cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زنجیرەچیاکانی چوکۆتکا
جوگرافیا
چیاکانی چوکۆتکا یەکێکن لە دوو ناوچەی چیای سەرەکی چۆکۆتکا لە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ناوچەی ئیستموسی نیمچە دوورگەی چۆکچی، لە ناوچەی چۆکۆتکای ناوەڕاست، کە لە باشووری ڕۆژاوا بە ھایلاندەکانی ئەنادیر سنووردار کراوە، ھەڵدەکشێن. ئەوان لە چیاکانی بەرزایی ناوەڕاست پێک دێن، ھەروەھا کێوەکانیشی نزم نیشان دەدەن. ئەوان بە ئاڕاستەی WNW/ESE درێژ دەبنەوە بۆ ٤٥٠ کیلۆمەتر، لە نێوان سەرۆکی کەنداوی چاون و کەناری دەریای بێرینگ. مەوداکانی ناوچەی باکوور پێکھاتوون لە بەردی لم و شیل لەگەڵ ناوزڕاندنی گرانیت، لەکاتێکدا ئەوانەی بەشی باشوور لە بەردی گڕکانی دروست کراون. بەرزترین لووتکە چیای ئیسخودنایە لە شانتال. کە ١٬٨٤٣ مەتر.
بڕیارنامەی ١٥٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٤٠‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:سوودان لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
خوسرۆ خان
خسراو خان سوڵتانی دەھلی بوو بۆ ماوەی نزیکەی دوو مانگ لە ساڵی ١٣٢٠. بەڕەچەڵەک خەڵکی ناوچەی گوجارات، لەلایەن سوپای دەھلی لە سەردەمی عەلائەدین داگیرکردنی مالوا لەلایەن خاڵجی لە ساڵی ١٣٠٥. دوای ئەوەی وەک کۆیلەیەک ھێنرایە دەھلی، گۆڕدرا بۆ ئیسلام، و بوو بە ھاوبەشی ھاوڕەگەزبازی کوڕی عەلائەدین موبارەک شا. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٣١٦دا سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی، موبارەک شا نازناوی «خسراوخان»ی پێبەخشی، و زۆر بەدڵ بوو. خوسراو خان سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی سەرکەوتووی کرد بۆ دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵی دەھلی بەسەر دێڤاگیری لە ساڵی ١٣١٧. ساڵی دواتر، سەرکردایەتی سوپایەکی کرد کە وارانگالی گەمارۆدا، کاکاتیا فەرمانڕەوا پراتاپارودرا بۆ دەستپێکردنەوەی باجدان بە دەھلی. لە ساڵی ١٣٢٠ سەرکردایەتی کۆمەڵێک بەرادو و ئاغای ناڕازی کرد بۆ تیرۆرکردنی موبارەک شا، و بە ناوی شانشینی ناسرەدین سەرکەوتە سەر تەخت. بەڵام زۆری نەخایاند لەلایەن کۆمەڵێک یاخیبووەوە بە سەرۆکایەتی ئاغای مالیک، کە دوای ئەو لەسەر تەختی پاشایەتی لە پۆستەکەی دوورخرایەوە.
سەرەتای تەمەن
بە گوێرەی مێژوونووسی دەھلی ئەمیر خوسراو، خوسراو خان و براکەی سەر بە کاستێک یان گروپێکی سەربازی ھیندۆسی بوون بە ناوی بارادو. ناوی ئەم گرووپە بە شێوەی جۆراوجۆر وەرگێڕدراوەتەوە بە باراو، بەرواری یان پەرڤار. ئەوان بە ناو موسڵمان بوون، بەڵام ھەندێک پەیوەندییان بە ئایینی ھیندۆسیەوە پاراست. لە ساڵی ١٣٠٥ لە سەردەمی عەلائەدین خالجی، کاتێک ھێزەکانی دەھلی بە سەرۆکایەتی ئەین الملک موڵتانی مالوای داگیرکرد لە ناوەڕاستی ھیندستان گیران. وەک کۆیلە ھێنرانە دەھلی و لەوێ موسڵمان بوون و ناویان لێنرا حەسەن (دواتر خوسراوخان) و حسامەدین (یان حیسامدین). ئەوان لەلایەن نایب-ی خاس-ی حاجیبی عەلائەدین مەلیک شادی پەروەردە بوون.
ئەو دوو برایە وەک ھاوڕەگەزبازی پاسیڤ مامەڵەیان کردووە بۆ پاراستنی پێگە و پێگەی خۆیان. کوڕی عەلائەدین موبارەک شا عاشقی حەسەن دەبێت: حەسەنی وەک ھاوبەشی ھاوڕەگەزبازی پێ باشتر بوو، بەڵام ھەرکات حەسەن ئامادە نەبوو، ڕووی لە حسامەدین دەکرد. پەیوەندی نێوانیان نھێنی نەبوو، موبارەک و حەسەن لە بەردەم خەڵکدا باوەش و ماچیان ئاڵوگۆڕ کرد.
دوای مردنی عەلائەدین لە ساڵی ١٣١٦، کۆیلەی گشتی مەلیک کافور شازادەی بچووک شیھابەدین عومەری وەک فەرمانڕەوای بوکەڵە دەستنیشان کرد. دوای ماوەیەکی کەم، مەلیک کافور کوژرا و موبارەک شای نیوە برای شیھابەدین تەختی پاشایەتیی دەستبەسەردا گرت. موبارەک شا نازناوی خسرەو خانی بە حەسەن بەخشی، لەگەڵ فیفی پێشووی مەلیک کافور. لە ماوەی ساڵێکدا خوسرەو خان پلەی بەرزکرایەوە بۆ پۆستی وەزیر. بەپێی مێژوونووس بارانی، موبارەک شا «ھێندە عاشقی حەسەن بووە … کە نەیویستووە بۆ ساتێکیش لێی جیاببێتەوە». موبارەک شا حسامەدین برای خوسراوخانی وەک پارێزگاری گوجارات دەستنیشان کرد. دواتر حسامەدین بوو بە لادەر (لە ئیسلام)، بەھۆیەوە ئاغاکانی ناوچەکەی گوجارات دەستگیریان کرد، و بە زنجیر ھێنایان بۆ دەھلی. بەڵام موبارەک شا تەنھا شەقێکی لێدا، و پۆستێکی بەرزی لە دەرباری پاشایەتیدا پێبەخشی.
کاری سەربازی لە سەردەمی موبارەک شا
یاداڤاکانی دێڤاگیری کە لە سەردەمی عەلائەدیندا بوون بە لقێکی دەھلی، دوای مردنی مەلیک کافور سەربەخۆیی خۆیان دووپاتکردەوە. دوای چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی لە دەھلی، موبارەک شا لە ساڵی ١٣١٧دا سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی کرد بۆ دیڤاگیری و سەرۆکی یاداڤا ھاراپالا دیڤا و سەرۆک وەزیرانی ڕاغاڤای ناچارکرد ھەڵبێن. خوسرەو خان لەگەڵ مەلیک قوتلوغ سەرکردایەتی سوپایەکیان کرد بۆ ئەوەی بەدوایاندا بگەڕێن. ھێزەکانی دەھلی بە تەواوی سوپای ڕاغاڤایان تێکشکاند. پاشان خوسراو خان ھێزێکی بە سەرۆکایەتی مالیک ئیختیارەدین تەلباغا ڕەوانە کرد بۆ ئەوەی بەدوای ھاراپالادێڤادا بگەڕێن، کە دواتر گیرا و سەری بڕی.
یەکێکی دیکە لە باجەکان، فەرمانڕەوای کاکاتیا پراتاپارودرا، دوای مردنی عەلائەدین، باجی باجی بە دەھلی وەستاند. لە ساڵی ١٣١٨دا موبارەک شا سوپایەکی بە سەرۆکایەتی خوسراو خان و مەلیک قوتلوغ و خواجە حاجی نارد بۆ وارانگالی گەمارۆدراو، پایتەختی پراتاپارودرا. پراتاپارودرا خۆی ڕادەست کرد، و ڕەزامەندی دەربڕی کە باجی بەردەوام بدات. دوای ئەم سەرکەوتنە، خوسراو خان بە ڕێپێوان بەرەو ئێلۆرا ڕۆیشت، کە موبارەک شا مانگێک بوو لەوێ نیشتەجێ بوو. باقی سوپاکە لە کەناری ڕووباری نارمادا لە ڕێگەی گەڕانەوەی بۆ دەھلی پەیوەندییان پێوە کرد.
تیرۆرکردنی موبارەک شا
مێژوونووس زیاودین بارانی دەنووسێت کە خوسرەو خان ناڕەزایی دەربڕیوە لە «ئەو شێوازەی سوڵتان بە زۆر خۆی بەسەریدا بردووە و سوودی لێ وەرگرتووە»، و بە نھێنی پلانی تۆڵەسەندنەوەی لە دژی داڕشتووە. ژێردەستەکانی تری موبارەک لە پلانە خیانەتکارەکانی خوسراو ئاگاداریان کردەوە، بەڵام لە کاتێکدا کە لەلایەن سوڵتانەوە سۆدۆمی کرا، خوسراو قەناعەتی پێکرد کە تۆمەتباران بە درۆ بوختانیان بۆ دەکەن.
ھەروەھا خوسرەو خان موبارەک شای ڕازی کرد کە ڕێگەی پێبدات سوپایەکی ھیندۆسی بەرادو بەرز بکاتەوە بەو پێیەی ھەموو ئاغاکانی تر (مالیکەکان) کۆمەڵێک شوێنکەوتووی خۆیان ھەیە. چەند سەربازێکی لە باھیلوال (نزیک چیای ئەبو و لە پارێزگای گوجارات وەرگرتوو. بەپێی توغلوق نما، ئەم سوپایە ١٠ ھەزار سوارچاکی بەرادو لەخۆدەگرت، و لەلایەن چەند سەرۆکێکی ھیندۆسەوە فەرماندەیی دەکرا (' 'ڕایس و راناس'').
ڕیال بێتیس
ڕیال بێتیس بالۆمپیێ، ناسراوە بە ڕیال بێتیس یانیش تەنیا بێتیس، یانەیەکی تۆپی پێی شاری سێڤیلیای وڵاتی ئیسپانیایە. ئەم یانەیە لە ساڵی ١٩٠٧ دامەزراوە و ئێستا لە خولی لا لیگای ئیسپانی یاریی دەکات.
خوسرۆ خان
تیرۆرکردنی موبارەک شا
دواتر خوسرەو خان پەیوەندی بەو ئەفسەرانەوە کرد کە ناڕەزاییان لە سوڵتان موبارەک شا ھەبوو، و لەگەڵیان پیلانگێڕی بۆ کوشتنی سوڵتان لە کۆشکی شاھانەدا کرد. بە سوڵتانی گوت کە دەیەوێت پیاوەکانی بچنە ناو کۆشکەوە، بۆ ئەوەی چاویان پێی بکەوێت بەبێ ئەوەی پێویست بکات لە کۆمپانیای سوڵتان دەربچێت. سوڵتان پابەندی کرد و دواتر، ھەموو شەوێک ٣٠٠–٤٠٠ بەرادو دەستیان کرد بە چوونە ژوورەوە بۆ کۆشکەکە. لە ژوورەکانی پێشووی مەلیک کافور لە نھۆمی خوارەوەی کۆشکەکەدا کۆدەبوونەوە، کە بۆ خوسراوخان دانرابوو.
ڕیال بێتیس
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٧ لە ئیسپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٧ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:ڕێکخراوەکان بە پشتگیری پاشاییەتی بنکەیان دەکەوێتە ئیسپانیا
خوسرۆ خان
تیرۆرکردنی موبارەک شا
شەوی ٩ی خاکەلێوەی ١٣٢٠ قازی زیائەدین بۆ سەرپەرشتی پاسەوانی کۆشک سەردانی نھۆمی خوارەوەی کۆشکی کرد. ڕاندۆڵ، مامی دایکی خوسراوخان، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە بەرادوس، کە خەنجەریان لە ژێر جلەکانیان شاردەوە، چوونە ناو کۆشکەوە. کاتێک زیائەدین پاسەوانەکەی دابەزاند بۆ ئەوەی (ئامادەکردنی گەڵای بیتێل) لە ڕەندۆڵ وەربگرێت، جەھاریای سەرکردەی بارادو بە چەقۆ کوشتی. سوڵتان کە لە قاتی سەرەوە لە کۆمپانیی خوسرەو خان بوو گوێی لە ئاژاوەگێڕی بوو کە بەھۆی کوشتنی زیائەدینەوە دروست بوو. بەڵام خوسرەو خان پێی وتووە کە ئەسپە شاھانە شل بووەتەوە و دەنگە دەنگەکەش بەھۆی پاسەوانەکانەوە بووە کە ھەوڵی گرتنی ئاژەڵەکان دەدەن. لەم نێوەندەدا جەھاریە و بەرادوەکانی تر چوونە ناو نھۆمی سەرەوە، و پاسەوانە تایبەتەکانی سوڵتانیان کوشت - ئیبراھیم و ئیسحاق. ئێستا سوڵتان تێگەیشت کە یاخیبوونێک لە دژی ڕوودەدات، و ھەوڵیدا ھەڵبێت بۆ حەرەمەکەی، کە نھۆمێک لە سەرەوە بوو. بەڵام خوسرەو خان بە دەستبەسەرداگرتنی قژی ڕێگری لێکرد. سوڵتان خوسراوخانی خستە سەر زەوی، و لەسەر سنگی دانیشت، بەڵام خوسرەو خان قژی نەدا. لەم نێوەندەدا جەھاریا گەیشتە شوێنی ڕووداوەکە و پاتا (تەقەمەنی)یەکی بە سنگی سوڵتانەوە چەقاند و بە قژیەوە بەرزی کردەوە و فڕێیدایە سەر زەوی. پاشان سەری سوڵتانی بڕی و دواتر سەرەکەی فڕێدرایە ناو حەوشەی نھۆمی خوارەوە. بارادوسەکان دانیشتوانی کۆشکەکەیان کۆمەڵکوژ کرد، لە کاتێکدا پاسەوانانی شاھانە بۆ ڕزگارکردنی ژیانیان ھەڵھاتن.
بۆ نەھێشتنی ھەر ئیدیعاکارێکی ئەگەری بۆ دڕکەکە، پاشان بارادوسەکان چوونە ناو حەرەمی شاھانە. داوایان کرد کوڕە ڕزگاربووەکانی عەلائەدین لەبەردەمیاندا بخرێنە بەردەمیان، ڕایانگەیاند کە بەنیازن یەکێک لە شازادەکان لەسەر تەخت دابنێن، ئەوانی دیکەش وەک پارێزگاری پارێزگاکان دابنێن. دایکی شازادەکان باوەڕیان بە بەرادوەکان نەدەکرد، و ھەوڵیان دەدا بیانشارنەوە. بەڵام بەرادوەکان شازادەکانیان دۆزیەوە، و گەورەترینیان کوشت - فەرید خان (تەمەن پانزە ساڵ) و ئەبوبەکر خان (چواردە ساڵ) - دوای ئەوەی ڕێگەیان پێدا نوێژی کۆتایی خۆیان بکەن. ھەروەھا ژاتیاپالی دایکی موبارەک شایان کوشتووە. سێ کوڕی دیکەی عەلائەدینیان کوێر کرد - بەھائەدین خان (ھەشت ساڵ)، عەلی خان (ھەشت ساڵ)، و عوسمان خان (پێنج ساڵ)؛ ئەم شازادانە لە کۆشکی سوور (قەسری لال) زیندانی کران. بە گوتەی نووسەری سەدەی ١٦ فیرشتە، تەنانەت مەلیک نوسرەت - کە دەستبەرداری ژیانی شاھانە بوو بۆ ئەوەی ببێتە دەروێش - کوژرا، چونکە کوڕی خوشکێکی عەلائەدین بوو.
پەیوەست بوون
خوسرەو خان سەرەتا پلانی داناوە کوڕێکی سوڵتانی کۆچکردوو لەسەر تەختی پاشایەتی وەک حاکمێکی بوکەڵە. بەڵام ڕاوێژکارەکانی پێشنیاریان کرد کە شازادەیەک دوای دەستبەکاربوونی بکوژێت، ھەر بۆیەش، بڕیاریدا خۆی داوای تەختی پاشایەتی بکات. دوای کوشتنی سوڵتان و ئیدیعاکارانی ئەگەری لەسەر تەخت، پیلانگێڕەکان ئاغا جۆراوجۆرەکانیان ڕازی یان ناچاریان کرد کە لە نیوەی شەودا بێنە نھۆمی یەکەمی کۆشکی شاھانە، و خوسرەو خان وەک پاشای نوێ قبوڵ بکەن. بە گوتەی بارانی، ئەم ئاغایانەی خوارەوە لە نیوەی شەودا وەک «بارمتە» دەگیران: ئەین الملک موڵتانی، وەحیددین قورەیشی، بەھائەدین دابیر، و سێ کوڕی مالیک قەرە بەگ. ھیچ زانیارییەک لەبارەی گفتوگۆکانی نێوان پیلانگێڕان و ئاغاکان لەبەردەستدا نییە، بەڵام تا خۆرھەڵاتن، ھەموو ئاغاکانی ناو کۆشکەکە، بە سوڵتان نەسیرەدین، دەستبەکاربوونی خوسرەو خانیان بۆ سەر تەختی پاشایەتی قبوڵ کردبوو.
دوای ماوەیەکی کەم لە سەرکەوتن بۆ سەر تەختی پاشایەتی، خوسرەو خان ھاوسەرگیری لەگەڵ بێوەژنی موبارەک شا کرد. ئەم ھاوسەرگیرییە دوای لابردنی خوسراوخان بە پووچەڵ ڕاگەیەندرا، وەک چۆن بەپێی یاسای موسڵمانان، بێوەژنەکە تەنیا کاتێک دەیتوانی ھاوسەرگیری بکاتەوە کە چوار سوڕی مانگانە دوای مردنی ھاوسەرەکەی تێپەڕیبێت.
کارگێڕی
ئەفسەرانی خوسرەوخانس ئەم پیاوانەیان لەخۆگرتبوو کە زۆربەیان خزمەتیان بە عەلائەدین کردبوو:
پێناچێت بەرادوەکان ھیچ پۆستێکی گرنگیان لە حکومەتەکەی خوسرەوخاندا پێبدرێت، پێدەچێت لەبەر ئەوەی نەخوێندەوار بوون. بەڵام پێدەچێت چەند کەسێکیان بە نازناو پاداشت کرابن، یارمەتییە نەختینەییەکان، و فەرماندەیی سەربازی. بۆ نموونە:
ڕوخاندن
غازی مەلیک (غیات الدین توغلوق)، پارێزگاری دیپاڵپور ڕەتیکردەوە دان بە بەرزبوونەوەی خوسراوخاندا بنێت. بەڵام بە درککردن بە ھێزی سەربازی دوژمن، ھیچ ھەنگاوێکی دەستبەجێی بۆ دژایەتیکردنی ئەو بەرزبوونەوەیە نەناوە. کوڕی توغلوق فەخرەدین جەونا کە لە حکومەتەکەی خوسرەوخاندا پۆستی ئاخوربەکی بەدەستەوە بوو، لە دەھلی بە ڕژێم دڵخۆش نەبوو. کۆبوونەوەیەکی نھێنی ھاوڕێکانی بانگھێشت کرد، و لەسەر ئامۆژگاری ئەوان، داوای یارمەتی لە باوکی کرد بۆ ڕووخاندنی خوسرەو خان.
