cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا
زانکۆی کالیفۆرنیای باشووری (بە ئینگلیزی: University of Southern California یان USC) بە یەکێک لە گرنگترین زانکۆکانی ئەمریکا و یەکێک لە گەورەترین ناوەندە تایبەتییەکانی زانستگایی-توێژینەوەیی لە جیھاندا دەژمێردرێ. ئەم زانکۆیە لە ناوەندی شاری لۆس ئانجێلێس‌ی ئەیالەتی کالیفۆرنیادا ھەڵکەوتووە. ساڵی ١٨٨٠ بناغەی دانراوە و کۆنترین زانکۆی تایبەتیی کالیفۆرنیایە.
لینکە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٨٠
تەیمان قەڵا
تەیمان قەڵا (Teymanqella، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٧ کەس لە ٢٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ڕۆناڵد ئاراوخۆ
دەستکەوتەکان
بارسێلۆنا
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩ پۆل:زیندووان پۆل: یاریزانانی تۆپی پێی ئوروگوایی پۆل: یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل: یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک
ئابوورناسیی زل
ئابوورناسیی زل لقێکی ئابوورناسییە کە خۆی خەریک دەکات بە لێکۆڵینەوە و تاوتوێکردنی ئابوورێکەوە (بۆ نموونە ئابووری وڵاتێک، ئابووری ھەرێمێک، یان ئابووری گشت جیھان) و لەجیاتیی ئەوەی جیاجیا بازاڕەکانی لێک بداتەوە، وەکوو تەڤاھییەک سەیری ئەو ئابوورە دەکات. ئابوورناسیی زل و ئابوورناسیی ورد، پێکەوە، دوو بوارە سەرەکییەکەی ئابوورناسی پێک دێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابوورناسی پۆل:ئابوورناسیی زل
پارێزگای ھێلمەند
ھێلمەند (فارسی / پەشتۆ: هلمند) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باشووری ئەو وڵاتە. لە ١٣ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
ھێلمەند پۆل:پارێزگای ھێلمەند
قەڵاچوخە
قەڵاچوخە (Qellaçuxe، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٨٢ کەس لە ٥٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
قازیاوا
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
چراغەڕووتە
چراغەڕووتە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
چراغەڕووتە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کونەکۆتر و لە باشوور لەگەڵ گوندی گەڕاوی حاجی شەریف و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مەحمودێ لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دارەتوو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پیدمۆنت، ئەلاباما
پیدمۆنت (، ) شارێکە لە کەرتی کەلھۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٤٬٨٧٨ کەس بووە. ڕووبەری ٢٥٫٥٩ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٩٠٫٦٢ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٨ پۆل:شارەکانی ئەلاباما
ئیلەڵا
ئیلەڵا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
ئەشکەوتی قزقاپان
وێنۆک|چەپ|250px|ئەشکەوتی قزقاپان لە چەمی ڕێزان 250px|وێنۆک|پێشەوەی ئەشکەوتەکە ئەشکەوتی قزقاپان ئەشکەوتێکە لە ھاوینەھەواری چەمی ڕێزان لە پارێزگای سلێمانیدا. ئەشکەوتەکە، بە بەرزاییی ١٠ مەتر، لەنێو شاخێکدا ھەڵکەندراوە و کۆمەڵێک نەخشی مادەکان لەسەر دیوارەکانی داتاشراون. لە سەنتەری شاری سلێمانییەوە نزیکی ٥٠ کیلۆمەتر دوورە، و نزیکی گوندی زەرزییە.
ئەشکەوتەکە دەرگایەکی بچووکی ھەیە بۆ چوونەژوورەوە کە لە باڵای مرۆڤ نزمترە. لەنێو ژوورەکەدا، سێ گۆڕی بچووک ھەن بە بەرزیی مەترێک کە کۆمەڵێک ئاسەواری مێژوویییان تێدا بوو، بەڵام لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ تاڵان کران.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان پۆل:پارێزگای سلێمانی پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨ (بە فەرمی بە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی سی و چوارەم و بە شێوەیەکی گشتی بە ئۆڵۆمپیادی لۆس ئانجلەس ٢٠٢٨ ناسراوە) پێشبڕکێیەکی نێودەوڵەتی جۆراوجۆری وەرزشییە کە بڕیارە لە ٢١ی تەممووز تا ٦ی ئابی ٢٠٢٨ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا بەڕێوەبچێت. لۆس ئانجلەس لە سەرەتادا کاندید بوونی خۆی بۆ ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤ ڕاگەیاند. بەڵام دوای ئەوەی چەند شارێک خۆیان لە کاندید بوون کشاندەوە و تەنھاشاری لۆس ئانجلەس و پاریس لە ڕکابەری مانەوە، بۆیە لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی، پێشنیاری پڕۆسەیەکی پەسەند کرد بۆ ئەوەی ھاوکات ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤ و ٢٠٢٨ بدرێت بەو دوو شارە کەماونەتەوە، دوای دەنگدان لۆس ئانجلەس وەک شاری خانەخووێی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٢٨ پەسەندکرا. لۆس ئانجلەس بە فەرمی لە ١١٣ھەمین کۆبوونەوەی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی لە لیمای پێروو لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧ مافی میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادەکەی پێبەخشرا، ئەم یارییانە پێنجەمین ئۆڵۆمپیادی ھاوینە، و نۆیەمین ئۆڵۆمپیادە بە گشتی، کە لەلایەن ئەمریکاوە میوانداری دەکرێت. پێشتر لە ساڵانی ١٩٣٢ و ١٩٨٤ میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە، لۆس ئانجلەس دەبێتە سێیەم شار کە سێ جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دەکات دوای لەندەن و پاریس.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ پۆل:پێشبڕکێ وەرزشییەکان لە لۆس ئەنجلەس پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە لە لۆس ئەنجلەس
سەردەشت عوسمان
سەردەشت عوسمان (٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٧ – ٤ی ئایاری ٢٠١٠ ) ڕۆژنامەوان و قوتابی بەشی زمانی ئینگلیزیی کۆلێژی ئادابی زانکۆی سەڵاحەدین بوو. لە کاتژمێر ٨ی بەیانیی ٤ی ئایاری ٢٠١٠ لەبەردەم زانکۆی سەڵاحەدین لەلایەن چەند کەسێکی نەناسراو ڕفێندرا. دوای دوو ڕۆژ لە دیارنەمانی، لە ٦ی ئایاری ٢٠١٠، تەرمەکەی بە قۆڵبەستراوی لە دەوروبەری مووسڵ دۆزرایەوە.
ڕەخنەگرتن
وێنۆک|سەردەشت عوسمان و بەشدار عوسمان لە دەشتی ھەولێر - بەھاری ٢٠٠٨. سەردەشت عوسمان ناسرابوو بە بابەتە ڕەخنەگرەکانی بەرامبەر دەسەڵات و حکوومەت، بە تایبەتی بەرامبەر پارتی دیموکراتی کوردستان و سەرۆکی پێشووی ھەرێم؛ مەسعوود بارزانی، سەرۆکی حکوومەت؛ نێچیرڤان بارزانی و سەرۆکی دەزگای پاراستن؛ مەسروور بارزانی (کە کوڕی سەرۆکی پێشووی ھەرێمە). بەپێی چەند وتار و نووسراوی چەند بلۆگێک ئەوا ھۆکاری تیرۆرکردنی سەردەشت بەھۆی نووسینی وتاری «من عاشقی کچەکەی بارزانیم» دەگەڕێننەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد پۆل:ڕۆژنامەنووسە کوردە تیرۆرکراوەکان پۆل:تیرۆرکراوانی کورد لە عێراق
فەریگیا
وێنۆک|پیاوێک لە جلی فەریگیدا
فەریگیە پاشایەتییەک بوو لە سەردەمی پێش لە دایک بوونی عیسای مەسیح کە لە خۆراوای ناوچەی ناوەندی ئەنادۆڵ لە سەر کار بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی کە سەدەی حەوتەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی ١٢یەمی پێش زایین دامەزراون
پایک ڕۆد، ئەلاباما
پایک رۆد (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی مۆنتگۆمەری، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٥٬٤٠٦ کەس بووە. ڕووبەری ٨٢٫٧٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٦٥٫٣٤ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
مێژووی زەوی
مێژووی زەوی دەگەڕێتەوە ملیارەھا ساڵ بەر لە ئێستا. زاناکان گەیشتوونەتە ئەو ڕاستییەی کە زەوی لە وردە مادەی لە ژمارە نەھاتوو پێکھاتووە کە بە تینێکی یەکجار زۆر تەقیوەتەوە، و ئاسەواری ئەو تەقینەوەیە ھێشتا ھەستی پێ دەکرێت. زاناکان سەرەتا دەیانوت ئەو تەقینەوەیە ٢ ملیار ساڵ بەر لە ئێستا بووە، بەڵام لێکۆڵینەوە وردەکان دەریان خست کە ئەو تەقینەوەیە نزیکەی ١٥ ملیار ساڵ بەر لە ئێستا بووە.
دۆزینەوەیەکی گرینگ
ساڵی ١٩٥٤، زانای ئەمریکی ئیلسۆسترنبورگ بارگ ھۆڕن توانی لە ناو گابەردە کۆنەکاندا شوێنەواری بەکتریایەک بدۆزێتەوە کە لە ٣ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا لەسەر زەوی ژیاوە، بەمەش زاناکان بۆیان دەرکەوت کە تەمەنی زەوی لەوە زیاترە کە ئەوان بۆی دەچوون.
دروستبوونی ژیان لەسەر زەوی
نزیکەی ٢ ملیار ساڵ لەمەوبەر، ھیچ بوونەوەرێک جگە لە بەکتریا لەسەر زەوی بوونی نەبوو. خانە گەشەکراوەکان، کە ئێمەی مرۆڤیشی لێ دروستبووین، نزیکەی ١ ملیار و ٤٠٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر پەیدابوون، کە ناونراون «ئەکارپوت». یەکەم چەند خانەیەکان ٨٠٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەسەر زەوی پەیدابوون. چەند خانەی کۆمەڵە خانەیەکە ھەر بوونەوەرێک بەچاو ببینرێت لە چەند خانەیی پێک ھاتووە. لەو کاتەوەی خانەکان پەیدابوون، فیلۆم پەیدابوون، کە ئێمەی مرۆڤی لێ دروستبووە، و بریتییە لە بڕبڕەدارەکان، کە یەکەم نموونەیان ٥٥٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا لەسەر زەوی پەیدابوون. ٤٥٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا، گیا لەسەر زەوی ڕواوە. ڕوانی گیا واتا بوونی دار و درەخت و لق و پۆپ، کە یەکەم گیانداری سەر زەوی ھێلانەیان لەناو کردووە. لەو سەردەمەدا بڕبڕەدارەکان، لە ھەموویان زیاتر ماسییەکان، گەشەیان کردووە. نزیکەی ٣٧٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا، گۆڕانێکی بنەڕەتی ڕوویدا؛ بەشێک لە خشۆکەکان لەنێو ئاو ھاتنە دەرەوە تا بتوانن خۆیان لەسەر زەوی بگونجێنن. دایناسۆڕەکان، کە ئێمە بە خشۆکیان دەناسێنین، نزیکەی ٢٢٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بەدیار کەوتوون. نزیکەی ٧٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا، یەکەمین جۆری شیردەر لەسەر زەوی پەیدابوون بە ناوی «ڕەدە»، کە ئێمە سەر بە ئەوانین. نزیکەی ٦٥ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا، دایناسۆڕەکان لەناوچوون. تا ئێستا ھۆی ڕوونی لەناوچوونیان دیار نییە، تەنیا ئەوە نەبێت کە زاناکان دەڵێن گابەردێکی گەورە بەر زەوی کەوتووە بەتینێکی یەکجار زۆر، ئاوی دەریاکانی بڵند کردووەتەوە و وشکانی زەویی داپۆشیوە و تەپوتۆزێکی زۆری کردووە، کە بۆ ماوەیەک تیشکی خۆر نەھاتووەتە سەر زەوی، سەرەڕای ئەوەش، ھەندێک گیاندار، کەمێشکیان لە گیاندارانی تر، گەورەتر بوون و توانیویانە خۆیان لەم کارەساتە ڕزگار بکەن.
سەردەمی بەستەڵەک
زەوی، بەپێی لێکدانەوەی زاناکان، ملیۆنان ساڵ زۆربەی خاکەکەی بەستەڵەک بووە، ئەو بەستەڵەکە تا دروستبوونی مرۆڤیش بەردەوامی ھەبووە، کە بەھۆی ئەو بەستەڵەکانە مرۆڤ کۆچی بەردەوامیان کردووە تا شوێنێکی شیاو بۆ ژیان بدۆزنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زەوی پۆل:زەویناسیی مێژوویی پۆل:مێژووی جیھان
لیدیا
وێنۆک|پاشماوەکانی پایتەختی لیدیە وێنۆک|پانتایی وڵاتی لیدیە
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خەڵکی دێرین پۆل:مێژووی تورکیا پۆل:پارێزگای مانیسا پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی ١٢یەمی پێش زایین دامەزراون
جافرخان
جافرخان (Cafirxan، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٩٤ کەس لە ٦٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
چەشمەبەردین
جوگرافیا
چەشمەبەردین لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پیریادی و لە باشوور لەگەڵ گوندی نورەی سەروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عەلی مەنسور لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شۆڕش.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
حەویجە
حەویجە شارێکە لە پارێزگای کەرکووک لە عێراق، کە ناوەندی قەزای حەویجەیە. ئەم شارە لە ٤٥ کیلۆمەتری ڕۆژاوای کەرکووک و باکووری بەغدا ھەڵکەوتووە. حەویجە نزیکی ١٠٠،٠٠٠ کەس دانیشتووی ھەیە.
ژمارەی دانیشتووانی قەزای حەویجە دەوروبەری ١٥٠،٠٠٠ کەس دەبێت کە زۆربەیان لە عەرەبی سوننە پێکدێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک پۆل:شارەکانی عێراق
قاسم موئەیەدزادە
قاسم موئەیەدزادە ناسراو بە ھەڵۆ (لەدایبکووی ١٩٥٢ لە مەهاباد، ڕۆژهەڵاتی کوردستان) شاعیرێکی کوردە.
ژیان
قاسم موئەیەدزادە ساڵی ١٩٥٢ (١٣٣١ی هەتاوی) لە شاری مەھاباد لە دایک بووە و خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو شارە دەس پێ کردووە و ساڵی ١٩٧١ دیپلۆمی وەرگرتووە.
ساڵی ١٩٧٥ چووەتە فێرگەی مامۆستایان لە ورمێ و دوو ساڵ دواتر (١٩٧٧) فەوقی دیپلۆمی زمانی ئینگلیزی تەواو کردووە و تا ساڵی ١٩٩٣ وانەی ئینگلیزی وتووەتەوە. ساڵی ١٩٩١ لە زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی مەهاباد بەکالوریۆسی زمان و وێژەی فارسی وەرگرتووە و لە مامۆستایەتیش بەردەوام بووە.
شیعر
قاسم موئەیەدزادە لە تەمەنی لاوێتییەوە دەستی بە شیعر وتن کردووە. شاکاری (یارە ژیکەڵانەکەم)ی لە تەمەنی بیست و پێنج ساڵیدا (١٩٧٧) هۆنیوەتەوە. بە زمانی کوردی و فارسی و بە هەردووک شیوەکانی عەرووزی و نوێ خاوەنی بەرهەمە، هەروەها شیعری هەجویشی هەیە. هەڵۆ دوای هاوار، چاوە و کاک سوارە بە چوارەم کەس لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێناسە دەکرێ کە شیعری نوێی کوردی دانابێ.
بەرهەمەکان
قاسم موئەیەدزادە خاوەنی دوو بەرهەمی چاپ کراوە کە لە هەمبەر شێوەی بڵاو بوونەوەی دانەیەکیان ناڕەزایەتی دەربڕیوە :
خەلیفە کەیخەسرەوی ئیمامی
خەلیفە کەیخەسرەو لە تیرەی ئیمامی و مەولەوی لە تیرەی تاوگۆزی، دو تیرەی ھاوسێ لە دەڤەری ڕووباری لێڵە، زمکان و سیروان بوون، و ھەروەھا خەلیفە لە گەل مەولەوی دۆست و ھاوسێ بوون و بۆ یەک شیعریان وتووە و ھناردووە. مەولەوی لەم پارچەھەڵبستەی خوارەوە وەڵامی نامەیێک خەلیفە کەیخەسرەو دەداتەوە. لە ساڵانی شەستەکاندا، مەلا سەعید زمناکۆیی لە ڕۆژنامەی «ژین»ی کاکەی فەلاح ئەم قەسیدە بڵاو دەکاتەوە. ئەمەی خوارەوە بەشێکە لەم ئەم ھەڵبەستە:
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست پێکدێت لە گرووپێک نەخۆشیی ھەوکردن کە توشی گوێی ناوەڕاست دەبێت. یەکێک لە گرنگترینیان ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی قورس (سەخت) (AOM) ئەم نەخۆشییە خێرا نیشانەکانی دەردەکەوێت ئەویش بە گشتی بە ئازاری بەردەوامی گوێەکانە. ئەم نەخۆشییە لە منداڵدا دەبێتە ھۆکاری ڕاکێشانی گوێیەکان، گریان، کەم خەوی، کەم خواردنی و ھەندێک جار لەرزی لەگەڵ دەبێت. جۆرەکەی تری ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست بە جەراعەتەوە (OME) بە شێوەیەکی گشتی نیشانەیان نییە، ئەم جۆرە بەڵام ھەندێک جار بە کەمی ھەست بە بوونی ھەڵامەتێک دەکرێت؛ بەوە ناسراوە کە جۆرێک لە شلەی نەگوازراوە لە ناو گوێەکان بۆ زیاتر لە سێ مانگ. ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی درێژخایەن (CSOM) بریتییە لە ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست کە لە ئەنجامدا گوێەکان ڕژێنێک دەردەدەن بۆ ماوەی زیاتر لە سێ مانگ. لەوانەیە لە نەخۆشی ھەوکردنی ناوەڕاستی زۆر ھاتبێت. ئازاریان کەمە یان نییە.
خەلیفە کەیخەسرەوی ئیمامی
ئەمیش وەڵامی خەلیفە کەیخەسرەوە بۆ نامەکەی مەولەوی. ئەم نامە گۆڕینەوەی مەولەوی و خەلیفە کەیخەسرەو لە ڕێکەوتی ساڵی ١٣٠٠ی کۆچی مانگیدا روویداوە، کە لە ئەو کاتە مەولەوی مردووە و لەوانەیە کە ئەمە دواھەمین نامە نووسینی بووبێ. خەلیفە کەیخەسرەو ٣ ساڵ پێش مردنی خۆی، لەم ھەڵبەستە خوارەوە، وشەی «غەرقاب» ئەکا بە مێژووی ساڵی مردنی خۆی، کە بە پێتەکانی ئەبجەد ئەکاتە ١٣٠٣، واتە خەلیفە کەیخەسرەو سێ ساڵ دوای مردنی مەولەوی لە ساڵی ١٣٠٣ی کۆچی مانگی، مردووە.
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست
ھەرسی جۆرەکەی ھەوکردنی گوێی ناوەراست بۆی ھەیە لەگەڵیا ھەستی بیستن کەم بکاتەوە یان لەدەستی بدات. لەدەستدانی ھەستی بیستن لە (OME) لەبەر ھۆکاری سروشتی نەخۆشییەکەیە کە بەردەوامییە. کە کاردەکاتە سەر توانای فێربوونی منداڵەکە.
خەلیفە کەیخەسرەوی ئیمامی
سەبارەت چۆنیەی مردنی خەلیفە کەیخەسرەو، ڕۆژێک خەلیفە ئەیەوێ بە سەر ڕووباری لێڵە تێبپەڕێت و بەرەو ئەو دێوی بچێتم، یەک دوو داری پردەکە ئەشکێت، خەلیفە ئەکەوێتە خوار و ئاو دەیبات و ئەکەوێتە ناوی ڕووباری سیروان. دوای ئەمە کە ھەواڵ ئەدەنەوە خەڵکی سێ ھۆزی ئیمامی، تاوگۆزی و نەوڕۆڵی بە شوێن تەرمی خەڵیفە ئەڕۆن تا بیدۆزنەوە. دوای دوو ڕۆژ گەڕیان کە نایدۆزنەوە، خزمێکی مەولەوی کە لەم ڕووداوە ئاگا دەبێتەوە، ئەڵێت بە شوێنم کەون تا بە گێژی «وڵوەر» دەگێن و لەوێ ئەیدۆزنەوە. دوای ماوەیێک کە لە خزمەکەی مەولەوی ئەپرسن کە چۆن زانیوتە تەرمی خەلیفە لەو گۆمەدایە، وەڵام دەداتە: سێ ساڵ ئەم ڕۆژە، خەلیفە خۆی لە نامەیێکدا بۆ مەولەوی نووسیوەتی:
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست
جۆری (AOM) دەکرێت لە منداڵییەوە زکماکی ھەیبێت لەگەڵ کێشە لە سیستەمی بەرگری کەسەکە. لەوەیە بەکتریا یان ڤایرۆسیش کاریگەری ھەبێت. جگەرەکێشان و بەکارھێنانی یارییەکانی منداڵان و دایەنگە کاریگەری خراپیان دەبێت بۆ ئەم نەخۆشییە. بەزۆری لەوانەدا دەردەکەوێت کێشەی لێو یان دەممیان ھەیە وەک نەخۆشی دەمی کەروێشکی یان ئەوانەی نەخۆسی داونیان ھەیە. (OME) بەشێوەیەکی دووبارە لەدوای (AOM) دێت و لەوانەشە پەیوەندی ھەبێت بە ھەوکردنی سییەکان بەشی سەرەوە یان ھۆکارەکانی تری وەک جگەرە کێشان یان حەساسییەت. سەیرکردنی کەناڵەکانی ناو گوێ بەیەکێک لە ڕێگاکانی سەرەکی دادەنرێت بۆ دەستنیشانکردنی ئەم نەخۆشییە. نیشانەکانی (AOM) گەورەبوونی پەردەی گوێی دەرەوە لەکاتی ھەڵکشان ھەوا. ھەروەھا دەردانی شلە کە پەیوەندی نەبێت بە ھەوکردنی گوێ دەرەوە ھۆکارێکە بۆ ناساندنی ئەم نەخۆشییە.
خەلیفە کەیخەسرەوی ئیمامی
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:موسڵمانانی ئێرانی پۆل:مردووانی ١٨٨٥ پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست
جۆری AOM لە جیھاندا توشی بە نزیکی ١١٪ خەڵک دەبێت (٣٢٥ تاوەکو ٧١٠ ملیۆن حاڵەت) نیوەی حاڵەتەکان لە منداڵانن کە تەمەنیان لە پێنج ساڵ کەمترە و زیاترینیان لە کوڕدایە. بە نزیکی ٤٫٨٪ یان ٣١ ملێۆن لە توشبوان بەم نەخۆشییە توشی نەخۆشی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی درێژخایەن دەبن. مەزەندە دەکرێت ئەوانەی توشی نەخۆشی جۆری CSOM بە نزیکی ٦٥–٣٣٠ ملیۆن کەسن. ٨٠٪ ئەوانەی توشی نەخۆشی OME دەبن لە منداڵاندا تەمەنیان لە دە ساڵ کەمترە. ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست بووەتە ھۆی مردنی ٣٢٠٠ لە ساڵی ٢٠١٥ ئەمەش کەم بووەتەوە بە بەراورد لە ساڵی ١٩٩٠ کە ٤٩٠٠ حاڵەتی مردن ھەبوون.
نیشانەکان
alt=|وێنۆک|200px نیشانە سەرەتایییەکانی ھەوکردنە گوێی ناوەڕاستی سەخت بریتییە لە ئازاری گوێ، بەرزبونەوەی پلەی گەرمی لەش، کەمبونەوەی ھەستی بیستن لە کاتی نەخۆشییەکەدا، حەزکردن بەخوراندنی پێستی گوێیەکان، دەردانی جەراعەت لە گوێیەکانەوە، ھەڵئاوسان، سکچوون لە مندالدا، ھەرچەندە نەخۆشی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست ناگوازرێتەوە بۆ بەشی سەرەوەی سینگ URTI بۆیە زۆر کەم نیشانەی ھەیە وەک کۆکە دەردانی شلە لە لووت ھەروەھا ھەندێک کەس ھەست بە پڕبونی گوێیەکانیان دەکەن.
لەوانەیە ئەو جەراعەتانەی کە لە گوێوە دەردەچێت ھۆکاری سەرەکی ھەوکردنی گوێێ ناوەڕاستی سەخت بێت لەگەڵ کونی پەردەی گوێدا، یان ھەوکردنەی گوێێ درێژخایەن، یان ھەوکردنی بۆری گوێێ دەرەوە، یان ھەوکردنی گوێێ دەرەوەی درێژخایەن. لەوانەیە ببێتە ھۆکاری تێکدانی بەشەکانی تری لەش وەکو شکاندنی ئێسکی سەر، ھەروەھا کارتێکردنی لەسەر مۆخ ھەبێت (دەردانی شلەی مۆخ لە گوێوە) ئەویش بەھۆی دەرچونی شلەی مۆخ لەناو دەماغ و کەڤەری سەری.
ھۆکارەکان
لەرێگەی دزەکردنی چونی شلەی نەخوازراو لە لەوزەتێنەکانی لووت بۆ ناوچەی گوێێ ناوەڕاستی ھەمیشە پاکژ، زۆرجار ئەم شلەیە دەبێتە ھۆکاری توشبوونی بەکتریا. دەتوانرێت ئەو ڤایرۆسەی کە توشی بەشی سەرەوەی سینگ دەبێت ببێتە ھۆکارێکی سەرەکی بۆ توشبوونی بەم نەخۆشییە.
دەستنیشانکردن
بە ڕەچاوکردنی نیشانە ناڕوونەکانی کە تێکەڵ بە نیشانەکانی نەخۆشییەکانی تر دەبێت، وەکو ھەوکردنی گوێی دەرەوەی سەخت، بۆیە نیشانەکانی بەتەنیا نابێتە دەستنیشانکردنی نەخۆشی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت؛ بۆیە دەبێت شیکاری بۆ بکرێت لە ڕێگای وێنەگرترنی پەردەی گوێ. بۆیە شیکارکەران ئامێری بینەری گوێ بەکاردێنن لەگەڵ گلؤپ بۆی بتوانن بچنە ناو پەردەکانی گوێ. ڕێگاکانی تری دەستنیشان کردن بریتییە لە پێوانەکردنی پەردەی گوێ یان پێوانی دەنگدانەوە یان تاقیکردنەوەی بیستن. alt=|وێنۆک|200px لە حالەتە سەختەکانی وەکو لەدەستدانی بیستن یان بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لەش بۆ ئەمە دەتوانرێت پێوانەی بیستن بکرێت بۆ دەستنیشانکردن و وێنەگرتنی پەردەی گوێ و وێنەگرتنی پارچەیەک لە ئێسکی شەویلگە (temporal bone) و دەستنیشانکردنی بە وێنەگرتنی بە ئامێری MRI بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشی دەرھاتوو وەکو (mastoid effusion, subperiosteal abscess formation, bony destruction, venous thrombosis or meningitis).
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت لە مندالاندا دەستنیشاندەکرێت بەھۆی ھەڵئاوسانی کەم یان زۆر لە پەردەی گوێ کە ناگەڕێتەوە بۆ ھەوکردنی گوێی دەرەوە، بۆ ئەم مەبەستە دەستنیشانکردنی بۆ مندالان کە دەناڵێنن بە ھەڵئاوسانی کەمی پەردەی گوێ یان ئازاری گوێی نوێ (کەمتر لە ٤٨ کاژێر) یان سووربوونەوەی پەردەی گوێ.
بۆ دڵینابونەوەی دەستنیشانییەکە پێویستە جەراعەتی گوێی ناوەڕاست دیاری بکرێت لەگەڵ ھەوکردنی پەردەی گوێ؛ لە نیشانەکانی ئەو دوانە ھەڵئاوسان و سووربوونەوەی پەردەی گوێ. زۆر گرنگە جیاکردنەوەی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت و ھەوکردنی گوێی ناوەراست بە جەراعەتەوە OME کە تێیدا باشتر وایە دژە بەکتریاکان وەرنەگیرێت بۆ OME. پێشنیارکرا کە ھەڵئاوسانی پەردەی دەرەوەی گوێ بۆ جیاکردنەوەی AOM و OME، لەگەڵ ھەڵئاوسانی پەردەی گوێ کە دەستنیشانە بۆ AOM نەوەک بۆ OME.
ھەرچەندە، زۆر جار پشکنینی پەردەی گوێ بۆ دڵنیابوونەوەی دەستنیشانەکە بەتایبەتی کاتێک کەناڵی گوێ بچووک بێت، یان مۆمی گوێی زۆر کە ھۆکار بێت بۆ نەبینینی پەردەی گوێ بە ڕوونی بۆیە دەبێت ئەو مۆمییە لاببرێت بە بەکارھێنانی ئامێری تایبەتی لابردنی مۆمی گوێ (blunt cerumen) یان (wire loop). ھەروەھا گریانی بەردەوامی منداڵان ھۆکارێکە بۆ ھەوکردنی گوێ بە ھۆێ ھەڵئاوسانی دەمارە بچووکەکانی سەری کە دەبێتە سووربونەوەی کە ئەویش پەیوەندیدارە بە ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست.
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی بە جەراعەت
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی بە جەراعەت (OME) یان ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی المصلی (SOM) یان ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی دەردراو (SOM) ھەروەھا ناوە باوەکەی گوێی لەزگەیی، ئەویش کۆبونەوەی شلەیە لەناو گوێی ناوەڕاست و دەرچونی خانەی ھەوایییە بەھۆی پەستانی سلبی ھۆکاری کێشەی بۆری Eustachian. بۆی ھەیە لەگەڵیدا نەخۆشییەکی ڤایرۆسی ھەبێت لە کۆئەندامی ھەناسەدانی سەرەوە URI یان نەخۆشی بەکتریا وەکو ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست. لەوانەیە ببێتە ھۆی جەراعەت و لەدەستدانی بیستنی ئەگەر دژی گواستنەوەی لەرەلەری ئیسقانی گوێی ناوەڕاست بۆ عەصبی بیستۆک (vestibulocochlear nerve complex) کە لە ئەنجامی شەپۆلی دەنگییەوە دێن.
زوو توشبونی جۆری OME دەگەڕێتەوە بۆ شیردان بە پاڵکەوتن، یان زوو چوونەناو کۆمەڵگای چاودێری منداڵان، یان کەمی پێدانی شیری دایک، یان کاتێکی زۆر مانەوە لە چاودێری منداڵان بەزۆری لەوانەی کە ژمارەیەکی زۆریان ھەیە لە چاودێری مندالاندا. ئەم ھۆکارە مەترسیدارانە دەبنە ھۆکاری توشبوونی OME و ماوەی نەخۆشییەکە بە تایبەت دووەم ساڵی یەکەمی ژیان.
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی درێژخایەن
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی درێژخایەن (CSOM) ئەمە ھەوکردنی درێژخایەنە لە گوێی ناوەڕاستدا و وشکبوونەوەی پەردە بەوە جیادەکرێتەوە بە دەرکردنی شلە لە گوێی ناوەڕاستەوە لەڕێی پەردەی گوێی کونبوو بۆماوەی ٦ ھەفتە. CSOM ڕوودەدات لەدوای ھەوکردنی کۆئەندامی ھەناسەی سەروو کە بووەتە ھۆی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت. ئەم پرۆسەیە تەشەنە دەکات بۆ ھەوکردنی درێژخایەنی پەردەی لینجەپەردە (گوێی ناوەڕاست) و دەبێتە برین و بلق. گوێی ناوەڕاست ھەوڵ دەدات ئەم برینە چاکبکاتەوە لەرێی دەردانی ڕژێنەکانی قەتماغە و دروستکردنەوەی گۆشتەکە. لەوانەیە ببێتە ھۆی زیادکردنی ڕژێنەکان و شکستھێنانی لە وەستاندنی ھەوکردنەکە و پەرەپێدانی حاڵەتی CSOM. کە ئەمەش زۆر جار پەیوەست دەبێتەوە بە ھەوکردنی کۆلیسترۆل. لەوانەیە جەراعەتی ئەوەندە ھەبێت کە لە ڕێی گوێوە دەربچێت (otorrhea)، ھەندێک جار دەرچەکە ئەوەندە کەمە کە تەنھا لەڕێی فەحسکردنەوە دەبینرێت بە ئامێری سەیرکردنی گوێ یان مایکرۆسکۆپی دووچاو. زۆرجار ئەم نەخۆشییە کەمی بیستنی لەگەڵدا دەبێت، بۆیە زۆربەیان ئەگەری زیاتریان ھەیە بۆ توشبونیان بە CSOM کاتێک چالاکی کەنالی استاکیۆسیان کەمە، و مێژوویەکی توشبوونی چەندجارەی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت، ژیان لە شوێنە قەرەبالغەکان، ئەوانەی لە خودەجی منداڵان دەمێننەوە. ئەوکەسانەی کە دەناڵێنن بە تێکچونی دەموچاویان وەکو دەم و لێوی شەقبوو و توشبوانی داون و سەربچوکی کە ئەگەری توشبوونیان زیاترە.
ساڵانە نزیکەی ١١٪ دانیشتووانی جیھان توشی جۆری AOM دەبن، یان ٧٠٩ ملیۆن حاڵەت. ٤٫٤٪ لە دانیشتووان پەرەدەسەنن بۆ حاڵەتی CSOM.
بەپێێ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی، توشبوانی جۆری CSOM بە ھۆکارێکی سەرەکی دادەنرێت بۆ لەدەستدانی ھەستی بیستن لەلایەن منداڵانەوە. گەورەکان ئەوانەی چەندجارێک توشی حاڵەتی CSOM ئەگەریان زیاترە بۆ پەرەپێدانیان بۆ لەدەستدانی ھەستی بیستنی گەیەندراو بۆ مێشک بە شێوەیەکی دایمی.
لە بەریتانیا، ٠٫٩٪ لە منداڵان و ٠٫٥٪ لە گەورەکان حاڵەتی CSOM ھەیە، بەبێ جیاوزی ڕەگەزی نێر و مێ. تێکڕای توشبوانی CSOM دەگۆڕێت لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی تر لە جیھاندا بەشێوەیەکی بەرچاو تێکرای بڵاوبوونەوەی ئەم نەخۆشییە لەو وڵاتانەی کە داھاتیان بەرزە کەمە بە ڕێژەیی بەڵام لەو وڵاتانەی کە داھاتیان کەمە دەگاتە سێ ئەوەندە. ھەموو ساڵێک ٢١٠٠٠ دەمرن بەھۆی نەخۆشی CSOM.
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی لەزگەیی.
ھەوکردنی گۆیی ناوەڕاستی لەزگەیی ڕوودەدات کاتێک پەردەی گوێی تەنک گیر دەبێت لە گوێی ناوەڕاستدا و پێکەوە دەلکێن (Adherent) بە ئیسقانی گوێی ناوەڕاست.
خۆپارێزی
حاڵەتی AOM کەمتر دەبینرێت لەلایەن ئەو منداڵانەی کە شیری دایکیان دەخۆن وەک لەوانەی کە شیری دەستکرد دەخۆن، بۆیە پەیوەندی بەھێزی بەرگری بە شیردانی سروشتی ھەیە بۆ ماوەی شەش مانگ لە ژیان. زیاتر پێدانی شیری دایک و درێژخایەنی پەیوەندی دارە بە خۆپاراستنێکی بەھێزی درێژخایەن.
کوتانی دژە میکرۆبەکان PCV لە منداڵاندا دەبێتە کەمکردنەوەی ئەگەری توشبوونی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت بۆ مندالی ساوا. پێشنیاردەکرێت بە کوتانی ھەموو مندالانی ساوا، ئەگەر ئەمە بکرێت بۆ مەودایەکی فراوان ئەوا کوتانی PCV سوودێکی زۆری دەبێت لە تەندروستیی گشتی. وادیارە کوتانی دژی ڤایرۆسی ئەنفلوەنزا لەلایەن منداڵانی ساواوە دەبێتە کەمکردنەوەی توشبوانی AOM بە ڕێژەی ٤٪ و بەکارھێنانی دژە ھەوکردنەکان بەڕێژەی ١١٪ بۆ ماوەی ٦ مانگ. لەگەڵ ئەوەشدا کوتان بووەتە ھۆی زیادکردنی زیانی لاوەکی وەک تا و ڕژانی شلەی لووت. بەکارھێنانی کوتانەکانی دژی ئەنفلوەنزا بەتەنیا نابێتە ھۆکاری کەمکردنەوەی حاڵەتی AOM و بێزارییەکانی ئەنفلوەنزا و ھۆکارە لاوەکییەکانیان. PCV وا دەرناکەوێت کە مەترسییەکانی توشبوانی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست بکات بە پێدانیان بە منداڵانی ساوا کە مەترسی توشبونیان زۆرە یان ئەو منداڵانەی کە گەورەن و پێشتر توشبووی ھەوکردنی گوێێ ناوەڕاستیان ھەبووە.
پێشتر توشبوون
ھۆکاری ناوەندی جگەرەکێشان و کەم شیرپێدانی دایک کە ئەمانە دەبنە حاڵەتی پێشکەوتوو، دووبارە توشبوونەوە و بەردەوامی MEE.
بەکارھێنانی یاری منداڵان بە توشبونی دووبارەیی جۆری AOM دژەبەکتریا درێژخایەنەکان، لەکاتێکدا خۆیان حاڵەتی توشبوونی کەمدەکاتەوە لەکاتی وەرگرتنیان، کاردانەوەی نەزانراوی ھەیە لە ئەنجامی بەکارھێنانی زۆر بۆ حاڵەتی لەدەستدانی ھەستی بیستن.
پەیوەندی دارە بە خۆپارێزی ئەمە بە دەرکەوترنی بەکتریا کە خۆی پاراستوە لە دژە بەکتریاکان. بەم جۆرەش پێشینار ناکرێت بۆ بەکارھێنانیان. بەڵگەی ساکار ھەیە کە دەڵێت جێگرەوەی شەکری ئیکسیلیتۆڵ ئەگەری کەمکردنەوەی توشبوانی ھەیە ئەوانەی کە دەڕۆنە یەکەی چاودێری منداڵان. بەڵگەی واش نییە کە تەواوکاری خۆراکی زینک کە بتوانێت حاڵەتی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست کەمبکاتەوە تەنھا لەوانەدا نەبێت کە دەناڵێنن لە کەمی خۆراک وەکو بەدخۆراکەکان.
پرۆبایۆتیک بەلگەیەک نییە بۆ خۆپارێزی لە ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست لەلایەن منداڵەوە.
بەڕێوەبەردن
وەرگرتنی دەرمانی ئازار شکێن لەڕێی وەرگرتنیان بە دەم کاریگەرە بۆ ساڕێژ کردنی ئازاری ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست ئەوانیش وەکو پاراسیتامۆل و ئیبۆپرۆفین ئەسیتامینۆفین و ئەوانەی ماددەی ئەفیونیان تیادایە. بەڵگە بۆ ھەمویان نییە، لە قەترەکانی گوێ کە کاریگەری ھەبووە ئینتیپیرین و بێنزۆکایین (antipyrine and benzocaine), پێشنیار ناکرێت بە بەکارھێنانی دژەبەکتریاکانی دەرزی و دژەبەکتریای ئەلھیستامین ئەگەر لەڕێی لووت یان دەمیش بێت لەبەر ئەوەی کەمی ماددەی سوودبەخش و مەترسی زیانی لاوەکی. نیوەی ئازاری منداڵان دەڕوات و نامێنێت دوای سێ ڕۆژ بەبی بەکارھێنانی دەرمان و ٩٠٪ ئازاریان نامێنێت لە ٧ بۆ ٨ ڕۆژ. بەلگە نییە بۆ بەکارھێنانی ستیرۆید کە کاریگەری ھەبێت بۆ ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت.
دژەتەنەکان
گرنگە ھاوسەنگی نێوان زیان و قازانجی بکەین پێش بەکارھێنانیان بۆ ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت. بەڕەچاوکردنی ئەوەی زیاتر لە ٨٢٪ حاڵەتەکان چاکدەبنەوە بەبێ ئەوەی چارەسەر وەربگرن، پێویستە ٢٠ مندال چارەسەر وەربگرن بۆ ڕێگریکردن لە ڕوودانی حاڵەتێک لە ئازاری گوێ، و ٣٣ مندال بۆ ڕێگریکردن لە کونبوون، و ١١ منداڵ بۆ ڕێگریکردن لە توشبوونی گوێیەکەی تریان، بۆ ١٤ منداڵ کە بە دژەبەکتریا چارەسەر دەکرێن، یەک منداڵ حاڵەتی ئیسھالی و ڕشانەوە یان سووربوونەوەی پێست. لەکاتی ھەبوونی ئازاردا، دەتوانرێت ئازارشکێنەکان بەکاربھێنرێن. بۆ ئەوانەی کە پێویستیان بە نەشتەرگەرییە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستیان بەھۆی جەراعەتەوە، بەکارھینانی دژەبەکتریاکان یارمەتیان نادات بۆ کەمکردنەوەی مەترسی توشبونیان بە کاریگەرییە لاوەکییەکانی دوای نەشتەرگەری.
بۆ ئەو منداڵانەی کە تەمەنیان کەمترە لە ٢٤ مانگ و تووشی ھەوکردنی دوانەیی گوێی ناوەڕاستی سەخت دەبن، لێرەدا بەڵگە ھەیە کە سوودەکانی دژەبەکتریاکان زیاترە لە زیانەکانیان. بەسەرچوونەوەی کۆکرینی ٢٠١٥ تێیدا ھاتووە کە چاوەڕوانکردنی چاکبوونەوەی مندالی زیاتر لە ٧ مانگ باشترینە بۆ ھەوکردنی گوێی ناوەڕاستی سەخت و ناس.
بەربڵاوبوون
alt=|وێنۆک|200px alt=|وێنۆک|200px ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست زۆر باوە لە نێو منداڵان. باوترین حالەتە کە لە ئەمریکا چاودێری لەسەر دەکرێت بۆ منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵان. ھەوکردنەکە ساڵانە کاریگەری لەسەر ١١٪ خەڵکی جیھان دەکات (٧٠٩ کەیس ھەیە)، لەم نێوانەدا نیوەیان تەمەنیان لە خوار پێنج ساڵانەوەیە. ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست وایکردووە کە تەنیا لە ساڵی ٢٠١٣ ببێتە ھۆی مردنی ٢٬٤٠٠ کەس، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ژمارەکان بەرەو کەمبوونەوە چوونە بەراورد بە ساڵی ١٩٩٠ کە ٤٬٩٠٠ کەس پێی مردن.
ناو
ھەوکردنی گوێی ناوەڕاست بە زمانی ئینگلیزی پێی دەگوترێت (Otitis media)، وشەی otitis لە زمانی یۆنانی کۆندا بەمانای ھەوکردنی گوێ دەھات، ھەروەھا وشەی media لە زمانی لاتیندا بەمانای ناوەڕاست دێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوێ
ساگامیھیرا
ساگامیھیرا ((相模原市,ساگامیھیرا-شی) شارێکە لە پارێزگای کاناگاوا لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئایاری ٢٠٢١وە، ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە بە ٧٢٣،٤٧٠ دەخەمڵێنرێت ڕووبەری شارەکە دەکاتە ٣٢٨.٩١ کیلۆمەتر چوارگۆشە ساگاماھیرا سێیەمینە لە زۆری چری دانیشتوان لە پارێزگاکە. لەدوای شارەکانی یۆکۆھاما و کاواساکی دێت
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکان لە پارێزگای کاناگاوا پۆل:ساگامیھیرا
جەیک بیوسی
ویڵیام جەیکەب بیوسی جونیۆر (لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٧١) ئەکتەر، مۆسیقاژەن، و بەرھەمھێنەرێکی فیلمی ئەمریکییە. لە سەروو ھەموو ڕۆڵە دیارەکانییەوە زنجیرە بکوژ جۆنی بارتڵێت بووە لە فیلمی ١٩٩٦ی The Frighteners، ئەیس لە فیلمی ١٩٩٧ی Starship Troopers، کایڵ لە فیلمی ٢٠٠١ی Tomcats، ئەیدن تانەر لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ٢٠١٤-٢٠١٦ی From Dusk till Dawn: The Series، و شۆن ئێچ کێیێس لە زنجیرە فیلمی Predator.
ژیانی سەرەتایی
بیوسی لە لۆس ئەنجلس لەدایکبووە، و لە مالیبو، کالیفۆرنیا گەورەبووە، کوڕی فۆتۆگرافەر جودی بیوسی، و ئەکتەر گاری بیوسی. بیوسی تەمەنی منداڵی لە سێتی فیلمەکان و گەشتی جیھانی باندەکان بەسەربردووە کە باوکی ھەندێک کات بەژداری تێدا ئەکرد، وەک لیۆن ڕەسڵ، ویڵی نێڵسن و ڵیتڵ فیت. لە تەمەنی پێنج ساڵیدا ڕەچاوی ھەڵبژاردنی پیشەکەی دا کاتێک دوو خولیای ھەبوو کە بوون بە پیشەی: نواندن و لێدانی دڕەمس.
پیشە
یەکەم کاری بیوسی لە وێنەی جوڵاودا لە فیلمی ١٩٧٨ی Straight Timeدا بوو لەگەڵ باوکی گاری و دەستن ھۆفمان. دوو باشترین دەرکەوتنەکانی جێگری دەمارگیری کوشندەی ئایینی جۆدی فۆستەر لە Contact و سەربازی زمان پاراو ئەیس لێڤی لە Starship Troopers. ئەو لە H. G. Wells' War of the Worlds دەرکەوتووە، یەکێک لە سێ دروستکراوی فیلمی ٢٠٠٥ی ڕۆمانی ئێچ جی وێڵس، لەکەڵ سی تۆماس ھاوێڵ. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕۆڵی سەرەکی ھەبووە لە Tomcats لەگەڵ جێری ئۆ' کۆنێڵ و شانۆب ئێلیزابێت، لە فیلمی ھەستبزوێنی جەیمس مانگۆڵدی Identity، لەگەڵ سی تۆماس ھاوێڵ لە The Hitcher II، مایکڵ جەی فۆکس لە The Frightenersی پیتەر جاکسن و Road House 2. بیوسی ڕۆڵی "باکفایەر"ی گێڕاوە لە فیلمی پاتریک دورھامی Cross کە لەسەر دی ڤی دی بڵاوکرایەوە لە ئایاری ٢٠١١، و ڕۆڵی سەرەکی ئەگێڕێت لە فیلمی سەربەخۆی Don't Pass Me By.
ئەو بەشی کەمی ھەبووە لە فیلمەکانی وەک Windrunner: A Spirited Journey بەڕۆڵی جەیسن وایڵس، Christmas with the Kranks بەڕۆڵی تیم ئالن، I'll Do Anything، Enemy of the State، The Killing Jar، The Stoned Age، PCU، Fast Sofa لەگەڵ جێنیفەر تیڵی و نەتاشا ڵیۆن، Reaper لەگەڵ دانی ترێخۆ و ڤینی جۆنز. ئەو ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبووە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی Shasta McNasty. بیوسی ڕۆڵی پڕۆفیسۆر ئایدن "ئامێری سێکس" تانەری بەرجەستەکردووە لە ٢٠١٣وە لە From Dusk till Dawn: The Series.
ئەو دەنگی پیاوی ڕادیۆکەی کردووە لە کایەی ڤیدیۆیی ٢٠١٢ی Spec Ops: The Line و دەنگی دی جەی ڕادیۆی بەرگری لە XCOM 2: War of the Chosen. بێجگە لەوەش، دەنگی تۆمی ھەرزەکاری کردووە لە دیمەنی فلاشباکەکانی فیلمی ١٩٨٩ی Hider in the House کە باوکی، گاری بیوسی ڕۆڵی سەرەکی تۆم سایکسی گێڕاوە.
لە ٢٠١٦ دا، بیوسی ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە فیلمی Deserted لەگەڵ میشا بارتن، ترێنت فۆرد، وینتەر ئەیڤ زۆڵی، جاکسن دەیڤیس، دانا ڕۆزندۆرف، لانس ھێنریکسن و گێری بێدنۆب. فیلمەکە ھەستبزوێنێکی دەروونییە دەربارەی گروپێک ھاوڕێ لە گەشتێکدا بۆ ڤیستیڤاڵێکی مۆسیقا لە "دێث ڤاڵی - کە ئەبێتە ھۆی ونبوونیان بە نائومێدانە لە سەرنجڕاکێشترین زەوی لەسەر ھەسارەکە". بیوسی ڕۆڵی کڵەی گێڕاوە.
لە ٢٠١٨ دا، بیوسی لە دوو ئەڵقەی Agents of S.H.I.E.L.D. دەرکەوت کە ڕۆڵی ھاوڕێ کۆنەکەی ماک تۆنی کەین ئەگێڕێت. بیوسی دواتر بەژداری کاستی شتە نامۆکانی کرد لە وەرزی سێیەمدا کە ڕۆڵی ڕۆژنامەنووسێکی ئەگێڕا بەناوی بڕوس.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
ژول ڤێرن
جۆڵس گابریێل ڤێرنێ (؛ ؛ لەدایکبووی ٨ی شوباتی ١٨٢٨ – مردووی ٢٤ ئازاری ١٩٠٥) ڕۆماننوس، شاعیر و شانۆنووسێکی فەڕەنسی بوو. بە ھاوکاریی لەگەڵ بلاوکار پییەر-جۆڵس ھێتزڵ گەیشت بە دروستکردنی گەشتە نائاسایییەکان (Voyages extraordinaires)، کە زنجیرەیەکن لە پرفرۆشترین ڕۆمانەکان و ئەمانە لەخۆدەگرن، گەشتێک بو ناوەندی زەوی (Journey to the Center of the Earth، ١٨٦٤)، بیست ھەزار لیگ (یەکەیەکی پێوانەی درێژییە) لەژێر دەریادا (Twenty Thousand Leagues Under the Sea، ١٨٧٠)، و بە دەوری جیھاندا لە ھەشتا ڕوژدا (Around the World in Eighty Days، ١٨٧٣).
جۆڵس بە شێوەیەکی گشتی بە نووسەرێکی گەورەی ئەدەبیی لە فەڕەنسا و زۆربەی ئەوڕوپا ناسراوە، و کاریگەرییەکی بەرفراوانی لەسەر بواری ئەدەبی نوێگەرانە و سووریالیزمی (خەیاڵی) ھەبوو. ناوبانگی جۆڵس بە ئاشکرا جیاواز بوو لە وڵاتە ئینگلیز زمانەکان کە تیایاندا بە نووسەری چیڕوکی یاخود کتێبی منداڵان ناوزەد کرابوو، ئەمەش بەھۆی ئەوەی بەشێوەیەکی بەرفراوان وبە ڕێژەیەکی بەرز ڕومانەکانی بە دەستکارییەوە وەردەگێڕدران بو سەر زمانی ئینگلیزی و چاپ دەکران. لە ساڵانی ١٩٨٠ کاندا ناوبانگە ئەدەبییەکەی دەستی کرد بە گەشەسەندن. ھەر لە ساڵی (١٩٧٩) و جۆڵس لە پلەی دووەم دێت لە نووسەرەکان لە جیھاندا کە زۆرترین بەرھەمەکانی وەرگێڕدرابێ، لە ڕیزبەندییەکەدا ا لە نێوان ئاگاسا کریستی و وڵیام شێکسپیردا دێت. ھەندێکجار جۆڵس بە باوکی «چیڕۆکی زانستی خەیاڵی» دادەنرا، نازناوێک کە بە ئێچ. جی. وێڵس و ھوگۆ گێڕنسباکیش بەخشراوە.
سەرەتای ژیان
جۆڵس لە ٨ی شوباتی ١٨٢٨ لە ئیل فدو لە دایک بووە، کە دورگەیەکی بچۆکی دەستکردە لەسەر ڕووباری لۆیر لە ناو شاری نانتیس لە ژ. ٤ی ئۆلیڤەر-دێ-کلیسسۆن (No. 4 Rue Olivier-de-Clisson)، لە ماڵی داپیری بە ناوی دەیم سۆفی ئاڵۆت دێ لا فویێ. دایک و باوکی جۆڵس بریتی بوون لە پیێر ڤێرنێێ، پاریزەرێکی بە ڕەچەڵەک خەڵکی پڕۆڤینس بوو و سۆفی ئاڵوت دێ لا فویێ، ژنێکی خەڵکی شاری نانتیس لە خانەوادەیەکی خوجێیی دەریاوان و خاوەن کەشتی بووە و ڕەچەڵەکێکی دووری چووەتەوە سەر خەڵکی سکوتلەندا. لە ساڵی ١٨٢٩ خێزانی جۆڵس گواستیانەوە بۆ ژ. ٢ ی کوای جین باڕت (No 2 Quai Jean-Bart)، شوێنێک کە چەند سەد مەترێک دوورتر بوو و لە ھەمان ساڵدا پۆڵ ی برای لەوێ لەدایک بوو. سێ خوشک، ئانا (١٨٣٦)، ماسیلدێ (١٨٣٩)، و ماری (١٨٤٢) بە دوایدا لەدایک بوون.
لە ساڵی ١٨٣٤ جۆڵس لە تەمەنی شەش ساڵیدا نێردرا بۆ قوتابخانەیەک (کە شوێنی مانەوە و خواردنی دابین دەکرد) لە ناوچەی بوفێ (5 Place du Bouffay) لە شاری نانتیس. ماموستاکەیان میمی سامبین بێوەژنی کابتنێکی دەریاوان بوو کە ماوەی ٣٠ ساڵ لەمەوبەر ون ببوو. ماموستاکە بەزۆری لە باسی مێردەکەی بە قوتابیانی دەوت کە ئەو کەشتی شکاوە و لە شوێنێک گیری خواردووە، لە دەرئەنجامدا وەک ڕۆبینسن کڕوزۆ دەگەرێتەوە لە دوورگە بیابانییە خەیاڵییەکەی. ڕووکاری بیرۆکەی چیرۆکی ونبۆنی ڕۆبینسن بە درێژایی تەمەن لەگەڵ جۆڵس ڤێرنێ مایەوە و لە زۆرێک لە ڕۆمانەکانیدا دەرکەوت، لەوانەش دوورگە پڕ لە نھێننییەکە (The Mysterious Island، ١٨٧٤)، دووەم نیشتیمان (Second Fatherland، ١٩٠٠)، و قوتابخانەی ڕۆبینسون (The School for Robinson، 1882).
لە ساڵی ١٨٣٦ ڤێرنێێ بەردەوامی دا بە خوێندن لە قوتابخانەی کاسۆلیکی ئێکۆل سەینت-ستانیسلاس و لەگەڵ ڕێبازی ئایینی باوکیدا خۆی گونجاند. جۆڵس بە خێرایی خۆی دەرخست بەھۆی لەبەرکردن و گوتنەوەی دەقاودەق لە بوارەکانی جوگرافیا، زمانی یونانی، زمانی لاتینی، و گۆرانی وتن. لە ھەمان ساڵی (١٨٣٦) پیێر ڤێرنێ خانووێکی گەشتیاری لەسەر ڕۆباری لوور لە ناوچەی ڕێفورمس (29 Rue des Reformes) لە گوندی چانتینای (Chantenay کە ئێستا بەشێکی نانتسە) کڕی. بەھۆی دەفتەرە یادگارییە پۆختەکەی (یادگارییەکانی منداڵی و گەنجی) جۆڵس بیری جوانییە دڵڕفێنەکەی ڕۆبار و جموجۆڵی کەشتییە بازرگانییەکانی کەوتەوە. ھەروەھا پشووەکانی خوی لە بڕەینس بەسەر دەبرد لە خانوی مامی کە ناوی پڕۆدێنت ئاڵوتێ بوو و کەسێکی خانەنشینی خاوەن مەڕدار بوو زۆر شوێنی دونیا گەڕابوو و وەک سەرۆک شارەوانی بڕەینس لە ١٨٢٨ تا١٨٣٧خزمەتی کردبوو. جۆڵس تامی لە
یاری کردن (Game of the Gooseیاری قازی سەرتەختەی ماوە درێژ) بوو لە گەڵ مامی و ھەروەھا ناوی یارییەکە و ناوی مامی چووە ناو دوو لە ڕوومانەکانی دواتری (The Will of an Eccentric (1900) و Ruber the Conqueror (1886) بەپێی ڕێزبەندی).
بەپێی ئەفسانە (ئەفسانە دەڵێ) لە ساڵی ١٨٣٩ لە تەمەنی ١١ ساڵیدا جۆڵس بە نھێنی شوێنێکی بە دەست ھێنا وەک مناڵێکی خزمەتکاری سەر کەشتییەکی سێ چاڕۆکەداربەناوی ڕەنگ سوور (شیلانی) بە مەبەستی گەشت کردن بو ئیندیێس (Indies باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەتایبەت ئەندەنوسیاو فیلیپین) و ھێنانەوەی ملوانکەیەکی شیلانی (ڕەنگ سوور) بو کاڕۆڵاین ی ئامۆزای. لە ئێوارەکەدا کەشتی یەکە دەستی بە گەشتەکەی کرد بو ئیندیێس. سەرەتا لە ناوچەی پیمبۆف (Paimbeouf) وەستا، ئەو شوێنەی کە پیێر ڤێرنێ لە کاتی خویدا گەیشت بۆ بینینی کوڕەکەی و گەراندنەوەی و پەیمانی لێوەرگرت کە «تەنھا لە خەیاڵیدا گەشت بکات» نەک ڕاستەقینە. ئێستا ئەفسانەکە ناسراوە بەوەی کە چیڕۆکێکە زیادەڕەوی تێداکراوە و لەلایەن یەکەم نووسەر (نووسەری ژیاننامەی جۆڵس) داھێنراوە کە مارگێریت ئاڵۆتێ دی لا فویێ ی خوشکزای بوو کە ھەرچەندە لەوانەیە لە ڕۆداوێکی ڕاستەقینەوە سەرچاوەی گرتبێ. لە ساڵی ١٨٤٠ خێزانی جۆڵس دوبارە گواستیانەوە بۆ بینایەکی گەورە لە ناوچەی جین جاکس (No. 6 Rue Jean-Jauqes-Rousseau) و ھەر لەو شوێنە بچووکترین مناڵی ئەو خێزانە کە ماری بوو لە دایک ببوو لە ساڵی ١٨٤٢. لە ھەمان ساڵدا جۆڵس چووە قوتابخانەیەکی تری ئایینی بە ناوی، The petite Seminaire de Saint-Donatien، وەک قوتابییەکی ڕانەھاتوو (کەم شارەزا). ڕۆمانە تەواو نەکراوەکەی جۆڵس بەناوی قەشە (A Priest in 1839) کە وەسفی مەدرەسەی کاسوڵیکی دەکات لە کەمکردنی ڕێزو نرخی وەرزی خوێندن، لە تەمەنی ھەرزەکاری و سەرەتای کارە پەخشانییەکانی بە مەبەستی مانەوە نووسراوە. لە ساڵی ١٨٤٤ بو ١٨٤٦ جۆڵس و براکەی نێردرانە قوتابخانەی لایس ڕۆیال (Lycee Royal) لە نانتیس. دوای تەواو کردنی پولەکان لە زانستی ڕەوانبێژی و فەلسەفە، چووە ئەکادیمیای نیشتیمانی فەڕەنسی لە شاری ڕینیس (Rennes) و پلەی باشەی لە ٢٩ تەممووزی ١٨٤٦ بەدەست ھێنا.Haszpra O. (1999): Jules Verne pri la lingvo Esperanto - in hungarian: - Scienca Revuo, 3, 35-38. Niederglat
لە ساڵی ١٨٤٧ کاتێک جۆڵس ١٩ ساڵ بوو، بە گەرمی دەستی کرد بە نووسینی بەرھەمی ئەدەبی درێژ لەسەر شێوازی ڤیکتور ھۆگۆ، دەستی کرد بە نووسینی ڕۆمانی Un pretre لە ١٨٣٩ و نووسینی دوو شانۆنامە کە بریتی بوون لە Alexandre VI and La Conspiration des poudres (پیلانی باڕووت)، تا ئەو کاتەی تەواویکردن. ھەرچونێک بێت، باوکی جۆڵس دەیویست جوڵس ھەمان ئەو کارەی خێزانەکەی بە میرات بۆ بمێنێنەوە، کە بریتی بوو لە کارکردن لە گەڵ یاسا و دادگا یاخود کاری پارێزەری، بۆیە دڵگران نەبوو و لای ئاسایی بوو کە جۆڵس، کۆڕی یەکەمی خێزانەکەی، ھەوڵ نادات لە ڕێی ئەدەبەوە بژێوی پەیدا بکات.
لە ساڵی ١٨٤٧ جۆڵس لەلایەن باوکییەوە نێردرا بو پاریس بە پلەی یەکیش بە مەبەستی خوێندنەکەی لە قوتابخانەی یاسا، و ھەروەھا بە مەبەستی دوورخستنەوەی لە نانتیس بە شێوەیەکی کاتی (بەپێی وتەی خێزانەکەی). کاروڵاینی ئاموزای، کە جۆڵس لە پەیوەندی خوشەویستی دابوو لەگەڵی، لە ٢٧ ی نیسانی ١٨٤٧ ھاوسەرگیری کرد لەگەڵ ئێمیڵی دیزونەی کە کەسێکی تەمەن ٤٠ ساڵ بوو و دواتر ٥ منداڵیشی لێی ھەبوو. دوای مانەوەیەکی کورت لە پاریس و تێپەڕاندنی تاقیکردنەوەکانی ساڵی یەکەمی یاسا، گەڕایەوە بو نانتیس بو ئەوەی یارمەتی باوکی بدات لە خو ئامادەکردن بو ساڵی دووەمی خوێندن (قوتابیانی ھەرێمی بەشی یاسا لەم ناوچەیە پێویست بوو بچن بۆ پاریس بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکان). لەو ماوەیەی لە نانتیس بوو چاوی بە ڕۆز ھێرمینی ئاڕناود گڕوسێتیر کەوت کە ژنێکی گەنج و ساڵێک لە خوی بەتەمەنتر بوو و بە بەھێزی کەوتە داوی خۆشەویستییەوە لەگەڵی. جۆڵس ٣٠ شیعری تەرخان کرد بو ڕۆز لەوانەش کچی ھەوا (The Daughter of Air) کە بە قژ زەرد (قژکاڵ) و دڵڕفێن و باڵابەرز و ڕوونوەسفی دەکرد. خۆشەویستییەکەی جۆڵس پێدەچێ بە لایەنی کەم بو ماوەیەکی کورت ئاڵۆگوڕ کرابێ بەلام دایک و باوکی کچەکە دژایەتی بیروکەکەیان کرد کە کچەکەیان ھاوسەرگیری لە گەل قوتابییەکی گەنجی چارەنووس نادیار بکات. لە بری ئەوە کچەکەکەی خۆیان بەشوو دا لە ١٩ ی تەممووزی ١٨٤٨ بە کەسێک بەناوی ئارماند تێرین دێ لا ھایی کە کەسێکی دەوڵەمەندی خاوەن زەوی بوو و ١٠ ساڵ لە کچەکە گەورەتر بوو.
ھاوسەرگیری لە ناکاو جۆڵس ی خستە غەمێکی قوڵەوە. جۆڵس نامەیەکی خەیاڵی (ھەڵوەسەبوون) بو دایکی نارد، وا دەردەکەوت کە لە بارودوخێکی نیمچە بێئاگا نوسرابێت کە تێیدا بەبیانوی خەون وەسفی نالەباری دۆخی خۆی کردبوو. کێشەی ق‌بووڵ کردنی خوشەویستی و وازھێنان پێویست بوون بۆ نوسینەکانی و پێدەچێ بۆ ھەمیشە ڕەنگدانەوەی لەسەر جۆڵس و بەرھەمەکانی ھەبووبێ، و ڕۆمانەکانی ژمارەیەکی بەرچاو ژنی گەنج لەخۆ دەگرێ کە بە بێ حەزی خویان ھاوسەرگیرییان کردوە (لەو ژنانەش جیڕاندی لە چیڕۆکی Master Zacharius (1854) و ساڤا لە کتێبی Mathias Sandorf (1885) و ئێڵێن لە ڕۆمانی Floating City (1871) …ھتد. ھەر لەم بوارەدا توێژەر کریستیان چیلیبورگ ئەم بابەتە چەند جارەیە (دیاردە بەربڵاوە) دەداتە پاڵ ھاوسەرگیری بەزۆر). ھەروەھا ڕۆداوەکە وای لە جۆڵس کرد کە ڕق و کین ھەڵگرێ دژی شوێنی لەدایکبوونی و کومەڵگای نانتیس و لە شیعرەکەیدا بە ناوی شەش شارەکەی فڕەنسا (La sixieme ville de France) ڕەخنەی لێ گرتن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨ پۆل:مردووانی ١٩٠٥ پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
پشووی مستەر بین
پشووی مستەر بین (ئینگلیزی: Mr. Bean's Holiday) فیلمێکی کۆمێدیی خێزانیی بەریتانییە، فیلمەکە لە ٢٤ی ئاداری ٢٠٠٧ بڵاوکراوەتەوە لەلایەن یوونیڤەرساڵ پیکچەرز. ئەکتەری سەرەکیی فیلمەکە ڕۆوان ئەتکینسۆنە. پشووی مستەر بین دووەمین فیلمە کە لەسەر بنەمای زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی میستەر بین دروستکرابێت.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمە کۆمێدییە بەریتانییەکان پۆل:فیلمە کۆمێدییە فەڕەنسییەکان پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:مستەر بین پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان پۆل:ڤستیڤاڵی فیلمی کان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە کەنار دەریاکان دانراون پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە
شەڕی فەلووجە
دوو پرۆسەى سەربازى چڕوپڕ نەخشە بۆ كێشراوبوون كە بە دوو قۆناغ و لە مانگی نيسانی ساڵى ۲۰۰٤ دەستى پێكرد لەمانگەكانى تشريني دووه‌م و كانووني يه‌كه‌م دا گەيشتە ئەو پەڕى توندوتيژى تێياندا هەزاران سەرباز و هەزاران چەكدار ڕووبەڕووى يەكترى بوونەوە بە پيێ ى زانيارييە سەربازيەكانى سوپاى ئەمريكا قورسترين ڕووبونەوە بوو سەربازى سوپاى ئەمريكا بوو  لە دواى جەنگی ڤێتنام.لە دواى داگيركردنى عێراق لە لەلايەن ئەمريكا بەشى زۆرى گروپە چەكدارەكان ڕوويان لە قەزاى فەلووجە كرد،کە خەڵكى ئەم قەزايە هەستی ئایینیان بەسەردا زڵە و زۆربەيان لايەنگرانى ڕژیمی بەعس بوون،بۆیە دژايەتى زۆرى داگيركردنى عێراقيان دەكرد لە لايەن ئەمريكاوە.
سەرەتاى ڕووداوەكان
رۆژى ٣ى مانگى حوزەیران ٢٠٠٣ بەهۆى تەقينەوەیەكەوە شێخ لەيس خاليد پێش نوێژى ناودارى فەلووجە و هەشت هاوڵاتى تر لە مزگەوتێكەوە كوژران. دانيشتوانى قەزاكەش هێزەكانى ئەمريكايان بە ئەنجامدانى ئەم كردەوەيە تۆمەتباركرد ،لە بەرامبەردا هێزەكانى ئەمريكاش ڕووداوەكەيان خستەپاڵ گروپە چەكدارەكانى قەزاكە.رۆژى ٣١حوزەیرانى چوار سەربازى كۆمپانياى بلاك وۆتەری ئەمريكا، لە لايەن گروپێكى چەكدارەوە كوژران، دواتريش جەستەكەنيان سوتاندن پاشان بە يەكێك لە پردەكانى ئەو قەزايە هەڵواسران ئەم ڕووداوە كاردانەوەى توندى لە ئاستى ميدياى جيهانى و نێودەوڵەتی و ڕاى گشتى ئەمريكا لێكەوتەوە.
دەستپێكى شەڕەكە
رۆژى ٤ی نيسانی ٢٠٠٤ هێزەكانى ئەمريكا دەستى بە پرۆسەى شەڕى فەلووجە كرد بەم شێوەيە شەڕى يەكەمى فەلووجە دەستى پێكرد. سەرەتا هێزەكانى ئەمريكا قەزاكەيان گەمارۆدا و نزيكەى دوو هەزار سەربازیان لە دەوروبەرى قەزاكە بلآوكرابونەوە ،پاشان سوپای ئەمريكا دەستى كرد بە هێرشى ئاسمانى ،رۆژى ٥ نيسان هێزەكانى پيادەی ئەمريكا پێش ڕەويیان كرد بۆ ناو قەزاكە لە رێگا هێڵێكى ڕاديۆيەوە دوايان لە خەڵكى قەزاكە كرد هاوكارى سوپاى ئەمريكا بكەن بۆ دەستگيركردنى بكوژانى سەربازەكانى كۆمپانياى بلاك وۆتەر.هێزەكانى ئەمريكا لەرێگاى هێرشى ئاسمانى پيادە توانيان رۆژى ٩ نيسان %٢٠ قەزاكە كۆنترۆل بكەن. لەم قۆناغەكەدا گروپە چەكدارەكانى فەلووجە بەرگرێكى گەورەيان لە بەرامبەر هێزەكانى ئەمريكادا كرد، بۆیە سوپاى ئەمريكا نەى توانى بە تەواوى قەزاكە كۆنترۆل بكات,بۆيە شەڕى فەلووجەى يەك مانگ لەڕووبەرووبەوەنەوە نێوان گروپە چەكارەكان و سوپاى ئەمريكا بە بێ سەركەوتنى  هيچ لاێك كۆتايى هات. لەم شەڕدا نزيكەى ٢٧ سەربازى ئەمريكا و ٦٠٠ هاولآتى كوژرا.
شەڕى دووەمى فەلووجە
شەڕى دووەمى فەلووجە سوپاى ئەمريكا ناوى ڵێنابوو ئۆپراسيۆنى بەرەبەيان،نزيكەى ٢٠ هەزار سەرباز بەشدارى كرد كە پێكهاتبوون لە سوپاى ئەمريكا و بەريتانيا  و لەگەڵ ٥هەزار چەكدار ڕووبەرووبەوەنەوە، كە توندوتيژترين ڕووبەڕووبەوەنەوەى ئەمريكا بوو لە عێراق.لەم شەڕەدا سوپای ئەمریکا چەند چەندين چەكى قەدەغەكرای  وەكو فسفۆرى سپى بەكارهێنا کە تا ئێستاش كاريگەريەكانى بەسەر دانيشتوانى قەزاكە ماوە.دووبارە سوپاى ئەمريكا بە هاوكارى سوپاى بەريتانيا گەمارۆى تونديان خستەسەر قەزاكە، فرۆكە جەنگەكانيش بۆردمانى ئاسمانى دەست پێكرد وە هێزە دەرياييەكانى ئەمريكاش بە مووشكە قەزاكەيان بۆردمان كرد،پاش ٤٦ رۆژ لەشەڕ و پێكدادن كوژرانى چەند كەس لە هەردوولا چەندين هاولاتى ئەم قەزايە بوونە قوربانى بەم شێوە لە ١ی مەی ی ٢٠٠٤ بە كۆنترۆڵ كردنى قەزاكە لەلايەن هێزەكانى هاوپەيمانان شەڕى دووەمى فەلووجە كۆتايى هات
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتی عێراق پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:عێراق لە ٢٠٠٤ پۆل:چالاکی گروپە جیهادیەکان لە عێراق پۆل:رۆلی هۆزەکانی عێراق لەسەر لایەنی سیاسی و ئاسیاش پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٤ پۆل:شەڕی ناو شار
کوژرانی ژینا ئەمینی
لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، ژنێکی ٢٢ ساڵەی کوردی ئێرانی بەناوی مەھسا ئەمینی، کە بە ژینا ئەمینی ناسراوە، لە نەخۆشخانەیەک لە تاران، ئێران، لەژێر ھەلومەرجێکی گوماناوی مرد. پۆلیسی بەسیج، کە پۆلیسی ئەخلاقی ئایینی حکومەتی ئێرانە، ژینای دەستگیر کرد بەھۆی ئەوەی بەگوێرەی ستانداردەکانی حکومەت لەچکی نەکردبوو. فەرماندەیی جێبەجێکردنی یاسا لە کۆماری ئیسلامی ئێران ڕایگەیاند کە پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ نەخۆشخانە، لە وێستگەی پۆلیس تووشی جەڵتەی دڵ بوو، کەوت و کەوتۆتە کۆما. لەگەڵ ئەوەشدا، شایەتحاڵان، لەنێویاندا ئەو ژنانەی کە لەگەڵ ژینا دەستگیرکرابوون، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان وتیان کە ژیان بە توندی لێیدرا و بەھۆی توندوتیژیی پۆلیسەوە گیانی لەدەستدا، بەڵام ئەمە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە ڕەتکرایەوە. ئەم قسانە، سەرەڕای پشکنینی پزیشکی بڵاوکراوەکان، وای لە چاودێرە سەربەخۆکان کرد باوەڕ بکەن کە ژینا خوێنبەربوونی مێشک یان جەڵتەی مێشکی مردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینا ئەمینی پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پینکارد، ئەلاباما
پینکارد شارۆچکەیەکە لە کەرتی دەیل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٤٧ کەس بووە. ڕووبەری ١٣٫٨٣ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٤٦٫٧٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
چنارە، خوڕخوڕەی سەقز
چنارە (Çinare، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣٤ کەس لە ٢٩ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کیانۆش ڕۆستەمی
کیانوش ڕۆستەمی وەرزشکارێکی کوردێکی یارسانیی دانیشتووی کرماشان لەدایک بووی ٢٣ی تەمموزی ساڵی ١٩٩١ لەکرماشان ، ناوبراو یاریکەری بەرزرکەرەوەی قوڕساییەکانە ناوبراو مێدیالیای زێڕی وەرگرت لە پاڵەوانیەتی جیهانی بۆ بەرزکردنەوەی قوڕساییەکان لەژێر کێشێ ٨٥ کیلۆگرام وە لە ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠١٢ی لەندەن توانی لەکێشی ٨٥ کیلۆ گرامی مێدالیای بڕۆنز وەربگرێت. لە ئۆلەمپیادی هاوینەی ٢٠١٦ی ڕیۆ لە بەڕازیل توانی مێدالیای زێڕ لە کێشی ٨٥ کیلۆگرامی بەدەستبهێنێت بۆ ئێران.
دارەتوو
دارەتوو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی شۆڕش، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دارەتوو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گۆڕبنە و لە باشوور لەگەڵ گوندی تاڵەبان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کورەداوی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی جافان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سیزیف
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سئزئف لە کاتی بەسەربردنی سزاکەی. سیزیف یان سیزیفیۆس (بەگریکی: Σίσυφος)، لە میتیۆلۆژیای گریکی دا، بەیەکێک لەفیڵبازترین کەسەکانی دادەنرێت کە توانی خواوەندی مردن تاناتۆس ھەڵخڵەتێنێ ئەمەش وای کرد کە زیۆس ی گەورەی خواوەندەکان توڕە بکات و سزای بدات بەوەی کە بەردێکی گەورە لە خوارەوەی چیایەک بۆ سەرەوە چیایەک ببات و ھەرکاتێک بەردەکە دەگەیشتە لووتکە جارێکی تر خل دەبۆوە بۆ دۆڵەکە و جارێکی دی سیزیف دەیبردەوە سەرەوە، ئەم کارە بۆ ھەمیشە بەردەوام بوو. بەم جۆرە سیزیف بووە ھێمای ئەشکەنجە و سزای ھەمیشەیی.
بەستەرە دەرەەکییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای کۆرینتی
بوێنس ئایریس
وێنۆک|چەپ بوێنس ئایریس پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئارجەنتینە. ھەروەھا ئەم شارە دوای ساوپاولۆی بەڕازیل دووھەمین شاری گەورەی ئەمریکای باشوورە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٬٨٩١٬٠٨٢ کەس بووە.
ئەم شارە دەکەوێتە کەناری باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئەمریکای باشوور.
سەرچاوەکان
پۆل:بوێنس ئیریس پۆل:پارێزگاکانی ئارجەنتین پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٨٠ پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور
بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە (ڕوونکردنەوە)
بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە بەگشتی ئاماژەیە بۆ:
تەقینەوە گەورەکە دەکرێت هەروەها ئاماژەبێت بۆ:
ئەکانتۆسایت
وێنۆک|چەندین ئەکانتۆسایت
ئەکانتۆسایت جۆرێک خڕۆکەی سوورە کە تووشی گۆڕانکاری بووە و هەندێک پواز (زائیدە) لە دەمارەخانەکەی دەر هاتووە و شکڵی وەکوو خڕۆکەیەکی پڕ لە دڕک لێ هاتووە. وشەی ئەکانتۆسایت لە زمانی یۆنانی کۆنەوە وەرگیراوە؛ ئەم وشە لە دوو بەشی "ئەکانتۆس" بە واتای "دڕک" و "سایتۆس" بە واتای "خانە" پێک هاتووە. ئەکانتۆسایت دەتوانێت نیشانەیەک بێت لە تووشبوون بە نەخۆشی جەرگ یان خوێن، چەندین نەخۆشی تریش هەن کە دەتوانن هۆی ئەم حاڵەتە بن.
جۆمۆ جەنکریسی ٢٠٥
بزوێنەری فرۆکەی جەنکیرس جومۆ ٢٠٥ یەکێک بوو لە ناسراوترین بزوێنەری دیزڵی فرۆکە کە یەکەمین و زیاتر لە نیو سەدە تاکە فرۆکەی سەربازی سەرکەوتوو بوو کە بزوێنەرەکەی بە دیزڵ کاری دەکرد.
جومۆ ٢٠٤ (jumo 204) یەکەمین جار بۆ مەبەستی خزمەتگوزاری بەکارھێنرا لە سالی ١٩٣٢.
وە دواتر دەستیان کرد بە دروستکردنی بزوێنەرەکانی جۆری جومۆ ٢٠٦ و جومۆ ٢٠٨، وە جومۆ ٢٠٧ ھەر یەکەیان چەند دانەیەکیان لێ بەرھەم ھێنرا.
ئەم سێ جۆرە بزوێنەرانەی سەرەوە جیاوازیان ھەبوو لە ھەنگاو (stroke) و تیرە (bore) و ریزکردنی سوپەرچارجەکانەوە(supercharge).
وە زیاتر لە ٩٠٠ بزوێنەری تر بەرھەم ھێنران بەھۆی جەنگی جیھانی دووەمەوە.
دیزاین و پێشکەوتنەکان
ئەو بزوێنەرانە سوری دوو ھەنگاویان تێیدا بەکاردەھات کە بەستراون بە دوانزە پستن لەگەڵ شەش سلندەر، پستنی کرۆون بەرامبەر پستنی کرۆون لە پستنە شێوە پێچەوانەکانە
پستنەکان دەجولێن رووەو یەکتری بە درێژایی کرداری سورەکە.
گەرمی بزوێنەری (manifold) ھاتنەژوورەوە و چونەدەرەوە بەستراوە بە ھەردوو بەشی سەرەوەی بلۆکەوە. لەوێدا دوو کامشەفت کاریاندەکرد کە ئینجێکشن پەمپیان ھەبوو بۆ ھەر سلندەرێک، کە ھەریەکەیان دوو نۆزڵی ھەبوو.
بە شێوەیەکی ئاسایی لە دیزاینی دوو ھەنگاو لە جومۆدا دەمەوانە بەکارنەدەھات، بەڵکو دەرچەی ھاتنەژوورەوە و چوونەدەرەوەی جێگیریان ھەبوو.
لەم جۆرە دیزاینە چوستی قەبارەیی (Volumetric efficiency) کەمیدەکرد چونکە ھەردوو دەرچە دەکرانەوە و دادەخران لەھەمان کاتدا، وە بە گشتی دەکەوتنە سلندەرەوە، ئەمەش وا دەکات کەمی لە پاککردنەوەی تێکەڵە سوتاوەکە ھەبێت ئەمەش بۆیە لە بزوێنەرە دوو ھەنگاویەکاندا دەمەوانەکان دوکەڵ و پیسی زۆر دەکەنە دەرەوە