cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تورکیا
ئایین
زۆربەی دانیشتووانی تورکیا ئیسلامن، بەڵام دەوڵەتی تورکیا سێکولارە و ئایینێکی فەڕمی نییە ھەروەک دەستووری تورکی باوەڕی بە سەربەستی ئایین و بیروباوەڕ ھەیە. بەپێی ئامارەکان ٩٩٪ تورکیا موسڵمانن، لە نێو ئەمانیشدا (٨٥–٩٠٪) لەسەر مەزھەبی سوننەن و (١٠–١٥٪) پەیڕەوی شیعە دەکەن و ژمارەیان دەگاتە ٧ بۆ ١٠ ملیۆن کەس، و ڕێژەی مەسیحییەت ٠٫١٪ کە زۆربەیان ئەرسەدۆکسین و ڕێژەی یەھودی ٠٫٠٤. ٪ جێبەجێبوونی عیلمانییەت لە تورکیا لە بیری کەمالییەوە ھاتووە کە دەگەڕێتەوە بۆ کەمال ئەتاتورک، دامەزراوە ئیسلامییەکان و پیاوانی ئایینی دەبرێن بەڕێوە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ئایینی کە ساڵی ١٩٢٤ دامەزرا، کە ھەڵدەستێت بە پاراستن و بنیاتنانەوەی ٧٥، ٠٠٠ مزگەوت لە وڵاتەکەدا، ڕێکخراوە ئایینییەکانی تر بە شێوەیەکی فەڕمی پاڵپشت ناکرێن بەڵام لە بەرامبەردا بەڕێوەبردنی خۆیی و ئازادی ئیشکردنیان ھەیە.
ڕژێمی سیاسی
دەوڵەتی تورکیا ڕژێمێکی سیاسی ھەیە کە وەک ڕێکخراوە دیموکراسییەکانی ڕۆژاوایە، و بە گشتی دابەش دەبێت بۆ یاسادانان و جێبەجێکردن و تەحقیق کەران، و وڵات ژیانی دیموکراسی بەخۆیەوە بینی دوای جێبەجێکردنی دەستووری ١٩٨٢ دوای چەند ساڵێک لە حوکمی سەربازی، مەجلیسی نەتەوەیی تورکی یان پەرلەمان (Türkiye Büyük Millet Meclisi)مەجلیسی یاسادانان پێک دەھێنێت، مەجلیسەکە پێک ھاتووە لە ٥٥٠ نوێنەر، ھەر پێنج ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە، ھەموو ھاووڵاتییەکی دانیشتووی تورکیا مافی ھەڵبژاردنی ھەیە لە تەمەنی ھەژدە ساڵییەوە، بەرزترین ئاستی سیاسی لە وڵاتدا سەرۆکی دەوڵەتە، کە حەوت ساڵ جارێک لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت، ڕێگە نادرێت بە دووبارە ھەڵبژاردنەوەی بەپێی دەستوور، سەرۆکی دەوڵەت سەرۆکی پارتی سەرکەوتوو لە ھەڵبژاردندا ڕادەسپێرێت بۆ پێکھێنانی حکوومەت، تا ببێت بە سەرۆکی حکوومەت، پاشان سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەسێت بە قبوڵکردن یان ڕەتکردنەوەی ئەندامەکانی حکوومەت، دادگای دەستووری بەرزترین دادگای تورکیایە، دادگا ھەڵدەسێت بە چێککردنی مەودای لەیەکچوونی یاسا دەرچووەکانی پەرلەمان لەگەڵ بەندەکانی دەستووردا.
کورتەیەکی مێژوویی
وێنۆک|170px|ڕاست|عەبدوڵڵا گول، سەرۆک کۆماری تورکیا لە ٢٠٠٧وە. سوپای بەھێزی تورکیا-کە خۆی بە پارێزەری سیستەمی عیلمانی وڵات دەزانێ و ڕابردوێکی درێژی ھەیە لە دەستێوەردان لە کاروباری سیاسی ئەو وڵاتەدا. بەلام لەم ساڵانەی دواییدا کە ھەوڵەکانی تورکیا بۆ چونە ناو یەکێتیی ئەورووپا چڕتر بوونەتەوە ھەبوونی سوپا لە ژیانی سڤیلی تورکیا کەمتر بووە و دستێوەردانەکانیشی لەسیاسەتدا سنووردارتر کراوە. بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٧ بە قووڵ بوونەوەی ململانێی نیوان عسلمانییەکان و پارتی داد و گەشەپێدان کە بە ئیسلامی بوون تۆمەتبار دەکرا، سوپا گومانی خستە سەرحکومەت دەربارەی پابەندنەبونی بە بنەماکانی عەلمانییەت و ھەرەشەشی کرد لەدەست کاروباری سیاسی وەربدات گەر سیستەمی عەلمانی تورکیا بکەوێتە مەترسیی.
لەگەڵ ئەوەشدا پارتی دادوگەشە پێدانی تورکیا کە ئێستا دەسەڵاتی تورکیای بەدەستەوەیە، بەردەوامە لە ململانێکانی لەگەڵ سوپا و توانیویەتی پشتیوانییەکی ناوخۆیی ودەرەکی فراوان دەستەبەر بکات بۆ سنووردار کردنی دەسەلاتی سوپا. حکوومەتی تورکیا توانی بۆجاری یەکەم لە مێژووی ولاتەکەیدا کۆمەڵێک ژەنراڵ و ئەفسەری ئێستا و پێشوی سوپای تورکیا بە بیانوی دەستوەردان لە کاروباری حکوومەت و ھەوڵدان بۆکودەتا لە چوارچێوەی دۆسیەی ئەرگەنەکۆندا ڕاپێچی دادگا بکات.
چارەنوسی دوورگەی قوبرس و کێشەی سنوورەکانی لە دەریای ئێژە لەگەڵ وڵاتی یۆنان وەکوو یەکێک لە کێشە ئاڵۆزەکانی سیاسەتی دەرەوەیی ئەنقەرە وای کردووە بە درێژایی دەیان ساڵی ڕابردوو پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ ئەو ولاتەدا ئاڵۆز بێت.
حکوومەتی تورکیا ماوەی زباتر لە ٥٤ ساڵە داوای کردووە ببێتە ئەندام لە یەکێتی ئەورووپا بەلام تاوەکو ئێستا ئەو داواکارییەی پەسندنەکراوە و تەنیا لە ساڵی ١٩٩٩دا حکوومەتی ئەردۆگان توانی وڵاتەکەی بکاتە کاندیدی ئەندامبوون لە یەکێتیی ئەورووپا. یەکێتیی ئەورووپا داوای ھەندێک چاکسازی بنەڕەتی دەکات لە تورکیا لە بواری سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیدا. سزای لەسێدارەدان لە تورکیا ھەڵگیراوە و ھەنگاوی جیدی بۆ نەھێشتنی ئەشکەنجە ھاوێژراون ھەروھا یاسای سزای وڵاتیش چاکسازی بەسەر ھاتووە. ھەندێک چاکسازی لەبارەی مافەکانی مرۆڤ و مافی کەمایەتییەکان و سیستەمی پەروەردە و بواری ڕاگەیاندن کراون. تورکیا تەنیا ٨٪ خاکی ولاتەکەی لە ئەورووپادایە. لەگەڵ ئەوەشدا تورکیا زیاتر لە دەیان ساڵە کە ئەندامی ڕێکخراوی ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ)یە.
پاڵاوتنی عەبدوڵڵا گول -وەزیری دەرەوەی پێشو- لەلایەن پارتی داد وگەشەپێدانەوە بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری دژایەتی توندی عیلمانییەکانی ئەو وڵاتەی لێکەوتەوە. بەڵام لە ئاکام دا پاش چەند مانگ مشتومڕ لە ساڵی ٢٠٠٧ پارلەمانی تورکیا عەبدوڵا گولی وەک سەرۆک کۆمار و شوێنگرەوەی ئەحمەد نەجدەت سەزەر ھەڵبژارد. عەلمانییەکانی تورکیا نیگەران بوون لەوەی کە سەرۆک کۆمارێک بچێتە کۆشکی چانقایا کە ڕابردوویەکی ئیسلامیی ھەیە و خانمەکەیشی کە دەبێتە خانمی یەکەمی تورکیا لەچک بەسەر بێت. لەبەر ئەوە بەرپرسە باڵاکانی سوپا و پارتی گەلی کۆماری لە ئاھەنگی سوێند خواردنی گولدا بەشدار نەبوون. عەبدوڵا گول لەگەڵ ڕەجەب تەییب ئەردۆگان و ھاوبیرەکانی لە ٢٠٠١ دا پارتێکی نوێیان بە ناوی پارتی داد و گەشەپێدان دامەزراند و ھەوڵیان دا لە ڕابردوی ئیسلامی خۆیان دورکەونەوە. ئەو پارتە پارتێکی سیاسییە و کەسانی لە ڕەوت و بیرکردنەوەی جیاواز لە دەورەی یەک کۆکردووەتەوە؛ و لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٢ دا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و عەبدوڵا گول بوو بە سەرۆک وەزیر. وەرگرتنی ئەو پۆستە لەلایەن گولەوە بەھۆی ئەوە بوو کە ئەوکاتە ئەردۆگان قەدەغەی وەرگرتنی پۆستی سیاسی لەسەر ھەبوو، سەرەتا گول بووە سەرۆک وەزیر تا ئەو کێشەیەی لەسەر ئەردۆگان ھەبوو کەوت دوای چەند مانگێک پاشان ئەردۆگان کاروباری سەرۆک وەزیرانی گرتە دەست.
