cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕیس جەیمز
وەرزی ٢٠١٩ ٢٠: بەشدار بوون لە پێکھاتەی یەکەم
لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩، جەیمس یەکەمین یاری خۆی بۆ چێڵسی ئەنجامدا دوای ئەوەی لە پێکانەکەی گەڕایەوە. یەکەم گۆڵی تۆمارکرد و دوو ئەسیستی کرد لە بردنەوەی ٧–١ بەرامبەر گریمسبی تاون لە قۆناغی سێیەمی جامی ئی ئێف ئێڵ ٢٠١٩–٢٠ جەیمس بوو بە لاوترین گۆڵکاری چێڵسی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا کاتێک چوارەم گۆڵ تۆمارکرد لە گەڕاندنەوەیان لەگەڵ ئەیاکس لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ گرێبەستێکی درێژخایەنی لەگەڵ چێڵسی واژوو کرد.
وەرزی ٢٠٢٠–٢١: نازناوی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠، جەیمس یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە خولی پریمەرلیگ، لە بردنەوەی ٣–١ بۆ چێڵسی لە دژی برایتۆن و ھۆڤ ئەلبیۆن. لە ٥ی کانوونی یەکەمدا، جەیمس ٥٠ھەمین یاری خۆی بۆ چێڵسی ئەنجامدا لە ھەموو پاڵەوانێتییەکاندا لە بردنەوەی ٣–١ لە خولدا بەرامەبر لیدس یونایتد.
لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١، جەیمس ڕووبەڕووی دەستدرێژی ڕەگەزپەرستی بووەوە لە ئینتەرنێت. لە ئازاری ٢٠٢١، ھەژماری ئینستاگرامەکەی سڕییەوە لە کاردانەوەی ئەو ڕەگەرزپەرستییەی بەرامبەری دەکرێت. لە ٢٩ی ئایار، جەیمس یەکەمین جامی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای بردەوە کاتێک چێڵسی ١–٠ بردییەوە بەرامبەر مانچێستەر سیتی لە یاری کۆتایی چامپیۆنسلیگی ٢٠٢١ لە پۆرتۆ.
وەرزی ٢٠٢١–٢٢
لە ٢٨ی ئابی، جەیمس لە کۆتایی نیوەی یەکەمی یارییەکەیان دژی لیڤەرپوول بە کارتی سوور کرایە دەرەوە بەھۆی ئەوەی تۆپ بەر دەستی کەوت. لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە بردنەوەی ٣–٠ بەرامبەر نیوکاسڵ یونایتد لە یاریگای جەیمس پارک دوو گۆڵی لە نیوەی دووەمدا تۆمار کرد. لە کۆتایی وەرزەکەدا جەیمس پاڵێورا بۆ خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی پرێمییەرلیگ
لاوان
جەیمس نوێنەرایەتی ئینگلتەرای کردووە لە ئاستییە جیاوازەکانی لاوان لە خوار ١٨ ساڵەوە تا خوار ٢١ ساڵ. لە ئایاری ٢٠١٧، جەیمس لە تیمی خوار ٢٠ ساڵان بۆ پاڵەوانێتی تۆلۆن ٢٠١٧ بەشدار بوو. لە یاری کۆتاییدا بە شێوەی سەرەکی بەشدار کاتێک ئینگلتەرا کۆت دیڤواری بردەوە بۆ پاراستنی نازناوەکەیان. لە تەممووزی ٢٠١٧، جەیمس بەشێک بوو لە پێکھاتەی خوار ١٩ ساڵان کە پاڵەوانێتی ئەورووپی خوار ١٩ ساڵانیان بردەوە. لە پێش کۆتایی دژی کۆماری چیک بە شێوەی سەرەکی بەشدار بوو.
جەیمس ئەندامی تیمی خوار ٢٠ ساڵان بوو کە گەشتی کرد بۆ پاڵەوانێتی تۆلۆن ٢٠١٩ و لە نیوەی یەکەم بەھۆی پێکان لە کۆتا یاری کۆمەڵەکان یاریگای بە جێھێشت کە دۆڕان بە چیلی ٧ حوزەیرانی ٢٠١٩. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، جەیمس بۆ یەکەم جار لە تیمی خوار ٢١ ساڵان بوو. یەکەمین یاری خۆی بۆ خوار تەمەن ٢١ ساڵی ئەنجامدا لە کاتی بردنەوەی پاڵاوتنی پاڵەوانێتی ئەورووپی خوار تەمەن ٢١ ساڵانی ٢٠٢١ بەرامبەر ئەلبانیا لە دەرەوەی یاریگای خۆیان ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩.
پێکھاتەی یەکەم
لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١، وتی کە لە باشترین ئاستی کاروانی وەرزشیدایە، و ھیوادار بوو ببێتە یاریزانی سەرەکی بەرگری ڕاستی ئینگلتەرا.
ژیانی کەسی
لە ئابی ٢٠٢٠، جەیمس کارێکی خێرخوازی تایبەت بە خۆی کرد و بەستەرێکی بڵاوکردەوە لەسەر ھەژماری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی بۆ ماڵپەڕی کراود فەندەر (Crowdfunder) کە ھەوڵی کۆکردنەوەی پارەی بۆ ویگان دەدا؛ لە ھەوڵێکدا بۆ ڕزگارکردنی یانەکەی پێشوو. لە پۆستەکەیدا نووسیویەتی با بەیەکەوە یارمەتی ویگان بدەین ("Come on let's help @laticsofficial out") لە ھەوڵێکدا بۆ ھاندانی کەسانی تر بۆ ئەوەی ھەمان کار بکەن.
لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١، مارکۆس ڕاشفۆرد ستایشی ھەردوو جەیمس ھاوتیمی مەیسۆن مۆنتی کرد بۆ کاری خێرخوازی «سەرسوڕھێنەر». جەیمس ١٨ مانگی ڕابردووی بە خۆبەخش بەسەر برد لەگەڵ ڕێکخراوێکی خێرخوازی لە لەندەن بەناوی پرۆژەی فلیکس (ئینگلیزی: The Felix Project). دوای پێنج مانگ، لە کاتی یۆرۆ ٢٠٢٠، جەیمس ڕای گەیاند کە درێسی ڕۆژی یاریکردنی بەرامبەر کڕواتیا دەبەخشێت بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ ڕێکخراوەکە.
شێوازی یاریکردن
ڕاھێنەرەکەی تۆماس تۆخێل لە کاتی چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تەلەڤیزیۆنی فەرمی چێڵسی یاریزانەکەی بە «بەھێز و کاریگەر» وەسف کرد. ئەو ھاوبەشی لەگەڵ بێن چیڵوێڵدا ھەبوو لە ھەردوو ئاستی یانە و نێودەوڵەتی.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
چێڵسی خوار ١٨ ساڵان
چێڵسی
ئینگلتەرا خوار ١٩ ساڵان
ئینگلتەرا خوار ٢٠ ساڵان
تاکەکەسی
سکۆت ئیستوود
سکۆی ئیستوود ئەکتەرێکی ئەمەریکی و نمایشکەری جلوبەرگی پیاوانە.تاکو ئێستا لە چەندان فیلمی وەک
ژیانی سەرەتایی
ئیستوود لە مۆنترێی ، کالیفۆڕنیا لەدایکبووە ، و لە هاوای دا ژیاوە.
ئیستوود یەکێکە لە هەوادارەی سەرسەختەکانی زنجیرە تەلەڤزیۆنەکانی وەک "Gossip Girl".
لەساڵی ٢٠٠٨ دا. زانکۆی (لۆیۆلا ماریمۆنت)ی تەواو کردووە ، و لە ئێستاشدا لە سان دێگۆدا دەژی.
ژیانی پیشەگەری
لەسەرەتادا ئیستوود کە دەستی کرد بە کاری نواندن لە ژێر ناوی دایکیدا بەشدار دەبوو "ستۆت ڕیڤس" ، دواتر هەستی کرد کە ناوی باوکی لەوە گەورەترە ، لەساڵی ٢٠١٥ باوکی ڕێگەی پێنەدا بەشداری فیلمی نیشانەشکێنی ئەمەریکی ، دواتر لە چاوپێکەوتنێکدا گوتی "ئەمە شتێکی کەسی نییە". هەروەها لە فیلمەکەی باوکیدا "Gran Torino" لە دیمەنێکی بچووکدا دەردەکەوێت ، و لە فیلمی (Invictus)یشدا ڕۆڵی بینی
لە ئایاری ٢٠١٠شدا ، ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی (Enter Nowhere)دا بینی ، و ڕۆڵی ئەکتەری پشتیگیکەری بینی لە فیلمی (Fury ).
ئیستوود ڕۆڵی "لوک کۆلینس" دەبینی لە فیلمی "The Longest Ride"ی ڕۆمانسی ، کە تیایدا چیڕۆکەکەی لە نۆڤلەکە وەرگیرابوو بەهەمان ناو ، و فیلمەکەش لە ئایاری ٢٠١٥ کەوتە سینەماکانی جیهانەوە.
هەروەها ئیستوود ناوی لەنێو لیستی ئەو ئەکتەرانەیە کە بەژداری لە فیلمی (Snowden) دەکات لە پاڵ ئەکتەران (Shailene Woodley) لە لەلایەن دەرهێنەر "Olivier Stone"ەوە کاری دەرهێنانی بۆ دەکرێ.جگە لەمانەش لە کلیپێکی گۆرانیبێژ تەیلۆر سویفت دا دەرکەوت.سکۆت لەساڵی ٢٠١٦شدا ناوی خراوەتە نێو لیستی ئەکتەران بۆ فیلمی دەستەی خۆکوژی کە تیایدا ڕۆڵی پاڵەوانێکی کۆمیکەکانی دی سی دەگێڕێ.
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
شارستانی خومەین
شارستانی خومەین یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزیی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری خومەینە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠٠٦ بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران بەرامبەر لەگەڵ ١١٠،١٩٥ کەس بووە.
جوگرافیا
شارستانی خومەین لە باشووری پارێزگای مەرکەزی ھەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی پۆل:شارستانی خومەین پۆل:شارستانەکانی ئێران
٣ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
پارێزگای کاگاوا
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای کاگاوا
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کاگاوا پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
زیندەوەرە سەرەتاییە سپۆڕدارەکان
سپۆردارەکان (بەئینگلیزی: Sporozoa) نموونە پێگەیشتووەکانی سپۆردارەکان بە نەبوونی ئەندامۆچکەی جووڵە جیا دەکرێنەوە، زۆربەی جۆرەکانی سپۆردارەکان مشەخۆرن. کە لە سووڕی ژیانییاندا سپۆڕەکان بەرھەم دەھێنن و پێویستییان بە خانە خوێیەکی گوێزەرەوە یان زیاتر ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:پێشەنگییەکان پۆل:شانشینییە زیندەییەکان
٤ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
مارگارێت (گۆڤار)
مارگارێت گۆڤارێکی مانگای شۆجۆیە کە لەلایەن کۆمپانیای شوێشا بەرھەم دەھێنرێت بەشێوەیەکی سەرەکی تیشک دەخاتە سەر کچان لەنێوان تەمەنی ١١ بۆ ١٥ ساڵان، ھەرچۆنێک بێت چیرۆکەکانی ناوی لەلایەن کەسانی تەمەن گەورە تریش دەخوێنرێتەوە.
بڵاوکراوەی ھەفتانەی مانگاکە لە ١٩٦٣ تا ١٩٨٨ بوو
کەڕەنا
200px|وێنۆک|کەڕەنا کەڕەنا یان شەیپوور ئامرازێکە لە شاخی گا یان لە کانزا دروست دەکرێت. بەکاردێت بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵک، بەتایبەتی لە کاتی شەڕ. کاتێک فووی پێدا دەکرێت، دەنگێکی گەورەی لێ دەردێت.
مارگارێت (گۆڤار)
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو گۆڤارانەی لە ١٩٦٣ دامەزراون پۆل:ئەو گۆڤارە مانگایانەی نیمچە مانگ جارێک بڵاو دەبنەوە لە ژاپۆن پۆل:ئەو گۆڤارە مانگایانەی ھەفتانە بڵاو دەبنەوە لە ژاپۆن پۆل:گۆڤارەکانی شوێشا پۆل:گۆڤارەکانی شۆجۆ مانگا پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٦٣ لە ژاپۆن
کەڕەنا
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
زیندەوەرە سەرەتاییە قامچیدارەکان
قامچیدارەکان (بەئینگلیزی: Zoomastigina) قامچییەک یان کۆمەڵە قامچییەکییان ھەیە، کە پێکھاتووی شێوە زیادەی درێژن، بۆ جووڵە بەکاردێت. جووڵەی قامچیی (شەپۆلییە) پاڵ بە زیندەوەرەکەوە دەنێت یان بەرەو ئاوەکەی ڕادەکێشێت. زۆر لە قامچیدارەکان لە ئاوی دەریاچە و گۆماوەکاندا دەژین ھەندێک لە قامچیدارەکان مشەخۆرن و دەبنە ھۆی نەخۆشیی، وەک تریپانۆسۆما کە دەبێتە ھۆی خەوەنەخۆشیی ئەفریقیی کە مێشی تسی تسی دەیگوێزێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانە پۆل:میکرۆبناسی
محەممەدشار
محەممەدشار شارێکە لە ئێران کە دەکەوێتە شاری کەرەج، ناوەندی پارێزگای ئەلبورز لە ئێران.
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی محەممەدشار لە ساڵی ٢٠١٦دا زۆرتر لە ١٢٠٫٠٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەلبورز پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کەرج
حەسەن سیساوەیی
حەسەن سیساوەیی (ناوی تەواو: حەسەن ڕەسووڵ) (لەدایکبووی ١٩٢٦ – مردووی ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥) حەیرانبێژێکی کورد بوو.
ژیان
حەسەن سیساوەیی لە ساڵی ١٩٢٦ لە گوندی ئاری سیرەک لەدایکبووە، نەچووەتە خوێندنگە. کاری مەڕداری و وەرزێری کردووە، و ھاوسەرگیریشی نەکردووە. لە منداڵییەوە دەستی بە حەیرانگوتن کردووە، سەرەڕای ئەوەی باوکی ئەوەی پێخۆش نەبووە. بووەتە حەیرانبێژی ئاغای سیساوە، لەبەرەوەش ناسناوی سیساوەیی وەرگرتووە.
لە ١٩٥٨ حەیرانەکانی «غەریبم و حەیران بەربووم لە بەندێ» ی بۆ بۆ ئێستگەی بەغدا تۆمارکردووە. سیساوەیی بەرھەمی دیکەشی ھەن، کە بەشێکیان فەوتاون لەبەرەوەی تۆمارنەکراون. ئەگەرچی سیساوەیی زۆرتر وەک حەیرانبێژ ناسراوە، بەڵام لە داڕشتنی بیرۆکە و ھونەری گێڕاوەی چیڕۆکیشدا، توانای ھەبووە و خاوەنی چەند چیڕۆکێکە، بەڵام بڵاونەکراونەتەوە. حەسەن سیساوەیی لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ گیانی لەدەست دا بەھۆی جەڵتەی دڵەوە لە شارۆچکەی باسرمە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:حەیرانبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:خەڵکی پارێزگای ھەولێر
کرۆژ
کرۆژ یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
لایۆنێل باریمۆر
thumb|وێنۆک|چەپ|لیۆنێل باریمۆر لیۆنێل باریمۆر (٢٨ی نیسانی ١٨٧٨ - ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٥٤) ئەکتەرێکی ئەمریکی شانۆ و ڕادیۆ و هەروەها دەرهێنەری فیلم بوو. لە ساڵی ١٩٣١ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت لە فیلمی (A Free Soul).
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨ پۆل:مردووانی ١٩٥٤ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە پەنسیلڤانیا پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
بڕگە (فۆنۆلۆجی)
گرینگی به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی ده‌نگه‌کانی زمانێکی دیاریکراو ده‌دات
سیلابل یان بەش یەکەی ڕیکخستنی وتەیە و بریتییە لە ڕیزێک لە فۆنێمەکان.
پۆل:فۆنۆلۆجی
ڕاکھەمپتن
ڕاکهەمپتن یان ڕاکهەمپتۆن شارێکە لە ڕۆژاوای ویلایەتی کوینزلەند لە وڵاتی ئوسترالیا.
کەش و هەوای نیمچە ئیستوایی هەیەو دانیشتوانی زیاتر لە شەست ٦٠ هەزار کەسە.
مەنسوور یاقووتی
مەنسوور یاقووتی (لەدایکبووی ٥ی ڕەشەمەی ١٣٢٧ی کۆچی ھەتاوی لە گوندی کیوەنان لە سونقوڕ - ) نووسەر، شاعیر و ڕەخنەکەری کوردی کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. یاقووتی بە ڕەچەڵەک خەڵکی ناوچەی کولیایی لە پارێزگای کرماشانە و لەسەر فولکلۆری کوردیی ناوچەی کرماشانیش لێکوڵینەوەیەکی ئێجگار زۆری کردووە و ھەروەھا بەر و دوای شۆرشی ١٩٧٩ی ئێران چەند کەڕەت بەھۆی چالاکییە سیاسییەکانی دەستبەسەر کراوەتەوە و چەند ساڵ لە زیندانەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران تێپەڕاندووە. ھەندێک لە بەرھەمەکانی یاقووتی بە زمانی کوردیی سۆرانیش وەرگێڕاوەتەوە.
ڕاکھەمپتن
ئەم ناوچەی کە شارەکەی لێ هەڵکەوتووە وەکوو «کوینزلەندی ناوەندی» ناسراوە، هەرچەندە ئەم ناوچەیە لە ڕۆژهەڵاتی ئەم ویلایەتەیە نەوەکوو لە ناوەندەکەی.
مەنسوور یاقووتی
وەرگێران بە کوردی
تا ھەنووکە ئەم کتێبانە لە مەنسوور یاقووتی بە کوردی وەرگێڕدراونەتەوە و بە ناونیشانی ژێر چاپ کراونەتەوە.
ڕاکھەمپتن
هەروەها زانکۆی کوینزلەندی ناوەندی لەم شارە دایە
سەرچاوە
پۆل:ڕاکهەمپتن (ئوسترالیا) پۆل:دامەزراوانی ١٨٥٨ لە ئوسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی کوینزلەند پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٨ پۆل:ڕاکھەمپتن (ئوسترالیا)
مەنسوور یاقووتی
وەرگێران بە کوردی
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨ پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورد
دەروارەی سەروو
دەروارەی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دەروارەی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شەریف ئاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی تیلەکۆی قەلەندەر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی حەمەی ھەواس لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی پەیتەش.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سوودان لە ئۆڵۆمپیاد
سودان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٦٤، ١٩٧٦، ١٩٨٠ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٦٤ی نەکرد، بەھۆی ئەوەی ھیچ وەرزشوانێکی ئەم وڵاتە نەیتوانی خۆیان بگەیننە ئۆڵۆمپیاد، ھەروەھا لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی کیشوەری ئەفریقا بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ی کرد و جگە لەوەی یەکێک بوو لەو وڵاتانەی بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠دا کرد بەسەرکردایەتی ئەمریکا. سودان تا ئێستا بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ئیسماعیل ئەحمەد ئیسماعیل لە ساڵی ٢٠٠٨ لە پێشبڕکێی ڕاکردنی ٨٠٠ مەتری پیاوان پلەی دووەمی بەدەستھێناوە، بووە یەکەم وەرزشوانی سودانی بوو کە یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیاد بۆ سودان وەربگرێت. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی سودان لە ساڵی ١٩٥٦ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
قونبول
ئەبوو عەمڕ، موحەممەد بن عەبدولڕەحمانی مەخزوومی مەککی، ، ناسراو بە قونبول ، لە ساڵی ١٩٥ـی کۆچی لە مەککە لەدایک بووە، ھەندێک دەڵێن ھۆکاری ناساندنی بە قونبول ئەوە بووە کە لە ھۆزێک بووە پێیان دەوترا (القنابلة)، ھەندێکیش دەڵێن ئەو نەخۆشییەکی ھەبوو، جا دەرمانێکی زۆر بەکاردەھێنا پێی دەوترا (قنبیل) جا ناوەکە کەمێک سوک و ئاسانکرا بۆ قونبول.
یەکێک لە گێڕەوکانی حەوت گێڕەوەکانی قورئان (القراء السبعة)، کە لە ئیبن کەسیری مەککی گێڕاوەتەوە، موقریئی مەککە بوو، قورئان پێ خوێندن (الاقراء) بۆ ئەو بە جێما لە حیجاز لە سەردەمی خۆی، خەڵکیش بۆ لای ئەو دەچوون، کەسێک بوو کە کەسی لەگەڵ نەبوو تەنھا ئەھلی زانست و چاکە نەبێت. قورئانی خوێندووە لای چەندانێک، دەگووترێ کە ئەو لای موحەممەدی بەززیش خوێندوویەتی کە ئەویش لە ئیبن کەسیر ی مەککی گێڕاوەتەوە، بەھان شێوە زۆریش لای ئەو خوێندوویانە.
قونبول لە ساڵی ٢٩١ـی کۆچی وەفاتی کرد لە تەمەنی ٩٦ ساڵی دا، جەستەی زۆر لاواز بوو و زۆر گۆڕا لە کۆتاییەکانی تەمەنی، جا دەگووترێ کە ئەو حەوت ساڵ بەر لە مردنی وازی لە (اقراء) ھێناوە، یان ١٠ ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٩٠٤
پارێزگای کۆچی
پارێزگای کۆچی (بە ژاپۆنی:高知県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی شیکۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کۆچییە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٧٩٦,١٩٦ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای کۆچی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کۆچی پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
٥ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
پیەر مەک-ئۆرلان
پیەر مەک ئۆرلان نووسەر، شاعیر و وتارنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٧٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
مارف ئاغایی
مەعرووف ئاغایی ناسراو بە مارف ئاغایی (٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦ لە نەغەدە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان - ١٤ی شوباتی ١٩٩٨مەھاباد) لە ڕیزی ئەو شاعیرانە بووە کە لە ڕەوتی نوێخوازی شیعری کوردیی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا دەورێکی گرنگیان گێڕاوە؛ شاعیرێکی ناوەرۆکخواز بووە کە زمان و شێوازی تایبەت بە خۆی ھەبووە. ئەم شاعیرە ھەستیارە لە ٢ی ڕێبەندانی ١٣٤٤ی ھەتاوی لە گوندی وەزنێ سەر بە شاری نەغەدەی ناوچەی سندووس لەدایک بووە و لە ٢٥ی ڕێبەندانی ١٣٧٦ بەھۆی کارەساتی پێکدادانی ئۆتۆمبیل کۆچی دوایی کردووە.
ژیان
مارف ئاغایی کوڕی حاجی محەممەدی ئاغایی لە بنەماڵەی "پاشایی" بووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری نەغەدە تەواو کردووە و لە گەرمەی خوێندنی ناوەندیدا لەگەڵ بنەماڵەکەی چووەتە شنۆ. لەوێش لە قۆناغی ئامادەییدا ساڵێک زیندانی کراوە و لە خوێندن دابڕاوە. ساڵی ١٩٨٥ ھاوکات لەگەڵ دامەزرانی بنکەی ئەدەبی و فەرھەنگیی گۆڤاری سروە دەستی بە بڵاو کردنەوەی شیعر و بەرھەم کردووە و دوو ساڵ دواتریش لە ھەمان گۆڤاردا بووەتە ئەندامی دەستەی نووسەران. حەولەکانی بوونەتە مایەی بەرفراوان بوونی جوگرافیا و خوێنەری گۆڤاری سروە. ساڵی ١٩٨٨ لەگەڵ "ئازەر سەمسامی" ژیانی ھاوبەشی دەست پێ کردووە و کچێک و کوڕێک بە ناوەکانی "شەونم" و "پەیام" بەرھەمی ئەم ژیانەیە. لە ساڵانی دواییدا بە تاسەوە ھەوڵی خۆ فێر کردنی زاراوەکانی زمانی کوردی داوە و ھاوکاتیش لە ماوەیەکی کورتدا فێری زمانی ئینگلیزی بووە و ئاکامی ئەم تەقەلایەش وەرگێڕانی کتێبی (ھەستی ناسیۆنالیستی کورد) بۆ سەر زمانی کوردی بووە کە بەداخەوە ئێستاکە دەستنووسی ئەم وەرگێڕانە دیار نییە. کتێبی «ڕازی مانەوەی خاک» لە نووسینی فەتاح ئەمیری و ھادی حەبیبی باسی ژیان و بەرھەمەکانی مارف ئاغایی دەکا.
کۆچی دوایی
پاش خزمەتێکی زۆر و ئەنجام دانی گەلێک کاری بەنرخ و پڕۆژەی نوێ لە ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبی کوردی و گۆڤاری سروە وەک ڕێکخستنی کۆنگرە و کۆنفرانسی ئەدەبی و فەرھەنگی ھەر لە ئیلامەوە بگرە ھەتا دەگاتە شاری ورمێ و پێک ھێنانی پێوەندییەکی زۆر لەگەڵ ئەدیب و نووسەرانی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان بۆ کاری ھاوبەشی فەرھەنگی؛ ڕۆژی ٣٠ی ڕێبەندانی ١٣٧٦، دوای گەڕانەوەیان لە پرسەی "مینا خانم"ی خێزانی "پێشەوا قازی" لەگەڵ دەستەی نووسەرانی گۆڤاری سروە لە مەھابادەوە بەرەو ورمێ لە کاتێکدا لەگەڵ ھاوڕێکانی لە ڕەوتی پەنجا ساڵەی ئەدەبی کوردی دەدوا، بە کارەساتی دڵتەزێنی ئۆتۆمۆبیل لەگەڵ دوو ھاوڕێی تری: (جەعفەر قازی) و (سەرتیپ مەنسووری) دڵە سەوز و پڕ ئەوینەکەیان لە لێدان کەوت و لەسەر وەسیەتی خۆی لە بەشی ناودارانی گۆڕستانی بوداغ سوڵتانی شاری مەھاباد لە نزیک گڵکۆی ھەژار و ھێمن بە خاک ئەسپێردرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:خەڵکی نەغەدە پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٨
جامی سووپەری ئیسپانیا
گۆڵکاری جامەکە
ئەو یاریزانەی بە تۆخ دیاریکراوە بەردەوامە لە یاریکردنی یانەیەکی ئیسپانیدا.
سەرچاوەکان
پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
تۆکو (تۆری تەلەفزیۆن)
وێنۆک|لۆگۆ
تۆکو (ھەمووی بە شێوەی پیتی گەورە ستایلکراوە)کۆمپانیایەکی تؤری تەلەفزیۆنی شێوە بەشداریکردنە لە ڕێگەی (تۆماربوون بە شێوەی پارەدان) خزمەتگوزاری پەخش کە لەلایەن Olympusat خاوەنداریەتی ئەکرێتوە تایبەتمەندکراوە بۆ پەخشکردنی ئەنیمی و پرۆگرامەکانی ئاسیای رۆژھەڵات لە پێشووتردا ناسراو بوو وەک کەناڵی فەنیمەیشن، ھەڵگیرانەوەکەی ناوەکەی ئێستای دەگەڕێتەوە بۆ ٣ ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ دوای ئەوەی فەنیمەیشن ھاوبەشیەکەی لەگەل Olympusat کۆتایی پێھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:فەنیمەیشن پۆل:دامەزراندنەکانی ٢٠٠٥ لە فلۆریدا پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
بڕیارنامەی ٦١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨١٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئەشکەوتی کەرەفتوو
وێنۆک|چەپ|ئەشکەوتی کەرەفتوو
ئەشکەوتی کەرەفتوو، یەکێک لە بەرھەمە مەزنەکانی تەلارسازیی بەردیە کە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سێھەمی زایینی. ئەم ئەشکەوتە مێژوویە لە مەوداری ٧٥ کیلۆمتری نێوان دووشاری سەقز و دیواندەرە ھەڵکەوتووە. نزدیکترین گوند بەم ئەشکەوتە دێی میرسەعیە کە لە باکووری رۆژھەڵاتی ئەشەکەوتەکە ھەڵکەوتووە. ڕێگەی سەرەکەی بۆ ئەم کوولە لە جادەی تیکابەوە دەڕوات. ڕێگاکە سەرەتا بە تێپەڕاندنی ھەرێمێک بە ناو گۆڕباوەلێ دەست پی دەکات وە دواتر دەگاتە گوندی یوزباشکەندی و پاش دەرچوون لەم دێیە و تێپەڕاندنی ٣ کیلۆمتر دەگاتە ئەشەکەوتەکە.
جوگرافیای ئەشکەوت
ئەم ئەشکەوتە لە ناو دڵی زنارێکی بەرز ھەڵکەوتوە و ئاواییەکانی مەحموو ئاوا لە باشوور، میر سەعید لە ڕۆژئاوا، عەلی ئاوا لە باکوور و یوزباش کەندی لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئەشکەوتی کەرەفتوو هاوسنوورن. کەرەفتوو سەر بە ناوچەی سەقز بوو بەڵام دواتر دیواندەرە بوو بە شارستان و کەرەفتوو بوو بە ناوچەی سەر بەو شارستانە.
کەرەفتوو ئەشکەوتێکی بەردی و سرۆشتیە و ئاسەوارە مێژوویەکانی ناو ئەشکەوتەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەورەی سێھەمی زەویناسی.
لە زۆر شوێنی ناو ئەشکەوتەکە ئاو بەرچاو دەکەوێت بەڵام کەمە و وەک گۆلاوی پاش باران دەچێت، ھەروەھا زۆر جێگای میچی ئەشکەوتەکە دڵۆپە دەکەن.
لە ڕابردوودا بە ھۆی نیشتەجێ بوونی ھۆزی جۆر بە جۆر ئاڵوگۆڕ و دەستکاری لە ئەشکەوتەکە بەدی ھاتووە و ڕێگا و داڵانی تێدا درووست کراون.
بەرزایی ئەو درگایەی پێیدا دەچنە ژوورەوە ٢٠ تا ٢٥ میتر لە ئاستی زەوییەوە بەرزە کە بەم ھۆیەوە لە ڕابردوودا ڕێگەی چوونە ژوور زۆر زەحمەت بوو.
لە بەشی پێشەوەی ئەشکەوتەکە چوار قات تەلارسازی و ڕەوەزە بەردی دەستکرد چێکراوە کە لە ھەر قاتێکدا جگە لە درووست کردنی دیو و ژووری بە سەر یەکەوە، پەنجەرە و ڕۆچنە گەلێک بۆ گۆڕانی ھەوا و پەیوەندی ژوورەکان پێکەوە بەرچاو دەکەوێت.
لە سەر دیواری ھەندێک لە ژوورەکان و ڕاڕەوەکان، نەخش و نیگارگەلێک لە ئاژەڵان و گژ و گیا بەرچاو دەکەون. لە سەردەرانی درگای یەکێک لە ژوورەکان بە خەتی یۆنانی نووسراوەیەک لە بەرد ھەڵکەندراوە، لەم نووسینەدا یادی خودایەک بە نێوی ھێراکلۆس کراوە، ھەر بەم بۆنەوە مێژوونووسانی کۆن لە کتێبەکانیاندا ناوی ئەم ئەشکەوتەیان بە پەرەستگای خودای یۆنانی ھێناوە. لەم نووسراوەدا ھاتوھ:
ھەبوونی ئەم نووسراوە بوەتە ھۆی ئەوەی کە ھەندێک پێیان وایە دەبێ ئەشکەوتی کەرەفتوو ماوەێک بە شێوەی کاتی جێگای دانیشتن و حەوانەوەی سەلوکییەکان ( میراتگر و جێگەدارانی ئەسکەندەر مەقدوونی ) بووبێ کە دوای سەرکەوتنەکانی مێھردادی دووھەمی ئەشکانی بەرەو ڕۆژئاوای ئێران ڕۆیشتن.
درێژایی ئەشکەوتەکە نزیکەی ٧٥٠ میترە کە ئەو مەودایە دەیان پێچ و کەلێن و قوژبنی لێ دەبێتەوە، ھەروەھا ڕەھەند گەلی جۆر بە جۆری لێ جیا دەبێتەوە و ھەر بەم ھۆیە تاکو ئێستا ھیچ کەس نەیتوانیوە بە تەواوی سەر و بنی ئەو ھەموو کەلێن و قوژبنە بەرێتەوە سەر یەک و خەریتە و نەخشەێکی لێ ئامادە بکات.
تا ئێستا کەس نەیتوانیوە بگاتە کۆتایی ئەم کەلێن و قوژبنانەی ئەشکەوتەکە، کە ئەمە بۆ خۆی بوەتە ھۆی ئەوە کە ئەفسانە و چیرۆک گەلێکی زۆر لەم ناوچەدا بکەوێتە سەر زاران و تەنانەت ئەم خاڵە لە نووسراوەکانی نووسرانی ناوچەی سەقزدا ڕەنگی داوەتە و لەم بوارەدا دەیان چیرۆک و بەسەرھات تۆمار کراوە.
گەشەپێدانی ئەشکەوتەکە
لەم ساڵانەی دواییدا لە لایەن کاربەدەستان و لێپرسراوانی ناوچەی سەقز بە تایبەت میراتی کولتووری و شارەزایانی بواری ئاسەواری پارێزگای کوردستان، بە مەبەستی گەشەپێدان و ھێنانە ڕووی ئەم شوێنەوارەی ناوچەی سەقز، چەندین چالاکی کراوە کە گرینگترینیان بریتین لە:
لە تازەترین لێکۆڵینەوە و گەڕان بە نێو ئەشکەوتی کەرەفتوو، دەیان پارچە ئاسەواری دەورانی پێش مێژوو و دەورەی ئیسلامی دۆزراوەتەوە و چاوەڕوان دەکرێت.
سەرچاوەکان
کەرەفتوو
پۆل:شوێنەوارناسی پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:شارستانی سەقز پۆل:شارستانی دیواندەرە پۆل:ئەشکەوتەکانی ئێران
٦ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
مەرگ
وێنۆک|کەللەسەر زۆر جار وەکوو ھێمایێک بۆ مردن بەکاردێت
مەرگ یان مردن کۆتایی ھاتنی ژیانە. لە ژینناسی، بە لەناوچوونی بێگەڕانەوەی نیشانەکانی ژین دەگوترێت.
ئەنجومەنی پادشایی
وێنۆک|چەپ|250px|باڵاخانەی کۆمەڵگایی پادشایی ئەنجومەنی پادشاییی لەندەن بۆ گەشەپێدانی زانستی سروشتی یان سووکتر: ئەنجومەنی پادشایی ئەنجومەنێکی زانستخوازانەیە کە ساڵی ١٦٦٠ دامەزراوە و لە لای زۆر کەسانەوە وەکوو کۆنترین ئەنجومەنی لەو چەشنە دەناسرێت کە ھێشتا ماوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مێژووی کۆمەڵایەتیی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٦٦٠ پۆل:دامەزرانەکانی ١٦٦٠ لە ئینگلستان پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی زانستی نێودەوڵەتی پۆل:ئەکادیمییا نیشتمانییە زانستییەکان پۆل:کۆمەڵگای شاھانە پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی بنکەکەیان لە لەندەنە و خاوەنداریەتی شاهانەیان هەیە پۆل:کۆمەڵە پیشەییەکان کە بنکەکەیان لە بەریتانیایە پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی بنکەکەیان لە لەندەنە و خاوەنداریەتی شاھانەیان ھەیە
کەیھان کەڵھوڕ
کەیھان کەڵھوڕ لە تاران لە خێزانێکی کوردی کرماشانی لەدایکبووە. دەستی بە خوێندنی مۆسیقا لە تەمەنی حەوت ساڵیدا کردووە، لە ئۆرکێسترای نێودەوڵەتیی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا ژەنیار بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، خۆی فێری ڕەدیف کردووە و گەشتی کردووەتە خۆراسان، تا مۆسیقای ئەوێ فێرببێت، کە تێکەڵەیەکن لە مۆسیقای کوردی و تورکی و فارسی. کە تەمەنی لە نێوان ٢٠ ساڵیدا بوو، لە فێرگەیەکی مۆسیقی لەژێر ڕێنمایی محەممەدڕەزا لوتفیدا دەیخوێند. کەڵھوڕ بە ڕۆژئاوای باکووری ئێرانیشدا گەڕاوە. دواتر ڕۆیشتووەتە شارەکانی ڕۆما لە ئیتالیا و ئۆتاوا لە کەنەدا، بۆ فێربوونی مۆسیقای کلاسیکیی ئەوروپی. دەرچووی بەشی مۆسیقای زانکۆی کارلتۆنە لە ئۆتاوا.
ژیانی سەرەتایی و خوێندن
کەیھان کەڵھوڕ لە تاران لە خێزانێکی کوردی کرماشانی لەدایکبووە. دەستی بە خوێندنی مۆسیقا لە تەمەنی حەوت ساڵیدا کردووە، لە ئۆرکێسترای نێودەوڵەتیی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا ژەنیار بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، خۆی فێری ڕەدیف کردووە و گەشتی کردووەتە خۆراسان، تا مۆسیقای ئەوێ فێرببێت، کە تێکەڵەیەکن لە مۆسیقای کوردی و تورکی و فارسی. کە تەمەنی لە نێوان ٢٠ ساڵیدا بوو، لە فێرگەیەکی مۆسیقی لەژێر ڕێنمایی محەممەدڕەزا لوتفیدا دەیخوێند. کەڵھوڕ بە ڕۆژئاوای باکووری ئێرانیشدا گەڕاوە. دواتر ڕۆیشتووەتە شارەکانی ڕۆما لە ئیتالیا و ئۆتاوا لە کەنەدا، بۆ فێربوونی مۆسیقای کلاسیکیی ئەوروپی. دەرچووی بەشی مۆسیقای زانکۆی کارلتۆنە لە ئۆتاوا.
مۆسیقا
کارەکانی کەڵھوڕ لە ئاستی جیھانیدا ناسراوە، بەتایبەت کارەکانی لەگەڵ گروپی رێگای ئاوریشم و یۆیۆ مادا. بەرھەمەکانی ئەو تا ئیستە پێنج جار بوون بە کاندیدای وەرگرتنی خەڵاتی گرامی و لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەلبۆمی گۆرانیی ماڵەوەم بۆ بڵێی لەگەڵ یۆیۆما و جادەی ئاوریشمدا خەڵاتی گرامیی بردەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گراھام گریین
ھێنری گراھام گریین (٢ تشرینی یەکەم ١٩٠٤ – ٣ نیسان ١٩٩١) نووسەر و ڕۆژنامەنووسی ئینگلیزی بوو کە وەکوو یەکێک لە پێشرەوترین ڕۆماننووسەکانی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لە بەرچاوی دەگرن. ھەر لە سەردەمی خۆیدا ئاوازەیەکی زۆری لەگەڵ ستایشی ڕەخنەگران بەدەستھێنا بەھۆی نووسینی ڕۆمانی کاتۆلیک و تریلێر (چیرۆکی ھەژێنەر)یا سەرگەرمکەر ئەو جۆرەی کە خۆی ناوی دەبرد. لەماوەی ٦٧ ساڵ نووسیندا، کە نووسینی ٢٥ ڕۆمان لەخۆدەگرێت، دژایەتی بابەتگەلی سیاسی و ئەخلاقی جیھانی مۆدێرن تاوتوێ کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
ئەدۆبی ئافتەر ئیفێکتس
وێنۆک|لۆگۆی ئەدۆبی ئافتەر ئیفێکتس ئەدۆبی ئافتەر ئیفێکتس بەرنامەیەکی کۆمپانیای ئەدۆبی ئەمریکییە چەندان وەشانی ھەیە و میژووی دامەزراندنی دەگەڕیتەوە بۆ کانوونی دووەمی ١٩٩٣. ئافتەر ئیفێکتس بەناوبانگە بۆ کاری دەستکاری کردنی ڤیدۆ، ڤیژوال ئیفێکت، دەستکاریکردنی دەنگ و کاری مۆشن گرافیک بەکار دێت. بەرنامەکە بەکاردێت لەبواری فیلمسازی، گەیمسازی و بەرھەمەکانی تەلەڤیزیۆن لە قۆناغی پۆست پرۆدەکشن (دوای بەرھەمھێنان).
لە ساڵی ٢٠١٩، بەرنامەکە خەڵاتێکی تایبەتی پێدرا لە خەڵاتەکانی ئۆسکار، ئەمەش بەھۆی بەرەوپێشچوونانەی ھێنایە کایەوە لەبواری زانست و تەکنیک.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٣ پۆل:نەرمامێرەکانی دەستکاریکردنی ڤیدیۆ پۆل:نەرمامێرەکانی ئەدۆبی پۆل:ئەدۆبی کرییەیتیڤ سویت پۆل:نەرمامێری دەستکاریکردنی ڤیدیۆ
سەروکانی
گوندی سەروکانی ھەڵکەوتوو لە ناوچەیی ڕۆژھەڵاتی لاجان و کەوتۆتە سەڕ ڕێگایی پیرانشار گردکشانە. ژمارەیی خانەوار و دانیشتوان بە پیەی سەرژمێری ساڵی ١٣٨٥ ی ھەتاوی: خانەوار: ٢٠٨ دانیشتوان: ١٢٥٠ ژن: ٦٠٩ پیاو: ٦٤١ خوێندەوار: ژن ٢٦٣، پیاو ٤٠٩. نەخوێندەوار: ژن ٢٨٠، پیاو ١٦٨. کێو و تەپۆلکەکانی دەورووبەر: ئاودەلێ مەران کێڵگە و دەشتی دەورووبەر: کووڵ تەپە، بەیاران، دۆڵمانیە،.... کانیەکان: کانی سڵێمان، کانی قەرەنیاغا، کوڵتەپە، کانی سوورکە (لەناوگووندە)، کانی کابۆرە (لەناو گوندە) قوتابخانە: سەرەتایی، ناوەندی بنکەیی تەندروستی: ھەیە. برق: ھەیە تەلفۆن: ھەیە ئاوی لولەکێشی: ھەیە پیشەی دانیشتوان بریتیە لە: وەرزێری، ئاژەڵداری. مێـژوو:
کول‌تەپەی گوندی "سەروکانێ" لە ناوچەی لاجانی پیرانشار، یەکێک لەم شوێنە باس‌کراوانەیە کە بیری پیرانی بە ساڵاچوودا دێت کە زەمانێک جێگایەکی یەکجار ئاستەم بۆ ھات‌وچۆ بووە و قامیشەڵێنیکی زۆری لە دەوروپشت‌دا بووە لەم شوێنەدا ئاسەواری کۆنینەی زۆر بە نرخ دۆزراوەتەوە.
دوکتۆر بەھمەن کەریمی ساڵی ١٣٣١ی ھەتاوی ھاتۆتە لاجان و باسی کول‌تەپەی سەروکانێ دەکات و بە «گولی. تەپە» ی سەروکانێ ناوی دەبا (گۆڤاری مەھاباد، سەعید عەبدی).
ناوداران: کاک حەمەدی سەروکانی:
کاک حەمەدی سەروکانی (لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا پلەی کاپیتانی پی بەخشرا و بە کاپیتان قادری ناسرابوو) یەکێک لە خەباتگیڕانی کۆماری مەھاباد بوو ساواک زوری فشار خستەسەر و ھەر بۆیە کەوتە بەندی خانەی ڕێژیمی گۆڕبەگۆڕی شاو و کەوتە ژێر ئەشکەنجەیەکی زۆر و ھەموو نینووکیان دەرھێنا. بۆیە لەترسی ساواک‌و ئەشکەنجەدان بە ڕواڵەت بیچمی خۆی گوڕی ئەگینا قەت لە تێکۆشان کۆڵی نەداو کوڕەکانیشی ھەروا تێکۆشەر ڕاھێنا. کاک حەمەدی سەروکانی یەکیک لە قارەمانەکانی ھیچ کات لە بیرنەچووی مەیدانی ئازادیخوازی و سەربەستی کوردستانە، ڕوحی شادووقەبری پڕ لە نووربێت.
نالی
مەلا خدر (خضر) کوڕی ئەحمەدی شاوەیسی ئاڵی بەگی میکایلی ناسراو بە نالی (١٨٠٠–١٨٥٦ز) بەردی بناغە و دامەزرێنەری خوێندنگەی شیعری بابان و لە یەکەمین و بەناوبانگترین شاعیرانی شێوەزاری کوردیی ناوەندییە.
لە گوندی خاک و خۆڵ، لە دەشتی شارەزوور ھاتوەتە دنیاوە. ھەر لە تەمەنی منداڵی نراوەتە بەر خوێندن لە حوجرە. لە سەرەتاوە وردەپەرتووکی فارسی و قورئانی خوێندووە، دواتر زانستەکانی تری قورئان و فەرموودە و سەرف و نەحو و کەلام، بەلاغە، و فەلەک و فیقھ و سیرەی خوێندووە. تا خوێندنی ئەمانەی تەواو کردووە و دواتر مۆڵەتی عیلمی وەرگرتوو، لە چەندەھا شوێن وەک سنە و سابڵاخ و ھەڵەبجە و سلێمانی و لای چەندەھا مامۆستای باشی ئەو سەردەمەی خۆی خوێندویەتی. دوای تەواوبوونی خوێندنەکەی، نالی مەلایەکی باش و ڕۆشنبیرێکی گەورەی لێدەردەچێت، بێجگە لە زاراوەی دەیکی کە کوردی بووە فارسی و تورکی و عەرەبیشی بە باشی زانیوە، تەنانەت شیعریشی پێ نووسیوون.
ژیان
مشت و مڕێکی زۆر ھەیە لەسەر لە دایکبوون و کۆچکردنی نالی لە نێو میژوونووسان و ڕۆشنبیرانی کورددا، ئەگەرچی لەلایەن مێژوونووسانەوە چەند ڕایەکی جیاواز خراونەتە ڕوو بەڵام ھیچیان دان بە ڕاستی لە دایکبوون و کۆچکردنی نالی دا نانێن بە بەڵگەوە، ھەر بۆیە تا ئێستاشی لەسەر بێت نەتوانراوە ڕۆژی لەدایکبوون و کۆچکردنی بە بەڵگەوە دەقیق دیاری بکرێت.
ئەگەر بەپێی زۆرینەی لیکۆڵەڕەوان کار بکەین بێجگە لە عەلائەدین سەججادی دەتوانرێت بوترێت نالی ٥٦ ساڵ ژیاوە ھەر وەک زۆربەی لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەم ڕایە کۆکن. تەنھا بەپێی بۆچوونەکەی عەلائەدین سەججادی نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە.
ئەم جیاوازییەش وەکو سەرنجی بۆ دراوە قسەی مامۆستا عەلائەدین سەججادی لەلایەک و دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەمال فوئاد لە لایەکی ترەوە دەربارەی تەمەنی و ساڵی لەدایکبوونی نالی ئەو بەراوردکردنەی کوردی و مەریوانی و بەدوای ئەوانیشدا مامۆستا عەلی موقبیلھ، ئەوەی لە پێشەکی دیوانەکەیاندا ساڵی ١٢١٥ی کۆچییان لەگەڵ ساڵی ١٧٩٧ی زایینیدا بەراوردکردووە. جا ئەگەر وەھا بێت، ئەوا وەک کوردی و مەریوانی و موقبیل و سەجادی ئەفەرموون نالی ٥٨ ساڵ ژیاوە؛ بەڵام لە ڕۆژنامەکانی ڕۆژھەڵاتناسی ئەرمەنییی «وسف ئەبگارەڤێچ ئۆربێلی» دا ساڵی ١٢١٥ی کۆچی لەگەڵ ساڵی ١٨٠٠–١٨٠١ی زایینی بەرامبەر کراوە. بەپێی ئەمە وەک دکتۆر مارف خەزنەدار و دکتۆر کەماڵ فوئاد لەسەری ڕۆیشتون، ساڵی لە دایکبوونی نالی دەکاتە ١٨٠٠ی زایینی و تەمەنیشی دەبێتە ٥٦ ساڵ.
لەوانەی باسکران ھیچیان ناتوانرێت وەک سەرچاوەیەکی ڕاستەقینە و باوەڕپێکراو ساڵی لەدایکبوون و کۆچی نالی دیاری بکەن؛ بەڵام ھەندێ شت ھەیە دەبنە ھۆکاری ڕوونکردنەوەی سەردەمی نالی و نزیکبوونەوە لە زانینی ساڵی لە دایکبوون و مردنی.
پارێزگای تۆکوشیما
پارێزگای تۆکوشیما (بە ژاپۆنی:徳島県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی شیکۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری تۆکوشیمایە.
نالی
ژیان
لە دیوانەکەی نالیدا ھاتووە کە تێیدا مامۆستا مەلا عەبدول کەریمی مودەڕڕیس دەڵێت «مەسەلەی دیاری کردنی ساڵی لە دایکبوون و مردنی کەسێک، شتێک نییە بنیادەم بتوانێ بە ئیجتیھاد بڕیاری بدا و، بە بەڵگەو نیشانەی مێژووی لەوە زیاترمان پی نەکرا کە تێکڕا ھەندێ لەو ساڵانە دیاری بکەین کە نالییان تیا ژیاوە؛ بەڵام بەڵگەی تریش بەدەستەوە ھەیە پێمان ئەسەلمێنێ کەوا نالی نە لە ساڵی ١٨٥٥ و نە لە ساڵی ١٨٥٦ مردووە و نە تەمەنیشی ٥٦ یا ٥٨ ساڵ بووە، جا خواە ئیتر لە ١٧٩٧ دا لە دایک بووبێ وەک عەلی موقبیل ئەڵێ یا لە ١٨٠٠ وەک ئەوانی تر ئەڵێن» ساڵی ٢٠١٧ د. ھێمن عومەر خۆشناو لە توێژینەوەکەیدا بەناوی «نالی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا» بە بەڵگە ئەوەی ڕوون کردەوە کە نالی لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ لە ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کردووە. گەلێ بەیتی نالی ھەیە وا دەگەیەنن نالی گەیشتووەتە تەمەنی پیرییەکی ڕاستەقینەو بێ ھێز بوون کە دیارە ئەوەش لە ٥٨ ساڵیدا پەیدا نابێ، وەک ئەمانە:
پارێزگای تۆکوشیما
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٨٢٤،١٠٨ کەس بووە.
نالی
ژیان
ئەوەی کە گوتراوە ئەحمەد پاشای بابان لە ١٨٥٣ دا لە پاریس باسی نالی بۆ (خۆدزکۆ)ی شابەندەری ڕووسیا کردووە وادەگەیەنێ نالی لەو سەردەمەدا لە شام ژیاوە. چونکە شیعرەکەسی کە پاش تێکچوونی حوکمی بابانییەکان بۆ سالمی ناردووە بۆ سلێمانی، لە شامەوە ناردوویە. لە لایەکی کەشەوە ھەموو ئەوانەی مێژووی ژیانی نالییان خستووەتە سەر کاغەز باسی ئەوەیان کردووە کەوا نالی پاشان چووەتە ئستانبوول و لەوێ لەگەڵ ئەحمەد پاشای بابان ماوەیەکی دوور و درێژیان پێکەوە بەسەر بردووە. جا سەرەڕای ئەوە کە لەوانەیە نالی ماوەیەکی زۆریش لە شام مابێتەوە ئەنجا چووبێتە ئستانبووڵ، ئەو ماوەی کەمتر لە دوو ساڵەی نێوان یەکتری دیتنی خۆدزکۆ و ئەحمەد پاشا و مردنی نالی لە ئستانبووڵ لە ١٨٥٥ دا کە دەڵێن لەو ساڵەدا لەوێ مردووە، بەپێی توانای ھاتوچۆی ئەو سەردەمە بە حاڵ بەشی تەنھا ڕۆیشتنیکی لەسەر خۆی ئەو چەرخە ئەکا، چ جێی ئەوەش ماوەیەکی دوور و درێژی لە ئستانبووڵ لەگەڵ ئەحمەد پاشا بەسەربردبێ.
پارێزگای تۆکوشیما
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای تۆکوشیما
نالی
ژیان
نالی لە شیعرێکیا لە بەرابەری مەرقەدی پێغەمبەر ئیسلام دا دەڵێ: موددێکە کە ھەم گەردشی دەورانی سوپێھرم. واتە: دەمێک ئاوارەی نیشتمانم و دەسووڕێمەوە و ئێستا گەیشتوومەتە ئێرە. دەبێ ئەم دەمە چاند ساڵی خایاندبێ و ئەو ماوەیەی لە کوێ بەسەر بردبێ و کوێ گەڕابێ؟
پارێزگای تۆکوشیما
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای تۆکوشیما پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
نالی
نالی و میرنشینی بابان
ئەوانەش ھەمووی بریتییە لە پیاھەڵدان و باسکردنی تاقمە سوپایەک. دەبێت ئەو سوپایە سوپای کێ بووبێت، ئەگەر ھیی سلێمان پاشای بابان یان ئەحمەد پاشای کوڕی نەبووبێت؛ بەتایبەتی، کە پەڕتووەکەکانی مێژوو دەڵێن، ئەم ئەحمەد پاشایە سوپایەکی ڕێکوپێکی و تازە بابەتی پێکھێناوە. وەکو مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس دەڵێت: "نازانم 'نالی' لە کاتی دەستەڵاتی ئەحمەد پاشادا لە سولەیمانی ماوەتەوە و ئەو سوپایەی بە چاوی خۆی بینیوە و باسەکەیان بۆ گێڕاوەتەوە و دووربەدوور پێناسەی کردووە، یاخود مەبەستی سوپای سلێمان پاشای باوکییەتی، ئەوەی لە ١٢٣٤ی کۆچییەوە تا ١٢٥٤ حوکمرانیی سولەیمانی کردوە؟!"
بەجێھێشتنی کوردستان
لەدوای بیست و پێنج ساڵی تەمەنی، کوردستان جێدەھێلێت و دەچێتە حەج، و دوای تەواوکردنی حەجەکەی ڕووی کردووەتە شام لە ساڵی ١٨٥٠ تا کۆتایی ساڵی ١٨٥٤ نالی لە شام بووە، لەو ماوەیەدا میرنشینی بابان دەڕووخێت و، دەنگوباسی ڕووخانەکەی پێدەگات، ھەست دەکات خۆشییەکەی سلێمانی نەما، حەبیبەنەما، دۆست و ئەحبابەکانی وەکو جاران نەمان، سوپاکەی ئەحمەد پاشا تیاچوو، سوپای ڕۆمی جێیانی گرتەوە، (سالم)یش نەک ھەر ھاندەری نابێت کە بگەڕێتەوە سلێمانی بەڵکوو تکای لێدەکات نەشگەڕێتەوە، وەکوو لە قەسیدەکەیدا دەڵێت:
نالی نائومێد بووە و بە ناعیلاجی ڕووی لە ئەستەمبوڵ کردووەو لەوێ لەلای ئەحمەد پاشای بابان دەبێ لەگەڵ پیاوە کوردەکانی تر ژیانێکی خۆش و ئەدیبانەیان لەدیوەخانی ئەحمەد پاشادا ڕابواردووەو، ھەموویان بە مامۆستا بانگیان کردووە.
نالی و مەبەستی شیعری
ئەو مەبەستانەی لە شیعری (نالی) دا ڕچاو کراون ئەمانەن::: نالی زۆرێک لە شعرەکانی بۆ حەزرەتی پێغەمبەر نوسیوە و لە دیوانەکەی دا بە باشی باسی لێوە کراوە و دوا هۆنراوەکانیشی هەر لەوێ نوسیوە لە تەمەنی پیری دا کە زیارەتێکی حەزرەتی پێغەمبەر دەکات و لە مەدح و سەنای ئەو زاتەیا بووە.
https://www.youtube.com/watch?v=DDiNu0dwR_E
ئەی تازە جەوان! پیرم و ئوفتادە و کەوتووم تا ماوە حەیاتم
دەستێ بدەرە دەستی شکستەم، کە بەسەر چووم قوربانی وەفاتم
تۆ یووسفی نەو حوسنی لەسەر میسری جینانی من پیرم و فانی
لەم کولبەیی ئەحزانە نە زیندووم و نە مردووم هەروا بە تەماتم
ئــــەی ساکــینی ریــازی مـەدینەی منەووەرە
لوتفێ بکـە، بفـەرمـوو: مـەدینەی منەو، وەرە
عـــــەرشی بەرین کە دائــیرەیە، رەوزە مەرکەزە
فەرشی زەمین بە عەرسەیی تەیبە موجەوهەرە
بەدەر لە لێکۆڵینەوە ڕووکارییەکان، لە تەفسیر و ڕاڤەی شیعرەکانی نالی دا زۆر بە ڕوونی دیارە کە شوێنکەوتەی ڕێبازی تەسەوفە و لە قەسیدەح (ئەلا ئەی نەفسی بوم ئاسا)دا زۆر بە جوانی دیارە و ئەو موناجاتانەی کە لە حەج و لە خزمەت ڕەوزەی حەزرەتی پێغەمبەر (د.خ) دەیکات هەڵقوڵاوی ئەو باس و خواسەیە.
هەر وەک چۆن لە دەسپێکی ژیانی دا نالی هەر گۆش و خوێندکاری ناوەندە خوێندنەکانی تەسەوف بووە و لە خانەقا و تەکیەکان دا خوێندنی کردوە و وانەشی وتۆتەوە. دیارە ئەمە وای کردووە کە نالی بەو جۆرە بە قوڵی و پڕ ماناوە شعرەکانی بنوسێت. چونکە زۆر لە زانستەکانی بەلاغە و وشەکاری و مەنتقی تێدا خوێندووە.
دەست خۆشی بۆ جەنابی مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕیس کە دەستێکی باڵای هەبوە لە لێکدانەوە و ڕاڤە کردنی شعرەکانی نالی و مەحوی و مەولەوی ......هتد) وەگەر نا ڕەنگە بەشێکی زۆری ئەدەبیاتی کوردی بفەوتایە یان بێ ئاگا بوینایە لە ناوەڕۆکی شعرەکان.
نموونەیەک لەم لەشیعری دڵداری "نالی" شاعیر:
ھەر لە سەرەتای دیوانەکەیەوە ڕوو لە بارەگای خودا ئەکا و دەڵێ:
دوو نامەکەی نالی و سالم
یەکێک لە بەناوبانگترین شیعرەکانی نالی ئەو شیعرەیە کە بۆ سالمی نووسیوە و ئەویش وەڵامی دەداتەوە، ئەو دوو قەسیدەیە بە ناوی «دوو نامەکەی نالی و سالم»ەوە ناوبانگیان دەرکردووە. نالی ئەو قەسیدەیەی وەکو نامەیەک بۆ سالمی ھاوڕێی نووسیوە و باسی دوورە ولاتی خۆی لە شام دەکات و ھەست و تاسەی دووری نیشتمان و شارەزوور و سلێمانی کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە داگیرکرابوو، دەردەبڕێت. «عەبدولڕەحمان سالم»یش لە وەڵامدا شیعرێکی بەرزی بۆ دەنووسێت و ھەردووکیان بە خەیاڵ و بە (با) دا، نامەکانیان دەنێرن. نالی بەم شێویە قەسیدەکەی دەست پێ دەکات:
مەلا عەبدولکەریمی مودەریس بەم شێوەیە ئەو دوو بەیتە شیعرەی شیکردووەتەوە و دەڵێ: "نالی لە ڕێگای (با)ی تیژڕەوەوە نامەکەی دەنێرێت و پێی دەڵێت:”خوا بمکا بە قوربانی تۆزی ئەو ڕێگایەی تۆ بەسەریا دەڕۆی، تۆ شارەزای ھەموو کون و کەلەبەرێکی شاری شارەزووری و ڕێت لێ ون نابێ، بڕۆ ئەم نامەیەم بۆ بگەیەنە و ھەواڵم بۆ بپرسە و بزانە…”. نالی بەو شێوەیە تاسەی دووری خۆی و دوورە وڵاتی دەکاتە ھەوێنی ئەو شیعرە بەرزە کە «ھەڵقوڵاوی ئاخ و دەنگدانەوەی ژانی دەروونی خۆیەتی».
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:مردووانی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠ پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:مردووانی ١٨٧٧ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زانایانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٨ پۆل:مردووانی ١٨٥٥ پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:فەیلەسووفانی کورد پۆل:ماتماتیکزانانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:مردووانی ١٨٥٦ پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٨یەم پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
فۆنیم
فۆنیم یان واچ لە زمانەوانیدا بە بچووکترین بەشی وتە (قسە) دەگوترێت کە دەبێتە ھۆی گۆڕینی واتای وشە.
واچەکان بچووکترین یەکەی دەنگیی سەربەخۆن کە جیاوازی واتایی پێک دەھێنن، بۆ وێنە لە کوردیدا «ر» و «ڕ» دوو واچن، لە بەر ئەوەی کە لە دوو وشەی وەک (کەر و کەڕ) دا دەبنە ھۆی جیاوازی واتایی، بەڵام لە بڕێ زماندا (وەک زمانی فارسی، ئینگلیسی و..) یەک واچن، چونکە واتا ناگۆڕن.
مۆرفیمەکان بە یارمەتی واچەکان درووست دەبن (یەک یان چەن مۆرفیمیش، وشەیەک پێک دێنن). بۆ وێنە: «تۆ» لە دوو واچی «ت» (/t/) و «ۆ» (/o/) پێک ھاتووە.
ئەو دەنگانەی کە لە سیستەمی دەنگی ھەر زمانێک دەبنە ھۆی جیاوازی واتایی لە وشەکاندا و دابەش ناکرێن، بە واچ دەناسرێن.
ئەرکی سەرەکی واچ بریتییە لە «جیاکردنەوەی یەکەکانی وتە لە یەکتر و بەدیھێنانی جیاوازی واتایی لە یەکەکانی وتەدا». لە تێکەڵ بوونی [یەکەکان و ڕیتەکانی دەنگی (قاڵب)] لەگەڵ [یەکەکان و ڕیتەکانی واتایی]، سیستەمی پێوەندی، واتە زمان بەدی دێت.
ھەر کۆمەڵگایەکی زمانی، شێوەی نووسینی ھەبێ یا نە، لە ژمارەیەکی سنووردار واچ کەڵک وەردەگرێ، کە پێویست نییە لە واچی زمانەکانی تر بچێ. بە وتەی زمانناسان، ھەموو زمانەکان واچین. بەگوێرەی دوامین لێکۆڵینەوە؛ «زمانی ھاوایی ١٣واچ، واتە کەمترین ژمارەی واچ و زمانێک لە دەستەزمانی قەوقازی ٧٥ واچ، واتە زۆرترین ژمارەی واچی لە زمانەکانی دنیادا ھەیە.»
نووسەی واچەکان لە نێوان / / دا دەنووسرێن و ئەم شێوە نووسینە لە شێوازی واچنووسی جانز دانیێڵ، وەرگیراوە.
گۆکردنی واچەکان لە یەک زماندا ھەمیشە وەک یەک نییە، ئەم جیاوازییەش نابێتە ھۆی خولقاندنی دوو واچی جیاواز، بۆ وێنە [د] و [ڎ] لە زمانی کوردیدا، لە باری فۆنۆلۆجییەوە یەکسانن، چونکە ھیچ دوو وشەیەک (بە واتای جیاوازەوە) لە زمانی کوردیدا پەیدا نابێ کە جیاوازی نێوانیان، تەنیا لە[د] و [ڎ] دا بێ. لە بڕێ شێوەزارەکانی زمانی کوردیدا [د] و لە بڕێکی تردا [ڎ] باوە. وەک: (بادام و باڎام، سەد و سەڎ، و…) یان [س] و [ص] وەک: (سەد و صەد، سەوزی و صەوزی، و…)
دەبێ بزانین کە واچ لەگەڵ پیتدا جیاوازە. پیت شێوەی نووسراوی واچە و واچ شێوەی زارەکی پیتە. ئەم دووانە ھەمیشە پێوەندییەکی یەکسانیان نییە. لەوانەیە لە بڕێ زماندا، بڕێ واچ شێوەی نووسینیان بۆ دانەنرابێت؛ بۆ وێنە لە ڕێنووسی عەڕەبی زمانی کوردیدا، ھیچ پیتێک بۆ واچی بزرۆکە (I) دەستنیشان نەکراوە، وەک لە وشەی (سڕ) واچی بزرۆکە «I» لە نێوان واچی «س» و «ڕ» دا پیتی نییە و نانووسرێت.
لقێک لە زمانەوانی دەپەرژێتە سەر واچەکان و بە فۆنۆلۆجی دەناسرێت. زمانی کوردی ٣٧ واچی ھەیە، کە ٨یان دەنگدار و ٢٩یان بێدەنگن:
سەرچاوەکان
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی) پۆل:فۆنۆلۆجی پۆل:ڕێنووس پۆل:خوێندنەوە
٧ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
فیزیکزان
وێنۆک|چەپ|200px|[[ئالبێرت ئاینشتاین لە ناودارترین فیزیکزانانی جیھان]] فیزیکزان زانایێکە کە لە زانستی فیزیک دەکۆڵێتەوە. فیزیکزانەکان لە گۆڕەپانێکی زۆر بەربڵاو لە دیاردە فیزیکییەکان دەتوێژنەوە.
پۆل:فیزیکزانان
پۆل:پیشە زانستییەکان
عەبدولحەلیم حافز
عەبدولحەلیم حافز ناوی ڕاستی عەبدولحەلیم عەلی شەبانەیە (٢١ی حوزەیرانی ١٩٢٩–٣٠ی ئازاری ١٩٧٧) گۆرانیبێژێکی میسریە، لە شاری حەلاوات لە دایک بووە لە پارێزگای شەرقیەی نزیک بە پارێزگای قەلیوبیە، و سەراکەشی ھەر لەو شارەیەو ئێستاش ھەندێک لە شتە تایبەتەکانی خۆی لە سەراکەدا ماوە.
ڕۆژێک لە ڕۆژان
ڕۆژێک لە ڕۆژان، ، زنجیرە درامایەکی ئەمریکییە لە جۆری فەنتازیا وخەیاڵییە، لە دانانی ئیدوارد کیتس وئادەم ھۆڕۆیتز (دانەرانی زنجیرەی بەناوبانگی لۆست)، لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ وە پەخش دەکرێت لەسەر کەناڵی ABC ئەمریکی و تا ئێستا بەردەوامە.
عەبدولحەلیم حافز
عەبدولحەلیم حافز لەساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی بە پەیمانگای مۆسیقای عەرەبی بەشی ئاوازدانانەوە کردووە و لەساڵی ١٩٤٨ تەخەڕوجی کردووە و بۆماوەی ٤ ساڵ لە تەنتا و زەقازیق و قاھیرە مامۆستای مۆسیقابووە و دواتر دەستی لەکارکێشاوەتەوە و لەساڵی ١٩٥٠ پەیوەندی کردووە بەتیپی مۆسیقای ئێزگەوە و لەساڵی ١٩٥١ نازناوی عەبدولحەلیم حافزی بۆخۆی ھەڵبژاردووە و لەساڵی ١٩٥٢ گۆرانی سافینی مرەی پێشکەشکردووە بەڵام لەسەرەتادا خەڵکی حەزی لێی نەبوو چونکە ڕانەھاتبوون بەو جۆرە گۆرانیانە، بەڵام لە ساڵی ١٩٥٣ لەکاتی ڕاگەیاندنی کۆماریدا دووبارە ئەو گۆرانییەی ووتەوە و سەرکەوتنێکی یەکجار گەورەی بەدەستھێنا و پاشان چەند گۆرانیەکی دیکەی پێشکەش کردووە و ناوی داوەتەوە و نازناوی عەندەلیبی ئەسمەریان لێناوە.
ڕۆژێک لە ڕۆژان
پاڵەوانەکانی ئەم درامایە کەسایەتی ناو چیرۆکە خەیاڵییەکانن وەک سنۆ وایت، سەندرێلا، کەوا سوور، پینوکیۆ ... و بە شێوازێکی زۆر سەرنج ڕاکێش، ڕووداوەکانی چیرۆکە خەیاڵییەکان و ڕووداوەکانی جیھانی ڕاستەقینە تێھەڵکێش کراوە و خەیاڵی بینەر کێش دەکات بۆ ناو ڕووداوەکان.
عەبدولحەلیم حافز
لەساڵی ١٩٥١ وە تاکو ساڵی ١٩٥٥ گۆرانیەکانی عەبدولحەلیم حافز گەشبینی تیا بەدی دەکرا بەڵام لەسەرەتای ساڵی ١٩٥٦ کە دووچاری نەخۆشی بەلھارسیا بۆیەوە ئیتر گۆرانیەکانی غەمگین بوون و لەدوای چەنگ و لەساڵی ١٩٦٧ لە ئاھەنگێگی مێژوویدا لە ھۆڵی ئەلبێرت ھۆل لەلەندەن گۆرانی پێشکەش بە ٨ ھەزار کەس کردوە و ١٦ فیلمیشدا بەشداری کردووە و زیاتر لە ٢٣٠ گۆرانی تۆمارکردووە و بە ڕاستگۆیی و بەھەست و سۆز ناسراون.
ڕۆژێک لە ڕۆژان
کۆمەڵێک خەڵاتی بەدەستهێناوە لەسەر ڕۆڵی ئەکتەرەکانی یان وەک دراماکە بە گشتی، پێنج خەڵاتی وەرگرتووە و ١٩ جاری تریش پاڵێوراوە بۆ وەرگرتنی خەڵات.
عەبدولحەلیم حافز
عەبدولحەلیم حافز تووشی نەخۆشیەک بوتەوە لە جگەردا و لە ساڵی ١٩٥٦ ھەست پێکرد کاتێک کە تووشی خوێنبەربوونی گەدە بووە و ھەر بەھۆی ئەم نەخۆشییەشەوە لە ڕۆژی چوارشەممە لە ٣٠ی ئازاری ساڵی ١٩٧٧ لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە و خەم و ناخۆشی خەڵکی میسری داپۆشیوە بەجۆرێک ھەندێک لەکچەکان لەدوای بیستنی ھەواڵی مردنی عبدالحلیم خۆیان کوشتووە و زیاتر لە ٢ میلیۆن کەسیش لەبەخاک سپاردنی ئامادەبوونە.
ڕۆژێک لە ڕۆژان
ڕووداوەکان
ڕووداوەکانی زنجیرەکە لە شارۆچکەیەکی خەیاڵییدا دەست پێدەکات کە بە ستۆری برۆک ناو دەبرێت، و دانیشتوانی ئەم شارە کەسایەتییەکانی ناو داستان وچیرۆکە بەرئاگردانەکانن کە گوازراونەتەوە بۆ جیھانی ڕاستەقینە، و یادەوەرییان لێ سەندراوەتەوە لەلایەن شاژنێکی شەڕانگێزەوە بەناوی ڕێجینا کە یادەوەرییانی گۆڕیوە بۆ یەکێکی تر لە ڕێگەی بەکارھێنانی نەفرینێکی بەھێزەوە کە لە ڕامبڵ ستیڵسکنی جادووگەری وەرگرتووە.
عەبدولحەلیم حافز
فیلمەکان
جگە لەگۆرانی بەرھەمی فلمیشی ھەبووە لەوانە:
ڕۆژێک لە ڕۆژان
ڕووداوەکان
تەنھا ئومێدی شارۆچکەکە لە نێو دەستی ژنێکە بە ناوی ئێما سوان کە کچی سنۆ وایت و شازادە چارمینگە، کە بە هۆی جادووی پەری شین دەگواێزرێتەوە بۆ جیھانی ڕاستەقینە پێش ئەوەی نەفرینەکەی پێ بگات، و بەم ھۆیەش ئێما سوان تەنھا کەسە کە دەتوانێ ئەو نەفرینە بەتاڵ بکاتەوە و یادەوەرییە ڕاستیەەکان بۆ دانیشتوانی شارۆچکەکە بگەڕێنێتەوە بە ھاوکاری کوڕەکەی ھێنری مێڵز.
پەخشی دراماکە
تا ئێستا چوار وەرز لەم درامایە بەرهەمێنراوە، ماوەی ھەر ئەڵقەیەکی لە نێوان ٤٢ بۆ ٤٥ خولەکدایە، وکەناڵی ABC ئەمریکی ھەموو ھەفتەیەک شەوانی یەکشەممە پەخشی دەکات، وەرزی یەکەمی ٢٢ حەڵقە بوو و لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ پەخشکرا تا ١٣ی ئایاری ٢٠١٢، و وەرزی دووەمیش لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢ پەخشکرا تا ١٢ی ئایاری ٢٠١٣، وەرزی سێیەمیش لە 29 حوزیرانی ٢٠١٣ دەست بە پەخشی کرا وتائێستا بەردەوامە.
کەساییەتیەکانی دراماکە
زۆربەی کەسایەتییەکان ڕۆڵی دوو کارەکتەر دەبینن، یەکێکیان لە ناو چیرۆکەخەیاڵییەکاندا و ئەویتریان دوای ئەوەی شاژنی شەڕانگێز یادەوەریان لێ دەگۆڕێت کەسایەتییەکی تریان ھەیە لە شارۆچکەی ستۆری برۆک.
خەڵاتەکان
ئەم زنجیرە درامایە نزیکەی بیست جار پاڵێوراوە بۆ وەرگرتنی خەڵات لەسەر ئاستی ھەموو دراماکە یان بۆ ڕۆڵی ئەکتەرەکانی، و چەند جارێک خەڵاتەکەی بە دەست ھێناوە، لەوانە:
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١١ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:نەفرەتلێکراوەکان لە خەیاڵ پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:تەلەفزیۆنی فێمینیست پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
سەوزەخانە
وێنۆک| وێنەیەکی ناوەوەی سەوزەخانەیەکی شوشە
سەوزەخانە یاخوود ماڵی کەسک (بە ئینگلیزی : greenhouse) (بە عەرەبی : دفيئة زراعية) بە چادرێکی هەڵدراو دەگۆترێت کە لە ماددەی شەفاف دروستدەکرێ کە ڕووەک و چێندراوەکانی ناوی دەپارێزێ لە تیشکی خۆر، لە ناوەوەی خانووەکە ڕوەک دەچێندرێ کە پلەی گەرمی و رادەی شێ تێیدا رێکخراوە، بە شێوەیەک هەر رووەکێک پێویستی بە هەر کەش و هەوایەک بێت بۆی دەرەخسێندرێت لە ناوەوە.
ژان مارکێی
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٥٤
سەوزەخانە
سەرچاوە
پۆل:ڕوەکەکان
١٤٣٤ی کۆچی
١٤٣٤ی کۆچی مانگی لە ڕۆژژمێری کۆچیی مانگیدا ، ساڵێکی ئاساییەی.
سەرەتای ئەم ساڵە ڕۆژی یەکشەممە ٢٥ی خەزەڵوەری ساڵی ٢٧١٢ی کوردییە بەرانبەر بە ١٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٢ی زایینی.
سەفەر (مانگ)
سەفەر (بە عەرەبی الصفر) دووھەم مانگی ساڵی کۆچییە. مانگی سەفەر ٢٩ (یان ٣٠) ڕۆژە. سەفەر (صفر)؛ واتە (سفر) ناونراوە بە سفر لەبەر ئەوەی دیارە عەرەبەکان سفر دەبوونەوە یان خاڵی دەبوونەوە لە خەڵک دەرچوون بۆ غەزوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی سەفەر پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ئەشکەوت
200px|وێنۆک|دیمەنی دەرەوە لە نێوەوەی ئەشکەوتێک، [[فەڕەنسا]] ئەشکەوت کونێکی گەورە یان دەلاقەیەکە لە چیادا، کە مرۆڤ یان گیانداری تر دەتوانن وەکوو شوێنی ژیان بۆ حەوانەوە، بۆ خۆپاراستن لە بەفر و باران و سەرما و گەرما بە کاری بھێنن. ئەشکەوت لە ئەنجامی گۆڕانە جیۆلۆجییەکانی بۆشایییەک لەنێو کەڤرەکاندا بەھۆی کرداری توانەوەوە دروست دەبێت.
ناوەکانی دیکە
لە زمانی کوردی ئەشکەوت ئەم ناوانەشی ھەیە: ئەشکەفت، شکەفت، کەورگ، مەڕ، کاچ، کەڵۆز، خار، زاخوور، زایەند، ژڤنگ، کۆڤ، و گەوڕا.
٨ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
پاتریک بلاکێت
٢٧٠px|وێنۆک|چەپ|بلاکيت پاتریک مەینارد ستوارد بلاکێت (بە ئینگلیزی: Patrick Maynard Stuart Blackett) (١٨ی تشرینی دووەم ١٨٩٧ - ١٣ی تەمموزی ١٩٧٤) فیزیکزانێکی ئینگلیزی بوو، کە ناسراوە بەھۆی کارکردنی لەسەر (ژووری ھەوری و تیشکە گەردوونییەکان) کە دواتر بەھۆی کارەکانیەوە لە ساڵی ١٩٤٨دا خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت. ھەروەھا لە جەنگی جیھانی دووەمدا ڕۆڵێکی بەرچاوی بینی لە دانانی پلانی سەربازی و لێکۆڵینەوەی کرداریدا.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
بڕیارنامەی ٦١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی تەمموزی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆماری ئیسلامیی ئێران-ئەمەریکا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨٢١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:ئێران لە ١٩٨٨ پۆل:عێراق لە ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێران
نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس
کتێبە بڵاوکراوەکەی نیکۆڵاس De revolutionbus orbuim coelestium کە دەربارەی شۆڕشی گۆی گەردوونییە و ماوەیەکی کەم پێش مردنی بڵاوکرایەوە، ڕووداوێکی سەرەکی بوو لە مێژووی زانستدا، کە بووە ھۆی درووستبوونی شۆڕشی (کەپێرنیکان) و کارێکی سەرمەشقانە بوو لەبواری شۆڕشی زانستیی.
نیکۆڵاس لە پروسیای شاھانە لە دایک بووەو ھەر لە وێش کۆچی دوایی کردووە. ئەم ناوچەیە لەوەتەی ساڵی ١٤٤٦ بەشێک لە شانەشینی پۆڵەند بووە. نیکۆڵاس زانایەکی فرەزمان و بیرکاریزان و گەردوونناس و وەرگێڕ و پارێزگار و دیپلۆماتکارو ئابووری ناس بووەو ھەروەھا دکتۆرای لە دەستووری یاسایی بەدەستھێناوە.
نیکۆڵاس لە ساڵی ١٥١٧ تیۆری چەندێتی پارەی داڕشت وەکو زاراوەیەکی بنچینەیی لە ئابووری پارەی (دراو) دا، وە لە ساڵێ ١٥١٩ بنەمایەکی ئابووری داڕشت کە دواتر بە یاسای گرەشەم ناسرا.