وێنەگری
وێنەی فۆتۆگرافی وەک فۆرم و ناوەرۆک
ئیدوارد بوبا 1999-1923 Edourd boubat یەکێکە لە گرینکترین ھونەر مەندانی فۆتۆگراف فەرەنسی داری جەنگی جیھانی دووەم.کارەکانی ئەو بەو ترادیسیۆنە گەورەی ھونەری فۆتۆگراف فەرەنسی سەدەی بیستەم دەژمێردرێت کە ئەوانی تریش براسای :BRASS و ھنری کارتێیە بریسۆن BRESSON و ڕۆبێرت دوانۆ )ن DOISNEAU .ھونەرمەندی ناوبراو بایەخ و گرینگی بە وێنەگرتنی خەڵکی ئاسایی و قۆناغی دوای جەنگ داوە .ئەو لەماوەی بەنجا ساڵی کاروانی ژیانی ھونەرییدا ، بەپێچەوەانەوی زۆربەی وێنەگرانی نەوەی خۆی ھیچ ڕۆڵ و بایەخی بە بابەت و ڕووداوە سیاسیەکانی ڕۆژگاری خۆی نەداوە .بۆیە نە(لاشە ،خوێن ،و دیمەنی جەنگ ) لە بەرھەمەکانی ئەودا بەدی ناکەین . لەبڕی بابەتی تراجیدی ئامێز و کارەستبار . ئەو ژیانی ڕۆژانە ، جوانی ژیانی و بابەتی سەرنج ڕاکێشی بەرجەستە کردووە .وێنەی ئافرەت،ئاژەڵ و دارو درەخت و دیمەنی سروشتی کێشاوە ، سەرباری بابەتی سەرەکی کە گرینگی تایبەتی بە وێنەکێشانی منداڵان دابوو.بۆبا بەوە ناسراوە کە ساتە شاعیرەکانی ژیانی وێنە کردووە . ھەربۆیە شاعیری فەڕەنسی ناودار جاک بریڤێر JACGUES PREVERT بۆبای بە پەیامنێری ئاشتی ناو ببات و وەسف بکات. ئەو ھەمیشە بەدوای ئاشتی و ساتە ھێمنەکانی گەڕاوە. ئەو گرتە فۆتۆییەی کە پیاوێکی پرتوگالی مناڵەکەی لە ئامێز گرتووە. بەسەر شان و ملیەوە، خەوتووە،ئەویش دەڕوانێتە دیمەنی دەریاکە( بەھێمنی لە دیمەنی دەریاکە ڕادەمێنێ). نمونەی ئەم جۆرە ( ئیماژ)نەن .ھەروەھا پۆرترێتی کەسایەتیە ناودارەکانی وەک (سارتەر،باشلار و جان جینێ ..ھتد کێشاوە .بەکار ھێنانی ڕۆناکیشی کوالێتی بەکارەکانی ئەو بە خشیوە. سێ توخم بەسەر کارەکانی (بۆبا) زاڵە :ژیانی ھونەرمەند،شیعر،تەم و مژ .میشێل گێرا لە ڕۆژنامەی لۆمۆندی فەرەنسی بەم جۆرە گوزارشتی لە بۆبا کردووە:( ئەو فۆتۆگرافەرێکی بلیمەت بوە و ھەروەھا وێنەی قەشەنگ و بلیمەتی کێشاوە ).لەرووی تەکنیکی یەوە بەھرەمەندو توانایەکی دەگمەنی ھەبوە،بەرجەستە کردنی ساتە ئەفسوناویەکان دا ھاوتای ھینری کارتییە بریسۆن بوە و ئەندێشەی ھونەری خۆی ئەزموون کردوە.ئێدوارد بۆبا ی فۆتۆگرافەر شاعیرە لەگەڵ کامیرا .ئافرەتێک ئامێری مۆسیقی ئۆکۆردیۆن لە یەکێک لە شەقامەکانی پاریسی دەژەنی.پیاوێکی بەتەمەن لە قاوەخانەیەکی پاریسی لەتەک سەگەکەی دانیشتووە و خەریکی خوێندنەوەی ڕۆژنامەیە .مناڵەکان خەریکی ڕاکردن و یاریکردن و بەفرە خلیسکانێن .ژنێک لە باڵەکۆن دەڕوانێتە ڕوبار .گرتنەوەی بەفر بەدەم . ئافرەتێکی بەساڵا چوو لە یەکێک لە شەقامەکان دانیشتووە و سەگەکەی لە باوەشی گرتووە و دەڕوانێتە ھاوێنەی کامیرا.ژنێک خەریکی ڕێکخستنی گوڵە و لە پشیلەکەی ڕادەمێنێ کە لەقەراغ پەنجەرەکەدا دانیشتووە .ژوان و یەک گەیشتنی ئەڤینداران ،و دەست لە ملانێ و ماچ و موچ و بابەتی ڕۆمانسی بوەتە تێمە و ئیماژی بۆبا .لیلی ویا لیلیا ئەو کچە فەڕەنسیە کە سیماو ڕوخسارێکی ووردی ھونەری ھەیە بۆتە (مۆدێل) ی پۆرترێتەکانی .نەوەی نامۆ ویا وون بوو لە ھاید پاڕک ) کە لەڤیستڤاڵی مۆسیقی لە ھایدپاڕک ساڵی ١٩٧٠ سازی کردوە.