cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خۆشناو (شارەدێ)
لە ڕووی ئاینیەوه‌ هیران هەر لە كۆنەوە پایەی خۆی هەبووە و چەندین کەسایەتی ئاینی لێ هەڵکەوتووە،وەک تەکیەی (كاكی هیران) کە مێژووەکەی بۆ ٤٠٠ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە کە ئه‌م ته‌كیه‌یه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر مورید و شوێنكه‌وتووانی له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو هەولێر و ڕواندوز و سۆران و كۆیه‌ و سیده‌كان هه‌یه‌، ئەویش و ئێستاش ئەم تەكیە ماوە، وەلە ڕووی ئەدەبی و ڕۆشنبیریەوە چەندین کەسایەتی تێدا هەڵکەوتووە وەک شاعێری گەورەی كورد (سافی هیرانی) و (سانی هیرانی) و (شاناز هیرانی) و (تەلار هیرانی).
ھۆکاری ناولێنان:
ھۆی ناونانی شارەدێیەکە بە شارەدێی خۆشناو بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خەڵکی شارەدێیەکە لە ھۆزی خۆشناون.
گوندەکانی سەر بەناحیەی هیران:
پۆل:شارەدێیەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:ناوچەکانی کوردستان پۆل:شارەدێیەکانی کوردستان
ھاوبەشیکردنی ماڵ
ھاوبەشیکردنی ماڵ ڕێککەوتنێکە لەنێوان دوو کەس کە ھاوسەرگیرییان نەکردبێت بەڵام بەیەکەوە بژین. زۆرکات ئەم پەیوەندییە لایەنی ڕۆمانسی و سێکسیش لەخۆدەگرێت.
ئەم پەیوەندییە لە دوایین دوو سەدەی ڕابردوو لە وڵاتانی ڕۆژاوا باوبووە، ئەمەش بەتایبەت لەگۆڕینی بیروورا ئەو کۆمەڵگایانە لەبارەی ھاوسەرگیریکردن، ڕۆڵی ڕەگەز و ئایین.
ڕوانگەی ئایین
زۆرکات بەھۆی جیاوازی ئایین، دوو کەسەکە پەیوەندی ھاوبەشیکردنی ماڵ ھەڵدەبژێرن. ئایین کاریگەری ھەیە لەسەر دروستکردنی پەیوەندی ھاوبەشی ماڵ، بەتایبەت لەو کۆمەڵگایانەی کە ئایین زاڵە بەسەر کۆمەڵگا. ھەندێکجار لەنێو کەپڵەکان بەھۆی ئایین، کۆمەڵگا و خێزان واز لەپەیوەندی ھاوبەشیکردنی ماڵ دەھێنێن، بەتایبەت بەشێکیان واھەست دەکەن ئابڕووی بنەماڵەکەیان دەبەن بەو جۆرە پەیوەندییە. پەیوەندی ھاوبەشیکردنی ماڵ، لە ئەمریکا و ئەو وڵاتانە باوە کە سیستمی سێکولاریزمیان ھەیە. تووێژەران ئەوەیان تێبینیکردووە، بەگۆڕان لە دیمۆگرافیای ئایینی لەشوینەکان ڕێژەی پەیوەندی ھاوبەشیکردنی ماڵی بەرزکردووەتەوە.
ڕوانگە ئاینییەکانیش لەبارەی ئەم پەیوەندییە جیاوازە. بەپێی کڵێسای ڕۆمان کاتۆلیک، پەیوەندی ھاوبەشیکردنی ماڵ ڕێگەپێنەدراوە و دەچێتە بواری پەیوەندی سێکسی ناشەرعی. لەبەرامبەردا کڵێسای ئینگلتەڕا پێشوازی لەم جۆرە پەیوەندییە دەکەن و بەدرووستی دەزانن بۆئەوەی دواتر لەڕێگای ئەم پەیوەندییەوە ھاوسەرگیریکردنی کریستیانانە ئەنجامبدەن.
ئەم پەیوەندییە یان پەیوەندی ھاوڕەگەزبازی لە ئیسلام حەرامکراوە و پێی دەڵێن زینا.
ھاوبەشیکردنی ماڵی لەزۆرێک لەوڵاتە موسڵماننشینەکان قەدەغەکراوە بەیاسا لەوانە سعویە، پاکستان، ئەفغانستان، ئێران، کوەیت، مەغریب، عومان، مۆریتانیا، ئیمارات،  سودان و یەمەن.
سەرچاوەکان
پۆل:خێزان پۆل:ھاوسەرگیریی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
مەلا ئەحمەدی گۆرانی
مەلا شەھابەددینی ئەحمەدی کوڕی ئیسماعیلی کوڕی عوسمانی گۆرانی شافعی لە دایکبووی ساڵی ١٤٠٨ لە دەشتی شارەزوور. مامۆستای سوڵتان محەممەدی دووەمی عوسمانی ناسراو بە محەممەد فاتیح بوو کە لە رۆژگاری ئەو ئەستەنبوڵ فەتح کرا کە بەھۆیەوە کۆتایی بە دەو‌ڵەتی بیزەنتی ڕۆمەکان ھێنرا.
کورتەی ژیانی
مەلا ئەحمەد وەک دەگوترێت لە جافی گۆرانە و خەڵکی ھەورامانە بۆ فەقێیاتی چووەتە بەغدا و حەسکیف و ئەرغەنی و خنوس نزیک ئامەد (دیاربەکر) و زۆر بە ھەژاری ژیاوە. دواتر لە تەمەنی سی ساڵان چووەتە دیمەشق و قاھیرە و لەسەر دەستی زانایانی ئایینی ئەوکات وانەی خوێندووە. لە مەدینە ئاشنای (مەلا یەگان) دەبێت کە مەلای سوڵتان موڕادی دووەمی عوسمانی بووە و لەگەڵ خۆی دەیباتە (وڵاتی ڕۆم) و لە بورسای پایتەختی ئەوکاتی دەوڵەتی عوسمانی بە خەلیفە موڕادی دەناسێنێت و ئەویش زۆر ڕای لە زانایی و لێھاتوویی مەلا ئەحمەد دەبێت و دەیکات بە مامۆستای زمانی فارسی و فیقھی ئایین بۆ کوڕەکەی محەممەد فاتیح. ئیتر مەلا ئەحمەد کۆمەڵێک پلە و پایەی گەورە وەردەگرێت لە شەڕی قوستەنتینیە (ئەستەنبوڵ) ڕۆڵی بەرچاوی دەبێت لە ھاندانی سولتان محەممەد بۆ گرنگی داگیرکردنی شارەکە و دەبێتە یەکەم موفتی شارەکە و بە شێخولئیسلام (شیخ الإسلام) ناو دەبرێت. ساڵی ١٤٨٨ ھەر لە ئەستەنبوڵ کۆچی دووایی کردووە و سوڵتان بایەزیدی دووەم ئامادەی ناشتنی بووە. ئێستا گەڕەکێک و مزگەوتێکی دێرینی ئەستەنبوڵ بە ناوی مەلا گۆرانی ھەیە.
تورک و مەلا ئەحمەد
تورکە ناسیۆنالیستەکان زۆر ھەوڵ دەدەن ڕەچەڵەکی مەلا ئەحمەد بگەڕێننەوە بۆ غەیری کورد. گوایە بە ڕەسەن خەلکی گوندێکە لە سووریا. ھەندێک لە کوردەکانی دیاربەکریش گومانی ئەوە دەکەن کە مەلا ئەحمەد خەڵکی دەشتی گۆرانی (گەڤران)ی وڵاتی ئەرخەنیی نزیک ئامەد بێت. بەڵام بەھێزترین بەڵگە پشتگیری ئەوە دەکەن کە مەلا ئەحمەد خەلکی ھەورامان بێت.
ھیۆسۆنگی شیللا
پاشا "ھیۆسۆنگ"ی شیللا، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٧٤٢ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٧٣٧ی زایینی تا ٧٤٢ی زایینی بووە. سی و چوارەم پاشای شانشینی شیللا بوو. دووەم کوڕی پاشا سیۆندۆکی شیللا و شاژن سۆدۆک بوو.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:مردووانی ٧٤٢ پۆل:پاشاکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا
٨٠٥ (ژمارە)
٨٠٥ (هەشت سەد و پێنج) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٤ و ٨٠٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بڕیارنامەی ١٠٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧١٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٦ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
ئالان بۆنەن
ئالان بۆنەن نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
گیۆنگدۆکی شیللا
پاشا "گیۆنگدۆک"ی شیللا، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٧٦٥ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٧٤٢ی زایینی تا ٧٦٥ی زایینی بووە. سی و پێنجەم پاشای شانشینی شیللا بوو. لەوانەیە ئێستا بەوە ناسرا بێت بۆ تێکۆشانەکانی بۆ پاڵپشتیی بودیزم. پەرستگای بولھوکسا لەسەر فەرمانی ئەو لە ساڵی ٧٥١ی زایینی بنیاتنرا.
