cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دەروونبرینداری (تراوما)
پەشێویە دەروونیە سەرەتاییەکان
ئه‌و به‌ركاره‌ بارگرژیه‌ ده‌روونیانه‌ی، كه‌ له‌ ئه‌نجامی ڕووداوی وه‌ها په‌يداده‌بن، كه‌ له‌ گه‌ڵ پێناسی پزشكی ده‌رونبرینی ناگونجێن، وه‌ك مردنی كه‌سێكی نزديك يان جيابونه‌وه‌و طه‌لاق، ئه‌وا وه‌ك پەشێوی خۆگوونجاندن ده‌ست‌نيشان ده‌كرێن. پەشێوی خۆگوونجاندن له‌ سه‌ر سنوری نێوان په‌شێویه‌كه‌، كه‌ هۆكاری دياره‌ له‌ ئه‌نجامی ڕوداوێكی ژیانی قورس، و په‌شێویه‌ك كه‌ له‌ ئه‌نجامدا نه‌خۆشه‌كه‌ به‌ خه‌مۆكی وترس گێرۆده‌ده‌بێت.
په‌شێوی گرژی تيژ
ئه‌و نیشانانه‌ی كه‌ هاوده‌م له‌گه‌ڵ ڕوداوه‌كه‌ په‌يداده‌بن به‌ په‌شێوی گرژی تيژ ده‌ناسرێن.
پەشێوی گرژی پاش ده‌روونبرینداری
كاتێك ده‌وترێت كه‌ پەشێوی گرژی پاش ده‌روونبرینداری Posttraumatic stress disorder هه‌يه‌ كه‌ نيشانه‌ دیارده‌كانی بۆ ماوه‌ی پتر له‌ چوار هه‌فته‌ په‌يداده‌بن و به‌م شێوه‌یه‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چێت كه‌ ببێته‌ نه‌خۆشیه‌كی درێژخایان. ئه‌گه‌ر نيشانه‌كان بۆ ماوه‌ی زياتر له‌ هه‌شت مانگ به‌رده‌وام بن، ناشێت ئيتر چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ پەشێوی گرژی پاش ده‌روونبرینداریێكه‌ له‌ خۆوه‌ چاك ببنه‌وه‌.
پەشێوی گرژی پاش ده‌روونبرینداری ئاڵۆز
له‌ نزیكه‌ی ساڵی ٢٠٠٠ ز. به‌دوا واژه‌ی په‌شێوی گرژی پاش ده‌روونبرینداری ئاڵۆز Complex post-traumatic stress disorder خۆی چه‌سپان وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ده‌روونبرینداری كه‌ چه‌ند جار دووپات بوبێته‌وه‌ به‌ گشت ئه‌نجامه‌ ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تێكانیه‌وه‌، كه‌ بۆ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ری پێویستی به‌ هه‌ڵس‌وكه‌وتێكی تایبه‌ته‌. هه‌روه‌ها هه‌مان واژه‌، گۆڕانكاری به‌رده‌وامی كه‌سايه‌تی دوای گرژی قورسی بێده‌گوترێت له‌ ئه‌نجامی فره‌ده‌روونبرينداری كه‌ گۆڕانكاری له‌ كه‌سايه‌تی و شێوه‌ی ڕه‌فتاری كۆمه‌ڵایه‌تی پێوه‌ دیاره‌.
پەشێویە دەروونیە لاوەکێکان
ده‌روونبرینداری مه‌ترسی دروست‌بون و توشبونی نه‌خۆشی ده‌روونی كه‌ی لێ ده‌كرێت وه‌ك
شەھیدانی شۆڕشی ژینا
شۆڕشی ژینا یان هه‌مان شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی له کوردستان له دوای کاره‌ساتی کوشتنی ژینا ئەمینی کچه ته‌مه‌ن ٢٢ ساڵی خه‌ڵکی شاری سەقز به ده‌ست پۆلیسی ئه‌خلاقی تاران له ئەیلوولی ٢٠٢٢دا ده‌ستی پێ کرد. یه‌که‌م ناڕه‌زایه‌تی رۆژی ٢٦ی مانگی خه‌رمانان له کاتی نێشتنی ته‌رمی ژینا له شاری سه‌قز ده‌ستی پێ کرد. ژنان له سه‌ر قه‌بری ژینا له‌چکیان له سه‌ر ده‌ر هێنا وه دروشمی ژن ژیان ئازادییان سه‌ر دا، هه‌ر وه‌ها له سه‌ر به‌ردی قه‌بری ژینا نووسرابوو «ژینا گیان تۆ نامری ناوت ئه‌بێتە ڕەمز» شۆڕشی ژینا به ره‌مزی ژینا وه درووشمی ژن ژێان ئازادی لێره‌دا سه‌ری هه‌ڵدا. ئاستی ناڕه‌زایه‌تی به تووندی به ته‌واوی کوردستان و ئێران کێشرا. به داخه‌وا له‌ پێناو ئه‌م شۆڕشه زۆر که‌س گیانی خۆیان به‌خت کرد وه رۆژانه ئه‌ژماری گیان به‌خت کرانی رێی ئازادی زۆرتر ده‌بن.
دەروونبرینداری (تراوما)
پەشێویە دەروونیە لاوەکێکان
جۆره‌ تایبه‌ته‌كانی فوبيا يان ترس، نه‌خۆشی وسواس و دڵ‌خه‌ته‌ره‌كردن Obsessive–compulsive disorder ، زيا خۆری Eating disorder زۆر جار وه‌ك پەشێوی دەروونی لاوەکی ته‌ماشا ناكرێت به‌ڵكو ده‌روونبرینداری وه‌ك فاكته‌رێكی ناڕاسته‌وخۆ بۆ دروست بوونی ئه‌و په‌شێويانه‌ سه‌یر ده‌كريت. به‌هه‌مان شێوه‌ په‌شێوی كه‌سایه‌تی سنوری Borderline personality disorder.
جۆری تری په‌شێوی باش ده‌روونبرینداری
توندوتیژی ده‌ست درێژكردنی سه‌كسی ده‌بێته‌ هۆی جوره‌ها په‌شێوی سه‌كسی وسۆزی ئاره‌زوو (به‌ شێوه‌ی كه‌م بوون هه‌روه‌ها زوور بونی ئاره‌زووی سه‌كسی). له‌ لايه‌كی تره‌وه‌ زۆرجار ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌بێته‌ هۆی دروست بونی نه‌خۆشی هۆ نادياره‌كان Idiopathy
چاره‌سه‌ری ده‌روونبرینداری
چاره‌سه‌ری ده‌روونبریندارێتی بۆ توشبوانێك پێویسته‌ كه‌‌ ڕووداویكی ده‌روونبرينداریيان به‌سه‌ر هاتبێت. ئه‌مانه‌ پێويسته‌ هێور ببنه‌وه‌ وسه‌باره‌ت به‌و ڕووداوه‌ له‌ گه‌ڵ كه‌سێكی متمانه‌ پێ‌كراو بدوێن، و به‌ پێی توانا بچنه‌ لای  پزشكێكی ده‌روونی كه‌ توناسازی پسپوری تایبه‌ت به‌ چاره‌سه‌ری ده‌روونبرینداری وه‌رگرتبێت و شاره‌زای شێوه‌كانی چاره‌سه‌ركردنی ده‌روونبریندارێتی بێت. Psychotherapy
چاره‌سه‌ری ده‌روونتيیماری
هه‌ر قوتابخانه‌یه‌كی تیماری ده‌روون شێوازێكی تایبه‌تی خۆی بۆ چاره‌سه‌ری په‌شێوێكانی ده‌روونبرینداری هه‌يه‌. وه‌ك ڕێبازی چاره‌سه‌ری ڕه‌فتارانه‌ی درك‌وزانين Cognitive behavioral therapy يان چاره‌سه‌ری ڕه‌فتار Behaviour therapy و ڕێبازی شيكاری ده‌روون Psychoanalysis. به‌ پشت‌به‌ستراوێتی به‌ چه‌ند زانیارییه‌كی ده‌مارده‌روونی، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ ده‌كرێت‌، كه‌ كه‌سانی ده‌رونبریندار، جیاواز له‌ شێوه‌كانی په‌شێوی ده‌روونی تر،  نیشانه‌ی گۆڕانكاری و ده‌روونی جياجيايان لا ده‌ركه‌وێت‌. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ڕێبازی نۆی دانراون، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ چاره‌سه‌ركرنی ده‌روونبرینداری. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ ئه‌م بۆچونه‌ی دوایی يه‌شتا به‌ شێوه‌يه‌كی زانستی ته‌واو نه‌سه‌لمێندراوه‌.
ئامانجی چاره‌سه‌ری ده‌روونی ئه‌ویه‌ كه‌ چاره‌يه‌كی ڕێك‌وپێكی ده‌روونبریندارێكه‌ يان ده‌روونبریندارێكان بكرێت به‌وه‌ی كه‌ نیشانه‌كانی سنورداربكرێن و زاڵبێت به‌سه‌ری يان نه‌ی‌هێڵێت. ده‌شێت كه‌ ڕێبازه ‌جیاكانی چاره‌سه‌ركردن يه‌كتر ته‌واو كه‌ن يان چه‌ند ڕێبازێك بۆ چاره‌ی چه‌ند ته‌وه‌رێكی ڕوداوه‌كه‌ به‌كار بهێنرێت. زانياری زۆرزۆر له‌ بابه‌ت ده‌مارده‌روونی به‌ ده‌ست هێنراون كه‌ ئومێدی ئه‌وه‌ی لێ ده‌كرێت كه‌ ته‌واوكاری ڕێبازه‌ جياكان بن و ئه‌نجامی به‌ سووديان هه‌بێت.
چاره‌سه‌ری ڕێبازی شيكاری ده‌روون
چاره‌سه‌ری ڕێبازی ده‌روون‌شیكاری Psychoanalysis پێش هه‌ر شتێك له‌ كارتێ‌كردنه‌ نه‌ستیيه‌كانی Unconscious mind ده‌روونبرينداری ده‌كۆڵێتوه‌ و هه‌وڵده‌دات چاره‌سه‌ری كات. له‌ ده‌روون‌شیكاری‌دا گواستنه‌وه‌ Transference واتای ئه‌وه‌ ده‌دات، كه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی نه‌ستیانه‌ به‌سه‌رهاته‌كانی پێشوی له‌ ڕێگای ياريده‌ران بۆ شيكاره‌كه‌، به‌ شێوه‌ی له‌سه‌روه‌ستان و دووپات‌كردنه‌وه‌ بگۆازێته‌وه‌.
