cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیبیجەکی سماقان
جوگرافیا
بیبیجەکی سماقان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بیبیجەکی گۆران و لە باشوور لەگەڵ شارۆچکەی بازیان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قایکەند و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەیناڵی تازە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
بۆمبی تزار
وێنۆک|ڕێژەی کاولکاری بۆمبی تسار ئەگەر لە پاریس بدرایە. بۆمبی تسار (ڕووسی : Царь-бомба؛ "بۆمبی-تاسار") نازناوێکی ڕۆژئاوایی بوو بۆ بۆمبە هایدرۆجینیەکەی RDS-220 یەکێتیی سۆڤیەت کۆدی بۆمبەکە ناوی ڤانیا بوو، تسار بەهێزترین چەکی ئەتۆمیە کە تا ئێستا تەقێندرابێتەوە. تاقیکراوە لە ٣٠ی مانگی تشرينى يەكەمی ساڵی ١٩٦١،تسار دەمێنێتەوە وەک بەهێزترین تەقینەوە کە تا ئێستا مرۆڤ دروستی کردبێت لە مێژوو. دروستکراوە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت، بۆمبەکە ٥٠ مێگاتەن تی ئێن تی لەخۆی گرتبوو. لە بیڕ و ڕایەکی تریشدا، بۆمبەکە ١٠٠ مێگاتەن تی ئێن تی دەبوو ئەگەر یۆڕانیۆم-٢٣٨ زیاد کردبا بۆ بۆمبەکە، بەڵام لەبەر ئەوەی تەنها یەک بۆمبی تسار دروست کرا ئەم بیر و ڕایە هەرگیز بە ڕاستی دەرنەخسترا، بۆمبی تسار تاقی کراوە لە  سوخۆی نۆسی بێلڤەی دورگەکانی سیڤیرنی، بەشی نۆڤایا زیملیا.
پارچە ماوەکانی بۆمبەکە لە مۆزەخانەی چەکی ئەتۆمی ڕووسیایە لە سارڤۆ وە مۆزەخانەی چەکە ئەتۆمیەکان.
زەمینە
بۆمبی تسار زۆر ناوی لێنراوە وەکو: پڕۆژەی ٧٠٠٠؛ کۆدی بەرهەم ٢٠٢(ئزدێلیێ ٢٠٢)؛ RDS-220 (РДС-220), RDS-202 (РДС-202), RN202 (PH202), AN602 (AH602); کۆدی ناوی ڤانیا؛ نازناوەکانی بۆمبی تسار : بیگ ئیڤان، کوزکینا مات. ناوی "بۆمبی تسار" دروستکراوە لەگەڵ هەندێک وشەی گەورەی ڕووسی وەکو زەنگی تسار و تۆپ هاوێژی تسار. سی ئای ئەی تاقیکردنەوەی بۆمبی تساری بە "جۆی ١١١" ناو بردوە. وێنۆک|شوێنی تاقیکردنەوەی بۆمبەکە وێنۆک|پارچەی بۆمبی تسار لە سارڤۆ بۆمبی تسار بۆمبێکی ٣ قۆناغی بوو وە تروتنیڤ-بابایڤ دووەم و سێیەم قۆناغ بوو، لەگەڵ هەڵگری ٥٠ مێگاتەن تی ئێن تی ١،٥٧٠ جار وزەی زیاترە لە ئەو بۆمبانەی کە هێرۆشیما و ناکازاکیان تێکدا، ١٠ جار وزەی زیاترە لە هەموو تەقینەوەکانی جەنگی جیهانی دووەم، وە بەڵگە هەیە کە بۆمبی تسار بە سێ قۆناغ دەتەقیەوە نەک یەک تەقینەوەی گەورە.
دیزاینە سێ قۆناغیەکە لە توانایدا هەبوو ١٠٠ مێگاتەن تی ئێن تی هەڵبگرێت، بەڵام ئەمە زۆر وێرانکەر دەبوو کە کات نەدەبوو بۆ دەرباز بوون لە تەقینەوەکە.
دیزاین کراوە لەلایەن تیمێکی فیزیای بەناوی ئەکادیمیکاین یولی بۆریسۆڤیچ خاریتۆن وە ئەندرێ ساخەرۆڤم، ڤیکتۆر ئادامسکای، یوری بابایڤ، یوری سمیرنۆڤ، وە یوری تروتنیڤ. بە کورتی لەدوای تەقاندنەوەی بۆمبی تسار، ساخارۆڤ دەستی کرد بە قسەکردن لە دژی تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆمی، کە وای لێکرد ببێت بە بەرهەڵستکار
تاقیکردنەوە
بۆمبەکە کێشی ٢٧ هەزار تەن بوو، زۆر گەورە بوو (٨ مەتر (٢٦ پێ) درێژبوو تيرەى بازنەیی ٢.١ مەتر (٦.٩ پێ) وە بۆیە فڕۆکەی Tu-95V دەبایە بەرمیلە سووتەمەنیەکانی لا ببات بۆ ئەوەی جێگای بۆمبەکە ببێتەوە. بۆمبەکە لکابوو بە پەڕەشووتێکی ٨٠٠ کیلۆگڕامی، کە ئەوەش کاتی دا بە فڕۆکەکان بۆ ئەوەی نزیکەی ٤٥ کیلۆمەتر (٢٨ میل) دورکەونەوە لە شوێنی تەقینەوەکە. کاتێک کە بۆمبەکە تاقی کراوە فڕۆکەی Tu-95V یەک کیلۆمەتر کەوتە خوارەوە لەبەر شەپۆلی هەوایی بۆمبەکە، بەڵام توانرا بە سەلامەتی دابەزێت.
بۆمبی تسار تەقێندراوە لە کاتژمێر ١١:٣٢ بە کاتی مۆسکۆ لە تشرينى يەكەمی ٣٠، ١٩٦١، بۆمبەکە فڕێدرا لە بەرزی ١٠.٥ کیلۆمەتر (٣٤،٠٠٠ پێ)؛ وە هەروەها دیزاین کرابوو کە بتەقێتەوە لە کاتی فڕێدان لە بەرزی ٤ کیلۆمەتر (١٣،٠٠٠ پێ).
AEC لە تشرينى دووەمی ١٩٦١ بۆمبەکەی بە ٥٥-٦٠ مێگاتەن تی ئێن تی خەملاند، بەڵام لەوەتەی ١٩٩٢ هەموو سەرچاوە ڕووسیەکان جەختیان لەسەر ئەوە کردوە کە بۆمبەکە ٥٠ مێگاتەن بووە (٥٠ مێگاتەن تی ئێن تی). خروشچیڤ ئاگاداری Supreme Sovietی کردەوە لە هەبوونی بۆمبێکی ١٠٠ مێگاتەنی.
هەموو تەلارەکان (دار و بەرد) لە گووندی سیڤیرنی کە کەوتۆتە ٥٥ کیلۆمەتر (٣٤ میل) دوورە لە شوێنی تەقاندنەوەکە خاپوور کرا بە هۆی شەپۆلی تاقی کردنەوەی بۆمبەکە. وە سەدەها کیلۆمەتر دوور لە شوێنی تاقیکردنەوەی بۆمبەکە خاپوور کران و دەرگا و پەنجەرەکان و کەناڵە ڕادیۆیەکان ڕاگیران بۆ ماوەی نزیکەی ١ کاتژمێر. یەکێک لە بەشداربووانی تاقیکردنەوەی بۆمبەکە لە تەنانەت لە دووری ٢٧٠ کیلۆمەتر (١٧٠ میل) هەستی بە پرتەى گەرمايیەکەی بۆمبەکە کرد. ئەم گەرماییەی بۆمبەکە دەیتوانی لاشە بسووتێنێت لە دووری ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) دوور لە شوێنی تاقیکردنەوەکە. وە شەپۆلێکی کە تێبینی کرا لە دووری ٧٠٠ کیلۆمەتر (٤٣٠ میل) لە ئاسمانی دیکسۆن سێتلیمێنت؛ بەنجەرەکان کەمێک شکان لە دووری ٩٠٠ کیلۆمەتر (٥٦٠ میل) لە دووری بۆمبەکە. وە شەپۆلی بەرگەهەوا وایکرد ئازاری زیاتر بدات لە شوێنی دوورتریش، وای کرد کە پەنجەرەکان لە نەرویژ و فینلاندا بشکێن.
شیکردنەوە
وە بڕیار درا کە بۆمبێکی ١٠٠ مێگاتەنی ئەگەری هەیە کە شوێنێکی زۆر خاپوور بکات و فڕۆکەکەی کە بۆمبەکە فڕێ دەدات و سەرنشینەکان هەموو خاپوور بکرێن پێش ئەوەی دەرباز بن لە تیشکی بۆمبەکە.
بۆمبی تسار دیزاین کراوە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و ئەمەریکا لە ساڵانی ١٩٥٠.
بۆتسوانا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
بۆتسوانا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پۆل:بۆتسوانا لە ئۆڵمپیادی هاوینە بەپێی ساڵ پۆل:بۆتسوانا لە ئۆڵمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
مەریوان ھەڵەبجەیی (وەرگێڕ)
ژیان
لە ٢٩ی ئابی ١٩٧٩ لە ھەڵەبجەدا لەدایکبووە. خوێندکاری پۆلی دووی سەرەتایی بووە کە کیمیابارانی ھەڵەبجە ڕوو دەدات و ئاوارە دەبن بۆ ئێران.
