ڕەوشت
دەمارە ئاوێنەیییەکان
دەمارە ئاوێنەکان دەماری مێشکن کە ئاگر دەدەن کاتێک کەسێکی تر تێبینی دەکرێت کە کردارێکی دیاریکراو ئەنجام دەدات. دەمارەکان تەقە دەکەن لە لاساییکردنەوەی کردارەکە کە چاودێری دەکرێت، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی ھەمان ماسولکەکان بە خولەکێک لە چاودێردا کار بکەن وەک ئەوەی کە بە شێوەیەکی زۆر گەورە کار دەکەن لە کەسەکە لە ڕاستیدا کردارەکە ئەنجام دەدەن. توێژینەوە لەسەر دەمارە ئاوێنەکان، لەوەتەی دۆزینەوەیان لە ساڵی ١٩٩٦،[٤٧] پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەوان ڕۆڵیان ھەبێت بۆ ئەوەی نەک تەنیا لە تێگەیشتنی کرداردا، بەڵکو لە ھاوسۆزی ھاوبەشکردنی سۆزدا ڕۆڵیان ھەبێت زانای دەماری مەعریفی جین دیکیتی پێی وایە کە توانای ناسینەوە و ئەزموونێکی نەشیاو ئەوەی کە تاکێکی تر پێیدا تێپەڕی دەبێت ھەنگاوێکی سەرەکی بوو بۆ پێشەوە لە پەرەسەندنی ھەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتی و لە کۆتاییدا ئەخلاق. [٤٨] ناتوانیت ھەست بە ھاوسۆزی بکات یەکێکە لە تایبەتمەندییە پێناسەکراوەکانی سایکۆپاتی، ئەمەش وا دەردەکەوێت کە پشتگیری بکات بۆ تێڕوانینی دیکیتی. ئەگەر ئەخلاق وەڵامدەرەوەی ئەو پرسیارە بێت کە ' چۆن دەبێت لە ئاستی تاکدا بژین' سیاسەت دەکرێت وەک ئەوەی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا ھەمان پرسیار چارەسەر بکات، ھەرچەندە بواری سیاسی کێشە و تەحەدای زیاتر دروست دەکات. بۆیە بێسەروشوێنکردنە کە بەڵگەکان لە پەیوەندی نێوان ھەڵوێستەکان لە ئەخلاق و سیاسەتدا دۆزراوەتەوە. تیۆری بنەما ئەخلاقییەکان، کە لەلایەن جۆناتان ھایدت و ھاوپیشەکانی، بۆ لێکۆڵینەوە لە جیاوازییەکانی نێوان ئازادیخوازان و کۆنەپارێزان بەکارھێنراوە، لەو بارەیەوە. ڕەوشتی گرووپ لە چەمک و باوەڕە ھاوبەشەکانەوە گەشە دەکات و زۆرجار بۆ ڕێکخستنی ڕەفتار لە ناو کلتورێک یان کۆمەڵگایەکدا کۆدەکرێتەوە. کردارە پێناسەکراوەکانی جۆراوجۆر دێن کە پێیان دەوترێت مۆراڵ یان نائەخلاقی ئەوکەسانەی کە کرداری ئەخلاقی ھەڵدەبژێرن بە شێوەیەکی بەناوبانگ بۆ خاوەنداریکردن لە «فیبری ئەخلاقی»، لەکاتێکدا لەوانەیە ئەوانەی کە لە ڕەفتاری نائەخلاقیدا سەرگەردانن وەک لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە ناو ببرێن. بەردەوام بوونی گرووپێک لەوانەیە پشت بە گونجاندنێکی بەربڵاو بێت بۆ کۆدەکانی ڕەوشت؛ نەتوانین بۆ ھەموارکردنی کۆدی ئەخلاقی لە وەڵامدانەوە بە بەرەنگارییە نوێکان ھەندێک جار متمانە بە نەمانی کۆمەڵگایەک ھەیە (نموونەیەکی ئەرێنی دەبێتە کرداری چاکسازی سیسترسی لە بوژاندنەوەی مۆناتیسم؛ نموونەیەکی نەرێنی دەبێتە ڕۆڵی دۆاگەر ئیمپرێس لە ژێردەستی چین بۆ بەرژەوەندی ئەورووپی). لەناو بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکاندا ھەندێک مەیل ھەبووە ھەست بەوە بکات کە میللەتێک بەبێ دانپێدانانی یەک ڕەوشتی ھاوبەش، بەبێ ڕەچاوکردنی ناوەڕۆکەکەی ڕزگاری نابێت و سەرفراز نابێت. ڕەوشتی سیاسیش پەیوەندی بە ھەڵسوکەوتی نێو دەوڵەتی حکوومەتە نەتەوەیییەکانەوە ھەیە و بۆ ئەو پشتگیرییەی کە لە دانیشتووانی میوانەکەیانەوە وەردەگرن پەیمانگای ئینستیتیوتی ئینستتیوتی ئینستیتیوتی سێنتانس کە بە ھاوکاری جاسی ڕیس ئانتیس دامەزراوە، لە ڕێگەی چوارچێوەی بازنەیەکی ئەخلاقی فراوان نوام چامسکی دەڵێت کە “” ئەگەر ئێمە پرەنسیپی گشتگیریی ھەڵبگرین: ئەگەر کردارێک ڕاست بێت (یان ھەڵە) بۆ ئەوانی تر، ئەوە بۆ ئێمە ڕاستە (یان ھەڵەیە). بەڕاستی ئەوانەی کەناگەنەناو کەمترین ئاستی ئەخلاقی بۆ خۆیان ئەو پێوەرانەی کەدەیانەوێت بۆ ئەوانی تر جێبەجێ دەکەن، بەڕاستی ناتوانرێت بەجدی وەربگیرێن کاتێک کەباس لەگوناھو وەڵامدانەوە دەکەن. یان ڕاست و دروست، چاکە و خراپ. لە ڕاستیدا یەکێک لەوانە، ڕەنگە سەرەتاییترین بنەما ڕەوشتییەکان، بنەمای جیھانییەتی بێت، واتە ئەگەر شتێک بۆ من دروست بێت، ئەوە بۆ تۆیە؛ ئەگەر بۆ تۆ ھەڵە بێت، ئەوە بۆ من ھەڵەیە. ھەر کۆدی ئەخلاقی کە تەنانەت شایەنی سەیرکردنیش بێت بە جۆرێک لە ناوکی خۆی ھەیە.