cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەستەمبوڵ
ئابووری
ئەستەمبوڵ گەورەترین شاری تورکیایە و پایتەختی پێشووی تورکیایە. بەھۆی ھەردوو جۆری بازرگانیی وشکانی و ئاوی و ھەروەھا گرنگیی شوێنی ئەم شارە و ستراتیژیبوونی شوێنەکەیەوە بووەتە ناوەندی بازرگانی لە وڵاتی تورکیا. ھەروەھا، ئەم شارە مەرکەزی وەبەرھێنانە لە تورکیا. لە ٢٠% وەبەرھێنانی تورکیا لەم شارەدایە. ھەروەھا لە ٣٨% بازرگانی شتومەک پێک دەھێنێت. ئەستەمبوڵ بە شارۆچکەکانی دەوروبەریەوە بەرھەمەکانی وەک : میوە، ڕۆنی زەیتون، سابوون، لۆکە و، توتن بەرھەم دەھێنێت.
مزگەوتەکان
شاری ئەستەمبوڵ ھەر لە کۆنەوە بە (شاری منارەکان) ناسراوە ئەویش بەھۆی زۆریی مزگەوتەکانی ئەم شارەوە.
جێژنی ڕەمەزان
وێنۆک|تابلۆی جلی جێژن لە لایەن وێنەکێشی فەڕەنسی [[ناسرەدین دینت]] جێژنی ڕەمەزان یان جەژنی ڕەمەزان یەکەم جێژنی موسڵمانانە و لە یەکەم ڕۆژی مانگی شەوال دەست پێدەکات، ئەمەش دوای تەواوبوونی ڕۆژەکانی مانگی ڕەمەزانە. خوای گەورە لە کۆتایی ئایەتی ١٨٥ی سوورەتی ئەلبەقەرە دەفەرمووێت:
ئەستەمبوڵ
مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد
مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد بە تورکی ( Sultan Ahmet Camii ) بە عەرەبی ( مَسجِدُ السلطان أحمد ) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمی دەوڵەتی عوسمانی و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە ( سەدەفکار محمد ئاغا) دروست کراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەمبوڵ.
جێژنی ڕەمەزان
ماوەی جێژنی ڕەمەزان تەنها یەک ڕۆژە و موسڵمانان لەیەکەم ڕۆژی جێژندا و دوای بەرزبوونەوەی خۆر بە ئەندازەی ڕمێک نوێژی جێژن دەکەن. بەڕۆژووبوون لە یەکەم ڕۆژی جێژنەکان حەرامە و وەرگیراو نییە.
ئەستەمبوڵ
گەشتوگوزار
شاری ئەستەمبوڵ بەھۆی ئەو شوێنە مێژوویییانەی کە لە سەردەمی ڕۆمەکان و دەوڵەتی عوسمانی بەجێ ماون و ھەروەھا بەھۆی ئەو دەریاچەیەی کە پیایدا تێپەڕ دەبێ بووەتە خاڵێکی گرنگی گەشتوگوزار لە وڵاتی تورکیا. بەپێی ئامارەکان لە ساڵی ٢٠٠٥ ( ٥ ملیۆن و ٣٤٦ ھەزار کەس) ڕوویان لەم شارە کردووە بۆ گەشتیاری کە نیو ملیۆنیان بە پێی ئامارەکە زیاد بوون.
جێژنی ڕەمەزان
یەکێک لە جیاکەرەوەکانی جەژنی ڕەمەزان لە جێژنی قوربان بریتیە لەوەی کە دەبێت پێش نوێژی جێژن، موسڵمانان زەکاتی سەرفترە دەربکەن و بەسەر موسڵمانە ھەژارەکان دابەشی بکەن. دوای نوێژی جێژن، موسڵمانان پیرۆزبایی ھاتنی جێژن لە موسڵمانانی نزیک خۆیان دەکەن و دوای گەییشتن بەماڵی خۆیان پیرۆزبایی لە ئەندامانی خیزانەکەیان دەکەن و دواتریش سەردانی ناسیاو و خزمە نزیکەکانیان دەکەن. ھەروەھا پێشوازی لە دراوسێ و ئەو کەسانە دەکەن کە سەردانی دەکەن بۆ گەردنازایی و پیرۆزبایی.
شێوازی پیرۆزبایی
جوبەیر کوری توفەیر وتی: «کە ھاوەڵانی پێغەمبەری خوا لە جێژنەکاندا دەگەیشتن بە یەک دەیانووت:. واتە: «خوای گەورە لەئێمە و لەتۆشی وەرگرت بێت».
ئەستەمبوڵ
گەشتوگوزار
گواستنەوە بۆ سەرێ
جێژنی ڕەمەزان
شێوازی پیرۆزبایی
بەڵام لە زۆربەی وڵاتەکاندا شێوازی پیرۆزبایی کردن بریتیە لە: «جێژنت پیرۆز بێت، ھەموو ساڵیک بە خۆشی».
ئەستەمبوڵ
وەرزش
لەم سەردەمەدا وەرزشەکانی وەک دوو گۆڵی و باسکە و بالە لە ھەرە وەرزشە بە ناوبانگەکانی ئەم شارەن. ھەروەھا یانەکانی گاڵاتاسارای و فەنەرباخچە و بەشیکتاش لە ھەرە یانە بە ناوبانگەکانی تورکیا و ئەستەمبوڵن. یاریگای ئۆڵمپی ئەتاتورک کە پێنج ئەستێرەیە گەورەترین یاریگای وەرزشە جیاوازەکانە لە تورکیا و بە یەکێک لە یاریگا بە نرخەکان دەژمێردرێت لەلایەن (UEFA)وە. شاری ئەستەمبوڵ ھەڵبژێردراوە بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.
جێژنی ڕەمەزان
شێوازی پیرۆزبایی
لە ناو گەلی کورد وا باوە کە خەلک سەردانی خزم و دوست و جیران دەکەن. لە کاتی سەردان نوقڵ و شیرینی و شەربەت پیشکیشی میوانەکان دەکرێت. مناڵان لەو روژە دا جێژنانە لە گەورەکان وەردەگرن.
شێوازی تەکبیرکردن
وێنۆک|ڕازاندنەوەی مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد لە ئەستەنبۆل لە تورکیا
ئەستەمبوڵ
ئەمانەش ببینە
تاوەری گالاتا
جێژنی ڕەمەزان
شێوازی تەکبیرکردن
شێوازی تەکبیرکردنی جێژنی ڕەمەزان و قوربان یەک شێوازە. ھۆکاری تەکبیرکردن دەگێڕێتەوە بۆ ئەو ئایەتەی کە لە سەرەوەدا ھاتووە.
ئەستەمبوڵ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی تورکیا پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم پۆل:قوستەنتینە پۆل:پایتەختە پێشووەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
جێژنی ڕەمەزان
شێوازی تەکبیرکردن
ماوەی تەکبیرکردن لەدوای ڕاگەیاندنی یەکەم ڕۆژی جێژن دەست پێدەکات واتە لە دوای نوێژی خەوتنان، لە دوای نوێژی بەیانی ڕۆژی جێژن بە ھۆی دەنگدەری دەرەکی مزگەوتەکانەوە دەست دەکرێت بە تەکبیرکردن و خوێندنەوەی قورئان، وەکوو دیارە ئاوازی خوێندنەوەی قورئان بە ھۆی جێژن لە زۆربەی شوێنەکاندا جیاوازە و بە تایبەت لە ھەرێمی کوردستاندا خوێندنەوەی سوورەتی ڕەحمان باوترە.
(بەمانای: خوا گەورەیە خوا گەورەیە خوا گەورەیە، خوایەک بێجگە لە ئەڵڵا نییە و خوا گەورەیە، خوا گەورەیە و پەرستن بۆ خوایە) شێوازی تەکبیرکردنی جێژنە.
خۆشۆردن
خۆشۆردنی جێژن لەسەر موسڵمانان سووننەتێکی پێویستە و لەڕیوایەتێکی ئیبن عەباسدا ھاتووە:. واتە: «پێغەمبەری خوا خۆی شۆردووە بۆ ڕۆژی جێژنی ڕەمەزان و قوربان».
بەربانگکردنەوە پێش نوێژ
سووننەتە کە موسڵمان پێش چوونە بۆ نوێژی جێژن بەربانگ بکاتەوە بەخواردنی چەند خورمایەک کە تاک بن. وەکو ئەنس دەگێرێتەوە و دەڵێت: «پێعەمبەری خوا نەدەچوو بۆ نوێژی جێژنی ڕەمەزان ھەتا چەند خورمایەکی نەخواردایێ کە ژمارەی ئەو خورمایانەش تاک بوون».
نوێژی جەژن و وتارەکەی
thumb|خواردنی نانی بەیانی لە دوای نوێژی جەژن لە مالیزیا وێنۆک|سەروازە موسڵمانەکانی [[سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نوێژی جەژن دەکەن.]]
نوێژ
نوێژی چەژن (جەژنی ڕەمەزان و قوربان) لەدوو ڕکعات پێکھاتووە و حوکمی نوێژەکەش جیاوازی ھەیە لە نێوان زانایاندا: لەپێش کردنی نوێژەکەدا بانگدان قامەتکردن نییە. کاتی ئەنجامدانی نوێژەکە بریتییە لە بەرزبوونەوەی خۆر بەئەندازەی ڕمێک دوای ئەوەی ھەڵھات.
لەیەکەم ڕکعاتدا و لە دوای دابەستنی نوێژ، حەوت جار تەکبیر دەکرێت و لەدووەم ڕکعاتدا بۆ پێنج جار کەمدەکرێتەوە.
عەبدوڵڵای کوڕی عەبدوڵڵا دەگێڕێتەوە: عومەر کوڕی خەتتاب لە ئەبوواقدی لەیسی پرسیاریکرد: كە پێغەمبەری خوا چی دەخوێندەوە لە قوربان و ڕەمەزاندا؟ وتی: پێغەمبەر ئەم دوو سوورەتەی دەخوێندەوە: و. واتە سوورەتی ق و سوورەتی ئەلقەمەر دەخوێندەوە.