کیم یۆ-جونگ
کیم یۆ-جونگ (بە کۆری: بە ھانجا لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلولی ١٩٩٩) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە، بۆ یەکەم جار لە ٢٠٠٣ دەستی بەکاری ڕۆلگێران کردووە. دواتر لە ٢٠١٠ بەشداری لە درامای دۆنگ یی کرد
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین تازە ھاتووەکان لە براوەی خەڵاتی ئەستێرەیی ئاپان پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:کەسایەتییە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خەڵکی سێئول پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرە منالەکانی کۆریای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب
مانزانیلۆ
مانزان شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ١٬٥٧٨٬٤ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ١٥٩٬٨٥٣.
پیامن ناوین
پیامن ناوین گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەردەڵان، ناوچەی جەزمان، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. .
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ھلێران ھلێران ھلێران پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
حوکم
بەگشتی، حوکم بە بڕیارێک دەوترێ کە پاش ئەوەی گەواکان و شایەتحاڵەکان و بەڵگەکان تاوتوێ کران و ھەڵسەنگێنران، یەکلایی بووبێتەوە. حوکم وەکوو زاراوە لە بوارە جیاجیاکاندا مانای جیاجیای ھەیە:
لە بواری بەڕێوەبردنی حکوومەتدا، حوکم قسە یا نووسراوەیەکە کە بە پێی ئەوە کارێک لە ژێردەست داوا دەکرێ. لە بنەڕەتدا، حکوومەت یانی ئەو دامودەزگایە کە حوکمی بە دەستەوەیە.
لە بواری قانووندا، حوکم دوا وتە و فەرمانی دادگایە کە لە کۆتاییی دادگاکەدا لە بابەت مافەکان و بەرپرسیارەتییەکانی لایەنەکانەوە لە لایەن قازییەوە ڕادەگەیێنرێ.
لە بوارەکانی لۆژیک و فەلسەفەدا، جیاوازیی نێوان حوکم و قەزیە و تەسدیق زۆر ڕوون و ئاشکرا نییە و زۆربەی جارەکان لە جێی یەکتر بە کار دەبردرێن و بە ھاومانای یەکتر ڕەچاو دەکرێن. دەڵێن حوکم ئەو کارەیە کە زەین دەیکا و تێیدا تایبەتمەندییەک دەخاتە پاڵ شتێکەوە. قەزیەش دەربڕینی ئەو حوکمەیە بە وتە.
گرایندکۆر
گرایندکۆر (ئینگلیزی: Grindcore) لقێکی سەرەکییە لە چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ کە لە ناوەندەکانی ١٩٨٠کاندا دامەزرا. ئەم چەشنە ھان دراوە لەلایەن ھەندێک لە چەشنە بەھێزەکانی تری مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ وەک: ھاردکۆر پەنک، سراش مێتاڵ، کرەست پەنک، ئیندەستریاڵ مێتاڵ و نۆیس ڕۆک. ئەم چەشنە ناسراوە بە تێمپۆ خێراکەی و دەنگی گیتارە نزم و بەھێزەکان و دەنگە گڕەکانی گۆرانیبێژەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
کواوتلا، مەکسیک
کواوتلا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ١٥٣٬٦٥١ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ١٥٧٬٣٣٦.
گلیز ٥٨١ دی
وێنۆک|نەخشەی ئاسمان
گلیزا ٥٨١ دی (بە ئینگلیزی : Gliese 581d) یەکێکە لە هەسارەکانی دەرەوەی کۆمەلەی خۆر، کە دەسوورێتەوە لە دەوری ئەستێرەی گلیز ٥٨١ ، ئەوەش هەسارەی سێیەمی هەسارە بوو دۆزرایەوە و بە ریزبەند لەگەل کۆمەلەی ئەستێرەکە دەکەوێتە ٥م هەسارە،
سەرچاوە
http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog/data/database
پۆل:گەردوون
بۆسکێن، ماوەت
بۆسکێن گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بۆسکێن لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی دەشتی خانێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئەزمەک و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی گوێزڵێ، ماوەت و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاوەکورتێ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕووی ڕێگە
وێنۆک|ڕووی ڕێگەیەکی کۆنکریتی وێنۆک|ڕووی ڕێگەیەکی ئاسفاڵتی کە قڵیشی بردووە. بەم قڵیشە قڵیشی ھیلاکی یا قڵیشی قۆڕیانە دەوترێت. ڕووی ڕێگە بریتییە لە دەرەکیترین توێی ڕێگە کە مرۆڤ، ئاژەڵ، ئۆتۆمۆبیل یا فڕۆکە بە سەریدا ھاتوچوو دەکەن. ئەم توێیە لە ڕێگە بەزۆری لە ماددەی ڕەق و خۆڕاگر دروست دەکرێت کە بە ئاسانی نەشکێت و نەسوێت. باوترین جۆری مەتریاڵ بۆ ڕووی جادەکان بریتین لە ئاسفاڵت و کۆنکریت، بەڵام ڕووی باقیی ڕێگەکان ڕەنگە لە بەرد یا چەویش دروست بکرێن. ڕووی ڕێگە پێویستی بە داڕشتنی تایبەت ھەیە کە بتوانێت لە بەرامبەر بارە جۆراوجۆرەکان و ئاوھەوای سەختدا بۆ ماوەیەکی دیاریکراو کار بکات.
مێژوو
بۆ ھەزاران ساڵ مرۆڤ ڕووی ڕێگەکانی بە ماددەی جۆراوجۆر وەک قیر و بەرد داپۆشیوە، ھەتا پتەوتر بێتەوە و بۆ ھاتوچووی مرۆڤ و ئاژەڵ ئاسانتر بێت. چوار ھەزار ساڵ بەر لە لەدایکبوونی مەسیح لە مێزۆپۆتامیادا ڕێگەکانیان بە بەرد دادەپۆشی. دوای ئەوان ڕۆمییەکانیش جۆرێک لە ڕێگەی بەردییان ھەبووە. لە سەدەی ھەژدەدا ئاسەوارێک لە بەریتانیا دۆزرایەوە کە بەشێک لە ڕووبەری ڕێگەیەک بە چێو داپۆشرابوو. ئەم نموونانە دەریدەخەن مرۆڤ چەندین سەدە و بەڵکوو ھەزارەیە ئاشنایی لەگەڵ دروستکردنی ڕووی ڕێگەکان ھەبووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕووی ڕێگە پۆل:ڕێگەکان پۆل:مەترسییەکانی ڕێگە
بۆب دیلان
وێنۆک|بۆب دیلان لە حوزەیرانی ٢٠١٠ لە ئیسپانیا بۆب دیلان لەدایکبووی ٢٤ی ئایاری ١٩٤١. گۆرانیبێژ و گیتاڕژەن و نووسەر و ھۆنراوەنووسی گۆرانی ئەمریکییە. بەیەکێ لە کەسایەتییە کاریگەرییەکانی مۆسیقا و کەلتوور دادەنرێت بۆ زیاتر لە پێنج دەیە. لەسەرەتای کارکردنی گۆرانییەکانی 'Blowin' in the Wind' وە 'The Times They Are a-Changin' بوون بە سروودێک بۆ مافی مرۆف وە بزووتنەوەی دژی شەڕ لە ئەمریکا. لەتشرینی یەکەمی ٢٠١٦ خەڵاتی خەڵاتی نۆبێلی وەگرت لە وێژە بەھۆی نووسینی ھۆنراوەیەک.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی جازی ئەمریکی پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە پۆل:مۆسیقاژەنە جووە ئەمریکییەکان پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:باشترین گۆرانی ڕەسەنی گۆرانیبێژانی خاوەن خەڵاتی ئۆسکار پۆل:هونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز پۆل:ھونەرمەندانی بەرگە ئەلبومەکان و پۆستەرە کۆنسێرتییەکان
خاتوو ژێن
خاتوو ژێن (لەدایکبووی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٨٣ تا ٤ی ئابی ٢٢١) یەکەم ھاوسەری چاوۆ پی بوو (یەکەم فەرمانڕەوای چاوۆ وێی لە سەردەمی سێ شناشینەکە) لە ٢٢٦، ناوی دوای مردنی خاتوونە ئیمپراتۆر وێنژاوۆی وەرگرت  کاتێک کوڕەکەی چاوۆ روی دەبێتە ئیمپراتۆر و شوێنی چاوۆ پی دەگرێتەوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣ پۆل:مردووانی ٢٢١ پۆل:ژنە چینییەکان لە سەدەی دووەمی زایینی پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی دووەمی زایینی پۆل:ژنە چینیەکانی سەدەی سێیەم پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی سێیەم پۆل:خێزانی چاوۆ چاوۆ
ھیرۆگلیفی میسری
وێنۆک|چەپ|240px|کێلی گڵکۆیەکی میسری ھیرۆگلیفی میسری سیستمێکی نووسینە کە بۆ یەکەم جار لەلایەن میسرییەکانەوە بە مەبەستی نووسینی بابەتەکانیان داھێنرا. ھیروگلیفی میسرییەکان یەکێک لە کۆنترین شێوازەکانی نووسینە کە ھەندێک لەم نووسراوانە دەگەڕێتەوە بۆ ٣ ھەزار ساڵ پێش زایین. ڕێنووسی ھیرۆگلیف ماوەی زۆرتر لە ٣٠٠٠ ساڵ زمانی نووسینی میسرییەکان بووە کە پیشەکاران بۆ دیواری گۆڕستانەکان، کۆڵەکەکان، پەیکەرەکان و مۆرەکان کەڵکیان لێی وەرگرتووە، ئەم سیستمە نووسینە کە نزیک پێنج ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە پیکتۆگرام وەرگیراوە نزیک بە ٥٠٠ ھێمای وێنەیی ھەبوو و شێوەی نووسینی بە دوو شێوازی ستوونی و ئاسۆیی بووە، کە لەسەرەتادا ھیروگلیفی ستوونی و ئینجا ھیرۆگلیفی ئاسۆیی بەدی ھێنراوە.
