cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دینامیکی شلگاز
یاساکانی پاراستن
ئەوەی لە دوایی دێت شێوە جیاوازەکانی ھاوکێشەی پاراستنی تەوژمن. لێرەدا قەبارە کەمدەکرێتەوە بۆ خاڵی ئێجگار بچووک وە ھەردووک ڕووبەر و ھێزی تەنەکە بۆیەک کۆی گشتی ھێز دادەنرێن F. بۆ نموونە F لەوانەیە فراوان بکرێت بۆ دەربڕینی ھێزی لێکخشان و کێشکردنی زەوی کە کاردەکات لە خاڵێک لە لێشاودا.
لە ئایرۆ داینامیکەکان لە داینەمیکی ھەوادا ھەوا وا دەدەکەوێت کە شلگازی نیوتنیە کە پەیوەندی ھێڵی جێگیر دەکات لە نێوان (shear stress) (بە گوێرەی ھێزی لێکخشانی ناوەکی) لەگەڵ ڕێژەی جێفشار لە شلگاز. ئەم ھاوکێشەیەی سەرەوە ھاوکێشەیەکی ئاڕاستەییە لە سێ دووری لێشاودا بەڵام دەتوانرێت دەرببڕدرێت بە سێ ھاوکێشەی سکاڵەر لەناو سێ ھاوکێشەی ھاوتادا. ھاوکێشەی پاراستنی تەوژم بۆ ھێزی (compressible) کەیسی لێشاوی لینجی پێیان دەوترێت ھاوکێشەی(Navier-Stokes).
بەپێی ئەم یاسایەی سەرەوە h بریتییە لە ئێنتالپی (enthalpy) k توانای گەیاندنی گەرمی شلگازە (thermal conductivity) T پلەی گەرمیە ھەروەھا (∮) بریتییە لە فرمانی پەرشبوونەوەی لینجی. کرداری پەرشبوونەوەی لینجی فرمان بە ڕێژەکە دەکات کە وزەی میکانیکی لێشاوەکە دەگۆڕێت بۆ گەرمی. یاسای دووەمی (thermodynamic) ئەوەی پێویستە کە ڕاددەی پەرشبوونەوە ھەموو کات پۆزەتیڤ بێتلی. لنجی ناتوانێت وزە دروست بکات لەگەڵ قەبارەی کۆنتڕۆڵکراو. لای دەستە چەپی ڕوونکردنەوەکەی سەرەوە وەرگرتە ماددەیە (material derivative).
توانای پەستانەوە و نا توانایی پەستانی لێشاو
ھەموو شلگازەکان توانای پەستانیان ھەیە بۆ مەودایەک کە گۆڕان لە پەستان یان پلەی گەرمی دەبنە ھۆی گۆڕان لە چڕی. ھەر چۆنێک بێت لە چەندەھا بار و دۆخدا گۆڕان لە پەستان و پلەی گەرمی بە شێوەیەکی بەشکراو کەمن و بچووکن کە گۆڕان لە چڕی بێنرخەو سوودی نیە. لەم شێوەیەدا لێشاوەکە دەتوانرێت مۆدێل بکرێت بە ئەو لێشاوەی کە توانای پەستانی نیە. (incompressible flow)بە پێچەوانەوە ھاوکێشەکانی ئەو لێشاوەی کە توانای پەستانیان ھەیە. دەبێت بە شێوازێکی بیرکاریانە بەکاربھێنرێن. ناتوانایی پەستان دەردەبڕدرێت بە وتنی ئەوەی کە چڕی ρ گورزە شلگاز ناگۆڕێت لەکاتی جووڵانیدا لە ڕووبەری لێشاو.
لەوکاتەی D /Dt ''داتاشراوی ماددەکەیە کە کۆی یاخود سەرجەمی ناوچەیی یاخود داتاشراوی ڕاگوێزانن. ئەم زیادکراوە ھاوکێشەکانی فەرمان کردن ئاسان دەکات بە تایبەتی لەو کاتەی کە شلگاز چڕی وەک و یەکی ھەیە.''
بۆ لێشاوی گازەکان بۆ دیاری کردنی ھەردووک بەکارھێنانی توانای پەستان یاخود نا توانایی پەستانی داینەمیکی شلگازەکان بڕێکی زۆری ژمارە لە لێشاو نرخیان بۆ دادەنرێت. وەک و ڕێ پیشاندەری سروشتی کاریگەریەکانی توانای پەستان دەتوانرێت پشتگوێ بخرێن لە بڕە ژمارەییەکانی خوارەوە بە نزیکەیی ٠٫٣. بۆ شلەکان لە کاتێکدا ئەگەرەکانی ناتوانایی پەستان بە شێوەیەکی یاسایی دەوەستنە سەر سیفاتی شلگازەکان (بە شێوەیەکی تایبەت پەستانی شلۆق و پلەی گەرمی شلگاز) ھەروەھا بار و دۆخەکانی لێشاو (کە چەندە نزیکبێت لە پەستانی شلۆق پەستانی لێشاوی ڕاستەقینە دێت) کێشە بیستۆکیەکان ھەمیشە پێویستیان بە ڕێپێدانی توانای پەستان ھەیە لەو کاتەوەی شەپۆڵەکانی دەنگ شەپۆڵی پەستاوتنن گۆڕان لە پەستان و چڕی لە خۆ دەگرن لە ناوەڕاستەوە کە پڕو پاگەندەی بۆ دەکرێت.
شلگازی نیوتنی و نا نیوتنی
وێنۆک|لێشاو لە چوار دەوری ڕووی یاریدەدەری فڕین(airflow) ھەموو شلەیەک لینجە واتە بەرھەڵستی دەکەن دژ بە ھەر تێکچوونێک. ئەو گەردیلانەی تەنیشتی ھێزێکی لینجی دەخەنە سەر یەکتر بە خێرایی جیاواز. خێرایی لێژی کە پێی دەڵێن ڕێژەی جێ فشار (strain rate)؛ چەند ئاڕاستەیەکی ھەیەT^{-1}. ئایزک نیوتن دەریخستووە کە بۆ زۆربەی شلگازە لەیەکچووەکان بۆ نموونە ئاوو ھەوا فشارەکە بە گوێرەی ھێزی لینجیەکە بە شێوازێکی ھێڵی پەیوەستە بە ڕێژەی جێ فشار. ئەم شلگازانە پێیان دەوترێت شلگازی نیوتنی (Newtonian fluids). ھاوکۆلکەی ئەم پەیوەندیە پێی دەوترێت لینجی شلگاز. بۆ شلگازی نیوتنی کە سیفاتێکی شلگازە کە سەربەخۆیە بۆ ڕێژەی جێفشار. ئەو شلگازانەی نیوتنی نین ئاڵۆزترن پەیوەندی ڕاستەوخۆیان نیە لەگەڵ فشار و جێفشار. ڕژێمە سەرەکیەکەی تەوژم زانی پێناسەی سیفاتی فشار و جێفشاری کردوە بۆ ھەندێک لە شلگازەکان کە لێکچوون و تێکەڵەی شلەیی لەخۆدەگرێت ھەندێک (viscoelastic) ماددەکان بۆ نموونە خوێن ھەروەھا ھەندێک لە پۆڵیمەرەکان وە شلە توندەکانی وەک شیری درەخت ھەنگوین و ماددەی چەورکردن.
نالینج و لینجەکان و لێشاوی ستۆک
داینامیکی شلگازەکان بە یارمەتی یاسای دووەمی نیوتن باس دەکرێت. شلگازێک لەناو دەفرێک کە خێرایی زیاد دەکات بابەتی بارنەگۆڕینە.
ژمارەی ڕینۆڵد(Reynolds number) بڕێکی بێ ئاڕاستەیە کە باس لە بڕی کاریگەریەکانی بارنەگۆڕی بە بەراورد لەگەڵ بڕی کاریگەریەکانی لینجی دەکات. ژمارەی نزمی ڕینۆڵد (Re<<1) ئەوە دەردەخات کە ھێزەکانی لینجی زۆر بەھێزن بە بەراورد لەگەڵ ھێزەکانی بارنەگۆڕی. لە ھەندێک کەیس دا ھێزەکانی بارنەگۆڕی ھەندێک جار فەرامۆش دەکرێن؛ ئەم سیستمی لێشاوە پێی دەوترێت لێشاوی ستۆکی یان خشۆک.
بە پێچەوانەوە ژمارە بەرزەکانی ڕینۆڵد(Re>>1) ئەوە لە خۆ ئەگرێت کە کاریگەریەکانی بارنەگۆڕی کاریگەری زیاترە لەسەر ڕووبەری خێرایی لە ھێزی لێکخشانی لینجی. لە لێشاوی ژمارە بەرزەکانی ڕینۆڵد لێشاوەکە بە بەردەوامی مۆدێل دەکرێت بە لێشاوی نا لینج بە نزیککراوەیی لە کاتێکدا لینجایەتی بە تەواوەتی فەرامۆش کراوە. لادانی لینجی ڕێگە بە ھاوکێشەکانی (Navier-Stokes) دەدات بۆ ئەوەی سادە بکرێت بۆ ھاوکێشەکانی(Euler). تەواوکاری ھاوکێشەی (Euler) بە درێژایی لێشاوی شلگاز لە لێشاوی نا لینج ھاوکێشەی بێرنۆڵ (Bernoulli's equation) بە دەستەوە دەدات. بۆ زیادکراوی ئەوەی نا لینج بێت لە ھەموو شوێنێک داشڵانی گازی نەخولاوەیە ھاوکێشەی بیرنۆڵ دەتوانێت بە تەواوەتی وەسفی لێشاو بکات لە ھەموو شوێنێک. ھەندێک لێشاو وەکو ئەوەی پێی دەووترێت لێشاوی شاراوە لەبەر ئەوەی ڕووبەری خێرایی لەوانەیە دەرببڕدرێت بە لاری بۆ دەربڕینی ھێزی شاراوە.
ئەو بیرۆکەیە دەتوانێت کاربکات بە تەواوەتی لەو کاتەی ژمارەی ڕینۆڵد بەرزە. ھەرچۆنێک بێت کێشەکان وەک و ھەبوونی سنوورەکانی ڕەقی کە پێویست دەکات لینجی بەژداربێت تێیدا. لینجیەتی ناتوانرێت فەرامۆش بکرێت لە نزیک سنوورەکانی ڕەقیەتی لەبەر ئەوەی بار و دۆخی نەخشان نامچەیەکی تەنک دروست دەکات لە ڕێژەیەکی بەرزی جێ فشار ھێڵە سەر سنوورەکە کە تێیدا کاریگەریەکانی لینجیەتی زاڵ دەبن وە ھەروەھا ئەوانەی گێژاو نوێنی دروست دەکەن. لەبەر ئەوە بۆ لێکدانەوەی کۆی ھێزەکان لەسەر تەنەکە (وەک و باڵەکان) ھاوکێشەکانی لێشاوی لینجی دەبێت بەکار بھێنرێن:تیۆری لێشاوی نا لینج دەرنەچووە بۆ پێشبینی کردنی ھێزەکانی ڕاکێشان ئەم سنووردارکردنە ناسراوە بە (d'Alembert's paradox).
ئەو یاسایەی کە زۆر بەکاردەھێنرێت بە تایبەتی لە بزووتنی ژمێریاری شلگازەکان بە بەکارھێنانی دوو مۆدێلی لێشاو: ھاوکێشەکانی ئیولەر دوورن لە جسمەکە ھەروەھا ھاوکێشەکانی (boundary layer) (سنوورە چین چینەکان) لە ناوچەیەکدا کە نزیکن لە جسمەکە. دوو شیکارەکان ئەتوانن لە دواتردا بگونجێندرێن لەگەڵ یەکتریدا بە بەکارھێنانی میتۆدی گونجاندنی کشانی ھێڵی نزیک.
جێگیری و نا جێگیری لێشاو
وێنۆک|320x320پیکسڵ|[[:en:Rayleigh–Taylor instability|b ھاوشێوەیی ھایدرۆ داینامیکی بۆ ناجێگیری ڕەیلی-تەیلەر(Rayleigh-Taylor) ]] لێشاو کە نەخشەیەک نیە بۆ کات پێی دەوترێت لێشاوی جێگیر. لێشاوی باری جێگیر ئاماژە بۆ دۆخێک دەکات کە تێیدا ڕەوشەکانی شلگاز لە خاڵێکی ناو سیستمدا ناگۆڕێت بەپێی تێپەڕبوونی کات. لێشاوی سەر بە کات ناسراوە بە نا جێگیری (بە ھەمان شێوە پێی دەوترێت لێشاوی کاتی ). لێشاوی تایبەت جێگیرە یان نا جێگیرە دەتوانێت بوەستێتە سەرھەڵبژێرەری چێوەی بنچینەیی. بۆ نموونە لێشاوی پەڕە پەڕە لەسەر گۆ جێگیرە لە چێوەی بنچینەییدا کە وەستاوە بە گوێرەی گۆیەکە. لە چێوەی بنچینەییدا کە وەستاوە بە گوێرەی پشتینەی لێشاو لێشاوەکە پێی دەوترێت لێشاوی نا جێگیر.
لێشاوە ئاڵۆزەکان ناجێگیرن بە پێناسەوە. لێشاوی ئاڵۆز دەتوانێت ھەرچۆنێک بێت ببێتە ئامارێکی وەستاو. بە گوێرەی پۆپ:
بوارە ھەڕەمەکیەکە (U (x،t بە شێوەیەکی ئاماری وەستاوە ئەگەر ھەموو ئامارەکان نەگۆڕبن لە ژێر لادانێکی کاتیدا.
بە نزیکەیی مانای ئەوەیە کە ھەموو ڕەوش و سیفەتی ئامارەکان جێگیرە لە کاتدا. بە بەردەوامی مانای بوار (Field) بایەخی شتێکە وە بە ھەمان شێوە ئەوەش جێگیرە لە ئاماری لێشاوی وەستاو.
لێشاوی (laminar) لەگەڵ لێشاوی شڵەژاو
شڵەژاوەکان ئەو لێشاوانەن کە دەتوانرێت دیاری بکرێن بە دووبارە بوونەوەی خولەکان و پێکبەستنیان و ناڕێکییە ڕوونەکەیان. ئەو لێشاوانەش کە شڵەژانیان پێوە دیارنەبێت پێیان دەڵێن لێشاوە (laminar) ەکان. گێژاوەکان نیشان نادات وەھەروەھا دووبارە خولاندنەوەکەیان پێویستی بە لێشاوێکی شێواو دەبێت - وەھەروەھا ئەو دیاردانەش بوونیان دەبێت لە لێشاوی (laminar) دا. لەڕووی بیرکارییانەشدا، بەزۆری ناتوانین حساب بۆ لێشاوە شێواوەکان بکەین لەکاتی بەکارھێنانی شیکردنەوەکانی (Reynolds) دا، بەم ھۆیەوە دەتوانین لێشاوەکان دابەشی سەر دوو کۆمەڵە بکەین ئەوانیش بنچینەیی مام ناوەند و بنچینەیی شڵەژاو.
دەتوانین زۆر بەباشی باسی لێشاوە شڵەژاوەکان بکەین لەکاتی بەکارھێنانی ھاوکێشەکانی (navier-stokes) دا. ڕواڵەتی ژمارە ڕاستەوخۆکانی (DNS) ئەوانیش بەشێکن لە ھاوکێشەکانی (navier-stokes)، وەئەوانەش بەدەست دەھێنرێن لەکاتێکدا کە لێشاوە شێواوەکان بەراورد دەکرێن بە ژمارەکانی (Reynolds) دا، وەھەموو ئەمانەش پشت دەبەستن بە توانای کارکردنی کۆمپیوتەری بەکارھاتوو و وە چارەسەرکردنی چوستی (olgorithm) دا. دەتوانین ژمارەکانی (DNS) بەدەست بھێنین کاتێک کەبەراوردێکی باشی پێبکەین لەگەڵ ئەو ئەنجامانەی کە لە تاقیگە بەدەستمان دەکەوێت لەسەر بەشێک لە لێشاوەکان.
زۆربەی لێشاوە گرنگەکان ژمارەی (Reynolds) ی زۆر بەرزیان ھەیە بەگوێرەی قانونی (DNS) کە ئارەزووی جێ بەجێکردنی دەکەن ، لەگەڵ ھەڵسەنگاندنی ھێزەکان دەتوانین ژمارەیەکی کەم بەدەست بھێنین لە ئایندەدا. ھەر ھۆکارێکی گواستنەوە زۆرە بۆئەوەی مرۆڤ بتوانێت ھەڵیبگرێت (3m < L) کە دەجووڵێ بەخێرایی زیاتر لە (20 m/s) یان (72 km/h) کە مخالفی ڕێژەیی ڕوانینەکان (DNS) ە (million 4 = Re). لەباڵی فڕۆکەکانی گواستنەوە بەکاردێت وەک فڕۆکەی (Airbus A300) یان فڕۆکەی (Boeing 747) کە خاوەنی چل میلیۆن ژمارەیی (Reynolds) ن، وەئەمەش بەپێی درێژی باڵەکانی فڕۆکە دیاریدەکرێت. بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی کەلە واقیعی ژیاندا دێنھ پێش وەکو پێشبینی کردنی شێوازی شێوان (تێکچوون) ی نمونەکان لەداھاتوودا. بوونی ھاوکێشەکانی (RANS) (navier-stokes) کە حساب دەکرێت لەگەڵ تێکڕای (Reynolds) لەگەڵ نموونەکەدا، شێوانەکانی نموونەکانیش کاریگەری لێشاوە ناڕێکەکانن. وەکو ئەو ئامێرانەی کە بەشێوەیەکی سەرەکی کاردەکات بە گواستنەوە و بەکارھێنانی گوڕ ئەمیش بەزیادکردنی پەستانێک بەگوێرەی ھاوکێشەکانی (Reynolds) ەوە، سەرەڕای ئەمەش ئەو شێواوییەیە پشتگیری گواستنەوەی پلەی گەرمی و کۆکردنەوەی دەکات. لێرەدا جۆرێکی تری جیاواز ھەیە ئەویش شێوازی ڕووی گێژاوە گەورەکانە (LES)، بەتایبەتیش بەگوێرەی شێوازی ڕوالەتی گێژاوە سەربەخۆکان (DES)، کە ئەویش بەپێی ڕواڵەتی ھەریەک لە کۆمەڵەکانی (RANS) دەبێت کەئەوانیش شڵەژانی نمونەیی و ڕواڵەتی فراوانی شڵەژانەکان دەبێت.
لێشاوەکانی کەمتر لەخێرایی دەنگ لەگەڵ نزیک لەخێرایی دەنگ، لەدەنگ خێراتر، زۆر لەدەنگ خێراتر
لەکاتێکدا کەزۆربەی لێشاوەکان (بۆ نمونە وەک تێپەڕبوونی ئاو بەناو بۆڕییەکاندا) ڕوودەدات لەژێر باری ڕێژەی نێوان خێرایی تەنێک و خێرایی دەنگ، زۆربەی لێشاوەکانیش بایەخ بەلایەنی کرداری دەدەن لەبواری داینامیکی ھەوایی یان لە مەکینەکانی تۆڕبین دا ڕوودەدات لە پارچەگەورەکاندا کاتێک (m = ١) لێشاوەکە خێراییەکەی نزیک بێ لەخێرایی دەنگ یان زیاتربێت بەخێراییەکی زیاتر لە خێرایی دەنگ یان بڕینی خێرایی دەنگ بەم شێوەیە سەردەگرێت. دیاردە نوێیەکان ڕوودەدات لەکاتی پارێزگاری لێیان بۆنمونە لەکاتی تێپەڕبوونیان بە ناجێگیری و بەخێراییەکی نزیک لەخێرایی دەنگ، یان لەکاتی تێپەڕبوونی شەپۆلە شۆکاوییەکان بەخێرایی بەرزتر لە خێرایی دەنگ، یان تایبەتمەندی کیمیایی ناھاوسەنگ بوو بەھۆی (ionization) لەکاتی تێپەڕبوونی بەخێرایی زۆر زیاتر لە خێرایی دەنگ. لەلایەنی کردارییەکەشیەوە کار لەگەڵ ھەموو ئەوانەدا دەکات کە کاردەکەن بۆ ڕێکخستنی لێشاوەکان بەشێوەیەکی ڕێک و پێک.
لێشاوە بەرپەرچ دراوەکان و نابەرپەرچ دراوەکان
بەکاردێن بۆ زیادکردنی مانەوەی ماوەی ماددە و گوڕەکەی و وزەکەشی، ھەروەھا پێویستن بۆ داڕشتن و بەرگری کردن لەجۆرە تاکەکان (بۆنمونە بەشێکی گەورە لەگازی میسان(methane) لەکاتی سوتانی گازی میساندا)، پێویستی بەداڕشتن دەبێت لەگەڵ تێکڕای بەرھەمەکاندا \ بەسوود وەرگرتن لەھەر جۆرێکیان لە بواری چارەسەرکردنی ھاوکێشەکانی ماددە کیمیایەکان لەکاتێکدا کەلەجووڵەدان.
داینامیکییە موگناتیسییەکان
بواری موگناتیسی زانستی ھێزی شلەمەنییەکان خوێندنێکی سنوور دارە بۆ پسپۆڕییەکان لەکاتی گەیشتنی لێشاوی شلەکان بە بوارێکی کارەبایی لەمەجالی کارۆموگناتیسی دا، بۆ نمونە وەک شلەکان جێگای پلازماکان بگرێتەوە، کانزا شەکان، یان ئاوی سوێر. دەتوانین ھاوکێشەی لێشاوی شلەکان شیکاربکەین لەکاتێکدا کە ھاوکێشەکانی (maxwellis) بۆ کاڕۆموگناتیسییەکانی لەگەڵدا بەکار بھێنین.
شلە داینامیکییە ڕێژەییەکان
خوێندن بۆ شلە داینامیکییەکان دەکرێت لەڕێگەی دانانی ڕێژەیەک بۆ جووڵەی شلەکە لەژێر (macroscopic) یان (microscopic) ئەویش بەخێراییەکی زۆر وەکو خێرایی ڕوناکی ، ئەم بەشەیان لە داینامیکی شلەکان باس لە کاریگەرییە ڕێژەییەکان دەکات بەگوێرەی ڕێژەی خراپیان لە تیۆری ڕێژەیی تایبەت و تیۆری ڕێژەیی گشتی. ھەر ئەو ھاوکێشانەش بڕیار دەدەن لەسەر داڕشتنەکان لە ھەندەسەی (Riemannian) لەکاتی (Minkowski) دا.
لێکچوونەکانی تر
لێرەدا ژمارەیەکی زۆر لە لێکچووەکان لەخۆ دەگرێت بۆ کێشەکانی شلە داینامیکییەکان. بەشێوەیەکی گشتیش دابەشی سەر ئەم بەشانەی خوارەوە دەبن.
زاراوەکان
وادادەنرێت کە بەتێگەیشتن لەپەستان کارێکی گرینگ دەبێت بۆ خوێندن و تێگەیشتن لەھەریەک لە شلەی جێگیر و شلەی داینامیکی. دەتوانین پەستان دیاریبکەین لەھەر خاڵێک لەناو شلەکەدا، بێ گوێدانە ئەوەی کە بزانین ئاخۆ شلەکە وەستاوە یان لەباری جووڵەدایە. دەتوانین پەستان حیساب بکەین بەبێ بەکارھێنانی شلەیەک یان (Bourdon tube) یان (Mercury column) یان ھەر ڕێگایەکی جیاوازی تر.
ناتوانین ھەندێ لەو دەستەواژە پێویستیانە بەدەست بێنین کە پێویستن بۆ خوێندن لە شلە داینامیکییەکان لە دەرفەتی وانەکانی تری ھاوشێوەی. لە ڕوویەکی تری تایبەتەوە ھەندێ دەستەواژەش ھەن کەلە شلەداینامیکییەکان بەکاردێن بەڵام لە شلە جێگیرەکان بەکار نایەن.
ئەو دەستەواژانەی کە بەکاردێن بۆ جۆری ئەو داینامیکی شلانەی کە توانای بەگەرگرتنی پەستانیان نییە
تێگەیشتن لە پەستانی گشتی و پەستانی داینامیکی دروست دەبێ لەڕێگەی تێگەیشتن لە ھاوکێشەکانی بڕنۆڵی (Bernoulli's equation) کە ئەویش گرنگە بۆ خوێندنی گشتی شلەی تێپەڕبووەکان. ئەو دوو پەستانەش دوو پەستانی وانین بەمانای ناچاری بێت، ناتوانین بیان پێوین بەبێ بەکارھێنانی شلە یان (Bourdon tube) یان (Mercury column). بۆ ڕزگاربوون لە لێڵییەکان کە دەشێت نیشانە بن بۆ بوونی پەستان لەشلەی داینامیکی، وە بەکارھێنانی ئاسنیش بۆ زاراوی پەستانی جێگیر دەبێتە ھۆی دیاریکردنی پەستانی گشتی و پەستانی داینامیکی. پەستانی جێگیر، ئەوپەستانەیە کە دەتوانین پێوەری سەرجەم ئەو خاڵانەی ناو شلەیەک لەکاتی دەرپەڕینی دیاربکات.
ئەو دەستەواژانەی کە بەکاردێن بۆ جۆری ئەو داینامیکی شلانەی کە توانای بەگەرگرتنی پەستانیان ھەیە
لە شلە پەستاوتراوەکاندا، بەئاسانی دەتوانین سەرجەم مەرجەکانی دیاربکەین (وەھەروەھا ناودەنرێن بە دۆخی وەستاو) بۆ گشت تایبەتمەندی و حالەتەکانی داینامیکی گەرمی (وەک پلەی گەرمی گشتی، (enthalpy)ی گشتی، خێرایی گشتی دەنگ). گشت ئەو مەرجانە دەبنە ھاوکێشەیەک بۆ زانینی ئاستی خێرایی شلەکە و ھەروەھا بەھاکەی دەگۆڕێت بەپێی (infarmes of reference) بە ئاڕاستەی جووڵەی جیاواز.
بۆ ڕزگاربوون لەو لێڵی، شاراوەییانە کە دەبنە نیشانە بۆ تایبەتمەندی شلەکە و پەیوەست دەبێ بە بارودۆخی شلەکەی جیا لە جووڵەکەی، وە بەشێوەیەکی " نەگۆڕ " و بەگشتی بەکاردێ (وەک لەپلەی گەرمی جێگیر، (static enthalpy)) لەکاتێکدا کەھیچ پێشگرێکی نەبێت، تایبەتمەندی شلەکانیشی چەند مەرج (تایبەتمەندی) دیاریکراویان ھەیە وەک (" چڕی " و " چڕی وەستاو " واتا ھەمان شتن). کەمەرجی جێگیرن لەداھاتوودا و لەچوارچێوەیەکی گەڕاوەدا.
لەبە ھەندێ مەرجی گشتی تێپەڕبوو بەوە پێناسەدەکرێت کە گیراوەیەکی گشتی ڕێکە بەشێوازێکی نامیزانی، وە ھیچ پێویستییەکی بە دیاریکردن نییە لەنێوان (entropy) گشتی و (entropy) وەستاو لەبەر ئەوەی لەگشت کاتێکدا یەکسانن و پێناسەش ناکرێت. لەبەر ئەوەی، بەنزیکەیی (entropy) بەشێوەیەکی باو بەشداری دەکات بەناوی (entropy) بەسادەیی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئایرۆدینامیک پۆل:میكانیكی بەردەوام
مەزڵووم کۆبانی
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کۆبانی پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:کورد پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
ڤالز (مۆسیقا)
ڤالز (؛ ) پێکھاتووە لە مۆسیقای سەماکردن کە بە کاتی نووسراوەتەوە. مۆسیقای ڤالز لە حاڵەتی ئاساییدا، لە کۆردێک پێکھاتووە لە ھەر پێوانەیەکدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڤالز
ھەنجیرەی ڕەمک
ھەنجیرەی ڕەمک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕانیە(ناوەند)، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھەنجیرەی ڕەمک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بۆسکێن و لە باشوور لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تۆپاوا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوڵەک.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پارک سی-یۆن
پارک سی-یۆن (لەدایکبووی ٢٩ی ئازاری ١٩٧٩) خانمەکتەرێکی ۆکریای باشوورە.لە ٢٠٠٤ دەستی بەکاری ڕۆلگێران رد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور پۆل:خەڵکی بوسان پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی مایستیک
ڕواندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
ڕواندا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
گوندەک
گوندەک  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەجەفاوا، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
پاشیەکیی ئەندازەیی
وێنۆک|350px|چەپ|وێنەی ڕوونکردنەوەی پاشیەکیی ئەندازەیی ۱ + ۱/۲ + ۱/۴ + ۱/۸ + ... بە بنچینەی ۱/۲''. لە بیرکاریدا، پاشیەکیی ئەندازەیی یان یەکبەدوای یەکی ئەندازەیی  بە پاشیەکییەک دەوترێت کە  ھەر تێرمێکی بریتییە لە ئەنجامی لێکدانی تێرمەکەی پێش خۆی لە ژمارەیەکی نەگۆڕ بە دەستەواژەیەکی تر لە پاشیەکیی ئەندازەییدا ڕێژەی ھەر تێرمەک بۆ تێرمەکەی پێش خۆی بەھایەکی نەگۆڕە و جیاوازە لە سیفر و یەک. بەو ژمارە نەگۆڕە دەوترێت بنچینە. بۆ نموونە بنچینەی پاشیەکیی ٢، ٦، ١٨، ٥٤، ... دەکاتە ٣. شێوەی گشتیی پاشیەکییە ئەندازەییەکان بەم شێوەیە: و شێوەی گشتی زنجیرەی ئەندازەیی بریتییە لە: لێرەدا a تێرمی یەکەم و r ≠ ٠ بریتییە لە بنچینەی پاشیەکی.
شێوەی گشتی پاشیەکیی ئەندازەیی
تێرمی n ـەمی پاشیەکیی ئەندازەیی بەم شێوە دەدۆزرێتەوە:
کاتێک a تێرمی یەکەمی و r بنچینەی پاشیەکییەکە بێت.
زنجیرە ئەندازەیییەکان
زنجیرەی ئەندازەیی بریتییە لە زنجیرەی پاشیەکییە ئەندازەییەکەی.
ئەگەر دوو لای ھاوکێشەی سەرەوە لە 1-r بدەیت، پەیوەندییەکی سادەتر بە شێوەی خوارەوە دەدۆزرێتەوە:
لە زنجیرەیەکی ئەندازەییدا کاتێک r ≠ ۱ بێت سەرجەمەکەی بەم شێوە ھەژمار دەکرێت:
سەرچاوەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی پۆل:زنجیرە ماتماتیکییەکان پۆل:پاشیەکییەکان و زنجیرەکان
بوروندی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
بوروندی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
پردی گۆڵدن گەیت
پردی گۆڵدن گەیت یان پردی دەروازەی زێڕین پردێکی ھەڵواسراوە کە لە سان فرانسیسکۆوە دەپەڕێتەوە بۆ ویلایەتی مەرین لە ئەمریکا. لە ساڵی ١٩٣٧ کرایەوە. پردەکە ٢٧٣٧ مەتر درێژە، تا ساڵی ١٩٦٤ درێژترین پردی جیھان بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ھێماکانی کالیفۆرنیا
قادرقومو
قادرقومو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەرەسو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قادرقومو ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
دونبەلی
چەپ|وێنۆک|جەعفەر قولی خانی دۆنبەلی دونبەلی یا دۆنبۆلی،  عەشیرەتێکی بە ڕەچەڵەک کوردن(کورمانج)، کە دانیشتووی ناوچەکانی خاناتی خۆی لە پارێزگای ورمێ  و خاناتی تەورێز بوون و بە زمانی تورکی ئازەری قسە دەکەن.
مێژوو
دونبەلی لە بۆتانەوە هاتوون، کە ناوچەیەکی کوردیی لە نێوان سێرت و جزیرە لە باکووری کوردستان. یەکەم باپیریان عیسا بەگ بوو، ساڵی ١٣٧٨ بوو بە میری سەکماناوا(ماکۆ). ئەو کوڕەزای شێخ  ئەحمەد بەگە کە لە خزمەت تورکمانانی ئاق قۆیونلوو بوو، و هەروەها ئەم بنەماڵە چەندین پۆستیان لە دەوڵەتی فارس بە دەستەوە بوو. ئەحمەد بەگ کوڕی حەجی بەگ(حەجی سوڵتان) لە سەردەمی تاماسپی یەکەمی سەفەوی لە وڵاتی عەجەم، میری سۆکماناوا و خۆی بوو. ساڵی ١٥٣٠ بنەماڵەی دونبەلی توانی میرنشینێکی نیمچە سەربەخۆ لە ناوچەکە دابمەزرێنێ کە هەرێمی چورس و سەڵماسی دەگرتەوە. لە سەردەمی شا عەبباسی یەکەم ئەم بنەماڵە میرنشینەکەیان بۆ چورس و خۆی پەرە پێدا و هەندێکجار بۆ دەسەڵاتی زۆرتر شەڕیان دەکرد. پاش کۆتایی هاتنی دەسەڵاتی سەفەوییەکان، میرانی دونبەلی لە ساڵی ١٧٣٦ەوە، بوون بە خانی میراتی خۆی و تەورێز. خێڵی دونبەلی وەک حاکمانی نیمچە-سەربەخۆ بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ لە نێوان مەرگی نادرشای ئەفشار لە ساڵی١٧٤٧ تا بە پادشا بوونی ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ لە ساڵی١٧٩٦، حکومەتی خاناتی خۆی و هەروەها تەورێزیشیان دەکرد. ئەوان هەروەها هاوپەیمانی سێ خانەدانی حاکمی ئەفشار(خانەدانی ئەفشاری)، زەند(زەندییەکان) و قاجار(قاجاڕەکان) لە وڵاتی عەجەم بوون.
یەکەم میری هەڵکەوتوو و دیاری ئەم کاتە نەجەف قولی خان بوو. پاش کوشتی شاباز خانی یەکەمی بابی نەجەف قولی خان بە دەستی خاڵی، ئەیووب خانی چورس، بوو بە جێنشینی ئەو وەک میری چوورس و سەڵماس. ساڵی١٧٣٤ نەجەف قولی وەک سەردەستەی چەکداران چووە خزمەتی نادرشای ئەفشار و لە داگیرکردنی هیند(ھیندستان) لەگەڵی بوو و نازناوی بە ئەمیر ئەلئومەرای(میری میرانی) پێ بەخشرا و بووەوە بە میری خۆی. ساڵی ١٧٤٢ بوو بە بەگلەربەگی(حاکمی حاکمان) تەورێز. ساڵی ١٧٤٧ بوو بە خانی حاکمی تەورێز و هەروەها لە سەردەمی جێنشینانی نادرشایش هەر لەم پۆستەی مایەوە. لە شەڕی جێنشینی نێوان چەندین داواکاری پادشایی وڵاتی عەجەم، نەجەف قولی خان و شاباز خانی دووهەمی برازای ساڵی١٧٥٠ چوونە پاڵ فەتح عەلی خانی ئەفشاری-ئەرەشلووی ورمێ. حکومەتی خۆی و سەڵماس بە شاباز خانی دووهەم بەخشرا و نەجەف قولی خان تەورێز و چوورسی بە دەستەوە بوو. پاش مەرگی فەتح عەلی خان، ساڵی ١٧٥٧، خانەکانی دونبەلی بەڵێنی سۆز و وەفاداری خۆیان بە محەمەد حەسەن خانی قاجار دا. ساڵی١٧٦٢ بەڵێن و پەیمانیان بە کەریم خانی زەند دا. ئەو ساڵی ١٧٦٣ عەبدولڕەزاق بەگی کوڕی وەک بارمتە نارد بۆ شیراز. ئەگەرچی نەجەف قولی خان وەک میری ئارام لە خاناتی خۆی مایەوە و شەهباز خان وەک حاکمی خۆی مایەوە لە شیراز، دەسەڵاتی ڕاستەقینێی دونبەلی بە دەستی  ئەمیر ئەحمەد خان برای شەهباز بوو، کە لە ١٧٦٣ تا کاتی مەرگی لە ١٧٨٦ وەک بەهێزترین میری دونبەلی و ڕکەبەری ئاغا موحەمەد خان بۆ سەرۆکایەتی وڵاتی عەجەم بوو. لە ئەنجامدا ساڵی ١٧٨٦ ئەحمەد خان لەگەڵ کوڕە گەورەکەی بە دەستی کوڕەکانی شەهباز کوژران،کە ڕەنگەبە ئەمری شای قاجار کردبێتیان. کوڕی دووهەمی ئەحمەد خان واتە حوسەین قولی خان ساڵی ١٧٨٦ بوو بە جێنشینی باوکی. ساڵی ١٧٩١ ئەو لەگەڵ ئاغا موحەمەد خان و خانەدانی قاجار پەیمانی بەست و بوو بە میری تەورێز، خۆی و ئەردەبیل. ساڵی ١٧٩٢ حوسەین قولی خان بوو بە ئەمیر ئەلئومەرا و بەگلەربەگی ئازەرباینجان. ئەو هەروەها لە بۆنەی تاج لەسەرنانی پاشایەتی ئاغا موحەمەد خان لە دەشتی موغان بەشدار بوو، لەوێ بوو ئاغا موحەمەد خان خۆی وەک شاهەنشا و ئیمپراتۆری سەرانسەری ئێران ناساند. ساڵی ١٧٩٣ کاتێک بوو بە هاوپەیمانی ئیبراهیم خالی خانی جەوانشیر حاکمی قەرەباغ، و کچی ئەوی خواست، لەبەر چاوان کەوت. پاش مەرگی حوسەین قولی خان لە ساڵی ١٧٩٨ برای جەوانتری واتە جەعفەر قولی خان بوو بە جێنشینی. هەروەها لەگەڵ دوو شەڕی ڕووس و عەجەم، میرایەتی و حکومەتی دونبەلییەکان لە ساڵی ١٨٠٩ کۆتایی پێ هات و دەسەڵاتی ناوچەیی ئەوان لە ساڵی ١٨٢٧ تەواو بوو. بەڵام ئەندامانی بنەماڵە چەندین پۆستی حکومەتییان لە ئازەرباینجان و پارێزگاکانی تری وڵاتی عەجەم بەدەستەوە بوو.
لقێکی تر لە دونبەلییەکان چووبوونە کاشان، و ئەندامی بەرچاو و بەناوبانگی ئەوان فەتح عەلی خانی سەبای دونبەلی " مەلەک ئەلشوعەرا" ، شاعیر و شێوەکاری فەتح عەلی شای قاجار بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھۆزە کوردییەکان پۆل:ھۆزەکانی ئازەربایجانی ڕۆژاوا
تەوحید بن شێخ
تەوحید بن شێخ (یان تەوحیدە بن شێخ) (لەدایکبووی ٢ی کانونی دووەمی ١٩٠٩ لە تونس - ٦ ی کانونی یەکەمی ٢٠١٠) یەکەم ژنی تونسی بوو لە باکووری ئەفریقا کە ببیتە پزیشکێکی مۆدێرن و سەردەمییانە. ھەروەھا پێشەنگ بوو لە زانستی پزیشکی، پسپۆری لەبارچوون و کۆنتڕۆلی دووگیانی
ژیانی سەرەتایی
وێنۆک|تەوحیدە لەکاتی کەمپینێکی وریاکردنەوە بۆ پلانی خێزانی لە پایتەختی توونس تەوحیدە بن شێخ لە پایتەختی توونس لەدایکبووە ساڵە سەرەتاییەکانی لە قوتابخانە لە قوتابخانەیەکی تایبەت بە کچانی موسڵمان بوو کە لەلایەن تونس و حکومەتی فرەنسا دامەزرابوو، کاتێک دەچووە ئەم قوتابخانەیە فێری زمانی عەرەبی، فەڕەنسی، خوێندنەوەی قورئان، بابەتە مۆدێرنەکان دەبوو دواتر تەوحیدە چووە قوتابخانەیەکی پزیشکی لە پاریس بۆ ئەوەی لە پزیشکی بخوێنێت، لە ساڵی ١٩٣٦ بڕوانامەی لە پزیشکی بەدەست ھێنا لەسەر گەڕانەوەی بۆ توونس تەوحیدە خوانی شەرفمەندی بۆ ئامادەکرا لەلایەن پزیشکە ناوخۆییەکان
لەوکاتەدا توونس لە ژێر داگیرکاری فڕەنسا دابوو، تەوحیدە لە خێزانێکی تایبەتی توونس بوو، ھەرچۆنێک بێت دایکی نارەزای بوو کە بچێت بۆ فەڕەنسا دوای تەواوکردنی قوتابخانەکەی لە توونس،
سەرکەوتنە کارامەییەکان
تایبەمەندی لە (gynecology - زانستی پزیشکی ژنان)، بەڕێوەبەر لە نەخۆشخانەیەکی توونس تەوحیدە دکتۆرێکی پشتگیریکاری چالاکی بواری ژنان بوو لەبارەی خێزانەوە، وە دکتۆرەکانی فێرە رێکارەکانی لەبارچوون دەکرد
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٠ پۆل:ژنانی تونسی پۆل:چالاکوانە ژنەکانی توونس پۆل:پزیشکە ژنەکانی توونس
جیانگنان
جیانگنان یان جیانگ نان (بە چینی: 江南; خوێندنەوە: جیانگنان) بەشێوەیەکی فەرمی وەک کیانگ نان دەخوێنرێتەوە بە شێوەی وشەیی مانای  "باشووری ڕووبارەکە دێت" واتا "باشووری یانگتسی") شوێنێکی جوگرافییە لە چین ئاماژەیە بۆ ئەو خاکانەی لە باشووری خوارووی ڕووباری یانگتسی، لەنیودا بەشی باشووری دێلتاکەی. ناوچەکە تیایدا شانگھای، بەشی باشووری پارێزگای جیانگسو، بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ئانھوی، بەشی باکووری پارێزگای جیانگسی و بەشی باکووری پارێزگای ژێجیانگ تێدایە. گرنگترین شارەکانی ناوچەکە برتین لە ئانچینگ، چانگژۆو، ھانگژۆو، نانجینگ، نینگبۆ، شاوۆسینگ، سوژۆو، ووسی، وێنژۆو، ژێنجیانگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ناوچەکانی چین پۆل:وو (ناوچە) پۆل:بەشی شوێنەکان
گوندەواری تەغامین
ناو
ئەم گوندەوارە بەرزی و نزمی زۆری تیادایە بە جۆرێک گوندەکانی لە چاو کێوەکانی لای باکوور لە شوێنی زۆر نەوی تردا ھەڵکەوتوون لەبەرئەوە بە (تەغامین) ناودێر کراوە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٣,١٣٧) کەس و (١,٥٩٥)نێر و (١,٥٤٢)مێ و (٩٠٨)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری تەغامین ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (١٧) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە ئازەرییەکانیەکان
پێکھاتووە لە ٢٢ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٠ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ پۆل:پارێزگای کوردستان
قەڵای ئەلەموت
قەڵای ئەلەموت (بە ئینگلیزی: Alamut Castle) (بە فارسی: ئەلموت واتا هێلانەی هەڵۆ) قەڵایەکی شاخاوی وێرانبووە دەکەوێتە ناوچەی ئەلەموت لە باشووری دەریای خەزەری پاریزگای قەزوین نزیک ناوچەی مەسعود ئاباد لە وڵاتی ئێران، نزیکەی ٢٠٠ کم (١٣٠ میل) لە تارانی ئێستا دوورە.
لە ساڵی ١٠٩٠ی زاینی، قەڵای ئەلەموت، کە قەڵایەکی شاخاویە لە ئێرانی ئێستادا، کەوتە دەستی حەسەن سەباح پاڵەوانی دۆزی نزاری ئیسماعیلیی شیعە. تاکو ساڵی ١٢٥٦ زاینی، ئەلەموت بارەگای سەرکردایەتی دەوڵەتی نزاری ئیسماعیلی بووە، کە زنجیرەیەک قەڵای ستراتیجی لەخۆی گرتبوو کە لە سەرانسەری ئێران و سوریا بڵاوبووبوونەوە.
قەڵاکە لە دەستی ئیپراتۆریەتی سەلجوقی و خواڕەزمیەکانی نەیاری ڕزگار کراوە. لە ساڵی ١٢٥٦ی زاینی، ڕوکنەدین خورشا قەڵاکەی ڕادەستی مەغۆلە داگیرکەرەکان کرد کە قەڵاکەیان هەڵوەشاند و کتێبخانە بەناوبانگەکەیان لەناوبرد. هەرچەندە وا گریمانە کراوە کە داگیرکاری مەغۆلەکان بووە هۆی لەناوبردنی نزاریە ئیسماعیلیەکان لە ئەلەموت، بەڵام قەڵاکە لە ساڵی ١٢٧٥ی زاینی لەلایەن هێزەکانی نزاریی کۆنتڕۆڵکرایەوە، ئەمەش دەرخەری ئەوەبوو کە لە کاتی وێرانکاری و هێرشەکاندا ئیسماعیلیەکان بەهێزتربوون، نەک بە تەواوی لەناوچووبن لەلایەن مەغۆلەکان. جارێکی تر لە ساڵی ١٢٨٢ی زاینی قەڵاکە دەستیبەسەردا گیرا و کەوتە ژێردەسەڵاتی کوڕە گەورەکەی هۆلاکۆ خان، دواتر قەڵاکە تەنها وەک شوێنەوارێکی گرنگی ناوچەکە مایەوە کە هەرجارەو بەدەستی زلهێزێکی ناوچەکەوە بووە.
لە سەردەمی ئەمڕۆدا قەڵاکە زیاتر وێرانبووە، بەڵام بەهۆی گرنگییە مێژوویەکەیەوە، لە لایەن حکومەتی ئێران وەک شوێنێکی گەشتیاری نۆژەنکراوەتەوە.
ناو و بنچینە
قەڵای ئەلەموت لە دەوروبەری ساڵانی ٨٤٠ی زاینی، لەلایەن جستانی فەرمانڕەوای دایلام "وەهسودان کوڕی مەرزوبان (بە عەرەبی ناوەکە کراوە بە وهسوذان) "، بونیادنراوە کە ئەمیرێکی کوردی ڕەوادی بووە و شوێنکەوتەیەکی شیعەی زەیدی بووە. لە کاتی گەشتێکی ڕاوکردندا، تێبینی ئەوی کرد کە هەڵۆی بەرزەفڕ لەسەر بەردەکانی ئەم بەرزاییانە دەنیشێتەوە. لەوەوە درکی بەوە کرد کە شوێنیکی تاکتیکی بەسودە، بۆیە شووینەکەی دەستنیشان کرد بۆ دروستکردنی قەڵایەک لەو ناوچەیە، کە لە لایەن خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە پێی دەگوترا "اله آموت"، کە چەندنی مانایەک لەخۆی دەگرێت وەک "فێرکاری هەڵۆ" یان "هێلانەی سزا". بەهای ژمارەی ئەمجەدی ئەم شوێنە بریتییە لە ٤٨٣، کە بەرواری گرتنی قەڵاکەیە لەلایەن حەسەن سەباح (ساڵی ٤٨٣ کۆچی = ١٠٩٠ بۆ ١٠٩١ی زاینی). ئەلەموت لەژێر جڵەوی جەستانیەکان مایەوە تاکو گەیشتنی سەرۆکی ئیسماعیلی بانگخواز(داعي) حەسەن سەباح بۆ قەڵاکە، لە ساڵی ١٠٩٠ی زاینی. کە دەستپێکی سەردەمی ئەلەموت بوو لە مێژووی نزاری ئیسماعیلی.
لیستی فەرمانڕەواکانی نزاری ئیسماعیلی لە ئەلەموت (١٠٩٠ - ١٢٥٦)
وێنۆک|وێنەیەکی حەسەن سەباح
مێژوو
ڕاست|وێنۆک|190x190پیکسڵ|شێوەنووسینی هونەریی نزاری ئیسماعیلی لەسەر شێوەی شێرێک دوای دەرکردنی لە میسر بەهۆی پشگیری کردن لە "نزاری کوڕی موستەنسەر"، حەسەن سەباح بۆی دەرکەوت کە هاو مەزهەبەکانی (ئیسماعیلیەکان) لە سەرتاسەری فارسدا بڵاوبوونەتەوە، لەگەڵ بوونی هێزی فیکری لە ناوچەکانی باکوور و ڕۆژهەڵات، بەتایبەت لە دایلمان، خۆراسان و قوهستان. ئیسماعیلیەکان و گەلانی تری داگیرکراوی ئێران، هەموویان ناڕازیبوون لە سەلجوقیەکان کە دەسەڵاتداری ناوچەکە بوون، زەوییە کشتوکاڵیەکانیان ڕژێمی دەرەبەگایەتی بوون و باجی قورسیان لەو هاوڵاتیانە وەردەگرت کە تیایدا دەژیان. ئەمیری سەلجوقییەکان بەزۆر دەسەڵاتیان سەپاندبوو بەسەر ئەو قەزایانەی کە بەڕێوەیان دەبردن و جڵەوگیریان کردبوون. بەم هۆکارەش تادەهات دەنگی ناڕازی زیاتر دەبوو لەنێو وەستا، پیشەواران و چینی خوارووی فارس، لە سیاسەت و باجە قورسەکانی سەلجوقییەکان. 126 حەسەنیش وەک هەر تاکێکی تری ناوچەکە توشی ئەو ستەمە سیاسی و ئابووریە بووبوو کە دەسەڵاتدارانی سەلجوقی سوونە بەسەر موسڵمانە شیعەکانی سەرتاسەری ئێرانیان سەپاندبوو. هەر ئەم هۆکارەش بووە هۆی ئەوەی دەستبکات بە دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی بەرخۆدانی فیداکار دژی سەلجوقییەکان، وەک سەرەتاش دەستی کرد بە گەڕان بەدوای شوێنێکی سەلامەت بۆئەوەی ڕاپەڕینەکەی لێوە دەستپێبکات.
دەستبەسەرداگرتنی ئەلەموت
وێنۆک|273x273پیکسڵ|قەڵاکانی ناوچەی ئەلەموت و ڕودبار لە ئێران لە ساڵی ١٠٩٠ی زاینی، وەزیری سەلجوقی "نیزام ئەلمولک" فەرمانی گرتنی حەسەنی دەرکردبوو، هەربۆیە حەسەن لە حەشارگەیەکدا دەژیا لە باکوری شارۆچکەی قەزوین، لە دووری نزیک ٦٠ کیلۆمەتر لە قەڵای ئەلەموت. هەرلەوێ پلانی بۆ گرتنی قەڵاکە دانا، قەڵاکە بە دۆڵێکی بە پیت دەوور درابوو کە دانیشتوانەکەی بە گشتی ٢٣ موسڵمانی شیعە بوون (هاوباوەڕی حەسەن)، کە ئەمەش ئاسانکاریی بوو بۆئەوەی پشتگیریان بەدەست بهێنێت بۆ ڕاپەرین دژی سەلجوقییەکان. قەڵاکە هەرگیز بەڕێگای سەربازی نەگیرابوو، ئەمەش هۆکاربوو بۆئەوە پلانی ورد دابڕێژێت بۆ گرتنی. لەهەما کاتدا لایەنگرە بڕواپێکراوەکانی خۆی ڕەوانەی دۆڵی ئەلەموت کرد بۆئەوەی لە دەروپشتی قەڵاکە نیشتەجێببن. ٢٣ وێنۆک|گرتنی ئەلەموت، نیگارۆکێکی فارسی سەدەی پازدەهەم لە هاوینی ساڵی ١٠٩٠ی زاینی، حەسەن بە ڕێگایەکی شاخوی بەناو ئەندێجدا بەڕێکەوت بەرەو ئەلەموت. بەجلوبەرگی مامۆستای قوتابخانە مایەوە لە ئەندێج لەژێر ناوی "دێهخۆدا" تاکو دڵنیابووەوە لەوەی کە ژمارەیەک لە لایەنگرانی لە گوندی گەزۆرخان لە خوارەوەی قەڵاکە نیشتەجیبوونە یان لەناوەوەی قەڵاکە کاریان بەدەستهێناوە. هیشتا بە گۆڕدراوی مابووەوە کە خۆی خزاندە ناو قەڵاکە و متمانە و دۆستایەتی زۆرێک لە سەربازەکانی بەدەستهێنا. حەسەن بە وریایەوە هەڵسوکەوتی دەکرد بۆئەوەی سەرنجی فەرمان ڕەوای قەڵاکە "مەهدی" نەکەوێتە سەر، دەستی کرد بە ڕاکێشانی کەسایەتیە دیارەکانی ناو قاڵەکە بۆ ناو پلانەکەی، وا باسکراوە کە جێگرەکەی "مەهدی" فەرمانڕەوا، لایەنگرێکی نهێنی حەسەن بووە، چاوەڕێی ئەوە بووە دڵسۆزی خۆی نیشانی حەسەن بدات لەکاتی گرتنی قەڵاکە لەلایەن حەسەن و شوێنکەوتووانی. ٢٣
پێشتر لە هاویندا، مەهدی سەردانی قەزوینی کردبوو لەوێ فەرمانی توندی پێکرابوو لەلایەن نیزام ئەلمولک بۆ دۆزینەوە و دەستگیرکردنی حەسەن، کە واباسکرابوو کە لە پارێزگای دەیلەمان خۆی شاردۆتەوە. لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ قەڵاکە، مەهدی سەرنجی ئەوەیدا کە چەند خزمەتکار و پاسەوانێکی نوێ دامەزراون. جێگرەکەی ڕوونکردنەوەی پێدا، کە نەخۆشی زۆرێک لە کارکەرەکانی خستووە و توانایان نەماوە، بەڵام خۆشبەختانە توانیویانە کارکەری تر لە گوندەکانی دەرووبەر بدزۆنەوە. مەهدی دوودڵ بوو سەبارەت بەو کرێکارانە، بۆیە فەرمانی بە جێگرەکەیدا هەرکەسێک پەیوەندی بە ئیسماعیلیەکانەوە هەبێت دەستگیری بکات. ٢٢
گومانەکانی مەهدی پشتڕاستبوونەوە کە دواجار حەسەن لێی نزیکبووەوە وناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیی بۆ ئاشکراکرد و ڕایگەیاند کە قەڵاکە ئێستا هیخۆیەتی. مەهدی ڕاستەوخۆ فەرمانی بە پاسەوانەکاندا کە حەسەن بگرن و لە قەڵاکە دووریبخەنەوە، تەنها بۆئەوەی بۆی دەرکەویت کە لەژێر فەرمانی ئەودان یان حەسەن، زۆر سەرسام بوو کە وەڵامی نەدرایەوە و تێگەیشت کە فێڵی لێکراوە و ڕێگەی پێدرا کە بە ئازادانە لە قەڵاکە دەربچێت. بەڵام بەرلەوەی کە بڕوات ڕەشنوسێکی ٣٠٠٠ دیناری زێڕیان پێیدا وەکو نرخی قەڵاکە، ڕەشنووسەکە بەناوی ڕەئیس موزەفەر بوو، کە ئەفسەرێکی سەلجوقی بوو بە نهێنی ئیسماعیلی بوو. قەڵای ئەلەموت بەبێ هیچ شەڕ و توندوتیژیەک لە دەستی مەهدی و جڵەوی سەلجوقیەکان نەما و کەوتە دەستی حەسەن و لایەنگرانی. ٢٤
ڕاسپاردنی هێزە کوردییەکان بۆ گرتنی ئەلەموت و کوشتنی حەسەن سەباح
چەکدارە عەرەبەکان چوونەوە لای تورکان خاتوون و هەواڵی ئەوەیان پێدا کە واعز دەسبەسەر کراوە و نورەدینی کوشتووە، تورکان خاتوون وا تێدەگات کە نورەدین نیەتی کوشتنی حەسەن سەباحی نەبووە بۆیە واعز هەوڵی کوشتنی داوە، دوای سەعاتێک لەم هەواڵە تورکان خاتوون مرد. عەبدوڵڵا بەگی جافیش لە تۆڵەی نورەدین کەلەسەری واعزی لە لاشەی جیاکردەوە.
بونیادنان و گەشەپێدانی هزری
حەسەن سەباح دوای گرتنە دەستی ئەلەموت، دەستی کرد بە بەهێزکردنەوەی ئاوێتەکانی قەڵاکە. بە بەرزکردنەوەی دیوارەکان و پێکهاتەکانی، قەڵاکە لەکاتی ڕووبەڕووبوونەوە و گەمارۆداندا دەبوو بە تەواوی پشتبەخۆی ببەستێت. دەوری ژورەکان بە بە بەردی کلسی هێڵکاری کرابوون، بۆئەوەی ئەم خۆراکانە بپارێزێت کە لەکاتی قەیرانەکاندا بەکاردەهێنران. لە ڕاستیدا کاتێک مەغۆلەکان هێرشیان کردە سەر قەڵاکە، جوەینی سەریسوڕمابوو کە بینی پێداویسێکی زۆر بە شێوازێکی زۆر باش و کارامە هەڵگیراون بۆئەوەی بەرگەی هەر ئەگەرێکی گەمارۆدان بگرن. ٢٧ چەپ|بێچوارچێوە دواتر حەسەن سەباح ئەرکی ئاودێرکردنی گوندەکانی دەوروبەری دۆڵی ئەلەموتی گرتەدەست. زەوی خوارەوەی دۆڵەکە زەوێکی کشتووکاڵی بوو، کە شیاو بوو بۆ چاندنی جۆ، گەنم و برنج. زەویەکان لەژێر ڕێنمایی حەسەن پلە پلە دەکران، بۆئەوەی زۆرترین زەوی کشتووکاڵی بەردەستبخرێت. گرد و داڵانەکانی دۆڵەکە بەشێوەی پلیکانەیی کرابوو بۆئەوەی ڕوەک و دانەوێڵەیەکی زۆری لەسەر بچێندرێت. ٢٧ لەکاتی پێویستدا گوندەکانی دەوروپشت ئامێری باشیان بۆ دابیندەکرا بۆئەوەی پێداویستییەکی زۆر بۆ قەڵاکە دەستەبەر بکەن.
پێدەچێت دوای پتەوکردنی قەڵاکە و دۆڵی دەوروپشت لە لایەن حەسەنەوە کتێبخانە بەناوبانگەکەی ئەلەموت بونیاتنرابێت. کتێبخانەکە بەهۆی ئامێری فەلەکناسی و کۆکراوەیەک لە پەڕتووکی دەگمەن، زانا و فێرخوازێکی زۆری لە سەرانسەری جیهان بۆخۆی ڕاکێشابوو، کە بۆ چەندان مانگ سەردانیان دەکرد و لە لایەن ئیسماعیلییەکانەوە میوانداری دەکران. ٢٧ بەشێوەیەکی گشتی نووسینە ئیسماعیلییە فارسییەکان، هەردوو جۆری زانستی و بیروباوەڕی ئاینی، لەدوای سەردەمی ئەلەموتەوە نەماون. جگە لەو نوسراوە بەنرخانەی کە بە زمانی عەرەبی نوسرابوون، گواستنەوەی ناوەندی ئیسماعیلی بۆ ئێرانی ئێستا بووە هۆکاری هەڵکشانی ئەدەبیاتی ئیسماعیلی فارسی. ١٢١ بەشێکی زۆری نووسراوە نزارییەکان کە لەو ماوەیەدا نووسراون، لە کاتی داگیرکارییەکانی مەغۆلەکان و وێرانکردنی کتێبخانەکە وونبوون یان لەناوچوون، بەڵام هەرچۆنێک بووبێت چەند نووسینێکی بایەخدار پارێزراون، بۆ نموونە بەرهەمە سەرەکییە نەناسراوەکەی ساڵی ١١٩٩ی زاینیی بە ناونیشانی "هفت باب بابا سیدنا" و چەند گوتارنامەیەکی نەسیرەددینی تووسی.
سەرەتای لەدەسچوونی بەرهەمەکانی کتێبخانەکە دەگەرێتەوە بۆ ساڵانی سەرەتای فەرمانڕەوایی ئیمام جەلالەدین حەسەن لە ئەلەموت. ئیمام جەلالەدین بەڕەچاوکردنی بنەمای دروستکردنی پردی پەیوەندی نێوان ئیسماعیلی فارسی و جیهانی فراوانی سوننی، ژمارەک زانای ئاینی لە شارۆچکەی قەزوینەوە بانگهێشتکرد بۆئەوەی سەردانی کتێبخانەی قەڵاکە بکەن و هەرکتێبێک بە هەڵگەڕاوە و کوفری بزانن بیسوتێنن. ١٢١ دواجار لەکاتی داگیرکاری مەغۆلەکان لەژێر سەرکردایەتی هۆلاکۆ خان لە ساڵی ١٢٥٦ی زاینی کتێبخانەی ئەلەموت لەناوبردرا. جوەینی بە مۆڵەتی هۆلاکۆ خان، پەڕتووکخانەکە گەڕا و چەند بەرهەمێکی هەڵبژارد کە بە شایستەی مانەوەی دەزانی، بەرلەوەی کە تەواوی پەرتووکەکان ئاگریان تێبەردرێت. بابەتە هەڵبژێردراوەکانی بریتیبوون لە قورئانی پیرۆز، کۆمەڵێک ئامێری فەلەکناسی و وتارنامە، و کۆمەڵێک بەرهەمی ئیسماعیلی. عەتا مەلیک جوەینی کەسێکی دژە ئیسماعیلی بوو تەنها مەیلی ئەوەی هەبوو لە ناوەڕۆکە عەقیدەییەکانی کتێبخانەکە بزانێت. ٦٦ بەمشێوەیە هەندێک لە بەنرخترین وتارنامە دەربارەی ڕێباوەڕەکانی ڕێبازی ئیسماعیلی لەگەڵ وێرانکردنی کتێبخانەکە لەدەستچوون. جوەینی لە گەڕان و پشکنینی قەڵاکە، وەسفێکی قەڵاکەی کۆکردەوە و لە تۆمارکراوەکانیدا دەربارەی داگیرکارییەکانی مەغۆلەکان تۆماریکردووە، لەژێرناوی "تاریخ جهانگشای جوینی"(مێژووی داگیرکاری جیهان). ٣١
سوارچاکانی پەرستگا
سوارچاکانی پەرستگا یان سەربازە ھەژارەکانی مەسیح و پەرستگای سلێمان (بە زمانی لاتینی Pauperes commilitones Christi Templique Salomonici) یەکێک لە گەورەترین ڕێکخراوە سەربازییەکان کە بیرۆکەی مەسیحێتی ڕۆژئاوای لەخۆگرتبوو بوو.
قەڵای ئەلەموت
شاردنەوە و دەرکەوتنی ئێمامەکان لە ئەلەموت
لەگەڵ مردنی حەسەن سەباح لە ساڵی ١١٢٤ی زاینی، لەمەوبەدووا قەڵاکە لەژێرفەرماندەیی بانگخواز(داعي) کیا بوزورگ ئومید دا بوو، لەژێر ڕێنوێنی ئەودا پەوەندی نێوان ئیسماعیلی و سەلجوقییەکان بەرەو باشی چوو. ٣٤ هەرچۆنێک بێت ئەمە بێ تاقیکردەوەی هێزی فەرماندەیی بوزورگ ئومید نەبوو، بەمشێوەیە سەکجوقییەکان لە ساڵی ١١٢٦ی زاینی دەستیان کردن بە هێرشکردنە سەر قەڵاکانی ئیسماعیلییەکان لە ڕودبار و قوهستان. دوای شکستهێنان لە هێرشەکان سوڵتانی سەلجوقی "ئەحمەد سەنجەر"، قایلبوو بە داننان بە سەربەخۆیی ناوچەکانی ئیسماعیلییەکان. ٣٤ بوزورگ ئومید سێ ڕۆژ پێش مردنی کوڕەکەی خۆی "موحەمەدی کوڕی کیا"ـی دەستنیشان کرد بۆ سەرکردایەتی کردنی کۆمەڵگا بە ناوی ئیمامی ئیسماعیلی.
سوارچاکانی پەرستگا
سەرچاوەکان
پۆل:سوارچاکانی پەرستگا پۆل:ڕێکخراوە مەسیحییەکان
قەڵای ئەلەموت
موحەمەدی کوڕی کیا بوزورگ ئومید
بەم پێیەی موحەمەد لە ساڵی ١١٣٨ی زاینی شوینی کیا بوزورگ ئومیدی گرتەوە، هەرچەندە چاوەڕوانی هەندێک بەرهەڵستییان لەبەرامبەر دەسەڵاتەکەیدا دەکرد، بەڵام سەلجوقیییە بەش بەش بووەکان بۆ بەردەوامبوونیان لەناو ئیسماعیلییەکان پێشوازییان لێکرا. ٣٨٢ کە لەژێر فەرمانی موحەمەد بە یەکگرتووی مانەوە. سەرەتایی دەسەڵاتی موحەمەد بەردەوام دژایەتێکی کەم دەبینرا، کە ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە نزارییەکان ژمارەیەک قەڵا لە ناوچەی قومیس و ڕودبار بەدەستبێنن و بنیاتبنێن، وەک قەڵاکانی سەعادەت کوهـ، موبارەک کوهـ و فیروز کوهـ. ٣٨٣ موحەمەد کوڕەکەی خۆی بەناوی "حەسەن عەلا زیکرە‌ سلام" کە لەدایکبووی ساڵی ١١٢٦ی زاینی بوو، دەستنیشان کرد بۆ سەرکردایەتی کۆمەڵگا بە ناوی ئیمام. حەسەن بە باشی ڕاهێنرابوو لە ڕێباوەڕی ئیسماعیلی و تەئویل(تأويل).
ئیمام حەسەن عەلا زیکرە‌ سلام
موحەمەد بەهۆی نەخۆشییەوە لە ساڵی ١١٦٢ی زاینی حەسەنی کوڕی لەجێگەی خۆی دانا، کە ئەوکات تەمەنی نزیکەی سی و پێنج ساڵ بوو. ٢٥ ئیمام حەسەن دوو ساڵ دوای وەرگرتنی دەسەڵات، وەک باسکراوە لە گۆڕەپانی قەڵای ئەلەموت ڕێووڕەسمێکی سازکرد کە ناسرابوو بە قیامەت(ڕۆژی زیندووبوونەوە)، کە بەهۆیەوە ئیمام ویستی جارێکی تر بەرچاووببێتەوە بۆ کۆمەڵگای شوێنکەوتووانی لە ناوەوە و دەرەوەی دەوڵەتی نزاریی ئیسماعیلی. ئەم مشتومڕانەی کە جوەینی باسی کردوون و ئەو راستییەی کە ئەو کتێبخانەکەی سووتاندووە کە ڕەنگە دەرخستەی زۆر گەواهی زۆر باوەڕپێکراوبن دەربارەی مێژوو، زانایان گومانیان هەبووە دەربارەی گێڕانەوەکانی بەڵام لەبەر نەبوونی سەرچاوەی شوێنگرەوە ناچارن پشتی پێببەستن. خۆشبەختانە باسکردنەکانی ئەم ڕووداوە لە سەرگوزەشتە و گێڕانەوەکانی ناو " حەفت بابی ابی ئیشق(هفت بابي ابي اشق)"ـی رەشیدەدین(رشيد الدين) پارێزراون، کە کتێبێکی ئیسماعیلی سەدەی ١٥هەمی زاینییە. بەلام ئەمەش یان لەسەر بنەمای جوەینی وەرگیراوە یان وردەکاری زۆری نەداوە. ١٤٩ هیچ گێرانەوەیەکی هاوچەی ئیسماعیلی لەبارەی ڕووداوەکانەوە نەماوە، ڕەنگە زانایان هەرگیز وردەکاریەکانی ئەم کاتە بە درشتی نەزانن.
ئیمام حەسەن عەلا زیکرە‌ سلام تانها ساڵ و نیوێک دوای ڕێوڕەسمی قیامەت کۆچی دووایی کردووە. بە گوتەی جوەینی، لە لایەن زاوەکەیەوە بە ناوی "حەسەن نەموار" لە قەڵای لامبسار بە شمشێر پێکراوە.
وەشانی ئیسماعیلیی مێژووی ئەلەموت
ئەو کەمییەی کە ئێمە دەیزاین دەربارەی ئیمامەکانی ئەلەموت لە لایەن "جوەینی" یەکێک لە گەورەترین ڕەخنەگری ئیسماعیلی گێڕدراوەتەوە. جوەینی زانایەکی موسڵمانی سونی بووە ، کە خزمەتی بە خاوەنبەرژەوەندییە مەغۆلەکان کردووە. لەوکاتەدا نەیتوانی بە ئاشکرا ئاهەنگی سەرکەوتنی مەغۆلەکان بەسەر فەرمانڕەوا موسوڵمانەکانی تردا بگێڕیت، سەرکەوتنی مەغۆلەکان بەسەر نزاری ئیسماعیلییەکاندا، کە جووەینی بە گومڕابوون و "وەک سەگ بێنرخ"ی زانیووە، بووە جێگەی سەرنجی کارەکانی دەربارەی داگیرکارییەکانی مەغۆل.
گۆرانی وتن (فیلمی ٢٠١٦)
گۆراتی وت یان پێشبڕکێی گۆرانی (بەئینگلیزی sing) فلیمێکی کۆمیدی میوزیکییە کە لە ساڵی ٢٠١٦دا کە بە کۆمپیوتەر ئەنیمەیشن کراوە کە لەلایەن کۆمپانیای ئیلومنشن ئینترتەیمنت بەرھەم ھێنراوە و لەلایەن یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پەخشکراوە. یەکەم فیلمی ئەمە بە فەڕەنسی بە ھەمان ناو. لەلایەن گارس جێنینگزەوە نووسراوە و دەرھێنراوە، کریستۆف لۆردێلێت بە ھاوبەشی دەرھێنراوە (لە یەکەم کاری دەرھێنانی درێژدا)، و لەلایەن کریس مێلیداندری و جانێت ھیلی بەرھەم ھێنراوە. لەم فیلمەدا ئەستێرەکان ئەنسەمبڵی ماتیو مەکانەھێی، ریس ویزەرسپۆن، سێت ماکفارلان، سکارلێت جۆھانسن، جۆن ڕایلی، تۆری کێلی، تارۆن ئیگەرتۆن و نیک کرۆڵ ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە لە جیھانێکدا ڕوودەدات کە ئاژەڵە مرۆڤدۆستەکان تێیدا دەژین، تیشک دەخاتە سەر خاوەن شانۆیەکی خەباتکار کە پێشبڕکێیەکی گۆرانی ساز دەکات بۆ ئەوەی شانۆکەی دەستی بەسەردانەگیرێت، ھەروەھا چۆن پێشبڕکێکە کار لە ژیانی کەسانی پێشبڕکێکارەکانی دەکات.
قەڵای ئەلەموت
وەشانی ئیسماعیلیی مێژووی ئەلەموت
بەپێی وەشانی ئیسماعیلی ڕووداوەکان، دوای مردنی ئیمامی خەلیفە "موستەنسیر بیللا"، دادوەرێک بە ناوی "ئەبول حەسەن سەعیدی" لە میسڕەوە گەشتی کرد بۆ ئەلەموت، کوڕە بچووکەکەی ئیمام "نزاری کوڕی موستەنسیر" لەگەڵ خۆی برد کە بە ئەلهادی ناسرابوو. ٣٩١ واپێدەچێت ئیمام هادی بە شاراوەیی لە دۆلی ئەلەموت ژیابێت، لەژێر پارێزراوی حەسەن سەباح کە ئەوکات سەرۆکی داعی دەوڵەتی نزاری ئیسماعیلی بوو. دوابەدوای ئەو ئیمام موهتەدی و ئیمام قاهیر بوون، کە ئەوانیش بە شاراوەیی لە خەڵکی گشتی دەژیان، بەڵام لە پەیوەندی دابوون لەگەڵ ئەندامە پلە باڵاکانی کاربەدەستانی ئیسماعیلی (حدود). ئەم سەلماندنە زیندوو و بینراوانەی بوونی ئیمامە شاراوەکان باسدەکان لە عەقیدەی ئیسماعیلیدا بە حجة(بەڵگە) ناسراون. ماوەی شارادنەوە ئیمام دیاریکرابوو لەلایەن ئاڕاستەی ناوەندی سەرۆکی داعی لە قەڵای ئەلەموت بەدرێژایی دەوڵەتی نزاری ئیسماعیلی. لەگەڵ دەرکەوتنی ئیمام حەسەن عەلا زیکرە‌ سلام ماوەی شاراوەیی(سطر) کۆتایی پێهات.
گۆرانی وتن (فیلمی ٢٠١٦)
لە فیلمەکەدا زیاتر لە ٦٠ گۆرانی ھونەرمەندانی بەناوبانگی تێدایە کە زۆربەیان بە شێوەی دایگێتی نمایشکراون. ھەروەھا گۆرانییەکی ڕەسەنی ستیڤی واندەر و ئاریانا گراندێی ھەیە بە ناوی «فەیز» کە پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی تۆرنتۆ نمایشکرا، لە ٣ی کانوونی دووەم لە شانۆی مایکرۆسۆفت لە لۆس ئەنجلۆس بۆ یەکەمجار نمایشکرا، ھەروەھا لە ٢١ی کانوونی دووەم لە ئەمریکا نمایشکرا، لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز. لە سەرانسەری جیھاندا ٦٣٤ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێناوە.
قەڵای ئەلەموت
ئیمام نورەدین موحەمەد
لە ساڵی ١١٦٦ی زاینی ئیمام نورەدین موحەمەد بوو بە جێنشینی ئیمام حەسەن عەلا زیکرە‌ سلام، کە وەک باوکی و ئیمامەکانی سەردەمی پێش ئەلەموت، بە ئاشکرا بوونی بە ئیمام بۆ شوێنکەوتووانی ڕاگەیاندن. لەژێر فەرمانڕەوایەتی چل ساڵەی ئیمام نورەدین موحەمەد، ڕیبازی ئیمامەتی قوڵتر گەشەیپێدرا و هاوتا لەگەڵ خونەریتی ئیسلامی شیعی، شێوەی ئیمام گرنگی زیاتری پێدرا.
گۆرانی وتن (فیلمی ٢٠١٦)
بەدواداچوونێکی بە ناوی گۆرانی وتن ٢ لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ بڵاوکرایەوە.
قەڵای ئەلەموت
ئیمام جەلالەدین حەسەن
لەناو فارسدا، نزارییەکانی سەردەمی قیامەت تا ڕادەیەکی زۆر هەوڵە سیاسییەکانی پێشویان فەرامۆشکرد و تاڕادەیەکی زۆر لە جیهانی سونی دەوروبەر دابڕان. بە مردنی ئیمام نورەدین و لەژێر ڕێنوێنی ئیمام جەلالەدین حەسەن چەرخێکی نوێ بۆ نزارییەکان هاتە ئاراوە. ئیمام جەلالەدین حەسەن زانا و فەقێ سونەکانی سەرانسەری خۆراسان و عێراقی بانگهێشت کرد بۆ ئەلەموت، تەنانەت بانگهێشتی کردن  بۆ پێداچوونەوە بە پەرتووکخانەکەی ئەلەموت و تەنانەت لابردنی هەر پەرتووکێک کە ناڕازین لەسەری. ئیمام جەلالەدین حەسەن لەماوەی ژیانیدا، پەیوەندی دۆستانەی لەگەڵ خەلیفەی عەباسی "الناصر لدين الله" پاراستبوو. ٤٠٥ هاوپەیمانی لەگەڵ خەلیفەی بەغدا هۆکارێکی زۆر باش بوو بۆ بەرگریکردن لەخۆی و دەوڵەتەکەی و بگرە بۆ هەموو جیهانی ئیسلامی. ٢٩
گۆرانی وتن (فیلمی ٢٠١٦)
چیرۆک
لە شارێکی ئاژەڵە مرۆڤدۆستەکان بە ناوی کالاتۆنیا، کوالایەک بەناوی بەستەر موون خاوەنی شانۆیەکە، و لەلایەن نوێنەری بانکەوە جودیس ھەڕەشەی دەستبەسەرداگرتنی شانۆکە لێدەکای. بڕیار دەدات پێشبڕکێیەکی گۆرانی وتن بە خەڵاتی ھەزار دۆلار ئەنجام بدات، بەڵام ھەڵەیەکی تایپکردن کە لەلایەن یاریدەدەری بەساڵاچووەکەی خاتوون کراولی ئەنجامدرا، دوو سفری زیادە بۆ پارەی خەڵاتەکە زیاد دەکات. لاپەڕەکان بە ھەڵە چاپکراو بە پانکەکە لە پەنجەرەوە دەفڕن پێش ئەوەی بتوانرێت بخوێنرێتەوە، و بەسەر شارەکەدا دەفڕن.
قەرەباڵغی ئاژەڵەکان بۆ تاقیکردنەوە کۆدەبنەوە و باستەر پێشبڕکێکارەکانی ھەڵدەبژێرێت. لەوانە ژنە ماڵەوە و دایکی ٢٥ بەراز ڕۆزیتا؛ پەنک ڕۆک ژیشکێک ئاش، گۆرێلائەکی ھەرزەکار جۆنی، کوڕی بیگ دادی جەماعەتکار؛ مشکی مۆسیقاری سەر شەقام مایک؛ سێ کەس لە چۆلەکە سەماکەرەکان؛ و گۆرانیبێژی ئۆپێرا وشتر پیت. فیلێکی ھەرزەکار مینا بەھۆی ترسی شانۆوە شکست دەھێنێت لە تاقیکردنەوەکەی، خۆشەویستەکەی ئاش کە خۆبەزلزانە لانس لە پێشبڕکێکە دووردەخرێتەوە لە بەرژەوەندی خۆشەویستەکەی ئاش کە گرژی لە نێوانیاندا دروست دەکات، ڕۆزیتا لەگەڵ بەرازێکی گەشاوە بە ناوی گەنتەر دەبنە یاریدەدەر دەکرێت بۆ ڕۆتینێکی سەما. دوای ئەوەی باستەر بۆی دەردەکەوێت کە لاپەڕەکان ڕیکلامی بۆ خەڵاتێکی ١٠٠ ھەزار دۆلار کردووە، لەگەڵ ھاوڕێکەی ئیدی دەچێتە سەردانێک لەگەڵ داپیرە دەوڵەمەندەکەی ئیدی کە ئەستێرەی پێشووی گۆرانیبێژ نانا نۆدلمانە. نانا ئامادە نییە سپۆنسەری پارەی خەڵاتەکە بکات، بەڵام ڕازی دەبێت پێش ئەوەی بڕیارێک بدات بەشداری پێشبینی تایبەتی نمایشەکە بکات.
قەڵای ئەلەموت
ئیمام ڕوکنەدین خوروشا
تاکو کاتی کوشتنی ئیمام عەلائەدین موحەمەد لە ساڵی ١٢٥٥ی زاینی، مەغۆلەکان بەردەوام بوون لە هێرشکردنە سەر ژمارەیەک قەڵای ئیسماعیلی لە قوهستان. ئیمام عەلائەدین موحەمەد لە لایەن کوڕە گەورەکەیەوە "ئیمام ڕوکنەدین خوروشا" بوو بە دەسەڵات گری کە زنجیرەیەکی درێژخایەن دانوستانی سازکرد لەگەڵ مەغۆلە دەگیرکەرەکان، و لەژێر سەرکردایەتی ئەواندا، قەڵای ئەلەموت ڕادەستی مەغۆلەکان کرا.
لەشکرکێشی مەغۆلەکان و ڕووخانی دەوڵەتی نزاری ئیسماعیلی
فراوانبوونی دەسەڵاتی مەغۆلەکان لە سەرتاسەری ڕۆژئاوای ئاسیا پەیوەستبوو بە داگیرکردنی ناوچە ئیسلامیەکان، کە دەستبەسەرداگرتنی تەواوەتی بەبێ هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی بەتینی نزاری ئیسماعیلی مەحاڵبوو. ٧٥ نزارییەکان لە زیاتر لە پەنجا قەڵای بەهێز پێکهاتبوون کە لە ژێر دەسەڵاتی ناوەندیی ئیمامی یەکگرتوودا بوون، نوێنەرایەتی بەربەستێکی بەرچاویان دەکرد لەبەردەم کارەکانی مەغۆلەکان. ئەرکی وێرانکردنی یەک لەدوای یەکی قەڵاکان سپێردرابوو بە ھۆلاکۆ خان، لەژێر رێنمایی مانگۆ خانی برای. ڕاستەوخۆ دوای لەناوچوونیان، مەغۆلە داگیرکەرەکان توانیان خەلیفەی عەباسی لابەرن لە بەغدا و داگیرکاریەکانیان پێشبخەن بەرەو ڕۆژئاوا.وێنۆک|وێنەی کێشراو و دەستنووسی کۆنی گەمارۆدانی ئەلەموت، کە دوو ڕای جیاوازی لەسەرە، ڕایەک دەڵێت ساڵی ١٢١٣ بۆ ١٢١٤ یە، ڕای دووەم دەڵێت ساڵی ١٢٥٦یەکەم هێرشی مەغۆلەکان بۆ سەر ئیسماعیلییەکان لە مانگی نیسانی ١٢٥٣ی زاینی بوو، کاتێک زۆرێک لە قەڵاکان کەوتنە دەستی ژانەڕاڵی مەسیحی مەنگۆلی "کیتبوقا نویان". لە مانگی ئایار، سەربازانی مەغۆل بەرەو قەڵای "گرد کو‌هـ" ڕۆیشتن، کە ئیسماعیلییەکان بۆ چەندمانگێک زەوییەکەیان گرتبوو. لە مانگی کانوونی دووەم، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆلێرا لەناو قەڵاکە، بەرگریەکانی ئیسماعیلییەکانی لاواز کرد بوو. هێزی پشتیوانی بەخێرایی لە قەڵای ئەلەموتی دراوسێوە گەیشتن و هیرشی مەغۆلەکانیان پوچەڵکردەوە، چەند سەد سەربازێکی "کیتبوقا نویان" کوژران. ٧٦ قەڵاکە ڕزگارکرا، بەڵام هێرشەکانی دواتری مەغۆلەکان بۆسەر شارۆچکەکانی توس و فێردوس کۆمەڵکوژی لێکەوتەوە. لە سەرتاسەری خۆراساندا مەغۆلەکان یاسای ستەمکارانەیان چەسپاند و بەرپرسیاربوون لە ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی دانیشتوانی پارێزگاکە. ٧٦
گۆرانی وتن (فیلمی ٢٠١٦)
چیرۆک
جۆنی لە نائومێدیدا ھەوڵدەدات پارەی خەڵاتەکە بۆ کەفالەتی باوکی بدزێت، بەڵام کاتێک تێبینییەک لەسەر مێزی باستەر دەبینێت کە نیشانی دەدات باستەر چەندە بەھرەکانی بەرز دەنرخێنێت، جۆنی بڕیار دەدات لەبری ئەوە سەرنجی لەسەر پیشەی مۆسیقای خۆی بێت. لە ڕۆژی پێشبینییەکەدا، ورچەکان بەرنامەکە دەبڕن و داوای پارەکە لە مایک دەکەن، کە ئاراستەیان دەکات بۆ باستەر. ورچەکان سندوقی خەڵاتەکان دەکەنەوە، بەڵام لە ھیچ شوێنێک نزیک نییە لە ١٠٠ ھەزار دۆلار. بە شۆک لە کەمی پارە، باقی پێشبڕکێکارەکان دێنە سەر شانۆ بۆ پرسیارکردن لە باستەر و تانکی شووشەی کالمەکانی درەوشاوە کە شانۆکە ڕووناک دەکەنەوە لەژێر کێشی ھەموواندا دەشکێت؛ لافاو و تەقینەوە و ڕووخاندنی شانۆکە. جودیس زەوییەکە دەگرێتەوە و باستەر لەگەڵ ئیدی نیشتەجێ دەبێتەوە. بەستەر بە خەمۆکییەوە ھەوڵدەدات سەرلەنوێ دەستپێبکاتەوە بە کردنەوەی شوشتنی ئۆتۆمبێل.
قەڵای ئەلەموت
لەشکرکێشی مەغۆلەکان و ڕووخانی دەوڵەتی نزاری ئیسماعیلی
دوای کۆمەڵکوژییەکانی تون لە ساڵی ١٢٥٦ی زاینی، هۆلاکۆ ڕاستەوخۆ دەستیکرد بە هەڵمەتێکی گەورەی مەغۆلەکان بۆ ڕێشەکێشکردنی ناوەندەکانی دەسەلاتی ئیسماعیلییەکان. هۆلاکۆ لە چادرێکی فراوان کە لە فێردوس بۆیدانرابوو، بانگهێشتی ناسرەدین موهتاشەم، پارێزگاری ئیسماعیلیی لە قوهستان کرد، داوای بەدەستەوەدانی هەموو قەڵاکانی پارێزگاکەی لێکرد. ناسرەدین ڕونیکردەوە کە فەرمانی خۆبەدەستەوەدان تەنها لەلایەن ئیمامەوە دەدرێت، ئەو دەسەڵاتی ئەوەی نیە کە وەک پارێزگار ئەو فەرمانە بەسەر ئیسماعیلییەکاندا بدات. ٢٦٦
گۆرانی وتن (فیلمی ٢٠١٦)
چیرۆک
مینا دەچێتە سەر داروپەردووی شانۆکە و لە ڕێگەی ھێدفۆنەکەیەوە گۆرانییەک دەڵێتەوە. باستەر گوێی لێ دەبێت و ئیلھام وەردەگرێت بۆ نمایشکردنی نمایشێکی دەرەوە تەنھا بۆ خۆشی. ڕۆزیتا و گونتەر کۆمبۆی گۆرانی و سەمایان پێشکەش دەکەن، کە دواجار وا دەکات ھاوسەرەکەی نۆرمان سەرنجی بەھرەکەی بدات. دەیان ئاژەڵی دیکەش ڕاکێشراون بۆ شانۆکە کاتێک نمایشەکە لە ھەواڵەکاندا پەخش دەکرێت. نمایشی جۆنی زۆر سەرسام دەکات باوکی، کە لە زیندان ھەڵدێت بۆ ئەوەی لەگەڵیدا ئاشت ببێتەوە و داوای لێبوردن بکات. ئاش گۆرانی ڕۆکی ڕەسەنی خۆی دەڵێت «ھەموو ئازاد بکە»، ئەمەش لانس سەرسام دەکات کە لە تیڤی سەیری دەکرد. مایک کە سەرەتا ڕەتیکردبووەوە بە خۆڕایی نمایش بکات، گاڵتەیان پێدەکرێت و دەگەڕێتەوە و نمایشێکی سەرسووڕھێنەر پێشکەش دەکات بەڵام لەلایەن ورچەکانەوە دەدۆزرێتەوە و ڕاودەنرێت.
مینا بەسەر ترسی شانۆگەریدا زاڵ دەبێت و نمایشێک پێشکەش دەکات کە بە شێوەیەکی ڕستەیی ماڵەکە دەخاتە خوارەوە. نمایشەکە سەرکەوتووە و سەرسامی نانا دەکات کە لەناو بینەراندا بووە. ئەو لووەتەکە دەکڕێت، شانۆکە دووبارە دروست دەکرێتەوە و دەکرێتەوە.