cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کار (تێرمۆداینامیک)
‏  pressure-volume work ئیشی پەستانی قەبارە یان ئیشی  PV:-
PV دەپێورێ بە یەکەی لیتر -ئەتمۆسفیر.
کاتێک ,
1L, atm = 101.325 جول
ھەر چۆنێک بێت L .atm یەکەیەکی ستاندارد نیە لە سیستەمی  (SI)
پاسکال (pa) پەستانی  پێ دەپێورێت و قەبارە بە m3 و pv بە جول کاتێک :-
1جول = 1pa. m3
ئیشی (PV) زۆرگرنگە لەثێرمۆ داینەمیکی کیمیای  بۆ پرۆسەیەک لە سیستەمێکی داخراو.
Sw = Pd V
کاتێک
ئاماژەیە بۆ پەستانی ناوەوەی سیستەم ، کە دەبێتە ھۆی دەرچوونی ھێز لە دیوارە جولاوەکەوە (داینەمیکی) بۆ دەورووبەرەکەی ، p جێگرەوە، نیشانەی دەستی راست ، نیشانەیێکی ئەرێنیە.
W = vi..vf ∫ 𝒑𝒅 𝒗
کاتێک :- w ئیشی بەرێکراوە لە لایەن سیستمەکە بۆ ھەموو پرۆسە پێچەوانەکە.
یەکەم یاسای ثێرمۆ داینەمیک  دەکرێ دەرببرێ :-
dU = Sq - Pd V
کاتێک Wئیشە کە جێ بەجێ کراوە  لە لایەن سیستمەکە و  Sw = -Pd V
نەگۆراوە
Du =SQ - PdV
Free energy and exergy بری ئیشی سوودمەنند :-
لەسیستەمی ثێرمۆ داینەمیک  کە گەرمی  وقەبارە جێگیرن ،پێوانەی ئیشی سوودبەخش بە جێ دەھێنریت  لە ھاوکێشەی وزەی سەربەخۆ (free energy ) Helmholtz   ، وە لەو سیستمانەی کە پلەی گەرمی و پەستانی  جێگیرن ،پێوانەی کاری سوودبەخشی بە جێ ھێنراو .بە وزەی سەربەخۆ  Gibbs free energy
گەر بێت و ئێمە لوولەکێکمان ھەبێت کە لاناویدا پیستۆنێک ھاتوو چون بکات وەکوو ئەوەی لە وێنەکەدا دیارە، ئەوا دەتوانین d_s بە گۆران لە تەوەرەی y حساب بکەین، بەپێی یاسای پەستان
لێرەدا ڕووبەر بریتیە لە ڕووبەی رووی پیستۆنەکە، گەر ئەم یاسایە لە f ی یاسای کار دابنێینەوە ئەوا،
لەمەوە ئەتوانین تێبینی ئەوە بکەین کە
کەواتا یاسای کار لە تێرمۆداینامیک دەکاتە:-
یان بە سوود وەرگرتن لە یاسای گازی نموونەیی
بە دانانەوە لە ھاوکێشەی سەرەوە:-
ئەگەر بێت و کردارەکەمان ئایزۆسێرمەڵ بێت ئەوا ھەریەکە ناگۆرێن
کەواتا دەمێنێتەوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:تێرمۆدینامیک
بڕیارنامەی ٧٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
بووکی گۆڕستانی کۆن
بووکی گۆڕستانی کۆن چیرۆکێکی کوردییە لە نووسینی مەلا کەریم ساردە کۆسانی (کەریم ڕاوچی)، کە ساڵی ١٩٨٩ (١٣٦٨ی ھەتاوی) بڵاو بووەتەوە و لە یەکەم تەجرەبەکانی نووسینی چیرۆکی کوردیی بە زاراوەی سۆرانی و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دێتە ھەژمار و پێکھاتەیەکی داستانیی زۆر پتەوی نییە بەڵام گرینگایەتییەکەی لە فۆرمی زمانییەکەیدایە.
ناوەرۆک
لە گوندی ئەستێرۆکی ناوچەی ئاکۆیان کچ و کوڕێک لە منداڵییەوە و ھەر لەسەر بێشکە ناوی یەکیان لەسەر دەبێت، ئەو جووتە لەگەڵ یەک گەورە دەبن و ئەوینی نێوانیان تا دێت پتەوتر دەبێت، لەگەڵ ئەوەی کە کاتی مارەکردنیان دێت، دەردەکەوێت کە بابی کەژاڵ، بە کەیخودایەتیی ئاغای دێیەکی تر ژن بە ژنەی پێ کردووە و داوییەتی بە پیاوێکی پیر (کە کۆنەمیراوی خۆیەتی) و خوشکی پیاوەی بۆ بابی ئەستاندووە؛ کەژاڵ دوای زانینی ئەو ڕاستییە بڕیار دەدات تۆڵە بکاتەوە، ھەر بۆیەش لە ڕۆژی بە بووکچوونیدا لە ماڵە زاوا ئاگر لەخۆی بەردەدات و تەرمە نیوەسووتاوەکەی دەبەنەوە گوندی خۆیان و لە گۆڕستانی کۆنی ئەوێ، لەپەنا شۆڕش دەینێژن، شۆڕش خۆشەویستی کەژاڵ لە ھەژمەتی ئەو کارەساتە لە ڕۆژی شایەکە دڵی لە لێدان دەکەوێت و بابیشی بۆ تۆڵەسەندنەوە حەمە سووری بابی کەژاڵی ھەنجن ھەنجن دەکات.
کۆی ناورۆکی چیرۆکەکە ڕەخنە لە کۆمەڵگای ئەوسای کوردستان و بێئاگایی خەڵکەکە و زوڵم و زۆریی ناڕەوای ئاغا و بەگی ئەو سەردەمەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
کەلەکین
کەلەکین یەکێکە لە گوندە گەورەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
وەرتێ
ناحیەی وەرتێ لەڕووی ھەڵکەوتەی جیۆگرافیاوە سەر بەقەزای ڕەواندزە، کە دەکەوێتە ناوچەیەکی شاخاوی دڵڕفێن، چەند چیایەکی بەرز دەوری وەرتێی داوە لەبەناوبانگترین ئەو چیایانەی دەوریان داوە (چیای کارۆخ) و (چیای دزیلە)، (دڕەبی) و (چیای ھەڵەموندە).
بەناوبانگترین ڕووبارەکانیش (سەرچاوەی ئاوی کاولان، دەشوان، ڕوباری وەرتێ). خەڵکی وەرتێ لە کۆندا گەرمیان و کوێستانیان کردووە لەزستاندا لەناو وەرتێ و لە ھاویندا بۆ کوێستانی مەکێ. لە کوێستانی مەکێ ھەندێکیان سەرقاڵی ئاژەڵداری و ھەندێکی تریان سەرقاڵی کشتوکاڵ کردن بوون.
لایەنی سەربازی
بەشێکی زۆری خەڵکی وەرتێ لەڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەدان کە بە زیاتر لە 700 پێشمەرگە دەخەمڵێنرێ وە زیاتر لە 200 شەهیدی بەخشیوەتە کوردستان.
عەشیرەت
وەرتێ کەوتوەتە نێوان هەر سێ عەشیرەتی ( خۆشناو ) ، عەشیرەتی ( باڵەک ) و عەشیرەتی ( ئاکۆ ) بەڵام خۆی بە سەر بە هیچ یەکێک لەو عەشیرەتانە یەکلا نەکردوەتەوە
هەمیشە سەربەخۆی خۆی پاراستوە
گەشت و گوزار
ناحیەی وەرتێ شوێنێکی تا بڵێی دڵگیرە چیاو دۆڵ و ئاوەکانی وەرتێ ناوچەکەیان بەتەواوی کردۆتە ناوچەیەکی دڵڕفێن بۆیەش خەڵکی لەھەموو شوێنێکەوە بەمەبەستی گەشت و سەیران ڕووی تێدەکەن. لە گرنگترین شوێنە گەشتیاریەکانیش (کوێستانی مەکێ، ڕووباری وەرتێ، گەڵی سولێ)ن.
کشتوکاڵ و ئاژەڵداری
لە کۆندا بەشێکی خەڵکی وەرتێ سەرقاڵی کشتوکاڵ بوون بەتایبەت (توتن) کە توانیویانە بەھۆیەوە بژێوی ژیانی خۆیانی پێدابین بکەن وە بەژەکەی تریشیان سەرقاڵی ئاژەڵداری بوون بەتایبەت (بزن و مانگا) بەڵام لە ئێستادا لایەنی ئاژەڵداری بەڕێژەیەکی زۆر پاشەکشەی کردووە.
دانیشتوان
تاکو ئێستا سەرژمێریەکی دروست نەکراوە بەڵام بەنزیکەی زیاتر لە ٥٠٠ ماڵ دەبێت.
مزگەوتەکان
لە ناحیەی وەرتێ 6 مزگەوتی لێیە ئەمە جگەلەوەی لەکوێستانی مەکێش مزگەوتێکی تری لێیە.
سەرنج
چەند سەرنجێک لەسەر ناوی وەرتێ و کوێستانی مەکێ هەیە وەرتێ لە زمانی عەرەبی و لە وشەی (ورطه) وەرگیرابێ کە کە بە مانای شوێنێک دێ بە شاخ دەورە درابێ.
سێناوە
سێناوە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
تێرڤێل
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دۆبریچ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
٢٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گۆڕەز
گۆڕەز یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
سیمێۆنۆڤگراد
سیمێۆنۆڤگراد شارۆچکەیەکە لە پارێزگای خاسکۆڤۆ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٦٤٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای خاسکۆڤۆ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
شارلمان
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
بڕیارنامەی ٧٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٨٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:قوبرس لە ١٩٩٢
دیێگۆ مارادۆنا
وێنۆک|دیگۆ مارادۆنا لەکاتی ڕاھێنەرایەتی یانەی وەسڵی ئیماراتی لە ساڵی[[٢٠١٢.]] دیێگۆ مارادۆنا ناوی تەواوی دیێگۆ ئەرماندۆ ماڕادۆنا (٣٠ـی تشرینی یەکەمی ١٩٦٠–٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠) یاریزانی تۆپی پێی ئەرژەنتینی بوو، زۆرترین کاریگەریی ھەبووە لە مێژووی تۆپی پێدا، بەشێکی زۆر لە وەرزشدۆستان، ئەو یاریزانە بە باشترین یاریزانی تۆپی پێی مێژوویی لە جیھاندا دادەنێن، درێژی باڵای مارادۆنا١٦٥ سانتیم بووە یاری لەھێڵەکانی ناوەڕاست و ھێرشبردن کردووە، ناوبراو یەکێکە لەباشتری یاریکەرانی جیھان لەو سەردەمەی خۆی یاری لێی کردووە، مارادۆنا یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئارجەتین و یانەکانی ئەرجەنتینۆس جۆینەر و بۆکا جۆنیوز و بارسێلۆنا و ناپۆلی و سیڤیلا و نیو ئیل ئۆڵد بۆیس کردووە دواساتی یاریکردنیشی لە یانەی بۆکا جۆنیوزی ئارجەنتینی بووە لەگەڵ یانەکان لەساڵانی ١٩٧٦ تاوەکوو ساڵی ١٩٩٧ بەردەوام بووە و لەگەڵ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی ئارجەنتین لە ١٩٧٧ تاوەکوو ساڵی ١٩٩٤ بەردەوام بووە،لە ساڵی ١٩٨٦ توانی لەگەڵ هەڵبژاردەی جامی جیهانی بەدەستبهێنێت و جامەکە بەرزبکاتەوە. مارادۆنا ھەمیشە وەک سەرسەری یان ژمارە دە یان کوڕە ئارجەنتینییەکە ناسراوە، لەدوای وازھێنانی لەیاریکردن وەک یاریکەری تۆپی پێ ھەڵسا بە کارکردن وەک ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئارجەتین لە ساڵی ٢٠١٠ لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی ڕاھینەر بوو بەڵام دوای گەیشتنیان بە قۆناغی ھەشتەمی جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ ئەوا یەکێتی تۆپی پێی ئارجەنتین لەژێر فشاری ڕاگەیاندکاران لەپۆستەکەی دورخرایەوە و ئینجا مارادۆنا لە وەرزی ٢٠١١-٢٠١٢ بووە ڕاھێنەری یانەی وەسڵی ئیماراتی لەو یانەیەش ئاستی یانەکەی بردە پێشەوە بەڵام نەیتوانی لەگەڵ یانەکە زۆرتر لە نازناوێک بەدەست بھێنێت بەمەش خەونی سەرۆک یانەی وەسڵی ئیماراتیشی نەھێنایە جێگا و لە پۆستی یانەی وەسڵی ئیماراتیش دوورخرایەوە.
خێزانی مارادۆنا
ماڕادۆنا، کە لە «لانۆس» ـی باشووری «بۆینس ئایرس» لە دایک بووە، لە خێزانێکی زۆر ھەژاری پارێزگەی «کۆریێنتس» بووە، ماڕادۆنا یەکەم کوڕی گەورەی خێزانەکەیەتی لە دوای بوونی سێ کچ، ھەروەھا دوو برایشی لە دوای خۆی لە دایک بوون، کە نێویان (ھیۆگۆ و ئیدواردۆ)ـیە و ھەردووکیان وەک ماڕادۆنا یاریزانی پیشەگەری تۆپی پێ بوونە.
زمانی تەبەری
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا تەبەری تەبەری پۆل:پارێزگای مازەندەران پۆل:تەبەرستان پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان پۆل:زمانەکانی پارێزگای گوڵستان پۆل:زمانەکانی پارێزگای مازەندەران پۆل:زمانەکانی پارێزگای سمنان پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار پۆل:پارێزگای ئەلبورز پۆل:پارێزگای تاران پۆل:پارێزگای گوڵستان پۆل:زمانەکان پۆل:زمانە کۆنەکان
دیێگۆ مارادۆنا
ژیانی ڕاھێنەرایەتی
لەدوای وازھێنانی لەیاریکردن وەک یاریکەری تۆپی پێ ھەڵسا بە کارکردن وەک ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئارجەتین لە ساڵی ٢٠١٠ لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی ڕاھینەر بوو بەڵام دوای گەیشتنیان بە قۆناغی ھەشتەمی جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ ئەوا یەکێتی تۆپی پێی ئارجەنتین لەژێر فشاری ڕاگەیاندکاران لەپۆستەکەی دورخرایەوە و ئینجا مارادۆنا لە وەرزی ٢٠١١–٢٠١٢ بووە ڕاھێنەری یانەی وەسڵی ئیماراتی لەو یانەیەش ئاستی یانەکەی بردە پێشەوە بەڵام نەیتوانی لەگەڵ یانەکە زۆرتر لە نازناوێک بەدەست بھێنێت بەمەش خەونی سەرۆک یانەی وەسڵی ئیماراتیشی نەھێنایە جێگا و لە پۆستی یانەی وەسڵی ئیماراتیش دوورخرایەوە.
٢٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دیێگۆ مارادۆنا
مردن
مارادۆنە بەھۆی خوێنبەر بوونی مێشکەوە ڕاوانەی نەخۆشخانە کرا نەشتەرگەری بۆ ئەنجام درا بۆ ماوەی دووھەفتە لە نەخۆشخانە مایەوەیەوە لەگەڵ ئەوەی دکتۆرەکان بێ ھیوا بوون لە چارەسەری بەڵام لە ١١ی تشرینی دووەم ڕاوانەی ماڵەوە کرا و ڕۆژی چوارشەم ٢٥ تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە ماڵەکەی خۆی لە شارۆچکەی تیگرێ نزیک پایتەختی ئەرژەنتین کۆچی دوایی کرد، ھەواڵی مردنی مارادۆنە کاردانەوەی جیھانی لێکەوتەوە کەسایەتییە وەرزشییەکان و یاریزانان و یانەکان و خەڵکی جیھان بەگشتی بەو بۆنەوە ھاوخەمی خۆیان لە ڕێگای تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان دەڕبڕی. ولاتی ئەرژەنتینیش بۆ ماوەی ٣ ڕۆژ ماتەمینی گشتی ڕاگەیاند.
یانەکان
بۆکاجۆنیۆزی ئارجەنتین بارسێلۆنا یانەی ناپۆلی
ئامارەکان
ماردۆنا ٦٩٤ یاری بۆ یانەکان و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین ئەنجامدا و توانی ٣٥٤ گۆڵ تۆمار بکات، ڕێژەی گۆڵەکانی مارادۆنا ٠٫٥١ گۆڵ بووە لە یارییەکدا.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
!colspan="3" style="background:#C1D8FF;"| World Cup-winners status '''Carlos Alberto Torres 1944''' 25 November 2020 – present
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:مردووانی ٢٠٢٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٧٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٨٧ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٨٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئارجەنتینی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:کۆمۆنیستە ئارجەنتینییەکان
جێرمی سکاھیل
جێرمی سکاھیل ڕۆژنامەنووسێکی لێکۆڵەری ئەمریکییە، نووسەرە، سەرنووسەری دامەزرێنەری بڵاوکراوەی ھەواڵی ئۆنلاین (The Intercept)ە، و نووسەری کتێبی (ئاوی ڕەش: سەرھەڵدانی بەھێزترین سوپای بەکرێگیراوی جیھان)ە کە خەڵاتی جۆرج ی بەدەستھێناوە خەڵاتی کتێبی پۆلک. کتێبی «جەنگە پیسەکان: جیھان مەیدانی شەڕە» لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٣ لەلایەن «نیشن بووکس»ەوە بڵاوکرایەوە، لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣، فیلمی دیکۆمێنتاری بە ھەمان ناو بەرھەم و گێڕانەوە و ھاوبەشی نووسینی سکاھیل بڵاوکرایەوە. بۆ یەکەمجار لە فێستیڤاڵی فیلمی سەندەنس لە ساڵی ٢٠١٣ نمایشکرا.
سکاھیل کار لە سەنتەری میدیای تایپ دەکات. سکاھیل فێری ڕۆژنامەگەری بووە و دەستی بە کاری خۆی کردووە لە بەرنامەی ھەواڵی ڕۆژانەی سەربەخۆی سەندیکای دیموکراسی ئێستا!. لە شاری برۆکلینی ویلایەتی نیویۆرک دەژی و پۆدکاستێک بەناوی Intercepted بڵاودەکاتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨
وێنۆک| جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ پاڵەوانیەتی ژمارە یازدە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئارجەنتین بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە ١ تا ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئارجەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣-١ (بەکاتی زۆرکراو) بەرامبەر بە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی هۆڵەندا ، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٨  یاری ١٠٢جار گۆڵ ھەژێنراوە وە یاریکەری ئارجەنتینی ماریۆ کیمبس  بووە گۆڵکاری خوولەکە  بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھاھەمان یاریکەر واتا کیمبس بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانیەتییەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ پۆل:تۆپی پێ لە بوێنس ئایریس پۆل:جامی جیھانیی فیفا
جۆنەرە
جۆنەرە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
عەلیڕەزا بەیرانوەند
بەیرانوەند دەروازەوانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران لە جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٥، جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩ و جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢ پۆل:خەڵکی خوڕەماوە پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کورد پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران پۆل:وەرزشکارانی کورد
٢٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆبێر مێرل
رۆبێر مێرل نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
پێڕستی وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیۆلۆژیا یان پزیشکی
خەڵاتی نۆبێل لە فیزیۆلۆژیا یان پزیشکی یەکێکە لە زنجیرە خەڵاتی نۆبێل کە دەبەخشرێت بە کەسانی شایستە لە بواری پزیشکی یان فیزیۆلۆژیادا بۆ دۆزینەوە و کارەکانیان لەم بوارانەدا.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:خەڵاتی نۆبێل
لیۆ تۆڵستۆی
لیۆ تۆلستۆی یان کۆنت لیێڤ نیکۆلایێڤیچ تۆلستۆی (؛ لەدایکبووی ٩ی ئەیلوولی ١٨٢٨ - مردووی تشرینی دووەمی ١٩١٠) نووسەری ناوداری ڕووسیایە کە بە نووسەرێکی سەرکەوتوو لە سەرانسەر جیھاندا ناسراوە. شاکارەکانی شەڕ و ئاشتی و ئانا کارێنینا، پێناسەی ڕۆشن دەدەن بە دەستەوە لە ڕۆژگار و بارودۆخی ڕووسیای سەدەی ١٩ و ھەروەھا وەک لووتکەی چیرۆکە ڕاستییەکان دەناسرێن.
ژیانی
لیۆنکۆی لایویچ تۆڵستۆی لە ٩ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٢٨ لە گوندی یاسنا یاپا لیناغ ھەڵکەوتوو لەشاری تولا لەداین بوو. ناوبراو شارەزای زمانەکانی ئینگلیزی، فەرەنسی و ئەڵمانی و ئیتاڵی بوو. ھەرلەمنداڵییەوەو دایک و باوکی مردن و بەرھێناتنەکەی کەوتە دەست یەکێک لەخزمەکانی. لە سالی ١٨٤٤ چووە زانکۆی غازان و لەسالی ١٨٤٧ بەر لەوە کە خوێندنەکەی تەواو بکات، وازی لێھێناو گەرایەوە شوێنی لەدایک بوونەکەی و زۆربەی کاتەکانی خۆی تەرخانی خوێندنەوە کرد. لەسالی ١٨٥٢ دا لەسەر داخوازی خۆی چوو بۆ قەفقاز ولەشەرەکانی ئەو ناوچەیەدا بەژداری کرد. تۆڵستۆی چیرۆکەکانی سەردەمی منداڵی، سەردەمی لاوێەتی و ھێندێک لە چیرۆکەکانی دیکەشی سەبارەت بە ڕوداوەکانی شەری قەفقازنوسیپەوەو لە ھەر لەوێش دەستیکرد بە نوسینی چیرۆکی قەزاقەکان ھەر لەو ساڵەدا شاعیرێکی ناوداری ڕووسیا چیرۆکی منداڵییەکەی لەگۆڤاری «سەردەم» دا بلاو کردەوە. بڵاوکردنەوەی ئەو چیرۆکە بوەھۆی ئەوەی کە تۆڵستۆی ناوبانگ دەربکات و چیرۆکەکانی دواتریش ئەو نێوبانگەی ئەویان داسەپاند. ئەو دوای گەرانەوەی ڕاگوێزی سوپا کراو بۆ بەرگریکردن لە سواستۆپۆڵ چوو کریمە و ئاخوداخی خۆی سەبارەت بە گەمارۆدانی سواستۆپل لەسێ چیرۆکدا بەناوی حەکایەتی سواستۆپۆل نووسی.
دوای گیرانی شار چوو بۆ پێتێرزبورگ و لەوێ لەگەڵ نوسەرانی گەورەیی ئەوکاتی ڕووسیا ئاشنا بوو. ناوبراو لەکۆتایی سالی ١٨٥٦ دا وازی لە خزمەتی سوپا ھێناو دوای دومانگ چوو بۆ وڵاتانی فەڕەنسا و سویسرا و ئیتالیا. لەسالی ١٨٥٩ دا لە شوێنی لەدایک بونەکەی خوێندنگەیەکی بۆ فێرکردنوو بارھێنانی گوند نشینەکان دامەزراند. لەسالی ١٨٦٩ دا دیسانەوە ھاورێ لەگەڵ خوشکەکەی بەرەو ناوەندی ئەورووپا چوو. لەو سەفەرەدا زیاتر خۆی بە بارودۆخی فێرکردنوو بار ھێنان لەخوێندنگاکانی فەڕەنسا و سویسرا و ئیتالیا و نەمسا بەریتانیاوە خەریک کرد. لەسێپتێمبەری ١٨٦٣ دا لەگەڵ «سۆفیا ئەندەر یونا» ھاوسەرگیری کرد. ناوبراو لەکۆتایی ھەرئەوسالەدا دەستیدایە نوسینی گەورەترین بەرھەمی ئەدەبی خۆی. بەناوی «شەرو ئاشتی» لە ئەیلوولی١٨٨١ دا لەگەڵ بنەماڵەکەی چوو بۆ مۆسکۆ خەریکی فێرکردن و ڕاھێنانی لاوان بوو. لەداین سالەکانی ژیانیدا بەھەولێکی ماندووی نەناسنە کاری دەکرد و سەرەرای ئەو نەخۆشییەی کە لە سالی ١٩٠١ ەوە تووشی ببوو، دەرونێکی سەلامەتی ھەبوو تۆڵستۆی لە ٧ ی تشرینی دووەمی سالی ١٩١٠مال ئاوایی لەژیان کرد.
تۆڵستۆی دەیویست پەیڕەوی عیسا بکات و ژیانی ڕەبەنی قەشە خۆبەختکەرەکان بژی. لەکاتی پیریدا ھەموو موڵک و زەوی و زاری خۆی بەسەر جوتیارە ھەژارەکاندا دابەش کرد. ناودارترین ڕۆمانەکانی (شەڕ و ئاشتی) و (ئاننا کارێنینا) یە. یەکەمین بەشی لەمێژووی ژیانی خۆی بەناوی (ساوایی) لە ساڵی ١٨٥٢ بڵاوکردەوە بەرگی دووەمی لە ساڵی ١٨٥٤ دا بەناوی (سەردەمی منداڵی) و بەرگی سێیەمیشی لە ساڵی ١٨٥٧ بەناوی (لاویی) بڵاوکردەوە. لە ساڵی ١٨٧٩ کتێبی (دان پێداھێنان) ی دانا و لە ساڵی ١٨٨١ (خستنە ڕوویەکی تێکڕای کتێبی پیرۆز) ی نوسی و لە ساڵی ١٨٨٢ کتێبی (یاسای خۆشەویستی و یاسای ھێز) ی بڵاوکردەوە و لە ساڵی (١٨٨٩ – ١٩٠٠) دا ڕۆمانی (ژیانەوە) ی دانا و لە ساڵی ١٩٠١ شانۆگەری (لاشەی زیندوو) ی دانا و، بەڕای ڕەخنەگرانی جیھانی تۆڵستۆی بە گەورەترین نوسەری دنیا دادەنرێت و دیسان مەزنترین پیاوچاکیش بووە لە گێتی دا وزۆر کەسی چاکە خواز سەردانیان کردوە و سوودیان لە بیروباوەڕی چاکە خوازی وەرگرتووە، یەکێک لەوانە مەھاتما گاندی (١٨٦٩ – ١٩٤٨) پێشەوای گیانی و نیشتیمانی ھیندستان بووە چووەتە سەردانی و گەلێک لە بیر و باوەڕی ئاشتی خوازە ئینسانییەکانی وەرگرتووە و لە وڵاتەکەی خۆیدا بەکاری ھێناوە. تۆڵستۆی لە ساڵی ١٨٦٢ کچێکی ھێنا ناوی (ێۆفیا ئەندریغنا) بوو، ١٥ ساڵ لەگەڵیدا لە یەکێک لە جاندنگە گەورەکانیدا بەخۆشی ژیا و گەلێک منداڵی لێی بوو، بەڵام ئەو خۆشی و بەختەوەرییەی تاسەر نەبوون و ژنەکەی لە دابەشکردنی زەوی و زاریدا بەسەر جوتیاراندا لەگەڵیدا ناکۆک بوو، بۆیە ڕۆژ بەڕۆژ لە یەکتر دوور دەکەوتنەوە تا وایان لێھات حەز بە دیدەنی یەکتری نەکەن و تەنانەت تۆڵستۆی وەسییەتی کرد لەکاتی مردنیدا ماوەی نەدرێ ژنەکەی بێتە سەر گۆڕەکەی.
بەرھەمەکانی تۆڵستۆی زۆر بەدڵی خەڵکەکە بوون، بۆیە لەماوەی تەنیا ٤ ساڵیدا ١٢ میلیۆن دانە لە کتێبەکانی فرۆشران و بەزۆریش لەقاڵبی چاپی سادە و میللی دا چاپ دەکران تاکو ھەرزان بفرۆشرێن و بە گالێسکە بەسەر خەڵکە خوێندەوارەکاندا دابەش بکرێن. لەڕاستیدا وەک خەڵکەکە لە بەرھەمەکانی تۆڵستۆی قایل بوون و دڵنیابوون ئەوەندە خۆی لەژیانی خێزانی خۆی ناقایل و لە ئازار و ئەشکەنجەدا بوو. لەو ھەموو خێزان و منداڵانەی تەنھا کچی بچوکی پشتگیری بوو، سکرتێری ئەدەبی و کاروباری تایبەتی بوو، ئەو کچە دڵسۆزەی لەدوای مردنی باوکی ئەمەی لەبارەیەوە نوسیوە.
(باوکم ژیانەکەی کارەساتێکی تەواو بوو ئەو کارەساتەیشی لەژن ھێنانەکەیدا بوو، دەق وەک مەسەلەی (ئەبراھام لەنکۆلن) و ژنھێنانەکەی بوو! لێی بوبوە دەرد و بەڵا بەسەرییەوە، چونکە ژنەکەی پارە و سامان و خۆشگوزەرانی گەرەک بوو، کەچی تۆلستۆی باوک حەزی پێنەدەکردن و بە دوو شتی کەم نرخی دادەنان و ژنەکەی حەزی دەکرد بەھۆی سامانی دنیا ناوبانگ دەربکات، کەچی ئەم نەیدەویست بەپارە شۆرەت پەیدا بکات، بەڵکو وەک گوناھێک سەیری ماڵ و سامانی دنیای دەکرد و، دەیگوت گەورەیی و دەسەڵات بەھێز و دەست وەشاندن نایەنە دەست، بەڵکو بە خۆشەویستی و خزمەتکردنی مرۆڤایەتی چنگ دەکەون. ھەرکاتێک کە ژنەکەی دەیزانی کە تۆڵستۆی کتێبێکی بڵاوکردووەتەوە و ھیچ حەقێک لە بڵاوکەرەوەی وەرنەگرتووە بەجارێک ھەڵدەچوو و ماڵەکەی لێ دەکردە دۆزەخ، بۆیە ڕۆژ بەڕۆژ ژیانی ھاوسەریانی تێکچوو و ماڵەکەی بەجێھێشت و چوو لەگەڵ بچوکترین کچی لە ژوورێکی ئێستگەی شەمەندەفەر ژیا و زۆری پێنەچوو لە ساڵی ١٩١٠ دا لەو شوێنە تەسک و تروسکەدا کۆچی دوایی کرد و گەورەترین ناوبانگی لەدوای بەجێما. چیرۆکی ژیانی ئەم نوسەرە بلیمەتە ناودارەی ڕوس گەلێک سەیرترە لە حیکایەتەکانی داستانی ھەزار و یەک شەوەی ڕۆژھەڵات و بیست ساڵی دوایی لەژیانیدا، ئەوەندە ناوبانگی چاکە و گەورەیی بڵاوبوەوە، گەیشتە ڕادەیەک بپەرسترێ و ملیۆنەھا کەس حەزیان دەکرد چاویان پێی بکەوێ و لەگەڵیدا دانیشن و سوود لەبیروباوەڕەکانی وەرگرن. خەڵکێکی زۆر لەنوسەر و ڕەخنەگران دەچوونە لای تاکو گوێ لەئامۆژگارییەکانی ڕابگرن و دەست لە لچکی جلوبەرگی بدەن، تاکو لە نزیکەوە تێی بگەن و بیناسن و چەندان لێکۆڵینەوەی لەسەر بنوسن. نوسەرە دۆستەکانی چەندەھا ساڵ و ڕۆژ لەماڵەکەی دەمانەوە تاکو بە کورتی چەند جوڵە و وشەیەکی لەدەم دێتەدەرەوە تۆماری بکەن. لەدوایدا بە دوور و درێژی لێیان بکۆڵنەوە. زۆر جاری وابووە نوسەر و ڕەخنەگری توانا ئەو زانیاریانەی لەچەند ساتێکدا لێیان وەرگرتووە لەدوایدا کراون بەبەرگی گەورەی کتێب و لێکۆڵینەوەی بەپێز و تێر و تەسەل و پەیتا پەیتا لە گۆڤار و ڕۆژنامە و کتێبدا بڵاوکراونەتەوە و نوسەرانی جیھان بەگەرمی قۆستویانەتەوە. ئەو کتێبانەی کەلەسەر لیۆ تۆڵستۆی مەزن نوسراون لەھەموو لایەکی جیھان گەیشتووەتە ٢٣ ھەزار کتێب و لێکۆڵینەوە و ئەو گۆڤار و ڕۆژنامانەی کە لێیەوە دواون و بیروڕاکانیان شی کردووەتەوە، گەیشتونەتە ٥٦ ھەزار گۆڤار و ڕۆژنامە و ئەو کەلەپورە ئەدەبی و ڕۆشنبیریانەی کە بۆ مرۆڤایەتی بەجێیھێشتوون گەیشتووەتە ١٠٠ ھەزار بەرگی گەورە و گران.
وەرگێڕان بۆ کوردی
بەشێک لە بەرھەمەکانی تۆلستۆی کراونەتە کوردی. بەتایبەت بە قەڵەمی شاعیر و وەرگێڕی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەمین گەردیگلانی تا وێستا ١٠ کتێبی تۆلستۆی کراوەتە کوردی. لیستی ئەو وەرگێڕدراوانە لە پەڕەی ئەمین گەردیگلانیدا بەر چاو دەکەون.
ژیانی کەسیی (تایبەتی)
مردنی نیکۆی برای تۆڵستۆی لە ساڵی ١٨٦٠، کاریگەری لەسەر تۆڵستۆی ھەبوو و وای کرد کە بییەوێت ھاوسەرگیری بکات. ھەر بۆیە لە ٢٣ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٦٢ ھاوسەرگیری لەگەڵ سۆفیا ئەندریڤن بێرس کرد کە ١٦ ساڵ لە تۆڵستۆی بچووکتر بوو و کچی پزیشکی ناوچەکە بوو. ئەم ئافرەتە لەلایەن ھاوڕێ و خزم و خێزانەکەی بە سۆنیا بانگ دەکرا. سۆفیا و لیۆ خاوەنی ١٣ منداڵ بوون بەڵام تەنھا ٨ منداڵیان گەورە بوون و بە پارێزراوی مانەوە.
ھەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانە لەلایەن نووسەرەکانی دیکە
ھاودەمەکانی تۆڵستۆی وەک کەسێکی شکۆدار ستایشی دەکەن. فایۆدۆر دۆستۆڤیسکی، کە سی ساڵ پێش تۆڵستۆی کۆچی دوایی کرد، پێی وابوو کە تۆڵستۆی مەزنترین ڕۆمان نووسی کە لە ژیاندا بێت. گۆستاڤ فلەوبێرت، کاتێک وەرگێڕانی شەڕ و ئاشتی خوێندەوە، گوتی " ئەمە چ ھونەرمەندێ و چ دەروونناسێکە!." ئەنتۆن چێخۆف، کە زۆربەی کات سەردانی تۆڵستۆی دەکرد، دەنووسێت " کاتێک ئەدەب تۆڵستۆی بەدەستھێنا، ئیتر بۆ ئەوەی ببیت بە نووسەر ئاسان و چێژبەخشە تەنانەت ئەگەر بشزانیت کە ھیچ شتێک بەدەست ناھێنیت، ئەمە شتێکی ئەوەندە غەمبار نییە چونکە تۆڵستۆی لە بری ھەموو کەسێک سەرکەوتنی بەدەستھێناوە. ئەوەی تۆڵستۆی کردی بۆ ھەموو ئەو پاساوانە بوو لە بارەی ھیوا و خولیاوە کە لە ئەدەبدا بەدەستیھێناوە." شاعیر و ڕەخنەگری بەڕیتانی سەدەی نۆزدەم، ماثیۆ ئاڕنۆڵد پێی وایە کە "ڕۆمانی تۆڵستۆی کارێکی ھونەری نییە بەڵکو بەشێکە لە ژیان."
بیر و باوەڕی ئایینی و سیاسی
لە دوای خوێندنەوەی کتێبی (نوێنەرایەتی جیھان وەک ئەوەی دەیەوێ)ی شوپێنھاور، تۆڵستۆی لە کۆتایدا گۆڕا بۆ سۆفییەکی بە ڕەوشت و وەک ڕێگایەکی گیانیی گونجاو بۆ دەستەکانی سەروو خۆی، پشتیوانی لێکرا: تۆ دەزانی ئەم ھاوینە مانای چییە بۆ من؟. لە ساڵی ١٨٨٤، تۆڵستۆی کتێبێکی بە ناوی باوەڕ بە چی دەکەم نووسی و تێیدا بە ڕاشکاوی دانی پیا دەنێ کە باوەڕی بە ئایینی کریستیانێتی ھەیە و دووپاتیدەکاتەوە کە لەسەر باوەڕی عیسای مەسیحە.
مردن
تۆڵستۆی لە ساڵی ١٩١٠ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. پێش مردنی، خێزانەکەی گومانیان لە تەندروستی تۆڵستۆی ھەبوو. لە کۆتا ڕۆژەکانی ژیانیدا، تۆڵستۆی باسی مردنی دەکرد و لە بارەیەوە شتی دەنووسی. لە شەوێکی زستاندا لە ماڵەکەی خۆیدا بەھۆی نیمۆنیا (ھەوکردنی سییەکان) لە ویستگەی ئەستاپۆڤۆ کۆچی دوایی کرد و دەستبرداری ژیانە شاھانەکەی بوو ئەویش.
لە فلیمەکاندا
فلیمێک لە بارەی کۆتا ساڵەکانی تۆڵستۆی لە ساڵی ٢٠٠٩ بڵاوکرایەوە بە ناوی دوا وێستگە (The Last Station)، کە لە ڕۆمانی جەی یارینی باسکراوە و لەلایەن دەرھێنەر مایکڵ ھۆنمان کاری دەرھێنانی بۆ کرا و کریستۆفەر پڵەمەر ڕۆڵی تۆڵستۆی و ھێلین مێریت ڕۆڵی سۆفیا تۆڵستۆیا دەگێڕێت، وە ھەردوو ئەکتەرەکە بەھۆی ڕۆڵەکانیانەوە پاڵێوراون بۆ خەڵاتی ئۆسکار. ھەروەھا چەندین فلیمی دیکە لە بارەی ئەم نووسەرەوە ھەیە، بۆ نموونە کۆچی پیاوە گەورەکە کە لە ساڵی ١٩١٢، دوو ساڵ دوای کۆچی دوایی تۆڵستۆی بەرھەمھێنرا و چەندین بەرھەمی دیکەش.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨ پۆل:مردووانی ١٩١٠ پۆل:مەرگەکان بە سیەسۆ پۆل:نووسەرانی مەسیحی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانست و ھونەری سربیا
سلیڤنیتسا
سلیڤنیتسا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سۆفیا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٨٧٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سۆفیا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
کۆستێنێتس
کۆستێنێتس شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سۆفیا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٩٬٩٥٤ کەس بووە.
باوەقۆپی گچکە
باوەقۆپی گچکە یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شۆڕش لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
بڕیارنامەی ٧٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆماری فدرال یووگسلاڤیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
کانی کۆلک
کانی کۆلک یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
ئەم گوندە دەوڵەمەندە بەچەندین میوەی جۆر بەجۆر لەوانەش ترێ و هەنجیر و هەنار و توو ...... چەندین بەرهەمی تر گوندێکی دڵگیرە و خاوەن ڕوبەرێکی سەوزای زۆرە
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
تەنی ئاوی
تەنی ئاوی زاراوەیەکە بۆ ئاماژەدان بە ھەر پەچنراوییەکی جێی سەرنج لە ئاو کە ڕووی زەوی یا ھەسارەکانی تری داپۆشیبێ. زۆرجار تەنھا بە تەنە ئاوییە گەورەکان وەک ئوقیانووس، زەریا، یا زەریاچە دەوترێت تەنی ئاوی؛ بەڵام دەکرێت ئاوگرە بچووکترەکانیش وەکوو ڕووبارەکان و گۆلاوەکان بە تەنی ئاوی بژمێردرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆما ئاوییەکان
لێڕەمیر
لێڕەمیر یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
٢٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٢٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەربەندۆک
دەربەندۆک یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەى خەلیفان سەربە قەزاى سۆران لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سۆران
پۆل:گوندەکانی خەلیفان
ئاکساکۆڤۆ
ئاکساکۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤارنا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٢٨٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤارنا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بڕیارنامەی ٧٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٨٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
محەممەد موسەددیق
محەممەد موسەددیق (؛ ؛ لەدایکبووی ١٦ی حوزەیرانی ١٨٨٢ – مردووی ٥ی ئازاری ١٩٦٧) سیاسەتوانێکی ئێرانی بوو کە وەک ٣٥ەم سەرۆکوەزیرانی ئێران خزمەتیکردووە، لە ١٩٥١ەوە تا ١٩٥٣، و حکوومەتەکەی ڕووخێنراوە لە کوودەتای ١٩٥٣ی ئێران کە لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی و دەزگای ھەواڵگریی بریتانییەوە داڕێژرابوو.
ژیاننامە
وەک ڕێبەری بە نیشتیمانی بوونی نەوتی ئێران دەناسرێ، لەب ەروەی تا پێش ئە نەوتی ئێران لەژێر دەسەڵاتی وڵاتی بریتانیا بوو کۆمپانیای نەوتی ئێران و ئینگلیستان کە دواتر ناوی گۆڕا و بوو بە بریتیش پێترۆلیۆم یان بە کورت کراوە، بی پی.
موسەددیق دوای کودەتای ٢٨ ی گەلاوێژ لە ساڵی ١٣٣٢ی ھەتاوی لە دادگا دوای وەی بەڵگەی زۆری ھێنایەوە و کارەکانی خۆی خستە ڕوو سێ ساڵ زیندانی حوکمدرا و دوای تێپەڕاندنی ئەم سێ ساڵەش دوور خرایەوە بۆ مڵکی باوکی و ھەتا مردن لە تەنیاییدا لەوێ ژیانی بەسەر برد و دواتریش بەھۆی شێرپەنجە ھەر لەوێ گیانی سپارد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران پۆل:قاجاڕەکان پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
کوردیی باشووری
کوردیی باشووری یان کوردیی خوارین (ھەروەھا کوردی خوارگ) یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە و لە ھەرێمەکانی کرماشان، ئیلام، خانەقین و بەشێک لە پارێزگای سنە وھەمەدان و لوڕستان قسەی پێدەکرێت. بەم زارە بە ھەڵە کەڵھوڕییش دەگوترێت، بەڵام کەڵھوڕی خۆی شێوەزارێکی کوردیی باشوورییە. کوردیی کرماشانی، کوردیی کەڵھوڕی، کوردی پاڵەیی، کوردیی گەڕووسی، کوردیی لەکی و کوردیی فەیلی ھەموویان کوردیی باشووری یان کوردی خوارین پێکدێنن.
تایبەتمەندیەکان
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی زاری کوردیی باشووری، ئرگاتیڤ نەبوونی بنزاراوەکانی کوردیی باشووریە، ئەمە لە حاڵێکدایە کە کوردیی کرنی کە لە بنزاراوەکانی کوردیی باشووری بە ئەژمار دێت، ئرگاتیڤە. ھەروەھا تایبەتمەندیی ئرگاتیڤ لە زۆربەی بنزاراوەکانی کوردیی لەکیش دەبێنرێت، بەلام ھەندێک لە بنزاراوەکانی کوردیی لەکییش وەکوو بنزاراوەی ھەرسینی ئرگاتیڤ نین. جگە لە ئەمە، بنزاراوەکانی سنجاوی و زەنگنەیی کە زۆر بە کوردیی لەکی نزیکن، ئرگاتیڤ نین و بەشێک لە کوردیی باشووری بە ئەژمار دێن.
نموونەیەک لە ڕستەی وێژەیی
ئەو چێشتەگ چۊ زانست لە دیرووک توومار کریاێە ڕا و ئەنیشەێ ڕچەشکنەیل فەڵسەفە لە سەدان ساڵ وەرجە زاین بۊیە. فەڵسەفە وەرجە سۆقرات، چاودێر زانستەیل سرووشتی بۊیە و کارێگەو کردار، باوەڕ، دین و ئاین خەڵک نێاشتێیە. وە سەر ئێ بێ باێەخییەوە لە سەرەتاێ دامەزریان کوومەڵگایل شاری و ژیار بەشەری زۊنە، تەنانەت وەرجە وە دی ھاتن دینەیل گەورا، بەشەر پەێ وە قۊلی و گرانی خێ (ئەخڵاق ) و فەرھەنگ و ئەدەبیات واوەسە و پەێوەندارێ بردۊد و ئاگا بۊ لە ڕەوڵ گران ئێ فاکتۆرە لە ژیان خوەێ. وەێ جوورە تۊەنیم بۊشیم، پەند پێشەنان وەرجە دەسەبەنی ئەڕا زانستەیل و تەنانەت بۊن فیلسووفەیل، بۊە و ژیاێە. بەشەر خاوەن ژیار تۊەنسێیە خاس و گەن لە یەکەو بکەێد و لە ڕۊ ئەزموون و خاوەنداری لە ئۆستوورە و مەتەڵەیل زۊنە، واتە و دەستەواژەێ ئەخڵاقی بسازێد. وە پاێەێ پەخشانەیل دیرووکی ئەڕا یەکم جار ئەرەستوو دەس کردە کوو کردن واتەێ پێشەنان، گ ھۊچ لاپەڕەێگ لە لێ وە دەس کەس نەڕەسیە. ئوو ھەرسەی فرە لە فیلسووفەیل و ھەڵوەسوانەیل ئەو سەردەمە چۊ: ئەفڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و … لە ناو کارھیلێان چۊ بەشێگ لە ئەدەبیات، لەێ واتەیلە بردیانە کار، ھۊچکامێان کارێگ تایوەت لەسەر ئێ گەپە نەکردن.
ئەلفوبێ
زاری کوردی باشووری بۆ نووسین ئەلفوبێی ئارامی بەکار دێنێ و پیتێکی لە ئەلفوبێی سۆرانی زیاترە کە «ۊ», «ü» یە.
وەکوو:
قۊل(Qül)=قۆل(deep) هۊل(Hül)=کاڵ(blonde) هۊچ(Hüç)=هیچ(nothing)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانی کوردی پۆل:شێوەزارەکانی کوردی پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئیلام پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:زمانەکانی پارێزگای ھەمەدان پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەلبورز پۆل:زمانەکانی پارێزگای تاران
٢٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دێڤین
دێڤین شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سمۆلیان لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٤٨٥ کەس بووە.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢
جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ پاڵەوانییەتی ژمارە دوانزدەیەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیسپانیا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ١١ی تەممووز ی ١٩٨٢ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە وە یاریکەری ئیتالیپاوڵۆ ڕۆسی بووە گۆڵکاری خوولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریکەر بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ پۆل:جامی جیھانیی فیفا
پۆرتلەند، ڤیکتۆریا
پۆرتلەند شارێکە لە ویلایەتی ڤیکتۆریای وڵاتی ئوسترالیا و هەروەها کۆنترین نیشتنگەی ئەورووپییەکانە لە ویلایەتەکە دا.
شارەکە سەرەکی ترین سەنتەری شاررەوانی و دانیشتنە لە ناوچەی جیڵانگ دا. دانیشتوانی شارەکە لە سەرژمێری ٢٠١١ی وڵاتەکە دا بریتی بوون لە ٩،٦٠١ کەس.
سەرچاوە
پۆل:پۆرتلەند، ڤیکتۆریا پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:شارۆچکەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:شارە کەناراوییەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٤ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٣٤ لە ئوسترالیا پۆل:مێلبۆرن پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا
دۆلنی چیفلیک
دۆلنی چیفلیک شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤارنا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٨٦٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤارنا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
میراتی جیھانیی یوونێسکۆ
220px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی ئەنجومەنی میراتی جیهانی یونێسکۆ میراتی جیھانی یونێسکۆ (بە ئینگلیزی: World Heritage Site) بریتییە لە لیستی شوێنە گرنگەکان لە جیھاندا (وەک دارستان، شاخ، گۆم، بیابان، یادپەیکەر، بینا یان شار) کە لەلایەن ڕێکخراوی یونێسکۆوە دەستنیشان دەکرێت و دەپارێزرێت.
پەراوێز
پۆل:یوونێسکۆ پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی پۆل:ساڵی ١٩٧٢ لە ژینگە پۆل:پێشەکییەکانی ساڵی ١٩٧٢ پۆل:کلتوری جیهانی پۆل:ناوچە پارێزراوەکان
سوپای ئازادی سووریا
سوپای ئازادی سووریا ھێزێکی سەربازییە لە کۆمەڵێک ئەفسەری سوپای ڕژێمی بەعسی سووریا، کە لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ٢٠١١ بە مەبەستی پاراستنی خۆپێشاندەرانی سووریا و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد بە ڕابەرایەتیی ڕیاز ئەسعەد پێک هات.
ھۆکاری دورستبوونی
دوای ئەوەی زنجیرەخۆپێشاندانێک لە ڕێکەوتی ١٥ی ئازاری ٢٠١١ وڵاتی سووریا ئەنجام درا سوپای سووریای عەرەبی و دەزگا ئەمنییەکانی ئەو وڵاتە بە فەرمانی بەشار ئەسەد ڕووبەڕووی خۆپێشاندەران بوونەوە، لە ئەنجامدا ڕێژەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی بە دەستی ھێزەکانی ئەو وڵاتە کوژران بە جۆرێک کە تا ڕێکەوتی ١٠ی شوباتی ٢٠١٢ ژمارەی کوژراو و بریندارەکانی خۆپێشاندانەکانی سووریا گەیشتە ٨١٦١ کەس، بۆیە لەم ھەلومەرجەدا لەلایەن خۆپێشاندەران و بەشێک لەو ئەفسەرانەی لە سوپای ڕژێمی ئەسەد جیاببوونەوە، بیر لە دورستکردنی ھێزێک کرایەوە بۆ پارستنی خۆپێشاندەران و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد؛ ھەندێک ھەرێمی وەکوو عەرەبستانی سعوودی و قەتەر و ئیمارت دواتریش تورکیا و ھێزی نێودەڵەتی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆلیان ھەبوو لە دورستبوونی ئەم سوپایە و پشتیوانییان کردوون.
بڕیارنامەی ٧٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٨٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٢ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
٣٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فەرھەنگی خاڵ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان پۆل:کتێبەکانی ١٩٦٠
دکتۆر ستۆن
دکتۆر ستۆن زنجیرە مانگایەکی ژاپۆنییە لەلایەن ڕیچیرۆ ئیناگاکی ەوە نووسراوە و لەلایەن نەخشێنەری کۆریای باشوور بۆیچی مانگاکە نەخشێندراوە. لە مانگی ٣ی ساڵی ٢٠١٧ەوە لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ بەزنجیرە کراوە، و چاپتەرەکانی لەلایەن شوێشاەوە کۆکراونەتەوە و بڵاوکراونەتەوە لە ١٩ بەرگدا تا ئەم ساتە.
ڕەسەنایەتی مانگاکە لە ئەمریکای باکوور لەلایەن ڤیز میدیاوە قۆرغکراوە. شوێشا لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٩ەوە دەستی بە بڵاوکردنەوەی ئەنیمێیەکە کردووە بە زمانی ئینگلیزی لە پێگە و نەرمەواڵای مانگا پڵەس دا.
تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١ مانگای دکتۆر ستۆن زیاتر لە ٨٫٤ ملیۆن کۆپی لێ دەرچووە، و مانگاکە لە ساڵی ٢٠١٩دا بووە براوەی خەڵاتی ٦٤ھەمینی (Shogakukan Manga Award) بۆ چەشنی شۆنن.
چیرۆک
سەرەتای مانگی چواری ٥٧٣٨ـی پاش زاینەو، ٣٬٧٠٠ ساڵ بەسەر ئەو ڕووداوە نامۆیەدا تێپەڕبووە کە ڕوناکییەک بووە ھۆکاری بەبەردبوونی بەنزیکەیی ھەموو مرۆڤایەتی. کەسێکی ١٨ ساڵی زیرەک بە ناوی سێنکو ئیشیگامی بەھۆکارێکی نادیار ڕزگاری بوو لەوەی کە بەسەر مرۆڤایەتیدا ھاتووە و پاش ھەستانەوەی تێبینی ئەوەی کرد کە ئاسەواری مرۆڤایەتی لەلایەن کاتەوە بەتەواوەتی سڕدراوەتەوە. سێنکو ھەڵدەستێت بە سازدانی بنکەیەک و دەستکردن بە توێژینەوەی لەسەر ئەو مرۆڤانەی کەوا بەبەردبوون تا ھۆکاری ئەو ڕووداوە بدۆزێتەوە کە بەسەر مرۆڤایەتیدا ھاتووە، و لەھەمان کاتدا دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆی.
تسوکاسا' بۆی دەرکەوت کە ئەوەی سێنکو ھەوڵی بۆدەدات کە بونیادنانی شانشینێکی نوێی زانستیانەیە ئەم لە دژییەتی، ئەو وابیردەکاتەوە کە ئەو شارستانییەتە نابێت بگەڕێندرێتەوە چونکە خراپەکاری زۆر تێدا بووە. لەجێگەی ئەو شارستانییەتە ئەو وا بەباش دەزانێت کە دونیایەکی نوێ بونیاد بندرێت کە ھێز و توانا فەرمانڕەوایی تێدا بکات. لەسەر ئەو مەبەستەش ھەڵدەستێت بە شکاندنی سەرجەم ئەو بەبەردبوانەی کەوا دێنە بەردەمی بە بیانووی ئەوەی نەبنە بەربەست لەبەردەم ئامانجەکەی.
پاش ئەوەی سێنکو تێکەڵەیەکی دۆزییەوە بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤە بەبەردبووەکان، تسوکاسا ھەوڵدەدات سێنکو بکوژێت چونکە پاش دۆزینەوەی تێکەڵەکە سێنکو دەتوانێت چەکێک دروست بکات کە تسوکاسا ناتوانێت بەرامبەری بوەستێتەوە. بە باوەڕبوون بەوەی سێنکو ی کوشتووە، تسوکاسا دەڕوات بەدوای بەدیھێنانی خەونەکەی لە چاخی بەردیندا.
بەھاوکاری ھاوکارەکانی، شانشینی زانست ی سێنکو خۆی سەلماند کە ئەوان ھێزێک نین کە دەبێت بە کەم تەماشابکرێت. پاش بردنەوەی جەنگەکە بۆیان دەرکەوت کە باوکی سێنکو کانزایەکی بەنرخی بۆ جێھێشتوون کە دەتواندرێت بەکاربھێندرێت وەک ھاندەرێک بۆ دروستکردنی تێکەڵەیەک بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤە بە بەردبووەکان لە دوورگەیەکی نزیک خۆیان کە لە ئێستادا ھۆزێک تێیدا نیشتەجێن بە ناوی شانشینی بەبەرکردن، کە ئەو ئامێرەی لێیە ساڵانێکی زۆر لەوەوپێش بەکارھاتووە بۆ بەبەرکردنی مرۆڤایەتی.
ئەنیمێ
لە ٥١ھەمین بەشی مانگاکە لە ھەفتانەی شۆنن جەمپدا لە ڕێکەوتی ١٩ی ١١ی ساڵی ٢٠١٨ ڕاگەیەندرا کە زنجیرە مانگاکە دەکرێتە زنجیرەیەکی ئەنیمێ. ئەنیمێکە لەلایەن ستۆدیۆی TMSەوە بەرھەمھێندرا، کە شینیا یینۆ دەرھێنەرەکەی بوو، یویچیرۆ کیدۆ نووسەری دەقەکان بوو، یوکۆ ئیساوا نەخشێنەری کارەکتەرەکان بوو. تاتسویا کاتۆ، ھیرۆواکی تسوتسومی، و یوکی کانێساکاش بەرپرسی موزیکی ئەنیمێکە بوون. زنجیرە ئەنیمێکە لە ٥ی ٧ی ساڵی ٢٠١٩ یەکەمین ئەڵقەی لێ پەخشکرا لە تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ و کۆمەڵێک کەناڵی دیکە، لە ١٣ی مانگی ١٢ی ھەمان ساڵدا کۆتایی پێ ھێندرا. لەو ماوەیەدا ٢٤ زنجیرەی ئەنیمێیەکە پەخشکرا.
پاش تەواوبوونی وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ڕاستەوخۆ وەرزی دووھەمیشی ڕاگەیەندرا. وەرزی دووھەم سەرنج دەخاتە سەر ئارکی «جەنگەکانی چاخی بەردین» لە زنجیرە مانگاکە. وەرزی دووھەمی زنجیرە ئەنیمێکە بە شێوەیەکی فەرمی ناونیشانەکەی (دکتۆر ستۆن: جەنگەکانی چاخی بەردین) دەبێت و یەکەمین زنجیرەشی لە ١٤ی ١ی ساڵی ٢٠٢١ پەخشکرا.
زنجیرەکە لە دەرەوەی 'ئاسیا'دا لەلایەن کڕەنچیڕۆلەوە پەخشدەکرێت، فەنیمەیشن یش چەشنی DUBی بۆ ئەنیمێیەکە بەرھەمھێناوە.
یاری ڤیدیۆیی
لە مانگی ١٢ی ساڵی ٢٠٢٠، ڕاگەیەندرا یارییەک کە چیرۆکەکەی لەسەر ئەم زنجیرەیەیە بڵاودەکرێتەوە لە ساڵی ٢٠٢١. یارییەکە لەلایەن Poppin Games Japanەوە پەرە پێدەدرێت و یارییەکە لە چەشنی ستراتیژی دەبێت، و نەخشەی یارییەکە دونیایەکی کراوە دەبێت و یاریکەر کەسایەتی ناو یارییەکە کۆنتڕۆڵ دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی زانستی پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:تی-ئێم-ئێس ئێنتێتەینمنت پۆل:شۆنن مانگا پۆل:فەنیمەیشن پۆل:مانگای شوئیشا پۆل:مانگای ڤیز میدیا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی شۆگاکوکان مانگا بۆ بەشی شۆنن مانگا پۆل:مانگاکانی ٢٠١٩ پۆل:مانگاکانی ٢٠١٧ پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٩ دەستیان پێکردووە پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢١ پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید پۆل:کرانچیڕۆڵ پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
ھیپۆکرات
ھیپۆکراتی کۆس (٤٦٠ پ.ز - ٣٧٠ پ.ز) فیزیکزانێکی یۆنانی کۆن بوو لە دورگەی (کۆرس) لە یۆنانلە دایک بووە.
ژیان
باوکی (بوقرات) پیاوێکی ئایینی پرستەگەیەک بوو بەناوی (سکۆلاپیۆس). ئەفلاتون سەبارەت بە بە (بوقرات) دەڵێت :"ئەو بیرمەندێکی بێ هاوتایه کە بۆ شوێنی جۆراوجۆر گەشتی کردووە و توانیویەنی زانستی پزیشکی دەوڵەمەند بکات ". لە سەدەی شەشی بەر لە زایین بە فەرمانی (تاڵس) لە دوورگەی کۆرس کۆلێژی پزیشکی (بوقرات) بە مەبەستی رێزگرتن لەو پزیشکە یۆنانیە دروست کرا. لەو کۆلێژەدا خوێندکارانی بواری پزیشکی بەپێی شێوازە پزیشکیەکانی بوقرات خەریکی فێربوونی پزیشکی و چارەسەری نەخۆشەکان بوون. بوقرات پزیشکێکی لێهاتوو بوو هەر ئەو لێهاتووەش ئەوی ناودار کرد. لەو سەردەمەدا ئێران(یئێستا) و یۆنان سەرقاڵی شەڕبوون و (ئەردەشیر) شای ئێران بوو. (ئەردەشیر) پێشنیاری ئەوەی بە بوقرات کرد کە ئەگەر بەر بە بڵاوبونەوەی ئەو نەخۆشیە بۆماوەییە بگرێت کە هەڕەشەی مەرگ لە سوپای ئێران دەکات ، خەزێنە گرانبەهاکانی بو دەبەخشێت ، بەڵام بوقرات ڕەتی دەکاتەوە بەهۆی شەڕەوە ئامادەنیە ئەم کارە بکات و وتی : ئەو لە سەر ئەو باوەڕە بوو کە پزیشکێک دەبێ بە وردی لە باروودۆخی جەستەی نەخۆش تێبگات و تەواوی نیشانەکانی نەخۆش تێبگات و وتەواوی نیشانەکانی نەخۆشەکتی لەسەر کەغەزێک بنوسێت .، بۆ ئەوەی لەهەموو کات و ساتێکدا ئاگای لە نەخۆشەکتی بێت. ئەو پزیشکە بە بە باوکی پزیشکی نوێ دەناسرێت ، سوێندنامەی هەیە کەئەمڕۆ لە مەڕاسیمی تەواوبوونی خوێندکارانی بەشی پزیشکیدا دەخوێنرێتەوە ، کەدەقەکەی "سوێند دەخۆم کە بەو سوێندم وەفاداربم بمێنماوە. پەیڕەوی لە رێساکانی بکام و تا ئەو جێگایەی کە دەکرێ و بەوپەڕی تواناوە بۆ چارەسەری نەخۆشەکە هەوڵبدەم و هەرگیز بەخاتری گیانی مرۆقێک تووشی کارێکی هەڵە نەبم و هیچکات داودەرمانێکی مەرگبار نەدەم بەکەس . چونی من بۆ هەر ماڵێک تەنیا بەمەبەستی یارمەتی و رزگاردنی نەخۆشێکە لەوێیە. ئەگتر لەکاتی چەرەسەری نەخۆشەکاندا چاوم بەشتێک بکەوێت یان شتێک ببینم کە ننبێ کەس لەو ئاگاداربێت ، هیچکات ئەو نهێنیە نادرکێنم ".
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٤٦٠ی پ.ز پۆل:فیزیکزانانی یۆنانی کۆن پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی
جێبێل
جێبێل شارۆچکەیەکە لە پارێزگای کارجالی لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٬٨٧١ کەس بووە.
دەریا
وێنۆک|شەپۆلەکانی دەریای کەنار لە یەدەگی نەتەوەیی باراس، ICA، پێروو
جێبێل
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کارجالی پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
دەریا
دەریا، زەریای جیھانی دەریا (بە ئینگلیزی: sea، بە عەرەبی: بحر)، یان بە سادەیی زەریا تەنێکی پەیوەندیدار بە ئاوی سوێر کە زیاتر لە ٧٠ی ڕووی زەوی داپۆشیوە (٠٠٠, ١٣٢ , ٣٦١ کیلۆمەتر چوارگۆشە [١٣٩ , ٤٣٤ , ١٣٩] میل چوارگۆشە)، بە کۆی گشتی قەبارەی نزیکەی ٠٠٠ , ٠٠٠ , ٣٣٢ , ١ کیلۆمەترسێجا [٠٠٠ , ٠٠٠ , ٣٢٠ مەتر سێجا]. کەش و ھەوای زەوی ڕێک دەخات و ڕۆڵی گرنگی ھەیە لە سوڕی ئاو و سوڕی کاربۆن و سوڕی نایترۆجیندا. لەکۆنەوە گەڕان کراوە، لەکاتێکدا لێکۆڵینەوەی زانستیی دەریا، ئۆقیانووسۆگرافیا، بە شێوەیەکی بەربڵاو دەدرێتەوە پاڵ گەشتە کانی کاپتن جەیمس کووک بۆ گەڕان بە دوای زەریای ھێمن لە نێوان ١٧٦٨ بۆ ١٧٧٩.
٣١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دەریا
ئۆقیانووسەكان نزیكەی (71%)ی رووی زەوییان داپۆشیوە و جیهانێكیان بۆ زیندەوەرانی ئاوی دروستكردووە كە  بەشێكی  بنەڕەتی ژیانن، چونكە ئەوان نزیكەی 50-80%ی ئۆكسجین بەرهەمدەهێنن و بەمەش رۆڵی سەرەكییان هەیە لە سوڕی كاربۆن لەسەر زەوی، زانایانیش لەو بڕوایەدان تەمەنی دەریا و زەریاكان  (4.4) ملیار ساڵە.
جیهانی پر لە نهێنی
جگە لە ڕووبەرە  فراوانەكەیان ئەو زانیارییانەی تائێستا زاناكان بە دەستیان هێناوە دەربارەی دەریا و زەریاکان زۆر كەم و سنووردارن ئەمەش یەكێكە لە رێگرییەكانی بەردەم ئەو زانایانەی لێكۆڵینەوە لە نهێنییەكان دەكەن و بەردەوام سەرقاڵی گەڕانن بۆ ئاشكراكردنی ئەو نهێنییانەی لەناخی دەریا و زەریاکاندا هەن، لەم ساتە مێژووییەش كە جیهان شاهێدی گۆڕانكارییەكی خێرای كەشوهەوایە زۆر گرنگە بزانرێت ئەو گۆڕانكارییانە كاریگەریی هەیە لەسەر ژیانی ئاوی و زیندەوەرانی ئاوی چەندە زیانمەند دەبن؟ تا چ رادەیەكیش دەتوانن خۆیان لەگەڵ گۆڕانكارییەكاندا بگونجێنن و ململانێ بكەن لە پێناوی مانەوەدا؟
فێنككەرەوەی سروشتیی گۆی زەوی
بەهۆی ئەوەی ئۆقیانووسەكان رۆڵێكی كاریگەریان هەیە لە رێكخستنی پلەی گەرمای گۆی زەوی لە رێگەی هەڵمژین و پێچەوانەكردنەوەی تیشكی خۆرەوە، زاناكان ئەو میكانیزمەیان ناوناوە ئامێری فێنككەرەوەی سروشتیی گۆی زەوی، چاودێرانی ژینگەیی و زانایانی ئۆقیانووس ناسیش ئەوە ئاشكرا دەكەن كە بەهۆی ئەو گۆڕانكارییانەی كەشوهەوا كە ماوەی بیست ساڵە بەشێوەیەكی خێرا پەرەدەسێنێت، گۆڕانكاری بەسەر ئەو میكانیزمی فێنككەرەوەیەشدا هاتووە و ئەوەش كاری كردووەتە سەر پلەی گەرمی گۆی زەوی و سووڕی كاربۆن و بەرهەمهێنانی ئۆكسجینیش.
جۆری جیاوازی ژیان
ئەوەی تائێستا لە ئەنجامی لێكۆڵینەوە و پشكنینە بەردەوامەكانی زانایانەوە زانراوە ئەوەیە كە دەریاو ئۆقیانووسەكان زیاتر لە (230) هەزار جۆری رووەك و زیندەوەری ئاوی لەخۆ دەگرن و ماسی و زیندەوەرانی  بێ بڕبڕەش شوێنی سەلامەتی خۆیان لە بنی رووبەرە ئاوییەكاندا دەدۆزنەوە و رووەكە ئاوییەكانیش لە رووبەرە كەم قووڵەكاندا گەشە دەكەن، هەرچی زیندەوەرە گەورەكانی وەك نەهەنگ و ماسی قرش و دۆلفینە لە رووبەرە ئاوییە كراوەكاندا دەژین.
سەیرترین زیندەوەرەكانی تائێستا دۆزراونەتەوە
بە درێژایی دەیان ساڵی كاری زانایان و ئەوانەی بەدوای ئاشكراكردنی نهێنی دەریا و زەریاكانەوەن ساڵانە چەندین جۆر زیندەوەر و رووەكی سەیر دۆزراونەتەوە كە بە تەواوی جیاوازبوون لەوانەی پێشتر و دواترینیان لە ساڵی 2007 دا دۆزرایەوە و زاناكان ناویاننا (كرمە ماسی)، لەگەڵ ئەوەشدا  وەك ئەوان باسی دەكەن، ئەو رووەک و  زیندەرەوەرانەی تا ئێستا لە دەریا و زەریاکاندا دۆزراونەتەوە و  ئاشكرا كراون  بە تەنها سێیەكی ئەو رووەك و زیندەوەرانەیە كە لە قوڵایی دەریا و زەریاکاندا هەن و دەژین.
پسپۆڕانی ژینگەیی باس لەوە دەكەن هەندێك جۆری قەوزەی رەنگ ئاڵ هەبوون ئێستا رەنگیان نەماوە یان تۆخ بوون كە ئەمەش نیشانەیەكی مەترسییدارە، بەو پێیەی رەنگی ئاڵ و گەشەكردنی ئەو جۆرە قەوزانە پشتی بە جۆرێك زیندەوەری مایكرۆسۆبی بەستووە و  پیسبوونی ژینگە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی كاریگەریی لەسەر كەمبوونەوەی ئەو زیندەوەرانە هەیە و دواجاریش گەشەی ئەو قەوزانە دەشێوێت.
ئەو زیندەوەرانەی ناتوانن خۆیان بپارێزن
بەپێی نوێترین توێژینەوە دەركەوتووە گۆڕانكاریی كەشوهەوا هەڕەشەیەكی دیارە بۆ ژیانی ناو دەریا و زەریاكان و بەرزبوونەوەی خێرای پلەكانی گەرما بووەتە هۆكاری قڕتێكەوتنی زۆر جۆری ماسی و زیندەوەری ئاوی كە رێژەكەی  دوو هێندەی ئەو ئاژەڵ و گیانلەبەر و باڵندانەیە كە لەسەر وشكانی بە هەمان هۆكار بەرە و قڕتێكەوتن دەچن، ئەو توێژینەوەیە ئاماژەی بەوەداوە زۆربەی زیندەوەرە ئاوییەكان شوێنێكی گونجاوتریان نییە لە دەریا و زەریاکاندا تا خۆیان  لە كاریگەرییەكانی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بپارێزن.
توانەوە بەستەڵەكەكان هەڕەشەیەكی ترە
بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای گۆی زەوی بەستەڵەكەكان بەخێرایی دەتوێنەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاو ئۆقیانووسەكان و دەردانی گازی میتان كە دواجار دەبنە هۆی دیاردەی ناسراو بە (ترشەڵۆك بوونی ئۆقیانووسەكان) و ئەم دیاردەیەش هەڕەشەیە بۆ سەر ژیانی زیندەوەرە ئاوییە جیاوازەكان.
پەیوەندی مرۆڤ بە ئاوەوە  لەبەردەم هەڕەشەدایە
پەیوەندی مرۆڤ بە ئاوەوە مێژوویەكی هەزاران ساڵەی هەیە و هەر لە كۆنەوە مرۆڤ لە كەنار دەریا و نزیك سەرچاوەكانی ئاو نیشتەجێبووە و وەك سەرچاوەی ژیانی لێی روانیوە، هەروەها دەریا و زەریاكان رۆڵی بەرچاویان هەبووە لە دەركەوتنی شارستانییەتە جیاوازەكاندا، تا ئێستاش زیاتر لە یەك ملیار كەس لە ناوچە كەنارییەكان دەژین، بەڵام لەمەودوا و بەهۆی بەرزبووونەوەی ئاستی دەریاكان ئەو پەیوەندییە قووڵەی نێوان مرۆڤ و ئاو دەكەوێتە بەردەم هەڕەشە.
پاراستنی رووبەرە ئاوییەكان
ئەو رووبەرە ئاوییانەی كە تائێستا مرۆڤ لێیان نزیك نەبووەتەوە  دەگاتە (13%) ی هەموو رووبەرە ئاوییەكانی جیهان، پڕۆژەكانی راوكردن و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا هیچ ناوچەیەكی نەهێشتووەتەوە، تەنانەت ئەگەر زۆر چۆڵ و دوورە دەستیش بووبێت، پاراستنی ئەو ناوچە كەمانە و زیندەوەرە ئاشكرا كراو و هێشتا نەدۆزراوەكانیش ئەركێكی قورسە لەسەرشانی شارەزایان و پسپۆڕانی ئەو بوارە بۆ مسۆگەركردنی ژیانێكی باش بۆ نەوەكانی داهاتوو بۆ ئەوەی ئەوانیش لە سەر گۆی زەوی بە سەلامەتی بژین، نەك لە هەسارەیەكی چۆڵ و بێ ژیانی كێوی و ئاویی
وشەڕەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
وشەی زەریا لە وشەی ئەڤێستاییی «zrayah» ەوە ھاتووە. وشەی زەریا کۆنترە لە وشەی دەریا چونکە دەنگی ز لە دەنگی د کۆنترە.
بڕیارنامەی ٧٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
بەلجیکا
وێنۆک|چەپ وێنۆک|چەپ وێنۆک|چەپ بەلجیکا یان بلژیک، بە فەرمی شانشینی بەلجیکا (بە ھۆڵەندی: Koninkrijk België و بە فەڕەنسی: Royaume de Belgique)یەکێکە لە وڵاتانی ئەورووپا. ڕژێمی پادشایەتی تێیدا فەرمانڕەوایەتیی دەکات، بۆیە بە وڵاتی پادشایەتیی بەلجیکا ناو دەبرێت. پایتەختەکەی شاری برۆکسلە. بەپێی دوا ئامار، ژمارەی دانیشتووانی ١١،٥ ملیۆن دەبێت. ساڵی ١٨٣٠ سەربەخۆییی وەرگرتووە و ساڵی ١٩١٩ سنوورەکانی دیاری کراون.
سیمۆن ڤێی
سیمۆن ڤێی فەیلەسووفی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
پەنیر
وێنۆک|دەوریێک پڕ لە پەنیرگەلی جۆراوجۆر و وردەشتی تر