cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویلایەتی ئەنقەرە
ویلایەتی ئەنقەرە (بە تورکیی عوسمانی: ولايت آنقره بە ڕۆمانی: Vilâyet-i Ankara) لە دابەشکردنی کارگێڕیدا، (ویلایەت) ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. پایتەختی شاری ئەنقەرە بوو. بەپێی زانیارییەکان ڕووبەرەکەی ٣٢٣٣٩ میل چوارگۆشە بووە (٨٣٧٦٠ کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٨٩٢٩٠١ کەس بووە.
دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەتی ئەنقەرە:
سەرچاوەکان
ئەنقەرە ئەنقەرە ئەنقەرە پۆل:پارێزگای ئەنقەرە
گیمز
گیمز ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لەگەڵ گۆرانیبێژی کورد، نەوید زەردی گۆرانییەکی بەناوی «پۆز» بڵاوکردەوە.
بڕیارنامەی ٤٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٥٧‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ئاوەبۆرەکەی خواروو
ئاوەبۆرەکەی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئاوەبۆرەکەی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوەبۆرەکەی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەیتول و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی پونگڵە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بەکرباجەلان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زوممار
زوممار یان زومار شارۆچکەیەکە لە قەزای تەلەعفەر، پارێزگای مووسڵ، عێراق. لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شاری زاخۆ، لە باشوورەوە لەگەڵ شاری تەلەعفەر و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ شاری شنگال ھاوسنوورە.
ئەم شارۆچکەیە بە ھۆی شەڕی زوممار نێوان پێشمەرگەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و داعشەوە سەرنجی نێونەتەوەیی بە خۆی ڕاکێشا.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارەکانی عێراق پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
گەڕەکی واتاری
سەرچاوەکان
پۆل:گەڕەکەکانی پارێزگای میێ
دارول نەدوە
دارول نەدوە شوێنێک بووە بۆ ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی شاری مەککە، ڕیش سپی و دانایانی مەککە لەوێدا کۆدەبوونەوە و بڕیاریان دەدا، ئەندامەکان لە ھۆزەکانی قوڕەیش، خوزاعە و غینا بوون، ئەوەی تەمەنی لە سی ساڵ زیاتر بووایە دەیتوانی بەشداری کۆبوونەوەکان بکات بەمەبەستی دەربڕینی بۆچوون و ڕاوێژ پێکردن. ھەروەھا جێگای بەڕێکردنی کاروانە بازرگانییەکان و جێگا خستنیان بوو لەکاتی گەڕانەوەدا، شوێنی دەرچوونی سوپا بوو لەکاتی جەنگدا، دەکەوێتە ڕۆژاوای کەعبە لەلایەن قوسەی کوڕی کیلاب پاپیری پێنجەمی پێغەمبەر محەممەد لە ساڵی ٤٦٠ دامەزرێندراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مەککە
ئابی مێحنەت
ئابی مێحنەت شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
گەڕەکی میێ
گەرەکی میێ (三重郡, میێ-گن) گەڕەکێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ٢٠٠٣ ڕێژەی دانیشتووانەکەی بە ٥٧،٥٠٧ خەملێنراوە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی بە ١٢١،٥٩ کیلۆمەتر دووجا خەملێنراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گەڕەکەکانی پارێزگای میێ
ژێرمان نووڤۆ
ژێرمان نووڤۆ شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥١ پۆل:مردووانی ١٩٢٠
ماجد ئەلکوردی
ماجد ئەلکوردی زانایەکی ئایینی ئیسلامە کە بە ڕەچەڵەک کورد بووە. شوێنی لەدایکبوونی ئەلکوردی بە باشی نەزانراوە. ماجد ئەلکوردی لە سەر زانستگەلی فیقهـ، حەدیس و تەفسیر کاری کردووە. لە ساڵی ١١٦٦ کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ھێڵی قەدەغەکراو (تۆپی پێ)
thumb|دادوەری یاریدەدەر ئاڵاکەی بەرز کردۆتەوە وەک نیشانەیەک بۆ گیرانی ئۆفساید ھێڵی قەدەغەکراو یان ئۆفساید یاسایەکە تەنیا بۆ یاری تۆپی پێ پەیڕەو دەکرێت.
یاسای ئۆفساید
یەک یاسای ھەیە ئەویش گەر یاریکەر ێک لە وەستابێ یان لە جووڵە بێت لە ھێڵێ کە تیپی بەرامبەر تیا نەبێ یاخوود لە ھێڵێ لە پێش یاریکەرانی تیپی بەرامبەر بێت بەمەرجێ تۆپی لای ئەو نەبێت لە کاتە، ئینجا یاریکەرێکی تر ھەمان تیپی ئەو یاریکەرە تۆپەکەی بۆ بھاوێژێکەوێ بێ ئەوەی بەیاریکەری تیپی بەرامبەر کەوێت بەو یارکەرەکە لەھێڵەکە یاری دەکا بکەوێ یان یاریکەرەکە بەدوای تۆپەکە بگەڕێ ئەوا ئەبێت ئۆفساید و ناوبژیوانی یاریدەدەر یان ناوبژیوانی نێو یاریگا دەست بەرز دەکاتەوە بەھێمای ئۆفساید و یاریەکە ڕائەگیرێ تا تیپی بەرامبەر تۆپەکە نەجووڵێنێن.یاسای ئۆفساید له سالى(1907)له نيوه ى ياريكا وه هزمار نه ده كراو له سالى (1920)هه لدانى لا به ئوف سايد هزمارنه كراوه
شیکاریی ڤیدیۆیی
پۆل:یاساکانی تۆپی پێ پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ
گوڵستان (واسێع)
گوڵستان شارۆچکەیەکی شارستانی واسێعە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٧٧١٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ھەزار و یەک شەو
ھەزار و یەک شەوە کۆکراوەیەکی چیرۆکی فۆلکلۆریی ڕۆژھەڵاتی ناوینە کە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا بە زمانی عەرەبی کۆکراونەتەوە.
کتێبەکە لەلایەن چەندان نووسەر و وەرگێڕ و دانای ڕۆژھەڵات، ناوەڕاست و باشووری ئاسیا و باکووری ئەفریقادا کۆکراونەتەوە. ھەندێک لە چیرۆکەکان دەگەڕێنەوە بۆ وێژە و چیرۆکی فۆلکلۆریی سەردەمی کۆنی عەرەبی، میسڕی، ھیندی، فارسی، و مێزۆپۆتامیایی. ھەندێکیشیان لە بنەڕەتدا چیرۆکی فۆلکلۆریی سەردەمی عەبباسی و مەمالیکەکانن، لەکاتێکدا ئەوانی دیکە، بە ئەگەری زۆرەوە لە کتێبی فارسیی «هزار افسان»ی سەردەمی پەھلەوییەوە وەرگیراوە، کە بەزۆری لەسەر کەرەستەی ھیندی بونیادنراوە.
تەمیم داری
ناوى تەمیمی کوڕی ئەوسی کوڕی خاریجەیە،  ناسراوە بە تەمیمی داری، نازناوی (گەشتیارە بێ ترسکە) بەدەستهێنابوو بەهۆی ئەوەی دەجال بینیووە ، تەمیمی دارى ناسرابوو بە پەرستشی زۆر قورئان خوێندنى زۆر. ئەم هاوەڵە پێشتر مەسیحی بوو، راهیبێک بوولە فەڵەستین،  بەڵام لە ساڵی نۆیەمى کۆچیدا هاتە مەدینەو لە خزمەت پێغەمبەرى خوادا (صلى الله عليه وسلم) موسڵمان بوو،  لەوێیشمایەوەو لەگەڵ پێغەمبەردا (صلى الله عليه وسلم) بەشدارى غەزا بوو.
شکانی ئێسک
ئێسک شکان یان شکانی ئێسک (بە ئینگلیسی : Bone fracture) بریتییە لە تێکچوونی یەکپارچەیی ئێسک ؛ بەشێوەی لێبوونەوەی بەشێک یان پەیدا بوونی درز یا قەڵش لە ئێسکدا.
تەمیم داری
وێنۆک|مەزارگەی شێخ تەمیم، بەیت جبرین
شکانی ئێسک
ناسینەوە
بۆ ناسینەوەی شکاوی، پێویستە نەخۆش بخرێتە ژێر نۆڕینی پزیشکی و بە یارمەتی وێنەگری پزیشکی، شوێن و جۆری شکانەکە دەسنیشان بکرێت. سەرەتا وێنەی تیشکی ئێکس و دوایی بۆ لێکۆڵینەوەی زۆرتر سیتی سکەن یان ئێم ئاڕ ئای بەکار دێت.
تەمیم داری
ژیاننمە
تەمیمی دارى یەکێک بوو لەو کەسانەى لە سەردەمى پێغەمبەردا (صلى الله عليه وسلم) قورئانیان کۆکردەوە،  هەروەها هەژدە فەرموودەى لەپێغەمبەرى خواوە (صلى الله عليه وسلم) گێڕاوەتەوە. تەمیمی کوڕی ئەوس شەونوێژی زۆر بوو، شەوێک شەونوێژی دەکرد تا بەیانى یەکئایەتى دووبارە دەکردەوە. جارێک تەمیمی دارى ئامۆژگاریی پیاوێکی کرد و پێى وت: ئەگەر من باوەڕدارێکی بەهێز بم و تۆیشباوەڕدارێکی لاواز بیت، بەهێزی من بدەیت بەسەر لاوازى خۆتدا و بتەوێت وەک من بکەیت، ناتوانیت و پەکت دەکەوێت، یان تۆ باوەڕدارێکی بەهێز بیت و من باوەردارێکی لاواز بم، کاتێک بەهێزی تۆ دەدەم بەسەر لاوازى خۆمدا، بەرگەى ناگرم و دەکەوم، بۆیە لە تواناى خۆتەوە بنەوەئایینداریەکەت و لە ئایینداریتەوە بۆ دەروونت لێنەوە، هەتا سەرقاڵی پەرستشێک بیت کە بەرگەى بگریت. تەمیم لە مەدینە مایەوەو پاش ئەوەى عوثمانى کوڕی عەففان شەهید کرا، ئیتر تەمیم گەڕایەوە بۆ شام،  هەر لەوێیش کۆچی دوایی کرد و لە خاکى فەلەستین ئەسپەردە کرا.
شکانی ئێسک
پاتۆلۆجی
لە ڕووی هۆکاری شکانی ئێسک:
تەمیم داری
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٦٦١ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:ھاوەڵەکان
شکانی ئێسک
ئۆرتۆپیدی
لە ئۆرتۆپیدی پزیشکیدا، شکانەکان بە شێوەی جۆراوجۆر پۆلێن دەکرێن. بەگشتی :
جۆرەکانی تری ئێسک شکان بریتییە لە:
توێکاری
ئەم جۆرە پۆلێنە بە پێی شوێنی شکان و توێکاری لەش، دەکرێت:
چارەسەری
بۆ چارەسەری شکاوی دەبێ:
سەرچاوە
پۆل:پزیشکی پۆل:نەخۆشییەکان
ئاڤانۆس
وێنۆک|دیمەنی ناوەندی شاری ئاڤانۆس ئاڤانۆس شارۆچکە و قەزایەکی پارێزگای نەوشەھرە لە ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاستی تورکیا دەکەوێتە ١٨ کم (١١ میل) باکووری نەڤشەھیر، پایتەختی پارێزگاکە. دەکەوێتە ناو ناوچەی مێژوویی و گەشتیاری کەپادۆکیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٣٥ ھەزار و ١٤٥ کەسە کە ١٢ ھەزار و ٢٨٨ کەسیان لە شارۆچکەی ئاڤانۆس دەژین. ڕووبەری قەزاکە ٩٩٤ کم٢ (٣٨٤ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
ئاڤانۆس پۆل:شارەکانی پارێزگای نەڤشەھیر
مێڵ گیبسن
مێڵ گیرارد گیبسن (لەدایکبووی ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) ئەکتەر و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر و سیناریۆنووسێکی ئەمریکییە. دیارترین کارەکانی بریتیە لە فیلمی دلێر، کەوا توانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی ساڵ و باشترین دەرھێنەر بباتەوە لەپاڵ گۆڵدن گڵۆب بۆ ھەمان بەشەکان. ھەروەھا ڕۆڵی ماد ماکسی لە زنجیرە فیلمەکانی ماد ماکس بینیوە، و لە زنجیرە فیلمی کۆمیدی Lethal Weaponیشدا ڕۆڵی ماڕتن ڕیگسی بینیوە. گیبسن نیویۆرک لە ئەمریکا لەدایکبووە و لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا لەگەڵ خێزانەکەیدا کۆچیان کردووە بۆ ئوسترالیا. لەوێ چۆتە پەیمانگای ھونەریەکانی ئوستوڕالیا. دەرھێنەر پیتەر ویر گیبسنی خستە نێو فیلمی Galipoli (١٩٨١) کەوا ناوبانگی گیبسنی گەیاندە لوتکە و بەو فیلمەیەوە توانی خەڵاتی باشترین ئەکتەر بباتەوە لە خەڵاتەکانی پەیمانگای فیلمی ئوستوڕالی.
لەساڵی ١٩٩٥ گیبسن فیلمی دلێری دەربارەی ژیانی ویلیام واڵاس دەرھێنا کەوا خۆیشی ڕۆڵی واڵاسی دەبینی، فیلمە چەندین خەڵاتی جۆراوجۆری بردەوە و ناوی گیبسنی خستە نێو فیلمسازە بەناوبانگەکانی ئەوکاتی ھۆڵیوود. گیبسن بەردەوام بوو لە بەرھەمھێنانی فیلمی بەھێز و ھەریەک لە فیلمەکانی The Passion of the Christ و Apocalypto (٢٠٠٦) دەرھێنا کەوا ھەردووکیان پێشوازیەکی گەرمیان لێکرا.
دوای ئەوەی گیبسن تووشی دەیان کێشەی یاسا ھات و لە ھەندێک کێشەی تری ڕەگەزپەرستی تێوەگلا، ناوبانگی گیبسن لەکۆتاییەکانی ٢٠٠٠ەکاندا شێوا و دوورکەوتەوە لە کاری فیلم. دواتر گیبسن لەڕێگەی فیلمی The Beaver (٢٠١١) لە پاڵ خانمەکتەر جۆدی فۆستەر دەرکەوتەوە و دووبارە بوویەوە بە یەکێک لە ئەکتەرە خۆشەویستەکانی ھۆڵیوود. ھەروەھا گیبسن کاری دەرھێنانی بۆ فیلمی Hacksaw Ridge (٢٠١٦) کە ئەویش بووە براوەی دوو خەڵاتی ئۆسکار.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئوسترالی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:براوەی باشترین دەرهێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت) پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:مشتومڕەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی لە فیلمدا پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سیدنی پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
نوسەیر مازراوی
نوسەیر مازراوی (بە لەدایکبووی ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری مەغریبییە کە یاری دەکات وەک بەرگری باڵی ڕاست بۆ یانەی بۆندسلیگا بایەرن میونشن و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب.
ئەیاکس
مازراوی لە ئالفێن ئان دی ڕین (شارێک لە ڕۆژاوای ھۆلەند) گەورە بوو و لە تەمەنی ٤ ساڵیدا دەستی بە یاریکردن کرد بۆ یانەی ئاڤ ئالفێن. دوای سێ ساڵ گواسترایەوە بۆ یانەی ئەلفێنس بۆیس، کە تەنھا بۆ ماوەی ساڵێک یاری کرد پێش ئەوەی بانگھێشت بکرێت بۆ یاریکردن لە ئەکادیمیای لاوانی ئەیاکس. یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لەگەڵ لاوانی ئەیاکس لە ١٢ی ئابی ٢٠١٦ ئەنجامدا لە یارییەکی خولی پلە دووی ھۆڵەندی بەرامبەر ئاڵمێر سیتی، لە جێگەی ڕیچایرۆ زیڤکۆڤیچ چووە یاریگا دوای ٨٦ خولەک. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، مازراوی یەکەم گۆڵی پیشەگەری تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر میجتیلاند لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا. یەکەم گۆڵی لە یانەی لیگادا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥٠ بەرامبەر N.E.C.
بایەرن میونشن
لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢، مازراوی گرێبەستێکی بۆ ماوەی چوار ساڵ لەگەڵ بایەرن میونشن واژوو کرد، کە لە ١ی تەممووزەوە دەستی پێکرد.
کاروانی نێودەوڵەتی
لە ٢٠ی تشرینی دووەمدا، مازراوی ڕای گەیاند کە پەیوەندییەکانی نێوان خۆی و ڕاھێنەری پێکھاتەی مەغریب ڤەھید ھالیلۆدجیچ لێک ترازاون. لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٢، مازراوی و ھاوتیمی مەغریبی حەکیم زیاش، ھەردووکیان بانگھێشتی ھالیلۆدزیچیان ڕەتکردەوە بۆ نوێنەرایەتی مەغریب لە قۆناغی سێیەمی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر کۆنگۆ.
خەڵاتەکان
ئەیاکس
بایەرن میونشن
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl) پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی
ئالێس: شێتی دەگەڕێتەوە
ئالێس: شێتی دەگەڕێتەوە یارییەکی تۆقینی دەروونی و سەرکێشیی-ئاکشنە کە پەرەی پێ دراوە لەلایەن ستودیۆی چینی سپایسی ھۆرس و بڵاوکراوەتەوە لەلایەن ئێلێکترۆنیک ئارتز بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆوز، پلەی ستەیشن ٣ و ئێکس بۆکس ٣٦٠. بەشێکی تەواوکەرە بۆ یاری ساڵی ٢٠٠٠ بەناوی ئەمێریکان میکگیز ئالێس. یارییەکە بە جیھانی بڵاوکرایەوە و بڵاوکردنەوەکەی سەرەتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستی پێ کرد لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١، دواتر لە ئەورووپا لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١١ و لە شانشینی یەکگرتووش لە ١٧ی حوزەیرانی ھەمان ساڵ.
ئالێس: شێتیی دەگەڕێتەوە بە دەوری کچێکدا دەخولێتەوە بەناوی ئالێس ڵیدڵ، کچێک کە تووشی تاسان و نەخۆشی دەروونی بووە بەھۆی مردنی خێزانەکەیەوە لە ئاگرێکدا. ئالێس لە نەخۆشخانەیەکی دەروونی بەڕەڵا کرا دوای تیمارکردنی و لە ھەتیوخانەیەکی تایبەت بە ھەتیوە تاساوەکان بەخێو دەکرێت لەژێر چاودێری دکتۆر ئەنگەز بەمبی. ئالێس ھەموو ڕووداوەکانی بیرچووەتەوە و دەیەوێت بزانێت کە چی بەسەر خێزانەکەی ھاتووە و ئەو ڕاستییە چی بووە کە بووەتە ھۆی مردن و سووتانی خێزانەکەی، بۆ ئەوەی ئەم ڕاستییەش بزانێت، ئالێس پێویستە ڕووبکاتە وەندەرلاند، ئەو شوێنەی کە ھێزێکی دڕندانە تێکی داوە. لە گەشتەکەیدا، ئالێس لە ھەمان کاتیشدا یارمەتی وەندەرلاند دەدات کە ئازاد ببێتەوە و دووبارە ئارام ببێتەوە و دەبیندرێت کە یارمەتیدانیشتووانەکەی ئەو شوێنەش دەدات. بەھۆی گەشتە سەرکێشانەکەیەوە، ئالێس فێر دەبێت کە زۆربەی جار ھاوڕێکان دەبن بە دوژمن و پێویستە دەستیان لێ ھەڵبگیرێت.
لە ساڵی ٢٠١٦ەوە، ئەو یاریکەرانەی کە یارییەکەیان کڕیوە دەتوانن وەشانێکی ئەمێریکان مەکگیز ئالێس بە خۆڕایی دابگرن لەسەر ئێکس بۆکس و پلەی ستەیشن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١١ پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣ پۆل:گەمەکانی ویندۆز پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ پۆل:یارییە ھونەرییە ئەلکترۆنییەکان پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان پۆل:یارییەکانی ویندۆز پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
دۆزەخ (دانتێ)
وێنۆک
دۆزەخ (بە ئیتالیایی: inferno) گرنگترین بەشی کتێبی کۆمێدیای یەزدانیی نووسراوەی دانتێ ئەلیگیێری شاعیری بەناوبانگی ئیتالیاییە. لەم بەشە لە کتێبەکەدا دانتێ لەگەڵ ڤێرجیلدا سەفەرێکی خەیاڵی بۆ ناو دۆزەخ دەکا و لەوێ دەبینێ کە مرۆڤە تاوانبارەکان بە پێی ئەو تاوانانەی کە کردوویانە ئازار و ئەشکەنجەی جیاواز دەدرێن. لەم نووسراوەیەدا ڤێرجیل سیمبۆلی عەقڵە کە دانتێ لە دەستی ھەوا و ھەوەس ڕزگار دەکا. ئەو سەفەرەش سیمبۆلی سەفەری ڕۆح بەرەو خودایە کە لە دۆزەخەوە دەست پێ دەکا و تا بەھەشت دەچێ.
وەسفی دۆزەخ
دانتێ لە بەشی دۆزەخدا وەسفێکی زۆر وردی لە دۆزەخ و شوێنەکانی و جۆری ئەشکەنجەکانی کردوە. دۆزەخی دانتێ نۆ ئەڵقەی ھەیە و لە ژێری زەویدایە. ئەڵقەی نۆھەمی دۆزەخ کە سەختترین ئەڵقەیەتی تایبەت بە تاوانی خەیانەتە.
سەرچاوە
ماڵپەڕی جیھانی دانتێ
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٤یەم پۆل:کارەکانی دانتێ ئەلیگیێری پۆل:ژیانی دوای مردن پۆل:ڤێرجیل پۆل:دۆزەخ لە کلتووری باودا
سیفەتی بە توخم کارتێکراو
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
مێحنەتاباد (واسێع)
مێحنەتاباد شارۆچکەیەکی شارستانی واسێعە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٣٨٥٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
٢٠٢٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٢
تەزووی کارەبایی
وێنۆک|سرێمی کارەبایی تەزووی کارەبایی یان جەریانی ئێلێکتریکی بە ڕادەی ئاڵوگۆڕی بارگەی کارەبایی لە یەکەی کاتدا دەوترێت، تەزوویی کارەبایی دەبێتە هۆی گەرمکردنەوەی بەرگری، هەروەها وەک ڕووناکی دەردەکەوێت، لە خولێکی کارەبایی سادەدا پاتری هەر ئەلکترۆنێک وزە بەخش دەکات کە بە نێوی خۆیا تێپەڕ ببێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کارەبا پۆل:بڕی بنچینەیی ئێس ئای
ئاوەبۆرەکەی سەروو
ئاوەبۆرەکەی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ئاوەبۆرەکەی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مەملەحەی خوێڵینی گۆم و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئاوەبۆرەکەی خواروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شاحەسەن لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی وەستاخدر.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئۆگووستو ژێرار
ئۆگووستو ژێرار نووسەر و دیپلۆماتی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢ پۆل:مردووانی ١٩٢٢
سیفەتی بە توخم بەستراو
سیفەتی بە توخم بەستراو (ئینگلیزی: Sex-Linked trait) سیفەتێکە، بۆھێلێک دیاری دەکات، کە دەکەوێتە سەر ھەریەک لە دوو کڕۆمۆسۆمی ئێکس (X) یان کڕۆمۆسۆمی وای (Y) لە مرۆڤدا.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
قەزناک
قەزناک  شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٩٥٨٩ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
لێدانی سزا (تۆپی پێ)
لێدانی سزا یان پەنالتی یەکێکە لە سزاکان کە لەیاساکانی تۆپی پێ ئاماژەی پێکراوەو لە یاریەکاندا کاری پێ دەکرێت
هۆکارەکانی بوون بەلیدانی سزا
لەکاتی هەژمارکردنی پاناڵتی یان لێدانی سزا دەبێت تەنیا یاریکەرێک لەگەڵ گۆڵپارێز ی تیپی بەرامبەر لە ناوچەی هێڵی سزا بمێننەوە وە گشت یایکەرانی دەبێ بچنە دەرەوەی هێڵی سز ، لەکاتێکدا ئەو یاریکەرانەی کە لەدەرەوەی هێڵی سزا وەستاون ئەوا بەر لەوەی یاریکەرەکە لێدانی سزا جێ بەجێ بکا ئەو یاریکەرانە هاتنە نێو هێڵی سزا ئەوا دادوەری یاری بۆی هەیە لێدانی سزاکە دووبارە بکاتەوە لەکاتێکدا کە یاریکەرەکە گۆڵی کردبێت یان نا وە دەبێ ئەو یاریکەرەی هەڵدەستێ بە جێ بەجێکردنی لێدانی سزا دەبێ لەگەڵ فیکەی دادوەر ئەرکەکەی جێ بەجێ بکات ئەگینا ناوبژیوان بڕیارێکی تر دەردەکا یان لێدانەکە دووبارە دەکرێتەوە!
شیکاری وێنەیی
500px|وێنۆک|ناوەڕاست|دیمەنی جێبەجێکردنی لێدانی سزا ، لەکاتێ کەدەبێ تەنیا گۆڵپارێز و یاریکەری جێ بەجێکەری لێدانەکە بەتەنیا بمێننەوە لە هێڵی سزا وە یاریکەرانی تری هەردوو تیپ لە دەرەوەی هێڵی سزا بوەستن
دیمەنی ڤیدیۆیی
گەڕاندنەوەی تۆپ لەلایەن گۆڵپارێزێک لەکاتی جێبەجێکردنی لێدانی سزا لەلایەن یارکەرێکی تیپی بەرامبەر.]] thumb|گەڕاندنەوەی تۆپ لەلایەن [[گۆڵپارێز]]
یەکەم لێدانی سەیڤ کراوی پەناڵتی
یەکەم گۆڵپارێز کە توانی لێدانی سزا(پەناڵتی)بگەڕێنێتەوە بە تەواوی دیار نیە بەڵام لە یاریە فەرمیەکاندا فلیکس مۆرینهۆی گۆڵپارێز یەکەم کەسە کە پەناڵتی گێڕاوەتەوە(سەیڤ) کردووە ، فلیکس مۆرینهۆ باوکی ڕاهێنەری ئێستا جۆزێ مۆرینهۆیە
پۆل:یاساکانی تۆپی پێ پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ
کۆسک
کۆمەڵەی ژێدەرکراوەی کورد (کۆسک) Kurds Open Source Community – KOSC کۆمەڵەیەکی خۆبەخشە گرنگی ئەدات بە بواری ژێدەرکراوە‌ بە زمانی کوردی. لەڕێگەی ماڵپەرەکەیانە ھەوڵ دەدەن ھۆشیاریی بدرێت لەسەر گرنگی ژێدەرکراوە و پرۆژەکانی. ساڵی ١٩٩٩ دامەزراوە.
ماڵپەری سەرەکی
لەسەر وێبگەی کۆسک ھەموو کار و چالاکیی و ھەواڵەکانی ئەم دەستەیە بڵاوکراونەتەوە کۆسک KOSC
کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)
کاتی زۆرکراو یاسایەکی تۆپی پێ یە لەکاتی بەڕێوەچوونی پاڵەوانییەتییەکان ئەنجام دەدرێت، بەگشتی بۆ یاری دۆستانە ئەنجام نادرێت مەگەر بەڕەزامەندی دوو تیپی یارییە دۆستانەکە کاتی زۆرکراو زۆرکرێ بۆ یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە، بەگشتی کاتی زۆرکراو بۆ یەکلایکردنەوەی براوە و شکست بەش ئەو کاتە زۆر دەکرێت، گەر لەکاتەکەش ئەنجامەکە یەکلایی نەکرایەوە پەنا دەبردرێتە لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا، بەڵام لە ھەنێ لە پاڵەوانییەتییەکان لەکاتی زۆرکراودا پشت بە گۆڵی زێڕین دەبەسترێت لەکاتی یارییەکاندا واتە لەکاتی زۆرکراو کام تیپ گۆڵ بکا یارییەکە دەباتەوە لەکاتێ گۆڵیش نەکرا ئینجا پەنا دەبردرێتە بەر لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا، و کاتی زۆرکراو بەپێی یاساکانی تۆپی پێ لە دوو گێم پێکدێت کە گێمێ لە ١٥ خولەک پێکدێت واتە بەھەردوو گێم دەبێتە٣٠ خولەک وەھەروەھا ناوبژیوانانیش بۆیان ھەیە کاتی بەفیڕۆ لە کۆتایی گێمەکان زۆر بکەن
بڕیارنامەی ٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
ئایدین
وێنۆک|مۆنۆمێنتی جەنگی سەربەخۆیی تورکیا لە شاری ئایدن لە تورکیا
ئایدین شارێکە لە و شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگای ئایدین لە ھەرێمی ئێژە تورکیا. شارەکە دەکەوێتە دڵی دۆڵی خوارەوەی ڕووباری بویوک مێندێرێس (ڕووباری کۆنی مێندەر) لە پێگەیەکی فەرماندەیی بۆ ناوچەکە کە لە بەرزایییەکانی دۆڵییەوە تا کەنارەکانی دەریا درێژ دەبێتەوە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٤دا ٢٠٧ ھەزار و ٥٥٤ کەس بووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
ئایدین پۆل:پارێزگای ئایدین پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
شەقبوون (زیندەزانی)
شەقبوون (ئینگلیزی: Cleavage) زنجیرەیەک دابەشبوونی خانەیە، لە پەرەسەندنی زیندەییدا، کە ڕاستەوخۆ لە دوای پیتاندنی ھێلکەوە ڕوودەدات.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
پڕۆمۆتەر
پڕۆمۆتەر یان شوێنی دەستپێک (ئینگلیزی: Promoter) ڕیزبەندیی نیوکلیۆتایدەکانی دی ئێن ئەییە، کە گەردێگ ئەنزیمی پەڵمەرەی ئاڕ ئێن ئەی پێوە بەند دەبێت، و دەست بە لەبەرگرتنەوەی بۆھێلێکی دیاریکراو دەکات.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی
بڕیارنامەی ٤٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٦٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٠ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
زانکۆی نەورۆز
زانکۆی نەورۆز زانکۆیەکی تایبەتییە (ئەھلی) دەکەوێتە پارێزگای دھۆک، زانکۆیەکە لە ساڵی ٢٠٠٤ کرایەوە بەمۆڵەتی وەزارەتی خوێندنی بالا و توێژینەوەی زانستی، لەو کاتە دکتۆر ئازاد ئەحمەد دوسکی سەرۆکی زانکۆ بوو، ئێستا د. عەبدولوەھاب خالد مووسا، سەرۆکی زانکۆیە.
لەسەرەتادا زانکۆکە بەناوی (کولیژا دھوک یا زانکۆ) بووە، دوایی لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ناوی زانکۆیەکە بەفەرمی بووە زانکۆی نەورۆز.
ژمارەی قوتابیان بە پێی ئامارەکانی سالی ٢٠١٩–٢٠٢٠ ژمارەی قوتابیان (٣٥٧٧) قوتابیە و ١٣ بەشی زانستی ھەیە.
کۆلیژی یاسا و رامیاری
کۆلیژی یاسا و رامیاری لە سالی ٢٠٠٤ دامەزراوە و ئێستا لەم بەشانە پێک دێت:
کۆلیژی کارگێڕی و ئابووری
کۆلیژی کارگێری و ئابووری لە سالی ٢٠٠٤ دامەزراوە و ئێستا لەم بەشانە پێک دێت:
کۆلیژی زمان
کۆلیژی زمان لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە و ئێستا لەم بەشانە پیک دێت:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی دھۆک پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە عێراق پۆل:پارێزگای دھۆک پۆل:زانکۆ کوردیەکان پۆل:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
توگەرک
توگەرک شارۆچکەیەکی شارستانی واسێعە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢١٨٤٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
نەودێھ (رەشتی تاجیکستان)
نەودێھ شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٠٤٧٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ژیار
ژیار ناوێکی کوردییە بەکاردێ بۆ کوڕان و کچان. وە بە مانای شارستانێتی دێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوە کوردییەکان
لۆزان
وێنۆک لۆزان (بە فەڕەنسی: Lausanne) شارێکی فەڕەنسی زمانە لە وڵاتی سویس. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٢٩،٢٧٣ کەس بووە. ناوی لۆزان بە ھۆی پەیمانی لۆزانەوە لە مێژووی ڕامیاری کوردەکان دا ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لۆزان پۆل:شارەکانی سویس
شلەی جومگەیی
وێنۆک|جومگە و شلەی جومگەیی
شلەی جومگەیی (ئینگلیزی: Synovial fluid) بریتییە لە شلەیەکی ڕوون، جووڵەی جومگەکان ئاسان دەکات.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:جومگەکان
کۆچکردنی تورک
کۆچکردنی تورک ئەم بابەتە باسی بڵاوبوونەوەی تورک ئەکات لە ناوەڕاستی ئاسیاوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا لە نێوان سەدەی شەشەم بۆ یازدەهەمی پاش زاین (کە ئەکاتە سەرەتای چاخەکانی ناوەند). تورکەکان لە بنەچەدا ئەگەڕێنەوە بۆ هەندێ ناوچەی ناوەڕاستی ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی دوور، لەوانە باکووری چین و ناوەندی مەنگۆلیا
کورتەی مێژوویی
تورکە سەلجوقیەکان ئەو تیرە تورکانەبوون کە لە سەدەی یازدەهەمی زایینیدا ئەنادۆڵیان داگیرکرد و لەوێ جێگیربوون، پاشان بە تەواوی جێگیربوون و بوونە هۆی دروست بوونی دەوڵەتی تورکیای ئێستا. لە سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەکەمدا بۆ یەکەمجار یەک ئەخرێن دوای ئەوەی سەلجوقیەکان بەرەو نەمان ئەچن. لەگەڵ کۆتایی هاتنی سەلجوقیەکان، ئەوترێت کەوا ناوچەی ئەنادۆڵ دابەش ئەبێت بەسەر چەن خۆبەڕێوەبردنێکدا و تا سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەکەم و سەرەتاکانی سەدەی ۱٦هەم (١٥٠٠) سوڵتان سەلیم یەکیان ئەخاتەوە. کەواتە ئەمەی ئێستا زۆربەی تورکەکان بە وڵاتی خۆیانی ئەزانن لە دوای سەدەی یازدەوە لێی جێگیربوون و پێشتر وڵاتی ئەوان نەبوە.
لە هەمان کاتدا تیرەکانی تر یان دەوڵەتی سەربەخۆی تریان دروستکرد وەک دەوڵەتانی قرغیزستان، ئۆزبەکستان و کازاخستان و هەندێکی تریشیان تێکەڵ بە نەتەوەی تر بوون بۆ نمونە کۆماری چۆڤەشیا.
وەک لە نەخشەکەی مەحمود کاشگەریدا هاتوە تورکەکان نابینرێن لە جێگای ئێستایاندا. هەروەها ئیسماعیل بێشکچی لە کتێبەکەیدا بە ناوی (ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ - بنەما کۆمەڵناسی و ئابوریە ڕەگەزیەکانی) باسی بڵاوبوونەوەی تورکان ئەکات لەو ناوچانەی کورد، ئەرمەن و عەرەبەکان پێشتر تیایدا ژیابوون، ئەیگێڕێتەوە بۆ سەدەکانی نێوان ٦م بۆ ۱٠هەمی کۆچی واتە (۱٠٠٠ بۆ ۱٥٠٠)ی زاینی.
سەرەتای جێگیربوونیان
ئیسماعیل بێشکچی پێیوایە یەکەم سەرکەوتن و هەروەها هۆکاری جێگیر بوونی تورکەکان لە ئەنادۆڵ لە دوای شەڕی مانزگرت (میلازگر، لە ناوچەی موشی باکوری کوردستان)بوو، کە بە گێڕانەوەی ئەو کوردەکان تیایدا لەگەڵ سەلجوقیەکان بەرامبەر بەیزەنتینیەکان ئەجەنگێن.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی پۆل:مێژووی تورک
واسێع
واسێع شارۆچکەیەکی شارستانی واسێعە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٩٣٣٢ کەسە.
باجگە
باجگە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
باجگە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەڵای شێخ ڕەشید و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەیوەی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کچان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی فاتکە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کاکەی فەلاح
ژیان
حەمە کوڕی حەمە ئەمین کوڕی قادر کە پاشان نازناوی کاکەی فەلاحی بۆ خۆی ھەڵبژارد لە ساڵی ١٩٢٨ لە چوارتا (شارباژێڕ)ی سەر بە پارێزگای سلێمانی چاوی بە ژیان ھەڵھێناوە و لەخێزانێکی دەست کورت و ھەژار و نەخوێندەواردا پەروەردە بووە، لە ساڵانی ١٩٣٩ – ١٩٤١ لە قوتابخانەی سەرەتایی چوارتا خوێندوویەتی لەو کاتەی عەبدولواحید نووری بەڕێوەبەر بووە. لە پاشاندا چووە بۆ سلێمانی بۆ خوێندنی قۆناغی قوتابخانەی ناوەندی. ھەندێکی دەخوێنێ و و بۆی تەواو ناکرێ و دەکەوێتە ناو خەباتی سیاسی نھێنییەوە. لە ساڵی ١٩٤٧ لە کۆبوونەوەیەکی جەماوەری لە سلێمانی شیعرێک دەخوێنێتەوە، لە بەندێکی پێنجینیدا دەڵێ: کرێکار و قوتابی و چینەکانی بێ ڕووت و نانت سەپان و کاکی فەللاحی بەرەی تاڵان کراوانت لەگەڵ کیژ و ھەتیوانی کزی بێ سووچ و تاوانت ئەڵێ دەی ڕاپەڕە و گوێ بگرە کففەی خوێنی لاوانت بەدەنگی بەرز ئەڵێ نێزیکە جەژنی بەش خوراوانت
لە دێڕی دووەمی ئەم شیعرەدا ناوی (کاکەی فەللاح) ھاتووە. لە دوای ئەمە لە لایەن خەڵکی سلێمانییەوە ئەم ڕستەیە دەسەپێنرێتە سەری و دەبێ بە نازناو و ناوی ھونەری و تەنیا بەم ناوە دەناسرێتەوە. لە دوای کۆبوونەوە جەماوەرییەکە بەتەواوی دەچێتە ناو گۆڕەپانی خەباتی سیاسی نھێنییەوە. ساڵی ١٩٤٨ بۆ یەکەمین جار دەگیرێ بەناوی ئەوەی خۆی لە خزمەتی سەربازی شاردووەتەوە، بەڵام دادگا بەڕەڵڵای دەکات. دوای ئەوە لەسەر بەشداریکردنی لە ڕاپەڕینەکەی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ی گەلانی عێراق دادگا بە ساڵێک بەندی و ساڵێک دەستبەسەری سزادرا و لە بەندیخانەکانی بەغدا و کووت و ناسریە و ئەبوغرێب سزاکەی بەسەر دەبات و لە جەرگەی تاریک لەناو زیندانەوە ئەم ھۆنراوەیەی دەنووسێ و لەسەرەتاکەیدا دەڵێ: سەربەستی ئەت پەرستم تۆی تاقە خۆشەویستم تۆ و پردی سەر زمانم تۆی ئامانجی ژیانم تۆی ئایینم، تۆی بڕوام تۆی ئاواتم، تۆی ھیوام
دوای تەواوبوونی سزاکەی دەگەڕێتەوە سلێمانی و ماوەی شەش ساڵ بەخۆشاردنەوە و خەباتی نھێنی لە ژیانیدا بەئەنجام دەگەیەنێ. تاکو لە ئەنجامدا دەکەوێتە دەست پیاوانی ڕژێمی شاھانەوە، ئەمجارە بە پێنج ساڵ بەندی و سێ ساڵ دەست بەسەری بۆ دەردەچێ. و دوای تەواوکردنی سزاکەی دێتەوە سلێمانی و بەیەکجاری واز لە سیاسەت و حیزبایەتی دێنێ. ئەو تاقیکردنەوەی تاڵەی ژیانی بەندیخانە و ھەوڵی بێ سوودی پیاوانی ڕژێم بۆ لەخشتەبردنی و وازھێنانی لە بیروباوەڕی پێشکەوتنخوازی خۆی ھۆنراوەیەک دادەنێ بەناوی "ڕێبوارێکم" و بەم جۆرە دەست پێ دەکات: ڕێبوارێکم بەسەر ھەورازی توتڕکا ھەڵئەگەڕێم بەڕێی کاکێشانی دڕکا ھەنگاو ئەنێم دوای ئەم سەرەتایە بەسەرکەوتووی درێژە بە ھۆنراوەکەی دەدات و دەڵێت: چەندان خاوەنی تانە شۆر بەرۆکیان ئەگرتم بەزۆر گۆڕ ھەڵکەنانی زەبرو زەنگ لێیان ھێنامە ژارو ژەنگ ئەخاوەن گۆڕ، نەتاتە شۆر توانیان من بنێنە گۆڕ!
چاپخانەیەکی بچووک پێکەوە دەنێ، ھەندێ کتێبی دەگمەنی کوردی چاپ دەکاتەوە، خەریکی شیعر و نووسینی خۆی دەبێ. وە ھەروەھا کارێکی بەنرخی لە ڕۆژنامەگەریی کوردیدا کردووە بە دەرچواندنەوەی ڕۆژنامەی ژین، کە کاتی خۆی پیرەمێرد لە ساڵی ١٩٣٩وە تاکو ڕۆژی کۆچی دوایی لە ١٩ی ٦ی ١٩٥٠ دەری دەچواند، دوای ئەویش ماوەیەک مامۆستا گۆران و ئەحمەد زرنگ سەرپەرشتیان دەکرد. کاکەی فەلاح ئەو ڕۆژنامەیەی پیرەمێرد لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ دەرچواندەوە، بۆ ماوەی چوار ساڵ ئەم ڕۆژنامەیەی بڵاودەکردەوە. ئەم کارەی پڕ سوود دەبێ لە ڕووی خوێندەوارییەوە خزمەت بە کۆمەڵگا دەکات و لە ڕووی داراییەوە ماڵ و منداڵی پێ بەڕێوە دەبات.
بەرھەمەکان
لەدوای کۆچی دوایی شاعیریش دیوانێکی نوێی کاکەی فەلاح لەساڵی ٢٠٠٤ بەچاپ گەیەنراوە و لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی بنەماڵەکەیەتی و دەکەوێتە ٤٢٠ لاپەڕە و لەبەرگی دوایی ئەو دیوانە پتەوەیدا ئەم پارچە ھۆنراوە پڕ بەواتایەی بڵاوکراوەتەوە: دنیا شەوە خەم وەک شارە زەردەواڵە ورووژاوە چاویش خەوی لێ زڕاوە ئاخۆ ئەستێرەی عومری کێ داکشاوە!!
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٠
مەحموود کاشگەری
وێنۆک مەحموود کاشگەری ناوی تەواوی (مەحموود ئیبن حوسەین ئیبن محەممەد ئەل-کاشگەری، (بە عەرەبی محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري؛ بە تورکیKâşgarlı Mahmud). زانایەکی ئویغوری سەدەی یازدەی زاین بوو کە زمانزان و فەرھەنگناسی زمانی تورکی بوو.
کارەکان
یەکێ لە کارە گرنگەکانی مەحموود کاشگەری دروستکردنی فەرھەنگی زمانی تورکی کۆن بە ناوی «دیوانی زمانەکانی تورک» بوو لە ساڵی ١٠٧٢–١٠٧٤دا. یەکێکی تر لە کارە گرەنگەکانی کێشانی نەخشەیەکە وەک لە وێنەکەدا ھاتوە کە دابەشبوونی زمانی تورکی نیشان دەدات و ناوی کوردستانیشی تێدا ھاتوە بە عەرەبی (ارض الاکراد) واتە خاکی کوردەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٥ پۆل:مردووانی ١١٠٢ پۆل:جوگرافیناسەکانی سەدەی ١١یەم
عەتا ئاسنگەر
عەتا محمد ئەمین ناسراوە بە عەتا ئاسنگەر لە گوندی دارۆخانی سەر با قەزای پێنجوێن لە دایکبووە، برازای مەلا ئەورەحمانی قازییە دیوانی شیرازی بە ھەشت بەرگ وەرگێراوەتە سەر زمانی کوردی، وە داستانی 'مەم و زین' بە شیعر نووسیوەتەوە وەک ئەحمەدی خانی.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
نەرمامێرە خۆڕایییەکان
وێنۆک|300px|سیستمێکی وەکوو [[دیبیان|دێبیان بە نەرمامێری خۆڕایی ھەژمار دەکرێت.]] نەرمامێرە خۆڕاییەکان(بە ئینگلیزی: Free Software) لە جیھانی کۆمپیوتەردا بەو نەرمامێرانە دەوترێت کە بەخۆڕایی پێشکەش دەکرێن و بەکارھێنەر ھیج پارە و باجێک نادات بۆ بەکارھھێنانیان.
مێژووی سەرھەڵدانی
لە ساڵەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا ١٩٥٠ بیرۆکەی خۆڕایی وەرگرتن و بەکارھێنانی نەرمامێر ھەبووە.
پێگەی نەرمامێری خۆڕایی
پێگەی نەرمامێری بەلاش (بە ئینگلیزی: Free Software Foundation) دامەزراوەیەکی خۆبەخشە کە لە ٠٤/١٠/١٩٨٥ دا بەدەستی ڕیچارد ستاڵمان دامەزراوە لەپێناوی پشتیوانی کردن و برەودان بە بواری نەرمامێری خۆڕایی و ژێدەرکراوە.
نموونەی نەرمامێری موفت
ژمارەیەکی ئێجگار زۆر نەرمامێری خۆڕایی ھەیە، نموونەی یەکێک لەو نەرمامێرانەش سیستمی کارپێکردی لینوکسە، وێبگەڕی فایرفۆکس (FireFox)، و ئۆپن ئۆفیس (FireFox) و دەیان بەرنامەی کارگێڕی تر. دەتوانین لە ھەموو بوارەکانی بەکارھێناندا نەرمامێری خۆڕاییمان دەست بکەوێت.
بەستەری دەرەکی
پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان پۆل:نەرمامێر
پارتەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کورد
پارتەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کورد یان پارتیێن یەکیتیا نیشتمانی یا کورد یان پەیەنەکە (بە کوردیی کرمانجی: Partiyên Yekîtiya Niştimanî ya Kurd, PYNK) ھاوپەیمانییەک لە نێوان ٢٥ پارتی و ڕێکخراوە و تەڤگەری کوردی ڕۆژاوای کوردستانە کە بۆ یەکڕێزی و نزیکبوونەوەی ھەڵویستەکانیان دامەزراوەتەوە.
لە ڕۆژی ١٨ی ئایاری ٢٠٢٠ لە شاری قامیشلۆ لە ڕۆژاوای کوردستان ٢٥ پارتی و تەڤگەری سیاسی کووبوونەوە و یەکرێزیی خۆیان بە داخوویانیەک ڕاگەیاند. ئەم پارتیانە بەدوای دامەزراندنی ئەم ھاوپەیمانییە خاوەنی نوێنەری ھاوبەش بوون و رایانگەیاند کە ھەوڵ دەدەن تا بە یەک ھەڵویست قەیرانی سیاسیی سووریا و ڕۆژاوای کوردستان تێپەڕێنن.
قاوەیی
وێنۆک قاوەیی یەکێکە لە ڕەنگەکان، کە درووست دەبێت لە تێکەڵکردنی ڕەنگەکانی خۆڵەمێشی و ڕەش و پرتەقاڵی و پەمەیی. قاوەیی یەکێک نییە لە ڕەنگەکانی ڕووناکی.
نموونەی ھەندێک لەو شتانەی کە بە ڕەنگی قاوەیی دەناسرێنەوە:
سەرچاوە
پۆل:ڕەنگ پۆل:قاوەیی
فایبرین
فایبرین (ئینگلیزی: Fibrin) پڕۆتینێکە، تێکئاڵانێکی دەزوولەیی لە کاتی خوێنمەیندا پێکدەھێنێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:پڕۆتینەکان پۆل:پڕۆتینەکانی خوێن
ئێلێمیر بورژ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢ پۆل:مردووانی ١٩٢٥ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
بابەک قوربانی
بابەک قوربانی  (١٩ی ئازاری ١٩٨٩ – ۱٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤) زۆرانبازی کوردی خەڵکی شاری کرماشانە کەلە کێشی ٩٦ کیلۆگرام بوو بە پاڵەوانی یاریەکانی ئاسیایی گوانگژۆ.
بەسەرھات
بابەک قوربانی  لە ڕۆژی ھەینی ٢٩ ی ژۆن ٢٠١٢ کاتێک کە ھاوڕێ لەگەڵ براکەی بۆ سەیران ئەچن بۆ کوێستانەکانی کرماشان لەگەڵ چەن کەس تووشی شەڕ ئەبن و بە تفەنگی ڕاو یەکێک لە ئەو کەسانە ئەکووژێت. پاشان لە لایان پۆلیسەوە دەسبەسەر کراو لە بەندیخانەی دیزێل ئاوای شاری کرماشان بۆ دادگایی کردن بەند ئەکرێت.
فرەبۆھێلی
فرەبۆھێلی (ئینگلیزی: Polygenic) دەرخستنی سیفەتێکە، بە کاریگەریی چەند بۆھێلێک.
بابەک قوربانی
خۆکوژی
بابەک قوربانی  لە ڕۆژی ۱٦ی تشرینی دووەمی ۲۰۱٤ ھاوڕێ لەگەڵ چەند بەندکراوێکی دیکە لە چاوەڕوانی سێدارە بە حەپی خەو خۆیان ئەکوژن و پێش گەیشتن بە نەخۆشخانە کۆچی دوایی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:مردووانی ٢٠١٤ پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:زۆرانبازانی کورد پۆل:مرۆڤکوژی لە ئێران
مالاوی لە ئۆڵۆمپیاد
مالاوی بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە بەشداری لە نۆ خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا کردووە. ھەرگیز لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشدارییان نەکردووە. ھەروەھا مالاوی بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ و ١٩٨٠ کرد و لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بۆ جارێکی دیکە گەڕایەوە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد. ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە.
دەھەنە (یاوان)
دەھەنە شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٢٧٤٤ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ھائیت (شارۆچکە)
ھائیت  شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٩٦١٣ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ئۆکسجین
ئۆکسجین یان ئۆکسیجن توخمێکی کیمیایییە بە ھێمای O و ژمارەی ئەتۆمی ٨ لەزانستی کیمیا پۆڵێن کراوە. ئەندامی گرووپی ھاڵۆجینەکانە لە خشتەی خولی، توخمێکی ناکانزای زۆر چالاکە و کارایەکی ئۆکسێنەریشە کە بە ئاسانی لەگەڵ زۆربەی توخمەکان و ھەروەھا پێکھاتەکانی تر دەئۆکسێت. دوای ھایدرۆجین و ھیلۆم ئۆکسجین سێیەم توخمی ھەرەزۆر و بەربڵاوە لە گەردووندا. بەھۆی پلەی گەرمی و فشاری فیزیکی دوو گەردی ئەم توخمە یەکیان گرتووە و گازێکی بێ ڕەنگ و بێ بۆنیان بەرھەم ھێناوە کە لە گەردووندا بە گازی ئۆکسجین ناسراوە. گازی ئۆکسجینی دیئەتۆمی لە ئێستادا بەڕێژەی ٢٠٬٩٥٪ لە کەشی ھەسارەی زەویدا ھەیە، ئەم ڕێژەیە بەدێژایی مێژووی زەوی بەردەوام گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە. ئۆکسجین نزیکەی نیوەی کڵپی زەوی لە شێوەی ئۆکسید دا پێک دەھێنێت.
دیئۆکسجین بەرپرسە لە بەرھەمھێنانی ئەو وزەیەی کە لە کرداری سووتاندا دروست دەبێت و بوونی ھەیە لە کرداری ھەناسەداندا لەھەموو خانە ئایرۆبیکەکان (ئایرۆبیکس مۆبایڵ) و لە زۆرێک لە چینە سەرەکییەکانی گەردیلە ئەندامییەکانی زیندەوەران ڕۆڵی ھەیە، وەک پرۆتین، ترشە نوکیلییەکان، کاربۆھیدرات و چەورییەکان، ھەروەھا لە پێکھاتە سەرەکییە نائەندامییەکانی توێکڵی ئاژەڵ و ددان و ئێسک زۆربەی زۆری زیندەوەرەکان. ھەروەھا وەک پشکێکی سەرەکی لە پێکھاتەی ئاودا ھەیە، ئۆکسجین پێکھێنەری سەرەکی فۆرمەکانی ژیانە. ئۆکسجین بە بەردەوامی لە کەشوھەوای زەویدا بەھۆی فۆتۆسینتزیزەوە دروست دەبێت، کە وزەی تیشکی خۆر بەکار دەھێنێت بۆ بەرھەمھێنانی ئۆکسجین لە ئاو و دووانەئۆکسیدی کاربۆن. ئۆکسجین توخمێکی زۆر چاڵاکە لە کارلێکە کیمیایییەکان ئەم توانایەی وایکردووە بەردەوام وەک توخمێکی ئازاد لە ھەوادا بمێنێتەوە بێ ئەوەی پشت ببەستێت بە خۆ زۆرکردن لەڕێگای کارلێکە فۆتۆتیکتیکییەکانی زیندەوەران. ئۆکسجین جۆرێکی تری ھەیە (allotrope) کە لەکاتی ئێستادا ھەر بە ئۆزۆن (O3) دەناسرێت وەک ئەوەی توخمێکی تر بێت، ئەم جۆرەی بەھۆی بەھێزییەکەی لە ھەڵمژینی تیشکی یو ڤی بی لە چینی سەرەوەی ئۆزۆن یارمەتی پاراستنی چینی بایۆسفیر دەدات لە تیشکی سەرووی وەنەوشەیی. بەڵام ئۆزۆنی ئێستا لەبەشی خوارەوەی بەھۆی زۆربوونی بەرھەمی پیسی مرۆڤ و دووکەڵی کارگەکانی توانا ڕەسەنەکەی لە دەستداوە. ئۆکسجین ساڵی ١٦٠٤ لەلایەن مایکڵ سێندیۆگیۆس قەتیس کراوە، ھەروەھا لە ١٧٧٣ ئەو توخمە بە سەربەخۆیی لەلایەن کارل ویلھێلم شیلێ لە زانکۆی ئۆپسالای سوێدی وەک گازێکی سەربەخۆ ھەڵگیراوە، ھەروەھا لە ١٧٧٤ جۆزێف قەشەلی لە ویلچایەر ئۆکسجینی کۆکردووەتەوە و توێژینەوەکانی بڵاوکردووەتەوە بۆیە جۆزێف قەشەلی بە دۆزەرەوەی ئۆکسجین دادەنرێت. لە بڵاوکراوەکەیدا بە " ھەوایەکی داڕماو " ناودێری کرد و وەک توخمێکی کیمیایی نەیناسی. بەڵام لە ساڵی ١٧٧٧ Antoine Lavoisier ئۆکسجینی کۆکردەوە و وەک توخمێکی کیمیایی ناسییەوە و ئەو ڕۆڵەشی بە دروستی لە سووتاندا دیاری کرد. ئۆکسجین بەگشتی بەکاردەھێنرێت لە بەرھەمھێنانی پۆڵا و پلاستیک و چنین و برینەوەی پۆڵا و ئاسنەکانی تر، پاڵنەری ڕۆکێت، چارەسەر بە ئۆکسجین و سیستەمی پاڵپشتی ژیان لە فڕۆکە و ژێردەریایی و فڕینی ئاسمانی و مەلەکردن.
تاقیکردنەوە سەرەتایییەکان
توێژەرانی بواری گیۆگرافی ناوی "Great Oxidation Event" لەو دووجار خستبوونەوەی ئۆکسجین دەنێن، کە پێش نزیکەی ٢٫٤ ملیارد ساڵ و ٧٥٠ ملیۆن ساڵ ڕوویانداوە و گۆڕانکاریان بەسەر ئەتمۆسفیری زەوییدا ھێناوە.
لەمیانەی لێکۆڵینەوەکانیاندا "Robert Frei" و ھاوەڵەکانی لە زانکۆی کۆپنھاگن کەڤری نیشتووی بە ئاسن دەوڵەمەندی زیاتر لە سێ ملیارد ساڵ تەمەن لە چەند شوێنکی جیاوازی سەرزەمیندا پشکنی. تیمی لێکۆڵینەوە پێکھاتەی "Chrom Isotope"یان لە بەرددا شیکارکرد و دواتر بۆیان دەرکەوت، کە "Isotope" پێھکاتەی ئۆکسجینی ئەتمۆسفیر نیشان دەدەن.
پەیوەندی نیشاندانەوە توێژەران بەم شێوەیە ڕوونی دەکەنەوھ: ئەگەر پێکھاتەی ئۆکسجینی ھەوا بەرزبێتەوە، ئەوا مەنگەنیزی ناو بەرد بۆ ئۆکسیدی مەنگەنیز دەگۆڕدرێت. لێرەدا ئەلکترۆنەکانی ناو ئەتۆمی کرۆمە بەرامبەری ناو کەڤری نیشتووەکان بۆ مەنگیز دەچن. ئەوجا ئەتۆمە داڕماوەکان ئاسانتر ئەکسەدە دەکەن، لە ئاوی باراندا دەتوێنەوە و بەرەوو چینە نزمەکانی زەوی دەڕۆن. ئەم دیاردەیەش لە "Isotope"ی "Chrom-53"دا زیاترە وەک لە "Chrom-52". ھەربۆیە شێوازی "Isotope"ی ڕێگایەکە بۆ زانینی ئاستی خەستی ئۆکسجینی ھەوا لەو کاتەی، کە کەڤری نیشتووە بە ئاسن دە‌وڵەمەندەکان لە بەردەکاندا سەقامگیربوون.
توێژەران لەسەر ڕووپەری گۆڤاری "Nature"دا بڵاویانکردووەتەوە، کە ئەنجامە کۆکراوەکان لەسەرتاسەری جیھان و دواتر شیکارکردنەوەیان زۆر سەرسووڕھێنەرن. پێش ١٫٩ ملیارد ساڵ لەمەوبەر خەستی ئۆکسجین دابەزییوە و زۆر لەناکاو بۆ ڕێژەیەی، کە زۆر کەمتربووە لەوەی پێش یەکەمین "Great Oxidation Event". ئاستەکەش گەیشتووەتە یەک لەسەر سەدی خەستی ئۆکسجینی ئێستای ئەتمۆسفیر لە نزیکەی لە ٢١٪. لێرەوە توێژەران بۆیان دەرکەوتووە، کە یەکەمین "Great Oxidation Event" ھیچ بەرزبوونەوەیەکی خەستی ئۆکسجینی لە ئەتمۆسفیردا دروست نەکردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:توخمە کیمیایییەکان پۆل:کالکۆجینەکان پۆل:ئۆکسجین
شێر (فیلم)
فیلمی شێر، پاڵێورای شەش خەلاتی ٨٩ەمین خەڵاتی ئۆسکاری ٢٠١٧یە لەوانە باشترین فیلم، باشترین ئەکتەری پاڵپشت (دیڤ پاتێل)، باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت (نیکۆلا کیدمەن)، باشترین چیڕۆکی بەکارهێنراو. وە لە ٧٠ەمین خەڵاتی ئەکادیمی بەریتانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پاڵپشت بۆ دیڤ پاتێل وە خەڵاتی باشترین چیڕۆکی بەکارهێنراوی بەدەستھێنا.
چیرۆک
لەسالی ١٩٨٦، ساروو تەمەنی تەنیا پێنج ساڵانبووە کە لەگەڵ برا گەورەکەی «گادوو» و خووشکەکەی و دایکی دەژیان لە خاندوا لە هیندستان. ساروو و گادوو بەیەکەوە خەڵووزی شەمەندەفەرەکانییان دەدزی بۆئەوەی مامەڵەی پێبکەن و بیگۆڕنەوە لەگەڵ خواردن و شیر. شەوێکییان گادوو چوو بۆئەوەی دووبارە کارێک بکات بەڵام سارووش بەدوای دەکەوێت و بەشەمەندەفەر گەشت دەکەن. لەڕێگادا ساروو زۆر ماندووە و خەوی لێدەکەوێت بەڵام گادوو جێدەهێڵێت و پێی دەڵێت دەگەڕێتەوە و لەشوێنی خۆت بخەوە و مەڕۆ. دواتر ساروو کە هەڵدەستێت چاوەڕێی براکەی دەکات بەڵام کە ناگەڕێتەوە ئەویش دەستدەکات بە گەڕان بەدوای براکەی (گادوو). لەئەنجامدا کاتێک دەچێتە نێو شەمەندەفەرێکەوە ساروو دەرگاکانی لێدادەخرێت و شەمەندەفەرەکە بەرەو شوێنێکی دووری دەبات کە چەند ڕۆژێک لە ڕۆیشت بەردەوامە و لەکۆتاییدا شەمەندەفەرەکە دەگاتە هەرێمی بەنگالی ڕۆژاوا لە هیندستان بەدیاریکراوی شاری کەلکەتە. لەوێ ساروو لە خەڵکەکە تێناگات بەهۆی زمانی جیاوازییان لە زمانی هیندی و خەڵکەکە بە زمانی بەنگالی دەدوێن. لەشەوی یەکەمی لە کەلکەتە لە وێستگەیەک دەخەوێت لەپاڵ چەند منداڵێکی دیکەی بێ دایک و باوک، دواتر چەند چەتە و پیاوخراپێک هێرش دەکەنە سەر ئەو منداڵانە و بەشێکی زۆرییان دەگرن، بەڵام ساروو بەڕاکردن خۆی دەربازدەکات. دوای ئەوە ساروو ژنێکی بەڕوواڵەت هاوڕێ و باش دەناسێت بەناوی نوور کە دەیباتەوە ماڵەکەی خۆی و لەوێ خواردنی پێدەدات و پێی دەڵێت کە سبەی پیاوێک دێت بەناوی ڕاما و «دەتوانێت دایکت بۆ بدۆزێتەوە»، ئەمەش ساروو خۆشحاڵدەکات. بەڵام کە بۆ بەیانی ڕاما دەگات و ساروو تێبینی هەڵسووکەوتی نوور و ڕاما دەکات و تێدەگات نیازی خراپەیان هەیە بۆیە لەوێ ڕادەکات.
دوای ماوەیەک پیاوێک ساروو دەدۆزێتەوە و دەیباتە بنکەی پۆلیس، لەوێ وێنەی لە ڕۆژنامەکان بڵاودەکەنەوە بەڵام کەس هەواڵی ناپرسێت. سەرەنجام پۆلیس ساروو دەبەنە بنکەی خانەی هەتیووان. لەوێ دوای سێ مانگ مانەوە لەوێ خێزانێکی ئوسترالی داواکاری پێشکەش دەکەن و لەئەنجامدا ساروو دەچێتە ئوسترالیا و لەوێ لەگەڵ ئەو ژن و مێردە دەژین. دوای ساڵێک خێزانە ئوسترالییەکە منداڵێکی دیکەش هەڵدەگرنەوە کە ئەویش وەکوو ساروو ڕەشپێستە، بەڵام ئەو خووی بەوە گرتووە کە ئازاری خۆی بدات.
بیست ساڵ دواتر، ساروو کوڕێکی گەنجە و لە مالبۆرن دەژی بەمەبەستی خوێندنی بەڕێوەبردنی هوتێلەکان. لەوێ ساروو لەگەڵ لوسی کچەخوێندکارێکی ئەمریکی پەیوەندی دەبەستێت و لەماڵی هاوڕێیە هیندییەکانییان دەژین. ڕۆژێ ساروو خواردنی جەلەبی دەبینێت کە بیری منداڵی و ڕۆژانی هیندستانی دێنێتەوە یاد. دوای ئەوەی ڕووداوەکانی ژیانی بۆ هاوڕێکانی باسدەکات ئەوانیش پێشنیاری بۆ دەکەن کە بەرنامەی گووگڵ ئێرت بەکاربھێنێت بۆدۆزینەوە ماڵباتی خۆی.
دوای ئەوەی ساروو لەماڵەوە بۆماوەیەکی زۆر دەگەڕێت بەدوای شوێنی ماڵە ڕەسەنەکەیان لە هندستان. ساروو شوێنی کارکردنی دایکی دەدۆزێتەوە پاشان شوێنی ماڵەوەیان دەدۆزێتەوە کە خاندوا بوو. ساروو دەگەڕێتەوە بۆ هندستان و بۆ ماڵەکەی، لەوێ دایک و خووشکە ڕاستەقینەکەی دەدۆزێتەوە. بەڵام هەواڵێکی ناخۆش دەبیستێت کە گادووی برای مردووە لە هەمان ئەو شەوەی کە ساروو ونببوو، بەڵام دایکی ساروو هەرگیز کۆڵی نەداوە لە دۆزینەوەی کوڕەکەی و بڕوایی خۆی لە بەزیندووبوونی کوڕەکەی. فیلمەکە کۆتایی دێت و ڤیدیۆی ڕاستەقینەی ساروو لێدەدرێت کە دایکە ڕاستەقینە و ئوسترالییەکەی بەیەکەوە ساروو لەباوەشدەگرن و دواتر ساروو ئەوە دەزانێت کە ناوی ڕاستەقینەی خۆی شێرو واتە (شێر)ە نەوەک ساروو.
ژێدەرەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
بڕیارنامەی ٤٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی حوزەیرانی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٧٩‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١
بڕیارنامەی ٤٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئایاری ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٧٨‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:سووریا لە ١٩٨١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨١
دەشتی
خدر کوڕی ئەحمەد کوڕی عەلی ناسراو بە دەشتی. مەلا و شاعیرێکی کوردە و لە دەشتی ھەولێر پەیدا بووە. لە ساڵی ١٩٠٩ لە گوندی مەلاکاغەی بناری چیای قەرەچووغ لەدایکبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ لە گوندی خەرابەدراو بەھۆی نەخۆشی دڵەوە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی ئەوێ بەخاک سپێردرا.
ژیان
دەشتی لە بنەماڵە و عەشیرەتی نانەکەلییە. لە خێزانێکی جووتیاری دەست کورت پەروەردە کراوە، لەو کاتەی ھەستی کردووە دەتوانێ شیعر بنووسێ نازناوی «دەشتی» لە خۆی ناوە بۆ تۆماری شیعری.منداڵ بووە کە ماڵیان گوێزراوەتەوە ھەولێر، لەو سەردەمەدا خراوەتە بەر خوێندن لە حوجرەی مزگەوت. وەکو نەریتی خوێندنی ئایینی ئەو کاتە ڕووی کردووەتە ھەندێ لەو گوندانەی حوجرەی مەلایەتییان تێدا بووە و لە شار و دەشتی ھەولێر و ناوچەی خۆشناوەتی بەتایبەتی شەقڵاوە و بێتواتە. ماوەیەکی زۆر لەو ئاوایییانە ماوەتەوە. قۆناغێکی زۆری خوێندنی بڕیوە، ئینجا گەڕاوەتەوە ھەولێر و لە مزگەوتی حاجی قادری دەباغ خەریکی خوێندن بووەتەوە و دوا قۆناغی خوێندنی بردووەتە سەر و لەسەر دەستی مەلا عەبدوڵڵای بێتواتەیی ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی وەرگرتووە، ئینجا ژنی ھێناوە و خەریکی مەلایەتی بووە. بۆ یەکەم جار بەمەلای گوندی دارەبەن لە لای باکووری ڕۆژاوای نزیک ھەولێر دامەزراوە. ماوەی حەڤدە ساڵ لەوێ ماوەتەوە. لە دواییدا کردەوەی ئاغای گوند بووەتە ھۆی ئەوەی دڵی بشکێ و ناچار بێت لەوێ بار بکات بۆ گوندی گردەچاڵ (١٩٥٣) و ماوەیەکی کەم مەلایەتی لێ دەکات و دەگەڕێتەوە ھەولێر.
ھۆنراوەکان
نیشتمانپەروەری و کوردایەتی ئەی عیراقی بێکەس و دڵ پڕ لە ئێش و دەرد و غەم وەی ئەسیری حەربی ناڕێکی لە مەیدانی بە تەم حەیفە پاش تۆ بمێنن کوردەکانی بێ حەشەم چوو لە دەستیان مەعدەنی عیزز و شەرەف بەینەلکەرەم ئەی گەلی ئەشرافی کوردان بۆ غەریقی زیللەتن بۆچی وا دائیم خەریکی قووتی مولک و میللەتن بۆچی وا دەعیە و تەکەببور لێ ئەدەن پڕ حیددەتن چاکە شەرمێ کەن لە عالەم بەخۆ کاکەن لە دەم بابەگوڕگوڕ تاوەکو ئێستاکە پیری ئێوە بوو خانەقا وو تەکیە وو ڕێبازی شێخی ئێوە بوو جێگەیی مەولوود و سەد ئیحسان و خێری ئێوە بوو ئێستاکەش وا پێی خەنی بوون عارەب و تورک و عەجەم چاکە فکرێکەن لە ئیستیقبالی خۆ زوو چارەکەن تەرکی وەحشەت کەن سیلاحی یەکدی کوشتن پارەکەن ڕوو لە پەیداکردنی ئالاتی وەک تەییارەکەن تاوەکو (دەشتی) نەبێ مەشغوولی قال و قیلی غەم
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٥٧
ناوچە
'ناوچە'' (بەفارسی: بخش) جۆرێک لە دابەشکراوەکانی سیاسی ئێرانە کە لە شارستان بچۆکترە و لە گوندستان گەورەترە.
سەرچاوەکان
پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:سیاسەتی ئێران پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
سیمپۆزیوم
وێنۆک|سمپۆزیوم سیمپۆزیوم لە زمانی یۆنانیی کۆن بە مانای ھاونشینی لەگەڵ ھاوڕێکان و خواردنەوەیە، بەڵام لە سەردەمی نوێدا زیاتر بۆ شێوە کونفڕانسێک لە زانکۆکان دەوترێت کە تێیدا باس لەسەر بابەتێک دیاریکراو دەکرێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:چاندی یۆنانی کۆن
٢٠٢٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
شارستانی ورمێ
شارستانی ورمێ، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ورمێیە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارستانە ٨٥٦,٩١٤ کەس بووە کە ٤٣٣,٩٧٦ کەس لەم ژمارەیە پیاو و ٤٢٢,کو٩٣٨ کەسیان ژن بووە. ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی سەڵماس و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی شنۆ و شارستانی نەغەدە و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ باکووری کوردستان.
شارستانی ورمێ بە گەورە شاری ورمێوە ژمارەی دانیشتوانی دەکاتە (١,٠٤٠,٥٦٥)کەس کە دەکاتە قەرەباڵەغ ترین شارستانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاوای ئێران، ورمێ لە کۆندا بە (چیچەست) بەناوبانگ بوو، ئەم شارستانە لە مێژوی خۆیدا شارستانێکی ئاوەدان و دەوڵەمەند بووە و لەھەمان کاتدا شارستانێکی پڕ لە ململانێی ڕامیاری بووە.
شارستانی ورمێ لە شوێنێکدا ھەڵکەوتووە کە شوێنێکی تایبەتە و شوێنی بەیەکگەیشتنی قەوقاز و ئەرمەنستان و ئاسیای بچوک و مێزۆپۆتامیایە، گۆڕانکارییە جۆراوجۆرەکانی مێژوو دەبینرێت لە مێژووی دێرینی ناوچەکە و ژیانی ھۆزەکان و ئایینە ئاسمانییەکان لە تەنیشت یەکدا، کە چەند مەرجێکی تایبەتی فەرھەنگی و ڕۆشنبیری بەخشیوە بەم شارستانە و ورمێ بەشاری پەلکەزێڕینە(کەسکەسۆر)ی ھۆزەکان و ئاینەکان ناوی دەرکردووە. شوێنی ئاینی و مێژووی وەکوو (مزگەوتی گەورەی ورمێ) کە شوێنەواری شارستانییەتی ئیسلامە لە سەردەمی سەلجوقییەکاندا و گەورەترین میحرابی ھەیە دوای میحرابی مزگەوتی گەورەی ئەسفەھان و کڵێسای مێژووی (نەنە مریەم) کە بە دووەم کڵێسای دیرۆک لە جیھاندا دادەنرێت و بێ ھاوتاترین شوێنی مێژووی دادەنرێت لە ناوچەکەدا. بازاڕی مێژووی ورمێ کە بە بیناسازی ئێرانی-ئیسلامی دادەنرێت کە یەکێکە لە شوێنە مێژووییە گرنگەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران.
ئەم شارستانە لە ڕابوردوویەکی دووردا یەکێک بووە لە ناوەندەکانی ئاینی و زانستی، دوای دەرکەوتنی ئیسلام ورمێ دووەم شاری ھەرێمەکە بووە لە پاش مەراغە. ئەم شارستانە چەندین جار وێران بووە بەھۆی ڕوداوە مێژووییەکانی ناوچەکە و دووبارە بەشکۆوە خۆی نوێ کردووەتەوە.
پارکی نەتەوەی دەریاچەی ورمێ لەگەڵ دوورگەکانی و (٣٠) گۆماو و ئاوی سوێر و شیرین و گەورەترین جێگای ژیانی گیانداری کێوییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و گرنگترین شوێنە بۆ پاراستنی زیندەوەران لە ئێراندا.
ورمێ دەکەوێتە دەشتەوە و دەریاچەیەک لەتەنیستیدایە بەھەمان ناوەوە، ورمێ خاکێکی بەپیتی ھەیە لەگەڵ ئاوھەوایەکی خۆش و شوێنەکەی دەکەوێتە نێوان قەوقاز و ئەرمەنستان و ئاسیای بچوک و مێزۆپۆتامیا و لەلایەکیکەوە دەریاچەی ورمێ دیمەنێکی دڵڕفێن و ناوازەی داوەتە ورمێ. لە سەدەی (١٥)دا کاتێک عوسمانییەکان جێگەی ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتیان گرتەوە ورمێیان داگیرکرد، وە بووە شارێکی گرنگی سەر سنور و قولە و قەڵای ھەبوو، قولەی سێ گومەز و مزگەوتی گەورەی ورمێ ھەردووکیان گەورەیی و شکۆمەندی ئیسلام نیشان دەدەن.
زمان و نەژاد
لە سەر ژمێری ساڵی (٢٠١٦ز)دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارستانە (١,٠٤٠,٥٦٥)کەس بووە و لەو ژمارەیە (٥٢٧,٢٧٨)کەسی نێر و (٥١٣,٢٧٨)کەسی مێ بووە، ئەم ھەرێمە جێی نیشتەجێ بوونی نەتەوە و ئایین و ئاینزای جیاوازە، زۆرینەی دانیشتوانی ئەم شارستانە کوردە لەگەڵ ئازەری و ئاشووری و ئەرمەنی پێکھاتووە.
ئایین
بەھۆی ئەوەی ئەم شارستانە لە ئایین و ئایینزای جودا پێکھاتووە بە ناوبانگە بە شارستانی ئایینەکان کە دانیشتوانی ئەم شارستانە ئەم ئایینانە پەیڕەودەکەن وەکوو ئیسلام(شیعە و سوننە)، مەسیحی، یارسان.
پێکھاتەی نەتەوەی شارستانی ورمێ
وێنۆک|پێکھاتەی نەتەوەیی شارستانی ورمێ
ئازەری(تورک)
ئازەرییەکانی ئەم شارستانە لە ئەفشارییەکانن کە شاعەباس لە ساڵی (١٦٠٨ز)دا پاش شەڕی دمدم فەرمانیدا بە کۆمەڵکوژی لە موکریان و برادۆستدا، خێڵی تورکی ئەفشاری دووبارە لەناوچەکەدا نیشتەجێکرد و ھەندێک لە خێڵەکوردەکانی بردە خۆراسان، ئیتر لە دوای ئەم مێژووەوە ھەموو دەسەڵاتدارانی ئێران ھەوڵی گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەم ناوچەیان داوە و بەمەش ڕێژەی کوردیان کەم کردووەتەوە.