cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فڕۆکەخانەی کۆریا
ناسنامە
بنکەی سەرەکی فڕۆکەخانەکە دەکەوێتە گۆنگھانگ-دۆنگ، گۆنگسیۆ جو لە سێئۆل، ھەروەھا ئۆفیسەکانی دەکەوێتە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی گیمپۆ لە سێئول شوێنە پەیوەندیدارەکانی تری وەک فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی جیجو، فڕۆکەخانەی نێودەولەتی گیمھای لە بوسان
ڕێکەوتنی ھێما-ھاوبەشییەکان
وێنۆک|150x150پیکسڵ|ھێما ھاوبەشییەکان کە زانیاری لەسەر کاتی ھاتن و ڕۆیشتنی فڕۆکەکان دەدات بۆ وڵاتەکان. فڕۆکەخانەی کۆریا ھاوبەشی لەگەل ئەم کۆمپانیا فڕۆکەوانیانەی خوارەوە ھەیە:
فڕۆکەکانی ئێستا
لە ئازاری ٢٠٢١وە فڕۆکەخانەی کۆریا خاوەنی ئەم فڕۆکانەی خوارەوەیە:
فڕۆکە خانەنشین بووەکان
فڕۆکەخانەی کۆریا کاری بەم فڕۆکانەی خوارەوە کردووە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فڕۆکەخانەی کۆریا پۆل:فڕۆکەخانەکانی کۆریا پۆل:براندەکانی کۆریای باشوور پۆل:کۆمپانیایانەی کەوتوونەتە سێئول پۆل:لقەکانی کۆریای باشوور
شەوشاد دایکە
شەوشاد دایکە (بە ئەڵمانی: Ich seh, Ich seh) فیلمێکی ترسناکی نەمسایییە لە ساڵی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە، لە نووسین و دەرھێنانی ڤێرۆنیکا فرانز و سێڤرین فیالا. فیلمەکە لە چاپی ٨٨دا خرایە کێبڕکێ بۆ پاڵێوراوی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی، بەڵام پاڵێوراو نەبوو.
وڵاتانی جیھانگەرایی
وڵاتی جیھانگەرایی یان وڵاتی سێکۆلاریزم، بریتییە لە وڵاتێک یان دەوڵەتێک کە سیستەمێکی دەسەڵاتداری جیھانگەرایی(سێکۆلاریزمی) ھەیە، کە بە فەرمی مسۆگەری دەکات کە بێلایەنە بەرامبەر بەو پرسانەی کە پەیوەندییان بە ئایینەوە ھەیە، دەوڵەتی سێکولار، بە یەکسانی مامەڵە لەگەڵ ھەموو ھاووڵاتیانی دەکات، بەبێ گوێدان بە بیروباوەڕە ئایینییەکان، لێکدانەوەیان، یان بیرۆکەکانیان، ھەرچەندە یەکسانی تەنیا لە دەوڵەتی سێکولاردا نییە، لەوانەیە لە دەوڵەتێکی نا سێکولاریشدا بێت و لە دەستوورەکەیدا نوسرابێت، ھاوڵاتیان یەکسانن لە بیروباوەڕەکانیاندا بێ جیاوازی.
لە ڕووی ڕامیارییەوە جیھانگەرایی بزووتنەوەیەکە بەرەو جیاکردنەوەی ئایینە و میری(حکوومەت) (زۆرجار پێی دەوترێت جیاکردنەوەی فێرکارییەکانی کڵێسا، مزگەوت، یان پەرستگا لە فێرکارییەکانی دەوڵەت) ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پەیوەندی نێوان میری و ئایینی دەوڵەت، بۆ گۆڕینی یاساکانی بنەمای پەرتووکی پیرۆز (وەک دە فەرمان و شەریعەت) بە یاسای مەدەنی، و نەھێشتنی جیاکاری لەسەر بنەمای ئایین و دەوترێت کە سێکۆلاریزم (عەلمانیەت) دیموکراسی بۆ زیاد دەکات ئەمەش بۆ پاراستنی مافی کەمینە ئایینییەکانە
زۆربەی ئایینە سەرەکیەکان یەکەمایەتی نۆرمەکانی کۆمەڵگەیەکی جیھانگەری و دیموکراسی قبوڵ دەکەن بەڵام ڕەنگە ھێشتا ھەوڵ بدەن کاریگەری لەسەر بڕیارە ڕامیاریەکان دروست بکەن یان لە ڕێگەی ڕێککەوتنەکانی نێوان کڵێسا و دەوڵەتەوە سوود یان کاریگەری تایبەت بەدەست بھێنن، زۆرێک لە کریستیانەکان پشتگیریان لە بوونی دەوڵەتی جیھانگەرایی دەکرد، دەتوانین دان بەوەدا بنێین کە بیرۆکەکە لەلایەن فێرکارییەکانی پەرتووکی پیرۆزەوە پشتگیری کراوە، “بەخشینی ئەوەی قەیسەرە بۆ قەیسەر و ئەوەی ھی خودایە بۆ خودا.
بەڵام بناژۆخوازی(ئوسولی) دژایەتی جیھانگەری دەکات، گرنگترین ھێزی بناژۆخوازی ئایینی لە جیھانی ھاوچەرخدا بریتین لە بناژۆخوازی خاچ پەرستەکان و ئیسلامی بناژۆخواز.
ھەندێک لەو وڵاتانە لەڕووی دەستوورییەوە جیھانگەرین وەک کەنەدا، ھیندستان، فەرەنسا، ئەمریکا، تورکیا و کۆریای باشوور، ھەرچەندە ھیچ کام لەو وڵاتانە لە شێوەی حکوومەتدا یەکسان نین لە ھەمان کاتدا دەوڵەتێک کە ئاینێکی فەرمی نەبێت، مەرج نییە بە دەوڵەتێکی جیھانگەرایی ھەژمار بکرێت.
ئێف توو ئێف
ئێف توو ئێف بەرنامەیەکی قسەکردنی گەنجانە بوو لە کەناڵی گرانادا تۆک تیڤی. پەیوەندیی تەلەفۆنی، میوانانی ستودیۆ و کورتەی کۆمێدی تێدابوو. زنجیرەکە لە نێوان تشرینی یەکەمی ١٩٩٦ و ئابی ١٩٩٧دا (ئەو کاتەی کەناڵەکە داخرا) پەخشدەکرا. لەلایەن ساشا بارۆن کۆون و ناتاشا کالپینسکییەوە پەخشدەکرا، کە یەکەم ڕۆڵی گەورەیان بوو لە تەلەڤیزیۆن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەسفەھان
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەسفەھان فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە کە دەکەوێتە شاری ئەسفەھان، ناوەندی پارێزگای ئەسفەهان لە ئیران.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران پۆل:ئەسفەھان
پانتیۆن (کۆمیکی مارڤڵ)
پانتیۆن ڕێکخراوێکی خەیاڵییە و لە کتێبە کۆمیکەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت کە لەلایەن کۆمپانیای مارڤێڵ کۆمی کەوە بڵاودەکرێتەوە. پانتیۆن لەلایەن نووسەر پیتەر دەیڤدەوە دروست کراوە و بۆ یەکەمجار لە کتێبی The Incredible Hulk بەرگی یەکەمدا دەرکەوتووە. ئاگامێمنۆن، خوداوەندێکی نیوە مرۆڤ و نیوە ئەسگاردییە، بە نەمری لەدایک دەبێت. ھەرچەندە لە ڕووی جەستەیییەوە ھەرگیز لە تەمەنی ١٦ ساڵی زیاتر نابێت، بەڵام پانتیۆنەکان ھەموویان نەوەکانی ئەون. لە چیایەک جێگیر بووە، کە قەرەبووی ئەو زیانانە دەکاتەوە کە لە ڕۆژانی Savage Hulkی خۆیدا کردوویەتی.
٢٩ی خەرمانان
٢٩ی خەرمانان ١٨٤ەم ڕۆژی ساڵی کوردییە. ١٨١ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ١٨٢ ڕۆژی (لە ساڵی پڕدا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی خەرمانان
بنەچەی ھاوبەش
دیاردەی بنەچەی ھاوبەش لە ژینناسیی پەرەسەندن ھەڵدەستێت بە ڕوونکردنەوەی شێوازی ھاوبەشی کردنی نوێترین بنەچەی ھاوبەش لەنێوان کۆمەڵەیەکی زیندەوەران. بەڵگەی گەورە و پتەو ھەیە دەربارەی بنەچەی ھاوبەشی ھەموو جۆرە زیندەکان لەسەر زەوی.
بنەچەی ھاوبەش دێتە کایەوە لەڕێی دروستبوونی جۆرەکانەوە لەنێوان زیندەوەرانی جۆرە جیاوازەکاندا. جۆرە نوێیەکان دروست دەبن لەڕێی یەک بنەچەوە و ئەو زیندەوەرانەی خاوەنی بنەچەیەکی ھاوبەشی نوێترن زیاتر لەیەکتری نزیکن.
ھەموو ئەو زیندەوەرانەی لەسەر زەوی دەژین ھاوبەشیان ھەیە لە ئاسەوارێکی بۆماوەیی (جینی) و ٦٣٣١ کۆمەڵە بۆماوە ناسێنراوە کە ھاوبەشە لە نێوان ھەموو زیندەوەران، کە دەکرێت سەرچاوەکەی تەنھا یەک بنەچەی ھاوبەش بووبێت کە ٦٥٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ژیاوە.
بۆ یەکەمین جار بنەچەی ھاوبەشی جیھانی لەڕێی ڕێکارێکی پەرەسەندنەوە لەلایەن سروشتزانی بەیتانی چارڵز داروین ەوە پێشنیار کرا، لە کتێبەکەی بە ناوی دەربارەی سەرچاوەی جۆرەکان On the) Origin of Species) لە ساڵی ١٨٥٩ ئاماژەی پێ دەکات.
مێژوو
لە ساڵی ١٧٩٠، فەیلەسوف ئیمانوێل کانت لە کتێبی (ڕەخنەی بڕیاردان - Critique of Judgement - Kritik der Urteilskraft) ئاماژە دەکات بەوەی کە لێکچوونی جۆرەکانی ئاژەڵان نیشانەیە بۆ یەک جۆری ھاوبەش و یەک باوانی ھاوبەش.
بۆچوونەکانی چارڵز داروین دەربارەی بنەچەی ھاوبەش ئەوە بوو کە ئەگەر ھەیە یەک باوان ھەبێت بۆ ھەموو جۆرەکانی ژیان، وەک ئەوەی لە کتێبەکەی (دەربارەی سەرچاوەی جۆرەکان - On the Origin of Species) باسکراوە ە دەلێت: "«بۆیە لە ئەنجام دا دەبێت بلێم کە لەڕووی ھاوشێوەیییەوە، ئەگەر ھەیە ھەموو بوونەوەرە زیندەیییەکانی لەسەر زەوی ژیاون تەنھا لە یەک جۆری سەرەتایییەوە سەرچاوەیان گرتووە و بۆ یەکەمین جار ژیان دەستی بە ھەناسەدان کردووە.»"زیاتر بەردەوام دەبێت «ئێمە ھەموو گۆرانکارییەکان نازانین کە ڕوویانداوە لەنێوان سادەترین و پێشکەوتووترین جۆری ئەندامەکان و نەتوانین وا خۆمان پیشان بدەین کە ھەموو شێوازەکانی گۆرانکاری دابەشبوون دەزانین بە دێژای ئەو ھەموو ساڵە یان دەزانین چەندە نا وردە تۆمارە بە بەردبووەکان. بەڵام بە بۆچوونی من ئەم ھەموو ئاڵۆزی و ناڕوونیانە نابنە ھۆکاری ڕەتکردنەوە و ھەڵوەشاندنەوەی بیردۆزی پەیدابوون لە چەند جۆرێکی سەرەتایییەوە.»
بەڵام بەردەوام دەبێت لەسەر ئەو سەرنجەی و دەڵێت «ھاوشێوەیی یەک ھەنگاوی زیاتریشم پێ دەنێت بەرەو ئەو بڕاوییەی کە ھەموو ئاژەڵ و ڕوەکەکان لە تەنھا یەک نموونەوە سەرچاوەیان گرتووە و پەیدابوون بەڵام ھاوشێوەزانی (لێکچوون نێوان زیندەوەران) دەکرێت ڕێ نیشاندەرێکی ھەڵخڵەتێنەر بێت.»
لە دوای بەرھەمەکەی داروین بنەچەی ھاوبەش بەشێوەیەکی فراوان پەسەندکراو بوو لە کۆمەڵگەی زانستی دا. لە ١٩٠٧ دا، ڤێرنۆن کێڵۆگ لێدوانی دا کە «ھیچ سروشتزانێکی خاوەن پێگە و دەسکەوتێکی ناسراو گوومانی نییە لە بیردۆزی بنەچەیی.»
لە ٢٠٠٨ دا، زیندەزان (ت. ڕایەن گرێگۆری) تێبینی ئەوەی کرد کە ھیچ سەرنج یان تێبینییەک نەدۆزراوەتەوە کە دژی بیرۆکەی گشتی بنەچەی ھاوبەش بێت. بۆیە ھیچ جێگای سەرسوورمان نییە کە کۆمەڵگەی زانستی بەشێوەیەکی زۆرینە بنەچەی پەرەسەندنیان پەسەندکردووە وەک ڕاستییەکی مێژوویی و بە یەکێک لە پشت پێ بەستراوترین و گرنگترین ڕاستی بنچینەیی دادەنێت لە ھەموو زانست دا.
زیندە کیمایی (بایۆ کمیستری) ھاوبەش
ھەموو جۆرەکانی ژیان بەندن لەسەر ھەمان ڕێکخراوری زیندە کیمایی بنچینەیی. زانیارییە بۆماوەیییەکان لەسەر ناوکە ترشی ڕایبۆزی کەم ئۆکسجین (DNA) تۆمار دەکرێن و لەسەر (RNA) جارێکی تر وێنەیان لەبەر دەگیرێتەوە لەڕێی کاریگەرییەکانی پرۆتین و ئەنزیمەکانی (RNA)ەوە. دواتر لەلایەن ڕایبۆسۆمەکانەوە وەردەگێردرێتە سەر پرۆتینەکان بە ھاوکاری ATP, NADPH و سەرچاوەکانی تری وزە. نزیکەی ٢٣ جۆر لە پرۆتینەکان بوونیان ھەیە لە ھەموو زیندەوەرەکان دا کە وەکو ئەنزیم کاردەکەن و ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی ئەرکە بنچینەیییەکان وەک لەبەرگرتنەوەی DNA و ئەو ڕاستییەی کە تەنھا یەک کۆمەڵە ئەنزیمی لەو جۆرە بوونیان ھەیە کە دەکرێت وەک بەڵگەیەکی پشت ڕاستکەرەوە تەماشابکرێت بۆ بیرۆکەی تاکە بنەچە.
ھێما (کۆد)ی بۆماوەیی ھاوبەش
ھێما بۆماوەیییەکان (کە بەپێی خشتەی وەرگێران زانیاری DNA وەردەگێردرێت بۆ ترشە ئەمینۆکان و دواتریش بۆ پرۆتینەکان) ھاوشێوەیە لە ھەموو جۆرە زیندەوەرەکان دا لە بەکتریاەوە بۆ ئاژەڵ و ڕوەکەکان. لەلایەن زیندەناسانەوە گشتگیری جیھانی ئەم ھێمایە وەک بەڵگەیەکی حاشاھەڵنەگر و کۆتایی دادەنرێت دەربارەی بنەچەیەکی ھاوبەشی جیھانییەوە.
وا دەردەکەوێت کە شێوازی دانانی کۆدۆنەکان (DNA سیانییەکان) لەسەر ترشە ئەمینییەکان باشترکراوە. ڕیچارد ئیگڵ جەخت دەکاتەوە لەسەر ئەوەی کە زنجیرە لاتەنیشتە ناجەمسەرەکان بەشێوازێکی زۆر باش ڕێکخراون و پێی وایە ئەمە بووەتە ڕێ خۆشکەر کە زیندەوەرە سەرەتایییەکان بتوانن پێپتاید (زنجیرە ئەمینۆ کورتەکان) دروست بکەن و ناوچە بەرپەچدەرەوە ئاوییەکان توانایان ھەبێت پشتگیری کارلێکەکانی ئالۆگۆری ئەلکترۆنە سەرەکییەکانیان ھەبێت (کردەی ڕێدۆکس) بەمەبەستی ئالۆگۆرکردنی وزە.
لێکچووەکانی دیکە
زۆرجار زیندەزانان گشتگیرێتی چەند لایەنیی ژیانی خانەیی وەک بەڵگەی پشتگیرکەر بەکاردەھێنن وەک لە بەڵگە باسکراوەکانی سەرەوە و لێکچوونەکان ھەڵگری وزە (ATP) لەخۆدەگرن. بەڵام ڕێشی تێدەچێت کە ئەم لێکچوونانە بەھۆی یاسا فیزیای و کیمایییەکانەوە ھاتبێتە کایەوە وەک ئەوەی لە بنچەیەکی جیھانی گشتگیری ھاوبەشەوە ھاتبێتە کایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی
فڕۆکەخانەی ڕامسەر
فڕۆکەخانەی ڕامسەر فڕۆکەخانەیەکە دەکەوێتە شاری ڕامسەر، پارێزگای مازەندەران، ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران
دۆمینیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
دۆمینیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
شەوشاد دایکە (فیلمی ٢٠٢٢)
شەوشاد دایکە فیلمێکی ترسناکی دەروونی ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٢ە، لە دەرھێنانی مات سۆبێل، سیناریۆی کایل وارن، و دووبارە دروستکردنەوەیە بۆ فیلمی نەمسایی ساڵی ٢٠١٤ بە ھەمان ناوی، فیلمەکە نەئۆمی واتس و کامیرۆن و نیکۆلاس کرۆڤێتی ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن.
٣٠ی خەرمانان
٣٠ی خەرمانان ١٨٥ەم ڕۆژی ساڵی کوردییە. ١٨٠ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ١٨١ ڕۆژی (لە ساڵی پڕدا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی خەرمانان
سوێد لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤
سوێد نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤ بوو کە لە ٤ی ئایار تا ٢٧ی تەممووزی ١٩٢٤ لە پاریس لە فەڕەنسا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٢٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤
دژە کۆمۆنیزم
وێنۆک|261x261پیکسڵ| چالاکوانانی دژە کۆمۆنیستی پۆڵەندا بە لافیتەیەکەوە کە لەسەری نووسراوە "بڕوخێن لەگەڵ کۆمۆنیزم" لە کاتی یارییەکی [[تۆپی پێ|تۆپی پێی شلاسک ڤرۆکلاو لە ساڵی ٢٠١٢]] دژە کۆمۆنیزم دژایەتی سیاسی و ئایدیۆلۆژییە بۆ بیروباوەڕ و گروپ و تاکەکانی کۆمۆنیستی. دژە کۆمۆنیزمی ڕێکخراو لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا پەرەی سەند و لە کاتی جەنگی سارددا گەیشتە هەموو گۆشەیەکی جیهان، کاتێک ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت خەریکی ڕکابەرییەکی توند بوون. دژە کۆمۆنیزم توخمێکی زۆرێک لە بزووتنەوە و پێگەی سیاسی جیاواز بووە، لەوانە ئەنارکیزم ، ناوەندگەرایی، کۆنەپەرستی ، فاشیزم، لیبرالیزم، ناسیۆنالیزم، سۆسیال دیموکراسی، سۆسیالیزم، چەپگەرایی و ئازادیخوازی، هەروەها بزووتنەوە بەرفراوانەکانی بەرەنگاریی حوکمڕانی کۆمۆنیستی بوون. هەروەها دژە کۆمۆنیزم لە فەلسەفەدا و لەلایەن چەندین گروپی ئایینی و لە ئەدەبدا دەربڕدراوە. هەندێک لە لایەنگرانی ناسراوی دژە کۆمۆنیزم کۆمۆنیستەکانی پێشوون.
یەکەم ڕێکخراو کە تایبەتکرا بوو بە دژایەتیکردنی کۆمۆنیزم بزووتنەوەی سپیی ڕووسیا لە ١٩١٨ بوو، چالاکییەکانیان لە شەڕی ناوخۆییی ڕووسیادا دەستی پێکرد، کۆمەڵەکە دژی حکومەتی بەلشەفیکی کە کە تازە دامەزرابوو دامەزرا. بزووتنەوەی سپی لە ڕووی سەربازییەوە لەلایەن چەندین حکومەتی بیانیی هاوپەیمانەوە پشتگیری کرا کە یەکەم نموونەی دژە کۆمۆنیزمیان وەک سیاسەتێکی حکومەت نیشان دا. سەرەڕای ئەوەش سوپای سوور بزووتنەوەی سپی شکستی هێنا و یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢٢ دروست بوو. لە سەردەمی بوونی یەکێتی سۆڤیەتدا، دژە کۆمۆنیزم بووە تایبەتمەندییەکی گرنگی زۆرێک لە بزووتنەوە و حکومەتە سیاسییە جیاوازەکان لە سەرانسەری جیهاندا.
لە ئەمریکادا، دژە کۆمۆنیزم لە کاتی یەکەم ترساندنی سوور لە ساڵانی ١٩١٩-١٩٢٠دا هاتە ئاراوە. لە ماوەی ساڵانی بیست و سییەکانی سەدەی ڕابردوودا دژایەتی کۆمۆنیزم لە ئەورووپا لەلایەن کۆنەپەرستان و پاشایەتیخوازان و فاشیستەکان و لیبراڵەکان و سۆسیال دیموکراتەکانەوە پەرەی پێدرا. حکومەتە فاشیستەکان لە ساڵانی ١٩٣٠دا وەک نەیارێکی سەرەکی کۆمۆنیزم سەریان هەڵدا. لیبراڵ و سۆسیال دیموکراتەکان لە ئەڵمانیا بەرەی ئاسنیان پێکهێنا بۆ دژایەتیکردنی کۆمۆنیستەکان و فاشیستەکانی نازی و پاشایەتی کۆنەپەرستان بە هەمان شێوە. لە ساڵی ١٩٣٦ پەیمانی دژە کۆمینتەرن کە سەرەتا لە نێوان ئەڵمانیای نازی و ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن بوو، وەک هاوپەیمانییەکی دژە کۆمۆنیست پێکهێنرا. لە ئاسیا ، ئیمپراتۆری ژاپۆن و کوۆمینتانگ (پارتی ناسیۆنالیستی چینی) پێشەنگی هێزە دژە کۆمۆنیستەکان بوون لەم قۆناغەدا.
تا ساڵی ١٩٤٥ یەکێتی سۆڤیەتی کۆمۆنیست ناوێکی سەرەکی بوو لە وڵاتانی هاوپەیمان کە لە جەنگی جیهانی دووەمدا دژی زلهێزەکانی میحوەر دەجەنگان. دوای ماوەیەکی کەم لە کۆتایی هاتنی شەڕەکە، ڕکابەریی نێوان یەکێتی سۆڤیەتی مارکسی – لینینی و ئەمریکای سەرمایەداری لیبراڵ بووە هۆی شەڕی سارد. لەم ماوەیەدا حکومەتی ئەمریکا ڕۆڵێکی پێشەنگی بینی لە پشتیوانیکردنی دژە کۆمۆنیزمی جیهانی وەک بەشێک لە سیاسەتی خۆگرتن. ململانێ سەربازییەکانی نێوان کۆمۆنیستەکان و دژە کۆمۆنیستەکان لە ناوچە جیاوازەکانی جیهان ڕوویدا، لەوانە لە کاتی جەنگی ناوخۆییی چین، جەنگی کۆریا، باری نائاسایی مالای، جەنگی ڤێتنام، جەنگی سۆڤیەت-ئەفغانستان و ئۆپەراسیۆنی کۆندۆر. ناتۆ وەک هاوپەیمانییەکی سەربازی دژە کۆمۆنیست لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزرا، و بە درێژایی جەنگی سارد بەردەوام بوو.
دوای شۆڕشەکانی ساڵی ١٩٨٩ و هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١، زۆربەی حکومەتە کۆمۆنیستەکانی جیهان ڕووخێنران و شەڕی سارد کۆتایی هات. سەرەڕای ئەوەش، دژە کۆمۆنیزم وەک توخمێکی فیکری گرنگی زۆرێک لە بزووتنەوە سیاسییە هاوچەرخەکان مایەوە. بزووتنەوە ڕێکخراوە دژە کۆمۆنیستەکان تا ئێستاش دژایەتی کۆماری گەلی چین و گەلانی تری کۆمۆنیست دەکەن.
بزووتنەوە دژە کۆمۆنیستەکان
وێنۆک|پۆستەرێکی هەڵبژاردنی [[پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٣٢ەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگەشەی بۆ کراوە، کە هێمای سێ تیرەکە نوێنەرایەتی بەرخۆدان دەکات لە دژی کۆنەپەرستی کۆنەپەرستانە و نازیزم و کۆمۆنیزم ، شانبەشانی دروشمی "دژی پاپێن ، هیتلەر ، تالمان ".]]
چەپی دژە کۆمۆنیزم
لە دوای جیابوونەوەی پارتە کۆمۆنیستەکان لە ئینتەرناشناڵی دووەمی سۆسیالیستی بۆ پێکهێنانی ئینتەرناشناڵی سێیەمی مارکسی-لینینی، سۆسیال دیموکراتەکان ڕەخنەیان لە کۆمۆنیزم گرتووە بەهۆی سروشتی دژە لیبراڵییەوە. نموونەی ڕەخنەگرانی چەپ لە دەوڵەت و پارتە مارکسیست-لینینیستەکان بریتین لە فریدریش ئیبێرت، بۆریس سۆڤارین، جۆرج ئۆروێڵ، بایارد ڕوستین، ئیرڤینگ هۆو و ماکس شاختمان. فیدراسیۆنی کرێکارانی ئەمریکا هەمیشە بە توندی دژە کۆمۆنیست بووە. کۆنگرەی ڕێکخراوە پیشەسازییە چەپەکان لە ساڵی ١٩٤٧ کۆمۆنیستەکانی پاککردەوە و لەو کاتەوە بە توندی دژە کۆمۆنیزم بووە. لە بەریتانیا پارتی کرێکاران بە توندی بەرەنگاری هەوڵە کۆمۆنیستەکان بووەوە بۆ دزەکردنە ناو ڕیزەکانی و کۆنترۆڵکردنی خەڵکی ناوچەکە لە ساڵانی ١٩٣٠دا. پارتی کرێکاران بوو بە دژە کۆمۆنیست و سەرۆکوەزیرانی کرێکاران کلیمنت ئاتلی لایەنگرێکی سەرسەختی ناتۆ بوو.
سەرەڕای ئەوەی ئەنارکۆ-کۆمۆنیزم قوتابخانەیەکی ئەنارکیستی ناسراوە، بەڵام ئەنارکیستەکانیش هەن کە دژایەتی کۆمۆنیزم دەکەن. ئەنارکیستە دژە کۆمۆنیستەکان بریتین لە ئەنارکیستەکانی دژە مەدەنی و ئەنارکیستە سەوزەکانی تر، کە ڕەخنە لە کۆمۆنیزم دەگرن بەهۆی پێویستی بە پیشەسازیکردن و پاوانخوازییە هەستپێکراوەکەی.
کۆمۆنیستەکانی پێشوو
میلۆڤان جیلاس بەرپرسێکی پێشووی کۆمۆنیستی یوگۆسلاڤیای بووە و بووە بە ناڕازییەکی دیار و ڕەخنەگری کۆمۆنیزم. لێسزێک کۆلاکۆڤسکی کۆمۆنیستێکی پۆڵەندی بوو کە بەهۆی هەڵوێست و بۆچوونەکانی دژی کۆمۆنیزم ناوبانگی پەیدا کرد. ئەو زیاتر بە شیکارییە ڕەخنەییەکانی بۆ بیری مارکسی ناسرابوو، بەتایبەتی مێژووی سێ بەرگی بەناوبانگی، ڕەوتە سەرەکییەکانی مارکسیزم ، کە "لەلایەن هەندێک ڕەخنەگران، بە یەکێک لە گرنگترین کتێبەکانی تیۆری سیاسی سەدەی بیستەم دادەنرێت". ئەو خودایەی شکستی هێنا کتێبێکی ساڵی ١٩٤٩یە کە شەش وتار لەگەڵ شایەتحاڵی ژمارەیەک کۆمۆنیستی پێشووی بەناوبانگ کە نووسەر و ڕۆژنامەنووس بوون کۆکردەوە. تەوەری هاوبەشی وتارەکان بێهیوایی نووسەران و وازهێنانە لە کۆمۆنیزم بوو. لە کاتی بانگەشەکردن بۆ کتێبەکە، درووشمی "شەش پیاوی بەناوبانگ باس لەوە دەکەن کە چۆن بیرۆکەکانیان سەبارەت بە کۆمۆنیزم گۆڕیوە" بەکارهات. ئاناتۆلی گۆلیتسین و ئۆلێگ کالوگین هەردووکیان ئەفسەری پێشووی کەی گی بی بوون، ئەم دووەمیان ژەنەڕاڵ بووە. دیمیتری ڤۆڵکۆگۆنۆڤ ژەنەڕاڵێکی سۆڤیەت بوو کە دوای glasnost دەستی بە ئەرشیفی سۆڤیەت گەیشتوە، و ژیاننامەیەکی ڕەخنەگرانەی نووسی کە کولتوری لینینی هەڵوەشاندەوە بە پووچەڵکردنەوەی ئایدیۆلۆژیای لینینی.
ویتاکەر چەمبەرز پێشتر سیخوڕێکی یەکێتی سۆڤیەت بووە و لەبەردەم لیژنەی چالاکییە نائەمریکییەکانی ئەنجومەنی نوێنەران ئیفادەی لە دژی هاوڕێ سیخوڕەکانی داوە.
ئیسلام
لە بەشە موسڵمانەکانی یەکێتیی سۆڤیەت (قەفقاز و ئاسیای ناوەڕاست)، دەوڵەت خواپەرستن، پەروەردە، درووستکردنی کۆمەڵە و دامەزراوە، زیارەتی دامەزراوە ئیسلامییەکانی سەرکوت کرد کە وەک بەربەست لەبەردەم گۆڕانکاری ئایدیۆلۆژی و کۆمەڵایەتی بە درێژایی هێڵە کۆمۆنیستییەکان سەیر دەکران. لەو شوێنانەی دەوڵەتی ئیسلامی دامەزران، زۆرجار سیاسەتی چەپ پەیوەست بوو بە قسەی ناشرین و لە یاسا دەرچوو. لە وڵاتانی وەک سودان، یەمەن، سوریا، عێراق و ئێران، کۆمۆنیستەکان و حیزبە چەپەکانی تر خۆیان لە کێبڕکێیەکی تاڵدا دەبیننەوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لەگەڵ ئیسلامییەکان.
وێژە
ڕاست|وێنۆک| [[ھێرتا مولەر|هێرتا مۆلەر لە ساڵی ٢٠٠٩]] جۆرج ئۆروێڵ سۆسیالیستێکی دیموکراسی دوو لە ڕۆمانی دژە تۆتالیتاری بە شێوەیەکی بەرفراوان خوێندراو و کاریگەر نووسی، ئەوانیش ١٩٨٤ و مەزرای ئاژەڵان، کە هەردووکیان ئاماژەیان بە یەکێتی سۆڤیەت لە ژێر دەسەڵاتی جۆزێف ستالیندا هەبوو.
چەپڕەو ئارسەر کۆستلەر - ئەندامی پێشووی پارتی کۆمۆنیستی ئەڵمانیا - لە ڕوانگەیەکی دژە کۆمۆنیستەوە لە چەندین بەرهەمی جۆراوجۆردا ئەخلاقی شۆڕشی لێکۆڵیەوە. سێبەری ڕۆمانە سەرەتاییەکانی شایەتحاڵی پەرەسەندنی قەناعەتی کۆستلێر بوو کە ئامانجە یۆتۆپیاییەکان پاساو بۆ ئەو ئامرازانە نادەن کە زۆرجار حکومەتە شۆڕشگێڕەکان بەکاریان دەهێنن. ئەم ڕۆمانانە بریتین لە ڕۆمانەکانی گلادیاتۆرەکان (کە بەدواداچوون بۆ ڕاپەڕینی کۆیلەکان دەکات بە سەرۆکایەتی سپارتاکۆس لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا وەک ئاماژەیەک بۆ شۆڕشی ڕووسیا )، تاریکی لە نیوەڕۆدا (بە پشتبەستن بە دادگاییکردنەکانی مۆسکۆ, ئەمە ڕۆمانێکی زۆر خوێندراو بوو کە کۆستلەری کردە یەکێک لە دیارترین ڕۆشنبیرانی دژە کۆمۆنیستەکانی ئەو سەردەمە)، ڕۆمانی یۆگی و کۆمیساری و گەیشتن و ڕۆشتن.
شیکاری و وەڵامدانەوە
هەندێک لە ئەکادیمییەکان و ڕۆژنامەنووسان دەڵێن گێڕانەوەی دژە کۆمۆنیستەکان زیادەڕەوییان لە ڕادەی سەرکوت و سانسۆری سیاسی لە دەوڵەتانی ژێر دەسەڵاتی کۆمۆنیستدا کردووە یان بەراوردیان کردووە لەگەڵ ئەوەی کە بە دڕندەیی دەزانن کە لەلایەن وڵاتانی سەرمایەدارییەوە ئەنجامدراون، بەتایبەتی لە سەردەمی جەنگی سارددا. لەوانە مارک ئارۆنز، ڤینسێنت بیڤینز، نوام چۆمسکی، جۆدی دین، کریستیان گێرلاچ، کریستن گۆدسی، سیوماس میلن، و مایکل پارێنتی.
فڕۆکەخانەی سەھەند
فڕۆکەخانەی سەھەند دەکەوێتە شاری مەراغە ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران
جۆمەرەسی
جۆمەرەسی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ناڵپارێز، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
جۆمەرەسی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی سێفی شێخ حامید و لە باشوور لەگەڵ گوندی بانی بنۆک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئەسکۆڵ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بۆریدەری خواروو.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
٣١ی خەرمانان
٣١ی خەرمانان ١٨٦ەم ڕۆژی ساڵی کوردییە. ١٧٩ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ١٨٠ ڕۆژی (لە ساڵی پڕدا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.
دۆمینیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
دۆمینیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
فڕۆکەخانەی بیرجەند
فڕۆکەخانەی بیرجەند فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە کە دەکەوێتە شاری بیرجەند، پارێزگای خۆراسانی باشوور، ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران پۆل:بیرجەند
شارستانی گناوە
شارستان گناوە یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای بووشێھرە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری بەندەر گناوەیە.
دابەشکاری کارگێڕی
شارستان گناوە ٢ ناوچە، ٢ شار و ٢ گوندستانی هەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای بووشێھر پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
حوسێن شێربەگی
ژیان
حوسێن شێربەگی ساڵی ١٩٥١ لە شاری بۆکان لە دایک بووە و ھەر لەوێ نراوەتە بەر خوێندن. لە قوتابخانەی ئەبوو عەلی سینای ئەوکات سەرەتایی خوێندووە و دواناوەندیشی لە کۆرشی کەبیر تەواو کردووە. دواتر دانشسەرای چوار ساڵەی مامۆستایەتی خوێندووە. پاشان بووەتە مامۆستای قوتابخانەکانی شاری بۆکان و ساڵی ١٣٨٥ی ھەتاوی (٢٠٠٦ی زایینی) خانەنشین کراوە. لە ساڵی ٢٠٠٨وە تا ئێستاش بەرپرسی کتێبخانەی گشتیی مامۆستایانە و سەرقاڵی خوێندنەوە و بڵاوکردنەوەی وتار و کتێب و دانانی کارگەی چیرۆک و نووسینە.
نووسین
حوسێن شێربەگی ھەر لە منداڵییەوە گوێی لەو چیرۆک و حیکایەتانە ڕاگرتووە کە باوکی گێڕاونییەتەوە و لە پۆلەکانی سەرەتاییشەوە دەستی بە خوێندنەوەی کتێب و گۆڤار کردووە. ساڵی ١٩٦٦ لە ناوەندی، مامۆستایەکی خۆی (ڕەشید ئازادیخا) ھانی داوە کە بنووسێ و ساڵی ١٩٦٧–١٩٦٨ چەند چیرۆکی کوردی بۆ ڕادیۆ کوردیی کرماشان ناردووە. سالی ١٩٦٩ لە کێبەرکێیەکی چیرۆک نووسی لە گۆڤاری جەواناندا پلەی وەدەست ھێناوە. پاش شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دەستی کردووە بە کوردی نووسین و بڵاو کردنەوەی بەرھەم بە زمانی خۆی؛ ھەروەھا پەرەی بە کوردی خوێندنەوکەیشی داوە. ساڵی ١٩٩٨یش شاربەدەری چاپ کردووە. شێربەگی زۆر بەرھەمی بڵاو نەبۆوەی ھەیە و لە بواری ئەدەبیاتی منداڵانیش چالاکی نواندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی بۆکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:وەرگێڕە کوردەکان پۆل:نووسەرانی کورد
شەقام
وێنۆک|وێنەیەک لە [[شەقامی بەی لە تۆرنتۆی کەنەدا]] وێنۆک|شەقامی بەھارانی [[مەریوان لە کاتی زستاندا]] شەقام یا خیابان ڕێگەیەکی گشتییە لە فەزای شاریدا کە بەزۆری بە خانوو و باڵەخانە دەوری دراوە. ڕووی شەقامەکان دەکرێت لە خۆڵ، ئاسفاڵت، کۆنکریت، بەرد یا ماددەی تر دروست کرابێت. بە درێژایی مێژوودا شەقامەکان جگە لە گرنگیی تایبەت بۆ ھاتوچوو گرنگیی فەرھەنگی و سیاسیان پەیدا کردووە. بۆ نموونە ھونەرە سەرشەقامەکان وەک شانۆی سەرشەقام لە سەدەی بیستەمەوە پەرەی سەندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شەقامەکان پۆل:جۆری ڕێگەکان پۆل:ڕێگەکان
کاترینای دووەم
کاترینای دووەم (لەدایکبووی ٢١ی ئایاری ١٧٢٩ – مردووی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٧٩٤) شاژنێکی پرۆستانتی ئەڵمانی بوو کچی ئیمپراتۆر فریدریکی گەورە خانمێکی زیرەک و لێھاتوو بوو خۆی لەگەڵ بارودۆخە تازەکان دەگونجاند زووخۆی فێری زمانی ڕووسی کرد و لە ڕووسەکان نزیک بوو وەوە بە ژنێکی بەدرەفتار و دڵرەق بوو، کەسایەتییەکی دیاری مێژووی نوێی ئەوروپایە دوای ئەوەی پیتەری سێیەمی ڕووسیا دەمرێت دەبێتە فەرمانرەوای ڕووسیا لە ساڵ ١٧٦٢ تا کۆچی دوای لە سالی ١٧٩٤
مردن
کاترینا لە سالی ١٧٩٤ لەتەمەنی ٦٧ ساڵی مرد دوای خۆی پاڤیلی یەکەم ١٧٩٦–١٨٠١ ھاتە سەر تەخت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٩ پۆل:مردووانی ١٧٩٤ پۆل:مردووانی ١٧٩٦ پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٨یەم
سوێ سوسو
وێنۆک|وێنەی کچێک فلووت لێدەدات لەلایەن سوێ سوسو سوێ سوسو (بە چینی:薛素素;) (لەدایکبووی ١٥٦٤ بۆ ١٦٥٠) شاعیر و وێنەکێشی سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی مینگ بوو، ھەروەھا بەھۆی تیرھاوێژی و وێنەکێشان ناسرابوو کارەکانی خاتوو سوێ لە ژمارەیەک لە مۆزەخانەکان دانراوە، لە چین و لە شوێنەکانی تریش، شێواز و بەھرەی تیرھاوێژی لەلایەن ژمارەیەک لە نووسەران باسکراوە
سوێ سوو لە ڕۆژھەڵاتی چین ژیاوە، لە ژیانیدا لە ناوچەکانی ژێجیانگ و جیانگسو نیشتەجێبووە
شیعر
شیعرەکانی لە سەردەمی مینگ و سەرەتای چینگدان، و کۆکراونەتەوە
بۆ ڕۆمانس لەم شەوە جوانەدا بیرت لێدەکەمەوە، دەپرسم ئاخۆ تۆ دەگەڕێیتەوە،
چرای تەنھایی بەسەرمدا دەدرەوشێتەوە، سێبەرێکی کاڵ و بێھێزی تێدا دەردەکەوێت
باوەشم بە سەرینێک گرت، لێرەدا کەس نییە قسەی لەگەڵ بکەم،
مانگەشەو حەوشەچۆڵە تاریکەکە ڕووناک دەکاتەوە، فرمێسک جلەکانم تەڕ دەکەن
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٤ پۆل:مردووانی دەیەی ١٦٥٠ پۆل:ژنە چینییە وێنەکێشەکان پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:ژنە چینییە ھونەرمەندەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:ژنە نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:ژنە ھونەرمەندە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم
دۆمینیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
دۆمینیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
کتێبخانەی دیجیتاڵی جیھانی
وێنۆک کتێبخانەی دیجیتاڵی جیھانی کتێبخانەیەکی نێودەوڵەتییە کە لەلایەن یوونێسکۆ و کتێبخانەی کۆنگەرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرێوەدەبردرێت
سەرچاوەکان
پۆل:یوونێسکۆ پۆل:کتێبخانەی کۆنگەرە
کارلا سۆفێن
وێنۆکدکتۆر کارلا سۆفێن کەسایەتییەکی خەیاڵییە لە کتێبە کۆمیکییەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت، کە لەلایەن کۆمپانیای کۆمیکەکانی ماڕڤڵ بڵاوکراوەتەوە. بۆ یەکەمجار لە فیلمی کاپتن ئەمریکا (بەرگی یەکەم) #192 دەرکەوت، کە لەلایەن نووسەر مارڤ وۆڵفمان و ھونەرمەند فرانک ڕۆبینزەوە دروست کراوە.
کارلا دەروونناسێکی کۆنە کە ھێزەکانی لە تێکەڵبوونێکەوە وەرگرتووە لەگەڵ بەردێکی کێشکردن کە لەلایەن دە ئێڵیەن کری (The Alien Kree) دیزاین کراوە. کارەکتەرەکە لە چەندین کاتدا لە مێژووی بڵاوکردنەوەکانیدا ھەم وەک گەورەخراپەکارێک و ھەم وەک دژە پاڵەوانێک وێنا کراوە.
سوێد لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨
سوێد نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨ بوو کە لە ١٧ی ئایار تا ١٢ی ئابی ١٩٢٨ لە ئەمستەردام لە ھۆلەند بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٢٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨
مامۆستاکانی شەیتان (کۆمیکی مارڤڵ)
وێنۆک
مامۆستاکانی شەیتان تیمێکی گەورەخراپەکارن کە لە کتێبە کۆمیکەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت، کە لەلایەن کۆمپانیای مارڤێڵ کۆمی کەوە بڵاوکراوەتەوە. یەکەم وەشانی تیمەکە لە فیلمی The Avengers #6 (تەممووزی ١٩٦٤) دەرکەوت، لەگەڵ گۆڕانکاری بەردەوام بەدرێژایی ساڵان.
چەوتان
چەوتان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ناڵپارێز، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
١ی ڕەزبەر
١ی ڕەزبەر ١٨٧ەم ڕۆژی ساڵی کوردییە. ١٧٨ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ١٧٩ ڕۆژی (لە ساڵی پڕدا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.
چەوتان
جوگرافیا
چەوتان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی یاساماڵ و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەنگیسەر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کۆلیتانی خواروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دۆڵەسوور.
١ی ڕەزبەر
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ڕەزبەر
مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەڵمانیا
مافەکانی ترانسجێندەر لە کۆماری فیدرالی ئەڵمانیا یاساکە لە ١٩٨٠ دەستپێکردووە، یاساکە داوا لە کەسانی ترانسجێندەر دەکات کە بەناو نەشتەرگەرییە پەیوەندیدار بە بابەتەکە بڕۆن تا بەڵگەنامە یاسایییەکانیان بگۆڕدرێت
مێژووی یاساکە
لە ١٩٨٠ لە ئەڵمانیا یاسایەک دەرچوو کەوا ڕێگە بە گۆرینی ناوی یەکەم و جێندەر بدرێت بە یاسایی. لە ڕابردوودا ئەڵمانیا داوای لە باوان دەکرد کە ناوێکی وا بدەن بە مناڵەکانیان کە لەگەل جێندەرەکانیان بگوونجێت بەڵام چیتر ئەمە پەیرەو ناکرێت. دادگای فیدرالی ئەڵمانیا لە ٢٠٠٨ بڕیاری دا کە پێویست ناکات چیتر ناوەکان لەگەل جێندەرەکان بگونجێن.
لە دادگای ئەڵمانیا پرسیار دەکرێت کە کەسەکە لەم حاڵەتە دایە
بۆ حاڵەتەکە ھەروەھا داواش دەکرا کە کەسەکە بە نەشتەرگەرییە پەیوەندیدارەکان بڕوات کە جێندەرەکەی خۆی دیاریبکات
بەڵام لە ٢٠١١ ئەم داواکاریانە چیتر بە ناچاری نەبوو.
بەپێی یاسای یەکێتی ئەوڕپا نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەر پێویستی بە تەمەنی ١٨ ساڵ ھەیە. ھەرچۆنێک بێت یاساکە لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە لە ئەورووپا بۆ نموونە لە سلۆڤینیا تەمەنی پێویست ١٥ ساڵە، لە بەریتانیا ١٦ ساڵ بەم شێوەیە.
مافی پاراستن
مامەڵەکردن بە شێوەیی یەکسانی لە ١٨ ی ئابی ٢٠٠٨ جێبەجێکرا یاساکە قەدەغەی جیاکاری و سووکایەتی و ھەڵسوکەوتی نەشیاو دەکات
لە ئەڵمانیا ھەنێک گوفتاری کینەیی قەدەغە نەکراوە بەڵام لە ھەنێک ویلایەت بەتەواوی قەدەغەیە وەک (بەرلین، براندنبورگ، بریمن، سارلاند، سوورینگیا) لەم ویلایەتانە سووکایەتی پێکردن بە پەیوەندی خۆشەویستی و ناسنامەی جێندەری قەدەغەکراوە.
جێندەری سێیەم
لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ دادگای فیدرالی ئەڵمانیا بڕیاریدا ڕێگا بە ھەڵبژاردنی جێندەری سێیەم دەدات ئەوە بەمانای ئەوەیە بەڵگەنامەی لەدایکبوون چیتر بەبەتاڵی نامێنێنەوە بۆ ئەوانەی نێوانەڕە جێندەرن
چەوتان
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ماڵیکردنی ئەسپ
چەندین گریمانە ھەیە لەسەر کێشە سەرەکییەکانی کردەی ماڵیکردنی ئەسپ. سەرەڕای دەرکەوتنی ئەسپەکان لە ھونەری سەر ئەشکەوتەکانی چاخی بەردینی کۆن لە سەرەتای ٣٠ ھەزار ساڵ پێش زایین بەڵام ئەو ئەسپانە ئەسپی کێویی بوون و بۆ مەبەستی خۆراک و گۆشتەکانیان ڕاوکراون.
کات و چۆنیەتی ماڵیکردنی ئەسپەکان یەکلایی نەبۆتەوە و جێی گفتووگۆیە. بەڵگەکان لەسەر سەرەتای بەکارھێنانی ئەسپەکان بەمەبەستی ھاتوچۆ دەگەرێتەوە بۆ گالیسکەی ناو گۆرەکان لە پێش ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش بەڵام چەندەھا بەڵگە نوێیەکان لەزیادبووندان کە پشتگیری گریمانەی دەرکەوتنی ئەسپەکان دەگەرێنێتەوە بۆ نزیکەی ٣٥٠٠ پێش زایین و دۆزراوەکانی ئەم دواییانەی کلتووری بۆتایی (کە ناوچەیەکی شێونەوارییە لە کەزاخستان و ناوەڕاستی ئاسیا) پێشنیاری ئەوە دەکەن کە شوێنی یەکەمین ماڵیکردنی ئەسپ دەگەرێتەوە بۆ نیشنگەکانی بۆتایی لە پارێزگای «ئەکمۆلا» ی کەزاخستان. پاشان بەکارھێنانی ئەسپ لە ئەوراسیا بڵاوەی کرد بۆ ھاتوچۆ، کاری کشتوکاڵی و جەنگەکان.
مێژوو
مێژوو و سەرەتایی ماڵیکردنی ئەسپ تا ڕادەیەک بەندە لەسەر پێناسەی «ماڵیکردن». ھەندێک لە ئاژەڵناسان «ماڵیکردن» پێناسەدەکەن بە دەستبەسەراگرتنی زۆربوون لەلایەن مرۆڤەوە و دەکرێت ئەم کردەیە دەستنیشان بکرێت لە نموونە کۆنەکانی ئێسەپەیکەردا لەڕێی گۆڕانەکانی قەبارە و ژمارەی ئەسپە دێرینەکان. بەڵام لێکۆڵەرانی تر تەماشای بەڵگەکان دەکەن بەشێوەیەکی فراوانتر وەک (بەڵگەی ئێسکەپەیکەر، بەڵگەی ددان، چەکی بەکارھاتوو، ھونەر، بەجێماوە رۆحانییەکان و شێوازەکانی ژیانی کلتوورەکانی مرۆڤ.) ھەروەھا چەندەھا بەڵگو بوونیان ھەیە کە ئەسپەکان وەک سەرچاوەی گۆشت بەکارھاتوون لەپێش مەشق پێ کردنیان وەک ئاژەڵی کارکردن.
ھەوڵەکانی دیاریکردنی کردەی «ماڵیکردن» لەڕێی لێکۆڵینەوەی جیینەکان یان ھەڵسەنگاندنی بەشە جەستەییە بەجێماوەکان بەندە لەسەر لەسەر گریمانەی جیابوونەوەی جیینەکان لە ئەسپە ماڵی و کێوییەکان دا. لەڕاستی دا ئەم جۆرە جیابوونەوەیە ڕوویداوە بەڵام ئەم جۆرە لێکۆڵینەوانە تەنھا کۆتا مێژووی جیابوونەوەکان دەخەملێنن بەبێ گرنگیدان و لابردنی ئەگەری جیابوونەوەی جینەکان لە نێوان ئەسپە ماڵی و کێوییەکان لە کاتێکی نەزانراودا کە دەکرێت بەشێوەیەکی سروشتی ڕووبدات.
یەکێک لە بیردۆزەکان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ماڵیکردن دەست پێدەکات لە ھێشتنەوەی بەچکە ئەسپەکان (جاشک) وەک ئاژەڵی ماڵی و ئەسپە پێگەیشتووەکانیش بۆ گۆشتەکانیان سەردەبڕان. ئەسپە بەچکەکان بچووکترن و مامەڵەکردن لەگەڵیان دا ئاسانترە. ئەسپەکان وەک ئاژەڵە مێگەلەکان مامەڵە دەکەن و پێویستیان بە ھاوبەشە بۆ بەردەوامیان لە ژیان دا و زانیارییە مێژووی و نوێیەکان دەریدەخەن کە بەچکە ئەسپەکان بەمەبەستی دابینکردنی پێویستییە کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤ و ئاژەڵە ماڵییەکانی تردا دەبەستن. بەپێی کات ئەم لەبارییە بۆتە ڕێخۆشکەر بۆ ماڵیکردنی یەک لەدوای یەکی ئەسپە بەچکەکان و دواتر دۆزینەوەی توانای سواربوون، لێخورین و کارپێکردنیان لەلایان مرۆڤەوە.
بەڵگەکان دەربارەی ماڵیکردنی ئەسپ لە سێ جۆرەوە سەرچاوەدەگرێت:
بەڵگە بۆماوەییەکان
لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٤ ھەستا بە بەراوردکردنی ناوکە ترشی ڕایبۆزی کەم ئۆکسجین (DNA)ی ئێسکی ئەسپە دێرینەکانی پێش مێژووی ماڵیکردن بەرانبەر (DNA)ی ئەسپە نوێیەکان و لە ئەنجام دا ١٢٥ بۆماوەی پەیوەندیداریان دۆزیەوە بە ماڵیکردن. ھەندێک لەو بۆماوانە جەستەیی بوون کە کاریگەری دەکردە سەر گەشەکردنی ماسولکە، گەشەکردنی پێیەکانی دواوە، ھێزی دڵ و ھاوسەنگی و ھەندێکی تر لەو بۆماوانە پەیوەست بوون بە (ژیری، ھەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتی و توانای فێربوون، وەڵامدانەوەی ترس و پەسەندێتی) کە زۆرگرنگن بۆ کردەی ماڵیکردنی ئەسپ. (DNA)ی بەکارھاتوو لە کێکۆڵینەوەکەدا دەگەرایەوە بۆ ئێسکی ئەسپەکانی ١٦ – ٤٣ ھەزار ساڵ لەمەوبەر.
بەڵگە شوێنەوارییەکان
بەڵگە شوێنەوارییەکان پاشماوەی ئەسپەکان لەخۆدەگرێت کە لەگەل مرۆڤەکان دا بوون لە گۆرەکان دا و دەکرێت چەندەھا زانیاری بەدەست بھێنرێت لە (گۆڕانکاری لە تەمەن و ڕەگەزی ئەسپە کوژراوەکان لەلایەن مرۆڤەوە، پەیدابوونی پەرژینی بەخێوکردنی ئەسپ، پەیدابوونی کەرەستەکانی بەکارھێنای ئەسپ و گاسن، پەیدابوونی گالیسکە، وێنەی ئەسپە بەکارھاتووەکان بۆ سواربوون، لێخوڕین یان وێنەکانی پیشاندەری ھێز و توانای مرۆڤن) ئەم یەکێک لەم زانیارییانە بە تەنھا دەکرێت سەلمێنەر و پشتڕاستکەرەوەی بەڵگەی ماڵیکردن بن.
فیندەر
فیندەر یان دۆزەرەوە بریتییە بەڕێوبەرێکی بەرنامەیی و لە ھەموو ئامێرەکانی سیستەمی ماکینتۆش ناوبەستی نیگارەیی بەکارهێنەرە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨٤ پۆل:مەک ئۆ ئێس
٢ی ڕەزبەر
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ڕەزبەر
فڕۆکەخانەی سمنان
فڕۆکەخانەی سمنان فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە کە دەکەوێتە شاری سمنانی ناوەندی پارێزگای سمنان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران پۆل:سمنان پۆل:پارێزگای سمنان
خوێنبەربوون (ڕێگە)
خوێنبەربوون جۆرێک برینی ڕێگەیە کە لە ڕێگە ئاسفاڵتییەکاندا بەدی دەکرێت. لەم حاڵەتەدا قیرەکە لە ناو کۆنکریتە ئاسفاڵتییەکەوە دێتە دەرەوە و دەگاتە ڕووی ڕێگەکە و دەبێت بە ھۆی ساف و لووسبوونی ڕووی ڕێگەکەوە. خوێنبەربوونی ڕێگە لەبەر ئەوەی زبریی ڕێگەکە کەم دەکاتەوە، بە جۆرێک لە مەترسیی ڕێگە دادەنرێت و دەتوانێت ببێت بە ھۆی زیادبوونی ژمارەی ڕووداوەکانی ھاتوچووەوە. ئەم جۆرە برینە بەزۆری لە ئاووھەوا گەرمەکاند ڕوو دەدات. خوێنبەربوون زبریی ڕووی ڕێگەکان زیاد ناکات و تەنانەت دەتوانێت کەمیشی بکاتەوە، بۆیە نیشانەی نێونەتەوەیی زبری ناتوانێت بە باشی پێی بزانێت، بەڵام پێوەرەکانی تر وەکوو نیشانەی بارودۆخی ڕووی ڕێگە لەبەرچاوی دەگرن.
سەرچاوەکان
پۆل:برینی ڕووی ڕێگە پۆل:مەترسییەکانی ڕێگە
ئالڤارۆ مۆرتێ
ئەلڤارۆ مۆرتێ (؛ لەدایکبووی ٢٣ی شوباتی ١٩٧٤) ئەکتەر، دەرھێنەری شانۆگەری، و بەرھەمھێنەرێکی ئیسپانییە. کاتێک ڕۆڵی پڕۆفیسۆری لە زنجیرەی بەناوبانگی ئیسپانی ماڵی پارەدا گێڕا، سەرنجی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، و بەھۆی ڕۆڵی پڕۆفیسۆرەوە بۆ چەندین خەڵاتی ئیسپانی وەک Feroz Awards و Spanish Actors Union و Zapping Awards. پاڵێورا.
بێکی جی
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
ئالڤارۆ مۆرتێ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:ئەکتەرە ئیسپانییەکان پۆل:ئەکتەرە ئیسپانییە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:ئەکتەرە ئیسپانییە نێرەکانی تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە شانۆییە ئیسپانییەکان پۆل:دەرھێنەرە شانۆییە ئیسپانییەکان پۆل:زیندووان
تووڕەیی و ھەرا
توڕەیی و ھەرا فیلمێکی ئێرانییە لە جۆری ھەست بزوێن لە دەرھێنانی ھومەن سەیدی و بەرھەم ھێنانی سەعید سەعدی
ئەم فیلمە لە سیو دوەمین فیستیڤاڵی فەجر دوو خەڵاتی دەستەبەر کرد
توڕەیی و ھەرا وەکو ڕۆمان
توڕەیی و ھەرا ڕۆمانێکی نووسەر ویلیام فۆکنەرە کە خاوەنی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتە، ھومەن سەیدی سودی لەم ڕۆمانە وەگرتووە لە لایەنی فەلسەفییەوە، فیلمەکەش بە وتەیەک دەست پێدەکات لەو ڕۆمانە  ژیان فێری کردم کە ھیچ شتێک لە ھیچ کەس بەدور نییە
دروشمی فیلمەکەش ھەمان وتەیە
کورتەی چیرۆک
خوسرەو کە گۆرانیبێژێکی زۆر بەناوبانگە دوای ئاشنا بوون بە حەنای ھەواداری و بەستنی پەیوەندی سۆزداری لەگەڵیدا
توشی کێشەیەکی گەورە دەبێت، خوسرەو و حەنا بە دوو شێوەی جیا چیرۆکی یەکترناسینیان باس دەکەن
درێژەی چیرۆک
ئەم فیلمە یەک داستانی ھەیە بە دوو گێڕانەوەی جیاواز، سەرەتا خوسرەو پارسا (نەوید محەممەدزادە) وا چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە کە ژیانێکی خۆشی ھەبووە لەگەڵ تینای ھاوسەریدا بەڵام حەنای ھەواداری (تەناز تەباتەبایی) بە زۆر وازی لێ ناھێنێت و خۆی لێ نزیک دەکاتەوە
دوای ئەوەی تینا گومان دەکات خوسرەو و حەنا پەیوەندیان ھەیە خۆی ھەڵدەداتە بەردەم سەیارەیەک بە مەبەستی خۆکوشتن بەڵام نامرێت
لە گێڕانەوەی دووەم حەنا وا دەیگێڕێتەوە کە ھەواداری خوسرەو پارسا بووە و تەنھا ئیمزایەکی ویستووە لێی، بەڵام پارسا ویستێتی
خۆی نزیک خاتەوە لێی، تا ئەوەی تینا ھەستی بە پەیوەندییەکە کردووە ھەوڵی خۆکوشتنی داوە
گێڕانەوەکان دوو جیاوازیان ھەیە حەنا و خوسرەو ھەردوکیان لە زینداندان نەک لەبەر ئەوەی تینا ھەوڵی خۆکوشتنی داوە بەڵکو لەبەر ئەوەی پاش ماوەیەک کە لە کۆما دێتە دەر بە چەقۆ دەکوژرێت
لێکۆڵەری کەیسەکە ناتوانێت لە نێوان ئەم گێڕانەوە دژ بەیەکانەدا تاوانبار دیاری بکات بۆیە ناچاردەبێت داواکاری خوسرەو پارسا قبوڵ بکات
کە پارسا داوای کردووە حەنا ببینێت و قسەی لەگەڵ بکات.
فڕۆکەخانەی نوێی سمنان
فڕۆکەخانەی سمنان فڕۆکەخانەیەکی سەربازییە (چەکداری) کە دەکەوێتە شاری سمنانی ناوەندی پارێزگای سمنان لە ئێران.
تووڕەیی و ھەرا
درێژەی چیرۆک
پاش یەکتر بینینی پارسا و حەنای سەرئەفراز، حەنا دان بەوەدا دەنێت کە بکوژی تینایە.
فڕۆکەخانەی نوێی سمنان
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران پۆل:سمنان پۆل:پارێزگای سمنان
تووڕەیی و ھەرا
درێژەی چیرۆک
لێکۆڵەری کەیسەکە گومانی دەکات لە دانپیانانەکە بەڵام ھیچ ڕێیەک نادۆزێتەوە تا بیسەلمێنێت دانپیانانەکە ڕاست نییە
ھاوشێوەیی چیرۆک لەگەڵ ڕوداوێکی ڕاستی
دوای بڵاو بوونەوەی فیلمی توڕەیی و ھەرا بینەران کەوتنەوە بیری کەیسی ناسڕ موحەمەدخانی یاریزان و ئاماژەیان بەوە کرد کە فیلمەکە لەو کەیسەوە وەرگیراوە
شەھلا جاھد دانی بەوەدا نا کە خێزانی ناسڕی کوشتووە، بەڵام دوای چەند دانیشتنێکی دادگا پەشیمان بۆیەوە و بە گریانەوە ھاواری کرد  من نەمکوشتووە من تێکەوتم
دوای چەند ساڵ لە بەردەوام بوونی کەیسەکە شەھلا جاھد وەک تاوانبار ناسێنرا و لە سێدارە درا
ھومەن سەیدی دەرھێنەر وتی فیلمی توڕەیی و ھەرا لەو ڕوداوەوە وەرنەگیراوە، سەعید سەعدی بەرھەمھێنەریش وتی توڕەیی و ھەرا کاریگەری ئەو ڕوداوەی بەسەرەوەیە بەڵام دروست کۆپی ئەو ڕوداوە نییە
مۆسیقا و گۆرانی نێو فیلمەکە
مۆسیقای فیلمەکە لەلایەن کارن ھومایۆنفەرەوە دانراوە و لە نێو فیلمەکەدا چەند گۆرانییەک ھەن یەکەمیان گۆرانی The letters ی لیونارد کۆھێنە بە زمانی ئینگلیزی
گۆرانی دووەم تایبەت بۆ فیلمەکە وتراوە بە ناوی توڕەیی و ھەرا بە دەنگی ڕەزا کۆلغانی کە ڕۆڵێکی کەمیشی ھەیە لە فیلمەکە لە سەرەتاوە ڕۆڵی ھونەرمەندێکی تازەکار دەگێڕێت و دەیەوێت ڤیسا وەرگرێت، و گۆرانییەکی ھونەرمەندی عەرەبیش عەمرو دیاب ھەیە لە نێو فیلمەکەدا
خەڵاتەکان
لە سیو چوارەمین فیستڤاڵی فەجر
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦
دۆمینیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
دۆمینیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
خڕنوک
خڕنوک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ناڵپارێز، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
خڕنوک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کۆلیتانی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئوچ قوبە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سیامێوە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەسەناوای زەنگیسەر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گویل بولاخ
گویل بولاخ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری سیامەنسور، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
گویل بولاخ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئاڵماناباد
ئاڵماناباد گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەکشلوچای، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ئاڵماناباد ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (شیعە) پێکھاتووە.
ڕێککەوتننامەی شنگن
ڕێککەوتنەکە لەلایەن کۆمەڵەیەکی ٢٦ وڵاتەوە واژوو کراوە کە چواریان لە وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا نەبوون وەک (ئایسلەندا، لیختنشتاین، نەرویژ و سویسڕا). ئەم ڕێککەوتنە لە سەرەتادا لە ١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٥ لەلایەن پێنج وڵاتی ئەورووپی (بەلجیکا، فەڕەنسا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا، لۆکسمبۆرگ و ھۆڵەندا) واژوو کرا. بەڵگەنامەیەکی زیادە کە بە ڕێککەوتنی شنگن ناسراوە، ڕێککەوتنەکەی خستە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەم بەڵگەنامەی دووەم جێگەی یەکەمی گرتەوە.
بۆ ھەریەک لە وڵاتانی ئەندام دواکەوتن لە نێوان واژووکردنی ڕێککەوتنەکە و جێبەجێکردنیدا ھەبوو لە ڕاستیدا. ھەرچەندە ڕێککەوتنەکە لە ١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٥ واژوو کرا، بەڵام نزیکەی دە ساڵ دواتر، لە ٢٦ی ئازاری ١٩٩٥، دەبوو چاوەڕێی ئەوە بکات کە وڵاتانی بەلجیکا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، سوێد، ھۆڵەندا، پورتوگال و ئیسپانیا ببنە یەکەم وڵاتان کە ئەم نەخشەیە جێبەجێ بکەن.
کۆرپسی دەقی کوردیی سۆرانیی ئاسۆسافت
کۆرپسی دەق کۆمەڵێکی زۆر دەقی پێکھاتەمەندە(structured)، کە بەشێک یان ھەمووی دەقەکان پەراوێزنووسی(annotation) دەکرێن. کۆرپسی دەق سەرچاوەیەکی گرینگە بۆ زمان کە لە بوارەکانی پەرداوتنی زمانی نووسراوە و ئاخاوتندا بە کار دەبرێت. بۆ وێنە؛ لە ناسینەوەی ئاخاوتندا بۆ مۆدێلی زمانی و دەرھێنانی لێکسیکان یان سیستمەکانی وەرگرتنەوەی زانیاری کەڵکی لێ وەردەگیرێت.
کۆرپسی دەقی ئاسۆسافت
کۆرپسی دەقی ئاسۆسافت گەورەترین کۆرپسی دەقی زمانی کوردییە کە تا ئێستا ئامادە کراوە. ئەم کۆرپسە لە ١٩٠ میلیۆن نیشانە(token) پێکھاتووە. سەرچاوەکانی پێکھێنەری ئەم کۆرپسە ماڵپەڕەکان، کتێبە کوردییەکان و گۆڤارەکانن. کۆرپسەکە لە ٤٥٨٬٠٠٠ بەڵگەنامە پێکھاتووە، کە ھەر کام لە بەڵگەنامەکان براوانەتەوە شێوازی ستانداردی TEI.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زانستی کۆمپیوتەر پۆل:زمانناسی پۆل:زمانەوانی پۆل:ژیریی دەستکرد پۆل:تێکنۆلۆژیی زمان پۆل:زمانناسیی کۆمپیوتەری پۆل:زمانەوانیی کۆرپسی
٣ی ڕەزبەر
٣ی ڕەزبەر ١٨٩ەم ڕۆژی ساڵی کوردییە. ١٧٦ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ١٧٧ ڕۆژی (لە ساڵی پڕدا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ڕەزبەر
فڕۆکەخانەی گورگان
فڕۆکەخانەی گورگان فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە کە دەکەوێتە شاری گورگانی ناوەندی پارێزگای گوڵستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران پۆل:گورگان
سوێد لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢
سوێد نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢ بوو کە لە ٣٠ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٣٢ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٣٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢
گرایندر
گرایندر تۆڕێکی کۆمەڵایەتییە بۆ ژوانبەستنی ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (کەسانی ھاوڕەگەزخواز، دووڕەگەزخواز، ترانسجێندەر و کویر) کە پشت بە شوێنی بەکارھێنەرەکە دەبەستێت بۆ کارکردن. بەرنامەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ خرایە کار، بەمەش بووە یەکێک لە یەکەمین بەرنامەکانی ژوانبەستنی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی بلاکبێری پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:ڕاژەکانی تۆڕی کۆمەڵایەتی
پەرەسەندنی نەھەنگەکان
پەرەسەندنی نەھەنگەکان نیمچەکیشوەری ھیندییەوە سەریھەڵداوە و لە بنەچەی ئاژەڵی شیردەری شاخدار لە پێش ٥٠ میلیۆن ساڵ دا ڕوویداوە و ڕێکاری پەرەسەندنەکەش بە درێژای ١٥ میلیۆن ساڵ بەردەوامی ھەبووە. نەھەنگەکان بە ئاژەڵی شیردەری تەواو ئاوی دادەنرێن و سەر بە خێزانی ئاژەڵە پێدارە پەنجە یەکسانەکانن و نزیکەی ٥٠ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر نەھەنگەکان لێیان جیابوونەتەوە. بەپێی خەسڵەتەکانیان وا پێشنیارکراوە کە نزیکترین بنەچە لێیانەوە ئەسپی دەریاییە. لەبەر ئەوەی شیردەرن و دەبێت بێنە سەر ڕووی ئاوەکە بۆ ھەناسەدان خاوەنی ئەم خەسڵەتانەن: ٥ ئێسکی پەنجەییان ھەیە لە پەڕەکەکانیان دا، ئاگایان لە بێچوو و وەچە گەنجەکانیان دەبێت و بەخێویان دەکەن و سەرەڕای شێوازە ژیانێکی تەواو ئاویی بەڵام ھێشتا خاوەنی چەندین خەسڵتی ئێسکەپەیکەریین کە لە باوباپیرانە وشکانییەکانیانەوە بۆیان ماوەتەوە. لێکۆڵینەوە ئەنجامدراوەکانی کۆتایی ساڵانی ١٩٧٠کان لە وڵاتی پاکستان ھەستان بە دەرخستنی چەند قۆناغێکی گۆڕانی نەھەنگەکان لە وشکانییەوە بۆ ئاو.
دوو جۆرە نوێیەکەی نەھەنگ (نەھەنگی بالیین و دداندار) وا دادەنرێت کە نزیکەی ١٨–٣٣ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر جیابوونەتەوە لە یەکتری. خۆگونجاندنی نەھەنگە دداندارەکان لەگەڵ دیاردەی لەرەلەری دەنگیی زیندەیی (سۆنار) جیایان دەکاتەوە لەگەڵ نەھەنەگە تەواو ئاوییەکان و نەھەنگە بالیینە نوێیەکان. پەیدابوونی ئێسکی زۆر باریکی کاژێڕی سەرەوەی نەھەنگی بالین ھەنگاو بە ھەنگاو ڕوویداوە و لە سەرەتادا ڕێژە و شێوازی ھەبوونی ئێسکەکە لە نەھەنگە بالیینەکان دا زۆر کەم و دیاریکراو بووە.
کلتووری
بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٤ دەربارەی دۆلفینی لمووز درێژ لە ناوچەی شارک بەی لە ڕۆژئاوای ئوستڕاڵیا، ئەم جۆرە دۆلفینە دابەش دەکرێت بەسەر دوو جۆردا، ئەوانیش (ئیسفەنجدار و بێ ئیسفەنج)ن. ئیسفەنجدارەکان ھەڵدەستن بە دانانی ئیسفەنجی دەریای لەسەر لمووزەکانیان وەک ئامرازێکی پارێزگاری دژی ڕووشان (داخوران) بەھۆی کەرەستە تیژەکان، مێرووەکان و زیدەوەرە ژەھراوییەکان. ئەم ئیسفەنجانە یارمەتی دۆلفینەکان دەدەن ئاسانتر ماسییەکان بکەنە ئامانج چونکە لەرەلەری دەنگیی زیندەیی (سۆنار) ناتوانێت بە تەواوی ماسییەکان دەستنیشان بکات. بەشێوەیکی گشتی ئەم ھەڵسوکەوتی بەدوای خۆراک گەڕانەدا لە دایکەوە بۆ وەچەکانی دەگوازرێتەوە و لەبەر ئەوەی ئەمە ھەڵسوکەوتێکی کۆمەڵییە کە بە فێربوونی کۆمەڵایەتی دەگوازرێتەوە ئەوا بەکارھێنانی ئیسفەنج وەک کەرەستە بە خەسڵەتێکی کلتووری ھەژماردەکرێت.
بنیادی کۆمەڵایەتی
بنیادی کۆمەڵایەتی ھەڵدەستێت بە دروست کردنی کۆمەڵە و تاکەکان کە کارلێک دەکەن لەنێوان یەکدی دا و ئەمەش دەبێتە ڕێ خۆشکەر کە خەسڵەتە کلتوورییەکان پەرەبسێنن، بگوازرێنەوە و بڵاوببنەوە. ئەم پەیوەندییە بەتایبەتی لە کۆمەڵەی دۆلفینە لمۆز درێژەکان دا بەدی دەکرێت لە باشوری ڕۆژھەڵاتی ئوستراڵیا و بەوە ناسراون کە دۆلفینەکان داوای خۆراک لە ڕاوکەرانی ماسی دەکەن. ئەم ھەڵسوکەتی داواکردنە بڵاوبۆتەوە لەڕێی دۆلفینە تاکەکان (ئەو دۆلفینانەی کات بەسەر دەبەن لەنزیک بەلەمەکان) و فێربوونی کۆمەڵایەتییەوە (ئەو دۆلفینانەی کات لەگەڵ دۆلفینەکانی تردا بەسەر دەبەن کە ھەمان ھەڵسوکەوتیان ھەیە)
تاکەکانی خاوەن کلتوورێکی دیاریکراون ئەگەرێکی زیاتریان ھەیە ھاوسەرگیری بکەن لەگەڵ ئەو تاکانەی ھەمان ھەڵسوکەوتیان ھەیە وەک لەوەی ھاوسەرگیری بکەن لەگەڵ تاکێکی ھەڕەمەکی دا و ئەمەش کاریگەری دەبێت لەسەر کۆمەڵە و بنیادە کۆمەڵایەتییەکان. بۆ نموونە، ھەندێک لە دۆلفینە لمووز درێژە ئیسفەنجدارەکان بە ویستی خۆیان لەگەڵ دۆلفینە ئیسفەنجەدارەکانی تردا دەمێننەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سێتاسیەکان
دۆمینیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
دۆمینیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
٤ی ڕەزبەر
٤ی ڕەزبەر ١٩٠ەم ڕۆژی ساڵی کوردییە. ١٧٥ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ١٧٦ ڕۆژی (لە ساڵی پڕدا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژەکانی ڕەزبەر
ئاسۆسافت
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپیوتەر
دەرەمیانە
دەرەمیانە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ناڵپارێز، قەزای پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دەرەمیانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاروزەر و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەشتی خەرمان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گەوڕان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چارخ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گەردوونی چاودێریکراو
وێنۆک|وێنەی تەواوی گەردوونی چاودێریکراو
گەردوونی چاودێریکراو ناوچەیەکی شێوە تۆپی گەردوونە کە پێکھاتووە لە ھەموو ماددەیەک، دەتوانرێت لە زەوییەوە یان تەلیسکۆپەکانی بۆشایی ئاسمان و پشکنەرە گەڕانەکانی ئێستا چاودێری بکرێت، چونکە تیشکی کارۆموگناتیسی ئەم تەنانە کاتێکی ھەبووە بۆ گەیشتن بە کۆمەڵەی خۆر و زەوی لە سەرەتای فراوانبوونی گەردوونناسییەوە. لەوانەیە لە گەردوونی چاودێرکراودا ٢ ترلیۆن گەلەئەستێر ھەبێت، ھەرچەندە ئەو ژمارەیە لە ساڵی ٢٠٢١دا کەمکرایەوە بۆ تەنھا چەند سەد ملیارێک بە پشتبەستن بە زانیارییەکانی ئاسۆی نوێ. بەگریمانەیەک کە گەردوون یەکسانە، مەودای لێواری گەردوونی چاودێرکراو بە نزیکەیی لە ھەموو ئاراستەکاندا وەک یەکە. ھەموو شوێنێک لە گەردووندا گەردوونێکی تایبەتی خۆی ھەیە کە دەتوانرێت چاودێری بکرێت، کە ڕەنگە لەگەڵ ئەو شوێنەدا کە سەنتەری لەسەر زەوییە، سەرییەک بکەوێت یان نا.
وشەی observable بەم مانایە ئاماژەیە بۆ توانای تەکنەلۆژیای نوێ بۆ دیاریکردنی ڕووناکی یان زانیاری دیکە لە تەنێکەوە، یان ئایا شتێک ھەیە کە دەستنیشان بکرێت، ھەروەھا ئاماژەیە بۆ ئەو سنوورە فیزیایییەی کە خودی خێرایی ڕووناکی دروستی دەکات. ھیچ نیشانەیەک ناتوانێت لە ڕووناکی خێراتر بڕوات، لێرەوە زۆرترین مەودا ھەیە (کە پێی دەوترێت ئاسۆی تەنۆلکەکان) کە لەودیوەوە ھیچ شتێک دەستنیشان ناکرێت، چونکە ھێشتا نیشانەکان نەیاندەتوانی بگەنە ئێمە. ھەندێک جار فیزیازانانی فەلەکەکان جیاوازی دەکەن لە نێوان گەردوونی بینراو کە تەنھا ئەو نیشانانە لەخۆدەگرێت کە لەدوای پێکەوەبوونەوە دەردەچن (کاتێک ئەتۆمی ھایدرۆجین لە پرۆتۆنەکان دروستبوون و ئەلکترۆنەکان و فۆتۆنەکان دەرچوون) و گەردوونی چاودێرکراو کە لە سەرەتای فراوانبوونی گەردوونناسییەوە نیشانەکان لەخۆدەگرێت (تەقینەوە گەورەکە).
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوونناسی فیزیایی پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
لافاوی باکووری ھیندستان ٢٠٢٣
لافاو لە باکووری ھیندستان ٢٠٢٣ (بە ئینگلیزی: 2023 North India floods) بارانبارینی بەخوڕ لە وەرزی گەرمای ٢٠٢٣ بووە ھۆی لافا و ڕۆچوونی زەوی لە سەرانسەری باکووری ھیندستان، بە زۆری کاریگەری لەسەر دانیشتووانی ھیماچال پرادیش و پەنجاب و چەندیگەر و ئۆتاراکاند و جام وکەشمیر و ھاریانا و ڕاجستان و دەلھی ھەبوو.
لافاوەکە بووەتە ھۆی داخستنی قوتابخانەکان و پەکخستنی گەشتە ئاسمانییەکان و شەمەندەفەر لە ناوچە جیاجیاکانی باکووری ھیندستان.
ناوچە زیانلێکەوتووەکان
ویلایەتی ڕاجاستان، پەنجاب و ھاریانا بەھۆی بارانبارینی زۆرەوە تووشی لافاوێکی بەرفراوان بوونەوە.
دەلھی
لە دەھلی پایتەخت لە ٩ی تەممووزی ٢٠٢٣ زیاتر لە ١٥٣ ملیمەتر (٦٫٠ ئینج) باران باریوە، کە زۆرترین بارانبارین بووە کە لە یەک ڕۆژدا ببارێت کە ماوەی زیاتر لە ٤٠ ساڵە بارانی وا تۆمار نەکراوە. دەسەڵاتداران ڕێوشوێنی پێویستیان گرتەبەر بۆ گواستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لەو کەسانەی کە لە نزیک کەنارەکانی ڕووباری یامونا نیشتەجێ بوون بۆ ناوچە سەلامەتەکان. سەرەڕای ئەوەش، ئامۆژگاری دانیشتووانی ناوچەکانی تریش کرا کە خۆیان ئامادە بکەن بۆ چۆڵکردن لە ھەر ئەگەرێکی نەخوازراو. ڕۆیشتنی ھاتوچۆ بەسەر پردێکی گرنگی ڕووبارەکە تێکچوو و قوتابخانەکان داخران.
ڕاجستان
زیاتر لە ٢٨٠٠ کەس شوێنەکانیان چۆڵکردووە، بەھۆی پێشبینی دروستبوونی لافاو.
ئەمانەش ببینە
لافاوی کۆریای باشوور ٢٠٢٣
سوێد لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦
سوێد نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦ بوو کە لە ١ تا ١٦ی ئابی ١٩٣٦ لە بەرلین لە ئەڵمانیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٣٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