cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قاسم ئەمین
ته‌قاندنی خواستی چاكسازی له‌بواری ژنان
قاسم پێیوابوو ڕۆشنبیركردنی خودی ژنان بنه‌مایه بۆ گشت ڕه‌شێك‌و هه‌ر ئه‌و ده‌بێته ژێرخان بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی میسریی چاك‌و بته‌و هه‌روه‌ها نه‌وه‌یه‌كی ژیری پڕفه‌ڕ ئه‌گه‌رچی كوڕبن یان كیژ، بۆیه پێداگربووه له‌سه‌ر گۆشه‌كردنی ژنانی موسوڵمان. له‌وكاته‌یدا ناوبانگی له‌وبواره‌دا ده‌ركرد، له به‌رانبه‌ردا هێرشی قورسی كراوه‌ته سه‌رو هێرشبه‌ران تاوانی به‌رپاكه‌ری ڕه‌وشی به‌ره‌ڵڵاییان ده‌خسته پاڵ. هه‌ر له‌كاتی لاوییه‌وه بایه‌خی داوه به‌چاكسازی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌وه‌بوو ساڵی ١٨٩٨ په‌رتووكی «أسباب ونتائج وأخلاق ومواعظ» ی نووسیوه، پاشان په‌رتووكی «تحرير المرأة» ی نووسیوه‌و ساڵی ١٨٩٩ به‌هاوكاری شێخ محەممەد عه‌بده، سه‌عد زه‌غلول وئه‌حمه‌د لوتفي السه‌يد بڵاویكردووه‌ته‌وه ئه‌وجا ئینگلیزه‌كان كه ئه‌وكات داگیكه‌ری میسربوون وه‌ریانگێڕاوه بۆ زمانی ئینگلیزی‌و گه‌یاندیانه هیندستان‌و وڵاتانی ئیسلامیی تری ژێر ده‌سه‌ڵاتیان. له‌وێدا له‌سه‌ر سه‌رپۆش (حجاب) ده‌دوێت‌و ده‌ڵێت ئه‌وجۆره سه‌رپۆشه‌ی ژنان كه ئه‌مڕۆ بووه‌ته باو هیچ بنه‌مایه‌كی ئاینیی ئیسلامی نییه‌و ده‌ڵێت كه فڕێدانی هیچ له‌ئاین لادان ناگه‌ێنێت. هه‌روه‌ها دێته سه‌ر ڕه‌وشی فره‌ژنی‌و ڕه‌هاكردن (طلاق) ده‌ڵێت؛ له‌یه‌ك دابڕینی ژن‌و پیاو هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به ڕه‌وشی ئاینی (شريعة) وه نییه، فره‌ژنی یان ڕه‌هاكردنی ژن به‌پێی سنوورگه‌ڵێكن پێویسته پیاو پابه‌ندیبێت، هه‌روه‌ها پێویسته ژن به‌ڕاده‌یه‌ك سه‌ربه‌ستبێت بتوانێت له‌ناو كۆمه‌ڵدا شان بداته به‌ر پێداویستییه‌كانی ژیان. ئه‌و په‌رتووكه میسری هه‌ژان‌و ڕه‌هێله ئاسا لافاوێك ڕه‌خنه‌و گازنده باراند سه‌ری، هاوكات مصطفى كامل‌ی سه‌رۆكی پارتی نیشتمانی (الحزب الوطني) له‌وڵامێكدا بۆ قاسم هێرشی ده‌كاته سه‌رو به‌وه‌ی تاوانبار ده‌كات كه نۆكه‌ری ئیمپریالیی ئینگلیزه، هه‌روه‌ها ئابووریناسی میسر به‌ناوی محەممەد ته‌لعه‌ت له په‌رتووكی «فصل الخطاب في المرأة والحجاب» به‌قاسم ده‌ڵێت: «داماڵینی سه‌رپۆش‌و تێكه‌ڵكردنیان (واته ژن‌و پیاو) دوو ئاواتی خوازراوی ڕۆژئاوان» هه‌روه‌ها محەممەد فه‌ريد وه‌جدي له په‌رتووكی «المرأة المسلمة» دا ڕه‌خنه‌ی لێگرتووه، به‌ڵام ئه‌وانه هه‌رگیز كاریان له قاسم نه‌كردو له توێژینه‌وه‌كانیدا بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ له په‌رتووكێكدا به‌ناوی «المرأة الجديدة» ساڵی ١٩٠١ وه‌ڵامی ڕه‌خنه‌گرانی داوه‌ته‌وه تێیدا هه‌مان بۆچوونه كۆنه‌كانی په‌رتووكی یه‌كهه‌می دووپات كردووه‌ته‌وه‌و پشتئه‌ستووری كردوون به‌وته‌ی ڕۆژئاواییان. ئه‌وجا له‌و پێشنیاره‌یدا كه پێشكه‌شیكردووه به سه‌عد زه‌غلولی هاوڕێی ده‌خوازێت یاسایه‌ك ده‌ركه‌ن بۆ پشگیری له مافه‌كانی ژن‌و پاراستنی ڕه‌وتی ڕامیاریی ئه‌وان.
كه‌لتوور له‌گه‌ڵ یاسا
قاسم وه‌ك یاساناس بوو هاوكات نووسه‌رو ڕۆشنبیرێكی بێهاوتاو توێژه‌ری چاكسازیی كۆمه‌ڵایه‌تی بووه، وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی بزووتنه‌وه‌ی ژنانی میسر ناوبانگی ده‌ركردو هه‌مانكات ناووباگی هه‌بوو له‌بواری پارێزگاری له ئازادییه‌كانی كۆمه‌ڵ‌و دامه‌زراوه‌ی زانكۆی میسری‌و بانگی بۆ په‌روه‌رده‌كردن هه‌ڵده‌دا له‌پێناو پێشوه‌چوونی نه‌ته‌وه، هه‌روه‌ها ده‌یویست كۆت له‌سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی لادات‌و سه‌ربه‌ستیكات له سه‌روا (سجع) و گونجاندن‌و دیاریدان (إعراب) چونكه ئه‌و زۆر خولیای زمانه‌وانی بوو به‌ڵام كه‌س له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نه‌بوو بۆ سه‌ربه‌ستكردنی زمانی عه‌ره‌بی له‌هێماكانی دیاریدان، بۆیه بیرۆكه‌كانی ئه‌و هه‌ر له منداڵدانی وشه‌دا مردن. ئه‌و به یه‌كێك له‌سه‌رانی چاكسازو په‌یڕه‌وكاری ڕه‌وتی ئیمام محەممەد عه‌بده ده‌ژمێردرا، له‌وانه‌یش كه باوه‌ڕیان وابوو ده‌بێت په‌روه‌رده به‌ره‌به‌ره چاكسازیی تێدا بكرێت به‌جۆرێك له‌لای نه‌وه‌كان باوه‌ڕگه‌ڵێك په‌یدابێت بكارن ئه‌ركی گۆڕان‌و وه‌رچه‌رخان بگرنه ئه‌ستۆ. قاسم زۆری عه‌ز له‌هۆنه‌ر بووه‌و باوه‌ڕی به‌وه‌بووه كه ژیان بریتییه له خۆشه‌ویستی، به‌خشنده‌یی، لێبوردن‌و ئاشتی. ئه‌و پیاوێكی زۆر نموونه‌یی بووه‌و سه‌ركه‌وتنه‌كانی له‌بواری یاسادا بوونه‌ته هۆ بۆ به‌رزبوونه‌وه‌ی تا گه‌یشتووه‌ته پله‌ی ڕاوێژكاری دادگای پێداچوونه‌وه، له‌پێش ئه‌ویشدا جێگری بریكاری گشتی بووه له دادگای هه‌مه‌جۆری میسری Mixed Courts of Egypt.
دواڕۆژانی ژیانی
قاسم له‌ڕۆژی ٢٣ی نیسانی ١٩٠٨دا له ته‌مه‌نی چل‌و پێنج ساڵیدا ماڵاوایی له‌ژیان كرد، ژماره‌یه‌ك هۆنه‌روانی وه‌ك حافز ئیبراهيم، خه‌ليل موتران‌وعه‌لي ئه‌لجارم بۆی لاواونه‌ته‌وه‌و پێشه‌وایانی وه‌ك سه‌عد زه‌غلول باشا و فه‌تحي زه‌غلول شیوه‌ن‌و زارییان بۆ كرد. قاسم گرنگی زۆری ده‌دا به شێوازو كردار به‌ڵام گوێینه‌داوه‌ته ڕواڵه‌ت، نموونه‌یش ئه‌و ئاماژانه‌یه كه له‌گشت نووسینه‌كانیدا بۆ ژنان بووه پێیان ده‌ڵێت؛ گرنگ ئه‌وه نییه سه‌ر پۆشراوبێت، گرنگ ڕه‌وت‌و هه‌ڵوێستی چاكڕه‌وشییه.
