cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وزەی خۆری
چارەسەرکردنی ئاو
بەھۆی وزەی خۆرەوە دەتوانین ئاوی سازگار و شیرینمان دەست بکەوێت. یەکەم نموونەی تۆمارکراوی وزەی خۆر بۆ کوڵاندنی ئاو لەلایەن کیمیاگەرانی ئیسلامەوە بووە لە سەدەی ١٦ دا. پڕۆژەیەکی گەورەی ئاوگەرمکەری خۆری بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٧٢ لە شارۆچکەی مینیسازی چیلییەوە دروست کرا کەتیایدا ڕووبەرێکی فراوان بە خانەی ھەڵمژەخۆرییەکان داپۆشرا کە ڕووبەرەکەی ٤٧٠٠ م ٢ (٥١ھەزار پێی دووجا)، توانی تا ٢٢٧٠٠ لیتر (٥٠٠٠ imp gal ; 6000 US gal) لە ڕۆژێکدا بەرھەم بھێنێت و بۆ ماوەی ٤٠ ساڵ بەردەوام بێت. جۆرە دیزاینەکانی ئەم کێلگە خۆریانە بریتین لە تاک-لێژ، جووت-لێژ (بەپێی جۆری شووشەکە)، ستوونی، ئاسۆیی، ھەڵمژینی تیشکە ھەڵگەڕاوەکان، فرە-کار و فرە شانە. ئەم تەونانە دەتوانن لە دۆخی ئەرێنی و چالاک یان دووڕەگدا کار بکەن؛ ھێشتا بەھێزترین و باشترین ڕێچکەی ئابوورین بۆ مەبەستی بەرھەمھێنانی وزەی ناناوەندی ناوخۆیی.
لەبەرتیشکی خۆر بۆ ماوەی چەند کاتژمێرێک دەتوانین بوتڵی پلاستیکی پۆڵیتیلینی پڕ لەئاو (PET) مان دەست بکەوێت. ئەمەش بەگوێرەی گونجاوی کەش و ھەوا کە تاچەند تیشکی خۆر بەدەرەوە دەبێت کە پێویستە لە شەش کاتژمێر کەمتر نەبێت و لە دوو ڕۆژ زیاتر نەبێت. لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیھانییەوە وەک میتۆدێکی گونجاو بۆ چارەسەری ئاوی ناوماڵ و کۆگای سەلامەت پێشنیاز دەکرێت. زیاتر لە دوو ملیۆن کەس لە وڵاتانی پێشکەوتوو ئەم شێوازە بۆ ئاوی خواردنەوەی ڕۆژانەیان بەکار دەھێنن. وێنۆک|200px|گەرمکردنی ئاو لە ئەندەنوسیا بەھۆی تیشکی خۆر وزەی خۆر ڕەنگە لە حەوزێکی جێگیربوونی ئاودا بەکاربھێنرێت بۆ چارەسەرکردنی ئاوی پاشەڕۆ بەبێ ماددە کیمیایییەکان یان کارەبا. سودێکی تری ژینگەیی ئەوەیە کە ڕوەک لەم جۆرە حەوزیانەدا گەشە بکات و دووانەئۆکسیدی کاربۆن لە فۆتۆسینتازدا بەکار بھێنێت ، ھەرچەندە لەوانەیە ھەڵگەڕانەوەی مادەی کیمیایی ژەھراوی بەرھەم بھێنێت کە ئاوەکەی پێ پیستر ببێت.
تەکنەلۆژیای خوێی مڵتن
خوێی مڵتن دەکرێت وەک شێوازی ھەڵگرتنی وزەی گەرمی بەکار بھێنرێت بۆ پاراستنی وزەی گەرمی کۆکراوە لەلایەن تاوەرێکی خۆر یان تاوی خۆر لە کارخانەیەکی وزەی خۆر کە لە وزەی خۆر دا چڕکراوەتەوە بۆ ئەوەی بتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ ئەوکاتانەی کە تیشکی خۆر بەر دەست نییە لە کەشوھەوایەکی خراپ یان لە شەودا. لە پرۆژەی سۆلە ڕ دوو لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ ١٩٩٩ پێشبینی ئەوە کرا کە سیستمەکە کارایی ساڵانەی ھەیە بە ڕێژەی ٩٩ ٪، کە ئاماژەیەکە بەوەی سیستەمەکە دەتوانێت وزەی خۆر ھەڵبگرێت بەشێوەی گەرما پێش ئەوەی بیگۆڕێت بە وزەی کارەبا، جیاواز لە ھەموو پڕۆژەکانی تر کە ھەڵدەستان بە گۆڕینی وزەی گەرما ڕاستەوخۆ بۆ وزەی کارەبا. تێکەڵەی خوێی مڵتن تێکەڵەیەکی جیاوازە کە تێکەڵەی سۆدیۆمی نایتراتی و پۆتاسیۆمی نیترایتی و کالیسیۆمی تێدایە. ئەو ماددەیە کە گڕ ناگرێت و ژەھراویش نییە، پێشتر لە پیشەسازییە کیمیایییەکان و کانزاکان وەک شلەیەکی گواستنەوەی گەرمی بەکار ھاتووە بۆیە ئەزموونی لەگەڵ سیستەمە ناخۆرییەکان و خۆرییەکان ھەیە.
خوێیەکە لە ١٣١ °C (268 °F) دەتوێتەوە؛ بەڵام لە تانکی کۆگای «سارد» دا لە ٢٨٨ °C (550 °F) دەتوانرێت شلەی تێدا ھەڵبگیرێت. جگە لەوەی دەتوانرێت خوێیەکە بگۆڕدرێت بۆ دۆخی شلی لە ڕێگەی پانێڵەکانی سیستەمی خۆرییەوە کە گەرمییەکەی لە دۆخی بۆ ٥٦٦ پلەی سیلیلیزی (١٬٠٥١ °F) بەرز دەبێتەوە کە ئاسانتر دەگوازریتەوە بۆ تانکە کۆگانی گەرمی کە لەتوانای دایە گەرمییەکەی بۆ ماوەی ھەفتەیەک ھەڵ بگرێت.
کاتێک بمانەوێت کارەبا بەرھەم بێنین لە گەرمی خوێیەکە، خوێیە شلەکە دەگۆڕین بۆ ھەڵمی زۆر گەرم ئەم ھەڵمە زۆر گەرمانە دەخەینە ناو تۆڕبین/زاگتەز وەک ئەوەی لە ھەر خەڵوزێکی ئاسایی و نەوت یان کارگەی وزەی ناوەکی دا بەکار دەھێنرێت بەجۆرێک تۆرباینێکی ١٠٠ مێگاواتی پێویستی بە تانکێک دەبێت کە نزیکەی ٩٬١ مەتر (٣٠ پێ) بەرز بێت و تیرەکەی ٢٤ مەتر (٧٩ پێ) بێت و بۆ ماوەی چوار کاتژمێر بەو دیزاینە لەناوی بخولێتەوە.
چەندین خانەی خۆرھەڵمژ وزەی تەرابۆلی لە ئیسپانیا دابین دەکەن کە گەشەپێدەری تاوەری وزەی خۆری (سۆلاڕید) ن، ئەم شێوازەی ھەڵگرتن لە وزەی گەرمیی بەکار دەھێنن بۆ دەستکەوتنی کارەبا. ھەروەھا وێستگەی بەرھەمھێنانی سۆلانا لە ئەمریکا توانای ھەڵگرتنی گەرمی ھەیە بۆماوەی شەش کاتژمێر بە خوێی مڵتن. خانەخۆرییەکانی ماریا ئیلێنا (María Elena) ئاڵۆزێکی ٤٠٠ میوی تیرۆمۆ - خۆرە لە ناوچەی باکووری چیلی لە ئەنتۆپاگاستا کە تەکنەلۆژیای خوێی مڵتن بەکار دەھێنێت.
بەرھەمھێنانی کارەبا
دەتوانین وزەی کارەبامان دەست بکەوێت لە گۆڕینی ڕاستەوخۆی وزەی خۆر بۆ وزەی کارەبا، یان ڕاستەوخۆ بەکارھێنانی فۆتۆڤۆلتایکە (PV)یان بەشێوەی ناڕاستەوخۆ بە بەکارھێنانی وزەی خۆری (CSP) چڕکراوە بە سیستمەکانی CSP ھاولێین یان ئاوێنە و سیستەمی شوێنپێھەڵگرتنی خۆر کارەبامان دەست بکەوێت. تەکنیکی ئیشەکە بریتییە لەوەی ڕووبەرێکی گەورەی تیشکی خۆر چڕبکەینەوە لە ناو تیشکی بچووک. PV ڕووناکی دەگۆڕێت بۆ تەزووی کارەبا بە بەکارھێنانی کاریگەری فۆتۆئەلیکتریک.
فۆتۆڤۆلتایکەکان
لە دوو دەیەی ڕابردوودا فۆتۆڤۆلتایک (PV) کە بە وزەی خۆر (PV) ناسراوە، لە بازاڕێکی پاکی نیچەوە گەشەی کردووە لە بەرنامە بچووکەکانی پێوەری بچووکەوە بەرەو ئەوەی ببێتە سەرچاوەی سەرەکی کارەبای خانەی خۆر. ئامێرێکە کە بە بەکارھێنانی کاریگەری فۆتۆئەلیکتریک، ڕاستەوخۆ ڕووناکی دەگۆڕێت بۆ کارەبا. یەکەم خانەی خۆر لەلایەن چارڵز فریتس لە ساڵی ١٨٨٠ دروست کرا ساڵی ١٩٣١ ئەندازیارێکی ئەڵمانی بەناوی دکتۆر برونۆ لانگ لەشوێنی ئۆکسیدی مسی زوڕناکیدا بە بەکارھێنانی سلینێدی زیوی ھەرچەندە خانەکانی سێلێنیۆمی نموونەیی کەمتر لە ١٪ ی ڕووناکیی خۆریان گۆڕی بۆ کارەبا، بەڵام ھەردوو شارەزا ئێرنست وێرنەر ڤۆن سیمنس و جەیمس کلێرک ماکسوێل گرنگیی ئەم دۆزینەوەیەیان ناسی. دوای ئەو کارە شڕۆسێل ئۆھڵ لە چلەکانی سەدەی ڕابردوو، لێکۆڵەران جیراڵد پیرسۆن و کالڤن فولەر و داریل چاپین خانەی سلیکۆنی کریستاڵی ھەتاویان لە ساڵی ١٩٥٤ دا دروست کرد. ئەم خانە خۆرە سەرەتاییانە ٢٨٦$ ی ئەمریکی تێچوو و گەیشتنە ٤٫٥–٦٪. تا ساڵی ٢٠١٢ کارایی بەردەست لە ٢٠٪ تێپەڕیوە، زۆرترین کارایی فۆتۆڤۆلتایکەکانی توێژینەوەکە لە ٤٠٪ زیاتر بووە.
وزەی چڕکراوەی خۆڕ
سیستەمی چڕکردنەوەی وزەی خۆر (CSP) بریتین لە ئاوێنە و خانەی شوێنپێھەڵگرتنی وزە، کە بەکاردێن بۆ ئەوەی ڕووبەرێکی گەورەی تیشکی خۆر بخەنە ناو ڕووبەرێکی تیشکی بچووک (داتاشین). ئەم تیشکەخۆرە چڕکراونە گەرمی بەرھەم دێنن پاشان گەرمییەکانی ئەم تیشکە چرکراوانە بە کۆمەڵ وەک سەرچاوەیەکی وزە بەکار دەھێنرێت و بە کۆمەڵێک قۆناغی تەکنەلۆژی ڕەت دەبێت کە پێیان دەڵێن (تەکنەلۆژیاکانی چڕکردنەوە) چەندین جۆریان ھەیە؛ پێشکەوتووترینیان تەونی پارابۆلی و ھەڵمژینی ھێڵی فرێنێل و قاپی ستیرلینگ و تاوەری وزەی خۆرن. تەکنیکی جۆراوجۆر بەکاردێت بۆ شوێنپێی خۆر وکۆکردنەوەیان لە ھەموو ئەم سیستەمانەدا شلەیەکی کارکەر بە تیشکی خۆری چڕکراو گەرم دەکرێت و پاشان بۆ نەوەی ھێز یان عەمبارکردنی وزە بەکار دەھێنرێت. دیزاینەکان پێویستیان بە ھەژمارکردنی مەترسی گەردەلولی خۆڵ و تەرزە یان ڕووداوێکی تری کەشوھەوای توندڕەو ھەیە کە دەتوانێت زیان بە ڕوواڵەتی شووشە خۆرمژەکان بدات. ھەروەھا ھەڵچونە کانزایییەکان ڕێگە بە ڕێژەی بەرزی تیشکی خۆر دەدەن بچنە ناو ئاوێنەکان و پانێڵە خۆرەکانەوە لەکاتێکدا ڕێگری لە زۆرترین زیان دەکەن.
نژیاروانی و پلاندانانی شارومەندێتی
تیشکی خۆر ھەر لە سەرەتای مێژووی تەلارسازییەوە کاریگەری لەسەر دیزاینی بیناسازیی ھەبووە. تەلارسازانی یۆنانی و چینی لە کاتی دروستکردن و دیزاین کردنی خانوویەک ڕەچاوی ئەوەیان دەکرد کە چۆن ڕووناکی و گەرمی خۆر دابین بکەن بۆ خانووەکە.
کشتوکاڵ
کشتوکاڵ و باخداری بەدوای باشکردنی وزەی خۆردا دەگەڕێت بۆ باشکردنی بەرھەمی ڕوەکەکان، تەکنیکەکانی وەک سووڕی چاندنی کاتی کراو، ئاراستەکردنی ڕیزی چاندنی دارەکان و ئەو بەرزایییە خاکانەی کە زۆرترین تیشکی خۆریان بەردەکەوێت و تێکەڵکردنی جۆرەکانی تری ڕوەک کە دەتوانن بەرھەمی دانەوێڵەکان باشتر بکەن. لەکاتێکدا تیشکی خۆر بەگشتی بەسەرچاوەی وزە دادەنرێن، بەڵام جیاوازی وەرزەکان گرنگی وزەی خۆر بۆ کشتوکاڵ کەم دەکەنەوە چونکە لە وەرزە کورتەکانی وەک پاییز و زستان لە ناوچە گەرمەتاوەکان تیشکی خۆر کەمتر بەردەستە بۆ ڕوەکەکان و باخەکان، جووتیارانی فەرەنسا و بەریتانیا دیواری میوەییان دامەزراند بۆ زیادکردنی کۆکردنەوەی وزەی خۆر ئەم دیوارانە وەک بارستەی گەرمی کارابوون و بە گەرمکردنی ڕوەکەکان یارمەتیدەر بوون. پەرژینی میوەیی (وەک مێو) زوو دروست کرا و ڕوویان لە خۆر دەکرا، بەڵام بۆ وەرزە سەختەکان پەرژینی چڕ دروست کران بۆ ئەوەی باشتر تیشکی خۆر بەکاربھێنن. لە ساڵی ١٦٩٩ نیکۆلا فاتیۆ دودویلەر تەنانەت پێشنیاری بەکارھێنانی میکانیزمی بەدواکەوتن دەکات بۆ شوێنکەوتنی خۆر. بەکارھێنانەکانی وزەی خۆر لە کشتوکاڵدا جگە لە گەشەکردنی بەروبوومەکان بریتین لە یارمەتی ھەڵمژینی ئاو، وشککردنی گژوگیایە زیادەکان (بێ بەرھەمەکان) و وشکردنەوەی جیقنەی مریشک و شیکردنەوەی گەڵا ھەروەریوەکان و گۆڕینیان بۆ پەین. لەم دواییانەدا تەکنەلۆژیا لەلایەن ڤینتێنەرەکانەوە زۆر بەکار دێت، کە ئەو وزەیەی کە لەلایەن پانێلە خۆرەکانەوە دروست دەبێت بۆ مەبەستە جۆربەجۆرەکانی تر بەکار دەھێنن وێنۆک|200px| خانووی سەوزی لەم جۆرە لە شارەوانی وێستلاندی ھۆڵەندا سەوزە و میوە و گوڵ بەرھەم دێنێت سەوزایییەکان تیشکی خۆر دەگۆڕن بۆ گەرما، توانای بەرھەمھێنانی ساڵ-ڕۆڵی ھەیە و گەشەی (لە ژینگە داخراوەکان) بەروبوومی تایبەت و ڕوەکەکانی تر زیاد دەکەن کە بە سروشتی لەگەڵ کەشوھەوای ناوخۆ و گونجاو نین. بۆ یەکەم جار لە سەردەمی ڕۆمەکاندا بۆ بەرھەمھێنانی خەیار (ئاروو) خانووی شووشەیی دروست کرا کە بۆ ئیمپڕاتۆر تیبیریۆسی ڕۆمان بەکار ھات و خانووی سەوزی ھاوچەرخیش لە ئەورووپا لە سەدەی ١٦ دا دروست کرا بۆ ھێشتنەوەی ئەو ڕوەکە بیانیانەی کە لە دەرەوەی ئەورووپا ھێنرابون. خانووە سەوزەکان ئەمڕۆ بەشێکی گرنگن و ھێشتا باویان ماوە ھەروەھا ماددە پلاستیکییە ڕوونەکان بۆ ھەمان مەبەست بەکار دەھێنرێن.
گواستنەوە
باڵۆنی خۆر کە پڕکراوە لە ھەوای ئاسایی. لەگەڵ ئەوەی تیشکی خۆر لەسەر بالۆنەکە دەدرەوشێتەوە، ھەوای ناوەوە گەرم دەبێت و فراوان دەبێت، دەبێتە ھۆی ئەوەی ھێزێکی کێشکردن بەرەو سەرەوەی ببات، زۆر باڵۆنی ھەوای گەرم و گەرمی دەستکرد ھەنە وەک ھەندێک بالۆنی خۆر بە گوێرەی پێویست بۆ فڕینی مرۆڤ گەورەن، بەڵام بەکارھێنانیان بە گشتی سنووردارە.
بەرھەمی سووتەمەنی
پرۆسە کیمیایییەکانی خۆر وزەی خۆر بەکار دەھێنن بۆ ڕوودانی کاردانەوە کیمیایییەکان. ئەم پڕۆسانە وزە بەرھەم دێنن کە بە پێچەوانەوە لە سەرچاوەی سووتەمەنیی بەردەوە دێت و ھەروەھا دەتوانێت وزەی خۆر بگۆڕێت بۆ سووتەمەنیی گونجاو بۆ گواستنەوە. کاردانەوەی کیمیایی دروستکراو بە خۆر دەکرێت دابەش بکرێت بۆ گەرمی و کیمیایی. دەتوانرێت بەھۆی فۆتۆسینتیزی دەستکردەوە سووتەمەنی جۆراوجۆر بەرھەم بھێنرێت. کیمیای کاتالۆتیکی فرە ئەلکترۆن کە لە دروستکردنی سووتەمەنی لەسەر بنەمای کاربۆن (وەک میتانۆل) لە کەمکردنەوەی ئۆکسیدی کاربۆن دا تێوەگلاوە، بەرەنگاریکەرە؛ چونکە جێگرەوەیەکی ڕێگەپێدراوی بەرھەمھێنانی ھایدرۆجینە لە پرۆتۆنەوە، ھەرچەندە بەکارھێنانی ئاو وەک سەرچاوەی ئەلکترۆنەکان (وەک ڕوەکەکان) پێویستی بە تێکشکاندنی ئۆکسیدی فرە ئەلکترۆنی دوو گەردیلەیی ئاو ھەیە بۆ ئەوەی تاک گەردیلەی ئۆکسجینمان دەست بکەوێت. ھەندێکیان کار دەکەنە سەر سووتەمەنی خۆر. لە ناوچە کەناراوەکانی واشنتۆنی پایتەخت تا ساڵی ٢٠٥٠ - لەتبوونی گەردەئاوییەکانی دەریا کە ھایدرۆجین دابین دەکات بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ڕوەکی کارەبایی خانە سووتەمەنییە ھاوسێکان بەڕێوە بچیت و ئاوی بێگەرد بە بەرھەم بھێنێت و ڕاستەوخۆ دەڕوات بۆ ناو سیستەمی ئاوی شارەوانی. بینینێکی تر ھەموو پێکھاتەکانی مرۆڤ لە خۆ دەگرێت کە ڕووی زەوی دادەپۆشن (واتە ڕێگاوبان و ئۆتۆمبێل و بیناکان) ئەنجامدانی فۆتۆسینتازی کاراتر لە ڕوەکان. وێنۆک|200px| وێنەی پانێلێکی خۆریی چڕکراوە (Concentrated solar panel)تاقیگەی نەتەوەیی باکووری ڕۆژاوای پاسیفیک (PNNL) سیستەمێکی نوێی پانێلی خۆریی چڕکراوە تاقی دەکاتەوە - ئەم سیستەمە دەتوانێت یارمەتیی کارخانەکانی وزەی گازی سروشتی بدات بۆ کەمکردنەوەی پێویستیان بە سووتەمەنی تا ٢٠٪. تەکنەلۆژیای بەرھەمھێنانی ھایدرۆجین لە ساڵی ١٩٧٠ ەوە ڕووبەرێکی گرنگی توێژینەوەی کیمیایی خۆر بووە. جگە لە ئەلیکترۆلیزی پەستانکەر لەلایەن خانەی فۆتۆڤۆلتایک یان فۆتۆکیمیایییەوە، چەندین پڕۆسەی گەرمی کیمیاییش دۆزراونەتەوە یەکێک لەم ڕێگایانە کۆنسێنتەرتەر بەکار دەھێنێت بۆ دابەشکردنی ئاو بۆ ئۆکسجین و ھایدرۆجین لە پلەی گەرمای بەرزدا (٢٬٣٠٠–٢٬٦٠٠ °C یان ٤٬٢٠٠–٤٬٧٠٠ °F). یەکێکی تر لە شێوازەکان گەرمی لە ئامێری سازکەرەکانی خۆر بەکار دەھێنێت بۆ پاڵنان و چاکسازی لە ھەڵمی گازی سروشتی و بەو ھۆیە و بە بەراورد لەگەڵ شێوازە چاکسازییە ئاسایییەکان بەرھەمی ھایدرۆجینی گشتی زیاد دەکات. سووڕەکانی گەرمی کیمیایی کە بە شیبوونەوە و دووبارە دروستکردنەوەی کاردانەوەکان دیاری دەکرێت، ڕێچکەیەکی تر بۆ بەرھەمھێنانی ھایدرۆجین پێشکەش دەکەن. پرۆسەی سۆلزینک لەژێر پەرەسەندندایە لە پەیمانگای زانستی ویزمان کە بڕی وزەی خۆری ١ MW بەکاردەھێنێت بۆ شیکردنەوەی ئۆکسیدی زینک (ZnO) لە پلەی گەرمای سەروو ١٢٠٠ °C (2,200 °F). ئەم کاردانەوە سەرەتایییە زینکی پاک بەرھەم دەھێنێت ، کە لە دوایدا دەکرێت لەگەڵ ئاو دا کارلێک بکات بۆ بەرھەمھێنانی ھایدرۆجین.