ئۆلیڤیێ دولۆرم
ئۆلیڤیێ دولۆرم نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
٥٨٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تیپی مۆسیقای بێخود
تیپی مۆسیقای بێخود گرووپێکی مۆسیقیی کوردی سەر بە چالاکی قوتابخانەکان بوو کە لە ٢٠ی ئایاری ١٩٧٧ لە قوتابخانەی بێخود لە شاری سلێمانی بە سەرپەرەشتی نامدار قەرەداغی دامەزرا. گرووپەکە لە چل منداڵی نۆ بۆ یازدە ساڵ پێک ھاتبوو کە بیست کەسیان کەمانیان دەژەند. ئامانج لە دروست کردنی ئەم تیپە پەروەردە کردنی منداڵانی کورد لە ڕووی موزیک و کۆمەڵایەتی و نەتەوەیییەوە بوو. دوای دابین کردنی ئامێری مۆسیقا و تەواو بوونی خولی فێرکاری ئەم تیپە چالاکییەکانی خۆی دەست پێ کرد و یەکەم دەرکەوتنی بەشداری کردنی بوو لە ڕۆژی مۆسیقای جیھانیی لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ کە لەسەر ھۆڵی چالاکی قوتابخانەکان بەڕێوە چوو. ئەم گرووپە سەرەڕای تۆمار کردنی بەرھەمی ناوازە بەشداری زۆر مێھرەجان و کۆڕاڵی کرد و لە ئاستی کوردستان و عێراقدا چەندین خەڵاتی بەدەست ھێنا، ھەروەھا چەند بەرھەمی بۆ تەلەڤیزیۆنی تەعمیمی کەرکووک تۆمار کرد. ساڵی ١٩٧٩–١٩٨٠ بە نھێنی و بە یارمەتی تیپی مۆسیقای مەولەوی لە قوتابخانەی بێخود یازدە سروود و چوار مەقام بۆ ناسر ڕەزازی تۆمار دەکەن کە بە ناوی کاسێتی ئەی شەھیدان بڵاو بووەتەوە. ئازاد شەوقی ڕۆڵێکی بەچاوی لە بەروەپێش چوونی گرووپەکە ھەبووە. دواتر لەگەڵ تیپی مۆسیقای نەورۆز و تیپی مۆسیقای شێخ مەحموود، تیپی مۆسیقای مناڵانی سلێمانی یان دامەزراند.
ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپەکە:
بەرھەمەکان
ھەندێک لەو بەرھەمانەی بۆ ناسر ڕەزازی تۆمار کراوە:
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
باکووری ئەفریقا
thumb|300px| {{legend|#346733|باکووری ئەفریقا بە پێی نەتەوە یەکگرتووەکان}} {{legend|#088733|لە ڕووی جوگرافیەوە}}
باکووری ئەفریقا یان ئەفریقای باکوور، ناوچەکانی باکووری قاڕەی ئەفریقا ئەگرێتەوە بەسەر کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست ئەڕوانێت لە باکورەوە و دەریای سوور لە ڕۆژهەڵاتەوە و زەریای ئەتڵەسی لە ڕۆژهەڵاتەوە، بە پێی پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکان حەوت وڵات ئەگرێتەوە کە ئەمانەن؛
زۆربەی کات ئەم ناوچەیە وڵاتەکانی ڕۆژئاوای عەرەبی ئەگرێتەوە کە ئەوانیش هەریەک لە مۆریتانیا و مەغریب و جەزائیر و تونس و لیبیا و میسر و ناوچەی بیایانی ڕۆژئاوا، هەروەها لە ڕووی زاراوەوە ناوچەی نیمچەدوورگەی سینا لە میسر ئەگرێتەوە لەگەڵ ئەوەی نیمچەدوورکەی سینا لە ڕووی جوگرافیەوە بە]یکە لە ئاسیا.
ئەم ناوچەیە چەندین شارستانی بینیووە بە خۆیەوە لە مێژوودا، هەروەک ناوچەی گەیاندنی پێک هیناوە لەگەڵ ئەوروپادا لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە.
پۆل:باکووری ئەفریقا پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا پۆل:ئەفریقا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
خنووس
خنوس به‌ ئه‌رمه‌نى( Xnus Խնուս) و به‌ توركى (Hınıs) شارۆچكه‌يه‌كى كوردنشينه‌ و مه‌ركه‌زى قه‌زايه‌كه‌ سه‌ر به‌ پارێزگاى ئه‌رزه‌رۆم‌ كه‌ به‌ هه‌رێمى سه‌رحه‌دان ناوده‌برێت و نزيكه‌ى 27 هه‌زار كه‌س ده‌بن و ئاخاوتنيان به‌ كرمانجكى (kirmanckî/كوردكى زازۆيي) و كورمانجيه (kurmancî)‌‌. نزيكه‌ى 145 كيلۆمه‌تر له‌ مه‌ركه‌زى ئه‌رزه‌رۆم دووره‌و 1720 مه‌تر به‌رزه‌ له‌ ئاستى ده‌ريا. خنوس زۆر كه‌ونارايه‌و شوێنه‌ ناسراوه‌كانى بريتين له‌‌ قه‌لاى خنوس (Kela Xinûsê)و  قه‌لاتى زه‌رناكێ (Kela Zernakê) و مزگه‌وتى دێرينى ناسراو به‌ مزگه‌فتا ميرێ مووشێ (Mizgefta Mîrê Mûşê)
گونده‌كانى خنوس
زۆرن ناوى گونده‌كانى ناوچه‌ى خنووس به‌ ژماره‌ نزيكه‌ى 82 گوندى گه‌وره‌و بچووكن كه‌ زۆربه‌يان ناويان كراوه‌ به‌ توركي : ...........  هتد
سه‌رچاوه‌
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەرزەڕۆم پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئه‌رزرۆم
تاینیێک
وێنۆک|دیمەنی تاینیێک تینیێک گوندێکی مێژوویییە لە پۆڵەندا لەسەر ڕووباری ڤیستولا، لە ساڵی ١٩٧٣ەوە بەشێکە لە شاری کڕاکۆف (لە ئێستادا لە ناوچەی دێبنیکی). تاینیێک بەھۆی ئابای بەنێدکتینییەوە دیارە کە لەلایەن شا کاسیمیری نۆژەنکەرەوە لە ساڵی ١٠٤٤ دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیای کڕاکۆف
نازەنین، ھیران
نازەنین یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سکتان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. . گوندێکە لە ناوچەی خۆشناوەتی کە دانیشتووانەکەی لە ھۆزی خۆشناون.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
٨٠٦ (ژمارە)
٨٠٦ (هەشت سەد و شەش) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٥ و ٨٠٧.
قەڵای واوێڵ
وێنۆک|دیمەنی شەوانە لە کۆمەڵگەی واوێڵ، کە قەڵاکە لە لای ڕاستەوە و کاتدراییلەکە لە ناوەڕاستی چەپەوە. وێنۆک|ڕاست|بەشێکی کۆنتری واوێل لە سەدەی ١٤ کە ئێستا مۆزەخانەی کاتدراڵییە. قەڵای واوێڵ شوێنی نیشتەجێبوونی قەڵایە و دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری کڕاکۆف لە پۆڵەندا. لەسەر فەرمانی شا کاسیمیری سێیەمی گەورە دروست کراوە، لە کۆمەڵێک پێکھاتەی سەردەمی جیاواز پێکھاتووە کە لە دەوری حەوشەی سەرەکی بە شێوازی ئیتاڵی ھەڵکەوتوون. قەڵاکە کە یەکێکە لە گەورەترین قەڵاکانی پۆڵەندا، نوێنەرایەتی نزیکەی ھەموو شێوازە تەلارسازییە ئەورووپییەکانی سەدەی ناوەڕاست و ڕێنێسانس و سەردەمی بارۆک دەکات. قەڵای شاھانەی واوێل و گردی واوێڵ گرنگترین شوێنی مێژوویی و کولتووری وڵاتەکە پێکدەھێنن.
قەڵاکە بەشێکە لە کۆمەڵگەیەکی تەلارسازیی قەڵادار کە لەسەر لووتکەی بەردی لیمۆ لە کەناری چەپی ڕووباری ڤیستولا دروست کراوە، لە بەرزی ٢٢٨ مەتر لە ئاستی دەریاوە. کۆمپلێکسەکە پێکھاتووە لە چەندین بینا کە گرنگییەکی مێژوویی و نیشتمانی زۆریان ھەیە، لەوانە کاتدراڵی واوێل کە پاشاکانی پۆڵەندا تاجی سەریان لەسەر دانرا و نێژران. ھەندێک لە کۆنترین بینا بەردینەکانی واوێڵ دەتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ ساڵی ٩٧٠ی زایینی، ئەمە جگە لە سەرەتاییترین نموونەکانی تەلارسازی ڕۆمانی و گۆتیک لە پۆڵەندا. قەڵای ئێستا لە سەدەی ١٤ دروست کراوە، و لە ماوەی سەدان ساڵی داھاتوودا فراوانتر بووە. لە ساڵی ١٩٧٨ واوێڵ وەک بەشێک لە ناوەندی مێژوویی شاری کراکۆڤ وەک یەکەم شوێنی میراتی جیھانی ناسێندرا.
