cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کەماڵ بورکای
thumb|upright|Kemal Burkay, 2013 کەماڵ بورکای (بە کوردی: Kemal Burkay) (١٩٣٧، مازگێرد، پارێزگای دێرسم) نووسەر و سیاسەتوانی کوردی خەڵکی وڵاتی تورکیایە. بورکای خوێندنی سەرەتایی لە دێرسیم دەستپێکرد؛ دواتر لە ساڵی ١٩٦٠ لە سکووڵی یاسای زانکۆی ئانکارا دەرچوو. لە ساڵی ١٩٦٥ەوە دەستی بە تێکۆشانی سیاسی خۆی کرد و بوو بە ئەندامی پارتی کاری تورکیا. بە ھۆی بڵاوەکردنی وتارێکی سیاسی زیندانی کرا. بورکای لە ساڵی ٢٠١٢ بۆ سەرۆکایەتی HAK-PAR ھەڵبژێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:نووسەرانی کورد
تەختەنەرد
وێنۆک|تەختە نەردێکی ئەورووپایی
تەختە نەرد یان تاوڵە کایەیێکە کە لە نێوان کوردەکان، تورکەکان و زۆربەی دانیشتوانی ڕۆژھەڵاتی ناویندا باوە. ئەم کایە ئاوا بەڕێوە دەچێت کە یاریکەرێک مۆرە (تاس، زار) ھەڵدەدات و بە پێی ئەو ژمارەی کە زارەکە پیشانی دەدات کڵانەکانی (مۆھرەکانی، پوولەکانی) دەجووڵێنێت کە باری جووڵانەوەی ئەم پوولانە لە باری سووڕانی میلەکانی کاتژمێرە، ئەم کارە ئەوەندە بەردەوام دەبێت تاکو یەکەمین کەس لە کایەکەرەکان گشت کڵانەکانی لە چوارچێوەی تەختەکە بباتە دەرەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:تەختەنەرد
گردەیاقووب
گردەیاقووب (Girdeyaqûb، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٢١ کەس لە ٦٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
تێئۆفیل دو ڤیۆ
تێئۆفیل دو ڤیۆ شاعیر و شانۆنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٠ پۆل:مردووانی ١٦٢٦
خەتەنە
خەتەنە کاری بڕین و هەڵگرتنی پێستی سەر کێری نێرینە کاتێک که خەتەنە نەکرابێت. خەتەنە ڕسکێکی کۆنی میژویه که دەگەڕیتەوه بو پێش تۆمار کردنی میژۆو و له وێنەی ئەشکەوتەکانی خولی نوێ بەردی و مەزارە میسریەکان دا دوزراوه.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کێر پۆل:کرداری جنسی
١٦٠٢
ساڵی ١٦٠٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
سنووری کەنەدا–ویلایەتە یەکگرتووەکان
وێنۆک سنووری نێوان کەنەدا و ئەمریکا گەورەترین سنووری نێودەوڵەتییە لە جیھاندا لەنێوان دوو وڵاتدا کە ٨٬٨٩١ کیلۆمەتر درێژە. سنووری خاکەکە دەبێتە دوو بەش، بەشی کەنەدا و لەگەڵ ئەمریکا بەرەو باشوور، و بەشەکەی تری ویلایەتی ئالاسکا بەرەو ڕۆژاوا.
مێژوو
لە ١٧٨٣ پەیمانای پاریس جەنگی شۆرشگێری ئەمریکای لەنێوان بەریتانیا و ئەمریکا کۆتایی پێھێنا و لایەنەکان گفتوگۆیان لەسەر سنوورەکانی ئەمریکا کرد و ھێلی سنووریان کێشا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سنوورەکانی کەنەدا پۆل:سنوورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:سنووری نێوان کەنەدا-ئەمریکا پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
دێرین ناسی سووباکواتیک
سووباکواتیک بە دێرین ناسی ژێر ئاو دەوترێت. واتە گەڕان بە دوای هەر کەرەستەیک کە لە ژێر ئاودایە. سووباکواتیک زیاتر بە کەنوکۆڵی دێرین ناسانە لە ناو ئاوی زەریاچە و رووبارەکان دەوترێت. بە کەندوکۆڵ لە ناو ئاوی زەریاکان دێرین ناسی ژێر زەریا دەوترێت. ئەم دیسیپلینە لە کۆتایی دەیەی 1980ی زایینیەوە گەشەی سەندوە و ئەمڕۆکە لە زانکۆکان بەشێکی تایبەت بۆ دێرین ناسی سووباکواتیک و ژێر ئاوی تەرخان کراوە. لەم ساڵانەی دوائیەدا ژمارەیەک لە کەشتی و جەنگاوەرە ئاسمانیەکانی سەردەمی شەڕی جیهانی کە بە تەواوی ون ببون لەم ڕێگەوە دۆزراونەتەوە. دێرین ناسی سووباکواتیک هەروەها کار لە سەر گۆڕانکاری کەش و هەوا لە پێوانەی قاڕەیی، بومەلەرزە و هتد دەکات کە بوونەتەە هۆی وشک بوونی ئاو یان هاتنە سەرەوەی، بۆ نموونە ئەو شوێنەوارانەی کە رۆژانێک مرۆڤ تێدا نیشتەجێ بووە و ئەمڕۆکە پڕن لە ئاو. هەروەها رەوتی تاویانەوەی سەهۆڵەکانی جەمسەری زۆر جار شوێنی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ و ئاژەڵی بە ئاو داپۆشیوە. ئەمرۆکە دیرین ناسانی سووباکواتیک و ژێر ئاوی ژمارەیەکی زۆر لە فۆسیلەکان و کەرەستە کۆنەکانیان لە ژێر ئاوەکان دەرهێناوە و کەرەستەیەک وەک کەشتی، گۆزە و ئەوانەی مرۆڤ بەرهەمیانی هێناوە و کەرەستەگەلێ لەو جۆرەیان گواستوەتەوە سەر وشکی و چاکیان کردوەتەوە.
سیرەمێرگ
سیرەمێرگ (Sîremêrg، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩ کەس لە ٦٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ١٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٥٩‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤
میخائیل بۆلگاکۆڤ
وێنۆک|میخائیل بۆلگاکۆڤ میخائیل بۆلگاکۆڤ ناوی تەواوی میخائیل ئەڤانیسیڤتس بۆلڤاکۆڤ (ماوەی ژیان ١٥ی ئایاری ١٨٩١ لە کیێڤ١٠ی ئازاری ١٩٤٠ لە مۆسکۆ) چیرۆکنووس و شانۆنووسێکی ڕووس بووە و وەکوو پزیشک کاری کردووە. منداڵی و گەنجێتیی لە شاری کیێڤ بەسەر بردووە. ساڵی ١٩٠٩ چۆتە زانکۆی کیێڤ و لە بەشی پزیشکی وەرگیراوە و ساڵی ١٩١٦ تەخەڕوجی کردووە و بڕوانامەی پزیشکیی بەدەست ھێناوە. سەرەتا لە نەخۆشخانەکانی سەر بە مانگی سوور کاری کردووە؛ دواتر کراوە بەسەرباز و لە چەند لادێیەک وەکوو پزیشک کاری کردووە و کۆمەڵێک چیرۆکی نووسیوە لەژێر ناونیشانی یادگاری پزیشکە گەنجەکە. میخائیل بۆلگاکۆڤ دوای ئەوەی وەکوو پزیشک بۆ ماوەیەکی زۆر خزمەتی سەربازیی کردووە، وازی لە پزیشکی ھێناوە و ژیانی خۆی تەرخان کردووە بۆ نوسینەوەی شتی وێژەیی. لەنێوان ساڵی ١٩٢٠ بۆ ١٩٢١ لەشاری ڤلادی قۆقاز لە بەڕێوەبەرایەتیی ھونەر کاری کردووە و ٥ شانۆگەریی بەرھەم ھێناوە و سیانیان دەرھێنانیان بۆ کراوە و نمایش کراون. دواتر ئەو ساڵانەی کە لەم شارە بەسەری بردوون کردوونی بە چیرۆکێکی دوورودرێژ و لە ساڵی ١٩٢٣ بڵاوی کردووتەوە. میخائیل بۆلگاکۆڤ لەدوای شەڕی ناوخۆوە لە ساڵی ١٩٢٣ لە مۆسکۆ جێگیر بووە و تا کۆتاییی ژیانی ھەر لەوێ ماوەتەوە. سەرەتای ژیانی لە مۆسکۆ زۆر سەخت بووە؛ ناچار بووە ھەموو ئیشێک بکات تاکوو بژێویی ژیانی خۆی دابین بکات، لەگەڵ ئەوەشدا وردە وردە وتاری بۆ ڕۆژنامەکان نووسیوە تاکوو لە ڕۆژنامەی ناکانۆنی گۆشەی ئەدەبیان بۆ تەرخان کردووە و، لەماوەی ساڵی ١٩٢٢ زۆربەی زۆری چیرۆکەکانی لەو گۆشەیەدا بڵاو کردۆتەوە. میخائیل بۆلگاکۆڤ لەدوا ساڵەکانی ژیانی زۆر دڵگران بووە و، وا ھەستی کردووە ژیانی ھونەریی سەرکەوتوو نەبووە و بەفیڕۆ چووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەدەوام بووە لەنووسین و شتی زۆر جوانی لەدوای خۆی بەجێ ھێشووە و لە ١٠ی مارسی ساڵی ١٩٤٠ لە مۆسکۆ ماڵئاواییی لە ژیان کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی ڕووس پۆل:پزیشکە ڕووسەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١ پۆل:مردووانی ١٩٤٠ پۆل:ڕۆماننووسانی ڕووس پۆل:نووسەرانی ڕووسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
کۆشکی ئیسماعیلییە
کۆشکی ئیسماعیلییە بینایەکی مێژوویییە کە لە ئێستادا وەک سەرۆکایەتی ئەکادیمیای زانستەکانی ئازەربایجان کاردەکات. لە شەقامی ئیستیگلالیەت لە باکوویە.
