندەکەیدا بنیاتنراوە، لەگەڵ ئەوەی کەنیسەیان کردەوە لە ناوجەرگەی مزگەوتەکە لە سەدەی شانزەدا، وئیستا مزگەوتەکە وەک کەنیسەیەکی کاسۆلیکی بەکاردێت، ویونیسکۆ ناوەندی شاری کۆردۆبا ی (یان گەڕەکە دێرینەکەی کە مزگەوت وگەڕەکی یەھودی تیایە) کردووە بە یەکێک لە شوێنە ئاسەوارییە جیھانییەکان، لەگەڵ شاری زەھرای دەوری کۆردۆبا دا.
باشوری ئیسپانیا (ئەندەلوسیا، وەک ئەوە ئیسپانییەکان ناویان ناوە) تێپەڕ بوو بە ماوەیەک لە دابەزینی ئاستی ئابوری وڕۆشنبیری بە بەراورد لەگەڵ شارەکانی تری ئیسپانیا، وئیشبیلییە گەشەی سەند لەسە حسابی کۆردۆبا بە ھۆی بەکارھێنانی وەک بەندەرێک کە ئیسپانیا ئەبەستێت بە جیھانی نوێوە، وناوچەکە بە گشتی لە ئێستادا لە ئاستێکی ئابوری زۆر باشدایە بە ھۆکاری چالاکبوونی گەشت وگوزار تێیدا. ودانیشتوانی کۆردۆبا ئێستا زیاتر لە سێ سەد ھەزار کەسە. وھەروەھا تاکە شاری ئیسپانیایە کە ھێشتا پارتی شیوعی ئیسپانی حوکمی ئەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٣یەمی پ.ز پۆل:ئەندەلوس پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئیسپانیا پۆل:کۆردۆبا، ئەندەلووسیا پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسپانیا پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەمی پ.ز پۆل:کۆڵۆنیا (ڕۆمان)
فۆرمولا یەک
چەپ|300px|وێنۆک|پێشبڕکێیەکی یاری فۆرمولا وەن فۆرمولا وەن (بە ئینگلیزی: Formula One) ئەو یارییەیە کە تێیدا خێراترین پێشبڕکێی جیھان بە چەندین ئۆتۆمبێلی تایبەت ئەنجام دەدرێت.
پۆل:فۆرمولا یەک
مەکای، کوینزلەند
مەکای یان ماکای ناوی یەکێک لە شارەکانی ویلایەتی کوینزلەندە لە وڵاتی ئوسترالیا. ئەم شارە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەم ویلایەتەو لە کەناری ئۆقیانووسی ئارام دایە.
لەبارەی مەکای دا
مەکای شارێکە بە کەش و هەوایەکی ئیستوایی کە نۆسەد کیلۆمەتری باکووری بریزبێنە. ئەم ناوچەیە لە ١٨٧٠ لە لایەن بەریتانیەکانەوە بینرا و جێیمز کۆک هەندێ شوێنی ناونا. ناوی مەکای لە ناوی جۆن مەکای بەزمخوازی گەنجی سکۆتلەندی وەرگیراوە کە لە ١٨٦٠ دا وێڕای گرووپێکی هەشت کەسی، بۆ ماوەی یەک حەفتە خەریکی دۆزینەوەی ناوچەی نەدۆزراوەکانی ئەم شوێنەو ئاشنایی لەگەڵ خۆجێیەکانی بوو. مەکای ناوەندی وەبەرهێنانی شەکر لە ئوسترالیا دایە و وەکوو پایتەختی شەکری ئوسترالیا ناوی دەرکردووە.یەک لەسەرسێی شەکری ئوسترالیا، بەرهەمی ئەم ناوچەیە. دانیشتوانی ئەم ناوچەیە کەمێک زۆرتر لە ٨٢٠٠٠ کەسە
سەرچاوە
پۆل:مەکای (ئوسترالیا) پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی کوینزلەند پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا
دیاردەی پەرشبوونەوەی کۆمپتن
وێنۆک|کارلێکی نێوان ڕووناکی و ماددە ئەم دیاردەیە مەبەست لەوەیە کاتێک فۆتۆنێک کەمێک وزە دەدات بە ئەلیکترۆن و ئەلیکترۆنیش دەست دەکات بە لادان (جووڵە) بەم دیاردەیە دەوترێت پەرشبوونەوەی کۆمپتن. لە سەدەی ٢٠ی پێشوودا لێکۆڵینەوەکان دەربارەی کارلێکی نێوان تیشکی ئێکس و ماددە لە ڕێگە بوو بۆ سەلماندنی، ئەویش دەوترا کاتێک تیشکێکی ئێکس دەدرێت لە ئەتۆمێک، تیشکەکەش ئەلیکترۆن دەردەکات و پەڕشی دەکاتەوە بە گۆشەیەک. کارۆموگناتیزی کلاسیکی ھەستی بەوە کرد کە دەبێت درێژە شەپۆلی تیشکی پەڕشبوو یەکسان بێت بە درێژە شەپۆلی سەرەتای. چەند تاقیکردنەوەیەک دەریان خستوە کە درێژە شەپۆلی تیشکی پەرشبوو زیاترە لە درێژە شەپۆلی سەرەتایی.
لە ساڵی ١٩٢٣ دا زانا کۆمپتن چەند پەڕەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا باسی دیاردەکەی کردووە بە بەکارھێنانی ئەو تێبینیەی ماکس پلانک کە دەڵێ دانەوە لەگەڵ جووڵە لە بیردۆزی ڕێژەیی (ئاینشتاین)، کۆمپتن پەیونەدیەکی دۆزیەوە لە نێوان بڕی ئەو لادانەی درێژە شەپۆلێک لەگەڵ ئەو گۆشەیەی پیی بڵاودەبێتەوە کە ھاوکێشەکەشی بەم شێوەیە بوو؛
کاتێک:
بەم پەیوەندیە دەوترێت درێژە شەپۆلی کۆمپتن:
پۆل:ستێرفیزیک پۆل:گەردوون پۆل:گەردوونناسی چاودێر
بڕیارنامەی ٦٠١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٥٩‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٧ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٧ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
مانگی دەستکرد
مانگی دەستکرد یان سەتەلایت (بەئینگلیزی:Satellite) ئامێرێکی دەستکردی مرۆڤە کە دەچێتە بۆشاییەوە و لەوێوە دەست دەکات بە سووڕان بە دەوری زەویدا. یەکەمین مانگی دەستکردی مرۆڤ ناوی سپوتنیک-١ بوو کە لە لایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە نێردرا بۆ بۆشایی سەتەلایتەکان دوجۆرن:- سەتەلایتی جێگیر سەتەلایتی جولاو.
سەتەلایت جۆری
سەرچاوەکان
پۆل:مانگە دەستکردەکان پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
یانەی باسکەی بارسێلۆنا
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەرزش
شلکێنە
وێنۆک|وێنەی شلکێنە لەسەر ساج وێنۆک|چەپ|وێنەیەک لە شلکێنە شلکێنە جۆرە خواردەمەنییەکی تایبەتی کوردەوارییە کە لە تێکەڵ کردنی ھەویری ئاردی گەنم لەگەڵ ھێلکەدا دروست دەبێ و لە سەر ساجدا، وەکوو کەلانە دەبرژێ و بە کەرە یان ڕۆن چەور دەکرێ و دەخورێ. شلکێنە دەکرێ لە ناو تاوەشدا دروست بکرێت. خودی وشەی شلکێنە لە بڕێک ناوچەدا ئاماژە بە ھەویری شلە.
سەرچاوە
ھەژار، ھەنبانە بۆرینە، تاران، چاپەمەنیی سرووش، ل ١٥٣، ١٣٨٨، ISBN 978-964-376-516-3
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نانەکان پۆل:چێشتی کوردی پۆل:نانە کوردییەکان
٣١ی کانوونی دووەم
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:کانوونی دووەم
خوێڵینی کەوەڵە
خوێڵینی کەوەڵە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
خوێڵینی کەوەڵە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گەڕاو و لە باشوور لەگەڵ گوندی دێی ڕەشە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی مامە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خوێڵینی قەڵای باسەڕە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٣ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
پارێزگای نیگاتا
پارێزگای نیگاتا(بە ژاپۆنی:新潟県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری نیگاتایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢,٣٧١,٥٧٤ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای نیگاتا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای نیگاتا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
بڕیارنامەی ٦٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا-ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٦٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٧ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٨٧ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٨٧ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٧ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
قەڵابەفرینە
250px|وێنۆک|قەڵابەفرێک قەڵابەفرینە پێکھاتە یان بینایەکی کاتی لە بەفر دروستکراوە. ئەم قەڵایانە بۆ بەسەربردنی کات و وەرگرتنی خۆشی لە وەرزی بەفرباریندا دروست دەکرێن، بەتایبەتی لەلایەن مندڵانەوە. ئەم قەڵا بەفرینە کەڵکیشی لێوەردەگیرێت بۆ بەرگری و خۆشاردنەوە لە کاتی یاریی شەڕەبەفر.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بەفر پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی پۆل:یارییەکانی مناڵان پۆل:کایەکانی مناڵان
گڕکان
وێنۆک|٣٥٠px|چەپ| گڕکانی [[ئارێناڵ لە وڵاتی کۆستاریکا ]] گڕکان یان ئاگرپژێن گڕکانەکان بۆشایییەک یان درزێکە لەسەر ڕووی زەویین گڕتاو گازەکان لێوەی دێنە دەرەوە ، کە بەردی تاویاوەی داخ (ماگما)، خۆڵەمێش و گازێک کە لە ژێر ڕووبەری زەمین دایە لێی دێتە دەرەوە. جموجوڵی گڕکانی کە بەرد فڕە ئەداتە دەرەوە، لە ھەندێک شوێن دا بە تێپەڕبوونی کات دەبێتە ھۆی دروستبونی کێو یاخود شاخ.
ئاساییانە گڕکان لە شوێنگەلێک دروست دەبێت کە دوو یا چەند پەڕەی تێکتونیک لە یەک نزیک دەبنەوە یان لە یەک دوور دەبنەوە.
وشەی گڕکان
گڕکان وشەیەکی کوردیە کە لە دوو بەشی گڕ (واتە بڵێسەی ئاگر) و کان (واتە کون و چاڵ) پێک ھاتووە.
پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان پۆل:گڕکانەکان پۆل:گڕکانناسی پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
پارێزگای شیزوئۆکا
پارێزگای شیزوئۆکا (بە ژاپۆنی:静岡県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری شیزوئۆکایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٣,٧٧٤,٤٧١ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای شیزوئۆکا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای شیزوئۆکا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
١٤ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
سیەرالیۆن لە ئۆڵۆمپیاد
سیترالیۆن بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. جگە لە ساڵانی ١٩٧٢ و ١٩٧٨ بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھیچ وەرزشوانێکی سیرالیۆن بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە نەکردووە، وەرزشوانانی سییەرالیۆن نەیانتوانیوە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بھێنن.
قەزای پشدەر
قەزای پشدەر یەکێکە لە قەزاکانی ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی قەڵادزێیە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ١٤٨،٩٣٩ کەسە.
قەزای پشدەر لە ساڵی (١٨٥١)ەوە درووستکراوە ئەوکات ناوی قەزای مەرگە بووە ناوەندەکەی گوندی مەرگە بوو. ئەم قەزایە پێکھاتووە لە شەش ناحیە:
ناو
ناوی قەزای پشدەر لە مێژوودا چەندین ناوی ھەبووە:
چەند بۆچوونێک ھەیە لەسەر ناوی پشدەر:
جوگرافیا
قەزای پشدەر ھاوسنوورە لەگەڵ؛
ڕووبەر
ڕووبەری ئەم قەزایە (١٤٠٨کم٢)یە لە (٦٫٩٧٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.
سەردەمی بابانەکان
بابانەکان پێش بونیادنانی سلێمانی مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە:
ئەم مێژووە دەرخەری ئەوەیە کەوا قەزای پشدەر مەڵبەندی بابانەکان بووە و ناوچەیەکی ئاوەدان بووە لە ڕووی کارگێڕییەوە.
* لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بوو، وە لەڕووی دابەشی کارگێڕییەوە ھەر لیوایەک لە چەند قەزایەک پێکھاتبوو یەکەی ناحیە بوونی نەبوو لەبەرئەوە قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای پشدەر لەو دەمەدا ئەم ناوەی ھەبوو(پشدەر، ھۆزی مەنگوڕ، مامەش، ڕەمەک) ناوەندەکەشی (پشدەر، ناودەشت) بوو. لیوای سلێمانی لەو کاتەدا لە (١٧) قەزا پێکھاتبوو.
* لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە:
* لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا
لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. یەکە کارگێڕییەکانی باشووری کوردستان دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ.
لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر کرا بە ناحیەی پشدەر، ناحیەی پشدەر خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر قەزای ڕانیە و ناحیەی شوانیش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور. ناحیەی پشدەر سەر بە قەزای مەرگە بوو، لیوای سلێمانی لەم کاتەدا لە حەوت قەزا پێکھاتبوو.
وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا لە ساڵی ١٩٠٧دا قەزای مەرگە ناوی گۆڕا بە قەزای معمورة الحمیدیة بە ناوی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و ناوەندەکەی لە گوندی مەرگەوە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی قەڵادزێ، پاش لابردنی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم لە ساڵی ١٩٠٨دا لە دەسەڵات ناوی قەزاکە بووە قەزای مەعمورة. وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا
لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨)
لەدوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان بەریتانیا و عێراقدا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی سلێمانی بە عێراقەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان عێراق - تورکیا لە سەر دواڕۆژی ویلایەتی مووسڵ، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر سلێمانی بووە بەشێک لە دەوڵەتی عێراق، ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت.
* لە نێوان ساڵانی(١٩١٨ - ١٩٣٦)دا
ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی (پشدەری ١) و (پشدەری ٢) بە قەزای شارباژێڕەوە.
* لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦ - ١٩٤٧)دا
حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ (قەزای پشدەر)ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە قەزای شارباژێڕ، بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە (٤)قەزا و (١٠) ناحیە پێکھاتبوو. وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا
* لە نێوان ساڵان(١٩٤٧ - ١٩٥٨)
لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر وەک خۆی مایەوە و ھیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەھات. لە ھەردوو (ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر و ناحیەی بنگرد) پێکھاتبوو. 450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹٤۷دا
لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.
* لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)
لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر وەک خۆی مایەوە و ھیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەھات. لە ھەردوو ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر و ناحیەی مەرگە پێکھاتبوو.
* لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥ - ١٩٧٧)
لەم ماوەیەدا قەزای پشدەر پێکھاتبوو لە سێ ناحیە(ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر، ناحیەی ناودەشت و ناحیەی ھێرۆ). وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا.jpg 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹۷۲دا
* لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٨٦)دا
ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی ھێرۆ و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەرەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. 400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای پشدەر لە ساڵی ۱۹۷۹دا
* لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨ - ١٩٩٠)دا
دوای وەستاندنی شەڕی ئێران و عێراق لە (٨-٨-١٩٨٨) ڕژێمەکەی (سەددام) لە (٢٠-٦-١٩٨٩)وە دەستی کرد بە ڕاگواستنی شاری قەڵادزێ و تەواوی قەزای پشدەر بۆ ئۆردوگاکانی خۆرئاوای ھەولێر(ئۆردوگای خەبات) و خۆرئاوای سلێمانی(ئۆردوگای بازیان) کەوا دوای چۆڵکردنی شارەکە و ناوچەکە لە ھاوڵاتیان بە بەکارھێنانی ماددەی (TNT) سەرجەم خانووبەرە و قوتابخانەو مزگەوتەکانی شارو ناوچەکە تەقێنرانەوە و خاپورکران و ناوچەکەش بە (ارض الحرام ویا محرمە واتە: خاکی حەرام و قەدەغەکراو) دانرا.
* لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا:
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
ئاوھەوا
قەزای پشدەر سروشتێکی جوانی ھەیە و چەندین ناوچەی گەشتیاریی تێدایە، کە بوەتە جێی سەرنجی گەشتیاران و لەوەرزەکانی بەھار و گەرمادا، خەڵکێکی زۆر ڕووی تێدەکەن، زۆربەی ھاوڵاتییەکانی قەزای پشدەر سەرقاڵی کاری کشتوکاڵکردن و باخداری و ئاژەڵدارین، ھاوکات بەھۆی ئەوەی ناوچەکە دەکەوێتە سنوری نێوان عێراق و ئێران، بەشێک لە دانیشتوانەکەی کاری بازرگانی دەکەن.
ڕووەکی سروشتی و دارستان
ھەموو ئەو ڕووەکە سروشتیانە دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گژووگیای سروشتی لە ڕوبەرێکی فراوان لە ناوچە دەشتایی و گردوو دۆڵەکاندان، ھەروەھا لەنێوان پشتێنەی دارستانە کراوەکان و لە ناوچەی چیاکان گەشە دەکەن، لە شێوە و قەبارەی جیاواز دەردەکەون، گژوگیا سەرچاوەی خۆراکی گرنگە بۆ ئاژەڵان و گیانلەبەرانی وشکانییەکان.
ڕووبەری پشتێنەی گژوگیا لە قەزای پشدەر نزیکەی (١٩١٫٥)کم٢، ئەوەش دەکاتە (١٣٫٦٪)ی سەرجەمی ڕووبەری قەزاکە، لەم ڕووبەرەش ناحیەی ژاراوە، بە(٤٨٫٦)کم٢ (٢٥٫٤٪)ی سەرجەمی پشتێنەی گژوگیا لە خۆ دەگرێت، ھەریەکە لە ناحیەی ناودەشت، ناحیەی ئیسێوە، ناحیەی ھەڵشۆ، ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر، ناحیەی ھێرۆ)، بە(٣٤٫٦، ٣٣٫٦، ٢٨٫٢، ٢٥٫٢، ٢١٫٣)کم٢، ڕێژەی(١٨٫١، ١٧٫٥، ١٤٫٧، ١٣٫٢، ١١٫١٪)ی سەرجەمی ئەم پشتێنەیەی ڕووەکی سروشتی لەخۆیان دەگرن.
ڕوبەری دارستانی سروشتی لە قەزای پشدەردا ، نزیکەی (٧٠٣٫٥)کم٢، ئەوەش دەکاتە(٤٩٫٩٪)ی سەرجەمی ڕووبەری قەزای پشدەر، لەم ڕووبەرەش نزیکەی (٧٦٫٥٪)ی دەکەوێتە ھەردوو ناحیەی ناودەشت و ناحیەی ژاراوە یەک بە دوای یەک دەگاتە (٤٢٦٫٧ - ١١١)کم٢، ناحیەی ھەڵشۆ بەپلەی سێیەم دێت بە (٧٨٫٢)کم٢، لە (١١٫١٪)ی سەرجەمی ڕووبەری دارستانی قەزاکە پێک دەھێنێت، ھەریەکە لە ناحیەی ھێرۆ، ناحیەی ئیسێوە و ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر بە (٤٧٫٣ - ٣٨٫٤ - ١٫٩)کم٢، ڕێژەی لە (٦٫٧٪ - ٥٫٥٪ - ٠٫٣٪)ی سەرجەمی دارستانی قەزاکە لە خۆدەگرن.
ئاوی سەر زەوی
ئاوی سەرزەوی لە سنووری قەزای پشدەر دا لە ڕووبار و چەمەکان پێکدێت، کە چەندین ڕووبار و چەمی ھەمیشەی و وەرزی لە خۆدەگرێت، کە ھەمیشیەکان بریتین لە (ڕووباری زێی بچووک، ڕووباری ژاراوە، چەمی سواچ، چەمی گردە ئێستر، چەمی کۆشکەڵە). ھەروەھا ڕووباری کارڤێن کە چەند ئەویش چەند لقێکی لێ دەبێتەوە وەک (ڕووباری قەندیل و ڕووباری شەھیدان) ڕووباری ھەڵشۆ لقێکی تری زێی بچووکە کە پێکدێت لە (چەمی دۆڵی ھەڵشۆ، چەمی سپیچار و چەمی چۆمخڕە)، چەمی پاچکار پێکدێت لە (بێکڵۆ، چەمی دێگە، چەمی بادێن)ھەروەھا چەندین چەمی تریش بوونی ھەیە وەک (چەمی ھێرۆ، چەمی باوزێ، چەمی قندۆڵ).
ھەر لە سنوری قەزای پشدەر چەندین ڕووباری وەرزی و کاتی بوونی ھەیە وەک (چەمی دۆڵە فڕە، چەمی بەستە ستێن، چەمی تووە سوران و چەمی دووڕێ).
ئاوی ژێر زەوی
لە ناوچەکە ژمارەیەکی زۆر کانی ھەیە، بەڵام ژمارەی ئەو کانیانەی کە ناسراون و بەردەوام ئاویان لەبەر دەڕوات، لە قەزای پشدەردا، دەگاتە (٦٩٩)کانی، بەگشتی تا بەرەو باکوور و باکووری خۆرھەڵات بڕۆین و لەناوچە دەشتاییەکان دوربکەوینەوە، ژمارەی کانیاوەکان زیاد دەکات. ناحیەی ناودەشت بە (٢٨٦) کانی ڕێژەی (٤٠٫٩٪)ی کانیاوەکان لەخۆ دەگرێت، ناحیەی ژاراوە بەپلەی دووەم دێت و ژمارەی کانیاوەکانی بریتیین لە (١٢٠) کانیاو واتە (١٧٫٢٪)ی سەرجەمی کانیاوەکانی قەزاکە لەخۆ دەگرێت، ناحیەی ئیسێوە کەمترین ژمارەی کانی لەخۆ دەگرێت، تەنھا (٢٧) کانییە، کە دەکاتە (٣٫٨٪)ی سەرجەمی کانیاوەکان، ھەریەکە لە ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر، ناحیەی ھێرۆ و ناحیەی ھەڵشۆ یەک لە دوای یەک بە (٧٤، ٩٨، ٩٤)کانی کە ڕێژەی (١٠٬٦٪، ١٤٪،١٣٬٥٪)ی کۆی سەرچاوەی کانیاوەکان پێکدەھێنێت.
کارێز: یەکێکە لە ڕێگا کۆنەکان بۆ وەبەرھێنانی ئاوی ژێر زەوی، کە بریتییە لە چەند بیرێک بەھۆی تونێلێکەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە، کە ھەریەکەیان لە پێش خۆی نزمترە و ماوەی کەمتر لە(٢٠) مەتریان لە نێواندایە.
سەبارەت بە کارێز لە قەزای پشدەردا ، ژمارەیان دەگاتە (١٩٧) کارێز، لەم ژمارەیەدا زۆرترینیان دەکەوێتە ناحیەی ھێرۆ، کە ژمارەیان (٦٩) کارێزە، لە کاتێکدا تەنھا (١) کارێز لە سنووری ناحیەی ناودەشت ھەیە، ئەوەش بەھۆی دەوڵەمەندی بە سەرچاوە و کانیاوەکان، ھەریەکە لە ناحیەی ئیسێوە، ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر، ناحیەی ھەڵشۆ و ناحیەی ژاراوەیش یەک لە دوای یەک(٤٥، ٣٧، ١٨، ٢) کارێز لە خۆیان دەگرن، بەڵام ئەوەی شایەنی باسە، زۆربەی کارێزەکانی ناوچەکە وشکبوون یان بەکار ناھێنرێن و شوێنەواریان نەماوە، کە تەنھا (٢٥) کارێز بەرھەمیان ھەیە، کە(١٢)یان لە ناحیەی ھێرۆ و (٨) کارێز لە ناحیەی ھەڵشۆ و (٥) کارێزیش لە ناحیەی ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەردان.
بیر: بەکۆنترین ڕێگای ھەڵێنجانی ئاوی ژێرزەوی دادەنرێت، کە مرۆڤ لەڕێگای ھەڵکەندنی زەوی ئاوی دەستکەوتووە و لەبواری جۆراوجۆردا بەکاری ھێناوە، ڕێگای ھەڵکەندنی (بیر) لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا لە بیری دەستی گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، تا گەیشتۆتە بەکارھێنانی ئامێری پێشکەوتوو.
لە قەزای پشدەردا ژمارەی ئەو بیرانەی کە تۆمارکراون، یان بە شێوەیەکی یاسای لێدراون و مۆڵەتیان بۆ وەرگیراوە لەلایەنی پەیوەندیدار، بریتییە لە(٢٧٣) بیر، ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر بە (١١٧) بیر ڕێژەی (٤٣٪)ی بیرەکان لە خۆی دەگرێت، ناحیەی ناودەشت بە پلەی دووەم دێت ژمارەی بیرەکانی (١١٠) بیرە واتە (٤٠٪)ی سەرجەمی بیرەکانی قەزاکە لە خۆ دەگرێت، ناحیەی ھێرۆ کەمترین ژمارەی بیر لەخۆ دەگرێت تەنھا (٤) بیرە کە دەکاتە(١٫٥٪)ی سەرجەمی بیرەکان، ھەریەکە لە ناحیەی ژاراوە، ناحیەی ھەڵشۆ و ناحیەی ئیسێوە یەک لە دوای یەک بە (٢٦، ١٢، ٤) بیر لە (٩٫٥٪، ٤٫٤٪، ١٫٥٪)ی سەرجەمی بیرەکان لە خۆیان دەگرن.
کانزا نافلزیەکان
کانی مەڕمەڕەی دارەشمانە: دەکەوێتە نزیک گوندی دارەشمانە لەسنووری ناحیەی ھەڵشۆ، ڕەنگەکەی خۆڵەمێشییە بەلای سەوزدا، ئەوەش بەھۆی بوونی ماددەی کاربۆنی، لەو بەردەدا. کانی مەڕمەڕی کیلێ و باوزێ: کانی کێلێ دەکەوێتە نزیک سنووری(نێودەوڵەتی کێلێ)، ڕەنگی بەردەکەی سپییە، ھەروەھا کانی (باوزێ) دەکەوێتە گوندی باوزێ لە سنووری ناحیەی ئیسێوە، ڕەنگی بەردەکەی سپییە. کانی بەردی بیناسازی(ئایۆلایت): یەکێکە لە جۆرەکانی بەردی ئاگرینی سەر ڕووی زەوی، تەنھا یەک کان لەو جۆرە بەردە سوودی لێ وەرگیراوە ئەویش دەکەوێتە نزیک گوندی (ئاڵان).
