cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مێجێسترۆل ئاستەیت
سەرچاوەکان
پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان پۆل:پڕێگنانێکان پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان
زمانی سربی
زمانی سربی (српски بە لاتینی: srpski) زمانی گەلی سربە لە سێ وڵاتی سربیا و بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا و کۆسۆڤۆ زمانی فەرمییە.
پۆل:زمانی سربی پۆل:زمانەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا پۆل:زمانەکانی مەجارستان پۆل:زمانەکانی کۆسۆڤۆ پۆل:زمانەکانی مۆنتینیگرۆ پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا پۆل:زمانەکانی سربیا پۆل:زمانەکانی ڤۆیڤۆدینا پۆل:زمانەکانی کۆماری مەقدوونیا پۆل:زمانەکانی کرواتیا پۆل:زمانەکانی سلۆڤێنیا پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زێوە، مڵکاری سەردەشت
زێوە (Zêwe، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٥ کەس لە ٣٨٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
گەشتیاریی پزیشکی
گەشتیاری دەرمانی یا بە واتاتیێکی دیکه گەشتیاری پزیشکی سەفەرێکە کە بە ئامانجی چارەسەری لە وڵاتی جێ مەبەست دێتە دی. یەکێ لە هۆیەکانی ئەم جۆرە دەرمانە، نەبونی شێوازی دەرمانی هاوچەشن لە وڵاتی بنچینەیە. سەرەراى ئەوەش، لە هەندێک حالەت چارەسەرى ئابوورى هەرزانتر بۆ گەشت وگوزارى پزیشکى بەدی دێ. بەگوێرەى ئەژماری ب
ەردەست، ئێران هەمو ساڵێ زیاتر لە500 هەزار نەخۆشی نێونەتەوەیى وەردەگرێت. بەهۆی نزم بونی مەزەندەکانی پزیشکی لە ئێران بەرانبەر وڵاتانی دیکە و دابین کردنی خزمەتگوزاری پزیشکی لە ئاستێکی بەرز ،ئەم وڵاته ئامانجێکی بێ وێنەیە بۆ چارەسەری نەخۆشی.
بڕیارنامەی ٢٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەکانی ھێزەکانی ئاگاداری ئاشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە قوبرسدا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٨٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٧
ئێدگار کۆد
ئێدگار کۆد (١٩ی ئابی ١٩٢٣ – ١٨ی نیسانی ٢٠٠٣) زانای ئینگلیز بوو لە بواری زانستی کۆمپیوتەردا، لە کاتی کارکردنیدا بۆ کۆمپانیای IBM، توانی مۆدێلی پەیوەندیدار دابهێنێت لە بواری بەڕێوەبردنی بنکەدراوەدا. ئەم کارەی دیاترین داهێنانیەتی کە تا ئەمڕۆش بناغەی سیستەمەکانی تەکنۆلۆژیای زانیاریـە.
کورتەی ژیانی
ئێدگار لە دورگەی پۆرتلاندی ئینگلتەرا لەدایک بوە. دوای دەرچوونی لە قوتابخانەی پووڵ ئەچێتە زانکۆی ئێگزێتەر و بەشی کیمیا تەواو ئەکات. دوای ئەوە ئەچێتە هێزی ئاسمانی بەریتانی لە کاتی جەنگی جیهانی دوەمدا. لە ١٩٤٨ ئەڕوات بۆ نیویۆرک تا کار بکات بۆ IBM وەک بیرکاریزانێکی پرۆگرامکار. لە ١٩٥٣دا، دوای ئەوەی سیناتۆرێک توڕەی ئەکات ئێدگار بار ئەکات بۆ ئۆتتاوا لە کەنەدا. دوای ١٠ ساڵ لەوێ ئەگەڕێتەوە بۆ ئەمریکا و لە زانکۆی میشیگان دکتۆرا وەرئەگرێ لەبواری زانستی کۆمپیوتەردا.
یاساکانی کۆد
لە زانستی کۆمپیوتەر و بنکەدراوەدا، یاساکانی کۆد تا ئێستاش بایەخ و گرنگی خۆیان هەیە و ئەخوێنرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣ پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:توێژەرانی بنکەدراوە پۆل:دەرچووانی زانکۆی میشیگان پۆل:خەڵکی دوورگەی پۆرتلاند
زەویناسی
زەویناسی یان جیۆلۆجی زانست و توێژینەوەی ماکی خۆگر و تراوی پێکھێنەری جەستەی زەویە. زانستی زەویناسی کە ناسراوە بە (geoscience جیۆلۆجیا) لە کۆمەڵە زانستێک پێکھاتووە کە پەیوەستە بە توێژینەوە دەربارەی دروست بوونی زەوی و پێکھاتە و پەیوەندی بە گەردوون و گۆڕانکارییە بەردەوامەکان لە ڕێگەی کارتێکردنی فاکتەرە دەرەکی و ناوخۆیییەکانەوە، کە پەیوەستن بە گەڕئەستێرەی زەوی و چۆنییەتی دروست بوونی و پێکھاتە سەرەکییەکانی و دیاری خستن و شی کردنەوەی پێکھاتە سەرەکییەکانی جێلۆجی و بیرکاری ناخی زەوی.
جێگەی ئاماژە پێدانە لە کۆنەوە زۆرێک لە زانستەکانی تریان بەکارھێناوە بۆ زیاتر شارەزایی بوون لە زەوی و پێکھاتەکانی وەک: زانستی فیزیا و کیمیا و گەردوونناسی و بیرکاری و زانستی زیندەوەرزانی، ئەمەش لە پێناو گەیشتن بە ئامانجێکی زانستی لە چۆنییەتی دروست بوونی پێکھاتە چین چینەکانی زەوی بە ھەموو بەشەکانییەوە، لە ڕێگەی دۆزینەوەی تەواوی ئەو مادانەی کە لە زەویدا ھەن، وەک (ئاسن و خەڵووز و نەوت و بەرد و ئاو و ھتد)
داپۆشراوی زەوی
داپۆشراوی زەوی (بە ئینگلیزی: Earth's spheres) یەکێکە لە بەشە سەرەکییەکانی پێکھاتەی زەوی کە باس لە چۆنییەتی و ئەو ماددانە دەکات کە بوونەتە ڕووپۆش و داپۆشینی زەوی کە زیاتر ئاشنامان دەکات بە چۆنییەتی و پێکھاتە سەرەکییەکانی ئەو بەشەی کە ڕووی زەوی داپۆشیوە و کاریگەرییەکانی بۆسەر ناخی زەوی.
جیۆلۆجیا
زانستی دروست بوون و پێکھاتەی ھەسارەی زەوی، واتا باس لە چۆنییەتی دروست بوونی زەوی دەکات، زیاتر لە بوارەکانی: بەرد و توێکلی زەوی) دەکۆلێتەوە، کە بە گرنگترین بوار لە بواری زەویناسی و ڕوپۆشی ھەسارەی زەوی دادەنرێت.
جیۆدیسیا
جیۆدیسیا (بە ئینگلیزی: Geodesya) یان جیۆفیزیا زیاتر کاردەکات لە پێناو لێکۆلینەوە دەربارەی ئەو ھۆکارو بابەتانەی کە پویەستن بە قەبارەی زەوی و شێوە بەھاوکاری پێوانە ڕاستەوخۆیەکان و ئەو بابەتانەی کە پەیوەستن بە توێکلی زەوی و ئەم دەستەواژەیە بەمانای دوو بەش دێت واتا: زەوی و دابەش بوون.
خۆڵ - قوڕ
خۆڵ - قوڕ (بە ئینگلیزی: Pedology) پەیوەستە بە لێکۆلنەوە دەربارەی دروست بوون و گەشەکردنی خۆڵ و قوڕی پێکھاتەکانی زەوی بەتایبەتی لە چینی سەروی زەوی بە قولی ٣٠٠ کیلۆمیتر، ئەویش بۆ زیاتر ئاشنابوون بە پێکھاتەی مادەکانی وەک: ئاسن و ماددە ئەندامییەکان و ھەوا و گیراوەکانی خۆڵ و ماددەکانی قوڕ.
ھێلکاری زەریاکان یان زانستی ئاو
چەپ|250px|وێنۆک|ئاو ٧٠٪ زەوی دادەپۆشێت ھێلکاری زەریاکان یان زانستی ئاو (بە ئینگلیزی: Hydrology) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی ئاو و چۆنییەتی دابەش بوونی بەسەر ڕووی زەوی و دیاری کردنی تایبەتمەندەکان و سیفاتە سروشتییەکان و کیمیاویەکان و چۆنییەتی کارلێکی لەگەل زەوی و ژینگەدا.
بەرگی ھەوا
بەرگی ھەوا (بە ئینگلیزی: Atmospheriac)پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی بەرگە ھەوایی و گازییەکانی زەوی و کاریگەریان بۆسەر گۆڕانکارییەکانی نێو زەوی و گۆڕانکارییەکانی ئاو ھەوای زەوی و ئەو فاکتەرانەی کاریگەریان ھەیە لەسەر بەردەوامی گۆڕانکارییەکان لە ھۆکارە فیزیایی و کیمیاویەکان.
ھێڵکاری پێکھاتەی زەوی
ھێڵکاری پێکھاتەی زەوی (بە ئینگلیزی: Geomorphology) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی پێکھاتە و چۆنییەتی دروست بوون و ھێڵکاری زەوی وە ھەروەھا (چیاکان و دەشت و بیابان و دۆڵ و شیو و … ھتد) و ھۆکارەکانی کارتێکردن بۆ دروست بوونی و گۆڕانکارییەکانیان و ئەو ماددانەی کە لە پێکھاتن بەشداریان کردووە.
لقە پەیوەستەکانی تر بە زانستی زەویناسی
وەکوو ھەر زانستێکی تر زەویناسی لە کۆمەڵێک زانستی بچووک تر پێک ھاتووە کە ئەمانەی لێرەدا باس دەکرێن ھەندێکن لە ئەم زانستانە:
زانستی ماددەکان
زانستی ماددەکان (بە ئینگلیزی: mineralogy) تایبەتە بە لێکۆلینەوە دەربارەی ماددە پێکھاتوەکانی زەوی و سروشتیان و گۆڕانکارییەکان و کاریگەریان بۆسەر چینی زەوی و تایبەتمەندییەکانیان، ئەمەش بە کاریگەری ھەبوونی فاکتەرە کیمیاوی و فیزیایییەکانی سروشتی و ھەڵکەوتنی جوگرافیایان لە زەوی، ئەم ماددانەش وەک:
زانستی بەرد
زانستی بەرد (بە ئینگلیزی: petrology) بەرد پەیوەستە بە دیاری کردنی جۆرەکانی بەرد و دابەش بوونیان و ھۆکارەکان کە کاریگەریان ھەیە لەسەر ئەم بەردانە و چۆنییەتی دروست بوون و گەشەکردنیان و چۆنییەتی پەیوەست بوونیان لە ڕێگەی کارلێکە موگناتیسییەکانی ناوخۆی زەوی.
جیۆلۆجیای بینایی
جیۆلۆجیای بینایی (بە ئینگلیزی: structural geology) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی پێکھاتەی بنیاتی توێکلی زەوی و ئەو ھۆکارانەی کە کاریگەریان ھەیە لەسەری بەتایبەتی ھۆکارە دەرەکی و ناوخۆیەکان.
جیۆفیزیا
چەپ|200px|وێنۆک جیۆفیزیا (بە ئینگلیزی:geophysics) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی چینەکانی ژێرەوەی زەوی و پێکھاتەی چینەکان و ڕێکخستن و ھۆکارەکانی کە بەردەوام کارلێکی لەگەڵ دەکەن.
جیۆلۆجیای فیزیایی
جیۆلۆجیای فیزیایی (بە ئینگلیزی: physical geology) پەیوەستە بە لێکۆڵینەوە دەربارەی ڕووخساری سروشتی زەوی و پێکھاتەکانی سەر ڕووی زەوی. دیاری کردنی تایبەتمەندییە فیزیایییەکانی بەرد و ناھاوڕێکییەکانی نێوان ھێزی ھەوا و زەوی و تایبەتمەندییە موگناتیسییەکانی زەوی و بەرگری کارەبایی و پێکەوەبەستن لەگەڵ زەوی و ماددە سروشتییەکانی. لەم ڕێگەیەوە دەتوانرێت پێکھاتەکانی زەوی کە پەیوەستن بە فیزیا دیاری بکرێت:
زانستی بومەلەرزەکان
ئەمە بەشێکی لاوەکییە کە پەیوەستە بە زانستی جیۆفیزیا و کاردەکات لە پێناو لێکۆڵینەوە دەربارەی پەیدابوونی بومەلەرزە و جوڵەی زەوی لەم کاتانەدا کاریگەرییەکانی بۆسەر زەوی و ناوەوەی زەوی و ئەو فاکتەرانەی کە دەبنە دروست بوونی بومەلەرزە.
زانستی چینەکانی زەوی
ئەم زانستە لێکۆڵینەوە دەکات دەربارەی یاسا و بنەماکانی چینەکانی زەوی چۆنییەتی دابەش بوونیان و ئەو ھۆکارانەی کاریگەریان ھەیە لەسەر گۆڕینی چین و ڕووخساری چینەکان و گۆڕانکارییە بەردەوامەکانی تر کە بەردەوام کاریان تێدەکەن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سروشتی بگۆڕێن. بەڵام چینە کانی زەوی بەھۆی بارانەوە تەر دەبن وە کە خۆریان پی دەکەوێ وشک دەبنەوە.
جیۆ کیمیا
تایبەتە بە بوارەکانی لێکۆلینەوە دەربارەی پێکھاتەی بەرد و مادەکانی زەوی لە ڕووی کیمیاویە. دابەش بوونیان بەسەر توێکلی زەوی و دیاری کردنی جۆرەکانیان و ھەبوونی ڕێژەی ماددەکان لە نێو یەکتری و شوێنە جیاوازییەکانیان لە توێکلی زەویدا.
سەرچاوەکان
پۆل:زەویناسی
ئارکنساس
ئارکانساس (بە ئینگلیزی:Arkansas) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە کە لە ساڵی ١٨٣٦دا بەم وڵاتە پەیوەست بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
پۆل:ئارکانساس پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٦ پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
سماقلوو
سماقلوو (Simaqlû، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٩٣ کەس لە ٧٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
مارباخ ئام نێکا
230px|وێنۆک|چەپ|سیمبۆلی مارباخ ئام نێکا مارباخ ئام نێکا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای بادێن-ڤورتمبێرگی وڵاتی ئاڵمانیا. ئەم شارۆچکە شوێنی لەدایکبوونی شانۆنووسی گەورەی ئاڵمانیا شیلەرە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٥،٠٠٠ کەسە. 230px|وێنۆک|چەپ|ئەو ماڵەی کە تێیدا شیلەر لە دایک بووە.
بەستەر بۆ دەرەوە
ماڵپەڕی فەرمی شارەداری مارباخ ئام نێکا
پەڕاوێز
پۆل:شارەوانییەکانی بادن-ڤویرتمبێرگ پۆل:شارۆچکەکانی بادن-ڤویرتمبێرگ پۆل:شار و شارۆچکەکانی ئاڵمانیا
ماری دو ڕابوتەن شونتال، مارکیز دو ساڤینیێ
وێنۆک
ماری دو رابوتەن شونتال، مارکیز دو ساڤینیێ نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:نووسەرانی ژنی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٦ پۆل:مردووانی ١٦٩٦
بڕیارنامەی ٢٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٤٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٨٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ نامیبیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفریقای باشوور
مۆسیقای کلاسیک
وێنۆک|هەندێک لە هونەرمەندانی مۆسیقای کلاسیک مۆسیقای کلاسیک بە مۆسیقای هونەری ئەورووپا دەوترێت و لە دەمەی کلاسیکدا ھاتۆتە کایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا پۆل:مۆسیقای کلاسیک پۆل:مێژووی مۆسیقا
ئیمپراتۆرییەتی تانگ
شانشینی تانگ شانشینێکی پاشایەتی بوون کە لە نێوان ساڵانی ٦١٨ ھەتا ٩٠٧ی زایینیدا لە بەشیک لە وڵاتی چینی ھاوچەرخدا دەسەڵاتداریان دەکرد. سەردەمی شانشینی تانگ، سەردەمی گەشە کردنی ئەدەب و ھونەری چین بوو و چەندین ھۆنەر و نووسەری گەورە لەم سەردەمەدا سەریان ھەڵدا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:شانشینی تانگ پۆل:دامەزرانەکانی ٦١٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦١٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ٩٠٧ پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین پۆل:خانەدانی تانگ
حەبەش حاسیب مەروەزی
حاسیب مەروەزی ناوی تەواوی ئەحمەد کوڕی عەبدوڵڵا حەبەش حاسیب مەرزەوی (٧٩٦ز - ٨٦٩ز) گەردوونناس و بیرکاریزان و جوگرافیاناسێکی فارسی موسوڵمان بوو لە شاری مەرڤ لە خۆراسان. لە شاری سامەڕا یەکەم کەس بووە کە ڕێژەکانی سێگۆشەزانی بەکارهێناوە لەوانە: (SIN، COS، TAN & COT). لە وڵاتی عێراق ژیاوە و لە ژێر فەرمانڕەوایی هەردوو خەلیفەی عەبباسی مەئمون و موعتەسەم باللەدا کاری کردووە.
کار و بەرهەمەکانی
لە نێوان ساڵانی ٨٢٥ بۆ ٨٣٥ چەندین تاقیکردنەوەی ئەنجامداوە و سێ خشتی گەردوونناسی دروستکردووە.
پەراوێزەکان
پۆل:لەدایکبوونی ٧٩٦ پۆل:مردووانی ٨٦٩ پۆل:زانایانی خۆراسان پۆل:گەردوونناسە فارسەکان پۆل:بیرکاریزانە فارسەکان پۆل:زانا موسوڵمانەکان پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:زانایانی ئێرانی پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا
پارتی دیموکراتی کوردستانی سوریا یان ئەلپارتی پارتێکی کوردییە لە کوردستانی خۆرئاوا و سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان و لەساڵی ١٩٥٧ دامەزراوە لەلایەن کۆمەڵێک لە ڕۆشەنبیرانی کوردانی سوریا لەوانە ڕەشید حەمۆ ئەسەمان سەبری و حەمزە نویران و شەوکەت حەنان و خەلیل محەممەد و حەمید حاجی دەروێش و مەحەممەد عەلی حەوجە ، پارتی دیموکراتی کوردستان لەژێر ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی کوردی واتە کوردایەتی وە لیبرالیزم کاردەکات ، وەهەروەها عەبدولحەکیم بەشار ڕابەری ئەو حیزبەیە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان پۆل:حیزبەکانی ڕۆژاوای کوردستان
ھوریە
ھوریە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ھوریە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھاوپەیمانیی شارستانییەتەکان
هاوپەیمانی شارستانیەتەکان (بە ئینگلیزی: (Alliance of Civilizations (AoC)، ساڵی ٢٠٠٥ دامەزرا، بە دەستپێشخەری هەردوو حکومەتی تورکیا و ئیسپانیا، ولە ژێر چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان، پێگەیەکی جیهانی هەیە کە پاڵپشتکراوە بە شێوەیەکی گشتی، خۆی ئەبەینێتەوە لە دامەزراندنی پردێکی هاوبەش بۆ لێک تێگەیشتن و هاوکاری بنیاتنەر لە نێوان ڕۆشنبیرییە جیاوازەکان لە ڕێگەی ڕیزگرتنی گفتوگۆوە.
و دەستپێشخەرەکانی ئەم هاوپەیمانییە ئەیانەوێت کۆتایی بهێنن بە حوکمدانی پێش وەخت بەسەر نەتەوەکاندا و هەروەها چەسپاندنی لێخۆشبوون و ڕێزگرتنی بەرامبەر بۆ بنەما و بیروباوەڕەکان تا کۆتایی بە توندوتیژی بهێنرێت بە هەموو شێوەکانی. و هاوپەیمانی شارستانییەتەکان لە ماوەیەکی کەمدا وەک ئامڕازێکی سوودمەند ڕۆڵی بینیووە لە ڕاستکردنەوەی تێگەیشتنی سلبی کە لە نیوان جیهانی ڕۆژئاوا و ئیسلامییدا.
لەسەر ئاستی سیاسی ئامانجی هاوپەیمانی شارستانیەتەکان ئاسانکردنی دامەزراندنی پەیوەندی و گڤتوگۆیە لە نێوان کەسایەتییە ئایینی و سیاسی و ڕاگەیاندنەکان و کەسایەتییەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، و ئامانج لێی دۆزینەوەی ڕێگەی سێیەم نییە، بەڵکو لە هەموو ئاستێکدا ئیش دەکات بۆ یارمەتی باشکردنی بارودۆخەکان لە پێناو زانین و تێگەیشتنێکی گەورە لە نێوان بڕیاردەرەکانی ڕۆشنبیری و ئایینە جیاوازەکاندا.
دامەزراندن
thumb|250px| چەپ: [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆک وەزیرانی تورکیا ناوەڕاست: بان کی مۆن، ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاست: زاپاتیرۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا]] هاوپەیمانی شارستانیەتەکان دامەزرا ساڵی ٢٠٠٥دا، بە دەستپێشخەری هەردوو حکومەتی تورکیا و ئیسپانیا، و بە پاڵپشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا زاباتیرۆ بیرۆکەی ئەمەی خستە بەردەم نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٤ بۆ سەرکەوتن بەسەر خراپ تێگەیشتن لە نێوان ڕۆژئاوا و جیهانی ئیسلامییدا. ئەم دەستپێشخەرییەش لە دوای تەقینەوەکانی مەدرید هات لە هەمان ساڵدا کە ١٩١ کەس بوونە قوربانی.
پاشان سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕەجەب تەییب ئەردۆغان پاڵپشتی خۆی بۆ ئەم هاوپەیمانییە دەربڕی بۆ بەهێزکردنی پەیوەندی جیهانی ئیسلامی بە رۆژئاواوە و ساڵی ٢٠٠٥ نەتەوە یەکگرتووەکان بیرۆکەکەی گرتە دەست، و کۆمەڵێک لە ئاستی بەرزدا پێک هێنرا لە لایەن ئەمینداری گشتی پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکان کوفی عەنانەوە بۆ دۆزینەوەی ڕەگەکانی جەمسەرگیری لە نێوان کۆمەڵگە و ڕۆشنبیرییەکانی ئێستادا، و ڕاسپاردن بە بەرنامەیەکی چالاک بۆ هەڵسوکەوت لەگەڵ ئەم کێشەیە، و کۆمەڵە ئاست بەرزەکە لێکۆڵینەوەکەیان پێشکەش کرد و بڵاوکرایەوە لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦.
لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٧، جۆرج سامبیۆ دانرا وەک نوێنەری هاوپەیمانی شارستانیەتەکان بە یارمەتی ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بان کی مۆن تا سەرکردایەتی قۆناغی جێبەجێکردنی ئەم هاوپەیمانییە بکات، و ئێستا ئەم هاوپەیمانییە لەلایەن زیاتر لە ١٠٠ وڵاتی جیهانەوە پاڵپشتی ئەکرێت. thumb|250px|سێیەم یانەی هاوپەیمانی شارستانییەتەکان لە [[بەڕازیل]]
یانەکانی هاوپەیمانییەکە
ساڵانە کۆنگرەیەکی جیهانی ئەبەسترێت بۆ یانەی هاوپەیمانی شارستانییەتەکان؛ کە ژمارەیەکی زۆر لە سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆک وەزیران و سەرکردە سیاسییەکان و نوێنەری ڕێکخراوە نێو دەوڵەتییەکان و هەرێمییەکان و کۆمەڵگە مەدەنی و دام و دەزگاکان بەشداری تێدا دەکەن، لە پێناو لێکۆڵینەوەی ڕێگەکانی ڕووبەڕووبونەوەی مەترسییە زیادبووەکانی نێوان دەوڵەت و ڕۆشنبیرییەکانی جیهان لەسەر ئاشتی و ئاسایشی دەوڵەتەکان، و لە پێناو لێکۆڵینەوەی ڕێگە نوێکانی لێک تێگەیشتن لە نێوان ڕۆشنبیرییە هەمەجۆرەکاندا.
ئامانجەکانی هاوپەیمانییەکە
thumb|250px|جۆرج سامپیۆ، نوێنەری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ هاوپەیمانی شارستانییەتەکان، ئەدوێت لە یانەی ٢٠٠٩ لە ئیستەنبوڵ
کۆمەڵی ئاستی بەرز
کۆمەڵێک لە ئاستی بەرز پێک هێنرا لەلایەن ئەمینداری گشتی پێشووی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دوای وتوێژ لەگەڵ هەردوو سەرۆک وەزیرانی تورکیا و ئیسپانیا، ئەم کۆمەڵە کە لە بیست کەس پێک هاتوون لە سەرکردە دیارەکانی بواری سیاسی و ئەکادیمییەکان و سەرکردەی کۆمەڵگە مەدەنییەکان دەزگاکانی ڕاگەیاندن و داراییە نیودەوڵەتییەکان لە هەموو ناوچەکانی جیهان، سەرپەرشتی ئاڕاستەکردنی ئیشەکانی هاوپەیمانی شارستانییەتەکان دەکەن، و ئەم کۆمەڵە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ تا تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ پێنج جار کۆبۆوە و لە کۆتاییدا گەیشتە ئامادەکردنی ڕاپۆرتێک کە لە ڕێگەیەوە ئەولەویات دانرابوو بۆ پەیوەندییەکانی نێوان کۆمەڵگە ئیسلامییەکان و کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکان. سەرکردایەتی کۆمەڵەکە لەلایەن دوو پڕۆفیسۆری تورکی و ئیسپانی بەشداربووەوە دەکرا.
چەپدەست
وێنۆک|275px|کەسێک کە بە دەستی چەپ دەنووسێت چەپدەست، چەپاڵ، چەپلەر، چەپەوانە یان چەپە یان ئەو کەسەی کە زیاتر دەستی چەپی بەکاردەھێنێت تا دەستی ڕاستی لە جێبەجێکردنی ئیشە سەرەکییەکان لە کاروویارە کەسییەکان وەک خواردن و نووسین و ئەوەش ئاماژەدانی تەواو نییە لەبەر ئەوەی ھەندێک بۆ نممونە دەستی ڕاست بەکاردەھێنن بۆ خواردن بەڵام دەستی چەپ بەکاردێنن بۆ نووسین یان کارووباری تر. زۆر لە ئامێرەکان وا دروستکراون تا گونجاو بن بۆ بەکار ھێنانی چەپە وەک مقەست و چەقۆ.
نزیکەی ١٣٪ پیاوان و١١٪ ژنان چەپلەرن لە ئێستادا، بە بەراوارد بە ساڵی ١٩١٠ کە ڕێژەیان تەھا ٣٪ بوو، و شارەزایان ئەڵێن بەرزبوونەوەی ڕێژەکەی ئەتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ قبوڵکردنی ئەم سیفەتە لە کۆمەڵگەکاندا. لە سەدەی ١٨ و ١٩ دا وەک کەم ئەندامی سەیری ئەم سیفەتە ئەکرا و مامۆستاکان ھەوڵیان ئەدا بیگۆڕن لە خوێنکارەکانیاندا. لەگەڵ ئەوەی بەکارھێنەرانی دەستی چەپ کەمایەتی پێک دەھێنن لە کۆمەڵگەدا، نزیکەی ١٠٪ن بەڵام نزیکەی ٥٠٪ کەسە ناودار و سیاسییەکان پێک دەھێنن و بە زۆری ئەو تاقمەن کە لێھاتوون لە قسەکردن و وتارداندا.
ڕۆژی جیھانیی چەپلەرەکان
١٣ی ئابی ھەموو ساڵێک بە ڕۆژی جیھانیی چەپلەرەکان دانراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جیاکاری
سەرشیو
سەرشیو (Serşîw، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥ کەس لە ١٣٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
١٦٩٣
ساڵی ١٦٩٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٣
بمێنیی بارستە
یاسای بمێنی جرم (Conservation of mass / matter) دەڵێ کە جرم لە سیستەمێکی داخراودا سەرەڕای ئەو ڕەوتانەی لە ناو خۆیدا ڕوودەدا، نەگۆڕە و بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە. ئەم یاسایە ئەمڕۆکە لەگەڵ یاسای بمێنی وزە دا تێکەڵ بووە و یاسای بمێنی جرم و وزە ی پێک ھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیک پۆل:بارستە
خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
وێنۆک|دەسکەوتی مەدالیای ھەر تیپێک لەماوەی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠شرۆڤە : ئەو ولاتانەی لانیکەم یەک مەدالیای زێریان بەدەست ھێناوە ئەو ولاتانەی لانیکەم مەدالیایەکی زیویان بەدەست ھێناوە بەبێ ھیچ مەدالیایەکی زێر ئەو ولاتانەی لانیکەم مەدالیایەکی بڕۆنزیان بەدەست ھێناوە بەبی ھیچ مەدالیایەکی زیو و زێر ئەو وڵاتانە بەشداربووانەی ھیچ دەستکەوتێکیان نەبوو ئەو ولاتانەی بەشداری ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ نەکرد]] خشتەی وڵاتە وەرگرەکانی مەدالییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ سەرجەم ئەو ولاتانە دەگرێتەوە کە ئەندامی لیژنەی ئۆڵۆمپی نەتەوەیین و بوونە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠. فلیپین ، قەتەر، بەرمۆدا بۆیەکەم حار لە مێژووی خۆیاندا بوونە خاوەنی مەدالیای زێری ئۆڵمپیاد. ھەروەھا بورکینافاسۆ، سان مارینۆ، تورکمانستان بۆیەکەمجار لە مێژووی بەشداریان لە ئۆڵمپیاد مەدالیایان بەدەست ھێنا.ئەمە جگەلەوەی مەقدوونیای باکوور بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا توانی مەدالیای زیو بەدەست بهێنێت کە پێشتر تەنها خاوەنی یەک مەدالیای بڕۆنز بوو. ٩٣ وڵات بوونە خاوەنی مەدالیا ئەمەش ژمارەی پێوانەی پیشووی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ شکاند کە ٨٧ ولات بوونە خاوەنی مەدالیا. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە بەدەست ھێنانی ٣٩ مەدالیای زێر و کۆی ١١٣ مەدالیا گشتی توانی پلەی یەکەم بەدەست بھێنێت ، بەدوای ئەو وڵاتی چین پاشان ولاتی خانەخوێ ژاپۆن لە پلەی سێیەم جێگیر بوو. ئەمریکا بەم ئەنجامەی بووە یەکەم ولات زۆرترین مەدالیا زێر لە هەمانکاتێش زۆرترین مەدالیای ئۆڵمپیادەکە بەدەست بهێنێت. مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ لەلایەن جونیچی کاڤانیشی بەرھەمھێنراوە بە بەکارھێنانی کانزایی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان کە لەلایەن خەڵکەوە بەخشرابوو پێیان ئەوانیش بە ڕێگای تایبەت مەدالییەکانی ئۆڵمپیادیان لێ دروست کرد.
وڵاتە وەرگرەکانی مەدالییەکان
وێنۆک|خانمە مەدالیا وەرگرەکانی ڕکابەری جودۆ لە کێشی ٤٨ کگم وێنۆک|ڤینسنت ھانکۆک وەرگری مەدالیای زێڕ لە نیشانە شکێنی پیاواندا
تێبینیەکان
<references group="Note01" />
<references group="Note"/>
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠٢٠
کەرووی ئەمانیتا
کەرووی ئەمانیتا ئەم توخمە لە زیاتر لە ٦٠٠ جۆر پێک دێن کە ھەموویان سەر بە کەرووە کۆلەکەیییەکانن و کۆلەکەیان ھەیە و شیوەیان لە قارچک دەچیت و زۆربەیان بۆ خواردن شیاون بەڵام ھەندیکیان ژەھراوین و دەبنە ھۆی مردن.
وێنە ی ئەم جۆرە کەرووە لەم لینکە ببینە (یەکەم، دووەم)
ناوەکەی لە ناوی چیایەک ھاتووە لە ناوچەی ئەمانیتا (amanita) کە لەوی بۆیەکەمجار دۆزراوەتەوە ھەروەھا یەکەم جۆری ئەم گرووپە دۆزراوەتەوە لەلایەن زانای ڕوەکزان (christian handrik persoon) لە ساڵی ١٧٩٧
جۆرەکانی ئەمانیتا وەک (amanita muscaris - amanita pantherina - amanita regalis - amanita citrina .........)
بیگومان بەھۆی ئەوەی کە ژەھری زۆربەی جۆرەکانی ئەمانیتا لە ناو ئاودا تواوەن بۆیە زۆر کاریگەریان نییە لە کاتی کوڵان و تێکەڵبوون لەگەڵ ئاو بەڵام ئەگەر قارچکێک زۆر نەکولاو بیت یاخود ڕەنگیکی زەقی ھەبیت ئەوا پلەی ژەھراوییەکەی زۆرە و نابیت بخوریت.
نیشانەکان
نیشانەکانی ژەھراوییبوون بریتین لە (سکچوون - ڕشانەوە - بێھیزی - تا - نەمانی ئارەزووی خواردن - تێکچوونی میزاج و کۆئەندامی دەمار و میشک …)
ئەپلاند
وێنۆک ئەپلاند پارێزگاییەکی مێژووییە لە ڕۆژھەڵاتی کەناری سوێد، دەکەوێتە باکووری ستۆکھۆڵم (پایتەختی سوێد)، ھاوسنوورە لەگەڵ سۆدێرمانلاند، ڤاستمانلاند، گاستریکلاند، ھەروەھا ھەروەھا بەستراوەتەوە بە دەریاچەی مالارێن و دەریای باڵتیک
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەپلاند پۆل:پارێزگاکانی سوێد
دەوڵەتی ئەمەوی
دەوڵەتی ئەمەوی، سەردەمی دەسەڵاتی بەنی ئومەیە، کە یەکەم خێزانی فەرمانڕەوای ئیسلام بوون، حوکمیان کرد لە نێوان ساڵی ٦٦٢ بۆ ٧٥٠ز، و دیمەشق پایتەختی دەوڵەتەکەیان بوو لە سەرەتادا، پاشان دەوڵەتەکەیان بنیاتنایەوە لە ئەندەلوس دوای شۆرشی عەباسیەکان و کۆردۆبایان کردە پایتەخت.
نەژادیان
نەژادی بەنی ئومەیە ئەگەڕێتەوە بۆ قوڕەیش، و لە ماڵە سەرکردەکانی بوون، و ئومەیەی کوڕی عەبد شەمس کوڕی عەبد مەناف کوڕی قوسەی کوڕی کیلاب باپیرە گەورەی ئەمەوییەکانە.
دیارترین پێشەواکانی بەنی ئومەیە ئەبوسوفیان بوو، کە پێشەوای قوڕەیش بوو لە سەردەمی پێغەمبەری ئیسلام محەمەد و موسڵمان بوو لە ساڵی فەتحی مەککەدا.
دامەزرینەری خەلافەتی ئەمەوی
thumb|300px|right|فەتحى ئیسلامى لە سەردەمى پێغەمبەرەوە تا کۆتایی سەردەمى ئەمەوى خەلافەتی ئەمەوی دامەزرا لەسەر دەستی معاویەی کوڕی ئەبوسوفیان و خۆی خەلافەتی گرتە دەست لە ساڵی ٦٦٢ تا ٦٨٠ز، دوای ئەوەی موسلمانان کۆبوون لەسەر خەلافەتی معاویە و حەسەنی کوڕی عەلی وازی ھینا لە خەلافەت بۆی لە ساڵی ٤١ک، معاویە دیمەشقی کردە پایتەختی خەلافەتە ئیسلامیەکەی، بەوەش خەلافەت چووە دەستی لقی سوفیانی لە بەنی ئومەیە، معاویە خەلافەتی ئەمەوی دامەزراند وەکو خەلافەتێکی بەھێز و وای لە ڕکەبەرەکانی کرد گوێڕایەڵی بن، و ھەروەک ئیشی کرد بۆ یەکخستنی ڕیزی موسڵمانان، و دەسەڵاتەکەی جیا ئەکرێتەوە بە دادپەروەری و دانایی. شارستانیەتی ئیسلامی لە دیمەشقەوە گەیشتە ناوچە دوورەکانی جیھان. لە دوای معاویە خەلافەت کەوتە دەستی یەزیدی کوڕی.
یەزیدی یەکەم کوڕی معاویە
موعاویە دوای خۆی کوڕەکەی یەزیدی دەستنیشان کرد وەک خەلیفە لە ساڵی ٥٦ی کۆچیدا بەڵام لە دوای باوکی وەک خەلیفە تەواو ناسرا لە ساڵی٦٠ی کۆچیدا. لەم سەردەمەشدا پێشکەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی بەردەوام بوو، و ھەوڵیدا بۆ یەکخستنی دەوڵەت و ڕووداوی کەربەلای بەناوبانگ ڕوویدا، کە حەفیدی پێغەمبەری ئیسلام محەمەد (حسەینی کوڕی عەلی و خێزانەکەی و ھاوەڵەکانی) شەھید کران لەو ڕووداوەدا دوای ئەوەی حسەین ھاتبوو بۆ ڕووبەڕونەوەی یەزید، و ئەوانەی خیانەتیان لە حسەین کرد ئەوانە بوون کە بەڵێنی سەرکەوتنیان پێدابوو لە کووفە، دوای ئەو ڕووداوە موسڵمانی عێراقیش موبایەعەیان دا بە یەزید، شۆڕش و یاخیبوونەکان زۆر بوون، و یەزید دوای یاخببوەکان کەوت لە عێراق بۆ یەکخستنی ئاڵای ئیسلام وبەھێزکردنی یەکەم دەوڵەتی ئیسلامی کە دەوڵەتی ئەمەوی بوو.
عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان
thumb|300px|right|مزگەوتى بەنى ئومەیەى گەورە لە دیمەشق، وەلیدى کوڕى عەبدەل مەلیک بنیاتینا لە دوای مردنی مەروان کوڕی حەکەم، خەلافەت درا بە کوڕەکەی عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان ساڵی (٦٨٥ تا ٧٠٥)ز، کە بە دامەزرێنەری ڕاستەقینەی دەوڵەتی ئەمەوییە بە ھێزەکە دا ئەنرێت، عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان توانی دست بەسەر کاروبارەکاندا بگرێت و ملی بە خەواریجیەکان کەچ کرد، شۆڕشەکانی عێراقی خامۆش کرد و ئەوانەی لە لە دەوڵەتەکە دەرچوون لەناوی بردن وەک عەبدولڵای کوڕی زوبێر لەسەر دەستی حەجاجی کوڕی یوسف دوای گەمارۆدانی مەککە بۆ ماوەی شەش مانگ.
و سەردەمەکەی سەردەمی گەشەسەندن بوو بۆ دەوڵەتی ئەمەوی، زانست گەشەی سەند و سکەی لێدا و یەکەم دراوی ئیسلامی دەرکرد کە پارەی ئیسلامی ئەمەوی بوو لە دیمەشق، کتێبخانەی کردەوە و ھانی زانایانی ئەدا، و لە دیمەشق زۆر خولی زانست و فێرگایان کردەوە و ھەروەک زۆر چاکسازی تری بە ئەنجام گەیاند.
وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک
لە دوای خەلیفە عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان خەلافەت درا بە کوڕە گەورەکەی وەلید (٧٠٥ تاکو ٧١٥)ز، فەتحی ئیسلامی بەردەوام بوو و ئەمەوییەکان زۆر وڵاتیان فەتح کرد لە ئاسیا لە ڕۆژھەڵاتەوە و لە ئەوروپا لە ڕۆژئاواوە، لە ساڵی ٧١١ز لە ڕۆژئاواوە گەیشتە ئیسپانیا لە ئەوروپا، و لە ڕۆژھەڵاتەوە گەیشتە ھیندستانو چین لە ناوەڕاستی ئاسیا، تا لە ساڵی ٧١٥ز بوخاری و سەمەرقەندیان گرت و فەتحی ئەندەلوسیان تەواو کرد، و مزگەوتی ئەمەوی (مزگەوتی گەورەی دیمەشق) ی پێش خست و گرنگی بە تەلارسازیەکەی دا و ڕازاندیانەوە، و زانایان و زانست و ئەدیب و شاعیرەکان جێگەیەکی تایبەتیان ھەبوو لە گرنگی پێدانی وەلید.
خەلافەت پێشکەوت لە ھەموو ڕوویەکەوە. و خەلیفە ئەمەوییەکان بەردەوام بوون، لە دوای وەلید سولەیمانی کوڕی عەبدول مەلیک خەلافەتی گرتە دەست، و خەلیفەی دادپەروەر عومەری کوڕی عەبدول عەزیز خەلافەتی گرتە دەست دواتر کە ئەو خەلیفە ئەمەوییەیە ناونراوە بە پێنجەم خەلیفەی ڕاشدین و ناسراوە بە دادپەروەری و و لە خواترسی و بەخشندەیی لەگەڵ خەڵکدا، و لە سەردەمیا کەسێک نەما کە شایەنی زەکات بێت، لە دوای ئەو خەلیفە یەزیدی کوڕی عەبدول مەلیک ھات کە ئەیویست لەسەر ڕیبازی عومەر بڕوات بەڵام نەیتوانی، پاشان خەلیفە ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک ھات.
ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک
خەلیفەی ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک (٧٢٤-٧٤٣)ز خەلافەتی گرتە دەست بۆ تەواو کردنی پەیامی شارستانی خەلافەتی ئەمەوی، گرنگی دا بە ئاسایشی ھەموو ولایەتە ئیسلامیەکان و سەردەمەکەی جیا ئەکرێتەوە بە پێشکەوتن لە ھەموو بوارەکاندا و گەشەسەندنی زانست و زانیاری و تەلارسازی و خواپەرستی، و لە دوای ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک ئەمانە خەلافەتیان گرتە دەست؛
thumb|right|مزگەوتى کۆردۆباى گەورە لە ئەندەلوس|300px
خەلافەت ئەمەوی لە ئەندەلوس
عەبدول ڕەحمان داخل کوڕی معاویە کوڕی ھیشام کوڕی عەبدول مەلیک توانی ڕابکات لە دەستی عەباسییەکان و توانی دەسەڵات دابمەزرێنێت لە ئەندەلوس و لایەنگرانی ئەمەوییەکان لێی کۆبوونەوە و سوپایەکی بەھێزی پێکەوەنا کە توانی دواتر دەوڵەتی ئەمەوی جارێکی تر لە ئەندەلوس بنیات بنێت، عەبدول ڕەحمان داخل بەربەرەکانێی عەباسیەکانی کرد و سەرکەوت بە سەریاندا، و ئەبوجەعفەری مەنسور دووەم خەلیفەی عەباسی نازناوی (صقر القریشی) لە عەبدول ڕەحمان داخل نا بە مانای (بازی قوڕەیش)، لە ساڵی ٧٥٦ز توانی دەسەڵاتێکی ئەمەوی نوێ لە ئەندەلوس دامەزرێنێت، و ڕایگەیاند کە ئەم درێژەی خەلافەتی ئەمەویە و شاری کۆردۆبای کردە پایتەختی.
لە دیمەشق
وێنۆک|درەختی خزمایەتی خەلیفەکانی ئیسلام بە عەرەبی
ھاوەڵە ئەمەوییەکان
ژمارەیەکی زۆر لە ھاوەڵەکانی پێغەمبەری ئیسلام (موحەمەد) ئەمەوی بوون، لەوانە، عوسمانی کوڕی عەفان، کە یەکێک بوو لەوانەی لە سەرەتاوە ئیسلام بوو و سێیەم خەلیفەی ڕاشدینە. و ئەبوسوفیانی کوڕی حەرب، یەکێک بوو لە پێشەواکانی قوڕەیش موسڵمان بوو پاش فەتحی مەککە. موعاویەی کوڕی ئەبوسوفیان، یەکێک لە سەرکردەکانی لەشکرەکان بوو لە فەتحی شامدا، خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب کردی بە والی دیمەشق و بەعلبەک و بەلقاء، پاشان عوسمان کردیە والی ھەموو شام. یەزیدی کوڕی ئەبوسوفیان، موسڵمان بوو لە ڕۆژی فەتحی مەککە، یەکێک لە سەرکردەکانی لەشکرەکان بوو لە فەتحی شامدا، خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب کردی بە والی دیمەشق.
تایبەتمەندیەکانی خەلافەتی ئەمەوی
خەلافەتی ئەمەوی دامەزرا و بەنی ئومیە دیمەشقیان کردە پایتەختی، و بووە سەرچاوەیەک بۆ زانست و زانایان، و خەلیفە ئەمەوییەکان گرنگیان دا بە بیناسازی و دروستکردنی مزگەوت، و فەتحی زۆر وڵاتیان کرد لە سنورەکانی چین لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ئەندەلوس لە ڕۆژئاواوە، و دەسەڵاتی فراوان بوو لە ھەموو لایەکەوە، شاری دیمەشقی پایتەختی بووە بە یەکێک لە گرنگترین شارە ئیسلامیەکان.
هۆیەکانی ڕ وخانی دەڵەتی ئەمەوی
١-زەفتکردنی دەسەڵات.
٢-بە کارهێنانی توندوتیژی لەگەڵ خەڵک.
٣-خەڵکی خراپ و بێسودیان لە خۆ نزیک کردبووەوە.
٣-زۆر لە والی و کاربەدەستەکانیان دڵڕەق و ستەمکاربوون.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:ئەندەلوس پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:مێژووی ئێران پۆل:مێژووی ئەفریقای باکوور پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی پۆل:مێژووی دەریای ناوین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٨ەم پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦٦١ پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٧٥٠ پۆل:مێژووی ئیسلام
تەختەمینەی سەروو
تەختەمینەی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
تەختەمینەی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تازەشار و لە باشوور لەگەڵ گوندی عومەرسۆفی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی قادری شێخ محەمەد فازل لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەختەمینە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زاھیر جەلال
زاھیر جەلال (لەدایکبووی ١٩٦١ لە سلێمانی، عێراق) یەکێکە لە ھونەرمەند و شانۆکارە دیارەکانی ھەرێمی کوردستان، ناوبراو لە پاڵ کاری شانۆدا وەک گۆرانیبێژ و مامۆستاش کاردەکات و خاوەنی چەندین بەرھەمی گۆرانی تۆمارکراوە. زاھیر لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی رابردووەوە دەرکەوتووە و ژمارەیەکی بەرچاو گۆرانی ڕەسەنی کوردی تۆمار کردووە. جگە لە گۆرانیگوتن ئەکتەرێکی دیاری کۆمێدیایە و بە نوکتە و قسەخۆشی ناوبانگی دەرکردووە. زاھیر تاوەکو پۆلی دووی ناوەندی خوێندووە و ئێستا لە خوێندنگەی پێشکەوتن لە ھەوارە بەرزە، نووسەری خوێندنگەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:زیندووان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤ پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
تاڵەبانی گەورە
تاڵەبانی گەورە یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی تەقتەق لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی ناحیەی تەقتەق، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (٣٥) کەس و (١٨) خێزان. - [ ]
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
زمانی سۆمالی
زمانی سۆمالی  (Afsoomaali بە عەرەبی: الصومالیة‎) زمانی فەرمیی وڵاتی سۆماڵیایە. زمانەکە بەفەرمی بە شێوەی لاتینی دەنووسرێت، ھەرچۆنێک بێت بەشێوەی عەرەبیش دەنووسرێت بەڵام نافەرمییە.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی سۆمالی پۆل:زمانەکانی جیبووتی پۆل:زمانەکانی ئیتیۆپیا پۆل:زمانەکانی کینیا پۆل:زمانەکانی سۆماڵیا پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
بڕیارنامەی ٢٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٤٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئازاری ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٨٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ڤایکینگەکان
وێنۆک|نیگارەی ھێرشی ڤایکینگەکان ڤایکینگەکان زاراوەیەک بۆ گەلانی ژێرمانی نۆرزی و زۆرجاریش بۆ گەشتیارانی کەشتی و بازرگان و جەنگاوەرانی ناوچەکانی سکاندیناڤیا بەکارھاتووە کە لە کۆتایی سەدەی ھەشتەم تا یازدەھەمدا (٧٩٣-١٠٦٦) ھێرشیان کردە سەر کەناراوەکانی بەریتانیا و فەڕەنسا و ناوچەکانی تری ئەورووپا، و پێی دەوترێت سەردەمی ڤایکینگەکان، و کەمتر بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەکردن بە دانیشتوانی ناوچەکانی سکاندیناڤیا بەگشتی. وڵاتانی سکاندیناڤیا بریتین لە سوێد، دانمارک، نەرویژ و ئایسلەند. ڤایکینگەکان خەڵکانێکی باڵابەرز و کاڵ و کرچ و ڕیشدار بوون کە خاوەنی ھێزێکی زۆر بوون و زمان و ئایینی تایبەت بە خۆیان بوو.
ڤایکینگەکان لە ئینگلتەرا
داگیرکەرانی ڤایکینگ لە ساڵی ٧٩٣ی زایینیدا، بەپێی تۆمارەکانی ئەنگلۆساکسۆن، ھێرشیان کردە سەر ئینگلتەرا و ھێرشیان کردە سەر لیندیسفارن و ھەڵیانکوتایە سەر ئەو خانەقایە کە پاشماوەی قەشە سەینت کوتبێرت لەخۆدەگرت. داگیرکەران قەشەکانیان کوشت و دەستیان بەسەر کەرەستە بەنرخەکاندا گرت. ئەم ھێرشە سەرەتای "سەردەمی داگیرکاری ڤایکینگەکان" بوو، کە دەتوانێت بکرێت بەھۆی ئەو کەشتییە درێژانەی کە ڤایکینگەکان بەکاریان دەھێنا، لە دەیەی کۆتایی سەدەی ھەشتەمدا لە کەنارەکانی باکوور و ڕۆژئاوای ئینگلتەرادا، ھێرشەکانی ڤایکینگەکان بە قەبارەیەکی بچووک لە شارە کەنارییەکانی ئینگلتەرا بەردەوام بوون. لەکاتێکدا کۆمەڵە سەرەتاییەکانی ھەڵکوتان بچووک بوون، بەڵام پێدەچێت ژمارەیەکی زۆر پلانیان لەخۆگرتبێت. نەرویژییەکان لە وەرزی زستاندا لە نێوان ساڵانی (٨٤٠-٨٤١ز) ھەڵیانکوتایە سەریان، لەبری ئەوەی لە ھاویندا وەک جاران ھێرش بکەن، دوای چاوەڕوانییان لە دوورگەیەک لە دەریای ئێرلەندا. لە ساڵی ٨٥٠ز، ڤایکینگەکان بۆ یەکەمجار زستانیان لە ئینگلتەرا بەسەر برد، لە دوورگەی تانێت لە ناوچەی کێنت. لە ساڵی ٨٥٤ز، لایەنی ھێرشبەر بۆ دووەمجار زستانیان بەسەر برد، لە دوورگەی شێپی لە دەمی ڕووباری تایمز. لە ساڵی ٨٦٤ز گەڕانەوە بۆ دوورگەی تانێت بۆ ئەوەی لە وەرزی زستاندا لەوێ کەمپ بکەن.
ساڵی دواتر سوپای گەورەی بتپەرستان بە سەرۆکایەتی برایانی ئیڤاری ئیفلیج بوو و ھالفدان و ئوبێ ڕاگنارسۆن و ھەروەھا پادشایەکی دیکەی ڤایکینگەکان بە ناوی گێت گەیشتنە ڕۆژھەڵاتی ئەنگلیا. ئەوان بەسەر ئینگلتەرادا ڕۆیشتنە ناو نۆرسەمبریا و یۆرکیان گرت و کۆمەڵگەیەکی ڤایکینگیان لە نۆرس یۆرک دامەزراند، ھەندێکیان وەک جووتیار و پیشەوانان لەوێ نیشتەجێ بوون. زۆربەی شانشینی ئینگلیز کە لە ئاژاوەدا بوون، نەیانتوانی بەرەنگاری ھێرشەکانی ڤایکینگ ببنەوە. لە ساڵی ٨٦٧ز، نۆرسەمبریا بووە شانشینی باکووری ئەو ناوچەیەی کە یاسای دانیتییەکان تێیدا زاڵ بوو، دوای ئەوەی لەلایەن برایانی ھالفدان کوڕی ڕاگنار و ئیڤاری پەککەوتە داگیرکرا، کە ئینگلیزێکی دانا بەناوی شا ئێکبێرت، بۆ ئەوەی تەنھا بووکەڵەک بێت. لە ساڵی ٨٧٠ز "سوپای ھاوینی مەزن" گەیشتە ئینگلتەرا، بە سەرۆکایەتی سەرکردەیەکی ڤایکینگ بە ناوی باگسێچێک لەگەڵ پێنج ئیرل. بە ھاوکاری سوپای گەورەی بتپەرستان (کە پێشتر بەشێکی زۆری ئینگلتەرای لە بنکەکەی خۆی لە نۆرس یۆرکی ئێسکەندناڤی داگیرکردبوو) ھێرشیان کردە سەر بەشێکی زۆری ئینگلتەرا تا ساڵی ٨٧١ز، کاتێک پلانیان دانا بۆ داگیرکردنی وێسێکس. لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ٨٧١ز، باگسێک لە شەڕی ئاشداون لەگەڵ ئیرل کوژرا. لە ئەنجامدا زۆرێک لە ڤایکینگەکان گەڕانەوە بۆ باکووری ئینگلتەرا، یۆرک بوو بە ناوەندێکی سکاندیناڤی بۆ شانشینی ڤایکینگەکان، بەڵام ئەلفرێدی مەزن توانی لە وڵاتەکەی دووریان بخاتەوە. ئەلفرێد و جێنشینەکانی بەردەوام بوون لە بەرپەرچدانەوەی ھێرشەکانی ڤایکینگەکان لەسەر سنوورەکان و توانیان یۆرک بگرن.
شەپۆلێکی نوێی ھێرشی ڤایکینگە نەرویژییەکان لە ئینگلتەرا لە ساڵی ٩٤٧ی زایینیدا دەرکەوت کاتێک ئێریک بلۆداکس یۆرکی گرت. بوونی ڤایکینگەکان بە درێژایی سەردەمی پاشای دانمارک کانوتی مەزن (١٠١٦ز - ١٠٣٥ز) بەردەوام بوو، دوای ئەوە زنجیرەیەک ناکۆکی لەسەر میرات دەسەڵاتی نەوەکانی لاواز کرد. لە ساڵی ١١١٢ز، ڤایکینگەکان وەک سوپای شتمنەکان بەشداری شەڕی ئینگلتەرا بوون، کە وەک دەست و پەیوەندی پاشای ئینگلتەرا ڕۆڵیان ھەبوو. پێشنیاری کرد کە باجی دانۆنیۆن بدەن کە لە ساڵی (١٠١٢ز-١٠٦٦ز) بەردەوام بوو و بۆ ماوەی نزیکەی بیست ساڵ ھێرشەکانی ڤایکینگەکانی ڕاگرت. بوونی ڤایکینگەکان کەم بووەوە تا ساڵی ١٠٦٦ز، کاتێک نەرویژییە داگیرکەرەکان دوا شەڕیان لەگەڵ ئینگلیزەکان لە شەڕی ستامفۆرد بریجدا دۆڕاند. دوای نۆزدە ڕۆژ نۆرمانەکان ھێرشیان کردە سەر ئینگلتەرا و نۆرمانەکان لە بنەچەی نەرویژییەکانەوە ھاتوون، کە لە شەڕی ھاستینگس دا سوپای ئینگلیزیان تێکشکاند و لاوازیان کرد.
ئابووری ڤایکینگ
ئابووری سەرەتایی وڵاتانی سکاندیناڤیا ئابوورییەکی کشتوکاڵی بوو، وەرزی کشتوکاڵی کورت بەسە بۆ دابینکردنی پێویستی دانەوێڵە و خۆراکی ئاژەڵ و کۆگاکان. و لەبەر ئەوەی مرۆڤەکانی ئەو کاتە زیاتر بەدرێژایی کەناراوەکان دەژیان، ماسیگرتن و بازرگانی دەریایی ڕۆڵێکی گرنگی لە ژیانیاندا ھەبووە، تەنانەت پێش ھێرشی ڤایکینگەکان. بازاڕەکانی ئەورووپا بۆ باشوور سەرنجیان لەسەر کاڵای خاو بوو کە لە دەریای باکوور و باڵتیکەوە ھاتبوون، وەک پەڕ و دار و کەھرەمان و کۆیلە (زۆربەی لە ناوچە سلاڤییەکانەوە ھێنرابوون).
سەرچاوەکان
پۆل:ڤایکینگەکان پۆل:سەدەکانی ناوەڕاست
مەھدی
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Imam_Mahdi.png/220px-Imam_Mahdi.png|alt=A round seal looking shape with Muhammad al-Mahdi written in Arabic|وێنۆک|نیشاندانێکی [[خۆشنووسی ناوی مەهدی وەک لە مزگەوتی پێغەمبەر لە مەدینە دەردەکەوێت]]
مەهدی (بە : أْمَهْدِيّ، : ئەل-مەهدی، بە واتای 'سەرپەرشتیار') کەسایەتییەکی ئاسمانیانەیە لە ئایینی ئیسلامیدا کە باوەڕ وایە لە کۆتایی کاتەکاندا دەردەکەوێت بۆ ئەوەی جیهان لە خراپە و نادادپەروەری دەرباز بکات. دەگوترێ ئەو لە نەوەی موحەمەدەوەیە کە ماوەیەکی کەم پێش پێغەمبەر ئیسا (عیسا) دەردەکەوێت و سەرکردایەتی موسڵمانان دەکات بۆ فەرمانڕەوایی جیهان.
مەهدی لە هەردوو لقی شیعە و سوننی ئیسلامدا هەیە، هەرچەندە بە شێوەیەکی بەرفراوان جیاوازن لەسەر تایبەتمەندی و پێگەی خۆیان. لەنێوان شیعەی دوازدە ئیمامیدا، مەهدی باوەڕ دەکرێت محەمەد مەهدی بێت، کوڕی ئیمامە یازدەهەمەکە، حەسەن ئەلئەسکاری (لەدایکبووی ٨٧٤)، کە دەگوترێ بە خواستی خودایی لە غەیبوبەدا بووە. ئەمە لەلایەن سوننییەکانەوە ڕەتدەکرێتەوە، کە دەڵێن مەهدی هێشتا لەدایک نەبووە.
وشەڕەتناسی
زاراوەی مەهدی لە ڕەگی عەرەبی h-d-y (ه-د-ي) وەرگیراوە، کە بە شێوەیەکی گشتی بەکاردێت بۆ واتای "ڕێنمایی خودایی". هەرچەندە ڕەگەکە لە قورئاندا لە چەندین شوێن و چوارچێوەی جیاوازدا دەردەکەوێت، بەڵام وشەی مەهیدی هەرگیز لە کتێبەکەدا دەرناکەوێت. دەستەواژەی پەیوەندیدار بە حەیدایە، کە بە واتای ڕێنمایی دێت. هەرچۆنێک بێت، مەهدی دەتوانرێت بە چالاک بخوێنرێتەوە، کە واتای ئەو کەسە دەگەیەنێت کە ڕێنمایی دەکات، ھەروەھا واتای ئەو کەسەیە کە ڕێنمایی دەکرێت. لە واتای تیۆرییدا، مەهیدی ناونیشانی ڕزگارکەری کۆتایی کاتە لە زۆربەی کۆمەڵە ئیسلامیدا.
بیرۆکەی پێش ئیسلامی
هەندێک لە مێژوونووسان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەم زاراوەیە خۆی لە ئیسلامدا لە لایەن هۆزە عەرەبییەکانی باشوورەوە هێنرابێت کە لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمدا لە سوریا نیشتەجێ بوون. ئەوان باوەڕیان وابوو کە مەهدیەکان دەیانگەڕێننەوە بۆ وڵاتەکەیان و شانشینی هیماریتیان دامەزراندەوە. هەروەها باوەڕیان وابوو کە لە کۆتاییدا ئیستەنبوڵی ئەوکاتە داگیر دەکات. هەروەها پێشنیار کراوە کە چەمکی مەهدی لەوانەیە لە باوەڕە مەسیحییە جولەکە و مەسیحییەکانی پێشوویەوە وەرگیرابێت. بەگوێرەی ئەوە، نەریتەکان بۆ پاڵپشتیکردنی هەندێک بەرژەوەندیی سیاسی، بەتایبەتی هەستی دژە عەباسیەکان، ئەم نەریتانە دەربارەی مەهدی تەنها لە کاتەکانی دواتردا لە کۆکراوەکانی حەدیس وەک سونەنی ترمزی و سونەنی ئەبوداودا دەرکەوتن، بەڵام لە کارە سەرەتاییەکانی بوخاری و موسلیمدا نەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
١٦٩٤
ساڵی ١٦٩٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٤
قشڵاخ قازی
قشڵاخ قازی (Qişllazqazî، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٦ کەس لە ١٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زمانی مادی
زمانی مادی زمانێکی کۆنە و مردوو لە دەستەی زمانە ئێرانیەکانە کە لە کاتی مادەکان قسەی پێ کراوە. ئەم زمانە لەگەڵ زمانەکانی کوردی، مازەندەرانی، گیلەکی، تاڵشی، بەلۆچی، سمنانی و پارتی وەکوو زمانانی ئێرانیی باکووری رۆژاوا دەناسرێ.
ھەڵسەنگاندنی زمانی مادی لەگەڵ کوردی و فارسی
زمانی مادی بێجگە لە چەند وشە، شتێکی دیکەی لەبەردەستدا نییە. بەڵام ھەر ئەو چەند وشەیەش بەندیواری و پێوەندی نزیکی کوردی نووژەن لەگەڵ مادی نیشان دەدەن:
سەرچاوەکان
پۆل:ماد پۆل:مادەکان پۆل:زمانەکان پۆل:زمانە کۆنەکان پۆل:زمانە مردووەکان
ژان باپتیس مۆنۆیر
ژان باپتیس مۆنۆیر (لەدایکبووی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٦٣٦ بۆ ٢٠ی شووباتی ١٦٩٩) ھونەرمەندێکی فەڕەنسی-فلێمێشی بوو کە تایبەتمەند بوو لە کێشانی جۆرەکانی گووڵ، بۆ وێنەکێشان بە کارگەی گۆبڵێنس و بۆوڤێی پێویست بوو، کە لەوێدا وێنەی میوە و گووڵەکانی دەکێیشا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەشی ژیاننامە پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٦ پۆل:مردووانی ١٦٩٩
زمانی سلۆڤێنی
زمانی سلۆڤێنی (slovenski jezik یان slovenščina) زمانی فەرمیی وڵاتی سلۆڤێنیایە.
پۆل:زمانەکانی ئیتالیا پۆل:زمانی سلۆڤێنی پۆل:زمانەکانی نەمسا پۆل:زمانەکانی کرواتیا پۆل:زمانەکانی فریوولی ڤێنێتسیا جوولیا پۆل:زمانەکانی مەجارستان پۆل:زمانەکانی سلۆڤێنیا پۆل:زمانەکانی سربیا
لۆگاریتم
وێنۆک| ڕوونکردنەوەی لۆگاریتمی x بە پایەی ٢، هەروەک دیارە تەوەری xەکان لە [[خاڵ (ئەندازە)|خاڵی ١دا دەبڕێت و بە خاڵەکانی (٢٬١) و (٤٬٢) و (٨٬٣)دا دەڕوات.]] لۆگاریتم چەمکێکی بیرکارییە کە بە ئاوەژووی توان کار دەکات. بۆ نموونە لۆگاریتمی ١٠٠٠ بە بنچینەی ١٠، یەکسانە بە ٣، لەبەر ئەوەی ١٠ × ١٠ × ١٠ = ١٠٠٠، یان بە شێوەی گشتی ئەگەر x = by''، ئەوا لۆگاریتمی x بە بنچینەی b یەکسانە بە y و بە ھێماکانی بیرکاری بەم جۆرە دیاری دەکرێت ، واتە دەتوانرێت ھاوکێشەی توانی بە شێوەی ھاوکێشەی لۆگاریتمی بنووسرێت و بەپێچەوانەوە. نموونە:
1000= 103
لێکدان، دابەشکردن، توان، ڕەگ
لۆگاریتمی ئەنجامی لێکدان دەکاتە سەرجەمی لۆگاریتمەکانی ھاوکۆلکەکان. لۆگاریتمی ئەنجامی دابەشکردن دەکاتە ئەنجامی لێدەرکردنی لۆگاریتمی بەشدراو لە لۆگاریتمی بەشکراو.
سەرچاوەکان
پۆل:لۆگاریتمەکان پۆل:فانکشنە بیرکارییەکان پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
لۆران درۆلانکوور
لۆران درۆلانکوور شاعیر و کشیشی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٦٨١ پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٦ پۆل:مردووانی ١٦٨٠ پۆل:زانایانی ئایینی کالڤینیست و چاکسازیخوازی فەرەنسی
شەڕی سی ساڵە
وێنۆک|[[ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم لە کۆتایی شەڕی سی ساڵەدا]]
شەڕی سی ساڵە لەنێوان ساڵانی ١٦١٨ ھەتا ١٦٤٨ی زایینیدا لە خاکی کیشوەری ئەورووپادا ڕووی دا. ئەم شەڕە لە سەر گۆڕانەوەی سنوورەکانی ئەورووپایی بوو، لە لایەکی دیکەوە شەڕێک بوو لە نێوان دوو ڕێبازی کاتۆلیک و پرۆتێستانت. شەڕی سی ساڵە بوو بە ھۆی قەحتی و نەخۆشییەکی زۆر بەر فراوان و خەڵکێکی زۆر بوون بە قوربانی بە پێی ھەندێک لە خەمڵاندنەکان ٨ میلیۆن کەسی سڤیل زیانیان پێگەیشتووە.
لایەنە بەشدارەکان
وێنۆک|نەخشەی شەڕی سی ساڵە بەرەی یەکەم: سوید (لە ساڵی ١٦٣٠ەوە بەشداریکرد)، دانمارک (١٦٢٥ تا ١٦٢٩ بەشداربوو) کۆماری حەوت یەکگرتووەکەی ھۆڵەندا-فەڕەنسا (لە ساڵی ١٦٣٥ەوە بەشداری کرد) شانشینی بۆھیما (لە ساڵی ١٦١٨ تا ١٦٢٠ بەشداریکرد)، سەکسۆنی ھەرێمی پەلەتاین (تا ساڵی ١٦٢٣ بەشداریکرد) پڕوسیا برۆنسویک لیونبێرگ ئینگلترا (١٦٢٥ تا ١٦٣٠ بەشداریکرد) سکۆتلەند (١٦٢٥ تا ١٦٣٨ بەشداریکرد) تڕانسلڤانیا پاڵپشتانی ئەو بەرەیە (دەوڵەتی عوسمانی، ڕوسیا) بەرەی دووەم: ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم زمان کاتۆلیکەکان نەمسا شانشینی بۆھیمیا (ئەو شانشینە سەرەتا تا ساڵی ١٦٢٠ لەبەرەی یەکەم بوو بەڵام لەدوای ساڵی١٦٢٠ ھاتە ناو بەرەی دووەم) ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانیا ھەنگاریا شانشینی کرواتیا دانمارک (لە ساڵی ١٦٤٣ تا ١٦٤٥ بەشداریکرد) پاڵپشتانی ئەو بەرەیە ئوکراینا، پۆڵەندا
قەبارەی ھێزەکان
لەبەرەی یەکەم< ١٤٩ھەزار سویدی ٣٥ھەزار دانمارکی و نەرویجی ٧٧ھەزار ھۆڵەندی ١٥٠ھەزار ئەڵمانی ١٥٠ھەزار فەڕەنسی ٣٠ تا ٤٠ھەزار بۆھیمی ٣٠ھەزار ھەنگاری ٦ھەزار ترانسلاڤی ٦٠ھەزار سوارەی عوسمانی ئەو وڵاتانەی زۆرترین ھێزیان بەکارھێنا لەبەرەی دووەم ٣٠٠ھەزار ئیسپانی ١٠٠ تا ٢٠٠ ھەزار ئەڵمانی نزیکەی ٢٠ھەزار کرواتی و ھەنگاری ھەنگارییەکان ھەندێکیان لەبەرەی یەکەم و ھەندێکیان لەبەرەی دووەم بوون
ئەنجام
سەرکەوتنی ئایینی پرۆتێستانت بەھێزبوونی ئەو ئاینە سەرەوخواربوونی کاتۆلیک و بێ ھێزبوونی سەرکەوتنی بنەماڵەی ھەبسبۆرگ سەربەخۆیی بوونی ھۆڵەندا لە ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانیا ئیسپانیا زاڵبوو بەسەر باشوری ھۆڵەندا و لۆکسمبۆرگ ڕژێمی دەرەبەگی تووشی بێھێزی بوو لە کیشوەری ئەورووپا.
١٦٩٥
ساڵی ١٦٩٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
شەڕی سی ساڵە
سەرچاوەکان
.
١٦٩٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٩٥
شەڕی سی ساڵە
سەرچاوەکان
پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شەڕی سی ساڵە پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا
سوورەبان، سەردەشت
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
وڵاتی فارس
ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستی فراوانی خۆیدا ساڵی ٦٢٠ز |چەپ وڵاتی فارس ناوی مێژوویی ئەو ناوچەیە کە ئیمپڕاتۆری و دەوڵەتە فارسییەکانی لەسەر دامەزراوە و ئێرانی ئەمڕۆ دەگرێتەوە؛ و ناوچەیەکە دەکەوێتە باشووری ئێرانەوە لەسەر کەناری کەنداوی فارس، و ئەم ناوە بە ھەموو خاکە ئێرانییەکان ئەووترا ھەتا پێش ساڵی ١٩٣٥.
وڵاتی فارس (فارسی دێرین) ناوچەکانی باشووری ئێران پێک دەھێنن کە زمانی فارسی لێ پێک دەھات، و لەمڕۆدا شێوازی دێرینەکانی لێدوانی فارسی لی ئەبینرێت ئەم ناوچە و شارانە دەگرێتەوە؛ فارس، بووشەھر، کوھگیلوویە و بویرەحمەد، ڕۆژھەڵاتی خووزستان، ڕۆژاوای ھورمزگان. و لە ھەندێک سەرچاوەدا ئەم ناوچانەش دەگرێتەوە؛ ئەسفەھان، یەزد، کرمان. فارسی ئەمڕۆ بە پارێزگای فارس ئەوترێت لە باشووری ئێران و کەنارێکی نییە کە بەسەر کەنداوی فارسدا بڕوانێت.
شۆڕشی پیشەسازانە
وێنۆک|ماکینی ھەڵمی
٢٠٠ ساڵ پێش ئێستا ژمارەی دانیشتوان لە شارەکان زۆر کەم بوون. بەڵام ئەمرۆ لە زۆربەی شوێنەکانی دونیا بە تایبەت ئینگلستان، ھۆڵەندا و ژاپۆن خەڵکێکی کەمتر لە گوندەکان دەژین و ھەتا رێژەیەکی کەمتریش لەو شوێنانە کار دەکەن. لە ئەفریقا و ئاسیا ھێشتا رێژەیەکی زۆر خەڵک ژیانیان لە سەر کشتوکاڵ کردنە، بەڵام لە ڕۆژئاوای ئەورووپا و باکوری ئەمریکا ئەم ژمارەیە سنوردارە.
پیشەسازی و بازرگانی لەسەردەمی کۆن
پیشەسازی لە شارستانیە کۆنەکان بوونی ھەبووە. شوێنەوارناسان لە پشکنینەکانیاندا دەستیان بە شتانێک گەیشتووە کە دەلالەت لە بوونی جۆرێک پیشەسازی دەکەن. ھۆکاری بوونی پیشەسازیش ئەوەیە کە خۆراکی پێویست بەرھەم دێت. بە واتایەکی دیکە دەرکەوتنی پیشەسازی بەرھەمی خۆراکی پێویستی گەیاندە ئاستێکی داواکراو، دەرفەتی بەخشیە بەشێک لە خەڵکی کە لە جیاتی کارکردن لە زەویە کشتوکاڵیەکان و بەرھەم ھێنانی خۆراک بەدەستی خۆیان، سەرقاڵی کاری دیکە بن. لە بواری پیشەسازی بەڵەدتر بن. ھۆکارێکی دیکەی گەشەی پیشەسازی، داھێنانی ئامرازەکانی گۆاستنەوەی کاڵا بەرھەم ھاتووەکانن بۆ بازاڕەکان. ئەمەش خاڵێکی گرنگە، چونکە ئەگەر بازارێک نەبوایە بۆ فرۆشتنی کەل و پەلەکان، ئەوا بەرھەم ھێنانی شتومەک بێ فایدە بوو. لەبەرئەوە بازرگانی ھاوکار بوو بۆ گەشەی پیشەسازی. نمونەیەک لە تەولیدەکانی شتومەکی دێریک، گۆزەگەری (موسی لە دورگەی ساموس) ە. لە گەشت ئەو خاڵانەی کە ھەڵکەندران بۆ کەشف کردنی شتومەک و دەفرەکانی سەردەمی ڕۆمی کۆن لە بریتانیا، ئەم جۆرە زەرفانە دۆزراونەتەوە. زۆرێک لەم دەفرە سەرسووڕھێنەرانە لە شکڵی جیاواز لە ئیتالیاو دواتریش لە باکوری فەرانسە دروستکراون. نموونەی زۆر لەم دەفرە قوڕینانە لە موزەخانەکانی ڕۆژئاوای ئەورووپا بەرچاو دەکەون.
لە دەورانی کۆن ئاوریشم و دەفری چینی لە وڵاتی چین بەرھەم دەھاتن. شوێنەوارناسانی یەکێتی سۆڤیەت و چین لەم ماوەیەدا دەستیان کردووە بە ھەڵکەندنی چاڵێک بە درێژایی جادەی کۆن ناسراو بە جادەی ئاوریشم، کە لە چین تا ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە و لەو ژمارە زۆرەی کاڵا و شتومەکانەی دەستیان کەوتووە سەریانسوڕماوە. لە دەورانی دێریک، دەفری چینی ھەتا شارەکانی نزیک کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقاش بردراون.
لە شارە کۆنەکانی ھیندستان وەکوو شارەکانی ھاراپا و موھنجودار (کە ئەمرۆ کەوتوونەتە پاکستان) بە ھەمان شێوە شتومەکی زەریفیان دروستکردووە و ھەناردەی ئێرانیان کردووە. ھەروەکو لە قەبرەکەی (توت عەنخ ئامون) دەردەکەوێ میسریە کۆنەکان لە پیشەسازی دەستی شارەزاییەکی بێ وێنەیان ھەبووە. شارستانیەتی یۆنانیش بەرھەم گەلێکی ھونەری زۆر جوانی لە دوای خۆی جێھێشتووە کە باشترینیان نەققاشیە بەناوبانگەکان و پەیکەرەکانن. لە نێوان پیشەسازی کۆن و پیشەسازی نوێ دوو جیاوازی گەورە ھەن: ھەوەڵ ئەوەی کە بەرھەمەکانی پیشەسازی کۆن بۆ موشتەری و کڕیارە دەوڵەمەندو ئاست بەرزەکان دروست دەکران نەک بۆ خەڵکی ئاسایی. لەبەر ئەوە ھەموو ئەو پیشەسازیانە بەشێک بوونە لە شتومەکی جوانکاری و لەبەر قیمەتی بێ حساوی ئەم شتانە تەنھا دەوڵەمەندەکان توانای کڕینی ئەم شتومەکانەیان ھەووە.
دووھەم ئەوەی کە ھێزی کار فراوان بووە، بۆ نموونە کۆیلایەتی بەرفراوان بوو ھۆکارەکەشی ئەو داب ونەریتە بوو کە ئەوانەی لە جەنگەکان سەردەکەوتن شکست خواردووەکانیان بە کۆیلە دەگرت. لەبەر ئەوە ھێزی کار بەرفراون بوو ھەروەھا بە خۆڕایش بوو، کەوابوو شێوازەکانی بەرھەم ھێنان لەسەر بنەمای دابەزینی پێوەری کار پێویست نەبوو. پیشەوەرانی سەردەمی کۆن ھێز و توانای کەمیان لەبەردەست بووە. تەنھا کەمێک ھێزی مرۆیی، کەمێک سوود وەرگرتن لە ئاژەڵ و بە ڕادەیەکی کەمیش سوود وەرگرتن لە سەرچاوە سروشتیەکان وەک ئاو و ھەوا.
پیشەسازی و بازرگانی لە چەرخی ناوین
لە سەرەتاکانی چەرخی ناوین، بازرگانی و پیشەسازی لە ئاسیادا ڕوو لە ھەڵکشان بوو و لە بواری جۆراوجۆر پێشکەوتنیان بەدەستھێنابوو. وەکو دروستکردنی کاغەز، گۆگرد و چاپ. ڕەونەقی بازرگانی ئەورووپا ڕوو لە داکشان بوو. ئەوروپایەکان پشتیان بە بەرھەمی ناوچەکانی خۆیان دەبەست و پاشاکانیشیان بۆ دیاریکردنی پێوەری ماڵیات لەسەر بەرھەمھێنان، بە ھەموو ناوچەکاندا دەگەڕان. پیشەی سەرەکی کەسانێک کە کاری زەوی و زاریان نەدەکرد، جەنگ و مەسەلەی دینی بوو.
ھەندێ لە پیشەوەران بەردەوامیان بە کارەکانی خۆیان دا. ئاسنگەرەکان ئامرازی کێڵان، ناڵی ئەسپ، زرێ و شمشێریان ساز دەکرد. بەردبڕەکان چەندین باڵەخانەی بەردینیان بونیادنا. لە پەرەستگاکان، ڕاھیبەکان بەردەوامیان دا بە موتاڵاکردنی کتێب و چەندین کتێبی نایابیان خستە ڕوو. وەکو چوار ئینجیلەکەی لیندز فارن* و کتێبی کیڵز**. گوڵ دۆزیش بە ھەمان شێوە باو بووە. شێوەکارانێکی پسپۆڕیش ھەبوون وەکو ئەوەی کە دیواری بەناوبانگی بایۆیان ھێنایە بوون.