هه‌ندێك له وته‌كانی
ــ وڵاتپارێزی ڕاسته‌قینه نه له‌باره‌ی خۆیه‌وه زۆر ده‌دوێت، نه بوونی خۆی ئاشكراده‌كات. ــ هه‌ركات بیرم له‌خرۆشی كردبێته‌وه وێنه‌ی ژنی یه‌كجار قه‌شه‌نگ‌و ژیری پیاوم بۆ به‌رجه‌سته بووه. ــ ئه‌گه‌ر له‌ڕه‌وشی ئیسلامی (شريعة) دا ده‌قێك هه‌بێت فه‌رمان بۆ سه‌رداپۆشین، به‌پێی ئه‌وشێوه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ له‌نێو موسوڵماناندا بوه به‌باوه، ئه‌و من چیتر له‌سه‌ری ناڕۆم. هه‌رچه‌نده من تاكه پیتێكم نه‌نووسیوه دژبێت به ده‌قه‌كان ئه‌گه‌رچی ڕواڵه‌تی زیانبه‌خشیشیان پێوه دیاربێت، چونكه ئه‌وه‌ی له‌سه‌رمانه بێ لێكدانه‌وه گوێڕایه‌ڵی فرمانی خودا ده‌بین. به‌ڵام له ڕه‌وشدا هیچ ده‌قێك نابینم فرمانی سه‌رپۆشینی دابێت به‌وجۆره‌ی بوه به‌باو، به‌ڵام ئه‌وه نه‌ریتێكه له‌كاتی تێكه‌ڵبوون به میلله‌تانی تردا خوویان پێوه گرتووه‌و بوون به‌باوو وه‌ك نه‌ریته زیانبه‌خشه‌كانی تر ده‌مارگیرانه به‌رگی ئاینیان له‌به‌ركراوه‌و سه‌پێنراو به‌سه‌ر كۆمه‌ڵدا، به‌ڵام ئاین هیچی به‌سه‌ره‌وه نییه. له‌په‌رتووكی پیرۆزدا هاتووه ده‌ڵێت: (قُلْ للمؤُمنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أبصَارِهِمْ ۆيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ. ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ، إِنَّ الله خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ، ۆقُلْ لِلمؤُمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أبْصَارِهنَّ ۆيَحْفَظْنَ فُروجَهُنَّ ۆلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِڵاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا. ۆليَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيوبِهِنَّ ۆلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إڵاّ لِبُعُولَتِهنَّ أو آبَائِهنِ أوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِن أوْ أبْنائِهِنَّ أو أبَناءِ بُعُولتِهِنَّ أوْ إِخْوانِهِنَّ أوْ بَنِي إخَۆانهِنَّ أو نِسَائِهنَّ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيمَانُهُنَّ أو التَّابِعينَ غَيْرِ أُوِلي الإرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أو الطِّفلِ الَّذينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النسِّاءِ ۆڵا يَضْربْنَ بأرْجُلِهِنِّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِيِنَتهنَّ). واته «به باوه‌ڕداران بڵێ پوخته‌ترینه بۆ ئه‌وان ئه‌وه‌یه چاوپارێزبن‌و ئه‌ندامی زێیان بپارێزن، خودا به‌ئاگایه له‌گشت هه‌ڵوێستێكی ئێوه، هه‌روه‌ها به‌ژنانی خاوه‌نباوه‌ڕ بلێن چاوپارێزبن‌و ئه‌ندامی زێی خۆیان بپارێزن‌و خشڵیان وه‌ده‌رنه‌خه‌ن. با به سه‌رپۆش پێسیریشیان داپۆشن‌و جوانییه‌كانیا نیشانی كه‌س نه‌ده‌ن. جگه له مێرد یان باوك یان باوكی مێرد یان كوڕی خۆیان یان كوڕی مێرده‌كانیان یان براو كوڕی برا یان ژنه‌كانیان یانیش ژنی هاوباوڕیان یا خزمه‌تكاری وه‌ك كوڕی خۆیانن ئه‌گه‌ر به‌ئاره‌زوو نه‌بن بۆ هاوسه‌رگیری یان پیاوێك گرێی له‌مێشكدا هه‌یه یان ئه‌و منداڵه‌ی چاو نابڕێته زێدانی ژن‌و نابێت به‌پێ له‌زه‌وی بده‌ن تا جوانییه شاراوه‌كانیان ده‌ركه‌وێت».
ــ كه‌مترینی زانست ئه‌و ڕاده‌یه كه‌مرۆڤ له په‌رتووك‌و مامۆستای فێرده‌بن، بالاترینیش ئه‌وانه‌ن كه به‌ئه‌زموونی خودی له كه‌ره‌سته‌و مرۆڤیان وه‌ریده‌گرن. ــ له‌نێو میلله‌تانی لاوازو ژێرده‌سته‌كاندا وشه‌ی نه‌رێی (نا) كه‌م به‌كاردێت. ــ هه‌رده‌م پێشبڕكێی ڕه‌خنه له‌خاوه‌نبیرو كۆشین بۆ كوێركردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌كانی زۆرن. كاتی هه‌ڵچوون به‌شێوه‌ی تایبه‌ت ده‌یانبینیت ده‌م به‌جوێن تانووت ده‌هاون، هه‌ر تیری ناڕه‌واو بكوژه ده‌یهاون به‌ڵام قاڵبی ڕه‌وای له‌به‌ردا. ــ پیاوی ناودار هه‌ر په‌روه‌رده‌ی دروست ده‌یانهێنێته كایه، پیاوگه‌لی خاوه‌ن ڕه‌وشتی پاك‌و ڕاست، ڕاستگۆو دڵ فراوان، ئازاو له‌خۆ بوور، نیشتمان په‌روه‌ر، ڕازگری ماف‌و پارێزه‌ری ڕاستی، ملكه‌چی فرمان، ئه‌وانی سه‌رو دارایی خۆ به‌خش له‌پێناو ئامانجی په‌ره‌دان به زانست‌و ئاین‌و زانكۆی نیشتمانی.
له‌مه‌ڕ ئه‌و چی گوتراوه
دوكتۆر محەممەد حسه‌سه‌نێن هێيكه‌ل ده‌ڵێت: "(وه‌ك زۆر به‌خۆیدا ڕاده‌چوو، پاقژو ڕێزدارو خاوه‌ن شكۆ بوو، هه‌روه‌ها ڕێزگربوو له به‌رانبه‌رو ئازادییه‌كانی ئه‌و، نه خۆی به‌سه‌ر كه‌سدا سه‌پاندووه نه هه‌لی لاوازیی كه‌سی قۆستووه‌ته‌وه، له‌نێو گشت دیارده پیرۆزییه‌كانی سه‌ربه‌ستیدا پتر ڕێزی بوو بۆ سه‌ربه‌ستی بیرو هۆش). هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: دادوه‌رێكی هه‌نده چاك بوو هیچكات چاوه‌ڕێ نه‌بووه كه‌سێك پاداشتی بكات یان كۆمه‌ڵ چه‌پڵه‌ی بۆ بكوتن، ده‌یگوت ته‌نها لێبوردن هۆو ئه‌گه‌ره بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ی تاوانبار چونكه پێیوابوو سزادانی شه‌ڕ به شه‌ڕ ده‌بێته باربووی شه‌ڕه له‌سه‌ر شه‌ڕ".
سه‌رچاوه‌كان
أعلام الكرد – مير بصري – ص ٩١-٩٢-٩٣-٩٤. قاسم أمين مصلحا اجتماعيا –منى الدسوقي ٢٠٠٤-دار الفكر العربي. قضية المرأة / ١. تحرير: محەممەد كامل الخطيب. مشاهير الكورد في التاريخ الإسلامي (الحلقة السابعة) قاسم أمين د. أحمد خليل تعريف بالنثر العربي الحديث للدكتور عبد الكريم الأشتر (ص ١٤٤) تاریخ مشاهیر كرد عرفا، علما، أدبا، شعرا جلد دوم ص ٦٩ بابا مردوخ ڕوحانی
له‌چاپدراوی بیانی ژنی سه‌رده‌م (به عه‌ره‌بی) ئه‌رشیڤی كۆڕی زانكۆی تۆرینتو (http://www.archive.org/details/almarahaljaddah00qsimuoft)
شاعیر
وێنۆک|ھۆنەرێکی ھەژار شاعیر یان ھۆنەر یان ھۆزانڤان یان ھەڵبەستڤان بە کەسێک دەڵێن کە لە توانای دایە ھۆنراوە بڵێت و چیرۆک و بەسەرھات و زۆر شتی دی بکات بە ھۆنراوە، ھۆنەر توانای داڕشتنەوەی بابەت، چیرۆک، داستان و بەسەرھاتەکانی لەسەر بناغە و بنچینەی و وێژەیی ھەیە.
ئەو ھۆنراوانەی لە لایەن ھۆنەرەوە دەھۆندرێنەوە، ئەگەر بە دڵی خەڵک بێ دەکرێنە گۆرانی و ھونەرمەندان و گۆرانی بێژان بۆ ئەو ھۆنراوانە ئاواز ی بۆ دادەنێن و تۆمار و بڵاویدەکەنەوە.
ھۆنەرانی کورد
زۆربەی ھۆنەران ھەر کامەی خاوەن شێوازی تایبەت بە خۆیانن و ناسراوترین شێوازەکانی ھۆنراوەی کوردی بریتین لە: ھۆنراوەی کلاسیک، ھۆنراوە نوێ، ھۆنراوە سپی.
ھونەرمەندانی کلاسیکی
لە ھۆنەرانی ھۆنراوەی کلاسیکی کوردی دەتوانین ئاماژە بە:
ھونەرمەندانی ھۆنراوەی نوێ
لە ھۆنەرانی ھۆنراوەی نوێی کوردی دەتوانین ئاماژە بەم ناوانە بدەین:
ھۆنراوەکانی بەشێک لە ھۆنەرانی کورد بە ھۆی جوانی و پڕ واتا بوونیان لە چەندین وڵاتی جیھان و بە چەندین زمان وەرگێڕان یان بۆ کراوە و چاپ و بڵاو بوونەوە کە یەکێک لە نموونەکان ھۆنراوەکانی شێرکۆ بێکەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران
پارێزگای فەراھ
فەراھ (فارسی / پەشتۆ: فراە) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژاوای ئەو وڵاتە. لە ١١ قەزا پێکدێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
فەراھ پۆل:پارێزگای فەراھ
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (بەئینگلیزی: United States of America، یونایتد ستەیتس ئۆف ئەمریکا) کۆمارێکی دەستووریی فیدراڵییە کە لە پەنجا ویلایەت و یەک ھەرێمی فیدراڵ پێک ھاتووە. زۆربەی خاکی ئەم وڵاتە لە ناوەندی ئەمریکای باکووردایە. ئەم وڵاتە بریتییە لە ٤٨ ویلایەتی پێکلکاو و ھەرێمی پایتەخت و دەکەوێتە نێوان ئۆقیانووسی ئارام و ئۆقیانووسی ئاتلانتیک و لە باکوورەوە لەگەڵ کەنەدا و لە باشوورەوە لەگەڵ مەکسیکدا ھاوسنوورە. ویلایەتی ئالاسکا دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای کیشوەری ئەمریکای باکور و ھەروەھا ویلایەتی ھاوایی کۆمەڵە دوورگەیەکە لە پاسیفیکی ناویندا.
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٧٧٦ زایینی بە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و یەکگرتنی ١٣ داگیرکراوی بەریتانیای گەورە پێک ھاتووە. ئەم وڵاتە ٩٬٨٣ میلیۆن کیلۆمتری چوارگۆشە پانتاییەکەیەتی و نزیکەی ٣٠٨ میلیۆن حشیمەتەکەیەتی. وا مەزەندە دەکرێ فرەنەژادترین وڵاتی جیھانە و ئەم جۆراوجۆرییە بەرھەمی کۆچکردنی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی وڵاتانی ترە بۆ ئەو وڵاتە. ئابووریی ویلایەتە یەکگرتووەکان گەورەترینە لە جیھاندا.
جوگرافیا
ئەم وڵاتە ٩٬٨٢٦٬٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە پانتاییەکەیەتی و پاش ڕووسیا و کەنەدا سێھەمین وڵاتی گەورەی جیھانە. پێک ھاتووە لە ٥٠ ویلایەت کە ٤٨یان پێکەوە لکاون، ئەلاسکا و ھاوایی لەوانی دیکە دابڕاون. بەشێک لە زنجیرە شاخەکانی ڕاکی لە لای ڕۆژئاواوە دێتە نێو ئەم وڵاتە و میسیسیپی درێژترین ڕووباری باکووری ئەمریکا لەم وڵاتەدایە.
لە باکوورەوە لکاوە بە کەنەداوە کە لە سەر سنووری لەگەڵ ئەم وڵاتە، تاڤگەی نییاگارا ھەڵکەوتوە و ناودارترین تاڤگەی جیھانە. لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ئەتلانتیک و لە ڕۆژاواوە دەگات بە ئوقیانووسی پاسیفیک. لە باشوورەوە دەگاتە کەنداوی مەکسیک.
دانیشتوانی ڕەسەنی ئەمریکا و ھاتنی ئەورووپییەکان
230px|وێنۆک|ڕاست|وێنەیەک لە پێکدادانی کلتوورەکان، لە نێوان ئەورووپییەکان و دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکا دانیشتوانی ڕەسەنی ئەمریکا پێیان وایە کە ١٢٠٠ تا ١٤٠٠ ساڵ پێش ئەمە لە کیشوەری ئاسیاوە ھاتوونەتە ئەم وڵاتە نوێیەوە. لە ڕاستیشدا نیشانەی شارستانیەتیێکی کۆن لە قەراخ ڕووباری میسیسیپی دۆزراوەتەوە کە پیشەیان کشتوکاڵ بووە. ئەگەرچی پاش ھاتنی ئەورووپییەکان بۆ ئەم وڵاتە، بە ھۆی ھاتنی نەخۆشییە نوێیەکانەوە، ژمارەیەکی یەکجار زۆریان تێدا چوون.
لە ساڵی ١٤٩٢دا کریستۆف کۆلۆمب، گەشتیاری ناودار، کاتێ لە ژێر فەرمانی پاشای ئیسپانیادا بوو، گەیشتە دوورگەکانی کارائیب و لەوێدا بۆ یەکەم جار ئەورووپییەکان چاویان کەوت بە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەو وڵاتە. بە ھۆی ئەوەی کە مەبەست لەو گەشتە، گەیشتن بە وڵاتی ھیند بوو، کاتێ گەیشتنە ئەو وڵاتە بە ھیندیان دەزانی و دانیشتوەکانی بە ھیندی ناسران. پاش ئەوە ھەر یەک لە وڵاتانی دیکە بە سوپایەکەوە لە گۆشەیەکی ئەو وڵاتە دادەبەزین و پارچەیەکیان دەکرد بە بەشی وڵاتی خۆیان؛ وەک ئیسپانیا، ھۆڵەندا و فەڕەنسا.
لە ساڵی ١٧٣٢ ئەم وڵاتە بریتی بوو لە سێزدە ویلایەت کە موستەعمەرەی بەریتانیای گەورە بوون. ھەریەک یاسا و ھەڵبژاردنیان ھەبوو بەڵام لە کۆتاییدا ھەموو یاساکان لەژێر حوکمی بەریتانیادا بوون.
ئایین
۸۳ % مەسیحی، ۲ % جوو، ۲ % ئیسلام (سوننە)، ۱ % بودیزم،  ۱۲ % ئەوانی تر.
سەربەخۆیی
ئەو خاکەی ئەمرۆ ناوی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدایە لە ڕابردوودا خاکی نەتەوەیەک بووە کە ناویان ھیندیی سوور (sioux indian) بوو. ئەمریکا پێشتر ١٣ ھەرێم بووە کە لە نێوان ئەم ھێزانەدا دابەش کرابوو (ئیمپراتۆریەتی ڕووسی، بەریتانیا، ئیمپراتۆریەتی فەڕەنسی، ھۆلەندا، دانیمارک، ئیتاڵیا، ساکۆنی، پۆلەندا، بەلجیکا، ئیسپانیا، پرتوگال و …) وە بەشێکی کەم ھی ڕەشپێستەکان و ھیندییە سوورەکان بوو.
ئەم جەنگە لە ١٧٥٦ لە لایەن ١٣ کۆلۆنیەکەی بەریتانیا دژی سیاسەتی کۆنگرێس و پەرلەمانی بەریتانیا ھەڵگیرسا. سەرەتا پێشبینیی ئەوەیان نەدەکرد کە شۆڕشەکەیان جەنگی لێ بکەوێتەوە و لە وشکانی و دەریاوە ھێرش کرێتە سەر ئینگلیز.
لە ساڵی ١٧٦٨ بەرەی شۆڕش پێک ھێنرا و چەکیان ھەڵگرت و چەند شارێکیان گرت، بەتایبەت بۆستن و نیویۆرک بەرەی شۆڕش لە ١٨ یەکەی سەربازی پێک ھاتبوو:
یەکەی بۆستن ھۆرم
بەدەسۆس گریکۆی ئیسپانی بوو کە توانیی لە پەنەما دژی ئینگلیز لە دەریاوە شەڕ بکات و پاکی کاتەوە.
بەدەست ژەنڕاڵی فەرەنسی گرات فۆنس بوو کە تۆپخانە و ھێزی پیادەی لەبەردەست بوو، توانیی دەوروبەری بۆستن داگیر بکات.
یەکەی سێیەم
یەکەی چوارەم
بە دەست پۆرتگس ھارۆل بوو کە ژەنڕاڵێکی پرتوگالی بوو، و لە دەریاوە ھێزی وشکانیی ئینگلیزی لاواز کرد.
یەکەی پێنجەم
بە دەست مانسۆن گریکۆی ئیسپانی بوو کە ھێزی
شۆڕشی گەل بوو و پاڵپشتیان بوو.
یەکەی شەشەمی بۆستن
بە دەست ژنڕاڵ ماجۆر بنیامین بوو کە جولەکە بوو و بنکە سەربازییەکانی ئینگلیزی داگیر کرد لە دەرەوەی نیویۆرک.
شۆڕش فراوان بوو تا لە ١٧٧٤ توانییان گشت بەرپرسانی ئینگلیز لە کۆنگرێس دەرکەن. بەریتانیا لە ١٧٧٥ جەنگی ڕاگەیاند کە پۆلندا و ھیندییە سوورەکان ھاوپەیمانی بوون. بەڵام لە ڕووی ھێزەوە بەریتانیا زۆر ناوچەی ستراتیژیی لەدەست دابوو؛ توانای ڕووبەڕووبوونەوەی نەمابوو. ھەروەھا بەریتانیا دەیزانی کە کۆتاییی دێ بەڵام دەیویست ھیندییە سوورەکان بە کوشت بدات. لە ١٧٧٨ بەریتانیا ھێزی «دۆزەخی دەریا» یانژی (مارشاڵ)ی داوا کرد کە نیویۆرک بگرێتەوە، بەلام مارشاڵ تەنھا توانیی لە دووریی چەند میلێکەوە تۆپبارانی نیویۆرک بکات. ھەر لەم جەنگانەدا بەریتانیا ٢ میلیۆن ھیندیی سووری کۆمەڵکوژ کرد ھەر لەو ساڵەدا فەڕەنساش جەنگی ڕاگەیاند دژی بەریتانیا. لە ١٧٨١ بەریتانیا ٤٥ ھەزار سەربازی ھێزی تایبەت لەلایەن ژەنڕاڵ جۆرج واشنتۆنەوە بە دیل گیران. لە ١٧٨٣ بەریتانیا پەیمانی ئاشتیی مۆر کرد. ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سەرەتا کە دامەزرا ١٣ ویلایەت بوو، ئێستا ٥٠ ویلایەتە. لەم جەنگەدا نابێ ڕۆڵی بنیامین فرانکلین لەیاد بکرێت کە ڕێکخراوی ماسۆنیی بەکارھێنا بۆ لاوازکردنی ئینگلیز.
جەنگی جیھانیی یەکەم، سستیی ئابووریی گەورە، جەنگی جیھانیی دووەم
لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، لە ساڵی ١٩١٤ ئەمریکا بێلایەن مایەوە ئەگەرچی زۆربەی خەڵک پاڵپشتیی فەڕەنسا یا بەریتانیایان دەکرد. ئەمریکا لە ساڵی ١٩١٧ ھاوکاریی ھێزەکانی ھاوپەیمانانی کرد بەڵام گرێبەستی کۆتایی جەنگ کە لە پاریس واژوو کرا پەسەند نەکرد.
لەشەڕی جیھانیی دووەم، ئەمریکا دیسان بێلایەن بوو بەڵام پاش داگیرکرانی پۆلەند لە لایەن نازییەکانەوە، ئەمریکا بە ناردنی پێداویستییەکانی شەڕ بو ھێزەکانی ھاوپەیمانی و دواتر، کە ژاپۆن ھێرشی کردە سەر شارێکی ئەمریکا، بە فەرمی بووە ئەندامی ھاوپەیمانان و تێکەڵ بە شەڕ بوو. ئەمریکا یەکەم وڵاتبوو کە دەستی گەیشتە چەکی ناوەکی و بۆ یەکەم جار لەسەر ھیرۆشیمای ژاپۆندا تاقی کردەوە. شەڕەکە بە کۆڵدانی ژاپۆن کۆتایی ھات.
ئاکامی شەر ئەگەرچی بردنەوە بوو لە ئەورووپادا، بەڵام ئەمریکا دوورترین وڵات لە گەرمەی شەڕ بوو بۆیە بێ ئەوەی تووشی خاپووری و تێکچوونی ئابووری بێت بە درێژەی شەڕ گەشەی ئابووری ھەبوو. بە شێوەیەک کە پاش شەڕی جیھانی دووھەم، ئەمریکا بووە زلھێزی ئابووری دونیا.
شەڕی سارد و ململانێی ناوخۆ
پاش جەنگی جیھانیی دووەم و لە درێژەی ئەوەی بە جەنگی ساردی دەناسن، ئەمریکا و سۆڤیەت کێبڕکێیان بوو بۆ گرتنی نازناوی زلھێزی جیھان. ھەڵبەت ئەم شەڕە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی تێدا نەبوو. ئەمریکا لەگەڵ کۆریای باکوور و چین لە ساڵی ١٩٥٠ تاکوو ١٩٥٣ بە شەڕ ھات کە بە شەڕی کۆریا دەناسرێت. لە ناوخۆشدا بەرنگاری بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان دەبوونەوە.
دیلکردنی ئەلکترۆن
سەرچاوە
پۆل:کیمیای ناوکی پۆل:فیزیای ناوکی
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شەڕی سارد و ململانێی ناوخۆ
لە ساڵی ١٩٦١دا سۆڤیەت یەکەمین کەشتیی ئاسمانی بە بنیادەمەوە نارد بۆ بۆشاییی ئاسمان و ئەمە بە جۆرێک نیشانەیەکی پیشکەوتنی سۆڤیەت بوو و ھەروەھا جێگەی مەترسی بۆ ئەمریکا، لەبەر ئەوەی تەکنەلۆجیای ئەو کەشتییە بۆ بۆردومانی ئەمریکاش دەکرا کەڵکی لێ وەربگیرێت. کێبڕکێی ناوەکیی دوو زلھێزەکە لەم سەردەمەدا گەیشتە بەرزترین ئاستی خۆی. ئەمریکا لە ناوخۆ بەرنگاری بزووتنەوە نەتەوەپرستەکان و ھەروەھا بزووتنەوەی مافخواز بە سەرکردایەتیی مارتین لوسەر کینگ دەبووەوە.
جۆن ئێف کێنێدی سەرۆک کۆماری ئەمریکا لە ساڵی ١٩٦٣دا تیرۆر کرا. کاتێ ڕیچارد نیکسۆن بووە سەرۆک کۆمار، ئەمریکا دەستی بە شەڕێک کرد لە باشووری ئاسیادا (ڤیەتنام) کە سەرکەوتنێکی نەبوو. پاش ڕیسواییەکەی واتێرگەیت، نیکسۆن یەکەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکا بوو کە دەستی لە کار کێشاوە.
ھاتنەسەرکاری جیمی کارتێر لە ساڵانی ٧٠دا ھاوچەرخ بوو لەگەڵ بەدیلگیرانی دیپلۆماتەکانی ئەمریکا لە باڵوێزخانەی ئەمریکا لە تاران لە لایەن چەکدارانی سەر بە کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە. بە لەیەکجیابوونەوەی کۆمارەکانی سۆڤیەت، شەڕی سارد کۆتاییی ھات.
سەردەمی ھاوچەرخ
گرووپی ئەلقاعیدە لە ١١ی ٩ی ساڵی ٢٠٠١، زنجیرەیەک جووڵانەوەی تیرۆریستیی لە شارەکانی نیویۆرک و واشینگتن ئەنجام دا کە نزیک بە ٣٠٠٠ کەس کوژراوی لێ کەوتەوە. ئەمریکا بە ھاوکاریی ناتۆ ھێرشی کردە سەر ئەفغانستان و تاڵیبان، دەوڵەتی ئەو کاتی ئەفغانستان، و پاڵپشتی فەرمیی ئەلقاعیدەی سەرەوخوارکرد. لە ساڵی ٢٠٠٣دا و ھەر لە کاتی بووشی کوڕدا ئەمریکا لە درێژەی کێشەکانی لەگەڵ سەدام حوسەین سەرۆک کۆماری عێراق، بە ھاوکاریی زۆرێک لە وڵاتانی دیکەی جیھان ھێرشی کردە سەر ئەم وڵاتە و دەسەڵاتی سەدامی ڕووخاند.
حکوومەت و ڕامیاری
لە سیستەمی فیدڕاڵی ئەمریکیدا، حکومەت بە سێ بەشی ناوچەیی، فیدڕاڵی و ویلایەتی دابەش کراوە. بەشی ناوچەیی وەک شارەوانی ئەو ناوچە ئەرکەکانی خزمەتگوزاری لە ئەستۆیە.
بەشی فیدڕاڵی خۆی لە سێ ژێربەشی دیکە پێک ھاتووە:
ماڵی نوێنەران ٤٣٥ نوێنەری ھەیە کە مافی دەنگدانیان ھەیە و ھەریەک نوێنەرایەتیی ویلایەتی خۆیان بۆ وادەی ٢ ساڵ دەکەن. ژمارەی نوێنەرانی ھەر ویلایەتەک بەپێی ژمارەی دانیشتوانی ئەو ویلایەتە دادەنرێت کە ھەر دەساڵ جارێک ژمارەی حەشیمەت مەزەندە دەکرێت. بۆ نموونە چەن ویلایەت کەمینەی ژمارەی نوێنەرەکان واتا ١ نوێنەریان ھەیە و ویلایەتی کالیفۆرنیا ٥٣ نوێنەری ھەیە.
سەنا ١٠٠ نوێنەری ھەیە واتە ھەر ویلایەتەک ٢ نوێنەری ھەیە. سیناتۆرەکان بۆ ماوەی لانی زۆر ٦ ساڵ ھەلدەبژێردرێن، ئەگەرچی ھەر ساڵناساڵێ یەک لەسەر سێی کورسییەکان دیسان ھەڵبژاردنی بۆ دەکرێت. وادەی خزمەتی سەرۆک کۆمار ٤ ساڵە و دەتوانێ ھەتا دووجار سەرۆک بمێنێتەوە. سەرۆک کۆمار بە ڕای ڕاستەوخۆی خەڵک پەسند ناکرێ بەڵکوو لە لایەن لێژنەی ھەڵبژاردنەوە دەستنیشان دەکرێت. دادگای باڵای ئەمریکا خاوەنی ٩ ئەندامە و ھەتاھەتاییشە.
حیزبەکان
ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ زۆربەی مێژووەکەی خاوەنی سیستەمێکی دوو حیزبی بووە. ئەو دوو حیزبە ئەمانەن: حیزبی دیموکرات لە دامەزانی ١٨٢٤ و کۆماری لە دامەزرانی ١٨٥٤. لە ھەلبژاردنەکانیشدا، نوێنەرانی ئەو دوو حیزبە وەک نوێنەرانی سەرەکیی جەماور لە قەڵەم دەدرێن. تەنھا لە ساڵی ١٩١٢دا بوو کە ثیئۆدۆر ڕوزوێڵت بووە سەرۆک کۆمار کە ئەندامی ھیچ یەک لەم دوو حیزبە سەرەکییە نەبوو و لە سەدا بیستی ڕای جەماوەری ھێنا. پاش ئەم دوو حیزبە گەورە، سێھەمین حیزب، حیزبی ئازادیخوازەکانە.
لە کلتووری ڕامیاریی ئەمریکادا، کۆماریخوازەکان زیاتر بە خۆپارێز (لایەنی ڕاست) دەناسرێن و دیموکراتەکان بە لیبەڕاڵ (لایەنی چەپ) بەناوبانگن. ویلایەتەکانی باکوور-ڕۆژھەڵات و کەناری ڕۆژاوا بە «شین» و پشتیوانی دیموکرات و ویلایەتەکانی باشوور و زۆربەی ویلایەتەکانی ڕۆژاوا «سوور» و پشتیوانی کۆماریخوازەکانن.
باراک ئۆباما نوێنەری دیموکراتەکان، سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا کە ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژێردرا، ٤٤ـەمین سەرۆک کۆماری وڵاتە (٤٣ کەس). لە ئێستادا مەجلیسی پیرانی ئەمریکا ٥١ ئەندامی دیموکراتی ھەیە، ٢ ئەندامی سەربەخۆ کە ھاوکاری دیموکراتەکان دەکەن و ٤٧ ئەندامی کۆمارخوازی ھەیە. ماڵی نوێنەرەکان ٢٤٢ ئەندامی کۆماریخواز و ١٩٢ دیموکراتی ھەیە (کورسییەک بەتاڵە).
پەیوەندییەکان لەگەڵ دەرەوە
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کاریگەریی ھەیە لەسەر دۆخی ئابووری، ڕامیاری و سەربازیی جیھان. ئەندامی ھەمیشەییی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانە و شاری نیویۆرک خاوەنماڵی بارگەی سەرۆکایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکانە. ئەندامی ھەردوو جی-٨ و جی-٢٠ و ھەروەھا ڕێکخراوی ھاوکاریی ئابووری و ئاوەدانییە. زۆربەی وڵاتانی جیھان لە واشنگتن دی سی باڵوێزخانەیان ھەیە و بە ھەمان شێوە ئەمریکاش لەم وڵاتانە باڵوێزخانەی ھەیە. بێجگە لە ئێران، کووبا، کۆریای باکوور، بۆتان، و کۆماری چین (تایوان).
ھێزە سەربازییەکان
لە ساڵی ٢٠٠٨دا ھێزە چەکدارەکان ١٫٤ میلیۆن کەس بوون. ھێزە پاشەکەوتکراوەکان و پاسەوانانی نەتەوەیی ژمارەکە تا ٢٫٣ ملیون کەس دەبات.
خزمەتگوزاریی سەربازی لە ئەمریکا بە دڵخوازییە، بەڵام لەوانەیە لە کاتی شەڕدا ژمارەیەکی نیشانکراو بخرێنە ژێر فەرمانی خزمەتی سەربازییەوە. ئەمریکا یازدە کەشتیی فڕۆکەھەڵگڕی ھەیە کە بە فڕۆکەکانی ھێزەکانی ئاسمانی، ھێزە سەربازییەکان بەئاسانی و لە ھەموو کاتەکانی شەو و ڕۆژدا دەگوازنەوە بۆ ئەم شوێنانە. ئەمریکا لە سەرانسەر دنیادا ٨٦٥ پێگەی سەربازیی ھەیە و ئەمەیە ھۆکاری ئەوەی بە «ئیمپڕاتۆری پێگەکان» ناوی لێ دەبەن.
ئابووری
ویلایەتە یەکگرتووەکان سیستەمێکی ئابووریی سەرمایەداریی تێکەڵی ھەیە کە بە سەرچاوەی سرووشتیی فراوان و ژێرخانی بەھێز و کلتووری بەرھەمھێنەری دەوڵەمەند کراوە. بەپێی لێژنەی نێودەوڵەتی پارە، ویلایەتە یەکگرتووەکان بە داھاتی ناپوختی ١٥٫١ تریلیون، لە سەدا ٢٢ی ھەموو داھاتی ناپوختی دونیای بەخۆی تەرخانکردووە. ئەم ژمارە بەپێی حەشیمەتی وڵاتەکە، پلەی ٩ی لە دونیادا بۆ بەدەست ھێناوە لە داھاتی ناپوختی ناوەکی. دۆلار، دراوی ئەمریکا، سەرەکیترین دراوی سەرتاسەری جیھانە.
ئەمریکا گەورەترین ھاوردەکاری شتومەکە و لە ھەناردندا پلەی دووەمی ھەیە. کەنەدا، چین، مەکسیک، ژاپۆن و ئەڵمانیا گەورەترین ھاوکارانی بازرگانی و ئابووریی ئەمریکان. لە ساڵی ٢٠١٠دا نەوت زیاترین ھاوردەی ھەبوو و کەلوپەلی ماشین زیاترین ڕاژەی ھەناردنی ھەبوو. چین گەورەترین قەرزڕاگری ئەمریکایە.
ژمارەی کرێکارانی ئەم وڵاتە لە ٢٠١٠دا ١٥٤ میلیۆن کەس بوو. حکومەت بە ٢١ ملیون کەس زیاترین ژمارەی کارلەدەستانی ھەیە. خزمەتگوزارییەکانی تەندروستی و کۆمەڵگایی بە ١٦٫٤ ملیون کەس گەورەترین کاروباری تایبەتی (غەیری حکومەتی) ھەیە.
زمان
تا ئەم کاتەش زمانی تایبەتی و فەرمی نییە بۆ ئەمریکییەکان سەرەڕای ئەوەش کۆنگرێسی ئەمریکا بەھۆی زۆری قسەکەران بە ئینگلیزی بەزمانی سەرەکی ئەمریکا ھەڵبژێردرا.
سەرۆک کۆمارەکانی ئەمریکا
وێنۆک|ناوەڕاست|lang=ckb|700px
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٧٦ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٧٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان پۆل:ئەمریکاکان
ئابوورناسیی ورد
ئابوورناسیی ورد لقێکی ئابوورناسییە کە ئاکاری تاکەکان و ڕێکخراوە بچووکەکان لە کاتی بڕیاردانیان لەسەر چۆنیەتیی تەرخانکردنی سەرچاوەکاندا تاوتوێ دەکات (بڕوانە دەگمەنی). لە بازاڕ، کە شوێنی کڕین و فرۆشتنی شتومەک و ڕاژەیە، ئەمە زیاتر کاربردی ھەیە. ئابوورناسیی ورد سەرنج بەوە دەدات کە چۆن ئەو بڕیارانە لەسەر داوا و دابین شوێنەواری خۆیان بەجێ دێڵن و، داوا و دابینیش چۆن نرخەکانی بازاڕ دیاری دەکەن و، بەپێچەوانەشەوە چۆن نرخەکان چەندایەتیی شتومەک و ڕاژەی داواکراو و دابینکراو دیاری دەکەن.
لە بەرامبەر ئابوورناسیی ورد، ئابوورناسیی زل وەستاوە، کە کۆی گشت چالاکییە ئابوورییەکان جەگرێتەوە و لەگەڵ مژارگەلێکی وەکوو گەشە، ھەڵماسین و بێکاری سەروکاری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورناسیی ورد پۆل:ئابوورناسی پۆل:پارە
خزمگەریەتی
خزمگەرییەتی بریتییە لە بەپێشخستنی خزم و دۆستە نزیکەکان بەھۆی پەیوەندیان بە تۆوە نەوەک بەھۆی لێھاتوویان. زۆربەی کات ئەم زاراوەیە مانایەکی نەخوازراو و نێگەتیڤانە دەگەیەنێت. بۆ نموونە ئەگەر بەڕێوەبەرێک ھەڵسا بە دامەزراندنی فەرمانبەرێک یان بە بەەرزکردنەوەی پلەکەی بەھۆی پەیوەندی خزمایەتی لە بری فەرمانبەرێکی تر کە لەو کەسە لێھاتووتر بێت بەڵام پەیوەندی خزمایەتی لەگەڵ بەڕێوەبەرەکە نەبێت ئەو کاتە بەڕێوەبەرەکە بە خزمگەرییەتی تاوانباردەبێت. ھەندێک لە زانایانی بواری زیندەوەرزانی ئاماژەیان بەوەکردووە کە بوونی ئارەزوو بۆ خزمگەرییەتی ئارەزوویەکی زگماکییە لە مرۆڤدا و شێوەیەکە لە شێوەکانی بەپێشخستنی خزمایەتی.
وشە ئینگلیزییەکەی (Nepotism) بنەڕەتەکەی لاتینییە و لە وشەی Nepos وەرگیراوە کە مانای منداڵی برا یان خوشک دەگەیەنێت لە چەرخە ناوەراستەکاندا کە ھەندێک لە پاپاکان و قەشە کاپۆلیکییەکان کە پەیمانی ڕەبەن بوونیان لەسەر خۆیاندابوو منداڵە نا شەرعییەکانی خۆیان بەخێودەکرت بەو پاساوەی کە ئەمانە منداڵی خوشک یان برایانان و لە ماڵەکردنیشدا پیشینەیان پێدەدان لەسەر خەڵکانی تر؛ و ھەندێک لە پاپاکان لەو جۆرە منداڵە نا شەرعیانەی خۆیان یان منداڵە خزمەکانیان گەیشتن بە پلەی کاردینالی؛ و زۆربەی جار ئەم جۆرە دامەزراندنانە بۆ دامەزراندنی شتێک کە لە «خانەوادە پاشایییەکان» دەچوو دەستیان بەسەر کورسی پاشایەتیدا دەگرت. بۆ نموونە پاپا کلیستۆسی سێەم لە خانەوادەی بۆرجیا دوو لە کوڕەبراکانی خۆی وەک کاردینالییە دامەزراند یەکێکیان بریتی بوو لە ڕۆدیرگ کە ئەویش پێگەکەی خۆی وەک کاردینال دواتر بەکارھێنا بۆ گەیشتن بە پاپایەتی، و بوو بە پاپا ئەلکسەندر ی شەشەم. وا ڕێکەوت کە ئەلکسەندەر- کە یەکێک لە ھەرە گەندەڵترین پاپاکان بوو—پلەی کاردیناڵی بەبرای دڵبەندەکەی خۆیدا کە ئەلیساندرۆ فارنییە: کە پلەوپایەی فارنییەش بەرزدەبێتەوە دوایی دەبێت بە پاپا پۆلی سێەم. پۆلیش بە ھەمان شێوە خەریکی خزمگەرییەتی بوو کە بۆنمونە دوو لە منداڵە خوشکەکانی (کە تەمەنیان ١٤ و ١٦ ساڵان بوو) وەک کاردیناڵ دامەزراند؛ و ئەم پیادەکردنە لەوکاتە کۆتایی پێھات کە پاپا ئەنوسنت فەرمایشتێکی پاپایی دەرکرد بە قەدەغەکردنی ئەم جۆرە کارانە لە ساڵی ١٦٩٢. ئەم بڕیارە پاپایییە بۆ ھەموو پاپایەک لە ھەموو سەردەمێک قەدەغەی کرد کە زەوی و خانووبەرە و پلەوپایە و قازانجە دارایییەکان نابێت بە ھیچ لە خزمەکانی خۆی بدات بێجگە لە یەک خزم نەبێت کە شیاو لێھاتووی ئەوەبێت ئەو پەڕی ببێتە کاردیناڵ.
خزمگەرییەتی تۆمەتێکی باوە لە ناوەندی سیاسیدا کاتێک کە خزمی کەسێکی خاوەن کاریگەری پلەوپایەکی دەسەڵات وەردەگرێت بەبێ ئەوەی لێھاتوویی گونجاوی ھەبێت بۆ ئەو شوێنە. بۆ نموونە کاتێک کە سیناتۆری ئەمریکی فرانک مارکوفسکی وەک فەرمانڕەوای ویلایەتی الاسکا کچی لیزا مارکۆفسکی وەک نوێنەری ویلایەتەکە دامەزران بۆ ئەوەی لە ئەو پێگەیە بەڕێوەببات لە ماوە ئەو دوو ساڵەی کە مبووی وەک فەرمانڕەواە ویلایەتەکە و لەوکاتەشدا بە خزمگەرییەتی تۆمەتبارکرا. (و کچەکەی لیزا سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە دووبارە ھەڵبژاردنەوەیدا لەو کاتەی لە ساڵی ٢٠٠٤ خۆی پاڵاوت بۆ ئەم پۆستە). جۆن کەنەدیش لەلایەن ژمارەیەک لە ڕکابەرەکانییەوە بە خزمگەرییەتی تاوانبارکرا کاتێک براکەی ڕۆبرت کینیدی وەک بەڕێوەبەری گشتی دامەزراند. لە ھموو شوێنێک خاناوەدا ھەن کە دەستیان بەسەر سیاسەتی وڵاتەکانیاندا گرتووە وەک خاناوادەی تون عبدالرزاقی دووەم وەک سەرۆک وەزیرانی مالیزیاو کوڕەکەی نەجیب تون عبدالرزاق کە جێگری ئێستای سەرۆک وەزیرانی مالیزیا و مینتور لی کوان یەکەم سەرۆک وەزیرانی سەنگافورە و کوڕەکەی لی ھین لونگ کە بەم دوایییە جێگای گوە تونگ ی گرتەوە وەک سەرۆک وەزیری سەنگافورە؛ و زۆر لە وڵاتانی ئاسیا بەلای فەرمانڕەواییکردنی خانەوادە فەرمانڕەواکاندان. لە ھندستان تا ئێستا خانەوادەی نەھرۆ--- و خانەوادەی غاندی فەرمانڕەوا فەرمانڕەوایی ھندستان دەکەن لە زۆرینەی ماوەی دوای سەربەخۆیی لەکاتێکدا خەڵکانی تریش لە ویلایەتە ھندییەکانیش لەسەر پێشخستنی خزم و ناساویەکانیان بەردەوامن.
و لە ڕۆمانیا زاراوەی «پەیوەندی» بەربڵاوە بۆ ناونانی خزمگەرییەتی کە ڕێگە بە مرۆڤدەدات کارێک بەدەستبھێنێت بە ھۆیەوە. ھەرچی وشەی (Nepot) ە لە زمانی ڕۆمانیدا مانای کوڕی برا یان کوڕی خوشک دەگەیەنێت. و لەماوەی فەرمانڕەوایی کۆمۆنیستی خزمگەرییەتی تاکە ڕێگە بوو بۆ بەدەستھێنانی کارێکی باش بە مووچەیەکی سەرنجراکێش.
بۆب مامی خۆتە
ئەو دەستەواژەی کە لە شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا بەکاردەھێنرێت بۆ گوزارشتکردن لە خزمگەرییەتی بریتییە لە «بۆب مامی خۆتە». بنەرەتی ئەو وتەیەش بۆ ئەو کاتە دەگەرێتەوە کە ڕوبرت سیسل دوک سالزبری سەرۆکی وەزیران بوو و کورە براکەی خۆی ارسەر بەلفۆر لە پلەیەکی بەرز دامەزراند. ئەم دەستەواژەیە لە بنەڕەتدا وەک گاڵتەجاڕی بە خزمگەرییەتی بەکاردەھێنرا بەڵام ئێستا ماناکەی بریتییە «ھیچ کێشەیەک نییە» یان «ھەموو شتێک تەواو کراوە» وەک لەو ڕستەیە «پلاکە کارەبایییەکە بخەرە ناوی و پەنجە بە دوگمەکە بنێ ئیتر بۆب مامی خۆتە.»
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جۆشی گرووپ پۆل:گەندەڵیی سیاسی پۆل:ئابووری پۆل:نارسسیزم پۆل:وشە سیاسییەکان
بڕیارنامەی ٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی نیسانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٨٦‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کێشەی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨
چۆمەڵان
چۆمەڵان (Çomellan، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٤ کەس لە ٣١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ماکسوێل کۆرنێت
وێنۆک|کۆرنێت لە کاتی یاریکردنی لەگەڵ ھەڵببژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسای ئاستی تەمەنی ژێر ١٩ ساڵان لە ٢٠١٦. گنالی ئەلبێر ماکسوێل کۆرنێت (لەدایکبووی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٩٦) یاریزانێکی تۆپی پێی کۆتدیڤوارییە کە یاری بۆ یانەی ئۆڵمپیک لیۆنی فەڕەنسی و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆتدیڤوار دەکات لە ڕۆڵی ھێرشبەردا.
مێتز
کۆرنێت لە لاوییەوە یاری بۆ یانەی مێتز دەکرد. ئەو یەکەم یاری خۆی بۆ یانەکە لە خوولی فەڕەنسیی ئاستی پلە دوو لە ٢ی ئابی ٢٠١٣ بەرامبەر ستەید لاڤۆلۆی ئەنجامدا. ئەو ھاتە نێو یاریگا لە شوێنجێی یاریزان یێنی نگباتۆکۆ و یارییەکەیان بە ئەنجامی ١–٠ بردەوە.
لیۆن
لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥، کۆرنێت لەگەڵ یانەی لیۆن ڕێککەوتن.
ئەو یەکەم یاری خۆی لە خوولی فەڕەنسیی ئاستی پلە یەک لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ بەرامبەر یانە کۆنەکەی، مێتز ئەنجامدا. ئەو ھاتە نێو یاریگا لە شوێنجێی یاریزان ئەلێکساندەر لاکازێت بەھۆی پێکانییەوە دوای ٣٤ خوولەک لە دەستپێکی یارییەکە و یارییەکەیان بە ئەنجامی ٢–٠ بردەوە.
ئەو یەکەم گۆڵی خۆی لە ٢٣ی تشرینی یەکەم ئەنجامدا بۆ یانەی لیۆن لە دژی یانەی تۆلۆس دوای ئەوەی لە خوولەکی ٨٩ ھاتە نێو یاریگا و یارییەکەیان بە ئەنجامی ٣–٠ بردەوە.
کاروانی نێودەوڵەتی
کۆرنێت لە کۆتدیڤوار لەدایکبوو، و لە تەمەنێکی بچووکدا بەرەو فەڕەنسا کۆچی کرد. ئەو یاری بۆ ھەڵبژاردەی لاوای فەڕەنسا دەکرد بەڵام لە ٥ی نیسانی ٢٠١٧ ئەوەی ڕاگەیاند لەمەودوا یاری بۆ ھەڵبژاردەی کۆتدیڤوار دەکات. ئەو یەکەم پیشەگەری خۆی بۆ کۆتدیڤوار لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ئەنجامدا لە یارییەک کە بە ئەنجامی ٥–٠ لە یارییەکی دۆستانەدا شکستییان ھێنا بەرامبەر ھۆڵەندا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
دەڵاندن
300px|وێنۆک
دەڵاندن یان ئۆزمۆزی (ئینگلیزی: Osmosis) بڵاوبوونەوەی ئاو یان توێنەرێکی ترە، لە گیراوە ڕوونترەکەوە (تواوە) بە ناو پەردەیەکی نیمچەتێپەڕدا، بە پێی توێنەر.
سەرچاوە
پۆل:تەکنۆلۆژیای ئاو پۆل:تەکنۆلۆژیای پەردە پۆل:تەکنەلۆژیای ئاو
نزار غەزالی
نزار غەزالی (لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٨٤ لە دھۆک، کوردستان) یاریزان و ڕاھێنەرێکی لەشجوانیی نێونەتەوەیییە. خاوەنی چەند نازناوێکی جیھانییە لە بوارەکەی خۆیدا وەک یەکەم کورد لە بواری لەشجوانی، وە خاوەنی دوو بڕوانامەی ماستەرە کە پێکھاتوون لە فێرکارى لەشساغی و لەشڕێکی و پسپۆری لە پارێزگارىی خۆراکیی وەرزشی.
بەرپرسیارییەتەکان
نزار غەزالی سەرپەرشتیاری ھێنانی پاڵەوانی ناوخۆیی و جیھانییەکانە بۆ کوردستان، و ڕاھێنەری تایبەتیی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانییە.
لەشجوانی
دەسکەوتە وەرزشییەکانی نزار غەزالی، کە لە پێشبڕکێکان بەدەستی ھێناوە:
لەسەر ئاستی جیھان
غەزالی لەپاڵ بەشداریکردنی لە پاڵەوانییەتییە نێوخۆیییەکان، بەشداری پاڵەوانییەتە جیھانەکانیشی کردووە کە گرینگترینیان ئەمانەن:
سەرچاوەکان
پۆل:دەستکاریکردنی لاشە پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:وەرزش لە عێراق
ئەمفۆتێری
ئەمفۆتێری یان دووکارلێک (ئینگلیزی: Amphoteric) ڕەوشێکی ماددەیەکە، وەک ئاو، کە ڕەوشی ترش و تفتیشی ھەیە.
سەرچاوە
پۆل:کیمیای ترش-تفت
زامناوا
زامناوا (Zaminawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٢ کەس لە ٢٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢۳ی نیسانی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٨٧‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
مۆریس
مۆریس یان موریشیوس، بە فەرمی کۆماری مۆریس (بە ئینگلیزی: Republic of Mauritius، بە فەڕەنسی: République de Maurice) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. ناوی ئەم وڵاتە لە ناوی شازادەیەکی ھۆڵەندییەوە بە ناوی «مۆریسی ناساو» (Maurits van Nassau) وەرگیراوە. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری پۆرت لۆئیسە.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:گڕکانە کوژاوەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:گڕکانەکانی مۆریس پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨ پۆل:دوورگەکانی مۆریس پۆل:مۆریس پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
تابلێت
یەکەم تاتەبژمێریش لەلایەن مایکرۆسۆفت لە ساڵی ٢٠٠٠ دەرچوو. ئەو تاتەبژمێرە تازانەش کە ئێستا لەبازاڕەکان بوونیان ھەیە بریتین لە ئایپاد، ئەوانەی بە ئەندرۆید چێککراون، بلاکبێری پلەیبووک و ویندۆز.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرە ئەلکترۆنییەکان پۆل:ئامێرە ھەڵگرتەنییەکان پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان
بەرزایییەکانی جۆلان
وێنۆک|ُشوێنی بەرزاییەکانی جۆلان
بەرزایییەکانی جۆلان (بە عەرەبی: هضبة الجولان، بە عیبری: רמת הגולן‎) شوێنێکی شاخاوییە لە باشووری وڵاتی سووریا و باکووری ئیسرائیل؛ کە بە گوێرەی بەرپرسانی سووری لە لایەن ئیسڕائیلەوە داگیر کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا
ئۆپێلیکا، ئەلاباما
ئۆپێلیکا (، ) شارێکە لە کەرتی لی، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٦٬٤٧٧ کەس بووە. ڕووبەری ١٥٦٫٧١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٦٨٫٩٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
پارێزگای فاریاب
فاریاب (فارسی: فاریاب) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باکووری ئەو وڵاتە. لە ١٤ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
فاریاب پۆل:پارێزگای فاریاب
بڕیارنامەی ٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئایاری ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ۳٠٢‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ئەحمەومەردە
ئەحمەومەردە (Eḧmewmerde، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣٨ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
حاجیاوا، مەھاباد
حاجیاوا  (Ḧaciyawa، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٦ کەس لە ٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
فەرھەنگی شیکارانەی زاراوەی ئەدەبی
فەرھەنگی شیکارانەی زاراوەی ئەدەبی ناوی فەرھەنگێکی کوردی-ئینگلیزیی تایبەتی زاراوەکانی بوارەکانی ئەدەب، ڕەخنەی ئەدەبی و تیۆریی ئەدەبییە نووسینی بەختیار سەجادی و محەممەد مەحموودی. ئەم فەرھەنگە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی ئاراس‌ەوە بڵاوکراوەتەوە.
زمانی سویفت
به‌ تایبه‌تی بۆ مه‌به‌ستی په‌ره‌پێدانی هه‌ریه‌ک لە ئەپی له‌ سیسته‌مه‌كانی: iOS, macOS, watchOS, tvOS.
یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ وایكرد ئه‌پڵ زمانه‌كه‌ گەشە پێبدات، بۆ جێگرتنه‌وه‌ی زمانی Objective-C بوو كه‌ پێشتر له‌ لایه‌ن ئه‌پڵه‌وه‌ به‌كار ده‌هات.
زمانی Swift به‌هۆی گرنگی پێدانی زۆری لەلایەن ئه‌پڵه‌وه‌ وایكردووه‌ كه‌ باشترین ببێت به‌ یه‌كه‌م زمان كه‌ به‌ شێوازێكی باش ئەپی سیسته‌می iOS ـی پێ درووست بكرێت. هه‌رچه‌نده‌ زمانی Objective-C ـیش توانای درووستكردنی ئەپی هه‌یه‌ بۆ ‌iOS، به‌ڵام به‌هۆی چه‌ند هۆكارێكه‌وه‌ وا ده‌كات له‌ به‌رامبه‌ر سویفتدا لاواز ده‌ربكه‌وێت.
یه‌كێكه‌ له‌ زمانه‌ جیهانییه‌كان كه‌ زۆرترین داخوازی له‌سه‌ره‌ و به‌رهه‌مه‌كانی زۆرین به‌كارهێنانیان هه‌یه‌، هەر ئه‌وه‌ وایكردووه‌ له‌ کاتی درووستبوونیه‌وه‌ تا ئێستا 1.530.000 هه‌لی كار بۆ هاوڵاتیانی ئه‌مریكا درووست بكات.
به‌پێی ڕاپۆرتێكی پێگەی indeed.com، زمانی سویفت خاوه‌ن به‌رزترین مووچه‌ی مانگانه‌ بووه‌ له‌ساڵی 2016 ه‌دا له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ جۆرێك مووچه‌ی مانگانه‌ی هه‌ر گه‌شه‌پێده‌رێكی سویفت 115.000 دۆلار بووه‌.
یه‌كێک له‌ زمانەکانی پڕۆگرامکردنە كه‌ به‌ ئاسانی ده‌توانیت فێری ببیت به‌ هۆی ئاسانی كۆده‌كان. به‌ كه‌مترین كۆد ده‌توانرێت باشترین پڕۆژه‌ی پێ درووست بكرێت.
به‌هۆی هه‌بوونی ئه‌پڵیكه‌یشنێكی تایبه‌ته‌وه‌ به‌ناوی Xcode، ده‌توانرێت به‌ ئاسانترین كۆده‌كان ڕه‌ن بكرێن و هه‌ڵه‌كان دیاری بکرێن، هه‌روه‌ها یارمه‌تیت ده‌دات له‌ ڕاستكردنەوەی هه‌ڵه‌كان، به‌مه‌ش به‌ كه‌مترین كات ده‌توانیت پڕۆژه‌كه‌ت ته‌واو بكه‌یت.
ده‌توانین بڵێین یه‌كێک له‌ خێراترین زمانەکانی جیهانه‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كۆمانده‌كانی ڕوون و ئاسانن، به‌ شێوه‌یه‌ک كه‌ 1.62 جار له‌ زمانی Objective-C خێراتره‌. وه‌ كۆمپیوته‌ره‌كه‌ت ماندوو ناكات له‌ كاتی كار كردنی كۆده‌كانت و به‌ زووترین كات کۆدەکان کار پێبکات.
به‌هۆی ئەوەی خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ به‌ ناوی Automatic Reference Counting كه‌ بریتییه له‌ ژماردنی سه‌رچاوه‌كان به‌شێوه‌ی خودکارانە، وا ده‌كات كه‌مترین فراوانی RAM بەکار بهێنێت و له‌ كاتی كارپێكردنی كۆده‌كان كۆمپیوته‌ره‌كه‌ت خاو نه‌بێته‌وه‌.
به‌هۆی زۆرینه‌ی ڕێژه‌ی به‌كارهێنانیه‌وه‌ له‌لایه‌ن گه‌شه‌پێده‌ران، بۆته‌ هۆی درووستبوونی كۆمه‌ڵگایه‌كی گه‌وره‌ بۆ زمانه‌، كه‌ واده‌كات گه‌شه‌پێده‌ران به‌ یارمه‌تی یه‌كتر پرۆژه‌كانیان ته‌واو بكه‌ن.
به‌ هۆی ئه‌وه‌ی زمانه‌كه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌پڵه‌وه‌ درووست كراوه‌، كۆمپانیاكه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك پشتگیری ده‌كات. هه‌ر ئه‌مه‌ وا ده‌كات داهاتووت گه‌شتر بكات، دوور نییه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان ببیته‌ كارمه‌ند یاخود ئه‌ندازیارێكی كۆمپانیای ئه‌پڵ.
سویفت جه‌ختی له‌ ئاسایشی پارێزراوی گرتۆته‌وه‌، گه‌شه‌پێده‌ران به‌ ئه‌سته‌م ده‌توانن كۆدێك له‌ ئه‌په‌كانیان به‌كار بهێنن كه‌ مه‌به‌ستیان بردنی داتای به‌كارهێنه‌ران بێت.
هه‌رچه‌نده‌ یه‌كێكه‌ له‌ نوێترین زمانه‌كانی تایبەت بە پڕۆگرامکردن، به‌ڵام توانی خۆی بگه‌یه‌نێته‌ پلەی زمانه‌ كۆنه‌كان و پله‌ی ١٧ـه‌مین باشترین زمانه‌كانی جیهان بگرێت (به‌ پێی خشته‌یه‌كی TIOBE ڕێکەوتی ٧ی مانگی ٥ی ٢٠١٩ە).
سەرچاوەکان
https://kitn.net/babat/39824
https://www.tiobe.com/tiobe-index/
پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان پۆل:نەرمەکاڵای ئەپڵ
٢٧ی تەممووز
سەرچاوەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی
دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی شێوەیەک لە شێوەکانی دیموکراتی پێکدەھێنێت و تیۆرێکی مەدەنییە کە تێیدا دەنگدەران (بە شێوازێکی نھێنی و ئازاد لە ھەلبژاردنێکی فرەلایەندا) ئەو نوێنەرانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن ھەڵدەبژێرن، ئەمانە نابن بە بریکاری دەنگدەران تەنھا نوێنەریانن – یان بە مانایەکی تر واتە تەنھا لەو کاتە کارناکەن کە دەنگدەران ئاراستەیان بکەن بەڵکو دەسەڵاتێکی ئەوتۆیان ھەیە کە بتوانن دەسپێشخەری بکەن لە کاتی ھاتنەکایەوەی گۆرانکارییەکان. دیموکراسییەتە لیبرالییە نوێکان بە نموونەی گرنگی دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی دادەنرێن؛ و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زۆربەی جار ئەم زاراوەیە ھاوتای مانای زاراوەی «کۆماری» دادەنرێت.
دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی بەخشینی دەسەڵاتێکی گەورەتر بۆ نوێنەران لە پەرلەمان لەخۆوەدەگرێت وەک لەوەی کە شانشینییەتی دەستوری یان دیموکراتییەتی ھاوبەشیکردن (participatory democracy) دەیبەخشێت لەبەر ئەوە ھەموو دەستورەکان بەدەق لەسەر سەربەخۆیی دادگەری و ڕێوشوێنەکانی تر دەنووسێت بۆ ھاوسەنگکردنی دەسەڵاتە نوێنەرایەتییەکان:
نەریتی ھەڵبژاردنی نوێنەرانی ویلایەتەکان لە ئەورووپا لە سەدەی نۆزدەھەم (و بە شێوەیەکی زیاتر کاریگەرانەتر کە نوێنەرایەتی ھەموو چینێکیان دەکرد بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز لەوەی کە ئێمە دەیبینین) بۆ پێشکەشکردنی ڕاوێژکاری ئاراستەکردنی پاشاکان بووە ھۆی دروستکردنی ئاشنایەتییەکی قووڵ لەگەڵ سیستەمی نوێنەرایەتیکردن؛ و ئیدمۆند بۆرک لە گووتارەکەیدا لەبەردەم دەنگدەراندا لە بریستۆل ڕاڤەکردنێکی تەقلیدی ماف و ئەرکەکانی نوێنەری ھەڵبژێردراوی پێشکەشکرد.
ئەو جەماوەرییەتییە زۆرەی کە دیموکراسییەت وەدەستی ھێنا لە دوای شۆڕشی پیشەسازییەوە بوو لەکاتێکدا کە ژمارەی ھاوڵاتیانی وڵاتە پیشەسازییەکان زۆر بوو یان (لە سەردەمە نوێترەکاندا) ھاوڵاتیان زیاتر گرنگی خۆیان بۆ سیاسەت دەردەخست، بەڵام ئەو ژمارە زۆرەی خەڵک و تەکنەلۆجیا لەو سەردەمە نەگونجاو بوون بۆ دیموکراسییەتی ڕاستەوخۆ.
شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا بە ولاتێکی سیستەم دیموکراسی نوێنەرایەتی دادەنرێت و ئەڵمانیاش بە ھەمان شێوە لە ساڵی ١٩٤٩ وابوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەندا دوونمونەی ترن بۆ جێبەجێکردنی دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی. لە ساڵی ٢٠٠٣ توانرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بوونرێت کە زۆرینەی دانیشتووانی سەر گۆی زەوی لەسایەی سیستەمی دیموکراسییەتی نوێنەرایەتیدا دەژین لە ناویشیاندا ئەو شانشینییەتە دەستوریانەش کە حکوومەتێکی نوێنەرایەتی بەھێزیان ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ھەڵبژاردنەکان پۆل:دیموکراسی
شیکاری
شیکاری ڕێکارێکە بریتی لە پێواژۆی داشکاندی مژارێکی دژوار یان ئاڵۆز بەسەر بەشگەلی بچووکتر بە مەبەستی باشتر تێگەیشتن لەو مژارە. پێش ئەرەستوو ھەتا ئێستا ئەم ڕێکارە لە بیرکاری و لۆژیکدا کەڵکی لێ وەرگیراوە، ئەگەرچی وەکوو چەمکێکی شێوەیی شیکاری گەشەیەکی تازەیە.
وشەی Analysis لە بنەڕەتدا یۆنانییە: ἀνάλυσις - ئانالوسیس، "ھەڵوەشاندن، داشکاندن". لە زمانی کوردیدا بە کاری ھەلاجی و لێک ھەڵوەشاندنەوەی خوری و کوڵکە دەڵێن شیکردنەوە یان شیتەڵکردن. وشەی شیکاری ژی لەوەوە ھاتووە. ئاوەڵناوەکەشی دەبێتە شیکارانە.
پێڕەوە شیکارانەکان زۆرتر لەپاڵ ئەم زانایانە دەدرێن: ئیبن ئەلھەیسەم، دیکارت، گالیلەی، نیوتن.
سەرچاوەکان
پۆل:ھزر پۆل:دەرھەستکاری پۆل:شیکار پۆل:ژیری پۆل:ھەبوونناسی پۆل:ئاوەزان پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
ھاوسەرگیریی شازادە چارڵز و شازادە دایانا
ھاوسەرگیری شازادە چارڵز و شازادە دایانا بەرێوەچوو لە ڕۆژی ٢٩ تەممووزی ١٩٨١ لە کڵێسای قەشە پۆڵ لە لەندەنی بەریتانیا. ھاوسەرگیرییەکە لەنێوان شازادەی جێنشینی بەریتانیا، شازادە چارڵز، و ئەندامێکی خێزانی سپێنسەر بوو بەناوی دایانا.
ھاوسەرگیری دایانا و چارڵز بەشێوەیەکی بەرفراوان ناوزەند کرا بە «ھاوسەرگیری ئەفسانەیی» و «ھاوسەرگیری سەدە». مەراسیمەکە زیاتر لە ٧٥٠ ملیۆن بینەری تەلەڤزیۆنی لە جیھاندا ھەبوو.
ئۆپ، ئەلاباما
ئۆپ شارێکە لە کەرتی کۆڤینگتۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٬٦٥٩ کەس بووە. ڕووبەری ٦٣٫٦٨ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٠٤٫٥٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارەکانی ئەلاباما
دۆخی ماددە
وێنۆک|چوار حاڵەتی ماددە
دۆخی ماددە حاڵەتێکی تایبەتیی فیزیکییە، کە ماددەیەکی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیک پۆل:ماددە پۆل:دۆخەکانی ماددە
٢٦ی تەممووز
بۆنەکان
پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کیشوەر
وێنۆک|چەپ|300px|نەخشەیەک کە کیشوەرەکان نیشان دەدات: ئەمریکا  ئانتارکتیکا  ئەفریقا  ئەورووپا  ئاسیا  ئۆسترالیا
کیشوەر، پارزەوی، بە پانتایییەکی وشکانیی فراوان دەوترێت کە گەورەتر بێت لە دوورگە، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕێگەیەی کە وشکانیی پێ دیاری دەکرێت کە کیشوەر بێت یان دوورگەیەکی گەورە، دەگۆڕێت لە نێوان جوگرافیاناسەکان و لێکۆڵەرەوەکانی زانستی زەوی، و ئەم جیاوازییە دەرکەوتووە لە ژمارەی قاڕەکان لە دابەشکاردنە جیاوازەکاندا، کیشوەرەکان بەگشتی لە ڕووی بڕیارەوە دیاری دەکرێن تا لە ڕووی پێوەرێکی ڕوونەوە. حەوت ھەرێم ھەن کە زۆر جاران وەکوو کیشوەر دەناسرێن کە لە گەوەرەوە بۆ بچووک ئەمانەن:
ئێتیمۆلۆژی
وشەی کیشوەر لە دوو پاژ پێک ھاتووە: کیش + وەر. بە بۆچۆنی جەمال نەبەز، کیش کورتکراوەی "کشک"-ە کە وێنەیەکی کۆنی "وشک" و "ھشک"-ە و لە پەھلەوی‌دا "ھوشک" بووە و لە فارسیدا بووە بە "خۆشک". کیش یان کش لە وشەکانی کشمیش و کشتوکاڵ-یشدا دەرکەوتووە و لەوانەشدا ھەر بە واتای وشک دێ. وەر و وار-یش یەک شتن. وار واتە نیشتمان، جێ، شوێن. کەواتە کیشوەر سەرجەم واتە جێی وشک، زەویی وشک.
لە زمانی کوردیدا بە "کیشوەر"، "وشکارۆ" و "پارزەمین"یش دەوترێت.
پێناسە و کاربەری
بە پێکھات، "کیشوەرەکان وەکوو وشکاییگەلێکی لێکدابڕاوی گەورە و یەکپارچە دەناسرێن کە گۆڕەپانێکی ئاوی لە یەک جیایان بکاتەوە". زۆرێک لەو حەوت ھەرێمەی سەرەوە لەم پێناسەیەدا جێ ناگرن! لەبەرئەوەی کە بە ئاو لە یەک جیا نەبوونەتەوە. ھەروەھا ئەو پێومانە ئارمانییە کە دەبێت ھەر کامیان تەنێکی گەورە و یاکپارچە بن، زۆرجار لەبەر ھەڵکەوتنی ڕەفەی کیشوەری و دوورگەکان لە ناو سنووری کیشوەرکان دا، چاوپۆشی لێدەکرێت.
سنووری کیشوەرەکان
باریکترین مانای کیشوەر ئەوەیە کە: ڕووبەرێکی بێناوبڕە لە وشکایی کە کەنارەکانی دەریا یان ھەر چەشنە سنوورێکی سرووشتیی دیکە، لێوارەکانی پێکبێنن. لەم مانایەدا دەستەواژەی ئەورووپای کیشوەری بۆ ئاماژەدان بە وشکایی سەرەکیی ئەورووپا، بە ھەڵاوێرکردنی دوورگەلێک وەکوو بەریتانیای مەزن، ئایرلەند و ئایسلەند بەکاردەبرێت. وە دەستەواژەی ئۆسترالیای کیشوەری دەتوانێت ئاماژە بدات بە وشکایی سەرەکیی ئۆسترالیا، بە ھەڵاوێرکردنی تاسمانیا. ھەر بەو شێوەیە، ئەیالەتە یەکگرتووەکانی کیشوەری ئاماژە دەدات بە ٤٨ ئەیالەتی یەکگرتووی بێناوبڕ لە ناوەندی ئەمریکای باکووردا (کە بۆی ھەیە ئالاسکاش بخرێتە سەری) بەھەڵاوێرکردنی ھاوایی کە کۆمەڵە دوورگەیەکە ھەڵکوەتوو لە ئوقیانووسی پاسیفیکدا.
لە ڕوانگەی زەویناسی یان جیۆگرافیی فیزیکییەوە، کیشوەر بۆی ھەیە کە ھەندێک ئەولاتر لە وشکاییشی تێبکەوێت. واتە ئەو ناحەیەی پاڵدەستی کە چۆتە ژێر ئاو و زۆریش قووڵ نیە، ئەو شوێنەی کە پێی دەڵێن: ڕەفەی کیشوەری، ھەروەھا ئەو دوورگانەی کە لە سەر ئەو ڕەفە ھەڵکەوتوون (دوورگەکانی کیشوەری). لەم ڕوانگەوە، لێواری ڕەفەی کیشوەری سنووری ڕاستەقینەی کیشوەرە و دوورگەکانی بەریتانیای مەزن و ئایرلەند بەشێکن لە ئەورووپا و ئۆسترالیا و نیوگینی پێکەوە کیشوەرێک پێکدێنن (ئۆسترالیا-نیوگینی).
وەکوو پێکھاتەیەکی فەرھەنگی، چەمکی کیشوەر دەتوانێت دوورتر لە ڕەفەی کیشوەریش بڕوات تا دوورگەکانی ئوقیانووسی و پاژە کیشوەرییەکانیشی تێبکەوێت. بەم شێوە، ئایسلەندیش وەکوو بەشێک لە ئەورووپا و ماداگاسکاریش وەکوو بەشێک لە ئەفریقا لەبەرچاودەگیردرێت.
جیاکردنەوەی کیشوەرەکان
ئەو پێومانە ئارمانییە کە ھەر کیشوەرێک وشکایییەکی جیاواز بێت، زۆر بەئاسایی لەبەر ھەندێک بڕیارگەلی مێژوویی و دڵخوازانە چاوپۆشی لێیدەکرێت. لەو حەوت ھەرێمەی کە زۆرتر باوە وەکوو کیشوەرێک بناسرێن، تەنیا ئانتارکتیکا و ئۆسترالیا بەئاشکرا لە کیشوەرەکانی دیکە جیاوازن.
ھەندێک لە کیشوەرەکان نە وەکوو تەنگەلێکی بەتەواوی جیاواز، بەڵکوو وەکوو وشکاییگەلێکی کەم‌تازۆر جیاواز پێناسە دەکرێن. ئاسیا و ئەفریقا لە رێگای باریکەی سوێزەوە، وە ئەمریکای باکوور و باشوور لە رێگای باریکەی پاناماوە پێکەوە لێکاون. ھەر دووی ئەم باریکانە بە بەراورد لەگەڵ ئەو وشکایییانەی پێکەوە دەیلکێنن، زۆر باریکن و لە سەر ھەردووکیان کاناڵگەلی دەسکرد درووست کراوە (کاناڵی سوێز و کاناڵی پاناما) کە بە شێوەیەکی کاریگەر وشکایییەکان لێک جیادەکەنەوە.
دابەشکردنی وشکایی ئوراسیا بە دوو لەتی ئاسیا و ئەورووپا کارێکی نائاساییە، لەبەرئەوە کە ھیچ دەریایەک جیایانی نەکردۆتەوە. ڕوانگەیەک ھەیە کە ئوراسیا بۆخۆی بە کیشوەرێکی تاک دادەنێت و جیھان دابەشدەکات بە شەش کیشوەرەوە. ئەم ڕوانگەیە لەلایەن ھەندێک لە جیۆگرافیزانانەوە ھەڵگیراوە و لە ڕووسیە (کە بە سەر ئاسیا ە ئەورووپادا کێشراوە)، وڵاتانی ئەورووپای شەرقی و لە ژاپۆن بە باشتر دەزانرێت.
شکاندنی ئوراسیا بە ئەورووپا و ئاسیا بڕوای ھەندێک کەسانە کە پاشماوەی یورۆسەنتریزمن: "لە ڕووی جۆراوجۆریی فیزیکی، فەرھەنگی و مێژوویییەوە، دەکرێت چین و ھێند لەگەڵ تەواوی وشکایی ئەورووپا، نەک لەگەڵ یەک وڵاتی ئەورووپایی تەنیادا، بەراورد بکرێن. ھەڵسەنگاندنێکی باشتر دەتوانێت فەڕانسە، نەک لەگەڵ گشت ھندستان، بەڵکوو تەنیا لەگەڵ یەک ئەیالەتی ئەو وڵاتە وەکوو ئوتار پرادێش، بەراورد بکات". بە ھەر حاڵ، لەبەر ھۆکارگەلی مێژوویی و فەرھەنگی، ڕوانین بە ئەورووپا وەکوو کیشوەرێکی جیاواز ھەر بەردەوامە.