cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خەلافەتی عەباسی
ئایین
گفتوگۆ ئیسلامییە فەلسەفییەکان یەکێک لە سیماکانی سەردەمی عەبباسی بوو بە تایبەت لە سەردەمی بەھێزیدا، لە دیارترین ئەو گفتوگۆیانە ئەوەبوو کە لەسەر ئەزەلیەتی قورئان بوو، کە موعتەزیلە و ئیبازیەکان وتیان قورئان دروستکراوە و خەلیفە مەئمون پشتی گرتن، لە کاتیکا سوننە و ئەشاعیرەکان ئەڵێن قورئان تەنھا وتەی خوایە، ھەروەک چەندین گفتوگۆی تر ڕویدا لەسەر بینینی خوا لە ڕۆژی دواییدا، و گفتوگۆی پەیوەست بە ڕەگەزی فریشتە و زۆر بابەتی تر.
لەگەڵ ئەوەی ئیسلام ئاینی دەوڵەت بوو بێ دیاری کردنی مەزھەب و تائیفە، بەڵام ئاینەکە کاریگەر دەبوو بە تائیفەی خەلیفەکان، مەئمون و موعتەسیم و واسیق موعتزەیلەیان ڕاگەیاند وەک ئاینی دەوڵەت، و متوەکیل شافعی کرد بە مەزھەبی ڕەسمی، بەڵام موعتەسیم بیلا بەلای شیعەدا ئەیشکاندەوە لەگەڵ خەلیفەکانی کە لە سەردەمی دەوڵەتی بوەیھی ھاتن، بە پێچەوانەی ئەو خەلیفانەی لە سەردەمی دەوڵەتی سەلجوقیدا ھاتن بە لای سوننەدا ئەیانشکاندەوە.
لە سەردەمی گەشەسەندنی عەبباسی پەیوەندی دەوڵەت لەگەل دانیشتووە نا موسڵمانەکاندا باشترین حاڵەتی ھەبوو بە تایبەت لە سەردەمی مەنسور و ڕەشید.
شیعر
لەم سەردەمە ڕەوانبێژترین و زمانپاراوترین شاعیرە عەربییەکان دەرکەوتن کە تا ئێستا شیعرەکانیان ئەوترێتەوە، دیارترین سیماکانی شیعری عەبباسی جۆراوجۆری بابەتەکانیەتی کە ھەموو ڕووەکانی کۆمەڵگە و بابەتەکانی ئەگرتەوە، کە ئەبنە سەرچاوەیەک بۆ لێکۆڵینەوەی بارودۆخە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی قۆناغە جیاوازەکانی سەردەمی عەبباسی.
شیعری عەبباسی بە پلەی یەکەم شیعری عەرەبی بوو، لەگەڵ ئەوەی ژمارەیەک شاعیر دەرکەوتن کە شیعریان بە فارسی و تورکی ئەنووسی، و پاڵپشتی کران لەلایەن فەرمانڕەوا و سوڵتانەکانی ناوچەکەیان، بۆ نمونە؛ جەلالەدینی ڕۆمی لە دایک بوو ساڵی ١٢٠٧ز، کە بە فارسی شیعری ئەنوسی و دامەزرێنەری ڕێگەی مەولەوییە.
ئەدەب
thumb|200px|منارەی مزگەوتی متوەکیل عەلاڵڵا لە سامەڕای پایتەخت، یەکێک لە شێوەکانی بیناسازی عەباسی ئەدەب یەکێک لە بوارە دیارەکانی سەردەمی عەبباسی، و تایبەتمەندیەکانی بریتی بوو لە ڕەوانبێژی زمانی بەکارھێنراو لەلایەک و ھەمەجۆری شێوازەکەی لەلایەکی تر، لەگەڵ گەشەسەندنی دەوڵەتدا و دەرکەوتنی ژمارەیەکی زۆر ئەدیب و شاعیر و چیرۆکنوسان، جوانکاری تێکست و گرنگی دان بە وشەکاری کە لەڕاستیدا بووە ڕکەبەری لە نێوان ئەدیبەکان و ڕکەبەرەکاندا، وەک ئەو مشتومڕانەی ڕوویدا لە نێوان بەدیعو زەمان ھەمزانی و خەواڕزمی لە کۆتاییەکانی سەدەی دەیەم.
لەگەڵ ئەدەبی نوسراودا، ئەدەبی گێڕانەوە بڵاوبوویەوە لەوانە چیرۆکەکانی (ھەزار و یەک شەوە) کە لەوەوە ھەموو چیرۆکە خەیاڵیە عەرەبیەکان نوسراون وەک سیندیباد و عەلی بابا و عەلائەدین و زۆری تر لەو چیرۆکانەی کە ئەگێڕانەوە لە کۆڕەکاندا، تا نوسرانەوە لە سەدەی دەیەم، و وەرگێڕان بۆ زۆر لە زمانە ئەوروپیەکان و سەرکەوتنێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی.
بیناسازی
عەبباسییەکان گرنگیەکی دیاریان دا بە بیناسازی، چەند شارێکی نوێیان بنیاتنا لەوانە شاری بەغدا و سامەڕا و متوەکیلیە و ڕحبە. ھەروەک عەبباسییەکان ھەستان بە بنیاتنانی تۆڕێکی فراوان لە ڕێگا وپرد بە تایبەت لە عێراق، و فێرگە و زانگە ونەخۆشخانەکانیان کردەوە لە شارە گەورەکاندا و شوێنی تایبەت بۆ میوانداری نەدارەکان و ئوتێلی تایبەت بە ڕێبوارەکانی شارەکە، ھەروەک ئاویان لە ڕێگە گشتیەکانیانی ناو شار و دەرەوەیدا دانا.
ھونەری بیناسازی عەبباسی کاریگەری بیناسازی عێراقی کۆنی لەسەر بوو بە تایبەت بیناسازی ئاشوری و فارسی. لەگەڵ بیناسازیدا ھونەری زەخرەفە تێکەڵ کرا، کە زۆر لە ڕەخنەگران بە زمانی ھونەری ئیسلامی دائەنێن، زەخرەفەی مزگەوت و کۆشکەکان بە شێوە ئەندازەیی و ڕوەکیەکانی لە ئەورووپا بە ئەرەبیسک ناو دەبرا.
مۆسیقا وگۆرانی
پێشکەوتنی مۆسیقا بەستراوە بە بارودۆخی باشی ئابوری دەوڵەتەوە لە سەردەمی بەھێزیدا و لە لایەن خەلیفەکانەوە پاڵپشتی مۆسیقا و گۆرانی ئەکرا ھەر لە دامەزراندنی دەوڵەتەوە، مۆسیقای عەرەبی تێکەڵ کرا لەگەڵ جۆرەکانی مۆسیقای سریانی و فارسی و دواتر بە ھۆی ھاتنی وەفدی ھۆزی کوردی و سەلجوقیەکانەوە ئامێرە مۆسیقیە ھەواییەکان بەکارھێنران و جێگەی ئامێرە مۆسیقیە وەتریەکانی گرتەوە کە لای عەرەب پێشتر بەکار ئەھێنران.
زانستە گشتییەکان
thumb|300px|یەکێک لە نەخشەکانی ئیدریسی عەرەب لە نیمچەدوورگەی عەرەبی زانستی ھەمەجۆریان نیە، ھەروەک ئەمەوییەکان گرنگیان نەدا بە بوارە ھەمەجۆرەکانی زانست، لەبەر ئەوە دامەزراندنی زانستی عەرەبی ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی عەبباسی، سەرەتا پشتیان ئەبەست بە وەرگێڕانی ئیشی فەیلەسوف و زانا یۆنانیەکان وەک ئەرستۆ و ئەفڵاتون ئەمەش بە پاڵپشتی چینی فەرمانڕەوا، و لە قۆناغی دووەمدا زانا عەبباسییەکان داھێنانیان کرد لە زانستی بیردۆزی و تەکنیەکاندا لە یەک کاتدا، ھەر لەو کاتانە نەزانی و نەخوێندەواری لە ئەورووپادا بڵاو بوون بە شێوەیەکی ترسناکانە کە ئەگەر ھەوڵی خەلیفەکان و دەوروبەریان نەبوایە زانستی ئیغریقی بە تەواوی تیا ئەچوو، ئەمەش وایکردووە کە ژمارەیەک لە مێژوونوسە ڕۆژئاواییەکان زانست لە ڕاستیدا بە یەکێک لە دامەزراوەکانی شارستانی ئیسلامی ئەژمێرن، جێی خۆیەتی ئاماژە بەوە بکرێت کە ئەمەوییەکانی ئەندەلوس بە ھەمان شێوە ھانی زانستیان داوەو لە ڕێگەی قوڕتوبەوە زیاتر زانستەکان گوازراوەتەوە بۆ ئەورووپا تا لە ڕێگەی بەغداوە. بێجگە لە قۆناغی شەڕی خاچپەرستی و بوونی سەفەراتەکان، کە گوێزانەوەی ئەم زانستانە بوونە ھۆکاری دروستبوونی شارستانەتێکی مرۆڤایەتی نوێ.
زۆر لە مێژوونوسان ھۆکاری ئەو داڕمانەی لە زانستی عەبباسیدا ڕوویدا لە سەدەی دەیەمەوە ناگەڕێننەوە بە تەنھا بۆ ئاڵۆزی باری سیاسی و خراپبونی ئاستی گوزەران، بەڵکو ھۆکارێکی تر دەرکەوتنی ئاڕاستە ئاینیە توندڕەوەکان بوو کە دەستی گرت بەسەر کۆشک و بەشێوەیەکی سلبی کاری کردە سەر زانست.
لە دیارترین دەستکەوتەکانی سەردەمی عەبباسی، کێشانی یەکەم نەخشەی ھەموو جیھان بوو لەسەر دەستی (ئیدریسی) کە ساڵی ١١٠٠ز لە دایک بووە وکتێبەکەی لە بواری جوگرافیادا بە یەکەم کتێبی ئەو بوارە دادەنرێت لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوادا. ھەر لە زانا دیارەکانی عەبباسیەکان ئیبن ھەیسەمە کە نزیکی ھەزار دانراوی ھەیە لە بواری پزیشکی و فەلسەفە و بیرکاری و فیزیا، و زانا عەبدوڵڵا بەتانی ناسراو بە زانستی بیرکارییە و ھەروەک زانا (ئیبن سینا) دەرکەوت لە بواری یاساکانی پزیشکی و زانا (ئیبن بیتار) دەرکەوت لە بواری دەرمانناسیدا لەگەڵ زانا جابری کوڕی حەیان کە زانایەکی کیمیا بوو و ھارون ڕەشید یارمەتی دا. ھەروەک زانا (کەنەدی) ھەیە کە لە دیارترین فەیلەسوفەکان بوو و ھەروەھا ڕازی کە دانراوی پزیشکی و گەردووناسی دیاری ھەیە و بە ھەمان شێوە زانستی مێژوو پێش کەوت و لە مێژوونوسە دیارەکانی ئەو سەردەمە (ئیبن کەسیر) ە ھەروەھا ئیبن خەلکان، ھەر لەو زانستانەی لە دەوڵەتی عەبباسیدا دروستبون زانستی جەبرە کە خواڕزمی یاسای یەکەم لۆگاریزمی داھێنا لە جیھاندا.