ڕێگاکانی ھەڵگرتنی وزە
سیستەمی بارستەی گەرمی دەتوانێت وزەی خۆر لە شێوەی گەرمی دا لە پلەی گەرمی بەسوود بۆ ماوەی ڕۆژانە یان نێوان وەرزەکان ھەڵبگرێت. سیستەمی کۆگاکردنی گەرمی بە شێوەیەکی گشتی ماددە بەردەستەکان بە ئاسانی بەکار دەھێنێت کە توانای گەرمی تایبەتیان ھەیە وەک ئاو و خاک و بەرد. سیستەمە باش دیزاینکراوەکان دەتوانن داخوازی بەرزی وزە کەمتر بکەن، کاتێک بەکارھێنانی وزە لە کاتژمێرەکانی سەروی بەرھەمی وزە کەم دەکەنەوە و تێچووی پێداویستی گەرمکردنەوە و ساردکردنەوە بە گشتی کەم دەکەنەوە.
وزەی ھایدرۆکارەبای کۆگای ھەڵمژراو وزە بە شێوەی ئەو ئاوە دەدات کە ھەڵدەمژرێت کاتێک وزە لەژێر ئاوێکی بەرزکەرەوە بۆ بەرزکەرەوەیەکی بەرزتر بەردەست بێت. وزەکەی دەڕدەکەوێت کاتێک خواست زۆر بێت بە دەڕکردنی ئاو، بە ئاوکێشێکەوە دەبێتە زاگتەز (مۆلیدە)ی کارەبایی ھایدرۆئەلکتریک.
لە ساڵی ١٩٧٣ ئابلوقە نەوتییەکان و قەیرانەکانی وزە بووە ھۆی دووبارە خۆڕێکخستنەوە لە سیاسەتەکانی وزە لە سەرانسەری جیھاندا. سەرنجی نوێ بۆ پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای وزەی خۆرە ستراتیژییەکانی بڵاوکردەوە، تیشکیان خستە سەر بەرنامەی ھاندەری وەک بەرنامەی سوودوەرگرتن لە فۆڤۆلتەیسی فیدراڵی لە ئەمریکا و بەرنامەی خۆرەتاولەی یابان و ھەوڵەکانی تریش بریتی بوون لە پێکھێنانی دەزگای توێژینەوە لە ئەمریکا (SERI، ئێستا NREL) و ژاپۆن (NEDO) و ئەڵمانیا (پەیمانگای فراونھوفەر بۆ سیستەمەکانی وزەی خۆر (ISE) وێنۆک|200px| بەشداربووان لە وۆرکشۆپێک لەسەر گەشەپێدانی بەردەوامی پانێلە کانی خۆری دەپشکنن لە پەیمانگای مۆنتێری بۆ تەکنەلۆجیاو خوێندنی باڵا، مەکسیکۆ سیتی لە سەروی بینایەک لە ناو زانکۆ ئاوگەرمکەرەکانی خۆر لە ساڵی ١٨٩٠ دا لە ئەمریکا دەرکەوتن. ئەم سیستەمانە بەکارھێنانیان بە شێوەیەکی زۆر زیاد کرد تا ساڵانی ١٩٢٠ بەڵام وردە وردە بە سووتەمەنی گەرمکەرەوەی ھەرزانتر و باوەڕپێکراوتر جێگۆڕکێیان پێکرا. ھەروەک لەگەڵ فۆتۆڤۆلتایکەکان ئاوگەرمکەری خۆری جێگای سەرنج بوو بەھۆی قەیرانی نەوت لەدەیەی ١٩٧٠ دا، بەڵام بەھۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە لەدەیەی ١٩٨٠ دا بەکارھێنانی ئاوگەرمکەری خۆری دابەزی. گەشەسەندن لە کەرتی ئاوگەرمکەری خۆری دا بە بەردەوامی لە ماوەی ساڵی ١٩٩٠ دا بەرەو پێش چوو و ڕێژەی گەشەی ساڵانە لە ساڵی ١٩٩٩ ەوە تێکڕای ٢٠٪ بووە. ھەرچەندە بەشێوەیەکی گشتی بە کەم سەیردەکرێت، گەرمکردنەوە و ساردبونەوەی ئاوی خۆر تا ئێستا بەربڵاوترین تەکنەلۆژیای خۆرە و بە توانای خەمڵێنراو ١٥٤ GW ە.
لە ساڵی ٢٠٠٧ ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە باسی ئەوەی کردووە، کە وزەی خۆر دەتوانێت بەشدارییەکی بەرچاوتر بکات بۆ چارەسەرکردنی ھەندێک لە کێشە ھەرە بەپەلەکانی جیھان کە ئێستا ڕووبەڕووی دەبێتەوە:
پێشکەوتنی تەکنەلۆجیای وزەی خۆر کە زۆر بەسوودە بەڵام زۆر باش نییە و تەواو نەکراوە، کە بێت و تەواوبکرێن سوودی زۆرتر و ماوە درێژتر دەبێت. دەبێتە ھۆی زیادکردنی ئاسایشی وزەی وڵاتان لە ڕێگەی پشت بەستن بە سەرچاوەی ڕەسەن و تەواونەکراو و بە زۆری سەرچاوەی سەربەخۆ لە ھاوردەکردن و بەھێزکردنی بەردەوامی و کەمکردنەوەی پیسبوون و دابەزاندنی تێچووەکانی پاراستنی گۆڕانی کەشوھەوا و نزمتر ھێشتنەوەی نرخی سووتەمەنی یوسیلسیل لە بەرامبەر سووتەمەنی تردا. ئەم سوودانە جیھانین بۆیە پێویستە تێچوونی زیادەکانی ھاندەران بۆ زوو بڵاوبونەوە ڕەچاو بکرێت بۆ وەبەرھێنان و فێربوون؛ پێویستە بە ژیرانە خەرج بکرێت و بە شێوەیەکی بەربڵاو ھاوبەش بکرێن.
لە ساڵی ٢٠١١ ڕاپۆرتێکی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە ڕای گەیاندووە کە تەکنەلۆژیای وزەی خۆر وەک فۆتۆڤۆلتایکەکان و ئاوگەرمکەری خۆری و وزەی خۆری چڕکراوە دەتوانێت تا ساڵی ٢٠٦٠ سێیەکی وزەی جیھان دابین بکات ئەگەر سیاسییەکان پابەند بن بە سنووردارکردنی گۆڕانی کەشوھەوا و گواستنەوە بۆ وزەی سروشتی. وزەی خۆر دەتوانێت ڕۆڵێکی سەرەکی ببینێت لە دابەشکردنی کاربۆنەکردنی ئابووری جیھانی لە پاڵ چاکبوونی کارایی وزە و سەپاندنی تێچوون بەسەر لێدەرانی گازی خانووە سەوزەکان.
فرانک شەمان، نیویۆرک تایمز، ٢ی تەممووزی ١٩١٦
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وزەی خۆری پۆل:گۆڕانی وزە پۆل:وزەی بەردەوام
نازم دەباغ
وێنۆک|250px|نازم دەباغ نازم عومەر دەباغ (لەدایکبووی ١٩٤٧ لە کۆیە) سیاسەتوانی کورد و نوێنەری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئێرانە.
ژیاننامەی
نازم عومەردەباغ لە ١٩٤٧ لەشارۆچکەی کۆیەی سەربەپارێزگای ھەولێر لەباشوری کوردستان لەدایک بوە، لە‌‌‌راپەرینە مەزنەکەی بەھاری ١٩٩١ لەپارێزگای دھۆک رۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو،لەدواێ راپەرینیش بوو بە نوێنەری یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە دھۆک ،دوای ئەمە چەندین پۆستی تری وەرگرتوە وەک پۆستی ئەندامی نوسینگەی رامیاری یەکێتی نیشتمانی کوردستان و جێگری وەزیری پەروەردەوفێرکردنی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بوە لە کابینەی یەکەم و دووەم ،بۆ سێ جار وەک نوێنەری تایبەتی مام جەلال بۆ کۆنگرەی نەتەوەیی کورد لە برۆکسڵ  دیاری کراوە
نازم دەباغ وەک نوێنەری یەکێتی نیشتمانی کوردستان بۆکاروباری ئابوری و بازرگانی لەئێران دیاری کرا ،پاشان لەساڵی ٢٠٠٧ بوو بە نوێنەری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئێران تاوەکو ئێستا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:دیپلۆماسی پۆل:دیپلۆماتەکان پۆل:رامیاری پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
نلیسا
وێنۆک نلیسا یان نیلیسا کچە کوردێکی گۆرانیبێژە کە ھەڵکەوت زاھیر ساڵی ٢٠١٠ ئەلبۆمی بۆ داناوە. نلیسا لە ساڵی ١٩٨٨ لە سلێمانی لەدایکبووە، لە تەمەنێکی بچووکدا کوردستانی جێھێشووە و دانیشتووی بریتانیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
شەڕی کازان (١٧٧٤)
وێنۆک|جەنگی پوگاچێڤ تاتارستان شەڕی کازان (١٧٧٤) شەڕێکی گەورە بوو لە سەردەمی یاخیبوونی پوگاچۆڤدا. لە ١٢–١٥ی تەممووزی ١٧٧٤ لە کازان لە ڕووسیا و دەوروبەری ڕوویدا. قۆناغی یەکەم لە بەرەبەیانی ١٢ی خاکەلێوە دەستی پێکرد، کاتێک یاخیبووان لە سەردەمی یەمەلیان پوگاچۆڤ سەربازانی حکوومەتیان تێکشکاند و لە کرێملینی کازان گەمارۆیان دا. لە کاتی شەڕەکەدا ھەندێک لە ھێزەکانی حکوومەت کەوتنە لای یاخیبووان. بەڵام لە ئێوارەدا ھێزەکانی تزاری لەژێر دەستی یۆھان میشێلسۆن گەیشتنە کازان و لە دوو شەڕدا کە لە ١٣ و ١٥ی تەممووزدا ڕوویان دا، یاخیبووانیان شکاند و پوگاچۆڤ ناچار کرد پاشەکشە بکات بۆ تساریۆڤۆکۆکشایسک و دواتر لە ڕووباری ڤۆڵگا ببڕێت. لە کۆی ٢٥ ھەزار و ١٥ ھەزار یاخیبوو کە لە قۆناغی یەکەم و کۆتا شەڕدا بەشدارییان کردووە، تەنیا ٥٠٠ کەس ھەڵھاتوون.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی تاتارستان پۆل:مێژووی کازان
بڕیارنامەی ١٧٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٨٥‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٥ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
بڕیارنامەی ١٧٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٧٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
داغستان
وێنۆک|دیوارێکی قەڵای وێران کراو وێنۆک|لادێیەکی بەجێ ھێشتراوە وێنۆک|دۆڵی ڕووباری کارا کۆیسوو داغستان ، بەناوی فەرمی کۆماری داغستان ، کۆمارێکە لە ڕووسیا و لەقەراخی دەریای کاسپیەن ھەڵکەوتووە، لە قەوقازی باکوور و ئەورووپای ڕۆژھەڵاتە. ئەم ناوچەیە لە باکووری قەوقازی گەورە ھەڵکەوتووە و بەشێک لە ناوچەی فێدراڵیی قەوقازی باکوورە. ئەم کۆمارە بە باشووری ترین نووکی ڕووسیا ناسراوە. کۆماری داغستان لەگەڵ وڵاتەکانی ئازەربایجان و گورجستان لە باشوور و ڕۆژاوای باشووردا سنووری ھەیە و ھەروەھا لەگەڵ کۆمارەکانی ڕووسیا چیچان و کاڵمیکیا لە ڕۆژاوا و باکووردا ھاوسنوورە. شاری مەخاچکالا پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ناوچەیە.
ڕووبەری ئەم ناوچەیە ٥٠٬٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە بەرامبەر لەگەڵ ١٩٬٤٠٠ مایلی چوارگۆشەیە، ھەروەھا نزیکەی ٣٬١٠٠٬٠٠٠ دانیشتوو، زیاتر لە ٣٠ نەتەوە و ٨١ نیشتمانی تێدا دەژین. داغستان یەکێک لە جۆراوجۆرترین زمانەکان و نەتەوەکانی کۆمارەکانی ڕووسیایە. دانیشتووەکانی کۆماری داغستان زیاتر بە زمانەکانی قەوقازی باکوور و تورکی دەدوێن. بەم حاڵە ڕووسی زمانی یەکەم و فەڕەسیش زمانی کۆمارەکەیە.
وشەناسی
وشەی داغستان لە دوو زمانی تورکی و فارسی پێکھاتووە. "داغ" لە وشەی تورکی بەمانای "کێو" و "ـستان" لە وشەی فارسی بەمانای "ناوچە" پێکھاتووە.
ھەندێک لە ناوچەکانی داغستان لە کاتەکانی جۆراوجۆر بە لێزگیستان، ئاواریا و تارکۆڤ دەناسران.
لەناو ساڵەکانی ١٨٦٠ و ١٩٢٠، داغستان تەنانەت بە پارێزگای داغستان دەگوترا کە باشووری ڕۆژاوای کۆماری داغستانی ئێستای تێدا بوو. سنوورەکانی ئێستا بە سازبوونی کۆماری خۆبەڕێوەبەری سۆسیالیزمی داغستان لە ساڵی ١٩٢١، بە تێکەڵبوونەوەی ناوچەی ڕۆژاوای پارێزگای تێرێک، کە ناوچەیەکی چیایی نییە بەڵام ڕووباری تێرێکی لە بەشی باشووری دەریای کاسپیەن ھەیە.
ناسلی
وێنۆک|nasli
ناسلی کچە کوردێکی گۆرانیبێژە کە ھەڵکەوت زاھیر ساڵی ٢٠١٠ ئەلبۆمێکی بە ناوی Black & White بۆ داناوە. ناسلی یەکەم کچی کوردە کە لە ناو ئاپۆرەی پیاوانی کورد لە بازاڕی ھەولێر سەمای کردووە و گۆرانیی وتووە.
لە ساڵی ١٩٨٩ لە ھەولێر لەدایکبووە و لە تەمەنی منداڵیدا کوردستانیان جێھێشتوە و ئێستا لە وڵاتی سوید نیشتەجێن. ھەڵکەوت زاھیر گۆرانییەکی بۆ دروست کردووە، کە ناوی «کوڕە ھەولێری»یە و بەشێکی دەقەکەی ئەمەی: «نانا کوڕە سەیری تۆ ناکەم.. گەر ھەولێریی نەبی... لاچۆ من شووت پێناکەم».
ناسلی پاش نیوەڕۆی ٢٥/٦/٢٠١٠ لە ناو بازاڕی ھەولێر و لە ناو بازنەی خەڵکەکەدا سەمای کرد و گۆرانیی «کوڕە ھەولێری» خوێندەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
بەرھەم حەسەن
بەرھەم حەسەن گۆرانیبێژێکی کوردە لەدایکبووی ساڵی ١٩٦٤ە لە شاری سلێمانی لە گەڕەکی دەرگەزین لەدایکبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
محەممەد مەولوود مەم
محەممەد مەولوود مەم (لەدایکبووی ١٩٣٠ – مردووی ٧ی ئایاری ١٩٨٧ لەسەر چیای حەمرین) شاعیر و نووسەر و چیرۆکنووس و ڕۆشنبیرێکی کوردی سەدەی بیستەم بوو.
لەدایکبوون
لەسەر ڕێکەوت و شوێنی لەدایکبوونەکەی ناچوونییەکی (جیاوازی) ھەیە:
مردن
مەم لە ڕۆژی ٧ی ئایاری ١٩٨٧ لەسەر چیای حەمرین کۆچی دوایی کرد، و تەرمەکەیان بردەوە شەقڵاوە و لەوێ نێژرا.
چیرۆکنووس
لە نێوان ساڵانی ١٩٣٨ – ١٩٤٧ ھەندێک چوارینە شیعر دەنووسێت و پاشان دەست دەکات بە چیرۆک نووسین. یەکەم بەرھەمی پەخشانە شیعرێک دەبێت کە لە گۆڤاری گەلاوێژ بەناوێکی نھێنی بڵاوی کردووەتەوە. لە ناوەڕاستی پەنجەکانی سەدەی بیستەم دەستی کردووە بەچیرۆک نووسین. یەکەم چیرۆکی بەناوی (برسییەتی بەھێزترە) نووسیوە، گەرچی خەڵک وا دەزانن چیرۆکی (پەنجا فلس)یەکەم چیرۆکییەتی کە ئەویش لە ساڵی ١٩٥١ لە ناوچەی برادۆست نووسیویەتی و لە ساڵی ١٩٥٧ لە گۆڤاری ھیوادا بڵاوکراوەتەوە. مەم یەکەم چیرۆکنووسی کورد بوو سێ چیرۆکی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی ڕووسی.
ڕۆژنامەنووس
مەم سەرباری ئەوەی چیرۆکنووس بوو ڕۆژنامەنووسیش بووە. سەرنووسەری گۆڤاری ھەولێر بووە کە شارەوانی ھەولێر دەری دەکرد، بەناوی (خاڵۆی ڕێبوار) نووسینی بڵاودەکردەوە. لەسەر نووسینێکی مامۆستا ھەژار کە بەناوی (حەلەق مەلەق) بووە گیراوە، بەڵام بەفەرمانی مەلا مستەفا بارزانی بەربووە. ئەندامی کۆمەڵەی ھیوا بووە و دواتر ئەندامێکی کاریگەر بووە لە پارتی دیموکراتی کوردستان تا ساڵی ١٩٦٤. دواتر دەستی لە حیزبایەتی ھەڵگرتووە و خۆی تەرخانکردووە بۆ بەرھەمی ئەدەبی. ھەر لە ساڵی ١٩٦٤دا ژنی ھێناوە.
بەرھەمەکان
ئەو بەرھەمانەی تا لە ژیاندا بوو چاپیکردوون:
ئەو دەستنووسانەی ئامادەن بۆ چاپکردن: وەرگێڕانی: ئێدوارد کۆرێل. دەرھێنانی ھونەری: ڕۆجێر ھانککۆک. نیگارکێشانی: کاتمان گیونەر.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:چیرۆکنووسانی کورد پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٧
نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا
وێنۆک|نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا نیکۆلای دووەم یان نیکۆلای دووەم ئەلێکساندرۆڤیچ ڕۆمانۆڤ (١٨ی ئایار (ڕۆژژمێری جوولیانی ٦ی ئایاری) ١٨٦٨ – ١٧ی تەممووزی ١٩١٨)، لە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسیا بە پیرۆز نیکۆلاسی ھەڵگری سۆز ناسراوە دوا ئیمپراتۆری ڕووسیا بوو، پاشا لە کۆنگرێسی پۆڵەندا و دوکی گەورەی فینلاند، لە ١ی تشرینی دووەمی ١٨٩٤ تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ١٥ی ئازاری ١٩١٧. نیکۆلاس پشتگیری لەو چاکسازییە ئابووری و سیاسییانە کرد کە سەرۆکوەزیرانەکەی سێرگی ویت و پیۆتر ستۆلیپین پێشیان دەخست. ئەو بانگەشە بۆ مۆدێرنکردن دەکات لەسەر بنەمای قەرزی بیانی و پەیوەندی نزیک لەگەڵ فەرەنسا، بەڵام بەرەنگاری پێدانی ڕۆڵی سەرەکی بە پەرلەمانی نوێ (دوما) بووەوە لە کۆتاییدا، پێشکەوتن بەھۆی پابەندبوونی نیکۆلاس بە دەسەڵاتی خۆسەپێن، دژایەتییەکی بەھێزی ئەرستۆکراتی و شکستەکانی سوپای ڕووسیا لە جەنگی ڕووسیا-ژاپۆن و جەنگی جیھانی یەکەمدا، تێکچوو. تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩١٧، پشتیوانی گشتی بۆ نیکۆلاس داڕما و ناچار بوو دەست لە تەختی پاشایەتی ھەڵبگرێت، بەمەش کۆتایی بە دەسەڵاتی ٣٠٤ ساڵەی شانشینی ڕۆمانۆڤ بەسەر ڕووسیادا ھات (١٦١٣–١٩١٧).
سەرچاوەکان
پۆل:نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:حاکمەکانی فینلاند
یەمەلیان پوگاچۆڤ
وێنۆک|یەمەلیان پوگاچۆڤ یەمەلیان ئیڤانۆڤیچ پوگاچێڤ (بە ڕووسی: Емельян Иванович Пугачёв؛ نزیکەی ١٧٤٢ – ٢١ی ژانویە (١٠ی کانوونی دووەمی ساڵنامەی جوولیانی) ١٧٧٥) ئاتامانێکی قۆزاکی یایک بوو کە سەرکردایەتی یاخیبوونێکی گەورەی جەماوەری دەکرد لە سەردەمی کاترینی گەورەدا. پوگاچێڤ ئیدیعای دەکرد کە ھاوسەری کۆچکردووی کاترینە، ئیمپراتۆر پیتەری سێیەم.
لە ١٤ی ئەیلوولی ١٧٧٤دا، کۆزاکەکانی خودی پوگاچۆڤ ڕادەستی یایتسکیان کرد. ئەلێکساندەر سوڤۆرۆڤ وای لێکرد بیخاتە ناو قەفەسێکی کانزایییەوە و سەرەتا ڕەوانەی سیمبیرسک و دواتر ڕەوانەی مۆسکۆ کرا بۆ لە سێدارەدانی گشتی، کە لە ٢١ی ژانویە (ساڵنامەی جوولیانی ١٠ی کانوونی دووەمی) ١٧٧٥. لە گۆڕەپانی بۆلۆتنایا لە ناوەندی مۆسکۆ سەری بڕاوە و دواتر وێنەکێشراوە و لەبەردەم خەڵکدا چارەک کراوە
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٧٤٠ پۆل:مردووانی ١٧٧٥ پۆل:یاخیبووانی سەدەی ١٨
پیری ڕئیس
زانایەکی مسوڵمانی کوردە و شارەزا بووە لە جیۆگرافیا و ئەندازیاری نەخشەکێشی بەتایبەتی زۆر شارەزا و تێگەیشتوو بووە لە نەخشە دێرینەکاندا ھۆکاری ناسرانی بە (پیری ڕەئیس) ئەوەیە وشەی (پیری) بۆ ئەو شوێنە دەگەڕێتەوە کە لێی لەدایک بووە کەواتە ئەم زانایە خەڵکی ناوچەی پیران لە کوردستانی باکوور ئەو شوێنەی کە {شێخ سەعیدی پیران}ی پێ ناسراوە نووسەر (ماکوان کەریم) دەڵێ : لە تورکیا تورکەکان بردیانم بۆ سەر گۆڕی ئەم زانایە پێیان وتم ئەمە زانایەکی گەورەی کوردە و ئەدمیراڵ بووە لە سووپای گەلە کەشتی عوسمانییەکان و نەخشەی ھەموو زەوی کێشاوە ھەروەھا وشەی (ڕەئیس) دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی سەرۆک بووە لە سوپای گەلە کەشتی عوسمانییەکان و سەرکردایەتی زۆربەی شەڕەکانی کردووە دژ بە ھێرشی پرتوگالییەکان بۆسەر خاکی مسوڵمانان ئەم زانایە لەگەڵ گەلە کەشتی عوسمانییەکاندا زۆر شوێنی جیھان گەڕاوە تا زانیاری لەسەر جوگرافیای زەوی کۆ بکاتەوە لەگەڵ ھەموو ئەو نەخشە کۆنانەی ھەبوون و دەستی کەوتووە تا بیانکاتە نەخشەیەکی تەواو ھەربۆیە سووپای دەریایی عوسمانی ڕێیان پێدابوو سوود لە کتێبخانەی (قوسطەنطەنییە) وەربگرێت وەک سەرچاوەیەک بۆ کارەکەی لە کۆشکی (تۆپکای) لە شاری (ئەستەنبوڵ) لە ساڵی ١٩٢٩ نەخشەکانی ئەم زانایە دۆزرا‌یەوە لەگەڵ کتێبەکەیدا بە ناوی (الکتاب البحریة) کە باسی وردەکاری نەخشەکەی تێدایە وەک وردەکاری سەبارەت بە دەریای ناوەڕاست و دەریای سوور و دەریای ڕەش و زەریای ئەتڵەنتیک و قاڕەکان و کەنداوەکان ڕووبارەکان و کەش و ھەوا و بەرز و نزمی ڕووی زەوی و زنجیرە شاخەکان ... ھتد ئەم زانایە توانیوییەتی ھەموو نەخشەی جیھان زۆر بە وردی لەسەر پێستی ئاسک بکێشێت بەسوود بینین لە توانای خۆی و نەخشە دێرینەکان کە دەستی کەوتوون کە شارەزاییەکی زۆری پێویستە تێگەیشتن لەو نەخشانە کە ھەندێکیان ھی (ئەلیکسەندەری گەورە) و زۆر پێش ئەویشە وەک لە کتێبەکەیدا ئاماژەی پێداوە.
مسوڵمانان بە ٥٠٠ ساڵ پێش ئەوەی کریستۆڤەر کۆڵۆمبۆسی دز و چەتە ڕێگەی لێ ون بێت و بەڕێکەوت ڕێی بکەوێتە قاڕەی ئەمەریکا کە خۆی لە ئەسڵدا گەشتەکەی کۆڵۆمبۆس بۆ ئاسیا بوو .. مسوڵمانان چوو بوونە ھەردوو قاڕەی ئەمەریکا بۆ نموونە زانا (أبو ریحان البارونی) ئۆزبەکستانی باسی بوونی قاڕەی ئەمەریکای کردووە لە نێوان ئاسیا و ئەوروپا کە زەریا لێی دابڕاندووین وە دواتر مسوڵمانان گەیشتوونەتە ئەو قاڕە نوێیە کە ناسراوە بە جیھانی نوێ.
لە ساڵی ١٢٠٤ز لە کاتی ھێرشی چوارەمی خاچپەرستەکان زۆرێک لە کتێب و نەخشە مێژووییەکانی کتێبخانەی (قوسطەنطنییە) تاڵانکرا و کەوتە دەست ئەوروپییەکان وە لەبەر ئەمەیە کە دەوترێ کۆڵۆمبۆس زانیاری ھەبووە سەبارەت بەو قاڕەی ئەمەریکا پاشان بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان کۆڵۆمبۆس ناودار کراوە بەحساب زانایە و ئەمەریکای دۆزیوەتەوە لە ساڵی ١٤٩٢ز ئەمەش ڕێی تێناچێت چونکە ئەم کەسە یەکێک لە ھەڵە کوشندەکانی پێی وابوو زەوی تەختە چونکە بەپێی دینی مەسیحی زەوی بازنەیی تەختە ھەروەھا ئەم کەسە بە ھەڵە ڕێی کەوتە ئەو قاڕەیە وای زانی ئەو شوێنە وڵاتی ھیندستانە لەبەرئەوە ناوی ئەو خەڵکەی بە (ھیندی) ناو برد بەڵام لەبەر ئەوەی سوور پێست بوون ناوی بردن بە (ھیندیە سوورەکان).
جیاوازی نێوان چوونی مسوڵمانان بۆ قاڕەی ئەمەریکا لەگەڵ چوونی جیھانی مەسیحی ڕۆژئاوا جیاوازی نێوان ئاسمان و ڕێسمانە چونکە مسوڵمانان یەک بستە خاکیان داگیر نەکرد وە یەک کەسیشیان نەکوشت بەڵام کاتێ نەخشەی مسوڵمانان کەوتە دەست ئەوروپای چەتەی خوێن ڕێژ خاکەکەیان داگیر کرد و ھەموو خەڵکە ڕەسەنەکەیان کوشت تەنانەت قاڕەی ئوستڕالیاش ھەر ھەمان چارەنووسی ھەبوو بە دەستی بەریتانیای داگیرکەر ھەموو خاکەکەی داگیر کرد و خەڵکەکەی ڕەشە کوژ کرد.
بۆتسوانا
بۆتسوانا، بە ڕەسمی کۆماری بۆتسوانا وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری گابۆرۆنە.
پیری ڕئیس
گەورە زانای کورد (پیری ڕەیس) بە ٢٠ ساڵ پێش ئەوەی کریستۆڤەر کۆڵۆمبۆس ڕێی بکەوێتە ئەمەریکای باشوور کە لە ڕاستیدا ساڵی ١٥٣٣ ز بوو بە ھەڵەواتە لە ساڵی ١٥١٣ ز ئەم زانایە بەشێکی زۆری کارەکانی لە نەخشەی زەوی تەواو کردبوو چونکە یەکێ لە گرنگترین بەشی نەخشەکەی ھەردوو قاڕەی ئەمەریکا و بەستەڵەکی باشوورە کە بە وردی لەسەر نەخشەکە دیاری کردبوو لەگەڵ زانیاری زۆر وردی لەسەر نەخشەکە تۆمار کرد بوو پاشان لە ساڵی ١٥٢٨ ز ھەموو نەخشەی زەوی تەواو کرد بە کێشانی نەخشەی ئاسیا و ئەوروپا تەواوی زەوی لەسەر تۆپێک چونکە ئەم زانایە و زانایانی تری مسوڵمان وە قورئان زەوییان بە (الکرویة) داناوە وە لەوەش بە دیقەتر شێوەی زەوی قورئان بە (ھێلکەی نەعامە) چواندوویەتی کە ئەو شکڵەش لە ٢ ڕۆژی پاش ڕێکخستنی ئاسمان لە ٧ چیندا ئەو شێوەی وەرگرت بەکاریگەری خولانەوەی زەوی بە دەوری تەوەرەکەیدا لەکاتی دروستبوونی بوونی ھەسارەی زەوی.
بۆتسوانا
ئەمانەش ببینە
دۆمەینی تایبەت بە وڵات .bw
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦ پۆل:بۆتسوانا
ھەڵکەوت زاھیر
ھەڵکەوت زاھیر ئاوازدانەرێکی ناسراوی کوردە کە لە بەڕێوبەرانی کەناڵی کۆڕەک تیڤییە. پێشتر ڕاوێژکاری ھونەریی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بووە. ئەو ئاوازی بۆ گۆرانیبێژانی کورد، عەرەب و فارس داناوە.
پیری ڕئیس
لە نەخشەکەی ئەم زانا گەورەیەدا زۆر بە وردی ھێڵەکانی درێژی و پانی جیۆگرافی زەوی کێشاوە بەمەش بەنیسبەت قاڕەی ئەفەریقا شوێنی قاڕەی ئەمەریکای زۆر بە وردی لەسەر نەخشەکەی داناوە.
ھەڵکەوت زاھیر
ژیان
لە دایک بووی ساڵی ١٩٧٢ شاری سلێمانی. لەتەمەنی پێنج ساڵی دەست بە خۆێندنیموزیک کردووەو، پەیمانگای ھونرەجوانەکانی بەشی موزیک تەواو کردووە لە ساڵی ١٩٩٢ ژەنیاری ئامێری ئۆبوا بووە. لەھەمان ساڵ دەست بە کاری میللۆدی دانان کردووە یەکەم کاری وەک میلۆدی دانان بۆ (ئەژدەر وەھبی) بووە لەدووەمین کاری میلۆدی دانان سروودی (پێشمان کەوە بارزانی) داناوە کە بووە بە سروودی مەرکەزی گەورەترینحزب کوردستان کە پارتی دیموکراتی کوردستانە، ئەمە چەندین سروودی دیکەی داناوە و چەند گۆرانییە کی تریش بۆ چەند ھونەرمەندێک، لە ساڵی ١٩٩٦ بەمەبەستی خۆێندن چووەتە ئەڵمانیا و لە شاری (شوتگارت) حۆێندنی موزیکی تەواو کردووە. لە ھەنگاوی دووەمی کارەکانییەوە لەگەل چھونەرمەندی توانا (کاوە شێخ) کاری کردووەو سەرپەرشتی سەرجەم کارە ھونەرییەکانی کردووە و لەوی دەنگ تۆمارکردنی دەنگی ھونەرمەندەکانی لە ساڵی ٢٠٠٥ گەڕاوەتەوە کورددستان ببوە بە ڕاوێژکاری سەرۆکی حکومەت لە چوارەمین کابینەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان کە (نێچیرڤان بارزانی) سەرۆکەیەتیئەکرد، یەکەمین کەسایەتییە پۆستی ڕاوێژکاری سەروکی حکومەت وەربگرێت لە مێژووی کوردستاندا. لە کابینەی پێنجەمی حکومەتی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی سەرۆکایەتی دەکرد بۆ دووەمین جار کرایەوە ڕاوێژکاری سەرۆکی حکومەت بۆکارو باری ھونەری، لە شەشەمین کابینەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بە ھەمان پۆست ڕاوێژکاری دانرایەوە تا دواجار بۆحخۆی دەستی لەکاری حکومەت ھەڵگرد لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ یەکەمین جار پرۆکرامی ھەڵبژاردنی دەنگ بەناوی (ستۆدیۆی ئەستێران) لە کەناڵی زاگۆرس پێشکەش کرد ئەمەیەکەمین تەجروبە بوو لە کوردستان ئەنجام بدرێت دواجار بۆ چەندین وەرز ئەم بەرنامەیە بەردەوام بوو دیارترین دەنگیش کە تیا ھەڵبژێرداو مایەوە ھونەرمەند (میرا) بوو لە ساڵی ٢٠٠٩ دەمەزرێنەری یەکەمین کەناڵی ھونەری بوو لە کوردستاندا بەناوی (کۆڕەک تیڤی) بۆ ماوەی یەک ساڵ بەڕێوبەری گشتی ئەو کەناڵە بوو دیاترین ئەو دنگامەی کە میلۆدی بۆ داناون (مەرزیە فەریقی، لەیلا فەریقی و میرا و لۆکە و باخان و ھانی و چۆپی فەتاح و ناسلی و پەیوەند جاف و ئەیوب عەلی ونیلیسا و شانیا و دەشنێمراد، تارا ڕەسول وعەبدول فەھار زاخۆی، ھەڵدێرو کریستاڵ، ھێمن حسێن ھەروەھا چەندین دەنگی دیکەو لەگەڵ گەورە گۆرانی بێژی عەرەب (میادە الحناوی سعاد حسنی و عەلی حەجار و حسناو مطر نورا الرحال)... لەگەڵ چەندین شاعری ناودار کاری کردووە وەک (د. ئاراس عەبدول کەریم و حەمە سەعید حەسەن وشیرکۆ بێکەس و پیرە مێرد و گۆران و ھەژارموکریانی، ھێمن و عەبدوڵا پەشێو، ڕەنج سەنگاوی و مەھاباد قەرەداغی و کەژاڵ ئەحمەد و عەبدرحمان بێلاف و د. فەریدون عەبدول بەرزنجی، ئەدیب چەلکی. بەرزان ھەستیار وحەمە سەعیدئیبراھیم، زانا جەبەلی، کانی ھەڵبجەی وئەکرەم ئەمین، خۆشناو، ھانی الصغیر و ئەحمەد محەممەد، کاوە حسێن، محمد حاجی محمود، بەرھەم عەلی، ئاکام ئاکرەی
پیری ڕئیس
لە نەخشەکەدا ئاوی ئەتڵەنتیکی تێدایە کە پێی وتراوە (زەریای تاریک)‌ کەس نەیتوانیوە ڕێی تێبچێت لەبەر فراوانییەکەی ، لەو گرنگتر و گەورەتر جەمسەری بەستەڵەکی باکووری تیایە ھەروەھا بەستەڵەکی باشوور لە نەخشەکەیدا داناوە زۆر بە وردی بە ٣٠٠ ساڵ پێش دۆزینەو،ە ! بەڵام ئەوەی زۆر مایەی زیاتر سەرسوڕمانە لە نەخشەکەدا بەستەڵەکی باشوور ھیچ سەھۆڵبەندان نییکە بەڵو وشکانییە ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە ئەم زانایە خۆی نەچۆتە ئەو شوێنە وە لە مێژوویەکی زۆر کۆندا مرۆڤ لەوێ ھ، وون وە ئەو شوێنەیان لەسەر نەخشە تۆمار کردووە نزیکەی ٦٠٠٠ بۆ ٤٠٠٠ ساڵ لە پێش لەدایک بوونی پێغەمبەر عیسا ھەربۆیە مێشک تەقەبولی ئەوە ناکات کە چۆن ئەم کارە ، ە ؟! مەگەر ئەو نەخشەیە بە تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو وەک بەکارھێنای ..فڕۆکە لەو زەمەنە دێرینە کێشراێت ! دووبارە ئەمەش قورسە مێشک تەقەبول.یبکات !
زانایانی جوگرافیا و نەخشەی زەوی لەسەدەی بیستەمدا لەسەر کتێب و نەخشەکەی (پیری ڕەئیس) وتیان ھەندێ شتی تێدایە ھەڵەی تێدا کردووە بەڵام ئەو نەخشانەی زەوی کە دەزگای ئاسمانی ئەمەریکی ناسا بە مانگە دەسکردەکان لە ڕێکی ھەڕەمەکانی میصر وێنەی گرتن پشت ڕاستی وردی نەخشەکەی ئەم گەورە زانایەی کردەوە ئەوە نەبێت (١ پلە) جیاوازیان ھەبوو ئەویش ھیچ نییە چونکە بە دەست ئەم خەریتە کێشراوە بەتایبەتی خەریتە کۆنەکان کە وەک سەرچاوە سوودی لێ وەرگرتووە نەقڵی کردووە و لەگەڵ ئەو خەریتانەی خۆیدا لێکی داون و لە یەک نەخشەی کۆیکردوونەوەتەنانەت نەخشەکانی ئەم زانایە ھەندێ زانیاری وردی تێدایە کە لەسەردەمی نوێشدا نەزانراو بوو بۆ نموونە لەسەر نەخشەی ئەمریکا ناوی ئەو جێگایانەی نوسیوە کە چ جۆرە ڕووەک و چ جۆرە ئاژەڵ و چ جۆرە گەل و ھۆزێکی تێدایە ھەروەھا چ جۆرە ماسی و خواردنێکی ئاوی لێیە ھەروەھا جۆری خاکەکەی چییە وە بۆ چ کشتوکاڵێک شیاوە
ھەڵکەوت زاھیر
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢ پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:ئاوازدانەرانی کورد پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:زیندووان
پیری ڕئیس
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٤٦٠ پۆل:مردووانی دەیەی ١٥٥٠ پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
بڕیارنامەی ١٧٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٩٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:قوبرس لە ٢٠٠٧
یاری ئینگلتەڕا ـ سکۆتلاند ۱۸۷٢
یاری ئینگلترا بەرامبەر سکۆتلەندا لەساڵی ۱۸۷٢، بەیەکەم یاری فەرمی مێژووی تۆپی پێ دادەنرێت. یارییەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٨٧٢ ئەنجامدرا لەیاریگای هامیلتۆن کریسێنت لە سکۆتلاند. ئەنجامی یارییەکە هیچ بە هیچ کۆتایی هات. یارییەکە بەئامادەبوونی ٤ هەزار کەس بەڕێوەچوو.
سەرچاوە
ویکی ئینگلیزی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ژەنەڕاڵ شێرمان (دار)
ژەنەراڵ شێرمان (ئینگلیزی:) دارێکی زەبەلاحی (Sequoiadendron giganteum)ە کە دەکەوێتە دارستانی مەزنی پارکی نەتەوەیی سێکویا لە ناوچەی تولار، لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا. بە گوێرەی قەبارەکەی ئەوە گەورەترین درەختی زیندووی تاک بنەرەتییە لەسەر زەوی. تەمەنی بە نزیکەیی ٢٣٠٠ تا ٢٧٠٠ ساڵ دەخەمڵێنرێت.
لەکاتێکدا ژەنەراڵ شێرمان گەورەترین داری زیندووە، ئەوە گەورەترین داری تۆمارکراوی مێژوویی نییە داری لیندسی کریک، کە زیاتر لە ٩٠٬٠٠٠ پێ سێجا (٢٬٥٠٠مەتر سێجا) نزیکەی دوو جار قەبارەی جەنەراڵ شێرمان، لە ساڵی ١٩٠٥ بە گەردەلوولێک کەوت. ڕیدوودی کەناری گەورەتری تر، کرینێڵ کریک جاینت، کەناری سووروود (Sequoia sempervirens) لە ناوەڕاستی ١٩٤٠کان لە نزیک ترینیداد، کالیفۆرنیا، مەزەندە دەکرێت کە ١٥–٢٥٪ گەورەتر بێت لە داری ژەنەراڵ شێرمان.
مێژوو
وێنۆک|چەپ
ژەنەراڵ شێرمان بە ناوی ژەنەڕاڵی جەنگی ناوخۆی ئەمریکا ویلیام تێکومێ شێرمان ناونراوە. چیرۆکە فەرمییەکە، کە لەوانەیە ئەپۆکریفەل بێت، بانگەشەی ئەوە دەکات کە دارەکە لە ساڵی ١٨٧٩ لەلایەن سروشتناس جەیمس وۆلڤێرتۆنەوە ناونراوە، کە وەک ملازمێک لە ٩ ی ئیندیانا کاڤالری ژێر دەسەڵاتی ١٨٧٩ خزمەتی کردووە.
حەوت ساڵ دواتر لە ساڵی ١٨٨٦دا خاکەکە ھاتە ژێر دەستی کۆلۆنی کاوەیا کە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی یۆتۆپییە کە ئابوورییەکەی لەسەر بنەمای چوونەژوورەوە بووە تێبینی ئەو ڕۆڵە تەوەرەی کە شێرمان لە شەڕی ھیندی و ڕاگواستنی بەزۆری لە ھۆزە ڕەسەنەکانی ئەمریکادا گێڕایەوە، بە شانازیی کارل مارکسەوە ناوی دارەکەیان ھێنایەوە. ھەرچۆنێک بێت کۆمەڵگەکە لە ساڵی ١٨٩٢ دا ھەڵوەشایەوە، بە پلەی سەرەکی لە ئەنجامی دامەزراندنی پارکی نەتەوەیی سێکویا و دارەکە گەڕایەوە ناوەکەی پێشووی.
لە ساڵی ١٩٣١، دوای بەراوردکردن لەگەڵ دار ژەنەراڵ گرەنتی نزیک، جەنەراڵ شێرمان وەک گەورەترین دار لە جیھاندا دەستنیشان کرا یەکێک لە ئەنجامەکانی ئەم پرۆسەیە ئەوە بوو کە قەبارەی دار بە شێوەیەکی فراوان وەک ستانداردی دامەزراندن و بەراوردکردنی قەبارەی دارە جیاوازەکان پەسەند کرا.
لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ گەورەترین لق لەسەر دارەکە (بە گشتی دەبینرێت، لە وێنە کۆنەکاندا، وەک "L" یان شێوەی گۆڵف، دەرھێنراوە لە نزیکەی چارەکێک لە ڕێگا بۆ خوارەوەی سندوقەکە) تێکشکا. ھیچ شایەتحاڵێک نەبوو بۆ ڕووداوەکە، لق و لقەکەش لە زۆربەی درەختەکان گەورەترە. ئەندازەی زیاتر لە ٢ م و درێژی زیاتر لە ٣٠ م – بەشێک لە پەرژینی دەوروبەری تێکشکا و شۆستەی ڕێڕەوی دەورووبەری تێکدا. وا بڕواناچێت کە تێکچوونەکە نیشاندەری ھیچ نائاسایییەک بێت لە تەندروستی درەختەکە، و تەنانەت لەوانەیە میکانیزمێکی بەرگری سروشتی بێت لە دژی دۆخی نالەباری کەشوھەوا.
لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١، دارەکە لە فۆری ئەلۆمینیۆمدا پێچرابوو بۆ پاراستنی لە ئاگرە ئاڵۆزەکانی KNP.
ڕەھەندەکان
لەکاتێکدا بە گەورەترین دار ناسراوە، ژەنەراڵ شێرمان نە بەرزترین درەختی زیندووی ناسراوی سەر زەوییە (ئەو جیاکارییە ھی داری ھایپەریۆنە، ڕەدوودی کەناری)، و نە فراوانترینە (ھەردووک گەورەترین قوبر و گەورەترین باوباب قەراغێکی گەورەتریان ھەیە)، و نە کۆنترین دارە زیندووە ناسراوەکانی سەر زەوی (ئەو جیاکارییە سەر بە کەنجێکی گەورەی کەنار دەریایە). بە بەرزی ٨٣٫٨ مەتر، بە ئەندازەی ٧٧ مەتر، قەبارەی مەزەندەکراوی بۆڵی ٣م و تەمەنی خەمڵێنراوی ٢٬٣٠٠–٢٬٧٠٠ ساڵ، باھیچ درمیان بلندترین، درشت ترینن:
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:کۆنترین درەختەکان
فینیکس (ئەریزۆنا)
فینیکس پایتەختی ویلایەتی ئەریزۆنایە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. گەورەترین شاری ئەریزۆنایە. ژمارەی دانیشتووانی ١٬٦١٥٬٠١٧ کەسە (سەرژمێری ٢٠١٦)، پێنجەم گەورەترین شاری ھەموو ئەمریکایە.
فینیکس لە ساڵی ١٨٦٧ وەک کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی لە نزیک بەیەککەوتنی ڕووباری خوێ و گیلا دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٨١ وەک شارێک ناسرا فینیکس دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی بیابانی سۆنۆراوە، ئاووھەوایەکی بیابانی ژێر خولگەیی ھەیە. لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی کەناڵەکانی ئاودێری بەشداری لە گەشەکردنی کشتوکاڵدا کردووە و چەندین بەروبوومی ڕەسەنی ھێناوەتە ئاراوە کە بەشێکی گرنگن لە ئابووری فینیکس وەک (ئەلفافە، لۆکە، ترشوپو و کا (بۆ بازرگانی ئاژەڵی گرنگ) ماونەتەوە. لەڕاستیدا ئەم بەروبوومانە (جگە لەئاوو ھەواو مس) وەک ھێزێکی بزوێنەر بۆ ئابووری فینیکس مایەوە تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم، کاتێک پیشەسازییە تەکنەلۆژییە بالاکان لە ناوچەکە گەشەی سەند وەک پرۆژەکانی وزەی خۆر لە بواری ھەواسازی بۆ وەرزی ھاوین ئاسودەیی بۆ دانیشتووان دابینکرد.
تێکڕای گەشەی ساڵانەی دانیشتووانی شارەکە لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٦٠ تا ناوەڕاستی ٢٠٠٠ لە سەدا چوار بووە. ئەم ڕێژەی گەشەکردنە لە ماوەی پاشەکشە مەزنەکەی نێوان ٢٠٠٧ بۆ ٢٠٠٩ دا خاو بووەوە، بەڵام بە ھێواشی چاک بووەوە. فینیکس ناوەندی کەلتووری دۆڵی سەن و تەواوی ویلایەتەکەیە.
مێژوو
بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ گەلی ھۆھۆکام ئەو خاکەیان ئاوەدان کردەوە کە دواتر بوو بە فۆنیکس و ٢١٧ کم کەندوێلەی ئاودێرییان لەسەر ئەم خاکە چۆڵە بەبیابانە پڕ لە شڕە دروست کرد. ئەم کەناڵانە دواتر وەک بەشێک لە پڕۆژەی کەناڵی ئەریزۆنا لە ناوەندی ئەریزۆنا و پڕۆژەی ھایدن ڕۆدس ئارکاد بەکار دەھێنرا، خەڵکی ھۆھۆکام گەواھیدەری دیاردەی ١٠٠٦ ی سوپەرنۆڤا بوون دوای دۆزینەوەی بەرد کە ئاماژەی بە ئەگەری ئەمە دەکرد، ئەمەش یەکەم شارستانییەتی باکووری ئەمریکا بوو کە ڕاپۆرتێکی لەسەر ڕووداوێکی ئابوری گەورە دا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی ئەریزۆنا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٦٧ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٦٨
بڕیارنامەی ١٧٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٦٩٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
زنجیرەچیای سایان
چیاکانی سایان (ڕووسی؛ Соёны: Соёны، تورکی کۆن: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤) زنجیرە چیایەکن لە باشووری سیبریا، ڕووسیا (کۆماری توڤا بە تایبەتی) و باکووری مەنگۆلیا (تورکستان). لە ڕابردوودا وەک سنووری نێوان مۆنگۆلیا و ڕووسیا خزمەتی دەکرد.
لووتکەی تاوەری چیاکانی سایان و دەریاچە ساردەکانی باشووری ڕۆژاوای توڤا بەرز دەبێتەوە بۆ ئەو سێبەرانەی کە تێکەڵ دەبن بە یەکێک لە ڕووبارە گەورەکانی سیبریا، ڕووباری یەنیسێی، کە بە درێژایی ٣٤٠٠ کیلۆمەتر لە باکوور دەڕژێت بۆ ئۆقیانووسی باکوور ئەمە ناوچەیەکی پارێزراو و دابڕاوە، کە لە ساڵی ١٩٤٤ەوە لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە داخراوە.
جوگرافیا
لە ٩٢°E سیستەمی سایانی ڕۆژاوا بە Ulug-Khem (ڕووسی: ١٩٠٠)یان ڕووباری یەنیسێی سەروو، و لە ١٠٦ پلەدا، لە ناوەوەی ڕۆژھەڵاتیدا، لە سەروو خەمۆکی دۆڵی سێلێنگا-ئۆرخۆن کۆتایی پێ دێت. لە تەختەی مەغۆلەوە ڕووکەشی لەسەر ھەموو نەرمییەکە، بەڵام لە دەشتای سیبریاوە زۆر تیژترە، سەرەڕای ئەوەی کە مەوداکە بە پشتێنەیەکی فراوان لە مەودای لاوەکی کارەکتەرێکی ئەلپاین داپۆشراوە، بۆ نموونە مەوداکانی یوسینسک، ئۆیا، تونکا و کیتۆی.
لە نێوان شکاندنی یەنیسێی و دەریاچەی خوڤسگۆل لە ١٠٠°٣٠'ە. سیستەمەکە ناوی یەرگیک-تایگاش ھەڵگرتووە گوڵەکە لەسەر ھەموو ھەژارەکانە، ھەرچەندە ناوچە باڵاکان دارستانی باش لە لارچ، کەنج، جونیپەر، بێرچ و ئاڵدەر، لەگەڵ ڕۆدۆندرۆنس و جۆرەکانی بێبەریس و ڕیبز ھەڵدەگرن. لیخێنەکان و پڵۆسەکان زۆرێک لە بۆلدەرەکان دەپۆشن کە پەرتەوازە بوون بەسەر سەرەوەی لێوەکان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:چیاکانی سایان پۆل:زنجیرەچیاکانی مەنگۆلیا
سێوە
سێوە (١٩٦٣ ز - ١٨٩٠ ز) گۆرانیبێژ و مەقامبێژی کوردی لە دایک بووی کۆیەیە.
ژیان
لە ساڵی ١٨٩٠ دا لەگەڕەکی بەفریقەندی کۆیە لەدایکبووە و لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا لە ڕۆژی ١٩٦٣.١٢.٠٩ دا کۆچی دواییکردووە.
مەقامی سێوە
مەقامەکانی سێوە بەدەقە وێژەییەکەیەوە، لەناو ئاو ھەوایەکی سازگاری کوردەوارین بەپێی قۆناغ و سەردەمی ژیانی خەڵکەکە خوڵقان. بابەتەکانی ھەموویان موڵکی کوردن و بۆ کورد گوتراون و پڕن لەچەمکی خۆشەویستی ئەڤین و دڵپاکی و جوانی و ئازایەتی و بەرخودان کە ھەموویان بابەتی نەمرن و کورد ھەمیشە شانازییان پێوە دەکات.
شاعیری میللی بەیت و بەندەکانی خاڵە سێوەی مەقامزان لە دەربڕینی ڕەوانبێژیدا، بۆ دەرخستنی جێ چاکیی ئافرەتی شۆخ و شەنگی گورج و گۆڵ و گەردن ھەڵکشاوی چاوگەش، تا ماینی سنوور و کارمامزی مل بەقەرێتە و قورینگی گەردن بەرزو سەقەر باڵەبان و کەوی وڵاتەکەی خۆی ھەبووبێ بەگیانلەبەری دوورە ووڵات و نەبینراوی وەکو زەرافەو کەنگەر و تاوس و تووتی نەچوواندووە.
ھەتا چۆم و چۆماڵ و ڕووبار و کۆلاوی داوێنی شاخەکانی خۆی ھەبووبێ، بیری بۆ دەریا و دوورگەو کەنداو و کەشتی و نەچووە و تاکو دارو درەخت و گوڵ و گیاو گوڵی بۆن خۆش و چنار و شەنگەبێ و سێو و نارنج و لێمو و ھەڵاڵە ورەیحانی خۆی بووبێ، دەستی بۆ دارو درەخت و گوڵی بێگانە درێژ نەکردووە و ھەیکەلی دەقە وێژەییەکانی پێ ھەڵنەبەستوون.
ھەر چەندە سێوە مەقامزانێکی میرات گری مەقامزانانی کۆیەی سەدەی نۆزدەم بووە، کە ئەمین ئاغای ‌حەوێزی ناسراو بە "ئەختەر"ی شاعیرو مەقامشوناس بەردی بناغەی ئەو ھونەرەی داناو مەقامەکۆنەکانی پێش خۆی نوێکردەوە و مەقامزانی وەک "مەربین" و "نەشئەتی ڕەشید ئاغا" لە دیوەخانەکەی ئەودابوونە سوارچاکی ھونەری مەقامی ڕەسەنی کوردی و دوای ئەوانیش "پووتێ" و "حاجی یەگەورە" و "عەبەی چایەچی" و "حەنیل"‌ بوونە جێگریان و پەرەیان بەھونەری مەقام داو ئینجا سێوە لەسەردەستی ئەوان فێری ھونەری مەقامی ڕەسەنی کوردی بوو، بەڵام دەبێ ئەو ڕ‌استیەش بڵێین کە سێوەی ھونەرمەند کتومت مەقامەکانی ئەوانی نەجووییەوە بەڵکو پەرەی پێدان و سۆزی خۆی خستەپاڵ.
جگە لەو ٥ مەقامەی کە خاڵە سێوە لە ساڵی ١٩٥٢دا لە ئێستگەی ڕادیوی کوردی بەغدا تۆماری کردن گەلێ مەقامی ڕەسەنی دیکەشی بەتۆمارنەکراوی مانەوە لەوانە مەقامی "پاییز"ە کە کەم کەس گوێی لێ بووە و لێرەدا بەشێکی لێ بڵاو دەکەینەوھ:
گەلی برادەرینە ئەمن پاییزەکم گەییەتێ چ پاییزەکێ‌ فەقیرە! کە دارە بەنی ماڵ وێران سێبەری خۆی لەمن دەکاتە سەرە تیرە ئەگەر دری خەرکی ئەو عەیامەی بریندارە بەشیران، بەتیران بەماری دە دنیایێ بەڵام دری منی غەریبە مارێ بریندارە لۆ کیژۆرەکی چاردە ساران تازە لە مەمکۆڵانی گەڕاینەوە شیرە!!
لە تافی لاویدا ئاشقی "وارێ"ی کچی یوسف ناوێک دەبێ بەئیشقی ئەو کچە نازدارە گاورەوە ھونەری مەقام و بەستەی کوردی لەلا دەخولقێ و بەتایبەتی لەو سەردەمەی، کە ئەو کچە شۆخە عە‌‌شقەکەی لەگەڵدا ئاڵوگۆڕ دەکرد و وردە وردە ئاوازی مەقامی ڕەسەنی کوردی لە حەتیل و پووتێ و عەبەی چایەچی فێردەبوو و بەعیشقی "وارێ"ی دۆستی ناسک و نازداری پەرەی بە ئاوازەکانی دەدا، کاتێکیش کە "وارێ"ی نابێ بە خێزانی ئەو و بەنابەدڵی، باوکی دەیداتە خزمێکی خۆی، ئەو مەقامانەی پەردەیەکی خەماوییان بەسەردا ھەڵدەکێشرێ.
سێوە لەسەرەخۆ ھونەری مەقامەکانی بەرزکردەوە تاکو بووە میراتگری مەقامزانەکانی شاری کۆیە، بەڵام کت و مت ھەمان ڕێبازی ئەوانی نەگرت، بەڵکو خۆی بووە خاوەن ڕێبازێکی ھونەریی مەقامی ڕەسەنی کوردی.
سێوە بووە مەقامزانێکی بەدەستەڵات، چونکە ھەروەک لە ئاوازی کۆن شارەزابوو، لە داھێنانی ئاوازی نوێ و تازەکردنەوەی ئاوازی کۆنیش شارەزاتر بوو، بۆیە لەکاتی مەقامبێژیدا ھەمیشە زاڵ بوو بەسەر ئاوازی مەقامەکانی دا و بە بەھرەی ھونەریی خۆی دەستکاریی تێدا دەکردن بەبێ ئەوەی لە سنووری گشتی بنەما سەرەکییەکانی ئەو مەقامانە دەرچێت.
بەکەمێک سەرنجدانی دەقی بەندو بەیتەکانی مەقامەکانی و ھەڵسەنگاندیان لەڕووی وێژەی و ھونەرییەوە ئەم ڕاستییانەی خوارەوە ئاشکرا دەبێت:
١- بابەتەکانی ھەموویان لە کۆمەڵگای کوردەوارییەوە ھەڵقوڵاون و بۆ کورد گوتراون و پڕن لە ووشەی ناسکی خۆشەویستی و ئەڤین و سوارچاکی و ئازایەتی و وەفاداری و مەردایەتی.
٢- مەقامەکانی بەدەقی وێژەی و ئاوازەوە، لەناو ئاووھەوایەکی سازگاری کوردستانەوە خولقاوە، سیمفۆنیا و تۆمارێکی ڕووداوە کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەکانی کۆمەڵی کوردەوارین و بەپێی قۆناغی ژیانی خەڵکەکە خولقاون.
تەحسین تەھا
تەحسین تەھا (لەدایکبووی ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٤١ لە ئامێدی - مردووی ٢٨ی ئایاری ١٩٩٥ لە ھۆڵەندا) گۆرانیبێژێکی کورد بوو. تەحسین تەھا لە چەند بەرھەمێکی شانۆ ییشدا نواندنی کردووە.
سێوە
مەقامی سێوە
٣- شاعیری میللی و فۆلکلۆریی بەیت و بەندەکانی لە دەربڕینی ڕەوانبێژیدا بۆ دەرخستنی جوانیی ئافرەت، تا کارمامزی مل و بە قەرێتە و قورینگی گەردەن بەرز و سەقەری باڵەبان و کەوی وڵاتەکەی خۆی ھەبووبێ، بەگیانەوەری دوورە وڵاتی وەک زەرافەو کەنگەر و تاووسی نەچوواندووە.
تەحسین تەھا
ژیانی سەرەتایی
تەحسین تەھا ساڵی ١٩٤١ لە ئامێدی لە دایک بووە. چونکە باوکی فەرمانبەر بووە، لە گەلێک شار و شارۆچکە و ناوچەی دەڤەری بادینان ژیاوە، بۆیە تەحسین خوێندنی لە ناوچەی مانگیش و باتووفە و شاری دھۆک تەواو کردووە و دوای خوێندنی قۆناغی ناوەندی، چووەتە بەغداد و لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان وەرگیراوە و خۆی فێری ژەنینی ئامێری عوود کردووە و پڕۆڤەشی لەسەر سترانبێژی کردووە و ھاتوچۆی ئێستگەی ڕادیۆی کوردی کردووە لە بەغدا و لەو ئێستگەیەدا سترانی بەسۆزی پێشکەش بە گوێگران کردووە.
ژیانی ھونەریی
تەحسین تەھا ساڵی ١٩٥٨، یەکەم گۆرانی خۆی بە ناوی «ئەشکەرا ناکەم یا لبەر ڤی دڵی» بڵاو کردووەتەوە. تەحسین تەھا ھاوینی ١٩٦٤، خوێندنی ھونەرە جوانەکان تەواو دەکات و بۆ پاییزی ئەو ساڵە دەکرێت بە مامۆستای پەروەردەی ھونەر لە قوتابخانەی مەخمووری سەرەتایی لە پارێزگای ھەولێر. گەلێک چالاکیی ھونەریی لە بواری مۆسیقا و سروودی نیشتمانی لەو شارۆچکەیەدا دەنوێنێت و بزووتنەوەی شانۆش لە شارۆچکەکە پێش دەخات و ماڵەکەیشی دەکاتە مەڵبەندێکی ھونەری و یانەی مۆسیقازان و گۆرانیبێژانی کورد. تەحسین ساڵی ١٩٦٨ دەگوێزێتەوە بۆ شاری ھەولێر و لە قوتابخانەی یەکەمی نموونەیی ھەولێر دەکرێت بە مامۆستای سروود و مۆسیقا، گیانی ھونەریی لە نێو قوتابییەکانیدا پەروەردە دەکات و لە دەرەوەی قوتابخانە‌شدا لەگەڵ دەستەیەک لە مۆسیقازان و ھونەرمەندی ئەم شارە تیپی مۆسیقای ھونەری ھەولێر دادەمەزرێنێت. ھونەرمەند تەحسین تەھا لە بەشی چالاکیی ھونەریی سەر بە بەڕێوبەرایەتی گشتی پەروەردەی ھەولێر دەکرێت بە ڕاھێنەری مۆسیقا و سروودی قوتابخانەکان و دەستەیەکی باش لە قوتابییەکانی فێری مۆسیقا دەکات.
سێوە
مەقامی سێوە
٥- دانەرانی ئەو دەقانەی مەقامەکان وەستایانە سوودیان لە کەلەپووری ئایینی و نەتەوایەتی کورد وەرگرتووە، ھەروەک لەدەقی بەندەکانی مەقامی سە‌‌حەر و گورێ و کراسی شەنگ مێرەم دا گەلێک نیشانەی ئایینی وەک نەفخی سوور و گفتوگۆی حەزرەتی مووسا لەگەڵ‌ باری تەعالا و شەیتانی لەعین و نیشانەی کوردی وەک مەم و زین و بەکر مەر گەوەر و عەلی بەگی داسنی و گەلێ نیشانەی دیکە و بەمانە ڕەسەنایەتییەکی تەواویان داوە بەمەقامەکانی سێوە.
تەحسین تەھا
کۆچی دوایی
تەحسین تەھا لەو سەردەمەی کە باری کوردستان سەخت بووە چووەتە وڵاتی ھۆڵەندا و چەند ساڵێک لەو وڵاتەدا ژیاوە، تاکوو لە ٢٨ی ئایاری ١٩٩٥دا لە نەخۆشخانەیەکی ئەو وڵاتە بە نەخۆشیی دڵ کۆچی دوایی دەکات و تەرمەکەی لە ٤ی حوزەیران دەگاتەوە کوردستان و لە ئامێدی بە خاک دەسپێردرێت.
سێوە
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
تەحسین تەھا
ھونەری تەحسین تەھا
ئاوازەکانی ئەم ھونەرمەندە پتر لە ئاوازی میللی و کەلەپووری ھونەری نەتەوایەتی کوردەوە وەرگیرابوون و گیانی ژیانی گوند و لادێیان پێوە دیار بوو؛ ھەموویان لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئەڤین و خۆشەویستییەوە سەریان ھەڵدابوو، زۆربەی ئەو ئاوازانەیشی لەسەر مەقامی بەیات دەگوتران، چونکە لەگەڵ دەنگە بەسۆزە‌کەی دەگونجا و لە مۆسیقازان و ئاوازدانەرەکانی کورد زۆر ڕای لە دڵشاد سەعید و ئەنوەر قەرەداغی بوو، لە گۆرانیبێژەکانیش زۆر ڕای لە محەممەد عارفی جزیری و تایەر تۆفیق و شەماڵ سائیب بوو. ئەنوەر قەرەداغی لەبارەی تەحسین تەھا وتوویەتی: «بە ھونەرەکەی خزمەتێکی باشی بە ھونەری نەتەوەکەی کرد و توانیبووی شوێنی خۆی لەناو دڵی جەماوەرکەی بکاتەوە و ھەمیشە ھەوڵی داوە کە قورسایی خۆی بپارێزێت».
قەزای سلێمانی
قەزای سلێمانی یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شاری سلێمانییە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە ٨٢٩،٢٤٥ نەفەر.