cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شانشینی یەکگرتوو
شانشینی یەکگرتوو لە وڵاتە پێشکەوتووەکانە، و ئابوورییەکەی لە ڕیزبەندی شەشەمدایە لە جیھاندا؛ ھەروەک ئەوەی لە یەکەمین وڵاتەکان بوو کە گۆڕدران بۆ بواری پیشەسازی، و بە گەورترین زلھێزی مەزن دادەنرا لە جیھاندا لە سەدەی نۆزدە و سەرەتاکانی سەدەی بیست، بەڵام باجی ئابووری و کۆمەڵایەتی ھەردوو جەنگی جیھانی شانشینییان گەڕاندە دواوە لە کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم، بۆیە ئەمەش بووە ھۆی بەرتەسکبوونەوەی ڕۆڵی پێشەوایەتی لە کاروبارە جیھانییەکاندا. لەگەڵ ئەمانەشدا، تا ئێستا شانشینی یەکگرتوو ھێزێکی مەزنی خاوەن ھەژموونی ئابووری، ڕۆشنبیری، سەربازی، زانستی و ڕامیاریی بەھێزە، ھەروەھا لە وڵاتە ئەتۆمییەکانە؛ ئەندامی ھەمیشەییی ئەنجومەنی ئاسایشی نێونەتەوەیییە. زێدەبار لەوەش، ئەندامی کۆمۆنوێلت، ئەندامی کۆمەڵەی ھەشت، کۆمەڵەی بیست، ڕیکخراوی ناتۆ، ئەنجومەنی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری و ڕیکخراوی بازرگانی نێونەتەوەیییە.
ناونان
ناوی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندی باکوور لە ساڵی ١٩٢٧ بەپێی یاسای ناونیشانی پاشایەتی و پەرلەمانی پێشکەش کرا، لەبەرئەوەی ڕاستیی سەربەخۆییی لە دەوڵەتی ئیرلەند دەردەخست کە دروست بوو دوای جیابوونەوەی ئیرلەند لە ساڵی ١٩٢٢ و مانەوەی ئیرلەندی باکوور وەک بە شیکی شانشینی یەکگرتوو. پێش ئەوە لە ١٨٠٠ پەرلەمانی بەریتانی لە وستمنستەر یاسایەکی دەرکرد کە بەریتانیای مەزن و ئێرلەندای کرد بە یەک، و یاساکە چووە بواری جێبەجێکردنەوە لە ١٨٠١دا، و دەوڵەتە نوێکە ناونرا شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەند. ھەندێک جار ئاماژە دەدرێت بە بەرتانیای مەزن پێش ١٨٠١ بە ناوی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن.
لە ڕاگەیاندنەکاندا بووە خوویەک تەنھا بەکارھێنانی ناوی (بەریتانیا) وەک ئاماژەدان بە وەزارەت و پەرلەمان و کونسوڵخانەکان، ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لە یارییە ئۆڵۆمپییەکاندا لەژێر ناوی بەرتانیای مەزن بەشداری دەکات، و ھاونیشتمانیانی بە بەریتانییەکان ناو دەبرێن، و دانیشتووانی ئینگلتەرا بە ئینگلیز ناودەبرێن وەک جیاکردنەوەیەکی وردتر؛ ھەروەھا دانیشتووانی سکۆتلەندا بە سکۆتلەندییەکان و دانیشتووانی وێڵز بە وێڵزییەکان ناودەبرێن. لە ھەمان کاتدا، زاراوەی شانشینی یەکگرتوو بەڕوونی لە بەڵگەنامە حکومی، ناوھێنانە فەرمی و سایتە حکومییەکان لە ئینتەرنێتدا بەکار دەبرێت.
دانیشتووان
بەپێی دواین ئاماری ساڵی ۲۰۲۳، ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بەریتانیا ٦٨،٨٩٧،٨٥٩ کەس بووە کە دەکاتە ٠،٨٧٪ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. چڕی دانیشتووان لە بەریتانیا ٢٨١ کەسە لە ھەر کیلۆمەترێکدا (٧٢٧ کەس لە ھەر میلێکدا) کۆی ڕووبەری زەوی ٢٤١,٩٣٠ کیلۆمەتر دووجایە (٩٣,٤١٠ میل چوارگۆشە) تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٠،٥ ساڵە. ھەروەھا ٨٣،٢٪ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین. ھەروەھا شاری لەندەن کە پایتەختی شانشینە یەکگرتووەکانە و گەورەترین شارە ژمارەی دانیشتووانی ٧،٥٥٦،٩٠٠ کەسە.
ئایین
ئایین لە شانشینی یەکگرتوو و لە وڵاتانی پێش خۆی، بۆ زیاتر لە ١،٤٠٠ ساڵە لەلایەن خاچ پەرستەکانەوە زاڵ بوو، جێگەی ئایینە ڕۆمانۆ-بەریتانییەکان، بتپەرستی سێلتیک و ئەنگلۆساکسۆن وەک ئایینی سەرەکی. پەیوەندییە ئایینییەکانی ھاووڵاتیانی شانشینی یەکگرتوو بە ڕاپرسییە بەردەوامەکان تۆمار دەکرێن، چوار سەرەکییەکە بریتین لە سەرژمێری دەیەی نیشتمانی، ڕاپرسی ھێزی کار، ڕاپرسی ھەڵوێستە کۆمەڵایەتییەکانی بەریتانیا و ڕاپرسی کۆمەڵایەتی ئەورووپی.
ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا
لە ساڵی ٢٠١٦دا شانشینی یەکگرتوو گشتپرسییەکی ئەنجام دا سەبارەت بە جیابوونەوەی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیی ئەورووپا؛ لەئەنجامدا لە سەدا ٥٢ی خەڵکی شانشینی یەکگرتوو لە بەرژەوەندیی جیابوونەوە دەنگیان دا، بەم جۆرەش شانشینی یەکگرتوو بووە یەکەمین وڵات کە لە یەکێتیی ئەورووپا جیا ببێتەوە و کۆتایی بە پەیوەندییە ٤٧ ساڵەکەی لەگەڵ یەکێتییەکەدا ھێنا، و لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ بەفەرمی جیابوونەوەکەی لەلایەن یەکێتی ئەورووپا پەسەند کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور [٧]ویکپیدیای ئینگلیزی
١٢٣٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠١٥‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:سوودان لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
بڕیارنامەی ١٥٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەمموزی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠١٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
بڕیارنامەی ١٥٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئابی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخیی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٢٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
ڕیچارد نیکسۆن
ڕیچارد نیکسۆن (ماوەی ژیان:٩ی کانوونی دووەمی ١٩١٣ تاکوو ٢٢ی نیسانی ٢٠١٤). ٣٧ەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو لەماوەی ١٩٦٩ تاکوو ١٩٧٤. ڕیچارد نیکسۆن تاکە سەرۆککۆماری ئەمریکایە کەوازی لەپۆستەکەی ھێنابێت. ڕیچارد ٣٦ەمین جێگری سەرۆککۆماری ئەمریکابوو لەماوەی ١٩٥٣ تاکوو ١٩٦١ ئەمەش کاتێک جێگری دوایت ئایزنھاوەر بوو. جگە لەمەش ڕیچارد خزمەتی دەریاییشی ھەیە بۆ وڵاتەکەی لەماوەی شەڕی جیھانی دووەم.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٤ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٩٦٠ پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٩٧٠ پۆل:مردووانی ١٩٩٤ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ
چیای کوردان
چیای کوردان یان چیای کورمانجان ناوچەیەکی شاخاوییە، لە پارێزگای عەفرینی خۆراوای کوردستان و باکووری خۆراوای سووریای ئەمڕۆ. سەر بە پارێزگای حەلەبە. عەرەبەکان لەچوارچێوەی بەعەرەبکردنی کوردستان ئەم ناوەشیان گۆڕیوە، لە سەرەتا کردیان بە(جبل العرب) پاشان لەبەر ھەبوونی ھەمان ناو لە سووریا ناچاربوون بی کەن بە (جبل حلب).
کوردنشینانی ئەم ناوچەیە بەھۆی ململانێی نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان (١٥١٤) تووشی ڕاگواستن بوون بۆ ناوچەی خوڕاسانی ئێران بە بیانووی ئەوەی پاڵپشتی سەفەوییەکان دەکەن، و بوونەتە ھۆی پەکخستنی کاروانەکانی عوسمانییەکان لە ئیستەمبوڵەوە بۆ حەلەب لەوێشەوە بۆ میسر، ئەو کوردانەی کە ئێستا لە خۆراسانی باکووری خۆرھەڵاتی ئێران نیشتەجێبوون لەسەر کولتوور و زمانی کوردی ماون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پارێزگای حەلەب پۆل:زنجیرەچیاکانی سووریا پۆل:چیاکان پۆل:چیاکانی کوردستان پۆل:جوگرافیای باکووری کوردستان
زنجیرەچیای کاردامۆم
زنجیرەچیای کاردامۆم (خمر: ជួរភ្នំក្រវាញ،)(تایلەندی: ทิวเขาบ)، یان شاخەکانی کراڤان، زنجیرەیەکی چیایە لە باشووری ڕۆژاوای کەمبۆدیا و ڕۆژھەڵاتی تایلەند. زۆربەی زنجیرەکە لەناو خاکی کامبۆدیادایە.