ده‌روونبرینداریيه‌كه‌ به‌ شێوه‌ی "گواستنه‌وه‌ی ده‌مارگیری‌" به‌ شیكردنه‌وه‌ی به‌رگرێكان و واتاكان ده‌هێنرێته‌وه‌ ياد. ئه‌م ده‌مارگیریانه‌ كه‌مه‌كه‌مه‌ چاره‌سه‌رده‌كرێن. به‌ ياد خستنه‌وه‌ی "ده‌مارگیری" ده‌روونبرینداریكان به‌شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ كارێكی ئاڵۆزه‌، چونكه‌ له‌ ئه‌نجامی بێ‌لايه‌نی پزشكه‌كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی نه‌ستیانه‌ سۆزی خۆ-به‌تاوانبار-زان لای نه‌خۆشه‌كه‌ به‌ هێزده‌بێت يان ڕه‌نگه‌ هێنانه‌وه‌ی ئه‌و ياده‌وه‌ریه‌ قورسانه‌ ببنه‌ هۆی دووپات بونه‌وه‌ی ده‌روونبریندارێكه‌ لای توشبۆكان.
له‌ جياتی ئه‌وه‌ پێوسیته‌ په‌يوندی چاره‌سه‌رێكه‌ شێوه‌يه‌كی "تێگه‌شتنی كارلێكردانه‌ی دوولایانه‌ " بگرێته‌ خۆ. له‌ په‌يوه‌ندێكه‌ پێويسته‌ پزشكه‌كه‌ له‌ نێوان ڕۆڵ‌بينين و خۆدورخسته‌نه‌وه‌ بێت وبچێت. گواستنه‌وه‌ بۆ پزشكه‌كه‌ ته‌نها به‌ مه‌به‌ستی تێگه‌شتنێكی دوولایانه‌یه‌.
زۆر كه‌م جاری تايبه‌ت، ‌له‌ گواستنه‌وه‌ی ڕووداوه‌كه‌ له‌ كاتی تيماركردن، وه‌ك ‌“تاقیكردنه‌وه‌یه‌ك، له‌ لايه‌ن نه‌خۆشه‌كه‌ بۆ ئه‌گه‌ری خراپی به‌كارهێنان له‌ لايان پزشكه‌كه‌وه„ هتد ڕويداوه‌.
شاره‌زایی چاك پێويسته‌ بۆ گواستنه‌وه‌ و گواستنه‌وه‌ی‌به‌رامبه‌ر لای پزشك، چونكه مه‌ترسی ئه‌وه‌ هه‌يه‌ كه‌ پزشكه‌كه‌ خۆی له‌ جياتی توشی ده‌روون‌برينداری بێت‌. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا ڕووده‌ده‌ن كه‌ خۆماندووكردنێكی زۆر به‌ كه‌ره‌سه‌ی ده‌روونبرینداره‌كه‌ هه‌بێت، له‌ ‌نزيكبونه‌وه‌یه‌كی زۆر، يان له‌ به‌زاندنی سنوری خۆپاراستنی درك‌وهه‌ستياری، له‌ خۆبه‌دورخستنێكی زۆردا.
چاره‌سه‌ری ڕێبازی ئه‌نديشه‌یی، له‌ توێژه‌ قوڵه‌كانی ده‌روون ده‌كۆڵێته‌وه‌ له‌ ڕێگای ووينه‌ی ناوه‌وه‌ به‌ لا رێی تيماری خه‌واڵویی وكاركردن له‌سه‌ر ڕوانگه وپارچه‌كانی ناوه‌وه‌‌ وبه‌و شێوه‌یه‌ نزدێك ده‌بنه‌وه له‌‌ ئاستی قوڵی ده‌روون. نمونه‌ بۆ چاره‌سه‌ری ڕێبازی ئه‌نديشه‌یی تيماری ديناميكی ئه‌ندیشه‌یی ده‌روونبرينداریه‌ Psychodynamical Imaginative Trauma Therapy PITT يان تيماریی باری خۆ Ego-state therapy.
چاره‌سه‌ری ڕێبازی ڕه‌فتار: گۆڕانكاری بونیادی درك وڕاڤه‌
هه‌ر وه‌ها چاره‌سه‌ری ڕه‌فتاری ده‌روونبرینداریانه‌ به‌كار ده‌هێنرێت بۆ لاوازكردن يان نه‌هێشتنی بارگرژی ياده‌وه‌رێكان. جگه‌ له‌وه‌ به‌كار ده‌هێنرێت بۆ لابردن و شێكردنه‌وه‌ی ميكانزمی خۆخۆفێركه‌ره‌ی خۆپاراستن كه‌ ڕۆژانه‌ توشبوان عه‌زيه‌ت ده‌دات. چه‌ند پێكهاتێكی گرنگ، به‌ شێوه‌يه‌كی تايبه‌ت ئه‌و هانده‌رانه‌ Tigger كه‌ هۆكاری ناوه‌كی وده‌ره‌كی ده‌روونبرینداریه‌كه‌یه‌ زنجيره‌يه‌ك له‌ كاردانه‌وه‌ی نه‌ خواستيار به‌ دوای خۆياندا ده‌هێنن. چاره‌سه‌ری ڕه‌فتاری هه‌وڵده‌دات، ئه‌و پێكهاتانه‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆی كاردانه‌وه‌ی ده‌روونبريندارێكه‌،‌ يه‌كه‌ به‌ يه‌كه‌ بناسێته‌وه‌ و ده‌ست‌نيشانكات و هانده‌ره‌كه‌ له‌ كاردانه‌وه‌كه‌‌ جياكاته‌وه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ نیشانه‌كانی ده‌روونبریندارێكه‌ نه‌هێڵێت. چاره‌سه‌ری ڕه‌فتاری ده‌روونبرینداریانه، به‌ په‌يوه‌ندی به‌ EMDR ڕاده‌یه‌كی به‌رزی سه‌ركه‌وتن له‌ پزشكی سه‌لمێندراو Evidence-based medicine به‌ده‌ست هێناوه‌. چاره‌سه‌ر له‌ ڕێگای ڕاڤه‌و گێڕانه‌وه‌ شێوه‌یه‌كی تايبه‌تی نۆیی چاره‌سه‌ری ڕه‌فتارییه‌.
چاره‌سه‌ر له‌ ڕێگای گێڕانه‌وه‌
كه‌سانی ده‌روونبریندار خواستێكیان تێدا دروست ده‌بێت، كه‌ بيره‌وه‌ريه‌‌ دابچڕاوه‌ له‌يادچۆكه‌ی ڕووداوه‌كه‌ بخه‌نه‌ تۆی چيروكێكه‌وه‌، واتا و مانای پێ ببه‌خشن وبيكه‌نه‌ پارچه‌يه‌ك له‌ چیروكی ژيانیان. بڕوانه‌ چاره‌سه‌ر به‌ ڕاڤه‌ی گێڕانه‌وه‌، به‌ ئه‌ڵمانی Narrative Expositionstherapie ئامانجی چاره‌سه‌ری گێڕانه‌وه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ديرۆكێكی به‌يه‌كه‌وه‌ گونجاو بێنێته‌ كايه‌وه‌ كه‌ به‌پێی توانا گشت لايه‌نه‌كانی ڕووداوه‌كه‌ بگرێته‌وه‌ وبه‌و شێوه‌یه‌ كاردانه‌وه‌ی هه‌ستياری و جه‌سته‌یی به‌هێز لای توشبوان دامركێنێت. به‌ تاقی‌كردنه‌وه‌ حاڵی حازر سه‌لمێندراو كه‌ چاره‌سه‌ر به‌ ڕاڤه‌ گێڕانه‌وه له‌لای ئه‌وكه‌سانه‌ی ده‌رونبرینداری ئاسان يان فره‌ده‌روونبرینداریان هه‌بووه‌ ئه‌نجامی چاكی هه‌یه‌. ئه‌م جۆره‌ چاره‌سه‌ركردنه‌ له‌ جیهان پێش‌ده‌می بۆ ده‌كرێت (برۆانه‌ National Institute for Health and Care Excellence NICE guidelines).
جۆڵه‌ی هه‌ستياری چاو و چاره‌سه‌ركردنه‌وه‌ EMDR Eye movement desensitization and reprocessing
گرنگترین شت له‌م جۆره‌ چاره‌سه‌ركردنه‌ "گرج‌وگۆڵ كردنی دوولايانه‌" يه‌. ئه‌ويش به‌ واتای گرج‌وگۆڵ كردنه‌وه‌يه‌كی خه‌ستی هه‌ردوو پارچه‌ی ده‌ماغ له‌ ڕێگای جوڵانه‌وه‌ی چاوو، ده‌نگ ويان خشان (عربی لمس). به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌و يادوه‌ریه‌ دامركێنراوانه‌ يان كه‌ به‌ته‌واوی ته‌شه‌نه‌یان نه‌ سه‌ندوه‌، شی ده‌بنه‌وه‌ و ئه‌ميان پرۆسه‌ی چاره‌سه‌رێكه‌ ته‌واو ده‌كات. ئه‌م شێوه‌ چاره‌يه‌ له‌ لايان Francine Shapiro دروست كراوه‌. ئه‌و له‌ پياسه‌یه‌ك ته‌ماشای كرد كه‌ كاتێك چاوی به‌ په‌له‌ ده‌جوڵانه‌وه‌،‌ ترسی يادوه‌ریه‌ ده‌روونبريندارێكه‌ی كه‌ له‌ئه‌نجامی ده‌ستنیشانكردنی شيرپه‌نجه‌ كرابوو، كه‌م ده‌بوه‌وه‌. شێوه‌ چاره‌یه‌كی دروست كرد كه‌ يادوه‌ریه‌ ده‌روونبریندارێكان له‌ ڕێگای هاندانی دوولایانه، كاری ده‌كرده‌ چاره‌سه‌رێكه‌.
