cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھێزی بەرگری ئاسمانیی عێراق
کورتەیەک لە مێژوویەکی بەرگری ئاسمانی
لە هەلومەرجی شەڕی هاوچەرخدا، هێزی وێرانکەری چەکی هێرشی ئاسمانی تا ڕادەیەکی زۆر زیادی کردووە، هەروەها شێوازە تاکتیکییەکانی بەکارهێنانیان پەرەی سەندووە، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بەرگری ئاسمانی بە یەکێک لە توخمە بنەڕەتییەکانی بەرگری لە هەر وڵاتێکدا هەژمار بکرێت، وەک چۆن نوێنەرایەتی ئەو قەڵغانە دەکات کە پارێزگاری لە چالاکییە گرنگەکانی دەوڵەت و هێزە چەکدارەکانی دەکات لە هەر هێرشێکی ئاسمانی دوژمنکارانە، بەزۆری بە پاراستنی ناوچە پیشەسازی و ئابوورییەکان، ناوەندە سیاسی و ئیدارییەکان، ئەو ناوچانەی کە هێزی وشکانی و ئاسمانی و دەریایی تێیدا چڕبوونەتەوە، ئەوانی تر ئامانجە گرنگەکان و ئامرازە سەربازییەکان لە مەیدانەکەدا لە کاتی پێشڕەوی و هێرشکردندا بۆ پاراستنیان لە هەڕەشە ئاسمانییەکان.
لە سەرەتای دامەزراندنی سوپای عێراقدا، چەکی دژە فڕۆکە گرنگییەکی ئەوتۆی نەبوو، بەو پێیەی هیچ هەڕەشەیەکی ئاسمانی نەبوو، هەروەها ڕۆڵی بەرگری ئاسمانی لەو سەردەمەدا بە ڕوونی دەرنەکەوت، وەک چۆن هێزی زەمینی ئەو سەردەمە پشتی پێدەبەست تفەنگ و دۆشکە لە فەوجەکانی پیادە و یەکەکانی تردا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی فڕۆکەکانی دوژمن. دوای دامەزراندنی سوپای عێراق دەستی کرد بە بیرکردنەوە لە کڕینی چەکی دژە فڕۆکە بە مەبەستی پاراستن لە فڕۆکەی دوژمن.
بەرگری ئاسمانی عێراق دوای هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ڕیاکتۆری ئەتۆمی “ڕیاکتۆری تەموز” لە ساڵی ١٩٨١ داڕێژرایەوە، تۆڕێک لە ڕادار و مووشەکی ڕووکار بۆ ئاسمان (SAM) و تۆپخانەی دژە فڕۆکە (AAA) دانرا، کە لە دەوری ستراتیژیک چڕکرابوونەوە و دامەزراوە پیشەسازییەکان لە شاری بەغدا. ناوەندی ئۆپەراسیۆنی بەرگری ئاسمانی نیشتمانی (ADOC) لە ناوەڕاستی بەغدا. بەرپرسیارە لە پاراستنی ئاسمانی عێراق لە هەر دەستدرێژییەکی دەرەکی.
تەنانەت دوای یەکەم شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١، سوپای عێراق هێشتا خاوەنی کۆمەڵێک چەکی پێشکەوتووی بەرفراوانن کە بەهۆیانەوە دەتوانێت هێرش بکاتە سەر فڕۆکە مەدەنییەکان کە بەسەر ئاسمانی عێراقدا دەفڕن، ئەم چەکانە بریتین لە چەکی ڕووسیا و فڕۆکە جەنگییەکانی دروستکراوی فەرەنسا کە مووشەکی ئاسمانی بۆ ئاسمانی هەڵدەگرن، و سیستەمی مووشەکی ڕووسی بۆ ئاسمانی ڕووسیا. سیستەمی بەرگری ئاسمانی یەکگرتوو و ڕاداری ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە بەشێکی دروستکراوە.
دوای ٢٠٠٣ و هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق، فەرماندەیی بەرگری ئاسمانی عێراق زیاتر وابەستەی سەرچاوە ڕۆژئاواییەکان بوو لەچاو ڕۆژهەڵات، بۆیە سیستەمی پێشکەوتووی ئەمریکی وەک هاوک و ئەڤەنجەر و ڕاداری پێشکەوتووی ئەمریکی لە ئەمریکاوە وەرگرت و ئەوانیش ڕزگاری بوو لە عەقیدەی سۆڤیەت و دەستی کرد بە بەکارهێنانی سیستەمی ڕادار و پەیوەندی و تەکنەلۆژیای مۆدێرن.
سەرچاوەکان
پۆل:جەنگ
١١٦٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پۆلێنی زانستیی گیانداران
بۆ ناسین و لێکۆڵینەوەی ئاسانتری گیانداران، ناچارین بەپێی تایبەتمەندی و لێکچوونەکانیان پۆلێنیان بکەین. بەم شێوەیە ھەر گیاندارێک لە شوێنێکی تایبەتدا دادەنرێت.
پۆلێنی زانستی گیانداران یا دابەشاندنی بایۆڵۆجیکی، لە ڕاستیدا ژێرماڵەی زانستی پۆلێنی ژیانە
پۆلێنی زانستی گیانداران، شێوازێکە لە پۆلێنی زانستی (تاکسۆنۆمی زانستی) کە لەگەڵ ئەو جۆرە دابەشکردنەی لە ناو خەڵکدا باوە، جیاوازە. ھەر پۆلێک بە ناوێک دەناسرێت، ئەم زاراوانە ئەگەرچی تا ڕادەیەک ھاوتای یەکن، بەڵام ھەرکام لێکدانەوەی جیاواز و تایبەتیان ھەیە.
پۆلێنی زانستی نوێ، بەرھەمی کار و چالاکییەکانی کارلۆس لینایۆسە، کە دواتر کەوتووەتە ژێر کاریگەری بەرھەمەکانی چارڵز داروینەوە.
سیستەمی نوێ
دوو ساڵ دوای مەرگی سروشتوانی ئینگلیسی جان ڕەی، کارلۆس لینایۆس لە دایک بوو. کارلۆس لینا لە کتێبی مەزنی سیستەمی سروشتدا، سروشت بە سێ میران دابەش دەکات: کان، ڕوەک، گیانەوەر و لە پێنج پۆلدا وردیان دەکاتەوە: چین(Class)، تۆرەمە(Order)، خێزان(Family)، جنس(Genus) و جۆر(Species)
پێکھاتەی پۆلێن
پۆلێنی زانستی گیانداران ھەشت پۆلی سەرەکی ھەیە، کە لە گەورەوە بۆ بچووک بریتییە لە:
بەستەرە دەرەکییەەکان
پۆل:پۆلێنزانی
ئیسلام لە تاجیکستان
ئیسلام ئایینی باڵادەستە لە تاجیکستان کە زۆرترین ڕێژەی خەڵکی تاجیکستان موسڵمانن، بەپێی بەیاننامەیەکی وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ئەمریکا کە لە ساڵی ٢٠٠٩دا بڵاوی کردووەتەوە، ڕێژەی موسڵمانان لە تاجیکستان ٩٨٪ی کۆی دانیشتووانی تاجیکستانە (نزیکەی ٩٦٪ی سوننە و ٣٪ی شیعە) لەگەڵ ھەندێک سۆفی.
٧ی نیسان
٧ی نیسان ٩٧ەم ڕۆژی ساڵە (٩٨ لە ساڵە پڕەکاندا)، ٢٦٨ ڕۆژ دەمێنێت بۆ کۆتایی ساڵ.
ئیسلام لە تاجیکستان
ئیسلامی سوننە لەسەر مەزھەبی حەنەفییە مەزھەبی زۆرینەی ئەو وڵاتەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام بەپێی وڵات پۆل:ئیسلام لە ئاسیادا
کۆمەڵناسی
وێنۆک|چەپ|Auguste Comte ([[ئاب کۆنت)]] کۆمەڵناسی یان سۆسیۆلۆجی شێوازێکی زانستی نوێیە بۆ لێکۆڵینەوەی ڕەفتاری کۆمەڵایەتی و ڕەفتارکردن لەگەڵ بابەتە مرۆیییەکان. کۆمەڵناسی نوێترین بەشی زانستە کۆمەڵایەتییەکانە و وەک زاراوەش بۆ یەکەمجار ساڵی ١٨٣٨ ـی زایینی لەلایەن ئاب کۆنتی فەرەنسییەوە لە کتێبی (فەلسەفەی جێگیری) دا بەکارھێنراوە کە لە وشەی Socius ـی لاتینییەوە وەرگیراوە، ئەویش بە مانای ھاوڕێ یان ھاوار دێت. بۆیە بە ڕێبەری کۆمەڵناسی لە قەڵەمدەدرێت، ناوبراو پێی وابووە دەبێت کۆمەڵناسی لەسەر بناغەی بەڵگە و شێوازی زانستی ڕێک و پێک بوونیاد بنرێت. ھەر یەک لە (ھربت سپنسەر)ی ئینگلیزی ساڵی ١٨٧٦ز لە تیۆری (التکامل الاجتماعی) و زانای ئەمریکاییش (لیتر وارد) ساڵی ١٨٨٣ز ناوی کۆمەڵناسییان ھێناوە. ئێمە دەتوانین کۆمەڵناسی وەک زانستێک تایبەت بەدواداچوونی زانستی و لێکۆڵینەوەی تاکەکان لە گروپێکی تایبەتدا بناسین، لە ڕێگەی کۆمەڵناسییەوە دەتوانین پێگەی خۆمان و ژینگەی کۆمەڵایەتی بە تێڕوانینێکی نوێ دەستنیشانبکەین، ھەروەھا بەو کۆمەڵگە مرۆڤایەتییانە زیاتر ئاشنابین کە پەیوەندیمان پێیانەوە کەمە، یاخود ھەر نییە، ھاوکات لە ڕێی کۆمەڵناسییەوە ئەو ھێزە کۆمەڵایەتییانە کاریگەری لەسەر ئاکاری خۆمان و دەورووبەرمان بەجێیدێڵن دەستنیشاندەکەین.
