cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب
لەدایکبوون و گەورەبوونی
لە ساڵی ١١١٥ کۆچی لە گوندی عەیینەی سەربە (نەجد) لە باکووری ڕۆژئاوای شاری ڕیاز لەدایک بووە. باوکی دادوەر بووە لە شارۆچکەی عەیینە. ھەر لە بچووکیەوە قورئانی بە منداڵەکەی لەبەرکردووەو فێری فیقھی کردووە. بەم شێوەیە محەممەدی کوڕی عەبدول وەھاب ھەر لەمنداڵیەوە زۆر فەرموودەی پێغەمبەری لەبەر کردووە. کاتێک گەورەبووە زۆر تامەزرۆی سەردانی کردنی ماڵی خوای کردووە لە مەککە. لەوێدا بووەتە خوێندکاری چەند زانایەک و پاشان چووەتە شاری مەدینەی و لە لای زاناو شێخە مەزنەکانی ئەوێ وانەی خوێندووە.
گەڕان بەدوای زانستدا
بۆ مەبەستنی دەستخستنی زانست ھاتووەتە عێراق و سەرەتا لە شاری بەسڕە دەستی کردووە بە بانگەواز و داوای کردووە موسڵمانان ئایینەکەیان تەنیا لە قورئان وسوننەت وەربگرن وداوای کردووە زانایانی موسڵمان ئازا و بوێر بن بۆ لادان و نەھێشتنی ھەرچی ئەفسانە و شتی داھێنراو کە بۆ ئایین زیادکراوە، بەڵام لەوێدا ڕووبەڕووی دژایەتی و پێھەڵشاخانێکی زۆر بووەتەوە لە لایەن زاناکانی ئەوێدا و زۆر ئەزێت دراوە بۆیە بە دڵتەنگی وخەمبارییەوە گەڕاوەتەوە وڵاتەکەی خۆی.
خوێندکارەکانی
زۆربەی خەڵکی درعییە زانست و زانیارییان لە محەممەدی کوری عەبدول وەھاب وەرگرتوە وە ھەندێک لە خوێندکارەکانی کوڕەکانی خۆی بوون.
بیروباوەر و بانگەوازی
محەممەدی کوری عەبدول وەھاب بانگەوازی بۆ یەکتاپەرستی دەکرد. لە بەر ئەوە شوێنکەوتوانی ئەو بانگەوازە ناودەبرێن بە سەلەفی. ھەوڵی دەدا بۆ لادانی ئەفسانە و زیادکراوەکان بۆ دین و نەھێشتنی ئەو جادووباز و قەشانەی لە ناوچەی (نەجد) خەڵکیان ھەڵدەخەڵەتاند و فێلێیان لەخەڵک دەکرد بەناوی دین ودەیانگوت ئێمە پەنھان (غەیب) دەزانین. بەردەوام نامەی دەنارد بۆ شازادە و دەسەڵاتدارانی ناوچەکان و ئامۆژگاری دەکردن بەوەی حوکم بە قورئان و فەرموودە بکەن، تاوای لێھات خەڵکێکی زۆر کاریگەر بوون بە بانگەوازەکەی. لەپێناوی سەرخستنی ئەم بانگەوازەدا محەممەدی کوری عەبدول وەھاب زۆر ئەزیەت وئازاری کێشاوە و بە چەک وشمشێریش شەڕی کردووە بۆ سەرخستنی خۆی و پووچاندنەوەی ئەوەی پی بەتاڵ بووە، لەمەشدا لایەنگرانی بنەماڵەی ئال سعود یارمەتیان دەدا.
ھاوپەیمانی لەگەل ئیمام محەممەد کوری سعود
کاتێک شازادەی ناوچەی ئیحسائ ئاگاداربوویەوە لە ھەواڵی شیخ محەممەدی کوری عەبدول وەھاب ترسا لە دەسەڵاتی و ھەوڵیدا لە ناوی ببات و فەرمانی ڕاگواستنی درەکرد بەرەو ناوچەی دەرعییە بەڵام شازادەی ناوچەکە (محەممەدی کوڕی سعود) سەردانی شیخ محەممەدی کوری عەبدول وەھابی کرد لە ماڵەکەیدا و پێی گوت: ئەی شێخ دڵخۆشبە بە سەرکەوتن وھێمنی، شیخ محەممەدی کوری عەبدول وەھابیش فەرمووی: تۆش دڵخۆشبە بەسەرکەوتن وبەخشندەیی وسوپاسگوزاری، چونکە ئەوە ئایینی خودایە و ھەرکەسێک سەری بخات خوای گەورە سەری دەخات گوتی: ئەی شیخ ئێمە بەیعەتت پێدەدەین لەسەر ئایینی خودا و پێغەمبەر و تێکۆشان لەپێناوی خوادا، بەڵام دەترسین ئەگەر سەرمان خستی و خوای گەورە بەسەر دووژمنانی ئیسلام زاڵی کردی ئەوا جگە خاکی ئێمە ھەڵبژێری و کۆچ بکەی بۆ شوێنێکی تر، ئەویش گوتی: نەخێر منیش بەیعەتت پێدەدەم لەسەر خوێن بەخوێن و ھەرگیز لە شاری تۆ دەرناچم بەم شێوەیە شازادە و شێخ ڕێککەوتن لەسەر سەرخستنی ئایینی خودا.
مردن
شیخ محەممەدی کوری عەبدول وەھاب لەساڵی (١٢٠٦ کۆچی - ١٧٩١ زایینی) کۆچی دوایی کردووە. منداڵ، نەوە، خوێندکار و پشتیوانەکانی لە دوای خۆی درێژەدەری بانگەوازی ئەویان گرتە ئەستۆ.
گۆڕ
لە دەرعییە بەخاک سپێردراوە، گۆڕەکەی وەک گۆڕەکانی تری ئەوێ گۆڕێکی ئاساییە، لە نزیک دۆڵی حەنیفە لە گۆڕستانی قەریاوی.
بەرھەمەکانی
بەرھەمە ناودارەکانی محەممەدی کوری عەبدول وەھاب:
سەرچاوەکان
[//ar.wikipedia.org/wiki/محمد_بن_عبد_الوهاب ویکی عەرەبی] پۆل:سوننە پۆل:سەلەفی پۆل:حەنبەلی پۆل:زانایانی مەزھەبی حەنبەلی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٣ پۆل:مردووانی ١٧٩١ پۆل:مردووانی ١٧٩٢ پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە پۆل:حەنبەلییەکان
بڕیارنامەی ٢٠٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەسند. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٢٠‌ەم، بە ٠ دەنگی لەگەڵ، شەڕی ناوخۆی لیبیا (٢٠١١)ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن Tripoli Panorama.jpgکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبیا پۆل:٢٠١١ لە لیبیا
ئیرینا بۆکۆڤا
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
ڕەبەت
ڕەبەت ناوی شارێکی شارستانی سەردەشتە کە لە پارێزگای ورمێی وڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٥،٧٥٠ کەس بووە.
ڕێگاکانی ڕەبەت
ڕیگاکانی شاری ڕەبەت لەگەڵ او شارانەی خوارە ئاوایە:
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:شارەکانی ئێران شارەکانی پارێزگای ورمێ پۆل:شارەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏
جیرالدا
وێنۆک|جیرالدا جیرالدا (بە ئیسپانی: La Giralda) تاوەری زەنگی کاتدراڵی سێڤیلیایە لە شاری سێڤیلیا لە ئیسپانیا. وەک منارە بۆ مزگەوتی گەورەی سێڤییا لە ئەندەلوس لە ئیسپانیای مۆرییەکان لە سەردەمی شانشینی ئەلموحەددا دروست کراوە لەگەڵ زەنگۆڵەیەکی شێوازی ڕێنێسانس کە لەلایەن کاسۆلیکەکانەوە زیادکرا دوای دەرکردنی موسڵمانان لەو ناوچەیە. کاتدراییلەکە، لەنێویاندا جیرالدا، لە ساڵی ١٩٨٧ وەک شوێنێکی میراتی جیھانی لەلایەن یونسکۆوە تۆمارکرا، لەگەڵ ئەلکازار و ئەرشیفی گشتی ھیندستان. بەرزییەکەی تاوەرەکە ١٠٤٫١ م (٣٤٢ پێ)ە و وەک یەکێک لە گرنگترین ھێماکانی شارەکە ماوەتەوە، وەک چۆن لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:بینا و پێکھاتە لە شاری سێڤیلیا
عەبدوڵڵا ئەبریشەمی
دوکتۆر عەبدوڵڵا ئه‌بریشه‌می نووسەر و کۆڵەری کورد، ساڵی ١٣١٠ی هەتاوی (١٩٣٢) له شاری مەهاباد له دایک بوو.
ژیان
له ته‌مه‌نی ١٤ و ١٥ ساڵی که خوێندکاری قوتابخانه‌ی ناوه‌ندی بوو، چاوی به کۆماری کوردستان که‌وت. هه‌ر ئه‌و سه‌رده‌م که عەبدوڵڵای خوێندکار له چوارچرا، بۆ گوێ بیستی وتاری پێشه‌وا ڕاده‌گیرا، ئه‌و قسه‌یه‌ی له مێشک دا ڕاگرت: «ئێمه به‌چه‌ک، چمان ده‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاته زاڵه‌کان پێ ناکرێ. ده‌بێ فێره زانست بین و له بواری زانسته‌وه بۆ ڕزگاربوون له بنده‌ستی هه‌وڵ بده‌ین.»
له ساڵی ١٩٥٦ له زانکۆی ته‌ورێز له فاکولته‌ی ده‌رمانسازی دوکتوڕای وه‌رگرت، دوایه گه‌ڕاوه مه‌هاباد. له ساڵی ١٩٥٩ ده‌گه‌ڵ یه‌کێک له کچه‌کانی پێشه‌وا (به ناوی گه‌لاوێژ، ته‌مه‌ن ١٨ ساڵه)، ژیانی هاوبه‌شیان پێکه‌وه‌نا. کوڕێک و سێ کچی لێی هه‌یه، به‌ڵام به داخه‌وه ئه‌و خۆشه‌ویسته، له ساڵی ١٩٩٩ به نه‌خۆشی شیرپه‌نجه، ماڵ ئاوایی لێکرد.