کۆشکەکە بۆ کۆمەڵەی خێرخوازی موسڵمانان لەلایەن یۆزێف پلۆسکۆوە لەسەر حیسابی ملیۆنێر موسا ناغیێڤ بۆ یادی کوڕە کۆچکردووەکەی ئیسماعیل دروست کراوە، و بەناوی ئەوەوە ناونرا ئیسماعیلییە.. لە ساڵی ١٩٠٨ دەستی بە دروستکردن کرد و لە ساڵی ١٩١٣ کۆتایی ھات.
سەرچاوەکان
کۆشکی ئیسماعیلییە پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە باکوو
پانتیۆن (پاریس)
وێنۆک|پانتیۆن
پانتیۆن بینایێکە لە شاری پاریس؛ پانتیۆن لە سەرەتای بناغەداناندا بە مەبەستی بە کلیسابوون دروست کرا بەڵام دواتر بوو بە شوێنی ناشتنی کەڵەپیاوانی چاند و ھونەری فەڕانسە.
سەرچاوەکان
پۆل:گومبەزەکان پۆل:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
پێنێلۆپی کروز
پێنێلۆپی کروز سانچێز (لەدایکبووی ٢٨ی نیسانی ١٩٧٤ لە شاری مەدریدی ئیسپانیا) خانمە ئەکتەرێکی تەلەڤیزیۆنی و فیلمی ئیسپانییە و لە چەندین جۆری جیاوازی فیلمدا بەژداری کردووە. پێنێلۆپی بۆ یەکەم جار لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا بەرچاو کەوت کاتێک لەناو ٣٠٠ کچی دیکەدا ھەڵبژێردرا لە کێبڕکێیەک، ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کە لە تەلەفزیۆن و لە ڕیکلامەکان کاری نواندنی پێ بدرێت و دواتر لە یەکەم فیلمیدا دەرکەوت لە ساڵی ١٩٩٢. پێنێلۆپی لە ساڵی ٢٠١٠ەوە ھاوسەرگیری لەگەڵ خاڤیر باردەم کردووە و دوو منداڵیان ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:باشترین خانمەکتەری پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی پۆل:باشترین خانمەکتەرە پشتگریکەرەکان لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی بەریتانی بافتا پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلمی فێستیڤاڵی کان بۆ باشترین خانمەکتەر پۆل:دوور لە وڵاتانی ئیسپانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
١٦٠٣
ساڵی ١٦٠٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٣
سووتە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گۆران جەباری
گۆران جەباری گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٦٠٤
ساڵی ١٦٠٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٤
فرانسوا لو مێتێل دو بوارۆبێر
فرانسوا لو مێتێل دو بوارۆبێر شاعیر و شانۆنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
تایبەمەندی
پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٢ پۆل:مردووانی ١٦٦٢
کەرێزەی ئاڵی باییز
کەرێزەی ئاڵی باییز (Kerêzey allî bayîz، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە ٣ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
زانکۆی فاتیح
250px|وێنۆک|چەپ|بینای سەرۆکایەتی زانکۆ زانکۆی فاتیح (بە تورکی: Fatih Üniversitesi) یەکێکە لە زانکۆ تایبەتییەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە شاری ئەستەمبوڵ. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٦ لە تورکیا پۆل:دامەزراوە پەروەردەیییەکانی دامەزراوی ١٩٩٦
بڕیارنامەی ١٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مالاوی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٦٠‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:مێژووی مالاوی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ستانداردی پیسبوون
ستانداردی پیسبوون (Emission standard)بە شێوەیەکی یاسایی رێگەی پێدراو لە لایەن دەوڵەتانەوە بۆ پیسبوونی ھەوا کەوا دەردەدرێتە چینی (ئەتمۆسفیر) ستانداردی پیسبوون دانراوە بۆ ئەوەی رێژەیەکی رێگەی پێدراو وە دیاری کراو بۆ پیسبوونی ھەوا کەوا بە رێژەیەکی دیاری کراو بێت لە چەندین سەرچاوەی دیاری کراو لە کاتی جیاوازدا ئەمەش دیاری دەکرێت وە دیاری کراوە بۆ ئەوەی ژیانی مرۆڤایەتی بپارێزرێت.
سەرچاوەی رێکخراو
چەندین ستانداردەکانی پیسبوون سەرچاوەی سەرەکییان ئۆتۆمۆبێل وە بەشێکی تریشیان کارگەکانە وە لەگەڵ سەرچاوەی وزەی ناوەکی وەھەروەھا بزوێنەری گاز کە بەشێکیترە لە سەرچاوەی پیسبوونی ژینگە.
ستانداردی پیسبوون لە کەنەدا
لە کەنەدا وە بە پێی یاسای پاراستنی ژینگە لە کەنەدا لە ساڵی ١٩٩٩ بە شێوەیەکی رێگەی پێداروە دەسەڵات رێگەی داوە کەوا ئۆتۆمۆبێل و بزوێنەرەکان بە شێوەیەک بن کەوا ژینگە کەنەدا بپارێزن ئەو رێکخستنەش بۆ ژینگە وەکو ئەمریکا وایە کەوا بۆ ئۆتۆمۆبێلی بچوک جێبەجێ دەکرێت وە لەسەر ئۆتۆمۆبێلی گەورە و بار ھەڵگر وپیکەب و لۆری و وەھەروەھا مانتۆر.
ستانداردی پیسبوون لە ئەورووپا
پێش ئەوەی یەکێتیی ئەورووپا ستانداردی پیسبوون دابنێت چەندین یاسایی جیاوازی جۆراو جۆر ھەبوو ئەندامانی کۆمەڵگای ئابووری ئەورووپا چەند یاسایەکی تایبەتەی دانا کەوا چەندین رەھای جیاوازی ھەبوو لە چاو ئەمریکا و ژاپۆن وە سوید یەکەم وڵات بوو کەوا یاسایەکەی دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٥کەوا تەنھا رێگای بە چەند ئۆتۆمۆبێلێکی دیاری کراودا لەو وڵاتەدا ئەو رێکخستنەش ستانداردبوو بۆ ئەوەی کێشەی بەکارھێنانی بەنزین کەم بکاتەوە لەگەڵ ئەوەیشدا کارگەکان نەییان دەتوانی بە پێی ئەو ستانداردانە بەرھەمەکانیان بەرھەم بھێنین لە ساڵی ١٩٨٢ کۆمەڵگای ئەورووپا ئەوەیان بۆ دەرکەوی کەوا ستانداردەکەی سوید بەکارھێنانی بەنزینی بە رێژەی %٩ زیادکردووە ئەوەش وایکرد کە ئۆتۆمۆبێلەکان نرخیان بە رێژەی %٢ بەرز بێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٣لە سویسرا پاشان ئوسترالیا بەشداری ھەمان ئەو یاسایانەی کرد کەوا بە شێوەیەکی ھەنگاو بە ھەنگاو ستانداردی بزوێنەری زیادکرد یەکێک لە کێشەکانی ستانداردەکە ئەوە بوو کەوا حسابی بۆ ح (کەتەلایزید ینجەین) نەکردبوو ئەوەش مانای ئەوە بوو کەوا ئۆتۆمۆبێلەکان دەبێت کەتەلایزید ئنجەین تێپەر بکات بۆ ئەوەی بە یاسایی تۆماربکرێت
لە ساڵی ١٩٨٥یەکەمین ئۆتۆمۆبێلی کەتەلایزید ئنجەین داخڵ بە ئەورووپا بوو بۆ نمونە ئەڵمانیا لە سەرەتادا بەردەستی ئەو سوتەمەنیە دیاری کراو بوو وە بە شێوەیەکی کەمیش دەفرۆشرا لە سوید ئۆتۆمۆبێلی کەتەلایزید رێگای پێدرا لە ساڵی ١٩٨٧بەھۆی سوود وەرگرتن لە باج بۆ فرۆشتنی لە ساڵی ١٩٨٩ یاسای پیسبوونی سویدی یاسایەکەی چرتر کردەوە کەوا رێگای بە ئۆتۆمۆبێلی کەتەلایزید نەدا کەوا بفرۆشرێت لە سەرەتای 1989 BMW Z1 بەرھەم ھێنرا کەوا تەنھا ئەو بەردەست بوو بزوێنەرەکەشی کەتەلایزید بوو ئەوەش کێشە بوو لەھەندێک لە وڵاتەکان وەک پرتوگال کەوا ئەو بەنزینەیان نەبوو بۆ ئەو بزوێنەرە.
سەرچاوەکان
بەشدارییەکانی وتاری Emission standard لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکانی ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠.
لۆتەر ماتیۆس
لۆتەر ھێربـڕت ماتیۆس (,, لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ١٩٦١) یاریزانی پێشووی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا و ڕاھێنەری تۆپی پێی ئەڵمانییە، لە ئێرلانگنی باڤاریا لە ڕۆژئاوای ئەڵمانیا لەدایکبووە. یەکەم یاریزانە خەلاتی تۆپی زێڕینی وەرگرتبێت لەلایەن فیفاوە، لە ساڵی ١٩٩١. ناوبراو ھەم وەرزشکاری تۆپی پێبووە ھەم ڕاھێنەری وەرزشی. پێنج جار لەسەر یەک وەک یاریزانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەشداری جامی جیھانی کردووە (١٩٨٢, ١٩٨٦, ١٩٩٠, ١٩٩٤, ١٩٩٨). لە ماوەی ژیانیدا ١٥٠ یاری لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی ئەنجامداوە ٢٣ گۆڵی بۆ تۆمارکردووە. ساڵی ٢٠٠٠ وازھێنانی خۆی لە یاریکردن ڕاگەیاند.
یاریکردنی لەگەڵ یانەکان
وێنۆک|لۆتەر ماتیۆس لەکاتی یاریکردنی بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ئیتالیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسرائیل پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە بولگاریا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە سربیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە نەمسا پۆل:زیندووان پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
١٦٠٥
ساڵی ١٦٠٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٥
فرەخوایی
وێنۆک|خوایانی میسری
فرەخوایی باوەڕ بە بوونی چەندین خودا یان ھێزی دەسەڵاتدارە لە کاروباری جیھاندا. زۆربەی ئایینەکانی جیھان فرەخوایین، هەروەها فرەخوایی زاراوەیەکە کە ئاماژەیە بۆ باوەڕبوون بە فرە خوداوەندی، هەروەها پێچەوانەی مانای یەکتاپەرستی خوداییە، هەروەها باوەڕێکە کە هێزێک هەیە لە گەردووندا لە ڕێگەی دروستکردن و بەڕێوەبردنەوە کاردەکات بەڵام لەگەڵ دوو خودا یان زیاتر، یان فرەخوایی ڕەنگە کردەوەیەکی پەرستن بێت یان یەکێک لە جۆرەکانی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کەوتەر
کەوتەر (Kewter، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦١ کەس لە ٣٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی
کڵێسای کاسۆلیکی سورانی (بە سوریانی: ܥܕܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝܬܐ عیتو سُریَیتو قَثولیقَیتو) کڵێسایەکی سەربەخۆی کاسۆلیکی ڕۆژھەڵاتییە کە بە ھاوبەشییەکی تەواو لەگەڵ کڵێسای کاسۆلیکی ڕۆما بە لقە ڕۆژھەڵاتیەکەیەوە بەستراوەتەوە، بە واتایەکی تر، ڕێگە بە کاسۆلیکەکانی سریانی دەدرێت کە داب و نەریت و ڕێوڕەسمی کڵێساکانیان بپارێزن، تەنانەت ئەگەر ھەندێک جار دژایەتی نەریتی کاسۆلیکی ڕۆژئاوا بکەن.
ھەندێک لە شوێنکەوتوانی ئەم کڵێسایە ھێشتا بە زمانی سوریانی قسە دەکەن و لە ڕۆژھەڵاتی سووریا و باکووری عێراق دەژین، بەڵام بۆ زۆرینەی شوێنکەوتووانی کڵێساکە لەمڕۆدا زمانی عەرەبی زمانی قسەکردنە. ناوەندی سەرەکی کڵێساکەیان ئەنتاکیا لە تورکیا، بەڵام ھیچ کام لە پیاوسالارەکانیان لەوێ نەژیاون. لە دوای دامەزراندنی ئەم کڵێسایەوە، پاتریاکەکانیان لە نێوان چەند شارێکی سووریا و لوبناندا جموجۆڵیان کردووە. ئەمڕۆ بارەگای پیاوسالاری بنکەی کاسۆلیک لە بەیرووتی پایتەختی لوبنان ھەڵکەوتووە و باوکسالارەکانیان ھەمیشە ناوی ئیگناتیۆسیان وەک ناوی یەکەم و دواتر ناوی شەخسی پیاوسالار ھەڵدەگرن.
ناو
کەنیسەی کاسۆلیکی سریانی (بە زمانی سوریانی: ܥܕܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝܬܐ، خوێندنەوەی: عیتو سوریەیتو قەثولیقەیتو) ھەندێک جار بە کەنیسەی کاسۆلیکی سووریاش ناودەبرێت. جگە لەوەش ھەندێک جار لەلایەن پیاوسالارییەکەیەوە ئاماژەی پێدەکرێت، پاتریاکی کاسۆلیکی سوریانی لە ئەنتیکا.
وێستگەکان لە مێژووی کڵێسای کاسۆلیکی سوریانیەوە
لە سەدەی سێزدەھەمدا سەرەتای ھەوڵەکانی کڵێسای کاسۆلیکی بۆ گەڕاندنەوەی یەکێتی لە نێوان ئەو و کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانیدا، لە ساڵی ١٦٢٦ی زایینیدا مژدەبەرە کاپوچینەکان و یەسوعەکان بە ڕاکێشانی ئۆرتۆدۆکسەکانی سوریانی بۆ وەرگرتنی ئایینی کاسۆلیک دەستیان بە کارەکانیان کرد، بە پاڵپشتی کونسوڵی فەرەنسا لە حەلەب. بەم پێیە زۆرێک لە ئۆرتۆدۆکسەکانی سوریانی لەگەڵ ڕۆما چوونە ناو پەیوەندییەکی باوەڕەوە. لە ساڵی ١٦٦٢ی زایینیدا پاتریاکی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ئیگناتیۆس یوسفی دووەم کامشیح (١٦٥٩-١٦٦٢) کۆچی دوایی کرد. کۆمەڵگەی کاسۆلیک باوکسالاری خۆیان ھەڵبژارد، بۆیە ئەندرۆ ئاخاجانیان ھەڵبژارد کە مێردینیەکی بەڕەچەڵەک ئەرمەنی بوو، وەک باوکسالاری خۆیان ھەڵبژارد و لەوێوە زنجیرە باوکسالاری کاسۆلیکی سوریانی دەست پێدەکات.
لە ماوەی سەدەی ھەژدەھەمدا، کاسۆلیکەکانی سوریانی بەدەست گۆشەگیری توندوتیژەوە دەناڵێنن کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە بەسەریاندا دەسەپێندرا، کە تەنیا ئۆرتۆدۆکسەکانی سوریانییان وەک مەسیحی ڕاستەقینە دەناسی. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە پێگەی پیاوسالاری لەم کڵێسایەدا چۆڵ بێت دوای ئەوەی باوکسالارییان، مۆر ئیگناتیۆس مایکل جاروا ناچار کرد لە ساڵی ١٧٨٢ی زایینیدا ھەڵبێت و پەنا بۆ لوبنان ببات. ئەو ئازارە کاتێک کۆتایی ھات کە دەسەڵاتدارانی عوسمانی لە ساڵی ١٨٢٩ی زایینیدا کڵێسای کاسۆلیکی سوریانییان وەک کڵێسایەکی مەسیحی وەک کڵێسای دیکەی سوڵتانی ناساند، دوای سێ ساڵ، لە ساڵی ١٨٣١ی زایینیدا، لە شاری حەلەب، کۆشکی پیاوسالاری دامەزرا، بەڵام پاتریاک لەوێ لە لایەن دانیشتوانی مەسیحییەوە تووشی مەترسی جۆراوجۆر بوو، بۆیە ناچار بوو لە ساڵی ١٨٥٠ی زایینیدا بارەگای پیاوسالاری بگوازێتەوە بۆ شاری مێردین لە باکووری کوردستان.
لە ساڵی ١٩٢٠ی زایینیدا جارێکی دیکە شوێنی نیشتەجێبوونی پیاوسالاری گواسترایەوە، ئەمجارەیان بۆ بەیرووت، لەوێ ژمارەیەکی زۆر لە کاسۆلیکەکانی سوریانی کە لە کۆمەڵکوژییەکانی تورکیا ھەڵھاتبوون، لەوێ کۆبوونەوە.
ئێستای کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی
کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی یەکێکە لەو کڵێسایانەی ڕۆژھەڵات کە دوای کورسیی ڕۆما دەکەوێت و ئەم کڵێسایانە بریتین لە کڵێسای کاسۆلیکی مارۆنی، کڵێسای کاسۆلیکی کلدان، کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکی، کڵێسای کاسۆلیکی قبتی و کڵێسای لاتینی لە قودس. باوکی ئێستایان مۆر ئیگناتیۆس یوسف سێیەم یونانە کە لە ساڵی ٢٠٠٩ز بۆ ئەم پۆستە ھەڵبژێردرا. ئەندامانی ئەم کڵێسایە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین و لە ڕەوەندەکاندا دابەشکراون و ژمارەیان ١٩٥ ھەزار و ٧٦٥ کەسە. قورسایی ئەم کڵێسا بچووکە دەکەوێتە ڕۆژھەڵات لە لوبنان و عێراق و سووریا. ئەم کڵێسایە ئەندامی ئەنجومەنی جیھانی کڵێساکان و ئەنجومەنی کڵێساکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین و ڕۆڵێکی ئەرێنی دەگێڕێت لە بەھێزکردنی پەیوەندی برایەتی نێوان مەسیحی و موسڵمانان.
قەشەکانی کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی
وێنۆک|دێری مار بێهنام لە کۆتایی سەدەی چوارەمی زایینی لە [[پارێزگای نەینەوا لە عێراقی ئێستا دامەزراوە. ئێستا لەلایەن کڵێسای کاسۆلیکی سریانییەوە خاوەندارێتی دەکرێت]] ژمارەی ئەو قەشانەی سەر بە کڵێسای کاسۆلیکی سوریانن ئەمڕۆ ١٥ قەشەیە کە بەسەر ١١ وڵاتدا دابەشکراون، بەم شێوەیە: ھەروەھا پەرستگاکانی کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی لە فەڕەنسا، ئەڵمانیا، سوێد، بەلجیکا، ھۆلەند، بەریتانیای مەزن و ئیتالیا ھەیە.
سەرچاوەکان
* پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١ەم پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان پۆل:مەسیحیەت پۆل:کڵێساکان
ڕێزدێنت ئیڤڵ ٣: نێمەسس
سەرچاوە
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ١٩٩٩ پۆل:گەمەکانی ویندۆز پۆل:کایەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ پۆل:یارییەکانی نینتێندۆ گەیم کیوب پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن (کۆنسڵ) پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە پۆل:یارییەکانی ویندۆز
کۆپی سکەیپ
کۆپی سکەیپ وێبگەیەکە کە خزمەتگوزاری ئاشکرا کردنی لایسایکردنەوە دابین دەکات کۆپی سکەیپ کاردەکات لەسەر ئاشکراکردنی ئەو دەقانەی کۆپیکراون بەبێ مۆڵەتی خاوەنەکەی وێبگەکە لە ٢٠٠٤ لەلایەن کۆمپانیای تەکنۆلۆژی Indigo Stream دامەزراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دۆزەرەوەی لاسایکەرەوە پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
شیواشان، گەورکی نەڵێن
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ماریسا مایەر
وێنۆک|ماریسا مایەر ماریسا مایەر لەدایکبووی ٣٠ی ئایاری ١٩٧٥، ماریسا لە ئێستادا بەڕێوبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای یاھوو، ئەم پۆستەش لەوەتەی تەممووزی ٢٠١٢. بەر لەو کارەشی لە ساڵی ١٩٩٩ پەیوەندیکردبوو بە کۆمپانیای گووگڵ و یەکەم ژنە ئەندازیار بووە لە گووگڵ کاریکردبێت وە ئەو وەک کۆدنووس کاری کردووە و لە داڕشتنی زۆرینەی پڕۆژە ناسراوەکانی ماڵپەڕی گووگڵ بەشداربووە، دواتر لە گووگڵ وەک جێبەجێکار و وتەبێژ کاریکردووە تا ساڵی ٢٠١٢ بووە بەڕێوبەری جێبەجێکاری یاھوو کە تاکوو ئێستاش لەو پۆستەیدا بەردەوامە. ماریسا بەکالۆریۆسی ھەیە لە زانستی کۆمپیوتەر ھاوکات لە ساڵی ١٩٩٩ بڕواننامەی ماستەری لە زانستی کۆمپیوتەر بەدەست ھێناوە کە ھەردوو بڕواننامەکەی لە زانکۆی ستانفۆردی ئەمریکی بەدەستھێناوە. لە ساڵی ٢٠١٤ ئاژانسی سی ئێن ئێنی ئەمریکی ماریسا مایەری وەک پێنجەمین باشترین بەڕێوبەری جێبەجێکار بۆ ساڵی ٢٠١٤ دەستنیشانکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:زیندووان پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان پۆل:وەبەرهێنەرە ئەمریکییەکان پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەندازیارانی ئەمریکی پۆل:یاھوو! پۆل:ژنانی ئەمریکی
عوسمان کوڕی عەفان
عوسمان کوڕی عەفان،سێیەم خەلیفەی ڕاشدینە و یەکێکە لەو دە کەسەی موژدەی بەھەشتیان پێدراوە، و ئەوانەی لە سەرەتاوە چوونە ئیسلامەوە، و نازناوی زو لنورەینە (واتە خاوەنی دوو ڕووناکی) ئەمەش لەبەر ئەوەی ھاوسەری دووان لە کچەکانی پێغەمبەر محەممەد بووە، ڕوقییە ھاوسەری یەکەمی بوو پاشان لەدوای مردنی ئەو ئوم کەلسوم بووەتە ھاوسەری.
لەدایکبوون
عوسمان کوڕی عەفان کوڕی ئەبوعاس کوڕی ئومەیە کوڕی عەبد شەمس کوڕی عەبد مەنافە، لە نەوەی بەنی ئومەیە و لە پێشەوا و بەڕیزەکانیان بووە و ھەروەک زۆر دارا بووە، و کوڕی مامی ئەبوسوفیانی کوڕی حەرب بووە کە جەنگا لەگەڵ پێغەمبەر پێش ئیسلام بوونی لە فەتحی مەککەدا، لە دایک بووە لە مەککە شەش ساڵ پێش ساڵی فیل، لە سەردەمی نەفامیدا لە بەڕێز و دەوڵەمەندەکان بووە، بەڕێزترین کەسی تیرەکەی خۆی بووە، ناوبانگێکی بەرزی ھەبووە، و ھۆزەکەی ڕێزێکی زۆریان لێگرتووە و خۆشیان ویستووە.
موسڵمانبووون
وێنۆک|ناوی عوسمانی کوڕی عەففان بە عەرەبی
عوسمانی کوڕی عەفان ئیسلام بوو لە سەرەتای ئیسلامدا، کاتێک تەمەنی سی وچوار ساڵ بوو کاتێک ئەبوبەکری سدیق بانگی کرد بۆ ئیسلام بێ ھیچ سستی و دوودڵییەک وەڵامی داواکەی ئەبووبەکری دایەوە، و ئەبوئیسحاق لەمبارەیەوە ئەڵێت؛ بە عوسمانەوە ژمارەی پیاوە موسڵمانەکان بووە چوار کەس. عوسمان یەکەم کۆچکردوو بوو بۆ حەبەشە بۆ پاراستنی ئیسلام پاشان کۆچکردووەکانی تر ڕۆیشتن لە دوای ئەو بۆ حەبەشە، پاشان کۆچی دووەمی کرد بۆ مەدینە، عوسمان ڕوقییەی کچی پێغەمبەری ھێناوە و لەگەڵیا کۆچی کردووە بۆ حەبەشە و مەدینە، و دەڵێن باشترین ھاوسەر کە مرۆڤ بینیونی ڕوقییە و عوسمان بوون، پاشان ڕوقییە نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد ساڵی ٢ی کۆچی لە کاتی شەڕی بەدردا، عوسمان زۆر خەفەتبار بوو بۆی و پێغەمبەر کچەکەی تری (ئوم کەلسوم)ی کردە ھاوسەری عوسمان، لەبەر ئەوە عوسمان ناونرا بە (زو لنورەین) لەبەر ئەوەی دوو کچی پێغەمبەری ھێناوە، و پیغەمبەری ئیسلام متمانەی پێی بووە و خۆشی ویستووە و ڕێزی لێگرتووە بۆ جوانی ڕەوشت و ھەڵس وکەوتی و بۆ خەرجکردنی ماڵەکەی لە سەرخستنی ئیسلامدا، و مژدەی بەھەشتی پێداو وەک ئەبوبەکر و عومەر و عەلی و ئەوانی تر لە دە کەسە مژدە پێدراوەکە؛ و ھەواڵی پێداوە کە بە شەھیدی دەمرێت، زۆر کەسێکی خۆشەویست بووە لە قوڕەیش و لەسەر خۆ و ھەست ناسک بووە و زۆر چاکەکار بووە، و پەیوەندی لەگەڵ ئەبوبەکر و عومەر و عەلی زۆر باش بووە، و قورئانی لەبەربووە.
گرتنە دەستی خەلافەت
عوسمان خەلافەتی گرتە دەست کاتێک لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا، و خەلافەتی گرتە دەست لە دوای شەھید بوونی عومەری کوڕی خەتاب، لە ھەڵبژاردنی بۆ خەلافەت بەسەرھاتێک ھەیە کە ناسراوە بە بەسەرھاتی شورا (ڕاوێژ)، ئەمەش کاتێک کە عومەری کوڕی خەتاب بریندار بوو شەشە لە ھاوەڵەکانی بانگ کرد کە ئەوانیش، عەلی کوڕی ئەبوتالیب و عوسمانی کوڕی عەفان و عەبدول ڕەحمانی کوڕی عەوف و سەعدی کوڕی ئەبو وەقاس و زوبێری کوڕی عەوام و تەڵحەی کوڕی عوبەیدولڵا بوون، تا لە نێوانیاندا خەلیفە ھەڵببژێررێت، ھەموو بانگکردووەکان ھاتن بۆ دیداری عومەر بێجگە لە تەڵحە کە لە سەفەردا بوو، و عومەر داوای لێکردن کە خەلیفەیەک ھەڵبژێرن لە نێوانیاندا لە ماوە سێ ڕۆژ تێپەڕ نەکات لە کۆچی دوایی عومەر بۆ پاراستنی یەک ڕیزی موسڵمانان، وبە چەند ھۆکارێکی جیاواز دوو کەس پاڵێوران بۆ ئەو مەبەستە، یەکەمیان عەلی کوڕی ئەبوتالیب بوو کە نزیکایەتی ھەبوو لەگەڵ پێغەمبەر، و دووەمیان عوسمانی کوڕی عەفان بوو کە شوێنێکی بەڕێزی ھەبوو لای کۆچکردووەکان و لە نێو قوڕەیشدا، لە کۆتاییدا عوسمان ھەڵبژێردرا و موسڵمانان موبایەعەیان پێدا لە مزگەوتی بەیعە لە ساڵی ٢٣ی کۆچی، وبووە سێیەم خەلیفەی ڕاشدین.
دوو کێشە لە سەردەمی عوسماندا
خەلیفە عوسمان زۆربەی نزیکەکانی خۆی کردە والی شوێنەکان و گرنگی نەدا بەو ھاوەڵانەی کە شیاو بوون، کە ئەمەش گرنگترین ھۆکار بوو بۆ شەھیدبوونی عوسمان، ئەو والیانەی کە عوسمان دای نان لە نزیکەکانی خۆی بوون، ئەمانەن؛
فەتح لە سەردەمی عوسماندا
لە گرنگترین ئەو ئیشانەی لە سەردەمی عوسماندا کران فەتحی مەرو و تورکیا و فروان بوونی دەوڵەتی ئیسلامی بوو، و لە ڕۆژانی خەلافەتی عوسماندا فەتحی ئەسکەندەرییە و ئەرمینیا و قەوقاز و خۆراسان و کرمان و سجستان و قوبرس کرا، ھەروەھا لە سەردەمی ئەودا مزگەوتی پێغەمبەر فراوان کرا، و یەکەم کەشتی دەریایی ئیسلامی دروست کرا بۆ پارێزگاری کەنارە ئیسلامییەکان لە ھێرشی بیزەنتییەکان، و لە گرنگترین ئیشەکانی کۆکردنەوەی قورئان بوو لە یەک کتێبدا دوای ئەوەی کە لە سەردەمی ئەبوبەکردا دەستکرا بە کۆکردنەوەی.
کۆکردنەوەی قورئان لە یەک بەرگدا
لە سەردەمی فراوانبوونی ئیسلام و بڵاو بوونەوەی لە زۆر وڵاتدا، ھاوەڵەکان جیابوونەوە، ئەمەش بووە ھۆی دەرکەوتنی خوێندنەوەی جیاواز بۆ قورئان و لە ترسی جیاوازی لە نووسینەوەی قورئان، و گۆڕینی زمانەکەی، عوسمان ھەموو موسڵمانانی کۆکردەوە لەسەر زمانی قوڕەیش یان دیالێکتی قوڕەیش کە ئەویش دیالێکتی عەرەبە، و قورئانی نوسیوە بە زمانی عەرەبی، و ناونرا (قورئانی عوسمان)یان قورئانی ئیمام.
کۆچی دوایی
عوسمانی کوڕی عەفان شەھیدکرا لە ساڵی ٣٥ی کۆچی و بە شێوەیەکی ناشیرینانە، لە کاتێکا لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا بوو و شەھیدبوونی لەسەر دەستی کۆمەڵێک لە ناڕازییەکان بوو لە دەسەڵاتی، ئەوانی کە دواتر لە ئایین لایان دا و دوورکەوتنەوە لە کۆبوونەوە بۆ چارەسەرکردن و ڕێککەوتن، و لە بەقیع نێژرا؛ و شەھیدبوونی عوسمان پێشەکییەک بوو بۆ ڕووداوە دیارەکانی مێژووی موسڵمانان وەک شەڕی جەمەل و شەری سەفین.
لە وتەکانی پێغەمبەر لەسەر شەھیدبوونی عوسمان
لە ئیبن عومەرەوە، ئەڵیت، پێغەمبەر فەرموویەتی ئاژاوەیەک ڕوو دەدات، پیاوێک ڕۆیشت لەبەردەماندا، وتی؛ ئەم پیاوەی تیا دەکوژرێت بە زوڵم لێکراوی، کە سەیرم کرد پیاوەکە عوسمانی کوڕی عەفان بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:تاوانەکانی ٦٥٦ پۆل:مردووانی ٦٥٦ پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٠ پۆل:ھاوەڵەکان پۆل:دە یاری بەھەشتی پۆل:دە مزگێنی پێدراوی بەھەشت پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
١٦٠٦
ساڵی ١٦٠٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٦
مێژووی ڕۆژنامەکانی کۆریا
ڕوناکردنەوە ١٨٨٣-١٩١٠
وێنۆک|ھانسیۆنگ سونبۆ سەردەمی ڕووناکردنەوە لە ١٨٨٣ تا ١٩١٠ ، یەکەم رۆژنامەی مۆدێرنی کۆریا بڵاوکرایەوە لە کاتی (١٨٨٣-١٨٨٨) ڕۆژنامەکانی ھانسیۆنگ جوبۆ، ھانسیۆنگ سونبۆ  دوای ساڵی (١٨٩٦-١٩٠٤) ڕۆژنامەیەکی سەربەخۆ لەلایەن سیۆ جای-پیل دامەزرا، وە لە سەردەمی (١٩٠٤-١٩١٠) ڕۆژنامەکانی وەک ڕۆژنامەی ھوانگسیۆنگ، دایھان مایل شینبۆ، ڕۆژنامەی دایگوک دامەزران لە دژی ژاپۆن ،
ھانسیۆنگ سونبۆ (ڕۆژنامە)
ھانسیۆنگ سونبۆ ( بە ھانگول : 한성순보 ، بە ھانجا : 漢城旬報 ) یەکەم ڕۆژنامەی مۆدێرن بوو لە کۆریا، بڵاوکردەکرایەوە لەلایەن پارک مون-گوک لە سیۆل، لە ٣١ ئۆکتۆبەری ١٨٨٣، دەستی پێکرد، و دواتر لە سەرەتای ھەموو مانگێکدا ڕۆژنامەکە دەردەچوو وێنۆک|ڕۆژنامە سەربەخۆکە، کرایەوە لە ١٨٩٧
ڕۆژنامە سەربەخۆکە
یەکەم رۆژنامەی تایبەت بوو لە کۆریا لەلایەن سیۆ جای-پیلەوە دامەزرا لە ٧ی نیسانی ١٨٩٦، ڕۆژنامەکە یەکەم ڕۆژنامەبوو کەلەلایەن خەڵکەوە بڵاوبکرێتەوە
ڕۆژنامەکە باس لە گرنگی کارەکانی نەتەوایەتی دەکات وەکوو کرانەوەی خەڵک بە خوێندن و فێربوون و دیموکراسیەت ڕۆژنامەکە جەختی لەسەر سیستەمی خوێندنی نوێ کرەوە بۆ خەڵک کە چەن گرنگە، و بیرۆکەی دیموکرایەت و دامەزراندنی سیستەمێکی پەرلەمانی بۆ وڵات
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی کۆریا
بڕیارنامەی ١٩٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ماڵتا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٦١‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:ماڵتا لە ١٩٦٤ پۆل:ماڵتا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:مێژووی ماڵتا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
موسا ناغیێڤ
ئاغا موسا ناغیێڤ (١٨٤٩–١٩١٩) گەورەترین نەوتی پیشەسازی ئازەربایجان بوو لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم - سەرەتای سەدەی بیستەم. ھەروەھا لایەنگری ئایینی بەھایییەکان بووە و لە کۆبوونەوەی ڕۆحی بەھایییەکانی باکۆدا خزمەت دەکات. ناغیێڤ لە تەمەنی خۆیدا خێرخواز بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩ پۆل:مردووانی ١٩١٩ پۆل:بازرگانی ئازەربایجانی پۆل:بەھایەکانی ئازەربایجان
شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان
شۆڕشی ڕۆژاڤا (بە کوردیی کرمانجی: Şoreşa Rojava) سەرھەڵدانێکە کە لە ساڵی ٢٠١٢دا لە ڕۆژاوای کوردستان دەستی پێکرا. دەستپێکی ئەو بە بەوەدەستخستنەوەی شاری کوردنشینی کۆبانی لە ڕێکەوتی ١٩ی تەمووزی ٢٠١٢ بوو. دەستەی بڵندی کورد کە ھاوپەیمانیی چەندین پارتی کوردی بوو بەدوای پەیمانی ھەولێر دامەزرا. یەکینەکانی پاراستنی گەل یان یەپەگە وەکو ھێزێک بۆ پاراستنی گەلی ڕۆژاوا دامەزرا.
لە شوباتی ٢٠١٣ دەستەکانی کورد زۆرتر لە پێکدادانەکانی سووریا بەشدار بوون و پشتگیریان لە گرووپەکانی کرد کە شەڕیان لەگەڵ دەستەڵاتی بەشار ئەسەد دەکرد و چەندین پەیماننامەشیان لەگەڵ واژوو کرد. ئەگەرچی چەندین کەس لە کوردە ئیسلامگەرەکان رۆڵی ڕێبەریان لە نێو دەستە سەلەفیەکان وەکو بەرەی نوسرە بوو٬ بەڵام ئۆپۆزیسیۆنی سەرەکی کوردی پارتی یەکێتیی دیموکرات بوو کە لقی چەکداری بە ناوی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) لە ساڵی ٢٠١٢ خەباتیان بە دژی بەرەی ئەلنوسرە و داعش دەکرد. یەپەگە بەرەی نوسرە و داعشی لە ناوچە زۆر ستراتیژیەکەی سەرێکانی لە پارێزگای حەسەکە دەرخست و لە تەممووزی ٢٠١٣ باکووری پارێزگای ڕەققە خەباتی لەگەڵ کرد.
کتکەسمۆرەی کلک ڕەش
کتکەسمۆرەی کلک ڕەش (Cynomys ludovicianus)، کرتێنەرێکە لە خانەوادەی سمۆرەییەکان کە لە دەشتە مەزنەکانی ئەمەریکای باکوور لە سنووری ئەمەریکا و کاناداوە ھەتا سنووری نێوان ئەمەریکا و مێکزیک دەژیەن. ئەم ئاژەڵانە بە پێچەوانەی کتکەسمۆرەکانی دیکە زستانەخەو ناکەن. لە نیوەی زستان دا دەتوانی ئەم جۆرە سمۆرانە لە سەر زەوی ببینیت. ئەو جۆرەی کە دەیگێڕنەوە لە ڕابردوو دا لە ویلایەتی تێگزاس کتکەسمۆرەی کلک ڕەش شاری خۆی ھەبووە لە ناوچەیەک بە ڕووبەری 64000 کیلۆمتری دووجا ژیاون وە ژمارەیان 400 میلیۆن دانە بووە. پێش تێکدانی زاگەیان، ئەم جۆرە کتکەسمۆرە لەوانە زۆرترین جۆر لە ناوەندی ئەمەریکای باکوور بووبێت. ئەم جۆرە یەکێک لەو دوو جۆرە بووە کە لە گۆڤارەکان و یاداشتەکانی گەشتی زانستی لێویس و کلارک دا ناوبراون.
چۆنێتی ڕوواڵەت
ڕەنگی کتکەسمۆرەی کلک ڕەش بە گشتی قاوەیی مەیلەو زەردە، وە ڕەنگی ژێر زگیان کاڵترە. خاڵێکی ڕەش لە سەر نووکی کلکی ئەوان دایە، وە ھەر لەبەر ئەمەیە کە پێیان دەگوترێت کلک ڕەش. کێشی کتکەسمۆرەی کلک ڕەشی پێگەیشتوو لە نێوان 680 گرام تا 1.361 کیلۆگرام دایە وە ئاساییانە نێرەکان لە مێکان قورسترن. درێژی جەستەیان لە 14 تا 17 ئینچە، و درێژی کلکی ئەوان 3 تا 4 ئینچ دەبێت. ئەم ئاژەڵانە گوێچکەیان بچووکە، بەڵام زۆر تێژبیسن، وە ھەروەھا چاوی ئەوان بچووک و ڕەشە بەڵام تێژبینە.
لە دیلی دا
Black-tailed prairie dogs were the most common prairie dog species collected in the wild for sale as exotic pets, until this trade was banned in 2003. Prairie dogs in captivity at the time of the ban are allowed to be possessed under a grandfather clause, but no more may be caught, traded, or sold, and transport is only permitted to and from a veterinarian under proper quarantine procedures. The ban was officially lifted on September 8, 2008.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سمۆرە زەمینیەکان پۆل:گواندارانی ولایەتە یەکگرتووەکان
کانامەت
کانامەت (Kanamet، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤٧ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
مارک ئانتوان ژیرار دو سانت ئامۆ
مارک ئانتوان ژیرار دو سانت ئامۆ شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٤ پۆل:مردووانی ١٦٦١
ئەیتۆپی
وێنۆک|هەوکردنی پێست لە نیشانەکانی ئەیتۆپی
وشەی ئەیتۆپی بە واتای نابەجێییە، لە پزیشکیدا ئەیتۆپی حاڵەتی کاردانەوەی لە ڕادە بە دەری کۆئەندامی بەرگری لە دژی ئالێرجنێکە.
تریموورتی
وێنۆک|سێ خودای ئایینی ھیندوو
تریموورتی (بە سانسکریت: त्रिमूर्तिः) بە واتای یەکگرتنەوەی سێ خودای ئایینی ھیندوو و گۆڕانی ھیندویزمە لە ئایینێکی چەندخودایی بۆ ئایینێکی یەکخودایی.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم
١٦٠٧
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٧
سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
سەلیمی سێیەم
سەلیمی سێیەم کوری موستەفای سێیەم، سالی ١٧٦١ تا ١٨٠٨ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست دوای وەفاتی مامی عەبدول حەمیدی یەکەم ساڵی ١٧٨٩، و شەڕەکان بەردەوام بوون، کات و ھەولەکانی تەرخان کرد بۆ شەڕ، و یەکێک بوو لە ھیمەت بەرز و چاکسازەکانی سەردەمەکەی.
سەرەتای سەردەمەکەی
کاتێک سوپای عوسمانی لاواز بوو، سوپای ڕووسی و نەمساوی توانیان دەست بگرن بەسەر ئەفلاق و بەغدان و بساربیا، و نەمسا توانیان سربیا داگیر بکەن بە پایتەختەکەی بەلەگرادەوە، لە ئەنجامی بەردەوام نەبوونی ھاوپەیانی ڕووسی نەمساوی، نەمسا وازی لە سربیا ھینا بۆ دەوڵەتی عوسمانی سالی ١٢٠٥ تا یەک لا بیتەوە بۆ شۆڕشی فەڕەنسی کە خەریکبوو ئەورووپای ئەگرتەوە وردە وردە بە تایبەت دوای دەرکەوتنی ئەستیرەی ناپۆلیۆن بۆناپارت و تێکشکاندنی سوپای ئیتلڵی نەمساوی لە سەر دەستی یەک لە دوای یەک، بەڵام ڕووسیا بەردەوام بوو لە شەر و چەند شاریکی گرت و تاوانێکی گەورەی تیادا ئەنجام دان، ھەریەک لە ئینگلتەرا و ھۆڵەندا و بڕوسیا ھاتنە ناوەوە بۆ ڕێکخستنیان لەبەر بەرژوەندییەکانی خۆیان و ئەو ڕێکەوتنەوەش بە پەیماننامەی یاسی ناسراوە ساڵی ١٣١٤ک، کە تێیدا رووسیا بە تەواوی قرم و ئۆزی و بیسارابیای وەرگرت.
دەولەت پێویستی بە چاکسازی بوو لە ھەموو ڕوویەکەوە بە تایبەت لە ڕووی جەنگییەوە، کە لاوازبوونی دەسەڵاتی ئیستەنبوڵ ھۆکار بوو بۆ ئەوەی ھەندیک لە والیەکان شۆڕش بکەن و ئەو پارەیە نەدەن کە ریکەوتبوون لەسەر بیدەن بە خەزێنەی دەوڵەت.
چاکسازی ناوخۆیی
ئیش کرا لەسەر چاکسازی خوێندنگە دەریایی و تۆپخانەکان، نووسینگەیەک دانرا بۆ خوێندنگەی تۆپخانە نوێتریین نوسراوەکانی لەسەر ھونەرەکانی جەنگ تیا دانرا، ھەروەھا سەلیمی سێیەم پلانی دانا بۆ فراوانکردنی ئاستی خوێندن لە دەولەتدا، چەندیین پەیمانگا و خوێندنگا کرانەوە، و پیاوێکی لێخۆشبوو بوو و لەوانە خۆش دەبوو کە شۆڕشیان ئەکرد لەسەر بابی عالی و لە دژی ستەم بوو ئەگەر تەنانەت لە بەرامبەر نا موسڵمانەکانیش بکرایە.
ھەڵمەتی فەڕەنسی لەسەر میسر
سالی ١٧٩٩ فەڕەنسا بە سوپاکەیەوە کە ناپۆلیۆن بۆناپارت سەرکردایەتی ئەکرد چووە میسرەوە بێ ئەوەی شەڕ بەسەر دەوڵەتی عوسمانییدا ڕابگەیەنێت، سوپای فەڕەنسی ھەزاران سەربازی شارەزا و چەندین زانا لە لێکۆڵینەوەی خاکەکانی میسری تیدابوو، ئامانج لەمەش دەستگرتن بوو بەسەر ڕێگەی بازرگانی ئینگلیزی.
ناپلیۆن میسرییەکانی خەڵەتاند بەوەی ئەو ھاوڕێی خەلیفەی عوسمانییە و ھاتووە بۆ دەرکردنی مەمالیکەکان کە خراپەکارییان ئەکرد تیاییدا، و مەمالیکەکان شکستیان خوار لە شەری ئەھرام و نەیانتوانی بەرگری بکەن لە بەرامبەر چەکە فەڕەنسییە نویکاندا، ئەدمیراڵ نیلسۆنی ئینگلیزی ھێرشی کردە سەر کەشتیگەلی فەڕەنسی و نوقمی کرد لە شەری ئەبی قیردا، کە ڕێگەی داخست لە بەردەم بەرەو پێشچوونی ھەلمەتی فەڕەنسی، ھەروەھا ھاتنی زستان و بڵاوبوونەوەی تاعوون، ناپلیۆنی ناچاری وەستان کرد لە بەردەم دیوارەکان عەککادا و گەڕایەوە بۆ میسر، دەوڵەتی عوسمانی ڕێکەوت لەگەل ئینگلتەرا و ڕووسیا بۆ دەرکردنی فەڕەنسا لە میسر، عوسمانییەکان و ھاوپەیمانەکانیان چەند ھەڵمەتیکیان برد کە فەڕەنسییەانیان ناچار کرد بە تەواوی میسر چۆڵ بکەن، ناپلیۆن ناردی بۆ لای خەلافەت لە ڕێگەی سەفیری عوسمانییەوە لە فەڕەنسا داوای گەڕاندنەوەی ھاوسۆزی نیوان دوو وڵاتەکەی کردەوە وەک ئەوەی پێش شەڕ، سولتان سەلیم رازی بوو لەبەرئەوەی ئەوە وەک گرەنتی بوو بۆ نەمانەوەی ھیزەکانی ئینگلتەرا لە میسر و ھەروەھا لەبەر بەھیزی ئەو کاتەی سوپای فەڕەنسی، و دەوڵەتی عوسمانی بەردەوام بوو لە ھینانی ئەفسەر فەڕەنسییەکان بۆ نوێکردنەوەی سوپاکەی، و ھەروەھا فەڕەنسییەکان نوێبوونەوەی تایبەتمەندییە بازرگانییەکانیان بە دەستھینا کە لە دەستیاندا بوو کاتی ھەلمەتی میسر، ھەروەھا بابی عالی ڕێگەی دا بە کەشتییە فەڕەنسییەکان ھاوبەشی بکەن لەگەڵ کەشتییە ڕووسیەکان لە گەڕان بە دەریای ڕەشدا.
لابردنی سوڵتان
موفتی دەولەتی عوسمانی کە لە لایەنگرانی چاکسازی بوو وەفاتی کرد یەکێک جێگەی گرتەوە کە بە پێچەوانەوە بوو و دژی ھەموو گۆڕانێک بوو و ڕێکەوت لەگەل ئینکیشارییەکان بۆ لابردنی سولتان سەلیم و ھەموو ئەوانەی کوشت کە لایەنگری ڕژێمە سەربازییە نوێکە بوون، موفتی ڕایگەیاند ھەر خەلیفەیەک دەزگا و رێگەی ڕۆژئاوایی بھێنیتە دەوڵەتەوە بۆ ویلایەت نابێت، سەلیمی سێیەمیان گرت و لایانبرد و موستەفای چوارەمیان لە جێگەی دانا.
سەرچاوەکان
پۆل:تورکە عوسمانییەکان پۆل:تاوانەکانی ١٨٠٨ پۆل:مردووانی ١٨٠٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦١ پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
یۆگا
وێنۆک|پەیکەری [[شیڤا لە کاتی یۆگاکردن]]
یۆگا وەرزشێکی تەنی، دەروونییە کە یەکەمجار لە ھیندستان و لە لایەن پەیڕەوانی ئایینی ھیندویزمەوە بناغە دانراوە. یۆگا بۆ چەندین ھەزار ساڵ دەچێت کە بوونی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلسەفەی ھیندی پۆل:یۆگا پۆل:ئاستیکا پۆل:فەلسەفەی هندۆسی
بڕیارنامەی ١٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆماری زامبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٦١‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئەلێرجین
ئالێرجن مادەێکە کە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کۆئەندامی بەرگریدا دەبێتە هۆی وەڵامی لە ڕادە بەدەری ئەم کۆئەندامە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەستۆکی پۆل:کۆئەندامی بەرگری
مەحموودپەریزاد
مەحمودپەریزاد گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی جەباری، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مەحمودپەریزاد لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قۆچەلی و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەردە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کوڕە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تاوێربەرز.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
١٦٠٨
ساڵی ١٦٠٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٨
کۆماری ئارارات
پوختەی مێژوویی
شۆڕشی ئاگری لەلایەن ئیحسان نوری پاشاوە سەرکردایەتی دەکرا لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧، کورداڤا گوندێکی نزیکی چیای ئارارات وەک پایتەختی کوردستان دەستنیشانکرا، خۆییبوون بانگەوازی بۆ زلھێزەکان و عوسبەتولئومەم کرد و پەیامی بۆ کوردەکانی عێراق و سووریاش نارد، تێیدا داوای ھاوکاری کردبوو.
سەرەڕای سەرنەکەوتنی شێخ سەعید و ئازادی، بیرمەند و سەرکردە نەتەوەییەکانی کورد بەردەوامبوون لە بەرنامەداڕشتن بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ، زۆرێک لەم نەتەوەخوازانە لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧دا کۆبوونەوە نەک ھەر سەربەخۆیی کوردستانیان راگەیاندووە، بگرە خۆییبوونیان وەک " ئۆرگانی باڵای نەتەوەیی کە ھەموو دەسەڵاتێکی تایبەتی نەتەوەیی‌و نێودەوڵەتی ھەبێت" راگەیاند، سەرکردایەتی ئەم رێکخراوە تازەیە باوەڕی وابوو کە کلیلی سەرکەوتنی خەبات بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ لە وەفاداری خێڵەکیی دا نیە، بەڵکو لە رێگەی بەکارھێنانی ھێزی سەربازیی گونجاوی ئەوتۆوە دێتە دی کە بەرنامەبۆدانراو‌و رێکخراوبێت، سەرەڕای بێزارییان بەرامبەر رژێمی کەمالیستەکان، نە بەڕیتانیا و نە فەڕەنسا پشتگیرییەکی بەرچاوی خۆییبوونیان نەکرد، بەپێی "سەفرەستیان"، ھێزە ئەوروپییەکان لە کاتێکدا پشتگیریی سەربەخۆیی کوردەکانیان کردووە، کە لەلایەن راپۆرت‌ و میدیای تورکییەوە مەیلیان درابێتێ، بە یارمەتییەکی کەمەوە لە ئەوروپاوە، دواجار خۆییبوون کۆمەک کرا لەلایەن فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی ئەرمەنی، شای ئێران و ھاوڕێ کوردەکانیان، وەک شێخ ئەحمەدی بارزانی، سەرۆکی خێڵی بارزانیەکانی باشووری کوردستان.
کوردەکانی سووریاش یارمەتی خۆییبوونیان دا، ئەمەش لە رێگەی بڕیینی ھێڵەکانی شەمەندەفەر، تاڵانکردنی لادێی تورکەکان و دەستدرێژیی چەکدارانە. لە ساڵی ١٩٢٨ دا، ئیحسان نوری پاشا گروپێکی بچوکی سەربازی کۆکردەوە کە بە چەکی ھاوچەرخ چەکدارکرابوون و خول و تاکتیکی سەربازی پیادەیان بینیبوو. ئەم ھێزە شۆڕشی خۆییبوونی دەستپێکرد بە رۆیشتنیان بەرەو چیای ئارارات. نوری و پیاوەکانی نەک تەنیا سەرکەوتن و گەیشتنە ئارارات، بەڵکو توانیان شارەکانی بەتلیس، وان و زۆربەی ناوچەکانی نزیکی زرێچەی وان پاکبکەنەوە و ناوچەیەکی بەرچاو بۆ بەرگری کوردیی دابمەزرێنن. لەپاڵ چەک، رێکخستن و توانایانەوە، ھێزی کوردەکان زیادی دەکرد بەھۆی شۆڕشەکەیانەوە. ھەرچەندە سوپای تورک ھەوڵی دا شۆڕشەکە ھەر لە سەرەتاوە، ساڵی ١٩٢٧، دابمرکێنێتەوە، ھەوڵەکەیان سەرکەوتوو نەبوو لەبەر ئەوەی ئێران ھاوکاری نەئەکردن، ئەمە لەکاتێکدایە کە چیای ئارارات لە سەر سنووری نێوان ئێران‌و تورکیایە.
ھێرشی سوپای تورکیا بۆ ئارارت
بە ھاتنی ساڵی ١٩٣٠، تورکەکان توانیان سەرکەون. لە مانگی مایسدا دەستیان پێ‌کرد. سوپای تورک بە شێوەیەکی شەڕەنگێزانە دەوری چیای ئاراراتیان دا‌و تا کۆتایی مانگی حوزەیران زیاد لە ١٠ ھەزار سەربازیان بردە ئەوێ. ژمارەی ھێزەکانی ھەردوولا لە زیادبووندا بوو، چونکە خێڵە کوردەکانیش لە پەیوەندیکردندا بوون و نزیکەی ٦٠ ھەزار سەربازی تری تورک لەلایەن حکومەتی تورکەوە بانگکران. سەرەڕای رووبەڕووبوونەوەی زیادبوونی زیانەکان، بەرگرییەکەی خۆییبوون وردەوردە کەمبوونەوەی پاڵپشتی ھەرێمی بەخۆوە بینی، بەھۆی گوشاری حکومەتی تورکیا، ئیدارەی فرەنسی لە سوریا و بریتانی لە عێراق، زۆربەی یارمەتییەکانی باشوور سنووردارکران. پێش پێداگرییەکەی تورکەکان، ھێزێکی پاڵپشتیی بارزانەکان لە باشووری کوردستانەوە بە ٥٠٠ ئەسپ سوارەوە لە ناوچەی موسڵەوە لەلایەن "شێخی بارزان"ەوە گەیشتن. سەرۆک خێڵی تریش، بۆ نمونە ھاچۆ‌و سمکۆ، لە سوریاوە، لە ساڵی ١٩٣٠ بۆ یارمەتیدانی خۆییبوون گەیشتنە ناوچەکە.
رۆڵی ئێران و پاڵپشتی کردن لە تورکەکان
ھەرچۆنێک بێت گەورەترین زیان لە شۆڕشەکەی خۆییبوون لە ئارارات لە ئێرانەوە پێی گەیشت. ھەرچەندە لە سەرەتادا پاڵپشتی بەرگریی کوردی بوو، حکومەتی ئێران نەیتوانی رێگری لە سوپای تورک بکات کە بە مەبەستی تەوقکردنی چیای ئارارات چوونە خاکەکەیەوە. سەربازە ئێرانییەکانی سەر سنووریش سنووری ئێران -تورکیایان داخست بەسەر ھەر گەشتیارێکدا، بەو خێڵە کوردانەشەوە کە ھەوڵیان ئەدا یارمەتی شۆڕشەکە بدەن. ئێران دواجار بەتەواوی ملکەچی داوای تورکەکان بوو سەبارەت بە پرۆسەکە بەوەی مامەڵەی کرد بەو زەوییانەی چواردەوری چیای ئارارات بەرامبەر بەو زەوییە تورکییانەی نزیک قوتور و بەرزیرگان (بازرگان). ئەو شۆڕشە رێکخراوەی چیای ئارارات لە پاییزی ١٩٣٠ دا شکێنرا، ھەرچەندە تورکەکان تا بەھاری دواتر چاوەڕێیان کرد بۆ ھێرشکردنە سەر ناوچەکە بۆ سەرکوتکردنی ھەر نەیارێکی خێڵەکی. ھەروەک ئەنجامی راپەڕینە کوردییەکەی پێشووتر، حکومەتی تورک بێبەزەیی بوو بەرامبەر شۆڕشگێڕەکان. سەرەڕای شکست، خۆییبوون‌و شۆڕشی ئارارات لە سێ خاڵدا بۆ مێژووی پێشمەرگە گرنگن. یەکەمیان، ئەوە یەکەمجار بووە ھێزێکی چەکدار دابمەزرێنرێت تایبەت بە ئامانجی نەتەوەخوازیی کوردی. کاریگەریی سەرۆک خێڵەکان وەک سەرکردەیەکی سوپایی وردەوردە کەمئەبووەوە بەرامبەر بە بیرۆکەی نەتەوەخوازیی کە بووە ھۆکارێکی گرنگتر بۆ چالاکییە سەربازییەکانی کورد.
دووەم، شۆڕشی خۆییبوون دەرخەری گەشەی پەیوەندیەکان بوو لەنێوان خێڵی بارزانی و نەتەوەخوازیی کوردی. ھەرچەندە مەلا مستەفا بارزانی لە شۆڕشەکەی شێخ مەحمود دا بەشدار بووە و چاوی بە شێخ سەعیدی پیرانیش کەوتووە، ئەو یارمەتییە سەربازییەی لەلایەن خێڵی بارزانییەوە گەیەنرایە خۆییبوون (کە شێخ ئەحمەد رێبەری بوو، و مەلا مستەفا سەرکردایەتی ئەکرد) یەکەمین ھاوکاری لەوچەشنە بووە لە مێژووی کوردا. ئەم ئاستەی ھاوکاری بەردەوام بووە تا دواتر وەک پێشمەرگە دەرکەوت، بەتایبەتی لە سەردەمی بارزانی‌یەوە، ئەتوانرێ بۆ پاراستنی دەوڵەتی نەتەوەیی کوردەکان بانگ بکرێن.
خاڵی کۆتاییش ئەوەیە کە شۆڕشی خۆییبوون شێوازێکی نوێی ھاوکاری نێودەوڵەتیی دژی کوردەکان ھێنایەکایەوە. دواتر گۆڕینەوەی زەوی لەنێوانی دوو وڵاتی دراوسێدا دەبینرێتەوە کە سەرەڕای جیاوازییان، بۆ سەرکوتکردنی توانای سەربازیی کوردەکان رێکدەکەون.
شێواوکان
شێواوکان (Şêwawkan، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦ کەس لە ١٧٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
شیڤا
وێنۆک|شیڤا لە کاتی [[یۆگادا]]
شیڤا (بە سانسکریت: शिवः) یەکێکە لە گەورەترین خودایانی ئایینی ھیندویزم. شیڤا خودای خیلقەت، ڕاگرتنی ئاسمانگ و ئەرد، لەنێوبردنی ئەھریمەن و بووژێنەری گوناھانە و زۆر شتی ترە.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم پۆل:خوداوەندە ڕزگارکەرەکان
دابەشکاریی کارگێڕیی ئێران
بە ناوەندی وڵات، دەبێژن پایتەخت (تاران). بە ناوەندی ھەر شارستان، ناوەندی ھەر ناوچە و ناوەندی ھەر گوندستان، بەڕیز، دەبێژن: ناوەندی شارستان، ناوەندی ناوچە و ناوەندی گوندستان. بەپێی دوایین دابەشکاریی کارگێڕی، لە ئەیلوولی ٢٠١٠دا، وڵاتی ئێران پێکھاتووە لە ٣١ پارێزگا، ٣٨٣ شارستان، ٩٥٥ ناوچە، ١١٢٠ شار و ٢٤٦٨ گوندستان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:حکوومەتی ئێران پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
گۆنادۆترۆپین
گۆنادۆترۆپین دەرھێنەری ھۆرمۆنە کە وا لە ھیپۆفیز دەکات دوو ھۆرمۆنی نھێنی پێکبێنێ وەکوو (ھۆرمۆنی ھاندەری زەردەتەن (LH)، ھۆرمۆنی ھاندەری چیکڵدانە (FSH)) لە مێینەدا ئەم ھۆرمۆنانە وا لە ھێلکەدان دەکەن کە ئیسترۆجین و پرۆجێسترۆن بەرھەم بێنن، لە نێرینەدا وا لە گون دەکات کە تێستۆستیرۆن و دیھایدرۆتێستۆستیرۆن پێکبێنن،
بازنەی جەمسەری باکوور
بازنەی جەمسەری باکوور یەکێکە لە پێنج خوولگە گرنگەکانی زەوی کە لە نەخشەکاندا دەردەکەون، ئەو خوولگەی ٣٣ ْ٦٦ +ی سەر زەویە کە سنووری ناوچەیی جەمسەری باکوور نیشان دەدا ، شوێنێکە کە لانی کەم یەکجار لە ساڵدا لە ماوەی ٢٤ کاتژمێر دا خۆر قەت لێی ئاوا نابێ. بازنەی جەمسەری باکوور، باکووریترین ھێڵی پانی نیوەگۆی باکووری زەویە کە ساڵانە لانی کەم یەکجار ڕۆژ بێ ڕاوەستان لەسەر ھێڵی ئاسۆیی دەدرەوشێتەوە. (خۆری نیوەشەو).
ناوچەی باکووری ئەم خوولگەیە، خوولگەیە باکوور و ناوچەی باشوورەکەشی تا دەگاتە خوولگەی قرژاڵ، ناوچەی مامناوەندی باکووری پێ دەوترێ. بازنەی جەمسەری باکوور، خوولگەی بەرانبەریەتی لە نیوەگۆی باشووری زەوی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیای شمالگان
کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن (دووگیانی)
کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن (بە ئینگلیزی: Hormonal contraception) دەگەڕێتەوە بۆ ڕێگاکانی کۆنتڕۆلی دووگیانی کە لە کۆئەندامی کوێرەڕژێنە کارەکەی دەکات، کۆنتڕۆلی ھۆرمۆنی بە زۆری لاشە لە ھێلکەدانان ئەوەستێنێت و کاری سپێرم بۆ دۆزینەوە ھێلکە زەحمەت دەکات.
حەوت شەرعزانەکە
حەوت شەرعزانەکە حەوت کەسن لە گەورەشوێنکەوتووان لە مەدینە، کە کاروبارە زانستییەکان و فەتوادان لەژێر دەستی ئەواندا بووە. ئیبن قەییم باسی کردوون و بریتین لە ئیبن موسەیب، عوڕوە کوڕی زوبێر، قاسم کوڕی محەممەد، خارجە کوڕی زەید، ئەبوبەکر کوڕی عەبدولرەحمان کوڕی حارس کوڕی ھیشام و عوبەیدوڵڵا کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عوتبە کوڕی مەسعوود.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
١٦٠٩
ساڵی ١٦٠٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
کاتنامەی مەلەگا
سەدەی ٢٠
١٩٧٣ - دامەزراندنی مۆزەخانەی مالاگا.
١٦٠٩
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٠٩
کاتنامەی مەلەگا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای سێڤیلیا مەلەگا
بۆخەڵوو
بۆخەڵوو (Boxellû، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٢ کەس لە ٤١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زن
وێنۆک|ھێمای زن
زێن بەشێکە لە گرووپی مەهایانای ئایینی بودیزم کە گرینگیی زۆر دەدات بە تێڕامانی قوڵ لە شێوازی دانیشتن بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر شێوازی زازێن، زێن ئامانجی گەڕانەوەیە بۆ سەرەتاکانی ئاینی بودیزم وە ئەزمونکردنی ئەو شێوازەی بودا لە ڕێگەی دانیشتنی درێژە بۆ تێڕامان گەشتە ڕووناکبوونەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بودیزم پۆل:زێن پۆل:زن
بڕیارنامەی ١٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١١٨٠‌ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٤
کونەشەمشەم
کونەشەمشەم ئەشکەوتێکە لە نزیکی گوندی تۆراختەپە لە مەریوان. درێژاییەکەی ٤٥٥ مەترە و بەرزاییەکەی لە ئاستی دەریا ٢٣٣٠ مەتر و سێ کونی بۆ دەرەوە ھەیە کە یەکێکیان ئێستا گیراوە. ساڵی ٢٠٠٩ نەخشەکەی کێشراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
عەبدولمەجیدی دووەم
سوڵتان عەبدولمەجیدی دووەم کوری عەبدول عەزیز لە نێوان ساڵانی ١٨٦٨ تا ١٩٤٤ ژیاوە، دوایین خەلیفەی عوسمانی بوو، خەلافەتی گرتە دەست لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٩ تا ٣ی ئازاری ١٩٢٤، و بە شیوەیەکی تایبەت خویندنی وەرگرت.
ژێردەریایی عەبدولمەجید
لە ٥ی شوباتی ١٨٨٧ دەوڵەتی عوسمانی ژێر دەریاییەکەی ناردە دەریاوە (بە ناوی عەبدولمەجید) و چووە ریزی کەشتیگەلە دەریاییەکانیان، ئەمەش یەکەم جار بوو عوسمانییەکان ژێر دەریایی بەکار بھێنن، نازناوی ژێنەڕاڵی سوپای عوسمانی وەرگرت و ئیشی کرد وەک سەرۆکی کۆمەڵەی ھونەری عوسمانی، وێنەکیش بوو و ھەندیک لە تابلۆکانی لە پێشەنگای ڤیەننا دانران ساڵی ١٩١٨، چوار جار ژنی ھیناوە، کۆچی دوایی کرد لە ٢٣ی ئابی ١٩٤٤، لە ماڵەکەی خۆی لە پاریس، فەڕەنسا و لە مەدینە نێژرا لە شانشینی سعوودیە.