بۆ چەندین سەدە شوێنی نیشتەجێبوونی پاشاکانی پۆڵەندا و ھێمای دەوڵەتبوونی پۆڵەندایە، قەڵای واوێل ئێستا یەکێکە لە مۆزەخانە ھونەرییە سەرەکییەکانی وڵاتەکە. مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٣٠ دامەزراوە و دە بەشی کۆڕاتۆری لەخۆدەگرێت کە بەرپرسن لە کۆمەڵە تابلۆکان، لەوانە کۆمەڵەیەکی گرنگی تابلۆکانی سەردەمی ڕێنێسانسی ئیتاڵی، چاپ، پەیکەرسازی، قوماش، لەنێویاندا کۆمەڵەی تابلۆی سیگسومۆندی دووەم ئابۆس، کاری ئاڵتوونساز، چەک و زرێپۆش، سیرامیک، میسن پۆرسەلین، و مۆبیلیاتی سەردەم. مۆزەخانەکە لە بواری ھونەری ڕۆژھەڵاتیدا گەورەترین کۆمەڵەی چادرەکانی عوسمانی لە ئەورووپا دەگرێتەوە. مۆزەخانەکە بە حەوت ستۆدیۆی تایبەتمەندەوە بۆ پاراستن، ھەروەھا ناوەندێکی گرنگە بۆ پاراستنی بەرھەمە ھونەرییەکان.
سەیفی شۆشی
سەیفێ شۆشی شاعیرێکی کوردی بادینانە ناوی تەواوی شێخ عبداللطیف شێخ یونس شێخ ذنون شوشی یە لە بنەماڵەی شێخانی شوشە کە تا ئێستا لە دەڤەری بادینان ناودارن، لە دەست نوسەکانی سەیفی شوشی دەزانین کە دەگاتە بنەماڵەی پێغەمبەر د.خ وە لامان مسوگەر دەبێ لە بنەماڵەی شێخانی شوشە، باپیری سه‌یفی شوشی كه‌ با پیری شیخانی شوشه‌ ناوی شێخ شمس الدین قوتبی شوشی یە، ئەم بنەماڵەیە چەندەها شاعیر پێشکەش بە مللەتی کورد کراوە، ساڵی ژیانی سەیفی دیارنیە بەڵام ئەو دەست نوسەی لەبەردەستە لە ساڵی (۱۷٨۰-۱۷۸٦) نوسراوە.
ژیانی
کاتی لەدایکبوون و مردنی سەیف دیار نییە. ئەوەی کە دیارە ژیانی ئەو دەکەوێتە سەدەکانی هەژدە و نۆزدەی زاینییەوە, ئێستا گۆڕەکەی دەکەوێتە ناو تەکیەی شێخ شەمسەدین لە گۆندی شۆش سەر بە قەزای ئاکرێ.
نمونەی شێعری بە کوردی
ھەرکەسێ ل ئەسپی سوار بیت ئەو بفکری بوو عەگید
نموونەی شیعری فارسی
تک بیتیهاى سیفى
نمونەک ژ شعراوی ب عەربی
مدیحة
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
شەڕی زوممار
شەڕی زوممار شەڕێک بوو لە نێوان دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام و پێشمەرگەی کوردستان لە شارۆچکەی زوممار سەر بە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. لە ١ی ئاب تاکوو ٤ی ئابی ٢٠١٤ەوە شەڕەکە بەردەوام بوو داعش ھێرشێکی بۆسەر زوممار دەستپێکرد و لە ئەنجامدا زوممار لەلایەن داعشەوە کۆنتروڵ کرا و لە ڕۆژی ٢٥ی تشرینی یەکەم، دوای ھێرشەکانی ئاسمانی ئەمریکا، ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە دووبارە دەستبەسەرداگرتنی شارۆچکەکە سەرکەوتنیان بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
٥٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٠٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ناوچەی زەریاچە گەورەکانی ئەفریقا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧١٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بوروندی لە ١٩٩٦ پۆل:ڕواندا لە ١٩٩٦ پۆل:زائیر لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
ھێگۆنگی شیللا
پاشا "ھێگۆنگ"ی شیللا، لە ٧٥٨ی زایینی لەدایکبووە و لە ٧٨٠ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٧٦٥ی زایینی تا ٧٨٠ی زایینی بووە. سی و شەشەم پاشای شانشینی شیللا بوو. کوڕی پاشا گیۆنگدۆک و خاتوو "ماونوۆل"بوو، ھێگۆنگ کۆتا نەوە و جێنشینەوەی پشتاوپشتیی پاشا مویۆلبوو بۆ تەختی پاشایەتی. بەھۆی ئەمەوە وا دائەنرێت کە کۆتایی نیوەی ماوەی شانشینی شیللا بێت.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:لەدایکبووانی ٧٥٨ پۆل:مردووانی ٧٨٠ پۆل:پاشاکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە لە کۆریا پۆل:ئەندامی خێزانی شاھانە پەیوەست بە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا پۆل:خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە لە سەدەکانی ناوین
٥٨٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٠٧ (ژمارە)
٨٠٧ (هەشت سەد و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٦ و ٨٠٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
چایخانەی شەعب
چایخانەی شەعب چاخانەیەک لە شاری سلێمانییە کە ھەر لە سەرەتاوە مەڵبەندی کۆبونەوە و حەوانەوەی خوێندەواران و ھونەرمەندان و نووسەران بووە. سەرەتای دروستبوونی چایخانەی شەعب ئەگەرێتەوە بۆ ساڵانی پەنجا و وەستا شەریفی چایچی سەرپەرشتی کردووە. عومەر شەریف خاوەنی چایخانەی شەعب لە بارەی سەرەتای دروست بوونی چایخانەی شەعبەوە بەم جۆرە دوا: لە سەرەتادا وەستا شەریفی باوکم چایچی دەسگێر بووە پاشان بیری لە دانانی چایخانەیەک کردووە و ناوی ناوە چایخانەی (شەعب) سەبارەت بەوەی کە بۆ چایخانەکە ناوی شەعبی لێنراوە وەستا عومەر وتی: لە ساڵانی زوودا بیناکە ئوتێلێک بووە ناوی (شەعب) بووە ھەر بۆیە ئەم ناوەش لە چایخانەکە نرا.
لە سەرەتادا چایخانەی شەعب بەم شێوەیەی ئێستا نەبووە و وەھا گەورە نەبووە شوێنی کتێبخانەکەی ئێستا چایخانە بووە و حەوشەکەشی شوێنی خواردەمەنی بووە کە خاوەنەکی ناوی وەستا نەزەر بووە. دواتر لە ساڵانی شەستەکاندا و پاش کۆچی دوایی وەستا نەزەر حەوشەکە ئەبێتە شوێنی ئەرز و حاڵچییەکان. دواتر لە سەرەتای ساڵانی حەفتادا چایخانەکە تەشەنەی سەندوەو گەورە کراوە.. وە لەو کاتەوە تا ئێستا دوو جار چایخانەکە نۆژەن کراوەتەوە جاری یەکەم لەسەر ئەرکی خۆمان و دوا جاریش ساڵی ٢٠٠٦ بووە لەسەر دەستی حکوومەتی ھەرێم کە ئەو کات عومەر فەتاح سەرۆکی حکوومەت بووە.
سەبارەت بەوەی کە لە سەرەتادا کێ سەردانی چایخانەکەی کردووە کاک عومەر وتی: کۆمەلێک کەسی ناودار سەردانی چایخانەیەکەیان کردووە ھەندێک لەوانە کە پێک ھاتبوون لە شاعیر و ھونەرمەندان و نووسەران سەردانی چایخانەکەیان کردووە وەک شێرکۆ بێکەس و ئەحمەد ھەردی و حەمە ساڵح دیلانی شاعیر و عەبدوڵڵا جەوھەر و مامۆستا ئەخۆل و گەلێکی تر سەردانی چایخانەکەیان کردووە. لە سەردەمی ڕژێمی بەعس دا چەند جارێک چایخانەی شەعب کەوتووەتە بەر ھێرشی ملازم موحسین و ئیھانەی بە نوسەران و ئەو گەنجانە کردووە کە لە چایخانەکەدا دانیشتوون و کۆبونەتەوە.
یەکێک لە شتە سەرنج ڕاکێشەکانی تری ئەم چایخانەیە (دەفتەری بیروەرییەکان)ە، کە بیرەوەری ئەو نووسەر و ھونەرمەندانە دەگێڕیتەوە کە سەردانی چایخانەکەیان کردووە. لە لاپەڕەیەکی ئەو دەفتەرەدا مامۆستا شێرکۆ بێکەس بەم شێوەیە باس لە چایخانەی شەعب دەکات: (من ئەم چایخانەیە وەک چیرۆکێک ئەبینم کە بەردەوام ژیانی ئەم شارەمان بۆ ئەگیڕێتەوە). وە شاعیری گەورەی عەرەب سەردانی چایخانەی شەعبی کردووە و لە دەفتەری بیرەوەرییەکاندا شیعرێکی بۆ چایخانەکە نووسیوە کە دەڵێ: (چایخانەی شەعب لە باڵاییدا بژی و شیعرێک دابھێنە، بکشێ و بەرینی زەوی زیاد بکە). وەک کۆمەڵێک نووسەری بیانی سەردانی ئەم چایخانەیەیان کردوە وەک: ھێنری دیلانی شاعیری فەڕەنسی و فازڵ سامر و عەلی حەسەن فواز و ئەردەشیری ڕۆستەمی و ڕۆبێرت کلایتەر). ئێستا چایخانەکە کۆمەڵیکی زۆر لە گەنجان و ڕۆشنبیران ڕووی تێدەکەن و تێیدا بە یەکتر شاد ئەبنەوە و گفتوگۆ لە بارەی ئەدەبیات و ھونەر و ڕۆژنامەوانییەوە دەکەن. یەکێکیان بۆبەسەربردنی کاتە و ئەوی دییان بۆ ئاگاداربوونەوە لەدنیای ڕۆژانەی کوردستان، بۆ شیکارکردنی ئەو دۆخەی کە پێیدا تێپەر دەبین، یان قسە و باسە لەسەر دنیای ئەدەب و فیکر. چایخانەی شەعب وەک فۆڕم ھیچ جیاوازییەکی لەگەڵ چایخانەکانی تردا نییە بەڵام ئەوەی کە جیاوازی پێ دەبەخشێ جۆری ئەو کەسانەن کە ڕووی لێدەکەن وەک ڕۆژنامەنوسان و ھونەرمەندان و شاعیران. ئەوەی جێی سەرنجە لەم چایخانەیەدا ئەوەیە کە ھەندێ جار ژنانیش ڕوو لە چایخانەکە دەکەن بەڵام بە شێوەیەکی کەم تەنھا ئەوانە نەبێ کە لە ئەوروپاوە دەگەرێنە یان ژنانی بیانی کە سەردانی سلێمانی دەکەن و دێنە چایخانەکە.
سەرچاوەکان
پۆل:چاخانەکان
کاریبی
نەخشەی کاریبی|thumb|250px کاریبی (بە ئینگلیزی: Caribbean)، ناوی ناوچەیکی جوگرافیاییە لە جیھانی نوێدا، پێک دێت لە دەریای کاریبی و دوورگەکانی و ناوچەکانی دەوروپشتی، ناوچەکە ئەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باکوور و ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای ناوەڕاست و باکوور و ڕۆژاوای ئەمریکای باشوور.
لە کاریبیدا نزیکەی ٧،٠٠٠ دوورگە ھەیە، دوورگەی ھیندی ڕۆژاوایی پێک دێت لە دوورگەی ئەنتیڵی گەورە و دوورگەی ئنتیڵی بچووک لەگەڵ باھاماس، لە ڕووی جیۆسیاسیەوە دوورگەی ھیندی ڕۆژاوایی (بە مانایەکی تر؛ ناوچەی کاریبی) لەسەر ئەمریکای باکوور دادەنرێت و دابەش دەبێت بۆ ٢٨ بەش لە نێویاندا دەوڵەتی سەربەخۆ ھەیە و ئەوانی تر سەر بە ئەورووپا و ئەمریکان، لە ساڵی ١٩٥٨ دەوڵەتێک دامەزرا بە ناوی یەکێتی دوورگەکانی ھیندی ڕۆژاوایی کە لە ساڵی ١٩٦٢ ھەڵوەشایەوە، و ئەم یەکێتیە لە ١٠ دەوڵەت پێک ھاتبوو کە بە ئینگلیزی ئەدوێن لە کاریبیدا.
پۆل:کاریبی پۆل:ھەرێمەکانی ئەمریکاکان پۆل:ئەمریکا پۆل:ناوچەکانی جیھان
٥٨٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئێریک زێموور
ئێریک زێموور نووسەر، ڕۆژنامەوان و وتارنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان پۆل:شۆپپارێزی لە فەڕەنسا پۆل:جووە فەڕەنسییەکان پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
ژان-لووک دووبار
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیست
وێنۆک|ئاڵای حیزبی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی تورکیا پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیست (بە تورکی: Milliyetçi Hareket Partisi) (کورتکراوەی: MHP) حیزبێکی ڕاستڕەوی ناسیۆنالیزمی تورکییە. لە ٩ی شووباتی ١٩٦٩ دامەزراوە. لەئێستادا دەوڵەت باخچەلی سەرۆکایەتی حیزبەکە دەکات. بنکەی سەرەکی حیزبەکە لەشاری ئانکارایە لە تورکیا. حیزبەکە خاوەنی زۆرتر لە ٤٠٧ ھەزار ئەندامە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:حیزبەکانی تورکیا
خزینی ماددە
وێنۆک|پەڕەی تۆرباینی ساغ خزینی ماددە بریتییە لە گۆڕانی شێوەی ماددە بە ھێواشی و بەردەوام لەژێر کاریگەری فیشارێکی نەگۆڕ. لێرەدا کات، پلەی گەرمی، و بڕی فشار سێ پارامیتەری گرنگن، بە جۆرێک کە چەند پلەی گەرمی و بڕی فیشار بەرزتر بێت، ئەوەندە خزینی ماددە زیاد دەکات. ھەروەھا چەند فاکتەرێکی تریش ڕۆڵیان ھەیە لە تێکشکانی ماددە، بۆ نموونە: شێوەی و قەبارەی دەنکۆڵە، پەیکەری مایکڕۆیی و ھتد.
وێنۆک|پەڕەی تێکچوو لەژێر کاریگەری خزین
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە
٥٨٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨٠٨ (ژمارە)
٨٠٨ (هەشت سەد و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٧ و ٨٠٩.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
محەمەد شا گۆڕکانی
ناسرالدین ڕۆشان ئەختار ناسراو بە محمد شا گورکانی (١٧٤٨-١٧٠٢ز) یەکێک بوو لە پاشاکانی سەردەمی مەغۆلی بچووک لە ئیمپراتۆریەتی گورکان لە هیندستان. لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی و لە نێوان ساڵانی ١٧١٩ بۆ ١٧٤٨ فەرمانڕەوایی کردووە.ڕۆشان ئەختار کە دواتر لە ژێر ناوی محمد شادا سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی، کوڕی خوجەستە ئەختار جەهان شا بوو، کوڕی چوارەم و بچووکی بەهادور شای یەکەم (نەوەوی ئاورەنگزێب ئالامگیر، دوایین ئیمپراتۆری گورکان یان موغی گەورە).
محەممەد شا پاڵپشتێکی گەورەی هونەر بوو، لەوانە مۆسیقا و ڕۆشنبیری و پێشکەوتنە ئیداریەکان. پیاوێکی خۆشویست بوو و ناوی قەڵەمەکەی "سادا ڕەنگیلا" بوو کە بە واتای "هەمیشە دڵخۆش" دێت. بۆیە زۆرجار پێی دەوترێت "محەمەد شا ڕەنگیلە"، هەندێکجاریش بە ناوی بەهادور شای یەکەمی باپیرەیەوە پێی دەوترێت "بەهادور شا ڕەنگیلە".
حکومەت
alt=محەممەد شا گۆڕکانی|وێنۆک|محەممەد شا گۆڕکانی باوکی ڕۆشان ئەختار، جەھان شا، ساڵی ١٧١٢ کوژرا، وە لەگەڵ کۆچی دوایی بەھادور شای باپیری، ململانێی یەک لە دوای یەک بۆ جێنشینی لە نێوان ڕزگاربووەکاندا ڕوویدا و دواجار فاروخسیر (١٧١٣-١٩ کۆچی)، ئامۆزای ڕۆشان ئەختار، سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە سەرەتای ساڵی ١٧١٩، فەروخسیر لەلایەن برا بەھێزەکانی سەید - سید عەبدوڵڵا و سید حوسێن عەلی زیندانی کرا و دواتر کوژرا. لە مانگی ئەیلولدا، دوای مردنی خێرا (بەھۆی نەخۆشی) دوو کەسی دیکە کە لەلایەن ئەو برایانەوە دانرابوونە سەر تەختی پاشایەتی، شانشینی ڕۆشان ئەختاریان لەژێر نازناوی "محەممەد شا" ڕاگەیاند.لە ساڵی ١٧٢٠ بە تیرۆرکردنی حوسێن عەلی و شکستی عەبدوڵڵا لە شەڕی حەسەنپور (باشووری ڕۆژئاوای دەھلی)، محەمەد شا لە ژێر کۆنترۆڵی کاریگەرانەی برایانی سەید ڕزگاری بوو. لە ساڵی ١٧٢١ لەگەڵ کچی فارۆخسیر ھاوسەرگیری دەکات. لە ساڵی ١٧٢٤دا، دوای ئەوەی نیزامولملک ئاسیف جاھ کە وەزیری دانرابوو لەلایەن دادگاوە، بە بێزارییەوە دادگای بەجێھێشت، پارێزگایەک لەدوای یەک پارێزگایەک لەژێر دەسەڵاتی شانشینیدا کەوتنە دەرەوە و بە شێوەیەکی کاریگەر سادات عەلی خان، نەواب ئۆدە (ئێستا ئایۆدیا)، جێگەی خۆی گرتەوە. ھۆزەکانی ڕۆھیلای ئەفغانستان خۆیان بە خاوەنی ڕۆھیلکەند (باشووری ڕۆژھەڵاتی دەھلی) ناودەبرد، تەنھا بەنگال ساڵانە باجی دەدا بە دەھلی، فەرمانڕەواکانی ماراتاکان، لە سەردەمی پیشوا باجی ڕاو، خۆیان بە خاوەنی گوجارات، ماڵوا و بوندێلکەند و لە ساڵی ١٧٣٧ ھێرشیان کردە سەر دەھلی.
