cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مانناکان
ماننا‌کان ناوی قەومێک بووە وا کەمێک پێش ھاتنی ئارییەکان بۆ ئاسیا لە دەور و پشتی زرێچەی ورمێ ژیان ئەبردە سەر. لە نێوان ٨٠٠ تا ٦٠٠ ساڵ پێش زایین دەوڵەتیان پێک‌ھێنا و لە شەڕی نێوان ھێزەکانی دەور و پشتیان وەک ماد و ئاشوور کەڵک‌یان وەرگرت بۆ ھێز گرتن و مانەوە. لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین حۆکمڕانی ماننا لەبەر ھاوپەیمان بوونی ئاشووریەکان لە ھێرش بۆ سەر ماد، بە دەست مادەکان ڕووخێندرا.
مێژوو
لە سەردەمی ھاتنی ئاریاییەکان بۆ ئاسیا، ھەرکام لەو قەومانەی وا توانایان بوو دەوڵەت و حۆکمەتێکان ڕێ خست. ناوی زۆرینەیان لە نووسراوەکانی ئاشووریەکان‌دا ھەیە. یەکێک لەوانە وا زۆر ناوی ھاتووە مانناکانن. لەو سەردەمەی قەومی ماننا لاواز بوو، بەشێک لە حۆکمڕانی ماد بوو بەڵام دواتر ئاشووریەکان ھێرشیان کردە سەر ئەو وڵاتە و مانناکان لە ترسی تێدا چوون بوونە ھاوپەیمانی ئاشووریەکان دژ بە ماد. ئاشوور بە یارمەتی مانناکان شەڕی دژ بە مادەکانی بردەوە و وەک پێشکەشی، وڵاتە داگیرکراوەکانی رۆژئاوای ماننای پێیان بەخشی.
مانناکان لە دەوروپشتی زرێچە ورمێ دەژیان و پایەتەختەکەیان و ناوەندی حوکمرانیەکەیان قەڵای زێویە‌ بووە. کەڤنینەکانی دۆزراوە کە بە کەل و پەلی مانناکانی ئەزانن لە کوردستان و لە تەواو دەور و بەری دەریای ورمێ دۆزرانەتەوە ، سەقز و قەڵای زێویە‌ و بەرزایی حەسەنلوو و بۆکان
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئازەربایجان پۆل:مێژووی ئێران پۆل:حوورییەکان
بڕیارنامەی ١٢٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٠٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٣٦ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
مەحموود دەوڵەتابادی
مەحموود دەوڵەت ئابادی لە دایکبووی ١٩٤٠ لە سەبزەوار نووسەری ھاوچەرخی ئێرانی و نووسەری ڕۆمانی درێژی کلیدەرە.
بەرهەم
بەشێک لە بەرھەمەکانی:
وەرگێڕان بە کوردی
ئەم بەرھەمانەی کراونەتە کوردی:
٭ جێگەی بەتاڵی سلووچ. وەرگێڕ: ئەمین گەردیگلانی
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
٨٠٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کلیۆ، ئەلاباما
کلیۆ (، ) شارێکە لە کەرتی باربەر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٣٩٩ کەس بووە. ڕووبەری ٢٦٫٠٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٣٫٦٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئەلاباما
ئێزرا پاوەند
ئێزرا وێستۆن لوومیس پاوەند (لەدایکبووی ٣٠ی ئۆکتۆبەری ١٨٨٥ - لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کردووە)، شاعیرێکی ئەمریکییە لە بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی و باڵا، بە ڕەچەڵەک ئێرلەندی بوو، لە سەدەی بیستەمدا. لە ئینگلتەرا بووە یەکێک لە پێشەنگەکانی بزووتنەوەی وێنەگەری و یەکەم گوڵچنی شیعری شوێنکەوتوانی ئەم بزووتنەوەیە لە ژێر ناوی وێنەگەراکانی بڵاوکردەوە. بە ھاوکاری لەگەڵ ڤیندھا لویس گۆڤاری بلاستی بڵاوکردەوە، کە بڵاوکەرەوەی بیری ڤێرتیستەکان بوو. ھەروەھا زانیاریدەری دەرەکیی گۆڤاری شیعریش بوو، لە ھەمان ئەو ساڵانەدا سەرنووسەری گۆڤاری لیتل ڕیڤیو بووە. ئەو کاریگەر بوو بە شیعری یۆنانی کۆن و شیعری ڕۆژھەڵاتی و گۆرانی سەدەکانی ناوەڕاست و شێوازی پارەدانی ھێماگەرایانە بووە. بەھۆی تێڕوانینە سیاسییە ئاڵۆزەکانییەوە، تا ئێستاش ھەر وەک سەردەمی ژیانی خۆی، بەرھەمەکانی جێی مشتومڕن. خەڵکی ویلایەتی ئایداھۆ بووە و لە ئیتاڵیا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا پۆل:مێژووناسانی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:وەرگێڕە ئەمریکییەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پێنسلڤانیا پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە پۆل:نووسەرانی شاری فیلادلفیا
٨٣١ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ولیانی
رێبازی قادری ولیانی رێبازێكی سۆفیگەری ئیسلامی یە لقێکی تەریقەتی قادری یە ،ئه‌م رێبازه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی شێخ اسماعیل ولیانی دامه‌زراوه‌، لە ئێستا دا شێخ وریا بەرزنجی حوسەینی ڕابەری تەریقەتەکەیە و سەرپەرشتی تەواوی موریدانی ولیانی دەکات لە تەواوی جیهان دا ، وە خاوەنی چەندەها تەکیەیە لە ناوخۆی کوردستان و شارەکانی تری عێراق و لە وڵاتانی تری ئیسڵامی ، چەندەها خەلیفەی داناوە بۆ بەڕێوەبردنی تەکیەکان و سەرپەرشتی موریدەکان لە شوێنە جیاوازەکان
جەروانە
وێنۆک|300x300پیکسڵ|شوێنەواری جەروانە جەروانە شوێنەواری کۆنترین بەنداوی جیھانە، دەکەوێتە باکووری مووسڵ. بە گوێرەی ھەندێک توێژەر، ئەوا جەروانە شوێنی باخە ھەڵواسراوەکانی بابلی سەنحاریب لێرە بووە نەوەک لە شاری بابل.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاشوور پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
بایەزیدی بەستامی
وێنۆک باوکی یەزید کوڕی تەیفووری کوڕی عیسای کوڕی شروسانی بەستامی، موسڵمانێکی سۆفییە، نازناوی سوڵتانی عارفانی پێ بەخشراوە لە نێو کورد و فارس و تورکدا بە بایەزیدی بەستامی ناسراوە. باپیرە گەورەی شروسانی بەستامی پێش ئەوەی موسڵمان بێت زەردەشتی بووە. لە ساڵی ١٨٨ی کۆچی لە بەستام لە ناوچەی خوراسان لە شوێنێک کە پێی دەگوترێ ناوچەی موبدان لەدایکبووە. و ساڵی ٢٦١ کۆچی یان ساڵی ٢٣٤ کۆچی وەفاتی کردووە.
بایەزیدی بەستامی بڕوای بە یەکبوون لەگەڵ خودا ھەبووە، لە پای چەند قسەێکی وەکوو (پاک و بێگەردی بۆ خۆم چەند بەرزە شان و شکۆم بەھەشت یاری مناڵانە بۆم) و نموونەی ئەوانە... بەشێک لە زانایانی ئیسلام بە کافر و ھەڵگەڕاوە و جاھیل ناوزەدیان کردووە.
شوێنکەوتوانی بایەزید تەیفووری یان بەستامی یان پێ دەگوترێت گلکۆی ئەو جێگای ڕێز و گرنگییە لای ئەھلی تەسەوف و بەشکۆوە لێی دەڕوانن.
سەرچاوەکان
<div class="reflist " id="cx118" data-source="118" data-cx-state="source" data-cx-weight="680" contenteditable="true">
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:ئەولیا
پۆل:زەردەشتییەکان پۆل:نەقشبەندی پۆل:سۆفیەکانی ئێران
سنووری کۆلۆمبیا-ئیکوادۆر
وێنۆک|پردی نێودەوڵەتی ڕومیچاکا، لە نێوان شارەکانی تولکان لە ئیکوادۆر و ئیپیالێس لە کۆڵۆمبیا. سنووری کۆڵۆمبیا و ئیکوادۆر سنوورێکی نێودەوڵەتییە لە نێوان خاکەکانی کۆڵۆمبیا و ئیکوادۆر. لە دوو بەش پێکدێت، بەشێکیان زەمینی و بەشێکی دەریایی، بە باشی پێناسە کراون:
بەشی یەکەم ھێڵێکی بەردەوامە بە درێژایی ٥٨٦ کیلۆمەتر، لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا (لە ڕووباری گویپییەوە تا دەمی ڕووباری ماتاجێ لە کەنداوی ئەنکۆن دی ساردناس لە زەریای ھێمن). نزیکەی ٢٨٪ی ئەو سنوورەیە کە ڕۆژێک سنووری نێوان کۆڵۆمبیا و ئیکوادۆر بووە دوای ھەڵوەشاندنەوەی کۆڵۆمبیا گەورە لە ساڵی ١٨٣٠. سنووری وشکانی ئێستا بە پەیماننامەی مونۆز-سوارێز ڤێرنازا لە ١٥ی تەممووزی ١٩١٦ بۆ ھەمیشەیی دیاریکرا. بەشی دووەم لە خاڵی کۆتایی سنووری وشکانی دەست پێدەکات و ٢٠٠ میل دەریایی لە دەریاوە دەڕوات، وەک لە یاسای دەریادا دەربڕدراوە. ئەم بەشە بە پەیماننامەی لیڤانۆ-لوسیۆ لە ٢٣ی ئابی ١٩٧٥ سنووردار کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری کۆلۆمبیا-ئیکوادۆر
ژیانی پای (فیلم)
ژیانی پای  (ئینگلیزی: Life of Pi) فیلمێکی ئەمەریکی-بەریتانی-ھیندییە، دەرھێنراوە لەلایەن ئەنگ لییەوە، لە ٢١ی تشرینی دووەم، ٢٠١٢ بڵاوکراوەتەوە. فیلمەکە بۆ چەند خەڵاتێکی ئۆسکار پاڵێوراو بووە. فیلمەکە لەسەر ڕۆمانی ژیانی پای (Life of Pi)ی نووسەری کەنەدی یان مارتنە. سوراج شارما و عیرفان خان ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن.
ژێدەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:مشتومڕی فیلمەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە درامییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت پۆل:فیلمەکان دەربارەی کەسە گیرخواردووەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی ڕزگاربووانی ڕووداو یان ڕووداوە دەریاوانییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە دوورگەکان داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە مۆنتریال وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە سینەماکارەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین سینەماکاری بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە پۆل:فیلمە ڕیالییزمییە جادووییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییە دەریاییەکان پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ھەتیوەکان پۆل:مشتومڕی فیلمەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:فیلمەکان کە لە زەریای ھێمن ڕوودەدەن پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ئایین
ڕۆما
ڕۆما پایتەختی وڵاتی ئیتالیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٢,٧٦١,٤٧٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆما پۆل:شارە کۆنەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەمی پ.ز پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا پۆل:شوێنەکانی حەجی کاتۆلیک
٨٠١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٣٢ (ژمارە)
٨٣٢ (هەشت سەد و سی و دوو) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٣١ و ٨٣٣.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٨٠٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سروودی شەھید ئارام
سروودی شەھید ئارام سروودێکی شۆڕشگێڕانەیە کە تیپی مۆسیقای شەھید کارزان خوێندوویەتی. ئەم سروودە بۆ ڕێزگرتن لە شاسوار جەلال سەعید، ناسراو بە ئارام یان شەھید ئارام خوێندراوەتەوە کە کەسایەتییەکی شۆڕشگێڕی کورد و سکرتێری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان بووە.
دەقی سروودەکە
دەبا فاشییەکان بزانن
وا ئێستاکە لە کوردستانی ئاراما
لە کوردستانی قەتماغە و کێڵگەی زاما
ھەر دەوەنە و بن تاشەبەردی چیایە
سەنگەرێکە و قوتابخانەی دروست بوونی
ئارامێکی تری تیایە
سەرچاوەکان
پۆل:سروودە کوردییەکان پۆل:سروودەکانی سەبارەت بە شۆڕشگێڕەکان
کاتاکانا
کاتاکانا (بەژاپۆنی: 片仮名، カタカナ) بریتییە لە یەکێک لە سێ شێوەکەی نووسنی زمانی ژاپۆنی، و بەکار دەھێنرێت بۆ نووسینی ناو و ووشەکان بۆ نمونە: (クルディスタン) بە واتای ناوی (کوردستان) دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی نوسینی ژاپۆنی
بڕیارنامەی ١٢٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٠٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆسۆڤۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٣٧‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سربیا و مۆنتینیگرۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:کۆسۆڤۆ لە ١٩٩٨ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٨
سی ئێم پەنک
ژیانی تایبەتی
بروکس لە ۱۳ی حوزەیرانی ۲۰۱٤ هاوسەرگیری لەگەڵ هاوڕێ زۆرانبازەکەی ئەپریل مێندێز کردووە کە بە ئەی جەی لی ناسراوە، ئەو بێدینە
سەرچاوەکان
پۆل:بێدینەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:نووسەرانی کۆمیکی ئەمریکی پۆل:وەرزشوانانی شیکاگۆ
ڕاژە (ئابوورناسی)
وێنۆک|پێشخزمەتی ڕاژەیەکە لە ئابوورناسی، بە پیتەوای نابەرھەست دەگوترێت ڕاژە یان خزمەت، واتە ڕاژە نموونەی شتومەکی ئابووریی نابەرھەستە. کارگەلێگ وەک سەرتاشی، ژمێریاری، ڕاوێژکاری، فێرکاری، چارەسەریی پزیشکی، یا گواستنەوەی نەفەر و کەلوپەل ھەموو بە ڕاژە دەژمێردرێن.
ھەروەھا، بەو دانوستانەش کە تێیدا بەگشتی کڕیار خاوەنایەتیی تایبەتی شتە کڕدراوەکە بەدەست نەھێنێت، مەگەر لە ڕێگەی گرێبەستێکی تایبەتەوە، دەگوترێت ڕاژە دابینکردن (service provision).
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورناسی پۆل:شتومەک
شاسواری کوردستان
شاسواری کوردستان سروودێکی شۆڕشگێڕانەیە کە ئازاد ھەورامی لە ساڵی ١٩٨١ خوێندوویەتی. ئەم سروودە بۆ ڕێزگرتن لە شاسوار جەلال سەعید، ناسراو بە ئارام یان شەھید ئارام خوێندراوەتەوە کە کەسایەتییەکی شۆڕشگێڕی کورد و سکرتێری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان بووە.
بەشێک لە میلۆدیی ئەم سروودە لە تەسنیفێکی فارسی بە ناوی ھەرای ئەستێرەکان وەرگیراوە کە لە کارەکانی ھومایوون خوڕەم مووسیقازانی ئێرانییە.
سەرچاوەکان
پۆل:سروودە کوردییەکان پۆل:سروودەکانی سەبارەت بە شۆڕشگێڕەکان
٨٣٣ (ژمارە)
٨٣٣ (هەشت سەد و سی و سێ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٣٢ و ٨٣٤.
٨٠٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھێڵی ئاسنینی حیجاز
{| class="infobox collapsible collapsed" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:left; width: auto; border: 0px !important; padding:0; font-size:85% !important; box-shadow: 0 2px 2px 0 rgba(0, 0, 0, 0.14), 0 1px 5px 0 rgba(0, 0, 0, 0.12), 0 3px 1px -2px rgba(0, 0, 0, 0.2); -moz-box-shadow: 0 2px 2px 0 rgba(0, 0, 0, 0.14), 0 1px 5px 0 rgba(0, 0, 0, 0.12), 0 3px 1px -2px rgba(0, 0, 0, 0.2); -webkit-box-shadow: 0 2px 2px 0 rgba(0, 0, 0, 0.14), 0 1px 5px 0 rgba(0, 0, 0, 0.12), 0 3px 1px -2px rgba(0, 0, 0, 0.2); border-spacing: 0px !important;" ! colspan="2" style="color:white;background-color:#be2d2c;text-align:center;" width="100%" |ڕێرەوی ئاسنینی حیجاز {| class="nogrid" cellpadding="0" cellspacing="0" style="margin:5px; background:transparent; line-height:1.2; text-align:right; font-size:110%; "
هێڵی ئاسنینی حیجاز یاخود ڕێرەوی ئاسنینی  حیجاز    هەروەها  ڕێرەوی شەمەندەفەری حیجازی   (بە تورکی عوسمانی : حیجاز تەیمور یۆلی، بە تورکی هاوچەرخ : Hicaz Demiryolu) بریتیە لە هێڵێکی ئاسنینی دوور و درێژ  (بە دووری ١٠٥٠ ملم)، هەردوو شاری دیمەشق و مەدینەی بەیەک دەبەستەوە ، لەسەردەمی حوکمرانی سولتانی عوسمانی عەبدولحەمیدی دووەم دامەزرا بۆ مەبەستی سەربازی و گواستنەوەی حاجیان و بەهێزکردنی هەژموونی خۆی لە ناوچەکە. دەستپێکی کارکردنی بۆ ساڵی ١٩٠٠ دەگەڕێتەوە کە لە ساڵی ١٩٠٨ کرایەوە ، وە لە ئیشکردن بەردەوام بوو تاوەکو ساڵی ١٩١٦ و خاپوورکردنی ڕێرەوەکە لە دەرەنجامی جەنگی جیهانی یەکەم و سەرهەڵدانی شۆرشی مەزنی عەرەبی کە بووە هۆی لەناوبردن و هەڵوەشاندنەوەی دەولەتی عوسمانی.
دوای ئەوەی سولتانی عوسمانی عەبدولحەمیدی دووەم سەرکەوتوو بوو لە ڕاکێشان و دامەزراندنی هێڵی تەلەگراف لە نێوان دیمەشق و مەدینە (١٩٠٠) ئەمە بووە هاندانی سولتان کە بیر لە دامەزراندی هێڵی شەمەندەفەریش بکاتەوە لە نێوان ئەم دوو شارە.
بودجەی تەرخان کراوی پڕۆژەکە ٣.٥ ملیۆن لیرەی عوسمانی بوو ،بەڵام دواتر بڕی زیاتری تێچوو ئەم کورتهێنانەش بە بەخشین خێرخوازی لە ناوەخۆی دەولەتی عوسمانی پڕ کرایەوە. سەرەتای کارکردنی پڕۆژەکە لە ١٩٠٠ لە ناوچەی موزەیریبی حۆران لە سووریا دەستی پێکرد ، لەسەر هەمان ڕێچکەی کۆنی حاجیان درێژ بوویەوە بەرەو شاری دەرعا و مەدینە ،کە بەهۆیەوە ماوەی گەشتی حاجیانی ناوچەی ئەنادۆڵ و دیمەشقی لە چل ڕۆژەوە بۆ پێنج ڕۆژ کەمکردەوە ،.
هێڵەکە لە دیمەشق دەستی پێدەکرد تاوەکو شاری بەسرا باشووری سوریا لە وێوە دابەش دەبوو بۆ دوو هێڵ،یەکێکیان بە ئاراستەی ئوردەن بەرەو باشوور دەڕۆیشت ئەوکەی تر بەرەو خۆڕئاوا بۆ شارەکانی نابلس و حەیفا عەکا دەچوو ،لە شاری عەکا لقێکی لێ دەبوویەوە بەرەو میسر. ئەو هێلەی بەرەو ئوردەن دەڕۆیشت هەریەک لەشارەکانی مەفرەق و زەرقا و عەممان و مەعانی دەبڕی تا دەگەیشتە خاکی حیجاز و شاری مەدینە.
ڕێرەوەکە نۆ ساڵان لە خزمەت بەردەوام بوو لە نێوان دیمەشق و مەدینە کە بۆ کاری حەج و بازرگانی و سەربازی بەکاردەهات ،دوای سەرهەڵدانی جەنگی جیهانی یەکەم و دەرکەوتنی گرنگی هێلەکە بۆ کار و باری سەربازی هەژموونی هێز بەسەر بەریتانیەکان  بۆیە هێزە بەریتانیەکان بەهاوکاری شۆڕشگێرە عەرەبەکان دەستیان کرد بە تێکدان و وێرانکردنی ژێرخانی هێلەکە بەتایبەت لە لایەن لۆرانسی عەرەبیەوە لە ١٩١٧ ،کە لەوساوە هیچ کۆششێک نەکراوە بۆ چاکردنەوە و بە ئیش خستنەوەی هێڵەکە. لەم ساڵانەی دوایی هەندێک لە وێستگەکان نۆژەن کرانەوە بۆ کاری مۆزەخانە و گەشتیاری مێژوویی.
بیرۆکە و ئامانجەکانی
ڕاست|وێنۆک|221x221پیکسڵ|سولتان عەبدولحەمیدی دووەم کە لە ١٩٠٠ بەردی بناغەی پڕۆژەکەی داڕشت. هێلی ئاسنینی حیجاز لە تۆماری عوسمانیەکان بە ناوی “هێلی ئاسنینی حیجازی حەمیدی “ تۆمارکراوە، خۆی بیرۆکەی پڕۆژەکە بۆ ساڵی ١٨٦٤ دەگەڕێتەوە لەسەردەمی سولتان عەبدولعەزیزی یەکەم ،لە ساڵی ١٨٨١ پڕۆژەکە نوێ کرایەوە بەڵام کۆسپ و تەگەرەی زۆری لەپێش بوو بۆیە جێبەجێ نەکرا. دواتر عزەت پاشا ڕاوێژکاری دووەمی سولتان عەبدولحەمیدی دووەم بیرۆکەکەی بۆ سولتان نوێ کردەوە ،ئەوەبوو سولتان لە ١٩٠٠ فەرمانی بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەکە دەرکر. لەو ساتەدا سولتان کاری لەسەر پاراستنی یەکێتی هەرێمەکانی دەولەتەکەی دەکرد کە هەڕەشەی پارچەبوونیان لەسەر بوو. سولتان ڕاوێژکارەکەی ئەحمەد عزەت پاشای ڕاسپارد بۆ سەرپەرشتی پڕۆژەکە بەجۆرێک هەریەک لە هێلە ئاسنینیەکانی ئەنادۆل و بەغدا و حیجاز بەیەک ببەستێتەوە لەگەڵ دامەزراندن و پەرەپێدانی هێلی تەلەگراف تاوەکو بە ئاسانی و خێرایی پەیوەندی بە ویلایەتەکانی شام و بەغدا و حیجازەوە بکات. بیرۆکەی هێلەکە بۆ گەیشتن بوو بە شارەکانی مەککە و جەددە بەڵام جێبەجێ نەبوو.
ئامانجەکان
ڕاست|وێنۆک|250x250پیکسڵ|جانب من أعمال إنشاء خط سكة حديد الحجاز، حوالي سنة [[١٩٠٥|1905م.]]
بەستەرە دەرەکیەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٠ پۆل:مەدینە
بێخود
ژیان
بێخود ناوی مەحموود بووە و کوڕی موفتی «حاجی مەلا ئەمین» کوڕی موفتیی گەورە «حاجی مەلا ئەحمەدی چاومار» ناسراو بە (پیر حەسەن)ە. لە ساڵی ١٨٧٩ زایینیی بەرامبەر (١٢٩٦ کۆچی)ی لە دایک بووە. لای زانایانی ناوداری ئەو سەردەمەی سلێمانی خوێندنی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٠٠ کراوە بە حاکمی ھەڵەبجە، دوای ئەوە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتاییی بووە لە سلێمانی لەگەڵ مامۆستایان ڕەفیق حیلمی و زێوەردا مامۆستایەتیی کردووە، بێ ئەوەی بەرامبەر بەوە ھیچ مانگانەیەک وەربگرێت. لە پاش ماوەیەک لەم کارە دوورکەوتۆتەوە و بە درێژایی ژیانی لە کاروباری میریی نزیک نەکەوتۆتەوە. ھەموو ژیانی لە سلێمانی بردووەتە سەر.
پێش مردنی «مەلا عەبدولعەزیزی موفتی» کاکی، چەند ساڵێکی لە ھەڵەبجە بەسەر بردووە. ئەوجا گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و تا مردنی لە جێگاکەی ئەودا موفتی بووە.
مردن
پاش نیوەڕۆی ٢٥ی ئابی ١٩٥٥ بەرامبەر (١٣٧٥ی کۆچی) لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە و لە گردی سەیوان نێژراوە.
ھۆنراوە
لەو بەندانەدا بێخود تەواو بێتاقەتی خۆی بۆ دووری پێغەمبەر دەر دەبڕێت.
لێرەدا شاعیر باسی دڵی دەکا کە بە دوای دەگەرێ نەیدۆزێتەوە بۆیە وا دەزانێت فەوتاوە دڵی بەڵام دواتر دەڵێ: نەفەوتاوە دڵی من.
بێخود دڵی بەوە خۆشە کە داڵدە و پەنای لە پێغەمبەردا دۆزیوەتەوە، دڵی کە ھەمیشە لەگەڵ جوانەمەرگ دایە ھەردووکیان چوون بۆ خزمەتی سالاری شاری مەدینە. ئیتر شاعیر دەکەوێتە ستایش و پێدا ھەڵدانی پێغەمبەر. بەوە زۆر بەختیارە کۆچ کردوو جارێکی دیکە ناگەڕێتەوە، ئەوەی بە دیدەنی پێغەمبەر شادبێ لە شاری مەدینە چۆن لەو خاکە پیرۆزە دووردەکەوێتەوە!؟.
ھەمزە عەبدوڵڵا
مامۆستا ھەمزە عەبدوڵڵا ساڵی ١٩١٤ لەناحیەی (باشقەڵا) لە شاری وان لەدایکبووە. باوکی ئەفسەری عوسمانی بووە ، لەشەڕی دژی روسیای قەیسەری دا شەھیدکراوە. بەھۆی محەمەدی برایەوە کە ئەفسەری سوپای عوسمانی‌ و پاشان ئەفسەری سوپای دەوڵەتی تازە دامەزراوی عێراق بووە، لە زاخۆ نیشتەجێ بووە. ساڵی ١٩٣٧ کۆلیژی (حقوق)ی لەزانکۆی بەغداد تەواوکردووە.
ھەر ئەو سەردەمەش تێکەڵی چالاکییە سیاسییەکان بووەو پەیوەندیکردووە بە حزبی شیوعی عێراقەوە. ساڵی ١٩٣٨ ناسنامەی عێراقی لێسەندراوەتەوە و ماوەیەک بەنھێنی لەخانەقاکەی سەیید ئەحمەد دا لە کەرکوک ژیاوە. سەرەتای چلەکانیش بەنھێنی لەگوندەکانی گۆپتەپە و عەسکەر درێژەی بەکاری سیاسی داوە، ئەو تێکەڵاوییەی لەگەڵ دانیشتوانی ناوچەکەدا بواریان بۆ رەخساند شارەزاییەکی زۆر لەسەر رێبازی (ھەقە)کان پەیدا بکات.
ساڵانی ١٩٤٣-١٩٤٤ پەیوەندی دۆستانەی لەگەڵ ھەردوو حزبی (شۆڕش ) و(رزگاری) پەیداکردووە، ساڵی ١٩٤٦ لەسەر داوای ھەردوو حیزب چۆتە مەھاباد و بەنیازی دامەزراندنی پارتێکی پێشڕەوی دیموکراتی شۆڕشگێڕ پەیوەندی بە سۆڤێتییەکانەوە کردووە. لە گەشتێکدا بۆ تەورێز ھاوڕێ لەگەڵ شەھید مستەفاخۆشناو و چەند کەسێکی تردا پڕۆژەی پەیڕەو و پرۆگرامی (پارتی دیموکراتی کوردی عێراق)ی نیشانی لێپرسراوانی سۆڤیەت داوەو ئەوانیش پەسەندیانکردووە. کە راگەیاندنی دامەزراندنی پارتی بڵاوکرایەوە، گەڕایەوە کوردستانی عێراق‌ و لە ‌یەکەمین کۆنگرەی پارتیدا پڕۆژەکەی پێشکەشکرد. لەو سەردەمەوە تاکۆتایی ساڵی ١٩٤٩ سکرتێری پارتی بوو. ئەم سەرکردە سیاسییە گەورەیە،‌ نووسەرێکی کەمھاوتا بوو، بەتایبەت لەزمانی عەرەبی دا.
ساڵی ١٩٥٨ ناسنامەی عێراقی پێدرایەوە. تێکچوونی باری تەندروستی وای لە مامۆستا ھەمزە کرد نەتوانێ وەکو جاران چالاکی سیاسی بنوێنێ، بەڵام ھەمیشە بەھەڵوێست‌و نیشتمانپەروەرو رێنیشاندەری نەوەی نوێ بوو. دوو ساڵی کۆتایی ژیانی لە سلێمانی بەسەر بردو رۆژی ١٩٩٨/١٢/١٣ کۆچیدوایی کرد و لە رێورەسمێکی شکۆداردا لەسەر وەسێتی خۆی لەگۆڕستانی گوندی (سیتەک) بەخاک سپێردرا.
بڕیارنامەی ١٢٠٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٠٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٣٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:مەغریب لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
ڤالێتا
ڤالێتا پایتەختی وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ٧٫٢٦٢ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ٦٫٣١٥ کەس.
٨٣٤ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٨٠٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆلینگ، ئەلاباما
کۆلینگ (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی تەسکالوسا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٦٥٧ کەس بووە. ڕووبەری ١٣٫١٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٢٥٫٦٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
کووران
کووران (Kûran، بە فارسی: کوران) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٤ کەس لە ٥٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
کانا
کانا (بەژاپۆنی: 仮名، بەرومدزی: Kana) بریتییە لە کۆمەڵە هێمایەک بەکار دەهێنرێت بۆ نووسینی بڕگە دەنگییە ژاپۆنییەکان، ژاپۆنییەکان بەکاری دێنن لە نووسیندا لەگەڵ هێما چینییەکان (کانجی) کە ڕۆڵی خودی وشە دەبینێ. دوو جۆر کانا هەیە ئەوانیش بریتیین لە هیراگانا و کاتاکانا.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی نوسینی ژاپۆنی پۆل:سەردەمی ھێیان پۆل:سەردەمی نارا
٨٣٥ (ژمارە)
٨٣٥ (هەشت سەد و سی و پێنج) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٣٤ و ٨٣٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی (بە فارسی: ) بە کورتی ئەوترێ سپای پاسداران یان سپا، ڕێکخراوێکی چەکداری کۆماری ئیسلامی ئێرانە کە ڕاستەوخۆ لە ژێر فەرمانی سەرۆکی شۆڕش دایە. ئەو ئۆرگانە بە فەرمانی خومەینی بۆ شۆرای شوڕشی ئیسلامی، لە دووی گولانی ١٣٥٨ی ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٢ ی ئاپریل ی ١٩٧٩ دا دامەزرا و شۆرای شۆڕشی ئیسلامی بە دامەزراندنی شۆرای فەرماندەری سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی، ھەنگاوێکی بنەمایی بۆ ڕێکخستنی ئەو ڕێکخراوەیە دانا. سپای پاسداران بە ھۆی بەشداری لە سەرکوتی ناڕازیان و دەست تێدا ھەبوون لە کارە تیرۆریستییەکانی دەرەوەی وڵات، لە لایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە کەوتووەتە پێڕستی تیرۆرەوە.
چالاکیی ئابووری
بە ھێندێک لێکۆڵینەوە، سپای پاسداران لە دوای شەڕی ئێران و عێراقەوە تا ئێستا بە بەستنی زیاتر لە ٧٦٥٠ ڕێککەوتنامە لە ڕێگای دامەزراوەکانی سەر بە خۆیەوە چالاکی بەرفراوانی لە بۆاری ئابووری دا ھەبووە. بە ھۆی سنووربەندگەرایی کۆمپانیاکانی سەر بە سپا وەکۆ قەرارگای خاتەم ئەلئەنبیا لە جێ بە جێ کردنی پرۆژە نەوتییەکاندا، کۆمپانیا گەورەکانی وەکۆ سازە و ناموەران مەیدانیان بە جێ ھێشتوھ.
ئەم دامەزراوەیە لە بۆاری نەوت، گاز، ڕێگا و بان، بەربەست دروستکردن، توونێل درۆستکردن، جووتیاری، گەیاندن (وەکۆ خاوەنبەشی سەرەکی کۆمپانیای پەیوەندییەکانی ئێران)، بینا دروستکردن و تەنانەت لە بواری نەشتەرگەری پزیشکیدا بەشدارییەکی بەر چاوی ھەیە. ھەر وەھا ٤٥٪ بەشەکانی کۆمپانیای بەھمەنی بەرھەمھێنەری ئۆتۆمبیلی مەزدای لە دەست دایە. ھەر وەھا دەگوترێ کە بە قاچاخ بردنی بەنزینی بەشبەشێن کراو لە ڕێگای پارێزگای ھۆرمۆزگان و لە ژێر چاودێری ژمارەیەک لە فەرماندەرانی سپا دا ئەنجام ئەبێت.
گرووپی تیرۆریستی
سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ھەتا ئێستا لەلایەن ھەندێک وڵاتەوە لە پێڕستی چەکدارە تیرۆریستییەکان جێی گرتووە. یەکەم وڵاتانێک کە سپای پاسدارانیان لە پێڕستە تیرۆریستییەکانی خۆیان ھاویشت بەحرەین و عەرەبستانی سعوودی بوون. ھەروەھا ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نیسانی ساڵی ٢٠١٩ سپای پاسدارانی لە پێڕستی تیرۆریستییەکانی خۆی ھاویشت. دواتر کەنەدا لە تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵ سپای پاسدارانی لەدوای دەنگدان لە پەرلەمان بردە ناو پێڕستی گرووپە تیرۆریستییەکانی ئەو وڵاتە.
ھەتا ئێستا ئەم وڵاتانە سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بە گرووپێکی تیرۆریستی دەناسن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٩ لە ئێران پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون پۆل:ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە ڕوانەگەی دەوڵەتی کەنەدا پۆل:ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە ڕوانەگەی دەوڵەتی عەرەبستانی سعوودی پۆل:ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە ڕوانەگەی دەوڵەتی بەحرەین
لوقمان سەلیم
لوقمان موحسین سەلیم (١٧ی تەممووزی ١٩٦٢–٤ی شوباتی ٢٠٢١) نووسەر، بڵاوکەرەوە و چالاکوانی کۆمەڵایەتی و سیاسەتمەدارێکی سەربەخۆ خەڵکی لوبنان بوو. لە قەراغ باشووری بەیروت کاری کردووە و سەرنووسەرێکی ناسراوە لەسەر سیاسەتی لوبنان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە یەکێک لە نەیارەکانی سیاسەتی حیزب للە لوبنان دانرابوو ٤ی شوبات لەکاتی گەڕانەوەی لە نەحە لە باشووری لوبنان ھەولی تیرۆرکردن دەدرێت لە ئەنجامدا دەکوژرێت، لە ناو ئۆتۆمبیلەکەی خۆیدا. پێشتر خوشکی ھەواڵی دیارنەمانی لوقمانی لە شەوی ٤ی شوباتی ٢٠٢١ دا بڵاوکردبوو وەوە
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢ پۆل:مردووانی ٢٠٢١ پۆل:موسڵمانانی شیعەی لوبنانی
بڕیارنامەی ١٢٠٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٠٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٣٩ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:عێراق لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
سنووری کۆلۆمبیا-پەنەما
وێنۆک|بۆشایی دارین و پشوودان لە ڕێگای پان ئەمریکی لە نێوان یاڤیزا لە پەنەما و تۆربۆ لە کۆڵۆمبیا سنووری کۆڵۆمبیا و پەنەما سنووری نێودەوڵەتی نێوان کۆڵۆمبیا و پەنەمایە کە درێژییەکەی ٣٣٩ کیلۆمەتر (٢١١ میل)ە. ھەروەھا بۆشایی دارین دابەش دەکات، کە پچڕانێکە لە سەرانسەری کیشوەرەکانی ئەمریکای باشوور و ئەمریکای باکوور. ئەم ناوچە گەورەیەی بەشە ئاوی و دارستان و شاخاوییە لە بەشی باکووری ڕۆژاوای بەشی چۆکۆی کۆڵۆمبیا و بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای دارین لە پەنەمادایە.
ھەروەھا بۆشایییەک لە ڕێگای پان ئەمریکیدا ھەیە کە لە تۆربۆی کۆڵۆمبیا دەست پێدەکات و لە یاڤیزا لە پەنەما کۆتایی دێت و درێژییەکەی ١٠٦ کم (٦٦ میل)ە. دروستکردنی ڕێگاوبان لە ڕێگەی ئەم ناوچەیەوە گرانە و تێچووی ژینگەیی زۆرە و ھیچ کۆدەنگییەکی سیاسی لە بەرژەوەندی دروستکردنی ڕێگاوبان دەرنەکەوتووە.
٨٠٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مزگەوتی گەورەی سلێمانی
مزگەوتی گەورەی سلێمانی دروستکەری ئیبراهیم پاشاى بابان بووە کە دروستکەرى شارى سلێمانی بووە گەورەترین و بەناوبانگترین مزگەوتی سلێمانی بووە، یەکەم مامۆستاى ئەم مزگەوتە شێخ مارفى نۆدێ بووە، پاش کاک ئەحمەدی شێخ سەید غەوسە و شێخ محێدینی سەید غەوسە خەتیبی بوو، لە زەمانی کاک ئەحمەد دا حاجی مەلا عەزیزی دێلێژەیی کراوە بە واعیز، لە سەردەمی شێخ مەحمودی نەمردا شوێنی کڵپەسەندنی جۆشى نیشتمان پەروەریی بووە، تەرمی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخ مەحمودی نەمر لەوێ نێژراون. یەکەم مزگەوت بووە کە نوێژى هەینی تیا کراوە و گۆڕى پاشاکانی بابان لەوێیە. یەکەم منارە لە سلێمانی لەم مزگەوتەدا دروستکراوە لەسەر بڕیارى سوڵتانی عوسمانی سوڵتان عەبدولحەمید لە ساڵى ١٣٠٨ى کۆچى، لە ساڵى ١٩٩٨دا لەسەر ئەرکی هەڤاڵ مام جەلال مەرقەدی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخ مەحمودی نەمر تەعمیر کرا و قوببەیەکی جوان و قەشەنگی بۆ دروستکرا.
سەرچاوە
پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان
٨٣٦ (ژمارە)
٨٣٦ (هەشت سەد و سی و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٣٥ و ٨٣٧.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
کوللە
وێنۆک|جووت کولە کولە، کوللو یان کللۆ جۆریکە لە مێروو (حەشەرات) لە پۆلی باڵڕاستەکان، نزیکەی بیست ھەزار جۆری کوللەی ھەلبەز ھەیە لە جیھاندا، خواردنی سەرەکییان سەوزاییە. درێژی کلۆ لە ٣ تا ١٣ سم لەشی پێکھاتووە لە:
لەشی داپۆشراوە بە چینێک لە مادەی کیتین چتن، لە ناو سەریدا دەم و ددانی تیژ و دوو تیرکەی کورت قۆچ دبنەوە کە بۆ ھەستیاریین. دەنگێک دەردەکات کە بە ھۆی حشاندنی لاقەکانی و باڵەکانی پێشەوەی دەیژەنێت. کێینەی کولە ھێلکە لە ژێر زەوی دادەنێت و لە پاراستن لە سەرما بە شلەیەک دایدەپۆشێت و ھەڵھێنانی بە مانگێکە و زوو ھەراش دەبێت. دوژمنانی کلۆ بریتین لە باڵندەکان و مشک و مار و قالۆچەکان و داپیرۆشکە (جالجالۆک). کوللر موریژەیەکی فرە زیانبەخشە بۆ مرۆڤ کە دەتوانێت رۆژانە لە رووبەری تەنھا یەک کیلۆمتر دووجا سەد ھەزار تەن لە سەوزایی ھەڵلوشێت بە بوونی یەک میلیۆن موریژەی کولە لەم رووبەرەدا.
جۆرەکانی کوللە
لە کوردستانیش کوللە لە زۆر شوێن پەیدا دەبێت بە تایبەت ئەو جۆرە کۆچەرەی لە بیابانەکانەوە بۆی دێت. لە کوێستانەکاندا جۆرێک لە کولە ھەیە گەورەو زەبەلاحە و یەک مانگ دەژیت پێی دەگوترێت: مسکە.
پۆل:کوللەکان
٨٠٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بۆماوەبابەت
سەرچاوە
پۆل: بۆماوەزانی پۆل:ژینناسی
بازدان
بازدان (ئینگلیزی: Mutation) لە زیندەزانی، ئەو گۆڕانەیە کە لە ڕیزبەندیی نیوکلیۆتایدەکانی بۆھێل یان گەردی دی ئێن ئەی (DNA) ڕوودەدات.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی پۆل:بازدان
مزگەوتی خانەقای سلێمانی
مزگەوتی خانه‌قای سلێمانی له‌ ساڵی‌ (١٢٣٨)ی كۆچی‌ به‌رامبه‌ر (١٨١٨)ی‌ زایینی، مه‌حمود پاشای بابان بۆ مه‌ولانا خالیدی دروستكردووه‌، هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ خانه‌قا بووه‌ به‌ خاڵی‌ ناسه‌ره‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌. به‌ر خانه‌قاكه‌ش بووه‌ته‌ شوێنێكی بازرگانی‌و له‌ لای‌ راسته‌وه‌ حه‌مامی حاجی‌ ئه‌وڵا‌و له‌ لای راسته‌وه‌ حه‌مامی حاجی غه‌نی لاوه‌ بووە.
گالەری
پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان
تارا حوسێن
تارا حسێن (لەدایکبووی ١٩٨٣ لە دەربەندیخان، سلێمانی) چالاکێکی سیاسیی کوردی خەڵکی باشووری کوردستانە. تارا حسێن لە کۆنگرەی سێھەمی تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان لەگەڵ سەلام عەبدوڵڵا وەکوو ھاوسەرۆک ھەڵبژێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی دەربەندیخان پۆل:ژنانی سیاسیی کورد پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:سیاسییەکانی تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:زیندووان
٨٣٧ (ژمارە)
٨٣٧ (هەشت سەد و سی و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٣٦ و ٨٣٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٨٠٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جێنیفەر لۆرنس
جێنیفێر شرەیدێر لۆرێنس (؛ لەدایکبووی ١٥ی ئابی ١٩٩٠) خانمەکتەرێکی ئەمریکییە. جێنیفێر لە ساڵی ٢٠٠٦، دەستی بە کاری ھونەری کردووە و لە چەندین فیلم و زنجیرەی تەلەفزیۆنیی بەشداربووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٢ بە بۆنەی ڕۆڵی لە فیلمی "Silver Linings Playbook" توانی خەڵاتی ئۆسکاری ٢٠١٢ بۆ باشترین خانمەئەکتەر، مسۆگەر بکات.
سەرەتای ژیان
دایکی کە ناوی (Nee Koch) بوو بەڕێوبەری کامپێکی مناڵان بوو، باوکیشی (گاری) خاوەنی کۆمپانیایەکی بیناسازی بوو. دوو برای لە خۆی گەورەتری ھەیە بە ناوەکانی (بێنن و بلەین).
جێنیفێر لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا بڕیاری دا دەست کات بە کاری نواندن، زۆری لە دایک و باوکی کرد تا ڕازی ببن کە بچێت بۆ نیویۆرک بۆ دۆزینەوەی کەسێک کە بتوانێ پەرە بە نواندنەکەی بدا و بتوانێ بڕواتە ناو ھۆڵیوودەوە.
سەرەتای کارکردن
لە سەرەتادا چەندین ڕۆڵی بچووکی لە ھەندێک فیلم و ئەڵقەی تەلەڤزیۆنی بینی، بەڵام یەکەم کاری کە ڕۆڵێکی سەربەخۆی ھەبوو لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنی (The Big Engvall Show) بوو کە زنجیرەیەکی کۆمیدییە کە ڕۆڵی (Lauren Pearson) دەبینێ کە گەورەترین کچی خێزانەکەیە. ئەم زنجیرەیە لە ئەیلوولی ٢٠٠٧ دەستی پێ کردووەو تا ٣ وەرز بەردەوام بوو، و ھەموو ئاکتەرە لاوەکانی ئەم زنجیرەیە (بە جێنیفەریشەوە) توانیان خەڵاتی (باشترین ئاکتەری لاو) بەدەست بێنن، ئەمەش بە یەکەمین خەڵاتی جێنیفەر دادەنرێت؛ و دووھەم کاری جێنیفەریش لە ساڵی ٢٠٠٨ دا بوو ئەویش لە ڕۆڵێکی سادەیا بوو کە ڕۆڵی (Tiffany) دەبینی لە فیلمی (Garden Party). و ھەروەھا لە ٢٩ ی سێبتەمبەری ھەمان ساڵ بۆ یەکەمجار توانی ڕۆڵی سەرەکی بگێڕێت ئەویش بە ڕۆڵی (Agnes) لە فیلمی (The Poker House) و توانی خەڵاتێکی تاکە کەسی بە دەست بێنێ. ھەر لە ساڵی ٢٠٠٨ توانی لە فیلمی (The Burning Plane) بەژداری بکات کە لە دەرھێنانی (Guillermo Arriaga) ـیە کە توانی دیسان خەڵاتێکی تاکە کەسی تر بەدەست بێنێت، لە ساڵی ٢٠١٠ دا توانی دووبارە ڕۆڵێکی سەرەکی لە فیلمی (Winter's Bone) بێگێڕێت ئەویش لە ڕۆڵی (Ree)، بەڵام ئەمجارەیان زۆر بە شێوازێکی جوانترو سەرکەوتووتر لەوانەی پێشوو، کە تەنانەت زۆرێک لە میدیاکان پێیان وابوو کە زوڵمێکی زۆر لە جێنیفەر کرا کە خەڵاتی ئۆسکاریان پێ نەبەخشی، بەڵام سەرەڕای ئەوە فیلمەکە توانی ٧٥ خەڵات بەرێتەوەو بپاڵێورێت بۆ ٩٥ دانەش. لە ساڵی ٢٠١١ دا جێنیفەر بەژدای کرد لە فیلمی (Like Crazy) دوای ئەوەش لە فیلمی (The Beaver) و ھەر لە ساڵی ٢٠١١ دا بەژداری لە زنجیرە فیلمەکانی (X-Men)ـدا بکات بکات ئەویش بە بەژداریکردنی لە بفیلمی (X-Men: First Class) لە ڕۆڵی (Mystique) کە توانی سەرکەوتنێکی گەورە بە دەست بێنێ ئەویش بە کۆکردنەوەی (٣٥٢٬٩٠٥٬٣٧١$) لە سینەماکانی جیھان و بڕی پارەی تێچوو بریتیبوو لە(١٦٠٬٠٠٠٬٠٠٠$)
٢٠١٢ تاکوو ئێستا
وێنۆک|جنێفەر لە ساڵی ٢٠١٢ ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن زۆربەی خەڵک بە باشترین ساڵ لەژیانی ھونەری جێنیفەر دادەنرێت، بەو پێیەی لەو ساڵەدا جێنیفەر ڕۆڵی (Katniss Everdeen) ی بینی لە فیلمی (The Hunger Games)دا کە وەرگێراوە لە پڕ فرۆشترین نۆڤڵ کە لەلایەن (Suzanne Collins) ەوە نوسراوە کە جێنیفەر خۆی یەکێک بووە لە ھەوەدارانی نۆڤڵەکە، و کاتێک داوایان لێ کرد کە بەژداری لە فیلمەکەیا بکات ٣ ڕۆژیان پێ چوو تا ڕازیان کرد، چونکە ھەمیشە دەیگوت ئەم ڕۆڵە زۆر لە من گەورەترە، و دوای ئەوە جێنفەر داوای کرد کە ماوەیەکی پێ بدەن تاکوو بتوانێ بڕواتە ناو ڕاھێنانەوە بۆ (تیروکەوانی، سەرکەوتن بەسەر داردا، شەرکردن). (The Hunger Games) توانی (٦٩٢٫٧٩٩٫٢٥٥$) بەدەست بێنێت لە سینەماکانی جیھان کە کۆی تێچووی فیلمەکە بریتیبوو لە (٧٨٫٠٠٠٫٠٠٠$) و ھەروەھا فیلمەکە توانی ببێتە یەکەمین فیلم لە بۆکس ئۆفیس کە بتوانێ زیاتر لە (٣٥٠میللیۆن دۆلار) پەیا بکات کە ڕۆلی سەرەکی کچێک بیبینێت. ھەر لە ساڵی ٢٠١٢ جێنیفەر توانی ڕۆڵی بێوەژنێک ببینێ بە ناوی (Tiffany) لە فیلمی (Silver Linings Playbook) کە فیلمەکە توانی ٩٥ خەڵات بەرێتەوەو بۆ ١٢٢ دانەش پاڵێورا دوای ئەو ڕۆڵە گەورەیەی کە نواندی لەو فیلمەدا جێنفەر خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمە ئاکتەر لە ڕۆڵی سەرەکی بەدەستھێنا، لە تەمەنی تەنھا ٢٢ ساڵی؛ و ھەر لە ساڵی ٢٠١٢ دا جێنیفەر توانی لە یەکەم فیلمی ترسناک دا سەرکەوتوو بێت ئەویش لە فیلمی (House at The End of The Street) کە کۆی داھاتی فیلمەکە بریتیبوو لە (٣٢٫٩٠٧٫٥٩٨$) کە بڕی پارەی تێچوونی بریتیبوو (٦٫٩٠٠٫٠٠٠$). لە ساڵی ٢٠١٣ دا جێنیفەر بەردەوام بوو لە ڕۆڵی (Katniss Everdeen) ئەویش بە بەرداوام بوون لە زنجیرە فیلمەکانی (The Hunger Games)ـدا بە بەژداری کردن لە بەشی دووەمی بەناوی (The Hunger Games: Catching Fire) کە توانی سەرکەوتنێکی زیاتر بەدەست بێنێ کە زیاتر بوو لەوەی پێشوو ئەویش بە بەدەست ھێنانی (٨٢٨٫٦٤٥٫٥٧٧$) کە بڕی تێچووی فیلمەکە بریتیبوو لە (١٣٠٫٠٠٠٫٠٠٠$). و ھەر لە ساڵی ٢٠١٣ دا توانی بەژداری لە فیلمی (American Hustle) بکات لە ڕۆڵی (Rosalyn) و دووبارە توانی چەندەھا خەڵاتی تاکە کەسی بەرێتەوە کە یەکێک لەوانە گۆڵدن گڵۆب بوو و چەندەھای تر بپاڵێورێت کە یەکێک لەوانە بریتیبوو لە پاڵاوتن بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ سێھەمین ساڵ لەسەریەک. لە ساڵی ٢٠١٤ دا دووبارە بەژداری کردەوە لە زنجیرە فیلمەکانی (X-Men) ئەویش لە بەشی (X-Men: Days of Future Past) کە توانی (٧٢٢٫٩١٤٫٩٨٦$) کۆبکاتەوە، و بڕی تێچووی فیلمەکە بریتیبوو لە (٢٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠$). و ھەر لە سالی ٢٠١٤ ەدەدا دووبارە بەژداری لە زنجیرە فیلمەکانی (The Hunger Games) دا کرد ئەمجارەیان لە فیلمی (The Hunger Games: Mockingjay – Part 1). فیلمەکە توانی $٧٠٩٬٦٣٥٬٨٨٥ لە سینەماکانی جیھاندا بەدەست بێنێت لە ساڵی ٢٠١٥ ـشدا، جێنیفەر بەژداری ژمارەیەک فیلم دەکات، لە ھەموویان چاوەڕووان کراوتر، فیلمی (Joy) لەگەڵ ئاکتەران برادڵی کووپەر و ڕۆبێرت دینیرۆ دووبارە لەگەڵ دەرھێنەر دەیڤد ئۆ. ڕەسڵ، کە لە ٢٥ ـی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ لە سینەماکان نمایش دەکرێت. ھەروەھا دوایین بەش لە زنجیرە فیلمەکانی (The Hunger Games)، فیلمی (The Hunger Games: Mockingjay – Part 1) کە لە ٢٠ـی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە سینەماکان نمایش دەکرێت
خەڵاتەکان
جێنفەر تا ئێستا بە یەکێک لە سەرکەوتو ترین خانمە ئەکتەرەکان دادەنرێت، ئەویش بە بردنەوەی ١١٥ خەڵات و و پاڵاوتنیش بۆ ١١٧ جار ئۆسکارو گۆلدن گڵۆب
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠ پۆل:باشترین خانمەکتەرە پشتگریکەرەکان لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی بەریتانی بافتا پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی گۆلدن گڵۆب (فیلم) پۆل:براوەکانی خەڵاتی مارچێلۆ ماسترۆیانی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
هێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨ (ھەروەھا پێی دەگوترێت: ٢٦/١١) چەند هێرشێکی تیرۆریستی بوو لەلایەن گرووپێکەوە کە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ کرایە سەر شاری مومبای لە هیندستان. ھێرشەکە لەلایەن گرووپی لەشکر تەییبە ئەنجام درا کە گرووپێکی پاکستانی بوون، لە ١٢ ناوچەی مومبای چەندین ڕووداوی تەقەکردن و تەقینەوە لە ماوەی چوار ڕۆژدا لە مومبای ڕوویاندا. ڕووداوەکە بەخێرایی لە ئاستی جیهان دەنگدانەوەی هەبوو، کە لە ٢٦ی تشرینی دووەم تاکوو ٢٩ی تشرینی دووەم درێژەی کێشا. بەلانی کەم ١٧٤ کەس مردن، لەنێویاندا ٩ چەکدار هەبوون وە زیاتر لە ٣٠٠ کەسیش برینداربوون.
هەشت لە شوێنەکانی هێرشەکە لە باشووری مومبای ڕوویان دابوو لەوانە وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی، ئۆبێرۆی گرووپ، لیۆپۆلد کافێ، نەخۆشخانەی جاما، نەریمان ھاوس کە سەنتەرێکی کۆمەڵگای جوولەکەیە لە مومبای، تاج مەحەل پالاس ھۆتێل، وە مێترۆ سینەما. هەروەها کۆڵانی پشت باڵەخانەی تایمز ئۆف ئیندیا و کۆلێژی ست خاڤێر. تەقینەوەیەکیش لە ناوچەی مازاگاون ڕوویدا. لە بەرەبەیانی ٢٨ی تشرینی دووەم، سەرجەم ناوچەکان کۆنترۆڵ کرایەوە لەلایەن ئاسایش و پۆلیسی مومبای جگە لە تاج هۆتێل نەبێت. لە ٢٩ی تشرینی دووەم، ھێزی پاسەوانی ئاسایشی نەتەوەیی ھیند (NSG) ئۆپەراسیۆنی بلاک تۆرنادۆیان ئەنجامدا بۆ کوشتنی ئەو چەکدارانەی کە لە تاج هۆتێل مابوونەوە و لە ئەرکەکەیان سەرکەوتوو بوون و هێرشەکەیان بۆ سەر مومبای بە کۆتایی ھێنا.
پاکستان ھێرشکردنە سەر مومبای ئیدانە کرد. بەھۆی ئەوەی کە ئەجمەل قەساب، یەکێک بوو لە تەقەکەرەکانی ڕووداوەکە، ئەو لە ڕووداوەکە ڕزگاری بوو بەمەش دەرکەوت کە ھێرشکەرەکان سەر بە گرووپی لەشکر تەییبە بوون. حکوومەتی ھیندستان ئەوەی ڕاگەیاند کە چەکدارەکان لە پاکستانەوە هاتبوونە ناو وڵاتەکەی، دواتر پاکستانیش ئەوە دووپات کردەوە کە تەقەکەرە ڕزگاربووەکە هاوڵاتییەکی پاکستانییە. لە ساڵی ٢٠١٨، سەرۆکوەزیرانی پێشووی پاکستان، نەواز شەریف ئاشکرایکرد کە پاکستان ڕۆڵی گرنگی هەبووە لە ڕووداوی هێرشەکانی مومبای لە ساڵی ٢٠٠٨.
پێش ڕووداوەکان
ڕاست|وێنۆک|تەقینەوەی شەمەندەفەرێک، تەممووزی ٢٠٠٦ لە مومبای. پێشتر چەندین هێرشی تیرۆریستی لە مومبای ئەنجام درابوون. لە ١٢ی ئازاری ١٩٩٣، بەهۆی زنجیرە تەقینەوەیەک لە شارەکە ئەوا ٢٥٧ کەس کوژران و ٧٠٠ کەسیش برینداربوون. ئەو هێرشە بۆ تۆڵەسەندنەوە خوێنی موسڵمانان بوو کە لە ئاژاوەیەکی هیندستاندا کوژرابوون.
لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢، تەقینەوەیەک لە ناوچەی گاتکۆپەر ڕوویدا کە بەم هۆیەوە ٢ کەس کوژران و ٢٠ کەسیش برینداربوون. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٠٣، تەقینەوەیەک لە باشووری مومبای لە نزیک دەروازەی هیند ڕوویدا، بەلانی کەم ٤٤ کەس کوژران و ١٥٠ کەسیش برینداربوون. ١١ی تەممووزی ٢٠٠٦، حەوت بۆمب تەقییەوە لە ماوەی ١١ خولەکدا لە وێستگەی شەمەندەفەری مومبای، بووە ھۆی کوژرانی ٢٠٩ کەس کە لەنێویاندا ٢٢ بیانی ھەبوو،  لە پاڵ برینداربوونی زیاتر لە ٧٠٠ کەسی دیکە. بە قسەی پۆلیسی مومبای، هێرشەکە لەلایەن گرووپی لەشکر تەییبە و بزووتنەوەی خوێندکارانی ئیسلامیی لە هیندستان ئەنجامدراوە.
ڕاھێنان
گرووپێکی ٢٤–٢٦ کەسی لە چیاکانی موزەفەرئاباد لە پاکستان مەشقیان پێدراوە. بەپێی ڕاپۆرتی میدیا ھیندی و ئەمریکییەکان مەشق و ڕاھێنانکردنی پیاوەکان ئەم شتانەی لەخۆ گرتووە.
ھێرش
یەکەم ڕووداو کە تێبینی کرا لە ٢٦ی تشرینی دووەم، لە دەورووبەری کاتژمێر ٨ی شەو بوو بە کاتی ھیند، کاتێک دوو پیاو بە بەلەمێکی تیژڕەوەوە لە کەنارەکانی نزیک ناوچەی کۆلابا دادەبەزن. لەو کاتە ماسیگرەکان پرسیاریان لێکردوون بۆ کوێ دەچن ئەوانیش وەڵامی ئەوەیان داوەتەوە کە «خەریکی کاری خۆتبە»، ماسیگرەکان ھەواڵی ڕووداوەکەیان بە پۆلیس داوە بەڵام پۆلیسی ناوچەکە بە دەنگ هەواڵەکەی ئەواندا نەچوون.
لاچین، مەھاباد
لاچین (Laçîn، بە فارسی: لاچین) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٣ کەس لە ١٢ بنەماڵەدا بووە. مامۆستا ھێمن شاعیر و نووسەری گەورەی کورد لەم دێیەدا لەدایکبووە.
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
چاتراپاتی شیڤاجی
link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:2008_Mumbai_terror_attack_VT_bullet_mark.jpg|alt=|وێنۆک|شوێنی گولە لە وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی. وێستگەی شەمەندەفەری چاتراپاتی شیڤاجی لەلایەن دوو تەقەکەرەوە ھێرشی کرایەسەر، ئیسماعیل خان و ئەجمەل قەساب. قەساب دواتر بەزیندوویی گیرا، کاتێک لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا ئەمەش پاش ناسینەوەی ناوبراو لەسەر قسەی شایەتحاڵەکان. ھێرشەکە لە کاتژمێر ٢١:٣٠ دەستیپێکرد کاتێک دوو پیاو دەچنە ناو سەرنشینەکان و دەست بەدەستڕێژی تەقە دەکەن بەبەکارھێنانی چەکی ئەکی کەی ٤٧. لەم ھێرشەدا چەکدارەکان ٥٨ کەسیان کووشت و ١٠٤ کەسی دیکەشیان بریندارکرد، ھێرشەکەیان لە کاتژمێر ٢٢:٤٥ کۆتایی ھات. ھێزەکانی ئاسایش و خزمەتگووزاری ئێمرجێنسی بەخێرایی گەیشتنە شوێنی ڕووداوەکە. لەکاتی ھێرشەکە، ئاگادارییەک لەلایەن کەسی ئاگادارکەرەوەی وێستگەی شەمەندەفەرەکە بەناوی ڤیشنو زەندی بڵاوکرایەوە لەبارەی ڕووداوەکەوە و ئەمەش یارمەتی زۆرێک لە سەرنشینەکانی دا کە ژیانی سەلامەت بێت. دواتر، دوو چەکدارەکە لەسەر شەقام تەقەیان لەچەند ڕێبوار و ئەفسەرێکی پۆلیس کرد، لەئەنجامدا ھەشت ئەفسەری پۆلیسیان کووشت. ھێرشکارەکان بە بنکەی پۆلیسدا تێپەڕین، لەبڕی ئەوەی ئەفسەرەکانی پۆلیس ڕووبەڕوویان ببنەوە بەوەی دەشزانرا کە ھێرشکارەکان گولەیان پێنەمابوو بەلام پۆلیسەکان گڵۆپەکانیان کووژاندەوە و ھەوڵی پاراستنی دەروازەکانیان دا.
لاچین، مەھاباد
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
لیۆپۆلد کافێ
لیۆلۆلد کافێ، چێشتخانە و مەیخانەیەکی بەناوبانگە لەناوچەی کۆلابا لە باشووری مومبای، یەکێکبووە لەیەکەمین ئەو شوێنانەی کە ھێرشی کرایە سەر. چەکداران شوعەیب، سوھەیب و ئەبو عومەر، تەقەیان لە کافێیەکە کرد لە ئێوارەی ٢٦ی تشرینی دووەم لە کاتژمێر ٢١:٣٠ بۆ ٢١:٤٨، تێیدا ١٠ کەسیان کووشت (لەنێویاندا کەسی بیانی ھەبوو) وە چەندین کەسی دیکەشیان بریندارکرد.
تەقینەوەی بۆمب لەناو تاکسی
دوو تەقینەوە لە ناو تاکسی ڕوویاندا، بەھۆی بۆمبی کاتبۆداڕێژراو. یەکەم بۆمب لە کاتژمێر ٢٢:٤٠ تەقییەوە لەناوچەی پارلا کەبووە ھۆی کووژرانی شوفێری تاکسییەکە و سەرنشینەکەی. دووەم بۆمب لە ناوچەی وادی بەندەر تەقییەوە لەنێوان کاتژمێر ٢٢:٢٠ بۆ ٢٢:٢٥. سێ کەس، بە شووفێری تاکسییەکەشەوە کووژران، وە نزیکەی ١٥ کەسیش برینداربوون.
تاج مەحەل ھۆتێل و ئۆبێرۆی تریدێنت
link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:2008_Mumbai_terror_attacks_Oberoi_Restaurant.jpg|alt=|ڕاست|وێنۆک|بەشێک لە زینەکانی ھۆتێلی ئۆبێرۆی تریدێنت ھەردوو ھۆتێل، تاج مەحەل پالاس ھۆتێل و ئۆبێرۆی تریدێنت، دوو شوێنی دیکە بوون کەبوونە ئامانجی ھێرشەکان. شەش بۆمب لە ھۆتێلی تاج مەحەل دانرابوون - یەکێکیال لە لۆبی، دووان لە بەرزکەرەوەکان، سێ لە ڕێستوورانت، وە دانەیەکیش لە ئۆبێرۆی تریدێنت. لەشەوی یەکەمی ھێرشەکە لە تاج، ئاگرکووژێنەرەوەکان ٢٠٠ بارمەتەیان ڕزگار کرد لەڕێگای پەنجەرەکانەوە.
سی ئێن ئێن لە بەیانی ڕۆژی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨، ئەوەی بڵاوکردەوە کە سەرجەم بارمەتەکان ئازادکراون و سەرچاوەکەشی لە پۆلیسی باڵای مەھاراشتراوە وەرگرتبوو. بەڵام درەنگانی ئەو ڕۆژە، ئەوە زانرا کە ھێشتا لە تاج ھۆتێل دوو چەکدار بارمتەیان لەلا ماوە و لەنێویشاندا کەسانی بیانی ھەن. ژمارەیەک لە پەرلەمانتاری پەرلەمانی ئەورووپا لەلیژنەی بازرگانی نێودەوڵەتی لە تاج ھۆتێل بوون، بەڵام ھیچیان بریندارنەبوون.
نەریمان ھاوس
نەریمان ھاوس سەنتەرێکی بزووتنەوەی چابادی جوولەکەکانە، کەیەکێکە لەشوێنە دیارەکانی ناوچەی کۆلابا لە باشووری مومبای، لەلایەن دوو چەکدارەوە دەستیبەسەردا دەگیرێت و چەند دانیشتوویێکی شوێنەکەش وەک بارمەتە دەگیرێن. پۆلیس باڵەخانەکانی دەورووبەری چۆڵکرد، لەگەڵ چەکدارەکان کردیان بە شەڕە تەقە، یەکێک لە چەکدارەکان برینداربوو. خەڵک باڵەخانەکە ئاگادارکرانەوە کە لەژوورەکانیاندا بمێننەوە. چەکدارەکان قومبەلەیەکی دەستیان فڕێدایە یەکێک لە کۆڵانەکانی ئەو دەورووبەرە کە ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە. کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی (ھێزی پاسەوانی نیشتمانی) لە دەلھییەوە گەیشتنە شوێنەکە. لەڕۆژی یەکەمی ھێرشەکە، نۆ لە بارمتەکان لە نھۆمی یەکەمی نەریمان ھاوس ڕزگارکران. لە ڕۆژی دووەمدا، کۆماندۆکان لەڕێگای ھەلیکۆپتەرەوە چوونە ژوورەوە و لەباڵەخانەکانی دەورووبەریش بە نیشانەگرەوەکان (قەناسبەدەست) دەورەدرا. لەدوای شەڕێکی سەخت، ھەڤالدەر گەجیندەر سینگ کەیەکێکبوو لە کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی لەگەڵ ھەردوو ھێرشکارەکە کووژران. رابی/حاخامی جوو گاڤریەل ھۆلتزبەرگ لەگەڵ ژنە دووگیانەکەی ڕیڤیکا ھۆلتزبەرگ و شەش لە بارمەتەی دیکە لەلایەن چەکدارەکانەوە کووژران. بەپێی قسەی دەزگای ھەواڵگری ھیندی کە لەڕێگای شەپۆڵە ڕادیۆییەکانەوە دەستیانکەوت، ھێرشکارەکان لەپاکستانەوە ئەوەیان پێ دەگوترا کە بارمەتە جووەکان بەقەد ٥٠ کەسی نا جوو دیکە بۆئەوان گرنگە. دواتریش لەڕێگای نیشانەکانی سەر جەستەیان ئەوە دەرکەوت جووەکان لەژوورەوە ئازاردراون لەلایەن چەکدارەکانەوە.
بەشداریکردنی ئێن ئێس گی
لەکاتی ھێرشەکاندا، ھەردوو ھۆتێلەکە لەلایەن ھێزی کردەی بەپەلە (RAF)ی ھیندی، ھێزی کۆماندۆی دەریاوانی (MARCOS) لەگەڵ ھێزی کۆماندۆی پاسەوانی نیشتمانی (NSG) دەورەدران. کاتێک ھەواڵی ئەوە بڵاوبوویەوە کە چەکدارەکان سوود لە ھەواڵی میدیاکان دەبینن، ھێزەکان چوونە ناو ھۆتێلەکان و ھەر ٩ چەکدارەکەیان کووشت لە بەرەبەیانی ٢٩ی تشرینی دووەم. ئەفسەری پلە باڵا ساندی لە ھێزەکانی ئێن ئێس گی کووژرا لەوکاتەی کە ویستی ژیانی کۆماندۆ سونێل یادەڤ ڕزگاربکات، لەوکاتەی کە ناوبراو تەقەی لە قاچی درابوو لەکاتی ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنی ھۆتێلی تاج. ٣٢ لە بارمتەکانی ھۆتێلی ئۆبێرۆی تریدێنت کووژران.
بڕیارنامەی ١٢٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تاجیکستان سەبارەت بە سنووری نێوان تاجیکستان و ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٩٤٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
بەشداریکردنی ئێن ئێس گی
کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی چوون بەشداریانکرد لە ڕزگارکردنی نەریمان ھاوس لەڕۆژی یەکەمی ھێرشەکە، نۆ لە بارمتەکان لە نھۆمی یەکەمی نەریمان ھاوس ڕزگارکران. لە ڕۆژی دووەمدا، کۆماندۆکان لەڕێگای ھەلیکۆپتەرەوە چوونە ژوورەوە و لەباڵەخانەکانی دەورووبەریش بە نیشانەگرەوەکان (قەناسبەدەست) دەورەدرا. لەدوای شەڕێکی سەخت، ھەڤالدەر گەجیندەر سینگ کەیەکێکبوو لە کۆماندۆکانی ئێن ئێس گی لەگەڵ ھەردوو ھێرشکارەکە کووژران. لە بەرەبەیانی ٢٨ی تشرینی دووەم، نەریما ھاوس لەگەڵ ھۆتێل ئۆبێرۆی تریدێنت پاککرانەوە لەدەست چەکدارەکان. دواتر ئەوەش وترا کە تاج ھۆتێل ڕزگارکراوە لەدەست چەکدارەکان، بەڵام دوای درەنگانێک ئەوە پشت ڕاستکرایەوە کەھێشتا دوو بۆ سێ چەکدار لەژوورەوەن و دەنگی تەقینەوە و گولە بیستراوە. دواتر ئۆپەراسیۆنی پاککردنەوەی ھۆتێلی تاج، لەلایەن ئێن ئێس گییەوە لە ڕۆژی ٢٩ی تشرینی دووەم لەکاتژمێر ٨ی بەیانی تەواوبوو بە کووشتنی سێ چەکدارەکەی تر. ھێزەکانی ئێن ئێس گی ٢٥٠ بارمتەیان لە ھۆتێل ئۆبێرۆی ڕزگارکرد، ٣٠٠ کەسیش لە ھۆتێل تاج لەگەڵ ٦٠ کەس لە ١٢ خێزانی جیاواز لە نەریمان ھاوس. دواتر پۆلیس دەستیانگرت بەسەر بەلەمێک لە چەک و تەقەمەنی لەکەنارەکانی مومبای.
بڕیارنامەی ١٢٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تاجیکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:تاجیکستان لە ١٩٩٨
جێنەتیک
جێنەتیک یان بۆماوەزانی لقێکە لە لقەکانی زانستی ژینناسی. ئەو میکانیزمانە دەگرێتەخۆ کە بەھۆیانەوە سیفەتەکان لە باوکودایکانەوە بۆ وەچەکان دەگوازرێنەوە.
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
پاشھاتەکان
ھێرشی مومبای لەلایەن گرووپی لەشکری تەیبە ئەنجامدرا لە پاکستانەوە، ھێرشەکە لەلایەن ١٠ چەکداری لاوی ڕاھێنانپێکراو ئەنجامدرا. چەکدارەکان گەیەنێدراونەتە مومبای و لەپاکستانەوە ئاڕاستە و ڕێنمایی کراون لەڕێگای مۆبایل و VoIP. لە تەمموزی ٢٠٠٩، دەزگا فەرمییەکانی پاکستان دانیان بەفەرمی باسی ئەوەیانکرد کە لەشکری تەیبە ھێرشەکەیان ئەنجامداوە و کامپیان لە کەراچی و تەھتە. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٩، پاکستان چەند کەسێکیان دەستگیرکرد لەسەر ڕووداوەکە.
جێنەتیک
سەرچاوەکان
*
ھێرشەکانی مومبای ٢٠٠٨
پاشھاتەکان
بەشی پۆلیسی مومبای ٣٧ گومانلێکراوی دیاریکرد کە دەستیان ھەبووە لەپلانی ھێرشەکە، لەنێویاندا دوو ئەفسەری سووپا ھەبوون. ھەموو گومانلێکراوەکان جگە لەدووانیان پاکستانی بوون. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩، دوو لە گومانلێکراوەکان لە ئەمریکا دەستگیرکران وە زانیاری لەسەر ھێرشکارەکانی دیکە دۆزرانەوە. یەکێکیش لەو گومانلێکراوانە، پیاوێکی پاکستانی ئەمریکی بوو بەناوی دەیڤد ھیدلوەی (داوود سەید گەیلانی)، ئەوەی لەسەر زانرا کە ناوبراو بەر لە ڕووداوەکە چەندجارێک گەشتی بۆ ھیندستان کردووە. لەنیسانی ٢٠١١، ئەمریکا چەند گومانلێکراوێکی دیکەی ھێرشەکەی دەستگیرکرد کە دەستیان ھەبوو لەپلان و ڕاھێنانی گرووپەکە.
دانووستان لەگەڵ پاکستان
سەرۆکوەزیرانی پاکستان یووسف ڕەزا گەیلانی و سەرۆک ئاسف عەلی زەرداری ئیدانەی ھێرشەکەیان کرد. پاکاستان بەڵێنی ئەوەیدا کە ھاوکاردەبن بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر ڕووداوەکان، سەرۆک پاکستان زەرداری سوێندی ئەوەی خوارد ھەر دەستەیەک لەناوخۆی پاکستان دەستیان لەوکارەھەبێت بەتووندی سزا دەدرێن.
لەسەرەتادا، پاکستان ڕەتیکردەوە کە بەرپرسیاربێت لە ھێرشەکە، لەبەرامبەردا تۆمەتەکانی ئاراستەی بەنگلادیش و ھیندستانکرد کە لەوێوە پلان و ھێرشەکان ئاراستەکرابن. لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، دەزگای فەرمی پاکستانی ئەوەیان پشتڕاستکردەوە کە ئەجمەل قەساب پاکستانی بووە. وە کەیسێکی تۆمارکرد لەسەر سێ تۆمەتباری دیکەی ھێرشەکە کە پاکستانی بوون. ھیندستان ئەوەی ڕاگەیاند کە ھێرشکارەکان دەبێت لەلایەن دەزگای ھەواڵگری پاکستانییەوە یارمەتیدرابن، پاکستان ئەوەی ڕەتکردەوە. لەژێر فشاری ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان، پاکستان چەند ئەندامێکی گرووپی جەماعەتولدەعوەی دەستگیرکرد، وە دامەزرێنەرەکەشی لەماڵێکدا زیندانیکرد بەڵام دوای چەند ڕۆژێک بەئازادکراوی بینرا. ڕۆژنامەنووس و دەزگاکانی ڕاگەیاندن باسیان لەوەکرد کە پاکستان ڕیگایان پێنادات چاوپێکەوتن و ڕاپۆرت لەگوندەکەی قەساب ئەنجامبدەن.
لێکۆڵینەوە
بەپێی لێکۆڵینەوەکان، ھێرشکارەکان لەدەریای شاری کەراچییەوە لەپاکستان پەڕیونەتەوە دەریای عەرەبی. بەلەمێکیان لەگرووپێکی ماسیگری ھیندی فڕاندووە و چوار ماسیگریشیان کووشتووە لەسەر بەلەمەکە، دواتر کاپتنەکەیان ناچارکردووە بۆئەوەی بیانگەیەنێتە مومبای و دواتریش دەیکووژن. بەشێک لەدەستەی ھێرشکارەکان، پێشتر لەپاکستان زیندانیبوون بەھۆی ڕاوکردنی ماسی بەشێوەی نایاسایی.