تەنھا موسڵمانەکان سەرگەرمی زانست نەبوون وزۆر لە زانا نا موسڵمانەکان دەرکەوتن وەک کسیۆفیلی کوڕی توما کە لە پایەی گەورەی زاناکانی گەردونناسی بوو لای خەلیفە، ھەروەھا قەیسی مارۆنی مێژوونوس کە دانراوێکی دانا مێژووی ھەموو مرۆڤایەتی نوسیەوە لە سەردەمی دروستبوونی ئادەم تا خەلیفە موعتەزید، و زۆر زانای تر.
وەرگێڕان
عەبباسییەکان گرنگیان دا بە وەرگێڕانی کتێب و نوسراوە کۆنەکان بۆ عەرەبی، کە ئەوە سەرەتای شۆڕشە ڕوناکبیری شارستانیەکەی سەردەمی عەباسی بوو، عەرەب گوێیان نەدا بە زمانی یۆنانی کە زۆربەی دانراوە کۆنە زانستیەکانی پێ نوسرا بوو وەک ئەوانەی ئەرستۆ و ئەفلاتون، لەگەڵ گرنگی دانی خەلیفەکان بە زانست بەتایبەت ئەبوجەعفەری مەنسور و ھارون ڕەشید و مەئمونی کوڕی، دەستکرا بە وەرگێڕان لە بەگشتی لە سریانیەوە و بە شێوەیەکی کەمتر لە فارسیەوە، و وەرگێڕانەکان بە دوو قۆناغ ئەکرتن لە یۆنانیەوە بۆ سریانی و پاشان لە سریانیەوە بۆ عەرەبی.
سەرچاوەکان
پۆل:خەلافەتی عەباسی پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ١٥١٠ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:مێژووی ئێران پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٢٥٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٧٥٠ پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی عەرەب پۆل:مێژووی پاکستان پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٥١٧ پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
زەینەب کچی جەحش
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٦٤١ پۆل:خێزانەکانی محەممەد
گردەگۆزینە
جوگرافیا
گردەگۆزینە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کەلار و لە باشوور لەگەڵ گوندی گێژەکان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ساڵەح ئاغا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چاڵەسوک.
گوندی گردەگۆزینە سەر بە قەزای کەلارە و بەدووری سێ کیلۆمەتر دەکەوێتە دەرەوەی شاری کەلار کە ناوچەیەکی جوگرافیای باشی ھەیە و دەکەوێتە سەر ڕووباری سیروان و لەھەمانکاتیشدا ناوچەیەکی کشتوکاڵی فراوانی ھەیە بەتایبەتی لەڕووی سەوزەوە ناوبانگی ھەیە و زۆربەی دانیشتووانەکەی پێوەخەریکن و بەرھەمێکی باشی ناخۆیی ھەیە، ھەروەھا رێگەی سەرەکیی خانەقین و جەلەولا و چەندین گوندی تری بەگوندی گردەگۆزینەدا تێپەڕدەبن.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئۆردوباد
ئۆردوباد دووەم گەورەترین شارۆچکە و شارەوانی کۆماری خۆسەری ئازەربایجانی نەخچیڤانە و یەکێکە لە سێ ھەرێمەکەی. پایتەختی قەزای ئۆردوبادە. ئۆردوباد شارێکی سەدەی ناوەڕاستی قەفقاز و بە توانای ئێستای شارۆچکەیەک لە سەدەی ١٨ دامەزراوە. شارۆچکەکە بەسەر پێنج قەزادا دابەشکراوە: ئەمباراس، کوردتاتال، مینگیس، سەرشەھار، ئوچ.
ئۆردوباد بە «مرواری»ی نەخچیڤان ناسراوە و بە ھەناردەکردنی میوە و بەھاراتەکان، ھەروەھا بە خواردنەکانی ناسراوە.
شوێن
شاری ئۆردوباد کە بە «مرواری» پارێزگای نەخچەوان ناسراوە دەکەوێتە بەرزایی ٩٤٩ مەتر (٣١١٤ پێ). لە کەناری باکووری بەشی ناوەندی ڕووباری ئاراکس (ئاراس)ی ڕۆژھەڵاتی ترانسقاوقازیایە کە پێشتر سەر بە فارس بووە، ئێستا لە ئازەربایجانە. دووەم گەورەترین شارۆچکە. خودی پارێزگای ئۆردوباد ڕووبەرەکەی ٩٧٢ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و لە باشوورەوە لەلایەن ئێرانەوە سنووردار کراوە، ئەرمینیا سنووری باکوور و ڕۆژاوا پێکدەھێنێت، ناوچەی جوولفەی نەخچیڤانیش لە ڕۆژھەڵاتەوە سنووردارە. ئەو ڕووبارەی کە لە باکوورەوە لە چیای قوبانەوە بەرز دەبێتەوە بە بەرزی ٣٩٠٤ مەتر (١٢٨٠٨ پێ) دەڕژێتە ناو ئاراکسەکان. شارۆچکەکە بەسەر پێنج ناحیەی ئەمباراکاندا دابەشکراوە، کوردتاتال، مینگی، سەر شێھر و ئوچ… شارەکە ژمارەیەکی زۆر دار گوێز و شوتی تێدایە. نزیکترین وێستگەی شەمەندەفەر ئۆردوبادە و مەودای شاری نەخچیڤان ٨٨ کیلۆمەترە (٥٥ میل). تەبرێز ٩٤ کیلۆمەتر (٥٨ میل) لە باکوور-باکوری ڕۆژاوا دوورە.
ئابوری
ئابووری ئۆردوباد وابەستەی بازرگانیکردنە بە تایبەتی میوە و گەنم و ئاوریشم؛ ترێ لە ٤٠ جۆرە. ھەناردەی ئاوریشم زیاتر بۆ ڤێنیز و مارسیلیا و ئەمستردام و چەندین شوێنی تری ئەورووپا بووە، لە ناوەڕاستی سەدەی شازدەھەمەوە. لە ساڵانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئاوریشمی ئۆردوباد ١٣ مەدالیای زێڕی لە پێشانگە و پێشانگە نێودەوڵەتییەکان وەرگرتووە. ھەروەھا ئەراک کاڵایەکی ھەناردەی شارە. چالاکییە ئابوورییەکان لە ئۆردوباد و نزیک لە ناوچەکان بریتین لە کانگاکردنی مس، نیشتنی مۆلیبدینیۆمی پاراگاچایسکۆی لە باتۆلیتەکانی گراتۆیدنیمی مێگری-ئۆردوباد، بۆکسیت، تەنگستن و کانزای قەڵەوی.
سەرچاوەکان
پۆل:قەزای ئۆردوباد پۆل:پارێزگای ئێریڤان
بگۆڕی ھاندەرانە
کۆنڤێرتەرێکی ھاندەری ناو گزوز ئامرازی کۆنترۆڵی دەرچوونە کە گاز و پیسی و ژەھراوی کەم دەکاتەوە لە دەرھاویشتەی گاز لە بزوێنەری سووتانی ناوەکی بۆناو پەلووتەنتی کەم-ژەھر لەلایەن کاردانەوەی ھاندەری (ئۆکساندنێک و کاردانەوەیێکی کەمکردنەوە). کۆنڤێرتەری ھاندەری ھەمیشە بەکار دەھێنرێن لەگەڵ بزوێنەری سووتانی ناوەکی ھان دەدرێ لەلایەن بەنزین یان دیزل — ھەروەک بزوێنەری سووتانی-لاواز ھەروەھا ھیتەری نەوتی سپی و ئاگردان، یەکەم پێشکەوتنی بەرفراوانی کۆنڤێرتەری ھاندەری لە بازاڕی ئۆتۆمۆبیلی وڵاتە یەکگرتووەکان بوو. تا بگونجێت لەگەڵ بریکاری پاراستنی ژینگەیی وڵاتە یەکگرتووەکانی ڕێنمایی تەواوتری دەرچوونی گزوز، زۆربەی ئۆتۆمبیلی بەنزین-وزە دەستی پێکرد لە ١٩٧٥ مۆدێلی سال دەبێت ساز بکرێت لەگەڵ کۆنڤێرتەری ھاندەری. ھەرچەندە کۆنڤێرتەری ھاندەربەزۆری بەشێوەیەکی گشتی بەکاردێن بۆ سیستەمی دەرھاوێشتن لە ئۆتۆمۆبیل، ھەروەھا بەکار دەھێنرێن لەسەر پێکھێنەری کارەبایی، ئامرازی کانسازی، لۆری، پاس، بزوینەر، و مۆتۆرسیکل. ھەروەھا بەکار دەھێنرێن لەسەر ئاگردانی دار تا دەرچوون کۆنترۆل بکەن. ئەمە ھەمیشە لە وەڵامی ڕێنماییی حکوومەتە، یان ڕاستەوخۆ ڕێنماییی ژینگەیییە یان ڕێنمایی تەندروستی و سەلامەتییە
مێژوو
تایپی کۆنڤێرتەری ھاندەری کە یەکەم جار دیزان کرایە لە فەرەنسا لە کۆتایەکانی سەدەی ١٩ لە کاتیک کە دیزان کراوە تەنھا چەند سەیارەکی کەم لەسەر ڕێگاکە بوون بە بەنزین یان (ڕوون) کاریان دەکرد، و پێکدێت لە مادەکی خاو سست دا کە داپۆشراوە بە پلاتین و ئیردیۆم و پلادیۆم و داپۆشراوە لەناو سلندەرێکی کانزای دەبل، دە سال لە پێش ئێستا کۆنڤێرتەر دۆزایەوە لەلایەن Eugene houdry ئەندازیارێکی میکانیکی فەرەنسییە زانیاری ھەبووە دەربارەی پاڵاوتنی بزوێنەری بەنزین (ڕوون)، لە سالی ١٩٣٠ کاتیک چووە بۆ ویلایەتە یکگرتوەکانی ئەمریکا کاتیک کە ئەنجامی خویندنی دووکەڵ و تەماوییەکە لە los angeles بلاو کراوەتەوە، houdry خویندنەکەی پەیوەندی بە ڕۆڵی ئەو دووکەڵانە ھەبوو کە بە شت دەنوسێن لە ھەوای دەرەوە، و کۆمپانیایەکی دۆزییەوە بە ناوی oxy.catalyst. houdryیەکەم جار گورانکاری کردووە لەسەر کۆنڤێرتەری ھاندەری دووکەڵ کیش و ئەوەش پێی دەگوترێ cats، و پاشانیش گۆرانکارییەکی دی بۆ کۆنڤێرتەری ھاندەری کرد بۆ کۆگای حەفارە (ئەو ئامێرەیەیە کە شتی پێ ھەڵدەگیرێت؛ و بە ڕێژەکی کەم قورقوشم و گازولینی بە کار ھێناوە لە ناوەراستی ١٩٥٠ دەستی بە گەرانێک کردووە بۆ گۆرانکارییەکی کۆنڤێرتەری ھاندەری کە بیگۆرێت بۆ بزوێنەری گازولین کە بۆ ئوتومبێل بەکاردێت و خەڵات کراوە لە ویلایەتە یەگرتوەکان بۆ ئەو کارانەی کە کردوویەتی کۆنڤێرتەری ھاندەری ڕووی نەداوە ھەتا ڕێکخستنی و کۆنترۆڵ و دەرھاوێشتنێکی تیژ وا دەکات کە ئەو دەنگەی لە ئۆتۆمبیل دێت لای ببات و چارەسەری بکات وا ئەو شتە لە زۆربەی بەشەکانی گازولین بەکاردێت و قورقوشم ژەھرەکی تێکشکێنەرە و ڕێگری دەکات لە کۆنڤێرتەری ھاندەر بە دروستکردنی بەرگێک لەسەر ڕووی بزوینەرەکە، و بزوێنەرە گۆراوەکان زیاتر گۆرانکاری و بەرەو پێش چوونە لەلایەن گرووپێک لە ئەندازیاران کە بەناوی (carlD.keith.johnJ.mooney.antonin). (Eleazar.and philip messin) یەکەمین بەرھەمھێنانی کۆنڤێرتەری ھاندەریان کردووە لە ساڵی 1973 Willim C pfefferel لە سەرەتای ١٩٧٠گۆرانکاری و پێشخستنی بە بزوێنەری سووتێنەر بۆ تۆربینی گازی داوە، و ئەو مادەیەش وا دەکات کە سووتان ڕوو بدات بەبی دروستبوونی (nitrogen oxides.carbon monoxide)
دروستکردن
چۆنییەتی دروستکردنی کۆنڤێرتەری ھاندەر:
ئەو مادەیە بەکاردێت تاکو (کردنەوەیەک) ھان بدات یان خێرای بکات و ناوەوەی ئەو بزوێنەرە لە سیرامیک پێک ھاتووە کە وەکو شانەی ھەنگووین وایە چوار گۆشەیە شەش پاڵوو نییە، لە ناوەندی ھەشتایەکان ئەو ماددەیە لەسەر پلێتەک دروست کرابوو و لە کۆتایەکانی ھەشتایەکان لەسەر مادەی کانزای دروست کرا، و لەو شوێنانە بەکاردێت کە بەرگەی گەرمییەکی زۆر بگرێت؛ و ئەو ماددە کارتێکراوانە وا دروستبوونە کە ڕووبەرێکی زۆر گەورە دروست بکات و مادەی سیرامیک لە ھەموو بزوێنەرە گۆراوەکان بەکاردێت کە دروست کراوە لەلایەن (Rodney Bagley, Irwin Lachman, and Ronald Lewis at Corning Glass,) و لە ٢٠٠٢ بەو زانایانە دەگوترا داھێنەری جیھانی کە ماددەی سیرامیکیان دروست کردبوو؛ و ھەڵگرێک لە ناو ئەو بزوینەرەیە کە بە کاردێت بۆ بڵاوکردنەوەی ماددە لەسەر ڕووبەرەکەی بۆ نموونە. (Aluminum oxide, titanium dioxide, silicon dioxide,)و یان ھەموو یان تێکەڵ دەکرێن؛ و ماددەی بزوێنەر درێژکراوەتەوە لە ھەڵگرەکەوە تاکو ناوەوەی ئەو ماددە ھەڵگرە کاری ئەوەیە کە ڕووبەرێکی ڕەق و شێواو دروست بکات کە ڕووبەرەکە زۆر گەورەترە بەرامبەر ئەو ڕووبەرەی کە ماددەکە ھەیەتی و ئەو کارەش وا دەکات ماددەکە ڕووبەرەکەی زۆر گەورەتر بێت؛ کە کارلێک لەگەڵ گزۆزی بزوێنەرەکە بکات، و بەرگی ماددەکە دەبێت ڕووبەرەکەی خۆی بپارێزێت لە خەلتەی کانزایەکان لە پلەی گەرمی ١٠٠٠سلیزی، Ceria or ceria-zirconia ئەو دوو ئۆکسانە زیاد دەکرێت وەکو O2 خەزن دەکرێت، ئەو ماددە بزوێنەرە خۆی پێکھاتەیەکە کە دروست کراوە لە تێکەڵەیەکی کانزای بە نرخ، Platium چاڵاکترین ماددەیە کە زۆر بەکار دێت بەڵام بۆ ھەموو کارلیکێک ناتواندرێت بەکار بێت چونکە زۆر گرانە (Palladium and rhodium) و ئەو دوو ماددەیەش کانزای بە نرخ بەکاردێت (rhodium)وەک کەمکردنەوەی ماددەکە بەکاردێت و (palladium)وەک زیادکردنی ماددە بەکاردێت (platinum)ھەم وەکوو زیادکردنی ماددەکە بەکاردێت ھەم کەمکردنی ماددە (xidation. Cerium, iron, manganese, and nickel)ئەوانەش بەکاردێت و ھەر یەکەیان کاری خۆیان دەکەن بەڵام (nickel) لە (European Union) بەکارنایەت چونکە کارلیک لەگەڵ کاربۆن دەکات و ژەھراوییە بۆیە بە کار نایەت و (copper) دەتواندرێت لە ھەموو شوێنیک بە کار بێت بەڵام لە(japan) بەکارنایەت چونکە سەرکەوتوو نابێت و ئەو ماددەی بزوینەری گۆراو دەتواندرێت دووبارە بەکاربێتەوە و کانزای بە نرخ لە ناوگۆراوەکە ھەن بۆ نموونە (platinum, palladium, and rhodium, are extracted) ھەڵدەگیرێن و پوخت دەکرێت …
دامەزراندنی کۆنڤێرتەری ھاندەری
گۆرینکی بزوینەرییە یان ھاندەرە کە پلەی گەرمی لە 800 degrees کە دەکاتە ٤٢٦دەرەجە fahrenheit کە بە کاریگەری یەکی زۆر دەگۆریت بۆ گازی پیس واتا (ئەو گازەی کە زیان بە مرۆڤ دەگەیەنێت)، Carbon dioxide و ئەو ھەلمەی کە لە ئاوی بەرز دەبێت و یەکەم جار ئەو کۆنڤێرتەرە ھاندەرە لە شوێنیک دادەنرێت لە نزیک بزوێنەر ھەتا وەکو زووتر گەرم ببێت و ئەو جۆرە دانانە وا دەکات کە کێشەیی زۆرتر بۆ دروست ببێت و یەکێک لەو کێشانە ئەوەیە کە بزوینەرەکە قوفل ببێت، بۆ ئەوەی بیگۆرین وەک شوێن گەرەوەیەک ئەو بزوینەرە دەگۆریت و دادەنرێت لە سێیەم شوێنی پشتەوەی بزوێنەرەکە.
دوو-ڕێگا
٢ - ڕێگا (یان " ئۆکساندن "، ھەندێ جار ناودەبرێ " ئۆکسی-کات " بەناوی) کۆنڤێرتەری ھاندەری دوو ئەرکی لە ھەمان کات ھەیە: ١-ئۆکساندنی تاکە ئۆکسایدی کاربۆن بۆ دوانەئۆکسایدی کاربۆن: 2CO + O2 → 2 CO ٢-ئۆکساندنی ھایدرۆکاربۆن (نەسوتان و کەمێک سووتانی سووتەمەنی) بۆ دوانەئۆکسایدی کاربۆن و ئاو:
سێ ڕێگا
کۆنڤێرتەری ھاندەریی سێ-ڕێگا سوودی زیاتری بۆ کۆنترۆلکردنی دەرچوونی ئۆکسیدی نایترۆجین ھەیە لەگەل دوانۆکسیدی نایترۆجین لەوەتەی ١٩٨١، " سێ-ڕێگا " (کەم کردنەوەی-ئۆکساندن) کۆنڤێرتەری ھاندەری بەکار ھێنرابوون لە بزوێنەری سیستەمی کۆنترۆڵی دەرچوون لە وڵاتە یەکگرتووەکان و کەنەدا؛ زۆر وڵاتی دیکە ھەروەھا ڕێنماییی دەرچوونی ئۆتۆمبیلی توند ھەڵیان گرتووەتەوە کە لە کاریگەری کۆنڤێرتەری سێ-ڕێگا پێویست دەبێت لەسەر گاسۆلینێ-وزەی بزوێنەر، کەمکردنەوەکە و پەرەپێدەری کارلێکی کیمیایی ئۆکساندن بە شێوەیەکی نموونەیی تێدا دەبرێن لە خانووبەرەیێکی باو؛ لەگەڵ ئەوەشدا، لە ھەندێک حالەت، لەوانەیە لە خانووی جیاواز بن. کۆنڤێرتەرێکی ھاندەریی سێ-ڕێگا سێ ئەرکی لە ھەمان کات ھەیە : کەمکردنەوەی ئۆکسیدی نایترۆجین بۆ نایترۆجین
1. 2 CO + 2 NO → 2 CO2 + N2 2. hydrocarbon + NO → CO2 + H2O + N2 3. 2 H2 + 2 NO → 2 H2O + N2
ئۆکساندنی تاکە ئۆکسایدی کاربۆن بۆ دوانەئۆکسایدی کاربۆن
2CO + O2 → 2 CO2
ئۆکساندنی ھایدرۆکاربۆنی نەسوتاو (HC) بۆ دوانەئۆکسایدی کاربۆن و ئاو، جگە لەوەی سەرەوە کارلێکی نایترۆجین.
hydrocarbon + O2 → H2O + CO2
سێ کاردانەوە بە زۆری ڕوو دەدەن کاتێک کۆنڤێرتەری ھاندەری گزوز لە بزوێنەرەکەوە وەر دەگرێت کەمێک کار دەکات لەسەر خاڵی ستۆیچیۆمێتریک. بۆ سووتانی بەنزین، ئەم ڕێژەیە لەنێوان ١٤٫٦ و ١٤٫٨ بەش پەخش دەکەن بۆ یەک بەشی سووتەمەنیی، لەلایەن کێشکردن.