لەسەر ئامۆژگاری باوکی فەخرەدین جاونا لەگەڵ ھەندێک ھاوەڵدا دەھلی بەجێھێشت. کاتێک خوسرەو خان ئەو پیلانگێڕییەی زانی، وەزیری جەنگی خۆی شەیستاخان ڕەوانە کرد بۆ ڕاوەدوونانی فەخرەدین، بەڵام سوپای پاشایەتی نەیتوانی یاخیبووان بگرێت. پاشان توغلوق داوای پشتیوانی دەکات لە پێنج پارێزگاری دراوسێوە:
ھەروەھا توغلوق نامەیەکی بۆ وەزیر (سەرۆک وەزیران) ئەین الملک موڵتانی ی خوسرەوخان ناردووە. موڵتانی لەلایەن پیاوەکانی خوسراوخانەوە دەورە دراوە کاتێک نامەکەی وەرگرت، بۆیە نامەکەی بردە لای سوڵتان و دڵسۆزی خۆی دەربڕی. بەڵام کاتێک توغوق پەیامی دووەمی بۆ نارد، ھاوسۆزی خۆی بۆ دۆزی توغلوق دەربڕی، ھەرچەندە ڕەتیکردەوە ڕاستەوخۆ پشتگیری توغلوق بکات، چونکە لەلایەن ھاوپەیمانەکانی خوسرەوخانەوە دەورە دراوە.
لەگەڵ ئەوەی توغلوق سوپایەکی گەورەتری کۆکردەوە، و پشتیوانی زیاتری بەدەستھێنا، ڕاوێژکارەکانی خوسرەو خان ئامۆژگارییان کرد کە ھەنگاو بنێت بۆ ڕێگریکردن لە ھەر پیلانگێڕییەکی زیاتر و نەھێشتنی ئەو کەسانەی کە ئەگەری ئیدیعای تەختی پاشایەتی بکەن. بەم پێیە خوسرەو خان فەرمانی کوشتنی سێ کوڕەکەی عەلائەدین - بەھائەدین و عەلی و عوسمان - کە پێشتر کوێر کرابوون و زیندانی کرابوون.
سوپای توغلوق ھێزەکانی خوسراوخانی لە شەڕی سەراسواتی و شەڕی لاھراوات شکست پێھێنا. خوسراوخان لە بەرەکانی شەڕ ھەڵھات، بەڵام بوو دوای چەند ڕۆژێک گیرا و کوژرا. بەگوێرەی ئەمیر خوسرەو، موبارەک شا لە ٩ی تەمموزی ١٣٢٠ کوژراوە و توغلوق لە ٦ی ئەیلوولی ١٣٢٠ سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە خوسراوخان کەمتر لە دوو مانگ تەختی پاشایەتیی بەدەستەوە بووە. بەڵام مێژوونووسی سەدەی ١٤ ئیسامی باس لەوە دەکات کە خوسرەو خان بۆ ماوەی "دوو یان سێ" مانگ حوکمڕانی کردووە. ھەروەھا بارانی پێشنیاری ئەوە دەکات کە خوسرەو خان زیاتر لە دوو مانگ حوکمڕانی کردووە، کاتێک باس لەوە دەکات کە فەخرەدین جاونا دوای ٢١⁄٢ مانگ دوای بەرزبوونەوەی سوڵتان لە دەھلی ھەڵاتووە.
کتێبنامە
پۆل:سوڵتانەکانی دەھلی پۆل:موسڵمانانی ھیندستان پۆل:شانشینی خاڵجی
ئەتلەتیکۆ مەدرید
ئەتلەتیکۆ مەدرید یەکێک لە یانەکانی پیشەگەری تۆپی پێی ئیسپانیایە، بنکە و شوێنی یاریگای یانەکە دەکەوێتە شاری مەدرید، ئەم یانەیە بەشدارە لە خولی تۆپی پێی ئیسپانیا ناسراو بە لالیگا. یانەکە لە ڕۆژی ٢٦ نیسانی ١٩٠٣ لەلایەن سێ خوێندکاری باسکی کە لە مەدرید دەژیان دامەزرا. یاریگای مێترۆپۆلیتانۆ یاریگای تایبەتی یانەکەیە کە شوێنی ٦٨،٤٥٦ هاندەر دەبێتەوە.
لە ڕوانگەی بەدەستهێنانی نازناوەکانی لالیگا، ئەتلەنتیکۆ ناوی لە سێیەم یانە دێت لە دوای یانەکانی ڕیاڵ مەدرید و بارسێلۆنا. یانەکە بووەتە براوەی دە جار خوولی یانەکانی ئیسپانیا. لە ساڵی ١٩٩٦، یانەکە خوول و جامی شای ئیسپانیا ی بەیەکەوە بردەوە. یانەکە دە جار بۆتە پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیا و دوو جاریش جامی سووپەری ئیسپانیای بەدەستهێناوە. لە ساڵانی، ١٩٧٤، ٢٠١٤ و ٢٠١٦ یانەکە پلەی دووەمی لە چامپیۆنز لیگ بەدەستهێناوە. لە ساڵانی ٢٠١٠، ٢٠١٢ و ٢٠١٨ یانەکە بووەتە پاڵەوانی خولی ئەورووپا هەروەها لەساڵانی ٢٠١٠، ٢٠١٢ و ٢٠١٨ بووەتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئەورووپا.
درێسی یانەکە لە سوور و سپی هێڵدار پێکدێت هەروەها بە شۆرتێکی شینەوە، لەگەڵ گۆرەوییەکی شین و سوور، ئەم ڕەنگی درێسە لەوەتەی ساڵی ١٩١١ بەم شێوەیە ماوەتەوە. لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٣، فلیپی شەشەمی ئیسپانیا بەشێوەی فەخری/شانازی کراوەتە سەرۆکی یانەکە.
ئەتلەنتیکۆ مەدرید پێشتر خاوەندارییەتی هاوبەشی لە یانەی ئەتلەنتیکۆ دی کالکەتای دەکرد لە هیندستان، ئەو یانەیە لە خوولی سووپەری هیندی یارییان دەکرد و دووجار بوونە پاڵەوانی خوولەکە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٧، ئەتلەنتیکۆ مەدریدی ئیسپانی لە پشتگیریکردن و خاوەندارییەتی هاوبەشی یانەکە کشایەوە.
مێژوو
ە ڕۆژی ٢٦ نیسانی ١٩٠٣ لەلایەن سێ خوێندکاری باسکی کە لە مەدرید دەژیان دامەزرا. بیرۆکەی دامەزراندنی یانەکە لەوە سەری هەڵدا، کە ئەو سێ خوێندکارە ئەو یانە نوێییان بە جێگرەوەی یانەی منداڵییان ئەتلەنتیکۆ بیلباو دەهاتە پێش چاو. پێشتر دامەزرێنەرەکان یانەکە، تەنیا یاری کۆتایی جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٣ بەچاوی خۆیان بینی بوو.
جامە ئەوڕووپییەکان
جامی پاڵەوانەکانی یوفا یەک جار: ١٩٦١–٦٢
جامی یۆرۆپا لیگ سێ جار: ٢٠٠٩–١٠, ٢٠١١–١٢, ٢٠١٧–١٨
جامی سووپەری یوفا سێ جار: ٢٠١٠, ٢٠١٢, ٢٠١٨
جامی کیشوەرەکان یەک جار: ١٩٧٤
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ئیسپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٣ پۆل:ئەتلەتیکۆ مەدرید پۆل:یانەکانی لا لیگا
١٢٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نەتەوە یەکگرتووەکان
نەتەوە یەکگرتووەکان (UN) ڕێکخراوێکی نێوان میرییەکانە کە ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی بریتین لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی، پەرەپێدانی پەیوەندی دۆستانە لە نێوان گەلان، بەدەستھێنانی ھاوکاری نێونەتەوەیی و بوون بە ناوەندێک بۆ ھاوئاھەنگی کردەوەکانی گەلان. گەورەترین و ئاشناترین ڕێکخراوی نێونەتەوەیییە لە جیھاندا، بارەگای سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر خاکی نێونەتەوەیی لە شاری نیویۆرکە، ھەروەھا ئۆفیسی سەرەکی دیکەی لە ژنێڤ، نایرۆبی، ڤیەننا و لاھای ھەیە.
مێژوو
پاش سەرنەکەوتنی ڕێکخراوی کۆمەڵەی نەتەوەکان لە پێشگرتن لە جەنگی جیھانیی دووەم و لە بەر ترسی ئەوەی کە مرۆڤ لەوانەیە جەنگێکی تری لە ھەمان جۆر دروست بکات، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دامەزرا تا جێگای ڕیکخراوی کۆمەڵەی نەتەوەکان بگرێتەوە.
ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ڕێکخراوێکی جیھانیی نێونەتەوەیییە، بیرۆکەی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤١، کاتێک وڵاتە ھاوپەیمانەکانی ئەوکات، ھەر یەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئینگلتەرا، ڕێککەوتننامەیەکیان مۆر کرد. ئەمە بە یەکەم ھەنگاو دەژمێردرێت لە دروستبوونی ئەم ڕێکخراوە.