پێشھاتە کولتوورییەکان
لەکاتێکدا زمانی ئوردو پێش سەردەمی محەممەد شا بەکارھاتووە، لە سەردەمی ئەودا بوو کە ئەم زمانە لە نێو خەڵکدا زیاتر بەناوبانگ بوو و ناوی لێنا زمانی دەربار و جێگەی زمانی فارسی گرتەوە. ڕاگەیەندرا. لە سەردەمی محمد شادا، قەولی دیسانەوە گەڕایەوە بۆ دەرباری ئیمپراتۆری گورکانییەکان و بە خێرایی لە سەرانسەری باشووری ئاسیادا بڵاوبووەوە. محەممەد شا بە فراوانکردنی دامەزراوە ئایینییەکانیش بۆ پەروەردە وەک قوتابخانە ناسراوە. لە سەردەمی حوکمی ئەودا بۆ یەکەمجار قورئان وەرگێڕدرا بۆ سەر زمانی سادەی فارسی و ئوردو. ھەروەھا لە سەردەمی ئەودا شروانی جێگەی جل و بەرگی فەرمی تورکی گرتەوە، کە بەزۆری لەلایەن ئاغای باڵای گۆرکانییەوە لەبەر دەکرا و لە سەمەرکەندەوە سەرچاوەی گرتبوو.
محەمەد شا پاڵپشتی ھونەرە نمایشییەکانی دەکرد، نزیک بوو زەمینە بۆ ھەڵوەشاندنەوەی حکوومەت دابنێت بەھۆی ئەولەوییەتەکانی جێبەجێکردنی لە خەرجییە کولتوورییەکان. لەکاتێکدا دەسەڵاتی سیاسی گورکان لە سەردەمی حوکمڕانیدا داڕما، بەردەوام بوو لە پشتیوانی ھونەر، ھانی ھونەرمەندان و وەستاکانی وەک نیدا مال (چالاک ١٧٣٥–٧٥) و چیتارمان، کە تابلۆی سۆزداری دیمەنەکانی ژیانیان بەرھەمھێنا، ئەوان دەربارەکە وێنا دەکەن، وەک فێستیڤاڵی ھۆلی، ڕاوکردن لەگەڵ پەپوولە. لەو سەردەمەدا، دەرباری گۆرکانی موزیکژەنی وەک نێعمەت خان ناسراو بە سەدەڕەنگ و فیرۆزخانی کوڕەزای (ئازارەنگ)ی ھەبوو، کە گۆرانییەکانیان فۆڕمی مۆسیقای خەیالی بەناوبانگ کرد. نیعمەت خان ئاوازی خیالی بۆ قوتابییەکانی داناوە، بەڵام ھەرگیز خەیاڵی نەکردووە. ئەم پێکھاتە سەرەکییە مۆسیقای نەریتی ھیندی گەشەی کرد و پەرەی سەند و لە دەرباری محەمەد شادا پاڵپشتی کرا. محمد شا خۆی یەکێک بووە لە خەتنووس و خۆشنووسەکانی ھیندستان و دوو پارچە لە بەرھەمەکانی لە مۆزەخانەی شوێنەواری دەھلی بەردەستە.
پێشهاتە زانستییەکان
لە سەردەمی محمد شادا، بەرهەمێکی زانستی گرنگ بە ناوی زەیج محمد شاهی لەلایەن جەی سینگی دووەمی سەردەمی ئەمبرەوە لە نێوان ساڵانی ١٧٢٧ بۆ ١٧٣٥ تەواو بووە کە لە ٤٠٠ لاپەڕە پێکهاتووە. alt=نادر شا لە کتێبی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانسی: هیندستان (١٩٠٩)ی ڤیکتۆر ساریجەوە سەربازەکانی دەبینێت کە کوژراون|وێنۆک|نادر شا لە کتێبی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانسی: هیندستان (١٩٠٩)ی ڤیکتۆر ساریجەوە سەربازەکانی دەبینێت کە کوژراون
ھێرشی نادر شا و کەوتنی دەھلی
alt= [[نادر شا دوای بردنەوەی شەڕی کارناڵ و داگیرکردنی دەھلی |وێنۆک|نادرشا دوای بردنەوەی شەڕی کارناڵ و داگیرکردنی دەھلی]] ساڵی ١٧٣٩ز نادرشا ئەفشار پاشای ئێران ھێرشی کردە سەر ھیندستان. نادر شا پشتگوێخستنی ناوچە سنوورییەکانی باکووری ڕۆژاوای دەھلی بەکارھێنا (ئێستا لە پاکستان) بۆ شکستپێھێنانیان لە کارناڵ لە باکووری ھیندستان و دەھلی خستە ژێر داگیرکارییەکەیەوە بەھۆی لاوازی تاکتیک، محمد شا بە سادەیی شکستی ھێنا و نادر بە سەرکەوتوویی ھاتە ناو دەلھی و تەنھا دوای مانگێک خوتبەی بە ناوی خۆیەوە لەوێ دا. زیاتر لە ٣٠ ھەزار ھیندی کوژران، محمد شا داوای سەلامەتی کرد، لە بەرامبەردا نادر شا قبووڵی کرد کە لە بەرامبەر وەرگرتنی کلیلی خەزێنەی شاھانە بکشێتەوە. جێگای شای ھیندستان کەڵکی وەرگرتووە، کە بۆ شا جەھان دروست کراوە و بە عەرشی تاووس ناسرابوو، لەگەڵ گەوھەرەکانی شاخی ڕووناکی، دەریای ڕووناکی و کۆرە. گەوھەرەکانی ھێنایە ئێران، و تاجی شاھانەی لەسەر سەری محەمەد شا بەجێھێشت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٢ پۆل:مردووانی ١٧٤٨ پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان
تسوگومی ئۆبا
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی: Tsugumi Ohba
ویکیپیدیای عەرەبی: تسوجومی أوبا
فیلیپ فوورنیێ
فیلیپ فوورنیێ نووسەر، فیلمنامەنووس و شانۆنووسی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
سیاوەش کامکار
بەستەری دەرەکی
پۆل:زیندووان پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩ پۆل:کامکاران پۆل:ھونەرمەندانی کورد
٥٨٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پێرستی گوندەکانی سنە
شارستانی سنە لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ١٨٩ گوند پێک ھاتووە.
ئیسماعیل سەردەشتی
پوختەی ژیان
ئیسماعیل سەردەشتی ئەگەرچی بە ڕەگەز خەڵکی شاری سەردەشت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو، بەڵام لە باشوور لە ڕێکەوتی ٣ی گوڵانی ساڵی ٢٦٧٤ی کوردی (١٣٥٣ی ھەتاوی) لەدایک بووە
یانەی ماڵمۆ
یانەی ماڵمۆ یانەیەکی تۆپی پێی وڵاتی سوێد کەتوانویەت ٢١ جار خولی سوێدی بەدەست بهێنێت. یانەی ماڵمۆ لە ٢٤ی شووباتی ١٩١۰دامەزرا. یاریگای یانەکە لەئێستادا یاریگای (سوید بانکە) کەشوێنی بیست و چوار ھەزار ھاندەر دەبێتەوە سەرۆکی یانەکە لەئێستادا (ھاکان جاپسۆن) راھێنەری یانەکە (ئەگ ھاریدی) ە
ئیسماعیل سەردەشتی
پوختەی ژیان
لە کاتی لەدایک بوونی ئەمەندە بێ جووڵە بووە کە بە بڕوای خەڵک وایان زانیبوو کە مردووە ھەر بۆیە بە تەمای ناشتنی بوون بەڵان دووای دەمێک پژما و زانیان کە ماوە و ھەر ئەم پژمینە ھۆی ئەمە بوو کە کەمێک زیاتر لەسەر زەوی بژیت و لاپەڕێکی زێڕین دە مێژووی گەلی کورد دا دروست کات.
یانەی ماڵمۆ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:یانەکانی تۆپی پێی سوید
ئیسماعیل سەردەشتی
پوختەی ژیان
خوێندنی سەرەتایی خۆی لە گوندی وەلێوی سەر بە شاری سەردەشت تێپەڕاند بەڵان چونکە ھیج هۆگرێکی بە خوێندن نبوو و زیاتر سەرقاڵی کوتنی ئاواز و گۆرانی بوو، بۆیە زۆر بە کەمی نمرە و نیشەی دوو ڕەقەمی وەردەگرت. دووای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی و بۆ پێداچوون و بەردەوامی خوێندن چوو بۆ شاری مەھاباد بەڵان چونکە لەوێ جێگا و فەزای کەیف و خۆشی زۆر بوو، زیاتریش لە دەرس و خوێندن دوور کەوتەوە و دە ئەنجامیش ھەر دەستی لە خوێندن کشایەوە.
سەردەشتی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەھۆی وتنی گۆرانی سیاسی دەستگیر دەکرێ و ساڵی ٢٠٠٥ دێتە باشووری کوردستان. ئەم ھونەرمەندە خاوەنی ٤ منداڵ بووە بە ناوەکانی: کەیوان، کۆمار، شیما، شیلا.
دەست پێ کردنی کاری ھونەری
دووای ماوەیەکی ھاوسەرگیری کرد و بە باوکی وت کە بە تەمامە بەڵان باوکی لەگەڵی ھاوڕا نەبوو و ھەر ئەمەش بوو ھۆی دوور کەوتنەوەی لە باوکی و مانەوەی لە شاری مەھاباد. دەنگ خۆشی و زیرەکاتی سەردەشتی دە بەندبێژیدا وای کردبوو کە چەند کەسێک کە خۆیان دە مۆسیقای کوردی دا پێ لەوی شارەزاتر دەزانی لەڕووی چاوچنۆکی و بەخیلی پێ ھاتن پێی بڵێن کە گۆرانی کوتن و ناسراو بوون ئەمەندە ئەستەمە کە سەرکەوتوو نابی تێی دا و ئەگەر خاوەنی یەکەک لە تۆمارگاکانی مەھاباد نەبا شایەد بەردەوام نەبووبا لە کارەکەی خۆی. دوای ماوەیەک خەڵکی موکریان زیاتریان ناسی و ھەر ئەمە بوو بەھۆی پێشکەوتنی زیاتری ئەو و خەڵک زیاتر بۆ شایییەکانی خۆیان بانگھێشتی ئەویان دەکرد.
بڵاو کردنەوەی بابەتەکانی
ئەلبومی ئەممان لێ کە بە ھاوکاری تۆمارگای بێورانی شاری سەردەشت بڵاو بۆوە لایانگەرێکی یەکجار زۆری بۆ ئیسماعیل سەردەشتی دروست کرد. زۆربەی بابەتەکانی ئەلبومەکەی باسی خۆشەویستی و جوانی پەرەستی بوون بەڵان دوای ماوەیەکی بە ئەرکی سەرشانی خۆی زانی کە باس لە نەتەوە و گەلی خۆی بکات و ئاواز و گۆرانی مللی و بەیاد ھێنانەوەی قارەمانی و پاڵەوانییەتی کانی گەلی خۆی کرد بەڵان بەداخەوە ڕێگەیان پێ نەدا و بە شەش مانگ گرتووخانە و چەندین شەلاق و ٣ ساڵ حەڕمین بێبەشی جەزا درا و دەم ٦ مانگەدا زۆرێک لە ھونەرمەندانی کورد یادیان لێ دەکرد و ڕێزیان لە دادەگرت. سەردەشتی لەمەی کە زمانی لە گۆرانی کوتن کورت ببوو ئازارەکی زۆری داچێژا و دە ئاکامدا لە زستانی ٢٠٠٥ ئەلبومی خوداحافیزی بڵاو کردەوە و بەرەو باشووری وڵاتە چوارپارچەکەی ڕۆیشت.
شێوازی وتن
سەرەشتی خاوەن تۆناژێکی تایبەتی دەنگ و شێوازێکی وتنی تایبەت بە خۆی بوو. زۆر کەس دواتر لاساییان کردووەتەوە، بەڵام بۆخۆی لاسای کەسی نەکردووەتەوە. ھەرچەند جاروبار گۆرانیی ھونەرمەندانی تریشی وتووەتەوە. ھەمیشە ڕێزێکی تایبەتیی بۆ ھونەرمەندانی گەورەی کورد وەکوو ناسر ڕەزازی و شوان پەروەر و بەندبێژانی وەک عەلی خەندان و سەید عەلی سەردەشتی داناوە و لە بەندەکانیدا ناوی بە بەرزی ھێناون. زۆر جار ناوئاخنی بەندەکەکانی بە باسی نیشتمانپەروەری و خۆشەویستیی خاک و کورد ڕازاندووەتەوە و ھەر ئەوەش بووەتە ھۆی ئەوەی لەلایەن دەوڵەتی ئێرانەوە چەند جار دەستبەسەر کرێ و دواجاریش ناچار بە جێھێشتنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو و لە باشوور گیرسایەوە. ڕووداوە خۆش و ناخۆشەکانی کوردستان لەسەر سەردەشتی کاریگەر بوون و دڵی پێیان خۆش و ناخۆش دەبوو و لە ئاواز و بەندەکانیدا ڕەنگی دەدایەوە. بۆ نموونە لێک نزیک بوونەوەی حیزبەکانی باشووری کوردستان لە سەردەمی پاش ڕووخانی سەددامدا دڵی ئەوی خۆش کرد و گەلێک بەندی پێدا ھەڵگوتن و ھیوای سەربەرزی بۆ خاک و نیشتمان لێ خواستن. لە لایەکی ترەوە کاتێک کوێرەمووشە دژە نەتەوەکان لە مەھاباد شەوێک کێلی شاعیران و گەورەپیاوانی وەک ھێمن و ھەژاریان شکاند، دەنگی سەردەشتی لە ھەموو کەس بەرزتر بەرپەرچی ئەم ڕووداوە ناخۆشەی داوە. لە بەشێکی گۆرانییەکی درێژدا کە بۆ ئەم ڕووداوەی داناوە، دەڵێ:
شەوگارێکی نەنووستم ھەتا سیواتی داوە
ھەر لە فکری واندا بووم بۆچی کێلیان شکاوە
ساتێک لەوێ ڕادەبری ھۆی گەڕیدەی ئەو ناوە
لە جیات دەستەگوڵ بەری بۆ ئەو دو شێرەپیاوە
لە جیات فاتیحە بخوێنی کە زەحمەتیان کێشاوە
دەچی کێلیان دەشکێنی قەت نافەوتن ئەو ناوە
ڕەبی ئەو دەستە بشکێ لە کێلی وانت داوە
ھەنگاوی لاقت ورد بێ بەرەو وێت ھەڵێناوە
کوڕی چ حەرامزادێکی لێت پیرۆز بێ ئەو ناوە
مردن
سەردەشتی لە ١ی ئابی ٢٠٠٨ بەرانبەر بەساڵی ٨٧هەتاوی (١٠ـی گەڵاوێژ)لەسەر ڕێگای سەنگەسەر-ڕانیە تووشی ڕوداوی ھاتووچۆ دەبێ و دەست بەجێ گیان لە دەست دەدا. پێشتر ھەم بە بەند و ھەمیش بە قسە وەسیەتی کردبوو تەرمەکەی لە ئاڵای کوردستان بپێچرێ. وەسیەتی بە جێ ھێنرا و لە کاتی بە خاک ئەسپاردنیدا تەرمەکەیان بە تابووتەوە بە ئاڵای کوردستان ڕازاندەوە و جەماعەتێکی زۆر لە خەڵک و خۆشەویستانی خۆی و خاکی کوردستان بەشداری ڕێوڕەسمەکە بوون. مامۆستای تەڵقیندەر بە ھێنانەوەی بەڵگەی شەرعی بۆ ئەو کەسانەی لەسەر خۆشەویستیی نیشتمان لە خاک و زێدی خۆیان تەرە دەکرێن بە شەھیدی لە قەڵەم دا و مامۆستا مەلا عەوڵا حەسەنزادە ئەدیب و وەرگێڕ و سیاسیی ناسراوی ڕۆژھەڵات کە لەوێ حازر بوو وەک پێشمەرگەیەکی کورد ڕێزی لێ گرت و باسی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی سەردەشت پۆل:خەڵکی قەڵادزێ پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨
پاشا سیۆندۆکی شیللا
پاشا "سیۆندۆک"ی شیللا، لەدایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٧٨٥ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٧٨٠ی زایینی تا ٧٨٥ی زایینی بووە. سی و حەوتەم پاشای شانشینی شیللا بوو. نەوەی یازدەمینی نەوەکانی پاشا نێمولبوو.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:مردووانی ٧٨٥ پۆل:پاشاکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا
ڕێبین ھەردی
رێبین ئەحمەد ھەردی لەساڵی ١٩٦٦ لەشاری سلێمانی لەدایکبووە. خوێندنی ناوەندی لەوڵاتی ئێران تەواو کردووە و پەیمانگای تەکنەلۆژیای لە ‌بەغدا تەواو کردووە.
ڕێبین ھەردی لە کۆتایی ھەشتاکاندا بووەتە پێشمەرگە لە ریزەکانی پاسۆکدا. لە دوای ڕاپەڕینەوە دەستی داوەتە نووسینی فیکری و تا ئێستاش بەردەوامە. ئەو یەکێکە لەدامەزرێنەرانی ناوەندی ڕەھەند بۆ لیکۆڵینەوەی کوردی.