بناری چیاکانی کاردامۆم لەناو پارێزگای ترات لە تایلەند دەست پێدەکات.
ھەڵکەوتەی شوێن
زنجیرەچیایەکە درێژ دەبێتەوە بە درێژای بەری باشووری ڕۆژھەڵات و بەری باکووری ڕۆژاوا لە پارێزگای شانتابوری لە تایلەند، ھەروەھا دەکەوێتە پارێزگای کۆنگ لە کەمبۆدیا نزیک لە کەنداوی تایلەند، بۆ ناوچەی ڤێل ڤێنگ لە پارێزگای پورسات درێژ دەبێتەوە بۆ باشووری ڕۆژھەڵات. بەشی تایلەندی زنجیرەکە بە شێوەیەکی چڕ خاکەکە لە پارچە شاخ داپۆشراوە وەک شاخەکانی خاو سا باپ و خاۆ سۆی داۆ و چیاکانی وۆنگ، کە ھەریەکەیان بەشی ڕۆژھەڵات و باکوور و ڕۆژاوای شانتابوری دەورەداوە.
ئەم زنجیرە چیایە کەوتووەتە ناوچەی ھێڵی کەمەرەیی زەوی بۆیە بەدرێژایی ساڵ بارانیان لێ دەبارێت و دارستانی کەمەرەییان دروست کردووە. ساڵانە ٣٨٠٠ تا ٥٠٠٠ ملم بارانی لێ دەبارێت. لەگەڵ ئەوەشدا تەنیا ١٠٠٠ بۆ ١٥٠٠ ملم باران لەبەری ڕۆژھەڵاتی دەبارێت. چونکە ئەم زنجیرە چیایە ناوچەی سێبەری بارانی دروست کردووە لە زەوییە تەختەکانی ناو کەمبۆدیا ھەربۆیە بوونەتە دەشت لەبری دارستان، زۆربەی ناوچەکانی ئەم شاخانە ناوچەی کێوی و دوورەدەستی مرۆڤن زۆر چڕن بەدارستان و نزیکەی ھیچ دانیشتووانێکی لێ ناژی و چالاکییە مرۆیییەکان زۆر کەمن، بەڵام لەبەری بناری ڕۆژھەڵات، کاردۆم و بیبەر بەشێوەیەکی سنووردار بازرگانی گەورە دەکرێن و نزیکەی سەدەیەکە چەندین پڕۆژەی بیناسازیی بەرفراوان دەستیان پێکردووە، کە بوونەتە مەترسی بۆ ژینگۆ ناوچەکە.
لووتکەکان
بەرزترین بەرزایی چیاکانی کاردامۆم پێنۆم ئاورالە لە باکووری ڕۆژھەڵات کە ١٨١٣ م بەرزە. ئەمە بەرزترین لووتکەی کەمبۆدیایە.
لووتکە گرنگەکانی تر لە بەشەکانی کامبۆدیا بریتین لە:
لووتکە گرنگەکانی تر لە بەشەکانی تایلەند بریتین لە:
میژوو
شوێنەوارێکی ھونەری بەردی ناوازەی ھەیە ناسراوە بە «کەنام فیلە کۆنەکان» و «فیل سوارەکان» و ئاسک و مانگای کێوی (گامێش) بە ڕەنگی سووری ئۆچرێ وێنا کراون. شوێنەکە دەکەوێتە بەشی ڕۆژھەڵاتی کاردامۆس لە نزیک شارۆچکەی کراڤان (پارێزگای پورسات). کاردامۆمەکان ماڵی یەکێک لە گەورەترین دانیشتووانی فیلە کێوییە پارێزراوەکان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیایە. سوارە مرۆیییەکان لەوانەیە نوێنەرایەتی چالاکی گرتنی فیل و ڕاھێنان بکەن - نەریتێکی گەورەی کەلتووری لە نێوان گرووپە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکە ھەبوو تا ساڵانی ١٩٧٠. نەریت و شارەزایان و دانیشتووانی فیلەکان لەلایەن ڕژێمی خمر ڕۆگەوە کەمکرانەوە.
دەشکەوت و تابلۆکان ڕۆڵی گرنگیان ھەبووە بۆ ڕێوڕەسم و بۆ کاری جادووگەری بەکارھێنراون بۆ داپۆشینی باو باپیران و ڕۆحەکان؛ گەڕان بۆ پاراستن (گرتنی فیل زۆر مەترسیدارە).
ھەندێک لە تابلۆکان لەوانەیە جۆری جۆراوجۆری مانگای کێوی یان گامێش بن. زەحمەتە بۆ جیاکردنەوەی مانگای گونجاو لە ئاسکەکان بەھۆی شێوازی سادەی سیھۆت. ھەرچۆنێک بێت، مانگایەکان زۆر گرنگن بۆ لاسۆ و پەتی و سنار و تەگەرە کە پەیوەندی بە گرتنی فیلەوە ھەیە. مامۆستاکانی فیلی ناوخۆیی بانگەشەیان دەکرد کە نەریت و جادوویەکی زیاتر ھەیە کە پەیوەندی بەو کەلوپەلە زۆر گرنگانەوە ھەیە لە ھەموو ئەوانی تر کە پەیوەندیان بە گرتنی فیلەوە ھەیە. بەم شێوەیە، مانگای کێوی یان نوێنەرایەتیی گامێش لەوانەیە جێگرەوەی بێت.
نوێنەرایەتییەکی گەورەی ئاسک لەوانەیە پەیوەندی بە بازرگانی گەورەی دیرسکینەوە ھەبێت بۆ ژاپۆن لە سەدەی ١٥–١٧. دانیشتووانی ئاسکەکانی تایوان بەھۆی داواکارییە نەویستراوەکان بۆ زرێپۆشی سامورایی و ئێکسسوارەکانی ژاپۆنی کە لە دیرسکین دروست کراون نزیکەی لەناوچوون بوون. دێرسکین بۆ کەمبۆدیا و تایلاند گۆڕدرا کاتێک دانیشتووانی ئاسکەکان کەمبووەنەوە. ڕاوچییە ناوخۆیییەکان ھەروەھا لەوانەیە پەنایان بۆ وەبەرھێنانی زیاتر لە سیحر و نەریتدا ھێنابێت بۆ ئەوەی یارمەتی لە باوباپیران و ڕۆحەکان وەربگرن بۆ زیادکردنی بەخت. وێنەکان وا بیر دەکرێنەوە کە تا ئێستا لە سەردەمی ئەنگکۆری کۆتایییەوە لە ڕێگەی سەردەمی پاش ئەنگکۆرەوە پەیرەو کراون. شوێنەکە لەوانەیە لە سەرەتای سەردەمی فونان بێت (سەدەی ١–٦) کاتێک کرداری گرتن و ڕاھێنان و بازرگانیکردنی فیلە زیندووەکان بۆ یەکەم جار لە ڕووی مێژوویییەوە تێبینی کرا (ئەرکێک لە ساڵی ٣٥٧ی زایینی بە فیلی مەشقپێکراوەوە نێردرا بۆ چین وەک بەشێک لە دیارییە سێ قەڵغانەکان بۆ ئیمپراتۆر مووی جین).
ئەم تابلۆیانە یارمەتی تێگەیشتن لە مێژووی ئیکۆلۆجی دەدەن. گرووپە ئەتنیکە ناوچەیییەکان توانیان دانیشتووانە فیلەکان بپارێزن، بەردەوام بن و برەو بدەن بە پەیوەندییەکی تا ڕادەیەک ھاونیشتیمانی تا سەدەی ٢٠. ئاسک و مانگا/گامێشە کێوی، بەڵام، لەوانەیە لە سەدەی ١٥–١٧دا لە نزیک لەناوچوون ڕاو کرابن. ئاسک و مونتجاک و سامبار و گەور و کۆپری و بانتنگ لەوانەیە لە ڕابردوودا زۆر زیاتر بڵاو بووبن.
پەرەسەندنی مۆدێرن
نەگونجاوەی گردەکان سەختی خاکەکەی یارمەتی داوە بۆ پاراستنی دارستانی سەرەکی و ژینگۆی ناوچەکە تا ڕادەیەک دەست گەیشتنی مرۆڤ ئاسان نییە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێگای گشتی ترانسبۆردەر بۆ تایلەند لە باشووری کاردامۆمس تەواو بوو، بە درێژایی کەنارەکە. ئەو ڕێگایە زەمینگەی پارچەپارچەیی ھەیە بۆ ماشناڵە گەورەکانی وەک فیل، پشیلە گەورەکان و مەیموونەکان. ھەروەھا ڕێگاکە بۆ پرۆژەی بڕینی کشتوکاڵی و سووتانی و ھەلپەرستانە بۆ ئاژەڵە مەترسی لێکراوەکان کرایەوە، کە ھەمووی بەھا سروشتییەکان و ژینگە دارستانەکان دەپارێزێت.
گەشت و گوزار تا ڕادەیەک تازەیە بۆ چیاکانی کاردامۆم. لە ساڵی ٢٠٠٨ ھاوپەیمانی کێوی لە گوندی چی-فات بەرنامەیەکی ئیکۆتۆریزمی سەر بە کۆمەڵگا دەستپێکرد، کە وەک دەروازەی کاردۆمەکان بازاریان کرد سەردانیکەرانی گەشتیار بۆ چی-فات بەردەوامن لە گەشەدان و کۆمەڵگەکە بە مۆدێلێک دادەنرێت بۆ ئیکۆتۆریزمی کۆمەڵگە، کە نزیکەی ٣٬٠٠٠ سەردانیکەری ساڵانە زیاتر لە $US ١٥٠٬٠٠٠ بۆ کۆمەڵگەی ناوخۆیی بەرھەم دەھێنن
ڕێکخراوەکانی پاراستنی نێودەوڵەتی کە لە ناوچەکە کار دەکەن بریتین لە ھاوپەیمانی کێوی و پاراستنی نێودەوڵەتی و فاونا و فلۆرا ئینتەرناسیۆنال لە ساڵی ٢٠١٦دا بناری باشووری چیاکانی کاردامۆم وەک پارکێکی نوێی نەتەوەیی دیاریکرا.
ژینگۆی ئاژەڵان
کەش و ھەوای شێدار و سروشتی نائاشکرای شاخە بەردینەکان وا دەردەکەوێت کە ڕێگەی داوە جۆرەھا دەوڵەمەندی ئاژەڵی کێوی گەشە بکات، ھەرچەندە کێوی کاردامۆم و فیل بە خراپی گەشە دەکەن و ئەو ئاژەڵە کێوییەی کە وا گومانی لەناوچوونی لێ دەکرێت ھێشتا بە پەنجەی دەست دەژمێردرێن کە ئەوان ماڵی زیاتر لە ١٠٠ مێتاڵن وەک ئاژەڵی گەورەی ھیندی و ئاژەڵی بەنگ، و لە ھەمووی گرنگتر وا بیردەکرێتەوە چیاکان بە لایەنی کەمەوە ٦٢ جۆری ئاژەڵی ھەڕەشەلێکراوی جیھانی و ١٧ دار لە ئاستی جیھانیدا ھەڕەشەیان لێکراوە، کە زۆر لەنێو ئاژەڵەکاندا چواردە جۆر لە مەترسی و ھەڕەشە لە ماکیلەکان ھەیە، کە گەورەترین ژمارەی فیلی ئاسیایی لە کەمبۆدیا و لەوانەیە تەواوی ئیندۆچینا بێت، ھەرچەندە ھێشتا پێویستە ئەمە بسەلمێنرێت مامەلەکانی تر، کە زۆربەیان ھەڕەشەیان لێ دەکرێت بریتین لە پڵنگی ھیندوچینی، پلنگێکی ھەوراوی (پاردۆفلیس نیبۆسۆسا)، دۆل (سەگێکی کێوی) (کوون ئەلپینوس)، گاور (بۆس گاوروس)، بانتینگ (بۆس جاونیکوس)، کیتینگ. ورچی خۆری مالەیان، گیبۆنی (ھیلۆباتس پیلیاتۆس)، سوماتران سۆروو (کاپریکۆرنیس سوماترێنسیس)، پانگۆلینی سوندا و مشکی سپی تینسەریم. لانی کەم ٣٤ جۆری ئەمفیبین ھەیە، کە سێیان لێرەوە وەک جۆری نوێ بۆ زانست وەسفیان کردووە. ڕووبارەکان ماڵن بۆ ھەردوو دۆلفینی ئاوراوادی و ھەمپباک و ماڵن بۆ ھەندێک لە دوا دانیشتووان لەسەر زەوی لە زۆر دەگمەنی کرۆکۆدیلەکانی سیامی و تاکە نزیکەی لەناوچوونی باکووری ڕووباری تراپین، یان لاک پشتە شاھانە لە کەمبۆدیا ماونەتەوە. لەکاتێکدا دارستانەکان بۆ زیاتر لە ٤٥٠ جۆری باڵندە نیشتەجێن، نیوەی کۆی کامبۆدیا کە چواریان، پەرداخی سەر بە چیستۆن، زیوکەی لوویس (لوفورا نیڤێنتمەرا لویسی)، پێفۆڵی سەوز (پاڤۆ موتیکوس) و پارچەی سیامی (ئاربۆرۆفیلا دیڤەرسا) بۆ ئەم شاخانە ڕاپرسییەکی خزن و ئەمفیبین لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لەلایەن دکتۆر لی گریمەر لە زانکۆی لا سیرا لە ڕیڤەرساید لە کالیفۆرنیا و ڕێکخراوی پاراستنی فاونا و فلۆرا ئینتەرناسیۆنال ڕوەکی نوێی ئاشکرا کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی تایلاند
زنجیرەی چیای ناوەندی
زنجیرەچیای ناوەندی (ئینگلیزی:Central Mountain Range) زنجیرەچیایەکی سەرەکییە لە دوورگەی تایوان. لە باکووری دوورگەکەوە بەرەو باشوور درێژبووەتەوە بەھۆی ئەم لێکترازەوە پەیوەندی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات زۆر ئاسان نییە. بەرزترین لووتکەی زنجیرەکە چیای شیوگولوانە کە ٣٬٨٦٠ م بەرزە.
جوگرافیا
بە واتایەکی فراوان، زنجیرەی چیای ناوەندی چەندین زنجیرەی ھاوئاھەنگی لەخۆدەگرێت وەک زنجیرەی خۆشان و زنجیرەی یوشان؛ بەم شێوەیە بەرزترین لووتکەی زنجیرەی چیای ناوەندی بەم مانایە یوشان (چیای مۆریسۆن)، ٣٩٥٢ مەترە و دووەم بەرزترین لووتکەیش شۆێشان (چیای بەفر)، ٣٨٨٦ مەترە.
فلیپین
فلیپین بە فەرمی کۆماری فلیپین وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیادا. پایتەختەکەی شاری مانیلایە. خەڵکی فلیپین بە زمانی فیلیپینی کە بنەماکەی زمانی تەگالۆگە قسە دەکەن.
زنجیرەی چیای ناوەندی
سەرچاوەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:زنجیرەچیاکانی تایوان
فلیپین
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی فلیپین ١٠٠,٠٩٦,٤٩٦ کەس بووە کە دەکاتە ١.٣٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٥٠ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
مانیلا
مانێلا پایتەختی فلیپینە کە شارێکی زۆر شارستانییە پڕنترین شاری جیھانییە کە لە ساڵی ٢٠١٩ دا ھەییبووە یەکەم شاری بە دەستوورکراو بوو بەپێی یاسایی کۆمیسیۆنی فلیپین لە ٣١ ی تەممووزی ١٩٠١ و بە دەرکردنی (ژمارە ٤٠٩) ی کۆماری (Republic Act No 409) یان " چارتەری چاولێکراوەی شاری مانێلا " لە ١٨ ی حوزەیرانی ١٩٤٩ دا ئۆتۆنۆمی بەدەستھێنا.
فلیپین
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٦٥ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٦ پۆل:فلیپین پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن
مانیلا
مانێلا، لە پاڵ مەکسیکۆ سیتی و مەدریدە، بە کۆمەڵەی ڕەسەنی جیھانی شارەکانی جیھان دادەنرێن بەھۆی تۆڕە بازرگانییەکانی مانێلا کە یەکەم کەس بوون لە چوونە دەرەوەی ئۆقیانووسی ھێمن، بەم شێوەیە ئاسیا بە ئەمریکای ئیسپانییەوە دەبەستێتەوە، ئەمە یەکەمین جارە لە مێژووی جیھاندا دیاری دەکرێت کاتێک زنجیرەی نەپچڕاوی ڕێگا بازرگانییەکان بە دەوری ھەسارەکەدا سوڕانەوە. ھەروەھا مانێلا دووەم شاری پایتەختی کارەساتباری سروشتییە لە جیھاندا لە تەنیشت تۆکیۆ کەچی لە ھەمان کاتدا لە نێوان پڕووژترین و خێراترین شارەکانی گەشەسەندووی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیادایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٧٤ پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی فلیپین
ئەرمەنییەکان
خەڵکی ئەرمەنی یان ئەرمەنییەکان نەتەوەیەکی نیشتەجێ لە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان، لە ڕۆژاوای ئاسیان. ژمارەی ئەرمەنییەکان لە جیھاندا لە شەش تا ھەشت ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندایە و گەلێکن کە میراتێکی کولتووری کۆنیان ھەیە.
ئەرمەنییەکان دانیشتووانی سەرەکی ئەرمەنستان و ئارتساخی سەربەخۆی دیفاکتۆ پێکدەھێنن. کۆچێکی بەرفراوان ھەیە کە نزیکەی ٥ ملیۆن کەسن کە بە ڕەچەڵەک تەواو یان بەشێکیان ئەرمەنییە و لە دەرەوەی ئەرمەنستان دەژین. ئەمڕۆ زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنەکان لە ڕووسیا، ئەمریکا، فەڕەنسا، گورجستان، ئەڵمانیا، ئۆکرانیا، لوبنان، بەڕازیل و سووریایە. جگە لە تورکیا و ئێران و یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، کۆچی ئەرمەنی لە ئێستادا بە شێوەیەکی سەرەکی دەرئەنجامی کۆمەڵکووژی ئەرمەنەکانە.