له مه‌هاباد ساڵی ١٣٢٧ بۆ دامه‌زراندنی کلاسی چوارو پێنجی ناوه‌ندی چالاکی کردووه، له زانکۆی ته‌ورێز، له خۆپێشاندنه‌کانی سیاسی دژ به رژیم ماوه‌یه‌ک گیراوه.
له ئاخرێکانی ده‌یه‌ی ١٣٤٠ وێڕای چه‌ند که‌س هه‌وڵی دامه‌زراندنه‌وه‌ی پارێزگای موکریانی به ناوه‌ندی مه‌هاباد ده‌ستپێکرد.
له ١٣٥٣/١٩٧٤ که سه‌ددام هێرشی برده بۆ سه‌ر کوردستان و کمونیستان دژ به شۆرشی کوردی باشور بوون، ده‌ستی به نووسینی وتاری سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی کرد که ئێستاش درێژه‌ی هه‌یه.[بروانه وێبلاگی/ نوشته‌های ١٣٥٣ به‌بعد abrishamiabd.blogfa.com/].
به‌ر له شۆرشی ١٩٧٩/١٣٥٧یش، له زۆر چالاکی مه‌ده‌نی دا بوو، له شه‌ڕه‌کانی سه‌رده‌می شۆرش، وێڕای خه‌ڵکی شار، زۆریان هه‌وڵ دا که به‌ری خه‌سارو کوشتاری پتر بگرن. ناخواسته له مه‌هاباد هه‌ڵقه‌ندرا و له تاران نیشته‌جێ بوو. له تاران وێڕای چه‌ند که‌سایه‌تی کورد، له ١٩٩٩ کۆڕی کوردانی «مه‌رکه‌ز» یان دامه‌زراند (جامعه کردهای مقیم مرکز) که ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامه، له تاران، دووجار ڕێز لێ‌گیرا. یه‌کیان له لایه‌ن کۆری کوردانه‌وه (له ٢٠٠٣)، ئه‌ویتر له ٢٠٠٨ له لایه‌ن پێکهاته‌ی «فرهنگ و تمدن ایران» به ڕێبه‌ری میر حوسێنی موسه‌وی له زانکۆی تاران. له ٢٠٠٧ڕا گه‌ڕاوه بۆ مه‌هاباد.
له به‌هاری ١٩٧٩/١٣٥٨ بۆ دامه‌زراندنی زانکۆی کوردستان ده‌گه‌ڵ به‌ره‌ی چه‌پی کوردو ئێرانی وه‌خۆ که‌وت و به‌ڕێوه‌به‌رێکه‌ی به‌ده‌سته‌وه گرت.
له سه‌ره‌تای ١٣٥٩ بۆ لابردنی گه‌ماڕۆی ئابووری وێرای به‌شێک له خه‌ڵکی مه‌هاباد تێکۆشا، هه‌ر به‌و چه‌شنه بۆ به‌رگری له شه‌ڕی ناوشار، وێڕای تاقمێک له دانیشتوانی شار درێژه‌ی به چالاکی دا، له خه‌رمانانی هه‌مان سال، له شۆرای نوێنه‌رانی هه‌ڵبنژێردراو له مزگه‌وته‌کانی مه‌هاباد، وه‌ک سه‌رکرده ده‌ستبه‌کاربوو.
له سه‌ره‌تای ساڵی ١٣٨٩ وێبڵاگی «نوشته‌های ١٣٥٣ به بعد» ی وه‌ڕێخست.
تیرۆر
له ٢٧ گه‌لاوێژی ١٣٦٠ کاتێک سه‌رۆکی ته‌ندروستی ناوچه‌ی مه‌هاباد بوو، له لایه‌ن به‌کرێگیراوێک - به‌ده‌ست چه‌کداریکی کورد - به قه‌سدی تیرۆر له پشت سه‌ره‌وه ده‌ستڕێژی لی کرا. له ئاکامدا به‌شێک له مه‌ودای دیتن و بیستنی له‌ده‌ستداو له‌سه‌رکار نه‌ما، مه‌هابادی به‌جێ هێشت بۆ ماوه‌ی ٢٥ ساڵ له تاران نیشته‌جێ بوو. دوایه کوتیان ئه‌و تێرۆریسته، که‌وتۆته بنده‌ستی هێزه‌کانی سه‌ر وه ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام تا ئێستا ده‌رنه‌که‌وتووه به فه‌رمانی کێ و کام بنکه تێرورکراوە؟
بەرهەمەکان
پتر له ٣٠٠ وتاریشی به زمانی فارسی هه‌یه و پتریان له گۆڤارو ڕۆژنامه‌کان دا بڵاو بوونه‌وه. له چه‌ند ساڵی دوایی دا وتارگه‌لێکی به زمانی کوردی له سایت، ڕۆژنامه و بڵاڤۆکه کوردێکان دا بڵاو کردۆته‌وه.
ھۆڤانێس ئادامیان
thumb ھۆڤانێس (ئیڤان) ئابگاری ئادامیان ( - ٥ی شوباتی ١٨٧٩ (باکوو) – ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ سەنت پیتەرزبورگ)، ئەندازیارێکی ئەرمەنی بوو کە خاوەنی زیاتر لە ٢٠ داھێنانە. یەکەمین تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ بۆ تاقیکردنەوە پیشان درا لە شاری لەندەن لە ساڵی ١٩٢٨ کە لەسەر بنچینەی یاسای سێ ڕەنگی ئادامیان دانرابوو. وە ھەروەھا ئادامیان بە یەکێک لە دۆزەرەوەکانی تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ ناسراوە لە جیھاندا.
ژیاننامە
ئادامیان لە خێزانێکی ئەرمەنی لەدایکبوو کە باوکی بازرگان بوو. لە ساڵی ١٨٩٧ قوتابخانەی لە شاری باکوو تەواو کرد وە پاشان کۆچی کرد بۆ سویس. لە ھەردوو زانکۆی زوریخ و بەرلین درێژەی بە خوێندن داوە.
سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/ ویکیپیدیای ئینگلیزی]
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩ پۆل:مردووانی ١٩٣٢ پۆل:ئەندازیارانی سۆڤیەت پۆل:زانایانی سۆڤیەت پۆل:ئەندازیارانی ئەرمەنی پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت
میلری، ئەلاباما
میلری شارۆچکەیەکە لە کەرتی واشینگتن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٤٦ کەس بووە. ڕووبەری ١٩٫٤٦ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٨٫٠٦ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
سارەوانان
سارەوانان (Sarewanan، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٣ کەس لە ١٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
مردنی ئەدۆڵف ھیتلەر
ئادۆڵف ھیتلەر (١٨٨٩–١٩٤٥ز) پێشەوای پارتی نەتەوەیی سۆسیالیستی ئەڵمانیا ناسراو بە (ئاڵمانیای نازی) و ڕابەری ئەڵمانیا لە سەردەمی دەسەڵاتداری پارتی نازی لە ساڵانی ١٩٣٣ ھەتا ١٩٤٥ بووە. دوای دۆڕانی ھێزەکانی ئەڵمانیا لە شەری ئەردەنی و ھاتنی ھێزەکانی ئەرتەشی سووری سۆڤیەت بۆ شاری بەرلین لە ٣٠ نیسانی ١٩٤٥ ھیتلەر کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا لەگەڵ ھاوسەرەکەی ئێڤا براون دواتر لاشەکانیان لەلایەن جۆزێف گۆبڵیز یەکێک لە ئەفەسەرکانی سوپاس نازی سوتێنران. ئەمەش دوای ئەوەی لە ٢٢ی نیسان لە وتارێکدا ڕای گەیاندبوو کە ئەو تا کۆتایی لە بەرلین دەمێنێتەوە. لەسەر وەسیەتی خۆی ئەو کارە ئەنجام درا. پاش ئەوەی ھێزەکانی سۆڤیەت گەیشتنە حەشارگاکەی جەستە سوتاوییەکانیان لەگەڵ خۆیان بردەوە بۆ ڕووسیا. مردنی ھیتلەر تا ماوەیەکی زۆر جێگای گومان و مشت و مڕبوو، ساڵی ٢٠١٨ لە ئەنجامی وەرگرتنی نموونەی DNA لەلایەن تیمێکی لێکۆلینەوەی بەریتانی لە جەستە سووتاوەکان، ئەو گومانانەی باسیان لە ڕاکردن و زیندوویەتی ھیتلەر دەکرد تا ڕادەیەکی زۆر ڕەوینەوە.
ڕۆڵی هیتلەر لە ئەڵمانیای نازی
لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٣٢ دا پارتی نازی وەک پارتێکی بەھێز دەرکەوت لە ئەڵمانیادا و لە ٣٠ کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٣ دا ھیتلەر بوە ڕاوێژکار (سەرۆک وەزیران) و بە خێرای ڕووی کردە دیکتاتۆری و ئازادی تاک و ئازادی سیاسی قەدەغە کرد و سەرجەم پارتە سیاسییەکانی داخست جگە لە پارتی نازی نەبێت، ھەروەھا دەستی گرت بەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندنەکان و خوێندندا، و ھەستان بە دروستکردنی سیستەمێکی ئاسایشی بەھێز و دروستکردنی چەندین بەندیخانەی گەورە بۆ ئەو کەسانەی کە دژایەتی پارتی نازیان دەکرد لەو سەردەمەدا.پاش ماوەیەک لە ساڵی ١٩٣٤ بوو بە سەرۆکی ئەڵمانیای نازی، پاش فراوان بوونی جەنگەکان ھیتلەرو دەست و پێوەندەکەی خەونیان بە دروستکردنی ئیمپراتۆرییەتی نازییەوە دەبینی کەدەست بەسەر ھەموو جیھاندا بگرێت، لە ساڵی ١٩٣٨ دا دەستی کرد بە جێ بەجێ کردنی پلانەکەی و ھێزەکانی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٣٨ دا نەمسا یان داگیر کرد و و لە ساڵی دواتر چیک و سلۆڤاکیا ی پێشویان داگیر کرد، و ھەروەھا لە ١ی ئەیلولی ١٩٣٩دا پۆڵەندای داگیرکرد پاش ئەوەی  بەریتانیا و فەرەنسا لە ٣ی ئەیلولی ١٩٣٩دا لە لە وەڵامی ئەم داگیرکاریە شەڕی لە دژی ئەڵمانیا ڕاگەیاند، جەنگی جیهانی دووەم دەستی پێکرد. لە ماوەی فەرمانڕەوایەتی هیتلەردا و بەهۆی سیاسەتی نەژادپەرستانەیەوە، بە لایەنی کەم ١١ ملیۆن هاووڵاتی کوژران ، کە لە ناویاندا ٥.٥ بۆ ٦ ملیۆن جولەکە و لە نێوان ٢٠٠ بۆ ١,٥٠٠,٠٠٠ ڕۆمانی هەبوون.
بارودۆخی ئەڵمانیا لە مانگەکانی کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم
لە نێوان حوزەیران و ئابی ١٩٤٤دا، شەڕی نۆرماندی بۆ ڕزگارکردنی فەرەنسا لە داگیرکاریی ئەڵمانیا دەستی پێکرد، ئەمەش دەستپێکی تێکشکاندنی ھێزەکانی ئەڵمانیا بوو.لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤دا ئەڵمانیا دوایین ھەوڵی خۆی دا بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ھێزەکانی ھاوپەیمانان، بەسود وەرگرتن لەو ھێزە زۆرەی لە بەردەستی مابوون لە بەرەی ڕۆژاوا. ھەروەھا لە ئەردەن و سنووری نێوان ئەڵمانیا و فەڕەنسا جێگیرکرد لە پاشاندا شەری کرد بۆ دروستکردنی کەلێنێک لە نێوان ھێزەکانی ھاوپەیمانان، ھەروەھا یەکێکی دیکە لە ئامانجەکانی ئەڵمانییەکان گەمارۆدانی ئەو ھێزانە و دەستگرتن بەسەر بەندەر و بنکەی سەرەکیان لە ئەنتورپی بەلجیکا بوو تا ئەو کاتەی دەگەنە ڕێکەوتنێکی سیاسی.بەڵام بی ئەوەی ھیچ کام لە ئامانجەکانی بەدی بێت ھێرش و شەرەکان تا کانوونی دووەمی ١٩٤٥ بە دۆڕانی ئەڵمانیا کۆتایی ھات. دوای ئەمە ھێزەکانی ئەڵمانیان لە داڕمانی کۆتایی نزیک بوونەوە. پۆڵندا کە پێشتر لەلایەن ھێزەکانی ئەڵمانیاوە داگیرکرابوو لەلایەن سوپای سووری سۆڤیەتی ئازادکرا، پاشان بەمەبەستی دەستگرتن بە سەر بەرلینی پایەتەختی ئەڵمانیا بەرەوە ڕۆژاوا پێشڕەویان کرد. لەلایەکی دیکەوە ھێزەکانی بەریتانیا و کەنەدا لە ڕێگای تێپەڕاندنی ڕاین بوون بۆ گەیشتن بە ناوچەی ڕۆڤەر کە بە دڵی پیشەسازی ئەڵمانیا ناسراو بوو؛ و ھەروەھا ھێزەکانی ئەمریکا لە باشوور دەستیان بەسەر لۆریندا گرت، لە دواتردا بەرەو ماینتس، مانھایم، ڕاین پێشڕەویان کرد.ھێزەکانی ئەڵمانیان لە ئیتاڵیا بەرەو باکوور پاشەکشەیان کرد، ئەمەش بەھۆی فشاری ھێزەکانی ئەمریکا و یەکێتی گەلانی کۆمۆنوێلت لە چوارچێوەی شەری بەھاردا بەمەبەستی گەیشتن بە ڕووباری پۆ و و چیاکانی ئالیپ. لە ١٨ی نیساندا نزیکەی ٣٢٥ ھەزار سەربازی ئەڵمانی لە کۆمەڵەی بی خۆیان ڕادەستی ھێزەکانی ھاوپەیمان کرد و تەسلیم بوون. ئەمەش ھۆکارێکی باش بوو بۆ ھێزەکانی ئەمریکا تا ئەوەی بگەنە شاری بەرلین. لە لایەکی دیکەوە ھێزەکانی سوپای سۆڤیەت توانیان دوایین ھێلی بەرگری ئەڵمانیان لە بەرزایییەکانی سیلۆس شکاند و پاشان بۆ یەکەم جار لە ڕۆژی ٢٠ی نیساندا شاری بەرلینیان لە ڕۆژی لە دایکبوونی ھیتلەر تۆپبارانکرد. لە ئێوارەی ٢١ی نیساندا تانکەکانی سوپای سۆڤیەت گەیشتنە دەوروبەری شارەکە.
ڕۆژەکانی کۆتایی لە پەناگەی فیرۆبانکەر
وێنۆک لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥، ھیتلەر پەنای بۆ ڤۆیربۆنکەر کە حەشارگایەکی تایبەت بوو لە بەرلین برد. بەرپرسانی نازی تا ڕادەیەکی زۆر ئەوەیان بۆ ڕوون بوو لەوانەیە شەڕی بەرلین دوایین شەڕیان بێت لە ئەورووپا دوایین پێگەی بەرگریان بێت. لە ٢٢ی نیسان کاتێک ھیتلەر لە کۆنفرانسێکدا دەربارەی ڕەوشی جەنگ بەشداری کرد و فەرمانی بەرگری دابوو، ھەواڵی ئەوەیان پێڕاگەیاند فلیکس شتاینەر یەکێک لە ژەنەڕاڵەکانی ھێزە تایبەتییەکانی نازی لە بڕیار و فەرمانەکانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھێرشەکانی ھاوپەیمانان شکاندووە، ئەمەش بووە ھۆی توڕەبوونی ھیتلەرلە کاتی درێژەدان بە قسەکانی بە توندی لەبارەی کەمتەرخەمی و خیانەتی فەرماندەکانی نازی قسەی کرد لە دواتردا وتی تا کۆتایی لە بەرلین دەمێنێتەوە و لە ئەگەر شکست گولەیەک بە خۆیەوە دەنێت. چەند سەعاتێک دواتر داوای لە وێرنەر ھاس پزیشکی تایبەتی خۆی کرد کە دڵنیارتین ڕێگای خۆکوشتنی پێبلێت ئەویش لە جوابیدا پێشنیار «شێوازی ژەھر و دەمانچە»ی کرد، واتا بەکارھێنانی دەرمانێکی سیانید و پاشان تەقەکردن لە خۆی. ڕاست|وێنۆک|[[ئێڤا براون|ئیڤا براون و هیتلەر، لەگەڵ بلۆندی؛ (سەگەکەی هیتلەر ) حوزەیرانی ١٩٤٢]] مارشاڵ ھێرمان گۆرینگ، لە تەلەگرافێکدا مۆڵەتی ھیتلەری وەرگت بۆ سەرکردایەتی کردنی ڕایش، ئەمەش بەھۆی ئەوەی پێشتر لە ساڵی ١٩٤١ ھیتلەر بە جێگرەوەی خۆی دیاریکردبوو. مارتن بۆرمان سکرتێری تایبەتی ھیتلەر ئەوی لە نیازی ھێرمان گۆرینگ بۆ کودەتا ئاگادارکردەوە و دوای باوەڕپێھێنانی ھیتلەر لە وەلامی گۆرینگ دا وتی ئەگەر دەست لە سەرجەم پلەوپایەکانی ھەڵنەگرێت ئەوە لە سێدارەی دەدات، دوای چەند سەعاتێک لە سەرجەم پلەوپایەکانی کشاندەوە و دواتریش فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرکرد.
لە ٢٧ی نیسان دوای ئەوەی بەرلین دابڕا لە بەشەکانی دیکەی ئەڵمانیا، بەھەمان شێوە پەیوەندییە ڕادیۆیییەکان یاخود بێتەلە پارێزراوەکانیش لەگەڵ ھێزە بەرگریکارەکان پێشەوە پچڕا، بەرپرسانی گەیاندنی فەرمان و ڕاسپاردەکان لە پەناگەکە بەمەبەستی ناردنی فەرمان و ڕاسپاردە و وەرگرتنی ڕێنمایییەکان و ھەواڵەکان بە ناچاری سودیان لە ھێلی ڕادیۆی ئاسایی وەرگرت.
دوای ئەمە هێزەکانی سوپای سووری سۆڤیەت گەیشتنە مەیدانی  پۆتسدامەر پلاتز لە ناوەڕاستی بەرلین و ئامادەکارییان دەکرد بۆ هێرشکردنە سەر حەشارگاکە. پاشنیوەڕۆی ٢٩ی نیسان زانیاری گەشیت بە هیتلەر کە هاوپەیمانەکەی بێنیتۆ موسۆلینی سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا لەلایەن پارتیزانەکانی ئیتالیاوە دەستگیرکراوە و پاشان لە سێدارەدراوە و لەگەڵ خۆشەویستەکەی کلارا پێتاچی و چەند کەسێکی دیکە بە سەروخواری لە یەکێک لە مەیدانەکانی ئیتاڵیا هەڵواسراون و جەستەکانیان لە لایەن خەڵکەوە سوکایەتی و گاڵتەیان پێدەکرا. ڕەنگە ئەم ڕووداوە کاریگەری لە سەر هیتلەر دانابێت بۆ ئەوەی ڕێگا نەدات هەمان چارەنووس ڕووبەڕووی خۆی یان هاوسەرەکەی ببێتەوە و سوور بوو لە سەر کۆتایی هێنان بە ژیانی هەروەک لە کۆتا وەسێتی دا ئاماژەی بەوەدابوو.
بەهۆی ئەو گومانانەی لە دەرئەنجامەکانی ئەو مادە ژەهراوییە لەلایەن دکتۆر لەدویگ ستامپفیگەر دروستکرابوو فەرمانی بە دکتۆر هازی کرد یەکێک لەو کەپسولانە لەسەر بلۆندی ( سەگەتایبەتیەکەی هیتلەر ) تاقی بکاتەوە. ئەوەبوو لە ئەنجامدا مرد. دەرئەنجامی ئەم تاقیکردنەوەیە و خیانەتەکەی هیملەر وای کرد دواین بڕیارەکانی خۆی لە سەر ژیانی بدات. ٢٩ی نیسان لە  لە یەکێک لە ژوورەکانی حەشارگاکە هیتلەر هاوسەرگیری لەگەڵ ئیڤان براون ئەنجامدا ، ڕێوڕسمێکی سادە بەو بۆنەوە ئەنجامدرا. ڕەوشی جەنگ تا دەهات بە زیانی هێزەکانی ئەڵمنیا تەواو دەبوو هەربۆیە هیتلەر لە دواساتەکانی ژیانیدا بڕیاریدا پێش ئەوەی خۆی بکوژێت وەسێت نامەیەک بنوسێت، بۆ ئەو مەبەستە  ڕاوێژکارەکەی خانمە تراودڵ یونگ بردە ژورێکی دیکە و دواین وەسێت نامە و داواکارییەکانی نوسی. داوای کرد دەستبەجێ دوای مردنی جێبەجێ بکرێت. هەر لەو وەسێتنامەیەدا کاڕڵ دۆنیتزی وەک سەرۆک و جۆزێف گۆبڵزی وەک سەرۆک وەزیرانی حکومەت  دەستنیشان کرد. کاتژمێر ٤:٠٠ ئەو بەڵگەنامەیە ئیمزا کرد پاشان خەوی لێکەوت ، هەندێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن پێش ئەوەی ئاهەنگی هاوسەرگیری پێکبێنێت ئەم وەسێتنامەیەی نوسی بوو.
خۆکوژی
هیتلەر و براون بۆ ماوەی کەمتر لە ٤٠ کاتژمێر وەک ژن و مێرد ژیان لە پەناگەکە. لە کاتژمێر ٠١:٠٠ ی ٣٠ی نیسان ژەنەڕاڵ ویڵهێم کیتێل ڕاپۆرتێکی دا کە سەرجەم ئەو هێزانەی کە هیتلەر حسابی لە سەرکردبوون بۆ ڕزگارکردن و بەرگری کردن لە بەرلین گەمارۆدراون یاخود لە دۆخێکی خراپ و لاوازدان. لە دەورووبەری کاژمێر ٠٢:٣٠ هیتلەر چووە ناو هۆڵی پەناگاکە ، نزیکەی ٢٠کەس کە زۆربەیان ژن بوون لە هۆڵەکەدا کۆببوونەوە بە نیازی ماڵئاوای ، هیتلەر بە درێژایی ڕیزەکە دەچووە بەردەم کەسەکان تەوقەی لەگەڵیان کرد و ماڵئاوایی لێکردن پاشان چووەوە ژوورەکەی .بۆ بەیانیەکەی لە کاتێکدا سوپایی سووری سۆڤیەت کەمتر لە ٥٠٠ مەتریان مابوو بگەنە پەناگاکە ، هیتلەر لەگەڵ ژەنەڕاڵ هێلموس وایدلینگ فەرماندەی هێزی بەرگری بەرلین کۆدەبێتەوە .وایدلینگ  بە هیتلەر ڕادەگەیەنێت لەوانەیە بۆ شەو کەرەستە و چەک و تەقەمەنیان تەواوبێت و  ماوەی بەرگریان تەنها بەشی ٢٤ کاتژمێر دەکات و لە دواتر بە ناچاری شەڕەکە تەواو دەبێت هەربۆیە داوای مۆڵەتی لە هیتلەر کرد بۆ ئەوەی هێرشێکی کتوپڕ و یەکلایکەرەوە لە شەوەکەی ئەنجام بدەن ، ئەم داواکارییە لە کاتێکدا بوو پێشتر هیتلەر داوایەکی لەو شێوەیەی  ڕەت کردبوو وەوە بۆیە وەڵامی داواکارییەکەی هێلموس وایدلینگ نەدایەوە  ، ئەویش گەڕایەوە بارەگاکەی خۆی لە بێندلەر بلاک. لە دەورووبەری کاتژمێر ١٣:٠٠ وایدلینگ مۆڵەتی هیتلەر بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی کتوپڕ لەکاتی شەودا  بەدەست دەگات. هیتلەر نانی نێوەڕۆی لەگەڵ دوو سکرێتێرەکەی و شێفەکەی خوارد لە پاشاندا ماڵئاوایی لە ئەندامانی ڤۆیربۆنکەر لەوانە بۆرمان و گۆبڵز و خێزانەکەی و سکرتێرەکان و ڕاوێژکار و ئەفسەرەکانی کرد. لە پاشاندا لاتژمێر ١٤:٣٠ خولەک لەگەڵ ئیڤا براون پێکەوە چوونە ژوورە تایبەتیەکەی خۆی بە ناوی  ژووری خوێندنەوەی پێشەوا.
هەندێک لە شایەتحاڵەکان دەڵێن لە دەوروبەری کاتژمێر ٣:٣٠ی پاشنیوەڕۆ گوێیان لە تەقە بووە ، کە وادانرا بوو دەنگی بۆردوومانە ،دوای چەند خولەکێک، هاینز لینگ بەردەستی تایبەتی ھیتلەر ھەوڵیدا بچێتە ژووری پێشەوا بەڵام تێبینی کرد دەرگاکە داخراوە ، بەھاوکاری بۆرما دەرگای ژوورە بچووکەکەیان کردەوە.دواتر ھاینز لینگ ڕایگەیاند کاتێک لە ژوورەکەدا بووە دەستبەجێ بۆنی بادەم سووتاوەکەی ھەست پێکردووە، کە ئەمەش تێبینییەکی باو و ئاساییە لەکاتی بوونی هایدرۆجین سیانیددا.ھاینر لە بیرەوەریەکانیدا نوسیوویەتی ،تەرمی ئیڤا و ھیتلەر لەسەر قەنەفەیەک بوون ، ئیڤا لە لای چەپ و هیتلەر لە لای ڕاست. جەستەی ئیڤا لە هیتلەر دوور کەوتبووەوە. ڕوون بوو کە هیتلەر لە لای ڕاستی سەریەوە تەقەی لەسەری خۆی کردووە (برینێکی فیشەک لە لای چەپی سەریەوە دەهاتە دەرەوە کە بەرەو سەرەوە مەیل بوو) دەمانچەیەکی 7.65 ملم واڵتەری لە ژێر قاچەکانی  بوو. خوێن لە لای سەر و چەناگەیەوە دەڕژا ئەمەش وایکردبوو ڕاستی قەنەفەکەی خوێناوی بێت وە خوێنی ھیتلەر دڵۆپ دڵۆپ دەهاتە خوارەوە بۆسەر زەوییەکە ئەمەش فەرشەکەی زیاتر خوێناوی کردبوو. ئیڤا هیچ برینێکی بەجەستەوە نەبوو و ھاینز وتبووی کە خۆی ژەهرخوارد کردووە.شایەتحاڵەکان رایانگەیاندووە، ھەردووتەرمەکە لە ژێرزەمینەکەی نهۆمی خوارەوەی پەناگەکە لە ڕێگەی دەرچوونی فریاگوزاریەوە بردراونەتە دەرەوە بۆ ناو باخچەکەی پەناگاکە، لەوێ لەلایەن لینگ و پاسەوانەکانی هیتلەرەوە نەوت ڕشێنکراون سووتێنران. بەڵام بەھۆی بۆردوومانی ھێزەکانی سۆڤیەت تەرمەکان بە تەواوی نەسووتا وە دووبارەبوونەوەی بۆردوومانەکان وایکرد هەوڵەکانیان بۆ تەواو سوتانوونی تەرمەکان مەحاڵ بێت و پاشماوەی دوو تەرمەکە لەناو بۆشایییەکی قووڵدا لە کاتژمێر ٦ی ئێوارەدا داپۆشران.
دوای خۆکوژی
یەکەمین هەواڵەکانی تایبەت بە مردنی هیتلەر لەلایەن خودی ئەڵمانەکانەوە بڵاوکرایەوە ، لە یەکی ئەیار دەزگای پەخشی ڕادیۆی ڕایش ئێس ئێس لە هامبۆرگ ، بەرنامە ئاساییەکانی خۆی ڕاگرت بۆ ئەوەی لە دواینیوەڕۆکەی هەواڵی مردنی هیلەر و ناساندنی جێگرەکەی کاڕل هێنتز پەخش بکات. هیتز داوای لە گەلی ئەڵمانیا کرد بۆ سەرکردەکانیان ماتەمینی بکەن و ئاماژەی بەوەدا کە هیتلەر لە کاتی بەرگری کردن لە پایتەختی وڵاتەکەیان وەک قارەمانێک کۆچی دوایی کرد. جێگری هیتلەر بە هیوای پاراستنی وڵات و ئەندامانی سوپا بە واژۆکردنی باری خۆبەدەستەوەدانی مەرجدار لەگەڵ بەریتانیا و ئەمریکا، ڕێگەی بە ڕۆژئاوا دا پاشەکشە بکات. ئەمە تاکتیکیکی تا ڕادەیەک سەرکەوتووبوو چونکە توانی ١.٨ میلیۆن سەربازی ئەڵمانی لە بەدیل بوون و گیران لەلایەن سوپای سووری سۆڤیەت ڕزگاربکات ، بەلام بەردەوامبوونی شەڕەکان تا ٨ی ئەیار ژمارەیەکی زۆر لە ئەڵمانەکان کوژران. مردنی هیتلەر کۆتایی حکومەتی ڕایشی سێهەم و دەستپێکی شکستی یەکلایکەرەوەی ئەڵمانیای نازی بوو لە جەنگی جیهانی دووەم وە بە یەکێک لە ڕووداوە گرینگەکانی پەیوەست بە جەنگ لە کیشووەری ئەورووپا بوو.
هانیس کریبس یەکێک لە ژەنەڕالەکانی ئەڵمانیان لەگەڵ ژەنەڕالی ڕووس ڤاسیلی چوایکۆف لە ١ی ئایار کاتژمێر ٠٤:٠٠ کۆبوونەوە ، لەکاتی کارکردن بۆ ئامادەکردنی ئاگربەست و دەستپێکردنی گفتوگۆ هەوالێ مردنی هیتلەری بەو دا. جۆزێف ستالین لە نزیک کاتژمێر ٠٤:٠٥ بە کاتی بەرلین، ١٣ کاتژمێر دوای ڕووداوی خۆکوشتنی هیتلەر بە هەواڵەکەی زانی .ئەو داوای خۆ بەدەستەوەدانی بێ مەرجی کرد کە ئەمەش لە دەرەوەی دەسەڵاتی کریبس بوو. ستالین داوای پشتڕاستکردنەوەی مەرگی هیتلەری کرد ، هەربۆیە فەرمانی بە هێزەکانی دەزگای سمێرشی سوپای سۆڤیەت کرد کار بۆ دۆزینەوەی تەرمەکان بکەن .ستالین داوای پشتڕاستکردنەوەی مردنی هیتلەری کرد و فەرمانی بە هێزەکانی ئەسمورشی سوپای سوور کرد بۆ دۆزینەوەی تەرمەکان.
لە بەرەبەیانی ٢ی ئەیاردا هێزەکانی سۆڤیەت دەنگە گەورەکەی ڕایشیان گرت ، دواتر ڕوویان لە پەناگاکەی هیتلەر و سەرکردەکانی نازی کرد ، ژەنەڕاڵ کریبس و ژەنەڕاڵ ویلهلم بورگدۆرف بە تەقەکردن بە ئاراستەی سەریان خۆیان کوشت. لە ٤ی ئەیاردا تەرمە سوتاوەکانی هیتلەر و براون و دووسەگ لە لایەن هێزەکانی فەرماندەی سمێرش دۆزرانەوە ، ڕۆژی دواتر بە شێوەیەکی نهێنی ڕادەستی بەشی دژە جاسوسی سمێرش لە سوپای هێرشبەری سێهەم لە ناوچەی (بوچ)بەرلین کرا. ستالین هەواڵی مەرگی هیتلەری بە ئاسانی وەرنەگرت ، بڵاوکردنەوەی هەواڵەکەی قەدەغەکرد .تا ١١ی ئایار چەند یارچە ددانێک لە  لەلایەن  هوگۆ بلاشکێ،هەروەها پزیشکی ددانی تایبەتی  هیتلەر کیس هوسێرمان و پسپۆڕێکی ددان بە ناوی فریتز ئیچمان دۆزرایەوە لە جەستەکانیان دۆزرایەوە  دوای لێکۆڵینەوە لێیان پشتراستکرایەوە کە ئەمانە جەستەی هیتلەر و براونن. وردەکارییەکانی توێکارییەکە سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٦٨ بڵاوکرایەوە  و لە  ساڵی ١٩٧٢، بۆ سەلماندنی ناسنامەی تەرمی هیتلەر لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە لۆس ئەنجلۆس سود لە بەڵگەنامەکانی توێکارییەکە وەرگیرا .لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٥ تەرمی هیتلەر، براون، جۆزێف و ماگدا گۆبێلس، شەش منداڵی گوبێلس، بلاندی و سەگێکی تر، لە بۆچەوە گواسترانەوە بۆ فیناو، ناوچەیەک کە تەرمی هیلتلەری تێدا پشتراستکرایەوە .لە ٣ی حوزەیراندا تەرمەکان لە دارستانێک لە براندنبێرگ بەخاک سپێردران بەڵام گواسترانەوە بۆ بارەگای نوێی هێزەکانی ئەسمرش لە ماگدبێرگ .لە ٢١ی شوباتی ١٩٤٦ لە پێنج سندوقی داردا بەخاک سپێردران. تا ساڵی ١٩٧٠ سەنتەرەکە لەژێر کۆنترۆڵی کەی جی بی (دەزگای ھەواڵگری سۆڤیەت) بوو؛ و بڕیار بوو ڕادەستی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بکرێت. شوێنی بەخاک سپاردنی تەرمی ھیتلەر نیگەرانی لێکەوتەوە چونکە ترسیان لەوە ھەبوو گۆری ھیتلەر ببێتە مەزارگایەک بۆ لایەنگران و شوێنکەوتوانی نازییەکان. سەرۆیک کەی جی بی یوری ئەندرۆپۆڤ بە لە بەرچاوگرتنی نیگەرانییەکان فەرمانی دا لە ئۆپراسییۆنێکی نھێنیدا تەرمی ھیتلەر و ١٠ کەسی دیکە کە لە ساڵی ١٩٤٦ بەخاک سپێردرابوون لەناوببرێن. گروپێک لە ئەندامانی کەی جی بی وردەکاری شوێنی بەخاک سپاردنەکەیان وەرگرت و لە ٤ی نیسانی ١٩٧٠ بە شێوەیەکی نھێنی تەرمی ھیتلەر و ئێڤا براون و ٨ کەسەکەی دیکەش دەرھێنراوانەوە ھەموویان دووبارە سووتانیانەوە و خۆڵەمێشەکانیان خسە ناو ڕووباری بیدرتز. ئاسەواری قەبرەکانیان تێکدا.
لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٩ دۆسیەیەکی نھێنی پێشکەش بە ستالین کرا، سەبارەت بە لێپێچینەوەکانیان لە نازییەکانی بارەگای حەشارگەی سەرۆک، مێژوونوسانی ڕۆژاوا لە ساڵی ١٩٩١ ئەرشیقی یەکێتی سۆڤیەت پێشوویان بەدەست گەیشت بەڵام ئەم کەیسە تا ١٢ ساڵ دواتر نەدۆرایەوە ،لە ساڵی ٢٠٠٥ دا دۆسیەکە لە کتێبی ھیتلەر بڵاوکرایەوە.
گریمانەکان تایبەت بە مردنی ھیتلەر
ئەم جۆرە ھەواڵ و دەنگۆیانە بە بەشێک لە ھەوڵەکانی یەکێتی سۆڤیەت بۆ چەواشەکردنی مردنی ھیتلەر ناسرا و یەکەم جار لەلایەن ئەوانەوە بڵاوکرایەوە ئەمەش پاش ئەوەی مارشاڵ جۆرجی ژۆکۆڤ لە کۆنفراسێکی ڕۆژنامەوانیدا لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٤٥ بە فەرمانی ستالین باسەکەی بڵاوکردەوە. ستالین لە کۆنگرەی پۆتسدام لە تەممووزی ١٩٤٥ ئاماژەی بەوەدا ھیتلەر یان لە ئیسپانیا یاخود ئەرژەنتین دەژیت. لەگەڵ ئەوەی مێژوو نوسان لەسەر ئەوە ھاوڕان کە خۆکوشتن چارەنووسی کۆتایی ھیتلەر بووە بەلام چەندین تیۆری پلانگێری سەبارەت بە مردنەکەی بڵاوکرایەوە.
بەھۆکاری سیاسی ،یەکێتی سۆڤیەت لە بڵاوکراوەکانی سەبارەت بە مردنی ھیتلەر بەردەوام بوو .کاتێک پرسیاری مردنی ھیتلەر لە ستالینکرا لە تەممووزی ١٩٤٥ دا و لە جوابدا وتی ئەو نەمردووە یان لە ئیسپانیا ، یان لە ئەرژەنتینە لە ژیان ماوە .لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٥ دیک وایت بەرپرسی بەشی دژە جاسووسی بەریتانیان لە بەرلین ، بریکار ھۆف ترێڤۆر ڕۆپەری ڕاسپارد بۆ لێکۆڵینەوە و بەرپەرچدانەوەی بانگەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت. لێکۆڵینەوەکەی لە ساڵی ١٩٤٧ بەناوی دواین ڕۆژەکانی ھیتلەر بڵاوکرایەوە .لە ساڵەکانی دوای جەنگ یەکێتی سۆڤیەت بانگەشەی ئەوەی بڵاوکردەوە کە ھیتلەر لەلایەن ھاوپەیمانانەوە پەنادراوە و شاردراوەتەوە.
لە ٣٠ی ئایاری ١٩٤٦ بریکارەکانی وەزارەتی ناوخۆی ڕووسیا دوو پارچەی کەللەسەریان دۆزیەوە لە شوێنی تەرمی هیتلەر. ئێسکی جانگ بەهۆی فیشەکێکەوە زیانێکی زۆری بەرکەوتوو بوو. پارچەکە تا ساڵی ١٩٧٥ تۆمار نەکرا و لە ساڵی ١٩٩٣ لە ئەرشیفی ڕووسیا دۆزرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩دا پشکنینی بۆماوەیی و یاسایی لەسەر پارچەیەکی بچووکی کەللەسەر ئەنجامدرا کە بەرپرسانی سۆڤیەت بە هی هیتلەریان دەستنیشانکردبوو. بەڵام بە وتەی توێژەرانی ئەمەریكی، لە تاقیكردنەوەكانیان دەركەوتووە كەللەسەرەكە هی ژنێكە، هەروەها پشكنینی جومگەی ڕیشاڵی دەریخستووە كە تەمەنی كەمتر لە ٤٠ ساڵ بووە.لە کۆتاییەکانی دەیەی ١٩٤٠ و١٩٥٠ سەدەی ڕابردوودا، FBI و CIA بەڵگەیەکی زۆریان کۆکردەوە لەسەر ئەگەری مانەوەی هیتلەر، بەڵام هیچ کام لەم سەرچاوانە جێی متمانە نەبوون. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠١٠وە ئەم بەڵگەنامانە بە شێوەی ئۆنلاین لە ژێر بەڵگەنامەی ئاشکراکردنی تاوانەکانی جەنگی نازییەکان و ئیمپڕاتۆریەتی ژاپۆن بڵاودەکرانەوە. نهێنی ئەم لێکۆڵینەوەیە چەندین تیۆری پیلانگێڕی دیکەی لێکەوتۆتەوە. بەڵام ئێف بی ئای ئەم بەڵگەنامانەی بە نادڵنیا زانیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم پۆل:مێژووی سەربازی پۆل:خۆکوژییەکان لە ئەڵمانیا پۆل:مردووانی ١٩٤٥ پۆل:مردنی ئەدۆڵف ھیتلەر پۆل:مردنەکان بەپێی کەس
ڕۆبێرت ئادلەر
ڕۆبێرت ئادلەر (بە ئینگلیزی: Robert Adler) لەدایکبووی نەمسایە و داهێنەرێکی ئەمریکییە، کە خاوەنی چەندین داهێنانە لە بواری ئێلکرۆنیدا.
دەستکەوتەکان
ئادلەر لە ساڵی ١٩١٣ز لە ڤیەننای پایتەختی وڵاتی نەمسا لەدایکبووە. ئادلەر لە ساڵی ١٩٣٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە فیزیادا بەدەست هێناوە. لە دوای داگیرکردنی نەمسا لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە لە ساڵی ١٩٣٩، دکتۆر ئادلەر کە جولەکە بوو وڵاتەکەی بەجێهێشت. یەکەم جار گەشتی کرد بۆ بەلجیکا و پاشان بۆ ئینگلتەرا کە لەوێ بەهۆی ئامۆژگاری چەند هاوڕێیەکیەوە کۆچی کرد بۆ ئەمریکا. دوای کۆچ کردنی بۆ ئەمریکا دەستی بە کار کردن کرد لە زێنیس ئێلەکترۆنیکس لە بەشی توێژینەوە.
سەرچاوە
ویکی ئینگیزی- ڕۆبێرت ئادلەر
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:داهێنەران پۆل:داھێنەرە ئەمریکییەکان لە سەدەی ٢٠می زایینی پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
کافۆ
thumb|کافۆ مارکۆس ئیڤانگیلیستا دی مۆریاس ناسراو بە کافۆ لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٩٧٠ لە ساوپاولۆ لەوڵاتی بەڕازیل. یاریکەری پێشووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل، کافۆ کاپتنی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەرازیل بووە کە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ی بەدەستھێناوە و نازناوەکەی بەرزکردەوە، لەساڵی ٢٠٠٨ دا کافۆ وازھێنانی لەیاریکردن ھێنا.
ژیانی یاریزان
کافۆ ساڵی ١٩٨٨ وەکو یاریزانێکی تۆپی پێ لەگەڵ یانەی ساو پاولۆ دەستی بەیاری کردن کردووە و لەساڵانی ١٩٩٢ و ١٩٩٣ دووجار جامی لیبرتادۆرسی لەگەڵ ئەو یانەیەدا بردۆتەوە، ساڵی ١٩٩٥ ڕۆشتووە بۆڕیال سەرەگۆسا ی ئیسپانی و لەگەڵ ئەم یانەیەدا جامی جامەکانی ئەوروپای بەدەستھێناوە، ساڵی ١٩٩٧ ڕۆشتووە بۆ یانەی ڕۆمای ئیتاڵی و ساڵی ٢٠٠١ نازناوی خولی ئیتاڵیای لەگەڵ ئەم یانەیەدا بەدەستھێناوە، ساڵی ٢٠٠٣ ڕۆشتووە بۆ یانەی ئەی سی میلانی ئیتاڵی. سەبارەت بە یاریکردنی کافۆ لەگەڵ ھەڵبژاردەی بەرازیل لە سەرەتای نەوەتەکاندا دەستی پێکردووە و لە جامی جیھانی ساڵی ١٩٩٤ لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا بەشداری کردووە و بەڕازیل ئەم پاڵەوانێتییەی بە لێدانی یەکلاکەرەوە بردۆتەوە، لەساڵی ١٩٩٧ بۆ ساڵی ١٩٩٩ لەگەڵ ھەڵبژاردەی بەڕازیل جامی کوبا ئەمریکایان بردۆتەوە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٢ لەگەڵ ھەڵبژاردەی بەڕازیل گەیشتونەتە قۆناغی کۆتایی جامی جیھانی و دوا یاریان لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بووە و بە دوو گۆڵ بەرامبەر بەھیج لەئەڵمانیایان بردۆتەوە و جامەکەیان بەدەستھێناوە. لە جامی جیھانی تۆپی پێی ساڵی ٢٠٠٦ کە لە ئەڵمانیا بەڕێوەچوو کافۆ بەئاستێکی مام ناوەند یاری پێشکەشکردووە بەھۆی گەورەیی تەمەنێوە و بەڕازیل نەیتوانیوە تەنھا چارەکی خولی کۆتاییش ببڕێت، بەڵام لەدوای مۆندیالەکە کافۆ ڕایگەیاندووە کە خوازیارە لەجامی جیھانی ٢٠١٠ یشدا بەشداری بکات بەڵام بەھۆی وازھێنانییەوە ئەو ئاواتەی نەگەیشت. کافۆ یەکێکە لەو یاریزانانەی زیاترین یاری لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پێشکەشکردووە و ١٤٢ یاری نێودەوڵەتی کردووە و تەنھا ٥ گۆڵە پێشکەشکردووە،
یانەکان
کافۆ تا ئێستا لەگەڵ چەندین یانە یاریکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠ پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٥ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩١ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٣ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٩ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
ئیستۆنیا
وێنۆک|ئەستۆنیا ٢٠٢١ ئیستۆنیا بە فەرمی کۆماری ئیستۆنیا (بە ئیستۆنی: Eesti Vabariik) وڵاتێکە دەکەوێتە ناوچەی دەریای باڵتیک لە باکووری ئەورووپا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فینلاند، لە ڕۆژاوا بە دەریای باڵتیک، لە باشوورەوە لەگەڵ لاتڤیا (٣٤٣ کم)، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی پیپوس و ڕووسیا (٣٣٨.٦ کم). ڕووبەری ئیستۆنیا ٤٥٢٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و کەشوھەوا وەرزییەکەی فێنکە. زمانی ئیستۆنی تاکە زمانی فەرمییە لە وڵاتەکەدا. ئیستۆنیا کۆمارێکی دیموکراسی پەرلەمانییە و بەسەر ١٥ پارێزگادا دابەشکراوە. پایتەخت و گەورەترین شاری تالینە. بە ژمارەی دانیشتووانی ١،٣١٩،١٣٣ ملیۆن کەس، ھەروەھا یەکێکە لە وڵاتانی کەم گەشەسەندوو لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە یەکێتیی ئەورووپا و ناوچەی یۆرۆ و ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی. بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیی ھەبوو بۆ ھەر تاکێک لە نێوان کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەتدا. کۆماری ئیستۆنیا کە لەلایەن بانکی نێونەتەوەیییەوە بە «ئابوورییەکی داھات بەرز» و لەلایەن سندووقی دراوی نێونەتەوەیییەوە بە «ئابووری گەشەسەندوو» وەسفکرا، دواتر کۆماری ئیستۆنیا بووە ئەندامی ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری. ئیستۆنیا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک وڵاتێکی پێشکەوتوو پۆلێن کراوە و پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی زۆر بەرزە. ھەروەھا بە ئاستێکی بەرزی ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی ئابووری و ڕامیاری و پەروەردە و فێرکردن بەھرەمەندە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئەستۆنیا ١,٢٨٣,٧٧١ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١.١ ساڵە. ھەروەھا ٧٠ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
پەراوێزەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:ئیستۆنیا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨ پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور
بڕیارنامەی ٢٠١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٢٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
ئاریێل شارۆن
ئاریێل شارۆن (ماوەی ژیان:٢٦ی شووباتی ١٩٢٨ تاکوو ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤) کەسایەتی سیاسی ئیسرائیلییەو، شارۆن یازدەمین سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بووە کە ماوەکەی ٧ی ئازاری ٢٠٠١ تاکوو ١٤ی نیسانی ٢٠٠٦، وە لەچەندین کابینەی حکوومەتەکانیش وەزیر بووە لەوێنەی وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل بووە لەماوەی ١٣ی تشرینی یەکەم تاکوو ٦ی حوزەیرانی ١٩٩٩ وە وەزیری وزە و سەرچاوە ئاوییەکان و وەزیری خانووبەرە و بەرھەمھێنان و وە وەزیری (پیشەسازی-بازرگانی و کار) بووە وە وەزیری بەرگری ئیسرائیل بووە، لەدوای مردنی شارۆن لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە ئیسرائیل ماتەمینی ڕاگەیندرا بەڵام لە فەلەستین و ئێران و چەند وڵاتێکی عەرەبی ھاوڵاتییان خۆشحاڵکرد، شارۆن لەساڵی ١٩٨٢ رۆڵی ھەبووە لە داگیرکردنی باشووری لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە کە ئەوکاتەبووە کە شارۆن وەزیری بەرگری ئیسرائیلی بووە و هەر لە لوبنانیش شارۆن تۆمەتبارکراوە بە کوشتارگەی سەبرا و شاتێلا لە لوبنان.
پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:مردووانی ٢٠١٤ پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان پۆل:مردن بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
ئاوێتە
ئاوێتە ماددەیەکە لە یەکگرتنی دوو توخم یان زیاتر پێک دێت کە بە بەندی کیمیایی پێکەوە دەبەسترێت. وێنۆک|پزیشکێک بەبەکارھێنانی ھاون دەرمان ئاوێتە دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کیمیا پۆل:دەرمانخانە پۆل:زانستی ماددە
مستەفا بێسارانی
وێنۆک|300px|قەبری مامۆستا مستەفا بێسارانی لە نزیکی گوندی مەحموواوای سەوڵاوا مەلا مستەفای بێسارانی (لەدایکبووی ١٦٤٣ بێساران، سنە — ١٧٠٢ بێساران) ھۆنڕاوەنووسێکی بەناوبانگی کوردی شێوەزاری ھەورامی بووە.
ژیان
مەلا مستەفا کوڕی مەلا قنی تۆڵەکە کوڕی مەلا شەمسەدین، لە ساڵی ١٠٥٣ی کۆچی (١٦٤٣ یان ١٦٤٤) لە گوندی بێساران لە ناوچەی ژاوەرۆ (ئێستا لە شارستانی سەوڵاوا دایە) لەدایکبووە. سەرەتا لای باوکی و پاشان لە نۆدشە و پایگەلان و سنە وانەی مەلایەتیی خوێندووە. لە سنە ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی مەلایەتیی وەرگرتووە و بە «مەلا مستەفای بێسارانی» لە ناو خەڵکدا ناسراوە، وەک شاعیریش «بێسارانی» بووە بە نازناوی شیعری. دوای وەرگرتنی ئیجازە گەڕاوەتەوە بۆ بێساران و لەوێ دەستی بە دەرس وتنەوە کردووە.
مردن
لە ساڵی ٢٠٢٢ی کۆچیدا (١٧٠١ یان ١٧٠٢) لە گوندی بێساران کۆچی دواییی کردووە و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی پیرەھەژار لە نزیک سەوڵاوا نێژراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢ پۆل:مردووانی ١٧٠١
جیھان
جیھان یان دنیا ناوێکە کە بۆ کۆی گشتی شارستانێتی مرۆڤ و بە تایبەت ئەزموونەکانی مرۆڤ، مێژوو و زۆر شتی تر بە کار دەبرێت. وشەی جیھان بە واتای زەوی، کەیھان و تەواوی بوونەرەکان بە کار دەبرێت. ھەروەھا بۆ ھەر بوویەرێکی گەورەیش جیھان بەکاردەبرێت بۆ وێنە: جیھانی عەرەب.
سەرچاوەکان
* پۆل:زەوی پۆل:ھەبوونناسی
لویجی ئەلیماندی
وێنۆک لویجی ئەلیماندی (بە ئیتالی: Luigi Allemandi) لە (نۆڤەمبەری ١٩٠٣ لە سان دامیانۆ ماکرا - ٢٥ سێپتێمبەری ١٩٧٨ لە بیترا لیگۆری) بەرگریکاری تۆپی پێی ھەڵبژاردەی ئیتالیا بوو. بە درێژایی کاروانی وەرزشی خۆی یاری لە یانەی "لینیانۆ" کردووە لە (١٩٢١ - ١٩٢٥)، پاشان یۆڤانتوس لە (١٩٢٥- ١٩٢٧)، ئەمبرۆسیانا (١٩٢٧ - ١٩٣٥)، ڕۆما (١٩٣٥ - ١٩٣٧)، فینیزیا (١٩٣٧ - ١٩٣٨) و لازیۆ (١٩٣٨ - ١٩٣٩). بۆ ھەڵبژاردەی ئیتالیا ٢٤ یاری ئەنجامداوە و ھیچ گۆڵێکی تۆمارنەکردوە لە ١٩٢٥ەوە بۆ ١٩٣٦ لە مۆندیالی ١٩٣٤یش بەشداری کردوە.
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس
بڕیارنامەی ٢٠١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٢٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
ئایکیدۆ
وێنۆک|دوو کەس لە کاتی ئەنجامی وەرزشی ئایکیدۆ
ئایکیدۆ (بە ژاپۆنی: 合氣道) ھونەرێکی جەنگی ژاپۆنیە کە دواتریش لە لایەن مۆریھی یووشیبا (بە ژاپۆنی:植芝 盛平) لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم پەرەی پێدراوە.
سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20170730185023/http://www.aikido.com/
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئایکیدۆ پۆل:وەرزشی ژاپۆن
کیۆتۆ
کیۆتۆ (؛ ژاپۆنی: 京都, Kyōto )، بە فەرمی شاری کیۆتۆ (京都市)، پایتەختی پارێزگای کیۆتۆیە لە ژاپۆن. دەکەوێتە ناوچەی کانسای لەسەر دورگەی ھۆنشو، لە ٢٠١٨ دا دانیشتووەکەی بە ١٫٤٧ ملیۆن کەس تۆمارکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کیۆتۆ پۆل:شارەکانی ژاپۆن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٨٩ لە ژاپۆن
پنتە بازدان
پنتە بازدان (ئینگلیزی: Point mutation) بازدانێکە، بەھۆیەوە تفتێکی نایترۆجینی یان نیوکلیۆتایدێک لە بۆھێلێکدا دەگۆڕێت.
سەرچاوە
پۆل:بازدان
لادانی سوور
وێنۆک|لادانی سوور
لە فیزیا و ئەستێرەناسیدا لادانی سووری کاتێک ڕوودەدات کە ڕووناکی یان تیشکدانەوە کارۆموگناتیسیەکانی تر لە تەنێکەوە کە لەو کەسەی چاودێری دەکات دوور دەکەوێتەوە درێژی شەپۆلەکەی زیاد بکات، یان بگۆڕێت بۆ کۆتاییە سوورەکەی شەبەنگی تیشک.
لادانی سوور یان کاریگەری دۆبلەر بریتیە لە دیاردەی زیادبوونی درێژی ئەو شەپۆلی کارۆموگناتیسیەی کە لە تەنێکی گەردوونەوە بەرەو ڕوومان دێت بەھۆی خێرابوونی دووری لێمانەوە ڕوودەدات. ئەمە دیاردەیەکی زۆر گرنگە لە زانستی ئەستێرەناسیدا و نمونە لەسەر ئەمە: ئەگەر ئەستێرەیەک یان گالاکسیەک دووریەکەی لە زەویەوە بەھۆی دورکەوتنەوەیەوە لێمان زیادبکات و تیشکی دەرچوو لەم ئەستێرەیەوە ئەگەر بۆ نمونە ڕەنگی شین بێت ئەوا ئەم تیشکە بەھۆی زیادبوونی دوورکەوتنەوەی ئەستێرەکەوە بە ئاراستەی ڕەنگی سووری شەبەنگەکە لادەدات. ئەم دیاردەیە ڕوودەدات بەھۆی ئەوەی کە شەپۆلی ئەو تیشکەی کە بەرەو ڕوومان دێت بەشێوەیەکی نیسبی درێژ دەبێتەوە بەھۆی دوورکەوتنەوەی زیاتری ئەستێرەکە لێمانەوە. ئەم زیادبوونە لە درێژی شەپۆلی ئەو تیشکەی کە پێمان دەگات وای لێدەکات کە بە ڕەنگێکی تر بە ئاراستەی لا سوورەکەی شەبەنگەکە دەربکەوێت. وە بەتایبەتی بەھۆی دیاردەی دۆبلەرەوە ئەگەر ئەستێرەکە بەرەو زەوی بجوڵێت ئەوا پێچەوانەی ئەمە ڕوودەدات. ئیتر بەھۆی جووڵەکەیەوە درێژی شەپۆلی ئەو تیشکەی کە بەرەو ڕوومان دێت بەشێوەیەکی نیسبی کەم دەبێتەوە و وا لەو شەبەنگە دەکات کە بۆ ئەستێرەکە تۆماری دەکەین لابدات بەرەو لای وەنەوشەیی شەبەنگەکە. بەشێوەیەکی گشتی لادانی سووری ئەو تیشکەی کە لە قوڵایی گەردوونەوە بەرەو زەوی دێت سێ ھۆکاری ھەیە: ١.	لادانی سوور بەھۆی دیاردەی دۆبلەرەوە. ٢.	لادانی سوور بەھۆی جیاوازی ھێزی کێشکردن لەسەر زەوی لەگەڵ ھێزی کێشکردن لەسەر ئەستێرەکە. ئەمە پەیڕەوی بیردۆزی ڕێژەیی ئەنیشتاین دەکات. ٣.	لادانی سوور بەھۆی کشانی گەردوون و فراوانبوونی بەردەوامیدا و ئیتر ھەموو ئەستێرە و گالاکسیەکان لێمان دوور دەکەونەوە.
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا پۆل:گەردوونناسی فیزیایی
مۆنرۆڤیل، ئەلاباما
مۆنرۆڤیل (، ) شارێکە لە کەرتی مۆنرۆ، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٬٥١٩ کەس بووە. ڕووبەری ٣٤٫٦٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٨٨٫١٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شارەکانی ئەلاباما
میخائیل تاڵ
وێنۆک|میخائیل تاڵ شەتڕەنجزانی لاتیڤی میخائیل تاڵ (٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٦- ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٢) لە لاتڤیای سەر بە یەکێتیی سۆڤییەت لەدایکبووە و لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کردووە کەسایەتی شتڕەنجزانی لاتیڤییە و پاڵەوانەی ھەشتەمین پاڵەوانییەتی جیھانیی شەتڕەنج بووە لەماوەی ١٩٦٠ تاکوو ١٩٦١، پاڵەوانی جیھانی لە یاری شەترەنجدا، ساڵی ١٩٩٢ بەھۆی وەستانی گورچیلەکانییەوە لەیەکێک لە نەخۆشخانەکانی مۆسکۆ کۆچی دوایی کردووە.
ژیانی یاریزانی
میخائیل تاڵ ساڵی ١٩٥٣ لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا لە پاڵەوانێتی ڕیجای شەترەنج یەکەم بووە و نازناوی ئوستازی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٤٥ پەیوەندی بە زانکۆوە کردووە و وێژەی ڕوسی خوێندووە و پاڵەوانێتی شاری ڕیجای بردووەتەوە، ساڵی ١٩٥٥ لە پاڵەوانێتی یەکێتی سۆڤێت بەشداری کردووە و پلەی سێھەمی بەدەستھێناوە، ساڵی ١٩٥٧ لە پاڵوانێتی یەکێتی سۆڤێت پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە، ساڵی ١٩٥٨ لەگەڵ تیمی سۆڤێت بەشداری لە ئۆلمپیادی شەترەنج کردووە و بەھۆی ئەوەوە تیمەکە پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە، ساڵی ١٩٥٩ سەرکەوتن بەدەست دەھێنێت و سەرئەکەوێت بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانی شەترەنجدا. میخائیل تاڵ ساڵی ١٩٦٠ ڕوبەڕوی بۆتفنیک بووەتەوە بۆ بەدەستھێنانی نازناوی پاڵەوانی جیھان لە شەترەنج، ئەم دوو یاری زانە بیروڕایان جیاوز بووە، بۆتفنیک پێی وابووە یاری شەترەنج زانستە و ھونەر نییە، بەڵام تاڵ پێی وابووە کە یاری شەترەنج ھونەر و داھێنانە، لەدوای یارییەکی مێژوویی تاڵ توانیوێتی لە بۆتفنیک بەرێتەوە و ببێتە بچووکترین پاڵەوانی جیھانی یاریزانی شەترەنج لەمێژوودا کە تەمەنی ٢٤ ساڵ بووە و تەنھا کاسپارۆف توانیوێتی لە ساڵی ١٩٨٥ ئەم ژمارە پێوانەیییە بشکێنێ کە لەتەمەنی ٢٢ ساڵیدا بووەتە پاڵەوانی جیھان لەیاری شەترەنج.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:جووە ڕووسەکان پۆل:یاریزانانی شەترەنجی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٢ پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان پۆل:مردن بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
عەلی عەسکەری
عەلی عەسکەری (١٩٣٧-١٩٧٨) فەرماندەی پێشمەرگە و ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان و پاشان یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو.
ژیان
عەلی عەسکەری، کوڕی شێخ عەبدوڵڵا و برازای شێخ عەبدولکەریمی شەدەڵەیە کە شێخی تەریقەتە. ساڵی ١٩٣٧ لەگوندی عەسکەر لەدایکبووە.
خەبات
لە ‌سەردەمی لاوێتیدا و ئەو کاتەی خوێندکاری ئامادەیی بوو لە کەرکووک پەیوەندیکردووە بە ‌یەکێتی قوتابیانی کوردستانەوە و دواتریش بووە بە ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان‌. لە ئەنجامی چالاکییەکانیدا لە ھەردوو رێکخراوی قوتابیان و لاواندا بوو بە ئەندامی لیژنەی باڵاو دوای ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ بوو بە ئەندامی لیژنەی ناوچەی کەرکووک و لە ‌یەکەمین کۆنگرەی ئاشکرای پارتیدا ساڵی ١٩٦٠ بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی ھەڵبژێردرا. بۆ خۆ تەرخانکردن بۆ ئیش و کاری سیاسی خوێندنی زانکۆی وازلێھێنا. ئەو کاتەی بارزان کەوتە بەر ھێرشی خێڵە نەیارەکانی دەوروپشتی، سەرکردایەتی پارتی شەھید عەلی عەسکەرییان نارد بۆ بادینان بۆ سازدانی رێکخراوەکانی پارتی و بەشداریکردن لە پاراستنی بارزان و بارزانییەکان. عەلی عەسکەری ئەرکەکەی بە جۆرێک ئەنجامدا کە بووە جێگەی رێزی شێخ ئەحمەدی بارزان و لە ‌بادینان مایەوەک‌ لەگەڵ عەلی حەمدی و ئەحمەد عەبدوڵڵادا کە ھەردووکیان ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی بوون و کاروباری ئەو ناوچەیەیان بەڕێوەئەبرد تا دەستپێکردنی شۆڕشی ئەیلول.
پێشمەرگایەتی
لەگەڵ دەستپێکردنی شۆڕشی ئەیلولدا وەک لێپرسراوی پێشمەرگە لە ‌بادینان مایەوە تا ساڵی ١٩٦٢. رۆڵێکی گەورەی بینی لە رێکخستنی ھێزەکان و بەرزکردنەوەی ورەی جەماوەری ناوچەکە و سەرکردایەتی چەندین شەڕیشی کرد. دواتر گەڕایەوە ناوچەی سلێمانی و بوو بە فەرماندەی ھێزی خەبات.
ساڵی ١٩٦٤ پەیوەندیکرد بە ‌باڵی مەکتەبی سیاسی پارتییەوە. ساڵی ١٩٧٤ کە شەڕ ھەڵگیرسایەوە و ھێرشی سوپای عێراق بۆ سەر ناوچەکانی نزیک بارەگای بزووتنەوەکە دەستیپێکرد، پاراستنی ئەو ناوچەیە رووبەڕووی شەھید عەلی عەسکەری کرایەوەو ناوچەکەی پاراست. دوای راگەیاندنی ڕێکەوتننامەی جەزائیر و ھەرەسھێنانی بزووتنەوەکە عەلی عەسکەری لەگەڵ ھەندێ‌ ھاوڕێی نزیکیدا گەڕایەوە باشووری کوردستان و رێکخراوی بزووتنەوەیان دامەزراند، پاشان حکومەتی بەغدا دوریخستەوە بۆ باشووری عێراق.
مردن
بەهۆی بوونی ململانێی سیاسی لە نێوان پارتە کوردیەکانی باشوردا و کە ئەم ناکۆکیانەش بەهۆی هەبوونی هێزی چەکداریان وەهای دەکرد کە لە ناکۆکیەکاندا پەنا بەرنە بەر چەک بۆ سەپاندن و زیدکردنی سنوری دەسەڵاتیان، ئەمەش چەندەها کارەساتی جەرگ بڕی لێدەکەوتەوە و قوربانی هەرلە کوردان دەبوو و لە قازانجی دووژمنان دەبوو، و دووژمنانیش پاڵنەری ئەم پێکدادانە دەبوون لەسودی خۆیان.
یەکێتی نیشتمانی کوردستان ئەوکات هاوکاری دەکرا لەلایەن حکومەتی لیبیا و سوریاوە کەلەڕێی سوریاوە چەکی پێدەگەیشت بەڕێگای قاچاخ لەناو خاکی کوردستانی باکور لەناوچەی هەکاری و شڕنەخەوە بۆیە هەڵسان بەناردنی هێز بۆ ناوچەی هەکاری بەسەرکردایەتی عەلی عەسکەری و دکتۆر خالید و حسێن بابەشێخ بۆ هێنانی چەک بەڵام بەهۆی ناکۆکیان لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ناوچەی هەکاری بووە شوێنی پیا هەڵپژانی پێشمەرگەی هەردوولاو بەمەرگی چەندەها پێشمەرگە و سەرکردە کۆتای هات.عەلی عەسکەری ڕۆژی ٧ی تەمموزی ساڵی ١٩٧٨‌، لە کارەساتی ھەکاریدا لەگەڵ دکتۆر خالید و حسێن بابەشێخ دا کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٨ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:شەھیدانی کورد پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:خەڵکی کەرکووک
ئیبن کەسیر
باوکی فیدا عیماد دین ئیسماعیلی کوڕی عومەری کوڕی کەسیری کوڕی زۆئی کوڕی کەسیری کوری زەرعی قورەیشی (بە عەرەبی: ) ناسراو بە ئیبن کەسیر زانایەکی موسوڵمانە باوکی وتاربێژی مزگەوتی جامع بوو لە شاری بەسرە و بنچینەی دەگەڕێتەوە بۆ بەسرە دواتر بۆ شام کۆچیان کردوە.
سەرەتای ژیانی
لە سووریا لە ساڵی ٧٠٠ھ لە گوندی «مجدل» لە شاری «بصری» ل ەناوچەی «سھل حوران» کە دەکاتە «درعا» ی ئێستا لە دایک بووە پاشان چوونە دیمەشق لە ساڵی ٧٠٦ھ کە تەمەنی پێنج ساڵ بوو.
وەرگرتنی زانست
لە دیمەشق دەستی بە خوێندن کردوە لە سەردەستی زۆرێک لە زانایانی سەردەمی خۆی بە تایبەتی ئیبن تەیمیە کە ماوەیەکی زۆر لای خوێندی و زۆر خۆشی ویست و سودی لە زانستەکەی بینی.
بیروباوەڕی
ناکۆکی ھەیە لە بارەی بیروباوەڕییەوە ھەندێک دەڵێن ئەشعەری بووە ھەندێک دەڵێن سەلەفی بووە بەڵام ڕای بەرچاو ئەوەیە کە سەلەفی بوە؛ ئەمەش لە نووسینەکانی دا دەردەکەوێ بەتایبەتی تەفسیری قورئانەکەی و دیاربووە کە لەسەر بیرووباوەڕی مامۆستاکەی (ئیبن تەیمیە) بووە.
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بێنین
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بێنین، کە نازناوی Les Écureuils (سمۆرەکان) ی ھەیە، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەی بێنینە کە لەلایەن فیدڕاڵیی تۆپی پێی بێنین کۆنتڕۆڵکراوە. ئەوان وەک ھەڵبژاردەی تۆپی پێی داھۆمی ناسراو بوون ھەتاکوو ١٩٧٥، کاتێک کۆماری داھۆمی بوو بە بێنین. ئەوان ھەرگیز بەشدارییان لە جامی جیھانیی فیفا بەڵام بەشدارییان لە جامی نەتەوەکانی ئەفریقا کردووە.
ئیبن کەسیر
کۆچی دوایی
لە ڕۆژی پێنج شەمە ٢٦ی شەعبانی ٧٧٤ھ لە تەمەنی حەفتاو چوار ساڵی کۆچی دوایی کرد؛ لە کۆتایی تەمەنی دا ھەر دوو چاووی لە دەست دا. لەکاتێکدا خەریکی نووسینی بوو.
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بێنین
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ پۆل:وەرزش پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ئیبن کەسیر
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٠١ پۆل:مردووانی ١٣٧٣ پۆل:ئیسلام و زانست زاناکان زاناکان پۆل:لەدایکبووانی١٢٧٩ پۆل:مردووانی ١٣٥٣ پۆل:زانایانی فەرموودە پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٤یەم
سونجاق
سونجاق (Suncaq، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧٩ کەس لە ٨٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ٢٠١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٣١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
وردەفەرھەنگ
وردەفەرھەنگ یان ژێرفەرھەنگ (بە ئینگلیسی: subculture)، بە کۆمەڵیک لە خەڵک دەوترێت کە خاوەنی فەرھەنگێک بن کە ئەوان لە فەرھەنگی گەورەتر کە سەر بە ئەون جیا بکاتەوە. بەو فەرھەنگە گەورەترە دەڵین: فەرھەنگی زاڵ. ئەگەر وردەفەرھەنگێک، لە بەرامبەر فەرھەنگی زاڵ دا بوەستێتەوە، ئەو کات پێی دەوترێت: دژەفەرھەنگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مرۆڤناسی پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵگا
کڵێسای ڕاستەقینەی یەسوع
کڵێسای ڕاستەقینەی یەسوع (بە چینی: 真耶穌教會، بە ئینگلیزی: True Jesus Church) کڵێسایەکی سەربەخۆیە لە ساڵی ١٩١٧ دا لە پەکین، پایتەختی چین دامەزراوە.
سەرۆکی ئەنجومەنی ناونەتەوەیی کلیسای ڕاستینی یەسوع یوونگ ژی لین ـە و لە دنیا دا نزیکی ١.٥ تا ٢.٥ ملیۆن باوەڕمەندی ھەیە.
ڕۆحی پیرۆز
وەرگرتنی بەڵێنی ڕۆحی پیرۆز، به ئاخاوتنی زمانان سەلمێنراوە و میراتی شانشینی بەھشتی ئێمە مسۆگەر دەکا.
غوسڵی تەعمید
غوسڵی تەعمید بە ئاو رێوڕەسمێکی ئایینی بۆ لێبوردنی گوناحان و بووژانەوەیە. غوسڵی تەعمید دەبێ لە ئاوی ڕەوانی سروشتیدا بگیرێ، وەکوو ڕووبارەکان، زەریا یان کانی. تەعمیدکەر کە خۆی پێشتر غوسڵی تەعمید کراوە، کاری غوسڵی تەعمید لەسەر ناوی عیسی مەسیح بە جێ دەھێنێ. ئەو کەسەی غوسڵی تەعمید دەکرێ، دەبێ تەواو لە ئاودا بێ و سەری دابێتەوە و دەموچاوی بۆ لای ژێرەوە بێ.
پاشۆری
رێوڕەسمی ئایینیی پاشۆری وا دەکا کەس و عیسا ببنە یەک. ھەروەھا وا دەکا ھەتا ھەبوونی ئەوین، پیرۆزبوون، لێبوردن وخزمەتکردن لەو کەسەدا بۆ ھەمیشە لە بیری بمێنێ. ھەر کەس بە ئاو غوسڵی تەعمید کراوە دەبێ پێیەکانی بە ناوی عیسا مەسیح بشوا. شۆردنی دوولایەنی پێ دەتوانێ لە کاتی گونجاودا بکرێ.