cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جۆن ھۆروود
ژیان
توێژینەوە جۆراوجۆرەکان لەسەر بارودۆخەکە، نەخۆشی ئەلیزا، کەیسی دژی جۆن و بابەتە پزیشکییەکان پێکەوە کۆکرانەوە و بەستران لەلایەن دکتۆر ڕیچارد سمیسەوە، کە ئەلیزا لە نەخۆشخانەی شاھانەی بریستۆڵ چارەسەر کردبوو و تەرمی جۆنی بەدەستھێنابوو بۆ پارچەکردن و پێشکەشکردنی گشتی لە نەخۆشخانە. ئەم توێژینەوەیانە لە یەک بەرگدا ھەڵگیراون، کتێبی ھۆروود لە ئەرشیفی بریستۆڵ. پێداچوونەوەیەکی دواتر بە توێژینەوەکان و پشکنینی کەللەسەری ئەلیزا لە گۆڤاری پزیشکی بەریتانی (BMJ) لە ساڵی ١٨٩٦ بڵاوکرایەوە، کە پرسیاری لەبارەی ڕێکارە پزیشکییەکان و ڕەوایەتی دادگاییکردنەکە بۆ کوشتن وروژاند. لێکۆڵینەوەی مێژوویی نوێتر لەلایەن خزمێکی دووری جۆن ھۆروودەوە ئەنجامدراوە، ھەروەھا پرسیار لە ڕەوایەتی تۆمەتی کوشتن دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٣ پۆل:مردووانی ١٨٢١ پۆل:تاوان لە بریستۆڵ
قەدریجان
قەدری جان (١٩١١ – ٩ی ئاپی ١٩٧٢) شاعیر، ڕامیارکار، چیرۆکنووس، وتارنووس و وەرگێڕ، یەکێک لە شۆڕەسوارەکانی بوارە جیاجیاکان بوو، لە ساڵی ١٩١١ لە شارۆچکەی «دیرک» لە نزیک «ماردین» لە دایکبووە و کوردێکی زۆر نیشتمانپەروەر بووە. دوای شکانی بزاڤی شێخ سەعیدی پیران لە ١٩٢٦ چووە بۆ شام.
ھۆنراوەکانی قەدریجان بە کرمانجی کوردیی باکوورە و زۆرێکی لە گۆڤاری «ھاوار» و «ڕووناھی» دا چاپ کراوە، ئەمەش یەکیان: دۆستێ من، دژمنێ پۆستێ من، بەگی ئاخرزەمان! ئەو زەنبیلا تو پێ ھاتی، نەماداتێ ژ ئەزمان بەنێ وێ ڕزیایە، لناڤارێ قەتیایە، ئوکەت قەت ناکا دەریا سۆر، دەریاسۆر ژێرا بوو گۆڕ دەریاسۆر، ژتیر خاوەن و خودایێ بچووک ڕا، بوو کەفەن. مووسا و موریدێن وی ھەمی، بی پر و بێ گەمی ژووری دەرباس بوون ژ جەور جەفایێ ل وەر خەلاس بوون نەمروودێ بچووک، مەبە ئاگر دترسینە پڤ مەشکلاڤالا… ئەی کەڤنارێ ئێ سالا! باوریا دلێ مە، تاقەتا ملێ مە، ژ ئیمانێ ئیبراھیم بێترە، نە کێمترە. ڤێ یانبراب، ئەی پێغەمبەرێ دزان! دۆستێ من، دژمنێ پۆستێ من، بەگی ئاخرزەمان! ئەو زەنبیلا تۆ پێ ھاتی، نەماداتێ ژ ئەزمان مەزناتی نە بپارە ئو مالە، نەژی بگەرما کالە مەزناتی بجەوھەرێ ئینسانە، بعیلم و عیرفانە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:خەڵکی قۆنیە پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کورد
٢١١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فرێدێریک کیزێل
فرێدێریک کیزێل نووسەر، شاعیر و ڕۆژنامەوانێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
سۆسەکان
سۆسەکان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بیارە، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
سۆسەکان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەوێڵە و لە باشوور لەگەڵ گوندی شۆشمێ لە شارستانی پاوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارەدێی نەوسود لەڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی جاوری.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق
باری ئێڤانس
باری جۆزێف ئیڤانس (لەدایکبووی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٣ - ٩ی شووباتی ١٩٩٧) ئەکتەرێکی ئینگلیز بوو کە بەھۆی دەرکەوتنی لە دکتۆر لە خانووەکە و بایەخ بە زمانەکەت بدە بەناوبانگە.
میھرەبان
میھرەبان (١٨٥٨ مایی، ئامێدی – ١٩٠٥ مایی) شاعیرێکی کورد بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە تا سەرەتای سەدەی بیستەم ژیاوە، و بە شێوەزاری بادینی شیعری نووسیوە.
ژیاننامە
میھرەبان کچی مەلا حەسەنی مایییە. مایی گوندێکە لە ناوچەی عەشیرەتی بەرواریی باڵا لە باکووری ئامێدی. میھرەبان لە ساڵی ١٩٥٨ لەو گوندەدا لە دایکبووە. لە ماڵەوە بەھۆی باوکییەوە فێری نووسین و خوێندەواری بووبێ.
میھرەبان کچێکی شۆخ و شەنگ و ژیر و دەست ڕەنگین بووە. لە چنین و نەقش و نیگاری مافوور ھونەری نواندووە. لە ناو خەڵکی بە میھرەبان خاتوون ناوبانگی دەرکردووە. خەڵکی عەشرەت و دەوروبەر ڕێزیان لێ ناوە. لاوان گرفتاری بوون و خەونیان پێوە دیوە ڕۆژێ لە ڕۆژان ببێتە ھاوسەری یەکێکیان، میھرەبان لە لای خۆیەوە دڵی چووبووە ئامۆزای خۆی کە ناوی فەقێ ئەحمەد بووە.
میری بەرواری وەکوو خەڵکەکە ھەواڵی جوانی میھرەبان بیستبوو. ئارەزووی ئەوەی ھەبوو بیخوازێ، بۆ ئەم مەبەستە ڕووی کردووەتە گوندی مای و بووەتە میوانی ماڵی میھرەبان و لە مەلا حەسەنی باوکی داوای کردووە. بێ گومان باوک بە خۆشحاڵییەوە ڕازی بووە. ئەم ڕووداوە بووەتە مایەی کارەساتێک بۆ میھرەبان و ھەستی شاعیرییەتی بزواندووە و ئەم شیعرەی ھۆنیوەتەوە وەک وڵامێ بۆ میری بەرواری:
لەو کاتەی ئەم شیعرە دەکەوێتە بەر گوێی میری بەرواری، بۆی ئاشکرا دەبێ، میھرەبان پەیوەندی دڵداریی لەگەڵ کەسێکی دیکەدا ھەیە، میر دەستی لێ ھەڵدەگرێ و ئەم دێرە شێعرەی بۆ دەنووسێ؛
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی ئامێدی پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٩٠٥
بلەجێ، گێغی
بلەجێ گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
ترکان، گێغی
ترکان گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
٧٠٩ (ژمارە)
٧٠٩ (حەوت سەد و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧٠٨ و ٧١٠.
سەرۆک وەزیرانی بولگاریا
سەرۆک وەزیرانی بولگاریا سەرۆکی حکوومەتی بولگاریا و ئەنجومەنی وەزیرانی بولگاریایە. کیریل پێتکۆڤ سەرۆکی حیزبی ئێمە بەردەوامین لە گۆڕانکارییەکان، لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ەوە سەرۆکوەزیرانی ئێستای بولگاریایە، دوای چەند مانگێک لە گێژاوی سیاسی لە بولگاریا.
٧٠٩ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بوومەلەرزەی ٢٠١٠ی چیلی
200px|وێنۆک|چەپ|ناوەندی بوومەلەرزەکەی چیلی لە شوباتی ٢٠١٠.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی چیلی پۆل:بوومەلەرزەکانی ٢٠١٠ پۆل:بوومەلەرزەکانی چیلی
ڕەعد
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
٢١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٧١٠ (ژمارە)
٧١٠ (حەوت سەد و دە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧٠٩ و ٧١١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ھایپەرلینک
ھایپەرلینک (بە ئینگلیزی: Hyperlink) لە زانستی کۆمپیوتەردا، ئاماژە پێدان، گرێدان یان پەیوەندییەکە کە بەکارھێنەر بە کلیک یان وەستاندنی ماوس لەسەری، دەبات بۆ زانیارییەک. ئەو زانیارییە لەوانەیە پەڕگەیەک یان شوێنێکی پەڕگەیەک ببێت. بە دروستکردنی ھایپەرلینک، «ھایپەرلینک کردن» یان بە کورتی «لینک کردن» دەوترێت.
ھایپەرلینک لە کوردیدا بە «سەرووبەستەر» و «سەرپەیوەند» و لینک کردن بە «گرێدان»، «پەیوەندی»، «پێکەوە بەستن» «بەستەر» و «ئەڵقە» وەرگێڕراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
بەڕۆژەکۆن
بەڕۆژەکۆن (Berrojekon، بە فارسی: بروژه کهنه) گوندێکە لە بەخشی ناوەندی لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠ کەس لە ٢ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
جبرکۆی، گێغی
جبرکۆی گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
دێدەوان
دێدەوان یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ئیبراھیم (سوورەت)
سوورەتی ئیبراھیم سوورەتی ١٤ی قورئانە و ٥٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ڕەعد دابەزیوە.
سوڤارچ، گێغی
سوڤارچ گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
٧١١ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پەڕگەی کۆمپیوتەر
پەڕگەی کۆمپیوتەر یان بە کورتی پەڕگە، سەرچاوەیەکەی پایەدار و بەردەوامە بۆ ھەڵگرتنی ئەو زانیارییانە کە بەرنامەیەکی کۆمپیوتەری بە کاری دەھێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپیوتەر پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فایلەکان
٢١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ٨٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٧٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
سەتڵ
250px|وێنۆک|سەتڵێکی [[پلاستیک]] سەتڵ یان پەقرەج دەفرێکە سەرەکەی کراوەیە و بنەکەی تەختە، زۆربەیان دەسکێکیان ھەیە، بەزۆری بۆ ھەڵگرتنی شلەکان بەکاردەھێنرێن، لە ھەندێک باردا بۆ ھەڵگرتنی ماددەی ڕەقیش کەڵکی لێ وەردەگیرێ، وەک لم و بەرد. قەبارەی باوی سەتڵەکان ١٠ لیترە.
زیاتر سەتڵەکان بۆ کاری ناوماڵ کەڵکیان لێ وەردەگیرێ، بەڵام لە کاری دروستکردنیش کەڵکیان لێ وەردەگیردرێ، ئەو سەتڵانەی تایبەت بە کاری قورسن و بۆ ھەڵگرتنی ماددەی وەکوو خۆڵ و خەڵووز و کۆنکریت بەکاردەھێنرێن لە ماددەی ستیل یان پلاستیکی بەھێز دروست دەکرێن.
زۆر جاران سەتڵ وەکوو ئامرازێکی یاریکردن سوودی لێ وەردەگیرێ.
جۆرەکان و بەکارھێنانەکان
دۆڵچە: دەفرێکی چەرمینە، لە شێوەی سەتڵ. لە پێستی خۆشەکراوی ئاژەڵ دروست دەکرێت، بۆ ھەڵێنجانی ئاو لە بیر و چاڵاو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەفرەکان پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
ئەنوشکا شارما
ئەنوشکا شارما ( • ؛ لەدایکبووی ١ی ئایاری ١٩٨٨) خانمەکتەر و بەرھەمھێنەرێکی فیلمی ھیندییە. چووە ناو پیشەی فیلمە ھیندییەکان، و یەک لە بەناوبانگترین و پڕداھاتترین خانمەکتەرەکانی ھیندستانە. وەرگری چەندین خەڵاتە، لە نێوانیشیاندا و لە حەوت پاڵاوتنەوەوە خەڵاتێکی فیلمفەیری تێدایە. لە ئایۆدیا لەدایکبووە و لە بەنگالۆر گەورە بووە، شارما یەکەم ئەرکی نموونەی بۆ نەخشەکێشی مۆدە وێندێڵ ڕۆدریکس بوو لە ٢٠٠٧، و دواتر چوو بۆ مومبای تا تەواو کار لەسەر مۆدە بکات.
زمانی یۆنانی
زمانی یۆنانی یان گریکی (بە یۆنانی:Ελληνική γλώσσα) لە زمانە ھیندوئورووپایییەکانە کە پتر لە ١٣ میلیۆن کەس قسەی پێ دەکات و لە وڵاتانی یۆنان و قوبرس زمانێکی فەرمییە. ھەروەھا زمانی یۆنانی لەلای پەنابەران و کەمایەتییەکانی ھەندێک لە وڵاتانی تر بەکاردەھێنرێت. یۆنانی زمانێکی کۆنە و مێژووە بەڵگەدارەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٣٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا.
ئەنوشکا شارما
شارما یەکەم دەرکەوتنی نواندنی خۆی لە ئەڤینە ئەوپەڕی سەرکەوتووەکەی بەرامبەر شاروخ خان لە دووانەی ھەڵبژێردراو لەلایەن خوداوە لە ساڵی (٢٠٠٨) بوو، کە بووە پاڵێوراوی خەڵاتی فیلمفەیری بۆ باشترین خانمەکتەر. ناوبانگی زیادیکرد بە نواندنی ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمە ئەڤینییەکانی Band Baaja Baaraat (٢٠١٠) و تاکو لە ژیاندا بمێنم (٢٠١٢)ی یاش ڕاج فیلمز؛ دووەمین بردنەوەی خەڵاتێکی باشترین پشتگیریکردنی خانمەکتەر بوو لە فیلمفەیر. گەورەترین سەرکەوتنی بازرگانیی ھەبوو لە ڕۆڵەکانی پەیامنێری تەلەڤیزیۆن لە تەنزی ئاینیی پیکەی (٢٠١٤) و درامای وەرزشیی سوڵتان (٢٠١٦)، کە ھەردووکیان لەنێو ڕیزبەندیی پڕداھاتترین فیلمە ھیندییەکانن. شارما ستایشکرا و چەندین پاڵاوتنی نواندن بۆ تواناکانی ئەنجام درا بۆ ھەستبزوێنی تاوان NH10 لە ٢٠١٥، کە بە یەکەم بەرھەمی بەرھەمھێنانی خۆیشی دیاریکرد، و درامای ئەڤینیی ٢٠١٦ ئەی دڵ، دژوارە.
زمانی یۆنانی
پەراوێز
پۆل:ئەلفوبێی یۆنانی پۆل:زمانی یۆنانی پۆل:زمانەکانی ئالبانیا پۆل:زمانەکانی پولیا پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان پۆل:زمانەکانی کالابریا پۆل:زمانەکانی قوبرس پۆل:زمانەکانی گورجستان پۆل:زمانەکانی یۆنان پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا پۆل:زمانەکانی تورکیا پۆل:زمانەکانی ئوکراینا پۆل:زمانەکانی مەجارستان پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار پۆل:ڕووبارەکانی یۆنان پۆل:زمانەکان پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١ پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢ پۆل:کێوەکانی یۆنان
ئەنوشکا شارما
سەرەڕای نواندن لە فیلمەکان، شارما باڵیۆزە بۆ چەندین مارکە و بەرھەم. پشتگیری چەندین ڕێکخراو و ھۆکارە خێرخوازییەکان دەکات کە یەکسانیی ڕەگەز و مافی ئاژەڵ دەگرێتەوە؛ و دامەزرێنەری کۆمپانیای بەرھەمھێنانی "Clean Slate Films"ە. شارما ھاوسەرگیری لەگەڵ یاریزانی کریکێت، ڤیرات کۆلی کرد.
ژیانی پێشوو و پیشەی نمایشکاری جلوبەرگ
ئەنوشکا شارما لە ١ی ئایاری ١٩٨٨ لە ئایۆدیا، ووتر پردێش لەدایکبووە. باوکی، عەقید ئاجای کومار شارما، ئەسەرێکی سوپایە، و دایکی، ئاشیما شارما، ژنی ماڵەوەیە. باوکی بەڕەچەڵەک خەڵکی ووتر پردێشە لەکاتێکدا دایکی خەڵکی گارھوالییە. برا گەورەکەی «کارناش شارما» بەرھەمھێنەری فیلمە. کە پێشووتر لە ھێزی دەریاییی مێرچنت خزمەتی کردووە. شارما
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی بەنگالۆر پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سایر، گێغی
سایر گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لەلایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
جێن ماجورا
جێنیفەر "جێن" ماجورا (ئینگلیزی: Jen Majura) (لەدایکبووی ١٦ی جونی ١٩٨٣) گیتارژەن و باسسژەن و گۆرانیبێژێکی ئەڵمانییە، ئەو لە تەمەنی شەش ساڵییەوە لە بواری مۆسیقادا کاری کردووە و لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە بە فەرمی دەستی بە پیشەکەی خۆی کرد وەک مۆسیقییەک. ئەو قوتابخانەیەکی مۆسیقی ھەیە لە بریلۆنی ئەڵمانیا.
دوای ڕۆیشتنی تێری باڵسامۆ لە گروپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسێنس کە گیتارژەنی سەرەکی گروپەکە بوو، ئەیمی لی بڵاوی کردەوە کە ماجورا جێی دەگرێتەوە.
سەرچاوەکان
وکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:ژەنیارانی ڕۆک پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:گۆرانیبێژان پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
سایتۆپلازم
وێنۆک|خانەی گیانەوەر (ساتۆپلازم ژمارە ۱۱) سایتۆپلازم (ئینگلیزی: Cytoplasm) لەنێوان پەردەی خانە و ناووکی خانەدا درێژدەبێتەوە. لە ئەندامۆچکە هەمەجۆرەکان و ناوەندێکی ئاوی جەلاتینی پێک دێت کە پێی دەڵێن ("سایتۆسول" Cytosol) هەروەهاخوێ و کانزاکان و گەردە ئەندامیەکانی تێدایە.
سەرچاوە
پۆل:بەشەکانی خانە پۆل:توێکاریی خانە
٧١٣ (ژمارە)
٧١٣ (حەوت سەد و سێزدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٧١٢ و ٧١٤.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ئیبن ماجە
ئەبوعەبدوڵڵا محەمەد کوڕی یەزید کوڕی ماجە ڕەبعی قەزوینی، یەکێکە لە زانا ناودارەکانی فەرموودە لای موسڵمانان، لە نێوان ساڵانی ٢٠٩ تا ٢٧٣کۆچی، نوسەری کتێبی سونەنی ئیبن ماجەیە.
ژیان
ئەبوعەبدوڵڵا محەمەد کوڕی یەزید کوڕی ماجە ڕەبعی قەزوینی لەدایکبووە لە ساڵی ٢٠٩کۆچی لە قەزوین لە وڵاتی فارس لەدایکبووە، چەندین شوێن گەڕاوە بۆ وەرگرتنی زانست و چۆتە عێراق و خۆراسان و بەسڕە و کووفە و بەغدا و دیمەشق و مەککە و مەدینە و میسر و زۆر شوێن و شارستانیەتی تر. لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی ٢٧٣کۆچی کۆچی دوایی کردووە.
مامۆستا و خوێنکارەکانی
ئیبن ماجە گوێی گرتووە لە زۆر زانا و مامۆستای سەردەمی خۆی لەوانە، ئەبوبەکر کوڕی ئەبوو شەیبە، و محەمەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی نومەیر، و هیشام کوڕی عەمار، و داوود کوڕی ڕەشید و ئەوانی تر. ژمارەیەکی ئێجگار زۆر زانستیان لە ئیبن ماجە وەرگرتووە لەوانە؛ محەمەد کوڕی عیسا ئەبهەری، و ئەبوعامر و ئەبولحەسەنی قەتتان، و سولەیمان کوڕی یەزید قەزوینی و ئەوانی تر.
دەربارەی ووتراوە
ئیبن ماجە بە یەکێکە لە ئەستێرەکانی زانست و شەرعی سەردەمی خۆی، کە بە حافز بەناوبانگ بوو، وفەرموودەکانی پێغەمبەری لەبەربووە، و زانایان ستایشێکی زۆریان کردووە، لەوانە؛
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٨٢٤ پۆل:مردووانی ٨٨٧ پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:زانایانی فەرموودە
بێراسب
بێراسب گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
بێراسب ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
حیجر
سوورەتی حیجر سوورەتی ١٥ی قورئانە و ٩٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئیبراھیم دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
ئیڤ بۆنفوا
وێنۆک|ئیڤ بۆنفوا لە ٢٠٠٤ ئیڤ بۆنفوا شاعیر و وەرگێڕێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:وەرگێڕەکانی ویلیام شێکسپیر
لاکێشەی زێڕین
چەپ|وێنۆک|225px لاکێشەی زێڕین بەو لاکێشەیە دەوترێ کە درێژیی لاکانی لە حەنای یەکترا ڕێژەی زێڕین دروست بکەن، واتە ڕێژەی 1 بە یان دەوروبەری 1 بە 1.618 (1:1.618).
بە گوێرەی ستێرفیزیکناس و بڕەوپێدەری بیرکاری ماریۆ لیڤیۆ، لە ساڵی ١٥٠٩ بەم لاوە، کە پەرتووکەکەی لووکا پاچۆلی بە ناوی ڕێژەی یەزدانی (بە لاتینی: De divina proportione) بڵاو بووەتەوە، زۆرێک لە ھونەرمەندان و تەلارسازان دڵگیرۆدە و شەیدای ئەو گریمانەیە بوونە کە دەڵێ لاکێشەی زێڕین لە باری جوانیناسییەوە دڵخوازە و چاوی مرۆڤ حەز بە دیتنی دەکا.
ڕۆنان
وێنۆک|چۆنێتیی ڕۆنانی لاکێشەیەکی زێڕین نیشان دراوە. ڕێکاری ڕۆنانی لاکێشەی زێڕین تەنیا بە بەکارھێنانی ڕاستە و پەڕگار ئەمەیە:
بەستەری دەرەکی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی پۆل:چوارلاکان پۆل:ڕێژەی زێڕین
زەنان، گێغی
زەنان گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
دڕۆڵە
دڕۆڵە (Drrolle، بە فارسی: دروله) گوندێکە لە بەخشی ناوەندی لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٥ کەس لە ١٤ بنەماڵەدا بووە.
تەیفوور بەتحایی
تەیفوور بەتحایی (٨ی ئازاری ١٩٤٧ – ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠) نووسەر، فیلمساز و چالاکی سیاسیی کورد بوو. لە سنە لەدایک بووە و خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو شارە تەواو کردووە. دوای تەواوکردنی خوێندن لە چوارچێوەی گەڵاڵەی سوپای دانیشدا ساڵێک مامۆستایەتی کردووە. لە ساڵەکانی ١٩٦٩ ھەتا ١٩٧٢ لە «مەدرەسەی سینەما و تلەڤزیۆنی تاراندا» لە بەشی وێنەگرتندا خوێندوویەتی. لە سەرەتای دەیەی ٧٠ م (پەنجای کۆچیی ھەتاوی) بەھۆی لایەنگریی ئایدۆلۆژی چەپ و ئەندامەتی لە گرووپی ناونراو بە «گرووپی دوازدە» لە گەڵاڵەی بەبارمتەگرنتی «فەرەح پەھلەوی»دا، دادگایی کراوە و زیندانی ھەتاھەتایی بۆ دەرچووە. لە کاتی شۆڕشی ١٩٧٩دا لەگەڵ باقی زیندانییە سیاسییەکاندا ئازاد بووە و گەڕاوەتەوە کوردستان و خەباتی سیاسی خۆی لە ڕیزەکانی حێزبی دێمۆکراتدا درێژە پێ داوە. ساڵی ١٩٨٥ حێزبی بەجێ ھێشتووە، بەڵام چالاکیی سیاسی خۆی لە تەبعیددا و پاش نیشتەجێبوونی لە سوید درێژە پێ داوە. ھاوکات کە لە یەکێک لە قوتابخانەکانی سوێددا مامۆستای فیلمی دێکومێنتار و سینەما بووە، وەکوو نووسەر و پەیکەرەساز چالاکی نواندووە.
ژیان
تەیفوور بەتحایی منداڵی پێنجەمی بنەماڵەیەکی ھەشت منداڵی دانیشتووی گەڕەکی جۆراوای سنە بووە. بابی مامۆستای قوتابخانەکانی سەرەتایی سنە و دایکی بنەوانی ماڵ بووە. خوێندنی سەرەتایی لە مەدرەسەی ١٥ بەھمەندا و سیکلی یەکەمی دەبیرستان لە بوعەلی و سیکلی دووھەم لە دەبیرستانی شاپوردا (ڕشتەی سروشت) خوێندووە. دوایە چووەتە سەربازی و پاش دەورەی ڕاھێنانی سەربازی، وەکوو مامۆستای سوپای دانش چووەتە تورکەمەن سەحرا (گوندی حەکیماوا، سەر بە پارێزگای گونبەدکاووس). بەتحایی دوای گەڕانەوەی بۆ سنە بە مۆژیاری برا گەرورەکەی لە تاقیکردنەوەکانی کونکوردا بەشداری کردووە و لە «مەدرەسەی عالی سینەما و تلەڤیزیۆن»دا وەرگیراوە و ڕشتەی وێنەگرتنی ھەڵبژاردووە. پاش تەواوبوونی خوێندن بۆ کار لە تلەڤزیۆندا چووەتە شاری شیراز و لەوێ لەگەڵ «کەرامەتی دانشیان» ئاشنا بووە. کەرامەت کە ئەویش پێشتر ھەر لەو مەدرەسەدا خوێندبووی، باوەڕی بە خەباتی چەکداری ھەبووە و ئاشنایەتی تەیفوور لەگەڵ ئەو دەستپێکی قۆناخێکی نوێ لە ژیانیدا بووە.
خەبات
گەڵاڵەی بارمتەگرتن بریتی بوو لە بەبارمتەگرتنی شاژنی ئێران و کوڕەکەی لە جێژنێکدا کە بۆ دانی خەڵاتی سینەمایی پێک دەھات. بە مەبەستی ئازادی زیندانییە سیاسییەکان لەلایەن «عەباس سەماکار و ڕەزا عەلامەزادەوە». ئەم گەڵاڵە درایە گرووپی دانشیان و بەتحایی. کە لەلایەن ئەوانە پێشوازی لێ کرا و چۆنییەتی بەڕێوەچوونی گەڵاڵەکە کاری لەسەر کرا، بەڵام بەر لە ئەنجام لەلایەن «ئەمیر فەتانەت»ەوە کە لە پەیوەندی لەگەڵ کەرامەتدا بوو و بەدەست ھێنانی چەکی بە ئەستۆ گرتبوو، ڕاپۆرتی درایە ساواک. ھەموو ئەندامانی گرووپەکە جگە لە ئەمیر فەتانەت لە مانگی خەرمانانی ١٩٧٣دا دەستەبەر کران. لە ڕەوتی لێکۆڵینەوەکاندا دوو کەسی تر کە ئەندامی گەڵاڵەی تێرۆری شا بوون و سەر بە گرووپێکی دیکە بوون لەلایەن یەکێک لە گیراوەکانەوە، ئاشکرا کرا و بە بێ ئەوە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ ئەم گرووپەدا ھەبووبێ، لەلایەن ساواکەوە تێکەڵ کران و لە یەک دادگادا، دادگایی کران. ئەم پەروەندە بەھۆی ژمارەی دادگایی کراوەکانە بە گرووپی دوازدە ناسران. کە بریتی بوون لە «تەیفوور بەتحایی/ خەسرەو گوڵسورخی/ مەنوچێھر موقەدەم سەلیمی/ کەرامەت دانشیان/ عەباس سەماکار/ ڕەزا عەلامەزادە/ ئیرەج جەمشیدی/ شکوە میرزادەگی/ مورتەزا سیاپۆش/ مریەم ئیتحادییە/ ئیبراھیم فەرھەنگ/ فەرھاد قەیسەری». لە دادگای یەکەمدا تەیفوور، خەسرەو، کەرامەت، عەباس، ڕەزا، ئیرەج، مەنووچھر. حوکمی ئێعدامیان وەرگرت و لە دادگای دووھەمدا ئەو حوکمە بۆ پێنج کەسی یەکەم وەکوو خۆی مایەوە. لە قۆناخی فەرجامدا حوکمی تەیفور بەتحایی و عەباس سەماکار و ڕەزا عەلامەزادە کرا بە زیندانی ھەتا ھەتایی، بەڵام حوکمی کەرامەت دانشیان و خەسرەو گولسورخی بەھۆی بەرگری ئایدۆلۆژی لە دادگادا ھەر بە ئێعدام مایەوە.
گەڕانەوە بۆ کوردستان
تەیفوور بەتحایی دوای پێنج ساڵ زیندان لەگەڵ زیندانییەکانی دیکە لە ٣ی خەزەڵوەی ١٩٧٨ ئازاد بوو و گەڕایەوە سنە. پاش ماوەیەک (لە سەروبەندی شەڕی سنەدا) چووە ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و لە کۆنگرەی پێنجەمی حێزبدا (زستانی ١٩٨٢) بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حێزب ھەڵبژێردرا و بەرپرسایەتی یەکێتی لاوانی دێمۆکراتی لە ئەستۆ گرت. تەیفوور لە ماوەی چوار ساڵدا چوار فیلمی دێکومێنتاری لەسەر ژیان و خەباتی کوردانی ڕۆژھەڵات ساز کرد کە ناسراوترینیان نان و ئازادییە. ئەم فیلمانە لە فێستیڤاڵەکاندا (فێستیڤاڵی نان و سینەما لە تەبعید) و لە بۆنە جۆراجۆرەکاندا پیشان دراون. دواتر بەھۆی شەڕی نێوان حێزبی دێمۆکرات و حێزبی کۆمۆنیستی ئێران (کۆمەڵە) لە ساڵی ١٩٨٥دا ماڵاوایی لە حێزب کرد. دوای ئازادبوون لە ئەندامییەتی حیزب کۆچی کرد بۆ سوید و زۆربەی چالاکییەکانی لە بواری نووسیندابوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:خەڵکی سنە پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:زیندووان
٧١٤ (ژمارە)
٧١٤ (حەوت سەد و چواردە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧١٣ و ٧١٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بوتڵ
200px|وێنۆک|بوتڵ بوتڵ یان شووشە دەفرێکە، بەکاردێ بۆ ھەڵگرتنی شلەکان. بوتڵ لە شێوەی لوولەکێکی ستوونییە، لای سەرەوە (مل)ی باریکترە لە خوارەوە، و لە کۆتاییی ملیشی کونێکی بچووک ھەیە بە دەمی بوتڵ ناو دەبرێت. بوتڵەکان چەندین شێوە و قەبارەی جیایان ھەیە. بەزۆری لە شووشە و پلاستیک دروست دەکرێن. ئەو شلانەی کە بەزۆری لە بوتڵ دەکرێن بریتین لە ئاو، شیر، بیرە و خواردنەوە گازییەکان.
٢١٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ٨٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بوتڵ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:بوتڵەکان پۆل:دەفرەکان پۆل:دەفرەکانی ھەڵگرتنی خۆراک
بڕیارنامەی ٨٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:سۆماڵیا لە ١٩٩٣ پۆل:سۆمالیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
دیواری خانە
وێنۆک|دیواری خانە (ڕەنگی سەوز)
دیواری خانە (ئینگلیزی: Cell wall) داپۆشەری خانەی ڕووەکەکان و بەشێکی تری گیانەوەرە، پێکھاتەیەکی ڕەقە کەدەکەوێتە بەشی دەرەی پەردەی خانە. ئەم دیوارە ڕەقە یارمەتی گیانەوەرەکە دەدات بۆ پاڵپشت و پاراستنی.
سەرچاوەکان
پۆل:پێکھاتەکانی خانە پۆل:ئەندامۆچکەکان
نەسائی
ئەبوعەبدول ڕەحمان ئەحمەد کوڕی شوعەیب کوری عەلی کوری ئیبن بەحر کوڕی سینان کوری دینار نەسائی، قازی و یەکێک لە پێشەواکانی فەرموودەیە، خاوەنی سونەنەی گەورە و بچوکە.
کورتەی ژیانی
ئەبوعەبدول ڕەحمان ئەحمەد کوڕی شوعەیب کوری عەلی کوری ئیبن بەحر کوڕی سینان کوری دینار نەسائی، لەدایکبووە لە بنسا لە وڵاتی خۆراسان (ئێرانی ئێستا) ساڵی ٢١٥ک، هەر لەمناڵیەوە گۆشکرا لەسەر بەدەستهێنانی زانست و گەڕان بەدوای زانیارییدا، و بەدواییدا چەندین وڵات گەراوە لەوانە، حیجاز و عێراق و شام و جەزیرە و میسر و گوێی لە زۆر گرتووە لەم وڵاتانەدا، هاوکات لەگەڵ گەڕان بەدوای زانستدا زۆر خواپەرستی کردووە، و هەروەها زۆر پایەی بەدەستهێناوە وەک ئەمیر حومس. و زۆر بە جەرگ و ئازا و بوێر بووە، و کۆچی دوایی کردووە ساڵی ٣٠٣ک.
مامۆستا و خوێنکارەکانی
لە گرنگترین ئەو زانایانەی نەسائی زانستی لێ وەرگرتووە و لێوەی فێربووە، قوتەیبە کوری سەعید بووە، کە لە تەمەنی پانزە ساڵیەوە چوو بۆ لای و ساڵێک و دوو مانگ لای مایەوە، و هەروەها لەو زانایانەی تر کە گوێێ لێ گرتوون ئەبی کریب و سوید کوری نەسڕ و محەمەد کوڕی نەزڕ مرزوی، و ئەبوداوود و ترمزی ... و ئەوانی تر.
و زۆرن ئەوانەی زانیارییان لە نەسائی وەرگرتووە، لەوانە، ئەبوقاسم تەبڕانی، و جەعفەر تەحاوی، و حەسەن کوڕی ڕەشیق و حەممزە کینانی، و ئەبوعەلی حسەین کوڕی محەمەد نیساپوری... و ئەوانی تر.
دەربارەی ووتویانە
زانایان لەسەر گەورەیی و زانایی و پێشەوایەتی نەسائی ڕێکن، لەو ووتانەی دەربارەی هاتووە،
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٢٠ پۆل:مردووانی ٩١٥ پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
نەحل
سوورەتی نەحل سوورەتی ١٦ی قورئانە و ١٢٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی حیجر دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
٧١٥ (ژمارە)
٧١٥ (حەوت سەد و پازدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٧١٤ و ٧١٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
کتێبخانەی نەتەوەییی سوێد
وێنۆک|بینای کتێبخانەی نەتەوەیی سوید
کتێبخانەی نەتەوەیی سوید (بە سویدی: Kungliga biblioteket بە مانای "کتێبخانەی پاشایەتی")، کتێبخانەی نەتەوەیی وڵاتی سویدە. لەم کتێبخانەیە سەرجەم بەرھەمە ناوخۆیە چاپکراوەکان و بەرھەمە دیجیتاڵییەکانی زمانی سویدی کۆدەکرێننەوە و دەپارێزرێن، ھەروەھا ئەم ناوەڕۆکانەی کە لە پێوەندی لەگەڵ زمانی سویدی لە دەرەوەی وڵات بڵاو دەکرێنەوە. کتێبخانەی نەتەوەیی سوید وەک کتێبخانەیەکی لێکۆڵینەوە، لەخۆگری کۆکراوەیەکی سەرەکی لە ئەدەبیاتی زمانەکانی ترە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبخانەکانی سوید پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
خاریخی سەروو، گێغی
پۆل:گوندەکانی گێغی
ڕۆژێ فوولۆن
رۆژێ فوولۆن نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:نووسەرانی بەلجیکی لە فەڕانسا
گاتک، گێغی
گاتک گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
سونەنی نەسائی
سونەنی نەسائی ) یەکێکە لە شەش کتێبەکەی فەرموودە لای موسڵمانان، و ئیمام ئەحمەد کوڕی شوعەیب نەسائی ھەستاوە بە کۆکردنەوەی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرموودە پۆل:کتێبەکانی فەرموودە پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە
ڕەشەقەڵات
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
ستێرفیزیک
ستێرفیزیک یان ئاسترۆفیزیک لقێکی فیزیکە کە خۆی سەرقاڵی تاوتوێکردنی تایبەتمەندییە فیزیکییەکانی تەنە ئاسمانییەکان، وەکوو ئەستێرەکان، ھەسارەکان، کاکێشانەکان، و … دەکات. ستێرفیزیک جۆرێک ئەستێرەناسیشە کە گرنگی بە فیزیکی گەردوون دەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ستێرفیزیک پۆل:گەردوون
ھانھام
ھانھام گەڕەکێکی شاری بریستۆڵە. دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە. ھانھام لە دەسەڵاتی یەکگرتووی باشووری گلۆستێرشایرە. لە یەکەمی نیسانی ٢٠٠٣ بوو بە پەرستگایەکی مەدەنی.
ناوچەی کۆدی پۆستی ھانھام بریتییە لە BS15. ژمارەی دانیشتووانی ئەم پەرستگایە مەدەنییە کە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا وەرگیراوە ٦١٢٨ کەس بووە
حوکمڕانی
بەشی ھەڵبژاردن بە ھەمان ناو بوونی ھەیە. ئەم بەشە لە ھانھامەوە تا ئابووەتەکانی ھانھام بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە. کۆی ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە کە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ وەرگیراوە ١٠٣١١ کەس بووە
مێژوو
تۆم کریب کە جارێک پاڵەوانی جیھان بووە بۆکسێنەری جومگەی ڕووت، لە شاری ھانھام لەدایکبووە. ھەروەھا ستیڤن مێرچانت لە شاری ھانھام لەدایکبووە. ھەروەھا ھانھام یەکەم شوێنە لە بەریتانیا بۆ تاقیکردنەوەی ئیکۆ-شارۆچکە نوێیەکانی گۆردۆن براون گوندە نوێیەکە لەسەر شوێنی پێشووی نەخۆشخانەی ھانھام ھۆڵ دروست کراوە وەک نەخشەیەک بۆ پێنج شارۆچکەی ئیکۆی پێشنیارکراوی گۆردۆن براون کە تا ١٠٠٬٠٠٠ شوێنی نیشتەجێبوونی سفر کاربۆن لە سەرانسەری وڵاتدا دابین دەکات، کاردەکات.
بانگەشەی ئەوە کراوە کە کۆشکی شین یەکێکە لە کۆنترین خانووە گشتییەکانی وڵاتەکە.
سەرچاوەکان
ھانھام
گولکان، گێغی
گولکان گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
ھەفتانەی شۆنن جەمپ
ھەفتانەی شۆنن جەمپ بریتییە لە زنجیرە شۆنن مانگایەکی ھەفتانەیی کە لە ژاپۆن لە لایەن شوئیشا بڵاودەکرێتەوە، ھەروەھا ئەو یەکێکە لە کۆمەڵە گۆڤارەکانی جەمپ. و پڕ فرۆشترین گۆڤاری مانگایە، و ھەروەھا یەکێکە لە درێژترین بڵاو کراوە، یەکەم چاپ دەرچوو لە ڕێکەوتی ٢ تەمووزی ١٩٦٨. زنجیرە مانگاکەی گۆڤارەکە کوڕە گەنجەکان دەکاتە ئامانج و ژمارەیەکی زۆر دیمەنی جوڵەی تێدایە لەگەڵ بڕێکی بەرچاوی کۆمیدیا. ئەو بەشانەی زنجیرەکە کە لەلایەن گۆڤاری ھەفتانەی شۆنن جەمپ بڵاو دەکرێتەوە کۆ دەکرێتەوە و بڵاو دەکرێتەوە لە پەرتووکی تانکۆبۆن لەژێر پەنجەی «جەمپ کۆمیکس» ھەموو ٢-٣ مانگدا.
لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی بیستەم بۆ ناوەڕاستی نەوەکانی ھەمان سەدە ڕۆڵی ئەو سەدەیە دەگێڕێ کە بڵاوکراوەی گۆڤارەکە لە پێشەنگا بووە بە بڕی (٦٫٥٣ ملیۆن)، و ئاماژەی بۆ کراوە بە «سەدەی زێڕینی جەمپ». و لەگەڵ ئەوەشدا، لەو کاتە بەدواوە گۆڤارەکە بە چەندین دابەزینێکی قورسدا ڕۆشتووە و گۆڕینەوەی گەیشتووە بە ٢٫٧ ملیۆن تیراژ لە ٢٠١٣دا.
ھەفتانەی شۆنن جەمپ دوو گۆڤاری خوشکی ھەیە ناویان جەمپ سکوێر، درووست کرا پاش کەوتنی مانگانەی شۆنن جەمپ، و سایکیۆ جەمپ. و گۆڤارەکە خاوەنی چەندین کۆپی نێونەتەوەییە، لە نێوانیاندا ئەمریکای باکووری ئێستا، و ویکلی شۆنن جەمپ.
ئەو مانگایانەی ئێستا بڵاو دەکرێتەوە لە گۆڤارەکە
لە کاتی ئێستا نۆزدە مانگا بڵاو دەکرێتەوە لە گۆڤارەکە، زنجیرەی ڕاوچیxڕاوچی بە شێوەیەکی ناڕێک بڵاو دەکرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شۆنن مانگا پۆل:شوئیشا پۆل:ئەو گۆڤارە مانگایانەی نیمچە مانگ جارێک بڵاو دەبنەوە لە ژاپۆن پۆل:گۆڤارەکانی شوێشا پۆل:ئەو گۆڤارە مانگایانەی ھەفتانە بڵاو دەبنەوە لە ژاپۆن
کتێبخانەی نەتەوەییی فەڕەنسا
وێنۆک|ژووری خوێندنی کتێبخانە
کتێبخانەی نەتەوەییی فەڕەنسا کتێبخانەی نەتەوەییی وڵاتی فەڕەنسایە کە لە شاری پاریس ھەڵکەوتووە. ئەم کتێبخانەیە دیاریکراوە بۆ خەزێنەی سەرجەم ئەم بەرھەمانەی کە لە ناوخۆی فەڕەنسا بڵاوکراونەتەوە. سەرۆکی ئێستای ئەم کتێبخانەیە برونۆ رەیسینە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبخانەکانی پاریس پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
پلاستید
وێنۆک|پلاستیدەکان
پلاستیدەکان (ئینگلیزی: Plastids) ئەندامۆچکەی دوو پەردەیین، واتا بەدوو پەردە داپۆشراون وەکو دوو ئەندامۆچکەی تر (مایتۆکۆندریا، ناووک)، "پلاستیدەکان" ناووکە ترشی کەم ئۆکسجین (DNA) یان تێدایە، ھەروەھا ھەندێک لەپلاستیدەکان نیشاستە یان چەوری کۆدەکەنەوە، ھەندێک لەجۆرەکانی دیکەی پلاستیدەکان ئاوێتەی دیکەیان تێدایە کە ڕۆشنایی بینراو دەمژن کە بە بۆیەکان ناودەبرێن. وە "سەوزە پلاستیدەکان" (ئینگلیزی|Chloroplasts) باوترین جۆری "سەوزە پلاستیدەکان"ە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندامۆچکەکان
بڕیارنامەی ٨٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٨١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:لیبێریا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
٧١٦ (ژمارە)
٧١٦ (حەوت سەد و شازدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧١٥ و ٧١٧.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سەیفەدین قوتز
شا موزەفەر سەیفدتن قوتز مەحموود کوڕی مەمدود کوڕی خوارزمشا (مردووی ١٢٦٠) سوڵتانێکی مەمالیکەکان بوو. لە ساڵی ٦٥٧ی کۆچیدا بووە پاشا کە ھاوتایە لەگەڵ ساڵی ١٢٥٩ز. قوتوز بە پاڵەوانی شەڕی عەین جالووت و داگیرکەری مەغۆل-تاتارەکان دادەنرێت، ھەروەھا ڕزگارکەری قودس لە دەستی تاتارەکان. ھەروەھا یەکێکە لە دیارترین پاشاکانی میسر، سەرەڕای ئەوەی دەسەڵاتەکەی تەنھا کەمتر لە ساڵێکی خایاند، لەوێدا سەرکەوتوو بووە لە کۆکردنەوە و کۆکردنەوەی سوپای ئیسلامی، و توانی پێشڕەویی… تاتارەکان کە خەریک بوو دەوڵەتی ئیسلامی لەناو ببەن، بۆیە قوتز بە سوپاکەی شکستی پێھێنا بەشێکی زۆر لە عەین جەلوت، و بەدوای پاشماوەکانیاندا ڕۆیشت تا تەواوی شام لە دەسەڵاتی ئەوان ڕزگار کرد.
قوتز ناوێکە لەلایەن تاتارییەکانەوە، وەک چۆن لە کاتی ڕفاندن و فرۆشتنیان بە گەنجی بە توندی بەرەنگارییان بووەتەوە، قوتز بە زمانی مەغۆل بە واتای (سەگی دڕندە) دێت، ڕەچەڵەکی قوتوز دەگەڕێتەوە بۆ شازادە مەمدوود ئەلخواریزمی، ئامۆزای سوڵتان جەلال الدین خواریزمشا، سوڵتانی دەوڵەتی خواریزم و ھاوسەری خوشکەکەی. قوتز لە سەرەتای شازادەکانەوە گەورە بووە و لەسەر دەستی مامی ڕاھێنانی لە بواری ھونەری جەنگی کردووە و دوای ڕووخانی خوارەزمشاھییەکان موڵکێکی لە شام فرۆشت، دواتر ڕووی لە میسر کرد و وەک خاوەندارێتی پاشای چاکەکار نەجم ئەلدین ئەیوب فرۆشرا، دوا پاشای دەوڵەتی ئەیوبی، بۆیە فێری ھونەری جەنگی و پلانی جەنگ بوو لە قوتابخانەکانی مەملوک، و سوپای پاشای باش بەشداری کرد لە بەرپەرچدانەوەی جەنگی خاچپەرستی حەوتەم، و بەدەستھێنانی سەرکەوتن لە شەڕی مەنسوور لە ساڵی ٦٤٨ی کۆچی ھاوتای ١٢٥٠. قوتوز بە ڕێکوپێکی دەسەڵات بەرزبووەوە تا لە ڕۆژی شەممە ٢٤ ذو القعدە ٦٥٧ کۆچی کە ھاوتایە لەگەڵ ١١ی تشرینی دووەمی ١٢٥٩، کاتێک سێیەم سوڵتانی مەملوکی میسر دامەزران، و کاتێک قوتوز بە سەرکەوتوویی لە عەین گەڕایەوە گۆلیات بۆ میسر، ھەندێک لە شازادە مەملوکەکان بە سەرۆکایەتی ظاھر بیبرس پیلانگێڕییان لە دژی دانا.
ئیسرا
سوورەتی ئیسرا سوورەتی ١٧ی قورئانە و ١١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نەحل دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
٢١٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کژکان، گێغی
کژکان گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
ڕۆژی ڤالانتاین
ڕۆژی ڤالانتاین، یان ڕۆژی قەدیس ڤالانتاین یان ڕۆژی جەژنی قەدیس ڤالانتاین، بۆنەیەکە هەموو ساڵێک لە ١٤ی شوبات یادەکرێتەوە. سەرەتا وەک جەژنێکی مەسیحی بووە کە بۆ ڕێزگرتن لە یەک یا دوو شەهیدی مەسیحی کۆن بە ناوی قەدیس ڤالانتاین بووە و، لە دابونەریتی فۆلکلۆری دواتردا، بووەتە یادکردنەوەیەکی کلتووری و ئایینی و بازرگانیی ڕۆمانس و خۆشەویستی لە زۆربەی ناوچەی جیهان.
لە وڵاتی عەرەبستان فرۆشتنی ھەر شتێکی پەیوەندیدار بە ڤالێنتاین لەم ڕۆژەدا قەدەغەیە و پۆلیسی مەزھەبی ئەم وڵاتە پێش بە فرۆشتنی ھەر دیارییەکی ئەوینداریی وەکوو گوڵی سوور دەگرێت.
بۆچوونەکان
وێنۆک|ڤالانتاین و موریدەکانی سەبارەت بە ڤالێنتاین و سەرچاوەی ئەو رۆژە چەند بۆچوونێکی جیاواز ھەیە و وای لێھاتووە کە تا ڕادەیەک تێکەڵی ئەفسانە بووە، بەڵام یەکێک لە بۆچوونەکانی ڤالێنتاین ئەوەیە:
لە سەدەکانی سێیەمی زایینی لە رۆمی باستاندا، سەرکردەیەک ھەبوو بەناوی کلۆدیۆسی دووەم. کلۆدیۆس ھەندێک باوەڕی سەیری ھەبوو، بۆ وێنە پێی وابوو ئەو سەربازانەی کە سەڵتن باشتر و بەھێزترن لەو سەربازانەی کە ژن و منداڵیان ھەیە، بۆیە بڕیارێکی دەرکرد کە سەربازەکانی ئیمپڕاتوری رۆم نابێ ژن بخوازن و دەبێ سەڵت و ڕەبەن بن.
کلۆدیۆس زۆر بێ بەزەیی بوو و ھەر بڕیارێک کە دەری کردبا لێی پاشگەز نەدەبوو و دەبوایە جێبەجێ بکرێ، بۆیە ھیچ کەس نەیدەوێرا یارمەتی ئەو سەربازانە بدا کە دەیانویست ژن بخوازن.
بەڵام قەشەیەک بە ناوی ڤالێنتاین (ڤالێنتەنیوس) بە نھێنی سەربازە ڕۆمییەکانی لەگەڵ کچە خۆشەویستەکانیان لێک مارە دەکرد و بە مرادی دەگەیاندن.
کە کلۆدیۆس بەو بابەتەی زانی بڕیاری زیندانی کردنی ڤالێنتاینی دەرکرد. ڤالێنتاین لە ناو زینداندا ئاشقی کچی زیندانبانەکە بوو، بەو جۆرەی کە لە ئەفسانەکاندا ھاتووە ڤالێنتاین نامەی بۆ ئەو کچە دەنارد و لە سەری دەنوسی لە لایەن ڤالێنتاینی تۆ (From Your Valentine). لە ئاکامدا قەشە بە تاوانی لێک مارەکردنی ئەو ئاشقانە بە پێچەوانەی یاساکانی کلۆدیوسی دووەم لە سێدارە درا ھەر بۆیە وەکوو شەھیدی رێگەی عەشقی دەناسن و لەو ڕۆژەوە ڤالێنتاین وەکوو ھێمایەکی عەشق و خۆشەویستی پێناسە دەکرێ و ھەموو ساڵێک لە ڕۆژی ١٤ی شوبات (٢٥ی ڕێبەندان) عاشقان پیرۆزبایی لەیەک دەکەن.
دیارییەکان
زۆرترین دیاریییەکانی ئەو ڕۆژە بریتینە لە: لقێک گوڵی سوور یا دەستەگوڵێکی بچووک، چوکۆلات، کارتی پیرۆزبایی ڤالێنتاین، بووکە شووشە، شەم، نامەیەکی دڵداری، چەند دێڕ شێعری دڵداری و…
ڕەنگەکانی ئەو ڕۆژە بریتین لە: سوور، سپی و پەمەیی.
قەدەغەکردن لە وڵاتان
پاکستان نوێترینە لەو وڵاتانەی یادکردنەوەی ڕۆژی ڤالانتاینیان لە شوێنی گشتیدا قەدەغەکردووە، بە بڕیاری دادگای باڵای وڵاتەلە. پێش ئەوەش، دەسەڵاتداران و کەسانی ئایینی ئیندۆنیزیا بیرۆکەی ڕۆژی ڤالانتاینیان قەدەغە و ڕەتکردبۆوە بەوەی کە لەگەڵ کلتووری ئیسلامیدا ناگونجێت. بەهۆی ئەوەوە لە چوار شاری ئێندۆنیزیا خۆپیشاندان کرا. لە ٢٠٠٩وە، چەندان کرداری پەیوەست بە ڕۆژی ڤالانتاین (وەک پێدانی گوڵ و کارت و دیاری تر بەبۆنەی ڤالانتاین) قەدەغەکراون لە ئێران. هێزی سەپاندنی یاسا لە ئێران ڕێگری لەو کاڵایانە دەکەن کە پەیوەندی بە ڕۆژی ڤالانتاینەوە هەبێت. لە ٢٠٢١، دەستەی پارێزەرانی قوم ووتیان کە دەستەکە شەڕ لەگەڵ ئەوانەدا دەکات کە هێمای دژ بە دابونەریتی ئەوێی وەک ڕۆژی ڤالانتاین بەکاردەهێنن و بەردەستی دەخەن. هەرچەندە ڕۆژی ڤالانتاین لەلایەن هیچ دامەزراوە و یاسایەکی ئێران قبووڵنەکراوە و هیچ پێگەیەکی فەرمی نییە، بەڵام لەلایەن بەشێکی گەورەی دانیشتووانەکەوە قبووڵکراوە. یەکێک لەو هۆکارانەی کە ڕۆژی ڤالانتاین چووەتە ناو دانیشتووانی گشتیی ئێرانەوە، گۆڕانی پەیوەندی نێوان جێندەرەکانە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکان پۆل:ئەوین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکان پۆل:ئەوین
پاڵانیان
پاڵانیان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بیارە، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
پاڵانیان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی بیارە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھاوار و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی جاوری و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تاوێرە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق
٧١٧ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بەڵخە
بەڵخە گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان. سەر بە ناحیەی بیارەیە. بەڵخە یەکێکە لە شارەدێیەکانی ھەورامانی لھۆنی عێراق دەکەوێتە سەر ڕێگەی نێوان سۆسەکان و دەگاشێخان. ڕووبەری بەڵخە فراوان و بەر بڵاوە کەو تووەتە نێوان سۆسەکان و پاڵانیان و ھاوار و تاوێرە و خەرپانی و دەگاشێخان بەشی پشتەوەی چەند شاخێکی بەرزە بەناوی (جەژنگا و تەوەنێ و ھەوارەبەرزە) بەشی پێشەوەی یان بڵێین بەردەمەکەی فراوانەودۆڵێکی کراوەیە دوریشی لە بیارەوە(٨کم) و لە تەوێڵەەوە (٦کم)ە.
ناو
دوو بۆ چوون ھەیە بۆ ئەم ووشەیە:
دانیشتوان
وێنۆک|دێی بەڵخە لە ساڵی ١٩٥٦. ژمارەی دانیشتوانی بەڵخە لەساڵی(١٩٤٧) دا نزیکەی (٨٠)ماڵ بووە (خواروو (١٧) ناوەراست(٢٥) سەروو(٣٨)) لەئاماری ساڵی (١٩٥٧)بەڵخەی سەروو (٥١٢) کەس بووەو بەڵخە خوارووش (١١٠)کەس واتە: ھەمووی نزیکەی (١٢٥) ماڵ بووە لەساڵی (١٩٧٨) کەبەڵخە ڕاگوێزراوە نزیکەی (٣١٥) خێزان بووە. تاساڵی (٢٠٠٣)نزیکەی (٥١٥) ماڵە کەلە بەڵخە و سلێمانی و ھەڵەبجەی شەھید و ھەڵەبجەی تازە و شارەکانی ترن.
ڕاگواستن
ڕاگواستنی بەڵخە لە (١٩٧٨/٨/٢٩) دا شارەدێی بەڵخە وەک گوند و شارۆچەکەکانی تری کوردستان بەر بارکردن و ڕاگواستن کەوتووە و گواستراونەتەوە بۆ ئۆردوگا زورەملێیەکانی (عەنەب و زەمەقی و سیروان)دابەش کران بەسەر ئەو سێ کۆمەڵگەیەدا.لەم کاتەدا (٣١٥) خێزان بوون نزیکەی (١٥٠٠) کەس بوون (٢)مزگەوت و (١) خوێندنگە و (١) بنکەی تەندروستی و (١) گەرماوی گشتی و (٤) چایخانە و چەند دوکانێکی تیابووە. لەدوای ڕاپەرینەوە بەرەبەرە خەڵکەکەی گەڕوانەتەوەو دەستیان کردوەتەوە بەئاوەدانکردنەوەی ڕەز و باخ و باخاتەکانیان.
شوێنەوار
شوێنەوارە مێژووییەکانی ئەم ناوچەیە: (سوڵێ و زەڕیندۆڵ و ھانە وتێ یا ھانەی تا و سەربەڵخ و قەڵای خەسرەو ئاغا)
مێژوو
مێژووی دروست بوونی بەڵخە دەگەرێتەوە بۆ نزیکەی (٢٥٠)ساڵ لەمەوبەر.
