cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جان باپتیست پێرین
جان باپتیست پێرین (٣٠ی ئەیلوول ١٨٧٠ – ١٧ی نیسان ١٩٤٢) فیزیکزانێکی فەڕەنسی بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٦ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت. لەبەر خوێندن و توێژینەوە لەسەر جووڵەی براونی (Brownian Motion)، ڕوونکردنەوەکانی ئەلبەرت ئاینشتاینی سەلماند و سروشتی گەردیلەیی ماددەشی سەلماند و هەر لەبەر ئەمەش خەڵاتی نۆبێلی وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٠ پۆل:مردووانی ١٩٤٢ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
ئاڵبینیزم
وێنۆک|پەنگوینێک کە حاڵەتەکەی ھەیە ئاڵبینیزم حاڵەتێکە کە ھەندێک لە خەلک، گیانلەبەر، ڕوەک ھەیانە. حاڵەتەکە بەھۆی کەمی یان نەبوونی بۆیەی میلانین لە قژ، چاو، پێست ڕوودەدات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نەخۆشییە پێستییەکان
شارەبان
شارەبان یەکێک لە شارەدێیەکانی قەزای شارەبان، لە پارێزگای دیالە، ناوەندی قەزای شارەبانە، لە باشووری کوردستان لە عێراق. وە دووەم گەورەترین شارۆچکەی دیالەیە دوای ناوەندی قایمقامیەت. بەم ناوە ناوی لێنراوە لە پێوەندی لەگەڵ (میقداد بن محمد الریفایی حاکمی سۆفیە کە لە دەوروبەری دەسەڵاتی دادوەری بە خاک سپێردراوە. پێکھاتەی دانیشتووانی تێکەڵەیەکە لە عەرەب و تورکمان و کورد. ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە نزیکەی ٨٠ کم(٥٠ میل) باکووری رۆژھەڵاتی بەغدا و ٣٠ کم(١٩ میل) لە باکووری رۆژھەڵاتی بەعقووبە.
جوگرافیا
ئەم شارۆچکەیە نزیکەی ٩٠کم لە باکووری رۆژھەڵاتی بەغدا و ٤٠کم لە باکووری رۆژھەڵاتی بەعقووبە دوورە. شارۆچکەی شارەبان لەسەر زەوییەکی کشتوکاڵی بەپیت درێژ دەبێتەوە کە ڕووبەرەکەی زیاتر لە ٢٠٠ ھەزار دۆنم دەبێت، و بە باخەکانی بەناوبانگە، بە تایبەت لە چاندنی خورما و ھەنار و پرتەقاڵ.
مێژوو
شارۆچکەکە لە ساڵی ١٩٢٠ز بەفەرمی بووە ناحیە، دواتر بە فەرمانی شاھانە لە ساڵی ١٩٥٠دا گۆڕدرا، بۆ ئەوەی ببێتە قەزایەک بەناوی قەزای شارەبان(میقدادیە).
لە دێر زەمانەوە شارەبان ئاوەدان بووە، و ملکەچی زۆرێک لە ئیمپراتۆریەت و رژێمەکان بووە، وەک سۆمەریەکان، ئەکەدیەکان، ئاشوورییەکان و بابلییەکان، پاشان ساسانییەکان و یۆنانیەکان، پێش ئەوەی موسڵمانان لە ساڵی ١٦کۆچیدا پارێزگای دیالە داگیر بکەن.
چەندین شوێنی دێرینی تێدایە و ژمارەیان لە ساڵی ١٩٧٠دا بە ٦٣ شوێنی شوێنەوار خەمڵێندراوە، لەوانە تل سەبع قەناتیر، تل سەخر، تل الیھود.
ھەروەھا مزگەوتەکانی شارۆچکەی شارەبان چەندین ھێرش و بۆردومان کران کە میلیشیا شیعەکان تێیدا بەشداربوون، ھاوکات مزگەوتەکان داخران و ژمارەیەکی زۆر لە ئیمامەکانیان کوژران. لە ڕۆژێکدا (١٢ی ژانویەی ٢٠١٦) میلیشیا شیعەکانی عێراق دە سوننەیان لە سێدارە دا و حەوت مزگەوتیان لەو شارۆچکەیە سوتاند. ھاوکات عومەر حومەیری پارێزگاری پێشووی دیالە لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦ بە کەناڵی جەزیرەی راگەیاندبوو، میلیشیاکان نەوەد گەنجی ناوچەی شارەبانیان لە سێدارە داوە. بە دانپێدانانی بەرپرسانی عێراقی، بژاردەی مردن یان جێھێشتنی شارەکە بە خێزانە سوننەکان درا.
پارێزگای دیالە و شارە جیاوازەکانی - لەنێویاندا شارەبان، گەورەترین شەپۆلی ئاوارەبوونی زۆرەملێی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠٠٧ بەخۆیەوە بینی، دوای بۆردومانکردنی مەزارگەی ژئەلعەسکەری) لە سامەڕا لە شوباتی ٢٠٠٦.
دانیشتوان
ژمارەیەکی ناکۆک ھەیە سەبارەت بە دانیشتوانی شارەبان، نزیکە لەسەر ئەوە کۆک بن کە ژمارەیان نزیکەی ٢٨٠ ھەزار کەسە، نزیکەی ٧٠٪یان عەرەبن، ٢٠٪یان کوردن، ئەوانی دیکە تورکمان و کەمینەکانی دیکەی عێراقن. لە ڕاپۆرتەکانی پێشوودا باس لەوە کرابوو کە ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی ١٥٥ ھەزار کەس بووە. رێژەی لە نێوان ٨٠-٩٠٪ی دانیشتووانی عەرەبن، ٥٪ی کوردن، و لەنێوان ٣٪-٤٪ی تورکمانن و تێیدا کەمینەیەکی چیچانی ھەیە کە زیاتر لە ١٥٠ ساڵ لەمەوبەر لە قەوقازەوە ھاتوون ، ھەڵاتن لە ستەمکارییەکانی (تزاری ڕووسیا) لە ڕۆژانی شۆڕشی (ئیمام شامیل داغستانی) ھەموو دانیشتووانەکەی موسڵمانن.
گەڕەک و شوێنە گرینگەکانی
سەبارەت بە گەڕەکە نوێیەکانی نیشتەجێبوون لەناو شارۆچکە گەورەکەدا کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت (المقدادیە: بەعەرەبکردنێک بە ناوی ئەو شارۆچکە کە بۆ یەکەمجار لە سیەکانی سەدەی بیستەمدا جێبەجێکرا کاتێک دامەزرا - ناحیەی المقدادیە - بە شێوەیەکی کارگێڕی)، دیارترینیان بریتین لە گەڕەکەکانی ئەلموعەلیم، ئەلعەسکەری، فەلەستین، ئەلعەسری، ئەلعەزی، گەڕەکی ئەلنیدال (گوندی بەلور پێشتر)، ئەلحوریە، ئەلڕەمەدی، و گەڕەکی شوھەدا، جگە لە گوندی قزڵجە.
مزگەوتەکان
سەبارەت بە مزگەوتەکانی، چەندین مزگەوتی کۆن و بەناوبانگی تێدایە، دیارترینیان مزگەوتی گەورەی شارەبان کە لە ساڵی ١٠٣٤ی کۆچی / ١٦٢٥ی زایینی دروستکراوە. مزگەوتی ئۆرفالی، مزگەوتی نەزەندە خاتوون لە گەڕەکی مۆدێرن، مزگەوتی گەڕەکی ئەلموعەلەمین، مزگەوتی الحوریە، مزگەوتی حوزەیفە بن الیەمان، مزگەوتی ئەبو زەڕی غەفاری، مزگەوتی شەھید خەلیل عەبدولکەریم الصالح، مزگەوتی ئەلعروبە ، جگە لە مزگەوتی المقدادیە و مزگەوتەکانی تر.
لە سەرەتای چلەکانی سەدەی بیستەمدا ناوەندی شاری شارەبان لە (١٠٠) خانوو پێکھاتبوو. شەستیان موسڵمانن و چلیان جوون (بەو پێیەی تا ئێستا پاشماوەی کەنیسەی جولەکەکان لە داربۆنەی تەوراتدا ھەیە و کەس داگیری نەکردووە)، شارۆچکەی شارەبان بە بەرخۆدانی ئیسلامی لە سەردەمی داگیرکارییەکانی ئەمریکا بۆ سەر عێراق بەناوبانگ بوو.
لە شارەبان، کەمپی ئەلمەنسوریە ھەڵکەوتووە، یەکێکە لە گرنگترین شوێنەکانی سوپای عێراق، لەوێوە سەرکردە عەبدولکەریم قاسم، فەرماندەی لیوای ١٩ لە شۆڕشی ١٤ی تەمموزدا دەستی پێکرد، کەمپی ئەلمەنسوریە بە یەکێک لە گەورەترین شوێنەکان دادەنرێت کۆگاکانی تەقەمەنی بەھێزکراوی سوپای عێراق لە ژێر زنجیرەچیای حەمرین.
خوێندنگە
لە شارۆچکەی شارەبان چەندین قوتابخانە ھەیە کە کۆنترین و بەناوبانگترینیان قوتابخانەی موقدادییە بنەڕەتییە کە لە ساڵی ١٩١٠ی زایینی دامەزراوە. بیناکەی نەخۆشخانەیەکی سەربازی بووە لە سەردەمی دەسەڵاتی بەریتانیادا پێش ئەوەی قوتابخانەکە لە ناوچەی نەجاجیرەوە بچێتە ئەوێ، و قوتابخانەی ھەڵوەشاوەی نەوجەوانان، قوتابخانەی ئەلمیقدادیە بنەڕەتی بۆ کچان، قوتابخانەی ناوەندی ئەلمیقدادیە بۆ کوڕان کە دواتر ناوەکەی کرد بە (الشەرقیە)، ھەروەھا قوتابخانەی ناوەندی ئەلمیقدادیە بنەڕەتی بۆ کچان، کە دواتر ناوەکەی گۆڕی بۆ (المعالی) و کۆنترین قوتابخانەی ناوەندیش قوتابخانەی ناوەندی ئەلکیندی بۆ کوڕان کە لە ساڵی ١٩٣٤ دامەزراوە، ھەروەھا قوتابخانەی ئامادەیی ئەلمقدادیە بۆ کوڕان، لە ساڵی ١٩٧٠ وانەی تیادا دەخوێندرێت، و پزیشکی تێدایە کلینیک و نەخۆشخانەکان بە ھەمان شێوە.
سەید
سەید، سەی یا سەیی لە کۆمەڵگەی ئیسلامیدا بەو کەسانە دەوترێت کە بە ڕەچەڵەک دەگەڕێنەوە سەر موحەممەد پێغەمبەری ئیسلام. وشەی سەید کە عەرەبییە تا ڕادەیەکی زۆر لە نێوان کورد، فارس و عەرەبدا باوە. بەڵام لە بڕێک وڵاتەکاندا وەکوو میسر و لیبیا لە جیاتیی سەید وشەی ئەشرەف بە کار دێت.
شارەبان
ناودارەکانی
شارەبان پڕە لە چەندین ھێمای ئایینی و فیکری، لە نێو خەڵکەکەیدا ئەمانەی خوارەوەن:
سەرچاوەکان
پۆل:خانەقین پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیالە پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:جوگرافیای عێراق پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
سەید
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:محەممەد پۆل:بنەماڵەی محەممەد پۆل:فاتیمە
بوومەلەرزەی وان (٢٠١١)
thumb|نەخشەی لەرزەی USGS، بۆ بوومەلەرزەی وان بوومەلەرزەی وان لە ساڵی ٢٠١١، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٧.٢ پلە بە گوێرەی پێوەری ڕیختەر بوو کە شاری وان لە باکووری کوردستانی لە ڕێکەوتی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ لە کاتژمێر ١٣:٤١ بە کاتی ناوچەیی، بۆ ماوەی ٢٥ چرکە ھەژاند. ناوەندی بوومەلەرزەکە، لە ١٧ کیلۆمیتری باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری وان لە قوڵایی 1٠ کیلۆمیتری زەویدا بووە. بەڵام وەك ئەوەی زانراوە زاناکانی ئەڵمانیا دیاریان کردووە ، کە قولایی زەمین هەژێنەکە ١٠ کیلومەتر بووە ، ئەمەش ئەوە ئەگەیەنێ کە ئەم زەمین هەژێنە دەست کردبووەو سروشتی نەبووە ، بە پێی سەرچاوەکان دروست کردنی زەمین هەژێن لە رێی پرۆژەی هارپەوە دەکرێ ئەنجام بدرێ ،، ئەوەی شایەنی باسە پرۆژەی HARRP ، کە بەشێکی سەرەکی لە ووڵاتی ئەلسکایا یە لە ئەمەریکا ،،لە توانای هەیە چینی سەرەوەی ئایۆنسفیر گەرم بکات تا ٣ پلەی گەرما کە ئەبێتە هۆی کارەساتی گەورە.
بەگوێرەی گەڕان بەدوای شوێنەکەدا، لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١، تێکڕای گشتیی ژمارەی بریندارانی پاشماوەکان و ژمارەی ئەو کەسانەی لە ئەنجامی بوومەلەرزەکەدا گیانیان لەدەستداوە:
سەرچاوەکان
پۆل:تورکیا لە ٢٠١١ پۆل:مێژووی پارێزگای وان پۆل:بوومەلەرزەکانی ٢٠١١ پۆل:بوومەلەرزەکانی تورکیا پۆل:بوومەلەرزەکانی کوردستان پۆل:بوومەلەرزەکانی ئێران پۆل:بوومەلەرزەکانی ئازەربایجان
سیستم ڕێخەر
سیستم ڕێخەر ، سیستم پێکەر ، سیستمی بەکارخەری ، (بە ئینگلیزی: Operating System) کۆمەڵێک بەرنامەی بنەڕەتییە کە کۆمپیوتەر بەڕێ دەخا. واتە زاڵ ئەبێ بەسەرسەختامێرەکانی کۆمپیوتەر و ڕاژەگەلێکی ھاوبەش دابین ئەکا بۆ ئەپلیکەیشنەکان. سیستم ڕێخەر، گرنگترین جۆری نەرمامێری سیستمە لە کۆمپیوتەردا. کارپێکەر ناتوانێ بەبێ سیستمێکی ڕێخەر، ھیچ ئەپلیکەیشەنێک لەسەر کۆمپیوتەرەکەی دامەرزێنێ، مەگەر ئەوەی کە ئەپلیکەیشەنەکە خۆبووت بێ.
پەراوێزەکان و سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی کارگێڕی
لۆڤێچ
لۆڤێچ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای لۆڤێچ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٤٬٢٦٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای لۆڤێچ پۆل:لۆڤێچ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
بڕیارنامەی ٧١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩١ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
ھونەری ھاوچەرخ
ھونەری ھاوچەرخ ئەو ھونەرەیە کە لەم دەمەدا دروست دەکرێت لەلایەن ھونەرمەندانی سەدەی ٢١ەمەوە. ھەندێک کەس دەڵێن کە ھونەری ھاوچەرخ لە ماوەی ژیانی ھەر یەکە لە مرۆڤەکاندا ڕوو دەدات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ھونەر پۆل:ھونەری ھاوچەرخ پۆل:پاش‌ نوێگەری
سپوتنیک-١
سپوتنیک–١ (بە ئینگلیزی-Sputnik 1)، (بە ڕووسی-Спутник-1)، یەکەم مانگی دەستکرد بوو کە یەکێتیی سۆڤیەتی جاران بۆ یەکەم جار لە مێژودا دروستیکرد و سەرکەوتوانە رۆژی ٤ی ئۆکتۆبەری ١٩٥٧ بەرەو بۆشایی ئاسمان ھەڵیدا.. ئەوێ دەمێ جەنگی سارد لەنێوان بلۆکی خۆرھەڵات و خۆرئاوا زۆر گەرم بوو، بەم کارەش یەکێتیی سۆڤیەت ھەموو دنیای خۆرئاوای بە تایبەت ئەمەریکاییەکانی سەرسام و توشی شۆک کرد. ھەڵدانی ئەم مانگە دەستکردە یەکێکە لە ڕووداوە گرنگەکانی سەدەی بیستەم کە بەھۆیەوە پێشبڕکێ و کێبەرکێی تەکنەلۆژیای بۆشایی ئاسمان سەریھەڵدا و مرۆڤایەتی گەیشتە چاخێکی نوێ کە بە چاخی بۆشایی ئاسمان ناو دەبرێت. ئەم کارەی یەکێتیی سۆڤیەتی جاران بووە ھۆی ئەوەی لە نێو ئەمەریکا بانگەوازی ریفۆرمکردن و سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی سیستەمی خوێندنی زانستی بکرێت. ئەم مانگە دەستکردە وەک تۆپێکی خڕ لە کانزای ئەلەمنیۆمی نەرم دروست کرابوو کە تیرەکەی ٥٨ سەنتیمەتر بوو، کێشەکەشی ٨٣ کیلۆگرام بوو،، ئەم مانگە دەستکردە لە ڕێگای دوو دەزگای ڕادیۆیی (٢٠ و ٤٠) میگاھێرزەوە زانیاریەکانی خۆی لە شێوەی پەیامی ڕادیۆییدا بۆ زەوی دەناردەوە، سپۆتنیک – ١- بە درێژایی ٢٢ رۆژ زانیاری زۆر بەنرخ و گرنگی ڕەوانەی زەوی کردەوە بەڵام ئیتر پاش خاڵی بوونەوەی پاتریەکانی پەیوەندیە ڕادیۆییەکانی پچڕان و دووای سێ مانگیش لە یەکەم رۆژی ھەڵدانیەوە و بڕینی ماوەی ٦٠ ملیۆن کیلۆمەتر، لە رۆژی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨ دا بەھۆی دروست بوونی لێخشانێکی زۆر لەگەڵ بەرگی ھەوایی ئەتمۆسفیر سوتا و لەناو چوو. سپۆتنیک – ١ بەھۆی رۆکێتێکی تایبەتەوە لە جۆری R-٧ ی بۆشایی ئاسمان کراو لە بەرزی ٢٢٧ – ٩٤٥ کیلۆمەترەوە بە دەوری زەویدا دەسوڕایەوە و بە ٩٨ خولەک یەک سوڕی تەواوی بەدەوری گۆی زەویدا لێدەدا و زانیاری لەسەر بەرگە ھەوای ئیۆنۆسفیر Ionosfeer بۆ زەوی دەناردەوە، ئەم زانیاریانە زۆر گرنگ بوون بۆ ئەوەی زاناکان چڕیی بەرگە ھەواییەکانی دەوری زەوی بزانن وبتوانن لە داھاتودا ئامێری پەیوەندی پێشکەوتوو دروست بکەن بەجۆرێک لە رەوشێکی وەک لەدەستدانی کێش و سەنگ و تەرازوو لە بۆشایی ئاسمان بتوانن مامەڵە بکەن. دوای سپۆتنیک – ١ – دیسانەوە سپۆتنیک – ٢ – ئەوجا سپۆتنیک – ٣ – ڕەوانەیی بۆشایی ئاسمان کران.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٥٧ پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٥٧ پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٥٧ پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
سەبوحە (فیلم)
thumb|400x400px|پۆستەری فیلم
سەبوحە (Sabuha) یەکەم فلیمی ئیبراھیم تاتڵیساسە لەجۆری ڕۆمانسی, کە لە ساڵی (۱۹۷۸) ئەم فلیمەی بەرھەمھێناوە. کاری دەرھێنانی فیلمەکە لەلایەن ئۆکساڵ پەکمەزئۆغڵووە بۆ کراوە. ئەکتەرە سەرەکیەکان بریتین لە ئیبراھیم تاتلیسس، سەمرا ئاڵپە، گونجۆر بایراک، ئیرۆڵ تاش، حوسەین پەیدا. سیناریۆی فیلمەکە لەلایەن ئۆکساڵ پەکمەزئۆغڵو و عوسمان سەدەنەوە بۆ نووسراوە. فیلمەکە ٩٠ خوولەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٨ پۆل:فیلمە تورکییەکان
دی ساکارید
چەپ|300px|وێنۆک دی ساکارید, دای سه‌کراید (کوردی: دووشه‌کره‌ ، ئینگلیسی: disaccharide ) جۆرێک دیمه‌ر ( پۆلیمه‌رێک که‌ له‌ دوو مۆنۆمه‌ر دروست بووه‌) له‌ خێزانی کاربۆهیدراته‌کانه‌.
هه‌ر دی ساکاریدێک له‌ دوو شه‌کری ساده‌ له‌ ده‌سته‌ی پێنتۆز (شه‌کری پێنج کاربۆنه‌) و هێگتۆز (شه‌کری شه‌ش کاربۆنه‌) پێک دێت.
پێکهاتنی دی ساکاریده‌کان
دی ساکاریده‌کان له‌ ڕه‌وتی سه‌نتێزی ئاودان (ده‌هایدرۆته‌یشن) له‌ تێکه‌ڵ بوونی دوو شه‌کری ساده‌ به‌رهه‌م دێن که‌ له‌م ڕه‌وته‌دا له‌ شه‌کرێکی ساده‌ هایدرۆکساید(OH-) و له‌ شه‌کرێکی تر پرۆتۆنێک( H-) جیا ده‌بێته‌وه‌ و پێکه‌وه‌ مۆلکوولێکی ئاو پێک ده‌هێننن.
پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ له‌‌ ڕه‌وتی شی بوونه‌وه‌ی دی ساکارید بۆ‌ مۆنۆساکارید (هایدرۆلیز)، دی ساکارید به‌ وه‌رگرتنی مۆلکوولێکی ئاو و شی بوونه‌وه‌ی به‌ دوو ده‌سته‌ی هایدرۆکسیل و هایدرۆجین، ده‌بێته‌ دوو مۆلکوولی شه‌کری ساده‌.
سه‌رچاوه‌
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ویکیپیدیای تورکی
{{Infobox website }}
ویکیپیدیای تورکی ھەتا ئێستا ' ھەژماری بەکارھێنەرانی تێدا دروست کراون، ' بەڕێوەبەر و  وتاری ھەن.
سانسۆرکردنی ویکیپیدیای تورکی
بەرلەوەش، تورکیا چەندین وتاری دیاریکراوی لە ویکیپیدیای تورکی سانسۆرکرد. وتاری تایبەت بە ئەندامی زاوزێی نێر و مێ، وتاری ھەڵبژاردنی گشتی ٢٠١٥ی تورکیا.
ڕۆژی ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، سانسۆرکردنی ویکیپیدیا لە تورکیا کۆتایی ھات، ئەمەش دوای تێپەڕینی ٩٩١ ڕۆژ.
وێنۆک|250px|لۆگۆی ویکیپیدیای تورکی دوای ئەم سانسۆرکردنەی ڕوویدا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا تورکییەکان تورکی پۆل:زمانی تورکی
قوتابخانەی ھزری
قوتابخانەی ھزری یان کەلەپووری ھزری، بریتییە لە کۆمەڵێک کەس کە یەک بیری ھاوبەش یان ھەندێک تایبەتمەندی ھاوبەشیان ھەیە کە پەیوەندییان بە بیرێکی دیاریکراوی فەلسەفی، کولتووری، ئابووری، ڕامیاری یان ھونەرییەوە ھەیە. قوتابخانەکانی بیرکردنەوە بەزۆری بەپێی تەمەنیان و چەند ساڵەی خۆیان بە «کۆن» یان «نوێ» پۆلێن دەکرێن. جگە لەوەش نەریتە قوتابخانە فەلسەفی و ڕامیارییەکان بە قوتابخانەی «مۆدێرن» یان «کلاسیک» پۆلێن بکرێن، بۆ نموونە لیبرالیزمی مۆدێرن و کلاسیک. زۆرجار قوتابخانە ھزرییەکان بە ناوی دامەزرێنەرەکانیانەوە ناونراون، وەک قوتابخانەی ڕینزای فەلسەفەی زەن و قوتابخانەی ئەشعەریزم کە لەلایەن ئەبوو حەسەنی ئەشعەرییەوە دامەزراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانی ئینگلیزی
ئینگوش
ئینگوش، نەتەوەیەکی دانیشتووی باکووری قەفقاسیایە و ھاوسای گەلی چیچانن و ھەرێمەکەیان بە ئینگوشیا دەناسرێت کە کۆمارێکی سەر بە ڕووسیای فبدرالە. زمانیی ئاخافتنیان ھیندو ئەوروپیە و ئاینیان ئیسلامی شافعین. بە خۆیان دەڵێن غەلغایی ((Ghalghai (галгай) پێکەوە لەگەڵ چەچان و باتی (گورج) پێکھاتەی ناخ (ڤایناخ ) پێک دێنن کە بەشەزمانی باکووری قەفقاسیایە. thumb|سەرۆکەکانی ئەنگۆش
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
مەملەحەی خوێڵین
مەملەحەی خوێڵین گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مەملەحەی خوێڵین لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خوێڵینی ئاوەلێڵەکە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دێی ڕەشە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مەملەحەی خوێڵینی گۆم لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قرخ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زانستگای پەیامی نووری کوردستان
زانستگای پەیامی نووری کوردستان لقی زانستگای پەیامی نوورە لە پارێزگای کوردستانی ئێراندا کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا دامەزراوە.
زانستگای پەیامی نووری کوردستان لەم شارانەدا بنکەی ھەیە:
گرێدەر بۆ دەرەوە
پۆل:زانکۆکانی ئێران پۆل:پارێزگای کوردستان پۆل:سنە پۆل:زانکۆ کوردیەکان
وێنەی سێ ڕەھەندی
چەپ|220px|وێنۆک|سیستەمی وێنەی سێ دووری وێنەی سێ دووری بریتییە لە کورتکراوەی (3 Dimensional)، واتە سێ دووری یان سێ ڕەھەندی، ئەم سێ دووریە یا ڕەھەندە پێکھاتووە لە تەوەرەکانی «X، Y، Z»، کە ھەریەکێکیان دووری یان ڕەھەندی یان لایەکی شتێک دەردەخەن، بە بینینی ھەر سێ دووریەکە کارەکتەرەکە یان ماددەکە دەبێتە شتێکی بەرجەستەکراو. پێکھاتەی دەوروبەرمان ھەمووی لە شێوەی سێ ڕەھەندی دان و سێ دوورییان ھەیە. بەم شێوەیە درێژی، پانی، بەرزی بە دووریەکانی X، Y، Z دەناسرێنەوە.
بیرۆکەی سەرھەڵدان و بەرەپێدانی
زۆر دەمێکە ھەوڵدراوە بۆ ئەوەی سینەمای بەرجەستەکراو بێتە کایەوە تاکوو لە ‌تاموچێژی ڕاستەقینەی ڕووداوەکانی بێبەش نەبین. ئەگەر سەیرێکی ڕابردوو بکەین، ئەم ھەوڵانە دەبینین بە شێوەیەک لە شێوەکان وەک ئەوەی ھەندێ جار ھەوڵدرەوە دەنگەکان بکرێتە شێوەیەکی بەرجەستەکراو بە ھەموو لایەک بڵاو بکرێتەوە بە شێوەی ستریۆ، یان بڵاوکردنەوەی بۆن و بەرام لە ھەندێ لە دیمەنی تایبەتدا.
ھۆڵیوود لە ساڵی ١٩٥٣دا ھەوڵێکی لەم شێوەیەی دا، بە بەرھەم ھێنانی فلیمی ماڵی مۆم، بەڵام ھۆی سەرنەکەوتنی بیرۆکەکە و تێچوونیکی زۆر وازی لێ ھێنرا. ھەر بۆیە تا نزیکەی ئەم سەردەمەی ئێستاماندا وەستێنراو کاری لەسەر نەکرا، دوای ئەوە کۆمپانیای ئەمریکیی ڕیەڵ دی لە ویلایەتی کالیفۆرنیا پەرەی پێدا و کاری لەسەر کرد.
نەرمەواڵەی سێ دووری تایبەت بە کۆمپیوتەر
لە کۆمپیوتەریش نەرمەواڵەی تایبەت ھەن بۆ دروستکردنی وێنەی سێ ڕەھەندی لەمانە:
پۆل:کاریگەری دیداری پۆل:وێنەی سێ ڕەھەندی پۆل:گرافیکی کۆمپیوتەر پۆل:وێنەگری پۆل:وێنەکان
ئیبن سینا
ئیبن سینا (بە ئینگلیزی: Ibn Sīnā، بە لاتینی: Avicenna، بە عەرەبی: ابن سینا، بە فارسی: پورسینا) یان (کوڕی سینا) زانایەکی گەورەی موسوڵمانی فارسی بوو. ناوی تەواوی (ئەبو عەلی حسێن کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی سینا) یە، لە ڕۆژئاوادا بە (Avicenna) ناسراوە، لە ساڵی ٩٨٠ز لە شاری ئەفشانش لە نزیک شاری بوخارا (ئوزبەکستانی ئێستا) لە دایکبووە. زمانی دایکی ئبین سینا فارسی بووە. خوێندنی سەرەتایی لە بوخارادا بووە. لە ھەموو تەمەنێکیدا بلیمەتی ناو بلیمەتەکان بووە.
ئیبن سینا، ئەو فارسەی کە تەواوی ژیانی لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئێران بەسەربرد، لە بوخارا لەدایکبووە، لەو شوێنەی کە سەرەتایترین خوێندنی تێیدا وەرگرت لە ژێر چاودێری باوکیدا. ھەر لەبەر ئەوەی ماڵی باوکی شوێنێک بوو بۆ چاوپێکەوتنی پیاوە ڕۆشنبیرەکان، ئیبن سینا ھەر لە سەرەتای منداڵییەوە توانی سوود وەربگرێت لە ھاوڕێیەتی کردنی مامۆستا دەرکەوتووەکانی ڕۆژگاری خۆی. منداڵێکی پێگەیشتوو بوو بە بیرێکی دەگمەنەوە، کە بە درێژایی ژیانی پارێزگاری لێکرد.
ناو
Avicenna شێوازی لاتینییە لە عەربیدا ناسراوە بە ابن سینا واتا کوڕی سینا
سەردەمی منداڵی و گەورەبوون
ئەمیری دەوڵەتی سامانی (نوح کوڕی مەنسوور) کاتێ عەبدوڵای کردە والی شاری بوخارا، عەبدوڵاش خۆی و خێزانی چوونە ئەوێ کە ئەوکات ئیبن سینا تەمەنی ٥ ساڵان بوو، لەوێ لە نێو کۆشکێ لە کۆشکەکانی ئەمیر نوح نیشتەجێ بوون. ئەوکات بوخارا شارێکی زۆر جوان و دڵگیر و کراوە و خۆش بووە، ناسراو بوو بە زۆری بینا و کۆشک و مزگەوت و کێڵگە و باخچەی ڕازاوە. کوڕەکەی عەبدوڵا، ئیبن سینا بنیاتی سەرەتاکانی زانستی خۆی لەو کۆشکە دەست پێکرد، بەوەی ھەموو شەوێ لە دوای نوێژی عیشا پۆلی زانایان و زمانزانان و فەقیھو قوتابیان کۆدەبونەوە لە ماڵی عەبدوڵا و ئاڵوگۆڕ و گفتوگۆی زانستی خۆیان دەکرد تا درەنگانێکی شەو بە چەندین گفتوگۆی زانستی زمان و گەردوون و ژیری کە ئەم جۆرە دانیشتنانە کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر بیری ئیبن سینا دانا کە ھەر لە سەرەتاوە ھەوڵی بیرکردنەوە و تێڕامان بێتەوە لەسەر کەسەکان و ھەڵسوکەوتیان و بیریان و تێرابمێنێ لە سروشت و دەوروبەرەکەی و گیانداران و ڕووەک. تاکو کۆمەڵێک پرسیاری لا گەڵاڵە بێت و بە شوێنیانا عەوداڵ بێت، ھەروەھا ئەمە ھەلێک بوو تاوەکو لەم ڕێگەیەوە بەشێک لەو پرسیارانەی کە مێشکیدا دەھاتن وەڵامەکەیانی دەست بکەوێت و بەمەش بیر و فیکری بەرەو پرسیاری قوڵتر و قوڵتر بڕوات. خاڵێکی تر لەو سوودانەی کە ئیبن سینا بە دەستی ھێنا لەم جۆرە گفتوگۆی شەوانەیە ئەوەبوو کە زیاتر ھەوڵی فێربوونی زانست بدات و فێری شێوازی قسەکردن بێت لەلایەک و لەلایەکی دیکەشەوە فێری چۆیەتی پرسیارکردن بێت.
پێگەیشتن و سەردەمی لاوێتی
ھەر لە منداڵییەوە زیرەکی و لێھاتوویی خۆی پیشانداوە و لە تەمەنی دە ساڵیدا شارەزایییەکی زۆر باشی لە قورئان و زمانی عەرەبیدا پەیداکردووە. لە ماوەی شەش ساڵی داھاتوی تەمەنیدا ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ (شەریعەتی ئیسلامی، فەلسەفە، زانستە سروشتییەکان و لۆجیک). بەخوێندنەوەی بەرھەمی فەلسەفە یۆنانییەکان و موسوڵمانان و سەرچاوەی تری فەلسەفی دەستی بە خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەی فەلسەفی کردووە. ھەروەھا بابەتی لۆجیک و چەند بابەتێکی تری جیاوازی لە لای ئەبو عەبدوڵڵا ناتیلا فەیلەسوفی بەناوبانگی ھاوسەردەمی خۆی خوێندووە. لە بابەتی لۆجیکدا بە ڕادەیەک بلیمەت بووە، توانیویەتی ئەو بابەتە بۆ مامۆستاکەی ڕوون بکاتەوە. لە زانستی سروشتی و پزیشکیشدا مامۆستای نەبووە. لە کاتێکدا ھێشتا لاو بوو، ئەوەندە شارەزایی لە بابەتی پزیشکیدا پەیدا کردبوو کە ناوبانگی بە ھەموو لایەکدا بڵاوبووبویەوە. کاتێک تەمەنی شازدە ساڵ بووە گەلێک لە پزیشکە بە ناوبانگەکان لە ژێر ئاڕاستەی ئەودا کارەکانیان ئەنجامداوە. لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا توانی چارەسەری نەخۆشییەکی پاشای بوخارا نوح ئیبن مەنسور بکات، نەخۆشییەک بوو کە ھەرچی پزیشکە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمە بوو لە چارەسەرکردنی بێ ھیوا بوون. لە دوای چارەسەرەکەی، پاشا ویستی پاداشتی بداتەوە، بەڵام ئەو پزیشکە لاوە ھەموو داواکارییەکی ئەوە بوو ڕێگەی پێبدات کتێبخانە تایبەتییەکەی پاشا بەکاربھێنێت کە گەلێک کتێبی زۆر دەگمەن و تایبەتی تێدا بوو.
مردنی باوک
لە دوای مردنی باوکی، ئەبو عەلی شاری بوخارای بەجێھێشت و ڕووی کردە شاری جورجان و لەوێ شای خەوارزم پێشوازی لێ کرد. لەوێ چاوی کەوت بە ئەبو ڕەیحانی بیرونی کە کەسایەتییەکی بەناوبانگی ھاوسەردەمی خۆی بوو. دواتر ڕۆشت بەرەو ڕەی لە ئێران و لەوێشەوە بەڕێکەوت بۆ شاری ھەمەدان، کە لەوێ کتێبە بەناوبانگەکەی یاسا لە پزیشکیدا (القانون فی الطب) ی نووسی. لە ھەمەدان توانی چارەسەری نەخۆشییەکی پاشای ھەمەدان شەمس دەولە بکات.
بارودۆخ
ئیبن سینا بە شێوەیەکی گشتی کۆمەڵەیەکی فراوان کاری کرد و بەرھەمی ھەبوو بەرھەمەکانیشی ناسراون وەک یەکێک لە زانستەکانی سەردەمی زێرینی ئیسلامی وەک خوێندنەوەی وەرگێرانەکانی تێکستەکانی یۆنانی و ڕۆمانی و فارسی و ھیندی بە شێوەیەکی فراوان، گریکی ڕۆمانی (رۆژھەلاتی ناوەراست - و ئەفڵاتۆنی نوێ، ئەرستۆ) تێکستەکان لەلایەن قوتابخانەی کیندی بە سەرنجەوە وەڕگێرابوون تێکستەکان گرنگی پێدراو پەرەی پێدرا بە شێوەیەکی گرنگ لەلایەن موسلمانە ڕۆشنبیرەکان ئەوانەی سیستەمی بیرکاریان دامەزراند لەسەر فارسی و ھیندی زانستی ئەستێرەناسی و جەبر و زانستی سێگۆشەزانی وە ھەروەھا پزیشکی ئیمپراتۆرییەتی سامانی لە باشوری بەشی فارس، خۆراسانی گەورە و ناوەندی ئاسیا و دەوڵەتی بوەیھی لە باکوری فارس و عێراق دەستبەر بوو و شوێن و کەشەکەی گونجاو بوو بۆ گەشەکردنی توێژینەوە و، کلتور لەناو ئیمپراتۆرییەتی سامانی، پێشبرکێی بوخارا لەگەل بەغدا بوو وەکوو پایتەختێکی ڕۆشنبیری ئیسلامی لە کەشێکی زانستی لەم شێوەیە خوێندنی قورئانی پیرۆز و فەرموودە گەشەی کرد فەلسەفە، فیقھ وە ھەروەھا خواناسی، زانستی (kalaam) زیاتر گەشەی سەند بە شێوەیەکی ورد لەلایەن ئیبن سینا و ڕکابەرەکانی وەکوو ئەلڕازی و فارابی دەستبەر کرا بە شێوەی میتۆدۆلۆژی ھەبوونی زانیاری لەسەر پزیشکی و فەلسەفە،
ئیبن سینا گەیشت بە پەرتوکخانەی گەورەی بەلخ و خوارزم و گۆرگان و ڕای و ئەسفەھان و ھەمەدان، تێکستی جۆراوجۆری تیابوو ئەوەی نیشان دەدا کە ئەو گفتوگۆی فەلسەفی لەگەل گەورەترین زاناکانی ئەوکاتە کردووە
کار و بەرھەمەکان
چەپ|220px|وێنۆک|کتێبی القانون في الطب لە ساڵی [[١٥٩٧ز]] ئیبن سینا بەناوبانگترین پزیشک و فەیلەسووف و ئینسایکلۆپیدیست و بیرکاریناس و گەردوونناسی سەردەمی خۆی بووە. بەشداری سەرەکی ئیبن سینا لە بواری زانستی پزیشکیدا بریتییە لە کتێبی قانون (القانون في الطب) کە لە ڕۆژئاوادا بە (The Canon of Medicine) ناسراوە کە ئەم کتێبەی لە ساڵی ١٠٢٥ دا تەواوکردووە، ھەروەھا ئەم کتێبە پێکھاتووە لە ئینسایکڵۆپیدیایەکی دەرمان لە پێنج کتێبدا. نوسخەی عەرەبی کتێبی (القانون) لە ڕۆما دا لە ساڵی ١٥٩٣ز لە چاپدراوە و بەمەش یەکێکە لە سەرتاییترین ئەو کتێبە عەرەبیانەی کە بە چاپگەیەنراوە. ئەم کتێبە لە سەدەی دوازدەی زایینیدا وەرگێردراوەتە سەر زمانی لاتینی. تاوەکو نزیکەی نیوەی سەدەی پازدەیەمی زایینی ئەم کتێبە پازدە جار بە لاتینی و یەک جاریش بە زمانی عیبری بە چاپ گەیەنراوە. لەم ساڵانەی دواییدا بەشێکی لێ وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئینگلیزی. لە سەدەی دوازدە تا حەڤدە کتێبی القانون وەک ڕێبەری سەرەکی پزیشکی بەکارھێنراوە، وەک باسیش دەکرێت کاریگەری زۆری کردووەتە سەر لیۆناردۆ داڤینچی. 230px|وێنۆک|چەپ|کتێنی "قانوون لە پزشکیدا" لە کتێبخانەی مەقبەرەی ئیبنی سینا لە [[ھەمەدان]]
القیفتی وتویەتی ئیبن سینا (٢١) کتێبی سەرەکی و (٢٤) کتێبی لاوەکی لەسەر بوارەکانی فەلسەفە، پزیشکی، ئایینناسی، ئەندازەزانی و گەردوونناسی و سەرجەم بوارەکانی تر نوسیوە. بەڵام لە سەرچاوەیەکی تردا برۆکل مان پێی وایە ئیبن سینا (٩٩) کتێبی ھەیە، (١٦) کتێبیان لەسەر پزیشکی، (٦٨) یان لەسەر ئایینناسی و مێتافیزیک، (١١) یان لەسەر گەردوونناسی و چواری دیکەیان لەسەر شیعرن. زۆرترینی کتێبەکانی بە زمانی عەرەبی نووسیوە.
کتێبی یاسا لە پزیشکیدا
دکتۆر ویلیام ئۆسلەر لەبارەی ئەم کتێبەوە دەڵێت: «کتێبێکی زۆر بەنرخی پزیشکییە و ماوەی مانەوەی وەک کتێبێکی سەرەکی لە ھەموو کتیبێکی تری پزیشکی زیاتر بووە.» (القانون في الطب) ئینسایکڵۆپیدیایەکی زۆر گەورەیە کە زیاد لە میلیۆنێک وشەی لە خۆگرتووە. ئەو کتێبە زۆرینەی زانیارییە پزیشکییە کۆنەکان و سەرچاوە ئیسلامییەکانی ئەو سەردەمەی پاراستووە. بەھۆی لێکۆڵینەوەی سیستەماتیکی کتێبەکە و کامڵی و نرخ و گەورەیییەوە، القانون توانی شوێنی کتێبەکانی (ئەبوبەکر ڕازی و عەلی کوڕی عەبباس مەجوسی و تەنانەت کارەکانی گالین)یش بگرێتەوە و بۆ ماوەی شەش سەدەش بە باڵاترین کتێبی پزیشکی بمێنێتەوە. لەگەڵ ئەوەی ھەموو زانین و زانیارییە پزیشکییە بەردەسەکانی ئەو کاتەی پێکەوە کۆکردووەتەوە، کتێبەکەی بە کردار و داھێنانە تایبەتییەکانی خۆی دەوڵەمەند کردووە. ناسینەوە و ناساندنی سروشتی ھەندێ نەخۆشی درمی وەک دەردەباریکە و سیل، دابەشکردنی نەخۆشی بەپێی توشبونیان لە ڕێگەی ئاو و خاکەوە و ھەروەھا کاریگەری سایکۆلۆجیا و تەندروستی لەسەر یەکتری لە کردار و داھێنانە ڕەسەنەکانی ئیبن سینان.
سەڕەڕای ئەوەی کە کتێبەکەی شێوازەکانی زانستی دەرمانسازی باسکردووە، زیاد لە (٧٦٠) جۆر دەرمانی باسکردووە و ناساندوونی و باسی شێوازی بەکارھێنانیان و کاریگەرییەکانیشی کردوون. کتێبەکەش بووەتە باشترین و ڕاسترین سەرچاوەی پزیشکی ئەو سەردەمە. ھەروەھا ئیبن سینا یەکەمین کەسە کە باسی نەخۆشی ھەوکردنی پەردەی مێشکی کردووە و بەشدارییەکی گەورەشی لە بابەتی توێکاری (زانستی پێکھاتنی لەش) و نەخۆشی ژنان و تەندروستی منداڵاندا کردووە. ئیبن سینا پێی وابووە پەیوەندییەکی زۆر نزیک لە نێوان ھەستەکان و بارودۆخی فیزیکیماندا ھەیە و ھەستی بەوە کردووە کە مۆسیقا کاریگەرییەکی بێ ئەندازەی لەسەر لایەنی دەروونی و فیزیکی مرۆڤی نەخۆش ھەیە.
ئیبن سینا لەم کتێبەدا (القانون في الطب) دا لە بەشی پێنجەم بە ناوی (کرمەکانی ڕیخۆڵە) باسێکی دوور و درێژی لە بارەی ھۆکارەکانی دروستبونی کرمی لول پێچەوە نوسیوە، کە لە زانستی ئێستادا بە الإنکلستوما دێت. مامۆستا دکتۆر محەممەد خەلیل عەبدولخالق لە بارەی ئەم کتێبە و گرنگییەکەی لە گۆڤاری الرسالەدا نوسیویەتی:(ئەوەی ئیبن سینا باسی لێوە کردووە لە بارەی کرمی لول پێچەوە و زانستی ئێستا پێی دەڵێن (الإنکلستوما)، لە ڕۆژاوا ٧٠٠ ساڵ دوای ئیبن سینا لەلایەن (دوبینی) پزیشکی ئیتاڵییەوە ساڵی ١٨٣٨ز دۆزرایەوە، کەوا جۆرە کرمێک لە ڕیخۆڵەدا دەژی…)، پاشان بەردەوام دەبێت و دەنوسێ: «دامەزراوەی ڕوکلفری ئەمریکی ھەستا بە کۆکردنەوەی ھەموو ئەو کتێبانەی کە لەبارەی نەخۆشییەکانەوە نوسراون، پاش پۆلێن کردنیان و سەیرکردنیان بەپێی باسکردنی زۆرترین نەخۆشی کتێبەکانیان ڕیز کرد و یەکەمی ئەم ڕیزبەندییەش کتێبەکەی ئیبن سینا بوو کە زۆرترین نەخۆشی تێدا دەست نیشانکرابوو لە نێو ھەموو ئەو کتێبانەی کەلە جیھاندا لەبارەی زانستی پزیشکییەوە نوسراون».
کتێبی شیفا
ئینسایکڵۆپیدیا فەلسەفییەکەی ئیبن سینا کە ناوی کتێبی شیفا (کتاب الشفا) بە ئینگلیزی (The Book of Healing) یە کارێکی عەقڵی زۆر گەورە و کاریگەرە کە ڕووبەرێکی گەورەی لە مەعریفە گرتووەتەوە ھەر لە فەلسەفەوە تا دەگات بە زانستە ئەزموونی یەکان. ئەو ئەو ڕووبەرە گەورەیەی بەم شێوەیەی خوارەوە دابەش کردووە:
ئایدیا و بۆچوونە فەلسەفییەکانی ئبین سینا لە کەلتوری ئەرستۆیی و ئایدیای نیۆ ئەفلاتوونییەکان و فەلسەفە و ئایینناسی ئیسلامی پێک ھاتووە.
بوارەکانی تری زانست
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی ئیبن سینا لەسەر دراوی سامانی تاجیکی ھەروەھا ئیبن سینا لە بوارەکانی بیرکاری، فیزیا، مۆسیقا و چەند بوارێکی تردا بەشدارییەکی بەرچاو و کاریگەری ھەبووە. ژمارەیەک لێکۆڵینەوەی گەردوونناسی ئەنجام داوە و ئامێرێکی وردکاری داھێنا بۆ ئەوەی وردکاری و دەقیقی ئامێری خوێندنەوەکان زیاد بکات.
بواری فیزیک
لە بواری فیزیاشدا بەشداری و داھێنانەکانی لە لێکۆڵینەوە لە جۆر و شکڵە جیاوازەکانی وزە، گەرمی، ڕووناکی و میکانیک، و ھەندێ چەمکی وەک ھێز، بۆشایی و بێ سنوری پێکھاتووە. ھەروەھا پەیوەندی نێوان جوڵە و کاتی ڕونکردووەتەوە و لێکۆڵینەوەشی لە سەر ھێزی کێشکردن کردووە.
بواری مۆسیقا
200px|وێنۆک|چەپ|ئامێرێکی مۆسیقا کە بە داھێنراوی ئیبن سینا لە قەڵەم دەدرێت. لە بواری مۆسیقاشدا بەشدارییەکانی بریتی بوو لە بەرەو پێش بردنی کارەکانی فارابی، لەگەڵ ئەوەشدا زانیارییەکانی زۆر لە پێشتریش بووە لەو زانیاریانەی لەو کاتەدا لە شوێنەکانی تر لەسەر ئەو بابەتە ھەبووە.
بواری کیمیا
لە بواری کیمیاشدا باوەڕی بە گونجاوی (شیان) ی گۆڕانە کیمیایییەکان نییە چونکە باوەڕی وابوو ماددەکان لە کرۆک و بنەڕەتیان دا جیاوازن. ئەم بۆ چوونەشی بە تەواوی پێچەوانەی بۆچوونە باوەکانی ئەو کاتەی خۆی بووە. لێکۆڵینەوە نوسراوەکانی لەسەر کانزاکان سەرچاوەیەکی زۆر سەرەکی بوون بۆ ئینسایکڵۆپیدیای زەویناسی مەسیحییەکانی سەدەی سیازدەیەم.
ئیبن سینا گرنگی زۆری داوە بە زانستی کیمیا، بە سوود وەرگرتن لەو پێشینانەی کە ھەبوون لە زانایانی کۆنی عەجەمی و زانایانی شارستانیەتی ئیسلامی لەوانە بۆ نموونە جابیر کوڕی حەییان. بۆ ئەو مەبەستەش ھەستا بە تێکەڵکردن و کارلێک کردنی ماددە جیاوازەکان و دروستکردنی ماددەیەکی سوودبەخش لێیان. ئیبن سینا زیاتر کاری کیمیایی بۆ بوارەپزیشکییەکەی بەکاردەھێنا تاوەکو لەو ڕێگایەوە گیراوەیەکی باش و ماددەیەکی باش بەرھەم بھێنێت و چارەسەری نەخۆشییەکانی پێ بکات، بەھۆی ئەمەشەوە شارەزایییەکی باشی ھەبوو لە کاری (دڵۆپاندن و کارلێک کردن و سەرخستن و لێکدان و پاڵاوتن) ھەروەھا ڕێگایەکی نوێشی تاقیکردەوە لە بەرھەم ھێنانی زێو و زێڕ.
فەلسەفە
ئیبن سینا یەکێکە لە بەرزترین فەیلەسووفە باوەڕدارەکان و لە ھەموو کەس زیاتر لە فارابی دەچێت سەبارەت بە فەلسەفەی بوون، گرنگترین دانراوێکیش لەم بوارەدا نووسینی پەیامی (حی بن یقضان) واتە (زیندووی بێدار) بە نووسەری یەکەمی ئەم بیرۆکەیە دادەنرێت، جگە لەمەش خاوەنی داڕشتنی تیۆری زانین (المعرفة) یە.
تیۆرییەکەی بە (بوون) دەست پێ دەکات. بەپێی ڕای ئیبن سینا (وجود) یان (بوون) یان (Existence) لە عەقڵی کارای سەرەتا و یەکەمەوە (خودا) دەست پێدەکات، پاشان قۆناغەکانی تری بوون بە دوایدا دێن بە ڕادەیەک ھەر قۆناغێک لە خوار پلە و پایەی قۆناغی پێش خۆیەوە دێت. یەکەم پلەی بوون فریشتەکانن، ئینجا تەنەکانی ئاسمان دێن و ھەندێکیان لە ھەندێکی تریان بەرزترن، دواتر جیھانی ماددی دێت کە توانای لێبوونەوە و تیاچوونیان ھەیە، پاشان ڕەگەزەکان دێن، ئینجا کانزا ڕووتەکان و دواجاریش بوونەوەرە زیندووەکان. پێشکەوتووترین بوونەوەری زیندووش بریتییە لە مرۆڤ یان ئادەمیزاد کە پێویستی بە مانەوە و بەگەڕخستنی تواناکانییەتی تا بژی بە شێوەی کۆمەڵ کۆمەڵ. ژیانیش لەگەڵ خەڵکیدا پێویستی بە بوونی یاسایەک ھەیە نیگای تێدابێ بۆی. ئەو یاسا (نیگا) یەش مرۆڤ لە عەقڵی یەکەمیش دەستوور و یاسای خۆی دەنێرێ بۆ عەقڵی وەرگر کە لە ڕیزی پێشکەوتووترین نەوەکانی مرۆڤدایە. ئەوانەش بریتین لە پێغەمبەران و فەیلەسووفەکان. جیاوازیش لە نێوان ئەم دوو بەرەیە ئەوەیە پێغەمبەر لە ڕێگای ڕاستەوخۆ و بە عەقڵی یەکەمەوە وەردەگرێ و بێ فێرکردن چونکە ھێزە عەقڵییەکانی بە تواناترە لە عەقڵی خەڵکانی تر.
بەڵام فەیلەسووف توانا عەقڵییەکانی بە دەست دەھێنێت لە ڕێگای فێربوون و ھەوڵی بەردەوامە ئینجا یاساکە (نیگا) کە وەردەگرێ لە عەقڵی کاریگەرەوە کە خودایە. بەم پێودانگەش مەنتیق دەیسەلمێنێ کەوا چ پێغەمبەران و چ فەیلەسووفان کاریان ئاڕاستەکردنی کۆمەڵگا و ھۆشیارکردنەوەیانە، ھەر بۆیە مادام پێغەمبەران تەواوبوون تاکە کەسێک بۆ ئەم ڕابەرایەتی کردنە فەیلەسووفەکانن. ھۆکاری کەوتنە ناو ئەم ھەڵەیەشەوە زانایان بۆ ئەو بۆشایییە گەورەیە دەیگێڕنەوە کە جیھانی ئیسلامی لەو کاتەدا تێی کەوتبوو لە دۆگمایی و پەرتەوازەیی و مەزھەبگەرایی و لە بەرامبەریشدا بوونی ئەو ھەموو کتێبە فەلسەفیانەی کە باسیان لە گەورەیی و عەقڵگەرایی بیری مرۆڤ دەکرد، بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێ کە تیۆرەکەی ھیچ سوودێکی نەبێت، بەڵکو دەتوانرێت سوودی باشی لێوەربگیرێ لە ڕووی گرنگی بیرمەندان و فەیلەسووفان بۆ بەڕێوەبردن و سەرکردایەتی کردنی وڵات بەڵام نەک تەنھا لە ڕوانگەی بیری عەقڵی خۆیانەوە بەڵکو لەبەر ڕۆشنایی قورئان و فەرموودەی خوایییەوە.
ھۆنراوە
زیاتر لە نیوەی کار و بەرھەمەکانی ئیبن سینا براون و کراون بە ھی کەسانی دیکە. ھۆنراوەکانی وا دەردەکەوێت کە بە ھەردوو زمانی فارسی و عەرەبی نووسرابن. نموونەیەک لەوانە کە ئێدوارد گرانڤیڵ برۆون پێی کە ھەندێک لە ھۆنراوە فارسییەکانی بە ھەڵە کراون بە ھی عومەر خەییام کە لە ڕاستیدا ئیبن سینا نووسیونی:
از قعر گل سیاە تا اوج زحلکردم ھمە مشکلات گیتی را حلبیرون جستم زقید ھر مکر و حیلھر بند گشادە شد مگر بند اجل
فرانک بێریمان
وێنۆک فرانک هۆرتۆن بێریمان ( بە ئینگلیزی Frank Horton Berryman لە دایکبووی ١١ی نیسانی ١٨٩٤، مردنی لە ٢٨ی ئایاری ١٩٨١) ئەفسەرێک بوو لە سووپای ئوسترالیا کە لە ماوەی جەنگی جیهانی دووەمدا وەک جەنەراڵ خزمەتی دەکرد. لە ساڵی ١٩١٣چووە ناو دونترۆن. دوای هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم، ئەو لە بەرەی ڕۆژئاوا بە لە تۆپخانەکان خزمەتی کرد. دوای جەنگ، نزیکەی بیست ساڵ وەک سەروکی مایەوە.
ئیبن سینا
کاریگەری لەسەر ڕۆژاوا
سەڕەڕای ئەو کاریگەری و کارە گرنگانەی، ئێستا لە ڕۆژئاوادا ئیبن سینایان زۆر بە کەمی لە بیرە و بەشدارییە گرنگەکانی لە بواری پزیشکی و ھەستانەوەی ئەوروپادا بەشێوەیەکی گشتی نازانرێن. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە مۆزەخانەی بوخارا، شوێنێک ھەیە بۆ پیشاندانی ھەندێک لە نوسین و ئامێرەکانی نەشتەرگەریکردن تابلۆی دەستی لە کاتی چارەسەرکردنی نەخۆشەکاندا. لەدەرەوەی مۆزەخانەکشدا یادپەیکەرێکی زۆر گەورە بۆ ژیان و کارەکانی ئەو کەسەی کە بە «دکتۆری دکتۆرەکان» ناسرابوو دانراوە. ھەروەھا لە ھۆڵی بەشی پزیشکی زانکۆی پاریس وێنەکەی بە دیواری ھۆڵەکەدا ھەڵواسراوە.
فرانک بێریمان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤ پۆل:مردووانی ١٩٨١ پۆل:ژەنەڕالە ئوسترالییەکان پۆل:کەسایەتییە سەربازییە ئوسترالییەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم پۆل:کەسایەتییە سەربازییەکانی جەنگی جیھانیی دووەم
ئیبن سینا
مردن
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی قەوری ئیبنی سینا لە شاری [[ھەمەدان]] لە ھەمەدانیشەوە سەفەری بەرەو ئەسفەھان کرد، ئەو شارەی کە زۆربەی نووسینە کاریگەر و بەناوبانگەکانی تێدا نووسی. سەڕەرای ھەموو ئەمانە تا لە ژیاندا بوو لە ھەوڵەکانی بەردەوام بوو بەڵام سەفەر و ھەوڵە عەقلانییەکانی و پشێوی سیاسیی بە تەواوی باری تەندروستیان تێکدا بوو، تا لە کۆتاییدا گەڕایەوە بۆ ھەمەدان و لەوێ لە تەمەنی ٥٨ ساڵیدا واتە لە ساڵی (١٠٣٧ز) و لە مانگی ڕەمەزان دا کۆچی دوایی کرد و تا ئێستاش گۆڕەکەی پارێزراوە. پێش مردنی لەسەر جێگەی مردن سامانەکەی بەخشی بە ھەژاران، کۆیلەکانی ئازاد کرد و بە درێژایی سێ ڕۆژ پێش مردنی قورئانی دەخوێند.
وێنۆک
لە بواری بیرکاری و فیزیکدا
- ئەم کتێبانە ھەموویان بە یەکەوە لە بەرگێکدا چاپکراون بە ناوی (الجامع البدائع/کۆی داھێنانەکان) لە قاھیرە لە ساڵی ١٩١٧.
لە بواری پزیشکیدا
بڵاوکرایەوە لە پێنج بەرگ پێکھاتووە:
وێنۆک
بواری مۆسیقا
لەم بوارەدا تەنھا یەک مەقالەی ھەیە بە ناوی (مقالة جوامع علم- کۆکراوەی وانەکانی زانست)
پەیامەکان
ئیبن ئەبی ئەصیبعەی قوتابی لە (عیون الأنباء) دا ناوی ھەندێک لە پەیامەکانی ھێناوە، بەم شێوەیە:
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١١یەم پۆل:لەدایکبووانی ٩٨٠ پۆل:مردووانی ١٠٣٧ پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:ئەستێرەناسەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
تارگۆڤیشتێ
تارگۆڤیشتێ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای تارگۆڤیشتێ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٠٬٧٧٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ڕۆمانیا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا پۆل:شارۆچکەکانی ڕۆمانیا
شێخان، مەھاباد
شێخان (Şêxan، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٢ کەس لە ١٥ بنەماڵەدا بووە.
بڕیارنامەی ٧١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٩١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەییە لەمەڕ ئێلسالڤادۆر. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠١٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
مەھدینامە
مەھدی نامە شێعرێکی نووسراوەی زانای کورد ئیبن حاجە کە لە سەدەی ھەژدەدا بە سۆرانی نووسراوە. ئەم شێعرە، کە ڕەنگە لە کۆنترین نووسراوە سۆرانییەکان بێت، کێش و قافیەی ھەیە و لە سەر ھاتنی مەھدی لە ئاخر زەماندا نووسراوە.
بڕیارنامەی ٧١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩١ پۆل:ئێلسالڤادۆر لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێلسالڤادۆر
مەھدینامە
سەرچاوە
دەقەکانی ئەدەبی کوردی، عەلائەدین سەجادی، ١٩٨٤، بەغدا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێژەی سۆرانی پۆل:وێژەی کوردی
مورابیتەکان
موڕابیتەکان (بە ئەمازیغی: ⵉⵎⵕⴰⴱⵜⴻⵏ) وڵاتێکی ئیسلامییە کە لە ماوەی سەدەی پێنجەم و شەشەمی کۆچی لە ناوچەی مەغریب سەریھەڵداوە. لە بزووتنەوەیەکی داکۆکیکاری چاکسازیخوازی ئیسلامییەوە سەریھەڵدا کە لە سەرەتای دامەزراندنیدا پشتی بە یەکێتیی سەنھاجەی ئەمازیغی بەستبوو دوای یەکگرتنی ژمارەیەک لە ھۆزە گەورەکانی ناویدا. ئەم یەکگرتووییە گۆڕا بۆ پاڵپشتییەکی گەل، کە لە بەرامبەردا گۆڕا بۆ پاڵپشتییەکی سەربازی و دواجار بووە ھۆی سەرھەڵدانی دەسەڵاتێکی ئابووری ناوچەیی بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئەو ھۆزانە بەسەر کۆمەڵێک ڕێڕەوی بازرگانیدا، ئەمە جگە لە گیانی ئیسلامی چاکسازیخوازی کە لەسەر بنەمای باوەڕی ڕێبازی مالیکی سوننەکان، ناوی خۆیان وەک دەربڕینێک بە «وڵاتی یەکگرتوویی و چاکسازی» ناونا. یەکەم ھەنگاوی سەربازیی پیاوە دەمامکدارەکان بەرەو ھۆزی جەدەلە بوو و دوای تەواوبوونی لکاندنی ھۆزە سەنھاجییە دەشتەکییەکانی دیکە بە بانگەوازەکەیانەوە، بەرەو باکوور پێشڕەوییان کرد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی زەناتییەکان کە دەستیان بەسەر ھێڵی بازرگانیدا گرتبوو کە بیابانەکە و ئەندەلوس بەیەکەوە دەبەستێتەوە، چوونە ژوورەوە و دەستبەسەرداگرتنی موڕابیتەکان بۆ سەر سیجیلماسە لە ساڵی ٤٤٧ی کۆچی یەکەم ئۆپەراسیۆنی سەربازی گەورەیان بوو بۆ یەکخستنی مەغریبی ئیسلامی.
وڵاتە نوێیەکە دەستی بەسەر ناوچەیەکی جوگرافیای گرت کە لە زەریای ئەتڵەسییەوە درێژبووەوە لە ڕۆژاوا و وڵاتی چینگوێتی و حەوزی ڕووباری سەنیگال لە باشوورەوە کە شوێنی درووستبوونی بزووتنەوەکەیە و بەرەو ڕۆژھەڵات درێژ بووەوە تا ھاوسنووری ئیمپراتۆریەتیی کانیم و ڕکابەرییەکەی لەسەر دەریاچەی چاد لە بیابانی گەورە. ئەم وڵاتە لە باکوور درێژ بووەوە، بە گردە گەورە و مامناوەند و بچووکەکانییەوە دەچووە ناو چیای ئەتڵەسەوە و لە دەریای ناوەڕاست تێپەڕی و بەشێک لە نیمچە دوورگەی ئیبیری بگرێتەوە، ئەندەلوسیشی داگیر کرد. وڵاتی موڕابیتەکان لە باکوورەوە لەگەڵ شانشینی کاستیل و نەبرە و ئەراگۆن و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ میرنشینەکانی نەوەکانی زیری و نەوەکانی حەماد بوون.
دیارترین ڕووخساری ئەم بزووتنەوەیە میری موسڵمانانە، یووسف کوڕی تاشفین، کە مەراکشی دامەزراند و کردی بە پایتەخت، و چووەتە ئەندەلوس و دوای شەڕی زەلاقە خستیە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە دوای ئەوەی پاشاکانی ئەوێ داوای یارمەتییان لێ کرد بەھۆی پێشکەوتنی شانشینییە گاورەکانی کاستیلیان. و کوڕەکەی شازادە عەلی کوڕی یووسف لە دیارترین قۆناغەکانی وڵاتی موڕابیتیندا ژیاوە، لە ماوەی دەسەڵاتەکەیدا کە نزیکەی ٣٧ ساڵ بەردەوام بووە، سوڵتانی موڕابیتەکان لە ئەندەلوس لە دە ساڵی یەکەمدا گەیشتە لوتکە، کاتێک وڵاتەکەیان یەکیگرت و تا نزیک بوون لە وەرگرتنەوەی ھەموو دەستکەوتەکانی ئەلفۆنسۆی شەشەم، پاشان قۆناغێکی چەقبەستوویی بەدوای خۆیدا ھێنا کە چارەنووسیان لەرزۆک بوو، لەگەڵ سەرکەوتن و پاشەکشەی یەک لە دوای یەک، دواتر قۆناغی بەڵا و شۆڕش لە ئەندەلوس و مەغریب، کە بزووتنەوەی مووەیدین وڵاتی موڕابیتی لەناوبرد و لە ساڵی ٥٤١ی کۆچیدا چوونە ناو پایتەختەکەیان بەناوی مەراکش.
بنەچەیان
بنەچەی موڕابیتەکان ئەگەڕێتەوە بۆ ھۆزی لمتۆنەی ئەمازیغی (ناودارن لە مۆریتانیا) چوونە ناو ئیسلامەوە لە سەدەی حەوتی زایینییەوە، شوێنکەوتووی بزوتنەوەیەکی چاکسازی بوون کە عەبدوڵڵای کوڕی یاسین دایمەزراند و بزوتنەوەیەکی تێکۆشەر بوون بۆ بڵاوکردنەوەی ئایین.
مێژوویان
دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی بانگەوازەکەیان سەرەتا لە مۆریتانیاوە و سەرکەوتوو بوون لەوەی وڵاتی گانایان خستە سەر ئیسلام و پاشان ناوچەکانی تری بیابانی ڕۆژاوا، لە سەردەمی یووسفی کوڕی تاشفین (١١٠٦-١١٦٠ز) مەغریبیان گرت لەگەڵ ڕۆژاوای وڵاتی جەزائیر و پاشان شاری مەراکیشیان دامەزراند لە ساڵی ١٠٦٢ز و ئەتوانین بڵێین وڵاتەکەیان بە تەواوی دامەزرا لە ساڵی ١٠٥٦ زایینیدا.
لە ساڵی ١٠٦٢ز یەکەم ھەڵمەتیان بردە سەر ئەندەلوس و سەرکەوتن بەسەر ئیسپاندا لە شەڕی زەلاقە، لەنێوان ساڵانی ١٠٨٩-١٠٩٤ز یووسفی کوڕی تاشفین جارێکی تر گەڕایەوە ئەندەلوس بەڵام ئەمجارە
بۆ ئەوەی دەست بەسەر مەلیکە تائیفییەکاندا بگرێت، و لە سەردەمی عەلی کوڕی یوسف ڕووبەڕووی تێکشکان بوونەوە لەسەر دەستی ئیسپان لە ئەندەلوس پاشان موەحیدەکان دەستیان گرت بەسەر شانشینەکەیان لە ڕۆژاوای ئەفریقادا لە ساڵی ١٠٣٠ز، ھەتا دواتر بەتەواوی موەحیدەکان دەستیان گرت بەسەر مەراکیشدا لە ساڵی ١١٤٧ز.
ھونەری بیناسازی
تەلارسازی موڕابیتەکان کاریگەر بوو بە ھونەری بیناسازی ئەندەلوسی، لە دیارترین بیناکانی ئەو ماوەیە مزگەوتی تەلمسان و مزگەوتی قەرەویین بوو لە فاس، و زۆربەی بەرھەمە تەلارسازیەکانیان ڕوخا لە سەر دەستی موەحیدەکان کە جێگەی موڕابیتەکانیان گرتەوە لە ناوەندی سەدەی ١٢ی زایینییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا پۆل:مێژووی ئەندەلوس پۆل:مێژووی جەزائیر پۆل:مێژووی مۆریتانیا پۆل:مێژووی مەغریب پۆل:مێژووی سەحرای ڕۆژاوا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١١٤٧ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٠٤٠
میشیل لێریس
میشیل لێریس نووسەر، شاعیر و ڕەگەزناسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٩٠ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
سانت مەری ڕێدکلیف
سانت مەری ڕیدکلیف کڵێسایەکی پەرستگای ئەنگلیکانە و دەکەوێتە ناوچەی ڕیدکلیف لە شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرا. کڵێساکە بە پێیەکی کورت لە وێستگەی بریستۆڵ تەمپڵ میدزەوە دوورە. بینای کڵێساکە لە سەدەی ١٢ تا ١٥ دروست کراوە و زیاتر لە ٩٠٠ ساڵە شوێنی پەرستنی مەسیحییەکان بووە. کڵێساکە بە جوانی تەلارسازی گۆتیکی بەناوبانگە و لەلایەن ئینگلتەرای مێژوویییەوە وەک بینایەکی پلەی یەکەم پۆلێن کراوە. بەناوبانگترین لەلایەن شاژنە ئەلیزابێسی یەکەمەوە بە «دادپەروەرترین و باشترین و بەناوبانگترین کڵێسای پەرستگا لە ئینگلتەرا» وەسف کرا
ئەرشیف
تۆمارەکانی پارێش بۆ کڵێسای سانت مەری ڕێدکلیف، بریستۆڵ لە ئەرشیفی بریستۆڵ (Ref. P.St MR) (کەتالۆگی ئۆنلاین) ھەڵگیراون لەوانە تۆماری مەعمودییەت، ھاوسەرگیری و ناشتن. ھەروەھا ئەرشیفەکە تۆماری کارمەندی ئێستا، سەرپەرشتیاری کڵێسا، سەرپەرشتیاری ھەژاران، ئەنجومەنی کڵێسای پەرستگا، شانتری، خێرخوازی، موڵک و ماڵی، نۆژەنکردنەوەی کڵێسا، قوتابخانە، کۆمەڵگە و جلوبەرگ لەگەڵ بەڵگەنامە، وێنە، نەخشە و پلان لەخۆدەگرێت. ھەروەھا تۆمارەکانی پەیوەست بە سانت مەری ڕیدکلیف لە قەڵای بێرکلی لە ژووری تەقەمەنی و لەسەر مایکرۆفیلم لە ئەرشیفی گلۆستێرشایر ھەڵگیراون.
باوک
وێنۆک|باوک و منداڵێک، بەنگلادیش باوک باوانی نێری مرۆڤە، زۆربەی مرۆڤەکان لە دایکێک و باوکێک لەدایک دەبن، لە ئەنجامی کرداری جووتبوونی دوو باوانەکە، واتە ھەر مرۆڤێک دایکێک و باوکێکی ھەیە. باوکان دەبنە ھۆی دیاریکردنی ڕەگەزی منداڵەکانیان، گەر خانەی سپێرمەکەی ھەڵگری کرۆمۆسۆمی (X) بێت، ئەوا منداڵەکە کچە، و گەر ھەڵگری کرۆمۆسۆمی (Y) بێت، ئەوا منداڵەکە کوڕ دەبێت.
ھەریەکە لە باوک و منداڵ کۆمەڵێک مافیان بەسەر یەکەوە ھەیە، ئەم مافانەش لە وڵات بۆ وڵاتێکی تر جیاوازن.
بە باوکی مێرد یا ژنی کەسێک دەگوترێت خەزوور.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باوکایەتی پۆل:خێزان پۆل:گەشەکردنی مرۆڤ
ڕازگراد
ڕازگراد شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڕازگراد لە وڵاتی بولگاریا، ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٩٬٠٣٦ کەس بووە. دانیشتوانی پارێزگای ڕازگراد لە بنەڕەتدا تێکەڵن، بە زۆرینەی تورکن، بەپێی سەرژمێرییەکەی ساڵی ٢٠٠١، گروپی ڕەگەزی سەرەکی بولگارییەکان (٦٧٠٦٩)، تورکەکان (٧١٩٦٣) و ڕۆمانییەکان (٨٧٣٣).
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگاکانی بولگاریا پۆل:پارێزگای ڕازگراد پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا پۆل:ڕازگراد پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕازگراد
فۆلکسڤاگن پۆلۆ
250px|وێنۆک|چەپ
فۆلکسڤاگن پۆلۆ ‌ بە (ئینگلیزی Volkeswagen Polo). یەکێکە لە ئۆتۆمبێلە بچووکەکانی کۆمپانیای فۆلکسڤاگنی ئەڵمانی، کەلە ساڵی (۱۹۷٥)ەوە دروست دەکرێت و لە ئەوروپا ی جیھان ڕێژەیەکی بەرچاو زۆریان لێ فرۆشراون. فۆلکسڤاگن پۆلۆ لەساڵی ۲۰۱۰دا (خەڵاتی ئۆتۆمبێلی ساڵی بردەوە).
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فۆلکسڤاگن پۆل:ئۆتۆمبێلەکانی گرووپی فۆلکسڤاگن پۆل:ئەڵمانیا پۆل:ئۆتۆمبێل
بڕیارنامەی ٧١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩١ پۆل:عێراق لە ١٩٩١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
سەرھۆڵان
سەرھۆڵان (Serhollan، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٤ کەس لە ٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئیبن ئەلھەیسەم
ئەبو عەلی حەسەن کوڕی حەسەنی کوڕی ھەیسەم (بە عەرەبی: ، بە لاتینی: Alhacen، Alhazen)، ناسراو بە ئیبن ئەلھەیسەم، فەیلەسووف و زانای فیزیا و بیرکاری و پزیشکی و زانستی دەروونییە. لە ساڵی ٩٦٥ لە بەسرە لەدایک بووە و لەنێوان ساڵانی ١٠٣٨ ھەتا ١٠٤٠ لە شاری قاھیرە مردووە. چەندین بەرھەمی بە زمانی فارسی و عەرەبی نووسیوە. ھاوکات "ئیبن ئەلھەیسەم" بە باوکی وێنەدانەوە یاخود بینایی (Father of object) دادەنرێت. کەھەرخۆشی یەکەم کەسبووە کە کامێڕای دروستکردوە کە بە (dark room) دەناسرێت.
ژیانی
لە شاری بەسڕە لەدایکبووە و زانستەکانی سەردەمی خۆی خوێندووە و لە فەلسەفە و زانستەکانی سروشت و بیرکاری و پزیشکی، پاشان چووە بۆ میسر لە سەردەمی خەلیفەی فاتیمی (الحاکم بأمر اللە) دا، ئیبن ھەیسەم پرۆگرامی چاودێری کردن و خوێندنەوەی بەکاردەھێنا، ئەم زانایە لەسەر ڕووناکی لێکۆڵینەوەی کردووە، بە تایبەتی ئەو بەشەی کە ئەمڕۆ پێی دەڵێن ڕووناکیزانی ھەندەسی (البصریات الھندسیة)، کە لە بەناوبانگترین کتێبەکانیدا کە بریتییە لە (کتاب المناضر) باسی لێوە کردووە، خاوەنی زیاتر لە ٢٠٠ دانراوە کە ٤٧ دانەیان لە بیرکاری و سروشتزانیدا بووە، و ئەوانی تری لە بوارە جۆراوجۆرە زانستییەکاندا تری داناوە.
زانستی ڕووناکی و ھاوێنەسازی
چەپ|250px|وێنۆک|بیردۆزی ئیبن هەیسەم گرنگترین بۆچوونەکانی ئەم زانایە لە بواری ھاوێنەسازی و ڕووناکیزانیدایە (علم البصریات)، کە لێکۆڵینەوەی کردووە لەسەر دیاردەی شکانەوەی ڕووناکی و گەڕانەوەی ڕووناکی لە ئاوێنەکانەوە، جا چ تەخت بن یان ئاوێنەی گۆیی (چاڵ و قۆقز) یان لوولەیی بن و چۆنێتی درووست بوونی وێنە تیایاندا، بۆچوونەکانی تا ئەمڕۆش لە ھەموو زانستەکاندا باکاردێن با تایبەتی لە بواری فەلەکدا، تەلیسکۆب و تەلیسکۆبی ئاسمانی ھابڵ (Hubble space telescope) و تەلیسکۆبی ئاسمانی ئەوروپی بۆچوونەکانی ئەویان بۆ بەکارھێنراوە لە بواری ھاوێنەسازیدا.
کتێبی ڕووناکییەکان
یەکێک لە ھەرە کتێبە بەنرخەکانی ئیبن ھەیسەم لەو حەوت بەرگە کتێبانەی کە دەربارەی زانستی ڕووناکی نووسیونی بریتییە لە (کتێبی ڕووناکییەکان-Book of Optics) کە لە نێوان ساڵانی (١٠١١-١٠٢١) نووسراوە.
بواری توێکاری
ھەروەھا وەسفی پێکھاتەی چاوی کردووە لە ڕووی: توێکاری وەسفی (بە وردی بەشەکانی چاو لە: دەماری چاو و بەشەکانی ناوەوە و ھاوێنە و ڕەشێنەی شیکردووەتەوە لەگەڵ کێشانی وێنەی ورد لەم بوارەدا) و توێکاری وەزیفی (کارەکانی بەشەکانی چاو)، گەیشتووەتە ئەو ڕاستییەی کە ئەو وێنانەی چاو دروستی دەکەن لەسەر تۆڕی چاو (الشبکیة) چاپ دەبێت. لە زانا ناودارەکانی تر لە بواری توێکاری و کاری چاوەکان (الرازی) بووە کە گەیشتووەتە ئەو ڕاستییەی: کاری ڕەشێنەی چاو میکانیزمێکی تایبەتی ھەیە بۆ ڕێکخستنی چوونە ناوەوەی ڕووناکی بۆ چاوەکان و پاشان بینینی شتەکان.
خێرایی ڕووناکی
ھەروەھا ئیبن ھەیسەم زانیویەتی کە ڕووناکی خێرایی ھەیە و ئاماژەی بەوە داوە کە لەگەڵ ئەوەشدا ڕووناکی زۆر بە خێرایی دەڕوات بەڵام پێویستی بە ماوەیەک ھەیە بۆ ئەوەی لە شوێنێکەوە بچێت بۆ شوێنێکی تر، لە مێژووی ھاوێنەسازی و ڕووناکیدا بابەتێک ھەیە بە ناوی ئەمەوە ناونراوە لە بواری تیشدانەوەدا، ئەم زانایە لە ڕۆژاوا زیاتر بەناوبانگ بووە وەک لە ڕۆژھەڵات، و لە نزیکەی حەوت سەدە پێش ئێستاوە ناسراوە. چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی دوو کەڵەکە زانای جیهان کە وێنەکەدا ئاماژەی پێکراوە ئەوانیش: ئیبن هەیسەم و [[گالیلێو گالیلەین]]
بەڵگەنەویست
لە لۆژیک و لە بیرکاریشدا، بەڵگەنەویست وتەیەکە کە بەڵگە بۆ ڕاستییەکەی نەھێنراوەتەوە و نەسەلمێنراوە، بەڵام وا دانراوە کە خۆی گەواھی ڕاستیی خۆیە (خۆ-گەواھە) و بەڵگەی ناوێ؛ ئەڵبەت بەڵگەنەویستی واش ھەنە کە سروشتیان ئەوەندەش خۆ-گەواھ نییە و تەنھا بۆ سەلماندنی حوکم و بڕیارگەلی پێویست ڕاستییان قەبووڵ دەکرێ. لە ھەر حاڵدا، بەڵگەنەویست خاڵی دەستپێکە بۆ ئەنجامگری و ھەڵھێنجانی دیکەی ڕاستییەکان کە پیان دەوترێ سەلمێنراوەکان.
ئیبن ئەلھەیسەم
ڕەخنەکانی
ھەروەھا ڕەخنەی زۆری لە بۆچوونە ھەڵەکانی (بەتلیمۆس)ی یۆنانی گرتووە لە بواری فەلەکدا، و زۆر شتی نادیاری ڕوون کردووەتەوە و بۆی ڕاستکردۆتەوە بە تایبەتی لە کتێبێکیدا بەناوی (الشکوک علی بطلیموس)، (جۆرج سارتۆن) لە کتێبەکەیدا کە بەناوی (زانستی کۆن و مەدەنیەتی نوێ)یە دەربارەی (ئیبن ھەیسەم) دەڵێت: بریتییە لە گەورەترین زانای سروشتزانی موسوڵمان، و یەکێکە لە گەورەترین ئەو زانایانەی کە بە ڕووناکیزانییەوە خەریک بووە لە ھەموو سەردەمەکاندا، بنەمای ڕەوشتی لای (ئیبن ھەیسەم) بریتیی بووە لە پێشخستنی ھەق و ڕاستی نەک دواکەوتنی ھەوا و ئارەزووەکان، کە ئەمە بریتییە لە ڕەوشتی زانای پایەدار و ڕێزدار، ئەمڕۆ ئەم زانایە بە نموونە دادەنرێت لە دوای تێپەڕبوونی نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ.
بەڵگەنەویست
یۆنانییە کۆنەکان یەکەم کەسان بوون کە بەڵگەنەویستەکان و سەلمێنراوەکانیان ھێنایە ناو گۆڕەپانی مەعریفەتەوە. ئیقلیدس لە کتێبەکەی خۆیدا، توخمەکان، بەڵگەنەویستەکانی ئەندازەی دیاری کردووە و پاشان بە ھەڵھێنجان گەیشتۆتە سەلمێنراوەکان. بۆ نموونە، یەکەم بەڵگەنەویستی بەم شێوەیەیە: لە ھەر دوو خاڵی دڵخوازەوە یەک ڕاستەھێڵ تێدەپەڕێ.
ئیبن ئەلھەیسەم
بەرھەمەکان
ئیبن ھەیسەم خاوەنی چەندەھا کتێب و بەرھەمی جۆراوجۆرە لەوانە:
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٠٤٠ پۆل:زانایانی ئێرانی پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:لەدایکبووانی ٩٦٥ پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم پۆل:مردووانی ١٠٣٩ پۆل:ئەستێرەناسەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:داھێنەرانی سەدەی ١١یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:مێژووی پێڕەوی زانستی پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی پۆل:خەڵکی بەسرە پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
بەڵگەنەویست
بەڵگەنەویستە لۆژیکییەکان ڕستەگەلێکن کە لای ھەموو کەسێک بە ڕاست دەزانرێن (بۆ نموونە، A و B ئاماژەی داوە بە A)، لە حاڵێکدا، بەڵگەنەویستە نالۆژیکییەکان (بۆ نموونە، a + b = b + a) لە ڕاستەقینەدا سامانەکانی گۆڕەپانێکی تایبەت (وەکوو ژمێرە) پێناسە دەکەن؛ ئەوان ڕاستییەکی خۆ-گەواھ نین بەڵکوو بۆ ڕۆنانی بیردۆزەکانی بیرکاری بەکار دێن.
لە زۆربەی زمانە ئەورووپایییەکاندا بە بەڵگەنەویست لە بیرکاری و لۆژیکدا دەڵێن ئاکسیۆم (axiom). ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا لە وشەی یۆنانیی ἀξίωμα -ەوە ھاتووە (ئاکسیۆما)، کە ئەویش چاوگێکە لە کرداری ἀξιόειν (ئاکسیۆئین)، بە واتای "بۆچوونی شیاو"، وە ھەروەھا "پێداویستی"، کە بە نۆبەی خۆی لە ἄξιος -ەوە ھاتووە (ئاکیۆس) کە بە واتای "بوون لە ھاوسەنگیدا"یە و لەم ڕووەوە ھەمان بەھای ھەیە کە "شیاو" و "دروست" ھەیانە. بە لای فەیلەسووفەکانی یۆنانی کەواناراوە ئاکسیۆم بانگەشەیەک بوو کە دەکرا وەکوو ڕاستییەک لێی بڕوانی بەبێ ئەوەی پێویستی بە سەلماندن بێ.
وشەیەکی دیکە کە ئەویش خاوەنی ھەمان واتایە و بە تایبەتی ئیقلیدس بەکاری ھێناوە وشەی پۆستولا (postulate) یە. واتای سەرەکیی ئەم وشەیە "داخواز"ە. بۆ نموونە، ئیقلیدس لە ئێمە داخواز دەکا ئەوە قەبووڵ بکەین کە دەکرێ ھەر دوو خاڵی دڵخواز بە ڕاستەھێڵێک بلکێنین بە یەکەوە.