cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڤاکسینی کۆڤید-١٩
زۆرێک لە وڵاتان پلانیان بۆ ئەوانە داناوە کە لەژێر مەترسی بەرزدان وەکوو کەسانی بەتەمەن و ئەوانەی لە نەخۆشخانە کاردەکەن لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢١ـەکەوە ٩.٩٥ ملیۆن ڤاکسینی دژی کۆرۆنا ئامادەکراوە بەشێوەی جیھانی بە گوێرەی راپۆرتە فەرمیەکان شوێنە پزیشکیەکانی وەک (Pfizer, Moderna, و AstraZeneca ) باسیان لە توانای بەرھەمھێنانی ٥.٣ بلیۆن دۆس کردووە، کە دەکرێ بە شێوەی ڤاکسین بەکاربێت بۆ ٣ بلیۆن خەڵک ( کە ھەر ڤاکسینێک پێویستی بە دوو دۆس ھەیە بۆ کاریگەربوونی دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا) کە دۆسەکان پێشوو تر داواکراون لەلایەن وڵاتانەوە کە نیوەی دۆسەکان لەلایەن وڵاتە ئابوری بەرزەکانەوە کڕدراون
سەرچاوەکان
پۆل:ڤاکسینەکانی ڤایرۆسی کۆڕۆنا
١٧٧٢
ساڵی ١٧٧٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٢
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب
وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب لە ٢٠١٤ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب (بە عەرەبی: منتخب المغرب لکرة القدم) و (بە بەربەری: ⵜⴰⵔⴰⴱⴱⵓⵓⵜ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری مەغریبە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی مەغریبە و سەرپەرشتی دەکرێت، مێژووی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٨. یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ بووە لەبەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق کە یارییەکە بە سێ گۆڵ بۆ ھەرلایەک یەکسانبوو و گەورەترین بردنەوەش بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی بووە کە لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١ بووە بە ئەنجامی ١٣ گۆڵ بەرامبەر یەک گۆڵ بووە، و لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ یش گەورەترین شکستی تۆش کردووە ئەوکات بە ٦ گۆڵ بێبەرامبەر لە گەل ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھەنگاریا دۆرا. دوای گەیشتنیان بە قۆناغی چوارگۆشەی زێرین لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢، بووە یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبی و ئەفریقی لە مێژوودا بگەنە ئەم قۆناغە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
فەرموودە
فەرموودە، بریتییە لەوتەکانی پێغەمبەر محەممەد (د.خ) لەگەڵ کردار و ئەو ڕووداوانەی بێدەنگ بووە لەسەری و تایبەتمەندی و ژیاننامە و ھەواڵ، یاخود بەوە دەوترێت کە دەدرێتە پاڵ پێغەمبەر لە وتە و کردار و ڕووداوەکانی کە بێدەنگ بووە لێت، یان خوو و ڕەوشت و ھەڵسووکەوتی.
زانستی فەرموودە
ھەندێک جار فەرموودەکانیان لەبەرکردووە یان نووسیویانەتەوە یان ھانی خەڵکیان داوە بۆ لەبەرکردنی، یان پۆڵێن و دابەشیان کردوون یان بنەما و بنەڕەتییان داناوە لە قبوڵکردنی فەرموودەکان، لەبەرئەوە زانستی فەرموودە چەندین دانراو و بابەتی زۆری لەسەر دانراوە.
لای سوننە
سوننە حەوت کتێبییان ھەیە کە بە شێوەیەکی گشتی پشتی پێ ئەبەستن لە فەرموودەدا وەک لەو خشتەیەی خوارەوەدا خراونەتە ڕوو، ھەروەھا چەندین کتێب تریان ھەیە ھاوکات لەکەڵ کۆمەڵێک موسنەد وەک موسنەدی ئیمام ئەحمەد کە پشتیان پێ ئەبەستن لە فەرموودەدا.
لای شیعە
کتێبەکانی فەرموودەی شیعە جیاوازە لەوانەی سوننە، و فەرموودەکان لای شیعە بە تەنھا ناگەڕێنەوە بۆ پێغەمبەر (د. خ) بەڵکو ئەشگەڕێندرێنەوە بۆ دوانزە ئیمامەکە، لەبەرئەوە ھاوەڵی ئیمامەکانیان جێگەیەکی تایبەتییان ھەیە لای شیعە و بە باشتریان ئەزانن لە ھەندێک ھاوەڵەکان. ھۆی ئەمەش ئەوەیە کە شیعە وای دەبینن کە دوانزە ئیمامەکە سوننەتی پێغەمبەرییان لەبەر بووە.
لای ئیبازی
ھەروەھا ئیبازییەکان موسنەدێکییان ھەیە کە بە پلەی یەکەم پشتی پی ئەبەستن ئەویش موسنەدی ڕەبیع کوری حەبیبە، ھەروەھا پشت ئەبەستن بە سەحیحی بوخاری و کتێبی فەرموودەکانی تری سوننە.
فەرموودەی قودسی
بەو ووتە و فەرمایشتانە دەووترێت کەوا پێغەمبەری محەمەد دەیداتە پاڵ پەروەردگار، ھەروەھا بۆیە بە فەرموودە ناوبراوە چونکە پێغەمبەر دەیگێڕێتەوە لەخواوەندەوە ھەروەک چۆن فەرموودە دەگێڕدرێتەوە، زانایانیش سەبارەت بەفەرموودەی قودسی دوو ڕایان ھەیە:
جیاوازی نێوان فەرموودەی قودسی و قورئان
بەڵام قورئان دەستەواژە و واتاکەی لەلایەن خواوەیە بەنیگایەکی دیارو ئاشکرا، بەواتایەکی دیکە لەحاڵی بێداریدا خوا بۆی دابەزاندووە نەک لەخەودا یاخود خستبێتیە نێو دڵیەوە.
جیاوازی نێوان فەرموودەکانی پێغەمبەر لەگەڵ فەرموودەی قودسیدا
فەرموودەی قودسی ماناکەی لەلایەن خوداوەیە بەچەشنی کەوا پێغەمبەر محەمەد دەیداتە پاڵ پەروەدگار.
بەڵام فەرموودەی پێغەمبەر بەوچەشنە نییە و تێیدایە بەراوبۆچوونی پێغەمبەر گوتراوە یاخود لەمیانەی وردبوونەوە لەراستیەکانی گەردوونەوە سەری گرتوە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کەوتەی خوا نییە، ھەروەھا لەنێو فەرموودەکانی پێغەمبەریشدا ھەیە لەرێگەی نیگاوە بەپێغەمبەر راگەیەندراوە و پێغەمبەری خوا بەوتەی خۆی روونی کردوەتەوە ھەرچەندە ئەم بەشەیان لەلایەن خواوەیە وەک ئەوەی خستبێتیە دڵی یان فێری کردبێت بەڵام بەوتەی پێغەمبەر دەربڕاوە بۆیە دەدرێتە پاڵ پێغەمبەر، بەھەردوو جۆرەکەشیان دەگوترێت فەرموودەی پێغەمبەر بەھۆی ناوەکەیەوە کەلەسەری گیرساوەتەوە.
گێرانەوەی فەرموودە
ئەوانەی لە شوێنکەوتووەکان بە زۆر گێرانەوەی فەرموودە ناسراون، ئەمانەی خوارەوەن؛
سەرچاوەکان
پۆل:فەرموودە پۆل:محەممەد پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
وایۆمینگ
وایۆمینگ (بە ئینگلیسی:Wyoming) یەکێک لە ویلایەتەکانی ڕۆژئاوای ئامریکا‌یە.
گازۆلین
تایبەتمەندیەکی گازوایلێکی تایبەتی  تێکەل بەرهەڵسی دەکات بۆ داگیرسانی زوو( هەروەها دەبێتە هۆی تەقەتەق و کەمکردنەوەی چووستی بزوێنەر) تێکڕای ئۆکتان ئەژمێردرێت کە لە چەندین پلەوە بەرهەم هاتووە.
وایۆمینگ
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری شاینە.
پۆل:وایۆمینگ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٠ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
گازۆلین
قوڕقشمی تێتڕائەثیل و تێکەڵەکانی تری قوڕقشم لەئێستادا بەکارنایەن بۆ بەرکردنەوەی نمرەپێدانی ئۆکتان (هێشتا لە فڕین و ئۆتۆمبێلی پێشبڕکێدا بەکاردێ). ماددە کیمیاییەکانی تر بەزۆری زیاد دەکڕین بۆ گازوایل بۆ باشترکردنی جێگیری کیمیایی و تایبەتمەندی بەجێهێنان، کۆنترۆڵکردنی ژەنگ هەڵهێنان و بەخشینی سیستەمی پاککردنەوەی سووتەمەنی. لەوانەیە گازوایل ئۆکسجینی تیا بێت کە ماددە کیمیاییەکانی وەک ئیثانۆڵ، MTBE یان ETBE تیادایە بۆ باشترکردنی سووتان.
