cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کێنزۆ تانگێ
کێنزۆ تانگێ ساڵی ١٩٨٧ توانی خەڵاتی تەلارسازیی پریتزکێر مسۆگەڕ بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٥ پۆل:نژیاروانانی ژاپۆنی پۆل:براوەکانی خەڵاتی پریتزکەر پۆل:خەڵکی ساکی، ئۆسەکا پۆل:وەرگرانی نیشانی گەنجینەی پیرۆز بە پلەی یەکەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ
تۆرون
300px|وێنۆک|دیمەنێکی جوان لە تۆرون
تۆرون شارێکە لە باکووری لێھستان، سەر رۆباری Vistula دا. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦ دا (٢٠٧١٩٠) کەس دانیشتووی ھەبووە کە بەم ڕێژەیە بە دوای Bydgoszcz، دووھەمین شاری مەزنی پاردەواڵی کویاوی-پۆمێرانییایە.
تۆرون لەو مژارەوە شارێکی بەرچاو و گرنگە ک کە شوێنی لە دایک بوونی Nicolaus Copernicusی ئەستێرەژمێرە. ئەم شارە لە ساڵی ١٩٩٧ دا چووە ناو لیستی کەلەپووری جیھانی UNESCO.
مێژوو
تۆرون ھەر نەبێ لە ١١٠٠ ساڵ بەر لە زایینەوە شارستانێتی ھەبووە. لە ٣١-١٢٣٠ دا مێرخاسەکانی تۆتۆنی فەروایکیان لە تۆروندا ساز کرد. یەکەم پەیمانی ئاشتی تۆرون سەبارەت بە شەڕی لێھییانە-لیتوانییانە-تۆتۆنییانە (١٤٠٩-١٤١١) لە تۆروندا واژۆ کرا.
لە ١٤٦٦ تۆرون بوو بە شوێنێکی دەسەڵاتدار لە بندەستی کەیانێتی لێھستان. تۆرون لە ساڵی ١٥٧٧ بە دوای ھەڵگۆڕینی پرۆتێستانت ملی دا بە پرۆتێستانتێتی. لە کاتی گەرمانەواریکێدا تۆرون ناوەندێکی بەپێز بوو بۆ خەبات کردن دژی ئەم شێوە و پاراستنی چاندی لێھی.
لە ساڵی ١٩٤٥ و بە شوێنی کۆتایی ھاتنی شەڕی دووھەمی جیھانی رووداوێکی گرنگ بۆ تۆرون پێش ھات و ئەوەش دامەزراندنی زانکۆی Nicolaus Copernicus بوو.
پۆل:تۆرون پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک
ئیسماعیل یاسین
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢ پۆل:مردووانی ١٩٧٤
بۆڕیەر
بۆڕیەر (Borriyer، ) دێیەکە لە گوندستانی پایگەلان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی بۆڕیەر بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٩٤٩ کەس لە ٢٩٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
ئیلیچ
ئیلیچ یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئەرزگان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٦٫١٥٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٫٤٤٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزگان پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
١٥٥٩
ساڵی ١٥٥٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٥٩
بڕیارنامەی ٣٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٧٥٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ھەرزەکاری
thumb|کۆمەڵەی هەرزەکار لە خوێندگایەکی بەڕازیل thumb|دوو هەرزەکار گوێ لەگۆرانی دەگرن thumb|هەرزەکاران وشەی ھەرزەکاری لە بنچینەدا وشەیەکی کۆنە و لە زمانەوانیدا گەلێک واتا دەبەخشێت، ئەوانیش وابەستەن بە تایبەتمەندییەکانی تاکەوە وەکو "درۆ، بێئاگایی، پەلەکردن، خێرایی لە بەگژداچووندا، گێلی، نەزانی و شەڕەنگێزی". بەڵام ھەرزەکاری لە دەروونزانیدا بە واتای نزیکبوونەوەی تاک دێت لە پێگەیشتنی جەستەیی، ژیری، دەروونی و کۆمەڵایەتی.
ماوەی‌ هەرزەکاری
هەتا ئێستا ڕێکەوتنێکی‌ گشتی‌ نیە لەسەر ماوە و کاتی‌ دەستپێکردنی‌ قۆناغی‌ هەرزەکاری‌، بەشێوەکی‌ گشتی‌ ئەم ماوەیە درێژ دەبێتەوە لە 12 بۆ 20 ساڵَی‌، چوونە ناو قۆناغی‌ هەرزەکاری‌ بە پێی‌ ڕەگەز دەگۆڕێت، کچان زووتر پێدەنێنە ناو ئەم قۆناغەوە بە بەراورد بە کوڕان ، هەروەک چۆن کچان لە لایەنی‌ سۆزداریەوە زووتر پێدەگەن وەک لە کوڕان. تۆێژه‌ران لەسەر ماوەی‌ دەستپێک و کۆتاییەکانی‌ تەمەنی‌ هەرزەکاری‌ کۆک نین، بەڵام لەسەر ئەوە کۆکن، که دەستپێکی‌ هەرزەکاری‌ هاوکاتە لەگەڵ تەمەنی‌ باڵقبوندا، دیاریکردنی‌ ئەم تەمەنەش بە 12 ساڵی‌ دەست پێ دەکات، کە ئەمەش بۆخۆی‌ گریمانەییە، هەروەک چۆن ئاماژەمان پێکرد جیاوازی‌ و دووری‌ هەیە لە نێوان تەمەنی‌ باڵقبونی‌ کوڕان و کچاندا، بەهەمان شێوەش جیاوازی هەیە لە نێوان شارستانیەتێک و یەکێکی‌ که دا، پێگەی‌ جوگرافی‌ شوێنێک و شوێنێکی تر، له‌گه‌ڵ کاریگەری‌ جۆری‌ خواردن. هەموو ئەو ڕاستیانه دەبنە هۆی‌ ڕوودانی‌ باڵقبون لەکاتێکی‌ زودا.
جیاوازی‌ نێوان باڵقبون و هەرزەکاری
لە نێوان هەرزەکاری‌ و باڵقبوندا جیاوازی‌ هەیە: مەبەست لە باڵقبون گۆڕانکارییە جەستەیی و فیسۆلۆژییەکانە؛ وەکو پێگەشتن و تەواوبون لە ئەرکە سێکسیەکان لای‌ هەرزەکار، یاخود گەشەکردنی‌ گلاندە سێکسیەکان‌و توانای‌ تاک بۆ وەگەرخستنیان. بەڵام مەبەست لە هەرزەکاری‌ ئاماژەیەکە بۆ پێگەیشتنێکی‌ پلەبەندی‌ لە ڕوی‌ جەستەیی و ژیری‌ و دەروونیی‌ و کۆمەڵایەتی. هەربۆیە باڵقبون تەنها یەک لایەنی‌ هەرزەکارییە، ئەویش لایەنی‌ جەستەیی و فیسیۆلۆژیەکەیە، ئه‌وه‌ی تەنها لەڕووی‌ کاتەوە پێش هەرزەکاری‌ دەکەوێت. کەواتە باڵقبون یەکێکە لە ئاماژە سەرەتاییەکانی‌ چوونە ناو قۆناغی‌ هەرزەکارییەوە.
قۆناغەکانی‌ هەرزەکاری
thumb|گۆڕانی جەستەی هەرزەکارێکی نێر ماوە و کاتی‌ هەرزەکاریی‌ دەگۆڕێت لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ یەکێکیتر، لەهەندێ کۆمەڵگەدا ماوەی‌ هەرزەکاریی‌ کورت خایەنە و لەهەندێکی‌ تریاندا درێژخایەنە، هەر لەبەر ئەمەیە زاناکان هەستاون بەپۆڵێنکردنی‌ هەرزەکاری‌ بەسەر سێ قۆناغدا کە ئەمانەن: 1- قۆناغه‌ سەرەتاکانی‌ هەرزەکاریی‌ 11 بۆ 14 ساڵی‌، ئه‌وه‌ش بە گۆڕانکاریە بایلۆژیە زۆر خێراکان دەناسرێتەوە 2- قۆناغی‌ ناوەڕاستی‌ هەرزەکاری‌ 14 بۆ 18 ساڵی‌، ئەو قۆناغەیە کە گۆڕانکاریە بایلۆژیەکانی‌ تێدا تەواو دەبێت 3- قۆناغی‌ کۆتاییەکانی‌ هەرزەکاری‌ 18 بۆ 21 ساڵی‌، لەم قۆناغەدا گەنج ( واته‌ کوڕان و کچان) وەکو مرۆڤێکی‌ پێگەیشتو دەردەکەون لە ڕوخسارو مامەڵە کردنیدا لەم پۆلێنکردنەدا بۆمان ڕووندەبێتەوە، کە قۆناغی‌ هەرزەکاری‌ زیاتر لە 10 ساڵ درێژە دەکێشێت لە ژیانی‌ تاکدا کە 11 – 21 ساڵییە. گرفت و کێشەکانی‌ هەرزەکــار گرفت و کێشەی‌ هەرزەکاری‌ لە تاکێکەوە بۆ تاکێکی‌ تر، لە ژینگەیەکی‌ جوگرافیەوە بۆ یە کێکی‌ دیکه‌و لە بنەماڵیەکەوە بۆ بنه‌ماَه‌یه‌کی‌ دیکه‌ دەگۆرێت، هەروەها بە پێی‌ چەشن و شێوەی‌ ژیار و شارستانێتیەکانیش دەگۆرێت، ئەگەر سه‌یری‌ کۆمەڵگە بەرایی و سەرەتاییەکان بکەین، قۆناغی‌ هەرزەکاری‌ لای‌ تاکەکانی‌ زۆر جیاوازترە لە کۆمەڵگەی‌ شارستانی‌، هەروەها ئەم جیاوازیەش جارێکیتر دەبینرێتەوە لە کۆمەڵگە سیڤیلیه‌کاندا،  لە کۆمەڵگە گوند نشینەکاندا جیاوازه، بێگومان ئەو گرفتانەی‌ دێنە پێش هەرزەکاری‌ لە کۆمەڵگەیەکی‌ داخراو و پڕ لە کۆتو بەندو ڕێگر لەبەردەم چالاکیەکانی‌ تاکدا زۆر جیاوازە، لەگرفتی‌ ئەو هەرزەکارەی‌ کە لە کۆمەڵگەیەکی‌ ئازادو کراوەدا ژیان بەسەر دەبات و ڕێگەی‌ کارو چالاکی‌ و تێرکردنی‌ پێداویستی‌ و پاڵنەرە جۆراو جۆرەکانی‌ بۆ دابینکراوە.
قۆناغی‌ هەرزەکاری‌ قۆناغێکی‌ سەربەخۆ نییە، بەڵکو ئەم قۆناغە دەکەوێتە ژێر کاریگەری‌ شارەزایی‌ قۆنەغەکانی‌ پێشتر، ئه‌وه‌ی مندال پێیدا تێپەڕیوە. بۆیە نابێت ئەوە لەبیر بکەین، کە گەشەکردن پڕۆسەیەکی‌ بەردەوام و پێکەوە بەستراوە، هەربۆیە جیاوازی‌ نێوان قۆناغی‌ منداڵی‌ و هەرزەکاری‌ تەنها لە کاتدا جیاوازه؛ ئەوەی‌ ئەو دوو قۆناغە لە یەکتری‌ جیادەکاتەوە، برتییە لە جیاوازی‌ پێداویستییه‌کان و پاڵنەرەکان، ئه‌وه‌ش لە هەر یەک لە قۆناغەکاندا جیاوازه. لەم قۆناغەدا ململانێی‌ دەروونیی‌ ڕوبەڕووی‌ هەرزەکار دەبێتەوە، ئەویش بەهۆی‌ ئەو گۆڕانکارییە بایلۆژی‌ و جەستەیی و دەروونیانەوە دەبێت، که لەم قۆناغەدا ڕوودەده‌ن. تاکی‌ هەرزەکار لەڕووی‌ جەستەییەوە هەست بەگەشەکردنێکی‌ زۆر خێرا دەکات لە ئەندامەکانی‌ جەستەیدا، ئه‌وانه‌ش دەبنه هۆکاری‌ دڵەڕاوکێی‌ و پەشێوی‌ بۆ گه‌نجی هه‌رزه‌کار، لەئەنجامدا هەست بە سستی‌ و تەمبەڵی‌ و خاوبونەوە دەکات، ئەم خێراییە لەگەشەکردندا وا دەکات، که هەرزەکار جموجۆڵی‌ ناڕێکی لەگەڵ خۆیدا ببێت، دڵتەنگی‌ و پەژارە‌ و ئازاردێنێت بۆ هەرزەکارەکە، که لە هۆکارەکانی‌ تێناگات. لەڕووی‌ دەروونیشەوە هەرزەکار هەوڵدەدات بۆ ئازادی‌ و هاتنەدەرەوە لە ژێر ڕکێف و دەسەڵاتی‌ دایک و باوک و خێزانەکەی و هەوڵدەدات بۆ سەربەخۆبن و پشت به‌خۆبه‌ستن و بنیاتنانی‌ بەرپرسیارێتی‌ کۆمەڵایەتی‌، لەهەمان کاتیشدا ناتوانێت لە دایک و باوکیشی‌ دوربکەویتەوە، چونکە سەرچاوەی‌ ئاسایش و دڵنیایی ودەستکەوتنی‌ لایەنی‌ مادین بۆی، بۆیە تێنەگەشتنی‌ خێزان و کەسوکاری‌ هەرزەکار لەسروشتی‌ ئەم قۆناغە و چۆنێتی‌ مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەفتاری‌ هەرزەکاردا، دەرئەنجامی‌ خراپی‌ لێدەکەوێتەوە بۆ سەر دەروونی‌ هەرزەکار، لەم قۆناغەدا هەرزەکار توشی‌ لەتبوون و پەرتبوون و تێکچوون لە هاوسەنگی‌ دەروونیدا دەبێت، چونکە ئەگەر وەکو منداڵ مامەڵە بکات، گەورەکان گاڵتەی‌ پێدەکەن، و بەپێچەوانەشەوە ڕاستە، بۆیە کۆ و سەرجەمی‌ ئەو هۆکارانە، توندی‌ کێشە و گرفتەکانی‌ هەرزەکار زیاد دەکه‌ن.
thumb|کۆمەڵێک هەرزەکار
ململانێی‌ ناوەکی‌
هەرزەکار بە‌ده‌ست کۆمەڵێک ململانێی‌ ناوەکییەوە دەناڵێنێت، لەوانە ململانێ لەنێوان سەربەخۆیی لە خێزان و پشت بەستن بەخودوململانێ لە نێوان پاشکۆی‌ منداڵێتی‌ و داواکاری‌ گەورەکان وململانێ لە نێوان ئومێد و هیوا زۆرەکانی‌ هەرزەکاروکەمی‌ لە ڕاسته‌قینه‌دا، ململانێ لەنێوان ڕەمەکە ناوەکیی‌ واته‌(غرائز الداخلیە) و نەریتە کۆمەڵایەتییەکاندا، ململانێ لە نێوان ئایین وەکو پڕانسیپێ، ئه‌وه‌ی فێری‌ بووە لە بچوکیداو، فەلسەفەی‌ تایبەتی خۆی‌‌ بۆ ژیان، ململانێی‌ ڕۆشنبیری‌، لە نێوان نەوەی‌  هەرزەکار و نەوەی‌ ڕابردوودا.
شەرمکردن و گۆشەگیری لای‌ هەرزەکار
نازهەڵگرتنی‌ زۆر و لەهەمانکاتدا توندوتیژی‌ زیادیش دەبنە هۆکاری‌ ئەوەی‌ هەرزەکار بەردەوام پشت ببەستێت بەوانی تر لە چارەسەرکردنی‌ کێشەکانیدا، سروشتی‌ ئەم قۆناغە پێویست بەوە دەکات، هەرزەکار سەربەخۆبێت لە خێزان و پشت بەخودی‌ خۆی‌ ببەستێت، بۆیە ئەم بارە فشار و توندی‌ ململانێێ لا زیاد دەکات، لەم بارەشدا گەنج بۆ پاشەکشێکردنی‌ لە جیهانی‌ کۆمەڵایەتی‌ و هەڵبژاردنی‌ گۆشەگیری‌ و شەرمکردن و دورەپەرێزی‌ هەوڵدەدات.
رەفتاری‌ بێزراو قێزەون
هەرزەکار بەردەوام حەزی‌ لە بەدەستهێنانی‌ ئارەزووە تایبەتیەکانی‌ خۆیەتی‌، بەبێگوێدان و لەبەرچاوگرتنی‌ بەرژەوەندی‌ گشتی‌، بۆیە زۆر ئاساییە، هەندێ لە ڕەفتارەکانی‌ ببنە مایەی‌ بێزارکردنی‌ خەڵکی‌ وەکو قیژەقیژو هاوارکردن، جنێودان، دزیکردن، هێرشکردنە سەرمنداڵان، کێبڕکێکردن لەگەڵ گەورەکانداو تێکدان و خراپکردنی‌ سامان و موڵکی‌ خەڵکی‌ وخۆخەریکردن بەهەندێک کاری‌ پڕوپوچەوە و خۆئاڵاندن بەکێشەو و گرفتەوە و گوێنەدان بە مۆڵەت وەرگرتن لە کاتی‌ هەرپێداویستیەکدا بێت و گرنگی‌ نەدان بە هەستو سۆزی‌ ئەوانیتر.
دەماگیری و توڕەبوون
زۆرجار ھەرزەکار دەیەوێت داواکاری و پێداویستیەکانی لە ڕێگەی ھێزو توندوتیژی زۆرو دەمارگیریەوە بەدەست بھێنێت، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی بێزارکردنی چواردەوری، زۆربەی لێکۆڵینەوە زانستییەکان ئاماژە بەوە دەدەن، کە پەیوەندیەکی بەھێز لەنێوان ھۆرمۆنە سێکسیەکان و کارلێکە ویژدانیەکان لای ھەرزەکار ھھیھ، بەواتایەکی دی ، ھەتا ئاستی ھۆرمۆنەکان بەرز بێت، دەبێتە ھۆی کارلێکی ویژدانیی جۆراوجۆری وەکو توڕەبون و دەمارگیری لای کوڕان، خەمۆکیش لای کچان.
مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند
وێنۆک|چەپ|مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند
مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند(بە ئینگلیسی: Concentric Zone Model)، لە ساڵی ١٩٢٥ لە لایەن ئێرنست برجێس(E.W Burgess) کۆمەڵناسی ئەمریکاییەوە خرایە ڕوو. بە پێی ئەم مۆدێلە شارەکان خاوەن چەند ناوچەیەکن کە لە ناوەندی شارەوە بەرەو ئاقار و دەوروبەر بەرفرە دەبێت و بریتین لە:
A-ناوچەی بازرگانی
B-بازرگانی و ڕابواردن
C- ناوچەی گواستنەوەیی(کە پێکهاتووە لە گەڕەکی هەژارنشینەکان، ناوەندە نیشتەجێبوونە کۆنەکان و کارگەی بچووک)
D-ناوچەی چینە هەژارەکان
E- دەوروبەری شار کە شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکی دەوڵەمەندە
سەرچاوە
موحسنی، مەنوچێهر(٢٠٠٢)، دەروازەکانی کۆمەڵناسی، وەرگێڕانی ڕێبوار سیوەیلی و ئەوانی دی، دەزگای موکریانی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
قۆرمی
قۆرمی شارێکی ناوچەی حاربوری باکووری وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ١٧٫٦٩٤ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ١٦٫٥٧٦ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا
لالەزار، تاجیکستان
لالەزار شارۆچکەیەکی شارستانی دەنغەرەە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٩٨٨٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پارێزگای خەتلان
چۆمحەیدەر
چۆمحەیدەر یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی تەقتەق لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی ناحیەی تەقتەق، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (١٥٧) کەس و (٢٩) خێزان. - [ ]
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
تەریکە سەر
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
ئان ڕۆبێر ژاک تۆرگو
ئان رۆبێر ژاک تۆرگو سیاسی و ئابووریزانی سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٧ پۆل:مردووانی ١٧٨١ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:وەزیرانی سەرمایەگوزاری فەڕەنسا پۆل:ئابوورزانانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
تێرمۆسفێر
تێرمۆسفەر یان گەرماسپێر (بە ئینگلیزی: thermosphere) لایەیەکە لە تەمسپێری زەوی.
وشەرەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
لە زمانی یۆنانی دا θερμός - thermos بە واتەی گەرما/داخی و sphaira ش بە واتەی ئاسمان (سپێر)ە.
تایبەتمەندییەکان
تێرمۆسفەر لە ٩٠ کم ئەورازی زەوی دەست پێ دەکا. لەم بەرزایییە دا گازەکانی تەمسپێری (ئاتمۆسفێری) رزە رزە بەرپێلی مەزێتی مۆلێکوولی دەچنە ناو لایەکانی سپێر.
دەمای گەرماسپێری بە ھۆی ڵووشاندنی پرووسکەکانی رۆژگاری کە بە دەستی پاشماوی ئۆکسیجنەکان ئەنجام دەکرێت، دەچێتە سەرەوە. دەما پاشێری چاڵاکی رۆژیارە و دەتوانێت ھەتا ١،٥٠٠&°C بچەتە سەرەوە.
لە درێژەی ڕۆژ دا تەنیا ھەندێک لە پارچەکانی ئەم شوێنە لە تەمسپێری زەوی دەتوانن بە دەمای ٢،٥٠٠&°C (٤٥٣٢&°F) بگەن. گەرچی دەماکە لە وێ دا زۆر گەرمە بەڵام گاس (شایەت) کەسێ پێ گەرم نەبێ. ئەمەش بەم ھۆیەیە کە بەندیواریکی سەڕاست لەگەڵ مۆلێکوولەکانی گازەکانەوە ھەر نییە. گەرماپێوێکی لەبار (نۆرمال) لەوێ دا ژێر ٠&°C نیشانمان پێ دەدا.
لایەی ژوورووی گەرماسپێر، یۆنسپێری ناوە.
پۆل:تەوشکی زەوی پۆل:کەش و هەوا
وەرەمچی
وەرەمچی (Weremçî، ) دێیەکە لە گوندستانی ماکوان، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی وەرەمچی بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
لوسین کلێرگ
thumb|Vienna, 2007 لوسین کلێرگ (بە ئینگلیزی:Lucien Clergue) ساڵی ١٩٣٤ لە شاری ئارلس لە دایک بووە. دوای ئەوەی قوتابخانەی ئامادەیی تەواو دەکات، لوسین کلێرگ دەستی کردووە بە کاری وێنەگرتن. لەساڵی ١٩٥٤ یەکەم پیشانگای تایبەتی دەکاتەوە و تێیدا ٥٠ پۆرترێتی ئەکتەرەکانی رۆڵی یۆلیۆس قەیسەریان نواندووە، نمایش دەکات. پاش ئەم پیشانگایە، ئەو زنجیرەیەک وێنەی وێرانکاریەکانی کاتی جەنگ، و زنجیرەیەک وێنەی ئاژەڵی مرداربوو (مردوو) بڵاودەکاتەوە. کلێرگ ساڵی ١٩٥٦ دا زنجیرە وێنەی (پەیکەرە رووتەکانی زەریا) بڵاودەکاتەوە، بەم ئیشە کلێرگ ناوبانگی لە ھەموو جیھان دەرکرد. کلێرگ لە ساڵی ١٩٥٧دا بە کۆمەڵە وێنەیەک بۆ روونکردنەوەی بابەتەکان لە کتێبی “MEMORABLE BODIES “ بەشداری کرد، ساڵی ١٩٥٩ دەستی کرد بە کارکردنێکی وردی فۆتۆگرافی زۆنگاوەکان، دار و درەخت، و رووبارەکانی شاری (کەماڕگ)، لەم ئیشەیدا بابەتەکانی زۆر بە جوانی نیشان دەدات. کلێرگ ئیشی لەسەر شاری (ئارلس)یش کردووە و چەندەھا زنجیرە وێنەی جۆراوجۆری لەمەڕ ئەم شارە بڵاوکردۆتەوە. کلێرگ چەند ساڵێک بە کامیراکەی چاودێری کارەکانی نیگارکێشی بەناوبانگ “پێکاسۆ”ی کردووە و وێنەی پیکاسۆی و لە کاتی ئیشکردندا گرتووە. ھەروەھا ئەو کاری وێنەگرتنی زۆرانبازی گا لە ویلایەتی ئەریزۆنا کردووە. لە ساڵی ١٩٦١ زۆر گەشتی ئەنجام داوە و لەوانە گەشتی بۆ نیویۆرک و لەوێ ھۆڵی سەنتەری رۆکفیلەر بە وێنەکانی دەڕازێنێتەوە، دواتر ساڵی ١٩٦٢ سەردانی بەرازیل دەکات و لە بەرازیلیا و ریۆ دی جانیریۆ دووبارە دەست بەکارکردن لەسەر زنجیرەیەکی نوێی “پەیکەرە رووتەکانی زەریا” دەکاتەوە. کلێرگ ساڵی ١٩٧١ فیلمێک لەمەڕ “پابلۆ پێکاسۆ”ی ھاوڕێی ئەنجام دەدات. لوسین کلێرگ ساڵی ١٩٧٠ “RENCONTRES INTERNATIONALES DE LA PHOTOGRAPHIE” لە شاری ئارلس لە فەرەنسا دادەمەزرێنێت و وەک بەڕێوەبەری ھونەری بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ کاری تێدا دەکات. لە ساڵی ١٩٧٦ ەوە لە زانکۆی مارسیلیا وانە دەڵێتەوە، و ساڵی ١٩٧٩ یەکەم کەس بوو بڕوانامەی دکتۆرا لە بواری فۆتۆگرافی وەربگرێ، و دواتر لە کۆلیژی نیویۆرک بۆ توێژینەوەی کۆمەڵایەتی دەستی بەوانە وتنەوە کرد. لوسین کلێرگ ساڵی ١٩٨٠ ناونرا بە “ KNIGHT OF THE NATIONAL ORDER MERIT OF FRANCE “. کلێرگ ئێستا لە شاری ئارلس لە فەرەنسا ژیان بەسەر دەبات.
پۆل:زیندووان پۆل:وێنەگرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤ پۆل:مردووانی ٢٠١٤
نێکسس ئێس
250px|وێنۆک|گووگڵ نێکسس ئێس
نێکسس ئێس یان گووگڵ نێکسس ئێس (بە ئینگلیزی: Nexus S) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای گووگڵە، دووەم دەرچووی زنجیرەی مۆبایلی گووگڵ نێکسسە. ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠.
سەرچاوە
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی گووگڵ پۆل:مۆبایلەکانی ٢٠١٠ پۆل:گووگڵ نێکسس
پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ
١٥٦٠
ساڵی ١٥٦٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٠
بڕیارنامەی ٣٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٤٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٧٥٩‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٣
گۆردۆن بوونزھافت
گۆردۆن بوونزھافت (بە ئینگلیسی: Gordon Bunshaft)، (لەدایکبووی ٩ی ئایاری ١٩٠٩)، تەلارسازێکی ئەمریکایییە.
گۆردۆن بوونزھافت ساڵی ١٩٨٨ توانی خەڵاتی تەلارسازیی پریتزکێر مسۆگەڕ بکات.
زابار
زابار شارێکی ناوچەی حاربوری باشووری وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ١٤٫١٣٨ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ١٤٫٦٩٤ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا
١٥٦١
ساڵی ١٥٦١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦١
کەلێبەر
وێنۆک|٢١٠px|قەڵای کەلێبەر ناسراو بە [[قەڵای بابەک]] کەلێبەر شارێکە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێراندا. ھەروەھا ناوەندی شارستانی کەلێبەری ئەم پارێزگایەشە. کەلێبەر لە ٢١٠ کیلومەتریی باکووری رۆژھەڵاتی تەورێزه و خەڵکەکەی بە زمانی تورکی ئازەربایجانی قسە دەکەن.
ناو
کەلێبەر وشەیەکی یە و لە دوو ووشه تاتی دروست بووە و بە تێکرایی مانای «قەڵایەک کە لە بەرد یان لەسەر بەرد دروست بووە» دەگەیێنێ. ھۆی ئەم ناوەش قەڵایەکە کە لە ٥ کیلومەتریی باشووری ڕۆژاوای ئەم شارە لەسەر تاتەبەردێک و لە بەرد دروست کراوە و ئێستا بە ناوی قەڵای بابەک
پەراوێز
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
دی کاو
دی کاو (Dî Kaw، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٠ کەس لە ٢٩ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
وزەی گەرمی
وزەی گەرمی کۆمەڵێک یاسای ثێرمۆداینامیکی دەگرێتەوە، وەک و وزەی ناوەکی سیستەمێک. گەرمی یاخود گەرمی ھەستپێ کراو، کە وەکو یەکێک لەشێوازەکانی گواستنەوەی وزەی گەرمی ناسراوە. یانیش وەکو یەکێک لە تایبەت مەندییەکانی وزەی سەربەخۆی سیستەمی گەرمی ناسراوە. کاتێک(T) پلەی گەرمییەو (K) وەکوو نەگۆڕی پۆلێتزمان ناسراوە.
عەبدولقادری گەیلانی
عەبدولقادری گەیلانی یان عەبدولقادری گییەڵانی (١٠٧٨ زایینی–١١٦٦ زایینی بەروارد بە ٤٧٠ کۆچی - ٥٦١ کۆچی) (ناوی تەواو: شێخ موحیی الدین کوڕی شێخ موسای جەنگی دۆست کوڕی شێخ عەبدوڵای موسا جان کوڕی شێخ عەبدوڵا مەحزی کوڕی شێخ محمد حەسەن موسەننای کوڕی ئیمامی حوسەینی کوڕی ئیمامی عەلی کوڕی ئەبی تالیب) شێخی تەسەووفی ئیسلامییە. خاوەنی تەریقەتی قادرییە.
وزەی گەرمی
پەیوەندی نیوان گەرمی و وزەی ناوەکی.
گەرمی بریتییە لە وزەی گوێزەرەوە بەشێوەیەکی ھەڕەمەکی لە سیستەمێکی گەرمەوە بۆ سیستەمێکی سارد. گەرمی وزەیە لە کاتی گواستنەوەدا نەوەک تایبەت مەندی ئەم سیستەمە، یاخور بەشێک لە سیستەمەکە بەشێوەیەکی تر وزەی ناوەکی بریتییە لە تایبەت مەندی سیستەمێک. لەگازە نموونەیییەکاندا وزەی ناوەکی بریتییە لە کۆی جووڵە وزەی تەنۆلکەکانی گاز، و ھەرئەم جووڵەوزەیەشە کە دەبێتە ھۆی گواستنەوەی گەرمی لەناو سیستەمێک لەبەر ئەم ھۆکارە دەستەواژەی وزەی گەرمی پێشی ئەوترێ وزەی ناوەکی وزەی گەرمی بەھەمان شێوە بەکاردەھێندرێت بۆ گواستنەوەی گەرمی.
عەبدولقادری گەیلانی
ژیاننامە
شێخ عەبدوڵا مەحزی باوکی لە شاری مەدینەی منەوەرە لە دایک بووەو ھەر لەوێش گەورە بووەو پیاوێکی زاناو لە خواترس و ئەھلی زوھدو وەرع بووە، شێخ عەبدوڵا لە ناو ئالوبەتی پێغەمبەر درودی خوای لێبێت گەورە بووە، کاتێک بەتەواوەتی لە ھەموو ڕوییەکەوە کامڵ بوو بەھۆی ئەو تەقواو زانست زانیارییە زۆرەی کە ھەی بووە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی مەدیینە لە دەوری کۆبوونەتەوە، لە سەردەمی خەلیفەی عەباسی جەعفەری مەنسوردا، ئەھلی فیتنەی ئەو سەردەمە لەلای خەلیفە درۆی بەدەمەدەکەن و خەلیفەش لە ساڵی ١٤٤ ھیجریدا بە خۆیی و ماڵ و منداڵییەوە بانگییان دەکات بۆ شاری بەغداد، لەوێش ھەموویان زیندانی دەکات و ئەشکەنجەو ئازارێکی زۆریان دەدات لە ئاکامی ئەو ئازارو ئەشکەنجەیە شێخ عەبدوڵا و ھەندێک لە ئەندامانی خانەوادەکەی گیان لە دەست دەدەن و لە ناوچەیەی یوسوفییەی خواروی شاری بەغدا بە خاک دەسپێردرێن، ئێستاش مەزارگەی ئەو پیاوە لە خواترسە خەڵکی سەردانی دەکەن کە بە مەزارگەی شێخ عەبدوڵا مەحز ناسراوە.
بڕیارنامەی ٣٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کۆنفڕانسی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٧٦٠‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
وزەی گەرمی
بەشی مێژوویی
لە ساڵی ١٨٤٧ مامۆستای زانکۆ جەیمس پرێسکۆت جووڵ' لە بابەتێکیدا بەناوی 'ژیانی ھێز و گەرمی سەر ماددەکان' چەند تایبەتمەندییەکی نزیک لە دەستەواژەی وزەی گەرمی یان گەرمی خستەڕوو و شیکردەوە، ئەو دۆزییەوە کە دەستەواژەی گەرمی گواستراوە و گەرمی ھەستپێکراو وەکو شێوازێک لە گەرمی دەتوانن کارێگەری بخەنە سەر پێکھاتەی فیزیایی ماددەکان، بەھەمان شێوە وتیشی ئەو وزەیە لەکاتی ڕێکخستنی تەنۆلکەکاندا دروست دەبێت، شێوازێکی ماتەوزە و وزەی ھەستپێکراو کە کاریگەری دەکاتە سەر پلەی گەرمی بە ثێرمۆمیتەر پێوانەدەکرێت.
عەبدولقادری گەیلانی
پاش مردنی شێخ عەبدڵا مەحزی باوکی شێخ عەبدولقادری گیەڵانی
لەپاش خۆی ھەندێک لەنەوەکانی لە شاری بەغدا دەمێننەوە تا سەردەمی خەلیفە مەئمون کە یەکێک بووە لە خەلیفەکانی عەباسی، ھەندێکی دیکەشیان کۆچ دەکەن بۆ حجازو یەمەن و لەوی چەند ئیماراتێک بەناوی خۆیانەوە ئاوەدان دەکەنەوە وەک ئیمارەتی سەلمانییەکان و ئیدریسییەکان کە ھەتا ئێستاش ھەرماون، بەلام ھەندێکی دیکەیان ڕوودەکەن وڵاتی فارس و ناوچەی گییەڵان و ناوچەیەک بۆ خۆیان بەناوی (جونەکان) کە لە نەوەی موسای کوری شێخ عەبدوڵای مەحزبوون ئەو ناوچەیە ئاوەدان دەکەنەوەو دەست دەکەن بە خزمەت کردنی ئاینی پیرۆزی ئیسلام.
بڕیارنامەی ٣٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٣
عەبدولقادری گەیلانی
بنەماڵەی عەلەوێکانی ناوچەی گیەڵانی
شێخ عەبدول قادری گییەڵانی ـ لەناو بنەماڵەی عەلەوێکاندا کە لە نەوەی شێخ موسا جانی کوڕی سید عەبدوڵا مەحزن لە ناو ئەو بنەماڵە ئاین پەروەرو ئەھلی عیلم و لە خوا ترسانەدا لە ساڵی ٤٧٠ ی ھیجری بەرامبەر بە ١٠٧٧ زایین لە شارۆچکەی گییەڵان لە دایک بووە، باوکی شێخ عەبدول قادر واتە شێخ موسای جەنگی دۆست لەبەر زۆری تەزکییەو موجاھەدەی نەفس بە جەنگی دۆست واتە دۆستی جەنگی نەفس نازناوی دەرکردووە. شێخ عەبدولقادر ھەر بە منداڵی زۆر حەزی بەخوێندن و وەرگرتنی عیلم و زانست کردووە بەتایبەتی عیلمی باتن، لە سەردەستی ھەندێک لە ئەندامانی خێزانەکەی ھەندێک علومی شەریعەتی خوێندووە، بەڵام ئارەزووی بۆ زانست و زانیاری ھەتا گەورە دەبوو زیاتر ئەو حەزەشی لەگەڵ خۆیدا گەورەدەبوو، بۆیە بڕیاری دا زیاتر بەدوای زانست دا بگەرێت، لەو کاتەدا لە شاری بەغدا باشتری نەدۆزییەوە بۆ ئەوەی تینوێتی خۆی بشکێنێت ، شاری بەغدا لەو سەردەمەدا ژمارەیەکی زۆر لە زاناو پەیمانگای باشی تێدا بوو بۆ خوێندن و لە زۆر لاوە ڕویان تێکردووە، وێرای ئەو نارەحەتی و ئازارەی ئەو کاتە لە سەفەر دا ھەبووە شێخ عەبدولقادر بڕیاری داوە بچێت بۆ شاری بەغدا
وزەی گەرمی
وزەی گەرمی بەفیڕۆچوو
ئەگەر نزمترین پلەی گەرمی سیستەمێک بریتیبێت لە Te و وزەی بەفیرۆچوو بریتیبێت لە S ئەوکاتە وزەی ناوەکی ئەم سیستەمە S*Te ناتوانرێت بگۆردرێت بۆ ئیش یاخود سودی لێوەربگیرێت. ئەمەش جیاوازی نێوان وزەی ناوەکی و وزەی سەربەخۆمان بۆ ڕوون دەکاتەوە.
عەبدولقادری گەیلانی
بنەماڵەی عەلەوێکانی ناوچەی گیەڵانی
شێخ عبدالقادری گییەڵانی لە (جیل) ی عێراق لەدایکبوە نەک (گییەڵان) ی ئێران! دواتر قسەم لەگەڵ نووسەر کردەوە و گفتۆگۆمان لەسەر ئەم باس و خواسەکرد و ئێستاشی لەگەڵدابێت ھەندێ پرسیار و گومان دەربارەی ئەم توێژینەوەی دکتۆر لەلام گەڵاڵە بوینە، جا بۆیە ئەم توێژینەوەش شایەنی ھەڵە و پێکانیشە، نابێت بە ڕەھایی بە ڕاستی دابنێین لەھەمان کاتیش بەرەھایی ڕەددی بکەینەوە، بۆ ئەوەی کورد زوبانان لەم توێژینەوە تازەیە ئاگەداربن ھەستام پوختەی توێژینەوە و فکرەکەی دکتۆرم بەکوردی دارشت، بەھیوای سوودبینین. دەیان لە ژێدەر و سەرچاوە مێژوویی و جوگرافییەکان نسبەتی شێخی گییەڵانی، بەم شێوەیە ئەدەن (عبدالقادر الجیلی)، (جیل) یش :گوندێکی مێژوویییە و سەر بە شاری (مەدائینە) ٤٠ چل کیلۆمەترێک لە شاری بەغدادی پایتەختی عێراق دوور ئەبێت
وزەی گەرمی
سەرچاوەکان
پۆل:تایبەتمەندی گەرمی داینامیکی
عەبدولقادری گەیلانی
کۆچکردنی شێخ عەبدول قادر بۆ شاری بەغدا
شێخ لە ساڵی ١٠٩٥ی زایین دا لە سەر دەمی خەلیفە مستەزھیر بیلا دا دەگاتە شاری بەغدا، پاش ئەوەی لەوێ جێگیر دەبێت لە قوتابخانەی ئاینیی شێخ ئەبو سەعیدی مەخزومی کە دەکەوتە گەرەکی باب لئەوزجەوە لە ناوچەی ڕەێافە کە ئێستا بە باب و لشێخ ناسراوە دەست دەکات بە خوێندن. ئەو سەردەمەی بەغدا بە سەردەمی گەندەڵی ئیداری و پشێوی دەوڵەتی عەباسی ناسراو بووە، بەڵام ھیچ کام لەو باردۆخە نەیان توانیوە کۆڵ بە ھەوڵ و کۆششی ئەو زاتە گەورەیە بدەن و لە سەر خوێندن و تەقواو خوا پەرستی خۆی بەردەم بووە، ئەو سەردەمەی کە شێخ لە بەغداد خوێندویەتی لەبەر ئەوەی دەسەڵات و دەوڵەت بە شەڕ و شۆڕو کێشەی خۆیانەوە سەرقاڵ بوون، دەسەڵاتیان لاواز بووەو بەھۆی ئەوەوە لە زۆر بەی ناوچەکاندا ڕێگرو چەتەو پیاوکوژو دزو جەردەیەکی زۆر لەو ولاتەدا بڵاو بوبونەوە بە تایبەتی لە بەغداو دەورو بەربەیدا. گەرانی شێخ عەبدول قادر بە دوای زانست و زانیاریدا لە شاری بەغدا لەنێوان ئەو ماڵ وێرانی و سەرگەردانییەدا ئەو پیاوە لە خواترسە سەرقاڵی گەڕان بووە بە دوای عیلم دا و لە سەردەستی چەند شێخێکی حەنبەلی وەک شێخ ئەبی سەعیدی مەخزومی دەستی بە خوێندنەکردوە، لە حەلکردنی کێشەی شەرعی و ئوسوڵ و مەزھەبەکاندا زانستێکی فراوانی ھەبووە و ئەدەبی خوێندوەو لە چەند موحەدیسێکی گەورەی ئەو سەردەمەش عیلمی حەدیسی وەرگرتوە. شێخ عەبدول قادری گییەڵانی ٣٠ ساڵی تەمەنی خۆی لە فێربونی علم و گەڕان بە دوای زانستەکاندا بەسەر بردووە زانایی و شارەزایی و تەقوای ئەو دەنگ دەداتەوە و خەڵکێی زۆریش ڕۆژانە ڕوودەکەنەلای بۆ حەل کردنی مەسەلەی شەرعی و ئامۆژگاری وەرگرتن.
ژیانی شێخ عەبدولقادری گییەڵانی پاش مردنی مامۆستاکەی
بەرلەوەی شێخ ئەبی سەعیدی مەخزومی کۆچی دوایی بکات، قوتابخانەکەی و ئیجازەی مەلایەتی و تەریقەت و ئریشاد دەدات بە شێخ عەبدولقادر بۆ ئەوەی لە پاش خۆی بیان بات بەڕێوە، پاش ئەوەی شێخ ئەبی سەعد کۆچی دوایی، دەکات کارو باری قوتابخانەی بابو لئەزج بەتواوەتی ھەموو دەکەوێتە ئەستۆی ئەو، لە ھەموو لایەکی دیناوە شاگردو مردێکی زۆر ڕووی تێدەکەن لەبەر بچوکی قوتابخانەکەو زۆری ئەو کەسانەی ڕوودەکەنە ئەوێ بەھەموو لایەک بە ھەژارو دەولەمەندەوە دەست دەکەن بە فراونکردنی قوتابخانەی بابە لئەزج، ئەو گەورەکردن و فراوان بوونەش لە ساڵی ٥٢٨ ھیجری بەرامبەر بە ١١٣٣ میلاددا بووە و لەو کاتەوە ھەتا ئێستاش بەناوی شێخەوە ناوی دەرکردووە بە بابولشێخ. شێخ عەبدولقادی گییەڵانی وانەی ١٣ علمی شەریعە و زمانی لە قوتابخانەکەی خۆیدا وتۆتەوە بە قوتابییەکانی وەک دەلێن بە چەند جۆرێک قورانی پیرۆزیشی خوێندۆتەوە و بەگوێرەی مەزھەبی ئیمامی شافعی و ئمامی ئەحمەدی کوڕی حەنبەلیش فتواکانی خۆیداوە.
کۆچی دوایی
شێخ عەبدلقادری گەیلانی لە تەمەنی ٩٠ ساڵی، لە شەوی شەممەی ڕێکەوتی ١٠ ڕەبیعی دووەمی ساڵی ٥٦١ ھیجردا کۆچی دوایی کرد. شێخ پاش ئەوەی کۆچی دوایی کردوە، ھەر ئەو شەوە کوڕەکانی و ئەوانەی ئامادەبوون لە گۆشەیەکی قوتابخانەکەی خۆیدا ناشتویانە و نەیان ھێشتوە کەس بزانێت ھەتا بەیانی ڕۆژ بۆتەوەو دواجار خەڵکی ھاتوون نوێژیان لە سەر گۆڕەکەی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:موسڵمانانی ئێرانی پۆل:خواناسەکان پۆل:حەنبەلییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٠٧٧ پۆل:مردووانی ١١٦٦ پۆل:ئەولیا پۆل:لەدایکبووانی ١٠٧٨ پۆل:ئەو پەڕانەی کێشەیان ھەیە لە پەراوێزەکاندا پۆل:سۆفیەکانی ئێران پۆل:سۆفییە کوردەکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
خولی نەتەوەکانی ئەورووپا
خولی نەتەوەکانی ئەورووپا پێشبڕکێیەکی فەرمی تۆپی پێی نێودەوڵەتییە، تیایدا تیپە نیشتمانییەکانی ئەندامانی یەکێتی ئەوروپا بەشداری دەکەن، یەکێتی ئەوروپاش ڕایگەیاندووە کە ئەم پاڵەوانێتییە تەنها هەڵبژاردەی سەرەکی وڵاتەکان بەشداری دەکات.. یەکەم پاڵەوانێتی لە مانگی ئەیلولی ٢٠١٨ دەستی پێکرد، دوای جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ کە لە ڕووسیا بەڕێوەچوو، و هەڵبژاردەی پورتوگال لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ یەکەم خولی پاڵەوانێتییەکەی بەدەستهێنا، دوای ئەوەی لە یاری کۆتاییدا لە هەڵبژاردەی هۆڵەندای بردەوە. ئەم پێشبڕکێیە لە هەندێک کاتدا ئەنجام دەدرێت کە پێشتر بۆ یارییە دۆستانە نێودەوڵەتییەکان تەرخانکرابوو و پێی دەگوترا هەفتەی فیفا.
پێشنیار
لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی نەرویج یەنگڤ هالین دووپاتی کردەوە کە گفتوگۆ کراوە بۆ دروستکردنی سێهەمین خولی نێودەوڵەتیی تیمی نەتەوەیی تەواو بۆ ئەندامانی یوفا، جگە لە جامی جیھانیی فیفا و جامی نەتەوەکانی ئەورووپا.
لە مانگی ئازاری ٢٠١٤، جیانی ئینفاتینۆی سکرتێری گشتی یوفا ڕایگەیاند کە یەکێک لە سوودەکانی پێشنیارەکە ئەوە دەبێت کە یارمەتیدان بە کۆمەڵەی نەتەوەیی کەمتر بە جۆش و پەژارە بۆ ڕێکخستنی یارییەکان بێت. ستیڤن مارتینز سکرتێری گشتی یەکێتیی شاھانەی تۆپی پێی بەلجیکا گوتی کە نەتەوەکانی پلە نزم لە پێشبڕکێکە سودی دارایی وەردەگرن، چونکە گرێبەستی تەلەفیزیۆنی لەگەڵ یوفا مەرکەزی دەبێت. کۆمەڵەی نەتەوەکانی یوفا بە یەک دەنگ لەلایەن 54 یەکێتی ئەندامی یوفا لە کۆنگرەی جامی ئەورووپای ئاسایی سی و هەشت لە ئاستانا لە ٢٧ی مارسی ٢٠١٤ پەسەند کرا.
ڕێکخستنی ڕەسەن
بەپێی هاوکێشەی پەسەندکراو، تیمە نەتەوەییەکانی UEFA کە ژمارەیان ٥٤ تیمە دابەشکران بۆ چوار بەش کە (ناونرا "خولەکان")  : ١٢ تیپ لە خولی A و ١٢ تیپ لە خولی B و ١٤ تیپ لە خولی C و ١٦ تیپ لە خولی D لە هەر خولێکدا چوار کۆمەڵە پێکهێنرا (بە سێ یان چوار تیپ) و تیمەکان هەردوو  لە ماڵەوە و دوور یاری یەکتریان دەکرد.
ڕێکخستن لە 2020-21 دەست پێ دەکات
دوای تەواوبوونی وەرزی یەکەم، یوفا بڕیاریدا هاوکێشەی خولی نەتەوەکان کە لە وەرزی 2020-21ەوە دەست پێ دەکات ڕێکبخرێت پێکهاتەی خولی نوێ ١٦ تیپ لە خولەکانی A و B و C و حەوت تیپ لە خولی D پێک هێنا.
گواستنەوە بۆ شێوازی نوێ بە ئەنجامدانی گۆڕانکاری هەمەجۆری یەک جار دوای وەرزی ٢٠١٨-٢٠١٩ ڕوویدا، ئەویش ڕاگرتنی دابەزین لە هەردوو خولی A و خولی B، سەرکەوتنی دوو باشترین تیپ بۆ هەر کۆمەڵەیەک لە هەردوو خولی C و خولی D. (لە جیاتی تەنها یەک تیپ بۆ هەر کۆمەڵەیەک) و سەرکەوتنی ئەو تیپەی، کە پلەی سێیەم بەدەست دێنێتە خولی D.
ئەم گۆڕانە بۆ هاوکێشەکە پرۆسەی ڕاوێژی بە کۆمەڵ بەدوای خۆیدا هێنا، کە تێیدا هەموو کۆمەڵەی نەتەوەیی یوفا نیازی خۆیان بۆ کەمکردنەوەی زیاتری یارییە دۆستانەکان دووپات کردەوە. ژمارەی یارییە پێشبڕکێکەرەکان لە ١٣٨ بۆ ١٦٢ بەرزبووەوە، بەمەش بەهای بازرگانی و سەرنجڕاکێشی بینەری پێشبڕکێکە زیاد کرد. نزیکەی هەموو تیمەکان لە هەمان گروپدا دوایین یارییان ئەنجامداوە و هاوکات بە ئامانجی برەودان بە دادپەروەری. یارییەکانی زیاتر لە خولی A و Bدا ئەنجام درا، لەگەڵ هەردوو خولی ئێستا پێشبڕکێی نێوان ٣٢ پلە بەرزترین کۆمەڵەی نەتەوەیی یوفا پێکدێن، لە جیاتی سیستەمی پێشوو کە خولەکانی A و B پێکەوە تەنیا ٢٤ لە پلە بەرزترین کۆمەڵەی نەتەوەیی یوفای تێدابوو.
شارستانی کەلێبەر
شارستانی کەلێبەر یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی رۆژھەڵاتی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری کەلێبەرە. پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پۆل:شارستانی کەلێبەر پۆل:شارستانەکانی ئێران
جمنی
جمنی یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئەرزگان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٥٫٩٦٠ کەس بووە، کە نزیکەی ٨٫٢٨٨ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
گواز
گواز (Gwaz، ) دێیەکە لە گوندستانی پایگەلان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی گواز بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٦٧٦ کەس لە ١٩٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
سان پاول ئیلباحار
سان پاول ئیلباحار شارێکی ناوچەی ماڵتای باکووری وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ٧٫٣٩٢ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ١٣٫٦١٩ کەس.
پەراوێز
پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا
بازنەکانی پارێزگای دھۆک لە ھەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١
وێنۆک|پارێزگای دھۆک بازنەکانی پارێزگای دھۆک لە ھەڵبژاردنی پێشوەختەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١ سەرجەم ئەو ناوچانە دەگرێتەوە کە دەکەونە سنووری جوگرافیایی پارێزگای دھۆک. ئەمەش دوای ئەوەی یاسای ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق گۆڕانکاری تێداکرا و بازنەکانی ھەڵبژاردنی لە ١٨ بازنە بۆ ٨٣ بازنە دابەشکرد. لەم ھەڵبژاردنە پارێزگای دھۆک، یەکێک لە پارێزگاکانی ھەرێمی کوردیستان دابەشکراوە بەسەر ٣ بازنەی سەرەکی، ژمارە و ناوی کاندیدەکانیش لە بازنەیەک بۆ بازنەیەکی دیکە جیاوازی ھەیە و دەنگی ھیچ کەسێک لە بازنەیەک بۆ بازنەیەکی دیکە ناچێت. بە شێوەیەکی گشتی ١٥٠ کاندید بۆ بەدەست ھێنانی ١١ کورسی پەڕلەمانی عێراق پێشبڕکێ دەکەن. لە پارێزگای دھۆک ٨٢٢٬٧٠٣ ھەزار کەس مافی دەنگانی ھەیە.
بازنەکان
دابەشکردنی بازنەکان بەپێی ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە دەستنیشانکراوە، پارێزگای دھۆک بەسەر سێ بازنە دابەشکراوە ھەر بازنەیەک ناوچەو شوێنی تایبەت دەگرێتەوە دانیشتووانی ھەر بازنەیەک تەنھا دەتوانن دەنگ بدەن بەو کاندیدانەی ناو بازنەکەی خۆی، ئەمەش بەپێی سیستەمی نوێی ھەڵبژاردنی عێراق دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
١٥٦٢
ساڵی ١٥٦٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٢
حەیدەر میرزا سەفەوی
حەیدەر میرزا سەفەوی (؛ ١٨ی ئەیلوولی ١٥٥٤ – ١٤ی ئایاری ١٥٧٦) چوارەمین کوڕی شا تەھماسبی یەکەم بوو، کە دوای مردنی باوکی بۆ ماوەی یەک ڕۆژ حوکمڕانی کرد، لە کۆتاییدا لەلایەن کۆمەڵێک فەرماندەی قزیلباشەوە تیرۆرکرا لە ھاندانی نیوە خوشکەکەی پەریخان خانم. دایکی ناوی سوڵتانزادە خانم بوو کە خانمێکی جۆرجی بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٤ پۆل:مردووانی ١٥٧٦ پۆل:شیعە ئێرانییەکان
ھێرتا
هێرتا (Hêrta، ) دێیەکە لە گوندستانی ماکوان، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی هێرتا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
ژۆزێف لانژوینێ
ژۆزێف لانژوینێ نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٠ پۆل:مردووانی ١٨٠٨
تارسوس
تارسوس (بە تورکی: Tarsus) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای مێرسین.
بەستەری دەرەکی
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
١٥٦٣
ساڵی ١٥٦٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٣
ئۆسکار نیمێر
ئۆسکار نیمایێر (بە ئینگلیسی: Oscar Niemeyer)، (لەدایکبووی ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٧)، تەلارسازێکی بەڕازیلیایییە.
ئۆسکار نیمایێر ساڵی ١٩٨٨ توانی خەڵاتی تەلارسازیی پریتزکێر مسۆگەڕ بکات.
سەرچاوەکان
پۆل:نژیاروانانی بەڕازیلی پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:براوەکانی خەڵاتی پریتزکەر
سلیما
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا
شەریپۆڤ (دەنغەرە)
شەریپۆڤ شارۆچکەیەکی شارستانی دەنغەرەە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١١٢٤٥ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پارێزگای خەتلان
بڕیارنامەی ٣٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٤ پۆل:زمانی چینی پۆل:سیاسەتی زمان
مۆتۆھیرۆ ھەتا
مۆتۆھیرۆ ھەتا (؛ لەدایکبووی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠) گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی ژاپۆنییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:گۆرانیبێژەکان بە زمانی ژاپۆنی ‏ پۆل:گۆرانیبێژە کوڕەکانی سەدەی ٢١ەم ‏ پۆل:ژاپۆنییە مۆسیقاژەنەکانی پۆپ پۆل:ژاپۆنییە ئاوازدانەرەکان پۆل:گۆرانیبێژە کوڕە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم
ئەحمەواوا، سەوڵاوا
ئەحمەواوا (Ehmewawa، ) دێیەکە لە گوندستانی ڕەزاو، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی ئەحمەواوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٢٧٨ کەس لە ٧٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
کیھۆ
کیھۆ (紀宝町,کیھۆ چۆ) شارۆچکەەیەکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی نیسانی ٢٠٢١، ڕیژەی دانیشتووانی شارۆچکەکە بە ١٠،٨١٨ دەخەملێنرێت، ڕووبەری گشتی شارۆچکەکە دەکاتە ٧٩٬٦٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی پارێزگای میێ
زارا لارسن
پێشووتر لە ٢٠١٢، لارسن گرێبەستی لەگەڵ کۆمپانیای تۆمارکردنی کۆمەڵەی مۆسیقای تێن واژوو کردبوو و دواتر یەکەم تۆماری درێژخایەنی خۆی بە ناوی ناساندن لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ بڵاوکردەوە. تۆمارە درێژخایەنەکە لەلایەن یەکەم تاکەگۆرانیی ڕەسەنی زاراوە، «ئاشکراکردن» پشتگیری کرا، کە لە پێشەنگی چارتەکانی مۆسیقا بووە لە سکاندیناڤیا و لە سوێد ٦ جار بڕوانامەی پلاتینی وەرگرتووە.
دوابەدوای سەرکەوتنە سەرەتایییەکانی لە سکاندیناڤیا و بڵاوکردنەوەی یەکەم ئەلبوومی بە ناوی ١ (٢٠١٤)، لارسن گرێبەستێکی سێ ساڵەی لەگەڵ ئێپیک ڕیکۆردز لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا واژوو کرد. لە ٢٠١٦، لارسن لە ڕێوڕەسمی کردنەوە و کۆتاییی ھێنان بە جامی یۆرۆی فەڕەنسا نمایشی ئەنجام دا. دووەم ئەلبوومی ستۆدیۆی لارسن بە ناوی زۆر باش، لە ئازاری ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە. ئەلبوومەکە لەلایەن ھەشت تاکەگۆرانییەوە پشتگیری کرا، لەوانە: «ژیانی گەش»، «ھەرگیز لەبیرت ناکەم» و «ھەڵەی من نییە» کە ھەموویان گەیشتنە ژمارە یەک لە سوێد. دواتر لە تاکەگۆرانیی «سیمفۆنی»ی کلین باندیتدا بەشداریی کرد، کە لە پێشەنگی چارتەکانی بەریتانیا و سویددا بوو. سێیەم ئەلبوومی ستۆدیۆی بە ناوی کچەپۆستەر (٢٠٢١)، پاش بەرھەمی بەناوبانگی نێونەتەوەییی «ژیانم تێک بدە» (٢٠١٨) بڵاوبوویەوە کە بۆ یەکەمجار لە خشتەی ١٠ باشترین گۆرانیی سوێد، ئیرلەند و بەریتانیا دەرکەوت، لەکاتێکدا بڕوانامەی زێڕین یان بەرزتری لە دە وڵاتدا وەرگرت.
سەرەتای ژیان
زارا ماریا لارسن لە نەخۆشخانەی زانکۆی کارۆلینسکا لە سۆلنا، ستۆکھۆڵم لەدایکبووە، لە دایک و باوکێک بە ناوەکانی ئاگنێتا و ئاندێش لارسن. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ سڤێنسکا داگبلادێت، ئاماژەی بەوە کردووە کە بە ھۆی کەمی ئۆکسجین لە ناوکەپەتکەوە بە «مردوویی» لەدایکبووە. لارسۆن لە تالکرۆگن، ئێنسکێدە، لە باشووری ستۆکھۆڵم گەورە بووە. دایکی پەرستارە و باوکی ئەفسەرە. خوشکێکی ھەیە بە ناوی ھانا، کە سێ ساڵ لە خۆی بچووکترە و گۆرانیبێژە و ئەندامی باندی لێنیکسە.
ئاماژەی بەوە کردووە کە کارۆلا ھێگکڤیست و ویتنی ھیووستن سرووشبەخشی سەرەتاییی ئەو بوون. ئەو دەڵێت کە لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە، دەزانێت کە دەیەوێت وەک ئێلڤیس پریسلی ببێتە «نەمر». لە خوێندنگەی سەرەتاییی گوبێنگسکۆلان خوێندوویەتی؛ لە پۆلی سێیەمدا گواسترایەوە بۆ خوێندنگەی شاھانەی بالێی سوێد. پاشان لە خوێندنگەی ناوەندیی کولتوراما خوێندوویەتی، کە خوێندنگەیەکی ھونەرییە لە ستۆکھۆڵم.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی سویدی
شەزەل
شەزەل (Şezel، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٢ کەس لە ٢٣ بنەماڵەدا بووە.
سان جوان
وێنۆک|ئاڵاکەی سان جوان شارێکی ناوچەی حاربوری باکووری وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ١٢٫٠١١ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ١٢٫٦٣٠ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا
موخەڕەس
موخەڕەس یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی تەقتەق لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی ناحیەی تەقتەق، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (٥٢٥) کەس و (٩٠) خێزان. - [ ]
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
١٥٦٤
ساڵی ١٥٦٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٤
کۆریا
کۆریا ناوچەیەکی جوگرافییە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە. کۆریا دابەشکراوە لە نێوان دوو دەوڵەتدا کە ئەوانیش کۆریای باکوور و کۆریای باشوورە. ھەر دوو دەوڵەتەکە نیمچەدوورگەیەک پێک دەھێنن کە لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ چین و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕووسیا ھاوسنوورە. لە ڕۆژھەڵاتەوە دەریای ژاپۆن لە ژاپۆن و ھەروەھا دەریای چینی رۆژھەڵات لە تایوان جیای دەکاتەوە.
نووسینی چینی لە کۆریا و ھەروەھا ئایینی بوزی لەسەدەکانی ٣–٤ پێش زایین دەورێکی کاریگەری بینی لە مێژووی کۆریادا، کە ئەو کاتە کۆریا لە لایەن زیاتر لە ٣ دەوڵەتەوە بەرێوە براوە ئەوانیش: گۆریۆ، شیلا، بایکجی و دایجو. ئەم دەوڵەتانە بە شێوەیەکی بەردەوام لە بەربەرەکانێدابوون. لە سەدەی ١٣ھەم مەغۆلەکان دەستیان گرت بەسەر ھەمو کۆریادا و کردیان بە وڵاتێکی شوێنکەوتوی خۆیان، کە ئەمەش بووە ھۆی دامەزراندنی دەوڵەتی جۆسۆن لە ساڵی ١٣٩٢، کە ئاشتی و ئارامی ھەموو وڵاتی گرتەوە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ. سەردەمی زێرینی جۆسۆن لە سەردەمی پاشا سیجۆندا بوو کە وڵاتەکە پێشکەوتنی زۆری بەخۆوە بینی لە ڕووی نووسین و دروستکردنی ڕۆژمێری تایبەت بەخۆیان و ھەروەھا چەندین پێشکەوتن لەبوارەکانی تردا.
لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ھەمدا ژاپۆن چاوی بڕییە سەر کۆریاو توانی دەست بەسەر ھەموو کۆریادا بگرێت تاکو کۆتای ھاتنی شەڕی جیھانیی دووەم لەساکی ١٩٤٥ ز. ەدوای کۆتای ھاتنی جانگ یەکێتی سۆڤیەت و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێککەوتن لەسەر خۆبەدەستەوەدانی ھەموو ھێزە ژاپۆنییەکان لەو ناوچانەدا بە مەبەستی سزادانی ژاپۆن لەدوای جەنگەکە. کە ئەمەش بوو بە ھۆی دابەشکردنی کۆریا بۆ دوو بەش «کۆریای باکوور» کە بەدەست یەکێتی سۆڤیەتەوە بوو و «کۆریای باشوور» کە بە دەست ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکاوە بوو، کە کێبرکێ لە نێوان ھەر دوو حکوومەتەکەدا دروستب وو کە بووە ھۆی دروستبوونی بیروڕای سیاسی لە نێوان ھەر دوو لادا کە ئەمەش بووە ھۆی لەیەکجیابونەوەی دوو کیانی سیاسی جیاواز کە ئەوانیش کۆریای باکوور و کۆریای باشوور ژمارەی کۆی شارەکانی کۆریایی باشور ٨٥ شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان پۆل:ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
قەینەرجە
قەینەرجە گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قەینەرجە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تۆپ ئاغاج و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەرەئۆغڵان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قالقانلو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عوسمان ئۆلن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بڕیارنامەی ٣٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی نیسانی ١٩٧٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ میسر-ئیسرائیل. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٧٦٥‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٤ پۆل:شەڕی یۆم کیپور
ڕێژەی ھێز بۆ کێش
ڕێژەی ھێز بۆ کێش بەکاردێت بۆ شیکارکردنی وزەی مەکینە و سەرچاوەی وزەی گوێزەرەوە بۆ بەراوردکردن یان دیزاینکردنی بەشێک بەوەیتر. ڕێژەی ھێز بۆ کێش بەکاردێت بۆ پێوانەکردنی جیبەجێکردنی ڕاستەقینەی ھەر مەکینەیەک یان سەرچاوەی وزەیەک؛ و ھەروەھا بەشێوەیەکی گشتی وەکو پێوانەکردنی جێبەجێکردنی سەیارەی بارھەڵگریش بەکاردێت، لەگەڵ دابەشکردنی بەرھەمی وزەی مەکینەکە بەسەر وەزنی ئۆتۆمبێلەکەدا، کە پێوانەیەکت دەداتێ پشت نابەستێ بە قەبارەی ئۆتۆمبێلەکە. ڕێژەی ھێز بۆ کێش لەلایەن ئەندازیارانی دروستکردنەوە وەکو خاڵێکی گرنگ جەختی لەسەرکراوەتەوە، بەڵام بڕی ڕاستەقینەی ئەم ڕێژەیە لەکاتی بەکارھێناندا ئەگەری گۆڕانی ھەیە، ئەم گۆڕانەش کار لە جێبەجێکردنی مەکینەکە دەکات.
یاسای ڕێژەی ھێز بۆ کێش بریتییە لە دابەشکردنی بری وزەی بەرھەمھاتو بەسەر کێشدا. گەر بڕی وزەی بزوێنەرێکی (V8) بریتیبێت لە (250kW) 340hp ھەروەھا بارزتایییەکەی بریتیبێت لە (300 kg) 840 Ib ئەوا ڕێژەی ھێز بۆ کێشی ئەو بزوێنەرە بریتییە لە (0,65kW/kg) 0,4hp/Ib
نموونەی ڕێژەیەکی بەرزی ھێز بۆ کێش لە تۆرباین و بزوێنەری گەورەی وەکو فرۆکە و کەشتییە دەریایییەکاندا بەدی دەکرێت، ئەمەش بەھوی خستنەگەریانە لە خێرایییەکی زۆردا، بۆنمونە بزوێنەری کەشتی ئاسمانی بە بەکارھێنانی توربۆپەمپەوە وادەکات بڕێکی زۆری تێکەڵەی شلەی ئۆکسجین و ھایدرۆجین بچێتە ژوری سووتانی بزوێنەرەکە تاوەکو ئەنجامدانی فرمانی سووتاندن بەشێوەیەکی زۆر باش بەرێوە بچێت.
ەبارەی توربوپەمپێکی ئاسایی شلەی ھایدرۆجین و ئۆکسجین لە بزوێنەرێکی گەورەدا ھاوتایە لەگەڵ قەبارەی بزوێنەرێکی ئۆتۆمبێلێکی ئاسایی، بە نزیکەیی کێشەکەی بریتییە لە (352 kg) 775 lb و بڕی (72000hp) 53,6MW وزە بەرھەم دەھێنێت، لەگەڵ ڕێژەی ھێز بۆ کێشی (153kW/kg) 93hp/lb
پۆل:میکانیک
پاردێز
پاردێز یا بەھەشت شوێنێکی ئیدێالە. لە دیمەنی ئایینییەوە مرۆڤە پاکەکان لە جیھانی دیکەدا پاردێز دەبێتە بەشیان، لە رەوشێکدا کە مرۆڤە بەدکارەکان دەچنە دۆژە.
وشەرەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
وشەی پاردێز لە بنەرەتدا لە ئاوێستایی پەیری-دەێزە (-pairi.daêza) گیراوە کە لە دوو بەشی پەیری- ~ «گرتووپەڕ، پەرا» و دیز- ~ «دروستکردن، سازکردن» پیکھاتووە. ئەم وشە لە زمانە کۆنە ئێرانییەکانەوە چووەتە ناو زۆربەی زمانانی گرنگی جیھانەوە: یۆنانی پارادێیسۆس (παράδεισος)، ئارامی پارادیسە (pardaysa) (پاردێزگای کەیانی)، ئەکەدی پاردێسو (pardesu)، ئیلامی پارتێتاس (partetas) (شوێنەوار، ناوکۆ، گۆڕەپان)، عیبری پاردێس (pardes) (باخ و بۆستان) و عەرەبی فیردەوس (firdaws). ئەم وشەیە لە زمانەکانی نوێی ئێرانیدا تەنیا لە کوردی (پاردێز، پەردێز) و فارسیی نوێ (پالیز) پاشماوە.
ناشار
ناشار شارێکی ناوچەی ماڵتای باکووری وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ٩٫٨٢٢ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ١١٫٩٤٧ کەس.
گەرجان
ڕەفاعییە یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئادیامان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٠٫٤٥٣ کەس بووە، کە نزیکەی ٣٫٥٦٣ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزگان
تەرخاناوا، سەوڵاوا
تەرخاناوا (Terxanawa، ) دێیەکە لە گوندستانی ڕەزاو، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی تەرخاناوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٦٠٦ کەس لە ١٧٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
١٥٦٥
ساڵی ١٥٦٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٥
وەتەن (فەرخار)
وەتەن شارۆچکەیەکی شارستانی فەرخارە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٦٧٤٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
کەنگوەر کوێنە
کەنگوەر کوێنە (Keňwer Kwêne، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٥ کەس لە ٨٥ بنەماڵەدا بووە.
ئوسترالیای ڕۆژاوا
ئەم ویلایەتە دوای کۆماری یاقووتستان لە ڕووسیا، گەورەترین ناوچەی پارێزگایی جیهانە.
کەنگوەر کوێنە
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
ئوسترالیای ڕۆژاوا
پایتەختی ئەم ویلایەتە شاری پیرسە،
خاکە لمەکانی دەورووبەری پێرس لە شوێنە بەنێوبانگەکانی ئەم ویلایەتەن.
سەرچاوە
پۆل:ئوسترالیای ڕۆژاوا پۆل:ویلایەتەکانی ئوسترالیا پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ئۆسترالیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٩ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٢٩ لە ئوسترالیا پۆل:کۆلۆنیال و پارێزەرانی پێشووی بەریتانیا لە ئۆشیانیا
تێلاپریستۆن
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان پۆل:کیتۆنەکان پۆل:کۆلکە-سترۆیدەکان
گووڕیگەور
گووڕیگەور (Gûrrîgewr، ) دێیەکە لە گوندستانی شێوەسەر، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی گووڕیگەور بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
فرانک گێھری
فرانک گێھری ساڵی ١٩٨٩ توانی خەڵاتی تەلارسازیی پریتزکێر مسۆگەڕ بکات.
گووڕیگەور
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
فرانک گێھری
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:جووە کەنەدییەکان پۆل:نژیاروانانی کەنەدی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:براوەکانی خەڵاتی پریتزکەر پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا پۆل:نژیاروانیی ئۆرگانیک پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی پۆل:تەلارسازەکانی جوولەکە پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
سایمۆن کاوڵ
سایمۆن کۆوێڵ (بە ئینگلیزی: Simon Cowell) دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری چەند پرۆگرامێکی بەناوبانگە وەک "بریتن گۆت تالێنت"، "پۆپ ئایدڵ"، "ئێکس فاکتەر" و "ئەمێرکان ئایدڵ"ە. ئەو خاوەنی کۆمپانییایەکی میوزیکە بە ناوی سایکۆ. لە ڕۆژی ٧ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٩ لە ناوچەی لامبێس شاری لەندەنی پایتەختی بریتانیا لە دایک بووە. بە یەکێک لە دادوەرە گرنگەکانی بریتانیاو ئەمێریکا دادەنرێت و نازناوی خۆی گەیاندووە. لە ساڵی ٢٠٠٤ و ٢٠١٠ لە گۆڤارێکی بەناوبانگی ئەمێریکی لە لیستی سەد پیاوە سەرنجڕاکێشەکەی جیھاندا بووە. کوڕی جولیا بەرێتە کە خانمێکی سەماکەری بریتانییەو باوکی بەڕەچەڵەک جوولەکەیە و دەرھێنەری میوزیکەو ناوی ئێریک کۆوێڵە. برایەکی بچووک و سێ براو خوشکێکی لە خۆی گەورەتر ھەیە بە ناوەکانی نیکۆلاس، جۆن، تۆنی، میشێل و جونی. کۆلێجی زمان و ئەدەبی تەواو کردووەو پاشان بەشی کۆمەڵایەتی. سایمۆن بۆ ماوەیەکی زۆر ھاوسەرگیریی نەکردووە، ماوەیەک پەیوەندیی ھەبووە لەگەڵ خانمێکی ئێرانی بەناوی موژگان حوسەینی و پاشان جیا بوونەتەوە. پاشان پەیوەندی لەگەڵ کچێکی تردا دروست دەکات بەناوی لاورێن سیلڤەرمان. لە پاش ماوەیەک سیلڤەرمان لە ڕێی ڕاگەیاندنەکانەوە بڵاوی دەکاتەوە کە دووگیانە لە سایمۆن و لە ڕێکەوتی ١٤ شوباتی ٢٠١٤ (ئێریک) یەکەم کوڕی سایمۆن لەدایک دەبێت و لەلایەن پزیشکەوە دەسەلمێنرێت کە کوڕی ڕاستییەتی.
١٥٦٦
ساڵی ١٥٦٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٦
پیەر ئۆگووست کارون دو بومارشێ
پیەر ئۆگووست کارون دو بومارشێ نووسەر، مۆسیقار و شاعیری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٢ پۆل:مردووانی ١٧٩٩ پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
ڕابات، ماڵتا
ڕابات شارێکی ناوچەی ماڵتای ڕۆژاوای وڵاتی ماڵتایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٥دا ١٢٫٩٩٥ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠٠٥دا گەییشتووەتە بە ١١٫٤٦٢ کەس.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنجومەنە خۆماڵییەکانی ماڵتا پۆل:شارۆچکەکانی ماڵتا
١٥٦٧
ساڵی ١٥٦٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٦٧
قەزای بەعاج
ناو
سەبارەت بە ھۆکاری ناونانی بەعاج، خەڵک باسی ناوی شارەکەیان دەکەن، ھەندێکیش دەڵێن بەدەوییەکان بەو ناوچەیە دەڵێن (بەعج) کە زریانی تۆزاوی تیایدا زۆرە. وە لە گێڕانەوەیەکی تردا کە لە کۆندا بیرێک ھەبووە کە ھۆزەکان لە دەوری کۆدەبوونەوە، بۆیە لە ڕووداوێکدا کە ھۆزێک ھاتنە لای بیرەکە بۆ ئەوەی سوود وەرگرن لە ئاوی بیرەکە، بۆیە پیاوێکی مردوویان لە بنی بیرەکە بۆیە گوتیان: ئەمە بیری جەستەیە(ھذە بئر تبعج الأجساد)، لەم دەربڕینە ناوی (البعاج)ی وەرگرتووە. بەڵام بۆچوونێکیکە ئەو ناوە پەیوەندی بە سروشتی زەویەوە ھەیە، سەدەیەک لەمەوبەر ئەم زەوییە بۆ کشتوکاڵ گونجاو نەبوو و تووشی نەزۆکی بوو، کاتێک خاکی سەری گۆڕدرا بۆ فۆڕمی جیۆلۆجی. گۆڕانی شلەمەنی بەھۆی بارانەکانەوە سەریھەڵدا، و لەناکاو چاندنەکە دەرکەوت، زەوییەکە کە ڕووەک و لەوەڕگەکانی تێدا دەرکەوت(انبعج).
جوگرافیا
قەزاکە ھاوسنوورە و خاڵی پەڕینەوەیە لەگەڵ سووریا.
قەزای بەعاج ھاوسنووری ئەم شوێنانەیە:
گرنگترین گوند و ناحیەکانی ئەلبەج
شاری بەعاج دەکەوێتە رۆژئاوای شاری مووسڵ و لە باشووری چیای شنگال و لە سنووری نێوان عێراق و سووریا و لە لای سووریا لەگەڵ پارێزگای حەسیچە ھاوسنوورە. قەزای بەعاج چەندین کۆمەڵگە و گوندی تێدایە کە دیارترینیان بریتین لە کۆمەڵگەی رامبوس، ئەلجاغیفی، کۆمەڵگەی ئەلسەکەر، کۆمەڵگەی ئەلڕەسەڵا، تەل سەققی، ئەلنەوفەلی، حەمدانییە، ئوم الروس، الکەرعان، خوتلە السوغرا، ئەبو خوەیمە، المجفا، رکاب الطیر، السوجین، الشمالت، فەتحی الیوسف، جەلەمید، القابوسیە و چەندین گوندی تر کە باسیان لێ نەکراوە، لەگەڵ ناحیەی قەحتانیە.