cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محەممەدی یەکەم
کورتەی ژیانی
سوڵتان محەمەد کوڕی بایەزیدی یەکەم ساڵی ١٣٧٩ز هاتۆتە دنیاوە، و دوای وەفاتی بایەزیدی باوکی دەسەڵاتی گرتە دەست لە ساڵی ١٤١٩ز، وکەسێکی زۆر چالاک و جەسوور بوو خاوەنی جەستەیەکی بەهێز بووە و ڕاهێنانی زۆرانبازی ئەکرد، ولە ماوەی حوکمیدا بەشداری بیست و چوار شەڕی کردوو و چل جار بریندار بووە.
تەیموورلەنگ وڵاتی ئەنادۆڵی بە جێهێشت و شەڕ کەوتەوە لە نێوان کوڕەکانی سوڵتان بایەزیدی یەکەم لەسەر دەسەڵات، و هەر یەکێک لە براکانی محەمەد چەلەبی بانگەشەی ئەوەیان ئەکرد کە شایەنی وەرگرتنی دەسەڵاتن بەڵام دەستی بەسەرداگرتن و لەناوی بردن، و بەو شێوەیە هەموو ئاسیای بچوک یان ئەنادۆڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتیەوە.
شەرەکانی
فەرمانڕەوای ئەفلاق دەرچوو لە بازنە گوێڕایەڵی عوسمانییەکان ساڵی ١٤١٦ز، سوڵتان محەمەدی یەکەم لە سەری سوپاکەیدا دەرچوو و بە ڕووباری دانووبدا پەریەوە و میری ئەفلاقی مل کەچ کرد، پاشان سوپای عوسمانی پێشکەوت بۆ ناو مەجەڕ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سیگمۆند لە کاروباری ئەفلاقدا، و غەزووی قەڵای سورینی کرد، و دواتر سوڵتان محەمەد گرێبەستی بەست لەگەڵ پاشای مەجەڕدا.
پاشان سوڵتان گەڕایەوە بۆ ئەدەرنە، و دەستی گرت بەسەر شەڕە ناوخۆییەکاندا و لەسەروو هەموویەوە ئاژاوەکەی قازی بەدرەددین، سوڵتان سوپایەکی بۆ نارد و دوای ماوەیەک شەڕ لە نێوان هەردوو لادا، سوپای سوڵتان سەرکەوتن و دوای بەدرەدین کەوتن و گرتیان و کوشتیان لە ساڵی ١٤١٧ز.
ڕووبەری خاکەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی ساڵی ١٤١٣ز دا، ٦٩٤ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە بوو، لەوەش ٣٨٦ هەزار کیلۆمەتری لە ئاسیادا بوو و ٣٧٦ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەی لە بەلقاندا بوو. و لە ڕۆژانی مردنی سوڵتاندا ڕووبەری دەوڵەتەکە ٨٧٠ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە بوو.
ماوەی حوکمەکەی
سوڵتان محەمەد چەلەبی کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ٨٢٤ک بەرامبەر ٤ی ئایاری ١٤٢١ز، لە شاری ئەدەرنە، و دوای خۆی موڕادی دووەمی کوڕی ڕاسپارد بۆ دەسەڵات گرتنە دەست، کە لەو کاتەدا لە ئاماسیا بوو، و هەواڵی مردنی سوڵتان شاردرایەوە هەتا موڕاد گەیشتە ئەدەرنە چل و یەک ڕۆژ، پاشان سوڵتان محەمەد لە بۆرسە نێژرا.
محەمەدی یەکەم پێنج مناڵی لە دوای خۆی بە جێ هێشت، ئەوانیش ئەمیر موڕاد و ئەمیر موستەفا و ئەمیر ئەحمەد و ئەمیر یوسف و ئەمیر مەحموود بوون.
ژاوۆ یوان
ژاوۆ یوان (سادەکراو:赵原، دێرین:趙原) وێنەکێش بوو لە کۆتا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان و سەرەتای ئیمپراتۆریەتی مینگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ پۆل:خەڵکی شاندۆنگ
زانکۆی نێونەتەوەیی لوبنان (یەمەن)
زانکۆی لوبنانی نێودەوڵەتی (یەمەن) لقێکە لە زانکۆی لوبنانی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٧ دامەزراوە وە سیستەمی ئەمەریکی بەکاردێنی هەروەها خوێندن بە زمانی ئینگلیزی یە لەم زانکۆیە.
کۆلێژەکان
ئەم زانکۆیە ٤ لقی هەیە لە سەنعا ،تەعز، حەزرەمەوت و عەدەن.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٢٥ی ئاب
٢٥ی ئاب ٢٣٧ەم ڕۆژی ساڵە (٢٣٨ لە ساڵی پڕدا). ١٢٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
لە دایکبوونەکان
• ١٥٣٠ - قەیسەر ئیڤانی چوارەم - یەکـەمین قـەیسەری ووڵاتـی ڕووسیا له نـێوان ساڵـەکانی(١٥٤٧ - ١٥٨٤) کە زۆر کات ناسراو بوو بە ئیڤانی خراپ و دڵڕەق.
• ١٩١٢ - ئـێرنـیش هـونیکەر - سیاسەتمەداری پێشووی بەڕەگەز ئەڵمانی و دوانزەهەمـەمین سەرۆکی پێشووی وڵاتی ئەڵمانیا لە ماوەی نێوان ساڵەکانی(١٩٧٦ - ١٩٨٩) دا.
• ١٩٣٢ - مەحموود دیاب - نووسەری بواری سینەمایی بەڕەگەز میسڕی و ئەدەبی عەرەبی لە ساڵی شەستەکانەوە.
مردنەکان
• ١٢٧٠ - پادشا ڵوویسی نۆیەم - ٥٩ـەمین پاشای وڵاتی فەڕەنسا لە نێوان(١٢٢٦ - ١٢٧٠)دا.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
تۆکایدۆ
تۆکایدۆ (بە ژاپۆنی:東海道) بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی ژاپۆنە کە تیایدا کۆمەڵێک پارێزگای بەیەکەوە بەستۆتەوە وەک
سەرچاوەکان
پۆل:بەشی شوێنەکان پۆل:ناوچەکانی ژاپۆن
٢٦ی ئاب
۲٦ی ئاب ٢۳۸ەم ڕۆژی ساڵە (٢۳۹ لە ساڵی پڕدا). ١۲۷ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
دەرەسماییلە
دەرەسماییلە (Deresimayîle، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٣ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پارێزگای ئارتڤین
پارێزگای ئارتڤین یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیا و کوردستان یە کە لە باکووری کوردستان لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئارتڤینە. ئەم پارێزگا تورک، گۆرجی، کورد و لاز لەگڵ یک ئەژین
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئارتڤین پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
چێن زیانگ
چێن زیانگ (بە چینی:陳子昂، لەدایکبووی ٦٦١ یا ٦٥٦ تا ٧٠٢) شاعیرێکی چینی بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ، بەشدارییەکی گرنگی ھەبوو لە شیعرەکانی تانگ و کارەکانی ناسراو بوون، لە شیعرەکانی، وە لە شیعرەکانی سەردەمی خۆی ڕەزامەند نەبووە، ھەروەھا یارمەتی بنیادنانی سەردەمێکی نوێی شیعری دا. لەدوای خۆی شاعیرەکانی وەک وانگ وێی، لی بای، دو فوو دێن کە دەکەونە سەردەمی زێڕی لە شیعری تانگ
ژیاننامە
لەدایکبووی پارێزگای شێھۆنگ (لەمرۆدا: پارێزگای سیچوان) کوڕی پیاوێک دەوڵەمەند بوو، تا تەمەنی بیست ساڵی نەچوو بۆ پایتەخت بۆ بەشداریکردن لە تاقیکردنەوەی شاھانە و تەواوکردنی جینشی
دوای چینی بۆ پایتەخت، چێن لەناکاو سەرەنجی دەوری بەری ڕاکێشا بە شیعرەکانی
سەرچاوەکان
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ پۆل:لەدایکبووانی ٦٦١ پۆل:مردووانی ٧٠٢ پۆل:شاعیرانی سیچوان پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٧ەم
نیوودێلھی
نیو دەلھی یان دەلهی نوێ (، ، ، ) پایتەختی وڵاتی ھیندستانە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٢٩٤،٧٢٥ کەس بووە.
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان
لیانگ دێشێنگ
لیانگ دێشێنگ (بە چینی دێرین:梁德繩،سادەکراو:梁德绳;، لەدایکبووی ١٧٧١ بۆ ١٨٤٧) شاعیر   و نووسەری چالاک بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی چینگ.
ڕەمزی نافیع
ڕەمزی نافیع ڕەشید ئاغا (لەدایکبوون ھەولێر ١٩١٧ – مردن ١٩٤٧ ھەولێر) کەسایەتییەکی ڕۆشنبیر و نەتەوەیی کورد بوو. ناسیۆنالیستێکی کورد بوو کە ھاوکاری ھەواڵگری سەربازیی ئەڵمانیا (Abwehr)، لە ئۆپەراسیۆنێکی سەرنەکەوتوودا کە ئامانج لێی تێکدانی فەرمانڕەوایەتی بەریتانیا بوو لە عێراق و سەربەخۆیی خاکی کوردستان بوو، لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٣دا. لە بەرامبەر وروژاندنی یاخیبوون لە دژی داگیرکاریی بەریتانیا، بەڵێنی ھاوکاریی ئەدۆڵف ھیتلەر بە ڕەمزی نافیع درا بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی.
مشتومڕ بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە ئایا ڕەمزی نافیع بەشداری ئایدۆلۆژیای ناسیۆنال سۆسیالیستی کردووە یان ھاوکاری لەگەڵ پارتی نازی تەنیا ھەلپەرستانە بووە لە پێناو سەربەخۆیی کورددا. بەھۆی ڕۆڵی سەرەکی لە ئۆپەراسیۆنی شکستخواردووی ماموتدا، ڕەمزی وەک کەسایەتییەکی ئەوپەڕی جەمسەرگیری دەمێنێتەوە کە لەلایەن ھەندێکەوە ڕێزی لێدەگیرێت و لەمێژووی ئەم دواییەی کورددا لەلایەن ھەندێکی دیکەوە سووکایەتی پێدەکرێت.