زمانی ئەرمەنی
وێنۆک|upright=1.5| {{legend|#023858|زمانی فەرمی کە زۆرینە قسەی پێدەکەن}} {{legend|#0570b0|زمانی بە کەمینە ناسراو}} {{legend|#74a9cf|ژمارەیەکی بەرچاو لە وتەبێژەکان}} زمانی ئەرمەنی زمانێکی ھیندووئەورووپییە کە ئەرمەنییەکان قسەی پێدەکەن. ئەرمەنی زمانی فەرمیی کۆماری ئەرمەنستان و ناوچەی ناگۆرنۆ-قەرەباغە. زمانی ئەرمەنی بە ئەلفوبێی ئەرمەنی دەنووسرێت. زمانی ئەرمەنی دوو شێوەی چەمکی و نووسراوی ھەیە: ئەرمەنی ڕۆژھەڵات، کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەرمەنستان، ئارتساخ، ئێران و کۆمارەکانی پێشووی سۆڤییەت قسەی پێدەکرێت. و ئەرمەنی ڕۆژاوا، کە لە ئەرمەنستانی ڕۆژاوایی مێژووییدا و دوای کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان، بە پلەی یەکەم لە کۆچی ئەرمەنستاندا بەکارھاتووە. ئەلفوبێی ناوازەی ئەرمەنی لە ساڵی ٤٠٥ی زایینی لەلایەن مەسرۆپ مەشدۆتسەوە داھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی فەڕەنسا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان پۆل:گەلانی دێرینی رۆژهەڵاتی نزیک پۆل:خەڵکی ئەرمەنستان پۆل:گەلانی دێرینی رۆژھەڵاتی نزیک
جەمالاوا
جەمالاوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
جەمالاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە ئیسلام(شیعە) و مەسیحین.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
نیو لاین سینەما
نیوڵاین سینەما (بە ئینگلیزی: New Line Cinema) ستۆدیۆی بەرھەمھێنانی ڤیدیۆییە لە نیویۆرک لە سالی ١٩٦٧، ئەوەش یەکێکە لە کۆمپانیا بەرھەمھێنانەکانی فیلمی ئەمەریکی، ئەو کۆمپانیایەش بەشێکی کۆمپانیای تایم وارنەر
پۆل:تێکخستن و دەستکەوتەکان لە ١٩٩٦ پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا پۆل:ستۆدیۆ ئەمریکییە سەربەخۆکانی فیلم پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە
کێوی ئەلبروز
کێوی ئەلبروز یان ئەلبروس (ڕووسی: Ӏуащхьэмахуэ) بەرزترین و دیارترین لووتکەی ڕووسیا و ئەورووپایە. لە بەشی ڕۆژاوای قەفقاز دایەوە و بەرزترین لووتکەی چیاکانی قەفقاسە. چیایەکی گڕکانییە و بەرزییەکەی ٥٬٦٤٧ مەترە لە ئاستی ڕووی دەریاوە؛ ئەمە بەرزترین لووتکەی ستراتوولکانۆی ئۆراسیایە، ھەروەھا دەیەمین لووتکەی دیاری جیھانە. کێوەکە لە باشووری ڕووسیا ھەڵکەوتووە، لە کۆماری کاباردینۆ-بالکاریای ڕووسیا.
سەرچاوەکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:کێوەکانی ڕووسیا پۆل:حەوت لووتکە
بێبەش (شاعیر)
مەسعوود کوڕی مەلا عەبدوڵڵای شەنەغەیی (لەدایکبووی: ١٩٣٢ ھەولێر، عێراق – مردووی: ٢٥ی ئایاری ١٩٩٨ ھەولێر)، مەلا و شاعیرێکی کورد بوو. لەو کاتەی خۆی بەشاعیر ناسیوە نازناوی «بێبەش»ی بۆ خۆی ھەڵبژاردووە، لە ھەندێ شیعریدا بەکاری ھێناوە.
ژیان
باوکی بێبەش مەلای مزگەوتی ناو بازاڕی ھەولێر بوو (لە ھەولێر مزگەفتی ناوەندی باژێڕی پێ دەڵێن). سەرەتای خوێندن و ھەموو قۆناغەکانی زانستی ئیسلامی و زمانی عەرەبی لای باوکی بووە.
بێبەش دەنگی خۆش بووە، بایەخی زۆری بە تەجویدی قورئان داوە. شارەزایی لەو ھونەرە پەیدا کردووە لەڕووی تیۆری و پراکتیکەوە. لە ساڵی ١٩٥٦ ھەندێ لە ھونەری تەجویدی قورئانی گۆڕیوەتە سەر زمانی کوردی و بەکتێب بڵاوی کردووەتەوە. بەشێک لە خوێندنەکانی بەدەنگی خۆی تۆمار کراون.
بێبەش کەسێکی قسە خۆش و ڕۆح سووک بوو، نوکتە لە دەمی نەدەکەوت، لە ھیچ پرس و ھەڵوێستێکدا دانەدەما، ھەولێری زۆر خۆشدەویست، بەدرێژایی ژیانی لێی دوور نەکەوتەوە. تا لە ڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٩٨ لە ھەولێر کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:مردووانی ١٩٩٨ پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد
کیم سوو-ھیۆن
کیم سوو-هیۆن (بە هانگۆل: 김수현؛ بە ئینگلیزی: Kim Soo-hyun)، لە دایکبووی ١٦ی شوباتی ١٩٨٨ـە، ئەکتەرێکی کۆریای باشوورـە، باشتر ناسرا لە ڕۆڵ بینینی لە دراما تەلەفزیۆنییەکان وەک (Dream High)، (Moon Embracing the Sun)، (My Love from the Star)، وە (The Producers). لە فیلمەکانی (The Thieves) وە (Secretly, Greatly).
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرانی کۆریای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:باشترین ئەکتەران لە وەرگرتنی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم) پۆل:باشترین ئەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی گراند بێڵ پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی درامای ئێس بی ئێس پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ پۆل:نایابی لە ڕۆلگێران، ئەکتەرەکانی براوەی خەڵاتی ئەستێرەیی ئاپان پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕە میوزیکییەکانی شانۆ لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:پێشکەشکارانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور پۆل:نایابی لە ڕۆلگێران، ئەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتەکانی ئەستێرەیی ئاپان
ئەتلەتیک بیلباو
ئەتلەتیک بیلباو یەکێک لە یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیایە، بنکەی ئەم یانەیە دەکەوێتە ھەرێمی باسک لە شاری بلباو.
سەرچاوەکان
پۆل:یانەکانی لا لیگا پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٨ پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٨ لە ئیسپانیا
شەھابەی ھەولێرێ
شەھابەی ھەولێرێ قورئانخوێن و ھەستانبێژ ی ھەولێرێ ناوی تەواوی (شەھابەدین ئەحمەد ئامەدی) لە ساڵی (١٩٠٠) لە شاری ئامەد لەدایکبووە، لەباوکێکی کورد و دایکێکی ئەرمەنی لەتەمەنێکی زۆرمنداڵی دابوە کاتێک باوکی کۆچی دوایی کردوە، بەھۆی جینۆسایدی ئەرمەنەکان لەڵایان تورکەکانەوە ناچار دەبێت لەگەڵ دایکی کۆچ بکات بۆ ناوچەی موسل دوای کۆچی دوایی دایکیشی لە مووسڵ کۆچ دەکات بەرەو ھەولێر، دەبێت بەخزمەت کار لە مزگەوتی گەورەی سەرقەڵات، بەڵام بەھۆی دەنگەخۆشەکەیەوەدەبێتە جێگای گرنگی پێدانی لەلایەن مەلافەندیەوە، جگەلەبانگدان مەولودیشی پێ دەخوێندەوە، لەتەمەنی ھەرزەکاری دا لەلایەن مەلافەندیەوە دەنێردرێتە کەرکوک تا فێری مەقام خوێندن بێت، مەقامەکانی (سیگا و کورد و حیجازی) بەتەواوی زانیوە، بەڵام مەلا فەندی ئارەزووی بوە بە مەقامی (نەھاوەند) بۆی بخوێنێت بۆیە دەینێرێتە لای (مەردان کەرکوکی) تا بەباشی بخوێنێت، لەبەرخۆشەویستیان و بێ کەس و کاری مەلا فەندی زۆری خۆشدەویست و بۆ ھەمو شوێنێکی دەبرد.
کاتێک ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەسەروبەندی ھاتنی ئینگلیزەکان بۆ ھەولێر ئۆتۆمبێلێکی ئەڵمانی وەک دیاری بۆ مەلا فەندی دەھێنن، مەلافەندیش شەھابە وەک شوفێر لای خۆی بەکاردێنێت، بەمە شەھابە وەک یەکەم شوفێری کورد ھەژماردەکرێت، دوای ڕوخانی ئیمپراتۆری عوسمانیەکان و پێک ھێنانی شانشینی ئێراق، شای ئێراق سەردانی ھەولێر دەکات ولەماڵێ مەلا فەندی دەمینێتەوە، لەوکاتەدا شای ئێراق گوێبیستی دەنگی دەبێت وزۆر پێی سەرسام دەبێت بۆیەداوالە مەلا فەندی دەکات کە شەھابەی وەک خزمەت کارێک پێشکەش بکات، بەڵام مەلافەندی دەڵێت داوای ھەرچیم لێدەکەی سەرچاو تەنھا ئەمەیان نا، دوای ڕەت کردنەوەی داواکەی شا لەلایەن مەلافەندیەوە شا داوای لێدەکات کەبۆماوەی چەند ڕۆژێک شەھابەی لەگەڵ بدات لەکاتی سەردانی بۆلای میرە کوردەکان، مەلافەندی بەمە ڕازی دەبێت، بۆیە شەھابە لەگەڵ شافەیسەلی یەکەم دەچێت بۆ شەقڵاوە بۆ لای میر عوسمان، لەکاتی کردنەوەی بەندەری فاو لەشاری بەسرای باشووری عێراق شافەیسەڵ بەتایبەت داوەتنامەدەنێرێت بۆلای مەلا فەندی تاشەھابەی بۆ بنێرێت بەشداری ئاھەنگی کردنەوەی بەندەرەکە بکات بەوەی زۆربەی مەقام بێژو گۆرانیبێژانی عێراق و ولاتە عەرەبیەکان بەشداریان کردوە، لەوێ چاوی بەگەلێک ھونەرمەند و مەقامبێژی گەورە دەکەوێت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
چیای شیوگولوان
چیای شیوگولوان (چینی: 秀姑巒山) شاخێکە لە تایوان لە پارکی نەتەوەیی یوشان بە بەرزایی ٣٬٨٢٥ مھەڵکەوتووە. دەکەوێتە ناوچەی ھوالین لەبەری ڕووباری شیوگولوان کە چەندین ڕووباری ھەیە وەک ڕووباری فویوان و ڕووباری فنگپینگ و ڕووباری لێکولکو کە ھەموویان نزیکن لە حەوزی گشتی ڕووبارەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
تەل
تەل، سیم یان وایەر (ئینگلیزی: Wire) ڕێچکەیەکی مادییە بۆ گواستنەوەی تەزوو بەکاردێت، لە شێوەی نیشانە یان ڕووناکیبە بە ھەبوونی تایبەتمەندیی فیزیکی، دوو جۆری سەرەکی ھەیە:
مێژووی تەزبەر
میسریە کۆنەکان لە سەدەی سێیەمی بەرلەزایین ھەڵسان بەدروست کردنی تەزبەری زێڕین بۆ گواستنەوەی گەرمی. لەسەرەتای شۆڕشی پیشەسازیەوە ئەورووپییەکان بەرھەمیان ھێناوە،ئەڵمانەکان بە پێشەنگی ئەم بوارە ھەژماردەکرێن لە بەرھەمھێنان و پەرەپێدان.
تەزبەری ووزەی کارەبا
بەشێوەیەکی گشتی لە ماددە فلزییەکان دروست دەکرێت، جگە لە ئەلەمنیۆم و مسیش.
سەرچاوەکان
پۆل:کارەبا
دریم وۆرکس ئەنیمەیشن
یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ٢٠٠٠ پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ٢٠٠٤ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٤ لە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:یەکگرتنەوە و دەستخستن لە ساڵی ٢٠١٦ پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
بڕیارنامەی ١٥٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئابی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٢٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
سەمیت ئینتەرتەینمنت
یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٩١ لە کالیفۆرنیا پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا پۆل:ستۆدیۆ ئەمریکییە سەربەخۆکانی فیلم
سۆپرانۆ
سۆپرانۆ شێوازێکی دەنگی گۆرانیبێژیی کلاسیکی ژنانە کە بەرزترین تەبەقە و مەودای دەنگی ھەیە کە لە توانای مرۆڤێکدایە بۆ دەرکردنی، ھەر دوای تۆماری فیکە. سۆپرانۆ لە نۆتی C4 (٢٦١ ھێرتز) دەست پێدەکات تاکو نۆتی A5 (٨٨٠ ھێرتز) لە مۆسیقای کۆراڵدا و تاکو C6 بەردەوام دەبێت لە ئۆپێرادا.
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:پەردە (مۆسیقا)
١٢٣٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
زنجیرەچیای چەرەسکی
زنجیرەچیای چەرەسکی (ڕووسی: Черскэй хайал)زنجیرەیەک لە چیاکانی باکوری ڕۆژهەڵاتی سیبریایە لە نێوان ڕووباری یانا و ڕووباری ئیندیگیرکا. لەڕووی کارگێریەوە ڕووبەری زنجیرەکە سەر بە کۆماری سەخایە، هەرچەندە بەشێکی بچووک لە ڕۆژهەڵاتدا لە ناو ئۆبلاستی ماگاداندایە بەرزترین لوتکە لە زنجیرەکەدا ٣,٠٠٣ مەترە بەناوی لوتکەی پۆبێدا،هەروەها زنجیرەکە شوێنە گرنگەکانی کەلتووری یەکوتی لەخۆدەگرێت، وەک چیای (Mat'gora).
پارکی سروشتی مۆما ناوچەیەکی پارێزراوە کە دەکەوێتە ناوچەی باشوری زنجیرەچیایەکە.
جوگرافیا
سنوورە جوگرافییەکانی چیاکان بریتین لە کوێستانەکانی یانا–ئۆمیاکۆن لە باشوری رۆژئاوا و خەمۆکی مۆمۆ-سێلینیاخ لە باکوری ڕۆژهەڵات.
سەرچاوەکان
پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیای چەرسکی
ئۆپن ڕۆد فیلمز
یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
ئای ئێف سی فیلمز
یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٩
پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا
ئایکۆن پرۆدەکشنز
یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٩
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ساڵی ١٩٨٩ لە کالیفۆرنیا دامەزراوە پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا پۆل:ستۆدیۆ ئەمریکییە سەربەخۆکانی فیلم
ھەمشینەکان
خەڵکی ھەمشین (، )، کە لە پێشوو و ئێستادا بە ناوچەی ھەمشین و چاملی ھەمشین لە پارێزگای ڕیزەی تورکیا خستنەپاڵ کراون. ڕەگەزییان ئەرمەنی و لە بنەچەدا مەسیحی بوون، بەڵام لەپاش چەند سەدان لە ئەرمەنییەکان جیابوونەوە و لەدوای سەرکەوتنی ھێرشەکانی عوسمانی گۆڕینی ئایینیان بە ئیسلامی سوننە ئەنجامدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی قرغیزستان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان
لوولەک
چەپ|وێنۆک|لوولەکی وەستاو بە [[نیوەتیرەی r و بەرزی h]] لوولەک کۆمەڵە خاڵێکە لە بۆشاییی سێ ڕەھەندیدا لەسەر ڕووەچەماوەیەک کە دوورییەکەیان لە ھێڵێکی دیاریکراو کە تەوەرەکەیتی یەکسانە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شێوە سەرەتایییەکان پۆل:ئەندازەی سەرەتایی پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی سێ ڕەھەندی پۆل:ڕووەکان
بڕیارنامەی ١٥٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٥٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٢٨‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٦ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٤ پۆل:لوبنان لە ٢٠٠٤ پۆل:سووریا لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
سترادیان
سترادیان (ھێما: sr) یان گۆشەی نیوەتیرەییی دووجا  یەکەی تەنەگۆشە (یان ڕەق، و یانیش پتەو)ە لە سیستمی نێونەتەوەیی (SI). لە ئەندازەی سێ-دووری بەکارھێنراوە، و ھاوشێوەی ڕادیان (گۆشەی نیوەتیرەیی)یە کە گۆشەی پلەینە (planar angles) دەپێوێت. ناوەکەی داڕێژراوە (وەرگیراوە) لە ئامێری دووبڵندگۆی یۆنانی بۆ «ڕەق» و نیوەتیرەی بازنەی لاتین بۆ «تیشک، گورزە».
سترادیان، وەک ڕادیان، یەکەیەکی بێ ڕەھەندە، بەشێوەیەکی بنچینەیی چونکە تەنەگۆشەیەک ڕێژەیەکە لەنێوان ڕووبەرە درێژبووەوەکە بە ژێریدا و دووجای دوورییەکەی لە لوتکەکەیەوە: ھەردوو سەرەی کەرت و ژێرەی کەرتەکەی ئەم ڕێژەیە درێژیی دووری دووجا دەکات (واتە L2/L2 = 1، بێ ڕەھەند). بەسوودە، لەگەڵ ئەوەشدا، تا نێوان بڕە بێ ڕەھەندەکانی سرووشتێکی جیاواز جیابکاتەوە، بۆیە ھێمای "sr" بەکارھێنراوە تا گۆشەیەکی پتەو (ڕەق) دەربخات. بۆ نموونە: دەتوانێت توندیی تیشکاوەر بپێوێت لە واتەکان لە ھەر سترادیان (W•sr−1). سترادیان لەمەوپێش یەکەیەکی سەرباریی سیستمی نێونەتەوەیی (SI) بوو، بەڵام ئەم جۆرە ھەڵوەشێنرابوویەوە لە ١٩٩٥ و سترادیان ئێستا ھەژمارکراوە یەکەیەکی داڕێژراوی سیستمی نێونەتەوەیی (SI)یە.
پێناسە
thumb|left|بڕگەی قووچەک (١) و کڵاوەی گۆیی (٢) کە گۆشەیەکی پتەوی یەک سترادیان لەناو گۆیەک درێژبووەتەوە بە ژێریدا سترادیانێک دەتوانرێ پێناسە بکرێ وەکو تەنەگۆشەیەکی درێژبووەوە بەژێر بنکەکەدا بە یەکەی گۆ بۆ یەکەی ڕووبەری ڕوو لەسەری. بۆ گۆیەکی گشتی نیوەتیرەی بازنە (r)ە، ھەر بەشێکی ڕووی گۆی گشتی لەگەڵ ڕووبەرە درێژبووەوەکان بە ژێریدا یەک سترادیانە (A = r2).
گۆشەی پتەو بەستراوە بە ڕووبەری گۆشە پتەوەکە کە گۆیەک دەبڕێت:
چونکە ڕووبەری ڕوو (A)ی گۆیەک (4πr2)یە، پێناسەکە وا دەگەیەنێت کە گۆیە پێوانەیەک (4π ≈ 12.56637) سترادیانن. لەلایەن ھەمان مشتومڕ، زۆرترین گۆشەی پتەو کە دەتوانێت درێژبێتەوە بە ژێردا لە ھەر خاڵێک بێت (4π sr)ە.
تایبەتمەندیی دیکە
لەوەتەی (A = r2)، یەکسانە لەگەڵ ڕووبەری کڵاوەی گۆیییەک (A = 2πrh) (چۆن (h) بنکەیە بۆ "height" بەرزییەکەی کڵاوەکە)، و پەیوەندییەکە دەبەستن. لەبەرئەوە یەک سترادیان یەکسانە (دەگونجێ) لەگەڵ ڕووتەختەکە (واتە گۆشەی نیوەتیرەیی) گۆشەی پانە-بڕگەکەی قوچەکێکی سادە درێژبووەتەوە بە ژێر گۆشە ڕاستەکەدا (2θ)، لەگەڵ (θ)ی دراو لەلایەن:
ئەم گۆشەیە بەرامبەر دەبێت بۆ کونە گۆشە ڕاست (تەخت)ەکەی (2θ ≈ 1.144 rad or 65.54°).
ھەروەھا سترادیانێک یەکسان دەبێت بە ڕووبەرە گۆیییەکەی گۆشەیەکی فرەلا کە گۆشەیەکی بێ ئەندازەی ھەیە بە ١ سترادیان، بۆ ی گۆیەکی تەواو، یان بۆ پلە دووجاکان (deg2).
گۆشە پتەوەکەی قوچەکێک بۆ پانە-بڕگە درێژبووەوەکان بە ژێر گۆشەی (2θ)کەدا:
پێک چوون بۆ گۆشەی نیوەتیرەیی
لە دوو ڕەھەند، گۆشەیەک بەستراوە بە درێژیی کەوانە بازنەییەکە کە ماوەکانی:
ھەروەھا لە سێ ڕەھەند، گۆشە پتەوەکە بەستراوە بە ڕووبەری ڕووە گۆیییەکە کە ماوەکانی:
یەک-دووری بازنەیی پێوانە یەکەکانی ڕادیانەکان یان پلەکانی ھەیە، لەکاتێکدا دوو-دووری گۆیی پێوانە ئاشکرایە، سترادیانن. لە ڕەھەندە باڵاکانی بواری بیرکاری، یەکەکان بۆ گۆشە پتەوە لێکچووەکان بە ئاشکرایی ناونەنراون. کاتێک بەکارھێنران، ئاڵووێڵیان لەگەڵ کرد بە پێکچوونیان بۆ کێشە بازنەیییەکان یان گۆیییەکان. ئەوە، وەک ڕێژەیەکی پەیوەندیداری توندە بە یەکەی گۆیی زیاد لە ئەندازە وەرگیراو لەلایەن گۆشەیەکی گشتی ھەیە، یان ڕێژەیەکی پەیوەندیداری توندی ھەیە بە خاڵدانان بە ئاشکرا لە کۆردیناتەکان (تان و پۆکان)ی گۆیی.
دوو ئەوەندەی سیستمی نێونەتەوەیی
گۆیەکی تەواوی درێژبووەوە بە ژێردا (4π ≈ 12.56637) سترادیانن، بۆیە دوو ئەوەندە گەورەترە لە دێکاسترادیان کە بە دەگمەن بەکارھێنراون.
ھەر مەودایەکی لە ڕادەبەدەری ڕووبەرە تەواوەکەی گۆیەک پێویستە تەنھا پەیوەندی بێت لەگەڵ non-Euclidean، ئەندازەی گۆیی. ھەروەھا لەمەودوا ئاسایییانە پێوستە تەنھا لە بواری شیکردنەوەی بێشوێن. وەک، تەنەگۆشەکان لەسەر (4π) بە دەگمەن لە سنوور بەدەر بەکارھێنراون لە وێژەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یەکەکانی تەنەگۆشە پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای پۆل:یەکە سروشتییەکان
١٢٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی بیست و ھەشتەمی ھاوینە. کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینای پایتەختی یۆنان بەڕێوەچوو. لە ئۆڵۆمپیادەکەدا ١٠٦٢٥ وەرزشوان لە ٢٠١ وڵات بەشدارییان تێدا کرد، وەرزشوانانی ٧٤ وڵات لانیکەم یەک مەدالیایان بردەوە. وەرزشوانانی ئەمریکا زۆرترین مەدالیای زێڕ و مەدالیای گشتیان بەدەستھێنا و لە دوای ئەویش چین و ڕووسیا دێن و وڵاتی میوانداری یۆنان لە پلەی ١٥ی بەدەستھێنا. ھەروەھا لەم ئۆڵۆمپیادە چەندین ژمارەی پێوانەیی جیھانی و ئۆڵۆمپی شکێنران. ھەریەکە لە شیلی، تایپی چینی، کۆماری دۆمینیکان، جۆرجیا و ئیسرائیل یەکەم میدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێنا. ئێریتریا و پاراگوای یەکەم میدالیای ئۆڵۆمپییان بەدەستھێنا. ئیمارات لەم پێشبڕکێیەدا ھەم یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپی و ھەم مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٤
لووتکەی پۆبێدا
لووتکەی پۆبێدا (ڕووسی:Победа بە واتای "سەرکەوتن") شاخێکە لە کۆماری ساخای ڕووسیا ئەم چیایە یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پارکی سروشتی مۆما.
جوگرافیا
لە خاڵی بەرزی ٣٠٠٣ م بەرزترین لوتکەی زنجیرەچیای چەرسکییە. ھەروەھا لە سیستەمی چیای سیبریای ڕۆژھەڵات و ھەروەھا بەرزترین چیای یاکۆتیایە.
مێژووی شاخەوانی
شاخەوانانی ئیتاڵی سیمۆن مۆرۆ و تامارا ڤینگەر یەکەم کەس بوون کە لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٨دا لە لوتکەی پۆبێدادا بەرزبوونەوەیەکی زستانیان دروست کرد. ئەوان ڕاپۆرتیان دا کە پلەی گەرما نزیکەی -٤٠ سلیلیزی بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:زنجیرەچیای چەرسکی پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆماری ساخا
باریتۆن
وێنۆک|260px|مەودای دەنگی باریتۆن باریتۆن جۆرێکە لە دەنگی گۆرانیبێژی کلاسیکی پیاوان کە تەبەقەکەی دەکەوێتە نێوان بەیس و تێنۆرەوە. باریتۆن بەربڵاوترین جۆری دەنگە لە نێرەکاندا. وشەکە لە یۆنانییەوە وەرگیراوە (βαρύτονος – باریتۆنۆس) کە بە واتای قووڵ یان قورس دێت. مۆسیقا بۆ ئەم جۆرە دەنگە زۆرجار لە مەودای Fـی دووەمەوە لە خوار سیی ناوەڕاستەوە بۆ ئێفی سەروو سیی ناوەڕاستەوە (نم. F2–F4) دەنووسرێتەوە لە مۆسیقای کۆراڵدا، و لە Aـی دووەمی خوار سیی ناوەڕاست بۆ ئەی سەروو سیی ناوەڕاست (نم. A2–A4) لە مۆسیقای ئۆپێرادا. دەنگی باریتۆن دابەشکراوە بەسەر:
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:پەردە (مۆسیقا)
بەیس (جۆری دەنگ)
وێنۆک|262px|مەودای دەنگی بەیس بەیس پێکھاتووە لە دەنگێکی گۆرانیبێژی کلاسیکی پیاوان کە نزمترین تەبەقە یان تۆنی ھەیە لە مەودای دەنگی مرۆڤەکاندا. ئەم جۆرە دەنگە قووڵ و گڕترە لە جۆرەکانی تر. بەپێی فەرھەنگی گرووڤی نوێی ئۆپێرا، دەنگی بەیس لە Eـی خوار سیی ناوەڕاست بۆ ئیی سەروو سیی ناوەڕاست دەست پێ دەکات (نم. E2–E4)
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:پەردە (مۆسیقا)
واڵت دیزنی پیکچەرز
وێنۆک|150px یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرھەمھێنانی فیلم و کاری وێنەیی.
