cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زانکۆی کەرکووک
بەستەری دەرەکی
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣ پۆل:زانکۆکانی عێراق
بڕیارنامەی ١٧٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
گامبیا
گامبیا بە فەرمی کۆماری گامبیا (بە ئینگلیزی: Republic of Gambia) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا، پایتەختی ئەم وڵاتە شاری بانجولە.
پێشانگا
وێنۆک|Senegambian stone circles (megaliths) which run from Senegal through the Gambia and are described by UNESCO as "the largest concentration of stone circles seen anywhere in the world". وێنۆک|ڕاست|The British Governor, George Chardin Denton (1901–1911), and his party, 1905 وێنۆک|Elderly Gambian woman
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٥ لە گامبیا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٥ پۆل:گامبیا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
دووکان
دووکان شارۆچکەیەکە، کەوتووەتە ناحیەی دووکان(ناوەند)، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ئەم شارۆچکەیە ناوەندی ناحیەی دووکان(ناوەند) و قەزای دووکانە.
جوگرافیا
دووکان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە باشوور لەگەڵ گوندی تەلان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی جۆبڵاخ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کلکەسماق.
مێژوو
دووکان گوندێکی بچوک بوو لە ناحیەی سورداش لەسەر زێی بچووک، گرنگی و ناوزەنگی دووکان کاتێک دەرکەوت کە لەساڵی (١٩٥٦) بڕیاری دروست کردنی بەنداوی دووکان درا. لەئێستادا شارؤچکەیەکی گەورە و پێشکەوتووە لە ڕووی گەشت و گوزارەوە و ناوەندی قەزایە.
ناو
چەند بۆچوونێک لەسەر ناوی دووکان ھەیە:
ھەر لە پارێزگای سلێمانی ناوی گوندیک ھەیە بەناوی دووکانەوە دەکەویتە قەزای قەرەداغەوە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ١٧٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٦٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
زانکۆی موستەنسریە
وێنۆک|چەپ زانکۆی موستەنسریە یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق ، زانکۆیەکی میرییە مێژوویەکی کۆنی هەیە کە بۆ سەردەمی عەباسیەکان دەگەڕێتەوە و زانکۆکە لە ساڵی ١٩٦٣ نوێکراوەتەوە.
ئەمانەش ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
بەستەری دەرەکی
پۆل:نژیاروانیی عەرەبی پۆل:فێرکاری لە بەغدا پۆل:زانکۆکانی عێراق
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠، کە یارییەکانی لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١ تا ٨ی ئابی ٢٠٢١ شاری تۆکیۆی ژاپۆن بەڕێوەچوو لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤ی جوولای ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی جوولای ٢٠٢١ دواخرا. ٦١٣ پێشبڕکێکار، (٢٨٥ پیاو و ٣٣٠ ژن) ڕکابەریان لە ٣٥ وەرزشدا کرد. بۆ جاری سێیەم لە مێژوویدا ژمارەی خانمە وەرزشوانەکان زیاتر بوو لە پیاوان، وەرزشوانانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە کۆکردنەوەی ١١٣ مەدالیا (٣٩زێڕ و ٤١ زیو و ٣٣ برۆنزی) گەرانەوە وڵاتەکەی خۆیان، بۆ جاری سێیەم لەسەر یەک پلەی یەکەمیان بەدەست ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
ھێڤی مێتاڵ (کورت دەکرێتەوە بۆ مێتاڵ) چەند لقێکی لێ بۆتەوە لەکاتی دروست بوونیەوە لە ساڵی ١٩٦٠ەکان. لەکاتی پێشوودا چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ تێکەڵ بوون و جیاکردنەوەیان لەیەکتر ئاسان نەبوو، بەڵام لە ئێستادا دەتوانرێت جیابکرێنەوە بە چەند ترەیتێکی جۆری مۆسیقاکە. لەوانەش وەک ئامێری مۆسیقا و تێمپۆ و جۆری گۆرانی وتن و دەنگ و شێوازی لێدانی گیتار و تەپڵەکان و زیاتر.
ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵ
ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵ (ئینگلیزی: Alternative Metal ھەروەھا ناسراوە بە ئاڵت مێتاڵ یاخود ھارد ئاڵتەرنەتڤ) لقێکە لە مۆسیقای ڕۆک کە پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی ھێڤی مێتاڵ (یاخود مێتاڵ) و ئاڵتەرنەتڤ ڕۆک. ئەو جۆرە گروپانەی کە ئەم شێوازی مۆسیقایە بەکاردەھێنن ناسراون بە بەکارھێنانی گیتاری کارەبایی و دەنگی میلۆدی و ھەندێک جار بەکارھێنانی دەنگی گڕ بە تێکەڵ کردنی لەگەڵ جۆرە مۆسیقایەک کە بە گشتی یان بە مێتاڵ ناسراوە یان بە ڕۆک. ئەم جۆرە مۆسیقایە بە مۆسیقایەکی بەھێز ناودەبرێت و لە ئێستادا بەناوبانگترین چەشنی مۆسیقایە لە وڵاتە ڕۆژئاواییەکان.
لقەکانی ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵ
نیو مێتاڵ (ھەروەھا ناسراوە بە نوو مێتاڵ لەگەڵ ئاگرۆ-مێتاڵ – ئینگلیزی: Nu Metal) لقێکی مۆسیقای ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵە کە سەربە چەشنی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە لەگەڵ بەکارھێنانی چەند شێوازێکی تری مۆسیقا وەک ھیپ ھۆپ، ئەڵتەرنەتڤ ڕۆک، فەنک و گرەنج. گرووپە مۆسیقییە نوو مێتاڵەکان چەند شێوازێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ بەکاردەھێنن و تێکەڵی دەکەن بەوەی خۆیان. شێوازی گۆرانی وتنی نوو مێتاڵ لە گوتنی ڕاپ و تێمپۆی خێرای گۆرانی وتن و زۆربەی کاتیش گراوڵ کە دەنگێکی گڕە نیشانەی توڕەییە بەکاردێن. گرووپە نوو مێتاڵەکان وەک لینکین پارک و گۆرانی نوو مێتاڵیش وەک بمگەڕێنەوە بۆ ژیان.
ئاڤانت-گارد مێتاڵ
ئاڤانت-گارد مێتاڵ (ئینگلیزی: Avant-garde metal) ھەروەھا ناسراوە بە ئاڤانت مێتاڵ یاخود «مێتاڵی تاقیکردنەوەیی» پێناسە دەکرێت بە بەکارھێنانی ئاراستەی نوێ لە گۆرانییەکاندا کە ئەم چەشنە بەکار دەھێنن، وەک گۆرانی وتن بە شێوازێکی ناستاندارد و بەکارھێنانی ئامێری نامۆ. ئاڤانت-گارد ھاندراوە لەلایەن چەشنی مۆسیقای وەک پرۆگرێسڤ ڕۆک، ئێکستریم مێتاڵ، دێس مێتاڵ و وە ھەروەھا پەیوەندییەکی نزیکیشی ھەیە لەگەڵ پرۆگرێسڤ مێتاڵ.
بلاک مێتاڵ
بلاک مێتاڵ (ئینگلیزی: Black metal) لقێکی قورسو ئێکستریمی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە ناسراوە بە تێمپۆ خێراکەی و دەنگە گڕەکان و گیتاری قورس. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە ساڵی ١٩٨٠کاندا دروست بووە و ھەردوو چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ سراش مێتاڵ و دێس مێتاڵ ھاندەربوون بۆ داھێنانی چەشنەکە. بلاک مێتاڵ واتایەکی تریشە بۆ مێتاڵی شەیتانی.
کریستیان مێتاڵ
کریستیان مێتاڵ (ھەروەھا ناسراوە بە مێتاڵی سپی یاخود مێتاڵی بەھەشتی، ئینگلیزی: Christian metal) جۆرێکە لە مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ کە پێناسەدەکرێت بە گەیاندنی نامەکان لە ڕێگەی شێوازی نوسینی گۆرانییەکان و پەیوەندییە بەھێزەکەی ئەندامانی گرووپەکانی کە ئەم چەشنە بەکار دەھێنن لەگەڵ مەسیحییەت. کریستیان مێتاڵ لەلایەن مەسیحیەکانەوە داھێنراوە بۆ گوێگرەکانی ھێڤی مێتاڵ کە لە زۆربەی کەناڵە مەسیحییەکان لێدەدرێن.
کرەست پەنک
کرەست پەنک (یان ھەر بە سادەیی کرەست – ئینگلیزی: Crust punk) چەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە لە لایەن ھەردوو چەشنی مۆسیقا ھاردکۆر پەنک و ئێکستریم مێتاڵ ھاندراوە. ئەم شێوازە کە لە ناوەندی ١٩٨٠کاندا دامەزراوە لە ئینگلاند، زیاتر گۆرانی تاریک و ڕەشبینی ھەیە کە دەوران دەکەن بە دەوری سیاسەت و کۆمەڵگە.
دێس مێتاڵ
دێس مێتاڵ (ئینگلیزی: Death Metal) لقێکی توند و بەھێزی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە. دەنگە نزمەکانی گیتارەکان و ھاوارکردن، دەنگی گڕاوڵی نزم، دەبڵ-بەیس و تەپڵ لێدانی بەھێز و خێرا و بەکارھێنانی کۆرد. دێس مێتاڵ بە واتای "مێتاڵی مردن"دێت، وە باسکردنە لە دەستدرێژی، توندوتیژی، دین (زۆربەی کات شەیتان پەرستی)، تۆقاندن و نێکرۆفیلیا.
دووم مێتاڵ
دووم مێتاڵ (ئینگلیزی: Doom Metal) ستایلێکی بەھێزی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە زۆربەی جار تێمپۆیەکی نزم، گیتاری تۆن نزم و ھەروەھا دەنگێکی بەھێزتر و قورستر بەکاردەھێنێت وەک لە چەشنەکانی تری ھێڤی مێتاڵ. ھەردووک لە جۆری ئاواز و گۆرانییەکە ھەستێکی تارمایی و بێ ھیوایی دەبەخشێت بە گوێگر. بە گشتی باس لە خراپەکانی ژیان دەکات. ئەم چەشنە مۆسیقایە ھاندراوە لەلایەن گرووپی مێتاڵی بلاک سابات لە نیوە ١٩٨٠کاندا.
ئێکستریم مێتاڵ
ئێکستریم مێتاڵ (ئینگلیزی: Extreme Metal) لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە دەکەوێتە ژێر یەک پۆلەوە لەو کاتەوەی کە سەبچەشنەکان (لقەکانی) مێتاڵ جیاکراونەتەوە لە ١٩٨٠کاندا. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە دەنگدا بەزۆری دەچێتەوە سەر لقەکانی تری مێتاڵ وەک دووم مێتاڵ، سپید مێتاڵ، سراش مێتاڵ، بلاک مێتاڵ و دێس مێتاڵ.
فۆڵک مێتاڵ
فۆڵک مێتاڵ (ئینگلیزی: Folk metal) تێکەڵەیەکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ و مۆسیقای فۆڵکلۆرییە. ئەم چەشنە لە ساڵی ١٩٩٠ەکان لە ئەورووپا دامەزراوە. ناسراوە بە بەکارھێنانی ئامێرە مۆسیقییە فۆلکلۆرییەکان و بە ڕێژەیەک شێوازی گۆزانی وتنی فۆلکۆری.
گلام مێتاڵ
گلام مێتاڵ (ئینگلیزی: Glam metal – ھەروەھا ناسراوە بە ھەیر مێتاڵ Hair metal و ھەندێک جاریش بە پۆپ مێتاڵ Pop metal ناو دەبرێت) سەبچەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ و ھارد ڕۆکە، زۆربەی کات ھەردوو جۆرە مۆسیقاکە بەکاردەھێنێت و تێکەڵی دەکات بە مۆسیقای پاپ و گلام ڕۆکی ساڵی ١٩٧٠کانیش ھاندەربووە بۆ دروست بوونی ئەم جۆرە مۆسیقایە. گلام مێتاڵ ناوبانگی لەدەستدا بە تێپەڕبوونی ساڵی ١٩٩٠.
گۆتیک مێتاڵ
گۆتیک مێتاڵ (ئینگلیزی: Gothic Metal) لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی بەھێزی مێتاڵ و ئاتمۆسفیرە تاریکەکەی گۆتیک ڕۆک. ئەم چەشنە مۆسیقایە لە نزیکەکانی ساڵی ١٩٩٠کان سەری ھەڵدا لە ئەورووپا، لەکاتی گەورەبوونی دێس-دووم، کە تێکەڵەیەکی دێس مێتاڵ و دووم مێتاڵە. شێوازی نوسینەکانی تاریکن و زۆربەی جار غەمبارکەرن. ھاندانەکان بەزۆری لە ژیانی ھونەرمەندان یاخود چیرۆکی خەیاڵی گۆتیکی دەردەکەون و دروست دەبن.
گرایندکۆر
گرایندکۆر (ئینگلیزی: Grindcore) لقێکی سەرەکییە لە چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ کە لە ناوەندەکانی ١٩٨٠کاندا دامەزرا. ئەم چەشنە ھان دراوە لەلایەن ھەندێک لە چەشنە بەھێزەکانی تری مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ وەک: ھاردکۆر پەنک، سراش مێتاڵ، کرەست پەنک، ئیندەستریاڵ مێتاڵ و نۆیس ڕۆک. ئەم چەشنە ناسراوە بە تێمپۆ خێراکەی و دەنگی گیتارە نزم و بەھێزەکان و دەنگە گڕەکانی گۆرانیبێژەکان.
ئیندەستریاڵ مێتاڵ
ئیندەستریاڵ مێتاڵ (ئینگلیزی: Industrial metal) چەشنێکی مۆسیقایە کە لە ئیندەستریاڵ دانس میوزیک و سراش مێتاڵ و ھاردکۆر پەنکەوە دروست بووە، لێدانی دووبارەی گیتاری تێدایەو سینسەسایزەر و سیکوێنسەری تێدا بەکاردێت لەگەڵ گۆرانی وتنی ناڕێک. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە ساڵی ١٩٨٠کان دۆزراوەتەوە لەکاتێکدا کە چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ لێک جیا دەکرانەوە و مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ سەربەخۆ دەبوو. لە سەدەی ٢١دا زۆربەی گرووپەکان کە چەشنەکەیان بلاک مێتاڵ بوو، ئەم چەشنەیان تێکەڵ بەوەی خۆیان دەکرد و سەرکەوتنیشی بەدەست ھێنا، لە ساڵی ١٩٩٠کان بەتایبەتی لە ئەمریکای باکور و ویلایەتە یەکگرتووەکان. کاتێک گرووپی ناین ئینچ نەیلس سەرکەوتنی بەدەست ھێنا لە مۆسیقاکە، بەرەبەرە بەکارھێنانی کاڵ بۆوە لە نیوەی ١٩٩٠ەکاندا.
لاتین مێتاڵ
لاتین مێتاڵ (ئیسپانی: Heavy metal en español) چەشنێکی دووەمیی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە لە وڵاتە لاتینییەکان دامەزراوە. گۆرانیبێژەکانی ئەم چەشنە بە ئیسپانی یاخود لاتینی گۆرانی دەڵێن.
مێتاڵکۆر
مێتاڵکۆر (ئینگلیزی: Metalcore) چەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە پێک ھاتووە لە تێکەڵکردنی ئێکستریم مێتاڵ و ھاردکۆر پەنک، وشەکەش لێکدراوی ناوی ھەردوو چەشنەکەیە – ئێکستریم مێتاڵ، ھاردکۆر پەنک. لە ساڵی ٢٠٠٠ەکاندا ئەم چەشنی مۆسیقایە سەرکەوتنی بەدەست ھێنا.
نیۆکلاسیکاڵ مێتاڵ
نیۆکلاسیکاڵ مێتاڵ (ئینگلیزی: Neoclassical metal) سەبچەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە داھێنراوە بە تێکەڵکردنی ھەردوو چەشنی مۆسیقای کلاسیکی و سپید مێتاڵ.
پاوەر مێتاڵ
پاوەر مێتاڵ (ئینگلیزی: Power metal) سەبچەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی ترادیشناڵ مێتاڵ و سپید مێتاڵ، زۆربەی جار کەمێک لە سیمفۆنیک مێتاڵیش دەچێت. بە گشتی، پاوەر مێتاڵ ناسراوە بە دڵخۆشکردن و بەرزکردنەوە بە پێچەوانەی دێس مێتاڵ و دووم مێتاڵەوە. ئەو گرووپانەی پاوەر مێتاڵن باسکردنی مۆسیقاکانیان بەزۆری فانتازیایە. گرووپە پاوەر مێتاڵەکان وەک کامیڵۆت.
پرۆگرێسڤ مێتاڵ
پرۆگرێسڤ مێتاڵ (ئینگلیزی: Progressive Metal – ھەندێکجار ناسراوە بە پرۆگ مێتاڵ یان تێکنیکاڵ مێتاڵ) لقێکە لە مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ کە لە شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست بووە لە ١٩٧٠کان. پرۆگرێسڤ مێتاڵ پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی ھێڤی مێتاڵ و پرۆگرێسڤ ڕۆک، بەھێزییەکەی و دەنگی گیتارەکانی ھەردوو چەشنی مۆسیقاکە لێکدراون.
سپید مێتاڵ
سپید مێتاڵ (ئینگلیزی: Speed metal) سەبچەشنێکی بەھێزی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە دامەزراوە لە ساڵی ١٩٧٠کان لە (NWOBHM)ەوە. پێناسەی کراوە لەلایەن Allmusic وەک "چەشنێکی زۆر خێرای ھێڤی مێتاڵ"
ستۆنەر مێتاڵ
ستۆنەر مێتاڵ یان ستۆنەر ڕۆک (ئینگلیزی: Stoner rock) لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە چەشنەکانی تر وەک سایکێدێلیک ڕۆک، بلوز ڕۆک، ئاسید ڕۆک و دووم مێتاڵ بەکاردەھێنێت بۆ دروست بوونی و خۆی لە لقێکی چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ دەبینێتەوە و زۆربەی جار وشەی دێسێرت ڕۆک بەکاردێت بۆ ئەم چەشنی مۆسیقایە. ستۆنەر ڕۆک تێمپۆکەی خاوە یان مامناوەندە و گیتاری قورسی تێدا بەکاردێت.
سیمفۆنیک مێتاڵ
سیمفۆنیک مێتاڵ (ئینگلیزی: Symphonic Metal) جۆرێکە لە مۆسیقا کە دەتوانرێت بوترێت بەشێکە لە مۆسیقای مێتاڵ و ھەموو ئەو کوالیتیانە پێکەوە کۆدەکاتەوە کە لە چەند لقێکی مێتاڵ دا بەکارھاتوون لەگەڵ مۆسیقای کلاسیکی. پێک دێت لە بەکارھێنانی تەپڵ و گیتاری کارەبایی لەگەڵ ئامێری مۆسیقای سیمفۆنی (چەلۆ، کەمان، پیانۆ، ھارپ تاد.) و گۆرانیبێژی ئۆپێرای تێدا بەکاردێت لەگەڵ ئۆرکێسترا، وە ھەروەھا کیبۆرد یاخود سایزەر بەکاردەھێنن (کە زۆرجار لە پاوەر مێتاڵدا بەکاردێت) و زۆربەی گروپە سیمفۆنییەکانیش گۆرانی بێژی ئافرەت بەکاردەھێنن کە بە شێوەیەکی کلاسیکی ڕاھێنانیان پێ کراوە، وە شتێکی دەگمەنیش نییە کە دوو گۆرانی بێژیان ھەبن ئەو جۆرە گروپانە، ھەندێک جار پیاوەکان بە کرێ دەگیرێن یاخود ھەر ئەندامی گروپەکەن بۆ گوتنی بەشی نەڕاندنی گۆرانییەکە. بەناوبانگترین گروپە سیمفۆنییەکان پێکھاتوون لە ئێپیکا، نایتویش و ویتن تێمپتەیشن.
سراش مێتاڵ
سراش مێتاڵ (ئینگلیزی: Thrash metal) سەبچەشنێک و لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە بە قورسییەکەی ناسراوە، ئەم چەشنی مۆسیقایە بە خێراییەکەی و بەکارھێنانی گیتار لەسەر نۆتە نزمەکان ناسراوە. ناوەڕۆک و نوسینی گۆرانییەکان زۆرجار باس لە کێشە کۆمەڵایەتییەکان دەکات. ئەم چەشنەی مێتاڵ لە ساڵی ١٩٨٠کاندا دروست بووە لە تێکەڵ کردنی تەپڵی خێراو مۆسیقای پەنک و بەکارھێنانی گیتاری کارەبایی قورس لەگەڵ (NWOBHM)، ئەم جۆرە مۆسیقایە بەزۆری دەچێتەوە سەر گلام مێتاڵ. سراش مێتاڵ بۆتەھۆی دروست بوونی چەشنەکانی وەک دێس مێتاڵ و بلاک مێتاڵ.
ترادیشناڵ ھێڤی مێتاڵ
پۆل:ھێڤی مێتاڵ پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦، کە یارییەکانی لە ڕۆژی ٥ی ئابی ٢٠١٦ دەستیپێکرد و ڕۆژی ٢١ی ئابی ٢٠١٦ کۆتایی ھات لەشاری ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوەچوو. ٥٥٤ پێشبڕکێکار، (٢٦٣ پیاو و ٢٩١ ژن) ڕکابەریان لە ٣٣ وەرزشدا کرد. بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا ژمارەی خانمە وەرزشوانەکان زیاتر بوو لە پیاوان، وەرزشوانانی ویلایەتە یەکگرتووەکا ن بە کۆکردنەوەی ١٠٤ مەدالیا (٤٦ زێڕ و ٢٨ زیو و ٣٠ برۆنزی) گەرانەوە وڵاتەکەی خۆیان، پلەی یەکەمیان بەدەست ھێنا لە ڕووی ژمارەی مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان. ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٦ یەکێک بوو لە سەرکەوتووترین ئۆڵۆمپیادەکان بۆ وەرزشوانانی ئەمریکا لە ڕووی بەدەستھێنانی زۆرترین مەدالیا کە لە دەروەی خاکی خۆیان بەدەستیان ھێنابێت. ھەروەھا سێیەم جار بوو کە زۆرترین مەدالیا ببەنەوە دوای ٢٣٩مەدالیا لە سانت لویس لە ساڵی ١٩٠٤ و ١٧٤ مەدالیا لە لۆس ئەنجلۆس لە ساڵی ١٩٨٤.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ئیبراھیم خەیات
ژیان
ئیبراھیم لە ساڵی ١٩٣١ لە خێزانیکی ھەژاری شاری سلێمانی لەدایکبوو. تەمەن یەک ساڵان بووە، کە باوکی کۆچی دوایی کردووە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا ئەچێتە قوتابخانە؛ لەبەر ھەژاری دەست لە خوێندن ھەڵدەگرێت و لای وەستا تۆفیقی برای ئەبێت بە شاگردی خەیات. ئیبراھیم لە ساڵی ١٩٥٦ خێزان پێک ئەھێنی و دەبێتە باوکی چوار کوڕ و پێنچ کچ.
ژیانی ھونەری
ئیبراھیم خەیات دەستی بۆ ھەر ھەڵبەستێک بردبێ و کردبێتی بە گۆرانی، ئەوەندەی دیکە بووە بەھۆی ناساندنی ھەڵبەستوانەکە؛ بۆ وێنە کە دەچینە نێو گوڵزاری گۆرانییەکانی، لەگەڵ عەبدوڵڵا بەگی گۆراندا دەستمان دەگرێ و بەگشت کوردستاندا دەمانگێڕێ، دۆڵاو دۆڵی وڵات، شار و دێ و ھەموو قەدپاڵ وجوانییەکی نیشتمانمان پیشان ئەدات. جارێکی دیکە «ژیان» بەبەر گۆرانیدا دەکاو دەیھێنێتەوە ئەم «جیھان» ە و لەگەڵ کوڕان و کیژانی ئەم نەوەیە و نەوە‌کانی داھاتوودا ئاشنای دەکا. تەنیا بەوە ھەدا نادا، بەڵکو بارگەو بنەی سەفەری لە «سۆران» ەوە بەرەو ناوچەی «گۆران» لەکۆڵ دەکاو تا دەگاتە ئەوێ، بۆ ساتێکیش ڕاناوەستێ. لەوێش دوای پشوویەکی کورت، لایەک لە «ست فاتیمە» ی ھەردی دەکاتەوە و دەیدا بەگوێی سابڵاخدا. ھەر ئەو ئاوازە ڕەسەنەی ئەمیشە دەبێ بەھۆی ناساندنی «خەلیل سدیق» و دەیباتە ڕیزی نەمرانەوە.
تایبەتمەندییەکانی ئیبراھیم
بەدەگمەن دەستی بۆ وتنی سروود بردووە، بەڵام بەتەنیا سروودێک و بە ھەڵبەستێکی پڕ لە ھەستی «کاکەی فەللاح» وای لێکردووین، پڕ بە دڵ بڵێین: «خۆشمان دەوێی مامە برایم، چونکە بەوتنەوەی ئەو سروودە جارێکی تر فێرت کردین کوردستانمان خۆش بوێ و کاکەی فەللاح بەرز بنرخێنین.»
خاڵێکی دیکەی جێگای باسی ھونەری ئەم ھونەرمەندە، شێوازی گۆرانی وتنی بووە؛ وەک چۆن لەھەڵبژاردنی ھۆنراوەدا توانیویەتی زانایانە ھەنگاو بنێ، ئاواش لەدەربڕِینی دەنگدا وەستایانە جوڵاوەتەوە. لەگەڵ کێشی ھۆنراوەدا، دەنگ و سۆزێکی ئەوتۆی داوە بەگوێی بیسەراندا کە دەستبەجێ بۆی لەمل بداو بڵێ: «بەڕِاستی کاڵا بەقەد باڵایە».
گۆرانییەکانی ئیبراھیم خەیات تەنیا شوێنی لەسەر خەڵک دانەناوە، بەڵکو بووە بەھەوێنی خوڵقاندنی گەلێک بەھرەی دیکە لەنێو خێزانەکەیدا، بۆ وێنە گۆران ئیبراھیم ھەر کە ڤیۆلۆنەکەی دەست دەداتی و ئاوازێک دەژەنێ، بیسەر دەبا بۆ جیھانییەکی ئەفسوناوی. سەیری سەکۆی شانۆ دەکەی، ژیان ئیبراھیم دەبینی، کە ئەکتەرێکی بەتوانایە و فێری کوردایەتی و بەرخۆدانت دەکا. لە گۆرانیدا جیھان ئیبراھیم و کیژان ئیبراھیم دوو دەنگی جیاواز و دەگمەنی ئەو بنەماڵە ھونەرییەن. ئاوڕ لەسۆران دەدەیتەوە، قوتابییەکی باشی گۆران ئیبراھیم و پەنجەیەکی شیرینی ھەیە. ئەمە بەڵگەی ئەو ڕاستییەن، کە مامۆستا ئیبراھیم ھەم وەک باوک و ھەم وەک ھونەرمەند کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر بنەماڵەی ھەبووە و لەگەڵ ئەوەدا دەرەتانی داون خۆیان تاقی بکەنەوە،
لەناوەرڕاستی ھەشتاکاندا کە گۆرانی «ئێمەن گیانێکین» ی تۆمار کرد لە تەلەڤیزیۆنی کەرکووکدا بڵاوکرایەوە، سۆلۆژەنی گۆرانییەکە گۆرانی کوڕیەتی. ئیبراھم خەیات زیاتر لە١٠٠ گۆرانی پێشکەشی گەلی کورد کردووە، کە دواھەمین بەرھەم بەناوی «سەرنج» بوو، ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٠دا بەئەنجامی گەیاند، ھەروەھا دوو مەقام و گۆرانییەکی پێشوویی نوێکردەوە، ئەوانەش «ست فاتیمە» و «دڵم ھەر ئەو دڵەی جارانە» و «بەھار». ئیبراھیم ھۆنراوەی شاعیران گۆران، فەرەیدون عەبدول بەرزنجی، ئەحمەد ھەردی، ڕەزا حمە .... ھتد ی کردووە بەگۆرانی. ھاوڕێ ھونەرییەکانی ئەمانەبوون (قادر کابان، شەوکەت ڕەشید و سەلاح ڕەشید.
ھونەرمەند ئیبراھیم خەیات خاوەن بەھرەیەکی دڵپاک و کوردێکی خودان ھەڵوێست بووە. کۆچی یەکجاری ئەو ھونەرمەندە لە ساڵی ٢٠٠٥دا بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
فۆلکە بێرنادۆت
وێنۆک|فۆلکە بێرنادۆت لە ساڵی ١٩٤٥
فۆلکە بێرنادۆت ، (کانوونی دووەمی ١٨٩٥ - ١٧ی ئەیلوولی ١٩٤٨)، دیپلۆماتێکی پایەبەرزی سویدی، ئەفسەری ئەرتەشی ئەو وڵاتە بوو، ھەروەھا سەرۆکی ڕێکخراوی خاچی سووری سوید بووە.
بڕیارنامەی ١٧٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٦١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
فۆلکە بێرنادۆت
فۆلکە بێرنادۆت بە ھۆی تێکۆشانەکانی بۆ ڕزگارکردنی گیانی نزیک بە ١٥ ھەزار زیندانی لە ئوردووگاکانی کاری ئیجباریی ئاڵمانیای نازی ئەنجامی دا بەناوباگ بووە. لە ساڵی ١٩٩٥ زایینی ئەو پێشنیارێکی مەحرەمانەی لە ھاینریش ھیملێرەوە بۆ ھات سەبارەت بەوە کە ئەڵمانیای نازی دەیەوێ بێ ھیچ مەرجێک خۆی تەسلیم ئینگلیز و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بکات. کە ئەم پێشنیارە لە لایەن وینستۆن چرچیل و دوایت ئایزنھاوێرەوە ڕەد کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥ پۆل:مردووانی ١٩٤٨ پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بڕیارنامەی ١٧٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
مشکۆ
مشکۆ (ماوەی ژیان: ١٩٣١ لە ھەولێر تاکوو ١٨ی ئایاری ١٩٨٩) گۆرانیبێژی کوردە.
ژیانی سەرەتایی
مشکۆ ناوی تەواوی شەوکەت کورِی سەعید کوڕی حاجی ئیبراھیم ئاغای دێرێییە، ساڵی ١٩٠٨ لەگەڕەکی سەرای قەڵای ھەولێر لەدایکبووە، لەساڵی ١٩١٤ دا لەژێر فشاری گرانی و قاتوقڕیدا ماڵیان لە ھەولێرەوە گواستۆتەوە بۆ گوندی دێرێ، کە گوندی باووباپیرانی بووەو لەساڵی ١٩١٨ دەگەرێنەوە ھەولێر، ساڵی ١٩٢٣ باوکی کۆچی دوایی دەکات و دواتر حاجی سابیری عەلافی خاڵی بژێویی خێزانەکەیان لە ئەستۆ دەگرێت. بۆ یەکەمجار لەماڵی عەلی پاشای دۆغرەمەچی لەساڵی ١٩٣١دا مەقامی بەیات دەخوێنیت، لەو ئاھەنگەدا کە بە بۆنەی بوون بە ئەندام پەرلەمانی عەلی پاشا وە سازکرابوو. لەسەر دەستی مامۆستای مەقامات و دەنگخۆشی شاری ھەولێر شەھابە فێری گۆرانی و مەقامات بووە، کە شەھابە قوتابخانەیەکی رەسەنی گۆرانی و مەقاماتی عێراقی بوو. ھەروەھا لە کاویسە ئاغا وە فێری لاوک بووە و لاوکی لێ لێ جەوێی لەوەوە بیستووە و دواتر تۆماریکردووە.
مەقامی لە پاش مەرگم
مشکۆ لەساڵی ١٩٣٩ دا ژنی ھێناوە کچێکی بووە، لەساڵی ١٩٤٣ دا بەرەو بەغداد دەڕوات و ژن و کچەکەی لە ھەولێر جێدێڵێت، لەو ماوەیەدا ژنەکەی تووشی نەخۆشی گرانەتا دەبێت و ھەر بەھۆی ئەم نەخۆشیەوە گیان لە دەست دەدات، کاتێک مشکۆ لەبەغدا ئەم ھەواڵە دەبیستێت بەپەلە دەگەرێتەوە ھەولێر و دەچێتە سەر گۆڕەکەی و شیعرەکەی ئەختەر  بەدەستکارییەوە بە مەقام دەڵێت و لەگەڵیشیدا دەگری کە دەڵێ لەپاش مەرگم چ فایدەیە بێیە سەرقەبرم بۆ شیوەنم.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
بڕیارنامەی ١٧٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٦٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
ڕەسوول بێزار گەردی
رەسوول بێزار گەردی (١٩٢٤ ز - ١٩٩٤ ز) حەیرانبێژ و گۆرانیبێژی کوردی لە دایک بووی ھەولێرە.
ژیان
ئەم ھونەرمەندە لێھاتووەی کورد لە ساڵی ١٩٢٤ دا ھاتۆتە دنیاوە، لە شاری ھەولێری قەڵاو منارە پەروەردە بووە چۆتە بەر خوێندن و بۆتە خوێندەوارێکی ڕووناکبیرو ھەر لەمنداڵییەوە بەھرەی ھونەری حەیرانبێژی لەمێشکدا چەکەرەی کردووەو دەنگی سازگاری خۆی لەگەڵ ھەموو جۆرە مەقام و بەستەیەکی کوردیدا تاقیکردتەوەو ھەستی کردووە لە حەیرانبێژیدا لەھەموو جۆرەکانی دیکەی گۆرانی کوردی سەرکەوتووترە، بۆیە خۆی داوەتە ئەو ھونەرە ناسکەی کوردو بۆتە مەزنترین حەیرانبێژی کوردستان و لە ھەموو لایەکی نیشتمانەکەی دەنگیداوەتەوە.
لەسەرەتای ساڵی ١٩٤٧دا چۆتە بەغدا و لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردی ھەفتانە ئاھەنگێکی گۆرانی ڕاستەوخۆی پێشکەشکردووەو ناوبانگی ھونەریی بەھەموو لایەکی کوردستاندا بڵاوبۆتەوە.
لە ڕۆژی ١٩٩٤.١٠.١٧ دڵە گەورەکەی حەیرانبێژی ناوداری کورد ڕەسووڵ گەردی کوڕی محەمەد کوڕی عەبدوڵڵا گەردی لە باڵەخانە بێنازەکەی لە گەڕەکی ئیسکانی شاری ھەولێر لە لێدان کەوت و لەنێو شەپۆلی غەم و بە ئامادەبوونی ھونەرمەند و دۆست و یارانی بەخاک سپێردرا.
ھونەری ڕەسوول بێزار گەردی
لەماوەی کارکردنی لەو ئێستگەیەدا پتر لە ٦١٥ گۆرانی و مەقامی ڕەسەنی کوردی تۆمارکردووەو زۆربەیان حەیران و بەستەن و لەپاڵ گۆرانی گوتنیشی دەستی شیعر ھۆنینەوەیش بووەو نازناوی شاعیری "بێزار" بووە، بۆیە حەزی دەکرد پێی بڵێن "ڕەسوڵ بێزار گەردی" و لەماوەی ژیانیدا ئەم پەرتووکانەی لە شیعری خۆی و شیعری شاعیرانی دیکەی کورد چاپ و بڵاوکردۆتەوھ:
ئەم ھونەرمەندەی کورد خاوەن ھەڵوێستێکی نیشتمانی بوو، گەلێک دڵسۆزبوو بۆ نەتەوە نیشتمانە خۆشەویستەکەی، بۆیە لەدوای ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول ماوەیەک چووە پاڵ شۆڕش بەتایبەتی دوای دەستپێکردنەوەی شەڕ لە بەھاری ١٩٧٤دا وەک ھەموو ڕۆشنبیران و ھونەرمەندانی خۆی گەیاندە شاخ، ئەم ھونەرمەندە ھەر بە نەمری لە دڵ و ویژدانی ھونەردۆست و سەرجەم ڕۆڵەکانی گەلی کورد دەمێنێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
ئیدارەی ڕاپەڕین
ئیدارەی ڕاپەڕین یەکەیەکی ئیداریی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە کە بۆ دوو قەزای گەورەی ڕانیە و پشدەر دروست کراوە بۆ ئەوەی کارەکانی خۆیان سەربەخۆ لە پارێزگای سلێمانی ڕابپەڕێنن و پێویستیان بە گەڕانەوە بۆ سلێمانی نەبێت. ناوەندی ئیدارەی ڕاپەڕین، شاری ڕانیەیە کە ناسراوە بە «دەروازەی ڕاپەڕین».
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای سلێمانی
مۆزامبیک
مۆزامبیک بە ڕەسمی کۆماری مۆزامبیک (بە پۆرتووگالی: República de Moçambique) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ماپوتۆیە دەکەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی ئەفریقا، سنووری ڕۆژهەڵاتی دەکەوێتە سەر زەریای هیندی ،وڵاتانی هاوسنووری بریتین لە وڵاتی تانزانیا لە باکوور ،مالاوی و زامبیا لە باکووری ڕۆژئاوا ،زیمبابوی لە ڕۆژئاوا وە سوازیلاند و ئەفریقای باشوور لە باشووری ڕۆژئاوا.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:مۆزامبیک پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥ پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
مویز الدین قەیقاباد
مویز و دین قەیقاباد (١٢٦٩ – ١ی شوباتی ١٢٩٠، حوکمڕانی ١٢٨٧-١٢٩٠) دەیەمین سوڵتانی شانشینی مەملوک (شانشینی کۆیلە) بووە. کوڕی بوغرا خان سوڵتانی سەربەخۆی بەنگال بوو، هەروەها نەوەیەکی غیاس و دین بالبان بوو (١٢٦٦-١٢٨٧).
پاشخانی مێژوویی
دوای مردنی محەممەد خان کوڕەکەی، لە ساڵی ١٢٨٦ لەسەر دەستی مەغۆلەکان لە کاتی شەڕی ڕووباری بیاس، غیاس و دین بالبان لە حاڵەتێکی شۆکدا بوو کە نەگەڕێتەوە. لە ڕۆژانی کۆتاییدا تەلەفۆنی بۆ کوڕەکەی بوغراخان کرد کە ئەوکات حاکمی بەنگال بوو، بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بمێنێتەوە، بەڵام بەهۆی سروشتی توندی باوکیەوە خۆی خلیسکاند بۆ بەنگال. دواجار بالبان نەوە و کوڕی محمد، کای خوسرۆی هەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە جێنشینی. بەڵام کاتێک بڵبان کۆچی دوایی کرد، فەخرەدین، کۆتڤاڵی دەلهی، کاندیدکردنەکەی وەلا نا و بۆ مویز دین قەیقاباد، کوڕی بوغراخان هەڵبژارد بۆ ئەوەی لەبری ئەوە ببێتە حاکم ، هەرچەندە تەمەنی تەنها 17 ساڵ بوو.
دراوی دراو
مویز و دین قەیقاباد دراوی بە زێڕ و زیو و مس و بیلۆن لێدا. زۆر دراوی لە دەلهی و لۆکنۆەوە لێدا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٢٩٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٢٦٩ پۆل:مێژووی ھیندستان پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
مریەم ئیبراھیم پوور
220x440px|وێنۆک|مریە‌م ئیبراھیم پوور، ستۆدیۆی سەبا ٢٠١٨ مریە‌م ئیبراھیم پوور (١٩٦٨ز) گۆرانیبێژ و ژەنیاری کوردی لەدایکبووی مەشھەدە.
ژیان
مریەم ئیبراھیم پوور لە ١ی حوزەیرانی ١٩٦٨ لە شاری ‌مەشھەد لە ‌دایک بووە. باوکی «محەممەد ئیبراھیم پوور» خەڵکی کرماشانە و لە بواری مۆسیقای ئێرانی چالاکە و فێری ئامێرەکانی مۆسیقا و ئاوازی ئێرانیی کردی و دایکی «مەھجەبین» خەڵکی تارانە و ئاشنای ھەڵبەست و نووسینەکانی نووسەرە گەورەکانی ئێرانی کردی. ھەروەھا مامۆی بە ناوی فەریبورز ئیبراھیم پوور لە ھۆنراوەوانەکان و نووسەرەکانی بەناوبانگی شاری کرماشان بوو.
لە ‌خوێندندا بەشی تەرجومەی ئیتاڵی تەواو کردووە، لە بواری مۆسیقاشدا ئاوازی کلاسیکی خوێندووە. وەکو ژنێکیش ئەوەڵین کەس بووە ئۆپێرای خوێندووە‌. بۆ فێربوونی مەقامیش، لە سەر دەستی مامۆستای بە ناوبانگ موحسین کەرامەتی پەروەردە و ڕاھێنانی بینیووە، ئێستاش جگە لە ‌گۆرانی، ئامێری کەمانچە و غەژەک دەژەنێت.
مریەم لە ‌منداڵییەوە ئەشق و خولیای ھونەری ھەبووە و ھێشتا منداڵ بوو خووی دایە بەر خوێندنی میلۆدی و، دەڵێت: کاتێک منداڵ بووم باوکم شەو و رۆژ سازی لێدەدا و ھەمیشەش مەشقی پێدە ‌کردم تا بۆ قۆناغی شیاندن ئامادەم بکات بۆ ئەوەی لە ‌دوارۆژدا ژەنیارێکی لێھاتووم لێدەرچێت، دایکیشم لەو رووەوەوە زۆر ھاوکاری کردووم.
مریەم ئیبراھیم پوور لە ڕێگەی ھۆشەنگ کامکار کە یەکێک بووە لە دۆستە نزیکەکانی دایک و باوکی، ئەرسەلان کامکاری ناسیووە و دەڵێ ھەرگیز ئەو قسەیەی حەسەن کامکاری باوکی ئەرسەلانم لە یاد ناچێتە‌وە کە پێی دەگوتم: کچێک دەناسم، زۆر شیاوە بۆ ئەرسەلانی کوڕم.
ئەو، پێش زەواج زمانی کوردی نەدەزانی، بەڵام چەند مانگێک پێش شووکردنی زۆر شەیدای زمانی کوردی ببوو، ھەمیشە حەزی دەکرد بە کوردی بدوێت!! لەم رووەوە ئەرسەلانی ھاوسەری زۆر ھانیداوە بۆ ئەوەی موتاڵای زمانی کوردی بکات، تا وردە وردە لە ‌سەر زمانی کوردی راھاتووە. ئەرسەلان کامکاری ھاوسەریشی لەتەک مۆسیقادا بەھرەی شیعریشی ھەیە و زیاتر ھۆنراوەی دوو بەیتی دەھۆنییەوە. مریەم ئیبراھیم‌پوور حەماسێکی مەزنەوە دەڵی: "من رۆحم کوردە"..، لە بیرمە ئەرسەلان لە ‌سەرەتا زۆر خۆی لەگەڵم ھیلاک کرد تا ئەو شیعرەی لەدوا بڵێمەوە‌.
کاتێک تەمەنی (٢٦) ساڵ بوو، بۆ یەکەمین جار ھاوشانی تیپی کامکاران لەساڵی ١٩٩٤ بۆ فیستیڤاڵی گەورەی سوئێد بانگھێشت کران و گۆرانی بولبولی باڵشکاوی پێشکەش کرد.
مریەم ئیبراھیم پوور و ئەرسەلان کامکار دوو منداڵی خنجیلانەیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
زانکۆی نیزامیە
یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق ، لە ئێستادا زانکۆیەکە نەماوە
ھەروەھا ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
کۆلێجی زانکۆی دیجلە
یەکێکە لە زانکۆکانی وڵاتی عێراق.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
بەستەری دەرەکی
پۆل:فێرکاری لە بەغدا پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە عێراق
فڕۆکەوانی
250px|وێنۆک|فڕۆکەی [[بۆینگ ٧٤٧]] فڕۆکەوانی یان فڕینەوانی ئەو کاروبار و چالاکییانە دەگرێتەوە کە پەیوەندیدارن بە فڕین و پیشەسازیی فڕۆکە. فڕۆکەوانی لە سەدەی ١٨یەمەوە دەستی پێ کرد لەگەڵ پەرەپێدانی باڵۆنی ھەوای گەرم. ھەندێک لە دیارترین پێشچوونەکانی فڕۆکەوانی دەرکەوتن لەگەڵ فڕینی کۆنترۆڵکراوی باڵدار (گلایدینگ) لەلایەن ئۆتۆ لیلینتاڵ لە ساڵی ١٨٩٦، دواتر ھەنگاوێکی گەورە چووە پێش لەگەڵ دروستکردنی یەکەم فڕۆکەی بە وزە کارکردوو لەلایەن ڕایت برەزەرس لە سەرەتای ١٩٠٠ەکان. لەو کاتەوە، فڕۆکەوانی لەڕێی تەکنۆلۆژیاوە بە پیشەسازی کراوە بۆ دروستکردنی جێت کە بووەتە ھۆیەکی گواستنەوەی سەرەکی لە جیھان.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەوانی
شەھرام ئەمیری
شەھرام ئەمیری (لەدایکبووی ٨ی تشرینی دووەم ١٩٧٧ – مردووی ٣ی ئابی ٢٠١٦) زانایەکی ئەتۆمیی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو، لە ٣ی ئابی ٢٠١٦ لەلایەن حکوومەتی ئێران لە تاران لەسێدارەدرا. دوای ئەوەی لە بەھاری ٢٠٠٩ شوێن بزرکرا لە ڕێگەی چوونی بۆ مەککە بەمەبەستی جێبەجێکردنی ئەرکە ئاینییەکانی. دوای نزیکەی ساڵێک دوو پارچە ڤیدیۆی بڵاوکرانەوە، لە پارچە ڤیدیۆی یەکەم دەردەکەوێت کە لەلایەن سعودییەکان و ئەمەریکییەکان ڕفێندراوە و ئازاردراوە، بەڵام لە ڤیدیۆی دووەم وا دەردەکەوێت کە لە شوێنێکی ئەمەریکایە و بە ئارەزووی خۆی ئەوێی ھەڵبژاردووە.
لە تەمموزی ٢٠١٠ لە پارچە ڤیدیۆیەکی تر دەرکەوتەوە کەوا دەردەکەوێت لە واشنتۆن لە بەشی چاودێری بەرژەوەندییەکانی ئێرانی باڵوێزخانەی پاکستان، و داوای ھاوکاری لە ئێران دەکات بە مەبەستی گەڕاندنەوەی بۆ تاران. دوای ماوەیەکی کەم لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی لە تاران بەدیارکەوت. ئاماژەی بەوەدا کە لەلایەن ئاژانسی ھەواڵگریی ئەمریکا ڕفێندراوە و بەرامبەر بەرتیلێکی زۆر داوای درکاندنی زانیاریان لێکردووە بەڵام ئەو ڕەتی کردۆتەوە.
لە ٢٠٠٩ حکوومەتی ئێران پەنجەی تۆمەتی بۆ ئەمریکا درێژکرد بە تاوانی ڕفاندنی. ھەرلەم بارەیەوە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئێرانی ئەوەیان ڕاگەیاند کە ناوبراو بۆ دەزگای ھەواڵگریی ئێران کاری کردووە. دوای گەڕاندنەوەی بۆ ئێران. سەرچاوە ئەمەریکییەکان پشتڕاستیان کردەوە کەوا ناوبراو بە یارمەتیی ئاژانسی ھەواڵگریی ئەمەریکاوە ڕفێندراوە. پاشان کەناڵی ABC News ئەوەی بڵاوکردەوە کە شەھرام داوای مافی پەنابەری کردووە. دوای ماوەیەک و خستنەپاڵی چەندین تاوان دادگای ئێران سزای دە ساڵ زیندانی بەسەر داسەپاند. دوای ئەمە لە ٣ی ئابی ٢٠١٦ تەرمی شەھرام بۆ خێزانەکەی نێردرایەوە کە لە نیشانەکانی ملی ئەوە دەرکەوت لە سێدارە دراوە.
ژیان و پیشە
ڕۆژنامەی گاردیان ئەوەی ڕاگەیاند کەوا شەھرام پسپۆرێکی زانکۆی مالک -ئەشتار تاران بووە لە بەشی وێنە تیشکییەکان بۆ بواری تەندروستی. ڕۆژنامەکانی ئێران ئەوەشیان ڕاگەیان کەوا ناوبراو کارمەند بووە لە دەزگای وزەی ئەتۆمیی ئێران بەڵام حکوومەتی ئێران ئەوەی پشت ڕاست نەکردەوە کەوا زانایەکی ئەتۆمی بووە.
لەئاستی جەماوەری
ستۆدیۆکانی سینەمای ئێران سەرقاڵی بەرھەم ھێنانی فیلمێکن لەبارەی ژیاننامەی شەھرام ئەمیری.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:زانایانی ئێرانی پۆل:زانایانی کورد پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:مردووانی ٢٠١٦ پۆل:فیزیکزانانی ئێرانی پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
فڕینناسی
250px|وێنۆک|پارچەکانی فڕۆکە فڕینناسی یان زانستی فڕین (، ئایرۆناوتیک) ئەو زانست و ھونەرەیە کە سەروکاری لەگەڵ توێژینەوە، دیزاین، و دروستکردنی ئەو ئامێرانە ھەیە کە توانای فڕینیان ھەیە، و لەگەڵ تەکنیکەکانی کارپێکردنی فڕۆکەکان و ھاژەکەکان لەنێو بەرگەھەوا.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕینناسی پۆل:ھەوابۆشایی
شەڕ و پێکدادانەکانی بەغدا ۲۰۲۲
لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، لە بەغدا شەڕ و پێکدادان لە نێوان لایەنگرانی موقتەدا سەدر و ھێزەکانی حکوومەت ڕوویدا، دوای دەستلەکارکێشانەوەی سەدر لە سیاسەت. ئەم نائارامییە لە دوای شکستی دەوڵەتی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠١٧ لەو وڵاتە دێت بە جددیترین قەیران دادەنرێت کە لەو کاتەوە عێراق سەقامگیرییەکی ڕێژەیی ھەبووە. بەھۆی شەڕ و پێکدادانەکان ٣٠ کەس کوژران و ٣٠٠ کەسی دیکە بریندار بوون
سەرچاوەکان
پۆل:عێراق پۆل:شارە عێراقییەکان پۆل:شیعە پۆل:خۆپیشاندانەکان لە عێراق
بڕیارنامەی ١٧٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٧٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان پۆل:سوودان لە ٢٠٠٧
بڕیارنامەی ١٧٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٦٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٧ پۆل:سەحرای ڕۆژاوا لە ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
ئاووھەوای نیمچەوشک
سەرچاوەکان
پۆل:دەشتەکان
وزەی خۆری
وێنۆک|خۆر تیشکی کارۆموگناتیسی بەرهەم دەهێنێت کە دەتوانرێت وەک وزەی بەسوود بەکاربهێنرێت. وزەی خۆری وزەیەکە کە لە ڕووناکی و گەرمیی خۆرەوە وەردەگیرێت. ئەم وزەیە بە بەکارھێنانی کۆمەڵێک تەکنۆلۆژیای نوێ بەرھەم دێت کە ھەموو ڕۆژێک خەریکی گەشەکردن و پێشکەوتنن. بڕێک لەم تەکنۆلۆژیایانە بریتین لە بەکارھێنانی کۆکەرەوەی گەرمیی خۆری، تەکنۆلۆژیای (فۆتۆڤۆڵتایی یان تەختەخانەی ھەڵمژی خۆری)، وزەی گەرمی خۆر، تەلارسازیی خۆری، کێڵگەکانی وزەی خۆری و تەکنیکییەکانی توانەوەی خوێیە جۆربەجۆرەکان و فۆتۆسینتەسیزی دەستکرد.
سەرچاوەی سەرەکیی وزە نوێ و خاوێنەکەی جیھان تەکنەلۆژیا ئاڵۆز و پێشکەوتووەکانی بواری خۆرن، کە بەشێوەیەکی بەرچاو کاریان لەسەر دەکرێت و بەرەو پێش دەچن. ئەم تەکنەلۆژیایانە پشت بە چۆنییەتی ھەڵمژینی وزەی خۆر و چۆنییەتی کۆگاکردن و دواتر گۆڕینی بۆ وزەی گەرمی دەبەستن. تەکنیکییە چالاکەکانی بواری خۆر بریتیین لە بەکارھێنانی سیستەمی فۆڤۆڵتایک، وزەی خۆری چڕکراو، ئاوگەرمکەری خۆری و ھەموو ئەو ئامرازانەی کە بۆ ئیشپێکردنیان پەنا بۆ بەکارھێنانی وزە و تەکنیکی (Passive solar) دەبەن، وەک نموونە دیاریکردنی و ئاڕاستەکردنی ڕووی باڵاخانەیەک بە ڕووی خۆر یان دیاریکردنی ئەو ماددانەی کە بارستەی گەرمییان باشە یان تایبەتمەندیی بڵاوکردنەوەی ڕووناکییان ھەیە، ھەروەھا چۆنییەتی سوودبینینی ئەو گەرمییەی کە لە بۆشاییی ھەوادا ھەیە.
وزەی خۆری بەو گەورەییەی کە لە بەردەستدایە، بووەتە جێگای سەرنج کە بۆچی تەنھا لە بواری وزەی کارەبا سوودی لێ بینراوە. بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ھەڵسەنگاندنی وزەی جیھانی ساڵی ٢٠٠٠دا، ئەوەی بۆ دەرکەوت کە توانای ساڵانەی وزەی خۆر ١٫٥٧٥–٤٩٫٨٣٧ ئیجەبوول (EJ) بووە. ئەمە چەند جارێک لە کۆی بەکاربردنی ھەموو جۆرە وزە جۆربەجۆرەکانی تری جیھان گەورەترە، کە لە ساڵی ٢٠١٢دا ٨٫٥٥٩ ئی جەی بووە.
لە ساڵی ٢٠١١، ئاژانسی نێونەتەوەییی وزە ڕایگەیاند: «پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیای وزەی خۆر کە ھێشتا تەواو نەکراوە شتێکی بەپێز و پاک دەبێت، سوودێکی گەورە و درێژخایەنی دەبێت. دەبێتە ھۆی زیادکردنی ئاسایشی وزەی وڵاتان و گەڕاندنەوەیان بۆ سەرچاوەی ڕەسەنی ھەموو وزەکان «ئەو وزانەی کەبوونەتە سەرچاوەی بەردەوامی پیسبوونی ژینگە». تەکنۆلۆژیاکانی وزەی خۆر ھۆکاری دابەزاندنی خەرجییەکانی وزە و ھێواشکردنەوەی گەرمبوونی زەوین.
گرنگی و ڕۆڵی وزەی خۆر
زەوی ١٧٤ پێت وات (PW) لە تیشکی خۆریی واڵای بەردەکەوێت، لەو بڕە نزیکەی ٣٠٪ بۆ بۆشاییی ئاسمان ھەڵدەگەڕێتەوە، لەکاتێکدا بڕەکەی تری لەلایەن ھەور و زەریا و بارستایی زەوی ھەڵدەمژرێت. شەبەنگی تیشکی خۆر لە ڕووی زەوییەوە بە زۆری بە نێو مەودا بینراو و نزیکەکانی ژێر تیشکی سەروو وەنەوشەیی بڵاوبووەتەوە و بەشێکی کەمی لە نزیک تیشکی سەرووی بنەوشەیی ماوەتەوە. زۆربەی دانیشتووانی جیھان لەو ناوچانەدا دەژین کە بڕی تیشکی ١٥٠–٣٠٠ وات/م ٢، یان ٣٫٥–٦٫٠ لێ ھەڵدەمژرێت، زەریاکان کە نزیکەی ٧١٪ی گۆی زەوی پێک دێنن، بەرپرسن لە کەش و ھەوای زەوی بەتایبەت ھەوای گەرم کە لە ئاوی ھەڵمبووی زەریاکان پێک دێت، خۆر دەبێتە بەشێک لە کرداری سووڕی ئەتۆمی یان ھەڵئاوساندنی ئاو، کاتێک ھەوا دەگاتە چینە بەرزەکانی کەش، کە پلەی گەرمی نزمە، ھەڵمی ئاو چڕ دەبێتەوە بۆ ھەور، کاتێک ئەم ھەورانە بەسەر ڕووی زەویدا دەڕۆن، دەست بە بارین دەکەن و سووڕی ئاوەکە تەواو دەبێت. کە سووڕی ئاوەکەش کۆتاییی دێت، دیسان خۆر ڕۆڵ لە چڕبوونەوەی ئاو دەبینێت کە میکرۆب دروست دەکات، ھەروەھا تیشکی خۆر ڕۆڵی سەرەکی بۆ دەستخستنی وزەی پێویست بۆ جوولەی بایەکان و گەردەلوول و دژە گەردەلوولەکان دەبینێت. تیشکی خۆر لەلایەن زەریاکان و بارستەی زەوییەوە ھەڵدەمژرێت کە لە پلەی گەرمیی مامناوەندی ١٤ی سیلیلیزیدا دەیھێڵێتەوە. پێکھاتەی ڕووناکی (فۆتۆسینتاز) ئەگەر بێتو گوڵەبەڕۆژە بە نموونە وەربگرین کە ڕوەکێکی گەڵا سەوزە، وزەی خۆر دەگۆڕێت بۆ وزەی کیمیایی و خۆراک و قەد و گوڵەکەی لێ بەرھەم دەھێنێت، لە ھەمان کاتدا ڕۆنێکی لێ وەردەگیرێت کە وەک سووتەمەنی و خۆراک وایە بۆ زیندەوەران و خاک. کۆی وزەی خۆر کە بەھۆی کەش و ھەوای زەوی، زەریاکان و بارستەی زەوییەوە ھەڵدەمژرێت، نزیکەی ٣٬٨٥٠٬٠٠٠ ئێکستاژۆلە (EJ) لە ساڵێکدا. لە ساڵی ٢٠٠٢، ئەم بڕە لە یەک کاتژمێردا لە ھەموو وزە جۆربەجۆرەکانی تر زیاتر بوو کە لە جیھاندا لە یەک ساڵدا بەکار دەھات. فۆتۆسینتازییەکان لە ساڵێکدا نزیکەی ٣٠٠٠ ئی جەی لە تیشکی خۆر ھەڵدەمژن و لە کارلێکەکانیان بەکاری دێنن. بڕی وزەی خۆر کە دەگاتە سەر ڕووی ھەسارەکەمان زۆر زۆرە کە لە یەک ساڵدا نزیکەی دوو ھێندەی ھەموو ئەو وزانەیە کە زەوی لە سەرچاوەی تر وەک: خەڵوز، نەوت، گازی سروشتی و یۆرانیۆمی تێکەڵکراو دەستی دەکەوێت.
ئەگەری بەکارھێنانی وزەی خۆر لەلایەن مرۆڤەوە جیاوازە چونکە بڕی وزەی خۆر کە بەر زەوی دەکەوێت جیاوازە بە جیاوازیی جوگرافیا، جیاوازیی کات و جیاوازیی ئاو و ھەوا. ئەو زەوییانەی لەبەردەستدان بۆ مرۆڤ کە بتوانێت تێیدا بژی بڕی وزەی خۆری سنووردار دەکەن.
جوگرافیا کاریگەریی لەسەر توانای وزەی خۆری ھەیە چونکە ئەو ناوچانەی کە نزیکترن لە ھێڵی کەمەرەییی زەوی، بڕێکی زیاتر لە تیشکی خۆریان بەر دەکەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا بەکارھێنانی فۆتۆڤۆلتایکەکان کە دەتوانن شوێن پێگەی خۆر بکەون، دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو توانای وزەی خۆر لەو ناوچانەدا زیاد بکەن لەچاو ئەو ناوچانەی کە لە ھێڵی کەمەرەیییەوە دوورترن. جیاوازیی کات کاریگەری دەخاتە سەر توانای وزەی خۆری چونکە لە کاتی شەودا تیشکدانەوەیەکی کەمی خۆر لەسەر ڕووی زەوی ھەیە. ئەمەش ئەو بڕە وزەیە سنووردار دەکات کە لە ڕۆژێکدا زەوی ھەڵی دەمژێت. ھەروەھا بەرگە ھەورەکان دەتوانن کاریگەرییان لەسەر توانای وزەی خۆر ھەبێت چونکە ھەورەکان دەتوانن ڕێگری بکەن لەو ڕووناکییەی کە لە خۆرەوە بۆ زەوی دێت.
ھەروەھا توانای زەوی کاریگەری زۆری ھەیە لەسەر وزەی خۆری بەردەست چونکە تەنھا دەتوانرێت سوود لەو وزە ڕووتە وەربگرێت کە ڕاستەوخۆ بەر ڕووی زەوی دەکەوێت؛ بۆیە بەکارھێنانی سەربانەکان و بەرتاوەکان شوێنێکی گونجاوە بۆ تەختەخانەی ھەڵمژی خۆری، زۆر کەس بۆیان دەرکەوتووە کە دەتوانن وزەی خۆر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ماڵەکانیان کۆبکەنەوە ھەروەھا توانیویانە ئەم وزەیە بۆ کاتە نالەبارەکان بەکاربێنن.
تەکنیکی چالاکی خۆر زۆر بوار دەگرێتەوە وەک لە بەکارھێنانی فۆتۆڤۆلتایکەکان، وزەی خۆری چڕکراو، کۆکەرەوەکانی گەرمیی خۆر، وزەھەڵمژ و ھەوا کە بۆ گۆڕینی تیشکی خۆر بۆ بەرھەمی بەسوود بەکار دەھێنن. تەکنیکی وزەی خۆری کە بە شێوەیەکی ئەرێنی لە دیاریکردنی جۆری ماددەکان و توانایان لە ھەڵگرتنی بری وزەی گەرمیی باش لە ناواخنیان پێکدێت. زۆرێک لە تەکنیکی ئاڵۆز ھەن کە بەھۆیانەوە دەتوانرێت ئەو گەرمیانە ھەڵبمژرێت کە لە بۆشایییەکانی ھەوا ھەڵگیراون کە بە شێوەیەکی سروشتی لە ھەوادا دەسووڕێنەوە، ھەروەھا دەتوانین ئاماژە بە ھەڵکەوتە و شوێنی بینایەک بکەین کە چۆن ھەڵکەوتووە و ئاڕاستەکەی لە کوێی خۆردایە. پێشکەوتن لە تەکنۆلۆژیای چالاکی وزەی خۆری، ئاستی دابینکردن و پەرەپێدانی وزەی خۆر زیاد دەکات و بەھۆی پێشکەوتنی بەردەوامی تەکنۆلۆژیا دەتوانین بڕی وزەی پێویست مسۆگەر بکەین، لەکاتێکدا ئەمڕۆ مرۆڤایەتی لە ئاستێکی زۆر بەرزی تەکنۆلۆژیای وزەی خۆری نییە بۆیە، کەمتر دەتوانێت سوود لەم وزە بێکۆتایییەی سروشت وەربگرێت.
لە ساڵی ٢٠٠٠، بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان و بەشی کاروباری ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەنجومەنی وزەی جیھانی خەمڵاندنێکیان بۆ وزەی خۆری بڵاوکردەوە کە دەکرێت ھەموو ساڵێک مرۆڤ بەکاری بھێنێت وەک چۆن سوود لە پارچە و دیاردەکانی تری زەوی وەردەگرێت کە تێیدا خەمڵاندنی ئەوەیان کرد کە وزەی خۆری ھاوشانی وزەی با و خۆراکی خاک و کانزاکانی ناخی زەوی بۆ مرۆڤایەتی بەردەستە و دەتوانێت بەکاریان بێنێت. خەمڵاندنەکە ئەوەی بۆ دەرکەوت کە وزەی خۆری توانایەکی مەزنی جیھانیی ھەیە کە لە ١٬٦٠٠ بۆ ٤٩٬٨٠٠ ئیکسایژۆلس (٤٫٤×١٠١٤ بۆ ١٫٤×١٠١٦ کی دەبلیو ئێچ) پێکھاتووە لە ساڵێکدا، (بڕوانە خشتەی خوارەوە).
وزەی گەرمی
بەھۆی تەکنەلۆژیاوە دەکرێت گەرمی خۆر بەکاربھێنرێت بۆ گەرمکردنەوەی ئاو و گەرمکردن و ساردکردنەوەی کەشتییەکانی بۆشایی ئاسمان و پرۆسەجۆربەجۆرەکانی تری بەرھەمھێنانی گەرمی.
پێشینەی بازرگانی
لە ساڵی ١٨٧٨ لە یوونیڤەرساڵی پاریس تەکنیککار ئابین مووچوت بزوێنەرێکی ھەڵمی بە سەرکەوتوویی دروست کرد، بەڵام نەیتوانی بەردەوام بێت لە گەشەپێدانی مەکینەکەی چونکە تەنھا سەرچاوەی ئیش پێکردنەکەی لە خەڵوزی ھەرزان بوو. وێنۆک|200px| ١٩١٧ ھێلکاری وێنەکێشانی شومان لە کۆکەرەوەی وزەی خۆر لە ساڵی ١٨٩٧ فرانک شومان داھێنەری ئەمریکی و ئەندازیار و پێشەنگی بواری وزەی خۆر بزوێنەرێکی بچووکی خستەڕوو کە بە ھەڵمژینی وزەی خۆر کاری دەکرد تەکنیکییەکەی بریتی بوو لەکۆمەڵە سندوقێکی چوارگۆشەیی کە پڕبوون لە شووشە (تەختەشانەی خۆری)، کە پلەی کوڵاندنەکەی کەمتر بوو لە پلەی کوڵاندنی ئاو و ناوەوەی بزوێنەرەکەی بریتی بوو لە لولەیەکی تاریک داپۆشراو. دواتر لە ساڵی ١٩٠٨ بزوێنەری ھەڵمی بە ھێزتر دروست کران. فرانک شومان (ھاوبەشگای شومان بۆ وزەی خۆر)ی دامەزراند لەگەڵ چەند تەکنیککارێکی تر بە مەبەستی دروستکردنی بزوێنەری خۆری بەھێزتر و گەورەتر. فرانک شومان لەگەڵ ڕاوێژکارە تەکنیکییەکەی (ئەی ئێس ئەی ئەکەرمان) و فیزیازانی بەریتانی (سێر چارڵز ڤێرنۆن بۆیس) سیستەمێکی گەشەسەندوویان نمایش کرد کە بە بەکارھێنانی ئاوێنەکان بۆ ھەڵمژینی وزەی خۆر کاری دەکرد، توانای گەرمکردنەوەی زۆرتر بوو تا ڕادەی کوڵاندنی ئاو. دواتر (سمان) بزوێنەرێکی ھەڵمی قەتیس کراوی دروست کرد کە بە ئاوی کەم فشار ئیشی دەکرد، کە وای لێ کرد تا ساڵی ١٩١٢ سیستەمێکی تەواوی بزوێنەری خۆر بە دەست بێنێت.
شومان لە نێوان ساڵەکانی ١٩١٢ تا ١٩١٣ یەکەمین وێستگەی وزەی گەرمی لە وزەی خۆری جیھانی لە شاری مەعەدی میسر بنیات نا. لەکێڵگە خۆرییەکەی بزوێنەری ٣ بۆلی بە ھێزی ٤٥–٥٢ کیلۆوات (٦٠–٧٠ ئێچ پی) بەکار ھێنا کە زیاتر لە ٢٢ ھەزار لیتر ئاوی لەخولەکێک بەکارھێنا (٤٨٠٠ imp gal; 5800 US gal) شومان ئەو برە ئاوە زۆرەی لە ڕووباری نیلەوە دابین کرد. ھەرچەندە ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی یەکەم و دۆزینەوەی نەوتی ھەرزان لە دەیەی سی دا، پێشوەچونی وزەی خۆریان سارد کردەوە، بەڵام بینایی و پەڕۆشی شومان و دیزاینە نایابەکەی لە دەیەی ٧٠ دا بە شەپۆلێکی نوێی بایەخدان بە وزەی گەرمی خۆر زیندوو بووەوە تا لە ساڵی ١٩١٦ دا شومان لە میدیاکاندا باسی لە بەکارھێنانی وزەی خۆر کرد و وتی:
"ئێمە لە ترۆپکدا قازانجی بازرگانی ھێزی خۆرمان سەلماندووە و بە تایبەتی تر سەلماندوومانە کە دوای ئەوەی کۆگاکانی نەوت و خەڵوزمان تەواو دەبێت، دەکرێت مرۆڤ لەتیشکی خۆرەوە دەسەڵاتی بێسنووریی خۆی وەربگرێت".
فرانک شەمان، نیویۆرک تایمز، ٢جولای ١٩١٦
گەرمکردنی ئاو
ئاوگەرمکەری خۆری تیشکی خۆری بەکار دەھێنا بۆ گەرمکردنی ئاو لە پانتایی جوگرافی کەمەری دا (لەنێوان ٤٠ پلە لە باکوور و ٤٠ پلە لە باشوور) کە لە ٦٠ بۆ ٧٠٪ی ئاوی گەرمی پێویستی بەرھەم دەھێنا کە پلەی گەرمی ئاوەکەی تا ٦٠ پلە سیلیزی (١٤٠ فەھرەنھایت) بەرز دەبوویەوە. باوترین جۆری ئاوگەرمکەری خۆری ئەو جۆرەیە کە ڕێژەی ٤٤٪ ی ئاوەکەی لەناو بۆری ئاوگەرمکەرەکە دەمایەوە، ئەم ئامێرە ئاوی دەنارد بۆ حەوزێکی تەختی داخراو لەڕێگای لولەکەکانییەوە لەم حەوزە ئاوەکان ھەڵدەگیران کە بڕی (٣٤٪)ی ئەم ئاوە گەرم کراوە بۆ پێداویستی ناوەخۆ بەکار دەھێنرا، جۆرێکی تری ئاوگەرمکەری خۆری ھەیە کە پێی دەڵێن کۆکەرەوەی پلاستیکی بەنگلازی کە (٢١٪)ی ئاوەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ گەرمکردنی مەلەوانگەکان بەکار دەھێنرا. وێنۆک|200px| ئاوگەرمکەرەوەکانی خۆر ڕوو بە ڕووی خۆر دانراون بۆ زیادکردنی قازانج تا ساڵی ٢٠١٥ کۆی توانای جێگیرکراو بۆ سیستەمی ئاوی گەرمی خۆر نزیکەی ٤٣٦ گێگاوات گەرمی (GWth) بووە. چین سەرکردەی جیھانە لەبڵاوکردنەوەیان بە قەبارەی ٣٠٩ GWth ڕکابەری جیھان دەکات. دوای چین ھەریەکە لە ئیسرائیل و قوبرس دێن کە بەرنامەڕێژیان کردووە بۆ سەرمایەدارەکانیان تاوەکو لەبواری سیستمی ئاوی گەرمی وەبەرھێنان بکەن کە زیاتر لە ٩٠ لە سە دی ماڵان بەکاری دەھێنن ھەروەھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا و ئوسترالیا، گەرمکردنی مەلەوانگەکان لەرێگای ئاوگەرمکەری خۆری گەرم دەکرێن کە توانای دامەزراوەییان گەیشتووەتە ١٨ گی دەبلیو تی لە ساڵی ٢٠٠٥
گەرمکردنەوە، ساردکردنەوە و ھەواسازی
لە ئەمریکا سیستمی گەرمکردن و ھەواگەرمکردن و ھەواسازی (HVAC) بە ڕێژەی ٣٠٪ (٤٫٦٥ EJ/yr) ئەو وزەیەی لە بینا بازرگانییەکان بەکار ھاتووە و نزیکەی ٥٠٪ (١٠٫١ EJ/yr) ئەو وزەیەی لە بینا کانی نیشتەجێبووندا بەکار ھاتووە سەرچاوەکەیان تیشکی خۆرە، کە بەردەوام وڵاتانی تریش ھاندەدەن کە گرنگی بدەن بە تەکنەلۆژیای گەرمکەرەوە و ساردکردنەوە و ھەواسازی خۆری لەپێناو پاراستنی ھەسارەکەمان.
بارستایی گەرمی ھەر ماددەیەک پێوەرە بۆ توانای ھەڵگرتنی گەرما لەو ماددەیەدا، ماددە گشتییە گەرمە ھاوبەشەکان بریتین لە بەرد و چیمەنتۆ و ئاو کە لە کۆنەوە لە کەش و ھەوای وشک یان ناوچەی گەرمی بەرز دا بەکار دەھێنرا بۆ ئەوەی بیناکان فێنک ببنەوە، ئەم ماددانە لە ماوەی ڕۆژدا وزەی خۆر ھەڵدەمژن و دواتر لەکاتی شەودا گەرما ھەڵگیراوەکە فرێدەدەنە دەرەوە بۆ بەرگە ھەوای بەرز کە دەبێتە ھۆی پاڵنانی ھەوای چینە بەرزەکان کە فێنکن بەمەش شەوانی فێنکتر دەبوو. لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێت لە ناوچە ساردو سڕەکان بۆ بەردەوامی دان بە گەرمی چواندن بەکاربھێنرێ، قەبارە و دانانی بارستەی گەرمی پشت بە چەندین فاکتەری وەک کەش و ھەوا و ڕووناکی ڕۆژ و حاڵەتی سێبەرکردن دەبەستێت. کاتێک کە بە تەواوی خۆڕی بەر دەکەویت، بارستەی گەرمی پلەی گەرمی لە مەودایەکی فراواندا دەپارێزێت و پێویستی ئامێرەکانی گەرمکردنەوە و ساردکەرەوە کەم دەکاتەوە وێنۆک|200px| سۆلارھاوس، لە ساڵی ١٩٣٩ لە ئەمریکا بنیات نراوە بۆ کۆگاکردنی وزەی گەرمی وەرزی ھاوین و ھەڵگرتنی بۆ وەرزی سەرما بۆ گەرمکردنی ماڵ دووکەڵ کێشی خۆراوی (یان دووکەڵخۆریی گەرمیی) سیستەمێکی ھەوادانی خۆریی ئەرێنی کە لە شفتێکی ستوونی پێک دێت کە ناوەوەی بینا و دەرەوەی بینا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. لەگەڵ گەرمبوونی دووکەڵەکە، ھەوای ناوەوە گەرم دەبێت، دەبێتە ھۆی ھەڵمژێک کە ھەوا لە ناو بیناکەدا ڕادەگرێت و دەکرێت باشتریش بکرێت بە بەکارھێنانی ماددەی کۆکراوەی یوورجین و گەرمی بە شێوەیەک کە وەک خانەی وزەگری خۆری کاربکات.
تەختە و قەدی ئەستووری ڕوەکی لە بناری باڵاخانەکان دەچێندرێت و بەرزبوونەتەوە بە قەدباڵی بالاخانەکان وەک ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵکردنی گەرمکردنەوە و ساردکردنەوەی بینایەکە؛ کە لە بەشی باشوور و باکووری بینایەک لە نیوەگۆی باشوور بەکاردەھات، گەڵاکانیان لە وەرزی ھاویندا سێبەر دابین دەکەن، لەکاتێکدا پەلکە ڕووتەکان ڕێگە بە ڕووناکی دەدەن لە زستاندا بەناویان تێپەڕبن. لەوەتەی داری بێ گەڵا کە سێبەری ١ / ٣ تا ١ / ٢ ی تیشکی خۆر دەکات، ھاوسەنگییەک ھەیە لەنێوان سوودەکانی سێبەرکردنی ھاوین و لەدەستدانی ھاوتای گەرمبوونی زستان. لە کەشوھەوادا کە بارەکانی گەرمکردنەوەی بەرچاویان ھەیە، نابێت داری بریقەدار لە لایەکی ڕووی ئەکواتۆر لە بینایەک بچێنن، چونکە دەست لە بەردەستی خۆری زستان وەردەدات؛ بەڵام دەتوانن لە لایەنەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوادا بەکار بھێنرێ بۆ دابینکردنی پلەی سێبەرکردنی ھاوین بەبێ ئەوەی کاریگەری لەسەر بەدەستھێنانی خۆری زستان ھەبێت.
چێشت لێنان
چێشتلێنەرەکانی خۆر تیشکی خۆر بۆ چێشتلێنان و وشککردن و ئەستێورکردن بەکار دەھێنن؛ کە دەکرێت بۆ سێ جۆر دابەش بکرێت: چێشتلێنەری سندوقی، چێشتلێنەری سادە، و چێشتلێنەری ڕەنگدەرەوە. سادەترین چێشتلێنەری خۆر ئەو سندوقە چێشتلێنەرە یە کە سەرەتا لەلایەن (ھوراسی دی ساوسوسوور) لە ساڵی ١٧٦٧ دروست کراوە، چێشتلێنەرەکە لە سندوقێکی بنەڕەتی پێکھاتووە کە دەفری جیاکراوەی تێدایە و بە قەپاغێکی ڕوون داپۆشراوە دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بەکاربھێنرێت لە ئاسمانی ڕووندا کە بە شێوەیەکی ئاسایی گەرمییەکەی دەگاتە پلەی گەرمی ٩٠–١٥٠ °C (194–302 °F). جۆری دووەم چێشتلێنەری تەختەیییە کە پانێڵێکی ڕەنگدانەوە بەکاردەھێنێت بۆ ھەڵمژینی تیشکی خۆر لەسەر دەفرێکی دابراو و گەرمییەکەی دەگاتە پلەی گەرمی کوڵاندن بە بەراورد بە سندووقی چێشتلێنان داواکاری زۆرتری لەسەرە کە چەند دانەیەکی ئەندازەیی چڕکەرەوە (قاپ، ترووپ، ئاوێنەی فرێنێل) بەکاردێنن. ئەم چێشتلێنەرانە دەگەنە پلەی گەرمای ٣١٥ °C (599 °F) و بەسەرەوە بەڵام پێویستی بە ڕووناکی ڕاستەوخۆ ھەیە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی دروست کار بکات. وێنۆک|200px| قاپی پارابۆلی ھەڵمی چێشتلێنان کە گەرمی بەرھەم دەھێنێت بۆ کوڵاندن، لە ئاورۆڤیلی ھیندستان
پرۆسەکانی گەرمی
تەکنەلۆژیاکانی چڕکردنەوەی وزەی خۆر وەک قاپی سێلا، (ڕەنگدانەوە) (شیکردنەوە) (ھێشتنەوە) دەتوانن پڕۆسەکانی گەرمی بۆ کارنامە بازرگانی و پیشەسازییەکان دابین بکەن. یەکەمین سیستمی وزەی خۆری بازرگانی بریتییە لە (پڕۆژەی وزەی گشتی خۆر) (STEP) کەلە شیناندۆھی جۆرجیای ئەمریکا دامەزرا کە کێڵگەیەکی ١١٤ شانەیی قاپی بوە، بڕی ٥٠ ٪ ی گەرمکردنەوەی ھەواو پێداویستی کارەبایی بۆ کارخانەیەکی جلوبەرگ دابین دەکرد. ئەم سیستەمە بڕی وزەی ٤٠٠ کەی دەبلیو و وزەی گەرمی لە شێوەی ھەڵمی ٤٠١ کەی دەبلیو و ئاوی ساردکراوی دابین دەکرد، ھەروەھا بۆماوەی یەک کاتژمێریش بەرزترین ئاستی گەرمکردنی ئاوی تۆمارکرد. حەوزە ھەڵمەکانی ئەم سیستەمە لەشێوەی تەنکەرن کە لە ئەنجامی لێک ھەڵوەشاندنەوەی تەنە ڕەقەکان و دواتر بەھەڵم کردنیان پڕ دەکران کاتێک ھەڵمەکان دەھاتنە ناو ئەم تەنکەرانە چڕدەکرانەوە بۆ ئاو. ھەروەھا لە ئەنجامی ئەم کردارە خوێشیان بەرھەم دەھێنا کاتێک کە ئاوی دەریاکانیان بە ھەڵم کردن دەکرد. لە بەکارھێنانە مۆدێرنەکانیش لە بواری پزیشکی بۆ چارەسەری بریین سودی لێ دەبینرا لەبواری پاقژیش بۆ خاوێنکردنەوەی کلسی ڕەق بووی ناو لولەکان سوودی لێ دەبینرێت. ھەروەھا دوورمانەکانی جلوبەرگە ڕەقەکان و قەدە کۆنەکانیان لە ڕێگەی ھەڵم بوون بە با و تیشکی خۆر لێک ھەڵدەوەشێنێتەوە پیسییەکانیان لێ دەکاتەوە و نەرمیان دەکاتەوە بەبێ ئەوەی کارەبا و گاز بەکار بێت ھەروەھا وشکیشیان دەکاتەوە. ڕووپۆشی ئۆنگلازێد (UTC) لە شێوەی دیواری ڕووپۆشکەرە پشت بە وزەی خۆر دەبەستێت بۆ ھەوا گەرمکردن. UTCs دەتوانێت پلەی گەرمی ھەوا بەرز بکاتەوە بۆ ٢٢ °C (40 °F) و دەتوانێت گەرمییەکی زۆر بە بڕی ٤٥–٦٠ °C (113–140 °F) ڕادەست بکات. لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ زیاتر لە ٨٠ سیستم ڕووبەری ٣٥٠٠٠ مەتر دووجا (٣٨٠٬٠٠٠ فوت فوت چوارگۆشە) لە ئاستی جیھاندا تەرخان کراوە، کە لە ناویدا کۆگایەکی ٨٦٠ م ٢ (٩٣٠٠ پێی چوارگۆشە) لە کۆستریکا بۆ وشککردنی سەقف و کۆگایەکی ١٣٠٠ م ٢ (١٤ھەزار پێی چوارگۆشە) لە کۆمیمباتۆرێ لە ھندستان تەرخان کراوە، کە بۆ وشککردنی ماریگۆلد بەکار ھاتووە.