دامەزراندن
زۆربەی بزوێنەرەکان کۆنڤێرتەری ھاندەریان ھەیە لە نزیک بزوێنەر داندراون وا دەکات کە گازەکە زوتر گەرم ببی ئەو کاتەی کە گەرمی ڕادەکێشێ بۆ خۆی ئەو ھۆکارە وا دەکات کە گازەکە زوتر گەرم ببێت؛ کە یەکەم جار کۆنڤێرتەری ھاندەری دادەنرێت بزوێنەرەکان کابرێتەر بەکاردێنن بۆ دابەشکردنی ڕێژەی نێوان سووتەمەنی و ھەوا، و ئاستی ئۆکسجین لە دەرھاویشتەی ھەلم. سێ ڕیگا ھەیە بۆ گۆرانی بزوینەرەکە تا بگۆرێت: کە کارلیک دەکات لەگەڵ ھەوا کە یەکەمیان بە (No X reduction) و دووەمیان (HC and CO) ئەو دوو ڕێگایە کە دەگۆریت oxygen بەرھەم دەھێنێت و ئەو کردارەی کە پێ دەگۆریت oxidation reaction کە پی دەگۆریت (کارکیکی ئۆکساندن) ھەندێک جار ئەو ھەوایەی کە دیتە ژورەوە تەنھا ئەو کاتەی پێویستی بە oxygen ی زیاتر دەبیت کاتیک بزوێنەرەکە گەرم دەبێت و بزوێنەرەکە ھەندێک سووتەمەنی تێدایە کە نە سووتێنڕاوە و بەکارنەھاتووە ئەوەش وا دەکات کە تەقە تەق دروست بێیت و ئەو تەقە تەقەی کە ئەو سووتەمەنییەکەی تیدایە وا دەکات کە بزوێنەرەکە ھەمووی نەگۆرێت ئەوەش وا دەکات بزوێنەرەکە لەسەرخۆ بێت. ئەو بزوێنەرانەیی تازە دادەنرێت بە ئەلیکترۆنی کاردەکەن و ھەوای دەرەوە کار ناکەتە سەری ھەتا باشتر کار بکات بەڵام نرخیان بەرزترە و ئەو تێکەڵەیە زووتر کاردەکات و دەسووتێت لەو بازنەیەی کە تیادا ئیش دەکات و ئەو سانسۆرە (ھەستەوەری)Oxygen دەھێنێتە ژورەوە جیاوازی دەکات لە پێش(O2) و پاش(O2) کە دەیھێنێتە ژورەوە کۆنتروڵی ھەموو زانیارییەکان دەکات کە لە کارەکە دایە. یەکەم (No X reduction) کە وا دەکات oxygen ھیزێکی زۆری لەسەر بێ، و دووەمیان (HC and CO oxidation) کە oxygen ەکە زیاترە یان پرترە.
دزین
لەبەرەوەی شوێنە زیادەکەی و ئەو پارجە بە نرخانەی کە بەکاردێت وەک(platinum, palladium, rhodium, and gold,) وا دەکات کە بزوێنەرە گۆراوەکە ببێتە جێنیشانێک بۆ ئەو کەسانەی کە دزی دەکەن و ئەو کێشەیە زیاتر لەو شوێنانەی وەک (model trucks and SUVs) چونکە ئەو شوێنانە زەوییەکەیان زۆر خاوێنە بە ئاسانی کۆنڤێتەری ھاندەر لادەدات. (Welded-on) ناوی یەکێک لە گۆراوەکانە کە ئەویش مەترسی لەسەرە بۆ ئەوەی بدزرێت چونکە بە ئاسانی دەتواندرێ لێبکرێتەو، و (Pipecutters) ئەوە بە زۆری بەکاردێت تاکوو گۆراوەکان بسرێتەوە بەس ھەندئک ئامێری تر ھەیە وا دەکات کە ئەو شتانەی وەک بزوێنەر لە سەیارەکە دایە لە ناوی ببات و تێکیبشکێنێ و یەکێک لەو شتانە (alternator)ە کە وایەری سووتەمەنییەکەی تێدایە؛ و بەرزبوونەوەی نرخی ئەو پارچانە کە بەکاردێنن لە ساڵی ٢٠٠٠ وای کردووە کە مەترسی ئەو شتانەی بدزرێت زیاتر بێت، و بە داخەوە کۆنڤێتەری ھاندەری لە ١٠٠٠ دۆلار نرخی زیاتر دەکات ھەتا وەکو بگۆردرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان پۆل:کاربۆن مۆنۆکسید پۆل:ھاندان
کۆس عەنبەر
کۆس عەنبەر یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٤٨ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٤٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
١٨٤٢
ساڵی ١٨٤٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٤٢
حەیدەرەبەگ
حەیدەرەبەگ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
حەیدەرەبەگ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بۆگەد و لە باشوور لەگەڵ گوندی داڵاواکوردان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عەسکەر لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئەسکەندەربەگ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خاوەلنگ
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ڤایرۆسی زیکا
وێنۆک|بڵاوەی ڤایرۆسی زیکا لە جیهان
ڤایرۆسی زیکا (ناوی زانستی: Zika virus) ڤایرۆسێکە لە مێشوولەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. زیکا هەتاکوو ئێستا لە ئەفریقا و ئاسیا بینراوە. گەورەترین مەترسی بۆ تووشبووانی ژنە کە لە تەمەنی ئاوسبووندان، چونکوو زیکا دەبێتە هۆی میکرۆسێفالیا یان بچووک بوونی مێشکی مناڵ.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئابێل دوفرێن
ئابێل دوفرێن وێنەکێش و نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٨ پۆل:مردووانی ١٨٧٢
ئەرخەنی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر پۆل:شارەکانی کوردستان
١٨٤٣
ساڵی ١٨٤٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٤٣
کۆڵ، دیواندەرە
کۆڵ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٨١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٤٩٦ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ئامرازەکانی گواستنەوەی کارەبایی
ئۆتۆمبێلێکی کاروبایی ھەروەھا پێشی دەلێن (EV), یەک مۆتۆری کارەبایی یان زیاتر بەکاردێنێت بۆ دابینکردنی زەبر و خێرایی بۆ ئۆتۆمبێلەکە، ھەر ئۆتۆمبێلێکی کارەبایی کارەبای بۆ دابین دەکرێ کە سەرچاوەکی چ لە دەرەوەی ئۆتۆمبێلەکە کارەبای بۆ دابین دەکریێت وەکو شەمەندەفەری کارەبایی یاخوود میترۆ یان لە ناوەوەی ئۆتۆمبێلەکە کە بەشێوەی پاتری دادەنرێت یان بەشێوەی وزەی خۆر یان بە شێوەی جێنەرەیتەر(generator) کە سوتەمەنی دەگۆرێت بۆ کارەبا.
سەرەتای دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ناوەراستەکانی سەدەی نۆزدەھەم کە کارەبایان بە ڕێگەیەکی باش دەزانی لەبەر ئاسان بەکارھێنانی و باشییەکەی بەڵام ئۆتۆمبێلی گازۆلین بەکارھێنانی ئاسان نەبوو. بزوێنەرە نوێیەکانی سووتانی ناوەکی (ic engines) بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ ڕکابەری ئۆتۆمبێلی کارەبایی کردووە بەڵام ھێزی کارەبایی لە ناو ئۆتۆمبێلەکان ھەر مایەوە وەکو شەمەندەفەر و ھەموو جۆرەکانی تری ئۆتۆمبێلی بچووک.
مێژوو
لە سەدەی 21 EV نوێبوونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆی بینی بەھۆی گەشەکردنی تەکنەلۆژیا، ھەروەھا تیشکۆ لەسەر وزانەی کە دەتوانرێت دووبارە بەکاربھێنرێتەوە زیادبکات، و ڕێکەوتنێکی گەورە لەسەر داواکاری بۆ ئۆتۆمبێلی کارەبایی (EV) گەشەی پێدراوە و ھەندێک لە ئەندازیاران دەستیان کرد بە گفتوگۆ لەسەر گۆڕینی ئۆتۆمبێلەکان بۆ کارەبایی. ھەندێک لە وڵاتەکان دەستیان بە گۆرین کردووە وەکوو ویلایەتە نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ولاتانی یەکێتی ئەورووپا.
ھەرچەندە (EV) کەمێک دەردانی ھەیە، کە ئەم دەردانەش بەھۆی ئەو وزەیە پەیدابووە کە لە جێنەرەیتەر دروست بووە، و عادەتەن پیس بوون بڵاو دەکاتەوە پاشەڕۆک دروست دەکات، مەگەر ئەوە وزەیە دروست دەکرێت لەلایەن سەرچاوەی کارەبایی نوێکەرەوە. EV دەتوانرێت بە چوستی بەرز و چوستی نزم دروست بکرێت یان نا تەندروست و گرانبەھا بێت.
ئەگەر ڕێژەیێکی گەورەی ئۆتۆمبیلی تایبەت بگۆڕن بۆ کارەبای تۆڕ ئەو لەوانەیە داواکارییەکە زیاد بکات بۆ نەوە و ناردن، و دەرچوونی ھەڵکوڵاو. لەگەڵ ئەوەشدا، بە گشتی بەکارھێنانی وزە و دەرچوون لەوانەیە کەم ببنەوە بەھۆیەکە بەتواناییی بڵندتری ئی ڤی س بەسەر تەواو سووڕ. لەگەڵ ئەوەشدا، بە گشتی بەکارھێنانی وزە و دەرچوون لەوانەیە کەم ببنەوە بەھۆیەکە بەتواناییی بڵندتری ئی ڤی س بەسەر تەواو سوورر. لە یو ئێس ئەی ئەو ھەیە ھەرئێستا نزیکەی پێویست ڕوەکی توانای ئێستا و ژێرخانی ناردن مەزەندە کرابوو، وا دا نان کە زۆربەی تاوانبار دەکەن لەوانەیە شەوانە ڕوو بدەن، بەکار ھێنانییەکەترین کارا سەرچاوەی باری بنکەی ئۆفف-پیک.
لە بەریتانیا لەگەڵ ئەوەشدا، شت جیاوازن. لەو کاتەی تۆڕی نەتەوەییی سیستەمی ناردنی کارەبای ڤۆڵتاجی-بەرز ئێستا دەتوانێت داواکارییەکەی بەڕێوە ببات ١ ملیۆن ئوتۆمبێلی کارەبایی، ھۆلیدێیی ستییڤ (بەڕێوەبەر تۆڕی نەتەوەیی پی ئێل سی) گوتی، «کون کردن سەرەوە و لەسەر ئەوەیە بە پێشھاتێکی ڕاستەقینە. شەبەکەی دابەشکردنی ناوچەیی لە شار وەک لەندەن لەوانەیە ھەوڵ بدات بۆ ھاوسەنگی تۆڕەکانیان ئەگەر لێخوڕ لە ھەمان کات ھەڵ ببژێرن بۆ ھەموو پلاک لە ئوتۆمبێلەکانیان».
ئی ڤی بە شێوەیەکی نموونەیی چارگ لێوە دەرگەی توانای ئاسایی یان پابەند چارگ کردن ئێستگە، کردارێک ئەوە بە شێوەیەکی نموونەیی کاتژمێر دەبات، بەڵام دەتوانێت شەوانە بکرێن و زۆرجار چارگێک بدرێت کە پێویستە بۆ بەکارھێنانی ڕۆژانەی ئاسایی.
لوسێل
لوسێل شارێکی پلان بۆ کراوە لە قەتەر، لەسەر کەنارەکانی کەنداو ھەلکەوتووە و بە ٢٣ کم دەکەوێتە باکووری دەوحە، پلانە کە ژمارەی دانیشتووانی ٢٥٠ ھەزارە کەس بێ. پلانەکان بۆ پەرەپێدانی شاری لوسێل بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٥ ڕاگەیەندرا و تا ئێستا ٨٠٪ شارەکە تەواو بووە و یەکەم ناوچەی قەتەرە کە ڕێگە بە بیانییەکان درا ببنە خاوەنی خانووبەرە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی قەتەر پۆل:شارەوانییەکانی قەتەر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەتەر
یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی
یانەی تۆپی پێی مانچستر سیتی یانەیەکی ئینگلیزییە بەشداربووی خولی نایابی یانەکانی ئینگلیزییە کە ناسراوە بە پرێمەر لیگ، یانەکە لە ساڵی ١٨٩٤ دامەزراوە لەشاری مەنچستر لە ووڵاتی ئینگلاند لە سەرەتا بەنێوی ڕۆژئاوای گۆرتۆن بوو دواتر ناوەکەی بۆ یانەی مانچستەر سیتی گۆڕدرا، لە ئێستادا یانەکە بووژانەوەی بەخۆوە بینیوە دوای ئەوە یانەکە لەلایەن شێخێکی عەرەبەوە کڕدرا بەنێوی شێخ مەنسوور، ئەم شێخە ھەڵسا بەکڕینی ئەستێرەکانی جیھان بە پارە و  مووچەی خەیاڵی کە بەھۆی کۆکردنەوەی ئەم ئەستێرانە یانەکە توانی لە وەرزی ٢٠١١ - ٢٠١٢ خولی پرێمەر لیگ بەدەست بھێنێت کە زۆرتر لە ٤٠ ساڵ لە بەدەستھێنانی خولەکە بێ ھیوا بوو. یانەکە خاوەنی یاریگایەکی قەشەنگە بەنێوی شارێک بۆ مەنچستر کە جێگای زۆرتر لە ٤٧ ھەزار کەس دەبێتەوە. دوابەدوای دەستنیشانکردنی پێپ گواردیۆلا وەک ڕاھێنەری سەرەکی، یانەکە لەسەر ئاستی ناوخۆیی باڵادەستی خۆی سەلماندۆتەوە کە تێیدا توانیان دوو جار لەسەریەک لە وەرزەکانی ٢٠١٧-٢٠١٨ و ٢٠١٨ - ٢٠١٩ نازناوی پریمەرلیگ ببەنەوە لەگەڵ دوو جامی کاراباو و جامێکی ئێف ئەی(جامی یەکێتی ئینگلیزی)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٠ لە ئینگلستان پۆل:وەرزشی مەنچستەر پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٨٠ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ پۆل:یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە مانچستەر
خوشک و براکانم
خوشک و براکانم زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی تورکییە. لەلایەن «ئێن جی ئێم میدیا»ەوە بەرھەم ھاتووە. یەکەم ئەڵقەی لە ئەی تی ڤی لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢١ پەخش کرا. ڕۆڵگێڕە سەرەکییەکانی بریتین لە جەلیل نالچاکان، ھالیت ئۆزگوور سار، ییت کۆچاک، سو بورجو یازگ جۆشکون و ئایلین ئاقپنار.
چیرۆک
زنجیرەکە باس لە چوار خوشک و برا و خەباتیان بۆ ژیان دەکات، ئەوان لەگەڵ دایک و باوکیان ژیانێکی بەختەوارانەیان دەگوزەراند. ھەژارن بەڵام دڵیان پڕە لە خۆشەویستی و ڕۆژگارێکی ناخۆش ژیانیان لێ تاریک دەکات و بەبێ دایک و باوکیان بە تەنیا دەمێننەوە. سەرەڕای ئەو ھەموو شتانە بەیەکەوە و بۆ یەکتری بەھێز دەمێننەوە.
بەرھەمھێنان
زنجیرەی خوشک و براکانم لە ناوچەی فاتیح لە ئەستەنبوڵ وێنەی گیراوە، و دیمەنەکانی تری لە ناوچە جیاوازەکانی ئەستەنبوڵ گیراون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ڕۆمانسییەکانی تورکیا پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییە تورکییەکان پۆل:ئەو دراما تەلەڤیزیۆنییە تورکیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
بڕیارنامەی ٤٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئایاری ١٩٧٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠١٠‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
زانستی کتێبخانە
زانستی كتێبخانە، زانستێكی فروانە و لە زۆر بەوای تایبەت بە خۆی دەتوانێ خزمەت بكات و زۆر لق و پۆپی لێدەبێتەوە، ئەم زانستە لە وڵاتە ئەوروپی و پێشكەوتوەكان گرنگی زۆری پێدەدرێت و بە شێوەی كردارەكی لە ناو دام و دوزگا زانستیەكانی خۆیان بەكاردەهێنن. پێویستە لە سەر هەموو كەس شارەزایی و زانیاری لە بارەی ئەم زانستەوە هەبێت.... ئەمە تەنیا پێشەكیەكی كورتە لە بارەی ئەم زانستەوە لە ماوەی داهاتوو بەشەكانی و گرنگی ئەم زانستە دەخەمە روو....
بڕیارنامەی ٤٠٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٧ پۆل:سووریا لە ١٩٧٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا
thumb|هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا لەساڵی ٢٠١٢ هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا (بە ئیتالی:Nazionale di calcio dell'Italia)،(کۆدی فیفا:ITA) هەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری ووڵاتی ئیتالیا یە بۆ یاری تۆپی پێ کە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئیتالیاوە سەرپەرشتی دەکرێت ، هەڵبژاردەکە ناسراوە بە ئازۆری ، فابیۆ کاناڤارۆ ئەو یاریکەرەیە کە زۆرترین یاری بە درێسی هەڵبژاردەی ئیتالیا نیشانەی کاپتنی هەڵگرتووە کە ١٣٦ یارییە وەهەروەها لویگا ڕیڤا ش زۆرترین گۆڵی تۆمارکردووە کە ٣٥ گۆڵ بووە ، یەکەم یاری هەڵبژاردەکە بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بووە کە یارییەکەی بەئەنجامی ٦-٢ گۆڵ لەسوودی خۆی کۆتایی پێهێناوە ، گەورەترین بردنەوەشی بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە بە ٩ گۆڵی بێوەڵام براوە بووە هاوکاتیش گەورەترین شکستی بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی هەنگاریا بووە کە ٧-١ لە زیانی ئەو کۆتایی هاتبوو.
بەستەری دەرەکی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٨ لە ئیتالیا
بزوێنەری شێوە بازنەی بێ پستن
بزوێنەری شێوە بازنەی بێ پستن یەکێکە لە بزوێنەرە سووتانە ناوەکییەکان کە پستنی بۆ بەکار ناھێنن لە جوڵەی سەر و بنی بزوێنەرەکان بەڵام لە جیاتی ئەو یەک یان زیاتر پەروانە بەکاردەھێنرێت کە پێی دەگوترێت بزوێنەری شێوە بازنەی بێ پستن بۆ نموونە بزوێنەری شێوە وانکل.
چەمکی خولانەوەی بزوێنەر لە کاتی سووتان پێشنیارکراوە وەک ناوێکی جێگرەوە بۆ ئەم جۆرە بزوێنەرە بۆ دیاریکردنیان لە کاتی زووەوە (بە گشتی لە ساڵانی ٢٠ەکانەوە). لە ھەمان کاتدا بزوێنەری مۆتۆرسکیل و فڕۆکە ناسرابوون بە بزوێنەری خولاوە، ھەرچەندە ھەردوو جۆر پێیان دەوترێت بزوێنەری خولاوە، و تەنیا چوارچێوەکەی دیاری دەکات کە کام جۆرەیە.
بزوێنەری شێوە بازنەی بێ پستن
بزوێنەری خولاوەی بێ پستن بواری بنەرەتی بۆ بزوێنەری شێوە خولاوەی بێ پستن دەگەرێتەوە بۆ جوڵەی خولاوەی سەرو خوار بۆ پستن کارکردن بە شێوەی شەپۆل کە بە شێوەی لەرینەوە کاردەکاتە سەر خێرایی بازنەی بزوێنەرەکە و پەستانی دەخاتە سەر. لە ساڵی ٢٠٠٦ بزوێنەری وانکلەکان یەکێک بوو لە سەرکەوتوترین بزوێنەری خولاوەی بێ پستن بەڵام تا ئێستاش ھەر خەریکی پەرەپێدانی زیاترن.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
١٨٤٤
ساڵی ١٨٤٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٤٤
ماکسی شێت: ڕێگای تووڕەیی
ماکسی شێت: ڕێگای تووڕەیی (بە ئینگلیزی: Mad Max: Fury Road یان Mad Max 4) فیلمێکی قەیرانی - ئاکشنی ساڵی ٢٠١٥ەیە لە دەرهێنان و نووسینی جیۆرج میلەر. فیلمەکە چوارەم فیلمە لە زنجیرە فیلمەکانی ماکسی شێت (ماد ماکس)، چیڕۆکی فیلمەکە باس لە جیهانی داهاتوو دەکات کە سووتەمەنی و ئاو کەمیان کردووە و مرۆڤەکان لەسەری دەجەنگن. چیڕۆکی فیلمەکە تیشک دەخاتە سەر ماسک ڕۆکاتەنسکی کە ئەکتەر تۆم هاردی کە پۆلیسێکی پێشووە و خۆی دەکاتە تیمێک لەگەڵ ئیمپڕاتۆر فریۆسا چارلیز تێرۆن.
هەرچەندە جیۆرج میلەر چیڕۆکی فیلمەکەی لەساڵی ٢٠٠١ەوە تەواو کردبوو، بەڵام بەهۆی ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەرەوە، میلەر بڕیاری دا وێنەگرتنی فیلمەکە دوابخات و کار لەسەر ئەنیمەیشنێک بکات. لە ساڵی ٢٠٠٣ میلەر بەتەواوی چیڕۆکەکەی تەواو کرد و فیلمەکەش نزیکەی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ تەرخان کرا، دواتر دووبارە وێنەگرتنی فیلمەکە دواخرا بەهۆی جەنگی عێراقەوە. هەرچەندە ئەکتەر مێڵ گیبسن دانرابوو کە وەک فیلمەکانی پێشوو ڕۆڵی ماکس ببینێت، بەڵام بەهۆی زۆر دواخستنەکانەوە دەستبەرداربوونی خۆی لەو کارەکتەرە ڕاگەیاند. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، میلەر ئەوەی ڕاگەیاند کە بەشێوەیەکی یەکجارەکی کاری وێنەگرتنەکە لە ساڵی ٢٠١١ دەست پێ دەکات، بەڵام دووبارە دواخرا تاکوو لە دیسەمبەری ٢٠١٢ کاری وێنەگرتنەکە دەستی پێکرد.
فیلمەکە لە ٧ی ئایاری ٢٠١٥ لە فێستیڤاڵی شانۆی چیندا پەخش کرا و لە ڕێکەوتی ١٤ی ئایاری ٢٠١٥ لە هەموو جیهاندا کەوتە سینەماکانەوە. فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بەیەکێک لە باشترین فیلمەکانی مێژوو ناودەبردرا لە فێستیڤاڵی فیلمی کەندا. هەروەها داهاتی فیلمەکە ٣٧٤ ملیۆن دۆلار بوو کە ئەمەش ئەم بەشەی کردە پڕداهاترین بەشی زنجیرە فیلمەکە.
چیڕۆکی فیلم
لەجیهانێکدا کە کەوتۆتە نێو قەیرانێ بێ ئاوی و بێ نەوتی بەهۆی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان، پۆلیسی پێشوو (ماکس ڕۆکتانسکی) لەگەڵ یەکێک جەنگاوەرەکانی پەیداکردنی نەوت بەناوی (فریۆسا) یەک دەگرن بەمەبستی بەڕێکەوتن بەرەو ناوچەی سەوزایی.
تەواوکەر
بەشێوەیەکی ڕەسمی بەشی دووەمی فیلمەکە بەناوی ( ماکسی شێت: خاکی بەفیڕۆچوو) دانراوە کە لەساڵی ٢٠١٧ دەربچێت و هەردوو ئەکتەر تۆم هاردی و چارلیز تێرۆن دێنەوە بۆ گێڕانی ڕۆڵەکانیان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی خەیاڵی زانستیی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:ئەو فیلمانەی دووبارە دروست کراوەتنەوە پۆل:فیلمە ڕاونانەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئۆتۆمبێل پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین دیزاینی جلوبەرگ بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین تێکەڵکردنی دەنگ بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەری ھونەرییان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنانی ھونەری بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکانی ڤیلەیج ڕۆدشۆ پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس پۆل:فیلمە فێمینیستییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئوسترالییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری سیدنی وێنەیان گیراوە
ئیسێ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارە پیرۆزەکان پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ
کەوڵە
کەوڵە یان کەوەڵە یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٦٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣١٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
بڕیارنامەی ٤٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٠٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ١٩٧٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕۆدیسیای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠١١‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕۆدیسیا
٢٠٠ (ژمارە)
٢٠٠ ژمارەیەكی سروشتيە كەوتۆتە نێوان ١٩٩ و ٢٠١. پۆل:ژمارە تەواوەکان
بەقەرە
سوورەتی بەقەرە درێژترین سوورەتی قورئانە و دەڵێن: یەکەم سوورەتە کە لە مەدینە دابەزیوە بێجگە لە ئایەتی (واتقوا یوما ترجعون فیە إلی الله ثم توفی کل نفس ما کسبت وھم لا یظلمون) (٢٨١) دوا ئایەتە کە دابەزیوە لەڕۆژی ١٠ی ذي الحجة لە حەجی ماڵاوایی لەمینا، و ئایەتەکانی سوو.
ھۆکاری ناونانی سوورەتەکە
ھۆکاری ناونانی سوورەتەکە بە بەقەرە بۆ ئەوە دەگێڕێتەوە کە تێیدا باس لە ڕووداوی مانگاکەی بەنی ئیسرائیل کراوە کە لەسەردەمی پیێغەمبەر موسا بووە.
لە ٢٨٦ ئایەت پێکدێت بەپێی مەسحەفی نووسراوی (چاپکراوی کۆمەڵەی خزمەتکاری شوێنە پیرۆزەکان شا فەھد بۆ چاپکردنی مەسحەفی پیرۆز) (بە عەرەبی مجمع خادم الحرمین الشریفین الملک الفھد لطباعة المصحف الشریف) حەفسی کوڕی سولەیمانی کوفی.
بەپێی مەسحەفی نووسراوی عوسمانی کوڕی سەعیدی میسری وەریگرتووە لە وەرش لە ٢٨٥ ئایەت پێکدێت.
لە خوێندنەوەی حەفس {الم} ئایەتی یەکەمی سوورەتەکەیە، بەڵام لەخوێندنەوەی وەرش پیتەکانی سەرەتا لەگەڵ ئایەتەکەیدا دوایدایە واتە {الم ذالک الکتاب لاریب فییە ھدیً لِّلمتقین}.
٢٠ ئایەتی سەرەتا
ئەبو عوسمانی زەعفەرانی دەگێڕێتەوە: «چوار ئایەتی سەرەتای ئەم سوورەتە (لە تا ) بەسەر موسڵماناندا دابەزیووە و دوو ئایەتی دواتر  بەسەر بێباوەڕان دابەزیووە و سیانزە ئایەتی دواتریش (لە  تا )بەسەر دووڕووەکان دابەزیووە»..
ئایەتەکانی ٩٧ و ٩٨
ئیبن عەباس دەگێڕێتەوە: «'''جووەکانی مەدینە ھاتنە خزمەتی پێغەمبەری خوا و پێیان وت چەند پرسیارێکمان ھەیە وەڵاممان بدەرەوە و باوەڕت پێدێنین. لەیەکێک لەپرسیارەکاندا وتیان: کێ سرووش بەتۆ دەگەیەنێت؟ فەرمووی: جبرەییل. وتیان: ئەو جبریلەی کە دەبەزێنەری جەنگ و کوشتارە، و دوژمنمانە. ئەگەر بتوتایە میکائیل کە دەبەزێنەری ڕەحمەتە ئەوا شوێنت دەکەوتین.. دواتر خوای گەورە ئەم ئایەتانەی دابەزاند '''»..
ئایەتی ١١٥
ئیمامی ترمزی لە عامری کوڕی ڕەبیعەوە دەگێڕیتەوە: «'''ئێمە لەگەڵ پێغەمبەری خوا لەگەشتێکدا بووین کەشەوێکی تاریک بوو، نەماندەزانی ڕووگە لەکوێیە، بۆیە ھەر یەکێکمان ڕوومانکردە جێگایەک. کاتێک ڕۆژ بووەوە ئەمەمان بۆی باسکرد، خوای گەورە ئەمەی دابەزاند:'''»..
ئایەتی ٢١٩
ئیمامی عومەر ھەندێک لەپشتیوانان چوون بۆ لای پێغەمبەری خوا و وتیان: «'''دوورمانخەرەوە لە ئارەق، چونکە گاڵتەپێکەری عەقڵ و زیان لێدەری ماڵەمانە. ھەتا خوای گەورە ئەم ئایەتی دابەزاند '''»..
ئایەتی ٢٢٢
ئیمامی موسلیم لە زوھەیری کوڕی حەربەوە دەگێڕێتەوە: «جووەکان کاتێک ھاوسەرەکانیان بکەوتایتە سووڕی مانگانەوە ماڵیان جێدەھێشت، سەبارەت بەم کردەوەیە پرسیار لە پێغەمبەری خوا کرا و خوای گەورە وەڵامی دایەوە بە ئایەتی »..
ئایەتی ٢٥٥
خوا زاتێکە جگە ئەو ھیچ خوایەکی ترنییە کە شایەنی پەرستن بێت و ئەو ھەمیشە زیندووە و ڕاگرو سەرپەرشتیاری (ھەموو دروست کراوەکانییەتی)، نە وەنەوز دەیگرێت و نە خەو (چونکە ڕاگرو سەرپەرشتیاری بوونەوەرھ)، ھەرچی لە ئاسمانەکان و ھەرچی لە زەویدا ھەیە ھەر ئەوزاتە خاوەنیانە، کێ یە ئەوەی (دەتوانێت) تکا بکات لە لای ئەو، بەبێ مۆڵەتی خۆی، دەشزانێت چی لە ئێستاو داھاتوو و ڕابووردودا ڕوویداوەو ڕوودەدات، ھیچ کام لە دروستکراوانی زانست و زانیاری تەواویان نییە دەربارەی زانیاری و زانستەکانی ئەو، مەگەر بەوەی کە خۆی بییەوێت فێریان بکات (ئەم پێشکەوتن و زانستەی سەردەم بەشێکی کەمن لە بەخششەکانی خوا)، فەرمانڕەوایی و دەسەڵات و زانینی ئەوزاتە ھەموو ئاسمانەکان و زەوی گرتووەتەوە و پارێزگاریان بەلای خواوە ھیچ گران نییە و ماندووی ناکات و ھەر ئەو خوایەکی بەرزو بڵند و گەورەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:جیھاد
١٨٤٥
ساڵی ١٨٤٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
کوردستانی سوور
وێنۆک|ئاڵای پێشبینیکراوی کوردستانی سوور
١٨٤٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٨٤٥
کوردستانی سوور
کوردستانی سوور (Kurdistana Sor) (بە ئازەربایجانی: Qizil Kurdistan, بە ڕووسی: Красный Курдистан) وەک ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری لەژێر دەسەڵاتی یەکێتی سۆڤیەتی پێشودا لە ساڵی ١٩٢٣ تا ١٩٢٩ دادەنرێت. زمانی سەرەکی کوردی زاراوەی کرمانجی بوو. پایتەختەکەشی شاری لاچین بووە.