وشەکە
ھیرۆگلیف (Hieroglyph) بەواتای «ھەڵکۆڵراوی پیرۆز»، یان «حەککاکی پیرۆز» وشەیەکی یۆنانییە لە دوو بەش پێکھاتووە : hieros بە واتای «پیرۆز» و glupho بەواتای «ھەڵکۆڵین». بەڵام ئەم ناوە، بۆ نووسراوەکۆنەکانی میسر ناوێکی دروست نییە و تەنیا بەم ھۆیەوە لەسەر ئەوە (ھیرۆگلیف) نراوە، چونکە کاتێک کە یۆنانیانی کۆن بۆ یەکەم جار ئەوەیان بینی، پێیان وابوو ئەم نووسراوانە بۆ مەبەستگەلی پیرۆز لەلایەن کاھینانەوە ھەڵکۆڵراوە.
نموونە
نموونەی پیتێکی ھیرۆگلیف:
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی میسری پۆل:زمانە کۆنەکان پۆل:مێژووی نووسین
گلیز ٥٨١ جی
گلیزا ٥٨١ جی (بە ئینگلیزی : Gliese 581 g) بە کوورتکراوەیی Gl 581 g ، یەکێکە لە هەسارەکانی دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر ئاشکراکراوە ئەو هەسارەیە دەخوولێتەوە لە دەوری ئەستێرەی گلیز ٥٨١ ، وە نزیکەی ٢٠.٥ ساڵی تیشکی لە زەوییەوە دوورە بە بەرامبەری ١٩٣ تڕڵیۆن کیلۆمەتر ، باوەر وایە کە ٦مین هەسارەیە بە پێی ریزبەندی لە دەوری ئەستێرەی گلیز ٥٨١ بنسورێتەوە، ئەو هەسارەیە دەکەوێتە ناوچەی زێرین (Goldilocks) ناوچە تایبەتمەندیە زێریەکان. بە واتای ناوچەی ژیان و گوونجاو بۆ ژیان، وە لەئێستادا بە ئەگەری زۆرەوە پێشبینی دەکرێ لەسەر هەسارەی گلیزا٥٨١جی ئاو هەبێ،
ئاشکراکردنی
هەسارەی گلیز ٥٨١ جی دۆزرایەوە لە ئێواەری چوارشەمی ٢٥ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٠ ، لەلایەن کۆمەڵەێک لە زانایانی فەلەکناسی لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە سانتا کروز
شوێنی ژیان
باوەر وایە کە هەسارەی گلیزا ٥٨١ جی وەکو زەوی جێگەیەکە ئەگەری ژیانی لێیە یاخوود ئەمەلی مانەوە و بەرێوەچوونی ژیانی لەسە ئەو هەسارەیە هەیە، وە پێشبینی دەکرێ ئاویشی لێبێت و لەگەل ئەوەش پلە گەرمیەکەی لەگەل پلەی گەرمی زەوی لێک نزیکن بە نزیکەی زانایان پێشبینی دەکەن پلەی گەرمی لەسەر هەسارەی گلیز ٥٨١٢ جی لە نێوان ٣١− تا ١٢− پلەی گەرمی دابێت.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون
زامۆرا، مەکسیک
زامۆرا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٣٣٠٬٩٧ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ١٨٦٬١٠٢.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٧٤
بۆتسوانا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
بۆتسوانا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
Botswana at the 2020 Summer Olympics پۆل:بۆتسوانا لە ئۆڵمپیادی هاوینە بەپێی ساڵ پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:بۆتسوانا لە ئۆڵمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ڤیتامین B١
alt=وێنەی ڤیتامین B1|وێنۆک|وێنەی ڤیتامین B1
تیامین (یان تیامین) بریتییە لە ڤیتامین بی۱. ڤیتامین لە ئاودا دەتوێتەوە لە کۆمپلێکسی بی. وەرگیراوەکانی فۆسفات بەشداری لە زۆرێک لە پرۆسەی خانەیی دەکەن. تیامین پیرۆفۆسفات (TPP) کۆئەنزیم یە لە کاتابۆلیزمی شەکرەکان و ترشە ئەمینییەکان.
هەروەها دەتوانرێت لە خۆراک و بەرهەم هێنراوەکاندا بدۆزرێتەوە تەواوکەری خۆراک هەروەها لە دەرماندا بدۆزرێتەوە. ئەو خۆراکانەی کە تیامین دابین دەکەن بریتین لە دانەوێڵەی تەواو، گەنمەشامی کەمی تیامین دەبێتە هۆی بێریبێری.
سه‌رچاوه‌کان
پۆل:ڤیتامین پۆل:سایەمین پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
لاز ئەڵۆنسۆ
thumb|وێنۆک لازارۆ ئەلۆنسۆ (لەدایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩٧٤) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، ئەڵۆنسۆ زیاتر لە فیلمەکانی وەک ئەڤەتار ١ی جەیمز کامێرۆن و خێرا و تووڕەی فێنیکس کالدیڕۆن ناسراوە. ھەروەھا ئەڵۆنسۆ ڕۆڵی لە فیلم و کۆمییکەکانی ئەمازۆن ڤیدیۆ ھەیە، بەناوەکانی دەستەی ھاوڕێکان لەژێر ناوی کەسایەتیی خەیاڵیی ئێم ئێم ڕۆڵ دەگێڕێت. ئەلۆنسۆ لە واشنتۆن لەدایکبووە و گەورە بووە و بە ڕەچەڵەک ئەفرۆ-کوبایییە. خوێندکاری پێشووی زانکۆی ھاواردە. ئەلۆنسۆ دەستی بە کاری ھونەری کردووە بە میوانداریکردنی بەرنامەکان لە تۆڕی BET. ئەلۆنسۆ لە کلیپەکانی تۆنی براکستن و عالییە دەرکەوتووە. ھەروەھا ئەلۆنسۆ ڕۆڵی یەکێک لە کارەکتەرە سەرەکییەکانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی Breakout Kings لە ساڵی ٢٠١١ لە وەرزی یەکەم و ئەڵقەی یەکەمی وەرزی دووەمدا بینیوە. ئەلۆنسۆ لە شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا نیشتەجێیە و ئەو مەسیحییە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
قیقاج
قیقاج گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی زەنگەبار، ناوچەی ناوەندی شارستانی پۆلدەشت، شارستانی پۆلدەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قیقاج لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قارقولوقی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قورشاقلو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بەنداوی ئاراس لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئیسلام ئاوا.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆلدەشت پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
چەیس کراوفۆرد
thumb|وێنۆک کریستۆفەر چەیس کراوفۆرد (لەدایکبووی ١٨ی تەممووزی ١٩٨٥) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، کراوفۆرد لە شاری لوبۆک لە ویلایەتی تەکساس لەدایکبووە. کریس باوکی پزیشکی پێستە و دایکی مامۆستایە. خوشکێکی بچووکی ھەیە، براوەی پێشووی شاجوانی ویلایەتی میزۆری ئەمریکا و پێشبڕکێکاری شاجوانی ئەمریکایە بەناوی کاندیس کراوفۆرد. لەکاتێکدا باوکی خوێندکاری پزیشکی بووە، چایس بۆ ماوەی چوار ساڵ لە شاری بلومینگتۆن لە ویلایەتی مینیسوتا ژیاوە و لە قوتابخانەی ڕیجیڤیوی سەرەتایی خوێندوویەتی. کاتێک باوکی مەشقەکانی تەواو کرد، خێزانەکە ڕوویان لە ویلایەتی تەکساس کرد و لە شاری پلانۆ نیشتەجێ بوون کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی شاری داڵاس.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
میناتیتلان
میناتیتلان شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٤٬١٢٤ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٥٦٬٠٢٠.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٦
بەردەشینی سەروو
بەردەشینی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بەردەشینی سەروو لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی بەزەڕو و لە باشوور لەگەڵ گوندی سورەقەڵات و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی کێلێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بەردەشینی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خەلیفان، نەغەدە
خەلیفان گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی بەگم قەڵا، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا یان بە کوردی ( پارێزگای ورمێ ) ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
خەلیفان لە شەش کیلۆمیتری نەغەدە هەڵکەوتووە و لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دزەی گەورە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەشتی قوری و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی مام سەید لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بایزاوا.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مشەخۆر (فیلمی ٢٠١٩)