چاره‌سه‌ری پێكهێنان
جاره‌سری پێك‌هێنان خۆێ‌دوره‌په‌رێز ڕاده‌گرێت له‌ جياكردنه‌وه‌ی سێ چه‌مكه‌ی جه‌سته‌، گيان و ده‌روون. هه‌ر يه‌ك له‌و سێ ئاسته‌ كارده‌كه‌نه‌ يه‌كتر له‌ پرۆسه‌یه‌كدا بۆيه‌ لێره‌دا ڕه‌چاوو ده‌كرێن. له‌وه‌ به‌ده‌ر پێويسته‌ مروڤ له‌ ژينگه‌ی كۆمه‌ڵايه‌تێكه‌ی ته‌ماشا كرێت. سنوری په‌يوه‌ندی نيوان مرو و ده‌وروبوه‌ری واتايه‌كی گه‌وره‌ به‌خۆوه‌ ده‌گرێت. چونكه‌ له‌ زانستی چاره‌سه‌ری پێكهێنان، په‌شێوی له‌ په‌يوه‌ندی به‌ خۆ، يان به‌ جيهانی ده‌ره‌وه‌، نكۆڵی يان كپ كردنی پێداويستیه‌ سروشتێكانی به‌دوا دێت. ئه‌مه‌‌ ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی ته‌نگ‌وچه‌ڵه‌می ڕه‌فتار وشێوه‌ی گوزه‌ران. ڕوداوێكی ده‌روونبرينداری بۆنمونه‌ له‌ كاتی هێرشێكی سه‌كسی، ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ سنوری په‌يوه‌ندی له‌ لايه‌ن توشبوانه‌وه‌ هه‌ست پێ‌نه‌كرێت و له‌به‌ر ئه‌وه‌ چاره‌سه‌ره‌ كۆنه‌كانی پێك‌هێنان نشه‌ست بهێنن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌‌ ناتوانرێت تواناكانی خۆبه‌ڕيوه‌بردنی توشبوان گورج‌وگۆل كرێن. چاره‌سه‌ری پێك‌هێنان پێويسته‌ به‌ ڕاده‌يه‌ك بگۆردرێن كه‌ پێش‌هه‌موو شتێك وێنايه‌كی به‌پییز بگه‌يه‌نێته‌ توشبۆكه،‌ كه‌ شتێك هه‌يه‌ وه‌ك سنوره‌كان و پێداويستێكان. هه‌روه‌ها پێ ويسته‌ ته‌كنيكی چاره‌سه‌ری پێكهێنانانه‌ بخرێنه‌كار، كه‌ شێوه‌ی ده‌ربرێنی هه‌ست وه‌ك توڕه‌یی، ڕق و قينه‌ به‌هێز ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی توشبوان هه‌ميشه‌ زاڵ بن به‌سه‌ر ئه‌م هه‌ستانه‌‌  و له‌وه‌ نه‌ترسن كه‌ كاتی ناكات بكه‌ونه‌ شاڵاویان‌. هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ زه‌حمه‌تی ڕوبدات له‌ نگاداری جه‌سته‌ كاتێك كه‌ پرسی ئاگه‌داری ده‌بێته‌ نيشانه‌ بۆ له‌ش، و كاتێك كه‌ به‌ په‌يوه‌ندی به‌ ڕوداوه‌كه‌ وه‌ك ئابرووچونێك ته‌ماشا ده‌كرێت.
به‌ده‌ستهێنانی زانیاری
چاره‌سه‌ری تيماری‌جه‌سته‌یی
بۆ نمونه‌ ڕاهێنانی نه‌ هێشتنی گرژی وده‌روونبرينداری TRE (به‌ تايبه‌ت له‌رزه‌ی ماسكوله‌ له‌و ناوچانه‌ی كه‌ كاره‌ساتی به‌سه‌ردا دێت ) و ئازاری جه‌سته‌یی Somatic Experiencing (مۆدێليكی چاره‌سه‌ری چه‌سته‌یی و ده‌روونبرينداری)
چاره‌سه‌ری تيماری شاكاری
بۆ نمونه‌ چاره‌سه‌ری هونه‌ری Art therapy
چاره‌سه‌ری كه‌
بۆ نمونه‌ زانستی ده‌روونبرينداری چه‌ند نه‌وه‌يه‌ك Mehrgenerationale Psychotraumatologie
چاره‌سه‌ر به‌ ده‌رمان
چاره‌سه‌ر به‌ ده‌رمان له‌ هه‌ندێ شێوه‌ی په‌شێوی يان بۆ هه‌ندێ ڕاده‌ی قورسی نيشانه‌كان، بۆ په‌شێوی پاش ده‌روون‌برینداری پێويسته‌. له‌ پاڵ چاره‌سه‌ری ده‌روونی ئه‌وا ده‌رمانی ده‌روونی دێته‌ كايه‌وه‌. ده‌رمانی ده‌روونی كارده‌كه‌نه‌‌ سه‌ر هاوسه‌نگی گۆاستنه‌وه‌ی گۆاسته‌وه‌ر‌كانی ده‌ماره‌كان له‌ ده‌ماغ وبه‌و شێوه‌یه‌ ده‌ست ده‌ده‌نه‌ ئه‌ركه‌كانی ده‌ماغی نه‌خۆشه‌كه‌. به‌ لێكۆڵينه‌وه‌ی پزشكی شی‌كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ر چ سیستمی گۆاسته‌وه‌ری ده‌ماره‌كان بێويسته‌ كار بكرێت تا نيشانه‌كانی ده‌روون‌برينداری كه‌م كرێنه‌وه‌ يان بۆ زاڵبوون به‌ سه‌ر گرژی ده‌روونی. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ هچ كام له‌م ده‌رمانانه‌ هۆكاره‌كان چاره‌سه‌رناكه‌ن نا توانن جێگای چاره‌سه‌ری ده‌روونتيماری بگرنه‌وه‌. به‌ڵام له‌ هه‌ندێ جار ئاماده‌كاری بۆ ده‌كات يان ته‌با و هاوكات ده‌خرێنه‌ كار. هه‌ڵبژاردنی ده‌رمان، به‌ شێوه‌يه‌كی سه‌ره‌كی به‌ پێی نيشانه‌ سه‌ره‌كێكانی نه‌خۆشه‌كه‌يه‌‌. سه‌ركه‌وتنێكی هاوشێوه‌، له‌ چاره‌سه‌ری ده‌رمانی ده‌روون، وه‌ك له‌ چاره‌سه‌ری شيزوفرێنی، يه‌شتا به‌ده‌ست نه‌هاتووه‌.
دامركێنه‌ره‌كان
به‌نزۆدايه‌زه‌پين Benzodiazepine ئه‌و ده‌رمانه‌ ئارام‌گرانه‌يه‌ (عربی مسكن) كه‌ به‌ زۆری له‌ لايان پزشكانه‌وه‌ ده‌نووسرێن. ناسراوترین ناوی بازرگانی بريتيه‌ له‌ Tranxilium, Alzepram به‌نزۆدايه‌زه‌پين هه‌ستی ترس كه‌م‌ده‌كاته‌وه‌ وهه‌ستێكی خۆشی ئاسوده‌یی و ئارامی ده‌به‌خشێت. به‌شێوه‌يه‌كی تايبه‌ت كار ده‌كاته‌ دژ نيشانه‌كانی ورووژاوی بۆ نمونه‌ توڕه‌یی زيا، تێكچونی باری خه‌و و زوو زنوق‌چون به‌ هۆی ده‌روونبرينداریه‌وه‌. كار تێكردنه‌كه‌ی تێكرا يه‌كسه‌ریه‌ و كارتێكردنی نه‌خواستیار يان زيانی لابه‌لای كه‌مه‌ (عربی أعراض جانبية). به‌ڵام نه‌سلمێندراوه‌ كه‌ تا دوای چاره‌سه‌ری به‌ ده‌رمان سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێنابێت. ئاگه‌داريه‌كی پێويست سه‌باره‌ت به‌ به‌نزۆدايه‌زه‌پين مه‌ترسی خووگرتنی هه‌يه (عربی ادمان)‌. ته‌نانه‌ت دوای وه‌رگرتنی ئه‌م ده‌رمانه‌ به‌ به‌رده‌وامی بۆ ماوه‌ی زيا له‌ شه‌ش هه‌فته‌ مه‌ترسی ئاڵوده‌ی خووگرتنی جه‌سته‌یی و ده‌روونی هه‌يه‌. ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ به‌نزۆدايه‌زه‌پين له‌ لايان زۆر له‌ پزشكه‌كانه‌وه‌ زۆر ده‌نوسرێت، ڕه‌نگه‌ بگه‌رێته‌وه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ زانياری ته‌واويان نه‌بێت سه‌باره‌ت به‌ ده‌رمانی دژه‌خه‌مۆكيه‌ تازه‌كانی تر.
دژه‌ خه‌مۆكێكان
دژه‌خه‌مۆكێكان Antidepressant به‌و ده‌رمانانه‌ ده‌وترێت كه‌ بۆ چاره‌سه‌ری خه‌مۆكی به‌كار ده‌هێنرێن. زوربه‌ی دژه‌خه‌مۆكێكان كار ده‌كه‌نه‌ بازنگه‌ی گواسته‌ره‌ ده‌مارێكان كه‌ زياتر بريتين له‌ نۆرادرينالين Norepinephrine و سيرۆتۆنين Serotonin. ئه‌نجامی لێكۆڵنه‌وه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ئه‌و مه‌زه‌نه‌يه‌ به‌هێز ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌و نيشانانه‌ی به‌ هۆی ده‌روونبريداری په‌یدا ده‌بن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ تێكچون و لاسه‌نگی سيرۆتۆنين. دژه‌ خه‌مۆكێكان ده‌توانن ئه‌م لاسنگيه‌ چاك بكاته‌وه‌. دژه‌ خه‌مۆكێكان ڕه‌وشی میزاج ڕوونده‌كه‌نه‌وه‌ و ترسه‌كان كه‌مده‌كه‌نوه‌. هه‌ندێكيان گرج‌وگۆڵی زياده‌كه‌ن هه‌ندێك وه‌ك خۆی ده‌هێڵنه‌وه‌ يان كه‌می ده‌كه‌نه‌وه‌. دوايينيان كاتێك به‌كار ده‌هێنرێت كه‌ جم‌وجۆڵی نه‌خۆشه‌كه‌ زياكات و زۆر ناڕه‌حه‌تبێت. زۆر له‌و ده‌رمانانه‌، به‌ گوێره‌ی كه‌ره‌سه‌ی ناوه‌ڕۆكی، دوای نزديكه‌ی شه‌ش هه‌فته‌ كارده‌كه‌ن. دژه‌خه‌مۆكێكان ده‌كرێنه‌ دوو به‌شه‌ی سه‌ره‌كی‌یه‌وه‌
دژه‌ خه‌مۆكێی سێ بازنگه‌یی
له‌ سه‌ره‌تاكانی لێكۆڵینه‌وه‌ی كارتێكردنی چارسه‌ری ده‌رمانیانه‌ی ده‌روونی بۆ په‌شێوێكانی ده‌روونبرینداری، شه‌ڕه‌ڤانانی جه‌نگ به‌ ده‌رمانی جياجيای دژه‌خه‌مۆكێی سێ بازنگه‌یی Tricyclic antidepressant چاره‌سه‌رده‌كران. به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی به‌ Amitryptilin و Imipramin. هه‌ردوو هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر سيرۆتۆنين وسه‌لمێندراوه‌ كه‌ چاره‌سه‌ری هه‌موو نیشانه‌كان ده‌كه‌ن. ده‌سيپرامین Desipramin، كه‌ نۆرئدرينيانه‌ كارده‌كات ڕه‌زامه‌ندی زۆری به‌ده‌ست نه‌هێنا.
ڕاگری هه‌ڵبژارده‌ی هه‌ڵچنینی سيرۆتۆنین
Selective serotonin reuptake inhibitor SSRI ناهێلن كه‌ سيرۆتۆنين له‌ خانه‌ی ده‌ماره‌كان هه‌لچنرێن وبه‌و شێوه‌يه‌ هاوسه‌نگی كه‌می سيرۆتۆنين چاره‌سه‌رده‌كات. ده‌سته‌ی هه‌ڵبژارده‌ی يه‌كه‌من بۆ چاره‌سه‌ری ده‌روونبرینداری ده‌ستبه‌جێی يان په‌شێوی گرژی پاش ده‌روونبرينداری Posttraumatic stress disorder PTSD درێژخايان. به‌ پێچه‌وانه‌ی دژه‌خه‌مۆكێی سێ‌بازنگه‌یی به‌گشتی سازگه‌رانه‌ ده‌گونجێن و كارتێكردنی نه‌خواستیار يان زيانی لابه‌لا به‌تايبه‌ت دژه‌كۆلينه‌رگيان Anticholinergic نيه‌. سه‌باره‌ت كارتێكردنی دژ به‌ په‌شێوی پاش ده‌روونبرينداری، ڵێكۆڵینه‌وه‌كان گه‌شتونه‌ته‌ ئه‌نجامی ڕه‌زامنددار له‌ چاره‌سه‌ری گروپی زۆر. SSRI ده‌توانن يادوه‌ريه‌ ئازاده‌ره‌كان، يان ڕه‌فتاری خۆ-دووره‌په‌رێز-ڕاگری، به‌ڵام زياگۆرج بوونه‌وه‌ش‌ كه‌مكاته‌وه‌. يارمه‌تی پرۆسه‌ی چاره‌سه‌ری ده‌روونی ده‌دات يان ئامده‌یی بۆ ده‌كات. كارةێكردنی باش سه‌لمێندراوه‌ بۆ كه‌ره‌سته‌ی Fluoxetin (٢٠-٨٠ ملی گرام)، Paroxetin (٢٠-٥٠ ملی گرام) و Sertralin (٥٠-٢٠٠ ملی گرام، مام‌ناوه‌ند ١٠٠-١٥٠ ملی گرام). نیشانه‌كان دوای دوو تا چوار هه‌فته‌  كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌ ئه‌ڵمانيا ته‌نها بواردراوه‌ به‌ Paroxetin بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشه‌كانی په‌شێوی گرژی پاش ده‌روونبرينداری PTSD.
دژه‌ خه‌مۆكێ تر
هچ لێكۆڵینه‌وه‌ نيه‌ سه‌باره‌ت به‌ Mirtazapin، Bupropion و Trazodon. هه‌مان كاریگه‌ری وه‌ك Sertralin ـيان به‌ده‌ست ‌هێناوه‌.
دژه‌ دابڕانی ده‌رونی
دژه‌ دابڕانی ده‌رونی Antipsychotic هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر تۆڕی ڕاگه‌ينه‌ره‌كانی ده‌ماغ به‌وه‌ی كه‌ كه‌ره‌سته‌ی گواسته‌ری ده‌ماری، Dopamin كه‌م ده‌كاته‌وه‌، و به‌و شێوه‌يه‌ تۆڕی پاش وه‌رگره‌كان ناتوانن ئيتر هچ چالاك بن. له‌به‌ر ئه‌وه‌‌ تاڕاده‌يه‌ك ئارام به‌خشن وبۆ لابردنی هه‌موو جۆره‌كانی دابڕانی ده‌رونی گونجاون. ده‌رمانی دژه‌ دابڕانی ده‌رونی ده‌شێت ته‌واوكه‌ری پێشوازیكاره‌كانی وه‌ك Serotonin، Acetylcholin، Histamin و Noradrenalin بن. ده‌رمانی دژه‌ دابڕانی ده‌رونی نمونه‌یی به‌و ده‌رمانانه‌ ده‌وترێت كه‌ كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر نیشانه‌ ئه‌رێنێكانی شیزۆفرێنی (وه‌ك وڕێنه‌ (عه‌ربی هلوسة)، و واهيمه‌ (عه‌ربی أوهام) ). ده‌رمانی دژه‌ دابڕانی ده‌رونی نا نمونه‌یی تازه‌ ته‌نانه‌ت كار ده‌كه‌نه‌ سه‌ر نیشانه‌ نه‌رێنێكانی شیزۆفرێنی (وه‌ك كه‌می جم‌وجۆل يان په‌شێوی تيژی بيركردنه‌وه‌ (عه‌ره‌بی تركيز) ). ده‌رمانی دژه‌ دابڕانی ده‌رونی نا نمونه‌یی وه‌ك Olanzapin، Quetiapin و Risperidon به‌كار ده‌هێنرێت بۆ نه‌خۆشی ده‌روونبرینداری كه‌ نيشانه‌ی دابڕانی ده‌روونی له‌گه‌ڵ‌دا يه‌ (وه‌ك واهيمه‌) يان له‌ كاتێك كه‌ SSRI به‌ ته‌واوی كاری خۆی نه‌كات. تا ڕاده‌یه‌ك سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێناوه‌. به‌ڵام يه‌شتا لێكۆڵینه‌وه‌ی ته‌واوی به‌سه‌ر نه‌كراوه‌.
کاردانەوەی لە سەر توش‌بووەکان
كارتێكردنه‌كانی ده‌روونبرینداری كارگێری قه‌به‌ی هه‌یه‌ به‌ سه‌ر ژیانی توش‌بووان. خه‌لكانی ده‌روونبریندار زۆرجار ئه‌مبه‌روئه‌وبه‌ركێ ده‌كه‌ن له‌ نێوان دووركه‌وتنه‌وه له‌ ياده‌وه‌ریه‌ ده‌روونبریندارێكه‌ وئه‌نجامه‌كانی (تا ڕاده‌ی تاسان يان شیبوونه‌وه‌)‌ له‌لايه‌ك، و له‌ناكاو كه‌وتنه‌ به‌ر گورژمی ياده‌وه‌ریه‌كان (گه‌ڕانه‌وه‌ی یاده‌وه‌رێكان Flashback) له‌ لايه‌كی تره‌وه‌. ئه‌و يادوه‌ريانه‌ به‌ هۆی وێنه‌یه‌ك، هه‌ستێك، بۆنێك به‌بیردێنه‌وه‌ يان به‌ هۆی چه‌ند فاكته‌رێكی تايبه‌ت (هانده‌ر Trigger) كه‌ ده‌بنه‌ هۆی هه‌ستی ترس، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ په‌يوه‌ندیان نه‌بێت به‌ ڕووداوكه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ڕه‌نگه‌ هه‌ندێكیان يارمه‌تی پزشكی پێویست ڕه‌دبكه‌نه‌وه‌‌، چونكه‌ توش‌بووان ئه‌مه‌ به‌ شێواندنی ژيانی ڕۆژانه‌یان ده‌زانن و گوێ‌ناده‌نه‌ ڕه‌وشه‌كه‌ وه‌ك هه‌ر نه‌بوبێت وابێت (حاشاكردن) و پێشنیازی ڕه‌وشی ئاسایی به‌ خويان ده‌كه‌ن. چه‌ند سالێك ئه‌مه‌ زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر ڕه‌فتاری بێ هوشی كه‌سی توشبوو و به‌ شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیكی ڕادێت له‌ سه‌ر ئه‌م ده‌مامكه‌ی پاراستنه‌ له‌ پێناو خۆلادان له‌ ده‌رونبریندارێكه‌. ته‌نگ‌وچه‌ڵه‌مه‌یه‌كی تر بۆ نه‌خۆشه‌كان ئه‌و هه‌سته‌يه‌ كه‌ گيرۆده‌ی‌ ڕۆڵی ژيانيانن كه‌ له‌ ژينگه‌كه‌يان ده‌وردراوه‌. هه‌رچه‌نده‌ كارتێكردنی ڕوداوه‌ ده‌روونبریندارێكه‌ به‌ شێوه‌يه‌كی به‌ هێز بوو بێت و بيره‌وه‌ریه‌كی به‌رده‌وام به‌جێ‌هێشتبێت ڕه‌نگه‌ كه‌سه‌ توش‌بۆكه‌ نه‌ له‌كاتی ڕوداوه‌كه‌ و نه‌ له‌ پاشان هه‌ستی پێ نه‌كات. هه‌روه‌ها ڕه‌نگه‌ ڕوداوه‌كه‌ به‌ به‌رده‌وامی يان بۆ ماوه‌يه‌كی درێژ به‌ ته‌واوی له‌ ياد بچێته‌وه‌ به‌ بێ ئه‌وه‌ی گرنگی بداته‌ نه‌ به‌ نه‌خۆشێكه‌ و نه‌ به‌ برينێكانی ده‌رونی.
سەرچاوەکان
پۆل:تەندروستیی دەروونی پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بڕیارنامەی ١٨٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەمموزی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ مەئمووریەتی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیپالدا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٦٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەھاما
بەھاما یان باھاما یان بەھاماس، بە ڕەسمی ھاوقازانجیی بەھاما (بە ئینگلیزی: Commonwealth of The Bahamas) وڵاتێکە کە لە ژمارەیەکی زۆر دوورگە پێکھاتووە و لە کیشوەری ئەمەریکادایە.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٣ پۆل:بەھاما پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٤٧ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٧٣ لە ئەمریکای باکوور
گیەڵان
گیەڵان یان گیەڵانی رۆژاوا لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.
