cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میلۆدراما
درووستبوونی وشە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شانۆی سەدەی ١٩یەم پۆل:چەشنەکانی دراما پۆل:چەشنەکانی فیلم پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:چەشنە شانۆییەکان پۆل:تراژیدی
تۆتاڵ ستەیشن
Total Station ئامێرێکی ڕووپێوی ئەلیکترۆنی ھەستیارە. لە یەکگرتن وپەیوەستکردنی دوو ئامێری ڕووپێوی پێکھاتووە تیۆدۆلایت (Theodolite) ئەلیکترۆنی کە بۆ پێوانی گۆشە بەکاردێت لەگەڵ ئامێری) دیستۆمات (EDM) (کە بەکاردێت بۆ پێوانی دوری لەگەڵ زیادکردنی یەکەی تۆمارو ھەڵگرتنی زانیاریMemory ) بەشێوەیەکی گشتی بەکاردێت بۆ پێوانی ماوە و گۆشەی زانیاریە ڕووپێویەکان و تۆمارکردن و ھەڵگرتنیان. وە بەپێچەوانەوە واتا دابەزاندنی زانیاری ڕووپێوی لە نەخشەکانەوە بۆ شوێنەکانیان لەپێگەدا٫ لەگەڵ پەرەسەندنی زانستدا کارگە بەناوبانگە بەرھەمھێنەرەکانی ئەم ئامێرە وەک Leica,Nikon,Topkon,Sokkia (پێشکەوتنی زیاتریان لە ئامێرەکەدا کردووە ودەتوانین بڵێن جۆری زۆر پێشکەوتوی بەرھەم ھاتووە کە بەدەرلە پێناسە سەرەتایەکەی بۆتە ئامێریکی زیرەکی ئەلیکترۆنی کە لەگەڵ تێپەڕبوونی چرکەکاندا کاری ئەم ئامێرە باری زیاتر دەگرێتە خۆی، بەجۆرێک کەزۆرکات بەزیادکردنی بەشێکی نوێی دیکە بۆ ئەم ئامێرە (بەزیادکردنی کەلەیەکی صحن ئەلیکترۆنی) ناوی ئامێرەکە دەگۆڕێت بۆ (Smart Station) و دەتوانێت پەیوەندی بکات بە مانگە دەستکردەکانەوە و شوێنی خۆی و زانیاریە وەرگیراوەکان لەسەرزەوی تۆماربکات٫ وەبواری کاری ئەم ئامێرە بەجۆرێک بەرفراوان بووە لە ئێستادا لەتوانایدا ھەیە کەزانیارە ئەندازیاریەکان بەشێوەی ھاوکێشەی زۆر ئاڵۆز وەک(3DFunction Line, Curve,) وەربگرێت و کاری لەسەر بکات کە پێشتر تەنھا زانیاریەکانی بەشێوەی خاڵ(Point) وەردەگیران و دەدرانەوە٫ Total Station لەئێستادا بۆتە ئامێری دەست بەسەرداگرتنی (Control)زۆربەی ئامێرە سەرەکیەکان پڕۆژەئەندازیاریەکان وەک گرێدەر و فاریشەی کۆنکرێت و فاریشەی قیر و تەرنەبول و چەندین ئامێری تری پێگەیی) بەھۆی زیادکردنی ئامێری (Radio Handle) و دانانی (Machine Guide) تێیاندا٠
= سەرچاوەکان =
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جیۆدیسیا پۆل:ڕووپێوی پۆل:ئامرازەکانی ڕووپێوی
شچوچینسک
شچوچینسک شارێکە لە پارێزگای ئاقمۆلا لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٥٠١٢٨ کەس بووە. شچوچینسک لە ساڵی ١٩٣٩ەوە شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئاقمۆلا پۆل:شارەکانی کازاخستان
چەکوچ و داس
وێنۆک|150px|نیشانی چەکوچ و داس. چەکوچ و داس ( ☭ ) نیشانێکە و بەگشتی پێوەندی بە کۆمۆنیزمەوە ھەیە. چەکوچ شاندەری کارە لە پیشەدا و داسیش نوێنەری کارە لە وەرزێڕیدا. لە ھەندێک لەو وڵاتانەی کە حیزبی کۆمۆنیست نایاسایین، ئەم نیشانەیە پاوان کراوە. ئەم وڵاتانە بریتین لە: مەجارستان، لاتڤیا و پۆلەند.
یوونیکۆد
کۆدی U+262D لە یوونیکۆددا نیشانی چەکوچ و داسە.
سالزبۆرگ
وێنۆک|سالزبۆرگ سالزبۆرگ چوارەم گەورەترین شاری نەمسایە. لە ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی ١٥٦ ھەزار و ٨٧٢ کەس بووە.
شارۆچکەکە لە شوێنی نیشتەجێبوونی ڕۆمانی ئیوڤاڤوم دایە. سالزبۆرگ لە ساڵی ٦٩٦ وەکو کورسی ئەسقەفەکان دامەزراوە و لە ساڵی ٧٩٨ بووەتە کورسی قەشە سەرەکییەکە، سەرچاوە سەرەکییەکانی داھاتەکەی دەرھێنانی خوێ و بازرگانی و کانگاکردنی زێڕ بووە. قەڵای ھۆھێنسالزبۆرگ کە یەکێکە لە گەورەترین قەڵاکانی سەدەی ناوەڕاست لە ئەورووپا، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١١. لە سەدەی ١٧دا شاری سالزبۆرگ بوو بە ناوەندێکی دژە چاکسازی، خانەقا و چەندین کڵێسای بارۆکی دروست کرا.
ناوەندی مێژوویی سالزبۆرگ (بە ئەڵمانی: ئاڵتشتات) بەناوبانگە بە تەلارسازی بارۆکی و یەکێکە لە باشترین ناوەندەکانی شار کە پارێزراون لە باکووری بەرزایییەکانی ئەلب. ئەم ناوەندە مێژوویییە لە ساڵی ١٩٩٦ وەک میراتی جیھانیی یوونێسکۆ تۆمارکرا. شارەکە سێ زانکۆی تێدایە و دانیشتووانێکی زۆری خوێندکارە. ھەروەھا گەشتیاران سەردانی شاری سالزبۆرگ دەکەن بۆ گەشتکردن بە ناوەندی مێژوویی و دەوروبەری دیمەندارەکانی بەرزایییەکانی ئەڵپ.
زمان
وێنۆک|ڕاست|[[کاتدراڵی سالزبۆرگ]] ئەڵمانی نەمسایی بە شێوەیەکی بەرفراوان نووسراوە و تەنیا لە ھەندێک وشەسازی و چەند خاڵێکی ڕێزماندا جیاوازە لە گۆڕانکاری ستانداردی ئەڵمانیا. سالزبۆرگ سەر بە ناوچەی زاراوەی نەمسا-باڤاریایە، بە تایبەتی زمانی باڤاری ناوەڕاست. بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن گەنج و پیرەوە قسەی پێدەکرێت ھەرچەندە پرۆفیسۆرانی زمانەوانی لە زانکۆی سالزبۆرگ، ئیرمگارد کایزەر و ھانس شویتز، لە چەند ساڵی ڕابردوودا کەمبوونەوەی ژمارەی قسەکەرانی زاراوەیان لە شارەکەدا بینیوە. ھەرچەندە منداڵانی قوتابخانە زیاتر و زیاتر بە زمانی ئەڵمانی ستاندارد قسە دەکەن، بەڵام شووتز ھەست دەکات کەمتر پەیوەندی بە کاریگەری دایک و باوکەوە ھەیە و زیاتر پەیوەندی بە بەکارھێنانی میدیاوە ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:سالزبۆرگ سالزبۆرگ
شێخمووس داغتەکین
شێخمووس داغتەکین نووسەری کوردی-تورکی-فەڕەنسەویی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە ، ئەو لەوەتەی ١٩٨٧ لە فەڕەنسا دەژیێت ، ناوبراو خاوەنی حەوت دیوانە شیعر و ڕۆمانێکە بە زمانی فەڕەنسی بەناوی (À la source, la nuit )
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:وێژەی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:فەڕەنسییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد پۆل:کوردەکانی تورکیا پۆل:شاعیرانی تورک
ئەلێکسا ئینتەرنێت
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٦ پۆل:گەڕانچییەکانی ئینتەرنێت پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
ئەنزیم
ئەنزیم یان "ئامیانە" ماکێکی ئۆرگانیکە، دەبێتە ھۆی بەھێز یاخوود لاواز کردنی کاردانەوەی کیمیایی لە ئۆرگانیزم یان بوونەوەری زیندوو، بەڵام خۆی ناگۆڕێ.
بە وتەیەکی تر ئەنزیمەکان کەتالیزۆرەکانی ڕەوتانەکانی ژیانن و لەچاو کەتالیزۆرەکانی ناژینی زۆر کاریگەرترن. پێکھاتەی زۆربەی ئەنزیمەکان پرۆتینیە، بێجگە لە ژمارەیەکی زۆر کەم، کە لە جنسی ئار ئێن ئەیە؛ وەک ڕایبۆسۆمەکان.
سەرچاوە
پۆل:کیمیا پۆل:ئەنزیمەکان پۆل:مێتابۆلیزم پۆل:ھاندان
کەمیی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتیی ھایدرۆجین لێکەرەوە
کەمیی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتیی ھایدرۆجین لێکەرەوە یان فاڤیزم (ئینگلیزی: Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency یان G6PD Deficiency) نەخۆشییەکی بۆماوەییە، واتە کەمی یان نەبوونی ئەو ئەنزایمە لە لەشدا کە بەرپرسیارە لە ھەنگاوی گۆڕینی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتی بۆ ٦-فۆسفۆگلوکۆنۆ-δ-لاکتۆن لە ڕێڕەوی فۆسفاتی-٥-کاربۆنی، کە تیایدا NADP دەگۆڕدرێت بۆ NADPH. ئەو کەسانەی ئەم نەخۆشییەیان ھەیە، ھەستیار دەبن بەرانبەر خواردنی پاقلەمەنییەکان و دەرمانی ئەسپیرین، چونکە دەبێتە ھۆی شیبوونەوەی دیواری خڕۆکە سوورەکانی خوێن و دواتر تێکشکاندنی خڕۆکە سوورەکان لە سپڵدا و فڕێدانەدەرەوەیان لە میزدا. کە ئەمەش سەرەنجام دەبێتە ھۆی کەمخوێنی و نەخۆش پێویستی بە گواستنەوەی خوێن دەبێت.
فاڤیزم لە زۆربەی بارەکاندا لە ڕەگەزی نێردا دەردەکەوێت، بەڵام زۆر بەدەگمەن لە ڕەگەزی مێدا ھەیە لەبەرئەوەی نەخۆشییەکە پەیوەستە بە کرۆمۆسۆمی Xەوە. بۆیە لە مێینەدا ئەگەری ئەوە دەبێت کە تەنھا ھەڵگر بێت. ھەروەھا فاڤیزم زیاتر لە باشووری ئاسیا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ناوچەکانی نزیک دەریای ناوەڕاست و ھەندێ ناوچەی ئەفریقا بەربڵاوە. وە نەبوونی ئەنزامەکە ھیچ زیانێکی نییە بۆ نەخۆشی تووشبوو بە فاڤیزم، ھەتا ئەو کاتەی خۆراکە پاقلەمەنییەکان دەخوات.
نیشانەکان
فاڤیزم ھیچ نیشانەیەکی نییە تەنھا لەو بارەدا کە نەخۆش خواردنە پاقلەمەنییەکان دەخوات و تووشی کەمخوێنی دەبێت. لە نیشانە سەرەتاییەکانی کەمخوێنی بەھۆی تێکشکان و شیبوونەوەی خڕۆکە سورەکان، وەک:
٦٧٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کەمیی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتیی ھایدرۆجین لێکەرەوە
چارەسەر
پۆل:کەمخوێنی
ھەمستێر
ھەمستێر لە خورۆکەکانە دەگوترێت کە پێوەندی بە ژێرخێزانی Cricetinae ھەیە. 250px|وێنۆک|ھەمستێر
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گیانلەبەران پۆل:ھەمستێر
شارستانی قوروە
شارستانی قوروە یان قەزای قوروە یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ناوەندەکەی شاری قوروەیە لە نێوان دوو شاری ھەمەدان و سنە دەکەوێتە ٨٧ کیلومتری خۆرھەڵاتی سنە و ٧٦ کیلومتری خۆراوای ھەمەدان. مەودای ھەتا تاران ٤٢٠ کیلومترە.
جوگرافیای ناوچەی قوروە
شارستانی قوروە بە ڕوبەری ۲۹۳۰ کیلۆمەتری چوارگۆشە کەوتووتە باشووری ڕۆژھەلاتی پارێزگای کوردستان و ھاوسنوورە لە گەڵ پارێزگاکانی ھەمەدان لە ڕۆژھەلات و کرماشان لە باشوور؛ و شارستان بیجاڕ لە باکوور و دێولان لە ڕۆژاوا.
دابەشکرانی ئیداری
ئەم شارستانە لەرووی ئیدارییەوە لەسەر چووار ناحیەدابەشکراوە کە بەنێوی بەخش (ناحیە)دەناسرێن.
1.ناحیەی ناوەندی ناوەندەکەی شاری قوروە
2.ناحیەی تەرواڵ (سرێش ئاوا) ناوەندەکی شارۆچکەی سرێشاوا
3.ناحیەی دڵوەران (دڵبەران) ناوەندەکەی شارۆچکەی دڵوەران
ناوەندی شارستان قوروە شاری قوروەیە. لە ٨٧ کیلومتری سنە و٧٩ کیلۆمەتری ھەمەدان. ٩٠کیلۆمەتری بیجاڕو٨٦ کیلۆمەتری سونقوڕ کولیایی و٣٢کیلۆمەتری دێولان دایە.
جوگرافیای سروشتی
ئەم ناوچەیە زیاتر دەشتە و تەختایی بە بەرزایی دەگاتە ۱۹۱۵ متر لە ئاستی زەریاوە. لە لای باشووررەوە زنجیرە چیاکانی بەۆر وپەریشانە هەڵکەوتووە هەندێ لە بەرزترین لووتکەکانێ بریتین لە بەۆر بە بەرزایی ٣٢٥٠ مەتر لە ئاستی زەریاوەوە. پەریشان ٣١٦٢ مەتر و دەروازە ٣١٦٨ مەتر کە نۆ مانگ لە ساڵ بەفر لوتکەیان دادەپۆشێ.
لەلای رۆژ هەڵاتەوە دووایی زەنجیرە چیای ئەڵوەندە کەبەز ترین لوتکەکانی بریتین له دەربەند یان ئالماقوڵاخ ۲۹۹۸متر و کێوەڕەش بەبەرزایی ۲۳۸۰ مترە.
ھەندێک لە چیاکانی تر ناویان بەم جۆرەیە:
قەڵوەز /خەفارخان /شووانە کەچەڵ /سیناوەن /خرسەرێ /ھەفت سواران / کوڵە وا/پەنجەلی /باش /لووجاڕ /کووچک چەرمێگ /براێم عەتار /کێوەرەش /بێ خەیرە / شانەوەرە /نۊر وەسەر/وێسوو رەش/کوچک کونا/کەمەر زەرد/کێف باش
دەشتەکان یان ھامارەکان بە جۆرەی خوارەوەن:
دەشتی چەرداوڕی.
دەشتی قوروە یان جنیان.
دەشتی گەنجی. لەیلاخ
کە بەرزایی ھەموویان لە ئا ستی زەریاوە زیاتر لە ١٨٠٠ مترە ھەر بەو ھۆیەش زستانی ساردە و ھاوینان فێنک. ڕێژەی بارانبارین لەم ناوچەیە دەگاتە ٣٨٠ میلیمتر لە ساڵ کەزیاتربەشێوازی بەفر لە وەرزی زستان وباران لە وەرزی پاییز و بەھارە.
ئاوەکانی ئەم شارستانە لە باشوور بەرەو باکوور دەڕوات
چۆمەکانی بریتین لە (چەم شوور) /(کوچکە ڕەشە) (تەڕوال) کەلە باکوور شارتانەوە دەچنە دەر و دەرژنە سپی ڕوو و زەریای کاسپین (خەزەر)
مێژووی ناوچە
لە سەردەمی دەوڵەتانی ئاشوور و ماد (مەدیا) بەم مەلبەندە کیشاسوو گوتویانە کە ھێشتا شوێنەواری مێژویەکانی لە گوندی قەسڵان و باقی شوێنەکان ناوچەکە دیارە.
لە ڕابردوودا بەو ناوچە ودوروو پشتی گوتوویانە «ئەلی شوکور» کە لە سەردەمی (کڵۆڵ بەیگی ئەردەڵان) لە ساڵی ٦٢٩ کۆچی مانگی بووەتە بەشێک لە ئیمارەتی ئەردەڵان کە بەو ناوچەیە گوتویانە ئەسپەن ئاوا.
لە سەردەمی ئیمارەتی ئەمانوڵاخانی ئەردەڵان گوندی قەسڵان لە ٨ کیلومتری باکووری قوروە بۆ ماوەیک بوو بە ناوەندی ئیمارەتی ئەردەڵان.
لە سالی ١٣٣٦ کۆچی ھەتاوی لەگەڵ ئیلاخ بوو بە فەرمانداری (قەزای) قوروە لە پارێزگای کوردستان کە لەم دواییدا لەیلاخ لە قوروە جیا بووتەوە و خۆی بووە بە قەزای دێولان (دێگۆڵان).
خەڵک و جەماوەر
لە ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٦٩٧٢ کەس دانیشتووی ھەبووە. پاش ئەوەی کە ناحییەی لەیلاخ یان دێولان بوو بە قەزای جیاو لە قەزای قوروە ژمارە ی دانیشتووانی دابەزی کە بە پێی سەرژمێری لە سالی ٢٠١١ دا ١٣٦٩٦١ کەس دانیشتووی قەزای قوروە ن.
زمان و ئایین
زۆربەی خەڵکی ناۆچەکە کوردن کە بە شێوەزارەکانی کوردیی ناوەندی (زیاتر لە ڕۆژئاۆ) و کوردیی باشووری (زیاتر لە ڕۆژھەڵات) قەزاکە دەدۆێن. ھەروەھا خەڵکی شارۆچکەی قەلای ئەومەکی (قەلای عەبدوولمەلەکی) لە لای شاری قوروە بە شێوە زاراوەی ھەورامی دەدوێن.
زمانی تورکیش لە ھەندێک ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم شارستانە ڕەواجی ھەیە. وەکوو خەلکی شارووچکەکان سرێش ئاوا و دڵوەران یان دڵبەران و گوندەکانی مالووجە و بەھارلوو و داشکەسان وەچەند بنەمالەیک لە نێو شار.
کەسایەتییە ناودارەکان
ھەندێک لە کەسایەتییە ناودارەکانی ناوچەی قوروە بریتین لە عەبدالباقی خان چەرداۆری لە گوندی سورچە لە ناوچەی چەرداوڕۆ کە لەسەردەمی مەشرووتە دژ بە دەوڵەت شەڕی کردووە. میرزادەی عێشقی کوری حاج ئەولقاسمی کوردستانی شاعێریکی سەردەمی ڕەزا شا. عەرەبعەلی شروە. نەقاشی ھاوچەرخ. ڕەزا ھدایەت نەقاش.
ئابوور
ئابووری شارستانەکە زیاتر چاندن وکشتوکاڵە بەرھەمەکانی زیاتر گەنم، جۆ، پەتاتە، وێنجە، خەیار، تەماتە، کوولەکە و لوبیایە. ھەروەھا کانگای زۆری تێدایە وەکوو: زێڕ، ئانتیموان، ئاسن، سیلیس، بەردی مەڕمەڕ، کریستاڵ، چینی و گرانیت.
شۆێنە گەشتیارییەکان
حەمامی قەسلان لە گوندی قەسڵان
تەپەی وەینسار
تەپەمیری (تەپە مایی)
تەپەی پیرەژنە لە نزیک شاروچکەی دیزەج بە کوردی دزە
فەراد تەراش لە شارەدێ وەینسار
پردی فەراوا لە گوندی فەراوا
ناۆچەی کوێستانی بەور وپەریشان کە بۆ شاخەوانەکان جێگەیکی دڵ ڕفێنە.
ناوچەی پارێزراوی بەۆر وپەریشان.کە ژینگەی سروشتیە.هەندێک لە گیان لەبەرەکان وپەلەوەرەکان لێ دەژین.وەکوو گورگ،کەڵەکێفی،بەراز،رێوێ،سەمورە،هەڵو،داڵ،کەو،
کانی شاپەسەن لە داوینی چیای بەور کە لە ساڵی ١٠١٩ کۆچی شاعەباس سەفەوی بو شەڕ لەگەڵ ھەڵۆخان ئەردەلان لە دوواییشدا نادر شا ی ئەفشار وھەروەھا ناسرەدین شای قاجار ھاتوونەتە سەر ئەو کانییە. ھەر بەو ھۆیە شەوە بە شاپەسەن ناسراوە.
مەزارگەی ئیمام سەید جەلالەدین لە گوندی باوھ گوڕگوڕ
ھۆزوتایفەکان
ھۆزە کوردەکان قوروە برێتین لە جاف/ شێخ ئیسماعیلی و کولیایی و چەرداوڕۆ یان بەواتای خۆمالی چەرداوڕی و گۆران تەمە رتۆزە/ پڕپێشە و وەرمەرزیار/بۆرکەیی/گەرووس. هەندێک تایفەی تورکیش لەو ناۆچانەی کە هاوسنوورن لە گەڵ هەمەدان نیشتە جین وەکووبەھارلوو/ خۆاوەنەلی (خوودابەندەلو).
بەستەرە دەرەکییەکان
شارستانی قوروە پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی کوردستان پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان مێژووی ئەردەڵان نووسەر مەستوورە مێژوو وجوگرافیای کوردستان عەلی ئەکبەر وەقایع نگار
٢٩ی ئازار
٢٩ی ئازار ٨٨ەم ڕۆژی ساڵە (٨٩ لە ساڵی پڕدا). ٢٧٧ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٦٧٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١١٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئابی ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨١٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
گۆڕانی خراپ
گۆڕانی خراپ یان برێکینگ بەد زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی دراما-تاوانی ئەمریکییە، لەلایەن ڤینس گیلیگان بەرھەم ھاتووە. زنجیرەکە لە کەناڵی «AMC»ی ئەمریکی پەخش کرا، یەکەم ئەڵقەی لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ بوو و دوایین ئەڵقەشی لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣. زنجیرەکە باس لە مامۆستایەکی کیمیا دەکات بە ناوی واڵتەر وایت، کە بەھۆی تووشبوونی بە شێرپەنجە دەچێتە نێو کاروباری ماددەی ھۆشبەر بە ھیوای ئەوەی پێش مردنی داھاتێک بۆ خێزانەکەی بەجێ بێڵێت.
بەگشتی برێکینگ باد بە لای زۆربەی چاودێرانەوە بەھێزترین زنجیرە دادەنرێت. زنجیرەکە توانیویەتی ١٦ خەڵاتی ئێمی و ٨ خەڵاتی سەتەلایت و ٢ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بباتەوە. لە ساڵی ٢٠١٣ زنجیرەکە ناوی چووە نێو پەرتووکی گینس بەھۆی ئەوەی بووە پڕبینەرترین زنجیرە لە مێژووی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان.
زنجیرەکە دوو بەرھەمی تری بەدوای خۆیدا ھێنا، یەکەمیان زنجیرەی واباشترە پەیوەندی بکەیت بە سۆڵ بوو، کە تێیدا باسی سەرکێشییەکانی پارێزەر سۆڵ گوودمان دەکات بەر لە ڕووداوەکانی گۆڕانی خراپ و دوای ڕووداوەکانی گۆڕانی خراپ. دووەمیشیان فیلمی ئێل کەمینۆ بوو، کە تێیدا باسی چارەنووسی جێسی پینکمن دەکات دوای کۆتاییھاتنی زنجیرەکە.
چیرۆک
مامۆستایەکی وانەی کیمیا بەناوی (واڵتەر وایت) تووشی شێرپەنجەی سییەکان دەبێت بەجۆرێک کە شیاوی نەشتەرگەری نییە، واڵتەر زۆر غەمبار دەبێت بەم ھەواڵە و بیر لە خێزانەکەی دەکاتەوە کە لە حاڵەتی مردنی ئەوان چییان بەسەردێت. زاواکەی (واڵتەر) کە ناوی (ھانک) ە لە بەشی نەھێشتنی ماددە ھۆشبەرەکان (DEA) کار دەکات، ڕۆژێکیان واڵتەر لەگەڵ خۆی دەباتە ھەڵمەتێکی دەستداگرتن بەسەر کارگەیەکی ماددە ھۆشبەرەکان «مێث». لەوێدا واڵتەر یەکێک لە قوتابییەکانی پێشووی خۆی دەبینێتەوە بە ناوی «جێسی پینکمان» کە بەژداربووە لە کارگەکە، بەڵام واڵتەر خۆی بێدەنگ دەکات و ڕێگە بە ڕۆیشتنی (جێسی) دەدات. ھەر ھەمان شەو (واڵتەر) دەچێتە ماڵی (جێسی) و داوای لێدەکات کە پێکەوە ماددەی ھۆشبەر درووست بکەن بۆ ئەوەی بتوانێت لە حاڵەتی مردنی داھاتێک بۆ خێزانەکەی پەیدا بکات، بەمشێوەیە (واڵتەر و جێسی) دەبنە ھاوبەشی یەکدی و ماددە ھۆشبەرەکەیان دەبێتە باشترین ماددەی ھۆشبەر لە سەرانسەری ئەمریکا، لەکاتێکدا زاواکەیان (ھانک) ئەرکی دەستگیرکدنی درووستکەری ئەم ماددەیەیە پێ دەدرێت، ئەمەش سەرکێشییەکانی واڵتەر درێژتر دەکاتەوە.
زنجیرەی لاوەکی
لە نیسانی ۲۰۱۳دا، کۆمپانیای (سۆنی) خۆشحاڵی خۆی دەربڕی لەگەڵ کۆمپانیای (AMC) زنجیرەیەکی تر درووست بکەن لەسەر شێوازی (برێکینگ باد) بەھەمان شێواز، بەڵام بە چیڕۆکی جیاواز. ئەوەبوو بیرۆکەکە بڵاوکرایەوە کە بریتی بوو لە باسکردنی سەرکێشییەکانی پارێزەری نێو زنجیرەکە (ساوڵ گوودمان) و بڕیاریشدرا زنجیرەکە ناو بنرێ "Better Call Saul - واباشترە پەیوەندی بە ساوڵ بکەیت "، ڕووداوەکانی زنجیرەکە باسی ٦ ساڵ پێش ڕووداوەکانی "برێکینگ باد" دەکات کاتێک کە (ساوڵ گوودمان)، تازە بووبووە پارێزەر و ڕووبەڕووی چەندین سەرکێشی و کەیسی تاوانی جیا جیا دەبێتەوە. ئەوەبوو زنجیرەکە لە ٨ی شوباتی ٢٠١٥ یەکەم ئەڵقەی پەخش کرا و پێشوازییەکی باشیشی لێکرا لەلایەن ھەوادارانی (برێکینگ باد).
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە پۆل:ئەو زنجیرانەی خەڵاتی بافتایان وەرگرتووە پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو پۆل:کار دەربارەی کارتێڵە ھۆشبەرە مەکسیکییەکان پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرەکان پۆل:ئەو بەرنامانەی خەڵاتی ئێمیان وەرگرتووە پۆل:زنجیرەیەکی تەلەفیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی
شەڕی براکوژی
شەڕی براکوژی یان شەڕی ناوخۆ شەڕێکی چەکداریی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان بوو کە لە ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا و بووە ھۆی دروستکردنی گورزێکی بەھێز لە نێوان کوردانی تەنھا بەشی ڕزگارکراوی کوردستاندا بە شەڕی براکوژی ناسراوە. بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا، کۆتایی پێھات.
١٩٩٤ پێکدادانی یەکێتی و پارتی
لە ئایاری ١٩٩٤دا شەڕ دەستی پێکرد لەنێوان ھەردوو حزبدا. پێکدادانەکان ٣٠٠ کوژراوی لێکەوتەوە، لە ساڵی داھاتودا نزیکەی ٢٠٠٠ کوژراو ھەبوو لە ھەردوولا، بە پێی بریکاری CIA ڕۆبێرت بێر ژمارەیەک لە ئەندامانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران یارمەتییەکی سنورداری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا و ھەروەھا ئێران ڕێگەی دا بە چەکدارانی یەکێتیی کە لە چەند ناوچەیەکەوە ھێرش بکەن.
شەڕی هەولێری ١٩٩٦
ھەرچەندە لەئاداری ١٩٩٦ دا پەرلەمانی کوردستان بڕیاری کۆبوونەوەی دا، ئەو ئاگربەستە شکا کە لەنێوان پارتی و یەکێتی بەسترابوو تا ھاوینی ١٩٩٦، لەم ماوەیەدا ڕێکەوتن کرا لەنێوان حکومەتی عێراقی و پارتی بۆ گواستنەوە و ناردنی نەوتی نایاسای بەڕێگەی قاچاغ لەڕێی پێش خابورەوە. بارزانی و ھاوکارەکانی ئەم ھەلەیان قۆستەوە بۆ باج خستنە سەر ئەم بازرگانییە، وە ئەم کارەش بووە هۆی ئەوەی چەندەھا ملیۆن دۆلار قازانج بکەن لە ھەفتەیەکدا. ھەرچەندە ئەم دوو حیزبە ڕێککەوتن لەسەر سودی بەڕێوەبردنی نەوتی قاچاغ لەنێوان عێراق و تورکیا بۆ ئەوەی بەیەکسانی دابەشی بکەن، پارتی ھەوڵی گەورە و زیاتری دەدا بۆ جڵەو کردنی جووڵەی کاڵای ناو کوردستان.
یەکێتی ھاوپەیمانییەکی دامەزراند لەگەڵ ئێران، ڕێگەی بە ئێران دا تا ھێرشی سەربازی بکاتە سەر حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ٢٨ی تەموزدا، کە ڕوبەڕووی شەڕ بووەوە لەگەڵ ئێران و یەکێتی. مەسعود بارزانی داوای یارمەتی لە سەددام حوسێن کرد، ئەم بینینە بۆ سەددام بووە دەرفەتێک بۆ گرتنەوەی باشووری کوردستان. لە ٣١ ئاب دا ٣٠٠٠٠ سەربازی عێراقی بە سەرپەرشتی فرقەی زرێپۆش کە بەشێک بوون لە گاردی کۆماری بەھاوشانی پێشمەرگەکانی پارتی ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر کە لەژێر دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بوو. شارەکە بەرگری لێ کرا لە لایەن ٣٠٠٠ پێشمەرگەی یەکێتی بەسەرکردایەتی کۆسرەت ڕەسوڵ. شاری ھەولێر گیرا لەلایەن سوپای بەعس وە ٧٠٠ چەکداری یەکێتی و المؤتمر الوطنی العراقی گیران لە لایەن سوپای عێراقی لە دەرەوەی ھەولێر.
ئەم ھێرشە ئەمریکای ترساند کەوا سەددام بیەوێت جینۆساید دەست پێبکات وەک ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩١. ئەم جووڵەیەی سەددام پێشێلکارییەکی ڕوون بوو بەرامبەر بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان. لەوەڵامدا ئیدارەی کلینتۆن دەستی کرد بە ئۆپراسیۆنی بیابان لە ٣ی ئیلولدا، کاتێک کەشتییەکانی ئەمریکاو بی-٥٢ ستراتوفورتریس بە موشەکی بڕاھمۆس (مووشەک) بۆمب بارانی ٢٧ بەرگری ھەواییان کرد لە باشوری عێراق، بۆ ڕۆژی دوای ١٧ موشەکی بڕاھمۆس (مووشەک) لە کەشتییەکانی ئەمریکاوە ئاڕاستەی بەرگرییە ھەواییەکانی عێراق کرا. ھەروەھا ئەمریکا فرۆکەی شەڕکەری بە کەنداوی فارسدا بڵاوکردەوەو ناوچەی دژە فڕینی باشوری زیاد کرد بۆ پلەی ٣٣ باکور.
پاش گرتنەدەستی شاری ھەولێر، هێزەکانی بەعس شاری هەولێریان گەڕاندەوە دەست پارتی دیموکراتی کوردستان و عێراق کشانەوە لە ناوچەی هەولێر. پاش چەند پێکاھەڵپژانی دیکە لەنێوان پارتی و یەکێتی، پارتی بە یارمەتی هێزەکانی عێراق توانی شاری سلێمانی بەبێ شەڕ بگرێت لە ٩ی ئەیلولدا. ھێزەکانی ئەمریکا ٧٠٠ ئەندامی المؤتمر الوطنی العراقی و ٦٠٠٠ کوردی بردە دەرەوەی باشووری کووردستان. لە ١٣ تشرینی یەکەم، سلێمانی گیرایەوە لەلایەن ئەکێتی، گوایە بەیارمەتی هێزی ئێرانی.
دەستتێوەردانی تورکیا
شەڕکردن بەردەوام بوو بە درێژایی زستان لەنێوان پارتی و یەکێتی. بابەتەکان ئاڵۆز بوون بەھۆی بوونی پارتی کرێکارانی کوردستان لە عێراق، پ.ک.ک ھاوپەیمان بوو لەگەڵ یەکێتی، بە پێی ھەندێک سەرچاوە پ.ک.ک شەڕی کرد دژی ھەموو ئەو گروپانەی پشتگیری پارتیان دەکرد، تورکیا کاتێک دیمەنی شەڕی ناوخۆی نێو کوردی بینی، ئەمەی بە دەرفەت زانی و ھاوپەیمانی لەگەڵ پارتی بەست و ئۆپراسیۆنی چەکوشی کرد تا لەڕێی ھێز و توندوتیژییەوە پ.ک.ک لە ھەرێمی کوردستان بکاتە دەرەوە. ئەم ئۆپراسیۆنە زیانی زۆری لە پ.ک.ک دا بەڵام ناکام بوو. پ.ک.ک سەرکەوتوو بوو لە مانەوەی کەمپەکانی لە ھەرێمی کوردستان.
سەڕەڕای ئاگربەست شەڕی نوێ لە ھێڵی پەیمانی ئاگربەست ڕوویدا لە تشرینی یەکەم و دووەم. لە کاتی ئەم شەڕەدا ١٢٠٠ کەس کوژران و ١٠٠٠٠ خێزان ئاوارە بوون. لە ٢٤ تشرینی دووەمی ١٩٩٧، پارتی ئاگربەستێکی یەک لایەنەی ڕا گەیاند، سەڕەڕای ڕاگەیاندنی ئاگربەست (پارتی ھێرشی نوێی کردەسەر یەکێتی لە ٢٥ تشرینی دووەم.
دەرئەنجام
وێنۆک|ئاکامەکانی شەڕی ناوخۆ لە ئەیلولی ١٩٩٨ دا بارزانی و تاڵەبانی ڕێکەوتننامەی واشنگتنیان واژوو کرد کە بوو بە ڕێکوتننامەیەکی ڕەسمی، لە ڕێکەوتنامەکەدا پارتەکان ڕازیبوون تا لە داھاتدا ھاوبەشبن، وە ھێز ھاوبەش بکەن و باشووری کوردستان لە پ.ک.ژ قەدەغەبکەن، و ڕێگری بکەن لە دەست وەردانی سوپای عێراق لە ناوچە کوردییەکان. وە ئەمریکا بەڵێنی دا بە بەرگری سەربازی لە کوردەکان بکات لەدەستدرێژی سەددام حوسێنی گۆڕ بەگۆڕ. لە ھەمان کاتدا پیادەکردنی بەرنامەی نەوت بەرامبەر بە خۆراک بۆ باشووری کوردستان. کوردستانی باشوور بوو بە ناوچەیێکی تا ڕادەیەک ئاشتیخواز، پێش ئەوەی گروپی تیرۆریستی ئەنساڕولئیسلام دروست ببن لە ناوچەی بیارە کە بووە ھۆی نوێبوونەوەی پێکدادان لە هەرێمی کوردستان.
لەدەوروبەری پاش مانگێک، سەرۆکی ئەمریکا بیڵ کلنتن یاسای ڕزگارکردنی عێراقی ئیمزاکرد. دەستەبەرکردنی یارمەتی سەربازی بۆ گروپە بەرھەڵستکارەکانی عێراق، وەکو پارتی و یەکێتی. لە ٢٠٠٣ دا ھەریەک لە پارتی و یەکێتی بوونە یارمەتیدەری ئەمریکا لە داگیرکردنی عێراق لە باشووری کوردستاندا وە پاشان مەسعود بارزانی بووە سەرۆکی ھەڵبژێردراوی کوردستانی باشوور لە کاتێکدا تالەبانی بوو بە سەرۆکی ھەڵبژێردراوی عێراق.
سەرچاوەکان
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٤ پۆل:ململانێکانی ١٩٩٥ پۆل:ململانێکانی ١٩٩٦ پۆل:ململانێکانی ١٩٩٧ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق پۆل:مێژووی کورد پۆل:شەڕەکانی ئێران پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:عێراق لە ١٩٩٤ پۆل:عێراق لە ١٩٩٥ پۆل:عێراق لە ١٩٩٦ پۆل:عێراق لە ١٩٩٧ پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:ئاگربەستەکان پۆل:شەڕی ناوخۆی کوردستان
فیلیپ دی فۆلکۆ
فیلیپ دی فۆلکۆ نووسەر، وتارنووس، شاعیر و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
٦٧٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی تورکیا
سەرچاوەکان
پۆل:تورکیا لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:مێژووی ئەستەمبوڵ پۆل:سیاسەتی تورکیا پۆل:ناڕەزایییەکان لە تورکیا پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
پێرستی تەواوکاری نەخشە ڕێژەییەکان
تەواوکاری نەخشە ڕێژەییەکان لە بیرکاریدا:
for a\neq 0:
کۆمەڵگەی کەنەدایی بۆ ئەندازیاریی شارستانی
کۆمەڵگەی کەنەدایی بۆ ئەندازیاریی شارستانی ناسراو بە سی ئێس سی ئی  ڕێکخراوێکی پێکھاتوو لە ئەندازیارانی شارستانییە کە لە ساڵی ١٨٧٧دا دامەزراوە. سەرەتا ناوی کۆمەڵگەی کەنەداییی ئەندازیارانی شارستانی بوو و دواتر لە ١٩١٨دا ناوەکەی گۆڕدرا بە کۆمەڵگەی کەنەدایی بۆ ئەندازیاریی شارستانی. ئەم ڕێکخراوە ھەوڵ بۆ پێشخستن و پەرەپێدانی ئەندازیاریی شارستانی دەدات.
ماڵپەڕی فەرمی
ماڵپەڕی سی ئێس سی ئی
پۆل:ڕێکخراوە پیشەییەکان لە کەنەدا پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
فرێدێریک لونۆرمەن
فرێدێریک لونۆرمەن ڕۆماننووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
٦٨٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سنووری یۆنان-تورکیا
وێنۆک|سنووری وشکانی یۆنان-تورکیا سنووری یۆنان-تورکیا (بە یۆنانی: Σύνορα Ελλάδας–Τουρκίας، تورکی: Türkiye–Yunanistan sınırı) نزیکەی ٢١٢ کیلۆمەتر (١٣٢ میل) درێژە، و تراسی ڕۆژاوا لە یۆنان لە ڕۆژھەڵاتی تراس لە تورکیا جیا دەکاتەوە.
بەربەست
سنووری دەرەوەی یەکێتی ئەورووپایە. لە ساڵی ٢٠١٢دا سیاجێکی سنووری بەرز بەدرێژایی سنووری وشکانی دانرا کە بەھۆی ڕووبارەکەوە جیا نەکراوەتەوە، ئەمەش بەھۆی قەیرانی کۆچبەرانی ئەورووپاوە. جگە لەوەش سنوورێکی دەریایی ھەیە کە ھەندێک جار بە گەروویەکدا تێدەپەڕێت کە پانییەکەی چەند کیلۆمەترێکە.
ناکۆکی ئێژە
لە نێوان ھەردوو وڵاتدا ناکۆکی سیاسی لەسەر چەند لایەنێکی کۆنترۆڵکردنی سیاسی بەسەر فەزای ئێژەدا ھەیە، لەوانە قەبارەی ئاوە خاکییەکان، کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی و سنووردارکردنی مافە ئابوورییەکان بۆ ڕەفەی کیشوەری. ئەم پرسانە بە ناکۆکی ئیجە ناسراون. تورکیا دان بە ڕەفەی کیشوەری یاسایی و ناوچەی ئابووری تایبەت لە دەوروبەری دوورگەکانی یۆنان نانێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری یۆنان-تورکیا پۆل:تراکیا
٣٠ی ئازار
٣٠ی ئازار ٨٩ەم ڕۆژی ساڵە (٩٠ لە ساڵی پڕدا). ٢٧٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
نایەکسانیی کۆمەڵایەتی
نایەکسانیی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی گشتی ڕوودەدات لە کاتی دابەشبوونی سەرچاوەکان بە شێوازێکی نایەکسان لە کۆمەڵگەیەک دا، کە زۆرجار ئەمە ڕوودەدات لەڕێی شێوازی دابەشکردنە باوەکانەوە کە دەبێتە ھۆی ھاتنەکایەی چەند چینێک لە ناو دانیشوان دا. توانای دەست گەیشتن بە سەرچاوەکان لە کۆمەڵگەدا دەگەرێتەوە بۆ جیاوازی ھێز، ئایین، ڕەگەز، نەژاد، تەمەن، چین و پلە و پایە. مافەکانی کۆمەڵایەتی ئەمانە لەخۆدەگرێت (بازاری کار، سەرچاوەی داھات، خزمەتگوزاری تەندروستی، ئازادی گووتار، پەروەردە و فێرکردن، لایەنگری سیاسی و بەژداری کردن.) یەکێک لە باوترین نموونەکانی نایەکسانیی کۆمەڵایەتی بریتییە لە دابەشکردنێکی نایەکسانی سەرچاوەکانی داھات کە بە شێوەیەکی بەردەوام لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.
نایەکەسانی خزمەتگوزاری تەندروستی
ئەم نایەکسانییە پێناسە دەکرێت بە بوونی بارودۆخی تەندروستی جیاواز یان دابەشبوونی خزمەتگوزاری تەندروستی جیاواز بەسەر دانیشتوانی ناوچە جیاوازەکان دا.
نایەکسانیی تەندروستی لەزۆربەی بارەکان دا پەیوەستە بە گەیشتن بە خزمەتگوزاری تەندروستی. لە وڵاتە پیشەسازییەکان دا ئەو وڵاتانەی جێبەجێی سیستەمی بیمەی تەندروستی گشتی ناکەن زۆرترین ڕێژەی نایەکسانیی تەندروستیان تێدا تێبینی دەکرێت وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. چونکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دا کەرتی تەندروستی بە شێوەیەکی یەکجار زۆر بە خاوەندارێتی تایبەت کراوە، توانای خزمەتگوزاری تەندروستی بەندە لەسەر رێژەی سەرمایەی تاکەکەس، بە واتایەکی دی خزمەتی تەندروستی بە ماف تەماشا ناکرێت بەڵکو وەک کاڵایەکی بازرگانی مامەڵەی پێوە دەکرێت کە دەتوانرێت لەڕێی دامەزراوە بیمەییە تەندروستییەکانەوە بکردرێت (یان لەلایەن خاوەن ئیشەکانەوە دابین بکرێت). شێوازی ڕێکخستنی خزمەتگوزاری تەندروستی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دا دەبێتە ڕێ خۆشکەر بۆ نایەکسانیی تەندروستی بەھۆی ڕەگەز، نەژاد، بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووری.
ئەو وڵاتانەی کە پەیڕوەی سیستەمی بیمەی تەندروستی گشتی دەکەن نایەکسانیی تەندروستی کەمی کردووە. بۆ نموونە کەنەدا و چەند وڵاتێکی ئەورووپا، خەڵکی پێویست ناکات نیگەران بن لە بارەی تێچووی خزمەتە تەندروستی یان بارودۆخەکانی فریاکەوتنەوە چونکە خزمەتگوزاری تەندروستی بۆ ھەموو دانیشتوان دابین کراوە بەبێ جیاوازی.
نایەکسانی و گەشەسەندنی ئابووری
لە ئابووریە سەرمایەدارییەکان دا گەشەسەندنی ئابووری چەمکێکی بنچینەییە. بەپێی سەرمایەداری، کاتێک ژمارەی دانیشتوان زیاد دەکات ئەوا دەبێت بەرھەمھێنان زیاد بکات و سەرمایەش بەھەمان شێوە لە زیادبوون دا بێت بۆی بتوانێت تێچووی ئەو بەرھەمە زیادەیە بدات.
لێکۆڵینەوەکانی دوو دەیەی کۆتایی سەدەی بیست و یەکەم، ئەو بیردۆز و گریمانەیەی خستۆتە ژیر پرسیار و شیکردنەوەوە کە بانگەشە دەکات (نایەکسانیی ئابووری پێویست و مەرجە بۆ گەشەسەندنی ئابووری). ھەرچەندە بوونی نایەکسانیی ئابووری تا ڕادەیەک پەیوەندییەکی ئەرێنی ھەیە لەگەڵ گەشەسەندنی ئابووری لە سنووری چەند مەرج و چوارچێوەیەک دا بەڵام بە شێوەیەکی گشتی نایەکسانی پەیوەندییەکی ئەرێنی نییە لەگەڵ گەشەسەندنی ئابووری دا و تەنانەت لە چەند بارێک دا کاریگەرییەکی نەرێنی توندیشی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:نایەکسانیی کۆمەڵایەتی پۆل:سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان
ئێکیباستوز
ئێکیباستوز شارێکە لە پارێزگای پاڤلۆدار لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ١٥٨١٦٥ کەس بووە. ئێکیباستوز لە ساڵی ١٩٥٧ەوە شارە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پاڤلۆدار پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٤٨ پۆل:شارەکانی کازاخستان پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
مەحموود حەسری
وێنۆک مەحموود خەلیل حەسری (بە عەرەبی: ٱلشِـيـْخ محمُود خَلِيـْل الْحُصـري) ھەروەھا وەک حەسری نسراوە، قورئان خوێنێکی میسرییە بەھۆی شێوازە پاراو و درووستکەی لە قورئان خوێندن ناسراوە. حەسری لە ھەشت ساڵی تەواوی قورئانی لەبەرکردووە و لە تەمەنی ١٢ ساڵی لە شوێنە گشتییەکان دەستی بە قورئان خوێندن کردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:قورئانخوێنە میسرییەکان
بڕیارنامەی ١١٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئەیلوولی ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تاجیکستان سەبارەت بە سنووری نێوان تاجیکستان و ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨١٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تاجیکستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:تاجیکستان لە ١٩٩٧
ئۆگەستین
ئۆگەستینی ھیپۆ یان ئۆگەستین یان پایەبەرز ئۆگەستین یان قەشە ئۆگەستین (بەئینگلیزی: Augustine of Hippo) (١٣ ی تشرینی دووەمی ٣٥٤ زایینی – ٢٨ ی ئابی ٤٣٠ زایینی)، یەکێک لە گەورەترین بیرمەندەکانی کریستیان بوو، قەشەی گەورەی ھیپۆ ریجیەس (کە شاری عەننابەی ئێستای جەزائیر دەکات) بوو. فەیلەسووف و لاھووتگەری لاتین-بێژ بوو کە لە کەرتی ئەفریقای سەر بەئیمپڕاتۆرێتیی ڕۆمانی دەژیا. نووسینەکانی ئۆگەستین لە کاریگەرترینن لەگەشەپێدانی مەسیحییەتی ڕۆژئاواییدا.
ژیاننامە
لە جەزائیر لەدایک بووە پێی دەڵێن قەشە ئۆگستین، باوکێکی بتپەرست و دایکێکی زۆر ئایینداری ھەبووە کەناوی "مۆنیکا" بووە. ئۆگەستین لەتەمەنی شانزە ساڵی دەچێتە شاری قرتاجنە بۆ خوێندن، بەڵام لەوێ ساڵێک لە خوێندن بەردەوام دەبێ دوایی واز دەھێنێت و لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکی دەست دەکات بە ڕابواردن و کات بەسەربردن. باوکی گوێی پێ نادات بەڵام دایکی کە ئاییندارێکی مەسیحی بوو و زۆر بڕوادار بوو؛ وای لە کوڕەکەی کرد کە واز لەم کارانەی بێنێت و دەینێرێتەوە بۆ خوێندن، ئەویش کە زۆر کاریگەری دایکی بەسەریەوە دەبێ دەچێتەوە بۆ خوێندن و زۆر زیرەک دەبێ. لەوێوە دەچێتە ڕۆما و زۆر نموونەیی دەردەچێ پاشان دەبێتە ئەو قەشە گەورەیەی کە جێگەی باسی ئەوکات و ئێستایە.
ئۆگەستین یەکێک بوو لە بیرمەندە ھەرە گەورەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. ئەو پێی وابوو کە کۆمەڵگا پێک دێت لە کۆمەڵە کەسانێک کە لەناو خۆیاندا ڕێک کەوتبوون، کۆمەڵە کەسێکن کە ھەست و سۆزی ھاوشێوەیان ھەیە ئەمە وا دەکات کە یەکێتییەکی مەعنەوی لە ناویاندا دروست ببێ لەسەر بنچینەی ڕێزگرتن و خۆشەویستی. کۆمەڵگا کۆمەڵە کەسێکن کە ھەست و سۆزو بیروڕایەکی ھاوبەشیان ھەیە بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکانیان، ئەو پێی وایە مرۆڤەکان دوو کۆمەڵەن:
شاری خوایی خەڵک لەژێر سایەی بنەماو پرەنسیپە ئایینیەکان کاردەکەن ھەروەھا لەژێر سایەی بەھاکانی چاکە دەژین. بەڵام شاری زەمینی خەڵک لەسەر بنچینەی حەز و ئارەزووەکانیان بەڕێوە دەچن، ئەو دەڵێ لەگەڵ دروست بوونی دونیا ئەو دوو شارە ھەن. شاری زەمینی ئەو کاتە لەناو دەچێ کە مەسیح دێت واتە لەگەڵ ھاتنی مەسیح، بەڵام شاری خوایی ھەر دەمێنێ، ئەو پێی وایە شاری مرۆیی لەقتەیەکی شاری خواییە کە ئەفلاتوون ئەم بۆچوونەی ھەبوو، ئەفلاتوون پێی وابوو ھەموو ئەو شتانەی لەسەر زەمینە ڕەنگ دانەوەی شاری مرۆییە و وێنەیەکی تێپەڕبووی شاری خواییە. بیرۆکەی ئۆگستینیش نزیکە لە ئەفلاتوون کە پێی وایە لەم شاری مرۆییەدا ئێمە میوانین، بەڵام لەشاری خوایی دا ئێمە ھاووڵاتین، شاری خوایی بەڕای ئەو شارێکی نەمرە بۆیە ئەو دەڵێ ئەگەر لە دونیا ھەژار بیت یان ستەمت لێ بکرێ نابێ خەم بخۆیت، بەڵام گەیشتن بەم شاری خواییە ئەوەیە کە دەبێ مرۆڤەکان بە چاکە بژین، ھەروەھا پێی وایە ئەو دەوڵەتەی کە دروست دەبێ نە ئەنجامی ڕێککەوتنی مرۆییە نە ئەنجامی ڕێککەوتنی تاکەکانە بەڵکو ئەنجامی غەریزەی سروشتی مرۆڤە ھەر بۆیەش دەوڵەت دامەزراوەیەکی پێویستە، دەوڵەتی نموونەیی ئەو دەوڵەتەیە کە دەسەڵات لە خوداوە وەردەگرێت ئەو دەوڵەتەش دەبێ دەوڵەتێکی ئایینی بێت ئەرکی سەرەکی ئەو دەوڵەتە پەیوەستە بە ئایینەوە کاردەکات بۆ خۆشبەختی مرۆڤ و لەھەمان کاتدا مرۆڤ ئامادە بکات بۆ ژیانی دواتر (ئاخیرەت). لەو پێناوەشدا دوو شت ھەیە ئەویش دەوڵەت و کڵێسا، ئۆگەستین دەڵێ دەبێ دەوڵەت لەخزمەت کڵێسادا بێ، کڵێسا سەرپەرشتی کاروبارەکانی دەوڵەت بکات بەلای ئۆگەستینەوە بنچینەی ژیانی کۆمەڵایەتی یاسای سروشتییە و مرۆڤەکان لە ڕێگەی عەقڵەوە دەگەن بەو یاسایە و لەسەر دوو بنەما یان دوو پرەنسیپ وەستاوە کە ئەمانیش بریتیین:
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٣٥٤ پۆل:مردووانی ٤٣٠ پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان پۆل:فەیلەسووفانی سەردەمی ڕۆمانی
ئیشا ئوپانیشاد
وێنۆک|چەپ|ئیشا ئوپانیشاد، بەیتی ١ تا ٣ ([[سانسکریت، دەقی دەستنووسی دێڤاناگاری)]] ئیشا ئوپانیشاد یەکێ لە کورتترینەکانی ئوپانیشادەکانە (یەکێک لە دەقە کۆنەکانی ئایینی ھیندوویزم) لە بەشی کۆتایی  (adhyāya)ی شوکلا یاژورڤێدادا ھاتووە، کە بەگشتی داگری ١٧ یان ١٨ ھۆنراوەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئوپانیشاد
ئۆقیانووسەکان (گۆرانیی ئێڤەنێسنس)
ئۆقیانووسەکان (ئینگلیزی: Oceans) گۆرانییەکی گرووپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە کە لە ساڵی ٢٠١١ تۆمارکراوە، نوسەرەکانی ئەیمی لی و تێری باڵسامۆ و تیم مەککۆردن و دەرھێنەر نیک ڕاسکیولێنێکز دەرھێنەرەکەی بووە. گۆرانییەکە لەبارەی شکانێکی بێ چارەسەرە، زەریاکان ھاندەری نوسینەوەی گۆرانییەکە بوون بۆیە بەدوای ئەودا ناوندراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆسیقا لە ٢٠١١ پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ٢٠١١ پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:مۆسیقای ڕۆک
مارلبۆرۆ
وێنۆک|وێنەی پاکەتێکی مارلبۆرۆ مارلبۆرۆ گەورەترین جۆری جگەرەیە لە فرۆشتندا.
سەرچاوە
پۆل:براندە ئەمریکییەکان
پاتریک لۆوی
پاتریک لۆوی نووسەر و فیلمنامەنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
بڕیارنامەی ١١٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:عێراق لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
ئەلیسا وایت-گڵەز
ئەلیسا وایت-گڵەز ( • لەدایکبووی ٣١ی تەمووزی ١٩٨٥) گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی کەنەدییە کە باشتر بە گۆرانیبێژی پێشوو ھەروەھا دۆزەرەوەی گرووپی مێتاڵی کەنەدی زە ئاگۆنیست ناسراوە. ئەم گۆرانیبێژی ئێستای گرووپی مێلۆدیک مێتاڵی سوێدی ئارچ ئێنمییە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کەنەدی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:زیندووان پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ پۆل:بێدینەکان
بانیۆ
300px|وێنۆک|بانیۆیەک، ئەم جۆرەیان زیادتر لە سەدەی ١٩ باو بووە. بانیۆ دەفرێکی گەورەیە، مرۆڤ بۆ خۆشووشتن بەکاری دەھێنێت، بە پڕکردنی لە ئاو و دانیشتن لەنێوی. ئاسایی ڕەنگی زۆربەی بانیۆکان سپییە و شێوەیان لاکێشەیییە، و لە گەرماوەکان دادەنرێن. زۆربەی بانیۆ مۆدێرنەکان لە ئەکریلیک یان فایبەرگلاس دروست دەکرێن، بەڵام ھەیانە کە لە ستیل یان دار دروست دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:گەرماوکردن پۆل:گەرماوەکان
مێتالیکا
ئەم گرووپە تاکو ئێستا ١٠ ئەلبومی ستودیۆ، ٤ ئەلبومی ڕاستەوخۆ، ٥ تۆماری درێژخایەن، ٢٦ ڤیدیۆ کلیپ و ٣٧ تاکەگۆرانییان ھەیە. ئەوان ھەروەھا ٨ خەڵاتی گرامییان وەرگرتووە و ٦ لە ئەلبومەکانییان گەیشتۆتە ژمارە یەکی بیلبۆرد ٢٠٠. ئەلبومی ١٩٩١ی گرووپەکە زیاتر لە ١٦ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە بەتەنھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. مێتالیکا بە یەکێک لە ھەرە سەرکەوتووترین گرووپەکان لە جیھاندا لە ڕووی فرۆشەوە و زیاتر لە ١١٠ ملیۆن تۆماریان فرۆشتووە لە مێژووی دامەزرانیانەوە تاکو ئێستا لە جیھاندا. مێتالیکا لەگەڵ دەرھێنەر باب ڕاک کاریان کردووە لە ١٩٩١ەوە تاکو ٢٠٠٣، ئەو چوار لە ئەلبومەکانی ئەوانی بەرھەم ھێناوە و ھەروەھا لەگەڵ گرووپەکەدا وەک بەیسژەنێکی کاتیی بینراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە مۆسیقییە سراش مێتاڵەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٨١
ھیووستن
وێنۆک|شاری ھیووستن ھیووستن شارێکە لە ئەمریکا. گەورەترین شاری ویلایەتی تێکساسە، وە چوارەم گەورەترین شاری ئەمریکایە، ڕووبەرەکەی ١٬٥٥٨کم. رێژەی دانیشتوان زیاترە لە ٢٫٢ میلیۆن کەس.
دامەزراندنی شارەکە
شاری هیوستن لە مانگی ئابی ساڵی ١٨٣٦ دامەزراوە پاش ئەوەی برایانی ئالێن (جۆن کیربی و ئۆگۆست چاپمان) ٢٧ کیلۆمەتری چوارگۆشەی زەوییان بە ٩٤٢٨ دۆلار کڕی، پاشان ناویان لە ناوچەکە نا "هیوستن"کە بە ناوی پارێزگار سام هیوستنیان نا کە سەرکردەیەکی سەربازی بوو لە جەنگی سەربەخۆیی تێکساس هەر لە هەمان ساڵدا.
زیادبوونی دانیشتوانی
ژمارەیەکی زۆر لە ئەمریکیەکان ڕوویان لە ویلایەتی تێکساس کرد لەگەڵیشیدا شاری هیوستن بە سێ هۆکار: یەکەم: نەدانی باجی دەوڵەت و تەنها دانی باجی فیدڕاڵی، کە ئەوەش جیاواز بوو لە هەموو ویلایەتەکانی ئەمریکا. دووەم: هەرزانی لە کڕینی خانوو و زەوی لە ویلایەتەکە سێیەم: کۆبوونەوەی کۆمپانیا نەوتییەکان کارکردنیان و ئامادەبوونی سەنتەری پزیشکی تێکساس و زانکۆکانی وڵات و بەکارخستنی بەندەرەکان و هەبوونی ناسا بە گشتی کاریگەریانکرد لە کەمکردنەوەی خراپی باری ئابووری بەگشتی لە ویلایەتەکە.
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان پۆل:شارەکانی تێکساس پۆل:ھیووستن پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٦
زنجیرەچیا
زنجیرەچیا یان ڕێزچیا بە هەژمارێکی مەزنی چیایان دەوترێت کە لە ناوچەیەکی بەرفراوان و بەرین دان کە بە دەشتەکان کۆتاییان دێت، وەکوو زاگرۆس. لە نێو زنجیرەچیاکان دا ڕووبار و دۆڵ هەڵدەکەون، زەوییەکانی زنجیرەچیاکان مەرج نییە خاوەنی پێشینەی زەوی ناسی یەکسان بن، زنجیرەچیاکان زۆرتر بە درێژایی دروست بوون و هۆکارەکانیان بەرکەوتنی دوو لایەی زەوی و جووڵانی کیشوەرەکان وەدی هاتوون.
زنجیرەچیای ھیمالایا بە هۆی بەریەک کەوتنی هەردوو پلێتی هیند بە ئاسیا وەدی هاوتووە. زنجیرە چیای زاگرۆس و ئەلبۆرز بە هۆی بەرکەوتنی پلێتی عەرەبستان بە پلێتی ئاسیا وەدی هاتووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چیاکان پۆل:زنجیرەچیاکان
ماد
چەپ|300px|پاشایەتی ماد ٥٠٠ساڵ پێش زایین
ماد ناوی نەتەوە کە لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایینی مەسیح کۆچیان کرد بۆ ڕۆژئاوای بانەکانی ئێران و کوردستان. مادەکان بناغەی یەکەم پاشایییەتی ئاریائییەکانیان دامەرزان بە شکست پێھێنانی ئاشووریەکان لە ٦٠٠ ساڵ پێش زایینی مەسێح، بووە گەورترین پاشایەتی ڕۆژئاوای ئاسیا. پاشایەتی ماد لە سەردەمی ھەڤەخشترە حۆکمڕانی گەورەترین پاشایەتی ڕۆژئاوای ئاسیای ئەکرد. بە سەر وڵاتانی ئێران، تورکیا و ئەفغانستانی ئەمڕۆ. یەکەم گەورەترین حۆکمڕانی بوو کە ھەموو نەتەوەکانی ئەو ناوچەی خستە ژێر ئالایێک. کۆمەڵە ھێرشەکانی ئاشوورییەکان بۆ سەر ھەرێمی ماد لە ٨٠٠ ساڵ پێش زایینی مەسێح، ئەو نەتەوەی تووشی کێشە کردبوو. ھێرودوت دەنووسێ: ئاشوورییەکان زیاتر لە ٥٠٠ سال حۆکمڕانیان کرد لە ئاسیادا. یەکەم خەڵکانێک وا بەرامبەری دەسەڵات ڕاوەستان، مادەکان بوون. ئەوان بۆ ئازادی شەریان کرد، تێ‌کۆشان و لە بەندەیی ڕزگار بوون.
وشەی ماد یان میدی لە ناوی مازای یان مادای (کە بە زمانی ئینگلیزی بە میدۆس ناوی ھاتووە) کوڕی یافیز یان جافێز کوڕی نووح ھاتووە، کە یەکێکە لە شازدە نەوە نێرەکانی نووح لە دوای لافاوە گەورەکە کە ڕزگار بووی کارەساتەکە بوون.
سەرچاوەکانە سەبارەت بە مێژووی ماد
یەکەم ئاماژەکان لە سەر نەتەوە ماد لە نووسراوەیەکی مێژوویی لە کوێستانەکانی کوردستان دۆزرایەوە کە باسی لە ھێرشی شڵمانسەری سێەھەمی کردووە. ئەم نووسراوەیە بۆ‌ ساڵی ٨٣٧ پێش زایین دەگەڕێتەوە. مادەکان لە ڕەگەزی ھیند و ئەورووپایین کە لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایین کۆچیان کردووە بۆ ئەو شوێنەی تایفەکانی گۆتییەکان، لۆلۆییەکان، کاسییەکان، ھۆرییەکان لەوێدا نیشەجێ‌بوون و لەوێ گیرسانەوە و دانیشتوانی ئەو ناوچەیەیان لە خۆدا تواندەوە. لە نزیکی شاری ھەمەدان لە ئێرانی ئێستادا ، بەرزایی ھەگمەتانە کە خاوێن مێژینەی بەقەد مادەکانە واتە لە سەردەمی مادەکان پایەتەختی ئەوان بووە و دوای ئەوانیش پایتەختی ھەخامەنشیەکان بووە(ھاوینە ھەوار). گرینگترین نووسراوەکان سەبارەت بە ماد لە نووسراوەکانی ھێرودوتدایە کە ٥٠٠ساڵ پێش لە داییک‌بوونی مەسێح نووسیویەتی. لە تەورات‌دا بە کورتی باسی ماد کراوە.
وڵاتی ماد
وڵاتی ماد، مه‌دیا یان مادیا ناوی وڵاتێکە کە ئەو خەڵکەی بە ماد ئەناسرێن لەوێ گیرسانەوە. وڵاتی ماد دوو بەش بوو. کوردستانی ئێستا وئازەربایجانی ئێستای ئێران و بەشێک لە تورکیەی ئێستا مادی بچووک و بەشێک لە عێراق و پارێزگاکانی کوردستان و ھەمەدان و کرماشان و لوڕستانی ئێستا مادی گەورە بوون. پایتەختی ماد لە ڕابردوودا ھەگمەتانە‌ بووە دوایی بە ئەکباتان ناوی گۆڕدرا. ئەو قەومە لە کوێستانەکان گیرسانەوە و لە بەرد مس، ئاسن، نۆقرە و زێڕ و مەڕمەڕیان بەدەست ئەھێنا. لە تەختاییەکانیشدا کشت‌وکاڵیان ئەکرد.
زمانی مادی
زمانی مادی زمانێکی کۆنە و مردوو وا بڕوا دەکرێ کە لە دەستەی زمانە ئێرانیەکان بێت کە لە کاتی مادەکان قسەی پێ کراوە. ئەم زمانە لەگەڵ زمانەکانی کوردی، مازەندەرانی، گیلەکی، تاڵشی، بەلۆچی، سمنانی و پارتی وەکوو زمانانی ئێرانیی باکووری رۆژاوا دەناسرێ.
ئاڵای ماد
وێنۆک ئاڵای ماد لە یەکێ لە بەڵگە نامە مێژووییەکاندا نووسراوە کە ئاڵاکەیان لەناوەڕاست سپی بووە بەشی سەرەوە سوور و خوارەوە زەرد و لە ناوەندی ئاڵاکەش شێرێک و خۆرێک هەبووە.
تیرەکانی ماد
وەک زانیارییە مێژوویەکان پێمان دەڵێن ٣ تیرە لە ٦ تیرەکەی یەکیەتی ماد واتە بوسیەکان، ستروخاتیەکان و بودیەکان، بەشی کوردەکان بووە و ٣ تیرەکەی تر بریتی بوون لە ئاریزانتیەکان (پیاو ماقووڵەکان) کە لە نزیکی کاشانی ئێستای ئێران ئەژیان و مۆغەکان کە لە نێوان شاری مەراغە و ڕەی ئێستای تاران‌دا دەژیان و لە کۆتاییدا پارتاکانیەکان ئەو خەڵکە بوون و لە ئیسفەھانی ئێستادا ژیانیان ئەبردە سەر. وەک نووسراوە یۆنانیەکان دەڵێن تیرەی ستروخاتیەکان کە بە ساگارتی ناویان دەبردرێ لە کرماشانی ئێستادا بوون کە ناوی یۆنانی کراوەکەی یانی زاگرۆس بۆ زنجیرە کوێستان ئەو ناوچە داندرا.
پێکھاتنی پاشایەتی ماد
وەک یۆنانیەکان باسی دەکەن دوای ھێرشە پڕھێز و دڕندانەکانی ئاشووریەکان بۆ سەر خەڵکی ماد، دەوروبەری ساڵی ٧٠٨ پێش زایین، ڕابەرێک لە تیرەکانی ماد کە ناوی دیاکۆ دەبێ، لە لایەن نوێنەرانی یەکیەتی تیرەکان ، بۆ دامەزراندنی حکوومەتی ناوەندی ھەڵدەبژێردرێت. بە یەکگرتنەوەی تیرە بەربڵاوەکان و ڕێکەوتن لە سەر یاساکانی ناودەوڵەتی ، حکوومەت پەرە ئەسێنێت و ھەگمەتانە بە پایەتەختی خۆیان دائەنێن.
دیاکۆ
نزیکەی ٧٠٠ ساڵ پێش لە زایین لە نێو مادەکان‌دا کەسایەتییەک دەژیا بە ناوی دیاکۆ کە لەلای ھەموو مادەکانەوە ڕێزێکی تایبەتیی ھەبوو. دیاکۆ مرۆڤێکی باش‌ناسیاو، تێگەیشتوو و ھەڵکەوتەی گوندەکەی بوو. خەڵک کە لێزانی و تێگەیشتوویی و دادوەریی دیاکۆیان دیبوو بۆ چارەسەرکردنی گیروگرفت و کێشە و ئاژاوەکانیان ھانایان دەبردە بۆ ئەو. دیاکۆ بوو بە خۆشەویستی ھەمووان و ناوبانگی داخست، وای لێ ھات کە لەبەر دادگەری و پیاوچاکییەکانی لە لایەن خەڵکەوە داوای لێکرا کە ببێ بە سەرۆک و پاشایان. ئەویش کە بشێوی و بەربڵاوی و ھەتەران و تەتەرانی ناوچەکە ئازاری دەدا، بە داخوازییەکەیان قاییل بوو و بڕیاری دا مادەکان لە دەوری یەک کۆکاتەوە و لەوان نەتەوەیەکی یەکگرتوو و ھاوبەش پێک بێنێ.
بە شاری ئیکباتان، ھەگمەتانەش وتراوە و ئەوڕۆکە پێی دەڵێن ھەمەدان. دیارە درێژایی زەمان ھەموو شتێکی لێ سڕیوەتەوە و بۆنوبەرامەی مادەکانی لێ نایە، بەتایبەت کە پاش مادەکان ئەو شارە ھەمیشە لەدەستی ناحەزانی ماد بووە و ھەرچی شارستانیەتی ئەو شارە بووبێ سڕیویانەتەوە یان بۆ خۆیان بردوویانە.
فرەڤەرتیش
فرەڤەرتیش پاش دیاکۆ دەسەڵاتی گرتە دەست و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ لە نێوان ساڵانی ٦٥٥ و ٦٣٣ حوکمی گێڕا. لە کاتی ھاتنە سەرتەختی فرەڤەرتیش، ھۆزی سەکا کە تیرەیەکی شەڕانی و جەنگاوەر بوون لە دەوروبەری زەریای ورمێدا دەژیان. پارسەکانیش لە باشوور دەژیان. فرەڤەرتیش ھەردەم ھەوڵی دەدا کە سنوورکەی ئیمپراتۆریی ماد بەربڵاوتر بکا، ئەوە بوو ھێرشی بردە سەر پارسەکان و مەڵبەندەکەیانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی و قەڵەمڕەوی ئیمپراتۆریی مادی بەرینتر کرد. بەڵام ئەو لە خولیای ئەوەدا بوو کە ھێرشیش بەرێتە سەر ئیمپراتۆریی ئاشوور و کۆتایی بە زۆڵم و ستەمی ئاشووریەکان بێنێ و گەلێ نەتەوە کە ناچار بوون باج و پیتاک و سەرانە بە ئاشووریەکان بدەن لە ژێری ئەو بێدادییەدا ڕزگار بکات.
سوپایەکی گرانی کۆ کردەوە و بەرەو نەینەوا پایتەختی ئاشووریەکان کەوتە ڕێ. ھەواڵ گەیشتە ئاشووریەکان، ئەوان لە پێشەوە بەرپەرچی مادەکانیان دایەوە. سەکاکانیش کە لە دەوروبەری زەریای ورمێدا دەژیان و ھاوپەیمانی ئاشووریەکان بوون، سوپایەکی گرانیان لە پشتەوە خستەڕێ بۆ ھێرش‌بردنە سەر مادەکان و پشتیوانی لە ئاشووریەکان. ماوەیەکی دوورودرێژ گەلێ شەڕی قورس و گران لەو نێوەدا کرا. مادەکان کەوتبوونە گەمارۆی سەکاکان و ئاشووریەکانەوە.
لە یەکێ لەو شەڕانەدا لە ساڵی ٦٣٣ی پێش زایین فرەڤەرتیش کوژرا و دەوڵەتی ماد کز بوو و سەکاکان کە ھەلیان بە لەبار دەزانی کەوتنە داگیرکرتن و تاڵان‌کردنی مەڵبەندی مادەکان. ئەوان نزیکەی ٢٨ ساڵ ھەتەران و تەتەرانیان لە وڵاتی ماددا دەکرد و کەوتبوونە کوشتوبڕی مادەکان.
ھەڤەخشترە (سیاگزار) یان (کەیخەسرەو بە کوردی)
پاش کوژرانی فرەڤەرتیش، کوڕەکەی کە ناوی ھەڤەخشترە یان بە کوردی کەیخەسرەو بوو دەسەڵاتی گرتە دەست. دیارە ئەو کێشەی زۆری لەگەڵ سەکاکان ھەبوو. ھەڤەخشترە پێشەوایەکی لەبار و لە بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات‌دا سەرکردەیەکی بێ‌وێنە بوو. ئەو بۆ ئەوەی کە بتوانێ بەرەنگاری سوپای دوژمن بێت، سوپایەکی ڕێک‌وپێکی کۆکردەوە و پسپۆڕانە باری‌ھێنان. سوپایەک بریتی لە سوارە و پیادە. سوارەکانیان شانیان لە شانی سوارەکانی ئاشووری دەدا و پیادەکانیان لە تیرھاویشتن بێ‌وێنە بوون و بە تیروکەوان و نێزە چەکدار بوون.
لە سەردەمی ھەڤەخشترەدا وڵاتی ماد گەلێک پەرەی سەند. ھەڤەخشترە بە تێگەیشتوویی و زانایی خۆی خزمەتی گەورەی بە مادەکان کرد. ئیمپراتۆریی ماد لە سەردەمی ئەودا زۆر بڵاو و بەرین ببوەوە.
ھەڤەخشترە لە ساڵی ٥٨٤ی پێش زایین کۆچی دواییی کرد.
ئەژیدەھاک (ئاستیاگ)
پاش ھوڤخشەترە، کوڕەکەی کە ناوی ئاستیاگ بوو دەسەڵاتی گرتە دەست. ئەویش نزیکەی ٣٤ ساڵ دەسەڵاتداریی کرد. لە سەردەمی ئەودا وڵاتی ماد ھێمن و کڕوکپ بوو. ئاستیاگ بە لاساییکردنەوەی پاشایانی ئاشووری بارەگای دروست کرد و خەڵکێکی زۆر تێیدا کەوتنە کار کردن. دەربارییەکان جلی ڕەنگاوڕەنگیان لەبەر دەکرد و لە ڕێوڕەسم و بۆنە تایبەتییەکاندا زنجیر و ملوانکەی زێڕینیان دەکردە مل.
ئاستیاگ کچێکی ھەبوو بە ناوی ماندانا، ئەم کچە درابوو بە مێرد بە یەکێ لە سەرکردەکانی پارس لە باشوور. ئەویش دواجار کوڕێکی دەبێ کە ناوی دەنێن کوورش. کاتێ کوورش گەورە دەبێ خۆی بە پارسێکی تەواو دەزانێ و بڕیاریش دەدا کە وڵاتی ماد داگیر بکات.
سوپایەک کۆ دەکاتەوە و بە سیاسەتیش خۆی لە بابلییەکان نێزیک دەکاتەوە و داوایان لێ دەکا کە پێکەوە ھەڵمەت بەرنە سەر ئیمپراتۆریی ماد. بابلییەکانیش کە دەمێک بوو لە حەسرەتی (ھاران)دا بوون کە ڕێگای ھاتوچۆی نێوان سووریا و بابل بوو و لەژێر دەستی مادەکاندا بوو، دەبن بە ھاوپەیمانی پارسەکان و دوو قۆڵی ھێرش دەبەنە سەر وڵاتی ماد و پاش گەلێ شەڕی قورس و گران، ئاستیاگ کە زۆریش بەتەمەن بوو وپاشا و سەرکردەی سوپای ماد بوو، لە لایەن پارسەکانەوە بە دیلی دەگیرێ و چەمەسەریی زۆر دەبینێ. بەوجۆرە دەسەڵاتداریی مادەکان دەکەوێتە دەستی پارسەکان و کوورش دەتوانێ حکوومەتی ھەخامەنشیەکان بۆ یەکەمجار دامەزرێنێ. بەوجۆرە ئیمپراتۆریی ماد لە ساڵی ٥٥٠ی پێش لە زاییندا سەرەوژێر دەبێ.
ململانێی ماد و لیدیا
ململانێی نێوان ئیمپڕاتۆریەتی ماد و ئیمپڕاتۆریەتی لیدیا (کە لە باکوری خۆرئاوای تورکیای ئێستا دەسەڵاتی ھەبوو) لە سەردەمی پاشایەتی کەیخەسرەو دەستی پێکرد دوای ئەوەی کەیخەسرەوی پاشای ماد بە ھاوپەیمانێتی بابل توانی ئیمپڕاتۆریەتی ئاشور لەناوببات ئینجا دەستی کرد بە فراوان کردنی سنووری دەسەڵاتی بەم جۆرە دەسەڵاتی بەرەو باکوری خۆرئاوای تورکیای ئێستا ھەڵکشا، دواتر ھێزەکانی ئیمپڕاتۆریەتی ماد ھێرشیان بردە سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی لیدیا بەم جۆرە شەڕ لە نێوان ئیمپڕاتۆریەتی ماد و ئیمپڕاتۆریەتی لیدیا ھەڵگیرسا، پاش پێنج ساڵ جەنگ ھیچ لایەک نەیتوانی سەرکەوتنێکی ئەوتۆ بەدەست بێنێت. بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان لە دوا شەڕی نێوانیاندا خۆرگیران ڕوویدا ھەردوولا ئەمەیان بە موعجیزەیەکی خوایی زانی ھێزەکانی ھەردوو لە شەڕ کردن کشانەوە و پاشەکشەیان کرد دواتر بەپێی پەیمانێکی نێوانیان ڕووباڕی ھالیس بوو بە سنووری نێوانیان. ھەرچەندە شەڕی نێوانیان کۆتایی ھات بەڵام ململانێی نێوانیان ھەر بەردەوام بوو تا ڕووخانی ئیمپڕاتۆریەتی ماد و لە سەردەمی ئاستیاگ یاخود ئەژدەھاکی کوڕی کەیخوسرەویش ململانێکە ھەر بەردەوام بوو بەو ھۆیەوە ئیمپڕاتۆریەتی لیدیا بەرەو لاوازی دەچوو و ئیپڕاتۆریەتی مادیش توانی چەند شار و ناوچەیەک لە ئیمپڕاتۆریەتی لیدیا داگیر بکات، بەڵام ڕووخانی ئیمڕاتۆریەتی ماد بە دەستی ھەخامەنشیەکانەوە کۆتایی بەو ململانێیە ھێنا، دوای ڕووخانی ماد لیدیاش زۆر لاواز ببوو بە ھۆی ململانێکەی لەگەڵ ماد بەوھۆیەوە ھەخامەنشیەکان ھێرشیان بردە سەر لیدیا و ئەو ئیمپڕاتۆریەتەشیان ڕووخاند و ئیتر ململانێکە کۆتایی ھات.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی ئێران پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٥٤٩ی پ.ز لە ئێران پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٧ەمی پ.ز لە ئێران پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:مێژووی تورکیا پۆل:مادەکان پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیکی دێرین
٦٨٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٦٨٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١١٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٩٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ئەنگۆلا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٢٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٧ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٩٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا
کۆڕەوی کوردانی باشووری کوردستان (١٩٩١)
کۆڕەوی کوردەکان لە ساڵی ١٩٩١ دوای ڕاپەڕینی کوردەکان ٣١ ئازاری ساڵی ١٩٩١ ڕوویدا. دوای ئەوەی شاری کەرکووک ئازادکرا لە دەستی ڕژێمی بەعس ھەڵمەتێکی بەرفراوانی دەستپێکرد بۆ سەر کوردەکانی باشووری کوردستان.
لەگەرمەی کۆڕەوە ملیۆنییەکەدا گەڵانی ئازادی خوازی جیھان لە مەینەتی کورد ھاوسۆزبوون ھەروەھا فشار بۆ دەوڵەتەکاندا دروست بوو کە دەبێت پشتیوانییەکی نێونەتەوەیی بۆ کورد بکرێت.
ستێفان مێلیاد
ستێفان مێلیاد شاعیر، نووسەری کورتەچیرۆک و نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
کۆڕەوی کوردانی باشووری کوردستان (١٩٩١)
سەددام حوسێن ھەستی بە مەترسی کۆڕەوەکە کردبوو ھەربۆیە بە مەبەستی دامرکاندنەوەی ڕاپەڕین و بۆ کەمکردنەوەی فشارە نێونەتەوەیییەکانی سەر عێراق ھەوڵیدا بە چەند بەڵێنی ساختەوە ھەوڵیدا بەرەی کوردستانی بەلای خۆیدا ڕابکێشێت تا ببێت پەیامێک بۆ جیھان کە کۆرەوە کارەسات نییە.
ھایلەندزی ڕۆژھەڵات
هایلەندزی ڕۆژهەڵات بە مانای کوێستانەکانی ڕۆژهەڵات گەورەترین و ناسراوترین زنجیرەچیا و ناوچەی کوێستانی لە ئوسترالیایە. نێوی تەواوی ئەم ناوچە جوگرافیە زنجیرە چیای گەورەی جیاکەرەوەیە. هەروەها وەکوو مەڵبەندی کوێستانی ڕۆژهەڵات یان بەرزایەکانی ڕۆژهەڵاتیش دەناسرێ.