cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عەبدولمەجیدی دووەم
لابردنی
عەبدولمەجیدی دووەم دەسەڵاتی گرتە دەست دوای ئەوەی ڕژێمی سوڵتانەکان ھەڵوەشێنرایەوە و خەلیفە ھیچ تایبەتمەندییەکی بە دەست نەمابوو، تەنھا سێ ڕۆژ دوای ئەوەی خەلافەتی وەرگرت کۆنگرەی لۆزان بەسترا، و ئینگلیز چوار مەرجی دانا بۆ داننان بە سەربەخۆیی تورکیادا؛ ھەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامی، ھەموو نەوەی عوسمانییەکان دەربکرێن لە وڵات، و دەست بەسەر ھەموو موڵکەکانیان بگیرێت، و تورکیا وەک دەوڵەتێی عەلمانی ڕابگەیەنرێت. کۆنگرەکە شکستی ھینا، وەفدەکە گەڕانەوە تورکیا و ناکۆکی دروستبوو لە نیوان ئەتاتورک و سەرۆکی وەفدەکە لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی و سەرۆک وەزیران، بەڵام دەست لە کار کێشانەوەی سەرۆک وەزیران ھەلی خستە بەردەم ئەتاتورک تا کۆمڵەکە ھەڵبوەشێنیتەوە و دەست بگرێت بەسەر کارووبارەکاندا، و کۆمەڵەی نیشتیمانی نەیتوانی ھیچ بکات، پاشان ئەتاتورک کۆماری تورکیای ڕاگەیاند و ھەموو مەرجەکانی ئینگلیزی قبوڵ کرد، ئینگلیز دانی نا بە تورکیادا و خەلافەتی ئیسلامی ھەڵوەشایەوە، چوار مانگ دوای ئەوە سوڵتان عەبدولمەجیدی دووەم دەرکرا بۆ شاری نیس لە باشووری فەڕەنسا، پاشان دواتر لە پاریس کۆچی دوایی کرد لە سالی ١٩٤٤، بەمەش کۆتایی بە سەردەمی عوسمانییەکان ھات.
ئایزک نیوتن
سێر ئایزک نیوتن (بە ئینگلیزی: Sir Isaac Newton) (٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٦٤٢ -٢٠ی ئازاری ١٧٢٧) فیزیکزان، بیرکار، ئەستێرەناس، فەیلەسوفی سروشتی، کیمیاگەر و زانای ئیلاھیاتی خەڵکی ئینگلیز و لە پیاوانی ئەنجومەنی پادشایی بوو. نیوتن لە لایەن لێکۆڵەران و خەڵکی ئاسایییەوە وەکوو یەکێک لەو کەسانە دەناسرێت کە گەورەترین کاریگەریی لەسەر مێژووی مرۆڤایەتی درووستکردووە.
ژیانی
نیوتن لە ووڵترۆپ مانۆری سەر بە ناوچەی لینکۆڵن شایەر لە دایکبووە. کاتێک باوکی کۆچی دوایی کرد، ئەم لە سکی دایکیدا تەمەنی سێ مانگ بووە، پاش ئەوەی نیوتن تەمەنی بوو بە دوو ساڵ دایکی شویکردووە بە پیاویکی ترو نیوتنی لای نەنکی بەجێھێشت، نیوتن سەرەتای ژیانی بە کولە مەرگی و بەبێ دایک و باوک بەسەر برد، نەنکی ھەوڵێکی زۆری دا بۆ پێگەیاندن و خستنە بەر خوێندنی، لە سالی ١٦٦١دا دواناوەندی تەواو کرد و لە شاری کامبریج لە کۆلێجی ترینیتی وەرگیرا، ئەو کۆلێجەی کە نیوتن دەستی بە خوێندن کرد تێیدا لەسەر ڕێچکەی فەلسەفی ئەرەستوو دەیان خوێند، بەلام نیوتن حەزی بە لێکۆڵینەوەی فەیلەسووفەکانی ئەو سەردەمەی خۆی دەکرد وەکوو دێکارت و گالیلێو گالیلەی و کۆپەرنیکۆس و یۆھانس کێپلەر. لە ساڵی ١٦٦٥ دا نیوتن دەستی بە داڕشتنی بیردۆزێک کرد کە لە پاشە ڕۆژدا بە (ژمێرەزانی زۆر بچووک) ناسرا کە بەشێکە لە بیرکاری، پاش ئەوەی کە نیوتن بڕوانامەی زانکۆی بە دەستھێنا لەو ساڵەدا نەخۆشی پەتا لە ئەورووپا بڵاوبوەوە کە بە پەتا گەورەکەی لەندەن ناسراوە، کە بووە ھۆی داخستنی زانکۆکە، پاش بەجێھێشتنی زانکۆ نیوتن بۆ ماوەی دوو ساڵ لە ماڵەوە مایەوە و خۆی بە لێکۆڵینەوەی (ژمێرەزانی و ئاوێزە و یاسای کێشکردنی زەوییەوە) سەرقاڵ کرد و پەرەیدا بە بیردۆزەکانی. لە ساڵی ١٦٦٧ گەڕایەوە بۆ زانکۆی کامبریج و وەکو ھاوەڵی سیانەی پیرۆز کار بەدەست بوو.
ژیانی تایبەتی و مردن
نیوتن لە ژیانی خۆیدا ھاوسەرگیری نەکردووە و ھیچ نەوەیەکی دوای خۆی جێنەھێشتووە. دوا ڕۆژەکانی ژیانی خۆی لە شاری لەندەن بەسەر برد و ھەر لەو شارەش لە ڕۆژی ٢٠ی ئازاری ١٧٢٧ ماڵ ئاوایی لە جیھان کرد و لە گۆڕەپانی «وێست مانچستەر ئابی» تەرمەکەی بە خاک سپێردراوە.
سەلماندنی بیردۆزەکانی
نیوتن بیست و پێنج ساڵی دوایی تەمەنی خۆی لە دژایەتی کردنی لیبنزدا بەسەر برد کە یەکێک بوو لە نەیارانی ئەو، لیبنز ھەمیشە نیوتنی بە فێڵباز لە قەڵەم دەدا ئەویش ھەوڵی ئەوەی دەدا کە لە ڕێگەی سەلماندنی بیردۆزەکانییەوە بەر پەرچی لیبنز بداتەوە، لە ساڵی ١٦٧٠ بۆ سالی ١٦٧٢ نیوتن لێکۆڵینەوەیەکی چڕو پڕی لە سەر زانستی بینین ئەنجامدا و لە پاشانیش بەشێوەکی زانستیانە بۆچوونەکانی خۆی سەلماند، جاریکی دیکە نیوتن بۆ لێکۆلیینەوە لەسەر ئەو بنەمایانەی کیبلر دایڕشتبوو لەسەر کایەی کێشکردنی زەوی دەستپێکردەوە پاش ئەوەی ڕاوبۆچونی ھەردوو زانا (ھۆک و فلامیستد) ی سەبارەت بە دەرئەنجامەکانی لە لێکۆلینەوەکەی وەرگرت دەر ئەنجامی ئەو لیکۆلیینەوەیەی ئاشکراکرد کە یاساکانی جوڵەی لە خۆگرتبوو. لە ساڵی ١٧٠٣ دا نیوتن بە ھۆی شارەزایییەوە لە زانستی فیزیادا بو بە سەرۆکی ئەکادیمیای شاھانە، لە ساڵی ١٧٠٥ دا لەلایەن شاژنی بەریتانیای ئەو کاتەوە کە ناوی (ئان) بوو وەک ڕێزلێنانێک لە کارەکانی نازناوی سوار چاکی لێنرا.
زانستەکان
پەرتووکەکەی بەناوی «پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی» (بە لاتین: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) کە ساڵی ١٦٨٧ دەرچووە، بە یەکێک لەو پەرتووکانە دادەنرێت کە گەورەترین کاریگەریی لە سەر مێژووی زانستدا ھەبووە و بناغەی بۆ بەشیکی گەورە لە میکانیکی کلاسیک داناوە. لەم پەرتووکەدا، نیوتن وەسفی یاسای ڕاکێشانی گەردوونی و ھەرسێ یاساکانی جووڵەی کردووە، کە زاڵێتی پەیدا کرد بەسەر ڕوانگەی زانستیی سێ سەدەی داھاتووی خۆیدا سەبارەت بە گەردوونی فیزیکی. نیوتن بە سەلماندنی تەبایی و جۆربوونی یاساکانی کیپلەر بۆ جووڵەی ھەسارەیی لەگەڵ بیرۆکەی ڕاکێشانەکەی خۆی، نیشانی دا کە جووڵەی شتەکان لە سەر زەوی و جووڵەی تەنە ئاسمانییەکان یەک کۆمەڵە یاسای سروشتی دەستی گرتووە بەسەر ھەردووکیاندا و بەم جۆرە ھیچ گومانێکی لە دەوروپشتی بیرۆکەی ناوەندێتیی خۆر نەھێشتەوە و ڕاپەڕینی زانستیی پێشخست.
زانستی میکانیک
لە میکانیکدا، نیوتن پرەنسیپەکانی مانەوەی ڕاوەش و ڕاوەشی گۆشەیی داڕژاند. لە زانستی بینیندا، یەکەم تێلیسکۆپی پێچەوانەکەری داھێنا، ھەروەھا گەشەی بە بیردۆزی ڕەنگەکان دا، پتشبەستوو بەوەی کە پەپکەی شیکەرەوە دەتوانێت تیشکی سپی بگۆڕێت بە ڕەنگەکانی پێکھێنەری شەبەنگی بینراو.
بیرکاری
لە بیرکاریدا، نیوتن ئیعتیباری گەشەپێدانی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاریی لەگەڵ گۆتفرید لایبنیتسدا کرد بە دووپارچەوە. ئەو ھەروەھا بیردۆزی دووڕستەییی گشتی پێدراوی سەلماند، گەشەی دا بەو شێوازە کە ئەمڕۆکە شێوازی نیوتن بۆ نزیکبوونەوە بە سفرەکانی فانکشنی پێ دەڵێن.
پایەبەرزی
شوێن و پایەی نیوتن ھەر بەرز و پلەدار بووە لە نێو زانایاندا، بەپێی ئەو ڕاپرسییەی ساڵی ٢٠٠٥ کە پەیوەندیدار بوو بە زانایانی «کۆمەڵگە شاھانە» ی بریتانیا، کە پرسی ڕاپرسیییەکە دەیوت (کام زانا گەورەترین کاریگەری لەسەر مێژووی زانست ھەبووە لە نێوان نیوتن و ئەلبەرت ئاینشتایندا، لە ئەنجامی ڕاپرسییەکەشدا نیوتن ئەو نازناوەی بەدەستھێنا، کە خاوەنی زۆرترین و گەورەترین کاریگەرەیە. لەگەڵ ئەوەی نیوتن کەسێکی باوەڕدار بووە ھەرچەندە پەیڕەوی ھیچ ئاینێکی سەرەکی نەکردووە. بەپێی کتێبی «مایکڵ ھارت» کە لە سالی ١٩٧٨ دا بڵاوی کردەوە تێیدا ناوی گرنگترین ١٠٠ کەسایەتی مێژووی مرۆڤایەتی نووسیوە و بەپێی پلە ڕێکیخستوون، نیوتنی لە پلەی دووەمدا داناوە.
نیوتن یاسای جوولە و ھێزی ڕاکێشانی زەوی گشتیی داڕشت کە بۆچوونی زانستیی زاڵیان پێک ھێنا ھەتا شوێنی گیراوە لەلایەن بیردۆزی ڕێژەیی، واتە بیردۆزی ئەنیشتاین دەربارەی گەردوون. نیوتن پێناسە بیرکارییەکەی خۆی دەربارەی تاودانی زەویی بەکار ھێنا تا یاسای کێپلەری جووڵەی ھەسارەکان و، ھەژمارکردنی ھەڵکشان و داکشان و، ئاڕاستەی ئەستێرەی کلکدار و، یەکسانبوونی شەو و ڕۆژەکان و دیاردەی تر بسەلمێنێت ، بەمەش گومانی دەربارەی بوونی خۆر وەک چەقی سیستەمی خۆریی ڕەواندەوە. ھەروەھا ڕوونیکردەوە کە جوڵەی تەنەکان لەسەر گۆی زەوی و تەنە ئاسمانییەکان دەتوانرێ ھەژمار بکرێن بەپێی ھەمان بنەما. نیوتن بۆی دەرکەوت کە زەوی تەنێکی نیمچە گۆیییە و ھەردوو سەرەکەی پان یا تەختە (ئەندازە) یە، دواتر لەلایەن پێوانەی گێۆدێتیکی ماوپێرتویس، لا کۆندامینێ و چەندین کەسی تر دوپات کرایەوەو، بووە ھۆی بڕوا پێ ھێنانی زۆربەی زانایانی ئەوروپیی بە سەرکەوتنی میکانیزمی نیوتن بەسەر ھەموو سیستەمەکانی پێشوتر.
نیوتن یەکەم تەلیسکۆپی کردەیی ڕەنگدانەوەی بنیاتنا و پەرەی بە تیۆری پێشکەوتووی ڕەنگ دا، کە لەسەر بنەمای تێبینیکردنی کە ئاوێزەیێک ڕووناکیی سپی جیا دەکاتەوە بۆ ڕەنگی شەبەنگی بەرچاو. کارەکەی ئەو لەسەر ڕووناکی لە کتێبێکی زۆر کاریگەر کۆکرابوویەوەبە ناوی ئۆپتیکس، کە لە ١٧٠٤ بڵاوکرابووەوە. ھەروەھا یاسایێکی دەربارەی کرداری ساردبوونەوە داڕشت. یەکەم بیردۆزیی دەربارەی ھەژمارکردنی خێراییی دەنگی داڕشت و، بیرۆکەی (شلەی نیوتنیی) پێشکەش کرد. سەرەڕای کارەکەی لەسەر ھەژمارکردنی جیاکاری و تەواوکاری، وەک بیرکاریزانێک نیوتن بەشداریی لە خوێندن دەربارەی زنجیرەی توانا کرد، سەرەڕای ناساندنی بیردۆزی کراوەی دوو ڕادەدار وەک ژمارە بێتوانەکان، ڕێگەیێکی دۆزییەوە بۆ نزیککردنەوەی ڕەگی فرمان و ھەروەھا ھاوپۆل کردنی زۆرینەی (کێرڤی کیوبیک پلەین).
نیوتن کارمەندی کۆلێژی ترینتی بوو بەناونیشانی (فێڵۆ)، ھەروەھا بوو بە دووەم پرۆفیسۆری لوکاسیانی بیرکاری لە زانکۆی کامبریج. ئەو کەسێکی باوەڕداربوو بەڵام زۆر پابەندی مەسیحی نەبوو کە بە نھێنی و لای خۆیەوە بنەمای سیانە (بوونی سێ سەرچاوەی ڕۆح) ی ڕەت دەکردەوە. شتێکی نائاسایی بوو بۆ ئەندامێکی کۆلێژی کامبریجی ئەو کات، بەڵام ئەو ڕەتیکردەوە فەرمانەکانی کڵێسای پیرۆزی ئینگلتەرا جێبەجێ بکات. جیا لە کارکردنی لەسەر زانستی بیرکاری، نیوتن کاتێکی زۆری بۆ خوێندنی کیمیا و مێژووی ئینجیل تەرخانکردبوو، بەڵام زۆربەی کارەکانی لەو بوارانەدا زۆر دوایی مردنی بڵاوکرانەوە. لە ڕووی سیاسی و تاکەکەسیدا ئەو پەیوەست بە پارتی ویگ بوو، لە ٩/ ١٦٨٩ و ٢/ ١٧٠١، نیوتن خزمەتی دوو خولی کورتی کرد وەک ئەندام پەرلەمان وەک نوێنەری زانکۆی کامبریج. لە ١٧٠٥ ئەو وەک سوارچاکێک خەڵاتکرا لەلایەن شاژنە ئان. سێ دەیەی کۆتایی ژیانی لە لەندەن بەسەربرد، لە (١٦٩٦–١٧٠٠) بە خزمەت کردن وەک چاودێر لە سکەخانەی شاھانەو، لە (١٧٠٠–١٧٢٧) وەک مامۆستا کاریدەکرد، ھەروەھا لە (١٧٠٣–١٧٢٧) وەک سەرۆکی کۆمەڵگای شاھانە خزمەتیکردووە.
ناوبانگ
بیرکاریزان جۆسێف لویس لاگرنگ دەڵێ کە نیوتن مەزنترین بلیمەت بووە کە تاوەکو ئێستا ژیابێت، ھەروەھا جارێکیان وتویەتی: نیوتن «خۆشبەختترین بووە، چونکە ئێمە ناتوانین لە جارێک زیاتر سیستەمێکی جیھانی بدۆزینەوە تا دایبمەزرێنین.» ئەلیکساندەر پۆپ شاعیری ئینگلیز، نوسەری پارچە بەناوبانگە نوسینەکەی سەرکێڵەکەی وتویەتی:
خودا گوتی «ڕێ بە نیوتن بدن» و ھەمووی ڕوناک بویەوە.
نیوتن تا ڕادەیەک بێفیز بوو دەربارەی دەسکەوتەکانی، لە شوباتی ١٦٧٦ لە نوسراوێک بۆ ڕۆبێرت ھووک نوسیویەتی:
ئەگەر من زیاترم بینیبێت ئەوە بەھۆی دانیشتن لەسەر شانی زەبەلاحەکانەوە بووە، واتە بەھۆی ھەوڵەکانی ئەوانەی پێش خوم بووە.
دوو لە نوسەران وا بیر دەکەنەوە کە ئەو وتەی سەرەوە، لە کاتێکدا نوسراوە کە نیوتن و ھووک لە گفتوگۆ دابوون دەربارەی دۆزینەوەی بواری بینایییەکان. ھێرشێکی لار بوو لەسەر ھووک (کەوا وتراوە کە باڵای کورت بووە و پشتی لار بووە)، نەوەک — یان جگە لە — لێدوانێکی بێفیزانە، لەلایەکی ترەوە، پەندە ناسراوەکە دەربارەی وەستان لەسەر شانی زەبەلاح، لەنێو ئەوانیتردا بڵاو کرایەوە لە سەدەی حەڤدە لەلایەن شاعیر جۆرج ھێربەرت (وتاربێژێکی پێشووی زانکۆی کامبریج و ھاوەڵی کۆلێژی ترینتی) لە جاکولای پرودێنتوم (١٦٥١)، وەک خاڵی سەرەکیی ئاماژەی پێکردبوو کە «کورتە باڵایەک لەسەر شانی زەبەلاحێک دوورتر دەبینێت وەک لە دوو»، وە وەک لێکچونێک دەبێت کەوا ئەو خۆی وەک کورتە باڵا بینیوە نەک ھووک.
لە یاداشتنامەیەکی دواتردا، نیوتن نووسیبووی:
لە ٢٠٠٢ تۆماری گینیسی جیھانی وەک بایەخدارترین ددان ھەژماریکرد، کە لەوانەیە بە نزیکەیی نرخەکەی بکات با ٢٥٬٠٠٠ پاوەند(٣٥٬٧٠٠ دۆلار) لە کۆتایی ٢٠٠١. ئەوەی کە کڕیویەتی و ئەوەی کە ئێستا لایەتی نەزانراوە.
پەیکەری نیوتن (١٧٣١) دەتوانرێ ببینرێت لە کلێسەی وێستمینستەر، لە باکووری دەروازەکە بەرامبەر بە شاشەی خۆرۆس، نزیک لە گۆڕەکەی.
لە (١٦٩٤–١٧٧٠) لەلایەن پەیکەرتاش مایکل ڕیسبراک لە مەرمەری سپی و خۆڵەمێشی دروستکرا، لەلایەن تەلارساز ویلیەم کێنت کاری نەخشەکێشانی بۆ کرا.
تایبەندمەندیی پەیکەرەکە بریتییە لەوەی کەوا نیوتن پاڵکەوتوە لەسەر تابووتێکی بەردین، ڕاست قۆڵی لەسەر کۆمەڵێک لە کتێبە مەزنەکانی داناوە و بە دەستی چەپی ئاماژەی بۆ تابلۆیەک کردووە کە بە شێوەیەکی بیرکاریانە نەخشەی بۆ کراوە.
لەسەر ئەو قووچەکێک و گۆی زەویێکی گەردوونی ھەیە کە نیشانەی کەلووەکان و ڕێچکەی ئەستێرەی کلکدارەکەی ساڵی ١٦٨٠ نیشان دەدات. کە مناڵی نیمچە ڕووت ھێما بۆ ئامێری وەک تەلیسکۆپێک و ئاوێزە دەکەن.
نوسینە ھەڵکۆڵدراوەکەی سەر بنکەکە بەم شێوەیە وەرگێردراوە:
لێرە ئایزەک نیوتن نێژراوە، سوارچاک، کە ھێزێکی ھزری نزیک خواوەندانەی ھەیە، و بنەمای بیرکاری سەرنجراکێشانەی تایبەت بە خۆی ھەبووە. ھەروەھا گەڕا بەدوای ئاراستە و شێوەی ھەسارەکان، ڕێچکەی ئەستێرەی کلکدار، ھەڵکشان و داکشانی ڕوبارەکان، لێکنەچونەکان لە تیشکی ڕووناکیو، ئەوەی کە لەوەوپێش ھیچ زانای دیکە نەھێناوەتە بەرچاو، تایبەتمەندییەکانی ڕەنگەکان و ئەوەی کە بەرھەمیان ھێنا.
کارامە، دانا و بەوەفا، لە ڕوونکردنەوەکانی بۆ سروشت، کلتوری کۆن و کتێبی پیرۆز، بێتاوانی دەکات بەھۆی فەلسەفەی خودای شکۆمەند و بەدەسەڵات و باش و، دەربڕینە سادەکانی ئینجیل بەپێی ڕەفتارەکانی.
مرۆڤایەتی بە بوونی ئەم مرۆڤە بەنرخە دڵخۆشە! ئەو لە ٢٥ کانونی یەکەم ١٦٤٢ لەدایکبووەو، لە ٢٠ ئازار ١٧٢٦–٧ کۆچیدوایی کردووە. — وەرگێڕدراوە لەلایەن گی. ئێڵ سمایث، کۆتەڵەکان و پاسەوانی کەنیسەی ڕوحی پۆڵی پیاوچاک و، ھی کلێسەی وێستمینستەر (١٨٢٦)، دوو، ٧٠٣–٧٠٤.
لە ١٩٧٨ تا ١٩٨٨، وێنەیەکی نیوتن کە لەلایەن ھاری ئێککلێستۆنێ دروستی کرابوو، لە لەسەر زنجیرە پارەی ١ پاوەند بڵاو کرایەوە لەلایەن بانکی ئینگلتەرا (دوایین ١ پاوەند وا تێبینیکراوە کە لەلایەن بانکی ئینگلتەرا بڵاو کرابێتەوە).
نیوتن لەسەر لا پێچەوانەکەی تێبینییەکان دەردەکەوێت کە ھەڵگری کتێبێکە و یاوەری تەلیسکۆپێک دەکات، ھەروەھا ئاوێزەیەک و نەخشەیەکی کۆمەڵەی خۆری ھەڵگرتووە.
نیوتنی ئێدوادەو پاۆلۆززیی، لەدوای ویلیەم بلێیک (١٩٩٥)، لە دەرەوەی پەرتوکخانەی بەریتانی
پەیکەرێکە بونی ھەیە، کە نیوتن سەیری سێوێک لە سەر پێیەکانی دەکات، دەتوانرێ لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتی زانکۆی ئۆکسفۆرد ببینرێت.
پەیکەرێکی برۆنزی گەورەی نیوتن، لەدوای ویلیەم بلێیک، لەلایەن ئێدوادەو پاۆلۆززی، لە ساڵی١٩٩٥ دروستکراوە کە سروشی لە ھەڵکەندراوی بڵەیک وەرگرتووە، لە گۆڕەپانی پەرتوکخانەی بەریتانی لە لەندەن نمایشکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:زانایانی ڕەنگ پۆل:گەردوونناسانی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:مردووانی ١٧٢٧ پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢ پۆل:مێژووی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاری پۆل:گەردوون پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٧یەم پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی پۆل:گەردونناسانی ئینگلیزی سەدەی حەڤدە پۆل:نووسەری پیاوی ئینگلیزی سەدەی ١٧ پۆل:بیرکاریزانانی سەدەی ١٧ی ئینگلیزی پۆل:کیمیاگەرەکانی سەدەی حەڤدەیەم پۆل:ئەپۆکالیپتیستەکانی سەدەی حەڤدە پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی هەژدەیەم پۆل:چەند زانایەکی بەریتانی لە سەدەی ١٨ پۆل:کیمیاگەرەکانی سەدەی ١٨ پۆل:ئەپۆکالیپتیستەکانی سەدەی هەژدە پۆل:پسپۆڕانی بواری بالیستیک پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی پۆل:شۆڕشی کۆپەرنیک پۆل:مەسیحییەکانی دوای چاکسازیی ئاریانییەکان پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی ھەژدەیەم پۆل:ئەپۆکالیپتیستەکانی سەدەی ھەژدە
نووری شاھین
وێنۆک|250px نووری شاھین (لە ٥ی ئابی ١٩٨٨ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە) بەڕێوەبەری تۆپی پێ و یاریزانێکی پێشووی تۆپی پێیە. لە ساڵی ٢٠٠١ پەیوەندی بە ئەکادیمیای وەرزشی یانەی بوروسیا دۆرتمۆندەوە کردووە. لە ٦ی ئابی ٢٠٠٥ ڕیکۆردێکی بە ناوی خۆیەوە تۆمارکرد بەوەی بووە لاوترین (کەمتەمەنترین)یاریزان لە خولی بۆندسلیگادا یاری بکات لە یاری بەرامبەر وۆڵفسبۆرگ. سێ مانگ دواتر لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ بووە کەمتەمەنترین یاریزان کە لە خولی ئەڵمانییدا گۆڵ تۆمار بکات بەرامبەر یانەی نورێمبێرگ.
وێنۆک|نوری شاھین
کاروانی وەرزشی
کاروانی نێودەوڵەتی نوری شاھین لەگەڵ ھەڵبژاردەی تورکیای ژێر تەمەن ١٧ ساڵان دەستی پێکرد کاتێک تەنیا ١٦ ساڵی تەمەن بوو لە پاڵەوانییەتی وڵاتانی ئەورووپای ژێر تەمەن ١٧ ساڵان. لەو پاڵەوانییەتییەدا یەکێک بوو لە یاریزانە باشەکان و دووەم گۆڵکەر بوو. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥یشدا لەگەڵ ھەڵبژاردەی یەکەمی تورکیا یەکەم یاری نێودەوڵەتیی خۆی کرد بەرامبەر ئەڵمانیا و بووە لاوترین یاریزانیش لە مێژووی ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیدا کە گۆڵ بکات. لە وەرزی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ بوروسیا دۆرتمۆند بەخواستن نووری شاھینی وێدایە یانەی فیێنۆردی ھۆڵەندی و ساڵێک دواتر گەڕایەوە یانە ئەڵمانییەکە … لەگەڵ بوروسیا دۆرتمۆند بەشداری لە ١٣٥ یاریی دا کردووە و ١٣ گۆڵی بۆ تۆمارکردوون، لەوەرزی ٢٠١١–٢٠١٢ ڕووی کردە یانەی ڕیال مەدرید و تا ئێستاش بەردەوامە لەگەڵ یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی تورک پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦ پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
ئارسێن ڤێنگێر
ئارسن ڤینگەر لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ لەشاری ستراسبورگ لە فەڕەنسا، وەرزشوان و ڕاهێنەری تۆپیپێی فەڕەنسییە پێشتر ئەرکی ڕاهێنەرایەتی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵی ئینگلیزی لە ئەستۆگرتبوو ، ڤینگەر یەکێکە لە سەرکەوتووترین ڕاهێنەرانی خولی ئینگلیزی لەدوای ئەلێکس فێرگوسۆن بەوەی زۆرترین کات لەیانەیەکی ماوەتەوە ئەوەش ئەوکاتەبوو کە ڤینگەر لەساڵی ١٩٩٦ەوە ڕاهێنەرایەتی ئارسناڵ دەکات ، ڤینگەر لەماوەی ١٩٧٣ تاکوو ١٩٨١ کاری یاریکەریی تۆپی پێ کردووە لە هێڵی بەرگری لەوانەش یانەکانی موتزینگ و مولهاوس و ستراسبورگ ماوەی یاریکردنی ڤینگەر زۆرسەرکەوتوو نەبوو بەوەی تەنیا ٨٠ یاری ئەنجام داوە لەکۆی ئە ٨٠ یارییەش توانیویەتی ٦ گۆڵ تۆمار بکات و ڕاهێنەرایەتی یانەکانی نانسی - لۆریان و ئەی ئێس مۆناکۆ و گرامپوس کردووە و لە ئێستادا شیکەرەوەی کەناڵەکانی بی ئێن سپۆرتە.
سەرچاوە
وەکیپیدیایی ئینگلیزی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی پۆل:یاریزانانی لیگ ١ پۆل:یاریزانانی لیگ ٢
سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ
200px|وێنۆک|وێنەی فەرمی [[دۆناڵد ترامپ|سەرۆک ترامپ]]
سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ (بە ئینگلیزی: Presidency of Donald Trump)، دەستی پێکرد لە ئێوارەی ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠١٧ بە ناوچەی کاتی ڕۆژهەڵاتیی، ئەو ڕۆژە دۆناڵد ترامپ بوو بە ٤٥ـەمین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان، بە جێگرەوەی باراک ئۆباما. ترامپ لە حیزبی کۆمارییەکانە، وە بازرگانێکی نیویۆرکی بوو لەوکاتەوەی کە سەرکەوتنی بەدەست هێنا بەسەر ھیلاری کلینتۆنی دیموکرات لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ٢٠١٦. هەروەها هاوڕێکەی مایک پێنس پێشتووتر پارێزگاری ئیندیانا بوو، پۆستی جێگری سەرۆک کۆماری وەرگرت و بوو بە ٤٨ـەمین جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان. ترامپ بەتەمەنترین کەسە کە بووبێتە سەرۆک کۆماری ئەمریکا. ماوەی سەرۆکایەتی ترامپ کۆتایی پێدێت لە ٢٠ی کانوونی دووەمی، ٢٠٢١، وە ئەتوانێت دووبارە خۆی هەڵبژێرێتەوە بۆ پۆستی سەرۆکایەتی.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ پۆل:مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکان (١٩٩١- ئێستا) پۆل:سەرۆکایەتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شیوەمێرێ
شیوەمێرێ (Şîwemêrê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٦ کەس لە ٣٢٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ماریۆ بالۆتیللی
230px|وێنۆک|چەپ|بالۆتیللی بە جلی هەڵبژاردەی تۆپی پێی نشتیمانی ئیتالیا ماریۆ بالوتیللی باروا (Mario Balotelli Barwuah)، (پالیرمو، ١٢ ئاب ١٩٩٠) یاریزانێکی گەنجی ئیتالیــە، ئێستا لە یانەی ئەی سی میلان یاری دەکات پاش ئەوەی لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ لە وەرزی زستانەی راگواستنەکان بە بڕی ٢٠ میلیۆن یۆرو لە یانەی "مانچستەرسیتی"ەوە گوازراوە میلان. پێشتر لە ریزی یانەی ئینتەرمیلان یاری دەکرد و پێشتریش لە یانەی لومیزان.
ژیان
ماریۆ لە ساڵی ١٩٩٠ لە شاری پالیرمۆی دوورگەی سێقلیە (سیسلی) لە دایک و باوکێکی بە رەچەڵەک گانایی ئەفریقایی پەیدابووە بە ناوو نازناوی ماریۆ باروا. لە ٣ ساڵیەوە تووشی نەخۆشیەکی ریخۆلە بووە و لە بەر دەستکورتی و نەداریان، دایک و باوکەکەی ماریۆیان خستۆتە ژێر چاودێری بنکەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی و لەوێش فرانچێسکۆو سیلڤیا بالۆتیللی کە خێزانێکی بە رەچەڵەک جووی شاری بریشیا بوون ماریۆیان بەخێو کردووە. ماریۆ تا گەوەبوو ھەر لە لای ئەو خێزانە مایەوەو رازی نەبوو بگەڕێتەوە لای باوانی خۆی ھەر لە بەر خۆشەویستی زۆری بۆ بەخێوکەرانی نازناوی بالۆتیللی بۆ ناوی خۆی ھەڵبژاردو ھەمیشە پەسنی ئەوان دەکات و گلەیی لە باوانی خۆی دەکات بەوەی کە چۆن نەشیاون بە منداڵی بەخێوی بکەن و لە کاتی ناخۆشیدا وازیان لێھێناوە داویانە بە (ھەتیوخانەکان)..
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیتالی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان
میتانی
میاتانییەکان لە تەوراتدا بە (ئارام - ناهارام) ناویان هاتووە.میتانیەکان لەهۆزی )هۆری) یاخۆرین.پایتەختى میتانییەکان شارى(واشۆکانى) بووە.میتانییەکان بەکارى بەخێوکردنى ئەسپ و دروستکردنى گالیسکەى سەربازییەوە خەریکبوون. یەکەم پاشاى میتانییەکان ناوى (کیرتا) بووەو بەدامەزرێنەرى دەوڵەتى میتانى دانراوە. دواتر کوڕەکەى بە ناوى (شوتتارناى یەکەم) بووە بە پاشا. دواى ئەویش (پاراتارناى یەکەم١٤٨٠-١٤٤٠پ.ز) لەو ماوەیەدا فەرمانڕەواى وڵاتى میتانى بووە. پاشان (پارساتاتار١٤٤٠-١٤٣٠پ.ز)یەکێکی تر بووە لە فەرمانڕەواى میتانى. سنوری میتانیەکان پاڵی دا وڵاتی میسرەوە. وێنۆک|شوێنیدەسەڵاتی میتانی
شاوشتاری یەکەم
شاوشتارى یەکەم (١٤٣٠-١٤٢٠پ.ز) کوڕى پارساتاتارى پاشاى پێشووترى میتانى بووە، دواى باوکى شوێنى گرتۆتەوە. ئەو پاشایە زۆر بەناوبانگ و لێهاتوو بووە، سنوورى وڵاتەکەى لەهەموو لایەکەوە فراوانکردوە. بەتایبەت لەخۆرئاواوە گەیاندویەتە کەنارەکانى دەریاى ناوەڕاست، هەروەها بەهاوکارى میسرییەکان دەوڵەتى ئاشوورو ئارابخاشى خستۆتە سەر ئیمپڕاتۆرییەتەکەى. دواتر ئەو پاشایە لە پێناو دۆستایەتى و هاوپەیمانێتیان کچى خۆى پێشکەشى(ئاموون حوتپى دووەم (١٤٢٨-١٤٠٥پ.ز)ى پاشاى میسر کردوە.
پارتارنای دووەم
پاراتارناى دووەم(١٤٢٠-١٤٠٠پ.ز) دواى شاوشتار بووە بەپاشاى میتانییەکان. لە کاتى فەرمانڕەوایى ئەو پاشایەدا پەیوەندییەکانى وڵاتى میتانى و میسر لەگەڵ(ئاموون حوتپى دووەم (١٤٢٨-١٤٠٥پ.ز) لە پێناو داگیرکردنى خاکى وڵاتى سووریاى ئەمڕۆ بەرەو ئاڵۆزى چووە. دواتر(ئارتاتاماى یەکەم١٤٠٠-١٣٨٠پ.ز) بووە بە پاشاى میتانى. شوتارناى دووەم(١٣٨٠-١٣٦٠پ.ز) دواى ئارتاتاماى باوکى بوو بەپاشاى میتانییەکان. شوتارناش وەکو پاشایانى پێشووترى میتانى دۆستایەتییەکى بەهێزى لەگەڵ فیرعەونى ئەوکاتەى میسردا هەبووە. هەربۆیە کاتیک (ئاموون حوتپى سێیەم١٤٠٥-١٣٥٣پ.ز)ى پاشاى میسر توشى ئازارى کلۆربوونى ددان هاتووە، بەپەلە پەیکەرى خواوەند(شاوشکا)ى ناردوە بۆ میسر، بەمەبەستى چاک بوونەوەى پاشا لەنەخۆشییەکەى، چونکە ئەو خواوەندە ناوبانگێکى باشى هەبووە لە چاککردنەوەى مرۆڤ لە نەخۆشیدا، هەروەها شوتارنا بە مەبەستى درێژەدان بەهاوپەیمانێتى وڵاتەکەى لەگەڵ میسرییەکان، کچەکەى خۆى بەناوى(کیلوو خیپا)لەگەڵ(٣١٧) کارەکەر و نۆکەر بە دیارى و بە مەبەستى هاوسەرگیریکردن لەگەڵیدا بۆ ئاموون حوتپ ناردوە بۆ میسر. دواتر لەو شازادە میتانییە(ئاموون حوتپى چوارەم ١٣٥٣-١٣٣٦پ.ز)کە دواتر بە (ئەخناتوون) ناسراوە لەدایکبووە. ئەرتەشومرا(١٣٦٠پ.ز)	 دواى مردنى شوتارناى دووەم بووە بەجێنشینى، بەڵام دواتر پیاوێک بەناوى(ئوو تخى) کە لە بنەماڵەى پاشایان نەبووە، بە پیلانى هیتییەکان ئەرتەشومراى کوشتووەو برا گچکەکەى بەناوى (توو شراتتا) لە شوێنى داناوە. توو شراتتا(١٣٦٠-١٣٤٠پ.ز) دواتر توو شراتتا، ئوو تخى لە تۆڵەى براکەى کوشتووە. پاشان بۆ دووبارە گێڕانەوەى پەیوەندیەکانى ولڵاتەکەى لەگەڵ فیرعەونەکانى میسر، کچێکى خۆى بەدیارى بە ناوى(تادوو خیپا) کە دواتر بە(نفر تى تى)ناسراوە بە مەبەستى هاوسەرگیریکردن لەگەڵیدا بەتایبەت بۆ(ئاموون حوتپى سێیەم١٤٠٥-١٣٥٣پ.ز)ى پاشى میسر ناردوە لەگەڵ نامەیەکى(٦٥٠٠)دێڕى بەو شێوەیەى خوارەوە:
نامە
زۆر جوان و نەرم و نیان بۆ براکەم ناردووە هەروەک براکەم دەیانبینێت. دەخوازم براکەم نوێنەرەکانم ڕانەگرێت، دەخوازم براکەم ڕێگەیان پێبدات بەخێرایى بێنەوە، چونکە من دەمەوێت لەحاڵى تەندروستى باشى براکەم دڵنیا ببمەوەو زۆر دڵخۆش دەبم بەسەلامەتى براکەم. ڕەنگە براکەم بڵێت تۆ خۆت نوێنەرى منت ڕاگرتووە، نەخێر ڕام نەگرتووە. دەخوازم لەبراکەم کە ڕێگە بەنێردراوەکانى من بدات بەخێرایى بگەڕێنەوە. پێویستە ئێستا دەرچووبن لەلاى. هەروەک دەخوازم کە براکەم مانى لەگەڵیان بنێرێت و لەگەڵ نێردراوەکانم بۆ لام دەربچێت. هیوادارم براکەم نێردراوێکى تر ڕەوانە نەکات بۆ لام. ئەگەر براکەم مانى ڕەوانە نەکات، بەڵکو کەسێکیتر ڕەوانە بکات، ئەوا من ئەو کەسەم ناوێت. هیوادارم براکەم بزانێت، بۆیە هیوادارم براکەم مانى بنێرێت. من لەدڵەوە زۆر حەزدەکەم و هەوڵدەدەم کە لەگەڵ براکەم باش بم و نەرم و نیانى نێوانمان پەرەپێبدەین. هەروەک هیوادارم براکەشم ئەو دڵسۆزییەى بپارێزێت، چونکە من دەمەوێت ئێمە لەگەڵ یەکترى باشبین و لەدڵەوە حەزدەکەم کە ئێمە لەدڵەوە یەکترمان خۆش بوێت. هەروەک خواوەندى(شیررى)و خواوەندى تۆ ژیان و چارەنووسمان دیارى دەکات، خۆزگە ئەو خواوەندانە دەبوونە نوێنەریان لەلایەن هەردوو خواوەند(تیشۆپ)و خواوەند(ئەمانۆ)کە گەورەى ئێمەو باوکى ئێمەن، تاوەکو پارێزراوبین. یەکترمان خۆش بوێت بەشێوەیەکى برایانە. هەروەک چۆن مرۆظ خواوەندى خۆرى خۆش دەوێت. بەوشێوەیە دەمەوێت یەکترمان خۆش بوێت. گیلیاى برام لە تۆوە نامەیەکى بۆ هێنام، کە خوێندمەوە زۆر خۆشحاڵ بووم. بەخۆمم گووت تەنانەت ئەگەر دۆستایەتیشمان نەمێنێت ئەو نامەیە ئەوەندە کاریگەر دەبێت کە هەمیشە تۆم خۆش بوێت. بۆم نووسیبووى کە من خۆشەویسترین هاوڕێ و دڵسۆزترین دۆستت دەبم. گووتبووم دەبێت دۆستایەتى ئێمە دە هێندەى سەردەمى باوکمان قوڵتر بێت و تۆ زیاتر ڕێز بۆ من دابنێیت. برا ئەو زێڕەى کە ئەمڕۆ بۆم دەنێریت، دەبێت لەهى سەردەمى باوکم پتربێت. تۆ بۆ باوکم نامخار بەئەندازەى یەک کیرو زێڕت دەنارد، بەڵام ئەو زێڕەى بۆ منت ناردوە بەمس زەرد کراوە. لەبەرئەوە دەمەوێت زێڕى زۆرترم بۆ بنێریت، چونکە لەوڵاتى ئێوەدا زێڕ زۆرە). لەو نامەیەوە دەردەکەوێت کە پەیوەندى هەردوو وڵات زۆر بەهێزو دۆستانە بووە."
ئاکام
بەپێیى سەرچاوە مێژووییەکان، ئاڵوگۆڕى نامەکانى توو شراتتاى پاشاى میتانى لەگەڵ فیرعەونەکانى میسردا زیاتر لە دە ساڵ درێژەى هەبووە، واتە: لە سەردەمى فەرمانڕەوایى(ئاموون حوتپى سێیەم١٤٠٥-١٣٥٣ پ.ز)هەتا سەرەتاى فەرمانڕەوایى(ئاموون حوتپى چوارەم١٣٥٣-١٣٣٦ پ.ز). پاشان شێواوى ناوخۆى دەوڵەتى میتانى بووەتە هۆى کوشتنى توو شراتتا لە ناو کۆشکەکەى خۆیدا لە لایەن کەسێکەوە بەناوى(ئەکیت تیشۆپ). ٦-ئەو نامە(٥٠٠)دێڕییە کە بەنامەى(میتانى)ناسراوەو بەزمانى خووریى نووسراوە، لەکنەو پشکنینەکانى ساڵى(١٨٨٧ز)ى کەلاوەکانى(تل عمارنە)ى پارێزگاى(مینا)ى میسر دۆزراوەتەوە، ئەو شوێنە لەوکاتەدا شارى(ئەخت ئاتوون)یان(ئاسۆى ئاتوون)ى پایتەختى(ئاموون حوتپى چوارەم-ئەخناتوون١٣٥٣-١٣٣٦پ.ز)بووە.
هیتییەکان و دواتریش پەلامارە یەک لەدواى یەکەکانى(ئەدەد نیرارى یەکەم١٣٠٧-١٢٧٥پ.ز)ى پاشاى ئەوکاتەى ئاشووریى، بەشێک لەوڵاتەکەیان کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتى ئاشوورییەکان. بەپێیى تۆمارێکى ئەدەد نیرار لەو شەڕەدا ئارتاتاماى پاشاى میتانى و خێزانەکەى و کوڕو زۆرێک لەخەڵکى وڵاتەکەى بەدیلکراوى بردون بۆ پایتەختى ئاشوور. سەرئەنجام میتانییەکان بەهۆى ئەو داگیرکارییانەوە دەسەڵاتیان تەنها بەسەر ناوچەیەکى بچووکى دەورووبەرى ڕووبارى خاپووردا هەبووەو لەوکاتەدا دەوڵەتەکەیان ناوى(خانى گاڵبات)بووە. دواجار میتانییەکان لەلایەن پاشاى ئاشووریى(شەلمانسەرى سێیەم٨٥٩-٨٢٤پ.ز)بەیەکجارى کۆتایى بە دەسەڵاتیان هاتووە.
سەرچاوەکان
4.کتێبی کوردکێیە نوسەر سۆران حەمەڕەش، بەشی هۆریەکان پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:حوورییەکان پۆل:میتانی
١٦١٠
ساڵی ١٦١٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٠
سینووزیت
سینووزیت یا ساینوسایتس بریتییە لە ھەڵمسان و ھەو کردنی ناوپۆشی ھەر کام لە سینووسەکانی دۆراندۆری لووت. چەپ|٢٥٠px|وێنۆک|وێنەی تیشکی ئیکس لە سینووسەکان
سینووسەکان ھڵۆڵییەکانی نێو ئێسکی سەرو کەپۆڵن. کە بە ھۆی پڕ بوون و گیرانەوە تووشی ھەو کردن و ئاییسان دەبن. ھەڵامەت، ھەستۆکی یان لاری سپینی لووت لە گرنگترین ھۆکارەکانی سینووزیتە. ئێش، یاوی کەم، لینجاوی پشت قوڕگ بە تایبەت لە بەیاناندا لە نیشانەکانی ئەم نەخۆشیەیە. سەرئێشەی بەیانان، پاش ھەستان لە خەو، ڕاستەوخۆ ئاماژە بە تێکچوونی سینووسەکان دەکا. ھەروەھا ئێشی توێڵ لە کاتی دەست لێداندا، ئێشی شەویلکە و ددانەکانی لای سەروو، ئێش لە ناوچەی گۆناکان، ھەڵمسان و ئێشی شانەکانی دەور لووت و چاو، تێکچوونی بۆن بیستن و کپ بوونی لووت لە نیشانەکانی تری ئەم نەخۆشیەیە.
ھەروەھا ئازارێ کە بە ھۆی جگەرە کێشانەوە تووشی مژۆڵە وردەکانی ناو لووت و قوڕگ دەبێت و ژیان لە ژینگەیەکی ھەوایی پیسدا، دەبێتە ھۆی وشک بوونەوەی ناوپۆشی لووت و سینووسەکان و سەرھەڵدانی چڵک کردنی سینووسەکان. مەلە بەتایبەتی خۆ لووردانە نێو ئاو لە مەلەوانگە پیسەکاندا کە ئاو بە تەوژمەوە دەچێتە نێو ھڵۆڵایی سینووسەکانەوە، دەتوانێ ببێتە ھۆی چڵک کردنی سینووسەکان.
سینووزیتی ھەوایی دوابەدوای گۆڕانی پاڵەپەستۆی ھەوا لە فڕینی زۆر بەرزدا (سەفەر بە فڕۆکە)، بە ھۆی کپ بوونی کونی سینووسەکان لە کاتی پەستانی پێچەوانە و لینج ڕژانی سینووسەکان، بەدی دێت. زۆر جار لەوانەیە سینووزیتی ئالیرجی و سینووزیتی چڵکی بە ھەڵە پێکەوە تێکەڵ بکرێت، بەم بۆنەوە پزیشکان بە سینووزیتی ئالیرجی، ڕینیت ئالیرجیک دەڵێن و بۆ ئەم مەبەستە ناوی سینووزیت بەکار ناھێنن. ھەروەھا بڕێجار میگرەین و سەرئێشەی سینووزیتیش پێکەوە تێکەڵ دەکرێن.
ژان شاپولێن
ژان شاپولێن شاعیر و ڕەخنەگری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سینووزیت
بەپێی ماوە
سینووزیت بەپێی ماوەی نەخۆشی بە سێ جۆر دابەش دەبێت: تووش (کەمتر لە ٤ حەفتە)، ژێر تووش (زۆرتر لە ٨ حەفتە) و کۆن (زۆرتر لە ٨ حەفتە).
بەرگری
بۆ بەرگری لە نەخۆشی سینووزیت لە کاتی ھەڵامەت یان ھەڵمەتە ئالیرجییەکان، دەبێ لە پەستا سینووسەکان پاک بکرێتەوە: ڕەچاو کردنی ئەم خاڵانەش:
نیشانەکان
نیشانە ھاوبەشەکان بریتین لە: سەرئێشە، ئێشی دەموچاو و تا دوبەدوای نەخۆشی ڤایرووسی کۆئەندامی ھەناسە (سەروو).
لە پشکنینی فیزیکیدا: یاو، لینجاو ڕژانی لووت و ھەستۆکی سینووسەکان بەرچاو دەکەوێت. پشکنین بە تیشکی ئیکس لە سینووسەکان (water's view)و کشتی لینجاوی سینووسەکان ئەنجامەکان پشت ڕاست دەکاتەوە.
چارەسەری
بۆ چارەسەری سینووزیتی تووش دەبێ لە پێشدا بە دەرمانی دژەچڵکی سیستەمیک وەک پێنسیلین، چڵکی سینووسەکان لەناو برێن، ئەمجار ڕێکانی ھەناسە بۆ دەرکردنی لینجاوەکان بە دەرمانی دژەکپ(vasoconstrictor) ھەراو بکرێن. ئەگەر چڵک لە سینووسەکان ڕیشەکەن نەبوو، پێویستی بە نەشتەرگەرییەکی بچووکە بە ناوی لاواژا (lavage)، کە لەودا سینووسەکان بە ئاو یان خوێواو دەشۆردرێنەوە.
ڕەوت و ھۆکارەکانی نەخۆشی
ئەم جۆرە سینووزیتە لەوانەیە بە شوێن ھەڵمەتە لەسەریەکەکانی سینووزیت ڕووبدات، بەتایبەتی لە کەموکووڕییەکانی کۆئەندامی ھەناسە یان گیرانی ڕێکان بە ھۆی پولیپەوە.
بەرگری
چارەسەرییەکانی سینووزیتی تووش، باشترین شێوەی بەرگرییە لە سینووزیتی کۆن.
نیشانەکان
نیشانەکانی سینووزیتی کۆنبوو بریتییە لە: ھەڵامەت باری، چڵمی چڵکاوی لووت، کێشەی ھەناسەیی، تێکچوونی ھەستی بۆن و جاربەجاریش سەرئێشە.
چارەسەری
بۆ چارەسەری سینووزیتی کۆنبوو لە پێشدا دەرمانی دژەچڵک (وەک کواموکسی کڵاو) و کشتی وردەئۆرگانیزمەکان بەکار دەھێنین و ئەگەر سەرکەوتوو نەبوو نەشتەرگەری لاواژ وەک دوامین بژاردە ھەڵدەبژێرین.
سەرچاوە
پۆل:سەرئێشە پۆل:ھەوکردنەکان
مۆردانە
مۆردانە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مۆردانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کوڵەبان و لە باشوور لەگەڵ شارەدێی تەکیەی جەباری و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دارەتوو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەنارەی محەمەد شەریف.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ١٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیاری سەبارەت بە کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٨٩‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
١٦١١
ساڵی ١٦١١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
تێرۆری سێ چالاکی کورد لە پاریس
ڕووداوی تێرۆرکردنی سێ کچەچالاکەوانی کورد لە پاریس کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا لە پاریس، فەڕەنسا ڕوویدا، تیایدا هەریەک لە سەکینە جانسز، فیدان دۆغان و لەیلا سۆیلەمەز، کە سێ چالاکەوانی پارتی کرێکارانی کوردستان بوون، تێرۆر کران و بەکوژراویی لە ناوەندی زانیاریی کوردستان لە پاریس دۆزرانەوە. توێکاریکاری لاشە ئەوە دەردەخات کە ئەو سێ ئافرەتە لە کاتێکدا لەنێوان ٦ی پاش نیوەڕۆ بۆ ٧ی پاش نیوەڕۆی ڕۆژی پێش دۆزینەوەیان بەکوژراویی، گیانیان لەدەست داوە.
ئەو ڕووداوە لەکاتێکدا هاتەبوون کە حکوومەتی تورکی لە دانووستاندا بوون لەگەڵ سەرکردەکانی پەکەکەدا کە لەنێویاندا عەبدوڵڵا ئۆجەلان هەبوو. چالاکەوانانی پەکەک لە پاریس ئەو ڕووداوەیان وەک هەوڵێک لەلایەن "هێزە تاریکەکان" ی حکوومەتی تورکییەوە بۆ بەربەست خستنە بەردەم ئەو دانووستانانە لەبەرچاو گرت. بەپرسە تورکەکانیش، لەلایەکی ترەوە، دەستی تۆمەتییان بۆ ناکۆکییە نێوخۆییەکانی نێو پەکەکە ڕاکێشا، بەجۆرێک کە ڕۆژنامەی حورییەتی ڕۆژانەی نیشتمانی تورکیی لەڕاپۆرتێکدا ئاماژە بە پێکدادان و ناکۆکیی جانسز دەکات لەگەڵ حووسەین فەرمانی سووری و فەرماندەی بانگەشەبۆکراوی باڵی سەربازیی پەکەکە. وەزیری ناوخۆی فەڕەنسا مانوێڵ ڤاڵس ڕایگەیاند کە سێ ئافرەتەکە بەشێوازی سێدارەیی کوژراون.
کاوەمەلە
کاوەمەلە (Kawemele، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٠ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
محەممەدی شەشەم
وەحیدەددین محەممەد کوڕی خەلیفە عەبدول مەجید، یەکێکە لە خەلیفە عوسمانییەکان، لە نێوان ساڵانی ١٨٦١ تا ١٩٢٦ ژیاوە، و حوکمی دەوڵەتی عوسمانی کردووە لە ٤ی تەممووزی ١٩١٨ تا ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، لە دوای وەفاتی براکەی محەمەدی پێنجەم ڕەشاد.
چەند مانگێک دوای ئەوەی دەسەڵاتی وەرگرت تێکشکا لە شەڕا و دوژمنەکانی زۆربەی وڵاتەکەیان داگیرکرد بێجگە لە چەند ناوچەیەک، ساڵی ١٩١٩ ئەتاتورکی ڕاسپارد تا ھەستیت بە گەڕان بەسەر سوپاکانی ئەنادۆڵ، بەڵام ئەتاتورک لە ئەنادۆڵ یاخیبوونی ڕاگەیاند و سوپای بەرگری پێکەوەنا و وەحیدەددین رێکەوت لەگەل داگیرکەرەکان و سوپای خەلیفەیان پێک ھینا بەڵام تێکشکا لە بەرامبەر سوپای بەرگرییدا ساڵی ١٩٢٠ و زۆربەی تاکەکانی چوونە ڕیزی ئەتاتورکەوە و شەڕ بەردەوام بوو لە دژی ھاوپەیمانە ئەورووپیەکان و سەرکەوتن و کۆتایی ھات بە ڕزگارکردنی تورکیا، وەحیدەددین ئیستەنبوڵی بە جێ ھێشت تا ئەوەی ماوە لە ژیانی لە ریفییرای ئیتاڵی بیباتە سەر، و وەفاتی کرد لە شاری سان مارینۆ لە ١٦ی ئایاری ١٩٢٦.
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:مردووانی ١٩٢٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١ پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەی ١٩یەم پۆل:سوڵتانەکانی سەدەی بیستەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
ڕۆبێرت میلیکان
200px|وێنۆک|چەپ|ڕۆبێرت میلیکان ڕۆبێرت میلیکان (بە ئینگلیزی: Robert Andrews Millikan) (٢٢ی ئازاری ١٨٦٨ - ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٣ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت بۆ کارکردنی لەسەر دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٥٣ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)
کوردیی ناوەندی
کوردیی ناوەندی یان سۆرانی یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە کە لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان قسەی پێ دەکرێت. لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، باشووری پارێزگای ورمێ (ناوچەی ھەوشار و موکریان) لە شارەکانی شنۆ، نەغەدە، پیرانشار، مەھاباد، بۆکان، سەردەشت، ساینقەڵا، تیکاب و بەشی ھەرە زۆری پارێزگای کوردستان، شارەکانی سنە، سەقز، بانە، مەریوان، دیواندەرە، کامیاران، دێولان، قوروە، بیجار و ناوچەکانی جوانرۆ و ڕوانسەر و سەلاسی باوەجانی دەشتی زەھاو و بەشێک لە شاری کرماشان و ناوچەیەک لە کولیایی لە پارێزگای کرماشان بەم زارە قسە دەکەن. لە باشووری کوردستان لە پارێزگاکانی کەرکووک، پارێزگای سلێمانی و ھەولێر بە ئەم شێوەزارە دەدوێن. شێوەزاری فەرمیی شانشینی کوردستان و کۆماری کوردستان بووە و ئێستا زمانی فەرمیی ھەرێمی کوردستان و کۆماری عێراقە. زۆر جار بە ھەڵە بەم زارە دەڵێن سۆرانی بەڵام سۆرانی خۆی شێوەزارێکی کوردیی ناوەندییە. سلێمانی، ھەولێر، کەرکووک، سنە، بۆکان، مەھاباد، سەقز، مەریوان، بانە و پیرانشار لە ئەو شارە گەورانەن کە خەڵکەکەی بە ئەم زارە دەدوێن.
وشە
زاراوەی کوردی سۆرانی نزیکەی ٩٢ ھەزار وشە لەخۆدەگرێت بەپێی فەرھەنگی زانستگای کوردستان.
ئاخێوەران
شارستانە گەورەکانی ئاخێوەری ئەم شێوەزارە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا بە پێی ئاماری ساڵی ٢٠١٦ ناوەندی ئاماری ئێران ئەمانەن:
ئەلفوبێ
بۆ نووسینی کوردیی ناوەندی زیاتر لە ئەلفوبێی ئارامی کەڵک وەردەگیرێ و لە پەنا ئەلفوبێی ئارامیش لە ئەلفوبێی لاتینی کەم تا کورتێک کەڵک وەر دەگیرێ.
ھەڵسەنگاندن لەگەڵ کوردیی باکووری
جێناوە سەربەخۆکان لە کوردیی باکووری و کوردیی ناوەندی؛
دابەشبوونی زمان
- موکریانی شێوەزارێکە لە زاری کوردیی ناوەندی و سەر بە زمانی کوردییە.
سەرچاوەکان
زەبیحی، عەبدوڕەحمان. قامووسی زمانی کوردی، ورمێ: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ١٣٦٧
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شێوەزارەکانی کوردی‏ پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی عێراق پۆل:زمانەکانی کوردستان
مارسێڵ برۆیەر
وێنۆک|مارسێڵ برۆیەر
مارسێڵ لایوس برۆیەر (٢١ی ئایاری ١٩٠٢ - ١ی تەمموزی ١٩٨١) نژیاروان و دیزاینکەری مۆبلمان نوێخوازی مەجارستانیە کە لە کەمایەتیی جۆڵەکە بووە. برۆیەر یەکێک لە ماموستائەکانی ھونەری نوێخواز بووە کە لە کارگەیی دارتاشی لە قوتابخانەیی باوھاوس دەستی بە کار کردووە و پاشان بووە یەکێک لە نژیاروانە گەورە و ناسراوەکانی جیھان لە سەدەیی بیستەم دا.
پەراوێز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:جووە مەجارییەکان پۆل:نژیاروانانی ئەمریکی پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو
بیت
بیت یەکەی بناغەییی زانیارییە لە پێژمێری (Computing) و دوورڕاگەیێنی (Telecommunication) دا؛ ھەر بیت تەنیا دوو باری ھەیە. لە زانستی کۆمپیوتەردا بە یەکێک لەو بارانە دەوترێت ١ (یەک) و بە ئەوی تر دەوترێت ٠ (سفر)، یاخود کوژاوە و داگیرساو، یاخود ڕاست و ھەڵە. زاراوەکە تێکەڵکردنێکی زمانەوانیە (portmanteau) لە دەستەواژەی binary digit - ژمارەی دوانی - و یەکەمجار جۆن تەکی لە ساڵی ١٩٤٦دا دایھێناوە.
لە زانستی کۆمپیوتەردا
لە زانستی کۆمپیوتەردا، بیت بچووکترین یەکەی بیرگەیە. دەوترێت: نرخی ھەر بیت یەکسانە لەگەڵ ١ یان ٠. ئەمە کاتێکە کە لە ڕوانگەیەکی دەرھەستەوە سەیری بیرگە بکەین. ئەوەی لە ڕاستەقانیدا ھەیە ئەوەیە کە ھەر کام لە ٠ و ١ دوو ئاستی وڵتاژی جیاوازن کە ئێمە ناوی ٠ و ١مان لێداناون.
بریتیە لە‌بچوکترین یە‌کە‌ی پێوانە‌ی زانیاریاکان لە ئامێرە‌کانی کۆمپیوتە‌ر و ئامێرە‌کانی پە‌یوە‌ندی کردن بوارە‌کانی تری تە‌کنە‌لۆژیای زانیاریە‌کان، ھە‌ر بتێک لە پێوانە‌کردندا بە سفر ٠ یان بە‌یە‌ک ١ خۆی دە‌نوێنێ واتا یان داگیرساوە واتە ١ یان کوژاوە‌تە‌وە واتا سفر، راستیە‌کە ئە‌وە‌یە کە لە‌سستە‌می باینە‌ری دا پێوانە‌کانی پێ ژمێرە‌دە‌کرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:یەکەکانی زانیاری پۆل:جۆرەکانی دراوە پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر
گواستنەوە (دوورڕاگەیێنی)
لە دوورڕاگەیێنیدا، گواستنەوە (بە ئینگلیزی: transmission) ڕەوتی ھەناردن، بانگەشەکردن و وەرگرتنی زانیاری بە شێوەی دیجیتاڵ یان ئانالۆگە.
ئۆجەلان (ڕوونکردنەوە)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئاگرەدیوار
وێنۆک|300px|ئەم وێنەیە نیشان دەدا ئاگرەدیوار لە تۆڕێکدا دەشێ لە کوێ دابنرێ. ئاگرەدیوار یان فایرواڵ دەزگا یان کۆمەڵەدەزگایەکە (لەوانەیە نەرمەکاڵاش بێ) کە داڕێژراوە بۆ پەژیران یان بەدواوەدانی ڕاگوێزییەکان لە تۆڕی کۆمپیوتەریدا بەپێی کۆمەڵێک ڕێسا. پتر بۆ پاراستنی تۆڕ لە دەستپێگەیشووییی ڕێپێنەدراو و لە ھەمان کاتدا، ڕێگاکردنەوە بۆ دەربازبوونی پەیام و پێڕاگەیێنییە ڕەواکان بەکار دێ.
زۆربەی سیستەمە بەکارخەرییەکانی کۆمپیوتەرە کەسییەکان بۆ پارێزگاریکردن لە کۆمپیوتەرەکە ھەمبەری ئەو ھەڕەشانەی لە ئینتەرنێتدا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، داگری ئاگرەدیواری نەرمەکاڵایین. زۆرێک لە ڕێدۆزەکان کە دراوەکان لە تۆڕێکەوە دەربازی تۆڕێکی تر دەکەن ژی ئاگرەدیواریان تێدایە و، بەپێچەوانەشەوە، زۆریک لە ئاگرەدیوارەکانیش دەتوانن کاری ڕێدۆزی بکەن.
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
داشرات مانجی
داشرات مانجی (ماوەی ژیان: ١٩٣٤ – ١٧ی ئابی ٢٠٠٧ لە نیودەلهی ) ناسراو بە پیاوی شاخەکە ، داشرات پیاوێکی وەرزێڕی لەگوندی گەهلاور لە هیندستان، چیڕۆکی نازناوی ئەم پیاوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ساڵی ١٩٥٩ ژنەکەی ئەو بەهۆی نەگەیشتنی دکتۆر و پێداویستییە پزیشکییەکان گیانی لەدەستدا لەبەرئەوەی نزیکترین شارۆچکە لەگوندەکەیان ٧٠ کیلۆمەتر دووربووە بۆیەش داشرات بڕیاردەدات ئەو ڕێگایە کوورتبکاتەوە بەوەی شاخ و گراندێک ئەم ڕێگایەیان درێژکردۆتەوە بۆ ٧٠ کیلۆمەتر بۆیەش تەنیا بەخوودی خۆی وە بەتەنیا بە چەکووش و ئەسکەلەوە شاخێک دەشكێنێت. لەئەنجامدا ڕێگاکە بۆ ١٠ کیلۆمەتر کەمدەبێتەوە. لە ٢١ی ئابی ٢٠١٥ فیلمێکی بۆلیوود لەسەر ئەم کەسایەتییە لەژێرناوی مانجی - پیاوی شاخەکە (Manjhi - The Mountain Man) نمایشکرا.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
ژان دێمارێ دو سانت سۆرلێن
ژان دێمارێ دو سانت سۆرلێن شاعیر و شانۆنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٥ پۆل:مردووانی ١٦٧٦
بڕیارنامەی ٢٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئازاری ١٩٦٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: گامبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٩٠‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٥ پۆل:مێژووی گامبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ڕامبرانت
ڕامبرانت (بە ھۆڵەندی: Rembrandt Harmenszoon van Rijn؛ لەدایکبووی ١٥ی تەممووزی ١٦٠٦ – مردووی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٦٩) وێنەکێش و ڕەگسازی ھۆڵەندییە، لە ئەمستەردام کۆچی دوایی کردووە، سەردەمی ئەم بەسەردەم زێڕینی ھۆڵەندا دادەنرێت.
سەرچاوەکان
http://en.wikipedia.org
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٦ پۆل:مردووانی ١٦٦٩ پۆل:وێنەکێشی ھۆڵەندی
١٦١٢
ساڵی ١٦١٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦١٢
مۆری شاھانەی ژاپۆن
مۆری شاھانەی ژاپۆن یان مۆری نیشتمانی ژاپۆنی، ھەروەھا پێی ئەوترێت کریسانسەم (菊紋، کیکومۆن) مۆری گوڵی کریسانسەمەم (菊花紋, 菊花紋章,کیکوکامۆن، کیکوکامۆنشۆ) مۆرێکە لەلایەن خێزانی شاھانەی ژاپۆنەوە بەکاردێت وە حکوومەتی ژاپۆن لەجیاتی مۆری خێزانی شاھانە ئەوا مۆری فەرمی ژاپۆن بەکاردێنێت، ئیمپڕاتۆری ژاپۆن مۆرەکە بەکاردێنێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھێما نیشتمانییەکانی ژاپۆن ‏ پۆل:ئیمپڕاتۆریەتی ژاپۆن ‏ پۆل:پاشایەتیی ژاپۆن پۆل:بەرگەزرێی ژاپۆنی ‏ پۆل:مۆرە نیشتمانییەکان ‏
موور
موور یان سەرەمۆر شێوە ئاوازێکی شینگێڕی ژنانە کە بۆ مردوو دەیبێژن. زۆر نێزیکی چەمەرییە بەڵام ژنان دەیخوێنن.
لە باشوری کوردستان بە گشتی لە ناوچەکانی ئیلام و کرماشان و لوڕستان لە سەردەمی کۆنەوە کە کەسێکی ناودار دەمرد، وەکو پاڵەوان یان سەرۆکێک تا ٧ ڕۆژ شینیان بۆ دەگێڕا و لە شینەکاندا موور دەخوێندرا کە بریتیە لە کۆمەڵە شێعرێکی پێوەندیدار بە شینەوە و بەجۆری موور کە شێوازێکی ئاوازە دەخوێندرێ. موور ئێستاش ماوە بەڵام زۆر بە کەمی.
ئامێری تەمبوور یان تەنبوور لەڕاستی دا تەلموورە کە پێک هاتوە لە دوو وشەی "تەل" و "موور" کە وشەی موور هەر بەم مانایە کە باسمان لەسەر کرد.
سەرچاوە
پۆل:شێوازەکان
ئاڵاوان
ئاڵاوان (Allawan، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥ کەس لە ١١٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ددان
چەپ|200px|وێنۆک|وێنه‌ى ددان ددانەکان بریتین لەو پێکھاتە ڕەقە سپییانەن کە دەکەونە سەر شەویلگەکان لە ناو دەمدا. ئەرکی سەرەکی ددانەکان جوین و ھاڕینی خۆراکە پێش قوتدانی.
ددانەکان لە دوو بەشی سەرەکی پێکدێن؛ تاج و ڕەگ. بە درێژایی ژیانی مرۆڤ دوو کۆمەڵە ددان ھەن. کۆمەڵەی یەکەمی ددان پێیان دەوترێت (ددانی شیری یان ددانی سەرەتایی) کە لە ٦ مانگییەوە دەست بە دەرکەوتن دەکەن لە نێو دەمی مناڵدا تاوه‌كو ته‌مه‌نى ٣٠ مانگى ژماره‌يان ده‌گاته‌ ٢٠ ددان. کۆمەڵەی دووەمیش ددانە ھەمیشەییەکان کە لە ٦ ساڵییەوە دەست دەکەن بە دەرکەوتن و تا ته‌مه‌نى ٢٢-٢٣ ساڵى و ژماره‌يان ده‌گاته‌ ٣٢ ددان. بەپێی شێوە و فرمان سێ جۆر ددان ھەن؛ بڕەر،كه‌ڵبه‌، پێش خڕێ، و خڕێ.
توێکاری ددان
سێ جۆر عاج ھەیە؛ عاجی سەرەتایی کە بەشی زۆری عاج پێک دەھێنێت، عاجی دووەمی، عاجی سێیەمی کە پێشی دەوترێت عاجی ساڕێژکەر لەبەر ئەوەی لە ئەنجمی کارتێکردنی ھۆکارێکی دەرەکی دروست دەبێت. وەک کلۆربوون یان خوران. لە لایەن ئەو خانانەی عاجەوە دروست دەبن کە بەر ھۆکارەکە کەوتوون لە کاتێکدا عاجی یەکەمی و دووەمی لە لایەن خانەی عاجپێکھێنەوە دروست دەبن.
پۆل:توێکاریی مرۆڤ پۆل:پزیشکی پۆل:ددان
مریەم میرزاخانی
وێنۆک|ڤیدیۆیەک لەکاتی خەڵاتکردنێکی مریەم میرزاخانی مریەم میرزاخانی (لەدایکبووی ١٢ی ئایاری ١٩٧٧–مردووی ١٤ی تەممووزی ٢٠١٧) ماتماتیکزانێکی ئێرانی بوو. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ بوو بە مامۆستای ماتماتیک لە زانکۆی ستانفۆرد لە ئەمریکا. لە ئابی ٢٠١٤ توانی خەڵاتی فیلدز ی جیھانی بەرێتەوە کە تایبەتە بە زانستی ماتماتیک، ناوبراو یەکەم ئێرانی و یەکەم ژن بوە تاکوو ئێستا توانیبێتی ئەم خەڵاتە بباتەوە. ھەر لە ساڵی ٢٠١٤ بەھۆی بردنەوەی ئەو خەڵاتە ئاژانسی CNN وەک یەکێ لە کاریگەرترین ژنەکانی ساڵی ٢٠١٤ی دانا. ڕۆژی لەدایکبوونی مریەم میرزاخانی ٢٢ی گوڵان (سێھەمی مەی) لەلایەن یەکێتیی نێونەتەوەیی ئەنجومەنی ماتماتیکی جیھان بە پێشنیاری کۆمیتەی ژنانی ئەنجومەنی ماتماتیکی ئێران بەناوی ڕۆژی جیھانیی ژن لە ماتماتیک ناونرا. ناوبراو لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٧ بەھۆی شێرپەنجە ی مەمک کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ماتماتیکزانانی ئێرانی پۆل:خەڵکی تاران پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:ماتماتیکزانانی ژن پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢١ەم پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیڵدز پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک
ھەنارەی محەمەد سەعید
ھەنارەی محەمەد سەعید گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھەنارەی محەمەد سەعید لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شێردەرە و لە باشوور لەگەڵ گوندی حەمک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھەنارەی محەمەدئەمین لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عوسمان لەکە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پزیشکیی ژنان
پزیشکیی ژنان یان نەخۆشییەکانی ژنان و منداڵبوون یان گینەکۆلۆژی (بە ئینگڵیزی: Gynaecology یان Gynecology) یەکێکە لە بوارە تایبەتمەندەکانی پزیشکی. لە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمریکادا بێگومان تایبەتمەندییەکی تر ھەیە بەناوی پزیشکی منداڵ کە لە کاتی دووگیانیدا گرنگی بە ژنان دەدات و یارمەتیان دەدا لە کاتی لەدایکبوون.
ھەندێ جار لەوانەیە تووشی پسپۆڕێک ببیت بە ناوی OB-Gyn کە ئۆ بی گین دەوترێت. OB-Gyn بەو مانایە دێت کە لە کوردستان بە «دکتۆری ژنان و منداڵبوون» ناسراوە. ئەو پزیشکانە ھەروەھا کار دەکەن بۆ گرنگیدان بە تەندروستی ژنان و یارمەتیدانی ژنان بە سکپڕی و منداڵبوون.
ئەو شتەی کە دکتۆری ژنان دەیکات
دەستنیشانکردن و چارەسەری نەخۆشییەکانی ژنان وەک مانگانەی پرئازار یان سووڕی ژاناوی، نەخۆشی مانگانە، شێرپەنجەی زاوزێ، شێرپەنجەی ھێلکەدان، شێرپەنجەی درگای مناڵدان، شێرپەنجەی مھبل، نزیکی بە ئازار، کیستی ھێلکەدان، پێچاندنی ھێلکەدان، ھەوکردنی زاوزێ. لەم بوارەدا گفتوگۆیان لەبارەوە دەکرێت. ھەروەھا دووگیانی و سەیر و کۆنتڕۆڵی و گەیاندنی ئاسایی یان سیسرین و ئاڵۆزییەکانی لەم بەشەدایە نەخۆشییەکانی وەک ئیکلامپسیا و پرێکلامپسی، سکپڕیی ئێکتۆپیک، لەبارچونی خۆڕسک، جیابوونەوەی پلاسنتا، منداڵبوونی پر زەحمەت و ھتد. لە فەرەنسا و سویسرا و زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا زۆربەی ژنانی دووگیان دەچنە نەخۆشخانەکانی زانکۆی-دەوڵتی و لە ماوەی سکپڕیدا لەلایەن مامانەکانەوە پشکنینیان بۆ دەکرێت و تەنیا دوو جار لەلایەن پزیشکی پسپۆڕی نەخۆشخانەوە سەردانیان دەکرێت. تەنیا لەحاڵەتی کێشەیەکدا لەکاتی منداڵبووندا، دکتۆری ژنان ئاگادار دەکرێتەوە.
جێندەری پزیشکەکان
پێشکەوتنی خوێندن و پرۆفیشناڵی لە بوارەکە لە دەیەی ڕابردوو وایکردووە دکتۆرە ژنەکان ژمارەیان لە پیاوەکان زیاتر بێت کە پێشووتر ژمارەی پیاوەکان زیاتر بووە. ڕاپرسییەک لەسەر ڕوانگەی بینینی ژنان لەسەر دکتۆری پیاو زۆرینەی وەڵامەکان نائاسوودەیی دەردەخەن، و زۆربەیان ھەست بە شەرمەزاری دەکەن و کەمتر دەتوانن بە کراوەیی باس لە زانیاری کەسی خۆیان بکەن یان باسی ژیانی سێکسی خۆیان بکەن، دۆزیانەوەکان توانای دکتۆرە پیاوەکان دەخەنەوە ژێر پرسیارەوە کە ئایا بتوانن گرنگی و پێداویستی بۆ نەخۆشەکان دابین بکەن یاخوود نا، لەمەشەوە، کاتێک نەخۆشەکان دکتۆرە ژنەکان ھەڵدەبژێرن وایکردووە ھەلی کاری پزیشکیی ژنان بۆ پیاوان کەمتر بێت.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڕاپۆرتەکان ئەوە دەردەخەن کەوا چوار لەسەر پێنجی ئەو قوتابیانەی کە لە ئێستادا پزیشکیی ژنان ھەڵدەبژێرن کچن. لە تورکیا، لەبەر ئەوەی نەخۆشخانەکان داوا دەکەن لەلایەن دکتۆری ژنەوە ببینرێن ئەوا لە ئێستادا ژمارەی دکتۆرە پیاوەکان کەمتر بۆتەوە
لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆمەڵێک سکاڵای پزیشکی بەرزبۆتەوە دژی ئەو جیاکاریانەی بەرامبەر پزیشکان دەکرێن.
کۆلۆنیالیزم
وێنۆک|نەشەی [[موستەعمەرەکان لە ساڵی ١٩٤٥دا]]
پزیشکیی ژنان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری پۆل:پزیشکیی ژنان
کۆلۆنیالیزم
کۆلۆنیالیزمی کلاسیک دوای شەڕی دووھەمی جیھانی شوێنی خۆی بە کۆلۆنیالیزمی نوێ داوە کە بە شێوازی نوێی ڕامیاری، ئابووری، کولتووری و کۆمەڵایەتی لە خۆ دەگرێ. ھاتنە سەرکاری بەکرێگیراوانی خۆماڵی کە لە ڕواڵەتدا داکۆکی لە دابینکردنی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان دەکەن، دەستێوەردان لە ھەڵبژاردە نەتەوەییەکان و بەلارێدابردنی میریە یاساییەکان، برەودان بە ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان و ھاوکاریی تەکنیکیی سنووردار بۆ بە ئاراستەدابردنی ئابووری وڵات بەرەو بوارە دڵخوازەکان و فرۆشتنی چەکو چوڵی سەربازی بە نرخێکی زۆر گران لە نموونەکانی شێوازی داگیرکاری نوێیە کە لە لایەن داگیرکەرانەوە پیادە دەکرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای چاندی پۆل:وشە سیاسییەکان
پەروەردە
وێنۆک|پەروەردە لە [[ماداگاسکار]]
وشەڕەتناسی
ڕیشەسازی وشەی (پەروەردە) ناوێکی داڕژاوی کوردییە، لەڕووی زمانەوانییەوە بە واتای بەخێوکردن یان ملکەچکردن یان ھاوشێوەکردن و لێ ڕاھێنان دێت.
مێژوو
پەروەردە لە پێش مێژووەوە ھەر ھەبووە، ئەمەش کاتێک گەورەکان ڕاھێنانیان بە گەنج و منداڵەکانیان کردووە لە بواری زانین وپیشە و پەرەپێدانی بەھرەکانیان کە لە کۆمەڵگاکانیان پێویست بووە بۆ بژێوی و جێ کردنەوەیان لەنێوان کۆمەڵگەدا. لە کۆمەڵگا نەخوێندەوارەکاندا پەروەردەکردن پتر لە ڕێگای ئامۆژگاری و لاسایی کردنەوە و ھێنانەوەی پەند و چیرۆک بووە، ھەرچی پەروەردەی فەرمییە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ میسرییە کۆنەکان لە سەردەمی شانشینی ناوەڕاست.
سەرچاوەکان
* پۆل:فێرکاری پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
مان سیگبان
200px|وێنۆک|چەپ|مان سیگبان مان سیگبان (بە ئینگلیزی: Manne Siegbahn) (٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٨٦ - ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٧٨) فیزیکزانێکی سویدی بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٤ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت بۆ دۆزینەوەکانی و کارکردنی لەسەر تیشکی ئێکس.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:فیزیکزانانی سویدی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب
وێنۆک|ناوی عەلی بە خەتتی عەرەبی عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب کوڕە مامی پێغەمبەر محەممەد و ھاوسەری فاتمەی کچی بووە و لە ھاوەڵەکانیەتی و ئالی بەیتە، ئەو چوارەم خەلیفەی ڕاشدین لەلای سوننە و یەکەم ئیمام لەلای شیعەیە.
لەدایکبوون
عەلی کوڕی ئەبوتاڵیبی کوڕی عەبدول موتەڵیب کوڕی ھاشم لە مەککە لە ساڵی ٥٩٩ زایینی یان ٣٠ ساڵ دوای ساڵی فیل لە دایک بووە. باوکی عەلی، پێغەمبەر محەممەدی ڕاسپاردووە بۆ پەروەردەکردنی عەلی لە دوای مردنی خۆی.