ھەروەھا نوعمان کوڕی بەشیر دەڵێت: «پێغەمبەری خوا لە نوێژی جومعە و نوێژی دوو جەژنەکەدا سوورەتی ئەعلا و غاشیەی دەخوێندەوە.
ھەورەھا سووننەتە کە لە دوای دەرچوون لە مزگەوت بەو ڕێگەیە نەگەڕێیەوە کە لێیەوە بەرەو مزگەوت ھاتووی، چونکە جابر دەڵێت: «بینیم پێغەمبەری خوا لەڕۆژی جەژندا ڕێگاکەی پێچەوانە دەکرد».
وتار
وتاری نوێژی جەژن لە دوای ئەنجامدانی نوێژی جەژن پێشکەش بە ئامادەبووان دەکرێت و لە دوو وتاریش پێکدێت و ھاوشێوەی وتاری ھەینییە، تەنھا دەبێت بە نۆ جار تەکبیرکردن دەست بە وتنەوەی وتاری یەکەم بکات و لە وتاری دووەمدا بەحەوت جار.
پشووی وڵاتان
بەبۆنەی ئەم جێژنەوە لەزۆربەی وڵاتانی ئیسلامی پشووی فەرمییە و ماوەی پشووەکەش بەپێی وڵاتەکان دەگۆڕێت:
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەمەزان پۆل:دێسێرەکان پۆل:ڕۆژوو لە ئیسلام پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:جەژنە ئیسلامییەکان
جێری لویز
جێری لوئیس ئەکتەر، گاڵتەجاڕ، بەرھەمھێنەر، نووسەر و دەرھێنەری ناسراوی ئەمریکایییە. ناوبراو زۆرتر بەھۆی کایە لە فیلمەکومێدییەکانی دەھەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ ی زایینی و بیچمە پێکەنیناوییەکانی و دامەزروای چاکەکارییەکەی بەناوبانگە.
جێری لوئیس لە ماوەی تەمەنی پیشەیی خۆیدا خەڵاتگەلێ زۆری لە مێھرەجانی فیلمی کومیدی ئەمریکا، دووربینی زێڕین، یەکێتیی ڕەخنەگەرانی فیلمی لۆس ئانجلەس و مێھرەجانی فیلمی ڤێنیزی بەدەست ھێناوە و لە بەشی یادگاریی بەناوبانگانی ھالیوود ئەستێرەیەکی بۆ خۆی ھەیە. سیارکی ١١٥٤٨ بۆ ئەو ناودێر کراوە.
لوئیس ئێستا لە لاس ڤێگاس، نێڤادا ژیان بەسەر دەبا. لوئیس لەساڵی ١٩٤٦ لەگەڵ دین مارتین جووتێکی باشیان پێک ھێنا. ئەم دووانە لە پاڵ پڕۆگرامی شەوانە کە زۆر دڵخوازی خەڵک بوو، لە چەن فیلمێکی کومیدی دەرکەوتن کە لە سەرکەوتوویییەکی باش بەھرەمەند بوون. ئەم گرووپە دووکەسییە دە ساڵ دواتر ھەڵوەشاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی جوو پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:مۆسیقاژەنە جووە ئەمریکییەکان پۆل:چالاکوانە جووەکان پۆل:پاڵێوراوانی هۆڵی ناوبانگ لە نیوجێرزی پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکیپۆل:ئەکتەری کۆمیدی پیاوی ئەمریکی پۆل:جووە ئەمریکییەکان پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان پۆل:هونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز پۆل:پاڵێوراوانی ھۆڵی ناوبانگ لە نیوجێرزی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
محەممەد شەییاع سوودانی
محەممەد شیاع سابر حاتەم سوودانی ( ناسراوە بە محەممەد شیاع سوودانی) (لەدایکبووی ١٩٧٠) سیاسەتوانێکی عێراقییە، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ەوە سەرۆک وەزیرانی عێراقە. وەزیر بوو لە کابینە جیاوازەکانی عێراق، وەزیری مافی مرۆڤ و وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی، چەند وەزارەتێکی بە وەکالەت بەڕێوەبردووە. پارێزگاری میسان بووە لە ٢٠٠٩ و ٢٠١٠.
سەرەتای ژیان
سودانی لە ساڵی ١٩٧٠ لە بەغدا لەدایکبووە، خێزاندارە و خاوەنی چوار کوڕە. سودانی خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە زانکۆی بەغدا لە زانستی کشتوکاڵ و ماستەریش لە بەڕێوەبردنی پرۆژە. لە تەمەنی 10 ساڵیدا، شایەتحاڵی لەسێدارەدانی باوکی و پێنج ئەندامی دیکەی بنەماڵەکەی بووە کە لەسەر ئەندامێتی لە حیزبی دەعوەی ئیسلامیدا لەسێدارە دراون. هەروەها سودانی بەشداری لە ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ کرد کە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی کەنداو دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٩٩٧ دامەزرا لە فەرمانگەی کشتوکاڵی میسان کە تێیدا بەرپرسی بەشی کشتوکاڵی شاری کومایت و بەرپرسی بەشی کشتوکاڵی شاری عەلی ئەلشەرقی و بەرپرسی بەشی بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی و سەرپەرشتیاری ئەندازیار بوو لە بەرنامەی توێژینەوەی نیشتمانی لەگەڵ خۆراک و کشتوکاڵ ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا پۆل:زیندووان پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق پۆل:ڕووداوە ھەنووکەیییەکان
پاکستان
پاکستان یان بە شێوەی فەرمی، کۆماری ئیسلامیی پاکستان، وڵاتێکە لە باشووری ئاسیا. ١٬٠٤٦ کیلۆمەتر کەنارەی ھەیە لەسەر دەریای عەرەبی و کەنداوی عومان لە باشووری خۆیدا؛ لە باکوور لکاوە بە ئەفغانستان، لە ڕۆژاوا بە ئێران و لە ڕۆژھەڵات بە ھێند و لە باکووری دوورەوە بە چین؛ بۆیە دەڵێن ئەم وڵاتە ئاسیای ناوەندی، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیای گرێ داوە پێکەوە. پاکستان لە پێشدا شوێنی شارستانیەتی ھیندوو بووە و، دواتر بووەتە وەرگری فەرھەنگەکانی ھێندووەکان، پارسەکان، یۆنانییەکان،موسوڵمانان، تورک و موغولەکان. ئەم شوێنە لە درێژەی مێژوودا مەیدانی ھێرشی ھێند و ئاریاییەکان، پارسەکان، یۆنانییەکان، عەرەبەکان، تورکەکان، ئەفغانەکان، موغولەکان و بەڕیتانیایییەکان بووەدەقی پەڕە.
کاتێ ھێند لەژێر دەسەڵاتی بەڕیتانیا ھاتەدەر و سەربەخۆ بوو، کێشە کەوتە ناو وڵاتەوە؛ زۆربەی کێشە ئایینی و نێوان دوو ئایینی سەرەکیی ھێندوو و ئیسلام بوو. بۆیە پارێزگایەک جودا کرایەوە لەپێشدا بە ناوی ھێندی ئیسلامی و دواتر بە پاکستان و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٥٦ بووە وڵاتێکی سەربەخۆ بەم ناوەی ئێستا.
مێژوو
پاکستان کە ئەوکات بەشێک بوو لە ھیند لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانییەکان مانەوە ساڵی ١٩٠٦ پارتی ئیسلامی دامەزرا لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەم پشتیوانی بەریتانییەکان بوون، ئەمەش کاریگەریی ھەبوو لەوەی پشتیوانیی بەریتانیا بەدەست بھێنن بۆ خۆیان. ساڵی ١٩٤٧ پاکستان سەربەخۆیی خۆی بە جیابوونەوە لە ھیند ڕاگەیان. دواتاتر لە ساڵی ١٩٥٦ سەربەخۆی تەواوەیتی ڕاگەیاند و سیستەمی وڵاتیان کرد بە کۆما.ری ساڵی ١٩٥٨ ژەنەڕاڵ حەمە ئەیووب خان ئەبوو دەسەڵاتی سەربازی لەسەر پاکستان ڕاگەیاند. ساڵی ساڵی ١٩٦٠ بە سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا، پاشان لە ساڵی ١٩٦٥ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە بەلام لەھەمان ساڵ شەڕی نێوان ھیند و پاکستان لەسەر سنوور دەستی پێکرد لە کشمیر؛ ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دەست بکێشێتەوە. ژەنەڕاڵ یەحیا خان دەسەڵاتی گرتە دەست و یاسای عورفیی ڕاگەیاند؛ ئەمەش بووە ھۆی ئاژاوە و خۆپیشاندان و ڕێپێوان لە وڵات.