مێژوو
ئەو ناوچەیە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستانی گەورە. بەگوێرەی نەخشەی ئێستا دەکەوێتە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان کە تاوەکو ئێستاش کێشەیەکی زۆری لەسەرە. شەڕێکی گەورە لەسەر ئەم ناوچەیەدا لە ساڵانی ھەشتاکان بۆ نەوەدەکان لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان دروست بوو کە ھەر یەکێک لەم وڵاتانە خۆی بە خاوەنی دادەنێت. لەم شەڕەدا زیاتر لە ٣٠ھەزار سەرباز لە ھەردوولا کوژرا.
بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی ١٩٢٦ لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە ژمارەی دانیشتووانی کوردستانی سوور (٥١٢٠٠) دانیشتوونی ھەبووە. ڕێژەی دانیشتووانی کورد ڕێژەی (٧٣٬٧٪) بووە و ڕێژەی (٢٦٬٣٪) ئازەربایجانی بووە. دوای ئەم سەرژمێرییە سەرژمێرییەکی لەو ناوچەیە لەژێر چوارچێوەی کوردستانی سوور دا نەکراوەتەوە.
بەسید
بەسید شارۆچکەیەکی شارستانی ڕۆشانە، لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری گۆرنۆ-بەدەخشان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٤٠٠ کەسە.
کوردستانی سوور
ژیاندنەوە
لە ساڵانی ١٩٩١–١٩٩٢ ھەندێک چالاکی بۆ دامەزراندنی دوبارەی کوردستانی سوور لەژێر ناوی کوردستانی قەوقاز ھاتە ئاڕاوە. بەڵام کارەکە سەری نەگرت. وەکیل مستەفایێڤ کەسێک بوو کە لە ئەو سەردەمەدا لەلایەن ڕووسیا و ئەرمەنستانەوە بۆ دوبارە دامەزراندنی کوردستانی سوور دەستنیشان کرابوو.
بەسید
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی تاجیکستان
کوردستانی سوور
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٩ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٣ پۆل:یوزدەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
ئۆتۆ شتێرن
200px|وێنۆک|چەپ|ئۆتۆ ستێرن ئۆتۆ ستێرن (بە ئینگلیزی: Otto Stern) (١٧ی شوباتی ١٨٨٨ - ١٧ی ئابی ١٩٦٩) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٣ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جووە ئاڵمانییەکان پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئەڵمانی پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨ پۆل:مردووانی ١٩٦٩ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:فیزیکزانانی جوو
باھۆزی سەرباز
باھۆزی سەرباز (بە ئینگلیزی: Pawn Storm) تاکتیکێکی شەتڕەنجە کە تێیدا چەند سەربازێک بەشێوەیەکی خێرای دوای یەک دەجوڵێنرێت ڕووەو بەرگریگارەکانی یاریزانی بەرامبەر. باھۆزی سەرباز زۆربەی کات ئەو سەربازانە دەگرێتەوە کە ھاوسێن و لەیەک لای بۆردەکەن -- باڵی شالیار (فایلەکانی a و b و c) یان باڵی شا (فایلەکانی f و g و h).
زۆرجار، باھۆزی سەرباز ڕووەو شای یاریزانی بەرامبەر دەبێت پاش ئەوەی ماڵ دەکرێت ڕووەو باڵێک (بۆ نموونە، یاری فیشەر دژی لارسن، ١٩٥٨). پێشکەوتنە یەک لەدوای یەکەکانی سەربازەکان لەو باڵەدا دەشێت ھەڵوێستی بەرامبەر تێک بشکێنێت و گورزی لێ بدات. باھۆزی سەرباز دەشێت ئاڕاستەدراو بێت بۆ وەزیراندنی سەربازی ڕۆیشتوو. ھێڵکاری لای چەپ وەرگیراوە لەیارییەکی نێوان تیگران پێترۆژیان (کە بە ڕەش یاریی دەکات) و بۆبی فیشەر (کە بەسپی یاریی دەکات). لەپاش چل جووڵەی داھاتوو، پێترۆژیان باھۆزی سەرباز بە سەربازەکانی سەر فایلەکانی a و b دەکات، کە پاڵەپەستۆ لەسەر فیشەر درووست دەکات تا دەست دەکێشێتەوە.
بزوێنەری چوار ھەنگاوی
٣. سووتان: لەھەمان کاتدا ناسراوە بە (توانا). ئەم ھەنگاوە دەست پێکردنی دووەم خولی سووڕانەوەی کڕانک شەفتە لە بزوێنەری سووتانی چوار ھەنگاوی. لەم ھەنگاوەدا کڕانک شەفت یەک خولی یان یەک سووڕی تەواوی بە ٣٦٠ پلە تەواوکردووە. ئەوکاتەی کە پستۆن لەخاڵی (.T.D.C)یە واتا (کۆتایی ھەنگاوی دووەم) تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنییە پەستێوراوەکە دەسووتێنرێ یان گڕی تێبەر دەبێ بەھۆی پلاکی سووتاندن (spark plug)یان پلاکی گڕگرتن (لە بزوێنەری گازۆلین [بەنزین])یان، تێکەڵەکە دەسووتێنرێ بەھۆی ئەو گەرمییەی کە دروست بووە لەئەنجامی بەرزترین پەستان (لە بزوێنەری دیزڵ [گاز]), گەڕاندنەوەی پستۆنەکە بۆ (.B.D.C) بەھێزەوە (ئەو ھێزەی کە لەئەنجامی سووتاندنی سووتەمەنییەکەدەردەچێت) لەم ھەنگاوەدا دەبێتە ھۆی بەرھەمھێنانی کارێکی میکانیکی (ھێز) لە سلندەری بزوێنەرەکەوە بۆ سووڕاندنەوەی کڕانک شەفتەکە.
٤. دەرکردن: لەھەمان کاتدا ناسراوە بە چوونە دەرەوە. لەماوەی ھەنگاوی دەرکردن (ھەنگاوی چوارەم) ,پستۆنەکە جارێکی تر لە (.B.D.C)یەوە دەگەرێتەوە بۆ (.T.D.C) لەم کاتەشدا ڤاڵڤی کردنە دەرەوی دووکەڵ کراوەیە. ئەم کردارەش تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی بەکارھاتوو واتا (ئەو دووکەڵەی کە دروست دەبێت لەئەنجامی سووتاندنی تێکەڵەکە و دەمێنێتەوە لەناو سلندەر) دەردەکاتە دەرەوەی مەکینەکە لەڕێگەی ڤاڵڤی دەرکردن (ڤاڵڤی دەرکردنی دووکەڵ).
دەتوانیت ئەم چوار ھەنگاوە بە بەردەوامی لەمێشکت بھێڵیتەوە واتا بە بەردەوامی لەبیرت بێت بە بەکارھێنانی ھاو واتاکانی لە زمانی باو (گشتی) کە ئەمانەن، "ڕاکێشان (مژین), گوشین، تەقینەوە، دەرکردن (فڕێدان)".
سووڕی ئۆتۆ
لە کاتی تێست کردنی بزوێنەری دروست کراوی ھاوشێوەی بزوێنەری لینوار بەڵام بە قەبارەی بچووکتر لە ساڵی ١٨٦١,ئۆتۆ چاودێری کاریگەری ھەنگاوی پەستان (ھەنگاوی دووەم)ی دەکرد لەسەر بڕی ئەو سووتەمەنییەی کە دەدرێت بە مەکینەکە. لە ساڵی ١٨٦٢, ئۆتۆ ھەوڵی دروستکردنی بزوێنەرێکیدا بۆ گەشەپێدان و باشتر کردنی بزوێنەرەکەی لینوار لە ڕووی زیادکردنی چوستی و زیاتر باوەڕپێکردنی چونکە بزوێنەرەکەی لینوار بەھۆی کەمی چوستییەکەی زۆر باوەڕپێکراو نەبوو. ئۆتۆ لەم ھەنگاوەیدا ھەوڵی دا مەکینەیەک دروست بکات کە تێیدا کرداری پەستان خستنەسەری تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنییەکەی باشتر بێت و ئامادەکردنی تێکەڵەکە بۆ سووتان باشتر بێت، بەڵام لەم ھەنگاوەیدا سەرکەوتوو نەبوو چونکە بەم ڕێگایە مەکینەکە لە چەند خولەکێک زیاتر کاری نەدەکرد و تێک دەچوو (لەکار دەکەوت). کۆمەڵێک لە ئەندازیارەکانی تریش لەھەوڵی چارەسەرکردنی ئەم کێشەیەدا بوون بەڵام ئەوانیش سەرکەوتوو نەبوون
دایملەر لەگەڵ مایباک (Daimler and Maybach) پیشەکەی خۆیان لە کۆمپانیای (Otto and Cie) بەجێھێشت و یەکەمین بزوێنەری ئۆتۆ ی بەرزترین خێراییان گەشەپێدا لە ساڵی ١٨٨٣. لە ساڵی ١٨٨٥, یەکەمین ئۆتۆمبێلیان لە جۆری بزوێنەری ئۆتۆ دروست کرد. گوێزەرەوەی دایملەر ڕێیت وەیگن (Daimler Reitwagen) سیستەمی گڕگرتنی بۆڕی گەرمیان بەکارھێنا و جۆری ئەو سووتەمەنییەش کە تێیدا بەکاردەھات ناسرا بە لیگڕۆین(Ligroin) تاوەکو ببێتە یەکەمین گوێزەرەوەی جیھانی کەبە بزوێنەری سووتانی ناوەکی کاردەکات. جۆری بزوێنەری ئەم ئۆتۆمبێلە یان گوێزەرەوەیە بریتی بوو لە بزوێنەری چوار ھەنگاوی لەسەر بنچینەی دیزاینی بزوێنەرەکەی ئۆتۆ. .
بۆ ساڵی دواتر ١٨٨٤ کاڕڵ بێنز (Karl Benz) ئۆتۆمبێلێکی بزوێنەری چوار ھەنگاوی دروست کرد وەکو یەکەمین ئۆتۆمبێل لەو سەردەمەدا. لە ساڵی ١٨٨٤ کۆمپانیای ئۆتۆ کەلە سەرەتادا ناسرا بوو بە (Gasmotorenfabrik Deutz) [GFD] دووبارە ناوەکەی گۆڕدرا بۆ سووتانی کارەبایی لەگەڵ کاربۆرێتەر (electric ignition and the carburetor). لە ساڵی ١٨٩٠ دایملەر لەگەڵ مایباک کۆمپانیایەکیان پێکھێنا کە ناسراو بوو بە دایملەر مۆتۆرن گسڵشافت (Daimler Motoren Gesellschaft). لەئێستادا ئەم کۆمپانیایە ناسراوە بە دایملەر بێنز (Daimler-Benz)
سووڕی ئاتکینسن
بزوێنەری سووڕی ئاتکینسنی ئۆڕجیناڵ ڕێگەی دەدا بە ھەریەک لە ھەنگاوەکانی ڕاکێشان، پەستان، توانا، دەرکردن لە سووڕی چوار ھەنگاوی کە ڕووبدەن لە یەکجار سووڕانەوەی کڕانک شەفت ھەروەھا دیزاین کرابوو بۆ خۆبەدورگرتن لە (infringing certain patents) کە دەستیان بەسەر بزوێنەرەکانی سووڕی ئۆتۆ داگرتبوو. لەڕێگەی دیزاینی بێھاوتای کڕانک شەفتی ئاتکینسن دەتوانرێ ڕێژەی بڵاوبوونەوە جیاواز بێت لە ڕێژەی پەستان، ھەروەھا لەگەڵ ھەنگاوی توانای درێژتر لە ھەنگاوی پەستان، بزوێنەرەکە دەتوانێ چووستییەکی گەرمی زیاتر بەدەست بێنێت بەبەراورد لەگەڵ بزوێنەرەکەی پێشوو. لەکاتێکدا دیزاینی ئۆڕجیناڵی ئاتکینسن لەشتێکی سەرنجڕاکێشی مێژوویی سەیر زیاتر نییە، زۆرێک لەبزوێنەرە نوێیەکان ڕێکخستنی کاتی ڤاڵڤ (Valve Timing)ی جیاواز بەکاردێنن بۆ بەرھەمھێنانی گاریگەری ھەنگاوی پەستانی کورتتر لەسەر ھەنگاوی توانای درێژتر، بەم شێوەیە ھەست بەوەکرا کە سووڕی ئاتکینسن دەتوانێ دارایی سووتەمەنی (fuel economy) باشتر دابین بکات.
سووری دیزڵ
بزوێنەری دیزڵ وەرگیراوی یان گەشەپێدەری بزوێنەری سووڕی ئۆتۆی ساڵی ١٨٧٦. کاتێک کە ئۆتۆ لە ساڵی ١٨٦١ ھەستی بەوە کرد کە دەتوانرێ چوستی بزوێنەر زیاد بکرێ بەوەی کە تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی لەسەرەتادا بپەستێورێت پێش گڕگرتن واتا تێکەڵە بپەستێورێت تاکو باشتر ئامادەبێت بۆ گڕگرتن، ئەوا لەو کاتەدا ڕودۆڵف دیزڵ (Rudolf Diesel) ھەوڵیدا جۆرە بزوێنەرێکی چوستی بەرزتر گەشەپێبدات بەوەی کە ئەم بزوێنەرە بتوانرێ کاربکات بە سووتەمەنی گرانتر (قورستر) [heavy fuel]. ھەریەک لە بزوێنەرەکانی لینوار، ئۆتۆی ھەوایی، ئۆتۆی پەستاندن لە ساڵانی (١٨٦١ لەگەڵ ١٨٧٦)دیزاین کرابوون بۆئەوەی بە گازی تیشکدەر (گازی خەڵوز) کاربکەن. بەھەمان شێوەی ئۆتۆ, دیزڵ ویستی بزوێنەرێک دروست بکات تاوەکو کۆمپانیا بچووکەکانی پیشەسازی (بەرھەمھێنان) بتوانن سەرچاوەی وزەی خۆیان دابین بکەن و لەپێشبڕکێدا بن لەگەڵ کۆمپانیا گەورەکانی بەرھەم ھێنان، و بەھەمان شێوەی ئۆتۆ,بۆئەوەی پێویست بەوە نەکات کە ببەسترێتەوە بە سەرچاوەی سووتەمەنی شارەوانی (ناوخۆیی). بەھەمان شێوەی ئۆتۆ,ئەم کارەش زیاتر لە دە ساڵی خایاند بۆ بەرھەمھێنانی بزوێنەری بەرزترین پەستان کە تێیدا سووتەمەنی پڕژێنراو بۆ ناوسلندەر لەخۆیەوە گڕ دەگرێت بەبێ بوونی پلاکی گڕگرتن. دیزڵ سووتەمەنی پرژێنراو تێکەڵ بەھەوای بەکارھێنا لەیەکەم بزوێنەریدا.
لەماوەی سەرەتاکانی گەشەکردن، یەکێک لە بزوێنەرەکان تەقییەوەو خەریک بوو دیزڵ لەناو ببات، بەڵام دیزڵ ھەر بەردەوام بوو تا لە کۆتایدا سەرکەوتووانە بزوێنەرێکی دروست کرد لە ساڵی ١٨٩٣. بزوێنەری بەرزترین پەستان، کەتێیدا سووتەمەنی گڕ دەگرێت بەھۆی گەرمی دروست بوو لە پەستاندن، ئێستا ناسراوە بە بزوێنەری دیزڵ بەھەردوو دیزاینی دوو ھەنگاوی و چوار ھەنگاوی.
بزوێنەری دیزڵی چوار ھەنگاوی لەبوارێکی بەرفراوانی کارە قورسەکان بەکاردەھێنرا بۆ ماوەی دەیەھا ساڵ. ئەم بزوێنەرە سووتەمەنی قورسی بەکاردەھێنا کە وزەیەکی زیاتری ھەبوو و پاڵاوتن یان پوختەکردنێکی کەمتری پێویست بوو بۆ بەرھەمھێنان. باشترین یان چوست ترین بزوێنەرەکانی سووڕی ئۆتۆ کاردەکەن بە چوستی گەرمی (٣٠٪).
شیکردنەوەی داینەمیکی گەرمی
شیکردنەوەی داینەمیکی گەرمی ھەریەک لە سووڕەکانی دوو ھەنگاوی و چوار ھەنگاوی کارێکی ئاسان نییە. بەھەرحاڵ, شیکردنەوەکە دەتوانرێ بەشێوەیەکی بەرچاو سادە بکرێ ئەگەر گریمانەکانی ستانداردی ھەوا بەکاربێت. لەئەنجامدا، سووڕێک دەست دەکەوێت کە بەنزیکەیی لێک دەچن لەگەڵ سووڕە ڕاستەقینەکە، کە ئەویش بریتییەلە سووڕی ئۆتۆ.
لەکاتی کارکردنی ئۆتۆمبێل لەحاڵەتی ئاسایی، کە تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی دەپەستێورێت، پریشکی کارەبایی دروست دەبێت بۆ گڕگرتنی تێکەڵەکە. لەخێرایی نزم ئەم کردارە لەنزیک (TDC) ڕوودەدات. ئەو کاتەی کە خێرایی ئۆتۆمبێل زیاد دەکات، ئەوا خێرایی flmae ی پێشەوە ناگۆڕێت بۆیە خاڵی گڕگرتنی سووتەمەنییەکە بەھۆی چەرخەوە زووتر کارا دەبێت لە سووڕەکە کە ڕێگە دەدات ڕێژەیەکی زیاتری تێکەڵەکە ئامادەبێت بۆ سووتان پێش ئەوەی ھەنگاوی توانا دەست پێبکات. ئەم کردارە بەسوودە بەکاردێت لە دیزاینە جیاوازەکانی بزوێنەری ئۆتۆ؛ بزوێنەری ھەوایی (نەپەستێنراو) کاردەکات بە چووستی ١٢٪ لەکاتێکدا بزوێنەری وزە بۆ دابین کراو بە پەستان کاردەکات بە چووستی نزیکەیی ٣٠٪.
سووتەمەنییە پێشنیارکراوەکان
ڕێژەی ئۆکتانی سووتەمەنییەکی دیاریکراو بریتییەلە پێوانی بەرگری سووتەمەنییەکە بۆ گڕگرتنی لەخۆ. سووتەمەنییەک بە ژمارەی ئۆکتانی بەرزتر ڕێگەدەدات بە ڕێژەی پەستانی بەرزتر، کە وزەیەکی زیاتر لە سووتەمەنییەکە دەردەھێنێت ھەروەھا بەشێوەیەکی باشترو کاریگەرتر ئەو وزەیە دەگۆڕێت بۆ کاری بەسوود لەھەمان کاتدا ڕێگە دەگرێت لەوەی کە بزوێنەر زیانی پێ بگات بەھۆی گڕگرتنی پێش وەختە. لەھەمان کاتدا سووتەمەنی بە ژمارەی ئۆکتانی بەرز نرخەکەشی گرانترە.
بزوێنەرەکانی دیزڵ بەسروشتی خۆیان گرینگی نادەن بە گڕگرتنی پێش وەختە. بەڵکو گرینگی دەدەن بەوەی کە سووتان دەکرێ دەست پێبکرێ یاخود نا. باسکردنی ئەوەی کە چۆن سووتەمەنی دیزڵ لەوانەیە گڕ بگرێت ناودەنرێت بە ڕێژەی سێتان (cetane rating). لەبەر ئەوەی سووتەمەنییەکانی دیزڵ لە پلەیەکی بەھەڵم بوونی نزمدان، بۆیە زۆر بەئەستەم گڕ دەگرن ئەو کاتەی کە ساردن (پلەی گەرمیان نزمە). تەکنیکی جیاواز بەکاردەھێنرێت بۆ کارپێکردنی بزوێنەری دیزڵی سارد، باوترینیان بەکارھێنانی پلاکی گەرمکردنە (glow plug).