cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جەنگی جیھانیی یەکەم
شەڕی ساڵی ١٩١٦
thumb|250px|right|ھێزی وشکانی ڕووسیا ئەم ساڵە بە دوو داستانی گەورە جیادەکرێتەوە کە لەسەر خاکەکانی فەرەنسا بەرپابوون یەکەمیان حەوت مانگ درێژەی کێشا و دووەمیان چوار مانگ، ئەوانیش داستانەکانی فدان و سووم بوون، لە شەڕی یەکەمیاندا زیانەکانی ئەڵمانیا بە ٢٤٠ ھەزار کوژراو بریندار مەزەندەکرا و زیانی فەڕەنسییەکان ٢٧٥ ھەزاربوو.
بەڵام لە شەری سومدا ھاوپەیمانان توانیان ئاڵمان ناچاربکەن ١٠٠ میلی چوارگۆشە بگەڕێتەوە، و ئەم شەڕە دەستی گرت بەسەر سوپای ئەڵمانی کۆندا، و پاشان پشت ئەبەسترا بە سەربازە کەم تەمەنەکان، و سوپای بەریتانی لەم شەڕەدا شەست ھەزار بریندار و کوژراوی لێکەوتەوە لە یەکەم ڕۆژدا.
لەم شەڕانەدا بۆ یەکەمجار زرێپۆش دەرکەوت لە گۆڕەپانەکانی جەنگدا، ولەم ساڵەدا ڕووس بە سەرکردایەتی ژێنراڵ بۆسیلۆف توانی ھەڵمەت بباتە سەر نەمسا، ٤٥٠ ھەزار دیلی لە ھێزە مەجەڕی و نەمساوییەکان گرت، و ئەم سەرکەوتنە ڕۆمانیای ھان دا تا شەڕ ڕابگەیەنێت بەسەر نەمسا و مەجەڕ، و ئەڵمانیا وەڵامی دایەوە بە ڕاگەیاندنی شەڕ بەسەریدا، و ئەڵمان لە شەش ھەفتەدا ڕۆمانییەکان شکاندا و چووە ناو بوخارستەوە.
شۆڕشی عەرەبی گەورە (١٩١٦)
thumb|220px|ھێزەکانی ڕووسیا لە چاوەڕوانی ھێرشی ئاڵمانیادا عەرەب بەیەکگەیشتن لە دەوری شەریف حسەین کوڕی عەلی، شەریفی مەککە و پارێزەری وڵاتە پیرۆزە ئیسلامییەکان، کە ساردی کەوتبووە نێوانیان لەگەڵ خەلافەتی عوسمانی، و بەریتانیا ئەیویست عەرەب ڕابکێشێت بەلای خۆیدا بۆ ئەو مەبەستە چووە وتووێژی نھێنییەوە لگەڵ شەریف حسەین، و نامە گۆڕایەوە لە نێوان شەریف حسەین وەک نوێنەری عەرەب و سیر ھێنری مکماھون مەندوبی بەریتانیا لە میسر و سوودان، و لەو نامانەدا ئەوە ڕوون کراوەتەوە کە مەرجی عەرەب بۆ وەستان لەگەڵ بەریتانیا سەربەخۆبوونی دەوڵەتە عەرەبییەکانی سەر کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستە و ھەروەھا دامەزراندنی دەوڵەتێکی عەرەبی گەورەیە کە ھەموو نیشتیمانی عەرەبی بگرێتەوە بێجگە لە میسر و باکووری ئەفریقا و لەگەڵ ئەوەی جیاوازبیان ھەبوو لەگەڵ مکماھون لەسەر سنوری دەوڵەتە عەرەبییە بەڵێنپێدراوەکە، عەرەب چوونە شەڕەوە لە ڕیزی بەریتانیادا.
شۆڕشی عەرەبی گەورە دەستی پێکرد لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩١٦ بە ڕاگەیاندنی شەریف حسەین بە جیھادی پیرۆز و شۆڕش بەسەر عوسمانییەکاندا بە ھاوکاری ئەفسەری زانیاریدانی بەریتانی (تۆماس ئیدوار لۆرەنس)، و کوڕەکانی توانیان دەست بگرن بەسەر حیجازدا بە یارمەتی ئینگلیز و فەیسەڵی کوڕی پێشکەوت بەرەو شام و بە یارمەتی ئینگلیز گەیشتە دیمەشق کاتێک عوسمانییەکان لێی ڕۆیشتنە دەرەوە، دامەزراندنی دەوڵەتێکی عەرەبی سەر بە باوکی ڕاگەیاند کە باوکی خۆی وەک پاشای عەرەب ڕاگەیاندبوو لەگەڵ ئەوەی ھاوپەیمانان دانیان بە پاشایەتی ئەودا نەنابوو تەنھا وەک پاشای حیجاز و ڕۆژھەڵاتی ئوردن نەبێت.
لەگەڵ ئەو بەڵێنانەی بەریتانیا بە عەرەبی دابوو دەستی کرد بە وتوێژ و ڕێکەوتنی نھێنی لەگەڵ فەرەنسا و ڕووسیا، کە دابەشکردنی موڵکی دەوڵەتی عوسمانی لە خۆ ئەگرت بە دەوڵەت عەرەبییەکانەوە، پاشان بەریتانیا و فەرەنسا جیابوونەوە لە ڕێکەوتنێکی نھێنیدا کە ناسراوە بە ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ ساڵی ١٩١٦ بە ناوی مەندوبی بەریتانی مارک سایکس و مەندوبی فەڕەنسی فرانسوا جۆرج بیکۆ، و ئەم ڕێکەوتنە کە ئاشکرابوو دوای شۆڕشی تشرینی یەکەم (بەلشەفی) لە ڕووسیا ساڵی ١٩١٧، ھەر لە ھەمان ساڵدا بەریتانیا جارێکی تر غەدری لە عەرەب کرد بە بەڵێن دان بە سەھیۆنییەت بە دامەزراندنی دەوڵەتێکی یەھوودی لە فەلەستین کە ناسراوە بە پەیماننامەی بلفۆر لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٧ دەرچوو.
گۆران لە ڕێڕەوی شەڕەکەدا ١٩١٧
thumb|220px|فەڕەنسا، ١٩١٧
دەوڵەتەکانی یەکێتییە سییانییەکاە گەمارۆی دەریایی دوڵەتەکانی ھاوپەیمانییە سییانییەکەیان دا، و ئەڵمان وەڵامی دانەوە بە شەڕی کەشتی ژێر دەریایی، ئامانجیان پێکانی ھەموو کەشتییەکان بوو بە بێلایەنەکانەوە و لەو کەشتیانەی نوقم کران کۆمڵێک کەشتی ئەمریکی بوون کە وای لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کرد بێتە شەڕەوە لە ڕیزی دەوڵەتەکانی یەکێتی سیانییەکەدا و بوو بە شەڕی جیھانی.
شەڕی ژێر دەریایی و وڵاتە یەکگرتووەکان
لە ماوەی ساڵی ١٩١٦شەری دەریایی کەوتەوە لە دەریای باکوور لە نێوان کەشتیگەلی ئەڵمانی و ئینگلیزی و ناسراوە بە جاتلاند، کەشتیگەلە ئەڵمانییەکان لە بەندەرەکانیان درچوون بۆ شەڕی کەشتیگەلی ئینگلیزی بە ئومێدی ھەڵگرتنی گەمارۆی دەریایی سەپێنراو بەسەر ئاڵمانیادا، و ئەمە شەڕێکی یەکلاکەرەوە نەبوو تا ئەڵمان کشایەوە لەگەڵ ئەوەی زیانێکی گەورەی گەیاند بە کەشتیگەلی بەریتانی، و لەو ماوەیەدا ئەڵمان دەستی کرد بە شەڕی کەشتی ژێردەریایی بە ئمانجی نوقمکردنی ھەر کەشتییەکی بازرگانی پێش ئاگادارکردنەوە، بۆ برسیکردنی بەریتانیا و ناچارکردنی بە خۆبەدەستەوەدان، وئەم کارەش وڵاتە یەکگرتووەکانی توڕەکرد لەبەرئەوەی کەشتییەکانی ئەویش لەو نیوەندەدا نوقم ئەکران، لەبەر ئەوە چووە ناو شەڕەوە لە نیسانی ١٩١٧، بە تایبەت دوای ئەوەی زانی ئەڵمان ھەوڵی ڕازیکدرنی مەکسیک ئەدەن تا ھێرش بکات سەر وڵاتە یەکگرتووەکان لەبەرامبەر ئەوەی سێ لە ویلایەتەکانی ئەمریکا وەربگرێت.
وڵاتە یەکگرتووەکان پێش چوونە ناو شەڕەوە لەسەر ڕێڕەوی سەرۆکی ئەمریکی ئەڕۆیشت کە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکی دابڕیبوو لە ئەورووپا و ڕێگەی نە ئەدا بە ھیچ دەوڵەتێکی ئەوروپی دەست لە کاروبارەکانی وەربدەن، بەڵام سەرکردە ئەمریکییەکان بە بەرژەوەندیان زانی سوود لەم شەرە وەربگرن بە چوونە ناویەوە.
و ھاوپەیمانەکان سوودمەند بوون لە تواناکانی ئەمریکا لە بەھێزکردنی ھەوڵە جەنگییەکانیان، و توانیان گەمارۆ لەسەر ئەڵمانیا توند بکەن تا لاوازی بکەن.
سەرکەوتنی یەکێتی سییانی
thumb|250px|دوو سەربازی ئەمریکی ئەڕۆن بەرەو کانی خەڵوز گەیشتنی ھێزە ئەمریکییەکان بۆ فەرەنسا لە تەممووزی ١٩١٧ گۆڕانێکی گرنگ بوو لە ڕێڕەوی شەڕدا، لەبەرئەوەی یارمەتی ھێزی دەوڵەتەکانی یەکێتییە سییانییەکەی دا دژەھێرش بکەنە سەر ئەڵمان و کشایەوە بە سەدان کیلۆمەتر لە کاتێکدا کە ھێزەکانی یەکێیتییە سیانییەکە دەستیان گرت بەسەر عوسمانییەکاندا لە میسر و سوریا و عێراق و خۆیان پیش خست لە ئاسیای بچوکدا، و لە بەلقان ھێزەکان یەکێیتییەکە بولگاریایان ناچاری خۆبەدەستەوەدان کرد لە ئەیلولی ١٩١٨ و دەوڵەتی عوسمانی داوای ڕێکەوتنی کرد لە تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا و نەمساش داوایکرد لە سەرەتای تشرینی دووەمدا، و ئەڵمانیاش بێجگە لە خۆبەدەستەوەدان نەیتوانی ھیچیتر بکات و ئاگربەست بەسترا لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ دوای ئەوەی بە تەنیا شکستی ھێنا لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەرەی یەکێتییە سیانییەکە.
شەڕی ساڵی ١٩١٧
ساڵی ١٩١٧ ڕووداوێکی گرنگی بە خۆیەوە بینی لەبەرەی ڕۆژھەڵاتەوە کە ئەویش سەرکەوتنی شۆڕشی تشرینی یەکەم (بەلشەفی) بوو لە ڕووسیا و ئیمزاکردنی ڕێکەوتنی برست لیتۆفسک بوو لەگەڵ ئەڵمان ساڵی ١٩١٨ و چوونە دەرەوەی ڕووسیا بوو لە شەڕ، ھەر لەو ساڵەدا فەڕەنسییەکان بە یارمەتی ھێزە ئینگلیزەکان ھەستان بە ھێرشێکی گەورە بۆ سەر ھێزە ئەڵمانییەکان، لەگەڵ ئەوەی ئەم ھێرشە شکستی ھێنا و وفەڕەنسییەکان زیانێکی گەورەیان لێکەوت کە بوو بە ھۆی یاخیبوون لە ڕیزەکانیاندا، و گۆڕانکاری ئەنجامدرا لە ڕیزی سەرکردە فەرەنسییەکاندا.
گەڕانەوە بۆ شەڕ بزوتنەوەی ١٩١٧–١٩١٨
thumb|250px|دەستەی فیلمی ئاڵمانی بۆ تۆمارکردنی ئیشەکان چوونە دەرەوەی ڕووسیا لە شەڕ دوای سەرکەوتنی شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧ و دوای ئەوەی لینینی سەرکردەی پەیماننامەی ئاشتی بە جیا لەگەڵ ئەڵمانیا ئیمزاکرد، ڕۆڵێکی دیاری بینی بۆ چڕکردنەوەی ھەڵمەتەکانی ئەڵمانیا لەسەر فەرەنسا پێشئەوەی پاڵپشتی ئەمریکی پێیان بگات، ھێزە بەریتانی و فەرەنسییەکان لە ژێر سەرکردایەتی ژێنەڕاڵی فەڕەنسی فوش مکن یەکیان گرت، دوای ئەوەی ئەڵمانیا لە شەڕی مارندا لە ساڵی ١٩١٤ ھێزە فەڕەنسییەکانی کشاندەوە بەرەو باشوورو ئەڵمانیا دوایان کەوت و شەری حوسن فردان ڕوویدا لە ساڵی ١٩١٦ کە کشانی ئەڵمانییەکان لەسەر فەرەنسا وەستاند.
و وڵاتە یەکگرتووەکان چووە شەڕەوە لە ڕیزی ھاوپەیمانان بە ئامانجی ڕووبەڕونەوەی ویستی فراوانخوازی ئەڵمانیا لە دەستبەسەراگرتن و ڕێزنەگرتنی بێلایەنی بەلجیکاو شەڕەی کەشتییە ژێردەریایییەکانی کە زیانێکی ئابوری گەورەی گەیاند بە ئەمریکا وای لە ئەمریکا کرد بێتە شەڕەکەوە.
ھاوکات لەگەڵ ترسی خاوەن بانک و حکومەتی ئەمریکا لە شکانی ھاوپەیمانان، و بانکە ئەمریکییەکان دارایییەکی گەورەیان بە فەرەنسا و بەریتانیا دابوو بۆ کڕینی ماددە سەرەتایییەکان و خۆراک لە وڵاتە یەکگرتووەکان، لەبەرئەوە خاوەن بانک و پیاوە بازرگانەکانی ئەمریکا داوایان لە حکومەت کرد بچێتە شەڕەوە لە ڕیزی ھاوپەیمانان.
کۆتایی شەڕ ساڵی ١٩١٨
thumb|250px|سەربازە بەریتانییەکان لە بەرەی فەرەنسی ئەلمانی بە فڵچەی فیکرز دەرچوونی ڕووسیا لە شەڕ ھانی ھێزە ئەڵمانییەکانی دا تا سوود لە ٤٠٠ سەربازە وەربگرێت کە لە بەرەی ڕوسی و ناردنیان بۆ شەڕی ئینگلیز و فەڕەنسییەکان، و ئەڵمان توانیان سوپای پێنجەمی بەریتانی تێک بشکێنن لە ئازاری ١٩١٨، و شەرەکانی ھەردوولا زەرەرو زیانێکی گەورەی لە گیان و ساماندا لێکەوتەوە، و نرخی شەڕ لەو ساڵەدا بە بە دە میلیۆن دۆلار لە سەعاتێکدا خەمڵێنراوە.
و ھاوپەیمانان دەستیانکرد بە ئامادەکردنی ھێزەکانیان و ھەڵمەتێکی گەورەیان بردە سەر ئەڵمان و کۆتایی بە شەڕەکە ھێنا، و ناسراوە بە شەری مارنی دووەم لە تەممووزی ١٩١٨، و ڕۆژی ٨ی ئابی ١٩١٨ ڕۆژێکی ڕەش بوو لە میژووی ئەڵماندا؛ کە چەند شکستێکی توندیان خوارد لەبەردەم بەریتانی و ھاوپەیمانەکان، و ئەڵمانیا بەرەو داڕمان ڕۆیشت و نزیکەی ٢٥٠ ھەزار ئەڵمانی بە دیل گیران لە ماوەی سێ مانگدا، و ھێزە بەریتانییەکان چوونە ناو ھێڵە ئەڵمانییەکانەوە و گەیشتنە باکووری فەرەنسا، و ھێزەکانی تری ھاوپەیمانان گەیشتنە فەرەنسا.
ئەزمەیەکی سیاسی توند ئاڵمانیای گرتەوە لەگەڵ شکستە سەربازییەکانیان لە مەیدانەکانی جەنگدا، ئەڵمانیا داوای ئاگربەستی کرد بە بێ ھیچ مەرج و بەندێک، و ھاوپەیمانان وتوێژیان لەگەڵ حکومەتە ئیمپڕاتۆرییەکە ڕەتکردەوە لەبەرئەوە حکومەتی کۆماری لە ئەڵمانیا دامەزرا دوای دەست لە کار کێشانەوەی ئیمپڕاتۆری ئەڵمانی، و ئەو ئاگربەستە بەسترا کە کۆتایی بە شەڕ ھێنا لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ دوای چوار ساڵ و نیو شەڕ و کوشتار کە دە میلیۆن سەرباز بوون بە قوربانی و ٢١ ملیۆنی تر برینداربوون.
دەرئەنجامەکان
و لە ماوەی شەڕەکەدا دەوڵەتە ئەوروپییە بەشەڕھاتووەکان ناچاری کڕینی پێویست و کەرەستەیەکی زۆر بوون لە وڵاتە نوێکان کە خاکەکانیان ھیچ زیانێکی شەڕی پێ نەگەیشت وەک وڵاتە یەکگرتووەکان و کەنەدا و ئوسترالیا و ئارجەنتین، کە ئەمەش وای لە ئەورووپا کرد شارێک بێت بۆ ئەو دەوڵەتانە لە دوای شەڕ، و ئەورووپا لە دوای شەڕ خۆی ناچار بینییەوە لە دانی ئاڵتونە یەدەکەکانی کە ھەیبوو بۆ دانەوەی قەرزەکانی و ئەمە بوو بە ھۆی گەڕانە دواوەی دراوی ئەوروپی.
وڵاتە یەکگرتووەکان سوودمەندی یەکەم بوو لەم شەرە و قەرزدەری یەکەم بوو بە ئەورووپا لە پێش و لە کاتی شەرەکە، وڵاتە یەکگرتووەکان لە دوای شەر لە ئەنجامی وەرگرتنەوەی قەرزەکانیدا %٤٥ی ئاڵتونی یەدەکی جیھانی بەدەستھێنا و بەوەش بوو بە یەکەم خاوەن قەرز لە جیھاندا.
زیانە گیانی و ماڵییەکان
زیانە گیانەکانی شەری جیھانی یەکەم بە ٨، ٥٣٨، ٣١٥ کەس خەمڵێنراوە، و زیاتر لە دوو ئەوەندەی ئەو ژمارەیە برینداربوون، و زیانەکانی ڕووسیا لە سەرەوەی لیستی زیانە گیانییەکان دێت پاشان بە دوایدا ئەڵمانیا و فەرەنسا و بەریتانیا و ئیتالیا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دێن.
لەبەرئەوە دەولەتە شەڕکەرەکان ئەبووایە لە قۆناغی ئاشتیا ئەوەیان بنیات بنایەتەوە کە شەڕ وێرانی کردبوو و پیشەسازییە جەنگییەکانیان بگۆڕن بۆ پیشەسازی مەدەنی، بەڵام کەمی سەروەت و دەستی ئیشکەر کە لە شەڕەکاندا تیاچووبوون بوونە ڕێگرێی گەورە لەبەردەم بنیاتنانەوەکاندا.
ئەم خشتەیەی خوارەوە زیانەکانی دەوڵەتەکان لە شەری جیھانی یەکەم ڕوون دەکاتەوە کە کەیشتە زیاتر لە ٣٧ میلیۆن سەرباز لە نیویاندا زیاتر ھەشت میلیۆن کوژران.
کۆنگرەی ئاشتی ١٩١٩
ئەڵمانیا ڕازی بوو لە ئیمزاکردنی ئاگربەست لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ لەسەر بنەماکانی ویلسۆن، و لەو کاتەدا ڕێکەوتن کە کۆنگرەی ئاشتی بەڵێنپێدراو بڕیار و ڕێکەوتنەکانی خۆی دەربکات کە لە بیرۆکە جوانەکانی ئەو بنەمایە وەربگیرێن، بەڵام ھیچ کام لەوانە ڕووینەدا، کۆنگرەی ئاشتی کە یەکەم دانیشتنی لە پاریس لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩١٩ بەست نوینەری ٣٢ دەوڵەتی ھاوپەیمان ئامادەی بوون و ودەوڵەتە شکست خواردووەکان و ڕووسیا و دەوڵەتە بێلایەنەکانی لێ دوورخرایەوە، لەبەرئەوە ئەم کۆنگرەیە بە کۆبوونەوەیەکی دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی شەڕی جیھانی یەکەم دائەنرێت بۆ دابەشکردنی دەستکەوتەکانیان و سەپاندنی ویستی خۆیان بەسەر دەوڵەت شکستخواردووەکان، لە ھەمان کاتدا نوێنەری ھەر سێ وڵات فەرەنسا و بەریتانیا و وڵاتە یەکگرتووە ئەمریکییەکان ڕای خۆیان سەپاند بەسەر نوینەرە بەشداربووەکانی وڵاتەکانی تردا.
داواکاری کۆنگرەبەستەکان
کۆنگرەکە ویستی فەرەنسا و بەریتانیای دەرخست لە فراوانکردنی سنورەکانیان و بەدەستھێنانی موستەعمەرەری نوێ، فەڕەنسییەکان تەنھا بە داوای گەڕاندنەوەی ناوچەکانی ئەلزاس و لۆرین نەوەستان لە ئەڵمان بەڵکو بەشی چەپی ڕووباری ڕاینیان وەرگرت کە ناوچەیەکی بەرگری بوو و ساری ئاڵمانیای داوائەکرد وەک سەرچاوەیەک بۆ خەڵوزی بەردین سوودی لێوەربگرن، و سەبارەت بە موستەعمەرەکان جۆرج کلیمنسۆی سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسی کە خۆی بەشداربوو لە کۆنگرەکە پارێزگاری فەرەنسای دەربڕی بەسەر موستەعمەرەکانی لە باکووری ئەفریقا و ناوەڕاستەکەی و لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە ھەمانکاتدا وتی ئینتیدابی فەڕەنسی لەسەر سوریا و لوبنان جێگەی گفتوگۆ نین.
بەڵام سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە سەرۆکی نوێنەرانی وڵاتەکەی ئەکرد لە کۆنگرەکەدا لوید جۆرج ناڕەزایی دەربڕی لە ھەلوێستی سنووری فەرەنسا، و داوای کرد وڵاتەکەی میراتی موستەعمەرە ئەلمانییەکان وەربگرێت لە ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ئینتیداب بەسەر میسر و سودان و عێراق و فەلەستین و بەڵێنی خۆی لەبیرکرد کە بۆ سەربەخۆبوونی ڕۆژھەڵاتی عەرەبی دابووی.
بەڵام سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵی ئۆرلاندۆ داوای ناوچەکانی ترانتان و تریستای کرد بۆ ئیتالیا.
و تەنھا سەرۆکی ئەمریکی ویلسۆن لە نێو سەرۆکی وەفدەکانی دەوڵەتە گەورەکاندا داوای دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەکانی کرد و بڕیارەکانی کۆنگرە لە چواردە بنەماکەی ئەوەوە دەربچن.
گۆڕینی نەخشەی سیاسی ئەورووپا
کۆنگرەی پاریس ئیمپڕاتۆرەکانی ئەڵمانی و نەمساوی ھەڵوەشاندەوە بە ئەنجامدانی چەند دەستکارییەک لە سنووری سیاسی دەوڵەتەکانی ئەوروپادا، لە نەخشەی ئەوروپادا چەند دەوڵەتێکی نوێ دەرکەوتن وەک ھەنگاریا و چیکۆسلۆفاکیا و یۆغسلافیا، و گۆڕانکاری بنەڕەتی لە دەوڵەتەکاندا ڕوویدا ھەریەک لە تورکیا و ئەڵمانیا گۆڕان بۆ ڕژێمی کۆماری و نەمسا گۆڕا بۆ کۆمارێکی بچوک بەڵام ڕووسیا لە ڕژێمی قەیسەرییەوە گۆڕابوو بۆ ڕژێمی شیوعی لە دوای شۆڕشی ئۆکتبەری ١٩١٧ بە سەرۆکایەتی لینین.
پەیماننامەی فرسای
thumb|280px|مەراسیمی ئیمزاکردنی ڕێکەوتننامەی فرسای لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩ ئەڵمانیا پەیماننامەی فرسای ئیمزاکرد لەگەڵ ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکاندا لە شەڕی جیھانی یەکەمدا دوای وتوێژێک کە شەش مانگی خایاند، و دەستکاری پەیماننامەکە کرا لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ کە دانپیانانی ئاڵمانیای بە بەرپرسیارییەتی شەرەکە لەخۆ دەگرت و ولەسەر ئەڵمانیا دانرابوو کە قەرەبووی ماڵی لایەنە زەرەر لێکەوتووەکان بداتەوە.
و پەیمانەکە چەند مەرجێکی توندی لە خۆ دەگرت بە دابڕینی نزیکەی ٢٥ ھەزار میلی چوارگۆشە لە خاکەکانی ئەڵمانیا و بخرێنە سەر پۆڵەندا و دانیمارک و چیکۆسلۆفاکیا، و ھەموو موستەعمەرە ئەڵمانییەکان گیران، و ئەڵمانیا بە تەنھا بەرپرسیاری شەرەکەی خرایە ئەستۆ و و بەندەکانی ئەم پەیماننامەیە ھۆکار بوو بۆ ئەوەی کە فرسەتی ھاتە بەردەم ڕەتی بکاتەوە و تۆڵەی خۆی بکاتەوە لەوانەی بەسەریاندا سەپاند.
و پەیماننامەکە باسی دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەکانی ئەکرد و ئامانج لێی بۆ جڵەوگیری بوو بۆ ئەوەی شەری چەکداری نەکەوێتەوە لە نیو دەوڵەتەکەندا وەک ئەوەی لە شەڕی جیھانی یەکەدا ڕوویدا.
و ئەو بەندە سەربازیانەی دانران لەسەر ئەڵمانیا، مەرجی توند وتیژیان دانا بۆ یەکەی سەربازییە ئەڵمانییەکان تا نەتوانێت شەڕ بکاتەوە، و پەیماننامەکە باسی لەوەکرد کە سوپای ئەلمانی تەنھا ١٠٠ ھەزار سەربازی ھەبێت و ڕژێمی سەربازی ناچاری ھەڵبوەشێنرێتەوە، و ئەڵمانیا ناتوانێت ھێزی ئاسمانی پێک بھێنیت و وبەسترایەوە تەنھا بە بوونی ١٥ ھەزار سەربازی دەریایی لەگەڵ بوونی کەشتی دەریایی بە بێ کەشتی ژێردەریایی، و بۆ سەرباززەکان نییە زیاتر لە ١٢ ساڵ لە سوپادا بمێننەوە تا سوپای ئەڵمانی ھێزی سەربازی ڕاھێنراوی نەبێت.
و بڕگەی ٢٣٢ی پەیماننامەکە بەرپرسیارییەتی شەڕەکەی خستە سەر ئەڵمانیا و قەرەبوو کردنەوەی لایەنە زەرەر لێکەوتووەکانی لەسەر دانرا کە بە ٢٦٩ بلیۆن مارکی ئەڵمانی خەمڵێنرابوو، و ئەم بڕە دابەزێنرا بۆ ١٣٢ بلیۆن مارک، لەگەڵ نزم کردنەوەی بڕەکەدا ئابوریناسەکان ئەو بڕە وادەدەنێن کە زیادەڕۆیی تیا کراوە، و توندکردنی ئەم قەرزانە لەسەر ملی ئەڵمانیا ھۆکار بوون بۆ ھەڵگیرسانی شەڕی جیھانی دووەم لەسەر دەستی ئەدۆلف ھیتلەر.
ئینتیداب
لە کۆنگرەکەدا ڕێکەوتن لەسەر داواکاری ئیستیعمارییەکانی ھەریەک لە بەریتانیا و فەرەنسا و دان نان بە شەرعیەتی ئینتیدابدا نا لەسەر دەوڵەتەکانی ڕۆژھەڵاتی عەرەبی لەگەڵ ناڕازیبوونی ئەمیر فەیسەڵ کوڕی حسەین کە وەک چاودێرێک ئامادەی کۆنگرەکە بوو. thumb|240px|چوونە ناوەوەی ھێزەکانی بەریتانیا بۆ قودس ساڵی ١٩١٧.
دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەکان
سەرۆکی وەفدە بەشداربووەکانی کۆنگرەکە ڕێکەوتن لەسەر دامەزراندنی ڕێکخراوی ئەنجومەنی نەتەوەکان کە سەرۆکی ئەمریکی ویڵسۆن سووربوو لەسەری وەک بەندێکی بنەڕتی چووە ناو ھەموو ڕێکەوتننامەکانی سەرکەوتووەکان لەگەڵ شکستخواردووەکانی شەڕەکە بەستیان، وئامانجی یەکەم لە ئەنجومەنی نەتەوەکان کە بنکەکەی لە جنێف لە سویسرا دانرا چارەسەری ناکۆکی نێوان دەوڵەتەکان بوو بە ڕێگە چارەی ئاشتیانە و ئەمەش کەشێکی یارمەتیدەری دروستکرد بۆ لێک گەیشتن و متمانە لە نیو نەتەوەکاندا.
بەڵام کاروبارەکان بەو ئاڕاستەدا نەڕۆیشتن، و ئەنجومەنەکە لە دامەزراندنیا ھێزێکی سەربازی وای نەبوو کە بڕیارەکانی جێبە جێ بکات ھەروەک بوو بە ئامڕازێک بۆ بەرژەوەندی سەرکەوتووەکانی شەڕەکە کە ئەمەش وای لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریک کرد کە خۆی بەشدار نەبێت لە بە ئەندامبوونیدا لەگەڵ ئەوەی ئەو خاوەنی بیرۆکەی دامەزراندنی بوو.
نیشتیمانی عەرەبی لە ژێر ئینتیدابدا
جێبەجێکردنی تەواوەتی بۆ ڕێکەوتنی سایکس بیکۆی دەستی پێکرد ساڵی ١٩١٨ و جەنگەکان کۆتایی نەھاتن و ژێنەڕاڵ ئەلەنبی ھێزی ھاوپەیمانان بۆ سێ یەکە دابەش کرد لە ڕۆژھەڵاتی ناوچە عەرەبییەکان؛ یەکەی کارگێڕی فەڕەنسی (کەنار) و یەکەیەک بە کارگێڕی عەرەبی (ناوخۆ) و یەکەیەک بە کارگێڕی بەریتانی بەڵام ڕێکەوتنی نیودەوڵەتی بۆ ئەمە لە کۆنگرەی پاریس کرابەە ساڵی ١٩١٩، کۆنگرەکە تێگەشتنێکی نوێی بۆ ئیستیعمار دەربڕی ئەویش ئەو ئینتیدابە بوو کە سەرۆکی ئەمریکی ویڵسۆن و سەرۆک وەزیرانی باشووری ئەفریقا ژێنەڕاڵ سمتس پێشنیاریان کرد، کە بەپێی ئەو دەوڵەتە گەورەکان کاروباری ئەو دەوڵەتانە بگرنە دەست کە ماوەیەکی زۆرە لە ژێر دەسەڵاتی یەکێک لە ئیمپڕاتۆرییەتەکاندان وەک ئیمپڕاتۆری مانی، بەڵام کۆنگرەی گشتی سووری ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ و بەڵێننامەی بلفۆریان ڕەتکردەوە و شانشینی سوریایان ڕاگەیاند و ئەمیر فەیسەڵ وەک پاشا دانرا، و ھاوپەیمانەکان لە شاری سان ڕیمۆی ئیتاڵی دانیشتنێکی کرد لە نیسانی ١٩٢٠ و بڕیاریان دا وەڵامی کۆنگرە سوورییەکە بدەنەوە بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ کە سوریا و لوبنانی ئەخستە ژێر ئینتیدابی فەڕەنسی و عێراق و فەلەستین و ڕۆژھەڵاتی ئوردنی ئەخستە ژێر ئینتیدابی بەریتانی، ھەروەھا کۆنگرەی سان ڕیمۆ بەڵێنی ئیشکردنی دا لەسەر بەڵێننامەی بلفۆر ھەروەھا بەریتانیا پەیوەندیاربوو بە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و عومان بە ڕێکەوتنی پارێزگاری و ھەروەھایە پارێزگاری خۆی سەپاند بەسەر میسر و سوودان و ئیتالیا دەستی گرت بەسەر لیبیا و فەرەنسا وڵاتەکانی تری ڕۆژئاوای عەرەبی داگیرکرد و دەسەڵاتی خۆی سەپاند بەسەر ھەر یەک لە توونس و مەغریب و جەزائیر و سۆمالیا و مۆریتانیا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا پۆل:شەڕەکانی کرواتیا پۆل:شەڕەکانی مەجارستان پۆل:شەڕەکانی نەمسا پۆل:شەڕەکانی نیوزیلاند پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:شەڕەکانی یۆنان پۆل:شەڕی جیھانیی یەکەم پۆل:مێژووی مۆنتینیگرۆ پۆل:مێژووی نەمسا-مەجارستان پۆل:شەڕ پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم پۆل:ململانێکانی جیھانی پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئەرمینیای تێدابوو پۆل:مێژووی سربیا
بڕیارنامەی ١٤٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٢٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سربیا و مۆنتینیگرۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:کرواتیا لە ٢٠٠٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کرواتیا
١١٠٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تەرابلوس
چەپ|220px|وێنۆک|وێنەی شاری [[تەرابلوس]] تەرابلوس بە ئینگلیزی (Tripoli) پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی لیبیایە. ناوی تەرابلوس بە مانای (سێ شار) دێت. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ١،٠٦٥،٤١٥ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:تەرابلوس پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
ڕابیعەی عەدەوییە
300px|وێنۆک|چەپ|ڕابیعەی عەدەوییە ڕابیعەی عەدەوییە (١٠٠ک/٧١٧ز - ١٨٠ک/٧٩٦ز) نازناوی دایکی خێر ی لێنراوە و یەکێکە لە خوداپەرست و ئەولیا و  عارفێکی ئیسلامی - سونی سۆفی بەناوبانگ، لە نێو سۆفیگەریشدا بە رابەری رێبازی عەشقی ئیلاھی دادەنرێت..
ناونیشان و پێگەشتنی
ناوی تەواوی رابیعەی کچی ئیسماعیلی عەدەویە کە کەسایەتیێکی دیاری عێراقی بووە، لە شاری بەسرە لە ساڵی ١٠٠ی کۆچی - ٧١٧ی زاینی لەدایکبووە، ھۆکاری ناونانی بە "رابیعە" لە پای ئەوە بووە کە ئەو چوارەمین کچی بنەماڵەکە بووە.
کاتێک کە رابیعە لە تەمەنی دە ساڵاندا بووە باوکی وەفاتی کردوە بۆیە ھەژاری و بێ نازی رووی لە بنەماڵەکەی رابیعە کردوە، بۆیە رابیعە و خوشکەکانی لە ژیانێکی پر لە ناحۆشی و تەنگ و چەڵەمەدا ژیاون، باوکی رابیعە لەدوای وەفاتی تەنھا "بەلەم"ێکی لەدوای خۆی بەجێھێشتبوو کە تاکە سەرچاوەی داھاتی ئەو خێزانە بووە بۆیە رابیعەی کچی ناچار بووە لە دوای باوکی بەردەوامی بەو کارە بدات و نان و بژێوی بۆ خوشکەکانی پەیدا بکات، ئەو گێرانەوەیە لەلایەن مێژوونوسی گەورەی سۆفی عەتتار ەوە دەگێردرێنەوە لە کتێبی (تەزکیرەتولئەولیا) دا.
دواتر بەھۆی ئەوەی لە بەسرەدا قات و قری و وشکەساڵی دێت بنەماڵەکەی رابیعە بەسرە جێدێڵن ولەرێگادا لێک ون دەبن.. ئیدی زەمەن رابیعەی کچی چوارەم و خێزانەکەی لەیەک دەکات، بەو ھۆیەشەوە رابیعە بە تەنھایی و بێ کەسی دەمێنێتەوە.
کەسایەتی رابیعەی عەدەوی
رابیعەی عەدەوی جیاواز بووە لە سۆفیانی پێش سەردەمی خۆی کە تەنھا خەریکی زوھد بوون، بەڵکو ئەو بیرورای عەشقی ئیلاھی ھێنایەکایەوە و ماناێکی نوێ بۆ سۆفیگەری دارشت، عەشقێکی گەورە و مەزن و پر لە راستی بۆ خودای خۆی ھەبوو.. تەنھا ئامانج و بیری لای عەشقی ئیلاھی بوو..
وەفاتی
رابیعەی عەدەوی لە تەمەنی ھەشتا ساڵیدا، لە ساڵی (١٨٠ک - ٧٩٦ز) کۆچی دوایی کردووە، و بەپێی سەرچاوەکان لە شاری قودس نێژراوە، لە وەڵاتی میصریشدا مزگەوتێک و سەراێکی بەناوەوەیە.. .
سەرچاوەکان
<div class="reflist " id="cx313" data-source="313" data-cx-state="source" data-cx-weight="184" contenteditable="true">
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەولیا پۆل:ئیسلام و ژنان پۆل:شاعیرانی ژن پۆل:شاعیرانی عێراقی پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:لەدایکبووانی ٧١٨ پۆل:مردووانی ٧٩٦ پۆل:نووسەرانی ژنی عێراقی پۆل:مردووانی ٨٠١ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:خەڵکی بەسرە پۆل:ژنە فەیلەسووفەکان
مانگ بۆ بەرھەمھێنان
مانگ بۆ بەرھەمھێنان (بەتورکی: Ay Yapım) یان (ئەی یاپم)، بریتییە لە کۆمپانیایەکی تورکی بۆ بەرھەمھێنان و بڵاو کردنەوەی تەلەڤیزیۆنی و سینەمای دروست بووە لە ساڵی ۲۰۰٥، بە یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنان دادەنرێت لە تورکیا، پاڵێوراوە و چەندین خەڵاتی بردۆتەوە، لە نێوانیاندا خەڵاتی سیولی نێودەوڵەتی بۆ دراما.
سایتی فەرمی
سایتی فەرمی کۆمپانیای مانگ بۆ بەرھەمھێنان
بڕیارنامەی ١٤٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٢٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئیندۆنیزیا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
سەنی دیۆل
سەنی دیۆل لەدایکبووی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ (بووە ٥٨ ساڵ)، ئەکتەر و دەرهێنەر و بەرهەمهێنەری هیندییە، سەنی پاڵەوانی فیلمە هیندییەکانبووە بەتایبەتی لەساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکانی ڕابردوو، لەساڵی ١٩٨٣ بۆیەکەمینجار بەفیلمی Betaab دەستبکاری نوواندن دەکات.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی پەنجابی پۆل:بەرهەمهێنەرانی فیلمی هیندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی خەڵکی مۆمبای پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:پەنجابییەکان پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم
بەڕێوەبەرایەتیی زەوی
بەڕێوەبەرایەتی زەوی (بە ئینگلیزی: Land administration) پڕۆسەی دۆزینەوە، تۆمارکردن و بڵاوکردنەوەی زانیاری سەبارەت بەخاوەنیەتی. بەھا و جۆڕی بەکارھێنانی زەوی لە کاتی دانانی یاساکانی و سیاسەتەکانی تایبەت بە زەوی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:داتا و زانیاریی جوگرافی پۆل:تۆمارە گشتییەکان
وێنزدەی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
وێنزدەی زنجیرەیەکی کۆمیدی ترسناکی ئەمریکییە کە لە داھاتوودا لەسەر بنەمای کارەکتەرێک بەناوی وێنزدەی ئادەمز دروستکراوە، زنجیرەکە جێنا ئۆرتێگا و کاترین زیتا جۆنز و ڕیکی لیندھۆم ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن، وێنزدەی لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بۆ یەکەمجار نمایشکرا و لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا لە نێتفلێکس بڵاوکرایەوە
ڕاگەیاندن
یەکەم ڕاگەیاندنی ورووژێنەری وێنزدەی لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە، دواتر لە ٩ی تشرینی یەکەمدا ترەیلەرێکی تەواو بڵاوکرایەوە، و لە ٨ی تشرینی دووەمدا پەردە لەسەر زنجیرەکە لادرا، ڕۆژی وێنزدەی بۆ یەکەمجار لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە شانۆی ھۆلیوود لیجیۆن لە لۆس ئانجلەس نمایش دەکرێت، ھەشت ئەڵقەکەی لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە نێتفلیکس بڵاوکرایەوە، لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا، نێتفلیکس ڤیدیۆیەکی بانگەشەیی لە ھەژماری تایبەتی خۆی لە توویتەر بڵاوکردەوە کە تێیدا سانک دەردەکەوێت کە دەستێکی ھەستیارە و بێ جەستەیە و لە زنجیرەکەدا دەردەکەوێت، بە شەقامەکانی شاری نیویۆرکدا دەگەڕێت و کاردانەوەی پیاسەکارانی بەخۆیەوە بینی.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:پەری دەریا لە تەلەڤیزیۆن پۆل:زنجیرە دەربارەی خێزانەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٢ پۆل:نەفرەتلێکراوەکان لە خەیاڵ پۆل:زنجیرەکان دەربارەی خێزان
ھەی دەی
ھەی دەی ، کایەیەکی کایەیەکی جووتکایەیە لە گەشەپێدان و بڵاوکردنەوەی سوپەڕسێڵە، کە کۆمپانیایەکی کایەی ڤیدیۆییە لە ھێلسینکی، فینلاند. ھەی دەی وەشێنرا بۆ سیستەمی ئای–ئۆ–ئێس لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٢. وە ئەندرۆید لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. بەپێی ڕاپۆڕتی ٢٠١٣، سوپەرسێڵ ٣٠ میلیۆن دۆلاری دەستکەوت لە مانگێکدا لە کایەکانی ھەی دەی وە کلاش ئۆف کلانس، کە کایەیەکی ترە لەلایەن سوپەرسێڵـەوە دروستکراوە. لە ٢٠١٣، ھەی دەی ٤ەم بەرزترین کایە بوو لە ڕووی داھاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٢ پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید پۆل:سوپەرسێڵ پۆل:یاریەکانی (کۆمپانیای یاری ڤیدیۆیی) سوپەرسێڵ پۆل:ئەو یاریە ڤیدیۆییانەی لە فینلاند پەرەیان پێدراوە
بڕیارنامەی ١٤٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٢٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ئەنگۆلا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
جاسپەر، ئەلاباما
جاسپەر (، ) شارێکە لە کەرتی وۆکەر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٤٬٣٥٢ کەس بووە. ڕووبەری ٧٣٫٩٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٩٤٫١٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگهام-هووڤەر پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:ناوچە شارییەکانی بیرمەنگھام-ھووڤەر
عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود
عەبدوڵڵا کوڕی مەسعوود یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد کە بە گەورەترین موفەسیری قورئان لە سەردەمی خۆی و بە دووەم موفەسیری تا ئێستا دادەنرێت. ھەروەھا بە کونیا ئەبوو عەبدولڕەحمان ناسرابوو.
عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود لە نزیکەی ساڵی ٥٩٤ لە مەککە لەدایکبووە، کوڕی مەسعوود کوڕی غەفیل و ئوم عەبد کچی عەبدوەد بووە، کە ھەردووکیان لە ھۆزی حوزەیل بوون، پێیان وایە کۆیلە بوون، یان بە شێوەیەکی تر کە پێگەی کۆمەڵایەتی نزمیان ھەیە. بەڵام دایکی ئوم عەبد بە ناوی ھیند کچی حەریت لە خێڵی زوحرای قوڕەیش بووە و مەسعوود لەگەڵ براکەی ھاوپەیمانیی بەستووە.
عەبدوڵڵا لە تەمەنی محەممەددا برایەکی بە ناوی ئوتبە و لانیکەم دوو ژنی ھەبووە. یەکێکیان ڕەیتا کچی عەبدوڵڵا بوو کە پیشەوانێک بوو لە ڕێگەی پیشە دەستییەکانییەوە پاڵپشتی عەبدوڵا و منداڵەکەیان دەکرد. ئەوی تریان زەینەب کچی عەبدوڵڵا بوو لە ھۆزی تەقیف چەند کچێکی لەگەڵدا بوو. لە وەسیەتنامەکەیدا نیشانی کردووە کە نابێت ھیچ کام لە کچەکانی بەبێ ئاگاداریی خۆیان ھاوسەرگیرییان لەگەڵدا بکرێت. ھەروەھا کوڕێکی ھەبوو بە ناوی عەبدوڕەحمان
بە پیاوێکی تەنک و کورت وەسف دەکرێت کە پێستێکی زۆر ڕەش بوو، قژی نەرم دەگاتە شانەکانی. عەبدوڵا جلی سپی لەبەردا بوو، و دەتوانرا لە تاریکیدا بە بۆنە جیاواز و کوالیتی بەرزەکەی بناسرێتەوە. ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە ئەو کۆمەڵایەتییە و ئامادەیە قسە بکات بۆ ئەوەی خەڵک ئارام بکاتەوە. لە کارەکتەری و ئامانجەکانیدا دەوترێت ئەو کەسەیە کە زۆر لە محەممەد دەچێت.
کەیت بلانشێت
کاترین ئێلیز بلانشێت ناسراو بە کێیت بلانشێت (لە دایک بووی ١٤ی ئایاری ١٩٦٩) خانمەکتەری سینەما و شانۆی ئوسترالیە. ئەو بە درێژایی تەمەنی ھونەری دا توانی سەرنجی زۆرێک لە ڕەخنەگران بۆلای خۆی ڕاکێشێ و ھەروەھا خەڵاتگەلێکی زۆر بباتەوە لەوانە: دوو جار خەڵاتی ئۆسکار، سێ جار خەڵاتی ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلم، سێ جار گۆڵدن گڵۆب و ھەروەھا سێ جار خەڵاتی خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بریتانی.
کەیت لە ساڵی ١٩٩٦، لە کورتە فیلمێک بەناوی پارکلاندز (Parklands) دەرکەوت. لە ساڵی دواتر، واتە لە ساڵی ١٩٩٧ لە یەکەم فیلمی درێژدا بەناوی ڕێگای بەھەشت دەرکەوت. دواتر بە نواندنی لە فیلمی ئێلیزابێت و ڕۆڵگێرانی ئێلیزابێتی یەکەم توانی ئاوازەی جیھانی بەدەست بێنێت، ھەر بەھۆی فیلمەکەوە خەڵاتی گۆڵدن گلۆب و بافتای وەرگرت، ھەروەھا یەکەم پاڵێوراوبوونی لەکۆی حەوت پاڵێوراوبوونی خەڵاتی ئۆسکار بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠١٤، لە فیلمی ئەڤیەیتەر دەرکەوت، بەھۆی بەشداریکردنییەوە خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت وەرگرت. لە ساڵی ٢٠١٣، بەشداریکرد لە فیلمی جاسمینی شین، ئەم فیلمە لە چەشنی کۆمێدی-درامییە و لە دەرھێنانی وودی ئاڵنە، بەھۆی فیلمەکەوە کەیت خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەئەکتەر پێدرا.
لە ساڵی ٢٠٠١ و ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئوسترالیا خەڵاتی مێدالیای ڕێزلێنانی پێدرا لەمەڕ کارەکانی. کەیت لە ساڵی ٢٠٠٧، لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتییەکانی جیھان ناوی ھات. لە ساڵی ٢٠١٨، ئەو بەیەکێک لە گرانترین خانمە ئەکتەرەکانی جیھان دانرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکان پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تی ڤی پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تیاتر پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئەمریکی پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک سکۆتلاندی پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک فەڕەنسی پۆل:خەڵکی مێلبۆرن پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکان پۆل:کۆماریخوازەکانی ئوسترالیا پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکتا پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:باشترین خانمەکتەری پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:باشترین خانمەکتەرە پشتگریکەرەکان لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی بەریتانی بافتا پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی گۆلدن گڵۆب (فیلم) پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران پۆل:دەرهێنەرانی هونەری
پێڕستی زنجیرەچیاکانی ئاسیا
ئەم خشتەیەی خوارەوە سەرجەم زنجیرە چیاکانی کیشوەری ئاسیا ڕوون دەکاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
لە ناوەوە
لە ناوەوە (بەتورکی: İÇERDE) بریتییە لە زنجیرەیەکی پۆلیسی درامای تورکی وەرگیراو لە فیلمێکی بەناوبانگ "ڕۆشتووەکان"، کە ئەویش وەرگیراوە لە فیلمێکی چینی (Internal Affairs). زنجیرەکە لە پاڵەوانێتی چەتای ئولسۆی و ئاراس بوڵوت ئینیملی و چەتین تیکندۆرە. ڕووداوی چیرۆکەکە دەسوڕێتەوە لە ناو پۆلیسدا کاتێک یەکیک لە بەڕێوبەرەکانی ھۆبەی پۆلیس لە ئەستەنبوڵ پێشنیارێک دەخاتە بەردەم سارپ (چەتای ئولسۆی) کە بچێتە ناو یەکیک لە گروپەکانی مافیا و ببێتە یەکێک لەوان تا تاوانەکانیان ئاشکرا بکات، ئەویش ڕازی دەبێت بۆ ئەوەی تۆڵە لە باوکە جەلال (چەتین تیکندۆر) بکاتەوە، چونکە جەلال ژیانیانی وێران کردووە وە برا بچووکەکەی فڕاندووە (ئوموت) بۆ گرێنتی کردنی بێدەنگی باوکیان (مەتین یەڵماز) کە لەلای وەک بکوژێکی بەکرێگیراو کاری دەکرد. وە لە ھەمان کاتدا سەرۆکی مافیاکان "باوکە جەلال" ھەڵدەستێ بە چاندنی سیخوڕێک (مەرد کاراداغ) ئاراس بوڵوت ئینیملی (وە ئەو یەکێکە لە کوڕە ھەڵگیراوەکانی، ھەروەھا ئەو ھەمان منداڵ "ئوموت"ە کە پێش ٢٠ ساڵ فڕاندی و ڕادەستی گەورەترین تۆڕی مافیای منداڵ دزینی کرد لە ئەستەنبوڵ، کە تێیدا ناخۆشترین ڕۆژەکانی ژیانی بەڕێ کرد) لەناو پۆلیسدا بۆ داپۆشینی تاوانەکانی وە ببێتە دەستە شاراوەکەی تێیدا، وە چەندین پێکدادان ڕوو دەدات لە نێوان سارپ یەڵماز و مەرد کاراداغ کە ھەردووکیان دەگەڕێن بەدوای ڕابوردوودا و نازانن کە ئەوان لە ڕاستیدا بران...
دانیاڵ وێگنەر
دانیاڵ مۆرتۆن وێگنەر (٢٨ی حوزەیران ١٩٤٨ - ٥ی تەمموز ٢٠١٣) دەروونناسێکی کۆمەڵایەتی ئەمریکی بوو. ئەو پرۆفیسۆری سایکۆلۆجی بوو لە زانکۆی ھارڤارد. ناسراوبوو بەوەی بابەتی دەروونناسی تاقیکراوەی بەکار ئەھێنا لەسەر کۆنترۆڵی ھزر (مێشک) و ویستی بەئاگا، ھەروەھا دەستپێکەری توێژینەوە بوو لەسەر جۆرێک لە بیرگەی مرۆڤ کە ناسراوە بە بیرگەی گوازراوە. لە یەکێ لە نوسینەکانیدا بە ناوی 'خەیاڵی ویستی بەئاگا'دا ئەو ئەڵێ ئەوەی مرۆڤ ناوی ناوە 'ویستی ئازاد' تەنھا خەیاڵێکە.
لە ناوەوە
چیرۆک
چیرۆکی زنجیرەکە باسی "سارپ" و برا بچووکەکەی "ئوموت" دەکات کە لە تەمەنی سێ ساڵییەوە دەفڕێنرێت لەلایەن "جەلال فرۆشیاری کەباب" خاوەنی زنجیرەیەک ڕێستۆرانتی بەناوبانگ و سەرۆکی باندێک، کە ھەڵدەستێ بە ئەنجامدانی چەندین کاری نایاسای، جەلال ھەڵدەستێ بە بەخێوو کردنی "ئوموت" وە ناوەکەی دەگۆڕێت بۆ "مەرد"، پاشان دەیکاتە ناو ئەکادیمییەی پۆلیس تا ببێتە چاوی جەلال لەناو پۆلیس وە تا ئاسانکاری بۆ بکات لە شتەکاندا وە متمانەی یوسف (سەرۆکی ھۆبەیەکە لە پۆلیس کە ماوەی ٢٠ ساڵە دەیەوێت جەلال دەست گیر بکات بەڵام بەڵگەی نییە) بە دەست بێنێت. وە لە ھەمان کاتدا "سارپ" دەچێتە ناو ھەمان ئەکادیمیەی پۆلیس وە ھەمان ھۆبە کە "مەرد" تێیدا دەخوێنێت بێ ئەوەی کەسیان ئەوەی تر بناسێت، تەنھا شت کە کۆیان دەکاتەوە ڕکابەری و ئیرەییە کاتێک "سارپ" پلەی یەکەم بەدەست دێنێت لە زانکۆ وە مەرت پلەی دووەم.
دانیاڵ وێگنەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:مردووانی ٢٠١٣
لە ناوەوە
ڕێژەی سەیرکردن
زنجیرەکە بۆتە خاوەنی بەرزترین ڕێژەی سەیرکردن لە تورکیا بۆ ڕۆژی دوو شەممە (ڕۆژی پەخش کردنی) کە سەرکەوتوو بوو بەسەر ھەموو زنجیرە تورکییەکانی تردا وە بووە ھۆی وەستاندنی چەند زنجیرەیەک بەھۆی بەرزی ڕێژەکەیەوە کە لە ھەمان ڕۆژدا دێت.
زنجیرەی یەکەم بووە خاوەنی سەیرکردنێکی زۆر بەرز لە یوتیوب کاتێک گەیشتە ١١ میلیۆن سەیرکردن وە ئەم ژمارەیە ھیچ زنجیرەیەکی تر پێی نەگەیشتووە.
زنجیرەی کۆتایی
کۆمپانیای بەرھەمھێنی زنجیرەکە ay yapim ڕایگەیاند کە زنجیرەکە کۆتایی دێت لەگەڵ کۆتایی ئەم وەرزە واتە لە کۆتایی مانگی ئابی ٢٠١٧، واتە دوای تەنھا یەک ساڵ وە ھیچ وەرزێکی تر بوونی نییە، ھەر چەندە زنجیرەکە سەرکەتوو بێ. بەو بڕیارەی کە بووە ھۆی دڵتەنگی سەیرکەران، زنجیرەکە بووە یەکەم زنجیرە کە کێشای بە یاسای درامای تورکی، ئەمەش لە کاتێکدایە کە وا باوە لە تورکیا کە ڕێژەی سەیرکردنە ھەفتانەییەکان بڕیار لەسەر ماوەی بەردەوام بوونی زنجیرەکان دەدات لەسەر شاشە. چونکە ئەو کارانەی سەیرکردنێکی بەرزی ھەیە وەرزی دوو وە وەرزی سێ وە تەنانەت دەش بەرھەم دێت لێی تا ڕێژەی سەیرکردی دادەبەزێت، وە ئەو کاتە تیمەکە دەست دەکات بە ئامادە کردنی زنجیرەی کۆتایی.
کابەرێیی تاریک
دارک کابەرێی یان کابەرێی تاریک چەشنێکە لە مۆسیقای کابەرێت، بەڵام جیاوازییەکی تۆخیشی ھەیە لەگەڵیا کە وای لێکردووە لەو مۆسیقایە جیا ببێتەوە و ببێت بە چەشنێکی سەربەخۆ. کابەرێتی تاریک بە بەکارھێنانی بێرلێسک و ڤاودڤیل ناسراوە و کۆمیدیا تێکەڵ دەکرێ بە مۆسیقا لەم شێوازە تایبەتەدا، چەشنەکە ھەروەھا ناسراوە بە بەکارھێنانی پێکھاتەی گۆتیکی لە مۆسیقاکەدا. نموونە لەسەر ئەم چەشنە مۆسیقایە ھەردوو ھونەرمەند ئایامئێکس و ئێمیلی ئەوتەمنن.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
سی کەی دی
سی کەی دی (بە ئینگلیزی : CKD) کورت کراوی وشه ی Complete Knock Down و ئێس کەی دی (بە ئینگلیزی : SDK) کورت کراوی وشەی Semi knock Down.
سی کەی دی بە کۆمەڵێک لە هەموو ئەو شتانەی کە پێویستە بۆ ساز کردنی تۆمبیل دەوترێت کە سەریەک نەخراون و بۆ سازکردنی تۆمبیل ئەبێت سەریەک بخرێن و زۆرتر ئەم سەر یەک خستنە لە وڵاتێک جگە لە وڵاتی سەرەکی ئەنجام ئەدرێت.
ئەم شێوازی تۆمبیلە سازکردنە ، لەبەر چەن هۆکار زۆر کەڵکی لێ وەر دەگیرێت.
یەکەم هۆکار باسی ڕا کردن لە دەست سیاسەتەکانی باجی ئیرادی تۆمبیل وڵاتەکانە ، چونکە پەنچک (قطعه) باجێکی یەگجار زۆری تۆمبیل ناگرێتە خۆی و وڵاتانی خاوەن زانستی تۆمبیل سازی کۆمەڵە پەنچکی پێویست بۆ ساز کردنی تۆمبیل زۆر هەرزانتر لە خودی تۆمبیلەکە ئەنێرنە وڵاتانی بەکارهێنەر و لەوی پاش سەریەک خستن هەرزانتر دەفرۆشرێن.
هۆکاری دووهەم باسی درووست کردنی ئیش و کارە لە وڵاتی بەکارهێنەر ، کە بەمجۆرە پەنچکەکان لە وڵاتی خاوەن زانست درووست ئەکرێن و پاش هەناردە کردن لە وڵاتی بەکار هێنەر لە لایان کۆمەڵێک کرێکار و خاوەن پیشە سەر یەک ئەخرێن و بەمجۆرە ئیش وکارێک بۆ کۆمەڵێک مرۆڤ درووست ئەبیت.ئێس کەی دی بە شێوازێک ئەوترێت کە بەشێک لە پەنچکەکان سەر یەک خرا بێتن و تەنیا دو کارە پیویستەکان لە وڵاتی بەکارهێنەر لەسەر تۆمبیلەکە ئەنجام ئەدرێت.
ئەم دوو شیوازی درووست کردنی تۆمبیلە لە زۆربەی وڵاتانی دوونیا بەکار دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
مەدان
مەدان سێیەم کوڕی پێغەمبەر ئیبراھیمە لە ژنەکەی قەتوورە لە دوای مردنی سارای ھاوسەری یەکەمی ھاوسەرگیریی لەگەڵ کردووە، براکانی تری: یۆقشان، زیمران، یەشباق، میدیان، شوەح.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیبراھیم پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
بڕیارنامەی ١٤٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٤٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٣٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٢ پۆل:ڕووسیا لە ٢٠٠٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
مێھرداد چەمەنی
مێھرداد چەمەنی (١٩٥٨ لە کرن - ١٩٨٢ لە کرماشان)، چالاکوانێکی سیاسی و خوێندکاری مارکسیستی زانستگای ڕازیی کرماشان بوو کە لە ساڵی ١٩٨٢ لە بەندیخانەی کرماشاندا لە ژێری ئەشکەنجە کوژراو.
ژیان
مێھرداد چەمەنی بە دوای دابەشبوونی ئەم ڕێکخراوە بە دوو لقی کەمینە (ئەقەللییەت) و زۆرینە (ئەکسەرییەت) چالاکییەکانی لەگەڵ لقی کەمینە بەردەوام کرد و بوو بە نوێنەری کۆڕی خوێندکارانی پێشەنگی زانکۆی زانستەکانی بنەماییی کرماشان و ھەروەھا بەدوای شۆڕشی چاندیی ئێران و پشۆدانی زانکۆکانی ئێران، بوو بە بەرپرسی بەشێک لە ڕێکخراوەی فیداییەکانی کەمینە لە پارێزگەی کرماشان. چەمەنی بۆ قوتەبییەکان، موعەللیمەکان، خوێندکاران و کرێکاران کلاسەکان و دەورەکانی فێرکاری بەڕێوە دەبرد و ھەوڵ دەدات تا ڕێکخستنی چریکەکانی فیدایی لە کرماشان زیندوو بکاتەوە.
مردن
مێھرداد چەمەنی لە ساڵی ١٩٨٠دا لە کونگرەی ڕێکخراوەی فیداییەکانی گەل (کەمینە) بەشدار بوو. بەدوای ماوەیەک دەرچوون و ژیانی بەھێنی لە ڕۆژی ٢٣ی ئاداری ١٩٨٠ لە ماڵی خۆی لە شاری کرماشاندا دەستبەسەر کرا و لە پایگەی ناوەندیی سپای پاسدارانی شوڕشی ئیسلامیی ئێران لە شاری کرماشان لە ژێری ئەشکەنجەدا کوژراو. جەستەی مێھرداد چەمەنی لە ڕۆژی ٢٦ی ئاداری ١٩٨٠ لە ڕێوڕەسمێکی گەورە لە قۆڕستانی شاری کرن بە ئاخ سپێردراو.
ژێدەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨ پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان پۆل:مارکسیستە ئێرانییەکان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:شەھیدانی کورد پۆل:یارسانییەکان پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان پۆل:مارکسیستە کوردەکان
شاروخ خان
شاروخ خان (بە ئینگلیزی: Shahrukh Khan ، بە ھیندی: शाहरुख़ ख़ान) ئەکتەر و دەرھێنەر و پێشکەشکاری تەلەفیزیۆنیە لە ھیندستان. بە (پادشای بۆڵیوود) ناسراوە. خان تا ئێستا بەشداری زیاتر لە (٧٠) فیلمدا کردووە..
خان لە ساڵانی (٨٠)کاندا دەستی کرد بە کاری ھونەری و سەرەتا بە شانۆ و درامای تەلەفزیۆنی دەستیپێکرد. یەکەم فیلمی لە ساڵی ١٩٩٢ بە ناوی (دیوانا (فیلم)) (Deewana) بڵاو کردەوە. لە دوای ئەم فلیمەوە بە یەکێک لە ئەکتەرە ھەرە بە ناوبانگەکانی وڵاتی ھیندستان ناوبانگی دەکرد بەھۆی لێھاتووی و جوانی نمایش کردنی لە فیلمەکانیدا. ھەروەھا خان بە یەکێک لە ھەرە ئەکتەرە گەورە و بە ناوبانگەکانی جیھان ئەژمار دەکرێت ، بە زیاتر لە ملیارێک ھەوادارەو و ھاندەرەوە لە جیھاندا. لە ساڵی ٢٠٠٨ دا (نیوس ویک) بە یەکێک لە (٥٠) کەسی زۆر بە توانای جیھان ھەڵیبژارد.
ژیاننامە
خان لە ساڵی ١٩٦٥ لە خێزانێکی موسڵمان لە شاری نیوودێھلی سەر بە وڵاتی ھیندستان لە دایکبووە. باوکی (تاج محەمەد خان) یەکێک بوو لە خەباتکەرانی سەربەخۆیی ھیندستان لە پیشاوەر (ھیندستانی بەریتانی). خان خوشکێکی گەورەتر لە خۆی ھەیە بە ناوی (شەھناز). ھەروەھا لە کاتی لە دایکبووندا ناوی (شاروخ) واتە (ڕووخسای پادشا)ی لێنراوە.
خان لە قوتابخانەی (ست. کۆڵومبا) (St.Columba's School) دەیخوێند کە لەم قوتابخانەیە زۆر سەرکەوتوو بوو لە وەرزش و دراما و ئەکادیمی. لێرە دیاری ساڵانەی قوتابخانەکەی وەرگرت بە ناوی (Sword Of Honour) واتە (شمشێری شەرەف) کە ئەم دیاریە ساڵانە دەدرا بەو قوتابیەی کە ھێمای ڕۆحیەتی قوتابخانەکە بوو. پاشان لە نێوان ساڵانی (١٩٨٥-١٩٨٨ز) کۆلێجی (ھانسراج)ی تەواو کرد و بڕوانامەی (بەکالریۆس)ی لە بەشی (ئابووری) وەرگرت. پاشان بڕوانامەی (ماستەر)ی لە (پەیوەندییەکانی بارستە) (Mass Communications) لە (زانکۆی نیشتیمانی ئیسلامی) (جامعة میلیە إسلامیة) بە دەست ھێنا. پاشانیش دەستی کرد بە بەشداری کردن لە بواری فیلمدا لە بۆڵیوود. وە لە تەواوی ژیانیدا کەسێکی بەھرەمەندی دەستنیشان کرد کە دەتوانێت جێگەی بگرێتەوە ئەو کەسەش بەناوی (زریان رێباز) ناسراو بە (زریان خان)وە بەشدارە لە فیلمی (jab tak hai jaan) وە لە کۆتاییەکەشدا فیلمەکەی پێشکەش کرد بە (زریان خان).
سەرەتای دەرکەوتن
سەرەتای کارەکان لەبۆلیوود ڕۆژی ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٩٢، ڕۆژی نمایشکردنی فیلمی (Deewana) کەئەم فیلمە بەیەکەمین وێستگەی بەشداربوونی لەفیلمەکان دادەنرێت بۆ شاروخ خان، لەم فیلمەیدا لەپاڵ هەریەکە لە ڕیشی کاپوور و دیڤیا بهارتی و ئامریش پوری بەشداریکرد.
لەگەڵ ئەوەی Deewana یەکەم فیلمی بوو بەڵام ئەو بەهۆی فیلمی دووەمییەوە بازیگر (baazigar) ناوبانگییەکی باشی دەستەمۆکرد. سەرەتای دەرکەوتنی شاروخ خان بەڕۆڵی کەسایەتی چەپەڵ و پیاو خراپ دەستی پێکرد نموونەی فیلمی baazigar و Darr لە ١٩٩٣ وە Anjaam لە ساڵی ١٩٩٤. بەڵام ساڵی ١٩٩٥ لەدوای بەشداریکردنی لەفیلمی دیلوالێ دولهانیا لێ جەیانگێ لەسەر دەستی ئادیتیا چۆپراوە دەخزێنرێتە ناو فیلمە ڕۆمانسیەکانەوە ئیتر دوای ئەو فیلمە سەرکەوتووەی لەچەندین فیلمی دی ڕۆمانسی سەرکەوتنی بەدەستهێنا ئەوانیش Dil To Pagal Hai لەساڵی ١٩٩٧ وە لەساڵی ١٩٩٨ لەفیلمی Kuch Kuch Hota Hai وە لەساڵی ٢٠٠١یش Kabhi Khushi Kabhie Gham… ئەم فیلمانە بوونە دەستپێکی گۆڕینی ئاڕاستەی شاروخ خان لەڕۆڵی نەرێنییەوە بۆ ڕۆڵی ئەرێنی و ڕۆمانسی. لەگەڵ ئەوەش شاروخ خان لەچەندین فیلمی نەرێنی دیکەشەوە دەرکەوتەوە کەئەوانیش Josh لەساڵی ٢٠٠٠ وە زنجیرە دوو بەشی Don لەساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠١١.
فیلمەکان
{| class="wikitable"
سەرچاوە
پۆل:موسڵمانانی ھیندی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەستێرەی سینەمایی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ھونەر و وێژە بە پلەی ئەفسەر (فەڕەنسا) پۆل:خەڵکی نیو دەلھی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم
ئەنتاکیا
ئەنتاکیا (بە یۆنانی: Αντιόχεια، بە تورکی: Antakya، بە ئینگلیزی: Antioch)، شارێکی وڵاتی تورکیایە، دەکەوێتە سەر لای چەپی ڕووباری عاسی لە دووری ٣٠ کیلۆمەترەوە لە کەنار دەریای سپی ناوەڕاستەوە لەنۆکەندی ئەسکەندەروونەدا کە دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی تورکیاوە.
شاری ئەنتاکیا بە یەکێک لە گرنگترین شارە مێژووییەکان دادەنرێت لە مێژووی سووریادا بە جۆرێ پایتەخی سووریا بوو پێش فەتحی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمدا، هەتا ئەم ساتەش پایتەختی کڵێسا مەسیحییە سورییەکانە. ئەنتاکیا لە چەرخی هێلینیدا پایتەختی بووە و لەسەردەمی ڕۆمانیدا گرنگی ئەم شارە بەرەو سەرەوە دەچوو تا بووە سێیەم گەورەترین شاری لەدوای ڕۆما و ئەسکەندەرییەوە. عەرەب پایتەختیان لە ئەنتاکیاوە گواستەوە بۆ دیمەشق لە بەر هەندێ هۆکاری لۆجستیکی. ئەنتاکیا لە مێژووی ئیسلامیدا تووشی چەندین شەڕ بۆتەوە لە لایەن ڕۆم و خاچپەرستەکان، و پاش تەواو بوونی شەڕەکانی خاچپەرستی؛ کەوتە سەر حەلەب. موستەفا کەمال ئاتاتورک دەستی گرت بە سەر ئەنتاکیادا لە ساڵی ١٩٣٩ بە زەفەربردن بەلاوازیی فەڕەنسا کە ئەوکاتە سوریای داگیر کردبوو، بۆیە فەڕەنسا دەستبەرداری ئەسکەندەروونە بوو بۆ تورکیا ئەگەرچی تورکەکان لەو کاتەدا ٤٠% ی دانیشتووانی ئەسکەندەروونەیان پێک نەدەهێنا.
پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:جوگرافیای پارێزگای خەتای پۆل:مێژووی ئەنتاکیا پۆل:مێژووی پارێزگای خەتای پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
ئیدریسی بەدلیسی
مەلا ئیدریسی بەدلیسی ناوی تەواوی ئیدریسی کوڕی مەولانا شێخ حوسامەدین عەلی بەدلیسییە. ئیدریسی نووسەرێکی گەورەی کوردە عوسمانی کە لە بوارەکانی پزیشکی و ئاژەڵناسی و گەردوونناسی و فەلسەفە چەندین کتێب و نووسینی بەنرخی ھەبووە. ئیدریسی کەسێکی زانا و بلیمەت بووە و ھەموو قۆناغەکانی خوێندنی بە سەرکەوتوویی تەواو کردووە.
گەورە و زانای کورد مەلا ئیدریسی بدلیسی لە بنەماڵەیەکی ئایینی و زانستخواز پێگەیشتووە و زانستە شەرعیەکانی لە بدلیس خوێندووە. بۆ تەواوکردنی زانیارییەکانی چووتە ئێران و زمانەکانی فارسی و تورکی و عەرەبی بە باشی زانیوە. بەدلیسی کاری نووسەری بۆ سولتان یەعقووب کوری (حەسن الگویل) ی ئاق قۆینلۆ ١٤٧٩-١٤٩٠ کردووە، پاشان پلەی نیشانەچی واتە ھەڵگری مۆری پێ دراوە لە ھەمان دەوڵەت تا ساڵی ١٥٠١ ز لە تەورێز ماوەتەوە. لەگەڵ ھاتنی شا ئیسماعیلی سەفەوی ھەر ئەو پلەی پێدراوە بەناوی (مھردار) وە، ئەو دوو ئەرکە بەمانای وەزیری ئێستا دێت، بەڵام زۆر لە لای ئەوەی دووەم نانمێنێتەوە، لەگەڵی ھەڵناکات بە ھۆی ئەو سیاسەتە جیاکاری و توندوتیژیەی کە شا گرتبوویەبەر؛ بۆیە روو دەکاتە دەوڵەتی عوسمانی و لەلایەن سولتان بایەزیدی دووەم بەگەرمی پێشوازی لێکرا و لە ساڵی ١٤٨١-١٥١٢ز فەرمانڕەوایەتی کردووە. ئەرکی نووسینی مێژووی عوسمانی پێ سپێردرا کتێبێکی بە ناوی(ھەشت بھشت). دواتر لەسەردەمی سولتان سەلیمی یەکەم ١٥١٢-١٥٢٠ز پۆستی راوێژکاری لە ھێڕشەکانی بۆ سەر ئێران و میسر و شام پێ درا، ھەروەھا بە پۆستی قازی سەربازی سەرقاڵ بوو، تەنانەت لە ھەموو کارە کارگێڕی و سەربازی و سیاسیەکان پرسی پێ کردووە و لە قەناعەت پێ کردنی میرە کوردەکان بە ڕازی بوونی دەسەڵاتی عوسمانی سوودی لێ وەرگرتووە؛ چونکە پێگەیەکی ئایینی و ئەدەبی ھەبوو. لە ساڵی ١٥٢٠ز پاش مردنی سولتان سەلیم دواتر ئەویش لە ئەستەنبول دەمرێت و لەگۆڕستانی ئەبوئەیوبی ئەنساری نێژرا تا ئێستاش گۆڕەکەی دیار ماوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانایانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥٧ پۆل:مردووانی ١٥٢٠ پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:خەڵکی بدلیس پۆل:وێژەی فارسی
١١٠٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لیندزی ستێرڵینگ
لیندزی ستێرڵینگ (بە ئینگلیزی: Lindsey Stirling)، لەدایکبووی ٢١ی ئەیلوولی ١٩٨٦ە. سەماکەر و کەمانژەنێکی ئەمریکییە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
گوندەواری نازیا نشیو
گوندەواری نازیا نشیو لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە نۆ گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی چۆنقرالیەکانە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,١٥٠) کەس و (٣,٢٦١)نێر و (٣,٠٨٩)مێ و (٢,٣٥٧)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و یارسان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری گوندەواری نازیا نشیو ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١٦ گوند.
گوندە یارسانەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
گوندە ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە کوردەکان و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٩ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ئەندازیاریی نەوت
ئەندازیاریی نەوت (بە ئینگلیزی: Petroleum engineering) ئەو بوارەی ئەندازیارییە کە ئەو کار و چالاکییانە دەگرێتەوە کە پەیوەندی هەیە بە بەرهەمهێنانی ھایدرۆکاربۆن، کە ئەوانیش بریتین لە گازی سروشتی یان نەوتی خاو. دۆزینەوە و بەرهەمهێنان دوو بەشی سەرەکیی سەنعەتی نەوت و گازن.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان پۆل:ئەندازیاری پۆل:ئەندازیاریی نەوت پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
کۆماری کوردستان
کۆماری کوردستان لە ٢ی ڕێبەندانی ٢٦٤٦ی کوردی، بەرامبەر بە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە رۆژھەڵاتی کوردستان لەسەر دەستی پارتی دیموکراتی کوردستان دامەزرێنرا و پێشەوا قازی محەممەد وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد، وڵاتێکی کوردی کەمتەمەن بوو کە لە سەدەی بیست دا و لە دوای کۆماری ئارارات لە باکووری کوردستان دامەزرا. پایتەختەکەی شاری مەھاباد بووە کە ئەکەوێتە باکووری خۆراوای ئێران. دامەزران و لەناوچوونی کۆمار ڕاستە بەشێک بوو لەو قەیرانەی ئێرانی تێکەوتبوو، ئەو ململانێیەی لەنێوان ئەمریکا و سۆڤییەت دا ھەبوو کە جەنگی ساردی لێکەوتەوە، بەڵام خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی کورد بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێک بەناوی کوردستان، پێشینە لە مانگی ئابی ١٩٤١، راپەڕینێکی جەماوەریی جڵەوی ناوچە کوردییەکانی لە دەستی میری ناوەندیی ئێران دەرھێنا. لە شاری مەھاباد، کۆمیتەیەکی لە کەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆک خێڵەکان دەسەڵاتی ناوچەکەیان گرتە دەست. پارتێکی ڕامیاری بەناوی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان (ژێ کاف) دامەزرێنرا. قازی محەممەد، سەرۆکی بنەماڵەی قازی، بە سکرتێریی پارتەکە ھەڵبژێردرا. کۆمیتەکە بە سەرکردایەتیی قازی محەممەد ناوچەکەیان بە لێھاتوویی و سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ تا رووخانی کۆمار بەڕێوەبرد.
جوگرافیا
وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ (ناوچە کوردنشینەکانی باکوور بەشێوەیەکی نافەرمی بەشێک لە کۆمار بوون) کۆماری کوردستان زۆرتر ناوچەی موکریانی دەگرتەوە و پایتەختەکەی شاری مەھاباد بوو. بێجگە لە مەھاباد، شارەکانی بۆکان، شنۆ، پیرانشار، سەردەشت و نەغەدە بەشێک لە کۆماری کوردستان بوون. کۆمار لە باشوورەوە ھەتا نزیک شارەکانی بانە و سەقز درێژەی ھەبوو و لە باکووریشەوە داخوازی بەڕێوەبردنی شارەکانی ورمێ، خۆی و سەڵماسی دەکرد کە لەژێر دەسەڵاتی کۆماری نەتەوەییی ئازەربایجاندا بوون.