cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تۆرباینی ھەڵمی
جووڵێنەر
بزوێنەری جووڵێنەری تۆڕبینی ھەڵمی بریتییە لە ھەڵمی جووڵێنەر کە ئیش دەکات بەھۆی تۆڕبینی ھەڵمی. یەکەم تۆڕبینی ھەڵمی جووڵێنەری ھێلی شەمەندەفەر دروست کرا لە ١٩٠٨ بۆ ئۆففیسینێ مێککانیچێ میانی سیلڤێستری گرۆدۆنا کۆمی، میلان، ئیتالیا.
لە ١٩٢٤ کرەب تۆڕبینی ھەڵمی جووڵێنەری دروست کرد (T18 001)، لە ١٩٢٩ ئیشپێکرا بۆ ئەڵمانی ڕێیچسبان.
خەڵەباشەکانی تۆڕبینی ھەڵمی جووڵێنەر بریتین لەوەی کە ھاوسەنگی سووڕانەوەی باشترە و لێدانی کوتین کەم دەکاتەوە، خاڵە خراپەکان بریتین لەوەی کە ئەو ھێزەی کە دەستمان دەکەوێ کەمتر نەرمە، بۆیە تۆڕبینی جووڵێنەر باشترین بژاردەیە بۆ ئۆپڕاسیۆنە ماوە درێژەکان لە ھێزی دەرەکی نەگۆڕ.
تاقیکردنەوە
لە ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.ASME چەند کۆدێکی بەرھەمھێناوە لەسەرچۆنییەتی تاقیکردنەوەی تۆڕبینی ھەڵمی، کە پێکھاتووە لە ASME PTC 6-2004، تۆڕبینی ھەڵمی،ASME PTC 6.2-2011,تۆڕبینی ھەڵمی لە سۆڕی تێکەڵ،PTC 6S-1988، چۆنییەتی تاقیکردنەوەی ڕۆژانەی تۆڕبینی ھەڵمی، ئەو کۆدی چۆنییەتی تاقیکردنەوانەی ASME پێلێنانی نێودەوڵەتیان وەرگرتووە و پەسەند کراوە بۆ تاقیکردنەوەی تۆڕبینی ھەڵمی. <references group="" responsive="0"/>Stodola ١٩٢٧.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان پۆل:داھێنانە میسرییەکان پۆل:CS1 German-language sources (de) پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم پۆل:داھێنانەکانی عەرەبەکان
ھەڵچوون (کیمیا)
وێنۆک
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کردارە کیمیایییەکان
پزیشکی گوێ و لوت و قوڕگ
وێنۆک|A 40-watt CO2 لەیزەر بەکاردێت لە زانستی ئۆتورھینولارینگۆلۆجی وێنۆک|نەخۆشخانەی شاھانەی نەتەوەیی، لووت و گوێ لە ساڵی ١٨٧٤ دامەزراوە، لە [[لەندەن]]
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
میزگیران
میزگیران بریتییە لە میز بۆ نەکران. گرنگترین ھۆکاری میزگیران، زل بوونی خۆش خیمی پرۆستاتە. ھۆکارەکانی تر بریتییە لە: چڵک و تەشەنا، کێشەی دەماری، قەبزی و کاریگەری بڕێ دەرمان و ئامفەتەمین.
لەم تێکچوونەی کۆئەندامی میز، میزەڵدان بە تەواوی خاڵی نابێت. جاری وایە ماسوولکە و سفینکتێری میزەڵدان خاو نابنەوە و ڕێگە بە ڕۆشتنی میز نادەن و دەبنە ھۆی مانەوەی ڕێژەیێک میز لە میزەڵدان و تەشەنا کردنی میزەڵدان.
سەرچاوە
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز
بلۆکی بزوینەر
بزوێنەر دارشتەی کانزایییە کە پێکدێت لە سلندەرەکان و بزوێنەری ساردکەرەوەکان لە بلۆکی بزوێنەر. پێکھاتەی بلۆکی بزوێنەر پێکدێت لە سلندەرەکانی بزوێنەر و ھەندێ بەش بەش و لە بزوێنەرە سووتانە ناوەکییەکان (automotive engine) بزوێنەری ساردکەرەوە پێکدێت تەنیا لە پارچە سلندەری بلۆک کە جیاکرابۆوە بزوێنەری ئۆتۆمبێلەکەی پێوەنووسابوو پێشکەوتنی بزوێنەرەکان وای کرد بزوێنەری ئۆتۆمبێل لێکبدرێت لەگەل بلۆکی بزوێنەر (engine block)، سلندەری بلۆک کە وەکو پێکھاتەیەکی تاک وایە، بلۆکی بزوێنەر پێکدێت لە ماددەیەک وەکو ڕێرەوی ساردکەرەوە.
بزوێنەرەکان کاتێک ھەموو سلیندەرەکانی ھاوبەشی پێ دەکات لەگەل بلۆکی باو پێدەوترێ(بلۆکی تاکە بزوێنەر) زۆر لە بزوێنەرە پێشکەوتووەکان کە پێکدێت لە (ئۆتۆمبێل-بارھەلگر-پاس-تەرەکتەر) بە بەکارھێنانی بلۆکی تاک بۆ زۆر لە جۆرەکان بەکاردێت. بۆ ئەم مەبەستە بەشێکی کەم لە شێوازی بزوێنەرەکان جیاکراوەتەوە بۆ بلۆکەکەی بۆ ھەر سلندەرێک، وشەی (بزوێنەری بلۆک) بە ئاسایی وا دەردەکەوێت کە بلۆکی تاک شێوازەکەی لەگەل زاراوەی بلۆکی تاک خۆی بە دەگمەن بەکاربھێندرێ.
مادەی بلۆک
لە ڕاستیدا قاڵبەکانی بزوێنەر دادەرێژێت لە یەکێک لەم دووانە ئاسنی دارێژراو یان دارشتەی ئەلمنیوم. قاڵبی ئەلمنیوم لە ڕووی کێشەوە زوَر سووکترە و ھەروەھا لە ڕووی گواستنەوەی گەرمی بۆ ساردکەرەوە زۆر باشترە بەڵام قاڵبی ئاسن دەپارێزێ لە ھەندێ لایەنی باش و بەردەوام دەبێ بۆ بەکارھێنانی لەلایەن ھەندێ پیشەگەر.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
ویلیام لۆرنس براگ
200px|وێنۆک|چەپ|لۆرەنس براگ ویلیام لۆرەنس براگ (بە ئینگلیزی: William Lawrence Bragg) (٣١ی ئازاری ١٨٩٠ - ١ی تەمموزی ١٩٧١) فیزیکزانێکی بەریتانی لەدایکبووی ئوسترالیا بوو وە خاوەنی یاسای براگ بۆ لادانی تیشکی ئێکس وە ھەروەھا لە ساڵی ١٩١٥ بووە ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک.
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠ پۆل:مردووانی ١٩٧١ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز پۆل:ھاوپۆلە بیانییەکانی ئەکادیمیای زانستی نەتەوەیی ھیندی پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
شەقامی ئیبن گابیرۆل
وێنۆک|شەقامی ئیبن گابیرۆل وێنۆک|مۆنۆمێنتێک لە شوێنی تیرۆرکردنی [[ئیسحاق ڕابین، دەکەوێتە سەر شەقامەکە]] شەقامی ئیبن گابیرۆل (بە عیبری: רְחוֹב אִבְּן גַבִּירוֹל) (بە ئاخاوتنی ئیبن گڤیرۆل یان تەنانەت گڤیرۆل) شەقامێکی سەرەکییە لە تەلئەبیب لە ئیسرائیل.
شەقامی ئیبن گابیرۆل بە ناوی شاعیر و فەیلەسوفی سەدەی ناوەڕاستی عیبری سلێمان کوڕی گابیرۆلەوە ناونراوە. ھاتوچۆی باکوور و باشوور دەگوازێتەوە، شەقامێکی قەرەباڵغی نیشتەجێبوون و بازاڕکردنە. لە باشوورەوە شەقامەکانی مارمۆرێک، لاسکۆڤ، کارلیباخ و ھاوڕێکانی سەدەی ناوەڕاستی ئیسپانی یەھودا ھالێڤی دەبڕێت و بە درێژایی گۆڕەپانی ڕابین و پارک یارکۆن بەرەو باکوور دەڕوات تا شەقامی شموێل یۆسف ئاگنۆن لە باکوور. ھەروەھا ئەم شەقامە شوێنی ھۆڵی شارەوانی تەلئەبیبیشە.
شەقامی ئیبن گابیرۆل ڕێگایەکی بازرگانییە و سەرنجی تایبەتی بۆ ئەوانەی ئارەزووی شوکولاتە دەکەن. دوو شوکولاتەچی شوکولاتەی تازە لە شوێنەکەدا دروست دەکەن و سێ دوکان شوکولاتەی بەلجیکی ھاوردە دەکەن کە ھەر دوو ھەفتە جارێک بە فڕۆکە دەگوازرێنەوە بۆ ئیسرائیل لەژێر بارودۆخێکی وردی کۆنترۆڵکراودا.
سەرچاوەکان
ئیبن گابیرۆل
وزەی بەیەکەوەبەستنی ناوکی
وزەی بەیەکەوەبەستنی ناوکی (ئینگلیزی: Nuclear binding energy) بریتییە لەو وزە دەرپەڕیوەی کە لە کاتی پێکھاتنی ناوکێک لە ناوکۆکەکان پەیدادەبێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیای ناوکی پۆل:فیزیکی ناوکی پۆل:ناوکەیەکگرتن
ترانسجێندەر (کچ)
ترانسجێندەر (کچ) ئەو کەسەیە کە لەکاتی لەدایکبوون وەک کوڕ دیاریکراوە بەڵام ناسنامە جێندەرییە سەرەکییەکەی کچە، ئەکرێت ھەست بە نائارامی جێندەری بکات چونکە جێندەرە ڕاستەقینەکەی لەگەل ئەو جێندەرە یەک ناگرێتەوە کە لەکاتی لەدایکبوون دیاریکراوە، چارەسەری ئەم پرۆسەیە بریتییە لە چارەسەری ھۆرمۆنی و نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەری بەپێی حاڵەتی کەسی دیاریکراو، کەدەتوانێت ببێتە چارەسەر و ئارام کەرەوە لەسەر حالەتی نائارامیی جێندەری.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرناوەکانی ژنان پۆل:ترانسجێندەر پۆل:ترانسجێندەر کچ پۆل:ناسنامەکانی تڕانسجێندەر
پیاو
وێنۆک|پەیکەری داودی پێغەمبەری، دەستکاری [[میکێلانجێلۆ]]
پیاو مرۆڤێکی نێری پێگەییشتووە. پیاو لە خێزاندا زۆرجار ئەرکی "باوک"ی لە ئەستۆیە. پۆل:پیاوان
بنەماڵە
بنەماڵە لەڕووی جینالۆجییەوە لە کۆمەڵگای کوردیدا بە دووەم چین دادەنرێت دوای خێزان، ھەرچەندە ئەم وشەیە بە ھەڵە ئاماژەی پێدەکرێت لە زمانی کوردیدا بەرامبەر بە وشەی خێزان بە کاری دەھێنن، بەڵام لە ڕاستیدا بنەماڵە چینێک سەرترە لەخێزان، چەند خێزانێک کە لە باوکێک کەوتبنەوە لە ڕێگای خوێنەوە، ئەم زاراوەیە سێ پشت دەگرێتەوە واتا (باوک، باپیرە، باوک باپیرە)، بەشێوەیەکی تر دوو باپیرە یان پتر بگەیەنێتە یەک پشت. دەتوانین بڵێین بنەماڵە تاوەکو ئامۆزا و بن ئامۆزا(ئامۆزازا) و پورزا و پورزازا و خاڵۆزا و خاڵۆزازا دەگرێتەوە. بە یەکگرتنی چەند بنەماڵەیەک کە لە خوێن بن یەک ڕەچەڵەک بن بەرەبابێک دروست دەکەن.
بنەماڵە یان داپیرە و باپیرە دایک و باوکی باوک یان دایکی کەسێکن، لە ڕووی باوکەوە یان لە دایکیەوە. لە مێژووی مرۆڤایەتی مۆدێرن، نزیکەی ٣٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر ژمارەی ئەو مرۆڤە مۆدێرنانەی کە تا ببنە باپیرە و باپیرە ژیاون، زیادی کرد. بە دڵنیاییەوە نازانرێت چی بووەتە ھۆی ئەم زیادبوونی تەمەن درێژییە بەڵام تا ڕادەیەکی زۆر دەبێتە ھۆی باشتربوونی تەکنەلۆژیای پزیشکی و ئاستی ژیان، بەڵام بەگشتی پێی وایە کە دەرئەنجامێکی سەرەکی سێ نەوەی پێکەوە زیندوو پاراستنی زانیارییەکان بووە کە ئەگەرنا دەکرا لەدەست بچێت؛ نموونەیەک لەم زانیارییە گرنگانە لەوانەیە ئەوە بووبێت کە لە کاتی وشکەساڵیدا ئاو لە کوێ بدۆزرێتەوە.
پلەبەندی چینەکان
کەواتە پلەبەندی چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچەڵەکی ھۆز و تیرەکانی کورد دابەشی دەکەینە سەر حەوت بەش:
بەڵام لای کورد دابەشکردنی چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچەڵەک بەو شێوە نییە کەلای عەرەبە، تەنانەت ھیچ سەرچاوەیەکی نووسراومان بەر دەست نەکەوتووە کە پلە بەندی چینەکانی ڕێکخسبێت، تەنانەت ئەو سەرۆک ھۆز و تیرە بەڕێزانەی کە بە فەرمی خۆیان ناساندووە وەک (سەرۆک ھۆز) لە لای دەسەڵاتداران و خەڵکەکانییەوە ھیچ بەرھەمێک وەھایان دانەھێناوە چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچڵەک ڕێکخستبێت و دەریانخستبێ وەک زانستێی سەربەخۆ، تەنانەت ھەندێ ھۆز ھەیە جارێک بە عەشیرەت ناو خۆی دەێنێت و جارێک بە تایفە وجارێک بە ھۆز وجارێک بە تیرە یان خێڵ و ئێل.
سەرچاوەکان
پۆل:خێزان پۆل:کۆمەڵگا پۆل:کورد پۆل:کوردستان
لەیزەر سکانینگ
لەیزەر سکانەر ھەیە تا دووری ٣٠٠م لە ئامێرەکە دەتوانێ خاڵ کۆ بکاتەوە، لەیزەر سکانەری جۆری یەکەم دەتوانێ نزیکەی ٣٠٠٠ کۆردینەیت وەربگرێت لە چرکەیەکدا. جۆری دووھەم تا ملیۆنێک خاڵ لە چرکەیەک دەڕوات. چەند جۆر نەرمەواڵە بۆ پرۆسێسکردنی داتا ھەیە وەک سایکلۆن کە لایکا بەرھەمی دێنێت، لەیزەر سکانەر ھەیە خۆی کار دەکات بەڵام جۆری تر ھەیە پێویستی بە کۆمپیوتەرە بۆ ئەوەی بەکاری بێنیت.
جگە لە ڕووپێوی بۆ مەبەستی تر بەکاردێت وەک لە کارگەکان بۆ دۆزینەوەی کڕاک و شەق لە دیوار و بۆڕییەکان.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕووپێوی پۆل:جیۆدیسیا
وزەی چالاککردن
وزەی چالاککردن بریتییە لە کەمترین بڕی وزەی پێویست بۆ گۆڕینی کارلێککردووەکان بۆ ئاڵۆزی چالاککراو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جووڵەکیمیا پۆل:ھاندان
پیەر دو لێستوال
پیەر دو لێستوال نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٦ پۆل:مردووانی ١٦١١ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
چوین
چوین گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی چوین بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٠ کەس لە ٤٠ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
عەلی قوشچی
عەلی قوشچی (بە ئینگلیزی: Ali Qushji، ) ناوی تەواوی عەلائەددین عەلی کوڕی محەممەدە گەردوونناس و بیریکاریزان و فیزیکزانێکی موسوڵمانی سەمەرقەندی بوو. لە نزیکەی ساڵی ١٤٧٢ ھاتووەتە ناو دەوڵەتی عوسمانییەوە و لە شاری ئەستەمبوڵ نیشتەجێ بووە. قوتابی زانای گەورە ئولوغ بەگ بووە، ناسراوە بەھۆی پەرەپێدانی بە فیزیکی گەردوونی بەبێ پشت بەستن بە فەلسەفەی سروشتی و ھەروەھا بەھۆی بەکارھێنانی بەڵگەی ئەزموونی (Empirical Evidence) لەسەر سووڕانەوەی زەوی لە وتارەکەیدا بە ناوی (Concerning the Supposed Dependence of Astronomy upon Philosophy).
ھانا ئارێنت
ژیان
ھانا ئارێنت لە دایکبووی ١٤ ئۆکتۆبەری ١٩٠٦ی ھانۆڤەر ئەڵمانیایە، تەنیا منداڵی پاوڵ مارتای بە ڕەگەز جولەکەی ڕووسییە، بە سەرەتایەکی پڕخەم و ئازار ژیانی دەست پێکردووە، کە لەگەڵ کۆچی دوایی پاوڵی ئەندازیار و نەھامەتییەکانی جەنگی جیھانی یەکەم ھاوکات بووە، پاشتریش ئارێنت بەشێک لە ژیانی لەگەڵ ئیڤا و کلارا بەسەر بردووە پاش ئەوەی مارتای دایکی شوی کردووە بە مارتن بیرواڵدی باوکیان.
ئارێنت پاش تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە کۆینگس بێرگ، ساڵی ١٩٢٤دا دەستی دایە خوێندنی کۆمەڵناسیی لە زانکۆی ماربێرگ، پاشان لەبەردەستی فەیلەسوفی لاو مارتن ھایدگەری (١٨٨٩-١٩٧٦) مەزنە فەیلەسوفی ھاوچەرخدا و ھەر لەو زانکۆدا دەستی دایە خوێندنی فەلسەفە و لە ساڵێکی پەیوەندی مامۆستا و خوێندکاری پەیوەندی خۆشەویستیش لە نێوانیاندا درووست بوو، کە بە درێژایی نیو سەدە جۆرێک لە جۆرەکان ئەو پەیوەندییەیان بەردەوام بوو، لەو ماوەیەدا ھایدگەر ھەم مامۆستاو ھەم خۆشەویست بوو، ھاناش ئیلھام و نیگابەخشی مامۆستاکەی بووە، پاشانیش چووەتە زانکۆی ھایدلبێرگ و بە سەرپەرشتیاری کارڵ یاسپێرسی فەیلەسوف و دەرونناسی ئەڵمانی نامەی دکتۆراکەی بە ناوی (چەمکی خۆشەویستی لە ئەندێشەی کلتوردا) پێشکەش کردووە، ھاوکات لەگەڵ ئەمانەشدا لە زانکۆی بەرلیندا ئیلاھیاتی مەسیحی خوێندووە. ساڵی ١٩٢٩دا لەگەڵ گۆنزیر ئەندێر بابەتی بڵاودەکردەوە.
بەھۆی گەشەکردنی بیرۆکەی ئەنتی – سەمیتیزم، جوولەکەکانی ئەڵمانیا ڕووبەڕووی گرفت بوونەوە، ھەر لەبەر ئەمەش بوو لەساڵی ١٩٣٣ دەستی دایە چالاکی سیاسی و ھاوکاری رێکخراوی زایۆینی ئەڵمانی دەکرد، کە پێشڕەوی دەکرا لەلایەن (کۆرت بلومێنت فیڵد) ەوە بۆ گەیاندنی گرفتی قوربانیانی نازیزم و توێژینەوەی دەکرد لەسەر پڕوپاگەندەی ئەنتی-سەمیتیزم ھەر لەبەر ئەمەش بوو خرایە بەندیخانەی گێستاپۆوە، بەڵام پاش بەدەست ھێنانی سۆزی دەرگاوانی بەندیخانەکە ڕزگاری بوو و لەگەڵ ڤاڵتێر بنیامین و ھەندێک بیرمەندی تردا ھەڵھاتن بۆ پاریس، لەماوەی ١٠ ساڵی مانەوەی لە پاریسدا خۆی بە ھاوکاریی بۆ منداڵانی ئاوارەوە سەرقاڵ کردبوو. ئارێنت بە یەکێک لە فەیلەسوفە ھاوچەرخەکان دادەنرێت کە پاش سیمۆن دی بۆڤوار دیارترین ژنە فەیلەسوفە، بەڵام ئەو فەیلەسوفێکی ستماتیکی نییە وەک کانت و ھیگڵ، بەڵکو تاڵەکانی ئەندێشەی ئەو بە شێوەیەکی وا لێک ئاڵاون کە لە شێوەی چنراوێکدا دەردەکەون، واتە بە کۆشش و ھەوڵدانی بەردەوام دووبارە دەتوانرێت دروست بکرێتەوە.
ھزر
ئارێنت لەو فەیلەسوفانەیە کە ڕەخنەی ھەیە لە مۆدێرنە و لە بەرھەمەکانیدا دوو چەمکی سەرەکی جێی بایەخن ئەوانیش سیاسەت و فەلسەفەن. ھانس جۆنسی فەیلەسوفی بەناوبانگی ئەڵمانی و نووسەری کتێبی بنەماکانی بەرپرسیاری دەڵێت:(ھانا بووە ھۆی بەرزکردنەوەی ئاستی گفتوگۆکردن و باسکردن لە بواری تیۆری سیاسیدا و میتۆدی لێکۆڵینەوەکانی بەسەر ئایدیا و چەمکەکانی بە کۆمەڵگای ڕۆشنبیری سەپاند)، ئارێنت پێی وایە کاتێک کە مرۆڤێک بیر ناکاتەوە بوونی نیە، مەبەستی لە سیاسەت تێگەیشتنە نەک کارکردن، کە گۆڕانکاری بەسەر پەیوەندی ئێمە و ڕابردوودا ھێنا و دەڵێت بیرکردنەوە واتە بیرھێنانەوەی ڕابردوو و پەیوەستکردنی بە ئێستاوە، من کاتێک بە دووی ڕابردوودا وێڵم ڕاوچییەکم بەنرخترین چەمک وەک مرواری دەرئەھێنم. بەڕای ئەو مرۆڤ ئازاد بوون دەبێت ڕۆڵی ھاوڵاتی لە چوارچێوەی گشتیدا ئەنجام بدات، بەم شێوەیە کاری سیاسی لە فەزای گشتی دەرخەری واتای ئازادی مرۆڤە، بەپێی بۆچوونەکانی ئەو لە دەرەوەی چوارچێوەی سیاسەت ژیانی مرۆڤ نەک لە بەرامبەر توندووتیژی ئەوانی دیکەدا دەکەویتە مەترسییەوە، بەڵکو بێمانا و بێ ریشەیە، بەم شێوەیە بواری گشتی سیاسی فەزایەکە کە لەچوارچێوەی ئەودا ئازادی تاکەکەسی تاکەکان دەدرەوشێتەوە و کار و بەرھەمەکانی مانا پەیدا دەکەن.
سەرچاوە
حەمەکەریم، شادان(٢٠١٤)، ھانا ئارێنت و ئەندێشەکانی، گەورەترین تاوانی ئەخلاقی ھەر مرۆڤێک بیرنەکردنەوەیە. کۆڤاری تاوی کۆمەڵایەتی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:فەیلەسووفانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:مێژووناسانی کۆمۆنیزم پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان پۆل:فەیلەسووفانی جوو پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی یاسا پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:نووسەرانی ئایینیی ژن پۆل:فەیلەسووفانی ژنی ئاڵمانی
دی فاکتۆ
دی فاکتۆ (بەئینگلیزی و لاتینی: De facto، بە عەرەبی: حكم الأمر الواقع) دەربڕینێکی لاتینییە بەواتای "پەیوەندیدار بە ڕاستەقینە" ـوە دێت. لەیاسادا، زۆربەی جاران بەواتای "بەکرداریی بەڵام بەبێ ئاماژەکاریی یاسایی" یان "بەکرداریی یان لەڕاستیدا، بەڵام بەفەرمیی دانەمەزراوە" ـدێت. بەشێوەیەکی باو، وەک پێچەوانەیەک بۆ دەستەواژەی دێ جۆری دێت ( کەمانای "پەیوەندیدار "بەیاسا"ـوە دێت). پێناسەیەکی تر بۆ دی فاکتۆ بریتییە لەوەی کە شتێک لەسەر زەمینی ڕاستەقینەیی جێبەجێ بکرێت بەڵام مەرج نییە بە یاسایەکی هەنووکەیی باسی لێوەکرابێت یان بەڕێوە ببرێت .نموونەی ئەمەش بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان بوو لەلایەن پارتە کوردییەکانەوە لەناوچەیەکی ئۆتۆنۆمیدا لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ی کوردان کە لەسەر زەمینی ڕاستەقینەیی ئەو کارە جێ بەجێ دەکرا بەڵام هەرگیز نە دەستووری عێراقیی نە هیچ یاسایەک لەو کاتەدا باسی لەوە نەکردبوو و ئەو کارە لەچوارچێوەی هیچ یاسایەکدا جێ بەجێ نەدەکرا.
پارێزگای بۆڵو
پارێزگای بۆڵو یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
حەمزەقەرەنیان
حەمزەقەرەنیان (Ḧemzeqereniyan، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٨ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
پارێزگای بۆڵو
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بۆڵویە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بۆڵو پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
حەمزەقەرەنیان
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کوالا
thumb|وێنەی کوالایەکی دوو ساڵە لە ئۆسترالیا کوالا گیانلەبەرێکی ژیکەڵەیە زیاتر لە ڕۆژھەڵاتی ئۆسترالیا دەژین. کوالا شێوەی ورچ coucouی بچووکە و زیاتر شەوانە چالاکە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٨١٧ پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان
ئیمپڕاتۆر گۆ-فوشیمی
ئیمپڕاتۆر گۆ-فوشیمی (後伏見天皇، گۆ=فوشیمی-تێنۆ، ٥ی نیسانی ١٢٨٨ - ١٧ی ئایاری ١٣٣٦) ٩٣مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٢٩٨ بۆ ١٣٠١ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨٨ پۆل:مردووانی ١٣٣٦ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
یانەی تۆپی پێی ڕیاڵ مەدرید زیاتر بە ڕیاڵ مەدرید یان کورتدەکرێتەوە بە ڕیاڵ، یانەیەکی پیشەگەری تۆپی پێی ئیسپانییە و بە یانەی پایتەختی ئیسپانیا مەدرید و یانەی شاھانە یان مێرەنگی ناسراوە.
لە ساڵی ١٩٠٢ دامەزراوە، یانەکە لە خولی ئیسپانی یاریدەکات و ھەڵبژێردرا بە باشترین یانەی تۆپی پێ لە جیھان، یانەی ڕیال مەدرید ٣٥ جار خولی ئیسپانی بەدەستھێناوە (ژمارەی پێوانەیی)، و ١٩ جاریش جامی شای ئیسپانیای بەدەستھێناوە و ژمارە پێوانەیییەکی تریشی تۆمار کردووە بە بەدەستھێنانی ١٤ خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و لە ٢١ی ئایاری ١٩٠٤ ڕیاڵ مەدرید یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی یەکێتی تۆپی پێی جیھانی (فیفا) ھەروەھا ڕیاڵ مەدرید یەکێکە لە ئەندامانی گرووپی (G-14) بۆ یانە سەرەکییەکان لە ئەورووپا کە ئێستا سڕاوەتەوە و گۆڕدراوە بە بزووتنەوەی یانە ئەورووپییەکان.
یانەکە ھەموو یارییە فەرمییەکانی لە یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ لە مەدریدی پایتەخت ئەنجام دەدات و ئەم یانەیە لە زۆر لە یانەکانی دیکەی جیھان جیاوازە چونکە ئەندامانی یانەکە (socios) خاوەنی ئەم یانەیەن و خۆیان یانەکەیان بەڕێوەدەبەن بەھەڵبژاردنی سەرۆکێک کە کارەکانی یانەکە بەڕێوەدەبات لە کاتی دامەزراندنی یانەکەوە لە ساڵی ١٩٠٢ ەوە لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠ فیفا ڕیاڵ مەدریدی ھەڵبژارد بە «باشترین یانە لە سەدەی بیستەمدا».
دەستکەوتەکانی مەدرید
200px|وێنۆک|ئەو جامانەی کە ڕیاڵ مەدرید بەدەستی ھێناون
کلاسیکۆ
کلاسیکۆ (بە ئیسپانی: El Clásico) (بە کەتەلۆنی: El Clàssic)یاری نێوان یانەی ڕیال مەدرید و بارسێلۆنایە کە ساڵانە ئەنجام دەدرێ گرنگی ئەم یارییە ئەوەندەیە کە جگە لە ئامادەبووانی یاریگا نزیکەی ١ ملیار کەس لەسەر گۆی زەوی لە ڕێگەی شاشەی تەلەڤیزیۆنەوە بینەری یاری کلاسیکۆی نێوان ڕیال و بارسێلۆنا دەبن.
دێربی مەدرید
دێربی مەدرید بریتییە لە یاریکردنی سێ یانەی شاری مەدرید لەنێوان ڕیال مەدرید و خیتاڤی و ئەتلەتیکۆ مەدرید ئەم دێربییە گرنگییەکەی تەنیا لە شاری مەدریدە بەوەی کام یانە دەبێتە پاڵەوانی یانەکانی شاری مەدرید تا ئێستا لە درێبییە مەدرییەکان یانەی شاھانەی ڕیال مەدرید زۆرترین سەرکەوتنی بەدەست ھێناوە.
لە ساڵانی (١٩٤٥–١٩٧٨)
کە سانتیاگۆ بەرنابیۆ بوو بە سەرۆکی یانەی ڕیال مەدرید لە ساڵی ١٩٤٣ دا کۆمەڵگایەکی گەورەی وەرزشی لە مەدرید دامەزراند، سانتیاگۆ کە بوو بە سەرۆکی یانە ھەوڵی دا ئەستێرەکان لە یانەکەدا کۆبکاتەوە ھەستا بە واژوو کردنی بۆند لەگەڵ یاریزانان (ئەلفێردۆ دیستیڤانۆ) (پووشکاش) (سانچێز) (کۆپا)پلە یەکەم وەرزی دا ئەلفریدۆ دی ستیڤانۆ بوو بە گۆڵکاری خولی ئیسپانی بە ٢٧ گۆل، دواتر بەھۆی بیرۆکەی ڕۆژنامەنووسی فەڕەنسی لیکیپ گابرێڵ خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا وڕووژێنراو بیرۆکەکە جێبەجێکرا پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد کە بە بەشداری یانەکانی (ئیسپانیا و ئیتاڵیا و فەڕەنسا و پرتوگال) دەستی پێکرد لە پێنج وەرزی ئەم پاڵەوانییەتە لەسەر یەک یانەی شاھانە (ڕیال مەدرید) بووە پاڵەوان لەنێوان ساڵانی ١٩٥٥ بۆ ١٩٦٠ و لەساڵانی ١٩٦٢ و ١٩٦٤ پلەی دووەمی بەدەستھێنا دوای دۆڕانی لە یاری کۆتایی بەرامبەر بەنفیکا و ئینتەر میلان، و ھەروەھا ھەر لە سەردەمی سانتیاگۆ ڕیال مەدرید بووە خاوەنی ٥ نازناو لە خولی ئیسپانیا و جگە لەمانەش بوو بە خاوەنی چەندەھا جامی بەناوبانگی تر.
سەردەمی یەکەمی پێرێز لە ساڵی ٢٠٠٠
دوای ھەڵبژاردن بۆ سەرۆکایەتی یانەی شاھانە ئەم جارەیان فلۆرەنتینۆ پێریز بوو بە سەرۆکی یانە و دەستی کرد بە کڕینی یاریزانە ناسراوەکانی جیھان و لە یەکەم ھەنگاویدا یاریزانی یانەی بەرشلۆنە لویس فیگۆی کڕی و یانەکەی زیاتر ناساند بە ھێنانی دەیڤد بێکام و ڕۆبێرتۆ کارلۆس و زەینەدین زێدان و ڕۆناڵدۆی بەڕازیلی دوای ئەو ھەموو کارانە یانەی ڕیال مەدید بەسەرکردایەتی پێرێز ھەموو نازناوەکانیان بردەوە کە گرنگتریان خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بوو دوای بردنەوە لە یانەی بایەرلێڤەرکۆزنی ئەڵمانی جگە لە جامی شای ئیسپانیا کە نەیانتوانی بەدەستی بھێنن.
200px|وێنۆک|سەرۆکی ئێستای یانەی شاھانە فلۆرەنتینۆ پێرێز
ڕامۆن کاڵدیڕۆن
لە ساڵی ٢٠٠٦ ھەڵبژاردن کرایەوە ئەم جارەیان ڕامۆن کاڵدیۆن ھەڵبژێردرا بە سەرۆک یانە و میاتۆڤیچ بوو بە بە بەڕێوبەری وەرزشی یانە و لە ھەمان ساڵ دا ڕاھێنەری ئیتاڵی فابیۆ کاپێلۆ کرایە ڕاھێنەری یانە لە وەرزی یەکەم بە وشکە ساڵی بەڕێکرا بەڵام لە وەرزی دووەم ساڵی ٢٠٠٧ خولی ئیسپانیان بەدەست ھێنا دواتر یانەی ڕیال مەدرید تا ڕادەیەک ئاستی بەدابەزین کرد و سەرۆکی یانە دەستی لەکارکێشایەوە دووبارە ھەڵبژاردن کرایەوە و و دووبارە فلۆرەنتینۆ پێریز بوو بە سەرۆک یانە.
ھاتنەوەی پیرێز
دوای ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٠ دووبارە فلۆرەنتینۆ پێریز کرایەوە سەرۆک یانە و دووبارە ھاتەوە سەر نەریتی کڕینی یاریزانان ھەڵسا بە کڕینی ڕیکاردۆ کاکا، و کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ بە ٩٤ ملیۆن یۆڕۆ، و کڕینی کەریم بێنزێما و ئەربێلوا و ئەلبیۆل بەڵام بەکڕینی ئەم یاریزانانە ڕیال ھیچی بۆ نەبڕایەوە بەڵام لە وەرزی دووەمدا ڕیال بە ھێزێکی گەورەوە گەڕایەوە بە کڕینی یاریزانی کوردی تورکیا مەسعوود ئۆزێڵ و یاریزانی ئەرجەنتینی ئەنخێل دیماریا کە توانیان گرێکوێرەی چەند ساڵەی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بە بردنەوەی لە لیۆن بکەنەوەو بگەن بە قۆناغی پێش کۆتایی کە دواتر بە یانەی بارسێلۆنا دووچاری شکست بوونەوە بەڵام لە وەرزی نوێدا ڕیال گەڕایەوە سەر ئاستی ڕاستەقینەی خۆی بەھۆی ئەو ئاستە بەرزەی پێشکەشی کردووە تا ئێستا
بەڕێوبەرایەتی یانەکە لە ئێستادا
200px|وێنۆک|[[کارلۆ ئەنچێلۆتی ڕاھێنەری ڕیال مەدرید]]
زەوی (یاریگا)
وێنۆک|یاریگای یانەی شاھانە، سانتیاگۆ بەرنابیۆ سانتیاگۆ بەرنابیۆ یاریگایەکی تۆپی پێیە دەکەوێتە شاری مەدرید لە وڵاتی ئیسپانیا، یاریگاکە لە ڕێکەوتی ١٤ەی دێسمبەری ساڵی ١٩٤٧ موڵکی یانەی ڕیال مەدرید یاریگایەکە جێگای ٨٥٬٤٥٤ کەس دەبێتەوە، ناوی یاریگاکە لەپێشوودا نویڤۆ ستادیۆم کامارتین بووە بەڵام دواتر ناوەکە گۆڕدرا بۆ سانتیاگۆ بەرنابیۆ بەھۆکاری ئەوەی کە سانتیاگۆ باشترین دەسکەوتی بۆ یانەی شاھانە بەدەست ھێناوە، یاریگاکە ماوەی سێ ساڵی پێچوو تا بنیاد نرا کە لەماوەی ساڵی ١٩٤٤ ەوە دەستی پێکرد تا لە ساڵی ١٩٤٧ تەواو کرا و مەڕاسیمێک بۆ کرانەوەی یاریگاکە ئەنجام درا، یاریگاکە لەساڵانی ١٩٥٣ و ١٩٩٢ و ١٩٩٤ و ٢٠١١ نۆژەنکراوەتەوە، درێژی یاریگاکە ١٠٧ مەترە و پانییەکەشی ٧٢ مەترە.
لۆگۆکانی یانەی ڕیاڵ مەدرید
لۆگۆی یەکەمی یانەی ڕیال مەدرید کورتکراوەی ھەرسێ وشەی ("MCF" Madrid Club de Fútbol) کە بە ڕەنگی شینی تۆخ نەخشێنرا بوو، تا دواتر لە ساڵانی (١٩٠٢، ١٩٠٨، ١٩٢٠، ١٩٣١، ١٩٤١، ٢٠٠١) گۆڕانکاری تێدا کراوە.
ڕاگەیاندنی یانە
ڕیال مەدرید لە چاو سەرجەم یانەکانی جیھان زۆرترین گرنگی بۆ ڕاگەیاندنە کە دوو ڕۆژنامەی نزیکی ھەیە ئەوانیش ڕۆژنامەی ئەی ئێس ناسراو بە ئاس و ڕۆژنامەی مارکا یە ھەروەھا ڕیال مەدرید خاوەن جەماوەرێکی گەورەیە لە پێگە کۆمەڵایەتییەکانی وەک فەیسبووک و تویتەر و مای سپەیس و کەناڵێکی ئاسمانی کە ڕۆژانە چەندەھا ھەواڵ و چالاکییەکانی یانەکە لە سەرجەم خولەکان دەخاتە ڕوو.
کەناڵی تەلەڤیزیۆنی
ڕیاڵ مەدرید خاوەنی کەناڵێکە بەھەمان ناوی یانەکە و لەلایەن سەرۆکی یانەکەوە پشتگیری ئەم کەناڵە دەکرێت و ڕۆژانە بە ھەردوو زمانی ئینگلیزی و ئیسپانی پڕۆگرامەکانیان پەخش دەکەن.
ئەو یاریزانانەی زۆرترین یارییان بۆ یانەکە ئەنجامداوە
تێبینی: ئەم خشتەیە تەنیا یارییە فەرمییەکان دەگرێتەوە، لەبەر ئەوەی ھەندێ لە یاریزانەکان ھێشتا لە یاریکردن بەردەوامن بۆیە ئەگەری گۆڕانکاری تێدا ھەیە
گۆڵکارانی ڕیاڵ مەدرید
لیستی گۆڵکارانی ڕیاڵ مەدرید لەسەرجەم پاڵەوانێتییەکاندا، ڕێژەی ناو کەوانەکە ژمارەی یارییەکانە. ھەتا ڕێکەوتی ٦ی ئایاری ٢٠٢٣.
سەرچاوەکان
پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٢ لە ئیسپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٢ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی مەدرید پۆل:ڕێکخراوەکان بە پشتگیری پاشاییەتی بنکەیان دەکەوێتە ئیسپانیا پۆل:یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
بڕیارنامەی ١٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئابی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆماری ئەفریقای ناوەندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 891‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری ئەفریقای ناوەندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ژانگ یاوۆتیاوۆ
زۆری لێکرا بۆ ئەوەی ڕا بکات بۆ چێنگدو کە لە سەردەمی ئەمڕۆدا پێی  دەوترێت پارێزگای سیچوان. لەبەر ھەژاری و بژێوی خۆی جلەکانی لە ڕەھن و قەرزدا داناوە تا پشتگیری ژیانی خۆی پێ بکات، ژمارەیەک لە شیعرەکانی لە تۆماری چوان تانگشی کۆکراونەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی تانگ پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان
ژان دو لا سێپەد
ژان دو لا سێپەد شاعیرێکی سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسا بوو. ژان دو لا سێپەد نزیکەی ساڵی ١٥٥٠ لە مارسیلیا لەدایک بوو. باوکی ژان-باتیست دو لا سێپەد و دایکی کلود دو بۆمپا. دوکتۆرای لە بەشی یاسا وەرگرتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٨ پۆل:مردووانی ١٦٢٣
قەڵاسمۆرە
قەڵاسمۆرە (Qellasimore، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤ کەس لە ١٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
یاسای ھێس
یاسای ھێس (ئینگلیزی: Hess's law) لە کیمیادا، بریتییە لە بنچینەی دۆزینەوەی گەرمیی کاردانەوە. یاساکە دەڵێت: گۆڕانی ناوەڕۆکی گەرمیی کاردانەوەیەکی کیمیایی بەھاکەی جێگیرە، ئەگەر ئەو کاردانەوەیە بە ھەنگاوێک یان چەند ھەنگاوێک ڕووبدات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیای فیزیکی پۆل:کیمیای گەرمی
فرانسیسکۆ تارێگا
فرانسیسکۆ تارێگا (بەئیسپانی: Francisco de Asís Tárrega y Eixea، ٢١ ی تشرینی دووەم ١٨٥٢- ١٥ ی کانوونی یەکەم ١٩٠٩)، یەکێک بوو لە ئاوازدانەر و گیتارژەنە ئیسپانییە کارتێکەرەکان.
ژیاننامە
تارێگا لە ٢١ ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٥٢ لەدایک بووە، لە فیاریاڵ، کاستێلۆن، ئیسپانیا. ھەندێک دەڵێن گوایە باوکی تارێگا ففلامێنکۆی ژەنیوە لەگەڵ ژمارەیەکی تر لە شێوازە جۆراوجۆرەکانی تری گیتار، کاتێک باوکی رۆیشتووە بۆ کارەکەی، کە لەوکاتەدا پاسەوان/چاودێر بــووە لە شوێنێک لە San Pascual، تارێگا منداڵبووە و ویستوییەتی گیتارەکەی باوکی بگرێت/دەستلێبدات و ھەوڵبدات کۆمەڵێک دەنگی خۆشی لێوە دەستبکەوێت. نازناوی تارێگا بە منداڵی بریتی بووە لە "Quiquet".
تارێگا بۆ ھەمیشەیی تووشی چاوکزی و تێکچوونی ھەستی بینین بو و کاتێک لەگەڵ خێزانەکەی جوڵان بۆ شاری کاستێلۆن، ھەر بەو منداڵییە ناوییان تۆمارکرد بۆ پۆلی مۆسیک تا فێری مۆسیک بێت. ھەردوو یەکەمین مامۆستایانی مۆسیکی تارێگا کە Eugeni Ruiz و Manuel González بوون، نابینابوون!
لە ساڵی ١٨٦٢، Julián Arcas ی کۆنسێرت گیتار، لەئاھەنگێکدا لە کاستێلۆن بینیی فرانسێسکۆ(کەلەوکاتەدا گەنج بوو) گیتار دەژەنێت، بۆیە داوای لە باوکی فرانسێسکۆ کرد کە رێگەی پێبدات کە فرانسێسکۆ لەگەڵ خۆی ببات بۆ بەرشەلۆنە و لەوێ پێکەوە گیتار بخوێنن. باوکی فرانسێسکۆ تارێگا رازی بوو، بەڵام سوور بوو لەسەر ئەوەی کە پێویستە کوڕەکەی وانەی پیانۆش وەربگرێت و بخوێنێت. لەوکاتەدا گیتار وەک ئامێرێک دانرابوو کە دەبوو بەدوای گۆرانیبێژدا بھاتەیە و بڕۆیشایە، لەکاتێکدا کە پیانۆ مەبەستی ھەموو ئەوروپا بوو و زۆر گرنگ بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، تارێگا وانەکانی زوو راوەستان لەدوای ئەوەی کە Arcas بۆ گەشتێکی مۆسیکی رۆیشت و تارێگای بەجێھێشت. لەکاتێکدا کە تارێگا ھێشتا تەمەنی تەنھا ١٠ ساڵ دەبوو، رای دەکرد و ھەوڵیدەدا کە ژیانی مۆسیکی خۆی دەستپێبکات و بخاتەگەڕ بەدەستکردن بە ژەنین لە کافێکان و خواردنگەکانی بەرشەلۆنە. ئەویش بەخێرایی بەئامانجی دەگەیشت و بەرەبەرەش گەشەی دەکرد و گەورەتر دەبوو پاشان گەڕایەوە بۆ لای ئەو باوکەی کە قوربانییەکی زۆریدا لەپێناو ئەوەی کوڕەکەی بگەیەنێتە پەروەردەیەکی مۆسیکی درووست و پێشکەوتوو.
پاش سێ ساڵ، لە ١٨٥٦، دووبارە رایکردەوە، ئەمجارەیان بۆ ڤالێنسیا کە لەگەڵ کۆمەڵێک گەنجی قەرەجدا لەوێ بەشداری کرد. باوکی بۆی دەگەڕا و توانی بیدۆزێتەوە و بیگەڕێنێتەوە لەگەڵ خۆی، بەڵام تارێگا بۆ جاری سێیەم، رایکردەوە/ھەڵھات، دووبارە بۆ ڤالێنسیا، لەسەرەتای ھەرزەکارییدا تارێگا تەواو شارەزا و لێھاتوو بوو لەھەردوو پیانۆ و گیتار.
کارە باوەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک پۆل:ئاوازدانەرانی ئیسپانی پۆل:مردووانی ١٩٠٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢ پۆل:ئاوازدانەران پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
شایەر
شایەر گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی شایەر بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٣٣ کەس لە ٩٣ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ئالێس (ڕێزدێنت ئیڤڵ)
سەرچاوە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ
پیسکردن بە دەنگ
پیسبوونی ژینگەو دەنگە دەنگە پێکدێ لە ئەنجامی دەنگ و بە یەکداکەوتنی دەنگ و چاڵاکیە مرۆڤیەکان و گیانەوەرەکان پەیدادەبێت سەرچاوەی سەرەکی دەنگە دەنگ لە ھەموو جیھان بریتییە لە ئامێرەکانی گواستنەوە لە ناوچە ھەژارەکان زیاتر لە ناوچە ھەژارەکان ژاوەژاو دەنگە دەنگ ھەیە ئەگەر بێت و پیشەسازی نزیکی یەک بن وە بیناکردن وە پرۆژەی نیشتەجێبوون دەبێتە ھۆکاری پیسبوون لە ناوچە نیشتەجێەکان ھەندێک سەرچاوەی دەنگە دەنگ لە ناوچە گشتییەکان بریتییە لە گۆرانی بەرز لە ھۆڵەکانی ئاھەنگ گێران وە ھەروەھا ھۆکاری گواستنەوە بریتییە لە ئۆتۆمبێل و شەمەندەفەر ە فرۆکە و بایەخدان بە چاکردنەوە و بیناکردن و ئامێرەکانی کارەبایی تەقینەوە وە خەلک. وە تۆمارکردنی کێشەکانی دەنگە دەنگ و پیسبوونی ژینگە ئەگەر بگەرێینەوە بۆ میترو و بۆ سەردەمی رۆمانیەکان ئەوا ھۆکارەکانی پیسبوونی ژینگە باسکراوە پێوانەی پیسبوونی ژینگە پێوانەیان کردوە بە (dB) واتا پێوانەی بەرز و نزم ھەیە پیسبوونی دەنگە دەنگ پەیوەندی ھەیە بە ئامێرەکانی ماڵەوە دەستی کردووە بە دەرکەوتن لە زۆربەی ماڵەکان لە وڵاتە پێشکەوتووەکان ئامێر ھەیە بۆ کەمکردنەوەی دەنگە دەنگ تێکرای ژاوەژاوە لە (97.60dB) تێپەر دەکات بەڵام ئەگەر لە (50dB) بێ ئەوە رێگە پێدراوە بۆ ناوچەی نێشتەجێبوون. توێژینەرەوان پێشنیاردەکەن کە بەرزترین رێژەی ئاستی دەنگە دەنگ لە پەیوەندی خێزانی ودراوسێی ، Noise control بیرۆکەیەکە بەکاردێت بۆ کومکردنەوەی ژاوە ژاوە لە ژینگە یاخود جێگای ئیشکردن وە ھەروەھا ئەندازیەرەکان بەکاردێن بۆ کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی ژاوە ژاوە و دەنگی زۆر وە ھەروەھا بۆ پاراستنی خۆیان لە (خۆ دانەبەر دەنگ زۆر). کاتێک کۆنترۆلی ژاوە ژاوە گونجاو نەبوو لە رادەی پێویست نەبوو واتە بۆ پاراستنی خودی کەسەکە ئەو کاتە ھەلدەستین بە رێگایەکی تر بۆ پاراستنی خۆیان لە کاریگەری مەترسییەکانی ژاوە ژاوە و پیسبوون وە ئەگەر خەلکەکە لە دەروبەری دەنگی بەرز بوون بۆ پاراستنی گوێیەکانیان پێویستە پارێزگاری گوێیەکان لە گوێ بکەن بۆ نموونە (ear plugs or ear muffs) بۆ پاراستن لە ئاو یاخود ژاوە ژاوە بەکاریدێن وە ھەروەھا بەکاردەھێن بۆ پاراستنی گەرمی. لەو ساڵە تازانە (buy quiet program) ھەنگاوی یەکەمی ئەو پرۆگرامە تازە دەردەکەوێت کەوا بۆ فەرمانی ژاوە ژاوە و بەرەنگاریکردن لە ژاوە ژاوە وە کرینی ئامێر و کەرستەی بێ دەنگتر وە ھاندانی پیشەگەری بۆ نەخشاندنی کەرستەی بێدەنگتر واتا ژاوەژاوەی کەمتر بێ.
تەندروستی
پیسبوونی دەنگە دەنگ کاریگەری ھەیە لەسەر تەندروستی و رەفتار. ئەو دەنگەی نەویستراو ڕەنگە زەرەر بە (physiological) بگەیێنێت. پیسبوونی دەنگە دەنگ لەوانەیە ببێتە ھۆی بەرزبوونی پەستانی خوێن، وە بەرزبوونی ئاستی فشار، زرنگە، لەدەستدانی گوێبیستن، تێکچوونی نووستن، وە ھەر شتێکی دیکە ببێتە ھۆی تێکچوون و زیان گەیاندن. بە گوێرەی پێداچوونەوەی وێژەزانی ساڵی ٢٠١٩ کە ھەیە، پیسبوونی دەنگە دەنگ پێکەوەبەستا لەگەل خێرایی دانەبێھێزی توانای مێشک.
پۆل:دەنگناسی (فیزیک)
دی یورێ
دی یورێ یان دێ جۆری (بەئینگلیزی و لاتینی: De jure، بە لایتینیی کلاسیکی: de iure) دەربڕینێکە بەواتای "پەیوەندیدار بەیاسا" ـوە دێت و پێچەوانەی دێ فاکتۆیە کە بەواتای "پەیوەندیدار بەڕاستەقینە" ـوە دێت. بەجۆرێکی تر، دەستەواژەی "de jure" لەبری دەستەواژەی "بەیاسایی" و دەستەواژەی "de facto" بەواتای "بەکرداریی" بەکاردێت، بەتایبەتیی کاتێک کە وەسفی بارێکی یاسایی یان سیاسیی بکرێت. پێناسەیەکی تر بریتییە لەوەی کە شتێک یاسا بەڕوونیی و ئاشکرایی دانی پێدانابێت و شایەنی لێ گەڕاندنەوە نەبێت. نموونەی ئەمە، سەربەخۆیی هەرێمی کوردستانە لەدوای پڕۆسەی ئازادیی عێراقەوە کە بەفەرمیی لە دەستووری عێراقدا داننراوە و ئاماژەکراوە بە هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی ئۆتۆنۆمیی خۆبەرەبەڕێوە لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە دوور لە حکوومەتی مەرکەزی.
پارێزگای کوتاھیا
پارێزگای کوتاھیا یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کوتاھیایە.
بڕیارنامەی ١٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئابی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 892‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:قوبرس لە ١٩٦٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئاکرۆپۆلیس
وێنۆک|325px|ئاکرۆپۆلیسی [[ئاسۆس]] وێنۆک|چەپ|[[ئاکرۆپۆلیسی ئەتینا]] زاراوەی ئاکرۆپۆلیس (بە یۆنانی: Ακρόπολις; akros, akron واتە: شاری بەرز)، نیشاندەری قەڵایەکی لەسەر گردێکە، کە لە ڕوانگەی تۆپۆگرافییەوە بەسەر زۆرێک لە شارەکانی یۆنانی کەونارا زاڵە. بە ھۆی دووپات بوونەوەی ئەم دیمەنە سەختانە، شار لە جیھانی یۆنانی کۆن، لە سیسیلییەوە بۆ دەریای ڕەش، زۆرجار بۆخۆیان لەسەر زەوییە بەرزەکان و بەرزاییەکان بنیات نراون، دواتر لە لێژەکانەوە بۆ ناوچەکانی خوارەوە دابەزیون و بڵاو بوونەتەوە. ھەرچۆنێک بێت، ھەمووی شارەکان لەسەر ئەم جۆرە زەوییانە ھەڵنەکەوتوون؛ ھەندێکیان لەسەر زەوی تەخت، یان لە درێژەی ڕۆخی دەریا یان دەشتەکان ھەڵکەوتوون و ئاکرۆپۆلیسیان نییە. ئەگەرچی ئاکرۆپۆلیس لە پلەی یەکەمدا بۆ بەرگری و پتەوکردن چێکراوە، بەڵام کردی ئاکرۆپۆلیس تەنیا ئەمە نییە. وەھا گردێک دەتوانێ بۆ ئامانجی جیاواز بەکار بھێنرێ: بۆ نیشتنگەیە وەک ماڵەکان، بگرە کۆشک و وەک ناوەندێکی ئایینی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاکرۆپۆلیس پۆل:چاندی یۆنانی پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نژیاروانیی یۆنانی کۆن
دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
دەوڵەتی ئیسلامی کە پێشتر ناوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (بە عەرەبی: الدولة الاسلامیة فی العراق والشام) بە کورتە ناوی داعش بوو، گرووپێکی ئیسلامی لە عێراق و سووریا بوون کە خۆیان بە وڵات و دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەزانی و چندین ناوچە لە باکووری عێراق و سووریایان کۆنترۆڵ کردبوو. ئەم گرووپە لەلایەن ئەبوبەکر بەغدادی، لە شۆڕشگێڕانی جیاوەبوو لە تۆڕی ئەلقاعیدە، بەڕێوە دەبرا. گرووپەکە لەگەڵ دەوڵەتانی عێراق، سووریا، ئەرتەشی ئازادی خوازی سووریا، کوردانی ڕۆژاوای کوردستان و ھێزەکانی پێشمەرگە و پاراستنی ھەرێمی کوردستان لە شەڕدا بوون.
عێراق
وێنۆک|ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی داعش (سوور)، ناوچەکانی ئۆپەراسیۆنەکانی داعش (سووری کاڵ) ئەو وڵاتانەی داعش چالاکی تێدا ھەبووە (سپی)، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) لە نیوەی دووھەمی ساڵی ٢٠١٣ نزیک بە ١٤٠٠ ماڵی لە عێراقدا خاپوور کرد. لەم ھێرشانەدا ١٩٩٦کەس گیانی لە دەست دا و ٣٠٢١ کەسیش بریندار بوون. لە (کانوونی دووھەمی ٢٠١٤) دوای ئاگردانی خێوەتی ڕەخنەگرانی سوننە لە پارێزگا سوننەکانی عێراق لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتی عێراق، ئەرتەش لە ھەر دوو شاری ڕەمادی و فەلووجە پاشەکشەی کرد، ھێزەکانی «داعش» دەرفەتەیان بە ھەل زانی و نیوەی شاری فەلووجە و بەشێک لە ڕەمادییان کۆنترۆڵ کرد و لەم دوو شارەدا پاسگەی ھات و چۆ و پشکنینیان دامەرزاند. سەرەڕای بەرگری و خۆڕاگری عەشیرەکان   ھێزەکانی داعش بەتەواوی دەستیان بە سەر فەلووجەدا گرت، بەڵام لە شەڕی ڕەمادیدا فەرماندەی داعش دەکوژرێ و کۆنترۆڵی ھەر دوو شارەکە لە دەست دەدەن.
مێژوو
لە لووتکەی جەنگی عێراقدا، ئامادەبوونی ھۆی لە پارێزگاکانی پارێزگای ئەلئەنبار، نەینەوا، کەرکووک و زۆرینەی پارێزگای سەڵاحەدین و ھەندێک بەشی پارێزگای بابل و پارێزگای دیالە و پارێزگای بەغدادا ڕاگەیاند. شاری بەعقووبەی بە پایتەختی خۆی ڕاگەیاند. لەشەڕی بەردەوامی ناوخۆیی سووریادا، گرووپەکە ئامادەیییەکی بەرفراوانیی لە پارێزگاکانی پارێزگای ڕەققە، ئیدلیب و حەلەب ھەبوو.
دەوڵەتەکە بەرپرسیار ڕاگەیاندووە لە کوشتنی ھەزاران سەربازی عێراقی و ھەزاران کارمەندی ھەواڵگری حکوومەتی عێراقی و کارمەندان و ھاووڵاتییانی حکوومەتەکانی ھاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانی عێراق. سەرباری چەندین کشانەوە و بێ ھێزبوونی ڕێکخراوەکە پێش بوونی بە دەوڵەتەکە لەکۆتا قۆناغەکانی جەنگی عێراقدا، و ئێستا ژمارەی ئەندامانی دەگاتە نزیکە ١٤٠٠٠ ئەندام. لەسەرەتای مانگی نیسانی ٢٠١٣ەوە، دەوڵەتەکە ئۆپەراسیۆنەکانی درێژکردووەتەوە بۆ ئەودیو سنوورەکانی عێراق و تا ناو سووریا کە تێیدا دەستوەشاندنێکی سەربازی خێرای ئەنجامداوە کە بووەتە ھۆی دەست بەسەردا گرتنی ناوچە گەورە و سەرەکییەکانی باکووری سووریا، بەجۆرێک کە بە «چاودێریگەی سووریی بۆ مافی مرۆڤ» وەسفیان دەکات وەک «بەھێزترین ڕەوت».
نامەیەک و دواتریش تۆمارێکی دەنگیی لەلایەن ئەیمەن ئەلزەواھیرییەوە، سەرکردەی ئێستای ئەلقاعیدە، لە ٢٠١٣دا کە تێیدا بەشی سووریا لە دەوڵەتی ئیسلامیی ھەڵدەوەشێنێتەوە؛ بەڵام ئەمیر دەوڵەتی ئیسلامی، ئەبووبەکر بەغدادی ڕەتیکردەوە کە پەیوەست بێت بەو فەرمانەوە ئەویش بەھۆکاری ئەوەی لەسەر بنەمایەکی فیقھیی ئیسلامی، پاشان دەوڵەتەکە لەو کاتەوە ئۆپەراسیۆنەکانی لە سووریا بەردەوامە. لە ڕاگەیەندراوێکی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ شدا، ئەلقاعیدە ڕای گەیاند کە دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق و شام بەھیچ جۆرێک پەیوەندی پێیانەوە نەماوە و سەر بەوان نەماوە.
سەرچاوەکان
پۆل:قاعیدە لە عێراق پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤ پۆل:تیرۆریزم لە عێراق پۆل:تیرۆریزم لە سووریا پۆل:تیرۆریزم لە تورکیا پۆل:گرووپە ئیسلامییەکان پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە دژی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەن پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن پۆل:توندوتیژی دژی ژنان پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان پۆل:جیاییخوازی لە عێراق پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان پۆل:چەوساندنەوەی موسڵمانان پۆل:ڕێکخراوەکان لە عێراق پۆل:فاشیزم پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
مۆڵێنان
مۆڵێنان گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی مۆڵێنان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٤ کەس لە ٣٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
خوێندنەوە-ھەڵسەنگاندن-ئەڵقەی چاپ
REPL کورتکراوەی (Read-eval-print loop) کە مانای وشەکان لە زانستی کۆمپیوتەردا ئەکاتە: خوێندنەوە-ھەڵسەنگاندن-ئەڵقەی چاپ. هەروەها interactive toplvel و language shellیشی پێ ئەوترێت. بریتیە لە ئەنجامدانی سێ کرداری خوێندنەوە، هەڵسەنگاندن و چاپکردن لەگەڵ دووبارەکردنەوەی ئەو سێکردارە. بە ژینگەیەک ئەوترێ REPL کە تەنها یەک "تێچوو" (input) وەرگرێ، تێچوەکە هەڵسەنگێنێ و ئەنجامەکە "چاپ" بکاتەوە بۆ بەکارهێنەر. "وەرگێڕی پایسن"، Gremlin و قاوغی لینوکس "Shell"یش نمونەی تری ژینگەی REPLن.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
یاسای ھێنری
یاسای ھێنری (ئینگلیزی: Henry's law) لە کیمیادا، یاسایەکە، دەقەکەی دەڵێت: توانەوەی گازێک لە شلێکدا و لە پلەیەکی گەرمیی جێگیردا، ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ ئەو بەشە پەستانەدا، کە ئەو گازە دەیخاتە سەر ڕووی شلەکە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کیمیای فیزیکی پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی پۆل:یاساکانی گاز
ماروولە
ماروولە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ماروولە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مۆرتکە و لە باشوور لەگەڵ گوندی عەلی زەنگەنە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئاڵی گۆران لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چۆڵەمەکی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕافایێل
وێنۆک|ڕافایێل ڕافایێل (بەئیتاڵی: Raffaello Sanzio da Urbino) (٦ی نیسانی یان ٢٨ی ئازاری ١٤٨٣ - ٦ی نیسان ١٥٢٠) لەوێنەکێشێکی ناوداری ئیتاڵییە و یەکێکیشە لەو ھونەرمەندانەی سەردەمی بزووتنەوەی ڕینێسانس بوو، ناوبراو لەساڵی ١٥٢٠ لەشاری ڕۆما پایتەختی ووڵاتی ئیتالیا کۆچی دوایی دەکات.
بۆ ئه‌وه‌ی جوانی كیژێك ده‌ربخه‌ین پێویسته‌ له‌ چه‌ند ئافره‌تێكی تر وردبینه‌وه‌ ، جا له‌به‌ر ئه‌وه‌یئافره‌تی جوان كه‌من و هه‌ڵبژاردنیان ئاسان نیه‌ بۆیه‌ ده‌بێ په‌نا ببه‌ینه‌ به‌ر ئه‌ندێشه‌ و خه‌یاڵ به‌ وێنه‌ ده‌ریببڕین (( ڕافائیل))
1رافائیل به‌سێیه‌م گه‌وره‌ترین وێنه‌كێش و هونه‌رمه‌ندی رێنیسانس ھه‌ژمار ده‌كرێت، جگه‌ له‌ وێنه‌كێشان ئوستادی ئه‌ندازیاری و ته‌لارسازی بوو.
220x440px|وێنۆک
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٣ پۆل:مردووانی ١٥٢٠ پۆل:وێنەکێشە ئیتالیەکان پۆل:تەلارسازە ئیتاڵییەکان لە سەدەی ١٦یەم پۆل:وێنەکێشە ئیتاڵییەکانی سەدەی ١٦یەم
وەرۆ
وەرۆ گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی وەرۆ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٨ کەس لە ١١ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
کیسەڵ
ئەم وشەیە لە دوو بەشی "کی" بە واتای "ماڵ، خانوو" و "سەڵ" بە واتای "سەنگ، سان، بەرد" پێکھاتووە. وشەی "کەی" ئێستا لە وتووێژی ڕۆژانەدا بە کار ناچێت بەڵام لە ھەندێک وشەی لێکدراو وەکوو "کابان، یان کەیبانوو"دا بە کار دێت، کە واتە خاتوونی ماڵ.
پۆل:کیسەڵەکان
میرنشینی حەکاری
میرنشینی حەکاری ئەمارەتیکی کوردی بوو کە دەکەوتە باشووری وڵاتی تورکیای ئەمڕۆ لە هەرێمی (جۆڵەمێرگ). میرنشینی حەکاری لە نێوان سەدەی ١٥ ھەتا ١٩ بوونی ھەبووە. لە پانترین ئاستی خۆیدا ئەم میرنشینە ویلایەتی وان و حەکاری و بەشێک لە باکووری عێراقی ئەوڕۆی بەدەستەوە بووە. وەلەبەشی ڕۆژهەڵاتدا، دەستەڵاتیان گەیشتۆتە (سەلماس و خوی) لەو ناوچانەی کە دەستهەڵاتیان هەبووە لە ناوچەکان (میرنشینی حەکاری) کۆمەڵێک کاریان لەم ناوچانە ئەنجامداوە، وەکو ئاوەدانکردنەوەی ناوچەکانیان.
سەرچاوەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان پۆل:میرنشینە کوردییەکان
خاپوورەدێ
خاپوورەدێ (Xapûredê، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٩ کەس لە ٤٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
نەخۆشی
وێنۆک|مایکوباکێریوم تووبێرکلۆسیز ھۆکاری [[نەخۆشیی سیل]]
نەخۆشی یان ناساخی بریتییە لە ناسازی لەش یان دەروون، کە بەھۆی پەرۆشی، تێکچوون و ئاڵۆزی کارکردی لەش و دەروون لە نەخۆشدا ڕوو دەدات.
نەخۆشی لەگەڵ بڕێ دۆخی پزیشکی وەک ماندوویی، لاوازی، بێحاڵی و خەمباری جیاوازە. ھۆکاری نەخۆشی دەتوانێ دەرەکی (وەک: بەکتریا، لاکوت، بەدبژیوی و …) یان ناوەکی (وەک فرەکاری تیرۆئید، شەکرە و …) بێ. نەخۆشی دەتوانێ زکماکی (وەک کۆنیشانی تێرنێر) یان جینیتیکی (وەک ئەلمیانیسم) بێ. ھەروەھا نەخۆشی تووش یان کۆن، گیرۆ یا ناگیرۆیە.
ھەر نەخۆشیێ بە ژمارەیەک نیشانە (نیشانەی نەخۆشی و نیشانەی پزیشکی) دەردەکەوێ و دەناسرێتەوە. چارەسەریی و ناسینەوەی نەخۆشی لە ئەستۆی پزیشکە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:دانیشتووناسی پۆل:ئاھۆناسی پۆل:زاراوە پزیشکییەکان پۆل:نەخۆشییەکان پۆل:پزیشکی
کانیەگوێز
کانیەگوێز (Kaniyegwêz، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤ کەس لە ٧٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ١٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی ئەیلوولی 1960دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پرسیار سەبارەت بە کۆماری دۆمینیکا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 895‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠
وەنێنەی خواروو
وەنێنەی خواروو گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی وەنێنەی خواروو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٦ کەس لە ٣٦ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پارێزگای قۆنیە
پارێزگای قۆنیە یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.
پارێزگای قۆنیە گەورەترین پارێزگای تورکیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای قۆنیە پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
ئیمپڕاتۆر ھەنازۆنۆ
ئیمپڕاتۆر ھەنازۆنۆ (花園天皇، ھەنازۆنۆ- تێنۆ، لەدایکبووی ١٤ی ئابی ١٢٩٧ - ٢ی کانوونی یەکەمی ١٣٤٨) ٩٥مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ١٣٠٨ بۆ ١٣١٨ بوو
باسم یووسف
باسم رەئفەت موحەممەد یووسف (بەعەرەبی: باسم رأفت محمد يوسف، ٢٢ی ئازار ١٩٧٤ -) پزیشکێکی میسری و پێشکەشکاری "بەرنامەی ئەلبەرنامج"ی گاڵتەئامێزە. ناوبانگی لەپێشکەشکردنی بەرنامەی ئەلبەرنامجەوە کە لەکەناڵی "ئۆن تی ڤی"یەوە پێشکەش دەکرا پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ کەناڵی "سی بی سی" لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢دا. بەرنامەکەی باسم یوسف لاساییکردنەوەی بەرنامە ڕۆژانەکەی میدیاگەر "جۆن ستیوارت"ی ئەمەرکییە. باسم یوسف یەکێکە لە دیارترین و کاریگەرترین پێشکەشکارەکانی دژ بە ئیخوان موسلیمینی میسر.
باسم یوسف شۆو
سەرەتای کاری باسم یوسف لە میدیادا لەڕێگای پێشکەشکردنی بەرنامەیەکی گاڵتەئامێزی سیاسییەوە بوو لەدوای شۆڕشی میسریی لە ٢٥ی کانوونی دووەم لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت و زۆر وردتر لەسەر ماڵپەری یوتیوب بەناوی "باسم یوسف شۆو" کە لە ٨ی ئازار ی ٢٠١١ دەستی پێکرد. زۆرتر لە ١٠٨ زنجیرە لە بەرنامەکە لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت پەخشکرا و کۆی بینینی ڤیدیۆکان لەسەر یووتیووب گەیشتە ١٥٨ ملیۆن بینین.
بەرنامەی "ئەلبەرنامج"
باسم یوسف دەستی کرد بە پێشکەشکردنی بەرنامەی "ئەلبەرنامج" لەکەناڵی "ئۆن تی ڤی" لە مانگی ڕەمەزاندا و لەیەکەم ڕۆژی ڕەمەزانی ساڵی ٢٠١١ ـەوە کە هاوتا بوو لەگەڵ ١ی ئابی ٢٠١١ ـەوە دەست پێ کرد. هەندێک لایەنی میدیایی لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ دا دەستلەکارکێشانەوەی لە کەناڵی ئۆن تی ڤی ڕاگەیاند بەهۆی چەند هۆکارێکەوە کە "دواتر ڕای دەگەیەنێت"، بەڵام زنجیرەکەی ئاسایی وەک خۆیی لەهەمان ڕۆژدا نمایش کرا و دەرکەوت کە لێدوانە پێکەناوییەکانی گاڵتە بە تاوانبارکردنەکانی میدیایی فەرمیی دەکرد بۆ کەناڵی ئۆن تی ڤی کە گوایە هانی خراپەکاری دەدەن دژ بە "ئەنجومەنی عەسکەری میسری".
پاش ئەوە باسم بەرنامەکەی لە کەناڵی "ئۆن تی ڤی"یەوە گواستەوە بۆ کەناڵی سی بی سی و یەکەمین زنجیرەی لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ دا لێ نمایش کرا. یەکەمین زنجیرەی کە لە سی بی سی پێشکەش کرا تووڕەیی هاوکارانی لە کەناڵەکە خستەوە لەپاش ئەوەی کە ڕەخنەی گاڵتەئامێزی لە یەکەمین زنجیرەیدا لەو کەناڵە ئاڕاستە کردن، کە ئەمەش وای کرد "عیمادئەلدین ئەدیب"ی هاوکاری و ڕۆژنامەنووس نییەتی خۆی بۆ تۆمارکردنی سکاڵای یاسایی لەسەر باسم یوسف پشان بدات. لەهەمان زنجیرەدا هێرشێکی ڕوون و دیاری خستە سەر گرووپە ئیسلامییەکانی میسر و سەرۆکی وڵات موحەممەد مورسی، بەهۆی ئەمەشەوە کۆمەڵێکی زۆر لە میدیاگەران هاتنەوەڵام لێی. لەلایەن ڕۆژنامەگەریی سویدییەوە بە ئازاترین و بوێرترین ڕۆژنامەگەری میسری باسی ناونرا و باس کرا ئەمەش بەهۆی پیشاندانەوەی کۆمەڵێ ڤیدیۆی موحەممەد مورسی سەرۆکی میسر کە تێیدا هانی خەڵک دەدات دژ بە ئیسرائیل و ئەمەریکا و ڕۆژئاوا پێش ئەوەی ببێتە سەرۆکی وڵاتەکە لە ساڵی ٢٠١٠ دا، و شایەنی باسە کە باسم لەو گرتانەدا مورسی وەکوو موزایەدەچییەک بەسەر خەڵکەوە باس دەکات.
سەرچاوە
ویکیپیدیای عەرەبی
پۆل:زیندووان پۆل:پزیشکە میسرییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:موسڵمانانی میسری پۆل:خەڵکی قاھیرە
ئەرنو دانیال
thumb|هۆنراوەنووسی فەڕەنسایی ئەرنو دانیال ئەرنو دانیال (بەفەڕەنسی:Arnaut Danièl) ناوبراو لەسەدەی سێزدە ژیاوە و نازناوەکەشی پتراکە مانای خۆشەویستی گەورەیە, ناوبراو گۆرانیبێژ و شاعیری فەڕەنسیە
پۆل:هۆنراوەنووسە فەڕەنساییەکان پۆل:گۆرانیبێژە فەڕەنساییەکان
ئێتیێن تابورۆ
ئێتیێن تابورۆ نووسەری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٩ پۆل:مردووانی ١٥٩٠ پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
کاترین دێ مێدیچی
وێنۆک
کاترین دێ مێدیچی یان کاترینی مێدیچی (بە ئیتالیایی: Caterina de' Medici) (١٥١٩-١٥٨٩) ژنێکی تانوپۆ ئاوریشمینی ئیتالیایی بوو لە بنەماڵەی مێدیچیی ئیتالیا کە لە ماوەی ساڵانی ١٥٤٧ تا ١٥٥٩دا شاژنی فەڕەنسا بوو. ئەو ژنی ھێنڕیی دووھەمی فەڕەنسا بوو و لە دوای مردنی مێردەکەی وەکوو شاژنی دایک ڕۆڵێکی زۆر گرنگی لە سیاسەتی فەڕەنسادا هەبوو. ئەو یەکێ لە ئەو کەسانەی بوو کە کوشتارەکەی سەنت بارسۆلۆمووی دروست کرد و ژمارەیەکی زۆر لە پرۆتێستانتەکانی فەڕەنسای بە کوشتدا دا.
سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc., USA.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پاشایەتیی فەڕەنسا پۆل:بنەماڵەی مێدیچی پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٩ پۆل:مردووانی ١٥٨٩ پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
بەتڵیمۆس
کلاودیۆس بەتڵیمۆس (بە ئینگلیزی: Claudius Ptolemy) نووسەرێکی یۆنانی-میسری بوو لە شاری ئەسکەندەرییەی میسر کە بیرکاریزان و گەردوونناس و جوگرافیاناس و ئەستێرەناس بووە. لە یەکێک لە پارێزگاکانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کە ئەسکەندەرییە بوو ژیانی بەسەر بردووە و بە زمانی یۆنانی (کۆین) شتی نووسیوە و ڕەگەزنامەی هاوڵاتی بوونی لە ڕۆمانی بەدەست هێناوە. بە زۆری ناوبانگی دەرکردووە بەهۆی تێڕوانینە جیاوازەکەی بۆ گەردوون و زەوی کە پێی وابووە هەسارەی زەوی دەکەوێتە ناوەڕاستی گەردوونەوە، کە ئەمەش ناسراوە بە سیستەمی بەتڵیمۆسی (Ptolemaic system). زۆر شت دەربارەی ژیانی نەزانراوە تەنها ئەوە نەبێت کە لە نووسینەکانیەوە ماوەتەوە. یەکەم بەرهەمی لەسەر گەردوونناسی بریتی بوو لە کتێبی ماجستی (Almagest) کە لە نزیکەی ساڵی ١٥٠ز تەواو بووە و بریتییە لە چەند ڕاپۆرتێکی زانستی گەردوونی کە بەتڵیمۆس لەو چارەکە سەدەیەی پێشوودا بە دەستی هێناون.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠ پۆل:مردووانی ١٧٠ پۆل:زانا یۆنانییەکان پۆل:زانا میسرییەکان پۆل:ماتماتیکزانەکانی سەدەی دووەم پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان پۆل:رۆمانی سەدەی یەکەم پۆل:ڕۆمانی سەدەی دووەم پۆل:فەیلەسووفەکانی سەدەی دووەم
بانگی کوردستان
ڕۆژنامەی بانگی کوردستان ڕۆژنامەیەکی ئەدەبی، زانستی، کۆمەڵایەتی، نەتەوەیی و سەربەخۆ بووە. حەفتانە لە شاری سلێمانی دەردەچوو. یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی ٢ی ئابی ١٩٢٢ چاپکراوە. خاوەنی ئیمتیاز، بەڕێوبەری بەرپرس و سەرنووسەر مستەفا پاشا یا موڵکی. دوای چاپکردنی چواردە ژمارە لە سلێمانی، بەشێک لە ژمارەکانی ڕۆژنامەکە لە بەغدا چاپکران. ناوەڕۆکی ڕۆژنامەکە بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی و تورکی بوون. لە ساڵی ١٩٢٦، ڕۆژنامەکە ڕاگیرا.
لەدوای گەڕانەوەی شێخ مەحموود لە ھیندستان، ڕۆژنامەکە بووە زمانحاڵی حکوومەتەکەی شێخ مەحموود.
وردەکارییەکانی سەر ڕۆژنامە
لە خوارەوەی ڕۆژنامەکە نووسرا بوو ڕیکلام بە دێرێک، سێ عانە دەسێنرێ. ھەروەھا ئەوەش نووسرابوو بۆ ھەموو شتێ مراجەعەت بە خاوەنی ئیمتیاز دەکرێ. لە لای چەپی لۆگۆکەی نووسرابوو، موحەڕیری (سەرنووسەر) کوردیی و فارسیی «عەلی کەمال» و «م. نوری». ھەروەھا بۆ بەشداریی لە ئابوونەی مانگانە، سێ مانگ و شەش مانگ جارێ، ساڵێ بە ھەشت ڕوپێیە.
لە ژێر لۆگۆی ڕۆژنامەکە ئەم شیعارە نووسراوە: «زەمانی گورز و ڕم ڕابورد ئێستا پاڵەوان عیلمە چەک دەستە و سنعەت بارقە تیغ و سنان عیلمە»
سەرچاوەکان
پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٢٢ پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
وەنێنەی ژووروو
وەنێنەی ژووروو گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی وەنێنەی ژووروو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٤ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
مەنزەرئاوا
مەنزەرئاوا گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مەنزەرئاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شێخ وەیس و لە باشوور لەگەڵ گوندی قودرەتە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەکیەی حەمەبایز لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گورگەیی کاک عەبدوڵا.