cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نەجمەددین تەھا
ئاشنایی لەگەڵ بیری ئیسلامیی میانڕەو
مامۆستا شێخ نجم الدین ھەر لە قۆناغی فەقێیەتی یەوە بە ھۆی ئیسلامخوازی و دینداری خۆیەوە بەردەوام  بە دوای کۆمەڵ و کەسانی خواناس و چاکەکاردا گەڕاوە ، بۆیە ھەر لە تافی لاوێتیدا لەگەڵ زانای ناودارى کوردستانی رۆژھەڵات  (خوالێخۆش بوو / مامۆستا ئەحمەدی موفتی زادە ) ناسراویی و ھاوڕێیەتی ھەبووەو، برایەکی کاک ئەحمەد بە ناوی (ھادی موفتی زادە) لە خزمەتی مامۆستادا خوێندوویەتی ، دواتر ئاشنایەتی لەگەڵ کۆمەڵەی ( برایانی موسڵمان) دا پەیدا کردووە و سه‌رسام بووە بە پەیام و ئامانجە ئیسلاحخوازیەکەیان ، بۆیە پەیوەندی لەگەلَ بەستوون .. خوالێخۆش بوو مامۆستا ( عومەر ڕێشاوی ) لە یاداشتێکی خۆیدا نوسیویەتی: ( مامۆستا سید نجم الدین یەکێک بوو لەو برایانەی ھەر لە ڕۆژە بەراییەکانی بانگەوازی برایانه‌وه‌ ، جێگە متمانەی تەواوی ھەموو لایەکمان بوو ، دڵسۆزانە ھات بە دەم بانگەوازو ئەرکەکانیەوە)وه چالاکانە لە خزمەتی ئەو رەوتە میانڕەوەدا بووەو ،لە سەنگەری مزگەوت و خوێندنگا شەرعیەکەیەوە ، خزمەتی كةورەو بەرچاوی پێشکەش بە رەوتى ميانەرەوى و ئيصلاح  کردووە.
به‌رهه‌مه‌كانی
خوالێخؤشبوو ھێندە خەمی وانە وتنەوەو پێگەیاندنی مامۆستایانی ئایینی لە لا گەورە بوو  ، کە پێی وابووه‌ لە ھەموو کارێکی تر گرنگ تر و پێویست ترە  ، بۆیە کەمتر بیری لە نوسین و دانانی کتێب کردوەتەوە ، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەر داواو پێشنیاری ژمارەیەک لە دۆست و قوتابیانی چەند بەرھەمێکی بۆ چاپ نوسیوە ، لەوانە ( لە بەرھەمەکانی باوەڕ – لە چاپدراوە ) ( دابەشکردنی میرات) کە لە لایەن (مامۆستا جعفر محمد ڕلماس)ەوە لەسەر کاسێتی دەنگیەوە گوێزراوەتەوە بۆ سەر کاغەزو نووسراوەتەوەو ئامادەکراوە بۆ چاپ  ، (فیقھی نوێژ – دەستونسە ) ئەمە جگە لە نووسینی چەندین دەقی ( فەتوا) ی شەرعی و نووسینی ( حاشیە  ) لەسەر کتێبە گەورەکان و نووسینەوەی دەقی وتارەکانی ڕۆژی ھەینی بە کورتکراوەیی و بە شێوەی سەرەقەڵەم  ، ئەمە سەرە ڕای (CD) یەکی (MP٣)  کە (٤٠) وتاری لە خۆ گرتووە و چەندین کاسێتی وتار و محازه‌راتی ڤیدیۆیی.
وه‌فاتی
پاش گەڕانەوەی لە سەفەرێكى چةند رؤژە بؤ دةفەري گەرميان و پێكەشكردنى چەندين محازەرەو ووتار لەو سه‌فه‌رەیدا، ھەر ئەو شەوەی کە دەگاتە ماڵەوە، کتوپڕ باری تەندروستیی بە خراپی تێک دەچێت و تووشی نەخۆشی ( جەڵتەی دڵ ) دەبێت و، بە پەلە دەگەیەنرێتە نەخۆشخانەی سلێمانی .. دوای کەمتر لە ( ٤٨) کاتژمێر لەو نەخۆشیە کتوپڕە، سەرەنجام لە شەوی ( ١٧ لەسەر ١٨ ی مانگی ئازاری ( ١٩٩٧) دڵی ئةم زانا پایه‌به‌رزی كورد له‌كارده‌كه‌وێـت و ماڵئاوایی لە دنياى فانى ده‌كات ،دوا وتەی کە لەو نەخۆشیەیدا لە نەخۆشخانەی سلێمانی لە زاری بیسترا، ئەم دێڕە شیعره‌ى ئيمامى شافعى بوو:-
"فَلَّما قَسَا قَلبي وَ َضَاقَتْ مَذَاهِبِي //// جَعَــلتُ الـرّجَــا مِـنّــِي إليَكَ سُــلَّـمَا"
واته‌..: پاش ئەوەی دڵم قەسوەت گرتویەتی و گشت ڕێگاکان لەبەردەممدا تەسکبونەتەوەو ڕێگای دەرباز بوونم لێ گیراوە و ھیچ چارەیەکم نیە ، ھاتووم بۆ لای تۆ ئەی پەروەردگارم ، ئومێدم بە بەزەیی و ڕەحمەتە فراوانەکەت ، کردووە بە پەیژە بۆ ئەوەی بەزەییت پێمدا بێتەوە ..
عەلی ڕوخزادی
عەلی ڕوخزادی (١٩٤٦-١٧ی ئایاری ٢٠٠٧، بە فارسی: علی رخزادی) زمانناسێکی کورد و مامۆستای زانستگای کوردستان بوو که له گوندی میشیاو نزیک بە سەرسێف لە ناوچەی سنووری سەرشیو سەر به شاری سەقز له ڕۆژھەڵاتی کوردستان له دایک بوو.
ژیان
عەلی ڕوخزادی لە شارەکانی سەقز و سنه چووەتە بەرخوێندن و خوێندن سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندی تواو کردووه. له ساڵی ١٩٦٣ له سنە بوو به مامۆستا. له دوای چەن ساڵ مامۆستایی و هاوکات خوێندن له زانستگا، دکتۆرای زمان و ئەدەبی فارسیی لە زانکۆی تاران وەرگرتووە و ئەندامی کۆڕی زانستیی زمانی کوردی بووە. عەلی ڕوخزادی لە ساڵی ٢٠٠٧ له بەر نەخۆشی دڵ و گورچیله له شاری سنە کۆچی دوایی کرد.
بەرھەمەکان
بە فارسی:
بە کوردی:
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧ پۆل:زمانەوانانی کورد پۆل:زمانەوانانی کوردی پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بی ئێم دەبلیوو
ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی ١٩١٦(لەلایەن Karl Friedrich Rapp) لە شاری میونشن لە باڤاریا دامەزراوە. بی ئێم دەبلیو لە ئەڵمانیا، بەڕازیل، چین، ھیندستان، ئەفریقای باشوور وە ئەمریکا ئۆتۆمبێل بەرھەمدەھێنێت، لە ساڵی ٢٠١٥ بی ئێم دەبلیوو دوانزەھەمین کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل بوو لە جیھاندا کە زیاتر لە ٢ میلیۆن ئۆتۆمبێلیان بەرھەمھێنا.
بەرھەمەکانیان لە ژێر ناوەی بی ئێم دەبلیوو، بی ئێم دەبلیوو ئێم (کە توانا و چالاکی زیاتری ھەیە)، بی ئێم دەبلیوو ئای (کە بەئۆتۆمبێلە کارەباییەکان دەناسرێنەوە) بەرھەمدەھێنن. ھەروەھا ھەریەک لە مینی و ڕۆڵز-ڕۆیس یش سەر بە کۆمپانیای بی ئێم دەبلیوون.
١٩١٦-١٩٢٣: بەرھەمھێنانی بزوێنەری فڕۆکە
لە بنەڕەتدا بی ئێم دەبلیوو دەگەڕێتەوە بۆ سێ کۆمپانیای سەربەخۆی ئەڵمانی؛ ڕاپ مۆتۆر ڤایکەر RMW، بایەر فلوگزوک ڤایکەر BFW وە AWE. بەڵام سەرەتای ناوەکە گەڕایەوە بۆ ڕاپ مۆتۆر ڤایکەر RMW کە تایبەت بوو بە بەرھەمھێنانی بزوێنەری فڕۆکە. پاشان دوای ئەوەی کە کارل راپ دامەزرێنەری کۆمپانیاکە، کۆمپانیاکەی جێھێشت ناوی کۆمپانیاکە گۆڕدرا بۆ باڤاریان مۆتۆر ڤایکەر BMW.
بی ئێم دەبلیوو یەکەم بزوێنەری فڕۆکەی خۆی دروست کرد بە ناوی BMW IIIa کە سەرکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی بەھۆی کەمی بەکاربدنی سووتەمەنی و چالاکیەکی زۆر ، داواکاریەکی زۆر لەسەر ئەم بزوێنەرە بوو لەلایەن سوپای ئەڵمانیا ؛ ھەر ئەمەش بوو بووە ھۆی فراوان بوونی بی ئێم دابلیوو. لە کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٨ بەپێی پەیمانی ڤێرسای کۆمپانیای بی ئێم دەبلیوو ناچار کرا بە راگرتنی بەرھەمھێنانی بزوێنەر ی فرۆکە. بۆ بەردەوامی خۆی بی ئێم دەبلیوو بەردوامبوو و چالاکیەکانی خۆی گۆڕی و دەستی کرد بە بەرھەمێنانی کەلووپەلی بیناسازی و کەل و پەلی شەمەندەفەر.
١٩٢٣-١٩٣٩: بەرھەمھێنانی مۆتۆرسایکل و ئۆتۆمبێل
دوای پەیمانی ڤێرسای بی ئێم دەبلیوو لە چالاکی نەوەستا لە ساڵی ١٩٢٣ھەستا بە دروست کردنی مۆتۆرسایکل بە ناوی BMW R32. پاشان ھەستان بە کڕینی کۆمپانیای ئۆتۆمۆبیل ڤایکەر ئیسنەش کە تایبەت بوو بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل و لەو کاتەدا کۆمپانیاکە ئۆتۆمبێلێکی بەرھەم دەھێنا بە ناوی Dixi 3/15 پاشان بی ئێم دەبلیوو ناوەکەی گۆڕی بۆ BMW 3/15.
لە ساڵی ١٩٣٢ بی ئێم دەبلیوو یەکەم ئۆتۆمبێلی خۆی دیزاین کرد بە ناوی BMW3/20 کە بزوێنەرێکی ٤ پستۆنی لەسەر بوو.
لە سالی ١٩٣٣ بی ئێم دەبلیوو بزوێنەری ٦ پستۆنی بەرھەمھێنا بۆ BMW 303، پاشان توانیان بەرھەمەکانی خۆیان فراوان بکەن بۆ بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی سیدان و کوپێ و وەرزشی.
