cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جەلال مەلەکشا
پێوەندی کۆمەڵایەتی
پێوەندی زۆر باش و بەربڵاو لە گەڵ زۆربەی ھونەرمەندان و شاعیران و نووسەرانی کورد و ئێرانی، لە تایبەتمەندییەکانی ژیانی جەلال مەلەکشا بوو. ھووشەنگ گوڵشێری، مەھدی ئەخەوان سالیس، ئەحمەد شاملوو، ئیسماعیل خۆیی، خەسرەو گوڵسورخی، عەباس پەھلەوان، میرزائاغا عەسگەری (مانی)، ئەحمەد ئەحرار، ئیسماعیل نووری ئەعلا، سەعید سوڵتانپوور و… بەناوبانگترین شاعیران و نووسەران و ئەدیبانی فارس‌زمانن، کە جەلال مەلەکشا لە گەڵیاندا پێوەندی ھەبووە. ھەر وەھا لەگەڵ گەورە نووسەر و شاعیر و ئەدیب و ھونەرمەندانی کورد وەکوو؛ ھێمن و ھەژار موکریانی، مەلا عەبدولکەریم مودەریس، مەسعوود محەممەد دیدار و چاوپێکەوتنی ھەبووە و لەگەڵ عەبدوڵا پەشێو، شێرکۆ بێکەس، مارف خەزنەدار، ڕەحیم لوقمانی، ھاشم سراج، ئەحمەد قازی، عوسمان دەشتی، مارف ئاغایی، شوکر مستەفا، کەریم دافعی، سیمین چایچی، فەرەیدوون ئەرشەدی، عەباس حەقیقی، فەرھاد عەونی، محەممەد سەعید نەججاڕی، شوکروڵای بابان، ناسر ڕەزازی، شڤان پەروەر، عەزیز شاڕۆخ و نەجمەدین غوڵامی ھاوڕییەتی و پێوەندی دۆستانەی ھەبووە. ھەروەھا بەھۆی کاری ڕۆژنامەوانی و چالاکیی سیاسییەوە، جەلال مەلەکشا پێوەندییەکی باشی لەگەڵ زۆربەی کەسایەتییە سیاسییە کوردەکانی وەکوو: مەسعوود بارزانی، جەلال تاڵەبانی، مەلا بەختیار، فرانسوا حەریری، نێچیرڤان بارزانی، عەبدوڵا موھتەدی، حوسێن یەزدانپەنا، مستەفا ھیجری، خالد عەزیزی، ڕەزا کەعبی و کەریم حیسامی و ھتد ھەبوو. مەلەکشا لە یەکێک لە دیدارە گرنگەکانی ژیانیدا، ڕۆژنامەنووس و توێژەری بەناوبانگی فەرەنسی کریس کۆچێرا دەبینێت و چەند ڕۆژێ پێکەوە دەبن و ھەموو کات لە کریس کۆچێرا وەک مامۆستایەک یادی دەکرد.
ژیانی بنەماڵەیی
جەلال مەلەکشا، ساڵی ١٩٧٥، لە تەمەنی بیست و چوارساڵیدا لەگەڵ خانمی بەھیە ئەژدەرنەژاد، کچی بنەماڵەیەکی ناسراوی شاری ورمێ، ھاوسەرگیری دەکات و لە ژیانی ھاوبەشیاندا دەبنە خاوەنی سێ کوڕ بە ناوەکانی کاوە، شاھۆ و نیما.
ژیان لە دەرەوەی ئێران
جەلال بەھۆی چالاکییەکانییەوە، لە سەردەمی ھەر دوو ڕژیمی پاشایەتی و کۆماری ئیسلامیدا، زۆر کات ناچار بووە لە ناوخۆی ئێراندا بەنھێنی بژی. شارەکانی تاران و ورمێ و ئابادان و خوڕەمشار و شیراز و ئەسفەھان و سەقز و مەھاباد و بۆکان و تەنانەت سنەش ھەر یەکە و بۆ ماوەیەک بوونەتە شوێنی ژیانی نھێنی و حەشارگەی مەلەکشا، بەڵام بە ھەموو کێشە و گرفت و ئاریشەکانەوە ھەرگیز بەوە ڕازی نابێت کە وڵات بەجێ بھێڵێت. لەسەرەتای کارکردنی لە گۆڤاری سروەدا نەختێک گوشارە ئەمنییەکان لەسەری کەم دەبێتەوە، بەڵام ھەرچی بەرەو پێشتر دەڕوا دیسان گوشار و قوڵبەستکردنی ناوبەناو زیادتر دەبێت و پاش ئەوەی کە لەژێر گوشاری ئیتلاعاتی کۆماری ئیسلامی لە سروە جیا دەبێتەوە، ھەوڵی ئەوە دەدرێ کە سزای بەسەردا بسەپێنن و حوکمی زیندانی درێژخایەنی پێ بدەن، پاش ئەو سیناریۆیە ئیدی بەرگە ناگرێ و بەوتەی خۆی: «ئێتر تاقەتی کەلەپچە و زیندانم نەمابوو و بە قاچاخە ڕێگادا بەرەو باشووری کوردستان ڕۆیشتم»، سلێمانی و ھەولێر باوەشی خۆیان بۆ جەلال دەکەنەوە، ھەر وەھا بۆ ماوەیەکیش لە بەغدا ژیاوە.
کۆتاساڵەکانی ژیانی
کۆتاساڵەکانی ژیانی جەلال مەلەکشا کەم تا زۆر بە گۆشەگیری تێپەڕبوو. لە وڵاتی ئێران بە ھیچ شێوەیەک ڕێگا بە چالاکییە ئەدەبییەکانی نەدەدرا و نەیدەتوانی لەبەر سانسۆر بەرھەمەکانی چاپ و بڵاو بکاتەوە، تەنانەت ڕێگا نەدەدرا لە ھیچ کۆڕ و کۆبوونەوەیەکدا بەشداری بکات. بڕیار وابوو ساڵی ٢٠١٥، ڕێوڕەسمی ڕێزلێنان لە ماندووبوونی چەندین ساڵەی جەلال مەلەکشا لە ناوەندی ھونەری فەجری شاری سنە بەڕێوە بچێت، تەنانەت ئامادەکاریی باش بۆ مەراسیمەکە کرا، بەڵام لە کۆتاساتەکاندا ئیتلاعاتی کۆماری ئیسلامی ڕێگری کرد و شوێنی کۆبوونەوەکەیان داخست و بڵاوەیان بە ئامادەبووان کرد. چەندین جار لەلایەن حکوومەتی ھەرێمەوە بانگێھشت کرا بۆ باشووری کوردستان تا لەوێ بژی، بەڵام جەلال ھەرگیز تاقەتی دوورکەوتنەوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و بەتایبەت شاری سنەی نەبوو. ھەروەھا نەخۆشین تەنگی لێ ھەڵچنیبوو و زۆر بەسەختی ھاتوچووی دەکرد، بەڵام ھەرگیز لە نووسین نەوەستا و ھەنووکە بەرھەمی لێ بەجێماوە کە ھێشتا چاپ نەکراون.
کۆچی‌دوایی و پاش مەرگی
مەلەکشا لە کۆتا پەردەی ژیانیدا، کاتژمێر ٦:١٥ی ئێوارەی ڕۆژی سی و یەکی تەشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، لە ماڵی باوکی لە گەڕەکی تەپەی قەوپاڵی شاری سنە و بەھۆی جەڵتەی دڵەوە کۆچی دوایی کرد. لە ڕۆژی یەکی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە بارودۆخێکی ئێجگار ئەمنییەتیدا تەرمەکەی لەسەر شانی سەدان کەس لە جەماوەری شاری سنە و ھۆگرانی، بە دروشمی شۆڕشگێڕانە و سروودی «ئەی ڕەقیب»، بەڕیکرا و لە گۆڕستانی گوندی مەلەکشانی سەربە شاری سنە و لە زێدی باب و باپیرانیدا بە خاک سپێردرا.
پاش مەرگی مەلەکشا چەندین کەس لە بنەماڵە و دۆستانی نزیکی جەلال بۆ ماوەی چەند مانگێک کەوتنە بەر لێپرسینەوەی دەزگای ئیتلاعاتی ئێران، ئەمەش ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێت کە قەڵەمەکەی جەلال و کاریگەرییەکەی تەنانەت پاش مەرگیش ھەر چقڵێکە لە نێو چاوی داگیرکەرانی کوردستاندا.
بەبۆنەی چلەی کۆچی دوایی جەلال مەلەکشا، وەکوو وەفایەک بەرامبەر بە تەمەنێک خزمەتی شوێندانەری جەلال لە دوو شاری ھەولێر و سلێمانی لە باشووری کوردستان، ڕێوڕەسمێکی بەشکۆ بۆ پەردەلادران لەسەر کتێبی «پیرەدار» بەڕێوەچوو.
شیعر و چیرۆک
جەلال مەلەکشا لە تەمەنێکی کەم و ھەر لە ھەڕەتی منداڵی و مێرمنداڵییەوە ھۆگری شیعر و نووسین بووە، لە منداڵییەوە دەست بە نووسین دەکات و بە وتەی خۆی یەکەم شیعری کاتێ پۆلی چوارەمی سەرەتایی بووە نووسیوە، خەمنامەیەک بۆ مەرگی کچە دراوسێیەکیان کە نەخۆش دەکەوێ و لەبەر نەبوونی دکتۆر و دەرمان دەمرێت. جەلال لە سەرەتای لاویەتییەوە بەشێوەیەکی تۆکمەتر ڕوو لە نووسینی شیعر دەکات و ئەزموونی شیعریشی بە زمانی فارسی دەست پێ دەکات. ڕوانگەی سیاسی و بەگشتی نووسین و چالاکییە ئەدەبی و ڕەخنەیییەکانی جەلال لەژێر ڕەوتی چەپی زاڵ بەسەر کۆڕ و کۆمەڵە ڕۆشنبیرییەکانی ئەو سەردەمە دەگیرسێت و گەشە دەکات. لە شیعری فارسیدا لەژێر کاریگەری نیمایووشیج و مێھدی ئەخەوان سالیس و ئەحمەدی شاملوودا بووە و لەو بوارەدا سەرکەوتنی زۆر باشی بە دەست ھێناوە.
جەلال مەلەکشا ھاوکات لەگەڵ ڕاپەڕینی گەلانی ئێران لە ساڵی ١٩٧٨دا، نووسین بە زمانی زگماکی خۆی دەست پێدەکات و لە ماوەی چەند ساڵدا وەک شاعیر و نووسەرێکی لێھاتووی کورد ناو و ناوبانگ دەردەکات. لە دەستپێکی نووسینی شیعری کوردیدا عەبدوڵا گۆران و لەتیف ھەڵمەت و عەبدوڵا پەشێو و شێرکۆ بێکەس بەسەر ڕەوتی نووسینیدا کاریگەریی زۆریان ھەبووە. سوارە ئیلخانیزادە (کاک سوارە)، فاتیح شێخولئیسلامی(چاوە)، عەلی حەسەنیانی (ھاوار) سێ کوچکەی نوێخوازیی شیعری کوردی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان پێکھێناوە و ڕچەیان شکاند و بەدوای ئەواندا نەوەیەکی نوێ لە شاعیرانی کورد دەستیان بە نووسین کرد کە بەبڕوای زۆر کەس جەلال مەلەکشا ئەستێرەی پرشەنگداری ئەو جیلە تازە بوو کە ڕەوتێکی شیعری تایبەت بە خۆی بوونیاد نا و زۆر لە شاعیرانی ئەو سەردەمە بەدوای کەوتن. ئەگەر نیمایووشیج وەک یەکەم شاعیری نوێی فارس ناو ببەین، کە کەڵکی لە ماکە ئوستوورەیییەکان وەرگرت، جەلال بە کەڵک وەرگرتن لە زمانێکی ئوستوورەیی، شیعری نوێی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەرەو قۆناغێکی نوێتر دەبات و ڕێگایەکی تا ڕادایەک جیاواز لە شاعیرانی پێش خۆی دەگریتە بەر. زۆربەی شیعرەکانی جەلال، یان بە ئپیزۆدێک یان بەگشتی ڕەگێکیان لە ئوستوورەدایە. جەلال پاش شکست‌ھێنانی شۆڕشی گەلی کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، وڵات و خەڵکی خۆی بە جێناھێڵێت و سێ تەوەری سەرەکی دەکات بە ھەوێنی ھزر و ھۆنینەوە، و ژیانی ئەدەبی خۆی بەو سێ ئاراستەیە بەرەو پێش دەبات؛ یەکەم_ ئاراستەی کۆمەڵایەتی: واتا شیعر لای جەلال خواستی تاکەکەسی و خەونی خۆی نییە! دووھەم_ ئاراستەی نەتەوایەتی: واتا مەلەکشا لە قوڵایی ناخییەوە ھەست بە کێشەیەکی گەورە بەرامبەر بە نەتەوەکەی دەکات و ھەر بۆیە لە شیعرەکانیدا ھەست بە خۆشەویستی وڵات و ھەوڵدان بۆ پاراستن و ڕزگارکردنی نیشتمان یەک لە گرنگترین و بەرچاوترین تەوەرەکانی شیعری جەلال بە ئەژمار دێ. سێیەم_ ئاراستەی مرۆڤایەتی: واتا شیعر دەبێ پەیامی ئازادی و ئاشتی و دادپەروەری پێ بێت. جەلال مەلەکشا لە بەر ناوەڕۆکی شیعرەکانی کە دژ بە دیکتاتۆرییەت و دەسەڵاتی داگیرکەری ڕۆژھەڵاتی کوردستان بووە، بە دژواریی زۆر و بەشێوەی نھێنی لە ساڵی ٢٠٠٤دا بۆ یەکەمجار توانی یەکەم کتێبی شیعری خۆی بەناوی «زڕەی زنجیری وشە دیلەکان» بڵاو بکاتەوە و پێشوازییەکی زۆر باشی لێکرا و لە کەمتر لە یەک حەوتەدا بەچاپی دووھەم گەیشت. ساڵی ٢٠١٤ کتێبێک بە ناوی «کۆی بەرھەمە شیعرییەکانی جەلال مەلەکشا» کە بریتی بۆ لە دوو بەشی شیعری کوردی و شیعری فارسی و بە دیوانی جەلال مەلەکشا ناوبانگی دەرکرد دیسانەوە بە شێوەی نھێنی چاپ و بڵاو کرایەوە. چاپی ئەم کتێبە بەھۆی کوالیتی نزم و ھەڵەی تایپییەوە، ھەرگیز بەدڵی جەلال مەلەکشا نەبوو. بە بۆنەی بڵاو بوونەوەی ئەم کتێبە جارێکیتر مەلەکشا کەوتە بەر لێپرسینەوەی ئیتلاعاتی ئێران و کێشەی زۆریان بۆ دروستکرد. جەلال وەک ھەمیشە دیسانەوە کۆڵ نادات و بۆ چاپی دووھەمی ئەم بەرھەمە خۆی سەرپەرشتی کارەکە و ئەستۆ دەگرێت و لە چاپی ٢٠١٦دا کتێبەکە زۆر باشتر دەردەچێت و پێشوازییەکی باشی لێدەکرێت.
جەلال مەلەکشا کە سەرەتا بە شیعر دەستی بە نووسین کردبوو، لە بەندیخانەی ڕژیمی پاشایەتیدا دەست بە نووسینی چیرۆکیش دەکات. زۆربەی چیرۆکەکانی لە بڵاوکراوە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمەدا چاپ کراون. ساڵی ٢٠١٣ کتێبێک لە کۆمەڵە چیرۆکە کوردییەکانی مەلەکشا بە ناوی «کارەسات» کە لە نۆزدە کورتە چیرۆک پێکھاتبوو، چاپکرا. زۆربەی ئەو چیرۆکانە کە لە کارەساتدا چاپ کراون، پێشتر لە گۆڤاری سروە چاپ و بڵاو بوونەتەوە. شێوازی خەتی و یارمەتی‌وەرگرتن لە سیمبۆلیزم و ھەندێ جار سووڕالیزم، تایبەتمەندیی دیاری قەڵەمی جەلال مەلەکشا لە بواری چیرۆکدایە. جەلال مەلەکشا بەرھەمی زۆری لێ بەجێماوە کە بەھۆی سانسۆر لە ناوخۆی ئێراندا تاکوو ئێستا لە ھیچ‌شوێنێ بڵاو نەبوونەتەوە.
ڕۆژنامەوانی
ساڵی ١٩٦٦ی زایینی یەکەمین شیعرەکانی مەلەکشا، بە زمانی فارسی، لە گۆڤاری «ئۆمێدی ئێران» و «جەوانان» چاپ و بڵاو دەبنەوە، ھەر لەو ساڵەدا شیعرێکی فارسیی مەلەکشا بەناوی «شھر من» واتا «شارەکەم» کە لە «گۆڤاری جەوانان» بڵاو کرابووەوە، وەکوو شیعری یەکەمی مانگی ئەو گۆڤارە دەستنیشان دەکرێت و ئەم ئەزموونانەش دەبنە سەرەتای پەیوەندیی جەلال لە گەڵ ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا و لەوە بە دوا، شیعر و چیرۆک و وەرگێڕانەکانی لە زمانی کوردییەوە بۆ سەر زمانی فارسی لە ڕۆژنامە و گۆڤارە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی ئێران وەکوو: کەیھان، فیردەوسی، کتێبی جومعە، ئیتلاعاتی حەوتانە، ئۆمێدی ئێران، چیستا، سوخەن و ھتد بڵاو دەبنەوە.
یەکەم ھەوڵی جەلال مەلەکشا لە بواری ڕۆژنامەگەریدا، سەرەتای ساڵی ١٩٨٦، دوای بانگھێشتکردنی لەلایەن مامۆستا ھێمن‌ەوە بۆ ھاوکاری لە بەڕێوەبردنی گۆڤاری سروەدا دەست پێدەکات. مەلەکشا کە تازە لە زیندان ئازاد کرابوو، دەڕواتە ورمێ و لە گۆڤاری سروە و دەزگای سەلاحەدین ئەیووبی دەست بەکار دەبێت و وەکوو ئەندامی دەستەی نووسەرانی ئەو گۆڤارە دەبێتە سەرپەرشتی بەشی شیعر و ئەدەبی سروە و وەڵامدانەوە بە نامەی خوێنەران. بەداخەوە ھاوکاری نێوان جەلال و ھێمن زۆری پێ ناچێت و دوای چەند مانگێ مامۆستا ھێمن کۆچی دوایی دەکات. پاش ئەم کارەساتە دڵتەزێنە سروە ناوەستێ و جەلال مەلەکشا بۆ ماوەی زیاتر لە چواردە ساڵی تەمەنی لەگەڵ پلەبەرزانێ وەکوو مامۆستا ئەحمەدی قازی و مارف ئاغایی و پەرویز جیھانی و کەریم قەیوومی و فارۆق کەیخەسرەوی و عەزیز کەیخەسرەوی باری قورسی چاپ و بڵاوکردنەوەی گۆڤاری سروە و ئەو کتێبانەی کە لەلایەن دەزگای سەلاحەدین چاپ دەکران لە ئەستۆ دەگرن. مەلەکشا بەشێوەیەک گیرۆدەی سروە بوو کە لە چەند شوێندا وا باسی لێدەکات: «لەو سەردەمەدا سروەم وەکوو بەشێ لە گیانی خۆم خۆش دەویست و دڵنیام لەو سەردەمەی ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا ئەو گۆڤارە جێی ھیوا و ئاواتی زۆربەی شاعیران و نووسەرانی کورد بوو». بەھۆی پێوەندییە باش و بەربڵاوەکانی جەلال مەلەکشا لەگەڵ شاعیر و نووسەر و ئەدیبانی بەشەکانی دیکەی کوردستاندا، بەستێنی سروە چ لە ڕووی خوێنەر و چ لە ڕووی جوگرافیایییەوە زیاد دەکات. بە بڕوای زۆر کەس گۆڤاری سروە لە سەردەمی جەلال مەلەکشا، لە ئاستێکی زۆر بەرزدا کاری دەکرد و خزمەتی بەرچاو و باشی بە زمان و ئەدەبی کوردی کردووە. دوای سروە بۆ ماوەیەک واز لە چالاکی ڕۆژنامەوانی دەھێنێت، تاکوو ساڵی ١٩٩٩ بۆ ھاوکاری لەگەڵ بەشی کوردیی تایبەت بە پارێزگای ورمێی ڕۆژنامەی «جام‌جەم» بانگھێشت دەکرێت. نزیک بە ٤٠ ژمارەی ئەو ڕۆژنامەیە دەست تەنیا چاپ دەکات و زیاترین ھەوڵ دەدات کە لەو ڕێگایەوە وەکوو پردێک، پێوەندییەکی باش لە نێوان حکوومەتی ھەرێم و باشووری کوردستان و خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان دروست بکات. ئەمەش بوو بە ھۆکارێ بۆ ئەوەی کە وەک زۆر لە چاپەمەنییەکانیتر کە جەلال دەستێکی تێیدا بووە چاپی ئەم حەوتەنامە تایبەتەش ڕابگیرێت. جەلال مەلەکشا کە دیسان دەکەوێتەوە بەر پەلاماری ڕژیمی ئێران، ئەمجارە ڕۆژھەڵات بەجێ دەھێڵێت و ڕوو دەکاتە باشووری کوردستان و لەوێشدا لەگەڵ زۆر لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانی باشووردا وەک: ھەولێر، ئاشتی، ئاسۆ، کوردستان و ھتد، بە نووسینی بابەت ھاوکاری دەکات. ھەروەھا بۆ ماوەیەک لە ھەولێری پایتەختی کوردستان، گۆڤارێک بەناوی «پرشنگ» دەردەکات کە عومری گۆڤارەکە کورت دەبێت و تەنیا پێنج ژمارەی لێ دەردەچێت. ئەمەش دەبێتە کۆتا ھەنگاوی جەلال مەلەکشا لە کاری ڕۆژنامەگەریدا.
وەرگێڕان
جەلال مەلەکشا بەھۆی شارەزایی زۆر باش و زاڵبوونی بە سەر زمانی کوردی و فارسی و تا ڕادەیەکیش عەرەبیدا، کۆمەڵێک کاری وەرگێڕانی ئەنجامداوە. لە گرنگترین بەرھەمەکانی دەتوانین، وەرگێڕانی شیعری شاعیرانێ وەکوو: شێرکۆ بێکەس، عەبدوڵا پەشێو، لەتیف ھەڵمەت، جەوھەر کرمان و ھتد بۆ سەر زمانی فارسی ناو ببەین. ھەروەھا زۆر کورتە چیرۆکی لە کوردییەوە بۆ سەر زمانی فارسی و بە پێچەوانەشەوە ئەنجام داوە. جیا لە بەرھەم بە چاپ گەیشتووەکانی لە بواری وەرگێڕاندا، چەندین ڕۆمانیش لە ڕێزی وەرگێڕانەکانی مەلەکشادان کە تاکوو ئێستا بە چاپ نەگەیشتوون.
دیکەی چالاکییەکان
پاش ئەوەی کە لە ورمێ دەگەڕێتەوە سنە و لەو شارەدا بۆ ھەمیشە نیشتەجێ دەبێت، بۆ ماوەیەک لە ئەنستیتۆی زمانی کوردیی ڕاژە وەک مامۆستای زمانی کوردی وانەکانی فێربوونی زمانی کوردی دەڵێتەوە.
چەند نموونە لە شێعرەکانی
شێعر
شێعر کە ھات دڵیش ئیتر ئۆقرە ناگرێ، ئەیدرکێنێ پۆلیس بۆنی پێوە ئەکا بۆنی ئازادی لێوە بێ ھەردەست بەجێ ئەیخنکێنێ! (١٣٦٥)
پرسیار، پرسیار…
خاڵ بە خاڵی ڕێگە ھەموو
ھەر پرسیارە من ڕێبوارێکم دەناسی
بەدرێژایی ڕێگە تەنانەت نەیتوانی
لە سێبەری وڵامێکدا
نەختێ ماندوویی خۆی دەرکا
سەرئەنجام لە ڕێگە، عاسی
خۆی بە ئاڵقەی پرسیارێکەوە ھەڵواسی…
کارتە پۆستاڵ
ھەڤاڵەکان وتم پیرۆزباییتان لێ بکەم بەھار دێت و شێعرێک تازە بھۆنمەوە بۆ کوردستان! وتم بە جوانترین وشە نەورۆز بکەم بە ملوانک بۆ گەردنی بەرزی کوێستان! زۆر ھەوڵمدا بۆتان بڵێم شێعرێکی تەڕ ھەزار وشەم ڕست کرد و ھەر نەھاتە بەر! پەنام بردە بەر پیکاسۆ گرینیکای بۆم ڕەسم کرد و وتی ھانێ وتم لۆرکا ئەی تۆ، وتی: شێعرەکانم لە کاستیلا بە جێ ماون ڕێگا نادەن گورگەکانی وتم بە ھایکۆی ژاپۆنی ئەرکی شانم بەجێ بینم ھیرۆشیما گڕی گرت و وشەی ھایکۆ بوو بە فرمێسک ڕژایە نێو گۆمی خوێنم! ھەڤاڵەکان! ڕاستە بەھار جوان و شەنگە نەورۆز جێژنێکی تایبەتی گەلی کوردە لێم ببورن پیرۆزباییتان لێ ناکەم چۆن ناوێرم. بەڵام کارتە پۆستاڵێکی ھەڵەبجەتان بۆ دەنێرم. (٢٨ی خاکەلێوە، ١٣٦٧)
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی فەرمی جەلال مەلەکشا
بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی فەرمی جەلال مەلەکشا
گوزەرێک بە ناو ژیان و کارەکانی جەلالی مەلەکشا دا
ڕووداو: گفتوگۆیەکی تایبەت لەگەڵ شاعیر و ئەدیبی ناسراوی کورد جەلال مەلەکشا
کوردستان میدیا: جەلال مەلەکشا، شاعیرێک لە ڕەگەزی داربەڕوو
بە ھەگبەیەکی کوردانەوە، گەشتێک بە دیوانەکەی (جەلال مەلەکشا) دا
کوردستان ٢٤ - دۆکیومێنتەریی جانتای سەفەر لەسەر ژیانی جەلال مەلەکشا
ڕۆدۆلف کیلین
یوھان رۆدۆلف کیلین (لەدایکبووی ١٣ی حوزەیرانی ١٨٦٤ لە ماریاستاد)، زانایەکی سیاسی سوێدییە. لە ماوەی ساڵانی ١٩٠٥ تا ١٩٠٨ ئەندام پەرلەمان بوو لە ئەنجومەنی نوێنەران. لە ساڵی ١٩١١ تا ١٩١٧ دەبیێت مامۆستا لەزانکۆی گۆتەبۆرگ، دواتر دەبێت بە مامۆستا لە زانکۆی ئۆپسالا تا مردنی. کیلین نووسەرێکی دیاربوو لە بواری زانستی سیاسی و جوگرافیای سیاسی بوارەکانی تر جوگرافیا و مێژوو.
کیلین لەبواری جیۆپۆلتیکی
رۆدۆلف کیلین یەکێکە لە ناسراوەترین زانایانی بواریجیۆپۆلتیک ھەر بۆیەش یەکەم کەس بووە لە مێژوو بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٨٩٩ زاراوەی جیۆپۆلتیک بەکارھێناوە. ئەم زانایە لە بواری جیۆپۆلتیک کەتۆتە ژێر کاریگەری تیۆری دەوڵەتی بایەلۆژی فرێدریک راتزل.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤ پۆل:مردووانی ١٩٢٢ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
کۆمەڵگای فرەڕەگەز
کۆمەڵگای فرەڕەگەز یان کۆمەڵگای فرەنەتەوە (بە ئینگلیسی: Multiethnic Society) کۆمەڵگایێکە کە ئەندامەکانی سەر بە زۆرتر لە یەک گروپی ڕەگەزین، پێچەوانەی ئەو کۆمەڵگایە کە لە باری ڕەگەزییەوە یەکدەستە. لە واقیعدا، ھەموو کۆمەڵگا نەتەوەیییەکانی ھاوچەرخ فرەڕەگەزن. لێکۆڵینەوەیێکی ساڵی ١٩٩٣ تەبایە لەگەڵ ئەوە کە کەمتر لە ٢٠ دەوڵەت لە ١٨٠ دەوڵەتی سەربەخۆ دەکرێت پێیان بگوترێت لە باری نەتەویی و ڕەگەزییەوە یەکدەست. لەو لێکۆڵینەوەیەدا دەوڵەتی یەکدەست بەم شێوە پێناسە کرابوو: کەمایەتییەکان کەمتر لە پێنج لە سەدی ئاپۆرە پێکبھێنن.
سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی، ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩
پەراوێزەکان
پۆل:حکوومەتی جیھانی
مۆنت بلان
مۆنت بلان (فەرەنسی: مۆن بلان [mɔ̃ blɑ̃]؛ ئیتاڵی: مۆنتی بیانکۆ، کە ھەردووکیان بە واتای «چیای سپی» دێت، بەرزترین لووتکە چیایە لەزنجیرەچیای ئەڵپ و ئەورووپای ڕۆژاوا، ٤٬٨٠٧٫٨١ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزترە. دووەمین چیای دیاری ئەورووپایە، دوای چیای ئێلبرۆس و یازدەھەمین لووتکەچیا دیارەکانی جیھانە چیاکە لە نێوان ھەرێمەکانی دۆڵی ئاستۆی ئیتالیا و ساڤۆی و ھاوت ساڤۆی فەرەنسا ھەڵکەوتووە، ناوی فەرمی چیایەکە بریتییە لە ماسیف مۆنت بلان. شوێنی لووتکەی مۆنت بلان لەسەر ھێڵی ئاودێری نێوان دۆڵەکانی فێرت و ڤێنی لە ئیتالیا و دۆڵەکانی مۆنتجۆی و ئارڤ لە فەرەنسایە، لەسەر سنووری نێوان ھەردوو وڵات خاوەندارێتی لە ناوچەی لووتکە لەمێژە بووەتە بابەتی ناکۆکی مێژوویی نێوان ھەردوو وڵات.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:حەوت لووتکە پۆل:کێوەکانی فەڕەنسا پۆل:کێوەکانی ئیتالیا
ڕینیۆم
ڕینیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Re» و گەردیلە ژمارەی ٧٥.
سەرچاوەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:ڕینیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ئایزۆ ٦٣٩
ئای ئێس ئۆ ٦٣٩ (ISO 639) کۆمەڵێک ستانداردی ڕێکخراوی جیھانی بۆ ستانداردکردن (ISO) بۆ ناوی زمانەکان و بنەماڵەکانی زمان.
شەش بەشەکەی ستانداردەکە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئای ئێس ئۆ ٦٣٩ پۆل:ئیستانداردەکانی ئای ئێس ئۆ پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
سماقووڵی سەروچاوە
سماقووڵی سەروچاوە یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
١٠ی ئەیلوول
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
ئەلکانی ئەڵقەیی
ئەلکانی ئەڵقەیی (ئینگلیزی: Cycloalkane) ئەلکانێکە، تێیدا گەردیلەکانی کاربۆن لە شێوەی ئەڵقەیەک ڕیزبوون.
سەرچاوە
پۆل:ئەلکانە ئەڵقەیییەکان
ئۆزمیۆم
ئۆزمیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Os» و گەردیلە ژمارەی ٧٦.
سەرچاوەکان
ئۆزمیۆم
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:ئۆزمیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
بڕیارنامەی ٥٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٦٣٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٥ پۆل:سووریا لە ١٩٨٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٥
چیای دۆم
دۆم چیایەکە لە زنجیرەچیاکانی ئەلپ، دەکەوێتە نێوان ڕاندا و ساس-فیجی لە کانتۆنی ڤالیس لە سویسرا. ٤٥٤٥ مەتر لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە، ئەمە حەوتەمین لووتکەی بەرزە لە ئەلپ، بە گشتی بە پشت بەستن بە شکۆ، دەکرێت بە سێیەم چیای بەرز لە ئەلپ و دووەم بەرزترین لە سویسرا دابنرێت لە دوای مۆنتی ڕۆزا دا بناسرێت دۆم لووتکەی سەرەکی دەستەی میشابێلە (ئەڵمانی: میشابێلھورنەر) کە بەرزترین دەڤەرە بە تەواوی لە سویسرا
لەگەڵ ئەوەی دۆم دانایی ئەڵمانییە بۆ 'گۆم'، بەڵام ھەروەھا دەتوانێت بە واتای 'قەسدراڵ' بێت و چیاکە بە ناوی کانۆن بێرچتۆلد لە کاتێدراڵی سیتن ناونراوە، کە یەکەم کەسە کە ڕووپێوی دەوروبەری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کێوەکانی سویس
شارلو-لوویی فیلیپ
شارلو-لوویی فیلیپ شاعیر و ڕۆماننووس ی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤ پۆل:مردووانی ١٩٠٩ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
گلەدستۆن
گلەدستۆن بە خوێندنەوەی ɡlædstən ، شارێکە لە هەرێمی گلەدستۆن، ویلایەتی کوینزلەند لە وڵاتی ئوسترالیا ٥٥٠ کیلۆمەتر لە ڕێگای زەوییەوە کەوتۆتە باکووری بریزبێن و لە ١٠٠ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژهەڵاتی ڕاکهەمپتن دایە.
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:کوینزلەند پۆل:گلەدستۆن پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی کوینزلەند پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤٧ پۆل: دامەزراوانی ١٨٤٧ لە ئوسترالیا
جۆرج واشینگتن
جۆرج واشێنگتن (لەدایکبووی ٢٢ی شوباتی ١٧٣٢ - کۆچی دوایی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٧٩٩)>. super leader... George Washington سەرکردەی مەزن.. جۆرج واشنتۆن لە 11-2-1732 لەپارێزگای وێستمۆرلاند لەویلایەتی ڤیرجینیا لەدایکبووە. لەتەمەنی 11 ساڵیدا باوکی کۆچیدوایی کردووە. زۆر حەزی لەگەڕان بۆ ئەشکەوت کردووە. لەتەمەنی 26 ساڵیدا ھاوسەرگیری لەگەڵ مارسا داندریج کوریتز کردووە کە ئافرەتێکی27 ساڵان بووە. ماوەیەک وەک روپێو (مەساح)ی زەوی کاریکردووە. تەنھا سەرۆکە کە بەکۆی دەنگ ھەڵبژێردراوە. کاتێک بووە بەسەرۆک تەمەنی 57 ساڵ بووە. یەکێکە لەو دوو سەرۆکەی کە ئیمزایان لەسەر دەستوری ئەمەریکا کردووە، ئەوی تریان جەیمس مادیسۆنە.مارسا واشنتۆنی ھاوسەری، ئامادەی ئاھەنگی دەستبەکاربوونی نەبووە چونکە لەو کاتەدا نەیتوانیوە بچێتە نیۆرک. موچەی ساڵانەی وەک سەرۆک 25 ھەزار دۆلار بووە بەڵام ئامادە نەبووە وەری بگرێت. یەکەم سەرۆکە کە مافی ڤیتۆی لەدژی پڕۆژەیاسایەکی کۆنگرێس بەکارھێناوە. جێگری سەرۆک جۆرج واشنتۆن ...جۆن ئادەمز بووە (1789-1797). واشنتۆن لەکاتێکدا سەرۆک بووە، سەردانی ھەموو ویلایەتەکانی کردووە. یەکەم سەرۆک بووە کە سەر بە ھیچ حزبێکی سیاسی نەبووە. یەکەم سەرۆکە کە ئاھەنگی دەستبەکاربوونی لەدوو شاردا کردووە: نیویۆرک و فیلادێلفیا. وتاری یەکەم ئاھەنگی دەستبەکاربوونی 90 چرکە بووەو لە 183 وشە پێکھاتووە. وتاری دووەم دەستبەکاربوونی تەنھا 135 وشە بووە. ئەوەش کورتترین وتاری دەستبەکاربوونە کە لەلایەن سەرۆکێکەوە پێشکەشکرا بێت. جۆرج واشنتۆن یەکەم سەرۆکە کە لەکۆشکی سپیدا نەژیاوە. ئەوکاتەی ئەو سەرۆک بووە پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان فیلادێلفیاو نیۆرک بووە. یارمەتی ھەڵبژاردنی شوێنێکی تری داوە بۆ ئەوەی ببێتە پایتەختی نوێ و روپێوی بۆ زەوییەکە کردووە. واشنتۆن یەکێکە لەو حەوت سەرۆکەی لە ڤیرجینیا لەدایکبوون. لەکاتێکدا واشنتۆن سەرۆک بوو، سێ ویلایەتی تر خراوەتە سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەوانیش ڤێرمۆنت (1791) و کێنتەکی (1792) و تێنیسی (1796)ن.بە یەکێک لەمەزنترین کەسایەتییەکانی ئەمەریکا دادەنرێت. سەرکردەیەکی مەند و ئەزموندار بوە..بەدامەزرێنەری ئەمریکای مەدەنی دادانرێت.یەکێک بووە لەپیاوە دەوڵەمەندترینەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان. چەندین شت بەناوییەوە ناونراون لەوانە: یەک ویلایەت، حەوت شاخ، 10 دەریاچە، 33 کاونتی (پارێزگا)، نۆ کۆلێژ، 121 شارۆچکەو گوند. وتاری ماڵئاوایی لەدەسەڵات لە 1796 لەڕۆژنامەدا بڵاوکرایەوە بەڵام بەشێوەی زارەکی پێشکەشی نەکرد. کاتێک کۆچیدواییکرد، کۆنگرێس رایگەیاند: "یەکەم بووە لەشەڕدا، یەکەم بووە لەئاشتیدا، یەکەم بووە لەدڵی ھەموو رۆڵەیەکی وڵاتەکەیدا".یەکەم سەرۆکە کە وێنەی لەسەر پولی پۆستە دانراوە کە ئەویش پولی 10 سەنتییەو لەساڵی 1847دا بڵاوکراوەتەوە. ھەروەک یەکەم سەرۆکە کە وێنەکەی لەسەر دۆلار دانراوە. کەمێک پاش سەعات 10ی شەوی 14-12-1799، بەھۆی نەخۆشییەکەوە کە توشی گەرووی بوو، لە ڤیرجینیاو لەتەمەنی 67 ساڵیدا کۆچیدوایی کردووە. یەکەم سەرۆک بووە کە لە 1700کاندا کۆچیدوایی کردووە. ماوەی سەرۆکایەتی: 1-7-1789 تا 4-3-1797 (6ساڵ و 4 مانگ و 6 رۆژ). ھۆکاری جێھێشتنی سەرۆکایەتی: خۆی کاندید نەکردەوە. داواشیان لێ کردوە خۆی بکات بەپاشا..ڕەتیکردوەتەوە..
سەرچاوەکان
سایتی:خەندان
پەیامبەری ڕووسی
وێنۆک|بەرگی گۆڤارەکە، ژمارە ٣٣ پەیامبەری ڕووسی یان پەیکی ڕووسی ( بە ڕووسی: Ру́сский ве́стник، ڕووسکی ڤێستنیک) سەرناوی سێ گۆڤاری بەنرخی ڕووسیا بووە لە سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەم. لە ساڵی ١٩٩١ەوە بڵاوکراوەیەکی ھەفتانەی نوێ لە مۆسکۆ لەژێر ناوی پەیامبەری ڕووسیدا دەرکەوتووە، سەرنووسەرەکە لە ساڵی ١٩٩١ تا ٢٠١٣ لەلایەن ئەلێکسی سینین سەرۆکایەتی دەکرا، و سەرنووسەری ئێستای ئۆلێگ پلاتۆنۆڤە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە. چەند ڕۆمانێکی ڕووسی لە وەشانی وێژەیی گۆڤارەکە بەشێوەی زنجیرە بڵاوکراونەتەوە لەوانەش و برایانی کارامازۆڤ کە لەنووسینی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکین.
جۆرج واشینگتن
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٢ پۆل:مردووانی ١٧٩٩ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
مایکرۆنیزیا
thumb|250px|مایکرۆنیزیا یەکێک لە سێ ناوچەکانی [[ئوقیانووسی پاسیفیکە ]] thumb|250px|نەخشەی مایکرۆنیزیا مایکرۆنیزیا ناوچەیەکە لە ئۆقیانووسیا کە لە ھەزاران دوورگە پێکھاتووە.
پۆل:مایکرۆنیزیا پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسیا
١٣ی ئەیلوول
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
ئیریدیۆم
ئیریدیۆم یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ir» و گەردیلە ژمارەی ٧٧.
سەرچاوەکان
ئیریدیۆم
پۆل:کانزا گوازراوەکان پۆل:ئیریدیۆم پۆل:توخمە کیمیایییەکان
شارستانی خۆی
شارستانی خۆی (، ) یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە وڵاتی ئێران. لە باکوورەوە شارستانی چایپارە و شارستانی چاڵدێران، لە باشوورەوە شارستانی سەڵماس، لە ڕۆژھەڵاتەوە (شارستانی مەرەند)، لە ڕۆژاواوە (قەزای سەرای) لە پارێزگای وان لە باکووری کوردستان لە وڵاتی تورکیا. شارۆچکەی خۆی ناوەندی ئەم شارستانەیە کە بە دووری (١٣٤کم) دەکەوێتە باکووری شاری ورمێوە، لەسەر ڕێگای سەرەکی ورمێ-خۆی و ورمێ-تەورێزە.
خۆی بە شاری گوڵەبەڕۆژە ناسراوە. ئەم شارستانە بە یەکەم ناوەندی بەرھەمھێنانی تۆوی گوڵەبەڕۆژە و کولەکە لە وڵات دادەنرێت و خاوەنی گەورەترین بازاڕی تۆوی گوڵەبەڕۆژەیە لە وڵاتدا.
شارەدێی فیروورەق ناوەندی بەرھەمھێنانی گێلاسە لە وڵاتەکەدا. فەرشی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لە بازاڕەکانی ناوخۆ و دەرەوەدا زۆر بەناوبانگە و لەنێو ئەو فەرشانەی کە لە ئازەربایجانی ڕۆژئاوا بەرھەم دەھێنرێن، فەرشی ماھی(ماسی)، خۆی لەسەر ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتی تۆمارکراوە. گەورەترین شانۆخانە لە باکووری رۆژئاوای ئەو وڵاتە دەکەوێتە شاری خۆی. گەورەترین تێرمیناڵی سەرنشین لە باکووری ڕۆژئاوا و ڕۆژئاوای وڵاتەکە دەکەوێتە شاری خۆی.
لە بواری ئاژەڵداریدا زۆر باشە بەهۆی ناوچە شاخاوییەکانییەوە پاوەن و لەوەڕگایەکی زۆری هەیە. ئەم شارستانە لە ڕووی نەتەوەییەوە لە نەتەوەی کورد، ئازەرییەکان، کورەسوننی و ئەرمەنییەکان پێکهاتووە و ژیان لە نێوان نەتەوەکاندا لە ئێستادا دۆستانەیە و شارستانێکی بێ کێشەیە.
جوگرافیا
خۆی لە دوای ورمێ دووھەمین شاری گرنگە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و خاڵی باکووری رۆژئاوای ئێران و ئازەربایجانە کە دەکەوێتە سەر سنووری تورکیا. ناوچەی بازرگانی خۆی وەک یەکێک لە گۆڕەپانی ئاڵوگۆڕی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا، ماوەیەکی زۆرە لە مێژووی ئابووری ئێراندا ئامادەیییەکی بەرچاوی ھەبووە. لە ڕابردوودا ئەم شارە ناوەندێکی ئابووری بووە و بەھۆی ھەڵکەوتی لەسەر ڕێگا بازرگانییە بەناوبانگەکانی وەک ڕێگای ئاوریشم، ڕێگای مەککە، ڕێگای تەرابۆزان-جۆڵفە، چەندین کاروانسەرای ھەیە، بۆ دابەزاندنی کەلوپەل و پشوودان بۆ بازرگانان، و بازاڕێکی فراوان بۆ بازرگانیکردن بە کاڵاکانەوە، جیاواز بووە. توانای و پێگەی نێودەوڵەتی شارستانی خۆی بەھۆی ھەڵکەوتەی لەسەر ڕێڕەوی ڕێگای ئاوریشم و ھەبوونی سنووری ڕازی و ھێڵی شەمەندەفەر کە بە ئەورووپاوە بەستراوەتەوە، بە ناوچەیەکی تایبەتی ئابووری و گەشتیاری دادەنرێت.
خۆی بە درێژایی مێژوو یەکێک لە گرینگترین بنکە سەربازییەکان بووە بۆ بەرگری لە ئێران. لە نزیک ئەم شارستانە شەڕی چارەنووسساز و شەڕی چاڵدێران لە نێوان ھەردوو سەفەوییەکان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ڕوویدا. لە ئێرانی کۆندا و بە تایبەت لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی و ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا ئەو خاکەی کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت شارستانی خۆی بەھایەکی گەورەی سەربازی ھەبووە و یەکێک لە گرنگترین قەڵا سەربازییەکانی ئێران واتە قەڵای زینتا لەم خاکەدا ھەڵکەوتووە. لەبەر ئەوەی لە ڕۆژئاوای ئەترۆپاتکان(ئازەربایجان) و لە نزیک ئەرمینیا بوو، قەڵای زینتا یەکەم سەربازگە بوو کە بەرگری لە ئێران کرد کاتێک ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم لە ڕێگەی ئەرمینیاوە ھێرشی کردە سەر ئێران. لەو کاتەدا کە ئێران لە ھەوڵی مومارەسەکردنی سەروەریی خۆی بەسەر ئەرمینیادا بوو، قەڵای (زینتا) بە بنکەیەک دادەنرا بۆ ئەوەی سەربازانی ئێران خۆیان بۆ ھەڵمەتی ئەرمینیا ئامادە بکەن.
شارستانی خۆی بە ڕووبەری ٥٥٤٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاواترین خاڵی ئێران و ئازەربایجان و لەسەر سنووری تورکیا. دوورییەکەی لە تارانەوە ٧٨٠ کم و لە تەبرێزەوە ١٦٥ کم. شاری خۆی بە دووری ١٣٥ کم لە شاری ورمێ ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ڕێگای ترانزێتی ئێران-ئەورووپا ٣٠ کم لێی تێدەپەڕێت و دەکەوێتە ٦٧ کم لە سنووری تورکیاوە دوورە. شاری خۆی لە باکوورەوە بەرەو ماکۆ، لە ڕۆژھەڵاتەوە بەرەو ناوچەی ئازادی ئاراس باران (جۆڵفە) و لە باشوورەوە بەرەو سەڵماس و ورمێ دەڕوات، لە ڕۆژئاواوە بەرەو تورکیا، بۆ پارێزگای وان کە ناوەندی شاری وانە.
فەرھەنگ و زمان
دانیشتوانی شارستانی خۆی ئەتوانین بڵێین نیوا و نیوە بۆ ھەردوو نەتەوەی کورد و ئازەرییەکان، لەم شارستانەدا زمانی کوردی(کرمانجی) و زمانی ئازەربایجانی برەوی ھەیە، ھەرچەندە لەم شارستانەدا نەتەوەی کورد تواونەتەوە لە ناو نەتەوەی ئازەرییەکاندا، بە ھۆکاری سیاسی و ئابووری، وەک ھۆزی دونبەلی، ھەرچەندە کورەسوننیەکانیش ھەن کە ھەم خۆیان بە کورد دەزانن و ھەم خۆشیان بە ئازەری دەزانن. کوردەکان زیاتر کەوتوونەتە ڕۆژاوای ئەم شارستانە و ئازەرییەکان بە پێچەوانەوە کەوتنەتە ڕۆژھەڵاتی. لەڕووی ئاینییەوە ئەم شارستانە لە ئیسلام ئاینزاکانی(سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
مێژوو
مێژووی ئەم شارۆچکەیە بۆ سێ ھەزار ساڵ دەگەڕێتەوە. لە سەردەمی کۆندا، خۆی وەک شارەکانی تری ئەتۆرپاتکان لە سەردەمی مادەکانەوە تا کۆتایی ساسانییەکان لەژێر دەسەڵاتی پاشاکانی ئێراندا بووە. پێش مادەکان شارۆچکەی خۆی بەشێک بوو لە ناوچەی دێرینی سان گیبوتۆ و بەشێک بوو لە خاکی ئورارتوو. لە کۆندا شارۆچکەی خۆی بە ھۆی بوونی لەسەر ڕێگای ئاوریشم زۆر گرنگ بووە.
لە سەردەمی ئەرمینیای گەورەدا ئەم شارۆچکەیە بەشێک بووە لە پارێزگای نۆر-شیراک (ئەشکار). خوی لە سەدەی ھەشتەمی زایینیدا باسی لێوە کراوە و لەلایەن ئەنانیا شیراکاتسی لە "ئەشخاراتسویتس"دا بە ھێر ناوی لێنراوە.
لە سەردەمی ئەشکانیدا خۆی دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی بوو لە باکووری ڕۆژئاوا. لە دەوروبەری ساڵی ٣٧ی پێش زایین، مارک ئەنتۆنی لە یەکێک لە جەنگە زۆر و بەردەوامەکانی ڕۆم و پارتدا، ئەو دەشتەی بڕیبوو کە دەکەوێتە نێوان خوی و ماراند. یەکێک لە توخمە مێژووییە گرنگەکانی ئەم شارە کڵێسای سورپ سەرکیسە. بەڵگەنامە ئەرمەنییەکان نووسیویانە کە بەرواری دروستکردنی دەبێت یان ساڵی ٣٣٢ یان ٣٣٣ی زایینی بێت. لە شارەکە و گوندەکانی دەوروبەری، کڵێساکان دەبینرێن و باس لەوە دەکرێت کە ھەمیشە ئەرمەنییەکان بڕێکی بەرچاو لە دانیشتوانی شارەکەیان پێکھێناوە.
تا نیوەی یەکەمی سەدەی یازدەھەم ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی چالاکانە ھەوڵیان دەدا خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی خۆیان کۆبکەنەوە، لە ھەوڵێکدا بۆ ھەڵمژینی شانشینە ناجێگیرەکانی ئەرمەنستان. لە ساڵی ١٠٢١-١٠٢٢ ئیمپراتۆر باسیل دووەم سەرکردایەتی سوپاکەی کرد تا خۆی لە ماوەی ١٧٥ کم لە دوین، و تەسلیمبوونی پاشایەتی لە شانشینی ئارتسرونی وانی بەدەستھێنا.
لە ساڵی ١٢١٠ شارەکە لەلایەن ھێزەکانی شانشینی جۆرجیا داگیرکرا کە لەلایەن تاماری گەورەوە نێردرابوو لە ژێر فەرمانی زەکەریا و ئیڤانێ مخارگردزێلی. ئەمەش وەڵامێک بوو بۆ دەرکردنی ئەنی کە لە ژێر کۆنترۆڵی جۆرجیادا بوو کە لە ساڵی ١٢٠٨ ڕوویدا و ١٢ ھەزار مەسیحی بە مردن بەجێھێشت.
سەردەمی سەفەوییەکان
لە سەردەمی سەفەوییەکاندا شارۆچکەی خۆی بە ھۆی نزیکی لە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگ بوو. شا ئیسماعیل سەفەوی لە ساڵی ٩٢٠ی کۆچی/١٥١٤ی زایینی لە چاڵداران کە نزیکەی حەفتا میل لەم شارۆچکەیەوە دوورە، لە لایەن سوڵتان سەلیمی یەکەمەوە تووشی شکستێکی قورس بوو.
لە سەردەمی سەفەوییەکاندا چەندین جار شارۆچکەی خۆی و ناوچەی ئازەربایجان لە لایەن سوپای عوسمانییەوە ھێرشی کرایە سەر. ئەولیا چەلەبی، مێژوونووسی عوسمانی، یەکێک لەو ھێرشانە بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە:
"لە ٢١ھەمین ڕۆژی گەمارۆدانی خۆی، ھێزەکانی عوسمانی لە بەشێک لە شارە داگیرکراوەکە ڕێگای ژێر زەوییان ھەڵکەند و نزیک بە چوار ھەزار کەسی خەڵکی قزڵباش گیانیان لە دەست دا. بەڵام خەڵکی خوی لە ئایینە درۆزنەکەیاندا سەقامگیر بوون و وازیان لە شەڕ ھێنا. دوای ئەم ڕووداوە سەردار محەممەد پاشا ئەماسیەی داگیر کرد و سنەوڵا پاشا لەگەڵ فەرماندەی گارسۆنی وان و سەربازانی یامین و یاسار و جانیسارەکانی ئەو وڵاتە، ئیلیان داگیر کرد. خوی بە تەقەمەنی تەواوەوە نارد بۆ یارمەتیدانی گەمارۆدراوەکان. ھێزە بێسنوورەکانی ئەلعوسمان بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی جۆراوجۆر و زۆر بە شەو و ڕۆژ گورزی چەقێنەریان داوە. دواجار دوای ٥٧ ڕۆژ لە گەمارۆدان و شەڕی چڕ، لە ١٨ی شەعبانی ١١٣٦ی کۆچی، ئەو شارۆچکەیە لە سەرخۆ داگیرکرایەوە. شەھباز خان و میرزا جەلال بە ٣٠٠٠ قزڵباش کۆمەڵکوژ کران و موڵک و ئەندامانی بنەماڵەکەیان بردران و بەدیل گیران. ڕۆژی دواتر لە شار نوێژ کرا و وتارێک بە ناوی 'سوڵتان' خوێندرایەوە. دوای خۆی چروس بە ئاسانی گیرا."
دونبەلیەکان
وێنۆک| جەعفەر قولی خانی دۆنبەلی دونبەلی لە بۆتانەوە ھاتوون، کە ناوچەیەکی کوردیی لە نێوان سێرت و جزیرە لە باکووری کوردستان. یەکەم باپیریان عیسا بەگ بوو، ساڵی ١٣٧٨ بوو بە میری سەکماناوا(ماکۆ). ئەو کوڕەزای شێخ  ئەحمەد بەگە کە لە خزمەت تورکمانانی ئاق قۆیونلوو بوو، و ھەروەھا ئەم بنەماڵە چەندین پۆستیان لە دەوڵەتی فارس بە دەستەوە بوو. ئەحمەد بەگ کوڕی حەجی بەگ(حەجی سوڵتان) لە سەردەمی تاماسپی یەکەمی سەفەوی لە وڵاتی عەجەم، میری سەکماناوا(ماکۆ) و خۆی بوو. ساڵی ١٥٣٠ بنەماڵەی دونبەلی توانی میرنشینێکی نیمچە سەربەخۆ لە ناوچەکە دابمەزرێنێ کە ھەرێمی چورس و سەڵماسی دەگرتەوە. لە سەردەمی شا عەبباسی یەکەم ئەم بنەماڵە میرنشینەکەیان بۆ چورس و خۆی پەرە پێدا و ھەندێکجار بۆ دەسەڵاتی زۆرتر شەڕیان دەکرد. پاش کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی سەفەوییەکان، میرانی دونبەلی لە ساڵی ١٧٣٦ەوە، بوون بە خانی میراتی خۆی و تەورێز. خێڵی دونبەلی وەک حاکمانی نیمچە-سەربەخۆ بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ لە نێوان مەرگی نادرشای ئەفشار لە ساڵی١٧٤٧ تا بە پادشا بوونی ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ لە ساڵی١٧٩٦، حکومەتی خاناتی خۆی و ھەروەھا تەورێزیشیان دەکرد. ئەوان ھەروەھا ھاوپەیمانی سێ خانەدانی حاکمی ئەفشار(خانەدانی ئەفشاری)، زەند(زەندییەکان) و قاجار(قاجاڕەکان) لە وڵاتی عەجەم بوون.
یەکەم میری ھەڵکەوتوو و دیاری ئەم کاتە نەجەف قولی خان بوو. پاش کوشتی شاباز خانی یەکەمی بابی نەجەف قولی خان بە دەستی خاڵی، ئەیووب خانی چورس، بوو بە جێنشینی ئەو وەک میری چوورس و سەڵماس. ساڵی١٧٣٤ نەجەف قولی وەک سەردەستەی چەکداران چووە خزمەتی نادرشای ئەفشار و لە داگیرکردنی ھیند(ھیندستان) لەگەڵی بوو و نازناوی بە ئەمیر ئەلئومەرای(میری میرانی) پێ بەخشرا و بووەوە بە میری خۆی. ساڵی ١٧٤٢ بوو بە بەگلەربەگی(حاکمی حاکمان) تەورێز. ساڵی ١٧٤٧ بوو بە خانی حاکمی تەورێز و ھەروەھا لە سەردەمی جێنشینانی نادرشایش ھەر لەم پۆستەی مایەوە. لە شەڕی جێنشینی نێوان چەندین داواکاری پادشایی وڵاتی عەجەم، نەجەف قولی خان و شاباز خانی دووھەمی برازای ساڵی١٧٥٠ چوونە پاڵ فەتح عەلی خانی ئەفشاری-ئەرەشلووی ورمێ. حکومەتی خۆی و سەڵماس بە شاباز خانی دووھەم بەخشرا و نەجەف قولی خان تەورێز و چوورسی بە دەستەوە بوو. پاش مەرگی فەتح عەلی خان، ساڵی ١٧٥٧، خانەکانی دونبەلی بەڵێنی سۆز و وەفاداری خۆیان بە محەمەد حەسەن خانی قاجار دا. ساڵی١٧٦٢ بەڵێن و پەیمانیان بە کەریم خانی زەند دا. ئەو ساڵی ١٧٦٣ عەبدولڕەزاق بەگی کوڕی وەک بارمتە نارد بۆ شیراز. ئەگەرچی نەجەف قولی خان وەک میری ئارام لە خاناتی خۆی مایەوە و شەھباز خان وەک حاکمی خۆی مایەوە لە شیراز، دەسەڵاتی ڕاستەقینێی دونبەلی بە دەستی  ئەمیر ئەحمەد خان برای شەھباز بوو، کە لە ١٧٦٣ تا کاتی مەرگی لە ١٧٨٦ وەک بەھێزترین میری دونبەلی و ڕکەبەری ئاغا موحەمەد خان بۆ سەرۆکایەتی وڵاتی عەجەم بوو. لە ئەنجامدا ساڵی ١٧٨٦ ئەحمەد خان لەگەڵ کوڕە گەورەکەی بە دەستی کوڕەکانی شەھباز کوژران،کە ڕەنگەبە ئەمری شای قاجار کردبێتیان. کوڕی دووھەمی ئەحمەد خان واتە حوسەین قولی خان ساڵی ١٧٨٦ بوو بە جێنشینی باوکی. ساڵی ١٧٩١ ئەو لەگەڵ ئاغا موحەمەد خان و خانەدانی قاجار پەیمانی بەست و بوو بە میری تەورێز، خۆی و ئەردەبیل. ساڵی ١٧٩٢ حوسەین قولی خان بوو بە ئەمیر ئەلئومەرا و بەگلەربەگی ئازەرباینجان. ئەو ھەروەھا لە بۆنەی تاج لەسەرنانی پاشایەتی ئاغا موحەمەد خان لە دەشتی موغان بەشدار بوو، لەوێ بوو ئاغا موحەمەد خان خۆی وەک شاھەنشا و ئیمپراتۆری سەرانسەری ئێران ناساند. ساڵی ١٧٩٣ کاتێک بوو بە ھاوپەیمانی ئیبراھیم خالی خانی جەوانشیر حاکمی قەرەباغ، و کچی ئەوی خواست، لەبەر چاوان کەوت. پاش مەرگی حوسەین قولی خان لە ساڵی ١٧٩٨ برای جەوانتری واتە جەعفەر قولی خان بوو بە جێنشینی. ھەروەھا لەگەڵ دوو شەڕی ڕووس و عەجەم، میرایەتی و حکومەتی دونبەلییەکان لە ساڵی ١٨٠٩ کۆتایی پێ ھات و دەسەڵاتی ناوچەیی ئەوان لە ساڵی ١٨٢٧ تەواو بوو. بەڵام ئەندامانی بنەماڵە چەندین پۆستی حکومەتییان لە ئازەرباینجان و پارێزگاکانی تری وڵاتی عەجەم بەدەستەوە بوو.
جەنگی جیھانی یەکەم
ئەحمەد کسرەوی لە کتێبی "ھەژدە ساڵی ئازەربایجان"دا بەم شێوەیە دەگێڕێتەوە: "ھەروەھا پێنج شەش ھەزار ئەرمەنی لە یەریڤان و وان و نەخچیڤانەوە پەیوەست بوون بە شەڕڤانە مەسیحییەکانەوە. ئەمە قەبارەی جەماوەرەکەیانە و ھەموویان یەکگرتوو بوون و ھەوڵیان دەدا بۆ خەون. لەو ژمارەیەش ٢٠ ھەزار سەرباز مەشقیان پێکراوە، ٨٠٠ سەرکردەی ڕووسیاش نەچوونە رووسیا، بەڵکو لەگەڵیان ماونەتەوە و بە ھاوکاری ٧٢ سەرکردەی فەرەنسا رێبەرایەتییان کردووە. چەکەکانیان ٢٥ تۆپ و ١٦٠ تیر بووە. نیکتین، کونسوڵی ڕووسیا، شێت، کونسوڵی ئەمریکا و گوجەل، بەرپرسی نەخۆشخانەیەکی فەرەنسا، بەرپرسی سیاسەت و ڕێنمایی بوون. لە ئاشوورییەکانەوە، دوای کوژرانی مارشمیۆن، ئاغا پاترۆس بەرپرسی کاروباری سەربازی بوو. ھەروەھا مەلیک خوشابە بە یەکێک لە سەرکردەکان ھەژمار دەکرا، بەو ھەوڵانە دەکرا چیت لە دژی ھێزێکی وا بکردایە."
بەرەبەیانی ڕۆژی دووشەممە ٣ی تەمووزی ١٩١٨، ڕیزەکانی ھێرشبەران لە تەنیشت شارەکە دەرکەوتن، وە بە شاردنەوە لە کێڵگەکانی تەنیشت شار، نیوەی شارەکەیان گەمارۆدا.
گەمارۆی خۆی لە ھەمان کاتدا بوو لەگەڵ ھەڵمەتی عوسمانییەکان بەرەو ورمێ، کاتێک لە گەمارۆکەیان زانی، ڕێگایان بۆ خۆی گۆڕی. لەم نێوەندەدا خەڵکی ئەو شارە بە یارمەتی چەند چەکدارێک تا ھاتنی عوسمانییەکان بەرەنگاری بوون. لەم چوارچێوەیەدا، کسرەوی لە مێژووی ١٨ ساڵەی ئازەربایجاندا دەنووسێت: خۆییەکان لە دژی ھەموو بەرنامە زیانبەخشەکان و نەبوونی چەکی کانزایی شەڕیان کردووە. ئەو چەند عوسمانییە بریندارەش یارمەتیان دا و ھەریەکەیان سواری بەردێکی تر بوون و ھەوڵیان دا. ھەروەھا ژنەکان پەیوەست بوون بە پیاوەکان و درێغییان نەکرد لە یارمەتیدانیان، ھەروەھا ئاو و شروب و خۆراکیان بۆ سەربازەکان ھێنا و ئەمەش ورەیان زیاتر کرد و چەند سوارەیەکیش ھاتبوون بۆ یارمەتیدان و ئەمەش سەرچاوەی ھاندانیش بوو.
دوای گۆڕینی ڕێگا بەرەو خۆی، بە ئەگەرێکی زۆرەوە سوپای عوسمانی لە پاشنیوەڕۆی یەکێک لە ڕۆژانی ٥ یان ٦ی کانوونی دووەم بگاتە خۆی. بەپێی نوسینەکەی ئەمین ریاحی، تۆپخانەکانی عوسمانی ھێزەکانی ئەرمەنیان لەژێر تەقە گرتووە و لەماوەیەکی کەمدا ھەموویانیان چەقاندووە و ناچاریان کردووە ھەڵبێن. چیای غەزەنفەر کەوتە دەست عوسمانییەکان، شەڕەکەش لە پشتی شارەکەوە بەردەوام بوو تا نزیکی ئێوارە، سوپای عوسمانی گەیشتە تەشقەند و بەردەوام بوو لە تەقاندنی تۆپ بەرەو سەید ئاباد و بەدواداچوونی ئەرمەنییەکان کرد تا جۆلفە، دواجاریش کاتێک ئەرمەنییەکان بە ئاراس و... عەتاش لێدانی کردنەوەی پردەکە ڕاونانەکەی ڕاگرت. بە وتەی مێھدی ئاگاسی، عەلی ئیحسان پاشا دوای شکستی ئەندرانیک زۆربەی ھێزەکانی بەرەو ورمێ جوڵاند و بووە ھۆی سەرکەوتنی موسڵمانان لە دژی مەسیحییەکان کە لە لایەن ھێزەکانی بەریتانیا و فەرەنسا پشتیوانیان لێدەکرا.
شۆڕشی سمکۆ
وێنۆک|چەپ|[[سمکۆ|سمکۆی شکاک]]
جەنگی جیھانیی دووەم
بریتی بوو لە ناکۆکییەکی نێودەوڵەتی وێرانکەر کە لە ٧ی تەممووزی ١٩٣٧ دەستی پێکرد لە ئاسیا و لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ لە ئەورووپا و لە ساڵی ١٩٤٥ کۆتاییی ھات.
کۆماری کوردستان
وێنۆک|400px|چەپ|نەخشەی [[کۆماری کوردستان و کۆماری میللیی ئازەربایجان]] لەسەرەتای داگیرکاری ئێران لە باکوور و باشوورەوە و لابردنی ڕەزا شا، بۆشاییەکی کارگێڕی درووست بوو بەتایبەت لەناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا و گەندەڵی و بەرتیلخۆری زیادی کرد و حکومەتی ناوەندی گوێی بە ناوچەکە نەدا، کوردەکان لەڕێی دروستکردنی ئەنجومەنەوە ناوچەکەیان بەڕێوەدەبرد، ھەروەھا کۆماری میللیی ئازەربایجان درووست بوو کە ئەمە بووە ھۆی پاڵنەری کوردان کە وەک ئازەرییەکان بیر لە درووستکردنی کۆماری کوردستان بکەنەوە کە ئاوات و خەونی لە مێژینەی کوردان بوو، ئەم کۆمارە بووە پڕکردنەوەی بۆشایی دەسەڵات لە ماکۆ و خۆی و سەڵماس و شنۆ و مەھاباد و بۆکان و سەردەشت و سەقز.
سەبارەت بە پەیوەندییەکانی کورد و ئازەری، دەتوانرێت بە بەستنی پەیمانی یەکێتی و بێلایەنی لەنێوان کۆماری کوردستان و کۆماری میللیی ئازەربایجان کە لە ۳ی نیسانی ١٩٤٦دا لەلایەن ژمارەیەک لە نوێنەرانی ھەردوولاوە لە تەورێز مۆرکرا. بە دەسکەوتێکی سیاسی مەزن و وەچەرخانێکی ئەرێنی لە پەیوەندییەکانی ھەردوولا دابنرێت. وەک ئاشکرایە لە ئەنجامی سیاسەتی چەوتی چەند ساڵەی حکومەتە یەک لە دوایەکەکانی ئێران، دوژمنایەتی و ناکۆکییەکی مێژوویی قووڵ لە نێوان ھەردوو گەلی کورد و ئازەری درووست ببوو، بیرتەسکی ناسیۆنالیستانەی بەشێکی زۆری سەرانی حکومەتی میللیی ئازەربایجان کە ئامادە نەبوون دان بەدەسەڵاتێکی سیاسی کوردی جیاو سەربەخۆ لە دەسەڵاتەکەیاندا بنێن، پێیان وابوو گەلی کورد دەبێت لە ڕێگەی نوێنەری خۆیانەوە بۆ مەجلیسی میللی ئازەربایجانی گوێڕایەڵی خۆیان بۆ حکومەتی ئازەربایجانی ڕابگەیەنن و بیر لە ھەنگاوی سەربەخۆ نەکەنەوە. شایەنی باسە بە دامەزراندنی حکومەتی میللیی کوردستان ناکۆکییەکانی ھەردوولا توندتربوو، دەسەڵاتدارانی ئازەربایجان دژی ئەوە وەستانەوە کە قەڵمڕەوی حکومەتی کوردستان شارە کوردییەکانی (ماکۆ و خۆی و سەڵماس و ورمێ و میاندواو) بگرێتەوە بەو بیانووەی گوایە زۆرینەی ئەم شارانە ئازەرین. ئەو شارانەی کە کورد بە بەشێکی جیانەکراوەی خاکی کوردستانی دەزانی و بە ھۆی سوارەکانی (ڕەشید بەگی ھەرکی و زێڕۆ بەگە)وە دەسەڵاتی ناوەندییان لێوەدەرنرا بوو.
(سەرھەنگ زەنگەنە) سەرکردەی ھێزە ئێرانییکان لە شاری ورمێ بڕیاریدا چەک فڕێ نەدات و بەرگری بکات دژی ھێزە دیموکڕاتەکان، ئینجا کەوتە دامەزراندنی حکومەتێکی سەربازی بە مەبەستی چاوترساندن چەند جارێک کوشتاری بە کۆمەڵی لە گوندە ئاشووری و کوردەکانی دەورووبەری ورمێ کرد، تا سوارەکانی (ڕەشید بەگی ھەرکی و زێڕۆ بەگ) لە گوندی بەراندێزەوە پەلاماری شاریاندا و دوای ڕۆژێک شەڕ لە ۱٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٥دا ورمێیان گرت و سەرھەنگ زەنگەنە دەست بەسەر کرا.
ئازەرییەکانی ورمێ و دەورووبەری لەو کێشەیەدا پێیان خۆش بوو بە قازانجی کوردەکاندا بکەوێتەوە، لەبەرئەوەی ئەوان لە سۆنگەی پاراستنی شوێن و پایەی چینایەتیان حەزیان بەکەوتنە ژێر دەسەڵاتێکی چەپڕەوی ڕادیکاڵ نەدەکرد، بۆیە زۆریان ھانی سەرانی حکومەتی کوردستان دەدا پایتەختەکەیان لە مەھابادەوە بەرنە شاری ورمێ، لە ڕاستیدا ھەر ئەم ھۆکارەش بوو پاڵی بە قەرەپەپاغەکانی نەغەدەوە نا ببنە پێشمەرگە لە سوپای میللیی کوردستاندا.
دابەشی کارگێڕی
دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئەم شارستانە، بەپێی ئەوەی لە ئەنجامی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ی ھەموو وڵاتدا ھاتووە، بەپێی ناوچە و شار و گوندەوار و گوند، بەم شێوەیەیە:
ناوچەکان
ناوچە بریتییە لە یەکەیەک لە دابەشکردنەکانی وڵاتی ئێران کە ڕووبەرێکی جوگرافی دیاریکراوی ھەیە، کە بە یەکگرتنی چەند گوندەوارێکی دراوسێ پێکدێت کە لە چەند کێڵگە و شوێن و گوند و ئەگەری ھەیە لە شارۆچکە و شارەدێ پێکبێت، کە لە ڕووی ھۆکارە سروشتییەکان و کۆمەڵایەتی، کولتووری، ئابوورییەوە و بارودۆخی سیاسی، یەکەیەکی یەکسان پێکدەھێنن، ھاتوونەتە بوون، پێکھێنراون. بەپێی دابەشکردنی وڵاتەکان لە ساڵی ٢٠١٦دا شارستانی خۆی چوار ناوچەی ھەیە بە ناوەکانی ناوچەی ناوەندی شارستانی خۆی، ناوچەی سەفایە، ناوچەی ئێوۆغلی و ناوچەی کۆتۆل.
ناوچەی ناوەندی شارستانی خۆی ٥ گوندەوار لەخۆ دەگرێت(دیزج، قەرەسو، فیرۆراق، گۆھران و ڕەحالی). ناوچەی ئێوۆغلی گوندەواری(ڤاڵدیان و ئێوۆغلی) لەخۆدەگرێت، ناوچەی سەفایە گوندەوارەکانی(سەکمانئاباد و ئالەند) لەخۆدەگرێت، ناوچەی کۆتۆل گوندەوارەکانی (زارێ و کۆتۆل) لەخۆدەگرێت.
شارۆچکە و شارەدێ
شارستانی خۆی خاوەنی ٦ شارۆچکە و شارەدێیە، سێ شارۆچکە و شارەدێی خۆی، دیزەدیز و فیروورەق دەکەونە ناوچەی ناوەند. ھەر سێ شارەدێی ئێوۆغلی و کۆتۆل و زەراوا بەڕیز لە ناوچەی ئێوۆغلی و ناوچەی کۆتۆل و ناوچەی سەفایە ھەڵکەوتوون.
ژێرخانی کولتووری
چەندین بڵاوکراوەی ھەفتانەی "خۆی، ئۆرین خوی، نێدەی خوی، دار ئەلسەفا، فەرھەنگ شەمس و چاڵدران، ئابووری ئازەربایجان" بڵاودەکرێنەوە.
زانکۆی ئازادی ئیسلامی بە نزیکەی ٥٣٠٠ خوێندکار، زانکۆی پەیام نوور بە نزیکەی ٢٥٠٠ خوێندکار، فاکەڵتی پەرستاری، فاکەڵتی تەکنیکی و ئەندازیاری، فاکەڵتی زانستە قورئانییەکان، مەدرەسەی نوێژ، ناوەندی ڕاھێنانی مامۆستایان و زانکۆکانی عەلامە خوەیی، زەرینە و شەمس ناحکومی لە زانکۆکانی زانستی و... ھەروەھا زانکۆی ویلایەتی خۆی لە قۆناغی دروستکردندایە.
بەرھەمی کشتوکاڵی
بەرھەمەکانی تری ئەم شارستانە کە بەناوبانگن لە جیھاندا وەک: بەڵاڵوک؛ قەیسی؛ ھەڵوژە؛ گێلاس؛ دەتوانرێت باسی سێویش بکرێت.
ڕێگاوبان و گواستنەوە
شارستانی خۆی سەرەڕای ئەوەی لەسەر ڕێگای ئاوریشمە، بوونی تاکە ڕێگای سنوورییە کە لە تورکیا نزیکە. لە ١٥ی نیسانی ٢٠١١ بە ئامادەبوونی وەزیرانی دەرەوەی ئێران و تورکیا و بەرپرسانی ناوخۆیی سنووری ڕازی بە فەرمی کرایەوە.
فڕۆکەخانی خۆی
فڕۆکەخانەی خۆی لە ئابی ٢٠٠٣ خراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە. ھەفتانە دوو گەشتی ئاسمانی لە ڕێگەی تاران-خۆی-تاران لە لایەن ئێران ئایر (ھۆما) لەم فڕۆکەخانەوە بەڕێوە دەچێت.
ناوچەی تایبەتی ئابوری خۆی
ناوچەی ئابووری تایبەتی شارستانی خۆی لە باشووری شارستانی خۆی، لەسەر ڕێگای خۆی بۆ سەڵماس و ورمێ، بە ڕووبەری ھەزار و چل ھێکتار، لەبەردەم شارۆچکەی پیشەسازی لەسەر ڕێگای فڕۆکەخانەی ئەم شارستانە، بە ئاسانکاری دیاری کراوە: فڕۆکەخانەی خۆی - وێستگەی کارەبای سووڕ تێکەڵاوی خۆی - شارۆچکەی پیشەسازی خۆی و ھتد. لە ئێستادا کاری سەرەتایی خۆی لە دەستەی حکومەتدا ئەنجام دەدات.
ئەم ناوچەیە دەکەوێتە ڕۆژئاوای شارستانی خۆی و بەشێک لە شاری خۆی و ڕێگای کۆتۆل و دەروازەی سنووری ڕازی لەخۆدەگرێت. خۆی تاکە شارە کە ھێڵی ئاسنی لە ئێرانەوە بۆ تورکیا و ئەورووپا ھەیە و مەودای وشکانی لەگەڵ شاری وان لە تورکیا ١٢٠ کیلۆمەتر لە ڕێگەی بازاڕچە رازیەوە دوورە. کە سەرەڕای دروست کردنی دوو پرد، ئیمکاناتی سەرنشینانی مەرزی ڕازی بۆ ھەردوو ترانزێت و بارھەڵگر دابین دەکرێت، لەگەڵ ئەو ئاسانکاریانەی کە لە ژێر دروست کردنی تێرمیناڵی گەورەی شەھید دەرشتی خۆی و فڕۆکەخانەی خۆی و وێستگەی شەمەندەفەری ڕازی خۆیدان.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی خۆی پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەلکاین
ئەلکاین (ئینگلیزی: Alkyne) ھایدرۆکاربۆنێکی ناتێرە، بەندێکی سیانی یان زۆرتری تێدایە.
سەرچاوە
پۆل:ئەلکاینەکان پۆل:کۆمەڵە کاراکان
ویکیلیکس
ویکیلیکس (بە ئینگلیزی:WikiLeaks) ماڵپەڕێکی ئینتەرنێتی نێودەوڵەتیی ئازادە، ماڵپەڕەکە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ لەلایەن جولیان ئاسانگ دامەزرا، کاری ماڵپەڕەکە بریتییە لە وەشاندنی بەڵگەنامە و بابەتە شاراوەکانی حکوومەتەکانی جیھانە، ماڵپەڕەکە سەروو ١٫٢ میلیۆن بەڵگەنامەی لە بنچینەی زانیارییەکانی (داتابەیس) ھەیە و ئاشکرا کراون زۆربەی کاتیش ناو و ناونیشانی کەسی بڵاوکەری زانیارییەکان نادرکێنێت، بنکەی فەرمی و سەرەکی ماڵپەڕەکە لە سویدە و لە لێکچواندندنا بە ویکیپیدیا دەچێت و تەنانەت لەبەشی ئەرشیڤیدیا سکرێپتی ویکی بەکاردێنن بەڵام ئەوان ھیچ پەیوەندییەکان بە ڕێکخراوی ویکیمیدیا (خاوەنی ویکی) نییە
بەڵگەنامەکان
لەگرنگترین بەڵگەنامە بڵاوکراوەکانیان
بەستەری دەرەکی
پۆل:ئەرشیڤە سەرھێڵەکان پۆل:ویکیلیکس پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٦ لە ئۆسترالیا پۆل:سیخوڕی پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان پۆل:وێبگەکانی میدیاویکی پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
دەنگی باوکم
بەشداربووان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢ پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی پۆل:فیلمە تورکییەکان
ئێمیل گیومە
ئێمیل گیومە نووسەر ی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٥١
جامڕێزی سەروو
جامڕێزی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
جامڕێزی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تیمار و لە باشوور لەگەڵ گوندی جامڕێزی خواروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھەنجیرە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دۆبڕاو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کانی بڵ
thumb|دەروازەکەی کانی بڵ thumb|گەشتنەوەی ئاوەکەی کانی بڵ و [[سیروان بە یەکتر]] کانی بڵ کانییەکی سروشتییە لە نزیکیی گوندی ھەجیج کە لە کێوەکانی شاھۆوە سەرچاوە دەگرێ و یەکێ لە پڕئاوترین کانییەکانی کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ئێرانە. کانی بڵ لە چرکەیەکدا سێ تا چوارھەزار لیتر ئاوی ھەیە و دەتوانێ ئاوی خواردنەوەی دوو ملوێن کەس دابین بکات. ئەم کانییە بۆ خەڵکی ناوچەی ھەورامان گرنگایەتییەکی تایبەتی ھەیە و بە گوێرەی تاقی کردنەوە زانستییەکان، خاوەنی یەکێ لە پاکترین ئاوەکانی جیھانە، ئەو چەمەی کە لە ئاوی کانی بڵ دروست دەبێ درێژایی ١٥ مەترە و بە کورتترین چەمی عالەم لە قەڵەم دەدرێ و دەڕژێتە ناو ڕووباری سیروان کە یەکێ لە پڕئاوترین چەمەکانی کوردستانە. بەرزایی کانی بڵ لە دەریا ئازادەکانەوە نزیکی ٧٨٠ مەترە، واتە یەکێ لە نزمترین شوێنەکانی ناوچەی ھەورامانە.
ناو
ناوی کانی بڵ لەوانەیە لە ناوی خودای ئاوی بابلییەکانەوە وەرگیرابێت کە ئەویش نێوی بڵ بووە.
گرنگی مێژوویی و کلتووری
جگە لە گرنگیی سروشتیی کانی بڵ کە ساڵانە نزیکی ١٥٠ میلیۆن مەتری چوارگۆشە ئاوی پاک دەداتە دەرەوە و ھەروەھا گرنگیی تووریستی، ئەم کانییە لە بواری مێژوویی و کلتوورییەوە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە. نزیک بوونی کانی بڵ لە گوندی ھەجیج و مەزاری کۆسەی ھەجیج بوە بەھۆی ئەوە کە ئەم کانییە گرنگییەکی تایبەتی بۆ خەڵکی کوردستان ببێت و ئەوانەی کە سەردانی کۆسەی ھەجیج دەکەن سەردانی کانی بڵیش بکەن. ئەم کانییە مێژووییە بەھۆی ئاوگیریی بەنداوی داریانەوە کەوتوەتە مەترسییەوە و شارەزایان دەڵێن بە ئاوگیریی ئەو بەنداوە سەرچاوەی کانی بڵ تا سەد مەتر دەچێتە ژێر ئاوەوە. ئەو بەنداوە ھەروھا کۆمەڵێک گوند و شوێنی مێژوویی وەکوو گوندی ھەجیج دەباتە ژێر ئاوەوە.
مەترسیی تیاچوونی کانی بڵ
کانی بڵ لە ئەنجامی بەستنی بەنداوی داریان دەخرێتە ژێر ئاو و نوقم دەبێت. لە ئێستادا پڕۆژەی بەندئاوی داریان لە قۆناغە کۆتاییەکانیدایە و ژمارەیەکی زۆر ھەڵسووڕاونی کۆمەڵایەتی و پارێزەرانی ژینگە و بەرپرسانی ناوچە داوای ڕاگرتنی ئاوگیری بەنداوەکە و ڕزگار کردنی ئەم کانییە بەنرخە دەکەن. ژینگەپارێزانی کوردستان ھەوڵی زۆریان بۆ پاراستینی ئەم کانییە داوە. ھەرچەند کۆمپانیایەک دەیھەوێ بە بەستنی چاوانەی کانییەکە بە کۆنکریت و گوێزانەوەی ئاوی بڵ بە لوولە بۆ شوێنێکی دیکە ئاوی کانی بڵ بگوێزێتەوە بۆ شوێنێکی دیکە، بەڵام زانایان دەڵێن کە ئەم کارە ناتوانێ ئاوەکەی بڵ ڕزگار بکات و ئاوی بەنداوەکە لە ڕێگەی بەردە ئاھەکی و کارستییەکانەوە لەگەڵ ئاوی کانییەکە تێکەڵ دەبێ و ھیچ کەڵکێکی نییە. یەکێک لە ئەو زیانە گرنگانەی کە بە شوێن تیاچوونی کانی بڵەوەیە، تیاچوونی غارێکی ئاویی درێژ و نایابە کە لە پشت کانییەکەوەیە.
ھەڵمەتەکانی پاراستنی کانی بڵ
کەمپەینێکی تایبەت بۆ پاراستنی کانی بڵ بە سەرپەرستیی دوکتۆر سەید موختار ھاشمی دروست بوە و ئەو کەمپینە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک لاپەڕەیەکیان بە مەبەستی بەرگری لەو کانییە دروست کردوە. جگە لەمە ھەندێک کاری گرنگی دیکە کراون و ھاواری پاراستنی کانی بڵ گەشتوەتە گوێی پایەبەرزترین بەرپرسانی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران وەکوو پارێزگاری پارێزگای کوردستان وەزیری ژینگە و وەزیری وزەی ئێران. تەنانەت ژمارەیەک لە پەرلەمانتار کوردەکانی ئێران داوای پاراستنی ئەو کانییەیان کرد. کەمپێنی پاراستنی کانی بڵ ھەروەھا لە ڕۆژی ١٥ی ئابی ٢٠١٤دا مەراسمێکی فەرھەنگیی بە ناوی ناڵەی دەف و ھاژەی بڵ لە پاڵ کانی بڵدا بە ڕێوە برد کە بریتی بوو لە کۆڕی زیکر و دەف بە مەبەستی پیشان دانی پاڵپشتی بۆ ئەو کانییە، کە خەڵکێکی زۆر لە ناوچەکە بەشدارییان تێدا کرد. جگە لەمانە ھەندێک لە خەڵکی شارەکانی کوردستان و کەسایەتییەکان تۆمارگەلێکی درێژیان بۆ پاراستنی ئەو کانییە واژوو کردوە.
دۆزینەوەی ئەشکەوتەکە
لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤دا ئەشکەوتێکی ئاوی لە پاڵ کانی بڵدا دۆزرایەوە کە دەوترێ درێژایی زۆر لە ئەشکەوتی قوڕە قەڵا زیاترە.
١٤ی ئەیلوول
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:ئەیلوول
برایانی کارامازۆڤ
برایانی کارامازۆڤ (بە ڕووسی: Братья Карамазовы-"براتیا کارامازۆڤی") ناوی دوایین ڕۆمانی نووسەری ڕووسی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکییە. دۆستۆیەڤسکی نزیکەی دوو ساڵی تەرخان کرد بۆ نووسینی ئەم ڕۆمانە، کە وەکو زنجیرەیەک لە پەیکی ڕووسیا بڵاوکرایەوە و لە تشرینی دووەمی ١٨٨٠دا کۆتایی پێ ھات. دۆستۆیەڤسکی دەیویست ئەمە بکات بە یەکەم بەشی چیرۆکێکی ورووژێنەر لەژێر ناوی «ژیانی گەورە گوناھبارێک»، بەڵام چوار مانگ دوای بڵاوبوونەوەی کۆچی دوایی کرد.