cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیستەمی داگیرساندن
سیستەمەکانی موگناتیس
موگناتیس بەکارھێنرا لەسەر سلفی ئامێری بزوێنەری بچووک، کە بزوێنەرێکی جێگیرە «لێدان و بزر» بەکارھێنرا لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم لەسەر بارھەڵگرە کۆنەکان ئەوانەی کە بە بەنزین کاردەکەن یان کێڵگە پاڵێوراوەکان پێش بەگڕخستنی پاتری و ڕۆشنایی، لەسەر بزوێنەری فڕۆکەکان موگناتیس بەکارھێنرا چونکە کارکردنی پێی زۆر سادەو باوەڕپێکراو بوو و کێشی زۆر کەمتر بوو لە پاتری و دینەمۆ.
زۆر لە بزوێنەری فڕۆکە دوو موگناتیسی بۆ بەکاردێنن بۆ کار ئاسانی لەکاتی ڕوودانی لەکارکەوتنی لەناکاو، بۆ زیاتر چالاک بوونی سووتانی ھەواو سوتەمەنی بە خێرایی و لە ھەردوولاوە بە ئاڕاستەی ناوەند. Wright brothers موگناتیسیان داھێنا لە ساڵی ١٩٠٢ ودروستکرا لە ساڵی ١٩٠٣ لەلایەن دایتۆن، داھێنەر ohio جۆرە ئۆتۆمبێلێکی کۆن کە ھەردوو سیستەمی بەگڕخستنی پاتری و موگناتیسی تێدا بەکارھاتبوو کاری دەکرد بۆئەوەی دڵنیای بەگڕخستن بەدەست بێنێت لە ھەموو کاتێک و ساتێک لەگەڵ سنووردارکردنی ھەریەک لە سیستەمەکە واتا ((ھەریەک بە تەنھا کاربکات بۆئەوەی ئەگەر یەکێکیان لە کارکەوت ئەوی تر جێگەی بگرێتەوە. ئەمەش سودی باشی بەخشی بە سەرەتایی سیستەمی کاری پاتری و بەگڕخستنی خێرا و باوەڕپێکراوی سیستەمی موگناتیسی.
سیستەمە موگناتیسە تازەکان (جگە لە بزوێنەرە بچووکەکان) ھەستان بە لادانی کۆیل (توانای بەرز) و لەناو کۆمەڵێ کۆیلی دەرەکی داییانا ھاوشێوەی کۆیل داگیرساندن لەم بەرەو پێشچوونەدا شەپۆلەکانی ناو کۆیلی موگناتیس تێپەڕن بەناو کۆیلە دەرەکییە سەرەکییەکە کە دەبێتە ھۆی بەرھەم ھێنانی توانایەکی بەرز لە کۆیلە لاوەکییەکە بەم جۆرە سیستەمە دەوترێ 'سیستەمی گواستنەوەی وزە' سیستەمەکانی وزە زۆرترین دڵنیایی بە گڕخستن دابین دەکەن.
سیستەمەکانی توانایگۆرین
موگناتیس پشت دەبەستێ بە خێرایی بزوێنەر بەمەش ڕەنگە لەگەڵ داگیرسان گرفت دروست بکات. ھەندێ لە موگناتیسەکان سیستەمی پاڵنەریان ھەیە کە دەبێتە ھۆی سووڕانی موگناتیس بە خێرایی گونجاو ئەمەش کار ئاسانی دەکات بۆ خێراکردنی ئامێرە لەسەرخۆکان لە ھەندێ لە بزوێنەرەکان وەک فڕۆکە سیستەمێک بەکاردێنن کە پشت دەبەستێ بە خانەی وشک کە بارگاوی ناکرێتەوە (وەک لایتە دەستییە گەورەکان کە پاترییەکەی بارگاوی ناکرێتەوە بەڵام ئەمە نەتوانرا پارێزگاری لێبکرێت وەک سیستەمی بارگاوی کردن کە لە ئۆتۆمبێلدا ھەیە) چونکە پاتری ئۆتۆمبێل بارگاوی دەکرێت بۆ بەگڕخستنی بزوێنەر بە شێوەیەکی خێرا.
تاڤۆڵتییەکی بەرز دەستەبەربکات بۆ پریشکەکە لە پاترییە کەم ڤۆڵتەکان 'tickler' ێک بەکارھێندرابوو. کە بەشێوەیەکی بنچینەیی دانەیەکی گەورەتر بوو لە زەنگی کارەبایی جارێک بڵاوکراو، لەگەڵ ئەم ئامێرە، تەزوو ڕاستەوخۆ کە تێدەپەڕێت بەناو کۆیلێکی موگناتیسی ئەلیکتڕۆنی کە جووتێک خاڵی پەیوەندی ڕادەکێشێ: بۆ بواری موگناتیسەکە دەرووخێت، دووبارە خاڵەکانی نزیک spring-loaded سووڕەکە داوە دەدەمەزرێتەوە سووڕەکە بە خێرایی دووبارە دەکاتەوە بەخێرایی بواری موگناتیسییەکە دەرووخێت، لەگەڵ ئەمەشدا ڤۆڵتێکی بەرز ھاندەدات بەدرێژایی کۆیلەکە کە تەنھا دەتوانێت خۆی بحەسێنێتەوە لەلایەن کەوانەێک لە خاڵی پەیوەندی لەکاتێکدا لەم حاڵەتەدا زەنگی کارەبا کە ئەم کێشەیە وەک ئەمە ھۆیەکە کە خاڵەکان ژەنگ ھەڵدەھێنن.
لەم شێوازی کردارە کۆیلەکی لەوانەیە گیزە نەبڕێ بەرھەمھێنانی train پەیوەندی بۆ پریشکەکان بە گشتی ئامیرەکان ناسراو بوون (کۆیلی پریشکی مۆدێلی T)نەبڕێ (بە پیچەوانەوە بۆ کۆیلی داگیرسانی تازەکە تەنھا پێکھاتەی کۆیلی ڕاستەقینە سیستەمەکەیە) دوایی تەمەنێکی درێژ لە مۆدیلی T وەک گواستنەوە. دەرکەوت لە گوتار و گۆڤار وەکو Popular Mechanics و پرۆژەی بەناوبانگ بۆ پێشانگەی زانستی قوتابخانە ئەوەندە درەنگ ١٩٦٠ لە بەڕیتانییە ئەم ئامرازانە بەشێوەیەکی گشتی ناسراو بوون بەکۆیڵی trembler و بەناوبانگ بوولە سەیارەکان ١٩١٥, وەھەروەھا لە ئۆتۆمبێلی بازرگانی لەگەڵ بزوینەری گەورە تاوەکو دەوروبەری ساڵی ١٩٢٥ بۆ ئاسانی دەسپیکردن.
پاتری و کۆیل داگیرساندنی بەکارخست
لەگەل گرتنە خۆی جیھانی دەستپێکردنی کارەبایی بۆ ئۆتۆمبێلەکان، ھەبوونی پاترییەکی گەورە تا سەرچاوەیەکی نەگۆری کارەبا دەستەبەربکات، سیستەمەکانی موگناتیسی پشتگوێخرابوون بۆ سیستەمەکان، بەکارھێنانی کۆیلی داگیرساندن تا فۆلتەکە ھەنگاو بنێت تا پێویستەکانی داگیرساندن، و دابەشکەرێک لێدان بنێرێت بۆ پلاکی پریشکی ڕاست لاکاتثکی گونجاو.
سیستەمیکی داگیرسانی باشتر پێشکەوتوو بوو لەلایەن Dayton Engineering Laboratories Co پێشکەشی کرد لە ساڵی ١٩١٠ Cadillac ئەم داگیرسانی پێشکەووتوو بوون لەلایەن Charles Kettering کەپێکھاتبوو لە کۆیلی داگیرسان، خاڵەکان breaker switch, کاپەسیتەرێک، دابەشکەرێک (بۆ ڕینیشاندانی پریشکەکە لە کۆیلی داگیرساندن بۆ سلندەری ڕاست).
خالەکان بواری موگناتیسی کۆیلەکە ڕێدەدەن تا بنیات بنێت. کاتێک خاڵەکان کراوەن لەلایەن ڕێخستنێکی کەمشەفت. بواری موگناتیسی دەرووخێت EMFێک ھاندەدات لە سەرەتایییە کە زۆر گەورەترە ڤۆڵتییەی پاترییەکە و کاری transformer بەرھەمدەھێنێت بۆ ڤۆڵتییەکی گەورە (20 kV یان گەورەتر) لەدووەمی
کاپاسیتەرەکە arcing کپدەکاتەوە لە خالەکان کاتێک کراوەن: بەبێ کاپاسیتەرەکە، وزەکە کۆکراوە لە کۆیلەکە لەوانەیە خەرج بکرێت لە کەوانەیەک لە خالەکان نەک لە کەلێنی پلاکی پریشک. سیستەمی Kettering بووبە سیستەمی داگیرساندنی یەکەمی بۆ چەندین سال لە پیشەسازیی automotive بەھۆیی خەرجی کەمتر و سادەیی ڕێژەیی.
سیستەمە داگیرساندنە نوێیەکان
سیستەمی داگیرساندن بە شێوەیەکی نموونەیی کۆنترۆل دەکرێت لەلایەن کلیلێک سویچی داگیرساندنی بەکارخست
میکانیکیانە داگیرساندن
زۆربەی بزوێنەرە چوار ھەنگاوەکان بەکاریانھێناوە سیستەمێکی داگیرساندنی کارەبایی میکانیکیانە. دابەشکەرەکە دلی سیستەمەکەیە. دابەشکەرەکە پێکدێت کامێکی خولاوە لێخوراو لەلایەن لیخورینی بزوێنەرەکە، کۆمەلەیەک خالەیbreaker, کۆندێسەرێک (خەستەرێک) , ڕۆتۆێک (سووڕاوێک) و کلاوێکی دابەشکەر.
سیستەمەکە وزەی پیدرا لەلایەن پاترییەکی ترش، کە بارگاوی دەکرێت سیستەمێکی کارەبایی بەبەکارھێنانی دینەمۆیەک یانalternator. بزوێنەرەکە خالەکانی برەیکەر پەیوەندی بەکاردەخات، کەتەزووەکە ھاوبەشناکات بۆ کۆیلێکی ھاندەر (ناسراو بە کۆیلی داگیرساندن).
کۆێڵی داگیرساندن پێکدێت لە دوو تەزووی transformer—سەرەتایی دووەمی. ئەم winding دەگوازرێتەوە ناوەکێکی موگناتیزسی باو دەگوازرێتەوە. تەزویەکی کارەبایی گۆراو لەسەرەتایی بوارێکی موگناتیزسی کارەبایی گۆراو قائیل دەکات لە چەقەکەی و تەزوێکی کارەبایی گۆراو دووەمی کۆیل داگیرساندن دووەمی زیاتر دەخولێتەوە لە سەرەتایییەکە ئەوە ئەم transformer step-up کە ڤۆڵتێکی بەرز بەرھەم دەھێنی لە winding. دووەمی دەزووی سەرەتایی دەبەستێتەوە بە پاترییەکە (ئاسایییە بەشێوەی سنووری current-limiting ballast resistor) لەنێو یەک کۆیلی داگیرساندن کە کۆتایی ھەریەک لە دەزووەکە بەیەکەوە دەبەستنەوە. ھیتر ڤۆڵتەیی بەرز و کۆتایی دووەمی دەبەستێتەوە لەگەڵ rotor ی دابەشکەرەکە. firing داگیرساندنەکە ڕیزبەندی دەست پێدەکات لەگەل (یان برەیکەر پەیوەندی). تەزووێکی جێگیر دەروات لە پاتری، بەنێو بەرگریcurrent-limiting ەکە، بەنێو کۆیلە سەرەتایییەکە، و لە کۆتاییدا گەرانەوە بۆ پاترییەکە. ئەم تەزووە بوارێکی موگناتیسی بەرھەمدەھێنێ لەناو چەقی کۆیلەکە.
ھەروەک کامشەفتی بزوێنەر دەسورێتەوە، ھەروەھا شەفتی دابەشکەرەکە بەکاردەخات لەنیوە خێرایییەکە. لە بزوێنەرێکی چوار ھەنگاو کامشەفتەکە دووجار دەسورێتەوە بۆ سووری داگیرساندن. کامێکی فرە-پلدار ھاوپێچ دەکرێت بۆ شەفتە دابەشکەرەکە: یەک لۆبیlobe ھەیە بۆھەریەک لە سیلیندەری بزوێنەر. لەماوەی زۆربەی سوورەکە، rubbing blockەکە خالەکان دەھێلێتەوە تا ڕێبدەن تەزووێک بنیات بنێن لە کۆیلی داگیرساندنی یەکەمی سووراندن. ھەروەک پستنێک دەگات بەلوتکەی بزوێنەرەکەی سووری پەستان، کرانەوەی خالەکان ھۆیەکە تەزووەکە لەنا و کۆیلە سەرەتایییەکە تا بوەستێت. بەبێ تەزووە جێگیرەکەی ناو سەرەتایییەکە
چیڕۆکی ئەوەی پریشک تۆزێک ئاڵۆزە مەبەست لە کۆیلی داگیرساندن بۆ دروستکردنی پڕشکێک تەنھا بۆ گرتنی کوونی ئاگرەکەیە لەوانەیە بگاتە ٠٫٠٢٥ بۆ (٠٫٦٤ملم) بۆیە دەبێت بسوڕێت بۆ ئەم مەبەستە و لەو کاتەی ئەو کوونە بگیرێت بەلای دابەشکەر، خاڵەکان دەکرێنەوە؛ و کونێکی بچووکی ھەیە نزیکەی ٠٫٠٠٠٠٤ بۆ سەیە (٠٫٠٠١ ملم) پێویستە شتێک بکرێت بۆ گرنتی ئەو خاڵانە تاکو ھێزی پاڵەپەستۆی موگناتیسەکە نەبات، و ھێزی پاڵەپەستۆیەکە خوار نەبێت لە دواجار کۆکەرەوی تەوژمی کارەباکە ئەو ئەرکە ئەنجام دەدان کۆکەرەوی تەوژمی کارەبا بەشێوەیەکی کاتی چاودێری لێشاوی تەوژمی سەرەتایی دەکات بۆیە فۆڵتەکە بەناو خاڵەکان زیاد دەکەن وەکو تەوژمی کارەبایی و تەزووی سەرەتایی بەڵام لە ھەمان کات جیاکردنەوەی خاڵەکان (ڤۆڵتەی consequent arcing) زیاد دەکات لە کۆتاییدا، جیاکردنەوەی خاڵ زیاد دەکات شتێک وەکو ٠٫٠١٥ ئینچ (٠٫٣٨ملم).
کۆیلی داگیرساندنی دەرھاتەی فۆلتییەی بەرز دەبەستێتەوە بەرۆتۆرەکە کە دادەنیشێت لەسەر شەفتە دابەشکەرەکە. چواردەوری ڕۆتۆرەکە کلاوەی دابەشکەرە. فۆلییەی بەرز لە کۆیلی دووەمی (ئاسایی ٢٠٬٠٠٠ بۆ ٥٠٬٠٠٠ فۆلت) ھۆیەکە تا پریشکێک پێک بھێنێت لە کەلێنی پلاکی پریشک، لەخولانەو سووتەمەنی -ھەوای تێکەل پەستراو دادەگیرسێنێت لەنێو بزوێنەرەکە. ئەوە دروستکراوەکەی ئەم پریشکەیە کە وزەکە بەکاردەھێنێت کە خەزن کرابوو لە کۆیلی داگیرساندنی بوای موگناتیسی.
سلندەری دوانەیی جۆری سیترۆن ١٩٤٨ یەک دانە لە کۆیلی جۆری کۆتایی دووانە بەبێ بەکارھێنانی دابەشکەر بەکاردێنێت و تەنھا سێرکتی گەیاندن بەکاردێنێت لە سیستەمی بەفیڕۆچوونی ئاگر ھەندێک لە ماتۆڕی دوو سلندەر دوو دانە خاڵی گەیاندنیان ھەیە کە ئاگر دەدات بە جووتە کۆیلەکە کە ھەریەکەیان بەستراون بە یەکێک لە دوو پلاکەکە بەبێ دابەشکەر ھەروەکو لە BSA Thunderbolt و Triumph Tigress
ئەو بزوینەرانەی کە کاردەکەن بە چووستی بەرز و ھەشت سلندەر و سووڕانەوەی زۆر بەرزە (وەکو ئەو ماتۆڕانەی بۆ پێشبڕکێ بەکاردێن) پێویستیان بە ئاگری زۆر بەرز ھەیە سووڕی داگیرسانی ئاسایی دابین دەکات بۆیە ئەم کێشەیە چارەسەر دەکرێت بە
گۆڕینی کۆمەڵەی کۆیل و سێرکت و بارگەگرەکانی. وانەیەک کۆمەڵە بۆ نیو مەکینە بەتایبەتی مەکینەی شێوەی V-8 یان V-12, کەدوو سیستەمی گڕکڕتنی ھەیە کە کارەباین و ھەریەکیان سەربەخۆن بەڵام ھاوبەشن لە یەک دابەش کەر و دوو وانە سێرکت کە پاڵ دەخرێن بە (کامشەفت) و ڕۆتۆر و گەیەنەر دووسەرچاوەی ڤۆڵتییەی بەرز.
سێرکتی تاک کە دەسوڕێتەوە لەگەڵ کامشەفت و سپرنگی تایبەت ئاگرەکەی سنووردار کراوە بەھۆی یەک (سیت) لە سێرکت لەکاتی سووڕانەوەی زۆر خێرا، جۆرە سنووردارکردنە دەتوانێت کۆنتڕۆڵ بکرێت بەھۆی گۆرینی یان داننی دوودانە سێرکت کە پێی دەگوترێت (aka "dual points") کە بەشێوازی ھاورێک بەستراون لەگەڵ بوونی (بۆشایی) لەنێوانیان لەگەڵ (کامشەفت) بۆ ئەوەی لەدەرەوەی شوینەکە بوخولێنتەوە.
سیستەمی دابەشکەر زۆر جیاوازی نییە لەگەل سیستەمی موگنایسی جگە لەھەندێک توخمی تر. ھەندێ تایبەتمەندی لەم سیستەمە ھەیە بۆ نموونە دەتوانرێ شوێنی خالەکانی بەیەکگەیاندن بەشێوازی داینامیکی لەگەل گۆشەی بزوێنەرەکە بگۆردرێت کەدەبێتە ھۆی کاتی داگیرساندن پەرەی پێ بدرێت بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و ھەروەھا زیادکردنی ژمارەی سوورانەوەی گرنگ (RPM) کە دەبێە ھۆی زیادبونی چووستی.
چونکە ئەو گۆرانکارییە میکانیکییە کادەکاتە "dwell"کاتێ کە کۆیل بارگاوی دەبێت، بۆیە دەبێت سێرکییەکان دووبارە عەیار بدرێن یان بگۆردرێن چونکە ڤۆڵتییەی لابەلا کون کون دەبن ئەم جۆرە سیستەمە تا سالی ١٩٧٢ بەکا ڕھات تاوەکو سیستەمی داگیرسانی ئەلیکتڕۆنی دەرکەوت.
داگیرساندنی ئەلیکتڕۆنی
لایەنە خڕاپەکانی سیستەمی میکانیکی ئەوەیە کاتێک کە لەخاڵەکانی سێرکت ڤۆڵتییەی نزم و تەزووی بەرز بەکاردێت لە کۆیلی سەرەتایی، ئەو خاڵەنە تووشی داخورانی میکانیکی دەبن کاتێک لەسەر (کەم شەفت) سەردەکەون و دادەبەزن، ھەروەھا تووشی (ئۆکساندن) و سووتانەوەی ڕووە بەرییەک کەوتووەکان بەبەردەوامی، ئەمەش ڕێکخستنی بەردەوامی دەویت بۆ قەرەبوو کردنەوەی ئەم داخوڕانە ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە سێرکتەکان گۆرانیان. تێدا ڕووبدات و دەبیتە کە کاتی داگیرساندنەکان بشێوێنن.
ھەروەھا ڤۆڵتییەی پریسک بەندەلەسەر کاریگەری گەیاندن بۆیە ئەگەر گەیاندن خڕاپ بێت، چووستی بزوێنەر خڕاپ دەبێت لەسیستەمی میکانیکی کە سێرکتی میکانیکی تێدا بەکارھاتوە لە (٣)ئەمپێر زیاتر کۆنترۆڵ ناکریت. کە ئەویش تایبەتە بە داگیرساندن سەڕەرایی ئەوەش تەمەنێکی باشی ھەیە. ئەمەش دەبێتە ھۆی سنووردارکردنی ھێزی داگیرساندن و بەرزترین خێرایی بزوێنەر. داگیرساندنی ئەلەکترۆنی (EI) ئەم کێشانە چارەسەر دەکات لە سیستەمە بنەڕەتییەکان خاڵەکان ھێشتا بەکاردەھێنران لەگەڵ ڕەوتێکی نزم مامەڵە دەکات تەنھا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی یەکەم ڕەوتی بەرز بەکارھاتووە لە ڕێگەی سیستەمی گۆڕینی دۆخی ڕەقی و لەگەڵ ئەوەش زۆر بە خێرایی خاڵەکانی پچڕانی بەیەکگەیشتن بە ھەستیاری گۆشەیی بە ھەر جۆرێک بێت بینراو بێت لەبەرئەوەی سووڕانی ڕووناکی دەشکێنێت یان ئەوەی زیاتر بەکاردێت بەکارھێنانی ھەستیاری کاریگەری ھۆڵە کە وەڵامی بۆ موگناتیسی بازنەیی جێگیری سەر بڵاوکەری کراوەی ھەیە پێکھێنان شوێنی دەرھێنانی ھەستیار و چارەسەرکردنی لە ڕێگەی بازنە گەلێکی گونجاو ئەنجام دەدرێت پاشان بۆ بەکارخستنی ئامێری بگۆر وەک سایستۆر بەکاردەھێنرێت کە ھەڵدەستێت بە گۆڕینی ڕەوتێکی گەورە بەھۆی کۆیلەوە.
یەکەم داگیرساندنی ئەلکتڕۆنی (جۆری کاتۆدی سارد) لە ساڵی ١٩٤٨لەلایەن Lucas تاقیکرا بەڵام (delco remy) ترانسوری لە ساڵی ١٩٥٥ پێشکەش کرد کە لەمەکینەی (ماتۆڕی) Convendry climax one BRM لە ساڵی ١٩٦٢ بەکاری ھێنا، دوای فڕۆشتن ھەستا بە پێشکەشکردنی (EI) لەو ساڵە دا، لەگەڵ فەراھەمبوونی ھەریەکە لە AutoLite Electric Transistor 201 Tung-Sol EI-4و (بەتاڵکردنەوە بە ئەندازەی سایتڕۆن). بوونتیاک بوو بە یەکەم کۆمپانیای بەرھەم ھێنانی ئۆتۆمبێل (EI) پێشکەش دەکات (delcotronic) کە لەسەر لێدانی موگناتیسی کار دەکات. لە ھەندێ مۆدێلی ١٩٦٣ ھەروەھا ڕێگەپێدراو بوو لە ھەندێ فڕۆکەدا، correttes کۆمپانیایی فۆرد ھەستا بە دانانی سیستەمی Lucas لەسەر سیستەمی(Lotus 25 S) کەداخیلی ئندیانا پۆلیس کرا لە ساڵی دواتر، و پشکنینی ئوستول لە ساڵی ١٩٦٤ ئەنجام درا و دەستکرا بە پێشکەشکردنی (E 1) لەسەر ھەندێ مۆدێل لە ساڵی ١٩٦٥ ھەر لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە کاری کردوە ئیرل و مایر مەن کرایسلر لەکۆمپانیای (EI) و تا ساڵی ١٩٦١ بەردەوام بوو، ئەمەش بویە ھۆکاری بەکارھێنانی (EI) لەسەر کۆمپانیای
Prest-O-Lite's CD-65,کە پشتی پیبەسترا لەسەر بەتالکردنەوەی بارگەیی(CDدەرکەوت لە سالی ١٩٦٥, (ئەم سیستەمە جیاوازە لە سیستەمی Prest-O-Lite CDنەپەستراو پێشکەشکرا لەسەر بەرھەمەکانی AMC لە سالی ١٩٧٢, ئامرازی پێوانەیی دانا سالی ١٩٧٥ نموونەیی). پارجەیەکی جوونییەک ھەبوو لە Delco لەسالی ١٩٦٦,کە ئارەزوومەندانە بوو لەسەر ئۆتۆمبێلەکانیOldsmobile ,Pontiac و GMC لەسالی ١٩٦٧ نموونەیی. ھەروەھا لە سالی ١٩٦٧, Motorola بۆیەکەمجار دەرکەوت لە سیستەمی CD. بەناوبانگترین داگیرساندنی ئەلەکترۆنی لەدوای فرۆشتن کە دەرکەوت لەسالی ١٩٦٥,
لە سالی ١٩٦٧,Prest-O-Lite ئامێرێکی داگیرساندنی «سندوقی ڕەش» داھێنا، مەبەستی وایا بۆ وەرگرتنی بارگەکەی دوور لە خالەکانی شکێنەری دابەشکەرەکە لەماوەی rpm بەرز، کەبەکارھێنرابوون لەلایەن Dodge و Plymouth لەھەردوو کارگەی Coronet وBelvedere drag racer. ئەم ئامێرە دانرا لەسەر لای دیواری ئاگرینی ناوەکی ئۆتۆمبیلەکان، جۆگەیەکی ھەبوو کە ھەوای دەرەوە دابندەکرد تا یونیتەکە سارد بێتەوە. ماوەی سیستەمەکە (پلاکی پریشک و دابەشکەر) دەمێنێ بۆ سیستەمی میکانیکی. کەمی پارجەکانی جولاو بەراورد لەگەل سیستەمی میکانیکی دەبێتە ھۆی متمانەپێکردنی زیاتر و خزمەتکردنی دوورودرێژ.
کریسلەر داگیرساندنی breakerless پێشکەشکرد لە ناوەراستی سالی ١٩٧١ وەک ھەلبژێردراوێک بۆ 340 V8 و 426 Street بۆ سالی ١٩٧٢, سیستەمەکە پێوانەیی دەبوو لەسەر بزوێنەرەکانی کوالێت بەرز (٣٤٠ لە (٥٫٦ لتر) و جوار- بەرمیلەکەcarburetor - equipped 400 hp(٢٩٨کیلۆوات) ٤٠٠ cu in (٧لتر)) و بژاردەیەک بوو لەسەر ٣١٨ لە (٥٫٢لتر), ٣٦٠cu in (٥٫٩لتر), دوو - بەرمیل ٤٠٠cu in (٦٫٦لتر) , و کوالێتی _نزم ٤٤٠ cu in (٧٫٢تر).
داگیرساندنی ئەلەکترۆنی ژمارەیی
لە سەرەتایی سەدەی ٢١ یەکەکانی داگیرسانی ئەلیکترۆنی ژمارەیی بۆ مۆتۆرە بچووکەکان فەرەھەمکرا لە ھەندێ ئامرازی وەک مشار (بزوێنەر) و ئامێرەکانی چاککردنی تێل و پاشماوەی پەڕەکان و ئامێرەکانی بڕینی گیا ئەمەش بەھۆی بوونی میکروکزتروک کە تێچووی کەم و خێرایییە دەکرێت دیزاینی یەکەکانی داگیرسانی ئەلیکترۆنی ژمارەیی بۆ سیستەمەکانی داگیرسانی بەتاڵکردنەوەی چڕ (CDI) یان سیستەمەکانی داگیرسانی بەتاڵکردنەوەی خوێندنەوەیی(IDI) داگیرسانە ژمارەیییە بەتاڵکراوەکان ھەڵدەستن بە خەزنکردنی وزەی بارگاویکراوی پریسکە بە چڕی لە نێو ئەو یەکەیە کە دەکرێت بنێردرێت بۆ بلاکی پریسکە لە ھەر کاتێکدا بێت بە درێژایی خولی بزوینەر لە ڕێگەی ئاماژەی کۆنتڕۆڵکردن لە چارەسەرکاری ورد ئەمەش نەرمی زیاتر دەبەخشێت و ئەدای بزوینەر باشتر دەکات بە تایبەت ئەگەر بێت و لە تەنیشت کاربونکراوی بزوێنەر بێت.
بەرێوەبردنی بزوێنەر
لەسیستەمی بەڕێوبردنی بزوێنەر (EMS) ئەلیکتڕۆنەکان کۆنتڕۆڵی گەیاندنی سوتەمەنی و کاتدانانی داگیرساندن دەکات. سێنسەرە سەرەتایییەکان لەسەر سیستەمەکە گۆشەی کرانکشەفتە (شوێنی (کرانکشەفت یانTDC), ێرفلۆو لەناو بزوێنەرەکە و شوێنیthrottle. تەلی کارەبای پێکەوە بەستراوەکە دیاری دەکات کە سیلیندەر سوتەمەنی پێویستدەبێ و جەند، ئینجێکتەری پێویست دەکاتەوە تا سوتەمەنی بگەیەنێت، پاشان دەبێتە ھۆی پریشکێک لەساتێکی ڕاست تا سووتەمەنییەکە بسووتێت. سیستەمەکانی (EMS) پێشوو کۆمپوتەرێکی ئەنەلۆگ یان بەکاھێنا تا ئەمە تەواوبکات، بەلام وەک سیستەمەکانی embedded لەنرخ دابەزین، سیستەمەکانی ژمارەیی دەستیانکرد بەدەرکەوتن.
EMS نوێیەکان خیندییەوە لەداتا لە سێنسەری جۆراوجۆرەوە دەربارەی شوێنی کرانکشەفتەکە، پلەی گەرمیintake manifold ,پەستانی intake manifold (یان قەبارەی ھەوای جونەناو), شوێنیthrottle ,تێکەلەی سووتەمەنی بەھۆی سێنسەری ئۆکسجین، تەقاندن بەھۆی سێنسەرێکی لێدان، سێنسەرەکانی پلەی گەرمی گازە دەرجووەکان. EMSەکە داتای کۆکراوە بەکاردەھێنی بۆ بەوردی زانینی چەند سووتەمەنی دەگەیەنێت وکەی و چەنددوور. لەگەل سیستەمەکانی داگیرساندنی ئەلەکترۆنی، سیلیندەرە تاکەکان
بزوێنەرە موشەک و جێت، تۆربینەکان
بزوێنەرە تۆربین گازەکان بریتییە لە بزوێنەرە جێت کان سیستەمێکی (CDI) ھەیە بەبەکارھێنانی یەک یان پلاکی داگیرسێنەری زیاتر، کەتەنھا بەکاردھێندرێت لە startup یان لەباری(combustor(s گڕ دەجێتە دەرەوە.
سیستەمەکانی داگیرساندنی بزوێنەری موشەک بەتایبەتی گرینکن، ئەگەر داگیرساندنی خێرا ڕوونەدات، ژووری سووتان دەتوانیت پڕبکات لەگەڵ سوتەمەنی و ئۆکسیدسییەری زیاد لە پێویست overpressure گرنگ دەتوانن ڕووبدەن «سەرەتایییەکی سەخت» یان تەنانەت تەقینەوەیەک. موشەکەکان زۆرجار ئامرازەکانی pyrotechnic بەکاردەھێنێت کە گڕدادەنێن لە ڕووی (injector)ەکە یان، لەسەرێکی ترەوە، بزوێنەرە hypergolic کان دایدەگرسێنێت لەسەر پەیوەندی لەگەڵ یەکتر بەڵام (تەقێنەرەکان) زۆرجار ژھراوی و داخورێنەرن.
پۆل:پێکھاتەکانی بزوێنەر
مایکڵ کەین
200px|وێنۆک|چەپ|مایکڵ کەین - ٢٠١٢ بەڕێز مایکڵ کەین (بە ئینگلیزی: Sir Michael Caine) (لەدایکبووی ١٤ی ئازاری ١٩٣٣ لە ئینگلتەرا) ئەکتەر و نووسەرێکی ئینگلیزە. کەین لە زیاتر لە ١١٥ فیلمدا بەشداری کردووە و یەکێکە لە هەرە ئەکتەرە دیارەکانی ئینگلتەرا. کەین دەستی کرد بە کاری نواندن لە ساڵەکانی (١٩٦٠)کاندا لەوانە لە فیلمەکانی Zulu (١٩٦٤)، The Ipcress File (١٩٦٥)، Alfie (١٩٦٦)، The Italian Job (١٩٦٩)، و Battle of Britain (١٩٦٩).
پەراوێز
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
کۆماری چیک لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
کۆماری چیک یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ. ١١٥ وەرزشوان (٧٤پیاو، ٤١ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان دەکەن لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە لەوانە گۆرەپان و مەیدان، مەلەوانی، جودۆ، گۆڵف، باسکە، تێنسی سەرزەوی، تێنسی سەرمێز لەگەڵ چەندین یاری دیکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە حەوتەم بەشداربووی کۆماری چیک بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٩٦. وەرزشوانانی کۆماری چیک لەم ئۆڵمپیادە یازدە مەدالیایان (٤ زێر، ٤ زیو، ٣ بڕۆنز) بەدەست ھێنا.
یارییەبەشداربووەکان
لیستی ئەو یارییە وەرزشیانەی کە یاریزانانی کۆماری چیک تێیدا بەشداریان کرد لە یارییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠ تۆکیۆ.
پلە ئەنجام وەرزشوان ھەڵسەنگاندن پیش کۆتایی کۆتایی
گۆڕەپان و مەیدان
وەرزشوانانی چیک لە یارییەکانی گۆرەپان و مەیدان توانیان دوو مەدالیابەدەست بھێن بەلام لە ڕکابەرییەکانی ڕاکردنی خێرا سەرجەم بەشەکانی لە سەر ئاستی خانمان و پیاوان ئەنجامێکی وایان بەدەست نەھێنا بتوانن ببنە خاوەن مەدالیا. لە ھەڵدانی ڕم، دوو مەدالیا (زیو، بڕۆنز)ی بردەوە.
پێشبڕکێکانی ڕاکردن
تەقەکردنی ھەوایی
لە یارییەکانی تەقەکردنی ھەواویی ھەشت وەرزشوانی چیک بەشداریان کرد لە سەر ئاستی خانمان و پیاوان تەنھا دوویاریزانیان مەدالیایان بەدەست ھێنا یەکیان زێر ئەوی دیکە زیو ئەویش لە سەر ئاستی پیاوان
وەرزشوان کات ئەنجام خاڵ شوێن دووری ھەڵسەنگاندن پێش کۆتایی کۆتایی ڕووداو
مەلەوانی
لە ڕکابەرییەکانی مەلەوانی وەرزشوانانی کۆماری چیک لە سەر ئاستی خانمان و پیاوان نەیانتوانی ھیچ مەدالیایک لە بەدەست بھێنن
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
ئەحمەدی
کۆمەڵەی ئەحمەدی، بە ھیندی: أحمدیھ، تائیفەیەکی ئیسلامیین دروست بوو لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەی زایینی لە نیمچەکیشوەری ھیندی، دامەزرێنەرەکەی میرزا غوڵام ئەحمەد قائدیانییە، بە ناوی گوندی قادیانەوە لە ھەرێمی بنجاب لە ھیندستان ناونراوە، بناغەی کۆمەڵەکەی دانا ساڵی ١٨٨٩ز، کاتێک ڕای گەیاند ئەو مەھدی چاوەڕوانکراوە و نوێکەرەوەی سەردەمەکەیەتی، ئەحمەدییەکان لە ھەموو ئەو وڵاتانەدا دەژیین کە کۆچکردووی نیمچەکیشوەری ھیندی لێبێت.
لە دوای کۆچی دوایی دامەزرێنەرەکەیان، کۆمەڵەکە بوو بە دوو لقەوە؛ بزووتنەوەی ئەحمەدی لە لاھور و کۆمەڵەی موسڵمانانی ئەحمەدی.
سەرەتاکەیان
یەکەم دەرکەوتنی ئەم کۆمەڵەیە لە ھیندستان بوو لە ناوچەی قادیان یەکێک لە گوندەکانی ھەرێمی بنجابی ھیندی لە ساڵی ١٨٨٩ لەسەر دەستی میرزا غوڵام ئەحمەد کە لە نێوان ساڵانی ١٨٣٥ و ١٩٠٨دا ژیاوە و دەربارەی خۆی وتویەتی کە مەھدی چاوەڕوانکراوە و بەردەوام بوو لە بانگەوازەکەی ھەتا مردنی ساڵی ١٩٠٨ و وپێنج خەلیفەی ئەحمەدی جێنشینییان کردووە تا ئێستا.
بەم دواییانە خەلیفەی پێنجەمی ئەحمەدی میرزا مەسروور ئەحمەد خەلافەتەکەیانی وەرگرت کە لە لەندەن دادەنیشێت ئێستا، و مێژووی خێزانی دامەزرێنەری ئەحمەدی دەگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنی فارسی، و نازناوی میرزا وەک ڕێزلێنانێک بەکاردێت بۆیان و باپیرەکانی خۆراسانی فارسییان بە جێھێشتوو لە سەدەی شازدەی زایینی لە سەردەمی پاشا بابر دامەزرێنەری حکوومەتی مەغۆلی لە ھیندستان.
کۆمەڵەی ئەحمەدی خۆی بە کۆمەڵەیەکی ئایینی نا سیاسی دادەنێت و ئامانجی نوێکردنەوەی ئیسلامە و دەڵێت ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ئایین دەدات بە ڕێگەی ئاشتییانە و لە ڕێگەی وەرگێڕانی قورئانەوە بۆ زمانەکانی جیھان.
و سەرچاوەکانی کۆمەڵەی ئەحمەدی دووپاتی دەکەنەوە کە پەیوەندییان بە سیاسەتەوە نییە و ھەروەھا دووپاتی دەکەنەوە کە خۆیان و شوێنکەوتووەکانیان دەرناچن لە دژی ھیچ حکوومەتێک لەو وڵاتانەی تێیدا دەژین.
ئەحمەدییەکان چالاکن لە بانگەوازکردن بۆ مەزھەبەکەیان بە چەندین ڕێگەی جیاواز، و لە بەریتانیا کەناڵێکی ئاسمانیان ھەیە بەناوی تەلەڤیزیۆنی ئیسلامی ئەحمەدییەکان بەڕێوەی دەبەن.
بیروباوەڕیان
ئەحمەدییەکان لەو باوەڕەدان کە دامەزرێنەری کۆمەڵەکەیان (ئیمام مەھدی)یە، ھاتووە وەک نوێکەرەوەی ئایینی ئیسلام، و مانانی نوێکردنەوە لای ئەوان لابردنی ھەموو ئەو گەردانەیە کە کەڵەکە بوون لەسەر ئایین بە درێژایی سەدەکان، تا پاک و بێگەردی بکەنەوە وەک ئەوەی پێغەمبەر محەممەد ھێناوییەتی، ھەروەھا میرزا ئەحمەد بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ھاتنی ئەو مژدەی پێدراوە لەلایەن پێغەمبەر محەممەدەوە و پێغەمبەرەکانی تری ئایینەکانی تر.
و وشەی دوایین پێغەمبەر لای ئەوان ئەوە دەگەیەنێت محەممەد باشترین و تەواوترین پێغەمبەر بەڵام دوایین نییە.
ڕای خەڵک و موسڵمانان بەرامبەریان
تائیفەی ئەحمەدی ڕاگیراوە لە پاکستان لە ساڵی ١٩٧٤وە، وھەموو زاناکانی سوننە و شیعە لەو باوەڕەدان کە ئەحمەدییەکان دەرچوون لە ئیسلام، وای دەبینن کە بزووتنەوەیەک بوو دامەزرا لە نیمچەقاڕەی ھیندیییدا بە پاڵپشتی قەڵەمڕەوی ئینگلیزی بە ئامانجی دوورخستنەوەی موسڵمانان لە بەرگریکردن لە داگیرکاری ئینگلیز. لەبەرئەوە ئەحمەدییەکان ڕووبەڕووی تەنگەژە دەبنەوە لەلایەن حکوومەتەکانەوە ھەروەھا لەلایەن موسڵمانان بە گشتی.
لە نیسانی ٢٠٠٨ لە ئێندۆنیزیا ناڕەزایییەکی جەماوەری دروست بوو لە دژی شوێنکەوتووانی ئەحمەدییەکان لە ئێندۆنیزیا و داوایان بە ڕاگرتنیان کرد.
و ھەندێک بە تائیفەی ئەحمەدی دەڵێن قادیانی بە ناوی ئەو گوندەی دامەزرێنەری مەزھەبەکەی لێوە ھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام لە بەنگلادێش پۆل:ئیسلام لە ھیندستان پۆل:ئیسلام لە ئیندۆنیزیا پۆل:ئیسلام لە پاکستان پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٩ لە ھیند پۆل:مەزھەبەکانی ئیسلام
مەلا سەدرا
سەدرەدین محەممەد کوڕی ئیراھیم قەوامی شیرزای (١٥٧٢ز-١٦٤٠ز) ناسراو بە مەلا سەدرا فەیلەسۆفی ئێرانییە کە ھاوکات لەگەڵ پاشایەتیی سەفەوییەکان و شا عەباسی دووھەمدا ژیاوە.
