cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کیبۆردی کۆمپیوتەر
مێژوو
لەکاتێکدا چاپکەرەکان باوباپیری یەکلاکەرەوەی ھەموو ئامێرەکانی چوونەژوورەوەی دەقی سەرەکین، تەختەکلیلی کۆمپیوتەر وەک ئامێرێک بۆ چوونەژوورەوەی داتای کارەبایی و پەیوەندی بە زۆری لە سوودەکانی دوو ئامێرەوە سەرچاوە دەگریت: چاپکەرەکانی تەلی (یان تێلیپ) و چاپکەرەکان. ئەوە لە ڕێگەی ئەو ئامێرانەوە بوو کە تەختەکلیلی کۆمپیوتەرە مۆدێرنەکان لە چیدەکانی خۆیان بە میراتەوە.
ھەر لە سەرەتای ١٨٧٠کان، ئامێرەکانی وەک تێلێپرینتەر بەکار دەھێنران بۆ تایپکردن و گواستنەوەی داتای تێکستی بازاڕی سەرمایە لە تەختەکلیلەکەوە بە درێژایی ھێڵەکانی تەلەگراف بۆ ئامێرە تیککەرەکان بۆ ئەوەی دەستبەجێ کۆپی بکرێن و پیشان بدرێت لەسەر شریتی تیکتەر. چاپکەری تەلەڤیزیۆنەکە، لە شێوەی ھاوچەرخی خۆیدا، لە ساڵی ١٩٠٧ بۆ ١٩١٠ لەلایەن ئەندازیاری میکانیکی ئەمریکی چارلس کرۆم و ھۆواردی کوڕەکەی، لەگەڵ بەشداری زووی ئەندازیاری کارەبایی فرانک پیرن پەرەی پێدرا. مۆدێلەکانی پێشتر بەجیا لەلایەن تاکەکانی وەک ڕۆیاڵ ئێرل ھاوس و فرێدریک جی کرید پەرەیان پێدرا.
پێشتر ھێرمان ھۆلریث یەکەم ئامێری چاپی کلیلی پەرەپێدا، کە بەم زووانە گەشەی کرد بۆ ئەوەی کلیلەکانی چوونەژوورەوەی دەق و ژمارە بۆ چاپکەرەکانی ئاسایی لە دەیەی ١٩٣٠ بگرێتەوە.
تەختەکلیلی سەر چاپکەری تەلەکە ڕۆڵێکی بەھێزی بینی لە پەیوەندی خاڵ بە خاڵ و خاڵ بۆ چەند خاڵی بۆ زۆربەی سەدەی بیستەم، لەکاتێکدا تەختەکلیلەکە لەسەر ئامێری چاپی کلیلەکە ڕۆڵێکی بەھێزی بینی لە چوونەژوورەوەی داتا و خەزنکردن تەنیا بۆ ماوەیەکی درێژ. پەرەسەندنی کۆنترین کۆمپیوتەرەکان تەختەکلیلی چاپکەری کارەبایی تێکەڵ کرد: پەرەسەندنی کۆمپیوتەری ENIAC ئامێرێکی چاپکەری کلیلی وەک ھەردوو ئامێری دەرھێنراو و کاغەزی لەسەر بنەمای کاغەزی تێکەڵکرد، لەکاتێکدا کۆمپیوتەری BINAC ھەروەھا بەکارھێنانی
تەختەکلیلەکە بە سەرەکیترین، یەکخراوترین کۆمپیوتەری بە باشی مایەوە بۆ سەردەمی ژماردنی کەسی تا پێشەکی ماوسەکە وەک ئامێرێکی بەکاربەر لە ساڵی ١٩٨٤. لەم کاتەدا، بەکارھێنەرە تەنھا دەقەکان لەگەڵ گرافیکی پاشەکەوت ڕێگایان دا بە ئایکۆنە بە بەراوردکارییە دەوڵەمەندەکانی گرافیک لەسەر شاشەکە. لەگەڵ ئەوەشدا، تەختەکلیلەکان ناوەند دەمێننەوە بۆ کارلێککردنی مرۆڤ و کۆمپیوتەر بۆ ئێستا، تەنانەت وەک ئامێرەکانی ژماردنی کەسی مۆبایل وەک مۆبایلی زیرەک و تابلێتەکان تەختەکلیلەکە وەک ئامرازێکی ڕاستەقینەیی ئارەزوومەندانە دەگونجێنن
جۆر و پێوانەکان
جۆری جیاوازی تەختەکلیلەکان بەردەستن و ھەریەکەیان بە سەرنجێک لەسەر تایبەتمەندییە تایبەتەکان دیزاین کراون کە گونجاون لەگەڵ پێداویستییە تایبەتەکان. ئەمڕۆ، زۆربەی تەختەکلیلەکانی قەبارەی تەواو، یەکێک لە سێ پلانی میکانیکی جیاواز بەکاردێنن، کە عادەتەن بە سادەیی ISO(ISO/IEC 9995-2)، ANSI (ANSI-INCITS 154-1988)، و JIS (JIS X 6002-1980) بەکاردێنن، کە بە نزیکەیی بۆ سازمانەکان کە بە شێوەیەکی نزیک لە جیھان، ویلایەتە یەکگرتووەکان، و ستانداردەکانی ژاپۆنی، دەری دەکەن. (لە ڕاستیدا، لەیئاوتی میکانیکی ئاماژە بۆ کراوە وەک "ISO" و "ANSI" پابەندن بە پێشنیارە سەرەتایییەکان لە ستانداردە ناونراوەکاندا، لەکاتێکدا ھەر کام لەم ستانداردانە لە ڕاستیدا ڕێگە بە ڕێگاکەی تر دەدات. تەختەکلیلی ژمارەیی ستانداردی ANSI کلیلی ھەیە کە لەسەر سێ چارەگی سەنتەری ئینچ (٠٫٧٥ ئینچ (١٩ میلیمەتر)، و گەشتێکی کلیلی ھەیە بەلایەنی کەمەوە ٠٫١٥ ئینچ (٣٫٨ میلیمەتر)
مۆدێلەکانی تەختەکلیلی نوێ کۆمەڵێک کلیلی کۆی تێدایە بەپێی ستانداردی دیاریکراویان، وەسف کراوە وەک ١٠١، ١٠٤، ١٠٥، ھتد و بە تەختەکلیلی «پڕ قەبارە» دەفرۆشرێت. تەختەکلیلە مۆدێرنەکان کە ھاوتای پەیمانەکانی ئەمریکان بە شێوەیەکی ئاسایی ١٠٤ کلیلیان ھەیە لەکاتێکدا ١٠٥ کلیلەکە نۆرمەکەیە لە ھەموو جیھاندا. ئەم ژمارەیە ھەمیشە پەیڕەو ناکرێت، و کلیلەکانی تاک یان ھەموو بەشەکان بە گشتی لە پێناو کۆمپاکتی یان پەسەندی بەکارھێنەردا دەپەڕێن. باوترین بژاردە ئەوەیە کە numpad ناگرێتەوە، کە دەکرێ بە تەواوی بە بەشی ئەلف ومۆری بگۆڕدرێت. لاپتۆپەکان و شوێنەکانی وایەرلێس زۆر جار کلیلی دووبارەییان نییە و ئەوانەی کە بە دەگمەن بەکار دەھێنرێن. کردار- و کلیلەکانی تیر بە نزیکەیی ھەمیشە ئامادەن.
یەکێکی تر لە فاکتەرەکانی دیاریکردنی قەبارەی تەختەکلیل قەبارە و مەودای کلیلەکان. کەمکردنەوەکە سنووردارکراوە بە ڕەچاوکردنی کرداری کە کلیلەکان پێویستە بە ئەندازەی پێویست گەورە بن بۆ ئەوەی بە ئاسانی پەنجەکان دابنرێن. بە جێگرەوە، ئامرازێک بەکاردێت بۆ فشار خستنە سەر کلیلە بچووکەکان.
دێسکتۆپ یان قەبارەی تەواو
تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەری دێسکتۆپ پیتی ئەلفوبێی و ژمارەکان، ھێما چاپییەکان و نیشانەکانی خاڵبەندی، یەک یان زیاتر لە ھێماکانی دراو و پیتە تایبەتەکانی تر، دیاکریتیک و کۆمەڵێک کلیلی کرداری جیاواز لەخۆدەگرێت. دووبارەکردنەوەی گلیفەکان نەخشێنراوە لەسەر کلیلەکانی تەختەکلیلێک کە لەگەڵ کۆنگرەی نەتەوەیی و پێویستییەکانی زماندا بگونجێت. تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر ھاوشێوەی تەختەکلیلەکانی چاپکەری کارەبان بەڵام کلیلی زیاتریان تێدایە، وەک کلیلی فرمان یان کلیلەکانی Windows.
قەبارەی لاپتۆپ
تەختەکلیلەکان لەسەر لاپتۆپەکان و کۆمپیوتەرەکانی دەفتەری تێبینی عادەتەن مەودایەکی گەشتی کورتتریان ھەیە بۆ لێدانی کلیلەکان، کورتتر لەسەر مەودای سەفەر، و کۆمەڵە کلیلێکی کەمکراو. ئەوان لەوانەیە پەڕەی کلیلی ژمارەیییان نەبێت، و کلیلەکانی فانکشن لەوانەیە لە شوێنەکان دابنرێن کە جیاوازن لە دانانیان لەسەر تەختەکلیلێکی پێوانەیی، بە قەبارەی تەواو. میکانیزمی سویچ بۆ تەختەکلیلی لاپتۆپ زیاتر ئەگەری ھەیە ببێتە سویچی قەشە لە کۆمی لاستیکی؛ ئەمە پێچەوانەی ئاراستەکەیە بۆ تەختەکلیلی قەبارە تەواو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر
ئەیالەتی بەغدا
ئەیالەتی بەغدا (بە عەرەبی: إِيَالَةُ بَغْدَاد، تورکیی عوسمانی: ایالت بغداد بە ڕۆمانی:Eyālet-i Baġdād) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو کە ئێستا وەک ناوەڕاستی عێراق دەناسرێت. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەهەمدا ٦٢،٢٠٨ میل چوارگۆشە بووە (١٦١،١٢٠ کم٢).
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی بەغدا بەغدا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٥ بەغدا
ڕادیۆلۆجی
بندانگشتی|وێنۆک|پزیشکێکی ڕادیۆلۆجیست لە کاتی [[پەڕگە:Dr. MacIntyre's X-Ray film.webm|thumb|Dr. Macintyre's X-Ray Film (1896) لێکدانەوەی وێنەکانی پزیشکی لە تۆڕی پەکس(PACS)، ساڵی ٢٠١٠، شیکاگۆ]] ڕادیۆلۆجی یان تیشکناسی لقێکی پسپۆڕیی زانستی پزیشکییە کە لە تیشکی ئێکس و جۆرەکانی دیکەی تیشک و شەپۆل بۆ ناسینەوە و چارەسەری نەخۆشییەکان کەڵک وەردەگرێت. مەبەستی سەرەکیی ئەم لقە، ناسینەوەی نەخۆشییەکانی جەستەیە بە یارمەتیس شێوە پێشکەوتووەکانی وێنەگری. ئەم لقە لە چەن ئاستی جۆراوجۆر (لە بەکالۆریۆسەوە تا پسپۆڕی) لە زانکۆ پزیشکییەکان دەخوێندرێت.
پێناسە
ڕادیۆلۆجی لقێکی تایبەت لە زانستی پزیشکییە کە دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوە و بەکارھێنانی تەکنۆلۆژیای وێنەگری بە یارمەتیی پرشنگ و تیشکی ئێکس بۆ ناسینەوە و چارەسەر کردنی نەخۆشییەکان. پێشتر وشەی ڕادیۆلۆجی تەنیا ئاماژەی بە شێوەکانی وێنەگری بە تیشکی یۆنیزان دەکرد، بەلام ئەمڕۆکە «ڕادیۆلۆجی» لەگەڵ شێوەکانی تری وێنەگری بێ تیشک، وەک ئێم ئاڕ ئای و سۆنۆگرافیش تێکەڵ بووە. بە وتەیەکی تر لە ڕادیۆلۆجیدا (وەک سیتی سکەن، مەمۆگرافی و شێوە باوەکانی ڕادیۆگرافی)، بەھۆی بڵاوەی تیشکەکانی ئێکس لەسەر پەڕەکانی فیلم، ژمێرۆکەکان یا وەرگرە دیجیتاڵییەکان، وێنە پێک دێت. بەڵام لە بڕێ شێوەی تر (وەک ئێم ئاڕ ئای و سۆنۆگرافی و …) شەپۆلەکانی موگناتیسی و دەنگی و … وێنەکان پێک دەھێنن. وشەی ڕادیۆلۆجی ئەمڕۆکە سەرجەم شێوەکانی وێنەگریی پزیشکی دەگرێتەوە.چەپ|بندانگشتی|300px
مێژووی ڕادیۆلۆجی
پزیشکی ناوداری یۆنانی ی کۆن، بوقرات، بۆ یەکەم جار لە مێژوو شێوەیەکی بۆ ھەڵسەنگاندنی گەرمای لەش داھێنا کە زۆر لە شێوەکانی تێرمۆگرافی ئەمڕۆ دەچوو، بەم بۆنەوە ئەمە بە کۆنترین شێوەی وێنەگریی پزیشکی دەژمێردرێت.
سەرەتای تیشکناسیی مۆدێرن دەگەڕێتەوە بۆ ھێنری بێکرێل و دۆزینەوەی ڕادیۆ ئەکتیڤیتە. دوابەدوای ئەو و لەگەڵ یەکەمین وێنەی ڕادیۆگرافی لە لەشی مرۆڤ لەلایەن ڤیلھێڵم ڕۆنتگێن لە ساڵی ١٨٩٦، زانستی فیزیکی پزیشکی نوێ لەدایک بوو. ھەر لەو ساڵەدا بۆ یەکەم جار لە دەزگا گەڕۆکەکانی ڕادیۆگرافی لە گۆڕەپانەکانی شەڕ کەڵک وەرگیرا. زۆری پێ نەچوو کە پێشکەوتنەکانی پیەر و ماری کووری لە دۆزینەوەی ڕادیۆم و چەن توخمی تیشکدەر، کەوتە سەر خوانی زانستی فیزیک و پزیشکی.
باری ئیش
ڕادیۆلۆجیست یان تیشکناس، پزیشکێکی پسپۆڕە کە بۆ ناسینەوە و چارەسەر کردنی نەخۆشییەکان ھەوڵ دەدات.
سەرچاوەکان
پۆل:پزیشکی پۆل:ڕادیۆلۆجی پۆل:فیزیکی پزیشکی پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی
خەڵکی ڕۆھینگیا
ڕۆھینگا یان ڕۆھینگیا خەڵکێکن کە بە زمانی ڕۆھینگیایی قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن. زۆربەی خەڵکی ڕۆھینگیا دانیشتووی ھەرێمی ئەرکانن لە خۆرئاوایی بۆرمان.
مێژوو
ئیسلام لە سەردەمی عەباسیەکاندا لە کاتی دەسەڵاتی ھاروون ڕەشید گەیشتۆتە ھەرێمی ئەراکان لە سەدەی حەوتەمی زاییندا کە توانرا دەوڵەتێکی ئیسلامی لەم ھەرێمە پێک بێنن کە بۆ ٣ سەدە و نیو، ٤٨ ھەشت شای موسڵمان حوکمی دەوڵەتەکەیان کردووە یەک بەدوای یەک. بەڵام لە ساڵی ١٧٨٤ زایینی پاشای بوزی بۆرمی بودابایوڵاتی داگیرکرد و ئەو ھەرێمەشی خستە سەر بۆرما لە ترسی بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە و ناوچەدا و دژایەتی کردنیان، و ئەو ناوچەیەی وێران کرد، پاشا بودابای بەوەشەوە نەوەستا چی کەلتوور و شارستانیەتی ئیسلامی ھەبوو ھەمویانی لە ناوبرد لەوانەش ڕووخاندن و وێرانکردنی مزگەوتەکان و قوتابخانەکان، ھەڵسا بە کوشتنی زانایان و بانگخوازانی ئیسلام بێجگە لە کوشتن و بڕینی موسڵمانن و بردنی سەروەت و سامانەکانیان و دەرکردنیان لە شوێن و ماڵی خۆیان و ئاوارەکردنیان و چەوسانەوەیان، ئەم شەرانگێزیە بەرانبەر موسڵمانانی ئەم ھەرێمە بەردەوام بوو تا ٤٠ ساڵ تا ئەوکاتەی کە بەریتانییەکانیان ئەو وڵاتەیان داگیرکرد. جارێکی تریش لە دوای شۆڕشە عەسکەرتاریەتەکەی جەنەراڵ «نیوین» لە ساڵی ١٩٦٢ موسڵمانان تووشی نەگبەتی و چەوسانەوە بوونەوە بە چەندان جۆری ستەم لێکردنیان ھەر لە دەرکردن و کوشتن و سووکایەتی پێکردن و تەسککردنەوەی ڕێگەی بەدەست ھێنانی بژێوی رۆژانەیان و نەھێشتنیان بە چوونە لایەنە رۆشنیری و فێرکاریەکانەوە و لێسەندنەوەی ئەو زەویانەیان لەسەری دەژیان.
بارودۆخی ئێستا
لە ئێستادا موسڵمانان لە بورمادا مافی ھاوڵاتی بوونیان نییە. زۆرێک لە رێکخراوە مەدەنیەکان چەندین جار ئەوەیان ڕاگەیاندووە کە لە لایەن دەسەڵاتدارانی بۆرماوە ژنانی موسڵمانی بۆرما دەستدرێژی سێکسی دەکرێتە سەر. بۆ خەڵکی ڕۆھینگیا مافی ھاوسەرگیری موسڵمان دیاریکراوە، پیاو بۆی نییە ھاوسەرگیری بکات تا تەمەنی نەگاتە سەرو ٣٠ ساڵ.. بۆ ژنانیش تا تەمەنی نەگاتە سەرو ٢٥ ساڵ بۆیان نییە ھاوسەرگیری بکەن. وەدەبێت ئەوانەش دەگەنە ئەو تەمەنە چەند مەرجێکیان بۆ داناون لەوانە دەبێت بەرتیل و پارەیەک بدات بەو بەرپرسی سوپای ئەو شوێنە کە دەسەڵاتدارە تا ڕەزامەندی دەرەبڕێت بۆی، ھەروەھا بێجگە لە چەند سزایەکی دەروونیش کە بێنە بەردەی یان پێدەکرێت، ئەو کاتەش کە ژنێکی موسڵمانیش سکپڕ دەبێت لە بری دکتۆر دەبێت سەردانی بنکەی پۆلیسی ناوچەکەی بکات بە بیانووی ئەوەی سۆنەری بۆ دەکەن. لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٤ چەندین شەڕ و پێکدادان لە نێوان کەمنەی ڕۆھینگیا و حکوومەتی بورما ڕووی دا کە لە ئاکامدا زیانێکی زۆر تووشی ھاووڵاتیانی ڕۆھینگیایی بوو و ژمارەیێکی زۆریش لە خەڵکی ئاسایی و غەیری عەسکەری کوژران.
ڕەوشی تەندروستی
جیاکاری و ڕێگری دەکرێت لە بوارەکانی خزمەتگوزاری تەندروستی دا بەرانبەر بە خەڵکی ڕۆھینگیا. بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی بڵاوکراوەی ساڵی ٢٠١٦ لە گۆڤاری پزیشکی (The Lancet) منداڵانی ڕۆھینگیا لە بۆرما دووچاری ئەم نەخۆشیانە دەبنەوە و ھەڵگری ئەم دیاردانەن: کەمی کێش لە کاتی لەدایک بوون دا، بەدخۆراکی، سکچوون و کێشەی زاوزێ لە کاتی گەورەبوون دا. ڕێژەی مردنی منداڵ لە رۆھینگیا یەکسانە بە ٢٢٤ مردن بۆ ھەر ١٠٠٠ لە دایکبوونێک و چوار ھێندە بەرزترە لە ناوچەکانی تری میانمار کە ٥٢ مردنە بۆ ھەر ١٠٠٠ لەدایکبوونێک. و ھەروەھا گۆڤارەکە بۆی دەرکەوتبوو کە منداڵانی رۆھینگیا بە ڕێژەی لە ٤٠٪ دەناڵێنن بەدەست نەخۆشی سکچوونەوە.
مافەکانی مرۆڤ و ڕەوشی ئاوەرەکان
رۆھینگیا مافی ئازادی گەشتکردن و بەژداریکردنیان لە خوێندنە باڵاکان دا نییە. لەپێش ١٩٨٢ دا بۆرما خاوەنی یاسای جیاوازی ڕەگەزنامەیی بوو بەڵام لە دوای دەرچوونی یاسای نەتەوەیی ساڵی ١٩٨٢ رۆھینگیا مافی بە ھاووڵاتی بوونی بۆرماییان لێسەندراوەتەوە کە بە شێوەیەکی بەرچاو بۆتە ھۆکاری شاردنەوە و پەردەپۆشکردنی سەرپێچی مافەکانی مرۆڤی ئەنجامدراو لەلایەن سوپای بۆرماوە. ھاوڵاتیانی بۆرمایی خاوەنی ناسنامەی ڕەنگ سوورن بەڵام ھاووڵاتیانی رۆھینگیا ناسنامەی ڕەنگ سپییان پێدراوە کە بەشێوەیەکی سەرەکی نیشانەیان دەکات وەک بێگانە کە ئەم جیاوازییە لە جۆری ناسنامەدا بۆتە ھۆکاری سنووردارکردن و لە قاڵبدانی خەڵکی رۆھینگیا. بۆ نموونە، کەسانی خاوەن ناسنامەی رۆھینگیا ناتوانن خۆیان ناونووس بکەن لە سوپا یان بەژداری بکەن لە حوکمەت دا.
قەیرانی ئاوارەیی ساڵی ١٩٧٨
لەئەنجامی چالاکی سەربازی «ئەژدیھای پادشا» لەلایەن دەستەی لەشکرکێشی بۆرماییەکانەوە، یەکەم شەپۆلی ئاوارەی رۆھینگیا بۆ بەنگلادیش دەستی پێکرد لە ساڵی ١٩٧٨ کە بە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس ئاوارە بوون. دواتر بەھۆی ھەوڵی دیپلۆماسی بەدرێژای ١٦ مانگ توانرا بگەنە ڕێکەوتنی گەڕانەوەی ئاوارەکان کە ڕێگەی دەدا بە گەڕانەوەی ئاوارەکان بۆ ناوچە ڕەسەنەکانی خۆیان بەسەلامەتی و ئاشتییانە لەژێر چاودێری و ئاسانکارییەکانی (ئەنجومەنی باڵای ئاوارەی نەتەوە یەکگرتووەکان - UNHCR) دا. ئەم گەڕانەوەیەی ئاوارەکان بۆ بۆرما بە دووەم گەورەترین ڕێکاری گەڕانەوە دادەنرێت لە ئاسیادا لە دوای گەڕانەوەی ئاوارە کەمبۆدییەکان بۆ وڵاتی تایلەند.
حیزبوڵڵای کورد (ئێران)
حیزبوڵڵای كورد پارتیەکی سیاسیە کە لە ساڵی ١٩٨٣ لە ئێران بە سەرۆكایەتی شێخ محەمەد خالید بارزانی‌ و لەسەر داوا‌ و بەسەرپەرشتیی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق دروستكراوەتەوە. حیزبوڵڵای کورد لە لایەنگریەکانی سیاسیی خۆی زۆر بە کۆماری ئیسلامیی ئێران نزیک بوو و تەنانەت قادر عوسمان لە ڕێبەرەکانی ئەم پارتیە دەیگۆت ئێمە دۆستیایەتیمان لەگەڵ ئێران زۆرباشە و لەنێوی ئیمە سەردان‌و چوون هەیە.
حیزبوڵڵای شۆرشگێری كورد
پاشان و لە ساڵی ١٩٨٨ ئەدھەم بارزانی، لە نێوی ئەم گروپ و ژێری دەسەڵاتی ئەو، حزبوڵڵای شۆڕشگێڕی كوردی دامەزراند. ئەم گروپە رۆژنامەیەكی بە زمانی كوردی بەناوی رووناكییەوە دەردەكرد.
ژێدەر
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٨٣ پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
بۆکان
بۆکان شارێکە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. لە باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ورمێ لە ئێران ھەڵکەوتووە. بەپێی دوایین دابەشکردنەکانی ئێران بەرینایی بۆکان ٢٥٤١٫٣٠٦ کیلومەتری چوارگۆشەیە. ١٣٤٠ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزە. شاری بۆکان لە باکوورەوە لەگەڵ میاندواو، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ساینقەڵا، لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای کوردستان و شاری سەقز، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ سەردەشت و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ مەھاباد ھاوسنوورە.
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران کە لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن دایرەی ئاماری ئێرانەوە بڵاو بووەتەوە ڕێژەی دانیشتووانی بۆکان گەیشتووەتە ٢٥١٫٤٠٩کەس کە، ١٩٣٫٥٠١ کەس لە شاردا دەژین. بەپێی ھەمان زانیاری بۆکان لە نێو شارە کوردنشینەکانی ئێراندا دوای کرماشان، ورمێ و سنە گەورەترین شاری ڕۆژھەڵاتی کوردستانە، ئەمەش بەھۆی ھەڵکەوتنی بۆکان لەسەر شاڕێی سەرەکی باکوور و باشووری ڕۆژاوای ئێران گرینگییەکی ئەوتۆی بەم شارە بەخشیوە و بووەتە ھۆی کۆچی زۆر لە گوندەکان و شارەکانی دەوروبەرەوە بۆ ئەم شارە.
شاری بۆکان لەگەڵ سنە گەورەترین شاری لەسەداسەد کورد و سوننەنشینی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و چوارەم شاری گەورە و پر حەشیمەی کوردنشینە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ھەروەھا بۆکان گەورەترین شاری ناوچەی موکریانە.
بۆکان گەورەترین شاری کۆچەروەرگر لە ئێران دایە، ھەروەھا دوای ورمێ دووھەمین شاری خوێندەوار لە پارێزگای ورمێەی ئێران دێتە ئەژمار.
بۆکان لە ناو کورددا بە شاری زیرەک حەسەن زیرەک، شاری سەردار عەزیزخان موکری، شاری ھەژار، سادق شەرەفکەندی، ھونەرمەند ئاوات بۆکانی، عەبباسی حەقیقی و مەڵبەندی ھونەر و بووکی کوردستان بەناوبانگە.
ناوی شار
خەڵکی ناوچەکە لایان وایە کە ناوی بۆکان لەبنەڕەتدا بووکان بووە و ئەمەش بەھۆی نەریتێکەوە، کە گوایە لە ڕابردووی کۆندا، کاتێ بووک ھاتوە، پێش چۆنەماڵی زاوا، بردوویانەتە سەر حەوزەگەورەی ناوەراستی شار و ئەمجا لەوێوە بەروماڵی زاوا بوونەتەوە! نووسەر و قەڵەم بەدەستی شار و ناوچەکەش نەک ھەر ئەو چەوتییەیان ڕاست نەکردووەتەوە، بەڵکە بۆیان لە مل داون و بە شیعریان نووسین، بەڵگەیان بۆ ئەم بۆچوونە ھەڵەیە پێکھیناوە.
ئەم وتارە بەنیازی دامەزراندنی سەرەتای باسێکی زانستییانە لە مەر بنەچەکی ناوی بۆکان نووسراوە. کلیلی کردنەوەی گرێ پووچکەی ئەم باسە، وشەی بەگە یان بەغە یە. بەگە یان بھەگە خودای ھەموو ئەو گەلانە بوە کە پێش ھاتنی زەردەشت لە ھیندەوە تا ڕۆژاوای ئێران ژیاون. ئاویستاناسی ئێرانی ئیبراھیم پوورداود لە وتاریکدا بە ناوی بەغ ەوە دەنووسێ «وشەی یەکجار کۆنی بەغ لە سەردەمێکی زووەوە لە زمانی ئێمەدا ماوەتەوە. لە زمانە کۆنەکانی ئێران وەک ئاویستایی و فورسی کۆن دا بەغ لەسەر زاری خەڵک بوە و لە گاتاکاندا کە ھەڵبەستی زەردەشتن و کۆنترین بەشی ئاوێستا پێک دێنن، بەگە بە واتای بەش و بەخت ھاتوە. لە بەشەکانی تری ئاوێستاشدا بەغە ھەر ھەمان واتای ھەیە. وشەکە لە چاوگی بەگ ەوە دێت کە لە زمانی پەھلەوی دا بووەتە بەختەن.
کارلێکراو (إسم مفعول)ی وشەکە واتە بەخت لە ئاوێستادا ھاتوە کە لە زمانی پەھلەوی و فارسی و کوردیش دا بووەتە بەخت پوورداود لە درێژەی باسەکەدا دەڵی «بەغ لە زمانە کۆنە ئێرانییەکاندا وەک بھەگ لە سانسکریتدا، مانای بەش و بەخت دەدات و لە مانای دووھەمدا واتای خوداوەند یشی ھەیە کە مەفھوومی بەخشەندە شی لێ وەردەگێرێ
لە بەردەنووسە ھەخامەنشییەکان و (یەک لەوان، بەردەنووسی بێستون) دا بەگە بە واتای خوداوەند ھاتوە. ھەر پوورداود لە شوێنێکی تری وەتارەکەیدا دەنووسێ «پێش پێغەمبەرایەتی زەردەشت، بە خوداوەند دەگوترا بەغ و پاشانیش کە ئەمان تاقەخوا یان ناونا ئاھورامزدا، وشەی بەغ لە واتای ئەسڵی و پێشووی خۆیدا مایەوە
بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە، پوورداود بەڵگە دەھێنێتەوە و دەڵێ «داریوش شای ھەخامەنشی لە بەردەنووسەکەی بێستون (کێوی یەزدانی بەغستان) دا، کاتێ ڕووداوەکانی ساڵانی چوارەم و پێنجەمی شایەتیی خۆی دەگێڕێتەوە، دەڵێ ئەھورامەزدا و بەغان ی تر لە بەر ئەوە یارمەتی منیان دا، چونکوو من قین لە دڵ و درۆزن و زاڵم نیم.» عەلائەدین سەجادییش لە مێژووەکەی خۆیدا، کاتێ ھاتووتە سەر باسی قەومی کاسی، دەنووسی “یەکێک لە سۆراخی ھیندوئەوروپایی یەکان بە سەر کاسییەکان، وشەی بوگاش یان بوغاش کە بە مانای خوایە. ” لغت نامەی دھخدا قامووسی گەورەی زمانی فارسی کە وێ دەچێ سەرچاوەی زانیارییەکانی سەجادیش لەم بابەتەوە بووبێ، دەڵێ,, بھەگە لە سانسکریتدا بە واتای خودا بوە و لە کتێبی پیرۆزی ڤیدا دا ئەم واتایە چەندپات کراوەتەوە، واتە لە ناو ھیندوئێرانییەکاندا پێش جیابوونەوەیان لە یەکتر، ئەم شتە باو بوە.
خاتوو ماری بۆیس پسپۆڕی ناوداری مێژووی زەردەشت و ئاوێستا، لە کتێتی مێژووی زەردەشتایەتی دا چووەتە قووڵایی باسەکەوە و بە دوور و دڕێژی لە واتای وشەی بەغە و بەگە دواوە و مانای خوداوەند ی بۆ وشەکان پەسەند کردوە. دوکتۆر فەرەھوشی دانەری قامووسی زمانی پەھلەوی-فارسی، چوار واتای خودا، سەروەر، شا و ھێزی خودایی ی بۆ بەغ لێک داوەتەوە و بەک یشی بە خوداو و سەروەر مانا کردووەتەوە. نووسەری واژەنامە مینوی خرد دوکتۆر ئەحمەدی تەفەززولی بەغان ی بە خودایان زانیوەو زانای بە ناوبانگی ئێرانی ملک إلشعرإبھار لە کتێبیسبک شناسی دا گوتویەتی، ئەم وشەی بەغ ە، یەکەم جار لە نووسراوێکی سارگون ی شای ئاشوردا لەگەڵ پاشگری دات لە شێوەی بەغ دات دا ھاتوە کە ناوی پیاوێکی ئێرانی بوە.
سەبارەت بەو بەغ دات ە پوورداود دەڵێ، بەگ داتی یە، کە ئەویش سەرۆکێکی ماننا کان بوە و سارگۆن گرتی و فەرمانی دا بە زیندوویی پێستی بگروون. پوورداود ھەروەھا دەڵێ، وشەی بەگ پێش ئەویش لە شێوەی بیت بەگی دا بینراوە کە واتای ماڵی بەغ، یان خانەی خودا ی ھەیە و ناوی شارێکی ماد بوە کە سارگۆن لە ھێرشکارییەکەی خۆی بۆ سەر خاکی ئوورارتو و ماننا دا یادی لێوە دەکات.
من درەنگتر دەگەڕێمەوە سەر باسی بیت بەگی بەڵام با لێرەدا درێژە بە تویژینەوەی سەرچاوەکان بەدوای وشەی بەغ دا بدەین. ئەم وشەیە لە دراوی شاھانی ساسانی- شدا بینراوە، بەڵام لێرەدا، واتایەکی ھەندێ نزمتەر لە ئەھورامزدای پێ بەخشراوە. لەکۆتایی سەردەمی ساسانییەکاندا ئاڵ و گۆڕیک بە سەر مانای بەغ داھات و تەنیا واتای گەورەی لێ ئیرادە کرا. تەنانەت لە کتێبی یادگاری زەریران دا تەنیا بە مانای سەر ھاتوە.
مێژوو
سەرچاوەیەکی ئوروپی سەدەی نۆزدەھەم کە باسی بۆکان و ناوچەی موکریانی کردبێت، کتێبێکە بە ناوی 'مەئموورییەتی زانستی لە ئێران' کە 'ژاک دو مۆرگان'ی فەرەنسی نووسیویەتی و لە ساڵی ١٨٥١ دا لە پاریس بڵاوی کردووەتەوە. ژاک دو مۆرگان و ھاوسەرەکەی وەک زانا و پسپۆڕی بواری زەویناسی لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا سەردانی بەشێکی زۆری ئێرانیان کردوە و لە ئازەربایجانەوە گەیشتوونەتە موکریان، ئینجا بەرەو سنە وکرماشان ڕۆیشتوون و سەریان لە خوزستان دەر ھێناوە. بە دریژایی ڕێگاش وێنە و نەقشەی چیا و ڕووبار و شوێنەوارە سروشتییەکانیان کێشاوە، بۆ نموونە، کێوی تەرەغە و ئەشکەوتی سەھۆڵانی نێوان بۆکان و مەھاباد. ژاک دو مۆرگان لە ماوەی مانەوە لە موکریان، سەردانی مەھاباد و ناوچەی مەنگوڕایەتی کردوە، پاشان بە ڕێگای بورھاندا گەیشتووەتە گوندی سەردەرابادی بۆکان و لەوێ بوە کە ھەوالی مردنی سەیفەددین خانی سەرداری بۆکانی پێ گەیشتوە.
وێنۆک|View of West Bukan (Iranian Kurdistan) - Hell Shot دواتریش چوە بۆ بۆکان و لەوێوە بەرەو باشوورواتە کوردستانی ئەردەڵان و کرماشان و ئیلام بووەتەوە. کەسایەتییەکی بیانی دیکە کە ئاماژەی بە بۆکان و دەڤەرەکەی کردووە پرۆفیسۆر ڤلادیمیر مینورسکی توێژەری ناسراوی ڕووسە کە ساڵی ١٩١٥ لە پیترۆگراد وتارێکی بە زمانی ڕووسی بە ناوی (کورد تێبینی و وردبوونەوە) بڵاو کردووەتەوە، لەم وتارەدا باسی سەفەرێکی مینۆرسکی و ھاوڕێکانی بۆ بۆکان دەکرێت. سەفەرەکە لە ساڵی ١٩١١ و لە سەردەمێکدا بەرێوە چوە، کە مینۆرسکی کاربەدەست و جێگری کۆنسوولی ڕووسیای قەیسەری بوو لە شاری ورمێ و درەنگتر، لە چەند مانگ پێش سەرھەڵدانی شەڕی یەکەمی جیھانی(١٩١٤–١٩١٨)دا وەک ئەندامی لێژنەیەک بۆ دیاریکردنی سنووری تورک و ئێرانی، سەردانی ناوچە کوردنشینەکانی سەرسنووری دەکرد.
سەردەمێ مانا
200px|وێنۆک|وێنەی ئاجورێ قەڵایچی بۆکان لە مۆزە توکێو بە خوێندنەوەو سەرنجدان بە حکومتی لۆلۆیی و گۆتییەکان و قەومەکانی تری ناوچەکەو ئەو شوێنەوارانە ی لەگەڕان و پشکنینە شوێنەوار ناسییەکان و ئەو بەردنووسانەی دۆزاروئەتەوەو گرنگترینیان بەردنووسی قەڵایچی - کەمێژووەکەی دەگەڕێتەوە ٨٠٠ ساڵی پێش زایین و قەڵاکۆنەکانی گوندەکانی (ئاغجێوان و ئەربەنووسی) بۆکان ئاماژە بە مێژوو شارستانییەتی کۆنی ئەم ناوچەیەی وڵاتی بۆکان دە کەن.
سەردمێ قاجاڕەدا
210px|وێنۆک|سەیفەدین خانی موکری -خاوەنداڕی شاری بۆکان لە قاجاڕدا یکەم سەرژمێری کەلەساڵی ١٢٣١ ی ھەتاوی ئەنجام دراوە ڕێژەی دانیشتووانی شاری بۆکان ٦٠ کەس بووەو لەسەردەمای ناسرەدین شای قاجار و کاتێ سەردار عەزیز خانی موکری خاوەنی بۆکان بوو ١٢ بنەماڵەلەبۆکان نیشتەجێ بوون.
سەردار عەزیزخان موکری، سەرداری گشتی سوپای ئیران لەسەردەمی ناسردەدین شای قاجار شش دانگێ بۆکانی لە ساڵی ١٢٢٨ بە ١٨٥٠ تمەن لە ئیلێ دیبۆکری دە کڕییە، ئێلی، ئەم گورانکارییانەی دەسەڵات لەدەڤەرکەدا بوو بەھۆی کە گوندی ئینگیجە لە ٣ کیۆمەتری باشووری خۆرھەڵاتی بۆکان وێران بێت و گوندی سەردارئاباد (ھەمان عڵی ئاواییی شاری بۆکان) ئاوەدان بکرێت. ھەروەھا گوندی عەلیاباد کەئێستا یەکێک لەگەڕەکەکانی شاری بۆکان پێشتر نێوی چاوان بووە
داوی کۆچی دوایی عزیرخانی موکری، سەیفەدین خان موکری کوڕی عزیزخان بەدەسەڵاتی ناوچەکە دەگات، سەیفەدین خان بۆکانی بەخوری بۆکان حەوزێک دروست دەکا و بەھۆی گەورەیی کانییەکە لەو کاتەوە تائێستا ناوی حەوزە گەورەی پێ براوە.
سەردمێ شاھانێ ئیران
بۆکان لە سەردەمێ ڕەزا شادا بۆ جارێکی دیکە بۆکان بەکەسێک بە نێوی (حەبیب ئاغای پەناھی تاجرباشی کە خەڵکی تەورێز بوو) فرۆشرا. لەگەرماوگەرمی شەڕی دووەمی جێھانی و سەرەتاکانی حەکومتی محەمد ڕەزاشا بنەماڵەی ئێلخانی زادە و یان ھەمان موھتەدی بە حەوسد (٧٠٠) ھەزار تەمەنی ئەوکات بۆکانیان لە تاجرباشی تەورێزی ستاندوەوە.
ھاتنی ڕووسەکان و عوسمانییەکان
بە ھاتنی ڕووس و عوسمانییەکان بۆ ناوچەی بۆکان و مەھاباد - بۆکانیش لە شەڕی یەکەمی جیھانی نەپارێزرا و ھێرشی ڕووسەکان بووە ھۆی ئەوەی کە ناوچەکە وێران بێت و زۆر خەڵکی بێتاوان کوژران و لەکاتی کشانەوەی ھێزکانی ڕووس شاری بۆکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە تڵانکران. تەنات ھێزکانی ئێرانش ھاوڕێ لەگەڵ عوسمانییەکان دەستیانکرد بەتاڵانیی بۆکان و ناوچەکەوە بووە ھۆی خەسارو زەبرێکی زیاتر لەپرسی کۆکەڵایەتی و سیاسی کورد. 230px|وێنۆک|شاری بۆکان - حەوزەگەورە -ساڵانێ ١٩٤٠ ھەتا١٩٥٠
کولتوور
یەکەم قوتابخانەی بۆکان لە ساڵی ١٩٢٨ دامەزرا و یەکەم مودیرەکەی نێوی مەھدی شەیبانی خەڵکی تەورێز بوو. یەکەم مامۆستای ئەو قوتابخانەیەش شێخ حەسەنی کازمی بۆکانی بوو.
ئێستاکە شاری بۆکان زیاتر لە ٥٠ ھەزار قوتابی و خوێندکاری ھەیە. دوو زانکۆی خوێندنی باڵای بە ناوەکانی پەیامی نوور بە نزیک ٢٠٠٠ خوێندکار و زانکۆی ئازادی ئیسلامی بە نزیک ١٠٠٠ خوێندکار دەوی گرینگی زانستی و کولتوری لە ناوچەکەدا دەگێڕن.
لە کاتی سەردەمای کۆماری کوردستان بۆکان لە دوای ناوەندی کۆمار واتە مھاباد گرینگترین شوێنی دەسەڵاتی کۆمار بوو. جا لەبەر ئەمە بەڕێوەبەرانی کۆمار بەشێک لە کار و چالاکییەکانیان بۆ بۆکان گوێستەوە و بۆ ئەم مەبەستە یەکێک لە چاپخانەکانیان ھێنایە بۆکان و دەستیان بە چاپی گۆڤار و کتێب کرد. یەکەم گۆڤارێکی کە لە بۆکان چاپ کرا ٢١ مارسی ١٩٤٦ و بەپێی ئامانجەکانی کۆمار دەست بە بڵاوکرانەوەی کرا. گۆڤاری ھەڵاڵە گۆڤارێکی ئەدەبی سیاسی بوو بە سەرنوسەریی نووسەری ناسراوی کورد حەسەن قزڵجی و بە یارمەتی بلیمەتی ناودار ھەژار موکریانی، ھەروەھا عەباسی حەقیقی شاعیر و ھێمن موکریانی چاپ و بڵاو دەبۆوە. ساڵی ١٩٤٧ لە باشووری ئەو کاتی شار یەکەم بنکەی تەندروستی دەمەزرا و یەکەم دکتۆر و نەشتەرگەری ئەو نەخۆشخانەیە فریدریشی ئەڵمانی و بە ھاوکاری خانمەکەی نەخۆشەکانیان چارەسەر دەکرد.
شوێن
شاری بۆکان بەھۆی ھەڵکەوتنی لە نێوان دوو چۆمی گەورە (تەتەھو) کە بە ناوەڕاست و (جەغەتو) کە بە ڕۆژھەڵاتی شاردا تێپەڕ دەبن، بە جەمسەرێکی گرینگی کشتوکاڵی لە ڕۆژاوای ئێران لەقەڵەم دەدرێ. جەغەتو لە کوێستانەکانی چل چەمە و شاخەکانی زاگرۆس و کوێستانی ماین بڵاغ سەرچاوە دەگرێ و کە دەڕژێتە بەنداوی شەھید کازمی لە ٣٥ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی بۆکانەوە. چۆمی تەتەھوش لە کوێستانەکانی دەڤەری مھاباد و سەقز و بانە و کوێستانەکانی باشووری کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێ و دەڕژێتە زەریاچەی ورمێ و. لە باری ئاو و ھەواوە زستانی سارد و پڕ بەفری ھەیە و ھاوینانیشی گەرمە. مامناوەندی بارین لە بۆکان ٥٠٠ میلی مەترە لە ساڵدا. زیاترین بەفر و باران لە ناوچەی ڕۆژھاڵات و باشووری شاردا لە دوو وەرزی زستان و بەھاردا دەبارێن. ھاوینی تا ڕادەیەک گەرم و زستانی سارد تایبەتمەندیی بەرچاوی کەش و ھەوای بۆکانن. شارەزایان سەبارەت بە تۆپۆگرافی شاری بۆکان ئاوا دەڵێن کە زنجیرە کێوەکانی باژێڕی بۆکان درێژەی زنجیرە کێوەکانی ئەڵپ و کوێستانەکانی ئەرمەنستان و ئازەربایجانە و ئەمەش بە ھەرێمی جەغەتوو و چۆمی لەیلان چایەوە دیاری دەکرێ. پێکھاتەی جیۆلۆگی لە دەڤەری بۆکان لە پێکھاتەکانی جیۆلۆژی باکووری ڕۆژاوای ئێرانە. بورکانەکانی سەرەتای ئیئوسن و ھەروەھا کۆتایییەکانی قۆناغی سێیەم دەوروبەری شار و بەتایبەتی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی بۆکان بۆکانیان پێکھێناوە.
سەیرانگا و شوێنە گەشت و گوزارییەکان
وێنۆک|دیمەنێک لە سروشتی بۆکان
ئەشکەوتی موکری قڕان لە نزیک گوندی خۆراسانەی بۆکان کە لە سەردەمی شاعەباسی سەفەوی لەم ئەشکەوتەدا کارەساتێکی مرۆڤی ڕوویداوە و سەدان مرۆڤی کوردی ناوچەی موکریان لەو ئەشکەوتە خزاندووە و بە دووکەڵ ھەموویان قڕ کراون. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە بیرەوەری ئەم کارەساتە مرۆڤییە لە زەینی مێژوویی خەڵکی ئەم ناوچەیە دا بمێنێتەوە و وەک ژینوساید لە مێژووی کورد دا سەیر دەکرێ.
ژمارەی دانیشتووان
گەلھەی شاری بۆکان لە ساڵی ٢٠١٢دا زیاتر لە ١٧١٫٧٧٣ کەس بووە. لەیەکم سەرژمێریدا کەساڵی ١٢٣٠–١٢٣١ی ھەتاوی ئەنجامدراوە ژمارەی دانیشتووانی شاری بۆکان ١٠٠ کەس بووە. لە سەردەمی ناسردەدین شای قاجاڕ کاتێ سەردار عەزیزخانی موکری خاوەنی بۆکان بوو ١٠٠بنەماڵە لە بۆکان نیشتە جێ بوون دوایین سەرژمێرین کەساڵی ٢٠٠٥ لە ڵایەن فەرمانگەی باری شارستانی پارێزگای ورمێ بڵاوبووەتەوە دانیشتووانی بۆکان گەیشتووەتە زیاتر لە ٢٣٠٫٠٠٠ کەس و لە نێو شارە کوردییەکان دوای کرماشان و ورمێ ھەر وھا ئیڵام و سنە کە بەھۆی ھەڵکەوتنی بۆکان لەسەر شارێی سەرەکی باکوورو باشووری خۆراوای ئیران بووەتە ھوی کۆچی زۆر لە 'وندەکان و شارەکانی دەوروبەرەوە بۆ ئەم شارە بەپێی دوایین ئاماری ئیداریی و سیاسی کۆماری ئیسلامی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٥ بڵاوبووەتەوە بۆکان لەدوو قەزا پێکھاتووە: قەزای سیمینە (قەرەموسالیان)کە ١٠٩٣کیلۆمەتری چوارگۆشەیەو لەسێ ناحیەی ئاختاچی خۆرھەڵات و ئاختاچی باکوور و بێھی دێبوکری پێکھاتووە.
ئایین
خەڵکی بۆکان لەسەداسەد کوردن و ئایینی زۆربەیان ئیسلام و ئایینزای سوننەی شافعییە کە لە باب و باپیریانەوە وەک میرات پێیان گەیشتووە، ھەروەھا ئایینەکانی تر وەک زەردەشتییەت و یەھوودییەت لەم شارە بوونی ھەیە. شاری بۆکان خاوەنی زۆرترین ڕێژەی تۆمارکراوی جوولەکە و یەھوودییەکانی ئیسرائیلە کە ناوی لە کتێبی پیرۆزی یەھووددا ھاتووە.
جووڵانەوەی سیاسی
وێنۆک|نەخشەی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦، بۆکان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆماردا ھەڵکەوتووە دیارە گەر بمانەوێ لاپەڕەی مێژوویی و ڕابوردووی ھەرکام لە شارەکانی کوردستان بۆ خەباتی سیاسی و چالاکی کۆمەڵایەتی ھەڵبدەینەوە کەمتازۆر بە سەر ھەڵکشان و داکشانێکی زۆر لە گشت ناوچە و شوێنێکی کوردستان دا دەکەوین. سەیری ھەر شوێنێکی ئەم وڵاتی ھیلاکە بکەی لاپەڕەیەکی زێڕینی بۆ خۆی تۆمار کردووە، شاری بۆکانیش لەم چالاکییە و سەرزیندوویییەی مێژووی خەباتی گەلی کورد بێبەری نەبووە و گەلێ جار تەنانەت ڕۆڵێکی گرنگ و پڕشنگداری بۆ خەباتی نەتەوەیی و دژ ڕاوەستان لە بەرامبەر زۆرداران و ستەم و ملھوڕیدا گیراوە. لە نموونە دیار و بەرچاوەکانیشی ھەر وەک پێشتر ئاماژەمان پێکرد ھەڵدانەوەی ئەو لھاپەڕە مێژووییانەیە کە بە دۆزینەوەی شوێنەوارە کەونارییەکانەوەدەرکەوتووە. بەڵام گەر زۆر بۆ پاش نەگەڕێینەوە دەتوانین سەردەمی کۆمار و ڕۆڵ و چالاکی خەڵکی ئەم ناوچەیەی موکریان بۆ پێکھێنانی خەونی نەتەوەی کورد واتە کۆماتی کوردستان و سەقامگیرکردنی وەبیر بێنینەوە.
دیارە لە دوای ھەڵکردنی ئاڵای کۆمار لە پێتەختی کۆماردا، ڕۆلێ ناوچەی بۆکان و کەسایەتییەکانی ئەم دەڤەرە گەلێ شانازی بۆ کورد و مێژووی خۆی تۆمار کردووە. لە نێو کابینەی وەزیرانی کۆماری کوردستان دا گەلێ ناوی دیار دەبینین کە خەڵکی بۆکان و دەوروبەری بوون لەوانە حاجی بابەشێخ سەرۆک وەزیران، ئیسماعیلی ئیلخانیزادە وەزیری ڕێگاوبان، عەبدولڕەحمان ئیلخانیزادە وەزیری تکبیر - ڕاوێژکار. ھەروەھا لە بۆکان لەژێر دەسەڵاتی کۆماردا ھەرچەندە ئەوکات ڕێژەی دانیشتووانی کەم بووە بەڵام ڕۆڵێکی گرینگیان گێڕاوە و وەک پێگەی دووەمی کۆمار سەیری کراوە. لە کاتی ڕوخانی کۆماردا بە دەستی حکوومەتی ناوەندی و نەیارانییەوە بەشێک لە کەسایەتی و چالاکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد کە لە سێدارە دران خەڵکی بەشی فەیزووڵابەگی بۆکان بوون کە عەلی بەگی شێرزاد لە حەوزەگەورەی ھەڵکەوتوو لە ناوەندی شاردا بە دەستی حکوومەتی ناوەندی لەسێدارە درا و وەک بیرەوەرییەکی تاڵ لە زەینی مێژوویی ئەم سارەدا ماوەتەوە. ھەروەھا چەند کەسێکی دیکەی ئەم ناوچەیەش لە سەقز بۆ چاوترسێنکردنی خەڵک گیانیان لێ ستێندرا.
یەکێکی دیکە لە جووڵانەوە گرینگەکانی بۆکان و تەنانەت کوردستان ڕاپەڕینی جووتیارانی بۆکانە کە لە دەوروبەری ساڵی ١٩٥٣ دا ڕوودەدا. ئەم ڕاپەڕینە جووڵانەوەیەکی جەماوەری چینایەتی نەتەوەیی گرینی کورد بوو کە لە فەزای ئاواڵەی سیاسی ساڵانی نێوان ساڵانی (١٩٥٢و١٩٥٣ز)ی ئێران و سەردەمی چالاکییەکانی جبھەی میللی و حیزبی توودەی ئێران واتە حکوومەتی میللی دوکتور موسەدق دا ھاتە کایەوە و ڕاستەوخۆ لەژێر کاریگەریی بێگومانی فەزای دژ بە شاو چەوسێنەراندا کە لە ئێرانیئەو ساڵانەدا گەیشتبوە لووتکەیەکی بەرز، پەرەی سەند، بەڵام تایبتمەندی ئەوتۆشی ھەبوو کە نەک ھەر لە ھەموو شوێنێکی ئێران نەبینرا بەڵکوو کەوتە پێش ھەر بزووتنەوەیەکی دیکەی ھاوچەشن لە کوردستان و تەنانەت موکریانیش. لەبەر ئەمە ئەوکات دەسەڵاتدارانی پایەبەرزی حکوومەتی پاشایەتی بە ھەستکردن بە چینایەتی نەتەوەییبوونی ئەم ڕاپەڕینە ڕاستەوخۆ پشتگیری دەرەبەگەکانیان کرد و بڕیاریان بۆ سەرکوتی ئەم ڕاپەڕینە مەزنە دا.
لە چەند ڕووەوە سەرنجی گرنگی ئەم جووڵانەوە جەماوەرییە دەدرێ؛ لە لایەکەوە ھێشتا تەزووی سەرکوتی دڕندانەی خەڵکی موکریان و ڕوخاندنی کۆمار لە لەشی خەڵکی کوردستان و بەتایبەتی ناوچەکە دەرنەچووبوو و خوێنی شەھیدانی کۆمارێش لە چوارچرا و حەوزەگەورە و مەیدانی ھەڵۆ ھەروا ھاڵاوی لێ ھەڵدەستا و فەزای سامناکی ئەو سەرکوتە ھەروا باڵی بە سەر ناوچەکەدا کێشابوو. لە لایەکەی ترەوە بەتایبەتی ئەو سەردەم ستەم و چەوساندنەوەی ڕەشایی وەرزێڕ و جووتیار و بە گشتی خەڵکی ناوچەکە لەلایەن دەرەبەگ و ئاغاواتەوە زۆر بێبەزەییانە بوو. لە بارودۆخێکی ئاوادا ھەستێکی وشیارانە لە نێو خەڵکی ناوچەی بۆکاندا گەشەی کرد و ڕاپەڕینێکی مەزن دژ بەو چاوساندنەوەیە سەری ھەڵدا. لووتکەی جووڵانەوەکە، لە پاییز و زستانی ١٩٥٣دابوو، کە دوکتور موسەدیقش لە تاران لەگەڵ شا کێشەی بوو. شوێنی تایبەتی ڕێکخستنی بزووتنەوەکە بۆ ھەڵمەت بردن لە گوندی ئاڵبڵاغ بوو. وای لێھات نیزیکەی ١٠٠٠٠(دە ھەزار) نەفەر وەرزێر (چجوتبەندە، چ قەرە), لە زستانی ١٩٥٣دا، لە گوندی ئاڵبڵاغ ھەڵکەوتوو لە ٩ کیلۆمەتری ڕۆژھەڵاتی شار کۆبوونەوە و چەند کەسیان لە دەستوپەیوەندییەکانی دەرەبەگەکان بە (بارمتە) گرت و دەیانوویست بێن بۆکان لە دەست ھێزی دەوڵەت دەربێنن.
لە ماوەی چەند ڕۆژدا ھەزاران کەس لە خەڵکی ناوچەکانی بۆکان بە تایبەتی فەیزوڵابەگەی بە سەرکردایەتی نەمر حاجی قاسم کەریمی و ڕەئوفی حافزولقورعان عەبدوڵا ئێرانی و سەید کاکە عەلی ڕەحیم بەگ ھەڵمەتیان بردە سەر ئاغاوت و دەرەبەگەکان و بۆ ماوەی چەند ڕۆژێکیش لە ئەم ڕاپەڕینە لە نێو شاری بۆکان بە دژی ئەم ستەمە درێژەی کێشا. لەم نێوەندەدا ئاغاکان پەنایان بردە لای خودی شا و بە ھێزی حکوومەتییەوە و نۆکەر و دەستوپەیوەندییەکانیانەوە توانییان ئەم جووڵانەوەیە سەرکوت بکەن و چەند کەسێکیش لە نێو شاردا شەھید بکەن. سەرکردەکانی ئەم جووڵانەوەیەش بەتایبەتی نەمر قاسم کەریمی و ڕەئوف حافزولقورعان دوای ئەوەی ماڵ و سامانیان شێوێندرا، لە ترسی گیانیان ڕایان کرد بۆ باشووری کوردستان و حاجی قاسم کەریمی ساڵی ٢٠٠٢ لە ھەولێر کۆچی دوایی کرد و ڕەئوف حافزولقورعان دوای تەمەنێکی پڕ لە شانازیی خەبات و کوردایەتی ئەمێستاکە لە سلێمانی خەریکی دوورینی جلوبەرگە و تەمەنی پڕ لە ئەزموونی تێپەڕ دەکا. ڕاپەڕینی گەلانی ئێران بە دژی حکوومەتی پاشایەتی لەو جووڵانەوانەیە کە بۆکانێش دەوری چالاکی تێدا گێڕا ئەم جووڵانەوەیە کە ھاوکات بوو لەگەڵ جووڵانەوەکانی سەرانسەری ئێران لە کاتی خۆیدا دەنگدانەوەیەکی باشی لەسەر ئاستی ئێران و تەنانەت دەرەوەش ھەبوو.
بۆ نموونە ڕۆژنامەکانی تورکیا ھەواڵی خۆپیشاندانی ٨ی ڕەزبەری ساڵی ١٩٧٨ی بۆکانیان بە چڕی بڵاوکردەوە. ئەوەش ٥ مانگ بەر لە ڕووخانی ڕژیمی شاھەنشاھی بوو. خۆپیشاندانی خویندکارانی مەدرەسەکانی بۆکان لەم ڕۆژەدا یەکەم ڕێپێوانیشارەکە نەبو، یەکەم ڕێپێوان سەرەتای ھاوینی ساڵی ١٩٧٨ بە بەشداری خەڵکی گەرەکی قوللە بۆ دابینکردنی ئاو و کارەبا لە بەر شارەوانی و بنکەی ئاسایشی شار ھاتە ئاراوە کە پاشان بوو بە خۆپیشاندانێکی دەستپێک لە بۆکان کە بە تەقەکردنی پۆلیس و ھێزی چەکدار بڵاوەی پێکرا. پاشان لە دژی ئاکاری ھێزە چەکدارەکانی ئاسایش دەرحەق بە یەکێک لە ماموستایانی دڵسۆزی شارەکە تەقینەوەیەکی جەماوری دژی ڕژیم بە شێوەی خۆپیشاندان ڕووی دا. ڕۆژی ٨ی ڕەزبەر(٣٠ ئەیلوول) خوێندکارانی دەبیرستانی کورش کەبیر و قوتابخانەکانی ناوەندی ڕژانە شەقامەکان و ڕێپێوانێکی ھێمنانەیان بەڕێوەبرد. ھێزەچەکدارەکانی حکوومەتیش سیلەیان لە خەڵک گرت و خەڵکەکەیان گولەباران کرد. محەممەد بەھرامی و کەماڵ حەمیدی دوو خوێندکاری شارەکە خوێنیان خەڵاتی کوردستان کرد و چەند کەسی تر بریندار بوون
شوێنە بەرچاوەکان
لە بۆکان زیاتر لە ٥٠ شوێنەواری گرینگی مێژوویی ترکەمێژووی زوربەیان دەگەڕێتەوە سەردەمانی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین، بە ڵام گرانگترین شوێنەوارێکی مێژووی کە شوێنەوارناسانی ئێرانی و بیانی ئاماژھی پێدەکەن و وەک پێتەختی ماناکان ناساندوویانە قەڵایچی یە کە لە ٨ کیلۆمەتری باکووری خۆرھەڵاتی بۆکانەوە.
کەسایەتی ناودار
وێژە مۆسیقا
وەرزش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بۆکان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارستانی بۆکان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:پەرتبوونی کورد
بەرگری سیسیلی
بەرگری سیسیلی (بەئینگلیزی: Sicilian Defence) یەکێکە لە کردنەوەکانی شەتڕەنج کە دەست پێ دەکات بە جووڵەکانی: <p style="direction: ltr; text-align: right;">1. e4 c5
بەرگری سیسیلی یەکێکە لە باوترین و ناودارترین وەڵامەکانی ڕەش بۆ جووڵەی e4 ـی سپی "کە لەڕاستیدا، پێشنیار کراوە کە سەرکەوتووترین جووڵەی سەرەتایی سپی بێت، ئەویش تەنیا بەھۆی ئەوەی  بەھێزترینە دژە بە e4." گراندماستەر جۆن نەن ناودارێتی بەرگری سیسیلی ئەداتە پاڵ "سرووشتی شەڕانگێزێتییەکەی. لەزۆربەی ھێڵەکاندا، ڕەش بەتەنیا کار بۆ یەکسانبوونی یارییەکە ناکات، بەڵکو بگرە بۆ کەڵک وەرگرتنیش کار دەکات. ڕێگرییەکە ئەوەیە کە سپی زۆرینەی کات دەستپێشخەرییەکی زووتری ھەیە، بۆیە پێویستە ڕەش ئاگادار بێت کە نەبێتە قوربانی ھێرشێکی خێرای سپی."
زووترین تۆمارە بەردەستەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەم بەرگرییە لە سەدەی شانزەھەمدا لەلایەن ھەردوو یاریزانی ئیتاڵی جیولیۆ پۆلێرۆ و خواکینۆ گرێکۆوە بەکارھاتووە.
چەمکی گشتی
بە جووڵاندنی سەربازی c دوو خانە بۆ پێشەوە، ڕەش کۆنترۆڵی خانەی d4 دەکات و شەڕدەکات لەپێناو گرتنی ناوەڕاستی بۆردەکەدا. ئەگەرچی ھاوشێوەی  کاردەکات، کە یەکێکە لە باشترین وەڵامەکانی ڕەش بۆ e4، بەڵام c5 تەواو ئەو ھاوتابوونە دەشکێنێت و باشتر کۆنترۆڵی ناوەڕاست دەکات. جووڵەی e4 ـی سپی ئەوە دەگەیەنێت کە سپی پێی خۆشە لە باڵی شاوە ھێرش بکات، لەکاتێکدا c5 ـی ڕەش بەپێچەوانەوە ھێرش لەلای شالیارەوە ئاسانتر دەکات. یەکێکی دی لە باشییەکانی ئەم بەرگرییە ئەوەیە کە دواتر سپی دەست پێ دەکات، کە ئەویش بۆخۆی بەھێزکردنێکی گەورەی ناوەڕاستە بۆ سپی، بەڵام لەکاتێکدا کە ڕەش سەربازی c ناردبێتە ناوەڕاست، دەتوانێت لەگەڵ سەربازی d ـی سپیدا ئاڵوگۆڕی بکات. بەمەش ڕەش سەربازی لایەکانی خۆی گۆڕییەوە لەگەڵ سەربازێکی ناوەڕاستی سپی.
زۆربەی جارەکان یارییەکان بەم جۆرە بەردەوامی دەبێ:
<p style="direction:ltr; text-align: right;">1. e4 c5
2. Nf3 d6
3. d4 cxd4 وەک دەبینین، لەم شوێنەدا ڕەش دوو سەربازی ناوەڕاستی ماوە، لەکاتێکدا سپی بەتەنیا سەربازێک.
سیسیلی کراوە 2.Nf3 و 3.d4
زۆرتر لە %٧٥ی ئەو یارییانەی کە بە دەست پێ دەکەن، بەردەوام دەبن بۆ ، کە ئیدی لێرەدا سێ ھەڵبژاردەی سەرەکی ھەیە بۆ ڕەش کە وەڵامی پێ بداتەوە کە بریتیین لە  یان  یاخود. لەو ھێڵانەدا کە سپی دەست دەکات بە ، ناسراوە بە یاری سیسیلی کراوە، ئەمەش دەبێتە ئەنجامی درووست بوونی چەندین ھەڵوێستی ئاڵۆز. سپی لە گەشەپێدانی داشەکانیدا لەپێشەوەیە و بۆشایی زۆرتری ھەیە لەباڵی شادا و ئەتوانێت بەکاری بەرێت بۆ دەستپێکردن بە ھێرش. ئەم بارەی باشەی سپی ھاوتاکراوەتەوە بەوەی کە ڕەش جووتێک سەربازی ناوەڕاستی ماوە بەرامبەر بە سەربازێکی سپی، کە ئەمەش لەئەنجامی گۆڕینەوەی سەربازی d سپی بوو بە سەربازی c ڕەش. ھەروەھا، ڕەش بەھۆی ھەبوونی فایلی کراوەی c، کە ئەتوانێت بەکاری بەرێت بۆ ھێرشی بەھێز لەباڵی شالیارەوە، یارییەکەی ھاوتا کردۆتەوە.
باوترین جووڵەی ڕەش لەدوای 2.Nf3 جووڵەی 2...d6 ـە. ئەمە ڕەش ئامادە دەکات بۆ ...Nf6 کە ھێرش دەکتە سەر سەربازی e بەبێ ڕێ دان بە ھاتنە پێشەوەی سەربازەکە بۆ e5. یاری زۆرینەی جار بەردەوام دەبێت بۆ. ھەندێک جار یاری پێ دەکرێت کە ھەمان ئەنجامی ھەیە. لەم ھەڵوێستەدا ڕەش دەتوانێ جووڵە بکات بۆ سێ لق و پۆپی سەرەکی کە بریتین لە نایدۆرف ، دراگۆن ، کلاسیکی و ھەروەھا شێڤێنینین. ھێرشی ڤینیسیا و لق و پۆپی کۆپرێیچیک  زۆر بەکەمی یارییان پێ دەکرێت. زۆرجار بە ھەڵە دادەنرێت ئەگەر ڕەش ئەنجامی بدات.
چەند ڕێگەیەکی دیکە ھەیە بۆ ھەردوو سپی و ڕەش کە لابدەن لەو جووڵانەی سەرەوە. لەدوای ، سپی ھەندێ جار یاری بە دەکات، کە ناسراوە بە لق و پۆپی چێکھۆڤەر، کە ئامادەکارییە بۆ جووڵەی  لەگەڵ ، لەکاتێکدا سپی ئومێد دەخوازێت کە پێشکەوتنی خۆی لە گەشەپێدانی پارچەکانیدا ھەڵوێستەکە بەرامبەر کاتەوە بۆ ھەبوونی جووتە فیلی ڕەش. ڕەش دەتوانێت خۆی بەدوور بگرێت لەو ھێڵە بە یاریکردنی ، کاتێک کە گەڕاندنەوەیە بۆ ھێڵی سەرەکی. بەھەرحاڵ، سپی ھەڵبژاردنی ھەیە لەبەردەم ، کاتێک کە ڕەش توانی یاریکردنی یان  ـی ھەبێت. یەکێک تر لە ھێڵە ناباوەکان بریتییە لە کە ناسراوە بە لق و پۆپی پرینس، کە ھەوڵی ھێشتنەوەی ھەڵبژاردنی c4 دەدات ھاوشانی ھەبوونی گرێی مارۆچی.
لق و پۆپی نایدۆرف:
لق و پۆپی نایدۆرف یەکێکە لە باوترین سیستەمەکانی کە ڕەش دەتوانێت لە بەرگری سیسیلیدا بەکاری بەرێت. ویستی نایدۆرف لە یاریکردنی بریتیی بوو لە ئامادەکاریی بۆ یاریکردنی  لە جووڵەی دواتردا، ئەمەش بۆ وەرگرتنی بۆشاییەکی زیاتر لە ناوەڕاستدا. یاریکردنی بەبێ  وەڵام دەدرێتەوە بە  لەلایەن سپییەوە، کە لێرەدا پێویست دەکات ڕەش یان  یاری پێ بکات یاخود. بێ گوومان ڕێگەدەدات بە سپی کە فیلی سپی لەگەڵ ڕەشدا بگۆڕێتەوە، کە لەدوای ئەمەشەوە خانەی d5 گەلێک بێ ھێز دەبێ. بەڵام ڕێگەدەدات کە ڕەش بەتەنیا بەیەک ڕێگە پارێزگاری لە سەربازی d بکات، ئەویش بەیاریکردنی جووڵەی نامۆی. لەھەردوو بارەکەدا، یاریی سپی باشترە.
لەئێستادا، باوترین چەکی سپی دژ بە نایدۆرف بریتییە لە. ئەمە ناو دەبرێت بە ھێرشی ئینگلیزی لەبەرئەوەی کە باوێتی وەرگرت بەھۆی گراندماستەرە ئینگلیزییەکانی وەک موورای چاندڵەر، جۆن نەن، و ھەروەھا نایجڵ شۆڕت لە ١٩٨٠کاندا. بیرۆکەی سپی بریتییە لە یاریکردنی f3 و Qd2 و g4 و 0-0-0 (ماڵکردن لەباڵی شالیاردا). ڕەش دەتوانێت وەڵام بداتەوە بە یان  یان. بۆ ڕێگەگرتن لە ، سپی ھەندێک جار دەست پێ دەکات بە بەلەجیاتی، بەڵام ئەمە ڕێگە دەدات بە. شێوازێکی ھێرشی پەیوەندیدار بریتییە لە ، کە ناسراوە بە ھێرشی ھەنگاریی یان ھێرشی پێرێنای.
پێشتر، ھێڵی سەرەکی نایدۆرف بوو، کاتێک کە سپی ھەڕەشەی ھێرشی بۆ سەر ئەسپی ھەڵواسراو بە  دەبێت. ڕەش بە ئاسانیی دەتوانێت ھەڵواسینەکە بشکێنێت بە ، کاتێک کە سپی زۆربەی کات یاریی و  دەکات. ھەندێک جێگرەوەی ڕەش بریتیین لە ، کە ناسراوە بە لق و پۆپی سەربازی ژەھراوی کە باوێتی بەھۆی بۆبی فیشەرەوە دەستەبەر کرد، و ھەروەھا ، ناسراو بە لق و پۆپی پۆڵوگاڤێسکی، کە خاڵێکی تەکتیکی ھەیە لە بۆ بردنەوەی فیلێک لەبری ئەسپ.
لق و پۆپی دراگۆن:
لە لق و پۆپی دراگۆندا، ڕەش فیلی تاریک یاخود ڕەشی فیانچێتۆ دەکات لەسەر لارەھێڵی. ئەم لقە لەپاش فیدۆر دوز-خۆتیمیریسکییەوە ناونرا لە ١٩٠١دا، کە ئەو بۆخۆی تێبینی ئەوەی کرد کە شێوازی پێکھاتەی سەربازەکانی باڵی شای ڕەش (سەربازەکانی خانەکانی d6 و e7 و f7 و g6 و h7) لە شێوازی ڕیزبوونی ئەستێرەکانی دراکۆ دەچن. سامناکترین ھێرشی سپی بۆ سەر لق و پۆپی دراگۆن بریتییە لە ھێرشی یۆگۆسلاڤی، کە جیا دەکرێتەوە بە جووڵەکانی ، کاتێک کە ھەردوو لە و  دەشێن لە نۆیەمین جووڵەدا یارییان پێ بکرێت لەلایەن سپییەوە. ئەم لق و پۆپە دواتر دەگوازرێتەوە بۆ یارییەکی زۆر بەتین و توند و تیژ و ھاوکات ئاڵۆز بەھۆی ئەوەی یاریزانانە بەپێچەوانەی ئاڕاستەی یەکترەوە ماڵ دەکەن و ئەمەش دەبێتە پێشبڕکێیەک لەنێوان ھەردوولادا بۆ ھێرشکردن. جێگرەوەی تری باش بۆ سپی لە بری ھێرشی یۆگۆسلافی بریتییە لە جووڵەی ، ناسراو بە لق و پۆپی کلاسیک، و ھەروەھا ، ناسراوە بە ھێرشی لێڤێنفیش.
لق و پۆپی کلاسیکی:
ئەم لق و پۆپە دەکرێت بێتە دی لە دوو ڕیزبەندی جیاوازی جوولەوە. دەکرێت بھێنریتە دی لە یاخود لە  ـەوە. ڕەش زۆر بەسادەیی ئەسپەکەی دێنێتە سەر خانە سرووشتییەکەی و ڕەنگە بشگۆڕێت بەگۆڕانی گەشەپێدانی فیلی شا.
باوترین وەڵامی سپی بریتیی دەبێت لە ، ناسراو بە ھێرشی ریشتەر-ڕاوزەر (کۆدی ئکش: B60et). جووڵەی داھێنانی کۆرت ڕیشتەر بوو، کە ھەڕەشەی خستنەسەریەکی سەربازەکانی ڕەش دەکات لەدوای ، کە وادەکات ڕەش ئومێدی یارکردنی بە لق و پۆپی دراگۆن نەمێنێت. پاش ، ڤسێڤۆڵد ڕاوزەر پلانی مۆدێرنی و 0-0-0 ـی لە ١٩٣٠یەکاندا پێشنیار کرد. پاڵەپەستۆی سپی لەسەر سەربازی d زۆر کات ڕەش ناچار دەکات کە بە وەڵام بداتەوە لەگەڵ  لەبری لێدانەوە بە پارچەیەک (بۆ نموونە شالیار لەسەر d8) کە ئەویش بۆ پارێزگاریکردنە لە سەربازی d. ئەمە دەبێتە لاوازبوونی پێکھاتەی سەربازی باڵی شا، لەبەرامبەریشدا ڕەش جووتە فیلەکەی بەدەست دێنێ لەگەڵ ھەبوونی سەربازێکی زۆرتر لە ناوەڕاستدا، کە ئەمانە بۆخۆی شتانێکن شکاندنیان و ھەڵە دۆزینەوە تیایاندا گەلێک گران دەبێت.
ھێڵی کلاسیکییە (کۆی ئکش: B58). ڕەش دەتوانێت ھەڵبژێرێت لەنێو یان  کە یارییەکە دەگوازێتەوە بۆ لق و پۆپی شێڤێنینین. ھەروەھا کە یاری ڕاگوێز دەکات بۆ لقی کلاسیکی لق و پۆپی دراگۆن. بەجووڵەی پاشان  بەردەوامیی دەبێت. ھەروەھا جووڵەیەکی بزۆکە.
جوڵەیەکی گەشەپێدانی سرووشتییە، ھەروەھا ئامادەکارییە بۆ (وەکوو ، ڕەش بەمە سپی دەوەستێنێت لە وەڵامدانەوە بە e5). لەدوای ، باوترین وەڵامی ڕەش بریتییە لە ، کاتێک کە سپی زۆربەی کات وەڵام دەداتەوە بە. لەم خاڵەدا، ڕەش دەتوانێت یاری بە بکات، کە یارییەکە دەگوازێتەوە بۆ لق و پۆپی کلاسیکی، یان ، کە پێشی دەگووترێت لق و پۆپی سڤێشنکۆڤ، یاخود  کە ناسراوە بە لق و پۆپی چوارە ئەسپ. بەدەر لە جووڵەی ، گرنگترین جووڵەی ڕەش بریتییە لە (کە یاری دەگوازێتەوە بۆ لق و پۆپی تایمانۆڤ)، یان جووڵەی ، کە ناسراوە بە دراگۆنی تاودراو، و ھەروەھا  کە پێشی دەگووترێت لق و پۆپی کەڵاشنیکۆڤ. ھەڵبژاردەی ناباوتر بریتیین لە ، کە دەشێت دواتر تەقلە بدات بۆ لق و پۆپی تایمانۆڤ، و ھەروەھا ، ناسراو بە لق و پۆپی گراڤیز.
لق و پۆپی سڤێشنیکۆڤ:
لق و پۆپی سڤێشنیکۆڤ باوێتییەکی زۆری وەرگرت لە پلەی مامۆستایی شەتڕەنجدا. پاڵپێوەنانی لەلایەن ڕەشەوە لەجووڵەیەکی دژەھەڵوێستدارانە دەچێت چونکە سەربازی d دەکاتە سەربازێکی بەجێماو و خانەی d5 بێ ھێز دەکات. بەھەرحاڵ، ڕەش سەنتەرێکی بەھێز درووست دەکات بەم جۆرە و کاتیش بەدەست دەھێنێت بەھۆی ئەسپی سپییەوە، کە پاڵی پێوەنراوە بۆ سەر قەراغی بۆردەکە بۆ سەر خانەی a3. یاریزانانی جیھانی ئەم لق و پۆپەیان بەکارھێناوە، وەک ڤلادیمێر کرامنیک، ڤێزێڵین تۆپاڵۆڤ، تەیموور ڕەجەبۆڤ، بۆریس گێڵفاند، مایکڵ ئادەمز و ھەروەھا ئەلێکساندەر خەلیفمان و چەندین یاریزانی دیکە.
لە ھێلکاریی بەرامبەردا، لەدوای ـەوە، سپی ھەڕەشەی  کپ دەکات بە یاریکردنی جووڵەی  یان. پاش ، جووڵەی شکست دێنێت بۆ یاریکردن بە  (جووڵەی  باشە بۆ سپی، چونکە ھەڕەشەی  دەکات)  و ھەروەھا ئەسپیش دەتوانێت ھەڵبێت لەڕێگەی b6 ـەوە. بەم جۆرە سەپێنراوە، کاتێک کە سپی بەردەوام دەبێت بە. ئەسپی بەھێزی سپی لەسەر d5 و شێوازی ھەپڕوونکراوی سەربازەکانی باڵی شای ڕەش قەرەبوو کراوەتەوە بە جووتە فیلی ڕەش و ئەسپی سپی لەسەر خانەی a3 کە بەشدارییەکی ڕاستەوخۆ لە پێکدادانەکاندا ناکات. ھەروەھا، ڕەش پلانی یاریکردنی بە ھەیە کە بەدوایدا  و  بە دووەمین سەربازی f، دێت، کە دەکرێت کۆنترۆڵ بداتە ڕەش لە ناوەڕاستدا. پلانێکی جێگرەوە بریتییە لە کە بەدوایدا  دێت کە بۆ ئاڵوگۆڕکردنێکی پڕاوپڕی ئەسپە بەھێزەکەی سەر d5 ـی سپییە. ئەم ھێڵە بە لق و پۆپی نۆڤۆسیبریسک ناسراوە.
لەبری ، سپی ئەتوانێت یاری بە بکات، کە یارییەکی ئارامتر دێنێتە دی. سپی بڕیار دەدات کە سەربازەکانی f نەخاتە سەریەک و زۆرینەی جار یاری بەردەوامی دەبێت. ئەمە ڕێگە بەسپی دەدات کە ئەسپەکەی سەر d5 ی بھێڵێتەوە ئەمەش بە گۆڕینەوە لەگەڵ ئەسپی ڕەش لەسەر f6، و ھەروەھا ئامادەکاریی دەکات بۆ ھێنانەوەی ئەسپی سەر a3 بۆ ناو یاریی بە یاریکردن لەنێوان. ھێڵێکی دی بریتییە لە (شەڕکردن بۆ کۆنترۆڵکردنی d5 و نەترسان لە سەربازە سەریەکەکان). پەرەپێدانێکی نوێ لە لق و پۆپی سڤێشنیکۆڤ دا بریتییە لە (لەبری )، کە زۆر جار یاریی دەگەیەنێت بە ھەڵوێستێک کە پاڵەپەستۆی بردنەوەیەتی بەبێ سەرکێشیی کردن. یەکسانبوونێکی خێرا ئەگەری ڕوویدانی ھەیە پاش. بۆ ئەوەی ڕێگری لەمە بکرێت، سپی یاری بە یان  دەکات.
دراگۆنی تاودراو:
وەک لق و پۆپی سەرەکی دراگۆن، ڕەش لەم لقەشدا پەرە بە فیلەکەی دەدات بۆ g7. جیاوازییەکە ئەوەیە کە ڕەش خۆی لادەدات لە یاریکردنی ھەتاوەکوو بتوانێت دواتر یاری بە  بکات بەتەنیا لەیەک جووڵەدا ئەگەر لەتوانادا ھەێت. ئەگەر سپی ھەوڵ بدات کە وەک شێوازی ھێرشی یۆگۆسلاڤی یاریی بکات بە ، ئەوا بەخێرایی یارییەکە یەکسان دەکاتەوە. کاتێک کە سپی یاری بە دەکات، زۆربەی کات بە بیرۆکەی بەردەوام بوونە بە  (کە ڕێگری لە ھەر فێڵێک دەکات لە  و )، کە دوا بەدوای ئەویش ماڵکردن لەباڵی شادا دێت.
تاقیکردنەوەی یەکلاکەرەوەی ڕیزبەندی جووڵەکانی ڕەش بریتییە لە ، ناسراو بە گرێی مارۆچی. سپی ھەوڵدەدات کە ھەڵوێستی سپی تێک بدات بە کەلێن خستنە تینویەتی بۆ پاڵپێوەنانی سەربازی و. بەگشتی، ئەم ھێڵە کەمتر تەکتیکییە لەچاو ھێڵەکانی تری بەرگری سیسیلیدا. پاش ، ھێڵی سەرەکی دەبێتە و لە ئێستادا  یان  گەلێک جاران ئەنجام دەدرێن.
لق و پۆپی کەڵاشنیکۆڤ:
لق و پۆپی کەڵاشنیکۆف (کۆدی ئکش B32) جۆرایەتییەکی نزیکە لە لق و پۆپی سڤێشنیکۆڤەوە، و ھەندێک جار بە نیۆ-سڤێشنیکۆڤ ناو دەربرێت. جووڵەی مێژوویەکی درێژی ھەیە. لویس-چارڵز ماھێ دێ لا بوۆردۆنایس بەکاری ھێناوە لەیارییەکانیدا دژی ئەلێکساندەر مکدۆنێڵ لە ١٨٣٤دا، و ھەروەھا لەماوەیەکی کورتدا لە ١٩٤٠کاندا باو بووە. ئەم یارییە کۆنانە پەیتیی کردۆتەوە سەر لق و پۆپی لۆوێنتەڵ (نزیکە لە کەڵاشنیکۆڤەوە بەڵام تێیدا وەڵام بۆ بریتییە لە ) لەگەڵ ، لەم شوێنەدا ڕەش جووتێ فیل دەدات بەدەستەوە تا لە گەشەپێداندا پێش بکەوێت. بەھەرحاڵ، جووڵەکە وازی لێھێنرا کاتێک کە یەکلایی بووەوە کە سپی دەتوانێت بۆ سوودی خۆی ئەو ھێڵانە بەکاربھێنێت.
جووڵەی ی ڕەش پێشەنگی دەدات لە گەشەپێدانی فیلی ڕەش. پاش ، ڕەش سێ جووڵەی سەرەکی ھەیە: (لق و پۆپی تایمانۆڤ)،  (لق و پۆپی کان) و. پاش ، ڕەش یاری دەگوازێتەوە بۆ لق و پۆپی شێڤێنینین بە جووڵەی ، یان بەیاریکردنی ، ناسراو بە لق و پۆپی چوارە ئەسپ. تێبینیی ئەوە بکە پاش سپی ناتوانێت یاریی بە  بکات لەبەر  کە بەدوایدا  دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کردنەوەکانی شەتڕەنج پۆل:شەتڕەنج لە سەدەی ١٦یەم
ئاوەزمەندی
زاراوەی ئاوەزمەندی یان ئەقڵانییەت جیاوازانە لە بوارە جیاجیاکاندا بەکار دەبردرێ.
لە فەلسەفەدا، ئاوەزمەندی بریتییە لە ڕاھێنانی ئەقڵ: ڕێگایەکی سەرەکی بۆ شیکردنەوەی زانیاریی بەدەستھاتوو لە ڕوانینگەلی ڕێکخراوانە لەپاڵیەکنراو.
لە ئابوور، کۆمەڵناسی، دەروونناسی، و زانستی سیاسیدا، بڕیاری ئاوەزمەندانە (ئاقڵانە، rational) ئەو بڕیارەیە کە بە لەبەرچاوگرتنی زانیاریی لەبەردەست، بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی تایبەت، باشینە (ئۆپتیماڵ) بێ. ھەروەھا ئەگەر کەسێک یان ڕێخراوەیەک بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆی بڕیارگەلی ئاوەزمەندانە بدا ئەوە پێی دەوترێ "ئاوەزمەند". ئاوەھایە کە کەسێک بۆ نموونە باسی بەشینەوەی ئاوەزمەندانەی سەرچاوەکان یان بەرنامەداڕژاندنێکی ئاوەزمەندانە بۆ کۆمپانیا دەکا. لە وەھا تێگەیشتەیەک لە ئاوەزمەندیدایە کە بزوێنە و ئامانجەکانی تاکەکەس بێ قسەوباس وەردەگیردرێن و ناچار بە شۆنگرتنی ئەخلاق یان ھەر شتێکی تر نین. کەوایە زۆر سادە ئاوەزمەندی واتە سەرکەوتن لە گەیشتن بە ئامانج، ئێستا ئامانج ھەر چی کە بێ.
ھەندێجار ئاوەزمەندی بە واتای دارابوونی مەعریفەتی تەواو سەبارەت بە گشت وردەکارییەکانی بارودۆخێکی تایبەت دێتەوە.
ماکس وێبەر
زانای دەروونناسی ئەڵمانی ماکس وێبەر ڕوونکردنەوەیەکی پێشنیار کرد لەسەر کردەی کۆمەڵایەتی بۆ جیاکردنەوەی چوار شێوازی جیاوازی نموونەکانی کردەی کۆمەڵایەتی. نموونەی یەکەم: کردەی مێشکی مەبەستدار یان نرخدار، کە پێشبینی ھەڵسووکەوتەکانی مرۆڤ دەبەستێتەوە بە ھەڵسووکەوتی مرۆڤەکانی دی یان بوونەوەر و شتەکانی تر لە ژینگەکەی دا. ئەو پێشبینییەی تاکەکەسیش ڕێگەیەکە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی و وێبەر ھەوڵدانی تاک بۆ ئامانجەکانی بە ژیرانە و رێک ناو دەبات.
نموونەی دووەم: کردەی مێشکی ڕەھا، لێرەدا کردارەکان بەرێوەدەچن بە ھۆکارە بنچینەیەکانی تاکەکەس و کە ھەندێک لەو ھۆکارانە ڕەوشتی، جوانی، ئایینی و چەندەھا پاڵنەری ترن. نموونەی سێیەم: ئەمەیان ھەستییە و دیاریدەکرێت لەسەر کاریگەری، ھەست و سۆز لەلای کەسێک.
وێبەر پێشی وایە زۆر کەم و نەبینراوە کە تەنیا یەکێک لەم جۆرانە بوونیان ھەبێت بەڵکو سروشتی و ئاساییە چەند جۆرێک تێکەڵ و لێکدراو بن پێکەوە. لەمەوە دەردەکەوێت کە جۆری یەکەم و دووەم گرنترینن و زۆر گفتوگۆ دەکەرێت کە جۆری سێیەم وچوارەم لق و بەشێک بن لە جۆری یەکەم و دووەم.
دەرووناسی
لە دەروونناسی ژیرانەدا، دەروونناسەکان و زانایان بەرگری دەکەن لە کۆمەڵێک لایەنی جیاوازی ژیرێتی مرۆڤ. لە ھەمووشیان گرنگتر بۆچوونی فلیپ جۆنسن لایرد و رۆس م. ژ. بایرنە کە پێیان وایە مرۆڤەکان خۆیان لە بنەمادا ژیرن بەڵام ھەڵە بەسەریان دا ڕوودەدات لە کاتی کرداری دا ئەمەش بە واتای ئەوە دێت کە مرۆڤەکان توانا و لێھاتوویان ھەیە ژیر بن بەڵام کردارەکانیان سنووردار کراوە بە چەند ھۆکارێکی جیاوازەوە.
ڕیچارد براند
ڕیچارد براند ھەستا بە دووبارە پێناسەکردنەوەی ژیرێتی و پێی وابوو کە یەکێک بە ژیر دادەنرێت ئەگەر بۆچوونەکانی توانییان تێپەڕ ببن لە (ھەسەنگاندنی وریای دەروونی). ھەندێک لە فەیلەسوفەکان (دیارترینیان ئـــ. ج. گرالین) باوەڕیان وایە کە ژیرێتی دەبێت سەربەخۆیانە دروست ببێت و بەدەر بێت لە ھەر ھەست و سۆزێکی تاکەکەسی یان ھەر جۆرە غەریزەیەک. ھەر رێکارێکی ھەڵسەنگاندن و شیکارکردن کە دەکرێت بە ژیرانە ناوببرێت دەبێت تا ڕادەیەکی زۆر بابەتی و ژیربێژیانە بێت. ئەگەر رێکارەکە ئەم داواکاریانەی تێدا نەبوو ئەوا شیکاری و ھەڵسەنگاندنەکە بە ناژیرانە دادەنرێت لەبەر ھۆکاری بوونی بۆچوونی نابابەتی، کاریگەرلێکراو و پێشینەیی. نموونە لەسەر ئەمە بریتییە لەوەی کە کەسێک ئەگەر زۆر کەمیش بێت، کاریگەری کراوەتە سەر لەرێی ھەستە کەسییەکانی، سۆزەکانی، غەریزەکانی یان چەند یاسا و نەریتێکی دیاریکراوی کلتووری.
بە دڵنیایەوە باشترین و نایابترین شێوازی ژیری سەربەخۆ و بێ کاریگەری دەرەکی مرۆڤ نییە و بەڵکو بە ھەڵبژاردن و بڕیارەکانی ئامێرە زیرەکەکان (کۆمپیتەر و زیرەکی دەستکرد) دادنەرێت.
بیردۆزی و کرداری
کانت جیاوازی دەکات لە نێوان ژیربێژی بیردۆزیانە و ژیربێژی کردارییانە.
مرۆڤەکان خۆیان زگماکانە ژیربێژیانە بیرناکەنەوە بەڵام ئایا دەتوانن ژیرانە ھەڵسوکەوت بکەن یان نا بەندە لەسەر ئەوەی کە ژیری بیردۆزی یان کرداری جێبەجێ دەکەن لەسەر بۆچوونەکانی پێیان پەسەندە و کردارەکانی ژیانی ڕۆژانەیەن کە پێی ھەڵدەستن.
پرۆڤیدنس، ئەلاباما
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ئەدۆبی پریمێر پرۆ
وێنۆک|لۆگۆی ئەدۆبی پرێمەری