مێژوو
ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی براکانی دیزنی لە ساڵی ١٩٢٣ لەلایەن سینەماکاری واڵت دیزنی و ھاوبەشی بازرگانی و براکەی ڕۆی دامەزراوە.
لە ساڵانی چلەکاندا دیزنی دەستیکرد بە تاقیکردنەوەی فیلمە درێژەکانی ئەکشنی ڕاستەوخۆ، بە ناساندنی فیلمی ئەنیمەیشنی تێکەڵاوی لایڤ ئەکشن وەک "The Reluctant Dragon" (١٩٤١) و "Song of the South" (١٩٤٦). ھەر لەو دەیەیەدا، ستۆدیۆکە دەستیکرد بە بەرھەمھێنانی فیلمی دیکۆمێنتاریی سروشت بە بڵاوکردنەوەی فیلمی "Seal Island" (١٩٤٨) کە یەکەم زنجیرەی "True-Life Adventures" و دواتر خەڵاتی ئۆسکاری بەدەستھێنا بۆ باشترین کورتە فیلمی ئەکشنی ڕاستەوخۆ.
کۆمپانیای واڵت دیزنی پرۆداکشنز یەکەم فیلمی فول جووڵەیی لایڤ ئەکشنی لە ساڵی ١٩٥٠دا ھەبوو لەگەڵ بڵاوبوونەوەی فیلمی "Treasure Island" کە دیزنی بە چەمکی فەرمی بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا پەرەدەستێنێت بۆ فیلمی واڵت دیزنی پیکچەرز مۆدێرن. تا ساڵی ١٩٥٣ کۆمپانیاکە کۆتایی بە ڕێککەوتنەکانی لەگەڵ دابەشکەرانی دەرەکی وەکو "RKO Radio Pictures" و "United Artists" ھێنا و کۆمپانیای دابەشکردنی تایبەتی خۆی بە ناوی "Buena Vista Distribution" پێکھێنا. تا ساڵانی ١٩٥٠ کۆمپانیاکە مافی کارەکانی بۆ ل. فرانک باوم کڕی بوو.
١٩٨٠–٢٠٠٠
بانەری تاچستۆن فیلمز لەلایەن مایکل ئایسنەر بەڕێوەبەری جێبەجێکاری نوێی ئەوکاتی دیزنی لە وەرزی تەلەڤیزیۆنی ١٩٨٤–١٩٨٥ لەگەڵ فیلمی وایڵدساید وێستەرن کە تەمەنی کورت بوو بەکارھات. وەرزی دواتر تاچستۆن فیلمی بەناوبانگی "The Golden Girls" ی بەرھەمھێنا.
ھەر لەو ساڵەدا نینا جاکۆبسۆن بوو بە جێگری سەرۆکی جێبەجێکاری بەرھەمە ڕاستەوخۆکان بۆ گرووپی فیلمە جووڵاوەکانی بوینا ڤیستا. جاکۆبسۆن تا مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٩ لەژێر ئەو ناوەدا مایەوە، کاتێک ڤۆگێل دەستی لە کۆمپانیاکە کێشایەوە و جاکۆبسۆن لەلایەن ڕووەتەوە بۆ پۆستی سەرۆکی بەرھەمھێنان دەستنیشانکرا. لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، جاکۆبسۆن سەرپەرشتی بەرھەمھێنانی فیلمەکانی لە کۆمپانیای واڵت دیزنی پیکچەرز کردووە، لەوانە چەتەی دەریایی کاری بی، مێژووی نارنیا، پرد بۆ تێرابیتیا، گەنجینەی نیشتمانی، تایتانییەکان لەبیر بکە و ڕۆژنامەی شازادە. سەیری فیلمەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ جێری بروکھایمەر بکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ جاکۆبسۆن لەلایەن دیک کوک سەرۆکی ستۆدیۆکە دوورخرایەوە و ئۆرن ئەڤیڤ بەرپرسی بەبازاڕکردن جێگەی گرتەوە. دوای دوو فیلم کە لەسەر بنەمای سەرنجڕاکێشییەکانی پارکە گەشتیارییەکانی دیزنی دروستکرابوون، واڵت دیزنی وەک سەرچاوەی چەند فیلمێک ھەڵی گرت کە بە فیلمی"The Country Bears (2002) و The Haunted Mansion" دەستیپێکرد. نوێترین فیلم - یەکەم فیلمە کە لەلایەن ستۆدیۆکەوە بەرھەم ھێنراوە و پلەی PG-13ی وەرگرتووە - دەستی بە زنجیرەیەک فیلم کرد و دواتر چوار فیلمی تەواوکراوی. ئەم فرەنچایزە لە ساڵی ٢٠٠٣ تا ٢٠١٧ داھاتی زیاتر لە ٥٫٤ ملیار دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێناوە و کۆمپانیای ئەڤیڤ دەستی لە پۆستەکەی کێشاوەتەوە. وەک بەرپرسی ستۆدیۆی بەرھەمە ڕاستەوخۆکان.
سەرچاوەکان
پۆل:واڵت دیزنی پیکچەرز پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ستۆدیۆکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە پۆل:کۆمپانیا ڕاگەیاندنە گشتییەکان کە لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزراون
١٢٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێریتریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیتیۆپیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئێریتریا لە ٢٠٠٤ پۆل:ئیتیۆپیا لە ٢٠٠٤
بڕیارنامەی ١٥٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٣٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:لیبێریا لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا
مێزۆ-سۆپرانۆ
مێزۆ-سۆپرانۆ یان مێزۆ ( – ھەروەھا ناسراوە بە مێتسۆ سۆپرانۆ، مێزۆ بە واتای نیوە دێت) جۆرێکی دەنگی گۆرانیبێژی کلاسیکی ژنانە کە مەودای دەنگەکەی لە نێوان سۆپرانۆ و کۆنتراڵتۆدایە. تەبەقەی دەنگیی مێزۆ-سۆپرانۆکان زۆرجار لە Aـی خوار سیی ناوەڕاستەوە درێژ دەبێتەوە بۆ ئەی دوو ئۆکتڤ سەروو (نم. A3–A5). ھەندێک لە مێزۆ-سۆپرانۆکان لەوانەیە لەتوانایاندا بێت نۆتی Fـی خوار سیی ناوەڕاست (F3) لێ بدەن و تا C6ـیش بەرز بڕۆن. ئەم جۆرە دەنگە دابەش کراوە بەسەر دوو لقدا: لیریکی و دراماتیکی.
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:پەردە (مۆسیقا)
بڕیارنامەی ١٥٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٣٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سیەرالیۆن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:سیەرالیۆن لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
١٢٤٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سووڕی کارەبا
چەپ|وێنۆک|نمون‏‏‏ە‏‏‏ی سوڕی کاره‌بای کراو‏‏‏ە‏‏‏ سوڕی کارەبا (ئینگلیزی: Electrical network) سوڕی کارەبا بەرھەم دێت لە ئەنجامی پێکبەستنی چەندین ئامێری دووجەمسەر کە بەیەکەوە تۆڕێکی داخراو سازدەکەن. وەبۆدەستکەوتنی سوڕێکی کارەبای ساکار پێویستمان بە پیلێک و گلۆپێک دەبێت. لەکاتی داخستنی سوڕەکە دەبینین گلۆپەکە دادەگیرسێت وە ئەمەش بەھۆی ڕەت بوونی تەزووی کارەباوەیە.
ناونراوە بە سوڕی کارەبایی  ئەمیش بەھۆی ئەوەی تەزوەکە لەو بازنەیە خول دەخواتەوە  کە بەستراوە بەشێوەی سوڕ یان بازنە.
تەزووی کارەبایەکە، کە بەناو تەزبەرەکە ڕەت دەبێت کارلێک دەکات بەھۆی جولەی ئایۆنەکانەوە -کەبریتین لە تەنۆچکەی  بارگەکراوی کارەبایی کۆ و کەم -بەڵام ئەلیکترۆنەکان بارگەی جولاوی تەزبەرەکەن، ئایۆنەکانیش بە ھەردوو جۆری کۆ و کەم بریتین لە بارگەگری جولاوەی کارلێکە شیکراوەکان ھەروەک چۆن پیل کاردەکاتات.
کلیلی تەزوەکە دەست دەگرێت بەسەر کارکردن و لەکاربردنی گلۆپەکە. ئەگەر ھاتوو سوڕەکە پێک بەسترا ئەوە گلۆپەکە دادەگیرسێت، ئەوکات دەڵێین سوڕەکە داخراوە. ئەگەر ھاتوو سوڕەکە پچرا ئەوە گلۆپەکە دەکوژێتەوە، ئەوکات دەڵێین سوڕەکە کراوەیە. سوڕی کارەبای ساکار دوو جەمسەرەو بەیەکەوە بەستراون  بەھۆی تەزبەرەوە (گەیەنەر)، کە بریتیە لە لەسەرچاوەیەکی وزەو کلیلێک و ئامێرێکی کارەبایی (گلۆپ، رادیۆ، ساردکەر،... تاکۆتایی).
ڕێگاکانی شیکردنەوەی سوڕەکارەباییەکان
ڕێگاکانی شیکردنەوە بریتین لەکۆمەڵە ڕێگایەک کەبەھۆیەوە بڕ و چۆنیەتی و ئامرازەکانی سوڕەکان دەزانین لەگەڵ ئەرکەکانیان، بۆنمونە:ئەگەر بتەوێت سوڕێکت دەست بکەوێت  بەبڕی 1 مل ئەمپێر لەکاتێک گلۆپێکت پێ بدەن کەتوانای بەرگەگرتنی لە200 ئۆم زیاتر نیە، تۆ ھەڵدەستی بە ژماردنی توانا کارەباییەکان بەگوێرەی یاسای ئۆم: کەواتە تۆ پێویستت بە پیلێکە کە تواناکەی 0.2 ڤۆڵت بێت.
1) لە سادەترین و گرنگترین یاساکانی تەزووی کارەبایی:یاسای ئۆمە کەباس لەپەیوەندی تەزووی کارەباو توانای بەرگەگرتنی دەکات کە تەزوو بە (ت) نیشانەدەکرێت و توانای بەرگەگرتنیش بە (ب) نیشانە دەکەین وە جیاوزیەکەشی بە (ڤ)، ئەوەی خوارەوە پوختەی یاسایەکەیە: (ڤ = ب * ت    یان     V = I*R) 2) یاسای کیرشۆف بریتیە لەدوو یاسا بۆ چارەسەری سوڕە کارەباییەکان: 3) بیردۆزی تیفینین و نۆرتۆن. ب(تیفنین) = ب (نۆرتۆن) 4) بیردۆزی ھاورێک بەستن:  ( بالإنجلیزیة : Superposition) وبیردۆزێکە بەکاردێت لەھەموو یاسا بیرکاریەکان. ئاماژەبەوەدەکات کە ھەموو ڕژێمێک زیاتر لەسەرچاوەیەکی ھەیە کە بەشدارن لە کاریگەری ئەنجامەکان و دەرکردەکانی. ئەنجامی کۆتایی = ئەنجامی 1 + ئەنجامی2 + ئەنجامی 3+.... + ئەنجامی ک
دروستکردنی سوڕی کارەبایی
بۆدروستکردنی سوڕی کارەبایی ھەندێک ھێمای جیاواز بۆ ڕەگەزی جیاواز بەکاردێنین:
جۆرەکانی گەیاندن
لەسوڕی کارەبایی بەھەموو جۆرەکانیەوە دوای یەک بەستن یان ھاوڕێک بەستن چەندین گەیەنەری ھەیە وەک:
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کارەبا پۆل:ئەندازیاریی کارەبا
تێنۆر
تێنۆر جۆرێکە لە دەنگی گۆرانیبێژی کلاسیکی پیاوان کە لە بەینی کۆنترا تێنۆر و باریتۆندایە. مەودای دەنگی تێنۆر لە مۆسیقای کۆراڵدا لە بەینی C3، ئەو سییەی کە یەک ئۆکتڤ لە سەروو سیی ناوەڕاستەوەیە، لەگەڵ A4، Aـی سەروو سیی ناوەڕاست. تەبەقەی ئەم جۆرە دەنگە دەتوانێت تاکو C5 بگات. نزمترین نۆت کە تێنۆرەکان دەتوانن لێی بدەن A♭2ـە. کۆتا سنووری بەرزترین نۆت کە تێنۆرەکان دەتوانن لێی بدەن F5ـە، کە دوو ئێف سەروو سیی ناوەڕاستە. وێنۆک|[[تۆماری دەنگی تێنۆر|260px]]
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:پەردە (مۆسیقا) پۆل:گۆرانیبێژانی تێنۆر
بڕیارنامەی ١٥٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٦٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٠٣٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٤ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
کاونتەرتێنۆر
کاونتەرتێنۆر یان کۆنترا تێنۆر جۆرێکی دەنگی گۆرانیبێژی کلاسیکی پیاوانە کە مەودای دەنگەکەی یەکسانە بە جۆری دەنگی کۆنتراڵتۆ یان مێزۆ-سۆپرانۆی ژنان، کە بە گشتی درێژ دەبێتەوە لە G3ـەوە بۆ D5 یان E5. ئەو کاونتەرتێنۆرانەی کە سۆپرانیستن زۆرجار دەتوانن نۆتە بەرزەکانی گۆرانیبێژێکی سۆپرانۆ لێ بدەن کە لە C4ـەوە درێژ دەبێتەوە بۆ C6، ھەندێک جار بەبەکارھێنانی تەکنیکی فاڵسێتۆ ئەم کارە ئەنجام دەدەن. کاونتەرتێنۆرەکان دەتوانن لە مەودای دەنگی باریتۆن یانیش تێنۆر گۆرانی بڵێن، بەڵام بە دەگمەن ئەو جۆرە دەنگانە بەکاردەھێنن لە نمایشێکدا.
سەرچاوەکان
پۆل:جۆرەکانی دەنگ پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا پۆل:پەردە (مۆسیقا)
ماوەت
ماوەت شارۆچکەیەکە، کەوتووەتە ناحیەی ماوەت، قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ماوەت لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گوڵێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەشان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ناور و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی بێوکە.
مێژووی ماوەت
لە نوسینەکانی کاوس قفتان، حسین نازم، احمد ساڵح. پێش فتوحاتی ئیسلام، ماوەت لەسەر شاری بانەی ئێران بووە و کەسێک بەناوی (قەھقۆن) حاکمی بانە بووە، کاتێ فتوحاتی ئیسلامی بۆ سەر سنورەکە بە سەرپەرشتی عبدوڵای کوڕی عومەر دەستی پێکردووە قەھقۆن حاکمی بانە لە شەڕی دژی عەرەبەکاندا کوژراوە، بەڵام کوڕێکی قەھقۆن بە پێچەوانەی باوکییەوە یارمەتی موسڵمانەکانی داوە، بۆیە عبدوڵای کوڕی عومەر ناوەکەی گۆڕیووە بۆ (خیارە دین) و لە شوێنی (قەھقۆن) کردویەتی بە حاکمی بانە، لەدوای ئەمەوە حاکمێتی سنوری بانە پشتاو پشت ھاتووە تا سەردەمی (خان ئیسماعیل سلتان) فەرمانڕەوای بانە، ئەویش کوڕێکی خۆی بەناوی (ئەسکەندەر) کردۆتە حاکمی ماوەت، بەڵام ئەسکەندەر حاکمی ماوەت کەسێکی زاڵم بووە لەگەڵ خەڵکدا، لەو سەردەمەشدا (فقێ ئەحمەدی دارەشمانە) حاکمی میری بابان لەدارشمانە کۆچی دوای ئەکات و (خان داغ) ی کوڕی جێگەی ئەگرێتەوە، بەھۆی نزیکی ماوەت لە سنوری ئیمارانی بابان و تموحی (خان داغ) بۆ فراوانکردنی سنوری ئیماراتەکەی، عشیرەتەکانی (ئاکۆ، بڵباس، ئالان و ماوەت) بەیعەت ئەدەنە حاکمی ئیماراتی بابان، بەمە (ماوەت) ئەبێتە بەشێک لە سنوری ئیماراتی بابان، لە ساڵانی (۱٦۰۸-۱٦۱۹) زاینی، خان داغ ماوەتی کردۆتە پاتەختی بەھار و ھاوینەی ئیماراتەکەی و پایز و زستانیشی لە دارشمانە بووە. ئەسکەندەر خان ئیسماعیل سلتانی حاکمی ماوەت لە ماوەت مردووە ھەر لەوێش نێژراوە، ئێستا گۆڕەکەی لەماوەت نزیک کانی بنچنارە، لەسەر بەردی گۆڕەکەی بەفارسی و بەنوسینی بارز نوسراوە (مزار ئیسماعیل ئەسکەندەر پاشا -ماوەت)، کاتێ (م حسین نازم ئەفەندی) چۆتە ماوەت نوسینەکەی خوێندۆتەوە، نوسینەکە دیکۆمێنتێکی مێژووی و گرنگە، بەڵام بە داخەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە.
زانیاری کۆن و مێژوویی لەسەر ماوەت
بەپێ ی سەرچاوە مێژووییە نوسراوەکان، ماوەت لە ساڵانی ١٦٠٨ تا ١٦١٩ بنکەی میرنشینی بابان بووە:
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
زنجیرەچیاکانی چوکۆتکا
چیاکانی چوکۆتکا (ڕووسی:Чукотское нагорье) ناوچەیەکی شاخاوییە لە ئۆکروگ خۆبەڕێوەبەری چوکۆتکا، ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور لە ڕووسیا.
تەختەکانی ئەم سیستمە تا ڕادەیەکی زۆر وشک و وشکن. نزیکەی نیوەی ناوچەکەیان لە سەرووی بازنەیی جەمسەرییەوەیە. کەش و ھەوا یەکێکە لە سەختترین کەش و ھەوا لە سەرجەم فیدراسیۆنی ڕووسیا، کە کەمترین پلەی گەرمای ڕەھا دەگاتە -٧٣°. بە شێوەیەکی نەریتیی خەڵکی چۆکچی تەنیا لە چەند ناوچەیەکی ئینتەرمۆنتانا دەژیان، وەک دۆڵی ئەمگما کە لە ناوچەی شاخی فراوان پێک دێت.