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٢ پۆل:مردووانی ١٦٤٠ پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:توێژەرانی ئایینی ئیسلام پۆل:خەڵکی شیراز
ئینچکە، تورجانی سەقز
ئینچکە (Înçke، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١ کەس لە ٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئەمریکاکان
وێنۆک|چەپ|200px|ئامریکاکان ئەمریکاکان یان ھەر ئامریکا بە وشکاییەکانی نیوەگۆی ڕۆژاوای زەوین دەگوترێت کە بریتین لە ئامریکای باکوور و ئامریکای باشوور لەگەڵ ناوچەکان و دوورگەکانی سەر بەر ئە دوو کیشوەرە. ئامریکاکان بەشێکی گەورە لە جیھانی نوێ پێکدەھێنن.
پۆل:ئەمریکاکان پۆل:ناوچەکانی جیھان پۆل:کیشوەرەکان
شەرەفیە
گوندەکە دەکەوێتە نزیکەی ٤٠ کیلۆمەتر لە باکووری شاری مووسڵ، و لەسەر ئەو رێگای سەرەکییە کە مووسڵ بە گەورەترین شارۆچکەی ئاشوورییەوە دەبەستێتەوە، ئەلقۆش(شەرەفییە تەنھا ٥ کیلۆمەتر لە باشووری ئەلقۆشەوە دوورە). گوندەکە نزیکەی ھەزار کەسی تێدایە.
گوندەکە لەسەر بانێکەوە وەستاوە کە دۆڵی بچووک دەچنە ناویەوە، و بە گەشەکردنی بەرھەمی وەرزی وەک گەنم و دانەوێڵە و سەوزە ناسراوە. ھەروەھا ناوچەکە بەپیتە بۆ گەشەکردنی ئاژەڵ و مەڕ و بزن و باڵندەی ماڵی وەک مریشک و قەل. پیشەی بەربڵاوی دانیشتوانی ناوچەکە کشتوکاڵ و گەشەکردنی ئاژەڵە ماڵیەکانە، کە سەرچاوەیەکی گونجاوی داھات پێکدەھێنێت.
دانیشتوان
دانیشتوانی شەرەفیە لە ئاشوورییەکان پێکھاتوون کە لە جۆلەمێرگ لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا کۆچیان کردووە. لە سەردەمی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی بیستەمەوە لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون و شوێنکەوتووی کەنیسەی کۆنی ڕۆژھەڵاتن و چەند خێزانێکیش سەر بە کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان ھەن. لە گوندەکەدا دوو کڵێسا ھەیە، کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان و کەنیسەی کۆن لە ڕۆژھەڵات، کەنیسەی مار جەرجیس.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:جوگرافیای کوردستان
چاڵاو، کۆیە
چاڵاو یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ئیمپڕاتۆر تسوچیمیکادۆ
ئیمپڕاتۆر تسوچیمیکادۆ (بە ژاپۆنی:土御門天皇,، تسوچیمیکادۆ-تێنۆ) ٨٣مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١١٩٨ بۆ ١٢١٠یە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١١٩٦ پۆل:مردووانی ١٢٣١ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی
فیۆدۆر میخایلڤیچ دۆستۆیەڤسکی (بە ڕووسی: Фёдор Миха́йлович Достое́вский؛ شێوازی خوێندنەوەی: [ˈfʲodər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstɐˈjɛfskʲɪj]) (لەدایکبووی ١١ تشرینی دووەمی ١٨٢١ - کۆچی دوایی شوباتی ١٨٨١) ڕۆماننووس و کورتە چیرۆکنووس و ڕۆژنامەنووس و فەیلەسووفی ڕووسییە، و یەکێکە لە بەناوبانگترین نووسەر و نووسەرەکانی جیھان کە بەھۆی دوو ڕۆمانی تاوان و سزا و برایانی کارامازۆڤ لە دوونیادا بەباشی ناسرا، کە ڕۆمانەکانی تێگەیشتنێکی قووڵی لە ناخی مرۆڤ تێدایە.
دۆستۆیڤسکی لە نووسراوەکانیدا، ڕووداوەکانی دەروونی کەسایەتییەکانی چیرۆکەکەی لە ھەلوومەرجی دژواری کۆمەڵایەتی، ڕامیاری و ڕۆحیی سەردەمی سەدەی نۆزدەھەمی کۆمەڵگای ڕووسیا، بە باشی شیکردووەتەوە. واڵتێر کافمەن چیرۆکی برووسکەیەک لەژێر زەوییەوە لە نووسینی دۆستۆیەڤسکی، بە باشترین نموونەی بوونگەرایی دەزانێت.
ناو
وەرگێڕە جیاوازەکان ناوی ئەم نووسەرەیان لە زمانی فارسی و کوردی بە شێوەی جیاواز نووسیوە: «داستاێڤسکی-داستایِفسکی» و «داستایۆڤسکی-داستایوفسکی» و «دۆستۆیەڤسکی» و «دۆستۆڤیسکی»، یەکەم شێوازی گوتن ناوە دروستەکەیە بە زمانی ڕووسی. خاسیار دەھیمی لە وەرگێڕانی ژیاننامەی دۆستۆیەڤسکی کە لەلایەن ئێدوارد ھێلتکارەوە نووسراوە، بە «داستاێڤسکی-داستایِفسکی» ناوی ھێناوە. ھەروەھا ناوی یەکەمی لە دەقە وەرگێڕدراوەکاندا بە «فیۆدۆر-فیودور» و «فئودور» دەبینرێت. لەنێو فارسی زمانەکاندا بە «داستایۆڤسکی-داستایوفسکی» ناسراوە و لەناو کورد دا بە دۆستۆڤیسکی.
ژیان
دایک و باوکی دۆستۆیڤسکی بەشێک بوون لە بنەماڵەیەکی بەڕێز و فرە نەتەوەیی و فرە مەزھەبی لیتوانی خەڵکی شاری پینسک، کە ڕەگ و ڕیشەیان بۆ سەدەی ١٦ دەگەڕێتەوە. خێزانەکەی بریتی بوون لە مەسیحییەکانی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕووسیا و کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکی و کڵێسای کاسۆلیکی ڕۆژھەڵات. خێزانی باوکی پیاوانی ئایینی بوون، بەڵام خێزانی دایکی بازرگان بوون. ھەروەھا چاوەڕوان دەکرا میخائیلی باوکی ببێتە قەشە، بەڵام یاسای بنەماڵەی شکاند و ھەڵھات.
لە ساڵی ١٨٠٩ میخائیل دۆستۆیەڤسکی (باوکی) تەمەن ٢٠ ساڵ چووە ناو ئەکادیمیای پزیشکی و نەشتەرگەری مۆسکۆ. لەوێشەوە لە نەخۆشخانەی مۆسکۆ دامەزرا و لەوێ وەک پزیشکی سەربازی کاری کرد و لە ساڵی ١٨١٨دا سەرۆکی پزیشکەکان بوو. لە ساڵی ١٨١٩ لەگەڵ ماریا نێچایێڤا ھاوسەرگیری کرد. ساڵی دواتر لە نەخۆشخانەی مارینسکی بۆ ھەژاران کارێکی وەرگرت. دوای لەدایکبوونی دوو کوڕی یەکەمی، میخائیل و فیۆدۆر، پلەی بەرزکرایەوە بۆ یاریدەدەری کۆلێژ، نازناوێک کە بەرزیکردەوە بۆ چینی خانەدانەکان و توانی موڵکێکی بچووک بکڕێت لە دارۆڤۆی، شارۆچکەیەک کە ١٥٠ کم لە مۆسکۆوە دوورە، کە لەوێدا موڵکێکی بچووکیان ھەبوو بۆ پشووی ھاوینە. فیۆدۆر کوڕی دووەمی دایک و باوکی بوو و ٧ منداڵی دیکەش ھەبوو: میخایل (١٨٢٠-١٨٦٤)، ڤارڤارا (١٨٢٢-١٨٩٢)، ئەندرێی (١٨٢٥-١٨٩٧)، لیوبۆڤ ( لە ١٨٢٩ کۆچی دوایی کردووە)، ڤێرا (١٨٢٩-١٨٩٦)، نیکۆلای (١٨٣١-١٨٨٣) و ئەلێکساندرا (١٨٣٥-١٨٨٩).
منداڵیی ١٨٢١–١٨٣٥
فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٨٢١ لە شاری مۆسکۆ لەدایکبووە، کوڕی دووەمی دایک و باوکی بووە. لە ماڵی خێزانەکەی لە نزیک نەخۆشخانەی مارینسکی بۆ ھەژاران گەورە بووە، کە بە گەڕەکێکی ھەژار و چینی خواروو دادەنرێت لە جەرگەی شاری مۆسکۆدا. دۆستۆیەڤسکی لەکاتی یاریکردن لە باخچەی نەخۆشخانەکەدا چاودێری نەخۆشە ئازارچێشتووەکانی دەکرد، کە بە بەدبەختترین نەخۆشەکان دادەنرێن بەو پێیەی لە چینی خواروون.
دۆستۆیەڤسکی ھەر لە تەمەنی گەنجییەوە بە وێژە ئاشنا بووە. لە تەمەنی سێ ساڵیدا داستانی قارەمانانە و چیرۆکی ئەفسانەیی خوێندبووەوە، ھەموو ئەمانە لە ڕێگەی بەخێوکەرەکەیە، ئالێنا فرۆلۆڤنا، کە لە منداڵیدا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ھەبوو. کاتێک تەمەنی چوار ساڵ بوو، دایکی فێری پەرتووکی پیرۆزی کرد تا فێری خوێندنەوە و نووسین بێت. دایک و باوکی جۆرەھا وێژەیان پێ ناساند، لەوانە نووسەرانی ڕووسی وەک کرەمزین و پوشکین و دێرژاوین، و وێژەی گۆتیک، وەک ئان ڕادکلیف، وێژەی ڕۆمانسی لەلایەن شیلەر و گۆتەوە، چیرۆکە قارەمانەکانی سێرڤانتێس و واڵتەر سکۆت، و داستانەکانی ھۆمیرۆس. دۆستۆیەڤسکی باسی لەوە کرد کە دایک و باوکی ھۆکاری سەرەکیی وابەستەبوونی بوون بە وێژەوە، بەھۆی ئەو چیرۆکانەی پێش خەوتن بۆیان دەخوێندنەوە. ھەندێک لە ئەزموونەکانی لە منداڵیدا کاریگەرییان لەسەر نووسینەکانی دواتری ھەبوو، کاتێک تەمەنی نۆ ساڵ بوو بینی کچێک لەلایەن پیاوێکی سەرخۆشەوە دەستدرێژی دەکرێتە سەر، ئەو ڕووداوە لە مێشکیدا چەقی و بابەتی ئەو پیاوەی دەستدرێژی دەکاتە سەر کچان لە بەرھەمەکانی وەک برایانی کارامازۆڤ و ئەھریمەنەکان، و بەرھەمەکانی تری دەرکەوتووە.
سەرەڕای ئەوەی جەستەی دۆستۆیەڤسکی لاواز بوو و بەھێز نەبوو، بەڵام دایک و باوکی بە بێباک و لاسار و بێ ڕەوشت وەسفیان کردووە. لە ساڵی ١٨٣٣ باوکی فیۆدۆر کە سروشتێکی ئایینی ھەبوو، ناردی بۆ خوێندنگەیەکی بەشەناوخۆیی لە فەڕەنسا و دواتر بۆ بەشەناوخۆیی چرماک. لەوێدا بە ڕووخساری زەرد و گۆشەگیر و ڕۆمانسی وەسف دەکرا. و بۆ ئەوەی پارەی خوێندنی بدرێت باوکی پارەی قەرز دەکات و کاروباری پزیشکی تایبەتی خۆی فراوانتر کردووە. دۆستۆیەڤسکی لەنێو ھاوڕێ ئەرستۆکراسییەکانی لە خوێندنگەی مۆسکۆدا ھەستی بە شوێنی خۆی نەکرد و دواتر ئەو ئەزموونە لە ھەندێک لە بەرھەمەکانیدا ڕەنگدانەوەی ھەبوو، بەتایبەتی لە ڕۆمانی ھەرزەکاردا.
ھەرزەکاریی ١٨٣٦–١٨٤٣
لە ٢٧ی ئەیلوولی ١٨٣٧ دایکی فیۆدۆر بە نەخۆشی سیل کۆچی دوایی کرد. لە مانگی ئایاری ھەمان ساڵدا دایک و باوکی بە یاوەری میخائیلی برای ناردیان بۆ خوێندن لە پەیمانگای ئەندازیاری سەربازی نیکۆلایڤ لە سانت پترسبۆرگ، بەھۆیەوە ناچار بوو خوێندنی ئەکادیمی بەجێبھێڵێت و سەرنجی لەسەر داھاتووی خۆی دا لە بەھێزکردنی ژیانی سەربازی خۆی، لە پەیمانگاکە وەرگیرا و لە مانگی یەکی ساڵی ١٨٣٨ دەستی بە خوێندن کرد، سەبارەت بە میخایلی برای، بە ھۆکاری تەندروستی ڕەتکرایەوە، بۆیە ڕووی لە شاری ڕیڤاڵ کرد لە ئیستۆنیا.
فیۆدۆر حەزی لە ئەکادیمیاکە نەبوو، چونکە حەزی لە زانست و بیرکاری و ئەندازیاری سەربازی نەبوو، ھەروەھا حەزی لە وێنەکێشان و تەلارسازی بوو. وەک ھاوڕێکەی کۆنستنتین ترۆتۆڤسکی جارێک باسی کردووە. کەسایەتیی و ئارەزووەکانی فیۆدۆر وای لێکرد لەنێو ١٢٠ کەسی ھاوپۆلیدا کەسێکی سەیر و سەمەرە بێت. ئازایەتی و ھەستی دادپەروەری نیشان دەدا، پارێزگاری لە تازەھاتووان دەکرد بۆ پەیمانگاک، لایەنگری مامۆستا بوو بەسەر خوێندکاران، ڕەخنەی لە ئەفسەرە گەندەڵەکان گرت و یارمەتی کۆڵبەرە ھەژارەکانی دەدا. ھەرچەندە گۆشەگیر بوو و لە جیھانی وێژەیی خۆیدا دەژیا، بەڵام لەلایەن ھاوخوێندکارەکانییەوە ڕێزی لێدەگیرا و خوێندکارەکان پێیان دەگوت قەشە فۆتیۆس.
فیۆدۆر بۆ یەکەمجار نیشانەکانی نەخۆشی سەرئێشەی دەرکەوت کاتێک لە ١٦ی حوزەیرانی ١٨٣٩دا زانی باوکی کۆچی دوایی کرد، ھەرچەندە سەرچاوەی ئەم زانیاریانە لوبۆڤی کچی بوو، کە زۆرێک لە مێژوونووسان بە جێی متمانە نەبوونی دەزانن، بەڵام دواتر فرۆید کاری لەسەر کردووە. باوکی بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی جەڵتەی مێشکەوە گیانی لەدەستداوە، بەڵام دراوسێی پاڤێل کلۆشانتسێڤ بانگەشەی کردووە کە بەھۆی کوشتنی لەلایەن کەسوکارەکەیەوە مردووە و ئەگەر تۆمەتەکە بسەلمێنرێت کە کوژراوە، کلۆشانتسێڤ نزیک بوو لە توانای کڕینی ئەو زەوییانەی کە چۆلکران، دۆسییەکەش بە لە دادگاییکردنێکدا لە تولا ڕەتکرایەوە، بەڵام ئەندرێی برای بەرگری لە چیرۆکەکە کرد. بەشێوەیەکی گشتی لەدوای کۆچی دوایی باوکی فیۆدۆر خوێندنی تەواو دەکات و لە ئەکادیمیا دەرچوو و نازناوی ئەندازیاری سەربازی پێدرا، ئەمەش دەسەڵاتی پێدا بچێت و دوور لە ئەکادیمیا بژی. بۆیە چوو سەردانی مایکل برای کرد کەلە شاری ڕاڤێل بوو، و بەشداری شانۆنامە و نمایشی ئۆرکێسترا و بالێی کرد. لەو ماوەیەدا دوو ھاوڕێی فێری قوماریان کرد.
لە ١٢ی ئابی ١٨٤٣ فیۆدۆر وەک ئەندازیار-مولازم خزمەتی دەکرد و لەگەڵ ئەدۆلف تۆتلێبن لە شوقەیەکدا دەژیا کە خاوەنەکەی دکتۆر ڕیزنکامف بوو و ھاوڕێی میخایل بوو. ڕیزنکامپف بەم شێوەیە وەسفی کردووە: «لە براکەی کەمتر میھرەبان و پەروەردە کەمتر نییە، بەڵام کاتێک باری دەروونی باش نییە زۆرجار چاوی لە بۆشاییەکە و ڕەوشتی باش لەبیر دەکات و تەنانەت ھەندێکجاریش دەگاتە ئاستی بێڕەوشتی و لەدەستدانی خۆئاگایی». لەو ساڵەدا فیۆدۆر یەکەم بەرھەمی وێژەیی خۆی تەواو کرد، کە وەرگێڕانی ڕۆمانی یوجینی گراندە بوو لە نووسینی ھۆنۆری دی بالزاک، کە لە حوزەیران-تەممووزی گۆڤاری ڕێپەرتۆری و پانتێۆن بڵاوکرایەوە. کۆمەڵێک وەرگێڕانی سەرنەکەوتووی بەدوای خۆیدا ھێنا و کێشە داراییەکانی لە سەرەتادا وای لێکرد کە پیشەی نووسینی ڕۆمان ھەبێت.
سەرەتای کارکردنی ١٨٤٤–١٨٤٩
فیۆدۆر کە تێگەیشت کە کارە سەربازییەکەی ژیانە وێژەییە گەشەسەندووەکەی دەخاتە مەترسییەوە، نامەیەکی نووسی و داوای دەستلەکارکێشانەوەی لە پلەکەی کرد. ھەر زوو دوای ئەوە، ڕۆمانی دووەمی خۆی بە ناوی ھاوشێوەی نووسی و لە ٣٠ی کانوونی دووەی ١٨٤٦دا لە گۆڤاری «بیرەوەرییەکانی نیشتیمان» بڵاوکرایەوە، پێش ئەوەی لە مانگی شووباتی ھەمان ساڵدا بڵاوبکرێتەوە. لە ھەمان کاتدا دۆستۆیەڤسکی لە ڕێگەی خوێندنەوەی بیرمەندانی فەڕەنسی وەک فۆریە، کابێت، پرۆدۆن و سیمۆن، لەگەڵ سۆسیالیزم و بیرۆکەکانی ئاشنا بوو. لە ماوەی ئاشنابوونی لەگەڵ بێلینسکی، لەناو فەلسەفەی بیرۆکەی سۆسیالیستی فراوان بوو. و ژیرێتی سۆسیالیزم و ھەستی دادپەروەری و خەمی ھەژاران و بێبەشاندا سەرنجی ڕاکێشا. پەیوەندییەکەی لەگەڵ بێلینسکی تادێت ئاڵۆزتر دەبوو، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئاشکرای کرد کە کەسێکی بێئایینە، ئەمەش پێچەوانەی بیروباوەڕی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی فیۆدۆر بوو، بەڵام لە کۆتاییدا پەسەندی کرد.
دوای بڵاوبوونەوەی ڕۆمانە ھاوشێوەکە ڕەخنەی نەرێنی لێگیرا و تەندروستی فیۆدۆر خراپتر دەبوو و گرژبوونی پەرکەمی زیاتر بوو لە پێشووتر، بەڵام بەردەوام بوو لە نووسین. لە ماوەی ساڵی ١٨٤٦ تا ١٨٤٨ چەندین کورتە چیرۆکی دەرکردووە، کە لە گۆڤاری ساڵنامەی وڵاتی باوکدا بڵاوکراونەتەوە؛ لە نێو ئەو ڕۆمانانەدا، بەڕێز پرۆخارچین، خاتوونی خاوەن ماڵ، دڵێکی لاواز و شەوە ڕۆشنەکان. ئەو چیرۆکانە سەرکەوتوو نەبوون و زۆربەیان بە بۆچوونی جیاوازەوە باسیان دەکرد، ئەمەش جارێکی دیکە فیۆدۆر تووشی کێشەی دارایی کردەوە، بۆیە پەیوەندی بە کۆمەڵەی سۆسیالیستی یۆتۆپیای پێتیکۆڤەوە کرد، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی لەو دۆخە ڕزگاری بێت. کاتێک پەیوەندییەکە کۆتایی ھات، فیۆدۆر ھاوڕێیەتی ئەپۆلۆن مایکۆڤ و براکەی ڤالێریان مایکۆڤی کردبوو. ساڵی ١٨٤٦ لەسەر ڕاسپاردەی ھۆنەر ئەلێکسی پلێشچێڤ پەیوەندی بە کۆمەڵەی پێتراشێڤسکی لیگەوە کرد کە لەلایەن میخائیل پێتراشێڤسکی دامەزرا و داوای چاکسازی لە کۆمەڵگەی ڕووسیادا دەکرد. میخائیل باکونین جارێک بۆ ئەلێکساندەر ھێرزێن نووسیوویەتی و باسی لەوە کردووە کە ئەو کۆمەڵەیە «بێ زیانترین کۆمەڵەیە» و ئەندامەکانی «نەیاری ڕێکخراو و ھەموو ئامانج و واتا شۆڕشگێڕییەکانن». فیۆدۆر ڕۆژانی شەممە و یەکشەممە پەرتووکخانەی کۆمەڵەکەی بەکاردەھێنا، ناوبەناو بەشداری لە گفتوگۆکاندا دەکرد سەبارەت بە ئازاد بوون لە چاودێریکردن و ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی.
لە ساڵی ١٨٤٩ بەشی یەکەمی ڕۆمانی نەتۆچکا نەزفا نۆڤنا لە گۆڤارەکەدا بڵاوکرایەوە، کە لە ساڵی ١٨٤٦ەوە نەخشەی بۆ دانابوو، بەڵام دوورخستنەوەی کۆتایی بە پڕۆژەکەی ھێنا. و ھەوڵی تەواوکردنی ڕۆمانەکەی نەدا.
زیندان
440x220px|وێنۆک|وێنایەکی خەیاڵی لە لەسێدارەدانی ئەندامانی کۆمەڵەی پێتراشێڤسکی کە دۆستۆیەڤسکیش لە نێویاندا بوو (١٨٤٩) دادگای سەربازی داوای سزای لەسێدارەدانی بۆ کرد، کە لە ١٩ی کانوونی دووەمدا سزای لەسێدارەدانی بۆ گۆڕدرا و گۆڕدرا بۆ چوار ساڵ زیندانیکردن لە سیبیریا و دواتر بە جلوبەرگی سەربازێکی سادە خزمەت بکات. لە نمایشێکی ورد و ڕێکخراودا، دۆستۆیەڤسکی و زیندانییەکانی دیکە لە بەیانی ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٨٤٩دا بردرانە گۆڕەپانی نمایشی سەربازگەیەک. لەوێدا داری سێدارەدان دانرابوو و بە قوماشی ڕەش داپۆشرابوو. تاوان و سزاکانیان خوێندرایەوە و قەشە ئۆرتۆدۆکسەکە داوای لێکردن داوای لێخۆشبوون بکەن لەبەر گوناھەکانیان. سێ لەو زیندانیانە بەسترابوونەوە بۆ ئەوەی ئامادەبن بۆ لەسێدارەدان کە دۆستۆیەڤسکیش لەنێویاندا بوو. لە دوایین ساتەکانی ئەم مەڕاسیمە ساختەیەدا، تەپڵی سەربازی بە دەنگی بەرز دەستیان کرد بە تەپڵ لێدان و دەستەی تەقەکردنەکە چەکەکانیان خستە سەر زەوی کە سەرەتا نیشانەیان لێگرتبوون. ئەزموونی دۆستۆیەڤسکی لە لێواری مردندا وای لێکرد لە ڕوانگەیەکی تایبەتەوە سەیری مێژوو و ئەو کاتە بکات. دوای چەند ساڵێک وتی: «بیرم نایەت لە ژیانمدا ئەوەندەی ئەو ڕۆژە دڵخۆش بووبێتم». لە ماوەی دوورخستنەوە و زیندانیدا تووشی نۆبەی پەرکەم بوو، کە تا کۆتایی تەمەنی بەردەوام بوو.
خێزان
لە ساڵی ١٨٥٧ ھاوسەرگیری لەگەڵ «ماریا دیمیترییڤنا» کردووە پەیوەندی نێوانیان ئاڵۆز بووە، بەڵام ئەوینێکی سەیر لە نێوانیاندا ھەبووە و ھاوسەرگیرییەکەیان لە ساڵی ١٨٦٤ بە کۆچی دوایی ماریا کۆتایی ھات، لە پاش کۆچی دوایی ژنی یەکەمی، دۆستۆیڤسکی ھاوسەرگیری لەگەڵ «ئانا گریگۆریڤنا» کردووەتەوە تا کۆچی دوایی دۆستۆیڤسکی ھەر بە یەکەوە بوونە و لە پاش کۆچی دوایی ئانا ئەرکی فرۆشتنی بەرھەمەکانی لەئەستۆ گرتووە.
مردن
دۆستۆڤسکی چوونکە دووچاری نەخۆشی پەرکەم ببوو، بەھۆی دووبارەبوونەوەی زۆری نۆرە پەرکەمەکان کە لەم نەخۆشییەدا ڕوودەدات تووشی ئاوسانی سییەکان بوو، ھەر ئەوەش بووە ھۆی تووشبوونی بە خوێنبەربوونی سییەکان کە ھۆکاری سەرەکی کۆچی دوایی بوو لە ساڵی ١٨٨١ و خانوەکەی کرایە مۆزەخانە و لە ڕووسیا و ئەڵمانیا پەیکەری بۆ درووستکراوە.
بەرھەمە سەرەتایییەکانی دۆستۆیەڤسکی
یەکەمین ڕۆمانی ڕەشوڕووت (ھەژاران) لە ڕەوتی تازەی وێژەدا بووە یەکەمین سەرکەوتنی ئەو لەم بەرھەمە و ڕۆمان و چیرۆکە سەرەتایییەکانی ئەودا (پێش ساڵی ١٨٤٩)، وەک چەند بەرھەمێکی ڕیالیزمی تازە، زۆر بە ئاشکرا کاریگەری گۆگۆڵی پێوە دیار بووە، ھەر لەبەر ئەوەش، ھەمیشە وا باو بووە کە لە دۆستۆیڤسکیدا باسی ڕیالیستەکان کورت و پوخت بکرێتەوە، لەلایەکی دیکەوە بەرھەمەکانی دواتری ئەو، بە یاداشتە ژێر زەمینییەکان دەستی پێ کرد و بە برایانی کارامازۆف دوایی ھات، پێش سەردەمەکەی خۆیان کەوتبوو بە چەشتێک گرێدراوی ڕووداوەکانی داھاتوون بۆ خوێنەری ئاسایی ناڕوونن کە نابێت بەر لە بەرھەمی کەسانی وەک ئاکساکۆف و گۆنچارۆف باسیان لێوە بکرێت، ھەر لەبەر ئەوە لە مێژووی گشتی وێژەی ڕووسیدا، پێویستە بەرھەمەکانی دۆستۆیڤسکی بەسەر دوو سەردەمدا پۆلێن بکەین. ئەو پۆلێنکارییە لەبەر ئەو وەستانە درێژخایەنەیە کە لە چالاکی وێژەی ئەودا ھەیە و ھۆکاری ئەم وەستانەش دەستبەسەرکردن و دورخستنەوەی ئەوە لە ساڵی ١٨٤٩.
وتارەکان
دۆستۆیڤسکی لە یاداشتنامەکانیدا ٢٢١ بابەتی نووسیوە، بەدەر لە کورتەچیرۆکەکانی لە ماوەی دوو قۆناغدا، ھەڵبژێردراوەکان بەزۆری لە دوو بەرگدا بڵاودەکرێتەوە، بەرگی یەکەم نووسینەکانی لە ساڵی ١٨٧٣ تا ١٨٧٦ دەگرێتەوە، بەرگی دووەمیش نووسینەکانی لە ساڵی ١٨٧٧ تا ١٨٨١ دەگرێتەوە.
بەرھەمەکان
دۆستۆیەڤسکی لە بیستەکانی تەمەنیدا دەستی بە نووسین کرد دوای تەواوکردنی زانکۆ، سەرەتا دەستی کردووە بە وەرگێڕانی ڕۆمان لە زمانی فەڕەنسیی کە لە خوێندنگەی بەشەناوخۆیی فێری بووە، و یەکەم ڕۆمانی بە ناوی (ھەژاران) لە ساڵی ١٨٤٦ لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بڵاوکردووە، تەواوی کارەکانی بریتین لە ١٢ ڕۆمانی درێژ و ٤ ڕۆمانی کورت، ١٧ کورتە چیرۆک، ٥ وەرگێڕان و چەندین وتاریی تر. زۆرێک لە ڕۆمانەکانی بە بەش بەش بڵاوکراونەتەوە کە لە ڕۆژنامە و گۆڤارە وێژەییەکانی ڕووسیادا بڵاوکراونەتەوە، ئەو بەروارانەی لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراون، ئەو بەروارەیە کە ڕۆمانەکە بۆ یەکەمجار بە زمانی ڕەسەنی خۆی دەرکەوتووە. زۆرێک لە ڕەخنەگران بە یەکێک لە ھەرە گەورەترین دەروونناسانی وێژەیی جیھانی لە سەرتاسەری جیھان دایان دەنا.
ھەندێک لە پەرتووکەکانی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی، کە وەرگێڕدراون بۆ کوردی:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆماننووسانی ڕووس پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ڕووس پۆل:نووسەران بە زمانی ڕووسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢١ پۆل:مردووانی ١٨٨١ پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:فەیلەسوفانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
تۆپاغاج
تۆپاغاج شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری سێڵاوتان، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم شارەدێیە ناوەندی گوندەواری سێڵاوتانە. (٣٥کم) لە شارۆچکەی بیجاڕەوە دوورە.
ناو
پێشینان وا دەگێڕنەوە کە لە شوێنی ئەم شارەدێیەدا کانیاوێکی سارد و سوک و ئاو خۆش ھەبووە، لەسەر ئەم کانیاوە دارێکی گەورە و بەدیمەن و جوان و چەتردار ھەبووە، ئەم دارە وێنەی تۆپ خڕ و پڕ و بە بەرگ ە گەڵا بووە، کاتێک بەردی بناغەی ئەم شارەدێیەیان داناوە نازناوی (تۆپ ئاغاج)یان بۆ ھەڵبژاردووە، وشەی (تۆپ) بە واتای خڕ دێت و کوردییە و (ئاغاج) بەواتای دار دێت و ئازەرییە، خەڵکی ئەم شارەدێیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە و زۆرتریان شیعە مەزھەبن و ھەردوولا بە زمانی کوردی و ئازەری دەدوێن و لە ڕاستیدا کوردن و ئازەری فێربوون.
جوگرافیا
تۆپاغاج ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.
ھەروەھا کەش و ھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پارێزگای کوردستان
پارێزگای کوردستان  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێران و بەشێکی گرینگی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسێی ھەمەدان و زەنگانە، لە باشوورەوە کرماشان، لە باکوورەوە ئازەربایجانی ڕۆژاوا و لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای سلێمانیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ١٦٠٣٠١١ کەس لە ٤٧١٣١٠ بنەماڵەدا دانیشتووی ھەبوو. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سنەیە و شارە گەورەکانی کە زۆرتر لە ٣٠ ھەزار کەس دانیشتوویان بێت بریتین لە: سەقز، مەریوان، بانە، قوروە، ,دیواندەرە، بیجاڕ و کامیاران. زۆربەی دانیشتووانی ئەم پارێزگا بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی و ژمارەیەکیش بە شێوەزارەکانی ھەورامی و کەلھوڕی قسە دەکەن.
شارستانەکان
پارێزگای کوردستان دە شارستانی ھەن:
دانیشتووان
شارستانەکانی پارێزگای کوردستان بەپێی دانیشتوو بەم شێوەیە ڕیزبەندی کراون:
بەستەرە دەرەکییەکان
* کوردستان کوردستان کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان پۆل:نیشتنگە کوردییەکان
بەور
وێنۆک|چەپ|200px بەور بەشێکە لە خێزانی پشیلە و لە ھەموو جۆرەکانی تری خێزانی پشیلە گەورەترە. یەکێکە لە ئاژەڵە گٶشتخۆر و ترسناکەکانی جیھان کە شێوەی پشیلەی گەورەی ھەیە. درێژی بەور بە ڕێژەی ٣٫٣ مەترە کە دەکاتە ١١ پێ. بەپێی ڕێژەی تەمەنی پێگەیشتووەکانی بەور، کێشی بەور دەگاتە زۆرتر لە ٣٠٠ کیلۆگرام، ئەم ئاژەڵە بەھۆی زۆری ڕاوکردنەوە ئەگەری نەمانی ھەیە بەتایبەتی لە وڵاتانی تورکیا و ڕووسیا و چین و ھیند. بەور خێراترین گیانەوەی سەر زەوەیە کە بە پی دەرۆن واتە ھەردەم لە سەر زەوین کە خیێرایەکی دەگاتە ١١٥.٢ کم لە کاتژمێرێکدا وە دەتوانی لە ٣ چرکە خێرایی خۆی بگەینێتە ٦٠ میل واتە ٩٦ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا. بەڵام ئەم خێراییە تەنها بۆ مەودایەکی کورتە!
ناو
لە ھەندێک لە زارەکان و شێوەزارەکانی زمانی کوردیدا بە بەوریش ھەر دەڵێن پڵنگ و لێکیان ناکەنەوە. لە ڕاستیدا بەور و پڵنگ جیاوازن؛ بەور لەشی ھێڵ‌هێڵە بەڵام پڵنگ پەڵەپەڵەیە. ھەژار لە وەرگێڕانی مەم و زیندا دەڵێ:
ھەر ئەو لە بۆ کوردستان و شیعری «سەلام ئازادبوون»دا دەڵێ:
جۆرەکانی بەور
بەور بە کۆمەڵێ خاسیەت دەناسرێتەوە لەوانە ترسناکی و فێڵبازی بەڵام ئەمانە پێوەر نین بۆ دەستنیشانکردن یان جیاکردنەوەی بەورەکان بەڵکوو زۆرتر زیندەزانان شێوە یان ڕەنگ بۆ جیاکردنەوەی جۆری بەور دیاری دەکەن لەوانە:
ڕێژە
ڕێژەی بەور بەپێی وڵاتانی جیھانی
باکس
باکس یەکێکە لە خوداکانی ڕۆمانیەکان، ئەم خودای بادە و کشتوکاڵ ە.
پۆل:خودا ڕۆمییەکان پۆل:ڕۆمای_کۆن
ڕێبازی کاردانەوە
ڕێبازی کاردانەوە (ئینگلیزی: Reaction mechanism) (ھەڵەی باو: ڕێبازی کارلێک) ئەو ڕێگەیەیە کە کاردانەوەی کیمیایی پێدا ڕوودەدات، بە زنجیرەھەنگاو یان ھاوکێشەیەکی کیمیایی دەردەبڕدرێن.
جارید کەشنەر
جارید کۆری کەشنەر (بە ئینگلیزی: Jared Corey Kushner)، لەدایکبووی ١٠ی جانواریی ١٩٨١، لە لیڤینگستن، نیوجێرسی. وەبەرهێنەر و گەشەپێدەری خانوبەرەیە، وە ڕاوێژکاری سەرەکی خەزوری سەرۆک دۆناڵد ترامپە.
ڕێبازی کاردانەوە
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جووڵەکیمیا پۆل:ئەندازیاریی کاردانەوەی کیمیایی پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان پۆل:ڕێباوەکانی کاردانەوە
جارید کەشنەر
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:خێزانی کەشنەر پۆل:زیندووان پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان پۆل:وەبەرهێنەرە ئەمریکییەکان
تورجان
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ڕۆژژمێری لەکی
ڕۆژژمێری لەکی: ساڵی لەکی ، ھەر وەک ساڵی ئێرانی، ساڵێکی ھەتاوییە. واتە بەگوێرەی سووڕی زەوی بە دەوری ھەتاوە. ژمارەی مانگەکان و دەستپێک و کۆتاییی ساڵەکان و ساتی گۆڕان بۆ ساڵی نوێ، کتومت ھەر وەک ساڵی ئێرانییە.
مانگەکانی لەکی ئائین ئێران باستان و میترائیسم ئەمەنە .لەکەگان یەکم  مانگ  آبان لە ڕۆژژمێری ئێرانی و خەزەڵوەر لە ڕۆژژمێری  کوردی ، زستانە.
یەکم مانگ دی ئێرانی (لە فارسی: شب یلدا) نوڕووژ واتن ،نیشان لە ئائین میتراێە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆژژمێرەکان
ھێرمەن ڤان ڕۆمپوی
thumb|هێرمان ڤان رۆمپوی هێرمان ڤان رۆمپوی لەدایکبووی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧ کەسایەتی بولگاری و یەکەمین سەرۆک کونسڵی یەکێتیی ئەورووپا یە ئەمەش لەوەتەی ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ بوو ، هێرمان پێشتر سەرۆک وەزیرانی بولگاریاش بووە لەماوەی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ تاکوو ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ وەهەروەها وەزیری بودجەی بولگاریا بوو لەماوەی ٥ی ئەیلوولی ١٩٩٣ تاکوو ١٢ی تەمموزی ١٩٩٩
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:سیاسەتوانە بەلجیکییەکانی سەدەی ٢١ەم
ھەورامان تەخت
ھەورامان تەخت شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی سەوڵاوادا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ٢٬٨٠٠ کەسە. خەڵکی ھەورامان بە زمانی کوردیی ھەورامی قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
گاکێوی
thumb|وێنەی گاکێوییەکی لاوی توانا گاکێوی گیاندارێکی گیاخۆرە، گاکێوی لە چەند جۆرێ پێکدێ کە بەھۆی جیاوازی ڕەنگاکانیەوە لێک دەکرێنەوە لەوانە گاکێویی قاوایی ، گاکێویی ڕەش ، گاکێویی سوور. گاکێوی خاوەن شاخێکی (ئەسرۆ) بەھێزە کە لەسەرەیەوە ھەیەتی کە بەھۆی ئەمەوە دەتوانێت پارێزگاری لە مانەوەی خۆی بکات جگە لەوەش خاوەنی توانایەکی بەھێزە بۆ ڕاکردن لە دەست نێچیروانان.
پۆل:ئاژەڵەکان
دەل
دەل (Del، ) دێیەکە لە گوندستانی ژریژە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی دەل بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٨٦٩ کەس لە ٢٥١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە
ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە (؛ لەدایکبووی ١٩٦١) ڕێبەرێکی سیاسی و مەزھەبییە کە سێیەمین سەرکردەی تاڵیبانە. لەلایەن تاڵیبانەوە نازناوی ئەمیری ئیماندارانی پێدراوە.
ڤی (گۆرانیبێژ)
ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
ڤی لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ لە ناوچەی سیۆ لە شاری دایگو لە کۆریای باشوور لەدایکبووە. و لە ناوچەی جیۆچانگ گەورە بووە. گەورەترینی سێ منداڵە، برا و خوشکێکی بچووکی هەیە. ڤی بۆ یەکەمجار لە قوتابخانەی سەرەتاییدا ئاواتەخوازی ئەوە بوو کە ببێتە گۆرانیبێژێکی پیشەیی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥ پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور پۆل:ئەندامەکانی بی تی ئێس پۆل:کوڕە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور پۆل:کوڕە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور پۆل:گۆرانیبێژانی زمانی ئینگلیزی لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خەڵکی دایگو پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
سەماع
سەماع (، بە فارسی و ئوردوو: ) مەراسیمێکی سۆفیگەرییە کە وەک زیکر دەکرێت. سەماع واتە «گوێگرتن»، و زیکریش واتە «یادهێنانەوە». ئەم کردارانە بەزۆری پێکدێن لە گۆرانی ووتن، ژەنینی ئامێر، سەماکردن، ووتنی شیعر و دوعا، پۆشینی جلوبەرگی تایبەت، و کرداری دیکە. دیارترین شێوازی پەرستشە لە سۆفیگەریدا.
سەماعی مەولانا
مەولانا جەلالەددین ڕۆمی یەکێک لە لایەنگرانی سەماع بووە. گرینگیدانی مەولانا بەو جۆرە سەمایە، کاریگەریەکی بەرچاوی ھەبووە لەسەر دەروێشەکانی موریدی. مەولانا سەرەتا زانایەکی ئایینی بووە و لەگەڵ باوکی، بەھا وەلەد، خەریکی وانە وتن بووە بەڵام دوای ناسینی شەمسی تەبرێزی، مەولانا دەبێتە کەسێکی تر، و کاتێک لەگەڵ شەمس ئاشنا دەبێت مەولانای ٣٨ ساڵە وانە، مینبەر و قوتابخانە بەجێ دەھێڵیت و ئەوینی خودایی وای لێ دەکات ببێتە سۆفییەکی  بێنیاز و پشت لە دونیا کردوو. شەمس بەو جۆرە سەماع تەفسیر دەکات کە ئەو سەمایە بۆ مرۆڤی ئاسایی کە دەرگیری ھەوا و ھەوەسن ڕەنگە حەرام بێت نە بۆ ئەوانەی خۆیان لە کۆت و بەندی ھەوا و ھەوەس ڕزگار کردووە و خوازیاری ئەوینی خودایین. خولیایی مەولانا بۆ سەماع وای لێ دەکات کە پاش ئەوەی کە ھەواڵی کوشتنی شەمسیشی بۆ دێتەوە ڕێوڕەسمی سەماع بەڕێوە ببات.