ژیان
ڕەمزی نافیع لە ساڵی ١٩١٧ لە شاری ھەولێر لە بنەماڵەیەکی دەستڕۆیشتوو و دەوڵەمەند لەدایکبووە، بنەماڵەکەی لە ئاغاکانی دەوری ھەولێر بوون، خوێندنی سەرەتای و ناوەندی لە شاری ھەولێر دەخوێنێت و بۆ خوێندنی ئامادەیی ڕوودەکاتە شاری کەرکوک و شاری بەغداد، پۆلی پێنجی ئامادەیی بەسەرکەوتووی دەبڕێت، ھەرلەسەردەمی ئامادەییدا بەھۆی ئەو خۆشەویستییەی بۆ کوردایەتی ھەیبوو پەیوەندی دەکات بە کۆمەڵەی ھیواوە.
لەبەرئەوەی کە لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند دەبێت بۆ خوێندن ساڵی ١٩٣٩ ڕوودەکاتە بەیرووت، زانکۆی ئەمریکی تەواو دەکات و پاشان دەچێتە ئەستەنبوڵ و لە زانکۆی ڕۆبێرت کۆڵێژ دەخوێنێت. لەساڵی ١٩٤٢ بەھۆی ئەوەی کە ڕەمزی ھاوڕێیەتی ھەیە لەگەڵ میولەر، میولەر پەیوەندی پێوەدەکات بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی ماموت بەھیوای ئەوەی دەوڵەتی کوردستان دابمەزرێنن بەیارمەتی ئەڵمانیای نازی، لەو ساڵەدا ڕەمزی دەچێتە ئەڵمانیا بۆ بینینی خولی تایبەت و دەست لەخوێندن ھەڵدەگرێت.
پاش ئەوەی بەشداری لە کردەوەی ماموتدا دەکات لەگەڵ میولەر و ھۆفمان و کانێچین بە ھەڵە لە ئاسمانەوە دێنە خوار دواتر کردەوەکەیان شکست دێنێت و دەیانەوێت لەڕێی تورکیاوە بگەڕێنەوە بۆ ئەڵمانیا بەڵام لەلایەن قاچاخچییەکەیانەوە ئاشکرا دەکرێن و ڕادەستی ئینگلیزیان دەکات.
دادگایی کردن
300px|وێنۆک|چەپ|ڕەمزی نافیع دوای دەستگیرکردنی پاش ئەوەی ئاشکرایان دەکەن، سەرەتا ھاوڕێکانی ڕەمزی دەگیرێن و ڕەمزیش لەسەر داوای کەسوکاری خۆی ڕادەست دەکات، دەبرێنە ھەولێر و پاشان موسڵ و دواتر بەغداد بەڵام لەبەر ھەستیاری کێشەکەیان لە عێراق دادگای ناکرێن دەیان بەنە قاھیرە، لەوێ دادگا حکومی لەسێدارەدانیان بۆ دەردەکات بەڵام پاش سالێک حکومەکەیان دەگۆڕێت بۆ ٢٠ ساڵ زیندانی. پاش تەواوبوونی جەنگی جیھانی دووەم لەساڵی ١٩٤٥ دا ھاورێکانی ئازاد دەکرێن و دەچنەوە ئەڵمانیا و ڕەمزیش بە بەرزکردنەوەی ڕاپۆرتی پزیشکی ئازاد دەکرێت و دێتەوە شاری ھەولێر.
مردن
ھەر لەسەرەتای گرتنییەوە کە ئازار و ئەشکەنجەیەکی زۆری دەدرێت لەبەندیخانە ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی ڕەمزی تووشی نەخۆشی دەروونی توندبێت و ھەر ئەم بارە دەروونییە نالەبارە وای لێدەکات لە زیندان ئازادبکرێت، ئیتر دووساڵ پاش ئازادکردنی لەساڵی ١٩٤٧ لە ھەولێر کۆچی دوایی کرد و ھەر لەوێش نێژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ١٩٤٧ پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:شەھیدانی کورد پۆل:مردووانی ١٩٤٩
پارێزگای بیلەجیک
پارێزگای بیلەجیک یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بیلەجیکە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای بیلەجیک پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
تووتن
وێنۆک|چەپ|گیای تەماکۆ یان تووتن بە سەوزی تووتن یان تەماکۆ گیایەکە کە لە ئەمریکاوە پەیدا بووە. گەڵاکانی گیای تووتن لە دوای وشککردن بۆ دروستکردنی جگەرە بەکار دێن.
سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی
پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان پۆل:دەرمانەکان پۆل:جگەرەکان پۆل:جگەرەکێشان پۆل:جگەرە پۆل:گەڵاکان
ئەفریقا
وێنۆک|200px|کیشوەری ئەفریقا ئەفریقا، لە دوای ئاسیاوە لە ڕووی گەورەیی و ئاپۆرەوە دووھەمین کیشوەری جیھانە. ئەگەر دوورگە دراوسێیەکانیشی ھەژمار بکەین بە نزیکەی ٣٠٫٢ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٦٪ی گشت ڕووبەری زەوین و٢٣٪ی گشت ڕووبەری وشکایییەکانی داپۆشیوە.
کیشوەری ئەفریقا لە یەک ڕوانگەدا ژمارەی دەوڵەتەکان: ٥١ دەوڵەتی سەربەخۆ
ڕووبەر: ٣٠٬٣٧٠٬٠٠٠ کم٢
ژمارەی دانیشتووان: بەپێی دووەم سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ١٬٢٢٥٬٠٨٠٬٥١٠ کەسە
چڕی دانیشتووان: ٣٦٫٤/کم٢
بەرزترین لووتکە: کلیمانگارۆ لە تانزانیا (٥٨٩٥ م)
درێژترین ڕووبار: ڕووباری نیل (٦٦٩٥ کم)
گەورەترین وڵاتی لە ڕووبەردا: سوودان (٨١٣٬٥٠٥٬٢ کم٢)
گەورەترین وڵاتی لە دانیشتوواندا: نێجیریا(١٣٠)ملیون
گەورەترین شار: قاھیرە (١٢ ملیۆن کەس)
گەورەترین وڵاتی لە ناردنی نەوتدا: لیبیا
گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکان: گەنم، گەنمەشامی، زەیتون، ترێ، قامیشی شەکر، خورما، ترشەمەنییەکان، پاقلەی سوودانی، مۆز، لۆکە و لاستیک.
سەروەتە کانزایی و کانییەکان: بەترۆل، خەڵوز، ئاسن، مس، ئاڵتوون، ئەڵماس، فۆسفات، کۆباڵت، کڕۆم و تەنەکە.
ھەرێمی ئاو و ھەوا:
سەرچاوەکان
پۆل:کیشوەرەکان ئەفریقا
پۆل:ھەرێمەکان
نقومبوونی کاشینکی موسڵ (٢٠١٩)
لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٩دا، کاشینکێکی نەفەرھەڵگر لەسەر ڕووباری دیجلەی نزیک موسڵ قڵپ بووەوە و نوقووم بوو، و بووە ھۆی کوشتنی ١٠٣ کەس، کە ١٢ لەوان مناڵ بوون. زۆر قەرەباڵغیی سەر پشتی کەشتییەکە، و بەرزیی ئاستی ئاوی دیجلە ھۆکاری قڵپبوونەوەکە بوو. زۆرینەیان گەشتیارانی ئاھەنگی ساڵی نوێی کوردی بوون.
نقومبوون
نقوومبوونەکە لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٩دا لەکاتی ھەڵگرتنی گەشتیارەکان بۆ ناو کاشینکێک لە نزیک ڕووباری دیجلەی موسڵ ڕووی دا. کەشتییەکە گەشتیارەکانی بۆ ئومم ئەلڕەبین ھەڵگرتبوو، کە دوورگەیەکە لەسەرووی ڕووبارەکە لە شارەکەوە، و پڕ بوو لەو کەسانەی کە بۆ ئاھەنگی نەورۆز ھاتبوون. کاشینکەکە—خۆی ٥٠ کەس دەگرێت—نزیکەی ٢٠٠ کەسی لێ بارکرابوو. لە گەشتەکەدا، کەشتییەکە دەستی بە دامەزراندن کرد، سەرەنجام قڵپبوونەوە و نقومبوون. سەروو ١٠٠ گەشتیار خنکان، لەکاتێکدا ٥٥ کەس لەلایەن خزمەتگوزارییەکانی فریاکەوتن و سەربازە عێراقییەکان ڕزگار کران. لە ٢٢ی ئازاردا سەروو ٥٠ گەشتیار ونبوو مانەوە.
دوابەدوای کارەساتەکە، موسڵاوییەکان دەستیان بە خۆپیشاندان دژی خاوەنەکانی کاشینکەکە و دژی حکومەتی خۆجێیی کرد، لەگەڵ ئەوەی زۆرینەی لۆمەکردن بۆ کارەساتەکە ئاڕاستەی پارێزگار نەوفەل ئەلعاکووب کرا. نقومبوونەکە دەستبەجێ ھانی حکومەتی عێراقیشی دا تا بانگەشەکردنی خراپکاری لەناو حکومەتی شارەکە بپشکنێت. لەماوەی مەراسیمی ناشتن لەنزیک شوێنی نقومبوونەکە، قەرەباڵغییەکی تووڕەی خۆپیشاندەران ڕووبەڕووی پارێزگار ئەلعاکووب بوویەوە. سەرەنجام ھەندێ خۆپیشاندەر سووکایەتییان بە پارێزگار کرد و خشتیان تێگرت. دواتر لەماوەی ھەڵاتنی پارێزگار لە قەرەباڵغییەکە، ئۆتۆمبێلەکەی پارێزگار ھەندێ خەڵکی کرد بەژێرەوە، زیاتر گڕگرتنی گرژییەکە و پەیوەندی زۆر گرنگ کرا بۆ گۆڕینی ئەلعاکووب. دوای ھەفتەیەک وەزیری یەکەمی عێراقی، عادل عەبدول مەھدی داوای کرد کە پەرلەمانی عێراقی ئەلعاکووب وەک پارێزگار لابەرن، کە لە ٢٤ی ئازاردا ئەنجام درا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕووداوانی ئازاری ٢٠١٩ لە ئاسیا پۆل:ڕووداوانی دەریایی لە عێراق پۆل:ڕووداوانی دەریایی لە ٢٠١٩ پۆل:ڕووداوە بەردەوامەکان لە ئازاری ٢٠١٩ پۆل:٢٠١٩ لە عێراق
ڕاجەرس
ڕاجەرس ھاوبەشگایەکی کەنەدیە بۆ پەیوەندیەکان و ڕاگەیاندن. بەشێوەیەکی تایبەتی لەبواری پەیوەندی بێتەل کاردەکات، ھەروەھا لەبواری گەیاندنی شەپۆڵی تەلەڤژیۆنی و تەزدەنگ و گەیاندنی ئەنتەرنێت لەڕێگای تەزبەرەوە، بەشێوەیەکی گشتی لەھەموو بوارەکانی پەیوەندی و گەیاندنی بێتەل و بەتەل کاردەکات، بارەگای سەرەکی ھاوبەشگاکە دەکەوێتە شاری تۆرەنتۆ.
ئەم ھاوبەشگایە لەسەر پاشماوەی ھاوبەشگای(Rogers Vacuum Tube Company)بونیات نراوە کە ئێدوارد رۆجەرس لەساڵی ١٩٢٥دایمەزراند، لەسەرەتا کەناڵێکی ڕادیۆیی بوو لە تۆرەنتۆ بەناوی CFRB، مێژووی بەدامەزراوەیی بوونی دەگەرێتەوە ساڵی ١٩٦٠ دوابەرفراوانکردنی و دامەزراندنی Rogers، Ted Rogers، Rogers Radio Broadcasting Ltd.. دواتر دەستیانکرد بە کارکردنی سەرجەم بوارەکانی تەزبەری کەنەدا کە ناسراوبوو بە رۆجەرس کابلیسستمز بۆ بازرگانی سنوردار.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تەلەڤیزیۆنە وەرزشییەکانی ئەمریکا
دەرۆزان خواروو
دەرۆزان خواروو (Derozan xwrû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٠ کەس لە ٣٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
زانکۆی عەدەن
زانکۆی عەدەن یەکەمین زانکۆی یەمەنی یە، لە یەمەنی باشوور درووست کراوە وە لە ساڵی ١٩٧٠ کۆلێژی پەروەردە دامەزرا وەکوو یەکەمین کۆلێژ بۆ ئەم زانکۆیە لە پاشان کۆلێژی ناسر بۆ کشتوکاڵ دامەزرا لە ساڵی ١٩٧٢. وە لە ساڵی ١٩٧٥ بە فەرمانی کۆماری، زانکۆی عەدەن وەکوو دەزگایەکی زانستی فەرمی دامەزرا.
هەروەها ببینە
لیستی زانکۆ عەرەبییەکان
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
فێدورا
چەپ|وێنۆک|200px|لۆگۆی فێدورا فێدورا کە پێشتر ناوی (Fedora Core) بوو وەشانێکی خۆڕایی Red Hat Enterprise Linux و کورتکراوەکەی بریتییە لە RHEL. فێدورا بۆ خۆی لەلایەن Red Hatـەوە پشتگیری دەکرێت و ھەر بۆ خۆشیان دامەزرێنەری ئەو دابەشکردنەن. مەبەستیشیان (ئامانجیان) لەوە ئەوەبوو کە دابەشکردنێکی لینوکسی تەواوو چاکی خۆڕایی بۆ بەکارھێنەران و ئارەزوومەندانی جیھانی کۆمپیوتەر بخوڵقێنن و لەسەر بنەمای نەرمەکاڵای خۆڕا بێت. فێدورا ساڵانە یەک بۆ دووجار بەرزدەکرێتەوە (upgrade).
کورتەیەک لەسەر فێدورا
left|thumb|150px|ڕوومێزی فێدورا ١٠ بۆ دەوروبەری Gnome وەک ئاشکرایە کە RedHat لەپشت فێدوراوەیەو پێشتر باسکرا لەسەرەوە. خۆی لەڕاستیدا ناوی «Red Hat Linux» بوو. لە ھاوینی ٢٠٠٢ـدا «Red Hat Enterprise Linux» دەرچوو وە بە پارە بوو بەڵام سەرکەوتنێکی ئەوتۆی بەدەست نەھێنا، یەک لەھۆیەکان ئەوەبوو کە ھیچ جیاوازییەکی ئەوتۆ لەنێوان دابەشکردنە خۆڕاییەکەو ئەوەی کە بە پارە بوو نەبوو. لەھاوینی ٢٠٠٤ـدا بڕیاری ئەوەیاندا کە «Red Hat Linux» لاببەن و لەجێگای ئەوە دابەشکردنێکی تر بھێننەکایەوە کا زیاتر کراوەتر بێت و کاریگەربێت بۆ بۆ بەکارھێنەران. دوای بگرەو بەردەیەکی زۆر بڕیاری ئەوەدرا کە «Red Hat Linux» و Fedora Linux Project لێکبدەن و ناوی لیبنێن پرۆژەی فێدورا (Fedora Project)، کە لەدواییدا دابەشکردنی Fedora Coreـی لێ دەرچوو. ھەروەھا لە فێدورا ٧ (وەشانی حەوتەم) ناوی گۆڕاو بەتەواوەتی ناونرا فێدورا.
ھەندێکی زانیاری تر بەگشتی
بۆ نموونە:
١. بۆ دامەزراندنی لێدەری VedioLAN ڕاستەوخۆ: yum install vlc ٢. بۆ داگرتنی دوایین تازەگەرییەکان: کەھەموو گورزەکان تازەدەکاتەوە بۆ دوایین وەشان: yum update
سەرچاوە
پۆل:دابەشکردنەکانی لینوکس پۆل:لینوکس پۆل:دابەشکراوەی لینوکس
ڕێگای تۆکایدۆ
ڕێگای تۆکایدۆ (بە ژاپۆنی:東海道) بەمانای "ڕێگای دەریای ڕۆژھەڵات" دێت، یەکێک بوو لە گرنگترین پێنج ڕێگاکە لە سەردەمی ئێدۆ لە ژاپۆن، کە کیۆتۆ و ئێدۆی بەیەکەوە دەبەستەوە (لە ئەمرۆدا: تۆکیۆ)
سەرچاوەکان
پۆل:بەشی شوێنەکان پۆل:سەردەمی ئێدۆ پۆل:ڕێگاکانی گواستنەوە لە ژاپۆن پۆل:وێستگەکانی تۆکایدۆ
٢٨ی ئاب
٢٨ی ئاب ٢٤٠ەم ڕۆژی ساڵە (٢٤١ لە ساڵی پڕدا). ١٢٥ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خۆراک
وێنۆک|[[پیتزا]]
خۆراک، خواردەمەنی یان چێشت مادەیەکی خۆراکییە کە بۆ حەزبردن یان تێپەڕکردنی برسێتی دەخورێت، خۆراک دەتوانێت دەستکرد یان سروشتی بێت، کوڵاو یان نەکوڵاو بێت.
کێشی ئەتۆمی
کێشی ئەتۆمی (بە ئینگلیسی : Atomic mass) بریتییە لە کێشی ئەتۆمەکانی توخمێکی کیمیایی لەچاو ١/١٢  کێشی ئیزۆتۆپی کاربۆنی دوازدە  (١٢ C) کە یەکە.
کیمیازانان لە سەدەکانی ١٨ و ١٩  زایینیدا توانییان بە تاقی کردنەوە،، ڕێژەی کێشی زۆربەی توخمە ناسراوەکان ئەندازە بگرن. ئەم ئەزموونانە دەریان خست بۆ وێنە کێشی ئەتۆمێکی ئۆکسجین ١/٣٣ ھێندەی کێشی ئەتۆمێکی کاربۆن و کێشی ئەتۆمێکی کەلسیۆم ٢/٥ ھێندەی کێشی ئەتۆمێکی ئۆکسجینە. بەکار ھێنانی ئەم ڕێژانە لە حیساباتی تاقیگەیی تا ڕادەیەکی زۆر دژوار بوو. بەم بۆنەوە، زانیاران ناچار بوون کێشێکی تایبەت بدەن بە توخمێکی دەسنیشانکراو و پاشان بە یارمەتی ڕێژە تاقی کراوەکان، کێشی توخمەکانی تر ئەندازە بگرن. لە ئەنجامدا زۆرترین ئیزۆتۆپی کاربۆنی ١٢ بۆ ئەم مەبەستە ھەڵبژێردرا.
ئەتۆمی کاربۆنی١٢ لە ناوکی خۆیدا ٦ پرۆتۆن و ٦ نۆترۆنی ھەیە. زانایان کێشی ئەم ئەتۆمەیان ١٢/٠٠٠ی ڕێک دانا، بەم پێیە ئەتۆمی ئۆکسجین کە ڕێژەی کێشەکەی ١/٣٣ ھێندەی کێشی ئەتۆمی کاربۆنە، کێشەکەی دەبێتە ١٦/٠٠٠. کێشی ئەتۆمی توخمەکانی تریش بەم شێوە ئەندازە دەگیرێت.
یەکەی کێشی ئەتۆمی
لە بەر ئەوەی کێشی ئەتۆمەکان ڕێژەییە، یەکەیەکی گونجاوی بۆ دەسنیشان ناکرێت، بەم بۆنەوە کیمیازانان بۆ کێشی ئەتۆمی،amu یان ھەڵبژارد کە کورتکراوەی (atomic mass unit) واتە یەکەی کێشی ئەتۆمی. یەک ( amu) بەرابەرە لەگەڵ ١/١٢ کێشی ئەتۆمی کاربۆنی١٢ یە.
بەم گوێرە، کێشی پرۆتۆن و نۆترۆن نزیک بە 1 amuە، لە حاڵێکدا کە کێشی ئێلێکترۆن نزیک بە١/٢٠٠٠ (یەک لە دووھەزار)amu  ە.
چونکوو کێشی پرۆتۆن و نۆترۆنەکان یەکسانە (1 amu)، دەتوانین لە ڕووی کۆی ھەژماریان لە ئەتۆمێکدا، کێشی ئەو ئەتۆمە بەدەست بھێنین. بۆ وێنە: کێشی یەکێک لە ئیزۆتۆپەکانی لیتیۆم کە ٣پرۆتۆن و ٤نۆترۆنی ھەیە، دەکاتە 7/000 amu.
بوونی ئیزۆتۆپی جۆراوجۆر بە ڕێژەی جیاواز لە توخمە کیمیاییەکاندا، بووە ھۆی داھێنانی دەستەواژەی کێشی ئەتۆمی نێوانە بۆ گوزارشت کردن لە کێشی ئەتۆمی نموونە سروشتییەکان.
سەرچاوە
پۆل:ئەتۆمەکان پۆل:کیمیا پۆل:بارستە
ئۆربان بیھێیڤەر
ئۆربان بیھێیڤەر بریتییە لە فرۆشگا و کۆگای جلوبەرگی خانمان و پیاوان و منداڵان، ئەم ھاوبەشگایە خاوەنی چل لقی کۆگای جلوبەرگە بەجۆرێک زۆرینەی پۆشاکەکان خودی خۆی دروستیان دەکات لە لۆس ئەنجلۆس، زۆر بە زووی شێواز و مۆدیلی جلوبەرگەکانی دەگۆڕێت و لەگەڵ سەردەم دەڕوات، بەتایبەت پۆشاکی یانە شەوانییەکان، ئەم زنجیرە کۆگایانە لە ساڵی ١٩٨٩دا لەلایەن عارف نورەوە دامەزراوە.
زۆرینەی کڕیارانی ئەو کەسانەن کە لەگەڵ مۆدێلی نوێ دەڕۆن، ئۆربان بیھێیڤەر گرنگیەکی زۆر بە جلوبەرگی ھەرزەکار و تازە پێگەیشتوان دەدات.
ئۆربان بیھێیڤەر لە سەرانسەری کەنەدا کۆگای ھەیە لەگەڵ بەشێک لە ویلایەتەکانی خۆرھەڵاتی ئەمریکا و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست، و لە زۆرینەی مۆڵەکان و کۆگاکانی تر بەرھەمەکانی دەبیندرێت بەتایبەت لە ڕیز جلوبەرگی خانمان.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٩ پۆل:نیشانەکانی بازرگانی
سیستمی داگیرساندن
سیستمی داگیرساندن تیشکەکانی سیستەمی داگیرساندن لە پەیدادەبن لە ئەنجامی گەرم بوونی جەمسەرێکی کارەبایی تاپلەیەکی گەرمی بەرز تیێکەڵاو لە سوتەمەنی و ھەوا بزوێنەرەکانی سووتانی ناوەکی لە ئەنجامی داگیرساندنی شەپۆلەکان بە قۆناغ کە بە نەوت و گاز کاردەکەن کە بۆ بزوێنەرەکانی موشەک و ئەم جۆرە شتانە بەکاردێت فراوانترین بەکارھێنان بۆ داگیرساندنی ناوەکی لە تیشکەکانی داگیرساندنی بزوێنەرەکانی ئەو ئامێرانەی کە بە بەنزین کاردەکەن وەک ئۆتۆمبێل و پاسکیل.
یەکەم مێژووی داگیرساندنی پریشکی کارەبایی دەگەڕێتەوە بۆ دەمانچەی یاریئەلیساندرۆ ڤۆلتا کارەبایییە لە حەفتاکانی سەدەی حەڤدە.
سیفرید مارکوس «ئامێری داگیرساندنی کارەبایی بۆ بزوێنەرەکانی گاز» دایھێنا لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٤.
سیستەمەکانی موگناتیس
سادەترین شێوەی داگیرساندن بەکارھێنانی موگناتیسی بزوێنەرەکەیە کە بەدەوری دا دەخولێتەوە بەشێوەیەکی موگناتیسی لەناو کۆیلەکە یان لە ڕێکخستەکانی پێشووتر کۆیلیک لەناو موگناتیسی جێگیرە، کاردەکات لەسەر کەرتەکانی بەرکەوتن بەمەش ڕێڕەوەکەی دەپچڕێنێت دەبێتە ھۆکاری ھەوڵی زیاتر بۆ وەستانی لەکاتی پێویست بەم شێوەیە ڕووناکی تەواو بۆ گڵۆپەکان دەڕوات بۆ داگیرساندنی ڕاستەوخۆ لە دەرچەیەکی موگناتیسییەوە بۆ موگناتیسە نوێیەکان یەک دەرچە ھەیە لەگەڵ کەرتی بەرکەوتن لەناو ژووری سووتان ئەمە لە دەوروبەری ساڵی ١٩٠٢ Bosch پێشکەشی کرد کە موگناتیسێکی دووسەر بوو لەگەڵ پلاکی داگیرسانی جێگیر لەگەڵ کەرتی بەرکەوتنی دەرەکی سلیندەرەکە ئەم بزوێنەرە موگناتیسییە لە ئۆتۆمبێلی نوێدا بەکارنایەت چونکە خاوەنی کارەبایەکی تایبەتە تێیدا ئەم جۆرە بزوێنەرانەی لە پاسکیلی ھەڵمی بچووک و ئامێری بەفر ڕاماڵین و ھاڕینی خاشاک ھتد.. بەم شێوەیە ھیچ سیستەمێکی کارەباییان نییە لەسەر پاترییەکان بۆ ھیچ کۆمەڵەیەک لەبەر ھۆکاری پێویستی و کێشی و تێچوون، بەڵکو بەکاردێت لە بزوێنەرەکانی تەیارەی قەپات کراو ئەمە جگە لە زۆربوونی پێویستی بە کارەبا. بەم شێوەیە سیستەمی موگناتیسی بە شێوەیەکی سەرەکی بەکاردێت لەبەر ھەبوونی گرێنتی تەواو تێیدا.
موگناتیس بەکارھێنرا لەسەر سلفی ئامێری بزوێنەری بچووک، کە بزوێنەرێکی جێگیرە «لێدان و بزر» بەکارھێنرا لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم لەسەر بارھەڵگرە کۆنەکان ئەوانەی کە بە بەنزین کاردەکەن یان کێڵگە پاڵێوراوەکان پێش بەگڕخستنی پاتری و ڕۆشنایی، لەسەر بزوێنەری فڕۆکەکان موگناتیس بەکارھێنرا چونکە کارکردنی پێی زۆر سادەو باوەڕپێکراو بوو و کێشی زۆر کەمتر بوو لە پاتری و دینەمۆ.
زۆر لە بزوێنەری فڕۆکە دوو موگناتیسی بۆ بەکاردێنن بۆ کار ئاسانی لەکاتی ڕوودانی لەکارکەوتنی لەناکاو، بۆ زیاتر چالاک بوونی سووتانی ھەواو سوتەمەنی بە خێرایی و لە ھەردوولاوە بە ئاڕاستەی ناوەند. ھەردوو براکە ڕاین موگناتیسیان داھێنا لە ساڵی ١٩٠٢ ودروستکرا لە ساڵی ١٩٠٣ لەلایەن دایتۆن، داھێنەر ohio جۆرە ئۆتۆمبێلێکی کۆن کە ھەردوو سیستەمی بەگڕخستنی پاتری و موگناتیسی تێدا بەکارھاتبوو کاری دەکرد بۆئەوەی دڵنیای بەگڕخستن بەدەست بێنێت لە ھەموو کاتێک و ساتێک لەگەڵ سنووردارکردنی ھەریەک لە سیستەمەکە واتا ((ھەریەک بە تەنھا کاربکات بۆئەوەی ئەگەر یەکێکیان لە کارکەوت ئەوی تر جێگەی بگرێتەوە. ئەمەش سودی باشی بەخشی بە سەرەتایی سیستەمی کاری پاتری و بەگڕخستنی خێرا و باوەڕپێکراوی سیستەمی موگناتیسی.
سیستەمە موگناتیسە تازەکان (جگە لە بزوێنەرە بچووکەکان) ھەستان بە لادانی کۆیل (توانای بەرز) و لەناو کۆمەڵێ کۆیلی دەرەکی داییانا ھاوشێوەی کۆیل داگیرساندن لەم بەرەو پێشچوونەدا شەپۆلەکانی ناو کۆیلی موگناتیس تێپەڕن بەناو کۆیلە دەرەکییە سەرەکییەکە کە دەبێتە ھۆی بەرھەم ھێنانی توانایەکی بەرز لە کۆیلە لاوەکییەکە بەم جۆرە سیستەمە دەوترێ 'سیستەمی گواستنەوەی وزە' سیستەمەکانی وزە زۆرترین دڵنیایی بە گڕخستن دابین دەکەن. موگناتیس پشت دەبەستێ بە خێرایی بزوێنەر بەمەش ڕەنگە لەگەڵ داگیرسان گرفت دروست بکات. ھەندێ لە موگناتیسەکان سیستەمی پاڵنەریان ھەیە کە دەبێتە ھۆی سوڕانی موگناتیس بە خێرایی گونجاو ئەمەش کار ئاسانی دەکات بۆ خێراکردنی ئامێرە لەسەرخۆکان لە ھەندێ لە بزوێنەرەکان وەک فڕۆکە سیستەمێک بەکاردێنن کە پشت دەبەستێ بە خانەی وشک کە بارگاوی ناکرێتەوە (وەک لایتە دەستییە گەورەکان کە پاترییەکەی بارگاوی ناکرێتەوە بەڵام ئەمە نەتوانرا پارێزگاری لێبکرێت وەک سیستەمی بارگاوی کردن کە لە ئۆتۆمبێلدا ھەیە) چونکە پاتری ئۆتۆمبێل بارگاوی دەکرێت بۆ بەگڕخستنی بزوێنەر بە شێوەیەکی خێرا.
داگیرساندنی ئەلەکترۆنی (EI) ئەم کێشانە چارەسەر دەکات لە سیستەمە بنەڕەتییەکان خاڵەکان ھێشتا بەکاردەھێنران لەگەڵ ڕەوتێکی نزم مامەڵە دەکات تەنھا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی یەکەم ڕەوتی بەرز بەکارھاتووە لە ڕێگەی سیستەمی گۆڕینی دۆخی ڕەقی و لەگەڵ ئەوەش زۆر بە خێرایی خاڵەکانی پچڕانی بەیەکگەیشتن بە ھەستیاری گۆشەیی بە ھەر جۆرێک بێت بینراو بێت لەبەرئەوەی سوڕانی ڕووناکی دەشکێنێت یان ئەوەی زیاتر بەکاردێت بەکارھێنانی ھەستیاری کاریگەری ھۆڵە کە وەڵامی بۆ موگناتیسی بازنەیی جێگیری سەر بڵاوکەری کراوەی ھەیە پێکھێنان شوێنی دەرھێنانی ھەستیار و چارەسەرکردنی لە ڕێگەی بازنە گەلێکی گونجاو ئەنجام دەدرێت پاشان بۆ بەکارخستنی ئامێری بگۆر وەک سایستۆر بەکاردەھێنرێت کە ھەڵدەستێت بە گۆڕینی ڕەوتێکی گەورە بەھۆی کۆیلەوە.
پۆل:پزیشکی
حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران
حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران ھەروەھا ناسراو بە نیزام (بە فارسی: نظام) دەسەڵاتداری دەوڵەت و سیستەمی سیاسیی ئێستای ئێرانە. ئەو حکوومەتە لە ساڵی ١٩٧٩، لەدوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی دامەزرا و جێگەی حکوومەتی پەھلەوی گرتەوە. کۆماری ئیسلامی بە یەکێک لە گەورەترین پێشێلکارانی مافەکانی مرۆڤ دادەنرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئابووری ئێران پۆل:حکوومەتی ئێران پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە دژی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەن پۆل:سیاسەتی ئێران
تیمفوو
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی بووتان پۆل:تیمفوو پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پارێزگای ئەنقەرە
پارێزگای ئەنقەرە (بە تورکی:Ankara) یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەنقەرەیە کە پایتەختی وڵاتی تورکیاشە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئەنقەرە پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
دەرۆزان سەروو
دەرۆزان سەروو (Derozan serû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠١ کەس لە ١٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
٢٩ی ئاب
٢٩ی ئاب ٢٤١ەم ڕۆژی ساڵە (٢٤٢ لە ساڵی پڕدا). ١٢٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
وانگ ییگوانگ
وانگ ییگوانگ (چینی:王沂光) وێنەکێشێکی مۆدێرینی چینییە بەھۆی تابلۆ لە کێشانی خەڵکی فڕیو بەناوبانگە.
و برا بچووکی وێنەکێشی بەناوبانگ وانگ ییدۆنگە لە چەندین پێشانگای بەناوبانگی نێودەوڵەتی بەشداری کردووە لەوانەش پەکین، گوانگژۆو، تۆکیۆ، ھۆنگ کۆنگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی شاندۆنگ
میت ڕۆمنی
میت ڕۆمنێ لە ناوچەی دیترۆیت لە ئەمریکا لە دایک بووە، باوکیشی جۆرج ڕۆمنی ھەر سیاسەتمەدار بووە، میت لە ساڵی ١٩٦٩ چۆتە ژیانی ھاوسەرگیری و خاوەنی پێنج منداڵە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی پۆل:میت ڕۆمنی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان پۆل:وەبەرهێنەرە ئەمریکییەکان
پارێزگای ئاماسیا
پارێزگای ئاماسیا یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری ئەم وڵاتە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە. ناوەندەکەی شاری ئاماسیایە، ڕووبەری پارێزگاکە ٥،٧٣١ کم٢ دەبێت و ژمارەی دانیشتووانەکەشی نزیکەی ٣٦٥،٢٣١ کەس دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئاماسیا پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
مەک مینی
thumb|مەک مینی دەرچووی ٢٠١١ مەک مینی یەکێکە لە بەرهەمەکانی کۆمپانیای ئەپڵ بۆ کۆمپیوتەری دیسکتۆپ. مەک مینی نزیکەی ٧.٧ ئینچ دەبێت و کێشەکەی یەک کیلۆگرامە. سیستەمی کارگێرڕیی مەک ئۆ ئێسە و پیویستی بە مۆنیتەرە و جا ئەو شاشە و تەتختەکلیل و مشکێکە (ماوس) بەرهەمی هەر کۆمپانیایەک بێت پاڵپشتی دەکا. سەرەتا مەک مینی وردەپێواژۆکارەکانی (میکرۆپرۆسێسۆر) PowerPC G4 بەکار دەھێنا دوایی پەنای بۆ ئینتێل برد و بەردەوامیشە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:ناساندنەکانی ٢٠٠٥
تەنھا لەگەڵی ڕابێ (فیلم)
تەنھا لەگەڵی ڕابێ فلمێکی ڕۆمانسی و کۆمیدی ئەمریکی بەرھەمھێنراوی ساڵی ٢٠١١ و لە دەرھێنانی دەنیز دۆگانە، لەلایەن ئالان لۆوب و تیمسی داوڵینگەوە نووسراوە و ئالان ساندلەر و جێنیفەر ئانیستن و نیکۆڵ کیدمن و نیک سواردسن وبرۆکلین دێکەر ڕۆڵی تێدا دەبینن. فلیمەکە پشتی بەستووە بە فیلمی کاکتس فلاوەر کە ساڵی ١٩٦٩ بەرھەمھێنراوە و لەگەڵ فلمێکی دیکەی بۆلیوود، ئەم دوو فلمەش خچدی خۆیان پشتیان بەستووە بە شانۆیەکی ساڵی ١٩٦٥ کە ئەم شانۆیەش خۆی بەرھەمھێنانەوەی شانۆیەکی فەڕەنسییە.
بەرھەمھێنانی فیلمەکە دەستی پێکرد لە ٢ی ئازاری ٢٠١٠. فیلمەکە لە ڕۆژی ١١ی شوباتی ٢٠١١ بڵاوکرایەوە لەلایەن کۆلومبیا پیکچەرز لە ئەمریکای باکوور. داھاتی فلیمەکە ٢١٤ ملیۆن دۆلار بوو لە لیستی سەرەوەی فیلمەکانی بۆکس ئۆفیس ھات. لەگەڵ ئەمەشدا فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگران بەخراپ ناوزەند کرا و دوو خەڵاتی بردەوە، یەکێکیان بۆ خراپترین ڕۆڵبینین و ئەوی دیکەش بۆ خراپترین دەرھێنان.
٣٠ی ئاب
٣٠ی ئاب ٢٤٢ەم ڕۆژی ساڵە (٢٤٣ لە ساڵی پڕدا). ١٢٣ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
تەنھا لەگەڵی ڕابێ (فیلم)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١ پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی ئادەم ساندلەر بەرهەمی دەهێنێت پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا دانراون پۆل:فیلمە براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن ڕۆسبێری پۆل:دووبارە دروستکردنەوەی فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:ئەو فیلمانەی ئادەم ساندلەر بەرھەمی دەھێنێت پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ساڵی ٢٠٠٦ داندراون پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٨ داندراون
٣٠ی ئاب
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ترانسفۆبیا
ترانسفۆبیا بە مانای ترس لە ترانسجێندەر دێت و جۆرێکی فۆبیایە.
دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا
لە فەلسەفەی مارکسیزمدا دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا یان دیکتاتۆری کرێکاری بەمانای ئەوە دێت کە دەسەڵاتی سیاسیی لە ژێر دەستی پڕۆلیتارییەکان (چینی کرێکار) بێت. دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا قۆناغی نێوەندی نێوان ئابووری سەرمایەداری و ئابوورییەکی کۆمۆنیستییە و بەو پێیەش دەوڵەتی دوای شۆڕش دەست بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا دەگرێت. لەم قۆناغەدا، ئەرکی پێکهاتەی ڕێکخراوەیی بەڕێوەبردنی حیزب ئەوەیە کە بە شێوەیەکی تۆکمە و بەهێز حوکمڕانیی دەوڵەت بکات بۆ ڕێگرتن لە بەرەنگاربوونەوەی شۆڕش و ئاسانکردنی گواستنەوە بۆ کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی بەردەوام. دەستەواژەکانی تر کە بە گشتی بۆ وەسفکردنی دیکتاتۆری پرۆلیتاریا بریتین لە دەوڵەتی سۆسیالیستی، دەوڵەتی پرۆلیتاریا، دەوڵەتی پرۆلیتاری دیموکراتی، دیکتاتۆری شۆڕشگێڕانەی پرۆلیتاریا و دیکتاتۆری دیموکراتی پرۆلیتاریا.
ترانسفۆبیا
کاردانەوەی نەرێنی جۆراوجۆرە بەرامبەر ئەو کەسانەی ترانسجێندەرن، ترانسفۆبیا (ترس لە ترانسجێندەر) بریتییە لە ھەستکردن بە ترس، ڕق، نائارامی، و توندو تیژی بەرامبەر ترانسجێندەر، کە بەگوێرەی جێندەرە کلتووریەکانی کۆمەڵگا ناجولێنەوە
دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا
سەرچاوەکان
پۆل:دیموکراسی پۆل:مارکسیزم پۆل:کۆمۆنیزم پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی
ترانسفۆبیا
مناڵانی ترانسجیندەر لەوانەیە ھەست بە ھەراسانکردن، بێزارکردن بکەن و ڕووبەرووی توند و تیژی ببنەوە لە قوتابخانە کەسانی پێگەیشتووش ڕووبەرووی توندوتیژی و ھەراسان کردن و بێرێزی دەبنەوە لەناویشیاندا (گاڵتە پێکردن و سووکایەتی و بە ڕەگەزیان لە شوێنە گشتییەکان) و ھەڕەشە لێکردنیان لەوانەیە کەسانی ترانسجێندەر لەشوێنە گشتییەکان ھەست بە ناسەلامەتی بکەن، ھەروەھا کەسانی ترانسجێندەر لەوانەیە ھەنێک جار لە شوێنی کارەکانیشیان توشی سووکایەتی پێکردن یان دەرکردن ببن بە ھۆکاری ترانسجێندەر، یان پەسەندنەکردنیان لەلایەن کەسانی سیاسی و ئاینی وڵاتەکەوە
دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا
سەرچاوەکان
پۆل:دەسەڵاتخوازی
ترانسفۆبیا
جگە لەوەش مەترسی توند و تیژی و فشار خستنە سەر و جۆرەکانی تری ھەڕەشە، کەسەکە بەرەو سترێس و خەمۆکی دەبات، و دەتوانێت ھەستی نەرێنی بۆ کەسەکە دروست بکات و کەسەکە بەرەو خۆ ئازاردان و ڕاکردن لە ماڵەوە و زیاترکردنی ڕێژەی ھەولدان بۆ خۆکوشتن بکاتەوە
لە جیھانی ڕۆژاوایی گۆرانکارییەکی بەرچاو ھەبووە لە سیاسەتەکان بەرامبەر گەشە پێدانی یەکسانی و دژە-توندوتیژی، زیاترلەوەش ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بە جیھاندا بڵاو بوونەتەوە بۆ ئەوەی زیاتر یەکسانی ڕەگەزی بچەسپێنن و پەسەندکردنی ڕەگەزی لە نەتەوەکاندا بڵاو بکەنەوە
بەھەڵە ڕەگەزلێنان
ھەڵسوکەوت یان ناولێنانێکە لەلایەن کەسی بەرامبەر کە لەلایەن ناسنامەی ڕەگەزی کەسی دیاریکراو ناگونجێت. ھەرچۆنێک بێت بەھەڵە ڕەگەزدانان دەتوانرێت بەبێ مەبەست و بەھەڵە بێت یان بەمەبەست بێت، نموونەیەک لەسەر بەھەڵە ڕەگەزلێنان ئەوەیە کە شێواز یان ھەڵسوکەوت لەگەڵ کەسی بەرامبەر بکەیت یان ناوێک و ناونیشانێک بدەیتە بەرامبەر کە ھەڵەیە بۆ کەسی دیاریکراو کە ھەڵەیە. وەک بەکارھێنانی ناونیشانی "خاتوون"، "بەڕێز" بۆ کەسی بەرامبەر یان بەکارھێنانی ناو و ناونیشانەکانی پێشووتر بۆ کەسی دیاریکراو کە بەکارھێنانی "ناوی مردووی" پێدەوترێت ئەو ناوەی کە لەگەڵ کەسەکە ناگونجێت و چیتر کەسەکە خاوەندارییەتی ناکات بەشێوەی یاسایی. یان سووربوون لەسەر بەکارھێنانی شێواز، ھەڵسوکەوت، ناو و ناونیشانێک کە پێت وابێت بۆ کەسی بەرامبەر گوونجاوە بەبێ گوێدانە ناسنامەی ڕەگەزی کەسی دیاریکراو.
خەڵکی ترانسجێندەر پێش وەرگرتنی چارەسەرە پزیشکییەکان تووشی بەھەڵە ڕەگەزلێنان دەبنەوە کەسانی ترانسجێندەر لەوانەیە لەلایەن دکتۆرەکان پۆلیس، میدیا، خێزانەکانیان تووشی ھەمان حاڵەت بن، کە وەک "شەرمەزارکردن" "ئازاردان"، "دڵرەقی" "تەنھا ژیانمان قورستر دەکات" پێناسەی حاڵەتەکە کراوە، لێکۆلینەوەیەکی ٢٠١٨ لەسەر ١٢٩ کەسی ترانسجێندەر ئەنجامدراوە کە لە ڕۆژنامەی تەندروستی گەنجان بڵاوکراوەتەوە باس لەوە دەکات "لەکاتی ھەر بارودۆخێکی کۆمەڵایەتی، ئەو ناو و ناونیشانە دروستە بەکارھاتووە کە کەسەکە ھەڵیبژاردووە و بۆی گونجاو بووە، بەشێوەیەکی بەرچاو بووەتە ھۆی کەمکردنەوە و نەھێشتنی نیشانەکانی خەمۆکی، خۆکوژی لە کەسەکە" بە شێوەیەمی دووبارەیی و بە ئەنقەست بەھەڵەڕەگەزلێنان بە
لە قوتابخانە
لە سیستمی خوێندن، زۆرێک لە کەسانی ترانسجێندەر ھەراسان دەکرێن و بەھەڵە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت و ڕاپۆرتی نێگەتیڤ لەبارەیانەوە دەردەچێت ترانسجێندەرانی گەنج بەشێوەیەکی دووبارە ڕاپۆرت لەسەر ترس و دڵەڕاوکێ دەدەن لەسەر بەکارھێنانی توالێت و شوێنە تایبەتەکان، بەھۆی دووچاربوون بە ھەراسانکردن و خراپ مامەڵەکردن
لە پیشە و کارکردن
ترانسفۆبیا خۆی لە پیشە و شوێنی کاریش دەدۆزیتەوە، ھەنێک لە کەسانی ترانسجێندەر کارەکانیان لەدەست دەدەن کاتێک دەست دەکەن بە چارەسەر پزیشکییەکان،
سەرچاوەکان
* پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە پۆل:ترانسجێندەر پۆل:فۆبیاکان
بۆلواناوا
بۆلواناوا شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی دێولاندا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ٣٬٤٦٤ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:گوندەکانی شارستانی دێولان
یووسێن بۆڵت
thumb|ئوساین بۆڵت ڕاکەرەکەی جامایکا ئوساین بۆڵت لەدایک بووی ٢١ی ئاب لەساڵی ١٩٨٦،بۆڵت یاریکەر و ڕاکەرێکی جامایکیە لەیاریەکانی گۆڕەپان و مەیدان لە یاری ڕاکردن ، زۆر جار بە خێراترین پیاوی جیهانی دێتە هەژمارکردن لەبەر ئەوەی ئەم خاوەن ڕیکۆردی ١٠٠ و ٢٠٠ مەتریە لە ڕاکردن ، کە ئاستی ١٠٠ مەتری لەماوەی ٩چرکە و ٥٨ لەسەدای چرکە تەواو کردووە کە پێشتر بەناوی مارگین بوو کە مارگین لەماوەی ٩ چرکە ٦٩ لەسەدای چرکە تۆماریکردبوو بەڵام دوایی بۆڵت شکاندی ، بۆ ئاستی ٢٠٠ مەتریش لەماوەی ١٩چرکە و ١٩لەسەدای چرکە بەناوی خۆیەتی ئەم ڕیکۆردەیەش
ئۆڵەمپیاد
ئۆڵەمپیادی لەندەنی ٢٠١٢
ئۆڵەمپیادی پەکینی ٢٠٠٨
پۆل:زیندووان پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦
یاسووکەند
یاسووکەند یان حەسەناوای یاسووکەند شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری کوڕانی، ناوچەی کوڕانی، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناوچەی کوڕانیە. ئەم شارەدێیە ناوەندی کارگێڕی، پەیوەند، ڕامیاری، بازرگانی، ئابووری و ڕۆشنبیری ناوچەی کوڕانیە. شارەدێی یاسووکەند (١٧٩)ھێکتار ڕووبەرەکەیەتی. بەدووری (٦٥کم) لە شارۆچکەی بیجاڕوە دوورە، وە بەدووری (١٨کم) دەکەوێتە سەروو ڕێگای بیجاڕ ـ زەنگانەوە. یاسووکەند دوای بیجاڕ دووەم شارەدێی گەورەیە لە شارستانی بیجاڕ لە ڕووی دانیشتووانەوە. یاسووکەند لە مێژووی خۆیدا ڕووبەڕووی چەندان سەرکەوتن و شکست بووەتەوە، گەواھیدەری مێژووی ئەم شارەدێیە لەداگیرکاری بێگانە و ڕووداوی سروشتی وەک بوومەلەرزە ھەیە. دروستکردنی یاسووکەند دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی زەندییەکان.
ناو
نزیکی ھەزار ساڵ لەمەوبەر گوندێک ھەبووە بەناوی (گوشادەدێ) کە نیشتمانی کوردان بووە، گوندەکە بە بوومەلەرزە وێران بووە، خەڵکەکەی لە جێگەیەکی تردا جێگە خۆش دەکەن و گوند دروست دەکەنەوە و ناوی دەنێن (ئاشاغەکەند) پاشان ئەم شوێنەشیان پێخۆش نابێت و دەگوێزنەوە جێگەیەکی تر و ناوی دەنێن (یاسی کەند) واتای خودایە سێھەمین گوندمام لێ پیرۆزبێت و ئیتر سەرمان لێنەشێوێ، پاشان لەسەردەمی ناسرەدین شای قاجاڕەکاندا، ئەمیر نیزامی گەڕووسی(حەسەن عەلیخانی گەڕووسی) دانیەر و فەرمانڕەوای ناوچەی گەڕووس، ئەم گوندە دەکڕێت و ئاوەدانی دەکاتەوە، بەم ھۆیە پێی دەڵێن (حەسەناوای یاسی کەند). بەرەبەرە یاسی کوردی بە شێوەی یاسووی ئازەری دەردەبڕێت و دەبێتە (حەسەناوای یاسووکەند) کەتاوەکو چەند ساڵ لەمەوپێش خەڵکەکەی کوردی سوننە بوون، دوای فەرمانڕەوایی ئەمیر نیزامی گەڕووسی کەبووە شیعە، خەڵکەکەشی کەم کەم لە بەرەوە بوونە شیعە و خەڵکی ئازەرییەکانیان تێکەڵ بوو، ئێستا خەڵکەکەی بە ھەردوو کوردی و ئازەری قسەدەکەن و زۆرینەشیان شیعە مەزھەبن، بەڵام لە بنەچەدا کوردن.
جوگرافیا
یاسووکەند ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.
ھەروەھا کەش و ھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
٢٧ی ئاب
۲۷ی ئاب ٢۳۹ەم ڕۆژی ساڵە (٢٤٠ لە ساڵی پڕدا). ١۲٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.
لە دایکبوونەکان
١٨٦٥ - چارڵز جێتس دویز - ٣٠ـەمین جێگری سەرۆکی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نێوان ساڵەکانی(١٩٢٥ - ١٩٢٩) دا.
١٨٨٤ - ڤێـنست ئۆڕیۆڵ - ٢٥ـەمین سەرۆکی پێشووی ووڵاتی فەڕەنسا لەماوەی نێوان (١٩٤٧ - ١٩٥٤).
١٩٥٣ - عەلی عەبدوڵڵا جابر - زانا و بیرمەندی بەڕەگەز سعوودی و پێنجـەمین ئیمامی مەککەی پیرۆز لـە نێوان ساڵەکانی نێوان (١٩٤٨ - ٢٠٠٥)دا.
١٩٧٢ - ذە گرەیت کاڵی - زۆرانبازی پێشووی کۆمپانیای دەبلیو دەبلیو ئی WWE لە نێوان ساڵەکانی(٢٠٠٦ - ٢٠١٧) و ١٧ـەمین بـراوەی پاڵەوانی پشتێنی جیهانی بۆ کێشی قوورس لە ساڵی (٢٠٠٧) و خەڵاتی "هـۆڵی ناوبانگ '' لە پـۆلی ساڵـی ٢٠٢١ دا.
مردنەکان
١٩٥٨ - ئێڕنێست ئۆڕڵاندۆ ڵۆڕنس - زانا و بیرمەندی و فیزیازانی نـاووکی بەڕەگەز ئەمریکی کە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر جـیاکردنەوەی بیردۆزەکـانی مـاددەی یۆرانـیۆم پەرە پێ دا و براوەی خەڵاتی نۆبڵە لە بواری فیزیادا لە ساڵی ١٩٣٩.
١٩٧٥ - هیلا سیلاسی - یەکـەمین و کـۆتایەمین ئیمپڕاتۆری ووڵاتی ئەسیوپیا یە لە نێوان ساڵەکانی (١٩٣٠ - ١٩٧٤) و توانی ووڵـاتی ئـەسـیوپـیا بخـاتە نێـو کۆمـەڵەی نـەتـەوەکـان
بۆنەکان
پۆل:ئاب پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
چای جین
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ژنە چینییە وێنەکێشەکان پۆل:زیندووان پۆل:وێنەکێشەکانی ئانھوی
کەمەتوو
کەمەتوو (Kemetû، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤١ کەس لە ٥٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
یاریگای فرانسۆ ھەریری
وێنۆک|یاریگای فەرەنسۆ هەریری یاریگای فرانسۆ ھەریری یاریگایەکی نێودەوڵەتیە یانەی یانەی ھەولێر کە جێگای ٤٠ ھەزار ھاندەر دەبێتەوە، بەدووەم گەورە یاریگای وەرزشی دادەنرێت لە عێراق کە لەدوای یاریگای شەعب دێت, یاریگاکە لەساڵی ١٩٥٦ لەکاتی دروستبوونی یانەی ھەولێر دروست کرا کە پێشتر ئەو یاریگایە ھی یانەی بروسکی کۆن بووە ئینجا بووە ھی یانەی شورتەی ھەولێر ئینجا گۆڕدرا بۆ یاریگای یانەی ھەولێر لەکۆتایدا لەساڵی ٢٠٠١ دوای کوشتنی پارێزگاری پێشووی ھەولێر فرانسۆ ھەریری یاریگاکە بەناوی ئەو کرا، یاریگاکە لەساڵی ٢٠٠٩ بووە یاریگایەکی نێودەوڵەتی بەوەی یاری عێراق و فەلەستینی لێ ئەنجام درا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی عێراق پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
بەڕووڵە مەچەک
بەڕووڵە مەچەک لە زمانی ئینگلیزیدا بە زاراوەی بەریتانی پێی دەڵێن (گەجن پن) بەڵام بەزاراوەی ئەمریکی پێی دەڵێن (ڕێست پن) لە بزوێنەری سوتانی ناوەکییدا، بەڕووڵە مەچەک پستن دەبەستێتەوە بە قوڵە بەگن، و پەیوەندییەک بۆ قوڵە بەگن دروست دەکات بۆ ئەوەی بخولێتەوە ئەو کاتەی پستنە دەجوڵێت. لە بزوێنەرە زۆر کۆنەکاندا، کەوا دیزاین کراون کارکردنی ئەمانە بەھۆی ھەڵمەوە بێت، و لە چەندین بزوێنەرە زۆر گەورەکانی ئامێرە وەستاوەکان و بزوێنەری کەشتییە دەریایییەکان بەڕووڵە مەچەک کەوتووەتە ناو خزانە شیشی گەیەنەر کە ئەویش پستنەکە دەبەستێتەوە بەھۆی شیشێک. لەزمانی ئینگلیزییدا بەڕووڵە مەچەک پێی دەڵێن گەجن پن. کە بنچینەی گەجن لە ئینگلیزی ناوەندا (گیوجنز) ەوە ھاتووە، کە ئەم وشەیەش بنچینەکەی لە زمانی فەڕنسییەوەیە؛ و یەکەم بەکارھێنانیش لە سەدەی پانزەھەمەوە بووە.
دیمەنی گشتی
بەڕووڵە مەچەک بەشێوەیەکی ئاسایی چاڵێکی کورتی کوتراوە(ڕێک وەکو بۆڕییەکی کورت) ە، دروست کراوە لە تێکەڵەیەکی ستیلی زۆر بەھێز و ڕەقف کە بەشێوەیەکی فیزیکی جیاکراوەتەوە لە قوڵە بەگن و پستن. دیزاینی بەڕووڵە مەچەک بەشێوەیەکی تایبەتی لە حاڵەتی بچووکدا، لەو ئۆتۆمبێڵانەی کە بزوێنەرەکانیان لە خێرایییەمی بەرزدایە بایەخی پێدراوە. بەڕووڵە مەچەک پێویستە بەکاربھێنرێت لە ھەندێ لە بەرزترین پلەی کەرمی ڕێکخراودا، و دەبێت زۆر بە چاکی کرداری چەورکردنی بۆ کرابێت بەھۆی شوێنەکەیەوە. ئەو پێداویستیانەی کە بۆ سووکبوون و پتەوی بەڕووڵە مەچەک پێویستە خوازیاری ئەوەیە کە بەڕووڵە مەچەک تیرەیەکی بچووکی ھەبێت، و کەوتبێتە بەر ھێزێکی بڕەڕ و چەمانەوەیەکی بەھێز، لەگەڵ ھەندێ لە بەرزترین ھێزەکانی پەستانی بەیەکبەستن لە تەواوی بزوێنەرەکە. بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو کێشانە، ئەو ماددانەی کە بەکاردەھێنرێن لە دروستکردنی بەڕووڵە مەچەک و شێوازی دروستکردنەکەی لەنێوان زۆربەی نەخشەسازی بەرزی پارچەکانی میکانیکییە لە بزوێنەرە سووتانە ناوەکییەکاندا.
دیزاینە ھەڵبژێرەکان
بەڕووڵە مەچەکەکان دوو شێوازی دیزاین بەکاردەھێنن کە ئەوانیش نیمچە فلەوتینگ و فوول فلەو تینگە.''' '''بە شێوەیەکی نموونەیی دروستکردنی بەڕووڵە مەچەک پیشاندراوە لەسەر وێنەکە. دیزایینەکە پشتی بەستووە بە تێکنۆڵۆجی و تەکنیکی چالاکی.
نیمچە فلەوتینگ
لە شێوازی نیمچە- سەرکەتوو، بەشێوەیەکی ئاسایی ڕێژەییانە بەڕووڵەکە بەستراوە بە پستنەکە بەھۆی پاڵنانی گونجاوەوە بەشێوەی خولانەوە بۆ ناو پستنەکە. بێرینگی کۆتایییە کورتەکەی قوڵە بەگن کاردەکاتن تەنھا بەشێوەی بێرینگ. لەم شێوەیەدا، بێرینگی کۆتایی کورت پێویستی بێرینگێکی سەرڕووە، ئەگەر نا ھیچ؛ و ئەگەر پێویستی پێبوو، دابین دەکرێت بەھۆی ئەلیکتڕۆپلاتینگ یان سڵیڤ بێرینگ یان نییدڵ بێرینگ کە پاڵنانێکی گونجاوی ھەیە لەگەڵ کونێکی کۆتایییە کورتەکە. لە ماوەی چاککردندا، ئاساییانە گونجاوە بۆ لابردنی سڵیڤ بێرینگ ئەگەر بەشێوەیەکی خراپ تووشی داخوران ھاتبێت. شێوازی ھەڵگەڕاوە، بەجێگیرکردنی بەڕووڵە مەچەک لەسەر قوڵە بەگن لەجیاتی ئەوەی لەناو پستنەکە بێت، ئەمە جێبەجێکراوە بە بەکارھێنانی پاڵنانێکی گونجاو. ئەم جۆرە ڕێکخستنە بەگشتی زەحمەت ترە بۆ نەخشەسازی و خزمەتگوزاری چونکە دوو بێرینگی سەرڕوو یان بێرینگە سڵیڤە دانراوەکان دیزاینەکە ئاڵۆز دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، بەڕووڵەکە دەبێت بەوریایییەوە دابنرێت بۆ ئەمەش کۆتایییە کورتەکە ناوەندەکەیە. لەسایییەی لەبەرچاوگرتنەکانی گەرمە کشێ(خواستی ماددەیە لەسەر گۆڕینی شێوەکەی و ڕووبەرەکەی و قەبارەکەی لەکاتی گۆڕانی پلەی گەرمی)، ئەم جۆرە ڕێکخستنە زیاتر بۆ بزوێنەرە تاکە سلندەرەکان بوو بەڵام بۆ بزوێنەرە فرە سلندەرەکان و ئەو بزوێنەرانەی سلندەر بلۆک و کڕانککەیسیان درێژە نەبوو، تاوەکو وردبینی لە نەخشەسازی زیاتر ھاتە کایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا پۆل:پێکھاتەکانی بزوێنەر
ناڵەی جودایی
وێنۆک|بەرگی ناڵەی جودایی ناڵەی جودایی یەکێکە لە ناسراوترین بەرھەمەکانی ھێمن موکریانییە کە گرنگییەکی کۆمەڵایەتیی تایبەتی پەیدا کردووە. ئەم شێعرە لە قاڵبی مەسنەویدا (فاعلاتن فاعلاتن فاعلن هەرچەند عەرووز لە شێعری کووردی دەگەڵ فارسی کەمێک چێشە و نا بەرابەری هەیە) و زمانی کوردیی ناوەندی نووسراوە. چەندین جار چاپ کراوە و ھەندێک گۆرانیبێژی بەناوبانگی کورد وەک تایەر تۆفیق، حەمە جەزا، عەدنان کەریم و ناسر ڕەزازی ئاوازیان بۆ داناوە و کردوویانە بە گۆرانی.
دەقی ھۆنراوەکە
ناڵەی جودایی
ساقیا! وا بادەوە، وا بادەوە،
ڕوو لە لای من کە بە جامی بادەوە،
موشتەری وەک من لە مەیخانێ کەمن،
زۆربەیان شاد و بە کەیف و بێ خەمن،
مەی حەرامە بۆ سەھەندە و بێ خەمان،
ئەم شەرابە تاڵە دەرمانی خەمە،
لێی حەرام بێ ئەو کەسەی دەردی کەمە،
ئەم شەرابە ئاڵە بۆ بێ دەرد نییە،
لێی حەرام بێ ئەو کەسەی ڕەنگ زەرد نییە،
بۆ کەسێکە مەی چزیلکی پێوەنێ،
بۆچی ملھوڕ لێرە بینی پێوەنێ؟!
بۆ کەسێکە مەی کە دەردی کارییە،
بێ خەمێک بیخواتەوە زۆردارییە،
بۆ کەسێکە مەی، دڵی پڕ بێ لە داخ،
بۆچی لێی بخواتەوە بەرزە دەماخ؟!
ئەو کەسەی بێکەس نییە و خانە خەراب،
دەک بە ژاری ماری بێ بادە و شەراب!
ئەو کەسەی نەیچێشتووە دەردی ژیان،
ئەو کەسەی نەیدیوە ئێش و بڕک و ژان
ئەو کەسەی نەکرا نیشانەی تیری خەم،
شانی دانەخزا لە بن باری ستەم،
ئەو کەسەی ھەستی بە زۆرداری نەکرد،
تیخی زۆرداری برینداری نەکرد،
ئەو کەسەی دوژمن لە ماڵی دەرکرا،
ئەو کەسەی نەیبینی ھاتی دوژمنی،
نیری یەخسیری لە ئەستۆ داڕنی
ئەو کەسەی ھێندە نەبوو زویر و زگار
وا نەکەوتە بەر چەپۆکی ڕۆژگار
ئەو کەسەی نەیھاڕی بەرداشی زەمان،
ئەو کەسەی "زیڕەی نەگەییە ئاسمان"
ئەو کەسەی دووری عەزیزانی نەدی
تیر و تانەی بێ تەمیزانی نەدی
تۆزی بەدبەختی لەسەر شانی نەنیشت
لێی نەگیرا دەور و پشت و چوار تەنیشت
ئەو کەسەی خواردی و لە بن سێبەر کەوت،
شەو لە بۆ کەیفێ لە ماڵی دەرکەوت
بۆ دەبێ بێت و بکا مەیخانە تەنگ؟
شوێنی دیکە زۆرە بۆ گاڵتە و جەفەنگ،
ئەو کەسەى ڕاوى نەنێن لێرەو لەوێ
ئەو کەسەى ماچى کچانى دەست کەوێ
ئەو کوڕەی ھێشتا لە ژوانێ ڕێی ھەیە،
سەیرە زۆر سەیرە کە ئالوودەی مەیە
ئەو کوڕەى دۆى داوەتى دەستى دەنێ
بێتە ئێرە چۆنە هەى دێى ناکەنێ
ئەو کەسەی "تفڵی دڵی بۆ ژیر ببێ"
ئەو کوڕەى کیژێک بەرەو ڕووى پێکەنێ
ئەو کەسەى پەنجۆڵە بگوشێ جاروبار
ئەو کەسەى دەستى بگاتە گەردنى یار
ئەو کەسەى ڕاموسێ کوڵمى تاس و لوس
ئەو کەسەی تێی ھەڵنەدابێ چارەنووس
ئەو کەسەى بمژێ خوناوەى گەردەنێ
کوفرە یەک قەترە شەڕابی گەر دەنێ
...
قەت خەمی یەخسیرو کۆیلانی نەخوارد،
یەک لە ماڵێ چاوەڕێی بوو بێتەوە،
دەرکی نێوە ماڵێکی لێ بکرێتەوە،
خەم ڕەوێنێک گوێ بداتە رازی ئەو،
نازەنینێک بێ بکێشی نازی ئەو،
بگرێ پەنجەى نەرم و نۆڵى ناسکێ
بۆی کرابێتە سەرینێ باسکێ
ھەیبێ ھێز و گورد و تین و تاو و گوڕ،
رۆژگاری ڕەش نەبێ، بەختی مکوڕ،
ئەو کەسە جێگای لە مەیخانێ نییە،
ساقیا، وا وەرگەڕێ، وا وەرگەڕێ!
روو لە لای من کە، مەچۆ بۆ سەر پەڕێ...
لەنگەرێ بگرە مەبە وا بەرزەفڕ
بێنە بۆ من، بێنە بۆ من جامی پڕ
مەی حەڵاڵە بۆ منی وێرانە ماڵ
بۆ منی سەرگەشتەوو رووت و رەجاڵ
بۆ منی بابردەڵەی گردەنشین
بۆ منی دڵ پڕ لە ناسۆر و برین
بۆ منی ئاوارەوو دوورە وەتەن
پەڕ وەریوی، باڵ شکاوی، دەنگ بڕاو
پیری زورھانی، کەنفتی، دەربەدەر
دیدە سووری دڵ مەکۆی دەرد و کەسەر
داتەپیوی، بێ پەسیوی بێ قەرار
بێ کەسی، دەستە شکاوی کۆڵەوار
لێو بەباری دەردەداری ڕەنجەڕۆ
شاعیری جوانی پەرستی دڵ بە سۆ...
ساقیا! بۆ کوێ دەچی، بۆ کوێ دەچی؟
تۆش لەبەر ئەو ملھوڕانە مل کەچی؟
تۆش بە ڕەنگ و بۆی ئەوان خواردت فریو؟
چاوی تۆشی ھەڵفریواند زێڕ و زیو؟
تۆش دەگۆڕیەوە دەگەڵ گەوھەر، ھونەر؟
کەنگێ گەوھەر جوانی کردن بەختەوەر!
زێڕ بەڵایە بێ وەفایە دەوڵەمەند
ھەر ھونەر نەمرە، ھونەروەر مەرد و ڕەند
"چڵکی دەستە ماڵی دنیا" وەک دەڵێن
ماڵ پەرست پەیمان شکێنە و بێ بەڵێن
قەدری جوانی کوا دەزانێ ماڵ پەرەست
جوان پەرستە پیری خاوەن زەوق و ھەست
نا مەچۆ، جوانێ مەچۆ، واوە مەچۆ!
تۆ فریوی زێڕ و زیوی وان مەخۆ!
ئەو ھەوەس بازانە جێی متمانە نین
وا وەرە دەی وا وەرە نێزیک بە لێم
بمدەیە مەی، بمدەیە مەی تا دەڵێم:
"مست مستم ساقیا دستم بگیر!
تا نە افتادەم ز پا دستم بگیر!"
جا کە سەر خۆش بووم بە دەنگێکی نەوی
بۆت دەڵێم ئەو شیعرە بەرزەی "مەولەوی"
"بشنو از نی چون حکایت می کند
از جداییھا شکایت می کند"
گوێم دەیە ئەی دیدە مەستی قیت و قۆز!
تا بناڵێنم وەکوو بلوێر بە سۆز
نابێ قەت ناڵەی جودایی بێ ئەسەر
جا چ نەی بیکا چ پیاوی دەربەدەر
بۆیە ناڵەم تێکەڵی نەی کردووە
شیوەنێکم پێیە نەی نەیکردووە
لێم گەڕێ با دەربڕم سۆزی دەروون
لێم گەڕێ با ھەڵوەرێنم ئەشکی روون
شیوەنی من شیوەنی ئینسانییە
بانگی ئازادی و گڕووی یەکسانییە
شیوەنی من شینی کوردی بێ بەشە
ئەو گەلەی حاشا دەکەن لێی و ھەشە
با لە زارم بێتە دەر پشکۆی شیعر
با فراوانتر بکەم ئاسۆی شیعر
پارچە گۆشتێکە دڵی من ڕوو نییە
ناڵەناڵی من درەنگە زوو نییە
دەردی دووری، دەردی دووری، کوشتمی
دەردی وشیاری و سەبووری کوشتمی
یادی یاران و وڵاتم رۆژ و شەو
لێی حەرام کردم قەرار و خورد و خەو
خەم ڕەوێنێک لێرە من ناکەم بەدی