١٩٣٩-١٩٤٥: جەنگی جیھانی دووەم
دوایی ئەوەی ئەڵمانیا ھەستا بە رێکخستنەوەی خۆی لە ساڵی ١٩٣٠، کۆمپانیاکە ھەستا بە دووبارە دروست کردنەوەو و بەرھەمھێنانی بزوێنەر بۆ فڕۆکە بۆ نازیەکان. کۆمپانیاکە لە میونخ ژمارەیەکی زۆر لە کرێکاری دامەزراند بە گوڕ و تینێکی زیاتر کاریان کرد.
کۆمپانیاکە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە بواری بەرھەمھێنانی بزوێنەری فڕۆکە (بۆ بواری سەربازی) بە جۆرێک توانیان بزوێنەرێکی ھەوایی فڕۆکە دروست بکەن کە بگاتە خێرایی ٨٠٠کم/کاتژمێر، ئەمەش دوای چەندین تاقی کردنەوە.
١٩٤٥-١٩٥٩: دوای جەنگ و بنیاتنانەوە
لەو ماوەیەدا بی ئێم دەبلیوو ڕانەوەستا بەڵکو سوودی لەو کەلووپەلانە وەرگردەگرت کە دەستی دوو بوون یاخوود بێکەڵک بوون بۆ دروستکردنی ھەندێک کەلوپەلی چێشتخانە و دروستکردنی پاسکیل.
لە ساڵی ١٩٤٧ بی ئێم دەبلیوو مۆڵەتی کارکردنەوەی وەرگرت بۆ بەرھەمھێنانی مۆتۆرسایکل، بەڵام ڕیگەیان پێنەدرا کە دەستبکەنەوە بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل، لە ساڵی ١٩٤٨ بی ئێم دەبلیوو  یەکەم مۆتۆرسایکلی خۆی بەرھەم ھێنا دوای جەنگ بە ناوی R24.
لە ساڵی ١٩٥٢ بی ئێم دەبلیوو دووبارە دەستی کردەوە بە بەرھەمێنانی ئۆتۆمبێل، کە توانیان BMW 501 بەرھەم بھێنن.
١٩٥٩-١٩٦٨: مایەپووچ بوون و پۆلی نوێ
لە ساڵی ١٩٥٩ بی ئێم دەبلیوو نزیک بۆوە لە مایە پووچ بوون و کەوتبووە ژێر قەرزێکی زۆرەوە، ھەرچەندە فرۆشێکی زۆریان ھەبوو لە فرۆشتنی ئۆتۆمبێل بەڵام نەیان دەتوانی قازانجێکی وەھای بخەنە سەر، پاشان بی ئێم دەبلیوو ھەستا بە فرۆشتنی بەشێک لە کارگەکانی خۆی بە کۆمپانیای مان ی ئەڵمانی، لەگەڵ ئەوەشدا ئەمەریکان مۆتۆرز چەند جارێک ھەوڵی کڕینی بی ئێم دەبلیوو دا بەڵام بێ ئەنجام بوو.
لە ساڵی ١٩٥٩ لە کۆنگرەی ساڵانە د. ھانس فەیث بەڕیوەبەری کۆمپانیای بی ئێم دەبلیوو پێشنیارێکی کرد کە لەگەڵ دایملەر-بێنز یەک بگرن،بەڵام پێشنیازەکە لەلایەن دایملەر-بێنز ڕەتکرایەوە .بی لە ساڵی ١٩٦٠ بی ئێم دەبلیوو پەرەیان بە پرۆگرامی خۆیاندا و  جەند نوێکاریەکیان کرد بە ناوی نیو کلاسس " پۆلی نوێ Neue Klasse" بۆ بەرھەمھێنانی چەند مۆدێلێکی نوی لە ئۆتۆمبێلەکانیان، لە ساڵی ١٩٦٢ئۆتۆمبێلی سیدان چواردەرگایی نیو کلاسس  ناسێندرا.
١٩٦٨-١٩٧٨ زنجیرەی ٣، زنجیرەی ٥، زنجیرەی ٧ و شەشی تازە
بی ئێم دەبلیوو بۆ یەکەم جار دوای جەنگی جیھانی دووەم لە ساڵی ١٩٦٨ ھەستا بە بەرھەم ھێنانی یەکەم بزوێنەری راستی ٦ پستۆن بە ناوی شەشی تازەی سیدانی گەورە New Six Large Sedan (کە دەکاتە زنجیرەی ٧ ی ئێستا) و شەشی تازەی کوپێ گەورە New Six Large Coupe (کە دەکاتە زنجیرەی ٦ ی ئێستا). لە ساڵی ١٩٧٢ لە جێگای نیو کلاسس، بی ئێم دەبلیوو ئۆتۆمبێلی یەکەم زنجیرەی ٥ ی سیدانی مام ناوەندی ناساند و پاشان لە ساڵی ١٩٧٦ یەکەم مۆدێلی سیدانی کۆکراوە ی ناساند بە ناوی زنجیرەی ٣. لە ساڵی ١٩٧٨ یش سیدانی گەورەی ناساند بە ناوی زنجیرەی ٧.
١٩٧٨-١٩٨٩ بەشی ئێم (M)
لە ساڵی ١٩٧٨ بی ئێم دەبلیوو ئێم ١ ناسێندرا کە یەکەم ئۆتۆمبێلی ناوەندی وەرزشی بوو کە بە ھەماھەنگی لەکەڵ لامبۆرگینی گەشەی پێدرابوو، پشان چەندین مۆدێلی تریان لەو ماوەیەدا بڵاوکردەوە. ١٩٨٥ بی ئێم دەبلیوو - ئێم ٣ەم ئۆتۆمبێلی ناوەندی وەرزشی بوو کە بە ھەماھەنگی لەگەڵ لامبۆرگینی گەشەی پێدرابوو، پشان چەندین مۆدێلی تریان لەو ماوەیەدا بڵاوکردەوە. وێنۆک|١٩٨٥ بی ئێم دەبلیوو - ئێم ٣ لە ساڵی ١٩٨٥ بی ئێم دەبلیوو ئێم ٣ ناسێندرا.
١٩٨٩-١٩٩٤: زنجیرەی ٨ و ھاچباک
لە ساڵی ١٩٨٩ یەکەم زنجیرەی ٨ ناسێندرا و لە ساڵی ١٩٩٢ یەکەم بزوێنەری بی ئێم دەبلیوو ڤی ٧ ناسێندرا.
لە ساڵی ١٩٩٣ یەکەم بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٣ ھاچباک ناسێندرا.
لە ساڵی ١٩٩٣ بۆ ماکلارین فۆرمولا یەک بزوێنەرێکی ڤی ١٢ لەلایەن بی ئێم دەبلیوو بۆی دانرا.
١٩٩٤-١٩٩٩: خاوەندارێتی رۆڤەر، زێت ٣
لە ساڵی ١٩٩٤ بی ئێم دەبلیوو توانی گروپی ڕۆڤەری بەریتانی بکڕێت (کە ئەوکاتە ئەم گروپە پێکھاتبوو لە رۆڤەر، لاند رۆڤەر، مینی و ئێم جی) پاشان رۆڤەر لە ساڵی ٢٠٠٠ تووشی داڕمانێکی ئابووری زۆر بوو بۆیە بی ئێم دەبلیوو بڕیاری دا کە ھەردوو براندی رۆڤەر و ئێم جی بفرۆشێت.
لە ١٩٩٥ بی ئێم دەبلیوو زێت ٣ بە دوو مۆدێلی دوو کورسی کراوە و کوپێ ناسێندرا.
١٩٩٩-٢٠٠٦: مۆدێلی کرۆس ئۆڤەر SUV و رۆلس رۆیز
وێنۆک|١٩٩٩ بی ئێم دەبلیوو - ئێکس ٥ لە ساڵی ١٩٩٩ بی ئێم دەبلیوو یەکەم ئۆتۆمبێلی بەرزی (کرۆس ئۆڤەر) ی خۆی ناساند بە ناوی بی ئێم دەبلیوو ئێکس ٥، کە ئەمەش سەرکەوتنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی و وای لە بی ئێم دەبلیوو کرد پەرە بە زنجیرەی ئێکس بدات، و پاشان لە ساڵی ٢٠٠٣ بی ئێم دەبلیوو ئێکس ٣ ناسێندرا.
لە ساڵی ٢٠٠٣ یەکەم ئۆتۆمبێلی رۆلز رایس لەژێر خاوەندارێتی بی ئێم دەبلیوو بەرھەمھێنرا.
لە ساڵی ٢٠٠٥ بی ئێم دەبلیوو یەکەم بزوێنەری ڤی ١٠ ناسانر لەسەر بی ئێم دەبلیوو ئێم ٥.
٢٠٠٦-٢٠١٣: بەرەو تۆربۆچارج
لە ساڵی ٢٠٠٨ یەکەم بی ئێم دەبلیوو ئێکس ٦ ی بەرز ناسێندرا.
لە ساڵی ٢٠٠٩ یەکەم بی ئێم دەبلیوو ئێکس ١ ی کۆکراوە ناسێندرا.
لە ساڵی ٢٠٠٩ دیزاینەر چریس بانگل دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە بی ئێم دەبلیوو ڕاگەیاند دوای حەڤدەساڵ لە کارکردن.
لە ساڵی ٢٠١٠ یەکەم ئۆتۆمبێلی ھایبرید ناسێنرا بە ناوی ActiveHybrid 7.
٢٠١٣: کارەبایی و ھێزی ھایبرید
بی ئێم دەبلیوو یەکەم ئۆتۆمبێلی خۆی ناساند بە ناوی بی ئێم دەبلیوو ئای ٣ ئۆتۆمبێلی شار BMW i3 City Car لە ساڵی ٢٠١٣, کە یەکەم ئۆتۆمبێلە بۆدیەکەی لە کاربۆن فایبەر دروست کراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ بی ئێم دەبلیوو یەکەی ئۆتۆمبێلی وەرزشی ھایبریدی دروست کرد بە ناوی بی ئێم دەبلیوو ئای ٨ BMW i8، کە یەکەم ئۆتۆمبێلی بی ئێم دەبلیوو بوو بزوێنەرێکی سێ پستۆن ی لەسەرە.
لە ساڵی ٢٠١٣ بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٤ ناسێنرا لە شوێنی بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٣ ی کراوە و کوپێ وە ھەروەھا بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٢ ناسێنرا لە شوێنی بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ١ ی کراوە و کوپێ.
لە ساڵی ٢٠١٤ بی ئێم دەبلیوو ئێکس ٤ ی بەرز (کرۆس ئۆڤەر) ی کۆکراوە ناسێندرا.
٢٠١٨ : ڕاگەیاندنی چەند نەوەیەکی نوێ
لە نیسانی ٢٠١٨ بی ئێم دەبلیوو ئۆتۆمبێلێکی بەرزی (کرۆس ئۆڤەر) کارەبایی خۆی ناساند بە ناوی BMW iX3 کە بە تەواوی ئۆتۆمبێلێکی کارەباییە. وێنۆک|بی ئێم دەبڵیوو ٨ کۆنسێپت و لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ بی ئێم دەبلیوو ٨ ناسێندرا و کە بریاربوو لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨ بخرێتە بازارەوە.