ڵ.ات
شەڕی ناوخۆیی و جیابوونەوەی بەنگلادیش لە ساڵی ١٩٧٠ ھەڵبژاردن ئەنجام درا پارتی ئاینی ئیسلام زۆرینەی دەنگەکانیان بەدەست ھێنا لە پاکستانی ڕۆژھەڵات ئەو پارتەی کە داوای ئەتۆنۆمی دەکرد بە سەرۆکایەتی موجیب ڕەحمان بەڵام لە پاکستانی ڕۆژاوا زۆرینەی دەنگەکان بۆ پارتی گەلی پاکستان بوو ئەمەش بووە ھۆی دورست بوونی شەڕ لە نێوان ئەم دووبەشەی وڵات بەڵام لەگەل ئەوانەش یحی خان کۆمەڵەی نیشتیمانی یاخود پەرلەمان کۆنگرەی بەستا، دانیشتووانی ڕۆژھەڵاتی پاکستان خۆیان بەبێ بەش دەزانی بەرامبەر بە زۆرینەی دەسەڵاتی پاکستانی ڕۆژاوا کە دەسەڵاتیان بەسەر ھەموو دام و دەزگاکانی دەوڵەت زاڵ بووکە ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی موجیب ڕەحمان باج و دەرامەتی ھەرێمەکەی ڕاگرت و نەیدا بە دەسەڵاتی ڕۆژاوا ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دەسەڵاتی ناوەندی ڕۆژاوا ھێزی سەبازی بنێرێت بەمەش شەر لە نێوان ئەم دوو ھەرێمە ڕوویدا ١٦ ملوێن کەس لە ئەنجامی ئەم شەڕە ئاوارەی سنوورەکان و ھیند بوون ئەمەش وای لە وڵاتی ھیندستان کرد ھێز بنێرێتە سەریان کە لە ئەنجامدا بەرەی ڕۆژھەڵاتی پاکستان خۆی بەدەستەوە دا و بەرەی ڕۆژئاواش ئاگربەستی ڕاگەیاند ئەم شەرە ناوخۆیییە وای کرد ھەرێمی پاکستانی ڕۆژاوا جیابوونەوەیان لە پاکستان ڕاگەیاند و ناویان لە خۆیان نا بەنگلادیش بە سەرۆکایەتی شێخ موجیب لەلایەن ھیندیستانەوە پشگیری دەکران. دوای ئەوەی زولفەقار علی بۆتو بووە سەرۆک کۆماری پاکستان دانی بە بەنگلادیش وەک وڵات نا ھەروەھا لەگەڵ ولاتی ھیندستان ڕێکەوتننامەی ئاشتی مۆرکرد بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان لەسەر سنوور و چارەسەرکردنی کێشەکانی دیکەشیان بەم شێوەیە لە ساڵی ١٩٧٦ پەیوەندی دیپلۆماسی لە نێوانیان دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٩٧٧ زیاد ئەلحەق بە ھێزی سوپا و کودەتا دەسەلاتی گرتە دەست لە سالێ ١٩٧٩ زیاتر لە سێ ملوێن ئەفغانی ئاوارەی پاکستان بوون بەھۆی داگیرکردنی ئەفغانستان لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو لە ساڵی ١٩٨٨ یەکیک لە گرینگترین ساڵەکانی پاکستان بوو ئەوەش بەھۆی ئەوەی بۆ یەکەم جار ژنێک بووە سەرۆک وەزیر ئەویش بێنەزیر بوتۆ کچی زولفەقار بۆتو بوو لە سەردەمی ئەم دا پاکستان لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە کۆمەڵیک گۆرانکاری زۆری تێدا ڕوویدا بەڵام لە ھێرشێکدا لە ساڵی ٢٠٠٧ تیرۆرکرا
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی پاکستان ١٨٥٬١٣٢٬٩٢٦ کەس بووە کە دەکاتە ٢٫٥٦ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٢٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٣٧ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧ پۆل:پاکستان پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان
گووگڵ ماپ مەیکەر
نەخشە دانەری گووگڵ (بە ئینگلیزی:Google map maker) لە حوزەیرانی ٢٠٠٨ و بە مەبەستی پەرەپێدان بە پانتایی خزمەتەکانی نەخشەی شار و شوێنەکان لە لایەن کۆمپانیای گووگڵ وەڕێخرا. لە ھەندێ لە وڵاتەکان نەخشە و شتەکان بەردەست نین، بۆیە گووگڵ بڕیاری دا تا بەشداری خەڵک بەکار بێنێت. ئەو پرۆژەیە نەخشەکان بە پێی ئیزنی کرێیتیڤ کامێنز بەردەست دەخا. گووگڵ مەپ میکەر ھەندێ تایبەتمەندی ھەن، وەک: «ھەمیشەیی بوون، دوور لە ساختە کاری، ئازاد لە ھەموو جیھان، ڕیکخەر، توانای دەستکاری، وەرگێڕان، بڵاوکردنەوە، پێشاندان بۆ گشت خەڵک، ھەروەھا وەدیھێنانی بەرھەمی تێکەڵ بوو لە ناونووسی بەکارھێنەران».
ئامانجی کۆتایی ئەم پرۆژەیە وەدی ھێنانی زانیاریرکانی شارەکانە بە شیوازێکی شاز و کوالیتی بەرز، ھەروەھا بەردەست خستنی ئەم زانیاریانە بۆ ناو گووگڵ مەپس و گووگل ئێرز، ھەندێ لە بەشداریەکانی بەکارھێنەران لەسەر گووگڵ وەدیار دەکەون، بەلام ئەو زانیاریانە ماوەیەکیان دەوێت تا دەردەکەون و ھەندێ جار پێویست بھوەە دەکات بەکارھێنەرە جێ باوەرەکان بەسەریان دا بچنەوە.
ناوچە کوردیەکان لەسەر گووگڵ مەپ مێیکێر
بە ھۆی ھەڵکەوتەی سیاسی ھەریەکە لە پارچە لێک دابڕاوەکانی کوردستان ھەر ناوچەیو بە زمانێک زانیاریەکانیان نووسراون، ھەرچەندە زۆبەی ئێلێمێنتە سەرەکیەکان ھەر بە ئینگلیزی دەنووسرێن، بەڵام دیسانیش لە ھەر پارچەیەو بە زمانی ئەو وڵاتەی تێیدایە ناوی شوێنەکان نووسراون.
لە باشووری کوردستان زۆربەی زانیاریەکان بە کوردین یان ئەگەریش وا نەبن بەکارھێنەران خەریکی چاک کردنیانن.
لە ھەریەکە لە باکوور و ڕۆژاواش بە نۆرە زۆرتری زانیاریەکان بە تورکی و عەرەبین، بەڵام بەکارھێنەرانی کورد لەو بەشانەش خەریکی ڕێک خستنی نەخشەکانن و بە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردی دەستکاری نوێی تێدا دەکەن.
سەبارەت بە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش دەبینرێ کەوا بەکارھێنەرانی کورد خەریکی چاک کردنی نەخشەکەنە و بە ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی ناوی شوێنەکان دەگۆڕن، بەڵام ئەوەی لە ڕۆژھەڵات جێگای ئاماژەیە، ئەوەیە کە ناوی زۆر بەی شەقام و کۆڵان و شوێنەکان لەوێ بە ناوی کووژراو و سیاسی و گەورە و ڕیبەر و ئیمامەکانی ئێرانن و کۆماری ئیسلامی ئێران ئەو ناوانەیان داناون، ئەوەش خواستی خەلک نیە، بۆیەش بەکارھێنەران ناوی شەقام، مەیدان، ھۆڵ و شوێنە سەرکیەکان دەگۆڕن بۆ ناوی سەرکردە و ناودارە کووردەکانی ھەموو پارچەکان و ھەروەھا ناوی شارەکانی تری پارچە لێک دابڕاوەکان لەسەر کۆڵانەکان دادەنێن.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٨ پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
ئانا کاندریک
وێنۆک ئانا کوک کاندریک (لەدایکبووی ٩ی ئابی ١٩٨٥) ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. چەندین خەڵاتی وەرگرتووە بۆ کارەکانی، لەوانە خەڵاتی سەتەلایت، پێنج خەڵاتی Teen Choice، سێ خەڵاتی فیلمی ئێم تیڤی، و پاڵێوراو بۆ خەڵاتی ئۆسکار، خەڵاتی ئێمی و خەڵاتی تۆنی؛ کە وای کردووە ببێتە یەکێک لە گەنجترین کەسەکان کە پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی "سێ تاجی نواندن".ف
سەرچاوەکان
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:گاورە پێشووەکانی ئەمریکا پۆل:سۆپرانۆ ئەمریکییەکان
پاشا (قەحبەخانە)
پاشا قەحبەخانەیەکی ١٢ نھۆمی و ٩٫٠٠٠ مەتری چوارگۆشە لە کۆلن، ئەڵمانیا بوو. بە دەوروبەری ١٢٠ لەشفرۆش، زیاتر لە ٨٠ کارمەندی پشتیوانی و ڕۆژانە ١،٠٠٠ موشتەری، گەورەترین قەحبەخانە لە جیھاندا بوو. لە ئەیلوولی ٢٠٢١، پاشا بەھۆی مایەبۆشی و گشتگیربوونی کۆڤید-١٩ داخرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:قەحبەخانەکان لە ئەڵمانیا
ڕێپتن، ئەلاباما
ڕێپتن شارۆچکەیەکە لە کەرتی کۆنێکا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٨٢ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١١٢٫٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
موکریانی
موکریانی ناوی یەکێک لە بنشێوەزارەکانی شێوەزاری کوردیی ناوەندییە و لە شارەکانی مەھاباد، سەردەشت، ڕەبەت،  پیرانشار، نەغەدە، شنۆ، بۆکان و میاندواو و ڕانیە  (ئیدارەی ڕاپەڕین بەگشتی) قسەی پێ‌دەکرێ وە لەهەندێ ناوچەی پشدەر.
دەبەش بوونی زمان
- موکریانی دەڤۆکەکە لە زاراوەی کوردی ناوەندی دا، سەر بە زمانی کوردی.
سەرچاوەکان
پۆل:موکریان
گۆڕبنە
گۆڕبنە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گۆڕبنە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی نورەی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی دارتوو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کوڕەداوی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەپەدێی دارەقازی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ناسیۆنالیزمی عێراقی
وێنۆک|[[عەبدولکەریم قاسم کەسایەتی دیاری ناسیۆنالیست لە عێراق]] ناسیۆنالیزمی عێراقی (بە عەرەبی: ألقَومِيةُ ٱلعِرَاقِيةْ) جۆرێکە لە ناسیۆنالیزم کە جەخت لەسەر ئەو باوەڕە دەکاتەوە کە عێراقییەکان یەک نەتەوەن و یەکێتی کولتووری عێراقییەکان و گرووپە جیاوازە ئاینییەکانی عێراق بە عەرەبی میزۆپۆتامیا دەناسێنێت وەک کورد، تورکمان، ئاشوور، کلدان، ئێزیدی، مەندی، شەبەک، یارسان هەتا دوایی. ناسیۆنالیزمی عێراقی بریتییە لە ناسینی ناسنامەیەکی عێراقی کە لە مێزۆپۆتامیای کۆنەوە سەرچاوەی گرتووە لەوانە شارستانیەت و ئیمپراتۆریەتەکانی سۆمەر و ئەکەدی و ئاشووری و بابلی.
سەرچاوەکان
https://www.atlasobscura.com/articles/babylon-iraq-saddam-hussein https://doi.org/10.1080/09636412.2020.1763451 پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:ناسیۆنالیزم
ماریا ڕایشە
ماریا ڕایشە ڕایگەیاندووە کە ئەوانەی زاکایان بنیاتناوە ھێڵەکانیان وەکو ڕۆژمێرێکی ھەتاوی و گەردونی داناوە و شێوازەکانی ھێڵەکانیش بەجۆرێک دانراوە ئەگەر لەسەرەوە سەیری نەکەیت ڕون و ئاشکرا نییە، ھەر بۆیە ھێزی ئاسمانی بیرۆی یارمەتیانداوە لە وێنەگرتنی ئەو ناوچەیە و بۆ شیکردنەوەی ئەو ھیڵانە زۆربەی زۆری کاتەکانی لەماڵەکەی لەنازکا بەسەربردووە و لەکتێبی لوغزی بیابان بۆچونەکانی شیکردووەتەوە و دەسکەوتی کتێبەکەشی دابینکردووە بۆ پارێزگاریکردن لە بیابان و حەرەس و ھاوکاری بۆ ئیشەکەی دامەزراندووە و زۆربەی زۆری پارەکانی تەرخانکردووە بۆ ئەوەی ھێڵەکانی نازکا بپارێزێت و قەناعەتی بە حکومەت کردووە کە چونە ژوورەوەی گەشتیاران بۆ ئەو ناوچەیە سنووردار بکات، ھەروەھا بورجێکی دروستکردووە بۆ ئەوەی گەشتیاران بتوانن لەوێوە سەیری ھێڵەکانی نازکا بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٨ پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠ پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
ماسیەرشێخ
ماسیەرشێخ (Masiyer şêx، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٠٣ کەس لە ١١٨ بنەماڵەدا بووە. ماسیەرشێخ کەوتووتە بناری زنجیرە چیای چلچەمە. خەڵکی ماسیەرشێخ بە زمانی کوردی (سۆرانی) قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن. زۆربەی بنەماڵەکانی ماسیەرشێخ خاوەنی چەندین منداڵن، هەر بە هۆی ئەم زۆربوونی ژمارەی منداڵان لە بنەماڵەکاندا زۆەربەی لاوانی(جەوانان) ماسیەرشێخ ناچار بوون لە کۆچ بۆ شارە گەورەکانی ئێران وەک تاران. پێشەی زۆرینەی خەڵکی ماسیەرشێخ وەرزێڕییە. ماسیەرشێخ خاوەنی قوتابخانەیەکی سەرەتاییە کە تێیدا منداڵان لە قۆناغی یەکەم تا شەشەمی قوتابخانەکانی ئێرانی تێدا دەخوێنن. ماسیەرشێخ هەروەها خاوەنی کۆمپانییەکی بڵاوکردنەوەی نەوتە کە ئەرکی بڵاوکردنەوەی نەوتی بە سەر دێکانی دەوروبەردا لە سەر شانیەتی.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بووتستراپ
وێنۆک|نموونەی بووتستراپ.
بووتستراپ چوارچێوەیەکی/فرەیموۆرکێکی خۆڕایی و سەرچاوەکراوەیە لەسەر وێب، کە بەبەکارھێنانی ئەیچ تی ئێم ئێڵ و سی ئێس ئێس دیزاینی ماڵپەڕەکانی ئینتەرنێتی پێ دەکرێت. بووتستراپ بۆ دیزاینکردنی سەرەوە و خوارەوەی ماڵپەڕ بەکاردێت. ھاوکات جاڤا سکریپتیش یەکێکە لەو زمانانەی کە دەکرێت لەگەڵ کۆدەکانی بووتستراپ بنووسرێن. وەشانی پێنج
، نوێترین وەشانی بووتستراپە. بووتستراپ لەنێو پڕۆژەکانی گیتھەب، ١٣٥ ھەزار ئەستێرەی پێ دراوە و لە پلەی شەشەمی پڕۆژەکانی ئەم ماڵپەڕە دێت.
کاری بووتستراپ ئەوەیە ئەو ماڵپەڕانەی کە کۆدی HTML و CSSیان تێدا بەکاردێت، لەسەر شاشە جیاوازەکان وەک مۆبایل، تابلێت و کۆمپیوتەر بگونجێنێت (یان ڕیسپۆنسیڤ بکات). بۆ ئەوەش بووتستراپ لەکاتی دیزاینکردن شاشەکان بۆسەر ١٢ ستوون دابەش دەکات کە پێی دەوترێت Grid system.
بەپێی ئامارەکانی ئەلێکسا، لە ساڵی ٢٠١٩ ماڵپەڕی بووتستراپ لە ئەمریکا لە ڕیزبەندی ٢٠٠٠ەمی وێبگەکان دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەیچ تی ئێم ئێڵ پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١١ پۆل:ئێچ تی ئێم ئێڵ پۆل:تویتەر پۆل:داڕشتنی وێب پۆل:گەشەپێدانی وێب
پارێزگای ئەسفەھان
پارێزگای ئەسفەھان لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی مەرکەزی ، قوم ، سمنان ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای ھێز(یەزد) ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی فارس ، کوھگیلوویە و بویرەحمەد و لە ڕۆژئاوا‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی لوڕستان ، چوارمەحاڵ و بەختیاری و خووزستان ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئەسفەھان ئەسفەھان
وێنەگری کاتبڕ
200px|وێنۆک|فیلمە کاتبڕێک لە بارین [[بەفر]] وێنەگری کاتبڕ یان تایم-لەپس (تایم لاپس) بە جۆرێ لە وێنەگری دەڵین کە تێیدا هەندێ لە ڕووداوەکان کە زۆر بە ئارامی ئەجوڵێن، تونن و تێژی دەکاتەوە و بە جۆرێکی توند نیشانی دەدات.
سەرچاوە
بەکارهێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «تصویربرداری زمان‌گریز» لە ویکیپیدیای فارسی، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد (٢٦ی کانوونی یەکەم ٢٠١٥)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێنەگری پۆل:تەکنیکە سینەمایییەکان پۆل:کات
ئایرۆن مان (فیلم)
پیاوی ئاسن (بە ئینگلیزی:Iron Man) فیلمێکی سینەمایی ھۆڵیوودە، لە چیڕۆکی کۆمیکەکانی ماڕڤل سەرچاوەی گرتووە، لە دەرھێنانی جان فاڤیراوە و لە نواندنی ڕۆبێرت داونی کوڕ، تێرێنس ھاوارد، جێف بریدجس، شۆن تۆبە. فیلمەکە لە ٢ی ئایاری ٢٠٠٨ لە ئەمریکا نمایشکرا.
چیڕۆک
فیلمەکە باس لە تۆنی ستاڕک دەکات کەوا خاوەنی کۆمپانیایەکی دروستکردنی چەکە، پاش ئەوەی دەچێتە ئەفغانستان بۆ تاقیکردنەوەی چەکێکی نوێ، لە ڕێگای گەڕانەوەدا ھێرش دەکرێتە سەر کاروانی ئۆتۆمبێلەکان و تۆنی ستارک دەڕفێنرێ لەلایەن تیرۆرستەکانەوە، داوای ئەوەی لێ دەکرێ کە چەکێکی ھاوشێوەی دواترین چەکی دروستبکا کە پێشکەشی سوپای ئەمریکای کردووە. تۆنیش ڕازی دەبێت بەڵام دواتر تیرۆرستەکان بۆیان بەدەردەکەوێ کە تۆنی خەریکی دروستکردنی شتێکی ترە. ھەروەھا بەھۆی ئەوەی لە کاتی ھێرشکردنە سەر کاروانەکەیان بەر تەقینەوەیەک کەوتووە تۆنی ستاڕک چەند ساچمەیەک دەکەوێتە ناو لەشییەوە و لەوێش کەسێک بە ناوی ینسن ئامێرێکی بۆ دروست دەکات کە ئەو ئامێرە دەخرێتە ناو لاشەیەوە و ناھێلێت ساچمەکان نزیکی دڵی بکەونەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی زانستی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی پۆل:فیلمەکان دەربارەی قاچاغیی چەک پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی ئاڤی ئاراد پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سووپەرھیرۆکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە سەرکێشییە زانستییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی ئاڤی ئاراد پۆل:فیلمەکان کە لە لاس ڤێگاس ڤالی ڕوودەدەن پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تەکنۆلۆژیا
فیلیپی دووەمی ئیسپانیا
وێنۆک|فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا
فیلیپی دووھەم (١٥٢٧- ١٥٩٨) (بە ئیسپانیایی: Felipe II) یەکێ لە پاشایانی بەناوبانگی مێژووی ئیسپانیایە. لە سەردەمی ئەودا پورتوگالیش بوو بە ژێردەسەی ئیسپانیا و خاکی ئیسپانیا زۆر بەربڵاو بوو.
ژیانی
فیلیپی دووھەم کوڕی کارلۆسی پێنجەم، ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم و ئیزابێلای پورتوگاڵ و لە بنەماڵەی ھاپسبورگ بوو. لە ڤالادۆلیدی ئیسپانیادا لە دایک بوو. ئەو کۆشکی ئێسکۆریاڵی بۆ ڕابواردنی خۆی دروست کرد و لە ئاخری عومریشیدا لەوێدا نێژرا. فیلیپی دووھەم کاتۆلیک بوو و ھەوڵی دەدا کە ژیانێکی زاھیدانەی ببێ.
سیاسەتی
لە سەردەمی ئەودا ئیسپانیا بوو بە یەکێ لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەکانی ئەو چەرخە. پورتوگال بە میرات گەشت بە فیلیپی دووھەم و لکا بە خاکی ئیسپانیاوە. ئیسپانیا ھەروەھا لەو سەردەمەدا گەلێک موستەعمەرەی گەورە و بچووکی لە ئەمریکا و شوێنەکانی دیکەی دنیادا ھەبوو. ئەو زێڕ و زیوانەی کە لە کانزاکانی ئەمریکاوە بە دەس دەھاتن ئابووری ئیسپانیایان بەھێز کردبوو. بەڵام لە دوای دۆڕاندنی شەڕی ئارمادای ئیسپانیا لەگەڵ ئیلیزابێتی یەکەمی ئینگلستاندا، کونترۆڵی زەریاکان و بازرگانیی ئەورووپا لە دەستی ئیسپانیا دەرچوو و کەوتە دەستی ئینگلستان و ئابووری ئیسپانیا ڕوو لە کزی چوو. شەڕ لەگەڵ مۆریسکۆکانی ئیسپانیادا، کە پیشەسازیی ئەو وڵاتەیان بە دەستەوە بوو، یەکێ تر لە ئەو کارانە بوو کە بوو بە ھۆی کز بوونی ئابووری ئیسپانیاوە.
سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 334- 344, World Library, Inc., USA.
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢٧ پۆل:مردووانی ١٥٩٨ پۆل:پاشاکانی ئیسپانیا
باکووری کوردستان
220x440px|وێنۆک|چەپ|alt=نەخشەی باکووری کوردستان|نەخشەی باکووری کوردستان 220x400px|وێنۆک|نەخشەی بڵاوبوونەوەی کوردەکان بە زۆرینە
باکووری کوردستان یان کوردستانی تورکیا ناوێکی نافەرمییە بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی پەیماننامەی سیڤەر و گۆڕینی بە پەیماننامەی لۆزان، خراوەتە ژێر دەسەڵاتی تورکیا. ژمارەی دانیشتووانی ٢٥ھەتا ٣٠ ملیۆن کەس دەبێت. بەپێی ئەو ئامارانەی لە سەدەی ١٦ەوە تاکوو ئێستا ماونەتەوە، زۆرینەی دانیشتووانی پارێزگاکانی ئاکسارای، ئەنقەرە، چانقری، چۆوروم  ئەسکیشەھر، کارامان، قەیسەری، کرک کالە، کرشەھر، قۆنییە، نەوشەھر، نیغدە، سێواس و یۆزگات کورد بوون. که کۆمڵکووژ کران بەڵام کوردێکی زۆر لەو پارێزگایانە دەژین و زۆرێکیان ئیتر زمانی کوردی نازانن.
١. دیاربەکر (ئامەد)
شارێکی گەورەی دێرینی کووردستانی باکوورە، کەوتووەتە باشووری خۆرئاوای گۆلی وانەوە، لەسەرزێی گەورە دانشیتوانی لەنیوملیۆن کەس زیاترە مەڵبەندێکی ڕۆشنبیری وشارستانێتی و بازرگانی وشۆڕشگێرانەیە، وەلەڕووی جووگڕافییەوە کەوتووەتەناوچەیەکی دەشتایییەکی پان وفراوانە، وەلەبەرزایییەکدایەکە [١١٥٥م] لەڕووی ئاستی دەریاوە بەرزە، وەدیوارێکی بەدرێژی پێنج کیلۆمەتر بەدەوریداکراوە، و ئەم دیوارە دوای دیواری چین، بەناوبانگترین دیواری جیھانە، و شوێنەوارناسان تەمەنی ئەم دیوارەیان بە٥٥٠٠ساڵ لەمەوبەر مەزەندە کردووە کەشوورایەکی مێژوویی گەورەیە.
٣. بدلیس (بتڵیس)
شارێکی کۆنی مێژووی کووردستانی باکوورە دانیشتووانی نزیکەی٢٠٠ ھەزارکەس دەبێت شارێکی خۆشەو دیمەنێکی جوانی ھەیەوکەوتووەتەنێوان دوو چیاوە بەسەر گردێکەوە، و لەبەرزایی[١٥٧٢م]دایە لەڕووی ئاستی دەریاوە و [١٥کم] لەخوار دەریاچەی وانەوەیە ئاووھەوایەکی خۆشی ھەیە بەھاوینان ھەوایەکی فێنکی ھەیە و و بە زستان دا ھەواکەی ساردە و دانیشتووانی ھەمووی کوردن و موسوڵمانن و ئەم شارەمێژویەکی کۆنی ھەیە نزیکەی ١٨سەدە بنکەی میرنشینی کورد بووە١٨ میرحوکمی تێدا کردووەوە چەندین کەسی بەناوبانگی تێداھەڵکەوتووە بەناوبانگترینیان (شەرەفخانی بدلیسی) یە، کەلەساڵی [١٥٩٦ز] کتێبی (شەرەفنامە) ی لەمێژووی میرنشین و حکوومەتەکانی کورد داناوە، بەفارسی نوسیویەتی.
٤. ئەرزەڕۆم
ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باکووری خۆرھەڵاتی تورکیاوە و ڕووبە ڕەکەی [٢٨٩٥٥ کم٢]یەو، دانیشتووانی ٧٠٠ھەزار کەس دەبێت، و ناوچەیەکی کشتو کاڵی و بازرگانییە؛ و ھەرێمێکی فراوانە، و١٢شارو شارۆچکەی گرتووەتەخۆی، دانشتوانی ھەموو کوردن تەنیا لەباشووریدا ھەندێک تورکی تێدا دەژین، و بەرزی لەڕووی ئاستی دەریا و [١٩٥٠م]ـە.
٥. ھەکاری
ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، و سێ، پارچەی کوردستان (باکوور، باشوور، خۆر ھەڵات) ی بەیەکەوە بەستووەتەوە دانیشتووانی لە نیوملیۆن کەس زیاترە و ڕووبەرەکەی [٧١٢١کم٢] یە، و ناوچەیەکی شاخاوی سەختە؛ و گەلێ چیای بەرزی تێدایە و بەرزترینیان چیای (جیلۆ) یە کەبەرزی [٤١٣٥م]ە، و دانیشتووانی زۆربەی کوردن ئەوانیتر ئاشووری و ئەرمەنین، و لەناوچیاکاندا ھەندێ دەشتی فراوانی بەپیت ھەیە و شاری ھەکاری ٣ قەزا وەک (شەمدیان، گەڤەر، چەلێ) و٤٠٠گوندی گرتووەتەخۆی، وەمەڵبەندە کەی شاری (جۆلەمێرگ) ەکە دانیشتووانی بەکاری شوانی و کشتوکاڵەوە خەریکن و بەتایبەتی (تووتن) ی زۆری لێ دەکرێت و ناوی ھەکاری لەناوی ھۆزەکانی ھەکارییەوە ھاتوون کەکۆنترین دانیشتووان بوون لەم ناوچەیە.
٦. ماردین
ھەرێمێکی گەورەی کووردستانی باکوورە، ناوچەیەکی شاخاوییە دانیشتووانی لە      [٧٥٠] ھەزار کەس زیاترە و ھەموویان کوردن لەگەڵ کەمێک عەرەب و تورک وئاشوری دا دەژین و زۆربەیان ئیسلام و ێزیدین و ھەندێکیشیان مەسیحین وەدانیشتوانی ئەم ناوچەیە بەکاری مەڕووماڵات بە خێوکردن و کشتوکاڵ کردنەوە خەریکن، و ھەمووجۆرە کشتوکاڵێکی لێدەکرێت بەتایبەتی (دانەوێڵەو میوەو توتن و لۆکە) وەگەلێک سامانی سرووشتی و پیشەسازی لێیە ئەم ھەرێمە چەند قەزاو ناوچەیەکی گرتووەتەخۆی، وەک (دێرک، کەرجەوی، ھەزەخ، کۆسار، شەمرەخ، میدیات، نووسەیبین، مارسەت، شەور) و شاری ماردین بنکەی ھەرێمەکەیە، کەخاوەنی مێژوویەکی کۆنە وەلەپێش زایینیدا گووتی و سوورباری و نایری و میتانییەکان وەچەندین گەلی تر… دەسەڵاتیان تێدا کردووە وەک: میدییەکان لە[٦١٢پ ز] دا شاری ماردین یان لە ئاشوورییەکان ڕزگارکرد، و پاش ئەوان فارسەکان ھاتنە ناو شاری ماردینەوە، لە ساڵی [٦٤٠ز] ئیسلامییەکان وەلەساڵی [٩٩٠ز] دەوڵەتی مەڕوانی و دۆستەکی کورد و لەو سەردەمە دا چەندین پێشکەوتنی بە خۆوە دیوە و لە ساڵی [١٥١٤ز] دا تورکە عوسمانییەکان دەستیان بەسەرداگرت، و لە ساڵی [١٨٢٠-١٨٣٦]لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە حوکمڕانی کراوە و پاشان لە ساڵی [١٨٤٣-١٨٤٧]لەلایەن میرنشینی بۆتانەوە فەرمان ڕەوایی کراوە بەڵام تورکە عووسمانییەکان ئەم میرنشینانەیان ڕووخاندو خۆیان فەرمان ڕەواییان کرد.
١. دەریاچەی وان
دەریاچەی وان گەورەترین دەریاچەیە لە کووردستانی باکووردا کە ڕووبەرەکەی  [٣٧٦٥کم٢] یە، و تێکڕای قووڵی دەگاتە[١٠٠م] و لەبەر زایی [١٦٤٦م] دایە لەڕووی دەریاوە، وەلەھەموولایەکەوە چەموو ڕووبارەکانی تێدەڕژێت، وەھیچ ئاوێکی لەبەر ناڕوات، وەلەبەر ئەوە ئاوە کەی سوێرە.
٢. ڕووباری فوڕات
ڕووباری فوڕات یەکێکە لە دوو ڕووبارە گرنگەکەی عێراق. درێژی [٢٨٠٠ کم]ە؛ و لە سەرەتادا. لە دوو لق پێکدێت، کە فوراتی سوورو، و مورادی سووری پێدەڵێن، و لە کوردستانی باکوور ھەڵدەقوڵێن و یەکدەگرن و [١١١٠ کم] بە کوردستاندا دەڕوات، کە لە (جرابلس) ـەوە دێتە خاکی کوردستانی سووریاوە، لەوێش لقێکی تری تێدەڕژێت پێی دەڵێن (بڵێخ). ئینجا لە نزیک شاری (ئەلبوکەمال) ـەوە دێتە ناو خاکی عێراقەوە، تاکو لە باشووری عێراق لەگەڵ ڕووباری دیجلەدا یەکدەگرن و ڕووبارێکی گەورە پێکدەھێنن بە ناوی (شگل العرب) ـەوە کە ئەویش دەڕژێتە ناو (کەنداوی عەرەبی). ئەم ڕووبارە لە عێراقدا چەندین لقی لێدەبێتەوە، کە بۆ ئاودێری لێی ھەڵگیراوە، و گەلێ بەربەست و پڕۆژەی کشتوکاڵی لەسەر دروستکراوە. ڕووباری فورات لەگەڵ ڕووباری دیجلە دا، بە شا ڕەگی ژیانی وڵاتی عێراق دادەنرێت، وخێرو بەرەکەتی زۆری بەخشیوە بەعێڕاق.
٣. دیجلە
ڕووبارێکی گەورەی وڵاتی عێراقە. درێژی [١٩٠٠ کم]ـە کە لە خاکی کوردستانی باکووردا ھەڵدە قوڵێ و چەند چەم و ڕووبارێکی بچووکی تێدەڕژێ، وداخڵ بەخاکی عیراق دەبێ. درێژی لە خاکی کوردستاندا نزیکی [٨٤٧ کم]ـە؛ و گەلێ لقی گەورەی تری لەناو خاکی کوردستانی باکوورو عێراقدا تێدەڕژێت کە ئەمانەن: (زێی گەورە، زێی بچووک، ڕووباری سیروان، عوزێم) و چەندە ھاڕوباری تر، و پاشان لەگەڵ ڕووباری فوراتدا لە خواروی عێراق لە ناوچەی ئەلقورنە یەکدەگرن و شەتەلعەرەب پێکدێنن، کە ئەویش دەڕژێتە ناو کەنداوی عەرەبی.
١. مووما
ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٦٠٠ خێزان دەبن. لە ناوچەی سەروی خۆرئاوای جەزیرەدا نیشتەجێ بوون.
٢. میران
ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە، لە دەوروبەری قەزای جەزیرەدا دەژین. کۆچەرین. لە ھاویندا ڕودەکەنە بەرزایییەکانی وان؛ و لە چەند تیرەیەک پێکھاتون و، ژمارەیان ١٠ تیرەیە، و نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان زیاتر دەبن.
٣. میللی
ھۆزێکی گەورەی کوردی کوردستانی باکوورە. لە دێر زەمانەوە لە کوردستانی باکووردا نیشتەجێ بوون، بە تایبەتی لە دەوروبەری شاری ئۆرفەو نسیبین و دیاربەکر. ژمارەیان ٢٥ ھەزار خێزان دەبن بە زمانی کرمانجی ژورو قسە دەکەن. یەکێتی ئەم ھۆزە، لە ٤٨ تیرەو خێڵ پێکھاتوە، و بوون بە سێ بەشەوە (١) میللی، (٢) زیلان، (٣) بابا کوردی ئەم سێ بەشە لە کۆن زەمانەوە ناکۆکیان لە بەینا بووە. مە ڵبەندە کەیان شاری (ڤیران) ـە؛ و بە ناوبانگترین سەرۆکیان ئیبراھیم پاشای میللییە، کە حکوومەتی عوسمانی زۆر جار ھێرشیان کردووەتە سەریان. ئەم ھۆزانە لە کاتی کوشتاری ئەرمەنە کاندا.. زۆریان یارمەتی ئەرمەنییەکان داوە، وپاراستویانن و لە کوشتن ڕزگاریان کردون.
٤. سینا میللی
خێڵێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان دەبن. لە سەدەی چواردەھەم لە ناوچەی نزیک خەرپوتەوە دەژیان. ھەواری ئێستایان، کە لە ٤٨ گونددا دەژین، لە ناوچەی بازار چیک لە خۆر ھەڵاتی مەر عشەوەیە. ھەمویان مسوڵمانن و مەزھەبی شیعەن. بە کرمانجی ژورو قسە دەکەن. زۆربەیان گەرمیان و کوێستان دەکەن، و ئەوانی تریان بە کشتوکاڵەوە خەریکـن.
شێخ بزینی
یەكێكن لەهۆزەگەورەكانی باكوری كوردستان دەكەونە نێوان ئەنكەرەو دیاربەكرەوە ژمارەیان نزیكەی ٢٥٠٠ خێزان دەبێت
١. سەعیدی نوورسی
سەعیدی نوورسی ناسراوبە"بەدیعوززەمان"کەسێکی بەناوبانگی ناوچەی (نوورس) ی سەربە شاری (بەدلیس) ی کووردستانی باکوورە لە ساڵی ١٨٧٦ز دا لە گوندی (نورس) ی سەربە شاری (بدلیس) ی کووردستانی باکوور چاووی بەدنیا ھەڵ ھێَناوە لە بنەماڵەیەکی کووردی دیندار، و دوای ئەمە ڕۆشت بۆ ئەستەمبووڵ و پڕۆژەی دامەزراندنی زانکۆیەک لە کووردستاندا بەناوی " زانکۆی زەھرا " - بەوێنەی زانکۆی ئەزھەر – پێشکەشی کاربەدەستانی کردبەڵام قبووڵیان نەکرد، و لەھەوڵێکی تردا لە ساڵی ١٩١١زدا سووڵتان ڕەشاد بڕێک پارەی بۆ ئەو پڕۆژەیە تەر خان کردو لەسەر لێواری " دەریاچەی وان " دەست کرا بەبنیات نانی ئەو زانکۆیە، بەڵام ھڵگرسانی یەکەم جەنگی جیھانی پەکی تەواکردنی پڕۆژەکەی خست، و لەکاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا خۆی و قوتابییەکانی ھاوبەشییان لەوجەنگەدا کرد دژی ڕووسیا و قەیسەری، کە لە بەرەی قەفقاسەوە ھێرشیان بۆ شارە سنووری یەکانی کوردستان دەبرد؛ و " بەدیعوززەمان " وھێزەکەی لەچەندین جەنگی گرنگدا لە دژی ڕووسەکان بەژدارییان کردووە؛ و کاتێک کە سووپای ڕووس بەژمارەیەکی زۆرزیاتر لە بەرگری کەران ڕژانە ناو شاری بدلیسە و، و" بەدیعوززەمان " و قووتابیانی بەرگرییەکی زۆریان لەشارە کەیان دەکرد، تالەئەنجامدا " بەدیعوززەمان "بریندارکرا، و پاشان ڕووسەکانیش لە ٢٣١٩١٦ ز دا بەبرینداری بە " دیل " یان گرت و بردیان بۆ بەندینخانەی ئەفسەرەی دیلەکان لەشاری " کۆسترما " ی سیبیریا، و لە نیوە شەوی قەدری مانگی ڕمەزاندا لە ساڵی ١٣٧٩ک بەرامبەر بە ٢٣٣١٩٦٠ز ماڵاوایی لەم دنیایە کرد و چەند مانگێک دوای کۆچی، کاربەدەستان لەگۆڕەکەی دەریان ھێنا و لەشوێنێکی نە زانراو ناشتیانەوە.
٢. موورادخانی بایەزیدی
شاعیرێکی کوردە لەبایەزید لەکووردستانی باکوور لەدایک بووە بەمنداڵی خوێندوویەتی، و لەناوچەکانی بایەزیدوو ھەکاری و بدلیس خوێندوویەتی و ڕێزمان و وێژەی عەرەبی و فیقھی ئیسلامی خوێندووە و دواجار بەکاروو باری مووڵک دارییەوە خەریک بووە مووڕاد خان لە ھۆنیینەوەی شیعردا دەستێکی باڵای ھەبووە، وەشیعرەکانیشی شیرین و ڕەوانن، شیعرە کانی لە بواری ئاینی و دڵداریدایە، و چیرۆکی (زەمبیلە فرۆش) ی کردووە بەشیعر و لە ٢٥٤دێڕدا نووسیویەیتی.
٣. مەلای جزیری
شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محمددە، شاعیرێکی بەرزی کۆنی کوردە، لەشاری جەزیرە لەکووردستانی باکوور ھاتووەتە دنیاوە، و خوێندنی لە لای باوکی دەست پێکردووە و، دواجار ھەر بۆ مەبەستی خوێندن… ھەموو ناوچەکانی جزیرە و ھەکاری و دیاربەکر و ئامێدی گەڕاوە، و دواجار ئیجازەی مەلایی وەرگرتووە، و بەمەلایی چەند ناوچەیەک گەڕاوە، دواجار لە دیاربەکر ماوە تەوە و بەدەرس وتنەوەوە خەریک بووە زۆر جاریش ئیجازەی عیلمی داوە بە قووتابییەکانی، پاشان گەڕاوە تەوە بۆ جەزیرە و، ئیتر ڕوودە کاتە سۆفی گەری، و واز لەدەرس وتنەوە دێنێت، ھەر لە جەزیرەش کۆچی دوایی دەکات، و یەکەم جار دیوانەکەی لەلایەن (فۆن مارتن ھارتمان) و لە ساڵی ١٩٠٤زدا لەئەڵمانیا چاپکراوە.
ناوی ھەندێک لەشۆڕشە کانی کوردستانی باکوور
١. ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی پیران لەتورکیا لە ساڵی (١٩٢٤–١٩٢٥).
٢. جوڵانەوەی سەید ڕەزای دەرسیم لەتورکیا لە ساڵی (١٩٣٧).
یێڤگینی گۆلۆڤین
یێڤگینی ئەلێکساندرۆڤیچ گۆلۆڤین (١ی ئایاری ١٧٨٢ – ٢٧ی حوزەیرانی ١٨٥٨) ژەنەڕاڵ بوو لە سوپای ئیمپراتۆری ڕووسیا. لە ساڵی ١٨١١ وەک فەرماندەی فەوجەکەی فاناگۆریسکایا دەستنیشانکرا و بە شێوەیەکی بەردەوام لە ڕێگەی پلەکانەوە بەرزبووەوە تا لە ساڵی ١٨٣٩ پلەی بەرزکرایەوە بۆ جەنەڕاڵی پیادە. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٣٨ تا ١٨٤٢ فەرماندەی گشتی بووە لە قەفقاز و لە ساڵی ١٨٤٥ تا ١٨٤٢ فەرماندەی گشتی پارێزگاکانی باڵتیک بووە ١٨٤٨.
باکووری کوردستان
ناوی ھەندێک لەشۆڕشە کانی کوردستانی باکوور
٣. ڕاپەڕینی کوردەکان لەدیاربەکر لە ساڵی (١٩٣٤).
یێڤگینی گۆلۆڤین
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٢ پۆل:مردووانی ١٨٥٨ پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
باکووری کوردستان
ناوی ھەندێک لەشۆڕشە کانی کوردستانی باکوور
٤. شۆڕشی ئاگری داخ لەتورکیا لە ساڵی (١٩٢٦–١٩٣٠).
٥. جوڵانەوەی میر شەرە فخانی بدلیس لەتورکیا لە ساڵی (١٨٣٤).
سەرچاوەکان
پۆل:جیاییخوازی لە تورکیا پۆل:کوردستان پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات پۆل:جوگرافیای کوردستان پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:سیاسەتی تورکیا پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:باکووری کوردستان پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو پۆل:جیاییخوازیی کورد لە تورکیا
پیتی ناوبەند
لە ڕێزمانی کوردیدا پیتی ناوبەند، ئەو پیتەیە کە دەخرێتە نێوان دوو پیتی بزوێن و جیایان دەکاتەوە، بۆ نموونە وشەی (دایکیان) بەو شێوەیە ھەڵەیە بنووسرێت، چونکە (دایکیان) لە کۆتاییەوە بەم شێوەیە پێک دێت:
ی: پیتی بزوێن (دەنگدار)
ا: پیتی بزوێن (دەنگدار)
ن: پیتی نەبزوێن.
لە زمانی کوردیدا دوو پیتی دەنگدار یاخود بزوێن، درووست نییە لە وشەیەکدا بەدوای یەکتریدا بێت، بۆیە پێویستە ناوبەندێک بخرێتە نێوانییان تا وشەکە لەڕووی ڕێزمان و گوتنەوە درووست بێت، کەوابێ وشەی (دایکیان) ھەڵەیە، پێویستە ڕاستبکرێتەوە و بکرێت بە (دایکییان)، چونکە:
ی: پیتی ناوبەند (نەبزوێن)
پیتە ناوبەندەکان
تەنھا دوو پیتی ناوبەند ھەیە لە زمانی کوردیدا، کە ئەوانیش پیتی (و، ی) ـن. ھەروەھا ھەردوو پیتی ناوبەند ھەندێک جار لە وشەدا دەبنە بزوێن و ھەندێک جار نابنە بزوێن.
پارێزگای بووشێھر
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای بووشێھر پارێزگای بووشێھر یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بووشێھرە.
پارێزگای بووشێھر لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی خووزستان و کوھگیلوویە و بویرەحمەد، لە ڕۆژھەڵات دا لە گەڵ پارێزگای فارس، لە باکووردا لە گەڵ پارێزگای ھورمزگان و بەشێک لە کەنداوی فارس و لە ڕۆژاوا دا لە گەڵ کەنداوی فارس ھاوسنوورە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بووشێھر بووشێھر
ئێسکۆریاڵ
ئێسکۆریاڵ، (بە ئیسپانی: El Escorial) ھەوارگەیەکی پاشایانی ئیسپانیایە لە شاری سان لۆرێنزۆ دێ ئێل ئێسکۆریاڵدا کە ھاوسێی باکووری ڕۆژئاوای مادریدە. ئەم ھەوارگەیە کە بە دەستی تەلارسازی ئیسپانیایی خوان دێ باتیستا و بە فەرمانی فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا کرایەوە.
سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 334– 344, World Library, Inc., USA. *
ویکیپیدیای ئینگلیزی*
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسپانیا
خەتارێ
خەتارێ یا خەتارە (بە عەرەبی: ختارە) گوندێکە لە قەزای تلکێف، ناحیەی ئەلقۆش لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بۆزان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. لە دووری (٥٠کم) دەکەوێتە باکووری مووسڵ.
بەھۆی گۆشەگیرییەکی دڕندانەی ئیسلامییە داگیرکەرەکانی سوننە و شیعە، شوێنەکە تاڕادەیەکی زۆر چۆڵ بووە.
دانیشتوان
دانیشتوانی شاری خەتارێ بە شێوەیەکی سەرەکی کوردە ئێزدییەکان لەخۆدەگرێت.
جوگرافیا
گوندی خەتارێ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم شوێنانە:
مێژوو
لە مارسی ١٨٣٢ میر محەممەد پاشای ڕەواندوز دانیشتوانی ئێزیدی شاری خەتارێی کۆمەڵکوژ کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
مەرگەنلەر
دیزەدیز شارێک لە ناوچەی قەرەقوویوون، شارستانی شەوت، پارێزگای ورمێ، ئێرانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٢،٢٩٤ کەس لە ٦٤٢ خێزاندا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
مەولاناوا
مەولاناوا (Mewlanawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦١١ کەس لە ١٢٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
مزگەوتی گەورە (دھۆک)
مزگەوتی گەورەی دھۆک یەکێکە لەمزگەوتە دێرینەکانی ھەرێمی کوردستان و عێراق، دەکەوێتە بازاڕی عەسری لەناوەندی پارێزگای دھۆک. ساڵی ١٦٨٤ی زایینی لەلایەن حاجی ئەبووبەکر محەممەد عەمادییەوە دروستکراوە و لە ساڵی ١٩٧١ی زایینی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی نۆژەنی کردووەتەوە. ڕووبەری مزگەوتەکە دەگاتە ٢٥٠٠ مەتری چوارگۆشە، ئێستا پێنج نوێژە نووسراوەکە و نوێژی ھەینی و دوو جێژنەکەی ئەنجام دەدرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
ڕیجڤیل، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
عەبدوڵڵا گوڵ
عەبدوڵڵا گوڵ، لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٠ ھاتۆتە دنیاوە، و سەرۆک کۆماری تورکیایە لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٧ەوە، و یەکێکە لە کەسایەتییە سیاسیەە دیارەکانی جیھان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
خوێندنی
عەبودڵڵا گول لە شاری قەیسەری لە دایکبووە، باوکی ئەحمەد حەمدی گول ئیشی کردووە لە کارگەی فڕۆکە لە قەیسەڕی، و ئەم شارەش لەو شارانەیە کە ناودارە بە پابەندبوون بە ئیسلام و خوو نەڕێتی ڕۆژھەڵات، و یەکێک بووە لە گرنگترین ناوەندی ڕۆشنبیری ئیسلام لە ڕۆژانی دەوڵەتی سەلجوقییەوە ١٠٧١-١٢٩٩ز.
دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی لە خوێندنگەی غازی پاشا و ناوەندی لە خوێندنگەی پێشەوا و خەتیبەکان، دەرچوو لە کۆلێژی ئابووری زانکۆی ئەستەنبوڵ ساڵی ١٩٧٢، پاشان پلەی ماستەری بە دەست ھێنا، و لە ساڵانی ١٩٧٦-١٩٧٨ سەردانی لەندەنی کرد بۆ کۆکردنەوەی بابەتە زانستییە پێویستەکانی بۆ نامەی دکتۆراکەی، ئەمەش وایکرد کە ئینگلیزی بە باشی بزانێت، و دکتۆرای بە دەست ھێنا لە بابەتی پێشکەوتنی پەیوەندییە ئابووریەکان.
ئیشکردنی
لە ساڵانی ١٩٨٣-١٩٩١ ئیشی کرد لە بانکی گەشەپێدانی ئیسلامی لە جددە وەک شارەزای ئابووری، ئەمەش وایلێکرد زانیاری لە بارەی عەرەبیەوە ھەبێت، و لە ساڵی ١٩٩١ پلەی مامۆستای یاریدەدەری بە دەستھێنا لە ئابووری نێودەوڵەتیدا.
ھەر لە ھەمان ساڵدا وەک نوێنەری پارتی ڕەفا ھەڵبژێردرا لە ناوچەی سەکاریا.
و لە ١٩٩١ تا ١٩٩٥ ئەندامی لیژنەی پلان دانان و دارایی بوو و لە ١٩٩٥ تا ٢٠٠١ ئەندامی لیژنەی دەرەوەی پەرلەمان بوو.
دوای ھەڵوەشاندنەوەی پارتی ڕەفا ساڵی ١٩٩٩ بوو بە ئەندامی پارتی فەزیلەت و دوای قەدەغەکردنی پارتی فەزیڵەتی تورکی ساڵی ٢٠٠٠، لەگەڵ ھاوڕێکەی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان پارتی داد و گەشەپێدانیان دامەزراند و چوونە پەرلەمانەوە لە ژێر ئاڵای پارتە نوێکەیان ساڵی ٢٠٠١ و جارێکی تر ھەڵبژێردرایەوە ساڵی ٢٠٠٧ دوای ئەزمەی دەستووری تایبەت بە ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار کە پاڵێورا بوو بۆ ئەو پایەیە بەڵام لەلایەن سوپای تورکی و پارتە عەلمانیەکانەوە ڕەت دەکرایەوە، و لە کۆتاییدا ھەڵبژێردرا بە سەرۆکی تورکیا لە ٢٨ی ئابی ٢٠٠٧ لە سێیەم خولی دەنگدانەکان و دوای ئەوەی نیوەی دەنگەکانی پەرلەمانی بە دەستھێنا وەک ئەوەی لە دەستووردا ھاتووە.
مێژووی سیاسی
ئەتوانرێت بووترێت عەبدوڵڵا گول لەسەر بیری ئەربەکان گەورەبوو، و کوڕێکی گەنجی ووشیار بوو کاتێک ئەربەکان ھەڵمەتەکەی دەست پێکرد بۆ پاراستنی پێناسەی ڕۆژھەڵاتی ئیسلامی تورکیا لە ساڵی ١٩٦٩ز، لەبەرئەوە ھەر لە سەرەتاوە گوڵ چووە ناو پارتی ڕەفاوە، لەبەرئەوەی ڕەفای بەو پارتە ئبینی کە خەونی پێوە ئبینی و ئەربکانیش بە و سەرکردەیە.
ھەروەھا کۆمەڵێک شاعیر و ئەدیب کاریگەرییان ھەبووە لەسەری لەوانە؛ جەمیل مریتش و شاعیری کۆچکردوو نەجیب فازڵ کە لەسەر دەستیا نەوە موسڵمانەکانی تورکیا پێ گەیشتن و ھەروەھا کاریگەر بووە بە زۆر کەسایەتی ئەکادیمی لەوانە؛ دکتۆر نەوززەت ئالجین تاش کە پلەی دکتۆرای پێ بەخشی لە ئابووریدا و ھەروەھا پیاوی ئابووری سەباحەددین زەعیم.
لە قۆناغە زووەکانی لاوێتیدا پەیوەندی کرد بە یانەی بیری ڕۆژھەڵاتی گەورە و ھەروەھا ئەندامی یەکێتی قوتابیانی تورک بوو، و وئەندامی پەرلەمانی پارتی ڕەفا بوو لە شاری قەیسەڕی ١٩٩١ و پاشان پەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوەی پارتی ڕەفا بوو ساڵی ١٩٩٣، و لە ١٩٩٥-٢٠٠١ ئەندامی لیژنەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی پەرلەمانی تورکی بوو، و مەدالیای شەرەفی پێ بەخشرا وەک ئەندامی ھەمیشەیی کۆڕی ئەوروپی، و ھەروەا نوێنەرایەتی تورکیای کردووە لە پەرلەمانی دەوڵەتە ئەندامەکان پەیمانی ناتۆ، ھەموو کات پاڵپشتی دەوڵەت موسڵمانەکانی کردووە وەک جەزائیر و بۆسنە و چیچان.
ھەروەھا ڕیزگرتنی لە مامۆستاکەی قوتان و ئەربەکانی سەرکردەی لە جیاوازی ڕادا، ڕێگەی لێ نەگرت لەوەی لەگەڵ ئەردۆغاندا بزوتنەوەیکی نوێخوازی ناو ڕێڕەوە ئیسلامییەکانی تورکیا دابمەزرێنن و پارتی داد و گەشەپێدانیان دامەزراند کە گەورەترین و جەماوەرییترین پارتی سیاسی تورکیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
مستەفا ئەمین
مستەفا ئەمین (ماوەی ژیان:٢١ی شووباتی ١٩١٤ تاکوو ١٢ی نیسانی ١٩٩٧)، ڕۆژنامەنووس و نووسەرێکی میسری بووە، لەگەڵ عەلی ئەمینی برای کە ھەردووکیان دوانە بوونە لە ٢١ فبرایەری ساڵی ١٩١٤ لەدایک بوون، ڕۆشتووە بۆ ئەمریکا و پەیوەندی بە زانکۆی جۆرج تاونەوە کردووە و زانستی سیاسی خوێندووە و لە ساڵی ١٩٣٨ بڕوانامەی ماجستێر و پلەی شەرەفی یەکەمی بەدەستھێناوە دواتر گەڕاوەتەوە بۆ میسر و لەزانکۆی ئەمریکا بۆ ماوەی چوار ساڵ وەکو مامۆستا لەبەشی ڕۆژنامەوانی وانەی وتۆتەوە. مستەفا ئەمین ھۆگری ڕۆژنامەوانی بووە و لەتەمەنی ھەشت ساڵیدا لەگەڵ علی امینی براکەیدا بابەتیان لە گۆڤاری مافەکان نووسیوە، لەساڵی ١٩٢٨ دوو ڕۆژنامەیان دەرکردووە بەناوی قوتابی و پێنوسەکان بەڵام لەبەر ئەوەی ھێرشیان کردۆتە سەر حکومەت و ڕەخنەیان لەسیاسەتی حکومەت گرتووە ھەردوو ڕۆژنامەکە داخراون، ساڵی ١٩٣٠ مستەفا امین بۆتە کامەند لە گۆڤاری روز الیوسف و لەدوای ساڵێک بۆتە یاریدەدەری سەرنووسەری گۆڤارەکە دواتر لە گۆڤاری دوا کات کاری کردووە و ژمارەیەک ڕۆژنامە و گۆڤاری دەرکردووە بەڵام لەلایەن حکومەتەوە ھەرھەمووی داخراون. لەساڵی ١٩٤٤ مستەفا امین و علی امینی برای ڕۆژنامەی ھەواڵەکانی ئەمڕۆیان بڵاوکردۆتەوە و ڕۆژنامەکە کڕیارێکی زۆری ھەبووە و ناوبانگی دەکردووە، ھەروەھا پڕۆژەی خێرخوازی شەوی قەدریان داناوە و سەرکەوتنێکی گەورەیان لەم پڕۆژەیەشدا بەدەستھێناوە، پاشان خەڵاتێکی ڕۆژنامەوانیان تەرخان کردووە بۆ ھونەرمەندان و ڕۆنامەنووسان و وێنەگرەکانی میسر لەو ھونەرمەندانی ئەم خەڵاتەیان وەرگرتووە فاتن حەمامە و یەحیا فەخرانی و نور شەریف و چەندەھا ھونەرمەندی دیکە. مستەفا ئەمین زیاتر لە ١٥ کتێبی بەنرخی بڵاوکردۆتەوە و لە ١٣ی نیسانی ساڵی ١٩٩٧ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩١٧ پۆل:نووسەرانی میسری پۆل:ڕۆژنامەوانانی میسری پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خەڵکی قاھیرە
گۆشت قووت
گۆشت قووت گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
گۆشت قووت لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی شۆڕش و لە باشوور لەگەڵ گوندی نورەی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی باینجانی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عوسمان غەزال.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مۆریسکۆ
مۆریسکۆکان (بە ئیسپانیایی: Moriscos) بە ئەو موسڵمانە ئیسپانیاییانە دەوترێ کە لە سەردەمی فیلیپی سێھەمی ئیسپانیادا بە زۆرملی لە ئەو وڵاتە دەر کران یان ئەگەر مانەوە بە زۆر کران بە مەسیحی. مۆرەکان یان مۆریسکۆکان خەڵکێکی تێکۆشەر بوون کە پیشەسازیی ئیسپانیایان بە دەستەوە بوو، بەڵام لە سەردەمی فیلیپی سێھەمدا لە ماوەی ساڵانی ١٦٠٩ تا ١٦١٤دا لە ئیسپانیا دەرکران.
دەرکرانی مۆریسکۆکان لە ئیسپانیا
دووکی لێرما وەزیرەکەی فیلیپی سێھەم لە ساڵی ١٦٠٩دا فەرمانێکی دەرکرد کە بەپێی ئەوە دەبوا تەواوی مۆریسکۆکان- جگە لە چەن دەستەیەک- لە ماوەی سێ ڕۆژدا سواری کەشتی بکرێن و ببرێن بۆ ئەفریقا و تەنیا ئەوەندەش لە داراییەکانیان دەتوانن لەگەڵ خۆیاندا ببەن کە بتوانن لە سەر پشتیان بە کۆڵ ھەڵیبگرن. لە ماوەی ساڵانی ١٦٠٩ و ١٦١٠دا بە سەر یەکەوە ٤٠٠ھەزار کەس لە مۆریسکۆ موسڵمانەکان لە ئیسپانیا دەرکران.
سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 344- 346, World Library, Inc., USA.
پێڕستی شارەکانی ئالبانیا
ئالبانیا یان ئەلبانیا، بە فەرمی: کۆماری ئالبانیا بە زمانی ئالبانی: Republika e Shqipërisë)، وڵاتێکە لە ناوچەی باڵکان لە ئورووپادا. وڵاتی مۆنتینیگرۆ دەکەوێتە باکوری رۆژئاوای وە هەروەها کۆسۆڤۆ لە باکوری رۆژهەڵاتی ، وە مەقدوونیا لە رۆژهەڵات و یۆنانیش لە باشوور و باشووری رۆژهەڵات ، کەناری دەریای هەیە بۆ دەریای ادریاتحج لە رۆژئاوای.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
مزگەوتی گەورە (دیانا)
مزگەوتی گەورەی دیانا یەکێکە لەمزگەوتە دێرینەکانی پارێزگای ھەولێر، دەکەوێتە ناحیەی دیانای سەر بە قەزای سۆران، نزیکەی ١٠٠ ساڵ پێش ئێستا و لەسەردەمی دەوڵەتی عەبباسی دروستکراوە، لە ساڵی ١٩٧٩دا دروستکراوەتەوە پاش ئەوەی ڕووخا.
ڕووبەری مزگەوتەکە دەگاتە ١٠٠٠ مەتری چوارگۆشەیە، پێنج نوێژە نووسراوەکە و نوێژی ھەینی و دوو جێژنەکەی تێدا ئەنجام دەدرێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مزگەوتەکانی عێراق