کارگێڕی
قەزای پشدەرناوچەیەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باکووریەوە. لەڕووی کارگێڕییەوە لە قەزای قەڵادزێ و ناحیەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر(ناوەند) و ناحیەی ئیسێوە و ناحیەی ناودەشت و ناحیەی ژاراوە و ناحیەی ھێرۆ و ناحیەی ھەڵشۆ پێکھاتووە، لەگەڵ ٢٥٦ گوند.
ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر
٤٥ گوند سەر بە ناحیەی قەڵادزێیە:
ناحیەی ئیسێوێ
٣٦ گوند سەر بە ناحیەی ئیسێوێیە:
ناحیەی ژاراوە
٤٠ گوند سەر بە ناحیەی ژاراوەیە:
ناحیەی ناودەشت
٦٩ گوند سەر بە ناحیەی سەنگەسەرە:
ناحیەی ھەڵشۆ
٥٦ گوند سەر بە ناحیەی ھەڵشۆیە:
ناحیەی ھێرۆ
١٩ گوند سەر بە ناحیەی ھێرۆیە:
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان سلێمانی پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:قەزاکانی کوردستان
کراک
وێنۆک|بڕێک کراکی [[کۆکایین]] کراک، کراک کوکائین یان ڕۆک جۆرێکی وشک لە کۆکایینە کە دەیکێشن و دووکەڵ دەکات. ئەم مادەیە جۆرێکی سەربەخۆ لە کۆکائینە کە دەکرێ بە یارمەتی جۆشی شیرین (سودیۆن بایکەربونات)یان کەربۆن ھایدرۆکسید دروستی بکەی، لە پرۆسەیەک دا کە ھایدرۆکلۆریدی کوکائین (گەردی کوکائین) دەگۆڕێت و دەیکاتە مادەیەک بە ناوەی methylbenzoylecgonine (واتە کوکائینی سەربەخۆ).
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
کۆیلایەتی
وێنۆک|ئاستی بەندایەتی لە جیھانی ھاوچەرخدا
بەندایەتی یان کۆیلایەتی حاڵەتی بە کاڵا دانانی مرۆڤە کە خاون ماڵ دەتوانێت بیفرۆشیت یان بیکڕێت و ناچاری بکات بە ئەنجامی کارێک. کۆیلایەتی چەندین جۆری هەیە، بەڵام ترسناکترین جۆری کۆیلایەتی ڕۆح و مێشکە
سەرچاوەکان
پۆل:کار پۆل:ڕەگەزپەرستی پۆل:تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی پۆل:کۆیلایەتی
ڕەگەزپەرستی
وێنۆک|شوێنی ئاوخۆری تایبەت بە ڕەشپێستەکان لە [[ئەمریکا کە بە ھۆی ڕەگەزپەرەستی لە سپیپێستەکان جیا کراببوەوە]]
ڕەگەزپەرستی، نەتەوەپەرستی یان نەژادپەرستی (، ڕاسیزم) بریتییە لە بیرۆکەی خۆبەزلزانی بەسەر ڕەگەز و نەژادێکی تردا کە زۆرجار دەبێتە ھۆی جیاکاری و ڕای پێشینەیی بەرامبەر بە خەڵکی بەھۆی ڕەگەز و نەژادیان. دەستەواژەی "ڕەگەزپەرستی" ناتوانرێت بەتەنھا پێناسەیەک شی بکرێتەوە.
بیرۆکەی ڕەگەزپەرستی لەوەو سەرچاوە دەگرێت کە پێی وایە دەتوانرێت مرۆڤەکان دابەش و پۆلێن بکرێن بەسەر چەند کۆمەڵەیەک دا بەھۆی جیاوازی لە ھەڵسوکەوتە کۆمەڵایەتی، توانا خۆڕسکی و بیرۆکەی ڕیزبەندی کردنیان بەپێی پلە و پایەکانیان. نموونە مێژووییەکانی ڕەگەزپەرستی ئاراستەکراو و رێکخراو، وەک: ھۆلۆکۆست، رێژمی ڕەگەزپەرستانەی باشوری ئەفریقا، کۆیلایەتی، جیاکاری کردن لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆیلایەتی لە ئەمریکای لاتین. ڕەگەزپەرستی بەھەمان شێوە بەشێک و بنچینەیەک بوو لە شێوازی کۆمەڵگەیی بۆ چەندەھا وڵات و ئیمپراتۆری داگیرکەر.
بەپێی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر جیاکاری ڕەگەزی، ھیچ جیاوازییەک نییە لە نێوان دەستەواژەی "جیاکاری ڕەگەزی" و "جیاکاری نەژادی". پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان زیاتر ڕوونی دەکاتەوە کە خۆ بە زیاتر زانیین/خۆبەزل زانیین کە بەند بێت بە جیاوازی ڕەگەزیی لەڕووی زانستەییەوە ھەڵەیە، جێی ڕەخنەییە، نادادپەروەرانەیە لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە و ترسناکە. ھەروەھا ڕاگەیەنراوە کە ھیچ ھۆکار و پاساوێک نییە بۆ جیاکاری ڕەگەزی نە لە بیردۆزدا و نە لە کرداردا.
نموونەکان
یەکێک لە بەربڵاوترین و سەرەتاترین کردە ڕەگەزپەرستییەکان بازرگانی کۆیلە بوو کە دەکرا بەرامبەر بە دانیشتوانە ئەفریقییە ڕەش پێستەکان. وە نموونەی نوێی ڕەگەزپەرستی، وەک:
ھۆکارەکانی ڕەگەزپەرستی لەڕووی زانستی پەرەسەندنەوە
بە درێژای قۆناغەکانی مێژووی پەرەسەندنی مرۆڤ کاتێک مرۆڤ کۆکەرەوە و ڕاوکەری خۆراک بووە، دەرکەوتنی ڕاوکەرێکی دی لە ھەمان ناوچەدا بۆتە ھۆی مەترسی بۆ ڕێژەی خۆراک و کەمبوونەوەی ژمارەی ئاژەڵەکان و ڕووەکەکان کە دەکردا بەدەست بھێنرێت وەک سەرچاوەی ژیان. ئەگەر کەسە نوێکان خزم و ھاودۆست بوونایە ئەوا دەکرا سەرچاوەکان دابەشبکرانایە یان ھیچ نەبوایە دەکرا سود وەربگرن لە بۆماوە ھاوبەشەکانیان بەھۆی نزیکیانەوە بەڵام ھەر مرۆڤێکی دی کە خەسڵەت و ھەڵسوکەتێکی جیاوازی ھەبێت ئەگەری زۆری ھەبوو ببێتە پێشبڕکێکار بۆ بەدەست ھێنانی سەرچاوە و خۆراک.
یاسای نێودەوڵەتی
نەتەوە یەکگرتووەکان پێناسەی جیاکاری ڕەگەزی بەکاردەھێنێت کە لە (پەیماننامەی نێودەوڵەتی بۆ لابردنی ھەموو شێوازێکی جیاکاری ڕەگەزی) ئاماژەی پێکراوە و لە بەندی ١ساڵی ١٩٦٦ جێبەجێ کراوە.
لە ساڵی ٢٠٠١ دا، یەکێتی ئەورووپا بە فەرمی ڕەگەزپەرستی قەدەغەکرد لەگەڵ چەندەھا شێوازی جیاوازی جیاکاری کۆمەڵایەتی و لە (ڕاگەیەندراوی مافە بنچینەیەکانی یەکێتی ئەورووپا) ئاماژەی پێکراوە و تۆمارکراوە. ھەرچەندە کاریگەری و کارپێکردنە یاساییەکەی تەنھا لە دامەزراوەکانی یەکێتی ئەورووپا ئیشی پێدەکرێت و سنوردارە بەو ناوچانەوە. بەندی ٢١ ڕاگەیەندراوەکە، ھەموو جۆرە جیاکارییەک قەدەغە دەکات کە بەند بێت لەسەر (ڕەگەز، ڕەنگی پێست، نەژاد، نەتەوە، بنەچەی کۆمەڵایەتی، خەسڵەتی بۆماوەیی، زمان، باوەڕ، ئایین، لایەنگری سیاسی، ئەندامێتی لە کەمینەیەکی نەتەوەیی، خاوەندارێتی و موڵکدارێتی، خاوەن پێداویستی تایبەت، تەمەن) یان ھەر بیرۆکە و بنەمایەکی تر کە ئەنجامەکەی جیاکاری لێ بکەوێتەوە.
بەرەنگاری ڕەگەزپەرستی
بەرەنگاری ڕەگەزپەرستی بەو باوەڕ، کردار، جوڵانەوە و سیاسەتانە دادەنرێن کە گەشەیان پێدەکرێت و دەچسپێندرێن بەمەبەستی بەرەنگاربوونە و لابردنی ڕەگەرپەرستی. بەشێوەیەکی گشتی، ھانی کۆمەڵگەیەکی یەکسان دەدات کە خەڵکی جیاکاریان بەرامبەر ناکرێت لەسەر ڕەگەز و نەژادەکانیان. نموونەی ئەمە جوڵانەوەی مافە مەدەنی و جوڵانەوەی دژە جیاکارییەکانن. شێوازەکانی بەرەنگاری ڕەگەزپەرستی ئەمانەن (جوڵانەوەی ئاشتیخوازانە، یاسای گووتاری کینە، کرداری ئەرێنی، قەدەغەکردنی گووتاری ڕەگەزپەرستانە و سیاسەتی درێژخایەنی حکومەت بۆ دامرکاندنەوەی ڕەگەزپەرستی).
سەرچاوەکان
پۆل:جیاکاری پۆل:ڕەگەزپەرستی
لویی ئێمو
لویی ئێمو نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠ پۆل:مردووانی ١٩١٣ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی
گۆ، دۆگ. گۆ! (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
خالید ئێرتوغروڵ
خالید ئێرتوغرۆڵ (تورکی: Halit Ertuğrul)، نوسەرێکی تورکی ناودارە، خاوەنی چەندین ڕۆمان و چیرۆکە کە ناوەڕۆکی بەسەرھاتەکانیان لە چیرۆکی ڕاستەقینەوە وەرگیراون، بەشێک بەرھەمەکانی وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە جیھانییەکان لەوانەش زمانی کوردی.
ژیانی
خالید ئێرتوغرۆل لە شاری ئادیامان ھاتۆتە دنیاوە لە تورکیا، خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو شارە تەواو کردووە، دواتر پەیمانگەی زانستی نێغەدە و کۆلێژی زانستە پەروەردەیەکانی تەواوکردووە، و دواتر ماستەری بە دەستھێناوە و تا دواجار پلەی دوکتۆرای وەرگرتووە لە زانکۆی ساکاریا لە بەشی زانستە کۆمەڵایەتیەکان.
چەندین ساڵ وەک مامۆستا و بەڕێوەبەر لە خوێندنگەکاندا ئیشی کردووە و ھەروەھا لە چەند زانکۆیەکی تورکیادا دەرسی وتۆتەوە و بەشداری چەندین چالاکی کردووە لە ناو تورکیا و دەرەوەیدا.
نوسینەکانی
بەرھەمەکانی خالید ئێرتوغرۆل زۆربەی لە شێوەی ڕۆمان و کورتە چیرۆکدا داڕێژراون و ناوەڕۆکی بەسەرھاتەکانیان لە ڕووداوی ڕاستەقینەوە وەرگیراوە، بە شێوازێکی کاریگەر و زمانێکی ئاسان داڕێژراون بە شێوەیەک کە خوێنەر کەمەندکێش دەکەن بۆ ئەو دیمەنانەی نووسەر دەیخاتە ڕوو و ھەستی خوێنەر ئەجوڵێنن.
زیاتری نوسینەکانی پەروەردەیین و مەبەست لێیان چارەسەرکردنی کێشە دەروونی و ڕۆحیەکانی گەنجان و لاوانە.
دانراوەکانی
خالید ئرتۆغرۆل خاوەنی چەندین بەرھەمە و خزمەتێکی دیاری ھەیە لە بورای فێرکردن و ڕۆشنبیرییدا و نزیکەی پەنجا کتێبی بە تورکی بە چاپ گەیشتووە و زۆربەی ئەم بەرھەمانە بۆ چەندین زمانی جیاواز وەرگێڕدراون، ھاوکات چەندین خەڵاتی ڕێز لێنانی وەرگرتووە.
کۆمەڵێکی زۆر لە بەرھەمەکانی وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی کوردی کە چەندین جار چاپ دەکرێنەوە و خوێنەرێکی باشیان ھەیە، لەو کتێبانەش:
مەریبۆرۆ، کوینزلەند
مەریبۆرۆو شارێکە لەسەر ڕووباری مەری لە ویلایەتی کوینزلەندی وڵاتی ئوسترالیا، بە ٢٥٥ کیلۆمەتر دا لە باکووری بریزبێن بە ماوەیەکی کەمەوە گرێدراوە بە شاری جیرانی واتا ھێرڤێی بێی کە لە ٣٠ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژهەڵاتیەتی.
سەرچاوە
پۆل:مەریبۆرۆو پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی کوینزلەند پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤٧ پۆل:دامەزراوانی ١٨٤٧ لە ئوسترالیا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:کوینزلەند
مەدھۆش
حەمە عەلی کوڕی محەمەدی حاجی مستەفای قوربانی(١٩١٩–١٩٩٤)، شاعیری کوردە کە بە ناسناوی ئەدەبی مەدھۆش ناسراوە. ساڵی ١٩١٩ لەشاری سلێمانی لەدایکبووە. باوکی وەفاتی کردووە پێش لەدایکبوونی. مەدھۆش، لەبەر گوزەرانی سەختی بنەماڵەکەی نەیتوانیوە درێژە بەخوێندن بدات. مەدھۆش ھێشتا لاو بووە کە بەھرە‌ی شیعری تیا دەرکەوتووەو لەژێر کاریگەریی گەورە رۆشنبیرەکانی ئەو سەردەمەدا چووەتە دونیای ئەدەب‌و نووسینەوە. زمانی فارسی و عەرەبی زانیوەو چەند ھۆنراوەیەکی لە فارسی وەرگێڕاوە بۆ کوردی. لە ساڵانی چل و پەنجاکانی سەدەی بیستەم لەسەر نیشتمان پەروەری چەند جارێک توشی بەندیخانە بووە، لە کۆمەڵەی ژ.ک. و پارتی شۆڕش کاری کردووە و لەدامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. بەھۆی سەختی ژیانەوە لە ساڵی ١٩٦٩ چووەتە بەغدا تا ناوەڕاستی ساڵی ١٩٨٠ گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی.
پیشە
لەتەمەنی منداڵیدا شاگرد خەیات بووە و زۆربەی تەمەنی لەو کارەدا بەسەر برد.
مەدھۆش یەکەم کەس بوو کە دورینی جل و بەرگی مۆدەی ئافرەتانی ھێنایە سلێمانی لە ساڵانی سەرەتای پەنجاکاندا، یەکەم کەس بوو کە دوکانەکەی بووبو بە کارگەیەکی جل و بەرگ کە زیاتر ٢٠ شاگردی کوڕ و کچی لابوو کە لەسەر ٢٠ مەکینەی خەیاتی کاریان ئەکرد. شاگردەکانی ھەموو مافێکی کرێکاریان ھەبوو. (لەوانە شەیدا، کەمالی، عوسمان و فایەق، نەجمەدین، ئەمین ئیبراھیم، ماجد عەبدوڵڵا، نایب عەبدوڵڵا، قادر ڕەسوڵ، عبدوڵلای حاجی سەعید، وەستا قادر، عەلی حەلاو، حەمەی شێخ عەلی، عومەری سەیدبایز، خالەحاجی، نەوشیروان مستەفا، مستەفای سەید مەجید، عەلی حاجی قادری حەڵواچی، ھونەرمەند حەمەی نێرگز، جگە لە چەند ئافرەتێک… ھتد) و زۆری تریش شاگردی مەدھۆش بوون و لە قوتابخانەی مەدھۆش فێری خەیاتی بوون ھەندێکیشیان وازیان لە خەیاتی ھێنا و بوون بە پێشمەرگە وەک نەوشیروان مستەفا، خاڵە حاجی)
لە ھەمان کات دا دوکانی مەدھۆش بوو بوو بە شوێنی کۆبوونەوەی شاعیران و ئەدیبان و شیعر دۆستان لە کوڕ و کچی گەنجی ئەو زەمانە، دایم ئەت گوت کۆڕی شیعرو ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبییە (لەوانە مامۆستایان کاکەی فەللاچ، ئەحمەد ھەردی، ع.ح.ب. ع. ع. شەونم، ساجد ئاوارە، حسین عارف، جەمال شارباژێڕی، دڵشاد مەریوانی، مستەفا صالح کەریم، کاکەی ڕێبوار، شێرکۆ بێکەس، جەمال بابان و زۆر شاعیر و نووسەری تر کە ئێستە لەیادم نەماون.
لەسەرو ئەمانەشەوە مەدھۆش یەکەم کەس بوو کە شیعری بە ناوی ئافرەتەوە داناوە و لە دڵی کچان و کوڕانەوە زۆر بە ڕاشکاوی و سەربەستی ھۆنراوەی داناوە کە زۆر جار بەراورد ئەکرێت لەگەڵ شاعیری گەورەی عەرەب نزار قەبانی.
لەڕاستییدا مەدھۆش لەھەموو بۆنەیەک لەبیر کراوە، ئەوەش ھۆیەکەی ئەوەیە کە مەدھۆش قەت حەزی لە خۆ دەرخستن و خۆبردنە پێشەوە نەبووە.
سەرەتای بەھرە
ساڵی ١٩٣٩ دەستی کرد بە نوسینی شیعر و لە ساڵی ١٩٤٠ یەکەمین شیعری بڵاو کردەوە لە ڕۆژنامەی ژین لە ژێر ناوی ( بە ئیشقی تۆ بریندارم).رۆژنامە‌و گۆڤارە کوردییە کان لەو قۆناغەدا پڕن لە شیعری جوان و بەرھەمی بەپێزی ئەم شاعیرە بەھرەدارە. سروشتی کوردستان‌و داکۆکیکردن لە مەسەلە سیاسی‌و کۆمەڵایەتییەکان دوو جەمسەری گەورەی بەرھەمەکانی مەدھۆشن.
شێوە‌ی شیعری مەدھۆش، شێوەیەکی تایبەتە کە ھاوکات لەگەڵ ساکارییەکەیدا خەیاڵی قوڵ‌و وێنە‌ی جوانیان تیایە.
بەرھەمەکانی
حەمە عەلی مەدھۆش تەنیا لەبواری شیعر نووسیندا قەڵەمێکی بەپڕشت نەبووە، بەڵکو چیرۆک نووسێکی سەرکەوتووش بووە، کتێبخانەی کوردی بە ١٠ بەرھەمی چاپکراو ڕازاوەتەوە.
١. ھەمیشەبەھار -چیرۆکی ھۆنراوە - ساڵی ١٩٤١ تا ١٩٨٢ شەش جار چاپکراوەتەوە
٢. دڵ و گوڵ -کورتە چیرۆک- لە ساڵی ١٩٥٩دا چاپکراوە
٣. سەرگوڵ -کورتە چیرۆک - ساڵی ١٩٦١ چاپکراوە
٤. دیوانی شیرین - ساڵی ١٩٦٢ چاپکراوە
٥. دیوانی دڵی کچان - ساڵی ١٩٦٧ چاپکراوە
٦. چیرۆکی نەریمان چی لێھات - ساڵی ١٩٦٨ چاپکراوە
٧. دیوانی دڵی کوڕان - ساڵی ١٩٧٢ چاپکراوە
٩. دیوانی یانەی دڵان (بەرگی دووەم) - ساڵی ٢٠٠٤ چاپکراوە
١٠. بەرەو پایزەبەھارێکی تر -کورتە چیرۆک - ١٩٨٨
١١. دڵی پێشمەرگە (یان دڵداری و نیشتیمان پەروەری) چیرۆکی ھۆنراوەیە کە تائێستا لە چاپ نەدراوە.
شاعیر لە شیعرێکدا زۆر بە ڕوونی باس لە ژیانی خۆی دەکاو دەڵێ:
ئەوەندە دەردی دەرونم دیوە
ئەوەندەش خۆشیم بۆخۆم دزیوە
گەردوون چەند دەوری بەسەرما داوە
ھەرگیز بێزاریم پیشان نەداوە
ئەم ژیانەی خۆم بەژین زانیوە
شیرینیم لەناو تاڵی نۆشیوە
شاعیر لە ھۆنراوەیەکی تریدا بەناوی (خامە) بەراوردیَکی فەلسەفیانە لەنێوان (چەک و پارە و خامە) دا دەکات، دەریدەخات کە ڕۆژی ڕووناک و گەش ھەر بۆخامە (قەڵەمە)، خامە دەکاتە زمانحاڵ و دەمڕاستی میللەت و لەسەردەمی شارستانییەتی و پێشکەوتندا ڕوودەکاتە (چەک و پارە) و پێَیان دەڵێت:
ئەگەر دەمڕاستی گەل پارە و تفەنگ بێت
ئەبێ ژێردەست و نۆکەربێ بەپەنگ بێ
تفەنگ فەرمانڕەوایەو پارە پیاوە
بەڵام ڕۆژێ قەڵەم ھەردێتە سەرکار
تفەنگ‌و پارە بۆگەل دێنە ژێربار
کۆچ
مەدھۆش لە ٢٦ی شوباتی ١٩٩٤ کۆچی دووایی کرد.
بیرەوەری
بیرەوەرییەکی نایب عەبدوڵڵا سەبارەت بە ھەردوو شاعیر مەدھۆش‌و ئەحمە ھەردی:
ڕۆژێکیان چەند برادەرێک بووین لە لۆکاڵەکەی کوردەکانی ھودیکسڤاڵ دانیشتبووین باسی شیعرو شاعیرانمان دەکرد، لە دواییدا باس ھاتە سەر مامۆستا ئەحمەد ھەردی‌و شیعرە بەناوبانگەکەی: ست فاتیمە. بەشێک لە برادەران وایان دەردەبڕی کە گوایە ئەو شیعرە خەیاڵی یە و، ست فاتیمەش ناوی کەسێک نییە سەرنجی ھەردی ڕاکێشابێ بۆ ئەم شیعرە. منیش بە باشی‌و ڕاستی کە ئاگاداری دانانی ئەو شیعرەبووم، بە کورتی بۆم گێڕانەوە. لە دواییدا ھاوڕێی خۆشەویستم کاک ھێرش داوای لێکردم کە ئەو ڕووداوە بخەمە سەر کاغەزو پێشکەشی بکەم. ئەمەش ڕووداوەکەیە: لە سەرەتای ساڵەکانی پەنجادا من شاگردی «حەمە عەلی مەدھۆش» ی خەیات بووم. بەھۆی ئەوەی مەدھۆش شاعیر بوو، پەیوەندیی شیعرو برایانەی زۆر لەگەڵ ھەردی دا ھەبوو. لەو سەردەمەدا، ڕۆژ نەبوو ھەردی نەیەتە دوکانی مەدھۆش. ھەردووکیان زۆربەی کات ھەر باسی شیعریان دەکرد، ئێمەش ٧–٨ شاگرد بووین‌و گوێمان لێدەگرتن‌و پێمانخۆشبوو، بەتایبەتی مامۆستا ھەردی زۆر بە جوانی شیعری دەخوێندەوە، ئێمە لەززەتمان زیاتر لە شێوەی خوێندنەوەکەی وەردەگرت، وەکوو دەڵێن ڕۆحی دەکرد بە بەر ئەو شیعرەدا کە دەیخوێندەوە. زۆر باش لە یادم ماوە ساڵی ١٩٥٠ لە کاتی بەھاردابوو، ھەردی ھەموو بەیانییەک زوو لەوکاتەی مامۆستاو قوتابیان دەچوون بۆ قوتابخانە، ھەردی لە سەرووی دوکانەکەمانەوە، کە ئەودەم بە تەنیشت (مەکتەبەی گەلاوێژ - جادەی مەولەوی) ەوە بوو، لەسەر ڕێگەیان ڕادەوەستا، کە مامۆستا ئافرەتەکان تێپەڕدەبوون، ئەویش دەھاتەوە دوکانی مەدھۆش‌و ھەندێجار دەیگوت ئەمڕۆش ئەم بەیتانەم بۆ ھات، بۆ مەدھۆش-ی دەخوێندەوە.. ماوەیەک ئەم کارەی ھەردی بەردەوام بوو. ئیتر ئێمەش ھەموومان زانیمان‌و گوێشمان لێبوو کە ئافرەتێکی مامۆستا ھەیەو ناوی «فاتیمە» یەو سەرنجی ئەم -ھەردی- ی ڕاکێشاوە و، بە ماوەیەکی زۆرو بەو شێوەیە ئەو شیعرەی تەواوکرد. جا بەوەدا کە ھەردی ھەموو ڕۆژێک لەسەر ڕێگایدا ڕادەوەستا تا تەماشای بەژن‌و باڵاو چاوەکانی بکات.. دیاربوو پەیوەندییان نەبووە پێکەوە، تەنیا دووربەدوور یان لە مناسەباتدا سەرنجی ڕاکێشاوە.. بەڵام دوابەدوای بڵاوبوونەوەی شیعرەکە ھەرچی بووبێ من ئاگام لێ نەبووە.
قەیسەری، کۆیە
قەیسەری یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
١٥ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
پێکھاتەی ھەڵبژاردەی سعودیە بۆ تۆپی پێ
پێکھاتەی ھەڵبژاردەی سعودیە بۆ جامی جیھانی تۆپی پێ
ساڵی ١٩٩٤
١ محەممەد دەعیع
٢ عەبدوڵڵا دوسەری
٣ محەممەد خیلەیوی
٤ عەبدوڵڵا زوبروماوی
٥ ئەحمەد جەمیل
٦ فوئاد ئەمین
٧ فەھد غیشیان
٨ فەھد ھورەیفی
٩ ماجید عەبدوڵڵا
١٠ سەعید عوەیران
١٢ سامی جابر