cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یورانۆس
ئەم گەڕەستێرە لە ١٣ی ئازاری ساڵی ١٧٨١دا لەلایەن ڤیلیام ھەرشلی ئەستێرەناسەوە دۆزراوەتەوە ،بەچاو بەئەستەم دەبینرێت. جووڵانەوەی بەدەوری خۆردا لە ٨٤ ساڵ و ٧،٤٥ ڕۆژدا یەک خول تەواو دەکات ،لە ١٠ کاتژمێر و ٤٢ خولەکدا جارێک بەدەوری خۆیدا دەخولێتەوە ،تیرەی ھەسارەی ئۆرانۆس ٢٤٨٤٠ کیلۆمەترە ،خێراییەکەی ٦،٥ کیلۆمەترە لە چرکەیەکدا.
پۆل:ھەسارەناسی پۆل:کۆمەڵەی خۆر پۆل:ئورانوس
٨٧٤ (ژمارە)
٨٧٤ (هەشت سەد و حەفتا و چوار) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٧٣ و ٨٧٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
خزمەتگوزاری ئابووری ئێچ پی
یەکێکە لە خزمەتگوزییەکانی کۆمپانیای ئێچ پی لە بواری تەکنۆلۆژیای زانیاری.
سەرچاوە
پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی لە ١٩٦٢ دامەزراون
٨٨٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠١
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠١ پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١٩ و ٢١ی ئابی ٢٠٠١، لەنێوان ڕیال مەدریدی پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٠-٢٠٠١ و ڕیال سەرەگۆسای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٠-٢٠٠١ بەڕێوەچوو.
لەئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بەئەنجامی ٤-١ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری شەشەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.
سەرچاوە
پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
بڕیارنامەی ١٢٥٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٩ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
بەربەستنی ویکیپیدیا لە تورکیا
وێنۆک|یەکەم لۆگۆی ویکیپیدیای تورکی دوای بەربەستکردنەکە. لە ساڵی ٢٠١٧دا ویکیپیدیا بە تەواوی ویکییەکانییەوە لە وڵاتی تورکیادا داخرا. کاربەدەستانی تورکیا لە ٢٩ی نیسانی ساڵی ٢٠١٧دا دەستیان ھاویشتە ئەم کارە. ئەم ڕووداوە بە شوێنی ھەوڵی کودەتا لە تورکیا (٢٠١٦) و ریفراندۆمە دەستوورییەکەی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٧دا ڕووی دا.
سەرچاوەکان
پۆل:ویکیپیدیا پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مێژووی ویکیپیدیا
٨٨٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کۆمەڵەی بەکۆتایی
لە بیرکاریدا، کۆمەڵەی بەکۆتایی یان کۆمەڵەی دواھاتوو کۆمەڵێکە کە ژمارەیەکی بەکۆتایی ئەندامی ھەیە. بۆ نموونە:
٥ ئەندامی ھەیە. بە کۆمەڵێک کە بەکۆتایی نەبێت، دەوترێت کۆمەڵی دوانەهاتوو یان کۆمەڵی بێکۆتایی. بۆ نموونە کۆمەڵەی ژمارە تەواوەکان، کۆمەڵێکی بێکۆتایییە:
سەرچاوەکان
پۆل:تیۆریی کۆمەڵە پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
٨٧٥ (ژمارە)
٨٧٥ (هەشت سەد و حەفتا و پێنج) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٧٤ و ٨٧٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
دیتسڤیل، ئەلاباما
دیتسڤیل شارۆچکەیەکە لە کەرتی ئێلمۆر، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬١٥٤ کەس بووە. ڕووبەری ١٢٫١٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٩٤٫٩٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
خزمەتگوزاری جیھانی ئای بی ئێم
یەکێکە لە خزمەتگوزارییەکانی کۆمپانیای ئای بی ئێم لە بواری تەکنۆلۆژیای زانیاریدا.
سەرچاوە
پۆل:پۆل:ئای بی ئێم پۆل:ئای بی ئێم
سنووری چین-مەنگۆلیا
وێنۆک|نەخشەی مەنگۆلیا، لەگەڵ چین لە باشوور سنووری چین و مەنگۆلیا سنووری نێودەوڵەتی نێوان چین و مەنگۆلیایە. لە ڕۆژاوا بۆ ڕۆژھەڵات لە نێوان دوو سێ خاڵەکەدا لەگەڵ ڕووسیا بە درێژایی ٤٦٣٠ کم (٢٨٨٠ میل) دەڕوات، زۆربەی ڕووبەری سنوورەکەی لە بیابانی گۆبیدایە. چوارەم درێژترین سنووری نێودەوڵەتییە لە جیھاندا.
بازرگانیکردن بە سێکسەوە
ژن و کچانی مەنگۆلی و چینی لە دەرەوەی سنوورەکان بازرگانییان بە سێکسەوە دەکرێت. مینی گەورە و ئۆپەراسیۆنە پیشەسازییە قورسەکانی دیکە ھەن کە دەکەونە ناوچەی سنوورییەوە کە ھێزی کاری گەورەی پیاوی گۆشەگیر لەخۆدەگرن؛ ئەم شوێنانە، لەوانەش ئەوانەی لە کۆگاکانی خەڵوزی تاڤان تۆلگۆیدان، خاڵی سەرەکی بوون بۆ لەشفرۆشی و بازرگانی سێکسی.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری چین-مەنگۆلیا
ئەندازەی کێری مرۆڤ
پەراوێز
پۆل:کێر
جەھەنەم
thumb|کێشراوەی دەستی فرا ئانجێلیکۆ لەسەر جەھەنەم|350px|چەپ
جەھەنەم شێوەی تەعریب کراوی وشەی گێھینۆمە کە لە زمانی عیبری دا ھەیە و بە مانای دۆڵی کووری ھێنۆمە. ئەو دۆڵە لە شاری ئۆرشەلیم و لە باشووری چیای زایۆن ھەڵکەوتووە، لە کۆن دا ئەو شوێنە جێگای سووتاندنی پاشماوەکانی زبڵی شارەکە بوو و دواتر خەڵکانی ناوچەکە، بە پێی باوەرەکانی خۆیان، تەرمی ئەو کەسانەی کە لە بەخشینیان لە لایەن خواوە نائومێد دەبوون، لەو شوێنەیان دەسووتاند. بۆ نموونە ئەو کەسانەی خۆیان دەکوشت.
ئەو شوێنە ھەروەھا، جێگای ئەو کەسانەی قەومی بەنی ئیسرائیل بوو کە ئایینی کەنعانی و فنیقییان ھەبوو و پەیکەری خواکانیان، وەکوو: مۆلۆخ و بەعلیان لەوێ درووست کردبوو و پەرستشیان دەکرد.
بەڵام بەرە بەرە نەزانی پەرەی سەند و بوو ھۆی دەرەنجامی قیزەوەن. ئەوان دەستیان کرد بە قووربانی کردن لەو شوێنە و ڕۆژێ کابرایەک بە ناوی ھینۆم، مناڵەکەی خۆی لەو شوێنە قووربانی کرد، و لەو کاتەوە ناوی ئەو شوێنەیان کردە «دۆڵی کووری ھینۆم»
وێنۆک|دۆڵی ھینۆم لە ١٩٠٠دا
سەرچاوەکان
پۆل:میتۆلۆژیای ئیبراھیمی
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٢
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٢ پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١٨ و ٢٥ی ئابی ٢٠٠٢، لەنێوان یانەی ڤالەنسیای پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠١-٢٠٠٢ و دیپۆرتیڤۆ لاکۆرونیای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠١-٢٠٠٢ بەڕێوەچوو.
لەئەنجامدا دیپۆرتیڤۆ لاکۆرونیا توانی بەئەنجامی ٤-٠ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی ھەردوو یارییەکە بۆ جاری سێیەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.
سەرچاوە
پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
شارستانی فەراھان
شارستانی فەراھان یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزیی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری فەرمەھینە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦ بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران بەرامبەر لەگەڵ ٢٨،٩٩٤ کەس بووە.
جوگرافیا
شارستانی فەراھان لە ناوەندی پارێزگای مەرکەزی ھەڵکەوتووە.
زمان
زۆرینەی خەڵکی شارستانی فەراھان بە زمانی فارسی دەدوێن. لە دێیەکان فارسی بە زارێکی خاس قسەی پێدەکرێت. زمانی تورکی بە زاری خەلەجی یەکێکی تر لە زمانەکانی شارستانی فەراھانە کە لە تەلخاب و خەلەجستان قسەی پێدەکرێت. لە ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوا وەکوو دەستجان و ڕاستگەردان بە زمانی ئازەری قسە دەکەن. ھەروەھا لە دێھاتی کودزەر بە دوو زمانی فارسی و ئازەری قسه دەکەن.
ئایین
خەڵکی شارستانی فەراھان موسڵمانن و زۆربەیان لە ئیسلام و ئایینی شیعە پەیڕەوی دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی پۆل:شارستانی فەراھان پۆل:شارستانەکانی ئێران
بڕیارنامەی ١٢٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٥٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣ی ئابی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٣٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٩ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
باغچەمیشە
باغچەمیشە گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی سەفاخانە، ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
٨٨٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئیندرا
یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا.
سەرچاوە
پۆل:دامەزراوەکانی سالی ١٩٩٣ لە ئیسپانیا
٨٧٦ (ژمارە)
٨٧٦ (هەشت سەد و حەفتا و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٧٥ و ٨٧٧.
٨٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بەرزەخ
بەرزەخ وشەیەکی عەرەبییە، بە مانای شتێکە کە لەنێوان دوو شتی تر بێت و لە تێڕوانینی زانایانی ئیسلام بە جیھانێک دەگوترێت کە لەنێوان ئەم جیھانە و جیھانی دوایییە (قیامەت). ھەروەھا بە جیھانی بەرزەخ، جیھانی خەیاڵیش دەگوترێت.
چۆنیەتی جیھانی بەرزەخ
چۆنیەتی بەرزەخ، وەکوو جیھانی نەفسی موجەڕەد (بەتاڵ)ی تەوات لە ماددەیە، یانی (ماددە) یان (شت) نییە بەڵام تایبەتمەندییەکانی ماددەی ھەیە وەکوو چۆن و چەند ئەوەی ھەیە، واتا قەبارە، سنوور، ڕەنگ، شێواز و دەنگ وەکوو جیھانی خەوە.
بەرزەخ لە قورئان دا
وشەی بەرزەخ ٣ جار لە قورئاندا ھاتوە: لە سوورەتی المؤمنون ئایەتی ١٠٠ و سوورەتی الفرقان ئایەتی ٥٣ و سوورەتی الرحمن ئایەتی ٢٠. لە ئایەتەکانی قورئان بە ڕوونی دەردەکەوێ کە وا جگە لە دونیای قیامەت کە حیسابی ھەموو کەس تێیدا جیا دەکرێتەوە، جیھانێکی تر ھەیە کەوا نێوان ئەم جیھانەو جیھانی دوایییە کە بەرزەخی پێی دەترێ.
بەھەشت و جەھەنەمی بەرزەخی
جگە لە بەھەشت و جەھەنەمی قیامەت، بەھەشت و جەھەنەم لە بەرزەخیش ھەیە، کە (خلود) یان ھەتایی بوونی تێدا نییە، بەڵکوو تەواو دەبێت و تەنیا تا ڕۆژی دوایی درێژەی ھەیە.
٨٧٧ (ژمارە)
٨٧٧ (هەشت سەد و حەفتا و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٧٦ و ٨٧٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
دیکەیتەر، ئەلاباما
دیکەیتەر (، ) شارێکە لە کەرتی مۆرگان، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٥٬٦٨٣ کەس بووە. ڕووبەری ١٥٦٫٦١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٣٥٥٫٥٥ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:ناوەندی شارستانەکانی ئەلاباما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢١ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
تۆزی چیلی
بەشێوەیەکی گشتی لەهەموو جیهان هەر بە بیبەر بانگ دەکرێت ،هاڕاوەیەکی بەربڵاوی چێشتخانەکانە بە تایبەت لە وڵاتانی مەکسیک و کۆریا و چیلی و چین و تایلەند.
بیبەری تون زۆڕ جۆڕی هەیە کە بەناوی جیا بانگ دەکرێن ئەمیش بەهۆی ئەو پێک هاتە جیاوازانەی لەگەڵی تێکەڵ دەکرێن لەکاتی دڕووستکردنی دا،وەک بیبەرەکانی سوور و سەوز و ڕەش و زەیتونی،لەناوە جیاوازەکانیشی ئانچۆ و ژاڵەپینۆ و نیومەکسیکۆ وپاسێڵڵا.
سەرەتای پەیدابوونی بیبەری چیللی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەکانی بەر لەزایین لە ناوچەکانی مەکسیکی ئەمڕۆ ۆ چیللی،لە ساڵی ۱۸۹٤بۆیەکەم جاڕ نیشانەی بازڕگانی تایبەتی وەرگرت و بەشێوەیەکی فەرمی بازڕگانی پێکرا.
هەندێک تێبینی
پۆل:بەھارات پۆل:وتارە ھەتیوەکان
قەڵەم
وێنۆک|پێنووسی ئاسمانی قەڵەم یان پێنووس کاڵایەکە بۆ نووسین بەکاردێت.
مێژوو
سەرەتا پێنووس لە شێوەیەکی زۆر ساکارەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە ١٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا مرۆڤەکان بەردیان وەک پێنووس بەکارھێناوە و لەسەر دیواری ئەشکەوتەکان پێیان نووسیوە. لە ٧٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا میصریەکان جۆرە پێنووسێکیان دروست کرد کە لە داری قامیش دروستدەکرا و لە ناوەوە کون بوو سەرەکەیان تیژ کردبوو و ھەرکاتێ بیانویستایە بنووسن مرەکەبیان دەکردە ناو کونەکەوە. لە سەدەی حەوتەمدا خەڵکی دەستی کرد بە بەکارھێنانی پێنووسی پەڕی کە لە پەڕی باڵندە دروستیان دەکرد و نووکەکەیان دەکردە نێو مەرەکەب و زۆر بە ئاسانی شتی پێ دەنووسرا. لە سەدەی دەیەمدا خەڵک دەستی بە بەکارھێنانی پێنووسێکی نوێ کە مرەکەبەکەیان لە ناو پێنووسەکەدا گیریکردبوو ئەمەش وای دەکرد ھەرکاتێ بیانویستایە بنووسن نووکی پێنووسەکەیان دابنایە دەستی دەکرد بە نووسین و ئەمەش شێوازێکی زۆر باشبوو. لە ساڵی ١٩٣٨ زانایەک بەناوی (لاسزلۆ بیرۆ) توانی پێنووسی تۆپ دروست بکا کە لە کوردەواریدا بە (سپرا) ناسراوە ئەمە شتێکی زۆر باشتربوو لەبەرئەوەی مرەکەبەکە بە شێوازێکی گەورە دەھاتە دەرەوە. لە ساڵی ١٩٦٥ پێنووسی ئاسمانی دروست بوو کە دەتوانێ لەژێر ئاودا بنوسێت و ئێستاش کەشتیوانە ئاسمانیەکان ئەم جۆرە پێنووسە بەکاردێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ پۆل:ئامێرەکانی نووسینگە
بەرخۆر
لە ئابووردا، بەرخۆر (بەر "بەرھەم، داھاتی زەوی" + خۆر "ڕەگی ئێستای چاوگی خواردن، ئەوەی کە ئەخوا") دوایین بەکاربەری بەرھەمە. دوایین بەو مانایە کە بەرخۆر بەرھەمی بۆ ئەوە ناوێ کە شتی تری لێ ساز کا و بیفرۆشێتەوە، بەڵکوو بۆ کاری تایبەتیی خۆی کەڵکی لێ وەرئەگرێ.
بەرخۆر ئەو کەسەیە وا کاڵا و ڕاژەی بەرھەمھێنراو ئەکڕێ و بە کاری ئەبا. ئەو کەسەیە کە پارە خەرج ئەکا. کەوابوو، بەرخۆران ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان ھەیە لە سیستەمی ئابووریی وڵاتاندا. ئەگەر داواکارییەکانی بەرخۆران نەبێ، بەرھەمھێنەرانیش واز لە بەرھەمھێنان دێنن، چونکە یەکێ لەو شتە سەرەکییانەی کە ھانیان ئەدا بۆ بەرھەمھێنان ئەوەیە کە بەرخۆران بەرھەمەکەیان لێ بکڕن. ھەروەھا بەرخۆر یەکێ لە ئەڵقەکانی زنجیرەی دابەشییە.
پۆل:بیردۆزی بەرخۆر پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
ویل فیرێل
وێنۆک|ویل فیرێل جۆن ویلیام "ویل" فیرێل (لەدایکبووی ١٦ی تەمموزی ١٩٦٧) ئەکتەری ئەمریکی، کۆمێدیاکار، بەرھەمھێنەر و نووسەرە. لەساڵی ١٩٩٥ بۆ یەکەمینجار لەفیلمی (A Bucket of Blood) بەشداریدەکات. سەرەتای سەرکەوتن و ناسراوی ئەو بۆ بەرنامەی تەلەفزیۆنی کۆمێدی (Saturday Night Live) دەگەڕێتەوە کە لەماوەی ١٩٩٥ تاکو ٢٠٠٢ پێشکەشکاری ئەو بەرنامەیە بووە.
باشترین فیلمەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:زیندووان پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:سەرۆکی تۆپی پێ و وەبەرهێنەرانی ئەمریکی پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی یو ئانبێرگی ئێس سی بۆ پەیوەندییەکان و ڕۆژنامەوانی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:سەرۆکی تۆپی پێ و وەبەرھێنەرانی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
بڕیارنامەی ١٢٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣ی ئابی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی تیمۆری ڕۆژھەڵات. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٣١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:تیمۆری ڕۆژھەڵات لە ١٩٩٩ پۆل:ئیندۆنیزیا لە ١٩٩٩
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٣
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٣ پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٢٤ و ٢٧ی ئابی ٢٠٠٣، لەنێوان ڕیال مەدریدی پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٢-٢٠٠٣ و یانەی ڕیال مایۆرکای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٢-٢٠٠٣ بەڕێوەچوو.
لەئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بەئەنجامی ٤-٢ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری حەوتەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.
سەرچاوە
پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
٢٠٢٢ لە کوردستان
کوردستان لە ٢٠٢٢ ئەو ڕووداو و لەدایکبوون و مردنانەی لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٢ لە کوردستان ڕوویان داوە بە تایبەت ئەوانەی دەنگدانەوە و کاریگەری زۆری لەسەر کوردستان ھەبووە پێڕست دەکات.
مردنەکان
٦ی ئازار: ئیمان سامی مەغدید ناسراو بە ماریا، ٢٠ ساڵ، چالاکوانی مافەکانی ژنان و تیکتۆر، کوشتن بە دەمانچە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردنەکان لە ٢٠٢٢
گریمانەی بەتاڵ
گریمانەی بەتاڵ بەگشتی بەڕاست دادەنرێت تاوەکوو بەڵگە بەدەست دەخرێت کە وانەبێت. لە ئاماردا بە ھێمای (H0) کە بە ئینگلیزی بە H-naught واتە گ-بەتاڵ دەخوێنرێتەوە. یەکێ لەو پێوەرانەی بەکاردێ بۆ سەلماندن یان ڕەتکردنەوەی گریمانەی بەتاڵ پێوەری p-value واتە نرخی-پی'ـە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامار
٨٧٨ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
خانەی ئامانج
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بڕیارنامەی ١٢٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٢٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئابی ١٩٩٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٠٣٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٩ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ١٩٩٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
ناسیۆنالیزم
250px|چەپ|وێنۆک
تاقمێک ناسیۆنالیست دەدرێنە پاڵ چەمکی وەک خەڵک و گەل. لەو پەیوەندییەدا ناسیۆنالیزم لەگەڵ وشەی ڕەگەزپەرستی بە یەک واتا دێن. بەیەک واتا ھەڵسەنگاندنی ناسیۆنالیزم و ڕەگەزپەرستیی بەیەکەوە لەگەڵ لیبڕالیزم و دەوڵەتێکی نەتەوەیی کە تێیدا یاسا حاکمە بە ھەڵە لەگەڵ ئەو تاقمە کە بەنێوی خەڵکێک ڕێگایەکی چەواشەکارییان بە دوور لە نەریتی وەک ئەرک و ماف بۆ گەلێک گرتبێتە بەر بۆ ئەوەی کە خەڵکێک بە گشتی پێی تاوانبار بکرێت لە قەڵەم بدرێن، لێرەدایە کە دەبێ ئەو تاقمە کە ھەموو نەریتی مافخوازی ڕەوای گەلێک بە ھۆی توند و تیژی چەواشە دەکەن لەگەڵ گەلێک بە گشتی کە داوای ڕزگاری خۆی لە ژێر دەستی دەکا جیا بکرێنەوە.
ڕاھێنان و پەرە پێدانی فۆلکلۆر وەک بەرھەمی خۆشەویستیی و نەتەوایەتیی ڕەوتێکی پاش سەدەکانی ١٧ و ١٨ زایینییە. ئەو دونیا خۆشەویستە خەیاڵاوییە لە چاوپێداخشانێک بە ڕابردوویەکی دوور وەک بنەمایەک بۆ سەلماندنی ڕاستەقینەبوون و دەستکرد نەبوونی ئەو مێژوویە دا دەبیندرێتەوە. لە زۆربەی ئەو وڵاتانەدا کە ئەو ھەستە توانراوە ئاوێتەی ناسیۆنالیزم بکرێت، ڕاھێنان و ناساندنی فۆلکلۆر بۆتە لەنگەرێک بۆ بە ھێزکردنی کۆمەڵگای ئەو وڵاتانە. ئەوەش دەگەڕێتەوە سەر ئەو وڵاتانەی کە بوونیان وەک وڵاتێکی سەربەخۆ لە ساڵەکانی نێو سەدەی ١٨ دا وەک ئاڵمان، فینڵاند، نۆڕوێژ نەناسرابوون. لەو جێیانە فۆلکلۆر وەک کۆڵەکەیەک بۆ بووژاندنەوەی فەرھەنگی نەتەوایەتی بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی سەربەخۆ کەسایەتێکی بەرچاوی بوو. لە ماوەی سەدەی ١٩ی زایینی دا فۆلکلۆر ھەر نەخشی ئەو کەسایەتییەی گێڕاوە و بۆتە ھۆی ئەوە کە بەرھەمی ئەدەبی بکرێتە میراتێکی مێژوویی بۆ پاراوکردنی زمان لە کۆماری ئیرلەند و ھەروەھا لە زۆر وڵاتانی ئەفریقایی دا. بەڵام لە سوید فۆلکلۆر لە ڕەوتی ناسیۆنالیزمدا بەو ڕادەیە کەڵکی لێوەرنەگیراوە. تا ئەو جێگایە ھێمای ویکینگەکان و گوستا و واسا گوستاو ئادۆڵف و کاڕڵی دوازدە ئەو خەیاڵانەیان وەک ھێمایەکی نەتەوایەتی تا ڕادەیەک بۆ ھەڕێم و مەڵبەندی تایبەتی وەدیھێنا؛ و تا ئەو جێگایە کە ئەو ھێما ھەرێمییانە توانیان نوێنەرایەتی تا پلەی نەتەوایەتی لە ئەستۆ بگرن، بۆ وێنە سازکردنی ڕەواڵەتێک لە دیمەنی مەڵبەندی دالارنا وەک شوێنێکی کە زۆرتر سوید بوونیان پێوەدیارە.
ناسیۆنالیزم لەو وڵاتانەی کە دوورگەن زۆرتر لە دەوری لاوژە وەک فۆلکلۆر ھاتۆتە گۆڕێ. لە ئایسلاند بە پێچەوانەوە، ناسیۆنالیزم لە سەر بنەمای ئەدەبییاتی چیرۆکی سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست وەک فۆلکلۆر ھاتۆتە گۆڕێ، چونکە فۆلکلۆری باوی سەرزاران بە ھێند نەگیرابوو و بە پێچەوانەوە ئەو بەیت و باوانە کراونە بنەمایەکی نزمی پلەی فەرھەنگیی.
مێژووی ناسیۆنالیزم
ھێندێک دەڵێن کە ناسیۆنالیزم درێژەی نیشتیمانپەروەریی و ھاوتەمەنی مرۆڤایەتییە، ھێندیکیش دەڵێن کە لەگەڵ ناسیۆنالیزمی مۆدێرنی سەدەی ١٦ی زایینی و ھێندێکیش لەوە دەدوێن کە وێڕای ڕۆشنگەریی و شۆڕشی فەڕەنسیی بەدیھاتووە. ناسیۆنالیزم بوو بە چەکێک دەدەست لیبڕاڵەکاندا بە مەبەستی ڕووخانی سیستەمی ئیمپریالیستی کۆنی پادشایەتی و گێڕانەوەی دەسەڵات بۆ لێھاتووەکانی ناوخۆ یان خەڵکی خۆ لە ئەورووپا. بە داخەوە ھەر زوو ناسیۆنالیزمێکی دواکەوتووانە ھاتە گۆڕی بە پێچەوانەی شێوەیەکی پێشکەوتوانە و بە پێوەری ئاوەزمەندانە.
بەگشتی
ئاستەنگێ لە ناسیۆنالیزمدا بەدیدەکرێت کە ئەگەری دژایەتیکردنی تاقمێک وەک کۆ لەگەڵ فەرھەنگەکانی دیکە لە ناوخۆ یان دەرەوەی وڵاتدا بکرێ. ناسیۆنالیزم ھەولی خۆڕاگرتنی لە سنوورەکانی خۆیدا دەدا تەنانەت کەمایەتییەکانیش ھەر لەوسنوورەدا ڕادەگرێ. وەک فڕانکۆ لە ئیسپانیا کە لەوێ دیمان چۆن باسکەکانی وەک خەڵکێکی جیاواز نابووە ژێر گوشار بۆ ئەوەی کە خەڵکی باسک لەو سنوورە بەرتەسکەدا ئاسمیلە بکا فەرھەنگ، نەریت، زمان، و ئاڵای ئەوانی نایاسایی لە قەڵەم دا و قەدەغەی کردن.
پرەنسیپی نەتەوایەتی
جاروبار پرەنسیپە نەتەوایەتییەکان وەک کەرەستەیەک کەڵکیان لێ وەرگیراوە، ئەگەرچی مەبەستێک بووە کەم یان زۆر دادپەروەرانە بەڕێوە چووە، بەڵام تا ڕادەیەکیش ئاوێتەی نادادپەروەریی بووە، جا نەک ھەر لەگەڵ ئەڵمانیا بگرە لەگەڵ ئەو ھەرێمانەی کە ھی دانیمارکییەکان بووە لە schleswig-holstien و لە دانیمارک جودا کراونەوە.
لیبڕاڵ ناسیۆنالیزم
لیبڕاڵ ناسیۆنالیزم چەشنێک لە ناسیۆنالیزمە کە لەو دوایانەدا لەلایەن فەیلەسووفەکانی سیاسەتمەدار پشتیوانی لێکراوە و سەلماندوویانە کە وەک دەڵێن دژایەتیی لەگەڵ خەڵکی دیکەی پێوە دیار نییە بەتایبەت ئەگەر لەگەڵ نەریتی لیبڕاڵەکان وەک ئازادی، یەکتر قبووڵکردن، یەکسانیی، و مافی تاک ئاوێتە بکرێن. ئێرنست ڕێنان (١٨٨٢) و جۆن ستیوارت میڵ (١٨٦١) کە خۆیان وا دیاربوو پێشوو لە ناسیونالیستەکان بوون. لیبڕاڵ ناسیونالیستەکان بەزۆریی لە بایەخەکانی نەتەوایەتی بەرگریی دەکەن و لە سەر ئەو باوەڕەن کە ھەر نەتەوەیەک دەبێ پێناسەی نەتەوایەتی خۆی بێ تا بتوانێ وەک مرۆڤێک کە خاوەن ھەموو تایبەتمەندییەکانی خۆیەتی بژی. ژیانێکی سەربەخۆ کە لیبڕاڵ دیموکراتەکان داوای دەکەن بۆ پێناسەی نەتەوایەتی بە مەبەستی وەگەڕکەوتنی کۆمەڵگایەکی بێ تیکھەڵچوون و تەنگەژە بە پێویست دەزانن.
پەڕگە:تێبینی وەرگێڕ
١;(با بزانین شۆوینیزم، ئەو وشە لە کوێوە ھاتووە. دە زەمانی ناپلئۆن دا فەرمەندەیێکی نیزامی لێھاتوو بووە بە نێوی nicola chauvoni کە دە شەڕەکان دا نیشتیمان پەروەرێکی یەکجار زۆری لە ڕاست فەڕانسە لەخۆی نیشانداوە و لەودەمەوە ئەو وشەیە سەریھەڵداوە و بەدوای شەڕی دووھەمی جیھانی دا لە لایەن ستالینیستەکان کراوەتە تاوان بۆ ئەو گەلانەی کە داوای سەربەخۆیی یان دەکرد، و لە لایەن چەپەکانی گەلی سەردەست لە ئێرانیش کراوەتە تاوانێک دە فەرھەنگی سیاسیدا). تێبینی وەرگێڕ٢: ھەر ئەوەی ئێستا کە دەرحەق بە گەلی کورد لە سێ بەشی داگیرکراوی کوردستان واتە ئێڕان، تورکییە، سوورییە دەکرێ کە کەس ئەو داگیرکەرانە بە شۆوینیزم ناناسێ بەڵام بزاوی ڕزگاری خوازی کورد بە ناسیۆنالیزم ئەویش وەک تاوان لە قەڵەم دەدرێ.
Ernest Renaن(٢٨/٢/١٨٢٣–١٢/١٠/١٨٩٢) یەکێک لە فیلسوفە بە ناوبانگەکانی. فەڕانسەیە کتیبێکی بە نێوی‎(ژیانی مەسیح) دە ساڵی ١٨٦٣ دا نووسیویێ، ئەو کتێبە بوو بە ھۆی دمەقڕەیەکی زۆر لەمەڕ وەیکە دەو کتێبەدا مەسیحی وەک ئینسانێکی مێژوویی نەک وەک کوڕی خودای و کتێبی ئینجیل یشی بە کتێبێکی ھاسایی وەک ھەموو کتێبەکانی دیکە کە سەرچاوەیەکن بۆ مێژوو ناساندبوو کە ڕەخنەگرتنی لێیان بە ڕەوا دەزانی، کە ھەر ئەو ھەڵوێستە بوو بە ھۆی تووڕەبوونی دەستەڵاتدارانی کلیسای کاتولیکەکان. بەڵام بەناوبانگ بوونی Renan زۆرتر دەگەڕیتەوە سەر تاریفی ئەو لە nationواتە نەتەوە کە ئەو دە کتێبێکی خۆیدا بەنێوی ”Ques-ce quune nation ”دە ساڵی ١٨٨٢ دا دژ بە تاریفی ئاڵمانی لە nation کە لە سەر بنەمای وەک ڕەواڵەت، زمان، نووسراوە، لە جیاتی بایخدان بە ویستی ژیانی ھاوبەشی وەک شەرتی پێویست و میعیار. بابەتەکە لە پێداویستییەکان سەردەم بوو چون ئەو لە جێگایەکی بە نێوی Alsace Lorraine دەژیا کە لەو شوێنە کێشەیەک ھاتە پێش و بەدوابەدوای ئەوکێشەیە ئەو ھەستی بە بوونی چەمکێک بە نێوی نەتەوەی کرد کە دوایەش سەلمێندرا. ئەو کێشەیە لە سەرھەرێمێک بوو کە دەنێوان شەڕی ئاڵمان و فەڕانسە دا دەساڵی ١٨٧٠–٨٧١کە فەڕانسە دەپەیماننامەی ئاشتەوایی فڕانکفۆڕت دا دابووی بە ئاڵمان بەڵام دە پەیماننامەی ئاشەوایی وێرسادا دە ساڵی ١٩١٩ دراوە بە فەڕانسە. نەتەوە بریتییە لە کۆی ئینسانگەلێک کە ھۆی یەکگرتوویی و ھاوبەشییان فاکتۆرگەلێکن وەک زمان، دین، نیژاد، مێژوو، فەرھەنگ، نەریت و دابی کۆمەڵایەتی. نواندنی ڕاشکاوانەی نەتەوە، ناسیۆنالیزم یانی نەتەوەیی بوونە. دە قسەی سەرزارانی ڕۆژانەدا وشەی نەتەوە مانا ومەبەستی وشەی شتێکی لە گوێن ژئۆپۆلیتیک واتە (وڵات بە مانای سیاسی وشەکە یان دەوڵەت بە مانای جوغڕافیایی وشەکە) کە خەڵکێک خۆیانی پێ پێناسە دەکەن. دەوڵەتێکی لە سەر بنەمای نەتەوە پێکھاتبێ بە دەوڵەتێکی نەتەوەیی دەناسرێ.
شێوەکانی جۆراوجۆر لە ناسیۆنالیزم
دەکرێ ئاماژە بەجێوازی ئەو دوو پرنسیپەی کە ناسیۆنالیزمی بەڕێوە دەبا بکەین. یەکیان ius sanguinis واتە ناسیۆنالیزمی (خوێنی) کە باسی نەتەوە وەک یەک فەرھەنگی یەکگرتوو کە لە ڕەوتێکی دوور و درێژی مێژوویی یان خزمایەتی یەوە سەرچاوە دەگرێ، دەکا، ھەڵبەت ئەو بۆچوونە ناسیۆنالیزمی تەخەییولی ئاڵمانی یە، و لە بەرابەر ئەو پرنسیپە نەتەوایەتییە دادەنرێ کە ناسیانالیزمی (خاک و ھەرێم)ius solis کە دەڵێ نەتەوە بریتییە لە دانیشتوانێک بە بێ لە بەرچاوگرتنی ڕابردوویەکی وەک نیژاد، وابەسەتەگی. ئەو پرنسیپە ڕیشەی دە فەلسەفەی چاخی ڕۆشەنگەری فەڕانسەدایە کە سەر بە نەتەوەیەک بوون و مافی شارۆمەندی وێڕای ھەڕیم بە بنەما دەزانێ. ھەر نەتەوەیەک دە ھەلومەرجی تایبەتدا ھەڵگری ھێندیک لەو دوو پرنسیپانە دەبن و دە نێوان ئەو دوو پرنسیپانەدا دەھاتوچۆدان جا بۆیە دەبێ لە ھەر وڵاتێک بە پێ ھەلومەرجی خۆی دە دانانی یاسای شارۆمەندیدا ئەوانە بە وردی و سرنجەوەلە بەرچاو بگیرێن. ئەو پرنسیپە سەرەکییانە دەکرێ ببنە دەستەواژەیەک بە شێوەگەلی جۆراوجۆر. ناسیۆنالیزم دەتوانێ خۆی وەک بەشێک لە بیر وباوەڕی فەرمی دەوڵەت یان بزووتنەوەیەکی خەڵکی بنوێنێ، و دەتوانی جەخت لە سەر شارۆمەندی، نیژاد، فەرھەنگ، مەزھەب یان مەسلەکی خۆی بکاتەوە. ئەو بۆچوونە خۆماڵییانە لە چەمکی نەتەوە مەبەستی کلاسەکردنی ناسیۆنالیزمی جۆراوجۆری پێوەدیارە. بزووتنەوەی ئەو چین و توێژانە وەک نەتەوەیەک یان بزووتنەوەی چەند نەتەوە ئاوێتەی چەند یان ھەموو ئەو دەستەواژانەن بەڵام دە پلەی جێواز دا. بزووتنەوەی ناسیونالیستی یش دەتوانرێ بەپێی بنەمای دیکە کلاسە بکرێ، بۆ وێنە بەپێی چەندایەتی و چۆنایەتی و شوێنی بزووتنەوەکە. تاریفی جۆراوجۆر لە ناسیۆنالیزم وەبەرچاودەکەون، بە تایبەت کاتێکی بەرژەوەندی سیاسی دە پەیوەندی دەگەڵ ناسیۆنالیزمدا بە مەبەستی بەرز نەرخاندن یان لە بەر چاو خستن و بە دزێو ناساندنی ئەو بزووتنەوەیە دێتە گۆڕێ. ھێندێک لە تێئۆریسیەنەکان دەلێن کە جێوازییەکانی نێوان ھەموو جۆرە ناسیۆنالیزمێک قەڵبن. پێیانوایە دە ھەموو شێوەکانی ناسیۆنالیزمدا دانیشتوان ھەڵگری جۆرێک لە فەرھەنگی ھاوبەشن و ئەو فەرھەنگەش قەت ناکرێ لە نیژاد جوێ بکرێتەوە. لەئەمریکا بۆ نموونە ”چاکە” (کاری باش) کە دە بەیتەکاندا وەبەرچاودێن کە وەک فەرھەنگێکی دادوەرانەی باشوور لێیدەدوێن، ئەمریکا جۆرێک تێئۆری لە مەڕ ئامریکایی بوون ھەیە کە بە nativism واتە (کە لە دایک بووی دەگەڵتە) ناسراوە، و دە ماوەیەکی کورت دە ساڵەکانی ١٩٠٠ دا لێژنەیەک بۆ لێکۆڵینەوە لە سەر چالاکی غەیرە ئەمریکایییەکان بەپێی ئەو تێئۆرییە پێکھات.
ناسیۆنالیزمی شارۆمەندانە
ناسیۆنالیزمی شارۆمەندی یان ناسیۆنالیزمی شارۆمەندانە خۆی یەک چەشنە ئاڵترناتیوە بۆدەوڵەتێکی نەتەوەیی کە دەو ناسیۆنالیزمەدا دەوڵەت پێناسەی سیاسی خۆی لە بەشداری چالاکانەی شارۆمەندان وەردەگرێ، تا ئەو جێگایە کە ئەو دەوڵەتە بتوانێ نوێنەرایەتی” ویستی خەڵک ” بکا. ئەندامی ئەوتۆ نەتەوەیەک دە پرنسیپی”ius solis ”واتە ناسیانالیزمی (خاک و ھەرێم) دا خۆی دەبینێتەوە. ناسیۆنالیزمی شارۆمەندانە ئاوای بۆ دەچن کە ئەغڵەب بنەماکەی لە Jean Jacques Rouseauبە تایبەت دە تێئوری لە مەڕ بەڵێننامەی کۆمەڵگا کە ئەو نێوەشی لە کتێبەکەی بە نێوی (لەمەڕ بەڵێننامەی کۆمەڵگا) وە وەرگرتووە. ناسیۆنالیزمی شارۆمەندانە ئاوێتەی نەریتی لیبڕالیزم و عەقڵگەرایی یە ئەو چەشنە ناسیۆنالیزمە دەگەڵ ناسیۆنالیزمێکی کە بنەمای نیژادی ببێ جێوازیان ھەیە. دە نێو ئەو نەتەوانەدا کە بە بنەمایان ناسیۆنالیزمی شارۆمەندانەن، بوونی ئینسانگەلێک بە نیژادی جێواز و فەرھەنگی جێواز کە لە نێو ئەو نەتەوەیەدا لە دایکیان بوون یان دانیشتوانی نێو ئەو سنوورەن وەبەرچاو دەکەون. شارۆمەندی دەو وڵاتەدا شتێکە ئارەزومەندانە. بیر وباوەڕی ناسیۆنالیزمی شارۆمەندانە ئاسەواری بە سەر پەرەسەندنی دیموکڕاسی و گەشەکردنی کۆمەلگای وەک ئەمریکا، فەڕانسە وە دیارە. Jakobiner تاقمێک بە نێوی یەعقوبییەکان کە لە سەردەمی شؤڕشی فەڕانسە لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە دەبێ دەوڵەتی یەکدەست و بەناوەندێکی بە ھێز بۆ فەڕانسە بێتە کایەوە لە سەر بنەمای ناسیۆنالیزمی دەوڵەتی، ھەر ئەو بیر وبۆچوونەی کە لە تورکییەی سەردەمی ئاتاتورک بە نێوی ناسیۆنالیزمی تورکەکەمالیستەکان ھاتە کایەوە.
ناسیۆنالیزمی نیژادی
ناسیۆنالیزمی نیژادی، یان ناسیۆنالیزمی نیژادییانە، لە دەوڵەتێک کە لە سەربنەمای نیژاد دامەزرابێ دەدوێ، لەودا نیژاد ھەمیشە بە شتێک لێکدەدرێتەوە کە سەرچاوەکەی لە جیلی پێشووی خۆی واتە باب وباپیران دەستپێدەکا (ius sanguinis) واتە ناسیۆنالیزمی خوێنی. ئەو ھەروەھا ھەڵگری ئەو بیر و باوەڕەشە وەک فەرھەنگی ھاوبەشی خۆی دەگەڵ باب وکاڵ وپێشینیانیان، وھەروەھا زمانی ھاوبەش. ئەندام بوون دەو نەتەوەیەدا وادیارە وەک میراتە. دەوڵەت پێناسەی سیاسی خۆی لە نوێنەرایەتی وەڵاتیک بۆ ئەو نیژادە، وەردەگرێ. ولەشێوەی کاری خۆی وەک مەبەستێک بۆپاراستنی پێناسەی نەتەوایەتی و پشتیوانی لە فەرھەنگ و ژیانی کۆمەڵایەتی ئەو دەستە و تاقمە کەلک وەردەگرێ. بیر و بۆچوون لە سەر نیژاد زۆر کۆنە، بەڵام ناسیۆنالیزم نوێی نیژادی زۆر ئاسەواری Johan Gottfried von Herderکە چەمکی ”das volk” خەڵک ” ی ھێنایە گۆڕێ وJohann Gottlib Fichte پێوە دیارە. ڕەوتی ناسیۆنالیزمی نیژادی ئێستا باوە و زۆر بە ئاسایی بە ناسیۆنالیزم دەناسرێ. ناسیۆنالیزمی ئاڵمانی سەدەکانی ١٨و تادوایی شەڕی دووھەمی جیھانی ناسیۆنالیزمێکی نیژادی تەخەییولی بوو. دە سەدەی ٣٠ و ٤٠ نازیستەکانی ئاڵمان ناسیۆنالیزمێکی نیژادپەرەستانەیان پەرەپێدا. لە ژێر درووشمی ”یەک وڵات ” ”یەک نەتەوە ” ”یەک ڕێبەر ” تێکەڵاوی نازیسم و نەتەوە و نیژاد و سیاسەتی بەڕیوەبەرایەتی لێکەوتەوە. ناسیۆنالیزمی نازیستانە لە سەر بنەمای سوسیال داروینیزم و بیرۆکەی بێزاری لە نەتەوەکانی دیکە دامەزراوە. تێئۆریسیەن Anthony D. Smithچەمکی ”ناسیۆنالیزمی نیژادی ” بۆ ئەوانەی وا کە لە ڕوانگەی ڕۆژاوایییەکانەوە ناڕواننە ناسیۆنالیزم دەکاری دەکرد. بە پێچەوانەی ڕوانینی ڕۆژاوایییەکان کە ناسیۆنالیزم وەک پێناسەیەک بۆ ھەرێمی جوغڕافیایی خۆیان تاریف دەکەن. دەستەواژەی”etnonationalism”ھەر بۆ ئەو ناسیونالیستانەی دەکار دەکرد کە ھەڵگری باوەڕی ناسیۆنالیزمی نیژادین ”etnisk nasionalis ”، و نوێنەرایەتی ئەو ھێڵە بەرینەن کە وەک باوەڕێکی نافەرمی شاراوە و غەریزی یە. ئەو شێوە بە ناماقووڵە ھەر تکیان دەگرێتەوە ھەم ناسیۆنالیزمی نیژادی و ھەم ناسیۆنالیزمی قەومی، سەرەڕای وەیکە ناسینولیزمی قەومی دەتوانی ھەڵگری ناوەرۆکێکی ماقووڵانە بێ وەک باسی ئەفریقایییەکان، ئەمریکایییەکانی بە ڕەگەزئوروپایی، یان ناسیونالیستەکانی دیکە کە زۆر ڕاشکاوانە بۆ دابینکردنی پێناسەی نەتەوایەتی خۆیان چالاکن.
ناسیۆنالیزمی ڕومانتیک
ناسیۆنالیزمی تەخەییولی یان ڕومانتیک (ناسیۆنالیزمی پێناسە یان ناسیۆنالیزمی ئورگانیک) ئەو چەشنە لە ناسیۆنالیزمی نیژادی یە کە دەوڵەت پێناسەی خۆی لە ئاکامی ڕەوتی سروشتی نەتەوەیی یان نیژادی وەردەگرێ. ئەوەش کاردانەوەیەکی باوەڕی خەیاڵی یە کە بە پێچەوانەی بنەما و مەنتیقی چاخی ڕۆشنگەری‌ئوروپایە یە. ناسیۆنالیزمی خەیاڵی مێژوویەکی فەرھەنگی نیژادی کە دابینکەرەوەی باوەڕگەڵی ئەویندارانە بوو، بەدەستەوەیدا. Bröderna Grimm بە ئیلھام لە نووسراوەکانی Herder دەستیان دایە ھێندێک نووسراوەی ڕومانتیکی کە جەختیان لە سەرنیژادی ئاڵمانی دەکردوە. مێژوونووس Jules Michelet نموونەیەکی بەرچاوی مێژووی ناسیۆنالیزمیڕومانتیکی فەڕانسەیە.
ناسیۆنالیزمی دینی
ناسیۆنالیزمی دینی بە ڕەوتێک دەگوترێ کە لە سەر بنەمای دینێکی ھاوبەشی یەکگرتوو دامەزرابێ، ئەغەڵەب فاکتۆڕی دیکەشی دەگەڵ ئاوێتەیە وەک فەرھەنگ، نیژاد و زمان. ئەگەر ئەوتۆ دەوڵەتێک پێناسەی خۆی کە زۆرتر لە ئوسولی دینەوە وەردەگرێ ئەو دەوڵەتە زیاتردەوڵەتێکی تێئۆکڕاسی یە تا دەوڵەتێکی نەتەوەیی. زۆربەی دەوڵەتانەی کە نیژادی و فەرھەنگین ڕوانگەیەکی دینیشیان پێوەدیارە، بەڵام زیاتر وەک یەک ڕەگاژۆیی بۆ تاقمێک نەک وەک بنەمایەکی سەرەکی بۆ مەبەستی بەرپرسیارەتی لە ڕاست ویستی نەتەوایەتی. ناسیۆنالیزمی ئیرلەندی کاتۆلیکی یە، وزۆربەی ڕێبەرانی ناسیونالیستی ئیرلەندیی یەکان دەو سەت ساڵانەی دواییدا کاتۆلیک بوون، تەنانەت زۆربەی ئەوناسیونالیستانەی پێشووشیان دە سەدەکانی ١٨شدا پڕۆتستان بوون. ناسیۆنالیزمی ئیرلەندی لە تێئۆریی یەکی کاتولیکانەوە سەرچاوەی نەگرتووە، تەنانەت ھێندێک پڕۆتستان لە ئیرلەندی باکوور مەترسی ئەوەشیان ھەیە کە ئەوتۆ تێئۆرییەک بە سەروەڵاتە یەکگرتووەکەیاندا داسەپێندرێ. ھەر بە شێوەیەکی وێچوو بەڵام دە فۆڕمی سیوونیزم دا کە لە سەر بنەمایەکی فەرھەنگی یەھوودی و نیژادی یەھوودی، ئەگەر دینداری سیوونیزم یش ھەبێ و ئاسەواری بە زۆرانەوە دیبیندرێ. دە دونیای ئیسلامدا باسی سەر لەنوێ گەڕانەوەی پانئیسلامیزم دەگۆڕیدایە. بەدوای دابەشکردنی ھیندوستانی بریتانیایی یەکان، ناسیۆنالیزمی ھیندی ئەغڵەب دە پەیوەندی دەگەڵ ھیندوئیسمدا، سەرەڕای بوونی چەشنێکی جیھانییانەی دژ بە کۆمۆنیزم ھاتووە. دە ھیندوستانی مۆدێڕنی ئەوڕۆییدا چەشنێ ھیندوناسیۆنالیزم(Hindutva) بووەتە باو کە ئەغڵەب لایەنگری لە حیزبی Bharativa Janata وRashtrya Swayamsevak Sangh دەکەن. ناسیونالیسمی دینی وەک پرنسیپێکی بە یەکەوە گرێدراوی باوەرێکی ئۆرتۆدۆکسی ھاوبەش و نەتەوەیی سەر بەکلیساکانی ئۆرتۆدۆکس لە زۆربەی وڵاتانی ئوروپای ڕۆژھەڵات و دە ڕووسییەی فیدڕالی دایە.
ناسیۆنالیزمی (دیاسپۆڕا) ھەندەران
مەبەست لە ناسیۆنالیزمی ھەندەران کە(Benedict Anderson)پێی دەڵێ: ناسیۆنالیزم لە ڕێی دوورەوە. ئەوەیە کە مرۆڤ ئەغڵەب ھەستی ناسیونالیستی لە ھەندەران یان غوربەت دەبزوێ بۆ نموونە ئیرلەندییەکانی ئەمریکا، لوبنانییەکانی ئیسکاندیناوی و ئەمریکای باشوورییەکان و ئەفریقایییەکان و ئەرمەنییەکانی ئوروپا و ئەمریکا. ئاندەرسۆن بەو شێوە ناسیۆنالیزمە دەڵێ:وەک بناخەی کێوێک دەچێ کە بەدیارەوە نییە، چونکوو ئەو ئینسانانەی دەیانەوێ ھەست بە سەر ئەو نەتەوەیییە بکەن بەڵام دەڕاستیدا نایانەوێ کۆمەڵگای خۆیان بە داپلۆسین بدەن. جێوازی بنەڕەتی دە نێوان پان ناسیۆنالیزمی ودیاسپۆڕا ناسیۆنالیزم دەوەدایە کە ئەندامانی ناسیۆنالیزمی دیاسپۆڕا ئیدی دە نێو نیژاد و وڵاتی خۆیاندا ناژین. دە فۆڕمی تایبەتی سیوونیزم دا بزووتنەوەی نەتەوایەتی لە غوربەت نوێنەرایەتی وڵاتی ئەو نەتەوەیە دەکا کە دەیەویست جارێک بۆ ھەمیشە دوایی بە ژیانی ئەو خەڵکە لە ھەندەران بێنێ.
تێئۆری داڕێژەرانە / مۆدێڕنانە
تێئۆری داڕێژەرانە یان مۆدێرنانە ”پێناسەی نەتەوەیی ” وەک شتێکی داڕێژراو، ڕاھاتوو و بە بەرەوپێشوەبەری ڕەوتێک دەزانی. ئەوە بەو واتایە نییە بەپێی ھەر تاریف قەڵبە یان بە دوور لە ڕاستییە بەڵکوو لە لایەن Benedict Anderson و Eric Hobosboawm خوڵقاوە. دەو سەدانەی دواییدا ئەو تێئۆرییە مۆدێڕنانە بەتەواوی بوونە باوی حاکم، بەڵام توێژینەوە ئەو دواییانە لە مەڕ مێژوویی و ئەزموونی، لانیکەم لە سۆئێد یارمەتیدەرێکی پڕبایخ بوون بۆئەو ڕوانگە و بۆچوونانە لە سەر نیژاد. ئاکامی ئەو لێکۆڵینەوانە لێک نیزیکبوونەوەی ئەو ئەودوو ڕوانەگەیانەی بدواوە بووە، بەڵام ھێشتا تێڕوانینەکان ھەر بەجێوازی ماونەوە تا ئەو جێگایە باسەکە دێتەوە سەر”خەڵکی ھاسایی” و” پێناسەی نەتەوایەتی ”یان ھی نیژادی دە زەمانی کۆندا. لە سۆئێد دە ساڵەکانی ٢٠٠٠ دا تاقمێک مێژووزان وەک Harald Gustafsson, Jonas Nordin, Jens Lerbomو ھێندێک کەسی تریش تا ڕادەیەکی بەرچاو و سرنجڕاکیشانە ھێندێک لەو خاڵانەیان دایە بەر لێکۆڵینەوەیەکی نوێتر کە ئەو تێئۆرییە نوێیانەی لە مەڕ نەتەوە دەکرێ وەک پڕۆژەیەکی مۆدێڕن سەیر بکرێن. ھێندیکیشیان توانیان نیشانی بدەن کە ئاسەواری ڕیشەی پێناسە مۆدێڕنی سۆئیدی دە سەقامگیر کردنی ڕەوتی بە دەوڵەتبوونی دە سەدەکانی ناوەڕاستدا بدۆزرێتەوە، ھێندیکیشیان زۆر بەرچاوانە بەرینی و بەربڵاوی ئەو پێناسە نەتەوەیییە دە سەدەکانی ١٥ دا دەبینرێنەوە.
لێکۆڵینەوە لە مەڕ ناسیۆنالیزم
گێلنر (Gellner) کە یەکێک لەلێکۆڵەروەکانی چەمکی ناسیۆنالیزم وداھێنەری تێئۆری چەمکی (پێناسەی مۆدێڕن mordernistisk identitets و تێئۆری ناسیۆنالیزم nationalitetsteorin) بووە. نەتەوە و نەتەوایەتی نوێنەرایەتی ڕازی بوونێکی دڵخوازانە وتەوژمێکی ڕەخنەگرانە لە ڕاست ناوەرۆکی ئەو لێکۆڵینەوانە دەکا. ئەو کاکڵی تێزی کەلە سەردەمی تێئۆری ڕیشەی ڕەسەنایەتی نیژادی و زمانی لە لایەن قوتابییەکی خۆی بە نێوی Anthony D.Smith خولقێنرابوو، شیدەکاتەوە. ڕوانگەکان لە سەربایخی نیژاد بۆ سەرھەڵدانی ناسیۆنالیزم تەنیا بێ ھێزی بەڕیوەبەرایەتی بە مەبەستی دەنگۆ سازکردنی لێدەکەوێتەوە. ئەو ھێرش دەکاتە سەر ئەوە کە پێکھاتەی نەتەوەیی تەنیا لە سەر بنەمایەکی ھاوبەشی نیژادی یان مێژوویی یەوە بێ. لێکۆڵینەوەی Gellner بە پێچەوانە زۆرمۆدێڕنانەیە. کاتێکی ئینسان چاخی کشتوکاڵی بەجێھێشت و ڕوویانکردە ژیانی شارەستانی، فەرھەنگی جوتیاریش خۆی دەگەڵ ئەو بار ودۆخە گونجاند کە لە پێداویستییەکانی ناسیۆنالیزم بوون. ناسیۆنالیزم ھونەرێکی سەردەمی کۆمەڵگای مۆدێڕنی سەنعەتییە. لێکۆڵینەوە نیشاندەری ئەو ڕاستی یە کە کۆمەڵگای سەنعەتی دەبتە ھۆی لەت وکوتکردنی وردەکۆمەڵگاکانی کشتوکاڵی کە دە کۆمەڵگایەکی گەورەتری کڕین وفرۆشتن و ئاڵوگۆڕی زانیارییەکاندا خۆیان دەبیننەوە. بە جێگۆڕکی کردنی زیاتری ھێزی کار و کەلوپەل و پێکھاتە و ڕێکخراوە بۆ کڕین و فرۆشتن، خوێندەواری و زانیاری سەریانھەڵدا. ناسیۆنالیزم بوو بە تەنیا ئیدۆئۆلۆژی بۆ یەکگرتنەوەی ئەو کۆمەلگایانە بە درێژایئ مێژوو لێکترازابوون. کەسێک دە توێژی مامناوەندی کۆمەڵگادا وەک. کارمەند، موھەندیس، ڕووناکبیر بە ھۆی ھەڵاواردنیان لە لایەن دەوڵەتەکانەوە بەوە گەیشتن کە نوێنەرایەتی فەرھەنگی نەتەوەی خۆیان وەستۆبگرن. لە ڕێگای زانستە پێشکەوتووەکانی وەک ئارکۆلۆژی (لێکۆڵینەوەی ئەوانەی وا دەژێر زەویدا حاشاردراون)، فیلۆلۆژی (زمانناسی)، ئانتڕۆپۆلۆژی (مرۆڤناسی)، ئێتنۆلۆژی (نیژادناسی)، ژێئۆگڕافی (جوغڕافیایی) و.. ھتد، نەک ھەر پاساوی زانستی بۆ مێژووی نەتەوەیی بگرە بۆ میرات وەک کەسایەتێکی فەرھەنگی کۆنی نەتەوەیی کەوتنە دەستان. لەمەودواوە دەبێ وەک نەتەوە بەو ئەرکە بزانین، کە ناسیۆنالیزم وەک دەستکەوتێکی نیژاد، بەسەرچوو، ھەڵقوڵیو سەیر نەکەین. ناسیۆنالیزم لە سەر بنەمایەکی قووڵی زانستی و پێویست بە خوێندوارێکی بەرزی فەرھەنگی وەک پارێزەرو نوێنەرایەتی دەوڵەتی نەتەوەیی داڕێژڕاوە. بە پێچەوانەی بۆچوونی نەتەوایەتی لە جێ دانراوی بە سێکولارەکردنی بۆچوون وداب ونەریتی مەزھەبی سەردەمی کشتوکاڵی، بۆیەشە نابێ لە دەستپێکەوە بپرسین کە ئەرێ دەوڵەت چۆن پێکھات بەڵکوو دەبێ بپرسین بۆ پێکھات؟ وڵامی ئەو پرسیارە لە لایەن گلنڕ (gellner) بە بنەمایەکی ماتریالیستی دەدرێتەوە ودەڵێ:وێڕای گەشەی جوغڕافی و ھەرەوەزی کۆمەڵگایی ھەستی پێویست بۆ یەکگرتوویی فەرھەنگی و چۆنییەتی ژیان سەرھەڵدەدا. نەناسراوی کەسایەتی کۆمەڵگای سەنعەتی دە پەیوەندی دەگەڵ مەرجی ڕێکخراوەیی بۆ فەرھەنگی یەکدەست، ھەڵخڕێنەری پێداویستییەکانی ئەو یەکگرتوویی فەرھەنگی نەتەوەیی یە. لێرە بۆوەیکە دیکتاتۆرێکی کاتی دابمەزرێ، سیستیمێکی ئابووری دەوڵەتی و پێکھاتە ئابوورییەکانی دەوڵەتی وخولقاندنی فۆڕمۆڵێکی زۆر کارا وبە ھێز لە پێش چەمکی نەتەوە دێتەئاراوە نە بە پێچەوانەکەی کە ئەو ناسیۆنالیزمە کە نوێنەرایەتی ئێعتیبارێکی نەتەوەیی دەکا. جادەوڵەت بۆیە دادەمەزرێن کە چون پێویستە نەک چون ئەوان سروشتین.
دەوڵەتی نەتەوەیی
دەوڵەتێکی نەتەوەیی دەوڵەتێکە کە لە سەر بنەمای مافی نەتەوەیەک ھاتۆتە دی. ئەوان نوێنەرایەتی دەوڵەتانی نەتەوەیی دەکەن چون نوێنەرایەتی شارۆمەدانێک دەکەن کە لەباری نیژادییەوە یەکن. لێکسیکۆنی بۆنیەرز (bonniers lexikon) دەوڵەتی نەتەوەیی ئاوا تاریف دەکا ودەڵێ: جوغڕافیایەکی سنووردار کە زۆربەی دانیشتوانی خاوەن یەک زمان، یەک فەرھەنگی ھاوبەشن. نۆڕوێژ سەربەخۆیی خۆی دە ھەڵوەشاندنەوەی ئەو یەکێتییەی کە دەگەڵ سۆئید بووی دە ساڵی ١٩٠٥ دا دەدی، دەکرێ وەک نموونەیەک بۆ تێگەییشتن لە دەوڵەتی نەتەوەیی بێھێنینەوە. دە ماوەی ساڵەکانی ١٩٠٠ کە سەردەمی وەلانانی کۆلۆنیالیستەکان بوون زۆربەی ئەو نەتەوانەی کە ژێردەستەی ئەو کۆلؤنیالیستانە بوون دەوڵەتی سەربەخۆی نەتەوەیی خۆیان بە گوێرەی ویستی خۆیان دامەزراند لەوانە، وەک وییەتنام ١٩٥٤ و بنگلادش ١٩٧١.
ناسیۆنالیزم و دەوڵەتی نەتەوەیی لە ڕوانگەی چەند پسپۆڕی ئەو بوارەوە
بێنەدیکت ئاندەرسۆن
کووەیت
thumb|پایتەخت کووەیت یان کوێت وڵاتێکی عەرەبییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پایتەختەکەی شاری کووەیتە، کە باکوور و ڕۆژاوای عێراقە و باشووریشی سعوودیەیە ڕووبەری کووەیت ١٧،٨١٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.
جوگرافیا
باکوور و ڕۆژاوای عێراقە و و باشووریشی سعوودیەیە. ڕووبەری کووەیت ٦٬٨٨٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.
ئابووری
بەھۆی بوونی نەوت لەم وڵاتە بۆتە ھۆی پێشکەوتن و دارایییەکی تەواو کە داھاتی ساڵانەیان بە ٨١٬٨٠٠ بلیۆن دۆلار خەملێنراوە بەمەش وڵاتی کووەیت بۆتە پێنجەم دەوڵەمەنترین وڵاتانی سەر زەوی وە دراوی کووەیت بەناوی وڵاتەکەیەتیانە کە ناوی دروای کووەیتە بەھێمای (KWD)
دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی کووەیت ٤،٤٠٠،٣٥٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٤ ساڵە. ھەروەھا ٩٨ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
زمان
زمانی فەرمی وڵات زمانی عەرەبییە وە زمانی ئینگلیزی زمانی دووەمە.
ئایین
لە ٩٥٪ ی خەڵکی کووەیت مووسڵمانن کە زۆرینەیان لەسەر مەزھەبی سوننەن وە ١٠٪ شیعەن، وە ڕێژەی ئایینی مەسیحیەت لەناویاندا ٣٠٠٬٠٠٠ بۆ ٤٠٠٬٠٠٠ ھەزار خەملێنراوە وە ھەروەھا ڕێژەی کەمینەی ھیندۆسەکان بریتییە لە ١٠٬٠٠٠ کەس.
جەژنەکانی کووەیت
جگە لە جەژنە ئاینەکانیان جەژنی سەربەخۆبوونی وڵاتیشیان ھەیە کە لە ڕێککەوتی ٢٥ و ٢٦ ی شوباتی ھەموو ساڵێکە.
ناسیۆنالیزم
سەرچاوەکان
پۆل:مرۆڤناسی پۆل:ناسیۆنالیزم پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی
کووەیت
سرودی نیشتیمانی
سرووی نیشتیمانی لەلایەن شاعیر ئەحمەد عەدوانی نوسراوە کە لە ساڵی ١٩٧٨ز تاوەکوو ئێستا ئەم سروودە کراوەتە سروودی نیشتیمانی.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦١ پۆل:کەنداوی فارس پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی هاریکاری کەنداو پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات
تیپی مۆسیقای شنروێ
تیپی مۆسیقای شنروێ گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە لە ٢٦ی نیسانی ١٩٧٣ بە ئامانجی پەرەی ھونەر و مۆسیقا و دەوڵەمەندکردنی فۆلکلۆری کوردی لە ھەڵەبجە دامەزرا. ئەم تیپە یەکەمین تیپی مۆسیقای ئەم شارە لە ئەژمار دێ. لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٣ چالاکی گرووپەکە دەست پێ دەکات و لەگەڵ تیپی شانۆی ھەڵەبجە دەردەکەوێت و بۆ ماوەی پێنج شەو، حەوت گۆرانی پێشکەش دەکا، ئەم ئاھەنگە لە ناوچەکانی خورماڵ و پێنجوێن و تەوێڵەیش ئاراستە دەکرێ. لە ساڵی ١٩٧٤ ڕا ئافرەتان بە شێوەی کۆرس یان گۆرانیبێژ ڕۆلێکی بەرچاویان لەو تیپەدا ھەبووە. بۆ ماوەیەک گرووپ لە کار کردن دەوەستێ و ھەندێک لە ئەندامان لەگەڵ تیپی مۆسیقای سلێمانی بەردەوام دەبنەوە.
ئەندامەکان
دەستەی دامەزرێنەران:
بەشێک لە ئەندامان:
بەشێک کۆرسەکان:
بەشێک لە گۆرانیبێژان:
بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپی مۆسیقای شنروێ:
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٤
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٤ پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٢٤ و ٢٧ی ئابی ٢٠٠٤، لەنێوان یانەی ڤالەنسیای پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٣-٢٠٠٤ و ڕیال سەرەگۆسای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٣-٢٠٠٤ بەڕێوەچوو.
لەئەنجامدا ڕیال سەرەگۆسا توانی بەئەنجامی ٣-٢ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری یەکەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.
سەرچاوە
پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
تەیموور بانیارانی
تەیموور (١٨٣٠ لە بانیاران، کرماشان – ١٨٥٦ لە تاران، ئێران) شاعیر و سەربازێکی کورد بوو.
ژیان
لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا تەیموور چووەتە ڕیزی لەشکری مەلک نیازخانی گۆران و بە یەکێ لە سەربازانی ئەو ھەژمار کراوە. لە ساڵی ١٨٥٢ کە تورکمانەکان ھێرشیان بردە سەر شاری تاران و تاڵانیان کرد، ھەواڵ دەگاتە مەلک نیازخان، خێرا بە لەشکرەکەیەوە بەرەو تاران دەکەوێتە ڕێ و لەگەڵ تورکمانەکاندا بەشەڕ دێ و پاشان شکستیان دەدا، و بەم ھۆیەوە ھەموو لەشکرەکەی لەلایەن ناسرەدین شای قاجارەوە خەڵات دەکرێ. بەم جۆرە لەشکرەکە لەسەر داوای شا لە تاران مایەوە و ئیتر تەیموور خەریکی ڕێبەری خەڵکی حەقی یارسانان بوو، بۆ ئەم مەبەستە جموجۆڵییێکی زۆری نواند.
نەیارانی تەیموور کەوتنە بەربەرەکانی و ڕاوەستان لە ڕووی. لە دوای بوختانێکی زۆر، لەلایەن ناسرەدین شاوە فەرمانی دەستگیرکردنی و خرایە بەندیخانەوە. ماوەیەک بە زیندانی لە تاران مایەوە ئینجا گواسترایەوە کرماشان. شەش مانگێک لەو شارەدا لە بەندیخانە مایەوە، ئەوجا بە فەرمانی شا بە تاوانی زندیقی و دەرچوون لە ئایینی ئیسلام لە ساڵی ١٨٥٦ لە سێدارە درا. پاشان پەیڕەوان و یارانی یارسانان جەستەکەی وەردەگرنەوە و لە کرماشان دەینێژن و گۆڕەکەی ئێستا بە ناوی (سەید) ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠ پۆل:مردووانی ١٨٥٦
جنۆکە
جنۆکە یان جن (، بە واتە فراوانەکەی بریتییە لە ڕۆحەکان یان دیوەکان) بەپێی ئاین و ئەفسانە کۆنەکانی عەرەب، جنۆکە بوونەوەریکی سەروسروشتییە کە لە ھەمان ھەسارەی ئێمە دەژیت کە مێشک و تێگەیشتنیان ھەیە بەڵام ناتوانرێت ببینرێت، ھەروەھا ئەتوانێن ھەستیان پێبکەین و ھەستەکانمان لێی بەئاگابن، ھەر بۆیە پێی دەگوترێت جنۆکە چونکە خۆی دەشارێتەوە و نابینرێت، زۆر کەس پێیانوایە کە بوونی ھەیە و لە شێوەدا جیاوازیان ھەیە، ھەروەھا توانایان ھەیە بۆ ئەنجامدانی کاری قورسەکانوێنۆک|زولقەرناین بە یارمەتی ھەندێک جنۆکە، دیوارەکەی ئاسنین دروستدەکەن بۆ دوورخستنەوەی یەجوج ومەجوج (لە بچووککراوەی فارسییەکانی سەدەی ١٦)
جنۆکە لە ئیسلام
ھەموو موسڵمانانی جیھان لەسەر ئەوە ھاوتان کە جنۆکە بوونی ھەیە و لە قورئاندا باسکراوە: و لە قورئاندا سوورەتێکی تەواو ھەیە لەسەر جنۆکە بەناوی سوورەتی جن. موسڵمانانەکان باوەڕیان وایە کە جنۆکە توانای جەستەیی نائاسایی ھەیە، کە دەتوانی خەڵک ببینێت ھەروەھا دەتوانێ شێوەیەی خۆیان بگۆڕن بەو جۆری کە دەیانەوێت، و ھەندێک لە پسپۆڕانی قورئان، قورئان لەسەر ئەو کەسانە دەخوێننەوە کە جنۆکە دەستیان لێداوە یان چووتە لاشیان بۆ ئەوەی دەریان بکەن و ھەندێکی تریش دەتوانن لەگەڵ جنۆکەکان قسە دەکەن و مشتومڕیان لەگەڵ بکەن لە ڕوانگەی ئەوان، ھەروەھا لە قورئاندا ٢٩ جار باسی جنۆکە کراوە. کە لە ڕوانگەی قورئاندا محەممەد وەک پێغەمبەرێک بۆ ھەردوو کۆمەڵگای مرۆڤ و جنۆکە نێردراوە
شێوەکانی جنۆکە
شێوەکانی جنۆکە دەکرێت دابەشبکرێت بۆ سێ پۆلی سەرەکی
لەسەر شێوەی ئاژەڵ
جنۆکە دەتوانێت لە شێوەی ئاژەڵی جیاواز دەربکەوێت وەک دووپشک یان پشیلە یان کوندەپەپوو یان کەر، ھەروەھا سەگەکان ئاژەڵێکی ترن کە زۆرجار لەگەڵ جنۆکە ھەژمار دەکرێت، بەتایبەتی سەگی ڕەش و ھەروەھا شێوەی مارەکان پەیوەندارترین ئاژەڵن بۆ جنۆکەکان لە ڕوانگەی ئیسلامدا. کەچی بە پێچەوانی ئاژەلاکانی تر جنۆکە ناتوانێت لە شێوەی گورگدا دەربکەوێت، کە وا بڕوادەکرێت گورگەکە جنۆکەکان ڕاودەکەن
لەسەر شێوەی زریان و سێبەردا
ھەروەھا جنۆکەکان بە تەم و زریانی پەیوەستکراوە کە لەوانەیە لە تەم یان زریانی لماویدا دەربکەوێت.
لەسەر شێوەی مرۆڤ
زۆرجاران جنۆکە لەسەر شێوەی مرۆڤ دەردەکەون.
پەیوەندی نێوان جنۆکە و شەیتان
ھەردوو لێکۆڵینەوەی ئیسلامی و نائیسلامی بەگشتی جیاوازی لەنێوان فریشتە و جنۆکە و شەیتان دەکەن وەکوو سێ جۆری جیاوازی قەوارەی ڕۆحی لە ڕوانگەی ئیسلامیدا، زۆرجاران جیاوازەکانی نێوان جنۆکە و شەیتان ڕوون نییە، جنۆکەکان چەندین تایبەتمەندییان ھەیە کە لەگەڵ شەیتانەکان ھاوبەشیدەکەن، کە ھەردووکیان بەرپرسن لە نەخۆشییە دەروونییەکان و خاوەندارێتیکردنی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم تایبەتمەندییانە لە فەرموودەی قورئان و پێغەمبەردا دەرناکەون. کە قورئان جەخت لەسەر بەراوردکاری نێوان مرۆڤ و جنۆکە دەکاتەوە کە وەکوو بەرپرس و ئازادن لە کردەوەکانیان، جنۆکە چەندین تایبەتمەندی لەگەڵ مرۆڤ ھاوبەشدەکات، کە شەیتانەکان نیانە.
جنۆکە لە زانستی ھاوچەرخدا
ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە لەسەر بوونی جنۆکە لە زانستی ھاوچەرخدا، کە چەندین لێکۆڵینەوەی لەسەرکراوە، کە لێکۆڵینەو و توێژینەوەکان نەگەشتونەتە ئەنجامی ئەرێنی، ھەروەھا ھێچ بەڵگەنامە یان وێنەیەکی دانپێدراو لە گۆڤارە زانستییەکاندا بڵاونەکراونەتەوە، ھەروەھا لە بواری پزیشکی پشتڕاست نەکرایەوە، و ھۆکارەکانی نەخۆشی بۆ نەخۆشیاکانی شیزۆفرینیا یان شیزۆفرینیایە دەگەڕێننەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە قورئانییەکان پۆل:جنۆکە پۆل:فۆلکلۆری میسری پۆل:فۆلکلۆری ھیندی پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی پۆل:فۆلکلۆری مالیزی پۆل:فۆلکلۆری تورکی پۆل:ئەفسانەکانی سەروو سروشتی
لۆجیکا
یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا.
سەرچاوە
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٦٩
ئینفۆسیس
thumb|لۆگۆی ئینفۆسیس ئینفۆسیس یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا.
نووسینگە جیھانیەکان
ئیفۆسیس چەندین نووسینگەی ھەیە لە ئەورووپا ،ئەمریکای باشوور،ئەمریکای باکوور و بەنگالور.
حسێن نازم
حسێن نازمی مێژوونووس‌ و ڕۆژنامەنووس، کوڕی‌ (عەبدولفەتاح کوڕی‌ وەستا ئەحمەدی‌ خەیات) بووە، برازای‌ (ئەمین موفتی‌) شاعیر بووە، ساڵی‌ ١٨٧٠ لە شاری سلێمانی لەگەڕەکی‌ گۆیژھ‌ لەدایکبووە.
لە ‌شاری‌ سلێمانی‌ رۆژنامەی‌ (ئومێدی‌ ئیستقلال) دەرکرد ، ((لەژمارە ١٥)وە ھەتا دوا ژمارەی‌ کە ‌(ژمارە ٢٥)بوو حسێن نازم سەرنووسەر و بەڕێوەبەری‌ بووە. کتێبخانە گەورەکەی‌ حسێن نازم رۆڵی‌ گەورەی‌ بینیوە لە ڕۆشنبیرکردن‌ و پێگەیاندنی دەیان نووسەرو رووناکبیردا، بۆ نموونە‌ رەشید نەجیب ھەر لەڕێی‌ خوێندنەوە‌ی ئەو کتێبخانەیەوە شارەزاییەکی‌ تەواوی‌ لەزمانەکانی‌ عەرەبی، فارسی، کوردی‌ و ئینگلیزی‌ دا پەیداکردووە.
لە ‌کۆتایی‌ ساڵی‌ ١٩٢٩ دا بووە سەرنووسەری‌ رۆژنامەی‌ (ژیان) ھەتاوەکو ئەو دەمەی‌ لە ٦\٥\١٩٣٢ دا کۆچیدوایی‌ کرد.
٨٧٩ (ژمارە)
٨٧٩ (هەشت سەد و حەفتا و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٧٨ و ٨٨٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
یەکڕەگ
یەکڕەگ (بە ئینگلیزی: Homozygous یان Zygosity) سیفەتی تاکێکێە کە دوو ئەلیلی لێکچووی ھەیە بۆ ڕوخسارێک لەسەر دوو کڕۆمۆسۆمی لەیەکچوودا.
زمانە
وێنۆک|زمانە (Valve)
زمانە (ئینگلیزی: Valves) لە زیندەزانیدا، نوشتانەوەیەکی پەردەیییە، دەستدەگرێت بەسەر ورژمکردنی شلەیەکی دیاریکراو.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
دێمۆپۆلیس، ئەلاباما
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨١٧ پۆل:شارەکانی ئەلاباما پۆل:دێمۆپۆلیس، ئەلاباما
گالیلێو گالیلەی
گالیلێو گالیلەی ) (١٥ی شوباتی ١٥٦٤ – ٨ی کانوونی دووەمی ١٦٤٢) بیرکار، ئەستێرەناس، فەیلوسووف و زانیاری بواری فیزیک، خەڵکی ئیتاڵی، کە دەورێکی گرینگی ھەبوو لە شۆڕشی زانستیی لە ئەورووپادا. دەستکەوتە بەنرخەکانی باشترکردنی چاوگێڕ (تەلەسکۆپ) و ڕوانینە ئەستێرەناسییەکان، پاڵپشتی لە تیئۆریای کۆپێرنیکیسم. گالیلێو بە ناوی «باوکی ئەستێرەناسی مۆدێڕن»، «باوکی زانستیا فیزیای مۆدێڕن»، «باوکی زانست» و «باوکی زانستی مۆدێڕن» دەناسن. بەڵام بە باوەڕی گشتیی، گالیلێو تەنانەت ئەگەر ھیچ یەک لەمانە نەبێت، بۆ ھاتنە دونیای زانستی مۆدێڕن، پێویست بووە.
بەشدارییەکانی گالیلێو لە بواری ئەستێرەناسیدا، بە چاوگێڕ دیتنی مانگەکانی ھەسارەی گەلاوێژ، دۆزینەوە ٤ مانگی گەورەی ھەسارەی موشتەری (کە ھەر بە ناوی خۆی ناونرا) ھەروا دیتن و لێکۆڵینەوەی پەڵەی خۆر. گالیلێو ھەروا لەسەر باشترکردنی کۆمپاس کاری کرد.
پشتیوانی کردن لە تیئۆریای کۆپێرنیک، ئەویش کاتێک کە ژمارەی ھەرە زۆری فەیلەسووفەکان و ئەستێرەناسەکان لەسەر بڕوای ناوەندی جیھان بوونی زەوی سووربوون (یا وایان نیشان دەدا کە ھەن)، بووە ھۆی کێشە بۆی. دوای ساڵی ١٦١٠ دەربڕینی بیر و ڕای خۆی سەبارەت بە «خۆر سەنتەری جیھان» بوون بووە ھۆی دژایەتی تاڵی فەیلەسووفان و کەسایەتییە ئایینییەکان لەگەڵیدا و ھەتا پێش ساڵی ١٦١٥، بۆ دووجار بانگێشتیان کرد بۆ «دادگای کۆڵینەوەی بیر و ڕا» کە لەو سەردەمەدا زۆر باو بوو. ئەگەرچی لەوانەدا بە بێتاوانیان زانی، بەڵام دێری کاتۆلیک لە ١٦١٦ ڕای گەیاند تیئۆریای خۆر ناوەڕاستبوونی جیھان بە تەواوی ھەڵەیە و دژی پەرتووکی پیرۆزی ئەنجیلە. گالیلێو ھەڕەشەی لێکرا کە پاڵپشتی خۆی لەوە ھەروەک بەڵێنی دابوو کۆتایی بێنێت. کاتێ دواتر لە بەناوبانگترین بەرھەمی نووسینی خۆیدا لەو بڕوا پشتیوانی کرد، کە لە ١٦٣٢ بڵاوکرایەوە، دیسان بۆ دادگای کۆڵینەوەی بیر و ڕا برا و بە تاوانبار بە کفر و وەرگێڕان لە ئایین تاوانبارکرا؛ بۆ زۆرەملی ئەو وتەیان پێ وەرگرتەوە و تا دوایین ڕۆژەکانی تەمەنی لە ماڵەکەی خۆیدا، لەژێر چاودێری بوو. لە ساڵی ١٦٤٢ لە تەمەنی حەفتاوحەوت ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
ڕاست|وێنۆک|220px ڕووداوی وەرگرتنەوەی قسەکانی گالیلێو، بە زۆری ئەشکەنجەی دێر و کەلیسای کاتۆلیک بەناوبانگە. لەوێدا گالیلێو دەڵێ: ئەمن گالیلێو، لە تەمەنی حەفتا ساڵیمدا، لە بەرامبەر ئێوە لەسەر چۆک دەوەستم و لەکاتێکدا پەرتووکی پیرۆزم لە پێش چاوە و دەستی لێدەدەم، تۆبە دەکەم و دەڵێم بڕوای جووڵانی زەوی وتەیەکی سەرانسەر درۆیە و بە ھیچی دەزانم.
ژیاننامە
گالیلیۆ لە ١٥ی شوباتی سالی ١٥٦٤ لە شاری پیسا ھاتووەتە دنیاوە. گەورەترینی نیوو شەش منداڵی عودژەن وئاوازدانەر و تیۆرستی میوزیکیی ڤینسینزو گالیلی و جیولیا بوو.
سێ لە خوشک و براکانی گالیلیو لە ژیان مانەوە. بچووکترینیان مایکل ئەنجیڵۆ بوو. ئەگەرچی ئەویش بێبەش نەبوو لە باری سەختی ئابووری سەردەمی گەنجی گالیلۆدا، توانی ببیت بە عودژەن وئاوازدانەریکی سەرکەوتوومایکڵ ئەنجڵۆ توانای ھاوبەشکردنی ئەو برە پارەی نەبوو کە بە بریارەکەی باوکی بەشێکی بۆ زاواکەیان بوو، کە دواتر بە ڕێگەی یاسایی داوای دووبارە لێکۆڵینەوەی کرد دەربارەی بریارەکە. مایکڵ ئەنجیڵۆ جار بە جار داوای پارەی لە گالیلۆ دەکرد بۆ پاڵپشتی لە ھەوڵە مۆسیقی و گەشتەکانی. ڕەنگە ئەم بارە ئابوریانەی سەر شانی، ھۆکار بووبێت بۆ ئارەزووی گالیلۆ لە گەشەدان بە داھێنانەکانی و پەیداکردنی سەرچاوەی داھاتی زیاتر.