لە ١٤ی ئابی ساڵی ١٩٤١، لە کۆبوونەوەیەکی نێوان سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا، وینستۆن چێرچیل، لەگەڵ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ئەوکات، فرانکلین ڕۆزڤێڵت، بڕیاری دەستپێشخەریی کۆمەڵێک ھەنگاو درا. ئەم دۆکۆمێنتە لە نێوان ھەردوو ناوبراو لەسەر کەشتییەک «لە شوێنێکی ناو دەریا» واژوو کرا. ئەم دۆکۆمێنتە بە پەییمانی ئەنتلەنتیک ناو دەبرێت کە دوایی کاری بۆ کرا و ئەو ڕێکخراوەی لێ کەوتەوە کە ئێستا دەیبینین. 1ی ئازاری ١٩٤٥، ٢١ دەوڵەتی دیکە جاڕنامەکەیان لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە واژۆ کردبوو. دوای چەند مانگێک لە پلاندانان، کۆنفرانسی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٥ی نیسانی ١٩٤٥ لە سانفرانسیسکۆ کرایەوە، کە ٥٠ حکومەت و ژمارەیەک ڕێکخراوی ناحکومی بەشدارییان تێدا کرد. وڵاتانی سپۆنسەری چوار گەورەکە بانگهێشتی گەلانی دیکەیان کرد بۆ بەشداریکردن و سەرۆکی شاندەکانی چوار کەسەکە سەرپەرشتی کۆبوونەوە پلینۆمەکانیان کرد. وینستن چەرچڵ داوای لە ڕۆزڤێڵت کرد کە فەرەنسا بگەڕێنێتەوە بۆ پێگەی زلهێزێکی گەورە دوای ئازادکردنی پاریس لە ئابی ١٩٤٤. داڕشتنی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان لە دوو مانگی دواتردا تەواو بوو؛ لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ لەلایەن نوێنەرانی ٥٠ وڵاتەوە واژۆ کرا. یان سمۆتس نووسەری سەرەکی ڕەشنووسەکە بوو. نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ هاتە ئاراوە، بە پەسەندکردنی میساقەکە لەلایەن پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشەوە- ئەمریکا، بەریتانیا، فەرەنسا، یەکێتی سۆڤیەت و کۆماری چین و بە زۆرینەی زۆرینەی ئەوی دیکە ٤٦ واژۆکەر.
-سکرتێری گشتیی ڕێکخراوەکە لە ١٩٤٦ەوە تا ئێستا وێنۆک|جینین هێنیس سکرتێرا رێکخراوێ یا نهۆ
ئامانجەکانی ڕێکخراو
دەتوانین ئامانجەکانی ڕێکخراوەکە لە چوار خاڵدا کۆ بکەینەوە.
ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی، بۆ پاراستنی ئاشتی لەسەر ئاستی جیھانی.
بۆ پێشخستنی پەیوەندییەکی دۆستانە لە نێوان نەتەوەکان.
ببێ بە مەڵبەندێک بۆ یارمەتیدانی نەتەوەکان بۆ گەیشتن بەم ئامانجانە.
کۆمەڵەی گشتی
سەرجەم ئەندامانی ڕێکخراوەکە تێیدا ئەندامن و ھەر وڵاتە دەنگێکی ھەیە و کارەکانی بریتین لە:
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ساخارۆڤ
١٢٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆنتراڵتۆ
کۆنتراڵتۆ جۆرێکە لە دەنگی گۆرانیبێژی کلاسیکی ژنان کە مەودای دەنگەکەی نزمترینە لە ئافرەتاندا. ئەم جۆرە دەنگە دەگمەنە، جیاوازە لە، بەڵام لە ئاڵتۆ دەچێت، و زۆر لە کاونتەرتێنۆر دەچێت. تەبەقەی ئەم دەنگە لە Fـی خوار سیی ناوەڕاست (F3) بۆ ئێفی سەروو سیی ناوەڕاست (F5) درێژ دەبێتەوە. لە ھەندێک حاڵەتی زۆر دەگمەندا، لەوانەیە ئەم جۆرە دەنگە بگاتە Eـی خوار سیی ناوەڕاست (E3). ئەم جۆرە دەنگە دابەش کراوە بەسەر سێ جۆردا: کۆلەراتورا، لیریکی و دراماتیکی.
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:پەردە (مۆسیقا)
جەستن بیبەر
ژیانی تایبەتی
جەستن بیبەر لە شاری [لۆندۆن]سەر بە ویلایەتی Ontario ی کەنەدا لەڕۆژی ١ی ئازاری ساڵی ١٩٩٤ لەدایک بووە، ئەو کات دایکی بیبەر [Patricia "Pattie" Mallette پاتریشیا]تەنھا تەمەنی ١٧ ساڵ بووە پاش دە مانگ لەدوای لەدایک بونی جەستن لە ھاورێ کورەکەی [واتە باوکی جەستن] جیابۆتەوە کە ناوی [Jeremy Jack Bieber جیرمی بیبەر]، دایکی جەستن، منالە تاقانەکەی بە تەنیا گەورە کردووە بە یارمەتی داپیرەی جەستن، جەستن زۆربەی ژیانی لەگەل داپیرە و پاپیری بەسەر بردووە. جەستن بیبەر لە پەیوەندی خۆشەویستیدا بووە لەگەل گۆرانی بێژ و ئەکتەری ئەمریکی سلینا گۆمێز لە کانوونی یەکەمی سالی ٢٠١٠ ھەتاوەکوو مانگی یەکی سالی ٢٠١٣.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤ پۆل:ئەکتەرەکانی مناڵی کەنەدی پۆل:گیتارژەنانی کەنەدی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کەنەدی پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی کەنەدی پۆل:جەستن بیبەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان پۆل:یووتیووبەرە مۆسیقییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
١٢٤٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جێگری سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان
وێنۆک|ئامینا جێین موحەمەد جێگری سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان جێگری سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان نووسینگەێکە بۆ چارەسەرکردنی زورێک لە ئەرکە ئیداریەکانی سکرتێری گشتی، بەڕێوبەری نووسینگە و چالاکییەکان و ھەروا دڵنیایی لە یەکپارچەیی چالاکییەکان لە ساڵی ٢٦٩٧ کوردی دا بە فەرمی دامەرزرا.
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
بڕیارنامەی ١٥٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٥٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
یانەی تۆپی پێی ئێسپانیۆل
ئیسپانیۆل (بە کاتالۆنیایی:Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona) یانەی تۆپی پێی شاری بەرشەلۆنەی وڵاتی ئیسپانیایە. ئەم یانەیە لە ساڵی ١٩٠٠ دامەزراوە و ئێستا لە خولی لالیگای ئیسپانیا یاری دەکا.
پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی بەرشەلۆنا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی کەتەلۆنیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٠ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٠ لە ئیسپانیا پۆل:ڕێکخراوەکان بە پشتگیری پاشاییەتی بنکەیان دەکەوێتە ئیسپانیا
یانەی تۆپی پێی خێتافێ
خیتافی (بە ئیسپانیایی:.Getafe Club de Fútbol S.A.D) یانەی تۆپی پێی شاری خیتافیی وڵاتی ئیسپانیایە. ئەم یانەیە لە ساڵی ١٩٦٤ بۆ باری ھەوەڵ پاشان لە ساڵی ١٩٨٣ بۆ باری دوھەم دامەزراوە و ئێستا لە خولی لالیگای ئیسپانیایە یاری دەکا.
١٢٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فڕۆکەخانەی سەقز
فڕۆکەخانەی سەقز فڕۆکەخانەیەکە بۆ فڕینی فڕۆکەکان لەناو خۆی ئێران کە خەریکە دروست دەکرێت. قۆناخی یەکەمی ئەم فڕۆکەخانە لە ڕۆژی ٣٠ی پووشپەڕی ٢٧٢١ (ک) دەستی بە کار کرد.
مێژووی پڕۆژکە
ئەم فڕۆکەخانە لە ساڵی ٢٠٠٥ بە بودجەی ١٥٠٠٠ ملیۆن ڕیاڵی ئێرانی دەستی بە کاری دروستکردنی کراو تا ئێستاش زێدە لە ٤٠ لە سەدی کارەکانی تەواو بووە.
بەڵێنی تەواو بوون لە ساڵی ٢٠١٥
لە پاییزی ٢٠١٥ سەرۆکی فڕۆکەخانەکانی ئێران سەردانی شاری سەقز و شوێنی فڕۆکەخانەی سەقزی کرد و بەڵێنی ئەوەی دا کە تا کۆتایی پۆلی سەرۆک کۆماری حەسەن ڕۆحانی ئەم پڕۆژە تەواو بکرێت.
تەواو بوون لە ساڵی ٢٠٢١
پارێزگاری پارێزگای سنە بەڵێنی دا ھاوکات لەگەل جێژنی پیرۆزی قوڕبان ساڵی ٢٠٢١ فڕۆکەخانەی سەقز بەکەوێتە کار و فڕوکە لەم فڕۆکەخانە بنیشێتەوە خوار.
تایبەتمەندییەکان
ئەم فڕۆکەخانە لە ٢٢٠ ھەکتار زەوی ساز کراوە و درێژایی باندەکەی ٢٩٣٠ مەتر و پانایی باندەکەی ٣٠ مەترە و ھەروەھا درێژایی تاکسی وەی ٤٥٠ مەتر و ئپرۆن ٢٥٠٠ مەتری چوار گۆشەیە. سالۆنەکەی ٢٢٩٨ مەتری چوارگۆشەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەقز پۆل:فرۆکەخانەکانی کوردستان پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران پۆل:فڕۆکەخانەکانی کوردستان پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ١٥٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٥٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠٤
بڕیارنامەی ١٥٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئووگاندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
دانا (گۆرانیبێژی کۆریای باشوور)
ھۆنگ سونگ-می (لەدایکبووی ١٧ی تەممووزی ١٩٨٦) بە فراوانی وەک دانا ناسراوە، خانمەکتەر و گۆرانیبێژی کۆریای باشوورە، و ئەکتەری دەنگییە، بۆ یەکەم جار دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە گرووپێکی کوڕان بەناوی H.O.T ی زانستی خەیاڵی بەناوی (Age of Peace:: تەمەنی ئاشتی، لە ٢٠٠٠) دانا دواتر بە فەرمی دەستی بەکاری گۆرانیوتن کرد، بە دەرچوونی ئەلبوومێکی لە ساڵی ٢٠٠١ بەناوی Dana و ئەلبوومێکی تری لە ٢٠٠٣ بەناوی (Maybe- لەوانەیە)، دانا بۆ یەکەمجار دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە درامای Nonstopی وەرزی سێیەم لە کەناڵی ئێم بی سی و دواتریش دەستی بە کاری مۆسیقای سەر شانۆ کرد.