سیاسەتی دەرەوە
تورکیا ھەوڵی بە ئەندام بوون دەدات لە یەکێتی ئەورووپادا لە دامەزراندنی یەکێتییەکەوە لە ساڵی ١٩٩٣، و بە فەرمی سیفەتی دەوڵەتێکی پاڵێوراوی وەرگرت لە ساڵی ١٩٩٩ و وتووێژی بە ئەندام بوون دەستی پێکرد ساڵی ٢٠٠٤، و ئەم باسە ئەندامەکانی ئێستای یەکێتی ئەورووپای دوو بەشن لەسەری، ھەندێکیان پشتگیری دەکەن و ئەوانی تر ڕەتی دەکەنەوە و دەڵێن تورکیا وڵاتێکی ئەورووپی نییە و بەشێکە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیا و لە ڕووی سیاسی و ئابوری و ڕۆشنبیرییەوە جیاوازە لە مەرجەکانی بە ئەندامبوون، بەڵام لایەنگرەکانی ئەڵێن؛ کە ئەم بە ئەندامبوونە ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بیرۆکە توند وتیژەکان دەگرێت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ھەروەک ئو ئاستە ئابورییە باشەی تورکیا ھەیەتی سوود بە ئابوری ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەو ئیشە باشانەی لە ئەنجامی ئەم ھەوڵەی تورکیا و ئەو مەرجانە یەکێتییەکە بۆی دانابوو کەوتەوە، کەمبوونەوەی کۆنتڕۆڵی سوپا بوو بەسەر سیاسەتی وڵات و گەشەکردنی ئازادییەکان و مافی مرۆڤ و بەتایبەت ئەوانەی پەیوەستە بە مافی کەمایەتییەکان بە تایبەت کورد، ھەروەھا تورکیا ھەوڵێکی زۆری دا لەم دواییانەدا بۆ چارەسەری کێشەی قوبرس، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤ دەستی گرتبوو بەسەر بەشی باکووریدا لەژێر ناوی پاراستنی مافی کەمایەتییە تورکییەکەی ئەوێ. وێنۆک|170px|ڕەجەب تەییب ئەردۆگان، لەکاتی سەرۆک وەزیرایەتی تورکیا
پەیوەندی تورکی عەرەبی
لە ڕووخانی ئیمپڕاتۆری عوسمانییەوە و دوای ئەوەی وڵاتە عەرەبییەکان دابەش کران لە نێوان دەوڵەتە ئیستعمارییەکان، تورکیا لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتەکەیدا لە سەرەتای سەدەی بیستەوە، ھەوڵەکانی چڕکردووەتەوە لەسەر پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژاوا بە تایبەت وڵاتە یەکگرتووەکان و ئەورووپا، ھەروەھا سیاسەتە ئاوی و کشتوکاڵییەکانی تورکیا و بنیاتنانی چەندین بەند لەسەر ڕووباری دیجلە و فوڕات کە گرنگن بۆ ژیانی سووریا و عێراق و ھاتنە ناوەوەی سەربازی تورکیا لە باکووری عێراق (کوردستانی عێراق)، بوو بەھۆی زیادبوونی تەنگەژەی سیاسی بە تایبەت لەگەڵ عێراق، ھەروەک کێشەی ھەرێمی ئەسکەندەرۆنە کە ناکۆک بوون لەسەری لەگەڵ سووریادا و تۆمەتارکردنی سووریا لەلایەن تورکیاوە بەوەی یارمەتی پارتی کرێکارانی کوردستانی ڕاگیراو دەدات لەوەدابوو کە بگاتە ناکۆکی سەربازی لە نێوان ئەو دوو وڵاتە.
لە دوای ئەوەی پارتە ئیسلامییە میانڕەوەکان حوکمی تورکیایان گرتە دەست لەم ساڵانەی دواییدا، تورکیا ھەوڵی باشکردنی پەیوەندییەکانی دا لەگەڵ دراوسێکانیدا بە تایبەت عەرەب، تورکیا دژی سیاسەتی دروستکردنی کۆمەڵگە جێنشینەکانی ئیسرائیل و ھەڵمەتە سەربازییەکانیان لە دژی خەڵکی فەلەستین وەستاوە چەندین جار، و لە ساڵانی دواییدا پەیوەندی سووریا و تورکیا پێشکەوتنێکی گەورە و گرنگی بە خۆیەوە بینیوە لە زۆر ڕووەوە، لە سیاسەت و ئابوری و گەشت وگوزارەوە و چەندین ڕێکەوتننامەی گەورە لە نێوان ئەو دوو وڵاتە بەستراوە کە پەیوەنییەکانیان گەیشتووەتە بەرزترین ئاست، و زانکۆی حەلەب لە سووریا دکتۆرای فەخری بەخشی بە سەرۆک وەزیرانی تورکیا بەڕێز ڕەجەب تەییب ئەردۆگان لەبەر ھەڵوێستە جوانەکانی بەرامبەر کێشە عەرەبییەکان، بە تایبەت ھەڵوێستە جوامێرانەکەی بەرامبەر شەڕی ئیسرائیل لەسەر غەزە و بە ھەمان شێوە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ھەموو وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتە عەرەبییەکان بە تایبەتی بەرو پێش چووە و ئەردۆگان سەرۆک وەزیرانی تورکیا چەندین خەڵات و دکتۆرای فەخری لەلایەن ئەو وڵاتانەوە پی بەخشراوە، ھەروەھا تورکیا لەم ساڵانەی دواییدا ڤیزەی لابردووە لە نێوان خۆی و زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکاندا.
دابەشبوونی کارگێڕی
بۆ زانیاری تەواو دەربارەی شار و شارۆچکەکانی تورکیا، سەردانی پێرستی شارەکانی تورکیا بکە.
ناوچەکان
تورکیا لە ڕووی کارگێرڕییەوە دابەش دەبێت بۆ حەوت ناوچە، کە ئەمانەی خوارەوەن؛
پارێزگاکانی تورکیا
تورکیا لە ڕووی کارگێرییەوە دابەش دەبێت بۆ ٨١ پارێزگا، ئەم لیستەی خوارەوە ١٠ گەورەترین پارێزگاکانی ئەو وڵاتەن؛
ئابووری
ناوەندە پیشەسازی و بازرگانییە تورکییەکان چڕ دەبنەوە لە دەوری ناوچەی شاری ئەستەنبوڵ و شارە گەورەکانی تر بەتایبەت لە ڕۆژاوادا، و جیاوازییەکەی گەورە ھەیە لە ئاستی گوزەران و بارودۆخی ئابوری لە نێوان ڕۆژاوای پیشەسازی و ڕۆژھەڵاتی کشتوکاڵی ئەو وڵاتەدا، کەرتی کشتوکاڵ بە گەورەترین کەرت دادەنرێت لە ڕووی بەکاربردنی کرێکارەوە کە نزیکەی ٤٠٪ لە ھێزی ئیشکەری وڵاتەکە پێک دەھێنێت، بەڵام نزیکەی ١٢٪ لە بەرھەمی نەتەوەیی بەرھەم دەھێنێت، کەرتی پیشەسازی نزیکەی ٢٩٫٥٪ بەرھەم دەھێنێت و کەرتی خزمەتگوزارییەکان ٥٨٪، ٥ بەرھەمی نەتەوەی تورکیا بەرھەم دەھێنێت، لە کەرتی پیشەسازیدا ٢٠٫٥٪ ھێزی ئیشکەر ئیش دەکەن و ٣٣٪، ٧ لە کەرتی خزمەتگوزاریدان.
وڵات دووچاری ئەزمەی ئابووری بوویەوە لە ساڵەکانی ١٩٩٤ و ١٩٩٩و ٢٠٠١دا کە بوونە ھۆی داڕمانی لیرەی تورکی تا نزمترین ئاستی و لە ساڵی ٢٠٠٥ لیرەی تورکی نوێ جێگەی گرتەوە. 230px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنێکی ئاسۆیی شاری ئیستەنبوڵ
گەشت و گوزار لە تورکیادا
گەشت وگوزار یەکێک لە پایە ئابورییەکانی تورکیا پێک دەھێنێت بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا، ئاژانسی ھەواڵی تورکی لە ڕاپۆرتێکدا ڕای گەیاندووە کە ژمارەی سەردانکەرە ھاتووەکان بۆ تورکیا گەیشتووەتە ٣٠، ٩٢٩، ١٩٢ کەس لە ساڵی ٢٠٠٨، و داھاتیان بۆ تورکیا بە بڕی ٢١٫٩ ملیارد دۆلار بووە، کەنارەکانی باشووری ناوبانگی ھەیە بە جوانی سروشتەکەی و کەنارە درێژبووەکانی بە شێوەیەک کە دەناسرێت بەناوی ڕیفیرای تورکی وەک لێچواندنێک بە ڕیفێرای فەڕەنسی، ھاوکات لەگەڵ چەندین ناوچەی گەشت وگوزاریتر لە تورکیادا.
پەیوەندییەکان و گواستنەوە
کۆمپانیای پەیوەندییەکانی تورکی (Türk-Telekom) خاوەن و تاکە ھەڵسوڕێنەری ھێلی پەیوەندییە نۆرماڵەکانە، و چەندین کۆمپانیای تایبەت ھەن بۆ بەگەڕخستنی ھێڵەکانی مۆبایل لەوانە تورک سێڵ و ئەڤیا (turkcel,aveya.)، و ژمارەی بەشداربووانی ھێڵی مۆبایل بە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس ئەخەمڵێنرێت.
گواستنەوە
تورکیا شوێنێکی زۆر ھەڵکەوتووی گرنگی ھەیە لە نێوان ھەردوو کیشوەری ئاسیا و ئەورووپا کە گرنگییەکی گەورە دەدات بە کەرتی گواستنەوە لە ڕووی ئابورییەوە، گواستنەوە وشکانییەکان بەزۆری لەسەر ڕێگەوبانەکانە بەڵام سکە ئاسنینەکان بەکاردێن بۆ ماوەی دیاریکراو گواستنەوەی شت ومەک، سەرمایەی حکوومەت لە کەرتی گواستنەوە و گەیاندن گەیشتووەتە ڕێژەی ٢٧٪، ٣ لە ساڵێکدا کە ئەمەش گرنگی ئەم کەرتە ڕوون دەکاتەوە، و ڕێژەی ١٤٪ بەرھەمی گشتی نەتەوەیی دەوڵەت پێک دەھێنێت بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٠٠.
ڕۆشنبیری
ڕۆشنبیری تورکیا ھەمەجۆرە و تێکەڵێکە لە ڕەگەزە تورکییە جیاوازەکانی ئوغوز، ئەنادۆڵ و عوسمانی (کە ئەمە لە خۆیدا بەردەوامی ھەریەک لە یۆنانی و ڕۆمانی و ڕۆشنبیرییە ئیسلامییەکان و ڕۆشنبیری ڕۆژاوایی و داب و نەریتەکانە، کە دەستی پێکرد لە بەڕۆژئاوابوونی عوسمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتەکەیان و بەردەوامە ھەتا ئێستا)، کە ئەم تێکەڵبوونەش لە خۆیدا دەرئەنجامی بەیەکگەیشتنی تورکەکان و ڕۆشنبیرییەکەیان بوو لەگەڵ ئەو نەتەوانەی لە کۆچکردنەکەیاندا پێیان گەیشتن لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بۆ ڕۆژاوا.
ھۆکارە مێژوویییە ھەمەجۆرەکەی تورکیا ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە دیاریکردنی پێناسی تورکیای نوێ، ڕۆشنبیری تورکی بەرھەمی ھەوڵێکە بۆ بوون بە دەوڵەتێکی نوێی ڕۆژاوایی لەگەڵ پاراستنی ئاکارە ئیسلامی و مێژوویەکانیان. حکوومەت بەردەوام بوو لەسەر چەند بابەتێکی زۆری ھونەرە جوانەکان لە سەرەتای کۆماری تورکییەوە، وەک مۆزەخانەکان و شانۆکان و ئۆپێرا و ئەندازەی تەلارسازی.
ھونەر و ئەدەب
مۆسیقای تورکی و ئەدەبەکەیان ئاوێتەیەکی گەورە پێک دەھێنێت لە ڕووی کاریگەری ڕۆشنبیرییەکان، کە لە ئەنجامی تێکەڵبوونی دەوڵەتی عوسمانی و جیھانی ئیسلامییە لەگەڵ ئەورووپادا، ئەمەش یارەمەتی دروستبوونی بەرھەمێکی داوە کە ئاوێتەیەک بێت لە تورکی و ئیسلامی و نەریتە ئەورووپییەکان، ھەروەھا ئەدەبی تورکی کاریگەری ئەدەبی فارسی و عەرەبی لەسەر بووە لەسەردەمی عوسمانییەکان، بەشی زۆری ئەدەبی تورکی بەو زمانە تورکییە نوسراوە کە لە سەردەمی عوسمانییەکان بەکارھاتووە، و بابەتەکانی پەیوەستن بە ئایین و ژیان، بەڵام ئەدەبی تورکی نوێ بایەخ دەدات بە شێوەیەکی فراوان بە بیری نەتەوەیی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و مێژووی تورک؛ و بەپێی لێکۆڵینەوەکان ٧٠٪ی دانیشتووانی تورکیا ھۆگرن بە خوێندنەوە. ڕاست|وێنۆک|220px|یەکێک لە دەروازەکانی تەلاری دۆڵمپاشا لە ئەستەنبوڵ
بیناسازی
گرنگترین ئەو ئیشانەی تورکیا لە بواری ھونەردا بە ئەنجامی گەیاندووە لە بواری بیناسازییدایە، ئەو ڕەگەزە تەلارسازیانەی ئێستا لە تورکیادا ھەیە، شایەدن لەسەر تێکەڵبونێکی گەورە لە نێوان نەرێتەکاندا بە درێژایی سەدەکان، لەگەڵ بوونی چەندین پاشماوەی بیزەنتی لە شوێنە جیاوازەکانی تورکیا لە ھەمانکاتدا چەندین شاکاری تەلارسازی عوسمانی دەبینرێت، لە ئیستەنبوڵدا کەنیسەی ئایا سۆفیا ھەیە، کە نموونەیەکە لە بیناسازی بیزەنتی و لە سەدەی شەشی زایینیدا بنیاتنراوە ئەو کاتانەی تورکیا بەشیک بوو لە ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی، بەڵام لە دوای فەتحی عوسمانییەکان ئەم کەنیسەیە گۆڕا بۆ مزگەوت ھەر بە ھەمان ناوەوە.
چەندیین مزگەوت بنیاتنراوە لە تورکیا و لە ناو ئەنادۆڵدا لە سەدەی سێزدەی زایینی، و زۆربەی منارەکان بە شێوازی تەلارسازی فارسی و عەربی نەخشێنراون، لە ھەمان کاتدا چەندیین بینای جوانیتر ھەیە کە مێژووی بنیاتنانییان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆڕی عوسمانی، و مزگەوتی سولەیمانی لە ئیستەنبوڵ بە نموونەیەکی باڵای تەلارسازی و یەکێک لە جوانترین مزگەوتەکانی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا سەدان ساڵە ھونەرسازەکانی تورکیا سەرقاڵن بە دروستکردنی ئیشە جیاوازەکانی سیرامیکەوە، لە گرنگترین ناوەندەکانی سیرامیک ناوەندی کوتاھییەیە لە بەرزایییەکانی ئەنادۆڵ، بە ھەمان شێوە نەخشە سازی و ئیش چنین جێگەیەکی دیاری ھەیە لە نێوانیاندا.
وەرزش
جەماوەریترین وەرزش لە تورکیادا تۆپی پێیە، و ناودارترین یانەکانیان، گەلاتەسەرای و فەنەرپاشە و بجیکتاشە، لە ساڵی ٢٠٠٠ گاڵتەسەڕای کاسی یەکێتی ئەورووپی و کاسی سوپەر ئەورووپی بە دەست ھێنا، و دوای دوو ساڵ ھەڵبژاردەی تورکیا سەرکەوت بۆ قۆناغی کۆتایی جامی جیھانی ساڵی ٢٠٠٢ لە ژاپۆن و کۆریای باشوور، و ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژاردەی نەتەوەیی تورکی گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لە جامی ئەورووپا دا.
لە وەرزشە سەرەکییەکانی تر باسکێتە، ھەروەھا زۆرانبازی لە سەردەمی عوسمانییەکانەوە وەرزشی باوی تورکیایە و جەماوەرێکی زۆری ھەیە، ھاوکات بەرزکردنەوەی بەرزایی لە نێوان ھەردوو ڕەگەزی ژنان و پیاواندا لایەنگری ھەیە، وەرزشی ئۆتۆمبێل و پێشبڕکێ بە ھەمان شێوە لایەنگری خۆیان ھەیە.
فێربوون لە تورکیادا
نزیکەی لە ٢٥٪ تورکیا لە تەمەنی خوێندنی ناچاریدان کە دەست پێدەکات لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە تا تەمەنی ھەژدە ساڵی، و لە دوای قۆناغی سەرەتایی دەچنە قۆناغی ناوەندییەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ، و ڕێژەی نەخوێندەواری لە تورکیادا ٦٪ لە نێو پیاواندا و ١٨٪ لە نێو ژناندا لە کۆی ژمارەی دانیشتووان بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٠.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
خۆروەگەڕ
thumb|خۆروەگەڕ لە خولگەی خۆردا
خۆروەگەڕ یان خۆروەستان لە ساڵدا دووجار زەوی لە خولگەی خۆیدا لە کاتی سوڕانەوەی بە دەوری خۆردا ئەکەوێتە نزمترین یان بەرزترین پلە و پێچەوانە ئەبێتەوە. وشە ئینگلیزیەکە پێکهاتوە لە sol بە لاتینـی واتە خۆر، وە sistere واتە وەستان.
کاریگەری لەسەر زەوی
لە وەرزی هاویندا ئەبێتە هۆی ئەوەی درێژترین ماوە ڕووناکی بەر بەشی سەرەوەی گۆی زەوی بکەوێت و ئەبێتە هۆی دروستبوونی درێژترین ڕۆژ لەبەشەکانی نیوەگۆی باکوری زەوی. لە زستانیشدا بەپێچەوانەوە بۆیە درێژترین شەو دروست ئەکات لە نیوەگۆی باکوری زەوی، وە درێژترین شەویش بە شەوی یەڵدا ناسراوە. بۆ هەر جێگایەکی سەر زەویش کاتی ڕوودانی "خۆروەگەڕ"جیاوازە، بۆیە ئەکرێ بەپێی هێڵەکانی پانی و درێژی دیاری بکرێت لە چ کاتێکدایە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆژژمێرەکان پۆل:وەرزەکان پۆل:ھاوین پۆل:ڕۆژەکان
خەڵووز
وێنۆک|خەڵووز خەڵووز یان ڕەژی یان ڕه‌ژوو یان قاو مادەیەکی سووک، ناسک و ڕەشە کە لە نیوە سووتانی دار یان گیا یان ژیانەوەرێک کە زۆربەی جەستەکەی لە کاربۆنە پێک دێت. کاربۆنی ناخاوێن لە ٨٥ تا ٩٨% خەڵووز پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سووتەمەنییەکان پۆل:خەڵووز
ڕۆژنامەی ژین
ڕۆژنامەی ژین ڕۆژنامەیەکی کوردی بوو کە لەلایەن پیرەمێردی شاعیر لە سلێمانی چاپ دەکرا. وەک درێژکراوەیەکی ڕۆژنامەی ژیان. ڕۆژنامەی ژین ٥٥٣ ژمارەی لێ چاپکرا. یەکەم ژمارەکەی لە ١٩٣٩دا دەرکرد و تا کۆچی  دوایی  کرد لە ١٩٥٠ دا بەردەوامبوو و بە ژمارە ١٠١٥ی  گەیاند. دوای خۆیشی  جەمیل سائیب  و نووری  ئەمین بەگ و گۆران  و ئەحمەد زرنگ بەردەوام بوون تا ساڵی  ١٩٦٣ گەیاندیانە ژمارەی  کۆتایی  (١٧١٤). ئەمڕۆکە بنکەی ژین لە سلێمانی لە ھەوڵی دەرکردنی گۆڤارێکدان بە ناوی گۆڤاری ژین
کیفاراوێ
کیفاراوێ (Kîfarawê، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
کەرتبوونی ناوکی
وێنۆک
ناوکەکەرتبوون (ئینگلیزی: Nuclear fission) کردەیەکە کە تێیدا ناوکە قورسەکان کەرت ئەبن بۆ ناوکی ئارامتر لە خاوەن ناوکە بارستاییە مامناوەندییەکان، بەم کردەیەیە وزەیەکی زۆر دەرئەپەڕێت ڕوودانی ئەم کردەیە لە دوو شێوەدا خۆی دەبینێتەوە، ناوکە کەرتبوون لە خۆوە ڕووئەدات یاخود ڕووئەدات کاتێک ناوکەکان ئەکەونە بەر تەنۆکەبارانی ڕاستەوخۆ.
‎ بۆ زیاتر تێگەیشتن لە ناوکە کەرتبوون لە کاتی بۆردومانکردنی (یۆرانیۆم-235 ) بە نیوترۆنی هێواش، ئەوا ئەشێت ناوکی یۆرانیۆم یەکێک لەو نیوترۆنانە بەند بکات و بەهۆیەوە نائارام ئەبێت و دابەش ئەبێت بۆ چەند ناوکێکی بارستە مامناوەندی و نیوترۆن دەرئەپەڕێنێت، بارستەی بەرهەمەکان کەمتر ئەبێت لە بارستەی کارلێکردووەکان، لەئەنجامی ئەم کردەیەدا بارستاییە (ونبووەکە) ئەگۆڕدرێت بۆ وزە.
سەرچاوە:-
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیزیکی ناوکی پۆل:کیمیای ناوکی پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆڵا
چەپ|250px|وێنۆک|ھەندێک ئامرازی کۆنی دروستکراو لە پۆڵا چەپ|250px|وێنۆک|
پۆڵا داڕشتەیەکە لە ئاسن و کاربۆن. بەھۆی نرخە ھەرزانەکەی و بەرزی ھێزی توندیەکەی، بەزۆری پۆڵا لە بواری بیناسازی، درووستکردنی ئۆتۆمێل و کەشتی، چەک و تەقەمەنی بەکاردێت.
ئاسن بنچینە ماددەی پۆڵایە، کە تێیدا لە نێوەندی ھەشت ئەتۆمەکەی یەکە خانەییەکان دەبینرێت.
کاربۆن توخمیی سەرەکیی دروستکردنی داڕشتە و ناوەڕۆکەکەی لە پۆڵادا لە نێوان ٠٫٠٠٢٪ و ٢٫١٪دایە بە پێی کێش. توخمەکانی تر کە لەوانەیە بە پۆڵا زیاد بکرێن بریتین لە مەنگەنیز، فۆسفۆر، گۆگرد، سیلیکۆن، و تۆزێک ئۆکسجین، نایترۆجین و فافۆن.
داڕشتی پۆڵا پۆڵایەکە کە بۆ گۆڕینی تایبەتمەندییەکانی، توخمی دروستکردنی داڕشتی زیاتری بە ئەنقەست پێ زیاد کراوە کە برێتین لە مەنگەنیز، نیکڵ، کرۆم، مۆلیبدێنۆم، بۆرۆن، تیتانیۆم، ڤانادیۆم و نیۆبیۆم.
بەکارھێنانەوە
پۆڵا یەکێک لەو ماددانەیە کە لە جیھاندا بە ڕێژەی ٦٠٪ بەکار دێتەوە. تەنھا لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا بڕی ٨٢ میلیۆن تەن لە ساڵی ٢٠٠٨ بەکار ھاتۆتەوە کە دەکاتە ٨٣٪ گشت پۆڵای بەرھەم ھاتووی ئەو ووڵاتە لەم ساڵەدا. لە ساڵی ٢٠١٦ بڕی (١٬٦٢٨٬٠٠٠٬٠٠٠) تەن پۆڵا لە ماددەی خاو بەرھەم ھاتوە لە جیھاندا، لەکاتێکدا کە بڕی بەکارھاتنەوە بریتی بوە لە (٦٣٠٬٠٠٠٬٠٠٠) تەن.
بەکارھاتن
ئاسن و پۆڵا بە بەربڵاوی لە پیشە سازی و بەرھەم ھێنانی ڕێی ئاسن بۆ شەمەندەفەر، بیناسازی، و زۆر بواریتر سودی لێبینراوە. پەیکەری زۆربەی وەرزشگا گەورەکان، تاوەرە بەرزەکان، و پردە درێژەکان لە پۆڵا دروست کراوە. تەنانەت لەو شوێنانەی کە کۆنکرێتیش بەکار ھاتوە ستیل وەک بەھێز کردن تێیدا بەکار ھاتوە. لەگەڵ ئەمانەشدا پیشەسازی ئۆتۆمبیل یەکێک لە پڕ مەسرەف ترینی ئەو شوێنانەیە کە پۆڵا تێیدا بەکار دێت. گەرچی فافۆن (ئەلمنیۆم) زۆر بەخێرایی بەرو پێش چوە بەڵام بەکارھێنانی پۆڵا نرخی کەمی نەکردوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆڵا پۆل:ماددەکانی بینا
ئەلانەکان
خەڵکی ئەلان یان ئەلانەکان کۆمەڵێک لە خەڵکن کە ئێستا لە ئۆسێتیا لە قەوقاز دەژین. خاوەن مێژووێکی کۆنن و لە یەکەمین خەڵکە ئاریاییەکانن کە ھاتنەتە ڕۆژھەڵاتی ناوین و بناغەی ئێرانیان داناوە. ئەم خەڵکە بە زمانی ئۆسێتی قسە دەکەن و خۆیان بە ئیرۆنی دەناسێنن. لە سەردەمی ھاوچەرخدا ناوچەی ئەلانەکان جێگەی شەڕ و پێکدادان لە نێوان دوو وڵاتی ڕووسیا و گورجستان بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئەفریقای باکوور پۆل:ئەلانەکان پۆل:ئۆسێتیا پۆل:چیچان پۆل:مێژووی باکووری قەوقاز
ئیمپڕاتۆر چوکیۆ
ئیمپڕاتۆر چوکیۆ (仲恭天皇,، چوکیۆ تێنۆ) (لەدایکبووی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٢١٨، ١٨ی حوزەیرانی ١٢٣٤) ٨٥مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانرەواییەتییەکەی جیاواز بوو لە ئیمپڕاتۆرەکانی تر تەنھا چەن مانگێک فەرمانرەوا بوو لە ١٢٢١ و ناوی لە پێرستی ئیمپڕاتۆرەکان تۆمار نەکرابوو تاوەکوو ساڵی ١٨٧٠ کە ناوی چووە ڕیزی ئیمپڕاتۆرەکانەوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٨ پۆل:مردووانی ١٢٣٤ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن) پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا
سەعدی
شێخ موسلیحەددین سەعدیی شیرازی (بە فارسی: شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی) ناسراو بە سەعدی، شاعیری ناسراوی فارس، ناوی کامڵی شێخ موسلیحەددین سەعدیی شیرازییە. سەعدی لەو کەسانەیە کە لە ھۆنراوە و پەخشانی فارسیدا دەستی باڵای ھەبووە.
ژیان
سەعدی لە ساڵی ٦٠٦ی کۆچی مانگی لە بنەماڵەیەکی زانایانی ئایینی لە شیرازدا لە دایک بووە و دوای خوێندنی زانستە باوەکانی ئەو سەردەمە سەفەری زۆری بە وڵاتانی جۆراوجۆردا کردووە (ئەم خاڵە لە شیعرەکانییەوە دەردەکەوێت). سەعدی لە ساڵی ٦٩١ی کۆچی لە شیرازدا کۆچی دواییی کردووە و ھەر لەوێ نێژراوە.
وەرگێڕان بە کوردی
ئەم کتێبانە لە سەعدی وەرگێراوەتەوە سەر زمانی کوردی.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی سەدەی ١٣یەم پۆل:لەدایکبووانی ١١٨٤ پۆل:مردووانی ١٢٩٢ پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس پۆل:خەڵکی فارس پۆل:خەڵکی شیراز پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٠ پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:سۆفیەکانی ئێران
گۆڕانی ناوکی
گۆڕانی ناوکی گۆڕانێکە لە ناسنامەی ناوکدا، لە گۆڕانی ژمارەی پرۆتۆنەکانی پەیدا دەبێت.
گۆڕانی ناوکیی دەستکرد
گۆڕانی گەردیلەکانی توخمێکە بۆ گەردیلەکانی توخمێکی تر، لە ئەنجامی کارلێککردنێکی ناوکیدا، بە بۆردوومانکردنی ناوک بە تەنۆکەی بارگەدار یان بێبارگە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیای ناوکی پۆل:فیزیکی ناوکی
میزناسی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری پۆل:تایبەتمەندییەکانی پزیشکی
ڕەشەدێ
رەشەدێ گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی رەشەدێ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٨٣ کەس لە ١١٩ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ژان دو لا تای
ژان دو لا تای شانۆنووسی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:مردووانی دەیەی ١٦٠٠
بڕیارنامەی ١٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی حوزەیرانی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە دۆسیەی ئەدۆلف ئەیخمان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 868‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:ئارجەنتین لە ١٩٦٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
پارێزگای کارابوک
پارێزگای کارابوک یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کارابوکە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کارابوک پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٥ پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
مێرسێدس-بێنز
مێرسیدس بێنز بە ( ئینگلیزی:Mercedes-Benz). ئەو کۆمپانیایە لەژێر ناوی Daimler AG درووستکراوە.ناوی Mercedes ناوێکی ئیسپانیە و چەند چیرۆکێکی ھەیە لەسەر بەناونانی ئەم ئۆتۆمبێلە. ئەو کۆمپانیایە ھەر لەسەراتی دامەزراندنیەوە ھەتاکو ئێستا بە یەکێک لە باشترین و سەرکەوتوترین کۆمپانیا دادەنرێت کە لە داھێنان و پێشخستنی ئۆتۆمبێلدا  بۆ نمونە یەکەمین کۆمپانیا بوو سیستەمی ABS دەمەزراند دەستێکی باڵای ھەبووە. مێرسێدس بێنز چەندین جۆر ئۆتۆمبێل و یان تڕێلە و ماتۆڕ (٢تەگەری)و ئۆتۆبووس. لەھەمانکاتدا خاوەنی ماڕکەی مەیباخ و Smart]ـە. ئەو بیرۆکەیە کە لە لایەن ھەردوو کارڵ بێنز و گۆتلیب دایملێرەوە لە ساڵی ١٨٨٦دا دامەزراو توانی دونیای ھاتووچۆ بگۆڕێت. بە فەرمی لە ساڵی ١٩٢٦دا کۆمپانیاکە کرایەوە. بەرھەمەکانی کۆمپانیاکە بە (ئۆتۆمبێلی گرابەھا - Luxulry car) دادەنرێن ئەویش بەھۆی بوونی کۆمەڵە تایبەتمەندی جیاواز تێیدا.
لە داهاتوو
کۆمپانیای مارسیدس بێنز ئاشکرای کردووە کە ئۆتۆمبێلەکانی داھاتوویان ھۆشمەند دەبێت بە تایبەتی بارھەلگرەکان و بۆ ئەمەش ڕێگری دەکەن لە رووداوەکانی ھاتو چۆ. ئەویش بە دانانی خزمەت گوزارییەکی نوێ بۆ بارھەڵگرەکانیان، ئەم خزمەتگوزاریە نوێیە ناوی مارسیدس فیوچەر تڕەک 2025 و تایبەت دەبێت بە ئۆتۆمبیلە بارھەڵگر و پاسەکان و بۆ ئەمەش پێش ئەوەی تووشی رووداوی ھاتوچۆ بێت ئەوا ڕاستەوخۆ ئۆتۆمبێلەکە دەوەستێت. خزمەتگوزاریەکەش لە ژێر ناونیشانی (شوفێری ڕێگا خێراکان و ئۆتۆمبیڵی ھۆشمەند)کۆمپانیای مارسیدس ئەو خزمەتگوزاریەی نمایش کرد. وەک کۆمپانیاکە ئاشکرای کردووە دەربارەی خزمەتگوزارییەکە، وەک ئاشکراکراووە لە ھەر ئەگەرێکدا کە شوفێرەکە لە ھۆش خۆی بچێت یاخود ئاگای لە ڕێگا نەمێنێت، ئەوا راستەوخۆ ئۆتۆمبیلەکە لە ماوەی 10 چرکەدا دەوەستێت. ھەروەھا ئاشکراکراوە لە کاتی بوونی ئۆتۆمبیل یان بەربەستی تر لەم بەردەم ئۆتۆمبیلەکەدا، ئەوا ئەم خزمەتگوزاریە وا لە ئۆتۆمبیلەکە دەکات کە لە شویِنی خۆی لابدات و بچِیتە لاکەی تر بەلام گەر شوێن نەبوو یاخود قەرەبالغ بوو ئەوا راستەخۆ دەیوەستێنێت. کۆمپانیای مارسیدس ئاماژەی بەوە داوە کە ئامانجی کۆمپانیاکەیان تەنھا خزمەتکردنە و ئەم خزمەتگوزاریە نوێیەش ریگری دەکات لە کەم کردنەوەی رووداوەکانی ھاتووچۆ لە سەرانسەری جیھاندا. وا بریارە لە سەرەتای سالی 2025 ئەم خزمەتگوزاریە بۆ ئۆتۆمبیلەکانی کۆمپانیای مارسیدس فەراھەم بکریت.
قەڵاگا، سەقز
قەڵاگا (Qellga، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٢٦ کەس لە ٨٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پاتریس دیسیلێتس
پاتریس دیسیلێتس (بە فەڕەنسی: Patrice Désilets) دیزاینەرێکی فەڕەنسی-کەنەدیی یاریی ڤیدیۆیییە، باشتر ناسرا لە دروستکردنی زنجیرە یارییەکانی ئەساسینز کرید. دیسیلێتس خزمەتی کرد وەک دەرهێنەر و داهێنەری (ئەساسینز کرید) لە ٢٠٠٧ وە (ئەساسینز کرید ٢) لە ٢٠٠٩.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:زیندووان پۆل:دیزاینەرە یارییە ڤیدیۆییەکانی کەنەدی
ئەسراوا، مەریوان
ئەسراوا گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی ئەسراوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٦٠ کەس لە ٩٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
میزەچۆڕکێ
میزەچۆڕکێ حاڵەتی لە دەست چوونی توانایی ڕاگرتنی میزە. ئەم حاڵەتە زۆربەی جاران دەرمانی ھەیە.
پەراوێزەکان
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز پۆل:خۆڕانەگرتن
ڕێژەی تەواوی خوێن
ڕێژەی تەواوی خوێن (CBC) بەشێکە لە پشکنینی تاقیگەی پزیشکی کە ڕێژەی خانەکان (وەک: خڕۆکە سپییەکانی خوێن، خڕۆکە سوورەکانی خوێن، پەڕەی خوێن) لەناو خوێن لە لەشی مرۆڤ لەڕێگەی ئامێری پکشنین دەخوێنێتەوە. وێنۆک|ئەنجامی پکشنین
سەرچاوەکان
پۆل:پشکنینەکانی خوێن
کانیکووزەڵە
کانیکووزەڵە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کانیکووزەڵە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٠ کەس لە ١٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ژان پەسرا
ژان پەسرا نووسەر و شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٤ پۆل:مردووانی ١٦٠٢
بڕیارنامەی ١٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مالی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 869‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ڕاھێنەر (وەرزش)
thumb|سێر ئەلێکس فێرگۆسن ڕا‌هێنەری [[تۆپی پێ. ]] ڕاهێنەری وەرزشی ئەو کەسەیە کە ڕێنمایی بەیاریزانان دەدات. ئەرکی ڕاهێنەر مەشق پێکردنی یاریزانانە بۆ ئەوەی لەیاریەکان ئەنجامی باش بەدەست بهێنن. ڕاهێنەر لەکۆمەڵێ یاری تاک و کۆمەڵدا هەیە، لە نموونەی تۆپی پێ، تۆپی باسکە و تۆپی دەست، لەیارییە تاکەکانیش ڕاهێنەر هەیە وەک یاری بۆکسینگ و زۆرانبازی سەربەست.
زۆرجار ڕاهێنەر وەک مامۆستا ناودەهێنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:پیشەی پەروەردە و ڕاهێنان
شۆراوا
شۆراوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شۆراوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی چۆڵمک و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی کەوە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئیبراھیم ئاوا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی فەریق ئاوا.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەڵەوێنجە
کەڵەوێنجە گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کەڵەوێنجە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٩ کەس لە ٤٩ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
گردەمشک
گردەمشک (Girdemşik، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩ کەس لە ١٣٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ھۆرمۆن
ھۆرمۆن مادەیەکی کیمیاییە کە خانەیەک (سلوولێک) یان ئاڵگێک لە بەشێک لە لەشی مرۆڤدا دروستی دەکات دەردەدرێت لە لایەن کوێرە ڕژێنە کۆئەندام و وەکوو پەیامێک دەچێتە بەشێکی تری لەش و دەبێتە ھۆی گۆڕانکارییەک لەوێ. بۆ گۆڕاندنی مێتابۆلیزمی خانەکان، تەنیا نەختێ ھۆرمۆن پێویستە. ھەندێک لە ھۆرمۆنەکانی لەشی مرۆڤ ئەمانەن: تی٣ و تی٤ کە ھیی ئاڵگی تیرۆئیدن، ئەنسۆلین کە ھین پەنکریاسە و ھتد.
میکانیزمی کارکردن
ھۆرمۆنەکان کار لە خانەکان دەکەن لەڕێگەی بەستنەوەیان بە وەرگری پڕۆتینی تایبەت کە دەکەوتە سەر رووی خانە یان ناو سایتۆپلازمی خانە، ئەم بەستنەوەیە دەبێتە ھۆی گۆڕان لە فرمانی خانە. ھۆرمۆنەکان کاردەکەن وەکو پردی پەیوەندی لەنێوان ئەندام و شانەکان بۆ ڕێکخستنی شێوازی کارکردنیان وەک ھەرسکردن و مێتابۆلیزم و ھەناسەدان و فرمانی شانە و خەو و گەشە و جولە و فشار و شیر بەرھەم ھێنان و زۆربون و باری دەرونی.
پێکھاتەی کیمیایی
ھۆرمۆنەکان شێوگی کیمیاییان ھەمەجۆرە کە ئیکۆسانۆیدز و ستیرۆید و وەرگیراوەکانی ئەمینۆ ئەسید و پیپتیدەکان و پرۆتین لەخۆ دەگرێ. ئەو ئاڵگانەی کە ھۆرمۆن دەردەن بەشێکن لە کۆئەندامی کوێرەڕژێن.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی پۆل:فیزیۆلۆژیا پۆل:ھۆرمۆنەکان پۆل:زانستی هەناو
عەلی عابدی
عەلی عابدی (١٩٦٩ لە شاری سەقز) شاعیر، ئاوازدانەر، نووسەر و مۆسیقاژەنی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە ساڵی ١٣٦٤ی ھەتاوی بە شیعر و شاعیری چالاکی خۆی دەست پێ کردووە
ژیان نامە
علی عابدی لە شاری سەقز رۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩٨٥ بەھۆی زەوق و بەھرەی لە بواری موزیکدا وەک مۆسیقادانەرێکی بە توانا ھاتووەتە گۆرەپانی ھونەر و لە ماوەیەکی کەمدا توانیویەتی چەندین گۆرانی و سروودی نیشتمانی بە ناوبانگ بخولقێنێ و ھاوکات تا کۆتایی دەیەی شەشتی ھەتاوی لە ئەنجومەنی ئەدەبی شاری سەقز وەکوو شاعیر ئەندام بووە و بواری شیعری درێژە داوە. ئەم ھونەرمەندە لە ساڵی ٦٧ تا ساڵی ٧٠ی ھەتاوی بەرپرسی ئەنجومەنی موسیقای شاری سەردەشت و لە ئەنجومەنەدا ماوەی ٣ ساڵ وەک مامۆستا وانەی موزیکی وتووەتەوە و ھاوکاتیش سەرپەرشتی تیپی موزیکی ئەو شارە بووە و یەکێک لە بناغەدانەران و گەشەپێدەرانی موزیکی ئەو شارە بووە. ناوبراو ھاوکات لە نزیک ساڵانی ٧٠ ی ھەتاوی ماوەی ٢ساڵ سەرپەرشت و گۆرانی دانەری تیپی موسیقای سروەی شاری سەقزی لە ئەستۆ بووەو لە ساڵی ٧٣ی ھەتاوی تیپی موسیقای نەکەرۆزی دامەزراندووە. عەلی عابدی لە ناوەڕاستی دەیەی ٧٠ی ھەتاویدا ئەزموون و دەرسی مۆسیقای لە موجتەبا میرزادە وەگرتووە و ھەروەھا ماوەی ٢٦ ساڵیشدا لە فێرگە گشتی و تایبەتییەکاندا وانەی موزیک دەڵێتەوە و لە زۆربەی شارەکانی کوردستان گەلێک کەس لە سەردەستی ئەو پەروەردە و ڕاھێنانی ھونەریان دیوە عەلی عابدی چەنین جار بانگھێشتی دەزگا ئەمنییەتەکانی ئێران کراوە.
بەرھەمە ئەدەبی و ھونەرییەکان
١-(بە تەنیا جێم مەھێڵن) کە وەرزێک لە ئاوازەکانی ئەم ھونەرمەندەیەکە ساڵی ٢٠٠٤ زایینی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری ئیدارەی سلێمانی چاپ کراوە
٣- (ژیلان) بەرھەمێکی موزیکال بە شیعر و نۆت و نەقاشی و گۆرانییەوە بۆ منداڵان ئامادەی کردووە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن ڕێکخراوەی ئیزیرتوو چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
٤ - (زایەڵە) ٣١ گۆرانی کوردی بۆ (تار و سێ تار و سەنتوور) نووسراوەتەوە ساڵی ٢٠١٣ چاپ و بڵاو کراوەتەوە
٥ - ژانی گەل بۆ کارەساتی شەنگاڵ
پێوەندییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
پارێزگای کارامان
پارێزگای کارامان یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کارامانە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کارامان پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
مێتابۆلیزم
230px|وێنۆک|ATP ئەو گەردەیە کە وزە بۆ مێتابۆلیزم پێک دێنێت مێتابۆلیزم بە ھەندێک کارلێکی کیمیایی دەوترێت کە لە ناو خانەکاندا (سێلول) بە سەر ماددەکاندا دێت تا ژیانی خانە بەردەوام بێت.
مێتابۆلیزم لەخۆگری دوو قۆناخە: کاتابۆلیزم و ئانابۆلیزم.
شەھرام ئێرانی
شەھرام ئێرانی (لەدایکبووی ١٩٦٨ لە سنە) ئەفسەری سەربازیی کوردی ئێرانی و فەرماندەی ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێرانە، کە لە ١٧ی ئابی ٢٠٢١ەوە لە جێگەی حوسێن خانزادی داندرا.
ئەو یەکەمین کەسی سوننەیە کە لە مێژووی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، ئەم پۆستە سەربازییە باڵایەی وەرگرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:خەڵکی سنە پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ
thumb|ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ لەدایکبووی ٤ی تەمموزی ١٩٢٦ لە بۆینس ئایرسی ئارجەنتین، کەسایەتی یاریکەر و ڕاھێنەری تۆپی پێ ی ئارجەنتینی بوو. ئالفرێدۆ یەکێکە لەباشترین یایکەرانی جیھان   بەتایبەتی لەکاتی یاریکردنی بۆ یانەی ڕیال مەدرید، ستیڤانۆ لەگەڵ سێ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیش یاریکردووە ئەوانیش ئارجەنتین و کۆڵۆمبیا و ئیسپانیان ئەوەش دوای ئەوە ڕەگەزنامەی وڵاتانی کۆڵۆمبیا و ئیسپانیای پێبەخشرابوو، بۆ یانەکانیش لەڕیزی یانەکانی ڕیڤەرپلێت و ھوراکان و میلیوناریۆس و ڕیالمەدرید و ئیسپانیۆڵ کردووە و لەکاتی پۆستی ڕاھێنەرایەتی ڕاھێنەرایەتی چەندین یانەی کردووە لەوانە ڕیال مەدرید و ڤاڵێنسا و ڕایۆڤالیکانۆ لەئیسپانیا و بۆکاجۆنیوز و ڕیڤەرپلێت لە ئارجەنتین و سپۆڕتینگ لیسبۆنای پۆرتوگالی، ستیفانۆ لەکۆی ٣٢٩ یاری لە خولی ئیسپانیا ٢٢٨ گۆڵی تۆمارکردووە لە ساڵی ١٩٨٩ خەڵاتی سوپەر باڵۆندۆرـی پێدراوە بۆ باشترین یاریزان لەماوەی ٣٠ساڵ دا.
لە 07.07.2014  لە تەمەنی 88  ساڵیدا  لە مەدرید کۆچی دوایی کرد
جۆزێف ستالین
جۆزێف ستالین (بە ڕووسی: Иосиф Виссарионович Сталин) (لەدایکبوون ١٨٧٨ - مردن ١٩٥٣) ڕابەر و سیاسەتوانی کۆمۆنیستی سۆڤیەت بوو کە لە نێوانی ساڵانی ٢٠ی تەمەنی تاکوو کاتی مردن ڕابەرایەتی حیزبی کۆمۆنیستی یەکییەتی سۆڤیەتی لە ئەستۆ بوو. زۆر کەس بە بەرپرسی کوشتنی ژمارەیەکی زۆر لە مرۆڤی دەزانن کە ژمارەیان ٢٣ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت. ناوی کاتی لەدایکبوونی یوسف ڤیساڕیۆنۆڤیچ دزێ ژووگاشڤیلی (بە گورجی: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი).
ستالین بڕوای وا بوو کە سیاسەتەکانی لەسەر بنەمای مارکسیسم-لینینیسم پێکھاتووە بەڵام ئێستا ھەموان سیستەمی ئابووری و سیاسیی ئەو بە ئەستالینیسم ناو دەبەن.
لە ساڵی ١٩٢٨دا ستالین بە گۆڕینی پلانە ئابوورییەکان و دانانی پلانی کشتوکاڵی ھەڵبژاردەیی، یەکیەتی سۆڤیەت تا کۆتایی ساڵانی ١٩٣٠ لە وڵاتێک کە زۆرینەی جەماوەری جووتیار بوو بە یەکێک لە زلھێزەکانی بواری سەنعەت لە جیھاندا.
لە کاتی جەنگی جیھانیی دووھەم ستالین ڕابەری یەکیەتی سۆڤیەت بوو و دەورێکی گرینگی ھەبوو لە شکست ھێنان بە ئەڵمانیای ژێر دەسەڵاتی نازییەکان. ئەوە سۆڤیەتی کردە یەکێ لە دوو زلھێزی دونیا و ئەوە بۆ ماوەی ٤٠ ساڵ واتە تا کۆتایی ژیانی ستالین ھەر مایەوە.
ھێندێ کەس حکوومەتی ستالین بە دەسەڵاتی تاکەکەسیی دەناسێنن و ھەروەھا بە لەناوبردنی کەسایییەتییەکانی دژ بەو تاوانباری دەکەن. نیکیتا خرۆشۆڤ، جێگری ستالین، کەسایەتی و شێوازی حوکمڕانی ستالینی لە کۆبوونەوەی حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٦ کێشایە ژێر پرسیار و دواتر دەستی کرد بە خاوێنکردنەوەی حکوومەت لە ھاوڕێیانی ستالین.
سەردەمی منداڵی و ھەڕەتی لاوی
ستالین لە شاری گۆری (Gori) لەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ڕوسیدا لە دایک بووە، زانیاری دروست سەبارەت بە منداڵی و ھەڕەتی لاوی ستالین زۆر نین، بەڵام نوسراوەکانی کچەکەی ستالین سڤیتلانە (Svetlana) بە ڕاستترین سەرچاوە ناسراون، بەپێی وتەکانی ئەو باوکی ستالین سەرەتا بەرگدروو بووە، بەڵام پاش ئەوەی منداڵەکانی بەجێدەھێلێت و دەچێت بۆ تەبلیس کاری پینەچێتی (ئیسکافی – پێڵاو دورینەوە) دەکات. دەگوترێ باوکی ستالین ھەمیشە حەزی لە خواردنەوەی مەی بووە، بە مەستی گەڕاوەتەوە ماڵێ و زۆر بە توندی و دڵڕەقانە ڕەفتاری لەگەڵ ستالین و دایکیدا کردووە. یەکێک لە ھاوڕێکانی سەردەمی منداڵی ستالین لەم بارەیەوە دەنوسێت (باوکی ستالین ھێندە دڵڕەقانە و خراپ لە ستالینی دەدا، ھەندێک جار نیوە مردوو دەبوو، بەڵام سەیر لەوە دابوو کە ھیچ کەس گوێی لە گریانی ستالین نە دەبوو، ستالین ھەرگیز نەگریاوە). کاتێ ستالین تەمەنی حەوت ساڵان بووە، باوکی بۆ تەبلیس دەڕوات و خێزانەکەی بەجێدەھێلێت، بەمجۆرە بەخێوکردنی ستالین دەکەوێتە ئەستۆی دایکی، کە ئەویش بە کارەکەری و جل شۆری ماڵان بەخێوی دەکات. یەکێک لەو ماڵانەی کە دایکی ستالین کاری تێدا دەکرد ماڵی کابرایەکی جوولەکە بووە بە ناوی (دەیڤد پایسیمدۆڤ)، ئەم کابرایە کاتێک ستالین دەبینێت کە بۆ ھاوکاری دایکی لەگەڵیدا بۆ ئەو ماڵە دەڕۆشت، زۆر سەرسامی دەبێت و خۆشی دەوێت، بە کتێب وپارە زۆر کۆمەکی ستالین دەکات، کاتێک ستالین دەگاتە ترۆپکی دەسەڵات ئەم پیاوە بڕیار دەدات سەردانی (سوسو)ی بچکۆلە دەکات تا بزانێت ڕەوشی چۆنە، ستالین زۆر بە گەرمی پێشوازی دەکات و لە زۆر شوێنی گشتیدا لەگەڵ خۆیدا دەیگەڕێنێت.
سێ خوشک و برای ستالین لە تەمەنێکی زۆر منداڵیدا مردوون، بۆیە ستالین بە تەنھا خۆی بە بێ خوشک و برا ماوەتەوە، لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا دایکی لە خوێندنگەیەکی مەسیحی ئەرتۆدۆکسی دەیخاتە بەر خوێندن، سەرەتای ئاشنا بوونی ستالین بە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم خوێندنگەیە، ھەر لەم خوێندنگەیەوە ستالین وەک ھەموو منداڵانی دیکەی وڵاتەکەی ناچار بوو بە زمانی ڕوسی بخوێنێت، بۆیە دڵی بۆ دەڤەرەکەی خۆی دەسوتێت، تەنانەت یەکەم نازناوی سیاسی خۆی (کۆبا) لەناوی یەکێک لە جەنگاوەرە ئەفسانەیەکانی جۆرجیاوە وەرگرتووە، ساڵی ١٨٩٩ ستالین لەبەر ئەوەی وەک شاگردێک لە کاتی خۆیدا ناتوانێت تاقیکردنەوەکان ئەنجام بدات، لەم خوێندنگەیە دەردەکرێت، بەمجۆرە دایکی کە ھەمیشە حەزی دەکرد کوڕەکەی (تەنانەت ئەو کاتەشی بوو بە سەرۆکی وڵات) ببێت بە قەشە، تەواو ھیوا بڕاو بوو. ئیتر ستالین پاش وازھێنانی لە خوێندن ھەتا ماوەی دەساڵی ڕەبەق سەرقاڵی کاری سیاسی بوو بە نھێنی، وردە وردە پلە حزبییەکانی بەرزبوونەوە، ساڵی ١٩١٢ بوو بە ئەندامی لێژنەی سەرکردایەتی پارتی کۆمۆنیست بە ڕابەری لینین و لەو ساوە نازناوی سیاسی ھاوڕێ ستالین (واتای پیاوی پۆڵاین)ی وەرگرت. لە نێوان ساڵانی ١٩٠٢ – ١٩١٧ ستالین چەندین جار دەستگیر کراوە، پاشان وەک زیندانی سیاسی بۆ ناوچەی سیبریا دوورخرایەوە. ساڵی ١٩١٧ پاش سەرکەوتنی شۆڕشی بۆلشەوییەکان ئیتر ستالین وەک سەرکردەیەکی سیاسی یەکییەتی سۆڤیەت ناسرا. چارەنوسی باوکی ستالین دیار نییە، ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە گوایا ئەو لە شەڕێکی نێوان سەرخۆش و مەستەکاندا ھەر لە تەبلیس کوژراوە، ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن گوایا باوکی ستالین بۆ دواجار ساڵی ١٩٣١ لە گورجستان بینراوە.
ستالین و لینین
وێنۆک|جۆزێف ستالین و [[ڤلادیمیر لێنین لە ساڵی ١٩١٩]] بۆماوەی ١٠ ساڵ کاری سیاسی دەکات و لەوماوەیەدا چەندین جار دەگیرێت و تەنانەت لە نێوان ساڵەکانی ١٩٠٣ تا ١٩١٧ چەندین جار بۆ سیبیریا دوردەخرێتەوە، دوای ئاشنا بوون بە ڤلادیمێر لینین باوەڕھێنان پێی لە ساڵی ١٩١٢ دا دەبێتە ئەندامی لیژنەی ناوەندی پارتی بەلشەفی و لە ساڵی ١٩١٣دا ناوی «ستالین»ی لێ دەنرێت کە بەمانای پیاوی پۆڵایین دێت. بەپێی ھەندێک لە گێڕانەوەکان لینین ئەم نازناوەی ستالین بەخشیوە دوای ئەوەی لەکاتی بۆیاخ کردنی کۆشکی قەیسەردا بۆمبێکی دەستی ھەڵداوە بۆ قەیەسر و دواتر دەست بەکاربووەتەوە ھەر وەک ئەوەی ھیچ ڕووی نەدابێت. دوای مردنی لینین لە ساڵی ١٩٢٤ حکوومەتێک پێکھێنرا بە سەرۆکایەتی ھەر یەک لە ستالین و کامینیف و زینوفیف، بەھاوکاری ئەو دوانە ترۆتسکی دور خرایەوە، دواتر بوخارن و ڕیکۆفیش کامینۆف و زینۆفیف دورخرانەوە، لە ساڵی ١٩٢٧دا دەسەڵاتی بوخارنی کەم کردەوە و لەنێوان ساڵەکانی ١٩٢٨–١٩٢٩ بووە بە تەنھا سەرکردەی پارتی کۆمۆنیستی، بەڵام تا کاتی پاکسازی گەورە دەسەڵاتی ڕەھای بەدەست نەھێنا.
خێزان و باری کۆمەڵایەتی
ستالین دوو جار ژنی ھێناوە، یەکەم ژنی بە ناوی یەکاترینا (Jekaterina Svanidze) پاش چوارساڵ لە ژیانی ھاوسەری خۆی لەگەڵ ستالیندا ساڵی ١٩٠٧ بە نەخۆشی سیل دەمرێت، ستالین ھەموو پارەو پولی خۆی بۆ حزب تەرخان کردبوو بۆیە نەیتوانی فریای ئەم ژنەی بکەوێت و دەرمانی گران بەھای بۆ بکڕێت، ستالین ئەم ژنەی یەکجار خۆش ویستووە، لە کاتی ناشتنیدا یەکێک لە وتە ھەرەگرنگەکانی خۆی دەڵیت «ئەو تەنھا کەس بوو دڵی بەردم بکات بە ئاو، پاش مەرگی ئەو ئیتر ھیچ واتایەک بۆ سۆز و خۆشەویستی خەڵک لای من بەھای نییە». ستالین لەم ژنەی تەنھا یەک کوڕی دەبێت بە ناوی ژاکوب، بەڵام پەیوەندی لەگەڵ ئەم کوڕەیدا باش نابێت و سەرزەنشتی زۆری دەکات، کوڕەکەی ستالین ھەوڵی خۆکوشتن دەدات بەڵام فیشەکی تفەنگەکەی سەردەکات و تەنھا زامدار دەبێت، ستالین لەم بارەوە گوتویەتی (ئەو تەنانەت نازانێت فیشەکیش بە ڕاستی بتەقێنێت)، ئەم کوڕەی ستالین لە جەنگی جیھانی دووەمدا لەلایەن ئەڵمانەکانەوە یەخسیر دەکرێت، کاتێک ئەڵمانەکان دەزانن کوڕی ستالینە داوای ئاڵوگۆڕی ئەو دەکەن لەگەڵ ژەنراڵێکی ئەڵمانی بەڵام ستالین بەوە قایل نەبووە و گوتویەتی (سەربازێک بەرامبەر بە ژەنراڵێک زۆرە)، پاشان ئەم کوڕەی ستالین لە ھەوڵێکی ڕاکردندا بەدەستی ئەڵمانەکان دەکوژرێت، سەبارەت بە مەرگی کوڕەکەی ستالین ئەمە لێداوانی فەرمییە بەڵام دەنگۆی ئەوەش ھەیە کە ئەو دیسان بە دەستی خۆی کۆتایی بە ژیان ھێنابێت و بە ئانقەست لە زیندانەکەیدا بەسەر کێبڵێکی کارەبایی تەوژم بەرزدا ڕۆشتبێت. ژنی دووەمی ستالین نەداشا ئالیلوژاڤا (Nadezjda Alliloejeva) کچی یەکێک لە ھاوڕێکانی خۆی بوو، ئەم کیژە سەرقاڵی خوێندنی ئەندازیاری بوو کاتێک لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا شوی بە ستالین کرد، بە ھەمان شێوە ئەمیش ئەندامێکی دڵسۆز و دڵگەرمی بەلشەویکەکان بوو، ئەم ژنەی ستالین ساڵی ١٩٣٢ کۆچی دوایی کردووە، بەپێی لێدوانە فەرمییەکان بە نەخۆشی مردووە بەڵام سەرچاوەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ئەو پاش دەمەقاڵێ لەگەڵ ستالین خۆی کوشتووە، لەم ژنەش ستالین کچێک و کوڕێکی خستووەتەوە، کوڕەکەی ستالین Vasili Stalin ھەتا جەنگی دووەمی جیھانی لەھێزی ئاسمانیدا خزمەتی سەربازی خۆی کردووە بەڵام دەگوترێت ئەویش لە پاشاندا بەھۆی ئاڵوودەبوونی بە ئەلکھولەوە ساڵی ١٩٦٢ کۆچی دوایی کردووە، کچەکەی ستالین Svetlana Alliloejeva زمانی ئینگلزی و مێژووی ئەمریکای خوێندووە، ساڵی ١٩٦٧ ڕۆشتووە بۆ ئەمریکا و پاشان ساڵی ١٩٨٤ بۆ یەکەمجار گەڕاوەتەوە سۆڤیەت و چەند ساڵێک مافی نیشتەجێ بوون وەردەگرێت و پاشان بەیەکجاری لەگەڵ کچەکەیدا بەرەو خۆراوا دەڕواتەوە.
پۆلیسی نھێنی ستالین و کاری سیخوڕی و پاکتاوی جەستەیی
سەردەمی حوکمی ستالین بە سەردەمی ئاگر و ئاسن ناو دەبرێت، ئەو ھەر ئەوەندەی دەستی واڵا بوو، ئیتر کەوتە وێزەی نەیارەکانی خۆی، ھەرچەندە دەزگاکانی پۆلیسی نھێنی وەک (چیکا- Tsjeka) پاشان (گپو- GPU) لەکاتی لینینیشدا ھەبوون، بەڵام لەسەردەمی حوکمی ستالیندا گەیشتنە ئەوپەڕی دەسەڵات و دڵڕەقی. لە چوارچێوەی ئەم شێوەکارانەدا ستالین پۆلیسی نھێنی ناوخۆ و دەرەوەشی دروست کرد، لەژێر چاودیری ڕاستەوخۆی خۆیدا چەندین تۆڕی جاسوسی و دژە جاسوسی لە وڵاتانی وەک ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەرەنسا و ژاپۆن و ئەمریکا بڵاو کردەوە، یەکێک لە کارە دیارەکانی ئەم دەزگایانەی ستالین ئەوە بوو کە ساڵی ١٩٤٠ لە مەکسیک توانیان دەستیان بگەیەننە ترۆتسکی و لەناوی بەرن. ستالین جیاوازی لە نێوان کاری سیاسی و پروپاگەندەی حزبی و جاسوسی نەدەکرد بۆ ئەو ھەموو یەک ئامانجیان ھەبوو، کۆنفرانسی ئەنتەرناسیۆنالی سێھەمی بۆ ئەم مەبەستە خستە خزمەت خۆیی و تەواوی ھەوڵەکانی خۆی خستەگەڕ بۆ ئەوەی ھەموو پارتە کۆمۆنیستەکانی دنیا دڵسۆزو مل کەچی سۆڤیەت و ستالین بن و لە وڵاتەکانی خۆیاندا لە بەرژەوەندی ئەم ڕێبازە وەگەڕیانخات، لەناوخۆی وڵاتیشدا ھەرکەس و گرووپێک بۆچوونیان جیاواز بوایە بە ناوی خیانەت بە شۆڕش وسۆشیالیزم و بەکرێگراوی بێگانە لەلایەن ئەم دەزگا پۆلیسانەوە دەستگیر دەکران و دووچاری چارەنوسی نادیار دەبوونەوە.
شاڵاوەکانی کوشتن و پاکتاوی گەورە
کوژرانی سێرگی کیرۆف (Sergej Mironovitsj Kirov) لە یەکی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤ سەرەتای دەستپێکردنی گەورەترین شاڵاوی کوشتن و پاکتاوکردن بوون لە سەردەمی ستالیندا، کیرۆف لە ساڵی ١٩٣٠ دا بوو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزب، یەکێک بوو لە کەسایەتییە خۆشەویست و ناسراوەکانی حزب، زۆرێک لە ئەندامان داوای ئەوەیان لێکرد لە کۆنگرەی حەڤدەھەمینی حزبدا شوێنی ستالین بگرێتەوە و خۆی بۆ سەرۆکایەتی حزب کاندید بکات، ھەرچەندە ئەو خۆی لایەنگری ستالین بوو، ھەر خۆشی ئەم چیرۆکەی بۆ ستالین باس کرد، بەڵام ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کە ئیتر ستالین ئەو وەک دوژمنێکی خۆی بناسێت، لەکۆنگرەدا وێڕای فێڵ و تەڵەکەبازی ستالین کیرۆف ١٦٦ دەنگی ھێناو تەنھا بە یەک دەنگ لە دوای ستالینەوە بوو. کیرۆڤ لە نووسینگەکەی خۆی لە شاری لینینگراد بە فیشەکێک کوژرا، و بووە ھۆی ئەوەی حزبی کۆمۆنیست بەتەواوی بھەژینێت، ئەمەش ھەلی بە ستالین بەخشی کە ئیتر بە ڕاست و چەپی خۆیدا نەیارانی خۆی بە ناوی خائن وھەڵپەرست و دژە شۆڕش و ئۆپۆزیسیۆنەوە پاکتاو بکات، بە سەدان ئەندامی حزب و ئەفسەری سوپای سوورو کارمەندانی دەوڵەت و تەنانەت ھاووڵاتیانی سڤیلیش کەوتنە بەر ئەو شاڵاوانە. ستالین خۆی سەرپەرشتی دادگاکانی دەکردن لە مۆسکۆ، لە تەواوی وڵاتیشدا دادگای ھاوشێوە دانران. ئەم دادگایانە ناسرابوون بە دادگاکانی مۆسکۆ و بە سەرکردایەتی (دەندرێ ڤیژینسکی) بەڕێوە دەبران، چوار دانە لە پرۆسەکانی دادگاییکردن بایەخێکی زۆر گرنگیان ھەیە لە مێژووی ڕووسیادا کە ئەوانیش ناسراون بە:
شاڵاوەکانی کوشتن و پاکتاو کردن بە پلەی یەکەم ئەندامانی حزبەکەی خۆی دەگرتەوە، کار گەشتە ئەوەی کە پاش کوشتنی ترۆتسکی لە نێو ئەندامانی کۆنی مەکتەبی سیاسی سەردەمی لینیندا تەنھا سێ کەس مابوونەوە ئەوانیش جگە لە ستالین خۆی میخائیل کالینین و مۆلۆتۆڤ بوون، کتێب و نووسین و مێژووش لەم کردەوانە بەدەر نەبوون، مێژوو بە دڵی ستالین دەنوسرا و لە کتێبی قوتابخانەکاندا بەجۆریک باسی شۆڕشی تشرینی یەکەم دەکرا کە بە تەنھا لینین و ستالین ئەنجامیان دابێت و ناوی کەسی دیکە نەدەھینرا.
ڕاگواستن و کۆچی زۆرەملێ :ھەر لە ساڵی ١٩٢٩ بەدوواوە ئیتر ستالین کەوتە جێبەجێ کردنی نەخشەکانی خۆی بۆ سەرلەنوێ بنیات نانەوەی یەکییەتی سۆڤیەت و گۆڕینی بۆ وڵاتێکی ناوەندی بەھێز. ھەرچەندە ستالین خۆی لە قوتابخانەی ئایینی ئەرتۆدۆکسی خوێندویەتی بەڵام. باوەڕی مارکسیزم و لینینزم سروشتی ئەوەی پێدەبەخشی کە ئایین بەتەواوی لە بنەوە ھەڵتەکێنێت و لەناوی بەرێت باوەڕدارانی ئایینیی دەستگیر دەکران، کەنیسەو مزگەوتەکان قەدەغەکران، لە جیاتی ھەموو ئەمانە حزب و دامەزراوەکانی حزب جێگرەوە بوون، ئەو دودڵ نەبوو لەوەی ئایین بخاتە خزمەت ئایدۆلۆجیای خۆیەوە، لەم ئانوساتەدا ستالینیزم وەک ڕێبازێک لە برەو سەندندا بوو، بۆیە ئەو خۆی لە جیاتی حەزرەت مەسیح نیشان دەدا، تابلۆی تایبەت بە ستالین بڵاو دەکرانەوە کە ھاوتای وێنەکانی یەسوعی مەسیح بوون، کارگەشتە ئەوەی کە ستالین لە تابلۆی (دوواھەمین خوان) لە ژوور سەری مەسیحەوە یەکێک بێت لە دووازدە یاوەرەکەی. ھەر ناوچە و دەڤەرێک بەرامبەر بە سیاسەتە ئابورییەکانی ستالین ھاوکاری تەواوی نەکردایە ڕاگواستن چارەنوسی بوو، سەدەھا کەس بە تۆمەتی ئاغا و سەرۆک ھۆز و کۆلاک بوون ڕەوانەی سیبریا کران. پڕۆسەکانی ڕاگواستن و کۆچی زۆرە ملە لە کاتی جەنگی جیھانی دووەم و پاش جەنگ گەشتنە ئەوپەڕی، پتر لە یەک ملیۆن و نیو مرۆڤ کە سەربە نەتەوە جیاوازەکان بوون بۆ سیبریا و کۆمارەکانی ناوەڕاستی ئاسیا دوور خرانەوە، ئەم پرۆسانە بوونە ھۆی ئەوەی کە سروشتی دیمۆگرافی وڵات بشێوێت و زۆرێک لە جەنگ و ململانێکانی ئەمڕۆ بە تایبەت لە ناوچەکانی قەوقاز دەرئەنجامی ئەو کارانەی ستالینن، ھۆیەکانی ڕاگواستن و کۆچی زۆرەملێی خەڵکی لە زاری حکوومەتی سۆڤیەتەوە بریتی بوون لە ھاوکاری نازییەکان، خیانەت کردن لە وڵات، یاخی بوون و داوای سەربەخۆیی بوون.
ژمارەی قوربانییەکان
ژمارەی قوربانییەکانی ئەو پرۆسانەی باسکران ئاشکرا نین، لە سەردەمی جەنگی ساردا ئەم ژمارەیە بە شێوەیەکی خەیاڵی زیاد کراوە و گەشتووەتە نزیکەی چل ملیۆن کەس، پاش ھەڵوەشاندنەوە و لەناوچوونی یەکییەتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ زانیارییەکان تاڕادەیەک ئاشکرا بوون، ھەرچەندە ژمارەی دروست و تەواوی قوربانییەکان ھەرگیز نەزانراوە بەڵام باس لەوە دەکرێت کە نزیکەی ٨٠٠ ھەزار کەس بە تاوانی سیاسی و نا سیاسی لەناو براون و ئەگەر قوربانیانی ڕاگواستن و کۆچی زۆرەملەی بخریتە سەر ئەوا پێکەوە خۆی لە نزیکەی ٣ ملیۆن نەفەر دەدات. ھەرچۆنێک ھەژمار بکرێت ھەتا ئێستا ژمارەی دروستی قوربانییەکان نەزانراون و لەم بارەوە چەندین سەرچاوەی جیاواز ئاماژە بۆ ژمارەی جیاواز دەکەن، نووسەری ڕوسی ڤادیم ئەرلیکمان ژمارەی قوربانییەکان بە ٩ ملیۆن کەس لە قەڵەم دەدات کە لەوانە ملیۆن و نیوێک بە تۆمەتی سیاسی و نا سیاسی جیاواز لەناو براون. ڕۆبێرت کانگۆئیست ژمارە تەواوی قوربانییەکانی سەرەتا بە ٣٠ ملیۆن کەس ناو دەبرد پاشان کردنی بە بیست ملیۆن.
کاریگەری ستالین لەسەر ئابوری وڵات
جەنگە درێژەکانی ناوخۆی وڵات و جەنگی جیھانی یەکەم ڕووسیای بە تەواوی وێران و ماندوو کردبوو، گەشەسەندنی ئابوری وڵات لە ساڵی ١٩٢٢ دا تەنھا بەرامبەر بەڕێژەی ١٣٪ ی ساڵی ١٩١٤ بوو، کاری یەکەم و سەرەکی ستالین ئەوە بوو کە ئەو وڵاتە گەورەیە لە کۆمەڵگایەکی جیاوازی پڕ لە نەتەوەو ڕەگەزو ئایین و ئایینزاکانەوە بگۆڕێت بۆ یەک نەتەوە لەژێر یەک ئاڵای سووردا لە چوارچێوەی یەکییەتی سۆڤیەت، بۆ ئەم مەبەستەش دەبوو کۆمەڵگای سۆڤیەت لە کۆمەڵگایەکی دوواکەوتووی کشتوکاڵییەوە بگۆڕیت بۆ کۆمەڵگایەکی پێشەسازی مۆدێرن و بەھێز. دەبوو بۆ ئەم مەبەستە ستالین کۆمەڵیک بڕیارو ھەنگاوی ھەڵبێنێت لە بوارەکانی کۆمەڵایەتی و کشتوکاڵی و پیشەسازییەوە، کارێکی لەم جۆرەش ئاسان نییە چونکە دەبوو ئەو پەیکەری کۆمەڵگا بە سەرخان و ژێرخانییەوە بگۆڕێت بۆیە سەرەتا ڕووبەڕووی بەرھەڵستی توندی جووتیاران و ئاغاو دەرەبەگەکان بۆوە، بۆ ستالین تەنھا یەک بڕیار لە گۆڕێدا بوو بۆیە فەرمانی بە ھێزەکانی خۆیدا ھەر کەس بەرامبەری بوەستێت و بەگوێی نەکات چارەنوسی یان کوشتن یاخود ڕاگواستن و دوورخستنەوە دەبێت.
پیشەسازی
لەکۆتایی دەیەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە ئیترسیاسەتی ئابوری وڵات گۆڕا، نەخشەکێشانی ئابوری بوو بە بەرنامەی سەرەکی بۆ گواستنەوەی سۆڤیەت بەرەو سوشیالیزم و سۆشیالیزمی دەوڵەتی، بۆ ئەم مەبەستەش (پلانی پێنجی) دانرا، پیلانی پێنج ساڵی بۆ ئابوری نەتەوەیی یەکییەتی سۆڤیەت (Five-Year Plans for the National Economy of the Soviet Union) بریتیی بوو لە پلانێک بۆ سەرلەنوێ بنیات نانەوەی وڵات و ھەر پێنج ساڵ جارێک نوێ دەکرایەوە، ژێرخانی وڵات لەم پلانانەدا بەشی ھەرە زۆری بەردەکەوت، کارەبا، گواستنەوە، پردەکان، جادەکان، بەربەستەکان، کارخانەکان… ھتد لەنێو ئەم نەخشەیەوە دەکەوتنە بواری جێبەجێکردنەوە. یەکەم پلانی پێنجی ساڵی ١٩٢٨ دانراو لە ماوەی ساڵانی ١٩٢٩ – ١٩٣٣ جێبەجێ کرا، ئەم نەخشە ئابورییەی ستالین بووە سیاسەتێکی چەسپاو بۆ ئابوری وڵات بە جۆرێک کە ١٢ نەخشەی پێنجی لەوڵاتدا بەڕێوە چوون بەڵام بەھۆی ھەڵوەشاندنەوەی یەکییەتی سۆڤیەت و کەرت و پەرت بوونی ئیتر دووا نەخشە کە بۆ ساڵی ١٩٩١–١٩٩٥ دانرابوو، جێبەجێ نەکرا. پلانە پێنجییەکانی ئابوری یەکییەتی سۆڤیەتی لە وڵاتێکی دوواکەوتووەوە گۆڕی بۆ وڵاتێکی بەھیز و بەرھەمدار، بەجۆرێک کە لە کۆتایی نەخشەی پێنجی یەکەمدا واتە لە ساڵی ١٩٣٣ دا ئابوری وڵات و دەرامەتی ڕاستەقینەی کرێکاران بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ١٩٢٤ دە ئەوەندە زیادی کرد، ئیتر لە کۆتایی دەیەی سێھەمی سەدەی بیستەمدا سۆڤیەت بوو بە یەکێک لە دەوڵەتە بەھێز و سەنگینە ئابورییەکانی دنیا.
کشتوکاڵی
کەرتی کشتوکاڵ بە ھەمان شێوەی کەرتی پێشەسازی کەوتە بەر گۆڕانکارییە ئابورییەکان، سیستەمی بەرھەمھێنان لە کەرتی کشتوکاڵدا بە تەواوی لە ڕەگەوە ھەڵتەکێنرا، ئەو سیستەمە کە پێشتر سیستەمێکی دەرەبەگی و پاشکەوتوو بوو، بوو بە سیستەمێک لە ڕێگای کۆلخۆزەکان (Kolchoz) و سۆڤخۆزەکانەوە (Sovchoz) بەڕێوە دەبران، ئەو دەرەبەگ و جووتیارانەی ئامادە نەبوون بەرھەمەکانی خۆیان بەو نرخەی کە دەوڵەت خۆی دیاری دەکرد بە دەوڵەت بفرۆشنەوە دەکەوتنە ژێر بڕیارە توندەکانی ستالینەوە و کوشتن یاخود دوورخستنەوە چارەنوسییان بوو. ھەرچەندە کەرتی کشتوکاڵ لەگەڵ کەرتی پیشەسازیدا گرێدراو مەکینەی تازەو مۆدێرنی کشتوکاڵی شوێنی ئاژەڵی گرتەوە بەڵام بەھۆی لەبەرچاو نەگرتنی بەرژەوەندی جووتیاران و دەرەبەگانەوە کەرتی کشتوکاڵ زۆر زەرەرمەند بوو.