گازوایل بەکاردێ لە نێو بزوێنەری سووتانی ناوەکی کە دەتوانن گاریگەریەکی تەواویان هەبێت لەسەر ژینگەی ناوەخۆ، وە هەروەها بەخشەری دوانە ئۆکسیدی کاربۆنە بۆ گەرم بوونی زەوی. هەروەها گازوایل دەتوانێ بە نەسووتاوی بچێتە نێو ژینگەوە بە هەردوو جۆری شلە و هەڵم، لە چارەسەرکردن و دزەکردنەوە لە کاتی بەرهەم هێنانەوە، هەروها لە گواستنەوە و گەیاندندا ( بۆ نموونە لە تانکی خەزنکراوە، لە ڕژانەوە، وە هتد). نموونەیەک لەو هەوڵانەی کە بۆ کۆنتڕۆڵکردن دراوە لە دزەبردن، چەندین تنکی خەزنکردنی ژێر زەوی بەپێویست زانراوە کە پێوانەی چری هەبێ لەشوێنەکەیدا بۆ پێزانین و ڕێگرتن لە دزەکردن. گازوایل بەنزینی تیایە وە ماددەی تر ناسراوە بە کارسینۆجین( ماددەی شێرپەنجە پێگەیشتن)
وشەزانی
گازۆلین وشەیەکی ئینگلیزیە بەمانای سوتەمەنی ئۆتۆمبێل دێت یە فەرهەنگی ئۆکسفۆرددا بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٨٦٣ بەکارهێنرا بەڵام وشەیەکە بە کرداری لە ساڵی ١٨٦٤ لە باکوری ئەمریکا بەکارهێنرا بەزۆری پێکدێت مادەیەکی ئەندامی و تێکەڵکراوی چەند مادەیەکی دیکە
لەزۆربەی وڵاتاندا، بەرهەمەکە پێیدەتورێ “ پەتڕۆڵ”، نەوەک “گازوایل”. پەتڕۆڵ یەکەمجار بەکارهات بەنزیکەی لە ساڵی ١٨٧٠، هەروەک بە ناوی بەرهەمێکی ڕەقی پاڵاوتەی پەتڕۆڵ لەلایەن فرۆشیارێکی بەڕیتانی کارلس، کاپڵ و لیۆنارد, کە وەک توێنەرەوەیەک فرۆشتی. کاتێک دواتر بەرهەمەکە وەک بەکارهێنانێکی نەێ دۆزروایەوە وەک سووتەمەنی مۆتۆرێک، فرێدریک سیمس (Frederick Simms), هاوبەشێکی گۆتلیب دایملەر (Gottlieb Daimler), پێشنیاری بۆ کارلس کرد کە نیشانەی بازرگانی “پەتڕۆڵ” تۆماردەکەن، بەڵام لەکاتەدا وشەکە لەمەوپێش گشتی بوو ،دەشێ لە ووشەی فەرەنسی (pétrole) سەرچاوەی وەرگرتبێت، وە ناو تۆمارکردنەکە ڕێگەی پێنەدرا. کارلس چەند ناوێکی گۆڕاوی بەرهەمەکەی تۆمار کرد، بەڵام هەرچەندە زاراوەی پەتڕۆڵ بوە گشتی بۆ سووتەمەنی لە وڵاتی بەڕیتانیا.
پاڵاوتکارە بەڕیتانیەکان لەبنەڕەتدا “ڕوحی مۆتۆڕ” یان بەکارهێنا وەک ناوێکی ڕەگەزی بۆ ئۆتۆمبێلی سووتەمەنی وە “ڕوحی فڕین” بۆ گازوایلی فڕین. کاتێک کارلس نکۆڵی کرا لە ناوی بازرگانی “پەتڕۆڵ” لە ساڵانی ١٩٣٠، ڕکابەرەکانی گۆڕیان بە ناوێکی باوتر “پەتڕۆڵ”. هەرچەندە، “ڕوحی مۆتۆڕ” لەمەوپێشدا شوێنی کرابۆوە لە یاسا و تۆمارکردندا، کەواتە زاراوەکە وەک ناوێکی ڕەسمی پەتڕۆڵ دەمێنێتەوە. زاراوەکە زۆر بەفراوانی لە نێجیریادا بەکاردەهێنرێ، لەکاتێکدا کۆمپانیا گەورەکانی پەتڕۆڵ ناوی بەرمەهەمەکانیان دەنێن “خەڵاتی ڕوحی مۆتۆڕ”. لەگەڵ ئەوەشدا “پەتڕۆڵ” ئینگلیزی نێجیریای داگیر کردووە، “خەڵاتی ڕوحی مۆتۆڕ” وەک ناوێ ڕەسمی دەمێنێتەوە لە بڵاوکراوە زانستیەکاندا، لە ڕاپۆرتی حکومەتی، وە لە ڕۆژنامەکانیشدا.
بەکارهێنای وشەی گازوایل لەجیاتی پەتڕۆڵ لەدەرەوەی باکوری ئەمریکادا باو نیە، بە تایبەتی پێدانی کورتکراوەی گاز لەجیاتی گازویل، چونکە جۆری جیاوازی بەرهەمی گازی بەکاردێ وەک سووتەمەنی ئۆتۆمبێل ، وەک گازی سروشتی پەستێنراو (CNG), گازی سروشتی شلەوەکراو (LNG)، وە گازە نەتی شلەوەکراو (LPG). لە زۆربەی زمانەکاندا، ناوی بەرهەمەکە لە “بەنزین”ەوە وەرگیراوە، وەک (Benzin) لە ئەڵمانیەوە یان benzina لە ئیتالیەوە. ئەرجەنتینی و ئۆڕگوای و پاڕاگوای وشەی زۆر باوی نەفتە (nafta) بەکاردێنن کە لە نەفەتی کیماییەوە هاتووە.
مێژوو
یەکەم بەکارهێنانی گازۆلین لە ئامێری سوتاندنی ناوکیدا پێشخرا لە چارەکی یەکەەمی سەدەی ١٩ ئەو مەکینەیەش پێی دەوترا ئۆتۆ وە ئەو فیوڵەشی کە تیایدا بەکارهێنرا هایدرۆکاربۆنی تیا بوو کە لە خەڵوز دەستمان دەکەوێت و پلەی کوڵانەکەی دەیکردە ٨٥ پلەی سەدی  وە بەکارهێنانی گازۆلین بۆ (نۆزڵ) زۆر بەسود بوو
گازۆلین دروست دەکرێت لە پاڵاوتگەی ڕۆندا بەم ڕێزەیە ١٩ گاڵۆن نزیکەی ٧٢ لیتری لێ بەرهەم دێنرێت وە ٤٢ گاڵۆن نزیکەی ١٦٠ لیتری لێ بەرهەمدەهێنرێت وە ئەو مادانەشی پەیادەبن لە کاتی دروستکردنی گازۆلیندا پێیان دەوترێ گازۆلینی ڕاستەوخۆ کە بۆ مەکینە زۆر تایبەتەکان بەکاردێت
چڕی
چڕی تایبەنتی گازۆلین لەنێوان ٠٧١ بۆ ٠٧٧ دەبێت
بە بەرزبونەوەی چڕی ئاڕۆماتیکیەکەیشی زیادەکات
سەرەتای فرۆشتنی گازۆلین لە ئەوروپا دەستی پێکرد وە نرخەکەشی بە پێی چڕیەکەی دیاریکراو بوو چونکە گازۆلین لە چری کەمدا سەر ئاو دکەوێت
جەبار فەرمان
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
گازۆلین
زیادكراوی ماده‌ی دژ به‌ ته‌قه‌ته‌ق
دەفرێکی پلاستیکی بۆ هەڵگرتنی گازوایل لە ئەڵمانیا بەکارهات بەنزیکەیی هەموو وڵاتانی جیهان ئۆتۆمبێلی سووتەنی قوڕقوشمی تیا زیادکراو هەنگاو بەهەنگاو لەناویان برد. لە ساڵی ٢٠١١، شەش وڵات هێشتا گازوایلی بە قوڕقوشمیان بەکاردەهێنا: ئەفغانستان، میانمار، کۆریای باکوور، ئەلجیریا، عێڕاق و یەمەن. ئەوە چاوەڕوان کرا کە ئەم وڵاتانە لە ٢٠١٣، هەروەها گازوایلی بە قوڕقوشم قەدەغە دەکەن، بەڵام ئەم ئامانجە نەهاتە دی. ئەلجیریا قوڕقوشمی لەجیاتی بە بێ قوڕقوشمی شوێن گۆڕی و تەنها لە ساڵی ٢٠١٥. زیادکراوی جیاواز لە شوێنی ئاوێتەکانی قوڕقوشم بەکارهاتووە. باوترین زیادە بۆن خۆش دەگرێتەوە. هایدرۆکاربۆن، ئیثەر و ئەلکهول ( بە گشتی ئیثانۆڵ یان میثانۆڵ). بۆ هۆکاری تەکنیکی، بەکارهێنانی قوڕقوشم هێشتا ڕێگە پێدراوە لە جیهاندا بۆ پێکهێنانی هەندی پلەی گازویلی فڕین وەک (100LL) چونکە تێکڕای ئۆکتانی داواکراو بە شێوەیەکی تەکنیکی ناپەسەند دەبێ بۆ گەیشتن بەبێ بەکارهێنانی زیادەی قوڕقوشم
پۆل:بەرھەمە نەوتییەکان
ڕێنێ لوی دارژنسۆن
ڕێنێ لوی دارژنسۆن سیاسی و نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٤ پۆل:مردووانی ١٧٥٧ پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
بەنداوی مەھاباد
وێنۆک|250px|بەنداوی مەھاباد وێنۆک|250px|بەنداوی مەھاباد لە شەودا بەنداوی مەھاباد بەنداوێکە لە نزیکی شاری مەھاباد. سازکردنی بەنداوەکە لەلایەن ئەندازیارانی یووگسڵاڤیا لە ساڵی ١٩٦٨ دەستی پێکرد و لە ساڵی ١٩٧٠ کۆتایی ھات. ئەم بەنداوە یەکێکە لە ١٠ بەنداوە پڕئاوەکانی وڵاتی ئێران.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەنداوەکانی ئێران پۆل:بەنداوەکانی کوردستان پۆل:مەھاباد
١٧٧٣
ساڵی ١٧٧٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٣
موفتی گشتی سعودیە
موفتی ئێستا
موفتی ئێستا سعودیە عەبدولعەزیزی کوڕی عەبدوڵڵا ئال شێخە.
سەرچاوە
پۆل:موفتی گشتی سعودیە
مانیسا
مانیسا (بە تورکی: Manisa) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای مانیسا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:مانیسا
بڕیارنامەی ٢٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٩٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: قەتەر. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٧٨ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کاردوو
thumb|گۆڵە کاردی کاردی، کاردوو  یان ھاز، خاز یان  گوڵ شەیپوور ڕ‌ووە‌کێکی زستانەیە‌ و لە‌ سە‌رە‌تای بە‌ھار دە‌ردە‌کە‌وێت ، شێوە‌ی گە‌ڵای سێگۆشە‌ی نووک تیژە‌ و لە‌ سە‌ری ڕم دە‌چێت ڕە‌نگی سە‌وزی بریقە‌دارە‌. گوڵەکەی لە‌ شێوە‌ی نێرکە،‌ دوای کرانە‌وی نێرکە‌کە‌ بە‌ ڕە‌نگی سووری تاریک و وە‌نە‌وشە‌یی خۆی دە‌نوێنێ بۆنی ناخۆشە. لە‌ جیھاندا ٢٠٠٠ جۆری ھە‌یە ‌، ئە‌وە‌ی لە‌ کوردستان ھە‌یە سێ چوار جۆرن کە‌ یێیان دە‌وترێ کاردی شاخی:
دەربارەی کاردی
کاردی کاردی یان گوڵ شەیپوور، خاز، گیایەکی خۆڕسکە لە بنەماڵەی "Araceae". ناویی دووھەمیشی لەبەر ئەوە پێ دراوە کە لە شەیپوور دەچێ و گەڵاکانی لە ١٥ تا ٣٠ سانتیمیتر پانە و لە نێو دارستان و شوێنی نمدار و کوێستانیدا دەڕوێ. گەڵا و ریشووەکەی بۆ دەرمان دەچێ و ھەر لە مێژە بۆ دەرمان و ساڕێش کردنی برینی چڵکن بەکاری دێنن. لە ناوچەی کرماشان زۆر دەڕوێ و لەوێ پێی دەڵێن "خاز". ناوە زانستیەکەی خۆی لە وشەی یۆنانی "aron" (مارڕیشوو) وەرگرتتووە و لە دەورانی "Theofrastos" ناوی گیا بووە. ئەم بنەماڵە نزیکەی ٢٥ جۆری ھەیە کە دوو جۆریان لە وڵاتی سویددا دەڕوێن کە یەکەمیان (A. alpinum) و بۆ خۆیان پێی دەڵێن "munkhätta" (کڵاوی راھیبە) و دووھەمیش (A. maculatum) کە ناویان ناوەتە "fläckig munkhätta" (کڵاوی گوڵ گوڵی راھب) دەدا. بە ئاڵمانی Gefläckter Aronstab پێ دەڵێن.
سەرچاوەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا پۆل:گژوگیاکانی تورکیا پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ئەزگڵە
ئەزگڵە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە شارەکانی شارستانی سەلاسی باوەجانی لە پارێزگای کرماشانی ئێران. بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١،٠٠٧ کەس بووە. ئەم شارە و ناوچەکەی گەرمەسێری عەشیرەتی قوبادی جافن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شارستانی سەلاسی باوەجانی
ژینگەناسی
ژینگەناسی یان ئیکۆلۆژی لقێکی ژینناسییە کە بە لێڕوانین و توێژینەوەی پێوەندییەکانی ژینەوەر لەگەڵ ئاقاری ژیان و شێوازی ژینی ھەرکام لە گیانلەبەران لە زاگەیاندا، دەپەرژێ.
ژینگەناسی زانستی لێکدانەوەی کارلێکەکانی نێوان گیانداران و ژینگەکانیانە. بەم بۆنەوە دەکرێ بڵەین کە ژینگەناسی کۆنترین زانستی مرۆڤە. مرۆڤە سەرەتاییەکان بۆ دۆزینەوەی خۆراک و شوێنی دژمنەکانیان پێویستییان بەم جۆرە ژینگەناسییە بووە. تەنانەت وەرزێرە سەرەتاییەکانیش بۆ ناسین و بەڕێوەبردنی سەرچاوە زیندووەکانی خۆراک و ماڵی کردنی ئاژەڵەکانیان پێویستییان بەم زانستە ھەبووە. ئەم ژینگەناسە سەرەتاییانە بەردەوام خەریکی ناسینی گیاندارانی جۆراوجۆ و بڵاوەیان لە ژینگەدا بوون تا بە قازانجی کۆمەڵگاکەیان بجووڵنەوە. بەم جۆرە ژینگەناسییە، ژینگەناسی کاربەرانەیە و ئێستاکەش ژینگەناسە کاربەرەکان، ھۆگری ئەم جۆرە بابەتانەن: چۆن دەتوانین سەرچاوە خۆراکییە زیندووەکان لە وەزەنی دژمنەکانیان بپارێزین؟
دادپزیشکی
دادپزیشکی یان پزیشکیی دادوەری (forensic pathology) لکێکە لە پاتۆلۆژی (ئاسیبناسی) کە پەیوەستە بە ڕوونکردنەوەی ھۆکاری مەرگ لە ڕێی پشکنینی تەرم (autopsy). پزیشکی دادوەری یان دادپزیشک لایەنێکی شیاوە بۆ ڕادەربڕینی پزیشکی لە دادگاکان دا.
پۆل:دادپزیشکی
زمانی پەشتۆ
زمانی پەشتۆ (پښتو [paʂˈto]) یان پەختۆ زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە ئێستا لەگەڵ زمانی دەری، زمانە فەرمییەکانی وڵاتی ئەفغانستانن. لەلایەن پەشتوونەکان قسەی پێدەکرێت.
پۆل:زمانی پەشتۆ پۆل:زمانەکانی ئەفغانستان پۆل:زمانەکانی بەلۆچستان، پاکستان پۆل:زمانەکانی خەیبەر پەختوونخوا پۆل:زمانەکانی پاکستان پۆل:زمانە ئێرانییەکان پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
ڤێرمۆنت
ڤێرمۆنت یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا‌یە، کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژئاوایی ئەم وڵاتە، ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری مۆنتپێلیێرە، لە ١٥ی کانونی دووەمی ١٧٧٧ نوێنەرانی نیو هامپشەیر سەربەخۆییان لە ڤێرمۆنت ڕاگەیاند، لە شەش مانگی یەکەمیدا بە کۆماری نوێی کۆنیکتێرک ناودەبرا.
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩١  پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
قەیتول
قەیتول گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
قەیتول لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوەبۆرەکەی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھەرێنە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کەریمەجەل لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قایتەوەنی گەورە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بوومەلەرزەی ئیدۆ
بوومەلەرزەی ئیدۆ (بە ژاپۆنی : 安政江戸地震)، بوومەلەرزەیەک لە شاری ئیدۆ (تۆکیۆی ئێستا) لە ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٥٥ز ڕوویدا و لەرزینە توندوتیژەکان لە بیست و دووەوە دەستیپێکرد بە گوڕی ٧.٠ و ژمارەی قوربانییەکان بۆ نزیکەی ٧ هەزار کەس، جگە لە بڵاوبوونەوەی ئاگر لە شارەکەدا بە شێوەیەکی بەرفراوان. alt=Namazu-e "هەستی ماسی پشیلە دووبارە بنیاتنانەوەی جیهان" کاشی ساڵی دووەمی بوومەلەرزەی ئەنسی- ئیدۆ|وێنۆک|Namazu-e "هەستی ماسی پشیلە دووبارە بنیاتنانەوەی جیهان" کاشی ساڵی دووەمی بوومەلەرزەی ئەنسی- ئیدۆ
سەرچاوەکان
پۆل:ئێدۆ
دەستدرێژیی سێکسی
thumb|نەخشەی جیهان کە تێیدا ئاماری دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر ژنان دەخاتەڕوو، داتاکان لەلایەن پڕۆژەی ئاماری ژنان لە ساڵی ٢٠١٨ وەرگیراوە. {{legend|#ffffff|دەستدرێژی کێشەی سەرەکی نییە لەم کۆمەڵگایە}} {{legend|#fef0d9|دەستدرێژی کێشەیە لەم کۆمەڵگایە}} {{legend|#fdcc8a|دەستدرێژی کێشەیەکی گەورەیە لەم کۆمەڵگایە}} {{legend|#fc8d59|دەستدرێژی کێشەیەکی هەرە سەرەکییە لەم کۆمەڵگایە}} {{legend|#d7301f|دەستدرێژی بۆتە کەلتوور/پەتا لەم کۆمەڵگایە}} {{legend|#c4c4c4|داتا بەردەست نییە}} دەستدرێژی سێکسی بریتییە لە کردنی ھەرجۆرە نزیکیەکی سێکسیە لەگەڵ کەسێک بەبێ ڕازیبوونی ئەو. دەستدرێژی سێکسی دەستەواژەیەکە کە لە پزیشکی دادوەری و تاوانناسی دا بەکار دەھێنرێت. دەستدرێژی سێکسی لە ڕاستی دا تەنیا پەلامارێکی جەستەیی نییە، بەڵکوو ھەروەھا جۆرێک پەلامارێکی مەعنەوی و ھێرشکردنە سەری حورمەت و کەرامەتی مرۆڤە کە تێدا کەسی قوربانی لە مافی خۆی بێبەش دەبێت. ئەم جۆرە دەستدرێژییە کە حاڵەتێک لە توندوتیژییە، زۆرجار لەگەڵ ھەڕەشەی کوشتن دایە.
لە دەستدرێژی سێکسی دا پێویست نییە کە ئەندامی زاوزێی پیاو بچێتە نێو جەستەی ژنەوە وە پرۆسەی ڕاحەتبوون تەواو ببێت؛ کەواتە ھەبوونی پەردەی کچێتی نابێتە ھۆکار بۆ ئەوەی کە بگوترێت دەستدرێژی سێکسی نەکراوە.
بە پێچەوانەی بیروڕای گشتی کە دەستدرێژی سێکسی بە پەلاماری پیاو بۆ سەر ژن یان پیاوێکی دیکە دەزانێت لەوانەیە دەستدرێژی لەلایەن ژنەوە بۆ سەر پیاو بکرێت.
نزیکی سێکسی کەسێکی پێگەیشتوو لەگەڵ کەسانی کەم‌تەمەن و منداڵ وەکوو دەستدرێژی دادەنرێت، تەنانەت ئەگەر بە ڕازیبوونیش بێت.
سەلماندنی ئەوەی دەستدرێژی سێکسین کراوە یان نە لە ئەستۆی پزیشکی دادوەری دایە وە ھەندێ جار بە ھۆی ھەبوونی نیشانەی زۆر وەکوو ڕووشان، دڕان و کەووبوونەوە زۆر ئاسان و سادەیە وە ھەندێجاریش لەوانەیە بەھۆی نەبوونی ھیچ نیشانەیەک پشتڕاست نەکرێتەوە.
دەستدرێژی سێکسی لە جەنگ دا
دەستدرێژی سێکسی لە جەنگدا(War rape)، لەلایەن ھێزە رێکخراوەکان یاخود میلیشیاکانەوە یان لەلایەن ھاوڵاتیانی مەدەنییەوە لەکاتی جەنگ یاخود داگیرکاری یان ململانێی چەکداریدا رودەدات، کە ئافرەتان لەلایەن داگیرکارانەوە ناچار دەکرێن کاری لەشفرۆشی بکەن.
ڕووداوەکانی دەستدرێژی لە جەنگی جیھانی دوەمدا
حاڵەتەکانی دەستدرێژی سێکسی لە جەنگی جیھانی دوەمدا رێژەکەی زۆر بەرزبوە، بەتایبەت ئەو دەستدرێژییانەی لەلایەن سەربازان و ھاوڵاتیانی مەدەنییەوە کراوەتە سەر ژنان. بەپێی راپۆرتێکی نوسینگەی دادوەری گشتی لە ئەمریکا، (٩٧١) حاڵەتی ئیدانەکردنی تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی ھەبوە لەنێو ریزەکانی سوپای ئەمەریکادا لەماوەی نێوان ساڵانی ١٩٤٢ تاوەکو ساڵی ١٩٤٧.
پاڵنەرەکانی لاقەکردن
(ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی - WHO) ئاماژە دەکات بە ھۆکارە سەرەکییەکان کە دەبنە ھۆی توندوتیژی بەرانبەر ئافرەتان (بە لاقەکردنیشەوە) لەلایەن کەسی ھێرشکەرەوە: وێنۆک|ڕێژەی دەستدرێژی بۆ هەر ١٠٠ هەزار کەسێک، ئامارێکی ٢٠١١.
زۆرجار توندوتیژی سێکسی وەک خاسێتی ناسنامەی پیاوەتی تەماشاکراوە لە ھەندێک لە کۆمەڵە نێرینەکانی کۆمەڵگەدا و بە توندی پەیوەستە بە ئارەزووی بەرزی ڕێز و بەھا لەناو ئەندامە پیاوەکانی تردا.
زۆرجار لاقەکردنی بەکۆمەل لەلایەن تاوانکارە نێرینەکانەوە وەک ڕێگەیەکی سزادانی ڕەوا ھەژماردەکرێت بەرانبەر ئەو ھەڵسوکەوتانەی ئافرەتان کە ئەوان پێیان ناڕەوشتانەیە، بۆ نموونە پۆشینی تەنوورەی کورت یان سەردان کردنی مەیخانە. لە ھەندێک ناوچەی (پاپوا گینی نوێ) ئافرەتان دەکرێت سزابدرێن بە لاقەکردنی بە کۆمەڵ لەژێر ڕەزامەندی پیران و ڕش سپیان دا.
ئامارە جیھانییەکان
ئاماری نێودەڵەتی لەسەر تاوان و دادوەری ئەنجامدراو لەلایەن (نوسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ تاوان و ماددە سڕکەرەکان - UNODC) گەیشتۆتە ئەو دەرئەنجامەی کە لە سەرتاسەری جیھان دا زۆرینەی قوربانییەکانی لاقەکردن ئافرەتانن و ھێرشکەرەکانیش پیاوانن. لاقەکردنی ئافرەتان زۆر بەکەمی بە پۆلیس ڕادەگەیەنرێت و ژمارەی قوربانییە ئافرەتەکانی لاقەکردن بەڕێژەیەکی بەرچاو بە کەم دەنرخێنرێت. بەرزترین ڕێژەی لاقەکردن لە ناوچەکانی باشووری ئەفریقا، باکووری ئەمریکا و دوورگەکانی زەریای ھێمنە. وێنۆک|خۆپشاندانێکی چالاکوانان لە شاری [[بەنگالۆر، هیندستان لە دژی تووندووتیژی دژی مێینە.]] زۆربەی دیاردەکانی لاقەکردن ئەنجام دەدرێت لەلایەن یەکێکەوە کە قوربانییەکە دەیناسێت و لاقەکردن لەلایەن کەسی نەناسراوە زۆر بە کەمی ئەنجام دەدرێت. ئامارەکانی دەزگای (تۆری نەتەوەیی لاقەکردن و دەستدرێژی – RAINN) دەرخەری ئەو ڕاستییە کە لە ھەر ١٠ بارێکی دەستدرێژی سێکسی حەوتیان ھێرشکەرەکە قوربانییەکەی ناسیوە.
ڕێکخراوی ھەواڵە مرۆڤایەتییەکانی (IRIN) بانگەشەی ئەوە دەکات کە ساڵانە نزیکەی ٥٠٠ ھەزار کردەی لاقەکردن ئەنجام دەدرێت لە باشووری ئەفریقا و نازناوی «پایەتەختی لاقەکردنی جیھانی» پێبەخشرابوو.[١٢٧] وڵاتەکە خاوەنی یەکێکە لەزۆرترین ڕووداوەکانی دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان لە جیھان دا و لە ساڵی ٢٠٠٠ دا ٦٧ ھەزار باری لاقەکردن و دەستدرێژی بۆ سەر منداڵان تۆمارکرابوو کە ڕێکخراو و کۆمەڵەکانی مافی مرۆڤ پێیان وایە ژمارەی ڕووداوە تۆمارنەکراوەکان ١٠ ھێندە بەرزترە.
زۆربەی توێژینەوە و ئامارەکانی لاقەکردن تایبەتن بە شێوازەکانی لاقەکردنی پیاوان بەرانبەر بە ژنان بەڵام توێژینەوە دەربارەی لاقەکردنی پیاو بۆ سەر پیاو یان ژن بۆ سەر ژن یەکجار کەمە کە لە ھەر ١٠ لاقەکردنێکی پیاو بۆ پیاو کەمتر لە یەک دانە تۆمار دەکرێت. بەشێوەیەکی گشتی ئەو پیاوانە دووچاری لاقەکردن دەبنەوە لەلایەن ھەر ڕەگەزێکەوە (چ ژن بێت یان پیاو) کەمترین پشتگیری و خزمەت دەکرێن و زۆرجار یاساکان زۆر لاواز و بێ کەرستەن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم جۆرە تاوانە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:توندوتیژی دژی ژنان پۆل:دەستدرێژیی سێکسی پۆل:تاوانەکانی دژی ژنان پۆل:توندوتیژی دژی پیاوان پۆل:کەڵکاژۆی سێکسی
١٧٧٤
ساڵی ١٧٧٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٤
1751 – 1800
بڕیارنامەی ٥٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٨٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆتسوانا-ئەفریقای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٦٠٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٥ پۆل:ئەفریقا لە ١٩٨٥ پۆل:ئەنگۆلا لە ١٩٨٥ پۆل:ئەفریقای باشوور لە ١٩٨٥ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەنگۆلا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور پۆل:بۆتسوانا لە ١٩٨٥
ھەرزنێ
هەرزنێ (Herzinê، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥ کەس لە ٧١ بنەماڵەدا بووە.
جوزێپێ گاریبالدی
وێنۆک|جۆسیپی گاریبالدی جۆزیپی گاریبالدی (٤ی تەممووزی ١٨٠٧ - ٢ی حوزەیرانی ١٨٨٢) سەرباز و سیاسەتمەدارێکی ئیتاڵی بووە، لە ٤ی تەممووزی ١٨٠٧ لەشاری نیس لەدایکبووە و باوکی ڕاوچی ماسی بووە و حەزیکردووە جۆزیبی کوڕی ببێت بە پیاوێکی ئایینی، بەڵام کوڕەکەی سووربووە لەسەر ژیانی دەریا و دەریاوانێکی سەرکەوتووی لێ دەرچووە.
جۆزیبی گاریبالدی خۆشەویستی نیشیمان لەدڵیا چەسپاوە و چۆتە نێوو بزوتنەوەی گەنجانی ئیتاڵیاوە، دوای ئەوەی بەشداریکرد لەھەوڵی دەستبەسەراگرتنی ناوچەی جینوا، ساڵی ١٨٣٤ دەستگیرکراوە و بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە، بەڵام توانیوێتی ھەڵبێت بۆ مارسیلیا و لەوێشەوە بۆ ئەمریکای باشوور، دەست و باڵایەکی بەرچاوی ھەبووە لە شەڕی پارتیزانیدا و سەربازێکی لێھاتووش بووە.
جۆزیبی گاریبالدی بۆ جاری دووەم دەستبەسەرکراوە و بۆ ماوەی دوو ڕۆژ ھەڵیان واسیوە، بەڵام ئەمجارەشیان توانیوێتی دەربازبێت و لەزیندان ڕابکات و لەگەڵ ھاوسەرەکەیدا چوونە بۆ ئەمریکای باشوور و لەوێ جۆرەھا ئیشی کردووە، لەساڵی ١٨٤٢ دژی دیکتاتۆری بۆینس ئایرس شۆڕشی بەرپاکردووە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لەو جەنگەدا گێڕاوە.
ساڵی ١٨٤٨ جۆزیبی گاریبالدی گەڕاوەتەوە بۆ ئیتاڵیای وڵاتی خۆی کە ئەو کاتە ڕوبەڕوی جەنگێکی نیشتیمانی مەزن بۆتەوە لەگەڵ نەمسادا ھەر بۆیە وەکو خۆبەخش چۆتە نێو ڕیزەکانی ھێزەکانی شاڕڵ ئەلبێرت، بەڵام ھێزەکانی نەمسا زۆرتربووە لە ھێزەکانی ئیتاڵیا و سەرکەوتنیا بەدەستھێناوە و ئیتاڵیایان داگیرکردووە، ساڵی ١٨٤٩ چۆتە نێو حکومەتە شۆڕشگێڕەکەی ڕۆما، ساڵی ١٨٥٤ لەجەنکی سەربەخۆیی ئیتاڵیادا وەکو جەنگاوەرێکی بەجەرگ بەشداری کردووە.
دوای بەشداریکردنی لە زیاتر لەجەنگێک و دەستگیرکردنی بۆ چەند جارێک، جۆزیبی گاریبالدی لە٢ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٨٢ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٧ پۆل:مردووانی ١٨٨٢ پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:مێژووی سەربازیی ئیتالیا پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو پۆل:کەسایەتییەکانی شەڕی نێوخۆیی ئەمریکا
کەنداو
400px|thumb|چەپ|وێنەی کەنداو
کەنداو بریتییە لە کۆمایەکی ئاوی کە لە سێ لاوە بە وشکانی دەورە دراوە. زۆربەی کەنداوەکان لە ئەنجامی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاکان لە کۆتایییەکانی سەردەمی بەستەڵەکدا دروست بوون. ھەندێک لە کەنداوەکان وەکوو کەنداوی فارس و کەنداوی کالیفۆرنیا و کەنداوی عومان لە ئەنجامی ڕۆچوونی کەنارەکانی سەر دەریاکان دروست بوون. ھەروەھا کەنداو لە ڕێگای ڕێچکەیەکی ئاویی باریک کە بە گەرووی ئاوی ناو دەبرێت دەڕژێتە ناو دەریاوە و تێکەڵ دەبێتەوە لەگەڵی.
400px|thumb|چەپ|کەنداوی ئیزمیر لە [[تورکیا.]]
پۆل:ئاودڕەکان پۆل:کۆما ئاوییەکان پۆل:کەنداوەکان پۆل:جوگرافیای کەناراوی
بڕیارنامەی ٢٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٨٢‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
گەشەپێدانی دەرمان دژی کۆڤید-١٩
وێنۆک گەشەپێدانی دەرمان دژی کۆڤید-١٩ پڕۆسەیەکە کە کاردەکرێ بۆ گەشەپێدانی دەرمان دژی ڤایرۆسی کۆڕۆنا، بە شێوەیەکی نێودەوڵەتی لە نۆڤێمبەری ٢٠٢٠ـەوە سەدان کۆمپانیای دەرمان و زانکۆ و پەیمانگا و نەخۆشخانەکان و ڕێکخراوە تەندروستیەکان کاریان کردووە و زیاتر لە ٥٠٠ چارەسەریان بۆ ڤایرۆسی کۆرۆنا دۆزیوەتەوە
ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی و برێکاریەتی دەرمانی ئەوروپی و بەرێوەبەرایەتی خواردن و دەرمان حکومەتی چین و کارگەکانی دەرمان پێکەوە بە شێوەی ئەکادیمی کاریان کرد بۆ خێرا گەشەپێدانی ڤاکسینەکان، دەرمانە دژە ڤایرۆسەکان، و چارەسەری دژی پێش توشبوون
ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی لە ڕێپۆرتێکدا ٥٣٦ لێکۆلینەوەی پزیشکی لەسەر چارەسەر بۆ تووشبوون بە کۆڕۆنا خستۆتە ڕوو
سەرچاوەکان
پۆل:کۆڤید-١٩ پۆل:گەشەپێدانی دەرمان دژی کۆڤید-١٩ پۆل:دەرمانەکان پۆل:دۆزینەوەی دەرمان پۆل:ڤاکسینەکان پۆل:کاردانەوە پزیشکییەکان بۆ کۆڤید-١٩ پۆل:توێژینەوەی پزیشکی پۆل:پیشەسازی دەرمان
دیڤۆرا بارۆن
وێنۆک|گۆڕی بارۆن لە [[گۆڕستانی ترامپێڵدۆر لە تەلئەبیب]] دیڤۆرا بارۆن (ھەروەھا بە دڤۆرا بارۆن و دیبۆرا بارۆن دەنووسرێت) (٢٧ی تشرینی دووەمی ١٨٨٧–٢٠ی ئابی ١٩٥٦) نووسەرێکی پێشەنگی جوولەکە بووە، بەھۆی نووسین بە زمانی عیبری مۆدێرن و بە دروستکردنی پیشەی وەک نووسەری عیبری ناوبانگی دەرکردووە. بە «یەکەم نووسەری ژنە عیبری مۆدێرن» ناوزەد کراوە. نزیکەی ٨٠ کورتە چیرۆکی نووسیوە، لەگەڵ ڕۆمانێکی بە ناوی دەربەدەرەکان. جگە لەوەش چیرۆکەکانی وەرگێڕاوە بۆ زمانی عیبری مۆدێرن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧ پۆل:مردووانی ١٩٥٦ پۆل:نووسەرانی ژنی ئیسرائیلی
ڕائول ئەلبیۆل
ڕائول ئەلبیۆل تۆرتاهادا یاریزانەکی تۆپی پێی هەلبژاردەی ئیسپانیا. هەروەها لە یانەی ناپۆلی ئیتاڵی یاری دەکات. لەدایکبووی ٤ی ئیلوولی ١٩٨٥ لە شاری ڤالەنسیا لە ئیسپانیا.
٤٠٠px|وێنۆک|چەپ|ڕائول ئەلبیۆل
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
١٧٧٥
ساڵی ١٧٧٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٥
بڕیارنامەی ١٢٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئایاری ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سەحرای ڕۆژاوا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٠٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:مەغریب لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
چەکمە ڕەق
چەکمە ڕەق وشەیەکە کە ھەتا سەردەمی پێش «ئینقلابی سپی» محەممەدڕەزا شای ئێران و ڕووخانی سیستەمی ئەرباب و ڕەعییەتی لە کوردستانی ئێران بە ئاغەوات دەوترا.
بیۆتەکنۆلۆژیا
بیۆتەکنۆلۆژیا زانستی چۆنیەتی بەکارهێنانی سیستەمە زیندووەکان یان ئۆرگانیزمەکانە بۆ دروست کردنی بەرهەمە بەسوودەکان.
پەڕاوێز
پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
ئانتوان فرانسوا پرێڤۆ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٧ پۆل:مردووانی ١٧٦٣ پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–فەڕەنسی
قیرچە
جوگرافیا
قیرچە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کەریمەجەل و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھەرمۆڵە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی فاتکە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مشکیبان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئۆبلاستی ئەرمەنستان
ئۆبلاستی ئەرمەنستان یان پارێزگای ئەرمەنستان (، ) ئۆبلاستێک بوو لە جێگری شاھانەی قەفقاز لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا کە لە ساڵی ١٨٢٨ تا ١٨٤٠ بوونی ھەبوو. ھاوتای زۆربەی ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێستای ئەرمەنستان و پارێزگای ئیدر تورکیا و دەرچەی نەخچیڤانی ئازەربایجان بوو. ناوەندی ئیدارییەکەی یەریڤان بوو کە لە زمانی ڕووسیدا بە ئێریڤان ناودەبرا.
کارگێڕی
لە ئۆبلاستی ئەرمەنستاندا تەنیا ژمارەیەکی کەم لە بەرپرسانی ڕووسی ھەبوون و ئەوان وابەستەی ئەو بەڕێوەبەر و وەرگێڕە موسڵمانانەی پێشوو بوون کە لەژێر دەستی ئێرانییەکاندا خزمەتیان کردووە. بۆرنۆتیان ئاماژە بەوە دەکات کە «بەدەستھێنانی زەوی و باج و سیستەمی دادوەری بە شێوەیەکی بنەڕەتی وەک خۆی ماوەتەوە و فارسی یان زاراوەی ناوخۆیی تورکی لە زۆرێک لە فەرمانگە ئیدارییەکان بەردەوام بووە».
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٤٠ پۆل:مێژووی جوگرافی ئازەربایجان پۆل:ئۆبڵاستەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
ژینگەی سروشتی
ژینگەی سروشتی یان تەنیا ژینگە ھەموو ئەو شوێنانە دەگرێتەوە کە ژیانی تێدایە. ژینگە پێکھاتووە لە کۆمەڵێک ھۆکاری دەرەکی و گیانداران، کە بەردەوام لەسەر یەک کاریگەرن. 350px|وێنۆک|پاشەکشێ و توانەوەی بەفرەچاڵەکانی [[ئاڵپ]] ژینگە بریتییە لە سەرجەم بوونەوەرانی زیندوو و نازیندوو کە لەسەر زەوی یان بەشێکی، بە شێوەی سروشتی، بوونیان ھەیە. ژینگە بە ھاوبەشی کۆمەڵێک گیاندار و بێگیان پێک دێت. پاراستنی ژینگە لە سەدەی بیست و یەکەمدا وەک یەکێک لە ھەشت ئامانجەکانی گەشەی ھەسارە و یەکێک لە سێ کۆڵەکەکانی گەشەی بەردەوام دەناسرێت
سەرچاوەکان
* پۆل:ژینگەناسی پۆل:سروشت
بڕیارنامەی ٢٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٩٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: عومان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٨٧ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
گاوارە
گاوارە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە شارەکانی شارستانی داڵاھۆ لە پارێزگای کرماشانی وڵاتی ئێران. بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٥،١٤٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شارستانی داڵاھۆ
موشیراوا
موشیراوا یان موشیراوای ئوریە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
موشیراوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
١٧٧٦
ساڵی ١٧٧٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
ڕووداوەکان
له سالى 1776 زاناى ئابورى ناسى سكؤتله ندى كتيب كى بﻻوكرده وه به ناوى ( سامانى ميله تان ) كه ئه و كتيبه تا ئيستاش كارى له سه رده كرئ
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٦
جلوبەرگ
وێنۆک|مناڵیک بە چەندین دەست پۆشاکەوە
جلوبەرگ ئەو شتەیە کە لەشی پێ دادەپۆشیت، ھۆکاری ئەمە دەتوانێت پاراستن لە سەرما، پارێزراوی یان بە ھۆی ئایین و باوەڕەوە بێت.
پەڕاوێز
پۆل:جلوبەرگ
ئاغەوات
ئاغەوات یان خان بەر لە ئینقلابی سپی محەممەدڕەزا شای ئیران بە کەسێک دەوترا کە خاوەنی زەمینێکی زۆر بوو و هەندێک ڕەعیەت لە ژێر دەستی دا کاریان دەکرد. لە چاندەکانیتر (به فارسی: فرهنگ) بە واتای پاوشاکانی مۆغۆل دێت کە لە سەردەمی ئمپراتۆرییەکانی مۆغۆلدا دەستەڵاتدار بوون.
پۆل:دەرەبەگایەتی پۆل:پلەکانی سەربازی پۆل:پاشایەتی پۆل:نازناوی خانەدانەکان پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان
ھەریر
ھەریر یەکێکە لە شارۆچکەکانی باشووری کوردستان، دەکەوێتە سنووری قەزای شەقڵاوە، لە پارێزگای ھەولێر. ژمارەی دانیشتووانی ناو شارۆچکەی ھەریر نزیکەی ۲۲۰۰۰ کەسە و ژمارەی دانیشتووانی گوندەکانیشی نزیکەی ۹۲۰۰ کەسە. ڕووبەرەکەی ٥٦٠کم دووجایە و نزیکەی ٩٩ گوندی ھەیە. دەشتی ھەریر یەکێکە لە دەشتە بەناوبانگەکانی سنوری پارێزگای هەولێر
عێراق سەردەمی بەعسی رووخاوودروستکراوە لە پرۆسەی ئازادی عێراق  لەسالی ٢٠٠٣هێزەکانی ئەمەریکالەم فرۆکەخانەیە دابەزین.
‎ئەم گوندە پێش چەندسەد ساڵێک لەمەوبەر شارێکی گەورە بووە .لە دووسەدساڵ لە مەوبەریشدابۆتە پایتەختی میرنشینی سۆران،مێژووی دروستبوونی شارەکە کۆنە ،ئەگەرێتەوە بۆپێش زایین ،بەهۆی گەلێ کارەساتەوە بایەخی کەمبۆتەوە وبچووک بۆتەوە ،ئەم گوندەی ئێستاهەیە ،نزیکەی ٥٠٠ پێنج سەد خانوودەبێت ،گەلێ پاشماوەی شورەی کۆنی هەرماوە".
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
جەیمز کلێرک ماکسوێڵ
thumb|جەیمز ماکسوێڵ جەیمز کلێرک ماکسوێڵ (ماوەی ژیان:١٣ی حوزەیرانی ۱٨۳۱تاکوو ٥ی تشرینی دووەمی ١٨٧٩) کەسایەتی بیردۆزی فیزیک و بیرکاریزانی سکۆتلاندی، لەساڵی ١٨٤٥ دا خەڵاتی سمیتی بردەوە کە تایبەتە بیدۆزەرانی فیزیک وەھەروەھا لەساڵی ١٨٥٧ خەڵاتی ئادەمسی بردەوە کەلەلایەن زانکۆی کامبریج پێی بەخشرابوو، ئەو بە ھاوکێشەکەی خۆی دەناسرێتەوە کەبەنێوی ھاوکێشەی ماکسوێڵ دەناسرێتەوە.
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان پۆل:زانایانی ڕەنگ پۆل:جەیمز کلێرک ماکسوێڵ پۆل:ماتماتیکزانانی سکۆتلاندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١ پۆل:مردووانی ١٨٧٩ پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
عەباس کەریمی
تێبینی
بە گوێرەی سەرچاوەی تر، عەباس لە ١ی ئاب بەرامبەر بە ١٠ی گەلاوێژی ھەمان ساڵ لەسێدارە دراوە.
ھونەر
شەھید ھەڵۆ چەندین سروودی شۆڕشگێڕانەی وتووە کە تاوەکوو ئێستاش لەسەر زاری خەڵکن، بەشێک لەوان بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩ پۆل:مردووانی ٢٠٠١ پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان پۆل:مارکسیستە کوردەکان پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:شەھیدانی کورد
جاک کیڤۆرکیان
جاک کیڤۆرکیان (لەدایکبوو ٢٦ی ئایاری ١٩٢٨ - مردووی ٣ی حوزەیرانی ٢٠١١) پزیشک و زانا و چالاکوانێکی ئەمریکی بووە، لەپێشەنگی ئەو کەسانەوە بووە کە داوای بەیاساکردنی خۆکوشتنی کردووە و لە بەناوبانگترین وتەکانی (مردن تاوانکردن نییە)، بانگەشەی ئەوەی کردووە کە ئاسانکاری بۆ خۆکوشتنی نزیکەی ١٣٠ کەس کردووە و بەم ھۆیەشەوە لەنێوان ١٠ ساڵ بۆ ٢٥ ساڵ سزای زیندانیکردن دراوە بە تاوانی کوشتنی پلەی دووەم، ساڵی ٢٠٠٧ ئازاد کراوە بەو مەرجەی یارمەتی ھیچ نەخۆشێک نەدات بۆ خۆکوشتن.
جاک کیفۆرکیان لە ویلایەتی میشیگان لە دایکبووە، بە پلەی شەرەف لە مام ناوەندی بۆنتیاکی ناوەندی لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا تەخەڕوجی کردووە لە ساڵی ١٩٥٤ بەشی پزیشکی زانکۆی میشیگانی تەواو کردووە، ساڵی ١٩٨٠ دەستی کردووە بە بڵاوکردنەوەی وتار لە ھەردوو گۆڤاری ئەڵمانی پزیشک و یاسا دەربارەی خۆکوشتنی بەبەزەیی، ساڵی ١٩٨٧ وەکو ڕاوێژکاری پزیشکی بۆ ڕۆژنامەی دیترویت کاری کردووە و ئامۆژگاری نەخۆشەکانی کردووە لەڕێگای خۆکوشتنی بەبەزەیییەوە کۆتایی بەژیانی خۆیان بھێنن، ھەر بۆیە لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن ویلایەتی میشیگانەوە ڕێگای لێگیراوە وەکو پزیشک کار بکا و ئامۆژگاری نەخۆشەکان بکات، لەنێوان ساڵی ١٩٩٠ بۆ ساڵی ١٩٩٨ یارمەتی نزیکەی ١٣٠ نەخۆشی داوە کە ھیوای چاکبونەوەیان لێنەکراوە خۆیان بکوژن و ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی خۆکوشتنەکانی کردووە.
جاک کیفۆرکیان وێنەکێش و مۆسیقا ژەنیش بووە، ساڵی ١٩٩٧ ئەلبومێکی مۆسیقای بڵاوکردووەتەوە و ھەموویشی لەدانانی خۆی بووە، سەبارەت بەوێنەکێشانیش کارەکانی زۆر نامۆ بوون و نزیک بووە لە دڕەندەیییەوە و زۆرجار بەخوێنی خۆی وێنەی کێشاوە، لە ٣ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١١ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:خۆکوشتن پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
پاراستنی ژینگە
thumb|left|250px|ڕووتانەوەی دارستانەکان، باشووری [[مەکسیک]]
پاراستنی ژینگە بریتییە لە ھەر جۆرە کار و چالاکی، بۆ پاراستنی ژینگە لە مەترسیی تیاچوون.
پێویستبوونی پاراستنی ژینگە
پاراستنی گیانداران پێویستە، چونکە:
ئەنجام
ئەنجام یان ئاکام دوایین دەرھاتی پاشیەکییەک لە کارەکان یان ڕووداوەکانە، کە بە شێوەی چەندایەتی یان بە شێوەی چۆنایەتی دەربـڕاون. ئەنجام بۆی ھەیە داگری یەکێک لەمانە بێت: سوود، زیان، تەگەرە، دۆڕان، بردنەوە، بایەخ، سەرکەوتن و ..ھتد.
شێری لەیزەر
شێری لەیزەر خانمە ڕۆژنامەنووس، دەرھێنەر، نووسەر و چالاکوانی دۆزی کوردانی بە ڕەچەڵەک نیوزلەندی و دانیشتووی بریتانیایە. ژنی کانی یەڵمازی کۆچکردوو بوو. نووسەری چەندین بابەتی میدیا و نووسەری چەند کتێبێکە لەسەر کورد.
١٧٧٧
ساڵی ١٧٧٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ڕووداوەکان
١٧٧٧-ویلایەتی جۆرجیا ی ئەمریکا بڕیاری دا بازرگانیی مرۆڤ قەدەغە بکات، کە ئەوەش سەرەتایەک بوو بۆ نەھێشتنی کۆیلایەتی.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٧
1751 – 1800
ماری دو ڤیشی شانرووند
ماری دو ڤیشی شانرووند نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
Marie de Vichy-Chamrond, marquise du Deffand
ڤیرجینیا
ڤێرجینیا (بە ئینگلیسی:Virginia) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکا‌یە کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ریچمۆندە. هەروەها دەزگای هەواڵگری سی ئای ئەی، دەکەوێتە ئەم ویلایەتە. هاوکات بەهۆی لەدایکبوونی یەکەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکا، جۆرج واشنتۆن، ویلایەتەکە بە دایکی سەرۆک کۆمارەکان دەناسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ڤیرجینیا پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
تێخستە
زاراوەی تێخستە یا تێچوو دەتوانێت نیشاندەری دەرگەیەک بێت بۆ ناو سیستەمێک یان ئەوەی نیشاندەری گۆڕانکاریگەلێک بێت کە دەخرێنە ناو سیستەمێکەوە و کردەوەیەک چالاک دەکەن یان دەیگۆڕن. تێچوو چەمکێکی دەرھەستە کە لە مودێلینگ، داڕشتنی سیستەمەکان و وەسوودھێنانی سیستەمەکاندا بەکاردەھێنرێت. زۆرتر دەخرێتە پاڵ زاراوەگەلی‌ترەوە، وەکوو نموونە، گۆڕەکی تێچوو، فاکتۆری تێچوو، نرخی تێچوو، سیگناڵی تێچوو، و ….
١٧٧٨
ساڵی ١٧٧٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧٧٨
1751 – 1800
بڕیارنامەی ٣٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵا لەلایەن زیمبابوییەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٥٩٢ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەفریقا لە ١٩٧٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧١ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
ھۆدارێتی
ھۆدارێتی ئەوەیە کە شتێ (ڕووداو، پرۆسە، یا بارودۆخێک) دەستی بێ لە بەرھەمھاتنی شتێکی تردا. بە شتی یەکەم دەوترێ ھۆ و بە شتی دووەم ھۆکرد یا بەرھۆ. ھۆ تا ڕادەیەک بەرپرسە بۆ ھۆکرد و، ھۆکردیش تا ڕادەیەک ھەڵواسراوە بە ھۆوە. دەکرێ بڵێین ھۆدارێتی پەیوەندیی نێوان ڕووداوێکە لەگەڵ ئەو ڕووداو و دیاردانەی بە دوویدا دێن، وای دابنێن دوو ڕووداو یان پێشھاتی A و B ھەن. ئەگەر B ڕوو دەدات لەبەر ئەوەی کە A ڕووی داوە، ئەوا دەڵێن A ھۆی Bیە، یان B ئاکامی Aیە.
وێنۆک|ئەگەر یەواشێ لە یەکەم دۆمینۆ بدرێ دەکەوێ بە مل دووەمەکە و ئەویش دەخات، دووەمەکەش سێیەمەکە دەخا و ھەر بەم شێوە تا دوایی دەڕوا بەگشتی، یەک پرۆسە چەندین ھۆی ھەیە، کە فاکتۆرگەلی سەبەبی -شیان پێ دەوترێ و، ھەموویان دەکەونە ڕابوردووی پرۆسەکەوە. ھۆکردیش بە نۆبەی خۆی دەتوانێ ھۆ یا فاکتۆری سەبەبی بێت بۆ گەلێ ھۆکردی تر، کە ھەموویان دەکەونە داھاتوویەوە. بەعزە نووسەرێک باوەڕیان ئەوەیە کە لە باری میتافیزیکییەوە ھۆدارێتی لە پێشەوەی تێگەیشتەکانی کات و شوێنە.
«بوونەھۆ» لە بەرامبەر «بەشوێنداھاتن»دا
ئیمپیریستەکان، بەتایبەت دەیڤید ھیووم، دەڵێن: ئەوەی کە مرۆڤ ڕووداوی A بە ھۆکاری ڕووداوی B دەزانێ دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە عادەتی کردووە B بە دوای Aدا ببینێ. ئەگەر تۆپێک بەری تۆپێکی تر دەکەوێ و لە جێی خۆی دەیجووڵێنێ، ئەوە نییە کە جووڵەی تۆپی دووەم لە بەرکەوتنی تۆپی یەکەمەوە سەرچاوکەی گرتبێ، بەڵکوو، لەبەر ئەوەی کە پێشتر مرۆڤ چەندین و چەند جار ئەوەی دیوە کە دوای بەرکەوتنی تۆپێک لە تۆپێکی تر، تۆپە دووەمەکەش دەجووڵێت، یانی لەبەر ئەوەی کە عادەتی کردووە ئەم دوو ڕووداوە بە شوێن یەکترا ببینێ، وا دەزانێ پێویستە بەرکەوتنەکە جووڵەکەی بەدواوە بێ. لە ڕوانگەی ھیوومەوە، بەشوێنداھاتنێ کە بە ھۆی شتێکی ترەوە بێ، لە زاتی خۆیدا، جیاوازییەکی نییە لەگەڵ بەشوێنداھاتنێ کە ھەر تەنیا دوابەدوایییەکی کات و ساتە. کاتێ مرۆڤ جۆرێکی تایبەت لە ڕووداوەکان دەبینێ کە ھەمیشە لە دوای جۆرێکی تایبەتی دیکەدا دێن، عادەتی پێ دەکا و خووی پێ دەگرێ و، لەم عادەتکردنە و خووگرتنەوە، وا دێتە بەر چاوی کە ئەم بەشوێنداھاتنە پێویست و زەروورە. کاتێ شتێ لە شتێکی ترەوە سەرچاوکە دەگرێ و، شتێکیش بە شوێن شتێکی تردا دەردەکەوێ، جیاوازیی ئەم دووانە، لە ڕوانگەی ھیوومەوە، لەوەدا نییە کە پەیوەندێکی ناوەکی، ئەو دوو ڕووداوی یەکەمە پێکەوە دەبەستێ، یا ھۆکارێکی دیاریکراو ھەیە کە بەرھۆ بەدیی دێنێ، بەڵکوو لە واقیعدا، وا دێتە بەر چاو کە ئەم بەشوێنیەکداھاتنە تایبەتەی ڕووداوەکان، شتێ بێ کە ھەمیشە دووپات بێتەوە. یانی ئەوەندە دووپات بووەتەوە کە مرۆڤ سەرلەنوێ دووپاتبوونەوەی بە پێویست و زەروور دەبینێ. بە زمانێکی تر، «بە ھۆی ئەوە کە» ھەمان «بە دوای ئەوە کە» -یه.
سەرچاوەکان
* پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:فەلسەفەی زانست پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
سیستمی ھاوکێشەی ھێڵی
thumb|چەپ| سیستمێکی هێڵی لە سێ نەزانراو و سێ [[ڕووتەخت پێک ھاتووە. خاڵی یەکتربڕینی سێ ڕووتەخت وڵامی شیکارییەکەیە.]] بە کۆمەڵێک کە لە زیاتر لە یەک ھاوکێشەی ھێڵی پێک ھاتبێت سیستمی ھاوکێشەی ھێڵی دەوترێت؛ ئەم ھاوکێشەی کە لە ژێرەوەدا ھاتووە نموونەیەکە بۆ ئەم جۆرە ھاوکێشە:
سیستمێکە لە ٣ ھاوکێشە و ٣ نەزانراوی (x و y و z)  پێک ھاتووە.
سیستمی ھاوکێشەی ھێڵی لە لقێکی بەرینی بیرکاری بە ناوی جەبری ھێڵی خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جەبری ھێڵی پۆل:ھاوکێشەکان
دەرمانی کۆڤید-١٩ دوبارە لێکۆلینەوە
وێنۆک کۆڤید-١٩ دوبارە لێکۆلینەوە یان دوبارە ڕێکخستنەوەی دەرمانی کۆڤید-١٩ لێکۆلینەوە و ڕێکخستنەوەی دەرمانە پەسەندکراوەکانی پێشووترن کە ئامانج دەخاتە سەر دوبارە گەشەپێدانەوەیان بۆ نەخۆشی نوێ و بەھێز بۆ چارەسەری نەخۆشی کۆڤید-١٩ بەشێوەیەکی زانستی گەشە بە دەرمانێکی سەلامەت و کاریگەر دەدرێ دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا ڕێگاکانی تریش وەکوو گەشەپێدانی ڤاکسین بۆ ڤایرۆسی کۆڕۆنا چەندین دەرمانی دژە ڤایرۆسی بەردەست کە پێشووتر بەکارھاتوون و گەشەیان پێدراوە دژی (سارس) ، (مێرس) ، ( HIV ) ، (مەلاریا) دوبارە لێکۆلینەوەیان بۆ کراوە بۆ گەشەپێدانی دەرمان بۆ چارەسەری ڤایرۆسی کۆرۆنا
سەرچاوەکان
پۆل:کۆڤید-١٩ پۆل:کاردانەوە پزیشکییەکان بۆ کۆڤید-١٩ پۆل:لێکۆلینەوە پزیشکیەکان ໂລກຕິດເຊື້ອໄວລັດໂຄໂລນາ 2019
ڕێی خەباتمان
ڕێی خەباتمان یان ڕێی خەبات سروودێکی شۆڕشگێڕانەی کوردییە کە ئاوازەکەی ڕووسییە و لە ڕاستیدا وەشانی کوردیی سروودی کاتیۆشایە و شەھید ئارام لە ڕووسییەوە وەریگێڕاوەتە سەر کوردیی ناوەندی؛ گەلێک ھونەرمەند وەکوو: ئازاد ھەورامی، شەھید ھەڵۆ، شۆڕش قەرەداخی و ھتد ئەم سروودەیان وتووە یان ژەنیوە و ئێستاکانێش لە زۆر یاد و کۆبوونەوەدا دەگوترێتەوە. جوان حاجۆیش سروودی ڕێی خەباتی بە کورمانجی خوێندووە و لە ئاڵبۆمی بەناوی کازاجۆک بڵاوی کردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سروودە کوردییەکان
١٧٧٩
ساڵی ١٧٧٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
کانی قادری سەعدون
کانی قادری سەعدون گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی قادری سەعدون لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی قادری مەجید و لە باشوور لەگەڵ گوندی خۆرنەوازان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سۆفی ڕەزا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەختەمینەی خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەلەکترۆنیک
ئەلەکترۆنیک زانستی لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی تێپەڕبوونی سرێمی کارەبایی (جەریانی ئێلێکتریکی) لە ماددە جۆراوجۆرەکانە.
ئەلەکتڕۆنیک فیزیا، ئەندازیاری و فەنیاری یان تەکنۆلۆژیا لە خۆ دەگرێتە بەر و لەگەڵ حەرەکەتی ئەلیکترۆنەکانی نێو مەواد (مەتریاڵ) و هەڵوڵە (ڤاکیۆم)پێوەندی هەیە. ئەلکترۆنیک لە پێشکەوتنی مڕۆڤ لە ژیاندا شوێنی جیاواز خۆی هەیە و ئەسەری قوڵی لە پێشکەوتنی مڕوڤەکان لە سەرانسەری جیھاندا داناوە. ناسین و پەیا بوونی ئەلیکتڕۆن لە ساڵی ۱۸۹۷ زایینی و داهێنانی گڵۆپی هەڵۆڵە کە سیگناڵەکانی ئەلیکترۆنی بە هێز و یەک تەرەفە دەکرد ، بووە هۆی دەستپێکردنی زەمان و دەورەی ئەلیکتڕۆن و ئەلیکتڕۆنیک. ئەم پێشکەوتنە بە داهێنانی تریۆد (جۆرێک گڵوپی ڤاکیۆم)بە دەستی لی دفارسات داهێنەری خەڵکی ولایەتە یەکگرتووەکان درووست بوو. تریۆد دەبووە هۆی بەهێز کردنی شەپۆلی هەناردەی ڕادیۆکان. تا ساڵی ۱۹۵۰ بەم ڕشتە دەیانگوت فەنیاری ڕادیۆیی چونکە زیاتر بۆ مەبەستی پیشەکانی ڕادیۆ بە کار ئەهێنرا.
ئەلکترۆنیەکان کاریگەری گەورەیان هەبووە لەسەر پێشکەوتنی کۆمەڵگەی مۆدێرن. ناسنامەی ئەلکترۆن لە ساڵی 1897 و دواتر داهێنانی چرایەکی بۆشایی کە بتوانێت هێما بچوکەکانی کارەبایی گەورە و ڕاست بکاتەوە، کێڵگەی ئەلکترۆنی و تەمەنی ئەلکترۆنی کردەوە. [2] ئەم جیاکارییە لە دەوروبەری ساڵی 1906 بە داهێنانی لی دیفهەرست لە تریۆد دەستی پێکرد، کە بە ئامێرێکی نا میکانیکی توانا بە زۆرکردنی کارەبایی سیگنالەکانی ڕادیۆیی لاواز و سیگنالەکانی دەنگ دەدات. تا ساڵی 1950 بوارەکە بە "تەکنەلۆجیای ڕادیۆ" ناودەبرا چونکە کاربەرنامەی سەرەکی دیزاین و تیۆریی گوێزەرە ڕادیۆکان و وەرگرەکان و چرای بۆشایی بوو.
دەستەواژەی "ئەلکترۆنی دۆخی ڕەق" دوای دروست کردنی یەکەم ترانزیستۆر لە لایەن ویلیام شاکلی، واڵتەر هاوسەر براتین، جۆن باردین لە بیل لابس لە ساڵی 1947 دەرکەوت. پاشان لە ساڵی 1959دا موسافت لەلایەن محەممەد عەتەڵا (و هاوکارەکەی داڤۆن کانگ) داهێنراوە. مۆسفێت یەکەم ترانزیستۆری تەواو کۆمپڕات بوو کە دەکرا بچووک بکرێتەوە و بە کۆمەڵ بەرهەم بهێنرێت بۆ مەودایەکی فراوان لە کاربەرنامەکان، کە شۆڕشی پیشەسازی ئەلکترۆنی کرد و ڕۆڵی سەرەکی لە شۆڕشی مایکرۆ ئەلکترۆنیک و شۆڕشی دیجیتاڵدا گێڕا مۆسفێت لەو کاتەوە بووە بە پێکهاتەی سەرەکی زۆربەی ئامێرە ئەلکترۆنییە مۆدێرنەکان و بە بەربڵاوترین ئامێری ئەلکترۆنی لە جیهاندا بەکاردێت.
ئەلکترۆنیەکان بە فراوانی بەکاردێن لە پڕۆسەی زانیاری، پەیوەندی دوور و پڕۆسەی سیگنال. توانای ئامێرە ئەلەکترۆنیەکان بۆ کارکردن وەک کلیلەکان پڕۆسەی زانیاری دیجیتاڵی بەتوانا کردووە. تەکنەلۆجیای بەستینەوە وەک تەختەی خول، تەکنەلۆجیای پاکێجی ئەلکترۆنی و شێوە جۆراوجۆرەکانی تری ژێرخانەکانی پەیوەندی، ئەدای خولەکە تەواو دەکەن و پێکهاتە ئەلکترۆنییە تێکەڵەکان دەکەن بە سیستەمێکی کارکردنی ئاسایی، کە پێی دەوترێت سیستەمی ئەلکترۆنی.کۆمپیتەرەکان یان سیستەمەکانی کۆنترۆل نمونەی سیستەمی ئەلەکترۆنی سیستەمێکی ئەلکترۆنی لەوانەیە بەشێک بێت لە سیستەمێکی ئەندازیاری تر یان ئامێرێکی وەستاو. تا ساڵی 2019، زۆربەی ئامێرە ئەلکترۆنیەکان پێکهاتەی نیمچە گەیەنەر بەکاردەهێنن بۆ بەڕێوەبردنی کۆنترۆڵی ئەلکترۆنی. عادەتەن، ئامێرە ئەلەکترۆنیەکان پێکدێن لە خولەکان کە پێکدێن لە نیمچە گەیەنەرە چالاکەکان لەگەڵ توخمە ناچالاکەکانی تەواوکەر. خولگەیەکی ئاوا بە خولگەی ئەلکترۆنی وەسف دەکرێت. زانستی ئەلکترۆنی مامەڵە لەگەڵ خولگە کارەباییەکان دەکات کە پێک دێت لە پێکهاتە کارەباییە چالاکەکان وەک چرای بۆشایی، ترانزیستۆر، دیۆد، خولگە یەکخراوەکان، ئەلکترۆنی بینایی، و هەستەوەرەکان، پێکهاتەی کارەبایی پاسکیلی مۆبایل و تەکنەلۆجیای پەیوەندی ناوەکی.
مەدارەکانی ئەلکترۆنی
مەدارەکانی ئەلکترۆنیک بەکاردێت بۆ ئەرکە جۆراوجۆرەکان. داواکارییە سەرەکیەکانیان بریتین لە:
هەرکام لەم کاربەرنامانە مامەڵە لەگەڵ بواری ئەلەکترۆموگناتیسی و تەزووی کارەبایی دەکەن. هەرچەندە وزەی کارەبایی لە ساڵانی کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم بۆ گواستنەوەی پەیامەکان بە تەلەفۆن و تەلەگراف بەکارهاتووە، بەڵام زۆربەی زانستی ئەلکترۆنی پاش بەرهەمهێنانی ڕادیۆ دروست بووە لە سەیرکردنێکی سادەدا دەتوانرێت سیستەمێکی ئەلکترۆنی دابەش بکرێت بۆ سێ بەش:
مێژووی پێکهاتە ئەلیکترۆنیەکان
چرای بۆشایی یەکێک بوو لە یەکەم پێکهاتەی ئەلکترۆنی لە پیشەسازی ئەلکترۆنی تا ناوەڕاستی 1980کان (8) لەو کاتەوە، پێکهاتەکانی نیمچە گەیەنەر دەستیان بەسەر زۆربەی جیهانی ئەلکترۆنیدا گرتووە. هەرچۆنێک بێت، چرای بۆشایی هێشتا لە هەندێک ئامێردا بەکار دەهێنرێت وەک توانا بەرزەکانی رادیۆ، چرای تیشکی کاتدیک، کەرەستەی دەنگی تایبەت، ئامپلی فایەری گیتار و هەندێک ئامێری مایکرۆوەیڤ. [9] دواتر، کاتێک مایکرۆ ئەلکترۆنیک پێش کەوت، پارچەکان بچووک بوون و بوون بە شێوەی مۆدێرن. ئەمڕۆ، خولەکان بە زۆری لە دۆخی هاردوێر و بەکارهێنانی مایکرۆکۆنترۆلەرەکان یان پارچەی ئێف پەیج و پێشکەوتنی زیادکراویان کاری سۆفتوێرەکان جێبەجێ دەکرێت.
جۆرەکانی خولگەی ئەلکترۆنی
خولەکانی ئەلکترۆنی دەتوانرێت دابەش بکرێن بۆ دوو گرووپ: ئەنالۆگ و دیجیتاڵ. ئامێرێکی ئەلکترۆنی لەوانەیە لە گرووپێک یان تێکەڵەی ئەم دوو گرووپە ئۆربیتاڵانە پێکبێت. زۆربەی ئامێرە ئەلکترۆنییە ئەنالۆگییەکان وەک وەرگری ڕادیۆ لە تێکەڵەی فرە خول پێک دێت. سێرەکانی ئەنالۆگ مامەڵە لەگەڵ چەند ئاستێکی جۆراوجۆری (و بەردەوام) ڤۆتاژ دەکەن. خولگە دیجیتاڵیەکان تەنها دوو ئاستی ڤۆڵتاژیان هەیە کە تێیدا پێناسە کراون. خولگەی دیجیتاڵ بەلایەنی کەمەوە یەک پارچەی دیجیتاڵ لە تەنیشت پێکهاتەکانی تر پێک دێت. لەم جۆرەدا، ناوکی خولەکە مایکرۆپرۆسیسەر یان مایکرۆ کۆنترۆلکەر یان ئای سی کە پەیوەندی هەیە بە دووبەرەکی (یان دیجیتاڵ) و هێما بەردەوامەکانی (یان ئەنالۆگ) لە یەک کاتدا یان بەجیا. سێرەکانی ئەنالۆگ تەنها پێکهێنەری نادیجیتاڵن وەک خانەدانەکان، بەرگریکارەکان، گەیەنەریەکان، هتد. دروست کراون کە تەنها بە نیشانەی ئەنالۆگ کار دەکەن. دابینکردنی هێز یان پاتری ڕۆڵی پەمپی چالاککەری خولەکە دەبینێت، کە دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئێستا بە توانای خولەکەوە بڕوات و بە پارچەکانەوە تێپەڕێت بۆ ئەگەری کەمتر. ئێستا تەنها لە خولێکی داخراودا دامەزراوە، ئەگەر لە یەک شوێندا لە دووری خولەکەوە دابەزێت، ئەوا ئەم شوێنە دەبڕدرێت. ئەمە بە خولێکی کراوە ناودەبرێت. ئەگەر بەبێ هیچ بەشێک سێرەکە دابخەین و هەردوو سەرەکەی سەرچاوەی ڤۆڵتاژەکە بە هەمان وایەرەوە ببەستینەوە لە ئەنجامی ئەم ڕووداوە و بەپێی یاسای ئۆهم بەهۆی بەرگری سفرەوە لێشاوی بێکۆتایی ڕابردووی وایەرەکە و هێزی دابینکردن و وایەرەکە دەسوتێت ئەمە بە خولێکی کورت ناودەبرێت.