cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕفاندن (لۆژیک)
ڕفاندن لە لۆژیکدا بە شێوەیەک لە شێوەکانی ئاکامگری (inference) و بەڵگەھێنانەوە (argumentation) و ئاوەزان (reasoning) دەوترێ کە بە تێڕوانینێکەوە یان بە کۆمەڵەیەک لە تێڕوانینەکانەوە دەست پێ دەکا و پاشان دەگەڕێ بە شوێن سادەترین و گونجاوترین ئاکامێ کە دەکرێ لەو تێڕوانینانە وەربگیردرێ. فەیلەسووفی ئەمریکایی چارڵز سەندێرس پێرس لە دووەم نیوەی سەدەی نۆزدەیەمدا ئەم شێوەیە داڕژاند و پەرەی پێ دا. ئاکامێ کە بە ڕفاندن بەرھەم بێت جێی پەسەندە، بەڵام پێچەوانەی ئاکامی بەرھەمھاتوو بە ھەڵهێنجان، دروستییەکەی بڕاوە نییە و نەختێ نادڵنیایی و شکی لەگەڵە. ھەر بۆیە کە «باشترین ڕوونکردنەوەی لەبەردەست» یا «گونجاوترین و ڕێتێچووترین ئاکام» -ی پێ دەوترێ.
بۆ نموونە، ئەگەر کەسێک کاسەیەک چێشتی داخی بەجێھێڵراوی لە دیوێکدا چاو پێ کەوت، دەتوانێ بەو ئاکامە بگات کە خاوەنەکەی لەوە دەچێ بەزوویی بێتەوە.
سێریس
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی ھەسارۆکەی سیرس کە لە لایەن [[تەلیسکۆپی ھەبڵ|تەلەسکۆپی ھابڵی ئاسمانییەوە لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٠٤ گیراوە.]] سێریس (ھێما: ) یاخود سیریس یان قیرس یەکەم ھەسارۆکەیە کە لە لایەن زانای ئیتاڵی بیازی لە ساڵی ١٨٠١ دۆزرایەوە و بە گەورەترین ھەسارۆکە ھەژماردەکرێت کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە کە تیرەکەی نزیکەی ١٠٠٠ کیلۆمیتر دەبێت. وە لە ڕۆژی ٢٤ی ئاب لە لایەن یەکێتی نێودەوڵەتی بۆ زانستە گەردوونییەکان بە بەشێک لە کۆمەڵەی ھەسارە شەمولەکان ئەژمار کرا.
ڕفاندن (لۆژیک)
سەرچاوەکان
پۆل:ناسیاریناسی پۆل:ئاماری بەیزی پۆل:ئاوەزان
سێریس
پێکھاتنی سیرس
پێکھاتەی سیرس بریتییە لە بەرد و تۆز، کە بە شێوەیەکی گشتی دەبنە پێکھاتەی زۆربەی و بگرە ھەموو ھەسارەکان، جگە لەوەش ھەندێک کانزای وەک ئاسنی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:گەڕەستێرە کورتەباڵاکان پۆل:کۆمەڵەی خۆر
ئەمەدوو کۆرووما
ئەمەدوو کۆرووما نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٣ پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم
سپەیس ئێکس سی ئاڕ ئێس-٨
وێنۆک| بەستنەوەی سی ئاڕ ئێس-٨ سپەیس ئێکس دراگۆن لەلایەن دەستی (کاندرام)ەوە لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٦
سی ئاڕ ئێس ٩ (بە ئینگلیزی : SpaceX CRS-8) یاخوود ناسراوە بە (SpX-8) ئەو ناوە گووزارشت لە چالاکیەکی دووبارەی بازگانی هاوبەشی نێوان کۆمپانیای سپەیس ئێکس و دەزگای ناسای ئەمریکیە کە کۆمپانیای سپەیس ئێکس ڕێکەوتووە ئەرکی ناردنی کەل و پەلی بە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی بگرێتە ئەستۆ، هەر بەو جۆرەش کارەکەیان تاقیکردەوە لە کاژێر ٢٠:٤٣ خوولەک بە کاتی جیهانی لە ڕۆژی هەینی ٨ی نیسان لە ناوچەی کیپ کانیڤیرال ، ئەرکەکەیان بە سەرکەوتووی ئەنجامدا.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون پۆل:سپەیس ئێکس
بەوری مازەندەران
وێنۆک|250px|بەوری مازەندەرانی [[قەوقازی لە باخچەی ئاژەڵانی بەرلین، ساڵی ١٨٩٩ ]] وێنۆک|250px|ئەو شوێنانەی بەوری مازەندەرانی لێ بوون
ئەنجامی لێکۆڵینەوەیەکی جوگرافیای ڕووەکی نیشان دەدات کە ژمارەی بەورەکانی مازەندەران و بەورەکانی سیبری ھەتا یەکەمەکانی سەدەی نۆزدەھەم، دابەشبوونی جوگرافیاییی یەکبینەی ھاوبەشیان ھەبووە.
ھەندێک لە بەورەکانی مازەندەران بەپێی قەبارە لە نێوانی بەورەکانی سیبری و بێنگاڵدا بوون.
بە ئەو بەورە ھەروەھا بەوری کاسپیەن، بەوری قەزوینی، بەوری باڵخاش، بەوری ھیرکانیا و بەوری تووران دەگوترێت.
لالە خەدیوی
لالە خەدیوی (بە ئینگلیسی: Laleh Khadivi ، بە فارسی: لاله خدیوی)، نووسەر و فیلمسازی کوردە کە لە ئێران لە دایک بووە و دانیشتووی ئەمریکایە.
ژیان
لالە خەدیوی لە ساڵی ١٩٧٧ی زایینی لە شاری ئیسفەھانی ئێران لە بنەماڵەیکی کورد لە دایک بووە. ماوەیەکی کورت بەدوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران بنەماڵەکەی کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا و لە سان فرانسیسکۆ نیشتەجێ بووە. لاڵە لە ساڵی ٢٠٠٢ خەریکی سەرنجدانەوە لە سەر کوردەکان و بە تایبەت کوردەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێران لە سەردەمی ڕەزاشا بووە. یەکەمین ڕۆمانەکەی بە ناوی سەردەمی زارۆکان چیرۆکی کوڕێکی کوردە کە باوکی لە ساڵی ١٩٢١ی زایینی لە شەڕ لەگەڵ ئەرتەشی ئێران کوژراوەتەوە. کوڕەکە بە دیلی دەگێڕێتەوە و دەبێتە سەرباز و لە بەرامبەری گەلی خۆی قەرار دەگێڕێتەوە.
لالە خەدیوی ھەروەھا دەستی بە کاری فیلمسازییش داوە. ڕۆمانەکەی سەردەمی زارۆکان بە زمانەکانی عیبری، ھۆلەندی، ئیتالیایی و ... وەرگێڕاوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧ پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ژنانی کورد پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
گارانە
گارانە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
گارانە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
پێڕستی کۆدەکانی فیفا
کۆدەکانی ئەندامانی فیفا
ئێستا ٢٠٩ ئەندامی فیفا هەیە، وە هەر ئەندامێک کۆدێکی بێهاوتای نیشتمانی خٶی هەیە.
کانیناو
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
پێڕستی کۆدەکانی فیفا
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیفا
لۆیە جرگە
لویە جەرگە بە زمانی پەشتۆ بە واتای ئەنجومەن یان جڤاتی مەزن دێت کە ئەرکی (ئەنجومەنی شورا)یە لە ئاینی ئیسلامدا. ھەرکانێک پێویست بکات ئەم ئەنجومەنە کۆ دەبێتەوە بۆ بڕیاردان لە سەر مەسەلە گرینگەکانی ولاتی ئەفغانستان، وەک ھەڵبژاردنی سەرکردەی وڵات و دانانی دەستووری بناغەیی وڵات و دانوستانی گرینگ سەبارەت بە کێشە نەتەوەییەکان و تاوتوێکردنیان بە مەبەستی دۆزینەوەی چارەسەری بنبڕ بۆیان. ئەم نەریتە لە بنەڕەتدا تایبەت بوو بە ریش سپیانی ھۆزەکانی پەشتۆن لە ھەردوو دیوی ئەفغانستان و پاکستان. بەڵام دواتر لە ئەقغانستاتن بوو بە نەریتێکی نیشتمانی بۆ ھەموو ئەفغانەکان. گردبوونەوی لویە جرگە لە ساڵی ١٧٠٧ لە قەندەھار بۆ پشتگیری کردنی میروەیس ھوتەک سازکرا بەلام گرینگترینیان لە ساڵی ١٧٤٧ی زاینی پاش کوژرانی نادر شای ئەفشار لە قەڵای سەربازیی (نادراباد) بەسترا و نۆ رۆژی خایاند،‌ تیایدا بناغەی ئەفغانستانی نوێ دارێژراو لە ناو زیاتر لە ٥ سەرەک ھۆز ئەحمەدشاە ئەبدالی لە ھۆزی (سەدوزائی) وەک شای ئەفغانستان راگەیەنرا.
وشەی جرگە بە واتای کۆمەڵە یان گرووپ دێت، لە بواری سیاسەت و کۆمەڵایەتیشدا جەرگە بە واتای کۆبوونەوەی مەزن دێت کە کات و شوێنی دیارکراوی نیە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:چاندی ئەفغانی پۆل:حکوومەتی ئەفغانستان
سەرگەت
سەرگەت گوندێکە لە ھەورامانی عێراق. لە ئێستادا سەرگەت ٦٠ خێزانی تێدایە و ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیکەی ٤٥٠ کەسن، سەرگەت بەوە ناسراوە کە ھەر لە کۆنەوە شوێنی ڕۆشنبیری بووە، لە ئێستادا دوو مزگەوت و خوێندنگەی بنەڕەتی تا ٩ی بنەڕتی تێدایە، ھەروەھا کارەبای نشتیمانی و ڕێگای قیرتاوی بۆ دابین کراوە. سەرچاوەی ئاوی ھەمەشوانە بوەتە سەرچاوەی سەرەکی ئاوی خواردنەوەو ئاوی ئاودێری. ئەم گوندە لە ساڵی ١٩٧٨ دا لەسەر دەستی ڕژێمی بەعس ڕاگوێزراوە. دواتر لە ساڵی١٩٩٢ جارێکی تر ئاوەدان کراوەتەوە.
باوا ناووسی جاف یان باوا ناووسی سەرگەتی لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا لەم گوندە ژیاوە. لە کتێبی «بورھانی حەق» دا نووسراوە: باوا ناوس لە ئێلی جافە و لەسەدەی پێنجەم و شەشەمی کۆچیدا ژیاوە، ھەروەھا باسی لەوەش کردووە کە تیشکی خودایی تێدا جێگیر بووە و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ڕێوڕەچەی یارسان (کاکەیی) ی داوە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق
دوخان
سوورەتی دوخان سوورەتی ٤٤ی قورئانە و ٥٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی زوخروف دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
کریستۆفەر ھیچنز
کریستۆفەر ئێریک ھیچنز (لەدایکبووی ١٣ی نیسانی ١٩٤٩–مردووی ١٥ی کانونی یەکەم ٢٠١١) نووسەر، ستووننووس، وتارنووس، گوتاربێژ، ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگرێکی کۆمەڵایەتی بە ڕەگەز بەڕیتانی-ئەمریکی بوو. ھیچنز نووسەر یان یاریدەدەری نووسەر، سەرنووسەر یان یاریدەدەری سەر نووسەری زیاد لە ٣٠ کتێبە، لەگەڵ پێنج کۆمەڵە وتار لەسەر کلتور، سیاسەت و ئەدەبیات. شێوازی بەرەنگاری لە گفتوگۆدا کردویەتی بە بابەتێکی سەرەکیی لە لێدوانی گشتی دا، کە بۆتە ھۆی ئەوەی ببێتە ڕوناکبیرێکی ڕۆشنبیر و کەسایەتییەکی جێباس. نووسین و بەشداری ھەبووە لە ھەر یەک لە: نیو ستەیتسمن (New Statesman)، زە نەیشن (The Nation)، زە ویکلی ستاندارد (The Weekly Standard)، زە ئەتلانتیک (The Atlantic)، لەندەن ڕیڤیو ئۆڤ بووکس (London Review of Books)، زە تایمز لەیترەری سەپلیمێنت (The Times Literary Supplement)، سڵەیت (Slate)، فریی ئینکویری (Free Inquiry) و ڤانیتی فەیر (Vanity Fair).
وەکو کەسێکی بێدین (ئاتێئیست) تێڕوانینی بۆ چەمکی خودا یان بوونێکی باڵادەست وەکو باوەرێکی تاکڕەوانە دەبینێ کە تەگەردەخاتە بەر ئازادی تاکەکەسی. پاڵپشتی دەکرد لە دەڕبڕینی ئازاد و داھێنانی زانستیی کە پێشکەووترە لە ئایین بۆ دانانی وەک یاسای ڕەفتارکردنی ڕەوشتیی لە شارستانیی مرۆڤایەتیی دا. ھەروەھا لایەنگری جیابوونەوەی کلێسا و دەوڵەتی دەکرد و وتەی «ئەوەی دەکرێت بێ بەڵگە بسەلمێنرێت بێ بەڵگەش ڕەتدەکرێتەوە» بە شمشێری ھیچنز ناسراوبوو.
سەرەتایی ژیان و خوێندنی
دواتر ئێریک دەستبەکار دەبێت وەک ژمێریار لە شوێنی دروستکەردنی بەلەم، دروستکەری بەلەمی خێڕا و خوێندنگەی ئامادەیی. پاشان بۆی دەرکەوت کە دایکی جولەکەیە چونکە لەبەرئەوەی لە یەھودی دا ئاین لە ڕێی دایکەوە دیاری دەکرێت ھیچنز بووە جولەکەیەکی عەلمانی (سیکۆلار). دایکی ئەندامی (خزمەتی ئافرەتانی دەریایی شاھانە) بوو. بەھۆی پیشە دەریایەکەی باوکییەوە خێزانەکەی چەند جارێک کۆچیان کردووە لە بنکەیەکەوە بۆ بنکەیەکی تر لە بەڕیتانیا و ھاوپەیمانەکانی دا. براکەی کریستۆفەر، پیتەر لە سلێما لەدایک بوو لە ساڵی ١٩٥١ دا.
ھیچنز لە قوتابخانەی ماونت ھاوس (کە ئێستا تێکەڵ کراوە لەگەڵ قوتابخانەی ماونت کێللی) لە تاڤیتستۆک- دیڤۆن خوێندویەتی، دواتر لە تەمەنی ھەشت ساڵی دا چۆتە قوتابخانەی سەربەخۆی لیس لە کامبریج. ھیچنز خۆی ناونووس دەکات لە کۆلیژی بالیۆڵ لە ئۆکسفۆرد کە وانەی پێ وتراوەتەوە لەلایەن ستیڤن لوکس و ئەنتۆنی کێننی کە فەلسەفە، سیاسەت و ئابووری خوێندوە و لە ساڵی ١٩٧٠ دەردەچێت بە بڕوانامی پلە سێ. ھیچنز سەرسام بوو بە ڕۆمانی "چەندە سەوز بوو دۆلەکە"ی نووسەر ڕیجارد لوێلین، «تاریکی لە نیوەڕۆدا»ی ئارتەر کۆسلەر، «تاوان و سزا»ی فیۆدۆر دیستۆڤسکی، ڕەخنەی ڕ. ھ. تاونی لە "ئایین و پەرەسەندنی سەرمایەداری (کاپیتالیزم)" و بەرھەمەکانی جۆرج ئۆڕوێڵ. لە ساڵی ١٩٦٨ دا بەشداربوو لە بەرنامەی تەلەفیزیۆنی بەرەنگاری زانکۆ.
ھیچنز پەیوەندی کرد بە پارتی کرێکارانەوە لە ساڵی ١٩٦٥ دا، بەڵام بە زۆرینەی دەنگی ڕێکخراوی قوتابی کرێکاران دەرکرا لە ١٩٦٧ دا بە ھۆکاری ئەوەی کە ھیچنز ناوی دەنێت بە «پاڵپشتی ئابڕووبەرانەی سەرۆک وەزیران ھارۆڵد ویڵسۆن لە جەنگی ڤێتنام». لەژێر کاریگەری پیتەر سێجویک کە وەرگێری نووسینەکانی شۆرشگێڕی ڕووسی و بەڕھەڵستکاری سۆڤێتی ڤیکتۆر سێرج، ئارەزووی بیرۆکەی) ئایدیۆلۆژی - فیکری) ترۆتسکیزم و دژە سۆشیالیزمی ستالین لە ھیچنزدا دادەڕێژرێت. دوای ماوەیەکی کەم دەچێتە پاڵ «دەستەیەکی لوکسمبێرگی بچووک بەڵام گەشەسەندووی دوای ترۆتسکیزم».
ژیانی ڕۆژنامەوانی لە شانشنیی یەگرتوو (١٩٧١–١٩٨١)
لە سەرەتاکانی ژیانی پیشەییدا ھیچنز وەکو پەیامنێر دەستی کردوە بە کارکردن لە گۆڤاری ئینتەرناشناڵ سۆشیالیزم International Socialism, چاپکراوە لەلایەن International Socialists کە پێشڕەون لە حیزبی کرێکارانی سۆشیالیستی بەریتانیای ئێستادا. ئەم کۆمەڵەیە بە زۆریی پێکھاتبوون لە ترۆتسکیتەکان بەڵام لەگەڵ ترۆتسکییە ئۆرسۆدۆکسەکان دا جیاوازن لە ڕەت کردنەوەی بەرگریی کردن لە وڵاتە شیوعییەکان وەکو «وڵاتانی کرێکار». دروشمەکەیان بریتیی بوو لە «نە واشنگتۆن نە مۆسکۆ بەڵکو سۆشیالیزمی نێودەوڵەتی».
لە ساڵی ١٩٧١ دا ھیچنز دەست بەکاربوو لە گۆڤاری Times Higher Education Supplement وەکو پەیامنێر تایبەت بە زانستە مرۆڤایەتییەکان. ھیچنز دانی پێدانا کە ڕقی لە پیشەکەی بووە و دوای تەنھا شەش مانگ لە ئیشەکەی دەرکرا. دواتر لێکۆلەر بوو لە زنجیرەی تەلڤیزیۆنی Weekend World لە تۆری میدیایی ITV. لە ١٩٧٣ دا دەستی کرد بە کارکردن لە New Statesman، کە لەگەڵ ھاوپیشەکانی دا بوو وەک نووسەر مارتن ئەمیس کە بۆ ماوەیەکی کەم چاویان بە یەکترکەوتبوو لە ئۆکسفۆرد، جولیان بارنز و جەیمس فێنتۆن کە خانوویەکیان لە ئۆکسفۆرد بە ھاوبەشی بوو. لەو کاتانەدا نانی نیوەڕۆی ھەیننی سەری ھەڵدا کە کلایڤ جەیمس، ئیان ماکیوان، کینگسلی ئەیمس، تێرینس کیلمارتن، ڕۆبرت کۆنکوێست، ئال ئەلڤاریز، پیتەر پۆرتەر، ڕەسل دەیڤیس و مارک بۆکسەری دەگرتەوە. لە گۆڤاری New Statesman دا ھیچنز وەکو باڵی چەپە ناودەنگی پەیاکردبوو، وە خەریکی ئامادەکردنی ھەواڵی نێودەوڵەتی بوو لە جێگە ناکۆکەکان دا وەک باکووری ئێرلەندا، لیبیا و عێراق.
لە تشرینی ١٩٧٣ کاتێک لە یۆنان بوو ھیچنز لەسەر قەیرانی دەستووری سەربازی ھەواڵی ئامادە دەکرد. وە بووە یەکەم وتاری پێشەنگ بۆ گۆڤاری New Statesman. لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٧ دا، ھیچنز چاوپێکەوتنی کرد لەگەڵ دیکتاتۆری ئەرجەنتینی جۆرج ڕافاێل ڤیدیلا، کە دواتر وەکو ھەڤپەیڤینێکی «تۆقێنەر» ناوی دەنێت.[٣١] لە ١٩٧٧ دا بەھۆی دڵتەنگی لە New Statesman چووە گۆڤاری Daily Express و وەکو پەیامنێری بیانی ئیشی دەکرد. دواتر لە ١٩٧٩ دا گەڕایەوە بۆ New Statesman بە پلەی سەرنووسەری بیانی.
نووسیکانی لە ویلایەتە یەگرتووەکانی ئەمریکا (١٩٨١–٢٠١١)
ھیچنز چووە ویلایەتە یەگرتووەکانی ئەمریکا لە ١٩٨١ دا لە لایەن بەرنامەی ئالوگۆری سەرنووسەر لە نێوان گۆڤارەکانی New Statesman و The Nation. دوای پەیوەندی کردن بە The Nation، ڕەخنەی توندی نووسی لەسەر ڕۆناڵد ڕەیگن، جۆرج ھـ.و. بۆش و سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەگرتووەکانی ئەمریکا لە ناوەڕاست و خوارووی ئەمریکا. بووە سەرنووسەرێکی دیار و نووسینی دە ستوون لە سالێک دا لە Vanity Fair لە ساڵی ١٩٩٢ دا، لە ٢٠٠٢ دا گۆڤاری The Nation جێھێشت دوای ناکۆکییەکی قوڵ لەگەڵ بەشداریکەرەکانی تری جەنگی عێراق. گومان دەکرێت کە ھیچنز ئیلھام بەخشی کەسایەتی (پیتەر فاڵۆو) بێت لە ڕۆمانی (The Bonfire of the Vanities ١٩٨٧) ی نووسەر تۆم وڵف بەڵام خەڵکانی دی بە ھیچنز خۆیەوە باوەڕیان وایە کە سەرچاوەی ئیلھامەکە (Ironman Nightlife Decathlete)ی نووسەر ئەنتۆنی ھەیدن گێستە لە گۆڤاری Spy دا. لە ١٩٨٧باوکی کۆچی دوای دەکات بەھۆی شێرپەنجەی سییەوە کە دواتر ژیانی ئەمیش لەناودەبات. نیسانی ٢٠٠٧ ھیچنز دەبێتە ھاوڵاتییەکی ئەمریکی.
ئەیلولی ٢٠٠٨ بووە ھاوەڵی میدیایی لە پەیمانگای ھووڤەر. لە گۆڤاری Slate زۆربەی کات لەژێر ستوونی ھەواڵ و سیاسەت دا دەینووسی بە ناوی «شەڕی وشەکان».
ھیچنز لە سەرەتایی پیشەی ڕۆژنامەنووسی وەکو پەیامنێری بیانی ئیشی کردووە لە قوبرس. لەگەڵ ئیش کردنی یەکەم ھاوسەری خۆی بینی، ئێلینی مێلاگروو بە ڕەچەڵک یۆنانی-قوبرسی و دوو منداڵیان بوو بەناوی ئەلێکساندەر و سۆفیا. کوڕەکەی، ئەلێکساندەر مێلاگروو-ھیچنز لەدایکبووی ١٩٨٤ وەکو لێکۆڵەری سیاسی دەستبەکاربووە لە لەندەن. بەردەوام بوو لە نووسینی ھەواڵی شێوە وتار لە زۆر شوێنی جۆراوجۆری وەک چاد، ئۆگەندا و ناوچەی دارفور لە سودان. خەڵاتی Lannan Literary Award for Nonfiction وەرگرت لە ١٩٩١.
چاوی کەوت بە کارۆل بلو لە شاری لۆس ئەنجلۆس ١٩٨٩ و ھاوسەرگیریان کرد لە ١٩٩١ دا. ناوی دەنا بە خۆشەویستی لە یەکەم بینینەوە. لە ١٩٩٩ ھیچنز و بلو، ھەردووکیان ڕەخنەی توند لە سەرۆک کلینتۆن دەگرن و سوێندنامەیەک دادەنێنن بۆ بەرێوبەرانی دادگایی حیزبی کۆماری بەمەبەستی تاوانبارکردنی بیڵ کلینتۆن. سوێندیان خوارد کە مۆنیکا لیوێنسکی شوێنی ھاوڕێی کۆنیان سیدنی بلومێنسال کەوتووە. ئەم بانگەشەیە ناڕێک بوو لەگەڵ بەڵگەنامەیی سوێندیی بلومێنسال خۆی، کە دەرئەنجامەکەی ئاڵوگۆری لێدوانی نەیارانە بوو لە نێوان ھیچنز و بلومێنسال. دوای بڵاوکردنەوەی «جەنگەکانی کلینتۆن» ی بلومێنسال، ھیچنز چەند پارچەیەکی نووسی کە بلومێنسال تۆمەتبار کرد بە شێواندنی ڕاستییەکان. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی کۆتای پێھێنانی ھاوڕێیەتییان و سەرھەڵدانی قەیرانێکی کەسیی بۆ ھیچنز چونکە ھاورێکانی زۆر بە توندی ڕەخنەیان لێ دەگرت و پێیان وابووە کە ئەو کردارە گاڵتەجاڕییە و تەواو کردەیەکی بێھودەی سیاسی بووە.
پێش وەڕگەڕانی سیاسی ھیچنز، نووسەر و ڕەخنەگری ئەمریکی بە گونجاوی دەزانی کە ھیچنز وەکوو «دۆفین-کوڕە گەورەی پاشای فەرەنسا» یان «میراتگر -Heir» خۆی ببینێت. لە ٢٠١٠ ھێرشی کردە سەر ڤیداڵ لە گۆڤاری Vanity Fair بە مانشێتی "ڤیداڵە شێت - Vidal Loco " و ناوبردنی بە کەسێکی گەوج لەبەر گرتنەخۆی بیردۆزی پیلانگێری ١١ ی ئەیلول. لەسەر پشتی یاداشتنامەی ھیچنز بە ناوی Hitch-22، لە نێوان پیاھەڵدانی کەسایەتییە گرنگەکان، وتە و ئیمزای ڤیداڵ بە ڕەنگی سوور ڕەشکراوەتەوە کە دەڵێت ھیچنز وەکو جێنشینی خۆی دەبینێت و لەسەری نووسراوە "ھیچ لێدوانێکی نییە - NO, C.H." داکۆکیی کردنی توندی لە جەنگی دژ بە عێراق ژمارەی خوێنەرەکانی بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادکرد وە لە ئەیلولی ٢٠٠٥ دا پلەی پێنەجەم بوو لە لیستی "١٠٠ باشترین ڕوناکبیر" لەلایەن گۆڤاری Foreign Policy و Prospect. ڕاپرسیییەکەی «١٠٠ باشترین ڕوناکبیر» بە شێوەی ئینتەرنێت بوو، گۆڤارەکان تێبینی ئەوەیان کردبوو کە ڕیزبەندی ھیچنز (پێنجەم)، نۆوام چۆمسکی (یەکەم) و ئەبدولکەریم سوررش (پازدەیەم) لە دەرئانجامی بڵاوکردنەوەی ڕاپرسییەکە بوو لەلایەن پشتگیریکەرانییانەوە و ھیچنز بە چەند وتارێک وەڵامی خۆی دەداتەوە لەو بارەیەوە.
ھیچنز پیشیکەی جێنەھێشت لە گۆڤاری The Nation ھەتا دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلول، کە پێی وابوو گۆڤارەکە گەیشتۆتە ئاستێک کە «جۆن ئاشکرۆفت مەترسییەکی زیاتری ھەیە وەک لە ئوسامە بین لادن». ھێرشەکانی ١١ی ئەیلول «وریاکەرەوە» بوو بۆ ئەو، بووە ھۆی بایەخ پێدانی بۆ «پێکدادان لە نێوان ھەموو ئەو شتانەی خۆشمدەوێن و ھەموو ئەو شتانەی قینم لێیان دەبێتەوە» و بەرەوچوونێکی بەھێزی ھەبێت بۆ دەستێوەردانیی سیاسەتی دەرەوە کە بەرەنگاری «فاشیزم بە ڕووخسارێکی ئیسلامییەوە» بکات. کۆمەڵێک لە پاڵپشتی وتارەکانی سەبارەت بە بەرپاکردنی جەنگی عێراق وایان کرد کە ھەندێک بە "پارێزگاری نوێ" ناوی بھێنن و ھەروەھا ھیچنز جەختیدەکردەوە کە "بە ھیچ جۆرێک پارێزگار" نییە و ھاوڕێکەی ئیان مەکیون وەکو نوێنەری دژە تۆتالیتاری چەپ ئاماژە بە ھیچنز دەکات.[٥٩] ھیچنز لە یاداشتنامەکەی دا دەیگێڕێتەوە کە "لەلایەن بێرنارد ھێنری لێڤی بانگێشت کراوە بۆ نووسینی وتارێک سەبارەت بە پیاچوونەوەیەکی سیاسی بۆ گۆڤارەکەی La Regle du Jeu. مانشێتێکی نیوە گاڵتەجاڕانەم پێ بەخشی بوو ' ئایا یەکێک دەتوانێت تازە پارێزگار بێت؟' بەڵام گۆردرابوو لەلایەن چەند سەرنووسەرێکەوە بۆ ' چۆن دەتوانم ببم بە تازە پارێزگار ' لەوانەیە ئەمە نموونەی پرنسیپەکەی دیکارت بێت کە پێچەوانەی پرنسیپی تاقیکاری ئینگلیزییە: وا بڕیار دراوە من بەڕوونی ئەوەم کە بەس بە بیرکردنەوە بوو." لە چاوپێکەوتنێکی BBC ٢٠١٠ دا ئاماژە بەوە دەکات کە "ھێشتا [بیردەکاتەوە] وەک مارکسی" وە خۆی وەکو "چەپڕەو" ڕەچاودەکات.
لە ٢٠٠٧ ھیچنز یەکێک لە وتارەکانی بڵاوکردەوە کە زۆرترین مشتومڕی لەسەر بوو بە ناونیشانی «ئافرەت بۆ خەندەھێنەر (ھەزەلی) نییە» ئەو دەیگووت کە ئافرەت گوشاری کۆمەڵگەیی کەمتریان لەسەرە بۆ کردنی سوعبەت و «ئەو ئافرەتانەی کە سوعبەت دەکەن بە یاساکانی پیاوان کاردەکان.» بە درێژای ساڵانی دواتر Vanity Fair کۆمەڵێک نامەی چاپکرد کە نارازی بوون لە شێواز و گریمانەکەی ھیچنز و ھەروەھا وەڵامی ئەلێکساندرا ستانلی. دەورەدراو بە ڕەخنەی زیاتر، ھیچنز دەڕبڕینەکەی گۆڕی لە گرتەیەکی ڤیدیۆی و وەڵامێکی نووسراودا.
لە ٢٠٠٧ دا بەرھەمەکەی ھیچنز بۆ گۆڤاری Vanity Fair خەڵاتی National Magazine Award بردەوە لە پۆلی «ستوون و لێدوان». ھەر لە ھەمان پۆل دا یەکێک بوو لە کۆتاکانی ٢٠٠٨ بۆ چەند ستوونێکی لە گۆڤاری Slate بەڵام دۆرا بەرامبەر بە مات تایبیی لە گۆڤاری Rolling Stone. بووە خاوەنی خەڵاتی National Magazine Award for Columns دەربارەی شێرپەنجە لە ساڵی ٢٠١١. ھیچنز بە ھەمان شێوە خزمەتی کردوە وەکو دەستەی ڕاوێژکاری لە «ھاوپەیمانیی سیکۆلاری (عەلمانی) بۆ ئەمریکا» وە ڕێنوێنی ھاوپەیمانیەتیەکەی کردووە لە وەرگرتن و ڕەزامەندی سیکۆلاری لە ژیانی ئەمریکی دا.[٦٩] لە کانوونی یەکەمی ٢٠١١ پێش گیان لە دەست دانی، ھەسارۆکەی ٥٧٩٠١ ھیچنز بە ناوی ئەوەوە ناونرا.
پێداچوونەوە ئەدەبییەکان
ھیچنز وتارێکی مانگانەی نووسیوە لە The Atlantic وە ھەندێک جار بەشداری کردووە لە بڵاوکراوەی ئەدەبی دا. ھەموو ئەم بەرھەمانەی لە کتێبی Unacknowledged Legislation: Writers in the Public Sphere کۆکراوەتەوە. لە کتێبی Why Orwell Matters، بەرگری دەکات لە نووسینەکانی ئۆڕێل دژی ڕەخنەگرە مۆدێرنەکان کە ھیچنز ڕای وایە پەیوەستە بە ئەمڕۆ و پێشکەوتووە بۆ سەردەمەکەی خۆی. لە کتێبی Christopher Hitchens and His Critics: Terror, Iraq, and the Left زۆر لە ڕەخنەی ئەدەبی ناو وتارەکان و کتێبی نووسەرانی تری تێدایە وەک دەیڤید ھۆریوتز و ئێدوارد سەعید.
لە چاوپێکەوتنێکی سێ کاتژمێری بەرنامەی In Depth لە کەناڵی Book TV، ناوی ئەو نووسەرانەی ھێنا کە کاریگەرییان ھەبووە لەسەری، وەک: ئالدۆس ھەکسڵی، جۆرج ئۆرێل، ئێڤلین وا، کینگسڵی ئەمیس، پ.گ. ودھاوس و کۆنەر کروس ئۆبراین.
ڕوانینە سیاسییەکانی
لە ٢٠٠٩ دا گۆڤاری Forbes ھیچنزی ھەڵبژارد بە یەکێک لە «٢٥ کاریگەرترین لیبرالی ئەمریکی لە میدیای ئەمریکی دا.» ھەر لە ھەمان وتاردا ئاماژە بەوە کراوە کە ھیچنز «ئەگەری ھەیە بترسێت لەبەر ئەوەی ناوت لەو لیستەدایە»، کە ئەمە ھۆکاری کەمکردنەوەی شێوازەکەی خۆیەتی لە چەپڕەوییەوە بۆ لیبڕالی بەتەنیا. تێڕوانینە سیاسییەکانی ھیچنز بەڕوونی دیارە لە پانتایی نووسینەکانی دا، کە چەندەھا گفتوگۆی تێدایە. ھیچنز لەسەر لیبەرتاریانیسم و بابەتگەری دەڵێت «ھەمیشە بەلامەوە ناوازە و تا ڕادەیەک کاریگەر بووە کە جوڵانەوەیەک ھەبووە لە ئەمریکادا کە پێیان وایە ئەمریکییەکان بەپێی پێویست خۆپەرست نیین.»
لەگەل ئەوەی پاڵپشتی وڵاتی ئیسڕائیل بوو بۆ ھەبوون بەڵام ڕەخنەی ھەبوو لە حوکمەتی ئیسڕائیل لە ڕەفتارکردنی بۆ ناکۆکی ئیسڕائیل-فەلەستین. بۆ ماوەیەکی دووردرێژ خۆی بە سۆشیالیست و مارکسی دەناساند، ھیچنز دەستی کرد بە جیابوونەوە لە دامەزراوەی سیاسی چەپەکان پاش ئاماژەپێکردنی وەڵامی ڕۆژئاوایییە چەپەکان بە "کاردانەوەیەکی شلەتێن" لەسەر ناتەبایی ڕۆمانی "ئایەتە شەیتانییەکان - The Satanic Verses"، دوا با دوای ئامێزگرتنی باڵە چەپەکان بۆ سیاسەتی بەرھەڵستیی بیل کلینتۆن و بزاڤی دژە جەنگ لە دەستێوەردانی ناتۆ (NATO) لە بۆسنە و ھەرسک لە ساڵانی ١٩٩٠ کان دا. دواتر بووە ھەڵۆیەکی لیبڕاڵی (لە فەرھەنگی سیاسی ئەمریکی دا بە واتای یەکێک دێت کە لایەنگری بکات لە سیاسەتی دەرەوەی شێوە ھەڵۆیانە، شەڕکەرانە و دەست تێ وەردەرانە) و پیشتوانیی جەنگی دژە تیرۆری دەکرد. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ دا چووە ڕیزی چوار تاکی تر و چوار ڕێکخراو، لە نێوانیان دا (یەکێتی ئازادی مەدەنی ئەمریکی - American Civil Liberties Union – ACLU) و (گرینپیس - Greenpeace) وەک سکاڵاکەر لە دژی (دەستگای ئاسایشی نەتەوەیی - National Security Administration - NSA) کە چاودێری دەکەن بە بێ فەرمانی دادگا، دۆسیە دادگایەکە لەلایەن ACLU تۆمار کرابوو.
ڕەخنەی لە کەسە دیاریکراوەکان
لە وەڵامی لێدوانەکانی ھیچنزدا، نووسەران نانسی گیبس و میکائیل دەفی وتارێکیان بەچاپ گەیاند لە گۆڤاری Time Magazine و لەگەڵ چەند شتێکی دی، ھەستان بە درۆخستنەوەی پێشنیارەکەی ھیچنز کە گوایە گراھام چۆتە ناو وەزارەت بۆ پارە پەیداکردن. ئەوان باسی ئەوە دەکەن کە گراھام بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی یەک میلیۆن دۆلاری و بانگێشتی ھۆلیودی ڕەت کردۆتەوە. ئاماژەشیان بەوە کرد کە دوای دامەزراندنی Billy Graham Evangelistic Association لە ١٩٥٠ دا گراھام موچەیەکی نەگۆری بۆ خۆی داناوە کە ھێندەی موچەی وەزیرێکی باڵایە، بەبێ ڕەچاوکردنی بڕە پاەرەی کۆکراوە بەھۆی دیمانەکانی.
ڕەخنەی لەسەر ئایین
ھیچنز " دژە باوەڕ" بوو، باوەڕی وابوو کە یەکێک دەکرێت "بێ باوەڕ بێت بەڵام بە ھیوا بێت کە باوەڕ بوون بە خودا ڕاست بێت" بەڵام "دژە باوەڕ، دەستەواژەیەک کە دەمەوێت بڵاوببێتەوە، کەسێکە کە حەساوەتەوە لەوەی کە ھیچ بەڵگەیەک نییە بۆ ئەو جۆرە پێ داگیریانە." جار جار دژی ئایینە ئیبراھیمییەکان دەئاخاوتا. لە چاوپێکەوتنێکی لە کتێبخانەی گشتی نیۆڕک ٢٠١٠، ھیچنز دەڕیبڕی کە دژی خەتەنەکردنی منداڵی ساوایە. کاتێک پرسیاری لێ کرا لەلایەن خوێنەرانیThe Independent (لەندەن) کە بەلایەوە «چەقی خراپەکاری» چییە، ھیچنز وەڵامی دایەوە بە «یەھودی، مەوسیحییەت، ئیسلام، سێ ئایینە پێشڕەوەکە لە تاک پارستی».
لە پڕفڕۆشترین کتێبی دا «خودا مەزن نییە»، ھیچنز ڕەخەنەکەی زیاتر فراوان دەکات بۆ ھەموو ئایینەکان، ھەتا بەو ئایینانەی بەدەگمەن ڕەخنەیان لێ دەگیرێت لەلایەن سیکۆلارە (عەلمانییە) ڕۆژئاوایییەکانەوە وەکو بوودی و پاگانیزمی نوێ. ھیچنز دەڵێت کە ئایینی ڕێکخراو «سەرچاوەی سەرەکیی کینەیە لە دونیادا» و بەردەوام دەبێت و وەسفی دەکات بە «توندوتیژ، ناژیرانە، نا سنگ فراوان (لێنەبوردوو)، دۆستی ڕەگەزپەرستی، ھۆزگەریی، ئاڵۆزی کوێرانە، یارمەتیدانی بێ ئاگایی و نەیاری بەرامبەر ڕوانگەی ئازاد، سوکایەتی کردن بە ئافرەت و زۆرەملێی لەگەڵ منداڵ دا: کە دەبێتە ھۆی کاریگەرییەکی گەورە لەسەر ھۆش». لەبەرئەوە ھیچنز لە کتێبی خودا مەزن نییە دەلێت کە مرۆڤایەتی پێویستی بە جوڵانەوەیەکی نوێی وشیارکردنەوە ھەیە.[٨٤] وەڵامی جۆراوجۆری کتێبەکە درایەوە، ھەم ستایش کرا لەلایەن The New York Times بۆ «گەشەسەندووی ژیربێژی و مەتەڵەکانی» ھەم تۆمەتبارکردن بە «ھەژاری لە ڕۆشنبیریی و ڕەوشت» لەلایەن Financial Times. کتێبی خودا مەزن نییە ھەلبژێردا بۆ (خەڵاتی نەتەوەیی کتێب National Book Award) لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧.
ماڵەکەی ھیچنز بۆ گفتوگۆیەکی تایبەتی بێ ناوەندیکردن کە بۆ دوو کاتژمێر بەردەوام بوو. پێشھاتەکە بە ڤیدیۆ تۆمارکراوە بە ناونیشانی «چوار سوارچاکەکە». کە تێدا ھیچنز لە خاڵێک دا دەڵێت کە شۆڕشی مەکەبیی (شۆڕشێکی جولەکەیە دژی ئیمپڕاتۆڕی سەلجوقییەکان) بە بەدبەخترین ڕووداوی مێژووی دەزانێت لە مێژووی مرۆڤایەتی دا بەھۆی گۆڕینی بیر و فەلسەفەی ھێلنستی بۆ کریستیانی و بونیادیی.
لەو ساڵەدا ھیچنز دەستی کرد بە زنجیرەیەک گفتوگۆی نووسراو لەسەر پرسیاری "ئایا کریستیانی بەسوودە بۆ دنیا؟" لەگەڵ ئایینزان و قەشەی مەسیحی دۆگلاس ویلسن، لە گۆڤاری Christianity Today بڵاوکرایەوە. ئەم ئاڵوگۆرکردنی باسە بووە کتێبێک بە ھەمان ناونیشان لە ٢٠٠٨ چاپکرا. لە کاتی گەشتێکی بڵاوبوونەوەی کتێبەکە، لەگەڵ دەستەی فلیمی دەرھێنەر دارین دۆواین یاوەری دەکران. دۆواین ھەستا بە دەرھێنانی فیلمی" Collision: Is Christianity GOOD for the World? " کە لە ٢٧ تشرینی یەکەم ٢٠٠٩ دا پەخشکرا. ٤ نیسانی ٢٠٠٩، ھیچنز وتووێژی کرد لەگەڵ ویڵیام لەین کرەیگ دەربارەی بوونی خودا لە زانکۆی بیۆلا. ١٩ تشرینی یەکەم ٢٠٠٩، ڕێکخراوی Intelligence Squared پرسیاری "ئایا کلێسای کاسۆلیکی ھێزێکی باشە لە دنیادا؟" وروژاند. جۆن ئۆنایکیان و ئان وایدکۆم ڕایان وابوو کە وایە، لە کاتێک دا ھیچنز چووە پاڵ ستیڤن فری کە باوەڕیان وابوو وانییە و گفتوگۆکەیان بردەوە بەپێی دەنگدانی جەماوەری بەشداربوو. ٢٦ تشرینی دووەمی ٢٠١٠، ھیچنز لە سەردانی تۆڕۆنتۆ، ئۆنتاریۆ لە مۆنک کە گفتووگۆی ئایینی کرد لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەڕیتانیا تۆنی بلێر کە گۆرا بۆ کاسۆلیکی ڕۆمانی. بلێر پێ داگیری دەکرد لەسەر ئەوەی کە ئایین ھێزی چاکەیە و ھیچنز بەرەنگاری ئەو بۆچونەی دەکرد.
ژیانی تایبەتی
لە تشرینی دووەمی ١٩٧٣ دا، دایکی ھیچنز خۆی کوشت لە ئەسینس بە پەیمانێک لەگەڵ خۆشەویستەکەی دا کە پیاوێکی ئایینی لەکارلابراو بوو بە ناوی تیمۆسی بڕایەن. لە دوو ژووری تەنیشت یەک دا لە ئوتێلەکەیان ھەردووکیان زیادەخۆریان کردبوو لە حەبی خەوتن و بڕایەن مەچەکی خۆی بڕیبوو لە بانیۆکەدا. ھیچنز بەتەنیا چوو بۆ پایتەختی یۆنان (ئەسینز) بۆ وەرگرتنەوەی لاشەی دایکی کە لەو کاتەدا وا تێگەشتبوو کە کوژراوە. ئەو کاتە ھیچنز و براکەی ھەردووکیان سەربەخۆ و پێگەیو بوون.
نەخۆشیی و گیان لە دەستدانی
لە حوزەیرانی ٢٠١٠ دا، ھیچنز لە گەشتێک دا بوو بۆ بڵاوکردنەوەی یاداشتنامەکەی Hitch-22 لە نیۆڕک کە برا بۆ نەخۆشخانەی فریاکەوتن بەھۆی کۆبوونەوەی زۆری شلەکان لە چواردەوری دڵی. دواتر ڕایگەیاند کە گەشتەکەی دوادەخات بەھۆی وەرگرتنی چارەسەر بۆ شێرپەنجەی گەروو. لە پارچە نووسینێکی Vanity Fair بە ناونیشانی Topic of Cancer ئاماژەی بەوە کردبوو کە لەژێر چارەسەری شێرپەنجەدایە. ئاماژەشی بەوە کردبوو کە دەزانێت پێشبینییە درێژخایەنەکان دورن لە ئەرێنی بوون وە «کەسێکی زۆر بەختدار دەبێت ئەگەر پێنج ساڵی تر بژی». ھەر لە تەمەنی ھەرزەکارییەوە جگەرەکێش و ئارەقخۆرێکی سەرسەخت بوو، ھیچنز دانی بەوەدا ناوە کە ئەم خووانە ئەگەری زۆرە ھۆکاری نەخۆشییەکەی بووبێتن. لە کاتی نەخۆشییەکەی دا، ھیچنز لەژێر چاودێری فرانچیس کۆڵینزدا بوو، بەھەمان شێوە بابەتی کۆڵینز بوو بۆ چارەسەری شێرپەنجە، کە ئامانجی جینی مرۆڤ و بەتایبەتی DNA زیان پێ گەیشتوو.
ھیچنز گیانی لەدەست دا بەھۆی ھەوکردنی سییەکانی تووشبوو لە نەخۆشخانە لە ١٥ کانوونی یەکەمی ٢٠١١ لە زانکۆی تێکساس – ناوەندی شێرپەنجەی ئاندرسن – ھیوستن لە تەمەنی ٦٢ ساڵی دا. لەسەر داواکاری خۆی لاشەکەی بەخشرا بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی. ھیچنز لەسەر دوا ناخۆشیی زۆری نووسیوە کە کۆکراوەی حەوت وتاری Vanity Fair بوو، لە ئەیلولی ٢٠١٢ دا پاش مردنەکەی چاپکرا بە ناوی مردن Mortality.
کاردانەوەکانی گیان لە دەستدانی
سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەڕیتانیا تۆنی بلێر وتی، «کریستۆفەر ھیچنز کەسێکی تایبەت بوو، تێکەڵەیەکی نایاب لە نووسەر، ڕۆژنامەنووس، مشتومڕکەر، بەڕاستی کەسێکی دەگمەن. چاونەترس بوو لە بەدواداچونی ڕاستی و ھەر دۆزێکی تر کە باوەڕی پێ ھەبووبێیت. وە ھیچ باوەڕێک لە باوەڕەکانی نەبووە کە بە سۆز، پابەندی، و نایابی بەرگری لێ نەکردبن. مرۆڤێکی ناوازە، سەرنج ڕاکێش و ڕەنگین کە ناسینی شانازی بوو.»
ڕیچارد دۆکینز، ھاوڕێی ھیچنز وتی کە «من باوەڕم وایە کە یەکێک بوو لە باشترین وتاربێژەکان بە درێژایی کات. ئەو فرەزانا، زیرەک و ئاگادارێکی لە ڕادەبەدەر بوو، شۆرشگێڕێکی بەجەرگ کە دژی ھەموو چەوسێنەرەوان بوو، بە ھی خەیاڵی سەرو سروشتیشەوە.»
زانای فیزیای بیردۆزی و گەردووناس لۆرینس کراوس وتی، "کریستۆفەر قولەی زانین و ڕوناکی بوو لە دنیایەکەدا کە بە بەردەوامی ھەڕەشە دەکرێت ھەردووکیان بکوژێنرێنەوە. ئەو بوێری ئەوەی ھەبوو کە دنیا پەسەند بکات وەک ئەوەی کە ھەیە نەک وەک ئەوەی کە دەیەوێت. ئەوە بەرزترین پیاھەڵدانە بە ڕای من کە یکێک دەتوانێت بیدات بە ڕوناکبیرێک. لەوە تێگەیشتبوو کە گەردوون بوونی ئێمەی بەلاوە گرنگ نییە و ئەو درکاندنەی بەرجەستە کردبوو کە ژیانی ئێمە تەنھا تا ڕادەیەک مانای ھەیە کە ئێمە خۆمان مانای بۆ دادەنێین. کۆمیدی ئەمریکی بیل مار ڕێزی لە ھیچنز گرت لە بەرنامەکەی Real Time with Bill Maher وتی «بەلای منەوە پاڵەوانێک، ھاوڕێیەک و یەکێک لە باشترین میوانەکانی بەرنامەکەمان لە دەست دا». سەلمان ڕوشدی و کۆمیدی ئینگلیزی ستیڤن فری ھاوخەمی خۆیان دەربڕی لە یادی Vanity Fair بۆ کریستۆفەر ھیچنز لە ٢٠١٢. سێ ھەفتە پێش گیان لە دەست دانی ھیچنز، جۆرج ئیتنی ڕۆژنامەنووس لە New Statesman نووسی، «سوورە لەسەر ئەوەی کە ھیچنز بە تەنھا وەبیرناھێنرێتەوە وەک 'چەپڕەو کە گۆڕا بۆ ڕاستڕەو'. بە درێژایی پیشەکەی، مابۆوە لەسەر پابەندی بەھای بیربێژیانە، سیکۆلاری و فرەیی (پلوراریزم). ئامانجەکانی وەک دایە تێریسا، بیڵ کلینتۆن، ھێنری کێسنجەر و خودا بە ھەڕەمەکی ھەڵینەبژاردوون بەڵکو ئەوان سەرپێچی یەکێک لەم سێ بنچینەیەیان کردووە. مەرگەساتی (تراژیدیای) نەخۆشی ھیچنز ئەوەیە کە لە کاتێک دا ڕووی دا کە زۆرترین جەماوەری ھەبوو لە ھەر کاتێک زیاتر. وتاربێیژی نایاب دڵنیایە کە یاد دەکرێتەوە بەڵام وەکو خؤشی ئاگادارە، لەوانەیە بەجۆرێک نەبێت کە خۆی بە دڵی بێت.» The Chronicle of Higher Education دەپرسێت کە «ئایا ھیچنز کۆتا ڕوناکبیری گشتی بووە».
لە ٢٠١٥ دا خەڵاتێکی ساڵانەی ٥٠، ٠٠٠ دۆلاری دامەزرا لەلایەن دامەزراوەی دێنیس وڤیکتۆریا ڕۆس لەسەر شەرەفی ھیچنز بۆ «ئەو نووسەر یان ڕۆژنامەنووسەی کە بەرھەمەکەی ڕەنگدەرەوەی دەربڕین و ڕای ئازادە، لە مەودا و قوڵی ڕوشنبیری دا و ویستی بۆ بەدواداچوونی ڕاستی بەبێ گوێ دانە دەرئانجامە کەسیی یان پیشەیاکان.»
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بێدینەکان پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئەمریکی پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق  پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:مەرگەکان بە سیەسۆ پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە تێکساس پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم پۆل:مارکسیستە بەریتانیایییەکان پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان پۆل:جووە ئینگلیزەکان پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە پۆل:گفتوگۆکاران پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
فاڵکۆن ٩ پێچانەوەی تەواو
وێنۆک| وێنەیەکی فاڵکۆن ٩ی فوول ترۆست لەگەڵ [[سپەیس ئێکس سی ئاڕ ئێس-٨ سپەیس ئێکس دراگۆن کە هەڵدرا لە نیسانی ٢٠١٦]]
فاڵکۆن٩ فوول ترۆست (بە ئینگلیزی : Falcon 9 Full Thrust) یاخوود ناسرایە بە (فاڵکۆن٩ لە ١.٢) هاوبەشی ١ هەتاوەکو ٥ کە مووشەکێکی هەڵگری ناوەندە کە شایەنی بەکارهێنانەوەی بەشێکی هەیە دووبارە، دیزاین و کاری دروستکردنی کارەی لەلایەن کۆمپانیایی سپەیس ئێکس، کاری دیزاینەکەی کرا لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥، کاری هەڵدان و بەکارهێنانیشی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ئەنجامدرا، هەتاوەکو ١٨ی ئابی ٢٠٢٠ فاڵکۆن٩ پێچانەوەی تەواو ٧١ هەڵدرایە بۆشایی.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون
قەڵای شێروانە
قەڵای شێروانە قەڵایەکی کۆنی مێژووییە، لەسەر تەپۆڵکەیەکی دەستکرد لەسەر ڕووباری سیروان لە شاری کەلار لە شێوەی چوار گۆشەدا بنیات نراوە.
مێژوو
لە باری مێژووی دروستکردنی قەڵاکەوە زانیاری ورد و ساغکراوە نییە. ھەندێک دەڵێن لە لایەن ئەنەوشیروانی ساسانییەوە بنیات نراوە، ھەندێکیش رایان وایە حەمە پاشای جاف دروستی کردووە. لایەنگرانی رای یەکەم دەڵێن حەمە پاشای جاف کۆچەر بووەو لەقەڵادا نەژیاوە و دەڵێن بوونی تونێلکی ژێر زەوی بووە لە قەڵاکەوە بۆ سەر ڕووباری سیروان، دەلالەتە لەوەی کە بۆ حاڵەتی شەڕوو گەمارۆدان سوودی لێوەرگیراوەو ئاوی لێوە ھێنراوە بۆ ناو قەڵاکە، کەواتە ‌قەڵاکە تەنها هەوارگەیەکی زستانە نەبووە. ڕایەکی دیکەش ھەیە دەڵێت تەپۆڵکە خۆڵەکە لەلایەن ئەنەوشیروانی ساسانیەوە بنیاتنراوەو کۆشکەکە لەلایەن حەمە پاشاوە دروست کراوە و کۆشکی زستانەی ئەو بووە.
وێنەکان
پۆل:کوردستان پۆل:قەڵاکانی کوردستان پۆل:مۆزەخانەکانی عێراق پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
بوزورگ عەلەوی
سەید موجتەبا ئاغابوزورگ عەلەوی (؛ لەدایکبووی ٢ی شوباتی ١٩٠٤ – مردووی ١٦ی شوباتی ١٩٩٧) نووسەر، ڕۆماننوس و ڕۆشنبیری سیاسیی دیاری ئێرانی بوو. ئەو ئەندامی دامەزرێنەری حیزبی توودەی ئێران و لە ١٩٤٠ەکان و – دوای کوودەتای ١٩٥٣ی ئێران لە دژی سەرۆکوەزیران محەممەد موسەددیق – ھەموو ژیانی بە ئاوارەیی لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەسەربرد. یەکەم جار لە سەردەمی ڕژێمی پەھلەوی، و دواتر چووەتەوە ئەڵمانیا دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران. کتێبی چاوەکانی، کە لە ١٩٥٢ لە ئێراندا بڵاوبوویەوە، دواتر لە ئێران قەدەغەکرا، کە بە یەکێک لە باشترین ڕۆمانەکانی دادەنرێت.
کارەکان
کارە دیارەکان:
کارەکانی تر:
وەرگێڕانەکان بۆسەر فارسی:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان پۆل:مارکسیستە ئێرانییەکان پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان پۆل:نووسەرانی مارکسیست پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:سیاسییەکانی حیزبی توودەی ئێران پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:خەڵکی تاران پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
شەڕی ناوخۆیی سریلانکا
وێنۆک|نەخشەی شەڕەکە لەسریلانکا شەڕی ناوخۆیی سریلانکا شەڕێکبوو لەسەر دوورگەی سریلانکا، شەڕەکە لەئەنجامی داوای جیابوونەوە و درووستکردنی وڵاتێکی سەربەخۆ بۆ تامیلییەکان لەخاکی سریلانکا لەلایەن بەورەکانی تامیلەوە هات. شەڕەکە لە ٢٣ی تەممووزی ١٩٨٣لە دژی حکوومەتی ناوەندی كولومبو لەلایەن بەورەکانی تامیل دەستیپێکرد، هەروەها شەڕەکە بەدرێژترین شەڕی ناوخۆیی ئاسیا دادەنرێت. لەدوای ٢٦ ساڵ لەشەڕەکە لەساڵی ٢٠٠٨ هێزەکانی سریلانکا توانییان سەرکەون بەسەر بەورەکانی تامیل و کۆتایی بەشەڕەکە بهێنن. وە لەمیانەی شەڕەکە سووپای هیندستان پشتگیری سەربازی هێزەکانی سریلانکایانکرد.
ئەمانەش ببینە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:مێژووی سریلانکا پۆل:جیاییخوازی لە سریلانکا
سالمی سنە
سالمی سنە (١٨٤٨ لە تەختە، سنە – ١٩١١ لە سنە) ناوی «سالم»ی کردووە بە نازناوی شیعری. لە نێوەندی وێژەییدا بە ناوی «سالمی سنە» ناوبانگی دەرکردووە بۆ ئەوەی لەگەڵ «سالم»ی ساحێبقرانی سلێمانی تێکەڵی یەکتری نەبن. ھۆنراوەکانی دەچنە ناو شیعری کلاسیکی باشووری کوردستان، ئەم کردەوەی دەبێتە شۆڕشێک لەو ناوچەیەدا چونکە زمانی فەرمی میرنشینی ئەردەڵان و زمانی نووسین و قسەکردنی خەڵکی زاراوەی گۆرانی بوو، بۆیە شیعری تازەی لەم بابەتە دەوری گرنگی ھەبوو لە بڵاوبوونەوەی بزووتنەوە وێژەیییەکەی سلێمانی. لە ھۆنراوەکانیدا بە گشتی وەک سۆفییەکی تەریقەت خۆی دەخاتە ڕوو. وشە و زاراوەی سۆفیزم بەکاردێنێت، بەمە بەرھەمی لە شیعری پەروەردەیی نزیک دەبێتەوە دوور لە شیعری سۆفیزمی کۆزۆمسی.
ژیان
لە دوای ئەمە ڕووی کردووەتە سابڵاغ (مەھاباد) و لای مەلا عەبدوڵڵای پیرمامی خوێندوویەتی. دوا قۆناغی خوێندنی لە سابڵاغ تەواو کردووە و لە ساڵی ١٨٧٤ ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە، ئینجا گەڕاوەتەوە سنە و بووە بە مودەریس لەو مزگەوتەی لە دواییدا بە ناو خۆی ناوبانگی دەرکردووە، واتە مزگەوتی «شێخ سەلیم». لە پاش ماوەیەک ئیجازەی تەریقەت لە شێخ عومەری بیارە (زیائەدین) وەردەگرێت و دەبێت بە سۆفیی ڕێبازی نەقشبەندی.
بومەلەرزەی ١٩٦٠ی ڤاڵدیڤیا
لەساڵی ١٩٦٠ بومەلەرزەی ڤالدیڤا یان بومەلەرزە بەهێزەکەی چیلی لە ڕۆژی یەکشەمە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٠ ئەم بومەلەرزەیە  بەهێزترین بومەلەرزەی جیهانە کەتائێستا تۆمارکرابێت کە بە ٩.٥ پلەی ڕێختەر ڕوویدا لە دوانیوەڕۆ ٣:١١ بەکاتی ناوچەکە و ٨:١١ دەقیقەی دوانیوەڕۆ بەکاتی بەریتانیا وە کۆتا بومەلەرزە بۆ ماوەی دە دەقیقە بەردەوام بوو وە ئەم بومەلەرزەیە بووە هۆکاری دروست بونی تسۆنامی لە باشوری چیلی و هاوای و یابان و فلیپین و ڕۆژهەڵاتی نیوزلەندا و باشوری خۆرهەڵاتی ئوستڕالیا و دورگەی ئەلێوتیان لە ئەلاسکا سەر بەئەمریکا
وە ناوەندی بومەلەرزەکە نزیک لوماکۆ یە بە نزیکەیی ٥٧٠ کیلۆمەتر (٣٥٠ میل) لە باشوری سانتیاگۆ لەگەڵ ڤالدیڤا وە کاریگەریەکی زۆری کردە سەر شاری ڤالدیڤا وە ئەو بومەلەرزەیە بوە هۆکار بۆ دروست بوونی تسۆنامی و کەناراسەکانی چیلیان داپۆشی لەگەڵ شەپۆلێ کە بەرز دەبۆیەوە بۆ ٢٥ مەتر (٨٢ پێ) وە تسۆنامی زەریای هێمن و شاری هیلۆ لە هاوای داپۆشی .وە شەپۆلەکان بەرزیان ١٠،٧ مەتر (٣٥ پێ) تۆمارکراوە و ١٠،٠٠٠ کیلۆمەتر (٦،٢٠٠ میل) بوو لە ناوەندی بوومەلەرزەکە وە ئەمە دوور بوو لە یابان و فلیپین
وە لەم کارەساتەدا ژمارەی مردووەکان و زیانە داراییەکان پێوانە ناکرێ لەگەڵ ڕوپێوی جوگرافی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ژمارەی قوربانییەکان بە (٢٢٣١ ، ٣٠٠٠ ، ٥٧٠٠ ) مردوو دەخەمڵێنرێت وە هەندێک سەرچاوە بە ٦٠٠٠ کەس گیانیان لەدەسداوە لەم ڕووداوە وە هەندێک سەرچاوەی تری جیاوەز زیانە داراییەکانی بە ٤٠٠ ملیۆن دۆلار بۆ ٨٠٠ ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێ و (وە ٣،١٩ بلیۆن بۆ ٦.٣٩ بلیۆن بۆ ئەمڕۆ حساب دەکرێ بۆ یەکلایی کردنەوەی دراو)
پەرەسەندنی بومەلەرزە
right|thumb|پەخشی جیهانی سیسمیک لە ١٩٠٦ بۆ ٢٠٠٥ ئەم ئامارە نزیکەی %٢٥ پشاندەدات لە وزەی سەدەیەک بومەلەرزەی جیهان لەگەڵ بومەلەرزەکەی چیلی لە ١٩٦٠ بومەلەرزەی چیلی کە زنجیرەیەک لە بومەلەرزەکەی چیلی لەنێوان ٢١ ی ئایار و ٦ ی حوزەیران ی ١٩٦٠ وەیەکەم بومەلەرزە ٨.١ پلەی ڕێختەر بوو. وە بەهێزترینیشی بومەلەرزەی ڤالدیڤیا بوو
بومەلەرزەی Concepción
یەکەم بومەلەرزەی Concepción لە ٦:٠٢UTC-4 لە ٢١ ئایاری ١٩٦٠. وە ناوەندی بوومەلەرزەکە نزیک بوو لە کورانیلاهوی (Curanilahue) لە هەرێمی بیۆ بیۆ لە چیلی .پەیوەندیەکان بۆ باشوری چیلی بچڕان و سەرۆك جۆرج ئەلێساندری (Jorge Alessandri) ئەهانگی(battle Of Inque) سڕیەوە لە ڕۆژە پشوەکانی بۆ چاودێری کردنی و یارمەتیدان. وە دووەم و سێیەم پیشاندانی بومەلەرزە ڕوویدا لە ڕۆژی دواتر لە کاتژمێر ٦:٣٢ UTC-4 و ١٤:٥٥ UTC-4 لە ٢٢ ئایاری .ئەو بومەلەرزەییەی ڕوویدا وای کرد کە کۆچبکەن بەرەوباشور بەڕیز بۆ ناوەندی ڤالڤیدا. ئەمەش ڕوویدا تەنها ١٥ خولەک لەدوای سێیەم ڕووداو کە بوومەلەرزەکەیە
بومەلەرزەی ڤاڵدیڤیا
بومەلەرزەی ڤاڵدیڤیا ڕویدا لە کاتژمێر 15:11 UTC-4 لە ٢٢ ئایار ، کاری کردە سەر هەموو چیلی لە نێوان تالکا (Talca)  و  دورگەی چیلۆی ( Chiloé Island) زیاتر لە ٤٠٠.٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٥٠.٠٠٠ میلی چوارگۆشە). کەناری گۆندەکان و وەکو تۆلتێن (Toltén) دیار نەما. لەکۆراڵ (Corral) بەندەری سەرەکی ڤاڵدیڤیا ئاوەکە ٤مەتر (١٣ پێ) دابەزی لە ئاستی ڕوی دەریا. وەلە 16:20 UTC-4 شەپۆلەکان ٨ مەتر (٢٦ پێ) بەرز بۆیەوە لە ژمێرەرەکەی چیلی ، بەشێوەیەکی ئاوابوو لە نێوان چیلۆی (Chiloé) و (Concepción) شەپۆلەکانی تر ١٠ مەتر (٣٣ پێ) پێوانە کرا دواتریش هەر ١٠ مەتر تۆمارکرا left|thumb|250x250px|شەقامی [[:en:Valdivia, Chile|ڤالدیڤیا دوای بومەلەرزەکە لە ٢٢ ئایاری ١٠٦٠]] thumb|کاریگەری تسۆنامی لە کامایشی ([[:en:Kamaishi|Kamaishi) لە یابان]] left|thumb|ئەم نەخشەیە ئەوە پشان دەدات کە تسۆنامی چۆن بڵاو دەبێتەوە لەسەر زەریای[[:en:Pacific ocean|هێمن (Pacific) و ئەولاتری هێڵی کەنارەکان یەك کاتژمێر مەودایانە . ڕەنگەکان بەهێزی شەپۆلەکان دەردەخەن ]] thumb| [[:en:Hilo|Hilo, Hawaii دوای بوومەلەرزەکە]] left|thumb|250x250px|سەنتەرێکی تێکچوو لە کۆراڵ [[:en:Cordón Caulle|(Corral Caulle) پایزی ١٩٦٠]] thumb|ڕوخانی کارگەی ستیل نزیك کۆراڵ [[:en:Corral, Chile|(Corral) - پایزی ١٩٦٠]]
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٢٥٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فرانسوا نووریسیێ
فرانسوا نووریسیێ نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧ پۆل:مردووانی ٢٠١١ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
سەما
300px|وێنۆک|چەپ|دوو سەماکەر سەما (بە ئینگلیزی: Dance) بەشێک لە ھونەرە کە پێناسە دەکرێت بە جووڵاندنی تەن ھاوکات لەگەڵ ڕیتمێک یان مۆسیقایەک.
Deto.ka
پۆل:سەما سەما چەندین جۆر و شێوازی تایبەتی هەیە کە هەریەکەیان تایبەتمەنی خۆی هەیە و زۆر کات پەیوەستە بە کلتور و تایبەت مەندییەکانی کەسی سەماکار. سەما دەچێتە ڕیزی وەرزشەکان و هونەرەکان چونکە پەیوەستە بە هەردوولا و هەندێ شێوازی سەما پێویستی بە لایەنی وەرزشی زیاترە و هەندێکی کەشیان پێویستیان بەلایەنی هونەری زیاترە بەڵام بەبێ لایەنەکەی تر زەحمەتە بتوانی سەمایەکی باش پێشکەش بە بینەر بکەی.
سەما و زمانی جەستە:
سەما و زمانی جەستە بەیوەندیەکی سەرەکیان هەیە و پەیوەست بە یەکترەوە و واتا سەما بەبێ بوونی زمانی جەستە تەنها جوڵەی ئاساییە ، ئەگەر سەماکا شارەزای هەبێت لە زمانی جەستە ئەتوانێت وا لە جوڵەکانی بکات کە وای پیشان بات بێتاقەتە یان توڕەیە یان دڵ خۆشه یان ....هتد
وتاری پەیوەندیدار
پۆل:پیشە شانۆییەکان
کیمیای نائەندامی
کیمیای نائەندامی بەشێکە لە زانستی کیمیا کە باسی کانزاکان دەکات.
جاسیە
سوورەتی جاسیە سوورەتی ٤٥ی قورئانە و ٣٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی دوخان دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
٢٥٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پرۆسەی ئایزۆتێرمی
کرداری ئایزۆتێرمی (ئینگلیزی: Isothermal process) کردارێکی داینەمیکی گەرمییە لە پلەیەکی گەرمی نەگۆڕدا ڕوودەدات. لە کاتی ڕوودانیدا وزەی ناوەکی سیستەمەکە بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە.
سەرچاوەکان
فیزیا ۱۰ - کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قوتابی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گەرمی دینامیکی کەش و هەوا پۆل:پرۆسەی گەرمیداینامیکی
بڕیارنامەی ٨٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣١٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:سۆماڵیا لە ١٩٩٣ پۆل:سۆمالیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
ھانەودنی
ھانەودنی گوندێکە کەوتووەتە ناحیەی بیارە، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھانەودنی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دەرەی مەڕ و لە باشوور لەگەڵ گوندی باخەکۆن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دەرەکێ لە شارستانی پاوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەرگەت.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق
بایبورت
بایبورت شارێکە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە سەر ڕووباری چۆرو و پایتەختی پارێزگای بایبورت. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووان بە نزیکەی ٨٢,٢٧٤ کەس دیاری کراوە بایبورت لە نێوان فەلاتێکی کراوە و بەپیتدا لە ڕێگای نێوان ترابزۆن و ئەرزڕۆمدا بە چۆرحدا دەبڕێت.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بایبورت بایبورت پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
ئەحقاف
سوورەتی ئەحقاف سوورەتی ٤٦ی قورئانە و ٣٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی جاسیە دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
ئەمجەد شاکەلی
ئەمجەد شاکەلی لە شاری کەلار لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە کەلار و کفری تەواوکردووە، دواتر چووەتە بەشی ئابووری لە کۆلیژی کارگێڕی و ئابووری لە زانکۆی بەغدا. چەند ساڵێک لە کارگێڕی ئامار لە کەرکووک و سلێمانی و ھەولێر کارمەند بووە. لە ساڵی ١٩٨٠ەوە کوردستانی جێھێشتووە و لە ١٩٨١ەوە نیشتەجێی سویدە. ئەمجەد شاکەلی چەند کتێبێکی چاپ و بڵاوکردووەتەوە، کە وەرگێڕان و دیدار و لێکۆڵینەوەن و لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکانی وڵات و ئەورووپا و ماڵپەڕە کوردییەکاندا، گوتار و نووسینی جیاوازی بڵاو کردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
قادر دەباخی
قادر دەباخی ناسراو بە مامە قالە یەکێک لە کۆنە خەباتکارانی کۆماری کوردستان لە مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٦ بوو. ئەو ھەموو ژیانی خۆی لە پێناوی دۆزی کورد دانا و ماوەیەکی دوور و درێژ بێ وچان خەباتی کرد. قادر دەباخی یەکێک لە چەند دامەزرێنەری کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد یان ژێکاف بوو، کە دواتر بوو بە ئەندامی پارتی دێموکراتی کوردستان-ئێران. ئەو زیاتر لە ١٠ ساڵی کۆتایی ژیانی خۆی لە لەندەن بەسەر برد وە لەندەن وەکوو شوێنی دوورخستنەوە بۆ ئەو وابوو؛ مامە قالە ھەر لەم شارەش مایەوە و پاش چەند ساڵ بەربەرەکانێ لەگەل نەخۆشی لە ٢٦ی فێبرییەی ٢٠٠٩ دا کۆچی دوایی کرد. مامە قالە دوایین ئەندامی ژێکاف بوو وە بە مەرگی ئەو دوایین کەسی دامەزرێنەری ئەم پارتە ماڵاوایی لە ژیان کرد.
قادری دەبباغی کەسایەتی سیاسی و ئەدەبی شاری سەقز بووە و وەکوو تێکۆشەرێکی سیاسی و ئەدەبی چەندین بەرھەمی جۆراوجۆری چاپ و بڵاو کردووەتەوە.
ئۆغەڵ
ئۆغەڵ (Oghell، بە فارسی: اوغل) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠١ کەس لە ٥٥ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
دەستەی دراگۆن دیمۆ-١
دەستەی دراگۆن دیمۆ١ (بە ئینگلیزی :Crew Dragon Demo-1) یاخوود ناسراوە بە (SpaceX Demo-1) گووزارشت لە یەکەمین گەشتی تاقیکردنەوەی خوولگەیی مەکۆی بۆشایی (دراگۆن ٢) دەکات، هەروەها ئەو گەشتە بۆشاییە یەکەمە گووزارشت لە ئەرکێکی بێ سەرنشین دەکات لە ٢ی ئازاری ٢٠١٩ لە کاژێر ٧:٤٩:٣ بە کاتی جیهانی ، مەکۆیەکە بە زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر گەیشتە وێستگەی بۆشایی نێونەتەوەیی و ئەرکەکە بە سەرکەوتووی کۆتایی هات لە ٨ی ئازاری ٢٠١٩ لە کاتژمێر ١٣:٤٥:٨ بە کاتی جیهانی.
بەستەری دەرەکیی
پۆل:گەردوون پۆل:دراگۆن ٢
ھاوگوزەرانی
ھاوگوزەرانی لە ژینناسیدا یەکێکە لە کارلێکەکانی نێوان جۆرە جیاوازەکانی زیندەوەران. ئەوانیش بریتین لە «نێچیرگرتن، مشەخۆری، بەرامبەرکێ، سوود گۆڕکێ، و ھاوژیانی». ئەم پەیوەندییە ھاوگوزەرانییانە بەشداری دیاریکردنی سروشتی کۆمەڵگە زیندەیییەکان دەکەن. ھەروھا زیندەوەران لەوانەیە تاکەکانیان کەم ببنەوە بەھۆی نێچیر گرتنەوە ھەندیکشیان بەشێوەی خۆ گۆڕین خۆیان دەپارێزن لە نێچیرگرەکان
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ژینگەناسی
شارستانی کازیروون
شارستانی کازیرون (، ) یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای فارس، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە وڵاتی ئێران. ناوەندی ئەم شارستانە شارۆچکەی کازیرونە.
دانیشتوان
ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٢١١ ھەزار و ٣٤١ کەسە کە سێھەمین شارستانە لە پارێزگای فارس. ھەروەھا شارۆچکەی کازیرون کە ژمارەی دانیشتووانەکەی ٩٦ ھەزار و ٦٨٣ کەسە، لە دوای شیراز، مەرودەشت، جەھرۆم و فەسا، پێنجەمین شارۆچکەیە لە پارێزگای فارس.
جوگرافیا
شارستانی کازیروون لە ڕۆژھەڵاتەوە بە شارستانی شیراز و لە باکوورەوە بە شارستانی کوە چنار و لە ڕۆژئاوا و باشوورەوە بە پارێزگای بووشێھر و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە بە شارستانی فەرەشبەند دەبەسترێتەوە.
مێژوو
کازیرۆن لە سەدەی چوارەم و پێنجەمی ھیجری بە یەکگرتنی ٣ گوند بە ناوەکانی «نۆرد» (لە ئێستادا گەڕەکی کۆزێگاران)، «ڕەھبان» (ناوچەی لێواری باکووری کازرۆن) و «درست» دامەزراوە. پێش ئەم مێژووە، بەلدال عەتیق (شاری کۆن) کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی کازیرۆنی ئەمڕۆ و لە نزیک دەریاچەی پەریشان، ئەو ناوچەیە بووە کە دانیشتووانەکەی تێدا چڕ بووەتەوە.
سەرەتای ژیان
لە کۆتایی سەدەی چوارەمی کۆچیدا، دانیشتووانەکە لە شارە کۆنەکەی نزیک دەریاچەی پەریشان کە بە عەرەبی بە بەلەد ئەلعەتیق ناسرابوو، دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ شاری مۆدێرن کەزیرۆن. پێش ئەم بەروارە لە شاری کازرۆن وەک ئەمڕۆ بەرھەمی وەک «فیردوسولمرشیدیە» نەبووە و تەنیا گوندێکی بەلەد العاتیق بووە. پەرەسەندنی چالاکییە بەرفراوانەکانی شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرۆنی بۆ بڵاوبوونەوەی ئیسلام و ڕێنماییکردنی خەڵک لە ناوچەی کازیرۆن و وێرانکردنی شاری بیشاپور لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا لەلایەن ئەبو سەعیدی شوانکارەیی لە ھۆکارە گرنگەکان بوون بۆ ئەوەی کە لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا لە لایەن ئەبو سەعیدی شوانکارەیی کۆچی دانیشتووان و خۆشگوزەرانی کازیرۆن لەو سەردەمەدا. گواستنەوە لە شارە کۆنەکەوە بۆ کازیرۆنی ئەمڕۆ لە ماوەی چەند سەدەیەکدا ڕوودەدات. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش لە سەرچاوە مێژووییەکانی کازیرۆن تا سەدەی نۆی کۆچی، وەک فیردوس المرشیدیە و میفتاح الحیدایە و زاراوەی فارسی، تا ئێستاش باسی شارە کۆنەکە یان بەلەد العاتیق کراوە، وە ئەوەش نیشان دەدات کە تا سەدەی نۆیەم، ھێشتا شارە کۆنەکە بە تەواوی ئاوەدان بوو و دانیشتووی ھەبوو.
لە سەدەی چوارەمەوە تا دەیەمی کۆچی ناوەندی دوو بنەماڵەی گرنگ، «مرشیدیە» و «بەلیانیە»، بە خانەقای ئاوەدان و شوێنە بەرەکەتدارەکان کە نوێنەر و لقیان لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامیدا ھەبوو لەو سەردەمەدا، دەکەوێتە شاری کازیرون. زۆر بەخشین و پێشکەشکردن بۆ ئەم شارە ھات و بۆ غەریب و رێبوار و کەمدەرامەت و بۆ پەروەردەی زانا و ھونەرمەندان بەکاردەھێنرا. لە ژێر رۆشنایی ئەم ناوەندگەراییەدا چەندین زانا و شاعیر و ھونەرمەند و عیرفان و زانا و نووسەر پەیدابوون.
سەردەمی ھاوچەرخ
دوای ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی یەکەم و ھێرشی بەریتانیا بۆ سەر نەمرۆزی ئێران لەوان فارس و کازیرۆن، (ناسر دیوان کازرونی) و ھاوپەیمانەکانی لەگەڵ فەرماندەکانی تری نەمرۆزی وەک (ئەلدولەی قەشقای) لە دژی ئینگلیزەکان شەڕیان کرد و سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. لە سەردەمی پەھلەویدا، کازیرون شارەوانی و فەرماندارییەکی سەربەخۆی ھەبووە و شارستانی مەمەسنی لەو شارستانە جیاکرایەوە. ھەروەھا لەگەڵ دروست بوونی میحوەری شیراز-چنارشاھیجان-بوشەھر، شاری کازیرون لە بنبەستدا بوو.
لە کاتی سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە بەفرانباری ساڵی ١٩٧٨، خەڵکی کازیرۆن ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەبوو بە جۆرێک کە ئەم شارە یەکێک بوو لەو یازدە شارەی کە پێش سەرکەوتنی شۆڕش دەسەڵاتی سەربازی تێدا دامەزرابوو. ھەروەھا خەڵکی کازرونیش لە شەڕی سەپێنراودا ئامادەیی چالاکیان ھەبووە و بەم شێوەیە ١١٠٠ شەھیدیان پێشکەش بە ئێران کرد. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٨ شارستانی کۆھچەنار لە کازیرون جیا بووەوە و کازیرون لە دژایەتی ئەودا نائارامی بەخۆیەوە بینی. وێستگەی کارەبا و شارۆچکەی پیشەسازی و زانکۆکان و تاکە نەخۆشخانەی شارەکە لەم ماوەیەدا دامەزران.
دابەشی کارگێڕی
شارستانی کازیرون خاوەنی ٤ ناوچە و ١٢ گوندەوار و ٤ شارۆچکە و شارەدێیە بەم شێوەیە:
بچووکبوونەوە
رۆژی ١٠ی تەمووزی ٢٠١٨، بە رەزامەندی حکوومەت، دوو ناوچەی چنارشاھیجان و کۆھمیرە نۆدان لەم شارستانە و شارستانیی کوە چنار جیاکرانەوە و ژمارەی دانیشتووان و قەبارەی شارستانی کازیرون کەمی کرد.
ڕەچەڵەک
ڕەچەڵەکی خەڵکی کازیرون لوڕن، لە ئێڵی گەورەی مەمەسنین، کە لە باکوور و ڕۆژاوای پارێزگای فارسدا بڵاوبوونەتەوە. وێژە و داب و نەریتی ناوخۆیی کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر پارێزراون، ئاماژەن بۆ ئەم ڕاستییە.
زمان
وێنۆک| ئەو ناوچانەی باشووری [[ئێران کە بە زمانی لوڕیی باشووری قسە دەکەن (زەردی تۆخ)]] خەڵکی کازیرون بە شێوەزاری لوڕی مەمەسنی قسە دەکەن؛ ئەم زاراوەیە یەکێکە لەو زاراوانەی لوڕی کە لە نێو خەڵکی لوڕی کۆندا باوە. زاراوەی سەرەوە لە پۆلی زاراوەی لوڕیی باشووریدا ھاتووە.