cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھیندستان
حکوومەت
وێنۆک|ڕاشتراپاتی بھاڤان، شوێنی فەرمی سەرۆکی ھیندستان، لەلایەن تەلارسازی بەریتانی ئێدوین لوتینس و ھەربەرت باکەر دروست کراوە لە ماوەی ساڵانی ١٩١١ بۆ ١٩٣١ لەماوەی دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا. ھیندستان وڵاتێکی فیدراڵیی و سیستمی پەرلەمانییە، ئەمەش لەناو دەستووری ھیند نووسراوەتەوە. ھیند وڵاتێکی دیموکراسییە کە بە دەنگی زۆرینە بڕیار لەسەر یاساکان دەدرێت، ھەروەھا مافی کەمینەکانیش بەیاسا پارێزگاریی لێدەکرێت. فیدڕالیبوونی ھیند بە دابەشبوونی دەسەڵات بەسەر ویلایەت و ھەرێمە یەکگرتووەکان پێناسە دەکرێت. دەستووری ھیند لە ڕۆژی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠ کارایە، لە ناویدا ئاماژە بەوە کراوە کە ھیندستان «خاوەن سەروەرییە، کۆمارێکی دیموکراتە؛» ئەم بەشەیان لە ساڵی ١٩٧١ دەستکاری کرا بۆ «وڵاتێکی خاوەن سەروەری، سۆسیالیست، سێکولار، کۆمارێکی دیموکرات». فۆڕمی پێشووتری حکوومەتی ھیندستان لەسەر ئەوە بنیاتنرابوو کە دەسەڵاتی ناوەندی بەھێزبێت و دەسەڵاتی خۆجێی ویلایەتەکان لاوازبێت، بەڵام دوایی لە دەیەی ١٩٩٠ بەپێچەوانەوە دەسەڵاتی فیدرالی زیاتر کرا ئەمەش ڕاشتراپاتی بھاڤان، شوێنی فەرمی سەرۆکی ھیندستان، لەلایەن تەلارسازی بەریتانی ئێدوین لوتینس و ھەربەرت باکەر دروست کراوە لە ماوەی ساڵانی ١٩١١ بۆ ١٩٣١ لەماوەی دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا. بووە ھۆی گۆڕان لە سیاسەت، ئابووری و کۆمەڵایەتی.
حکوومەتی ھیندستان لە سێ لق پێکدێت؛
دابەشبوونە کارگێڕییەکان
• # ئاندرا پرادیش
• # ئەروناچال پرادیش
• # ئەسام
• # بیھار
• # چھاتیسگار
• # گۆوا
• # ھاریانا
• # کارناکاتا
• # کێرالا
• # مادیا پرادیش
• # مەھاراشترا
• # میغالایا
• # میزۆرام
• # ناگالاند
• # ئۆدیشا
• # پەنجاب
• # ڕاجستان
• # سیکیم
• # تامیل نادو
• # تالانگانا
• # تریپورا
• # ئوتەر پرادیش
زنجیرەچیای ئاراڤاڵی
زنجیرەچیای ئاراڤالی (بە ھیندی:) زنجیرەیەک چیایە لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان، نزیکەی ٦٧٠ کم بە ئاراستەی باشووری ڕۆژاوا درێژبووەتەوە، لە نزیک دەلھی دەست پێ دەکات و لە باشووری ھەریانا و ڕاجستاندا تێپەڕ دەبێت و لە گەجەرات کۆتایی دێت. بەرزترین لووتکەی گورو شیخارە بە بەرزی ١٧٢٢ مەتر. زنجیرەچیای ئاراڤالی بە کۆنترین سیستەمی شاخی تاو لە جیھاندا دادەنرێت، کە بنەچەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پرۆترۆزۆیک.
ھیندستان
دابەشبوونە کارگێڕییەکان
• # ئوتەرکەند
١١٥٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھیندستان
دابەشبوونە کارگێڕییەکان
• 1. دوورگەکانی ئەندەمان و نیکۆبار
• 2. چەندیگەر
• 3. دادرا و نەگەر ھەڤیلی و دامان و دیو
• 5. لادەک
• 6. لاکشادویپ
• 7. دێلھی
• 8. پودوچێری
پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
لە ماوەی دەیەی ١٩٥٠، ھیندستان پشتگیری لە ھەڵوەشاندنەوەی کۆلۆنیالیزم لە ئەفریقا و ئاسیای دەکرد، ھەروەھا ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە ناو بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن. دوای ئەوەی لە سەرەتادا پەیوەندییەکی دۆستایەتی باشی لەگەڵ چین دروست کرد، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٢ جەنگ کەوتە نێوان ھیند و چین، لەئەنجامی جەنگەکەش چین سەرکەوت. لەلایەکی دیکەشەوە ھەر لە سەرەتاوە، ھیند کێشەی ھەبوو لەگەڵ پاکستانی دراوسێی، ئەوان بەیەکەوە چوار جار بە سەختی کەوتنە جەنگەوە ئەوەش لە ساڵانی ١٩٤٧، ١٩٦٥، ١٩٧١ ھەروەھا ١٩٩٩ بوو. زۆرینەی ئەم جەنگانە لەسەر کێشەی خاکی کەشمیر بوون، جگە لە جەنگی ١٩٧٩ کە تێیدا ھیندستان شەڕی کرد بۆ سەربەخۆیی بەنگلادێش. لە کۆتایی دەیەی ١٩٨٠، سوپای ھیندستان دووجار بانگێشت کرا بۆ ئەوەی دەستێوەردان لەسەر کێشەی وڵاتانی نزیک بکات ئەوانیش لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٩٠، بۆ دروستکردن و بەردەوامیدان بە ئاشتی لە سریلانکا، جاری دووەمیش لە ساڵی ١٩٨٨ بوو بۆ ڕێگریکردن لە ھەوڵێکی کودەتا لە وڵاتی ماڵدیڤ. لە دوای جەنگی ١٩٦٥ لەگەڵ پاکستان، ھیندستان پەیوەندییە سەربازی و ئابوورییەکانی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت پتەوکرد؛ لە کۆتایی شەستەکان ئەوا یەکێتیی سۆڤیەت بوو بە گەورەترین دابینکەری چەک بۆ ھیند.
لەپاڵ پەیوەندییە توندووتۆڵەکەی لەگەڵ ڕووسیا، ھیند پەیوەندییەکی نزیکی ھەیە لەگەڵ ئیسرائیل و فەڕەنسا. لەم چەند ساڵانەی دوایی، ھیند ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە یەکێتیی ھەماھەنگی وڵاتی باشووری ئاسیا و ڕێکخراوی بازرگانی جیھانی. ھیند ١٠٠٬٠٠٠ چەکدار و پۆلیسی ھەبووە کە خزمەتیان کردبێت لە ناو ٣٥ کاری ئاشتیخوازی نەتەوە یەکگرتووەکان. ھیند بەشداربووە لە کۆڕ و کۆبوونەوەکانی کۆڕبەندی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، کۆڕبەندی وڵاتانی گی ٨+٥ ھەروەھا کۆمەڵێک کۆبوونەوەی وڵاتانی زلھێز. ھیند لە پەیوەندییەکی نزیکی ئابووریدایە لەگەڵ وڵاتانی ئەمریکای باشوور، ئاسیا و ئەفریقا.
تاقیکردنەوەی ناوەکیی چین لە ساڵی ١٩٦٤، بووە ھۆی ھەڕەشەیەک بۆ ھیند بەوەی ئەگەری ھەبوو پشتگیری پاکستانی پێ بکەن لەکاتی جەنگی ١٩٦٥. ئەم ڕووداوە وایکرد کە ھیندستان گەشە بە چەکی ناوەکی بدات. لە ساڵی ١٩٧٤، ھیندستان یەکەمین تاقیکردنەوەی بە وزەی ناوەکی کرد، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٨ تاقیکردنەوەیەکی دیکەی لە ژێرزەمین کرد. سەرباری ڕەخنەکان و گەمارۆی چەک ئەوا ھیندستان واژووی لەسەر ئەو ڕێککەوتنانە نەکرد کە دەربارەی قەدەغەکردنی تاقیکردنەوەی چەک کراون. ھیندستان کۆمەڵێک پڕۆگرامیشی ھەیە بۆ پەرەپێدانی سیستمی مووشەک و فڕۆکەی جەنگی.
دوابەدوای تەواوبوونی جەنگی سارد، ھیندستان پەیوەندییەکانی لە بوارەکانی ئابووری، ستراتیژی و ھاریکاری سەربازی فراوان کرد لەگەڵ ھەریەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا. لە ساڵی ٢٠٠٨، ئەمریکا و ھیندستان ڕێککەوتنێکیان لەسەر وزەی ناوەکی سڤیل کرد. ھیندستان شەشەمین وڵاتی جیھانە کە بووبێتە خاوەنی چەکی ناوەکی. ھیندستان خاوەن ڕێککەوتننامەیە لەگەڵ ھەریەکە لە وڵاتانی ڕووسیا، فەڕەنسا، بەریتانیا و کەنەدا لەسەر ھەماھەنگیکردن لە بواری وزەی ناوەکی.
سەرۆکی ھیندستان خاوەن بڕیارە بەسەر سوپای نیشتمانیی ھیندستان؛ بەھەبوونی ١٫٣٩٥ سەربازی چالاک ئەوا ھیندستان لە دوای چین بە دووەم خاوەن گەورەترین ھێزی چەکداری دادەنرێت لە جیھان. ئەو ھێزە پێکدێت لە سوپای ھیند، سوپای دەریوانی، ھێزی ئاسمانیی ھیند و پاسەوانانی کەنار. بودجەی فەرمی ھیند بۆ بواری بەرگری لە ساڵی ٢٠١١ بریتی بوو لە ٣٦٫٠٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی ھاوتا بە ١٫٨٣ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی. بۆ ساڵانی دواتر ٢٠١٢–٢٠١٣ بودجەکە گەیشتە ٤٠٫٤٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی. بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی پەیمانگای نێونەتەوەییی توێژینەوەی ئاشتیی ستۆکھۆڵم ئەوا خەرجی ساڵانەی ھیندستان لە کڕینی چەک بریتییە لە ٧٢٫٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی. لە ساڵی ٢٠١١، بودجەی ساڵانە بە ڕێژەی ١١٫٦٪ زیادکراوە، ھەرچەند ئەوە ئەو بەشە بودجەیە لەخۆ ناگرێت کە تەرخانکراوە بۆ بواری سەربازیی و لەلایەن لق و یەکەکانی دیکەی حکوومەت دەدرێت. لە ساڵی ٢٠١٢، ھیندستان بووە گەورەترین وڵاتی ھاوردەکردنی چەک؛ لە ساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١١، ئەوا ١٠٪ بودجەی سەربازیی دراوە بە کڕینی چەک لە بازاڕی جیھاندا. زۆرینەی ڕەھای ئەم کڕینانە لە دژی پاکستانن ھەروەھا لە بەرامبەر فراوانبوونی کاریگەرییەکانی چین بوو لە زەریای ھیندی. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، ھیندستان واژووی لەسەر ڕێککەوتنێکی ٥٫٤٣ ملیار دۆلاری کرد لەگەڵ ڕووسیا، ئەمەش بۆ وەرگرتنی ئێس-٤٠٠، کە بەھێزترین و پێشکەوتووترین سیستەمی بەرگریی مووشەکییە لە ڕووسیا.
