عێزەدین_حوسێنی
چالاکیی سیاسی
ساڵی ١٩٤٥ (١٣٢٤)چالاکانە لە ڕێوڕەسمی ھێنان و ھەڵدانی ئاڵای کوردستان لە شاری بۆکان بەشداریکرد. بەھاری ساڵی ١٩٤٦ ١٣٢٥)دەچێتە مەھاباد کە لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری کوردستاندا بوو و ھەتا پاییز لای مامۆستا مەلا حوسەین مەجدی و زیری عەدلیەی کۆماری کوردستان درێژە بە خوێندن دەدات. دوای تێکچونی کۆمار لە ساڵی ١٣٢٦ لەگەڵ مامۆستاشێخ جەلال دەچێتە ناوچەی مەریوان لە ئاوایی باڵەک لە قوتابخانەی مەلا عەلی باقرکە مامۆستایەکی ناوداری ئایینی بوو. ساڵی ١٩٤٨ (١٣٢٧) دەگەرێتەوە لای مەلا عەلی وەڵزی لە گوندی حەمامیانی بۆکان و ئیجازەی ئیفتا و تەدریس وەردەگرێت و بە ڕەسمی دەبێتە مەلا و مودەڕیس لە گوندی کانییە ڕەش لە ناوچەی موکریان. لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥١ تا ١٩٥٨ (١٣٢٧–١٣٣٧)لە گوندەکانی کانییە ڕەش، گۆلێ و قارەوای موکریان مەلا بووە وانەی بە شاگردەکانی کوتۆتەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ ھەتا ١٩٥٣ (١٣٢٩–١٣٣٢)بزووتنەوەی جوتیاران لەو ناوچەیە زۆر بەھێزبووە و مامۆستا کەوتووەتە بەر ھێرشی ئاغا و مالیکی ناوچەکە و بەو بۆنەشەوە ناچارکراوە گوندەکەی گۆڵێ بەجێبھێڵێت. مامۆستا بە ھۆی ھەڵوێستە بوێرانەکانی بەناوبانگ بوو، لە گەڵ دیاردەی شێخ ودەرەبەگایەتی کێشەی بۆوە. لە ژیانی دا دژ بە خۆرافاتی ئایینی بوو، لە بابەتە کۆمەڵایەتییەکاندا دژایەتی دەکرد لەگەڵ دیاردەی کچ بە پچوکی بەشوودان، گەورە بە پچوک، ژن بە ژن و سێ‌تەڵاقە. ئەمە ھاوکات بوو لەگەڵ سەردەمێک لە ئێران کە کێشەی خۆماڵی کردنی نەوت لەلایەن دەوڵەتی دوکتور موحەممد موسەدیقەوە لە ئارادا بوو. ساڵی ١٩٥٨ (١٣٣٧)لە مەھاباد دەبێتە مودەریس لە مەدرەسەی علوومی دینی، پێش ئەو سەردەمەدا مامۆستا لایەنگری بیروبۆچوونی ئیمام شێخ محەممەد عەبدو (محمد عبدە) بوو، کتێبی «رسالة التوحید» ی ئەوی دەگوتەوە. مامۆستاشیخ عیزەدین ھەڵکەوتەیەکی پێشکەوتنخوازی ئایینی ونەتەوەیی کوردبوو. ئەوکەسایەتێکی بیرمەندوبڵیمەت بوو. ئەو کەسانەی چ لە مەھاباد و چ ساڵەکانی پێشووتر، لای مامۆستاشێخ عێزەدین دەیانخوێند، لە پەنای خوێندنی ئاسایی فەقێیەتی و ئایینی، لەگەڵ مێژووی تێکۆشان و خەباتی گەلی کورد ئاشنا دەبوون. تێکۆشەری بەناوبانگ مەلا ئەحمەد شەڵماشی ناسراو بە مەلا ئاوارە یەکێک بو لەو کەسانەی کە لە حوجرەی مامۆستالە ئاوایی گۆڵێ خوێندبووی. مەلا عەبدوڵای (حەیاکی) حەسە‌ن زادە چەندساڵ لە خزمەت ئەو دەرسی خوێندۆە و لە مەھابادلە لای ئەو ئیجازەی وەرگرتۆوە. زۆرخەباتکار وتێکۆشەری چالاکی ڕێگەی کوردایەتی لە حوجرەکەی دا وانەیان خوێندۆوە. ساڵی ١٩٦٨ (١٣٤٧)بو بە پێشنوێژ و وتارخوێنی جومعە لە مەھاباد. ھەر ئەو ساڵە شەپۆلێکی بەکۆمەڵی گرتنی تێکۆشەرانی کورد کەوتەڕێ و بەتایبەت پادەگانی جەڵدیان بو بە زیندانێکی گەورە. مامۆستا بۆ ماوەیەکی کورت گیرا، لەو ماوە کورتەیشدا کەسایەتی ئایینی شاری مەھاباد و خەڵکی شار کەوتنە گەر و ئەگەری خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی ھەبوو. لەو ساڵانەدا کە لە مەھاباد بوو بەردەوام لە پەیوەندیدا بو لەگەڵ خوێندکارانی زانکۆ، ڕوناکبیران ونوسەرانی ناودار وئەندامان و خەباتکارانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بەتایبەت لە ساڵەکانی ١٩٦٨ و ١٩٦٧ (١٣٤٦–١٣٤٧)دا پەیوەندی گەرم و گوڕی ھەبو لەگەڵ تێکۆشەرانی بزووتنەوەی کوردستان. ٥ی حوزەیرانی ١٩٧٨ (١٥ی خەرمانانی ١٣٥٧) لە ڕێوڕەسمی ناشتنی عەزیز یووسفی کە ساڵێک پێش بە نەخۆشی لە زیندان ئازادکرابوو وتارێکی گرینگی پێشکەش کرد. شێعری پێ ناوێ بۆ شەھیدی وەتەن شیوەن وگرین ــ نامرن ئەوانە وا لەدڵی میللەتا ئەژین (خوێندەوە)، دیارە مەبەستی ئەوە بوو کە عەزیز یۆسفی شەھیدە وماوەیەکی زۆرلە بەندیخانەلە ژێرئازارو ئەشگەنجەدا بوو، بە ھۆی نەخۆشی لە بەند ڕزگاری بوو وپاش ماوەیەک کۆچی دوایی کرد. ئەم وتارە لەسەر گۆڕی ئەو تێکۆشەرە لە شاری مەھاباد کە بە بەشداری ھەزاران کەس لە ھەمو شارەکانی کوردستانەوە بەڕێوەچوو، دەنگدانەوەیەکی زۆری ھەبوو. ماموستالەورۆژە داسێ ڕۆژی پرسە ڕاگەیاندوبە باشی بەرێوە چوو. ئەمە بە دەستپێکی بزوتنەوەی جەماوەری خەڵکی کوردستان لە دژی حوکمڕانی شا دەژمێردرێت. لە سێ ڕۆژانەی (١٧ی خەرمانانی١٣٥٧)ئەو پرسەیە دا کۆمەڵێکی زۆر خەڵک لە گۆرستانی شار کۆبونەوە. چەند کەس لەوێ وتاریار دا وخۆپێشاندان دەسی پێکرد. ھێزی ئاسایشی شار خۆپێشاندانەکەی تێک دا ودواتر ٤٢ کەس لە مەھاباد قۆڵ بەست کران بۆ بەندیخانە. ماموستا شیخ عیزەدین حوسەینی دوای ئەو بەسەرھاتە زۆر چالاکتر بوو. بە ھەموتوانای خۆی داکۆکی لە و خەباتە کرد. دەسی کرد بە وتارو نوسین وراگەیاندن. ھەمو بەیان وراگەیاندنەکانی بە نێو واژۆی خۆی بڵاو دەکردەوە. ئەو نوسراوانە زۆربەیان ماون. لە کاتی ڕاپەرین دژی دەسەڵاتی شای ئێران بە ھەر شێوەیەک بەرگری دەکرد لە قوربانی دانی زۆرتر لەوخەباتەدا. لە مانگی خەزەڵوەری ئەو ساڵەدا بووە سەرۆکی شورای شاری مەھاباد، بەردەوام لەو شارە و لەشارەکانی دیکەی کوردستان لە بۆنەی جیاوازدا قسەی بۆ خەڵک دەکرد و ھانیدەدان بۆ خەبات ویەکگرتویی وپێکەوەسازان. بە ڕوخانی ڕژیمی پاشایەتی لە ئێران، ڕۆڵی مامۆستا شێخ عێزەدین زۆر گرنگتر بووەوە. ھەموو نوێنەرانی حکومەت و کاربەدەستانی ناوچەکە کاتێک دەھاتنە کوردستان دەچونە لای مامۆستا.