دواتر دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە پشوودان، دانا دەگەڕێتەوە وەک ئەندامێک لە گرووپی کچان بەناوی (CSJH The Grace لە نیسانی ٢٠٠٥) لە کارەکانی گرووپ بەرھەمێکی مۆسیقایی دەردێنن کە تێیدا لە کۆریای و ژاپۆن پێشکەش دەکرێت، کە سێ ئەلبوومی لێ لەبەرگیرایەوە، لە ناوەندی ٢٠١٠ گرووپەکە تەواوی چالاکییەکانیان وەستاند و دەستیان کرد، تیشکیان خستە چالاکی تاک لایەنەی خۆیان. لە تەممووزی ٢٠١١ گرووپەکە گەڕأیەوە بۆ کارەکانی خۆی بەرھەمێکی دانای تیادا بڵاوکرایەوە.
دانا دواتر گەڕایەوە بۆ کاری مۆسیقای سەر شانۆ و بەشداری کرد لە وەرزی سێیەمی درامای (Rock of ages)، و (The Three Musketeers لە ٢٠١٠) لەدوای ئەمانەوە دانا بەشداری لە چەندین فیلم و دراما کردووە. لەوانەی کە بەناوبانگن (Cath me if you can لە ٢٠١٠) (Bonnie and clyde لە ساڵی ٢٠١٣) (The great gatsby Re:Boot لە ساڵی ٢٠١٦) دواتر دووبارە گەڕایەوە بۆ کاری پیشەسازی مۆسیقا لە ٢٠١٦.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:گۆرانیبێژەکانی کەی-پۆپ پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژەکانی سێئول پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی ئێس ئێم پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور
دۆ جی-وۆن
دۆ جی-وۆن (بە کۆری:도지원;، لەدایکبووی ١٤ی شووباتی ١٩٦٦) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە بەھۆی رۆلەکانی لە دراماکانی وەک خانمەکانی کۆشک لە ٢٠٠١، خانمی بۆکس لە (٢٠٠٧) ناسراوە، و دووبارە زەردەخەنە بکە لە (٢٠١٠)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھانیانگ پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
بڕیارنامەی ١٥٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٦١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:قوبرس لە ٢٠٠٤
زۆربای یۆنانی
زۆربای یۆنانی ڕۆمانێکە لەلایەن نووسەری بەناوبانگ نیکۆس کازانتزاکیس نووسراوەتەوە، ڕۆمانەکە باس لە کەسایەتی پیاوێکی ڕۆشنبیر دەکات بەناوی باسێل کە نوقمی جیھانی خوێندنەوە بووە، لە گەشتەکەیدا چاوی بە پیاوێکی نەخوێندەوار دەکەوێت، قوتابخانەی ئەم پیاوە بریتییە لە ژیان و ئەزمونەکانی، زوو دەبن بە ھاوڕێی یەکتر و باسێل زۆر شت لەم پیاوە فێردەبێت کە پێشتر لە پەرتووکەکانیشی نەیخوێندبونەوە، بەو ھۆیەوە بڕیار دەدەن پڕۆژەیەک پێکەوە ئەنجام بدەن بەو پارەیەی کە باسێل لە باوکییەوە بۆی بەجێماوە، ئەم پیاوە نەخوێندەوارە ناوی زۆربایە، دەزگای ھۆڵیود فیلمێکی لەبارەی ئەم ڕۆمانەوە بەرھەم ھێناوە بەھەمان ناونیشان زۆربای یۆنانی کە ئەکتەری بەناوبانگ ئەنتۆنی کوین ڕۆڵی سەرەکی تێدابینیوە.
کەسایەتی زۆربا
زۆربا کەسایەتی ڕاستەقینەی ناوەوەی نیکوس کازانتزاکیسی نووسەرە کە لە چەند دەستنووسێکی ئاماژەی پێداوە، کە زۆر خولیای ئەو کەسایەتییەی ناوناخی بووە و ڕۆمانەکەشی بەناو کردووە، بە شێوەیەکی زۆرمەزن پێیداھەڵداوە و، وەھای ناساندووە کە کەسێکە زۆر دڵی بەژیانەوە خۆشە و غەمباری ناناسێت تەنانەت لە کاتە زۆر زۆر سەختەکانیشدا سەما دەکات جۆرەسەمایەک کە ئێستا بە (سەمای زۆربا) بەناوبانگە، لەم سەمایەدا وەک چۆلەکەیەک ھەڵدەفڕێت و ھەرچی ھەیە لەدەوروپشتی لە مرۆڤ و باڵندە و بێگیانەکان لەبیر دەکات.
زۆربا کەسایەتی باسێل بە «سەرۆک» بانگ دەکات ئەم دەستەواژەیە لە یۆنان بۆ کەسانێک بەکاردێت کە بەرھەم ھێنان دەکەن لە ڕێگای پارەوە بەتایبەت ئەوانەی بەرھەم ھێنان لە دەرھێنانی خەڵوز دەکەن لە کانەکاندا، ھەر بۆیە کاتێک لەگەڵ باسێل (سەرۆک) لە کانەیەکی خەڵوز زەرەرمەند دەبن، زۆربا بڕیار دەدات بچێت بۆ شار و کەلوپەلی کاری زیاتر بھێنێت وە سامان و پارەی سەرۆک لەگەڵ خۆی دەبات، کاتێک دەگاتە شار بۆ پشوودان سەردانی مەیخانەیەک دەکات، لە مەیخانەکەدا شۆخێکی جوانکیلە دەبینێت و ھەستی پیاوەتی دەبزوێت و ھەرچی پارە و سامانی سەرۆک ھەیە بەسەریدا دابەش دەکات، وە نامەیەکیش بۆ سەرۆک دەنووسێت کە شتێکی کردووە ھەر پیاوێکی تر بێت لە جێگای ئەو ھەمان شت دەکات.
زۆربا کە کەسێکی نەخوێندەوارە و ھیچ شتێک لە بارەی پەرتووکەوە نازانێت لە بەرامبەردا «سەرۆک» ی ھاوڕێی خوێنەرێکی زۆر کوشندەیە، دەبنە دوو ھاوڕێی خۆشەویستی یەکتر و نابێتە سەرھەڵدانی ھیچ کێشەکی ھیزری و ڕۆشەنبیری لە نێوانیان، جگە لە نەبوونی بەرژەوەندی و خۆویستی دەبنە تەواوکەری یەکتر. ھەر یەکەیان خۆی بەتەواوکەری ئەوی تر دەزانێت.
وەرگێڕانەکان
لە ساڵی ٢٠١٢ «دەزگای کازانتزاکیس» ھەموو بەرپرسیاریەتەکی لە بەرھەم و داھێنان و شاکارەکانی کازانتزاکیسی خستە ئەستۆی خۆی کە نازناوی «شاکارە جیھانییەکان» یان لێنا، کە ھەرچی بڵاوکراوە و چاپەمەنی بەرھەمەکانی ھەیە مافەکانیان پاراست، ھەمان دەزگا ھەڵسا بە وەڕگێڕانی (زۆربای یۆنانی) لە دانە ڕەسەنەکەوە بۆ زۆربەی زمانە جیھانییەکان وەک زمانی ئینگلیزی و فەڕەنسی.
لە سینەمادا
دەرھێنەری یۆنانی مایکڵ کاکۆیانیس لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوو لە ھۆڵیود ھەستا بە گواستنەوەی ڕۆمانەکە بۆ سەر شاشەی سینەمایەکان بە پاڵەوانیەتی ئەنتۆنی کوین، وایرین باباس و ئالان بیتس و مۆسیقاکاری یۆنانی میکیس تێۆدۆڕاکیس لەژێر ناونیشانی «ئەلکسیس زۆربا».
ئەمانەش ببینە
لاسکارینا بوبولینا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کتێبە یۆنانییەکان پۆل:کتێبەکانی ١٩٤٦ پۆل:ڕۆمانە یۆنانییەکان پۆل:ڕۆمانەکانی نیکۆس کازانتزاکیس
١٢٤٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬١٥٣‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بیابانەکانی ئوسترالیا
وێنۆک|ھێلکاری ژمارەی بیابانەکانی ئوسترالیا بیابانەکانی ئوسترالیا یەک ملیۆن و ٣٧١ ھەزار کم٢ (٥٢٩ ھەزار میلی دووجا) یان ١٨٪ی خاکی ئوسترالیای پێک ھێناوە، بەڵام نزیکەی ٣٥٪ی کیشوەری ئوسترالیا بارانێکی ئەوەندە کەم وەردەگرێت بە ناڕاستەوخۆ وەک بیابانێک ھەژمار دەکرێن. بیابانەکانی ئوسترالیا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ھەموو زەویە ڕۆژئاوایییەکان و زەویە نزمەکانی ناوخۆی ئەو وڵاتە پێک دێن. بیابانەکانی ڕۆژئاوای ئوسترالیا بەھۆی بەھەڵمبوون و وشک بوونی ئاوی ئەو دەریا ساردەی ئێستا لە ڕۆژئاوای ئوسترالیادایە دروست بووە، ھۆکاری سەرەکی دروست بوونی، کەمی باران بارین و بەھەڵمبوون و وشک بوونەوەی بەردەوامی زەویەکەیە.
بەپێی ستانداردە جیھانییەکان بیابانەکانی ئوسترالیا ڕێژەی بارانبارینی کەمە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ھیچ وێستگەیەکی کەش و ھەوا لەو ناوچەیە دا نییە کە کەمتر لە ١٠٠ ملم ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە تۆمار نەکردبێت، بیابانەکانی ئوسترالیا، بەتایبەتی لە ناو جەرگەی بیابانەکەداھیچ بارانێکی ھاوینەی لێ نابارێت.
بیابانی مەزنی ڤیکتۆریا
بیابانی ڤیکتۆریای مەزن دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئوسترالیا و باشووری ئوسترالیا پانییەکەی ٨٠٠ کم (٥٠٠ میل) پانیی ھەیە و ڕووبەرەکەی ٣٤٨ ھەزار و ٧٥٠ کم ٢ (١٣٤٬٦٥٠ میلی چوارگۆشە) یە. وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی مەزنی ڤیکتۆریا
بیابانی گیبسۆن
بیابانی گیبسۆن دەکەوێتە ناوەڕاستی ئوسترالیای ڕۆژاوا، بیابانەکە نزیکەی ١٥٦ ھەزار کم ٢ (٦٠٬٠٠٠ میلی چوارگۆشە) بە قەبارە زۆربەی دانیشتووانی ناوچەکە خەڵکی ئوسترالی ڕەسەنن
بیابانەکانی ڕۆژاوا
بیابانەکانی ڕۆژاوا – لە کۆمەڵەیەک لە بیابان پێک ھاتووە وەک بیابانی گیبسۆن، بیابانی ساندی مەزن، و بیابانی نیمچە لمی. وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی نیمچە لمی
کەش و ھەوا
وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی گیبسۆن|ڕاست ئاووھەوای ئوسترالیا بەزۆری بە ھەوای گەرم و وشک و پشتێنەی فشاری بەرز دیاری کراوە. مەرجەکانی وشکی پەیوەندی ھەیە بە ئۆسلایدێکی ئەل نینۆ– باشووری ئوسترالیا. ڕوەکی لە ناوچە جیاوازەکان بە شێوەیەکی سەرەکی پشت دەبەستن بە جۆری خاک و ڕێژەی شێیەکەی.
ڕووبەرە فراوانەکان بە دەنکە لمییەکان (دەنز) داپۆشراون نزیکەی ٤٠ ٪ ی ئوسترالیا بە دەنز داپۆشراوە. ئوسترالیای ناوەندی زۆر وشکە، تێکڕای بارانبارینی ساڵانەی ١٥٠ ملم. وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی گیبسۆن چەندین ھۆکاری ناسراو کاریگەریان لەسەر ڕوەک و گیانلەبەرانی بیابانەکانی ئوسترالیا کردووە. وشترە فەریووەکانی ئوسترالیا کاریگەریان لەسەر ڕووشاندنی گیای ڕەسەن ھەیە، بەشێکی بەھۆی ئەوەی کە گیای بیابانی ئوسترالی گەشەی کردووە بەبێ ئەوەی ھیچ گیاخۆرێکی دەستی پێ گەیشتبێت، بەڵام لەم ساڵانەی دوایی بەھۆی دەستێوەردانی مرۆیی و ئاگر ژمارەیان بەرەو کەمی دەڕوا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:بیابان و دارستانی زیریک پۆل:جوگرافیای ئۆسترالیا پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا پۆل:ناوچەکانی ئوسترالیا پۆل:جوگرافیای گوندی
ئاوێنە (ڕۆژنامە)
ئاوێنە  ڕۆژنامەیەکی حەفتانەیە سەربەخۆیە لەلایەن دەزگای ئاوێنەوە دەردەچێت کە گرنگی بە هەواڵی ناوخۆیی و جیهانی و وەرزشی دەدات ، ڕۆژنامەکە ڕۆژانی سێشەممە دەردەچێت ، ڕۆژنامەنووس ئاسۆس ھەردی دامەزرێنەری ڕۆژنامەی ئاوێنەیە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان پۆل:ھەفتەنامەکان
١٢٤٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێڕستی گوندەکانی چەمچەماڵ
چەمچەماڵ ناوەندی قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی.
چەمچەماڵ
ناوەندی قەزا شاری چەمچەماڵە: لە ٧ ناحیە و ٣٢٨ گوند پێکھاتووە:
چەمچەماڵ (ناوەند)
لە ٢٥ گوند پێکھاتووە:
شۆڕش
لە ٢٧ گوند پیکھاتووە:
سەنگاو
لە ١٠٣ گوند پێکھاتووە:
تەکیەی کاکەمەند
لە ٢٨ گوند پێکھاتووە:
تەکیەی جەباری
لە ٢٠ گوند پێکھاتووە:
ئاغجەلەر
لە ٦٧ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
بڕیارنامەی ١٥٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٧۰ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سەحرای ڕۆژاوا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٦٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٤ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
تۆمارکردنی زەوی
تۆمارکردنی زەوی یان ناونووسکردنی زەوی، بریتییە لە تۆمارکردنێکی گشتی کە بۆ تۆمارکردنی بوون و نەبوونی بڕوانامەکان و قەباڵەکان بەکاردێت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سیانەی نۆ
سیانەی نۆ (بە ئینگلیزی: Triple 9) فیلمێکی دراما و تاوانکاریی ئەمەریکییە. لە دەرهێنانی جۆن هیڵکۆت و نووسینی مات کوک. فیلمەکە لەنواندنی چەندین ئەکتەری بەتوانایە، وەک کەیسی ئەفلێک، ئاڕۆن پۆل، نۆرمان ڕیدس، چویتێل ئێجیۆفۆر، وودی هاریلسن، کلیفتن کۆلینس جونیۆر، کەیت وینسلێت، گال گادۆت و تێرێسا پاڵمەر. فیلمەکە لە ڕێکەوتی ١٩ی فێبرایەری ٢٠١٦ لە سینەماکانی ئەمەریکا پەخش دەکرێ لەلایەن ئۆپن ڕۆدز فیلمز.
چیڕۆک
باندێکی پێکهاتوو لە تاوانباران و هەندێ پۆلیسی گەندەڵ، پیلانی کوشتنی ئەفسەرێکی پۆلیسی دادەنێن بە مەبەستی دزینی گەورەترین بانکی شارەکە.
دەرچوون
سەرەتا فیلمەکە وادانرابوو لە ١١ی سێپتێمبەری ٢٠١٥ بکەوێتە سینەماکانەوە، دواتر ڕێکەوتی دەرچوونی فیلمەکە کرا ٤ی مارسی ٢٠١٦، لەکۆتاییدا کرا بە ١٩ی فێبرایەری ٢٠١٦.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە دزییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ دەربارەی دزیکردن پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی مافیا ڕووسییەکان پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە
١٢٤٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بەکرێگرتن
بەکرێگرتن گرێبەستێکە کە تێیدا کەسێک «کرێچی» مڵکێک لە خاوەنەکەیەوە وەردەگرێت بۆ ماوەیەکی دیاریکراو و بەرانبەر بە پارەیەکی دیاریکراو.
سەرچاوەکان
پۆل:مڵک پۆل:بەکرێگرتن پۆل:دارایی
بیابانی دەشتی مارگۆ
دەشتی مارگۆ ھەروەھا دەشت مەراغو یان دەشت مەڕگۆشی پێ دەوترێت (فارسی: دشت مارگو) ناوچەیەکی بیابانییە لە پارێزگاکانی ھەلماند و نیمروز لە ئەفغانستان. بیابانەکە ھاوسنوورە لەگەڵ دەشتی خاش و بیابانی ڕێگستان ئەمە ھەژدەھەمین گەورەترین بیابانی جیھانە بە نزیکەی ١٥٠٬٠٠٠ کم ٢. بەرزی ناوچەکە بەرزدەبێتەوە تا بەرزی ٥٠٠–٧٠٠ م، بیابانەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە کۆمەڵی لمی و دەشتی قوڕی بەردی پێک ھاتووە. وێنۆک|بیابانی دەشتی مارگۆ، لەلای چەپی نەخشە ھەڵکەوتووە
ناوی بیابانەکە بە واتای «بیابانی مەرگ» دێت، (دەشتی مارگۆ) یەک ناوی لێکدراوە. دەتوانێ بە مانای دەشت مارانیش بێت کە گۆ لە زمانی گۆرانی دا یانی دەشت
بڕیارنامەی ١٥٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٧١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٧٠م، پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٤ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
بیابانی ڕێگستان
وێنۆک|نەخشەیەکی تۆپۆگرافی ئەفغانستان بیابانی ڕێگستان ھەژدەھەمین گەورەترین بیابانەکانی جیھانە. ناوچەیەکی زۆر بێسەروبەر و چۆڵەوانییە لە نێوان پارێزگاکانی ھێلمھند و قەندەھار لە باشووری ڕۆژئاوای ئەفغانستان ھەڵکەوتووە بیابانێکی لمییە و لە گردە لمی بچووک و سوور پێکھاتووە و نزیکەی ٥٠–١٠٠ پێ (١٥–٣٠ م) بەرزایی ھەیە لەگەڵ ناوچەی دەشتایی بە لم داپۆشراو، ھەروەھا ناوچەی بەردین و گڵی کراوەشی ھەیە. بناغە و بنەچەی گردەکان لە گواستنەوەی لم و وردە بەردی بیابانەکە دروست بوون، ئەمەش بەھۆی بایە بەھێزەکانی خۆڕئاوا و ڕۆژھەڵاتە کە توانای ھەڵگرتنی بڕێکی زۆر لە لمیان ھەیە. دیاردەی بە بیابان بوون پەرەی سەندووە و بیابان وردە وردە زیادەڕەوی دەکات بۆسەر ناوچە کشتوکاڵییەکانی دەوروبەری. وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی ڕێگستان وشکەساڵییەکی سەخت لە ساڵی ١٩٩٨ بووە ھۆی ئاوارەبوونی نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسی ناوچەی بیابانی ڕێگستان. زۆربەیان ئێستا لە شوێنی نیشتەجێبوونی کاتی لە نێوان ڕووباری ئەرغەندب و ھێلماند و ڕیگستان دا دەژین. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە کەمپەکانی UN بۆ ئاوارە ناوخۆیییەکان (IDPs) لە پارێزگای کەندەر، لەلایەن یوئێنەوە پشتگیری دەکرێن لە ئێستادا یوئێن بەدوای ستراتیژییەتی گەڕاندنەوە بۆ ئەو ناوچانە دەگەڕێت تاوەکو بگەڕێنەوە بۆ ژیان و نەریتی خۆیان لە بەخێو کردنی مەڕوماڵات لە ڕیگستان. بیابانی ڕیگستان بەزۆری بەرەو ڕۆژاوا زیاد دەکات، زیادەڕەوی دەکات لە ناوچە کشتوکاڵییەکان. تیمی بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایدەگەیەنێت کە «ڕەنگە تا نزیکەی ١٠٠ گوند بەھۆی خۆڵ و لمی باوەوە ژێر لم بکەون» لە باکووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە، لمی بیابانەکە بەرەو زەویە کشتوکاڵییەکان دەچن، ڕێڕەوی ئاوەڕۆکان وشک دەبن و بەھۆی ھاتنی لمیشەوە لەپێش چاوان ون دەبن. تیمی (یو ئێن ئی پی) چاودێری دەنکە لمییەکانی کرد نزیکەی تا ٥٠ پێ (١٥ مەتر) ڕێگا سەرەکییەکان دەبەستن، دانیشتووانیان بە زۆر ڕێگا ھەوڵ دەدەن بۆ کردنەوە یان دروستکردنی ڕێگای نوێ.
سەرچاوەکان
پۆل:بیابانەکان
نیوتایپ
نیوتایپ گۆڤارێکی ژاپۆنی مانگانەیە کە تایبەتە بە ھەواڵ و زانیاری لەسەر ئەو ئەنیمەیشنانەی لە وڵاتی ژاپۆن بڵاو دەکرێتەوە.
مانگانە بە شێوەیەکی ھونەری زۆر جوان دەکەوێتە بەردەست عاشقانی ئەنیمێ. یەکەم ژمارەی لە مانگی ئازاری ١٩٨٤ دا بڵاو کرایەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گۆڤارەکان
بیابانی عەرەبی
بیابانی عەرەبی بیابانێکی گەورەی گەرمەتاوە لە خۆڕئاوای کیشوەری ئاسیا. لە یەمەنەوە درێژ دەبێتەوە بۆ کەنداوی فارس و عوممان لەوێشەوە بۆ ئوردن و عێراق. زۆربەی نیمچەدوورگەی عەرەبی داگیرکردووە، ڕووبەرەکەی ٢٬٣٣٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر دووجایە (٩٠٠٬٠٠٠ میلی چوارگۆشە) چوارەم گەورەترین بیابانی ھەموو جیھانە، گەورەترین بیابانە لە ئاسیا. چەقی بیابانەکە پێی دەڵێن ڕوبع ئەلخەلی (گەڕەکی چۆڵ) یەکێکە لە گەورەترین پلێتەکانی زەوی کە بە لمی مردوو داپۆشراوە. وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافی نیمچە دوورگەی عەرەبی کە شوێنی بیابانەکە نیشان دەدات ئاسکی بیابانی و ماری لمی و پشیلە ی لمی و مارمێلکە ی سپینی ئەو ئاژەڵ و زیندەوەرانەن کە بەرگەی سەختی ئەم بیابانە دەگرن و خۆیان دەگونجێنن لەگەڵی، خاکەکەی زۆر وشک و بێ ئاوە تەنانەت لمەکانیش لەلایەن چاڵەکانی خاکەکەوە ھەڵدەمژرێن و ڕوو دەچنە ناخی زەوی. ئاووھەوا بەزۆری وشک و گەرمە (بەرزترین ڕێژە باران بارین لە ساڵێکدا نزیکەی ١٠٠ ملم (٣ ,٩) ملم بەڵام لە ھەندێک شوێنی زۆر بە دەگمەن دەگاتە ٥٠ ملم)، ھەروەھا پلەکانی گەرما بەردەوام لەنێوان پلەیەکی گەرمیی زۆر بەرز دەمێننەوە. لە کاتی وەرزی زستانیشدا لە شەوان بیابانەکە دەبێتە بەستەڵان.
ناوچە ھەرێمییە ئابوورییەکانی بیابانی عەرەبی ھەمەجۆرە و ھەمیشە ڕێزبەندی یەکەمی ھەیە لە جیھاندا، ناوچەیەکی دەولەمەندە بە وزەی جۆربەجۆر. بیابانەکە چەند ڕوەکێکی کەمی ھەیە کە درکاوین وەک کەھینە ڕووتەکان، چەجاڵ و بەدگێری ھەنگوین، ھەرچەندە بەھۆی ڕاوکردن و لەوەراندن و زیادەڕەوی مرۆڤ ڕێژەکانیان کەمی کردووە، بیابانەکە خاوەنی جۆرەھا ئاژەڵی دەگمەنی تایبەتی خۆیەتی، وەک گەزی لمی عەرەبی، کە ژمارەیەکی کەمیان پارێزراون. چونکە ئەم بیابانە زیاتر لەھەر بیابانێکی تری جیھان ڕووبەرووی دەستێوەردانی مرۆڤایەتی بووەتەوە، ڕاوەدوونانی ئاژەڵ و لێخورینی ترومبێلی بیابانی و پیسکردن و پیشەسازی نەوت بوونەتە ھەڕەشە بۆ سەر ژینگەی ئەم بیابانە.
جوگرافیا
وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافی نیمچە دوورگەی عەرەبی بیابانەکە بەزۆری لە سعودییەیە و زۆربەی وڵاتەکانی تریشی داپۆشیوە درێژدەبێتەوە بۆ بەشی باشووری عێراق و باشووری ئوردن و ناوەڕاستی قەتەر و زۆربەی میرنشینەکانی ئەبوزەبی لە ئیمارات و خۆرئاوای عوممانی و باکووری خۆرھەڵاتی یەمەن. ھەروەھا کاریگەرییەکەی ڕوونە بەسەر زۆربەی نیمچە دوورگەی سینای میسر و بیابانی نەگڤ لە باشووری ئیسرائیل.
کەش و ھەوا
بیابانی عەرەبی ئاووھەوایەکی بیابانی گەرم و وشکی ھەیە (گەرمەتاو)، ھاوشێوەی ئاووھەوای بیابانی مەزن؛ کەگەورەترین و گەرمترین بیابانی جیھانە. بیابانی عەرەبی لە ڕاستیدا درێژکراوەی بیابانی مەزنە لەبەری نیمچە دوورگەی عەرەبیدا کە ئاووھەواکەی بەشێوەیەکی گشتی گەرم و وشکە لەگەڵ تیشکی خۆری زۆر بەدرێژایی ساڵ. ڕێژەی بارانبارین بەگشتی نزیکەی ١٠٠ ملم (٣٫٩ ئینج)ە، وشکترین ناوچەشی لە نێوان ٣٠ بۆ ٤٠ ملم (١٫٦ ئینج) بارانی لێ دەبارێت لە ساڵێکدا. بەڵام وشکی ئەم بیابانە لەم جۆرە لە ھەموو بیابانەکان بە دەگمەن بەدی دەکرێت کەم ناوچە ھەیە لە بیابانی عەرەبیدا کە گەرمەسێر و گەرمەتاو نەبێت، بەڵام ھێشتا ھێندەی بیابانی مەزن وشک نییە کە شتێک زیاتر لە نیوەی بیابانی عەرەبی بارانی لێ دەبارێت (بارانبارینی ساڵانە لە خوار ٥٠ ملم (٢٫٠ ئینج)ە. ماوەی خۆرەتاو لە بیابانی عەرەبیدا بە پێوانە جیھانییەکان زۆر بەرزە، لەنێوان ٢٩٠٠ کاتژمێر (٦٦٬٢٪ لە کاتژمێرەکانی ھەنگورێ) و ٣٦٠٠ کاتژمێر (٨٢٬١٪ لە کاتژمێرەکانی ڕووناکی ڕۆژ) بەڵام بە شێوەیەکی ئاسایی تێکراکەی دەکاتە نزیکەی ٣٤٠٠ کاتژمێر (٧٧٬٦٪ی کاتژمێرەکانی ڕووناکی ڕۆژ)، بەم شێوەیە حاڵەتی ئاسمانی ڕوون بەسەر ناوچەکەدا زاڵە و ماوەی ھەوریش پچڕپچڕە، ھەرچەندە خۆر و مانگەشەو تۆزاوی و شێدار بن ئاستی بینایی لە بیابانەکە نزمتر دەبێت؛ و پلەکانی گەرما ھەر بە بەرزی دەمێنێتەوە لە ھەموو ساڵی تێکڕای پلەی گەرمای بەرز لە ھاویندا بە شێوەیەکی گشتی لە بەرزبوونەوەیەکی نزمدا دەگاتە ٤٠ °C (١٠٤°F) و تەنانەت دەتوانێت بەرزببێتەوە بۆ ٤٨ پلە (١١٨°F) لە بەرزبوونەوەیەکی زۆر نزمدا، بە تایبەت بەدرێژایی کەنداوی فارس لە نزیک ئاستی دەریا تێکڕای نزمی پلەی گەرما لە ھاویندا بە بەرزی دەمێنێتەوە، زیاتر لە ٢٠ °C (٦٨°F) و ھەندێک جار لە ناوچەکانی باشوور دا زیاتر لە ٣٠ °C (٨٦°F) بەرز دەبێتەوە.
گژوگیا
ناوچەی ژینگەی بیابانی عەرەبی نزیکەی ٩٠٠ جۆر ڕوەکی ھەیە.
ڕوبع ئەلخەلی ناوچەیەکی زۆر سنووردارە بۆ دەوەن ڕوەکەکان کە تەنیا ٣٧ جۆر ڕوەکی ھەیە، ٢٠ جۆریان لە ناوەوەی خاکە لمییەکان و ١٧ جۆریش لە دەوری پەراوێزی ناوچەکە تۆمار کراون لەو ٣٧ جۆرە، یەک یان دوو جۆریان لە ناو بیابانەکە زۆر بڵاوە بەڵام بە شێوەیەکی گشتی لەبیابانەکە بەدی دەکرێن، لە ھەندێک شوێن نەبێت ئەمیش بەھۆی پێکھاتەی خاکەکەی. ھەندێک ڕوەکی نموونەیی ھەیە کە بریتین لە کالیگۆنۆم کرینیتوم (saltbush) و Salsola stocksii (saltbush) و سیپەرۆس کۆنگلۆمێراتۆس. جۆرەکانی تری بەربڵاو بریتین لە دیبتریگیوم گلاوکوم، ھەروەھا زیگۆفیلۆم مندڤیلی درەختی زۆر کەم دەدۆزرێنەوە جگە لە پەرژینی دەرەوە بیابانەکە (بە شێوەیەکی ئاسایی ئەکاسیا ئێھرنبێرگیانا و پرۆسۆپیس سینێرییا). جۆرەکانی دیکە کۆمیوۆمێکی ھەمیشەیی داری کالیگونوم و گیای ساڵانەن وەک دانتۆنیا فۆرسکالی.
گیانلەبەرەکان
بیابانی عەرەبی ١٠٢ جۆری ڕەسەنی ئاسکی ھەیە. مامزی ڕەسەنی عەرەبی (Oryx leucoryx)، مارمیلکەی لمی (گازێلا ماریکا)، مارمیلکەی شاخ (. gazella), Nubian ibex (Capra nubiana)، گورگی عەرەبی (Canis lupus arabs)، کەمتیار (ھینا ھیاناھینا)، کاراکل (کاراکل)، پشیلەی لمی (فلیس مارگاریتا)، ڕێوی سوور (Vulpes vulpes vulpes) و (Lepus capensis).
پێشتر چیتاوی ئاسیایی و شێری لێ بینراوە.
ناوچەکە زێدی ڕەسەنی ٣١٠ جۆر باڵندەیە.
دانیشتووان، زمان و چاند
وێنۆک|پیاوێکی عەرەبی لەگەڵ کۆمەڵێک حوشتر خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە عارەبەکانن لەگەڵ ھەموو ئەو خەلکانەی بەھۆی ئیسلامەوە ھاتوونەتە ناوچەکە و زمانی عەرەبی بووەتە زمانی یەکەمیان، بەھۆی ئەمەوە چاند و کەلتوری جیاواز ڕووی لە ناوچەکە کردووە.
ئاوایییەکان
لە ناوەندی بیاباندا ڕیازی پایتەختی عەرەبستانی سعودییە بە زیاتر لە ٧ ملیۆن دانیشتووانەوە ھەڵکەوتووە. جگە لەشارە گەورەکانی تری وەک دوبەی و ئەبوزەبی و شاری کوێت، کە زۆرینەیان بە درێژایی کەناراوەکانی کەنداوی فارس درێژ بوونەتەوە.
پاراستنی ژینگەکەی
ھەڕەشەکان بۆ سەر ھەرێمی ژینگەیی بیابانەکە بریتین لە لەوەڕاندنی زیاتر بە ئاژەڵی وشتر و مەڕ و پەلەوەری تر جگە لە ھێنانی ئاژەڵی کێوی بێگانە و ھەروەھا زیان گەیاندن بە ڕوەکی بیابانی بەھۆی ئارەزووی لێخورینی ترومبێلی بیابانی.
دۆخی پاراستنی بیابانەکە لە مەترسیدایە. لە ئیمارات یش، گەسکی لمی لە بیابانەکە دەدرێت و مامزی عەرەبیش ڕاودەکرێت و لەجێگایان کارگە و پیشەسازی جۆربرجۆر دادەمەزرێت.
ناوچە پارێزراوەکان
٤٬٢٣٪ی ھەرێمی ژینگەیی بیابانەکە لە ناوچە پارێزراوەکاندایە
سعودییە سیستمێکی یەدەگی دامەزراندووە کە لەلایەن کۆمیسیۆنی نیشتمانی بۆ پاراستنی ژیانی کێوی و گەشەپێدانیان (NCWCD) چاودێری کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بیابانەکان پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
مزگەوت
چەپ|300px|وێنۆک|[[مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد لە شاری ئەستەمبوڵ – تورکیا]] مزگەوت ئەو شوێنە پیرۆزەیە کە لە ئاینی ئیسلامدا موسوڵمانان فەرزی نوێژ یان پەرستش و پاڕانەوە تێیدا بەجێ دەھێنن. مزگەوت تەنھا بۆ جێبەجێکردنی نوێژی بە کۆمەڵ و ھەینی نییە بەڵکو ناوەندێکی کۆمەڵگەی موسڵمانە، ناوەندێکی ڕامیاری و ئاینییە بۆ گەلانی موسڵمان، کە نوێژی تیادەکرێ و تاو توێی کێشەکانی تیادەکرێ کاروباری جەنگی و ڕامیاری و ئابووری ھی تریشی تیا ڕێکدەخرێ. مزگەوت لە سەردەمی پێغەمبەر و ھاوەڵانی جێنشینی ھەر بەم شێوەیە بوو ھەر بۆیە دەبینین مزگەوتەکەی پێغەمبەر (د. خ) لە مەدینە ناوەندی پەرستش و ناوەندی بەڕێوەبردن و ڕامیاری بووە ھەر لەوێ چاوی بەو نێردراوانە دەکەوت کە دەھاتنە لای لەوێوە لە ئیسلام فێر دەبوون و ھێندێکیان موسڵمان دەبوون و پەیمانیان دەدا ھەر لەوێوە پێغەمبەر موسڵمانانی فێری ئیسلامەتی دەکردن و کاروبارەکانیانی ڕێک دەخست و ھەر لەوێش کاری دەوڵەتی بەڕێوە دەبرد بۆیە ھەر لەساتەکانی یەکەمی ئیسلامەتییەوە مزگەوت دەکەوتە ناوەندو چەقی شار و لە تەکیدا ماڵی گەورە و حاکم و بەڕێوەبەری شار و مۆڵگەی سەربازی ھەبوو. کە ئەم سێ جێگایە بە یەکەوە بنیات دەنران وەک قەڵایێک لەناوەندی ھەر شارێک کە موسڵمانان ئازادیان دەکرد، ھەر لە ناو مزگەوتیشەوە پەیمانیان ئەبەست بۆ جێنشینەکانی یەکەم بۆیە ھەر لەوێوە پەیمانیان لەگەڵ (ئەبووبەکر) و (عومەر کوڕی خەتتاب) و (عوسمان کوڕی عەفان) و (عەلی کوڕی ئەبووتالیب) بەست. ھەر لەسەر دوانگەی مزگەوتەوە جێنشین وتاری بۆ موسڵمانان دەدا. باسی پلان ڕیژییەکانی خۆی دەکرد، وبڕیارە ڕەسمییەکانی دەوڵەت دەخوێندرایەوە، دەنگوباسی شەڕ باس ئەکرا و دەسکەوتەکانی شەڕ دابەش ئەکران ھەر لەوێوەش پەیامبەر درودی خوای لەسەربێت -کاروبارو کێشەی دادوەری بەڕێوە ئەبرد، دادوەرانیش تاسەردەمی ئەْمەویەکان ھەر لە مزگەوت قەزاوەتیان ئەکرد لەدوایدا لەنزیک مزگەوت کاری خۆیان بەڕێوە دەبرد، و مزگەوت پەیمانگای پێگەیاندن و فێرکردن و لەبەرکردنی قورئان و زانستی شەرعی و کۆڕی زانستی بووە کە تا ئێستاش ھەرباوە ئەوەتا زانایان و مامۆستایان تا ئێستاش لە مزگەوت وانە بەقوتابیان دەڵێنەوە. زانکۆی ئەزھەر (الازھر) یش بۆ ئەمە چاکترین نموونەیە ھەروەھا جاری واھەبووە کە پەرتووکخانە و کتێبی زۆر بە مزگەوتەوە لکێنراوە یان پارەو و زەوی درواوە و لکێلنراوە بە مزگەوت بۆ نۆژەن کردنەوە و ڕێکخستن و بەخشینی بەو قوتابیانەی کە دەمێننەوە لە دەوروبەری مزگەوت.
سەرچاوەکان
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی پۆل:چاندی ئیسلامی پۆل:مزگەوتەکان پۆل:ئیسلام پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
زمانە بەرنامەسازیەکان کە بەکارھاتوون لە وێبسایتە بەناوبانگەکان
یەکێک لەو تایبەت مەندیە گرینگانەی لە زۆربەی سایتەکان یاخوود پەرە ئەلیکترۆنیەکان هەیە ئەویش پەڕەی کارکەری بەردەوامە واتا ئەو پەڕەی کە زانیاریەکانی جێگیر نین و زانیاریەکانی ناو پەڕەکە دەگۆردرێن. ئەو زمانە بەرنامەسازیانەی کە بەکارهاتوون وەکوو سەرەکیەکان.
١٢٥٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
زانکۆی ھانیانگ
زانکۆی ھانیانگ (بە ھانگول:한양대학교 ھانیانگ دێ ھاگوا) زانکۆیەکی لێکۆڵێنەوەیی تایبەتە لە کۆریای باشوور، بەشی سەرەکی زانکۆکە دەکەوێتە سیۆل، و ناوەکەی (ھانیانگ) لە جۆسۆن بەکارھاتووە، زانکۆکە لە سالی ١٩٣٩ وەک قوتابخانەیەکی ئەندازیاری دامەزراوە، زانکۆی ھانیانگ یەکەم کۆلێژ بوو لە وڵاتی کۆریای باشوور کە خزمەتگوزاری ئەندازیاری و تەلارسازی پێشکەش بکات، و پلەبەندی زانکۆکە بە زۆری لە پێشڕەوی زانکۆکان دا بووە لە نیشتمانی کۆریای باشوورە، زانکۆی ھانیانگ بۆ ھەر ساڵێک زیاتر لە سێ ھەزار قوتابی نێودەولەتی وەردەگرێت، و زیاتر لە سێ ھەزار قوتابی دەنێرێتە دەرەوەی وڵاتەکەی بۆ خوێندن بە شێوەی ساڵانە، لەوەتەی ٢٠١٨وە زانکۆی ھانیانگ ھاوبەشی لەگەڵ زانکۆکانی ٧٦ وڵاتدا کردووە.