cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مێروو
ھێزی بۆنایی و بینایی لە گرنگترین ھەستەکانی مێروون. مێرووەکان چاوی لێکدراویان ھەیە، واتە کە چاویان لە دوو بەشی جیاواز پێک ھاتووە، ھەر بەشێک لێنزی تایبەت بەخۆی ھەیە. مێرووەکان بۆ بۆن کردن و چەشتن لە شاخیلەکانیان و بڕێکات لە ئەندامەکانی تری لەشیان کەڵک وەردەگرن. ھەروەھا بۆ ساوھەست کردنی شتەکان، شاخیلەکانیان بەکار دەھێنن.
مێرووەکان لە درێژایی تەمەندا لەپەستا توێخ ھەڵدەخەن، و قاپێلک دەگۆڕن. بڕێکیان تەنیا ٤ یا ٥ جار شێوە دەگۆڕن، بەلام زەلەقوونە یەکڕۆژەکان و مێرووە بێباڵەکان دەتوانن ٢٠ جار و فرەتریش خۆ بگۆڕن. ھەرجار کە مێروو خۆی دەگۆڕێ، شێوەی لەشی تەواو دەگۆڕێ و بەم ڕەوتە دەڵێن گووران. بڕێ لە میرووەکان بە ھەر توێخ ھەڵخستنێک شێوەیان دەگۆڕێ و جۆری گووراویان لەگەڵ ساوایان تەواو جیاوازە؛ وەک: ھەنگ، مێش ، قالۆچە گەورەکان، پەپوولە و زەرگەتەکان.
ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ ئەم گیانەوەرانە، ئەم ناوانەش بەکار دێت:
مێرووگەلی کۆمەڵژی
ئەم گرووپە زۆربەی جۆرەکانی زەرگەتە، مێروولە، مۆریانە لەخۆ دەگرێت. ئەم مێرووانە بە شێوەی خێزانی ، بنەماڵەیی یان خێڵەکی دەژین و ھێلانەکانیان یەکجار گەورەیە و بە «شار» ناوی دەبەن، لە ھەر شارێکدا تەنیا یەک مێروو، واتە مەلەکە (ماک یا شامێروو)، دەتوانێ زاوزێ بکا، زۆربەی مێرووەکانی تر کارکەرن و خۆراک کۆ دەکەنەوە و ھێلانەکەیان دەپارێزن.
سەرچاوە
پۆل:گیانلەبەران پۆل:مێرووەکان
سەرسێف
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
مارتن لووتر
وێنۆک مارتن لووتر (بە لاتینی: Martin Luther) (١٠ی ئەیلوولی ١٤٨٣ - ١٨ی شوباتی ١٥٤٦) پیاوێکی ئایینی ئەڵمان بوو، کە بە مامۆستای چاکسازان و نوێکاریکردن دادەنرێت لە ئاینی مەسیحیدا. لە یاسا خوێندویەتی دواتر لە ژیانی زانستی دورکەوتۆتەوە و بویتە ڕەبەن لە دێرێک لە ساڵی (١٥٠ ز) جەختی لە سەر ئەوە دەکردەوە کە ڕزگاربوون بە ھۆی باوەڕەوەیە و بە دەروازەی دانا بۆ ڕزگاربوونی مرۆڤ و چونە بەھەشت (واتا مرۆڤ لە خوا نزیک دەبێتەوە و بە باوەڕبوونی لە دلەوە بە خوا نەک بەو کارانەی کە کڵێسە لە سەری دەیسەپێنێت)، لووتر ھێرشی دەکردە سەر ئەو بۆچوونانەی کە کڵێسە (پاپا) لە توانای دا ھەیە بڕوانامەی لێخۆشبوون بۆ گوناھەکانی مرۆڤ دەربکات بەرامبەر پەخشینی سامانو مولک بۆ کڵێسە، ئەم بڕوانامانەش ناسراون بە مۆرکردنەکانی لێ خۆش بوون، ھەروەھا ڕایدەگەیاند کە کتێبی پیرۆز سەرچاوەی سەرەکی ئایینی خاچپەرستیە، داواشی کرد پیاوانی کڵێسە دەبێ بکەونە ژێر دەسەڵاتی مەدەنی ھەروەھا ڕێگەدانی قەشە بۆ ژن ھێنان.
لووتر بەردەوام بوو لە بیروڕاکانی و بڵاوی دەکردنەوە تا وای لێھات لایەنگرانی زۆر بوو، ناوی لە کۆمەلەکەی نا ناڕەزاکان (پرۆستانت) بیروڕا نوێیەکەی لە بەشی باکوری ئەورووپا بڵاو بۆوە. ھەروەھا ئینجیلی وەڕگێڕا بۆ سەر زمانی ئەڵمانی تا وای لێھات بانگەوازەکانی بۆ چاککردنی کڵێسە بۆچونێکی نەتەوەیی وەرگرت و کڵێسەی دابەشکرد بۆ   دوو بەش کە (پرۆستانت)ـی لێ بوەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگێڕە ئاڵمانییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٣ پۆل:مردووانی ١٥٤٦ پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:مەسیحییە نادیارەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:زانایانی ئایینی گاوری سەدەی ١٦یەمی ئەڵمانیا پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا پۆل:عیبری مەسیحییەکان پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا پۆل:قەشەکانی ڕۆمانی کاتۆلیکی لائیزکراو پۆل:وتارخوێنانی لوتەران پۆل:مارتن لۆتەر پۆل:خێزانی مارتن لۆتەر پۆل:ئەو کەسانەی نەخۆشی مێنیێریان هەیە پۆل:مامۆستایانی زانکۆی ڤیتنبێرگ پۆل:ئەو کەسانەی نەخۆشی مێنیێریان ھەیە
١٦٧١
ساڵی ١٦٧١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧١
مێدرۆکسی پرۆجێسترۆن
وێنۆک|پێکھاتەی دەرمانەکە مێدرۆکسی پڕۆجێسترۆن (ئێم پی MP) پرۆجستینە کە بە شێوەی پزیشکی بەکارنایەت   بەڵام (مێدرۆکسی پرۆجێسترۆن ئاستەیت) کە گەشەپێدراوی مێدرۆکسی پرۆجێسترۆنە وەکوو دەرمان بۆ مرۆڤەکان بەکاردێت
سەرچاوەکان
پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:پڕێگنانێکان
شارل دو سانت ئێڤرۆمووند
شارل دو سانت ئێڤرۆمووند ڕەوشتناس و ڕەخنەگری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٠ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٤ پۆل:مردووانی ١٧٠٣ پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
زمانی تۆنگایی
زمانی تۆنگا یان تۆنگایی (lea fakatonga) زمانی فەرمیی وڵاتی تۆنگایە و نزیکەی ٢٠٠ ھەزار ئاخێوەری ھەیە.
پۆل:زمانەکانی تۆنگا
سەلمان خان
سەلمان خان ناوی تەواوی عەبدولڕەشید سەلیم سەلمان خان (بە ئینگلیزی: Salman Khan) ئەکتەرێکی سەرکەوتووی سینەمای ھیندییە (بۆڵیوود)، کوڕی نوسەری گەورەی فیلم (سەلیم خان) ە، لە ڕۆژی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٥ لە ناوچەی ئیندۆر لە شاری مادیا پرەدیش لە ھیندستان لە خێزانێکی بە ڕەچەڵەک ئەفغانی لەدایکبووە و دایکی بەڕەشەڵەک ھیندۆسە. دووبرای بەناوی (ئارباز خان و سوھەیل خان) دوو خوشکی بە ناوی (ئەلڤیراو ئاربیتا) ھەیە، کە ئاربیتا کچی ھەڵگیراوەیە و خێزانی خان بەخێویان کردووە. سەرەتای دەستبەکاربوونی بۆ ساڵی ١٩٨٨ دەگەڕێتەوە کە بەڕۆڵی (فیکی بھاندرای) لە فیلمی (Biwi Ho To Aisi) بەشداری کردووە. سەلمان خان لە گۆڤاری بەناوبانگی (People) لە ساڵی ٢٠٠٤ لە ڕیزبەندی حەوتەمی سەرنجراکێشترین ئەکتەرەکانی جیھاندا بووە، چوارەم ئەکتەری ھیندنییە کە لە مۆزەخانەی خاتوو توسو لە لەندەن بە مۆم پەیکەری بۆ دروستکراوە.
تائێستا چەند جارێک کەوتۆتە داوی خۆشەویستییەوە لەگەڵ ھونەرمەندان (ئایشواریا رای باچان و کاترینا کێف) کە زۆرترین ماوە لەگەڵ کاترینا کەیفدا بووەو بەڵام پەیوەندییەکەیان تا ساڵی ٢٠١٠ بەردەوام بووە و تا ئێستا ژنی نەھێناوەو کەسیش لەو نھێنییەی تێناگات. سەلمان خان لە چەندین فیلم و بەرنامەدا بەشداری کردووەو نازناوی خۆی لە جیھاندا مسۆگەر کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان پۆل:موسڵمانانی ھیندی پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی پۆل:ھیندییەکانی بە ڕەچەڵەک ئەفغان پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم
١٦٧٢
ساڵی ١٦٧٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧٢
کۆنگرەی نەتەوەیی کورد
بیرۆکەی کۆنگرەی نەتەوەیی کورد دەگەڕێتەوە بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان کە لە ساڵی ١٩٩٩ پێشنیاری بەستنی گۆنگرەی نەتەوەیی کرد، بەڵام بەشێوەکی گشتی زۆربەی سەرکردەکانی کورد لەهەر چوار پارچەی کوردستان لەگەڵ بەستنی گۆنگرەیەکی نەتەوەیی بوون. بەڵام بە ھۆی دەست تێوەردانی وڵاتانی ھەرێمی ئەم گۆنگرەیە نەبەسترا. بەڵام دواجار لە ٢٢ی تەمموزی ٢٠١٣، لە شاری ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستان بە سەرپەرشتی و چاودێریی ڕاستەوخۆی مەسعوود بارزانی یەکەمین کۆبوونەوەی ئامادەکاریی کۆنگرەی نەتەوەیی بەڕێوەچوو، بۆ یەکەم جار (٣٩) حیزبی سیاسی کورد کە نوێنەرایەتیی توێژەکانی گەلی کوردیان لە ھەر چوار پارچەی کوردستان دەکرد، کۆبوونەوە، وەک دەستپێکێک بۆ قۆناغێکی تازە لە مێژووی خەباتگێڕی گەلی کورد.
ئەنجامەکانی گۆنگرەکە
تا ئێستا چەندین جار کۆنگرەکە دواخراوە، ھۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەلێک ڕەھەندی دەرەکی و ناخۆیی، ڕەھەندی دەرەکی وڵاتانی ھەرێمی وەک تورکیا و ئێران ڕێگری سەرەکین لە بە ئامانج گەیشتنی کۆنگرەکە. ڕەھەندی ناخۆییەکانیش ململانێی نێوان پ. ک. ک و پارتی دیموکراتی کوردستان ھۆکارێکی ترە.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
بەرکار
بەرکار وشە یان کۆمەڵە وشەیەکە کە مەبەستی کار پێکدێنێ و کار سەبارەت بەو دەکرێت؛ و به‌ركار ده‌كه‌وێته‌ ڕسته‌يه‌كه‌وه‌ كه‌وا كاره‌كه‌ى تێپه‌ڕ بێت.
سەرچاوە
فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان پۆل:ڕێزمان
مێژووی جامی جیھانی فیفا
مێژووی جامی جیھانی فیفا جامی جیھانی فیفا گرینگترین ڕووداوی وەرزشییە کە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی جیانەوە سەرپەرشتی دەکرێت. لە ساڵَی ١٩٣٠یەوە ھەر چوار ساڵێک بەڕێوەچووە. جگە لە ساڵاکانی ١٩٤٢، ١٩٤٦ ھەڵوەشایەوە بەھۆی جەنگی دووەمی جیھانەوە. لە ساڵی ١٩٩٨ ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە بەرزکرایەوە لە ھەشت کۆمەَڵەدا جێگردەکرێن، بۆماوەی یەک مانگ لە یاریگاکانی وڵاتی خانەخوێ ڕکابەری دەکەن لە پێناو بەدەست ھێنانی ئەم نازناوە، ھەڵبژاردەکان لە ڕێگایسیستەمی پالاوتنەوە لە ماوەی سێ ساڵدا سەردەکەون بۆ بەشدایکردن لە جامی جیھانی فیفا. لە بیست خولی پێشووی ئەم پالاوانێتییە ھەشت ھەڵبژاردەی جیاواز نازناوی جامی جیھانی فیفایان بردووەتەوە. ھەڵبژاردەی بەڕازیل بەشداری لە سەرجەم خولەکان کردووە. ھیچ خوڵیکی لەدەست نەداوە، لەھەمان کاتدا زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە لە سالەکانی: ١٩٥٨، ١٩٦٢، ١٩٧٠، ١٩٩٤، ٢٠٢٠. ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئیتالیا لە ساڵەکانی: ١٩٣٤، ١٩٣٨، ١٩٨٢، ٢٠٠٦. لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لە ساڵەکانی :١٩٥٤، ١٩٧٤، ١٩٩٠، ٢٠١٤ چوارجار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە و ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی ئەرژەنتین، فەرەنسا، ئۆرگوای دووجار بوونە پاڵاوان و ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا، ئیسپانیا یەک جار بوونەتە پاڵاوانی ئەم جامە. ھەڵبژاردەی ئیتاَلیا یەکەم ھەڵبژاردەبوو کە توانی دووجار لەسەر یەک ئەم نازناوە بباتەوە لە ساڵەکانی ١٩٣٤، ١٩٣٨، دوای ئەو ھەڵبژاردەی بەڕازیل دێت ١٩٥٨، ١٩٦٢. جامی جیھانی فیفا یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوی وەرزشیی جیھانییە، لە یاری کۆتایی جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦ کە لە ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، بە نزیکەی ٧١٥ میلۆن کەس سەیری کۆتایی یارییەکەیان کردووە. پاڵاوانی ئێستا ھەڵبژاردەی فەڕەنسایە کە لە دوایین خولی ئەم پالاوانێتییە لە ٢٠١٨ کە لە ڕووسیا بەڕێوەچوو نازناوەکەی بەدەست ھێنا، پالاوانێتی داھاتوو لە ساڵی ٢٠٢٠ لە وڵاتی قەتەر بەڕێوەدەچێت.
بیرۆکە
وێنۆک بیرۆکەی ئەنجامدانی پالاوانیتی جامی جیھانی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتی تۆپی پێی جیھان لە ساڵی ١٩٠٤ بەشداری ٧ ولات کە ھەریەکە لە: سویسرا، بەلجیکا، دانیمارک، فەڕەنسا، ھۆڵەندا، ئیسپانیا و سوێد بوون. لەو کۆبوونەوەیە گفتوگۆی لەسەرکرا بەڵام کاتێکی زۆری ویست تا ئەوەی ڕێکەوتنی لەسەر بکرێت بەھۆی ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەی لە بەردەمیاندا بوو بە تایبەت ڕازینەبوونی لیژنەی ئۆڵۆمپیاتی جیھانی بەھۆی ترسیان لە کاریگەری دانان لەسەر یارییەکانی ئۆڵمپیاد و کۆنتڕۆڵکردنی یارییە بەناوبانگەکان لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی جیھانییەوە. جارێکی دیکە لە ساڵَی ١٩٢١ بیرۆکەی ئەنجامدانی پالاوانێتی جامی جیھانی فیفا لەلایەن پارێزەری فەرەنسی ژۆل ڕیمێی یان جوولی ڕیمی باسکرایەوە، کەدواتربووە سەرۆکی فیفا بۆ ئەو مەبەستە ھەوڵی زۆریدا بۆ ئەوەی ئەم پالاوانێتییە ئەنجام بدرێت، دواجار دوای حەوت ساڵ لە سەرۆکایەتی فیفا لە کۆبوونەوەیەکی مێژوویدا لە ٢٥ی ئایاری ١٩٢٨ ڕەزامەندی لەسەر ئەم ئەنجامدامی ئەم پاڵەوانێتییە درا و ناونرا جامی سەرکەوتن. شەش ولات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانیان کرد، لەناویاندا داواکاری ولاتی ئۆرگوای پالاوانی دوو خولی ئۆڵمپیاد پەسەندکرا، ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، فیفا خەرجی ھاتوچۆی ھەڵَبژاردەکان لە ئەستۆ گرت. دووساڵ پێش ئەنجامدانی پالاوانێتییەکە ڕێنمایی دەرکا کە دەبێت خەلاتی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی جامەکە دابین بکرێت ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێی). یەکەم پالاوانێتی لە ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد، ھەتا ئێستاش ھەرچوار ساڵێک جارێک ئەنجام دەدرێت.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠
وێنۆک|ڕاست جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ لە ساڵی ١٩٣٠ یەکەم پاڵەوانێتی تۆپی پێی جیھانی لەژێر ناوی جامی سەرکەوتن (جامی جیھانی) بە خانەخوێی ئۆرگوای لە ١٣ی تەممووز - ٣٠ی تەممووز بەرێوەچوو. لەھەمانکاتدا یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانی بوو کە ھەڵبژاردەکان بەبێ قۆناغی پالاوتن بەشداریانتێداکرد. لەلایەن فیفاوە بانگێشت کران. ١٣ ولات لە یەکەم خولی جامەکە بەشداریان کرد، حەوت وڵات لە کیشوەری ئەمریکای باشوور، چوار لە کیشوەری ئەورووپا، و دوو ھەڵبژاردە لە ئەمریکای باکوور. ھۆکاری کەمی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ شوێنی ئەنجامدانی پاڵەوانێتییەکە دەگەرێتەوە کە ئۆرگوای بوو، چونکە ماوە و تێووی گەشتەکە بەسەر ئۆقیانووسی ئاتلانتیک بۆ ولاتە ئەورووپییەکان زۆر دژوار بوو، ھەربۆیە بەکرداریش تا دوومانگ پێش یارییەکان ھیچ ولاتێکی ئەورووپی ھەڵبژاردەکەی خۆی نەناردبوو، تا ئەوەی لە کۆتایدا ژۆڵ ڕیمیێ توانی بەلجیکا، فەڕەنسا، ڕۆمانیا، یوگسلاڤیا ڕازی بکات بۆ ئەنجامدانی گەشتەکە و بەشداریکردن لە جامەکە. وێنۆک ئیتالیا، سوید، ھەنگاریا، ئیسپانیا، ھۆلندا، مەجەرستان، ئۆرگوای دواکاری و ئامادەی خۆیان بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانی فیفای ١٩٣٠ پێشکەش کرد. دواجار فیفا لە کۆنفراسیچک لە ساڵی ١٩٢٩ داواکاری ئۆرگوای پەسەند کرد. بەھۆی یادی سەد ساڵەی سەربەخۆی ئەو ولاتە، بوونی بە پاڵاوانی دووخوولی لەسەر یەکی ئۆڵمپیادی ھاوینەی. ھەروەھا ڕازیبوون حکوومەتی ئۆرگوای بە لە ئەستۆگرتنی خەرجی شاندی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان. یەکەم یاری ئەم پاڵەوانێتییە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە یاریگای پوسیتۆس، شاری مۆنتیڤیدیۆی لە نێوان ھەڵبژاردی فەرەنسا و ھەڵبژاردەی مەکسیک بەڕێوەچوو لە ئەنجامدا فەرەسنا بە ٤–١ یارییەکەی بردەوە. لوسین لۆرێنت یاریزانی فەرەنسی لە خولەکی "١٩" یەکەم گۆڵی جامی جیھانی تۆمارکرد. یاری کۆتایی پاڵاوانێتییەکە لە یاریگای سینتیناریۆ بە ئامادە بوونی زیاتر لە ٩٣ ھەزار ھاندەر لە نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا ئەنجامدرا. ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بە ئەنجامی ٤–٢ یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم ولات نازناوی جامی جیھانی فیفا بەدەست بھێنێت. فرانسیسکۆ ڤارالۆ یاریزانی ئەرژەنتینی وەک دوایین یاریزانی بەشدرابووی یاری کۆتایی جامەکە دەستنیشانکرا کە مردبێت دوای ئەوەی لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی ١٠٠ ساڵی کۆچی دوای کرد.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤
وتاری سەرەکی: جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ وێنۆک|ڕاست لەجامی جیھانی فیفای ١٩٣٤ ئیتایا وەک وڵاتی میواندار دەستنیشانکرا دوای ئەوەی لە مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢لە بەرلین لەلایەن فیفاوە کاندیدکرا. دوای ھەشت جار کۆبوونەوەی لێژنەی جێبەجێکاری فیفا. لەدواین کۆبوونەوە کە لە ستۆکۆلمی پایتەختی سوید لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ بەرێوەچوو ئیتالیا وەک میوانداری پالاوانێتییەکە دەستنیشانکرا دوای ئەوەی ولاتی سوید لە بەرژەوەندی ئیتالیا لە داواکەیی پاشەکشەی کرد. حکوومەتی ئیتالیا بریاریدا ٣٫٥ ملیۆن لیرەی ئیتاڵی تەرخان بکات بۆ ئەو پاڵەوانێتییە. یەکەم خولی ئەم بۆنەیە بوو کە بڕیاردرا سیتەمی پالاوتن بەکاربێن دوای ئەوەی ٣٢ ھەڵبژاردە ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ بەشداریکردن. لە کۆتاییدا ١٦ ھەڵبژاردە سەرکەوتن بۆ یارییەکانی پاڵاوانێتییەکە. لەگەڵ ئەوەشدا چەنیدن ھەَڵبژاردەی گرینگ لە ناویاندا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەشداریان نەکرد. وەک کاردانەوەیەک لەبەرامبەر بایکۆتی چەند ھەڵبژاردەیەکی کیشوەری ئەورووپا بۆ بەشداریکردن لە یەکەم خولی پالاوانێتییەکە کە چوار ساڵ پێشتر لە ئۆرگوای بەڕێوەچوو. بۆیە ئەمە تاکە پاڵەوانێتی جامی جیھانییە کە ھەڵگری نازناوەکە بەشداری نەکرد. وێنۆک ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئێرلەندای باکوور و وێلز. بایکۆتی ئەم خولەیان کرد چونکە پێشتر بایکۆتی چاڵاکییەکانی فیفایان کردبوو. چارڵز سووکتلف ئەندامی یەکێتی تۆپی پێی ئینگلتەرا وتی ئەو پالاوانیتییەی چوارھەڵبژاردەکە کۆدەکاتە باشترە لەم پالاوانێتییە جیھانییە. ژمارەی ھەڵبژاردەکان بووە لە ١٦ بووە ١٢ جێگای ئەو ھەڵبژاردانە پڕنەکرایەوە. سیستەمی یارییەکان دەرچوون بوو بە یەک دۆڕان. ماوەی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٧ی ئایار –١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ بوو، تەنھا ١٧ یاری کرا. ھەڵبژاردەکان بەسەر چوارکۆمەڵە دابەشکران. لەم پاڵەوانێتییەدا بۆیەکەم جار لە مێژوودا یاری نێوان دوو ھەڵبژاردە دووبارە کرایەوە ئەویش یاری نێوان ئیتالیا و ئیسپانیا بوو، دوای ئەوەی یارییەکە لە کاتی ئاسایدا ١–١ تەواو بوو. یارییەک کە تووندوتیژی زۆری لێکەوتەوە بەھۆیەوە گۆڵپارێزی ئیسپانیا ڕیکاردۆ زامۆرا برینداربوو نەیتوانی لە یاری دووەم بەشداری بکات. لە دووەم یاری نێوانیان بە سەرکەوتنی ئیتالیا تەواو بوو دوای ئەوەی توانیان گۆڵێک تۆمار بکەن. لەم خولەی پاڵەوانێتییەکە وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا «ئەوکات وڵاتی چیک و سلۆڤاکیا یەک بوون» ھەرچەندە چیکۆسلۆڤاکیا یەکەم جار گۆڵی کرد بەڵام ئیتالیا دواتر دوو گۆڵی کرد و ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر بووە یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبی بەشداری جامی جیھانی بکات. یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨
وتاری سەرەکی: جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ وێنۆک|ڕاست جامی جیھانی فیفای ١٩٣٨ بڕیاردرا خولی سێیەمی ئەم جامە لەلایەن ولاتی فەرەنساوە میوانداری بکرێت کە ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٤ی حوزەیران تاکوو ١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٨ی خایاند، ئەم بڕیاری فیفا بووە ھۆی ناڕەزایەتی دەڕبرینی کیشوەری ئەمریکای لاتینی، ئۆرگوای و ئەرژەنتین بەشداریان نەکرد. ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە کۆتایدا کشایەوە بەھۆی شەری ناوخۆی ئیسپانیا. لەم خولەدا بۆیەکەم جار وڵاتی خانەخوێ و ھەڵگری نازناوەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری یارییەکانیان کرد. ھەروەھا وەک خولی پیشوو بەسیتەمی دەرچوون بە یەک دۆران ئەنجامدرا. لە سەرتادا وابڕیاربوو کە ١٦ ھەڵبژاردە بەشداری بکەن بەلام دوای ئەوەی نەمسا بەھۆی ئۆپراسیۆنی ئەنشلۆس خرایە سەر ئەڵمانیا بۆیە لەم خولە پاشەکشەی کرد، بۆیە تەنھا ١٥ ھەڵبژاردە مایەوە، فیفا ڕێگای بە تیمی لاتیڤیانەدا کە وەک جێگرەوەی نەمسا بەشداری بکات. ھەربۆیە ھەڵبژاردەی سوید کە بریاربوو یاری خۆی لەگەڵ نەمسا ئەنجامبدات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بۆ قۆناغی دواتر. لەم خولەدا سێ یاری دووبارەکرایەوە دوای ئەوەی بە یەکسان بوون کۆتاییان پێ ھات ئەوانیش یاری نێوان بەرازیل -چیکۆسلۆڤاکیا (لە یاری دووەم بەڕازی بردییەوەبە ٢–١) ئەڵمانیا - سویسرا (لەیاری دووەم سوسیرا بردییەوە بە ٢–٤) کوبا - ڕۆمانیا دوای ئەوەی یەکسان بوون بە ٣–٣ لە یاری دووەمدا کوبا ١–٢ یارییەکەی بردەوە. یاری کۆتای جامی جیھانی فیفای ١٩٣٨ لە یاریگای ئۆڵمپیک لە شاری پاریس بە ئامادەبوونی ٤٥ ھەزار ھاندەر لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی مەجەرستان بەڕێوەچوو ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢. وێنۆک بووە یەکەم ھەڵبژاردە لە مێوودا دووجار لەسەر یەک جامی جیھانی فیفا بەدەست بھێنێت. ھەڵبژاردەی بەڕازیلیش پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سوید بە ٤–٢. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٨ یاری ٨٤ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی لیۆنیداس بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ. ھەڵبژاردەی بەڕازیل تاکە نوێنەری کیشوەری ئەمریکای باشوور بوو. دوای ئەمە بەھۆی جەنگی جیھانیی دووەمە بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پاڵەوانیتییەکە ئەنجام نەدار تا ساڵی ١٩٥٠. ھەڵبژاردەی ئیتالیا بۆماوەی ١٦ ساڵ وەک پاڵەوان و ھەڵگری نازناوە جیھانییەکە بوو (١٩٣٤–١٩٥٠) ئەمەش درێژترین ماوە بوو. بەھۆی جەنگەوە نیگەرانی لەسەر ئەو جامە بەنرخە پەیدا بوو ھەربۆیە سەرۆکی ئەوکاتەی فیفا و یەکێتی تۆپی پێی ئیتالیا دکتۆر ئۆتۆرینۆ پاراسی لەناو سندوقی پێلاوەکانی لەژێر جێگاکەی بە درێژای جەنگەکە پاراستی لە کەوتنە دەست ھێزە داگیرکەرەکان.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠
وتاری سەرەکی: جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ وێنۆک|ڕاست پاش ئەوەی پاڵەوانێتییەکە بۆماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی جەنگی جیھانی دووەم ئەنجامدانی یارییەکانی ڕاگیرا، فیفا بەدوای ولاتێکدا دەگەڕا بۆ قەرەبووکردنەوەی جامی جیھانی ١٩٤٢–١٩٤٦ بەلام ھیچ ولاتێک ئامادەی خۆی نیشان نەدا میوانداری بکات تا ئەوەی ولاتی بەرازیل بە مەرجی ئەوەی پالاوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٥٠ ئەنجام بدرێت (کە بریاردرابوو ١٩٤٩ بەڕێوەبچێت) ئامادەی خۆی نیشاندا ئەم خولە میوانداری بکات. پێشتر ھەردوو ولاتی بەڕازیل و ئەڵمانیای نازی ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانی ١٩٤٢. دوای ئەوە فیفا دەستی کرد بەھەوڵەکانی لەگەڵ ولاتەکان بۆ ناردنی ھەڵبژاردەکانیان. ھەڵبژاردەی ئیتالیا کە ھەلگری نازناوەکە بوو لەو بڕوایەدا نەبوو بتوانێت بەشداری بکات بەھۆی ھەلومەرجی جەنگەوە بەلام دوای ئەوەی فیفا ڕازی کرد بە بەشداریکردن خەرجی ھەڵبژاردەکەی لە ئەستۆگرت بۆ گەشتکردن بۆ بەرزایل و مانەوەیان؛ و ھەروەھا یەکێتی تۆپی پێی جیھانی بڕیاریدا ھەڵگری نازناوەکە بەبی پالاوتن سەرکەوێت بۆ پاڵاوانییەتەکە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٤ی حوزەیران تاکوو ١٦ی تەممووزی ١٩٥٠ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو لەنێو سێ کیشوەری جیھان، بەڵام بەھۆی کشانەوەی چەند ھەڵبژاردەیەک مانەوە ١٣ وڵات. لەناو چوارکۆمەڵە جێگیرکران.
یاری کۆتایی لە یاریگای مەراکانا بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی پێوانەی لە ھاندەر کە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبوون لە نێوان ھەڵبژاردەی بەرازیلی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئۆرگوای ھەڵگری یەکەم نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە بەرێوەچوو. بە شێکی زۆری جیھان چاو لەسەر ئەوەبوو کە بەڕازیل نازناوەکە بەدەست بھێنێت بەھۆی ئەوەی یەک ساڵ پێشتر جامی کوپا ئەمریکا بەدەست ھێنابوو و ھەروەھا توانیبووی ئاستێکی باش پێشکەش بکات. لە سەرتادا بەرزایل لە خولەکی ٤٧ی تایمی دووەم گۆلی تۆمارکرد بەڵام ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەتۆمارکردنی ٢ گۆڵی یەک بەدوای یەک ئەنجامێکی چاوەروانەکراوی بەدەست ھێنا بۆ دووەمجار نازناوەکەی بردەوە. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٢٢ یاری ٨٨ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ئەردمێر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ھەشت گۆڵ.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤
وێنۆک ولاتی سویس وەک تاکە وڵات ئامادەی خۆی نیشاندا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٤ خولی پێنجەمی ئەم پاڵەوانێتییە. یەکێتی تۆپی پێی جیھانی لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە بەڕازیل وەک ولاتی خانەخوێی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٠ ڕاگەیاند سویسی وەک ولاتی میوانادار ناساند. ١٦ وڵات لە چەند کیشوەرێکی جیاواز بەشداریان کرد، بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم خولە سیتەمی یارییەکانی گۆرانکاریان تێداکرا، کار بەسیستەمی خاڵ کرا یەکەم و دووەمی ھەر گرووپێک دەچووە قۆناغی دواتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی مەکسیک بەڕێوەچوو لەم یارییەدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانی بە ٥–٠ یارییەکە بباتەوە. دوای تەواوبوونی قۆناغی کۆمەڵەکان و قۆناغی ھەشت و یاری پێشکۆتایی، ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ھەڵبژاردەی ھەنگاریا بەیەکگەیشتن. زۆربەی خەڵک لەو بڕوایەدا بوون ھەنگاریا نازناوەکە دەباتەوە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکان ھەنگارییە ٨–٣ لە ئەڵمانیای ڕۆئاوای بردبووەوە، جگە لەوەی یاریزانانی ھەنگاریا ئاستێکی باشیان لە یارییەکان پیشاندابوو. بۆیە زۆربەی پێشبینییەکان لە بەرژەوەندی ھەنگاریا بوو بەڵام لە یاری کۆتایی کە لە یاریگای وانکدۆرف، بێرن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٢ ھەزار کەس بەڕێوەچوو. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھەنگاریا. ئامادەبوان و ئەو کەسانەی بینەری یارییەکان بوون بەو ئەنجامە شۆک بوون، بەمەش بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا ئەڵمانیا نازناوەکەی بردەوە. ئەڵمانییەکان لە ڕێگای دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە یارییەکەیان بە نازناوی موعجیزەی بێرن (بە ئەڵمانی: Das Wunder von Bern) ناوزەدکرد وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو ڕووداوە مێژوویییە. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنراوە بەڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کراوە و یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی یازدە گۆڵ.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨
ڕاست|وێنۆک جامی جیھانی فیفای ١٩٥٨ خولی شەشەمی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن وڵاتی سویدەوە میوانداریکرا، ئەمەش دوای ئەوەی لە کۆنفراسی فیفا لە ڕیۆدی ژانیرۆی بەڕازیل لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٠ ئەو مافە بە سوید درا. پێشتر دووجار سوید ئامادەی خۆی نیشاندا بوو بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانی فیفا لە ساڵەکانی (١٩٣٠، ١٩٣٤) بەڵام لە ھەردوو خولدا لە بەرژەوەندی ئیتالیا لە داواکەی خۆی کشاندەوە. پێشتریش ئەرژەنتین، مەکسیک، وێلز ئامادەی خۆیان نیشاندابوو بۆ میواندارکردنی جامەکە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو. بەسەر ٤ کۆمەڵەدا دابەشکران. وێنۆک|287x287پیکسڵ بۆیەکەم جار لەمێژووی ئەم پاڵەوانێتییە لە تەلەڤیزیۆنەوە یارییەکانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەخشکرا تەنھا لە ئەورووپای ڕۆژھەلات نەبێت کە ھیچ ولاتێک مافی پەخشەکەی وەرنەگرت. لەم خولەدا بۆیەکەم جار و کۆتاجار ھەڵبژاردە وێلز، ئینگلتەرا، ئیرلەندای باکوور، سکۆتلەندا کە پێکھێنەری بەریتانیای گەورەبوون بەشداریان کرد. ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا بەھۆی لەدەستدانی بەشێکی یاریزانەکانی لە کارەساتی ھەواوی میونخ کاریگەری لەسەر ھەڵبژاردەکە دانا. یەکەم یاری پاڵەوانێتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ھەڵگری نازناوی خولی پێشووبوو یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ لە بەرژەوەندی ئەڵمانیان تەواو بوو؛ و یاری نێوان (چیکۆسلۆڤاکیا - ئێرلندای باکوور)، (وێلز -ھەنگاریا) دووبارەکرانەوە بەھۆی یەکسان بوونیان. یاری کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی سوید وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە یاریگای ڕاسوندا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٩ ھەزار کەس بەرێوەچوو لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆیەکەمینجار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بەڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کراوە و یاریکەری ھانگاری جەست فۆنتین بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ. یاریزانی بەرازیلی پێلێ بۆیەکەم جار بەشداری جامی جیھانی کرد کە ھێشتا تەمەنی نەببووە ١٨ ساڵ توانی ٨ گۆڵ تۆماربکات و ھەروەھا دوایین گۆڵی پاڵەوانێتییەکەی کرد لە خولەکی "٩٠" بەمەش بووە لاوترین یاریزان کە نازناوی جامی جیھانی لەگەڵ ھەڵبژاردەی ولاتەکەی بەدەست بھێنێت و ھەروەھا لاوترین یاریزان کە ئەو ژمارە گۆڵە لە جامی جیھانی تۆماربکات. لەم پالاوانییەتەدا ھیچک کام لە ولاتەکانی کیشوەری ئاسیا، کیشوەری ئەفریقا بەشداریان نەکرد.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢
وێنۆک|ڕاست|278x278پیکسڵ جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پاڵەوانییەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی چیلی بەڕێوەچوو، ھۆکاری ھەڵبژاردنی چیلی لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی فیفا ئەوەبوو کە دوو پاڵەوانێتی پێشو (١٩٥٤–١٩٥٨) لە کیشوەری ئەووروپا بەرێوەچوو ئەمەش ترسی لای یەکێتییەکە دروست کرد کە ولاتانی ئەمریکای لاتینی بایکۆتی بەشداریکردن بکەن؛ و بەتایبەت لەکاتی پێشکەشکردنی داواکاری بۆ میوانداریکردنی جامەکە لەلاینە چیلییەوە کە لە ھەمانکاتدا ولاتی ئەرژەنتینیش پاڵوراوی سەرەکی بوو سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی چیلی وتی " ئێمە ھیچ شتێکمان نییە، بۆیە دەبێت جامی جیھانیمان ھەبێت " دووساڵ پێش پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێزە کە بە بوومەلەرزەی ڤالدیڤا یان بوومەلەرزە بەھێزەکەی چیلی ناسراوە لە ڕۆژی یەکشەمە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٠ ڕوویدا (بەھێزترین بوومەلەرزەی جیھانە کەتائێستا تۆمارکرابێت کە بە ٩٫٥ پلەی ڕێختەر) بەھۆی ئەم وێرانکارییەوە یارییەکان لە چوار یاریگا بەرێوەچوو لە جێگای ١٠ یاریگا ئەمەش ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆری کردەوە بە تایبەت لەلایەن ڕاگەیاندکارانی ئیتالیاوە گومانی خۆیان لە توانای ولاتی چیلی کرد بۆ ڕێکخستنی ئەم پاڵەوانێتییە. وێنۆک|231x231پیکسڵ ھێرشی زۆریان کردە سەر ولاتی چیلی. ئەم ڕەخنە و ھێرشانە ڕەنگدانەوەی ھەبوو لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی چیلی و ھەلبژاردەی ئیتالیا لەیاری قۆناغی کۆمەلەکان لە سانتیاگۆ بە شێوەیەک توندوتیژی بەخۆوە بینی کە ناوبژیوان ناچاربوو زیاتر لە سێ جار یارییەکە ڕابگرێت، پۆلیس بەمەبەستی لێکجیاکردنەوەی یاریزانان ھاتنە ناو یاریگا، چەندین یاریزان لە ھەردوو لا برینداربوون و لە ھەمانکاتدا کارتی سووریان وەرگرت بەلام لە ئەنجامدا چیلی بە ٠–٢ یارییەکەی بردەوە. ئەم ڕووداوە بە یەکێک لە شەرە بەناوبانگەکانی مێژووی جامی جیھانی فیفا دادەنرێت بە شەری سانتیاگۆ لە مێژوودا تۆمارکراوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو لەنێو سێ کیشوەری جیاواز، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنراوەوە ھەریەکە لە درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان. ھەڵبژاردەی بەڕازیل بۆ دووەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەست ھێنا.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦
وێنۆک|[[ئێلیزابێتی دووەم، لەکاتی پێدانی جامی ژۆل ڕێمی (کە ئەوکات ناوی جامەکەبوو) بە بۆپی مۆر کاپتنی ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای بردنەوەیان بە ئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانییەتی ژمارە ھەشتەمە لەجامی جیھانیی فیفایە، ئینگلتەرا، ئیسپانیا، و ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم خولەی جامەکە بەڵام دواتر ئیسپانیا لە داوەکەی کشایەوە. کێبڕکێکە لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئینگلەتەرا بوو سەرئەنجام لە ٢٢ی ئابی ١٩٦٠ لە کۆنفرانسی فیفا لە ڕۆمای ئیتالیا، ولاتی ئینگلەترا بە ٣٤ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی ١٩٦٦ی وەرگتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو. بێ جگە لە ھەڵبژاردەی کۆریایی باکوور سەرجەم وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا بایکۆتی بەشداریکردنیان لە پالاوتنەکان بۆ گەیشتن بە پاڵەوانێتییەکە کرد، بەھۆیکاری نادادپەروەری فیفا لە دابەشکردنی کورسییەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتییەکە کە یەک کورسی بۆ ئەو دوو کیشوەرە دابین کرابوو لەکاتێکدا ئەورووپا ٩ کورسی و ئەمریکای باشوور ٤ کورسی ھەبوو. وێنۆک|ڕاست|دیمەنێک لە یاری نێوان ئەڵمانیا و ئەرژەنتین
دزینی جامامەکە: یەکێتی تۆپی پێی بەریتانیا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بەمەبەستی لە نزیکەوە بینین جامەکە لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. بەھۆی ئەمەوە لەلایەن کەسێکەوە جامەکە دەدزرێت و تەنھا سێ مانگیش مابوو بۆ بەرێوەچوونی یارییەکان، ئەم کارەش کاردانەوەی ناوخۆی و جیھانی لێکەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی بەریتانیا بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەران و پشکنین بەمەبەستی دۆرزینەوەی جامەکە بەڵام بێ سود بوو تا ئەو کاتەی سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکلز لەکاتی پیاسەکردن لەگەڵ خاوەنەکەی لە باشووری لەندەن جامەکە دەدۆزێتەوە. دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆیان دەکەن. بەھۆی ئەمە لەلایەن خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا. وێنۆک|پەیکەری ھەریەکە لە یاریزانی ئینگلتەرا بۆبی مۆر، جیۆف ھۆرست، ڕای ویلسۆن، مارتین پیترەز ئەم پاڵەوانێتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی تێدا تۆمار کرا لەوانە ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەڵگری نازناوی پێشوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە پاڵەوانێتییەکە چووە دەر لەگەڵ ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە بولگاریای بردەوە بەڵام لە دوو یاری دیکەیدا شکستی ھێنا بەرامبەر ھەڵبژاردەی پورتوگال و ھەڵبژاردەی مەجەرستان بە ئەنجامی ٣–١. لە ئەنجامێکی چاوەڕوانەکراوی دیکەدا ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور تاکە ولاتی بەشداربووی ئاسیا گەیشتە قۆناغی ھەشتەم دوای ئەوەی لە یاریی کۆمەڵەکان بە گۆلێکی بێ بەرامبەر لە ھەڵبژاردەی ئیتالیای بردەوە. لە بەرامبەر چیلی بە ئەنجامی ١–١ یەکسان بوو. سەڕەرای ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەکێتی سۆڤیەت بە ئەنجامی سێ گۆڵی بێ بەرامبەر. لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناوبژیوانی یارییەکە گۆلیچکی دروستی بۆ ئۆرگوای ھەژمار نەکرد سەرەرای ئەوەی تۆپەکە لە بەینی دوو تیرەکە تێپەر بوو. ئەمەش بوە ھۆی تورە بوونی یاریزانانی ئۆرگوای و بەشێوەیەکی خراپ کاریگەری لەسەر دانان تا ئەوەی یارییەکەیان بە ئەنجامی ٤–٠ دۆراند. یاری کۆتای جامی جیھانی ١٩٦٦ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٦ ھەزارکەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای ولاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا پالاوانی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٨ لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بووە بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ. بۆیەکەم جار لە مێژوویدا کاتی زیادکراو بەکار ھات بۆ یاری کۆتایی دوای یەکسان بوونی ھەردوو ھەڵبژاردە لە کاتی ئاسایدا.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤
وێنۆک|کڕۆیف لەگەڵ ھۆڵەندا بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەجامی جیھانی ١٩٧٤ز جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ پاڵەوانیەتی ژمارە دەیەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە وڵاتی ئاڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی ئەڵمانیا و ئیسپانیا کە هەردووکیان پێکەوە داواکارییەکەیان کردووبوو لە ناوخۆیان ڕێکەوتن بۆ ئەوەی ئیسپانیا لە داواکردنی میوانداری جامی جیهانی فیفای ١٩٧٤ بکێشێتەوە ، لە بەرامبەردا ئەڵمانیا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا دەکشێتەوە بۆ بەرێوەبردنی جامی جیهانی فیفای ١٩٨٢. ماوەی پاڵەوانیەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ٧ی تەمموز ی ١٩٧٤ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو. وێنۆک|ڕاست|دیمەنێک لە یاری نێوان هەڵبژاردەی بەڕازیل و هەڵبژاردەی هۆڵندا |266x266پیکسڵوێنۆک|بەرزکردنەوەی جامی جیهانی فیفای ١٩٧٤ لەلایەن فرانتس بێکنباوەر یاریزانی هەڵبژاردەی ئەڵمانیا|225x225پیکسڵئەم پاڵەوانێتیە چەندین گۆرانکاری تێیدا ڕوویدا لەوانە پێشکەش کردنی جامێکی نوێ بۆ پاڵەوانیەتیەکە دوای ئەوەی هەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە خاوەنی جامی ژۆل ڕیمێ لە خولی پێشوو ، یەکێتی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی دروستکردنی جامێکی نوێ هونەرمەندی ئیتاڵی سیلڤیۆ گەزانیگا ڕاسپیارد کە ئەو ئەرکە لە ئەستۆ بگرێت. ئەم جامە لە ئاڵتونی عەیارە ١٨ دروستکرا. هەروەها بۆیەکەم جار دوای ساڵی ١٩٠٤ کەسێکی نا ئەورووپی دەبێتە سەرۆکی فیفا ئەویش جۆو هاڤیلان ی بەڕازیلی بوو بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەو پۆستە مایەوە. یەکێکی دیکە لە گۆڕانکارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتیە بریتیبوو لەوەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لە هەر کۆمەڵەیەک دوو هەڵبژاردە بەسەر دەکەون بۆ قۆناغی دواتر. لە قۆناغی دواتر هەڵبژاردەکان بەسەر دوو کۆمەڵەی دیکە دابەشکران. یەکەمی کۆمەلەکە راستەوخۆ دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دووەمی کۆمەلەکە یاری لەسەر پلەی سێیەم دەکرد کە لە نێوان هەڵبژاردەی بەڕازیل و هەڵبژاردەی پۆلندا کرا لە ئەنجامدا پۆڵندا پلەی سێیەمی بەدەست هێنا هەروەها یاری کۆتایی لە نێوان هەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا و هەڵبژاردەی هۆڵندا لە یاریگای ئۆڵمپی شاری میونخ بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ هەزارکەس. تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢-١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی هۆڵەندا،بۆجاری دووەم دوای جامی جیهانی ١٩٥٤ نازناوەکەی بەدەست هێنا .لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی٣٢ یاری ٩٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە وە یاریکەری پۆڵەندی گریزگۆرس لاتۆ بووە گۆڵکاری خوولەکە بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ ، وەهەروەها یاریکەری هۆڵاندی یۆهان کڕۆیف بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانیەتییەکە .کارلۆس کاسلی یاریزانی هەڵبژاردەی شیلی وەک یەکەم یاریزان لە مێژوودا کارتی سوری لە بەرامبەر بەرزکرایەوە لە یاری نێوان ولاتەکەی و هەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا. هەروەها یەکەم جاربوو یارییەکانی قۆناغی دووەم هەڵبژاردە سەرکەووتوەکان کران بە دوو کۆمەڵەوە. جگە لەوەی هەڵبژاردەی بەڕازیل و هەڵبژاردەی ئەرژەنتین بۆ یەکەم جار کە ڕووبەرووی یەکبوونەوە لە جامی جیهانی لەم خولەی پاڵەوانییەتیەکەبوو کە ٢-١ لە بەرژەوەندی بەڕازیل کۆتایی هات.
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
بەھرام بەگی شێخ حەمید
بەھرام بەگی شێخ حەمید گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
مێژووی جامی جیھانی فیفا
پێرستی ولاتانی خانەخوێ
پێرێستی ئەو وڵاتانەی داواکاریان پێشکەش کردووە بۆ میوانداریکردنی پاڵەوانییەتی جامی جیھانی فیفا
سەرچاوەکان
}}
بەھرام بەگی شێخ حەمید
جوگرافیا
بەھرام بەگی شێخ حەمید لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مامیسک و لە باشوور لەگەڵ گوندی حەیدەرەسوورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عەبدوڵاھۆری لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاوایی عەزیزبەگ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
thumb|کۆشکی سپی، نووسینگەی فەرمیی سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تا ئێستا ٤٦ کەسایەتی بوونەتە سەرۆک کۆماری ئەمریکا کە دوانیان کوڕ و باوکن کە ئەمانیش جۆرج دەبلیوو بوش و جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش کە ھەردووکیان کاندیدی پارتی کۆمارییەکان بوونە، لەنێوان ٤٦ کەسایەتییەکەدا تەنیا یەکێکیان ڕەنگ پێستی ڕەشە ئەویش باراک ئۆباما یە کە کاندیدی پارتی دیموکرات بووە، ھەڵبژاردن بۆ سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کارێکە بە ھەموو کەسانێک ناکرێت لەبەر ئەوەی مەرجی خۆ کاندید کردن ئەوەیە کە دەبێت کاندیدەکە دەوڵەمەند بێت و مەرجی تەمەنیش لەبەر چاو دەگیرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
جومگەپێیان
گرێپایان (بە ئینگلیسی : Arthropoda) کۆمەڵێک گیانەوەری بێ بڕبڕەن، کە ئێسکبەندی دەرەکییان ھەیە و لەشیان گرێ-گرێیە. ئەم لقە لە گیانەوەران، مێرووان ، جاڵجاڵووکان و ڕەقپێستان و... دەگرێتەوە.
ئەندامی جومگەدار، گرێ-گرێ و توێخی ڕەق، گرنگترین پێناسەی گرێپاکانە.
جمگە
جمگە (Cimge، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩ کەس لە ٦٠ بنەماڵەدا بووە.
١٦٧٣
ساڵی ١٦٧٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
جمگە
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
١٦٧٣
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧٣
پەیام (ڕوونکردنەوە)
پەیام دەتوانێت بە یەکێک لەمانەی خوارەوە ئاماژە بکات:
شارۆمەندێتی
شارومەندێتی (بە ئینگلیزی "citizenship") جۆرێک ئەندامێتی کۆمەڵەیەکی رامیاری (سییاسی) یە کە مافانی بەشداری رامیاری لە ناوەڕۆکی خۆی دا ھەیھ. کەسێک کە ئەم جۆرە ئەندامێتییە ببێ، دەبێ بە شارومەند. ئەم ئەندامێتییە،شارومەندێتی، زۆر نزیکی واتەی نەتەوەییتی یە.
شارومەندێتی وەکوو ھەبوونی مافانی رامیاری یە بۆ یەکێک لە ناو کۆمەڵەیەک دا. ب’ەم جۆرە ھەر کەس دەتوانێ شارومەندێتی دەواڵێکی (وڵاتێکی) ھەبێ ئوو نەتەوەییتی دەواڵێکی دیکھ. بۆ نمێنە (نموونە) کوردێک لە ئاڵمانییا دا دەتوانێ شارومەندی ئاڵمانییا بێ ئوو ھەر وەھا لە نەتەوەی کورد بێ. نەتەوەییتی زۆرتر لە واتەگەل “جێگای بەدی ھاتن”، “بنەتوخم (سۆلان)”، “رەگەز (نژاد)” ئوو “ایین” دابەشێنرێ بەڵام شارومەندێتی لە رێژەداریکی زاگۆناڵ (قانونی) لەگەڵ دەواڵێکەوە بە دەست دەھێنرێ.
به‌هاوڵاتی بوونی سەرنەتەوەیی
لە ساڵانی گرتووپەڕ دا ھەندێک رێکخراوانی ناونەتەوەیی رامانبەندی شارومەندێت سەرنەتەوەیییان گەشە داوە کە ب’ەو واتەیە کە لە کۆمەڵێکی چەندفەروارمەنێتی دا (وەکوو یەکێتی ئەورۆپا)، شارومەندەکان دەتوانن راسەری شارومەندێتی فەروارمەنییەکەیان شارومەندێتییەکی سەرنەتەوییشیان ھەبێ (وەکوو شارومەندێتی یەکێتی ئەورۆپا). ل’ەم رەوش ئوو باتەکە دا شارومەندێتی رامانبەندێکی دووھھمین (بە دووای شارومەندێتی فەروارمەنی) ئە.
شارومەندێتی ژێرنەتەوەیی
شارومەندێتی زۆر جارگەل رێژەداری ئەندامێتی فەروارمەنی نەتەوەی مرۆڤ ئە، بەڵام ھەر وەھا دەتوانێ رێژەداری ئاستێکی ژێرنەتەوەییش بێ. کەسیتی شارومەندێتی ژێرنەتەوەیی پێویستی بە “دانیشتوویەتی” ھەیھ. ب’ەم واتە کە ئەو دانیشتووە بییانییە کە شارومەندێتی ژێرنەتەوەیی دەگرێ، دەتوانێ بەشداری مافەکانی نیشتمانە دووھھمەکەی بێ. ئەو کەسانە وا شارومەندێتی ژێرنەتەوەیییان ھەیە ھەر وەھا شارومەندی دەواڵەکە ئوو نەتەوەکەی خۆشیان ھەن.
ستانانی یەکگرتووی ئامێریکاش جۆرێک پەرگاڵی (سیستەمی) شارومەندێتی دووانی ھەیە.
شارومەندێتی شانازییانە
حەندێک دەواڵان ئەم جۆرە شارومەندێتییانە گەشە داوە کە تێدا فەروارمەنییەکەیان ب’ەو کەسانە کە پێیان وایە دەبێ پەسن ئوو رێزیان بکرێ، شارومەندێتی شانازییانە دەدەن.
بە فەرمانی کۆنگرێسی ستانانی یەکگرتوو ئوو دیمەنی ئەرێنی سەرۆککۆمار، شارومەندێتی شانازییانەی ستانانی یەکگرتوو ھەتا ئێستەکە پێشکەشی ٦ کەس کراوە.
شارومەندێتی لە دیرۆک دا
لە درێژەی دیرۆک دا دەواڵەکان بۆ خۆیان چەند جۆر شارومەندێتییان ساز کردووھ. بۆ نمێنەیەکی کەونار ئاتێن ئە کە تێدا بەردەکان، ژنەکان، ئوو بییانیکانیان لە مافانی رامیاری (سییاسی) بێبەش کرابوون.
یەکەم جۆری شارومەندێتی لە کۆمەڵە چکۆڵەکانی شاری پۆلیس لە یۆنانی باستان دا دامەزرا. ل’ەو کاتانە دا شارومەندێتی مژارێکی (بابەتێکی) گشتی نەبوو ئوو لە سنۆرەکانی ژییانی کەسانە جییا بوو. بۆ شارومەندێتی پێویست بوو ھەر کەس شارومەندێکی بەتین ئوو پڕکار لە ناو کۆمەڵەکەی خۆی دا بێ. حەر وەھا یە کە ئەریستۆ دەڵێ “بەشدار نەبوون یا بەشدار بوون لە بەرێوەبردنی رۆژانەی کۆمەڵەکە وەکوو چوارپا بوون یا خوودای بوون ئە!” حەر وا کە دییار ئە ئەم جۆرە شارومەندێتییە زۆرتر رێژەداری مافەکانی شارومەند بەرامبەر کۆمەڵەکەی بوو تا ئەو مافە رامیارییانە کە کۆمەڵەکە پێ دەدا.
شارومەندێتی پۆلیس لە کاتی رۆمیکان دا گۆڕا ئوو ھەموو بەشەکانی کۆمەڵەی ئەو رۆژانەی رۆمی تێ دەگرت.
بەرپرسیاریکانی شارومەندێتی
ئەرکەکانی زاگۆناڵی (قانوونی) شارومەندێتی بۆ ھەر دەواڵێک جییاواز ن ئوو بە گشتی دەتوانن ئەم ئەرکانیانە ھەبێ:
پۆل:کۆچی مرۆڤ پۆل:حکوومەت
پەیام
پەیام لە گشتیترین واتایدا بەرکاری ڕاگەیاندنە. پەیام دەمارێکە زانیاری دابین دەکات و ھەروەھا دەتوانێت خودی زانیارییەکەش بێت. کەوایە واتاکەی گرێدراوی ئەو بەستێنەیە کە لەوێ بەکارھێنراوە؛ زاراوەکە دەکرێت بۆ ھەردووی زانیاری و شێوەکەی بەکاربھێنرێت.
لە زانستی گەیاندندا
لە زانستی گەیاندندا، پەیام ئەو زانیارییەیە کە لە سەرچاوەیەکەوە دەنێردرێت بۆ وەرگرێک.
لە زانستی کۆمپیوتەردا
وشەی پەیام لە زانستی کۆمپیوتەردا، دوو واتای سەرەکیی ھەیە: ئەو پەیامانەی کە لە نێوان نەرمەکاڵاکاندا ئاڵوگۆڕ دەبن و دەکرێت مرۆڤ بتوانێت یان نەتوانێت بیانخوێنێتەوە؛ وە ئەو پەیامانەی کە کەسێک لە ڕێگای کۆمپیوتەرەوە بۆ کەسێکی دیکە دەنێرێت؛ وەکوو ئیمەیڵ.
بەستەری دەرەکی
پەیام لە سەردەمە جۆراوجۆرەکاندا پۆل:ڕاگەیێنی
ئیمپڕاتۆر ئەنتۆکو
ئیمپڕاتۆر (ئەنتۆکو (安徳天皇,ئەنتۆکو تێنۆ، لەدایکبووی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١١٧٨ - ٢٥ی نیسانی ١١٨٥) ٨١مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١١٨٠ بۆ ١١٨٥ بوو لە سەردەمی ئەودا خێزانی شاھانە تووشی سترێس و ئاڵۆزییەکی زۆر بوو لەگەڵ جەنگی نێوان ھۆزەکان، مینامۆتۆ نۆ یۆریتۆمۆ لەگەڵ ئامۆزاکەی مینامۆتۆ نۆ یۆشیناکا سووپایەکی لە ھۆزەکەی کۆکردەوە دژی ھۆزی تایرا کە لەو کاتەدا ھۆزی تایرا کۆنتڕۆلی ئیمپڕاتۆریان کردبوو،
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٧٨ پۆل:مردووانی ١١٨٥ پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
زمانی تاتاری
وێنۆک|تابلۆیەکی مێترۆ بە دوو زمانی تاتاری (لەسەرێ) و ڕووسی (لەخوارە) زمانی تاتاری (tatar tele, tatarça) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی ناوچەی تاتارستانی ڕووسیایە. ئەم زمانە لەلای تاتارەکان قسەی پێدەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٥٬٢٠٠٬٠٠٠ کەس بەم زمانەیان قسە دەکرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین پۆل:زمانەکانی فینلاند پۆل:زمانەکانی کازاخستان پۆل:زمانەکانی ڕووسیا پۆل:زمانەکانی تورکیا پۆل:زمانەکانی ئوکراینا پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان پۆل:زمانە تورکییەکان
عارەبەلەنگ
عارەبەلەنگ (Arebeleng، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٦ کەس لە ٥٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ژان فرانسوا ساراسەن
ژان فرانسوا ساراسەن نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٦١٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٤ پۆل:مردووانی ١٦٥٤
دارووسازی
دارووسازی یان دەرمانسازی زانستی تەندروستی پزیشکی یە کە زانستی پزیشکی بە کیمیاوە دەبەستێتەوە و بە دۆزینەوە، بەرھەمھێنان، ڕێکخستن، سەلامەت و بەکارھێنانی کاریگەر، و کۆنترۆڵکردنی دەرمان و داروو بە کار دێت. ڕاھێنانی دەرمانخانە پێویستی بە زانینی نایاب ھەیە لە دەرمانەکان، میکانیزمی کرداریان، کاریگەرییە لاوەکییەکان، کارلێکەکان، جووڵەیی و ژەھراوی بوون. لە ھەمان کاتدا پێویستی بە زانینی چارەسەر و تێگەیشتن لە پرۆسەی نەخۆشی ھەیە ھەندێک تایبەتمەندی دەرمانسازان، وەک دەرمانسازانی کلینیکی پێویستی بە کارامەیی تر ھەیە، بۆ نموونە زانین دەربارەی دەستکەوتن و ھەڵسەنگاندنی داتای جەستەیی و تاقیگە.
دیسپلینەکان
بواری دەرمانسازی بە شێوەیەکی گشتی دەکرێت دابەش بکرێت بۆ سێ دیسپلینی سەرەتایی:
پیشەگەران
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی مەزەندە دەکات کە بەلایەنی کەمەوە ٢٫٦ ملیۆن دەرمانساز و کارمەندی دەرمانساز لە جیھاندا ھەیە.
دەرمانسازان
دەرمانسازان پسپۆڕی تەندروستین لەگەڵ پەروەردەی تایبەت و ڕاھێنان کە ڕۆڵی جۆراوجۆر دەگێڕن بۆ دڵنیابوون لە ئەنجامی تەندروستی باش بۆ نەخۆشەکانیان لە ڕێگەی چۆنییەتی بەکارھێنانی دەرمانەوە.
پێداویستییەکانی پەروەردە
داواکاری جیاواز ھەیە لە قوتابخانە بەپێی دەسەڵاتی دادوەری نەتەوەیی کە تێیدا قوتابییەکە بەنیازە ڕاھێنان بکات.
ویلایەتە یەکگرتووەکان
لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، دەرمانسازێکی گشتی پلەی دکتۆری دەرمانسازی (Pharm.D) بەدەست دەھێنێت. دەتوانرێ لە ماوەی ٦ ساڵدا، کە دوو ساڵ لە پۆلەکانی پێش دەرمانسازی و چوار ساڵ خوێندنی پرۆفیشناڵ لە خۆ دەگرێت تەواو بکرێت. دوای دەرچوونی قوتابخانەی دەرمانسازی زۆر پێشنیار دەکرێت خوێندکارەکە بەردەوام بێت بۆ تەواوکردنی ماوەی یەک یان دوو ساڵ کە ئەزموونێکی بەنرخ بۆ قوتابی دابین دەکات پێش ئەوەی بەشێوەیەکی سەربەخۆ بچێتە دەرەوە بۆ ئەوەی ببێتە دەرمانسازێکی گشتی یان تایبەتمەند.
مێژوو
کۆنترین کۆکراوەی ماددە پزیشکییەکان، پەیماننامەیەکی ھیندی ئایورڤێردی بوو کە لە سەدەی ٦ی پ. ز بۆ سوشرۆتا بەستراوە. ھەرچۆنێک بێت، کۆنترین تێکست وەک ڕێکەوتە پارێزراوەکان بۆ سەدەی سێیەم یان چواری زایین.
ھێماکان
ھێماکان کە زیاتر پەیوەندی بە دەرمانخانەوە ھەیە:
ژان پۆڵ سارتەر
ژان پۆڵ چارڵز سارتەر (؛ لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٠٥– مردووی ١٥ نیسانی ١٩٨٠) فەیلەسووفی بوونگەرایی، شانۆنامەنووس، ڕۆماننووس، چالاکوانی سیاسی، ژیاننامەنووس و ڕەخنەگرێکی ئەدەبی فەڕەنسی بوو. یەکێک بوو لە کەسایەتییە گەورەکانی فەلسەفەی فەڕەنسی سەدەی بیستەم، بە تایبەتی مارکسیزم، ھەروەھا یەکێک بوو لە کەسایەتییە دیارەکانی بواری ئەدەب و فەلسەفەی بوونگەرایی. لە کارەکانی بەردەوام بوو تاوەکوو چەند بوارێکی گرتەوە وەک فەلسەفەی مارکسی، کۆمەڵناسی، تیۆری ڕەخنەیی و لێکۆڵینەوەی ئەدەبی. سارتەر بە پەیوەندییە دوور و درێژەکەی لەگەڵ نووسەری فێمینیست سیمۆن دێ بۆڤوار ناسرا بوو.
لە ساڵی ١٩٦٤ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری ئەدەبدا پێبەخشرا بەڵام لەبەر چەند ھۆکارێک خەڵاتەکەی ڕەتکردەوە.
ژیاننامە
سارتەر، فەیلەسووف و نووسەری فەرەنسی، پیشەی وانەبێژ بووە. لە ئەڵمانیا فەلسەفەی خوێندوە، لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، کاتێک ئەڵمانەکان فەڕەنسا داگیردەکەن، سارتەر دەچێتە ڕیزی بەرەنگاربووەکانی فەرەنسا و خەبات دەکات دژی داگیرکەر.
سەرچاوەکان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:بێدینەکان پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی مارکسیست پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
١٦٧٤
ساڵی ١٦٧٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧٤
پارێزگای پەنجشێر
پەنچشیر بە کوردی «پێنج شێر»، ھەروەھا بە (پنجشێر) و (پنجشێر)یش دەنووسرێت، یەکێکە لە سی و چوار پارێزگای ئەفغانستان، کە دەکەوێتە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵات، کە دۆڵی پنجشیری تێدایە ئەو پارێزگایە بەسەر حەوت قەزادا دابەشکراوە و ٥١٢ گوند لەخۆدەگرێت. لە ساڵی ٢٠١٢دا ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە نزیکەی ١٧٣ ھەزار کەسە. شاری بازاڕەک وەک مەڵبەندی پارێزگای پنجشیر دیاری کراوە. لە ئێستادا لەلایەن بەرخۆدانی دووەمەوە کۆنترۆڵکراوە (نەوەکانی شا مەسعوود) و تاکە پارێزگای ئەفغانستانیشە کە لە ھێرشی ساڵی ٢٠٢١ی تاڵیبانەوە نەگیراوە. لە ساڵی ٢٠٠٤دا پەنجشیر بوو بە پارێزگایەکی سەربەخۆ و لە پارێزگای پەروان جیابوویەوە. لە ڕۆژھەڵاتدا بە باغلان و تەخار و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە بە بەدەخشان ونورستان و لە باشووریش لە لاغمان و کاپیسا و لە ڕۆژاواش پەروان دەورەدراوە.
مێژوو
ئەو ناوچەیە لە نێوان سەرەتای سەدەی ١٦ و ناوەڕاستی سەدەی ١٨دا لەلایەن خانەکانی بوخارا بەڕێوەدەچوو ھەرێمی پەروان، بە پنجشیری دواتریشەوە، لەلایەن ئەحمەد شاە درانییەوە داگیرکرا و بە فەرمی وەک بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی درانی، لەلایەن موراد بێگی بوخارەوە قبوڵ کرا، دوای ئەوەی پەیمانی دۆستایەتی لە ساڵی ١٧٥٠دا واژوو کرا. فەرمانڕەوایی دورانییەکان بە دوای ئەو ڕەوشی بنەماڵەکانی باراکزیدا ھات. لە ماوەی سەدەی١٩ دا ھەرێمەکە بێ کاریگەری بوو لەلایەن پەلامارەکانی بەریتانیاوە، وەک شەڕی ئەنگلۆ- ئەفغانی . لە ساڵی ١٩٧٣دا محەممەد داود خان دەسەڵاتی لە ئەفغانستان گرت و دەستی کرد بە بانگەشەکردن لەسەر پشکێکی گەورەی خاکی پشتون نشین لە پاکستان، ئەمەش نیگەرانییەکی زۆری بۆ حکوومەتی پاکستان دروست کرد تا ساڵی ١٩٧٥ ئەحمەد شاە مەسعوودی گەنج و شوێنکەوتوانی ڕاپەڕینێکیان لە پنجشیر بەرپاکرد بەڵام ناچار بوون بەرەو پێشوێر لە پاکستان ھەڵبێن و لەوێ پشتگیری زولفیقار عەلی بۆتۆی سەرۆک وەزیرانی پاکستانیان وەرگرت دەوترێت بوتۆ بە بڵاوکردنەوەی ھێزی چەکداری ئەفغانی بۆ ئەو شارە، ڕێگای بۆ شۆڕشی نیسانی ١٩٧٨ی شاری کابول خۆش کردووە. لە کاتی جەنگی سۆڤیەت و ئەفغاندا چەندین جار ھێرش کرایە سەر پەنچشیر، لە دژی ئەحمەد شاە مەسعوود و ھێزەکانی ھەرێمی پەنجشیر لە ١٧ی ئابی ١٩٧٩ەوە لە دوای ڕاپەڕینێکی ھەرێمییەوە لە دەستی یاخیبووان بوو بە ھاوکاری ناوچە شاخاوییەکانی ھەرێمەکە بە باشی لەلایەن فەرماندەکانی موجاھیدینەوە لە ماوەی جەنگی ١٩٨٠ی سۆڤیەت و ئەفغان لە دژی حکوومەتی پارتی و یەکێتی سۆڤیەت بەرگری لێکرا. دوای ڕووخانی کۆماری دیموکراتی ئەفغانستان لە ساڵی ١٩٩٢ ناوچەکە بوو بە بەشێک لە دەوڵەتی ئیسلامی ئەفغانستان تا کۆتایی نەوەدەکان، پەنجشیر و پارێزگای بەدەخشانی دراوسێ، وەک زەمینەیەکی مەیدانی بۆ ھاوپەیمانی باکوور دژی تاڵیبان خزمەتیان کرد لە ٩ ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا، مەسعوود وەزیری بەرگری لەلایەن دوو کەسی سەر بە ئەلقاعیدە تیرۆر کرا. دوو ڕۆژ دواتر ھێرشەکانی ئەیلوولی ٢٠٠١ لە ئەمریکا ڕوویدا و ئەمەش بووە ھۆی دەستپێکردنی شەڕێکی گەورەی ئەمریکا لە ئەفغانستان. کە دۆڵی پەنچشیری تێدایە، لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٤ قەزای پەنجشیر-ی سەر بە پارێزگای پەروان لەژێر ئیدارەی حامید کارزایدا کرایە پارێزگا. ھێزەکانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەفغانستان چەندین بنکەیان لەو پارێزگایە دامەزراند ھاوکات ھێزەکانی ھاریکاری ئاسایشی نێودەوڵەتیش بنکەکانی دامەزراند، لە کۆتایی ساڵانی ٢٠٠٠دا تیمێکی ئاوەدانکردنەوەی پارێزگا بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە پەنجشیر دەستی بە ئۆپەراسیۆن کرد. دوای ڕووخانی کابول، ھێزەکانی دژە تاڵیبانی دڵسۆز بە کۆماری ئیسلامی ئەفغانستان ڕوویان لە پارێزگای پەنجشیر کرد، بەرخۆدانی پەنچشیریان پێکھێنا و بە بەردەوامی شەڕی میرنشینی نوێی ئیسلامی ئەفغانستانیان کرد، ھێزەکانی بەرخۆدانی نوێ ئاڵای کۆنی ھاوپەیمانی باکووریان کەشاندەوە، بەرخۆدانی پەنجشیر بەردەوامە لە پاڵنانی تاڵیبان و دەستبەسەرداگرتنی کۆنترۆڵ لە پارێزگای پەنجشیر، لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک لە شارەزایان گومانیان لە سەرکەوتنەکە ھەیە.
کارگێری و بەڕێوەبردن
وێنۆک|225px|یەکەمین کێڵگەی وزەی خاوێن لە ئەفغانستان، وزەی بەرھەمھێنانی کارەبا لە ڕێگای باوە لە پەنجشیر پارێزگاری ئێستای پارێزگاکە کەمالەدین نەزمییە پێش ئەویش ھەریەکە لە محەممەد عارف سێوارد و کەرامەدین کەرام بوو (کە دەستدرێژیی کردووەتە سەر دوو ئەندامی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژنانی ئەفغانستان لە کابول و پاشان ھەڵھاتوون بۆ پارێزگای پەنچشیر). بازاڕک پایتەختی پارێزگای پەنجشیرە ھەموو چالاکییەکانی جێبەجێکردنی یاسا لە سەرانسەری پارێزگاکە لەلایەن پۆلیسی نەتەوەیی ئەفغانستانەوە بەڕێوەدەبرێن بەڕێوبەرێکی پۆلیسی پارێزگا دەستنیشان کراوە بۆ بەڕێوەبردنی ھەردوو سەرۆکی پۆلیس نوێنەرایەتی وەزارەتی ناوخۆی کابول دەکات ھێزەکانی پاراستنی ھاووڵاتیان لەلایەن سوپاوە پشتگیری دەکرێن، بە ھێزەکانی سەر بە ناتۆشەوە.
لەکاتی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ٢٠٠٥دا، سالح محەممەد ڕیگیستانی وەک تاکە نوێنەری نێرینەی پارێزگای پەنجشیر بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەفغانستان ھەڵبژێردرا لەکاتی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ٢٠٠٥دا، سالح محەممەد ڕیگیستانی وەک تاکە نوێنەری نێرینەی پارێزگای پەنجشیر بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەفغانستان یان ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەفغانستان ھەڵبژێردرا.
دوای ڕووخانی کابۆل لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١دا، تا ئێستا پەنجشێر یەکێکە لەو چەند بەشەی ئەفغانستان کە ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی کاریگەری کۆماری ئیسلامی ئەفغانستاندایە دژی میرنشینی ئیسلامی ئەفغانستان بە سەرۆکایەتی تاڵیبان.
کەرتی تەندروستی
ڕێژەی ئەو خێزانانەی کە ئاوی خواردنەوەی پاکیان ھەیە لە ١٦٪ لە ساڵی ٢٠٠٥دا زیادیان کردووە، بۆ ١٧٪ لە ساڵی ٢٠١١. ٢٣٪ لە لەدایکبووان لە ساڵی ٢٠١١دا بە تەندروستی و لەشساغییەوە لەدایکبوون.
کەرتی پەروەردە
ڕێژەی گشتی خوێندەواری (٦+ ساڵ تەمەنی) لە ٣٣٪ لە ساڵی ٢٠٠٥ دابەزی بۆ ٣٢٪ لە ساڵی ٢٠١١دا. ڕێژەی کۆکردنەوەی تۆڕی گشتی (٦–١٣ ساڵ) لە ٤٢٪ لە ساڵی ٢٠٠٥ دابەزی بۆ ٤٠٪ لە ساڵی ٢٠١١. چوار خوێندنگەی خوێندنی تەکنیکی و پیشەیی (TVET) خزمەتی بە پارێزگای پەنجشیری کشتوکاڵی دەکەن، لەوانە ئەحمەد شاە مەسعوود TVET قوتابخانەکە بە ھاوکاری ھیلیف پادەربۆرن و وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا دامەزراوە و نزیکەی ٢٥٠ خوێندکار و ٢٢ کارمەندی ھەیە (بەپێی مانگی ئابی ٢٠١٤).
پێکھاتەی دانیشتووان
تا ساڵی ٢٠٢١ کۆی دانیشتووانی پارێزگاکە نزیکەی ١٧٣ ھەزار کەسە. بەپێی پەیمانگەی خوێندنی جەنگ، تاجیکان زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن. دری (فارسی ئەفغانی) زمانی زۆرینەیە لە پارێزگاکەدا. ھەموو دانیشتووانیش شوێنکەوتووی ئیسلامن و تەنیا سوننەن لەکاتێکدا کەھازارەکانی ناوچەکانی دیکەی ئەفغانستان زۆربەیان شیعەن.
کەسایەتییەکانی ناوچەکە
ئەحمەد شا مەسعوود: پاڵەوانی نەتەوەیی ئەفغانی و سەرکردەی سەربازی و وەزیری بەرگری پێشوو کە بە پێشەنگی بەرھەڵستکارانی چەکداری دژی سۆڤیەت و تاڵیبان ناسراوە.