cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عێراق
خەلافەتی عەبباسی
لەکاتی خەلافەتی ئەمەویدا گەلێک کودەتا لە عێراق کران یەکێک لە نەوەکانی مامی پێغەمبەر عەباس (ئەبو موسلیم) کەپشت گیرییەکی زۆری ھەبوو لەلایەن ئەو ھێزانەی کە دژی خەلافەتی ئەمەوی بوون بەتایبەتی لەلایەن شیعەکانەوە. لە ساڵی ٧٤٧ ھێزی دەبوو موسلیم لە یەکیاندا لەگەڵ ئەمەوییەکان ئەوە بوو سەرکەوتن و عێراقیان گرت و بوو بە یەکەم خەلافەی عەباسییەکان لە بەغدا. لەژێر دەسەڵاتی حەوت خەلافەتی یەکەمی عەباسیدا بەغداد بوو بە سەنتەری دەسەڵات، لەوێ زانست و فەیلەسوفی و ڕۆشنبیری و بازرگانی گەشەیەکی چاکی کرد. خەلافەتی عەباسی دەسەڵاتی جگە لە عێراق و ئیسپانیا و باکووری ئەفریقا، سووریا، کەنداوی عەرەبی، ئێران و گەلێک ناوچە لە ئاسیای ناوەراست و ھیندستان گرتەوە. لە ساڵی ٩٤٥ بەغدا داگیرکرا لەلایەن بویودییەکان کە شیعە بوون. لە ساڵی ١٠٥٥ تورکەکان (سەلجووقییەکان) کە سوننی بوون دەستیان بە سەر بیودەکاندا گرت. لەلایەن عەباسییەکانەوە سەرکردەی سەلجوقییەکان توغریل بەگ بەناوی پادشای ڕۆژھەڵات ناو دەبرد. لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقی بە سەرکردایەتی مالیک شا فەرمان ڕەوایەتی خۆی گەورە کرد بۆ ڕۆژھەڵاتی دەریایی ناوەڕاست و ئاسیای بچووک و گەلێک بەش لە کەنداوی فارس. لە ھەمان کاتدا عێراق لە پێشکەوتندا بوو لەبارەی ڕۆشنبیری و زانستیدا لە دوای مردنی مالیک ویلایەتەکە ھەڵوەشایەوە.
ھاتنی مۆنگۆلەکان
لە ساڵی ١٢٥٨ مۆنگۆلەکان ھێزی داگیرکەری خۆیان بەرەو بەغدا کەوتوونەڕێ و داگیریان کرد. نەوەی چەنگیزخان، ھولاکۆ، دەستی کرد بەلەسێدارەدانی ئاخیر خەلیفەی عەباسی؛ و مرۆڤی زاناولێزان، نیگارکێش، ھۆنەر و مرۆڤی بە ئایینی لەسێدارەدان ھەروەھا شتەکانی لێتێکدان. عێراق بەڕێوە دەچوو لە تەورێزەوە لە ئێران. دوای سەرکردەی مۆنگۆل ئەبووسەئید لە ساڵی ١٣٣٥مرد، فەرماندەی جەلایل دەسەڵاتیان گرتە دەست لە عێراق تا ئەو کاتەی سەرکردەیەکی مۆنگۆلەکان تەیموورلەنگ بوو، بەغدای لە ساڵی ١٤٠١دا گیرکردەوە؛ و زۆر لە خەڵکانی ئەوێی لە سێدارەدا. لەماوەی ساڵی ١٤٠٠ دا عێراق لە بارێکی ڕامیاری ئاڵۆزدا بوو لەڕووی ئابووری و ژیانی کۆمەڵایەتی.
سەفەوی و عوسمانی
لە سەرەتای ١٥٠٠ عێراق داگیرکرا لەلایەن تورکیا و فەرمانرەوای شیعەی تورکی (سەفەوییەکان). لە ساڵی ١٥٣٤ عێراق داگیرکرایەوە لەلایەن ئیسلامە سونییەکانی عوسمانی کە ئەستەمبوڵیان پایتەخت بوو. لە عێراق سێ ناوچە دروست بوو بەغدا، مووسڵ و بەسرە، کە بەڕێوە دەچوون لەلایەن سێ پاشاوە کە سوڵتان لە ئەستەمبوڵ بۆخۆی دەست نیشانی کرد بوون؛ بەڵام عوسمانییەکان وڵاتەکەیان بەشێوەیەکی کەم و کوڕی و بێسەرووبەر بەڕێوە دەبرد بۆیە سەفەوییەکان لە ساڵی ١٦٢٣ توانیان عێراق بگرنەوە. لە ساڵی ١٦٣٨ دیسانە کە عوسمانییەکان بە سەرکردەی عوسمان مرادی چوارەم، ھەرسێک ناوچەکەیان گرتنەوە. عوسمانییەکان لە عێراق بوون تا ساڵی ١٩١٨ بەڵام لە زۆر کاتدا، و لە زۆر شوێندا ناوچەی سەربەخۆ ھەبوو. لەوانە کوردەکان فەرمان ڕەوای بابان دەسەڵاتی خستە ژێر دەستی خۆی لە سەرووی عێراق لە کۆتای ١٦٠٠ دا. لە ناوچەکانی بەسڕە دا زۆر ناوچە بە دەست شێخەکانی ناوچەکە دا بوون. لە ساڵی ١٧٠٤ حەسەن پاشا لە بەغدا سەرکردایەتییەکی ناوچەی دامەزراند، کە تا ساڵی ١٨٣١مایەوە.
لە کۆتای ١٨٩٠دا و لە سەرەتای ١٩٠٠ کێبڕکێی گرنگی بریتانییەکان و ئەڵمانییەکان لە عێراق بوو. ئەڵمانییەکان ڕێگایان پێدرا بوو لەلایەن سوڵتانەوە لە ئەستەمبوڵ کە ھێڵی شەمەندەفەر ڕاکێشێ بۆ بەغدا. ئەوەش لەلایەن بەریتانییەکانەوە وەکوو دژایەتییەک دەبینرا دژی دەسەڵاتی خۆیان لە ھیند و ئەفغانستان.
جەنگی جیھانی یەکەم و عێراق
بریتانییەکان لە شەڕی جەنگی جیھانی یەکەم وردە وردە عێراقی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. لە کۆنفرانسی ئاشتی لە پاریس لە ساڵی ١٩١٩ عێراق بوو بە ژێر دەستەی بریتانیا؛ و قەرارەکەش جێبەجێ کرا لە ساڵی١٩٢٠. بریتانییەکان قەراریان دا کە عێراق بکەن بەمەلیکییەت و مەلیک فەیسەڵیان دانا. مەلیک فەیسەڵ کە ھاوپەیمان بووە لەگەڵ بریتانییەکان دژی تورکەکان. ناوچەی مووسڵ بوو بە پرسیارێکی ئاڵۆز لە نێوان عێراق و تورکیادا، بەڵام (نەتەوەیەکگرتووەکان) کردیان بە خاکی عێراق لە ساڵی ١٩٢٥. لە جیاتی ئەوە بریتانیا داوای لە عێراق کرد لە قەرارێک کە لە ساڵی ١٩٢٣ دا واژووکرا بوو کە بۆ ماوەی چوار ساڵ بریتانیا لەوێ بمێنێتەوە بەڵام دەیان ویست زیاد بکرێت بۆ ٢٥ ساڵ و پارێزگاری لە کوردەکان بکەن لە عێراق. دەسەڵاتی ڕامیاری لە عێراق ھاتەدەستی عەرەبی سونی کە مایەتی، مەلیک فەیسەڵ سونی بووە و و بوونی ئەو چووەتەوە سەر ئایلەی ھاشمی. عەرەبی شیعەی زۆرینە دەسەڵاتی لێ کەم کرایەوە لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئابووریدا بەڵام کوردە سونییەکەمایەتییەکان دەسەڵاتی ڕامیاری خۆیان پتەوتر کرد.
سیستمی پاشایەتی عێراقی
سەربەخۆ بوونی مەلیکایەتی لە عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ دانی بەرەسمی پێدانرا، لە ساڵی ١٩٣٣ مەلیک فەیسەڵی یەک مردو کوڕەکەی غازی ھاتە جێگای ئەو. غازی کێشەیەکی گەورەی ھەبوو لەگەڵ کوتلە ئایینییەکان و کەمەنەتەوەیەکان. غازی لە کارەساتێکی سەیارە دا لە ساڵی ١٩٣٩ گیانی لە دەست دا؛ کە فەیسەڵی دوو منداڵبوو بۆیە ئامۆزایەکی خۆی، ئەمیر ئەبدوڵڵا دانا بە مەلیک نوری سەئید کە ھاورێیەکی مەلیک فەیسەڵ بوو دەسەڵاتی وەزیرایەتی تەواوی لە دەست دا بوو لە سەردەمی مەلیکایەتیدا عێراق یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی نەتەوەیەگرتووەکانی عەرەب لە ساڵی١٩٤٥ و ھەمان ساڵ بوو بە ئەندام لە وڵاتە یەگرتووەکان.
عێراق دژی پلانی دابەشکردنی فەلەستین بوو لە وڵاتە یەکگرتووەکان و بەشداری بەھێزی چەکداری شەڕی عەرەب و ئیسرائیل کرد لە ساڵی ١٩٤٨. بەرھەمھێنانی نەوت زیادی کرد و بۆڕی نەوت بۆ لوبنان و سوریا دروست کران لە نێوان ساڵەکانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٢، ئەوەش بۆ ھۆی پەرەسەندنی ئابووری وڵاتەکە. ئەو ھێزانەی کە دژی ڕژێم بوون زۆر بەخێرایی لە زیاد بوون دا بوون، بەھۆی ناڕەزای دژی ڕژێم و بەڕازی نەبونی ھاوبەشیکردنی ڕژێم لە پەیمان نامەی بەغدا لە ساڵی ١٩٥٥. ھەروەھا لە بەر ئەوەی ڕژێمی نوری کەوتبووە پارە خواردن و بەرتیل خواردن و خەڵکی ڕامیاری دژ بە ئەو ئازارو ئەشکەنجە دەدران. لە ساڵی ١٩٥٨ کودەتایەک دژی مەلیکایەتی فەیسەڵی دوو نوری سەحید بەرپا بوو کە ناوی بە شۆڕشی ١٤ی ئەیلوول دانرا. لە کودە تایەکەدا مەلیک فەیسەڵی دوو، و ئەمیر ئەبدوڵڵا کوژران و نوری سەئید لە ڕێگای ھەڵاتن دا کوژرا.
سەردەمی کۆماری لە ١٩٥٨
لە ساڵی ١٩٥٨ سەردەمی مەلیکایەتی ڕووخا و وڵاتی عێراق دروست بوو و عەبدولکەریم قاسم ھاتە سەر دەسەڵات. قاسم بانگەوازی بیروڕای ئازادی دەکرد و پەیماننامەی بەغدای لە ساڵی ١٩٥٩ ھەڵوەشاندەوە. قاسم، بارزانی بانگ ھێشت کردەوە بۆ خاکی عێراق لە وڵاتی دەربەدەری یەکێتیی سۆڤیەتی ئەوکاتە. قاسم لە سەرەتادا ھاریکاری دەکرا لەلایەن عەرەبەکان و شوعییەکان ھەروەھا سەرۆک ھۆزەکانی کورد وەک بارزانی لە فەرمانڕەوایەتیی خۆیدا؛ بەڵام ئەو ھاریکارییە زۆر تەمەنی کورت بوو. گرژی لە نێوان قاسم و بارزانی دا دروست بوو لەسەر بەڕێوە بردنی ئۆتۆنۆمی کوردستان. ھەروەھا لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بارو دۆخی ئاڵۆز بوو تاوای لێھات قاسم لەکودەتایەکی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٣ دا کوژرا. میرییەکی نوێ بە سەرۆکایەتی عەبدولسەلام ئارف ھاتە سەر دەسەڵات. عەبدولسەلام ئارف لەکارەساتێکی کۆپتەردا لە ساڵی ١٩٦٦ دا کوژرا. جەنەڕاڵ عەبدولرەحمان عارف کە برای عەبدولسەلام بوو ھاتە جێگای ئەو. لە ساڵی ١٩٦٨ عەبدولرحمان لە کودەتایەک دا لەسەر دەسەڵات لابردرا.
ڕژێمی بەعس
پارتی بەعس دەسەڵاتی گرتە دەست و ژەنەراڵ ئەحمەد حەسەن بەکر بوو بە سەرۆک کۆماری عێراق. دروشمی پارتی بەعس ئەوە بوو «یەکێتی پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بوو، لە دویشدا نیشتیمانی عەرەبی قسەی سەر زاریان بوو. دان پێدانان بەفەرمی بە مافەڕەواکانی کورد و ناوچە کوردییەکان، ئەوە بوو بەیانی ١١ ئازاری ١٩٧١لێ کەوتەوە، بەڵام ڕژێمی بەعس لە پەیمانەکانی خۆی پاشگەز بوووە پەیمانی جەزائیریان لە ساڵی ١٩٧٤ مۆرکرد لەگەڵ ئێران. لە پاش مردنی (کوشتنی) ئەحمەد حەسەن بەکر لە ساڵی ١٩٧٩سەددام حوسێن ھاتە سەر دەسەڵات، کە دەمێک بوو دەسەڵاتی سەرەکی لە دەست دابوو.
شەڕی عێراق و ئێران
شەڕەکە لە نێوان ئێران و عێراق دا ڕوویدا ئێران بەسەرکردایەتی ڕووحوڵڵا خومەینی و عێراق بەسەرکردایەتی سەددام حوسێن، لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ شەڕەکە ٧ ساڵ و ١٠ مانگ و ١٦ ڕۆژی خایاند. لە ساڵی ١٩٨٠ عێراق دەیەویست، سنووری شەتلعەرەب بگێرێتەوە بۆ خۆی کە لە ساڵی ١٩٧٤ عێراق دابووی بە ئێران لە بری ئەوەی ئێران ھاریکاری کوردەکان نەکات. عێراق ھاریکارییەکی تەواوی ھەبوو لەلایەن وڵاتە عەرەبییەکانەوە دژی شیعەی ئێران. لە شەرەکەدا ئەورووپا و یابان وڵاتی دوورگەی عەرەبی بەتایبەتی سعودیە ھاریکاری عێراقیان دەکرد بەپارە (قەرز) بە نزیکەی ٨٠ ملیارد دۆلاری ئەمریکی. دوای ڕاوەستانی شەڕ، وڵاتەکان دەیان ویست قەرزەکانی خۆیان لەگەڵ عێراق باس بکەن؛ بەڵام عێراق خۆی لە گێلی دەدا. ئەمریکا کە قەرزی نەدابوو بە عێراق لە جیاتی ئەوە قەرزی پێداو یارمەتی خواردەمەنی بە عێراق دەدا. ئەمریکا گەلێک کومپانیای نەوتی عێراقی کڕی و ھاوکاری ئەمریکا و عێراق زۆر گەرم بوو تا ئەو کاتەی عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ کوێتی داگیر کرد، و لە ھەمان ساڵ دا پەیمانی ئاشتی لە نێوان ئێران و عێراق مۆر کرا. دوو سەبەبی ھێرشی عێراق بۆ سەر کوێت، یەکەم: عێراق دەی گوت کوێت سەر بە عێراق بووە و یەکێکە لە ناوچەکانی بەسڕە و. سەبەبی دووەم: داواکردنی کوێت لە قەرزەکانی کە دابووی بە عێراق دژی شەڕی ئێران.
ئەوە بوو ئەمریکا بە ڕەزامەندی وڵاتە یەکگرتووەکان لەگەڵ ھاوپەیمانییەکانی کە بریتانیا، فەڕەنسا و پێنج وڵاتەکەی کەنداوی عەرەبی، میسر، سوریا و مەغریب ھێرشیان کردە سەر عێراق. ئازادکردنی کووێت لە ١/١٧/ ١٩٩١دەستی پێکرد و لە ٢٨ ی مانگی شوباتی ھەمان ساڵ شەڕ ڕاوەستا. ھاوپەیمانەکان کوێتیان بە عێراق بەجێھێشت و سەرکەوتن، عێراق بە ھەموو مەرجێکی ئەمریکا ڕازی بوو. لەو مەرجانە نەمانی زۆری ھێزی سەربازی، داپڵۆساندنی چەکی قورس و دان پێنان بە وڵاتی کووێت.
ڕاپەرینی کوردەکان و شیعەکان
لە خواروی عێراقەوە شیعەکان و لە کوردستانیشەوە کوردەکان ھەلیان قۆستەوە بە کزبوونی ڕژێم و دەستیان کرد بە ڕاپەڕین. لە کوردستان لە ٥ ی مانگی ئازاری ١٩٩١ گەلی کورد بە ھاوکاری پێشمەرگە ڕاپەڕینی خۆیان دەست پێکرد لە شاری ڕانیەوە گەلی کورد ئەوەندە تامەزرۆی ئازادی بوو یەکگرتنەکی تەواوی خەڵکانی گرتپووەوە، ھەمووی یەک دەنگ یەک ھەڵوێست بێ ئەوەی بیر لە تەسکایەتی لایەنی یان کەسایەتی بکاتەوە. دروشمی خەبات و ئازادی بوو بۆ کوردستان. بۆ ماوەیەکی کەم گشت ناوچە کوردییەکان ئازاد کران بە کەرکووکیشەوە.
کۆڕەوی ١٩٩١
ڕژێمی بەغدا لە خواروی عێراقەوە کەوت بۆ سەر گیانی شیعەکان و کوشتن و برین و بەکۆمەڵ کوشتن. لە خوارو ڕاپەرینی شیعەی تواندەوە و ھەموو ھێزەکەی خۆی کۆکردەوە بۆ سەر کوردستان، بەکۆپتەر و تۆپ و لەشکرەوە ھێرشی ھێنا، ئەوە بوو کۆڕەوە بەکۆمەڵەکەی چەند ملیۆنی لێ کەوتەوە. دەتوانین بڵێین خۆش بەختانە لەرێگەی میدیاکانەوە کارەساتە دڵتەزێنەکە گوێزرایەوە بۆ سەر شاشەی تەلەڤیزیۆنەکان لە گشت جیھاندا. ھێزە ھاوپەیمانەکان دوو ھێزی دژە فڕۆکەیەکانی عێراقیان دروست کرد، کە عێراق نەتوانێت جمووجۆڵی سەربازی و فڕۆکەیی لەم ناو چانەدا بەکاربھێنێت، ئەویش ھێڵی ٣٢ لە خوارەوە، و ھێڵی ٣٦ لە سەرەوە.
جوگرافیا
وڵاتی عێراق ڕووبەرەکەی نزیکەی ٤٥٣٫٥٠٠ کم، شوێنێکی گرنگی ھەیە لە جیھانی نوێدا لەبەر ئەوەی شوێنێکی جوگرافی بایەخ داری ھەیە و دەروانێت بە سەر بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەراست، ھەروەھا دەکەوێتە سەر پردێک زەوی ھەرسێ کیشوەرەکان بەیەکتر دەگەیەنێت ئەورووپا، ئاسیا، ئەفریقا، و ئاسانترین شوێن و ڕێگای وشکانی و ئاوییە کە بە ناوچە ئاوەدانەکاندا دەروات، عێراق بەشێکە لە ناوچەی یان لە ڕێگای (ھلال الخصیب) ئەم ناوچەیە دەست پێدەکات لە کەنداوی فارس و پاشان پێچ دەخواتەوە بەرەو عێراق و سووریا و فەلەستین و لوبنان و تا دەگاتە سەر دەریای سپی ناوەراست. لە سەردەمی مێژووی کۆندا ئەم ناوچەیە ڕێگای بە یەکگەیشتنی نەتەوەکانی ڕۆژھەڵات بە ڕۆژاوا بوو. سەرەڕای پێشکەوتنی شارستانی و ھۆیەکانی گواستنەوە، عێراق گرنگی و تایبەتمەندی شوێنی خۆی پاراست، لەبەر ئەوەی ھەموو ڕێگاکان لە ناوچەی کەنداو کۆدەبێتەوە و ناوچەکانی باکوورو ڕۆژھەڵاتی کەنداوی فارس ناوچەی شاخاوی و سەختن سەرەڕای ئەوەی ناوچەی کەنداوی فارس شوێنێکی بازرگانی مامناوەندییە ئەویش لەبەر بوونی ڕێگاکانی ئاوی بەدەریای سوور و نۆکەندی سوێسدا؛ بەڵام باشووری عێراق گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی بازرگانی یان بەناوچەیەکی (ترانسێت)ە سەرەرای گرنگی شوێنەکەی وڵاتی عێراق لەرووی ئابوورییەوە بایەخی زۆری ھەیە چونکە مادەی سەرەتایی کانزایی زۆری تێدایە کە جیھانی نوێ پێویستییەتی، و عێراق لەڕووی کشتوکاڵییەوە گرینگی خۆی ھەیە بەتایبەتی لە بواری چاندنی دانەوێلە (گەنم و جۆ)دا، سەرەرای بوونی چەندین جۆر کانزا و سامانی سروشتی تر.
سنوور
دەکەوێتە باشووری ڕوژئاوای ئاسیا و باکووری ڕوژھەلاتی نیشتمانی عەرەبی. تورکیا دەکەوێتە باکوورییەوە و لای ڕوژھەلاتی ئێرانە و ھەریەک لە سووریا و ئوردن و عەرەبستانی سعوودی دەکەونە ڕۆژاوایەوە، و کووەیت و کەنداوی عەرەبی لە باشوورییدان.
بەرزی و نزمی
وێنۆک|250px|نەخشەی تۆپۆگرافی عێراق لێکۆلینەوە لە فیسۆگرافیای وڵاتی عێراق کارێکی ئاسان نییە لەبەر ئەوەی لە سنووری ئەم ولاتە چەندین جۆر دیاردەی سروشتی ڕووی زەوی بە چاو دەبینین، ناوچە شاخاوییە بەرزەکان لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتدا کە لە ڕووی پێکھاتەوە بەشێکن لە زنجیرە چیاکانی ئەلپی لە ئەورووپادا پاشان بەرەو ئاسیا درێژدەبنەوە لە ناوچەکانی بێرنە لە ئیسپانیا تا دەگاتە چیاکانی الیوماس لە بۆرما. بەشەکانی ڕۆژاوای عێراق بەشێکن لە بانەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی کە لە ڕووی جیۆلۆجییەوە لە تاوێری زۆر کەونن (بەردی کۆن)، و زۆر ڕەقن بەڵام، بەشەکانی ناوەراستی یان (دەشتەکانی دۆلی دیجلە و فورات) کە بە قووڕ و ڵیتە داپۆشراوە لە سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلوجی دروستبوون لەگەل دروستبوونی دەشتەکانی ھیند کە (کنج و سند) ناسراون ئەم دەشتانە زۆر نزمن، بەڵام ناوچەی زۆرگ چەند تایبەتمەندییەکی خۆی ھەیە کە جیا دەکرێتەوە لە ناوچەکانی تر ئەم ناوچەیە لە پێچی سادە پێک ھاتووە و لە نێوان ئەو پێچانەدا دەشتی فراوان ھەیە بۆیە ناتواندرێت لەگەل ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا یەک بخرێت، لەرووی بەرزی و نزمییەوە ناوچەی زوورگ جیاوازە لەگەل دەشتی نیشتەنی بۆیە ناتواندرێت لەگەل ئەم دەشتانەدا یەک بخرێت، بەڵام ناوچەی بانی ڕۆژاوا تەنھا بەشە یا ناوچەیە لە عێراقدا پێکھاتەکەی بەردی زۆر کۆنن کە بۆ سەردەمە کۆنەکان دەگەرێتەوە ئەم بەردانە بەبەردی کلس داپۆشراون کە پێک ھاتەکەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلۆجی. دواتر ئەو بەرگانە لە بەشەکانی ڕۆژاوا نەمان بەھۆی دامالینەوە ھەرچەندە لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژھەڵات بچین جۆری بەردەکان دەگۆرێت لە بەردی کۆنەوە بۆ بەردی نوێ و ئەگەر سەیری چینەکانی ئەم بەردانە بکەین لە بانی ڕۆژاوا لێژاییان زۆر کەمە چونکە دامالین زۆر کاری تێکردوون تەنھا لە ناوچەی (کارە) نەبێت لە ڕۆخەکانی ڕۆژھەڵاتی بانی ڕۆژاوا کە بەپێچی سادە کۆتاییان دێت و لە ھەندێ شوێندا تووشی شکان بوونەوە؛ بەڵام دەشتی نیشتەنی ھەموو بەشەکانی تەختن تەنھا بەشی ڕۆژاوای نەبێت کە ھەندێ بانی تێکەل بووە کە سەردەمی جیۆلۆجییەکەشی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی (میۆسین).
عێراق لە ڕووی بەرز و نزمییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار بەش؛
کەش و ھەوا
وێنۆک|220px|گەردەلوولی خۆڵاوی لە عێراقدا لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٩|alt= لەکاتی ھەر لێکۆلینەوەیەکی ئاووھەوادا پێویستە ڕەگەزەکانی ئاووھەوا وەربگرین وەکو (گەرمی، باران، با، پالەپەستۆ، شێ) بۆ دیاریکردنی ڕوخساری ئاووھەوای ھەرناوچەیەک و ھەر ھەرێمێکی جوگرافی. ھەندێک جارھۆکاری شوێن و دوورو نزیکی لە ڕووبەرە ئاوییەکان ڕۆلی خۆی دەبینێ بۆ دەستنیشانکردنی جۆری ئاووھە응애وا لە عێراقدا، پلەی گەرمی بەرزدەبێتەوە لەوەرزی ھاویندا پاشان نزم دەبێتەوە لە وەرزی زستاندا.응애 بەرزی و پلەی گەرمی لەعێراقدا دەگەرێتەوە بۆچەند ھۆیەک وەک دووری شوێنەکەی لەرووبەرە ئاوییەکان و نزیکی لە ھێڵی یەکسانی و درێژی کاتژمێرەکانی ڕۆژ کە لە ھەندێ ڕۆژەکانی مانگی تەممووز (١٤٫٤) کاتژمێر و چوار دەقیقە دەبێت و ھەروەھا کەمی ڕێژەی شێ و ئاسمانی ساف (سامال). بەڵام نزمی لەزستاندا دەگەرێتەوە بۆ و بەرزی ونزمی ڕووی خاکەکەی و سەرەرای کاریگەری پالەپەستۆ و پەستانی کەش کە کار لەئاووھەواکەی دەکەن لەم وەرزەدا؛ بەڵام لەرووی بارانبارینەوە کە جۆری بارانی گەردەلولە (بابۆران) و ڕێژەکەش جی응애اوازە ئەویش بەپێی ئەندازەی ھاتنی ئەو (نەوالە شێیانە). جیاوازی بەرزی لە ئاستی ڕووی دەریاوە کە ڕێژەکەی لەنێوان(١٠ – ١٠٠ سم) دەبێت ھەر چەندە بەرەو باکوورو باکووری ڕۆژھەڵات برۆین بایەکەی لەجۆری باکووری ڕۆژاوایە خێرایییەکەی مام ناوەندییە بەدرێژایی ڕۆژەکانی سال، بەڵام لەباشوردا جۆری بایەکە دەگۆرێ بۆ بای باشووری ڕۆژھەڵات و عێراق بەزۆری لەژێر پالە پەستۆی بەرزی نیمچە خولگەیییە کە زالە بەسەر بیابانی گەورەی عەرەبی و نابێ کاریگەری بەرزی ونزمی لەبیربکەین بەتایبەتی لەناوچە شاخاوییەکاندا لەسەر ئاراستەی (با) و ڕێژەی باران و جۆری داباریندا؛ بۆیە ئاووھەوای عێراق دەکەوێتە ژێرکاریگەری کۆمەلێک گۆراوی ئاووھەوای جێگیر و ناجێگیر کە ئەوانەی دەبنەھۆی جیاوازی ئاووھەوا لەزستانەوە بۆھاوین و لەباکورەوە بۆ باشوور. وێنۆک|220px|ڕووباری فوڕات
دەرامەتی ئاو
مەبەست لەدەرامەتی ئاو لە عێراقدا ھەموو ئەو سەرچاوانە دەگرێتەوە کە لە سنوورەکەی دایە وەک: پێکدێت لەئاوی ڕووباری دیجلە و ڕووباری فورات و لقەکانیان و جۆگەکانیان و (شەتولعەرەب) زۆربەی ئەم سەرچاوانە لە دەرەوەی سنووری عێراقن. گشت سەرچاوانە ھەمیشەیین تەنھا (ڕووخانە، عوزێم) نەبێت لە لقەکانی ڕووباری دیجلە. لەئەنجامی بوونی ڕووبارەکان و لقەکانی کۆمەڵێک ڕووبار، چەندین بەست و بەنداو لەسەر ئەم سەرچاوانە دروستکراون وەک (بەستی سامەڕا، بەستی کووت) لەسەر ڕووباری دیجلە؛ و (بەستی حەدیسە و ڕەمادی و ھیندییە) لەسەر ڕووباری فوڕات.
عێراق ھەر لەکۆندا بە وڵاتی یان دۆلی دوو ڕووبار ناسراوە ئەمەش وای کردووە گرنگییەکی ئابووری ھەبێت پاشان ببیتە ھۆی دروستبوونی چەندین شارستانییەتی
دانیشتووان
وێنۆک|کۆمەڵە ڕەگەزی و ئایینییە سەرەکییەکان لە عێراقدا: {{legend|#ffaaaa|شیعەی عەرەب}} {{legend|#aaffcc|سوننەی عەرەب}} {{legend|#eeffaa|[[کورد}} {{legend|#ccaaff|ئاشوور}} {{legend|#cdde87|یەزیدی}} {{legend|#ff9955|تورکمان}}]]
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی عێراق ٤٢٬٩٦٣٬٠٠٠ کەس بووە، کە دەکاتە ٠٫٤٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٩٫٩ ساڵە. ھەروەھا ٦٦ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.
مێژووی سەرژمێرییەکان
دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ١٨٦٦ لە سەردەمی عوسمانییەکان دواتر لە ساڵی (١٩٠٥ و ١٩١٩) ھەندێک ھەوڵ درا بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووان لە عێراقدا لە ١٩٢١ ھەروەھا ١٩٢٣ ھەوڵێک لە ئارادا بوو بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووان لە ویلایەتی موێل وەکو سەرژمێری لە ساڵی ١٩٢٧ سەرژمێری گشتی دانیشتووان ئەنجام درا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو کە ژمارەی دانیشتووانی عێراق لەو سەرژمێرییەدا ٢٫٩٦٨٫٠٠٠ کەس بوو، کە ١٫٠٥١٫٠٠٠ کوڕ بوو، و ١٫٤٥٥٫٠٠٠ کچ بوو، لە ساڵی ١٩٣٤ دیسان ھەوڵ درا سەرژمێری ئەنجام بدرێت و ئەنجام درا بەڵام نەک بە واتای سەرژمێری گشتی چونکە ئامادەکاری باش بۆ نەکرابوو، بەڵام یەکەم سەرژمێری گشتی بەمانی سەرژمێری لە ساڵی ١٩٤٧ ئەنجام درا ماوەی یەک مانگ بەردەوام بوو کە تێدا ژمارەی دانیشتووان نزیکەی (٥٫٠٠٠٫٠٠٠) کەس بوو کە تێدا ڕێژەی گەشەی دانیشتووان ٢٫٦ بوو، دواتر بەرز بووەوە بۆ ٣٫٢ بەڵام یەکەم سەرژمێری ڕاست و دروست کە ئەنجام درا لە ساڵی ١٩٥٧ بوو نەتەوە یەکگرتووەکان سەرپەرشتی دەکرد ئەو کەم و کوڕییانەی کەلە ساڵی ١٩٤٧دا ھەبوو چارەسەرکرا پسوولەکانی بە زمانی (عەرەبی، کوردی، ئینگلیزی، تورکمانی، تورکی) چاپ کرابوو. دواتر لە ساڵی ١٩٦٥ سەرژمێرییەکی تر ئەنجام درا کە زیاتر مەبەستێکی ڕامیاری لە دوواوە بوو بە تایبەتی لە کاتی یەکگرتنەوەی ھەرسێ وڵاتی مێر و سووریا و عێراق، ئەم سەرژمێرییە دوو ساڵ پێش وادەی خۆی ئەنجام درا کە بە لۆژیکێکی شۆڤینیانە ئەنجام درا سەرەڕای ئەوەی لەو سەردەمە بە تایبەتی لە دوای ساڵی ١٩٦١ شۆڕشی کورد بەرپابوو کە بووە ھۆی دروستبوونی شەڕ ھەروەھا ئاوارە بوونی خەڵکێکی زۆر، مەبەستی سەرەکیش لەو سەرژمێرییەدا کەمکردنەوەی ڕێژەی کورد بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە نەتەوەکانی تری لێبوو وەکو تورکمان و عەرەب؛ کە ڕێژەی کورد بە جۆرێک کەم کرایەوە کەمتر لە ٢٥٪ بوو، ھەروەھا بەشێک لە ڕێکەوتنامەی ١١ی ئازار لە ساڵی ١٩٧٠ ئەنجامدانی سەرژمێری بۆ دیاریکردنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان سەرەرای تەواو بوونی کارەکانی لیژنەی سەرژمێری و مانگێک بەر لە ئەنجامدانی ئەم پرۆسەیە دواخرا بۆ کاتێکی نادیار، ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕ دەستی پێکرد، لە ساڵی ١٩٧٥ ڕێکەوتنامەی جەزائیر مۆر کرا لە نێوان میری شا و عێراق لەو سەردەمەدا. پاشان شۆڕشی کورد تێکچوو و زۆربەی گوندەکان تێکچوون چۆڵ کران و خەڵکەکە ڕاگوێزرانەوە بۆ کۆمەلگا زۆرە ملێیەکان و خوارووی عێراق، دواتر لە ساڵی ١٩٧٧ سەرژمێری ئەنجام درایەوە کە لەکاتی شەڕ و بارودۆخێکی ڕامیاری نالەباردا بوو، دواتر دوای ھەڵگیرسانی شۆڕشی عێراق – ئێران، لە ساڵی ١٩٨٧ سەرژمێری ئەنجام درا ئەوەبوو بارودۆخی کوردستان نالەبار بوو و گوندەکانی کوردستان ڕاگواسترانەوە کران بۆ کۆمەڵگا زۆرە ملێیەکان، دوا سەرژمێریش لە ساڵی ١٩٩٧ ئەنجام درا لەلایەن ڕێکخراوی خۆراکی جیھانی، ھەرچەندە سەرژمێرییەکی گشتی نەبوو کەم و کوڕی زۆریشی تێدابوو، بڕیار وابوو لە ٢٠٠٧ ئەنجام بدرێت سەرژمێری بەڵام لەبەر بارودۆخی ڕامیاری ئەنجام نەدرا.
بەپێی ئەم خشتەیەی سەرەوە تێکرای زۆر بوون و گەشەکردن بەرەو سەرەوە دەروات لە زیاد بوون دایە لە ١٩٤٧–١٩٥٧ (٢٫٦) بووە، دواتر گەیشتە (٣٫٢) لە (١٩٧٧ – ١٩٨٧) ھۆکارەکانی ئەم گەشە سەندنە سروشتییە بۆ جیاوازی لە نێوان ڕێژەی لەدایکبوون و مردووان دەگەرێتەوە. بۆ نموونە: لە ساڵی ١٩٨٠ تاکو ١٩٨٥ ڕێژەی لەدایکبوون ٤٤٫٠٠٠ بوو بەرامبەر ڕێژە مردن کە تەنھا ١٠٫٠٠٠ بوو واتا زیاد بوونی سروشتی ٣٫٤ بوو، ئەمەش ژمارەیەکی بەرزە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەڵ وڵاتانی تری عەرەبیدا لە (میسر- ٢٫٥)، لە (مەغریب – ٣٫٢)، لە (سوودان – ٣٫٨)، (توونس – ٢٫٥)، (یەمەن – ٣٫١)، (مۆریتانیا – ٢٫٨)، (لوبنان – ٢٫٤)، (عەرەبستانی سعوودی –٦٫٥)، (ئیمارات – ١٢٪)، (بەحرێن – ١٤٫٥)، تێکرای گەشەی ساڵانەی دانیشتووان؛ بەڵام چری دانیشتووان لە عێراقدا بەردەوام لە زیاد بووندایە. چڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٧ تەنھا ١١ کەس بوو پاشان بەرز بووەوە بۆ ١٤ لە ساڵی ١٩٥٧ دواتر ١٨ لە ساڵی ١٩٦٥ پاشان ٢٨ لە ساڵی ١٩٧٧، ٣٧ لە ١٩٨٨، بەڵام ئەم ڕێژەیە جیاوازی ھەیە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر.
پێکھاتەی تەمەنی دانیشتووان
بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین سێ جۆر لە پێکھاتەی تەمەن دیاری بکەین:
دابەشبوونی کارگێڕی
عێراق دابەش دەبێت بۆ ١٩ ناوچەی کارگێڕی کە بە پارێزگا ناو دەبرێن، چوار لەم شارانە (سلێمانی و ھەولێر و دھۆک و ھەڵەبجە) دەکەونە ھەرێمی کوردستان لە عێراقدا:
ناوەڕاست|وێنۆک|400 px|پارێزگاکانی عێراق
سەرچاوەکان
عێراق پۆل:شام پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:مێزۆپۆتامیا پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢ پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
١٩٠٦
ساڵی ١٩٠٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٠٦
1901 – 1950
بڕیارنامەی ١٦٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٠ پۆل:مێژووی نێجیریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
تێری باڵسامۆ
تێری فیلیپ باڵسامۆ له‌ ٨ی تشرینی یه‌که‌می ساڵی ١٩٧٢ له‌ دایک بووه‌ و گیتار ژه‌نی سه‌ره‌کی پێشوی ئێڤانێسێنسه‌
ئێڤەنێسنس
دوای ئه‌وه‌ی که‌ بێن موودی گروپی ڕۆکی ئێڤەنێسنسی به‌جێهێشت له‌ ساڵی ٢٠٠٣، تێری باڵسامۆ بووبه‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و، له‌گه‌ڵ ئه‌یمی لی پێکه‌وه‌ گۆرانیان نوسیوه‌و ده‌ستی له‌ هه‌ردوو ئه‌لبومی ده‌رگا کراوه‌که‌ و ئێڤەنێسنس دا هه‌بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:ژەنیارانی ڕۆک پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسێنس پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
نەسازانی جێندەری
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە پۆل:ژنمێردی
١٩٠٧
ساڵی ١٩٠٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٠٧
ئیلنجاغی گەورە
ئیلنجاغی گەورە گوندی ئیلنجاغی گەورەی قەزای کۆیە. گوندێکی گەورەیە لە ناحیەی تەقتەق و قەزای کۆیە و سەربە پارێزگای هەولێرە. دەکەوێتە باشوری خۆرئاوای کۆيە لەسنوری کێڵگەی نەوتی تەقتەقە، ڕووبەرەکەی نزيکەی ٢٥ کيلۆمەتر چوارگۆشەيە کەوتۆتە نێوان رِووباری وەرزی کۆيه و داربەسەر و بەرزايی بێژينگ بەسەر، وشەکە لە(ئيلنچاغ)ی تورکيەوە هاتووە بەمانای(ئينسانلر کوجرلر) واتە خەڵکی ڕەوەندوکۆچەری و مەڕلەوەڕێن، بەر لەدۆزينەوەی نەوت لەخاکەکەيدا لەسالی ١٩٥٨ باشترين ناوچە بووە بۆ بەخێوکردنی مەڕومالات بۆيەش لەگۆتەی کوردەواری ناوی هاتووە: بۆ مەڕ لەوەڕاندن لەکوێستان گەدەوپانەسەر لە گەرميان ئيلنجاغ و داربەسەر. .
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی ناحیەی تەقتەق، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (٧٥٠) کەس و (١٤٢) خێزان.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
مێونێ
مێونێ (Mêwnê، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥ کەس لە ٨٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
تیۆدۆر ئاگریپا دۆبینی
تیۆدۆر ئاگریپا دۆبینی شاعیری سەدەی شازدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٢ پۆل:مردووانی ١٦٣٠ پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
بڕیارنامەی ١٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی شوباتی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 942‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 2ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
مەکسیم گۆرکی
ئەلێکسی مەکسیمۆڤیچ پێشکۆڤ (٢٨ی ئازاری ١٨٦٨ – ١٨ی حوزەیرانی ١٩٣٦) ناسراو بە مەکسیم گۆرکی، چیرۆکنووس و شانۆنووسی ڕووس بوو. لە سەردەمی ئیمپراتۆری ڕووسیا و سۆڤیەتی چالاکی وێژەیی و کودەتایی بووە. لە ساڵی ١٩١٣ لە ڕووسیا دوور خرایەوە و چوو بۆ دوورگەی کاپری لە وڵاتی ئیتالیا، دواتر لە سەردەمی ستالیندا بەھۆی ھەژاری گەڕایەوە بۆ ڕووسیا و ڕێزێکی زۆری لێ گیرا. پەرتووکەکانی گۆرکی لە بەناوبانگترین پەرتووکەکانی نووسەرانی سۆسیالیستن و گۆرکی خۆی یەکێکە لەو کەسانەی کە ئەدەبی ڕووسیای پێ دەناسرێت.
ژیان
مەکسیم گۆرکی لە ساڵی ١٨٦٨ز، لەدایکبووە و لە تەمەنی یازدە ساڵی بێ دایک و باوک بوو، داپیرەی ئەرکی بەخێوکردی گرتە ئەستۆ کە لە شێوەی باسکردنی چیرۆکەکان زۆر نایاب بوو بەھۆیەوە بوو کەسێکی بەھرەمەند لە دانانی چیرۆکیدا. مردنی داپیرەی زۆر کاری تێکرد بەشێوەیەک ھەوڵیدا خۆی بکوژێت. بۆ ماوەی پێنج ساڵ چەندین جار کاری خۆی گۆڕیوە.
واتای وشەی گۆرکی بە زمانی ڕووسی واتای "تاڵ" دەدات، نووسەر ئەمەی ھەڵبژاردوە بۆ تاڵی ژیانی خەڵکی ڕووس لە ژێر دەسەڵاتی حوکمی قەیسەری بە ھەردوو چاوی ئەوەی بینیوە لەکاتی ڕێگای دوور و درێژەکانی بۆ دەستکەوتنی کار و کەسابەت، و ئەمە پێچەوانە بووەوە لە پەرتووکەکانی بەتایبەت پەرتووکی دایک.
ھاوڕێی لینین بووە دوای بینینی لە ساڵی ١٩٠٥ز
مردنی کوڕی مەکسیم گۆرکی بە ناوی مەکسیم بشکۆف ساڵی ١٩٣٥ز، دوای ساڵێک خۆی مرد لە ١٨ی کانونی دووەمی ساڵی ١٩٣٦ز لە مۆسکۆ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی ڕووس پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شانۆنامەنووسانی ڕووس پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ڕووس پۆل:بێدینەکان پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
تەکبیر
thumb|خودا گەورەترینە (بەئینگلیزی و عەرەبی) thumb|موسڵمانێک بەرلەنوێژ تەکبیر دەکات تەکبیر زاراوەیەکی عەرەبییە بۆ دەستەواژەی ئەڵڵاھوئەکبەر (، بە مانای خوا گەورەترینە) بەکاردێت، ئەم دەستەواژەیە لەلایەن موسڵمان بەکاردێت و لەناو خودی نوێژی موسڵمانان ھەیە وەھەروەھا لە جێژنی ڕەمەزان و جێژنی قوربانی موسڵمانانیش.
لەسەر ئاڵا
ئەڵڵاھوئەکبەر (خودا گەورەترینە) لەسەر زۆرێک لە ئاڵای دەوڵەتان دەبینرێت، بە نموونە عێراق، ئێران و ئەفغانستان و بزووتنەوەی بەرەنگاری وەزیرستان سەربە پاکستان لەساڵی ١٩٣٠.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
کێلەشین، سەقز
کێلەشین (Kêleşîn، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١٧ کەس لە ١٠٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
شانشینی ئەفغانستان
شانشینی ئەفغانستان (بە پەشتۆ: د افغانستان واکمنان؛ بە فارسی: پادشاهي افغانستان). وڵاتێکی دەستووری پاشایی بوو لە باشووری ئاسیا و ناوەڕاستی ئاسیادا. دامەزرا لە ساڵی ١٩٢٦ هەروەک وڵاتێکی میرنشینی بۆ میرەکانی ئەفغانستان. ڕاگەیەنرا لەلایەن یەکەم پاشا، پاشا (أمان الله خان). حەوت ساڵ دوای چوونەسەر تەختی پاشایەتی.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ناوەڕاستی ئاسیا پۆل:ئەفغانستان لە سەدەی ٢٠ەم
نێرگز خانمی شارەزووری
نێرگز خانمی شارەزووری (ھەروەھا؛ نێرگز خانمی جاف، نەرگز خانم، دایە نەرگز/نەرگس)، ناوی نێرگز کچی مەلا شوکروڵڵا جافی شارەزوورییە. شاعیر و تەموورەژەنێکی کوردە. ساڵی ١٣١٣ی زایینی (٧١٣ی کۆچی) لەدایکبووە لە شارەزوور لە ساڵی ١٣٧٦ زایینی لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا لە گوندی شێخان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان مردووە و لەوێ نێژراوە. شیعرەکانی نێرگز خانم بە کوردیی ناوەندی و بنزاراوەی جافی نووسراون. لە کتێبی ئایینیی یارسان "سەرەنجام" و لە بەشی "دەورەی عابیدین" نووسراون. نێرگز خانم ھاوسەری شاعیر و کەسایەتیی ئایینیی یارسان عابیدینی جافە. نێرگز خانم و عابیدینی ھاوسەری باوەڕداری ئایینی یارسان بوون و لە زۆربەی شیعرەکانیاندا ھەستی خۆیان بۆ ئایینی یارسان دەردەبڕن. وا دەردەکەوێت کە نێرگز خانمی شارەزووری لە ساڵی ١٣٣٥ی زایینییەوە دەستی کردووە بە نووسینی شیعر و ھۆزان؛ لە سەردەمی ڕابەری گەورەی یارسانەکان سان سەھاکی بەرزنجی.
نموونەی شیعر
"بادەم یارە و جامم یارە
شادیم یارە و کامم یارە
بیرم یارە و ھۆشم یارە
ھۆچی چی ھەر نۆشم یارە"
"بنیامن لە جەم بادە دەدا
ساقی بە صەف سادە دەدا
دەرسی ڕێگەی جادەدا
مێردان لە بەد دەکەن حاشا
دەوریان داوە لە دەوری شا
نەیەت بۆ جەم یاری یاوەر
لای من وەکی تۆکی ساوەر
ھەر کە، لەم دین یەقین نەکا
بە دڵ، لە جەم ئامین نەکا
خودام ئەوە باد دین نەکا
ھەر کە، بۆ یار خۆی نەکوژێ
کەردەی لە جەم یار نەڕژێ
بنیام ڕجای بۆ ناوێژی
ھەر کە، نەگرێ قەولی دروست
بێ دین ئەوە. وەک بتپەرست
مەحروم دەبێ ئەو لە جەم شت
ھەر کە، شکی ببێ بە دڵ
کەردەی نەقدی دەبێ باتڵ
ھەر کە، لە جەم نەگرێ ئەرکان
بە ڕاست نەگرێ دینی سوڵتان
ئاخر دەبێ ئەو پەشیمان
کردەی ناچێ بۆ ناو تۆمار
ھەرگیز لە خاو نابێ بێدار"
"ڕاستە زەعیفەم دامەنی کۆتا نییە ڕیشم
بۆ بەستەی شەرت سەد مێردم نییە ھاملۆ"
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٣ پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:ژنانی کورد
نائارامیی جێندەری
نائارامیی جێندەری   ھەستێکردنە بە نائارامی، نائاسوودەیی، سترێس، قەلەقی و خەمۆکی بەھۆی یەکنەگرتنەوەی جێندەری ڕاستەقینەی خۆی و ئەو جێندەرەی لەگەڵی لە دایک بووە،   دکتۆر ئەلتینای باس لەوە دەکات کە زۆربەی خەڵکی ترانسجێندەر بەشێوەیەکی ھەڵە حاڵەتەکەیان وەک خەمۆکی و بایپۆلار دەست نیشان دەکرێت، بەڵام لەراستیدا ئەوان نائارامی جێندەریان ھەیە ، دکتۆر باس لەوە دەکات کە ئەگەر ئێمە باشتر لە نائارامیی جێندەری تێبگەین ئەوا ئەتوانین چارەسەری باشتری بۆ دابین بکەین، بەم شێوەیە کەسانی ترانسجێندەر ئەتوانن بەشێوەیەکی باشتر بچنەوە سەر ئەو جێندەرەی کە ناسنامە جێندەرییەکەیان پێویستە پێوەی، چارەسەری نائارامیی جێندەری لەوانەیە بریتی بێت لە پشتگیریکردن و چارەسەری ھۆرمۆنی. ھەروەھا بەپێی لێکۆلینەوەیەک مێشک و پێکھاتەی ترانسجێندەر نزیکە یان وەک ئەو جێندەرەیە کە خۆی پێیوە پێویستە و دەری دەبڕێت
ھۆکار و چارەسەر
ھۆکاری نائارامیی جێندەری نەناسراوە بەڵام لەوانەیە وێنەدانەوەی بۆماوەیی و بایۆلۆجی و ژینگەیی و فاکتەری کلتوری بێت.
چارەسەری نائارامیی جێندەری لەوانەیە پێویست بە پشتگیریکردنی کەسەکە بکات، لەناو ئەو گۆرانکاریانەی بەسەری دێت لە دەربرینی جێندەری و چارەسەری ھۆرمۆنی و چارەسەری دانانەوەی جێندەری، کە پێویستن بۆ یارمەتیدانی کەسەکە لە تێپەربوونی بەناو حاڵەتی نائارامیی جێندەری. ھەروەھا لەوانەیە دەروون ناس پێویست بێت لە یارمەتیدان و زیاتر ڕوونکردنەوەی حاڵەتەکە بۆ کەسەکە و بۆ خێزانی کەسەکە و بۆ زیاتر لەیەک تێگەیشتن و پشتگیری زیاتر.
مەترسی
حاڵەتی نائارامیی جێندەری حاڵەتێکی مەترسیدار و جدییە، کە پێویستی بە پشتگیری و چارەسەر ھەیە کە بەگوێرەی کات ئەکرێ قورستر بێت و زیاتر بێت گەر چارەسەر نەکرێت، یان گەر بێت و لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت بکرێنەوە یان پشتگوێ بخرێن بەگوێرەی لێکۆلینەوەیەکانی وەک ئەوا ئەگەری ترس، خەمۆکی، خۆکوژی بەرز دەکاتەوە کەسانی پەیوەندیدار بەم حاڵەتە ڕەتکردنەوەیان لەلایەن (خێزان، ھاوڕێ، کۆمەڵگا) سووکایەتی پێکردن و بێزارکردنیان دەبێتە ھۆی بیکردنەوەی خۆکوشتن ئەگەر نائارامیی جێندەری پشتگوێ بخرێت و چارەسەری بۆ نەکرێت مەترسی خۆکوژی زیاد ئەکات
نیشانە و ھێماکان
مناڵان: ئەم کارانە بکات کە پەیوەندی بە جێندەرە ڕاستەقینەکەی خۆی ھەیە دوور لەو جێندەرەی لەگەڵی لەدایک بووە وەک یاریکردن، چالاکی، ڕق یان ڕقێکی زۆر بۆ ئەندامی زاوزێ، و حەز یان حەزێکی زۆر بۆ ئەو شتانەی پەیوەندی بە جێندەری خۆیان ھەیە ھەنێک مناڵ لەوانەیە ھەست بە تەنھایی بکەن و دوورکەونەوە لە کۆمەڵگا، و تووشی خەمۆکی بن
ھەرزەکاران و گەنجان: ئەیەوێت وەک خۆی مامەڵەی لەگەل بکرێت (وەک ئەو جێندەرەی کە ھیخۆیەتی و دوور لەو جێندەرەی لە کاتی لە دایکبوون) گەنجان بە حاڵەتی نائارامیی جێندەری لە مەترسی زیادبوونی سترێس، تەنھایی، خەمۆکی، خۆکوژی دان. ھەروەھا مەترسی زۆرخۆری و خۆئازاردان دان
ھۆکارەکان
ھۆکاری دیاریکراو بۆ نائارامیی جێندەری نەناسراوە بەڵام بە گوێرەی لێکۆلینەوەیەک لەسەر دوانەیەک ئەوە خراوەتە ڕوو کە فاکتەری بۆماوەیی ڕۆلیان ھەیە لە گەشەکردنی نائارامیی جێندەری
دەست نیشان کردن
کۆمەڵەی پزیشکانی دەروونی ئەمریکی شێوازی دەستنیشان کردن بۆ نائارامیی جێندەری لە ھەرزەکاران و گەنجان دەخەنە ڕوو دەخەنە ڕوو حاڵەتەکە دەست نیشان دەکرێت ئەگەر ھاتوو یەک یان دوان لەمانەی باسکران لەماوەی شەش مانگ بینران:
وا باشترە حاڵەتەکە لەگەل کەسێکی پسپۆری تایبەت بە بوارەکە مامەلەی لەگەل بکرێت پشتگوێخستنی نائارامی جێندەری کێشەی تەندروستی دروست دەکات، وە بەپێی تێپەربوونی تەمەن ئەکریت حاڵەتەکە زیاتر بێت.
چارەسەر
چارەسەری حالەتی نائارامیی جێندەری بریتییە لە پشتگیریکردنی کەسەکە چوون بۆ لای پزیشکی پەیوەندیدار پشتگیریکردنی لە دەربڕینەکانی و ھەستەکانی، ڕۆل بینینەکانی، نەشتەرگەری، پێویست بوون بە چارەسەر وەرگرتن لای دەرووناسێک و چارەسەری دانانەوەی ھۆرمۆنی، نەشتەریگەری کۆئەندامی زاوزێ، چارەسەری لێزەر بۆ لابردنی موو، و نەشتەرگەریی سینگ/مەمک، و نەشتەگەرییە پەیوەندیدارییەکانی تر چارەسەرەکان یارمەتی باشترکردنی ژیان و بارودۆخی کەسەکە دەدەن و حالەتەکەی کەمتر دەکەنەوە
ڕێنمایییەکان دامەزراون بۆ یارمەتیدانی کلینکەکان، کۆمەڵەی پرۆفیشناڵی جیھانی بۆ تەندروستی ترانسجێندەر پشتگیری ستاندارد دەخاتە ڕوو بۆ تەندروستی ترانسجێندەر
سەرچاوەکان
پۆل:ناسنامەی جێندەری پۆل:ترانسجێندەر پۆل:ترانسجێندەر و دەرمان
جووڵە
وێنۆک|چەپ|300px|جووڵە پێویستی بە گۆڕینی شوێن ھەیە. لە فیزیکدا، جووڵە (بەئینگلیزی: Motion)، بریتییە لە گۆڕانی شوێنی تەنێک لەچاو شوێنی تەنێکی تردا کە بەجێگیر دانرابێت. گۆڕانکاری لە جووڵەدا ئاکامی دەکارخستنی ھێزە. زۆرتر جووڵە لە ڕێگای ئەم دەستەواژانەوە وەسف دەکرێت: خێرایی، لەز، جێگۆڕین و کات. ئەو جۆرە کە لە یاسای یەکەمی نیوتندا ھاتووە، خێرایی شتێک ناتوانێت بێتە گۆڕین مەگەر ھێزێک لە سەری کاربکات. ڕاوەشی شتێک ڕاستەوخۆ گرێدراوە بە بارست و خێرایی شتەکە و ئەو جۆرە کە لە یاسای مانەوەی ڕاوەشدا ھاتووە، گشت ڕاوەشی ھەموو شتەکانی یەک سیستەمی داخراو (ئەوەی کە ھێزە دەرەکییەکان لە سەری کاریگەرییان نیە) بە تێپەڕبوونی کات نایێنە گۆڕین.
تەنێک کە نەجووڵێتەوە پێی دەوترێت: لە وچاندا، بێ‌جووڵە، بێ‌تەکان، ڕاوەستاو، یان خاوەنی شوێنی نەگۆڕ.
جووڵە ھەمیشە لە حەنای یەک چوارچێوەی ئاماژەدا دەبینرێت و ئەندازەی دەگیردرێت. لەبەر ئەوە کە ھیچ چوارچێوەیەکی موتڵەقی سەرچاوە بوونی نیە، جووڵەی موتڵەقــیش بۆی نیە دیاریبکرێت؛ ئەمە لە ڕێگەی دەستەواژەی جووڵەی نیسبیــیەوە جەختی لە سەر دەکرێت. تەنێک کە لە حەنای یەک چوارچێوەی سەرچاوە دا بێ‌جووڵەیە، لە حەنای بێ‌بڕانەوە چوارچێوەیتردا دەجووڵێتەوە. کەوابوو، ھەموو شتێک لە گەردووندا دەجووڵێتەوە.
گشتی‌تر، وشەی جووڵە ئاماژە دەکات بە ھەر گۆڕانێکی فەزایی یان/وە کاتی لە سیستەمێکی فیزیکیدا. بۆ نموونە، مرۆڤ دەتوانێت باسی جووڵەی شەپۆلێک یان وردیلەیەکی کوانتۆمی (یان ھەر مەیدانێکی دیکە) بکات ھەرچەن کە لەوێدا چەمکی شوێن دەکاردا نیە.
ڕاڤەی جووڵە لە مێژوودا
ھەتا بەر لە ساڵی ١٦٨٧ مرۆڤ نەیدەتوانی بە درووستی ڕاڤەی جووڵەی شتەکان بکات. لەو ساڵەدا ئیساک نیوتن بە بڵاوکردنەوەی پەڕتووکە بەناوبانگەکەی بە ناوی پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی کۆتایی بەو دۆخە ھێنا و زانستی مرۆڤی گەلەک بردە پێشەوە.
تیشک
تیشک بریتیە لە گورزێك ئەلیكتڕۆن بەم خێراییەوە بڵاودەبێتەو: ٢٩٩،٧٩٢،٤٥٨ مەتر لە چرکەدا. بە پێی بیردۆزی ڕێژەیی، چ شتێک ناتوانێت لە تیشک خێراتر جووڵە بکات.
سەرچاوە
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:جووڵە پۆل:میکانیک پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
تەکیەی جەباری
تەکیەی جەباری ناوەندی ناحیەی تەکیەی جەباریە.
ناو
ناوی ئەم شارەدێیە کە لەسەرەتادا گوند بووە ناوی سەڵباتوو بووە بەڵام لەو کاتەوەی سەید عەبدولجەبار ھاتە ئەم گوندە و تەکیەی تیادا دامەزراند بەناوی تەکیەی جەباری ئیتر ناوی گوندەکەش گۆڕدرا بە تەکیەی جەباری.
جوگرافیا
تەکیەی جەباری لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی جانی و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەوج و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گۆران جەباری لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەفتاچەشمە.
مێژوو
سەید عەبدولجەبار لە ساڵی (١٤٧٠)ی زایینی لە گوندی تەکیەوە لەگەڵ کوڕە گەورەکەی کە ناوی شەرەفەدینە، ڕووی کردوەتە سنووری کەرکووک و لە گوندی (سەڵباتوو) نیشتەجێ بووە و تەکیەکی لەو گوندە بەناوی تەکیەی سەید عەبدولجەبار دامەزراندووە، بە دامەزراندنی ئةو تەکیەیەش ناوی گوندەکە گۆڕاوە بۆ تەکیەی جەباری، دوای چەند ساڵێک سەید عەبدولجەبار ناوچەکەی جێھێشتووە و بە مەبەستی ئیرشادی ئایینی ڕووی کردووەتە وڵاتی شام وشەڕەفەدینی کوڕی لە ناوچەکە ماوەتەوە ولە جیاتی باوکی ئەرکی سەرپەرشتکردنی تەکیەکە وئامۆژگاریکردنی خەڵکی گرتووەتە ئەستۆ بۆ پەیڕەوکردنی ئایینی پیرۆری ئیسلام. دواتریش گوندی تەکیە لە ساڵی (١٩١٩) کرا بە ناحیە و ناوەندی ناوچەکە. ھەروەھا تەکیە جەباری لە کەرکووک دادەنرێت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ(٣٥٠)ساڵ لەمەوبەر لە ناو قەڵای کەرکووک دا دروست کراوە وبە تەکیەی (سەید نەجیب) جەباری ناسراوە، بەڵام کاتی خۆی (سەید ڕەوشەتی) دروستی کردووە، بەڵام سەرپەرشتی تەکیە کە لەلایەن (سەید ھاوین) و کراوە تاوەکو ئێستاش بەشوێنێکی پیرۆز سەیر دەکرێت، قودسییەتی تایبەتی خؤی ھەیە لە زۆربەی شوێنەکانی دونیاوە سەردانی دەکرێت ودەڵێن کە(ڕیشی پێغەمبەر) ی تێدایە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گیۆرگ زیمۆن ئۆم
وێنۆک|گیۆرگ زیمۆن ئۆم گیۆرگ زیمۆن ئۆم (ماوەی ژیان: لە ١٦ی ئازاری ساڵی ١٧٨٩ - ٦ی تەمموزی ١٨٥٤) لە ویلایەتی باڤاریا لەباشووری ئەڵمانیا لەدایکبووە، زانایەکی ئەڵمانی بووە لەبواری فیزیادا و تایبەتبووە بەزانیاری گشتی و فیزیا بەتایبەتی و لەژمارەیەک لە پەیمانگاکان وانەی وتۆتەوە دواترینیان لە میونخ بووە.
باوکی خەریکی دروستکردنی قوفڵی ئاسنین بووە، دایکیشی کجە بەرگدروو بووە و ھەردووکیشیان زانکۆیان تەواو نەکردووە، بەڵام باوکی خۆی فێری خوێندەواری کردووە و لەکاتی خوێندندا یارمەتی مناڵەکانی داوە، کاتێک کە منداڵ بووە ژمارەیەک لە خوشک و براکانی کۆچی دواییان کردووە و تەنھا خوشک و برایەکی ماونەتەوە براکەشی دواتر بووە بە زانا لەبواری بیرکاریدا.
ئۆم کاتێک کە تەمەنی ١٠ ساڵان بووە دایکی کۆچی دوایی کردووە، ھەر بۆیە باوکی لەمنداڵیەوە فێری خوێندن و زانستی کردووە و بە ئاستێکی بەرزی گەیاندووە لەڕۆشنبیری و بۆتە زانا لەبورای فیزیادا، لەتەمەنی ١١ ساڵیەوە تاکو تەمەنی ١٥ ساڵی لەناوەندی ئەرلنجن خوێندۆێتی، لەسەدەی نۆزدەھەمدا تاقیکردنەوەیەکی بۆ پێوانەی گۆڕانکاری ئەو ھەوڵە کارەباییە کردووە کە بەووزەی سووڕی کاره‌بادا تێپەڕدەبێت.
ئۆم بیرۆکەی بیرکاری بۆ وزەکانی کارەبا داھێناوە و لەکتێبێکدا بڵاویکردۆتەوە، یاسایەکی لە کارەبادا دۆزیوەتەوە و بەناو خۆیەوە ناونراوە، یەکەی پێوانەیی بەرەنگاربوونەوەی داناوە کە بە یۆنانی پێی ئەوترێت ئۆمیگا و بەناو خۆشێوە ناونراوە.
جۆرج سیمۆن ئۆم بڕوانامەی دکتۆرای لە فیزیادا بەدەستھێناوە و ساڵی ١٨٤١ لەلایەن کۆمەڵگەی شاھانەی لەندەنەوە میدالیای کۆبڵی پێدراوە و لە ٦ی تەممووزی ساڵی ١٨٥٤ لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٩ پۆل:مردووانی ١٨٥٤ پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
ھەفت خەلیفە
ھەفت خەلیفە لە ئایینی یارسان ھەوت کەسایەتیی ئایینی یان ھەوت فریشتە بوونە کو بۆ دابەشکردنی قوربانییەکان و نەزرەکان بەر لە خوڵقاندنی بەنیایەم خوڵقاندراونە تا بەشەکان بە یەکسانی لە ناو یارسانییەکان دابەش بکەن. لە سەردەمی سوڵتان سەھاک ئەم ھەوت خەڵیفە لە جەستەی ئایەم تەجەللیان کردووە و یەکمیان کەسانیک بوونە کە بڕوایان بە پایەی ھەرە بەرزی ھەفتوانە ھێناوەتەوە. لە جەمەکانی سەردەمی سەڵتان سەھاک دابەشکردنی نەزرەکان و دوعاخوێندن لە سەری نەزرەکان بە ملی ئەم ھەوت کەسایەتی بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارسان
ئەرتەشی سووری ژاپۆن
ئەرتەشی سووری ژاپۆن Japanese Red Army (日本赤軍) گرووپێکی چەکداری کۆمۆنیستی بوو کە بە دەستی فوساکۆ شیگەنۆبۆ لە ساڵی ١٩٧١ لە لوبنان دامەزراوە. بەدوای ئۆپراسیۆنی فڕۆکەخانەی لۆد ناوی Arab-JRAیش بەم گرووپە دراوە. ئەرتەشی سوور داخستنی دوڵەت و پاشایەتیی ژاپۆن و ھەروەھا دەسپێکردنی شۆڕشێکی جیھانی وەکوو ئامانجەکانی خۆی ڕاگەیاندبوو.
ئەم گرووپە ھەروەھا بە ناوەکانی بریگادی نێونەتەوەییی دژەئیمپریالیزم (AIIB)٬ بریگادی شەڕی پیرۆز و بەرەی دیمۆکراتیکی دژەشەڕیش ناسراوە.
فراکسییۆنی ئەرتەشی سوور لە ژاپۆن
شیگەنۆبۆ ڕێبەری فراکسییۆنئ ئەرتەشی سوور (Sekigun-ha) لە ژاپۆن بوو کە لە بزۆتنەوەی چەکدارانەی چەپی نوێی (یەکیەتیی کۆمۆنیستی) ڕیشە گرتبوو. لە پشتگێڕی لە شۆڕشی ھاوکات ئەمانە لە ئەیلوولی ١٩٦٩ شەڕیان لەزێزی دەوڵەت دەستپێکرد و گرووپی خۆیانیان دامەزراند. پولیس بەزوو چەند ئەندامیان دەستبەسەر کرد کە ڕێبەر و ڕیبەری فکریان تاکایا شییۆمی (کە لە ساڵی ١٩٧٠ لە بەندیخانە بوو) لە ناویان بوون. نزیک بە ٢٠٠ کەس لە ئەندامەکانی گرووپ کەم بوو و پاشماوەکان لەگەڵ گرووپێکی ماوییست لە ساڵی ١٩٧١ ئەرتەشی یەکگرتووی سووریان دامەزراند. ئەم گرووپە لە رووداوەی ئاسامۆ-سانسۆ ناوی دەرکرد کە لە ناو کەمپە نھێنیەگەیان سەدان ھێزی پولیس چوارلایان لێ گرت و گرووپ دوانزە کەس لە ئەندامەکانی خۆیان کۆشت. فوساکۆ شیگەنۆبۆ لەگەڵ ژمار کەمێک لە ھەڤالەکانی لە ژاپۆن چوو٬ بەڵام باوەڕ وایە کە گرووپی ئەو لە بانترین دۆخی لە ئۆپراسیۆنی فڕۆکەخانەی لۆد ٤٠ ئەندامی بووە. ئەرتەشی سووری ژاپۆن لە ١٩٧١ پەیوەندیەکی زۆر نزیکی لەگەڵ بەرەی خەڵکی بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین (PFLP) بووە. لە ١٩٧٢ ئەرتەشی یەکگرتووی سوور لە ژاپۆن کۆتاییی لێ ھات و گرووپی شیگەنۆبۆ بۆ پرسە پوولیەکان، فێربوون و چەکداربوون بە بەرەی خەڵکی بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین گرێدراو.
لە مانگی ئابی ٢٠٠١ شیگەنۆبۆ لە بەندیخانە نامەیەک بڵاوکرد و بە چالاکیی گرووپەکە کۆتایی دا. لە ساڵی ٢٠١١ ڕادیۆی گشتیی نەتەوەیی ڕاگەیاند چەندین کەس لە ئەوانەی ھاوکاریان لەگەڵ ئەم گرووپە کردووە لە بەندەکانی زۆر سنوورداری یەکینەی بەڕیوەبردنی پەیوەندییەکان لە بەندن.
بەدوای ڕووداوەی ١١ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠١ لە سەر پینتاگۆن و ناوەندی بازەرگانیی جیھانی٬ ئەرتەشی سووری ژاپۆن تەنیا گرووپێک بوو کە بەرپرسیی ئەو ڕووداوە قەبووڵ کرد. ئاژانسەکانی ھەواڵی ئەلجەزیرە و فەڕەنسی تڵێفۆنەکانیان ھەبووە کە بە ناوی ئەرتەشی سووری ژاپۆن خۆیان بەرپرسی ئەو ڕووداوە زانیبوون.
ئاژانسی پولیسی نەتەوەیی ڕاگەیاندووە کە گرووپێگ بە ناوی بزۆتنەوەی یەکگرتن (Movement Rentai) ئێستا بووە بە جێگری ئەرتەشی سووری ژاپۆن.
ئەندامەکانی ناسراو
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆمۆنیزم لە ژاپۆن پۆل:چەپی ڕادیکال لە ژاپۆن پۆل:دژە زایۆنیزم لە ژاپۆن پۆل:تیرۆری کۆمۆنیست
پارێزگای سینۆپ
پارێزگای سینۆپ یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سینۆپە.
کوێری
وێنۆک|گۆچانی سپی ھێمای کوێری
سەرچاوەکان
پۆل:کوێری
سێگۆشەی ڕێک
تایبەتمەندییەکان
300px|وێنۆک|لە سێگۆشەیەکی ڕێکدا [[لایەکان (a=b=c)، گۆشەکان و ھەروەھا بەرزییەکان(ha=hb=hc) یەکسانن.]] وا دابنێ درێژایی لایەکانی سێگۆشەیەکی ڕێک a\,\! بێت، ئەوا
ئەم پەیوەندییانە لە تیۆرمی پیتاگۆرس بەرھەم دێن. سێگۆشەی ڕێک ٣ تەوەری ھاوجێی (تەوەری ھاوتای) ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:سێگۆشەکان
١٩٠٨
ساڵی ١٩٠٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٩٠٨
1901 – 1950
دو چوینیانگ
دو چوینیانگ یان خاتوو دو چیو شاعیرێکی چینی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ بوو، تاکە شاعیری ژنە کە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ تۆمار بکرێت
گۆرانی پۆشاکی زێڕی
تاکە شیعری کە تا ئەمرۆ مابێتەوە گۆرانی پۆشاکی زێریە (چینی سادەکراو:金缕衣;، چینی دێرین:金縷衣، خوێندنەوە: جین لیو یی)
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:نووسەرەکانی نانجینگ پۆل:شاعیرانی جیانگسو
کەیت وینسلێت
کەیت ئێلیزابێت وینسلێت (لەدایکبووی ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥) خانمەکتەر و گۆرانیبێژی بەریتانییە، کەیت بە فیلمە مێژوویی-درامییەکانی دەناسرێتەوە. ئەو لە ئەزموونی کارکرنیدا چەندین خەڵاتی بردووەتەوە، لە نێویاندا سێ جار خەڵاتی فیلمی ئەکادیمیای بریتانی، جارێک خەڵاتی ئۆسکار، خەڵاتی ئێمی، خەڵاتی گرامی و خەڵاتی تۆنی بەدەست ھێناوە.
لە ساڵی ٢٠٠٨، بەھۆی ڕۆڵگێڕانی سەرەکی لە فیلمی خوێنەرەکە (The Reader)، کەیت خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەکتەری پێدرا، ھەروەھا بۆ ھەمان فیلم خەڵاتی بافتاشی وەرگرت، لەم ساڵەدا کەیت خەڵاتی گۆڵدن گلۆبی بۆ باشترین خانمەئەکتەر بۆ فیلمی ڕێگای شۆڕش و خەڵاتی گۆڵدن گلۆبی بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت بۆ فیلمی خوێنەرەکە وەرگرت. لە ساڵی ٢٠١٥، لە فیلمی ژیاننامەیی ستیڤ جۆبز، ڕۆڵی جۆوانا ھۆفمانی گێڕا، بەھۆی فیلمەکەوە بۆیەکەمینجار خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم و ھەروەھا بۆ سێیەمجار خەڵاتی بافتای بەدەست ھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرەمی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥ پۆل:زیندووان پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئینگلیز پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکتا پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر پۆل:باشترین خانمەکتەرە پشتگریکەرەکان لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی بەریتانی بافتا پۆل:باشترین خانمەکتەر لە بردنەوەی خەڵاتی گۆلدن گڵۆب (فیلم) پۆل:خەڵکی بەریتانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:خانمەئەکتەرە منداڵە ئینگلیزەکان پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی پۆل:خانمەکتەرانی ڕۆلی سەرەکی براوەی خەڵاتی ئێمی لە پێشکەشکردنی ناوازە بۆ کۆمەڵە زنجیرەیەک یان فیلم پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بافتا (تەلەڤیزیۆن) پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتای باشترین خانمەکتەر پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
مایکڵ دبغی
وێنۆک|مایکل دی بیکی مایکڵ ئلیاس دبغی (٧ی ئەیلوولی ١٩٠٨–١١ی تەممووزی ٢٠٠٨) داھێنەر و پزیشک و مامۆستا و مەرجەعێکی پزیشکی ئەمریکی و بەڕەچەڵەک لوبنانی بووە و ناوبانگی جیھانی ھەبووە و یەکێک بووە لەپزیشکە بەتواناکانی دڵ. زانکۆی تۆلینی تەواوکردووە و دواتر بەردەوام بووە لەخوێندنی باڵای ھەردوو زانکۆی ستراسبۆرگ لە فەرەنسا و ھایدلبرگ لە ئەڵمانیا و ڕاوێکاری پزیشکی ھەموو سەرۆکەکانی ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا بووە لەماوەی ٥٠ ساڵدا. مایکڵ دبغی سەرۆکی فەخری زانکۆی بایلۆری بزیشکی بووە لە ھیوستن و بەڕێوەبەری ناوەندی دبغی میسودی بووە بۆ پزیشکی دڵ و نەشتەرگەری دڵ و بەرپرسی یەکەمی بووە لە نەخۆشخانەی میسۆدیست لە ناوەندی تیکساسی پزیشکی لە ھیوستن، لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا ترۆمپای بازنەیی داھێناوە کە لەدوای ٢٠ ساڵ گرنگی ئەم ترومپاییان دۆزیوەتەوە و بۆتە بەشێکی سەرەکی لەبەکارھێنانی بۆ دڵ و سیەکان و لە نەشتەرگەری دڵدا بەکارھێنراوە چونکە لەکاتی نەشتەرگەریدا ڕێگا بەخوێن دەدات بەشێوەیەکی ئاسایی ھاتوچۆ بکات. مایکڵ دبغی یەکەم کەس بووە نەشتەرگەری بۆ شادەمار کردووە و یەکەم کەس بووە کە لە ساڵی ١٩٥٣ سەرکەوتوو بووە لە ھەڵکێشانی شادەمارەکانی دڵ و زۆر شارەزابووە لە بەرەوپێشبردنی دڵی دەستکرد و بەکارھێنانی ترومپای دڵی دەستکرد لەگەڵ نەخۆشەکاندا و زۆر توانا بووە لە چاککردنەوەی شادەمارەکان، ساڵی ١٩٥٨ نەشتەرگەریەکی سەرکەوتویانەی بۆ شادەمارەکان کردووە و شێوازەکەی بۆتە خاڵێکی بنەڕەتی لەھەموو ئەو نەشتەرگەریانەی لەجیھاندا دەکرێت و یەکەم کەس بووە کە لەڕێگای تەصویرەوە نەشتەرگەری کردووە. مایکڵ دبغی زۆر توند بووە لەگەڵ ئەو کەسانەی کە مەشقی پێکردوون و لەگەڵ ئەو کەسانەشی کە کاری لەگەڵ کردوون و ھەرچ یارمەتیدەرێکی بچوکترین ھەڵەی کردبێت راستەوخۆ دەری کردووە، تاکو دوا تەمەنی نەشتەرگەری کردووە و زیاتر لە ٧٥ ساڵ نەشتەرگەری بۆ دڵ کردووە و کۆی نەشتەرگەریەکانی دەگاتە ٥٠ ھەزار نەشتەرگەری و نەشتەرگەری بۆ سەرۆکی وڵاتەکانیش کردووە. مایکڵ ئلیاس دبغی داھێنەر و پزیشک و مامۆستا و مەرجەعی پزیشکی ئەمریکی لە ١١ یۆلیۆی ساڵی ٢٠٠٨ لە تەمەنی ٩٩ ساڵی لە تیکساس کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:نەشتەرگەریکەرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
کەڕی
کەڕی لەدەستدانی تەواوی ھەستی بیستن و کەمبوونەوەی ھەستی بیستن بە گوێ کەمبیستی دەوترێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کەڕی پۆل:کەمتوانی
مۆلیێر
ژیان
دوای خوێندنی بنچینه‌یی له‌سه‌ره‌تای ژیانی لاویدا له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ک له‌ ئه‌کته‌ری لێهاتوو ، له‌سه‌روی هه‌موشیانه‌وه‌ کچه‌ ئه‌کته‌ری جوان و شۆخی قژکاڵ مادلین بیجار تیپێکی شانۆیی دامه‌زراند و ناویان نا تیپی بیجا و له‌هه‌رێمێکی فه‌ڕه‌نساوه‌ ده‌چوونه‌ هه‌رێمێکی تر و زۆرجار له‌ شار و گونده‌کان ده‌رده‌کران و ماوه‌یان نه‌ده‌دان شانۆگه‌رییه‌کانیان پێشکه‌ش بکه‌ن و ئه‌وانیش ناچارده‌بوون بێ حه‌سانه‌وه‌ و بێ نان بار بکه‌ن و بچن بۆ شارێکی دیکه‌ بۆ پێشکه‌شکردنی شانۆگه‌رییه‌که‌یان ، له‌کۆتایی گه‌شته‌ دوور و درێژه‌که‌یان گه‌ڕانه‌وه‌ پاریس و لێی نیشته‌جێ بوون و مۆلێر که‌وته‌به‌ر چاوی برای ( شا )ی فه‌ڕه‌نسا و به‌مه‌ پایه‌ی به‌رزبووه‌وه‌ و تیپه‌که‌ی ناونرا تیپی شا. مۆلیێر هونه‌رمه‌ندێکی مه‌زنی به‌هره‌دار بوو ، ڕۆمانی کۆمیدی ده‌نوسی و ده‌یکرده‌ شانۆگه‌ری و ده‌ری ده‌هێنا و ده‌وری سه‌ره‌کی تێدا ده‌بینی و ، هه‌رده‌م له‌کاره‌ هونه‌رییه‌کانییدا هێرشێکی توند و تیژی پڕ له‌ گاڵته‌جاڕی ده‌برده‌ سه‌ر لایه‌نی خراپ و ناته‌واو له‌ژیانی کۆمه‌ڵه‌که‌یدا ، له‌ئه‌نجامدا کۆمه‌ڵه‌ شانۆگه‌رییه‌کی کۆمیدی له‌سه‌ر شانۆی ده‌رباری شا لویسی چوارده‌هه‌مدا پێشکه‌ش کرد و تیپه‌که‌ی نرخێکی زۆری پێدرا و ، له‌ ڕۆژی 17ی شوباتی 1673 له‌سه‌ر شانۆی بالێی ڕۆیاڵ شانۆگه‌ری نه‌خۆشی به‌وه‌هم ی پێشکه‌شکرد و ده‌وری سه‌ره‌کی و گرنگی به‌سه‌رکه‌وتوویی تێدا بینی. مۆلێیر ئه‌و ئێواره‌یه‌ له‌ پێشکه‌شکردنی شانۆگه‌رییه‌که‌ی زۆر ماند و بێهێز بوو ، براده‌ره‌کانی هه‌وڵێکی زۆریان له‌گه‌ڵدا بۆئه‌وه‌ی ده‌وره‌که‌ی خۆی چیتر ئه‌و شه‌وه‌ نه‌بینێ ، که‌چی ئه‌و قایل نه‌بوو هه‌ر سووربوو له‌سه‌ر ته‌واوکردنی نواندنه‌که‌ی تاکو له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆکه‌ توشی نه‌خۆشییه‌کی کتوپڕ بوو ، به‌ڵام دیسان تا کۆتایی شانۆگه‌رییه‌که‌ هه‌ر به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر نواندنه‌که‌ی و هه‌ر که‌ لێ بوه‌وه‌ و په‌رده‌ دادرایه‌وه‌ ، مۆلێر که‌وت و ئه‌کته‌ره‌کان هه‌ڵیان گرت و بردیانه‌وه‌ ماڵ و دوای سه‌عاتێک چاوی تا هه‌تاییه‌ لێکنا و ماڵئاوایی له‌ ژیان و دنیا و شانۆ کرد ، دوای سێ سه‌دده‌ چه‌پڵه‌ی ڕه‌زامه‌ندی و شادی بینه‌ران به‌رز بوه‌وه‌ بۆ تیپی کۆمیدیای فه‌ڕه‌نسایی که‌ تاکو ئێستاش به‌ ماڵی مۆلیێر ده‌ناسرێ و جوانترین و خۆشترین به‌رهه‌مه‌ پته‌و و به‌نرخه‌کانی ئه‌م نوسه‌ره‌ مه‌زنه‌ و ئه‌کته‌ره‌ شانۆییه‌ لێهاتووه‌ پێشکه‌ش ده‌کات.
بەرهەمەکان
به‌رهه‌مه‌ ناوداره‌کانی له‌م ساڵانه‌دا بڵاوکردۆته‌وه‌ :
سەرچاوە
[https://web.archive.org/web/20170614125331/http://www.pourquoicomment.fr/pourquoi-jean-baptiste-poquelin-est-surnomme-moliere/ ? Pourquoi Jean-Baptiste Poquelin est surnommé Molière] پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:مۆلیێر پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٢ پۆل:مردووانی ١٦٧٣ پۆل:شانۆکاران پۆل:شانۆنووسان پۆل:کۆمێدیاکاران پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم