cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئاوھەڵگر
ئاوھەڵگر چینێکی ژێرزەوی کە ئاو ھەڵدەگرێت، کەڤرێکی ئاوپێداتێپەڕ، درزی کەڤرەکان، یان ماددەی نەچەسپاوە (چەو، لم، یان لیتە). دەتوانرێت ئاوی ژێرزەوی لە ئاوھەڵگرەکان لەڕێی لێدانی بیرەوە دەربھێنرێت. ئاوھەڵگرەکان خاسیەتی جیاوازیان ھەیە. توێژینەوەی لێشاوی ئاو لەئاوھەڵگرەکان و خاسیەتەکانی ئاوھەڵگرەکان پێی دەگوترێت ھایدرۆجیۆلۆجی.
ئاڵنگارییەکانی بەکارھێنانی ئاوی ژێرزەوی بریتین لە: زیادەڕۆیی (دەرھێنانی ئاوی ژێرزەوی لە دەرەوەی بڕی ھاوسەنگی ئاوھەڵگر)، ڕۆچوونی زەوی پەیوەست بە ئاوی ژێرزەوی، سوێروونی ئاوی ژێرزەوی، پیسبوونی ئاوی ژێرزەوی.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆما ئاوییەکان پۆل:ئاو و ژینگە پۆل:ئاوناسی پۆل:ئەندازیاریی ئاو پۆل:دابینکەری ئاو
بڕیارنامەی ١١٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆسۆڤۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٦٨‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سربیا و مۆنتینیگرۆ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:سربیا لە ١٩٩٨ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٨ پۆل:کۆسۆڤۆ لە ١٩٩٨
شەکرە
چەپ|300px|وێنۆک|نیشانی جیھانی بازنەی ئاوی بۆ نەخۆشانی شەکرە چەپ|300px|وێنۆک|ئامێری تاقی کردنەوەی ڕێژەی گلوکۆزی خوێن شەکرە یان نەخۆشی شەکرە جۆرێکی شێوانی مێتابۆلیزمی لەشە. لەم نەخۆشییەدا ڕێژەی گلوکۆزی خوێن بەرز دەبێتەوە، بە واتایەکی تر یان لەش ناتوانێ ئەنسۆلینی پێویست بۆ دابەزاندنی شەکری خوێن بەرھەم بھێنێت یان لەش لە بەرامبەر ئەنسۆلینەوە خۆڕاگری دەکا و بەم بۆنەوە ئەنسۆلین ناتوانێ کاری ئاسایی خۆی ڕاپەڕێنێ.
کاری سەرەکی ئەنسۆلین دابەزاندنی ڕێژەی شەکری خوێنە. نەخۆشی شەکرە دوو جۆری سەرەکی ھەیە: شەکرەی جۆری یەک بەھۆی تیاچوونی خانەکانی بێتا لە پەنکریاسدا بەدی دێت کە دەبێتە ھۆی کەموکوڕی بەرھەم ھێنانی ئەنسۆلین. لە جۆری دوودا، لەش لە بەرامبەر ئەنسۆلینەوە خۆڕاگری دەکا و ناھێڵێ ڕێژەی شەکری خوێن دابەزێنێ. لە شەکرەی جۆری دوودا دیارە ھۆکارەکانی جینیتیکی، قەڵەوی و تەمەڵی دەوری سەرەکی دەگێڕن.
چون لە نەخۆشی شەکرەدا خێرایی و لیھاتوویی لەش بۆ سووتاندن و بەکار ھێنانی گلوکۆز ڕوو لە کەمی دەنێت، ڕێژەی شەکری خوێن بەرز دەبێتەوە (ھایپرگلاسمیا)، کاتێک ئەم شەکرە زۆرە بۆ ماوەیەکی درێژ لە لەشدا دەمێنێتەوە، لێکەوتەی مایکرۆڤاسکوولاری دەبێ و ئەندامەکانی تر وەک گورچیلە، چاو و دەمارەکان تووشیان دەکات. ھەروەھا نەخۆشی شەکرە لەگەڵ ڕیسکی نەخۆشییەکانی ڕەگ و دڵدا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی ھەیە. لەم ڕووەوە ناسینی پێشوەختی ئەم نەخۆشییە لە کەسانی ھای ڕیسکدا دەتوانێ بەر بە ڕوودانی ئەم نەخۆشییە بگرێت. تاقی کردنەوەی ڕێژەی شەکری خوێن باشترین ڕێگای ناسینەوەی ئەم نەخۆشییەیە.
پۆلێن و نیشانەکانی شەکرە
نەخۆشی شەکرە چەن جۆری ھەیە کە لە کاتی دەرکەوتندا لێک ھەڵاوەردە دەکرێن. کەوابوو دەسنیشان کردنی جۆری شەکرە ھەڵدەگەڕێتەوە بۆ ئەو ھەلومەرجەی کە نەخۆشی تێیدا خۆی دەردەخا. لە زۆرێ نەخۆشدا ئەمە بە ئاسانی ناچێتە ناو پۆلێکی دیاریکراوەوە؛ بۆ وێنە کەسێ کە تووشی شەکرەی دووگیانی بووە لەوانەیە پاش سکپڕیش لە کۆڵی نەبێتەوە، کەوابوو جۆری شەکرەکەی بە جۆری ٢ دەگۆڕێت. کەوابێ دیاری کردنی جۆر و ھۆی شەکرە بۆ پزیشک و نەخۆش گرنگییەکی وای نامێنێ. پۆلێنی کۆن، شەکرەی بە دوو جۆری بەستراو بە ئەنسۆلین و نەبەستراو بە ئەنسۆلینەوە دابەش دەکرد. ئەم پۆلێنە لە دەیەکانی ٨٠و٩٠ دا پەرەی ساند، بەلام بەھۆی کێشەی زۆرەوە، ئەنجومەنی شەکرەی ئەمریکا، پۆلێنێکی نوێی ھێنایە ئاراوە کە شەکرەی بە چەن جۆری: جۆری ١وجۆری٢ و شەکرەی دووگیانی و جۆرەکانی تر دابەش کرد. ئەم پۆلێنە ئەگەرچی کەموکووڕی تێدایە بەڵام تا ئێستاش بەردەوامە.
شەکرەی جۆری یەک
بڵاوەی ئەم جۆرە شەکرە لە نەخۆشەکانی خۆدئیمەنی وەک نەخۆشی گرەیڤز، کەمکاری تایرۆیدی ھاشیمۆتۆ و ئادیسۆن، زۆرترە. پاش تیاچوونی خانەکانی بێتا لەلایەن لیمفۆسیتەکانەوە، ڕژانی ھۆرمونی ئەنسولین کەم دەکا تا ڕادەیێ کە گلوکۆزی خوێنی پێ ڕاگیر نابێ. پاش تیاچوونی ٨٠تا٩٠ لەسەدی خانەکانی بێتا، ھایپرگلاسمیا ڕوودەدات و پێدەچێ نەخۆشی شەکرە خۆی دەربخا. لەم قۆناخەدایە کە نەخۆش پێویستی بە ئەنسۆلینی دەرەکییە، تا لە سەرھەڵدانی کێتۆز بەرگری بکاو میتابوولیزمی چەوری و پرۆتین یش ڕێک بکات.
لە ئێستادا ھۆکاری سەرەکی سەرھەڵدانی شەکرەی جۆری یەک، کاردانەوەی خۆدئیمەنی ناسراوە. ئەم جۆرە شەکرە زۆرتر لە ناو مناڵان و تازەلاواندا دەبینرێت، بەڵام تەمەنەکانی تر پارێزراو نین.
شەکرەی جۆری دوو
لە شەکرەی جۆری دوو کە ٩٠ تا ٩٥ لەسەدی نەخۆشەکانی شەکرە دەگرێتەوە، لەش لە بەرامبەر ئەنسۆلیندا خۆڕاگری دەکا. لەم نەخۆشانەدا لەش ئەنسۆلینی پێویست بەرھەم دەھێنێ(ڕەنگە زۆرتر لر ڕادەی ئاسایی)، بەڵام بگیرەکانی خانەکان لە گرتنی ئەنسۆلین خۆ دەبوێرن و لە ڕاستیدا ناھێڵن ئەنسۆلین بچێتە ناو خانەکانەوە و کاری ئاسایی خۆی بەجێ بێنێ. ئەم نەخۆشانە پێویستیان بە ئەنسۆلینی دەرەکی بەردەوام نییە. شەکرەی جۆری دوو لە کەسانی قەڵەودا زۆرتر بەدی دەکرێ. ڕێژەی بڵاوەی ئەم نەخۆشییە لە ژناندا پتر لە پیاوانە. لەم جۆرەدا ئاسایییە کە نەخۆش ساڵەھا بە نەخۆشییەکەی نەزانێ، جونکە شەکر بەرە - بەرە لە خوێندا بەرز دەبێتەوە. خۆڕاگری لە بەرامبەر ئەنسۆلین لەوانەیە بە دابەزاندنی کێش و دەرمان ھێورتر ببێ، بەڵام ناگەڕێتەوە سەر دۆخی ئاسایی خۆی.
ئەگەرچی لەم ساڵانەدا شەکرەی جۆری دوو لە ناو منداڵان و تازەلاوانیشدا پەرەی سەندووە، بەڵام بەردەوام مەترسی ئەم نەخۆشییە لەگەڵ بەرزبوونەوەی تەمەن، قەڵەوی و کەم جووڵەیی لە زۆربووندایە و پتر لە ژنانێ کە پێشینەی شەکرەی دووگیانی و کەسانی تووشیار بە نەخۆشی بەرزی تەوژمی خوێن یا تێکچوونی ڕادەی چەوری خوێن دەبینرێت. جۆری دوو زۆرتر لە جۆری یەک شوێنپای جێنیتیکی پێوە دیارە.
شەکرەی دووگیانی
ھەر جۆرە بەرز بوونەوەی ڕێژەی گلوکۆزی خوێن لە سەردەمی دووگیانیدا بە شەکرەی دووگیانی دەناسرێت. دەرکەوتووە کە دووگیانی بۆ خۆی یەکێک لە ھۆکارەکانی سەرھەلدانی نەخۆشی شەکرەیە. دووگیانی تەنانەت دەتوانێ بچووکترین کەموکووڕییەکانی ئەنسۆلین ئاشکرا بکات. ئەو کەسانەی کە لە پێشدا تووشی سووکەڵە شەکرەن، بە ئەزموونەکانی سەردەمی دووگیانی دەچنە ئەم پۆلەوە. شەکرەی دووگیانی ٣–٨ لەسەدی سکپڕییەکان دەگرێتەوە، ھەروەھا بە یەکێک لە ھۆکارەکانی بەدئەنجامی لە دووگیانیدا دێتە ھەژمار. شەکرەی دووگیانی بۆ خۆی دەتوانی ڕاستەوخۆ ببێتە شەکرەی جۆری دوو. ئەم جۆرە شەکرە تەندروستی دایک و کۆرپە دەخاتە مەترسییەوە. بەلام بە ناسینەوە و چارەسەری گونجاو تا ڕادەیەکی باش بەر بە لێکەوتە خراپەکانی دەگیرێت. ژنانی ھای ڕیسک بە ئەزموونی ٧٥ گرەمی خۆڕاگری گلوکۆز لە یەکەمین پشکنینی پزیشکی و پاشان لە ئەزموونێکی دووبارە لە ٢٤ تا٢٨ حەفتەییدا، تاقی دەکرێنەوە.
چارەسەری نەخۆشی شەکرەی دووگیانی، سەرەتا بە ڕجیمی خۆراکی و جموجووڵی لەش و پاشان ئەگەر سەرکەوتوو نەبوو، ڕێژەی شەکری خوێن بە ئەنسۆلین ڕاگیر دەکرێت. ئەم ژنانە دەبێ دوای دووگیانیش لەژێر چاودێری پزیشکیدا بن.
نیشانەکان
سەرەتا لەوانەیە نەخۆشی شەکرە ھیچ نیشانەیەکی نەبێ. زۆربەی نەخۆشەکان بە ڕێکەوت و لە ئەزموونێکی خوێندا دەناسرێنەوە. لەگەڵ بەرز بوونەوەی ڕێژەی شەکری خوێن، نیشانەکان دەردەکەون:
شەکرەی تووش
لەم نەخۆشانەدا دێ ھیدراتەیشن زۆر توندە و لەگەل زۆربوونی ئۆسمولاریتەی پلاسما، ئاستی ھۆشیاری دادەبەزێت. لەم نەخۆشییەدا نیشانەکانی دەماری وەک بزڕکان و دۆخێک وێنەی جەڵتەی مێشک بەدی دەکرێت کە بە ڕێک کردنەوەی ئۆسمولاریتی ھەڵدەگەڕێتەوە. چارەسەری ئەم دۆخە ھەستیارە دەبێ بە ھەڵمەتی تێراو کردنی لەش لە ئاو و ئەنسۆلین دەست پێ بکا.
ژیان لەگەڵ نەخۆشی شەکرە
جۆری یەکەمی ئەم نەخۆشییە ئەوەیە، کە ئەمرۆ بزانین ناتوانرێت ڕێگای لێ بگیرێت. ئەوەی کە پێویستە جێ بەجێ بکرێت ئەوا، وەرزش خواردنی ژەمەکان بە ڕێک و پێکی بەکارھێنانی ئەنسۆلین بۆ ئەوەی باش بیت. بە ھەمان شێوە ئەم ڕێنماییانەی کە باسکران وەک خواردن و وەرزش و چاڵاک کردنی لەش دەگرێتەوە بۆ نەخۆشی شەکرە لە جۆری دوو بەکاردێت.
بۆ جۆری دوو ئەوا وەرزش خواردن ھەروەھا کێشی ئاسایی گرنگە. ئەگەر کێشت زیاد بوو ئەوا دەبێ کێشت دابەزێنیت. وەرزش گرنگە ھەموو جۆرەکانی گرنگن بۆ دابەزینی ڕێژەی خوێن جوڵانەوەت بە شێوەیەکی ڕێک و پێک بێت. بۆ نموەنە ٣٠ خولەک ڕۆژانە بڕۆ.
ڕێنمایی خواردن
خواردنەکان بەشێوەیەکی ڕێکو پێک دابەشی سەر ژەمەکان بکە. ئاگاداری خواردنە چەورییەکان بە. ئەو خواردنانە ھەڵبژێرە کە بیبەر ئاڵەت یان تێدایە. کەمتر خواردن و خواردنەوە بخۆ کە پێکھاتەکەی شەکری تێدایە.
نەخۆشی شەکرە و سێکس
نەخۆشی شەکرە بۆ ماوەیەکی درێژ زۆر ئۆرگان تێک دەدات، ھەندێ جار ھەستەکانی ئۆرگانەکانی سێکس. پیاو ھەمان ماوەی نابێ بۆ جووت بوون. دروست بوونی تۆو (سپێرم) دووچاری تێکدانی ھەستەکان دەبێت. ھەروەھا لەلایەن ژنانیشەوە دووچاری کێشەی سێکسی دەبێت، ھەستە تێکچووەکان کاری خۆیان لە دەست دەدەن لە ناو ڕەحم. ھەروەھا ڕێژەی شەکر لە خوێن کاریگەری خۆی ھەیە، لە کاتی بەرزی و نزمی ڕێژەکە. وشک بوونەوەی ڕەحم ئاسایییە لە کاتی نەخۆشی شەکرە کە توشی ئازاری دەکات، ژنان ئاسانتر توشی ھەوکردن دەبن لە ناو ڕەحم و ھەروەھا ھەوکردنی ڕێڕەوی میز.
پشکنینی نەخۆشی شەکرە
بۆ ئەوەی ڕێژەیی شەکری خوێن بزانی باشتر وایە پێش نان خواردن ڕێژەکەی بپێوی تۆ کە نەخۆشی شەکرەت ھەیە بۆ دوو جار لە ھەمان کات بۆ دوو ڕۆژی جیاواز پیشان دەدات کە تۆ ڕێژەکەت یەکسانە یان زیاتر لە ٧٬٠ میللمۆل بۆ ھەر لیترێک.
چارەسەری نەخۆشی شەکرە جۆری یەک
لە جۆری یەکەم تەنھا بە بە کارھێنانی ئەنسۆلین کە ڕۆژانە بە ڕێگای دەرزی یان قەڵەمی ئەنسۆلین وەردەگیرێت.
چارەسەری نەخۆشی شەکرە لە جۆری دوو
زۆرجار ڕێژەی شەکر ڕێک دەخرێت بەھۆی وەرزش کردن و ڕێکخستنی ژەمەکانی خواردن. پاشماوەیەک حەپ بە کاردەھێنی. دواتر ئەنسۆلین بەکاردەھێنێت. چارەسەرەکە جیاوازە لە نێوان کەسی توش بوو. ئاسایی لەگەڵ حاڵەتی چارەسەر کردنی نەخۆشی شەکرە جۆری دووەم چارەسەری نەخۆشی پەستانی خوێن و کۆلیسترۆل بکرێت.
لە کاتی دابەزینی شەکری خوێن ڕێژەیی ئەنسۆلینەکە کەمتر بوو لە ٣٬٥ میللیمۆل بۆ ھەر لیترێک
نەخۆشەکە ڕەنگی زەرد ھەڵدەگەڕێ، دەلەرزی، عەرەقە دەکات، تێک دەچێ. دەبورێتەوە، ئەوە بزانە دەتوانی خواردن قوت بدات. ئەوا شتێکی شیرین بە خواردنەوە یان خواردن بیدەرێ. ترێ ڕێژەیی شەکر زوو بەرزدەکاتەوە. بەڵام لەو کاتەیا ئەگەر ترێ نەبوو دەبێ شتێکی شیرین تر ھەر بدەرێ.
لە دۆخی بێ ئاگایی ڕێژەیی شەکر بۆ کەمتر لە یەک میللمۆل دابەزی
ئەوا نەخۆش بێ ئاگایە ئەوا ناتوانی خواردن و خواردنەوەی بدەیتێ. بەشێوەیەک نەخۆشەکە درێژ بکە کە بۆری ھەناسەی کراوە بێت لەسەر تەنیشت بێت. تەلەفۆن بۆ فریاکەوتن (ئەمبوڵانس) بکە ئەوان شەکری تواوە لە ڕێگای خوێن دەدەن بە نەخۆش، ئەوەش وا دەکات کە نەخۆشەکە زوو بە ئاگا بێتەوە. بۆ زیاتر پاراستنی ئەو کەسانەی کە نەخۆشی شەکرەیان ھەیە ئەوە پێویستە دەرزی ھۆڕمۆنی گلوکۆجۆنیان ھەبێت. دەرزی ڕێژەکەی زیاد دەکات ئەوەش دەتوانرێت لە خێزانەکە کەسێک لێی بدات کە زانیاری ھەبێت لە چۆنییەتی بەکارھێنانی ئەوەش لەلایەن دکتۆرەوە دەنوسرێت.
بەرزبونەوەی ڕێژەیی شەکر لە خوێن
ئەگەر نەخۆش ڕێژەیی شەکری لە خوێندا بەرزبووەوە دەبێتە ھۆی بورانەوە بەھۆی کەمی ئەنسۆلین. نیشانەکانی ئەمە دڵ تێکەڵ ھەڵچون و ڕشانەوە و سک ئێشان ھەروەھا، بۆنێکی بەھێزی لێ دێت لە کاتی ھەناسەدان وەک بۆنی ئەسیتۆن. زۆر جار زەحمەتە بزانی ئایا ئەم نەخۆشە ڕێژەیی شەکری زۆرە یان کەمە. ئاسانترین ڕێگا پشکنینی شەکری خوێنە. ئەگەر نەتزانی کە کەمە یان زۆرە ئەوا ئاسانترین ڕێگا ئەوھا ھەمان چارەسەر وەرگرە کە لە کاتی ئاسایی وەرت گرت ئەگەر ڕێژەکەی زۆریش بێت. ئەنسۆلین نادرێت بە نەخۆش بەبێ دکتۆر.
خۆپاراستن و چارەسەر
شەکرە نەخۆشییەکی درێژخایەنی بێ چارەسەرە، پێویستە نەخۆش ئاگاداری خۆراکی ڕۆژانە و ئاستی گلوکۆزی خوێنی بێت. گرنگترین خۆپاراستن لە توشبون بە نەخۆشی شەکرە لە ڕێگەی چاودێریکردنی یەردەوامی کێشی لەش، چونکە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ ھەیە لە نێوان نەخۆشی شەکرەو قەڵەوی. ئەمەش دەتوانرێت ئەنجام بدرێت بەم ڕێگایانەی خوارەوە.
سەرچاوەکان
شەکرە پۆل:کەمتوانی
کتێبی پیرۆز
چەپ|thumb|[[کتێبی پیرۆزی گۆتەنبێرگ یەکەمین کتێبی پیرۆزی چاپکراو]] کتێبی پیرۆز یان بایبڵ (گریکی کوەینە: τὰ βιβλία (تا بایبلا)، ئینگلیزی: Bible، عەرەبی: الکتاب المقدس)، ناوەکەی لە گریکییەوە هاتووە بە واتای (کتێبەکان)، بریتییە لەو کتێبەی کە تێیدا کۆکراوەی دەقە ئاینییە بنچینەییەکانی ئایینی جوولەکایەتی و مەسیحییەت ھەیە. دەقەکانی نێو کتێبی پیرۆز بە بڕوای دوو ئایینەکە کۆمەڵێک دەقن کە لەلایەن خوداوە وەک ئیلھام بەخشراوە بە پێغەمبەرەکان، یان لە ڕێگەی رۆحی پیرۆزـەوە (لەلای مەسیحییەکان). ئەم کتێبە پێکھاتوویەکە لە کۆمەڵێک کتێبی دیکە کە ھەریەکەیان لە ماوەیەکی مێژووییی جیاوازدا نووسراون.
کتێبی پیرۆز دابەش دەبێت بەگشتی بۆ دوو بەش، بەشی یەکەم ناودەبرێت بە پەیمانی کۆن، کە بریتییە لە بەشێکی ھاوبەش لەنێوان یەھوودییەکان و مەسیحییەکاندا. پەیمانی کۆن، پێک دێت لە پێنج کتێبی نووسراو لەلایەن پێغەمبەر مووسا و ناسراوە بە تەورات، پاشان پێغەمبەران ئەویش کتێبەکانی پێغەمبەرانی یەھوودن. ھاوکات کۆمەڵێ کتێبی تری لەخۆ دەگرێت وەکوو زەبوورەکانی داوود و پێشگوێیەکانی ئەشعیا و ھتد...
بەڵام پەیمانی نوێ، کە بەشی دووەمی کتێبی پیرۆزە، لەلایەن یەھوودییەکانـەوە نا پەسەندە و دانپێدانەنراوە. پەیمانی نوێش پێک دێت لە چوار ئینجیلی کڵێسایی کە بریتیین لە ئینجیلی مەتتا، ئینجیلی مەرقەس، ئینجیلی لۆقا و ئینجیلی یوحەننا. ئینجیلەکانیش لەسەر ژیانی یەسووع و فێرکارییەکانی دەدوێن. بەپێی باوەڕی کەنیسەکان، ھەر چوار ئینجیلەکە لەلایەن چوار قوتابی یەسووع ـەوە نووسراونەتەوە کە ئینجیلەکانییان بەناوەوەیە. پاش ئەو چوار ئینجیلە، بەشێکی تری پەیمانی نوێ بریتییە لە کرداری نێردراوەکان کەلەلایەن لۆقاوە نووسراوەتەوە و بەپێی تەقلید و لیتۆرۆجیا ئەم کتێبەش لەسەدەی یەکەمینی زایینیدا نووسراوەتەوە. ئەم کتێبە بەگشتی باس لە بەسەرھاتی نێردراوەکان (قوتابییەکانی یەسووع) دەکات، بەڵام زۆرتر لەسەر بوتڕوس و پۆڵس و بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحییەت لەسەردەمی کۆندا؛ چڕ دەبێتەوە. بەشێکی تری پەیمانی نوێ بریتییە لە نامەکان کە چواردە نامەیان لەلایەن پۆڵسەوە نێردراون، ھەندێک لەپیاوانی ئایینیش دەڵێن کە نامەی عیبرانییەکان (لۆقا یان کەسێکی دی ناردوویەتی)، پاشان سێ نامەی یوحەننا ی نووسەری ئینجیل ـیش لەخۆ دەگرێت. پاشان دوو نامەی تریش کەلەلایەن بوتڕوسەوە نێردراوە، ھەروەھا نامەیەک لە جەیمسەوە و نامەیەکیش لە یەھوزاوە ھەروەھا کۆمەڵێک نامەی تری نێردراوەکانی تر. پاشان لەکۆتاییدا، کتێبی پێشگوێی کە لەلایەن یوحەننا ـەوە نووسراوەتەوە کە تێیدا پێشگوێی و پێشبینی دەکرێت بۆ ئەوە کە لەداھاتوودا روو دەدات.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبی پیرۆز پۆل:پەیمانی کۆن پۆل:کتێبە ئایینییەکان
مەسعوود ئۆزیل
وێنۆک|200px|ئۆزێل بەدرێسی یانەی ڕیال مەدرید ساڵی ٢٠١٠ مەسعوود ئۆزێل (١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ یاریزانی بە ڕەگەز تورک)، یاریزانی ئێستای یانەی فەنەرباخچەی تورکیایە کە لەپێشوودا یاری بۆ یانەکانی ئارسناڵ، ڕیال مەدرید، شاڵکە و ڤێردەر برێمن کردووە و لەساڵی ٢٠١٣ چووەتە یانەی ئارسناڵ بەھۆی ئەو ئاستە بەرزەی لەگەڵ ریاڵ مەدریدا پشانی دا ئارسن ڤینگەر پەلکێشی کرد بۆ ئارسناڵ و لە پێشودا زۆر جار ھاندەرانی یانەی ڕیال مەدرید بە جێگرەوەی زێدانی لەناو یاریگا ناویان دەبرد بەھۆی ئەو جموجۆڵانە و پاسە یەکلاکەرەوەکانی بۆ ھاوڕێکانی کە لە یەکەم وەرزی لەگەڵ ڕیال مەدرید بە باشترین دروستکاری گۆل ھەڵبژێردرا لە خولی تۆپی پێی ئیسپانیا لەڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ڕووی کردە یانەی ئارسناڵ ژمارەی درێسی ١١ی وەرگرت و نرخی بۆندەکەشێ بە ٤٧ میلیۆن پاوەند دەخەملێنرێت ئەمەش بووە گرانترین یاریکەری یانەی ئارسناڵ و دووەم گرانترین یاریکەری خولی پریمەرلیگ.
لەگەڵ یانەی گلیسنکیرچن و ڕۆت وێس ئیسن
سەرەتای دەسپێکی یاریکردی مەسعوود ئۆزێل دەگەڕێتەوە بۆ یاریکردنی لەگەڵ نەوجەوانانی یانەی گلیسنکیرچنی ئەڵمانی پاشان گواستراوەیە بۆ یانەی ڕۆت وێس ئیسنی ئەڵمانی کە لەگەڵ ئەم یانەیەش نزیکی ٥ وەرز لەیاریکردن بەردەوام بووە دواتر لەساڵی ٢٠٠٥ یانەکەی جێھێشتووە ڕووی کردۆتە یانەی شاڵکەی ئەڵمانی
شاڵکەی ئەڵمانی
لەساڵی ٢٠٠٥ چۆتە ڕیزی لاوانی یانەی شاڵکەی ئەڵمانی لەوێ لە ھێڵی ناوەند وەک درووستکەری گۆلەکان یاری کردووە ژمارە ١٧ ەی پۆشیوە و ماوەی سێ ساڵ لەگەڵ ئەم یانەیش ماوەتەوە تاوەکوو دواجار لە جانێوەری ساڵی ٢٠٠٨ گواسترایەوە بۆ یانەی ڤێدەر بریمەنی ئەڵمانی.
ڤێدەربریمەنی ئەڵمانی
لە ٣١ی جانێوەری ساڵی ٢٠٠٨ ڕووی کردۆتە تیپی یەکەی یانەی ڤێدەربریمەنی ئەڵمانی بەبڕی ٤٫٣ میلیۆن یۆڕۆ، لەگەڵ ئەم یانەیەش دوو وەرز بەدەوام بوو لەماوەی ٤٤ یاری لەگەڵ یانەکەی ٢١ گۆلی دروستکرد و ٩ گۆلیشی تۆمارکرد، ئەمەش بووە ئەوەی لەلایەن یانەکانی ڕیال مەدرید ی ئیسپانی و یانەی ئینتەرناسیۆنالێ ی ئیتاڵی گرنگی پێدرا کەلەلایەن یانە ئیتاڵیەکەوە نزیکەی ٢٠ میلیۆن یڕۆی پێدرا بەڵام لەبەر ئەوە ئۆزێل ئارەزووی لەوە دەکرد ڕووبکاتە یانەی شاھانە ڕیال مەدرید و سەرۆکی یانەی شاھانەکە ئارەزوومەندی سەرەکی بوو بۆ گرێبەستی ئەم بۆندە بە بڕی ١٥ میلیۆن یۆڕۆ
ئۆزێل لەگەڵ ڕیال مەدرید ی ئیسپانی
لە ١٧ەی ئابی ٢٠١٠ ڕووی کرد یانەی ڕیال مەدرید ی ئیسپانی، تا ئێستاش لەگەڵ یانەکە بەردەوامە لەنزیکەی ٢٣٠ یاریدا ٢٨ گۆل و ٨٨ گۆلی دروستکردووە، لە زۆرینەی یاریەکانیش ڕاھێنەری یانەکە خۆزێ مۆرینیۆ لەزۆرینەی یاریەکان پشتی پێ دەبەستێت
ئۆزێل لەگەڵ ئارسیناڵی
لەڕۆژی ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ پەیوەندی کرد بەیانەی ئارسیناڵی ئینگلیزی بەبڕی ٤٧ میلیۆن پاوەندی ستەرلینی و درێسی ژمارە ١١ی پێ بەخشرا.
ئۆزێل و پابەند بوون بە ئاین
ئۆزێل پەیڕەوی ئایینی ئیسلام دەکات و خۆی دوورخستۆتەوە لە وشتانەی کە لە ئیسلامدا حەرام کراون وەک قومار و مەی خواردنە و خواردنی گۆشتی بەراز ھەر بۆیەش لە جیھانی ئیسلامیدا ھاندەرێکی زۆری ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:موسڵمانانی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:یاریزانە موسوڵمانەکان پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
ئیبراھیما کۆناتێ
ئبراهیما کۆناتێ(لەدایکبووی ٢٥ی ئایاری ١٩٩٩) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری فەڕەنسیە کە یاری دەکات وەک بەرگریکاری ناوەند بۆ یانەی پرێمیەرلیگ لیڤەرپوول و هەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا.
لە سۆچاوکس (فەڕەنسا) دەستی پێکرد، کۆناتێ لە ساڵی ٢٠١٧ گواسترایەوە بۆ لایپزیگی ئەڵمانی. دوای چوار ساڵ لەگەڵ یانەکە، لیڤەرپوول لە ساڵی ٢٠٢١ گرێبەستی لەگەڵدا واژۆ کرد بە بڕی ٣٦ ملیۆن پاوەند. لە یەکەم وەرزیدا جامی ئێف ئەی (یەکێتی ئینگلتەرا) و جامی ئی ئێف ئێڵی بردەوە.
ژیانی سەرەتایی و کەسی
کۆناتێ لە پاریس لەدایکبووە. لە خانوویەکی ئەنجوومەنی لە ناوچەی ١١ی پاریس گەورە بووە و دووەم بچووکترین منداڵی هەشت منداڵە کە لە کۆچبەرانی مالی لەدایکبوون. کەسێکی موسڵمانە. لە دەرەوەی تۆپی پێ، کۆناتێ حەزی لە ئەنیمێ و مانگا بوو، هێرش لەسەر تایتان زنجیرە تەلەڤزیۆنی دڵخوازی یاریزانەکەیە.
کاروانی سەرەتایی
کۆناتێ لە ناوچەی ١١ی پاریس گەورە بوو و وەک لاو بۆ تیمی لاوانی پاریس ئێف سی یاری دەکرد. کاتێک تەمەنی ١٤ ساڵان بوو، ڕۆیشت بۆ سۆچاوکس و لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا چووە ناو ئەکادیمیای یانەکە و لەوێ مایەوە. ئەو کاروانی وەرزشی خۆی وەک هێرشبەر دەست پێکرد پێش ئەوەی بگۆڕێت بە بەرگری.
سۆچاوکس
کۆناتێ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی بۆ سۆچاوکس ئەنجامدا لە دۆڕاندنی ١-٠ لە خولی پلە دووی فەڕەنسا ( لیگ ٢ ) بەرامبەر ئۆکسێر لە ٧ی شوباتی ٢٠١٧، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا.
لایپزیگ
دوای وەرزێکی سەرکەوتوو، بە ١٢ یاری و یەک گۆڵ لە نیو وەرزدا، کۆناتێ لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ گواسترایەوە بۆ یانەی لایپزیگ لە بۆندسلیگا بە گرێبەستێک بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە گواستنەوەی خۆڕایی. کۆناتێ یەکەم گۆڵی خۆی بۆ لایپزیگ تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤-٠ بەرامبەر فۆرچونا دۆسڵدۆرف.
لیڤەرپوول
لە ٥ی نیسانی ٢٠٢٢، کۆناتێ یەکەم گۆڵی بۆ لیڤەرپوول تۆمارکرد، لە بردنەوەی ٣-١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر بەنفیکا لە یاری یەکەمی قۆناغی چارەکی کۆتایی خولی پاڵەوانەکانی ئەوروپا.
کاروانی نێودەوڵەتی
کۆناتێ بۆ یەکەم جار بانگهێشت کرا بۆ پێکهاتەی یەکەم لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ بۆ خولی نەتەوەکانی ئەوروپا، جێگەی ڕافایڵ ڤاران ی گرتەوە کە بەهۆی پێکانەوە دابڕا. پێشتر بۆ تیمی لاوانی فەڕەنسا یاری کردووە. لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ یەکەمین یاری نێودەوڵەتیی خۆی ئەنجامدا کە 1-1 بەرامبەربوون لەگەڵ ئوسترالیا.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1">
خەڵاتەکان
لایپزیگ
لیڤەرپوول
ئێرنست ھێمینگوەی
thumb|ئێرنست ھێمینگوەی ئێرنست میلنەر ھێمینگوەی (؛ لەدایکبووی ٢١ی تەممووزی ١٨٩٩–مردووی ٢ی تەممووزی ١٩٦١) کەسایەتی، نووسەر و، ڕۆژنامەنووسی ئەمریکییە و، یەکێکە لە باشترین نووسەرانی ڕۆمان و چیڕۆک لە جیھان. لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی نۆبێلی لە ئەدەب وەرگرت. یەکێک لە ھۆکارە گرنگەکانی بردنەوەی نۆبڵەکەی نووسینی ڕۆمانی پیرەمێرد و زەریا بوو.
لە ئەواک پارکی ویلایەتی ئیلینۆی ئەمریکا لەدایک بووە.
ھێمینگوەی ھەر لە لاوێتیدا وەکوو پەیامنێر بۆ ڕۆژنامەی کنساس ستار کاری کردووە و، لە ساڵی ١٩١٨ لە کۆتایی شەڕی جیھانیی دووەم وەکوو خۆبەخش لەگەڵ مانگی سووری ئیتاڵی کاری کردووە و بەسەختی بریندار بووە و چەند مانگێک لە نەخۆشخانە کەوتووە و نەشتەرگەریەکی زۆریشی بۆ کراوە و کە چاک بووەتەوە، نیشانەی ئازایەتیی وەرگرتووە و پلەی مولازمیشی وەرگرتووە.
لە ساڵی ١٩٢١ ھێمینگوەی وەکوو پەیامنێر بۆ ڕۆژنامەی تورنتو ستار لە شیکاگۆ کاری کردووە و، لە ساڵی ١٩٢٢ ڕۆشتووە بۆ پاریس و بەھەمان شێوە کاری پەیامنێری کردووە. سەرەتای ساڵی ١٩٢٣یش سەرەتای سەرکەوتنی بووە بە بڵاوکردنەوەی ٣ چیرۆک و ١٠ سروود و لە ساڵی ١٩٢٦ بەچیرۆکی خۆڕیش ھەڵ دێتەوە ناوبانگی دەرکردووە و لەدوای بڵاوکردنەوەی چەند چیرۆکێک و بەدەستھێنانی چەند سەرکەوتنێکی دیکە. لەنێوان ساڵانی ١٩٣٦ بۆ ١٩٣٨ وەکوو پەیامنێرێکی جەنگی ڕووماڵی جەنگی ناوخۆی ئیسپانیای کردووە و، دواتر بەرھەمی بۆ «کێ زەنگ لێ دەدرێت»ی دەر کردووە و ناوبانگێکی بەرفراوانی پەیدا کردووە.
ھێمینگوەی لە ساڵی ١٩٥٣ خەڵاتی بولیتزری ئەمریکی وەرگرتووە و لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی نوبڵی لە وێژەدا پێ بەخشراوە. هێمینگوەی توانیویەتی جێپەنجەی خۆی لە وێژەی ئەمریکادا دابنێت و، بووەتە یەکێک لەپایە گرنگەکانی ئەدەبی ئەمریکی.
لە کۆتایی ژیانیدا ھێمینگوەی لە کووبا جێگیر بووە و تووشی نەخۆشیی دەروونی بووە و، لە ساڵی ١٩٦١ خراوەتە نەخۆشخانەوە. لەدوای ئەوەی لە نەخۆشخانە دەرکراوە، لە بەرەبەیانی ٢ ی یۆلیۆی ساڵی ١٩٦١ بەو چەکەی کە باوکی بەدیاری بۆی کڕیبوو بۆ ڕاوکردن خۆی کوشتووە و گیانی لەدەست داوە.
ژیاننامە
لە ٢١ی تەممووزی ١٨٩٩، ئێرنست میلەر ھێمینگوەی لە ماڵی باوانی دایکی لە ئۆوک پارک، ئیلینۆی، لە قەراغ شاری شیکاگۆ لەدایکبوو. باوکی، کلارێنس ئێدمند ھێمینگوەی، پزیشک بوو، دایکیشی، گرێیس ھۆل ھێمنگوەی ھێمینگوەی، مۆسیقاژەن بوو. ھەردووکیان کەسانی ڕۆشنبیر و ڕێزلێگیراوبوون لە ئۆک پارک، کۆمەڵگەیەکی پارێزراو، یەکێک لە نیشتەجێبوان فرانک لۆید ڕایت دەربارەی ئۆک پارک وتی: «کڵێسای زۆری لێیە، بۆ ئەوەی زۆر لە کەسانی باش سەردانیان بکەن». بۆ ماوەیەکی کورت دوای ھاوسەرگیرییان، کلرێنس و گرەیس ھێمنگوەی لەگەڵ باوکی گرێیس، ئێرنست ھۆل، ئەو کەسەی کە ھێمنگوەی بەناوی کراوە، دەژیان. ئێرنست دووەمی شەش منداڵ بوو؛ لە ساڵی ١٨٩٨ خوشکەکەی مارسلین بەر لەو لەدایکبووە، پاشان لە ساڵی ١٩٠٢ ئۆرسیلە لەدایکبووە، مادیلێین لە ساڵی ١٩٠٤ لەدایکبووە، کارۆل لە ساڵی ١٩١١ لەدایکبووە، و لێستەر لە ساڵی ١٩١٥ لەدایکبووە. ئێرنست ھێمنگوەی وتویەتی کەوا ناوی خۆی بە دڵ نەبووە، کە «کە ناوی کارەکتەرێکی ساویلکە و تەنانەت پاڵەوانێکی گەوجی ئۆسکار وایلدە لە شانۆگەری گرنگی ئەوەی کە ئێرنێست بێت». خێزانەکە لە دوایدا نیشتەجێی ماڵێک بوون کە حەوت ژوەری نوستنی لەخۆدەگرت. لە گەڕەکێکی باش لەگەڵ ستۆدیۆیێکی مۆسیقا بۆ گرێیس و نووسینگەیێکی پزیشکی بۆ کلارێنس.
دایکی ھێمنگوەی میوزیکوانێکی بەناوبانگی گوندەکەی بوو، بۆیەش ھێمنگوەی فێری چەلۆ کرد سەرەڕای ئەوەی ھێمنگوەی نەیدەویست فێری ببێت. لە تەمەنی پێگەیشتندا، ھێمنگوەی کە ئەو وانە مۆسیقیانە کاریگەریان ھەبووە لەسەر نووسینەکانی، بۆ نموونە لە پێکھاتەی مۆسیقی لە ڕۆمانی (بۆ ئەو کەسەی زەنگەکە لێدەدا). لە تەمەنی گەورەییدا، ھێمنگوەی بە ئاشکرا ڕایگەیاند کەوا ڕقی لە دایکی دەبێت، سەرەڕای ئەوەی ژیاننامەنووس مایکل ئێس ڕێنەلدز ئاماژە بەوە دەکات کەوا ھێمنگوەی ھەمان وزە و پەرۆشی دایکی ھەبووە.. خێزانەکەیان ھاوینانی لە ویندێمێرێ بەسەر دەبرد نزیک دەریاچەی والون، نزیک پێتۆسکێی، میشیگەن. لە تەمەنی گەنجیدا، باوکی ئەوی فێری ڕاوکردن، ڕاوە ماسی، و خێوەتکردن کرد لە دارستانەکان و دەریاچەکانی باکوری میشیگەن. ئەو ئەزمونانەی سروشت لە سەرەتای تەمەنی بوونە ھۆی ئەوەی کەوا ئارەزووی ھەبێت بۆ سەرکێشیکردن و ژیان لە دوور یان ناوچەی دابڕاو.
لە ساڵی ١٩١٣ تا ١٩١٧، ھێمنگوەی لە ئامادەیی ئۆک پارک و ڕیڤەر فۆرست دەیخوێند. ئەو بەشداری چەندین چالاکی وەرزشی دەکرد لەوانە شەڕەمستێن، یاری گۆڕەپان و مەیدان، یاری تۆپی ئاو، ھەروەھا تۆپی پێ. ئەو پلەی نایابی بەدەست ھێنا لە وانەی ئینگلیزی، لەگەڵ خوشکەکەی مارسیلین بەشداریان لە ئۆرکێسترای قوتابخانەکەیاندا کرد. لە قوتابخانەی سەرەتایی بەشداری پۆلی ڕۆژنامەگەریی کردووە، نوسیبووی کە " گەرچی پۆلەکە نووسینگەیەکی ڕۆژنامە بوو، " لەگەڵ نووسەری باشتر کە پارچە نوسینەکانیان پێشکەش بە ڕۆژنامەی قوتابخانە دەکرد، ناوەکەی بریتی بوو لە زە تراپێز. ھێمنگوەی و ماچێلیینی ھەردووکیان پارچە نوسینەکانیان پێشکەش کرد؛ یەکەم پارچە نوسینی ھێمنگوەی، لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩١٦ بڵاوکرایەوە، دەربارەی کار و چالاکییە ناوخۆیییەکان لەلایەن ئۆرکێسترای سیمفۆنیای شیکاگۆ. ئەو سەرنوسەری ڕۆژنامەی زە تراپێز و تابولا (کتێبی ساڵانە) ی کرد، بە لاسایی کردنەوەی نوسینی نوسەرە وەرزشییەکانی ڕۆژنامە، بە ھەڵگرتنی نازناوی، ڕینگ لاردنەری بچووک. — وەک ڕێزلێنانێک بۆ ڕینگ لاردنەری شیکاگۆ تریبیان کە واژوی ھەواڵنەرەکەی بریتیبوو لە لاین ئۆ تایپ.
جەنگی جیھانیی یەکەم
لە کانونی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ ھێمنگوەی وەڵامی پێویستی دامەزراندنێکی خاچی سووری دایەوە بۆ سەربازی و ناوی خۆی تۆمارکرد بۆ ئەوەی ببێت بە شۆفێری ئۆتۆمبیلی فریاکەوتن لە ئیتالیا، دوای ئەوەی کە بەھۆی لاوازی بینینەوە شکستی ھێنا کە وەک سەرباز ناوی تۆمار بکات. لە ئایاری ساڵی ١٩١٨ لە نیویۆرکەوە بە ڕێگەی دەریایی گەشتی کرد و گەیشتە پاریس، شارەکە لەژێر بۆمب بارانی تۆپخانەکانی ئەڵمانیا بوو. لە حوزەیراندا گەیشتە بەرەی جەنگی ئیتاڵی.
لە یەکەم ڕۆژیدا لە میلان، نێردرا بۆ شوێنێک کە کارگەیەکی چەک و تەقەمەنی بوو تەقێنرابۆوە، کە ڕزگارکەرەکان پاشماوە پارچە پارچە بووەکانی کرێکارە ئافرەتەکانیان کۆکردەوە. کرد لە یەکێک لە کتێبەکانی بەناوی (مردن لە دوای نیوەڕۆ) ئەو باسی لە ڕوداوەکە کرد: " من ئەوەم لەبیرە کە ئەو ڕۆژە دوای ئەوەی بەدوای مردووەکاندا دەگەڕاین پارچەی لاشەی مردووی زۆرمان کۆکردەوە. " دوای چەند ڕۆژێک، ئەو گواسترایەوە بۆ فۆسالتا دی پیاڤێ. لە ٨ی تەممووزدا، دوای ئەوەی تازە گەڕابۆوە لە ھێنانی جگەرە و قاوە بۆ سەربازەکان لە چێشتخانەی سەربازگەکە، بەھۆی گولە ھاوەنەوە بە سەختی برینداربوو.
سەرەڕای برینەکانی، ھێمنگوەی یارمەتی سەربازی ئیتاڵییەکانی دا بۆ ئەوەی بگەن بە ناوچەی سەلامەتی، بۆ ئەو کارەی مەدالیای سیلڤەری ئیتاڵی بۆ ئازایەتییەکەی وەرگرت. ئەو ئەو کاتە تەمەنی تەنھا ھێشتا ١٨ ساڵ بوو. ھێمنگوەی دواتر دەربارەی ڕوداوەکە وتی: «کاتێک تۆ دەڕۆیت بۆ جەنگ ھەروەک کوڕێک تۆ خەیاڵێکی مەزنت ھەیە بۆ نەمری. خەڵکیتر دەمرن بەڵام تۆ نامریت… دواتر کە بۆ یەکەمجار بە سەختی بریندار دەبی ئەو خەیاڵە لەدەست دەدەیت و بەو باوەڕە دەگەیت کە لەوانەیە ھەمان شت بەسەر تۆشدا بێت.»
توشی چەند برینێکی سەخت بوو لە قاچیدا، ڕاستەوخۆ نەشتەرگەری بۆکرا لە ناوەندی دابەشکردن، ماوەی پێنج ڕۆژی لە نەخۆشخانەیەکی مەیدانی بەسەر برد پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ نەخۆشخانەی خاچی سوور لە میلان بەھۆی ئەوەی بەرەو باشبوون دەچوو. ئەو شەش مانگی لە نەخۆشخانە بەسەربرد، ئەو شوێنەی کە ئەو چاوی بە " چینک " دۆمەن-سمیث کەوت وە پەیوەندێکی بەھێزی ھاوڕێیەتیان دروستکرد، تا یەک دەیە ئەو پەیوەندییە بەردەوامبوو. ژوورەکەی لەگەڵ باڵێوز، و نووسەر ھێنری سیرانۆ ڤیلەرد ھاوبەشی پێکرد کە دواتر بووە کاربەدەستی لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا.
لەو کاتەدا کە بەرەو چاکبوون دەچوو، کەوتە داوی خۆشەویستی ئاگنیس ڤۆن کورۆوسکی، پەرستار لە خاچی سوور کە حەوت ساڵ لەخۆی گەورەتربوو.
لە کانوونی دووەمی ١٩١٩ کاتی دەرچوونی لە نەخۆشخانە و گەڕانەوەی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، باوەڕی وابوو کە لە ماوەی چەند مانگدا ئاگنیس دەگاتە لای و ھاوسەرگیری دەکەن، بەڵام
، لە مانگی ئاداردا، ئاگنیس لە نامەیەکدا بۆی نوسیبوو کەوا بووە بە دەستگیرانی ئەفسەرێکی ئیتاڵی.
ژیاننامەنووس جێفری مەیێرس لە کتێبی (ھێمنگوەی) دا نوسیویەتی کە: بەھۆی ڕەت کردنەوەکەی ئاگنیسەوە، ھێمنگوای بە جۆرێک ڕوخا و ترس دای گرت کە لە پەیوەندییەکانی لە داھاتوودا، شوێن شێوازی واز ھێنان لە ژنەکەی بەر لەوەی ئەو وازی لێبێنێت کەوتبوو.
تۆرەنتۆ و شیکاگۆ
لە مانگی ئەیلوولدا، بۆ گەشتی ڕاوەماسی و چادرھەڵدان لەگەڵ ھاوڕێی قوتابخانەی ئامادەییدا بۆ باک-کۆونتریی میشیگەنی نیمچە دوورگەی سەرەوە ڕۆیشت.
گەشتەکەی بووە ھۆی ئیلھامێک بۆ بیرۆکەی کورتەچیڕۆکی «ڕووباری دوودڵ» کە تێیدا ھاوشێوەی ژیاننامەی خۆی نیک ئادەمز ،کارەکتەری نیمچە تێکشکاو، دوای ئەوەی لە جەنگ دەگەڕێتەوە، دەڕوات گەشتێک بە وڵاتدا دەکات بۆ ئەوەی تەنیا بێت.
ھاوڕێیەکی خێزانیی کارێکی لە تۆرەنتۆ پێشکەش کرد و، بەھۆی ئەوەی کەھیچ کارێکی تری نەبوو بیکات، پێشنیازەکەی قبووڵ کرد. لە کۆتایییەکانی ئەو ساڵەدا، وەک ڕۆژنامەنوسێکی سەربەخۆ و کارمەندێکی نووسەر لە تۆرەنتۆ ستاری ھەفتانە دەستی بە کار کرد.
لە حوزەیران گەڕایەوە بۆ میشیگەن و لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٢٠ ڕۆیشت بۆ شیکاگۆ تا لەگەڵ ھاوڕێیەکی بژی. لەوکاتەدا ھێشتا چیرۆکی بۆ تۆرەنتۆ ستار دەنوسی.
لە شیکاگۆ، وەک یاریدەدەری سەرنووسەری گۆڤار مانگانەی کۆمۆن کۆواپرەیتڤ کۆمۆنوێلس دەستی بە کار کرد، ئەو شوێنەی کە ڕۆماننووس شێروود ئاندەرسەنی تێدا بینی.
کاتێک سەینت لویس ھادلی ڕیچاردسۆن ھات بۆ شیکاگۆ تا سەردانی خوشکی ھاوژووری ھێمینگوەی بکات، ھێمنگوەی شەیدای بوو. ئەو دواتر گوتی: «من دەمزانی کە ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەو کچەدا دەکەم.» ھادلی، قژسوور، لەگەڵ «سروشتێکی گرنگیپێدان» ھەشت ساڵ گەورەتر بوو لە ھێمنگوەی.
سەرەڕای جیاوازیی تەمەن، ھادڵی کە لەگەڵ دایکێکدا گەورە بووبوو، زیادەڕەویی لە پارێزگاریکردن لێی دەکرد و، کەمپێگەیشتووتر لە ئافرەتە ھاوتەمەنەکانی دەردەکەوت.
بێرنس کێرت، نووسەری (ژنەکانی ھێمنگوەی)، گوتی کە وا ھادلی «وەک بیرھێنانەوەیەک» ی ئاگنیس بوو، بەڵام ھادلی منداڵئاسا بوو کە ئاگنیس ئەم خووەی نەبوو.
ئەو دووانە بۆ چەندین مانگ نامەیان دەگۆڕییەوە. دواتر بڕیاریان دا ھاوسەرگیری بکەن و سەفەر بکەن بۆ ئەورووپا.
ئەوان ویستیان سەردانی ڕۆما بکەن، بەڵام شێروود ئاندەرسەن لە نامەیەکی پێشەکیدا بۆ جووتە گەنجەکە، ڕازیی کردن تا سەردانی پاریس بکەن.
دەربارەی ھاوسەرگیریی ھێمنگوەی بۆ ھادلی، مەیێرس گوتی: «لەگەڵ ھادلی، ھێمنگوەی ھەموو ئەو شتانەی بەدەست ھێنا کە ھیوای خواستبوو لەگەڵ ئاگنیس بەدەستی بھێنێت: خۆشەویستیی ئافرەتێکی جوان، داھاتێکی باش، ژیانێک لە ئەورووپا.»
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە ئیسپانیا پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە کەنەدا پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٦١ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
چەکی کیمیایی
چەکی کیمیایی تەقەمەنییەکی تایبەتمەندە کە ماددە کیمیاییەکان بەکاردەهێنێت کە بۆ مردن یان زیانگەیاندن بە مرۆڤ دروستکراون. بەگوێرەی ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی، ئەمە دەتوانێت هەر پێکهاتەیەکی کیمیایی بێت کە مەبەست لێی چەک بێت یان پێشەنگەکەی کە ببێتە هۆی مردن، برینداربوون، بێتوانایی کاتی یان خورانی هەستیاری لە ڕێگەی کردەوە کیمیاییەکەیەوە. تەقەمەنی یان ئامێری تری گەیاندن". کە بۆ گەیاندنی چەکی کیمیایی داڕێژراون، چ پڕکراو بێت یان پڕنەکراو، هەروەها خۆیان بە چەک دادەنرێت.
پەیماننامەی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی
پەیماننامەیەکە کار دەکات بۆ دانانی بەربەست و سنوورێک بۆ بڵاو بوونەوە و ھەڵگرتن و فرۆشتن و بەکارھێنانی چەکی کیمیایی، بەواتایەکی تر و ناوە ڕاستەقینەکەی کۆنگرەی بەرھەڵستی کردن لە گەشەپێدان و بەرھەمھێنان و بڵاو بوونەوە و ھەڵگرتن و فرۆشتن و بەکار ھێنانی چەکی کیمیایی، ئەم پەیماننامەیە لەلایەن ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی (OPCW) Organization for the prohibition of chemical weapons) بەڕیوە دەبرێت، کە ڕیکخراوێکی نێو دەوڵەتییە، بارەگاکەی لە دانھاغ/لاھای وڵاتی ھۆڵەندایە، کە ئامانجی سەرەکیی قەدەغەکردنی بەرھەمھێنان و بەکارھێنان و لەناوبردنی چەکی کیمیایییە،
لەدرێژەی کار و جالاکییەکانی لەبواری لەناوبردنی چەکی کیمیاویدا، تا مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١١ لەلایەن opcw و ڕیژەی %٧١ ھەڵگیراوی چەکی کیمیاوی لەناو ببات بەشێوەی زانستی، ھەروەھا زۆربەی دامەزراوە کیمیایەکانی لەکار وەستاندوە، تا ئابی ٢٠١٠، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٣دا سەرپەرشتی لەناو بردنی چەکە کیمیاوییەکانی ڕژێمی ئەسەدی لە سووریا لەئەستۆ گرتووە خەریکە دەیانگوازێتەوە بۆ شوێنێکی گونجاو تاکوو لەناو ببرێن.
ھەروەھا خەڵاتی ئاشتی ساڵی ٢٠١٣ درا بە ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی، تا ئێستا ١٨٩ وڵات پەویوەست بوون بە ڕیکخراوەوە،
وێنۆک|کۆمەڵێک سەربازی بەرکەوتووی چەکی کیمیایی [[جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی ١٩١٨]]
مێژووی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی
لە پرۆتۆکۆڵی جنێف ١٧ی تەممووزی ١٩٢٥ ھاتووە دەڵیت: «بەھەموو شێوەیەک قەدەغەیە چەکی کیمیایی گازی خنکێنەر و ژەھراوی و چەکی بایۆلۆجی-بەکتریۆلۆجی لەکاتی جەنگدا بەکار بێت.» ھەروەھا لە نیسانی ١٩٧٢ جارێکی تر پشت ڕاست کرایەوە کە چەکی بایۆلۆجی بە ھەموو شێوەیەک بەرھەمھێنان و بەکارھێنانی قەدەغەیە، لە ساڵی ١٩٦٨ و دوای پێکھێنانی لیژنەی داماڵینی چەک باس و خواستی چەکی کیمیایش ھاتە گۆڕی پاشان لە کۆنگرەی داماڵینی چەکدا ساڵی ١٩٨٤ ھەم دیسان باسی لێوەکراوە، لە ساڵی ١٩٩٢ دا کۆنگرەی داماڵێنی چەک لەژێر جاودێریی نەتەوەیەکگرتوەکان بەتەواوی باسی لە نەھێشتنی چەکی کیمیایی کرد، و لە ٣٠ ئەیلوول ١٩٩٢ دا کۆمەڵەی گشتیی نەتوەیەکگرتوەکان پشتراستی کردوە و واژووکرا، پاشان لە ڕێکەوتننامەی پاریسدا لە ساڵی ١٩٩٣ بەتەواوەتی چەسپا و کەوتە بواری جێ بەجێ کردنەوە و دوای دامەزراندنی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی OPCW لەسالی ١٩٩٧، ئەم ڕێکەوتننامە لەسەر ئاستی جیھان جێ بەجێ دەکرێت.
بەندەکانی پەیماننامەکە
بەندەکانی ڕیکەوتتنامەکە زۆر دوورودرێژ و ئاڵۆزن دەکرێت لەکاری مەیدانی دا سوودیان لێ ببینرێت بەڵام بەشێوەیەکی گشتی لەم خاڵانەدا کۆدەبێتەوە:
وڵاتانی ئەندام: زۆربەی وڵاتانی جیھان ئەندامن کە دەگاتە ١٨٩ وڵات تەنھا (ئەنگۆلا، باشووری سودان، میسر، کۆریای باکوور، سۆمال. میانمار، ئیسرائیل) ھەروەھا دەیان ڕیکخراوی بواری جینۆساید لەسەرانسەری جیھان ساڵانە بەشداریی کۆنگرەکانی ئەم ڕیکخراوە دەکەن وەک جاودێریی قوربانیان سەردەشت یەکەم ڕیکخراوی کوردی بوو کە بەشداریی کردووە لە کۆبونەوەکانی opcw,، پاشان چاودێریی کوردۆساید و کۆمەڵەی قوربانیانی کیمیابارانی ھەڵەبجە. کوردستان بێ جینۆساید.. ھتد، ساڵانە لە مانگی یازدەی ھەموو ساڵی کۆنگرەی قەدەغە کردنی چەکی کیمیایا لە لاھای دەبەسترێ
لە ساڵانی پێشوودا کوردان لە ھۆلەندا لە گۆرەپانی OPCW یادی ھەڵەبجەیان دەکردەوە، و داوکارییان ئەوە بوو کە کیمیا بارانی ھەڵەبجە بە جینۆساید بناسرێت، و لۆگۆیەکیش بەو بۆنەیەوە دروست کراوە، ھەروەھا پێشنیار کراوە لە ساڵی ٢٠١٤ کۆنگرەی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لەشاری ھەڵەبجە ببەسترێت
لەدوای ئاڵۆزییەکانی ناو سووریا لە سالی ٢٠١١ و وڵاتی سووریا مل کەچی واژووکردنی ئەم پەیماننامە بوو لە ساڵی ٢٠١٣، و بووە ئەندامی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی، کەزیاتر لە ١٣٠٠ تەن چەکی کیمیایی جۆراو جۆری ھەبوو، و لەئیستادا ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی لیژنەی تایبەتی ناردوە بۆ پشکنین و گواستنەوەی چەکە کانی سووریا بە مەبەستی لەناو بردنیان. ئێستا لە قۆناغی گواستنەوەدان، و ھەندێ وڵات ئامادەی دەربڕیوە کە ئەو چەکانە لە وڵاتەکەیدا بەشێوەی زانستی لەناو ببرێت وەک ئەڵمانیا، وا بڕیارە تاکوو حوزەیرانی ٢٠١٤ ھەمو چەکە کیمیاوییەکانی سووریا لە ناوببرێن.
شایەنی باسە ئەڵمانیا یەکێک بوو لەو وڵاتانەی کە چەکی کیمیایی فرۆشت بە ڕژێمی سووریا ھەروەک پێشتر بە عێراقی فرۆشت.
ئامانجەکانی ڕیکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی:
وەک چۆن لە پێناسەی ڕیکخراوەکە ھاتووە (گەشەپیدان، و بەرھەمھێنان، عەمبارکردن (ھەڵگرتن)، بەکار ھێنان، بلڵاکردنەوە، فرۆشتن، ھتد) لەئامانجەکانییەتی. ھەوڵدان بۆ بانگھێشتکردنی دەوڵەتان تاکوو پەیوەست بن بە ڕیکخراووەکەوە و پەیماننامەکە واژوو بکەن، و چاودێریی کردنی لەناوبردنی چەکی کیمیایی، ھەوڵدان بۆ پاراستنی ئەو وڵات و لایەنانەی کە مەترسیی لێدانی چەکی کیمیاییان ھەیە لەلایەن دەوڵەتانەوە یان تیرۆرستانەوە، ھەروەھا کارکردن بۆ دروستکردنی ھاوکارییەکی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی کیمیا بۆ مەبەستی ئاشتی.
پێکھاتەی ڕیکخراوەکە:
ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی پێک دێت لە سێ دامەزراوە:
پێوستە لەسەر وڵاتانی ئەندام لەم ڕێکخراوەدا کە تەواوی بەندەکانی پەیماننامەکە جێ بەجێ بکەن لەسەر ئاستیی نیشتمانی، ئەویش بە دانانی یاسا و ڕێسای تایبەت بە پەیمانامەکەو بڵاوکردنەوەی تا ھەمووان ھۆشیارییان ھەبێت لەسەری؛ و ھەروەھا ھاوکاری و پشتیوانی یەکتری بکەن بۆ جێ بەجێ کردنی بەندەکانی پەیماننامەکە، ھەروەھا دروستکردنی تۆڕی ھاوکاری لەلایەن شارەزایانی یاساوە لە ناو دەوڵەتانی ئەندام تاکو ھۆشیاری تەواو بڵاو بێتەوە لەناو خەڵکدا کە ھەموو ئەوانە سزا دەدرێن لەکاتی بەرھەمھێنان و عەمبار کردن و بەکار ھێنانی چەکی کیمیای دا.
بەپێی پەیماننامەکە ڕیکخراو بۆی ھەیە کە تیمی پشکنین دروست بکات و گومانی لەھەر وڵاتێک ھەبێ پشکنینی بۆ بکات تاکوو چەکە عەمبارکراوەکان و بەرھەم ھینراوەکان لەناو ببات، پێوستە لەسەر ھەموو دەوڵەتانی ئەندام کە مل کەچی بڕگەکانی پەیماننامەی قەدەغەکردنی چەکی کیمیایی بن.
زۆرێک لە وڵاتان لەئێستادا ناوی ئەو ماددە کیمیایانەیان بڵاو کردووەتەوە کە قەدەغەیە بازرگانیی پێوەبکرت. چونکە لە بواری دروستکردنی چەکی کیمیایی دا بەکار دەھێنرێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چەکە کۆکوژەکان
ژان لوک ڕاریمانانا
ژان لوک راریمانانا نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
شا عەلامی دووەم
"شا ئالامی دووەم" (١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٠٦–٢٥ی حوزەیرانی ١٧٢٨) شانزەھەمین پاشای بنەماڵەی گورکانی بووە. کوڕی عەلامگیری دووەم بوو. پادشا لە کاتی دابەزینی دەسەڵاتی خۆیدا دەبێتە گۆرکانی، لە سەردەمی دەسەڵاتی خۆیدا زۆربەی دەسەڵاتی حکومەتەکەی لەدەستدا، ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش پەندێک لە زمانی فارسی دەرکەوت کە دەڵێت:سلطنت شاە عالم، از دھلی تا پالَم،کوردی("سوڵتان شا عەلام، لە دەھلییەوە بۆ پاڵام"). پالام ناوی ناوچەیەکی بچووکی پەراوێزخراو بوو لە دەوروبەری دەھلی. لە سەردەمی دەسەڵاتیدا، ئەحمەد شا دورانی، ئەمیری ئەفغانستان، ڕووبەڕووی ھێرشی یەک لە دوای یەک بووەوە کە بووە ھۆی شەڕی سێیەمی پانیپات. ئەو دیوان شیعریشی ھەیە، لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٨٠٦ بەھۆی مەرگی سروشتی کۆچی دوایی کردووە.
سەرەتای تەمەن
عەلی گۆھەر لە دایکبووی شەھزادە (شازادە) عەزیزولدین، کوڕی ئیمپراتۆری لەکارلادراوی موغەکان جەھەندەر شا، لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٧٢٨. شانبەشانی… باوکی، لە نیوە دیلدا لە گەڕەکی سەلاتینی قەڵای سوور گەورە بووە. بەڵام بە پێچەوانەی زۆرینەی شازادەکانی موغەکان کە لە بارودۆخێکی ھاوشێوەدا گەورە بوون، تۆمار نەکراوە کە تا ئەو کاتەی باوکی بوو بە ئیمپراتۆر بووبێتە شازادەیەکی خراپ و ھەر بۆیەش بە شێوەیەکی سروشتی لە ماوەی دەسەڵاتی باوکیدا پۆستی بەرزی پێدرا.
ھەڵھاتن لە دەھلی
شازادە عەلی گاوھەر، دواتر ئیمپراتۆر شا عەلامی دووەم، میراتگری باوکی ئەلامگیری دووەم بووە. باوکی شازادە عەلی گاوھار لەلایەن وەزیر عیمادولمولک و ئامۆزای ماراتا پێشوا ساداشیڤراو بھاو وەک ئیمپراتۆری موغەکان دەستنیشانکرابوو.
شازادە عەلی گاوھەر میلیشیایەکی ڕێکخست و بە بوێرانە لە دەھلی ھەڵھات. لە ساڵی ١٧٥٩ لە سوبای ڕۆژھەڵات دەرکەوت، بەو ھیوایەی پێگەی خۆی بەھێزتر بکات بە ھەوڵدان بۆ وەرگرتنەوەی کۆنترۆڵی بەنگال، بیھار و ئۆدیشا.
بەڵام زۆر زوو نەجیبوڵدەولا قۆرخچی عیمادولمولکی ناچارکرد لە پایتەخت ھەڵبێت بە کۆکردنەوەی سوپای موغەکانی گەورە لە دەرەوەی دەھلی. ئەو سوپای بەکارھێنا بۆ لابردنی ئەو کەسانەی کە کات بەسەر دەبەن شا جەھانی سێیەم. پاشان نەجیبوڵدەولا و ئاغاکانی موسڵمان پلانیان دانا بۆ شکستپێھێنانی مەراتاکان بە پاراستنی نامەنووسی لەگەڵ دەسەڵاتدارەکان ئەحمەد شا دورانی. دوای ئەوەی دورانی بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شکستی بە ماراتاکان ھێنا، عەلی گاوھەری وەک ئیمپراتۆر لەژێر ناوی شا عەلامی دووەم کاندید کرد.
جەنگی بەنگال
لە ساڵی ١٧٦٠، دوای ئەوەی میلیشیاکانی شا عەلام کۆنترۆڵی گیرفانەکانیان لە بەنگال، بیھار و بەشێک لە ئۆدیشا و بەشێک لە ئۆدیشا، شازادە عەلی گاوھەر و سوپای موغەکانی کە ٣٠ ھەزار کەسی تێدابوو، بەنیازی ڕووخاندنی میر جەعفەر بوون؛ و عیمادولمولک دوای ئەوەی ھەوڵیان دا بیگرن یان بیکوژن بە پێشڕەویکردن بەرەو عەواد و پاتنا لە ساڵی ١٧٥٩. بەڵام زۆری نەخایاند ململانێکان دەستێوەردانی جەختکەرەوەی کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستانی گرتەوە.
موغەکان بە ڕوونی مەبەستیان بوو کۆنتڕۆڵکردنەوەی جیابووەوەیان سوبەی ڕۆژھەڵات بە سەرۆکایەتی شازادە عەلی گاوھەر، کە یاوەری میلیشیایەک بوو کە پێکھاتبوو لە کەسانی وەک محەممەد قولی خان، کادیم حوسێن، کامگار خان، ھیدایەت عەلی، میر ئەفزەل و… غولام حوسێن تەباتەبایی. ھێزەکانیان بە ھێزەکانی شوجەودەولا و نەجیبودەولە و ئەحمەدخان بەنگەش پتەوتر کران. ھەروەھا جان لاو و ٢٠٠ فەرەنسی پەیوەندییان بە موغەکانەوە کرد و لە کاتی جەنگی حەوت ساڵە ھەڵمەتێکیان دژی ئینگلیزەکان ئەنجامدا. شازادە عەلی گاوھار بە سەرکەوتوویی تا پاتنا پێشڕەوی کرد، دواتر بە سوپایەکی یەکگرتوو کە زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس بوو گەمارۆی دا بۆ ئەوەی ڕامناریانی دوژمنێکی سوێندخواردووی موغەکان بگرێت یان بیکوژێت. میر جەعفەر لە نزیکبوونەوەی کۆھۆرتەکەیدا لە ترسدا بوو و کوڕەکەی خۆی میرانی نارد بۆ ئەوەی ڕامنارییان ڕزگار بکات و پاتنا بگرێتەوە. ھەروەھا میر جەعفەر داوای یارمەتی لە ڕۆبێرت کلایڤ کرد، بەڵام ئەوە مەیجر جۆن کایلۆ بوو، کە سوپای شازادە عەلی گاوھار لە ساڵی ١٧٦١دا بڵاوەپێکرد دوای چوار شەڕی گەورە لەوانە شەڕی پاتنا، شەڕی... سیرپور، شەڕی بیرپور و شەڕی سیوان.
دوای دانوستانەکان بۆ دڵنیابوون لە ئاشتی شا عەلامی دووەم لەلایەن ئینگلیزەکانەوە بە یاوەرییەوە بوو بۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ میر قاسم نەوابی بەنگالی نوێ، کە دوای مردنی لەناکاوی میران کاندید کرا. ھەر زوو میر قاسم وەبەرھێنانی ئیمپراتۆری موغەکانی وەک سوبێدار لە بەنگال، بیھار و ئۆدیشا ھەبوو، و ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر پێدانی داھاتی ساڵانە بە بڕی ٢٫٤ ملیۆن بەنداو. پاشان شا عەلامی دووەم پاشەکشەی کرد بۆ اللەھاباد لەلایەن شوجاودەولا، نەوابی عەواد لە ساڵی ١٧٦١ تا ساڵی ١٧٦٤ پارێزراو بوو. ئەو چاکسازییەکانی دەستپێکرد کە ئەو لێخۆشبوونەی باجی کێشایەوە کە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان چێژی لێدەبینی، ھەروەھا ڕامناریانی دوژمنێکی سوێندخواردووی ئیمپراتۆرییەتی موغەکانی لەکارخست و فایرلۆک کارگەی بەرھەمھێنانی لە پاتنا دروست کرد بە تاکە مەبەستی سوودوەرگرتن لە… سوپای موغل کە تازە چاکسازی کراوە. کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بەھۆی ئەم پێشھاتانە تووڕەیییەوە داوای لەکارلابردنی کرد. فیتنەی دادگا کە لەلایەن کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستانەوە ھاندرابوو، میر قاسمی ناچارکرد بەنگال و بیھار و ئۆدیشا بەجێبھێڵێت. میر قاسم لەلای خۆیەوە ھانی شوجائوددەولەی نەوابی عەواد و شا عەلامی دووەمی دا بۆ ئەوەی ئینگلیزەکان خەریک بکەن.
ئیمپراتۆری دانپێدانراو
وێنۆک|وێناکردنی سەردەمی موغەکان بۆ پیر غازی بەنگال، لە ماوەی سەدەی ١٨دا. شا عەلامی دووەم لەلایەن ئیمپراتۆریەتی دورانیەوە وەک ئیمپراتۆر ناسێندرا. حوکمڕانی ڕاگەیەندراوی ئەو درێژ بووەوە بۆ ٢٤ پارگاناس ی سونداربانەکان، میر قاسم، نەوابەکانی بەنگال و مورشیداباد (و بیھار)، ڕاجا لە بانارێس، نیزامی حەیدەراباد، نەوابی غازیپور، ساحیب لە پەنجاب، حەیدەر عەلی'. s میسۆر، نەوابی کاداپە و نەوابی کورنوول، نەوابی کارناتیک لە ئارکۆت. و نیلۆر، نەواب لە جوناگار، ڕۆھیلخاند لە دۆئابی خوارەوە، ڕۆھیلخاند لە دۆئابی سەرەوە، و نەواب لە بەڤاڵپور.
مافی دیوانی
ھەر زوو دوای شەڕی بووکسار، شا عەلامی دووەم، سەروەرێک کە تازە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە شکستی ھێنابوو، بە واژووکردنی پەیماننامەی ئەلاھەباد لە ساڵی ١٧٦٥دا داوای پاراستنی ئەوانی کرد. شا عەلامی دووەم ناچار بوو… پێدانی دیوانی (مافی کۆکردنەوەی داھات)ی بەنگال (کە بیھار و ئۆدیشای لەخۆگرتبوو) بە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان لە بەرامبەر باجێکی ساڵانەی… ٢٫٦ ملیۆن ڕوپییە لەلایەن کۆمپانیاکە لە داھاتی کۆکراوە دەدرێت. ھەروەھا دۆخی لێخۆشبوونی باج بۆ کۆمپانیاکە گەڕێنرایەوە. کۆمپانیاکە زیاتر بۆ قەزاکانی کۆرا و ئەلاھەباد مسۆگەر کرد کە ڕێگەی بە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان دا باج لە زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس وەربگرێت. بەم شێوەیە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بوو بە باجوەرگری ئیمپراتۆری لە پارێزگای پێشووی موغەکان لە بەنگال (کە بیھار و ئۆدیشای لەخۆگرتبوو). کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان جێگرێکی نەواب محمد ڕەزاخانی بۆ کۆکردنەوەی داھات لەسەر ناوی کۆمپانیاکە دەستنیشان کرد.
ئامادەنەبوون لدەھلی
ئامادەنەبوونی شا ئالامی دووەم لە دەھلی بەھۆی مەرجەکانی ئەو پەیماننامەیە بوو کە لەگەڵ ئینگلیزەکان واژووی کردبوو. بەڵام کوڕەکەی و میراتگری شازادە میرزا جوان بەخت و نەجیبولدەولا، نوێنەرایەتی ئیمپراتۆریان کرد بۆ ماوەی ١٢ ساڵی داھاتوو لە دەھلی. لی
برسیتە بەنگال
برسیتە بەنگال لە ساڵی ١٧٧٠ کارەساتێکی گەورە بوو کە ئاماژەیە بۆ کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆریەتی موغەکان و پشێوی لە کیشوەری ھیندستان.
تا ئەو کاتەی برسێتییەکە ڕوویدا زۆر ڕوون بووەوە کە ئیمپراتۆریەتی موغەکان ئیتر زلھێزێکی سیاسی گەورە نەبووە، نەک تەنھا لە جیھانی گشتی بەڵکو لە ناو ئاسیای باشووردا.
گەڕانەوە بۆ دەھلی
شا عەلامی دووەم بۆ ماوەی شەش ساڵ لە قەڵای ئەلاھەباد نیشتەجێ بووە. وارن ھاستینگس، سەرۆکی کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان لە ساڵی ١٧٧٤دا وەک یەکەم حاکمی بەنگال دەستنیشانکرا. ئەمە سەردەمی «دوو فەرمانڕەوایی» بوو کە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان یاسای دەرکرد بۆ ئەوەی زۆرترین داھات کۆبکاتەوە و ئیمپراتۆری موغەکان نەوابی دەستنیشانکرد چاودێری کاروباری دیکەی پارێزگاکەی دەکرد. دواتر کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان باجی ٢٫٦ ملیۆن ڕوپییەی ڕاگرت و دواتر ھەروەھا قەزاکانی اللەھاباد و کۆرەی ڕادەستی نەوابی عەواد کرد. ئەم ڕێوشوێنانە بوون بە ڕەتکردنەوەی وەسیەتنامەی کۆمپانیاکە بۆ ئیمپراتۆر وەک دیوان (باجوەر). لە ساڵی ١٧٩٣ کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بەھێز بوو و نیزامات (حوکمڕانی ناوخۆیی)ی بە تەواوی ھەڵوەشاندەوە و بەنگالی گرتەوە. شا عەلامی دووەمی لاواز ڕازی بوو بە ڕاوێژکاری کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان، کە ئامۆژگاری کرد ھەرگیز متمانە بە ماراتاەکان نەکات.
لە ساڵی ١٧٧١دا ماراتاەکان لەژێر دەستی مەھاداجی شیندێ گەڕانەوە بۆ باکووری ھیندستان و تەنانەت دەلھییان گرت. شا ئالامی دووەم، لەلایەن مەھاداجی شیندەوە بە یاوەرییەوە بوو و لە مانگی ئایاری ساڵی ١٧٧١ ئەلاھەبادی بەجێھێشت و لە مانگی یەکی ساڵی ١٧٧٢ گەیشتە دەھلی. لەگەڵ ماراتاکان ھەستیان بە بەدەستھێنانی زەوییە تاجییەکانی ڕۆھیلخاند کرد و زابیتا خانیان شکست پێھێنا، قەڵای پاتارگاریان بە گەنجینەکەیەوە گرت.
ئیمپراتۆر لە ساڵی ١٧٧٢ لە دەھلی گەڕایەوە سەر تەختی پاشایەتی، لەژێر پاراستنی ژەنەڕاڵ ماراتا مەھاداجی شیندێ. ئیمپراتۆر بوو بە موکلیفی ئەو مەراتایانەی کە پێشواکەیان داوای باجیان دەکرد، کە ناسراون کە مۆگولەکان باجیان داوە بۆ ئەوەی ھیچ ململانێیەکی زیاتر لەگەڵ کۆنفیدڕاڵیدا دروست نەبێت.
لە ساڵی ١٧٨٧ باڵیۆزخانەی ڤیجای سینگ لە جۆدپورەوە خۆی پێشکەش بە ئیمپراتۆری موغەکان شا عەلامی دووەم کرد، ڕێز و کلیلی زێڕینی قەڵای ئەجمێری ھێنا. . دوای کوشتنی غولام قادر و گەڕاندنەوەی شا عەلامی دووەم بۆ سەر تەخت، گاریسۆنێکی ماراتا لە ساڵی ١٧٨٨دا بۆ ھەمیشە دەلھیی داگیرکرد و بۆ ماوەی دوو دەیەی داھاتوو فەرمانڕەوایی باکووری ھیندستانی کرد تا ئەوان… لەلایەن کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان لە جەنگی دووەمی ئەنگلۆ-ماراتادا دەستی بەسەردا گیرا.
چاکسازی لە سوپای موغەکان
یەکێک لە یەکەم کارەکانی بەھێزکردن و بەرزکردنەوەی سوپای موغەکانی نوێ بوو، بە فەرماندەیی میرزا نەجەف خان. ئەم سوپایە نوێیە پێکھاتبوو لە پیادە کە بە سەرکەوتوویی ھەردوو فلینتلۆک و تالواریان لە پێکھاتەی شەڕدا بەکارھێنا، بۆ گواستنەوە فیلیان بەکاردەھێنا و کەمتر پشتیان بە تۆپخانە و سوارەکان دەبەست. ھەروەھا میرزا نەجەف خان بەوە ناسراوە کە لە ڕێگەی ھاوکارییەکەی لەگەڵ میر قاسم، نەوابی بەنگال، موشەکەکانی فایەرلۆکی کاریگەرتری ناساندووە.
سەرکەوتنەکانی سیخەکان
ماراتاکان دەھلییان گرت لە ساڵی ١٧٧١ پێش ئەوەی شا عەلامی دووەم بگات. میرزا نەجەف خان ھەستێکی ڕێکوپێکی بۆ دارایی و ئیدارەی موغەکان گەڕاندبووەوە و بە تایبەتی چاکسازی لە سوپای موغەکاندا کردبوو. لە ساڵی ١٧٧٧ میرزا نەجەف خان بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە ھێزەکانی زەبیتە خانی تێکشکاند و دوای وەستاندنی ھەڵمەتەکانیان، سیخەکانی بەرپەرچ دایەوە. لە ساڵی ١٧٧٨دا، دوای ھێرشێکی سیخەکان بۆ سەر دەھلی، شا عەلام فەرمانی شکستی ئەوانی دا بە دانانی، موغەکان وەزیری گەورە، مەجادودەولا لەگەڵ ٢٠ ھەزار سەربازی موغەکان دژی سوپای سیخەکان ڕێپێوانیان کرد بۆ دوژمنایەتی خاکەکان، ئەم کارە بووە ھۆی شکستی سوپای موغەکان لە موزەفەرگار و دواتر لە غانور، بەھۆی ئەو قوربانییە سوارانەی کە شا عەلامی دووەم میرزا نەجەف خانی دامەزراندەوە، کە زۆری نەخایاند بەھۆی بارودۆخی سروشتییەوە مرد و ئیمپراتۆرییەتی موغەکانی لە جاران لاوازتر بەجێھێشت. لە ساڵی ١٧٧٩ میرزا نەجەف خان بە وریایییەوە ھێزەکانی پێشڕەوی کرد کە بە سەرکەوتوویی خیانەتکاران زەبیتە خان و ھاوپەیمانە سیخەکانی شکستپێھێنا کە لە یەک شەڕدا زیاتر لە ٥٠٠٠ پیاویان لەدەستدا و ھەرگیز نەگەڕایەوە بۆ ھەڕەشەکردن لە ئیمپراتۆریەتی موغەکان لە ماوەی… فەرماندە میرزا نەجەف خان تەمەنی. نەجەف خان وەک سەرۆک وەزیران، وەک ڕێکەوتن مافی سەروەری بە سیخەکان بەخشی.
لە ساڵی ١٧٨٣دا، فەرزانا زێب ئەن-نیسا دەھلی لە ئەگەری لەشکرکێشی لەلایەن ھێزێکی ٣٠ ھەزار سەربازی سیخەوە ڕزگار کردبوو، لەژێر دەستی باغێل سینگ، جاسا سینگ ڕامگارھیا و جاسا سینگ ئەھلووالیا.
ئیمپراتۆرییەتی موغەکان تا ڕادەیەک ھەڵوەشایەوە کە شا عەلامی دووەم تەنھا لەگەڵ شاری دەھلی مایەوە بۆ ئەوەی حوکمڕانی بکات. لە ساڵی ١٧٨٣دا جاسا سینگ ئەھلووالیا و باگێل سینگ گەمارۆی شارەکەیان دا. دوای چوونە ناو قەڵای سوور، جاسا سینگ ئەھلووالیا لەسەر تەختی موغەکان دانیشت بە فەرمانی باگێل سینگ و نازناوی بەدشا سینگ پێدرا. بێگوم سامرو داوای لە باگێل سینگ کرد کە ڕەحم بە شا عەلامی دووەم بکات. باگێل سینگ داواکارییەکانی قبوڵ کرد و ڕای گەیاند کە ٣٠ ھەزار سەربازەکەی لە دەھلی بمێننەوە و ئیمپراتۆرییەتی موغەکان پارەی پاراستنیان دەدات. داواکارییەکانی دیکە بریتی بوون لە دروستکردنی لانیکەم ٥ گوردوارە و پێدانی باجی ساڵانە بە ڕێژەی ١٣٫٥٪. داواکارییەکان لەلایەن شا عەلامی دووەمەوە بە ڕێککەوتنێکی نووسراو ڕێککەوتنیان لەسەر کرا. بەو پێیەی سیخەکان بەھۆی سیاسەتەوە ڕەتیانکردەوە دەسەڵاتی دادگای موغەکان قبوڵ بکەن، مەھاجی شیندە بە ڕێککەوتنێک دەسەڵاتی ڕێجێنسی پێدرا کە سیخەکان زەوییە تاجەکان تاڵان ناکەن و ١/٣ی داھاتی دەھلییان پێدەدرێت ساڵانە لەبری ئەوە.