مشەخۆر فیلمێکی ٢٠١٩ی کۆریای باشوورە، لە دەرھێنانی بۆگ جوون ھو. ھەریەکە لە سۆنگ کانگ ھۆ، لی سون کیون و چۆی یۆ جیۆنگ ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. فیلمەکە باس لە خێزانێکی ھەژار دەکات کە بەفێل و تەڵەکەبازی دەیانەوێت ببنە خاوەنی کارێک لە ماڵی سەرمایەدارێکی شارەکەیان. فیلمەکە لە ڕۆژی ٢١ی ئایاری ٢٠١٩، لە فیستیڤاڵی کان نمایشکرا، لەوێ بووە یەکەم فیلمی کۆری کەببێتە خاوەن خەڵاتی چلەخورمای زێڕین کە بەرزترین خەڵاتی بۆ فیلمەکانی ئەم فیستیڤاڵە، بردنەوەی خەڵاتی کان بەکۆی دەنگی سەرجەم ئەندامانی لیژنەکە بوو ئەمەش جارێکی تر ڕوویداوە لە ساڵی ٢٠١٣ لە فیلمی شین ورووژێنەرترین ڕەنگی منە (Blue Is the Warmest Colour). دواتر لە ڕۆژی ٣٠ی ئایاری ٢٠١٩، فیلمەکە لە کۆریای باشوور دەستی بەنمایشکردن کرد. لە کۆریا و لەئاستی جیھانیش لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بەنایابی وێناکرا و بەیەکێ لە باشترین فیلمەکانی کۆریا لەقەڵەمدرا. فیلمەکە توانی ١٦٧٫٦ میلیۆن دۆلار کۆبکاتەوە لە ئاستی جیھان، بووە پڕداھاتترین فیلمی بۆنگی دەرھێنەر. دواتر لە ٩٢ەمین فیستیڤاڵی خەڵاتەکانی ئۆسکار، بۆ ٦ خەڵات پاڵێورا و توانی ٤یان بباتەوە کە ھەریەکە لە خەڵاتەکانی باشترین فیلم، دەرھێنەر، باشترین فیلمی نێودەوڵەتی و باشترین سیناریۆی ڕەسەن (ئۆرجیناڵ) بوون. بووە یەکەم فیلم لە کۆریای باشوور کە خەڵاتی ئۆسکار بباتەوە و ھەروەھا بووە یەکەم فیلمی نا-ئینگلیزی کەبتوانێت خەڵاتی باشترین فیلم بباتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکان بە زمانی کۆری پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم پۆل:فیلمەکانی کۆریای باشوور پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆلۆمبیا
بەستەرەدەرەکییەکان
یەکێتی تۆپی پێی کۆڵۆمبیا لە ماڵپەڕی فیفا لاپەڕەی فەیسبووکی ھەڵبژاردەی کۆلۆمبیا
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
چۆی جین-سیل
چۆی جین-سیل (لەدایکبووی ٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٨ تا ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوور بووکە ڕۆلی لە ١٨ فیلم و ٢٠ درامای تەلەڤیزیۆنی گێرا و لە ١٤٠ کاری بازرگانی دەرکەوت، بۆ کارەکانی لە فیلم و زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنی براوەی ٣٣مین خەڵاتی گراند بێلە بۆ باشترین خانمەکتەر
قوتابخانەی میلیتۆسی
وێنۆک|شوێنی [[میلیتۆس لە کنارێنی ڕۆژاواییی ئەنادۆلدا، ماڵی تالیس، ئاناکسیماندرۆس و، ئاناکسیمینیس.]] قوتابخانەی میلیتۆسی قوتابخانەیەکی فیکری بوو لە سەدەی شەشەمی پێش زاییندا. ئەندێشەگەلی سەر بەو قوتابخانەیە لەلایەن سێ فەیلەسووفی خەڵکی شاری میلیتۆسەوە شرۆڤە کراون: تالیس، ئاناکسیماندرۆس و، ئاناکسیمینیس. ئەم سێ کەسە، دژی باوەڕە باوەکانی سەردەمی خۆیان لەمەڕ جیھان و چۆنییەتیی پێکھاتن و شێوەگرتنی وەستان. پێش ئەمان، تەنیا ڕوونکردنەوەیەک کە بۆ دیاردەکان لە سروشتدا ئەدرا خواست و ئیرادەی خواکان بوو. بەڵام بە لای ئەمانەوە سروشت شیاوی لێڕوانین و تێگەیشتن بوو و، بەم بۆنەوە ئەکرێ بڵێین بەڕاستی یەکەم فەیلەسووفگەلی زانستی بوون.
ھەوڵ و کۆششی ئەم سێ فەیلەسووفە زیاتر ئەوە بوو کە ئەو جەوھەرە یا ئەو ماکە بنەڕەتییە کە جیھانی لێ دروست بووە ( یا ماکەی ماکەکان) دەسنیشان بکەن. ئەو ماکەیە بە لای تالیسەوە ئاو، بە لای ئاناکسیماندرۆسەوە بێسنوور و، بە لای ئاناکسیمینیسەوە ھەوا بوو.
قوتابخانەی میلیتۆسی و قوتابخانەی یۆنیایی یەکێ نین. قوتابخانەی یۆنیایی ھەم داگری بیروڕا و فەلسەفەی میلیتۆسییەکانە، و ھەم داگری فەلسەفەی ھزرڤانانی تریشە کە خەڵکی میلیتۆس نەبوون، وەک ھێراکلیتوس.
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن پۆل:فەلسەفەی پێشسوقراتی
فان یێ (مێژووناس)
فان یێ (لەدایکبووی ٣٩٨ تا ٤٤٥ یان ٤٤٦) مێژووناسێک بوو لە زنجیرە فەرمانڕەوایی لیو سۆنگ لە سەردەمی زنجیرە فەرمانڕەواکانی باشوور و باکوور نووسەری کتێبی مێژوویی ھانی دواتر بوو. وە کوڕی فان تای (范泰), بوو. لە شوێنێک لەدایکبووە ئەمڕۆ دەکەوێتە شاوۆسینگ، ژێجیانگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٣٩٨ پۆل:مردووانی ٤٤٥ پۆل:مێژووناسە چینییەکانی سەدەی ٥ەم پۆل:مێژووناسەکانی ژێجیانگ پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپراتۆریەتی جین (٢٦٦-٤٢٠) پۆل:مێژووناسەکانی لیو سۆنگ پۆل:نووسەرانی شاوۆسینگ پۆل:فەیلەسووفە چینییەکانی سەدەی ٥ەم
قوربانیانی شەڕی عێراق
خەمڵاندنەکانی قوربانیانی شەڕی عێراق (لە لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دەستی پێکردووە، و دواتر داگیرکاری و یاخیبوون و شەڕی ناوخۆ) بە چەندین شێوە ھاتووە؛ ئەم خەمڵاندنانە بۆ جۆرە جیاوازەکانی قوربانیانی شەڕی عێراق زۆر جیاوازییان ھەیە.
خەمڵاندنی کوژراوانی جەنگ چەندین ئاڵنگاری (تەحەدا) دەورووژێنێت. پسپۆڕان جیاوازی دەکەن لە نێوان توێژینەوەکانی بنەمادار بە دانیشتووان، کە لە نموونەی ھەڕەمەکی دانیشتووان وەرگیراون، و ژمارەی لاشەکان، کە مردنەکان ڕاپۆرت دەکەن و ئەگەری زۆرە کە قوربانییەکان کەم بکەنەوە. توێژینەوە لەسەر بنەمای دانیشتووان خەمڵاندن بۆ ژمارەی قوربانیانی شەڕی عێراق دەکەن؛ ئەوەش لە ١٥١ ھەزار مردن بەھۆی توندووتیژیەوە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٦ەوە (بەپێی ڕاپرسی تەندروستی خێزانیی عێراق) تا ١٫٠٣٣٫٠٠٠ مردنی زیادە (بەپێی ڕاپرسی پرۆژەی توێژینەوەی بیرووڕا بۆ ساڵی ٢٠٠٧). توێژینەوەکانی دیکە لەسەر بنەمای ڕاپرسی کە ماوەی کاتیی جیاواز دەگرێتەوە دەریانخستووە کە کۆی ژمارەی مردنەکان ٤٦١ ھەزار کەسە (کە زیاتر لە ٦٠٪یان توندوتیژ بوون)، کە تا مانگی حوزەیرانی ٢٠١١ بوو. (بەپێی گۆڤاری PLOS)، ٦٥٥ ھەزار مردن (زیاتر لە ٩٠٪یان توندوتیژ)، لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٦ (بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی لانسێت لە ساڵی ٢٠٠٦) بوو.
تا مانگی نیسانی ٢٠٠٩ لایەنیکەم ١١٠ ھەزار و ٦٠٠ تەرمی بە توندووتیژی کوژراون (بەپێی ئاژانسی ئەسۆشێتد پرێس). پرۆژەی ژماردنی تەرمی عێراق لە خشتەی خۆیاندا تا مانگی شووباتی ٢٠٢٠ لە نێوان ١٨٥ بۆ ٢٠٨ ھەزار گیانلەدەستدانی توندووتیژی ھاووڵاتی مەدەنی تۆمار دەکات. ھەموو خەمڵاندنەکانی قوربانیانی شەڕی عێراق ڕووبەڕووی ھەندێک مشتومڕ دەبنەوە.
تازاوا
تازاوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری خوڕخوڕە، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
تازاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ بیجاڕ
بەڕازیل لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠
بەڕازیل نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠ بوو کە لە ٢٠ی نیسان تا ١٢ی ئەیلوولی ١٩٢٠ لە ئانتورپ لە بەلجیکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠
پرۆتین (خۆراک)
پڕۆتین خۆراکێکی سەرەکییە بۆ لەشی مرۆڤ. یەکێکە لە یەکە بنیاتنەرەکانی شانەکانی لەش ھەروەھا دەکرێت وەکو سەرچاوەیەکی وزە کار بکات. وەکو سەرچاوەیەکی وزە، پرۆتین وەکو کاربۆھیدرات چڕییەکی وزە دابین دەکات: ٤ کیلۆ کالۆری (١٧ کیلۆجول) بۆ ھەر گرامێک؛ لەلایەکی دیکەوە چەوری ٩ کیلۆکالۆری (٣٧ کیلۆجول) بۆ ھەر گرامێک. گرنگترین لایەنی پرۆتین و دیارترین تایبەتمەندی لە لایەنی خۆراکییەوە پێکھاتە ترشە ئەمینییەکەیەتی.
پرۆتین زنجیرەیەکە لە ترشی ئەمینی کە بەیەکەوە بەستراون بە بەندی پێپتایدی. لە کاتی ھەرسکردن لەلایەن مرۆڤەوە، پرۆتینەکان لە گەدە دا تێکدەشکێنرێن بۆ بۆ زنجیرەی پێپتایدی بچووکتر بەھۆی فەرمانی ترشی ھایدرۆکلۆریک و پرۆتییەز. ئەمەش گرنگە بۆ ھەلمژینی ترشە ئەمینییە پێویستەکان کە ناتوانرێت لەلایەن لەشەوە دروست بکرێت.
نۆ ترشی ئەمینی پێویست ھەیە کە مرۆڤ دەبێت لە خواردنەوە دەستی بکەوێت بۆ ئەوەی تووشی بەدخۆراکی وزەی-پرۆتین و مردن نەبێت. کە ئەوانیش فینایلئەلەنین، ڤالین، ثریۆنین، تریپتۆفان، میثایۆنین، لیوسین، ئایزۆلیوسین، لایسین، و ھیستیدین. مشتومڕ ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا ٨ یان ٩ ترشی ئەمینی پێویست ھەیە. ڕەزامەندی زیاتر بە لایەنی ٩ یە چونکە ھیستیدین لە کەسانی پێگەیشتوودا دروست ناکرێت. پێنچ ترشی ئەمینی ھەیە کە مرۆڤ دەتوانێت لە لەشیدا دروستی بکات. ئەم پێنج ترشە بریتین لە ئەلەنین، ترشی ئەسپارتیک، ئەسپاراجین، ترشی گڵوتامیک، ھەروەھا سیرین. ٦ ترشی ئەمینی ھەیە کە دروستکردنەکەیان لە ھەندێ حاڵەتدا کەم دەبێتەوە و دەبنە پێویست، وەک لە حاڵەتی لەدایکبوونی پێشوەختی لە کۆرپەلەدا و ئەو کەسانەی لەژێر فشرارێکی زۆری تێکشکاندنی لەشدان. ئەم شەشە بریتین لە ئارجینین، سستین، گڵایسین، گڵوتامین، پڕۆلین و تایرۆسین. سەرچاوە خۆراکییەکانی پرۆتین بریتین لە گۆشت، شیرەمەنی، ماسی، ھێلکە، دانەوێڵە، پاقلەمەنی، گوێز، و ئەو مێروانەی کە دەخورێن.
فەرمانەکانی پڕۆتین لە لەشی مرۆڤدا
پرۆتین ماددەیەکی خۆراکییە کە لەش پێویستییەتی بۆ گەشەکردن و مانەوە. جگە لە ئاو، پرۆتین بڵاوترین جۆری گەردە لە لەشی مرۆڤدا. پڕۆتین لە ھەموو خانەکانی لەشدا ھەیە و یەکەیەکی بنیاتنەری سەرەکییە لە ھەموو خانەکانی لەشدا، بە تایبەتی خانەکانی ماسولکە. ھەروەھا ئەمە ئەندامەکانی لەش و موو و پێستیش دەگرێتەوە. پڕۆتین وەک پێکھاتەی پەردەکانیش بەکاردێت، وەک گڵایکۆپرۆتین. کاتیێک تێکدەشکێندرێت بۆ ترشی ئەمینی، بەکاردەھێنرێت لە دروستکردنی ناوکە ترش، کۆئینزایمەکان، ھۆرمۆنەکان، بەرگری لەش، چاککردنەوەی خانەکان، و ماددە گرنگەکانی دیکە. ھەروەھا پرۆتین بەکاردێت لە دروستکردنی خانەکانی خوێندا.
سەرچاوەکانی پرۆتین
پڕۆتین لە ژمارەیەکی زۆر خواردندا ھەیە. لە جیھاندا، پڕۆتینی ڕوەکی ٦٠٪ ی پرۆتینی دانیشتووان دابین دەکات. لە ئەمریکای باکوور، خوراکی ئاژەڵی ٧٠٪ سەرچاوەی پڕۆتین دابین دەکات. مێرووەکان سەرچاوەیەکی پڕۆتینن لە چەندین بەشی جیھاندا. لە چەند بەشێکی ئەفریقادا، مێرووکان ٥٠٪ ی پڕۆتینی خۆراکی دابین دەکەن. بە نزیککراوەیی ٢ ملیار کەس لە جیھاندا ھەموو ڕۆژێک مێروو دەخۆن.
گۆشت، شیرەمەنی، ھێلکە، سۆیا، و دانەوێڵە ھەموو سەچاوەی پڕۆتینن. نموونەی ئەو دانەوێڵانەی سەرچاوەی پڕۆتینن، بە چڕی زیاتر لە ٧٪ وەکو شۆفان، گەنمی ڕەش، جۆ، ھەرزن، گەنمەشامی، برنج، گەنم و کینوا. ھەندێک توێژینەوە گۆشتی ڕاو بە سەرچاوەیەکی پڕۆتین دادەنێن.
ئەو کەسانەی کە خۆراکێکی ھاوسەنگ دەخۆن پێویستیان بە پشتگیری خۆراکی پرۆتینی نییە.
تاقیکردنەوە لە خواردندا
تاقیکردنەوەی کلاسیکی بۆ چڕی پڕۆتین لە خواردندا بریتییە لە ڕێگای جیداڵ و ڕێگای دوماس. ئەم تاقیکردنەوانە ڕێژەی نایترۆجین لە سامپڵەکەدا دیاری دەکەن. تاکە پێکھاتەی خۆراک کە نایترۆجینی تێدابێت پڕۆتینە (چەوری، کاربۆھیدرات و ڕیشاڵی خۆراکی ناترۆجینیان تێدا نییە).
ئەگەر ڕێژەی نایترۆجینەکە لێکدانی کۆلکەیەک بکەی بەپێی جۆری ئەو پڕۆتینەی کە لە خۆراکەکەدا ھەیە دەتوانرێت کۆی پڕۆتینییەکەی دیاری بکرێت. ئەم بەھایە پێی دەوترێت پێکھاتەی «پڕۆتینی خاو». لە کارتی زانیاری خۆراکەکاندا ڕێژەی پڕۆتینەکە بە لێکدانی ژمارەی نایترۆجینەکە و ٦٬٢٥ دیاری دەکرێت، چونکە تێکڕای نایترۆجینی ناو پڕۆتین نزیکەی ١٦٪ ە. تاقیکردنەوەی جیداڵ کە زیاتر بەکار دەھێنرێت چونکە لەلایەن ئەی ئۆ ئەی سی نێودەوڵەتییەوە لە خۆ گیراوە و لەلایەن چەندین دەزگای خۆراکەوە بەکار دەھێنرێت، ھەرچەندە ڕێگای دوماس دانپێدانراوە لەلایەن ڕێکخراوە سەرەکییەکانەوە.
پیسبوونی نەخوازراو و خوازراوی خۆراکە پڕۆتینییەکان بە سەرچاوە نایترۆجینییە ناخۆراکییەکان کە ڕێژەی پڕۆتینی خاو زیاد دەکات بە درێژایی چەندین دەیە ڕودەدات. بۆ دڵنیابوون لە کوالیتی خواردنەکە، کڕیارانی پڕۆتین بە شێوەیەکی ڕۆتینی تاقیکردنەوەی کوالیتی دەکەن کە تایبەتە بە دیاریکردنی پیسبوونی نایترۆجینی ناپرۆتینی وەک یوریا و نیتراتی ئەمۆنیا.
بە لایەنی کەمەوە لە یەک بەشی پیشەسازی خۆراکدا، کە پیشەسازی شیرەمەنییە، ھەندێک وڵات (لایەنی کەم ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئوسترالیا، فەڕەنسا و ھەنگاریا) پێوانەی «پڕۆتینی ڕاستەقینە»یان لە خۆ گرتووە، بە پێچەوانەی پێوانەی «پڕۆتینی سەرەتایی»ەوە، وەکو ستانداردێک بۆ بۆ پارەدان و تاقیکردنەوە: «پڕۆتینی ڕاستەقینە پێوانەی تەنھا پڕۆتینە لە شیردا، بەڵام پڕۆتینی سەرەتایی پێوانەی ھەموو سەرچاوەکانی نایترۆجینە کە نایترۆجینی ناپڕۆتینیش دەگرێتەوە، وەک یوریا، کە ھیچ بەھایەکی خۆراکی بۆ مرۆڤ نییە. ئامێرە ھاوچەرخەکانی تاقیکردنەوەی شیر ھەژماری بۆندە پێپتایدییەکان دەکات، کە پێوانەی ڕاستەوخۆی پڕۆتینی ڕاستەقینەیە». پێوانەکردنی بۆندە پێپتایدییەکان لە دانەوێڵەدا دەکرێت لە چەند وڵاتێک وەک کەنەدا، ئینگلتەرا، ئوسترالیا، ڕووسیا و ئەرجەنتین کە تەکنەلۆجیای تیشکدانەوەی نزیک خواروو بنەوشەیی، کە جۆرێکە لە شەبەنگ بینی خواروو بنەوشەیی، بەکاردەھێنرێت. ڕیکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان تەنھا پەسەندی شیکاری ترشە ئەمینییەکان دەکات بۆ دەستنیشانکردنی ڕێژەی پڕۆتین لە ئەو خواردنانەی کە بەکاردێن وەک تاکە سەرچاوەی خۆراکی، وەک شیری وشکی منداڵان، بەڵام لە ھەمان کاتیشدا دەڵێت: «کاتێک زانیاری لەسەر شیکاری ترشە ئەمینییەکان بەردەست نییە، دیاریکردنی ڕیژەی پڕۆتین بە پشت بەستن بە ڕێژەی نایترۆجین بە ڕێگەی جیداڵ یان ڕێگا ھاوشێوەکان… بە پەسەندکراو دادەنرێت».
ڕێگای شیکاری پڕۆتین لە خۆراکی مەڕوماڵاتی گۆشتدا بووە بە زانست لە ساڵانی دوای جەنگدا. دەقی بنچینەیی پێداویستییە خۆراکییەکانی مەڕوماڵاتی گۆشت لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە ھەشت بەرگدا ڕۆشتووە لە حەفتا ساڵی ڕابردوودا. لە ساڵی ١٩٩٦ بەرگی شەشەمی جێگەی پڕۆتینی سەرەتایی بەرگی پێنجەمی گرتەوە بە بیرۆکەی «پڕۆتینی ھەرسکراو»، کە لە نزیکەی ساڵی ٢٠٠٠ بە «پڕۆتینی ڕاستەقینەی ھەڵمژراو لەلایەن ڕیخۆڵەوە، کە دابیندەکرێت لەلایەن پڕۆتینی میکرۆبی و پرۆتینی خوراوی تێکنەشکێنراو» پێناسە کراوە.
کتێبی دواتری ھان
کتێبی دواتری ھان ھەروەھا وەک کتێبی مێژوویی دواتری ھان ناسراوە وە بە ناوە چینییەکەی ھۆو ھانشو (چینی: 後漢書),  یەکێک بوو لە بیست و چوار تۆمارە مێژوویەکە وتۆماری مێژووی ھانی تێدایە لە ٦ تا ١٨٩یی زایینی. ھەورەھا وەک دواتر یان ڕۆژھەڵاتی ھان ناسراوە. کتێبەکە لەلایەن فان یێ و ئەوانی ترەوە لە سەدەی پێنج داڕێژراوە لە سەردەمی لیو سۆنگ، لە ڕیگەی بەکارھێنانی ژمارە و سەرچاوەی مێژووناسەکانی پێش خۆیان.
پرۆتین (خۆراک)
کوالیتی پڕۆتین
گرنگترین لایەنی پرۆتین ودیارترین تایبەتمەندی لە لایەنی خۆراکییەوە پێکھاتە ترشە ئەمینییەکەیەتی. چەند سیستەمێک ھەیە بۆ پۆلێنکردنی پڕۆتینەکان بەپێی سودیان بۆ زیندەوەران کە پشت بە ڕێژەی سەدی ترشە ئەمینییەکان دەبەستیت، و لە ھەندێک سیستەمدا، بە توانای ھەرسکردنی سەرچاوە پرۆتینییەکە لەلایەن زیندەوەرانەوە. ئەمەش بەھای زیندەکی، تێکڕای سودبەخشی پڕۆتینەکە، و (بەھای ھەرسی پڕۆتینەکان بۆ ترشە ئەمینییەکان) دەگرێتەوە کە لەلایەن ئیف دی ئەی وەکو چاکسازییەک بۆ میثۆدی ڕێژەی کارامەیی پڕۆتین داھێنراوە. پۆلێنکردنی بەھای ھەرسی پڕۆتینەکان بۆ ترشە ئەمینییەکان لەلایەن دەزگای خۆراک و دەرمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و دامەزراوەی خۆراک و کشتوکاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان/ دامەزراوەی تەندروستی جیھانی لە خۆ گیراوە لە ساڵی ٢٠٠٣ وەکو «باشترین پەسەندکراو» لە میثۆدەکان بۆ دیاریکردنی کوالیتی پڕۆتین. ئەم دامەزراوانە دەڵێن کە ڕێگاکانی دێکە بۆ ھەڵسەنکاندنی کوالیتی پڕۆتین کەم بایەخترن. لە ساڵی ٢٠١٣ دا دامەزراوەی خواردن و کشتوکاڵ پێشنیاری کرد بە گۆڕینی بۆ بەھای ترشە ئەمینی ھەرسکراوی پێویست.
کتێبی دواتری ھان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی لیو سۆنگ پۆل:کتێبە مێژووییەکان دەربارەی زنجیرە فەرمانڕەواییی ھان
پرۆتین (خۆراک)
سەرچاوەکان
پۆل:پرۆتینەکان پۆل:خۆراک
پۆرتۆ ڕیکۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
پۆرتۆ ڕیکۆ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨ بوو کە لە ٢٩ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٤٨ لە لەندەن لە ئینگلتەرا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٤٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
ئەکادیمیای یەزیدی
ئەکادیمیای یەزیدی ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی فێرکاریە بارەگای سەرەکیان لە ھانۆڤەرە لە ئەڵمانیا
ئەکادیمیایەکە نوێنەرایەتیان ھەیە لە تۆڕی پەنابەرانی ئەلمانیا MiSO. ڕاھێنان و خولی جۆربەجۆردەکەنەوە بۆ نەھێشتنی نەخێندەواری و فێربوونی زمانی ئەڵمانی لەگاڵ ڕێنمایی یاسایی لەبارەی مافی پەنابەری بۆ پانابەرە یەزیدیەکانی ئەڵمانیا.
کیم سون-ئا
کیم سون-ئا (بە کۆری:김선아; لەدایکبووی ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە. بەشداری لە چەندین زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنی کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندانی کۆمپانیای ئای ئێچ کیو پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی کیونگ ھی پۆل:خەڵکی دایگو
بەردەشینی خواروو
بەردەشینی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
بەردەشینی خواروو لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵبێشکی شێخان و لە باشوور لەگەڵ گوندی سورەقەڵات و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی بەردەشینی سەروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کونەماسی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مۆزەخانەی لەندەن (١٩١٢-١٩٧٦)
مۆزەخانەی لەندەن مۆزەخانەیەک بوو بۆ مێژووی لەندەن و ئینگلتەرا، و یەکێک بوو لە دوو پێشەنگەکانی مۆزەخانەی ئێستای لەندەن. لە ٢١ی ئازاری ١٩١٢ لەلایەن شا جۆرج پێنجەمەوە لەگەڵ شاژن مریەم و شازادە مێری و شازادە جۆرج لە شوێنی نیشتەجێبوونی کاتی لەناو شوقەکانی نھۆمی دووەمی ویلایەتی لە کۆشکی کێنسنگتۆن کرایەوە. لە ٨ی نیسان بەڕووی خەڵکدا کرایەوە و لە ڕۆژدا زیاتر لە ١٣ ھەزار سەردانیکەری وەردەگرت.
کارێن فۆکوھارا
130px|وێنۆک|کارێن لە ساڵی ٢٠٢٣ کارێن فۆکوھارا ئەکتەرێکی ئەمریکییە، زیاتر بەڕۆڵی لە فیلمی سووپەرھیرۆی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی دەستەی ھاوڕێکان بەناوی کیمیکۆ ناسراوە، و ھەروەھا ڕۆڵی لە فیلمی دەستەی خۆکوژی ھەیە کە ناوبانگێکی باشی پێدا کرد. فوکوھارا لە دایک و باوکێکی ژاپۆنی لە شاری لۆس ئانجلەس لەدایک بووە. یەکەم زمانی ژاپۆنی بوو، بۆ ماوەی ١١ ساڵ ڕۆژانی شەممە لە قوتابخانەی زمانی ژاپۆنی خوێندوویەتی. برایەکی بچووکی ھەیە. فوکوھارا لە قۆناغی ناوەندییەوە دەستی بە ڕاھێنانی کاراتێ کردووە، و پێش ئەوەی بەرەو کۆلێژ بڕوات، پشتێنی قاوەیی بەدەست ھێناوە. فوکوھارا لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە لۆس ئەنجلۆس (UCLA) خوێندوویەتی لەکاتێکدا وەک پەیامنێر بۆ بەرنامەیەکی وەرزشی لە کەناڵی NHK لە ژاپۆن کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:زیندووان
کاترینا ھارت
کاترینا ھارت (؛ لەدایکبووی ١٧ی ئایاری ١٩٩٠) وەرزشوانێکی یارییەکانی گۆرەپان و مەیدانی بەریتانیایییە. مێدالیای زێڕی لە یارییەکانی کۆمۆنوێلت ٢٠١٠ بەدەست ھێنا لە ڕکابەری ڕاکردنی ١٠٠ مەتری T٣٧ لە سەرئاستی خانمان (تایبەت بە یاریزانانی خاوەن پێداویستی تایبەت)، بەشداری پارالمپیکی ٢٠٠٨ی پەکین کرد بەلام بەھۆی پێکانەوە لە یارییەکان کشایەوە. خاوەنی چەند مێدالیایەکە لە پالاوانێتی جیھانی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان بۆ بۆ یارییەکانی گۆرەپان و مەیدان.
ژیانی سەرەتایی
ھارت لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠ لە شاری بێرمینگھام لە بەریتانیا لە دایک بووە. ھەر لە مندالییەوە بە کێشییەی تەندروستی لە دایک بوو کە نەخۆشی شەلەل دەماغی بوو. لەدوای گەورەبوونی توانی دەستبکات بە ڕاکردن بە تایبەت لە تەمەنی ١٤ ساڵی. ساڵی ٢٠٠٥ بەشداری پاڵاوانێتی نەتەوەکانی ئەورووپای کرد لە ڕاکردنی ١٠٠ مەتریT٣٧ توانی مێدالیای بڕۆنز بۆ بەریتانیا بەدەست بھێنێت بوو بە گەرنجترین ئەندامی تیمی بەریتانیا ئەو ئەنجامە تۆماربکات.
پیشەی وەرزشی
لە ساڵی ٢٠٠٧ خێراترین یاریزانی جیھان بوو بۆ ڕاکردنی ١٠٠ مەتری T٣٧ و سێیەم کەس لە ڕاکردنی ٢٠٠ مەتری T37. یەکێک بوو لە یاریزانە ھەڵبژێردراوەکانی ولاتی بەریتانیا بۆ بەشداریکردنی لە یارییەکانی پارالمپیکی ٢٠٠٨ی پەکین. لە ڕاکردنی ١٠٠ مەتری T٣٧ بەشداریکردن بەھۆی پێکانەوە پلەی حەفتەمی وەرگرت و ھەر بەھۆی پێکانەکەیەوە لە ڕاکردنی ٢٠٠ مەتریش پاشەکشەی کرد بۆیە لەم پالاوانێتییەدا نەیتوانی ھیچ مێدالیایەک بەدەست بھێنێت. دوای یارییەکان ڕوویکردە زانکۆی باس بەمەبەستی مەشقکردن. لەگەڵ ولاتەکەی بەشداری یارییەکانی کۆمۆنوێلت ساڵی ٢٠١٠ی کرد توانی لە ڕاکردنی ١٠٠ مەتری T٣٧ مەدالیای زێر بەدەست بھێنێت ئەمەش یەکەم مێدالیای زێری کاترینا بوو لە پالاوانێتییەکی گەورەدا. بە ١٤٫٧٥ چرکە مەودای پێشبڕکێکەی تەواو کرد کە تۆمارێکی نوێ بوو لە ژیانی وەرزشی خۆیدا؛ و سێ مێدالیای لە پالاوانێتی جیھانی گۆڕەپان و مەیدانی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان بەدەست ھێنا کە مێدالیای زێر لە ڕاکردنی ٢٠٠ مەتریT٣٧، و دوو بڕۆنز لە ڕاکردنی ١٠٠ مەتریT٣٧ ھەروەھا ڕاکردنی T35-T٣٨ ٤x100 m شێوە جیاوازدا. ساڵی ٢٠١٢ بۆجاری دووەم بەشداری یارییەکانی پارالمپیک کرد لەگەڵ شاندنی ھەڵبژاردەکەی لە یارییەکانی پارالمپیکی لەندەن بەشدار بوو. توانی مێدالیایەکی بڕۆنز لە ڕاکردنی ٤ × ١٠٠ گواستنەوە بەھاوبەشی لەگەڵ تیمی بەریتانیا بەدەست بھێنێت. لەھەمان ساڵدا بەشداری پالاوانێتی گۆڕەپان و مەیدانی پارائەورووپای کرد و توانی لە ڕاکردنی ١٠٠ مەتری T٣٧ ھەروەھا ٢٠٠ مەتری T٣٧ مەدالیای بڕۆنز بباتەوە.
باخ، ھلێران
باخ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەردەڵان، ناوچەی جەزمان، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. .
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ھلێران ھلێران ھلێران پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نەهری
نەهری ( بە دەقی لاتینی:Nehrî)   گوندێکە لە قەزای شەمزینانی سەر بە جۆلەمێرگ (هەكاری). گوندستانی گوندەكە چەند مەزراو دێیەكی لەسەرە وەك وەك: بێشەمسی، كەركەتی، تووا، روبونس، ناو ڕەزان، تووڕی، بەتەران، بێخردی، بەملاتان. بریتین لە زەرزا و خوماری.
نەهری مێژووێكی دێرینی هەیە و لە رۆژگاری ئورارتو و ئاشوور یەكان بە نایری Nairi دەناسرا. لەسەردەمی میرنشینیە كوردیەكان دا نەهری بەشێك بوو لە میرنشینی مەحمودی و بەگزادەكانی تەرگەوەڕ و شەمزینان. لە قاش نەمانی دەسەڵانی میرانی بەدرخان لە بۆتان و هەكاری لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەم ، نەهری ببوو بە خانەقای تەریقەتی نەقشەبەندی بە رابەرایەتی شێخ تەها ی نەهری ناسراو بە سەید تەهای یەكم. لە ساڵی 1877 لە گەرمەی شەڕی رووس و عوسمانی. شێخانی نەهری چوونە پاڵ دەوڵەتی عوسمانی و شێخ عوبێدوڵڵای كوڕی لەشكرێكی لە هۆزەكان پێكهێنا بۆ (خەزا)ی رووس. لە ساڵی 1881 بە هاوكاری هۆزەكانی ورمێ و سابڵاغ  هێرشی كردە سەر دەوڵەتی قاجار لە مەراغە و تەورێز  بەڵام شكستی هێنا و سورگومی مەككە كرا. كوڕەكەی شێخ عەبدولقادری شەمزینی لە ساڵانی دوای 1905 لە ئەستەمبۆڵ چالاكی سیاسی دەست پێكرد و بوو بە سەرۆکی (جەماعەتی تەعاون و تەرەقیی کورد) و لە ساڵی 1925 بە تاوانی بەشدار بوون لە شۆڕشی پیران لە بدلیس لە سێدارەدرا. وێنۆک|كۆشكی كەلاتێ لە گوندی نەهری 1880 كە بە قەسری سەید محمد صدیق ناسراو بوو (لەلایەن توركانەوە سوتێنراوە) وێنۆک|شێخ عەبدەلقادری نەهری شەمزینی (١٨٥١، [[جۆلەمێرگ، ١٩٢٥، بدلیس)]]
نایری
یەكەم ناوهێنانی نایری لە سەدەی سێزدەهەمی پێش زایین بووە، بۆریس پیۆترۆڤسكی شارەزا لە مێژووی كۆن دەڵێت كە ئۆرارتییەکان بۆ یەکەم جار وەک كۆمەڵە هۆزێك یان خاك باسكراون کە هێشتا دەوڵەتێکی یەکگرتوویان پێکنەهێناوە. لە ساڵنامە ئاشووریەكاندا، زاراوەی ئوراتوو (Urartu) وەک ناوێک بۆ ئەم هۆزانە هاتووە و ناوی "خاكی نایری" جێگیرکراوە. بۆچوونی نوێتر پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئورارتو ناوچەیەکی نایری بووە، و لەوانەیە لەگەڵ ناوی (ئازی Azzi) گونجاوبێت كە لە دەقە هیتیەكاندا هاتووە. بەگوێرەی دەقە دێرینەكان فەرمانڕەوا سەرەتاییەکانی شانشینی ئورارتو،  بە وڵاتی خۆیان دەگوت (نایری)  ، هەندێک لە زانایان باوەڕیان وایە کە ئۆرارتو و نایری  جیاوازن. ئاشورییەکان لە نووسراوەكانیان زۆریان باس لە نایری كردووە وەک وڵاتێكی جیاواز، تەنانەت دوای دامەزراندنی ئورارتو بە دەیان ساڵ. وەك دیارە لە دوای سەدەی ۸ی پێش زاییندا نایری كەوتە ژێر دەسەڵاتی ئورارتۆ و داگیركاری ئاشوور.
سەرچاوە
پۆل:لیستی گوندەكانی شەمزینان
قەرەئاغاج
قەرەئاغاج گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤراز، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم گوندە ناوەندی گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤرازە.
جوگرافیا
قەرەئاغاج ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
نیۆکلاسیکاڵ مێتاڵ
نیۆکلاسیکاڵ مێتاڵ (ئینگلیزی: Neoclassical metal) سەبچەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە داھێنراوە بە تێکەڵکردنی ھەردوو چەشنی مۆسیقای کلاسیکی و سپید مێتاڵ. گرووپی ئەپۆکالیپتیکا نموونەیەکی ئەم چەشنە مۆسیقایەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
دیبیان
دیبیان  سیستمێکی کارپێکردن، دابەشکراوەیەکی ی یونیکس-ئاسا'یە کە بە تەواوی لە نەرمەکاڵای خۆڕایی پێکھاتوە، وە پێچراوەتەوە لەلایەن کۆمەڵێ خەڵکەوە کە بەشدارن لە پرۆژەی دیبیاندا. پرۆژەی دیبیان یەکەمجار لە ٦ی ئابی ١٩٩٣دا لەلایەن ئیان مێردۆکەوە بڵاوکرایەوە. وەشانی دیبیانی ٠٫٠١ لە ١٥ی ئەیلولی ١٩٩٣دا بڵاوکرایەوە. یەکەم وەشانی جێگیریش لە ساڵی ١٩٩٦دا دروستکرا. دابەشکراوەی دیبیان بەناوبانگە بەوەی کە تۆکمە و پارێزراوە بۆ بەکارھێنان وەک ڕاژەکار.
مێژوو
دیبیان دابەشکراوێکی لینوکسە کە لە پڕۆگرامە ئازادەکان بە زۆری لە سەر رێگە پێدراوی گشتی گنۆ پێک ھاتووە. دیبیان بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩٣بە دەست ئایان مورداک (Ian Murdock) ئاشکرا کرا. ناوی دیبیان بە تێکەڵ کردنی ناوی دەزگیرانی (Debra Lynn) وناوی خۆی پێک ھاتووە. پڕۆژەی دیبیان لە سەرەتادا بە ئارامی پەرەی پێ دەدرا وە یەکەمین ڤێرژنەکانی (x9/0) لە ساڵەکانی ١٩٩٤ وە ١٩٩٥ بڵاوبوویەوە. لەو ماوەیەدا پڕۆژەی گنۆ و دامەزراوەی پڕۆگرامە ئازادەکان پشتگیری لێ دەکرد وە سپۆنسەری بوو. وە یەکەمین ڤێرژنی 1.x  دیبیان لە ساڵی ١٩٩٦ بڵاوکرایەوە. لەم ساڵەدا برۆس پرینز لە باتی ئایان مۆرداک بوە رابەری پڕۆژەی دیبیان. دابەشکراوی دیبیان کۆنترین و باوترین دابەشکراوی لینوکسە کە لە کۆمپیوتەری دیسکتۆب و سەرڤێر بەکار ھاتوە. دیبیان  زیاتر لە ھەر دابەشکراوێکی تر بەکار ھاتووە بوتە بناغە بۆ پەرەپێدانی دابشکراوێکی لینوکسی نوێ. وێب سایتی دیسترو وواچ دەلێت کە تا ساڵی ٢٠١٤ زاینی ١٣٨ دابەشکراو لە سەر بنچینەی دبیان دروست بوون وە چالاکن. ھیچ یەکە لە دابشکراوەکانی دبیان بە شێوەێکی فەرمی سەر بە پڕۆژەی دیبیان نین. پڕۆژەی دیبیان بە ئەرکی خۆی دەزانێت کە جگە لە بڵاوکردنەوەی ئاپدێتە سکۆرێتێەکان، زانیاری ورد لە بارەی کێشە سکورێتێەکانی سیستمی کارپێکردنەکە بڵاوو بکاتەووە. دیبیان لە ئەساسەوە بۆ بەکار ھێنان لە سەر سەرڤێر پەرەێپێدراوە کە بێ گومان بۆ بەکارھێنان لە سەر کۆمپیوتەری دیسکتۆب موناسیبە. لە ئێستادا دبیان ڤێرژنی ٨ بڵاو بووتەوە کە بە (جسی) ناسراوە وە ڕووکارە دیسکتۆپێکەی گنومی لە سەرە. Dpkg  پڕۆگرامی سەرەکیە بۆ بەرێوبەری پاکەیجەکانی (deb) لە دیبیان. APT لەم پڕۆگرامە بۆ دابەزاندنی پرۆگرامەکانی کە بە کاری دێنێت. APT پڕۆگرامێکی پێشکەوتوە بۆ پشکنینی پاکێیجەکانی دیبیان کە خۆی چەند پڕۆگرامێک لە خو دەگرێت وەک (apt-get, apt-cache, apt-cdrom...) دیبیان لە سەر ھەموو پرۆسەسەرێک ئێش دەکات وە پشتگیری لە ھەموو ھاردوێرێک دەکات دیبیان بۆ دابەزاندن لە سەرتاوە پێویستی بە ٢٠ مێگابایت رام ھەیە بۆ پرۆسەسەری (s390(کۆمپیوتەریibm system z) یان ٤٨ مێگابایت بۆ پرۆسەسەری(x86)  وە پێویستی بە ١ گێگا بایت جێگا لە ھارد دیسکە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٣ پۆل:دابەشکراوەی لینوکس
یەکێتیی نەتەوەییی یەزیدی
یەکێتیی نەتەوەییی یەزیدی لە ساڵی ١٩٨٩لە ئەرمەنستان دامەزراوە.
ڕێکخراوێکە کە ھاوکاری ڕێنمایی بە بەزیدیەکان دەبەخشێت لەبوارەکانی ڕۆشەنبیری و فێرکاری لە ئەرمینیا
سەرۆکی یەکێتیەکە کاک عەزیز تامۆیانە ھەروەھا کاک خدر حاجیان جێگرێتی
ئامانجی یەکێتیەکە پەرەپێدان و لێکتێگەیشتنی نێوان یەزیدیەکان و ئەرمەنەکانە، ھاوکاریەکان جۆربەجۆرن لەھەریەک لەبوارەکانی فێرکاری و پاڵپشتی و بژێوی یەزیدیەکانە لەسەرانسەری ئەرمینیا؛ ئاشنایەتی پتر لەبارەی زێدی ڕەسەنی یەزیدیەکان و ڕەسەنایەتی یەزیدیەکانی ئەرمینیا و یەزیدیانی ھەموو جیھان. پەرەپێدانی کەلتور و نیشتمانی مێژوویی یەزیدیەکان، نەھێشتنی نەخوێندەواری لەنێوان یەزیدیەکان. بەشداریان لەچالاکیە مرۆییەکان. کردنەوە و سەرپەرشتی کردنی کۆنگرە و دانیشتن کۆبونەوە سەربەخۆ و گشتگیرەکانی پەیوەند بە یەزیدیەکان بەرێوەبردنی ئاھەنگ و بۆنە ئاینیەکان و یادکردنەوەی ڕووداوەکان و ھاوکاریکردنی ڕێکخراوە نێودەولەتیەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ئێزیدی پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان پۆل:زمانی کوردی پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا پۆل:مەزھەبە ئیسلامییەکان پۆل:کورد پۆل:ئایینەکانی کوردستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان
دزەی گەورە
جوگرافیا
دزەی گەورە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی میماندار و لە باشوور لەگەڵ گوندی خەلیفان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەمیرچی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باڵخچی.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ گروپی دی
گرووپی D جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ لە ١٣ تا ٢٢ ی حوزەیرانی ٢٠٢١ یارییەکانی لە یاریگای ھامپدین پارک لە گلاسگۆ ھەروەھا یاریگای وێمبلی لەندەن بەڕێوەدەچێت. گروپەکە لە ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، کۆماری چیک، کرواتیا پێک دێت یەکەم یاری ئەم گرووپە لە گەری یەکەم لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا لە یاریگای وێمبلی لە شاری لەندەن بەڕێوەچوو. ھەردوو وڵاتی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا یەکێکن لەو وڵاتانەی میوانداری پاڵاوانییەتییەکان کردووە.
ئەنجامی یارییەکان
<section begin=D1 /><section end=D1 />
سکۆتلاند VS کۆماری چیک
<section begin=D2 /><section end=D2 />
کرواتیا VS کۆماری چیک
<section begin=D3 /><section end=D3 />
ئینگلتەرا VS سکۆتلاند
<section begin=D4 /><section end=D4 />
کرواتیا VS سکۆتلاند
<section begin=D5 /><section end=D5 />
ڤیلا دی ئەلڤارێز
ڤیلا دی ئەلڤارێز شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٤٢٨٬٤ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ١١٧٬٦٠٠.
جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ گروپی دی
کۆماری چیک VS ئینگلتەرا
<section begin=D6 /><section end=D6 />
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆماری چیک لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:ئینگلتەرا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:کرواتیا لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:سکۆتلاند لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠ پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠
کۆ سۆ-یۆنگ
کۆ سۆ-یۆنگ (بە کۆری: لەدایکبووی ٦ تشرینی یەکەمی ١٩٧٢) خانمەکتەر و مۆدێلی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی سێئول پۆل:مۆدێلەکانی سێئول
شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید
شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید زنجیرەیەک ڕاپەڕینی چەکدارییە کە شێخ مەحموودی حەفید سەرکردایەتی دەکرد دژی دەسەڵاتی عێراقی لە کاتی داگیرکاری بەریتانیا و دواتریش دژی فەرمانی بەریتانییەکار عێراق. کوڕەزاکە دوای یەکەم ھەوڵی یاخیبوونی لە ئایاری ١٩١٩ دا زیندانی کرا و بۆ ماوەی یەک ساڵ دوورخرایەوە بۆ ھیندستان و لە کاتی گەڕانەوەیدا جارێکی دیکە کرا بە پارێزگار بەڵام پاش ماوەیەکی کەم جارێکی دیکە شۆڕش یان کرد و خۆی بە پارێزگاری شانشینی کوردستان ڕاگەیاند. شانشینییەکە لە ئەیلوولی ١٩٢٢ەوە تا تەممووزی ١٩٢٤ی بەردەوام بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد پۆل:شانشینی کوردستان پۆل:مێژووی کورد پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:پێکدادانەکان لە ١٩١٩
ئێلیزابێت شوو
وێنۆک|120px ئێلیزابێس جودسۆن شو (لەدایکبووی ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، شو لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە شاری ویلمنگتۆن لە ویلایەتی دێلاوێر لەدایکبووە، کچی ئان بریوستەر (لەدایکبووی وێڵز) و جەیمس ویلیام شوە. دایکی جێگری سەرۆکی بەشی بانکی تایبەتی کۆمپانیای کیمیایی بووە. ئێلیزابێس لەژێر ڕۆڵی کەسایەتی خەیاڵیی مادلین ستیلوێڵ لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی دەستەی ھاوڕێکان بووە بەھۆیەوە ناوبانگێکی باشی پەیداکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد پۆل:زیندووان
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلاند
وێنۆک|سکۆتلاند دژی ھۆڵەندا لە یەکێک لە یارییەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا لە ساڵی ١٩٩٦
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلەندا نوێنەرایەتی سکۆتلەندا دەکات لە پاڵەوانییەتییەکانی تۆپی پێی نێودەوڵەتی. لەژێر سەرپەرشتی یەکێتیی تۆپی پێی سکۆتلەندی کار دەکات. ئەندامی فیفا و یوفایە. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلەندا لەگەڵ ئینگلتەرا کۆنترین ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جیھانن لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٨٧٢ یەکەم یاری نێودەوڵەتی خۆی لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا ئەنجام دا بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ بۆ ھەردوو لا کۆتایی ھات. لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ بۆیەکەم جار بەشداری کرد
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٧٢ لە سکۆتلاند
پۆرتۆ ڕیکۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢
پۆرتۆ ڕیکۆ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢ بوو کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٥٢ لە ھێلسینکی لە فینلاند بەڕێوە چوو.
ھایدلبێرگ
ھایدلبێرگ شارۆچکەیەکی زانکۆیە لە ویلایەتی بادن-ڤویرتمبێرگ کەوتۆتە سەر ڕووباری نکار لە باشووری-رۆژاوای ئەڵمانیا. بەپێی سەرژمێری ٢٠١٦ دانیشتووانی بە ١٥٩،٩١٤ خەملێنراوە کە چارەگی دانیشتووانەکەی لە قوتابی پێکھاتووە
بە نزیکەیی ٧٨ کیلۆمەتری دەکەوێتە فرانکفورت، پێنجەم گەورەترین شاری بادن-ڤویرتمبێرگە.