cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بڕیارنامەی ٩٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی ئایاری ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٣٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:ڕۆمانیا لە ١٩٩٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
پاتریک پواڤرۆ دارڤۆر
پاتریک پواڤرۆ دارڤۆر ڕۆژنامەوان و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
ئەمەش ببینە
ده رهینه ری گیگنیۆل
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم
سەراوڵە
سەراوڵە شارێکە لە پارێزگای ئیلام. ئەم شارە ناوەندی شارستانی چەرداوڕ و لە بەشی ناوین ئەم شارستانەدایە.
ڕیشەی ناو
وشەی «سەراوڵە» ناوێکی کوردیییە کە لە سەراو+وڵە پێک ھاتووە.
ئابوور
بە زۆری کاری خەڵکی سەراوڵە وەرزێریە و بەرھەمەکانیان بریتییە لە گەنم، جۆ، نۆک و برنج. برنجی سەراوڵە بە ناوی برنجی عەنبەربۆ ناسراوە.
زمان
خەڵکی سەراوڵە بە زمانی کوردی و زاراوەی کوردیی باشووری قسە دەکەن.
بەرزایی
بەرزایی ئەم شارە لە دەریا ١٠٥٠ مەترە. ئاووھەوای ئەم شارە کوێستانییە.
ژمارەی دانیشتووان
بەپێی ئامارە فەرمییەکانی ئێران ژمارەی دانیشتووانی ٣٠٠٠٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئێدوارد نۆرتن
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ویلایەتی میریلاند پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی ویلایەتی میریلاند
ڕاوتەر
thumb|left|ئەم ڕاوتەرەی کۆمپانیای [[سیسکۆ کە ساڵی ١٩٨٧ لە سێرندا جێگیر کراوە لەوانەیە یەکەمین ڕاوتەری ئەورووپا بووبێ.]] thumb|left|Juniper SRX210 thumb|left|ڕاوتەرێکی ماڵی کە دەتوانرێ ھێڵی [[ئیسەرنێت و ھێڵی تەلەفۆنی پێوە ببەسترێتەوە.]]
ڕاوتەر دەزگایەکە بۆ ناردنی پاکەتەکانی داتا لە تۆڕێکەوە بەرەو تۆڕێکی تر. ھەموو ڕاوتەرێک دەبەسترێتەوە بە دوو یان چەند ھێڵی داتاوە کە ھەرکامەیان لە تۆڕێکی جیاوازەوە دێن. کاتێ پاکەتێکی داتا دێتە ناو یەکێک لە ھێڵەکانەوە، ڕاوتەر بۆ ئەوەی بتوانێ بنەجێی ئەو پاکەتە (ئەو شوێنەی مەبەستیەتی بڕوا) دەستنیشان بکا، ناونیشانی ناو پاکەتە دەخوێنێتەوە. ئەو کات، بە بەکارھێنانی زانیارییەکانی ناو خشتەی ڕاوتینگەکەی یان سیاسەتی ڕاوتینگەکەی، پاکەتەکە بەرەو تۆڕی دواتر ڕەوانە دەکا. لە ئینتەرنێتدا ڕاوتەرەکان ئەرکی «ڕێبەریی ھاتوچۆ» یان لە ئەستۆیە. پاکەتەکانی داتا ئەوەندە لە ڕاوتەرێکەوە بەرەو ڕاوتەرێکی تر دەرباز دەکرێن تا ئەوەی کە بگەن بە تۆڕی مەبەستیان.
پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت
سابۆلی نوێ
سابۆلی نوێ یان ھوسابۆل (بە ھانگۆل: 후사벌؛ بە ھانجا: 後沙伐)، یەکێک بوو لە کۆتا سێ شانشینەکەی کۆریا، لەگەڵ ھوگۆگۆریۆ، ھوبایکجی و شیللا. لەلایەن شازادەی شیللا ژەنەڕاڵ پارک ئیۆنچانگ ساڵی ٩١٩ی زایینی دامەزراند.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩١٩ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ٩٢٠ پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٩٢٩ پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا پۆل:مێژووی کۆریا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩١٧ پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
ئەرزڕۆم
شاری ئەرزڕۆم یان ئەرزیڕۆم بە تورکی (Erzurum) دەکەوێتە باکووری وڵاتی کوردستان و باکووری کوردستانی گەورە ھەروەھا شوینێکی مێژوویی گرنگی ناوچەکەیە. مێژووی ئەم شارە دەگەڕێتەوە بۆ (٤٩٠٠ ساڵ پ.ز) وە ھەروەھا چەندەھا جۆر میللەت و زمان لەم شارەدا بە درێژایی مێژوو تیایدا ژیاون.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:ئەرزیڕۆم پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
٤٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەوارەخۆڵ
ھەوارەخۆڵ (Hewarexoll، بە فارسی: هواره خول) گوندێکە لە بەخشی نەنۆر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٠ کەس لە ٢٩ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
گەرمبوونی زەوی
چەپ|400px|وێنۆک|بەرز بوونەوەی [[پلەی گەرما لە نێوان ساڵانی (١٨٨٠–٢٠١٠)]] گەرمبوونی زەوی (بە ئینگلیزی: Global Warming) بریتییە لە بەرزبوونەوەی تێکڕای پلەی گەرمیی بەرگەھەوای زەوی و زەریاکان و بەردەوامبوونی بەرزبوونەوەکە. گۆڕانی کەشوهەوا ئاماژە بە گۆڕینی درێژمەودا دەکات لە پلەی گەرما و قاڵبەکانی کەشوهەوا. ڕەنگە ئەم گۆڕانکارییانە سروشتی بن، بەڵام لە ساڵی 1800ەوە چالاکییەکانی مرۆڤ گۆڕانکاریی گەورەی لە کەشوهەوادا دروست کردووە.
لە دەستپێکی شۆڕشی پیشەسازییەوە، ساڵانە پلەی گەرمای جیهان بە ڕێژەی کەمێک زیاتر لە 1 پلەی سەدی (celsius) یان نزیکەی 2 پلەی فارەنھایت (fahrenheit F) بەرز بووەتەوە. لەنێوان ساڵی 1880 ئەو ساڵەی کە تۆماری ورد دەستی پێ کرد تا 1980، هەر 10 ساڵ جارێک بە تێکڕای 0.7 پلەی سەدی (0.13) فارەنھایت بەرز بووەتەوە. دەبینین لە هەر دەیەیەک دا کە پلەی گەرمی جیهان، بە 0.18 پلەی سەدی یان 0.32 پلەی فارەنھایت بەرز دەبێتەوە.
چۆنێتیی گەرمبوونی زەوی
گەرمبوونی زەوی کاتێک ڕوو دەدات کە دوانە ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) و گازە پیسکەرەکانی تر لە بەرگە هەوادا کۆ دەبنەوە و تیشکی خۆر و تیشکدانەوەکانی خۆر هەڵدەمژن (یان پەرشی دەکەنەوە) و دەیگێڕنەوە بۆ ناو زەوی. بە شێوەیەکی ئاسایی ئەم تیشکە دەچێتەوە ناو بۆشایی، بەڵام ئەم گازە پیسکەرانە، بۆ چەندین ساڵ لە هەوادا دەمێنێتەوە و دەبێتە هۆی گەرمتر بوونی هەسارەکە. ئەم گازە پیسکەرانە کە بەتایبەتی (دوانەئۆکسیدی کاربۆن carbon dioxide، میسان methane، ئۆکسیدی نایترۆجین nitrous oxide، هەڵمی ئاو water vapor، گازی فلۆرینە بەرهەمهێنراوەکان synthetic fluorinated gases) ناسراون بە گازە گەرمکەرەکان (greenhouse gases) و کاریگەرییەکەیان بە کاریگەریی گازە گەرمکەرەکان (greenhouse effect) ناو دەبرێت. تەنھا لە ساڵی ١٩٥٠ەوە تا ئێستا، لە ١١٪ی گازی دوانەئۆکسیدی کاربۆن (CO2) زیادی کردووە.لە ساڵی ٢٠١١ زۆرترین CO2 خراوەتە نێو ھەوا بە ڕێژەی ١٠٠٠ تۆن لە چرکەیەک؛ ئەمە ڕێژەیەکی مەترسیدارە؛ بەکارھێنانی بەرھەمە پیشەسازییەکانی دەستکردی مرۆڤ کە باوترینیان ئۆتۆمبێلە، کاریگەریی تەواوی لەسەر ئەم دیاردە ھەیە، بە شێوەیەک بڕینی ٦ کیلۆمەتر بە ئۆتۆمبێل نزیکەی ١ کیلۆگرام CO2 بۆ ھەوا زیاد دەکات.
چارەسەر
هەموو کەسێک دەتوانێت یارمەتیی سنووردارکردنی گەرمبوونی کەشوهەوا بدات.
1-دەستگرتن بە وزەوە
بەکارهێنانی وزەی کەمتر و کەم بەکارهێنانی گەرمکەرەوە و ساردکەرەوەکان، گۆڕینی گڵۆپەکانمان بۆ گڵۆپی لید (LED light)، کەمکردنەوەی ئەو ئامێرە کارەباییانەی وزەیەکی زۆر بەکار دەهێنن، شۆردنی جلوبەرگەکان بە ئاوی سارد و وشککردنەوەیان بە هەڵخستن، کۆمەڵێک ڕێگەن کە زەوی دەپارێزن چونکە بەشێکی زۆری کارەبا و گەرمی ماڵەکانمان بە خەڵوز و نەوت و گاز بەرهەم دەهێنرێن.
2-پیاسەکردن و ڕۆشتن بە پاسکیل یان گواستنەوەی گشتی
ئۆتۆمبێلەکان زۆربەیان دیزڵ (diesel) یان بەنزین (petrol) دەسووتێنن. ڕشتن بە پێ یان پایسکل سواری، دەبێتە هۆی کەمتر کردنەوەی گازە گەرمکەرەکان (greenhouse gases) و یارمەتی تەندروستی و لەش جوانی تۆ دەدات. بۆیە پلان دابنێ بۆ ئەوەی گواستنەوەی گشتی بەکار بهێنیت.
3-خواردنی سەوزەی زیاتر
خواردنی سەوزە و میوە و دانەوێڵە و گوێز و کەمکردنەوەی گۆشت و شیرەمەنی، کاریگەریە خراپەکانی بەرهەمهێنانی گۆشت کەم دەکاتەوە. دبەرهەمهێنانی زۆراکە ڕووەکیەکان بە گشتی دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی دەرچوونی گازە گەرمکەرەکان و وزە و ئاوی کەمتر دەوێت. 4-با گەشتەکانت بەپێی پێویست بێت
4-گەشتکردن بەپیی پێویست
5-بەفیڕۆنەدانی خواردن
کاتێک خواردن بەفیڕۆ دەدەیت دەدەیت ئەوە ئەو وزەیەش بەفیڕۆ دەدەیت کە کە بۆ گەورەکردن و بەرهەمهێنان و پێچانەوە و گواستنەوەی بەکار هاتووە. کاتێک میوەیەک بەشێکی خراپ دەبێت، بەشە خراپبووەکە گازی میسان دروست دەکات کە گازێکی گەرمکەرە. کەواتە هەرچی دەیکڕیت بەکاری بهێنە بێئەوەی هیچ پاشماوەیەکت هەبێت.
6-کەمکردنەوە، بەگەڕخستنەوە، چاککردنەوە و بەکارهێنانەوە
هەموو ئامێرە ئەلکترۆنیەکان و جل و بەرگ و هەرچی کەلوپەلە، هەر لە بەرهەمهێنان و گواستنەوەی هەتا گەیاندنی بە تۆ، وزەی پێویستە. بۆیە هەوڵ بدە شتەکان چاک بکەیتەوە و بەکاریان بهێنیتەوە نەک فڕێیان بدەیت، هەروەها هەتا دەتوانیت کەمترین شت بکڕە. 7-گۆڕینی سەرچاوەی وزەی ماڵەکان
ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە (فیلم)
ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە فیلمێکی بە کۆمپیوتەر جووڵاوی خەیاڵی زانستیی کۆمێدیی ٢٠٠٩ی ئەمریکییە کە لەلایەن سۆنی پیکچەرز ئەنیمەیشنەوە بەرھەمھاتووە و بە کەمی لە کتێبی منداڵانی بەھەمان ناوەوەی جوودی و ڕۆن بارێتەوە وەرگیراوە. فیلمەکە لەلایەن فیڵ لۆرد و کریستۆفەر میڵەرەوە نووسراوە و دەرھێندراوە لە یەکەم کاری دەرھێنەریاندا، و کاستە دەنگییەکەی پێکدێت لە بیڵ ھەیدەر، ئانا فارس، جەیمس کان، ئاندی سامبێرگ، بڕووس کامپبێڵ، مستەر تی، بۆبی جەی. تۆمپسن، بینجامین برات، و نیڵ پاتریک ھاریس. فیلمەکە باسی داھێنەرێکی بەرزخواز دەکات بە ناوی فلینت ڵۆکوود کە ئامێرێک دروست دەکات، دوای زنجیرەیەک لە ھەوڵی شکست خواردوو، کە دەتوانێت ئاو بگۆڕێت بۆ خواردن. دوای ئەوەی ئامێرەکە تێگەیشت پەیدادەکات و دەست دەکات بە دروستکردنی تۆفانی خواردن، فلینت دەبێت ئامێرەکە تێک بشکێنێت بۆ ڕزگارکردنی جیھان.
گەرمبوونی زەوی
چارەسەر
7-گۆڕینی سەرچاوەی وزەی ماڵەکان
ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە (فیلم)
فیلمەکە لە لۆس ئانجلەس لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ بەخشکرا و شەش ڕۆژ دواتر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاوبوویەوە لە ١٨ی ئەیلوول لەلایەن سۆنی پیکچەرز ڕیڵیسینگ لەژێر کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی کۆڵۆمبیا پیکچەرز. بووە خاوەنی ٢٤٣ ملیۆن دۆلار لە سەرتاسەری جیھاندا بە تێچوونی ١٠٠ ملیۆن دۆلار لە بۆکس ئۆفیس. فیلمەکە بە گشتی بووە خاوەنی ستایشی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە، بۆ شێوەکارییە ڕەنگاوڕەنگەکانی، گاڵتەئامیزی، داڕشتنی کەسایەتییەکانی، و نواندنە دەنگییەکەی، لەکاتێکدا نەخشاندنە سادەیییەکەی کەساتییەکان و چیرۆکەکەی دەوترا کە نەگونجاون. فیلمەکە بووەتە زنجیرەیەک، بە پاشھاتێک، ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە ٢، کە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە، ھەروەھا زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشن کە لە فیلمەکەوە وەرگیراوە کە لە کاڕتوون نێتوۆرک پەخشکرا لە ٢٠ی شوباتی ٢٠١٧، و بەبێ گەڕانەوەی ھیچکام لە کاستی ڕەسەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩ پۆل:فیلمی ھۆلیوود پۆل:فیلمە فانتازیاکانی مناڵان لە ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سۆنی پیکچەرز پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە کارەساتییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە میسر دانراون پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە خۆراک و خواردنەوە
گەرمبوونی زەوی
چارەسەر
بزانە وزەی ماڵەکەت لە کوێوە دێت و سووتەمەنی تێدا بەکار دێت. ئەگەر بۆت گونجا بیگۆڕە بۆ سەرچاوە تازەکانی وەک با و ئاو و زیندەگاز، یان بیگۆڕە بۆ وزەی خۆر.
8-بەکارهێنانی ئۆتۆمبێلی کارەبایی
9-هەڵبژاردنی بەرهەمی ژینگەدۆست
هەر بەرهەمێک دەکڕیت لەو کۆمپانیایانەی بکڕە لە سەرچاوەکان بەرپسیارانە بەکار دەهێنن.
ئەو وڵاتانەی زۆرترین گازی گەرمکەر بەرهەم دەهێنن
هەموو وڵاتەکان بەرامبەر بە قەیرانی کەشوهەوا وەک یەک نین و بەڕێژەی جیاواز گازە گەرمکەرەکان دەخەنە هەواوە.
هەموو ساڵێک زیاتر لە 30 گێگا تۆن لە ئۆکسیدی کاربۆن (30giga tons of co2) لە ناو کەش و هەوای زەویدا بڵاو دەکرێتەوە.
زۆربەی ئەم پیسبوونانە تەنیا لە چەند وڵاتێکەوە هاتوون: بۆ نمونە چین نزیکەی 30% لە هەموو گازە گەرمکەرەکان بەرهەم دەهێنێت، هەروەها ئەمریکا بەرپرسیارە لە 14%. لە ساڵی 2019دا بە ملیۆنان تەن دوانە ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) بەرهەم هێنراوە.
ڕیزبەندیی ئەو 10 وڵاتەی کە زۆرترین دوانە ئۆکسیدی کاربۆن بەرهەم دەهێنن:
چین: زیاتر لە 10,065ملیۆن تەنی ئۆکسیدی کاربۆن(CO2) بەرهەم هێناوە.
ویلایەتە یەکگرتووەکان: 5,416ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
هیندستان: 2,654ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
ڕووسیا: 1,711ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
ژاپۆن: 1,162ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
ئەڵمانیا: 795ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
ئێران: 720ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
کۆریای باشوور: 695ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
عەرەبستانی سعوودی: 621ملیۆن تەن ئۆکسیدی کاربۆن.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی کەش پۆل:گۆڕانی ئاووھەوا
کانی دەربەند
کانی دەربەند یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
گوێز
داری گوێز دارێکی جوانەو ھەندێ جار درێژایی دەگاتە ٢٠ مەتر، لە ناو گوێزدا مادەکانی وەک پرۆتین و ڤیتامین و شەکر و چەوری ھەیە. رێژەی بوونی مادەی فوسفۆر کە مادەیەکی گرنگی خواردنە، لە ناو گوێز ، وەک رێژەی فسفۆرە لە ماسی و برنج و ھێلکە. گەڵاو و پێستی گوێز خوێن پاڵاوتە دەکات.
thumb|گوێز thumb|دار گوێز
پێکھاتەکانی گوێز
ھەر پەرداخێک لە کاکڵە گوێز (١١٧ گرام) بەگوێرەی داتای وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکا پێکھاتووە لەمانە:
سەرچاوەکان
پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان پۆل:گوێز
پارێزگای ئەسکەندەریە
پارێزگای ئەسکەندەریە یەکێکە لە پارێزگاکانی میسر. شاری ئەسکەندەریە لە مێژوودا پایتەختی میسر بوو تا دامەزراندنی فوستات کە دواتر لە قاهیرەدا هەڵمژرا. ئەمڕۆ پارێزگای ئەسکەندەریە بە دووەم لە گرنگیدا لە دوای پارێزگای قاھیرە دادەنرێت.ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای ئەسکەندەریە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٨ نزیکەی ٥٢٢٦ هەزار کەسە
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگاکانی میسر پۆل:ئەسکەندەریە
بڕیارنامەی ٩٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٩٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئایاری ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەبخازیا، گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٣٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٥ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەبخازیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
بڕیارنامەی ٩٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٩٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئایاری ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٣٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٥ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کرواتیا
ئەلبەرت ئاینشتاین
ئەلبێرت ئاینشتاین ;(لەدایکبوون ١٤ی ئازاری ١٨٧٩ - کۆچی دوایی ١٨ی نیسانی ١٩٥٥) زانایەکی ئەڵمانی بوو کە توانی بیردۆزی ڕێژەیی تایبەت و بیردۆزی ڕێژەیی گشتی دابڕێژێ، کە یەکێکە لە دوو پایەکانی فیزیکی مۆدێرن. ئەم زانایە زیاتر ناسراوە بەھۆی یاسای یەکسانیی بارستە-وزە (E = mc2) کە ناسراوە بە «بەناوبانگترین ھاوکێشەی جیھان» و ھەروەھا توانی خەڵاتی نۆبڵ بۆ فیزیا لە ساڵی ١٩٢١ بەدەست بھێنێت بۆ پەرەپێدان و باسکردنی دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی (بە ئینگلیسی: Photoelectric effect) و بە گشتی، بە کاریگەرترین فیزیکزانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. ئاینشتاین خەڵکی ئەڵمانیا بوو بەڵام لەبەر دۆخی تایبەتی ئەڵمانیا لەو سەردەمە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆچی کرد و تا کۆتایی ژیانی لەوێ مایەوە. ئەینشتاین بە باوکی فیزیای نوێ دادەنرێت. بیردۆزی لە زۆر بوارەکانی بیرکاری و فیزیا و گەردوونناسی و ھەروەھا زۆر بیروبۆچوونی کۆکردووەتەوە لە ھەر یەکە لە کات و شوێن و ڕووناکی و ھێزی کێشکردن.
لە سەرەتای دەستپێکردنی ژیانی زانستیدا، ئاینشتاین پێی وابوو کە میکانیکی نیوتنی ئیتر نەیدەتوانی یاساکانی میکانیکی کلاسیکی و یاساکانی کادی ئەلەکترۆمەگنەتیسی ڕێکبخات. کە ئەمەش بووە ھۆی سەرھەڵدان و پەرەپێدانی بیردۆزەکەی بەناوی بیردۆزی ڕێژەیی تایبەت. دواتر ھەستی بەوە کرد کە ناوەرۆکی بیردۆزی ڕێژەیی دەتوانرێت پەرەی پێ بدرێت بۆ یاساکانی کادی ڕاکێشان (gravitational fields). پاشان لەگەڵ بڵاوکردنەوەی دوایین بیردۆزی دەربارەی ھێزی ڕاکێشان لە ساڵی ١٩١٦، پەڕەیەکیشی دەربارەی بیردۆزی ڕێژەیی گشتی بڵاوکردەوە.
سەرەتای ژیان و خوێندنی ئاینشتاین
ڕاست|140px|وێنۆک|ئالبێرت ئانیشتاین لە ساڵی ١٨٩٣ (١٤ ساڵی) ئاینشتاین لە ئولم لە شانشینی ڤویرتمبێرگی سەر بە ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانی لە ١٤ی ئازاری ١٨٧٩ لەدایکبووە. دوای لەدایکبوونی بە ساڵێک واتە لە ساڵی ١٨٨٠ بنەماڵەکەیان گواسترایەوە بۆ شاری میونخ. باوک و دایکی ئاینشتاین کەسانێکی خوێندەواربوون و خێزانێکی مامناوەندی جوولەکە بوون. باوکی ھێرمان ئاینشتاین بازرگانی خوری بوو و دواتر کارگەیەکی کارۆکیمیایی بەڕێوەدەبرد کە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست ھێنابوو. لە ساڵی ١٨٩٤ کۆمپانیاکەی باوکی شکستی ھێنا و بەھۆی گەڕان بە دوای کار و بازرگانیدا خێزانەکەی کەوتنەڕێ بۆ وڵاتی ئیتالیا و یەکەمجار چوونە شاری میلان دوای چەند مانگێک چوونە شاری پاڤیا، بەڵام ئاینشتاین لە شاری میونخ مایەوە بۆ درێژەپێدان بە خوێندن. تا لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ١٨٩٤ ئەویش چوو بۆ شاری پاڤیا لە ئیتالیا بۆ لای خێزانەکەی.
پاشان لە ساڵی ١٨٩٥ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا ئاینشتاین چووە شاری زیورخ لە وڵاتی سویسرا و چووە تاقیکردنەوەی پەیمانگای پۆلیتەکنیکی فیدڕاڵی سویس بەڵام لە تاقی کردنەوەکەدا دەرنەچوو بە تایبەتی لە زمانی فەڕەنسیدا، تەنھا لە وانەکانی فیزیا و بیرکاری نەبێت کە نمرەی بەرزی ھێنابوو تیایاندا. بۆیە لەسەر داواکاری بەڕێوەبەری پەیمانگا پەیوەندی کرد بە قوتابخانەی "ئارگاو کانتۆناڵ" لە شاری ئاراو کە یەکێک لە شارەکانی سویسرا و لەوێ بخوێنێت و پاش ساڵێک بتوانێت لە پۆلیتەکنیکدا بخوێنێت ئەمەش لە نێوان ساڵانی ١٨٩٥–١٨٩٦.
سەردەمی پێگەیشتن
لە ساڵی ١٩٠١ز ئاینشتاین تەمەنی گەیشتە ٢١ ساڵ. پاشی ھەوڵدانێکی زۆر بۆ بەدەست ھێنانی کار توانی کارێک لە نووسینگەی موڵەت پێدانی داھێنان لە بێرن بەدەست بھێنێت، کە زۆری خوێندەوە دەربارەی زانا و فەیلەسووفەکان، بەڵام نوسینەکانیانی بە دڵی ئاینشتاین نەبوون چونکە پێ وابوو کە زۆر قووڵ نین. لە ساڵی ١٩٠٥ز ئاینشتاین لە کاتی کارکردنی لە نووسینگەی تۆمارکردنی داھێنانەکاندا. چەندین بیردۆزی دانا، ئەو کارەش وای کرد کە ساڵی ١٩٠٥ز ببێتە ساڵی شۆرش لە مێژووی جیھاندا.
بلیمەتی ئاینشتاین لە ساڵی ١٩٠٥ز ئاشکرا نەبوو بوو تەنھا لای ھەندێ لە ھاوڕێیەکانی نەبێت، بەڵام بە کۆتایی ئەو ساڵە ئەم زانایە ئەڵمانییە بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین زاناکانی جیھانی و سەرنجی زاناکانی فیزیایی لە ھەموو زانکۆکانی سویسرا بۆ خۆی ڕاکێشا ھەر بۆیە داوایان کرد کە پۆستەکەی لە نووسەر بگۆڕێت بۆ مامۆستای زانکۆ، لە ساڵی ١٩٠٩ز وەکو سەرۆکی فیزیای بیردۆزی لە زانکۆی زۆریخ دەست نیشانکرا، پاشان بەرەو زانکوی براگ بە ڕێکەوت لە ساڵی ١٩١٠ز تا ھەمان پۆست بگرێتە دەست بەڵام لە ساڵی ١٩١٢ز ناچاربوو بەجێیبھێڵێت بەھۆی ھاوسەرەکەی کە ڕازی نەبوو زۆریخ بەجێبھێلێت، و لە کاتی ئاشکرابوونی ڕاستی یەکێک لە نامۆترین بیردۆزەکانی لە ساڵی ١٩١٠، ئاینشتاین بوو بە دیار ترین زاناکانی جیھان، وێنەکەی لەسەر لاپەڕەی یەکەمی ھەموو ڕۆژنامەکانی جیھان بڵاوبوەوە.
پیشەی ئەکادیمی
لە ساڵی ١٩٠٠، پەڕەیەکی ئاینشتاین بە ناوی (Conclusions from the Capillarity Phenomena) بڵاوکرایەوە لە ڕۆژنامەی بەناوبانگی (Annalen der Physik) واتە ساڵنامەی فیزیک. لە ٣٠ی نیسانی١٩٠٥ دا ئاینشتاین تێزەکەی تەواو کرد لەگەڵ ئەلفرێد کلینەر کە پرۆفیسۆری فیزیکی تاقیکاری بوو وەکو سەرپەرشتیکار کاری لەگەڵ ئاینشتاین دەکرد. لە ئەنجامدا ئاینشتاین بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی زوریخ بەدەست ھێنا کە ناونیشانەکەی بریتی بوو لە (یەکلایی کردنەوەیەکی نوێ بۆ ڕەھەندە گەردیلەیییەکان). لە ساڵی ١٩٠٨ ئاینشتاین ناسرا بە زانایەکی پێشڕەو و کرا بە مامۆستا لە زانکۆی بێرن.
کارە زانستییەکان
thumb|left|275px|[[دیاردەی کاریگەریی کارۆڕووناکی|دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی (کاریگەریی فۆتۆئێلکتریک). ئەم وێنەیە ئەوە نیشان دەدات کە کاتێک ئەلیکترۆن لەسەر ڕووی مادەی دەدرێتەوە کە لە فۆتۆنی لێدراوەوە دەستمان کەوتووە.]] بە درێژایی ژیانی ئاینشتاین سەدان کتێب و وتاری بڵاوکردەوە. و ھەروەھا بێجگە لەو کارە زانستییانەی کە خۆی ئەنجامی دان چەندین کار پرۆژەی تری لەگەڵ زاناکانی تردا کرد بۆ نموونە (کارەکانی بۆس-ئاینیشتاین) و ھەروەھا ساردکەرەوەی ئەنیشتاین.
پەڕەکانی ١٩٠٥
لە ساڵی ١٩٠٥ کە بە ساڵی (دەرئاسا «موعجیزە» ی ئاینشتاین) ناسراوە چوار لێکوڵینەوەی زانستی بڵاوکردەوە، یەکەمیان دەربارەی شیکردنەوەی دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی (Photoelectric Effect) بوو، دووەمیشیان جوڵەی براونی (Brownian motion)ی گەردەکان و سێیەمیش بۆ بیردۆزی ڕێژەیی تایبەت بوو و چوارەمیش بۆ ھاوکێشەی بەناوبانگی یەکسانی بارستە-وزە (E = mc٢) کە ئەم چوار لێکۆڵینەوەیەی لە ڕۆژنامەی زانستی «ساڵنامەی فیزیا» بڵاوکردەوە لە ساڵی ١٩٠٥. دوو لێکۆلینەوەی دووایی بنەڕەتی بیردۆزی ڕێژەیی تایبەتی بوون کە ھاوکێشەی وزەی بەرھەم ھێنا (E = mc٢)، کە بەھۆی ئەم ھاوکێشەیە توانرا وزەیەکی زۆر بەدەست بھێندرێت ئەویش بەگواستنەوەی بەشێکی زۆر بچووکی بارستە بۆ وزە کە (وزەی گەردیلەیی) بوو. لە ساڵی ١٩٢١ ئاینشتاین یاسای دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی دۆزییەوە (واتا گۆڕانی تیشک بۆ کارەبا) کە زاناکانی سەردەمەکەی تووشی سەرسوڕمان کردبوو.
لیندا تبۆرگی ھاوڕێی دەربارەی ئاینشتاین دەڵێت: «لە بەرلین دوو جۆر لە فیزیاگەران ھەبوون، جۆری یەکەم ئاینیشتاینە و جۆری تریش ھەموو فیزیاگەرانی تربوون».
بۆمبی ئەتۆمی
چەپ|200px|وێنۆک|ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٢١ لەو کاتەی کە [[خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیادا وەرگرت]] لە ساڵی ١٩٠٧دا یاسای یەکسانیی وزە و بارستایی دۆزییەوە. یاساکە دەڵێت: وزە = بارستایی * دووجای خێرایی ڕووناکی. بەپێی ئەم یاسایە دەتوانرێت چەندییەتیی وزەی جیاکراوی ناو ناوکی یۆرانیۆم بدۆزرێتەوە بە زانینی بارستایییەکەی و لەسەر ئەم بنچینەیەش بۆمبی ناوکی و ھەروەھا بۆمبی ئەتۆمی دروست کران. ئەلبێرت خاوەنی ھەردوو بیردۆزی بەشیی تایبەتی کە بڵاو کرایەوە لە ساڵی ١٩٠٥، ھەروەھا بیردۆزی بەشیی گشتی، ئەمیشیان لە ساڵی ١٩١٥دا بڵاو کرایەوە، کە ھەردووکیان لە بەرزترین ئاستی ئاڵۆزیدان.
یەکێک لە دۆزەرەوەکانی دیاردەی کارەبایی، ئەویش دیاردەی چوونەدەرەوە یان دەرپەڕینی ئێلیکترۆنەکان لەسەر ڕووی کانزاوە لە ئەنجامی بەرکەوتنی تیشکێک کە لەرەیەکی گونجاوی ھەبێت لەگەڵی. سەلماندی کە تیشک لەو کاتەدا وەک تەن (Particle) ھەڵسوکەوت دەکات. ئاینشتاین لێکۆڵینەوەی زۆری ھەیە گرینگترینیان بیردۆزی ڕێژەییە بڵاوکراوەی ساڵی ١٩٢٣یە، و پەرتووکی (نباە الکون) ئەمیشیان ھی ساڵی ١٩٣٢ە.
سیاسەت
پارتە سیاسییەکان ھەوڵیاندا بەشداری سیاسی پێی بکەن، بەڵام ئەو ھەردەم دەیگوت (کە من بۆ سیاسەت دروست نەکراوم، لەبەر ئەوە دوورکەوتنەوە لە خەڵک و تەنیایی ھەڵبژارد و وتی تاکی بە تەنیا دەتوانێت بیربکاتەوە و شتی بەسوود و نوێ دابھێنێ کە کۆمەڵ پێی تەواو دامەزراو دەبێت) ئاینشتاین زۆر داوەتنامەی بۆ ھاتبوو بەھۆی ناوبانگی بیردۆزی ڕێژەیییەکەی، و ھەرجارێک کە وانەی پێشکەش دەکرد، بە ئاھەنگێکی گەورە پێشوازی لێدەکرا بە ئامادەبوونی گشت خەڵک و ئەوانەش کە ھاتبوون بۆ ناسینی ئەو پیاوە گەورەیە، ھەرچەندە کە لە بیردۆزی ڕێژەیی تێناگەن، بەڵام گرنگی خەڵک بۆ ئەو بێ وێنەبوو.
لە ڕاپۆرتی نێردراوی فەلەکناسی ئینگلیزی لە ساڵی ١٩١٩ز دا ھاتووە کە ڕاستی بیردۆزی ئاینشتاین دەربارەی لاربوونی تیشک لە کاتی ڕۆیشتنی بە ئاسماندا گرنگترین ھۆکارەکانی ناوبانگی بوون بەڵام چونکە بە ڕەگەز ئەڵمانی بوو بۆیە ناوبانگەکەی لە ئینگلتەرا کەم بوو، بەڵام مالدین داوەتی کرد بۆ ئینگلتەرا و لە کاتی پێشکەشکردنی بۆ ئاینشتاین وتی (ئەوەی کە ئیسحاق نیوتن لە سەدەی ھەژدەھەمدا کردی، ئاینشتاین لە سەدەی بیستەمدا دەیکات. ئاینشتاین حەزی لە ئاشتی بوو و ڕقی لە جەنگ بوو، لە بانگەوازێکی تەلەڤیزیۆنیدا بۆ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان ترومان، ئاینشتاین وتی: «دەبوایە سەرەتا پێشبڕکێی خۆ پڕ چەککردن لە پێناو بەرگری لە خۆکردن بووایە، بەڵام ئەمڕۆ شێوازێکی شێتانەی پێوە دیارە، چونکە ئەگەر کار بەم شێوەیە بڕوا، ئەوا لە داھاتوو ھیچ ژیان لەسەر زەویدا نامێنێت».
مردن و دوای مردن
200px|وێنۆک|چەپ|ئاینشتاین لە ساڵی ١٩٤٧دا ئاینشتاین لە بەرلین نیشتەجێ بوو. میوانەکانی لە سەرانسەری جیھانەوە دەھاتن بۆ لای و گوێیان لە قسەکانی دەگرت، تا ساڵی ١٩٢٩ کاتێک تەمەنی گەیشتە پەنجا ساڵ بڕیاری ونبوونیدا و کەس نەیزانی لە کوێ دەژیت، لە ١٨ی نیسانی ساڵی ١٩٥٥ لە شاری پرینستۆن لە ویلایەتی نیوجێرسی لە ئەمریکا ئاینشتاین کۆچی دوایی کرد. زۆر لە زانکۆکان پێشبڕکێیان بوو تا مێشکی ئەم پیاوە بەدەست بھێنن تا نھێنییەکانی ئەم زانایە بزانن.
ئەلبێرت ئاینشتاین پلەی گەورەترین زانای لە جیھاندا بەدەستی ھێنا، پاشان ئیسحاق نیوتن لە دوای ئەو دێت، و ئەم پلەیەی لە گۆڤاری جیھانی پێبەخشرا کە سەد زانا لە بەناوبانگترین زاناکانی ئەم بوارە بەشدارییان تێدا کرد. زانا برایت جرین لە زانکۆی کۆلۆمبیای ئەمریکی دەڵێت: "تیۆرەکانی ئاینشتاین بە تایبەتی بیردۆزی ڕێژەیی ھەموو بیروڕایەکانی سەبارەت بە بۆشایی ئاسمان و کات گۆڕی، کە لە جیاتی ئەم دووانە جیھانێکی سەیر و جوڵاوی پێشکەش کرد کە بۆشایی و کات تێیدا دەجوڵێنەوە، ھەرچەند بیروڕاکانی زۆر قورسن بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئاینشتاین ھەر بە بەناوبانگترین زانا دادەنرێت و ھەر ئەم قورسییە بوو بە ھۆکاری ناوبانگییەکەی تا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت. چونکە بۆ زانست ژیا و خەباتی لە پێناو جێبەجێ کردنی تاقیکردنەوەکان و بیروڕاکانی دەکرد، ھەر بۆیە شوێنی خۆی لە مێژوودا دیاری کرد.
نامە کۆنەکانی نێوان ئاینشتاین و ماریک کە لە سالی١٩٨٧ دۆزرانەوەو بڵاوکرانەوە، دەریخست کە ھەردووکیان خاوەنی کچێک بوون بە ناوی لایسرێل، کە لە ساڵی ١٩٠٢ لە نۆڤیساد لە دایکبووە، لەو کاتەی کە ماریک لای خانەوادەکەی نیشتەجێبووە، ماریک بەبێ منداڵەکەی گەڕاوەتەوە بۆ سویسرا، بەمەش ئەو منداڵە ناوی ڕاستەقینەو چارەنووسی بە نەزانراوی ماوەتەوە. نامەکانی ئابی ١٩٠٣ی ئاینشتاین وا نیشان دەدەن کە منداڵەکە لەلایەن خێزانێکی تر ھەڵگیراوەتەوە یان بەھۆی گرانەتا بە کۆرپەیی کۆچی دوایی کردووە.
لە ١٩٠٣ ئاینشتاین و ماریک ھاوسەرگیریان کرد. لە ئایاری ١٩٠٤ لە بێرن، سویسرا کوڕێکیان بوو بە ناوی ھانس ئالبێرت ئاینشتاین، دواتر لە تەممووزی ١٩١٠ لە زیورخ مناڵێکی تری کوڕیان بوو بە ناوی ئێدوارد. لە نیسانی ١٩١٤ ئاینشتاین و ھاوسەرەکەی سەردانی (بەرلین) یان کرد، بەڵام دواتر ماریک لەگەڵ دوو کوڕەکەی گەڕایەوە بۆ نەرویج، دوای ئەوەی بۆی دەرکەوت کە دڵدارە سەرەکییەکەی ئاینشتاین بریتیبوو لە ئامۆزاکەی خۆی ئێلسا. لە ١٤ی شوباتی ١٩١٩ ئاینشتاین و ھاوسەرەکەی لەیەک جیابوونەوە، دوای ئەوەی بۆ ماوەی پێنج ساڵ بوو دوور لەیەک ژیانیان بەسەر دەبرد. لە تەمەنی بیست ساڵیدا ئێدوارد تووشی نەخۆشییەکی دەروونیی بوو، کە ئەویش توش بوون بوو بە شیزۆفرینیاا، سەرەتا دایکی چاودێری دەکرد و ئاگاداری بوو. چەندین جار داخیلی نەخۆشخانەی دەروونی کراو، دوای مردنی دایکی، بە تاھەتایە لە نەخۆشخانە نیشتەجێ کرا.
لە نوسراێک کە لە ساڵی ٢٠١٥ بڵاوکرایەوە، لە ١٩١٠ کاتێک ھاوسەرەکەی بە منداڵی دووەمی دووگیان بوو، ئاینشتاین بۆ خۆشەویستەکەی پێشووی ماری وینتلەر سۆزی خۆی بۆ ماری دەربڕیوەو بۆی نووسیوە: " لە ئەوینێکی دڵبزوێندا ھەموو خولەکێک بیرت لێ دەکەمەوە و بە جۆرێک ناشادم کە تەنھا مرۆڤ دەتوانێت ھێندە ناشاد بێت. ئەو جیا لە خۆشەویستی بۆ ماری دەربارەی "خۆشەویستییەکی لەڕێ لادراو" و "ژیانی لەدەستچووی" نوسیوە.
لە ١٩١٩ ئاینشتاین ھاوسەرگیری لەگەڵ ئێلسا لومینسال کرد، دوای ئەوەی کە پەیوەندییەکەیان لە ساڵی ١٩١٢ دەستی پێکرد. ئەو ئامۆزای بوو لەلای دایکی و کچی ئامۆزای بوو لەلای باوکی. لە ساڵی ١٩٣٣ کۆچیانکرد بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ١٩٣٥ ئێلسا بە ھەبوونی گرفت لە دڵ و گورچیلە دەستنیشانکراو، لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٦ کۆچی دوایی کرد.
ھاوڕێکانی:
ھەندێک لە ھاوڕێ ناسراوەکانی بریتیبوون لە مایکڵ بێسۆ، پۆڵئیرنھێست، مارسێل گرۆسمان، یانۆش پلاسک، دانیاڵ کیو، پۆسن، مۆریس سۆلۆڤاین و ستیڤن وایس.
ژیانی تایبەتی:
یارمەتییەکانی بۆ دۆسیەی زایۆنست
لەنێویان ئەو پێشنیازی دروستکردنی پەیمانگەکی کشتوکاڵی کرد بۆ یەکلایکردنەوەی خاکە گەشە پێنەدراوەکان. پێشنیاریشی کرد کە دوای ئەوە، دەبێت پەیمانگەیەکی کیمیایی و پەیمانگەیەکی زیندوەرزانی دروست بکرێن بۆ شەرکردن دژ بە پەتای جۆراوجۆری وەک مەلاریا کە بڵاو ببوەوە، کە ئەو بە بەدکار ناوی دەبرد و، ببوە ھۆی لاوازبونی گەشەسەندنی سێیەکی وڵات. بە لای ئەوەوە، دامەزراندنی پەیمانگای توێژینەوەکانی ڕۆژھەڵات لەوانەش خولی زمان بە ھەردوو زمانی عەرەبی و عبری گرنگ بوو بۆ دۆزینەوە زانستییەکان لە وڵات و پەیکەرە مێژوویەکان.
حایم وایزمان دواتر بوو بە یەکەم سەرۆکی ئیسرائیل. لە سەرەمەرگدا و کاتێک لەو پۆستە بوو، لە ساڵی١٩٢٥ و لەسەر ئارەزووی ئیزرایل کار لێباچ، سەرۆک وەزیران دەیڤد بێن پۆستی سەرۆکی ئیسرائیلی پێشکەش بە ئاینشتاین کرد، کە پۆستێکی تەشریفاتی بوو.
پێشنیارەکە لەلایەن ئابە ئێبەن باڵوێزی ئیسرائیل لە واشنتۆن پێشکەش کرا، کە بەم شێوەیە بڕیارەکەی ڕون کردەوە: «پێشنیارەکە قوڵترین ڕێز بەرجەستە دەکات کە گەلی جولەکە بەرجەستەی بکات لەلایەن یەکێک لە منداڵەکانی یان نەوەکانی». ئاینشتاین بڕیارەکەی ڕەت کردەوە و لە وڵامی بۆ ئەم نامەیە نوسیبووی کە پێشنیارەکە ناخی ھەژاندووەو، لە ھەمان کاتدا ھەستی بە شەرم و دڵتەنگی کردووە لەکاتی ڕەتکردنەوەی پێشنیارەکە..
خۆشەویستی بۆ مۆسیقا
ئاینشتاین لە تەمەنی گەنجییەوە خولیا و پێزانینی بۆ مۆسیقا ھەبووە. لە کۆتا یاداشتنامەکانی نوسیبووی:- ئەگەر فیزیاوان نەبوومایە، لەوانەیە ببوبام بە مۆسیقاژەن، من زۆرکات بیر لە مۆسیقا دەکەمەوە، خەیاڵەکانم لە مۆسیقا دەژین، من خودی ژیانم لە میانەی مۆسیقادا دەبینم. زۆربەی خۆشگوزەرانییەکانی ژیانم لە مۆسیقاوەدەبینم.
دایکی پیانۆژەنێکی باشبوو و وای دەخواست کە کوڕەکەی فێری ژەنینی کەمانچەبێت، نەک تەنھا بۆ ئەوەی بتوانێت خۆشەویستی مۆسیقا لە دڵی دروستبکا، بەڵکو بۆئەوەی کلتوری ئەڵمانی بگرێتەخۆی. بەگوێرەی مایسترۆ لیۆن بۆتستین، ئاینشتاین لە تەمەنی (٥) ساڵی دەستی بە ژەنین کرد گەرچی لەو تەمەنەدا چێژی لە ژەنینی مۆسیقا وەرنەدەگرت.
لەتەمەنی ١٣ ساڵی، ئاوازە مۆسیقایەکانی مۆزارتی دۆزییەوە. لەو کاتەدا ئەو شەیدای ئاوازەکانی مۆزارت بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە بە خۆشحاڵییەوە مۆسیقا بخوێنێت. ئاینشتاین بە جۆرێک خۆی فێری ژەنین کرد کە ھیچ کات بە بەردەوامی ڕاھێنانی نەدەکرد. ئەو وتی کە «خۆشەویستی مامۆستایەکە باشترە لە ھەستکردن بەوەی بە ناچاری فێری شتێک بیت». لەتەمەنی ١٧ ساڵی، لەکاتی ژەنینی پارچە مۆسیقایەکی کەمانچەی بتھۆڤن، تاقیکەرەوەیەکی قوتابخانە گوێبیستی بوو و دواتر گوتی کە ژەنینەکەی «سەرنجراکێشکەرە و ئاشکراکەری تێگەیشتنێکی مەزنە». ئەوەی کە بۆتستنی توشی شۆک کرد وەک ئەوەی کە خۆی نوسیبوی دەربارەی ئاینشتاین بریتیبوو لە «نیشانەی خۆشەویستییەکی قوڵی بۆ مۆسیقا کە تایبەتمەندییەکی تایبەت بووە لە ژەنینی مۆسیقا لەو سەردەمەدا. مۆسیقا واتایەکی جیاوازی ھەیە بۆ ئەم قوتابییە». لەم کاتەوە مۆسیقا ڕۆڵی سەرەکی لە ژیانی ئاینشتاین بینی، گەرچی بوون بە مۆسیقارێکی پیشەگەر بەشێک نەبوو لە خەونەکانی ئاینشتاین.
لە نێو ئەوانەی کە ئاینشتاین مۆسیقای بۆ دەھەنین بەشێکی کەمی مۆسیقاری پیشەگەر. ھەروەھا ئەو مۆسیقای بۆ ھەندێک گوێگری تایبەت و ھاورێکانی ژەنیوە. ئەو کاتەی لە بێرن و زیوخ ە بەرلین دەژیا ژووری مۆسیقا بەشێکبوو لە ژیانی کۆمەڵایەتی و تێیدا ئەو مۆسیقای لە گەڵ ماکس و پلانک و کورەکەی و کەسانی تر دەژەنی.
لە ساڵی ١٩٣١ لەو کاتەی کە سەرقاڵ بوو بە توێژینەوە لە پەیمانگای تەکنەلۆجیای کالیفۆرنیا، سەردانی پەیمانگای مۆسیقای خێزانی زۆڵندەری کرد لە لۆس ئەنجلۆس و، تێیدا لەگەڵ چوار ئەندامی زەوڵندەر دەستی بە ژەنینی ھەندێک لە پارچە مۆسیقاکانی بیتھۆڤن و مۆزارت کرد لە نزیک کۆتایییەکانی ژیانی جوڵیارد و ھاوکارەکانی سەردانیانکرد لە پرینستن، ئەو دەستی بە ژەنینی کەمانچەکەی کرد لەگەڵیان، ئاستی ھەماھەنگی ئاینشتاین و ئاوازیژەنینی مۆسیقاکە سەرسامی کردن.
مردنی
لە نیسانی ساڵی ١٩٥٥، ئاینشتاین توشی خوێنبەربوونی ناوەکی دەبێت، بەھۆی پچڕانی شادەماری سک، کە پێشوتر لە ساڵی ١٩٤٨ لەلایەن ڕودۆڵفنەیسن، بۆ چارەسەرکردنی نەشتەرگەرییەکی بۆ ئەنجامدا. لەو کاتەدا، نووسراوێکی لەگەڵ خۆی برد بۆ نەخۆشخانە، کە بۆ یادی حەوت ساڵەی دامەزراندنی ئیسرائیل لەسەر تەلەڤیزیۆن بیخوێنێتەوە، بەڵام ئەوەندە نەژیا بۆ ئەوەی پێشکەشی بکات. ئاینشتاین نەشتەرگەری ڕەتکردەوە و وتی: من ئەو کاتە دەمرم کە خۆم دەمەوێ، ئەوە بێمانەیە ژیان شێوەیەکی ناسروشتیی درێژبکرێتەوە. من بەشی خۆم ژیام، ئێستا کاتییەتی بڕۆم و بە سەربەرزانە دەڕۆم. بەیانی زوو لە نەخۆشخانەی پرنیستن لە تەمەنی٧٦ ساڵی کۆچی دوای کرد و تا ئەو کاتەش لە کارکردن بەردەوام بوو.
سەرچاوەکان
* پۆل:زانا فیزیاییەکان پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی سویسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩ پۆل:مردووانی ١٩٥٥ پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:داھێنەرە ئەمریکییەکان لە سەدەی ٢٠می زایینی پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:فیزیکزانانی جوو پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری پۆل:بێدینەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەڵمانیایان لە دەستداوە پۆل:پاڵێوراوانی هۆڵی ناوبانگ لە نیوجێرزی پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:جولەکەکانی ئەشکەنازی ئەمریکی پۆل:پاڵێوراوانی ھۆڵی ناوبانگ لە نیوجێرزی پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا
وێنۆک|جەیمزی یەکەمی ئینگلستان
جەیمزی یەکەمی ئینگلستان یان جەیمزی شەشەمی سکۆتلەند (١٥٦٦–١٦٢٥؛ بە ئینگلیزی: James VI and I) پاشای سکۆتلەند و لە دوای ماوەیەک ئینگلستان و ئیرلەند بوو.
منداڵی
جەیمزی شەشەم لە ١٩ی جولایی ١٥٦٧دا لە تەمەنی سی مانگیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، لە ئەو کاتەدا دایکی واتە ماری شاژنی سکۆتلەند لە لاکلێڤێندا ئەسیر بوو. جەیمز ھەشت مانگانە بوو کە باوکی، واتە لۆرد دارنلی، کوژرا و ھەروەھا دە مانگانە بوو کە بۆ دوایین جار دایکی چاو پێکەوت. لە سەرەتای پاشایەتیی ئەودا چوار وەزیر لە ژێر ناوی ئەودا بە سەر سکۆتلەنددا حکوومەتیان دەکرد، کە بریتی بوون لە مۆرای، لێناکس، مار و مۆرتۆن، ھەمووی ئەمانە بێجگە یەکێکیان کوژران.
حکوومەتی ئینگلستان
ئەو لە دوای لە سێدارە درانی دایکی و مردنی ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان حکوومەتی ئینگلستانیشی گرت بە دەستەوە. لە دوای ئەوەی کە جەیمز خۆی بە شوێنکەوتووی ئایینی پرۆتێستان زانی، ڕێبەرەکانی شۆرای پاشایەتیی ئێلیزابێت، لە ڕێگەی مارییەوە، ئەویان بە واریسی پاشایەتیی ئینگلستان دانا. چوار ڕۆژ لە دوای مردنی ئێلیزابێت، جەیمز سەفەرێکی شادی لە ئێدینبورگەوە بەرەو لەندەن دەست پێکرد و لە ڕێگەدا چاوی بە ئەشرافی ئینگلستان کەوت. بەو جۆرە گەشتە لەندەن و لە تەمەنی سی و حەوت ساڵیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، ئیرلەند و ئینگلستان.
سەرچاوەکان
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 160-174.
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٦ پۆل:مردووانی ١٦٢٥ پۆل:پاشا ئینگلیزەکان پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
٤٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
زەید کوڕی سابت
یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد (د. خ)، ناوبراو یەکێک بووە لەو کەسانەی قورئان یان لەبەر کردبوو لەسەردەمی پەیامبەر محەممەد. یەکێک بووە لەو کەسانەی بەشداربووە لەکۆکردنەوەی قورئان لەھەردوو سەردەمی ئەبووبەکری سەدیق و عوسمانی کوڕی عەفان، لە ساڵی ٤٥ی ھیجری کۆچی دوایی کردووە لەسەردەمی مەعاویە.
ژیان
کاتێک زەید تەمەنی ٦ ساڵان بوو باوکی مرد لە شەڕی بەعاث. زەید تەمەنی ١١ ساڵ بوو کاتێک داوای مۆڵەتی کرد بۆ بەشداریکردن لە شەڕی بەدر. بەو پێیەی تەمەنی لە ١٥ ساڵ کەمتر بوو، محەممەد (ص) ڕێگەی پێ نەدا و ناردییەوە. پاشان بڕیاریدا بە فێربوونی قورئان هەوڵی بەدەستهێنانی ڕەزامەندی لەلای محەممەد (ص) بدات. دواتر ڕاسپێردرا بۆ نووسینی نامە بۆ نا-موسڵمانان و کۆکردنەوە و هەڵگرتنی تۆماری ئایەتەکانی قورئان. زەید لەو کەسانە بوو کە محمد هەڵیبژاردبوو بۆ نوسینی ئایەتەکانی قورئان. زۆربەی کاتەکانی بە قورئان خوێندن بەسەر دەبرد و بەردەوام بوو لە فێربوونی ئایەتەکانی قورئان وەک چۆن لەلایەن محەممەدەوە دەخوێندرایەوە. دواتر زەید لە تەمەنی 19 ساڵیدا خۆبەخشانە شەڕی کرد. ئەمجارەیان لە ڕیزەکانی سوپای موسڵمانان وەرگیرا. کاتی شەڕی زەید دوای نۆ ساڵ لە دامەزراندنی کۆمەڵگەی موسڵمانان لە مەدینە هاتبوو.
زەید ڕۆڵی نووسینەوەی ئەو ئایەتانەی قورئانی هەبوو کە موسڵمانان پێیان وایە لە ڕێگەی فریشتەی جبرائیلەوە لەلایەن خواوە بۆ محەممەد نێردراوە.
دوای وەفاتی ‌‌محەممەد، زه‌ید كه‌ تا ئه‌م كاته‌ بووبووه‌ پسپۆری قورئان، رۆڵی ره‌سه‌ندكردن و كۆكردنه‌وه‌ی وه‌حی قورئانی زاره‌كی و ده‌قی بۆ یه‌ك به‌رگی سنووردار پێسپێردرا. ئەم دەستپێشخەرییە لە کارنامەی خەلیفە ئەبوبەکردا بەرز بوو، بە تایبەت دوای شەڕەکانی ریدا و شەڕی یەمامە بە تایبەتی کە تیایدا ٢٥ سەحابی کە قورئانیان لەبەر کردبوو شەهید بوون. عومەر قەناعەتی بە ئەبوبەکر کرد کە دەبێت قورئان لە یەک دەستنووسدا کۆبکرێتەوە. لە سەردەمی ئەبوبەکردا وەک خەلیفە، ئەرکی کۆکردنەوەی ئایەتەکانی قورئان لە هەموو پێکهاتە موسڵمانەکانی پێدرا. زەید لە کۆتاییدا ئەو ئەرکەی قبوڵ کرد و بە وتەی خۆی دەستی کرد بە دۆزینەوەی ئەو ماددە قورئانییە و لە پەرگەمەنت و چەقۆ و گەڵای خورما و لە یادەوەریی پیاوانەوە کۆی دەکاتەوە. کاتێک زەید ئەرکەکەی تەواو کرد، پەڕەکانی ئامادەکراوی لای ئەبوبەکر بەجێهێشت. ئەبوبەکر پێش مردنی پەڕەکانی لای عومەر بەجێدەهێڵێت کە لە بەرامبەردا لای حەفسەی کچەکەی بەجێی هێشتووە. حەفسە و ئوم سەلامە و عائیشە هاوسەری محمد بوون کە قورئانیان لەبەر کردبوو.
بەم شێوەیە زەید کوڕی سابت بوو بە یەکێک لە دەسەڵاتدارە پێشەنگەکان لەسەر قورئان. عومەری کوڕی خەتاب جارێک قسەی بۆ موسڵمانان کرد و فەرمووی: ئەی گەل ئەوەی ویستی پرسیار لە قورئان بکات با بچێتە لای زەید کوڕی سابت.
سەردەمی محەممەد: ٦١٠-٦٣٢
زەید ڕۆڵی نووسینەوەی ئەو ئایەتانەی قورئانی هەبوو کە لە ڕێگەی فریشتەی جبرائیلەوە لە خوای گەورەوە بۆ محمد نێردرابوون. هەروەها زەید لەلایەن محەمەدەوە فەرمانی پێکرابوو کە فێری زمانی عیبری و قیبتی بێت و لە ماوەی دوو هەفتەدا شارەزا بوو لە هەردوو زمانەکە کە وەک وەرگێڕی محەممەد کاری دەکرد.
سەردەمی ئەبوبەکرد: ٦٣٢-٦٣٤
دوای وەفاتی محەممەد، زەید کە بوو بە شارەزای قورئان، ڕۆڵی ڕەسەنایەتی و کۆکردنەوەی وەحی قورئانی زارەکی و دەقی بۆ یەک بەرگی سنووردار پێسپێردرا. ئەم دەستپێشخەرییە لە کارنامەی خەلیفە ئەبوبەکردا بەرز بوو، بە تایبەت دوای جەنگەکانی ریدە (جەنگەکانی لادانە) و شەڕی یەمامە بە تایبەتی کە تێیدا ژمارەیەکی زۆر لە حافظ قورئان (نزیکەی ٤٥٠ کەس) شەهیدبوون. عومەر قەناعەتی بە ئەبوبەکر کرد کە دەبێت قورئان لە یەک دەستنووسدا کۆبکرێتەوە.
لە سەردەمی ئەبوبەکردا وەک خەلیفە، ئەرکی کۆکردنەوەی ئایەتەکانی قورئان لە هەموو عەرەبستان پێدرا و سەرۆکی ئەو لیژنەیە بوو کە ئەم ئەرکەی ئەنجامدا(ژمارەی کەسانی ئەم لیژنەیە لە هەندێک سەرچاوەدا لە دەوروبەری ٢٥ کەسە لەکاتێکدا لە هەندێک سەرچاوەدا ئەوان  ژمارە بۆ 75). زەید لە کۆتاییدا ئەو ئەرکەی قبوڵ کرد و بە گوتەی ئەو "دەستی کرد بە دیاریکردنی شوێنی ماددە قورئانییەکان و کۆکردنەوەی لە پەرگەمەنتەکان، چەناگە، گەڵاکانی خورما و لە یادەوەرییەکانی هاوەڵان (کە بە دڵ دەیانزانی)".
کاتێک زەید ئەرکەکەی تەواو کرد، سوحف (پەڕە)ی ئامادەکراوی لای ئەبوبەکر بەجێهێشت. ئەبوبەکر پێش مردنی سوحفەکەی لای عومەر بەجێهێشت کە لە بەرامبەردا لای حەفسەی کچەکەی بەجێی هێشت. حەفسە و ئوم سەلامە و عائیشە هاوسەری محمد بوون کە قورئانیان لەبەر کردبوو.
سەردەمی عومەر: ٦٣٤-٦٤٤
بەم شێوەیە زەید کوڕی سابت بوو بە یەکێک لە دەسەڵاتدارە پێشەنگەکان لەسەر قورئان. عومەری کوڕی خەتاب جارێک قسەی بۆ موسڵمانان کرد و فەرمووی: ئەی گەل ئەوەی ویستی پرسیار لە قورئان بکات با بچێتە لای زەید کوڕی ثابت.
سەردەمی عوسمان: ٦٤٤-٦٥٦
لە سەردەمی عوسماندا کە تا ئەو کاتەی ئیسلام بە دوور و فراوان تەشەنەی کردبوو، جیاوازی لە خوێندنەوەی قورئان بە شێوەزارە جیاوازەکانی زمانی عەرەبی دەرکەوت. کۆمەڵێک هاوەڵ بە سەرۆکایەتی حوزەیفە کوڕی یەمان کە ئەوکات لە عێراق جێگیر بوو، هاتنە لای عوسمان و داوایان لێکرد "ئوممەتی موسڵمانان ڕزگار بکات پێش ئەوەی جیاوازییان هەبێت سەبارەت بە قورئان".
عوسمان ده‌ستنووسی قورئانی له‌ حه‌فسه‌وه‌ وه‌رده‌گرت و دیسان ده‌سه‌ڵاتی پێشه‌نگ زه‌ید کوڕی سابت و هه‌ندێک هاوه‌ڵی تری بانگ کرد بۆ ئه‌وه‌ی کۆپی لێ بکه‌ن. زەید خرایە ئەستۆی ئەو ئەرکە. شێوازی شێوەزاری عەرەبی کە بەکارهاتووە، شێوازی زاراوەی عەشیرەتی قوڕەیشی بووە. لێرەوە ئەم ستایلە بەسەر هەموو ئەوانی تردا جەختی لەسەر کرایەوە.
زەید و هاوەڵانی تر پێنج دانەیان ئامادە کرد. یەکێک لەوانە بۆ هەموو پارێزگایەکی موسڵمانان نێردرا بەو فەرمانەی کە هەموو ماددە قورئانیەکانی تر، چ پارچە پارچە بێت یان کۆپی تەواو، بسوتێنرێت. کاتێک کۆپی ستاندارد دروست دەکرا و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە هەموو شوێنێک بەردەست بوو بۆ کۆمەڵگەی موسڵمانان، ئەوا هەموو ماددەکانی تر بە ئارەزووی خۆیان لەلایەن کۆمەڵگە موسڵمانەکانەوە خۆیان دەسوتێنران. ئەمەش گرنگ بوو بۆ ئەوەی گۆڕانکاری یان جیاوازی لە زاراوە لە دەقی ستانداردی قورئان نەهێڵرێت. خەلیفە عوسمان نوسخەیەکی بۆ خۆی هەڵگرت و دەستنووسە ئەسڵیەکەی بۆ حەفسە (هاوسەری پێغەمبەر) گەڕایەوە.
مردن
سەعید کوڕی موسسەیب دەفەرموێت: "من بەشداریم لە پرسەی زەید بن سابت کرد، دوای ئەوەی بەخاک سپێردرا کوڕی عەباس فەرمووی ئەی ئێوەی خەڵک! هەرکەسێک ئارەزووی ئەوە بکات بزانێت زانست چۆن بەجێمان دەهێڵێت با بزانێت کە زانست بەم شێوەیە دەڕوات". . سوێند بە خوای گەورە کە تازە زانستێکی زۆر ئەمڕۆ بەجێی هێشتووین."
ئەمەنەش ببینە
* محەممەد
* ئەبووبەکری سدیق
* عومەر کوڕی خەتتاب
* عوسمان کوڕی عەفان
* عائیشە
* موعازی کوڕی جەبەل
پارێزگای عەممان
پارێزگای عەممان یەکێکە لە پارێزگاکانی ئوردن. پایتەختی ئەم پارێزگایە شاری عەممانە کە هاوکات پایتەختی ئەو وڵاتەیە. ناوەندی کارگێڕی پارێزگاکە هەروەها سەرجەم فەرمانگە حکومییەکان و پەرلەمانەکان دەکەونە ناحیەی عەبدەلی.
سەرژمێری نیشتمانی ئوردن لە ساڵی ٢٠١٥ دەریدەخات کە ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاری پایتەخت ٤ ملیۆن کەسی تێپەڕاندووە ,یەکێک لەو هۆکارانەی کە بەشداربوون لە زیادبوونی بەرچاوی ژمارەی دانیشتووان لێشاوی زۆری پەنابەرانە لە وڵاتانی دراوسێ. سەرژمێری نیشتمانی ئوردن لە ساڵی ٢٠٠٤ ئاماژەی بەوەدا کە کۆی ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای پایتەخت لەو کاتەدا ١٩٤٢,٠٦٦ کەس بووە، کە لە سەرژمێری ساڵی ١٩٩٤دا ١,٥٧٦,٢٣٨ کەس گەشەی کردووە بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ٢.١%.
سەرچاوەکان
پۆل:عەممان
مەرقەد
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
فڕۆکەخانەی ئامەد
فڕۆکەخانەی ئامەد یان فڕۆکەخانەی دیاربەکر (کورتکراوەی ئیاتا: DIY)، فڕۆکەخانەیەکی سەربازی و گشتییە کەدەکەوێتە شاری ئامەد لە تورکیا. فڕۆکەخانەکە ٦ کیلۆمەتر لەناوەندی شاری ئامەدەوە دوورە. لەساڵی ١٩٥٢ گەشتەکانی دەستیپێکردووە.
ئامارەکان
(*)سەرچاوە: DHMI.gov.tr
ڕووداوەکان
لە ٨ی کانوونیدووەمی ٢٠٠٣، فڕۆکەی تورکیش ئێرلاین ٦٣٤ لەکاتی گەیشتن بە فڕۆکەخانەی ئامەد تێکشکا، سەرەنجام ٧٥ لەکۆی ٨٠ سەرنشینی فڕۆکەکە گیانیان لەدەستدا کە لەنێویشیاندا دوو فڕۆکەوانەکەش ھەبوون.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئامەد پۆل:فڕۆکەخانەکانی تورکیا پۆل:فڕۆکەخانەکانی کوردستان
ئۆلیڤیێ ڕۆلەن
ئۆلیڤیێ رۆلەن نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ھونەر و وێژە بە پلەی ئەفسەر (فەڕەنسا) پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
٤٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قەڵای ژاپۆنی
قەڵای ژاپۆنی (城، شیرۆ، یان جۆ) قەڵاکان بەشێوەییەکی سەرەکی لەسەر دار و بەردا بنیادنراون، لە سەدەکانی پێشوو قەڵاکان لە دار دروستکرابوون، لە لەدوای سەدەی ١٦ بەباشترین شێوەی خۆیان ناسران، قەڵاکان لە ژاپۆن بنیاندنرابوون بۆ پارێزگاریکردن لە شارە گرنگەکان یان شارە ستراتیژییەکانی ئەو سەردەمە وەکوو دەربەندەکان، پەڕینەوە لە ڕووبار، پاسدان لە شارێک بۆ شارێکی تر.
قەڵاکانی سەدەکانی پێشوو تا دواساتیش بە زۆری و بە شێوەییەکی سەرەکی پشتیان بە دار دەبەست، وە زۆربەیان ڕووخێنران لەدوای تێپەڕبوونی چەنەھا ساڵ، بە تایبەتی قەڵاکانی سەردەمی سێنگۆکو (١٤٦٧ بۆ ١٦٠٣) زۆربەی ئەو قەڵایانەی لە سەرەتای ئەو سەردەمە دروستکرابوون لەدوای تێپەربوونی چەنەھا ساڵ ڕووخێنران، ھەرچۆنێک بێت دواتر زۆربەیان دروستکرانەوە دوای سەردەمی سێنگۆکو، لە ئەمڕۆدا زیاتر لە سەد قەڵای بەردەست ھەیە لە ژاپۆن، بەپێی لێکۆڵینەوەیەک و سەرژمێرییەک، قەڵاکانی ژاپۆن لە مێژوودا گەیشتووە بە پێنج ھەزار قەڵا. ھەنێک لە قەڵاکان وەکوو ھەردوو قەڵای ماتسوێ و کۆچی لە ١٦١١ بنیادنرابوون و بە باشی مابوونەوە بەبێ بەرکەوتنی زیان بە قەڵاکان یان ھەر مەترسییەکی تر، قەڵای ھیرۆشیما لە وێرانکارییەکە ھەڵوەشایەوە و دووبارە لە ١٩٥٨ دروستکرایەوە وەک مۆزەخانەیەک.
کارەکتەری کانجی '城' بە مانای قەڵا دێت کە وەک "شیرۆ" دەخوێنرێتەوە لە ژاپۆنی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن پۆل:قەڵاکانی ژاپۆن
٤٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کووەیت لە ئۆڵۆمپیاد
کووەیت بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. لەوکاتەوە بەشدرای لە ١٢ ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ھیج کاتێک نەیتوانیوە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بکات، وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی سێ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن کە ھەرسێکیان بڕۆنزن، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی کووەیت لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزراوە، لە ساڵی ١٩٦٦ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێندراوە، کووەیت ڕێگەی پێنەدرا وەک دەوڵەتێک لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بەشداری بکات، ھەرچەندە بەشداربووانی وڵاتەکە توانیان وەک وەرزشوانانی سەربەخۆی ئۆڵۆمپیاد لەژێر ئاڵای ئۆڵۆمپیاددا بەشداری بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:کووەیت لە ئۆڵۆمپیاد پۆل:وەرزشی کووەیت
بڕیارنامەی ٩٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئایاری ١٩٩٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٥٤٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٥ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ١٩٩٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
قرغیزستان لە ئۆڵۆمپیاد
قرغیزیستان بۆ یەکەمجار وەک وڵاتی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٩٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، لەوکاتەوە لە ٧ خولی ھاوینەی و ٧خوولی زستان یارییەکان بەشداری کردووە و خاوەنی ٧ مەدالیای ئۆڵۆمپیادە. پێشتر وەک بەشێک لە تیمی یەکێتی سۆڤیەت بەشدار بوون. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٢ وەرزشوانانی قیرغیزستان وەک بەشێک لە تیمی یەکگرتوو لە ژێر ئاڵای لێژنەی ئۆڵۆمپیاد بەشداری کرد، ئەمەش دوای جیابوونەوەی یەکێتیی سۆڤیەت.
پارێزگای ھەولێر
وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر پارێزگای ھەولێر یەکێک لە پارێزگاکانی کۆماری عێراق و یەکێک لەو پارێزگایانەیە کە لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دایە. ناوەندی پارێزگای ھەولێر، شاری ھەولێرە. بۆ ساڵی ٢٠١٥، ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢٠٠٩٦٣٨ کەس مەزەندە کراوە.
لە ئێستادا، ئومێد خۆشناو پارێزگاری ھەولێرە.
مێژوو
ھەندێ لە زانایان، ھەولێر و ھەرێمی کوردستان بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی ئەشکەوتی شانەدەر باشترین بەڵگەی مێژوویی مرۆڤە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە جیھان گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. ھەولێر کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە.
بوون بە پارێزگا
لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ھەولێر قەزایەک بووە سەر بە لیوای مووسڵ، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە پارێزگا ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە، لەپەرتووکی (دوو ساڵ لەکوردستان) کە بیرەوەرییەکانی خۆیەتی بەمجۆرە باس لەمگۆڕانە دەکات:« رۆژی (٥/١١/١٩١٩) بروسکەیەکم پێگەیشت کە بەدادوەری رامیاری پارێزگای نوێی ھەولێر دامەزراوم کە لەڕۆژی (١/١/١١٩١٩) بڕیاری بوونی بەپارێزگا دەرچوو بوو" . بەم پێیە ھەولێر لەو ڕۆژەوە بووە بە پارێزگا واتە رۆژی (١/١١/١٩١٩) بەگوێرەی ئەم قسانەش بێ (دەبلیۆ-ئار-ئێچ) یەکەم پارێزگاری ھەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانلییەکان، بەڵام دووای پێکەوەنانی دەوڵەتی عێراق».
ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر
ھاوینەھەواری شەقڵاوە: ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوورو دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی.
'تاڤگەی گەلی عەلی بەگ': ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن.
ھاوینەھەواری بێخاڵ:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین.
ھاوینەھەواری جوندیان: ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران.