cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەبری بۆتانی
نموونەی ھۆنراوە
عاشقان پەردە دڕاندن چەپ و ڕاست نامە ل پێ نامێ شاندن چەپ و ڕاست پەیک و مزگێنی دھاتن پێل و پیل ب ئاوازەک نوو ستراندن چەپ و راست جوتیار و ڕێنجبەر و پالان شەڤ و ڕۆژ ژ دەمێ ھەڤ درەڤانەن چەپ و راست شلیپان دھاتن مەیدانێ کت و جۆت وەک بازان شەپەڕ شەقاندن چەپ و راست خورشید و شێر و شاھینان ڕاھێنانێ کۆزک و چەپەر شکاندن چەپ و راست خوەش د خوەندن قەق بوو ھەی قەقە بوو کافر دخوونێ گەڤزاندن چەپ و راست ئەڤینداران جان و دل دان دلستانێ تەڤنا ژینەک نوو ڕاچاندن چەپ و راست ترس و لەرزا ڤێ خەبات و کێڤە ڕاتێ بەگ و دوژمن لەرزاندن چەپ و راست خوە پەرستان ئەڤ سەرو ئەو سەر لەیزتن خوە ب دۆلارا وەڕماندن چەپ و راست تۆڤی ڕک و کەرب و کینا ڕەش ڕەشاندن دوەلاتێ مەدە چاندن چەپ و راست ئەڤ ھەموو دەرد و خەم و زۆر و ستەم دوژمنا ل مە باراندن چەپ و راست
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:مردووانی ١٩٩٨ پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:خەڵکی وان پۆل:شاعیرانی کورد
کۆمیک
وێنۆک|وۆندەر ورد یەکێک لە چیرۆکەکانی کۆمیک
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کامیکس پۆل:کۆمیکەکان پۆل:جۆرەکانی چیرۆکگێڕی
مەھەلمی
مەهەلمی ، يان محلمي ،  ( بەعەرەبی : المْحَلَّمِيَّة ) ،  ( بە سوریانی : ܡܚܠ̈ܡܝܐ ) ، ( بە کوردیی باکووری : Mihellemî ) ، ( بە تورکی : Mihellemiler ) گەلێکي ڕەگ و ڕیشەی خۆی عەرەبه لە تورکیا و باکووری کوردستان و ڕۆژئاوای کوردستان دەژین بەتایبەت لەشارەکانی ماردین و سێرت و باتمان و دیاربەکر و قامیشلۆ و وە هەموو ناوچە و شار و گوندەکاني پارێزگای حەسیچە
وێنۆک|شوێنەکانی بڵاوبوونەوەي گەلەكاني محلمیان لە هەرێمی میزۆپۆتامیای سەرەوە (جەزیرە)، لەناو [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.]]
لەساڵانی ١٩٦٠ بەشێکی گەورەی لە عەشێر و هۆزەکانەوە گەلی محلمي ئاوارەی سووریا لە حەلەب و شام و لوبنان لە بەیروت و تەرابلوس و عێراق لە موسڵ و بەعشیقە و بەحزانێ وە لە زۆرێک لە وڵاتانی عەرەبی  و ئەڵمانیا و ئەوروپا بوون.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:سامییەکان پۆل:ھۆزەکانی عەرەب پۆل:ھۆزەکانی عەرەبستانی سعوودی
ھانەگلان
ھانەگلان یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٠١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
سەلمان کوڕی عەبدولعەزیز
سەلمان کوڕی عەبدولعەزیز ئال سعود لەدایکبووی (٥ شەوال ١٣٥٤ھ/) پادشای حەوتەمی شانشینی عەرەبستانی سعوودیە و بیست و پێنجەمین کوڕی شا عبدالعەزیز کوڕی عەبدولڕەحمان فەیسەڵ ئال سعود لە ژنەکەی، شازادە حوسەی کچی ئەحمەد سودەیری، یەکێکە لە پایە گرنگەکانی خێزانی شاھانەی سعودیە، وە ڕاوێژکاری تایبەتی پاشاکانی شانشینەکە بووە، یەکێکە لە حەوت سودەیریەکانی کوڕی شا عبدالعەزیز کوڕی عەبدولڕەحمان فەیسەڵ ئال سعودە.
چلدوختران
چلدوختران شارۆچکەیەکی شارستانی مۆئمنابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٤١٣١ کەسە.
سەلمان کوڕی عەبدولعەزیز
گەورەبوون
یەکەم جار دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەی شازادەکان لە ڕیاز وەقورئانی تەواوکرد لە تەمەنی دەساڵیدا لە قوتابخانەی شێخ عەبدوڵڵا خەیات پێشنوێژو وتاربێژی مزگەوتی حەرام
چلدوختران
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
سەلمان کوڕی عەبدولعەزیز
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥ پۆل:شاکانی سعوودیە پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی پۆل:زیندووان پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
ژێرار دو نێرڤال
ژێرار دو نێرڤال شاعیر، شانۆنووس و ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:وەرگێڕەکانی ئەڵمانی–فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٨ پۆل:مردووانی ١٨٥٥ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم
بڕیارنامەی ٤٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئایاری ١٩٧٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەنگۆلا-ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠٧٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٧٨ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٦ ئێج پڵەس
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٦ ئێج پڵەس
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٦ ئێج پڵەس (بە ئینگلیزی: +Samsung Galaxy S6 Edge) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە ٢١ی ئابی ٢٠١٥.
عەسکەر
عەسکەر گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
عەسکەر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بۆڵقامیش و لە باشوور لەگەڵ گوندی سۆتکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شێخان سورقاوشان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەیدەرەبەگ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عەبدولخالق مەعرووف
عەبدولخالق مەعرووف (١٩٣٥ - ١٩٨٥) نووسەر و ڕووناکبیری کورد بوو.
عەبدولخالق مەعرووف لە یەکەمین رۆژی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٥ لە شاری ھەولێر لەدایک بوو. پاش تەواوکردنی قۆناغەکانی سەرەتایی و ئامادەیی، ساڵی ١٩٥٨، بۆ درێژەدان بە خوێندن لە ‌زانکۆی ئەزھەر چوو بۆ قاھیرە. ھەر لە تافی لاوێتییەوە خولیای خوێندنەوە بوو و لە ‌ناوچەکەی خۆیدا وەک خوێندەوارێکی ھاوچەرخ ناوی دەرکردبوو. ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندیی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە کرد.
عەبدولخالق مەعرووف شارەزاییەکی زۆریشی لە بواری ئەلەکترۆنیکدا ھەبوو و لە ‌سەرھەڵدانی شۆڕشی نوێدا دەزگای ڕادیۆی دەنگی گەلی کوردستانی دامەزراند. پێنج پەرتووکی نووسیوە؛ لەوانە: تەکنیکار کە ساڵی ١٩٨٠ چاپ کراوە، ئادەمیزاد لە ‌کۆمەڵی کوردەواریدا، سەبارەت بە بابەتە زانستییەکانی فیزیا، نامیلکەیەک بە زمانی عەرەبی، و کتێبێکی تریشی دەربارەی ترانزستۆر بە دەستنووسی ماوەتەوە.
عەبدولخالق مەعرووف رۆژی ١٠ی مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٥ بە دەستی تیرۆریستان لە شاری ھەولێر کوژرا. شێرکۆ بێکەس شاعیری کورد چەندین شێعری بۆ ڕێز گرتن لە عەبدولخالق نووسیوە.
سەرچاوەکان
مەکۆکانی کوردژین
١٩٥١
ساڵی ١٩٥١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
لەدایکبوونەکان
نەزانراو
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥١
ڤینۆس
وێنۆک| وێنەکی ھەسارەی ڤینۆس ڤینوس (ھەروەھا ناسراوە بە ئەستێرەی بەربەیان، ئەستێرەی بەیان، ئەستێرەی ڕۆژێ، زوھرە، ناھی؛ (ھێما: ) دووەمین گەڕەستێرەی کۆمەڵەی خۆرە، لەڕووی نزیکی لە خۆر، گەڕەستێرەیێکی خۆڵییە ھەروەک زاوە و بارام، لە ڕووی قەبارەو پێکھاتەی گشتیش لەزەوی ئەچێ.
لەبەرئەوەی کە ڤینوس نزیکترە لەرۆژلەزەوی، زۆربەی جار لەو شوێنە دەبن کە خۆری لێیە، و لەبەر ئەوە دەتوانرێ لەسەر زەوییەوە ببینرێ لە پێش رۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە کاتێکی کەم، لەبەر ئەوە پێی دەوترێ:ئەستێرەی بەیانی، یان ئەستێرەی ئێوارە، لەوکاتەی کە ھەڵدێت ئەبێت بەدرەوشاوەترین تەنی ئاسمان. بەھری شوێنەکە شیەوە ئەبێت بەیەکێک لەم دوو گەڕەستێرەیەی کە دووھەمیان گەڕەستێرەی زاوەیە کە دیاردەی تێپەڕەبوونیان بەسەردا دەچەسپێ, ئەمەش دەکەونە نێوانی رۆژ و زەوی، دواین تێپەڕینی گەڕەستێرەی ڤینوس لە ساڵی ٢٠٠٤ز. بوو، تێپەرینی داھاتووشی دەکەوێتە ساڵی ٢٠١٢. ز. ڤینوس لەسەر ڕووی ڤینوسیش شاخی کانزایی ھەن، کەوا دا پۆشراون بە زوقمی کانزایی لە قوڕقوشم دەتاوێتەوە. دەبێ بەھەوا لەبەرزاییە گەرمیەکان. گەڕەستێرەیێکە گەرمیەکەی بەرزە، بایەکەشی بەھێزە و قەبارەکەی لە قەبارەی زەوی دەچێ، ھەر بۆیەش پێ دەوترێ خوشکی زەوی، کێشی ھەرکەسێکیش لەوێ نزیک دەبێ لە کێشی خۆی، بۆ نموونە:ئەگەر لەسەر زەوی حەفتا کیلۆ بیت ئەوا لەوێ دەبیت بە شەست و سێ کیلۆ ھەورێکی چڕوپڕیش ڕووەکەی داپۆشیووە، کە دەبێتە ھۆی نەبینینی، و بڕێکی زۆر گەرمایی لە خۆر وەردەگرێ, و بەگەرمترین گەڕەستێرەی کۆمەڵەی خۆر دادەنرێ. لەڕووی گڕکان و بومەلەرزە چالاکەکان، و شاخ و دەشتەکانی لەزەوی دەچێ. بەڵام لە یەک نەچوونی سەرەکیان لەگەڵ زەویدا لەوەدایە کە کەشەکەی گەرمە، بەکەڵکی ژیان نایێت و ھەروەھا ھیچ ھەیڤێکی پاشکۆی نییە وەک زەوی. گەرمیە مام ناوەندیەکەی دەگاتە ٤٤٩ پلەی سەدی. لەنێو کەشەکەیدا دووەم ئۆکسیدیکاربۆن، و نایترۆجین ھەیە.
جوگرافیای ڤینوس
نزیکە ٨٠٪ی ڕووبەری ڤینوس، دەشت وشێویگڕکانی نەرمن، و رووبەرەکەی تریشی دوو کێشوەریبەرزن، یەکێکیان لەنیوەی باکوری گەڕەستێرەکەدایە ئەوی تریشیان لە باشوری ھێڵی پشتێنەیی (الاسستواْ) دایە. کێشوەری باکوری ناوی (عەشتارتیرا) یە، بەناوی عەشتاری خواوەندی خۆشەویستی بابلیەکان و، بەقەد کێشوەری ئوستڕالیا ئەبێت. بەرزترین شاخ لەسەر ڤینوس لەم کیشوەرەدایە، وناوی (ماکسویل ماوەنتس) ە، و بەرزیەکەیی ئەگاتە ١١ کیلۆمەترلە سەر ناوەڕاستی بەرزی رووبەری ڤینوس، بەبەراوردکردنی لەگەڵ بەرزترین لوتکەی زەوی، ئەوا بەرزایی ئێفرێست کەمترە لە ٩کیلۆمەترە لە ئاست ڕووی دەریاوە. کیشوەری باشورەکەش ناوی (ئەفرۆدایت تیرا) یە، بەناوی خواوەندی خۆشەویستی یۆنانیەکانەوەیە، رووبەرێکی فراوانترئەگرێتەوە لە کیشوەری پێشوو، وبەقەد کیشوەری ئەمریکای باشور ئەبێ. و زۆرینەی ئەم کیشوەرەش لە پێچ پەناو دۆڵ پێک ھاتووە. جگەلە چاڵ، ئەتوانرێ شاخ، و کێو بە شێوەیێکی بەربڵاو ببینرێ, بەسەر گەڕەستێرە بەردینەکان، جا ڤینوسش ھێندینیشانە و دروشتمی رووکاری ناوازەی ھەیە، لەمانەش:گڕکانی ھەرگیز نەگۆری (فاڕا)(farra)یە، کەلە شێوەی کولێرەیە، و قەبارەکەی لە نێوان ٢٠ تا ٥٠کیلۆمەتر، و بەرزیەکەیشی لە ١٠٠ تا ١٠٠٠مەتر لە سەر ئاستی رووکار ئەبێت، ھەروەھا داڕێژراوەشکانەوە تیشکیەکان، کەلە ئەستێرەئەچن، بەناوی:نوڤای (novae) , ھەروەھا دروشم و نیشانە تیشکیەکان، و شکانەوە ناوەندیەکان کە لە تۆڕیجاڵجالوکە ئەچن، وبە جاڵجاڵۆ کەییەکان(arachoids)ەوە ناسراوە. ھەروەھا کۆرۆنای (coronae),کە بازنەوخوڵگەی شکانەوەیە، و ھێندی جاریش بە نزمایەتی دەوریان گیراوە. ئەمانە ھەموویان لەبنەڕەتدا دروشم و نیشانەی گڕکانین. ونزیکەی ھەموو دروشم و نیشانەکانی گەڕەستێرەی ڤینوس، بەوناوەی (جێمس ماکسوێل) ناونراوە، ھەروا ناوچەی ئەلفاوبێتا، نەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:گەڕەستێرەکانی کۆمەڵەی خۆر پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون پۆل:هەسارە زەمینییەکان
باجاوان
باجاوان یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کۆیە(ناوەند) لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
دێوەزەن
دێوەزەن گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ناو
نێوی ئەم گونده لە دوو وەشه پێکهاتووە دێوە+زەن یانێ شوێن خانووی زەند.
جوگرافیا
دێوەزەن ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەستێرە (مۆسیقا)
ئالبۆمی ئەستێرە، کاری گرووپی مۆسیقی ژێ یە. لە لایەکەوە ڕیشەی لە فەرھەنگی کۆنی مۆسیقای کوردی دایە و لە لایەکی ترەوە زانستی ئاکادێمیکی و ڕەوشت و ئیمکاناتی نوێی ئەوڕۆیی دەکار کردووە. گرووپی ژێ باوەڕی وایە ئەگەر بەڵێن بێ لەم "ڕۆژگاری ئاڵ و گۆڕییە سەر سوڕھێنەرانە"دا ھەر وا بەرقەرار و ھەرمان بێ، دەبێ خۆی دەگەڵ ڕووحی زەمانە ڕێک بخا و ویستی بەردەنگەکانی ھەڵسەنگێنێ و ژیانی ئەوان بنوێنێتەوە. وشەی ژێ کە ناوی ئەم گرووپەیە، مانای "سیم"، "تار" و "ژێ"یە. ھەروەھا مانای "ژیان/ژین"ی لێ دەکەوێتەوە.
گۆرانیبێژی ئەو ئالبۆمە بێھنام تاھیری یە بە ئاھەنگسازی شەھباز شاھین پوور.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٧
وێنۆک|350px سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٧ و ٧ ئێج (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy S7 and S7 Edge) مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی ٢٠١٦ دا نمای کرا
سەرچاوە
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل:مۆبایلەکانی ساڵی ٢٠١٦ پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
فلاش (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
فلاش زنجیرەیەیەکی تەلەڤزیۆنی ئەمەریکیە کە لەسەر کەناڵی CW پەخش دەکرێ .سیناریۆکەی لە کارەکتەرەکانی کۆمیکی DCەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش باری ئالێن / فلاش باس دەکات.زنجیرەکە بەشێکە لە زنجیرەی ئاڕۆو.چیڕۆکی فیلمەکە باس لە باری ئاڵێن دەکات کە ئەکتەر گڕانت گەستن ڕۆڵەکەی دەبینێ.کە لێکۆڵەرەوەیەکی تایبەتە کە توانای لەڕادەبەری خێرایی هەیە و بەکاری دێنێت لەپێناوی دەستگیرکردنی خراپەکاران. وەرزی یەکەمی زنجیرەکە لە ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٤ پەخشکرا .و وەرزت دووەمتشی وادانراوە کە ٦ی ئۆکتۆبەر دەست بە پەخش بکاتەوە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٤ پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
ھەزارکانیان
ھەزارکانیان یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٩٤ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٥٣٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
١٩٥٣
ساڵی ١٩٥٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٣
فاشن
وێنۆک|مۆدێلێک
فەشێن کار و شێوازێکە تایبەی بە جلوبەرگ، جوانکاری، مەیکاپ و پێڵاو کە دەیەوێت جوانترین پۆشش بۆ مرۆڤ دیاری بکات.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فاشن پۆل:مێژووی جلوبەرگ پۆل:جوانیناسی
لێنینگراد، تاجیکستان
لێنینگراد شارۆچکەیەکی شارستانی مۆئمنابادە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١١١٣١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ووھان
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|چەند دیمەنێکی شارەکە ووھان (بە چینی: 武汉 ) شارێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی چین و دەکەوێتە ناوەڕاستی ھەردوو ڕووباری یانگتسی (چانگ جیانگ) و ڕووباری ھان. ئەم شارە مەڵبەندێکی بازرگانی و ئابووری و پیشەسازی گەورەی وڵاتی چینە، لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦دا ژمارەی دانیشتووانەکەی ٩٬١٠٠٬٠٠٠ بووە. ھەروەھا پایتەختی کەرتی ھوبای وڵاتەکەیە.
کۆرۆنا
ووھان بەیەکەم ناوچە دادەنرێت کە ڤایرۆسی کۆرۆنای تێدا بڵاوبووەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختە پێشووەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری یانگتسی پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی چین پۆل:پایتەختە پارێزگاکانی چین پۆل:دامەزراوەکانی ھەزارەی دووەمی پێش زایین پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
خۆشنووسی
150px|left|وێنۆک
خۆشنووسی یان خەتاتی بە مانای جواننووسین یان نووسین لەگەڵ خوڵقاندنی جوانیدایە. ئەو کەسەی لە نووسیندا جوانی دەخوڵقێنێت پێی دەڵێن خۆشنووس یان خەتات.
خۆشنووسی لە تەواو کولتوورەکان، وڵاتەکان و زمانە جۆراوجۆرەکانی ھەیە بەڵام لە وڵاتانی ڕۆژھەڵات و بە تایبەت لە وڵاتانی ئیسلامی پێگە و بایەخێکی زۆرتری ھەیە.
مێژوو
150px|left|وێنۆک خۆشنووسی لە وڵاتەکانی لاتین یا ڕۆژاوا لە سەدەکانی پازدەیەمی زایینی دروست بوو، و لە سەدەی نۆزدەیەم ئەم ھونەرە بە ڕەسمی ناسرا. لە وڵاتانی ڕۆژھەڵات زیاتر لە ھەزار ساڵە ئەو ھونەرە بوونی ھەیە و لە کتێب و نامەکان کەڵکی لێ وەر دەگیرێت. 150px|left|وێنۆک
خۆشنووسی لە وڵاتانی ئیسلامی
150px|left|وێنۆک لە سەردەمی ھاتنی پێغەمبەری ئیسلام ھەتا خولەفای ڕاشدین ھونەری خۆشنووسی بۆ نووسینی لاپەڕەکانی قورئان بەکاردەھێنرا. کۆنترین قورئانی دەستنووس بە خەتی کووفی بۆ دەورەی حەزرەتی عەلی (ڕەزای خوای لەسەر بێت) دەگەڕێتەوە.
خۆشنووسی لە کوردستان
لە کوردستان، قورئانەکەی نگڵ و قورئانەکەی شێخ حەسەن مەولاناوا بە خەتی سولس دەسنووس کراون. ھەروەھا میرزا محەممەدڕەزا کەڵھوڕ یان میرزا ڕەزای کەڵھور یەکێک لە گەورەتەرین و بەناوبانگترین ھونەرمەندانی کورد لە خەتی نەستەعلیقە.
بەرەو پێشچوون
لە مێژووی ھاوچەرخ ھونەری خۆشنووسی پێشرەفتی زۆری کردووە و گشت جۆرە خەتێک بە تایبەت خەتی نەستەعلیق بە تەواوی گۆڕوە و پێشکەوتنێکی زۆری بە دەست ھێناوە. بە جۆرێ کە ھونەرمەندان، نیگارکێشی یان نەقاشیان لەگەڵ خۆشنووسی تێکەل کردووە و ھونەرێکی نوێیان خولقاندوە بە ناوی نەقاشیخەت.
ئامێرەکانی خۆشنووسی
150px|left|وێنۆک 150px|left|وێنۆک
خۆشنووسی بە خۆنووس
یەکێک لە نوێتەرین ھونەرەکانە کە بە خۆنووس دەخوڵقێت و پارێزدار زۆری ھەیە. جواننووسی کاری نووسینە کە بە شێوەیەک جوانکاری تێدا کرابێت.
سەرچاوەکان
پۆل:خۆشنووسان پۆل:خۆشنووسانی کورد
پارێزگای کرماشان
پارێزگای کرماشان (بە فارسی: استان کرمانشاە) پارێزگایەکە لە ڕۆژئاوای ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و ڕووبەرەکەی ٢٤ ھەزار و ٦٤٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ١٧ھەمین پارێزگای گەورەی ئێرانە. پارێزگای کرماشان کە ١٫٥٪ی رووبەری ئەم وڵاتە دەگرێتەوە، یەکێکە لەو پارێزگاکانی رۆژئاوایی کە ھاوسنووری لەگەڵ عێراقدا ھەیە. ئەم پارێزگایە لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای کوردستان، لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای لوڕستان و پارێزگای ئیلام، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای ھەمەدان، لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ پارێزگای دیالە و پارێزگای ھەڵەبجە لە عێراقدا ھاوسنوورە. شاری کرماشان ناوەندی پارێزگای کرماشانە. بەپێی دوایین گۆڕانکارییەکانی ساڵی ٢٠١٣، پارێزگای کرماشان لە ١٤ شارستان، ٣٥ شارۆچکە و شارەدێ، ٣١ ناوچە و ٨٤ گوندەوار پێکھاتووە.
پارێزگای کرماشان پڕ حەشیمەتترین پارێزگای کوردنشینی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.
ناو
ناوچەی ئێستای پارێزگای کرماشان لە قۆناغە مێژووییە جیاوازەکاندا بە ناوی جیاوازەوە ناوزەد کراوە. پارێزگای ئێستای کرماشان لە سەردەمی مادەکاندا یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی نیشتەجێبوون بووە. ناوی ئەم ناوچەیە کە لە سنوورەکانی ئێستای پارێزگاکە گەورەتر بوو، ھێشتا لە سەردەمی ھەخامەنی و ئەشکان و ساسانییەکاندا ویلایەتی ماد بوو. لە سەرچاوەکانی دوای ئیسلامدا، بۆ چەند سەدەیەک، ئەم ناوچەیە بە «ماھ» ناودەبرا، کە فۆرمێکی دەستکاریکراوی وشەی مادە. لە سەردەمی سەلجوقییەکانەوە تەواوی ناوچەی رۆژئاوای ئێران بە دەوڵەتی کوردستان ناودەبرا و شاری کرماشان یەکێک لە شارەکانی بوو. دەستەواژەی کرماشان تەنیا بۆ شاری کرماشان بەکاردەھات تا دەورووبەری ئەو کاتەی کە سەفەوییەکان ھاتنە سەر دەسەڵات، بەڵام ھەموو ناوچەکە ناوی کوردستان بوو. بەڵام ھاوتەریب لەگەڵ دەسەڵاتی سەفەوی، ناوی کرماشان بۆ ھەموو ناوچەکانی دراوسێی ئەو شارە درێژ کراوەتەوە. لە سەردەمی یەکەم پەھلەوی و لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ یاسای کارگێڕی وڵات ھەموار کرایەوە و ناوچەی کرماشان شارستانەکانی باوەندپوور (شاباد)، کرماشان، پوشتکوو(ئیلام)، کوردستان(سنە)، سەلاس (مەلایر، ناوەن و تووسرکان) و ھەمەدان ودوواتریش سەقز وبیجاڕ دەگرتەوە، وەک یەکێک لە ١٠ پارێزگاکانی ئێران وەک «پارێزگای پێنجەم» ناوزەد کران. لەگەڵ جیابوونەوەی پارێزگاکانی دیکە، شێوازی ناونانی پارێزگاکانیش گۆڕا و بە فەرمی ناوی کرماشان بۆ تەواوی پارێزگاکە جێبەجێ کرا.
ڕەگەز
لە میانی توێژینەوەیەکدا کە کۆمپانیای پارس پسپۆڕی توێژینەوە لەسەر داوای ئەنجومەنی ڕۆشنبیری گشتی لە ساڵی ٢٠٠٩ و بە پشتبەستن بە ڕاپرسییەکی مەیدانی و ژمارەی دانیشتوانی ئاماری لە نێوان دانیشتوانی ٢٨٨ شار و نزیکەی ١٤٠٠ گوند لە سەرانسەری وڵات ئەنجامدراوە، ڕێژەی سەدی ئەو نەتەوەیانەی کە لەم ڕاپرسییەدا لە پارێزگای کرماشان نمونەیان لێوەرگیراوە بەم شێوەیە بووە: ٤٫٢٪ فارس، ٩٢٫٥٪ کورد، ٠٫٢٪ عەرەب، ٠٫٧٪ لوڕ، ٠٫٥٪ی دیکە و ١٫٩٪ بێ وەڵام.
کورد دانیشتوانی سەرەکی پارێزگای کرماشانن. پارێزگای کرماشان خاکی زێدی بەشێک لە گەورەترین ئێڵ و ھۆز و تیرە کوردە، وەک زەنگەنە، کەڵھوڕ، گۆران، جاف، لوڕ، سەنجابی، قەڵخانی، کولیایی، باجەلان، زولە، جەمیر و لەک، لەوانە: جەلالوند، کاکەوەند، عوسمانوەند، پایرۆند و بالوەند. تورکەکانی پارێزگای کرماشان لە تەنیشت کوردە کولیاییەکانی شاری سونقوڕ دەژین و بە زمانی تورکی سونقوڕی قسە دەکەن.
ئایینزا
پارێزگای کرماشان لە ڕوانگەی ئایینییەوە فرەڕەنگییەکی زۆری ھەیە. پەیڕەوانی ئایینزاکانی شیعە، سوننە و یارسان و کەمینەکانی پەیڕەوانی خاکساریە، نعمەتوڵڵاھی، ئوەیسی، نەقشبەندی، قادری و ئایینەکانی جوو، مەسیحی (ئەرمەن و ئاشوری) و بەھایی لە پارێزگای کرماشان شان بە شانی یەک دەژین.
بەشێکی زۆر لە کوردانی کرماشان تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم پەیڕەوی لە ئایینی یارسان کرد. ھێنری بیندەر، گەشتیارێکی فەرەنسی کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا سەردانی پارێزگای کرماشانی کرد، لە سەفەرنامەکەیدا بە ناونیشانی «لە کوردستان، لە میزۆپۆتامیا و فارس» کە لە ساڵی ١٨٨٧دا بڵاوکراوەتەوە، ئایینی باڵادەستی خەڵک بە یاساران دەزانێت. لە سەردانەکەیدا بۆ شارۆچکەی قەسری شیرین دەنووسێت: "زۆربەی کوردانی ئێران سەر بە مەزھەبی عەلیئوڵڵاھین. ئەگەر ئازاد بن بۆ ئەنجامدانی کارەکانیان، ئەوا دەستێوەردان لە کاری کەسانی دیکە ناکەن. ھەستی ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی ئایینی ئەوانی تر لە چاوی ئەواندا زۆر بەرزە."
ھەروەھا لە کاتی سەردانی شاری کرماشان دەنووسێت: "کوردانی پارێزگای کرماشان کەسانێکی ئارام و دۆستانەن. سەر بە مەزھەبی عەلیوڵاھین کە کۆنترین مەزھەبی ئایینییە. لە ھەندێک گونددا شوێنکەوتوانی ئەم مەزھەبە لەگەڵ مەسیحییەکان جووتبوون دەکەن، کە لێبوردەیییان کەمترە."
مەزارگەکان
لە پارێزگای کرماشان زۆر مەزارگەلێک ھەیە کە پەیوەندییان بە ئیسلامەوە ھەیە (شیعە و سوننە) و ئایینی یارسان. لە پارێزگای کرماشان ٤٥ گۆڕستان و مەزارگە ھەیە. گرنگترین مەزارگە شیعەکانی لە پارێزگای کرماشان بریتین لە ئیمام زادە باقر بێستون، ئیمام زادە ئەحمەد سنوقوڕ، ئیمام زادە ئیبراھیم کەنگاوەر و مەزارگەی ئەحمەد بن ئیسحاق سەرپێڵی زەھاو. ھەروەھا گۆڕی سەید عوبێدوڵڵا ناسراو بە کۆسەی ھەجیج لە شاری پاوە، گۆڕی خەلیفە حەیدەر حەیدەری باینگانی لە ناوچەی باینگان و گۆڕی ویس نەزەر لە ڕەوانسەر لە گرنگترین مەزارگە سوننەکانی کرماشانن. سەبارەت بە پەیڕەوانی ئایینی یارسانەکان، گرنگترین مەزارەکانیان وەک مەزارەکانی سوڵتان ئیسحاک، داوکەوسوار و خاتوون ڕۆزبار لە کۆمەڵگەی پێردیوەر لە شێخان، بابایادگار لە زەردە، پیر بنیامین و پیرموسا لە کەرەند، شا حەیاس لە جیھۆن ئاباد و ئەتاشبەگ ھەڵکەوتوون لە گەرھبان لە پارێزگای کرماشان، پەیڕەوانی ئەم ئایینە لە ھەموو ئێران و عێراقەوە دێنە پارێزگای کرماشان بۆ سەردانیان.
زمان
لە پارێزگای کرماشان زاراوە جیاوازەکانی زمانی کوردی قسەی پێدەکرێت. زاراوە جۆراوجۆرەکانی کوردیی باشووری وەک کرماشانی، کەڵھوڕی، زەنگنەیی، سەنجابی و کەلیایی لە شارەکانی کرماشان، شاباد، داڵاھۆ، گیەڵان، سەرپێڵی زەھاو، قەسری شیرین، سونقوڕ و بەشێک لە سەحنە و کەنگاوەر. زاراوە گورانیەکان لەوانە گۆرێجوی لە داڵاھۆ و ھۆرامی لە شاری پاوە و گوندەکانی قەندۆڵ و زەردە، زاراوەی مامناوەندی کوردی وەک ئەردەڵانی و جافی لە شارەکانی جۆانرۆ، ڕەوانسەر، سەڵاس باباجانی و بەشێک لە شارەکانی داڵاھۆ، سەرپوڵ زەھاب، قەسر شیرین و کرماشان. وە لەکی لە شاری ھەرسین و بەشی باشووری شاری کرماشان و بەشێک لە شارەکانی سەحنە و کەنگاوەر قسەی پێدەکرێت. لە بەشێکی دانیشتوانی شاری کەنگاوەردا، زاراوەی لوڕی قسەی پێدەکرێت. زمانی ئازەربایجانی لە شارۆچکەی سونقوڕ قسەی پێدەکرێت. لە ناوەندی پارێزگای کرماشان، جگە لە زاراوە جیاوازەکانی زمانی کوردی، زاراوەی فارسی کرماشانی ھەروەھا بۆتە باو کە تایبەتە بە شاری کرماشان، وە دەگوترێ بە فراوانبوونی فەرمانگە ئیداریەکان لە سەردەمی قاجاڕەکانەوە و ھەروەھا لە ژێر کاریگەری کۆچبەرانی پارێزگاکانی تر و زیارەتکاران کە لە کرماشانەوە دەچوونە ئێتبات دروست بووە.
شێوەزارکانی زمانی کوردی لە پارێزگای کرماشان
خەڵکی ئەم پارێزگایە پتر لە ۹۹ لە سەدی کورد زمانن کە بە چەندین شێوەزار و زاراوە دەپەیڤن. شێوەزاری سەردەست لە شاری کرماشان زاراوەی کرماشانییە. بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٣ ژمارەی دانیشتوانی شاری کرماشان زیادترە لە ١٠٥٧١٦٦ کەس کە زۆرتر لە سەدا ٥٣ی دانیشتوانی پارێزگاکە پێک دێنێ. ھەروەھا لە بەر گرنگی و کاریگەری شاری کرماشان بۆ سەر ناوچەکانی دەوروبەری دەتوانین بڵێن شێوەزاری سەردەست لە کۆی پارێزگای کرماشان شێوەزاری کوردیی کرماشانییە.
شێوەزاری زمانی کوردی لە ھەر ١٤ شارستانەکەی پارێزگای کرماشان تەقریبەن بەم شێوەیە:
پارچەکردنی پارێزگە
کرماشان خاوەنی شارستانیەتی مێژووییە، لە سەدساڵی بیستەمدا دەوڵەتانی ناوەندیی ئێران زۆر ھەوڵیان داوەتەوە تا بەشەکانی لەم پارێزگا جیا بکەن و بیانخەتە سەر پارێزگاکانی دیکەی ئێران.
ھەموو شارە لەکنشینەکان تا ساڵی ١٩٦٨ی زایینی سەر بە پارێزگای کرماشان بوون. لەو ساڵەدا دەوڵەتی ئەوکاتی ئێران ئەم ناوچانەی لە کرماشان دابڕی و خستیانە سەری فەرمانداریی تایبەتی لوڕستان کە لەو کاتە بەشێگ لە پارێزگای خووزستان بوو. ئەم ناوچانە لە ساڵی ١٩٧٣ی زایینیدا، بوون بە پارێزگایەکی نوێ بە ناوی پارێزگای لوڕستان، بەڵام شارە لەکنشینەکانی کەنگاوەر، ھەرسین، سەحنە و ھەروەھا ناوچەکانی جەلاڵەوەند و سەرفیرووزاوا ھێشتا بەشێک لە پارێزگاێ کرماشان ماونەتەوە.
دابەشی کارگێڕی
ناوەندی پارێزگای کرماشان شاری کرماشانە و لە ١٤ شارستان پێکھاتووە کە ئەمانەن:
شارە گەورەکانی ئەم پارێزگا بریتین لە کرماشان، شائاباد، ھەرسین، کەنگاوەر، سونقوڕ، جوانڕۆ، سەرپێڵ، سەحنە، ڕوانسەر.
سەرچاوەکان
کرماشان کرماشان پۆل:پارێزگای کرماشان پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:نیشتنگە کوردییەکان پۆل:ڕێگای ئاوریشم
لیڤەرپوول
لیڤەرپوول شارێکی گەورەیە دەکەوێتە باکوری ڕۆژئاوای ئینگلاند لەناوچەی مێرسیساید ، شارەکە لەساڵی ١٢٠٧ دۆزرایەوە وە لەساڵی ١٨٨٠ بنیادی نرا وەک شارێکی پێشکەوتوو ، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٧ دانیشتوانی شارەکە نزیکەی ٤٤٥،٢٠٠ کەس دەبوون
پۆل:لیڤەرپوول پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئینگلستان پۆل:شارۆچکەکانی مێرزیساید پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئینگلستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٣یەم پۆل:دامەزرانەکانی ١٢٠٧
بڕیارنامەی ٤٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨ پۆل:سووریا لە ١٩٧٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٧٨
ھێجان، دیواندەرە
ھێجان یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٠ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتووانی ١٧٢ کەسە.
ژوول ئامێدێ باربێ دارڤیلی
وێنۆک ژوول ئامێدێ باربێ دارڤیلی ڕۆماننووس، وتارنووس، ڕەخنەگر و ڕۆژنامەوانی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٨ پۆل:مردووانی ١٨٨٩
شەمزینان
شەمزینان قەزایێکی سەر بە جۆلەمێرگە (پارێزگای ھەکاری) لە باكوری كوردستان  ( باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا). دانیشتووانی ١١، ٢١١ لە ٢٠١٠.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٥٢٫٧٧٩ کەس بووە، کە نزیکەی ١٣٫٠٨١ کەسیان لە ناوشارن. قەزای شەمزینان ھەڵکەوتەی خاکەکەی کوێستانە. دۆخێکی سەربازیی بەرچاو ھەیە لە شارۆچکەکە، بەھۆی ئەوەی ناوچەیەکی ستراتیجییە.
شەمزینان بە ناوچیا دەناسرێ و بە ناوەندی قەزاكەش دەڵێن ناوشار، دانیشتووانی كوردن لە هۆزی بەگزادە و هەركی و گەردی و زەرزا هەروەها كەمینەیەكی ئاشووری هەبوون كە بە فەلەی ناوچبا دەناسران و دوایی ساڵی 1915 لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی قەڵاچۆ و دەربەدرەكران. بەگزادەكان سێ بەرەباب بوون (موسابەگی) و (بێنتوری) و (شێخانی) لە رۆژژگاری كۆندا میرایەتی لە نێویاندا بە گەڕ بوو، نەریت وا بوو هەر ساڵێك بەرەبابێك جڵەوی میرایەتی دەگرتە دەست. ناوی شەمزینان یان شەمدینان بە گوێرەی شەڕەفنامە لە ناوی (میر شەمسەدین)ەوە هاتووە كە باپیرەی گزادەكانی شەمدینان بووە و نەوەكانی  تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم حوکمڕانی ناوچیایان كردووە. هۆزەكانی ناوچیا بە موسڵمان و دیان ، بە تایبەت هۆزی هەرکی سەرهاتی پشتگیری بەگزادەكان بوون بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەی کوردستاندا. پاش نەمانی سیستەمی میرایەتی 1830، بوو بە پێگەی شێخانی نەقشەیەندی (نەهری) كە سەید تەهای گەورە و و شێخ عوبێدوڵڵای خاوەنی شۆڕشی 1880 و شێخ عەبدولقادری سیاسەتمەداری كورد كە ساڵی 1925 لەلایەن ئەتاتوركەوە لە سێدارە درا و سەید تەهای دووەم  یەكەم قایمقامی رەواندز دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عیڕاق. لە گەرمەی جەنگی گەورەدا (1914-1917)ز چوار جار لەلایەن لەشكری رووسەوە داگیركرا و ناوچیا بوو بە پردی پەڕینەوەی  ئاشووریەكان بەسەركردایەتی مارشەمۆن بەرەو سەڵماس و ورمێ.
گوندی نەهریی شەمدینان لە مێژووی كۆندا بەشێك بووە لە وڵاتی ئۆرارتۆ و بە (نایری) ناسراو بوو. وێنۆک|دیمەنێكی ناوشار و چیای گۆمان (2013)
ئاشووری
زێدی ھۆزی ناوچیای ئاشووری لە ھەکاری و شەمزیان و تەرگەوەڕ قەزای شەمزینان\ناوچیا بوو. قەزای شەمزینان دڵی ھۆزەکەیانە. هەردوو گوندی بەدەڤێ (بە سریانی: بێت داوێ) و سورونس (بە سریانی: سارونیس) زێدی فەلەی ناسراو بە  ناوچیا بوون. بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی 1877ز گوندی سورونس 40 ماڵە فەلەی لێبووە، لە بەدەڤێ كڵێسەی مار قریاقۆس و بوخەننا هەبوو سەر بە مەتڕانیەی شەمزینان بوون. وێنۆک|وێنەی چەند چەكدارێكی (فەلەی ناوچیا) لە تەرگەوەڕ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای حەکاری پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان پۆل:لیستی گوندەكانی شەمزینان
مانگ
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی مانگی تەواو یان پڕ کە لە باکووری [[زەوییەوە سەیر کراوە]] مانگ ھەروەھا پێی دەوتریت ھەیڤ (ھێما: 16px|☽︎; بەئینگلیزی: Moon، بەعەرەبی: القمر) بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەدان بەھەر تەنێکی ئاسمانی یان دەستکرد، کە لە خولگەیێکی دیاریکراودا بەدەوری زەویدا دەسووڕێتەوە، یان ھەر ھەسارەیەکی تر، بۆ نموونە ھەسارەی کەیوان ھەژدە مانگی - پاشکۆی ھەیە. مانگ ناوێکی تریشی ھەیە، کە ھەندێک جار پێی دەگوترێت (لونا)، لایەکەی تری مانگ کە لەسەر زەوییەوە نابینرێت پێی دەوترێت (لای - تەنیشتی - دوور)، یان (ڕووی تاریک)، بۆیەش ئەم ناوەی پێ دەوترێت چونکە مرۆڤ ناتوانێت لەسەر زەوی بیبینێت، و ئەگەر گالیسکەیەکی بۆشایی بچێت بۆ ئەم ڕووە تاریکە، پەیوەندی بێ تەلیش دەپچڕێت لە نێوان زەوی و گالیسکەکەدا. لەم وتنانەش مەبەست مانگە ناسراوەکەی نێو خەڵکانە، مانگی پاشکۆی زەوی.
بنەچەی ھەیڤ
پێش ئەوەی زانایان نموونەی (تاوێر)ی ھەیڤیان دەستبکەوێت، سێ لێکدانەوەی باو ھەبوو بۆ دروستبوونی ھەیڤ: (١) ھەیڤ تەنێکی سەربەخۆ بوو، ڕاکێشانی زەوی بەخۆیەوە بەندی کردووە. (٢) ھەیڤ دروست بووە لەو کاتەی کە زەوی دروست بووە و لە ھەمان ئەو ماددانەش. (٣) زەوی لە سەرەتای دروستبوونیدا زۆر بەخێرایییەکی گەورە دەخولایەوە و پارچەیەکی لێ جیابوویەوە پاشان بە ھەیڤ ناسراوە؛ بەڵام ئەو نموونە تاوێرەی کە ئەپۆڵۆ ھێنابووی لە ھەیڤەوە ئەو نھێنییەی ئاشکراکرد، زانایان دۆزییانەوە کە پێکھاتەی ھەیڤ زۆر لەپێکھاتەی پۆشەری زەوی دەچێت؛ و ئەم بەڵگەیە نموونەی کەڤر و تاوێرەکانی ھەیڤ، پشتگیری لە لێکدانەوەی سێیەم دەکات. بیردۆزی ئێستا دەڵێت کە تەنێکی ئاسمانیی گەورە ئەوەندەی قەبارەی ھەسارەی بارام بەر زەوی کەوتووە لە کاتی دروستبوونیدا، ئەم بەرکەوتنە زۆر توندبووە بەڕادەیەک وەھای کردووە کە بەشێک لە پۆشەری زەوی پاڵ بنێت و بچێتە خولگەیەک بەدەوری زەویدا و ھەیڤ دروست بکات.
١. بەرکەوتن
پێش نزیکەی ٤٫٦ ملیار ساڵ، و لەو کاتەوەی زەوی ھێشتا ھەر ھەمووی شلەوەبوو (ژیلەمۆ) بوو، تەنێکی گەورەی بەرکەوتووە، دەرەنجامی زانایان بەھۆی دەرخستنی ژیرییەوە دەرکەوتووە کە بێگومان ئەو تەنە زۆر گەورە بووە تا ڕادەیەک پاڵی بە بەشێک لە پۆشەری زەوییەوە ناوە بەرەو بۆشایی، چونکە پێکھاتەی ھەیڤ زۆر لە پێکھاتەی پۆشەری زەوی دەچێت.
٢. دەرپەڕاندن (بەڕەڵاکردن)
ئەو تێکشکانە (بەشە جیابووەکە) کە لە ئەنجامی پێکدادان دروست بووە لە دوای چەند کاژێرێک دەستی کرد بەسوڕانەوە بە دەوری زەویدا. ئەو تێکشکانە ماددەیەکە لە پۆشەری زەوی و تەنە بەرکەوتەکە و ھەروەھا بەشێک لە کڕۆکی ئاسنینی تەنە بەرکەوتەکە پێکھاتووە.
٣. دروستبوون
دوای ئەو بەرکەوتنە بێشومارە، بارستاییی ھەموو ماددە دەرچووەکان لە خولگەیەکی دەوری زەویدا دەستیان کرد بە یەکگرتنەوە بۆ دروستکردنی ھەیڤ. و دوای ماوەیەکی درێژ و لەو کاتەی کە ھەیڤ بەرەو ساردبوونەوە دەڕۆیشت، و لە ئەنجامی بەرکەوتنەوە زیاتر چاڵە قووڵەکان دروست بوو و ڕووی ھەیڤیشی تڵیشاند و لەو تڵیشانەش ژیلەمۆکانی ھەیڤ ھەڵقوڵان و چاڵەکانی پڕکردەوە بۆ دروستبوونی ماریای ھەیڤ کە ئەمڕۆ دەبینرێت.
جووڵەی مانگ
مانگ نزیکەی چوار ھەفتە جارێک خولێک بە دەوری زەویدا لێ دەدات (تەواو دەکات)، و لەدوای تێپەڕبوونی ھەر کاتژمێرێک، بە ئەندازە نیو پلە دەجوڵێت، و ڕۆیشتنەکەشی بەسەر خولگەیێکە کە لار دەبێتەوە بەسەر بازنەی کۆشک (zodiac) بە نزیکەی پێنج پلە. خولانەوەی مانگ بە دەوری زەویشدا، بەپێوەری مانگە ئەستێرەیییەکان، و مانگە نزیکەکان دەبێت.
خولی لێک نزیک بوونەوەیی
بریتییە لەو ماوە کاتییەی کە مانگ پێویستی پێیەتی، بۆ ئەوەی خولێک لێبدات (تەواو بکات) بە دەوری زەویدا، لەئاست ڕۆژ، کە (٢٩) ڕۆژ و نیو دەخایەنێت، مانگ ھەمان کاتیشی پێویستە بۆ ئەوەی خولێکی تەواو لێبدات بە دەوری خۆیدا، ھەر لەبەر ئەمەشە ئەو کەسەی کە سەیری مانگ دەکات، تەنھا ئەم ڕووەی مانگ دەبینێت. وێنۆک|550px|مانگ و [[زەوی، پیشاندانی دووری نێوانیان و قەبارەیان ھەروەھا ئەو ھێڵە زەردە بریتییە لە تیشکی ڕووناکی کە لە زەوییەوە بۆ مانگ دەچێت بە ماوەی (١٫٢٦) چرکە.]]
کاریگەرییەکانی مانگ لەسە زەوی
مانگ چەندەھا کاریگەری ھەیە لەسەر زەوی:
تایبەتمەندییەکانی مانگ
بەھۆی ئەم ھاوکاتییەی کە مانگ وەری دەگرێت، بۆ خولانەوە بە دەوری خۆی، و سووڕانەوەی بە دەوری زەویدا، خەڵکانی سەر زەوی تەنھا ئەم ڕووە دەبینن کە ڕووبەڕووی زەوییە، و ناگۆڕدرێت. جووڵان و سووڕانەوەی مانگ بەدەوری زەویدا کاریگەریی دەبێت بەسەر دەریا و زەریاکانی زەویدا، و دەبێتە ھۆی دیاردەی ھەڵکشان و داکشان. ھەر لە کۆنیشەوە زانایان ناکۆکبوون لەسەر سەرەتا و چۆنییەتی سەرھەڵدانی مانگ، بەڵام بە بۆچوونی زۆرینەی گەردوونناسان، کاتی خۆی و لە زوودا زەوی تەنێکی گەورەی بەرکەوتووە، کە بە ئەندازە بە قەد ئەندازەی بارام (مەریخ) دەخەمڵێندرێت، و لەکاتی بەرکەوتنەکەشدا، زەوی ھەندێک پارچەی لێ دەبێتەوە، و بڵاو بووەتەوە و پاشان یەکیان گرتووەتەوە، و ئەم مانگەیان دروست کردووە، ئەم بیردۆزەش بە بیردۆزی «بەریەککەوتنی گەورە» دەناسرێت، لە مانگی ٨ ساڵی ٢٠٠١ز دا زانایان کاریان کرد بۆ لێکچوواندنی بیردۆزی بەریەککەوتنی گەورە، و لەسەر پێگەش بڵاو کرایەوە، لە وێکچوونی پێکھاتەکانی مانگ، بەم کانزاییانەی کە ھەن لەسەر ھەسارەی زەوی، بیردۆزی بەریەککەوتنی گەورەی پەسەند و وەرگیراو ترکرد لەنێوەندە زانستییەکاندا.
پێکھاتەکانی مانگ
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی پێکھاتەی ناوەکی مانگ بەر لە چوار ملیارد ساڵ و نیو، ڕووی مانگ داپۆشرابوو بە بڵێسە گڕکانییە ھەڵگیرساوەکان، کە وەک زەریا وابوون. توێکڵی مانگیش لەم پێکھاتە سەرەکییانە پێک ھاتووە: (یۆرانیۆم، وپوریوم، پۆتاسیۆم، ئۆکسجین، سلیکۆن، مەگنیسیۆم، ھایدرۆجین) و کاتێکیش کە تیشکە گەردوونییەکان دەکەون بەسەر ئەم پێکھاتە سەرەتاییانەدا، ئەوا ئەم پێکھاتانە ھەڵدەستن بەڕەنگدانەوەی ئەم تیشکانە، بە تایبەتمەندی جۆراوجۆر، کە پشت دەبەستێت بە سروشتی پێکھاتەی یەکەمی ھەڵگێرەڕەوەی تیشکەکان، و بە شێوەی تیشکەکانی (گاما)، شایانی باسکردنە، ھەندێک لە پێکھاتە سەرەتایییەکانی سەر ڕووی مانگ، تیشکەکانی گاما دەردەدەن بێ ئەوەی پێویستییان بەبەرکەوتنی پێکھاتە سەرەتایییەکان ھەبێت، بۆ ھەر جۆرێکی تیشکی گەردوونی، وەک (یۆرانیۆم، پۆتاسیۆم، پوریوم).
بوونی ئاو
زۆر جاران (نەیزەک) و ئەستێرە کلکدارەکان خۆیان بە مانگ داداوە، ئەمەش بە ڕوو دەبینرێت لە چاڵەکانی سەر ڕووی مانگ، زۆریش لەم (نەیزەک) و ئەستێرانە ئاویان ھەڵگرتووە، و کەوتووەتە سەر ڕووی مانگ لەگەڵ ئەم نەیزەک و ئەستێرانە، و کە گەرمایی خۆریش بەر ئاوەکە دەکەوێت یەکسەر ئاوەکە دەگەڕێتەوە بۆ پێکھاتە سەرەکییەکانی - ھایدرۆجین – ئۆکسجین و بڵاو دەبێتەوە بە بۆشاییدا، و ئەگەری بوونی ئاویش وەک خۆی بمێنێتەوە، یان ئەوەتا لەسەر ڕووی مانگ، یان لەژێر توێکڵەکەیتی، و ئەندازە و بڕی ئاوەکەش بەیەک بلیۆن مەتری چوارگۆشە مەزندە دەکرێت.
خۆرگیران و مانگگیران
مانگ دەگیرێت ئەو کاتەی کە زەوی دەکەوێتە نێوان تیشکی خۆر، و بەشێک لە مانگ یان ھەمووی، چونکە سێبەری زەوی دەکەوێتە سەر مانگ، ئەو کاتەی کە زەوی لەسەر ڕێرەوی خۆیدا بەدەوری خۆردا دەسووڕێتەوە، و خەڵکانی سەر زەوی مانگ وا دەبینن، کە بەشێک لە ڕووناکییەکەی پچڕاوە. لێرەوەش ئەوە باس دەکەین کە، مانگ خۆی ھیچ ڕووناکییەکی سروشتی تایبەت بە خۆی نییە، و ئەم ڕووناکییەی کە لێشی دەدرەوشێتەوە، ڕەنگدانەوەی تیشکی خۆرە، و بۆ زەوی دێتەوە، و خەڵکانی سەر زەوی دەیبینن وەک ڕووناکییەکی درەوشاوە. ھیچ کاتێکیش دیاردەی مانگ گیران ڕوونادات، تەنھا لەو کاتەی کە مانگ تەواو بێت - مانگی چواردە - خۆرگیرانیش لەو کاتەدا ڕوودەدات کە مانگ بەری تیشکی خۆر دەگرێت لە زەوی، لەسەرەتای تەواو بوونی مانگ، واتە لە کاتی کەوانە بوونی مانگ.
دۆزینەوەکانی مانگ
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی ھەسارەی [[زەوی لەسەر ڕووی مانگەوە کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٨ وێنەی گیراوە لە کاتی ئەنجامدانی چالاکی ئەپۆلۆی ٨ لەلایەن دەزگای ناسا]]
یەکەمین کەس کە ھەڵسابێت بە دۆزینەوەی بەشە تاریکەکەی مانگ، گالیسکەی بۆشاییگەری سۆڤیەتی (لونا ٣) بوو، کاتێک کە ھەڵسا بە ھەندێک گەشتی خولگەیی بە دەوری مانگدا، لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٥٩ز، یەکەم کەس کە پێی نابێتە سەر ڕووی مانگ (نیل ئارمسترۆنگ)ی ڕێبەری گالیسکەی بۆشاییگەری ئەمریکی (ئەپۆلۆ ١١) بوو، لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٦٩. ئەمە لەکاتێکدا کە شەڕی ساردی نێوان وڵاتە یەکگرتووەکان و یەکێتیی سۆڤیەت لە لووتکەدا بوو، بۆیەش ئەم دەستکەوتە ئەمریکییە پێشبڕکێیەکی دروست کرد، بەرە و بۆشایی لە نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و وڵاتە یەکگرتووەکان. جا گەشتیاری بۆشایی (نیل ئارمسترۆنگ) تابلۆیەکی کانزایی لەسەر مانگ دانا، کە تێیدا نووسرا بوو (لێرەوە بۆ یەکەم جار ھێنری یەکەم پیاوی ھەسارەی زەوی پێی دانا لەسەر مانگ، و لە مانگی تەممووز، لە ساڵی ١٩٦٩ز، بە ئاشتی ھاتووین بەناوی ھەموو مرۆڤایەتی)، ھەرسێ گەشتیارەکە واژووی خۆیان لەسەر تابلۆ کانزایییەکە کرد، بەھەمان شێوەش سەرۆکی ئەوسای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (ڕیچارد نیکسۆن) واژووی لەسەر کردبوو.
چوونەوە سەر مانگ
وێنۆک|لۆگۆی پڕۆژەکە ناسا لە ساڵی ٢٠٠٥ز پڕۆژەیەکی ڕاگەیاند بە ناوی (the constellation program) کە ناوی گەڕانەوە بۆ سەر مانگی ھەڵگرتبوو، بڕیار بوو دووبارە مرۆڤایەتی بچنەوە سەر مانگ بەڵام ئەمجارە تەنھا بۆ سەردانی کردن نا بەڵکو بە تەما بوون نیشینگەیەک لەوێ دابمەزرێنن. تا ساڵی ٢٠٠٩ز ھەموو شتێکی تەواو بوو و چەندین بەشی ئەو پڕۆژەیە جێبەجێ کرا و مووشەکی بۆ دروست کرا بە ناوی Ares I-X بڕیار بوو تا ساڵی ٢٠٢٠ز بە تەواوی پڕۆژەکە تەواو ببێت و ساڵی ٢٠٢٠ز مرۆڤ لەسەر مانگ بێت، بەڵام کاتێک باراک ئۆباما سەرکەوتنی بەدەست ھێنا لە ھەڵبژاردنەکان و بووە سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بیر و بڕوای وابوو کە ئەو پارەیەی خەرج دەکرێت بۆ ئەو پڕۆژەیە زیادەیە و پێویستە لە شتێکی تردا خەرج بکرێت، لەبەر ئەوەی ھیچ کارێکمان بە مانگ نەماوە و ھیچ پێویستیش نییە بچینەوە سەر مانگ ھەر لەبەر ئەوە بە بڕیاری ئۆباما سەرجەم پارەکە گەڕێندرایەوە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:مانگەکانی کۆمەڵەی خۆر پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون پۆل:مانگە دەستکردەکانی ھەسارەی بەکۆمەڵ
١٩٥٤
ساڵی ١٩٥٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٤
سەعد غامدی
ژیانی
ناوی تەواوی (سەعد سەعید غامدییە) و لەشاری (دەمام) ی شانشینی عەرەبی سعودی لەساڵی ١٩٦٧ی زایینی لەدایکبووە. زانکۆی (ئیمام محەمەدی کوڕی سعود)ی ئیسلامی بەشی بنەماکانی دین لەکۆلێژی شەریعەی لەساڵی ١٤١٠ ی کۆچی بەرامبەر بەساڵی ١٩٩٠ ی زایینی تەواو کردوە وە لەوساڵەدا دەستی کردوە بە لەبەرکردنی قورئانی پیرۆز و توانیویەتی تاوەکو ساڵی ١٩٩٥ ی زایینی ھەموو سوڕەتەکانی قورئانی پیرۆز لەبەربکات. بۆ یەکەمجار لەساڵی ١٩٩٦ مۆڵەتی قورئان خوێندنی لەسەر گێڕانەوەی حەفس لە عاسم وەرگرتوە و ھەر ئەو ساڵەش خەتمی قورئانی پیرۆزی بۆ تۆمارکراوە، کە لەنوێژەکانی تەراویحی مانگی ڕەمەزانی پیرۆز خوێندوویەتی. غامدی چەند جار داوای لێکراوە سەردانی ئێزگە بکات بەڵام ڕەتی دەکاتەوە و بەباشی دەزانێت تەنھا لە نوێژەکانە تەراویح قورئانی بۆ تۆماربکرێت وەک خۆی دەڵێـت خوێندنی قورئان لەکاتی تەراویحەکان تام و چێژی تایبەتی خۆی ھەیە. ھەروەھا خێزاندارە سێ منداڵی ھەیە تابڵێی پیاوێکی ڕوخۆش و دەم بەپێکەنینە.
کارەکانی
جگە لە قورئان خوێندن ووتاربێژ و مامۆستای قوتابخانەیە، بۆ نمونە:
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان
٢٠٦ (ژمارە)
٢٠٦ ژمارەیەکی سروشتییە کەوتووەتە نێوان ٢٠٥ و ٢٠٧. پۆل:ژمارە تەواوەکان
شاکر فەتاح
شاکر فەتاح ئەحمەد نووسەر، وەرگێڕ و قایمقامێکی کورد بوو. لە ساڵی ١٩١٤ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨ لەلایەن حکوومەتی بەعس گوللە بارانکراوە.
بڕیارنامەی ٤٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٧٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠٨٠‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
شاکر فەتاح
ژیان
لە بنەماڵەیەکی خوێندەوار پەروەردەکراوە لە سەرەتایی منداڵیدا چووەتە بەر خوێندن لە حوجرەی فەقێیان. سەردەمی منداڵی گوندەکانی شارباژێڕ و شاری سلێمانی بەسەربردووە و خوێندنی سەرەتایی لەوێ تەواوکردووە. خوێندنی دواناوەندی و کۆلێژی مافی لە بەغدا تەواوکردوە. دوای ئەمە ماوەیەک لە لوبنان و فەڵەستین ماوەتەوە، ئینجا گەڕاوەتەوە بەغدا و لەوێ کۆلێژی مافی تەواو کردووە. لە دوای سێ مانگ بووەتە مووچەخۆری میری و لە گەلێک لە ناوچەکانی باشووری کوردستان خزمەتی کردووە، تا گەیشتووەتە پلەی سەرۆکی شارەوانی و قایمقامیەتی. لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا (١٩٧٥) کە ئاواتەکانی شۆڕشی ئەیلوولی ١٩٦١ی کورد بەدی نەھاتن، دەسەڵاتی بەغدا یەک لایی ئیدارەی ئۆتۆنۆمی کوردستانی عێراقی دامەزراند و ھەولێر کرا بەناوەندی بەڕێوەبەرایەتی ھەرێمی کوردستانی عێراق. شاکر فەتاح لەم دامودەزگایەدا بەشداری کرد. دوا کاری لێرەدا جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی یاسادانان بوو. لە یادی ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار ڕۆژانی ١٢ و ١٣ی ئازاری ١٩٨٨ لە ھەولێر سیمینارێک بەناوی (سیمینارێکی زانستی لە بابەت کوردەوە لە بیری سەرکردە سەدام حوسێن)دا ساز کرا. شاکر فەتاح بەئاشکرا لەناو سیمینارەکەدا ووتی: باشترین چارەسەر بۆ مەسەلەی نەتەوایەتی کورد ئەوەیە دەسەڵاتی دەوڵەت لەگەڵ تێکۆشەرانی بزووتنەوەی ڕزگاری کورد لە عێراق ڕووبەڕوو دابنیشێ و بکەوێتەوە وتووێژەوە، بەمە نەبێ چاک نابێ، چەک و سیلاح مەسەلەکە ناگەیێنێتە ئەنجام. ئیتر لە دوای کۆتایی ھاتنی سیمینارەکە ھۆڵەکەی بەجێھێشت و گەڕایەوە سلێمانی پاش ھەفتەیەک شاکر فەتاح گیراوە و ھێناویانە ئەمنی ھەولێر، دوای سێ مانگ ئەشکەنجەدان کوشتویانە.
بڕیارنامەی ٤٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٨
شاکر فەتاح
نووسەری
شاکر فەتاح یەکێکە لە نووسەرە ناسراو و ناودارەکانی گەلی کورد، بەردەوام قەڵەمەکەی بۆ مەبەستی وشیارکردنەوەی میللەتەی خستووەتە کار. یەکێکە لەو نووسەرانەی کە بەھۆی بەرھەمەکانییەوە وای کردوە بچێتە ڕیزی پێشەنگی ئەو نووسەرانەی کە بەرھەمیان زۆرە، محەممەد ئەمین زەکی و تۆفیق وەھبی و حوسێن حوزنی موکریانی جێ پەنجەیان لەسەر کەسێتی شاکر فەتاح دیارە و ھەروەھا ھۆنراوەکانی حاجی قادری کۆیی زۆر کاریان تێکردوە٫ لە ڕۆژنامەکانی بانگی کوردستان، ڕۆژی کوردستان، ئومێدی ئیستقلال و بانگی ھەق کاری نووسەر بووە، لە لای پیرەمێرد فێری خوێندن و نووسینی کوردی بووە. وەکو قایمقام لە شارۆچکەکانی کوردستان خەریکی دەرکردنی ڕۆژنامە و شانۆگەری و کردنەوەی کتێبخانە بووە، کتێب نزیکترین ھاوڕێی بووە.
نووسینەکان
شاکر فەتاح لە گەلێ بواردا بەرھەمی ئەدەبی ھەبووە لەوانە نموونەیەک لە پەخشانی شاکر فەتاح (بەرخەکە)
مردن
شاکر بەھۆی ڕەخنەگرتن لە حکوومەتی بەعس لە بەھاری ١٩٨٨ فڕێندراو و لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨ گوللەبارانکرا، و تەرمەکەی بەمردوویی درایەوە دەست خێزانەکەی.
بەستەرە دەرەکییەکان
https://www.youtube.com/watch?v=WYAUK2s2WZM
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٨٨ پۆل:خەڵکی سلێمانی
گەڤەر
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای حەکاری پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای حەکاری
قامیشە، ئاغجەلەر
قامیشە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاغجەلەر، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دراکولا
دراکولا (بە ئینگلیزی: Dracula) ڕۆمانێکی ترسناکی نووسەری ئێرلەندی (بڕام ستۆکەر)ە، دراکولا ئێستا یەکێکە لەو ڕۆمانانەی کە زۆرترین فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی لێ دروستکراوە و لە ڕووی وێژەوە لە زۆربەی پەیمانگا و زانکۆکان سوودی لێوەرگیراوە.
چیڕۆکی ڕۆمان
چیرۆکی ڕۆمانەکە باس لە کەسایەتییەکی خوێنمژ دەکات، کە لە تڕانسلڤانیایەوە دەڕوات بەرەوە ئینگلتەرا تاکو خوێنی کەسانی تر بمژێ و ئەو نەفرەتییەی سەری بڵاوبکاتەوە، بەڵام کۆمەڵەیەکی بچووک بە سەرکردایەتی پڕۆفیسۆر ئەبراھام ڤان ھێڵسینگ ڕووبەرووی دەبنەوە.
و کارتۆنێکیش دانراوە لەسەری بەناوی ھۆتێل ترانسیلڤانیا باسی دراکولا کان دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٢٠٧ (ژمارە)
٢٠٧ ژمارەیەکی سروشتییە کەوتووەتە نێوان ٢٠٦ (ژمارە) و ٢٠٨
پۆل:ژمارە تەواوەکان پۆل:کۆلکەوتارەکانی ژمارە
١٩٥٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٥
پێترووس بۆرێل
پێترووس بۆرێل نووسەر، شاعیر و وەرگێڕی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩ پۆل:مردووانی ١٨٥٩
دوکانی
دوکانی شارۆچکەیەکی شارستانی نارەکە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
یاپەڵ
یاپەڵ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ١٠٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٧١٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
٣٠١ (ژمارە)
٣٠١ ژمارەیەکی سروشتییە کەوتووەتە نێوان ٣٠٠ و ٣٠٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
محەممەد ئەوراز
محەممەد ئەوراز (١٥ی ئەیلوولی ١٩٦٩ لە نەغەدەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان – ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ لە چیای گاشێربروومی پاکستان) یەکێک بوو لە بەناوبانگترین شاخەوانانی کورد کە لە تەمەنی لاوییەوە دەستی بە وەرزشی شاخەوانی کرد. دوای بوون بە ئەندامی دەستەی شاخەوانیی نەتەوەییی ئێران، پێی داناوەتە سەر ژمارەیەکی زۆر لە چیا ھەرە بەرزەکانی جیھان و لە ناویاندا چیای ئێڤەرست. محەمەدی ئەوراز ژمارەیەک چیای بەرزی جیھانی بێ کەپسوولی ئۆکسجین بەزاندووە و یەکەم شاخەوان بووە لەناو وڵاتانی ئیسلامی کە چووبێتە لوتکەی چیای ئێڤەرێست.
ژیانی سەرەتایی
محەمەد ئەوراز لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٦٩ لەناو بنەماڵەیەکی کوردی مام ناوەندیی شاری نەغەدە لەدایکبووە. ئەوراز منداڵی حەوتەمی بنەماڵەکەیان بووە و ٥ خوشک و ٢ برای ھەیە. لەکاتی لەدایکبوونی محەمەد، باوکی حاج ئەحمەدی ئەوراز لەناو بەندیخانەی فەلەک ئەفلاک بووە و پاشان بۆ شارستانیی کاشمەر دوور خرابووەوە. ھەر بۆیەش یەکەمین ساڵەکانی ژیانی محەمەد لەم شارە بووە و پاش سێ ساڵان گەڕاونەتەوە بۆ نەغەدە. ئەوراز ھەر لە منداڵییەوە حەزی بە شاخەوانی کردووە و لەناو کێو و چیاکانی لای نەغەدە دەستی بەم وەرزشە کردووە.
ژیانی شاخەوانی
محەممەد ساڵی ١٩٨٨ لە شاری نەغەدە گرووپی شاخەوانیی قەندیلی دامەزراند و پاشان لەناو گرووپی شاخەوانیی سامرەندی نەغەدە درێژەی بە چالاکییە سەرەتایییەکانی خۆی دا. ھەروەھا محەممەد بە ھاوکاریی ژمارەیەک لە شاخەوانەکانی ئەم شارە وەک دەستپێکی پیشەی فەرمیی خۆی ناوەندی شاخەوانانی نەغەدەی دامەزراند.
مردن
محەممەد ساڵی ١٣٨٢ی ھەتاوی، کاتێک لەگەڵ شاخەوانی کۆچکردووی کورد موقبیل ھونەرپەژووھ دەچوو ھەتا کێوی گاشێربروومی وڵاتی پاکستان ببەزێنێت، کەوتە بن ڕەھێڵەی ڕنووی بەفر و دوای چەندین ڕۆژ مانەوە لە نەخۆشخانەکانی پاکستان، لە ڕێکەوتی ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ گیانی لەدەستدا. تەرمەکەی گوازرایەوە بۆ نەغەدە و لە مەراسمێکی بەشکۆدا ئەسپەردەی خاکی نیشتمان کرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی نەغەدە پۆل:شاخەوانانی ئێرانی پۆل:شاخەوانانی کورد پۆل:شاخەوانانی کۆچکردوو پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣ پۆل:وەرزشکارانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پەپوو
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|پەپوو پەپوو یاخود پەپوو سلێمانە یانیش پۆپیتە سولێمانە باڵدارێکە کە لای ھەندێک کەس بەتایبەتی شیعەکان بە پیرۆز دادەنرێت و لە قورئانیشدا ناوی ھاتووە و یاوەری پێغەمبەر سلێمانی کردووە و ھەر لەبەر ئەمەشە بە پەپوو سلێمانەش بەناوبانگە، ڕەنگی سەری قاوەیی ناتۆخە و باڵ و کلکیشی ھێڵھێڵی ڕەشە. پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئیسرائیل پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨ پۆل:مەلەکانی ئەفریقا پۆل:مەلەکانی ئاسیا پۆل:مەلەکانی بەنگلادێش پۆل:مەلەکانی کامیروون پۆل:مەلەکانی ئەورووپا پۆل:مەلەکانی نیپال پۆل:مەلەکانی ئووگاندا پۆل:مەلەکانی سەحرای ڕۆژاوا پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
جان لێکامت
جۆن چارڵز ڵیکۆمپت (ئینگلیزی: John LeCompt) گۆرانیبێژ و گیتارژەنی ئەمریکییە، لە ساڵانی ٩٠کانەوە بەشێک بووە لە ئەندامی گرووپی ڕۆکەکانی لیتڵ ڕۆکی ئارکنساس و بە گیتارژەن و گۆرانیبێژی گروپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنس ناسراوە.
سەرچاوە
پۆل:ژەنیارانی ڕۆک پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان
جۆگەی کەوانەیی
وێنۆک|جپگە کەوانییەکان لە گوێی ناوی مرۆڤدا
١٩٥٦
ساڵی ١٩٥٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
جۆگەی کەوانەیی
جۆگەی کەوانەیی (بە ئینگلیزی: Semicircular canal) جۆگەیەکە لە گوێی ناوەوەدا، پڕە لە شلەیەک. بەشداری دەکات لە پارێزگاریی ھاوسەنگی و، دەستگرتن بەسەر جووڵەدا.
سەرچاوە
پۆل:گوێ پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
١٩٥٦
ڕووداوەکان
لە وڵاتی عێراق شۆرشێک بە سەرکردایەتی عبدولکەریم قاسم ڕوویدا و دەسەڵاتی پاشایەتی کۆتایی پێ ھات و عێراق بوو بە وڵاتێکی کۆماری.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٦
بڕیارنامەی ٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٣٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تەمموزی ١٩٧٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ نامیبیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٠٨٢ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
یەنگی یەرخ
یەنگی یەرخ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٦١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣٦٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
یۆنیا
وێنۆک|ناوچەی یۆنیا بە ڕەنگی سەوز دیاری کراوە یۆنیا (یۆنانی: Ἰωνία یان Ἰωνίη) ناوچەیەکی کۆن بوو لە ناوەڕاستی کنارێنی ڕۆژاواییی ئاناتۆلیا، کە ئەمڕۆ ئەکەوێتە نزیک شاری ئیزمیری تورکیاوە. ناوی ناوچەکە لە ناوی ھۆزی یۆنییەوە گیراوە. یۆنییەکان، کە قەت نەبوون بە دەوڵەتێکی یەکگرتوو، ھۆزێک بوون کە لە ٤٨٠ تا ٦٠٠ی پێش زایین لە کەنارەکان و دوورگەکانی دەریای ئیجە نیشتەجێ بوون.
ئەوترێ فەلسەفەی ڕۆژاوا لە یۆنیاوە دەستی پێ کرد و شارستانیەتیش لە میسر و میزۆپۆتامیاوە گوازرایەوە بۆ یۆنیا و لەوێشەوە بۆ ڕۆژاوای ئێستا.
وشەی «یۆنان»یش ھەر لە ناوی ئەم ناوچەیەوە گیراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
جەیمس فۆلی
جەیمس ڕایت فۆلی (ماوەی ژیان:١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣ تاکوو ١٨ی ئابی ٢٠١٤) ڕۆژنامەنووسی ئەمریکی و ڕاپۆرتکاری ڤیدیۆیی بوو. لەکاتی کارکردنی وەک ڕۆژنامەنووسی ئازاد لەبەرەکانی جەنگ لەماوەی شەڕی ناوخۆیی سووریا لەلایەن گرووپە چەکدارییەکانی سووریا لە باکووری سووریا بەدیل گیرا ئەمەش لە ڕؤژی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ بوو ، دواتر لە ئابی ٢٠١٤ لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام سەریپەڕێنرا .لایەنی ئەنجامدانی کارەکە کە داعشە هۆکاری کووشتنی جەیمس دەگەڕێننەوە بۆ بەشداریکردنی ئەمریکا لە بۆردومانکردنی داعش لە عێراق. جەیمس بووە یەکەم هاونیشتمانی ئەمریکی کەلەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام بکووژرێت.بەر لەوەی ببێتە ڕؤژنامەنووس جەیمس مامۆستا بوو لەدامەزراوەیەکی قازانجنەویستی ئەمریکی مامۆستایەتی کردووە بەناوی (Teach For America).
١٩٥٧
ساڵی ١٩٥٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
جەیمس فۆلی
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٤ پۆل:وێنەگرە ڕۆژنامەوانە ئەمریکییەکان
١٩٥٧
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٧
گزاڤیێ فۆرنۆرێ
گزاڤیێ فۆرنۆرێ نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩ پۆل:مردووانی ١٨٨٤
مۆم
thumb|مۆمێکی گڕکەوتوو مۆم شێوەی پارچە دارێکە کە پەتێکی بچووکی بەسەرەیەوە هەیە، ئەم پەتەی بۆ گڕکردنی ئاگر بەکاردێت، ئاگر کەوتنەوەی مۆم بەشێوەی هێواشە بەڵام بۆ کاتێکی زۆر لە توانایدا هەیە بمێنێتەوە ئەمەش بەهۆی ماددەی مۆمەکەوەیە، مۆم لە هەندێ شوێن دادەنرێت بەتایبەتی شوێنی پەرستگاکان و کڵێساکان و چەندین شوێنی تر، هاوکاتیش لە زۆربەی وڵاتەکان بۆ مەڕاسیمی ئاهەنگی ڕۆژی لەدایکبوون مۆم بەکاردێت بەقەد ژمارەی تەمەنی کەسەکە.
پۆل:مۆم
ئەگینی ژێرین
ئەگینی ژێرین یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای خارپێت ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٢٫٩٧٨ کەس بووە، کە نزیکەی ١٫٩٤٥ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
جۆگەی فاڵۆپ
230px|وێنۆک|جۆگەی فالووب (Fallopian tube)
ئەگینی ژێرین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای خارپێت پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای خارپێت
جۆگەی فاڵۆپ
جۆگەی فالووب (ئینگلیزی: Fallopian tube) بۆڕیێکە، لە ڕێگەیەوە ھێلکەکان لە ھێلکەدانەوە بۆ منداڵدان دەگوازرێنەوە.
سەرچاوە
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:لەگەنە
پولی سەنگین
پولی سەنگین شارۆچکەیەکی شارستانی نارەکە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
دەروازەی سنووریی کێلێ
وێنۆک|دەروازەی سنووریی کێلێ دەروازەی سنووریی کێلێ سنوورێکی نێوان ئێران و ھەرێمی کوردستانە کە لە نێوان دو شاری سەردەشت و قەڵادزێ ھەڵکەوتووە.
ناو
ناوی ئەم سنوورە لە کێلێ، گوندێکی قەزای ماوەت لە پارێزگای سلێمانی وەرگیراوە. بە ئەم سنوورە لە ناوچەی موکریاندا، سنووری چێلێ دەگوترێت.
سەرچاوەکان
پۆل:سنوورەکانی ئێران پۆل:سنوورەکانی عێراق پۆل:سنووری ئێران–عێراق
نیکی (گوند)
نیکی یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٥١ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٣٢٢ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
١٩٥٨
ساڵی ١٩٥٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٥٨