ئابووری
بە گوێرەی ڕاپۆرتی سندووقی نێونەتەوەییی پارە، ئابووری ھیند لە ساڵی ٢٠٢٠ بەھاکەی ٢٫٧ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە؛ بەمەش شەشەمین گەورە وڵاتی جیھانە لەڕووی بازاڕی ئاڵووگۆڕی پارە، بە گەشەکردنی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە ڕێژەی ٥٫٨٪ بۆ دوو دەیە، بۆ ٦٫١٪ لە ساڵی ٢٠١١–٢٠١٢ ئەوا ھیندستان بەیەکێک لە گەورەترین وڵات لە ڕووی خێرایی گەشەکردن لە بواری ئابووریدا دادەنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ھیندستان لە پلەی ١٣٩ی وڵاتانی جیھان دێت لە ڕووی داھاتی تاک. تا ساڵی ١٩٩١، ھیندستان لەڕێی سیستمێکی ئابووری سۆسیالیزم بەڕێوەدەچوو. لە ساڵی ١٩٩١، ئابووری وڵاتەکە کەوتە قەیران بەمەش بەناچاری ڕوویان کردە سیستمی ئابووری لیبرال؛ ھەر لەو کاتەوە بەھێواشی وڵات بەئاراستەی بازاڕی ئازاد چوو، ئەمەش لەڕێی لەئامێزگرتنی بازرگانی دەرەکی و ناوخۆ بوو. ھیندستان لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ بووەتە ئەندام لە ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی.
ھێزی کار لە ھیند خۆی لە ٥١٣٫٧ ملیۆن کەس دەدات، بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٦ ئەوا لەم ڕووەوە لە پلەی دووەمدا دێت. سێکتەری خزمەتگوزاریی ٥٥٫٦٪ داھاتی ناوخۆ پێکدێنێت، پیشەسازیش ٢٦٫٣٪ ھەروەھا کشتوکاڵ ١٨٫١٪. ھیندستان بڕی ٧٠ ملیار دۆلاری لەبازاڕدا گۆڕیوەتەوە، ئەمەش لەڕێی ٢٥ ملیۆن ڕەوەندی ھیندی لە دەرەوەی وڵاتەوە کراوە، ھیندستان لەم ڕووەوە لەپێشەنگی ھەموو وڵاتانی جیھاندا دێت. زۆرینەی بەرھەمە کشتووکاڵییەکانی ھیند پێکدێت لە برنج، گەنم، چا، پەتاتە و قامیشی شەکر. ھەروەھا زۆرینەی بەرھەمە پیشەسازییەکان خۆیان لە پۆلینەکاننی ڕستن و چنین، گواستنەوە و گەیاندن، کیمیا، دەرمان، بایۆتێک، خواردنەمەنی، ئاسن، کەلوپەلی گواستنەوە، چیمەنتۆ، نەوت، ئامێر و نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر دەبینێتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٦، بەشداری بازرگانی دەرەوە بەرزبوویەوە بۆ ٢٤٪، ئەمەو پێشتر لە ساڵی ١٩٨٥ بریتی بوو لە ٦٪. لە ساڵی ٢٠١١، ھیندستان ڕیزبەندی دەیەم وڵاتی جیھانی گرت لەڕووی ھاوردەکردنەوە و نۆیەمین وڵاتیشە لە ڕووی ھەناردەکردنەوە. زۆربەی ھەناردەکان خۆیان لە بەرھەمەکانی نەوت، ڕستن و چنین، زێڕ و خشڵ، نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر، بەرھەمەکانی ئەندازیاری، کیمیا و بەرھەمی جلدی کە لەڕێی کارگەکانەوە دروست کراون پێکدێت. لەلایەکی دیکەشەوە ئەو بەرھەمانەی کە ھاوردەکراون زیاتر خۆیان لە نەوت، ئامێر، تۆو بۆ چاندنی کشتوکاڵی ھەروەھا ماددەی کیمیایی دەبینێتەوە. لە وەتەی ساڵی ٢٠١٣، ھیندستان لە دوای چین بووەتە دووەم گەورەترین وڵات لە ڕووی ھەناردەکردنی بەرھەمی ڕستن و چنین.
لەم چەند ساڵەی دوایی، ئابووری ھیند بەبەردەوامیی گەشەی بەخۆیەوە دیوە بەتایبەت لە ساڵی ٢٠٠٧ بەڕێژە گەیشتە ٧٫٥٪، بەمەش ڕێژەی مووچەی وەرگرتن بۆ ھەر کاتژمێرێک لە یەکەم دەیەی سەدەی بیست و یەک بۆ دوو ھێندە بەرز بوویەوە. دەورووبەری ٤٣١ ملیۆن ھاووڵاتی ھیندی لە دوای ١٩٨٥ توانیویانە دۆخی ھەژاری تێپەڕبکەن؛ وا پلان دانراوە کە ژمارەی چینی ناوەڕاست لە ھیند بۆ ساڵی ٢٠٣٠ بگاتە ٥٨٠ ملیۆن کەس. ھیندستان لە سێکتەری بانکدا لە پلەی ٢٤ەمی جیھاندا، لە تەکنەلۆژیای زانیاریدا ١٥ەمینە، ھەروەھا لە پلەی ٣٩ەیمینی وڵاتانی داھێنان دێت، لەم ڕیزبەندییانە لەپێشەوەی زۆر وڵاتی ئابووری بەھێزدایە.
ھەر لە ڕێی گەشەکردنی ئابووریدا، لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ داھاتی ساڵانەی تاکی ھیندی بە جێگیری لە ٣٢٩ دۆلار خۆی دەبینێتەوە، دواتر کە ئابووری بە لیبرال کرا ئەوا لە ساڵی ٢٠١٠ گەیشتە ١٬٢٦٥ دواتر لە ساڵی ٢٠١٦ گەیشتە ١٬٧٢٣ دۆلاری ئەمریکی. ھەرچەندە ئەم ژمارانە کەمترن بەراورد بە وڵاتانی گەشەکردووی ئاسیا وەک مالیزیا، ئیندەنووسیا، فلیپین، تایلەند و سری لانکا، وا چاوەڕێ دەکرێت لەم ڕوانگەیەوە ھەروا بەردەوام بێت، لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕێ دەکرێت تاکوو ساڵی ٢٠٥٠ ئەوا داھاتی تاک بەرزبوونەوەی باشتر بەخۆیەوە ببینێت. بەپێی ڕاپۆرتی بانکی جیھانی، لەسەر ھیندستان پێویستە کاربکات بۆ گەشەپێدانی بوارەکانی گواستنەوە، کشتووکاڵ، خوێندن، ئاساییشی وزە، کەرتی تەندروستی حکوومەت و کار ئەمەش لەپێناو بەردەوامیی و گەشەکردنی زیاتری ئابوورییەکەی.
پیشەسازییەکان
پیشەسازیی تەکنەلۆژیای گەیاندن لە ئاستی جیھاندا لە ڕیزی دووەم گەورەترین وڵاتدایە، بەجۆرێک ١٫٢ ملیار بەشداربووی ھەیە. لەم ڕێگایەوە ٦٫٥٪ تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە ھیندستان پێکدێت. لە دوای چارەگی سێیەمی ٢٠١٧، ھیندستان پێشی ئەمریکای دایەوە و بووە دووەم گەورە بازاڕی مۆبایلە زیرەکەکان لە جیھان، لەمەشدا دوای چین دێت.
ھیندستان لە پیشەسازی ئوتومبێلدا لە ڕیزی دووەم خێرا گەشەندووترین وڵاتی جیھاندایە، فرۆشی ناوخۆ بەڕێژەی ٢٦٪ لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٠ زیادی کرد، ھەروەھا ڕێژەی ھەناردەکردن ٣٦٪ زیادیکرد لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠٠٩. لە کۆتایییەکانی ٢٠١١، ھیندستان لە سێکتەری تەکنەلۆژیای زانیاریدا ٢٫٨ ملیۆن کەسی وەک فەرمانبەر دامەزراند، ھەر لەو سێکتەرەدا بڕی قازانجی گەڕاوە خۆی لە ١٠٠ ملیار دۆلار دەدات کە دەکاتە ٧٫٥٪ داھاتی وڵات.
پیشەسازی دەرمان لە ھیندستان، یەکێکە لە گرنگترین بازاڕەکانی دەرمانسازیی لە جیھاندا. وا چاوەڕێ دەکرێت قازانجی بازاڕی دەرمان لە چەند ساڵی داھاتوو بگاتە ٥٠ ملیار دۆلار. ھیند لە ڕیزی ١٢ لە گەورە وڵاتانی بواری بایۆتێکە. لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٢–٢٠١٣، ھیندستان لە سێکتەری بایۆتێک بە ڕێزەی ١٥٫١٪ گەشەکردنی بەخۆیەوە دیوە، کە قازانجی گەڕاوە نزیک بووەتەوە لە ٢٠٤٫٤ ملیار ڕووپیە بۆ ٢٣٥٫٢٤ ملیار ڕووپیە (ھاوتای ٣٫٩٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی).
وزە
توانای بەرھەمھێنانی کارەبا لە ھینندستان خۆی لە ٣٠٠ گێگاوات دەدات، کە تێیدا ٤٢ لەو گێگاواتانە دەتوانن نوێ ببنەوە. بەکارھێنانی ڕێژەیەکی زۆر لە خەڵووز لە ھیند، کاریگەری نەرێنی لەسەر ژینگەی وڵاتەکە جێھێشتووە. بەکارھێنانی وزە بۆ بوارەکانی کارەبا، چێشتلێنان و سووتەمەنی شل لە پێداویستییە لەپێشنەیییەکانن بۆ ھیند.
ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکان
وێڕای گەشەکردنی خێرا و بەردەوامیی ھیند لەبواری ئابووریدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بووە لە کێشە و ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکان کە بەھۆی خراپی ئابوورییەوە بەردەوامیی ھەبووە. بەپێی ئامارەکانی ٢٠٠٦، ھیندستان زۆرترین ژمارەی خەڵکی ھەیە کە لەخوار ھێڵی ھەژاریدان، پلەبەندکردنی ئەم ھێڵە بەپێی پرەنسیپەکانی بانکی جیھانییە کە بۆ ئاستی ھەژاری دایناوە لە جیھاندا، بەپێی ئەو پلەبەندییە ئەوا ھەرکەسێک لە ڕۆژێکدا داھاتی ١٫٢٥ دۆلار کەمتر بێت ئەوا دەچێتە ناو بازنەی ھەژارییەوە. ئەم ڕێژەیەش لە ھیندستان بەردەوام لە کەمبوونەوەدایە، بەجۆرێک لە ساڵی ١٩٨١ ڕێژەی ھەژاری خۆی لە ٦٠٪ دانیشتووان دەدا، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ دابەزی بۆ ٤٢٪. دوای پێداچوونەوەکانی بانکی جیھانی، لە ساڵی ٢٠١١ ڕێژەی ھەژاری دابەزی بۆ ٢١٪. ٣٠٫٧٪ منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵان لە ھیندستان لە خوار کێشی ئاساییدان. بەپێی ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠١٥ی ڕێکخراوی خواردن و کشتووکاڵ، ڕێژەی ١٥٪ دانیشتووانی ھینندستان دوورن لە خواردنی تەندروست.
بەپێی ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی واک فری لە ساڵی ٢٠١٦ەدا، نزیکەی ١٨٫٣ ملیۆن کەس کە ھاوتایە لەگەڵ ١٫٤٪ ژمارەی دانیشتووانی ھیندستان لە فۆڕمێکی کۆیلەبووندا دەژین، وەک فۆڕمەکانی کرێکاری و کارکردن لەبەرامبەر قەرز، کارکردنی منداڵان، کڕین و فرۆشتنی مرۆڤ، سواڵکردنی بەزۆر و جۆری دیکە لە کۆیلایەتی ھەن. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١١، نزیکەی ١٠٫١ ملیۆن منداڵ ھەن لە ھیندستان کە خەریکی کارکردنن، ئەم ژمارەیە بەراورد بە ساڵی ٢٠٠١ نزیکەی ٢٫٦ ملیۆن منداڵی کەمکردووە، بەجۆرێک لەو ساڵەدا ژمارەکە خۆی لە ١٢٫٦ ملیۆن منداڵ دەدا.
لە دوای ساڵی ١٩٩١، نایەکسانی داھات و ئابووری لەنێو ویلایەتەکانی ھیندستان گەشەی کرد. لەپاڵ ئەوەشدا گەندەڵی لە وڵات بەرەو کەمبوونەوە دەچێت، بەپێی ئامارەکان ھیندستان لە ڕیزبەندی ٧٨ دێت لە کۆی ١٦٠ وڵات لە ڕووی شەفافییەوە ئەمەش بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٨، پێشتر لە ساڵی ٢٠١٤ لە پلەی ٨٥ دابوو.
ڕاگەیاندن
دوای کۆتایی ھاتنی قۆرخکردنی ڕاگەیاندن لەلایەن حکوومەتەوە، ئەم پیشەیە زۆر پێشکەوتووە و ڕێژەی کەناڵە ئەھلییەکان لە ھندستان لە زیادبووندان و کەناڵەکانی تایبەت بە ھەواڵ بینەرێکی زۆریان ھەیە. ھەندێک لەم کەناڵانە ٢٤ کاتژمێر بەرنامە بڵاو دەکەنەوە. چەند کەناڵی دیکەش مۆڵەتی فەرمییان بۆ بڵاوکرنەوەی بەرنامەکانیان بەدەست ھێناوەو وا بڕیارە بەم زوانە دەست بەکاربن. ڕادیۆ ئەھلییەکانیش لە زیادبووندان، بەڵام تەنیا ڕادیۆی میری "ئال ئیندیا " ڕێگەی پێدراوە ھەواڵ بڵاو بکاتەوە. چاپەمەنییەکانی ھندستان یەکجار چالاک و لەسەر پێن، لەگەڵ پەرەسەندنی چینی مام ناوەندی کۆمەڵگاشدا خوێنەر و ژمارەی ڕۆژنامەکانیش لە زیادبووندایە. ڕێژەی بەکارھێنەرەکانی تۆڕی ئینتەرنێت لە ساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ٤٢ ملیون کەس بووە.
دیمۆگرافیا و زمان
لە ڕاپۆرتی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا، ھیندستان دووەم وڵاتی پڕ لە دانیشتووانە لە جیھاندا، کە ژمارەی دانیشتووانی دەگاتە ١٬٢١٠٬١٩٣٬٤٢٢ کەس، لە ساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠١١ بە ڕێژەی ١٧٬٦٤٪ زیادی کردووە، ھەروەھا بە بەراورد بە ٢١٫٥٤٪ گەشەی لە دەیەی پێشوو (١٩٩١–٢٠٠١) ڕێژەی جێندەری مرۆڤ، بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ٩٤٠ مێیە لە ھەر ھەزار نێرێک. تێکڕای تەمەنی ناوەڕاست لە ھیندستان، ٢٧٫٦ ساڵ بوو لە ساڵی ٢٠١٦. یەکەم سەرژمێریی دانیشتووان دوای کۆلۆنیالیزم، لە ساڵی ١٩٥١ ئەنجام درا، ئەوکاتە ھیند لە ٣٦١ ملیۆن کەس پێکدەھات. ئەو پێشکەوتنە پزیشکیانەی لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا کراون و ھەروەھا زیادبوونی بەرھەمی دارایی کشتوکاڵی کە لەلایەن «شۆڕشی ھیندستانی سەوز» ەوە کرا، بووە ھۆی ئەوەی کە دانیشتووانی ھیندستان بە خێرایی گەشە بکەن.
تێکڕای چاوەڕوانیی تەمەن و ژیان لە ھیندستان لە ٦٨ ساڵیدایە، ٦٩٫٦ ساڵ بۆ ژنان، ٦٧٫٣ ساڵ بۆ پیاوان. لە دەوروبەری ٥٠ پزیشک ھەیە بۆ ھەر ١٠٠٬٠٠٠ ھیندییەک. کۆچکردن لە لادێوە بۆ ناوچە شارنشینەکان، داینەمۆیەکی گرنگ بووە لە مێژووی ئەم دوایییەی ھیندستاندا. ژمارەی ئەو کەسانەی لە ناوچە شارەکاندا دەژین لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠١ بە ڕێژەی ٣١٫٢٪ زیادی کردووە. لەگەڵ ئەوەش بەپێی ئامارەکانی ٢٠٠١، زیاتر لە ٧٠٪ خەڵک لە گوندەکان دەژین. ئاستی شارنشینەکان لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١ دا زیاتر لە ٢٧٫٨١٪ بوو، لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ بەرز بووەوە بۆ ٣١٫١٦٪. خاوبوونەوەی ڕێژەی گەشەی گشتی دانیشتووان بەھۆی دابەزینی ڕێژەی گەشەبوو لەناوچە لادێیییەکان ئەمەش لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ەوە دەبینرێت. بەپێی سەرژمێرییەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ٢٠١١، ٥٣ ملیۆن و نیو شارنشین لە ھیندستان ھەن؛ کە زۆرترینیان لە شارەکانی مۆمبای، دەلھی، کۆلکەتا، چێنای، بەنگالور، ھایدرئاباد و ئەحمەدئابادن. ڕێژەی خوێندەواری لە ساڵی ٢٠١١ دا، ٧٤٫٠٤٪ بووە: ٦٥٬٤٦٪ لە ڕەگەزی مێ و ٨٢٫١٤٪ لە ڕەگەزی نێر. جیاوازیی خوێندەواری لادێ-شار، کە ٢١٫٢ خاڵ بوو لە ساڵی ٢٠٠١ دا، دابەزی بۆ ١٦٫١ خاڵ لە ڕێژەی سەدی بۆ ساڵی ٢٠١١. گەشەکردنی ڕێژەی خوێندەواری لادێیی دوو ھێندەی ناوچە شارنشینەکانە. کێرالا خوێندەوارترین ویلایەتە بە ٩٣٫٩١٪ خوێندەواری؛ لەکاتێکدا بیھار کەمترینە بە ڕێژەی ٦٣٫٨٢٪ خەمڵێندراوە.
ھیندستان لە دوو خێزانی سەرەکی زماندا دەژین: ھیندوئاریان (نزیکەی ٧٤٪ی دانیشتووان قسەی پێ دەکەن) و دراڤیدیان (٢٤٪ی دانیشتووان قسەی پێ دەکەن) ئەو زمانانەی تر کە لە ھیندستان قسەی پێ دەکەن لە خێزانی زمانی ئۆسترۆزیاتیک و چینی-تبتییەوە ھاتوون. ھیندستان ھیچ زمانێکی نەتەوەیی نییە. زمانی ھیندی بە گەورەترین ژمارەی قسەکەران ھەژمار دەکرێت، زمانی فەرمی حکوومەتە. ئینگلیزی بە شێوەیەکی فراوان لە بازرگانی و کارگێڕیدا بەکار دەھێنرێت گرنگە لە پەروەردەدا، بە تایبەتی وەک لە ناوەندەکانی خوێندنی باڵا. ھەر ویلایەتێکی وڵاتەکە یەک زمانی فەرمی یان زیاتری ھەیە، دەستووریش بەگشتی ٢٢ زمانی ناساندووە.
ئایین
بە پشتبەستن بە ئامارە فەرمییەکانی ٢٠١١، ھیندستان گەورەترین ژمارەی شوێنکەوتوەکانی سەر بە ئایینی ھیندوویزمن بە ڕێژەی %٧٩٫٨٠، شوێنکەوتوانی ئایینی ئیسلام بە ڕێژەی %١٤٫٢٣، کریستیانی %٢٫٣٠، سیخیم %١٫٧٢، بوودیزم %٠٫٧٠، جانیزم %٠٫٣٦، و ئەوانی تر %٠٫٩. ھیندستان سێیەم گەورەترین ژمارەی موسڵمانی ھەیە، گەورەترین وڵاتی زۆرینە موسڵمانە لەناو ئەو وڵاتانەی کە ئیسلام زۆرینە نییە.
چاند
link=[[:en:پەڕگە:Unjha umiya mandir.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|پەرستگای ئومییە، پەرستگایەکی ھیندوو لە گوجارات، ھیندستان.]] مێژووی کەلتووری ھیندی زیاتر لە ٤٥٠٠ ساڵە، لەماوەی سەردەمی ڤێدادا (دەورووبەری ساڵانی نێوان ١٧٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵ پێش زایین)، بناغەکانی فەلسەفەی ھیندوو، میتۆلۆژیا، تیۆلۆژی، و ئەدەب دامەزران، زۆرێک لە باوەڕ و ڕاھێنە ڕۆحانییەکان کە تاکوو ئەمڕۆش ھەن، لەوانە دارما، کارما، یوگا و مۆکشا لەو دەمە دروست بوون. ھیندستان بە جیاوازی ئایینییەوە ناسراوە، بەبوونی ئایینەکانی ھیندووئیزم، بوودیزم، سیخیزم، ئیسلام، مەسیحی و جەینیزم لە نێو ئایینە گەورەکانی وڵاتەکەن. ئاینی ھەرە سەرەکی، ھیندووئیزمە، لەلایەن خوێندنگا جۆراوجۆرە مێژوویییەکانی فکرییەوە شێوەیان بۆ کراوە لەوانە؛ ئاپانیشادش، یۆگا سوتراس، بزووتنەوەی باکتی و بە فەلسەفەی بوودی.
نمایشی ھونەریی و ڕاگەیاندن
شانۆ لە ھیندستان تێکەڵەیەکە لە مۆسیقا، سەما و دیالۆگی نووسراو. بەزۆریش پشتی بەستووە میتۆلۆژیای ھیندوو، لەپاڵ ئەوەشدا سوودی لەھەندێ چیڕۆکی خۆشەویستی، کۆمەڵایەتی و ڕووداوی سیاسیی بینیوە لە سەردەمەکانی ناوەڕاست. شانۆی ھیندیش کەوتووەتە ژێر کاریگەری جوگرافیای ھیند و بەسەر ویلایەتەکانی ئەو وڵاتە دابەش بووە. ھیندستان ناوەندێکی فێرکردنی ھەیە بۆ شانۆ لەژێر ناوی قوتابخانەی نەتەوەیی دراما، ئەو ناوەندە دەکەوێتە نیودەلھی و بەشێوەیەک لەژێر وەزارەتی کەلتوور، لە حکوومەتی ھیندستان کاردەکات. پیشەسازی سینەمای ھیندی ساڵانە پڕبینەرترین فیلمەکانی جیھان بەرھەم دەھێنێت. سینەماش بەپێی زمان، ناوچە و ویلایەتەکان دابەش بووە بەسەر ئەسامی، بەنگالی، جۆجپوری، ھیندی، کەنادا، مەیلامی، پەنجابی، گوجاراتی، ماراتی، ئۆدیا، تامیل، ھەروەھا تێلوگۆ. سینەمای ھیندی کە ناسراوە بە بۆلیوود، ئەوا زۆرترین قازانجی کەرتی سینەمای بردووە بەڕێژەی ٤٣٪ بەراورد بە سینەمای زمانەکانی دیکە، لەدوای ئەویش ئەوا سینەماکانی باشووری ھیندستان کە ھەردوو زمانەکانی تامیل و تێلووگۆ دەگرێتەوە ئەوا ٣٦٪ بازاڕیان بەدەست ھێناوە.
ساڵی ١٩٥٩، پەخشی تەلەڤیزیۆنیی گەیشتە ھیندستان، لەوسادا تەنیا وەک ناوەندێکی دەوڵەت ھەبوو. دواتر لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی بیستەم، پاوانخوازیی دەوڵەت بەسەر پەخشی تیڤی نەما، لەو سەردەمە ژمارەیەکی زۆر کەناڵی سەتەلایت دامەزران و تەلەڤیزیۆن بوو بە کەلتوورێک لە ناو کۆمەڵگای ھیند. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا، تەلەڤیزیۆن گەورەترین ناوەندی گەیاندنە لە ھیندستان؛ پیشەسازیی تەلەڤیزیۆن لە ھیندستان بۆ ساڵی ٢٠١٢ خۆی لە خاوەنی ٥٥٤ ملیۆن کڕیار دەبینییەوە، لە نێویاندا ٤٦٢ ملیۆنیان لەڕێی سەتەلایت یان کێبڵەوە بەشدارن. ئەمەش جیاوازییەکی زۆر دادەنرێت لەبەرامبەر ھۆکارەکانی دیکەی ڕاگەیاندن وەک چاپەمەنییەکان (٣٥٠ ملیۆن)، ڕادیۆ (١٥٦ ملیۆن) یان ئینتەرنێت (٣٧ ملیۆن).
وێژە و تەلارسازی
زۆرێک لە تەلارسازییە ھیندییەکان، لە نێویاندا تاج مەحەل، ھەروەھا کارە تەلارسازییەکانی دیکە لە سەردەمی مەغۆل و تەلارسازیی لە باشووری ھیند تێکەڵکێشکراون لەگەڵ نەریت و بنەما کۆنەکانی ھیندی. پەرستاگاکانی ھیندووئیزم کەوتوونە ژێر کاریگەری سروشتی شیلیپا شاستراس. تاج مەحەل لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٦٣١ بۆ ١٦٤٨ لەسەر داوای شاجەھان دروست کرا بۆ بیرەوەریی مومتاز مەحەل، یەکێک لە ژنەکانی شا. لە ئێستادا، تاج مەحەل لە پێرستی میراتی جیھانیی یوونێسکۆدا ھەیە، بەیەکێکیش لە گەوھەرەکانی ھونەری ئیسلامیی لە ھیندستان دادەنریت، ھەروەھا لە ئاستی جیھاندا وەک شوێنەوار و شاکارێکی جیھانیی دادەنرێت.
کۆنترین ئەدەبیات (وێژە) ی ھیندی دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ساڵانی ١٥٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ١٢٠٠، ئەم ئەدەبیاتانە بە زمانی سانسکریتی نووسرابوون. لە سەرەکیترین ئەدەبایتیش ئەوانە لە خۆدەگرێت، ڕیگڤێدا (بەنزیکی ١٥٠٠ بۆ ١٢٠٠ ساڵ بەر لەزایین)، داستانی مەھاباراتە (بەنزیکی ٤٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ٤٠٠ زایین)، ھەروەھا ڕامایانا (بەنزیکەیی ٣٠٠ ساڵ پێش زایین و دواتر). ئەدەبیاتی تامیل و سەنگام بەنزیکەیی لە نێوان ساڵانی ٦٠٠ بۆ ٣٠٠ ساڵ بەر لە زایین دروست بوون. شیعر بەشێکی سەرەکی بوو لە ئەدەبیاتی ئەو سەردەمە. لە سەدەی ١٤ بۆ ١٨، ئەدەبیاتی کۆنی ھیندی تووشی گۆڕانکاریی و نوێخوازی بوویەوە ئەمەش لەگەڵ ھاتنی شاعیرانی وەک کەبیر، تولسیداس و گورو نانداک بوو. ئەو سەردەمە بە سەردەمێکی دیار لە خەیاڵ و دەربڕین دادەنرێت، ھەر لەو سەردەمەشدا ئەدەبیاتی ھیندی لە کلاسیک و فۆلکلۆرەوە بازیدا. لە سەدەی ١٩، نووسەرانی ھیندی زیاتر تیشکیان دەخستە سەر کێشە کۆمەڵایەتییەکان و وردەکارییە دەروونییەکان. دواتر لە سەدەی ٢٠، ئەدەبیاتی ھیندی کەوتە ژێر کاریگەری فەیلەسووف، شاعیر و نووسەری بەنگالی ڕابیندرانات تاگۆر، کە یەکێک بووە لە وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە.
خواردن
خواردنی ھیندی پێکھاتووە لە جۆرەھا ڕەچەتەی خواردنی کلتووری و ناوچەیی، بە ڕەچاوکردنی مەودای ھەمەجۆریی لە جۆری خاک، ئاووھەوا، کولتوور، گروپە ڕەگەزییەکان و داگیرکارییەکان ئەوا ئەم خواردنانە بەشوەیەکی بەرچاو جیاوازن لەیەکتری، ئەوەش بە بەکارھێنانی بەھارات، گیا، سەوزە و میوەی ناوخۆی وڵاتەکە. شێوازی دروستکردنی خواردنی ھیندی کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ئاینەکانیش، بە دیاریکراویش لە شێوازی ھەڵبژاردن و نەریتە کۆنەکانی ھیندووئیزم. لەلایەکی دیکەشەوە، شێوازی ئیسلامییش کاریگەری خستە سەر خواردنی ھیندی بەتایبەتیش لە سەردەمی مەغۆل. دواتر بە گەیشتنی پورتوگالییەکان بۆ کەنارەکانی باشووری ڕۆژاوای ھیندستان ھەروەھا حووکمرانی بەریتانیاش لە ھیند بازنەی کاریگەرییەکان بەسەر خوانی ھیندی فراوانتر بوو. ئەم سێ لایەنە کاریگەرییەکانی لەسەر ژەمەکانی پیلاف (جۆرێکە لە برنج) و بریانی؛ ڤیندالۆ و تیفین و کاری مەتن دروست کرد. پێشتر، لە ئەنجامی ئاڵوگۆڕکردنی کۆڵۆمبی تەماتە، گەنمەشامی، پاقلە، بندوق، ئەنەناس، دەوەن و لە ھەموویان بەرچاوتر کاغەزی چیلی بۆ ھیندستان ھێنرا. ھەریەکێک لەمانە بەبەردەوامی بەکاردەھاتن. لە بەرامبەردا، بازرگانی بەھاراتی ھیندستان و ئەورووپا بووە ھۆی ھاندانێک بۆ دەستپێکی سەردەمی دۆزینەوە لە ئەووروپا.
دانەوێڵەکان لە ھیندستان توانای گەشەکردنیان ھەیە، ئەوەش بەپشت بەستنێکی تەواو بە وەرزی بارانبارین لە وڵاتەکە و دابەشبوونی جۆری دانەوێڵەکان بەسەر ناوچە جیاوازەکان. بە گشتی دابەشکردنی ناوچەی جوگرافیی دانەوێڵەیەکان لە ھیندستان، بە پشت بەستن بە باران دیاری کرابوو، ئەمەش تاوەکوو گەیشتنی ئاودێری دەستکرد بەردەوامیی ھەبوو. برنج، کە ئاوێکی زۆری پێویستە، بە شێوازە کۆنەکان گەشەی کردووە لەو ناوچەکانی کە ڕێژەی بارانبارینی زۆربووە بەتایبەت لە باکووری ڕۆژھەڵات و کەناری ڕۆژاوای وڵات. گەنم لە ناوچەکانی بارانبارینی مامناوەند چاندراوە، وەک دەشتەکانی باکووری ھیندستان.
بنچینەی ژەمە باوەکانی ھیند بریتییە لە بەرھەمی دانەوێڵەی کوڵاو لەگەڵ قاپێک خواردنی تیژ (توون). تایبەتمەندییەکی دیار لە خواردنی ھیندیدا ئەوەیە بوونی ژمارەیەکی زۆر و جیاواز سەوزەیە، ھەر خواردنێک تایبەتمەندییەک لە جوگرافیا و کلتووری ئەو وڵاتە وەرگرتووە. بوونی ئەھیمسا، فەلسەفەی دوورکەوتنەوە لە تووندوتیژی بەرامبەر بە ھەموو شتێکی ژیان بووە فرمانێک لە سەرەتاکانی مێژووی ھیند، بەتایبەتیش لە نێو ڕێبازەکانی ئوپانیشادیک ھیندوو، بوودیزم و جاینیزم وا دەردەکەوێت کە ئەمە ھۆکارێکی دیار بێت لە بڵاوبوونی سەوزەخۆرەکان لە نێوان بەشێک لە شوێنکەوتووانی ئایینی ھیندوو، بە تایبەتی لە باشووری ھیندستان، گوجارات، ھیندی زمانەکان لە باکوور و ناوەڕاستی ھیندستان ھاوکات لەنێو شوێنکەوتووانی جاینیزم ھەمان شت ھەیە. لەناو ئەو گرووپانەدا، ھەست بە نائارامییەکی بەھێز دەکرێت لە خواردنی گۆشتدا، ئەمەش وایکردووە کە لە ھیندستان ڕێژەی خواست لەسەر گۆشت کەمتر ببێتەوە. بە پێچەوانەی چین، کە لە ساڵانەی گەشەی ئابووریدا ڕێژەی گۆشت بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، لە بەرامبەردا ھیندستان بەرھەمھێنانی شیرەمەنی زیاتر کردووە.
لە ھەزاران ساڵی ڕابردوودا، گرنگترین تەکنیکی ھاوردەکردنی خواردن بۆ ھیندستان لە ماوەی ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل ڕوویدا. چاندنی برنج زۆر زووتر بڵاوبووەوە لە ھیندستانەوە بەناو ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا؛ لەگەڵ ئەوەشدا، لە کاتی دەسەڵاتداریی مەغۆلدا بوو کە لە ژەمە خواردنێکدا بەکاربێت، بۆ نموونە لە خواردنی پیلاف، لە کاتی خەلافەتی عەباسی دا پەرەی سەند، تەکنیکی چێشت لێنان وەک پێچانەوەی گۆشت لە ماست بەناو ناوەڕاست و باکووری ڕۆژاوای وڵات بڵاوبوویەوە. برنج گەشەی کرد بۆ باشووری ڕۆژاوای مەغۆل، واتە شاری ئاگرا کە لە جیھانی ئیسلامیدا ناوبانگی پەیدا کردبوو بەھۆی درێژی دەنکەکەیەوە ھەر لەڕێی تەکنیکی جیاوازەوە ئەوا خواردنی بریانی ھیندیش دروست بوو.
کۆمەڵگا
کۆمەڵگای ھیندی لە کۆنەوە بەسەر کۆمەڵەی ھەڕەمی دابەش بووە، بەھۆی دروستبوونی سیستمی چینایەتی لە ھیندستان ئەوا کۆمەڵێک بەربەست بۆ چینی دیاریکراو دروست بوون. لە ساڵی ١٩٤٧، ھیندستان چینی ئەنتەچەبڵ قەدەغەکرد، کە نزمترین چینی کۆمەڵگایە. ھەر لە کۆنەوە، لە ھیندستاندا خێزان جێگای گرنگی خۆی ھەبووە. زۆرینەی ھیندییەکان ھاوسەرگیریان کردووە لەڕێی ڕێکخستنی خێزانییەوە، واتە لەلایەن دایک و باوکیانەوە یان کەسانی بەتەمەنەوە بۆیان ھەڵبژێردراوە. لە ھیندستان وابیردەکرێتەوە کە ھاوسەرگیری بۆ ھەموو تەمەنە، ھەروەھا لە سەرتاسەری وڵات ڕێژەی جیابوونەوە و تەڵاق لە ئاستێکی زۆر نزمدایە، بەجۆرێک لە ھەر ھەزار خێزانێک ئەوا یەک ھاوسەرگیری بە جیابوونەوە کۆتایی دێت. ھاوسەرگیری لە تەمەنی منداڵیدا لە ناو ھیند باوە، ئەمەش بەتایبەت لەناوچە گوندنشینەکاندا؛ زۆرێک لە کچان بەر لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا ھاوسەرگیریان کردووە، کە خۆی لە خۆیدا سەرووی ١٨ ساڵی تەمەنی یاسایییە لە ھیند بۆ ھاوسەرگیریکردن. لە ھیندستاندا، بەخێونەکردنی کۆرپەلەی مێینە و بەم دواییانەش لەباربردنی کۆرپەلەی مێینە وایان کردووە ئاراستەی ڕێژەی جێندەر لە وڵاتەکە بگۆڕێت؛ ژمارەی ژنانی ونبوو لە وڵاتەکە لە نێوان ١٥ بۆ ٦٣ ملیۆن مێینەیە. بەپێی توێژینەوەیەکی حکوومەتی ھیند، نزیکەی ٢١ ملیۆن ژن لەلایەن خێزانەکانیانەوە نەویستراون و ھیچ گرنگییەکیان پێ نادرێت. وێڕای ئەوەی حکوومەتی ھیند لەباربردنی کۆرپەلەی لەسەر بنەمای جێندەری قەدەغەکردووە، بەڵام خواستی کۆمەڵگای ھیندی لەسەر ڕەگەزی نێرینە و دژایەتی مێینە کۆتایی نەھاتووە. یەکێکی دیکە لە کێشەکانی کۆمەڵگای ھیندی بریتییە لە مارەیی ھەروەھا مارەیی نایاسایی (بەخشینەوەی دیاری بە خێزانی زاوا)، ھەرچەند ئەمەی دوایی بە یاسا قەدەغەکراوە بەڵام بەردەوامیی ھەیە. کێشەیەکی دیکەش کە لە مارەیی دروست بووە، خۆکوشتن و سووتاندنی بووکەکەیە بەھۆی پەلار و قسەڕەقی بنەماڵەی زاوا لەسەر مارەیییەکە، بەجۆرێک ساڵانە قوربانییەکی زۆر لەسەر ئەو بابەتە ھەیە.
زۆرینەی فیستیڤاڵ و جەژنەکانی ھیند پەیوەندیدارن بە ئایینەکانەوە لەوانە؛ دیوالی، گانیش چاتورتی، تای پۆنگال، ھۆلی، دورگا پوجا، جەژنی ڕەمەزان، جەژنی قوربان، کریسمس و ڤایساکی.
پەروەردە
بەپێی سەرژمێرییەکانی ٢٠١١، لە ٧٣٪ خەڵکی ھیندستان خوێندەوارن، لە نێویاندا ٨١٪ پیاوان و ٦٥٪ ژنانن خوێندەوارن، ئەمەش بەرزبوونەوەیەکی گەورەیە بەراورد بە ئامارەکانی ١٩٨١ کاتێک ئاماری خوێندەواران تەنیا ٤١٪ بوو ھەروەھا ٥٣٪ پیاوان و ٢٩٪ ژنان خوێندەواربوون. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٥١، ڕێژەی خوێندەواری ١٨٪ بوو کە تێیدا ٢٧٪ پیاوان و ٩٪ ژنان خوێندەواربوون. لە ساڵی ١٨٩١، ئامارەکە بەجۆرێکی دیکە نزمتر بوو کە تەنیا ٥٪ دانیشتووان خوێندەواربوون و ڕێژەی پیاوان و ژنان بریتی بوو لە ٩٪ و ١٪. بەپێی ئامارەکان، لە ساڵی ١٩١١ لە کۆی ١٠ گوند ئەوا تەنیا ٣ قوتابخانەی سەرەتایی ھەبوو.
ھیندستان دووەم گەورەترین سیستمی خوێندنی ھەیە لە جیھاندا. وڵاتەکە خاوەنی ٩٠٠ زانکۆ، ٤٠٠٬٠٠٠ کۆلێژ و ١٫٥ ملیۆن قوتابخانەیە. لەم چەند ساڵەی دوایی، سیستمی پەروەردەی ھیندستان گەشەکردنی بەخۆیەوە دی ئەمەش بەیەکێک لە سەرچاوەکانی گەشەکردنی ئابووری لە ھیندستان دادەنرێت.
جلووبەرگ
بەربڵاوترین جلووبەرگ لە ھیندستان، بۆ ژنان و پیاوان ھەر لە کۆنەوە تاکوو ئێستا بریتی بووە لە قوماشی پەردەیی. بۆ ژنان، جلێک لە فۆرمی ساری دروستکرا، کە پارچە جلێکی درێژژە، زیاتر شەش یارد درێژە، و ناوقەدێک ڕووت بە ژنان دەدات. ساری بەدەوری کەمەر دەسووڕێتەوە و ھەر لەوێشەوە دەبەسترێت، پاشان درێژ دەکرێتەوە بۆ سەر شان. لە ھەندێ فۆرمی نوێدا ساری درێژبووەتەوە بۆ سەر و وەک سەرپۆشێکیش بەکارھاتووە. بۆ پیاوان جلێکی دیکە بەناوی دۆتی دروست کراوە، ئەو جلە زیاتر بۆ بەشی نیوەی خوارەوە پیاوانە. جلێکی دیکەش کە باوبووە لە ھیند، بەناوی چادر کە ئەوەیان بۆ ھەردوو ڕەگەز بەکارھاتووە بۆ ئەو ناوچانەی کە سەرمایەکی زۆریان ھەیە. ھیندییەکان جامانەی تایبەتیشیان لەسەریان بەستووە بۆ خۆپاراستنیان لە سەرما ھەروەھا لە تینی تیشکی خۆر.
تاکوو ساڵانی ١٠٠٠ی زایینیش ئەوا زۆربەی جلەکانی خەڵکی ھیند نەدووراو بوون. لە دەورووبەری ساڵی ٤٨ی زایین، ھاتنی ئیمپراتۆرییەتی کوشانس لە ناوەڕاستی ئاسیا وایکرد کە جۆرێک لە جل و بەرگی ئەو ئیمپراتۆرە ببێتە باو لە ناو خەڵکە خانەدانەکانی باکووری ھیندستان. بەڵام ئەوە ڕووینەدابوو ھەتا شانشینی دەلھی دواتریش ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل لە ھیند دانەمەزران. لە سەردەمی دەسەڵاتداریی موسڵمان، جلی دووراو بوو بە شتێکی باو و بەفراوانی بڵاوبوویەوە. ھەر لە باکووری ھیند، لە سەردەمی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی ھاوچەرخ ئەوا چەند جلێکی دیکە لەوانە شەرواڵ، بێجامە ھەروەھا کورتە و کەمیز دەرکەوتن. لە باشووری ھیندستان، درێژەدانێک ھەبوو بە جلە کۆنەکانی خۆیان.
وەرزش
کریکێت بەناوبانگترین وەرزشە لە ھیندستان. لە دیارترین پاڵەوانییەتییە ناوخۆیییەکان بریتییە لە خولی نایابی ھیندی، کە پڕبینەرترین خولی کریکێتە لە جیھان ھەروەھا لە جیھاندا لە شەشەمین پڕبینەرترین خولە لە یارییە وەرزشییەکان.
کۆمەڵێک یاریی فۆلکلۆریش ھەن کە تاکوو ئێستا ئەنجام دەدرێن، لەوانە کەبەدی، کھۆ کھۆ، پەھلەوانی و گیلی داندا. ھەر لەکۆنەوە چەند یارییەکی ھونەری بەرگریش لە ھیندستان ھەبووە، وەک کالاریپایاتو، مەستی یادھا، سیلامبام و ماما ئەدی. یاری شەتڕەنج بنەچەکەی بۆ چاترانجای ھیندی دەگەڕێتەوە. فەرمانڕەوا ئەکبەر یەکێک بوو لەوکەسانەی کە ھۆگری یاری پاچیسی بوو.
لە سەرەتاکانی دەیەی ٢٠١٠، یاری تێنس لە ناو ھیندستان بەبەھێزی دەرکەوت. لەلایەکی دیکەشەوە ھیندستان، لەیاری قەناسدا خاوەنی چەند مێدالیایەکە لە یارییەکانی ئۆلەمپیاد، پاڵەوانییەتی جیھانیی قەناس و یارییەکانی کۆمۆنویلت. ھیندستان لە یاری بەدمینتۆن سەرکەوتووە. ساینە نیھوال و پی ڤی سیندوو دوو لە دیارترین کچە یاریکەرانی بەدمینتۆنن لە جیھان و ناویان لەڕیزبەندی پێشەوەدایە. ھیندییەکان لە یارییەکانی بۆکسین و زۆرانبازی سەرکەوتوون. تۆپی پێ لە ناوچەکانی بەنگالی ڕۆژاوا، گۆوا، تامیل نادو، کێرالا و ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیند بەناوبانگە.
ھیندستان بەتەنیا ھەروەھا بە ھاوبەشی میوانداری لە کۆمەڵێک پاڵەوانییەتی وەرزشی نێونەتەوەیی کردووە لەوانە پاڵەوانییەتی یارییەکانی ئاسیا لە ساڵەکانی ١٩٥١ و ١٩٨٢؛ جامی جیھانیی کریکێت لە ساڵەکانی ١٩٨٧، ١٩٩٦ ھەروەھا ٢٠١١؛ پاڵەوانییەتی ئای سی سی ٢٠٠٦؛ جامی جیھانیی ھۆکی ٢٠١٠؛ جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٧ بۆ خوار تەمەن ١٧ ساڵان. چەند پاڵەوانییەتییەکی نێونەتەوەییش ھەن کە ساڵانە لە ھیند بەڕێوەدەچن، لەوانە پاڵەوانییەتی تێنسی چێنای کراوە، ماراتۆنی مومبای ھەروەھا نیوە ماراتۆنی دەلھی.
ژێدەرە سەرەکییەکان
پێشەکی
وشەڕەتناسی
مێژوو
جوگرافیا
ھەمەجۆری زیندەیی
سیاسەت
ئابووری
دێموگرافیا
هونەر
چاند
١٧٨٤
سەدەی ١٧یەم | سەدەی ١٨یەم | سەدەی ١٩یەم
ھیندستان
بەستەرە دەرەکییەکان
حکوومەت
١٧٨٤
١٧٧٩ | ١٧٨٠ | ١٧٨١ | ١٧٨٢ | ١٧٨٣ | ١٧٨٤ | ١٧٨٥ | ١٧٨٦ | ١٧٨٧ | ١٧٨٨ | ١٧٨٩
باماکۆ
باماکۆ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی مالییە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٨٠٩,١٠٦ کەس بووە.
ھیندستان
بەستەرە دەرەکییەکان
زانیارییە گشتییەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ھیندستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧ پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان پۆل:وڵاتانی گرووپی بیست پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧ پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
باماکۆ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی مالی پۆل:ھەرێمەکانی مالی پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:باماکۆ
١٧٨٤
١٧٨٤ ساڵی دامەزراندنی شاری سلێمانییە.
تشرینی دووەم
١٢ی تشرینی دووەم - دامەزراندنی شاری سلێمانی لە لایەن ئیبراھیم پاشای بابانەوە.
پەراوێز
پۆل:١٧٨٤ پۆل:ساڵەکان
١٣ی تشرینی دووەم
پەراوێزەکان
پۆل:تشرینی دووەم پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
میانمار
میانمار یان بورما و بە فەرمی کۆماری یەکێتیی میانمار گەورەترین وڵاتی باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیایە. پایتەختەکی شاری نایپیداوە ، میانمار ھاوسنوورە لەگەڵ چین لەباکوور وە لە ڕۆژھەڵاتیش ووڵاتی لاوسە وە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ووڵاتی تایلەندە وە بەنگلادیش لە ڕۆژئاوا وەھەر وەھا ھیندستان لە باکووری ڕۆژئاوا
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی میانمار ٥٣,٧١٨,٩٥٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٧٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩.٤ ساڵە. ھەروەھا ٣٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:میانمار پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
١١٦٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٩٤٨
سەدەی ١٩یەم | سەدەی ٢٠ەم | سەدەی ٢١ەم ١٩٤٣ | ١٩٤٤ | ١٩٤٥ | ١٩٤٦ | ١٩٤٧ | ١٩٤٨ | ١٩٤٩ | ١٩٥٠ | ١٩٥١ | ١٩٥٢ | ١٩٥٣
مردنەکان
پۆل:١٩٤٨ پۆل:ساڵەکان
فیرۆز شا
سوڵتان فیروز شا توغلاق (١٣٠٩ – ٢٠ی ئەیلوولی ١٣٨٨) فەرمانڕەوایەکی موسڵمان بوو لە شانشینی توغلاق، کە حوکمڕانی بەسەر سوڵتانی دەهلیدا دەکرد. دوای مردنی ئەم دووەمیان لە تەتا لە سند، شوێنی ئامۆزاکەی محەممەد بن توغلاق گرتەوە، کە محەمەد بن توغلاق بەدوای تاغی فەرمانڕەوای گوجەراتدا چووبوو. بۆ یەکەمجار لە مێژووی سوڵتانییەتی دەهلیدا ڕووبەڕووی دۆخێک بووەوە کە کەس ئامادە نەبوو کۆنتڕۆڵی دەسەڵات قبوڵ بکات. بە سەختییەکی زۆرەوە شوێنکەوتوانی کەمپەکە فیرۆزیان ڕازی کرد کە ئەو بەرپرسیارێتییە قبوڵ بکات. لە ڕاستیدا خواجە جەهان، وەزیری محەممەد بن توغلاق، کوڕێکی بچووکی لەسەر تەخت دانابوو و ئیدیعای کوڕی محمد بن توغلاقی دەکرد, کە دوای ئەوە بە نەرمی خۆی ڕادەست کرد. بەهۆی نائارامییە بەربڵاوەکانەوە، کایەی ئەو زۆر بچووکتر بوو لە کایەی محەمەد. توغلاق بەهۆی یاخیبوونەکانەوە ناچار بوو سەربەخۆیی مەجازی بە بەنگال و پارێزگاکانی دیکەدا بنێت. شەرعی لە سەرانسەری کایەی خۆیدا دامەزراند.
پاشخان
ناوی باوکی ڕەجەب (برای بچووکی غازی مەلیک) بوو کە نازناوی سیپاحسالاری هەبوو. دایکی نایلا شازادەیەکی بەتی ڕاجپوت بوو (کچی ڕانا ماڵ) خەڵکی دیپاڵپور، پەنجاب بوو..
یاسا
ئێمە فیرۆز شا توغلاق بەشێکی لە ڕێگەی ژیاننامەی ٣٢ لاپەڕەیی خۆیەوە دەناسین کە بە ناوی فوتوهات فیرۆزشاهی. تەمەنی ٤٢ ساڵ بوو کاتێک بوو بە سوڵتانی دەهلی لە ساڵی ١٣٥١. تا ساڵی ١٣٨٨ حوکمڕانی کرد. سەرەڕای ئەوەش کار دەکات بۆ باشترکردنی ژێرخانی ئیمپراتۆریەتەکە دروستکردنی کەناڵ و خانووی پشوودان و نەخۆشخانە، دروستکردن و نۆژەنکردنەوەی کۆگا و هەڵکەندنی بیر. چەند شارێکی لە دەوروبەری دەهلی دامەزراند، لەوانە جۆنپور، فیرۆزپور، هیسار، فیرۆزاباد، فاتهاباد. زۆربەی فیرۆزاباد وێران بوو، چونکە فەرمانڕەواکانی دواتر بیناکانیان هەڵوەشاندەوە و سپۆلیایان وەک کەرەستەی بیناسازی بەکارهێنایەوە, و ئەوەی تریش لەگەڵ گەشەکردنی نیودەلهی خرایە ژێر کاریگەرییەوە.
سیاسەتی ئایینی و ئیداری
وێنۆک|350x350پیکسڵ|کۆشکی فیرۆز شا کۆتلا، لە سەرەوەی ستوونی ئەشۆکان دەهلی-تۆپرا (چەپ) و مزگەوتی جامی (ڕاست). توغلاق لەجیاتی ئەوەی لەسەر بنەمای شایستەیی پۆست ببەخشێت، ڕێگەی بە کوڕی ئاغایەک دا کە دوای مردنی پۆستی باوکی و جاگر سەرکەوتوو بێت. لە سوپاشدا هەمان شت دەکرا، کە سەربازێکی پیر دەیتوانی کوڕەکەی، زاواکەی یان تەنانەت کۆیلەکەی لە شوێنی خۆی بنێرێت. مووچەی ئاغاکانی زیاد کرد. هەموو جۆرە سزایەکی توندی وەک دەست بڕین ڕاگرت. هەروەها باجی زەوی کە محمد کۆی کردبووەوە دابەزاند. سەردەمی توغلاق بە گەورەترین سەردەمی گەندەڵی لە هیندستانی سەدەی ناوەڕاستدا وەسف کراوە: جارێک تانکایەکی زێڕینی بە سەربازێکی سەرگەردان داوە تا بتوانێت بەرتیل بدات بە کارمەندەکە تا ئەسپە ژێر ستانداردەکەی تێپەڕێنێت.
ژێرخانی و پەروەردە
توغلاق بۆ زیادکردنی خۆشگوزەرانی ماددی گەلەکەی سیاسەتی ئابووری دامەزراند. زۆر شوێنی پشوودان (سەرای)، باخچە و گۆڕ(گۆڕی توغلوق) دروستکران. ژمارەیەک مەدرەسە (قوتابخانەی ئایینی ئیسلامی) بۆ هاندانی پەروەردەی ئایینی موسڵمانان کرانەوە. نەخۆشخانەی بۆ چارەسەری بێبەرامبەری هەژاران دامەزراند و پزیشکانی هان دا لە پەرەپێدانی پزیشکی ئونانی. تیب فیرۆز شاهی (1990) لەلایەن حاکم سید زیللور ڕەحمان، بەشی مێژووی پزیشکی و... زانست، جامیا حەمدەرد، نیودەلهی، 79لاپەڕە پارەی هاوسەرگیری کچانی سەر بە خێزانە هەژارەکانی ژێر بەشی دیوانی خەیرات دابین کرد. زۆر بینای گشتی لە دەلهی ڕاسپێردرا. کۆمەڵگەی کۆشکی فیرۆز شا لە هیسار لە ساڵی ١٣٥٤ی زایینی، زیاتر لە ٣٠٠ گوندی دروستکرد و پێنج کەناڵی گەورەی هەڵکەند، لەوانەش نۆژەنکردنەوەی سەردەمی پریتڤیراج چاوهان کەناڵی یامونای ڕۆژئاوا ، بۆ ئاودێری هێنانی زەوی زیاتر بۆ ژێر چاندن بۆ چاندنی دانەوێڵە و میوە. بۆ ئیدارەی ڕۆژانە، سوڵتان فیروز شا توغلاق زۆر پشتی بە مەلیک مەقبول بەستبوو، کە پێشتر فەرماندەی قەڵای وەرەنگڵ کاتێک توغلاق بۆ ماوەی شەش مانگ لە هەڵمەتێکدا بۆ سند و گوجارات دوور بوو و هیچ هەواڵێک سەبارەت بە شوێنی خۆی لەبەردەستدا نەبوو مەقبوڵ بە لێهاتووییەوە دەهلی پاراست. لە نێو ژمارەیەکی بەرچاوی ئاغاکانی دەرباری توغلاقدا زۆرترین ڕەزامەندی هەبوو و متمانەی سوڵتانی پاراست. سوڵتان فیروز شا توغلاق پێشتر بە مەقبوڵی بە 'برا' ناوی دەبرد. سوڵتانەکە تێبینی ئەوەی کرد کە خانی جەهان (مەلیک مەقبول) ڕاستەقینە بووە. بەرهەمە ئایینییە هیندۆسییەکان لە سانسکریت بۆ فارسی و عەرەبی وەرگێڕدراون. کتێبخانەیەکی گەورەی شەخسی لە دەستنووسەکانی بە زمانی فارسی و عەرەبی و زمانەکانی دیکە هەبوو. ٢ پایەی ئاشۆکانی لە میروتەوە هێنا، و تۆپرا لە نزیک ڕاداور لە قەزای یاموناناگار لە هەریانا، بە وریاییەوە بڕاو و بە ئاوریشم پێچرابوو، بە شەمەندەفەری عەرەبانە گامێشەکان بۆ دەهلی. یەکێکیان لە سەربانی کۆشکەکەی لە فیرۆز شا کۆتلە دووبارە داناوەتەوە.
ڕاست|وێنۆک|پاشماوەی بیناکان لە فیرۆز شا کۆتلا، دەهلی، ساڵی ١٧٩٥. .گواستنەوەی سەرمایە جێگەی سەرنجی سەردەمی ئەو بوو. کاتێک قوتب منار لە ساڵی ١٣٦٨ی زایینیدا ڕەشەبا کەوتە خوارەوە، قاتەکەی سەرەوەی کەوتە خوارەوە، دوو نهۆمی هەبوو، کە ڕووبەڕووی بەردی شنی سوور و مەڕمەڕی سپی بووەوە، گۆڕی. یەکێک لە کۆشکەکانی ڕاوکردنی، شیکارگا، کە بە کوشاک مەهال ناسراوە، دەکەوێتە ناو کۆمەڵگەی تین مورتی بەڤان، دەهلی. ڕێگای کوشاکی نزیک بە ناوی ئەوەوە ناونراوە، هەروەها ڕێگای توغلاق لە دوورترەوە
میرات
کوڕە گەورەکەی بە ناوی فاتح خان لە ساڵی ١٣٧٦ کۆچی دوایی کرد، دواتر لە مانگی ئابی ساڵی ١٣٨٧ دەستی لەکارکێشایەوە و کوڕەکەی تری شازادە محەمەد کردە پاشا. یاخیبوونێکی کۆیلە ناچاری کرد کە نازناوی شاهانە بە نەوەکەی توغلوق خان بدات. مردنی توغلاق بووە هۆی شەڕی جێنشینی لەگەڵ یاخیبوونی ئاغاکان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ. هەڵوێستی نەرمی ئەو ئاغاکانی بەهێزتر کردبوو، بەم شێوەیە پێگەی لاواز بوو. جێنشینی غیات الدین توغلاقی دووەم نەیتوانی کۆنترۆڵی کۆیلە و ئاغاکان بکات. سوپا لاواز بووبوو و ئیمپراتۆریەتەکە لە قەبارەدا بچووک بووبووەوە. دوای دە ساڵ لە مردنی، لەشکرکێشی تیمور دەهلی وێران کرد. گۆڕی لە حەوز خاس (نوێدەلهی)، نزیکە لەو تانکەیەی کە عەلائەدین خالجی دروستی کردووە. مەدرەسەیەک بە گۆڕەکەوە لکێنراوە کە لەلایەن فیرۆز شا لە ساڵانی ١٣٥٢-١٣٥٣ دروستکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٠٩ پۆل:مردووانی ١٣٨٨
ئەلفوبێی ئازەربایجانی
ئەلفوبێی ئازەربایجانی ئەلفوبێیەکی لاتینیە کە بۆ نووسینی زمانی ئازەربایجانی کەڵکی لێ‌وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٣٢ پیت پێکھاتووە.
پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی ئازەربایجانی بریتین لە: لەم ٣٢ پیتە، ٨ی بزوێنن (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) و ٢٤ی تریشی بێ‌دەنگن.
مێژووی مرۆڤایەتی
مرۆڤایەتی مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە تائێستا نازانرێ مرۆڤە سەرەتاییەکان چۆن ژیاون ئاکاریان چۆنبووە تەنیا چەند شتێکی کەم نەبێ کەدەربارەی ژیانی مرۆڤە سەرەتاییەکان زاندراوە کەئەویش لەرێگای دۆزینەوەی ئاساری ئەو مرۆڤانە زاندراوە بەڵام زاناکان کۆکن لەسەر ئەوەی مرۆڤ بۆیەکەمجار لەئەفریقیا دەرکەوتوون و زۆربەی ئەو مرۆڤانە لەسەر لق و پۆپی دارەکان ژیاون لەبەرئەوەی ئەو مرۆڤانە شێوەیەکی مەیمون ئاسایان ھەبوو لەو سەردەمەدا گۆی زەوی سەھۆڵ بەندانێکی زۆری ھەبوو ئەمەش وای لە مرۆڤە سەرەتاییەکان کردووە کۆچ بکەن بۆشوێنێکی تر کە باشتر بێت بۆژیان تێیدا.
ئەلفوبێی ئازەربایجانی
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان پۆل:زمانی ئازەربایجانی ئازەربایجانی ئازەربایجانی
مێژووی مرۆڤایەتی
دابینکردن و لێنانی گۆشت
زانایان بۆیان دەرکەوتووە کە مرۆڤی ھۆمۆھابیلیس بۆیەکەمجار سودی لە گەرمی و روناکی ئاگر وەرگرتووە بەڵام مرۆڤی ھۆمۆئەرەکتۆس بۆیەکەمجار سودی لەئاگر وەرگرتووە بۆ لێنانی گۆشت.
دۆزینەوەی کشتوکاڵ
کشتوکاڵ بۆیەکەمجار لەکوردستان لەگوندی چەرمۆ دۆزرایەوە نزیکەی ١٠ھەزارساڵ پێش ئێستا دواتر گوسترایەوە بۆ وڵاتانی تر
مرۆڤ دەست بە پەرستن دەکات
لەبەرئەوەی مرۆڤ سودی زۆری لە ئاگر وەردەگرت بۆ روناکی و گەرمی و دورخستنەوە گیانەوەری دڕندە بۆیە بیری کردەوە رێزی لێ بگرێت بی پەرستێت.
دۆزینەوە و تواندنەوەی ئاسن
مرۆڤ دوای ئەوەی ئاگری دۆزیەوە توانی سودی زیاتری لێوەربگرێ نزیکەی ٦ھەزار ساڵ پێش ئێستا ئاسن بتوێنێتەوە بەمەش توانی چەک دروست بکات
دۆزینەوەی نووسین
نووسین ٣ھەزار ساڵ پێش زاین دۆزرایەوە لەلایەن سۆمەرییەکان.
دامەزراندنی یەکەم ئیمپراتۆریەت
سەرگۆنی ئەکەدی توانی یەکەم ئیمپراتۆریەت دامەزرێنێ لەساڵی ٢٣٤٠پ. ز دوای شکاندنی سوپای سۆمەریەکان ئەکەدیەکان یەکەم ئیمپراتۆریەتیان دامەزراند
دۆزینەوەی ئامێری چاپکردن
گۆتنبۆرگ لەساڵی ١٤٥٠ ئامێری چاپکردنی دۆزیەوە
جەنگی جیھانی یەکەم دەستپێ دەکات
لەساڵی ١٩١٤ جەنگی جیھانی دەستیپێکرد ساڵی ١٩١٨کۆتایی پێھات. بروانە پەڕەی تایبەت بەجەنگی جیھانی یەکەم
ئاشتی گەڕایەوە جیھان
لەدوای دامەزراندنی رێکخراوی مافی مرۆڤی جیھانی چەندین مادەی تایبەت نوسرانەوە بۆ پاراستنی ئاشتی جیھان لەجەنگ.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بانگی
بانگوئی پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی کۆماری ئەفریقای ناوەڕاستە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٦٢٢,٧٧١ کەس بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٩ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
٣٠ی کانوونی دووەم
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کانوونی دووەم پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڕیارنامەی ١٤٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣ی تەمموزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کووەیت پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٣ پۆل:کووەیت لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
١١٦١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئۆگەست ئەیمس
ئۆگەست ئەیمس (؛ ناوی لەدایکبوون مێرسیدس گرابۆوسکی؛ ٢٣ی ئابی ١٩٩٤ – ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧) خانمەئەکتەرێکی پۆڕنۆگرافیی کەنەدی بوو. بەشداریی لە نزیکەی ٢٧٠ فیلمدا کردووە، لە نێویاندا فیلمێکی ناپۆڕنۆگرافی لە ساڵی ٢٠١٦دا، ھەروەھا پاڵێوراوە بۆ چەندین خەڵاتی ئەی ڤی ئێن. لە ٢٠١٧دا، لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا، ئۆگەست ئەیمس خۆی کوشت بەھۆی کاردانەوەی توویتێک کە بڵاوی کردبووەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤ پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:خانمەکتەرە پۆرنۆگرافییە ئەمریکییەکان پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
بڕیارنامەی ١٤٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی تەمموزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
ژول کوندێ
بۆردۆ
ڕاست|وێنۆک|201x201پیکسڵ|کۆندێ لەگەڵ بۆردۆ لە ٢٠١٨ کۆندێ لە یەکەمین یاری بۆ بۆردۆ دەستی پێکرد لە یارییەکانی جامی فەڕەنسا بۆ لە قۆناغی ٦٤ لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ کە لە دەرەوەی یاریگای خۆیان دۆڕان بە گرانڤایڵ، کۆندی ٩٠ خولەکی تەواو لە کاتی ئاسایی و ٣٠ خولەکی زیادکراو یاری کرد. یەکەمین یاریی خۆی بۆ بۆردۆ کرد لە خولی فەڕەنسیدا لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە بردنەوەیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ترۆیس. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٨، کۆندێ گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە بردنەوەی٣–٢ لە خولی فەڕەنسی (لیگ)١ لە بەرامبەر ئامینس لە یاریگای بۆردۆدا؛ ئەوە یەکەم گۆڵی پیشەگەری بوو لە لیگ ١ و یەکەم گۆڵی فەرمی بوو بۆ تیمی یەکەمی بۆردۆ.
سیڤیلیا
لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٩، گرێبەستی لەگەڵ یانەی سیڤیلیای ئیسپانی واژوو کرد. تێچووی گواستنەوەکە کە درا بە بۆردۆ بە ٢٥ ملیۆن یۆرۆ ڕاگەیەندرا. لە یەکەم وەرزیدا لە سیڤیلیا، یارمەتی یانەکە دا بۆ بردنەوەی خولی ئەورووپا بۆ شەشەم جار و لەباشترین تیمی پاڵەوانێتییەکە ناوی ھەبوو.
کاروانی نێودەوڵەتی
لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١، کۆندێ لەلایەن دییەر دیشامپەوە ھەڵبژێردرا وەک بەشێک لە ٢٦ یاریزان کە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا پێکھێنا بۆ یۆرۆی ٢٠٢٠. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە یارییەکی دۆستانەی بەرامبەر وێڵس، جێگەی بنجامین پاڤاردی گرتەوەلە کۆتایی نیوەی یەکەمدا.
لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، کۆندێ بە شێوەی سەرەکی بەشدار بوو لە یاریان لە بەرامبەر ئیسپانیا کە فەڕەنسا بردییەوە لە یاری کۆتایی خولی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢١.
ژیانی کەسی
کۆندێ نیوەی بێنی و نیوەی فەڕەنسییە.
خەڵاتەکان
سیڤیلیا
فەڕەنسا
تاکەکەسی
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨ پۆل:CS1 Spanish-language sources (es) پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی پاریس پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی لیگ ١ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
شا عەباسی یەکەم
وێنۆک
شا عەباسی یەکەم (١٥٧١-١٦٢٩) پێنجەمین و بەهێزترین شای ئێران لە خانەدانی سەفەوییەکان بوو. هەرچەند کە لە سەردەمی شا عەباسی یەکەم ئێران زۆر بەهێز و کاریگەر ببوو لە ئاستی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڵام لە دەسپێکی دەسەڵاتداری شا عەباس حاڵی سیاسی و کۆمەلایەتی ئێران، زۆر خراپ بوو. لەو سەردەمەدا چەندین بنەماڵەی قزڵباش پێکەوە لە شەڕدا بوون، هەروەها عوسمانی لە خۆراواوە و ئۆزبەکەکان لە خۆرهەڵاتەوە هێرشیان دەکردە سەر خاکی ئیران.
لە ساڵی ١٥٨٨ قزڵباشەکان باوکی شا عەباسیان دوای کوودتایێک لە سەر کار لابرد و عەباسی شازدە ساڵەیان لە شوێنی باوکی دانا. قزڵباشەکان بەم کارە دەیانویست کە شایێکی ساختە لە سەر کار بێت تاکوو ئەوان بتوانن هەر کارێک پێیان خۆشە بیکەن. بەڵام بەزووی دەرکەوت کە عەباس نابێتە کایەکلێی دەستی ئەوان و خۆی هێزی ئیداری گرتە دەست.
بڕیارنامەی ١٤٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی تەمموزی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٨٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سیەرالیۆن پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:سیەرالیۆن لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
شا عەباسی یەکەم
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧١ پۆل:مردووانی ١٦٢٩ پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:شاعیرانی ئێرانی
ھاوکێشەی ھێڵی
وێنۆک|300px|نموونەی هاوکێشەی هێڵی ھاوکێشەی ھێڵی ھاوکێشەیەکی جەبرییە کە ڕستەکانی یان بەھایەکی نەگۆڕە یا ئەنجامی لێکدانی بەھایەکی نەگۆڕ لە بەھایەکی گۆڕەک لە پلەی یەک. دەشێت ھاوکێشەی ھێڵی یەک گۆڕەک یان چەند گۆڕەکی ھەبێت. شیکارەکانی ھاوکێشەی ھێڵی جووتەڕێکخراون کە بە خاڵ لەسەر یەک ڕاستەھێڵ لە ڕووتەختی پۆوتاندا دەنوێنرێت.
شێوەی لێژی-یەکتربڕین
ھاوکێشەی ڕاستەھێڵ بە شێوەی لێژی-یەکتربڕین بریتییە لە:
کاتێک، m \! و b \! دوو ژمارەی ڕاستەقینەن، ژمارەی m \! لێژی ڕاستەھێڵەکەیە و b \! پۆوتانی دووەمی خاڵی یەکتربڕینی ڕاستەھێڵەکەیە لەگەڵ تەوەری y \!، یان یەکتربڕینی ستوونی (y-intercept) ڕاستەھێڵەکەیە.
شێوەی دوو خاڵ
ھاوکێشەی ڕاستەھێڵێک کە بە دوو خاڵی (x1, y1) و (x2, y2)دا دەڕوات. بریتییە لە:
شێوەی گشتی
ھاوکێشەی ڕاستەھێڵ بە شێوەی گشتی بریتییە لە
کاتێک
٢٠ی ئازار
٢٠ی ئازار ٧٩ەم ڕۆژی ساڵە (٨٠ لە ساڵی پڕدا). ٢٨٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گوندەواری دەشت
گوندەواری دەشت لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی سلیوانا لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ڕاژانە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,٦٤٧) کەس و (٤,١٨٧)نێر و (٤,٤٦٠)مێ و (١,٥٤١)خێزان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری دەشت ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە ٢٩ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ھێزی بەرگری ئاسمانیی عێراق
وێنۆک|ئاڵای لقی فەرماندەیی بەرگری ئاسمانی هێزە چەکدارەکانی عێراق.
هێزی بەرگری ئاسمانی عێراق یەکێکە لە دامەزراوەکانی عێراق، بەرپرسیارە لە هێرشی ئاسمانی جۆراوجۆر. تەنانەت پێش ئەوەی بە فەرمی پێکبهێنرێت، ڕۆڵێکی کاریگەری هەبوو لە پاراستنی ئاسمانی عێراقدا.
کورتەیەک لە مێژوویەکی بەرگری ئاسمانی
سەرهەڵدانی فڕۆکە و بەکارهێنانی بۆ مەبەستی سەربازی لە جەنگی جیهانی یەکەمدا بووە هۆی سەرهەڵدانی ئامرازەکانی بەرپەرچدانەوەی تۆپخانە و دەمانچەی دژە فڕۆکە و بەربەستی باڵۆن و چاودێری بینراو. بەکارهێنانی ئەو ئامرازانە لە جەنگی جیهانی یەکەم و لە قۆناغەکانی دواتردا ئاستی تاکتیکی تێنەپەڕاند، هێزی ئاسمانی بە خێرایی و کاریگەر گەشەی کرد لە ئەنجامی ئەو پێشکەوتنەی کە لە ئامرازەکانی هێرشی ئاسمانی مۆدێرن ڕوویدا، بۆیە مەیدانی ئامرازەکانی بەرگری ئاسمانی فراوانتر بوو و ئاستی تاکتیکی تێپەڕاند و بوو بە مەیدان بۆ هونەری ئۆپەراسیۆنەکان.