cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لێو
شێوەی لێو کاریگەری ھەیە لەسەر دەنگی مرۆڤ. لە زۆربەی مرۆڤەکاندا لێوی سەرەوە لە لێوی خوارەوە کە بە لچ ناسراوە باریکترە. کە لە ھەر کۆمەڵگایەکدا بەجۆرێک دەڕواندرێتە لچ (لێوی خوارەوە) بۆ نمونە لە کۆمەڵگای کوردی خاوەن لچێکی زۆر ئەستوور بە کەسێکی ناشیرین دادەنرێت کەچی لە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمریکادا لچی ئەستوور بە جوان دادەنێن و ئەوانەشی لچیان ئەستوور نییە بە نەشتەرگەری ئەستووری دەکەن.
پۆل:کۆئەندامی ھەرس  پۆل:توێکاریی مرۆڤ پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
سەردەمی ڕووناکبیری
سەردەمی ڕۆشنگەری (بە سەردەمی لۆژیک یان سەردەمی ڕووناکبیری ناسراوە) بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی و فەلسەفی بوو کە لە ماوەی سەدەی ھەژدەھەمدا زاڵ بوو بەسەر جیھانی بیرۆکەکانی کیشوەری ئەورووپادا.
سەردەمی ڕۆشنگەری لە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی و زانستی ئەورووپییەوە سەریھەڵدا کە بە بزووتنەوەی «ڕێنێسانسی مرۆڤدۆستانە» ناسراوە. پەرتووکی بنەما بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی نیوتن لە ساڵی ١٦٨٧ لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە یەکەمین بەرھەمی ڕۆشنگەری دادەنرێت. مێژوونووسانی فەڕەنسی سەرەتای ڕۆشنگەری دیاری دەکەن لە قۆناغی نێوان کۆچی دوایی لویسی چواردەھەم لە فەڕەنسا لە ساڵی ١٧١٥ و سەرھەڵدانی شۆڕشی فەڕەنسا لە ساڵی ١٧٨٩ کە کۆتایی بە ڕژێمی کۆن ھێنا، لە کاتێکدا کۆتایی ئەم سەردەمە لەگەڵ سەرەتای ساڵی سەدەی نۆزدەھەم دادەنێن. فەیلەسووف و زانایانی ئەو سەردەمە بە ئەنجامدانی کۆبوونەوەی زانستی لە ئەکادیمیا و کۆشکی ماسۆنی و ساڵۆنی وێژەیی و قاوەخانەکان و لە ڕێگەی پەرتووکی چاپکراو و ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانەوە بیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکردەوە. بیرۆکەکانی ڕۆشنگەری دەسەڵاتی شاھانە و کڵێسایان تێکدا، و ڕێگەی خۆشکرد بۆ شۆڕشە ڕامیارییەکانی سەدەی ھەژدە و نۆزدە. جۆرەھا بزووتنەوە ھزرییەکانی سەدەی نۆزدەھەم، لەوانەش لیبرالیزم و نیوکلاسیک، سەرچاوەی ھزریی خۆیان دەگەڕێننەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری. جیھانی ئیسلامی لە مێژووی ھزری ڕۆشنگەریدا ڕۆڵی ھەبوو، زانایانی موسڵمانی وەک ئیبن ڕوشد و ئیبن سینا لە بیرۆکە یۆنانییەکانیان کۆڵییەوە، ئەمەش بووە ھۆی پەرەسەندنیان و دروستکردنی بوارە زانستییە نوێیەکان. لە ڕێگەی وەرگێڕانی ئیبن ڕووشد و شرۆڤەکانی لەسەر ئەرستۆ، بیری ڕەخنەیی ئەقڵانی بە ئەورووپا ناسێندرا. و ئەو بیردۆزانەی کە ئیبن ڕوشد پێشکەشی کرد لە یەکەم زانکۆکانی ئەورووپا وەک پاریس، بۆلۆنیا، پادوا، ئۆکسفۆرد خوێندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:فەلسەفەی سەدەی ١٨یەم پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری پۆل:مێژووی ئەورووپا بە پێی دەوران پۆل:مێژووی فەلسەفە پۆل:شۆڕشی زانستی پۆل:چاندی ڕۆژاوایی پۆل:دەیەی ١٧٠٠ پۆل:سەردەمە مێژووییەکان پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە پۆل:ئۆتۆنۆمی پۆل:مێژووی ئەورووپا بەپێی دەوران پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان پۆل:ئاوەزان پۆل:ڕاستی پۆل:پێشکەوت پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
مازوو
وێنۆک|160x160پیکسڵ|میش مازى مازی (مازوو)...؟
داری مازی(Q.infectoria) یەکیکە لە دارە خۆڕسک وبەربڵاوەکانی کوردستان،بەری ئەم دارە بریتیە لە (بەڕوو)..کەواتە مازی جیە..؟
جۆریک میشە زەرگەتە بەناوی (Andricus sp)هەلدەستیت بە دانانی هیلکە (گەرا)لەسەر قەدو گەلای ئەم دارە دوای تروکانیان دەبنە کرمۆکە ،لەم کاتەدا دارەکە راستەوخۆ کاردانەوەی بەرامبەر ئەم کرمە دەبیت ولە شوینی کرمەکە زیادەیەک لەشیوەی مازی ،یان گلوان ،یان هەر شیوەیەکی تر دروست دەکات وکرمەکە دادەپۆشیت،ئەم میشە قۆناغی کرۆکەیی لەناو مازیەکەدا بەسەر دەبات ودواتر لەریگەی کونیکی بچوک لە مازیەکە دا دیتە دەرەوە...dl sh ad
سەرچاوەکان
گوڵنامەی کوردی
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٨٤٣
ئەندازیاریی گواستنەوە
ئەندازیاریی ئازوگوێز (بە ئینگلیزی: Transport engineering) بەشێکە لە ئەندازیاریی شارستانی، کە ھەوڵ بۆ باشترکردنی ئاز و گوێز دەدات بە باشترکردنی ئەندازە و مەتێریاڵی ڕێگەکان.
سەرچاوەکان
Urban transportation networks. Yosef Sheffi Prentice-Hall, Englewood Cliffs, NJ, 1985.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەندازیاریی گواستنەوە پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
١٧٠٨
ساڵی ١٧٠٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٠٨
مانگەکانی ھورمز
٦٧ جۆر مانگ و پارچە کە لە شێوەی مەیزەک وایە بە دەوری ھورمزدا دەسووڕێنەوە. چوار دانەیان لە شێوەی مانگی تەواو (گۆیی) دان. گەورەترینیان گانیمیدە کە بە گەورەترین مانگ دادەنرێت لە سەر ھەموو کۆمەڵەی خۆردا، پاشان کالیستۆ، ئایۆ و ھەروەھا ئەورووپا یەکێکی ترە لە مانگەکانی ھورمز.
پۆل:گەردوون پۆل:کۆمەڵەی خۆر
فیلیپ کینوو
فیلیپ کینوو شاعیر و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٥ پۆل:مردووانی ١٦٨٨
ئێلیزابێت ئۆڵسن
ئیلیزابێت چەیس "لیزی" ئۆڵسن (بە ئینگلیزی: Elizabeth Chase "Lizzie" Olsen)، لەدایکبووی ١٦ی فێبرواریی ١٩٨٩ لە شێرمەن ئۆوکس، کالیفۆرنیا، خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە، ناسراوە بە ڕۆڵگێڕانی لە فیلمەکانی خانووی ھێمن (٢٠١١)، ھونەرە ئازادەکان (٢٠١٢)، تۆڵەسێنەرەکان: سەدەی ئاڵتڕۆن (٢٠١٥) وە کاپتن ئەمریکا: شەڕی نێوخۆیی (٢٠١٦)
شانازییەکان
ئیلیزابێت ئۆڵسن وەکوو یەکێ لە جوانترین ژنەکانی جیھان لە لیستی جیھانیی bwc ناوی نووسراوە.
سەرچاوە
پۆل:خێزانی ئۆڵسن
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
ئۆکلاھۆما
ئۆ‌کلاھۆما (بە ئینگلیسی:Oklahoma) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ناوەڕاستی ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئۆ‌کلاھۆما سیتی‌یە.
زمانی پارسیی کۆن
زمانی پارسی یان پارسیی کۆن زمانێکی ئێرانئی کۆنە لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باشووری رۆژاوا.
لە دیمەنی زمانناسییەوە پارسیی کۆن گەلێک جیاوازی لەگەڵ ئاڤێستایی و زمانی مادی ھەیە. داوا دەکرێت کە فارسیی نوێ رۆڵەی پارسیی کۆنە.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی پارسیی کۆن پۆل:زمانی فارسی پۆل:زمانەکان پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢ پۆل:زمانە مردووەکان پۆل:زمانە ئێرانییەکان
فڕانک ڕەمزی
وێنۆک|چەپ فڕانک پلەمپتۆن ڕەمزی (ماوەی ژیان:١٩٠٣ تا ١٩٣٠) فەیلەسووف و بیرکاریزان و ئابووریزانی بەریتانییە و فڕانک هەر لە لاویێتی کۆچی دوایی کردووە کە تەمەنی ٢٦ ساڵی بوو ، فڕانک بە یارمەتی هاوڕێکەی لودویگ ویتگنشتاین پەرتووکی پەیامی لۆگیکی فەلسەفی وەرگێرایە سەر زمانی ئینگلیزی.
