cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
٧٨٥ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بڕیارنامەی ٩٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٢٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٩٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:قوبرس لە ١٩٩٤
١١ی تشرینی یەکەم
١١ی تشرینی یەکەم
مردنەکان
پۆل:تشرینی یەکەم پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٢٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ماعوون
سوورەتی ماعوون سوورەتی ١٠٧ی قورئانە و ٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی قورەیش دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پیر بیلون
پیر بیلون نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:کەنەدییە ڕۆمانووسەکانی سەدەی ٢٠م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م پۆل:ڕۆمانووسە کەنەدییەکان بە زمانی فەڕەنسی
مەحوی
مەلا موحەمەد کوڕی عوسمان بەڵخی ناسراو بە مەحوی (١٨٣٦-١٩٠٦) مامۆستای ئایینی و یەکێک لە دیارترین ھۆنراوەنووسەکانی کورد بووە؛ و بە یەکێک لە چڵەپۆپەکانی شیعری کوردی دادەنرێت، ھۆنراوەکانی لە دەوری چەند تەوەرێکی جیاواز ئەسوڕێنەوە و سەرجەمی ھۆنراوەکانی لە دیوانی مەحویدا کۆکراونەتەوە
ژیان
(مەحوی) ناوی مەلا موحەممەد کوڕی مەلا عوسمانی باڵخییە لە نەوەی پیر و زانای ناودار (شێخ ڕەش), باپیریشی ناوی مەلا عوسمان بووە، وەکو شێخ مارفی نۆدی لەگەڵ دروست کردنی سلێمانیدا ھاتۆتە شاری نوێوە، (باڵخ) یش دێیەکە لە ناوچەی (ماوەت) لە شاری سلێمانی.
مێژونوسی کورد (موحەممەد ئەمین زەکی بەگ) دەڵێ لە ساڵی ١٢٥٢ ی. ک (١٨٣٦–١٨٣٧ ی. ز) دا لە دایک بووە، مامۆستا عەلائەدین سەججادییش دەڵێ لە ١٨٣٠ (١٢٤٦ ی. ک) دا لە دایک بووە، و (کاکەی فەلاحیش) دەڵێ لە ١٢٤٧ ی. ک (١٨٣١–١٨٣٢ ی. ز) دا لە دایک بووە، باوکی خەلیفەی شێخ عوسمان سیراجەددینی تەوێڵەی بووە، حەوت ساڵان بووە خراوەتە بەر خوێندن و ماوەیەک لای باوکی خوێندوییەتی، بۆ خوێندن چۆتە سنە و سابڵاغیش و لای مەلا عەبدوڵای پیرەباب خوێندویەتی، پاشان گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و لای مەلا ناودارەکانی ئەو ناوچەیە خوێندویەتی، ئەوجا چوە بۆ بەغداد و بوە بە فەقێ زانای بە ناوبانگی کورد مفتی زەھاوی و ئیجازەی مەلایەتی لای ئەو وەرگرتووە، دیسان مامۆستا عەلائەددین سەججادی دەڵێ پاش ئیجازە وەرگرتنی لە ١٨٥٩ ی. ز دا بووە بە مەلای مزگەوتی ئیمامی ئەعزەم لە بەغدا، بەڵام لە ١٨٦٢ دا بەغدای بەجێ ھێشتووە و گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و بوە بە ئەندامی دادگا. لە ١٨٦٨ دا بە ھۆی مردنی باوکییەوە دەستی لە کاری میری کێشاوەتەوە و بۆەتەوە بە مەلا و دەستی کردەوە بە دەرس وتنەوە بە فەقێیان، مەلا حەسەنی کوڕی مەلا عەلیی قزڵجی و مەلا مەحمودی مەزناوەیی و مەلا سەعید ئەفەندیی نایب ئۆغڵیی کەرکووک و مەلا عەزیزی موفتی سلێمانی لە ناوبانگترین فەقێکانی بوون، ھەر بە ڕێچکەی باوکیا تەریقەی گرتوەتەبەر و بووە بە خەلیفەی شێخ بەھائوددینی کوڕی شێخ عوسمانی تەوێڵە. وەکو مامۆستا شێخ موحەمەدی خاڵیش لە (مفتی زەھاوی) یەکەیدا نوسیویەتی، مەحوی لە ساڵی ١٢٩١ی. ک (١٨٧٤–١٨٧٥ی. ز) دا لەگەڵ چەند مەلایەک لە سلێمانییەوە نەفی کراون بۆ بەغداد، ناوبراو ھیچی تری لە بارەی ئەم نەفی کردنە و ھۆیەکەی و چۆنیەتی گەڕانەوەی مەحوییەوە لەوەو پاش بۆ سلێمانی نەنوسیوە.
مەحوی لە ١٨٨٣دا بەپێی قسەی مامۆستا سەججادی چووە بۆ حەج و لەوێوە چوە بۆ ئەستەنبوڵ و ڕێگەی پیاوماقوڵانی کوردەوە لە ئەستەنبوڵ چاوی بە سوڵتان عەبدولحەمید عوسمانی کەوتوە، سوڵتان ڕێزێکی زۆری لێگرتووە و فەرمانی داوە خانەقایەکیان لە سلێمانی بۆ کردۆتەوە کە ئێستا بە (خانەقای مەحوی) بەناوبانگە، مەعاشێکیشی بەناوی خزمەتکردنی ھەژارانەوە بۆ بڕیوەتەوە، دواتر گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی، تا مردنی لە سەرەتای شەشەڵانی ١٣٣٤ (تشرینی یەکەمی ١٩٠٦)دا.
سەعید کابان سدقی
مەلا سەعید کابان سدقی (لەدایکبووی ١٨٦٦، بە عەرەبی: سعيد كابان صدقي) مامۆستای ئایینی و مامۆستای خوێندنگەی سەرەتایی بوو. سەعید سدقی یەکەم نووسەری کوردە کە بۆ شێوەزاری کوردیی ناوەندی کتێبی ڕێزمانی نووسیوە.
مەحوی
خانەقای مەحوی
ساڵی ١٨٨٣ چووە بۆ حەج، لە ھاتنەوەیدا چووە بۆ ئەستەنبوڵ کە ئەو کاتە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بوو، لە ڕێگەی پیاوە کوردەکانەوە لە ئەستەنبوڵ بە دیداری سوڵتان عەبدول حەمیدی دووەم ئەگات، و سوڵتان زۆر عیلم و تەسەوفی مەحوی بە دڵ ئەبێت، ھەر لەبەرئەمەش بڕیار ئەدات خانەقایەکی بۆ بکرێتەوە لە سلێمانی، کە بە خانەقای مەحوی ناسرا؛ و مەحوی لە دوای گەڕانەوەی بۆ سلێمانی و لە خانەقاکەی بەردەوام دەبێت لە وانە ووتنەوە زانست و ڕابەریکردنی خەڵک لە تەسەووفدا.
سەعید کابان سدقی
سەرچاوەکان
پۆل:زمانەوانانی کورد
مەحوی
خانەقای مەحوی
مەحوی لە خانەقاکەیدا کاتەکانی بۆ سێ بەش دابەش دەکات، بەشێکی بۆ وانەووتنەوە و بەشێکی بۆ دانیشتن لەگەڵ خەڵک و ئامۆژگاری کردنیان و بە شێکی تری بۆ نوێژ و یادی خوا و بیرکردنەوە.
کەسایەتی مەحوی
وێنۆک|پەیکەری مەحووی لە باخی گشتی لە سلێمانی مەحوی پیاوێکی باڵابەرز و سوور وسپی و چاوگەورە بووە، رێشێکی درێژی ھەبووە و بە نەرمی و ھێمنی قسەی کردووە، مێزەری سپی و کەواو سەڵتەی لەبەرکردووە، و ھەر لە سەرەتای ژیانییەوە خولیای گۆشەگیری بووە و گەرمی ھەست و سۆزەکانی دەرگای شیعری بۆ ئاوەڵا کرد، ھەروەھا ئەو ژینگە و خێزانەی مەحوی تیا پەروەردە بووە کردوویەتی بە شاعیرێکی تەسەووف، ھەروەھا شاعیرێکی وەردەکاربوو و تەواوکردنی ھەندێک لە قەسیدەکانی لە مانگێکەوە تا ساڵێکی خایاندووە.
ناوەڕۆک و ڕووخساری ھۆنراوەکانی
شیعرەکانی مەحوی لەسەر مانا و بیرکردنەوەیەکی تەواو قوڵ ئەوەستێت و بەگشتی ھۆنراوەکانی لەسەر چەندین تەوەری جیاواز ئەدوێت، لەوانە شانازی کردن بە نەتەوەی کورد و زمانی کوردییەوە لە ھەندێک لە شیعرەکانیدا، ھەروەھا ھەڵوێستی توندی شاعیر بەرامبەر ستەمکار و زۆرداران لە شیعرەکانیدا ڕەنگ ئەداتەوە لەگەڵ بەگژداچوونی ئەوانەی بازرگانی بەسەر ئایینەوە ئەکەن، زۆرترین بەشی شیعرەکانی لە چوارچێوەی جوانی و خۆشەویستی و عەشق دەسوڕێتەوە ھەروەھا چەندیین شیعری ھەیە لە بواری ڕاستی پەرستی و فەلسەفەدا و لە ستایشی ئایینی و تەسەووفدا.
لە ھەمان کاتدا مەحووی لەگەڵ زمانی کوردیدا بە زمانی فارسی و عەرەبی چەندین ھۆنراوەی نووسیوە.
غەزەلیات
بەشی زۆری شیعرەکانی مەحوی لە چوارچێوەی غەزەلیاتدایە و ئەم پارچە شیعرەی خوارەوە نموونەیەکە لەو شیعرانە؛
دێرێک شعری مەحوی کە بۆ خۆشەویستەکەی نوسیویەتی
شوکر تۆ لەفکرم ناچی، ئەگەرچی من لەفکرت چووم
لەمن غایب نەبێ تۆ، بەسمە، با من بم لە تۆ غایب
ئایینی
ئەم چەند دێڕەی خوارەوە نموونەیەکن لە ھۆنراوە ئایینییەکانی مەحوی و بەشێکن لە قەسیدەی بەحری نوور کە ستایشی پیغەمبەری (صلی الله عليه وسلم) ئیسلامی تێدادەکات و قەسیدەکە خۆی لە ١٢٤ دێڕ پێک ھاتووە.