سەرچاوەکان
پۆل:گیەڵان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏ پۆل:شارستانی گیەڵان
ھەرسین
ھەرسین لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی کوردستانی ڕۆژھەڵاتە. خەڵکی ئەم شارە لەکن و بە شێوەزاریی لەکیی زمانی کوردی قسە دەکەن.
خەڵک
خەڵکی ھەرسین بە تەمامی کوردی لەکن و زۆربەی دانیشتووانی ئەم قەزایە لە عەشیرەتی کاکاوەندن کە گەورەترین ھۆزی لەکی پاڕیزگای کرماشان و دووەم ھۆزی لەکە پاش بەیرانوەند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
بڕیارنامەی ١٨٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٧٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
دۆمینیکا
دۆمینیکا، بە ڕەسمی ھاوقازانجیی دۆمینیکا (بە ئینگلیزی: Commonwealth of Dominica) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمەریکا.
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:دۆمینیکا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٨ پۆل:دوورگەکانی دۆمینیکا پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
ژۆنگ یو
ژۆنگ یو (لەدایکبووی ٥٤٢ی پێش زایین تا ٤٨٠ی پێش زایین) بە زی لو یان جیلو ناسراوە یەکێک بوو لە باشترین شوێنەکەوتووانی کۆنفۆشیۆس. لەنێوان شوێنەکەوتووانی کۆنفۆشیۆس لەدوای ڕان چیو، دووەم کەس بوو لەرووی توانا و بەدەستھێنانەوە لە بەڕێوەبەردنی وڵات. بەھۆی ئازایەتییەکەی و دادگەرییەکەی ناسراوە، بەلام کۆنفۆشیۆس بەزۆری ئاگاداری کردۆتەوە کە پێش ئەوەی جووڵە بکات سەرەتا بیر لە دەرەنجامەکانی بکاتەوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٥ی پێش زایین پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٦ی پێش زایین
کووبا
کووبا، بە ڕەسمی کۆماری کووبا (بە زمانی ئیسپانی: República de Cuba) وڵاتێکە کە لە چەند دوورگەیەک پێک ھاتووە، کە دەکەوێتە ناوچەی کاریبی لەلە کەنداوی مەکسیک، لە کیشوەری ئەمەریکا. گەورەترین شار و پایتەختەکەی ھاڤانایە، و شاری (سانتیاگۆ دێ کووبا) دووەم گەورەترین شاری کووبایە. "کووبا" نزیکە لە ھەریەک لەدەوڵەتانی (ئەمریکا، مەکسیک، ھایتی، جامایکا). خەڵکی کووبا بە کووبایی ناودەبرێن، وە زمانی فەرمی لە کووبا (زمانی ئیسپانیە). کووبا لەلایەن دۆزەرەوە "کریستۆڤەرکۆڵۆمبۆس" دۆزرایەوە کە ھەمان کەس بوو کە ئەمریکای دۆزییەوە و کووبای کردە بەشێک لە "شانشینی ئیسپانیا". ڕووبەری کووبا بە (۱۰۹٫۸۸٦)کم دەخەملێنرێت. ژمارەی دانیشتوانی کووبا نزیکەی (۱۱) میلیۆن کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کووبا پۆل:کەنداوی مەکسیک پۆل:ئەمریکای لاتینی پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٢ پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور پۆل:وڵاتەکانی کارایبی پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیسپانی ئاخێو
بڕیارنامەی ١٨٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٧٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠٠٩
بڕیارنامەی ١٨٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئابی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
بڕیارنامەی ١٨٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی ئابی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٧٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:عێراق لە ٢٠٠٩
بڕیارنامەی ١٨٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی ئابی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ منداڵان و تێکھەڵچوونی چەکدارانە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٣٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩
ئیبراھیم تاتلیسس
ئیبراھیم تاتڵیساس (İbrahim Tatlıses) گۆرانیبێژێکی بە ڕەچەڵەک کوردی تورکیایە. زۆربەی گۆرانییەکانی بە زمانی تورکین، چەند گۆرانییەکی بە زمانی کوردی ھەیە. لە شاری ڕحا (ئورفە) لەدایکبووە. پێشتر کاری ئەکتەریشی کردووە. تا ئێستا زیاتر٤٠ ئەلبومی گۆرانی ھەیە.
ژیانی ھونەری
ئیبراھیم تاتڵی یان (ئیبراھیم تاتڵیساس) یەکێکە لە بەناوبانگترین ھونەرمەندەکانی تورکیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە کە بە ڕەگەز کورد و عەرەبە ئیبراھیم لە (١/١/١٩٥٢) لە ناوچەی سوێرەک کە سەر بە پارێزگای ڕحایە لە باکووری کوردستان لە دایکبووە باوکی عەرەبە و دایکیشی کوردە ئیبۆ بەھۆی ھەژاریەوە نەیتوانیوە بچێتە بەر خوێندن و ھەر لە منداڵیەوە لەگەڵ حوسێنی برای دەستیان کردووە بە کارکردن. ئیبراھیم پێش ئەوەی ببێتە گۆرانیبێژ کاری کرێکاری کردووە.
تاتڵیساس لەساڵانی (١٩٦٠)ەکان لە گازینۆ و دانیشتنەکاندا گۆرانی ووتوە کە لە ساڵی (١٩٦٨) یەکەم ئەلبومی بە ناوی (Kara kiz) واتە (کچی ڕەش) بڵاوکردەوە بەڵام ئەم ئەلبومەی شکستی ھێنا بۆ ماوەی سێ ساڵ وازی لە کارەکانی ھێنا و لە ساڵی (١٩٧١) دووەم ئەلبومی بە ناوی (beni yakma gel sevgidim) بڵاوکردەوە ئەم ئەلبومەشی شکستی ھێنا بۆ ماوەی چوار ساڵ وازی لە کارەکانی ھێنا وە لە ئەستەمبوڵ ساڵی (١٩٧٥) سێیەم ئەلبومی بە ناوی (ayaginda kundura) بڵاوکردەوە وە ئەم ئەلبومەی جێی خۆی دامەزراند لە بازاری موزیکی تورکیا و ڕیکۆردێکی تازەی دانا ئیبراھیم لە ھەمان ساڵدا بۆ یەکەم جار چووە نێو ژیانی ھاوسەرگیری و لەگەڵ (عەدالەت دوراک) دا ھاوسەرگیری ئەنجام دا و ھاوسەرگیریەکەیان ماوەی سێ ساڵی خایاند و لە ساڵی (١٩٧٨) لە یەک جیابونەوە و لە ساڵی (١٩٧٩) ھاوسەرگیری لەگەڵ (پەریھان ساڤاش) دا ئەنجام دا لەم ھاوسەرەی کچێکی دەبێت بەناوی (مەلەک زوبەیدە) لە ساڵی (١٩٨٤) نێوانی ئیبراھیم و پەریھان تێکدەچێت و ئیبۆش پەریھان دەباتە گوندێک و ئازاری جەستەی دەدات ئەمەش بە کارێکی نەشیاو لەلایەن دەوڵەتەوە تەماشا دەکرێت بۆیە بڕیاری دادگایکردنی ئیبراھیم دەدرێت لە (٩/٨/١٩٨٤) لە دادگا ئیبراھیم وەک ئەستۆپاکی خۆی دەڵێت :(من بۆیە لێم دا چونکە نامەوێت ھاوسەری خۆم لەگەڵ کوڕی خەڵکیدا ببینم من ئەمەم پێ قبوڵ نەکرا بۆیە لێم دا) لەویادا ئیبراھیم و پەریھان جیادەبنەوە لە ساڵانی ھەشتاکاند بە ئەلبومەکانی (istemem) (yalan) (mavi mavi) و چەندانی تر ناوبانگێکی زۆری پەیداکرد پاش ئەوەی لەگەڵ پەریھان ساڤاش جیابویەوە ھاوسەرگیری لەگەڵ (دەریا تونا) ئەنجام دا کە لە ھەر سێ فلیمی (gulum benim) (gunah) (yalnizim) دەوری لەگەڵ ئیبۆ بینیوە وە لە ساڵی (١٩٩٢) کوڕێکیان دەبێت بە ناوی (ئیدۆ) وە لە ساڵی (٢٠٠٢) لە یەکتر جیادەبنەوە لە ساڵی (١٩٩٣) پاش ئەوەی کە کێشە دەکەوێتە نێوان کۆمپانیاکەی تاتڵیساس و کۆمپانیای (Raks Muzik) کە بەرھەمەکانی ئیبراھیمی تیا تۆماردەکرێت یەکێک لەو کەسانەی کە لە کۆمپانیاکەی تاتڵیساس کاردەکات تەقە بەناو خەڵکەکەدا دەکات و کەسێک بە ناوی (عەبدوڵا ئۆچماک) بریندار دەبێت و ماوەیەکی زۆر لە نەخۆشخانە دەکەوێت پاش ئەوەی کە لە ساڵی (١٩٩٧) چاکبویەوە لە ڕاگەیاندنەکانەوە ھەڕەشە لە ئیبراھیم دەکات و پاش ئەمە ئیبراھیم سکاڵای یاسایی لەسەر (عەبدوڵا ئۆچماک) تۆماردەکات و عەبدوڵا ئۆچماک بۆ ماوەی (١٣) ساڵ دەکەوێتە زیندانەوە لە ساڵی (٢٠١٠) ئازاد دەکرێت.
لە ساڵی (١٩٩٦) لە دوای کلیپی (agliyorum kahrimdan) ئیبراھیم نازناوی ئیمپڕاتۆری پێ دەبەخشرێت پاشان ئیبراھیم دەچێتە ناو سیاسەت و لە ساڵی (٢٠٠٧) لەسەر لیستی (گەنج پارت) لەسەر شاری (ئەستەمبوڵ خۆی دەپاڵێوێت بەڵام ئەم لیستە دوای ئەوەی شکست دەھێنێت لە ساڵی (٢٠١١) لەسەر لیستی (ئاکپارتی) لەسەر شاری (ئورفا) خۆی دەپاڵێوێت لە پاشان لە شەوی (١٤/٣/٢٠١١) پاش ئەوەی کە لە کەناڵی (beyaz show) دێتە دەرەوە لەلایەن دوو چەکدارەوە بە چەکی کڵاشینکۆف تەقەی لێ دەکەن کە دوو فیشەکی بەردەکەوێت کە یەکێکیان بەر مێشکی و یەکێکیان بەر لوتی دەکەوێت پاشان خێرا ئیبۆ دەبەن بۆ نەخۆشخانەی (ئاجیبادەم) ھەر لەو شەوەدا پێنج نەشتەرگەری بۆ مێشکی دەکەن تا فیشەکەکە دەردەھێنن پاشان چەکدارەکە دەستگیرکرا کە عەبدوڵا ئۆچماکە بە سزای زیندانی (٣٦) ساڵ سزا درا ھیچ لێبوردنێکی گشتیش نایگرێتەوە لە (٧/٤/٢٠١١) کە دەکاتە ڕۆژی سێ شەممە تاتڵیساس ڕەوانەی ئەڵمانیا دەکرێت بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی پاشان لە (٢٧/٩/٢٠١١) ھاوسەرگیری لەگەڵ ئایشەگوڵ یەڵدز ئەنجام دەدات و کچێکیشی لێ دەبێت بە ناوی (ئیلیف ئێدا) لە ساڵی (٢٠١٤) گەورەترین نەشتەرگەری مێشک ئەنجام دەدات کە نەشتەرگەریەکەی سەرکەوتوو دەبێت لە ئێستادا خۆی ئامادە دەکات بۆ بەرھەمھێنانی ئەلبومێکی نوێ ئیبراھیم خاوەنی چەندەھا شتی بەنرخە لە بۆدروم خاوەنی ھۆتێلێکە بە ناوی (بەھەشتی تاتڵیساس) ھەروەھا خاوەنی کفتەخانەیەکە بە ناوی (کفتەی تاتڵیساس) کە ئیدۆی کوڕی و دەریا تونای ھاوسەری پێشووتری بەڕێوەی دەبەن ھەروەھا خاوەنی بەرنامەیەکی تایبەت بە خۆیەتی بە ناوی (ئیبۆ شۆ)ھەروەھا خاوەنی ئاژانسێکە بە ناوی (سێس ئاژانس) کە ھەواڵی تایبەت بە ھونەرمەندانی تورکیا تێیدا بڵاودەکرێتەوە ھەروەھا خاوەنی کەبابخانەیە لە بۆدروم و ئەستەمبوڵ ھەروەھا خاوەنی کەناڵێکە بە ناوی (تاتڵیساس تیڤی) ھەروەھا خاوەنی وێستگەیەکی پاسە بە ناوی (تاتڵیساس توریزم) لە شاری ئورفا و غازی عەنتاب و ئەدەنە و مێرسین و ئەنتاڵیا ھەروەھا لە زۆربەی شارەکانی تورکیا چەندەھا دوکانی جلوبەرگ ھەن کە مارکەی ئیبراھیم تاتڵیساسن ھەروەھا سەرۆکی فەخری یانەی زاخۆیە کە یانەکە چەندین دۆنم زەوییان پێداوە تاکو پڕۆژەی تێدا بکاتەوە کە ٧٠ لە ١٠٠ی بۆ ئیبراھیمە ئیبراھیم بە درێژایی ژیانی لە زۆربەی شارەکانی تورکیا و ئەوروپادا کۆنسێرتی کردووە لە ساڵی (١٩٨٧) لە ئەڵمانیا کۆنسێرتێکی ئەنجامدا لە ساڵی (١٩٩٠) لە ئەمریکا کۆنسێرتێکی ئەنجامدا لە ساڵی (١٩٩٥) لە گوڵخانە کۆنسێرتێکی ئەنجامدا لە ساڵی (١٩٩٨) دوو کۆنسێرتی ئەنجامدا یەکەمیان لە مێرسین و دووەمیان لە ئیزمیر کە ئەم کۆنسێرتەی لەگەڵ سبیل جان ئەنجامدا لە ساڵی (٢٠٠٥) لە وڵاتی ئیسرائیل کۆنسێرتێکی ئەنجامدا لە ساڵی (٢٠١٠) لە ھەولێر کۆنسێرتێکی ئەنجامدا کۆتا کۆنسێرتیشی لە (٢٦/٤/٢٠١٤) بوو کە لەگەڵ شڤان پەروەر لە کاتی بانگەشەی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ ھەڵبژاردن ئەنجامیدا خانەوادەی ئیبراھیم پێکھاتووە لە دوو برا و دوو خوشک ناوی براکانی بریتین لە :(ئەحمەد و حوسێن) کە حوسێنی برای وەک خۆی ھونەرمەندە ناوی خوشکەکانی بریتین لە :(گوڵدەن و گوڵشەن) کە گوڵدەنی خوشکی کۆچی دوایی کردووە ئەحمەدی باوکی ئیبراھیم لە ساڵی (١٩٥٩) کۆچی دوایی کردووە بەڵام نایم جەلیکی دایکی تا ئێستا لە ژیاندا ماوە.
پیشەی ئەکتەری
ئیبراھیم بێجگە لە گۆرانی وتن ئەکتەر و دەرھێنەر و نوسەر و بەرھەمھێنەر و بازرگانە ئیبراھیم خاوەنی (٣٥) فلیمە و لە دوو دراماشدا بەشداری کردووە بە ناوی (فورات) و (خەمی ھیجران) کە درامای (فورات) لە ساڵی (١٩٩٧) دەرھێنراوە کە ئیبراھیم خۆی دەوری سەرەکی ھەبووە و دەرھێنەری دراماکەش بووە بەڵام لە درامای (خەمی ھیجران) تەنھا لە پێنج ئەڵقەدا دەوری بینیوە ئیبراھیم خۆی کاری نوسینی بۆ فلیمی (گوناە) کردووە ھەروەھا بۆ ھەر سێ ئەلبومی (at gitsin) و (selam olsun) و (yetmez mi) کردووە ھەروەھا خۆی فلیمی (yalan)ی بەرھەمھێناوە ئیبراھیم لە ڕۆژی (٢٥/٢/٢٠١٦) کلیپێکی بڵاوکردەوە کە گۆرانی (vur gitsin beni) نوێ کردەوە کە شیعرەکەی لەلایەن محەممەد تاھیر پەکیر بۆ نوسراوە کە ئەمساڵ کۆچی دوایی کرد ئاوازەکەشی لەلایەن بورھان بەیارەوە بۆ دانراوە ھەروەھا تیپی مۆسیقای ئەستەمبوڵێس کایت بە ئامێرەکانی ساز و گیتار و فلوت و بانجۆ کە ساز و بانجۆکە لەلایەن ئەحمەد کۆچەوە لێدەدرێت ھەروەھا گیتارەکە لەلایەن ئەردەنچ شینیایلار دەژەنرێت ھەروەھا فلوتەکە لەلایەن بورھان بەیار لێدەدرێت کۆمپانیای پۆڵ پڕۆدەکشن کاری بەرھەمھێنانی بۆ کردووە ھەروەھا کەمال باشبوغ کاری دەرھێنانی بۆ کردووە ئیبراھیم تاتڵیساس بۆ یەکەم جار لە تۆڕی کۆمەڵایەتی لە پرۆفایلی تایبەتی خۆی ناوی منداڵەکانی ئاشکرا دەکات بە پێی ھەواڵەکانی ھەردوو ماڵپەڕی (haber star) و (hurriyet) ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە تا ئێستا نەزانراوە کە ئیبڕاھیم تاتڵیساس خاوەنی ئەو ھەموو منداڵەیە ئەمەش سەرجەم میدیا و ڕاگەیاندنەکانی تورکیای سەرقاڵ کرد ئەوەی زیاتر ھەوادارانی تووشی شۆک کرد ئەوەیە دیلانی کچی ئیبڕاھیم گۆرانیبێژە و بە زمانی ئینگلیزی گۆرانی دەڵێت بەڵام تا ئێستا بەناوی باوکیەوە ناوی نەھاتووە و ناسراوە بە (دیلان چیتاک) بەڵام تەنھا دیلان بەو شێوەیە نەبوو بەڵکو ھەردوو کوڕەکەی ئیرول و ئەحمەدیش بەھەمان شێوە بە ناوێکی تر جگە لە ناوی ڕاستی باوکیان ناسراون ئیبراھیم ئامۆژگاری کچەکەی دەکات و دەڵێت ھەوڵبدە ھەرگیز لەسەر ستەیج بە جلوبەرگی سەرنجڕاکێش و نیمچە ڕووتەوە دەرنەکەویت لە وەرزی ھاویندا بە جلی ژێرەوە خۆی نمایش نەکات ھەمیشە ژیانی تایبەتی خۆت بپارێزە.
پشتیوانی لە ھەڵمەتی تورکیا بۆ سەر کوردستان
لە کاتی ھێرشی سەربازیی تورکیا بۆ سەر عەفرین لە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا لە ساڵی ٢٠١٨دا، دەستەیەک لە گۆرانیبێژان و وەرزشکارانی تورک لە سەفەرێک بۆ پرۆپەگەندا لەگەڵ ڕەجەب تەییب ئەردۆغان ھاوڕێ بوون. ئیبراھیم تاتلیسس لەگەڵ ئاژدا پەکان و سیبەل جان، لەو گۆرانیبێژانە بوون کە بە ئامادەبوون لە تەنیشتی ئەردۆغان و ھولوسی ئاکار لە ناوەندێکی سەربازی لە پارێزگای خەتای لە سنووری تورکیا و سووریا لە ھەڵمەتھێنانی ئەرتەشی تورکیا و ھێزە پشتیوانیلێکراوەکانی ئەو پاڵپشتییان کرد. پشتیوانیی تاتلیسس لە ئەرتەشی تورکیا بووە ھۆکاری ئەوەی ک سەفەری ئەو بۆ باشووری کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٣ لەگەڵ ناڕەزایەتیی ھاوڵاتیانی کورد ھاوڕێ ببێت. «یەکێتیی ڕۆشنبیرانی ڕۆژئاوای کوردستان» بە بڵاوکردنی نامەیەک ناوی «دەھۆڵژەنی فاشیست» و «پەپووی ئەردۆغان»ی پێبەخشی و پێشوازی لێکردن لە ئەو لە ھەولێر وەکوو سۆکایەتی بە خوێنی شەھیدانی عەفرین و جینایەتێک دژ بە بەھا ھاوبەشەکانی نەتەوەیی و ھەست و سۆزەکانی قوربانییەکان زانیو.
بڕیارنامەی ١٨٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٨٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لیبێریا پۆل:لیبێریا لە ٢٠٠٩
بڕیارنامەی ١٨٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سیەرالیۆن. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٨٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سیەرالیۆن
بڕیارنامەی ١٨٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ جێگیریی ئاشتی و ئاسایش نێونەتەوەیی پەرەپێنەدانی چەکوچۆڵی ناوەکی و لێسەندنی چەکی ناوەکی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٩١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩
بڕیارنامەی ١٨٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٨٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ژنان و ئاشتی و ئاسایش. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬١٩٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٩
عەراقی عەجەم
وێنۆک عەراق عەجەم ناوی مێژوویی ناوچەیەک لە ناوەندی ئێرانە کە لە ڕۆژاواوە بەرەو چیای زاگرۆس و لە ڕۆژھەڵاتەوە بەرەو بیابان و لە باکوورەوە بەرەو چیای ئەلبۆرز دەڕوات. ئیسفەھان و شەھرڕەی و ئەراک و قەزوین و قوم شارە گەورەکانی ئەم ناوچەیە بوون؛ و شێوازی عێراقی لە شیعری فارسیدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە. لە کتێبی بەڵگەنامەکانی ناوی کەنداوی فارسدا، لە تەوەری ناوەکانی خاکی ئێراندا ھاتووە کە لە قۆناغە مێژوویییەکانی پێش ئیسلامدا، ناوەڕاستی ئێران بە عێراقی ناودەبرا، ھەندێکیش ناوی ئەم ناوچەیەیان ناوە ئەراک و بە کورتکراوەی… وشەی ئێران؛ بە واتای ئێرانی بچووک دێت. جوگرافیناس و نووسەرانی موسڵمان ئەم وشەیەیان بە عەرەبی کرد و بە پشتبەستن بە یاساکانی بەعەرەبکردن، کیان گۆڕی بۆ ق و بە ناوی ئەراک و ئەراک تۆماریان کرد، ھەروەھا دەشتەکانی ناوچەی ڕۆژاوای زاگرۆس، کە ھاوتایە لەگەڵ زەوییە تەختەکان (فەلات) عێراق (جگە لە… کوردستان) پێی دەگوترا «عێراقی عەرەبی» کە ھاوتایە لەگەڵ ناوچەی بابلی کۆن. کاتێک ئارییەکان لە باکووری ساردی ڕووسیا (سیبیریا) کۆچیان کرد بۆ خاکی ئێران، یەکێک لە ھۆزەکانیان بە ناوی میدەکان کە بەھێزترین ھۆزی ئارییەکان بوون، لە ناوچەکانی ڕۆژاوای ئێرانی ئێستا نیشتەجێ بوون. ئەم خەڵکە جەنگاوەر و ئاژەڵدار بوون و ئەو خاکە نوێیەیان کە سەوز و گەرم بوو، بە بەھەشتی خەونەکانیان دۆزییەوە. دواتر مرۆڤە شێتەکان شانشینی ماد یان مەحیان لە ڕۆژاوای ئێران دامەزراند، وڵاتی ماد یان مەح لە ناوچەیەک پێکھاتووە کە بریتی بوون لە ئاراک، ڕەی و ئیسفەھانی ئێستا، کە دواتر ناوی دەوڵەتی شاخ یان جەبەل، و دوای ئەوە ئاراج عەجەم.
ناونانی
وێنۆک|250px| پێگەی جەبەل لە نەخشەی ئێران لە سەردەمی خەلیفە عەباسییەکان لە کتێبی جوگرافیای مێژوویی خاکەکانی خەلافەتی ڕۆژھەڵات وەرگیراوە وێنۆک|250x250پیکسڵ| ناوچەی جەبەل یان عێراق عەجەم (پرتەقاڵی) مانای عێراق، زەوی تەخت، نزیک لە دەریا، کەناری ڕووبارێک یان دەریا، و وا بیر دەکرێتەوە کە لە وشەی فارسی ئیراە یان ئێرانشارەوە وەرگیراوە و یاقوت حەمەوی پێی وایە کە ھەمان بابلە. وشەی عەجەم وشەیەکی عەرەبییە، واتە کەسێک کە ناتوانێت بە زمانی عەرەبی قسە بکات یان کەسێک کە بە لەھجەیەکەوە بە عەرەبی قسە بکات. چونکە لە سەرەتای ئیسلام و ھەروەھا لە چوار سەدەی یەکەمی کۆچی دا زۆربەی ئەوانەی کاریگەر و ئامادە بوون لە حکوومەتی ئیسلامیدا و عەرەب نەبوون، ئێرانی بوون؛ بۆیە وشەی عەجەم بۆ ئێرانییەکان بەکاردێت. یاقوت حەمەوی لە کتێبی مەجام ئەلبێلدان (بەرگی یەکەم). ٢، ل٩٩) سنوورەکانی عەجەم عێراق دەدات کە ھەمان ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێرانی ئێستایە. دەڵێ کە دەستەواژەی عێراق عەجەم یەکەمیان ھەڵەیە و دووەمیان نوێیە؛ واتە زاراوەیەکی نوێ بووە لە سەردەمی یاقوت حەموی کە لە سەرەتای سەدەی حەوتەمدا ژیاوە. یاقوت دەڵێت کە وشەی عێراق عەجەم لە دوای سەلجوقەکانەوە ھاتووەتە کار و ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێران لە پێنج سەدەی یەکەمی کۆچی دا بە شاخ ناسراون. ئەو دیاردەیەی کە لە وشەی ``عەجەم عێراق '' دا دەبینرێت، یەکسانی و ھاوشێوەییی ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێرانە بە عێراقی عەرەبی، واتە عێراقی ئێستا، یان بە گوتەی یاقوت حەمەوی، بابل.
جوگرافیا
لە سەردەمی قاجاردا ئەم ناوچەیە بەیەکێک لە ناوچە و پارێزگاکانی دەسەڵاتدار دادەنرا. ئەم زنجیرە چیایییە لە باکوورەوە بەرەو ھەمەدان و مەلایر و ساوە و لە ڕۆژھەڵاتەوە قوم و کاشان و لە باشوورەوە بەرەو مەحاڵات و کامرە و جەپولاق و لە ڕۆژاواوە بەرەو بۆروجێرد و نەھاوەند دەڕوات. ناوەندی ئەم قەزایە سوڵتان ئاباد بووە و ڕووبەرەکەی ٢١ ھەزار و ٦٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھەرێمەکانی ئێران پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان پۆل:کرماشان پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:مێژووی ئێران پۆل:CS1 errors: dates
کارلۆس سۆلێر
کارلۆس سۆلەر باراگان (لەدایکبووی ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئیسپانییە کە وەک یاریزانێکی ناوەندیی یاریگا یان باڵی ڕاست یاری دەکات لە خولی لالالیگا بۆ یانەی ڤالێنسیا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا.
سۆلەر تەواوی کاروانی پیشەگەری لە ڤالێنسیا بەسەر بردووە، زیاتر لە ٢٠٠ یاری ئەنجامداوە و لە ساڵی ٢٠١٩دا جامی کۆپا دێل ڕەی (جامی شای ئیسپانیا)ی بردەوە.
کاروانی یانە
لە ڤالێنسیا لەدایکبووە، سۆلەر بۆ یەکەم جار لە تەمەنی چوار ساڵیدا لە کاتی یارییەکانی بۆنێپۆس ئاشنای تۆپی پێ بوو کە لە تەواو بوونی نیوەی یەکەمدا شوتی لە تۆپەکە دەدا، لە یاری تیمی براکەی، بەھۆی ھێزەکەیەوە، یانەکە دەیویست؛ لە سەرەتادا زۆر شەرمن بوو و تەنھا کاتێک کە باپیرەی یاری گەیم بۆی (یاری منداڵان)ی پێ دا ئەو کات بەشداریکرد چوار ساڵ دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ چووە یانەی لاوانی ڤالێنسیا، سەرەتا وەک ھێرشبەرێکی سەرکەوتوو، بەڵام دواتر گەڕێندرایەوە بۆ یاریزانێکی ناوەندی ھێرشبەر و یاریزانێکی ناوەڕاست.
سۆڵەر یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ تیمی دووەم ئەنجامدا لە ٣ی ئایاری ٢٠١٥، لە شێوەی سەرەکی یاری کرد لە دۆڕاندنیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیان ١–٠ لە خولی پلە دووەکانی ئیسپانیا بەرامبەر کۆرنێلا لە ١٣ی کانوونی یەکەمدا یەکەم گۆڵی خۆی تۆمارکرد، دووەم گۆڵی تیپەکەی بوو لە یارییەکدا کە ٢–٢ بەرامبەر بوون لەگەڵ بادالۆنە. لە ١٢ی ئازاری دواتردا گرێبەستەکەی نوێکردەوە بۆ دوو ساڵی تر لەگەڵ بژاردەی زیاتر، و یەدەگ بوو لە پێکھاتەی یەکەم لە بردنەوەیان لە یاریگای خۆیان ٢–١ بەرامبەر ئەتلەتیک بلباو لە خولی ئەورووپای ئەو وەرزە.
لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، سۆلەر یەکەم یاری خۆی لە پێکھاتەی یەکەم و لالالیگا ئەنجامدا کە بە یەدەگ لە جێگەی ماریۆ سوارێز ھاتە یاریگا لە دۆڕاندنیان بەرامبەر ڕیاڵ سۆسیداد لە یاریگای ئانوێتا. لە ٢١ی کانوونی دووەمی دواترا یەکەم گۆڵی تۆمارکرد، گۆڵی یەکەم لە بردنەوەی ٢–١ ڤالێنسیا بەرامبەر ڤیاڕیل ئێف لە ستادیۆ دێ لەی سێرامیکادا تۆمارکرد. لە ٤ی شوبات بە کارتی سوور دەرکرا لە دۆڕاندنیان ٤–٠ بەرامبەر ئێد ئایبار لە یاریگای مێستایا بەھۆی شەڕ لەگەڵ یاریزان گۆنزالۆ ئێسکالانتێ لە کاتی لێدانی گۆشە، کە بووە ھۆی لێدانی سزا.
لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨، سۆلەر سێیەم گرێبەستی نوێی لەگەڵ ڤالێنسیا واژوو کرد لەماوەی ساڵێکدا، کە وای کرد تا ساڵی ٢٠٢١ لەگەڵ یانەکە گرێبەستی ھەبێت و بڕی پارەی ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی بریتی بوو لە ٨٠ ملیۆن یۆرۆ. لە وەرزی ٢٠١٨–١٩دا، بەشداری ٥١ یاری کرد، لەوانە ١٣ یاری لە وەرزی یەکەمی ئەورووپادا بۆ یاریزانەکە لە ھەردوو خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا و خولی ئەوروپادا؛ لە قۆناغی کۆمەڵەکان گۆڵی تۆمار کرد لە بردنەوەکان بەرامبەر بردنەوەی یانەی سویسری یۆنگ بۆیس و مانچێستەر یونایتد. ئەو حەوت یاری لە جامی کۆپا دێل ڕای وەرزەکە ئەنجامدا کاتێک ڤالێنسیا یەکەم خەڵاتی بردەوە لە ماوەی ١١ ساڵدا، و یارمەتی براوەی ڕۆدریگۆ دا لە بردنەوەی کۆتایی ٢١ بەسەر بەرشەلۆنە لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٩.
لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، سۆلەر گرێبەستەکەی بۆ ماوەی چوار ساڵ درێژکردەوە، کە تا ساڵی ٢٠٢٣ لە یانەکە دەمایەوە، لەگەڵ دەستەواژەی ھەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەی بە ١٥٠ ملیۆن یۆرۆ. لە ٨ی تشرینی دووەمی ساڵی دواتردا، یەکەم ھاتریکی لە کاروانی پیشەگەرییدا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–١ ی خولدا بەرامبەر ڕیاڵ مەدرید، کە ھەر سێ گۆڵەکە لە ڕێی لێدانی سزاوە بوو؛ تەنھا دوو یاریزانی تری لالالیگا پێشتر ئەم جۆرە سێ گۆڵیان تۆمارکردبوو. ئەو کۆتایی بە ساڵی ٢٠٢٠–٢١ ھێنا وەک باشترین گۆڵکاری ڤالێنسیا بە ١٢ گۆڵ، کە ١١ دانەیان لە خولدا بوو و ھەروەھا حەوتیان لە ڕێگەی لێدانی سزا.
لە ساڵی ٢٠٢١، سۆلەر دیسان بوو بە باشترین گۆڵکاری ڤالێنسیا بە ١١ گۆڵ، بە ھاوبەشی لەگەڵ گۆنسالۆ گێدس. لە جامدا، شەش یاری ئەنجامدا و گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ بەرامەبر کارتاجینا لە قۆناغی ٣٢دا لە ٥ی کانوونی دووەم؛ بەشداری تەواوی ١٢٠ خولەکەکەی کرد لە یاری کۆتاییدا بەرامبەر ڕیاڵ بیتس و یەکەم لێدانی یەکلاکەرەوەی گۆڵ کرد و بەڵام تیمەکەی دۆڕا.
کاروانی نێودەوڵەتی
سۆلەر بەشێک بوو لە تیمی ئۆڵۆمپی ئیسپانی کە بەشداری کرد لە پاڵەوانێتییە دواخراوەکەدا لە ساڵی ٢٠٢٠ لە ژاپۆن، کە مەدالیای زیویان بەدەست ھێنا. دواتر لە ئابی ٢٠٢١، بانگھێشت کرا بۆ تیمی یەکەم بۆ یارییەکانی دژی سوید، جۆرجیا و کۆسۆڤۆ. لە ٢ی ئەیلوول یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا بەرامبەر سویدییەکان، دوای چوار خولەک گۆڵی تۆمار کرد لە دۆڕاندنی ٢–١ دا، و دوای سێ ڕۆژ جارێکی تر گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٠ بەرامبەر جۆرجیا لە بەداھۆز.
ژیانی کەسی
سۆلەر خوێندنی بڕوانامەی ڕۆژنامەنووسی وەرزشی دەستپێکرد، دواتر تەواوی نەکرد، وەک منداڵێک بە بەردەوامی سەیری یارییەکانی پریمەرلیگی کردووە لە کەناڵ+ و زمانی ئینگلیزی فێر ببوو.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
ڤالێنسیا
ئیسپانیا خوار ٢١ ساڵان
ئیسپانیا خوار ٢٣ ساڵان
سەرچاوەکان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێوی ئۆڵمپیکی ئیسپانی پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی
شاری شێمیرانات
وێنۆک|نەخشەی ناوچەکە لە پارێزگای [[تاران]] شاری شێمیرانات باکووریترین شاری پارێزگای تارانە کە دەکەوێتە دامێنی بەرزایییەکانی ناوەندی ئەلبۆرز. ئەم شارە لە ٣ بەش پێکھاتووە: لاوەسانات، ڕودبەر قەسران و مەرکەزی (تەجریش). ئەم شارە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی مازەندەران و ئەلبورز و لە باشووریش لەگەڵ شارەکانی تاران و فیروزکۆ.
ناوەندیی ئەم شارە شاری تەجریشە (شامیران) کە تەواوی قەزای ١ی شارەوانی تاران لەخۆدەگرێت. شێمیران دەکەوێتە دەوروبەری تاران و لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی کە بەھۆی فراوانبوونی وردە وردەی پایتەختەوە لەگەڵ تاراندا یەکخراوە. ھەروەھا شاری لاوەسان ناوەندی ناحیەی لاوەسانات و شاری ئۆشان فەشام میگون ناوەندی ناحیەی ڕودبەر قەسرانە.
بەھۆی ھەڵکەوتەی لەسەر زنجیرە چیای ئەلبۆرز، ئەم شارە کەشوھەوای شاخاوی لە زۆربەی ناوچەکانی ھەیە و زستانێکی درێژ و باراناوی و ماندووکەری ھەیە، و تەنھا بەشێک لە باشووری ئەم شارە کە دەکەوێتە باکووری تاران، سوودمەندن لە… کەشوھەوای شاخاوی مامناوەند.
لە دابەشبوونە نوێیییەکانی وڵاتی ئێران کە لە ساڵی ١٣١٦دا دروستبوون، تەجریش و شێمیرانات بوون بە یەکێک لە قەزای کێن. لە ١١ی نیسانی ساڵی ١٣٢٧ بە ڕەزامەندی ئەنجومەنی وەزیران شێمیرانات لە کێن جیاکرایەوە و کرا بە قەزایەک.
زمان
وێنۆک|300x300پیکسڵ| نەخشەی زمانەوانی پارێزگای تاران، ڕەنگی سەوزی تۆخی زمانی مازەندەرانی، ڕەنگی سەوزی سووکی شێوەزارەکانی فارسی-مازەندەرانی (تەجریشی، لاوەسانی و داماوەندی)، ڕەنگی زەردی زمانی فارسی ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا سەبارەت بە زمانی ناوچەی قەسران باس لەوە دەکات کە پێویستە بۆ دوو بەش دابەش بکرێت. زمانی خەڵکی ڕەسەنی باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی بەشی ناوەوەی قەسران زۆر لە زمانی مازەندەرانی نزیکە. زاراوەی ناوچەی باشوور، لە ئۆشانەوە لە ناوەندەوە تا جیرود و تەجریش لە باشووری شێمیران، جۆرێکە لە زاراوەی فارسی-مەزەندەرانی و تایبەتمەندی زمانەکانی دەریای خەزەری ھەیە لە ساڵانی دووردا، ئەو خەڵکی ڕەسەنی تاران کە لە ناوچەی ڤاناک و شێمیران دەژیا بەھۆی نزیکییان لە پارێزگای مازەندەران لەھجەی مازەندەرانییان ھەبووە. ڤالێنتین ژوکۆڤسکی، ڕۆژھەڵاتناس و زمانزانێکی ڕووسی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، لە کاتی گەشتەکەیدا بۆ ئێران لە نزیک شێمیران لەگەڵ زاراوەی تەجریشی ئاشنا بووە و لە بەرھەمەکانیدا باسی ئەم زاراوەیە دەکات. زاراوەیەک کە زۆر لە زاراوەی مازەندەرانی دەچێت. تا ئەمڕۆش لە ناوچەکانی وەک سەر ئاسیاب دۆلاب، شا عەبد ئەلعەزیم و ھتد، خەڵک ھێشتا بە لەھجەی شیمرانی قسە دەکەن؛ لەھجەی نەرمکراو زاراوەی مەزنییە. گیتی دەحیم لە کتێبەکەیدا سەبارەت بە پێداچوونەوە بە شێوەزارە لاوەکییەکانی ناوچەی قەسران، لەوانەش فەرھەنگی قەسرانی، نووسیویەتی: بێگومان زمانی باوی لالان، وەک ئۆشان، فەشم، میگون، و لاڤاسان، بە تەواوی تاتی نییە، و زمانی مازەندەرانی زۆر ھاتووەتە ناوەوە. زاراوەی خەڵکی لالان زۆر نزیکە لە شێوەزاری ئیمامە و زەیگان و ئەبنیک و گەرمەبادر و میگون و گوندەکانی شەمشەک لە قەسران. کاریگەریی مەزەندەرانی لە زمانی تاتی قەسران بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە قەسران لە ڕابردوودا لەژێر دەسەڵاتی تەبەریستاندا بووە، بەڵام لە دابەشبوونی وڵاتی ھاوچەرخدا بە بەشێک لە پارێزگای تاران دادەنرێت. حوسێن کەریمان لە بەرگی دووەمی کتێبی "کۆشکەکانی کۆھسران" دا ئاماژەی بەوە کردووە: ناوچەی کۆشکە کۆنەکان ناوچەکانی ئۆشان، فەشام، شەمشاک، گەجرە و گوندەکانی دامێنی توچەلال تا ناوچەکانی ڕۆژاوای ڕووباری جەجرود دەگرێتەوە. زمانی گشتی خەڵکی قەسران زاراوەیەکی زمانی پەھلەوی کۆنە، کە زمانی تەباری یان مازەندەرانییە کە ڕەگی زمانە کۆنەکانی ئێرانە، و عەرەبی و کەمێک تورکی، تێکەڵی بووە لەگەڵیدا و ھەروەھا کاریگەری ھەبووە لەلایەن زمانی داری لە سەدەکانی ئیسلامیدا، و ھەموو شتێک لە ڕەی تا مازەندەران نزیکبوونەوە ڕێژەی زاراوەی مازەندەرانی بە ھەمان ڕێژە زیاد دەکات، وەک لە میگون و شەھرستانەک و لالان و زەیگان و ڕووەتە و گەرمەبەدر و شەمشەک و دەربەندسار زاراوەی مازەندەرانی زاڵە.