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە پۆل:ماتماتیکزانانی بریتانی پۆل:فەیلەسووفانی بریتانی پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:مردووانی ١٩٣٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئابوورزانانی ئینگلیز پۆل:لودڤیگ ڤیتگنشتاین پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
کوودەڵێ
کوودەڵێ (Kûdellê، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١ کەس لە ٧٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
حەجی جندی
حەجی جندی نووسەر و زمانناسێکی کوردا سەر بە ئاینی ئێزدی بوو، حەجی جندی ڵی ١٩٠٨ی زایینی لە گوندی ئەمەیخابری دەڤەری دیگۆر سەر بە پارێزگای قارسی باکووری کوردستانەوە لە دایک دەبێت.
ژیان
حەجی جندی لە ساڵانی شەڕی جیھانی یەکەم بۆ ئەرمەنستان دەچێت و پاشان ساڵی ١٩١٩ دیسان دەگەڕێتەوە قارس و لە قارسیش بۆ گوندی خۆیان، ئەو کاتە گوندیان تاڵان کرابوو. لەو ساڵەدا ئەمریکییەکان لە سێویخانە (شوێنەك بوو بۆ ڕاگرتنی منداڵانی ھەتیو) دەکەنەوە. و حەجی لەگەڵ برا بچووکەکەی روودەکان سێویخانەیە، هەروها لە کاتەی کە تورکەکان ھێرش دەکەنە سەر شاری قەرس، ئەمریکییەکان ئەو مندالانە بە شەمەندەفەر بۆ شێونەکی تر دەگوازنەوە. پاش ئەم رووداوە حەجی توانی خوێندن لە سێویخانە تەواو بکەت، و دەست بە پەیمانگای پەروەردە دکەت تا لە ساڵی ١٩٢٩ لەوێ پەیمانگەش تەواو دکەت. دووتریش لە دوو گوندی کوردنشینی ئەرمەنستان دا بە ناوی گوندی قوداخساز و جامووشڤانێ دەبێتە مامۆستای قوتابخانە، و لەوێ سەر لە نوێ دەست بە خەباتی زمانی کوردی دەکەت.
لە هەمان سال دا لە ئەریڤان دەست بە وەشاندنی ڕۆژنامەی ریا نوو (ڕیا تەزە) - Rêya nû  دەکەت و حاجی جندی دەبێتە سەرۆکی بەشی وێژە و یەکەمین بەرھەمی خۆی لەوێ بڵاو دەکاتەوە. ھەروەھا ئەو لە ساڵی ١٩٣٠ ھەتا ١٩٣٧یش بەرپرسی ڕادیۆی کوردی ئەرمەنستان بوو. هەروها حەجی جندی ئامادەکاری دکەت بۆ یەکەمین کۆنفرانسی کوردناسی کە لە ساڵی ١٩٣٤ لە ئەریڤان پێکھات بوو کە پسپۆڕان لە ئەریڤان، مۆسکۆ، لێنینگراد و تفلیس بەشداری لەو کۆنفڕانسەیەدا دەکەن. لەو کۆنفڕانسە مامۆستایانی زمانی کوردی لە ئەرمەنستان و ئازەربایجان و تورکمانستان بەشداریان کربوون. ساڵی١٩٤٠ جندی تێزی دکتوری خۆی لە سەر ناوی " کەڕ و کولکێ سلێمانێ سلیڤی" پێشکەش دەکەت. لە ساڵانی جەنگی جیھانی دوویەم دا. فۆلکلۆری نیشتمان پەروەری کوردی کۆدکەتەوە و لە دوو کتێبدا بڵاوی دەکاتەوە. ئەگەر ئێمە ساڵانی بەندیخانەی حەجی جندی لێ دەر کەین، جندی لە ساڵی ١٩٣٦ ھەتاکو ١٩٥٩ لە ئەنیستیتۆی زانستی لە سەر زمان و مێژوو کاری کردووە، کە مژاری لێکۆڵینەوەکانی فۆلکلۆر زمان و وێژەی کوردی بوون.
مردن
حەجی جندی ١ی گوڵانی ساڵی١٩٩٠ لە شاری ئەریڤانی ئەرمەنستان کۆچی دوایی کرد. و میراتێکی مەزنی بۆ گەلی کورد و کوردستان لە پاش خۆی بە جێ هشت، حەجی جندی نیزیک ٦٠ کتێبی نووسیوە کە زۆربەیان لە سەر فۆلکلۆر، زمان و وێژەی کوردی بوون.
بەرھەمەکانی
و ھتد...
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:کوردەکانی یەکێتیی سۆڤیەت پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان پۆل:ئێزیدییەکانی ئەرمەنستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٠ پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
١٧٠٩
ساڵی ١٧٠٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٠٩
ئەسپ
وێنۆک|ئەسپێکی دەستەمۆ
ئەسپ (ناوی زانستی: Equus ferus caballus) ئاژەڵێکە کە دوو ھەزار ساڵ پێش زایین لە ئەسپی کێوی یەوە دەستەمۆ کراوە. لە زمانی کوردی بە ئەسپی مێ دەڵێن مایین و بە نێرەکەی دەڵێن بارگیر. بە بەچکەکەی دەوترێت جوانوو.
دوو جۆری ئەسپ ھەیە: ئەسپی خەب و ئەسپەکانی دوژمن. ئەسپەکە لە یەک کاتدا قاچی پێشەوەی دەجوڵێنێت لە لاشەی خۆی و قاچی دواوەش لە یەک کاتدا. ئەسپی دوژمن، خەبی، قاچەکانی لەسەر یەک لای جەستەیی دەجوڵێتەوە. نزیکەی ٨٠٪ ئەسپەکان لە ئەمریکا ئەسپی دوژمنن و لە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپاش ئەسپەکان پێشبڕکێ دەکەن - تەنیا ئەم دوو جۆرە ئەسپە بە دەگمەن پێشبڕکێ دەکەن چونکە ئەسپەکانی دوژمن لە ئەسپەکان خێراترن.
مێژوو
ئەسپەکان ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی لە ھەموو شتێکدا چ لە شەڕ و چ لە ھەوڵ و کۆششی ئاشتیانەی وەک گواستنەوە و بازرگانی و کشتوکاڵدا ئەسپەکان لە ئەمریکای باکوور دەژیان، بەڵام لە کۆتایی سەردەمی سەھۆڵدا لەناوچوون. دۆزەرەوە ئەورووپییەکان ئەسپەکانیان گەڕاندەوە بۆ ئەمریکای باکوور، لە ساڵی ١٤٩٣ بە دووەم گەشتی کۆلۆمبوسەوە دەست پێ کرد. لە ساڵی ١٩٠٠، ئەسپسواری چووە ناو ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٠٠ وەک وەرزشێکی ئۆلۆمپیک
پیاسەی ئەسپ
پیاسەی ئەسپ جۆرێکە لە ئەسپسوار، لەسەر بنەمای دوو لێدان کە تێیدا ئەسپ جووت مێنوی وڵات لە یەک کاتدا لەسەر زەوی دادەنێت و دوای ساتێک وەستانی بازدان لەسەر لیستەکانی دیکەی وڵات (لیستی دواوەی چەپ + لیستی پێشەوەی ڕاست، پاشان لیست پشتەوەی ڕاست + پێرستی پێشەوەی چەپ) و تەنھا دەنگی دوو لێدان لەسەر زەوی دەبیستێت، یەکەم کاتێک لێوارەکانی پێرستی دواوەی چەپ، پێرستی پێشەوەی ڕاست دەست لە زەویدا.
ئەسپەکە چوار جۆری پیاسەی سروشتی ھەیە و ژمارەیەک ھەنگاوی ڕاھێنانی تایبەتی ھەیە کە زۆر جار پشت بە پیاسەی ھێواش یان ھەنگاوی ئاسایی دەبەستن. ئەم گێلە تایبەتە بە شێوەیەکی سروشتی لە ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەمریکادا دۆزرایەوە، وەک تێنیسی والکەر، زین سارد، فۆکس ترووەتەر و زاوزێی بێخەوش.
(ساردی ستاندارد) وەک ئەسپی ئایسلەندی
پێشبرکێی خەب
پێشبڕکێی خەب یەکێکە لە پێشبڕکێیە بەناوبانگەکانی ئەسپ لەم پێشبڕکێیەدا، ئەسپەکە سەیارەیەکی سووک و دوو چەرخی ڕادەکێشێت کە پێی دەوترێت سلیک. ئەم جۆرە پێشبڕکێیە لە ئوسترالیا و کەنەدا و نیووزلەندا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا ناسراوە کە ساڵانە ملیۆنان ھەواداری پێشبڕکێ تێیدا ئامادە دەبن زۆر لە پێشبڕکێکان لە شوێنی سەرەکی پێشبڕکێدا ڕووئەدات و ھەندێک کەس گرەو لەسەر ئەسپ دەکەن
سەرچاوەکان
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی بورکینافاسۆ پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی لیسۆتۆ پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی نێجیریا پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی تورکمانستان پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨ پۆل:ئاژەڵەکان ئەسپەکان پۆل:گیانلەبەرە باربەرەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
بڕیارنامەی ٢٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی ئابی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٤٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٦٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئوردن
ھاملێت
وێنۆک|ئۆفێلیا کە خۆی خنکاندووە
ھاملێت (بە ئینگلیزی: Hamlet) ناوی شانۆیەکی نووسراوەی ویلیام شێکسپیر شانۆنووسی بەناوبانگی ئینگلیزە کە بە یەکێ لە شاکارەکانی شانۆی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. شانۆنامەکەی ھاملێت تراژیدییەکە کە لە ماوەی ساڵانی ١٥٩٩ تا ١٦٠٢دا نووسراوە. کاراکتەری سەرەکیی شانۆکە ھاملێت شازادەی دانمارکە.
حەکایەت
ھاملێت باسی بە سەرھاتی شازادەیێکی دانمارکییە کە لە مسافرەتەکەی بۆ ئاڵمانیا دەگەڕێتەوە بۆ کۆشکەکەی خۆی تاکوو لە ڕێوڕەسمی ناشتنی باوکیدا، کە بە شێوەیەکی مەرمووز مردووە، بەشداری بکات. چۆنیەتی مردنی پاشا نادیارە. دوای ماوەیەک ھاملێت دەبینێت کە دایک و مامەی بوون بە ھاوسەر و پێکەوە خەوتن. ئینجا لە شەوێکدا ڕۆحی باوکی ھاملێت دێتە خەوی و پێی دەڵێت کە چۆن مامەی ھاملێت قەتڵەکەی کردووە و داوا لە کوڕەکەی دەکات کە تۆڵەی بسەنێت. ھاملێت دوای ئەو شەوە دەست دەکات بە لێکۆڵینەوە و دەزانیت کە باوکی خۆشەویستەکەی خۆیشی، واتە ئۆفێلیا، لەم قەتڵەدا بەشدارە. ئۆفیلیا بە نەخشەکانی ھاملێت بۆ کوشتنی باوکی دەزانێت و دوای ئەوە کە باوکی دەکوژرێت، شێت دەبێت و خۆی لە ناو ڕووبارێکدا دەخنکێنیت. لە ئەنجامی شانۆکەدا ھاملێت مامەی دەکوژێت و خۆیشی دەمرێت.
وەرگێڕانەکان
شانۆی ھاملێت تا بە ئێستا دو جار بە زمانی کوردی (زاری سۆرانی) وەرگێراوەتەوە:
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی: سێپتەمبەری ٢٠١٤
پەڕاوێز
پۆل:تراژیدییەکانی شێکسپیر
ئادریەن تۆما پێردوو دو سوبلینی
ئادریەن تۆما پێردوو دو سوبلینی ئەکتەر، نووسەر و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٦ پۆل:مردووانی ١٦٩٦ پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکان پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکانی سەدەی ١٧یەم
١٧١٠
ساڵی ١٧١٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٠
کیران دێسای
thumb|کیران دیسای کیران دیسای لەدایکبووی ٣ی ئەیلوولی ١٩٧١ لە نیوودێھلی لە هیندستان ، خانمە نووسەر و ڕۆماننوسی هیندییە ، ڕۆمانەکەی کەنێوی دۆڕانی میرات (The Inheritance of Loss) لەساڵی ٢٠٠٦ خەڵاتی بووکەری وێژەی بردەوە   ، کیران لەساڵی ١٩٩٨ دەستی بە چالاکی کردووە و تاکوو ئێستاش بەردەوامە.
زمانی گوجەراتی
زمانی گوجەراتی (ગુજરાતી Gujarātī) لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە و لە ویلایەتی گوجەراتی وڵاتی ھیندستاندا زمانی فەرمییە. گوجەراتی زمانی یەکەمی مەھاتما گاندی بووە.
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:زمانەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی کینیا پۆل:زمانەکانی پاکستان پۆل:زمانەکانی تانزانیا پۆل:زمانەکانی ئووگاندا پۆل:زمانەکانی ئۆسترالیا پۆل:زمانەکانی کەنەدا پۆل:زمانەکانی سیند پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
کیران دێسای
سەرچاوە
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١ پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم پۆل:ژنە نووسەرەکان لە نیو دەلھی
سامسۆنگ گالاکسی بیم
سامسۆنگ گالاکسی بیم (GTI8530) یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای سامسۆنگی کۆریای باشوور، کێشەکەی ١٤٥ گرامە و زومی کامێراکەی ٥ مێگاپێکسڵە. ھەروەھا خاوەنی بیرگەیەکی دەرەکی و ناوەکییە، کە قەبارەی بیرگە ناوەکییەکەی ٨ گێگابایتە، بەسیستمی ئەندرۆید کاردەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٢ پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:سامسۆنگ گالاکسی پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
ئیبراھیم موتەفەریقە
ئیبراهیم موتەفەریقە (لەدایک بوون 1674 - مردن 1745) لە ترانسیلڤانیا، کە ئەکاتە شارێکی ئێستا لە ڕۆمانیا لە دایک بووە. دیپلۆمات، زانای چەندین بابەت، بڵاوکەرەوە، چاپکەر، دیواخانچی، ئابوریناس، ڕۆشنبیر، ئەستێرەناس، مێژونووس، زانای ئیسلامی، بیرمەند وە کۆمەڵناسی عوسمانی بوو.
یەکێک لە نوسراوە گرنگەکانی کتێبێکە لە ساڵی ۱۷۳۱دا تیایدا باسی هۆکارەکانی دواکەوتنی دەوڵەتی عوسمانی ئەکات لە دەوڵاتانی ئەوروپا بۆ سوڵتان. هەمان سەرچاوە ئەڵێت: یەکەم چاپچی دەوڵەتی عوسمانی و ئیسلام بوە. بەپێی ویکی ئینگلیزی ئەم کتێبە لە ۱۷۳۲دا بڵاو کراوەتەوە و ناوی "اصول الحکم فی نظام الامم"ە بە زمانی عوسمانی.
سەرچاوەی تر
ویکی ئینگلیزی - هەمان کەسایەتی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆمەڵناسانی تورک پۆل:چاپکەرەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٤ پۆل:مردووانی ١٧٤٥
خدرڕیحان
خدرڕیحان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سوڵتان سەھاک
سوڵتان سەھاک یان سوڵتان ئیسحاق دامەزرێنەری ئایینی یارییە کە گەلی یارسان یان کاکەییەکان (١٢٧٦-١٣٩٥زایینی) بڕوایان پێیەز سوڵتان سەھاک بە سوڵتانی ڕاستەقینە و خاوەنی ڕێز ناسراوە و یارسان ئەو بە ڕووی ڕاستەقینەی حەقیقەت دەناسن. سوڵتان سەھاک کوردە و لە کۆتاییەکانی سەدەی حەوتی کوچی (١٢٧٦ زایینی) لە ناحیەی بەرزنجەی سەر بە قەزای سەید سادقی پارێزگای سلێمانیدا لە دایکبووە باوی ناوی شێخ عیسایە و دایکی ناوی ڕەزبار خاتوونەکە کچی حوسەین بەگی جەڵد بووە. کە ئەوکات ڕێبەر و دامەزرێنەری ڕێبازی قادرییەکان بوو. باوکی تەکیە و موریدی ھەبوو ھەر زوو لەگەڵ باوکی ڕێک نەکەوتوون ئەو ناوچەی بەرزنجەی جێ ھێشتووە و ڕووی لە گوندی شێخانی کوردستانی ئێران کردووە و لەوێ نیشتەجێ بووە.
ھەندێک سەرچاوە داوا دەکەن سوڵتان سەھاک بە نەسەب دەچێتەوە سەر ئیمام مووسای کازمی شیعەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:یارسان پۆل:کورد پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕەگبی
وێنۆک|ڕەگبی
ڕەگبی جۆرێک کایەی بە تۆپە کە مەبەستی سەرەکی تێیدا تێپەڕکردنی تۆپ لە ھێڵێکە بۆ وەدەستھێنانی خاڵ (ئمتیاز). ڕاگبی بۆ خۆی چەندین شێوازی ھەیە کە ھەموویان یەکەمجار لە ئینگلیس بناغە دانراون و یاسایە سەرەکییەکانیان یەکێکە. بەناوبانگترین یەکێتیی ئەم یارییە لە ئەمەریکایە بە ناوی خولی ڕەگبی ئەمەریکی.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەگبی پۆل:تیمە وەرزشیەکان
ئیبن فارز
ئیبن فارز (١١٨١-١٢٣٥) شاعیر و خواناسی عەرەبی میسری کە لە شێعری عیرفانیدا دەستێکی بەرزی ھەبووە و بە سلطان العاشقین ناوی دەرکردووە. ئیبن فارز لە شاری قاھیرەی میسردا لە دایک بوو و دەستی کرد بە خوێندنی فیقھ بەڵام لە دوای ماوەیەک دەرسی ڕەھاکرد و جل و بەرگی سۆفیانی لەبەرکرد. ئیبن فارز لە میسردا کۆچی دوایی کردووە و لە گەڕەکی موقتەمدا نێژراوە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی
ئەبوو مەحموود خوجەندی
خوجەندی ناوی تەواوی ئەبوو مەحموود حەمید کوڕی خدر خوجەندییە (٩٤٠ز-١٠٠٠ز) گەردوونناس و بیرکاریزانێکی مەغۆل بوو کە لە کۆتاییەکانی سەدەی دەیەمدا ژیاوە و یارمەتی درووستکردنی ڕوانگەیەک بووە لە نزیک شاری ڕەی (کە ئێستا شاری تاران دەکات) لە ئێران. لە شاری خوجەند لە تاجیکستان لەدایکبووە. ئەو زانیارییانەی کە تا ئێستا دەربارەی خوجەندی زانراون هەموویان لە نووسراوەکانی خۆیەوە و هەروەها لە قسەکانی نەسیرەددینی تووسییەوە وەرگیراون. لە وتەکانی نەسیرەددینی تووسییەوە ئەوە ئاشکرایە کە خوجەندی یەکێک بووە لە سەرکردەکانی مەغۆل لە ناوچەی خوجەند، کە ئەمەش ئەوە دەردەخات کە کەسێکی نەجیبزادە بووە. .
پەراوێزەکان
پۆل:زانایانی خۆراسان پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠ پۆل:مردووانی ١٠٠٠ پۆل:بیرکاریزانە موسوڵمانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
ڕێناس ڕۆژ
سەڵاحەددین شەھابی ناسراو بە ڕێناس ڕۆژ (تیلەکۆی سەقز - ١٩ی ئابی ٢٠٢١ لە ڕێگای حەسیچە-قامیشلۆ) شۆڕشوانی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و یەکێک لە فەرماندەکانی یەكینەكانی پاراستنی گەل (یەپەگە) لە ڕۆژاوای کوردستان بوو. ڕێناس ڕۆژ لە ١٩ی ئابی ٢٠٢١ لە بەردۆمانی فڕۆکە جەنگییەکانی ئەرتەشی تورکیا لە ڕێگای حەسیچە-قامیشلۆ لە ڕۆژاوای کوردستان کوژرا.
ژیان
سەڵاحەددین شەھابی لە تیلەکۆ سەربە شارستانی سەقز لە پارێزگای کوردستانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩٩٩ بەدوای ڕفاندنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لەلایەن دەزگاکانی ئەمنێتیی تورکیا، ئەمریکا و ئیسرائیل چوو لەنێوی ڕیزی گەریلاکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و دەستی کرد بە خەباتی چەکدارانە دژ بە حکۆمەتی تورکیا. ئەو لە پەکەکە ناوی شۆڕشگێرانەی ڕێناس ڕۆژی بۆ خۆی ھەڵبژارد. لە سەردەمی ھەڵمەتھێنانی داعش لەسەر کۆبانی لە ساڵی ٢٠١٤دا ھات بۆ ڕۆژاوای کوردستان و لەوێدا لە رزگارکردنی مەنبج، ڕەقە و دێرەزۆر وەکوو ئەندامێکی یەکینەکانی پاراستنی گەل بەشداری کرد. ڕێناس ڕۆژ لە ڕۆژاوای کوردستان بوو بە یەکێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی سەربازیی یەپەگە ‌و ھێزەکانی سووریای دیموکرات (قەسەدە).
کوژران
ڕێناس ڕۆژ لە کاتژمێری ١٤ی ڕۆژی ١٩ی ئابی ٢٠٢١ لە ڕێگای حەسیچە-قامیشلۆ کرایە ئامانجی فڕۆكەكانی ئەرتەشی تورکیە و کوژرا. ناوەندی ڕاگەیاندنی یەكینەكانی پاراستنی گەل (یەپەگە) لە ڕۆژى ٢٠ى ئاب لە بەیاننامەیەكدا ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە.
ھەر لەو ڕۆژە لە کاتژمێری ١٨دا، فڕۆکەکانی تورکیا ھێرشیان کردە سەر مەجلیسی لەشکەریی تەل تەمر لە ڕۆژاوای کوردستان کە لە ئەنجامی ھێرشەکە ٤ شەروانی ھێزەکانی سووریای دیموکرات کوژراون و ٣ شەروانیش بریندار بوون.
بنەماڵە
برایەکی ڕێناس ڕۆژ بە ناوی عیرفان شەھابی لە ژێر نازناوی ڕێباز تیلەکۆ پێشتر وەکوو گەریلایەکی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک) کوژرابوو.
ئامینە بیگلەری دایکی ڕێناس ڕۆژ لە پرسی کوڕەکەی وتی: «ڕێناس بەتەنھا کوڕى من نیە و شەھیدى ھەر چوار پارچەى کوردستانە» و وتی چۆنکە کوڕەکەم میوانى ڕۆژئاوای کوردستان بووە لە خەڵکی ڕۆژاوای کوردستان داوا دەکەم لە جێگەى من لە ئامێزى بگرن.
سەعید شەھابی باوکی ڕێناس ڕۆژ لە پرسی کوڕەکەی وتی: «ھەر دڵۆپە خوێنی شەھیدێک موشەکێکە بۆسەر دووژمن، بۆ دووژمنێکی فاشیزمی وەکو ئەردۆغان و ڕژێمەکەی کە فاشیزمترین دارودەستەن لە دنیادا». سەعید شەھابی کە دوو کوڕی لە خەباتی کوردستان کوژراون ھەروەھا وتی «شانازیی بە ھەردوو شەھیدەکەم و ھەموو شەھیدانی گەل و نیشتمانەوە دەکەم» و «حەزم دەکرد ١٠ کوڕی دیکەم ھەبوایە لەسەر ھەمان ڕێباز بچوونایە بە خۆشمەوە». سەعید شەھابی بانگەوازیی لە تەواوی گەلی کورد کرد کە یەکبگرن و خزمەتی دووژمنانی کورد و کوردستان نەکەن.
مەراسیمی پرسە
لە ڕۆژی ٢٠ی ئابی ٢٠٢١ لە شارەدێی تیلەکۆی سەربە سەقز لە پارێزگای سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، پرسەیەک بۆ ڕێناس ڕۆژ لەلایەن خەڵکی ناوچەکە و خزم و دۆستانی دانرا کە جەماوەرێكی زۆر بەشداری بوون. لە ڕۆژی ٢١ی ئابی ٢٠٢١ مەراسیمی پرسەی ڕێناس ڕۆژ لە دەربەندیخانی باشووری کوردستان بەڕێوەچوو. ھەروەھا لە ڕۆژی ٢٢ی ئابیش لەبەردەم ماڵی بنەماڵەکەی لە شارۆچکەی دەربەندیخان مەراسیمێک بەڕێوەچوو.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
١٧١١
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١١
هیندۆسی
٢٣٠px|وێنۆک|چەپ|سواستیکا یەکێکە لە سیمبۆلەکانی ئایینی ھیندوویزم ھیندوو کەسێکە کە پەیڕەوی یەکێک لە کۆمەڵە ئایینەکانی ھیندوویزمە. زۆربەی پەیڕەوانی ئەم ئایینە لە وڵاتی ھیندستان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:ھیندوویزم Hindu Hindu इन्तु (सन् १९९४या संकिपा) Индус
پۆل:گرووپە ئەفسانییەکان پۆل:ناسنامەی ئایینی
بڕیارنامەی ٢٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: سویس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٥٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:سوازیلاند لە ١٩٦٨ پۆل:مێژووی سوازیلاند پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
گاکووژەی خوارێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
١٧١٢
ساڵی ١٧١٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٢
دیو
وێنۆک|چەپ دیو یان ژوور یان چاوە یان وەتاغ یان ھۆدە ناوکۆیەکی بەرچاو و دیار لە ناو بینادایە کە بە دیوارەوە لە ئەوتر شوێنەکانی بینا جیا دەبێ و بە داڵانەکان پێوەندی لەگەڵ ئەوتر شوێنەکانی بیناکەوە ساز دەکا. زۆرێ کات دەرگایەکیشی ھەیە.
شایەت کۆنەترین چەشنی بەکارھێنانی دیو دەگەڕێتەوە بۆ کاتی مینۆییکانی باستان، ٢٢٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح. دیو بەشێکی دیار و جیاوازە لە ھەموو بیناکانی مینۆییکاندا.
سەرچاوەکان
پۆل:دیوەکان
بە دیزڵ کردن
بە دیزڵ کردن بریتییە لە گۆرینی ھەر جۆرێک لە سوتەمەنی وەک (گازۆلین یان بزوینەری ھەڵمی) بۆ دیزڵ لە ئۆتۆمبێلەکاندا کە ئەمەش مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سالی ١٩٣٠کان بۆ ١٩٦٠کان
گواستنەوەی ئاو
بزوینەری دوو قۆناغی دیزڵ داھێننرا لە ساڵی ١٩٢٢ و ھەتا ئێستاش بە کاردێت لەبەر ئەوەی چوستییەکی زۆری ھەیە کە ١٠٠٠٠٠ ھێزی ئەسپی و چوستی گەرمی لە سەدا ٥٠یە. لە ساڵی ١٩٢٥ بزوینەری ھەلمی گەیشتە بەڵام لە ساڵی ١٩٥٠کان لە سەدا ٥٠ ی بازاری داگیرکرد.
گواستنەوە بە شەمەندەفەر
لە شەمەندەفەردا بە دیزڵ کردن بە کاردێت لە جیاتی مۆتۆری کارابیی و بزوینەری ھەلمی، ئەم کارەش لە سالی ١٩٣٠کان و کراوە و ئێستاش بەکاردێت
سوودەکانی بۆ شەمەندەفەر
زیادکردنی کێشی خەرجییەکەی کەمترە، و زیاکردنی چوستی و باشییەکەی. بەکارھێنانی لە وەبەرھێنانی سکەی شەمەندەفەر دیزل خەرجییەکەی زۆرترە بۆ ھەر ھۆرسپاوەرێک، لەگەڵ ئەوەشدا، بەکار خستنیان و خەرجیی پشتگیری زۆر خوارووتر بوون بەڵام چاک کردنەوەی پشکنین و ھێشتنەوە زۆر بڵندتر بوون. ژێرخان تا پشتگیری دیزل بکات زۆر سادەترە و خەرجی کەمتر. دیزڵ سوتەمەنی کەمتری دەوێ پێویستی بە کەسێک نییە بۆ ئەوەی بەردەوام لەگەلی بێت وەک بزوینەری ھەڵمی کە بەردەوام پێویستی بە کەسێکە بۆ ئەوەی خەلووز بکاتە ژووری سووتان. پێکردنی بزوینەری ھەلمی بۆ پلەی گەرمییەکی دیاریکراو پێویستی بە کەسێکی پسپۆر و شارەزا ھەیە بەڵام دیزڵ زۆر ئاسانترە بۆ پێکردن و کوژاندنەوە و کاتی کەمتریشی دەوێت ئامادەبون.
ھەروەھا سوودیان ھەیە لە خزمەتکردنی نووشتانەوە، زیاتر وردترە بۆ بەرھەم ھێنانی ھێز، کە کۆنترۆل سیستەمێکی ھەیە دەتوانێ چەند شتێک پێکەوە ئەنجام بدات، بزوینەری ھەڵمی پێویستی بە گرووپێک لە کەسی شارەزا ھەیە، مەوودای چوستی دیزڵ لە خێرای بزوینەری جیاوازدا زۆر بەرزترە لە بزوینەری ھەڵمی، خێرای بزوینەری ھەڵمی ھەدسۆن باشە بەڵام تەنھا بۆ یەک مەرج بۆ خێرایی زۆر بەرز،
لە سەرەتادا دیزڵ بەھێزتر نەبوو لە بزوینەری ھەڵمی لەنێوان ١٩٣٠ بۆ ١٩٥٠ کە بزوینەری ئەوکات لەگەڵ ئەم سەردەمەدا ٢٫٥ ئەوەندە ھێزەکەی زیاد بووە کە لە کۆتایییەکانی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە.
دیزڵزەیشن دەتوانرێت بەدەست بھێنرێت بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەکی گەورە لە سکەکان کە خەرجی کەمترە لە بە کارەبایی کردن، ھەرچەندە لەکاتێکدا کە گەورەتر بێت خەرجی زیاترە لە بە کارەباکردن. چوستی و خێرای زۆر لە بەکارەباییکردن زۆرترە، گرنگییەکی زۆرە و سیستەنی کارەبایی لەلایەن ھەموو جیھانەوە پەسەندکراوە لەبەر بێدەنگییەکەی وەکو وڵاتانی باکووری ئەمریکا و بەریتانیا و ئوسترالیا.
ھێلی شەمەندەفەری ڕۆژئاوای گەورە ناسێنرا لە ساڵی ١٩٣٠ و یەکەم ھێلی سەرەکی بەریتانیا دروست کرا لەلایەن لەندەن میدلان و ھێلی شەمەندەفەری سکۆتلەندی لە ساڵی ١٩٤٧ بەڵام جیاواز لە شوێنەکانی تری جیھان بە بزوینەری ھەلمی کاری نەدەکرد.
دواھەمین شەمەندەفەری بزوینەری ھەڵمی کە دروست کرا لەلایەن بەریتانیا لە ساڵی ١٩٦٠ بە ناوی (ئەستێرەی ئێوارە) پاشان بەمدواوە بەتەواوی شەمەندەفەرەکان گۆران یان بۆ دیزڵ یان کارەبایی، لە ھێلی شەمەندەفەری ئێرلەندای باکوور بزوینەری ھەڵمی بەتەواوی نەما ھەمووی بووە دیزڵ لە ساڵی ١٩٧٠
بڕیارنامەی ٢٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٥٢‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئۆریگۆن
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری سەیلێمە.
سەرتیپاوا
جوگرافیا
سەرتیپاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نیکۆلا بوێلۆ
page=5|thumb|Les Satires نیکۆلا بوێلۆ شاعیر، نووسەر و ڕەخنەگری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٦ پۆل:مردووانی ١٧١١
ڕادیۆ
وێنۆک|ڕادیۆی دەستی
ڕادیۆ ئامێرێکە بۆ گواستنەوەی شەپۆلە کارۆموگناتیسیەکان لە نێوان دوو یان چەند شوێنی دوور لە یەک کە لەم نێوانەدا زانیاری (دراو) دەگوازێتەوە. بە ئامێرێک کە تایبەتە بە ھەناردەکردنی (بەڕێکردنی) شەپۆلەکان "ترانسمیتەر"(گۆزەر) دەوترێت و بە ئامێرێک کە شەپۆلەکان وەردەگرێت "رێسیڤێر" دەوترێت کر ئەم ئامێرە زۆرجار ھەر بە "ڕادیۆ" ناوی لێ دەبرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕادیۆ پۆل:داھێنانە بریتانییەکان پۆل:ڕاگەیێنی پۆل:ژێرخان پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
ھایدە سەفی یاری
ھایدە سەفی یاری لە دایک بووی ساڵی ١٩٦٠ مۆنتێرێکی ئێرانیە، سەفی یاری لە ساڵی ١٩٩٠ دەستیکرد بە مۆنتاژ کردنی فیلم و یەکەم فیلمی ناوی کچی کەنار زۆلکاوەکە بوو، سەفی یاری بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی فەجری وەرگرت بۆ مۆنتاژکردنی فیلمی ئاژانسی شوشەکان، سەفی یاری ساڵی دواتریش سەرکەوتنی بەدەستھێنایەوە و بۆ جاری دووەم خەڵاتی فەجری وەرگت بۆ مۆنتاژکردنی فیلمی قردێلەی سور.
ھایدە سەفی یاری مۆنتاژی بەشێک لە گرنگترین فیلمە فارسیەکانی کردووە لەوانیش فرۆشیار و جیابوونەوەی نادر لە سیمین و کیسەڵەکانیش دەفڕن و لانتووری
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:وتارە ھەتیوەکان
١٧١٣
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٣
پەیکەرتاشی
پەیکەرتاشی ھونەرێکی سێ-ڕەھەندییە کە لە تاشینی ھونەرمەندانەی بەرد، پلاستیک، لاجوەرد یان پەرەندار، شووشە، یا دار و چێو بەدی دێت. ئەو کەسە وا پەیکەرتاشی دەکات پێ دەگووترێت پەیکەرتاش.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پەیکەرتاشی پۆل:ھونەرە سۆماییەکان پۆل:پیشەکان
کلۆد لو پۆتی
کلۆد لو پۆتی نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
گاکووژەی سەرێ
گاکووژەی سەرێ (Gakûjey serê، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
پیروەلی باغی
پیروەلی باغی گوندێکە کە لە نێوان شارەکانی مەھاباد، میاندواو و بۆکاندا ھەڵکەوتووە. لە نێوان دوو ناوچەی چۆمی مەجیدخان و محاڵی ئەختاچی دا. ئەگەرچی مەودای لەگەڵ چۆمی تەتەھوو یان بەو جۆرەی ناوچەکەی بە ناو کراوە، چۆمی مەجیدخان، زۆرە. پێشوو سەر بە شارستانی مەھاباد بوو بەڵام دوای ئەوەی بۆکان بوو بە شارستان، ئەو گوندەش وێڕای چەندین گوند و ناوچەی دیکە خرایە سەر شارستانی بۆکان. بەپێی لۆغەتنامەی دێھخودا، پیروەلی باغی سەر بە ناوچەی محاڵی یەختەچییە. ھەر بەپێی دێھخودا ژمارەی دانیشتووانی گوندەکەی بە ٢١٧ کەس خەمڵێندراوە. ئەوەش ھەمان ئەو زانیاریانەیە کە «حاجی عەلیی رەزم ئارا» لە جڵدی چوارەمی کتێبی جوغرافیای ئوستانەکانی ئێران دا سەبارەت بە پیروەلی باغی نووسیویەتی و مێژووی زانیارییەکانی بۆ نێوان ساڵانی ١٣٢٥ تا ١٣٣٥ دەگەڕێتەوە و لەو بارەوە نووسیویەتی: پیروەلی باغی pir-vali-bäqi دێیەک لە دێیەکانی ئەختاچی بەشی دەوروبەری شارستانی مەھاباد
٣٥ کیلۆمیتریی ڕۆژھەڵاتی مەھاباد. ٧/٥ کیلۆمیتریی ڕۆژاوای جادەی ڕاکێشراوی بۆکان بۆ میاندواو
کوێستانی - فێنک - مالاریایی - دانیشتووانی ٢١٧ کەس - کوردی سوننی
ئاوی لە کانیاوە - بەروبووی بریتییە لە توتن و دانەوێڵە،
پیشە؛ کشتوکاڵ و ئاژەڵداری - بەرھەمی دەسکار، جاجم تەنین، رێگا؛ مالرۆ (ڕێگای باریک کە تەنیا مرۆڤ و ئاژەڵ دەتوانن پێی دا بڕۆن)'
لە ویکیپێدیای فارسی دا حەشیمەتی گوندەکە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ١٣٨٥ بە ٣٠٠ کەس و ٥٦ بنەماڵە خەمڵێندراوە.
ناو
لە مێژووی نووسراودا دوو کەسایەتی ھەبوون کە ناویان وەک ناوی ئەو گوندەیە؛ یەکەمیان پیروەلی برای ئەمیر وەلی و ئەمیر خوسرەوشا و دووھەمیان "پوریای وەلی" کە ناوی پاڵەوانێکی ئێرانی بووە و گۆیا گۆڕەکەی لە شاری خۆی ھەڵکەوتووە. بەڵام ئەگەری ئەوە لاوازە کە ناوی ئەو گوندە پێوەندی بە ناو و کەسایەتیی ئەو دوانە یان لە یەکێک لەو دوو کەسایەتیانە ھەبێ.
ناوی پیروەلی باغ لە ناوی شەخس و پیاوچاکێک وەرگیراوە کە ئیستا گۆڕەکەی بە «حاجی وەلی» ناسراوە. گۆڕی حاجی وەلی لە پەنا ئاوایی پیروەلی باغی بە وارش و ئاڵا و کۆمەڵێک بەردی سپی، تەخت و درێژ، لە ناو گۆڕستانێکی تەنیشت ئاوایی ھەڵکەوتووە. گۆڕستانەکە بەھۆی تێکەڵبوونی لەگەڵ ماڵەکانی ئاوایی، لە مێژە ئیدی مردووی لێ نانێژرێ بەڵام نزرگەی کچان و کوڕانە. ئەوانەی نیازێکیان هەیە چلدانەی لێ دەگرنەوەو بەختی خۆیان لەوێ تاقی دەکەنەوە و دایکان ئاقیدەیەکی زۆریان پێی ھەیە. «وەلی» پێش ئەوەش کە بچێ بۆ حەج و ببێ بە «حاجی وەلی»، لە ناو خەڵک دا خۆشەویست و جێگای ڕێز بووە. وەک گەورەیەکی ئایینی لەقەبی «پیر»ی بۆ بە کار ھێنراوە و پێیان گوتووە «پیروەلی». «پیر» لە ئایینی میترائیسمدا دوا پلەی خواناسی و ھاوتای خۆر بووە کە دوای ھاتنی ئیسلامیش وشەکە بە پلە ئایینییەکەوە ھەر وا بۆ پیاوچاکانی ئایینی ماوەتەوە. «پیر» بە مانای پیاوچاک و شێخی تەریقەت. «وەلی» بە ڕواڵەی ناوی ئەو پیاوچاکە بووە یان لە بەر پیاوچاکی، خەڵک بە «وەلی» و جێنشینی پێغەمبەرانیان شوبھاندووە. ھەرچەند ڕوون نییە کە ئاخۆ ئەو بەراستی شێخی تەریقەتێک بووە یان تەنیا گەورە و خۆشەویستێکی ئایینی و کۆمەڵایەتی. چونکە لە ئاوایییەکەدا جگە لە قەبرستانی سەرەکیی ئاوایی کە بە «قەبری سەیدان» ناسراوە، شێخ و سەیدی لێ نین و کەسیش خۆی بە وەچە و نەتیژەی ئەو نازانێ.
سەبارەت بە بەشی دووهی ناوی پیروەلی باغی، ئەوە دەگەڕێتەوە سەر هەبوونی باغێکی پڕ پیت و بەرەکەت لە پاڵ مەزاری حاجی وەلی کە بە ئاوی کانیاوی سەرەکیی ئاوایی پاراو دەکرێ و خەڵک بە «باغی حاجی وەلی» دەزانن. باغەکە داری کۆن و لەمێژینەی گوێز، توو و ھەروەھا باغێکی گەورەی ترێی لەخۆ گرتبوو. دوای داگیرکرانی کوردستان بە دەست پاسدارانی ناکۆماری ئیسلامی، باغەکە دەستی بەسەردا گیراو لە ئەنجامی پێڕانەگەیشتندا ڕوو لە فەوتانە. ھەروەھا پێشتریش زیانی پێ گەیەندراوە. لەوانە لە دوای ئینقلابی ساڵی ١٣٥٧ کە دەسەڵاتی مەلایان لە تاران گەمارۆی سووتەمەنی خستبووە سەر کوردستان، بەشێک لە دارگوێزە بە نرخەکانی باخەکە بۆ گەرمکردنی کورەی مزگەوت بڕدران. بە کورتی وێدەچێ ناوی پیروەلی باغ لەو باغ و شەخسە وەرگیرابێ. گوندی «باغی پیروەلی». ھەرچەند جۆری تێکھەڵکێش کرانی ئەو دوانە لە ناوی پیروەلی باغی دا، وەک ناوی بەشێکی زۆر لە گوندەکانی موکریان، بیچمێکی تورکانەی ھەیە. باخەکە پێشتر ھی بنەماڵەی قازی بوو و قازی ئەسکەری مامی قازی محەممەد بەسەریدا ڕادەگەیشت کە دواتر بە شێخانی غەوسابات فرۆشترا. بەڵام دوای ئینقلاب و داگیرکرانی کوردستان لەلایەن کۆماری ئیسلامی، باغەکەش لەلایەن پاسدارەکانەوە دەستی بە سەردا گیرا.
جوگرافیای گوند
پیرولی باغی لە نێوان ئەو دێھاتانەی خوارەوە دا ھەڵکەوتووە و بە قەولی دانیشتووانی ناوچەکە مەزرایان لێک دەگەڕێتەوە:
ئاوی خواردنەوەی گوندەکە لە کانییەک دابین دەکرێ کە لە ڕێی سیستمی کەرێزە، لە دوو کیلۆمیتریی ڕۆژاوای گوندەکەوە کێشراوە و ھەر بە کانی پیروەلی باغی ناسراوە. جگە لەوەش چەندین کانی و ئاوی دیکە مەزرا و کێڵگە بەراوەکانی ئاوایی پاراو دەکەن وەکوو: گۆلی مووچەی کاکی، گۆلی کا حەمە حەسەن، بەردە سووران، کانی گوڵان، کانێ سپی، کانی مەلا، کانی زەنگوڵە و کانی حاجی ڕەسوڵ.
کێوەکانی ئاوایی: داغداغانی، سێ لک، کاسە ڕووت، فەندیان یا کێوی سریلاوا، کێوی عەوڵابات و کەلە ملە، وەتەلگی، کێوە سپی، کێوە سوور، کورسیلە یا چراغچی و پاردە.
لە ساڵی ١٣٧١ کارەبا بۆ گوندەکە کێشراوە و ساڵی ١٣٨٥یش ئاوی لولەکێشی بۆ چووە. ھەروەھا ڕێگای گوندەکەش ئیسفاڵت کراوە.
سەرچاوەی ئابووریی خەڵک
حاسڵات پیروەلی باغی خاوەنی زەوی و زارێکی زۆرە بەڵام زۆربەی زەوییەکانی دێمەکارن. گەنم، جۆ، نۆک، نیسک، بەروبوومەکانی بێستان وەک شووتی، کاڵەک، تەماتە، خەیار (ھارۆ) و ترۆزی لە بەروبوومەکانی کشتوکاڵی گوندەکەن. پێشتر تووتنیشی لێ بەرھەم دەھات کە ئیستا ڕمێنی نەماوە. ھەروەھا داری بەریشی لێیە وەک گوێز، بادام، قەیسی، ترێ و تووی ڕەش. بە شێوەی خۆرسکیش ھەر دوو جۆرە داری گێوژ (سوور و زەرد) لە چیاکان ھەن. ئەو بەشە لە زەوییەکانی ئاوایی کە بەراون، بە ئاوی کانی پاراو دەکرێن کە سەرجەم پێنج مووچە و مەزرای لەو جۆرەی لێیە کە ھەر کامیان چەندین کانیان تێدا ھەڵکەوتووە. مەزراکان بریتین لە: مەزرای کۆنە دێ، مووچەی کاکی، بەردەسووران، مەزرای مامە حاجی، و مووچەی بەر دێ. دوای میکانیزەبوونی کشتوکاڵ، بیر و پۆمپ لە بەشێکی بەرچاو لە پێدەشتەکانی ئاوایی ھەڵکەندرا و بەو جۆرە مووچە و مەزرایەکی زیاتر بەراو کران.
ئاژەڵداری
جگە لە کشت و کاڵ، نیزیک بە ھەموو بنەماڵەکانی ئاوایی مەڕدارن. ھەموو بنەماڵەیەک لە پاڵ کاری کشت و کاڵ ١٠ تا ١٠٠ سەر و بگرە زیاتریش مەڕیان ھەیە کە بە ھەر چەند ماڵ، ساڵانە شوانێک مەڕەکان وەک مێگەل لە کێو و پێدەشتەکانی ئاوایی دا دەلەوەڕێنێ. جگە لەوە ھێندێک ماڵ چەند سەر مانگاشیان ھەیە. ھەروەھا مریشک، قەل، قاز و مراوی ئەو پەلەوەرانەن کە لە ئاوایی دا ھەن و دانیشتووان بۆ ھێلکە و گۆشت کەڵکیان لێ وەردەگرن.
دانیشتووانی ئاوایی: دانیشتووانی پیروەلی باغی سەر بە تایفە یان عێڵ و عەشیرەتێکی تایبەت نین و لە نێویان دا بنەماڵەکانی سەر بە مامەش، مەرزینگ، کوردە، باریک و ھیتر ھەن.
مێژووی پیرولی باغی
ڕوون نییە کە پیروەلی باغی کەی بۆ یەکەم جار ئاوەدان کراوەتەوە. ناوەکەی کە زیاتر وەک پێکھاتەیەکی تورکی دەچێ، بۆ سەردەمی ھاتن و داگیرکاریی تورکان دەگەڕێتەوە. ھەرچەند ئەوەش بەدوور نازاندرێ کە وەک زۆر گوند و ئاوایی دیکەی ناوچەکە، ناوی ئەو گوندەش وەرگێڕدراوی «کانیی پیروەلی»یان «باغی پیروەلی» بێ و لە سەردەمی دەسەڵاتداریی تورکاندا وەرگێڕدرابێتە سەر زمانی تورکی و گۆڕدرابێ. بەڵام بەو حاڵەش بە سەرنجدان بەوە کە بە ھەر چەند کیلۆمیتر لە دەوری ئاوایی شوێنەواری کۆنە دێیان ھەیەو ئەو شوێنانەش ھەر کامیان بە سەردەمێک پێش لەو ئاوایییە، ئاوەدان بوون و دواتر بە ھۆکاری جۆراوجۆری وەک سێڵاو، گرانی و … دانیشتووانەکەی بۆ شوێنێکی تر گواستوویانەتەوە، وێناچێ پیروەلی باغ لەو کۆنە دێیانە کۆنتر بێ. بۆ وێنە ئاسەواری ژیان و نیشتەجێ بوون بە شێوەی کۆنەسواڵەت یان کاولە کۆن لە مووچەی کاکی، مەزرای کۆنەدێ، کاولان و مەزرای بەردەسووران کەم و زۆر ھەر ماوە.
پیروەلی باغی لە سەدە و دەیەکانی کۆتایی دەورانی فیئوداڵی و سیستەمی ئابووری - کۆمەڵایەتیی ئاغا و ڕەعییەتی دا مڵکی بنەماڵەی قازی بوو و لە دوایین ساڵەکانیش دا لە نێوان ئاغاکانی دێبوکری و بنەماڵەی قازی دا دابەش کرابوو. ھەروەھا شێخانی غەوساباتیش زەوی و زاریان لە پەنا ئاوایی ھەبوو. بەر لە بنەماڵەی قازی، پیروەلی باغی مڵکی سەیدانی نوورانی بوو. بەڵگەش بۆ ئەوە بەسەرھاتی دەمی ئاویلکەدانی میرزا قاسمی قازی باوکی میرزا فەتاح و قازی عەلییە: "میرزا قاسم مریدی دڵسووتاوی شێخی بورھان بوو. پێش سەرەمەرگ داوای لە شێخ کردبوو کە یەک لە نیزیکانی خۆی بۆ خوێندنی یاسین و دادانی تەڵقینی بنێرێتە ژوور سەری. شێخ مەلای رەوانی یان رەببانی بۆ ئەو کارە رادەسپێرێ. "سەید سەعیدی نوورانی" لە عالەمی باتینیی مەلای رەوانیدا ھاتووەتە ژوور سەری میرزاقاسم و پێی دەڵێ؛ "لە تۆڵەی ئەوەی کە ئێوە بە تۆبزی دێی "پیروەلی باخی"تان لە وەرەسەی ئێمە ئەستاندوە، ئەمن ئیمانت لێ دەستێنم."
سەید سەعید کە پێش میرزا قاسم کۆچی دوایی کرد، لە سەیدانی کولیجە بوو. ساڵی ١٢٦٧ی کۆچی ھەتاوی یان ١٨٨٨ی زایینی کۆچی دوایی کردو لە خانەقای شێخی بورھان نێژرا. بەو پێیە سەیدانی نوورانی میراتگری حاجی وەلی بووبن و ئەو سەیدانەش کە گۆڕ و وارشیان بووەتە بناخەی گۆرستانی ئاوایی لە قەبری سەیدان، سەیدی بنەماڵەی نوورانی و خاوەن مڵکانی پێشووی ئەو گوندەن. سەیدانی نوورانی لە سنجاخ، کولیجە و چەند ئاوایی دیکەی ئەو دەڤەرە نیشتەجێن و خانەقای زەمبیل ھی ئەوانە. مڵکی پیروەلی باغی دەبێ لە زەمانی میرزا ئەحمەدی باوکی میرزا قاسمی قازی یان ھەر لە زەمانی میرزا قاسم دا کە ٧ برای ئازای ھەبوو، بۆ ئەو بنەماڵەیە دەستەبەر بووبێ. میرزا قاسم باوکی قازی عەلی، قازی ئەسکەر، سەیفولقوزات و میرزا ڕەحیم بوو کە ئەوەی دواییان لە تافی لاویدا لە پیروەلی باغی کوژرا.
ھاوکات لەگەڵ بنەماڵەی قازی، بەگزادەی موکریش تەماحیان لەسەر پیروەلی باغی ھەبوو. موکرییەکان کە دوای کوشتاری موکری قڕان لەلایەن شا عەباسی سەفەوی، لە بداخ سوڵتانەوە جارێکی دیکە درێژەیان بە دەسەڵاتی خۆیان لە ناوچەکە دایەوە، چەند جار شەڕ و تێکەڵچوونیان لەگەڵ بنەماڵەی قازی ھەبوو. شەڕی نێوان قازی و بەگەکانی بورھان کە ئاغای کۆنەمەڵالەریش بوون، لەسەر سنوور و کەوشەنی نێوان مەزرای کۆنەمەڵالەر و پیروەلی باغی ھاتە ئاراوە. لە یەکێک لەو تێکەڵچوونانەدا میرزا ڕەحیمی قازی برای قازی عەلی و مامی پێشەوا قازی محەممەد، کە ھێشتا جەوان بوو، لە نێوان سێلک و تەپکی گەڵاڵان کوژرا. کوژرانەکەی بەو جۆرە بوو کە میرزا ڕەحیم جووت و گای بردە سەر ئەو زەوییە دێمەکارانەی کە کێشەیان لەسەر بوو. بەگەکان ھەڵیانکوتایە سەر میرزا ڕەحیم و پیاوەکانی و، میرزا ڕەحیم بە دەستی «مەجیدبەگی بورھان» کوژرا. بە دوای ئەوەدا شەڕ بەرین بۆوە و بنەماڵەی قازی و بەگ لەشکریان لێک کۆ کردەوەو چەندان جار لێکیان دا و لێکیان کوشت.
لە سەردەمی شەڕی جیھانیی یەکەم دا، دوای ئەوەی خەڵکی شاری مەھاباد و ناوچەکە لە ترسی ھێرشی عرووس و لە ململانێی شەڕی ڕووس و عوسمانی دا ناچار بوون ناو شار و ئاوەدانی بە جێ بێڵن، قازی محەممەدی شەھید و ئەبولقاسمی سەدری قازی برای پێشەوا کە گەنج و تازە پێگەیەیشتوو بوون، لەو گوندە مانەوەو بە سەر دەغڵ و دانی ئاوایی دا ڕادەگەیشتن. زۆربەی خەڵک بەرەو ناوچە سەخت و شاخاوییەکان ڕایانکردبوو بەڵام میرزا محەممەد (پێشەوا قازی محەممەد) و میرزا قاسم (سەدری قازی) لە پیروەلی باغی ئەرکی ئاگاداری لە مڵک و ماڵ و حاسڵات و کاروباری مەزرایان پێ سپێردرابوو. ئەو دوو لاوە کە ئەو کاتە زۆرتر لە پازدە یا شازدە ساڵ تەمەنیان تێنەپەڕیبوو، بە یارمەتی گەوەرتاج خانم کچی میرزا فەتاحی قازی، خێزانی قازی عەسکەر کە پووری ئەوان و شێرەژنێکی ھەڵکەوتەی مەڵبەندی موکریان بوو، زۆر ئازایانە کاروباری گوند و مەزرایان ڕاپەڕاند و سەرکەوتووانە لەو ھەرێمەدا کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییان کرد. قازی عەسکەری مامیان ھەروەھا گەنم و دەغڵ و دانێکی زۆری دەچاڵ و عەمباران دا ڕاگرتبوو کە لەو سەردەمەدا بەھۆی گرانی و قاتی و قڕی زۆر باش بە گران دەفرۆشرا. میرزا محەممەد و میرزا قاسم وێڕای ئەوە کە بەو گەنم و دەغڵ و دانە گیانی ھەزاران کەسیان لە مەرگ ڕزگار کرد، بە فرۆشی ئەو دەغڵ و دانە دامودەزگایەکی دەسەڵات و ئاغایەتییان وەڕێ خست و بە پوڵی ئەو گەنمە دواتر گوندەکانی گوێگجەلی، دەلمە، مشیرابات، کانی کووزەڵە و عەوڵابات لەسەر چۆمی جەغەتوو کڕدران.
ھەر لە ماوەی ئەو چەند ساڵەدا کە لە گوندی پیروەلی باغی مابوونەوە، میرزا محەممەد و میرزا قاسم لەلای چەند نەفەر کاربەدەستی ڕووسی کە لە میاندواو بوون و ھاتوچۆی ئەو مەڵبەندەیان کردووە فێری زمانی ڕووسی بوون. بەتایبەتی میرزا محەممەد زۆربەی کاتی خۆی بە خوێندنەوەی کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامە و دەرسی ڕووسییەوە تێپەڕ کردووە و کاروباری مڵکداری و ئاغایەتیی بۆ میرزا قاسم بەجێ ھێشتووە. ئەم ماوەیە کە چەند ساڵی کێشاوە بۆ ئەم دوو لاوە وەک پلەیەکی گرینگی پێگەیشتن دێتە ئەژمار. میرزا قاسم پاش ساڵی شکاک (١٩٢٤_١٩٢٠) دەگەڵ کچی خاڵی خۆی شاسوڵتان خانمی ناھید کچی مستەفا بەگی سڵەمانکەندی کە لەقەبی سالاری ھەبووە زەماوەند دەکا. ھەر لەو ساڵەدا قازی عەسکەر و قازی عەلی و سەیفولقوزات جوێ دەبنەوە و ھەرکەو ماڵی خۆی دەکا. سەیفولقوزات گوێگجەلی (گوندێک لەسەر جەخەتوو) وەبەر دەکەوێ، قازی عەلی لە قارنجە و ئاغەڵیان بەشی خۆی ھەڵدەگرێ و قازی ئەسکەریش (میرزا عەبدوڵا) لە پیروەلی باغی دەمێنێتەوە.
میرزا عەبدوڵا (قازی ئەسکەر) وەجاخ کوێر و بە پێچەوانەی براکانی، پیاوێکی کەم خوێندەوار بەڵام بە مشوور بوو. دەورێکی گرینگی لە ئاوەدان کردنەوە و پێڕاگەیشتن بە گوندەکە دا ھەبووە. لەوانە سازکردنی حەوز و دەستبەئاو، بینای قەڵات و باڵاخانەیەکی بەرز کە بە خشتی خاو داندراوە کە بە داخەوە بەھۆی بێ خاوەنی ڕوو لە فەوتان و خاپوور بوونە. کە قازی ئەسکەر مرد، مڵک و ماڵەکەی وێڕای قەرزێکی زۆر، بۆ سەیفولقوزات بە جێ ما. ئەویش بەپێی بەڵگەنامەیەک، دوو دانگ لە مڵکی ھەر کام لە گوندەکانی پیروەلی باغی و عەوڵاباتی بە حاجی میرزا ساڵحی ئەمینی تاجری سابڵاخی فرۆشت تا قەرزەکانی قازی ئەسکەری پێ بداتەوە. مەبەست لە عەوڵابات لێرەدا ھەر ئەو گوندەیە کە لە داوێنی کێوی عەوڵابات لەسەر ڕێگای پیروەلی باخی بۆ حسین مامە ھەڵکەوتوەو دەمێک ساڵە چۆڵ و کاولە. ڕەنگە ھەر لە سەرەتاشەوە لەلایەن قازی ئەسکەرەوە ئاوەدان کرابێتەوەو ناوی خۆی (میرزا عەوڵا - عەوڵابات)ی بەسەردا بڕاوە.
وێدەچێ قازی ئەسکەر لە سەردەمی ژیانی خۆیشیدا بەشێک لە زەوی و مڵکی پیروەلی باغیی بە ئاغایانی دێبوکری فرۆشتبێ یان حاجی میرزا ساڵح دواتر بەشەکەی خۆی بە زیاتر لە یەک کەس فرۆشتبێتەوە. لە دەیەو ساڵانی کۆتایی سیستمی ئاغاو ڕەعییەتی دا، سەعدووناغای قۆڕغان (ڕەسووڵی) کە سەر بە بنەماڵەی ئاغایانی دێبوکری بوو، خاوەنی زەوییەکانی باکوور و ڕۆژاوای ئاوایی بوو و وەرزێرانی بەشێک لە مووچە و مەزرای گوندەکە ڕەعییەتی ئەو بوون. دوو بنەماڵەی قازی و دێبوکری لەسەر ئەم دابەشکارییە و کەوشەنی نێوانیان، چەندان جار شەڕ و نێوان ناخۆشیان کەوتە بەینەوە.
دوای ئینقلابی سپی ساڵی ١٣٤٢ لەلایەن حەمەرەزا شا، دەسەڵاتی ئاغاوەتیش لەسەر مووچە و مەزرای خەڵکی گوندەکە کورت کرایەوە بەڵام دیسانیش بەشێکی زۆر لە مەزرا و مووچەی ئاوایی ھەر بۆ ئاغاوەتان مایەوە. بە تایبەت زەوییەکانی دەشتی عەوڵابات کە بە میرات بە خانمە خانمی ھاوسەری ڕەحیمی سەیفی قازی و بووکی سەیفولقوزات بڕابوو. دوای ئینقلابی ساڵی ١٣٥٧ حیزبی دێموکرات کە لە ناوچەکە حوکمی دەکرد، ئەو زەویانەی بە سەر قەرە و ڕەشایی گوندەکە دا دابەش کرد. دوای داگیر کرانەوەی کوردستانیش، کۆماری ئیسلامی دەستی لەو زەوی دابەشکردنەی حیزبی دیموکرات وەرنەدا.
پیروەلی باغی تا بەر لە ئینقلابی ساڵی ١٣٥٧ لە ئێران، گوندێکی قەرەباڵغ بوو. دانیشتوانی ٧٠ بۆ ٨٠ ماڵ دەبوون. بەڵام لەو سەروبەندەدا بە هۆی زۆر بوونی حەشیمەت و کەمیی کار، نەبوونی خزمەتگوزاری وەک ئاو، کارەبا، ڕێگاوبان، قوتابخانە و... بەشێکی بەرچاو لە خەڵکی گوندەکە ڕوویان لە شارەکانی بۆکان و مەهاباد کرد. بەشێکیشیان بوون بە دوو بنە یان زستان و هاوینیان دەکرد. بەو جۆرە بەرەبەرە لە حەشیمەتی ئاوایی کەم بۆوە. گوندەکە ساڵی ١٣٧٠ی هەتاوی کارەبای بۆ کێشرا و درەنگتر لوولەکێشی بۆ کرا و تەلەفونخانەشی بۆ دامەزرا.
سەرچاوەکان
مامەشێرە؛ بەیتبێژێکی بەناوبانگی سەردەم لە پیروەلی باغی http://www.bokan.de/laperekan/nuseran/Kak%20Anwer/bokan/bokan401.pdf
ژێدەر:
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان پۆل:گوندەکانی کوردستان
١٧١٤
ساڵی ١٧١٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٤
داربەسەرە
داربەسەرە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
داربەسەرە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی نەورۆز و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵغانلوی بچوک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی پاریاوڵە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەپەسەوز.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سەیفاوا
سەیفاوا (Seyfawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٢ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٢٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٥٤‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
١٧١٥
ساڵی ١٧١٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٥
ڕەزا یەزدانی
ڕەزا یەزدانی لەدایکبووی ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣ لە تاران. گۆرانیبێژێکی ئێرانییە کە لە سەر شێوازی ڕۆک کار دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مۆسیقای ڕۆکی ئێرانی پۆل:خەڵکی تاران پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
ئانیتتا
ئانیتتا، کوڕی پیزانا، کەیانێکی کوششارا بوو. ئانیتتا بۆ خەباتەکەی لە نوسینی چەند نویسار بە زمانی ھیتی ناودار و ناواژۆ یە.
سەرەتای پاشایەتی ئانیتتا لە سەدساڵی ١٧ھەمی پێش زایینی بوو. نوسراوەی ئانیتتا کۆنترین نوسراوە بە زمانی ھیتییەکانە. ئەم نوسراوە ھەروەھا کۆنترین نوسراوەی بەدەستی زمانی ھند و ئەورۆپییە.
ژیاننامە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
یاریی سکوید
یاریی سکوید (، ) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی کۆریای باشوورە کە لە نێتفلیکس بڵاوکرایەوە. نووسەر و دەرھێنەری زنجیرەکە ھوانگ دۆنگ-ھیوک و زنجیرەکە لە چەشنی زیندوومانەوەیە؛ گرووپێکی پێکھاتوو لە خەڵکی ئاسایی کە ژمارەیان ٤٥٦ کەسە بانگھێشت دەکرێن تاکوو بۆ بەدەستھێنانی ٧٬٣٨ ملیۆن دۆلار، بەشداری لە کۆمەڵە یارییەکی منداڵانەدا بکەن کە تێپەڕاندنیان ھەڕەشەی مەرگی بەدواوەیە. یاریی سکوید بۆ یەکەمجار لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١دا بۆ ھەموو جیھان بڵاو بووەوە و بوو بە یەکەمین زنجیرەی درامیی کۆری کە پلەی یەکەم بھێنێت لە «دە لە پڕبینەرترین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی حەوتە».
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت پۆل:یاریی سکوید پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩
عەلی کوڕی ئەحمەد نەسەوی
عەلی کوڕی ئەحمەد نەسەوی ناسراو بە نەسەوی (بە ئینگلیزی: Alī ibn Ahmad al-Nasawī) (١٠١٠ز - ١٠٧٥ز) بیرکاریزانێکی فارس بوو لە خۆراسان لە ئێران. لە سەردەمی حوکمڕانی دەوڵەتی بوەیهی و لە ژێڕ فەرمانڕەوایی سوڵتان ماجد ئەلدەولەهدا کاری کردووە. کتێبێکی لەسەر زانستی ژمێرە بە زمانی فارسی نووسیوە و پاشان بە زمانی عەرەبیش بە ناونیشانی (المقنع في الحساب الهندي). هەروەها دەربارەی کتێبێکی زانا ئارکیمیدز بە ناوی (Lemma) شتی نووسیوە و هەروەها دەربارەی بیردۆزی مینیلاوس شتی نووسیوە لە کتێبەکەیدا بە ناوی (الکتاب العشبا) کە تیایدا هەندێک شوێنی وەرگێڕانی کتێبی (The Lemmata)ی ئارکیمیدزی ڕاست کردووەتەوە کە لەلایەن زانا سابت کوڕی قورا و وەرگێڕدرابوو بۆ عەرەبی و دوایین پێداچوونەوەی لەلایەن زانا نەسیرەددینی تووسییەوە بۆ کرابوو.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠١٠ پۆل:مردووانی ١٠٧٥ پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
باری خۆ نەگۆڕین
وێنۆک
لە فیزیکدا، باری خۆ نەگۆڕین بریتییە لە خۆڕاگریی تەنی فیزیکی لە بەرامبەر گۆڕینی حاڵەتی جووڵەیدا. بنەمای سرەوتن یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی فیزیکی کلاسیک، ئەو بنەمایانەی کەوا جووڵەی ماددە و چۆنیەتیی کاریگەریی ھێزە دەرەکییەکان لەسەر ئەو جووڵەیە ڕاڤە دەکەن. ئیساک نیوتن لە دەستپێکی بەرھەمە گرنگەکەی خۆی، پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی، لە پێناسەی ژمارە ٣دا، باری خۆ نەگۆڕین پێناسە دەکات:
،vis insita یان ھێزی زگماکیی ماددە، توانایەکە بۆ خۆڕاگرتن، کە بەھۆیەوە ھەموو تەنێک، ئەوەندەی کە تێیدا دەمێنێتەوە، تێدەکۆشێت لە دۆخی ئێستایدا بەردەوام بێت، چ لە وچاندا بێت، یاخوود یەکشێوەیانە لە ڕاستەھێڵێکدا بەرەوپێش لە جووڵەدا بێت.
پەراوێزەکان
پۆل:میکانیکی کلاسیکی پۆل:بارستە
بڕیارنامەی ٢٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: گینێی ئیستوایی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٥٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:مێژووی گینێی ئیستوایی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
گرژاڵی خوارێ
گرژاڵی خوارێ (Girjallî xwarê، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧ کەس لە ١١٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئیلینۆی
ئیلینۆی یان ئیلینووا (بە ئینگلیسی:Illinois) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری سپرینگ‌فیڵدە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیلینۆی پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٨ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
١٧١٦
ساڵی ١٧١٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.