'''ئەمەش دێرێکی تر لە ھۆنراوەکانی:
'''خەیالی پوچی دنیا وا دەماخ و دلمی پێچاوە:
قیامەت مەگەر ھەر رۆژێ قیامەت بێتەوە فکرم
چوار خشتەکییەکان
دیوانی مەحوی گەورە ٦٤ شیعری چوارخشتەکی لە خۆ دەگرێت بە زمانی کوردی، یەکێک لەوانە ئەم چوارخشتەکییەی خوارەوەیە:
لەبارەی مەحووییەوە ووتراوە
وەک نموونەیەک لەسەر ئەو ھۆنراوەنەی لەسەر مەحوی نووسراون، ئەم دووپارچە ھۆنراوەیەی خوارەوەن، کە پارچەی یەکەمیان شێخ ئەحمەد شێخ غەنی ناسراو بە فەوزی نووسیویەتی؛
پارچە ھۆنراوەی دووەم، عەلی کەمال باپیر ئاغا نووسیویەتی.
دیوانی مەحوی
دیوانی مەحوی، کۆمەڵە شیعرەکانی مەحوی لە خۆ دەگرێت، ھاوکات لەگەڵ زۆر لەو ووتار و بابەت و شیعرانەی لە بارەی مەحوویەوە نوسراوەن وەک پاشبەند لە کتێبەکەدا ھەن، و شیعرەکانی مەحوی دابەشکراوە بۆ غەزلیات و شیعری ئایینی و چوار خشتەکییەکان و تاکەکان و بەشی عەرەبی و بەشی فارسی ھاوکات ھەر یەکێک لەم پۆڵێنانە بە پێی ڕیزبەندی ئەلفبێی کۆتایی دێڕە ھۆنراوەکان ڕیزبەند کراون.
ئەو سەرچاوانەی دیوانەکانی مەحوویان لێ وەرگیراوە لە سەرەتادا نوسراوەکانی دەستی شێخ مەلا عومەری مەحوی کوڕی شاعیر و ھەندێک دەستنووسی تری بنەماڵەکەیان بوون و پاشان شیخ موحەممەدی مەحوی بە بەراوردکردنی دیوانەکەی چاپی ١٩٢٢ لەگەڵ دەستنووسەکاندا دیوانەکەی نووسیوەتەوە و لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٦١دا لەگەڵ گۆران و کاکەی فەلاحدا ڕاستیان کردۆتەوە و خستویانەتە سەر ڕێنووسی نوێی کورد.
پاشان ھەریەک لە مەلا عەبدولکەریم مودەریس و محەمەدی کوڕی شیعرەکانیان لێکداوەتەوە و ھەروەھا بە ھاوکاری کاکەی فەلاح و شێخ موحەممەد مەحوی دیوانەکەیان بە چاپ گەیاندووە.
ئەورووپای باکوور
ئەورووپای باکوور بە ناوچە یان بەشی باکووریی کیشوەری ئەورووپا دەوترێ کە پێکھاتووە لە وڵاتانی ئایسلەند، دوورگەکانی فارۆ، دانمارک، نۆرویژ، سوید، فینلاند، ئەستۆنیا، لاتڤیا، لیتوانیا و دوورگەکانی بریتانیا (شانشینی یەکگرتوو، کۆماری ئیرلەند، دوورگەکانی کارێز و ئایل ئاف مان). ھەندێک لە ناوچەکانی باکووری ڕووسیاش دەکەوێتە ناو ئەورووپای باکوور.
مەحوی
کۆچی دوایی
مەحوی لە تشرینی یەکەمی ١٩٠٦دا ژیانی دوایی ھات و لە یەکێک لە ژوورەکانی خانەقاکەیدا بە خاک سپێردرا.
ئەورووپای باکوور
وڵاتانی ئەورووپای باکوور بەپێی نەتەوە یەکگرتووەکان:
مەحوی
لێکۆڵینەوەکان لەسەر مەحوی
مەحوی وەکو لوتکەی شیعری تەسەوفی کوردی و عاریف و زانا و شاعیرێکی گەورە و لەبەر ناوەرۆکی وردی شیعرەکانی چەندین فیستیڤاڵ و لێکۆڵینەوە و کتێب لەسەر خۆی و شیعرەکانی بەڕێوە چوون و دەرکراون، لەوانە فیستیڤاڵی شاعیری گەورەی کورد «مەحوی» لە ھەولێر لە ژێر چاودێری نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ٢٨–٣٠ی ئابی ٢٠٠١، ھەروەھا ئەم کتێبانەی خوارەوە نمونەی چەندین لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەم شاعیرە گەورەیە:
ئەورووپای باکوور
سەرچاوەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا
مەحوی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:مردووانی ١٩٠٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠ پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم
یاساکانی پزیشکی
یاساکانی پزیشکی (القانون فی الطب al-Qānūn fī al-Ṭibb;, Qanun-e dâr Tâb) کتێبێکی بواری زانستیی پزیشکییە لە ھەر پێنج کتێبەکەی تری فیزیکزان و فەیلەسووفی ئێرانی ئیبن سینا کە تەواو کراوە لە ساڵی ١٠٢٥. ھۆکاری سەرەکیی ئامادەکردنی کتێبەکە ئەوە بوو، کە ببێتە ئینسایکڵۆپیدیایەکی پزیشکی لە ناو جیھانی ئیسلامی ئەو کاتەدا. وە ئەو کتێبە توانی کاریگەریی ھەبێت لە سەر زانستیی پزیشکی لە تەواوی جیھان.
سەرچاوەکان
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا فارسییەکان پۆل:کتێبە ئێرانییەکان پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی پۆل:پزیشک پۆل:فەلسەفە پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی پۆل:فەلسەفەی ئیسلامی
ئەفسانەی زێڵدا
وێنۆک
ئەفسانەی زێڵدا زنجیرە یارییەکی ڤیدیۆیی فانتازیای چیرۆکییە، کە لەلایەن دیزاینەرانی یارییە ژاپۆنییەکانەوە دروستکراوە لەوانە شیگێرو میامۆتۆ، تاکاشی تێزوکا، و ئێیجی ئانۆما. ئەم زنجیرە یارییە لەلایەن کۆمپانیای ژاپۆنی نینتێندۆ بۆ کۆنسڵی NES پێشکەش دەکرێت. فرۆشی ئەم زنجیرەیە لە دوای بڵاوبوونەوەیەوە تا ساڵی ٢٠١١ زیاتر لە ٦٧ ملیۆن دانە بووە. یەکەم یاری زنجیرەکە بە ناوی ئەفسانەی زێلدا لە ساڵی ١٩٨٦ لە ژاپۆن بڵاوکرایەوە. یەکێک بوو لە یەکەم یارییەکانی کۆنسلی نوێی NES، ناوی Famecon (بە یابانی: ファミコン)ی لە ژاپۆن پێبەخشرا. ئەفسانەی زێلدا (یان تەنھا زێلدا) ناوبانگێکی بێ وێنەی بەدەستھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:دەستوورییەکانی نینتێندۆ پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دەستوورییەکان پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لەگەڵ کۆمیکەکان گونجێنراون
٧٨٦ (ژمارە)
٧٨٦ (حەوت سەد و هەشتا و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧٨٥ و ٧٨٧.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
مانشت
مانشت ناوی کێوێکە لە ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بەرزایی کێوەکە زیاتر لە ٢٦٠٠ مەترە و یەکێ لە شوێنە بەناوبانگە سروشتییەکانی ئیلامە. ئەم کێوە ژینگەی چەند جۆر گیانلەبەرە و گرنگیی ژینگەییشی ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
تەنی ئازاد
تەنی ئازاد دەستەواژەیەکی گشتییە کە فیزیکزانان و ئەندازیاران بۆ وەسف کردنی شتێک کە لە کاتی جووڵەدا وەکوو یەکەیەکی تاک (a single unit) لەبەرچاودەگیردرێت، کەڵکی لێ وەردەگرن.
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
سوورێن
چیای سورێن ناوی به‌شێکه‌ له‌ زنجیره‌ چیای هه‌ورامانی شاره‌زوور که‌ به‌رزاییه‌که‌ی ٢٥٤٨ م به‌رزه‌ ، له‌ بیره‌وه‌ریه‌کانی سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌می مه‌ئمون به‌گی کوڕی بێبه‌گی کوڕی ئه‌رده‌ڵان ناوی شوێنێک به‌ (صوران) هاتووه‌‌ له‌م شاخه‌دا یان له‌ پشت ئه‌م شاخه‌دا به‌ڕوکاری کوردستانی ئێراندا مه‌به‌ستی ناوچه‌ی سۆران لای ڕه‌واندز نیه‌ ،وه‌ک مامۆستا مه‌لا جه‌میل ڕۆژ به‌یانی و شوکور مسته‌فا بۆ بۆی چوون.(بڕوانه‌:مذكرات مأمون بيك بن بيكةبيك ل 65)،جا پێ ده‌چێت صوران ئه‌م چیایه‌ی سورێن بێ ، ئۆردوگای سوهراب خانی برای بێبه‌گی لێبووه‌، دێی (مه‌رسوران)یش به‌ ته‌نیشتی خۆرهه‌ڵاتی ئه‌م چیایه‌وه‌یه‌ به‌دیوی دزڵی دا. ڕه‌نگه‌ صوران هه‌ر ئه‌م دێیه‌ بوبێ ناوی چیاکه‌ش له‌وه‌وه‌ هاتبێ. له‌ده‌ورانی ساسانیشدا وشه‌ی سورێن هه‌بووه‌ و ناوی یه‌کێک له‌ فه‌رمانده‌رانی له‌شکری ساسانی بووه‌ .له‌ئاوێستادا به‌شی پازده‌هه‌م (رام یشت)به‌ندی پێنجه‌م ناوی شاخی (کویرینته‌)هاتووه‌ که‌شاخێکه‌ ڕێگاکانی ته‌خت و ناڕه‌حه‌تن که‌( ئه‌ژی) هات زوحاک له‌م شاخه‌دا هه‌ستا به‌ڕێو ڕه‌سمی عیبابه‌ت .له‌م باره‌یه‌وه‌ هاشم رزا له‌ (أويستا ،ل316)دا ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر وشه‌ی به‌وری له‌ ( أبان يشت)دا ناوی بابل بێت که‌ ئه‌ژی له‌وێ ڕێوڕه‌سمی قوربانی بۆ خوا له‌وێ کردوه‌ ، ده‌بێ شاخی کویرینته‌ جێگایه‌ک بێ له‌نێوان وڵاتی بابل (عێراقی کۆن) و وڵاتی ئێران.