گرووپە کۆمەڵایەتییەکان
یەکەمیان بریتییە لە کۆبوونەوەی ئاسایی کۆمەڵە کەسێک بە ھەر جۆرێک بێت.
سێیەمیشیان بریتییە لەوانەی لە جۆرێک تایبەتمەندی و شارەزایی و ڕێکخراوەییدا وەک یەکن. دوو لایەنی سەرەکی لە کۆمەڵناسیدا بەشدارە ئەمە ئەگەر وەک کۆمەڵناسی باسی بکەین بەڵام ئەگەر بە سۆسیۆلۆژیا لێکی بدەینەوە ئەوە دەیان بابەتی تر تێکەڵاوی پێناسەکان ئەبێت بەڵام مەبەست لێرەدا کۆمەڵناسییە بەوەی دوو لایەن ڕاستەوخۆ ناڕاستەو خۆ ئاسۆیی و ستونی لەم بوارو پێناسەیەدا پێگەی گرنگیان ھەیە بۆ نمونە ئەوکاتانەی لە گروپێکی دیاریکراو ئەکۆڵرێتەوە یاخود ئەکاتانەی لە دیاردەیەکی گشتی کۆمەڵگە ئەکۆڵرێتەوە یاخود ئەوکاتانەی لە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی تاکەکەس ئەکۆڵینەوە ئەو لایەنانە ئاسۆیی وو ستونی بەھەر دوو شێوازی ڕاستەوخۆ ناڕاستەوخۆ کاریگەرییەکانی ئەخوێنرێنەوە ھەرچەند ئەم زانستە بەھەندی کێسەکان خۆیان یاخود وەک زانستە مادییەکانی تری کیمیا وفیزیاو بەشێوەیەکی گشتی تەکنەلۆژیا گەشەی نەکردوە بەڵام بەھەمان ئاست لەم سەردەمە نوێەماندا کاریگەری لەسەر جێ ھێشتون.
گرووپی کۆمەڵایەتی سەرەتایی
بەپێی بۆچوونی (فەردیناند تۆنیز)ـی ئەڵەمانی، ئەم گرووپە لەسەر بنەمای ھاوبەشی کۆمەڵایەتی دامەزراوە و لە پەیوەندیدا بەھێز و بەردەوامە، نموونەی ئەم گرووپەش (خێزان) ـە کە (پەیوەندی پتەوی سۆز و خۆشەویستی و ھاوکاری) ئەندامەکانی دەبەستێت بەیەکەوە.
گرووپی کۆمەڵایەتی ناسەرەتایی
ئەم شێوازەیان لە ئەنجامی ململانێ و ئامانج و بەرژەوەندی تایبەت ھەروەھا پێشکەوتن و پسپۆڕیی دروست دەبێت، (توینز) لەو باوەڕەدا بووە لەگەڵ زیادبوونی دانیشتووان و دروستبوون و گەشەکردنی شارەکاندا، گرووپی کۆمەڵایەتی ناسەرەتایی فراوان دەبێت و پەرەدەسێنێت، نموونەی ئەم گروپەش (ڕێکخراوە فەرمی و دەوڵەتییەکان) و ھەروەھا دەزگا کۆمەڵایەتییەکانی وەک: چاودێری و خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی و بەپیشەسازیبوون و زۆربوونی ڕۆژ لەدوای ڕۆژی شارەکان ئەم گرووپانە فراواندەکات و زۆربەی کاتیش بە تەواوبوونی ئامانجێکی دیاریکراو ئەم پەیوەندییە نامێنێت و کۆتا دەبێت.
کۆمەڵگەی گوندنشین
ئەم جۆرە کۆمەڵگەیە زیاتر لەسەر بنەمای کاری ھاوبەش وەک چالاکی کشتوکاڵ و پەیوەندی خێزانی نزیک و بەھێز دیاری دەکرێت و پەیوەندی کەسایەتی لە نێوانیاندا زۆر بەھێزە و پابەندبوون بە (بەھا کۆمەڵایەتییە کۆنەکان، خوو و نەریت، ڕەفتاری دیاریکراو کە لەگەڵ کۆمەڵگەکەدا بگونجێن) پەیوەندی ئەندامەکانی کۆنترۆڵ کردووە، ئەمانە ماوەیەکی زۆر لە ناویاندا دەمێننەوەو نەوە دوای نەوە دەگوێزرێنەوە.
کۆمەڵگەی شارنشین
شارنشینی لە وڵاتانی پێشەسازی و پێشکەوتوودا بەشێوەیەکی لەسەرخۆ و لەگەڵ گەشەسەندنی پیشەیی و بازرگانیدا دروستبووە، ئێستا شارنشینەکان لەو وڵاتانەدا ڕێژەی %٧٠ی دانیشتووان پێک دەھێنن، بەڵام لە وڵاتە دواکەوتووەکاندا بەپێچەوانەوەیە، لەبەر ئەوەی ئاستی خزمەتگوزاری لە گوندەکاندا نزمە خەڵکەکانیان بەلێشاو کۆچ دەکەنە شارەکان و دووچاری کێشە و گرفتی بەردەوام دەبنەوە، ھەندێک جاریش بە مەبەستی پێکھێنانی شارێک، دەوڵەت ژمارەیەک لە خەڵکی گوندەکان دەگوێزێتەوە و شوێنی نیشتەجێبوونیان بۆ دابیندەکات، کۆمەڵناسەکان بۆ نیشتەجێبوون لە شاردا چەند مەرجێکیان داناوە لەوانە: دابینکردنی دەرفەتی کارکردن، دابەشکردنی کار و پسپۆڕی لە کارەکاندا، ھەروەھا بوونی ڕێکخراوی کۆمەڵایەتی و دەوڵەتیی وەک: (دەزگا و دامەزراوە دەوڵەتییەکان، ڕێکخراوی خزمەتگوزاری، دامەزراوی تەکنۆلۆژی، یاسای ڕێکخستی کار و بازرگانی… گەلێک یاسای خزمەتگوزاریی دیکە)، پێویستە ئەم دامەزراوانە لە پێکھاتەیەکی کۆمەڵایەتی نیشتەجێبوودا ھەبن ئینجا ناوی شاری لێ دەنرێت. شاریش لە ژمارەیەکی زۆری دانیشتووان پێکدێت کە تاک تێیدا تا ڕادەیەکی زۆر بە ناسراوی دەمێنێتەوە و دەتوانێت بە ھەر شێوەیەک خۆی دەیەوێت ژیان بەڕێ بکات، ھاوکات دەتوانێت لەگەڵ ئەو گرووپ و ڕێکخراو و دامەزراوانەدا پەیوەندبێت کە لەگەڵ بیر و ئامانجەکانیدا دەگونجێن، ئەمەش بۆ جێبەجێکردنی پێویستییەکانی. کۆمەڵناسەکان ئاماژەشیان بەوە داوە گەورەیی ژینگەی کۆمەڵایەتی و زۆری دانیشتووانی شار زیاتر زەمینەی لادانی کۆمەڵایەتی و تاوانکاری دەساسێنن بە بەراورد لە گەڵ ناوچە کەم دانیشتووانەکاندا. بەپێی بۆچوونەکانی ئیسماعیل فەرەج گروپی کۆمەڵایەتی لەو توێژینەوەیەی کردویەتی زۆر بابەت لەخۆ ئەگرێت ئەوکاتانەی تاکەکەس لەگەل کەسێکی تردا بۆ مەبەستێکی ھاوبەش کۆ ئەبنەوەو ھەوڵ ئەدەن کە ئەو بابەت وستیواسیانە بکەنە ستیکی (ھدف) و بۆ بەزانس=دنی سنوری تاکەکەس و گەیاندنی بە کەسانی تر تا ڕادەی گروپ ئەوکاتە وەک دیاردە دروست بوونی گروپی کۆمەڵییەتی باسی ئەکات کە ئامانج ومەبەست وھەوڵەکانیان بۆ بەرژەوەندی گرپ وگەورەکردنییەتی بۆ ئاستی کۆمەڵگە بەم لایەنەوە ئەچێتە ناو پێناسەی مادی گروپی کۆمەڵایەتییەوە بۆ زانیاری زیاتر ئەتوانیت بڕوانیتە نامەی ماستەر (بەکارھێنانی دروکس شاری سلێمانی بەنمونە).
ڕۆڵ و کەسێتی
ڕۆڵ بە مانای ئەو ڕەفتار و ھەڵسوکەوتە دێت کە کەسانی تر لە پێگەی کۆمەڵایەتی ھەر تاکێک چاوەڕێی دەکەن، بۆیە ھەر کارێک کە تاکێک لە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی بەپێی پلە و توانای خۆی ئەنجامی دەدات ڕۆڵی ئەو کەسە دیاری دەکات، ئەوانەی لە گێڕانی ڕۆڵی خۆیاندا کارا و سوودمەندن و ڕۆڵەکانیان جێی بایەخن، پێیان دەوترێت: (نموونەی ڕۆڵی کۆمەڵایەتی، یان پێشەوای ڕۆڵی کۆمەڵایەتی)، ئەم جۆرە کەسانە لە کاتی جیاوازدا ھەڵوێستی باش دەنوێنن و ڕەفتاری پەسەند لە شوێنە جیاجیاکاندا فێری تاک دەکەن و ئەمانەش کاریگەری گەورەیان لەسەر خەڵک دەبێت لە ھەڵبژاردنی ھەڵوێستەکانیاندا. بۆ ئەوەی ھەر کەسێک کە ڕۆَڵێکی دیاریکراوی دەدرێتی بە چاکی ھەڵیسوڕێنێ، پێویستە خاوەنی کەسێتییەک بێت لەگەڵ ئەو ڕۆڵەدا گونجاو بێت، بەڵام لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا ئەمە وانییە و دەبینین زۆرێک لە خەڵکان ھەن لە ئاست ئەو ڕۆڵەدا نین کە بۆیان دیاری دەکرێت و کەسێتییەکەیان گونجاو نییە بۆیە ھەرگیز ناتوانن وەک پیویست ڕۆڵیان ھەبێت. مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی لە سەرەتای پێگەیشتنی جەستەیییەوە چەند ڕۆڵێکی ھەن کە بەشێکن لە ژیانی و دەتوانێت بیانگێڕێت، بەڵام ئەو ڕۆڵانەی کە لە ڕێی پسپۆڕی و شارەزایییەوە بەدەست دەھێنرێن ھەموو کەسێک ناتوانێت بیانگێڕێت، ھەر بۆ نموونە ڕۆڵی پزیشک کە گێڕانەوەی تەندروستییە بۆ نەخۆشەکان.
بێزاری ڕۆڵی کۆمەڵایەتی
زۆر جار ڕێک دەکەوێت ڕۆڵی کۆمەڵایەتی تاک دەبێتە ھۆی بێزاری و بێتاقەتی بۆی، بەتایبەت لەو کاتانەدا ڕۆڵێک بۆ کەسێک دیاری بکرێت گرنگ نەبێت و بۆ ئەو مەبستەش ناچار کرابێت، لەم دۆخەدا لەبری ئەوەی ڕۆڵەکەی باش بگێڕێت کەچی سستی و تەوەزەلی تێدا دەکات و نائارامی دەروونیشی بە دواوە دەبێت، کەم کەس ھەن لەم بوارەدا دەتوانن نرخ بۆ ئەو ڕۆڵەیان دابنێن و مانایەکی بدەنێ و ئاڕاستەی خۆیان بگۆڕن. بۆ نموونە ژنێک کە خوێندکاری زانکۆیە و دوو منداڵی ھەیە، ھاوکات کارێکی نیو ڕۆژیشی بۆ ھاوبەشیکردن لە دابینکردنی بژێویدا لەئەستۆ گرتووە، دیارە ژنێکی لەم چەشنە دەبێت ڕۆڵی جیاجیا بگێڕێت، ئەگەر کارە نیو ڕۆژییەکەی لە فرۆشگەیەکدا خەڵات دەستەکردن بێت زۆر بایەخی ناداتێ و بۆی دڵسۆز نابێت، جا لە بەر ئەوەی لە کاتی تاقیکردنەوە، یان منداڵبووندا تووشی فشاری دەروونیی نەبێت پێویستە ئاراستەی کارکردنی بگۆڕێت. لە کۆمەڵگەیەکی پیشەسازیدا لەوانەیە کەسێک لە یەک کاتدا کۆمەڵێک ڕۆڵی جۆرا و جۆر بگێڕێت، دیارە لە کاتی ڕاپەراندنی ئەو ڕۆڵانەیدا لەگەڵ چاوپۆشی و پابەندبوون ڕووبەڕوودەبێتەوە و تووشی کێشەش دەبێت، بۆیە ناتوانێت بە جوانی ئەو ڕۆڵانەی بگێڕێت، ئەم حاڵەتەش کە بەھۆی فرەڕۆڵی تاکەکانەوە دێتە دی بە بێتوانایی ناودەبرێت.
کۆمەڵگەو کولتوور
کولتوور بریتییە لەو کۆمەڵە تایبەتمەندی و ڕەفتارەی کە لە نێوان ئەندامانی کۆمەڵگەیەکی تایبەتدا ھەن بە شێوەیەکی گشتی وەک (زمان، ئایین، بەھا پیرۆزەکان، بیروباوەڕ، ئەدەب، ھونەر، یاسا، تەکنەلۆژیا و گەلێک تایبەتمەندی دیکەش دەگرێتەوە. ھەموو کۆمەڵگەیەکی مرۆڤایەتی بەو کۆمەڵە گرووپە دەوترێت کە ماوەیەکی دوور و درێژ لە ناوچەیەکدا وەک یەکەیەکی کۆمەڵایەتی و جیاواز لە گرووپ و کۆمەڵی تر ژیان دەبەنەسەر، کۆمەڵگە و کولتوور بێ یەک نابن و ھیچ کۆمەڵگەیەک بە بێ کولتوور ناتوانێت شارستانییەتی تایبەت بە خۆی ھەبێت. کولتوور لە ھەر کۆمەڵگەیەکدا بەو شێوازە ڕێک دەخرێت کە تاک و گرووپەکان بتوانن لە چوارچێوەیدا پێکەوە بە شێوەیەکی کاریگەر ھەڵسوکەوت بکەن و ھەر ڕەگەزێکی کولتووریش بریتییە لە کۆمەڵە شتێک وەک: ھەستان بە کارێک، یان ئەو چالاکییانەی کە لەو ڕەگەزەدا دیاریکراون، لە ھەموو کۆمەڵگەیەکیشدا بنەمای خێزانی، یەکەی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و دینی ھەن بۆ پڕکردنەوەی پێویستییەکانی ژیان، لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکاندا سەرەڕای ئەمانە یەکەی سەربازی گەشتوگوزاریش ھەن. ھەرچەندە خەڵک بەشێوەیەکی گشتی لە پابەندبوون بەو بنەما سەرەکییانەوە کە لە کولتوورەکەیاندا ھەن بەردەدوامن و زۆرجاریش بەرەنگاری چەمک و گۆڕانکارییە نوێکان دەبنەوە، بەڵام بەدرێژایی مێژوو ھیچ کولتوورێک نییە کە لە سەردەمانێکی درێژدا گۆڕانی بەسەردا نەھاتبێت و بگرە زۆریکیش ھەن لەناوچوون بەڵام پلە و ئاستی لە ناوچوونەکەشیان جیاوازە، ئەو کاتانەی کە ڕەگەزێک، یان کۆمەڵە ڕەگەزێکی نوێی شارستانی دەردەکەون، دەبینین ڕەگەزە کۆنەکان بەرە و پووکانەوە و فەوتان دەڕۆن، کاتێکیش شارستانییە نوێکە دەتوانێت ڕیشە داکوتێت و گەشە بکات کە توانای چاکسازی ھەبیت و لەوەی پێشتر بەھێزتر و گونجاوتر بێت، ھەر تاکێکیش کاتێک دەچێتە ناو کۆمەڵگەیەکەوە کولتوورێکی جیاوازی لەوەی خۆی ھەبێت و ھەوڵبدات لەگەڵ دۆخە نوێکەیدا بگونجێت، ئەوە تووشی زیان لێکەوتنی کولتووری دەبێت و دواجار بەھاکانی کۆمەڵگە نوێکە ئاوێتەی کەسێتی خۆی دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:کۆمەڵناسی پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵگە پۆل:مرۆڤناسی
تیرە (ژینناسی)
تیرە یا خێزان ناوی پۆلێکە لە پۆلێنی زانستی گیانداراندا کە دەکەوێتە پاش تۆرەمە و پێش جنس.
زاراوەی تیرە پتر بۆ ڕوەک و باڵندە بەکار دێت.
سه‌رچاوه‌
فەرھەنگی باڵندە
پۆل:ژینناسی
ئیسیدۆر ئیسحاق ڕابی
ئیسیدۆر ئیسحاق ڕابی (بە ئینگلیزی: Isidor Isaac Rabi) (٢٩ی تەمموزی ١٨٩٨ - ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨) فیزیکزانێکی ئەمریکی لەدایکبووی پۆڵەندا بوو کە لە ساڵی ١٩٤٤ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ دۆزینەوەی لەرەی دەنگی موگناتیسی ناوەکی کە بەکاردێت لە پشکنینی پزیشکی ئێم ئاڕ ئای.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
١١٦٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گورو شیخار
گورو شیخار لووتکە شاخێکە لە چیاکانی ئەربودای ڕاجستان، بەرزترین خاڵی زنجیرەچیای ئاراڤالییە، بەرزییەکەی ١٬٧٢٢ مەترە. ئەم لووتکەیە لەبەری چیای دەبووەوە ڕێگایەک ھەیە بەرەو لووتکەی شاخەکە. ئەمە ناوی گورو شیخارە یان 'لووتکەی گورو' لە دوای داتاتریا، لەسەر لووتکەکە ئەشکەوتێک ھەیە پەرستگایەکی تێدایە بۆ گەشتیاران، خاوەنی پەرستگاکە خواوەند ئەناسویایە ھاوسەری سیج ئەتری.
لە نزیک پەرستگاکە ڕوانگەی ئێم تی ھەیە کە لەلایەن تاقیگەی توێژینەوەی فیزیکییەوە بەڕێوەدەبرێت. ئەم ڕوانگەیە میوانداری تلسکوپێکی ١٫٢ مەتری دەکات ھەروەھا چەندین تاقیکردنەوەی ئەستێرەناسی بەڕێوەدەبات.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
یەغەگنادزۆر
یەغەگنادزۆر کۆمەڵگەیەکی شارەوانی شارۆچکە و شارەوانییە لە باشووری ئەرمینیا، وەک پایتەختی پارێزگای ڤایۆتس دزۆر کاردەکات. دەکەوێتە دووری ڕێگای ١٢٣ کم لە باشووری یەریڤانی پایتەخت، لە کەنارەکانی ڕووباری سرکغۆنک (بە ئەرمەنی: Սրկղոնք)، لە بەرزی ١١٩٤ مەتر لە ئاستی دەریاوە.
بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی یەغێگنادزۆر نزیکەی ٦٦٠٠ کەس بووە. بەڵام بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٧٩٤٤ کەس بووە. یەگێگنادزۆر شوێنی نیشتەجێبوونی ئەپستۆریای ڤایۆتس دزۆرە لە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنستان.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ڤایۆتس دزۆر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤایۆتس دزۆر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٥ەم پۆل:پارێزگای ئێریڤان
تەلەڤیزیۆنی قەتەر
تەلەڤیزیۆنی قەتەر تەلەڤیزیۆنی فەرمی دەوڵەتی قەتەر ە، کە لە دەوحەی پایتەختەوە پەخش دەکات. سەرەتای تەلەڤیزیۆنی قەتەر لە ساڵی ١٩٧٠ بوو و پەخشکردن بە ڕەنگی ڕەش و سپی بوو، لە ساڵی ١٩٧٤ دەستی بە پەخشی ڕەنگاوڕەنگ کرد. لە ساڵی ١٩٨٢ کەناڵی دووەم ٣٧ بە زمانی ئینگلیزی پەخش کرا، زنجیرە و فیلمی ئەمریکی و ھیندی نمایشکرا، ھەروەھا فیلمی دۆکیۆمێنتاری و بەرنامەی گاڵتەجاڕانە، و پەخشی یارییە وەرزشییەکان و ڕووداوە گرنگەکانی پەخش دەکرد، جێگای سەرنجە کەناڵەکە لە ٧/٢٧/٢٠١٤ پەخشی ڕاگیرا.
سەرچاوەکان
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە قەتەر پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئینتەرنێت پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی پۆل:میدیای دەوڵەتی پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراون پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٧٠ لە قەتەر
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینی ١٩٧٦، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھەژدەھەمی ھاوینە، بە فەرمی ناسراوە بە یارییەکانی ئۆڵۆمپادی ٢١، کە لە ١٧ی تەممووز تا ١ی ئابی ١٩٧٦ لە مۆنتریال لە کێبێک لە کەنەدا بەڕێوەچوو. بە گشتی ٦٠٨٤ وەرزشوان لە ٩٢ وڵاتەوە پێشبڕکێیان کرد. بیست و ھەشت وڵاتی ئەفریقا بایکۆتی ئەم خولەیان کرد. ئەم بڕیارە لە وەڵامی بەشداریکردنی نیووزلەندا، چونکە تیمی نیشتمانی یەکێتی ڕەگبی (ئۆڵ بلاکز) بەردەوام بوو لە یاری ڕەگبی لەگەڵ باشووری ئەفریقا کە لە ساڵی ١٩٦٤ەوە بەھۆی سیاسەتەکانی ئاپارتایدەوە لە یارییەکانی ئۆڵۆمپی قەدەغەکرابوو.
وەرزشوانانی ٤٢ وڵات بەلایەنی کەمەوە یەک مةدالیایان بەدەستھێنا و ٥١ وڵاتیش لە پێرستی مەدالیاکان بە بەتاڵی مانەوە. یەکێتی سۆڤیەت زۆرترین ژمارەی مةدالیای زێڕ (٤٩) و کۆی گشتی (١٢٥) بەدەستھێنا. تایلەند و بەرمودا یەکەم مەدالیای مێژووی ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێنا. ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی مۆنتریال نەک تەنھا لە ڕووی دارایییەوە بۆ کەنەدا کارەساتبار بوو؛ لەگەڵ ئەوەی کە وڵاتی میواندار بوو، بەڵام نەیتوانی یەک مەدالیای زێڕ بەدەستبھێنێت. بەگشتی پلەی ٢٧ی ڕیزبەندی مەدالیاکانی بەدەستھێنا، کە ئەمەش خراپترین ئەنجامە لە مێژووی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کە وڵاتێکی میواندار تۆماری کردبێت. نیکۆلای ئەندریانۆڤ لە یەکێتی سۆڤیەت حەوت مەدالیای بەدەستھێنا (چوار زێڕ و دوو زیو و یەک برۆنز)، بووە خاوەنی زۆرترین مەدالیا لەم خولەدا.
پێرستی مەدالیاکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦، بە پشت بەستنە بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
بانجول
بانجول (, )،   بە فەرمی شاری بانجول وە کە پێشووتر بە باسەرست ناسراوبوو، پایتەختی وڵاتی گامبیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٤١٣٬٣٩٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی گامبیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨١٦ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:بانجول
١١٦٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تەمموزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٩٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئووگاندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
ھەواڵنێری ئەعماق
'ھەواڵنێری ئەعماق، بە گرینگترین و ناسراوترین سەرچاوەی هەواڵی نزیک لە داعش دادەنرێ کە بەخێرایی و بەشێوەی بەردەوام هەواڵی چالاکییەکانی ئەو رێکخراوە بڵاودەکاتەوە، بۆتە سەرچاوەی بەشێکی زۆری هەواڵنێرییەکانی دونیا. ئەعماق بە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی هەواڵ بڵاودەکاتەوە بەڵام هەواڵەکانی وەردەگێردرێن بۆسەر چەند زمانێکی تریش. لە نێوان رۆژانی ٤ بۆ ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ واتە لە ماوەی ١٢ رۆژدا ٥٠ هەواڵی بڵاوکردۆتەوە کە زۆربەیان پێوەندییان بە شەڕی موسڵەوە ' ئاژانسێکی هەواڵنێری نزیک لە ڕێکخراوی (داعش)ە. ئەم هەواڵنێرییە زۆربەی جاران هەواڵی لە ئەستۆ گرتنی ڕووداوەکانی داعش بڵاو دەکاتەوە. لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە. دامەزرێنەرەکەی بەناوی ئەبو محمد فەرقانە لە ساڵی ۲۰۱٦ لە هێرشێکی ئاسمانیدا لە شاری رەقە لە سوریا کوژراوە.
سەرچاوە
پۆل:ئەپەکانی موبایل
بڕیارنامەی ١٤٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٠٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەبخازیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئەبخازیا لە ٢٠٠٣ پۆل:گورجستان لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
کل
250px|وێنۆک|چەپ|کل و کڵەدان و مێڵ
کل یان کڵە (كُحْل) کەرەستەیەکی جوانکاریی چاوی کۆنە کە لە هاڕینی ستیبنیت (Sb2S3) دروستدەکرێت. بە بەربڵاوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا، دەریای ناوین، باشووری ئاسیا، ڕۆژاوای ئەفریقا و قۆچی ئەفریقا وەک هێڵی چاو بۆ تاریککردنی ژێرچاو و وەک ڕومێڵ بەکاردێت. بەزۆری لەلایەن ئافرەتانەوە بەکارئەهێنرێت، بەڵام هەنێک پیاو و مناڵیش بەکاری دێنن.
کل لە ماوەیەکی کۆنەوە لە هیندستانیش وەک کەرەستەیەکی جوانکاری بەکاردێت. دایکەکانی ئەوێ کل دەخەنە چاوی مناڵەکانیان یەکسەر دوای لەدایکبوونیان. هەندێکیان بۆ «بەهێزکردنی چاوی مناڵەکان» بەکاریان ئەهێنا، هەنێکیشیان باوەڕیان وابوو کە لە چاوەزار ئەیان پارێزێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆشنبیری پۆل:کەرەستەکانی جوانکاری
١١٦٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چەرمۆ
وێنۆک|چەرمۆ لە پشکنینەکانی ١٩٥٤دا چەرمۆ (لە ئینگلیزیدا بە Jarmo دەنووسرێت) پێگەیەکی شوێنەوارناسییە کە لە نزیکی دێی «کانی سارد» لە ڕۆژھەڵاتی شاری چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانیدایە. یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکانە کە تا ئێستا دۆزراوەتە کە کۆنترین ئاسەوارەکانی دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ٧٠٩٠ی پێش زایین. ڕووبەرەکەی ١٢٠٠ بۆ ١٦٠٠ مەتری چوارگۆشەیە و لە ٨٠٠ مەتر بەرزتر لە ئاستی دەریاکاندایە.
دۆزینەوە و دەرخستنی
لە ساڵی ١٩٤٠ دا بەڕێوەبەرایەتیی ئاسەواری عێراقی دۆزیویەتەوە و لە ساڵانی ١٩٤٨ بۆ ١٩٥٥ لە لایەن شوێنەوارناسی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکا «ڕۆبێرت برێدوود» (Robert Braidwood) بە شێوەی زانستی و لە سێ وەرزدا پشکنینی تێدا کراوە. بەڵام وەرزی چوارەمی پشکنینەکان کە بڕیار بوو لە ١٩٥٨دا بکرێت بە ھۆی شۆڕشی ١٤ی تەمموز لە عێراقدا ئەنجام نەدراوە.
گوندی چەرمۆ
وێنۆک|ھەندێک لە ئاسەوارەکانی چەرمۆ کە ئێستا لە مۆزەخانەی زانکۆی شیکاگۆدان پشکنینەکان گوندێکی بچووکی دەرخستووە کە ڕووبەرەکەی ١٢٠٠ بۆ ١٦٠٠ مەتری چوارگۆشەیە کە مێژووی ئاوەدانییەکەی بە تاقیکردنەوە carbon-14 لە کۆنترین شوێنیدا ٧٠٩٠ی پێش زایین و لە دوایین بەشیشیدا بۆ ٤٩٥٠ی پێش زایین دیاری کراوە. لە سەرانسەری پێگەکەدا شوێنەواری ١٢ خولی شارستانییەت دۆزراوەتەوە. زۆربەی شوێنەوارەکانی گوندی چەرمۆ ھی دوو خولی کۆنتری ئەو پێگەیەن کە ھاوکات بووە لەگەڵ شارستانییەتی شانەدەر.
گوندەکە ٢٥ ماڵی ھەبووە کە بە کاگڵ و بەرد درووست کراون. لەوانەیە نزیکەی ١٥٠ کەس دانیشتووی ھەبووبێت. چەند ئامرازێکییان بەکارھێناوە کە لە جۆرە بەردێک دروست کراوە کە لە لای دەریاچەی واندا دەست دەکەوێت و ھەروەھا ھەندێ شتیش دۆزراوەتەوە کە لە کەنداوی فارسەوە ھاتوون، کە ئەمە نیشاندەری ئەوەیە کە بازرگانی و مامەڵەیان لەگەڵ ناوچەکانی تردا ھەبووە.
گرێدان بۆ دەرەوە
پۆل:پارێزگای سلێمانی پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
چۆلەکە
چۆله‌که‌، مه‌لیچک ، ( به‌ فارسی:گُنْجــِشْکْ )، ( به‌ لاتین Spearƿa )، ( به‌ عه‌ره‌بی:عصفور الدوري ) ئه‌م باڵندانه‌ بچووکن، دندووکی ئه‌ستوور و خڕیان هه‌یه‌. لاقیان تا ڕاده‌یه‌ک کوڵه‌. په‌ڕوبالیان ره‌نگامه‌ نییه‌. به‌گه‌ل ده‌ژین و له‌ فڕیندا به‌هێزن. چه‌پ|200px|وێنۆک|چۆله‌که‌ی نێر
ناوه‌کانی تر
به‌یتاک ، پاساری ، پاسارو ، تیڤۆک ، جووجک ،  جووک، چڤینگ،  چوول،  چیچک،  چێژیله‌،  چێشکه‌ ، ساندیلکه‌ ، سیڤاندۆک ، شڤاندیلکه‌ ، کوێشکه‌ ، کیژۆڵه‌ ، کێشکه‌ ، کێشوه‌له‌، مرچک ، مریچله‌ ، مه‌لووچک، مه‌لووج، مه‌لیچه‌ و ...
ژینگه‌
له‌ شوێنی نزیک به‌ مرۆڤ و کێڵگه‌کان ده‌ژین. له‌ کون، سه‌ر دار و ناوره‌وه‌زان هیلانه‌ ساز ده‌که‌ن. ئه‌مڕۆکه‌ له‌ هه‌موو شوێنیکی دنیا ده‌بینڕین. زۆرتر دانه‌وێڵه‌ ده‌خۆن و ده‌نگیان خۆش و دڵنشینە.
هێلکه‌ کردن
خۆیان سوک دەکەن
سه‌رچاوە
فه‌رهه‌نگی باڵنده‌ - ئه‌حمه‌د به‌حری
ویکیپیدیای فارسی
پۆل:مەلەکانی کوردستان
نادر شا
سەرچاوەکان
پۆل:وەزیرەکانی حکوومەتی سەفەوی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٨ پۆل:مردووانی ١٧٤٧
بیساو
بیساو پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی گینێ بیساوە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٤٠٧,٤٢٤ کەس بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی گینێ بیساو پۆل:ھەرێمەکانی گینێ بیساو پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٨٧ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:بیساو
پارێزگای ڤایۆتس دزۆر
پارێزگای ڤایۆتس دزۆر پارێزگایەکی (مارز)ی ئەرمینیایە. لە کۆتایی باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە دایە و لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئیکسکلیڤی نەخچیڤانی ئازەربایجان و لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای کەڵبەجاری ئازەربایجان. ڕووبەرەکەی ٢٣٠٨ کیلۆمەتر دووجایە (٨٩١ میل چوارگۆشە). ژمارەی دانیشتووانی تەنھا ٥٢ ھەزار و ٣٢٤ کەسە (سەرژمێری ٢٠١١) کەمترین پارێزگایە لە وڵاتدا. پایتەخت و گەورەترین شاری پارێزگاکە شارۆچکەی یەغەگنادزۆرە.
کشتوکاڵ
وێنۆک|ڕاست|باخەکانی میوە لە پارێزگای ڤایۆتس دزۆر ڤایۆتس دزۆر ھەژارترین پێوەرەکانی کشتوکاڵی لە نێوان پارێزگاکانی ئەرمینیادا ھەیە، کە ٢٫٢٪ی کۆی بەرھەمی کشتوکاڵی ساڵانەی ئەرمینیا پێکدەھێنێت. نزیکەی ٨٢٫٥٪ (١٬٩٠٣ کیلۆمەتر دووجا) لە کۆی ڕووبەری کۆی ڕووبەری زەوییە کشتوکاڵییەکانی پارێزگاکە، کە تەنیا ٨٫٥٪ (١٦٢ کم٢)یان لێدەکرێتەوە.
خوێندن
پارێزگای ڤایۆتس دزۆر شوێنی زانکۆی سەدەی ناوەڕاستی ئەرمەنی گلادزۆر بوو کە لە دەوروبەری ساڵی ١٢٨٠ لەلایەن نێرسێسی مووشەوە دامەزراوە و تا ساڵی ١٣٤٠ کاردەکات و «میراتێکی ھزری دەوڵەمەندی بەجێھێشت». لە ئێستادا لقی یەغێگنادزۆر لە زانکۆی ئابووری دەوڵەتی ئەرمەنستان لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لە پارێزگاکەدا کاردەکات.
تا ساڵی خوێندنی ٢٠١٥–٢٠١٦، پارێزگای ڤایۆتس دزۆر شوێنی ٥٠ قوتابخانەی گشتی بووە و ھەروەھا ١٧ باخچەی پێش قوتابخانە: ژمارەی خوێندکاران نزیکەی ٦٣٠٠ خوێندکار بووە، لەکاتێکدا ستافی ئەکادیمی نزیکەی ١١٠٠ مامۆستایان لەخۆگرتبوو. نزیکەی ھەزار منداڵ لە باخچەکانی منداڵان بەشدارییان کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ڤایۆتس دزۆر پارێزگای ڤایۆتس دزۆر
بەرگاویلە
چ‏‏‏ە‏‏‏پ|400px|وێنۆک|به‌رگاویل‏‏‏ە‏‏‏
بەرگاویلە، بەرزەردیلە، گاچەڕینگ، گاچێڕین، (بە فارسی: دم‌جنبانک )، ( بە ئینگلیسی: wagtails)
دەستە باڵندەیەکی لەش باریک و کلک درێژە، دندووک و لاقیان لە باریکە ناسکترە، بێجگە لە کورک بوون ھەر بە گەل دەگەڕێن، لە سەر ئەرز یان قەڵشتە بەردان ھێلانە دەکەن. لە ھاویندا زۆر دەبن، نێر و مێیان لە یەک دەچێ، دان و مێروو دەخۆن. بریتین لە:
سەرچاوە
بەحری، ئەحمەد، فەرھەنگی باڵندە، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر.
پۆل:پەلەوەرەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی بیست و دووەمی ھاوینە. کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٨٠ لە مۆسکۆ، یەکێتی سۆڤیەت، ڕووسیای ئێستا بەڕێوەچوو. ئەم ئۆڵۆمپیادە یەکەم یاری بوون کە لە وڵاتێکی بلۆکی ڕۆژھەڵات ئەنجامدرا، یەکەم بۆنەی ئۆڵۆمپیاد و تەنھا ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیە کە لە وڵاتێکی زمان سلاڤی قسەکەردا بەڕێوەچوو. ھەروەھا یەکەمجار بوو کە لە وڵاتێکی کۆمۆنیستیدا ئۆڵۆمپیاد بەڕێوەچوو. ٦٦ وڵات بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بە تەواوی بایکۆتی یارییەکانیان کرد، بەھۆی شەڕی سۆڤیەت-ئەفغان
پێرستی مەدالیاکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠، بە پشت بەستنە بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٨٠
بڕیارنامەی ١٤٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تەمموزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
تووشبوونە ھەڵپەرستەکان
تووشبوونە هەڵپەرستەکان (بەئینگلیزی: Opportunistic infections) لەکاتی هاتنەژوورەوەی هۆکارەکانی نەخۆشی بۆ ناوی لەشی ئەو کەسانەی کە بەدەست بێهێزی لە بەرگرییە کۆئەندام دەناڵێنن، پەیدا دەبێت. ئاسایی، ئەمانە نەخۆشی بۆ ئەو کەسانە پەیدا ناکەن کە کۆئەندامی بەرگرییان ساغە. نموونەی کۆمەڵێک لە تووشبوونە هەڵپەرستەکان: سییەهەوکردنی چیکڵدانەیی، سیل، نەخۆشییەکانی شێرپەنجەیی کە بەدەگمەن ڕوودەدەن.
سەرچاوە
پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان پۆل:کێشەکانی سیستمی بەرگری
گوندەواری مەرگەوەڕ
گوندەواری مەرگەوەڕ لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی سلیوانا لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی زێوەیە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٣٤,٨٦٢) کەس و (١٧,٤٢٠)نێر و (١٧,٤٤٢)مێ و (٦,٠١٢)خێزان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری مەرگەوەڕ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە ٥٥ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
فینێکس
وێنۆک|کەشتی ئاسمانی (فینیکس) بە وزەی خۆرەوە لە کاتی تاقیکردنەوە ٢٠٠٦ پڕۆژەی فینیکس (بە ئینگلیزی: Phoenix) بە کوردی پێیدەگووترێ قەقنەس، ئەو پرۆژەیە نوێیە بوو کە ناسا بیری لێکردەوە چۆن رێرەو و شوێنی ئاو یان ژیانێکی فیزیای بدۆزێتەوە لەسەر ھەسارەی سۆر، ھەر وەک ئامێرەکانی ئاپرتوونتی و سپیریت لە ژێر ناونیشانی "following water" (شوێنکەووتنی ئاو) دەگەران، ئەوەش ئامێرێک بوو لۆ دۆزینەوەکانی سەر رووی مەریخ (Mars Exploration Rover)، ئامێری فینیکس لە ناوچەی "Vastitas Borealis" دەگەرا. کە دەکەوێتە ناوەندی باشووری ھەسارەی مەریخ
سەرەتای پرۆژە
لە مانگی ئاب لە سالی ٢٠٠٣، لە زانکۆی ئاریزۆنا کۆمەلەیەکیان پێکھێنا لۆ دەستپێکردنی ئەو پرۆژەیە بە کرداری تا سالی ٢٠٠٧، زانایانی ناسا دەستیان پێکرد و ناساش بڕی ٣٢٥ میلیۆن دۆلاری تەرخان کرد لۆ ئەو پرۆژەیە، لە سالی ٢٠٠٥ ناوی ئەو پرۆژەیەیان ناو نا (فینیکس) بە کوردی پێی دەرێن قەقنەس کە بالدارێکی خەیالی ناو رۆمانەکانە وێنۆک|کۆمەڵێک لە زانایانی کۆمپانیای "Payload Hazardous Servicing Facility" هەستاون بە دانانی کۆتا بەش و بەرگری ئامێری قەقنەس
گەیشتن
تەقاندنی مووشەکی قەقنەس بە سەرکەوتووی لە رۆژی یەکشەممە لە ٤ ئابی سالی ٢٠٠٧ لە کاژێر ٥:٢٦:٣٤ بەیانی بە کاتی ناوچەکە، لە ناو جەرگەی مووشەکی دەلتا نەوەی دووەم (7925 Delta). لە ناوچەی کاب کانیڤرال لە فلۆریدا، ناردرایە بۆشایی ئاسمان، مووشەکی قەقنەس لە مانگی ئایاری سالی ٢٠٠٨ گەیشتە سەر رووی ھەسارەی سۆر(مەریخ)، بە سەرکردایەتی و ئاگا لێبوونی تاقیگەی مانگ و ئەستێرەی نێودەولەتی (Lunar and Planetary Laboratory) کە شوێنکەوتەی زانکۆی ئاریزۆنایە بە بەرێوەبردنی وەکالەتی ناسا و کۆمەلەی تاقیگەرانی زانکۆیەکان لە کەنەدا، "نێوەندی بۆشایی کەنەدی" و ئەلمانی و سویسری و فینلەندی ئەوانە کۆمەلەیەکن لە ناوەندەکان و گەرانی پیشەسازی بۆشایی 200px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەک لە کاتی تەقاندنی کەشتی ئاسمانی قەقنەس لە ناو دلی مووشەکی دەڵتا_2
دابەزین لەسەر رووی مەریخ
کەشتی بۆشایی قەقنەس بە سەرکەووتوی لەسەر رووی ھەسارەی مەریخ لە ناوچەی دۆڵی سەوز (Green Valley) لە رۆژی ٢٥ی ئایاری سالی ٢٠٠٨ لە کۆتاکانی ھاوینی مەریخ گەشتە ناوەندی باشووری ھەسارەکە 200px|وێنۆک|وێنەی لێکدراوی چاڵێک کە کەشتی ئاسمانی قەقنەس کردیتی بە ماوەی ٤ رۆژ
کۆتایهێنان
لە یەکەمەکانی مانگی کانوونی یەکەمی سالی ٢٠٠٨ نێوەندی بۆشایی ئەمەریکی رایگەیاند کە کاری کەشتی ئاسمانی قەقنەس کۆتای ھاتیە، دوا بە دوای چاودێریەکی چری رۆژانەی پاش مانگێک زانرا کە توانای پەیوەندی نەمایە کۆتا پەیوەندی نارد...
شەرەفەددینی توسی
شەرەفەددینی توسی ناوی تەواوی شەرەفەددین موززەفەری کوڕی محەممەد کوڕی مززەفەر توسی (مردووە لە ساڵی ١٢١٣ بۆ ١٢١٤) گەردوونناس و بیرکاریزانێکی فارس بوو لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
بەنگلادێش
بەنگلادیش، بە فەرمی کۆماری گەلی بەنگلادیش، وڵاتێکە لە باشووری کیشوەری ئاسیا، پایتەختەکەی شاری داکایە و زۆرینەی دانیشتوانەکەی موسڵمانن.
شەرەفەددینی توسی
توسی لە شاری توس لە ئێران لەدایکبووە. چەندین وانەی لەسەر بابەتی لە بیرکاریدا لەسەر زانستی ژمارەکان و خشتە گەردوونییەکان و ئەستێرەناسی لە شارەکانی حەلەب و موسڵ وتووەتەوە. باشترین قوتابی کەمالەددینی کوڕی یونس بوو. دواتر کەمالەددینی کوڕی یونس دەستی کرد بە ناساندنی شەرەفەددینی توسی کە ئەو کاتە یەکێک بوو لە هەرە بەناوبانگترین زانا ئیسلامییەکانی ئەو سەردەمە. لەو کاتەدا توسی ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە زاستی بیرکاریدا وەکو مامۆستایەکی سەرکەوتوو هەر لەبەر ئەوە چەندین کەسی ئەو کاتە ڕێگایەکی زۆریان بڕیوە و هەوڵیانداوە ببنە قوتابی لەلای.
بەنگلادێش
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی بەنگلادێش ١٥٨,٥١٢,٥٧٠ کەس بووە کە دەکاتە ٢.١٩ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٥.٤ ساڵە. ھەروەھا ٣٠ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
شەرەفەددینی توسی
پەراوێزەکان
پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام پۆل:بیرکاریزانە موسوڵمانەکان پۆل:گەردووناسە ئیسلامیەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:گەردووناسە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٣٠ پۆل:مردووانی ١٢١٣ پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
بەنگلادێش
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:بەنگلادێش پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧١
شۆن کۆنەری
تۆماس شۆن کۆنەری (بە ئینگلیزی: Thomas Sean Connery) (لەدایکبووی ٢٥ی ئابی ١٩٣٠-مردووی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠) ئەکتەر و بەرھەمھێنەرێکی سکۆتلەندییە کە خاوەنی یەک خەڵاتی ئۆسکار و دوو خەڵاتی بافتا و سێ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبە. لە تەممووزی ساڵی ٢٠٠٠دا لەلایەن ئێلیزابێزی II ەوە ڕێزی لێنراوە و ھەروەھا خەڵاتی ڕێزلێنانی وێستگەی کەنەدی لە ئەمریکا بەدەستھێناوە. کۆنەری زیاتر ناسراوە بەھۆی نمایش کردنی وەک کاراکتەری (جەیمز بۆند) کە لە ٧ زنجیرە فیلمی جەمیز بۆنددا لە نێوان ساڵەکانی ١٩٦٢ بۆ ١٩٨٣ بەشداری کردووە. لە ساڵی ١٩٨٨ کۆنەری خەڵاتی ئۆسکاری وەک باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر بەدەستھێنا بۆ ڕۆڵ بینینی لە فیلمی (The Untouchables). ھەندێک لە فیلمە بەناوبانگەکانی تری کۆنەری بریتین لە لە فیلمەکانی (Marnie, The Name of the Rose, The League of Extraordinary Gentlemen, Indiana Jones and the Last Crusade, The Hunt for Red October, Highlander, Murder on the Orient Express, Dragonheart, and The Rock.)شۆن کۆنەری لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە تەمەنی ٩٠ ساڵی مرد
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرە سکۆتلەندییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر پۆل:جەیمز بۆند پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سکۆتلاندی پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
ماتیس دی لیخت
ماتیس دی لیخت (لەدایکبووی ١٢ی ئابی ١٩٩٩) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ھۆڵەندییە کە وەک ناوەندبەریگریکای ناوەند یاری دەکات بۆ یانەی بۆندسلیگا بایەرن میونشن و تیمی نیشتیمانی ھۆڵەندا.
دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی یەکەمی ئایاکس ئەنجامدا لە ئەیلولی ٢٠١٦ لە یارییەکی جام دا بەرامبەر ویلیامی دووەم. دوای ٢٥ خولەک بەھۆی لێدانی کۆرنەرەوە گۆڵی تۆمارکرد، کە بووە دووەم لاوترین گۆڵکار لەدوای کلێرنس سیدۆرف. لە ٢٤ی ئایار، بوو بە لاوترین یاریزان کە لە ١٧ ساڵ و ٢٨٥ ڕۆژیدا یاری بکات لە یارییەکی گەورەیی کۆتایی ئەورووپادا کاتێک لە دژی مانچستەر یونایتد یاری کرد لە یارییەکی کۆتایی خولی ئەورووپا. ٢٠١٧ لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨، دی لیخت خەڵاتی گۆڵدن بۆی بردەوە، کە بووە یەکەم بەرگریکار کە خەڵاتەکە بباتەوە. وەرزی دواتر، یارمەتی ئاکس دا بۆ بەدەستھێنانی نازناوی ناوخۆیی و گەیشتنە نیوەی کۆتایی خولی یانە پاڵەوانەکان. ئاستەکانی وای لێکرد بچێتە یانەی یۆڤانتۆس و لە ساڵی ٢٠١٩ خەڵاتی کۆپا بردەوە. لە یەکەم وەرزیدا لەگەڵ تیمی تۆرین نازناوی خولی پلە یەکی ئیتاڵی بردەوە.
لە ساڵی ٢٠١٧، دی لیخت لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی بۆ ھۆڵەندا ئەنجامدا، ئەمەش وای کرد کە لاوترین یاریزان بێت کە لە ساڵی ١٩٣١ەوە بۆ ھەڵبژاردەکەی یاری بکات. ماتیس بەشداری کرد لە یۆرۆی ٢٠٢٠.
ئەیاکس
وێنۆک|دی لیخت لە ڕاھێنانەکان لەگەڵ ئایاکس لە ٢٠١٦ دی لیخت لە تەمەنی نۆ ساڵیدا چووە ناو ئەکادیمیای لاوانی ئایاکس لە یانەی ناوخۆی خۆی لە ئەبکوێد، کە لە دەرەوەی ئەمستردام بوو. لە سەرەتادا ڕاھێنەرانی ئەکادیمیای لاوان پێیان وابوو کە زۆر خاوە و شێوەی جەستەی خراپە، بەڵام دەرفەتێکی پێدرابوو لە ئەکادیمیادا گەشە بکات و بەردەوام بوو لە سەلماندنی کوالیتی خۆی.
٢٠١٦–١٧: ئەیاکسی لاوان و گەشەکردن
یەکەمین یاری خۆی بۆ ئەیاکسی لاوان ئەنجامدا لە ٨ی ئابی ٢٠١٦ لە یارییەکی خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر ئیمێن، ھەموو یارییەکەی بەتەواو کرد. لەماوەی وەرزەکەدا، دی لیخت لە ١٧ یاری بۆ ئەیاکسی لاوان ئەنجامدا.
لە ٢١ی ئەیلوول، دی لیخت یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی یەکەمی ئایاکس ئەنجامدا لە یارییەکی جامدا بەرامبەر ویلیەمی دووەم. دوای ٢٥ خولەک بەھۆی لێدانێکی کۆرنەر گۆڵێکی تۆمارکرد، کە وای کرد ببێتە دووەم لاوترین گۆڵکار لەدوای کلێرنس سیدۆرف؛ ئەیاکس یارییەکەی بردەوە ٥–٠. لە ٢٤ی تشرینی یەکەم، ئایاکس لەڕێگەی تویتەر ڕای گەیاند کە دی لیخت بەرزکرایەوە بۆ تیمی یەکەم.
دی لیخت بە خێرایی خۆی لە تیمی یەکەمدا دامەزراند دوای ئەوەی بەرزکرایەوە و بەردەوام بوو لە یاریکردن لە ١١ یاری لیگادا و نۆ یاری لە خولی ئەورووپا. لە ٢٤ی ئایار، بوو بە لاوترینیاریزان کە لە (١٧ ساڵ و ٢٨٥ ڕۆژیدا)یاری بکات لە یارییەکی گەورەی کۆتایی ئەورووپادا کاتێک لە دژی مانچستەر یونایتد یاری کرد لە یاری کۆتایی خولی ئەورووپا.
٢٠١٧–١٩: پێشکەوتن و بوون بە کاپتن
دوای فرۆشتنی داڤینسۆن سانچێز بە یانەی پرێمییەرلیگ تۆتنام ھۆتسپۆر لە ئابی ٢٠١٧، دی لیخت بوو بە یاریزانێکی سەرەکی تیمی یەکەم. لە ئازاری ٢٠١٨ بوو بە گەنجترین کاپتنی ئەیاکس ئەمستەردام لە دوای پێکانی کاپتنی یانەکە جۆیڵ ڤێلتمان.
دی لیخت لە ٣٧ یاری لە ھەموو پاڵەوانێتییەکاندا بەشداری کرد و سێ گۆڵی تۆمارکرد. لە ھەر ٣١ یارییەکانی خولدا بە سەرەکی یاری کرد و ٩٠ خولەک لە ھەموویان یاریکرد جگە لە یەکێکیان (لە ٣٣ خولەکدا ھێنرایە دەرەوە بەرامبەر ئێس بی ڤیتیس بەھۆی پێکان). بەھۆی ئاستەکەی دی لیخت بۆ ئایاکس، بە زۆرێک لە یانە بەھێزەکانی ئەورووپاوە بەسترابۆوە.
لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨، دی لیخت خەڵاتی گۆڵدن بۆی بردەوە، کە بووە یەکەم بەرگریکار کە خەڵاتەکە بباتەوە. لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٩، دی لیخت بوو بە لاوترین کاپتن لە یارییەکی یەکتر دەرکردنی خولی یانە پاڵەوانەکان کە لە تەمەنی ١٩ ساڵ و ١٨٦ ڕۆژیدا بوو، لە بەرامبەر ڕیال مەدرید. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩، ١٠٠ەمین یاری فەرمیی خۆی بۆ ئەیاکس ئەنجامدا لە بردنەوەیان لە یاری کلایسکەر ٣–٠ لە بەرامبەر فیینۆرد لە جامی نیشتیمانی ھۆڵەندا، کە بوو بە لاوترین یاریزانی ئەیاکس کە گەیشتبێتە بەم ژمارەیە بەو خێرایییە.
یۆڤانتۆس
وێنۆک|دی لیخت لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس لە ٢٠١٩]] لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٩، دی لیخت گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ یانەی یۆڤانتۆس واژوو کرد بۆ بڕی ٧٥ ملیۆن یۆرۆ، کە بە پێنج ساڵ دەدرێت، لەگەڵ تێچووی زیادەی ١٠٫٥ ملیۆن یۆرۆ کە بەندە بە ئاست و یاریکردنەوە. یەکەمین یاریی فەرمیی خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە بردنەوەیەکی ٤–٣ لە یاریگای خۆیان لە ٣١ی ئابدا بەرامبەر ناپۆلی لەخولی پلە یەکی ئیتاڵی. لە ٣ی تشرینی دووەمدا، یەکەم گۆڵی بۆ یانەکە تۆمارکرد لە لە بردنەوەیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەسەر یانەی ھەمان شاردابە ئەنجامی ١–٠ بەرامبەر تۆڕینۆ لە دێربی دێلا مۆل.
بایەرن میونشن
لە ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢، دی لیخت گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ پاڵەوانی بۆندسلیگا یانەی بایەرن میونشن واژوو کرد بە بڕی سەرەتایی ٦٧ ملیۆن یۆرۆ، کە لەوانەیە بەرزبێتەوە بۆ ٧٧ ملیۆن یۆرۆ بەپێی ئاستی یاریزانەکە.
کاروانی نێودەوڵەتی
لە ماوەی خولی نەتەوەکانی ئەورووپا، دی لیخت لە ماوەی ٩٠ خولەک یاری کرد لە ھەموو چوار یاری کۆمەڵەکاندا لە بەرامبەر بەرامبەر ئەڵمانیا و فەڕەنسا و ھۆڵەندا توانی ببێت بە براوەی کۆمەڵەکە گەیشتە قۆناغی کۆتایی یەکەمین خولی نەتەوەکان. لە نیوی کۆتاییدا کە لە ٥ی حوزەیراندا ئەنجام درا، گۆڵێکی تۆمارکرد بەرامبەر ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەکەی توانی بگات بە یاری کۆتایی. لە یاری کۆتاییدا ھۆڵەندا ١–٠ لەلایەن پورتوگالەوە شکستی پێھێنرا.
لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١، لە قۆناغی ١٦ی یۆرۆ ٢٠٢٠ ی دژی کۆماری چیک، بە کارتی سوور کرایە دەرەوە بەھۆی بەرکەوتنی تۆپ بە دەست، کە دواتر ھۆڵەندا دوو گۆڵی لێ تۆمار کرا و ماڵاوایی لە پاڵەوانێتییەکە کرد.
شێوازی یاریکردن
دی لەلایەن لەلایەن شیکەرەوەکانەوە بە یەکێک لە بە یەکێک لە بەھرەدارترین گەنج لە جیھانی تۆپی پێی دادەنرێت، وەک بینرا لە بەدەست ھێنانی خەڵاتی گۆڵدن بۆی ٢٠١٨، کە دانراوە بۆ دیاریکردنی سەرنجڕاکێشترین یاریزانی گەنج لە تۆپی پێی ئەورووپا.
دوای ئەوەی وەک یاریزانێکی ناوەندی ھێرشبەر یاری کردووە لە گەنجییەوە، دی لیخت ھەردوو یاریزانێکی بەرگری جەستەیی و تەکنیکییە و بەپێی ڕاست یاری دەکات، ناسراوە بە پچڕاندنی تۆپ بە بێ ئەوەی فاوڵ بکات، بەرزییەکەی، لێسەندن، ھێز، خێرایی و پاسی دەقیق، کە وای لێدەکات لە بەرگرییەوە دەست بە ھێرشبردن بکرێت؛ ھەروەھا، بەرزییەکەی ڕێگە دەدات ھەڕەشەیەکی سەرەکی بێت لە کاتی لێدانە وەستاوەکاندا، لەکاتێکدا ھێزەکەی مانای ئەوەیە کە سەختە لە تۆپەکە دووربخرێتەوە، بە تایبەتی لە کاتی وەرگرتنەوە لە نێوان دوو کەسدا. شێوازی یاریکردنی زۆرجار بەراورد دەکرێت لەگەڵ یاریزانی بەرشەلۆنە جێرارد پیکێ؛ ھەروەھا بەراوردکراوە لەگەڵ جەن ڤێرتۆنگێن، بەھۆی «ھەنگاوی پێشەوەی ھاوشێوەی، ئارەزووی دروستکردنی یارزانێکی زیادە لە ناوەندی یاریگا، و ھێمنی لەسەر تۆپەکە،» و بۆ ھاونیشتیمانییەکەی ڕۆناڵد کۆمان، بەھۆی «لێدانی بەھێز و ھێزی جەستەی» ئاستێکی نایابی ھەیە.
بەرگریکارە پێشووی لیڤەرپوول و ئینگلتەرا جەیمی کاراگێر ستایشی دی لیخت کرد بۆ «خاسییەتی جەستەیی» و «خاسییەتی سەرکردایەتی». کاراگێر ھەروەھا وتی ئەو وایاری دەکات «وەک تەمەنی ٢٤ یان ٢٥ ساڵە» کە ئاماژە بە پێگەیشتن و ھێز دەکات. سەبارەت بە دی لیخت، بەرگریکاری پێشووی ھۆڵەندا یاپ ستام وتی: «ئەو لە لە کاتی ھەبوونی تۆپدا ئارامە، لەڕووی تەکنیکییەوە توندڕەوە، یارییەکە دەبینێت، یارییەکە بە باشی دەخوێنێتەوە و ئەو ھێزەی پاڵنەری ھەیە بۆ خۆی ھەروەھا ئەوەی پێویستە بەدەستی بھێنیت و بۆ کوێ دەیەوێت بچیت». دوای گرێبەستکردن لەگەڵ یۆڤانتۆس، مارسێلۆ لیپپی، یەکێک لە ڕاھێنەرانی پێشووی یانەکە، سەبارەت بە سەرەتاکانی بەرگریکارەکە وتی: «من زۆر یاریزانی مەزنم بینیوە، وەک ئالساندرۆ نێستا، فرانکۆ بارێسی، پاولۆ مالدینی، سیڕۆ فێررا، فابیۆ کانڤارۆ، و مارکۆ ماتێرازی. بەڵام ھەرگیز لەو شێوەیەم نەبینیوە لەو تەمەنەی ئەودا.»
لە ساڵی ٢٠١٩دا، گاکۆمۆ چیۆچیۆلۆ دی لیخت بە بەرگریکارێکی گەنج و بەھرەمەند و تەواو وەسف کرد، وتی ھەرچەندە زۆر خێرا نییە، بەڵام توانایەکی باشی ھەیە بۆ خوێندنەوەی یارییەکە، لەنێوان تایبەتمەندییە تەکنیکی و جەستەیییەکانی تر. سەرەڕای بەھرەکەی، ھەندێک جار لە میدیاکاندا ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی ئەوەی کە جێگیر نەبووە ئاستی بووە بەھۆی ئەوەی کە ھەندێک جار ھەڵەی کردوە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، ھاوڕێی بەرگری یۆڤێنتۆس لیۆناردۆ بۆنچی وتی کە باوەڕی وایە کە دی لیخت بە تێپەڕبوونی کات ئەم لاوازیانە زاڵ دەبێت بەسەریاندا، کاتێک گەورە دەبێت و ئەزموونی زیاتر لەگەڵ تەمەندا وەردەگرێت، و بە سەرکەوتوویی خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ ستراتیژی بەرگری نوێی تیپەکە لەژێر بەڕێوەبەری ماوریزیۆ ساری، کە سیستەمی دیاریکردنی ناوچەیی بەکاردەھێنێت لەجیاتی دیاریکردنی مان-تو-مان.
ژیانی کەسی
دی لیخت لە پەیوەندییەکدایە لەگەڵ مۆدێلی ھۆڵەندی ئەنکای مۆلێنار، کچی کایج مۆلێنەر.
خەڵاتەکان
ئەیاکس
یۆڤانتۆس
ھۆڵەندا
تاکەکەسی
یەعقووب زورووفچی
یەعقووب زورووفچی (٨ی نیسانی ١٩٥٤ لە تەورێز – ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە باکوو) مۆسیقازان و گۆرانیبێژی ئاوازی تورکیی ئازەربایجانی بوو. ئەو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بە ھۆی خویندنی سروودێک لەژێر ناوی کوردستان بە زمانی ئازەربایجانی کە بۆ بەرگری لە خەباتی خەڵکی کورد دژ بە کۆماری ئیسلامی خوێندوە ناسراوەتەوە.
لە کارەکانی یەعقووب زورووفچی چەند گۆرانی و ئەلبوم لە گۆرانییە کۆن و نوێیەکانی مۆسیقای ئازەربایجان شیای ئاماژەیە. بەدوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران زۆرترین چالاکیی زورووفچی لەگەڵ ئۆرکێسترای سیمفونی کۆماری ئازەربایجان بووە.
ژیان
یەعقووب زورووفچی لە ٨ی نیسانی ساڵی ١٩٥٤ لە شاری تەورێز لە دایک بوو. ئەو لە قوتابخانەی فەروەردین لە شاری تەورێز دەستی بە وانەخوێندن کرد. لە ساڵی ١٩٦٩ لە تلەڤیزیۆنی تەورێز دەستی کرد بە خوێندنی گۆرانی. ئەو بە ھۆی ژیانی درێژماوەی باوکی لە شاری باکوو حەزی بە خوێندن بە زمانی ئازەربایجانی بوو. یەعقووب زورووفچی لە ھاوھزرەکانی عەلیڕزا نابدڵ شۆڕشگێری کۆمۆنیستی ئازەربایجان بوو. عەلیڕزا نابدڵ ھۆنراوەیەک بە ناوی «ای اوشاقلار» (ئەی منداڵەکان)ی بۆ ھاوھزرەکانی خۆی نووسیو و یەعقووب زورووفچی مۆسیقای لەسەری دانا و بە دەنگی خۆی خوێندی.
زورووفچی لە ساڵی ١٩٧٣ لە فاکەڵتی ئابووریی زانکۆی تاران دەستی کرد بە خوێندنی باڵا. لەگەڵ زێدەکردنی خەباتی مارکسیستی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان یەعقووب زورووفچی لە سەری ھۆنراوەیەکی دیکە لە عەلیڕزا نابدڵ لەژێر ناوی «کوردستان» مۆسیقای دانا و بە دەنگی خۆی خویندی کە لە نێوی گەلی کوردی ڕۆژھەڵات زۆر بەناوبانگ بوو و بوو بە یەکێک لە ھیماکانی برایەتیی گەلانی کورد و ئازەری لە چاندی سیاسیی ئێران. یەعقووب بەدوای شۆڕشی ١٩٧٩ لەگەڵ بڕێک لە ھاوھزرە مارکسیستەکانی دیکەی چوو لە دەرەوەی ئێران و لەوێ دەستی کرد بە خوێندنی مۆسیقا لە زانکۆیەک لە ھامبورگ و توانیو بڕوانامەی دیپلۆما لە ھونەری ئاواز وەربگرێتەوە.
گوڵ ئاقا محەممەدۆف، یەکێک لە گۆرانیبێژەکانی کۆماری ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٨٩ لە ئەڵمانیا لەگەڵ یەعقووب زورووفچی دیداری کرد و داوای لێ کرد کە بێت بۆ باکوو. ئەو دوو ھونەرمەندە پێکەوە کلیپێکیان لەژێر ناوی یەکگرتنی کۆماری ئازەربایجان لەگەڵ ئازەربایجانی ئێران بەرھەم ھێناو کە لە تلەڤیزیۆنی باکوو بڵاو کرا.
یەعقووب زورووفچی لە گۆڕەپانی لەنین (ئازادی) لە شاری باکوو بە ئامادەبوونی ئەبولفەزل ئەلچیبەی (سەرۆک کۆماری ئازەربایجان) وتاری خوێند و بە ناوی عەلیڕزا نابدڵ سوێندی خوارد و ئامادەبووانی ڕێوڕەسمەکەی ھان دا کە لە ڕێگای یەکگرتنی دوو ئازەربایجانی باکوور و باشوور ھەوڵ بدەن. بەدوای ئەم کۆبوونەوە سەرۆک کۆماری ئازەربایجان نامەیەک بۆی نووسیو و سوپاسی لێ کردی. زورووفچی پاشان بڕوانامەی ماستەری ھونەری ئاواز لە زانکۆی مەیامیی فلۆریدا لە ئەمریکا وەرگرت و ھەروەھا بوو بە شارۆمەندی وڵاتی ئەمریکا. زورووفچی لە تەممووزی ٢٠٠٩ بەدوای جیابوونەوە لە ھاوژینە یەکەمینەکەی لە ئەمریکا لەگەڵ ھاوژینی دوویەمی زەواجی کرد و گەڕایەوە بۆ باکوو و بوو بە شارۆمەندی کۆماری ئازەربایجان.
یەعقووب زورووفچی لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ بەھۆی تووشبوون بە کۆڤید-١٩ لە نەخۆشخانەی «یەنی کلینیکا» لە شاری باکووی پێتەختی کۆماری ئازەربایجان کۆچی دوایی کرد.
ئەلبومەکان
زورووفچی ھەتا ساڵی ۱۹۹٥ دوو ئەلبوم لەگەڵ ئۆرکێسترای سیمفونی ئازەربایجان بە ناوەکانی "باشترینەکانی زورووفچی" بریتی لە ۱۰ گۆرانی، "ئارزوو" بریتی لە ۱۴ گۆرانی، و ئەلبومی "ئایریلیق" بە ھاوکاریی کۆمپانیای کەلتەکس ریکۆردز (CALTEX RECORDS) لە ساڵی ١٩٩٦ بەرھەم ھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:مردووانی ٢٠٢١ پۆل:خەڵکی تەورێز پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی ئێرانی پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
١١٦٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەڤەر
لە پۆلێنی ژیاندا، دەڤەر یا کۆمار    سەرترین پۆلی گیاندارانە، کە دەکەوێتە سەر میران
لە سیستەمی پۆلێنی کارڵ ویز ، داری ژیان لە سێ دەڤەر پێکھاتووە: کۆنینەکان ، بەکتریاکان و یووکاریاتەکان.
بێجگە لەم پۆلێنە، پۆلێنی جیاوازی تریشمان بۆ ژیان ھەیە:
سه‌رچاوه‌
پۆل:دەڤەر (زیندەزانی) پۆل:پۆلێن پۆل:پۆلێنزانی
بڕیارنامەی ١٤٩٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی تەممووزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٠٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٣ پۆل:لوبنان لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
بزووتنەوەی گۆڕان
بزووتنەوەی گۆڕان بزووتنەوەیەکی نوێیە، قەوارەیەکی سیاسییە کە بە سەرۆکایەتی نەوشیروان مستەفا بە ناوی لیستی گۆڕانەوە بەشداری لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٥ی تەممووزی پەرلەمانی کوردستانی کرد، و لە کۆی ١٠٠ کورسی ٢٥ کورسی بەدەستھێنا؛ و بەشداری لە ھەڵبژاردنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ی ئێراقی کرد.
نەوشیروان مستەفا لەنێو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە باڵی ڕیفۆرم بوو، دوای ئەوەی نەیتوانی ڕیفۆرم لەنێو یەکێتیدا بکات لە ساڵی ٢٠٠٦ وازی لە کاری حیزبی ھێنا و دەستی کرد بە کاری ڕاگەیاندن وەک دەرکردنی ڕۆژنامەی ڕۆژنامە، ماڵپەڕی سبەی، کەی ئێن ئێن، ڕادیۆی دەنگی گۆڕان و سەنتەرێکی ڕاپرسی.
لەناوەڕاسی ساڵی ٢٠٠٩ دا بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان نەوشیروان مستەفا لەگەڵ ھاوەڵەکانی بە لیستێکی نوێ و بەناوی گۆڕانەوە دەستیان کردەوە بە کاری سیاسی، لەپێناو گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی و ڕۆشنکردنی بوودجەی ھەرێم و جیاکردنەوەی حیزب لە دەسەڵات.
لەدوای کۆچی دواییکردنی نەوشێروان مستەفا لە ئایاری ٢٠١٧ ئەوا گۆران بێ ڕێکخەری گشتی مایەوە تاکوو لە ھەڵبژاردنی ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٧ لە ھەڵبژاردنی ناوخۆییدا عومەری سەید عەلی بە ڕێکخەری نوێی بزووتنەوەکە دیاریکرا. عومەی سەید عەلی لەدوای نەوشێروان بووە دووەم ڕێکخەری بزووتنەوەکە لەمێژووی خۆیدا.
لە یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستانەوە بۆ گۆڕان
ئەمانەی خوارەوە ھەندێک لەو کەسایەتییە دیارانەی نێو یەکێتیی نشتیمانیی کوردستانن کە وازیان لەو حیزبە ھێناوە و کار بۆ بزووتنەوەی گۆڕان دەکەن: