cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لافاو
لافاو یان سێڵاو حاڵەتێکە کە ئاو بە ھەر ھۆیەک، وەکو بارینی زۆری باران، لە شوێنە ھەمیشەیییەکەی خۆی بچێتە دەر.
ئەمانەش ببینە
پۆل:لافاو پۆل:ئاوناسی پۆل:ئاو پۆل:کەش
٩٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فرانک دی بۆر
فرانسیسکۆس دی بۆر (لە ١٥ی ئایاری ١٩٧٠ لە دایک بووە)؛ ڕاھێنەرێکی تۆپی پێی ھۆڵەندییە کە لەم دوایییەدا ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا بووە بەرگریکارێکی پێشووی ھۆڵەندی بووە دی بۆر زۆربەی پیشەی یاریکردنی پیشەیی خۆی لەگەڵ ئایاکس بەسەر برد و پێنج نازناوی خولی نایابی ھۆڵەندا و دوو جامی ھۆڵەندا و سێ جامی سووپەری ھۆڵەندا و یەک خولی ئەورووپا و یەک خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و یەک جامی جامی ئینتەرکۆنتیننتال بردەوە دواتر پێنج ساڵی لە بەرشەلۆنە بەسەر برد، لە ساڵی ١٩٩٨–١٩٩ نازناوی لالیگای بردەوە، دوای ئەوەش پێش خانەنشینی، ئەزموونێکی کورت لە گاڵاتاسەرای، ڕێنجەرز، ئەلڕەیان و ئەلشیمال.
دی بۆر دووەم یاریزانی ھەڵبژاردەی ھۆڵەندایە کە زۆرترین یاری ئەنجام دابێت کە ١١٢ یاری ئەنجامداوە، سەرکردایەتی ھۆڵەندای کرد بۆ پێش کۆتایی ھەردوو جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨ و جامی یۆرۆی ٢٠٠٠ برا دووانەکەی ڕۆناڵد دی بۆرە و لەگەڵیدا ھاوئاھەنگ بووە لە ئایاکس، بەرشلۆنە، ڕێنجەرز، ئەلڕایان، ئەلشیمال و ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا.
دوای وازھێنانی لە لەیاریکردن، دی بۆر لەگەڵ تیپی گەنجانی ئایاکس و وەک یاریدەدەری بێرت ڤان مارڤایک لەگەڵ ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا چووە ناو بەڕێوەبردنەوە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ وەک بەڕێوەبەری ئاژاکس دەستی بەسەردا گرت و لە یەکەم وەرزدا چووە سەر نازناوی ئێریدیڤیسی لە ساڵی ٢٠١٣ خەڵاتی ڕینوس میچڵس بۆ ڕاھێنەری ساڵ لە ھۆڵەندا وەرگرت دوای پێشەنگایەتی ئایاکس بۆ سێیەمین نازناوی ئێردیڤیسی یەک لەدوای یەک. ساڵی دواتر بوو بە یەکەم ڕاھێنەر کە چوار نازناوی ئێردیڤیسی یەک لەدوای یەک بردەوە. پاشان لە خولی ئیتاڵی لەگەڵ ئینتەر میلان لە ساڵی ٢٠١٦ و کریستال پالاس لە پرێمیەرلیگ لە ٢٠١٧ و ئەتلانتا یونایتد لە ئێم ئێڵ ئێس لە ٢٠١٧ بۆ ٢٠٢٠ دی بۆر لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢٠دا وەک ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا دەستنیشان کرا، بەڵام کەمتر لە ساڵێکی دوایی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢١ دوای ئەنجامی نائومێدی یۆرۆی ٢٠٢٠ی تیمەکە بەجێی ھێشت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٢ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
نەرویژ
نەرویژ یەکێکە لە وڵاتە ئەوروپییە سکاندیناڤییەکان کە دەکەوێتە باکوری کیشوەرەکەوە. نەرویژ سنووری ھەیە لەگەڵ ھەریەک لە سوید، فینلاند، و ڕووسیا، ھەروەھا سنووری دەریاییی لەگەڵ ھەریەک لە وڵاتانی دانمارک و بریتانیادا ھەیە. نەرویژ بە باشترین وڵات دادەنرێ لە بژێویی ژیاندا.
بڕیارنامەی ١٣٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٢٤٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
نەرویژ
کورتەیەک لەبارەی مێژوی نەرویژ
ئێمە بە سەردەمی نێوان ساڵی ٨٠٠ و ١٠٥٠ی پاش زایین دەڵێین سەردەمی ڤایکینگ. لە سەرەتای سەردەمی ڤایکینگدا، نەرویژ وڵاتێکی یەکگرتوو نەبوو، بەڵکوو لە چەندین شانشینی بچووک پێکھاتبوو. لە ساڵی ٨٧٢ ھاراڵد فەیرھەیر (Harald Hårfagre) بوو بە شای بەشێکی زۆر لە نەرویژ. زۆرێک لە ڤایکینگەکان سەفەریان کرد بۆ وڵاتانی تر. ھەندێ لە ڤایکینگەکان بازرگان بوون و کاڵایان دەکڕی و دەفرۆشت، بەڵام ئەوانی تر جەنگاوەر بوون؛ خەریکی تاڵان و کوشتن بوون. ئەمڕۆ، کاتێ ئێمە باسی ڤایکینگەکان دەکەین زیاتر دەکەوینە بیری جەنگاوەرەکان. لە سەدەی ١١یەمدا، ئایینی مەسیحیەت ھاتە نێو وڵاتی نەرویژ و جێگەی باوەڕە ئایینیە کۆنەکانی نۆرس (Norse)ی گرتەوە.
بڕیارنامەی ١٣٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئووگاندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٠ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
نەرویژ
کورتەیەک لەبارەی مێژوی نەرویژ
یەکگرتنی دانیمارک و نەرویژ
لە ساڵانی ١٣٠٠ دا، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ کاریگەریی دانیمارک لەسەر نەرویژ زۆرتر دەبوو؛ لە ١٣٩٧، نەرویژ بەفەرمی لەگەڵ دانیمارک و سوید یەکی گرتبوو. ئەم یەکێتیە لەلایەن شایەکی ھاوبەشەوە بەڕێوە دەبرا. سوید بەرەبەرە لەم یەکێتییە جیا بووەوە، بەڵام دانیمارک و نەرویژ ھەتا ١٨١٤ بە یەکگرتوویی مانەوە. دانیمارک حاکمی ئەم یەکێتیە بوو. کۆپنھاگن ناوەندی فەرھەنگیی ئەم یەکێتیە بوو، و نەرویژییەکان بە زمانی دانیمارکی دەیانخوێند و دەیاننووسی. جووتیارانی نەرویژی باجیان دەدا بە شای کۆپنھاگن.
لەناوچوونی یەکێتی و دروستبوونی یەکێتیی نوێ
سالی ١٨١٤ ساڵێکی گرنگە لە مێژووی نەرویژدا. لە ١٧ی مەی ئەم ساڵەدا نەرویژ بوو بە خاوەنی یاسای بنەڕەتی (دەستوور) ی خۆی. لە سەرەتای ساڵانی ١٨٠٠دا، چەندین جەنگ لە ئەورووپا ڕووی دا. یەکێک لەوانە جەنگێکی گەورە بوو لە نێوان بەریتانیا و فەڕەنسا. دانیمارک/نەرویژ لایەنی فەڕەنسای گرت و کاتێ کە فەرەنسا جەنگەکەی دۆڕاند، شای دانیمارک ناچار کرا نەرویژ ڕادەستی سوید بکا، کە لایەنگری بەریتانیا بوو. یەکێتیی نێوان دانیمارک و نەرویژ لە ١٨١٤ لە ناو چوو. ھەندێ لە نەرویژییەکان ھیوادار بوون کە دوای لەناوچوونی ئەم یەکێتیە نەرویژ ببێ بە نەتەوەیەکی سەربەخۆ. گرووپێک لە پیاوانی پێشەنگ لە ئەیدسڤۆڵ (Eidsvoll)، لە ناوچەی ئاکێرشووس (Akershus)، کۆ بوونەوە. ئەوان لە پاڵ ھەوڵەکانی تر دا، یاسای بنەڕەتییان دانا بۆ نەرویژێکی سەربەخۆ. بەڵام، نەرویژ ناچار کرا لەگەڵ سوید یەک بگرێ و لە تشرینی دووەمی ١٨١٤، یەکێتیی نێوان ئەم دوو وڵاتە بوو بە ڕاست. یەکێتی لەگەڵ سوید لاوازتر لە یەکێتی پێشوو لەگەڵ دانیمارک بوو. بە نەرویژ ڕێگە درا کە یاسای بنەڕەتیی خۆی (بە ھەندێ گۆڕانکارییەوە) بە کار بێنێ و خۆی بەڕێوە ببا. سوید سیاسەتی دەرەوەی دیاری دەکرد و شای ھەردوو وڵات سویدی بوو.
خۆشەویستیی نیشتمان و ناسنامەی نەرویژی
نزیک بە نیوەی سەدەی ١٩، بزووتنەوەیەکی نوێ لە بواری ھونەر و فەرھەنگدا سەری ھەڵدا، کە ئێمە پێی دەڵێین بزووتنەوەی خۆشەویستیی نیشتمان. بەشێکی گرنگ لەم بزووتنەوەیە لەسەر کاراکتەری نیشتمانی و گەورەکردنەوە و ڕازاندنەوەی ئەم کاراکتەرە جەختی دەکرد. لە نەرویژ، زیاتر تەئکید لەسەر جوانیی سروشتی نیشتمان بوو. کۆمەڵگای جووتیاران وەکوو «نموونەی نەرویژیبوون» سەیر دەکرا. خۆشەویستیی نیشتمان لە ئەدەبیات، ھونەرە دیدارییەکان و مووزیکدا خۆی دەنواند. لەم ماوەدا، نەرویژییەکان ھەستێکی مەزنتریان بەرامبەر بە ناسنامەی نیشتمانیی خۆیان ھەبوو. زۆرێکیان شانازییان بە نەرویژیبوونی خۆیان دەکرد، وە لە ئاکامی ئەمەدا، مەیلی ئەوان بۆ سەربەخۆبوونی وڵات زیاتر بوو. بە ھۆی ئەوەی کە نەرویژ چەند سەدە لەگەڵ دانیمارک یەکی گرتبوو، زمانی نووسینی نەرویژ دانیمارکی بوو. ئەو زمانی نووسینە کە ئێستا پێی دەڵێین بۆکمال (bokmål) نموونەیەکی پێشکەوتووی ئەم زمانەیە. لە دەورانی بزووتنەوەی خۆشەویستیی نیشتماندا، زۆرکەس پێیان وابوو کە نەرویژییەکان دەبێ زمانی نووسینی تایبەت بە خۆیان ھەبێ کە لەسەر زمانی دانیمارکی نەبێ. لەبەر ئەمە، زمانەوان ئیڤار ئاسێن (Ivar Aasen) (١٨١٣ تا ١٨٩٦) بە سەرانسەری وڵاتدا گەشتی کرد و نموونەی شێوەزارە جیاجیاکانی کۆ کردەوە. ئەو ئەم نموونانەی بە کار ھێنا بۆ دروستکردنی زمانێکی نووسینی نوێ بە ناوی نینۆرسک (nynorsk) (واتە سویدیی نوێ). لە ١٨٠٠ـەوە تا ئێستا ھەردوو شێوەزاری نینۆرسک و بۆکمال تا ڕادەیەکی زۆر پێشکەوتوون، بەڵام لە نەرویژ ھێشتا دوو شێوەزاری ڕەسمی لە زمانی نەرویژی ھەیە، جگە لە شێوەزارەکانی سامی (Sami) و کڤێن (Kven (kvensk)).
نەرویژی ئەمڕۆ
دوای تەواوبوونی جەنگ، وڵات پێویستی بە بنیادنانەوەی ھەبوو. تا ڕادەیەکی زۆر کالا کەم بوو، و خانووی کافی بۆ خەڵک نەبوو. بۆ بنیادنانەوەی وڵات بەزووترین کات پێویست بە ھاوکاری و یەکڕیزی ھەبوو. حکوومەت ھەندێ ڕێسای سەخت و توندی دانا بۆ ئابووری و سەرفکردن (ئیستھلاک). ماوەیەکی کورت دوای جەنگ، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN) دامەزرا. ئامانجی سەرەکیی نەتەوە یەگرتووەکان ئەوە بوو کە پەرە بدا بە ئاشتی و دادوەری لە سەرانسەری جیھان. نەرویژ یەکێک بوو لە یەکەمین وڵاتان کە لە تشرینی دووەمی ١٩٤٥ بوو بە ئەندامی ئەم ڕێکخراوە. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێشنیاری یارمەتیی داراییی دا بۆ پشتیوانیکردن لە بنیادنانەوەی وڵاتانی ئەورووپا لە دوای جەنگ. ئەم یارمەتیە ئابوورییە بە ناوی «پلانی مارشاڵ” ناسراو بوو، وە داخوازییە ئابووری و سیاسیەکانی وڵاتانی وەرگری ئەم یارمەتییەی لە خۆ دەگرت. نەرویژ نزیکەی سێ میلیارد کرۆن یارمەتیی وەرگرت. لە ١٩٤٩، نەرویژ و یازدە وڵاتی تر “پەیماننامەی ئەتلەنتیکی باکور» یان واژوو کرد. ئەمە بوو بە ھۆی دامەزرانی ڕێکخراوی بەرگریی ئەتلەنتیکی باکور، ناتۆ. پەیوەندیی نزیکی نێوان ڕۆژاوای ئەورووپا و ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەتا ئەمڕۆ بەردەوامە. ئابووریی نەرویژ لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا تەقریبەن بەھێز بوو، و حکوومەت چەندین چاکسازیی ئەنجام دا بۆ ئەوەی چۆنایەتیی ژیانی دانیشتووانی ئەم وڵاتە باشتر بکا. لە ساڵانی ١٩٦٠دا، چەند کۆمپانیا ویستیان لە دەریاکانی نەرویژدا بیر ھەڵکەنن بۆ بەرھەمھێنانی نەوت و گاز. ھەروەکوو پرۆژەکانی کارەباییی ئاویی ٥٠ ساڵ لەوەوپێش، سەرچاوەکانی نەوت لەژێر خاوەندارێتیی حکوومەتدا بوو، بەڵام ڕێگە درا بە کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت بۆ ئەوەی لە ھەندێ شوێنی دیاریکراو بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بگەڕن بۆ نەوت، بیر ھەڵکەنن و نەوت ھەڵگۆزن. یەکەمجار لە ١٩٦٩، لە دەریای باکوور نەوت دۆزرایەوە و، لەو کاتەوە، نەرویژ بووە بە وڵاتێکی خاوەن نەوت. ئەمڕۆ، نەرویژ یەکێکە لەو وڵاتانەی جیھان کە زۆرترین ڕێژەی نەوت ھەناردە دەکات، وە پیشەسازیی نەوت کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر ئابووریی نەرویژ ھەیە. ھەروەھا، بزووتنەوە جەماوەرییە مەزنەکان کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر پێشکەوتنی نەرویژی ئەمڕۆ ھەبووە. بە تایبەت بزووتنەوەکانی یەکێتیی کرێکاران و بزووتنەوەکانی ژنان ڕۆڵێکی مەزنیان ھەبووە. پێشینەی بزووتنەوە کرێکارییەکان لە نەرویژ دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٦٠٠، بەڵام لە ساڵانی ١٨٨٠دا لەگەڵ زۆرتربوونی کارەکانی بواری پێشەسازی ئەم بزووتنەوانە زیاتر ڕێکخران. لە ساڵانی ١٩٢٠دا، ئەم بزووتنەوەیە ھێز و کاریگەرییەکی زۆرتری ھەبوو. بزووتنەوەی کرێکاری خەباتی کرد بۆ باشترکردنی ژیانی کرێکاران، لەوانە کەمکردنەوەی ماوەی کارکردن لە ڕۆژدا، باشترکردنی سەلامەتی شوێنی کار، بیمەی تەندروستی و مافی وەرگرتنی یارمەتیی دارایی لە کاتی بێکاری. بزووتنەوەی ژنان خەباتی کرد بۆ مافەکانی ژنان لە نێو کۆمەڵگا، یەکسانیی نێوان ڕەگەزەکان و دەرفەتی یەکسان بۆ پیاو و ژن. مافی جیابوونەوە، مافی کۆنترۆڵی منداڵبوون، مافی لەباربردن و مافی ژنان بۆ بڕیاردان لەبارەی لەشی خۆیان ھۆکارە سەرەکیەکانی دروستبوونی بزووتنەوەی ژنان بوونە. ئەمڕۆ، پیاو و ژن مافی یەکسانیان ھەیە بۆ خوێندن، کار، مڵک، ماڵ، میرات، دەرمان و چاودێریی تەندروستی.
جوگرافیا
جوگرافیا
بەشەکانی وڵات
نەرویژ کراوە بە پێنج بەش: باکوور، ترۆندێلاگ (Trøndelag)، ڕۆژاوا، باشوور و ڕۆژھەڵات.
ناحیەکان
فینمارک، ترۆمس و نۆردلاند لە ھەرێمی باکوور ھەڵکەوتوون.
نۆرد-ترۆندێلاگ و سۆر-ترۆندێلاگ لە ھەرێمی ترۆندێلاگ ھەڵکەوتوون.
مۆر ئۆگ رۆمسدال، سۆگن ئۆگ فیۆردانە، ھۆردالاند و رۆگالاند لە ھەرێمی ڕۆژاوا ھەڵکەوتوون.
ڤێست-ئاگدێر و ئاوست ئاگدێر لە ھەرێمی باشوور ھەڵکەوتوون.
تێلێمارک، بوسکێروند، ڤێستفۆڵد، ئاکێرشووس، ئۆسلۆ، ئۆستفۆڵد، ھێدمارک و ئۆلاند لە ھەرێمی ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتوون.
شارەکان
نەرویژ نزیک بە ١٠٠ شاری ھەیە.
ئەمانەی خوارەوە گەورەترین شارەکانی نەرویژن (بە گوێرەی سەرژمێریی (٢٠١٤):
ڕاستیە جوگرافییەکانی تر
کەش و ھەوا
نەرویژ چوار وەرزی ھەیە: بەھار، ھاوین، پاییز و زستان.
کەش و ھەوای نەرویژ لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر جیاوازە. ھەروەھا لە نێو یەک ناوچەیشدا جیاوازیی زۆر ھەیە، و ڕەنگە ھەموو ساڵێک تا ڕادەیەکی بەرچاو بگۆڕێ. بەگشتی، ناوچەکانی کەنار دەریا زستانی ئارام و بەفری کەمیان ھەیە، بەڵام ناوچەکانی ناوەوەی وڵات زستانی سارد و بەفری زۆریان ھەیە. لە لایەکی ترەوە، ھاوینی ئەم ناوچانە زۆرجار گەم و وشکە. لە ھەرێمی ڕۆژاوای نەرویژ زۆرتر لە ھەرێمی ڕۆژھەڵات باران دەبارێ.
لە ناوچەکانی کەناردەریا زۆربەی کات، بە تایبەت لە وەرزی پاییز، با دێ.
ھەروەھا ڕێژەی ڕووناکیی ڕۆژ تا ڕادەیەکی زۆر لە نێوان ناوچەکانی باکور و باشووردا جیاوازە. لە وەرزی زستان، ھەرچەندە لە باکور نزیک دەبیتەوە، ڕۆژ کورتترە. لە ھاممێرفێست، کە باکوریترین شاری ئەورووپایە لەسەر خاکی ئەسڵیی نەرویژ، لە وەرزی زستان تاریکترین کاتی ساڵ نزیکەی دوو مانگ درێژەی ھەیە. لەم ماوەیەدا، ھیچ خۆرەتاوێک نییە. بەڵام لە ھاوین دا پێچەوانەی ئەمە ڕوو دەدا، و لە نیوەی شەودا خۆرەتاوە!
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی نەرویژ ٥٫٠٩١٫٩٢٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٧ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫١ ساڵە. ھەروەھا ٨٠ لە سەدی دانیشتووانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:نەرویژ پۆل:سکاندیناڤیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٥ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٨٧٢ پۆل:وڵاتە سکاندیناڤییەکان پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٤ پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی پۆل:وڵاتانی ئەندامی یەکێتی بازرگانی ئازاد لە ئەوروپا پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور
بەرکەوت
وێنۆک|alt=12 apples divided into 4 groups of 3 each.|لە کاتی دابەشکردنی ١٢ بەسەر ٣دا بەرکەوتەکە دەبێتە ٤ لە بیرکاریدا، بەرکەوت ، ئەنجام دابەشکردنە. بۆ نموونە، لە کاتی دابەشکردنی ٦ بەسەر ٣دا، بەرکەوتەکە دەبێتە ٢ (٢ = ٣ ÷ ٦)؛ بە ٦ دەوترێ بەشکراو (یان دابەشکراو) و بە ٣ش دەوترێ بەشدراو (یان پێبەشکراو). بەرکەوت ئەوە دەگەیەنێت کە ھەر بەشدراو چەندە لە بەشکراوی بەرکەوتووە یان بە زمانێکی تر بەشکراو چەند جار بەشدراوی تێدایە: لەو نموونەیەی سەرەوەدا، ٦، ٢ جار ٣ی تێدایە.
ھەمیشە بەرکەوت ژمارەیەکی تەواو نییە. نموونە: ٣٫٥ = ٢ ÷ ٧.
شێوەی گشتی دابەشکردنی a بەسەر bدا بریتییە لە a=bq+r.
لێرەدا
a : بەشکراو
b : بەشدراو یان پێبەشکراو
q : بەرکەوت
r : ماوە
سەرچاوەکان
پۆل:دابەشکردن پۆل:ژمارە ڕاستەقینەکان
ئەشتەرەک
ئەشتەرەک کۆمەڵگەیەکی شارەوانی شارۆچکە و شارەوانییە لە پارێزگای ئاراگاتسۆن لە ئەرمینیا، دەکەوێتە کەناری چەپی ڕووباری کاساغ بەدرێژایی گەروویەکە، لە باکووری ڕۆژاوای یەریڤانی پایتەخت. ناوەندی ئیداری پارێزگای ئاراگاتسۆنە. ئاشتاراک ڕێگایەکی گرنگی ڕێگاکانە بۆ گۆشە چوارگۆشەی یەریڤان-گیومری-ڤانادزۆر.
شارۆچکەکە ڕۆڵێکی گەورە دەگێڕێت لە ئابووری نیشتمانی و ھەروەھا ژیانی کولتووری ئەرمینیا لە ڕێگەی چەندین کارگەی پیشەسازی و دامەزراوەی کولتوورییەوە. وەک شارۆچکەیەکی مانگی دەستکردی یەریڤان گەشەی کردووە. گوندی موغنی لە نزیکەوە بەشێکە لە شارەوانی ئەشتەراک.
بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ١٨ ھەزار و ٨٣٤ کەس بووە. بەڵام بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەشتەراک ١٨ ھەزار کەسە.
سەرۆکایەتی ئەپستۆریای ئاراگاتسۆن لە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنستان بارەگا سەرەکییەکەی لە ئەشتاراکە
غەسان ھیتۆ
غەسان ھیتۆ سەرۆک وەزیرانی پێشووی حکوومەتی کاتی سووریایە، بازرگانێکی سوورییە بە ڕەچەڵەک کوردی خۆڕئاوایە و لە ساڵی ١٩٦٣ لە دیمەشقی پایتەختی سووریا لەدایک بووە، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بیرکاری و زانستی کۆمپیوتەر ھەیە لە زانکۆی پێردوی ئەمریکاوە، ھیتۆ دامەزرێنەر و جێگری سەرۆکی ھاوپەیمانییە بۆ سووریایەکی ئازاد.
ئەشتەرەک
جوگرافیا
وێنۆک|ڕاست|ڕووباری کاساغ لە ئەشتەراک وێنۆک|ڕاست|چیای ئارا کە ڕووی لە ئەشتەراک کردووە ئەشتەراک دەکەوێتە کەناری چەپی ڕووباری کاساغ، ١٣ کم لە باکووری ڕۆژاوای یەریڤانی پایتەختەوە دوورە، بەرزییەکەی بە نزیکەیی ١١١٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە.
غەسان ھیتۆ
ژیانی کۆمەڵایەتی
ھیتۆ خێزاندارە و باوکی چوار کوڕە یەکێک لە کوڕەکانی عوبێدە کە یەکێکە لە یاریزانەکانی تۆپی پێی ئەمریکی ھەروەھا ڕۆژنامەنووسە لە گۆڤاری نیویۆرک تایمز، لە دوای ٢٠١١ چووەتە سووریابۆ پاڵپشتی کردنی بەرھەڵستکارە سوورییەکان لەبواری ڕاگەیاندن.
ئەشتەرەک
جوگرافیا
شارۆچکەکە خاڵی ناوەندیی نێوان دەشتی ئارارات لە باشوورەوە و چیاکانی ئاراگات لە باکوورەوە داگیرکردووە. ناوچەکە دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی ئاو. نافورەی سەغمۆساوان، نازرەڤان و شرۆشۆر سەرچاوەی سەرەکی ئاوی خواردنەوەن بۆ شارۆچکەکە.
غەسان ھیتۆ
ژیانی پیشەیی
ھیتۆ ھاوپەیمانی سووریای ئازاد لە ئەمریکا دامەزراند و لە ساڵی ٢٠١١ەوە جێگری سەرۆک کۆماری کاتی بوو، ئامانجی پشتیوانی کردنە لە ئاواتەکانی گەلی سووریا بۆ ئازادی و دادپەروەری و ئازادی مەدەنی و ڕێزگرتن لە یاسا. ئەو لە ساڵی ٢٠١١دا لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دامەزراوە و وەک جێگری سەرۆک کۆمار خزمەتی کردووە ھیتۆ دوای چوونە پاڵ بەرھەڵستکارەکانی ڕژێمی بەشار ئەسەد، یەکەی ھەماھەنگی ھاریکاریی کۆمەکی مرۆیی و حەساو مەدەنی و دژە جیاکاری دژی عەرەب و موسڵمان و ئاسیایی دامەزراند. سندوقەکە ملیۆنان دۆلاری بۆ بڵاوکردنەوەی دادپەروەری و پاراستنی ماف و ئازادییە مەدەنییەکان دابین کردووە.
ئەشتەرەک
جوگرافیا
شارۆچکەکە بەسەر ٤ قەزادا دابەشکراوە: ئەشتەراکی کۆن لە کەناری ڕاستی ڕووباری کاساغ، دزاخاپ (بە واتای زاری کەناری چەپ) لە لای چەپی کەساغ، گیتاوان و باگاوان. گوندی موغنی -کە لەناو شارەوانی ئەشتەراکدا ھاتووە- دەکەوێتە باکووری شارۆچکەکە. دۆڵی ئەشتەراک کە بە شێوەیەکی گشتی بە ئاشتراکی دزۆر ناسراوە، شوێنێکی سەرەکییە بۆ سەردانکەرانی یەریڤان و شوێنەوارەکانی دیکەی نزیک.
غەسان ھیتۆ
ژیانی ڕامیاری
لەوەتەی ھەڵگیرسانی بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دژ بە ڕژێمی سەرۆک بەشار ئەسەد لە ئەمریکا، غەسان ھیتۆ لە بواری مرۆیی و سیاسیدا چالاک بووە و ھاوپەیمانی سووریای ئازاد لە ئەمریکا دامەزراندووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١١دا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دامەزراوە و وەک جێگری سەرۆک کۆمار خزمەتی کردووە دوای چوونە ناو شۆڕشەوە، غەسان ھیتۆ یەکەی ھەماھەنگی ھاریکاریی شۆڕشگێڕانەی ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی سووریا و شۆڕشی سووریا دامەزراند و بەڕێوەبرد، کە لە سنووری سووریا و تورکیا دەسەڵاتی ھەیە.
ئەشتەرەک
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئاراگاتسۆن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئاراگاتسۆن پۆل:ئەشتەرەک پۆل:پارێزگای ئێریڤان
غەسان ھیتۆ
سەرۆکایەتی حکوومەتی ڕاگوزەر
لە ١٨ی ئازاردا لە ئیستەنبووڵ ھەڵبژاردن ئەنجامدرا کە لەلایەن ھاوپەیمانی نیشتیمانی سووریاوە ئۆپۆزسیۆن ڕێکخرابوو، کە سەرکەوتنی ھیتۆی لێکەوتەوە، کە ٣٥ دەنگ لە کۆی ٦٢ دەنگ، دوای چەند کاتژمێرێک دانیشتن، کە ٦٠ ئەندامی ھاوپەیمانی کۆکردەوە بۆ پێکھێنانی حکوومەتی ئۆپۆزسیۆن.
چارگۆشەی ساین
وێنۆک| چارگۆشەی ساین شێوەکەی وەک ساینێکە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە لۆ سەردەمی خەلافەتی عوسمانی (١٨٤٠) چارگۆشەی ساین جۆرێک لە چارگۆشە بوو کە فەلەکناسەکان لە سەردەمی زێڕینی شارستانیەتی ئیسلامیدا بەکاریان دەهینا. دەتوانرێت ئەم ئامرازە لۆ پێوانەکردنی گۆشە ئاسمانییەکان یاخوود گێڕانەوەی کات یانیش دۆزینەوەی ئاراستەکان، یان دیاریکردنی شوێنی ڕواڵەتی هەر تەنێکی ئاسمانی لە هەر کاتێکدا بەکاربهێنرێت. ئەم ئامرازە بە ناوی کرداری فەنکشنی ساینەوە ناونرایە ، لە سەدەی نۆیەمدا لەلایەن محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی لە بەغداد داهێنراوە.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون پۆل:ماتماتیک پۆل:سەردەمی زێڕینی شارستانیەتی ئیسلام پۆل:ساین پۆل:بیرکاری
تازاوای قازی
تازاوای قازی یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٦ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٨٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
مەسقەت
مەسقەت (بە عەرەبی:) پایتەختی وڵاتی عومانە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٠٩٠,٧٩٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٢یەم پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:مەسقەت پۆل:شارەکانی بەندەری عەرەبی
ئایەتی گەیاندنی پەیام
وێنۆک|پەڕێکی قورئان کە بەشێک لە سوورەتی مائیدەی تێدا نوسراوە، لەنێویشیاندا ئایەتی گەیاندنی پەیام ئایەتی گەیاندنی پەیام،ئایەتی تەبلیغ ئایەتی شەست و حەوتی سوورەتی مائیدەیە، کە تیایدا خوای گەورە فەرمان بە پیغەمبەر دەکات ئەو پەیامەی بۆی نێردراوە بیگەیەنێت،.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:زاراوە قورئانییەکان پۆل:قورئان پۆل:ئایەتەکانی قورئان پۆل:ئایەت
بڕیارنامەی ١٣٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٢٥١‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٠ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
گەیلسڤیل، ئەلاباما
گەیلسڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی چێرۆکی، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٤٤ کەس بووە. ڕووبەری ٠٫٨٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٦١٫٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ئایەتی ڕاستگۆیان
وێنۆک|وێنەی ئایەتی ڕاستگۆیان ئایەتی ڕاستگۆیان،ئایەتی سادقان ئایەتی سەد و نۆزدەی سوورەتی تەوبەیە، خوای گەورە فەرمان بە باوەڕداران دەکات لە ڕاستگۆیان ببن،.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە قورئانییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:قورئان پۆل:ئایەتەکانی قورئان پۆل:ئایەت
تازاوای دۆڵەڕەش
تازاوای دۆڵەڕەش یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢٠ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٢٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
تازاوای سەرداڵان
تازاوای سەرداڵان یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢٧ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٦٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ڕانی لاکشمیبای
مانیکارنیکا (ھەروەھا بە مانو ناسراوە) لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٢٨ لە شارۆچکە‌ی ڤاراناسی لە خێزانی بەراھیمە لە دایک بووە، باوکی ناوی مۆرپانس تامبی بووە و دایکی ناوی بەھادیراتی بای بووە. تە‌مە‌نی ٤ ساڵ بووە کە دایکی کۆچی دوای کردووە، لە ناو خێزانی حاکمی بیسۆر (باجی ڕاھۆ) گە‌ورە بووە نازناوی (چابیلی) پێداوە لەلایەن حاکمی بیسۆر و فێری ئە‌سپسواری و تیرھاوێژی و شمشێربازی کراوە لەلایەن (تاتیا گورو) ی مامۆستای.
ئە‌و ژنە ھە‌ستێکی بە‌رزی نە‌تە‌وایە‌تی ھە‌بووە و بە‌ردە‌وام دژی بە‌ریتانییە‌کان بووە و چە‌ند جارێک ھە‌وڵی کوشتنی دراوە. لە ساڵی ١٨٤٢ شووی بە پاشای جانسی گانگادار ڕاھۆ کردووە و نازناوی لاکشمیبای پێدە‌بە‌خشێت. سە‌رکردایە‌تی شۆرشی ھیندی ساڵی ١٨٥٧ی کردووە. لە ١٧ی حوزەیرانی ١٨٥٨ لە لایە‌ن بریتانییە‌‌کان لە شە‌رێکدا دە‌کوژرێت. لە ئێستا لە ھیندستان و پاکستان پە‌یکە‌ری بۆ دروست کراوە و چە‌ند شوێنێکی وە‌ک شوێنە‌واری مێژوو سە‌ردانی دە‌کرێت.
٩٨٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٣٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٢٥٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سیەرالیۆن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٠ پۆل:سیەرالیۆن لە ٢٠٠٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
تەورێزخاتوون
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
پێڕستی گوندەکانی ساینقەڵا
ساینقەڵا شارۆچکەیەکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە ، دەکەوێتە ناوچەی موکریان.
ناوچەی ناوەند(ناحیەی ناوەند)
ساینقەڵا(ناوەند):
گوندستانی سەفاخانە
لە ٢١ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی مەحمودچغ(مەحموداوا)
لە ٢٦ گوند پێکھاتووە:
ناوچەی کشاوەرز(ناحیەی کشاوەرز)
کەشەور(ناوەند):
گوندستانی چەرداورۆ
لە ٣٥ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی کشاوەرز
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:
گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
ژمارەی گوندکانی دەکاتە ١٤٧ گوند:
کوردنشینەکان ۱۲٤ گوند.
ئازەرینشینەکان ۲١ گوند.
گوندە کوردە چەرداوڕۆکان
پێکھاتووە لە ٣۰ گوند.
گوندە کوردە سەرابیانی و زاخۆرانی و موسلیانلیەکان
پێکھاتووە لە ١٩ گوند.
گوندە ئازەری نشینەکان
پێکھاتووە لە ٢١ گوند.
گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:وتارە ھەتیوەکان
تگرباری
تگرباری یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٦١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣٩٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
گایگەر، ئەلاباما
گایگەر (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی سەمتەر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٧٠ کەس بووە. ڕووبەری ٢٫٤٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٩٫١١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
خانە
چەپ|300px|وێنۆک|پێکھاتەی بەشەکانی خانە خانە (بە ئینگلیزی: Cell)یەکەی پێکھاتن و فرمانی سەرەکی ھەموو لەشی زیندەوەرانانە. بچووکترین زیندەوەرە لە ژیاندا کە وەک شتێکی زیندوو ھەژمار بکرێت و زۆر کاتیش بە بەردی دروستکردنی ژیان ناسراوە. چەند گیانلەبەرێک، وەک زۆربەی بەکتریا، یەکخانەیین (تەنھا لە یەک خانە بێکھاتوون). گیانلەبەرانی دیکە، وەک مرۆڤ، فرەخانەیین. (مرۆڤ زیاتر لە ٥١ ملیارد خانەی ھەیییە، خانەیەکی نموونەیی گەورەیی ١٠ میکرۆمەترە µm، کێشی خانەیەکی نموونەییش ١ نانۆگرامە. گەورەترین خانەی زانراو ھێلکەی پیت نەکراوی وشترمرخە (نەعامە). خانە لەلایەن ڕۆبێرت ھووکەوە دۆزرایەوە.
I == دۆزینەوەی خانە == ھەموو زیندەوەرێک لەوردترین بەکتریاوە تا گیانەوەرێکی گەورەی وەکوو نەھەنگ «لە خانەیەک یان زیاتر پێکدێت» دۆزینەوەی خانە کارێکی ئاسان نەبوو تا سەدەی حەڤدەھەم کە وردبین دروست کرا. لە ساڵی ١٦٦٥دا زانای ئینگلیزی (ڕۆبێرت ھۆک، ئینگلیزی|Robert hooke) ماوەی ژیانی (١٦٣٥–١٧٠٣) وردبینی بەکارھێنا بۆ بینینی توێژاڵێکی تەنک لە تەپەدۆر، ئەم دەستەواژەیەی خووارەوەی نووسی
پاشان بەوە وەسفی کرد کەلەژمارەیەکی زۆۆر ژووری بچووک پێکھاتووە. کاتێک «ڕۆبێرت ھۆک» وردبینەکەی ئاراستەی قەدی ڕوەکە بەتەمەنەکان و ڕوەکی گێزەر و سەرخەسی کرد، بۆی دەرکەوت کەھەموویان لەپێکھاتندا لەیەک دەچن، ئەم ژوورە بچووکانە ئەو ژوورە بچووکانەی بیر (ھۆک)ی خستەوە، کە قەشەکان تیایاندا دەژیان لەبەر ئەوە ناوی لێنان (خانەکان). بەڵام ئەوەی (ھۆک) بینی خانەی مردوو بوون، بەڵام یەکەمین مرۆڤ کەخانەی زیندووی بینیوە، زانای ھۆڵەندا (ئەنتۆن ڤان لیڤنھۆک، ئینگلیزی|Anton van leeuwenhoek) ماوەی ژیانی (١٦٣٢–١٧٢٣) بوو، کە خۆشی دورستکەری وردبین بووە. ھەرچەندە ئەو وردبینەی «ڤان لیڤنھۆک» زۆۆر ساکار بوو، بەڵام ھێندە بەتوانا، بوو بەس بوو بۆ ئەوەی لە ساڵی (١٦٧٣) بتوانێت دەرگایەکی نوێ بکاتەوە بەڕووی جیھانێکی تەواوی تازەدا کە یەکەمین جار بوو کە جیھانی وردبینە زیندەوەراکان ببینرێت.
پێکھاتەی خانەی ناووک ڕاستەقینە
300px|خانەی گیانەوەر
پۆل:پزیشکی پۆل:خانە پۆل:توێکاریی خانە
پێرچ پرۆشیان
ژیاننامە
پڕۆشیان لە بنەماڵەی بەرگدروو لە ئەشتەراک لەدایکبووە. خوێندنی ئەو بریتی بوو لە قوتابخانەی پەرستگا (١٨٤٩–١٨٥٢) و ماوەیەکی کورت لە قوتابخانەی کۆشکی یەریڤان. لە ساڵی ١٨٥٦ قوتابخانەی نێرسیانی تفلیس تەواو دەکات و لەوێ بۆچوونە نەتەوەیی-دیموکراسییەکانی پێکھێنا. دوای تەواوکردنی ساڵێک خوێندن لە قوتابخانەی کۆشکی تفلیس، پرۆسیان لە ساڵی ١٨٥٧ ھاتەوە ئەشتاراک و وەک پشکنەری قوتابخانەی پەرستگاکە دەستنیشانکرا.
پڕۆشیان لە ساڵی ١٨٥٩ دەچێتە تفلیس و لەوێ لە قوتابخانەی نێرسیسیان وانە دەڵێتەوە. لە ساڵی ١٨٧٩ تا ١٨٨١ لە ئێجمیاتسین وەک پشکنەری مامۆستایان کاری کردووە. لە ساڵی ١٨٨٧ گەڕابووەوە بۆ تفلیس. لە باکو کۆچی دوایی کرد و لە پانتێۆنی ئەرمەنی تفلیس بە خاک سپێردرا.
٩٨٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێرچ پرۆشیان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧ پۆل:مردووانی ١٩٠٧ پۆل:شاعیرانی ئەرمەنی سەدەی ١٩یەم پۆل:خەڵکی ئەشتەرەک پۆل:شاعیرانی ئەرمەنی پۆل:خوێندکاری پێشووی قوتابخانەی نێرسیسیان
حەدیس نەجەفی
حەدیس نەجەفی (٥ی ژانویەی ٢٠٠٠ – ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢)یەکێک لە ناڕازییانی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانی ئێران بوو لە ساڵی ١٤٠١. مردنی ناوبراو بە شێوەیەکی بەرفراوان لە میدیا جیھانییەکاندا ڕەنگدانەوەی ھەبوو و نەجەفیش وەک ژینا ئەمینی بوو بە ھێمای بەھێزکردنی ژنان و ناڕەزایەتی بەردەوام دژی حکوومەتی ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠ پۆل:مردووانی ٢٠٢٢ پۆل:خەڵکی کەرەج پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
شۆخە بچووکە درۆزنەکان
شۆخە بچووکە درۆزنەکان زنجیرە درامایەکی ئەمریکی نەوجەوانانە. لە زنجیرە کتێبکى سارە شیپارد کە بەھەمان ناوەوە وەرگیراوە. لەبەرھەم ھێنانی ئا.مارلین کینگە. لەسەرەتادا ١٠ ئەڵقەى لێ دروست کرا، بەڵام لەبەر ئەوەى پێشوازییەکی باشى لێکرا، کەناڵى ABC Family داواى کرد کە ١٢ ئەڵقەى تری لێ وێنە بگیرێت، تاوەکو وەرزی یەکەمی پێ تەواو بکرێت. پەخشى یەکەمى لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠ بوو، تاوەکو ئێستا ٦ وەرزی بە درێژى ٢٠-٢٥ ئەڵقە بۆ ھەر وەرزێک لێ دروست کراوە. بۆ وەرزى حەوتەمیش نوێ کراوەتەوە. لە تشرینی دووەمى ٢٠١٤ ئەکتەرى دراماکە لوسى ھێل رایگەیاند کە وەرزى حەوتەم کۆتا وەزرى دراماکە دەبێت.
رووداوەکان
رووداوەکان لە کۆخێکی هاوینەى شارۆچکەى خەیالێ رۆزوود دەست پێدەکات، ئەو کاتەى هەر چوار هاورێ ئاریا مۆنتۆگۆمەرى و هانا مارین و ئیمیلی فیڵدز لەگەڵ سبێنسەر هاستینگز هەواڵى دیار نەمانی هاورێیە نزیک و پێشرەوەکەیان ئاڵیسۆن دیلۆرانتسیان پێدەگات، کە دەبێتە پچرانی ھاورێیەتیان ودابڕان لە یەکتر.
لەگەڵ ئاڵۆزبوونى رووداوەکان وتێکدانی رەوشى خێزانی کچەکان، کچەکەکان لەھەوڵى دۆزینەوە و ئاشکرا کردنی کەسایەتی نادیارى ئەى دەبن. کە ئەوەش چەندین لاپەرەى تازە لە نھێنی خێزانی وژیانی خۆیان و ئاڵیسۆن ھەڵدەداتەوە.
ژمارەی بینەران
لەسەرەتادا ١٠ ئەڵقەى لێ دروست کرا، بەڵام لەبەر ئەوەى پێشوازییەکی باشی لێکرا، کەناڵى ABC Family داواى کرد کە ١٢ ئەڵقەى تر لێ وێنە بگیرێت، تاوەکو وەرزی یەکەمی پێ تەواو بکرێت. لەلایەن نەوجەوانان و لاوان پێشوازییەکی باش لە دراماکە کرا، لەبەر ئەوە کەناڵى وەبەرھێنەر بۆ ٧ وەرزى تر، دراماکەى نوێ کردەوە.
خەڵاتەکان
لە کۆى ٤٣ پاڵاوتن لە خەڵاتە جیاوازەکان، ٢٢ خەلأتی لە بەشەکانی باشترین دراماى لاوان و باشترین ئەکتەر و باشترین دەرھێنان بردۆتەوە. لەوانە باشترین دراما لە خەڵاتەکانی پیپل چۆیس ئەورۆد و تین چۆیس ئەورۆد.
بڕیارنامەی ١٣٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٢٥٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سربیا و مۆنتینیگرۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:کرواتیا لە ٢٠٠١ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کرواتیا
تەوەکەڵان
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
پارێزگای ئارارات
پارێزگای ئارارات پارێزگایەکی (مارز)ی ئەرمینیایە. پایتەخت و گەورەترین شارەکەی شارۆچکەی ئارتاشاتە. ئەم پارێزگایە لە چیای ئارارات لە کتێبی پیرۆزدا ناونراوە. لە ڕۆژاواوە لەگەڵ تورکیا و لە باشوورەوە لەگەڵ کۆماری خۆسەری نەخچیڤانی ئازەربایجان ھاوسنوورە. گەمارۆ دەدات بە دەرچەی کەرکی لە ناخیچێڤان کە لە مانگی ئایاری ١٩٩٢ لە کاتی جەنگی یەکەمی ناگۆرنۆ-قەرەباغەوە لەلایەن ئەرمینیا کۆنترۆڵکراوە. لە ڕووی ناوخۆیییەوە، ئارارات لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای ئارماڤیر، لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای کۆتایک، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای گێغارکونیک، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای ڤایۆتس دزۆر و لە باکوورەوە لەگەڵ شاری یەریڤان ھاوسنوورە.
بەپێی سەرژمێری فەرمی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئارارات ٢٦٠٣٦٧ کەسە (٧٤١٠٣ پیاو و ١٣٣١٤٦ ژن)، کە نزیکەی ٨٫٦٪ی تەواوی دانیشتووانی ئەرمینیا پێکدەھێنێت.
کشتوکاڵ
بەھۆی ئەوەی ئەم پارێزگایە دەکەوێتە دەشتی بەپیتی ئارارات، بەشداری دەکات بە ١٥٪ لە کۆی بەرھەمی کشتوکاڵی ساڵانەی ئەرمینیا. نزیکەی ٧٥٪ (١٥٦٧ کم٢)ی کۆی ڕووبەری پارێزگاکە زەوی کشتوکاڵییە، کە ١٧٫٢٣٪ (٢٧٠ کم٢)یان زەوییە کشتوکاڵییەکانن.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئارارات ئارارات
گەرم و سارد
گەرم و سارد گۆرانییەکی پۆپی کەیتی پێری گۆرانیبێژی ئەمریکییە. ئەم گۆرانییە یەکێک لە ترەکەکانی ئەلبومی یەکێک لە کوڕەکانە. ھەروەھا ئەم گۆرانییە توانیبووی پلەی سێیەمی Billboard hot 100 USA بەدەست بێنێت و زیاتر لە دە ملیۆن لە ئەمریکادا بفرۆشێت.
١٠ شت دەربارەی تۆ کە ڕقم لێیانە
١٠ شت دەربارەی تۆ کە ڕقم لێیانە فیلمێکی ١٩٩٩ی کۆمیدی ڕۆمانسی ئەمریکییە کە لەلایەن گیڵ یەنگەرەوە دەرھێندراوە و جولیا ستایڵز، ھیت لێجەر، جۆسێف گۆردن-لێڤیت، و لەریسا ئۆلینیک ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. سیناریۆکە، نووسراو لەلایەن کارن مەککولا و کریستن سمیت، ھاوچەرخکردنێکی کۆمیدی کۆتایییەکانی سەدەی ١٦یەمی ڕامکردنی ژنە سەرکێشەکەی ویلیام شەیکسپیرە، کە وتراوەتەوە لە ناوچە و کاتی دوا ناوەندییەکی ئەمریکی کۆتایییەکانی ١٩٩٠ەکان. لە چیرۆکەکەدا، قوتابییەکی تازە بەناوی کامیرۆن (جۆسێف گۆردن-لێڤیت) دەکەوێتە داوی خۆشەویستی لەگەڵ بیانکا (لەریسا ئۆلینیک) و، بۆ ئەوەی ڕزگاری ببێت لە یاسا توندەکانی باوکی لەسەر خۆشەویستی، ھەوڵ دەدات کە وا لە کوڕ خراپ پاتریک (ھیت لێجەر) بکات کە ژوان لەگەڵ خوشکە توڕەکەی بیانکادا ببەستێت (جولیا ستایڵز). فیلمەکە ناونراوە دوای شیعرێک کە لەلایەن کاتەوە نووسراوە دەربارەی خۆشەویستییە شێواوەکەی لەگەڵ پاتریک. زۆرینەی وێنەگرتنەکە لە سیاتڵ ناوچەی مێترۆپۆلیتان بوو، لەگەڵ زۆرینەی دیمەنەکان لە دوا ناوەندی ستەیدیەم لە تاکۆما.
بڵاوکراوە لە ٣١ی ئازاری ١٩٩٩، ١٠ شت دەربارەی تۆ کە ڕقم لێیانە ژمارە دوو بوو لە بۆکس ئۆفیسی باکووری ئەمریکا لە کۆتایی ھەفتەی بڵاوبوونەوەی، لە پشت مەیتریکس، و سەرکەوتنێکی دارایی و ڕەخنەیی بوو. فیلمەکە ڕۆڵێکی بەناوبانگ بوون بوو بۆ ستایڵز، لێجەر، و گۆردن-لێڤیت، کە ھەموویان بۆ خەڵاتەکانی ھەرزەکاران پاڵێوراون. دوای دە ساڵ، فیلمەکە زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەسەر دروستکرا بەھەمان ناوەوە، کە بۆ ٢٠ ئەڵقە بەردەوام بوو و لاری میڵەریش تێیدا بەژداربوو کە دووبارە ڕۆڵی واڵتەر سترادفۆڕدی ئەگێڕا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:فیلمە فێمینیستەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمە کۆمیدییە گەنجانەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمە ڕۆمانسییە ھەرزەکارە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کچ پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
بڕیارنامەی ١٣٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:ئەنگۆلا لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
یەکێک لە کوڕەکان
یەکێک لە کوڕەکان یەکەم ئەلبومی کەیتی پێری گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی ئەمریکییە. ئەم ئەلبومە لە سەردەمی بڵاوبوونەوەی خۆی توانی پلە نۆیەمی Billboard 200 USA کۆ گرنگترین خشتەی ئەلبوم لە جیھاندایە بەدەست بھێنێت. ئەم ئەلبومە لە دوازدە ترەک پێکھاتووە لەمانە:
جافراوا
جافرئاوا یان جەعفەرئاوا یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٧٥ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٤٣٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕایس داڵاس ھاوارد
بڕایس داڵاس ھاوارد (؛ لەدایکبووی ٢ی ئازاری ١٩٨١) خانمەئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکییە، و کچی گەورەی دەرھێنەر ڕۆن ھاواردە. یەکەم بەشداریکردنی لە تەمەنی ھەشت ساڵان بوو لە فیلمێکی باوکیدا بە ناوی Parenthood، یەکەم بەشداریکردنی لە فیلم بە ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی The Villageدا بوو لە ساڵی ٢٠٠٤. ئەو بەشداری لە چەندین فیلم کردووە، بەناوبانگرینیان Rocketman، Jurassic World، Jurassic World: Fallen Kingdom. کاری دەرھێنانی بۆ ٣ فیلم کردووە، یەک لەوانە بەناوی Dads. ھەروەھا بەشداری چەند زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی کردووە وەک ئەکتەر و دەرھێنەر.
ژیانی تایبەتی
ژیانی ھاوژینی لەگەڵ سێت گەیبڵ پێکھێناوە و ٢ منداڵیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
ناوچەی چەرداوڕۆ
ناوچەی چەرداوڕۆ لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە چوار ناوچەی شارستانی قوروەیە لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
ناو
(چەرداوڕۆ) یان چەرداوڕی ناوی ھۆزێکی ئازا و ڕەسەنی کوردە کە بەھۆی بەربڵاوی زۆریان لە چوار دۆڵ و شیودا خێوەتیان لێداوە بە ھۆزی (چوار دۆڵی) ناونران، جا کاتێک ئەم ناوچە خۆشەیان بۆ نیشتەجێبوون ھەڵبژاردوە. ناوچەکە بەناوی ئەمانەوە ناوی دەرکردووە و ناوچەکە ھەر بەناوی ئەمانەوە ناونراوە.
جوگرافیا
ناوچەی چەرداوڕۆ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم ناوچانە:
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات
لە (١٤) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا
لە (٢٩) گوند پێکھاتووە:
گوندە کوردەکان
پێکھاتووە لە ٣٨ گوند.
گوندە ئازەرییەکانیەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.
گوندە کوردەکان و ئازەرییەکانیەکان
پێکھاتووە لە ٤ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی قوروە پۆل:ناوچەکانی پارێزگای کوردستان
٩٨٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەنگ
وێنۆک|شەپۆلی دەنگ دەنگ جۆرێکی وزەیە کە لە جووڵاندنەوەی گەردەکان پێک دێت بەم شێوەیە کاتێک کە گەردێک دەجووڵێت، ئەم جووڵەیە بۆ گەردێکی نزیکی خۆی دەگوازرێتەوە. ھەروەھا دەنگ جووڵەیەکە گوێی مرۆڤ دەیبیستێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دەنگناسی (فیزیک) پۆل:دەنگ پۆل:شەپۆلەکان
ڕۆمان
جۆرەکانی ڕۆمان
ڕۆمان چەندین جۆری ھەیە، لەوانەیە گرینگترینیان ئەم جۆرانەی خوارەوە بن
مێژووی ڕۆمانی کوردی
لە ئەدەبی جیھانی ڕۆمان پێش کورتە چیرۆک سەرھە‎ڵدەدات، بە‎ڵام ئەم ڕەوتە لە ئەدەبی کوردیدا بەپێچەوانەیە. واتە چیرۆک چەن دەیەیە پێش ڕۆمان لە ناو فەزای ئەدەبیاتی کوردی دا سەرھە‎ڵدەدات. ئەوەی کە ئەم ڕەوتە بۆ بەم جۆرەیە، دەتوانین باس لە دوو ھۆی سەرەکی کەین. یەکەم: وەرگێڕی کورد، زیاتر ڕوویان لە کورتە چیرۆک بوو تا ڕۆمان و ھەوەلین وەرگێڕانەکانیان لە چیرۆکی عەربەبی، فارسی و تورکی ئەنجام دا. دووھەم: نووسینی ڕۆمان بەھۆی فۆرم و چەشنی تایبەت ھە‎ڵگری دەرفەتی بەرفراوانتر و دۆخێکی باشترە. کۆچکردن لە ڕوو ناچاری بەرەو ئورووپا بۆ خە‎ڵکی کورد، بەختەوەرییەکی گەورە پێکھێنا بۆ ئاشنایی لەگە‎ڵ زمان و چەشنەگەلی ئەدەبی ئورووپی. ئاشنایی بە زمان گەلی ئورووپایی، و فەزایی تا ڕادەیەک بێ مەترسی سیاسی لە ئورووپا بۆبە بەدی ھێنەری یەکەمین ڕۆمانی کوردی. عەرەبی شەمۆ یان
عەرەب شامیلۆڤ (١٨٩٧–١٩٨٧)یەکەمین ڕۆمانی کوردی بە زاراوەی کورمانجی بە نێوی (شوانی کورمانج)یان (شوانی باکووری) لە ساڵی ١٩٣٥ لە ئیرەوانی ئەرمەنستان بڵاوکردەوە. شەمۆ کە لە کوردەکانی ڕووسییە بوو لە بنکەی رۆژھە‎ڵات ناسی زانکۆی لێنینگراد سەرقالی چالاکی ئەدەبی و فەرھەنگی بوو و بەردەوام کاری ڕۆژنامەوانی دەکرد. عەرەبی شەمۆ بە باوکی ڕۆمان نووسی کورد ناسراوە کە بەرھەمەکانی ئاوێنەی دۆخی کۆمە‎ڵایەتی کوردەوارییە. شەمۆ جگە لە شوانی کورمانج، ڕۆمانی (دمدم) کە تەنیا ڕۆمانی مێژوویی ئەوە نووسی. چیرۆکی (بەیت) قە‎ڵای دمدم لە ئەدەبی زارەکی کوردی دا پلە و پێگەی تایبەتی ھەیە، شەڕی دمدم شەڕێک بوو لەنێوان سەفەوییەکان و کوردە سوننەەکانی دەوڵەتی عوسمانی، ئەم شەڕە لە ناوچەی برادۆست لە دەریاچەی ورمێ ڕوویداوە.
ھەڵەبەت پێش ڕۆمانی (شوانی کرمانج)، لە ساڵی ١٩٢٥دا، چیرۆکی درێژی (لە خەوما)ی جەمیل سایب و ساڵی ٢٨–١٩٢٧ چیرۆکی درێژی (مەسەلەی ویژدان)ی ئەحمەد موختار جاف نووسراوە؛ بەڵام ھیچ کام لەو دووانە نایەنە خانەی ڕۆمان، لەسەر چیرۆکی مەسەلەی ویژدان، مشتوومڕێکی زۆری ڕەخنەیی ھەیە کە ئایا ئەم چیرۆکە ناتەواوە ڕۆمانە یان نۆڤێلێتە؟. بەھۆی تەوەری باسەکەمان ئەم لایەنە ناھووژێنین و زیاتر لەسەر ڕۆمان دەدوێن. لە ڕۆمان نووسانی دانیشتووی یەکێتیی سۆڤیەت، دەتوانین باس لە عەلی عەبدولڕەحمان، سەعید ئیبۆ، حاجی جووندی و عەگید خۆدۆ کەین کە گشتیان کتێبەکانییان لە ئیرەوان لە چاپ دا.
لە کوردستانی عێراق فەزای ناخۆش و ئاڵۆزی سیاسی، و بەرەنگار بوونەوەی حیزبی بەعس لەگەڵ ھەر چەشنە چالاکی فەرھەنگی کورد، لەمپەڕێکی گەورە بوو لەبەرھەمبەر نووسەرانی کورد. ئیبراھیم ئەحمەد لە ساڵی ١٩٥٦ ڕۆمانی (ژانی گەل)ی نووسی، بە‎ڵام بەھۆی فەزای ناخۆش و ئیستبدادی حیزبی بەعس تا ساڵی ١٩٧٢ نەیتوانی بڵاوی کاتەوە. ئیبراھیم ئەحمەد بەشێک لە ڕۆمانەکەی لە ڕۆژنامەی ڕزگاری لە سلێمانی بڵاو کردەوە و بۆ ڕزگار بوون لە سانسۆر و پێشگیری، پێشکەشی کرد بە شە‎ڕڤانانی ئەلجەزایەری.
بەشێکی زۆر لە نووسەرانی کورد بەھۆی نەبوونی فەزایەکی ئارام و بێ دەردەسەر بەرھەمەکانیان لە ئووروپا چاپ دەکرت. ئەمەش یەکێک لە ھۆیە ھەرە گرینگەکانی ئاشنا نەبۆنی خە‎ڵکی کورد لەگە‎ڵ بەشیکی زۆر لە ئەدەبیاتی نووسراوی کورد بوو. ڕەحیم قازی لە کوردەکانی کوردستانی ئێران یەکەمین ڕۆمانی بە ناوی پێشمەرگە لە ساڵی ١٩٦١ لە بەغدا بڵاوکردوە، ئەوە لەحاڵێکدایە کە ڕۆمانەکەی چەندین ساڵ پێش ١٩٦١ نووسرااوە بەڵام بەھۆی نەبوونی دەرفەتی شیاو لەو کاتەدا نەیدەتوانی بڵاوی کاتەوە. مارف خەزنەدار و جەمال نەبەز لەو نووسەرانە بوون کە بەرھەمەکانیان لە ئاڵمان و مۆسکۆ بڵاوکردوە.
لە دوا دەیەی ھەشتا ڕۆمانی کوردی بە سەقامێکی زیاتر و شێوازگەلی چڕ و پڕتر ھاتە کایەوە. لە لایەک فەزای ئارامی سیاسی و لەلایەکیتر زیاد بوونی ڕێژەی خوێنەرانی کوردی زان و کوردی نووس، بوو بەھۆی ئەوە کە نووسەرانی کورد لە ناوە‎ڕۆک و فۆرمدا چەشنەگەلی ئەدەبی جیاواز بەئەزموون دەربێنن. گێڕانەوەی کێشەگەلی کۆمەلایەتی- سیاسی بە شێوازی (ڕیالیسمی سێحراوی) بۆ بەختیارعەلی و سووریالیسم بۆ شێرزاد حەسەن دەرەتانێکی فۆرمی، بۆ ڕزگاری لە شێوازەکانی پێشوو بوو. ھەنووکە ناوە‎ڕۆکی بەَشێکی زۆر لە ڕۆمانی کوردی گێڕانەوەی کێشەگەلی پەنابەرایەتی، ڕەخنە لە توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان، عەشق و ھەستەکانی مرۆڤ و نیشاندانی فەزای تەم گرتووی ژیانی مرۆڤە. شێرزاد ھەینی لە ڕۆمانی (سووتانی بەفر) و ئەنوەر محەممەد لە ڕۆمانی (سەگ دۆست) باس لە کێشەگەلی پەنابەران دەکەن. شێرزاد حەسەن لە ڕۆمانی حەسار و سەگەکانی باوکم بەرھە‎ڵستی -باوک سالاری- دەبێتەوە و، بە مێتۆدی دەروون شیکاری فرۆیدی تاوتۆی خەسارەکانی ئەم کێشەیە دەکا. کاروان عومەر کاکەسوور لە ڕۆمانی (ماسی) خۆشەویستی کچێک بە دایکی لە نامەکانیدا نیشان دەدات. عەتا نەھایی لە ڕۆمانی گوڵی شۆراندا بە یارمەتی لە بەستێنی چیرۆکی (لاس و خەزاڵ) باس لە مرۆڤێک دەکات کە بۆ گەیشتن بە ھیواکانی سەفر دەکات و لە گە‎ڕانەوەدا تووشی قەیران و ناکۆکی دەبێتەوە. فەتاح ئەمیری لە دوو ڕۆمانی ھاوارەبەرە و میرزا بە کە‎ڵک وەرگرتن لە زارەوەی ناوچەیی، ژیانی خە‎ڵکی لادێ لە مەزرا و ھە‎ڵسوو کەوتەکانیان باس دەکات.
یەکەمین ڕۆمان لە شێوەزاری کوردیی باشوورییش لەژێر ناوی ئاگر مەلۊچ لەلایەن عەباس جەلیلیان نووسرا کە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە شاری ئارووناوا چاپ کرا. بەر لە ئەم ڕۆمانە ئەگەرچە چەندین کورتەچیرۆک بە کوردیی باشووری چاپ کرابوون، بەڵام ڕۆمانێک بە چاپ نەگەیشتبوو. بەدوای ئەم ڕۆمانە ھەندێک ڕۆمانی دیکە بە شێوەزاری کوردیی باشووری چاپ کراوە وەکوو وڕاوەیل و ھۊرفام ئەسپ (٢٠١٣) لە چەنگیز ئقباڵی و پاڵتاوێگ ئەڕای کەیخودا (٢٠١٩) و تاتەریک (٢٠٢٠) لە مازیار نەزەربەیگی.
سەرچاوەکان
پۆل:پەخشان پۆل:خەیاڵ پۆل:ڕۆمانەکان پۆل:زاراوەناسیی وێژە
ھێرشەکانی ٢٠١٦ی فڕۆکەخانەی ئاتاتورک
وێنۆک|شوێنی ڕووداوەکە لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئاتاتورک ھێرشەکانی ٢٠١٦ی فڕۆکەخانەی ئاتاتورک ئەو سێ تەقینەوەیە بوون لەشەوی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئاتاتورک ڕوویاندا. لەئەنجامی ئەو هێرشەدا بەپێی ڕاگەیەندراوی سەرۆکوەزیرانی تورکیا بینالی یڵدرم ئەوا ٤١ کەس کووژران و ٢٣٩ کەسیش برینداربوون. ھەروەھا بینالی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام وەک بەرپرسیاری ئەو ھێرشانە تۆمەتبارکرد، بەڵام ئێستا داعش ئەو کردەیەی لەئەستۆی خۆی نەگرتووە.
کووژراوان
٢٨ تورک و ٥ سعوودی لەم ڕووداوە کووژران.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نیشتمان (فیلمی ٢٠١٥)
چیڕۆک
دوای پێشبڕکێ و ڕاکەڕاکێکی زۆر لەگەڵ بوونەوەرە بێگانەکان، بووڤەکان دەست بەسەر زەوی دادەگرن، ئەوان دانیشتوانی زەوی دەگوازنەوە بۆ چەند ناوچەیەکی دیاریکراو، سەرجەم شارەکان خاڵی دەکەن لە مرۆڤەکان، جگە لە کچێک بە ناوی تێپ (ڕیحانا)، کە خۆی حەشارداوە لە بێگانەکان. کاتێک تێپ بووڤێکی ھەڵاتوو (ئۆو) دەبینێت، بێمتمانەیی دوولایەنە ھەیە لەنێوانیان، بەڵام ئۆو بەپێچەوانەی ھەڤاڵانی ڕقی لە مرۆڤ نییە و ھاوڕێیەتی و کەیف نیشانی تێپ دەدات، ھەردووکیان بەیەوە گەشتێک دەست پێدەکەن بۆ دۆزینەوەی دایکی تێپ، ئەوان لەو ماوەیە دەبن بە ھاوڕێی یەکتری. ھاوکات لەو ماوەیەدا دوژمنەکەیان گۆرگ لەڕێگەیە بۆ زەوی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس پۆل:فیلمە هاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی هاوڕێیەتی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٥ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی درێم وۆڕکس ئەنیمەیشن پۆل:فیلمەکان دەربارەی پەیوەندییەکانی دایک و کچ پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن لۆرن بالفەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ھاوڕێیەتی
جەخەڵوو
جەخەڵوو یان جەقەڵوو یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٨١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
٦١ (ژمارە)
٦١ (شەست و یەک) (61) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٦٠ و ٦٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
با
وێنۆک|یەکێک لەھەرە کۆنترین پێوەرەکانی با. با بریتیە لە جموجۆڵ و جولانەوە و ھاتوچۆی ھەوا، ، با بەھۆی جیاوازی لە پەستانی کەش دروست دەبێت، کەتیایدا ھەوایەکە بە خێراییەک لەناوچەی پاڵەپەستۆی بەرزەوە بۆناوچەی پاڵەپەستۆی نزمەوە جولە دەکات، جگە لە سوڕانەوەی ھەسارەی زەوی کە ڕۆڵی ھەیە لەبڕ و جۆڕ و شێوەی بایەکە، بەگوێڕەی کاریگەریەکانی کۆڕیۆلیس پەیوەندیەکی تەواو ھەیە لەنێوان بایەکان و پەستانی کەش ، تەنھا لەناوچەکانی ھێلی کەمەرەیی نەبێت، ئەم پەیوەندیە بە پەیوەندی جیۆسترۆفیە ناوزەند دەکرێت،  بە بەیەکگەیاندنی ھێلەیەکسانەکانی پەستانەکە، بەمە بەخێراییەکی زۆر جولە دەکات، ئەم ھێلانە بەھێلەیەکسانەکانی پەستان بانگ دەکرێن، کە ئەگەر ھاتوو لەیەک نزیک بوونەوە ئەوا خێرایی بایەکە زۆڕ زیاد دەکات بەپێچەوانەوە خێرایی کەم دەبێت، سەبارەت بە ئاراستەکانی با ئەوە پەیوەندی بە ناوچەی پەستانی بەرز و نزمی کەش ھەیە، کە لەناوچە پاڵەپەستۆبەرزەکانەوە بەرەو ناوچەپاڵەپەستۆ نزمەکانەوە جولە دەکەن زۆڕینەی ئاڕاستەکانیش بەپێچەوانی میلی کاتژمێڕە.
ناوچەی شاھۆ
ناوچەی شاھۆ ناوچەیەکی قەزای ڕوانسەری پارێزگای کرماشانە. ناوەندی ئەم ناوچە شاری شاھۆیە. ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی شاھۆی سەربە شاری ڕوانسەر بەپێی سەرژمێری ٢٠٠٥ ٨١٤٣ کەس بووە. ئەم ناوچە لە چەندین گوند و یەک شار و سێ گوندستانی پێکھاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ڕوانسەر پۆل:ناوچەکانی پارێزگای کرماشان
با
توانایی
توانای بایەکان بەگوێرەی پلەی توندی بایەکان دەگۆڕێت، کە بۆ ھەر بارێکی خێرایی ناوێکی تایبەتی لێنڕاوە بەتایبەت لەزمانی کوردی وەک:
بەکارھێنان و سودەکانی با
وێنۆک|ئاشێکی بایی. بەدڕێژایی مێژوو مڕۆڤ بای بۆ زۆڕ شت بەکارھێناوە وەک: ھەروەھا بۆ بوارە جۆڕبەجۆڕەکانی وەک کشتوکاڵ و پیشەسازی جیاواز سودی لێ بینیوە.
٦٠ (ژمارە)
٦٠ (شەست) (60) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٥٩ و ٦١.
با
سەرچاوەکان
پۆل:با پۆل:کەش پۆل:داینامیکی بەرگەھەوا پۆل:دیاردە کەشناسییەکان
٦٠ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
جنیڤا، ئەلاباما
جنیڤا (، ) شارێکە لە کەرتی جنیڤا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٬٤٥٢ کەس بووە. ڕووبەری ٤١٫٥٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٠٧٫٠٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
جەیرانمینە
جەیرانمینە یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٦١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣٨٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ١٣٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٣٣٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٢٦٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠١ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠١ پۆل:لوبنان لە ٢٠٠١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
شارستانی ئێسفەرایێن
وێنۆک|چەپ|270px|جێگەی شارستانی ئێسفەرایێن لە [[پارێزگای خۆراسانی باکووردا بە ڕەنگی شین نیشان دراوە]] شارستانی ئێسفەرایێن یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکووری ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئێسفەرایێنە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور پۆل:شارستانی ئێسفەرایێن پۆل:شارستانەکانی ئێران
٩٩٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
قەزا و قەدەر
قەزا و قەدەر، لە ڕووی ئابوری و یاساییەوە ھەر ھەڵسوکەوت و کردارێک ئەگرێتەوە کە لە دەرەوەی توانای مرۆڤدا بێت و نەتوانێت دەستی بەسەردا بگرێت، بۆ نموونە؛ گەردەلوول و بوومەلەرزە و ھاوشێوەکانیان، وبەو شێوەیە بڕگەیەکی یاسایی ھەیە لە گرێبەستە بازرگانیەکاندا لە حاڵەتی ڕوودانی ئەو کارەساتانەی دەربازبوون لێیان لە توانادانیە ھەروەھا ئەو کارەساتە کتوپڕانەی بە شێوەیەکی سروشتی ڕووئەدەن، وەک قەربووکردنەوەی ئابووری کۆمپانیاکانی دڵنیایی لە ڕووداوەکانی نوقم بوون و مردن و کەوتنە خوارەوەی فڕۆکە و ئەوانی تردا.
قەزاو قەدەر لە ئیسلامدا
قەزا و قەدەر بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی بریتیە ‌لە زانستی خوا ‌بەشتەکان و نوسینیان پێش ئەوەی ببن، لەسەر ئەو شێوەی کەھەن، وەک لە قورئاندا هاتووە؛ (ما أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ، لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ)، واتە؛ هیچ به‌ڵاو ڕوداوێک له‌زه‌ویدا، بۆتان پێش نه‌هاتووه‌که‌له‌_ لوح المحفوظ _ دا تۆمارمان نه‌کردبێت، پێش ئه‌وه‌ی ڕووداوه‌که‌پێش بێت، ئه‌و کاره‌ش بۆ خوا زۆر ئاسانه‌، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی که‌خه‌فه‌ت نه‌خۆن بۆ ئه‌وه‌ی له‌کیستان چووه‌و به‌وه‌ش دڵخۆش و غه‌ڕڕا نه‌بن که‌پێمان به‌خشیوون، چونکه‌خوا که‌سانی خۆ به‌گه‌وره‌زان و فه‌خرفرۆشی خۆش ناوێت.
باوەڕبوون بە قەزا و قەدەر
باوەڕبوون بە قەزا و قەدەر پایەی شەشەمە لە پایەکانی باوەڕ لە ئیسلامدا، و باوەڕ بە بێ ئەو تەواو نابێت بەپێی ئەو بەڵگە و ئاماژانەی لە قورئان و سوننەتدا هاتوون، ئەمە پایەش چوار بوار ئەگرێتەوە؛
یەکەم/ باوەڕهێنان به‌وه‌ی خوا زانستی به‌هه‌موو شتێك هه‌یه ‌به‌داهاتوو و ڕابردوو ، چ ئه‌و شتانه‌ی په‌یوه‌ندی به‌كرداره‌كانی خۆی هه‌یه‌ چ ئه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندی به‌كرداری به‌نده‌كان هه‌یه‌، وەک لەم ئایەتەدا خوا دەفەرموێت:{وَٱللَّهُ بِڪُلِّ شَىۡءٍ عَلِيمٌ۬} واته‌: خوای گه‌وره ‌به ‌هه‌موو شتێک زانایه‌.