cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سپەیس ئێکس
هەڵدانی مووشەکە پێڕاگوێزەکان
هەروەها فاڵکۆن ٩ پێڕاگوێزەکی هەڵدانی بەرزکەرەوەی مامناوەندە و توانای گەیاندنی کەل و پەلی هەیە لەبۆ خولگەی زەوی توانای هەڵگرتنی هەتاوەکوو ٢٢ هەزار و ٨٠٠ کیلۆگرامە، مووشەکی فاڵکۆن٩ ڤێرژنی( v1.0 ) لە یەکەم هەوڵیدا لە ٤ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٠ توانی سەرکەوتوو بێت لە گەیشتنی بە خوولگەی زەوی، گەشتی سێیەمی بە ناوی (COTS Demo Flight 2) لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٢ دەستپێکرد، پێڕاگوێزی فاڵکۆن٩ لە ساڵی ٢٠١٣ ڤێرشنەکەی نوێکرایەوە لەبۆ (v1.1) پاشان لە ساڵی ٢٠١٥ بەرزکرایەوە لەبۆ فاڵکۆن ٩ پێچانەوەی تەواو و لە کۆتایەمین جار بەرزکراوە لەبۆ فاڵکۆن ٩ بلۆک ٥ لە ساڵی ٢٠١٨، گرنگترین دیزاینی فاڵکۆن٩ گەڕانەوەی بەشی یەکەمی مووشەکەکە بوو پاشی هەڵدانی لە ئاسماندا هەروەها دەتواندرێ دووبارە مووشەکەکە بەکاربهێندرێتەوە.
هەروەها جۆرەکی دیکە لە مووشەکی پێڕاگوێز لە کۆمپانیای سپەیس ئێکس بریتیە لە مووشەکی فاڵکۆنی قوڕس پێڕاگوێزەکی هەڵدانی قوڕسە و توانای گەیاندنی تا ٦٣٨٠٠ کیلۆگرامە لەبۆ خولگەی زەوی نزم (LEO) واتا بەرزی ١٦٠ کیلۆمەتر هەتاوەکوو ٢٠٠٠ کیلۆمەتر، هەروەها توانای ٢٦٧٠٠ کیلۆگرام (٥٨٩٠٠ پاوەند) لەبۆ خولگەی گواستنەوەی جیۆسینکرۆن (GTO)، مووشەکی پێڕاگوێزی فاڵکۆنی قوڕس لە ٦ی شوباتی ٢٠١٨ بە سەرکەوتوویی ئەرکی یەکەمی خۆی کە گەیاندنی ئۆتۆمبێلی تایبەتی خاوەنی کۆمپانیای سپەیس ئێکس ئیلۆن مەسک بوو کە ئۆتۆمبێلی کۆمپانیای تێسلا بوو لە جۆری (تێسلا ڕۆدستەر) تواندرا بە سەرکەوتووی بگەیەندرێتە خوولگەی خۆریی ، هەردوو مووشەکی فاڵکۆن٩ و فاڵکۆنی قوڕس بڕوانامەی ئاسایشی نیشتیمانیان هەیە لە ئەنجامدانی هەڵدانی بۆشایی، هەردوو مووشەکە  پێڕاگوێزەکە ١٦٣ هەڵدانیان تۆمارکردیە و ١٦١ جار سەرکەوتنی تەواوی ئەرکەکەیان بەدەستهیانیە، وێنۆک| کەشتی ئاسمانی [[سپەیس ئێکس دراگۆن ٢، کە بۆ گەیاندنی تیمی فڕۆکەوانی لۆ وێستگەی بۆشایی نێودەوڵەتی دیزاین کرایە وەک بەشێک لە پڕۆژە و پڕۆگرامی پەرەپێدانی تیمی بازرگانی]]
سپەیس ئێکس دراگۆن
کۆمپانیای سپەیس ئێکس پەرەی بە کەشتی ئاسمانی دراگۆن دایە لەبۆ گواستنەوەی بار و تیمی فڕۆکەوانی بۆ وێستگەی بۆشایی نێودەوڵەتی، هەروەها یەکەم وەشانی دراگۆن کە تەنها بۆ بار هەڵگرتن بەکاردەهێنرا خرایە خزمەت و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٠ خرایە بازاڕەوە. کەشتی ئاسمانی نەوەی دووەمی دراگۆن کە لە ئێستادا کاردەکات و بە دراگۆن ٢ ناسراوە یەکەم گەشتی خۆی لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٩ بۆ وێستگەی بۆشایی نێونەتەوەیی ئەنجامدا بەبێ تیم.
کەشتی ئەستێرەیی
کۆمپانیای سپەیس ئێکس پەرە بە سیستەمێکی هەڵدانی بەرزکەرەوەی سوپەڕی قوڕس دەدات کە بە تەواوی دووبارە بەکاردەهێنرێتەوە و بە ستارشیپ ناسراوە. سیستەمی کەشتی ئەستێرەیی پێکهاتووە لە قۆناغێک کە دەتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە، کە پێی دەوترێت (Super Heavy)، مەبەست لێی ئەم سیستەمە تا سەرەتای ساڵانی ٢٠٢٠ جێگەی ڕەقەکاڵای پێڕاگوێزە هەڵدانەکانی ئێستای کۆمپانیاکە بگرێتەوە.
سپەیس ئێکس سەرەتا چەمکێکی ITS ی بە تیرەی ١٢ مەتر لە ساڵی ٢٠١٦ پێشبینی کرد کە تەنها ئامانجی ترانزێتی مەریخ و بەکارهێنانی تری نێوان هەسارەکان بوو, لە ساڵی ٢٠١٧ سپەیس ئێکس مووشەکێکی گچکەتری بە تیرەی ٩ مەتری خستەڕوو بۆ جێگرتنەوەی هەموو تواناکانی دابینکەریی خزمەتگوزاری هەڵدانی سپەیس ئێکس وەک: خولگەی زەوی، خولگەی مانگ، ئەرکەکانی نێوان هەسارەکان، و بە ئەگەرێکی زۆرەوە تەنانەت گواستنەوەی سەرنشین و گەشتیار لە نێوان کیشوەرەکان لەسەر زەوی – بەڵام ئەوە بە مووشەکێکی دەکرێ کە تەواو دووبارە بەکاربهێنرێتەوە و کۆمەڵێک پێڕاگوێزێک کە پێکهاتەی تێچووی بەرچاوی کەمتریان هەیە لە چاو ئەوانەی پێش خۆی.
ستارلینک
وێنۆک|٦٠مانگی دەستکردی ستارلینک کە پێش بڵاوکردنەوە پێکەوە کۆکراونەتەوە ستارلینک کۆمەڵەیەکی مانگی دەستکردی ئینتەرنێتە کە لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسەوە پەرەی پێدەدرێت و پێکهاتووە لە هەزاران مانگی دەستکردی پەیوەندییە پەیوەندیدارەکان لە خولگەی سەروو بەرزی ٥٥٠ کیلۆمەتر، خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسەوەیە، ئامانجەکەی بریتییە لە چارەسەرکردنی خواستی بەرچاوی دابیننەکراو لە سەرانسەری جیهاندا لۆ تواناکانی فراوانبەندی کەم تێچوویی، لە مانگی ئایاری ٢٠١٩ سپەیس ئێکس یەکەم وەجبەی ٦٠ مانگی دەستکردی لەسەر پشتی فالکۆن ٩ ڕەوانەی ئاسمان کرا، ئۆپەراسیۆنی سەرەتایی تاقیکردنەوەی ئەم ئەستێرەبۆشاییە لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٢٠ دەستیپێکرد و یەکەم فەرمانەکان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢١دا ئەنجامدرا، بە کڕیاران گوترا کە چاوەڕوانی خێرایی خزمەتگوزاری ئینتەرنێت بکەن کە 50 مێگابایت لە چرکەیەکدا بۆ 150 مێگابایت لە چرکەیەکدا بێت و کاتێکی شاراوە لە 20 میلی سێکانتەوە بۆ 40 میلی سێکانت بێت، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ستارلینک گەیشتە زیاتر لە یەک ملیۆن بەشداربوو لە سەرانسەری جیهاندا. وێنۆک|بارەگای سەرەکی کۆمپانیاکە، دەکەوێتە شاری هاوسۆن لە ویلایەتی کالیفۆرنیا
پڕۆژەکانی تر
هەروەها سپەیس ئێکس بە هاوکاری پزیشکان و توێژەرانی ئەکادیمی کۆمپانیای سپەیس ئێکس بانگهێشتی هەموو کارمەندەکانی کرد بۆ بەشداریکردن لە دروستکردنی پرۆگرامی پشکنینی دژەتەنی کۆڤید-١٩ لە ساڵی ٢٠٢٠ بەم شێوەیە ٤٣٠٠ کارمەند خۆبەخشانە بۆ دابینکردنی نمونەی خوێن لە ئەنجامدا توێژینەوەیەکی زانستی پێداچوونەوەی هاوتاکانیان کرد کە کریدتیان بۆ هەشت کەس زانی کارمەندانی سپەیس ئێکس وەک هاوکار و پێشنیارکردن کە ئاستێکی دیاریکراو لە دژەتەنی کۆڤید-١٩ ڕەنگە پارێزگارییەکی بەردەوام لە دژی ڤایرۆسەکە دابین بکات.
لە تەمموزی ٢٠١٨، ماسک ڕێکخستنی بۆ کارمەندەکانی کرد کە ژێردەریایییەکی بچووک دروست بکەن بۆ یارمەتیدانی ڕزگارکردنی ئەو منداڵانەی کە لە ئەشکەوتێکی لافاواویدا لە تایلەند گیر بوون، ڕیچارد ستانتۆن، سەرۆکی تیمی نێودەوڵەتی غەواسەکانی ڕزگارکردن، داوای لە ماسک کرد کە ئاسانکاری بۆ دروستکردنی ئۆتۆمبێلەکە بکات وەک پشتگیرییەک، لە ئەگەری خراپتربوونی لافاو ، ئەندازیارانی کۆمپانیای سپەیس ئێکس و کۆمپانیای بۆرینگ ژێردەریایی بچووکەکەیان لە بۆری گواستنەوەی ئۆکسجینی شلەی فالکۆن ٩ لە ماوەی هەشت کاتژمێردا دروستکرد و بە شێوەیەکی شەخسی گەیاندیانە تایلەند بەڵام تا ئەم کاتە هەشت لە کۆی ١٢ منداڵەکە پێشتر بە بەکارهێنانی ماسکی تەواوی دەموچاو و ئۆکسجین لە ژێر بێهۆشکردندا ڕزگارکرابوون؛ لە ئەنجامدا دەسەڵاتدارانی تایلەند ڕەتیانکردەوە ژێردەریاییەکە بەکاربهێنن.
دامەزراوەکان
وێنۆک| دەستپێکردنی ئەرکی (STP-2) لەسەر مووشەکی جۆری فاڵکۆنی قوڕس لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩ بارەگای سەرەکی کۆمپانیای سپەیس ئێکس لە ھاوسۆرنی (کالیفۆرنیا)، کە هەروەها وەک کارگەی بەرهەمهێنانی سەرەکی کاردەکات، کۆمپانیاکە توێژینەوە و کارێکی گەورە لە شاری ڕیدمۆند لە واشنتۆن بەڕێوەدەبات، خاوەنی شوێنێکی تاقیکردنەوەیە لە تەکساس و سێ شوێنی هەڵدانی مووشەک بەڕێوەدەبات لەگەڵ شوێنێکی دیکە کە لە قۆناغی پەرەپێداندایە، هەروەها سپەیس ئێکس ئۆفیسی ناوچەیی لە تەکساس و ڤێرجینیا و واشنتۆن دی سی بەڕێوەدەبات، لە ئێستادا کۆمپانیای سپەیس ئێکس سێ شوێنی هەڵدانی خولگەیی بەڕێوەدەبات، لە وێستگەی هێزی بۆشایی ئاسمانی کیپ کاناڤێرال، بنکەی هێزی بۆشایی ئاسمانی ڤاندنبێرگ و سەنتەری بۆشایی ئاسمانی کێنێدی، لەگەڵ یەکێکی دیکە لە شوێنی دروستکردن لە نزیک براونزڤیل لە ویلایەتی تەکساس. سپەیس ئێکس ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەوان شوێنێکی تایبەت بۆ هەریەک لە چوار دامەزراوەی خولگەیی دەبینن و بازرگانی هەڵدانی بەسیان هەیە بۆ پڕکردنەوەی هەر پادێک.
گرێبەستەکان
وێنۆک|کەشتیوانی ئاسمانی ناسا لەناو کەشتی ئاسمانی دراگۆن لە کاتی چاوپێکەوتنی ئەرکی کریو-١ لەگەڵ وێستگەی بۆشایی ئاسمانی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٦، سپەیس ئێکس گرێبەستێکی قۆناغی یەکەمی خزمەتگوزاری گواستنەوەی بازرگانی خوولگەیی ناسا (COTS)ی بەدەستهێنا بۆ نیشاندانی گەیاندنی بار بۆ وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی، لەگەڵ بژاردەیەکی گرێبەستی ئەگەری بۆ گواستنەوەی تیمی فڕۆکەوانی. هەروەها لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆمپانیای سپەیس ئێکس ڕایگەیاند کە گرێبەستی گەیاندنی بڕی نادیار (IDIQ)ی پێبەخشراوە، کە ڕێگەی بە هێزی ئاسمانی ئەمریکا داوە تا ١٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی مووشەکی هەڵدانی لە کۆمپانیاکە بکڕێت ، دوای سێ ساڵ ناسا ڕایگەیاند کە گرێبەستێکی (IDIQ Launch Services)ی بەخشیوە بە سپەیس ئێکس بە بڕی یەک ملیار دۆلاری ئەمریکی ئەمەش بەپێی ژمارەی ئەو ئەرکانەی کە بەخشراون، لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ کۆمپانیای سپەیس ئێکس دوو گرێبەستی هەڵدانی لەگەڵ وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (DoD) ڕاگەیاند ، سەنتەری بۆشایی ئاسمان و سیستەمی مووشەکی هێزی ئاسمانی ئەمریکا دوو ئەرکی لە پلەی EELV بەخشییە سپەیس ئێکس: هەریەک لە ئەرکی ڕوانگەی کەشوهەوای قووڵی بۆشایی ئاسمان (DSCOVR) و بەرنامەی تاقیکردنەوەی بۆشایی ئاسمان 2 (STP-2). DSCOVR لە ساڵی ٢٠١٥ لەسەر مووشەکی هەڵدانی فالکۆن ٩ هەڵدرا، لە کاتێکدا STP-٢ لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩ لەسەر مووشەکێکی جۆری فاڵکۆنی قوڕس ناردرا، لە نیسانی ٢٠١٦ هێزی ئاسمانی ئەمریکا یەکەم هەڵدانی ئاسایشی نیشتمانی لەم جۆرەی بەخشییە سپەیس ئێکس بۆ هەڵدانی دووەم مانگی دەستکردی تایبەت بە (GPS) بە بڕی ٨٢.٧ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی، ئەمەش نزیکەی٤٠% کەمتر بوو لە تێچووی خەمڵێنراو بۆ ئەرکە هاوشێوەکانی پێشوو، لە مانگی ئازاری ٢٠١٨، کۆمپانیای سپەیس ئێکس گرێبەستێکی دیکەی بە بڕی ٢٩٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لە هێزی ئاسمانی ئەمریکا دەستەبەر کرد بۆ ناردنی سێ مانگی دەستکردی دیکەی تایبەت بە (GPS)،هەروەها سپەیس ئێکس مانگی دەستکردی سەربازی تایبەتمەند بۆ دەزگای گەشەپێدانی بۆشایی ئاسمان دیزاین دەکات و هەڵیدەداتە ئاسمان وەک بەشێک لە سیستەمێکی نوێی بەرگری مووشەکی لە خولگەی نزمدا، ئەم ئەستێرەبۆشاییە تواناکان دەدات بە ئەمریکا لۆ هەستکردن و ئامانجکردن و ئەگەری ڕێگریکردن لە مووشەکی ئەتۆمی و چەکی هایپەرسۆنیک کە لە هەر شوێنێکی زەویەوە هەڵدەدرێن، هەردوو چین و ڕووسیا نیگەرانییان بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان هێنا سەبارەت بەو بەرنامەیە و ڕێکخراوە جیاوازەکان هۆشداری دەدەن لەوەی کە دەتوانێت ببێتە هۆی ناسەقامگیری و پێشبڕکێی چەکداری لە بۆشایی ئاسماندا دەستپێبکات، جگە لەوەش سپەیس ئێکس ٤٠%ی پێداویستییەکانی سوپای ئەمریکا بۆ هەڵدانی مانگە دەستکردەکان لەم ماوەیەدا جێبەجێ دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گەردوون پۆل:کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنان کە بنکەکەی لە لۆس ئەنجلۆسی گەورەیە پۆل:زانست و تەکنەلۆجیا لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە پۆل:کۆمپانیا تایبەتەکانی تایبەت بە گەشتی ئاسمانی پۆل:کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراون پۆل:کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنان کە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراون پۆل:ئەو کۆمپانیایانە کە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس لە هەرێمی کالیفۆرنیا نیشتەجێن پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا پۆل:هایپەرلووپ پۆل:کۆمپانیاکانی دروستکردنی کەشتیی ئاسمانی پۆل:دابینکەرانی خزمەتگوزاری خستنەبازاڕی بازرگانی پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ٢٠٠٢ لە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراون پۆل:ئیلۆن مەسک پۆل:هاوسۆرن، کالیفۆرنیا پۆل:سپەیس ئێکس پۆل:ئەو کۆمپانیایانە کە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس لە ھەرێمی کالیفۆرنیا نیشتەجێن پۆل:ھاوسۆرن، کالیفۆرنیا پۆل:ھایپەرلووپ پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنان کە بنکەکەی لە لۆس ئەنجلۆسی گەورەیە پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنان کە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراون
یەزدانێت
یەزدانێت تێرمیکە کە یەکەم جار لە لایەن مهرداد ئیزەدیەوە بە کۆمەڵە ئایینە کۆنەکانی کوردەکان گوترا. یەزدان وشەیەکە بە واتای خودا. ئەم ئایینانە هەندێک تایبەتمەندی خۆیان هەیە بەڵام ئەوەی لە ناو هەموویاندا موشتەرەکە ئەوەیە کە هەموویان کەوتوونەتە ژێر کاریگەری ئایینی زەردەشتێتی.
پەڕاوێز و سەرچاوەکان
پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان پۆل:چاندی کوردی پۆل:ئایینەکانی کوردستان
زمانی ڤیێتنامی
زمانی ڤیەتنامی (tiếng Việt) زمانی فەرمیی وڵاتی ڤیەتنامە و ئێستا بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت.
پۆل:زمانی ڤیەتنامی پۆل:زمانەکانی ڤیێتنام پۆل:زمانەکانی کەمبۆدیا پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:زمانەکانی کۆماری چیک پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
ئیبن عوسەیمین
محەممەد کوڕی سالحی کوڕی محەممەد کوڕی سولیمانی کوڕی عەبدولرحمنی کوڕی عوسمینی کوڕی تمیمی ناسراو بە ئیبنی عوسمین (٢٩ ئازاری ١٩٢٩–١١ کانوونی دووەمی ٢٠٠١]])یەکێکە لە گەورەترین زاناکانی ئیسلامی سەدەی بیست و بە گەورەتین زانایانی سەلەفی ئەم سەردەمە دادەنرێت. لە شاری عنیزە لە عەرەبستانی سعوودی لە دایک بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥ پۆل:مردووانی ٢٠٠١ پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
کیم ئیون-کیونگ (سیاسەتوان)
پەروەردە
خاوەنی سێ بڕوانامەیە - بەکالۆریۆس و دکتۆرا لە بەڕێوەبردن لە زانکۆی کۆریا و ماستەر لە کارگێڕی شارەکان لە زانکۆی سیئۆل
سەرچاوەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی کۆریای باشوور پۆل:خەڵکی سێئول پۆل:دەرچووانی زانکۆی کۆریا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:زیندووان پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری پۆل:ژنە وەزیرەکانی حکوومەتی کۆریای باشوور
کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی
کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سورانی (بە سوریانی: ܥܕܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ ܐܪܬܘܕܟܣܝܬܐ عیتو سوریەیتو تریصث شوبحو) کڵێسایەکی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی ئەنتاکیایە، دەکەوێتە کاتدراڵی سانت جۆرج لە باب تۆما لە دیمەشق.
بنکەکەی لە ڕۆژھەڵاتی ناوینە و ئەندامەکانی لە ناوچە جیاجیاکانی جیھانن بە تایبەت لە ھیندستان بڵاوبوونەتەوە. بە کڵێسایەکی سەربەخۆ دادەنرێت کە بە یەکێتی باوەڕ و نھێنی و نەریتی کڵێساوە بەستراوەتەوە بە باقی کڵێساکانی ئۆرتۆدۆکسەوە. دەسەڵاتی پاتریاکی ئەنتیۆکین درێژ دەبێتەوە بۆ سووریا، لوبنان، عێراق، کووەیت، تورکیا، ھیندستان، ئێران، عەرەبستان، ئەورووپا، ئەمریکای باکوور، ئەمریکای باشوور و ناوەڕاست، ئوسترالیا و نیوزلەندا.
ئەم کڵێسایە بە ناوی دیکەی وەک مۆنۆفیزیت و جاکۆبی لە پێوەندی لەگەڵ یاقوب بەرادعی بانگ دەکرێت، بەڵام کڵێسای سوریانی ئەمڕۆ ئەو ناوانە ڕەتدەکاتەوە. زمانی فەرمی کڵێساکە سوریانییە و لە دەستنووسە ئاینییەکانیدا ڕێنووسی سوریانی بەکارھاتووە. ئەم کەنیسەیە باوەڕی خۆی لەگەڵ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی قبتی و کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنستان و کەنیسەی ئەسیوپیا و کەنیسەی ئێریتریادا ھاوبەشە. ڕەگ و ڕیشەی ئەم کەنیسەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی ئایینی مەسیحی و کڵێساکە خۆی بە یەکێک لە کۆنترین کڵێساکان دەزانێت، بۆ یەکەمجار ناوێک یان زاراوەیەکی مەسیحی بۆ شاگردەکانی مەسیح لەم کەنیسەیە لە ئەنتاکیای سووریا بەکارھاتووە.
دوای ئەنجومەنی چالسیدۆن (٤٥١ز) ناکۆکییەک لەسەر پێناسەی کەنیسە بۆ "سروشتی مەسیح" ڕوویدا، کە لە ئەنجامدا گروپێک لە ژێر ناوی "ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات" لە دەسەڵاتی کەنیسەکان جیابووەوە. ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات چەندین کەنیسەی تایبەتی بەنەریتی نوێژ و نزا ە کڵێسادا لەخۆگرتبوو، لەنێویاندا کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ئەنتاکیا. وە دیسانەوە لە مێژووی کەنیسەکاندا، بەھۆی ھۆکار و پێشکەوتنە سیاسییەکان کە لە ئەنجامی دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی بەسەر ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوادا ھاتبوون، لێکترازانی گەورە بەسەر کەنیسەی ڕۆژھەڵات و کەنیسەی ڕۆژئاوادا دابەشکرا، ڕۆژئاوا لە ڕۆما چڕ بووەوە و دواتر لەگەڵ سەرھەڵدانی بزووتنەوەی پرۆتێستانتدا دابەشبوون ڕوویدا. لە کاتێکدا کەنیسەی ڕۆژھەڵات لە دەوری ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و پایتەختەکەی قوستەنتینیە دەسوڕایەوە، ئەمڕۆ کەنیسەی ڕۆژھەڵات بەسەر چەندین کڵێسادا دابەش بووە، لەوانە:
لە ئەنجامی ئەو ئاژاوە و ڕووداوە توندوتیژانەی کە لەو قۆناغە مێژووییەدا ڕوویان دا، پاتریاکەکانی کەنیسەکە لە ساڵی ٥١٨ی زایینیدا ناچار بوون ناوەندەکەیان لە ئەنتاکیا بەجێبھێڵن و ڕوو لە دێر ئەلزەعفەران لە باکووری سووریا کە دەکەوێتە شاری مێردین لە تورکیا. لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا کڵێساکە رووی لە شاری حومس لە سووریا کرد و دواجاریش لە ساڵی ١٩٥٧ رووی لە دیمەشق کرد کە بارەگای ھەمیشەیی ئەو کڵێسایە. لقێکی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا، بوون بە کاسۆلیکەکانی سوریانی، کە پەیڕەوی لە عەقیدەی ئایینی کاسۆلیکی دەکرد. بەم پێیە دەستەواژەی کڵێسای سوریانی ئەمڕۆ، بە پێی زمانی سوریانی، حەوت کەنیسە دەگرێتەوە، کە بریتین لە: کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ئەنتاکیا، کڵێسای ئاشووری و کلدانی ڕۆژھەڵات، کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنتاکیا، کڵێسای مارۆنی، کڵێسای کاسۆلیکی یۆنانی مەلیکەین و کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی.
ڕەگ و ڕیشەی زاراوەی سوریانی
ئۆرتۆدۆکسی سوریانی مەزھەبێکی مەسیحی ڕۆژھەڵاتییە کە ڕەگ و ڕیشەی خۆی - بەپێی نەریتی کڵێسای خۆی - بۆ یەکەم نێردراوانی مەسیح دەگەڕێنێتەوە. زنجیرەی باوکسالاری ئەم مەزھەبە لە پیرۆز پەترۆسی گەورە دەست پێدەکات کە شاگردی مەسیحە، ناوی سوریانی بۆ مێژوونووسانی کڵێسای سوریانی بە مانایەکی فراوانتر زۆربەی مەسیحییەکانی شام و مێزۆپۆتامیا دەگرێتەوە، بەبێ گوێدانە بیروباوەڕی تائیفییان، بۆ نموونە سوریانی شاھانەشیان پێ دەوترێت، چونکە لە دوای ئەنجوومەنی خەلقیدون لە ساڵی ٤٥١ی زایینی لە ژێر کاریگەریی پەیڕەوانی عەقیدەی پاشای بیزەنتین مارشیاندا بوون. ھەروەک چۆن مارۆنییە کاسۆلیکەکان، کڵێساکەیان پێی دەوترێت کڵێسای مارۆنی سوریانی، ھەروەھا کاسۆلیکەکانی کلدان و بەم شێوەیە بۆ باقی کڵێساکانی ناوچەکە، جگە لە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنی و کەنیسەی ئەرمەنی کاسۆلیک، کە ئەرمەنین، سوریانیەکان (زمانی ئارامی) یان سوریەکان دانیشتوانی ئەو وڵاتەن و نەوەکانی بنیاتنانی شارستانیەتەکانی سووریا و مێزۆپۆتامیا(ھیلالی بەپیت) یەک لە دوای یەک پێش فەتحەکانی ئیسلامین، ھەندێک لە سوریانیەکان یان سووریەکان دوای فەتحەکە موسڵمان بوون، ئەوان پێش ئیسلام شارستانیەتییە دێرینەکانیان بە میرات گرتووە جگە لەو شارستانیەتە ئیسلامیەی کە تێیدا بەشداربوون. سوریانیەکان بە ناوی سوریاوە ناونراوە کە زێدی مێژوویی خۆیانە، سوریا - سوری، زمانی سریانی کەسی سریانی پێی دەوترێت ܣܘܪܝܝܐ سوریا یا سوریۆیۆ، بە واتای سوری، سەبارەت بە عەرەبیش ھەمان وشەیان بەکارھێناوە کە بیزەنتینییەکان بۆ ئاماژەکردن بەو کەسانەی لە سوریا دەژین. ئەویش سریانە، (بە یۆنانی: Συρίαη) تا ئەمڕۆش بەکاری دەھێنن.
زۆربەی ئەکادیمییەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە وشەی سریان یان سریانی (ܣܘܪܝܐ کە ھەمان سوریە) لەلایەن یۆنانییە کۆنەکانەوە بە دانیشتوانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ دراوە. ئەوان ئەلفەکەیان لە ئاشوور (Ασσυρία،اسیریا) لابرد بۆ ئەوەی ببێتە سووریا (Συρία،سیریا) و بۆ یەکەمجار لەلایەن ھێرۆدتۆسەوە بەکاری ھێنا بۆ ئاماژەکردن بە بەشەکانی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتی ئاشوور. پاشان دواتر درێژ بووەوە و ھەموو ناوچەکانی ئاشووری لە مێزۆپۆتامیای سەرەوەی گرتەوە. سامیی ئەڵمانی تیۆدۆر نۆلدێکە یەکەم کەس بوو کە ئاماژەی بە گەڕانەوەی سریانیەکان بۆ ئاشوورییەکان کرد لە ساڵی ١٨٨١، ھەروەھا ئاماژەی بە بەرھەمەکانی جۆن سێلدن کردووە لە ساڵی ١٦١٧، ئەم تیۆرییە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سەلمێندرا دوای دۆزینەوەی نووسراوە دوو زمانەکانی گێنکۆی، کە "ئاشووری" بە زمانی فینیقی وەرگێڕدرا بۆ "سوریا" لە زمانی لیوی.
لەسەر بنەمای نووسینەکانی مێژوونووس ئەلبێرت ئابۆنا کە لە بەرامبەردا لەسەر بنەمای لێکدانەوەی ئیلیا (٩٧٤ - ١٠٤٦) دامەزراوە، قەشە سەرەکییەکەی نسێبین، نێستۆری نزیکە لە کۆدەنگییەکدا ھەیە کە سوریانی ناوی ئایینە. کڵێسای ئانتاکیا کە لەلایەن سووریەکانەوە پێکھێنراوە، ھیچ واتایەکی سیاسی و نەتەوەیی نییە و ناوی سوریانیش ھەرگیز ئاماژەی بە نەتەوەیەک نەکردووە، بەڵکو زیاتر ئاماژەیە بۆ ئایینی مەسیحییەت. وەک قەشە لویس ساکۆ، پرۆفیسۆری ئایین ئاماژەی پێکردووە، لە زانکۆی بەغدا و خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە لە مێژووی کۆنی مەسیحییەکان، زاراوەی "سوریان" و "سوریانی" لە سەدەی دووەم و سێیەمی زایینیەوە لەسەر ئارامیەکان بەکارھاتووە، واتە لەسەر ئەو زمان و کولتوورەی کە لە سووریادا لە ناوچەکەدا زاڵ بوو، لە کاتێکدا ناوی ئارامە کۆنەکە بە نەخوازراو ماوەتەوە و پەیوەندی بە بتپەرستییەوە ھەبووە. بەم پێیە سوریانیەکان خۆیان بە میراتگری راستەوخۆی ئارامیەکان دەزانن. لە کاتێکدا ھەندێک پێیان وایە، وەک ڕێکخراوی دیموکراتی ئارامی، کە “سوریانییەکان کەمینەیەکی نەتەوەین کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین دەژین، بە تایبەت لە سووریا، تورکیا، لوبنان، عێراق و ئوردن. بەبێ ئەوەی مافی مومارەسەکردنی بوونی نەتەوەیی خۆی پێ بدرێت و وڵاتانی جیھان دان بە مافەکانیدا بنێن. لە کاتێکدا حیزبی شۆرایا یان سۆرایا بە نەتەوەپەرست و سیاسی دەزانێت، سوریانەکان ئاشوورییەکانن، شوێنکەوتوانی کڵێسای سوریانیش کوڕی گەلی ئاشوورین.
ئیمپڕاتۆر تەکاکورا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:مردووانی ١١٨١ پۆل:لەدایکبووانی ١١٦١ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی
ڕەگ و ڕیشەی زاراوەی سوریانی
سوریانی ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە ڕێنێسانسی فیکری و زانستی ئیسلامیدا، بەو پێیەی نووسەرانی سوریانی بە وردبینییان لە وەرگێڕاندا بەناوبانگ بوون و بە تایبەت وەرگێڕانی فەلسەفەی ئەرەستوو و ئەفلاتوون و ئەم وەرگێڕانەش کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر سەرەتاکانی فەلسەفەی ئیسلامی ھەبوو، لەوێوە دەستی پێکرد. بە تایبەتی لە سەردەمی مەئمووندا، سەردەمی زێڕینی وەرگێڕان و گواستنەوەی زانستە یۆنانی و ھێلینیستەکان بۆ زمانی عەرەبی، کە زەمینەی بۆ بڵاوبوونەوەی بیری فەلسەفی یۆنانی خۆش کرد بە شێوەیەکی بەرفراوان. باوترین قوتابخانەی فەلسەفی لە ماوەی ھێلینیستیدا قوتابخانەی ئەفلاتوونیزمی نوێ(Neoplatonism) بوو، کە لەو سەردەمەدا زۆرترین کاریگەری لە گۆڕەپانی ئیسلامیدا ھەبوو.
جێگای ئاماژەیە کە لە ھیندستان کۆمەڵگەیەکی گەورە ھەیە کە لە سەدەکانی سەرەتای ئایینی مەسیحییەوە شوێن ئەم کڵێسایە کەوتووە، لە ڕووی ئایدیۆلۆژی و مەعنەوییەوە شوێنکەوتووە، بەڵام تا ڕادەیەکی زۆر سەربەخۆیی ئیداری خۆی دەپارێزێت.
دامەزراندنی کەنیسەی ئەنتاکیا
لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا، شاری ئەنتاکیا پایتەختی شام بووە و یەکێک بووە لە سێ پایتەختی ئیمپراتۆریەتەکە جگە لە ڕۆما و ئەسکەندەریە، ئەم ھەڵوێستە ئەولەویەتی پێبەخشی کە پایتەختی ئایینی مەسیحی بێت لە سووریا و ڕۆژھەڵات و ئاسیا، بۆیە قەشەکەی باوکی گشتی یان باوکسالاری گشتی ڕۆژھەڵات بوو، بەو مانایەی کە دەسەڵاتی ڕۆحی ئەو ھەموو مەسیحییەکانی ئەو ناوچە جوگرافییە فراوانەی نەتەوە و ڕەگەز و زمانی جیاوازە. ئایینی مەسیحییەت بە دەستی شوێنکەوتووانی مەسیحەوە ھاتە ئەنتاکیا کە دوای ئەوەی لە ھەموو شوێنێک پەرش و بڵاو بوون بەھۆی ئەو گۆشەگیرییەی کە جووەکان لە دەوروبەری ساڵی ٣٤ی زایینی لەسەریان سەپاندبوون، گەیشتنە ئەوێ. دواتر پۆڵۆسی نێردراوی خودا کە لە دیمەشقەوە بەڕێکەوت و ساڵێکی تەواو لەوێ مایەوە، بانگەشەی کرد و بانگەشەی بۆ ئایینە نوێیەکە کرد، پاشان پەترۆسی نێردراویش ھاتە لای، لەوێش پێدەچێت لە ساڵی ٣٧ی زایینیدا کورسی نێردراوی خۆی لەوێ دامەزراندبێت. لەم شارەدا بۆ یەکەمجار ناوی مەسیحییەکان بە شوێنکەوتوانی مەسیح درا و لە سەدەی پێنجەمدا لە جەستەی کڵێساکەدا دابەشبوونێک ڕوودەدات، بەڵام سەرکردەکانی کڵێساکانی سووریا نازناوی پاتریاک دەپارێزن لە ئەنتاکیا. جێنشینە یاساییەکانی پەترۆسی نێردراو لە سەرکردایەتی کڵێسادا، لەنێویاندا پیاوسالارەکانی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ھەیە و نازناوی فەرمی باوکسالاری لەم کەنیسەیەدا پاتریاکی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ئەنتاکیا و ھەموو ڕۆژھەڵاتە.
کاتێک مێزۆپۆتامیا بەسەر دوو بەشدا دابەشکرا، لە نێوان دەوڵەتی فارس و ڕۆمدا، سوریانییەکان تووشی گوشاری سیاسی و فیکری بوون و وە دوای ئەوەی مەسیحییەت بوو بە ئایینی دەوڵەتی ڕۆمانی و بیرۆکەکانی نێستۆریۆس بە ڕووکەشدا دەرکەوتن و وە وتیان مەریەمی پاکیزە کە دایکی خودا نییە، بۆیە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی نێستۆریۆسی دەرکرد و گۆشەگیری و ئەشکەنجەی شوێنکەوتووانی داوە تا زۆربەیان ناچار بوون لە شامەوە ھەڵبێن بۆ فارس. دەوڵەتەکە دوژمنایەتی ڕۆمەکانی دەکرد و ئەم دۆخەش بەردەوام بوو تا ھاتنی ئیسلام لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی زایینیدا، کاتێک ڕێککەوتنی ئاشتییان لەگەڵ خەلافەتی ڕاشدین ئەنجامدا، بە تایبەت عومەر کوڕی خەتتاب. ئەوان گرێبەستیان لە نێوان ئەوان و دەسەڵاتدارانی ئایینی کەنیسەی ئۆرتۆدۆکس و نێستۆری سریانی ئەنجامدا، کە تیایدا عەرەبە موسڵمانەکان بەڵێن دەدەن کە زەویەکانی ئۆرتۆدۆکس و نێستۆری سریانی بپارێزن و ڕێگەدان بە بەکارھێنانی مافە ئایینی و کولتوورییەکانیان، دروستکردنی خانووی عیبادەت و پێدانی ئازادی کۆمەڵایەتییان لە بەرامبەر پێدانی باجێکی دیاریکراوی ساڵانە.
لە کاتی شەڕەکانی خاچپەرستیدا دەیان ھەزار سوریانی قڕ کران و گوندەکانی سوریانی وێران کران، سوریانیەکان لە سەرەتای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەکانەوە تا سەرەتای جەنگی جیھانی یەکەم تووشی کۆمەڵکوژی گەورە بوون. توندوتیژترین و دڕندانەترینیان کۆمەڵکوژییەکانی سیڤۆ بوون کە لەو ماوەیەدا زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار کەس کوژراون، بەپێی ئەو بەڵگەنامەیەی کە کۆمیتەی نیشتمانی ئاشووری لە ساڵی ١٩١٩دا ئاراستەی کۆمەڵەی نەتەوەکان کراوە. ئەنتاکیا تا ساڵی ٥١٨ی زایینی شوێنی دانیشتنی پەرستگای ئەنتاکی سوریانی بووە، بەھۆی ئەو گۆشەگیریانەی کە ئەم کڵێسایە تووشی بوو، کورسی سەری گواسترایەوە بۆ دێرەکانی مێزۆپۆتامیای سەرەوە. لە سەدەی سێزدەھەمدا لە نزیک مێردین لە باکووری کوردستان لە دێر ئەلزەفەران نیشتەجێ بووە و تا ساڵی ١٩٣٣ی زایینی لەوێ ماوەتەوە. دوا ئەوە ڕووی لە شاری حومسی سووریا کرد و دواجار لە ساڵی ١٩٥٩ لە دیمەشقی پایتەختی سووریا کۆتایی ھات.
کڵێسا دوای ئەنجومەنی خەلقیدون
بۆچوونی جیاواز لە مەسیحییەتدا لە تەمەنە سەرەتاییەکانیدا لە باوەڕی مەسیحیدا دەرکەوتن، ھەندێک دەیانگوت پەروەردگار لە جەوھەردا یەکە، سێگۆشەی کەسایەتییە(باوک و کوڕ و ڕۆحی پیرۆز یەک خودان). وە ھەندێکی تریش چوون بۆ ئەوەی ئینکاری خودایی مەسیح بکەن و کە ئەو خودا نییە بەڵکو تەنھا مرۆڤێکی دروستکراوە و زاراوەی بیدعە بۆ ھەموو شتێک بەکاردەھێنرا کە زۆرینە بە دوورکەوتنەوە لەو شتەی دەزانی، لێکدانەوە و لێکدانەوەی ھەڵە بۆ چەمکی ئایەتەکانی کتێبی پیرۆز جار جار ئەنجام دەدرا، ئەوی تریان ئەو کۆبوونەوانەن کە بە ئەنجومەنەکان ناسراون بۆ تاوتوێکردنی ئەم بیدعانە و حوکمدانیان لەسەریان.
لە ساڵی ٤٤٩دا، ئەنجومەنی چوارەم یان ئەوەی پێی دەوترێت ئەنجومەنی دووەمی ئەفسوس، کە بڕیارەکانیان لەلایەن پاپای ڕۆما ڕەتکرایەوە و ئیمپراتۆر مارشیان و ئیمپراتۆر بێلچێریا داوایان کرد کە ئەم ئەنجومەنە لەسەر داوای قەشەی ڕۆما کۆبکرێتەوە، بۆیە ئەنجومەنی خەلقیدون لە ساڵی ٤٥١ لە شاری خەلقیدون بەڕێوەچوو. ٣٣٠ قەشە لە وەشانێکدا و لە وەشانی دیکەدا ٦٠٠ قەشە بەشدارییان تێدا کرد. ئەنجومەنی چوارەم و ئەنجومەنی خەلقیدون بە مشتومڕترین ئەنجومەن دادەنرێن، ھەندێکیان باسیان لەوە کردووە کە ئیوتیخ و باوکی ئەنجومەنی فریوداوە کە دانیان بە ئۆرتۆدۆکسییەکەی داناوە. ھەر ئەم کڵێسانە بوون کە دواتر ئەنجومەنی خەلقیدونیان ڕەتکردەوە، ھەرچەندە باوکەکانیان لەو ئەنجومەنەدا(خەلقیدون) ئیدانەی بیدعەی یۆتیخیان دەکرد و قەدەغەیان دەکرد. سەبارەت بەو کەنیسانەی کە دانیان بە خەلقیدون ناوە، ئەوان بە ئەنجومەنی دووەمی ئەفسوس ناودەبەن و ئەنجامە تەواوەکانی ڕەتدەکەنەوە و ئەنجومەنی خەلقیدون بە چوارەمین ئەنجومەنی گشتگیر دەزانن. ئەنجامەکانی ئەنجومەنی خەلقیدون بووە ھۆی ئەوەی کڵێسای میسر و حەبەشە و ئەرمینیا وردە وردە لەیەکتر جیا ببنەوە.
دوای ئەوەی ئەنجومەنی خەلقیدون کۆتایی ھات، ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی گۆشەگیری توندوتیژیان لە دژی ھەر کەسێک دەوروژاند کە وێنەی ئیمانی ئەو ئەنجومەنە ڕەت بکاتەوە. وەک ئەوە وایە ڕەتی بکاتەوە ملکەچی خودی ئیمپراتۆر بێت ئەگەر ڕەتی بکاتەوە و ئەو وێنەیە دەڵێت مەسیح دوو سروشتی ھەیە، خودایی و مرۆیی، بەبێ تێکەڵبوون و گۆڕانکاری و بەبێ دابەشبوون و جیابوونەوە. ئەم وێنەیەی ئیمان لە جەوھەردا ھاوشێوەی بیروباوەڕی ڕەتکەرەوەکانی ئەنجومەنی خەلقیدونە لە ئۆرتۆدۆکسەکانی سوریانی و ئەوانی ترەوە، بەڵام پرسی ناکۆکی لە پلەی یەکەمدا پرسیارێکی فۆرمولە بوو. غەیرە خەلقیدۆنەکان بە زاراوەی "سروشت" ڕازین وەک ئەوەی سیریلی یەکەم(سەدەی پێنجەم) بەکاری ھێناوە، و فۆرمولەی خەلقیدونی(دوو سروشت) ڕەتدەکەنەوە. بەڵام وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، ھەموو ئەو تۆمەت و جیاوازییە تیۆلۆژییانە بەرگێک بوون بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی داگیرکەری بیزەنتین. ئەو کەسەی کە کوڕەکانی کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی خستە ژێر ئەشکەنجەی جۆراوجۆرەوە کە تەنانەت ڕۆحانییە باڵاکانیان کاریگەرییان ھەبوو، ھەندێکیان کوژران، ھەندێکی تریان دەربەدەر کران و زۆرێکیان لە ھەموو شوێنێک ئاوارە بوون، تەنھا سێ شارە گەورە (قەشە) لەو کەنیسەیەدا مابوونەوە لە ٥٤٤ ز.
لەم قۆناغە سەختەی مێژووی ئەو کڵێسایەدا، یاعقوب بەرادعی دەرکەوت، لەوێدا چووە قوستەنتینە بۆ ئەوەی چاوی بە شاژنە تیۆدۆرا بکەوێت، کە ھاوسۆزی غەیرە خەلقیدونەکان بوو لەو بارودۆخە سەختەی کە تێیدا دەژین، شاژنی سووری تیۆدۆرا بەڕەچەڵەک سوریانییە و خەڵکی شاری مەنبەجە لە سووریا. لە ژێر چاودێری شاژن تیۆدۆرا، یاعقوب بەرادعی لەلایەن تیۆدۆسیۆس، پاتریاکی ئەسکەندەریە، وەک قەشەی گشتی سوریانی دەستنیشانکرا، کە لە قوستەنتینیە دەربەدەری بوو. دوای بەدەستھێنانی پێگەیەکی یاسایی، بەرادعی دەستی کرد بە زیندووکردنەوەی کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی و دەیان مێترۆپۆلیتان و سەدان قەشە و دیاکۆنی دامەزراندەوە، لە ساڵی ٥٧٨ی زایینیدا کۆچی دوایی کرد. بەھۆی ئەوەوە کڵێسای سوریانی توانی بەرگەی زریانەکانی گۆشەگیری بگرێت لەو سەردەمەدا، ھەر بۆیە بیزەنتینییەکان لە ئەنجوومەنی حەوتەمیاندا لە سەدەی ھەشتەمدا بە ناوی یاعقوبییەکانیان بە ناوی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ناوبرد، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ یاعقوب بەرادعی. ئامانجیان لەم کارەدا ئەوەیە کە بیسەلمێنن کە بەرادعی دامەزرێنەری ئەم کڵێسایەیە. لە کاتێکدا شوێنکەوتووانی کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی بە توندی ئەم ناوە ڕەتدەکەنەوە و دەڵێن ئەوان سەر بە ھیچ کام لە باوکانی کەنیسەکە نین، بەڵکو سەر بە مەسیحن، و لەبەر ئەوەی مێژووەکەیان بە دامەزراندنی کورسیی ئەنتاکیا لەلایەن پەترۆسی نێردراوی خوداوە دەستی پێکردووە، و بەپێی باوەڕەکەیان یەکەم کەس بوو لە باوکسالارەکانیان. ھەروەھا ئەم کەنیسەیە باقی ئەو ناوە سەیرانە ڕەتدەکاتەوە کە لەلایەن ئەوەوە ناویان لێنراوە، وەک مۆتۆفیزیک و ئیوتیکس، چونکە ئەم دوو بیدعەیە ئیمانەکەی پێشێل دەکەن و یۆتیکیش ڕەتدەکاتەوە و بە زاھید دەزانێت. یۆتیخ کە لە دوای ئەوەوە بە چەمی مۆتۆفیزیکی ناودەبرا، سەرۆکی دێرێک بوو لە نزیک قوستەنتینە، ئەو یەکێک بوو لە نەیارانی بیرۆکەی نێستۆریۆس، ھەروەھا یەکێک بوو لە لایەنگرانی "تاکە سروشتی خودایی لە مەسیحدا کە... سروشتی مرۆڤ بوو بە مەحاڵ، بۆیە تێکەڵاو بوون و تێکەڵاو بوون تا تایبەتمەندیەکانیان تێکەڵ دەبوون".
بەھۆی جیاوازی لەسەر سروشتی مەسیح، کڵێسای مەسیحی یەکگرتوو دابەش بوو بەسەر کڵێسای ڕۆژھەڵات و کڵێسای ڕۆژئاوا. ڕۆژھەڵات دەڵێت لەسەر یەک سروشت، ڕۆژاواش لەسەر دوو سروشتی تەواو دەڵێت، خودایی و مرۆیی وە کڵێسای ئەنتاکیا(کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی)، لە بەرامبەردا، کاریگەری ئەم دابەشبوونە لەسەر بوو، بۆیە ھەندێک لەگەڵ ڕۆژھەڵات ئۆرتۆدۆکسی سوریانی بوون، و لەگەڵ ڕۆژئاوا مارۆنیەکان بوون، لە پێوەندی لەگەڵ دەروێشەکانی دێری سانت مارۆن لە ئاپامیا، سەرکردەکانی ئایینی خەلقیدون.
باوەڕی کڵێسا
کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی دان بە سێ ئەنجومەنی گشتگیردا دەنێت: ئەنجومەنی نیقیا ٣٢٥ زایینی، ئەنجومەنی قوستەنتینیە ٣٨١ زایینی، ئەنجومەنی ئەفسوس ٤٣١ زایینی، دان بە ھەموو ئەو شتانەدا دەنێت کە لەلایەن ئەو باوکانەوە پەسەندکراون کە ئەو ئەنجومەنانەیان بەڕێوەبردووە، ئەنجومەنی ئەفسوس دوا ئەنجومەنی گشتگیرە. واتە دان بە شەرعییەتی ئەنجومەنەکانی دواتردا نانێت، بە تایبەت ئەنجومەنی خەلقیدون لە ساڵی ٤٥١ی زایینیدا، دوای ئەوان تۆمەتبار کرا بە بیدعە و بیدعەی مۆنۆفیزی لە باوەڕدا و ئەوەش بۆ مەبەستی تەنیا سیاسی بوو، دەوڵەتی بیزەنتین دەیویست دەسەڵاتی کاتی و مەعنەوی خۆی بەسەر سورییەکان و قیبتییەکاندا بسەپێنێت، ئەمەش لەلایەن بەشێکی زۆری ئەو دوو گەلەوە بە توندی ڕەتکرایەوە، ئەمەش بووە ھۆی دابەشبوونی کەنیسەکە لە سەدەی پێنجەمی زایینیدا. کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی بەدرێژایی ساڵان خەباتی کردووە بۆ پاراستنی وێنەی ئەو باوەڕەی کە مەسیح لە خودایی خۆیدا تەواو و بێ کەموکوڕییە. وە تەواو لە مرۆڤایەتی خۆیدا، و کە ئەم دوو سروشتە لە یەک سروشتدا یەکدەگرن، کە بریتییە لە "سروشتی جەستەبوونی وشە". بۆیە ئۆرتۆدۆکسی سریانی باوەڕیان بە دوو سروشت ھەیە: "ئیلاھی" و "مرۆڤایەتی" و بەبێ تێکەڵاو و تێکەڵاو و گۆڕان یەکدەگرن و ئەم دوو سروشتەش "بۆ ساتێک لەیەکتر جیا نەبوونەوە، نەک بۆ توروکاندنی چاوێک . ئەم کڵێسایە باوەڕەکەی لەگەڵ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی قبتی و کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنستان و کەنیسەی ئەسیوپیا ھاوبەشە. ئەم کەنیسانە پێیان دەوترێت کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات یان کەنیسەی غەیرە خەلقیدون.
زمانی کڵێسای سوریانی
وێنۆک|ئەو کتێبەی باوکمان کە عیسا فێری کردووە شوێن بکەوێت، بە زمانی ئارامی نووسراوە، ئەو زمانەی بۆ یەکەمجار دەخوێندرێتەوە لە سەرەتای ئاینی مەسیحییەتدا زمانی سوریانی (ئارامی) لە ڕۆژھڵاتی کۆندا بەربڵاو بوو، بەڵکو بەسەدان ساڵ پێش ھاتنی مەسیح زمانێکی نێودەوڵەتی بوو، لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا وەک چۆن زمانی ئینگلیزی بۆ مامەڵە دیپلۆماسییەکانی نێوان پاشاکان، ئاسان بە کاردەھێنرێت زمانێکی پراکتیکی لە نێوان بازرگانان و لە بوارەکانی تردا. زمانی ناوەوەی شام لەلایەن خەڵکی ئەنتاکیاوە قسەی پێ دەکرا، ئەمە جگە لە زمانی یۆنانی ( ئەنتاکیا شارێکی یۆنانی بوو). ھەروەھا ئەو زمانە بوو کە جووەکان قسەیان پێدەکرد، بەو پێیەی جێگەی زمانی عیبرییەکەی گرتەوە، کە وردە وردە لەبیریان چووەوە لە ماوەی دەربەدەری بوونیان بۆ بابل لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین. وە تەنھا لە نوێژ و خوێندنەوەی کتێبە پیرۆزەکانیاندا زمانی عیبری بەکاردەھێنا. زانراوە کە مەسیح بە زمانی ئارامی قسەی کردووە، بەو پێیەی زمانێکی باو بوو کە لە ژیانی ڕۆژانەدا لە نێوان جووەکاندا بەکاردەھێنرا.
ھەروەھا زمانی سوریانی لە سەرەتای ئایینی مەسیحییەتەوە وەک زمانێکی کردەوەی ئایینی لە کڵێسادا بەکاری ھێناوە. ھەروەھا باوکانی کڵێسای سرویانی کتێبە زانستی و ئاینییەکانیان تێدا نووسیوە، ھەروەھا کتێبی پیرۆزیان بە چەند وەرگێڕانێک گواستۆتەوە بۆ زمانی سوریانی کە گرنگترینیان کتێبی پێشیتا (سادە)یە، ھەروەھا وەریانگێڕاوە بۆ چەندین زمان، زمانی عەرەبی و زمانی فارسی و مالەیالم کە زمانی میللەتی باشووری ھیندستانە. خەڵکی ئەم کڵێسایە لە ھەموو شوێنێک تا ئێستاش نوێژە ڕێوڕەسمیەکانیان بە زمانی سوریانی ئەنجام دەدەن، جگە لە زمانە نەتەوەییە ناوخۆییەکانیان.
لە نێوان زمانی عەرەبی و زمانی سوریانیدا لێکچوونێک ھەیە، بۆ نموونە:
زمانی سوریانیش کاریگەری زۆری لە سەر زمانی عەرەبی ھە بوو. لەبەرئەوەی ھەردوو زمانەکە سامین.
سەرچاوەکان
* پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١ەم پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان پۆل:مەسیحیەت پۆل:کڵێساکان
عیشقێتی
عیشقێتی بزووتنەوەیەکە کە لە ناو ئایینی عەلەویدا سەری هەڵدا و خوازیاری هەندێک گۆڕانکاری لە ڕوانگە بە گرفتە ئایینی و مرۆڤایەتییەکانە.
پەڕاوێز
پۆل:چاندی تورکی
بڕیارنامەی ٢٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی حوزەیرانی ١٩٦٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٧ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
زانکۆی مەلەگا
زانکۆی مەلەگا زانکۆیەکی حکومییە لە ڕیزبەندی ٢٣ی سەرجەم زانکۆکانی ئیسپانیا و ٦٨٣ لە جیھاندا. لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە و تا ساڵی ٢٠١٦ خاوەنی ٣٠٬٢٠٣ خوێندکاری بەکالۆریۆس و ٢٥٧٦ لە پرۆگرامی ماستەر، ١٢٥٥ مامۆستای زانکۆ و ١٠٥٦ مامۆستای کاتی ھەیە. زانکۆی مەلەگا ٦٥ خولی بڕوانامە و ٦ بڕوانامەی دووانە پێشکەش دەکات، زیاتر لە ٢١ پرۆگرامی دکتۆرا، ٦٤ بڕوانامەی ماستەر، و ١٠٠ خول بە درێژایی ساڵی خوێندن. پەروەردە لە ١٨ سەنتەر لەلایەن مامۆستای دامەزراو لە ٨١ بەش ئەنجام دەدرێت. زۆرینەی گەورەی وانەوتنەوەکە لەناو دوو کەمپەکەدا ڕێکخراوە، ھەرچەندە پۆلەکان لە شوێنەکانیشدا ئەنجام دەدرێن کە لە دەوروبەری ناوەندی شارەکەدا بڵاوبوونەتەوە، ھەروەھا لە ڕۆندا و ئەنتیکوێرا.
حەسەن سەلاران
حەسەن سەلاران (Ḧesenselaran، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٢ کەس لە ٣٥ بنەماڵەدا بووە.
زانکۆی مەلەگا
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆکانی ئیسپانیا زانکۆی مەلەگا پۆل:مەلەگا
حەسەن سەلاران
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ماڕاتۆن
thumb|350px|ماڕاسۆنی [[نیویۆرک (شار)|نیویۆڕک ساڵی ٢٠٠٥]] ماڕاتۆن بریتە لە ڕاکردنی درێژ کە مەوداکەی (٤٢.١٩٥ کیلۆمەتر)ە. وە یەکێکە لە یاریە ئۆڵۆمپیەکان.
مێژووی ماڕاتۆن
ساڵی ٤٩٠ ی پێش میلاد و لە جانگی نێوان فارس و یۆنانیەکان پەیدا بوە لە ناوچەیەک لە یۆنان کە پێی دەوترێت ماراسۆن ناوچەکە ، وە یۆنانەکان سەرکەوتن بەسەر فارسەکاندا و یەکێک لەجەنگاوەرەکانی یۆنان بە ناوی ڤیدیبیس بۆ ئەوەی هەواڵەکە بگەیەنێت بە خەڵکو ووڵاتەکەی و پێیان بڵێت یۆنانیەکان لە جەنگەکەدا براوە بوون ، ماوەی ٤٠ کیلۆمەتر بە پێ ڕایکرد بۆ گەیاندنی هەواڵەکە واتە لە ماراسۆنەوە تا ئەسینای پایتەختی یۆنان ، هێندە ڕایکردبوو تائەوەی تووشی هیلاکیەکی زۆر و ماندویی بوو ، وە لەمەوە ئەم بیرۆکەیە سەری هەڵداو لە ڕاکردنی ڤیدیبسەوە درووست بوو یاری ماڕاسۆن ، وە یەکەم یاری ئۆڵۆمپیاد کە ئەنجامدرا لەسەری لەساڵی ١٨٩٦ بوو لە یۆنان ، وە ماڕاسۆن یەکێکە لە یاریە سەرەکیەکانی ئۆڵۆمپیاد ،یەکەمین مەدالیای ئاڵتوونی ئەم یاریەش یاریزانی یۆنانی سبيريدون لويس بردیەوە و ماوەکەشی بە دوو سەعات و ٥٨ خولەک و ٥٠ سانیە بڕیوە. و لە یۆنانیش وەک ڕێز لێنانێک بۆ ئەم یاریزانە یاریگایەکی بەناوە نراوە بەناوی (یاریگای سبيروس).
سەرچاوە
پۆل:وەرزش
١٦٦٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٦٥
بنەکە
بنەکە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بنەکە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خدرڕیحان و لە باشوور لەگەڵ گوندی زۆراب بەگزادە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھەرمۆڵە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئیبراھیم غوڵام.
ئاوباریک، قادرکەرەم
ئاوباریک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئاوباریک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سۆفی ڕەزا و لە باشوور لەگەڵ گوندی دارەتوو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کەریم باسام لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەیدەرەسوورە.
شەڕی ئاوباریک
سەرەتا شێخ مەحموودی حەفید بە خۆی و سوارەکانییەوە بەرەو ناوچەی گەرمیان کەوتەڕێ بە مەبەستی دەستبەسەردا گرتنی شاری کەرکوک، بەڵام لە ناوچەی ئاوباریک لە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی دووزخورماتوو لە ڕێکەوتی ۱۹۳۱/٤/٥ لەگەڵ ھێزەکانی ئینگلیز بەیەکیایاندا و لەبەر نابەرامبەری ھێزی نێوان ھەردوولا و ڕێکنەخستنی چەکدارەکانی کورد، ھێزەکەی شێخ مەحموود تێکشکا و ناچاربوو بەرەو سنوورەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پاشەکشێ بکات، بەڵام لەبەر ڕێکەوتنی نێوان شای ئێران و دەسەڵاتدارانی عێراق لە ساڵی (١٩٢٩) دەربارەی یارمەتینەدانی ھەڵھاتووەکانی یەکتر، ڕازی نەبوو شێخ مەحموودی حەفید بچێتەوە ئەودیوی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ھەر بۆیە شێخ مەحمود ناچار بوو خۆی بدات بە دەست ھێزەکانی ئینگلیزەوە و ئەوانیش بۆ شارەکانی ناسڕیە و عەمارە و لە ساڵی ١٩٣٣ یشدا بۆ شاری بەغدایان گواستەوە.
١٦٦٦
ساڵی ١٦٦٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٦٦
پارستان
پارستان (Paristan، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٨ کەس لە ٣٥٤ بنەماڵەدا بووە.
سکۆلەرشیپ
سکۆلەرشیپ یان پشتگیریی دارایی جۆرێکە لە یارمەتیی دارایی، کە بە خوێندکاران دەدرێت، بۆ درێژەدان بە خوێندن. ئەم یارمەتییانە لەسەر بنەمای چەند پێوەرێک دەبێت.
جۆرەکانی سکۆلەرشیپ
دەتوانرێت پێدانی سکۆلەرشیپەکان دابەش بکرێت بەسەر ئەو بنەمایەدا کە لەسەری بنیاتنراوە وەک:
سکۆلەرشیپ بەپێی دامەزراوەکان
سەبارەت بەو دامەزراوانەی کە سکۆلەرشیپ پێشکەش دەکەن، ھەمەجۆرن، لەوانە:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکادیمیا
وێھەج
وێھەج گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم گوندە ناوەندی گوندەواری بەورە.
جوگرافیا
وێھەج ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مێسیجێستۆن
وێنۆک|پێکھاتەی دەرمانەکە مێسجێستۆن ھەروەھا وەک ( pentarane B ) و (6α-methyl-16α,17α-cyclohexanoprogesterone,) و (6α-methylcyclohexano[1',2';16,17]pregn-4-ene-3,20-dione) یان ( 17α-acetyl-6α-methyl-16β,24-cyclo-21-norchol-4-en-3-one) پرۆجێستۆنێکی سترۆیدیە کە گەشەپێدانی لەلایەن پەیمانگای زێلێنسکی دا بۆ کراوە ، لە ئەکیدیمیای زانستی روسیا و خراوەتە ڕوو بۆ کاری پزیکشی بەڵام نەخراوەتە مارکێتەکان
سەرچاوەکان
پۆل:پڕۆجستۆجینەکان پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی سێ بی-ھایدرۆکسی سترۆید دیھایدرۆجینەیس پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3α-Hydroxysteroid dehydrogenase پۆل:کۆلکە-سترۆیدەکان پۆل:پڕێگنانێکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان
ویکیپیدیای کوردی
ویکیپیدیای کوردی ئاماژەیە بۆ دوو وەشانی ویکیپیدیا کە بە ھەردوو شێوەی ستانداردی زمانی کوردی؛ کورمانجی و سۆرانی دەنووسرێن، کە ھەندێک جاران بە نافەرمی ویکیپیدیای زازاکی لەگەڵ ڕیزی ویکیپیدیا کوردییەکان دادەنرێت. ھەروەھا لە ئێستادا ویکیپیدیای کوردیی باشووری، یەکێک لە ئینسایکڵۆپیدیا کوردییەکان بە فەرمی دانەمەزراوە. لە ئێستادا ژمارەی وتارەکانی ویکیپیدیای کورمانجی وتارە و ویکیپیدیای سۆرانی  وتارن. ویکیپیدیا کوردییەکان وەک ھەموو ویکیپیدیایەکانی دیکە ھەمووان دەتوانن دەستکاری و بەشداریی پەڕەکان بکەن.
مێژوو
ویکیپیدیای کوردی لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ سازکرا، ویکیپیدیاکە وا ڕێک خرابوو کە بە کورمانجی و سۆرانی وتاری تێدا بڵاوبکرێتەوە. بەڵام بەھۆی ھەبوونی ئاستەنگی تەکنیکی و زمانەوانی، ئەو شێوازە سەری نەگرت کە هەردوو شێوەزارەکە لە ژێر زمانێکدا بەردەوام بن، ئەمە بووە ھۆی ئەوەی لە ١٢ی ئابی ٢٠٠٩ وەشانێکی نوێ بۆ کوردیی ناوەندی (بە کۆدی زمانیی ckb) سازبکرێت. ویکیپیدیا بنەڕەتییەکەش (بە کۆدی زمانیی ku) بۆ نووسینی وتارەکان بە کوردیی باکووری تەرخان کرا، چونکە یەکەم شێوەزاری کوردی ویکیپیدیا بوو. لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧دا ویکیپیدیای کوردیی سۆرانی بۆ بەڕێوەبردنی سیستەمەکە لە ویکیپدیا زۆرکرا و چالاک بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا کوردییەکان کوردی پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون پۆل:وێبگە کوردییەکان
١٦٦٧
ساڵی ١٦٦٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٦٧
خوڕەمتا
خوڕەمتا (Xurremta، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣٧ کەس لە ٣٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سووڕی کاڵڤین
جەسپاندنی کاربۆن لە سوڕی کاڵڤندا
لە سوری کالڤندا گەردیلەکانی کاربۆن بە دوانۆسیدی کاربۆنەوە دەبەستن یان جێگیر دەکرێن لە ناو ئاوێتە ئەندامیەکاندا. چوونە ژووری دوانوکسیدی کاربۆن بۆ ناو ئاوێتە ئەندامیەکاندا پێی دەوترێت جێگیرکرنی کاربۆن بەلام ئۆکسجین لە رێگەی ئەنزیمێکەوە لە کاربۆن جیادەبێتەوە واتە ئەو تاکە مادەیەی کە دەچێتە سەر ئاوێتەی ئەندامی بریتییە لە کاربۆن. سوڕی کاربۆن لەناو سترۆما ی سەوزە پلاستید ڕوودەدات و تەواو دەبێت.
سەرچاوە :
زانست بۆ هەمووان پۆلی ١١ منهج في امارات پۆل:ژینناسی پۆل:مێتابۆلیزم
زمانی وۆلۆف
زمانی وۆلۆف (Wolof) زمانی نەتەوەی وۆلۆفە کە لە وڵاتانی سینیگال و گامبیا و مۆریتانیا قسەی پێدەکرێت.
پۆل:زمانەکانی مۆریتانیا پۆل:زمانەکانی سێنیگال پۆل:زمانەکانی گامبیا
ئیزاک دو بێنسێراد
ئیزاک دو بێنسێراد شاعیر و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٢ پۆل:مردووانی ١٦٩١
ئەیالەتی ئەنقەرە
ئەیالەتی ئەنقەرە (بە تورکیی عوسمانی: ایالت آنقره بە ڕۆمانی:Eyālet-i Ānḳara) یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.
دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئیالێت لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩ دا:
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئەنقەرە ئەیالەتەکانی عوسمانی|ئەنقەرە ئەنقەرە ئەنقەرە پۆل:پارێزگای یۆزگات
پاشبەرد
پاشبەرد (Paşberd، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦ کەس لە ٤٩ بنەماڵەدا بووە.
ژیلا حوسێنی
ژیلا حوسێنی (لەدایکبووی ١٩٦٤ لە سەقز - مردووی ١٩٩٦ لە ڕێی تاران نزیک دێولان) شاعیر و نووسەرێکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە لە بواری شیعر و ئەدەبی کوردیدا بەتایبەت شیعری نوێی کوردی بەرھەمەکانی خۆی پێشکەش کرد و به یەکەم ژنێک پێناسە دەکرێ که شیعری نوێی کوردی هۆنیبێتەوه.
ژیان
ژیلا حوسێنی کچی شێخ مێهران لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٦٤ (٣١ی خەرمانانی ١٣٤٣ی ھەتاوی) لە شاری سەقز لە بنەماڵەیەکی ئایینی و نیشتمان پەروەردا له دایک بووە. باوکی مامۆستای قوتابخانەی گوندی حانەمیران بووە بەڵام پاش شەش ساڵ لە کۆلێژی یاسای زانکۆی تاران وەردەگیرێ و بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەوێ نیشتەجێ دەبن و دواتر بە هۆی کاری بابییەوە لە شارە جیا جیاکانی کوردستان وەکوو بانە، کامیاران، مەریوان، سەقز و سنە دادەنیشن. ژیلا لە پۆلی یەکی دواناوەندی واز لە خوێندن دێنێ و لەگەڵ (وەفا حوسێنی) ژیانی هاوسەرگیری پێک دێنێ، بەڵام پاش پێنج ساڵ و لە تەمەنی بیست ساڵیدا جیا دەبێتەوە؛ بەرهەمی ئەم ژیانه کچێک دەبێ بە ناوی (بەهار) کە ئێستا لە وڵاتی ئاڵمان نیشتەجێیە. دوای ئەوە ژیلا درێژە بە خوێندن دەدات و لە بەشی کوردی ڕادیۆ سنه له بەرنامەی (ئێمە و گوێگران) دادەمەزرێ و هاوکات پەرە بە کوردییەکەیشی دەدات. ژیلا بۆ جاری دووەم لە ساڵی ١٩٨٩ لەگەڵ (شاهروخ نەوسوودی) ژیانی هاوبەش پێک دێنێ که ئەم ژیانە نوێیەی لە هەمبەر چالاکییە ئەدەبییەکانیدا دەبێتە بەربەست بەڵام کۆڵ نادات و لێیان بەردەوام دەبێ. بەرهەمی ئەم ژیانەیش کوڕێکە بە ناوی (ڕامین) کە هەنووکه لە سنە نیشتەجێیە. حوسێنی لە کۆڕ و کۆ بوونەوە ئەدەبی و کولتوورییەکاندا بەتایبەت لە ئەنجومەنەکانی شاری سنە و سەقز بەردەوام بەشداری دەکرد. دوایین چالاکییەکانی ژیلا لە شاری سەقز بوو کە بە وتارێکی ئەدەبی و توێژینەوە لە کۆنگرەی مەولەوی کورددا بەشداری کرد و ھەروەھا بۆ کۆنگرەی فەرزانەگان کە لە شاری سنە بەڕێوە چوو، وتارێکی سەبارەت بە ڕوانگەی نوێخوازیانەی سوارە ئیلخانی زادە ئامادە کردبوو بەڵام لە کاتی بەڕێوەچوونی سمینارەکە جێگەی ژیلا حوسێنی بە گوڵ نەخشێنرابوو و ھاوڕێیەکی بە ناوی (کولسووم عوسمان پوور) وتارەکەی پێشکەش بە بەشداربووان کرد.
ژیلا لە بەرەبەیانی هەینی ٦ی ڕەزبەری ١٣٧٥ی ھەتاوی (٢٧ی ئەیلوولی ١٩٩٦ی زایینی) ھاوڕێ لەگەڵ بنەماڵەکەی کە دەیانویست بۆ بینینی شێرکۆ بێکەس بچنە شاری تاران لە رێگادا تووشی کارەساتی وەرگەڕانی ماشێن دەبن و بە تەمەنێکی کەم و کارامەی ٣٢ ساڵییەوە لەگەڵ کچە دە مانگەکەی (ژینا) گیانیان لە دەست دەدەن.
کوردستان ژنە شاعیرێکی بواری ئەدەب و گەشە کۆمەڵایەتییەکانی لە کیس و خەسار چوو. ھەواڵی مەرگی ژیلا حوسێنی سەرەڕ‌ای نەبوونی دەستگای ڕاگەیاندنێکی ئەوتۆ زۆر زوو بە وڵاتدا بڵاو بۆوە و شاری سەقزی کردە پاپۆڕی لایەنگرانی شیعری کوردی و شیعری ژیلا. دوای مەرگی ژیلا زۆریەک لە شاعیران و نووسەران وەک شێرکۆ بێکەس، مارف ئاغایی، نەجیبە ئەحمەد، مەهاباد قەرەداغی و هتد خەم و پەژارەی خۆیان بۆ ئەم کارەساتە بە نووسین دەربڕی. لە ماوەی سێ ڕۆژ پرسە و سەرەخۆشیدا کە لەلایەن بنەماڵەی ژیلا و ئەندامانی ئەنجومەنی فەرھەنگی ئەدەبی مەولەوی کورد لە شاری سەقز بەڕێوە چوو ھەموو ئەندامانی ئەنجومەنە ئەدەبییەکانی شارەکانی سنە، مەریوان، بانە، مەھاباد و بۆکان بەشدارییان کرد. ھەروەھا گەلێک کەسایەتی ناودار و ناسراوی وێژە و ئەدەبی کوردی بە پیری ئەو کۆستە گەورە و خەمی بنەماڵەکەی و ئەدیبان و خەڵکی شاری سەقزەوە ھاتن و تەرمی ژیلا و کچۆڵەکەیان لە گۆڕستانی دۆزەغەرە لە ڕۆژھەڵاتی شاری سەقزدا لە تەنیشت باو و باپیرانی بە خاک ئەسپەردە کرد.
نموونەی شیعری
'''
شیعری شێرکۆ بێکەس بۆ ژیلا
شێرکۆ بێکەس پاش کۆچی دوایی ژیلا ئەم شیعرەی پێشکەش کرد:
'''
بەرھەمەکان
یەکەم بەرھەمی دەستنووسی ژیلا حوسێنی چیرۆکی (بەرباد ڕەفتە)یە کە بە زمانی فارسی نووسیویەتی و دواتر ژیلا خۆی زۆر تامەزرۆی چاپ کردنی نەبووە ھەر بەو پێیە ئەوەڵین بەرھەمەکانی ژیلا بە زمانی فارسی بوون ھەتا سەرەتای ساڵەکانی ١٣٦٣ و ١٣٦٤ ھەتاوی کە لە بەشی کوردی ڕادیۆ سنە دەستی بە کار و تێکۆشان کردووە. ئەوە بەو مانایە نییە کە ژیلا ئاشنای ئەدەب و فەرھەنگی ڕەسەنی کوردی نەبووە؛ ئاشکرایە زۆر بە جوانی شارەزای ھەموو بەیتە کوردی و ئاشنای زۆربەی شیعر و شێوازی شیعری شاعیرانی کورد بووە و ھەمیشەیش شانازی پێوە کردوون و لەو بوارەیشدا قەڵەمەکەی خستووەتە گەڕ و گەلێک بەرھەمی لە دووتۆی کتێب و دەفتەرێکدا پێشکەش بە دیوەخانی وێژە و ئەدەبی کوردەواری کردووە کە بەرھامەکانی بریتین لە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی ژن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٦ پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی پۆل:خەڵکی تاران
مانیفێستی کۆمۆنیست
وێنۆک|ڕووپەری مانیفێستی کۆمۆنیست مانیفێستی کۆمۆنیست (بەئینگلیزی:The Communist Manifesto) کتێبێکی بچووکی کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵسە. لە ساڵی ١٨٤٨ نووسرا، لە بەندی یەکەمی کتێبە باسی چینی پڕۆلیتاریا (کرێکار) و بورژوازی کراوە، و لە بەندی دووەم پەیوەندی کۆمۆنیستەکان و پڕۆلیتارییەکان، لە بەندی سێیەم ئادابی سۆشیالیستی و کۆمۆنیستی و لە بەندی کۆتایی باس لە ھەڵوێستی جیاوازی کۆمۆنیستەکان بەرامبەر پارتی بەرھەڵستیکار (ئۆپۆزسیۆن) دەکات.
وەرگێڕان بە کوردی
مانیفێستی کۆمۆنیست بە ناونیشانەکانی ژێرەوە بە کوردیی سۆرانی وەرگێڕدراوە:
ھەروەھا بە ناونیشانی ژێرەوە بە کوردیی کورمانجی وەرگێڕدراوە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سیاسەت لە ١٨٤٨ پۆل:کتێبەکانی ١٨٤٨ پۆل:کۆمۆنیزم پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵس
١٦٦٨
ساڵی ١٦٦٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٦٨
ئەلگۆریتمی جینەتیکی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەلگۆریتم پۆل:زانستی کۆمپیوتەر پۆل:فێربوونی مەکینە
ژان فرانسوا پۆل دێ گۆندی
ژان فرانسوا پۆل دێ گۆندی نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٤ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٣ پۆل:مردووانی ١٦٧٩
بەکرباجەلان
جوگرافیا
بەکرباجەلان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی وەستاخدر و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵامیکائیلی گەورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ژاڵەی بچووک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی بایز.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دیدی دیشاپ
دیدیـیە کـڵۆد دیشامـپ (؛ لەدایکبووی ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە بایۆنای فەرەنسا) یاریزانی پێشوو و ڕاھێنەری تۆپی پێی فەڕەنسییە، کاپتنی ھەڵبژاردەی فەڕەنسا بووە کاتێک نازناوی جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨ بەدەست ھێنا. ھەروەھا کاپتنی ھەڵبژاردەکەی بوو لە بردنەوەی نازناوی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٠٠. یاریزانی ھێڵی ناوەڕاست بووە. لە ساڵی ٢٠١٢ەوە ـەمین ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٢ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:ڕاهێنەرانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٦ پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
زمانی ئۆزبەکی
زمانی ئۆزبەکی یان ئۆزبەک (O'zbek) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی وڵاتی ئۆزبەکستانە، لێکچوونێکی نزیکی لەگەڵ زمانی ئویغوری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان پۆل:زمانی ئۆزبەکی پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:زمانەکانی کازاخستان پۆل:زمانەکانی قرغیزستان پۆل:زمانەکانی ڕووسیا پۆل:زمانەکانی تاجیکستان پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان پۆل:زمانەکانی تورکمانستان پۆل:زمانە تورکییەکان پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی پاکستان پۆل:زمانەکانی ئەفغانستان پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١ پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢ پۆل:زمانەکانی تورکیا
١٦٦٩
ساڵی ١٦٦٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٦٩
مێدرۆجێستۆن
مێدرۆجێستۆن لەژێر ناوی بازرگانی (Colprone کۆلپرۆن) دەفرۆشرێ لەنێوان ئەوانی تر، دەرمانێکی پرۆجستینە کە بۆ چارەسەری ھۆرمۆنی وەستانی سووڕی مانگانە بەکاردێت، بەتەنھا یان لەگەل تێکەڵەی ئیسترۆجین بەردەستە و لە ڕێگەی دەمەوە بەکاردێت
سەرچاوەکان
پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی ٣β-Hydroxysteroid dehydrogenase
پۆل:پڕێگنانێکان پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی سێ بی-ھایدرۆکسی سترۆید دیھایدرۆجینەیس پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان
١٦٧٠
ساڵی ١٦٧٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ڕێککەوتنی ئۆسلۆ
240px|وێنۆک|[[بیڵ کڵینتن، ئیسحاق ڕابین، یاسر عەرەفات لە کۆشکی سپی لە ساڵی ١٩٩٣]] ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ (Oslo Accords) جووتێک ڕێککەوتنن لە نێوان ئیسرائیل و ڕێکخراوی ڕزگاری خوازی فەلەستین ڕێککەوتنی ئۆسلۆی یەکەم، کە لە ساڵی ١٩٩٣ لە واشینگتن دی سی واژوو کرا و ڕێککەوتنی ئۆسلۆی دووەم کە لە ساڵی ١٩٩٥ لە شاری تەبا لە میسر واژوو کرا. ئەوان سەرەتای پرۆسەی ئۆسلۆ بوون، کە پرۆسەیەکی ئاشتی بە ئامانجی گەیشتن بە پەیماننامەیەکی ئاشتی کە لەسەر بنەمای بڕیارنامەی ٢٤٢ و بڕیارنامەی ٣٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، ھەروەھا بەدیھێنانی «مافی گەلی فەلەستین بۆ چارەی خۆنووسین» دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پەیماننامەکانی ئیسرائیل پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٥ پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٣
تووژەڵە
تووژەڵە (Tûjelle، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٦ کەس لە ٢٤٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
مێروو
350px|چەپ|وێنۆک|چەن جۆر مێروو 350px|چەپ|وێنۆک|شێوەناسی مێروو
مێرووەکان، دەستەیەک لە گیانەوەرانی وشکژین کە زۆربەیان خاوەنی دوو جووت باڵ، جووتێک شاخیلە و سێ جووت پای بڕکە بڕکەن و لەشیان لە سێ بەشی جیاوازی سەر، سینگ و سک پێک ھاتووە.
مێرووەکان، مەزنترین دەستەی نێو کۆمەڵی گرێپاکانن. گرێپاکان گیانلەبەرانێکن کە ئێسکبەندی دەرەکییان ھەیە و ئەندامەکانیان پێکەوە گرێ دراوە. مێرووەکان شەش پێیان ھەیە و زۆربەیان باڵدارن. لەشی مێروو لە ٣ بەش پێک ھاتووە: سەر، سینگ و سک