ناو و لۆگۆی کۆمپانیا
ناوی بی ئێم دەبلیوو BMW بە ئەڵمانی کورتکراوەی Bayerische Motoren Werke باڤاریان مۆتۆر ڤایکەر ھەرچەندە لە ڕێزمانی ئەڵمانی دا ئەم دەستەواژەیە ناتەواوە بەڵام بە ئینگلیزی بە مانای Bavarian Motor Works واتە بزوێنەری کارکردنی باڤاریان.
سەرەتای ناوەکە ڕاپ مۆتۆر ڤایکەر بوو دواتر بوو بە باڤاریان مۆتۆر ڤایکەر ئەویش دوای ئەوەی کارڵ راپ دامەزرێنەری کۆمپانیاکە دەستی لە کارکێشایەوە.
لە زۆر ووڵاتدا خەڵکانێک وەک کورتکردنەوەیەک بە بییمەر یان بییی-ئێم ناوی دەبەن.
لۆگۆ خڕەکەی بی ئێم دەبڵیوو دەگەرێتەوە بۆ ئەو لۆگۆ کۆنەکەی کۆمپانیای ڕاپ کە چوارچێوەیەکی خڕی ڕەشی ھەبوو. ڕەنگە سپی و شینەکەی ناویشی دەگەڕێتەوە بۆ ئاڵای ھەرێمی باڤاریا. وێنۆک|ئاڵای باڤاریا بی ئێم دەبلیوو لە ساڵی ١٩٢٩ لە رێکلامێکی خۆی ئەوەی پشاندا کە پەڕوانەیەکی سپی فڕۆکەیەک ئاسمانێکی شین دەبڕێت بەمەش شێوەی لۆگۆی کۆمپانیاکای پشاندا، بەڵام ئەمە بە مانای سەرەکی لۆگۆکە نایەت.
لیستی زنجیرەکانی بی ئێم دەبلیوو
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ١
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٢
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٣
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٤
خانەدان
وێنۆک|[[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەدینی ئەییووبی]] بە فەرمانڕوایانی پشتاوپشتی سەر بە یەک خێزان ئەوترێ خانەدان. نەریتی مێژووناسان وایە کە زۆربەی دەوڵەتانی خاوەن سەروەری لە مێژوودا، وەکوو میسری کۆن، ئیمپراتۆریی ئێران و، ئیمپراتۆریی چین، لە چوارچێوەی خانەدانە یەک لە دوای یەکەکانەوە تەماشا بکەن. لە بەشی زۆری مێژووی سیاسی ئەورووپادا زاڵێتی و سەردەستیی خانەدانەکانی وەکوو کارۆلینژییەکان، کاپتییەکان، بۆربونەکان، ھەبسبێرگەکان، ستوارتەکان و، ڕۆمانۆڤەکان، بەرچاو ئەکەوێ.
بی ئێم دەبلیوو
لیستی زنجیرەکانی بی ئێم دەبلیوو
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٥
خانەدان
لە کوردستانیشدا، ھەر لە کۆنەوە، میری و فەرمانڕەوایی بە دەستی خانەدانەکانەوە بووە. وێنۆک|چارڵزی یەکەم و کوڕەکەی، جەیمزی دووەم
ئەمانەش ببینە
پۆل:خانەدانەکان پۆل:پادشایەتی پۆل:بنەماڵەی شایی پۆل:پاشایەتی
بی ئێم دەبلیوو
لیستی زنجیرەکانی بی ئێم دەبلیوو
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٦
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٧
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٨
بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ئێکس
مۆدیلەکانی ئای
لە ساڵی ٢٠١١ بی ئێم دەبلیوو بەشێکی تازەی خۆی ناساند بە ناوی بی ئێم دەبلیوو ئای "BMW i", کە تایبەتە بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی کارەبای (plug-in electric vehicles)، لە ساڵی ٢٠١٣ بی ئێم دەبلیوو ئای ٣ ناسێندرا کە بە تەواوی ئۆتۆمێلێکی کارەبایی بوو، لە ساڵی ٢٠١٤ ش بی ئێم دەبلیوو ئای ٨ ی وەرزشی ھایبرید ناسێندرا.
بی ئێم دەبلیوو لە ساڵی ٢٠١٦ ئای پێرفۆرمانس "iPerformance" ناساند، کە بریتیە لە دانانی سیستەمیی ھایبرید بۆ ئۆتۆمبێلە بنەڕەتیەکانی خۆیان. کە یەکەم ئۆتۆمبێلی بی ئیم دەبلیوو کە سیستەمیی ھایبریدی خرایە سەر بۆ بی ئێم دەبلیوو زنجیرەی ٧ بوو دواتر تەشەنەی کرد بۆ زنجیرەکانی تریش وەک زنجیرەی ٣ و زنجیرە ٦ و زنجیرە ٥ و زنجیرە ئێکس ٥.
مۆدێلەکانی ئێم
ئەم زنجیرەیەی بی ئێم دەبلیوو پێکھاتوون لە کۆمەڵە ئۆتۆمبێل کە بە شێوازێکی وەرزشیتر (SPORT) دیزاین کراون، کە تایبەتمەندی زۆر بەرزتر و بەھێزتریان تێدایە؛ مۆدێلەکانی ئێم بزوێنەری بەھێز و تەکنیکێکی تایبەتیان تێدا بەکار ھاتووە کە وا لە ئۆتۆمبیلەکان دەکات پتەوتر و بەھێزتربن.
مۆتۆرسایکل
لەدوای جەنگی جیھانی یەکەمەوە بی ئێم دەبلیوو دەستیکردوە بە بەرھەمھێنانی مۆتۆرسایکل و بزوێنەری مۆتۆرسایکل، کە بەرھەمەکانی مۆتۆرسایکلی بی ئێم دەبلیوو لە ژێر ناوی بی ئێم دەبلیوو مۆتۆراد BMW Motorrad ناسێنراوە. یەکەم بەرھەمی سەرکەووتوویان بی ئێم دەبلیوو R32 بوو لە ساڵی ١٩٢٣.
بی ئێم دەبلیوو بە درێژایی مێژووی خۆی پەرەی زۆری بە بواری مۆتۆرسایکل داوە و چەندین داھێنانی تێداکردووە بە سەرکەووتووی.
وەرزشی بزوێنەر (مۆتۆرسپۆرت)
بی ئێم دەبڵیوو مێژوو یەکی دوور و دێژی ھەیە لە بواری وەرزشی بزوێنەردا، کە لە چەندین بواری جیاجیای پێشبرکێکاندا بەرھەمیان ھەبووە.
تەلارسازی
تەلاری بارەگای سەرەکی بی ئێم دەبڵیوو لە میونشن تەلارێکە کە وێنەی بزوێنەرێکی چوار لولەکی(linder) دەنوێنێت لە لەساڵی ١٩٧٢ تەواوکراوە و لەلایەن کارل شوانزەر دیزاینی بۆکراوە.
مۆزەخانەی بی ئێم دەبڵیوو کە شێوەیەکی گۆزەی براوەی ھەیە و لە ساڵی ١٩٧٢ لەلایەن کارل شوانزەر دیزاینی بۆکراوە و تەواو کراوە، لە سەری مۆزەخانەکەش لۆگۆیەکی بی ئێم دەبلیوو ی لەسەر نەخشێندراوە بە تیرەی ٤٠ مەتر. وێنۆک|تەلار و مۆزەخانەی بی ئێم دەبلیوو پێشانگای بی ئێم دەبلیوو (بی ئێم دەبلیوو ڤێلت) لە سالی ٢٠٠٧ کرایەوە و لەلایەن کۆپ ھیمەلب دیزاینی بۆ کراوە.
تەلاری ناوەندی بی ئێم دەبلیوو لە لێپزیگ لەلایەن زەھا حەداد دیزاینی بۆ کراوە.
بەرھەمھێنان
بی ئێم دەبلیوو چەند کارگەیەکی بەستانی ھەیە لە تایلەند، مسر، روسیا، ئیندەنوسیا، مالیزیا و ھیندستان.
بی ئێم دەبلیوو (لەگەڵ مینی و ڕۆلز رۆیز) لە ساڵی ٢٠٠٦دا ١، ٣٦٦، ٨٣٨ ئۆتۆمبێلیان لە ٥ وڵاتدا بەرھەمھێناوە.
لە ساڵی ٢٠١١ %٥٦ ئۆتۆمبێلەکانیان ھی بەنزین بووە، و %٤٤ یش بە دیزیڵ. بەنزینەکانیش %٢٧ چوار پستۆن بوون و %٩ ش ھەشت پستۆن بوون.
بی ئێم دەبلیوو بە تێکڕا ڕۆژانە ٩٠٠٠ ئۆتۆمبێل بەرھەمدەھێنێت و کە نزیکەی %٦٣ یان بە شەمەندەفەر دەگوازێتەوە بۆ دابەشکردن بەسەر ناوەندەکانی فرۆشتندا.
ھەڵووژان
ھەڵووژان (Hellûjan، ) دێیەکە لە گوندستانی کۆساڵان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی ھەڵووژان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٥٨ کەس لە ١٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
پارێزگای ھێرات
ھێرات (پەشتۆ/دەری: هرات) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ڕۆژاوای ئەو وڵاتە. لە ١٥ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
ھێرات پۆل:پارێزگای ھێرات
لەشفرۆشی لە عومان
لەشفرۆشی لە عومان نایاسایییە، بەڵام ژنانی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، باشووری ئاسیا، باکووری ئەفریقا و چین سەرقاڵی پیشەی لەشفرۆشی لە عومانن. لەشفرۆشی لە کافەکان، ھۆتێلەکان، یارییە شەوانەکان، قەحبەخانەکان، ساڵۆنە مشتوماڵەکان و وەرزشگاکان ئەنجام دەدرێت.
قاچاخی سێکسی بووەتە کێشەیەکی ئەم وڵاتە.
سەرچاوەکان
* عومان
خولی نایابی عێراقی
thumb|لۆگۆی یەکێتی تۆپی پێی عێراقی خولی عێراق ئەو خوولەیە لە ساڵی ١٩٧٤ ەوە بۆ یانەکانی ناوخۆی عێراق ئەنجام دەدرێت ، تەواوی ئەم خوولە لەژێر سەرپەرشتی یەکێتی تۆپی پێی عێراقیە ، یانەی زەورا بەهۆی بەدەست هێنانی ١٣ جامی ئەم خوولە پێشەنگی ئەو یانانە دێت کە زۆرترین جار ئەم پاڵەوانیەتیانەیان بردۆتەوە
میدیاکان
تەواوی یاریەکانی ئەم خوولە لەلایەن کەناڵی ئەلعەراقیەوە پەخش دەکرێت
پۆل:وەرزش لە عێراقدا پۆل:خولەکانی تۆپی پێی عێراق
نووری سەعید
نووری پاشا ئەلسەعید (؛ لە دایکبووی ١٨٨٨ - مردووی ١٥ی جووڵای ١٩٥٨) سیاسەتمەدار و سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو.
ژیاننامە
نووری سەعید سیاسەتمەداری عێراقی بوو لە سەردەمی ئیستعماری عێراق لەلایەن بریتانیاوە، سەرۆک وەزیرانی ئەو وڵاتە بوو. ئەو حەوت جار لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ ھەتا ١٩٥٨ بوو بە سەرۆک وەزیرانی عێراق. نووری سەعید بە لایەنگری بریتانیا ناسراوە و دوژمنی زۆری لە نێو عێراقدا ھەبووە. ئەو لە بەر لایەنگری بریتانیا دوو جار ناچار بوو، ڕا بکات بەڵام ھەر دوو جار گەڕایەوە سەر کار. لە ساڵی ١٩٥٨ و لە دوای کوودتای عەبدولکەریم قاسم، نووری سەعید ویستی لە وڵات ڕا بکات بەڵام بە گوللە پێکرا و کوژرا. دواتریش تەرمەکەی کەوتە دەستی خەڵکی عێراق و کوت کوت کرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨ پۆل:مردووانی ١٩٥٨ پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:خەڵکی بەغدا
بڕیارنامەی ٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی یەکەمی 1948دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 396‌ەم، بە 8 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 3ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨) پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
دیھایدرۆتێستۆستێرۆن
وێنۆک|پێکھاتەی ھۆرمۆنەکە دیھایدرۆتێستۆستێرۆن یان دی ھێچ تی ھۆرمۆنێکی ئەندرۆجینییە، ئەنزیمی (5α-reductase) کە وادەکات ھۆرمۆنی دی ھێچ تی لە تێستۆستێرۆنەوە بەرھەم بێت. لە چەن ماسولکەیەکی دیایکراو وەک (پرۆستات، تۆودان، ئاڵۆزە، پێست، پێکھاتەی قژ، جگەر، مێشک)
ئەم ئەنزیمە یارمەتی کەمکردنەوەی C4-5 ی تێستۆستێرۆن، بە نزیکی وەک تێستۆستیرۆن، دی ھیچ تی ھۆرمۆنێکی زۆر بەھێزترە و کاریگەرترە.
جگە لە کارە ھۆرمۆنییەکانی، دی ھێچ تی وەک دەرمانیش بەکاردێت لەم کەسانەی ھۆرمۆنی تێستۆستێرۆنیان کەمە
کارە بایۆلۆجییەکان
ھۆرمۆنەکە پێویستە بۆ جیاکاری لە مرۆڤ لە ڕەگەزی نێر لەکاتی ھەرزەکاری وەکوو گەشەی ئەندامی نێرینە بە گشتی و ڕووخسار و لاشە و مووەکان
و گەشەی پرۆستات و تۆودان، ھۆرمۆنەکە لە ڕێگەی تێستۆستێرۆنەوە بەرھەم دێت لەلایەن ئەنزیمی (5α-reductase) لەچەن ماسولکەیەکی دیاری کراو وەک (پرۆستات، تۆودان، ئاڵۆزە، پێست، پێکھاتەی قژ، جگەر، مێشک)
شیلاناوی
شیلاناوی (Şîlanawî، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٧ کەس لە ٢٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
مازیبن
مازیبن (Mazîbin، ) دێیەکە لە گوندستانی ڕەزاو، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی مازیبن بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٤٧٤ کەس لە ١٣٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
خێزانی دۆناڵد ترامپ
خێزانی دۆناڵد ترامپ، بنەماڵەیەکی ناسراوی ئەمریکی چالاکن لە بواری خانووبەرە و بازرگانی و سیاسەتدا. ئەم بنەماڵەیە بنەچەیان ئەگەڕێتەوە بۆ ئەڵمانییەکان، وە ئێستا خێزانی یەکەمی ویلایەتە یەکگرتووەکانن
نەژاد
نەژادی دۆناڵد ترامپ لە باوکییەوە ئەگەڕێتەوە بۆ کاڵستات دێیەکە لە پالاتینات، ئەڵمانیا. سەرناوی ترامپ لە سەدەی ١٧م تۆمارکراوە.
سەرچاوە
پۆل:خێزانە ئەمریکییەکان پۆل:خێزانی ترامپ
ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ
وێنۆک|ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ، دیمەنێک لە [[گۆڕەپانی ڕابینەوە]] ھۆڵی شارەوانی تێل ئەڤیڤ (بە عیبری: בית עיריית תל אביב بەیت ئیریات تەلئەبیب) ناوەندی حکوومەتی شارەوانی تێل ئەڤیڤ لە ئیسرائیلە. نووسینگەی سەرۆکی شارەوانی و ژووری کۆبوونەوە و نووسینگەکانی ئەنجومەنی شارۆچکەی تەلئەبیب لەخۆدەگرێت.
مێژوو
ھۆڵێکی نوێی شار لە ساڵانی ١٩٥٠ لەلایەن تەلارساز مێناچێم کۆھین دیزاین کرا، بە شێوازی برۆتالیستی. گۆڕەپانی گەورەی دامێنی بیناکە کە بۆ یەکەمجار ناوی گۆڕەپانی پاشاکانی ئیسرائیل بوو و لە ساڵی ١٩٩٥ ناوی گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانی ڕابین، وەک ناوچەیەکی ناوەندی بۆ بۆنە و ڕێوڕەسمە گشتییەکان دیزاین کرا. دەکەوێتە شەقامی ئیبن گابیرۆل.
لە ساڵی ١٩٧٢ بینای کۆنی سکۆرا کرا بە مۆزەخانە بۆ مێژووی تێل ئەڤیڤ. لە ساڵی ٢٠٠٦ شارەوانی کۆمپانیایەکی تەلارسازی بەکرێ گرت بۆ ئەنجامدانی کاری نۆژەنکردنەوەی بیناکە.
سەرچاوەکان
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە تێل ئەڤیڤ پۆل:بینا حکومییەکان لە ساڵی ١٩٦٦ تەواو بوون
شەڕی سلێمانی (١٩٩١)
شەڕی سلێمانی یەکێک بوو لە گەورەترین شەڕەکان لە ماوەی ڕاپەڕینی گەلانی عێراق لە ساڵی ١٩٩١، سلێمانی، کە شارێکی کوردی بوو بە ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس، یەکەم شاری عێراق بوو کە لەلایەن یاخیبووەکان و کۆنترۆڵ بکرێت و کۆتا شاریش بوو کە لەلایەن حکوومەتی عێراقییەوە کۆنترۆڵ بکرێتەوە. شارەکە لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە دووبارە کۆنترۆڵ کرایەوە دوای ئەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە ھێرشێکی نوێیان دەستپێکرد لە ٢٠ی مانگی حەوت.
پێشەکی
لەوەتەی ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبەری لە ساڵی ١٩٧٤ دا کۆتایی ھات، کورد بەردەوام لە شەڕی چەکداریی بوونە دژی ڕژێمی سەدام. دوای جەنگی کەنداو بە قورسی زیانی بە سوپای عێراق گەیاند و ڕاپەڕینی گەلانی باشووری عێراق دەستی پێ کرد، جاشە کوردەکان دەستیان گرت بەسەر شاری ڕانیە دا بە پاڵپشتی دانیشتووانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ھێزی میلیشیا یەکیان گرت لەگەڵ ھێزەکانی پێشمەرگە و ھەستی شۆڕشگێڕیی بڵاوبوویەوە بۆ ھەموو کوردستان و خەڵکی ڕژانە سەر شەقامەکان، ھێزەکانی پێشمەرگە چوونە ناو شارەکان و دەستیان گرت بەسەر ڕانیە و چوارقوڕنە و کۆیە و سلێمانی و ھەڵەبجە و عەربەت و ھەولێر دھۆک و زاخۆ و کەرکووک.
ھێرشی پێشمەرگە
ڕاپەڕین لە ٧ ی ئازارەوە دەستی پێ کرد کە پێشمەرگە بە چەکی سووکەوە چوونە ناو شار و ھێزەکانی حکوومەتیان وەدەرنا. دواتر خەڵکی ئاسایی پەیوەندییان بە ھێزەکانی پێشمەرگەوە کرد، خەڵکی دواتر ڕژانە سەر شەقامەکان و ھاوکاری پێشمەرگەیان کرد و بۆ ئەنجامدانی ھێرشی سەرتاسەری بۆسەر ھەموو بینا حکومی و زیندانییەکان و بە سەدان زیندانی سیاسییان ئازاد کرد.
دوایین و گەورەترین خاڵی بەرەنگاریی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق بەڕێوەبەرایەتی ئاسایش بوو. ھێزەکانی بەعس بۆ ماوەی زیاتر لە ٢ کاتژمێر بەرەنگارییان کرد، بە چوونە ناوەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە و ھاوڵاتیان بۆ ناو بیناکە لە ڕۆژی تا ٨ ی مارس، تەواوی شارەکە کۆنترۆڵ کرا. زۆر بەعسیی دیل کراو لەلایەن ھاوڵاتیانی توڕەوە بە مشار پارچھـ پارچھـ کران بەزیندوویی یان سوتێندران، بەپێی ڕاپۆرتی ھیومن ڕایتس وۆچ، بە مەزەندەیی ٧٠٠ کەسی ئەمنی بەعس بەم شێوەیە لەلایەن ھاوڵاتیانەوە کوژراون، بەڵام زۆرێک لە سەربازانی ئاسایی لێبوردران و ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە ماڵەوە.
کاردانەوەی حکوومەت
دوای شکستی یاخیبوان لە باشوور و کەوتنی ھەموو شارەکانی باشوور و کۆنترۆڵ کردنیان لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراق، حکوومەتی عێراق بەرەو بەرەو باکوور کەوتە ڕێ و فرۆکە و تۆپ و تانکی قورسیان بۆ ڕوبەڕوبونەوەی پێشمەرگە نارد. لەگەڵ کەمی خۆراک و نەبوونی پاڵپشتی نێودەوڵەتی، پێشمەرگە لە ڕووی ژمارەی ھێز و چەکەوە کەمتر بوو لە حکوومەتی عێراق دوای ئەوەی یەک لەسەر سێی ھێزەکانی عێراق لەسەر سنووری سلێمانی بوون، ئەمە لەکاتێکدا ٢٠ ھەزار پێشمەرگە پارێزگاری شارەکەیان دەکرد. لە دەوروبەری سلێمانی شەڕی قورس ڕوویدا. دوای ئەوەی ماوەی ١٠ ڕۆژ پێشمەرگە بەرەنگاری ھێزەکانی عێراقی کرد کە زیاتر لە ٩٠ ھەزار سەرباز بوون بە پاڵپشتی تانک و فڕۆکە، دواجار کشانەوە بۆ ناو شارەکە. لە ھەردوولادا زیانە گیانییەکان قورس بوون، پێشمەرگە، کە چەکی کەمتریان پێبوو، ٦ ھەزار کوژراویان ھەبوو لە کۆی ئەو ٢٠ ھەزار ھێزە بنەڕەتییەی ھەیان بوو، بەھۆی ئەوەی سوپای عێراق مەشقی تاکتیکی نەبوو، تووشی قوربانییەکی گەورە بوون و نزیکەی ١٧ ھەزار سەربازیان لەدەستدا.
سەڵاحەددینی ئەییووبی
ئەبوو موزەففەر یووسفی کوڕی نەجمەدین ئەییووب کوڕی شادی ناسراو بە سەلاحەددینی ئەیووبی (٢٥ی کانوونی یەکەمی ١١٣٧- ٤ی ئازاری ١١٩٤) کوردێکی سەر لەشکری موسڵمانان بوو کە دەوڵەتی ئەییووبیی دامەزراند. سەرەتا لەدژی فاتیمییان و دوایی لەدژی خاچپەرستان (ئەو مەسیحییانەی کە چووبوون خاکە پیرۆزەکان لە فەلەستین بۆ ئۆلی خۆیان بپارێزن) دەرکەوت و شاری قودسی پاش سەد ساڵ خستەوە دەستی موسڵمانان. سەلاحەددین موسڵمانی سوننە بوو و بە لێخۆشبوون و ھەڵسوکەوتی مرۆڤانەی لەگەڵ دوژمنەکانی ناوی دەرکردبوو. دوای ئەوەی سەلاحەددینی ئەییووبی ساڵی ١١٩٣ مرد، دەوڵەتی ئەییووبیش لەنێوان کوڕەکانیدا بەش کرا و ئیتر ئەو ھێزەی سەردەمی سەلاحەددینی پێ نەما.هەرچەندە کوردیزان بوو، بەڵام زمانی عەرەبی و فارسی باشی هەبوو.
شەڕی سلێمانی (١٩٩١)
دەرئەنجام
دوای ئەوەی بەشێکی زۆر لە کوردەکان گەڕانەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان، لە مانگی تەمموزدا پێشمەرگە بڕیاری دا جارێکی دیکە ڕووبەڕووی سوپای عێراق ببنەوە. ڕۆژی ٢٠ی تەممووز، پێشمەرگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، ھێرشێکی ھاوبەشیان کردە سەر شارەکانی ھەولێر و دھۆک و سلێمانی. لە تشرینی یەکەمی ١٩٩١ ئاگربەست واژوو کرا کە تێیدا حکوومەت کۆنترۆڵی چەند ١٦ ھەزار کیلۆمەتر دووجای لە خاکی عێراق بەجێھێشت لەژێر دەسەڵاتی ھێزەکانی پێشمەرگەدا. ئەم ناوچەیە بوو بە ھەرێمێکی کوردی خۆبەڕیوەبەری بەشێک لە عێراق و بە تەواوی لەلایەن سەدام حوسێنەوە ئابڵوقە درا و لە باقی وڵات دابڕدرا.
سەڵاحەددینی ئەییووبی
سەرەتای ژیان
thumb|right|250px|وێنەیەکی گۆڕەپانی شاری [[دوین لە ئەرمەنستان، شوێنی لەدایکبوونی نەجمەددین ئەییووب (باوکی سەلاحەددین) و ئەسەدەددین شێرکۆ (مامۆی سەلاحەددین). وێنەکە شاری دوین لە سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دەدا.]]
شەڕی سلێمانی (١٩٩١)
سەرچاوەکان
ڕاپەڕینەکەی سلێمانی پۆل:سلێمانی
سەڵاحەددینی ئەییووبی
سەرەتای ژیان
سەلاحەددین لە خێزانێکی کوردی سەر بە یەکێک لە ھۆزە کوردییە ناودارەکان بە ناوی ھۆزی ڕەوادی لەدایک بووە. شوێنی نیشتەجێبوونی ھۆزی ڕەوادییش لە نزیک شارۆچکەی دوین لە ئەرمەنستاندا بووە. ئەییووبییەکانیش دەدرێنە پاڵ ئەییووبی کوڕی شادی.
شادی (باپیرە گەورەی سەلاحەددین) ھەندێک پۆستی کارگێڕیی لە قەڵای تکریتدا پێ سپێردرا، کە لەو کاتەدا موڵکی بەھرۆزی خزمەتگوزاری سوڵتانی سەلجوقی محەمەدی کوڕی مەلیکشا بوو. شادی لەگەڵ دوو کوڕەکەیدا، نەجمەددین ئەییووب و ئەسەدەددین شێرکۆ، گواستیەوە بۆ ئەوێ و پلە-بە-پلە بە پۆستە کارگێڕییەکاندا سەرکەوت تا پۆستی پۆلیسیی (شەحنە) وەرگرت. کاتێ مرد، نەجمەددین ئەییووب بووە جێنشینی و بەھۆی جوامێری و دەستپاکییەوە سوڵتانی سەلجوقی قەڵای تکریتی پێ سپارد و ئەویش بە باشترین شێوە بەڕێوەی برد. ھەروەک ئەسەدەددین شێرکۆی مامی سەلاحەددین لە پێشەوەی ئەمیرەکاندا بوو لای سەلجوقییەکان و لە تکریت و دەوروبەریدا ناوچەیەکی بەرفراوانیان بۆ تەرخان کردبوو.
سەلاحەددین ساڵی ١١٣٨ لە قەڵای تکریت لەدایک بووە. ڕۆژی لەدایکبوونی سەلاحەددین ھاوکات بوو لەگەڵ ئەو ڕۆژە کە موجاھیدەددین بەھرۆز، والیی بەغدا، بەھۆی کوژرانی یەکێک لە سەرکردەکانی قەڵا لەلایەن شێرکۆی مامی سەلاحەددینەوە، فەرمانی دا بە نەجمەددین ئەییووب و ئەسەدەددین شێرکۆی برای کە تکریت بەجێ بھێڵن. ئەوانیش بەجێیان ھێشت و بەرەو مووسڵ بەڕێ کەوتن.
ھەردوو برا، نەجمەددین و ئەسەدەددین، چوونە مووسڵ و لەلایەن عیمادەددین زەنگییەوە پێشوازییان لێ کرا. لەوێ بوو کە بنەماڵەی ئەییووبی گەشەی کرد و نەجمەددین و شێرکۆی برای بوونە یەکێک لە باشترین سەرکردەکانی عیمادەددین. ماوەیەک دواتر، عیمادەددین کوژرا و نوورەددین زەنگی کاروباری گرتە دەست. ئەویش بە یارمەتیی ئەییووبییەکان توانی دیمەشق بھێنێتە ناو دەوڵەتەکەی.
لە دیمەشقدا سەلاحەددین فێری زانستە ئیسلامییەکان، ھونەرەکانی سوارچاکی، ڕاو، تیرھاوێژی و پێداویستییەکانی تری پاڵەوانێتی بوو. کاتێک نوورەددین زەنگی لە ساڵی ٥٣٤ی کۆچی بەعلبەکی داگیر کرد، نەجمەددین ئەییووبی کرد بە والیی ئەوێ. پاشان، نەجمەددین چوو بۆ دیمەشق و بەم شێوەیە سەلاحەددین تەمەنی مناڵیی لە بەعلەبەکدا بەسەر برد.
جیھان لە سەدەی ١٢ھەمدا
thumb|250px|جەنگەکانی سەلاحەددین لە میسر کاتێک سەلاحەددین لە ناوەندی سەدەی ١٢ھەمدا دەرکەوت، دەوڵەتی عەبباسی بووبوو بە چەند دەوڵەتێکی بچوک. لە میسر فاتیمییەکان حوکمیان ئەکرد و دانیان بە خەلافەتی بەغدا نەئەنا. خاچپەرستەکان کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستیان، لە ئاسیای بچووکەوە تا نیمچەدوورگەی سینا، داگیر کردبوو. ئەتابەکەکانیش دەستیان بەسەر بەشێک لە عێراق و سووریا گرتبوو.
ساڵی ٥٥٩ی کۆچی، سەلاحەددین لەگەڵ ئەسەدەددین شێرکۆی مامی، کە سەرکردایەتیی سوپاکەی ئەکرد، ڕۆیشت بەرەو میسر. ئەسەدەددین میسر ئەگرێت و وەکوو زانراوە سەلاحەددین ڕۆڵێکی گەورە لەو ھەڵمەتەدا ئەبینێ. پاشان، وەزیری دەوڵەتی فاتیمی غەدر ئەکا لە ئەسەدەددین و لەگەڵ فەڕەنسییەکاندا ئەبێ بە یەکێ. ئەسەدەددین بۆ ئەوەی میسر لە خاچپەرستەکان بپارێزێت، بۆ جاری دووەم و دیسان بە ھاوڕێیەتیی سەلاحەددین، سوپاکەی لە دیمەشقەوە بەرەو میسر بەڕێ ئەکا. گەیشتنی ئەسەدەددین ھاوکات ئەبێ لەگەڵ گەیشتنی فەرەنگییەکان کە فاتیمییەکان لەگەڵیان ڕێک کەوتبوون. یەکەم شەڕی گەورە لە نێوانیاندا لە بیابانی جیزە ڕوو ئەدا و لە شەڕەکەدا سەلاحەددین یەکێک لە سەرکردە خاچپەرستەکان بە دیل ئەگرێت. دوای ئەم سەرکەوتنە، ئەسەدەددین ئەچێ بۆ ئەسکەندەرییە و و سوپای خاچپەرست و فاتیمی ئەسکەندەرییە گەمارۆ ئەدەن (گەرچی زیانێکی گەورەیان لێ کەوتبوو بەڵام ھێشتا ژمارەیان لە سوپاکەی ئەسەدەددین زیاتر ئەبێ). تا دواتر، وا ڕێک ئەکەون کە ھەردوو سوپای شام (ئەسەدەددین) و فەڕەنگییەکان لە میسر بڕۆنە دەرەروە (ساڵی ٥٦٢ک بەرانبەر ١١٦٧ز).
جاری سێیەم، دیسانەوە ئەسەدەددین لە شامەوە سوپا بەڕێ ئەکا بۆ میسر. ھۆکاری لەشکەرکێشانی ئەمجارە ئەوە بوو کە فەڕەنگییەکان ھەموو سوار و پیاوەکانیان کۆ کردبووەوە و ئەیانویست میسر بگرن. کە ھەواڵ ئەگەیێ بە ئەسەدەددین شێرکۆ و نوورەددین زەنگی، بەپەلە ئەکەونە خۆ بۆ ناردنی سوپا. ئەسەدەددین لە ساڵی ٥٦٤ی کۆچی ئەگەیێتە میسر و فەڕەنگییەکان ناچار ئەکا میسری بۆ چۆڵ بکەن؛ لە ٨ی کانونی دووەمی ١١٦٩ی زایینیدا ئەچێتە ناو قاھیرەوە. ئەسەدەددین ئەزانێ «شاور» ی وەزیری فاتیمییەکان یاری ئەکات بەمان و بە فەڕەنگییەکان. لەبەرئەوە شاور ئەگرێ و خەلیفەی فاتیمی، عازید لیدینڵا، فەرمانی کوشتنی دەر ئەکا و ئەسەدەددین ئەکاتە وەزیر.
گرتنەدەستی وەزرات و ڕووخاندنی دەوڵەتی فاتیمی
پێش ھاتنی سەلاحەددین میسر مەڵبەندی دەوڵەتی فاتیمی بوو. خەڵیفەی فاتیمی دەسەڵاتێکی وای نەبوو و ھەموو کاروبارەکان بەدەست وەزیرەکانیەوە بوو. بەم شێوەیە ئەسەدەددین شێرکۆ بوو بە پیاوی یەکەم لە وڵاتدا و کاتێک ئەو مرد خەڵیفەی فاتیمی وەزراەتی دا بە سەلاحەددین. مێژوونوسان باس لەوە دەکەن کە زەنگییەکان بۆ دانانی سەلاحەددین لەو جێگایەدا زۆریان بۆ خەڵیفەی فاتیمی ھێنا. لەبەر لاوازیی ئەو کاتەی فاتیمییەکان و بەھێزیی زەنگییەکان و زۆریی ژمارەی پشتیوانانی سەلاحەددین خۆی، خەڵیفە ناچار بە پەژیران بوو. لەگەڵ ئەمانەشدا، وەرگرتنی وەزارەت بۆ سەلاحەددین بە ئاشتی نەڕۆیشت و چەند مانگێکی نەبرد کە سەرباز و فەرمانڕەوا فاتیمییەکان ھەوڵی کوشتنییان دا.
لەم کاتانەدا نورەددین زەنگی سەرگەرمی کێشە ناوخۆیییەکانی وڵاتەکەی لە شام بوو. دوای وەرگرتنی وەزارەت لەلایەن سەلاحەددینەوە، خاچپەرستان ھەڵمەتێکی نوێیان برد و لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١١٦٩ زایینیدا بە کەشتییەکانیانەوە بەندەری دومیاتیان گەمارۆ دا. سەلاحەددین ھەواڵی نارد بۆ نورەددین زەنگی، ئەویش لای خۆیەوە دەستی کرد بە ھێرشبردن بۆ سەر میرنشینە خاچپەرستەکانی شام تا گوشاری سەر میسر کەم بکاتەوە. پاسەوانەکانی دومیات ڕۆڵێکی گەورەیان بینی لە پاراستنی شارەکە و دوای ٥٠ ڕۆژ گەمارۆدان خاچپەرستانیان ناچار بە گەڕانەوە کرد. گەردەلوولێکی بەھێزیش ھەڵی کرد و دەریاوانەکان کۆنتڕۆڵیان بەسەر کەشتییەکاندا نەما و زۆربەیان نوقم بوون. لە باکوورەوە، سەلاحەددین بە سوپاکەیەوە دوای خاچپەرستە کشاوەکان کەوت ھەتا لە شاری دەیر بەلەح بەیەکیان دا (ساڵی ١١٧٠). پاشای خاچپەرستان لەگەڵ پاسەوانەکانی لە شاری غەززەوە بۆ شەڕ لەگەڵ سەلاحەددین بەرەو ئەوێ دەرچوو. بەڵام سەلاحەددین ڕێگەی گۆڕی بەرەو غەززە و ئەو شارەی خاچپەرستەکان لە دەرەوەی قەڵای شارەکەدا دروستیان کردبوو ڕووخاندی. ھەروەھا، بەپێی ھەندێک لە سەرچاوەکان، لەو ماوەیەدا سەلاحەددین قەڵای ئیلاتیشی گرت.
سوڵتانی میسر
دوای ڕووخانی دەوڵەتی فاتیمی سەلاحەددین دەستی کرد بە بەھێزکردنی حکوومەتی خۆی لە میسر و ھەوڵی دا سەربەخۆی بکات. پایەکانی دەوڵەتی دا بە لایەنگر و نزیکەکانی، قازییە شیعەکانی لابرد و گۆڕینی بۆ قازیی شافعی، مەجلیسەکانی بانگەوازی ھەڵوەشاندەوە و ئوسولی مەزھەبی شیعەی ئیسماعیلیی لابرد، ناوی عەلی کوڕی ئەبوتالیبی لە بانگدا سڕیەوە، بڕیاری دا ناوی ھەر چوار خەڵیفەی ڕاشدین لە وتاری ھەینیدا بھێنرێت، دوو خوێندنگەی گەورەی بنیات نا لە فوستات بۆ بڵاوکردنەوەی مەزھەبی سوننە، ئەم دوو خوێندنگەیە زانستەکانی شەریعەتیان ئەوتەوە بەپێی مەزھەبی شافعی و مالکی. thumb|250px|مزگەوتی ئەزھەر، فاتیمییەکان دایانمەزراند بۆ بڵاوکردنەوەی مەزھەبی ئیسماعیلی، سەلاحەددین گۆڕی بۆ خوێنگەیەکی سوننە، دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر فاتیمییەکان و دەسەڵاتی شیعە لە قاھیرەدا.
نێوانی نوورەددین زەنگی و سەلاحەددین ساردیی تێکەوت. چەند جارێک سەلاحەددین نامەی پۆزشی نارد بۆ نوورەددین، بەڵام ھیچ لەوانە سودی نەبوو. نوورەددین سوور بوو لەسەر ئەوەی لە فرسەتێکدا ھێرش بکاتە سەر میسر بۆ لابردنی سەلاحەددین. لە ھاوینی ساڵی ١١٧٢دا ھەواڵ گەیشت کەوا سوپای نوبییەکان گەیشتوونەتە سنووری میسر و ئەیانەوێت گەمارۆی ئەسوان بدەن. سەلاحەددینیارمەتی بۆ ناردن و نوبییەکانیان ناچار بە گەڕانەوە کرد. جارێکی تر، سوپای نوبی لە ساڵی ١١٧٣دا گەڕایەوە. ئەمجارەیان سوپای ئەییووبی دوایان کەوتن تا وڵاتی نوبە. لەم کاتانە نوورەددین زەنگی ھیچ ھەنگاوێکی سەربازیی بەرانبەر سەلاحەددین نەنا، بەڵام داوای گەڕانەوەی ٢٠٬٠٠٠ دیناری لێکرد کە کاتی خۆی بۆ ھەڵمەتەکەی ئەسەدەددین شێرکۆ بۆ فەتحی میسر و دەستگرتن بەسەر دەسەڵاتی خاچپەرستی و فاتیمیدا تەرخانی کردبوو. سەلاحەددین وەک ئەمەکێک بۆ قەرزەکەی، ٦٠٬٠٠٠ دیناری بۆ نارد لەگەڵ باشترین شتومەک و گەوھەردا، ھەروەھا ئەسپ و فیل. سەلاحەددین لە کاتی ڕۆیشتنی بە خاکەکانی شامی خاچپەرستیدا بۆ گەیاندنی پارە و دیارییەکان بە دیمەشق، سوودی لە فرسەت وەرگرت و ھێرشی بردە سەر خاچپەرستەکان و فەڕەنگییەکان و چەند شەڕێک لە نێوانیاندا ڕووی دا. کاتێک سەلاحەددین لە شام بوو باوکی مرد و چەند ڕۆژێک دوای ئەوەی گەڕایەوە میسر لە ساڵی ١١٧٤دا، براکەی بە سوپایەکەو نارد بۆ گرتنی یەمەن؛ وڵاتەکەیان گرت و بەمەش حیجاز چووە پاڵ میسر.
نوورەددین لە بەھاری ١١٧٤دا ھێزێکی گەورەی کۆ کردەوە و لە ھەوڵێکدا بۆ لابردنی سەلاحەددین ھێرشی برد بۆ میسر. بەڵام ئەم ھەڵمەتە تەواو نەکرا و لە ١٥ی ئایاری ١١٧٤ لە تەمەنی ٥٩ ساڵیدا نوورەددین گیانی لەدەست دا. بە وەفاتی نوورەددین، سەلاحەددین بە کردەوە بوو بە پێشەوای میسر و سەربەخۆ بوو لە ھەر شوێنکەوتوویییەکی سیاسی. بەم شێوەیە سەلاحەددین بوو بە سەرکردەی گەورەترین دەسەڵاتی ئیسلامیی ئەو سەردەمە کە بە دەوڵەتی ئەییووبی ناسراوە.
دەشقۆتان
دەکەوێتە ٢٥کم لە رۆژھەڵاتی شارەدێی ئەلقۆش و ٥٠کم لە باکووری شاری مووسڵ. دەشقۆتان خاوەنی نزیکەی ٥کم زەوی کشتوکاڵی باشە، گوندەکە دەکەوێتە سەر گردێک و دەورە دراوە بە چەندین چۆڵەوانی، ھەروەھا ڕووبارێکی بچووکی ھەیە کە بە درێژایی لای ڕۆژئاوای گوندەکە دەڕوات.
سەڵاحەددینی ئەییووبی
فەتحی دیمەشق
سەلاحەددین ئەیتوانی بەئاسانی دیمەشق بگرێ بەڵام لە بیروباوەڕی ئەودا ھێرشکردنەسەر وڵاتێک کە پێشتر ھیی سەروەر و گەورەی خۆی بووە کارێکی ناڕەوا بوو. سەلاحەددین وای بە باش زانی چاوەڕوانی بانگھێشت و داوای یارمەتیی ساڵح بمێنێتەوە، بەڵام بارودۆخەکە لە شام جیاواز بوو، ساڵح ئیسماعیل گوێزرایەوە بۆ حەلەب و گەورەی سەربازە زەنگییەکان (کەمشتەکین) ڕاسپێردرا لەسەری تا گەورە دەبێت. خێرا کەمشتەکین تەماعی کردە فراوانکردنی دەوڵەتەکەی و بڕیاری دا دیمەشق بگرێت. ئەمیری دیمەشق داوای یارمەتیی لە سەلاحەددین کرد و سەلاحەددینیش بە سەرکردایەتیی سوپاکەی، کە لە ڕێگەدا چەند کۆمەڵێکی کورد و عەرەب دابوویانە پاڵیان، لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١١٧٤دا چووە ناو دیمەشقەوە.
دەشقۆتان
مێژوو
کۆمەڵەی یارمەتی ئاشووری لە ساڵی ٢٠١٢ پەمپێکی ئاوی بۆ گوندەکە دابین کرد. لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان تا ساڵی ٢٠١٣، ٣٣ خانوو و کڵێسایەکی لە دەشقۆتان دروستکردبوو. دانیشتوانی گوندەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤ ناچار بوون لە ھێرشی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ھەڵبێن. لە ساڵی ٢٠١٥دا ١٥ بنەماڵەی مەسیحی ئاوارە نیشتەجێی دەشقۆتان بوون. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا لەلایەن ئاژانسی ئەمریکا بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتییەوە مۆلیدەیەکی کارەبا بۆ گوندەکە دابینکرا. تا مانگی ئازاری ٢٠٢١ گوندەکە ١١٢ ئاشوری لە ٢٥ بنەماڵەدا نیشتەجێیە.
سەڵاحەددینی ئەییووبی
فەتحەکانی ناوخۆی شام
سەلاحەددین دستبەکاری گرتنی شارەکانی تری شام بوو کە دوای مردنی نوورەددین تا ڕادەیەک سەربەخۆ بووبوون. حەمای بەئاسانی گرت، بەڵام خۆی لا دا لە ھێرشبردن بۆ سەر حومس، لەبەر ئەوەی کە قەڵاکەی زۆر ئەستەم بوو. پاشان سەرنجی چووە سەر حەلەب و دوای ئەوەی کەمشتەکین ڕەتی کردەوە ملکەچ بێت بۆی، سوپاکەی بەرەو ئەوێ بەڕێ کرد. ساڵح (کوڕەکەی نوورەددین) داوای لە خەڵک کرد کە بەرگری لە شارەکەیان بکەن، وەک ئەڵێن ئەو قسانە کاریگەریی زۆری لەسەر خەڵک ھەبوو.
دەشقۆتان
سەرچاوەکان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ پۆل:باشووری کوردستان پۆل:کوردستان پۆل:جوگرافیای کوردستان
سەڵاحەددینی ئەییووبی
فەتحەکانی ناوخۆی شام
کەمشتەکین ناردی بۆ لای ڕەشیدەددین سینان (شێخی حەشاشییەکان، کە لەبەر ڕووخانی دەوڵەتی فاتیمی لەگەڵ سەلاحەددینا دوژمن بوو) و لەگەڵی ڕێکەوت کە سەلاحەددین لەناو بەرن. تیپێکی ١٣ کەسی لە حەشاشییەکانیان نارد تا لە سەربازگەکەیدا سەلاحەددین بکوژن، بەڵام پێش ئەوەی ھێرش بەرن ئاشکرا بوون و پیان زانرا.
لەم کاتانە ڕیمۆندی سێیەم لە تەرابلس جوڵا بۆ ھیرشکردنە سەر حومس، بەڵام خێرا پاشەکشەی کرد بێ ئەوەی ئامانجەکەی بپێکیت، و سەڵاحەدین کەوتە بەر ھیرشی دوژمنەکانی کە دژە ھێرشیان ئەکردە سەری، دواتر سەڵاحەدین ڕۆیشت بەرەو حەما لە سەرکردایەتی سوپاکەی بۆ ڕێگرتن لەو تیپە خاچپەرستیەی ھاتبوون بۆی، بەڵام خاچپەرستەکان کشانەوە کاتێک ھەواڵی زۆری ھێزی ئەییوبیەکانیان پێگەیشت، سەلاحەدین بە ئاسانی چووە شارەکەوە و قەڵاکەی گرت لە ئازاری ١١٧٥ز، دوای بەرگریەکی بەھێز لەلایەن پاسەوانەکانیەوە. ئەمیری موسڵ سەیفەدین غازی ترسا لە گەورەبوونی سەڵاحەدین، ھێزێکی زۆری کۆکردەوە بەسەرکردایەتی عیزەدین مەسعودی برای، کە سەلاحەدین ئەمەی زانی گەمارۆی سەر حەلەبی لابرد و چووە حەما خۆی ئامادەکرد بۆ بەیەکگەیشتنیان، کاتێک عیزەدین مەسعود گەیشتە حەلەب سوپای کوڕی مامەکەی، پاشا ساڵح ئیسماعیل چوونە پاڵی و دەرچوون لەگەڵ سوپایەکی گەوردا، چاوەڕێی کردن تا گەیشتنە شاخەکانی حەما، نوێنەری نارد بۆلایان و بۆیان نارد و ھەوڵیدا لەگەڵیان ڕێبکەوێت، بەڵام ڕێنەکەوتن ھەردوولا کۆبوونەوە لە شاخی حەما لە نزیک ڕووباری عاسی و شەڕێکی گەورە لە نیوانیان ڕوویدا و زەنگیەکان تێکشکان لەسەر دەستی سەڵاحەدین، لە ٢٣ی نیسانی ١١٧٥ز سەڵاحەدین لە دوای ئەم سەرکەوتنە چووە حەلەبەوە و زەنگیەکان لەگەڵی ڕێکەوتن، و خۆی کرد بە پاشا بەسەر ئەو وڵاتانەی فەتحی کردبوون و وتاری ھەینی بۆ خوێنرایەوە بە ناوی «الملک الناصر» واتە؛ (پاشای سەرخەر)، دیناری ئاڵتونی بەناویەوە لە میسر لێدرا، و ژنەکەی نورەدین زەنگی ھێنایەوە، و خێرا سەرکردایەتی سەڵاحەدین شەرعیەتی وەرگرت کاتێک خەلیفەی عەبباسی لە بەغدا دەسەڵاتی میسر و ڕۆژئاوای خواروو و نەوبە و ڕۆژئاوای نیمچەدوورگەی عەرەبی و فەلەستین و سوریای ناوەڕاستی پێدا. thumb|250px|right|وێنەیەکی فەڕەنجی، سوپای ئەیوبی دەر ئەخات لە ساڵی ١٣٣٧ز
دوای ئەم سەرکەوتنانە دوایین شەڕی نیوان زەنگی و ئەیوبیەکان ڕوویدا لە ھاوینی ١١٧٦ز، سەڵاحەدین سوپاکەی ئامادەکرد لە میسرەوە بۆ یەکلایکردنەوە، و سەیفەدین غازی ئەمیری موسڵ ھەستا بە کۆکردنەوەی پیاوە لە دیاربەکر و گوند و شارەکانی دوورگەی فوڕات، ئەیوبیەکان ھاتن بەرەو ڕوویان و لە شەڕێکی بەھێزدا بەسەریاندا سەرکەون و سەڵاحەدین مامەڵەیەکی جوامێرانەی دیلەکانی کرد دیاری پێدان و ئازادیکردن، پاشان دەسکەوتەکانی جەنگەکەی بەسەر سەربازەکانیدا دابەش کرد و ھیچی بۆ خۆی دانەنا.
دوای ئەم سەرکەوتنە سەڵاحەدین گەڕایەوە بۆ گەمارۆی شاری حەلەب، لە کاتی ڕۆیشتنیاندا فەتحی قەڵای بزاعە و منبجیان کرد، پاشان ڕۆیشت بەرەو ڕۆژاوا بۆ گرتنی قەڵای ئەعزاز، و کاتێک گەمارۆی قەڵاکەیان دا ھەندێک لە حەشاشەکان سەربازگەکەیان کرد و یەکێکیان توانی بچێتە خێمەکەی سەڵاحەدینەوە و چەقۆیەکی دا لە سەری بەڵام چەقۆکە بەر ڕومەتی کەوت و برینداری کرد و توانی حەشاشەکە بگرێت و کوشتی، ئەم ڕووداوە کاریگەری زۆربوو لەسەر سەڵاحەدین بڕیاریدا دەست بگرێت بەسەر کەمشتەکین ئەمیری حەلەب کە پێشتر ڕێکەوتبوو لەگەڵ حەشاشیەکان بۆ کوشتنی سەڵاحەدین، و زۆر ئاگاداربوو دوای ئەوە.
ھەڵمەت بۆ سەر حەشاشیەکان
دوای ئەوەی سەڵاحەدین ھاوپەیمانی بەست لەگەڵ زەنگیەکان و ڕێکەوتنی ئاشتی کرد لەگەڵ شانشینی بەیتولموقەدەس، ھیچ مەترسیەک نەمایەوە بۆ دەوڵەتەکەی بێجگە لە حەشاشیەکان، کە ڕێگەی تیرۆر کردنیان بەکارئەھێنا بۆ ڕزگاربوون لە دوژمن و ڕکەبەرەکانیان، و چەند قەڵا و کەلویەکیان بەدەستەوەبوو لە شاخەکانی نەسیری، و کاتێک سەڵاحەدین بڕیاریدا کە لێیانبدات، چەند یەکەیەکی سەربازی نارد بۆ شاخەکانیان، و سەربازەکانی تری گەڕاندەوە بۆ میسر و سەڵاحەدین خۆی سەرکردایەتی سوپاکەی کرد و گەمارۆی ھەموو قەڵاکانی حەشاشیەکانی دا لە ئابی ١١٧٦زدا، بەڵام نەیانتوانی ھیچیان فەتح بکەن دوایی کشانەوە و پاشان ڕێکەوتن لەگەڵیان بەمەش سەڵاحەدین سەرکەوتنێکی تری بەدەست ھێنا بەوەی خاچپەرستەکانی بێبەش کرد لە ھاوپەیمانیەکی گرنگ.
گەڕانەوە بۆ میسر و غەزووەکانی لە فەلەستین
thumb|right|250px|قەڵای سەڵاحەدینی ئەیوبی لە قاھیرە لە دوای کشانەوە لە شاخەکانی نەسیری سەڵاحەدین گەڕایەوە میسر دوای ئەوەی دوو ساڵ بە جێی ھێشتبوو بۆ داستانە یەک لەدوای یەکەکانی لە شام، دەستیکرد بە رێکخستنەوەی کاروباری میسر و چاکسازیکردن یەکەم ئیش ھەستا بە دروستکردنی قەڵا لە چواردەوری قاھیرە و بنیاتنانەوەی بەشە ڕووخاوەکانی، دیوارەکانی چاک کردەوە و فراوانی کردن، بڕیاری بنیاتنانی قەڵای قاھیرەی دا لە ساڵی ٥٧٣ز کە دواتر بە قەڵای سەلاحەدین ناسرا، و ھەڵکەندنی بیری یوسف کە گەیشتە قوڵی ٨٥ مەتر، و لە ئیشەکانی تری سەلاحەدین بنیاتنانی پردێکی گەورە بوو لە جیزە تا ھێڵێکی بەرگری دروست بکات بۆ پاراستن لە ئەگەری ھێرشی ڕۆژاوا.
سەڵاحەدین مایەوە لە قاھیرە و سەرپەرشتی ئیشە بنیاتنانەوەکانی ئەکرد، ھاوشان لەگەڵ بینا سەربازیەکاندا چەند خوێندنگەیەکی دامەزراند بۆ بڵاوکردنەوەی زانست، و خۆی بە دوای بەڕێوەبردنە ناوخۆییەکاندا ئەچوو، و گرنگی دا بە دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکان کە یارمەتی خەڵکیان ئەدا و دژواریەکانی ژیانیان لێ کەم دەکردنەوە، و بەڵێنی بەخشینی دا بە ھەژار و ڕێبوارەکان کە پەنایان ئەبردە بەر مزگەوت تێیدا بژین، و مزگەوتی ئەحمەد کوڕی تۆڵۆنی لە قاھیرە کرد بە شوێنێک بۆ ڕێبوارەکانی لە وڵاتەکانی مەغریبەوە ئەھاتن.
لە تشرینی دووەمی ساڵی ١١٧٧ز، خاچپەرستەکان ھێرشیان کردە سەر کەنارەکانی دیمەشق، سەڵاحەدین وای دانا کە ئاگربەست لەگەڵ شانشینی بەیتولموقەدەس کۆتایی ھاتووە بەم ھێرشە، سوپای کۆکردەوە و رۆیشت بەرەو فەلەستین تا دەستبگرێت بەسەر ھەندێک شوێنی خاچپەرستەکان، پاشان ڕۆیشت بەرەو عەسقەلان کە پێی ئەوترێت (بوکی شام)، و سەڵاحەدین بەردەوام بوو غەزووی شوێنە دووەمیەکانی خاچپەرستەکانی یەک لە دوایەک کرد، ھێرشی بردە سەر ڕامەڵە و لەد و گەیشتە دەروازەکانی قودس.
شەڕ و ئاگربەست لەگەڵ بلدوینی چوارەم
thumb|250px|شەڕی نێوان سوپای خاچپەرستی و ئەیوبی ساڵی ١١٧٧ز بە فڵچەی فیلیپ لاریڤییر پاشای بەیتولموقەدیس، بلودینی چوارەم ھێزەکانی کۆکردەوەو لە شاری غەزەوە چووە عەسقەلان، و کاتێک ئەم ھەواڵە بە سەڵاحەدین گەیشت، بە بەشێک لە سوپاکەیەوە ھاتن بەرەو شارەکە و لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ١١٧٧ز خاچپەرستەکان ھێرشێکی کتوپڕیان کردە سەریان و شکاندنیان، دوای گەڕانەوەی بۆ میسر سەڵاحەدین نەک ورەی نەڕوخا بەڵکو جارێکی‌تر ھێزەکانی ڕێکخستەوە و ھێزە ئەییوبییەکان لە نزیک حومس دابەزین، ولە ئابی ١١٧٨ز تاقمە خاچپەرستەکان ھێرشیان کردە سەر حەما و ھەندێک لە خەڵکەکانیان کوشت بەڵام شکێنران لەلایەن بەرگریکارانی شارەکەوە، سەڵاحەدین ساڵێک لە شام مایەوە بێ ئەوەی جەنگی تر ڕووبدات، پاشان ھەواڵی پێگەیشت کە خاچپەرستەکان پلان دادەنێن بۆ ھێرش بردنە سەر سوریای ناوەڕاست، سەلاحەدین ئامادەسازی بۆ کرد و پلانی خۆی ڕێکخست، لە نیسانی ١١٧٩ز خاچپەرستەکان بەسەرکردایەتی بلدوینی چوارەم بەرەو دیمەشق ڕۆیشتن و چاوەڕێی بەرگریەکی لاوازیان ئەکرد، دەستیان کرد بە ھێرشبردنە سەر بەرزاییەکانی جۆلان، یەکەیەکی ھێزە ئەیوبیەکان ڕووبەڕویان بوونەوە پاشان پاشەکشەیان کرد لە بەردەمیاندا تا بێن بە دوایاندا بۆ باشوری ڕۆژھەڵاتی قنتیڕە کە سوپای ئەییوبی چاوەڕێی ئەکردن، بەم شێوەیە شەڕ کەوتەوە و ئەییوبیەکان سەرکەوتنیان بەدەست ھێنا و دوای ئەم سەرکەوتنە سەڵاحەدین ھیزەکانی زیاد کرد لە شام. thumb|270px|right|پاشماوەی ئەو قەڵایەی بلدوینی چوارەم بنیاتی نا و سەڵاحەدین گرتی و ڕوخاندی
لە ھاوینی ١١٧٩ز، بلدوینی چوارەم قەڵایەکی سنوری بنباتنا لەسەر ڕێگای دیمەشق پاشان ویستی پردێک نیات بنێت لەسەر ڕووباری ئوردن (کە لە ئێستادا ناسراوە بە پردی کچەکانی یەعقوب) تا خاکەکانی خاچپەرستەکان ببەستێتەوە بە بانیاسەوە کە جیاکەرەوەیەک بوو لە نێوان میرنشینە خاچپەرستیەکان و خاکە ئیسلامیەکاندا، سەڵاحەدین دژی ئەم پڕۆژەیە وەستا و بە ئیشێکی دوژمنکارانەی دانا بۆ سەر موسڵمانان، و ١٠٠٬٠٠٠ پارچە ئاڵتونی دا بە بلدوین تا دەست لەم ئیشە ھەڵگرێت، بەڵام ئەو ڕەتی کردەوە، لەبەرئەوە سەلاحەدین ھێرشی کردە سەر قەڵا سنوریەکە و تێکیدا، پاشان بە سوپاکەیەوە ڕۆیشت و بانیاسی کردە بنکەی خۆی، سوپای خاچپەرستەکان پەرتەوازە بوون، و سەلاحەدین لە دوورەوە ئاگای لێیان بوو تا کاتێک فرسەت ھاتە بەردەمی و زانی سوپای خاچپەرستی ھیلاک بوون، ھەردوولا بەیەکیاندا و موسڵمانان سەرکەوتن، و زۆر لە گەورە جەنگاوەرەکانی خاچپەرستەکان بەدیل گیران پاشان سەڵاحەدین بەرەو قەڵاکە ڕۆیشت گەمارۆی دا تالە ٣٠ی ئابی ١١٧٩ز فەتحیکرد و چووە ناویەوە.
لە بەھاری ١١٨٠ز سەڵاحەدین خۆی ئامادەئەکرد بۆ غەزووی بەیتولموقەدیس، بلدوین داوای ئاشتی لێکرد، سەڵاحەدین ڕازی بوو، ڕیمۆندی سێیەم لە تەڕابلس سەرەتا ڕەتیکردەوە بەڵام خێرا سەری دانەواند بۆ ڕێکەوتن دوای ئەوەی سوپای ئەیوبی ھێرشیان کردە سەر میرنشینەکەی و کەشتیگەلی ئیسلامی دەرکەوت لە بەندەری تەڕتوس و ھەڕەشەی ھێرشیان لێئەکرد.
کێشە ناوخۆییەکان
سەڵاحەدین ھەوڵیدا نێوان ئەمیری حوسن کیفا، نورەدین محەممەد ئەرتقیونی و قەلج ئەرسەلانی سولتانی سەلجوقیەکانی ڕۆم یەکبخات، نورەدین ناوبژیوانی ئەییوبی قبوڵ کرد پاشان قلج ئەرسەلانیش قبوڵی کرد و سەڵاحەدین زۆر دڵخۆش بوو پێی بەم یەکگرتنەی خاکە ئیسلامیەکان پاشان دواتر ناکۆکی کەوتە نیوان نورەدین و قلج ئەرسەلان، سەڵاحەدین ھەڕەشەی لە نورەدین کرد وتی خۆی ئەڕوات بۆ مەڵتیەی پایتەختی نورەدین تا دەرسی دابدات و بۆ کۆتایی ھێنان بە ناکۆکی نێوان ئەم دوو فەرمانڕەوا موسڵمانە لە کاتێکدا موسڵمانان ئەوپەڕی پێویستیان بە یەکگرتوویی ھەبوو، لە ڕاستیدا سەڵاحەدین نەیئەویست بچێت بۆی تەنھا بۆ ئەوەبوو ملکەچی بکات و نورەدین کە زانی ناتوانێت لەبەرامبەر سوپای ئەییوبی بوەستێت، ملکەچ بوو بۆ فەرمانی سەڵاحەدین، پاشان سەڵاحەدین گەڕایەوە قاھیرە لە ساڵی ١١٨١ز، کە ئەیویست مانگی ڕەمەزان لە میسر بەسەربەرێت، پاشان بڕوات بۆ حەج بەڵام لەبەر چەند ھۆکارێکی نادیار حەجەکە نەکرا.
فەتحی دەوروبەری وڵاتی نێوان دوو ڕووبار
سەیفەدین غازی کۆچی دوایی کرد لە ٢٨ی حوزەیرانی ١١٨٠ز، عیزەدینی برای میرنشینی موسڵی گرتە دەست، لە ٤ی کانونی یەکەمی ١١٨١ز پاشا ساڵح کوڕی نورەدین زەنگی کۆچی دوایی کرد لە حەلەب، کاتێک بێھیوا بوو لەخۆی عیزەدین مەسعودی ئامۆزای دانا وەک میری حەلەب بەڵام بەڕێوەبردنی حەلەب و موسڵ بەیەکەوە لە سەروو توانای عیزەدینەوە بوو، لەبەر ئەوە حەلەبی دا بە عیمادەدینی برای لە بەرانبەر سنجار و خاپور و ڕقە و نەسیبین و سروج و زۆر شوێنی تر، بەڵام سەڵاحەین ھەوڵی نەدا سوود لەو فرسەتانە وەربگرێت لەبەر ڕێزگرتنی بۆ ئەو پەیماننامەیەی پێشتر لەگەڵ زەنگیەکان بەستبووی.
لە ١١ی ئایاری ١١٨٢ز سەلاحەدین لە سەرکردایەتی نیوەی سوپای ئەییوبی و ژمارەیەک خۆبەخشدا دەرچوو لە قاھیرەوە بۆ شام، کاتێک زانی ھێزە خاچپەرستەکان لەسەر سنوور کۆبوونەتەوە بۆ ڕێگرتن لێی ڕێگەی گۆڕی لە سیناوە بۆ ئەبلە، لێرەدا سەڵاحەدین ھیچ بەرگریەک نەکرا لەلایەن ھێزەکانی بلدوین، گەیشتە دیمەشق پاشان ھێرشیان برد بۆ دەستگرتن بەسەر بەیروتدا و سەلاحەدین سەرکردایەتی سوپاکەی ئەکرد لە دەشتی بیقاع، و کاتێک زانی ھێرشەکە سەرکەوتن ناھێنێت، وەستاندی و خۆی کۆکردەوە بۆ ئیشەکەی لە وڵاتی نێوان دوو ڕووبار.
موزەفەڕەدین کوکبری یەکێک بوو لە میرەکانی حەڕان، بانگی سەڵاحەدینی کرد تا وڵاتی جەزیرە بگرێت لەو کاتانە ئاگربەستی نێوان سەڵاحەدین و زەنگیەکان کۆتایی پێ ئەھات لە کانونی یەکەمی ١١٨٢ز، پێش ئەوەی بڕوات بۆ وڵاتی جەزیرە کە کەوتۆتە باکوری وڵاتی نێوان دوو ڕووبار، گرژی نێوان زەنگیەکان لە زیادبووندا بوو، سەڵاحەدین گەمارۆی حەلەبی دا بۆ ماوەی سێ ڕۆژ پاشان گەیشت بە قەڵای بییرە نزیک ڕووباری فوڕات، کوکبری و نورەدینی حوسن کیفا پێی گەیشتن و ھیزە ھاوبەشەکانیان شارەکانی جەزیرەکەیان یەک لە دوای یەک گرت، ڕەھایان گرت پاشان ڕقە و قرقیسیە و نەسیبین، سەڵاحەدین بوو بە جێگەی خۆشەویستی خەڵکی شارەکە دوای ئەوەی زۆر لە باجەکانی لەسەر لابردن کاتێک وتی؛ «خراپترین حاکمەکان ئەوانەن خۆیان قەڵەو ئەبن و نەتەوەکەیان برسیە». پاشان غەزووی ماکسین و دورین و عرابان و خاپوری کرد. thumb|250px|right|قەڵای حەلەب، سەڵاحەدین چووە ناویەوە لە ١٢ی حوزەیرانی ١١٨٣ز