cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
واڵکۆت
سەرەتای یاریکردنی لە ئارسناڵ و کڕینی لەلایەن ڤینگەرەوە
یەکەمین یاری والکۆت بۆ ئارسناڵ لە (١٦/٦/٢٠٠٦) بوو لەبەرامبەر یانەی ئەستۆن ڤێلا، وەیەکەمین یاری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لەبەرامبەر دینەمۆ زەگرەبی کڕواتی بوو. والکۆت بچووکترین یاریزانی مێژووی ئارسناڵە کە لەپاڵەوانیەتی چامپیۆنس لیگ یاری کردبێت کەئەو ژمارەیە بەناوی سێسک فابرێگاسەوە بوو، وەئەو ژمارە پێوانەییە لەلایەن والکۆت و ویلشێرەوە شکێنراوە بەڵام تا ئێستا بەناوی والکۆتەوەیە، لەساڵی ٢٠٠٦ دووبارە خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی بۆ دووەمین ساڵ لەسەر یەک پێدرا.
والکۆت ٢٨٠ یاری بۆ ئارسناڵ کرد و ٦٥ گۆڵی بۆ تۆمار کرد.
لەگەڵ یانەی ئێڤەرتۆن
لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ بە بڕی ٢٠ ملیۆن پاوەند پەیوەندی بە یانەی ئێڤەرتۆنی ئینگلیزیوە کرد.
لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا
و بۆ یەکەمین جار والکۆت لەلایەن ڕاھێنەری سویدی ستیڤن گۆران ئیریکسۆنەوە بانگھێشتی ھەڵبژاردەی یەکەم کرا بۆ پاڵەوانیەتی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ کە تەمەنێکی ئێجگار بچووکی ھەبوو بەڵام بەشداری نەکرد و ھەلی یاری کردنی پێنەدرا، والکۆت بچوکترین یاریزانی مێژووی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرایە کەیاری بۆ ئەنجامدابێت کە ١٧ ساڵ و ٧5 ڕۆژە، والکۆت بچووکترین یاریزانی مێژووی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرایە کە ھاتریکی تۆمار کردبێت
سەرچاوەکان
ئارسناڵ فۆڕ کورد
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:هەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
دژەئەندرۆجین
لە سروشتدا
چەن پێکھاتەیەک کە لە سرووشتدا ھەیە بڕوا دەکرێت ھەمان کاریگەری دەرمانە کیمیاییەکانی پزیشکی ھەبێت:
ھەرچۆنێک بێت لەدەستدانی بەرچاوی ئەندرۆجینەکان، کاریگەری نەرێنی ھەیە لەسەر تەندروستی مرۆڤ  ئافرەتان پێویستیان بە ڕێژەیەکی دیاریکراوی تێستۆستێرۆن ھەیە، وە پیاوانیش پێویستیان بە ڕێژەیەکی دیاریکراوی ئێسترۆجین ھەیە، بۆ تەندروستییەکی باشتر. چەن ھۆرمۆنەکانت بالانس بن ئەوەنە باشتر جەستەت کاردەکات، بەشێوەیەکی فیزیکی، دەروونی، ھەست و سۆزی،
سەرچاوەکان
پۆل:دژە ئەندرۆجینەکان پۆل:کۆدەکانی ناوی پزیشکی
کوروونی
کوروونی یان کورانی ناوی شێوەزارێکی زاری کوردیی باشووریی زمانی کوردییە و لە پارێزگای فارسی وڵاتی ئێران و لە نزیک کازروون و نێوان شیراز و سپیدان لە ناو ھۆزی کورانی قسەی پێ‌دەکرێ. ئەم ھۆزە لە لایەن کەریم خانی زەندوە لە کوردستانەوە کۆچ دراونە بۆ فارس لە ماوەی ١٧٦٠دا.
ناوەکان
چراغ (چرا) → چراغەکە (چرایەکە)
ملال (منداڵ) → ملالی (منداڵێ، منداڵێک)
سیف (apple) → سیفەلەکە (سێوەکان)
پەراوێز
پۆل:زمانی کوردی پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:پارێزگای فارس پۆل:زمانەکانی پارێزگای فارس
شەڕی دمدم
دمدم لە ئەدەبیاتی کوردی
دمدم لە ئەدەبیاتی کوردی لەبەرھەمی چەندان نووسەر ڕەنگی داوەتەوە بەتایبەتی نووسەرەکانی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو بۆ نموونە:
پۆل:ململانێکانی ١٦٠٩ پۆل:ململانێکانی ١٦١٠ پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:مێژووی کوردستان
ئیمپڕاتۆر گۆ-دایگۆ
ئیمپڕاتۆر گۆ-دایگۆ (بە ژاپۆنی: 後醍醐天皇) (لەدایکبووی ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٢٨٨ - ١٩ی ئەیلوولی ١٣٣٩) ٩٦مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو،   ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٣٣٣ دەست پێدەکات کاتێک کۆتایی بە زنحیرە شۆگنی کاماکورا دەھێنێت و سیستمێکی نوێ دادەمەزرێنێت بەناوی ڕیفۆرمەکانی کێنمو بۆ ئەوەی خێزانی شاھانە بگەرێنێتەوە بۆ سەر پێگەی پێشووتری خۆی، وە ئەمە دوایین و کۆتا ئیمپڕاتۆر دەبێت لە ژاپۆن کە بتوانێت ڕاھێنانی دەسەڵات بکات و وڵات بەرێوە ببات تا وەکوو ڕیفۆرمەکانی مێیجی لە ١٨٦٨ ھیچ یەکێک لە ئیمپراتۆرەکانی دوای خۆی جارێکی تر وەک خۆی پێگەی ئیمپراتۆری ناگرنەوە.
ھەرچۆنێک بێت ئەو سیستمەی ئیمپڕاتۆر گۆ-دایگۆ دایمەزراند تەمەنێکی کەمی ھەبوو کەوا لە ١٣٣٦ لەلایەن ئەشیگاکا تاکاوجی کۆتایی بە سیستمەکەی ھێنرا و دووبارە زنجیرە فەرمانڕەواییەتییەکی تر زیندوو بوویەوە ئەمجارە بەناوی زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگادوای دامەزراندن خێزانی ئیمپراتۆریان کرد بە دووبەش و دژ  بەرامبەر بە یەک، ئەمەش وایکرد خێزانی شاھانەی ژاپۆن ببنە دوو بەش بەرەیەک لە باکوور و بەرەیەکیش لە باشوور، بەرەی باشوور لە کیۆتۆ و بەرەی باشوور لە یۆشینۆ، فەرمانڕەواییەتی ئەشیگاکا و پشتگیری بەرەی باکووری کرد کە لە کیۆتۆ نیشتەجێبوون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨٨ پۆل:مردووانی ١٣٣٩ پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٣یەم پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
جوگرافیای شاری
وێنۆک|چەپ|شاری نیۆیۆرک یەکێک لە گەورەترین ناوچە شارییەکانی جیهان توێژینەوەی جوگرافیایی فەزای شار و شێوەی هەبوونی شارەکانە و جوگرافیای شار، لێکۆڵینەوە و توێژینەوە سەبارەت بە شوێن و ناوچە شارییەکانە و وەکوو لقێکی جوگرافیای مرۆڤی لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ دەرکەوت و بە خێرایی ناوبانگی ئەم بەشە پەرەی ستاند و گەشەی کرد. لە کۆتایی ساڵانی١٩٧٠، جوگرافیای شار بەشێکی پسپۆڕیی پێشەنگ لە ئەنجومەنی جوگرافیناسانی ئەمەریکا بوو کە دامەزراوەیەکی پسپۆڕانی جوگرافیایە. جوگرافیای شار تا کۆتایی ساڵانی ١٩٩٠ پێگەی خۆی پاراست، تا ئەو کاتەی بواری سیستەمی زانیاریی جوگرافی بە خێرایی گەشەی کرد و ژمارەیەکی زۆر لەم بوارە، پسپۆڕی خۆیان تۆمار کرد.
جوگرافیای شار، دوو تەوەری گرنگی لێکۆڵینەوەی هەیە: یەکەم لەسەر شێوازی بڵاوبوونەوەی ناوچە شارییەکان و پەیوەندی ئەوان لەگەڵ یەکتر جەخت دەکاتەوە. کریستالەر بیردۆزی شوێنی ناوەندیی(Central Place) بۆ ناوچە شارییەکانی لەم بوارە داناوە. لە بیردۆزی شوێنی ناوەندی، شوێنەکان(شار و گوند)، بۆ دەستنیشان کردنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتر لە سیستەمێکی پلە بەرزبوونەوە(زنجیرە قۆناغ – Hierarchy) ڕێکخراون و لێیان دەکۆڵدرێتەوە. دووهەمین تەوەری توێژینەوەی جوگرافیای شار، سەرنج دەداتە شێوازەکانی بڵاوبوونەوەی ناو شار و ناوچە شارییەکان؛ واتە لێکدانەوە و شیکردنەوەی بیچم و فۆڕمی ناوەندە شارییەکان و کردی(Function) ناوخۆیی ئەم ناوەندانەیە. سێ مۆدێلی پێکهاتەی شار(Urban Structure)، نموونەیەکن بۆ تەوەری لێکۆڵینەوە لە جوگرافیای شار:
١- مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند
٢- مۆدێلی کەرتی
٣- مۆدێلی چەند ناوکی
ئەم سێ مۆدێلە، شێوە جیاوازەکانی پێکهاتەی ناوخۆیی ناوچە شارییەکان پێناسە دەکەن. خوێندنەوە و توێژینەوەکانی جوگرافیای شار بە شێوەیەکی نزیک لەگەڵ بواری نوێی بیردۆزی شوێنی(Location Theory) پەیوەندییان هەیە، و ئەمەش بوو بە پێگەیەکی گرنگ بۆ بەکارهێنانی مۆدێلە ئاماری و بیرکارییەکان لە سەردەمی شۆڕشی چەندایەتی(Quantitative Revolution) لە جوگرافیای شار.
سەرچاوە
Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لقەکانی جوگرافیای مرۆڤی پۆل:جوگرافیای شاری
دەروونناسی
دەروونناسی یان سایکۆلۆژی لقێکی ئەکادیمی و کردارییە کە خوێندنی زانستی کردارەکانی مێشک و ھەڵسوکەوت لەخۆ ئەگرێت. دەروونناسی ئامانجی یەکەمی ئەوەیە کە لە تاک و گروپەکان تێ بگات بە دانانی پرەنسیپی گشتی و ھەروەھا توێژینەوەی تایبەت لەسەر تاکیش. لەم بوارەدا کەسی پیشەگەر یان توێژەرەوەی ئەم بوارە کە بە دەروونناس ئەناسرێن و ئەکرێ پۆلێن بکرێن بۆ شارەزای کۆمەڵایەتی، ھەڵسوکەوت یان تێگەیشتن (دەرک).
وشەی سایکۆلۆجی کە لە بنەچەدا لە یۆنانییەوە ھاتووە بە مانای «خوێندنی ڕۆح» دێت (ψυχή - پسوخە، بە مانای «ھەناسە»، «ڕۆح» یان «گیان» دێت و -λογος-لۆگۆس'یش بە مانای «خوێندنی»، «توێژینەوە» و یان پاشگری «ناسی» کوردی دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دەروونناسی
دەزگای ناوەندیی ئامار
دەزگای ناوەندیی ئامار و تەکنەلۆژیای زانیاری ([) دەزگای ئاماری حکوومەتی عێراقە. ئیدارەی ناوەندیی ئەم دەزگایە لە بەغدا ھەڵکەوتووە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:حکوومەتی عێراق
کاڵەک
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی کاڵەک کاڵەک یان گندۆرە لە لای ڕۆمەکان و میسرییەکان لە کۆنەوە ناسراو بووە لە سەدەی حەڤدەهەمەوە گەیشتۆتە ئەورووپا و ئێستا لە زۆربەی وڵاتاندا دەچێنرێت بە تایبەتی وڵاتە گەرمەکان لە شام و میسر.
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣ پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
قاقڵاوا
قاقڵاوا (Qaqillawa، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٩ کەس لە ١٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
شەفیق قەزاز
شەفیق قەزاز نووسەر و لێکۆڵەری سیاسیی کورد و ئەندامی کارای ئەکادیمیای کوردییە. پێشتر وەزیری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و سەرۆکی ئەکادیمیای کوردی بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وەزیرەکانی چوارەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
ھێیان-کیۆ
ھێیان-کیۆ (بە ژاپۆنی:平安京,"پایتەختی ئارامی")یەکێک بوو لەو کۆمەڵە ناوەی کە بۆ شار بەکاردەھات ئێستا وەک کیۆتۆ ناسراوە، ھێیان-کیۆتۆ بۆ ماوەی ھەزار ساڵ پایتەختی پێشووتری ژاپۆن بوو، لە ساڵانی ٧٩٤ بۆ ١٨٦٨ (لەگەڵ پچڕانێک لە ١١٨٠)
بۆ یەکەمجار لە ٧٩٤ ئیمپڕاتۆر کانمو پایتەختی جێگیر کرد و ئەمەش بووە دەستپێکی سەردەمی ھێیان لە مێژووی ژاپۆن، ئیمپڕاتۆر حکوومەتەکەی لە نزیک ناگاوۆکا-کیۆ دامەزراند بە یارمەتی ڕاوێژکارەکەی واکێ نۆ کیۆمارۆ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان پۆل:بەشی پێداچوونەوە
سوورەقەڵا
سوورەقەڵا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
زمانی ئاڵمانی سەرووی کۆن
وێنۆک|بڵاوەی ناوچەی ئاخێوەرانی زمانی کۆنی ئاڵمانی سەروو لە ساڵی ٩٦٢
ئاڵمانی کۆنی سەروو کۆنترین شێوازی زمانی ئاڵمانییە کە لە ساڵانی ٥٠٠ ھەتا ١٠٥٠ی زایینی ھەبوونی بووە. بەڵام ھەموو نووسراوەکان بەم زمانە ھین دوای سەدەی ھەشتمن.
فرێدرێک ترامپ
فرێدرێک ترامپ (بە ئەڵمانی: Friedrich Trump؛ بە ئینگلیزی: Frederick Trump)، لەدایکبووی ١٤ی مارچی ١٨٦٩ لە کاڵستات، پەلاتنات، شانشینی بایرن، وە ٢٧ی مەیی ١٩١٨ لە وودهێڤن، کوینز، نیویۆرک کۆچی دوایی کرد. بازرگانێکی ئەڵمانی-ئەمریکیبوو. سەرتاش وە خاوەن چێشتخانەکان و ئۆتێلەکان بوو، باوکی فرێد وە جۆن، باپیرەی ٤٥مین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆناڵد ترامپە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩ پۆل:مردووانی ١٩١٨ پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە کەنەدا پۆل:سەرتاشەکان پۆل:خێزانی ترامپ پۆل:لەشفرۆشی
پاپا
وێنۆک|[[پاپا فرانسیس|پاپا فڕانسیس، پاپا لە ساڵی ٢٠١٤]]
پاپا ناوێکە کە بە بەرزترین قەشەی ئایینی کاتۆلیک دەوترێت. قەشە ڕابەری ئایینی ھەموو مەسیحییە کاتۆلیکەکانە. وشەی پاپا لە زمانی لاتینیدا بە واتای باوکە. گرنگی پاپا لە سوننەتێکی کاتۆلیکەوە دێت کە تێیدا مەسیح کلیلی دەرگای بەھەشت دەبەخشێتە پێترۆس، کە بەپێی ئەم بڕوایە پاپا جێنشینی پێتروسە.
مدیاد
مدیاد (بە کورمانجی:Midyad)، یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای مێردین ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٥٤٫٧٩٩ کەس بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مێردین
پارێزگای جۆزجان
پارێزگای جۆزجان (فارسی/پەشتۆ: جوزجان) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باکووری ئەو وڵاتە. لە ٩ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
جۆزجان پۆل:پارێزگای جۆزجان
بڕیارنامەی ٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی ئازاری 1949دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ئیسرائیل. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 414‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، 1ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٤٩ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
پارێزگای نەجەف
پارێزگای نەجەف یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتووەتە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری نەجەفە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٣، ژمارەی دانیشتووانی بەرامبەر لەگەڵ ١،٤٧٧،١٣٤ کەس بووە.
سەرچاوەکان
نەجەف پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا
وێنۆک|هێنری هەشتەم
ھێنری ھەشتەم (١٤٩١-١٥٤٧) پاشای ئینگلستان و دواتر ئیرلەند بوو. ھێنری شەش جار ھاوسەرگیری کرد و دووان لە ژنەکانی لە دوای تەڵاق ئێعدام کرد. ھێنری ئایینی فەرمیی ئینگلستانی لە کاتۆلیکەوە بۆ پڕۆتێستانت گۆڕی و لەوە بەدوا کڵێسەی ئانگلیکان بوو بە ھێزی یەکەمی ئایینیی ئینگلستان. کە ئەم کارە بەھرەی زۆری بۆ وڵاتی ئینگلستان ھەبوو، چونکوو ئیتر دەسەڵاتی کڵێسای کاتۆلیک لە سەر وڵات لاچوو و ئەو پارە زۆرە کە ھەموو ساڵیک لە سەر بوودجەی وڵات ڕوانەی واتیکان دەکرا بۆ وڵات و کاروباری ناوخۆ گەڕاوە. ھێنری لە ژێر کاریگەری چاندی ڕێنێسانسدا بوو و ھەر ئەمە ببوو بە ھۆکاری پێشکەوتنی چاندی ئینگلستان لە سەردەمی ئەودا.
بریسوێ
بریسوێ (Brîswê، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ڕەبەتی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران له ساڵی ٢٠١٦ دا ١٩٤ کەس لە ٥٥ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
سەرۆک کۆمار
سەرۆک کۆمار سەرۆکی دەستەی ئیجرایی وڵاتێکە. لە ئەو وڵاتانەی کە بە شێوازی کۆماری بە ڕێوە دەچن بەرزترین مەقامی حکوومەتییە. سەرۆک کۆمار بە دەنگی خەڵک و بۆ ماوەی دیاری کراو ھەڵدەبژێریێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی پۆل:سەرۆک کۆمارەکان
ئێلیزابێت کرایست ترامپ
ئێلیزابێت کرایست  (بە ئینگلیزی: Elisabeth Christ)، لەدایکبووی ١٠ی ئۆکتۆبەری ١٨٨٠ لە کاڵستات، شانشینی بایرن، ئیمپراتۆریەتیی ئاڵمانی، وە ٦ی جوونی ١٩٦٦ لە مەنهاسێت، نیویۆرک، کۆچی دوایی کرد. خانمەبازرگانێکی ئەڵمانی-ئەمریکیبوو، لە ١٩٠٢ هاوسەرگیری کرد لەگەڵ فرێدرێک ترامپ.
قوڵقوڵە، سەقز
قوڵقوڵە (Qullqulle، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩٢ کەس لە ٤٧ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دەروونناسیی پێچەوانە
دەروونناسی پێچەوانە لە زانستی دەروونناسیدا بریتیە لەوەی کە لە بری ئەوەی ھانی کەسێک بدرێت ھەڵس و کەوتێکی خوازراو بکات، ھانی بدەی پێچەوانەکەی (نەخوازراوەکە) ئەنجام بدات. ئەمە وا لە کەسەکە ئەکات دژایەتی "ھەوڵی قەناعەت پێکردنەکە" بدات و بە پێچەوانەوەی نەخوازراوەکەوە ھەڵس و کەوتە خوازراوەکە ئەنجام بدات. لە دەروونناسیدا ئەمە بە 'کارلێککاری' ناسراوە.
منداڵ
ئەم جۆرە "تاکتیکە" دەروونناسیە زۆرجار لەگەڵ منداڵاندا بەکاردێت. لە بەر ئەوەی منداڵ لە کاتێکدا "فەرمان" بدرێت بەسەریدا یان پێی بوترێت کارێک ئەنجام بدات ترسی لەدەستدانی ئازادی ھەڵس و کەوتی لا دروست ئەبێت بۆیە ئەکرێ پێچەوانەی کارەکە بکات. ھەربۆیە دایکان و باوکان "دەروونناسی پێچەوانە" بەکار دێنن. بۆ نمونە لە کاتێکدا بیانەوێت منداڵەکیان بچێتە دەرەوە پێی ئەڵێن نەچێتە دەرەوە بەو ھیواەیە ئەویش پێچەوانەکەی ھەڵبژێرێت و بچێتە دەرەوە. ھەرچەن بە فەرمی سەرچاوەیەک نەدۆزرایەوە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەوەی کە ئایا ئەم جۆرە تاکتیکە بنەمایەکی زانستی ھەیە یان نا، گەڕانێک لە google scholar دەری ئەخات کە ئەم دەستەواژەیە وادیارە زانستی نیە و تەنھا ۳۲٤٠ ئەنجام ھەبوو بۆ "Reverse Psychology" بە جوتکەوانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەروونناسی پۆل:دەروونناسیی گشتی
کارلۆ ئەنچێلۆتی
وێنۆک|کارلۆ ئەنچێلۆتی ڕاهێنەری یانەی ڕیال مەدرید. کارلۆ ئەنچێلۆتی لەدایکبووی ١٠ی حوزەیرانی ١٩٥٩، یاریزان و ڕاھێنەرێکی تۆپی پێی بە ڕەگەز ئیتاڵییە و لە ئێستادا ڕاھێنەری یانەی ڕیاڵ مەدریدی ئیسپانییە لە خولی دووەمیدا دوای ساڵی ٢٠١٥، ئەنچێلۆتی کارلیتۆ نازناوەکەیەتی و پێشتریش وەک یاریکەر لەیانەکانی پارما و ڕۆما و ئەی سی میلان یاری کردووە کە ھەرسێکیان یانەی ئیتاڵیین و لەگەڵ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی ئیتاڵیا لەکۆی ٢٦ یاری گۆڵێکی تۆمارکردووە لەگەڵ ئەوەش دەرکەوتنی ئەنچێلۆتی وەک یاریزانێک کەمتر بووە لەوەی وەک ئەرکی ڕاھێنەر ڕاھێنەرایەتی یانەکان کردبێت. ئەنچێلۆتی لەم ئەرکەیدا، ئەرکی ڕاھێنەرایەتی یانەکانی ڕێگینای ئیتاڵی، پاڕمای ئیتاڵی، یۆڤێنتوسی ئیتاڵی، ئەی سی میلانی ئیتاڵی، چێڵسیی ئینگلیزی، پاریس سان جێرمانی فەڕەنسی، بایڕن میونشنی ئەڵمانی کردووە.
وەک یاریزان
وێنۆک|کارڵۆ ئەنشیلۆتی لەکاتی یاریکردنی بۆ یانەی ڕۆمای ئیتاڵی لە وەرزی (١٩٨٣–١٩٨٤)ڕۆمای ئیتاڵی
ڕێبازی ڕاھێنەرایەتی
- دوو جار جامی ئینتەرتۆتۆ ساڵەکانی (١٩٩٩ و ٢٠٠٠)
- چێڵسی ئینگلیزی (٢٠٠٩–٢٠١١)
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩ پۆل:ڕاھێنەرانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا
فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا کە بە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سەددامیش ناسراوە، گەورەترین فڕۆکەخانەی عێراقە. ئەم فڕۆکەخانە کەوتووەتە ١٦ کیلۆمەتری ڕۆژاوای بەغدا. فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا بنکەی کۆمپانی نەتەوەیی ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراقە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا پۆل:فڕۆکەخانەکانی عێراق پۆل:سەددام حوسێن
ھەوکردنی ئاڵگ
ھەوکردنی ئاڵگ یانئەدینیت حاڵەتی ھەوکردنی ئاڵگێک یان لیمفەگرێیەکە.
پارێزگای بەغدا
وێنۆک|چەپ|پارێزگای بەغدا
پارێزگای بەغدا (بە عەرەبی:محافظة بغداد) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتۆتە ناوەندی ئەم وڵاتە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەغدایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٦،٠٢٤،٠٠٠ کەس بووە.
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای بەغدا بەغدا
لیو چانگچینگ
لیو چانگچینگ (بە چینی:劉長卿;، لەدایکبووی ٧٠٩ بۆ ٧٨٥) سیاسەتوان و شاعیرێکی چینی بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ  یانزە لە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ کۆکراونەتەوە.
ژیان
لیو چانگچینگ ساتی لەدایکبوونی بەڕێکی دیار نییە یان لە ٧١٠ یاخوود لە ٧٢٥ لەدایکبووە. لیو تاقیکردنەوەی نیشتمانی ئەنجامداوە و لە دەیەی ٧٥٠ توانییەتی ناونیشانی جینیشی بەدەست بێنێت، لە ٧٨٠ دەبێتە فەرمانبەر و لە سویژۆو لە پارێزگای ھێنان کاردەکات لە ٧٨٦ کۆچی دوایی دەکات
شیعر
شیعرەکانی لیو زۆر گرنگی و بایەخی پێنەدراوە لەوکاتەی خۆی لە ژیان بووە ئەگەرچیش یەکێک بوو لە شاعیرە نموونەییەکان لە سەردەمی ئیمپراتۆر دێزۆنگی تانگ ھەرچۆنێک بێت دواتر لەلایەن نەوەکانی داھاتووە دەناسرێتەوە و بایەخی پێدەدرێت،
کارە ئاماژە پێدراوەکانی
کارە ئاماژە پێدراوەکانی شاعیر لیو چانگچینگ (زمانی ئینگلیزی)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ٧٨٥ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:شاعیرانی ئانھوی پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
کاتنامەی زاخۆ
ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری زاخۆن بەدرێژاییی مێژوو.
سەرچاوەکان
پۆل:باشووری کوردستان پۆل:زاخۆ زاخۆ پۆل:ساڵان لە عێراق
خەلیفان، مەھاباد
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
سەرۆک وەزیران
وێنۆک|سەرۆک وەزیرانی وڵاتانی ئینگلیسی زمان لە ساڵی ١٩٤٤
سەرۆک وەزیران سەرۆکی دەستەی وەزیرانە. لە وڵاتانی بە سیستەمی کۆماری یان پاشایەتی مەشرووتە سەرۆک وەزیران کاروباری حکوومەت جێبەجێ دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەت پۆل:سەرۆک وەزیران پۆل:سەرۆکەکانی حکومەت پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
تەیمووری لەنگ
تەیموور (بە چاگاتایی: تەیموور بە واتای «ئاسن» دێت؛ ٩ی نیسانی ١٣٣٦ – ١٧-١٩ی شوباتی ١٤٠٥)، دواتر ناونرا تەیموور گۆرکانی (بە چاگاتایی: تەیموور-کۆرگن، تەیموور-کۆرگین)، داگیرکەرێکی تورک-مۆنگۆل بوو کە ئیمپراتۆریەتیی تەیمووری دامەزراند لە ئەفغانستان و ئێران و ئاسیای ناوەڕاست و دەوروبەری، ھەروەھا بووە یەکەم فەرمانڕەوای شانشینی تەیمووری. فەرماندەیەکی نەدۆڕاوە، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە گەورەترین سەرکردە سەربازی و تاکتیکییەکانی مێژوو دادەنرێت. ھەروەھا تەیموور بە گەورەی ھونەر و تەلارسازی دادەنرێت، بەو پێیەی لەگەڵ ڕۆشنبیرانی وەک ئیبن خەلدوون و حافز ئەبرۆ لە پەیوەندیدا بووە و لە سەردەمی ئەودا سەردەمی ھەستانەوەی (ھۆڕێزان) تەیمووری دەستی پێکرد.
لە دایکبوونی تەیمووری لەنگ
پێش لە دایکبوونی تەیموور باوکی کە ناوی« تەرقائی بوو » ڕێزدار بوو لای خەڵکی شار واتا شاری ( کەش ) شەوێک خەون دەبینێت و لەبەربەیانی شەوەکەدا دەچیت بۆ لای « شێخ زێدەدین » دەڵی لە خەوما پیاوێک شمشێرێکی داوەتە دەستم و بەھەر چوار لادا شمشێرەکەم ھەڵدەسوڕاند ، شێخ لە وەڵامدا دەڵێت « خوا کوڕێکت پێ دەدات بە شمشێرەکەی دنیا دەگرێت و لە سایەیدا دینی ئیسلام پەرە دەستێنێت » بۆیە کە خودا ئەو کوڕەی پێتدا ووریایبە لە پەروەردەکردن و خوێندنیدا.
ساڵی دواتر تەمور لە دایک دەبێت ئەمە ئەو خاڵەیە کە دنیا گیرۆدەی شمشێرەکەی تەیمور دەکا ، کە تەیمور لە دایک دەبێت باوکی دەچێتە لای مامۆستایەکی نزیک بۆ ھەڵبژاردنی ناوێک بۆی ، لەو کاتەدا ئەم مامۆستایە قورئان دەخوێنێت لە سورەتی « الملک » ئایەتی « ١٦ » کە ووشەی تەیموری تێدایە بە مانای بومەلەرزە وە ناوی تەیموور لە کەسایەتی و خانەوادەی ئەوانەوە نزیکە واتاکەی بۆیە ئەو ناوەی بۆ ھەڵبژارد مامۆستاکە لە کاتێکدا کە تەیمور دێتە گەورەبوون و باوکی دەیبینی بە ھەردوو دەست کاردەکات و دەنوسێت کە لەو سەردەمەدا شتێکی دەگمەنە و ئەمەش لە کاتی خویندن و نوسیندا دەردەکەوێت. تەیموور لە کاتی خوێندنیدا لای مامۆستا « مەلا عەلی بەگ و شێخ شمس الدین » خوێندویەتی و خوێندکارێکی زیرەک و لێھاتوو بووە و زۆر زوو ئایەتەکانی قورئانی پیرۆزی لەبەرکردووە ھەربۆیەش نازناوی « حافڤ القرآن »ی پێبەخشراوە. وە مامۆستاکەی بە باوکی ووتوە کە نرخی ئەم کوڕە بزانێت چونکە بە ھەردوو دەستی دەنوسێ دەبێتە حوکمداری ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا ، دوای ئەوەی خوێندنی ئەو سەردەمە تەواو دەکات باوکی پێیدەڵێت دەبێت ببیت بە سوارچاک و تیرئەنداز ، خۆیان لەو سەردەمەدا کێڵگە و وڵاغی بەرزیان ھەبووە و تەیموور دەچووە کێڵگە و لەوی فێری ئەسپ سواری و تیر ئەندازی کرا کە زۆر سەرکەوتوو بوو تیایدا و بە ھەردوو دەست تیری دەھاویشت و شمشیربازی دەکرد ،‌‌ یەکەم کەس کە بە دەستی تەیمور کوژرا لاویک بوو ناوی « یوڵاش » بوو کە لە کاتی خویندن و دواتریش قسەی ناخۆش و چەوتی بەرامبەر دەکرد زۆربەی قوتابیەکانی شایەتی ئەوەبوون کە ئەم کارە خەتای یوڵاش بووە و خەتای تەیموری تیا نیە بۆیە لەسەر ئەو کارەساتە تاوانبار نەکرا.
سەرەتای لاوی و پێشکەوتنی ھونەری جەنگ
تەیمور دەبێتە شازدە ساڵان و ھیچ کام لە ھاوتەمەنەکانی شان نادەن لە شانی لە تیرھاویشتندا وە نەیانتوانیوە بەرەنگاری ببنەوە. ھەر لەم تەمەنەدا زۆر جاری وا ھەبووە کە سی ئەسپی لە پال یەکدا بەسەریەکەوە تاوداوە و لە گەرمەی غاردا لەسەر ئەم ئەسپەوە خۆی ھەڵداوەتە سەر ئەویتر و بە پێچەوانەوە گەڕاوەتەوە سەر پشتی ھەر یەک لە ئەسپەکان ، وە خۆشی بە تەنھا ئەسپەکانی ناڵ کردوە کە ھیچ سوارێک نەبووە بە تەنھا ئەم کارە بکات ، زۆر جار لە گەرمەی غاردا لەسەر زینەکەوە دەجوە لای ڕاست یان لای چەپی ئەسپەکەو بەمەش لەکاتی جەنگدا خۆی لە تیری دوژمنەکانی پاراستوە زۆرجار ئەسپەکەی کوژراوە بەڵام خۆی سەلامەت بووە. وەشایەنی باسە تەیمور لە ھونەری مەلەوانیدا کەسێکی کارامەو لێھاتوو بووە و زۆر جار خۆی لە ھەڵچونی لافاوی ڕووباری جەیحون پاراستوە کە ھیچ مەلەوانێک نەیدەتوانی تخونی بکەویت لەھەمانکاتدا ئەو بە کارامەیی خۆی لێ دەپەڕیەوە ، لە زانستەکانی ئەو سەردەمەدا زانستی پزیشکی و ئەستێرەناسی لێدەرچێت لە باقی زانستەکاندا شارەزا بووە.
جارێکیان لە سەردانی گۆڕی باپیریدا باوکی پێی دەڵێت کە ئەمان ( جختائی )ن و باوک و باپیرانیان لە بنەچەدا دەچنەوە سەر « یافت » ی کوڕی « نوح »
دوا ماوەیەک چوو بۆ شاری سەمەرقەند و پەیوەندی لەگەڵ میری کەلال پەیدا کرد کە ڕیزی زۆری لێدەگرت و ڕۆژیکیان وتی من ناوی باوکتم بیستوە بەڵام نەمدیووە.
لە چوونی بۆ لای میردا نامەی عەبدوڵا قوتبی پێبوو لەڕۆژێکی ساڵی « ٧٥٢ی کۆچیدا» میر بە نەوەکانی ووت لە ناوچاوانی ئەم کوڕەدا ئەوە دەبینم کە دەستدەگرێت بەسەر ھەموو جیھاندا. کە گەڕایەوە لای باوکی ، باوکی پێیوت کە میری کەلال پیاوێکی مەزن و پیرۆزە و چی وتووە وا بکە ، دوای ئەوە دەچێتە لای « سمر گھرخان » کە مامۆستای شمشێربازی ، کە بینی تەیمور بە ھەردوو دەستی توانای بەکارھێنانی شمشیری ھەیە وتی ھەر کەس ھەردوو دەستی بەکار بھێنێت وەک دوو مرۆڤ وایە ، وە مامۆستاکە باشتر ھەردوو دەستی تەیموری ڕاھێنا کە زۆر جار بەم ھونەرە لە مەیدانی جەنگ لە مردن ڕزگاری دەبوو.
تەیموری لەنگ کاتێ بە پلە و پایەی خۆی گەیشت لێبوردە و بەخشندە بوو وەختێ ئازربایجانی داگیرکرد فەرمانیدا کە دانیشتوانی شاری شابستەر ئازار نەدرێن چونکە نوسینەکانی شێخ مەحمودی شابستەری کە « گوڵشەنی ڕاز » کاریتێکردبوو ، لە کاتی داگیرکردنی شارەکەدا دانیشتوانی شار لە ترسان شارەکەیان چۆڵکردوو تەیموریش ناردی بە شوێنیاندا و وتی سەر و ماڵ و ناموسیان پارێزراوە و دانیشتوانیش گەڕانەوە و باوەڕیان پێکرد چونکە میری ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوایان بە ڕاستگۆ ئەزانی.
مردنی میر یاخماق و بەربەرەکانی لەگەڵ ئەرسەلاندا
دوای کۆچی دوایی میریاخماق لەساڵی« ٧٥٦ کۆچیدا» کەھێشتا بەخاک نەسپێردرابوو ئەرسەلانی برازای میر یاخماق کە جێگری بوو بە تەیموری ووت ئەی میری تەرقائی وا لە ئێستاوە تۆم دەرکرد وە پەیوەندیت بەم لەشکرەوە نەماوە لەبەر ئەوەی لەبەر چاوی جەنگاوەرەکاندا ئەم گفتوگۆیە کرا لە نێوان ئەرسەلان و تەیموردا تەیمور ھەستی بە شکان ئەکرد لەبەر چاوی لەشکرەکەیدا بۆیە بە ئەرسەلانی ووت نەئەبوو لەبەر چاوی لەشکرەکە بمشکێنیت و ڕووبەروی ئەو بڕیارەم بکەیتەوە. بۆیە خۆیپێنەگیراو شمشێری لەکێلان دەرھێناو بەرەنگاری ئەرسەلان بوو ئەرسەلانیش ھەستی بە ترس و دڵەڕاوکێ کردوو دوور کەوتەوە ، تەیموریش بە لەشکرەکەی ووت کاممان بە سەر لەشکر ھەڵدەبژێرن من یان ئەو ترسنۆکە لەشکرەکە بە کۆی دەنگ لە وەڵامدا تەیموریان ھەڵبژارد ، بەو جۆرە بەسەرلەشکری میری خوا لێخۆشبوو میر یاخماق مایەوە دوای کۆچی دوایی میری یاخماق ، ئەوەی بووە مایەی فراوانبونی سنوری دەسەلاتی ڕاوێکی بە کۆمەڵبوو لە ساڵی « ٧٥٧ کۆچی » کە لەگەڵ چەند ئەفسەرێکدا بۆ ڕاوکردن چونە ناوچەیەک لە سەروو ڕۆژئاوای سەمەرقەندەوە بەڵام نەیدەزانی خێڵی گڕۆڵتائی لەو ناوچەیەدا دەژین بۆیە لە ڕێگایاندا ھەندێک پیاوی ئەو خێڵە ڕییان لێگرتن و ووتیان بۆتان نیە لەم ناوچەیەدا ڕاو بکەن تەیموریش لە وەڵامدا ووتی ئەگەر زەوی و زاری ئێوەیە کوا بەڵگەتان ؟ کوا خانووبەرە کوا کشتوکاڵ ؟ تەنانەت چادرێکیش لەم بیابانەدا بەدی ناکەم و ئێرە مڵکی ھەموانە ئەوانیش گوێیان بەم قسانە نەداو ھەستان بە ھەڕەشە کردن لە تەیمور و ھاوەلانی وە داوای ھەزار لیرەیان لێکردن لەبەرامبەر ڕاوکردن لەو ناوچەیەدا تەیموریش کە زانی ھەڕەشەی لێدەکرێت داوای ئامادە بوونی لە ئەفسەرەکانی کردوو و کاتێک دووان کەسی لێکوشتن ھێرشیان بۆ ھێنا بە تیر سیانی تریشی لێ کوشتن لەم کاتەدا دەستی لە شمشێری یەکێک لەوان گیر دەبێت ودەکەویتە شەڕێکەوە لەگەڵیان کە لەشکری ئەوان قەلاچۆدەکات و ئەوانەی دەشمێننەوە ھەڵدێن. لە دوای ئەم شەڕەوە تەیمور کە زانی زۆر بەدەسەڵاتە بە خۆی ووت نابێت بە فەرماندەی ئەو لەشکرە بچوکە قایل بێت.
چۆن شاری بوخارای داگیرکرد
لە ساڵی « ٧٥٨ کۆچیدا » ھەندێ سەربازی میری بوخارا شەش سەربازی تەیموور دەکوژن بۆیە تەیمور داوای کرد لە میری بوخارا کە ئەو بکوژانەی بۆ بنێرێ تا بە سزای خۆیان بگەن میری بوخاراس ڕازی نەبوو وە تاوانەکەی خستە ئەستۆ سەربازانی تەیمور ، بۆیە تەیمور بڕیار دەدات کە ھێرش بکاتە سەر بوخارا و لە مانگی شەوالی « ٧٥٨ کۆچیدا » لە سەمەرقەندەوە بەرەو بوخارا کەوتە ڕی بە لەشکرێکی سوارچاکەوە کە گەیشتنە بوخارا بە پەیژە بەسەر دیوارەکانی شورای شارەکەو دابەزینە ناو شارەکەوە وە لەشکری بۆ شەڕ دامەزراند بۆ سبەینێ رۆژ ھەڵات میر لەسەر بورجی کۆشکەکەیەوە لە تەکیا دوا و پێی وت چیت لە من دەوێت ئەی تەیمور ئەمیش باسی ڕووداوی کوژرانی شەش سەربازەکان و وەلامی نامەکانی بۆ کرد دوای وتو وێژێکی زۆر میر رازی نەبوو بە داواکاریەکانی تەیمور ئیتر تەیمور ھاواری کرد دەتکوژم و تەواوی دارایی و سامان و وڵاتت دەکەویتە دەستی من و دەبمە فەرمانڕەوای بوخارا ، میریش لە وەلامدا ووتی کە توانیت من بکوژیت با وابێت ، دوا ئەم قسانە میر دیار نەما بەلام ھەر لە ئێوارەدا تەیمور سەربازەکانی ڕاسپاردبوو کە دەروازەی ڕیگای نھێنی کۆشک بدۆزنەوە چونکە ھەر میرێکی ئەو کاتە ڕیگایەکی دەرباز بونی نھێنی ھەبوو بۆ دەرەوەی شار ، دوای کەمێک لەناو جەنگاوەرانی تەیموردا دەنگە دەنگ و ھەرا پەیدا بوو چەند کەسێکیان بە دیل گرتبوو کە میری بوخاراو دەست و پێوەندەکانی بوون ، ھێنایانن بۆ لای تەیمور و تەیمور لە ھەڵویستی خۆی پەشیمان بوو ڕازی بوو بەوەی کە داواکاریەکانی بەجێ بھێنی بەڵام تەیمور لە وەڵامدا وتی دوایی من لە خاکی تۆدا بووم ئێستا تۆ دیلی لای من بۆیە ئەو قسانە ھی بەیانی زوو بوون نەک ئێستا ،وە تەیمور فەرمانیدا کە میری بوخارا لەسەر زەوی ڕابکێشن و بە شمشێرەکەی لە نێوانی ھەناسەیەکدا سەری لە لاشەی جیا دەکاتەوە و فەرمانڕەوایی بوخارا دەگرێتە دەست. پاشان یەکێک لە ئەفسەرە چالاک و بە ئەمەکەکانی خۆی دەکاتە لێپرسراوی بوخاراو فەرمان دەدات بە سەربازانی خۆی و دانیشتوانی بوخارا کە ھەموو قەلاو شورای دەوری شار لەگەڵ زەویدا تەخت بکەن نەوەک یەکێکی تر بۆ مەبەستێکی دژ بەکاریان بھێنێت چونکە لە ژیانیدا دەستی گرتبێت بەسەر ھەر جێگایەکی ئەم زەمینەدا بەم چەشنەی کردووە. دوای ئەوەی دەسەلاتی جێگیربوو لە بوخارادا بەرەو سەمەرقەند دەگەڕێتەوە.
جەنگی تاشکەند
لە ساڵی « ٧٦٠__ ٧٧٠ ی کۆچیدا » بەردەوام سەرقاڵی جەنگ بوو لەو ماوەیەدا توانی سەرانسەری خواڕزم و ماوەرائونەھر داگیر بکات سنوری حکومڕانی لە سەرێکەوە گەیشتە سیبریا و لە سەرەکەی ترەوە گەیشتە دەریای مازندەران ، یەکێک لە جەنگە مەزنەکانی داگیرکردنی شاری تاشکەند بوو کە تێیایدا لاقی چەپی بریندار کراو لەوساتەوەقاچی شەل بوو ،دوای داگیرکردنی تاشکەند فەرمانڕەوایەتی تاشکەندی سپارد بە یەکێک لە فەرمانڕەوا لێھاتووەکانی سوپاسکەی کە ناوی « ئەلجاتیو محمد قولوق » بوو کە لە دواییدا ‌پارەو سامان و لەشکرێکی زۆری کۆکردەوە و یاخیبوو لە دەسەلاتەکەی تەیمور یاخی بوو ، تەیمور لەم کاتەدا ناچار بوو کە بە لەشکرێکی گەورەوە بچێتەوە سەر تاشکەند و لەساڵی « ٧٦٨ ی کۆچیدا » بە حەفتاو و دوو ھەزار سەربازەوە چوار دەوری شاری تاشکەندی گرت و وە دەستوریدا دوو تونێل لێبدرێت ، لە کاتی نزیک بوونی تونێلەکان بۆ ناوشار ھێرشی کرد تا بە تونێلەکان نەزانێت وە پەلاماری ناوشاریدا پاش ئەوە تونێلەکان کرانەوە و لە ڕۆژی نۆزدەی شەوالدا بۆ ئێوارە شەر تەواو بوو بە تەواوی دەست بەسەر تاشکەنددا گیرایەوە. بەرەو زێدی فیردەوسی و جەنگی نیشاپور لەبەر ئەوەی تەیمور ھۆنراوەکانی فیردەوسی کاریتێکردبوو دوای حەوت ساڵ ئارامگرتن دەستی دایە شمشێرەکەی و ڕووی کردە ئەو سەرزەمینەی کە فیردەوسی لە سێ سەد و پەنجا ساڵ لەوەوبەر ھۆنراوەی تێیادا وتبوو ، بۆیە بۆ ھێنانەدی ئارەزوەکانی لە خوڕاسانەوە لە گوندی بالا و نیشابوور کەوتە ڕی و‌ دەستی بە گرتنی دنیا کرد دەوری شاری نەیشابوری گرت دێھاتەکانی دەوروو بەری داگیر کرد وە ئەو سەرچاوە ئاویانەی دابەسترابوون بۆ شار کوێرکرانەوەو ڕیگا نھێنیەکانی دۆزیەوە کە بە دەرەوەی شارەوە بەسترابوون ھێرشی کردە سەر شار و زیاتر بە ھۆی گۆزەوە کە پڕیان دەکرد لە بارووت کە بە ھۆی پڵیتەوە دەیتەقاندنەوە کە لە شەڕی ئەنکارەسدا دژی سوڵتان بایەزیدی سوڵتانی عوسمانی بەکارتی ھێنابوون ، وە بۆ گرتنی قەڵاکە جیھانگیری کوڕی نارد لەگەل سەربازەکانی دا و شەڕ تا بەیانی درێژەی کێشا ھەردوو دەروازەی شار کرانەوە و بەیانی میری شارەکە کە میر حوسێنی ناو بوو بە پەل بەسراوی ھێنرایە لای تەیمور و داوای لێبوردنی لە تەیمور کرد و ئەمیش داواکەی قبوڵ نەکرد و سەری پەڕاند وە زۆربەی خەلکی شاری کوشت تەنیا زانا و شاعیرەکان بەخشران ماڵ و سامانی خەڵکی شار بە تاڵان برا وەک کچە گەنجەکانی دابەش کرد بەسەر سەربازەکانیدا وە دوا ئەوە بەرەو شاری گووس کەوتە ڕی بەبێ بەرەنگاری چووە ناو شار و داگیری کرد و ھەر لەویوە سەردانی گۆڕی فیردەوسی شاعیری کردوو ھەر لەوی بەھۆی تەتەرێکەوە ئاگادار ئەکرێ کە نامەی فەرمانڕەوای سەمەرقەند شیربەھادری پێبوو کە میر توکتامیش کە پادشای وڵاتێکە و بەھێزیکی گەورەوە دەیەویت بدات بەسەریاندا بۆیە تەیمور بە خۆی و لەشکرەکەیەوە و گەیشتەوە سەمەرقەندو لەشکری میر توکتامیش دەگەڕێتەوە و نادات بەسەریاندا و دەچێتەوە شاری خۆی کە ناوی کەریمەیە.
کورد لە بیرەوەریەکانی تەیموردا
لە بیرەوەریەکانی تەیموردا ھاتووە کە پێداھەڵدانی بۆ کوردەکانی کۆچکردوو لە کوردستانەوە بۆ قۆچاق کە لە زمانی خۆیەوە بڵاو کردۆتەوە باسی ئازایەتی و چاونەترسی ھۆزە کوردەکانی کردووە کە دوای گەرانەوەی لە بەغدا لە دەربەندی باتاق کورد بە ھێزیکی کەمەوە ڕیگەیان بە لەشکرە گەورە و گرانەکەی تەیمور گرتووە ، تەیمور دەڵیت « کە بەرەو کرماشان دەرۆیشتم گەیشتمە ناو بەندەنێکی بەناوبانگ بە باتاق دەستەی پێشڕەوانم ئاگاداریان کردم کە ژمارەیەک سوار و پیادە لە دەورووبەری ئەو دەربەندەن لەوانەیە دووژمن بن دوای لێکۆڵینەوە ئاگاداریان کردمەوە ئەوانە ھەندێک ھۆز و خێڵ و تیرەی ناوچەی کرماشانن و دەڵین ئەمیر تەیمور بە چەندەھابار زیڕەوە لە بەغدا گەڕاوەتەوە ئەگەر دەیەوێت سەری سەلامەت بێت ھەمووی دانێت ئینجا لێرەوە بڕوات ، بەڕاستی من نەمدەویست سەربازەکانم بە دەستی عەشایەرانی کرماشان بە کوشت بدەم بەلام کەوتمە شەڕ لەگەڵیاندا لەو شەڕەدا سەد و شانزە کوژراو و ھەندێک بریندارمان ھەبوون لە نەبەردی و جەنگی دەربەندی باتاقدا ئەزمونی بەکەڵکم وەرگرت و لە شەڕەکانی ڕۆم و کابوڵستان و ئەفغانستان و ھیندستان و ووڵاتی شامدا ئەگەر بمویستایە لە گەلیەکەوە بڕۆم ئەمسەر و ئەوسەری گەلیەکەم داگیر دەکرد پاشان لەشکر پیایدا دەرۆیشت
سەرچاوەکان
پۆل:بوخارا پۆل:ھەرات پۆل:مێژووی ئازەربایجان پۆل:مێژووی تورکمانستان پۆل:مێژووی ئۆزبەکستان پۆل:لەدایکبووانی ١٣٣٦ پۆل:مردووانی ١٤٠٥ پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر پۆل:سەمەرقەند
پارێزگای بەسرە
وێنۆک|چەپ|پارێزگای بەسرە
پارێزگای بەسرە (بە عەرەبی:محافظة البصرة) یەکێک لە  پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتۆتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەسرەیە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١،٧٦١،٠٠٠ کەس بووە.
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:پارێزگای بەسرە بەسرە
سەری کانی، پارێزگای حەسیچە
سەرێکانیێ (بە عەرەبی: Ras al-Ayn)، یەکێک لە شارەکانی ڕۆژاوای کوردستانە کە لە پارێزگای حەسکە ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ٢٤٫٢٤٢ کەس بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی سووریا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژاوای کوردستان
وەلی دێوانە
وەلید کوڕی کوێخا محەمەد ناسراو بە وەلی دێوانە ھۆنراوەنووسێکی کوردی سەدەی ھەژدەھەم بووە. ھۆنراوەکانی ئەم شاعیرە کە بە شێوەزاری ھەورامی بوونە پشتاوپشت بیستراون. بۆ یەکەمجار ھۆنراوەکانی لە ڕۆژنامەی ژیان و ژین بڵاو کراونەتەوە، پیرەمێردی شاعیر گرنگیەکی زۆری بە ھۆنراوەکانی داوە و کردوونی بەشێوەزاری سۆرانی. مەحمود خاکی لە ساڵی ١٩٧٠ و عوسمان ھەورامی لە ١٩٧٦دا ھۆنراوەکانی وەلی دێوانەیان کۆکردووەتەوە و چاپیان کردووە. وەلی دێوانە شارەزای زمانی فارسی بووە.
ژیان
ناوی وەلید کوڕی کوێخا محەمەدە و لە تیرەی کەماڵەییە و لە خێڵی جافە لەساڵی ١٨٢٦ لەناوچەی بەکراوا لە هەڵەبجە لەدایک بووە. باوکی پیاوێکی خانەدان و موڵکداربوە.
لە تەمەنی منداڵییەوە باوکی حەزی کردووە فێری خوێندن و نووسین ببێت، لە شاری سلێمانی فەقێیەکی بۆگرتوە فێری خوێندنی بکات و لەسەر دەستی مامۆستاکەی مەلا یوسف فێری خوێندن و نووسین و و قورئان بووە. خوێندەواری وەلی دێوانە و ناوبانگی مامۆستاکەی گەیشتۆتە ھۆزەکانی تر. کوێخا قادر شێروان کە یەکێک بووە لە سەرۆک خێڵەکانی تیرەی کەماڵەیی و کچێکی ھەبووە بە ناوی شەم (شەمسە) داوای لە مامۆستاکەی کردووە ئەمیش فێری خوێندن بکات و پێکەوە لەگەڵ وەلی دێوانە خوێندوویانە. وەلی شەیدای شەم دەبێ و پەیمانی خۆشەویستیان بەستووە. دەچن بۆ خوازبێنی و بەڵام بڕیاریان داوە تا لە کوێستان بگەڕێنەوە بەدەستگیرانی بمێننەوە. لە کاتی کۆچی ھاوینەی جاف بەرەو کوێستان، ناکۆکی لە نێوان بنەماڵەی شاعیر و بنەماڵەی خۆشەویستەکەی لە کەلی پەیکووڵیدا، ڕوویداوە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە، دوو دڵدار بە یەک نەگەیشتن و لەیەکتری دابڕاون و یەکتریان نەدیوەتەوە. خۆشەویستی شەم زۆر کاریگەری ھەبووە لەسەر ئەم شاعیرە و زۆربەی شیعرەکانی بۆ خۆشەویستی و لێک دابڕانی شەم بووە.
گۆڕی وەلی دێوانە بە قەد پاڵی کێوی سەید سادقەوەیە لە قەزای سەید سادقی ناوچەی شارەزووردا.
هۆنراوەکانی
هۆنراوەکانی وەلی دێوانە بە شیوەزاری هەورامی و لەسەر کێشی دە بڕگەیی خۆماڵی نووسراون، هۆنراوەکانی هۆنراوەی سادە و ئاسان و ڕەوانن ئەمەش تام و چێژێکی تایبەتی بە هۆنراوەکانی داوە.
نموونەیەک لە هۆنراوەکانی
{{شیعر
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٦ پۆل:مردووانی ١٨٨١ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:خەڵکی سلێمانی
پی ئێچ
200px|وێنۆک|بەھای پی ئێچی چەند ماددەیەکی باو
پی ئێچ یان ڕەنووسی ھایدرۆجینی (ئینگلیزی: pH) بەھایەکە بۆ دەربڕینی ترشێتی یان تفتێتیی سیستمێک بەکاردێت، کە لە ژمارە سفر بۆ چواردەیە. ئەگەر پی ئێچ حەفت بێت ئەوا ماددەکە ھاوسەنگە، لە حەفتیش زیاتر بێت تفتە، کەمتریش بێت لە حەفت ترشە.
پی ئۆ ئێچ
پی ئۆ ئێچ یان ڕەنووسی ھایدرۆکسیدی (pOH) بەکاردێت بە پێوانی خەستیی ئایۆنەکانی ھایدرۆکسید. دەکاتە سالیبی لۆگاریتمی بنچینەی ١٠ ی خەستیی ئایۆنەکانی ھایدرۆکسید. 320px|وێنۆک|ناوەڕاست|پەیوەندیی نێوان پی ئێچ و پی ئۆ ئێچ. (ڕەنگی سوور = ناوچەی ترش، ڕەنگی شین = ناوچەی تفت)
بزوێنەری جێت
alt=|چەپ|220x220پیکسڵ وێنۆک|u s ھێزی ھەوای f -15E ستریک ئێلگس|alt= وێنۆک|رواڵەت لێیکچوونی دابەزینی تۆربۆفانی ھەوا|alt= وێنۆک|بزوێنەری گەورەی ڕۆشتووی ھەوا لەماوەی داکشان بزوێنەری جێت جۆرێکە لە مەکینەی کارلێکەر کەوا پاڵنەرێکی بەھێزی جوڵاوەی گوزەرەی لێدەردەچێت کە پاڵنەر دروست دەکات بەبەڵاوبوونەوەی تەوژم ئەو وەسف کردنە موشەکەکان و ڕۆکێتەکانش دەگرێتەوە، بەشێوەیکەی گشتی بزوێنەری جێت پێکھاتووە لە پەستێنەرێکی خولاوەی ھەوای توانایی پێ لێدەدرێت لەلایەن تۆرباین کە توانایەکە بەڵاودەبێتەوە بەھۆی نۆزڵەوە کە ئەمەش خولی گەرمی داینەمیکی برایتۆن جێبەجێ دەکات باڵای فرۆکە ئەم جۆرە مەکینەی بەکاردەھێنن بۆ گەشتی دوورو درێژ بەئاسماندا خێرایییەکی زۆر و چووستی سوتەمەنی باش لەوچاو مەکینەی پستن بەکاردەھێندرێت.
مێژوو
مێژوویەکەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی ڕۆمانییەکانی میسر لەسەدەی یەک لەلایەن پاڵەوانی ئەلکساندەرییە کەوا توانیان توانای ھەڵم بەکاربێنن لەرێگای دوو دەرچە یاخود دەم (نۆزڵ) بۆ سوورانەوە بەدەوری تەوەرەکەی خۆی. یەکەم بەکارھێنانی بزوێنەری جێت مێژوویەکەی دەگەرێتەوە بۆ کاتی داھێنانی موشەکەکان لەلایەن چینییەکان لە سەدەی ١٣ کەسەرەتا بنەمایەکەی تەنھا سووتان بوو دواتر زیاتر پێشکەوت. پێش دەست پێکردنی جەنگی جیھانی دووەم ئەندازیارەکان پێیان وابوو بزوێنەری جێت کێشەی ھەیە لەرووی چوستی پاڵنەرەوە دواتر ھاندران ئەندازیارەکان بۆ بیرکردنەوە لە داھێنانی مەکینەی تۆرباینی گازی کە بلاوترین جۆری بزوێنەری جێت(Get Engine) بیرۆکەی بنەرەتی بزوێنەری جێت، بریتییە لەوەی کە توانا لە مەکینەکە خۆی وەردەگرێتەوە بۆ کارپێکردنی پەستێنەرەکە یەکەم مەکینەی تۆڕباینی گاز دروستکرا بەشێوەیەکی سەرکەوتوو لە ساڵی ١٩٠٣ لەلایەن زانایەکی یاخود ئەندازیارێکی نەرویجی بەناوی (ولیەم ئیجیدیس) کە پێی دەوترا فیرعەونی تۆڕباینی گاز. چەپ|وێنۆک|ھینکل ھی ١٧٨ یەکەم بوو لە جیھان بۆ باڵی فرۆکە بۆ توانایی تۆربۆجێت وێنۆک|رێگا بڕینی جەنکێرس جەمۆی ٠٠٤ مەکینە
چەپ|وێنۆک|گلۆستێر میتەر یەکەم بزوێنەری شەڕ بوو لەگەڵ ئەلیس بەتەنھا بزوێنەری باڵی فرۆکەی تەواکرد بۆ ئامادەکردنی بۆ بە کارھێنانی
بەکارھێنانەکان
بەکاردێت لە فرۆکەی موشەکی دەریاوانی و ھەروەھا بەکاردێت لە فرۆکەی بێ فرۆکەوان و ھەروەھا لە موشەکی ئاسمانیش بەکاردێت. وەبەکاردێت لە تەقەمەنی یارییە ئاگرینەکان و لە کەشتی ئاسمانییەکانی مانگە دەستکردەکان و لە موشەکی سەربازی بەکاردێت، ھەروەھا لەئۆتۆمبێلی پێشبرکێش بەکاردێت ھەروەھا لە ئۆتۆمبێلی موشەکی بەکاردێت مەکینەی تەوژمی پاڵنەر بەجۆرێک شێوەکراوە کەبەکارھێنانی زۆر بێت بەتایبەت لە پیشەسازیدا یان کەشتی دەریاوانی ھەروەھا بەکاردێت لە دروستکردنی توانای کارەبا و ئاو و گازی سروشتی و پاڵنەرە فەرھەمکردنیان بۆ کەشتییەکان تۆرباینی لە گازی سروشتی دەتوانێت ھێزی ٥٠ ھەزار ئەسپ دروست بکات.
جۆرەکانی بزوێنەری جێت
تۆربۆفان جیاوازە لە تۆربۆجێت بەوەی پانکەیەکی ھەیە لە بەشی پێشەوەی مەکینەکە کەوا زیاتر ھەوا ڕادەکێشت ناچێت ناو تۆڕباینەکە و لێی دەرباز دەبێت و بەکارھێنانی زیاترە لە تۆربۆجێت و خێرایان زیاترە لەبەرئەوە بۆیە لە فرۆکەی سەربازی بەکاردێت.
ڕۆکێت ھەمان بنچینە فیزیاکانی تاو پێدان بەڵام جیاوازە لە مەکینەی جێت کە جیاوازە لەوەی کە پێویستی بە ھەوای ژینگە نییە بەوەی کەدەتوانن لەدەروەی بەرگە ھەوای زەوی سەرچاوەی پەیدابوونی دەنگی گاز تۆرباین کەلەمانە پەیدا دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆڕانی وزە پۆل:ئایرۆدینامیک پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داهێنانەکان پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داھێنانەکان
تاڵیبان
وێنۆک|ئاڵای تاڵیبان
تاڵیبان کە خۆیان بە میرنشینی ئیسلامیی ئەفغانستان ناو دەبەن، بزووتنەوەیەکی بنچینەگەریی ئیسلامییە کە داوای جێبەجێکردنی حووکمەکانی شەریعەتی ئیسلام دەکات لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا، لە ساڵی ١٩٩٤ تاکوو ١٩٩٦ بزووتنەوەیەکی چەکداری بوون، دەستیان بە چالاکییەکانیان کردووە لە ئەفغانستان و لە ساڵانی ١٩٩٦ تاکوو ٢٠٠١ حووکمی وڵاتی ئەفغانستانیان کردووە و ئەوکات یارمەتی لە پاکستان و عەرەبستانی سعوودی وەردەگرت ماوەی حووکمەکەشی کۆتایی ھات لە دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول کە ھێرشەکە لەلایەن ئەلقاعیدە بوو، لە ساڵانی ٢٠٠١ تاکوو ٢٠٢١ شەڕی تاڵیبان و ھاوپەیمانانی ئەمریکا و حکوومەتی پێشووی ئەفغانستان بەردەوام بوو تا سەرئەنجام لە دوای ھێرشی ٢٠٢١ی تاڵیبان و ڕووخانی کابول کۆتایی ھات و ئەم بزووتنەوەیە توانی جارێکی تر میرنشینی ئیسلامی لە گشت ئەفغانستاندا دابمەزرێنێت، کە لەم ماوەیەش بە ھەزاران کەس تێیدا کوژراون لە ھەردوو لایەندا، لە ساڵی ٢٠١٦ەوە، ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە سەرکردە و ڕێبەری تاڵیبانە.
دەستێوەردانی سۆڤیەت لە ئەفغانستان (١٩٧٨–١٩٩٢)
دوای ئەوەی یەکێتیی سۆڤیەت دەستوەردانی کرد و ئەفغانستانی لە ساڵی ١٩٧٩ داگیرکرد، موجاھیدە موسڵمانەکان لەگەڵ ھێزەکانی سۆڤیەتدا کەوتنە شەڕەوە. نزیکەی ھەموو سەرکردایەتییە ڕەسەنەکانی تاڵیبان پێشتر لە شەڕی سۆڤیەت و ئەفغانستاندا یان بە نوێنەرایەتی حیزبی ئیسلامی خالس یان بە نوێنەرایەتیی کوتلەکانی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی ئیسلامیی موجاھیدین شەڕیان کردبوو.
محەممەد زیائولحەق سەرۆکی پاکستان ترسی ئەوەی ھەبوو کە سۆڤیەت پلانی داگیرکردنی بەلوچستانی پاکستانی ھەبێت، بۆیە ئەختەر عەبدولڕەحمانی نارد بۆ سعوودییە بۆ ئەوەی پشتگیری لە بەرخۆدانی ئەفغانستان لە دژی ھێزە داگیرکەرەکانی سۆڤیەت بکات. دوای ماوەیەک سی ئای ئەی و بەڕێوبەرایەتی گشتی ھەواڵگری سعوودییە پارە و کەرەستەیان لە ڕێگەی دەزگای ھەواڵگری پاکستانەوە بۆ موجاھیدەکانی ئەفغانستان گواستەوە. لە ساڵانی ھەشتاکان دەزگای ھەواڵگری پاکستان نزیکەی ٩٠ ھەزار ئەفغانی مەشق و ڕاھێنانیان پێ کردبوون کە مەلا عومەریش لە نێویاندا بوو.
شەڕی نێوخۆیی ئەفغانستان (١٩٩٢–١٩٩٦)
وێنۆک|چەپ|مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە [[دەوحە لەگەڵ شاندی تاڵیبان کۆبووەوە بۆ واژووکردنی ڕێککەوتنی ئاشتی و کۆتایی ھێنان بە شەڕی تیرۆر لە ئەفغانستان.]]
دوای ڕووخانی ڕژێمی محەممەد نەجیبوڵڵا کە لەلایەن سۆڤیەت پاڵپشتی دەکرا لە مانگی نیسانی ١٩٩٢، چەند لایەنێکی سیاسی ئەفغانستان لەسەر ڕێککەوتنی ئاشتی و دابەشکردنی دەسەڵات و دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی ئەفغانستان و دانانی حکوومەتێکی کاتی بۆ قۆناغی ئینتقالی ڕێککەوتن. قەلبەدین حیکمەتیار و حیزبەکەی حیزبی ئیسلامی و حیزبی وەحدەت و ئیتیحادولئیسلامی بەشدارییان نەکرد. وڵاتەکە ھەر لەسەرەتاوە پەککەوتە بوو بەھۆی کۆمەڵە کێبڕکێکارەکانەوە کە خەریکی ململانێ بوون بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵاتی تەواو بەسەر کابوول و ئەفغانستاندا. وێنۆک|چەپ|بزووتنەوەی تاڵیبان لە دەوروبەری ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٤ لە قەندەھار لە باشووری ئەفغانستان سەریھەڵدا.
بەھۆی سەرھەڵدانی لەناکاوی شەڕی ناوخۆ، بەڕێوەبەرایەتییە کاراکانی حکوومەت، یەکەکانی پۆلیس، سیستمی دادوەری یان لێپرسینەوەی دەوڵەتی ئیسلامیی تازەپێگەیشتووی ئەفغانستان کاتیان نەبوو بۆ پێکھێنان. دانوستان لەسەر ئاگربەست کرا لە نێوان نوێنەرانی وەزیری بەرگری تازە دەستنیشانکراوی ئەو وڵاتە بەناوی ئەحمەد شا مەسعوود و سەرۆک کۆمار سەبغەتوڵڵا مەجدیدی و سەرۆکی داھاتووی بورھانەدین ڕەببانی (حکوومەتی کاتی) و بەرپرسانی لیژنەی نێونەتەوەیی خاچی سوور، بەڵام لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا داڕما. لادێکانی باکووری ئەفغانستان کە بەشێکیان لەژێر ڕکێفی مەسعوود وەزیری بەرگری ئەفغانستاندا بوون، ھێمن بوو و ھەندێک ئاوەدانکردنەوە ڕوویدا. ھەروەھا شاری ھیرات کە لەژێر دەسەڵاتی ئیسماعیل خان ھاوپەیمانی دەوڵەتی ئەفغانستاندایە، و شارەکە تاڕادەیەک ھێمن بوو.
لەو سەردەمەدا باشووری ئەفغانستان لەژێر دەستی میلیشیاکانی پاڵپشتیی دەرەکیی و حکوومەت لە کابوولدا نەبوو، بەڵکو لەژێر دەسەڵاتی سەرکردە جەنگییە ناوخۆییەکانی وەک گوڵ ئاغا شێرزی و میلیشیاکانیان بەڕێوەدەبرا. تاڵیبان بۆ یەکەمجار لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر گۆڕەپانەکە دەرکەوت بە وتەی خۆیان بۆ دەستپێکردنی ڕزگارکردنی ئەفغانستان لەژێر دەستی سەرکردە گەندەڵەکانی ئێستا کە سەرکردە جەنگییەکان بوون و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی ئیسلامی پاک ڕاگەیاند.
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:حکوومەتی ئەفغانستان پۆل:ئیسلامیزم پۆل:حیزبەکانی ئەفغانستان پۆل:تۆتالیتاریزم پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە پۆل:توندوتیژی دژی ژنان پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە دژی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەن پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن پۆل:تەوەری بەرگری پۆل:تەواوخوازی
بارگاوی چوونیەکی پەستانە داگیرساندن
شێوەيێكى سوتانی ناوخۆييە كە تيايدا سووتەمەنيى بە باشی تێکەلکراوە و ماددەى ژەنگگر (بە شێوەيەكى نموونەيى هەوا) دەپەسترێت بۆ خاڵى داگيرساندنى-خودکار ، هەروەك لە شێوەى ديكەى سوتان ، ئەم كاردانەوەيە وزە بەرەڵا دەكات كە دەتوانێت بگۆڕدرێت لە بزوێنەرێک بۆ کار و گەرمی ، تايبەتمەنديى بزوێنەری بەنزينى ئاسايى كۆ دەكاتەوە لەگەل بزوێنەری ديزل. بزوێنەری بەنزين تۆمەتى چونيەك كۆ دەكەنەوە لەگەڵ داگيرساندنى ئاگر ، كورتيان كردەوە بۆ ئەم واتایە ، هاوچەرخ بزوێنەری ديزلى دەرزيى ڕاستەوخۆ تۆمەتى چین چین كۆ دەكەنەوە (HC) لەگەڵ داگيرساندنى پەستان (CI)، كورتى كردەوە هەروەك [ HCCI]،
هەروەك لە [ HCSI ]، [ HCCI ] سووتەمەنى نوکێک لى دەدات لەكاتى زەختی هێنانە ناوەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەتاڵ كردنەوەيێكى كارەبايى بەكار دەهێنێت (پڕيشك) تا پشكێكى تێکەلەکە دا بگيرسێنێت، [ HCCI ] چڕى و پلەى گەرمى بەرز دەكاتەوە لەلايەن پەستان هەتا تەواو سروشتیانە  كار دەداتەوە. داگيرساندنى پەستانى بارگاویکردن چین چین رێکخراوە هەروەها پشت دەبەستێت بە پلەى گەرمى و چڕى لەئەنجامى پەستان زياد کردن. لەگەڵ ئەوەشدا پاشان سووتەمەنى نوکێک لێ دەدات، لەكاتى زەختی پەستان،
سوتانەکە ڕوو دەدات لە سنوورى سووتەمەنيەكە و هەوا بەرهەم هێنانی دەرچوونى زیاتر، بەڵام لاوازتر و بەرزتر پەستانى پلەى گەرمى دەسووتێنێت، بەرهەم هێنان بەتواناييى مەزنتر.
بزوێنەری [ HCCI ] ئاستێکی یەکجار نزمی وەردەگرێت لە دەردانی ئۆكسيدى نایترۆجین بەبێ بزوێنەرێکی گەیەنەر ،هايدرۆكاربۆن (نەسوتانی سوتەمەنی و رۆن ) و دەرچوونى تاكە ئۆكسايدى كاربۆن هێشتا داوای چارەسەر دەکەن بۆ ئەوەی کۆنترۆلی دەرچون بکەن بە رێکی.
مێژوو
بزوێنەری[ HCCI ] مێژووێكى درێژی هەيە، هەرچەندە [HCCI] نەبوو بەفراوانى کەجێبەجێيان كرد لە داگيرساندن يان دەرزی دیزل. بەشێوەيەكى بنەڕەتى سووڕێكى سوتانی ئۆتۆوە .[ HCCI ] بەناوبانگ بوو و لەپێش داگيرساندنى پڕيشكى ئەليكترۆنى بەكاردەهێنرا. يەك نموونە وەک بزوێنەری گلۆپى خڕى-گەرم کە بەكاردەهێنرا لە ژوورێكى هەڵم كردنى گەرم تا يارمەتى تێكەڵکردنی سوتەمەنی و هەوا بدات، گەرمی زیادە تێکەلدەکرێ لەگەڵ پەستان و حالەتەكانى هان دان بۆسوتاندن. نموونەيێكى تر " ديزل "ی بزوێنەری فڕۆكەى مۆدێلن
کۆنتڕۆڵ
HCCI زۆر قورسە تا كۆنترۆل بكرێت لە بزوێنەری سوتانی ديكە، وەكو SI و ديزل. لە بزوێنەیریى بەنزينى ئاسايى، پڕيشكێك بەکاردێت بۆ تێکەلەی سوتەمەنی و هەوا تا دابگيرسێنێت. لە بزوێنەری ديزل، سوتان دەست پێ دەكات كاتێك سووتەمەنيەكە ئینجێکت لێ دەدات بۆ پەستێنەری هەوا. لە هەردووك حالەت، کاتی سوتانەکە بە ئاشكرايى كۆنترۆل دەكرێت.
لە بزوێنەری [ HCCI ]، لەگەڵ ئەوەشدا، تێکەلەی چونيەكى سووتەمەنى و هەوا و سوتان دەپەسترێن وەدەست پێ دەكات هەركاتێك فشار و پلەى گەرميى پێويست هەبوو.
بزوێنەر دەبێت دروست بكرێن بۆ ئەوەى حالەتى داگيرساندن ڕوو بدەن لەو کاتەی ئەمە بمانەوێت. تا كردارى جوڵەدار بەدەست بهێنێت، سيستەمى كۆنترۆڵ دەبێت ئەو حالەتانە بەڕێوە ببات كە سوتان هان دەدەن. بژاردە ڕێژەى پەستان دەگرێتەوە، هاندانی پلەى گەرميى گاز، هاندانی فشارى گاز، ڕێژە هەواى-هان بدرێ، يان بڕى ماوەی گزوز دووبارە-هاندان بدات. چەند بۆچوونى كۆنترۆڵکردنی جیاواز لەخوارەوە باس دەكرێن.
ڕێژەى پەستان
دوو رێژەی پەستانی گرنگن ، رێژەی پەستانی ئەندازەیی ، کە دەتوانێت بگۆردرێت لەگەل جولانی پلەنجەر لە سەرەوە هەتا سەری سلندەر ئەم سیستەمە بەکاردێت لە دیزل و مۆدێلی بزوێنەری فرۆکە، کاریگەری ڕێژەى پەستان دەتوانێت كەم بكرێتەوە لە رێژەی ئەندازەیی لەلايەن دا خستنى زمانەى هێنانە ناو يان زۆر درەنگ يان زۆر زوو لەگەڵ هاندانى زمانەى گۆڕاو (کاتی زمانەى گۆڕاو دادەنێ و و توانا دەدات بە سووڕى ميلەر ، هەردووك بۆچوون وزە داوا دەكەن تا وەڵامى خێرا بەدەستبهێنن. سەربارى ئەوە، پيادە كردنی گرانبەهايە، بەڵام كاريگەرە. كاريگەری ڕێژەى پەستان لەسەر سوتانی [ HCCI ] هەبوە و هەروەها بەفراوانى خوێنراوە.
پلەی گەرمی هاندەر
رودانی [داگیرسانی خودکار] ی [ HCCI ] زۆرناسكە بۆ پلەى گەرمى. سادەترين ڕێگەى كۆنترۆڵى پلەى گەرمى هيتەرى بەرگرى بەكار دەهێنرێت تا پلەى گەرميى دەروازەکە بگۆڕێت ، بەڵام ئەم بۆچوونە زۆر هێواشە تا بگۆڕێت لە سورێک بۆ سورێکی تر. تەكنيكێکی تر بەڕێوەبردنى گەرمايى خێرايە ([ FTM ]،ئەوە تەواوکراوە لەلايەن گۆڕانى پلەى گەرمی تۆمەتى هێنانە ناو لەلايەن تێكەڵكردنی گەرمی و چەمى هەواى سارد. و خێرايە بە گوێرەى پێويست تا رێ بدات بە كۆنترۆڵکردنی سورێک بۆ سورێکی تر.هەروەها گرانبەهايە بۆ جێبەجێ کردن و باندويدث پەيوەنديدارى سنووردار كردووە لەگەل وزەى هاندان.
ڕێژەی سەدی دەرهاویشتەی گاز
دەرهاویشتەی گاز زۆر گەرمە ئەگەر هێشترایەوە ، يان هاندرایەوە لە سورێکی سوتان یان سارد ئەگەر بەردەوام سوڕایەوە ناوەوە هەروەك لە سیستەمی [ EGR ]ی ئاسایی. گزوزەكە كاريگەريى دووانەی هەيە لەسەر سوتانی [ HCCI ]. و تۆمەتى تازە تێكى دەدات، دوا خستنی داگيرساندن و وزەى كيمياوى و دەرهاتى بزوێنەر كەم دەكاتەوە. بەرهەمی ىسوتانی گەرم بەپێچەوانەی پلەى گەرميى گاز زیاد دەکا لەسورەکەدا و داگيرساندن پێش دەكەوێت. كۆنترۆڵى کاتی سوتان و بزوێنەری [ HCCI ] [ EGR ]بەکاردێنێ و تاقیکردنەوەکە نيشان درابوون.
هاندانى زمانە
هاندانى زمانەى گۆڕاو (VVA) درێژ دەبێتەوە لە ناوچەی [ HCCI ] بەكار دەخرێت لەلايەن پێدانی کۆنترۆلی باش بەسەر پلەى گەرمى-فشار-کات لە نێو ژوورى سوتان. [ VVA ] دەتوانێت ئەمە بەدەست بهێنێت لەڕێى:
بەرزكردنەوەى گۆڕاوى ميكانيكى و سيستەمى ماوە، لەگەڵ ئەوەشدا، هەرچەندە ئاڵۆزترە لە پێوانەی ڤالڤەکە و هەرزانترە و كەمتر ئاڵۆزە ، تا ڕادەيەك سادەيە تا سيستەمى ئەوها ڕێكبخات بۆ ئەوەی كۆنترۆڵى پێويست بەدەست بهێنێت بەسەرچەمانەوەى بەرزكردنەوەى زمانە.
تێکەلەی سوتەمەنی
بە مانایەکی تر بۆ درێژکردنەوەی مەودای کار پێکردنەکە بۆ ئەوەي دەست پێ كردنى داگيرساندن و ڕێژەى ئازاد كردنى گەرمى كۆنترۆل بكات لەلايەن دەستكارى كردنى سووتەمەنيەكە خۆى.
ئەمە هەمیشە ئەنجام دەدرێت لەلايەن تێكەڵ كردنی سووتەمەنيى زۆر " لەسەر مێشەكە " بۆ هەمان بزوێنەر ،نموونە ئەوانە دەگرێتەوە (تێكەڵ كردنى بەنزينى بازرگانى وسووتەمەنيى ديزل ،هەڵ گرتنەوەی گازى سروشتى  يان " ئێثانۆل ") ئەمە دەتوانێت بەدەست بهێنرێت لە ژماریەک ڕێگا:
لێدانی ڕاستەوخۆ: [ PCCI] يان [ PPCI ] سوتان
بارگاوی چونیەکی پەستانە داگیرساندن [ CIDI ] سوتان ڕێگايێكى باش-دامەزراندنە واتا ماوەی كۆنترۆلكردنی داگيرساندن و ڕێژەى ئازاد كردنى گەرميە و هەڵدەگيرێتەوە لە سوتانی بزوێنەری دیزل.
كە مەودايێكى رێژەی [هەوا و سوتەمەنی ] بڵاو دەکرێنەوە لەسوتانی سلندەر كاتێك داگيرساندن دەست پێدەكات.داگيرساندن ڕوو دەدات لە ناوچەى جياوازى ژوورى سوتان لە کاتی جیاواز - ڕێژەى ئازاد كردنى گەرمى هێواش دەبنەوە. ئەم ئاوێتەيە دروست دەبێت تا ژمارەی گيرفانى سووتەمەنى-دەوڵەمەند كەم بكاتەوە، كەم كردنەوە پەیدابونى تەنى.
ئەوپەڕی تێکڕای پەستان و گەرمی
لە سەهۆڵێكى ئاسايى، سوتان ڕوو دەدات بەڕێى گر گرتن .لەبەر ئەوە لە هەر خاڵێك لە هەر كاتێک، تەنها كەرتێك ىسووتەمەنى تەواو دەسووتێنێت.ئەم ئەنجامە لە فشارى لووتكەى خواروو و ڕێژەى ئازاد كردنى وزەى خوارووە. لە [ HCCI ] لەگەڵ ئەوەشدا،ەكە تەواو [سوتەمەنی/هەوا] تێکەل دەبن دا دەگيرسێنێت و سوتان لە کەمترین کاتی نێوانیان ، بوون بە هۆى فشارى لووتكەى بەرز و ڕێژەى ئازاد كردنى وزەى زۆر. تاكە فشارى بەرزی بەرگەگرتن، بزوێنەرێک هەيە كە بەپێكهاتەیى بەهێزتر بێت.
چەندين پلان پێشنياركراو بوون بۆ کەمتر ڕێژەى سوتان وفشارى بەرز. تێكەڵ كردنى سووتەمەنى، لەگەڵ تایبەتمەندی ئینجێکشنی جیاواز ، خێرایی سوتانی کەمتر دەتوانن ، لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە ژێرخانى گرنگی پێويست دەبێت تا جێبەجێ بكرێت. بۆچوونێكى تری شیاو بەكار دەهێنێت (واتە لەگەڵ گازى گزوز) تا فشارەكە كەم بكەنەوە و ڕێژەى سوتان (بەدەر بدات).