جا بێگومان ناوی (کویرینته‌) تا ڕاده‌یه‌کیش له‌ ناوی (سورێن)ه‌وه‌ نزیکه‌. ئه‌گه‌ر بزانین زۆر جار گۆرانکاری له‌ناوی شوێنه‌کاندا هه‌بووه‌ له‌ زمانێکه‌وه‌ بۆ زمانێکی دیکه‌ .بۆ نمونه‌ ناوی (بغداد) به‌ دوانزه‌ شێوه‌ هاتووه‌ .جا ڕه‌نگه‌ کویرینته‌ بوبێ به‌ کورین و ئه‌ویش بوبێ به‌ سورین ئه‌گه‌ر وه‌ها بێت ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌یه‌ک په‌یوه‌ندی زوحاک به‌شاخی سورێنه‌وه‌ و ئاساره‌کانی به‌شاره‌زوره‌وه‌ .ئه‌وه‌ی شایه‌نی باسه‌ ناوی قه‌ویله‌ش له‌ (کویرینته‌)وه‌ نزیکه‌ که‌ قه‌لای سرۆجک ی به‌ناوبانگی لێبووه‌ ئه‌و شته‌ ئه‌سه‌ریانه‌ی پێش ئیسلام له‌حه‌فتاکاندا له‌نێو قه‌لاکه‌دا دۆزراوه‌ته‌وه‌ .قه‌ویله‌ به‌مه‌سافه‌ی ده‌وری بیست کیلۆمه‌تر له‌ باکوری ڕۆژئاوای شاخی سورێندایه‌.شاخی سورێن ئه‌ڕوانیت به‌سه‌ر گونده‌کانی (قه‌ڵبه‌زه‌ ، به‌رده‌به‌ل ، نه‌وێ ، کانی ئاسکان ، وه‌ڵه‌سمت)و چه‌ند گوندێکی که‌دا.ئه‌وه‌ی جێگای باسه‌ گوندی نه‌وێ باره‌گای سه‌ره‌کی و شاری زوحاک بووه‌ که‌ ده‌که‌وێته‌ دامێنی چیای سورێنه‌وه‌.
کەوسەر
سوورەتی کەوسەر سوورەتی ١٠٨ی قورئانە و ٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ماعوون دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان پۆل:فاتیمە
بێکەش
بێکەش (Bêkeş، بە فارسی: بیکش) گوندێکە لە بەخشی نەمەشیر لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤٥ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
٧٨٧ (ژمارە)
٧٨٧ (حەوت سەد و هەشتا و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٧٨٦ و ٧٨٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سوارپەیکەر
سوارپەیکەر (بە ئینگلیسی: equestrian statue) بە پەیکەرێک دەگوترێت کە تێدا کەسێک لەسەر کۆڵی چارەوایەک (ئەسپێک) سوار بووبێت. ئەم جۆرە پەیکەرە زۆربەی کات ھی کەسایەتییەکی مێژوویی یا شۆڕەسوارێکی ناودارە کە وەکوو ڕێزلێنان و بەرزڕاگرتنی یادی ئەو دروست دەکرێت.
ھەتا ساڵی ٢٠٠٩ کە سوارپەیکەری چەنگیزخان دروستکرا، یادپەیکەری خۆزێ گێرڤاسیۆ ئارتیگاس لە شاری میناس لە وڵاتی ئۆرۆگووئە گەورەترین سوارپەیکەری جیھان بوو. ئەم سوارپەیکەرە ١٨ میتر بەرزە، ٩ میتر درێژە، کێشی ١٥٠٠٠٠ کیلۆیە و لە ساڵی ١٩٧٤ دروستکراوە.
واتای شێوازی وەستانی ئەسپ
بە پێی بڕوای گشتی ئەگەر ئەسپەکە یاخی بێت، واتە دوو دەستی بەرز کردبێتەوە و لە ھەوا بێت، ئەوا سوارەکەی لە جەنگ دا کوژراوە. بەڵام ئەگەر ئەسپەکە یەک دەستی بەرزکردبێتەوە، سوارەکە لە جەنگ دا بریندار بووە و دواتر بە ھۆی ئەو برینەوە مردووە. ئەگەریش چوار پەلی ئەسپەکە لەسەر زەمین بێت، ئەوا سوارەکەی بە ھۆیەکی جیاواز لە جەنگ مردووە. ھەڵبەت بەڵگەی تەواو بۆ سەلماندنی ئەم بڕوایە لە بەردەست نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەسپەکان لە ھونەر پۆل:یادپەیکەرەکان پۆل:جۆرەکانی پەیکەرتاشی
ئیبراھیم جەعفەری
ئیبراھیم ئەشەیقر جەعفەری لەدایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩٤٧ لە ھیندییە لە کەربەلا - عێراق. کەسایەتیەکی سیاسیی عێراقییە ، لەئێستادا وەزیری دەرەوەی عێراقە لە حکوومەتەکەی حەیدەر عەبادی، پێشتریش سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو لە ماوەی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٥ ئەمەش لە حکوومەتی گواستنەوەیی بوو واتە دوای کۆتایھاتنی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس کەناسراوە بە حکوومەتی ئینتقالی. ھاوکات لە ٢٠٠٣ سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمی عێراقیی بووە لەسەردەمی پۆل برێمەر. جەعفەری لە زانکۆی موسڵ پزیشکی خوێندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق پۆل:شیعە عێراقییەکان پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
دەبلیوو دەبلیوو ئی
ڕێکخراوی زۆرانبازیی جیھانی (، ناوی بازرگانی WWE (دەبلیوو دەبلیوو ئی)، کۆمپانیایەکی ئەمریکی یەکخراوی میدیایی و کات بەسەربردنە کە سەرەتا بە زۆرانبازی پرۆفیشناڵ بەناوبانگ بووە. دەبلیوو دەبلیوو ئی چەند کارێکی دیکەش دەکات بێجگە لە زۆرانبازیی پرۆفیشناڵ وەک فیلم و چەند کارێکی دیکەی بازرگانی.
ناوی WWE خۆی لە ئەسڵدا ئەگەڕێتەوە بۆ بازرگانیی زۆرانبازیی پرۆفیشناڵ، لەلایەن جێس مەکمان و تووتس مۆندت دامەزراوە لە ساڵی ١٩٥٢ بەناوی دامەزراوەی زۆرانبازیی کاپیتۆڵ. بەپێی ٢٠١٩ بێت، گەورەترین کۆمپانیای زۆرانبازیی پرۆفیشناڵ لە جیهاندا، کە زیاتر لە ٥٠٠ یاد لەخۆدەگرێت لە ساڵێکدا، لەگەڵ کارنامە کەی کە دابەش کراوە بۆ چەندان براند کە بەردەوام لە گەشتدان، وە بەردەستە بۆ زیاتر لە ٣٦ ملیۆن بینەر لە زیاتر لە ١٥٠ وڵات. تاکە بارەگای سەرۆکایەتی و جیهانییەکەی ئەکەوێتە ستامفۆرد، کۆنێکتیکت، لەگەڵ چەندان ئۆفیس لە چەندان شار لە جیهاندا.
هەروەک کۆمپانیاکانی دیکەی زۆرانبازیی پرۆفیشناڵ، پەخشەکانی WWE کێبڕکێی ڕاستی نییە، بەڵام بەشێوازێکی وەرزشیی کات بەسەربردنە، کە بە چیرۆک بەڕێوە دەچێت، نووسراوە، و ئیداریی ڕاهێنان پێکراو و نمایشە، کە لە هەمان کاتدا یارییەکان بەزۆری پێکدێن لە چەند جوڵەیەک کە ئەتوانن یاریزانەکان بخەنە زیانێکی زۆرەوە و تووشی پێکان ببێت گەر بە دروستی نەکرێت. ئەم کۆمپانیا کە یەکەمجار دانی پێدادرا لەلایەن خاوەنەکەیەوە بوو بەناوی ڤینس مەکمان لە ساڵی ١٩٨٩ بۆ ئەوەی خۆی لە باجەکانی کۆمیسیۆنە وەرزشییەکان دووربخاتەوە. لە ١٩٨٠کانەوە، WWE بەگشتی بەرهەمەکانیان بە کات بەسەربردنی وەرزشیی براندکرد، دا یان پێدانا ڕەگەکانی بەرهەمەکان لە وەرزشێکی کێبڕکێ و شانۆیەکی درامییە.
خاوەنی زۆرینەی کۆمپانیاکە سەرۆکی لیژنە و سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیاکەیە بەناوی ڤینس مەکمان، کە %٤٢ خاوەندارێتی سەرمایەی پلەبەرزی کۆمپانیاکە و %٨٣ هێزی دەنگدان دەگرێتەخۆ.
قەوارەی ئێستا، یەک راوە لە ٢١ی فێبریوەری ١٩٨٠، کە پێشتر ناسرابوو بە ڕێکخراوی تایتن سپۆرتس، کە هەمان ساڵ لە ساوث يارمۆث، ماساچوستس دامەزرا. ئەوە دامەزراوەی زۆرانبازیی کاپیتۆڵ، سنوورداری پەیداکرد، کە سامانی کۆمپانیای یەکێتی زۆرانبازیی جیهانییە (WWF)ـە، لە ساڵی ١٩٨٢. تایتن ناوەکەی گۆڕدرا بۆ ڕێکخراوی یەکێتی زۆرانبازیی جیهانی (WWF) لە ساڵی ١٩٩٨، وە دواتر گۆڕدرا بۆ ڕێکخراوی کات بەسەربردنی یەکێتی زۆرانبازیی جیهانی (WWFE) لە ١٩٩٩، وە لە کۆتاییشدا گۆڕدرا بۆ ناوی ئێستای ڕێکخراوی زۆرانبازیی جیهانی (WWE) لە ٢٠٠٢. لە ٢٠١١وە، کۆمپانیاکە بە فەرمی ناوەکەی کرد بە WWE بە تەنیا کە ناوی ڕاستەقینەی کۆمپانیاکە دەستکاری نەکرابوو تەنها کورت کرابووەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ساڵی ١٩٨٠ لە ویلایەتی ماساشوستس دامەزراوە پۆل:ساڵی ١٩٩٩ پێشکەشکردنی سەرەتایی گشتی پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی کە لە شاری ستامفۆرد لە ویلایەتی کۆنێکتیکت نیشتەجێن پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:کەناڵەکانی یوتوب کە پەیوەندییان بە کات بەسەربردنەوە هەیە پۆل:ئەندامانی هاوپەیمانی نیشتیمانی زۆرانبازی پۆل:دەبلیو دەبلیو ئی
ئۆسلۆ
thumb|Oslo
ئۆسلۆ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی نۆرویژە. ئەم شارە لە ١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٣٨ وەک شارەدارییەک دامەزراوە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
پۆل:شار و شارۆچکەکانی نۆرویژ پۆل:ئۆسلۆ پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی نۆرویژ پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دەریای باکوور پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١١یەم پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٠٤٠ لە نۆروێژ پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا پۆل:شار و شارۆچکەکانی نۆروێژ
ئاندرێ بروونن
ئاندرێ بروونن شاعیرێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:مردووانی ١٩٩٣ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
ناوچەی جونگ، سێئول
ناوچەی جونگ (جونگ-کو) دەقاودەق بە مانای ناوچەی ناوەڕاست دێت، یەکێکە لە ١٥ کو لە سێئول، کۆریای باشوور
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچەی جونگ، سێئول
بڕیارنامەی ٩٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٩١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٤ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٤ پۆل:ئووگاندا لە ١٩٩٤ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئووگاندا
٧٨٨ (ژمارە)
٧٨٨ (حەوت سەد و هەشتا و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧٨٧ و ٧٨٩.
کۆواری ژین
لە ئەستەنبوڵ لەساڵی ١٩١٨ -١٩١٩ بە دوو زمانی کوردی و تورکی دەرچووە.
٧٨٨ (ژمارە)
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
کۆواری ژین
پەیوەندیدار
پیرەمێرد و ڕۆژنامەگەری
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
نایلسات
نایلسات کۆمپانیایەکی میسرییە. لە ساڵی ١٩٩٦ بە مەبەستی بەڕێوەبردنی سەتەلایتی میسری دامەزراوە. ئەم کۆمپانیایە لەلایەن یەکێتیی تەلەڤزیۆن و ڕادیۆی میسری خاوەندارێتی دەکرێت.
ڕۆژنامەی کورد تەعاون و ترقی غەزەتەسی
وێنۆک|ژمارەی یەکەمی ڕۆژنامەی کورد تەعاون و ترقی غزەتەسی (١٩٠٨) ڕۆژنامەی کورد تەعاون و تەرەقی غەزەتەسی بە دوو زمانی کوردی و تورکیی عوسمانی لە ئەستەنبوڵ دەرچووە، لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٠٨ تاکوو حوزەیرانی ١٩٠٩ بەردەوام بووە. خاوەنی ئیمتیاز حاجی تۆفیق بەگ - پیرەمێردی شاعیر - بووە و سەرنووسەرەکەی ئەحمەد جەمیل پاشا بووە. لەو دەمەدا دەنگی کۆمەڵەی کورد - کورد تعاون و ترقی جمعیتی - بووە کە شێخ عەبدولقادری شەمزینی سەرۆکی بووە.
سەرچاوە
پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرهەمەکانی. کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: هەولێر ٢٠٠١
پۆل:وتارە کورتەکانی ڕۆژنامە پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٠٨ پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
ڕەزگە، ورمێ
ڕەزگە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ڕەزگە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
کافیروون
سوورەتی کافروون سوورەتی ١٠٩ی قورئانە و ٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی کەوسەر دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
٧٨٩ (ژمارە)
٧٨٩ (حەوت سەد و هەشتا و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٧٨٨ و ٧٩٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سیمۆن شڤارز-بارت
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
٣٢٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ٩٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٩٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٩٤دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٣٩٢‌ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٥ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
گوسوی بایکجی
پاشا "چوگۆ"ی بایکجی (بە هانگۆل: 구수왕 ،귀수왕؛ بە ھانجا: 仇首王 ،貴須王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٢٣٤ی زایینیدا مردووە، ٦ـەم فەرمانڕەوایی بایکجیـبوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٢١٤ز بۆ ٢٣٤ز)ـبوو. بەپێی سامگووک ساگی، کوڕە گەورەی ٥مین پاشا چوگۆـبوو. هەتا وا دا ئەنرێت کە بەروارەکان لە سامگووک ساگی ڕاست بن، بە درێژایی ماوەی فەرمەنڕەوایی گوسو لەوانەیە یەکێتیی بی نەوەک شانشینییەتی.
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٢٣٤ پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٣یەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی سێیەم
ئەحمەدی خانی
ئەحمەدی خانی (١٦٥١ – ١٧٠٦) شاعیر و نووسەر و ڕووناکبیری گەورەی کورد بووە.ڕووناکبیران ئەحمەدی خانی بە یەکەم کەس دادەنێن کە لەسەر کوردایەتی و نەتەوەخوازیی کوردی نووسیویەتی. بەناوبانگترین بەرھەمی کتێبی شیعری مەم و زینە کە چیرۆکێکی دڵدارانە دەگێڕێتەوە کە لە ساڵی ١٦٩٢ بە شی کورمانجی نووسراوە.
سێکانی
سێکانی دێیەکە لە ناوچەی سیلوانای شارستانی ورمێ. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەس لە بنەماڵەدا بووە.
ئەحمەدی خانی
ژیان
وەک لە سەرچاوەکانی ژیانی و کردەوە ئەدەبییەکانی شاعیر دەردەکەوێ باب و باپیرانی لە ڕووی داراییەوە ژیانیان ئاسان بووە و بە بەختیاری ژیاون. ئەحمەدی خانی ھەموو ژیانی بۆ خوێندەواری و بڵاوکردنەوەی ڕۆشنبیری و ھۆشیاریی سیاسی خەرج کردووە لە کۆمەڵی کوردەواریدا. ئەمە دوو لایەنی ڕووناکی بووە، یەکەمیان بەرھەم ھێنانی داھێنانی ئەدەبی، واتە شیعری، دووەمیان فێرکردن و پێگەیاندنی منداڵان و لاوی کورد لە ڕووی خوێندەوارییەوە.
کوردایەتی و زمانی کوردی
لە کتێبی دیالۆگ – ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا نووسراوە: «ئەحمەدی خانی ھەر لە سەرەتاوە دەیزانی کە کەلووپەلی کوردی بازاڕیان نییە، واتە ئەو کتێبانەی کە بە کوردی نووسیبوونی نەیاندەتوانی بگەنە ژمارەیەکی زۆر خوێنەر». ئەمەش بۆ دوو ھۆ دەگەڕێتەوە. لە لایەک ئەو کۆمەڵگەیەی کە ئەحمەدی خانی تێدا دەژیا، بەشی ھەرەزۆریان نەخوێندەوار بوو و لە لایەکی دیکەوە زمانی نووسین و خوێندنی ئەو سەردەمە زیاتر بە زمانی عەرەبی و فارسی بوو، نووسەرانی ڕۆژەھەڵاتی ناوین بە نووسەرانی کوردیشەوە بەو زمانانە کتێبیان نووسیوە.
ئەحمەدی خانی، گرنگییەکی زۆری بە زمانی کوردیی داوە و کاتێک بە زمانی کوردی شیعری نووسیەوە تەنھا ھەر بۆ ئەوە نەبووە کە بەو زمانە بنووسێت بەڵکو بە کوردیی نووسینی، وەکو ھەڵوێسەیەک لە دژی دەستەڵادارن و زمانەکەیان بەکار ھێناوە، ھاوکات وەکو ڕەخنەیەکیش لە کوردەکان خۆیان، چونکە خانی پێی وابووە کە زوو خۆیان دەدەنە دەست، ئاغا و دەستەڵادارە بێگانەکان. کوردەکان ئازا و دلێر بوون، شاسوار، وەفادار، جێی متمانە بوون، بەڵام ئەوە بە دەردی چی دەخوات، کاتێک خۆیان پەرش و بڵاو بن و نەتوانن یەکبگرن تا خۆیان کەی خودای خۆیان بن؟ زمانی نووسین دەتوانێت ببێتە ھۆکارێک بۆ ئەوەی ھەست بکەن کە ئەوانیش نەتەوەیەکن و ھەروەھا ھانی کوردانی داوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ داگیرکەران ئەحمەدی خانی یەکەم شاعیرە کە گلەیی لە سەرۆک ھۆزەکانی کورد دەکات کە یەکناگرن و پشت بە نەیارانیان دەبەستن، دەنا دوژمنانی کورد غوڵامێتیان بۆ کورد دەکرد و دەڵێت:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەحمەدی خانی پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٠ پۆل:مردووانی ١٧٠٧ پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:فەیلەسووفانی کورد پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زانایانی کورد
٧٩٠ (ژمارە)
٧٩٠ (حەوت سەد و نەوەد) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٧٨٩ و ٧٩١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
لەز
وێنۆک|چەپ|350px لە فیزیک و بەتایبەت لە سینەماتیکدا، لەز یان تاودان واتە ئاڵەگۆڕ لە خێراییدا بە پێی کات. یەکەی لەز لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان یان SIدا بریتییە لە مەتر دابەشی دووجای چرکە، بە زمانی بیرکاری بەم شێوە پێناسە دەکرێت:
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:جووڵە پۆل:لەز پۆل:میکانیکی کلاسیکی
حەمید حەسەنی
حەمید حەسەنی (لەدایکبووی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٨) نووسەر و ڕەخنەگر کوردی خەڵکی شاری سەقزە، کە حەوت کتێبی لە چاپ داوە و پتر لە ١٥٠ وتاری سەبارەت بە وێژە و زمانەوانیی فارسی و کوردیی ناوەندی لە گۆڤارە فارسییەکاندا ھەیە، دوکتور حەمید حەسەنی لە زانستگای تاران زمان و ئەدەبیاتی فارسیی خوێندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨ پۆل:زمانناسانی کورد پۆل:خەڵکی سەقز پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران پۆل:زانا کوردەکان پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان پۆل:زمانەوانانی کوردی پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
جاگوار
جاگوار ئاژەڵێکی کێویە، کە سەر بە خێزانی پشیلەیە. تاکە جۆری پشیلەی گەورەیە کە لە ژیاندا ماوە. ژینگەی سەرەکی ئەم جۆرە ئاژەڵە کیشوەری ئەمریکایە. وە بەشی باشووری ئەمریکای باکوور وەکوو وڵاتانی مەکسیک و ئەمریکا. وە ڕێژەیەکی جاگوار لە بەشی ناوەڕاستی ئەمریکا دەژین، وەکوو وڵاتانی پاڕاگوای و ئەرجەنتین و چەند وڵاتێکی تر. جاگوار لەسەدەی بیستەمدا لە ویلایەتی ئاریزۆنا لەوڵاتی ئەمریکا تووشی لەناوچوون بوونەوە، کە پێشتر ژمارەیەکی زۆۆر لەو جۆرە ئاژاڵە لەو ناوچەیە دەژیان.
پەراوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گیانلەبەران پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
نەسر (سوورەت)
سوورەتی نەسر سوورەتی ١١٠ی قورئانە و ٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی کافروون دابەزیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پەڕشە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
سازان، ھەڵەبجە
سازان (ئینگلیزی: Sazan) یەکێکە لە گوندەکانی باشووری کوردستان. سازان دەڤەرێکی فراوانی شاخاوی و گەشتیارییە، ژمارەیەکی بەرچاو باخ و ئاو و کانیاوی سازگار و ڕووبار و دەشتی بەرھەمھێن و بەپیتی کشتوکاڵی تێدا دەبینرێت. ئەم گوندە لەبەر بوونی چەند ناوچەیەکی گەشتیاری وەک (سەروەزەن، بەروەزەن ، کەناری ڕووباری سیروان) بووەتە ناوچەیەکی گەشتیاری سەرەڕای ئەوەی ھەر یەکێک لەباخەکانی خۆی لەخۆیدا سەیرانگایەکە و ساڵانە ژمارەیەکی بەرچاو گەشتیار ڕووی تێدەکەن. ئەم گوندەش وەک زۆرێک لە گوندەکانی تری کوردستان لەساڵی ۱۹۷۹ بەر شاڵاوی ڕاگواستن کەوتووە و چۆڵکراوە، لەبەرئەوە ھەتا ئێستاش چۆڵە و تەنھا خاوەنباخەکان و گەشتیاران بۆ گەشت و گوزار ڕووی تێدەکەن.
جوگرافیا
سازان دەکەوێتە سنووری نێوان ڕۆژھەڵاتی کوردستان و باشووری کوردستان، تەنھا بە ڕووباری سیروان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان جیادەبێتەوە. ئەم گوندە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ھەڵەبجەوە و ۱۳کم لە سەنتەری پارێزگاوە دوورە. نزیکترین خاڵی مەرزی نزیک بەشاری ھەڵەبجەیە. سەنتەری ناوچەیەکی فراوانە و ڕێگای چەندین گوندی تری لەسەرە، لە دیوی ڕۆژھەڵاتێ کوردستانیشەوە بەھەمان شێوە. لەدەوروبەری گوندی سازاندا چەند گوندێکی تر ھەبوون کە بریتی بوون لەمانەی خوارەوە:
ھەموو ئەم گوندانەش لەساڵی ۱۹۷۹ چۆڵکراون و سوتێنراون، ئێستا دانیشتوانەکانیان لە ھەڵەبجە و ناوچەکانی تری کوردستان نیشتەجێ بوون وە تا ئێستاش ھیچ یەکێک لەم گوندانە ئاوەدان نەکراونەتەوە.
کەش و ھەوا
ئاو و ھەوای گوندی سازان لە ھاویندا گەرم و وشکە و زستانیشی کەمێک ساردە بەڵام لەھەردوو وەرزی پایز و بەھاردا ئاوھەوایەکی مامناوەندی ھەیە، بەجۆرێک لە وەرزی پاییزدا پاش باران بارین ھاوشێوەی بەھار دەشت و دۆڵ و چیاکانی شین دەبن، ئەمەش وایکردووە کە بە گوندی "دوو بەھار" ناوببرێت. گونجاوی کەش و ھەواکەی لەم دوو وەرزەدا وایکردووە دیمەنێکی جوانی ھەبێت. ڕێژەی بارانبارینی ئەم گوندە لەنێوان ٥۰۰-۷۰۰ملم دەبێت. ئەم گوندە سەرەڕای ئەوەی لە ناوچەیەکی شاخاوییدایە، بەڵام کوێستانی نییە، واتە بە دەگمەن مەترسی ڕێبەندان و بەستەڵەکی لێدەکرێت.
ژان-لویی مۆنو
ژان-لویی مۆنو نووسەر و ڕەخنەگری ھونەریی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سازان، ھەڵەبجە
دروست بوونی ناو
پێدەچێت ڕیشەی مێژوویی ئەم وشەیە بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساسانیەکان ، چونکە ئەو سنوورە چەندین سەدە لەژێر دەسەڵاتی ئەواندا بووە و جێ پەنجەی ئاوەدانییان لە چەند شوێنێکدا دیارە بە بەڵگەی گۆڕ و گۆڕستانی پەراکەندەی زۆر و شوێنەوار لە ناوچەکەدا. قەڵای (ساسان) سازانی ئێستاش ھەر لەو سەردەمەدا دروستکراوەبەمەبەستی حوکمڕانی و خۆپارێزی، لەبەر بەرزی شوێنەکەو زاڵی بەسەر تەواوی ناوچەکەدا، بۆیە ئەکرێت بە تێەڕبوونی کات پیتی (س) گۆڕابێت بە (ز) لە ئەنجامدا بوبێتە (سازان)، کەواتە ئەکرێت ناوی (سازان) لە (ساسان) ەوە ھاتبێت، وەیان وەک دەگێڕنەوە بە ھاتنی شێخ (موئمین) لە ھەورامانەوە لە گوندی (وەزەنێی بەڵخە) پاش ئەوەی لە کوردستانی ڕۆژھەڵاتەوە ھاتووەو لەوێدا بۆ ماوەیەک ماوەتەوەو، ڕوو دەکاتە ئەم ناوچەیە، لێی دەپرسن: لە کوێ دەژیت؟ ئەویش لە وەڵامدا وتویەتی: جێیەکم بۆ خۆم سازاندووەو لەوێ دەژیم، دەگونجێت ئەم دێڕە شیعرەی خوارەوە بۆ ئەم مەبەستە وترابێ، بە پێی وشەکان و واتاکەی ھەرچەندە بوێژەکەی نەزانرا!
ژان-لویی مۆنو
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨ پۆل:مردووانی ١٩٣٨
سازان، ھەڵەبجە
دروست بوونی ناو
واچە بە سازان! سازان بسازان من چەنی سازان سازانم سازان
کەواتە یان پێشتر وشەکە بە سازان ھاتووەو شێخ موئمین پشتڕاستی کردۆتەوە، یاخود، خۆی ناوەکەی بۆ گوندەکە ھەڵبژاردووە لەو کاتە بەدواوە (ساسان)ەکەش کە باڵابڕی سنوورەکە بووە، بوەتە سازان.
پێکھاتەی دانیشتوانی گوندی سازان
ئاوێتەیەک لە تیرە و بنەماڵەی جیاجیا لە گووندەکە بوونی ھەبووە، کە سەرەکیترینیان بە سەیدەکانی نەوەی شێخ مۆمن ناسراون کە نزیکەی ٪ ٦۰ی دانیشتووانی گوندەکەیان پێکدەھێنا. وە ھاوکات بەرەی تفەنگچیەکان لەگووندەکە بوونیان ھەبووە، کەبەرەیەک بوون لەپێشتر بەمەبەستی ئاژەڵداری لەوڵاتی ئێرانەوە ھاتبوونە گووندەکە و تێیدا نیشتەجێبوون. جگە لەوانیش تیرەی لۆراوبەگیەکان بەھەمان شێوە لەوڵاتی ئێرانەوە ھاتبوون بۆ گووندەکە. تا کاتی ڕاگواستنی زۆرە ملێ ژمارەی خێزانەکانی گوندەکە پتر لە ۷٥ ماڵ و ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی ٤۰۰ کەس دەبوو.
پێگەی ئابووری
زۆرێک لەو پایانەی پێگەی ئابووری ھەر ناوچەیەک بەھێز دەکەن، لە سنووری سازاندا بوونیان ھەبووە و ھەیە، وەک: بوونی باخ و باخاتێکی زۆر لە میوەی ھەنار، ساڵانە ڕێژەیەکی زۆر ھەناری تێدا بەرھەمدێت، وە ئێستا ئەم گوندە بە "نیشتمانی ھەنار" بەناوبانگە. لە جۆرەکانی ھەناری نێو باخەکانی گوندی سازان: ساڵەخانی، لاڕەشە، کاراڵی، خانمە سوورە، شیرین و مەلەسی. سەرەڕای میوەی ھەنار، میوەگەلێکی وەک: گوێز، ھەنجیر، ترێ، قۆخ، قەیسی و ھەڵوژە لەنێو باخەکاندا بەرھەمدێن. بوونی دەشتێکی بەپیت لەنێو قەدپاڵی چیاکاندا کە بە دەشتێ ناسراوە، کە زیاد لەپێویستی بەرھەمی دانوێڵەی دانیشتوانی ناوچەکەی لە ڕابردوودا دابینکردووە، وە لە ئێستاشدا دانەوێڵەی تێدا دەچێنرێت. بوونی لەوەڕگایەکی زۆر کە بۆ مەبەستی ئاژەڵداری سوودی لێدەبینرێت، چونکە ھەڵکەوتەی گوندەکە لەناوچەیەکی شاخاوییدایە کە دارستان و پووش و پاوانی زۆری تێدایە، ھاوکات بوونی تەختایی و دۆڵ و قەدپاڵی زۆر زەمینەی ئاژەڵداریان لەناوچەکەدا ڕەخساندووە بۆ بەخێوکردنی مەڕ و بزن و ڕەشەوڵاخ.
ناوچەی سازان چەندین جۆر کانزای گرنگی تێدایە، گەر بەرھەم بھێنرێت، دەکرێت ببێتە سەرچاوەیەکی سەرەکی ئابووری بۆ ئاوەدانکردنەوەی گوند و ناوچەکە و پارێزگای ھەڵەبجەش. لەو کانزایانە: نەوت، گۆگرد، بەردی کاشی، کبریت و گەچ. ئەمەش بەپێی ڕاپۆرتی گەڕیدە ئابووریناس و شوێنەوارناسە بیانیەکان. سەرەڕای ئەمانەش سازان نزیکترین مەرزی پارێزگای ھەڵەبجەیە لە وڵاتی ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە، ئەگەر بێت و ئەم مەرزە بە فەرمی بکرێتەوە ئەوا پایەیەکی ترە بۆ بوژاندنەوەی کەرتی ئابووری.
پێگەی گەشتیاری
سازان دارای سێ ڕەگەزی سەرەکییە بۆ گەشەی گەشتیاری، ئەوانیش: ئاو، چیا، مێرگی سەر سەوز و شوێنەوارن.
شێخ موئمین
شێخ موئمین کوڕی سەیید حسەینی کوڕی سەیید ئیبراھیمی (نیمجانی)یە.شێخ موئمین لەسەرەتای ساڵانی سەدەی دوانزەیەمی کۆچی بەرانبەر بە ساڵانی کۆتایی سەدەی حەڤدەیەمی زایینی لە گوندی سەڵواتابادی سەر بە پارێزگای سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھاتۆتە دنیاوە. لە تەمەنی منداڵیەوە بە ئاڕاستەکانی باپیری و ھەندێک سەرەتای مەعریفیی دەست و پەنجە نەرم دەکات، پاشان باوکی دەیخاتە بەر خوێندنی ئایینی لای مامۆستا (مەلا) ی گوندەکە و ھەر لەو سەرەتایەوە نیشانەکانی زیرەکی و پەرۆشی خوێندنی تیا بەدی دەکرێت و لە نێو ھاو کلاسەکانیدا دەرکەوتوو دەبێت. ھەرچەندە ( سەیید حسەین) ی باوکی کەسێکی خوێندەوار نەبووە بەڵام زۆر بە تەنگ پێگەیشتنی (موئمین)ەوە دەبێت. لەسەر دەستی فەقێ میرزای مەلا و پێشنوێژی گوندەکە، قورئان و سەرەتای ھەندێک کتێبی فیقھی و زمان لە حوجرەدا دەخوێنێ و لە زمانی فارسیدا توانای باشی دەبێت، ھەروەھا سوودی عیرفانی لەو مامۆستایەی دەبینێت، کە ئەویش پیرو مامۆستای خۆی؛ (سەیید ئیبراھیمی نیمجانی) وەری گرتبوو. ئەم مێرد منداڵە (سەیید موئمین) تەمەسسوک بە تەریقەتەوە دەکەوێتە سەری و، پاشان بۆ وەرگرتنی عیلمی زیاتری تەریقەتیش بیر لە کۆچکردن بەرەو باشووری کوردستان دەکاتەوە، بۆ لای ڕابەرە سەرچاوەکان! دوای ئەوەی شەش مانگێکی تر بەمەبەستی خوێندن، باوکی دەینێرێتە گوندی (موژەن) لە نێوان کامیاران و دێگولان، داوای مۆڵەت لە باوکی دەکات و بەرەو باشووری کوردستان کەمەری سەفەر دەبەستێت و دەکەوێتە ڕێ، لەو کاتەدا پێدەچێت شێخ (موئمین) لە تەمەنی ۲۰ ساڵ کەمتر بوبێت، وە دوای تەمەنی (۲۰) ساڵی کۆچیشی کردبێت بەرەو باشووری کوردستان. شێخ (موئمین) لە کۆتایی سەدەی دوانزەیەمی ک. کۆچی دوایی دەکات و لە گوندی سازان بەخاک دەسپێردرێت.
شێخ حەسەنی سازانی "بولبول"
شێخ حەسەنی سازانی یەکێک بووە لە نەوەکانی شێخ موئمینی سازان و یەکێک بووە لە شاعیرانی ھاوچەرخی مەولەوی و نازناوی (بولبول) ی لەخۆی ناوە. ھەرچەندە وا دەردەکەوێت کە بەتەمەن لەو بچوکتر بوبێت بەڵام دۆستایەتیەکی زۆر لەنێوانیاندا ھەبووە و  نامەی شیعرییان لە نێواندا ھەبووە. ئەمەی خوارەوە قەسیدەیەکە کەوا مەولەوی قسە لەگەل شێخ حەسەنی سازانیدا دەکات: نەتیجەی پاک دین نەتیجەی پاک دین شێخی سازانی خاس وەتەن نە دڵ (مەعدووم) سازانی پەرسام (حسب لامر) گوزەشتەی ئەحواڵ جواو داڕێزەی شیشەی قەدیم ساڵ زەرفێ بیم نەتۆی وەختێ شامەوە چون ستارەی سوبح مەدرەوشامەوە پەی گوڵاو پاشی و نەشئەی بەزمی (کەی) گا پڕ گوڵاو بیم، گا سەر شاری مەی گا وەسەر ڕەفەی زەڕین تاقەوە گا وەدەس ساقیی سیمین ساقەوە گا نەسەر پەنجەی بانووی بێ نیقاب چون سوەیل ڕەونەق پەنجەی ئافتاب نەبەزمی شیرین خوسرەوانی دەور مامام نەگەردش ھەر ساتێ سەد تەور گولاو مەپاشام وە ڕووی یاراندا بادە مەبەخشام وە مەیخاراندا گا گەردەن نەدەس نازک ئەندامان گا دەس نەگەردەن ژەرەژ خەرامان گاھێ ڕوو وە ڕووی لەیلی ئەندازان گاھێ لەب وە لەب شای شیرین ڕازان ھەستیم بێ شومار مەستیم وەکۆ بی توغیانم چون تاف جوانیی تۆ بی جە ڕووی نادانی ئەو بەزم و ئەو جەم وە جاویدانم منمانا وە چەم فەڵەک شی وەقین جەور و ستەمدا ئەو بەزم و ئەو زەوق گشت دا وە ھەمدا منیچ وەی تەرزە وە سەد پارە کەرد ھەر پارە پەرێم سەد پەژارە کەرد (مەعدوومی) عامەن بەڵا و دەردو بیم ئەوەڵ قاروورەی شکستە من نیم ھۆشیار بەر میوەی مەستی غەفڵەتەن غەفلەت سەرمایەی ھەزار خەجڵەتەن ھاکا دەستی چەرخ ھەم ستێزە کەرد
چون من شیشەی تۆیچ ڕێزە ڕێزە کەرد
ئەم قەسیدەیەی خوارەوەش بەھەمان شێوە نامەیەکی شیعرییە مەولەوی تاوگۆزێ بۆ شێخ حەسەنی دەنێرێت: نەتیجەی پاکان
نەتیجەی پاکان، نەتیجەی پاکان شێخی خاس خەیاڵ نەتیجەی پاکان فەرەح بەخشی حاڵ خاتر غەمناکان دەرمانی زامان خەڵتان نە خاکان (مەعدووم) ئانا ھا جە گیان تەواسان کەیلەن جە خەیاڵ خاڵی خاڵ خاسان گرمەی کوورەی دڵ سەد ھەزار تەرزەن گرمەی بڵێسەش نە عاڵەم بەرزەن تۆ پەی چێش ئامان ئیمانت ھەردەن ئەسپاپی فەوتت ئامادە کەردەن وەی دەمەی نەفەس بەد حاڵییەوە وەی دڵەی پارەی زو خاڵییەوە کوورەی دەروونت وە جۆش ئاوەردەن دووکەڵ جە گۆشەی فەڵەک سەرکەردەن پەی کێ ئەی جەستەی وێت مەتاونی زامەکەی مەعدووم ھەم مەکاونی من ئێشی پڕ نێش دەروونم وەسەن
بۆ خەلاسم کەر حەسەن ھەی حەسەن!
ھەشت قینەونەکە
ھەشت قینەونەکە (بە ئینگلیزی:The Hateful Eight یاخود H8ful Eight)، فیلمێکی ڕۆژئاوایی نھێنیی و ھەستبزوێنە، کاری نووسین و دەرھێنانی بۆ کرایە لەلایەن (کوێنتین تارانتینۆ)، لە ڕۆل گێرانی ھەریەک لە ئەکتەران، (ساموێل جاکسن)، (کێرت رەسڵ)، (جینیفەر جاسن لی)، (واڵتون گۆگینس)، (دێمەنیان بیچیر)، (تیم ڕۆت)، (میکایڵ مادسین)، وە (بڕوس دێرن). تارانتینۆ لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٣ بڕیاری بەرھەمھێنانی ئەم فیلمەی دا، راشیگەیاند کەوا دەبێتە پاشکوی فیلمی جانگۆی ئازادکراو، دواتر کە لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٤ دەقی فیلمەکە دزەی پێکرا، تارانتینۆ بڕیاری بەرھەمھێنانی ھەڵوەشاندەوە، بەڵام دواتر ڕای خۆی گۆڕی. کاری دەرھێنانی فیلمەکە لە ٨ کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد لە نزیک ناوچەی (تێلورید) لە ویلایەتی (کوڵارادو). موسیقای فیلمەکە لەلایەن ئاوازدانەری ئیتاڵی (ئێنیو موریکون) دانراوە، کە یەکەم موسیقای ڕۆژئاوایی تەواوییە لە ٣٥ ساڵی رابردوودا. فیلمەکە ٢٥ کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن(The Weinstein Company) بڵاوکراوەتەوە، بەتایبەتمەندی (70 mm film) تایبەت بە سینەماکانی(roadshow). (موریکون) خەڵاتی گوڵدن گلوپ وە خەڵاتی ئوسکار بۆ باشترین باشترین موسیقای پێبەخشرا. ھەروەھا فیلمەکە بۆ دوو خەڵاتی تری ئەکادیمیا پاڵێورا، (جینیفەر جاسن لی) بۆ باشترین کچە ئەکتەری پشتگیریکار وە (ڕۆبێرت ریچەردسن) باشترین ھونەری وێنەگرتن.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئينگليزى
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە چیرۆکییە ناھێڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:فیلمەکان دەربارەی مەرگ پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە
شێلم
thumb|وێنەی شێلم شێلم (شەڵغەم (Turnips سەوزەیەکی نیشاستەییە، بەڵام ئەو وزەیەی کە تێیدایە سێجار کەمترە لەو بڕە وزەیەی کە لە ھەمان بڕی پەتاتەدایە. شێلم گەلێک ماددەی خۆراکی گرنگ لەخۆ دەگرێت بۆ نموونە، ڤیتامین C، ڤیتامین E، ریشاڵ، فۆلیک ئەسید، ڤیتامین B5، ڤیتامین B1، ڤیتامین B2، ڤیتامین B3، ڤیتامین B6، کۆپەر، مەنگەنیز، پۆتاسیۆم، مەگنسیۆم. سوودە تەندروستییەکانی خواردنی شێلم بریتین لە: سووککردنی نیشانەکانی ھەوکردنی ڕۆماتیزمی جومگەکان لە ئاوسان و ئازار و سخبوون، بەھێزکردنی بەرگریی لەش بەرانبەر بە نەخۆشییەکان، پاراستنی کۆڵۆن لە تووشبوون بە گرێی شێرپەنجەیی، پاراستنی خوێنبەرەکان لە تووشبوون بە ڕەقبوون بەوەی کە ماددە دژەئۆکسانەکانی ناو شێلم دژی ماددە یان کۆلکە سەربەستەکان دەوەستن و ناھێڵن کە کۆلیستیرۆلی خراپ LDL بە کرداری ئۆکسان لەسەر ناوپۆشی خوێنبەرەکاندا بنیشێت، باشترکردنی تەندروستیی سییەکان بەوەی کە ھەوکردن و نیشانەکانی ھەوکردن سووک دەکات بەتایبەتی ھەوکردنی بۆڕیی ھەوا کە زیاتر لە جگەرەکێشەکاندا بەدی دەکرێت، ھەروەھا خواردنی شێلم بەھۆی ڕێژە بەرزەکەی ڤیتامین E ڕۆڵی ھەیە لە پاراستنی خانەکانی مێشک لە کزبوونی فرمانەکانیان کە پەیوەستن بە بەساڵاچوون. شێلم بۆ دروستکردنی شەلەم بە کار دێت کە چێشتێکی کۆنی کوردییە.
خواردنەوەی کھوولی
وێنۆک مێژووی مەی خواردنەوە و ئاکامە خراپەکانی خواردنەوەی ئەلکھوول زۆر لە مێژە لە ناو گەلانی گۆی زەوی باوبووە و تەنیا جیاوازی لەوەدا بووە کەسانێک بە ئازادی و کەسانێکی دیکە بە دزیەوە خواردوویانەتەوە و بە پێی کولتور و ئایین و داب و نەریتی کۆمەڵگا خواردنەوەی مەی باو بووە.
لە ھەندێک لە ئایینەکاندا خواردنەوەی مەی یاخود شەراب جێگای تایبەتی ھەیە. بۆ مەسیحیەکان شەراب نیشانەی خوێنی عیسایە و بۆ جولەکەکانیش خواردنەوەی شەراب لە زۆربەی کۆبوونەوە ئایینیەکاندا فەرز و پێویستە. لە ئیسلامیش دا خواردنەوەی شەراب لە سەرەتادا حەڵاڵ بووە و لە پاشدا حەرام کراوە.
مێژووی ئەلکھوول
وێنۆک سەبارەت بە مێژووی دۆزینەوە و ناسینی ئەلکھوول، ڕوون نییە لە چ شوێنێکدا و لە چ کاتێکدا بۆ یەکەم جارئەلکھوول ئاشکرا کراوە، بەڵام شوێنەوارناسەکان نوسخەی دروست کردنی ئابجو و پاشماوەی ئابجویان لە کووپەی سواڵەت دا لە ئێران و مێزۆپۆتامیا دۆزیوەتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ٣٥٠٠ - ٥٤٠٠ پێش زایین. بە باوەڕی زۆربەی مێژووناسان ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و مێزۆپۆتامیا ناوەندی سەرەکی ناسین و دۆزینەنەوەی ئەلکھوول بووە کە بەڕێکەوت دۆزراوەتەوە. بە تایبەت ٤٠٠٠ تا ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین لە ناوچەی نێوان دەریای ڕەش و خەزەر واتە ئەرمەنستانی ئەمڕۆ، بۆ وەدەستھێنانی شەراب کشتوکاڵی ترێ کراوە. چیرۆک و ئەفسانە سەبارت بە مێژووی شەراب و مەی خواردنەوە کەم نییە. ٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە کاتی پاشایەتی جەمشید شادا، بۆ یەکەم جار شەراب بھڕێکەوت لە ئێراندا دروست کراوە. بەپێی ئەم ئەفسانەیە جەمشید شا زۆری حەز لە خواردنی ترێ بووە. ڕۆژێک لە ڕۆژان داوا لە پاکارەکانی دەکات ترێیەکی زۆری بۆ لە کووپەدا ئەمبار بکەن تا ھەر کاتێک فەرمانی کرد ترێی بۆ بێنن. پاش چەند مانگێک شا ئاگادار دەکەن کە ترێی نێو کووپەکان بوونەتە خۆشاوێکی لێڵ. ھەر لەم کاتەدا یەکێک لە ژنانی حەرەم کە ساڵانی ساڵ لە دەستی سەرئێشەیەکی بەردەوام وەڕز بووبوو دەیەوێ خۆی بکوژێ. ئەم خاتونە بە دیتنی ئەو کووپانە کە نیشانەی ژەھراویی بوونیان بەسەرەوە بووە، دەست دەکا بە خواردنەوەی ئەم ژەھرە و بەجێی مردن سەرخۆش و مەست دەبێ و سەرئێشەکەشی کۆتایی پێ دێت. ئەم ژنە ھەواڵی دەست کەوتەکەی بۆ شا دەبات و جەمشید شای ئیرانیش دوای خواردنە وەی شەرابەکە ناوی پزیشکی شاھنشاھی لەسەر دادەنێ. یۆنانیەکانیش ٧٠٠ ساڵ پێش زایین شەرابیان لە ترێ وەدەست ھیناوە، چینیە کانیش بە تێکەڵاوکردنی برنج و ھەرزن ئابجۆیان دروست کردوە و ناوی(kio) کیۆیان لێ ناوە. خواردنی ئابجۆ چوار ھەزار ساڵ لەوەوبەر لە [میسریش باو بووە و فەقیر و دەوڵَەمەند ئابجۆیان خواردۆتەوە. ھەر لەم کاتەشدا نووسەرانی میسر باسی کارتێکردنی خراپی ئابجۆ و شەراویان لە سەر بیر و لەشی مرۆڤ ھیناوتە سەر کاغەز. سەبارەت بە شەراب و مەی لە شاری کۆن و بە نێوبانگی بابلیشدا کە ئێستا لە ناوەڕاستی ئێراقی ئەمڕۆدایە ٤٠٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوپێش، خواردنی شەراب لەبەر کارتێکردنی خراپی لە نێو کۆمەڵگادا قەدەغە کراوە.
چەشنەکانی مەشروباتی ئەلکھوولی و شێوەی سازکردنیان
خواردنەوەی ئەلکھوولی بە پێی شێوەی وەدەستھێنانیان بۆ ٣ دەستەی ئابجو، شەراو و لیکور (وەک: ڤۆدکا، ویسکی، جین، براندی و چەند جۆرێکی دیکەش) دابەش دەکرێن. ئابجۆ و شەراب لە ڕێگای ھەوێنبوون تەخمیر و ترشاندن و لیکورەکان لە ڕێگای دڵۆپاندنەوە دروست دەکرێن. لە پرۆسەی ترشاندندا، کارگ (yeast spors) دەبنە ھۆی گۆڕانی شەکری نێو دانەوێڵە، میوە و بەشێک لە سەوزییەکان بۆ ئەلکھوول و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن (CO2). زۆربەی گەلانی دونیا بە پێی کشتوکاڵی ناوچەکەیان لە یەکێک لە شتەکانی ناوبراو کەڵک وەردەگرەن، بۆ نموونە لە چین لە ھەرزن و برنج، لە ئەفریقا لە مۆز و ھەنگوین و گەنمەشامی و ھەرزن و لە ئەمریکای باکوور سور پێستەکان لە کاکتوس. لە یۆنان و گورجستان و ئەرمەنستان و کۆماری ئازەربایجان و زۆربەی وڵاتانی دیکە بۆ دروستکردنی شەراب، لە ترێ کەڵک وەردەگرن. لە پرۆسەی دڵۆپاندندا بە دوای کوڵاندنی دانەوێڵە و میوەی ھەوین کراو ھەڵمی پێکھاتو سارد دەکرەێ و خۆشاوێک وەدەست دێ کە لیکوری پێدەڵین. بۆ دروست کردنی لیکورەکانیش بۆ وێنە لەڕوسیا لە (پەتاتھ) و جۆ و گەنم، لە چین لە برینج ولە مکسیک لە کاکتوس کەڵک وەردەگرن. ئەندازەی ئەلئەلکھوولی تەواوی مەشروبەکان بێ لە بەر چاوگرتنی چەشنی ئەوان بە یەک ئەندازەیە و تەنیا جیاوازیان لە ئەندازەی ئاوی تێکەڵاو کراوە. مەشروباتی ئەلئەلکھوولی شەکرو و کالۆری زۆریان تێدایەو ئە وانەی کە بە شێوەیەکی بەڕدەوام دەیخۆنەوە، دەتوانێ ببیتە ھۆی زیاد کردنی کێشیان. بۆ وێنە: ١٢ اونس ئابجۆ ١٧٠ کالۆری و ٥ ئۆنس شەراب ١٥٠ کالوری و لیکوری تیکەڵاو کراو لەگەڵ خۆشاوی میوە کان پتر لە ٣٠٠ کالوریان ھە یە
مژین و فڕێدانی ئەلکھوول لە ئەندامەکانی لەشدا
٪٢٠ـی ئەلکھوول لە گەدە و ٪٧٥ـی لە ڕیخۆڵە بچکۆلەدا دەچێتە ناو خوێنەوە و ٪٥ ـی ئەلکھوول بێ ھیچ گۆڕانێک لەگەڵ میزی مرۆڤدا دەچێتە دەرەوە. ئەلکھوول لە ڕێگای خوێنەوە دەگاتە مێشک و ئەندامەکانی تری لەش و ھەر بە گەیشتنی بە مێشک، دەبێتە ھۆی خاوبوونەی ئیشی مێشک و دەمارەکان و پیاو دەکەوێتە ژێر کارتێکردنی ئەلکھوولەوە. ئەلکھوول ڕۆڵی ژەھری بۆ ئەندامەکان ھەیە و ھەر لە بەرئەوەش لەش ھەوڵی خۆی دەدا تا ھەرچی زووتر ئەم ژەھرە بکاتە دەرەوە. ھەر لەبەر ئەوەیە کە سووڕی خوێن و پەستان خوێن و کاری دڵ دەچێتە سییەکان. لەشی مرۆڤ پێویستی بە کاژێرێکە تا بتوانێ دوویەک تا سێیەکی ئونس ئەلئەلکھوول زیندەکارلێک بکات بکاو لە لەش دەری بکات. ٪٩٠ـی ئەم پڕۆسەیە لە جگەردا و ٪١٠ ـی لە ڕێگای میزکردن و ھەناسەدان و عارەقەکردن ڕوو دەدات. کەسانێکی زۆر لەو باوەڕەدا‌ن خواردنی قاوە و چا و خۆشتن بە ئاوی سارد و وەرزشکردن دەتوانێ شوێنکاری ئەلکھوول لەناو ببات و ھەر ئەم بابەتە دەتوانێ ھۆی وەرگەڕانی ئوتومبیل و مردنی لەناکاوی ئھو کەسانە بێت. خوارنی قاوە نەت ەنیا شوێنکاری ئەلئەلکھوول ناھێنێتە خوارەوە بەڵَکو خواردنی قاوە دوای یەک پێک تا دووپێک ئەلکھوول توانای لێخورینی ئوتومبیل بە ڕێژەی ٢-٣ جار دەھێنێتە خوارەوە.
کاریگەرییە کۆمەڵایەتیەکانی مەی خواردنەوە
خواردنەوەی لە ڕادە بەدەری ئەلکھوول کارتێکردنێکی خراپی لە سەر ژیانی دەیان میلیۆن کەس لە دونیادا ھەیە. ھۆی ڕووخانی بنەرەتی ژیانی ھاوبەشی، کەم بوونەوەی ژیانی ئەو کەسانە بە ١٥ ساڵ، چوونە سەری خەرجی چارەسەری پزشکی و خەرجی گرانی بیمە، ھاتنە خواری بەرھەمی کار، چوونە سەری ڕادەی ڕووداوەکانی ھاتوچۆ و زیادبوونی نەخۆشییەکانی پەیوەندیدار لەگەڵ ئەلکھوول و ھەروەھا زۆربەی تاوان و دەستدرێژیکردن بۆ سەر منداڵ و ژنان، ئاکامی خواردنەوەی لە ڕادە بەدری ئەلکھوولە. بەکارھینانی ئەلکھوول لە ساڵانی ڕابردوودا نە تەنیا کەم نەبووە بەڵکو دەیان جار (بەتایبەتی لە وڵاتانی دواکوتوودا) چووەتە سەرێ، بۆ نموونە لە ١٥ ساڵی ڕابردوودا خواردنەوەی ئەلکھوول لە ھیند ٪١٧١ و لە ئیندۆنیزیا تا ٪٥٠٠ چووەتە سەرێ. ئەلکھوول ساڵانە دەبێتە ھۆی مردنی پتر لە ٢ ملێیۆ کەس لە دونیادا، کە نزیکەی لە ٪١٠ ـی تەواوی نەخۆشییەکان و ئازارەکان پەیوەندیان بە ئەلکھوولەوە ھەیە. تەنیا لە ئەمریکا ساڵانە ٢٠٠٠٠٠ کەس بەو نەخۆشیانە دەمرن کە ئەلکھوول زیانی لێداون. ٢٥٠٠٠ کەسیش ساڵانە لەبەر خواردنەوەی لە ڕادە بەدەری ئەلکھوول تووشی چەپبوون و ڕووداوی ھاتوچۆ دەبن. تەنھا لە ئەمریکا ساڵانە ٥٠٠٠٠ کەس بە ھۆی ڕووداوی ھاتوچۆوە گیانی خۆیان لەدەست دەدەن. پێویستە بوترێ خەرجی ساڵانەی ئەو کێشانەی بە ھۆی سەرخۆشییەوە ڕوو دەدەن لە وڵاتی ئەمریکا زیاتر لە ٣٠٠ بلیۆن دۆلارە
ئەنجامە پزشکییەکانی خواردنەوەی لەڕادەبەدەری ئەلکھوول
ھەرچەندە خواردنەوەی ڕۆژانە پێکێک ئەلکھوول بۆ ژنان و یەک تا دوو پێک بۆ پیاوان دەتوانێ کارتێکردنێکی باشی لەسەر کاری دڵ ھەبێ و ئاستی نەخۆشیی دەمارەکانی دڵ بھێنێتە خوارێ، بەڵام خواردنەوەی لەڕادەبەدەر و بە بەردەوامی ئەلکھوول دەبێتە ھۆی سەرچاوەی گەلێک لە نەخۆشییە جۆرەبەجۆرەکانی لەش و بیری مرۆڤ لەوانەش: رادەبەدەرو خەیاڵی بوون (واتە وەھم و گومان).
ئامارەکان لەبارەی زیانەکانی مەی خواردنەوە
بۆ نموونە لە ڕوسیا ساڵانە زیاتر لە ٤٠٠٠٠ کەس بەھۆی ژەھراوی‌بوون بە ئەلکھوول گیان لەدەست دەدەن.
سەرچاوەکان
مەی خواردنەوە، ڕادیۆ نەوا.
پۆل:داهێنانە چینییەکان
ڕۆژنامەی ڕەسملی کاتب
ڕۆژنامەی ڕەسملی کاتب لە ئەستەنبوڵ دەرچووە. خاوەنی ئیمتیاز حاجی تۆفیق بەگ (پیرەمێردی شاعیر) بوو.
سەرچاوە
کتێبی "پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرهەمەکانی" ل٥٥. کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: هەولێر ٢٠٠١
پۆل:وتارە کورتەکانی ڕۆژنامە پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
٧٩١ (ژمارە)
٧٩١ (حەوت سەد و نەوەد و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٧٩٠ و ٧٩٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ماسکی گای فۆکس
ماسکی گای فۆکس وێنەیەکی دەستکردی گای فۆکسە کە ناسراوترین ئەندامی پیلانی بارووت بوو؛ ئەم پیلانە هەوڵێک بوو بۆ تەقاندنەوەی ئەنجومەنی لۆردان لە لەندەن لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٦٠٥. بەکارهێنانی ماسک لەسەر کۆتەڵ وەک بەشێک لە ئاهەنگی شەوی گای فۆکس ڕیشەیەکی دوورودرێژی هەیە. وێنۆک|281x281پیکسڵ|خۆپیشاندەرێک لە کاتی بەکارهێنانی ماسکی ئەنۆنیمۆس وێنەکێش دەیڤد لۆید دەموچاوێکی دەمبەپێکەنینی بە ڕوومەتێکی سوورەوە کێشا کە سمێڵێکی بابڕی پان و ڕیشێکی تەنکی نووکتیژی ستوونیی هەیە و لە هەردوو لاوە قنج وەستاوە. دوای ئەوەی ئەم ماسکە وەک توخمێکی سەرەکی لە چیرۆکی ڤی وەک ڤێندێتا (١٩٨٢-١٩٨٩) بەکار هات و لە ساڵی ٢٠٠٥ فیلمێکی لەسەر دروست کرا، دیزاینەکەی بوو بە هێمای ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان. ماسکەکە دوای دەرکەوتنی لە مەکۆکانی وێبدا بوو بە هێمایەکی ناسراو بۆ گرووپێکی سەرهێڵی هاککەر بە ناوی نەناسراو (ئەنۆنیمس). هەروەها، لە پرۆژەی چانۆلۆژی، بزووتنەوەی داگیرکەری، ڕێکخراوی نەناسراو بۆ بێدەنگەکان و، خۆپیشاندانە دژە دامەزراوەیییەکانی دیکە لە سەرتاسەری جیهاندا بەکار هێنراوە. ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی ناوی بەناوبانگی ماسکی نەناسراوی پێ ببەخشرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنۆنیمۆس پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
کۆواری ئیجتیھاد
گۆڤاری ئیجتیهاد لە ئەستەنبوڵ لە ساڵەکانی ١٩٠٤-١٩١٢ لەلایەن عەبدوڵڵا جەودەتەوە دەرچووە. پیرەمێردی شاعیر بەرهەمی خۆی تیا بڵاوکردۆتەوە. لەمبارەیەوە پیرەمێرد دەڵێت: "عەبدوڵلا جەودەت لەپاش مەشروتییەت کە لە ئەوروپاوە هاتەوە، لەئەستەمبوڵ بوو، زۆرتر لەهەموو کەس من لە خزمەتیا بووم، خۆم و نەژادی کوڕم بە (نظم و نثر) - ڕێکخستنی شیعر و پەخشان - لە مجەلەکەیدا خزمەتمان هەیە".
سەرچاوە
کتێبی پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرهەمەکانی. کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: هەولێر ٢٠٠١ - ل٥٥
سێلفی
thumb|باراک ئۆباما سەرۆکی ئەمریکا لەگەڵ دوو کەسایەتی زانستخواز و بیل نای و نێل دیگراس لەکاتی گرتنی وێنەی سێلفی سێلفی شێوەیەکە لە وێنەگرتنی پۆرترەیت کە کەسێک یان زۆرتر دەتوانن لە وێنەکە بەشداربن. جگە لەکامێرای ئاسایی بەزۆری بەهۆی مۆبایلە هۆشمەندەکانەوە دەگیرێت و بەزۆریش لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەتایبەت لە فەیسبووک و ئینستاگرام و توویتەر بڵاودەکرێتەوە. وێنەی سێلفی بە زۆری بەکامێرای پێشەوە (Front Camera) دەگیرێت کە لەمۆبایلە هۆشمەندەکان هەیە بەڵام زۆرێک لە کۆمپانیاکان بۆ کامێرای دواوە (Rear Camera) خزمەتگووزاری self-timer دانراوە کە بەچەند چرکەیەک وێنەکە دەگرێت. مێژووی سێلفی دەگەڕێتەوە بۆ (Robert Cornelius) کە لە ساڵی ١٨٣٩ گیراوە. لەساڵی ٢٠١٣ وشەی (Selfie) زۆرترین بەدواگەڕانی بۆ کراوە لە ئینتەرنێت.
ڕیکۆردەکان
لەمیانی دابەشکردنی ٨٦ەمین خەڵاتی ئۆسکاردا چەند کەسایەتییەکی فیلمەکان کە یەکێک لەمان (Ellen DeGeneres) بوو وێنەیەکی سێلفییان گرت کە نرخەکەی گەیشتە نزیکەی ١ ملیار دۆلار. گەورەترین وێنەی سێلفی کە نزیکەی ٢٠٠٠ کەس دەرکەوتن لە نیویۆرک لەوێنەکە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ گیرا هاوکات لە بەنگلادیش وێنەیەکی دی سێلفی کە بەکامیرای لومونیا ٧٣٠ گیراوە ئەمێش بە ڕکابەری وێنەکەی نیویۆرک دەژمێردرێت کە زۆرترین کەس بەشداربوونە لەوێنە سێلفییەکە.
سێلفی ستیک
سێلفی ستیک لوولەکێکی بەکاردێت کە مۆبایلە هۆشمەندەکانی پێوەدەبەسترێت بۆ گرتنی وێنەی سێلفی.