فۆتۆیێکی ترە کە گوزارشت لە ڕەوشی ژیانی گەنجی حەفتەکانی سەدەی ڕابردوو دەکات. لە فۆتۆکانیدا ھەست بە خۆرسکی ژیان و عەفویەت ،ناسکی ،سۆز،گەرمی،لایەنی ھەستەوەری ژیان و ساتە خۆشە بەسەر چووەکان دەکەین. ھەر بۆیەش کەشێکی نۆستالجیی باڵی بەسەر فەزای کارمەندان کێشاوە. لەگەشتەکانیدا بۆ ووڵاتانی ئەوڕوپا. ئەفریقیا .ئەمریکا وە ئوستراڵیا و چین و ھیندستانەو ...ھتد فۆتۆی کێشاوە ھەروەک کرێکاران لە بەڕازیل ، ژیانی ڕۆژانەو ژیان و ڕەوشتی خێزان داری لە ھندستان بۆبا جەخت دەکاتە سەر ستانی خۆرسک ، مەسلەی وێنە کێشان لای ئەو تەنیا مەسلەی فکرو تێڕامان نییە. ( من کاتێک وێنە دەگرم ، لەو چرکە ساتەدا بیر ناکەمەوە ) .لە دیدارێکی ھونەرییدا ئەم پرسیارە ئاراستی بۆبا کراوە. وێنەکانت بەوە وەسف کراون ( ڕۆمانتیکی بن؟ ) ئەو بەنەرێنی وەڵامی پرسیارەوە دەداتەوە ( کارەکانی من ڕۆمانتیکی نین بەڵکو ( ھیومانیستس) ین ، من حەزم بە پۆلێن کردن نییە ، وەلێ من ھەمیشە لەگەڵ ئەو وێنەگرە فۆتۆگرافیانەی وەک دوانۆ و بریسۆن و فۆتۆگرافەری ئەمریکی (یوجین سمیت) م کە بایەخ بە خەڵک و مرۆڤایەتی دەدەن)پوختەی ژیانی ھونەرمەند :ئیدوارد بۆبا (١٩٩٩-١٩٢٣)لە شاری پاریس لە دایک بووە ، ھەر لەوێش خوێندوێتی ، لە مۆنماتەر ژیانی بردۆتە سەر، سەرەتا خەریکی خوێندنی گرافیک و تایپۆگرافی بووە ، و دوای جەنگ لە گارگەیەک دا کاری کردووە سەرەتا وێنەی ڕۆژانەی یەکشەمەی کێشاوە. ساڵی ١٩٤٦ (کچە بچکۆڵەکەی گەلا ھەوڵوەریوەکان) کە بە فۆتۆیێکی بەرایی ( یەکەمین فۆتۆی) ھونەرمەند دەژمێردرێت. وێنەیەکی قەشەنگ بووە .لە گۆڤاری US CAMERA بڵاو کراوەتەوە ، سەرنجی خەڵکی ڕاکێشاوە .بۆبا ساڵی دواتر خەڵاتی (کۆداک) ی KODAK PRIZE پێ بەخشراوەساڵی ١٩٤٩ بە براسای BRASSI ،رۆبێرت فرانک ROBERT FRANK و ھنری کارتییە بریسۆن –HENRI CARTER BRESSON ئاشنابوە .دواتریش ساڵی ١٩٥٠ دان بە بەھرەی ھونەرمەند نراوە .پاشان لەگەڵ ھەریەک لە ھونەرمەندانی فۆتۆگراف براسای و دوانۆ لە پێشانگایەکی ھاوبەش کردووە. ستڵی ١٩٥٠ بەرھەمەکانی لە گۆڤاری کامیرای SWISS MAGZINE CAMERA بڵاو کردۆتەوە.لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ تا ١٩٦٠ گرێبەستی لەگەڵ گۆڤاری REALITE ساز کردوەو بۆتە ستافی گۆڤاری ناوبراو .بۆبا فۆتۆکانی لە ھەر دوو گۆڤاری ئیفینتی INFINITY و ریالیتی REALITES پەخش کردوە .ساڵی ١٩٧٠ پەیوەندی بە بریکاری ڕاڤو RAPHO دەکات ، چۆتە ڕیزی ئەو ئەو دامەزراوە فۆتۆگرافییەوە. بە ووڵاتانی ئەێوڕوپاو ئەفریقیا و ئەمریکای لاتینی و مەکسیک ..ھتد گەڕاوە.لەساڵی ١٩٦٨ بەدواوە ئەو وەک فۆتۆگرافەرێکی ئازاد و سەربەخۆ کاری کردوە .ساڵی ١٩٤٣ لەگەڵ سەدان ھەزار ھاوڵاتی تری فەرەنسی سوخرە دەنێردرێتە شاری ( لایبزگ ) ی ئەڵمانی ،لەوێ بە گوتەی خۆی کارەساتی جەنگ و بۆردومان کردنی ئەم شارە لەلایەن ھێزی ھاوپەیمانەکان و بلێسەی ئاگری جەنگی بینیوە.ھەروەک ھونەرمەند ئاماژەی بەوە کردوە :(ئێمە تاوانی نازییەکانمان بینی ،من ەکارەساتم بینی ).بۆبا بە پێشانگای تاکە کەسی و بەشداری لە پێشانگای ھاوبەش لە زۆربەی گالێری مۆزەخانەکانی ئەوڕوپا و ئەمریکا و مەکسیک و کەندا کردوە.گرینکترینیان ئەو پێشانگا RETROSPECTIVE کە لە کۆشکی ھونەری فۆتۆگرافی ئەوڕوپی MAISON EUROPPENN DE LA PHOTOGRAPHIC بۆ ھونەرمەندی ناوبرا لە ساڵی سازکرا.گرینکترین خەڵاتەکان : بۆبا چەندین جار خەڵات کراوە ھەروەک خەڵاتی کۆداک KODAK PRIZE ی وەرگرتوە.