شێرکۆ فەتاح
وێنۆک|250px|شێرکۆ فەتاح، ٢٠١٤ شێرکۆ فەتاح (لەدایکبووی ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤، لە بەرلین) نووسەر و ڕۆماننووسی ئەڵمانیی کوردی باشووری کوردستانە. کتێبەکانی شێرکۆ کە بە زمانی ئەڵمانین، تیشک خراوەتە سەر پێکدادانەکانی کوردان لە سنووری کوردستان بەتایبەت لە ئێران، عێراق و تورکیا. شێرکۆ چەندین خەڵاتی بەهۆی بەرهەمەکانییەوە بەدەستهێناوە لەوانە خەڵاتی ئەدلبێرت ڤان چامیسۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:زیندووان پۆل:وێژەی ئاڵمانی پۆل:کورد
گونەشلی، گێغی
گونەشلی گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
کەھف
سوورەتی کەھف سوورەتی ١٨ی قورئانە و ١١٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئیسرا دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:مووسا
ماریۆ لیڤیۆ
ماریۆ لیڤیۆ (Mario Livio؛ لەدایکبووی ١٩٤٥ لە ڕۆمانیا) ستێرفیزیکزان و نووسەری ئیسرائیلی-ئەمریکایی‌یە کە زۆربەی کارەکانی لە ڕاستای بڕەوپێدان و ڕەواجی زانستەکاندا بووە، بەتایبەت بیرکاری. ئەو ئێستاکە لە دامەزراوەی زانستیی تەلەسکۆپی ئاسمانی‌دا کار دەکا، ئەو دامەزراوەیەی تەلەسکۆپی ئاسمانیی ھابێل بەڕێوە دەبا. ھۆی ناوبانگی ڕەنگە زیاتر نووسینی کتێبگەلی بیرکاری بێ، بەتایبەت کتێبی "ڕێژەی زێڕین، چیرۆکی ژمارەی فی، سەرسووڕێنەرترین ژمارەی ھەموو جیھان" کە ساڵی ٢٠٠٢ دەرچووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم
حۆرور، گێغی
حۆرور گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
٢١٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بەرەزان
بەرەزان گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
بەرەزان ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ژرژو پێرۆس
ژرژو پێرۆس نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ١٩٧٨ پۆل:نووسەرانی پاریسی
٧١٨ (ژمارە)
٧١٨ (حەوت سەد و هەژدە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧١٧ و ٧١٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ڕێژەی زێڕین
وێنۆک|225px|درێژیی سەرجەم a + b لە حەنای درێژیی پارچەی گەورەتردا (واتە a )، وەکوو درێژیی a لە حەنای درێژیی پارچەی بچووکتر (واتە b ) وایە. وێنۆک|[[لاکێشەی زێڕین]] لە بیرکاری و ھەروەھا لە ھونەرەکانیشدا، دوو بڕ لە حەنای یەکتردا دەبنە خاوەنی ڕێژەی زێڕین ئەگەر ڕێژەی کۆی ئەو دوو بڕە بە بڕە گەورەترەکە یەکسان بێ بە ڕێژەی بڕە گەورەترەکە بە بچووکترەکە. ڕێژەی زێڕین نەگۆڕێکە لە بیرکاریدا کە مەزناھییەکەی نێزیکەی ١٫٦١٨٠٣٣٩٨٨٧ دەبێ. بێجگە ڕێژەی زێڕین، ڕێژەی خودایی، ڕێژەی دوور و ناوین و چەند ناوێکی تریشی ھەیە. بۆ نیشاندانی ئەم ڕێژەیە زیاتر پیتی یۆنانیی فی (φ) بەکار دەبردرێ.
ئەو وێنەیەی لای چەپ چەشنێک شرۆڤەی ئەندازەیییە کە گەر بمانەوێ بە کەڵکوەرگرتن لە جەبر دەری ببڕین دەبێتە:
ئەم ھاوکێشەیە یەک وەڵامی ھەیە کە ئەویش ئەمەیە:
زۆرێک لە ھونەرمەندان و تەلارسازان، لانی کەم لە ڕێنێسانس بەم لاوە، ھەوڵیان داوە ڕێژەی زێڕین بە جۆرێک لە کارەکانیاندا بگونجێنن - بەتایبەت بە بەکارھێنانی لاکێشەی زێڕین، لاکێشەیەک کە تێیدا ڕێژەی لا درێژەکە بە لا کورتەکە ڕێژەی زێڕینە - چونکە باوەڕیان وایە کە ئەو ڕێژەیە لە باری جوانیناسییەوە بۆ مرۆڤ دڵخواز و دڵپەسەندە. بیرکارانیش لەبەر تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکانیەتی کە لە ڕێژەی زێڕین دەکۆڵنەوە.
دەستنیشانکردنی ھەندی φ
دەوترێ دوو بڕی a و b بەرامبەر بە یەکتر ڕێژەی زێڕینی φ پێک دێنن ئەگەر:
ئەم ھاوکێشەیە بەڕاشکاوی φ پێناسە دەکا.
دەکرێ کەرتی لای چەپ بگۆڕدرێ بە:
بە دانی ھەردوو لا لە φ، بەرھەم دێ:
کە دەکرێ بەم چەشنەش ڕێک بخرێ:
تاقانە چارەسەری ئەرێنیی ئەم ھاوکێشەیەش ئەمەیە:
مێژوو
لانی کەم بۆ ماوەی نزیک بە ٢٤٠٠ ساڵ ڕێژەی زێڕین توانیویە سەرنجی ڕۆشنبیرانی ڕۆژاوایی ڕابکێشێ. ماریۆ لیڤیۆ دەڵێ:
وێنۆک|150px|ئەستێرەی پێنجپەڕی ڕێک بیرکارانی یۆنانی دێرین یەکەم کەسانێک بوون کە لەو شتەی ئەمڕۆ ئێمە پێی دەڵێین ڕێژەی زێڕین کۆڵینەوە؛ ھۆکەشی دەرکەوتن و پەیدابوونی زووبەزووی ئەو ڕێژەیە بوو لە ئەندازەدا. دیاریکردنی خاڵێک لەسەر ھێڵ کە ھێڵەکە بکاتە دوو لەت بە ڕێژەی زێڕینەوە لە ئەندازەدا گرنگایەتییەکی زۆری ھەیە (بۆ نموونە لە پێنجلا و ئەستێرەی پێنجپەڕی ڕێکدا). یۆنانییەکان زیاتر دۆزینەوەی ڕێژەی زێڕین لەپاڵ پیتاگۆرس و شۆنکەوتووانی دەدەن. ئەستێرەی پێنجپەڕی ڕێک، کە پێنجلایەکی ڕێکیشی تێدایە، ھێمای پایتاگۆرسپەرستان بوو.
یەکەم پێناسەی نووسراوی ڕێژەی زێڕین لە توخمەکانی ئیقلیدسدا ھاتووە: «دەوترێ ڕاستەھێڵێک لە ڕێژەی دوور و ناویندا لەت کراوە، ئەگەر گشت ھێڵەکە بەرامبەر بە لەتە گەورەکە وەکوو گەورەکە بەرامبەر بە بچووکەکە وا بێ.» ھەروەھا ئیقلیدس چۆنێتیی لەتکردنی ھێڵەکەشی ڕوون کردووەتەوە.
ناوی "ڕێژەی دوور و ناوین (extreme and mean ratio)" ئەو زاراوە سەرەکییە بوو کە لە سەدەی سێھەمی پێش زایینەوە بەکار دەھێنرا ھەتا نزیکەی سەدەی ١٨ھەم.
دیرۆکی نوێی ڕێژەی زێڕین بە پەرتووکەکەی لووکا پاچۆلییەوە دەست پێ دەکا: سەبارەت بە ڕێژە یەزدانییەکان (De divina proportione). ئەم پەرتووکە ساڵی ١٥٠٩ بڵاو کرایەوە و توانیی ھزری زۆرێک لە ھونەرمەندان، تالارسازان، زانستیاران، بیرکاران و عاریفان گرفتاری خۆی بکا.
یەکەم ئاماژەیەک کە لە مێژوودا بە ھەندی ڕێژەی زێڕین کراوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٩٧؛ لەو ساڵەدا، میشائیل ماستلین لە نامەیەکدا کە بۆ یۆھانس کێپلەر نووسیویەتی، ھەندی ئاوەژووی ڕێژەی زێڕینی نزیکەی ٠٫٦١٨٠٣٤٠ مەزەندە کردووە.
جوانیناسی
لەگەڵ دەستپێکرانی ڕێنێسانس، کۆمەڵێک ئەدەبی نوێ لەسەر جوانیناسیی ڕێژەی زێڕین گەشەی کرد. ئەمە ئەوەی لێ کەوتەوە کە تالارسازان، ھونەرمەندان، پەرتووکداڕێژان و کەسانی دیکە ھان دران بۆ بەکاربردنی ڕێژەی زێڕین لە پێوەندییە ڕەھەندییەکانی کارەکانیاندا.
یەکەم و کارتێکەرترینی ئەمانە سەبارەت بە ڕێژە یەزدانییەکان-ی لووکا پاچۆلی بوو، پەرتووکێکی سێ-بەرگی کە لە ١٥٠٩ بڵاو کرایەوە. پاچۆلی، ڕاھیبێکی فرانسیسکەن، زۆرتر وەکوو بیرکارێک ناسرابوو، بەڵام ھۆگری تامەزرۆی ھونەریش بوو. سەبارەت بە ڕێژە یەزدانییەکان بیرکاریی ڕێژەی زێڕینی کەندوکۆڵ دەکرد. ئەم پەرتووکە کەریگەرییەکی زۆری لەسەر نەوەکانی داھاتووی ھونەر دانا.
سروشت
لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەھەم، ئادۆڵف زیزینگ، دەروونناسێک کە زۆر ھۆگری بیرکاری و فەلسەفە بوو، توانیی لە دەمارەکانی ناو گەڵای گیاکان و پەلکێشیی لقەکانیاندا ڕێژەی زێڕین بەدی بکا. ئەمە زۆر سەرنجی ڕاکێشا و پاش ئەوە، ئەو توێژینەوەکانی خۆی پەرە پێدا و سەرنجی دا لە ئێسکەپەیکەری ئاژەڵان و دەمارەکانی لەشیان، لە ئاوێتە کیمیایییەکان و ئەندازەی بلوورەکان، تەنانەت لە چۆنێتیی بەکارھێنانی ڕێژەکان لە خەباتە ھونەرییەکاندا. بە سەرسووڕمانێکی زۆرەوە، لە ھەمووی ئەو دیاردانەدا، زیزینگ ڕێژەی زێڕینی بەدی کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێژووی ئەندازە پۆل:ژمارە ناڕێژەیییەکان
بڕیارنامەی ٨٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٢٨٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:ھایتی لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
ڕۆحنامە
ڕوحنامە (تورکمانی:)، دوو بەرگی کتێبێکە کە لە ساڵی ١٩٩٠ تا ٢٠٠٦ لەلایەن ساپارمرات نیازۆڤ سەرۆکی تورکمانستانەوە نووسراوە. بەنیازبوو وەک ئامرازێکی پڕوپاگەندەی دەوڵەت و جەختکردنەوە لەسەر بنەمای نەتەوەیی تورکمانی خزمەت بکات.
پێشینە
بە درێژایی سەدەکان داستانەکان چەندین ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە لە ژیانی کۆمەڵایەتی خەڵکانی ئاسیای ناوەڕاست. حوکمڕانانی پێش مۆدێرنی ئەم ھەرێمانە زۆرجار دەقەکەیان دەگونجاند و پەیوەندیان لە نێوان خۆیان و داستان پەرستەکان دروست دەکرد، بۆ ئەوەی ڕێگایەک بدۆزنەوە تا ماف بەخۆیان بدەن لە دەرکردنی فەرمانێکی نابەجێ.
نیازۆڤ وا دیارە دیدێکی پێغەمبەرانەی پێگەیشت کە باوباپیرانی تورکمانی لە ڕێگەیەوە ھانیان دا کە تورکمانەکان بەرەو «ڕێبازی زێڕینی ژیان» ببات یەکەم ڤێرژنی ئەم داستانانەی لە ساڵانی ١٩٩٠کان بڵاوکردەوو بەڵام بە زوویی ھەمووی کۆکردەوە و لەناوی بردن چونکە ھیچ لە پێشبینییەکانی نیازۆڤی جێبەجێ نەکرد. بۆیە لە سەرەتای نیسانی ساڵی ١٩٩٩ەوە سەرلەنوێ بەپێی ئارەزوو و ویستی خۆی بەسەر پەرتوکەکە داچوویەوە، کە نیازۆڤ ڕای گەیاند کە ڕوحنەما دەبێتە دووەمین دەقی دیاری تورکمانەکان، دوای قورئان. وێنۆک|225px| یەکەم بەرگ لە کۆتایدا لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ بڵاوکرایەوە. لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠١ لە ١٠یەمین کۆبوونەوەی ھاوبەشی ئەنجومەنی دەوڵەتی پیرانی تورکمانستان و ئەنجومەنی نیشتمانی وەک دەستووری وڵات پەسندکرا. لە ئەیلوولی ٢٠٠٤دا نیازۆڤ بەرگی دووەمی دەرکرد، کە ساڵێک دواتر بڵاوکرایەوە، بە تەواوی مەبەستی خۆی تێخستبوو بۆ ئەوەی کاریگەری تەواوی خۆی بخاتە سەر نەتەوەکەی لە بوارەکانی ھونەر و زانستدا.
ڕەخنەگران ڤیکتۆریا کلێمێنت و ڕیکاردۆ نیکۆڵۆسی گومانیان خستە سەر پەرتوکەکە لەوەی کە کارەکە بە تارمایی نووسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی تورکمانی پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٤ پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠١ پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکمانی
ڕیش
ھۆکاری دروستبوون
دروستبوونی دەگەڕێتەوە گەشە کردنی ڕیش بۆ ھۆرمۆن نێر ناسراو بە (Testosteronum) بەرپرسە لە دەستکەوتنی ئاکار پیاوانە وەک دەنگی قووڵ، و دەرکەوتنی ماسوولکە بۆ جیاکردنەوەی پیاو لە ئافرەت. گەشە کردنی ڕیشی پەیوەندیدار بە چاڵاک کردن (Testosteronum)، و درێژە دەکێشێت ئەوە لەپاش پێگەییشتن.
ئیسلام
وێنۆک|ڕیشی پیاوێکی [[موسڵمان|alt=]] لە ئاینی ئیسلامدا مانەوەی ڕیش بەپێی ٤ ڕێچکەکە ئەرکە لەسەرت و پێویستە بیھێڵیەوە، بەشێک لە موسڵمانان پابەندن بە ھێشتنەوەی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕیش
چاناکلی، گێغی
چاناکلی گوندێکی سەر بە شاری گێغیی سەر بە پارێزگای بینگۆلی باکووری کوردستانە، کە لە لایەن میریی تورکیاوە وێران کراوە.
پۆل:گوندەکانی گێغی
ئێڤەنێسنس
ئێڤەنێسنس (؛ ؛ گۆکردن: ) گرووپێکی ڕۆکی ئەمریکییە، شوێنی دامەزرانی شاری لیتل ڕاکی ویلایەتی ئارکنساسە، لە ساڵی١٩٩٥ لەلایەن گۆرانیبێژ و پیانۆژەن ئەیمی لی و گیتارژەن بێن موودییەوە دامەزرا. دوای تۆمارکردنی چەند ئەلبومێکی سەربەخۆ گرووپەکە یەکەم ئەلبومی درێژخایەنی ستودیۆیان بڵاوکردەوە بەناوی کەوتوو لە ڕێگەی تۆمارەکانی وایند-ئەپەوە. کەوتوو زیاتر لە ١٧ میلیۆن کۆپی لێ فرۆشرا لە جیھاندا یارمەتی گرووپەکەشی دا بۆ بردنەوەی ٢ خەڵاتی گرامی لە کۆی ٧ جار کاندیداکردن و ھەروەھا بەدەست ھێنانی ژمارە ٦ی باشترین ئەلبومە فرۆشراوەکانی ١٠ ساڵی ڕابردووی سی بی ئێس. دوای ساڵێک ئێڤەنێسنس یەکەم ئەلبومی ڕاستەوخۆی بڵاوکردەوە بەناوی ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە، کە زیاتر لە ١ میلیۆن کۆپی لێ فرۆشرا لە ھەموو جیھاندا. لە ٢٠٠٦دا گرووپەکە دووەم ئەلبومی ستودیۆی بڵاوکردەوە بەناوی دەرگا کراوەکە، کە زیاتر لە ٥ ملیۆنی لێ فرۆشرا.
ئێڤەنێسنس دواتر بە سێھەم ئەلبومیانەوە کە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست ھێنا، لەگەڵ نوێترین لاین-ئەپی گرووپەکە دەرکەوتنەوە، ئەلبومی ئێڤەنێسنس کە سێھەم ئەلبومی ستودیۆی گرووپەکەیە و بە ناوی گرووپەکەوە ناو نراوە لەبەر «خۆشەویستی ئەیمی لی بۆ ئێڤەنێسنس.» کە لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ بڵاوکرایەوە. ئەلبومەکە ژمارە ١ی بەدەست ھێنا لە بیلبۆرد ٢٠٠ بە ١٢٧٬٠٠٠ فرۆشەوە ھەروەھا لە ژمارە ١ی چوار لە چارتەکانی تریش مایەوە وەک: دە ڕۆک ئەلبومز، دیجیتاڵ ئەلبومز، ئاڵتەرنەیتڤ ئەلبومز و ھارد ڕۆک ئەلبومز. گرووپەکە ساڵی ٢٠١٢یان بەڕێکرد بە گەشتەکەیان بۆ ئەلبومەکە لە پەنا چەند ھونەرمەند و گرووپێکی تریشدا وەک دە پریتی ڕێکلێس و فەیر تو میدلاند. ھەر لە ھەمان ساڵدا ترۆی مەکلاوەرن وەک ئەندامێکی فەرمی گەڕایەوە بۆ ناو گرووپەکە. دوای کۆتایی ھاتنی گەشتی ئەلبومەکە، گرووپەکە دووبارە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە گوێگرەکانیان دابڕان.
لە ساڵی ٢٠١٥ گرووپەکە وای بڵاوکردەوە کە پشووەکەیان کۆتایی پێھاتووە و دووبارە دەستدەکەنەوە بە گەشتکردن، لە ھەمان کاتیشدا، ئەوان بڵاوکردنەوەی ئەلبوم و کاری نوێیان ڕەتکردەوە چونکە ئەیمی لی خەریکی بەرھەمێکی تەنیایی بوو، بەڵام لە چاوپێکەوتنێکی لاودوایەر گوێگرەکانی دڵنیا کردەوە کە «ئێڤەنێسنس لە داھاتوودا ھەیە.» ھەر لە ھەمان ساڵدا بڵاوکرایەوە کە تێری باڵسامۆ کە ئەندامێکی فەرمی ئێڤەنێسنس و یارمەتیدەری نووسینی ئەیمی لی بووە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، گرووپەکەی بەجێھێشتووە و جێن ماجورا جێی گرتۆتەوە. لە ئازاری ٢٠١٧دا، لی وتی کە ئێڤەنێسنس کار لەسەر ئەلبومی چوارەمی گرووپەکە دەکات و وتیشی لە ھەمان ساڵدا بڵاو دەبێتەوە.
١٩٩٥–٢٠٠١: دامەزران و ساڵانی پێشوو
وێنۆک|چەپ|فۆنتی فەرمی گرووپەکە دروست کرا کاتێک کە [[کەوتوو لە بەرھەمھێناندا بوو. دیساینەرەکانی کۆمپانیاکە پیتەکانیان بە وردی دەستکاری کرد بۆ ئەوەی سەرناوی تراکەکان دەگمەن دەربکەوێت. فۆنتەکە بە ئێڤەنێسێنت ناسراوە. ]]