سەرچاوەکان
تەلەفزیۆن و ڕادیۆی نالیا
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦ پۆل:خەڵکی سلێمانی پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:نووسەرانی کورد
بڕیارنامەی ١٠٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧١٥ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:سووریا لە ١٩٩٦ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
کیم مو یۆل
وێنۆک|کیم لەساڵی ٢٠١٠ کیم مو یۆل (لەدایکبووی ٢٢ی ئایاری ١٩٨٢) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە، دوای کارێکی سەرکەوتووی لە شانۆی مۆسیقادا کیم بۆ یەکەمجار لە بەشە بچووکەکانی فیلم و تەلەفزیۆندا ڕۆڵی گێڕا. بەڵام دوای ئەوەی پێداچوونەوەی باشی لە ڕۆڵە پاڵپشتییەکانی لە فیلمی The Scam (٢٠١٩) بەدەستھێنا. کیم یەکەم ڕۆڵی سەرەکی خۆی لە فیلمی A Muse (٢٠١٢) گێڕا کە ڕەخنەگران ستایشی زۆریان لێکرد، دواتر ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی سەربەخۆی All Bark No Bite بینی، ھەروەھا کیم ڕۆڵێکی سەرەکی ھەیە لە فیلمی مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە کە لەساڵی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە، ھەروەھا ڕەم فیلمە بۆ فێستیڤاڵی فیلمی کان ٢٠١٩ و فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەنتازیا ھەڵبژێردرا.
خزمەتی سەربازی
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٢دا، کیم کەوتە ژێر ڕەخنەی گشتی کە زیاتر بوو بەھۆی ئەو تۆمەتانەی کە خۆی لە خزمەتە سەربازییە ناچارییەکەی دوورخستەوە. لە ڕاپۆرتێکدا کە لەلایەن دەستەی وردبینی و پشکنینی کۆریا (BAI) بڵاوکراوەتەوە، کیم بە گونجاو زانرا کە وەک دامەزراوێکی ئاستی دوو لە ئەرکی چالاکدا خزمەت بکات دوای پشکنینی جەستەیی لە مانگی ئازاری ٢٠٠١. بەڵام بە درێژایی ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠٠٩، کیم بە بیانووی ئەوەی کە تاقیکردنەوەکانی خزمەتگوزاری شارستانی ئەنجام دەدات یان لە دامەزراوەیەکی ڕاھێنانی کار وەرگیراوە، ھیچ کام لەم دووانە ئەنجام نەدراون، مۆڵەتی دواخستنی پێدرا. بەپێی زانیارییەکان لەم ماوەیەدا نزیکەی ٣٠٠ ملیۆن ₩ی لە فیلم و میوزیکاڵ و کاری تەلەفزیۆنیدا بەدەستھێناوە. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا، دوا ئاگاداریی خۆی بۆ وەرگرتنی سەربازی وەرگرت، دوای ئەوەی ئەو ٧٣٠ ڕۆژەی کە بۆ دواخستنی ڕێگەی پێدرابوو بەکارھێنا. ناوبراو لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٠ داواکارییەکی پێشکەش کرد بۆ گۆڕینی باری سەربازی خۆی بەھۆی برینداربوونی ئەژنۆیەوە، کە ڕەتکرایەوە. لە کۆتاییدا، لێخۆشبوونێکی ڕەوا بە پاساوی ئەوەی کە ئەو "تاکێکی کەم داھات" و تاکە دابینکەری خێزانەکەیە، بەخشرا. قسەکانی BAI ئەوە بوو کە داھاتی کیم بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە لە ستانداردی بێبەشکردن بەھۆی ھەژارییەوە، بەم شێوەیە ئیدارەی ھێزی مرۆیی سەربازی بە پێدانی ئەو لێخۆشبوونە لە ئەرکەکانیاندا کەمتەرخەم بوو. دەزگای پراین تی پی سی کیم بەرگری لێکرد و ڕایگەیاند کە کیم لە کۆتایی تەمەنی ھەرزەکارییەوە وەک پاسەوان و کرێکاری بیناسازی و کارگەیەکی مۆبایل پشتگیری خێزانەکەی دەکات. کاتێک باوکی بەھۆی خوێنبەربوونی مێشکەوە داڕما و لە ساڵی ٢٠٠٨ تووشی شێرپەنجە بوو، چارەسەرەکان قەرزێکی زۆریان لەسەر خێزانەکە دروست کرد. خراپبوونی باری داراییان بووە ھۆی ئەوەی کە بە تەواوی پشت بە کیم ببەستن، لە ئەنجامدا لە ساڵی ٢٠١٠دا داوای لێخۆشبوونی کیمیان کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرە کوڕە میوزیکییەکانی شانۆ لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:دەرچووانی زانکۆی سونگکیونکوان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:زیندووان
٨٠٩ (ژمارە)
٨٠٩ (هەشت سەد و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٨ و ٨١٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٥٩٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کیم سونگ کیو
کیم سونگ کیو (لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە، زیاتر بە ڕۆڵەکانی لە فیلمی تاوانکاریی ھەستبزوێنی The Outlaws (٢٠١٧) و لە زنجیرەی نێتفلیکس Kingdom (٢٠١٩) و مافیاکە، پۆلیسەکە، شەیتانەکە ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
حەمەی بەکر
موحەممەد بەکر ئەحمەد ناسراو بە حەمەی بەکر (١٩٢٦ - ١٤ی شوباتی ١٩٩٩) رێکپۆش و دەنگخۆش و مەقامبێژی ناسراوی شاری سلێمانی ساڵی ١٩٢٦ لە شاری سلێمانی هاتۆتە دنیاوە. لە منداڵیدا نەیتوانیوە لە قوتابخانە ڕەسمییەکاندا بخوێنێت بەڵام دواتر خۆی فێری خوێندەوارییەکی باش کردووە و بە ئاستێکی وا کە بتوانێ لە کاروباری دنیا و وەزعی میللەتەکەی ئاگادار بێت. لە رووی نیشتمانییشەوە کاکە حەمەی بەکر کەسایەتییەکی کوردپەروەر بووە و لە هەموو بزووتنەوە سیاسییەکانی کوردیدا بەشداریی کردووە و چەندین جاریش زیندانی کراوە. بەشدارێکی چالاکی هەموو چالاکییە جەماوەرییەکانی سەردەمی پاشایەتی بووە. شێخ مەحمودی نەمر و مامۆستا برایم ئەحمەد و پیرەمێردی شاعیر و حەمە ساڵح دیلان و شێخ لەتیفی حەفید و فایەق بێکەس و شێخ نوری شێخ ساڵح لە هاوڕێ نزیکەکانی بوون. کاکە حەمە پیاوێکی دەنگخۆش و مەقامزان بوو. رۆشنبیرییەکی باشی هەبوو لە جۆر و مێژووی مەقامی عەرەبی و فارسی و کوردییەکان. لە رووی کۆمەڵایەتییەوە کەسایەتییەکی قسەخۆش و گوڵی مەجلیسی کۆڕ و کۆبوونەوەکانی جارانی شاری سلێمانی بوو. ساڵی ١٩٥٩ کە بەشداری کردووە لە فیستیڤاڵی لاوانی جیهانی لە نەمسا ، لەگەڵ خوا لێخۆشبووان حەمە ساڵح دیلان و قادر دیلان چەند سرودێکی نیشتمانییان وتوە. کاکە حەمەی بەکر کەسێکی بەخشندە و لایەنگری هەڤاران بووە و لە هەموو چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی سلێمانیدا بەشدار و هەڵسوڕاو بووە. ئەم کەسایەتییە خۆشەویستە. لە ١٤ی شوباتی ١٩٩٩ لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوە
پۆل:مەقامبێژان پۆل:مەقامبێژانی کوردستان پۆل:مەقامبێژانی لەدایکبووی سلێمانی پۆل:مردووانی سلێمانی
خەڵاتی ئێمی
خەڵاتی ئێمی خەڵاتێکی ئەمریکییە دەدرێت بە زنجیرەکان و بەرنامە جۆراوجۆرەکانی تەلەفزیۆن. خەڵاتی ئێمی بەرامبەر بە خەڵاتی ئۆسکارە، بەڵام لەکاتێکدا ئۆسکار تایبەتە تەنها بە فیلمە سینەمایەکان ئێمی تایبەتە بە بەرهەمە تەلەفزیۆنییەکان.
خەڵاتەکان لەلایەن سێ ڕێکخراوی پەیوەندیدار، بەڵام جیاوازەوە پێشکەش دەکرێن: ئەکادیمیای هونەر و زانستی تەلەڤیزیۆن (ATAS)، ئەکادیمیای نیشتمانی هونەر و زانستی تەلەڤیزیۆن (NATAS)، ئەکادیمیای نێودەوڵەتی هونەر و زانستی تەلەڤیزیۆن (IATAS). هەریەک لەم سێ ڕێکخراوە بەرپرسیارن لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵەیەکی تایبەت لە ڕێوڕەسمی ساڵانەی ئیمی کە بە درێژایی ساڵی ڕۆژمێری بەڕێوەدەچێت. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٩ خەڵاتی ئیمی بەخشی بۆ ڕێزلێنان لەو نمایشانەی کە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس بەرهەم دەهێنرێن پێش ئەوەی لە ساڵانی ١٩٥٠دا ببێتە بۆنەیەکی نیشتمانی بۆ ڕێزلێنان لەو بەرنامانەی کە لە سەرانسەری وڵاتدا پەخش دەکرێن. لە دوو دەیەی داهاتوودا، ATAS, NATAS و IATAS خەڵاتەکەیان فراوانتر کرد بۆ ڕێزگرتن لە کەرتەکانی دیکەی پیشەسازی تەلەڤیزیۆن.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٤٩ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:خەڵاتەکانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
ژان-مارک ڕووڤیێر
ژان-مارک رووڤیێر نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
سێزدەبەدەر
سێزدەبەدەر سێزدەھەمین ڕۆژی نەورۆزە کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران وەکو ڕۆژی "سروشت" ناسراوە و خەڵکان دەچنە داوێنی سروشت و "سەوزە"یەکی کە لە ڕۆژی جەژنی نەورۆزەوە چاندوویانە دەیبەنە دەر و ماسیەکەی سەر سفرەی "٧ سین"یش دەخەنە ناو ئاو.thumb|ڕۆژی سەیران و سێزدەبەدر
فەلسەفەی ناو
لە سەردەمی کۆنەوە گەلی ئێرانی ، بەتایبەت گەلی کورد هاتنی ساڵی تازە و نەورۆزیان لە ١٢ ڕۆژی سەرەتای بەهارەوە پیرۆز ئەکەرد ، دیارە کە مەبەست لەم ١٢ ڕۆژە ، ١٢ مانگی ساڵەو لە ڕۆژی ١٣ ی بەهارە بۆ کۆتایی پێهێنانی جێژنی ساڵی تازە ڕووییان ئەکردە سرووشت و داوێنی تەبیعەت.
باسەکان سەبارەت بە فەلسەفەی ڕۆژی  سێزدەبەدەر  زۆر و ڕەنگاوڕەنگە.
بۆ وێنە زۆربەی خەڵکی عام وا بیر ئەکەنەوە کە ژمارەی ١٣ نەحس و نەهاتە بۆیە ڕۆژی ١٣ ی ساڵ ئەڕۆنە دەرۆی ماڵەکان و ئەو نەهات و نەحسیە لە ماڵەکانیان دوور ئەکەنەوە.
ئەم باسە باسێک نەراست و بێ سەرچاوەیە و هیچ بەڵگەیەکی مێژوویشی لە پشتا نیە.
بەڵکوو بە پێچەوانەوە زۆربەی کارناسان ئەم ڕۆژەیان وەکوو ڕۆژێکی پیرۆز و موبارەک لە ڕۆژمێری ئێرانی باستان ناو ئەبەن.
ئێستاش لە رٶژمێری فەرمی ئێراندا ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی سرووشت ئەناسرێت.
گەلانی خاوەنی سێزدەبەدەر
سێزدەبەدەر لای هەموو گەلانی خاوەن نەورۆز پیرۆز ناکرێت ، بەڵام هەموو گەلانی خاوەن نەورۆز لە پشوودانی نەورۆز ، سەیران و چوونە ناو سرووشت یان هەیە، سێزدەبەدەر لە ناو ئێران ، ئەفغانستان ، کۆماری ئازەربایجان پیرۆز ئەکرێت.
سێزدەبەدەری کوردستان
سێزدەبەدەر لە هەموو کوردستان دا پیرۆز ناکرێت و رۆژهەڵاتی کوردستان ئەم ڕەسمە بەڕێوە ئەبات ، بەڵام لە باقی کوردستاندا خەڵک لە پشوودانی نەورۆزدا سەردانی سرووشت ئەکەن و ئەڕۆن بۆ سەیران.
پەڕاويزەکان
پۆل:نەورۆز پۆل:وشە و دستەوشە کوردییەکان پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
میرنشینی بابان
٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.
وێنۆک|چەپ|عومەر ئاغا، یەکێک لە ئەفسەرەکانی مەحمود پاشای بابان، ١٨٤٠
میرنشینی بابان (١٦٤٩-١٨٥٠) لە بنەڕەتدا بە ناوی (فەقێ ئەحمەدی داره‌شمانه‌ )ەوە دامەزراوە. کە میرنشینەکەی لە قەزای پشدەر (قەڵادزێ) لە گوندی دارەشمانە دامەزراندووە لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە. ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان.
دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژئاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە درووستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان. لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و ئێران بەپێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی ئێران.
لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو. نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن.
مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو. هۆزی بابان ئەمرڕۆژیش لە سلێمانی ، سنە ، کەرکووک ،کرماشان و سەقز دانیشن. لە پەیمانی ئەرزەرۆم «ارزنة الروم» له سلێمانی کووچێان کردو ڕویشتن بڕۆ کرماشان و سنە و سەقز. ناوی گه‌وره ئه‌وان سلێمانی ،پاشایی ،پاشایانی لە کرماشان، لە سنە پاشایانی ،پاشایی ،بابانی و بوبانی بوو.
کولتوور و ڕۆشنبیری
لە ماوەی دەسەڵاتداریی ئەم میرنشینەدا زمان و ئەدەبی کوردی زۆر پەرەی سەند، بەتایبەتی لە کۆتاییی سەدەی شانزەوە تاکوو نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدە. دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی (ئەم سێ کەسە بە سێ کوچکەی بابان ناسراون) و مەحوی کە شەقـڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە شێوەزاری کوردیی ناوەندیدا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا.
بابان لە چیەوە ھاتووە
ووشەی بابان لە (بابا ـ بابە ) ەوەھاتوە کە بەواتای باوک یاخود براگەورە و ڕیش سپی ناو کۆمەڵ دێ بۆنمونە باباسلێمان و باباتاھیر وبابا عەلی وبابا ڕەسوڵ... ھەموو ئەم واتایە ئەبەخشن ، ھەر لێکدانەوەیەکی تر وەک ئەمە ڕاست نیە.
مێژووی حوکمدارانی بابان
بابان بنەماڵەیەکی دێرینە (انسکلوپید یای بەریتانی)ساڵی (١٩٥٠) لەباسی (kurd) دا ئەیانباتەوە بۆ سەردەمێکی زۆر کۆن ھەروەھا کتێبی (تاریخ و جغرافیە کردستان ـ سیرالا کراد) نووسینی عبدالقادر روستم بابان ئەیانگێرێتەوە بۆ سەردەمی (کیان) و (اًشکانیان) و (بنی ساسان) وبۆ سەردەمی (اًردشیر بابکان) واتا پێش ھاتنی عیسی ودوای ھاتنی .مەلا عەبدوالکەریمی مودەریس لە (بنەماڵەی زانیاران و علما ْ  فی خدمە العلم والدین ) باسی میر حەمزەی بابان ئەکات کە لەساڵی (٨٠٠ک ـ  ١٣٩٧ ز ) دا لەئێران بەرامبەر جلائیریەکان وەستاوە ولەبەرامبەر قەڵای مەریواندا (مزگەوتی سوور )ی دروستکردووە .میر شەرەفخانی بدلیس لە (شەرەفنامە )داکە ساڵی (١٠٠٥ک ـ ١٥٩٦ ز ) نووسیویەتی ، ئاماژەی بۆ ھەندێک میرانی بابان ئەکات کە لەگەڵ میر (شمس الدین)ی باوکیا پێکەوە بەفەرمانی سوڵتانی عوسمانی شەڕیان بۆبەرگری لەسوڵتان کردووە کەرەنگ ھەیەلەنێوان ساڵەکانی (١٥٣٤ـ ١٥٥٩) دا ئەوشەرانە روویاندابێ. مێژووی (مردوخ) یش حوکمی بابانەکان لە (سنە) و (شارباژێڕ ) و(شارەزور) ئەگێڕدرێتەوە بۆ کۆتایی سەردەمی یانزەی کۆچی. لە عێراقیشدا شەرەفخان و ئەمین زەکی بەگ مێژووی حوکمیان لەکوردستانا ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سوڵتان سلێمانی قانونی (١٥١٩ـ ١٥٦٦ ) دوای ئەو مێژووەش بەردەوام بوون تاساڵی (١٨٥٠) کە کۆتایی بەفەرمانڕەواییان ھاتووە.
مەڵبەندەکانی میرایەتی بابان
لەئێران:لەمەریوان و سنە تاساڵی (١٣٩٦) ز لەکوردستانی عێراق. لە(مەرگە ) تا ساڵی (١٥٩٦ ) لە (دارشمانە) سەردەمی فەقێ ئەحمەد و سلێمانی کوڕی لەسەردەمی شازدەھەمی زاینیدا. لە(ماوەت) و(قەڵای بەکراوا) لەسەردەمی حوکمداریەتی بەکربەگی باباندا (بەکرە سوور) لەساڵانی (١٦١٩ـ١٦٢٧ ) دا لە(قەڵای چوالان ) لەساڵی (١٦٩٩ـ ١٧٨٤)لە (سلێمانی ) لەساڵانی (١٧٨٤ـ١٨٥٠).
بابانە ناسراوەکانی دوای میرنشینی بابان
دوای تێکچونی میرایەتی بابان لە تورکیاو عیراق و ئێران گەلێک پیاوی بەشکۆوناودار سەریان ھەڵدالەوانە : لە کوردستانی ئیران : بەگزادەکانی فەیزوڵڵابەگی و بابامێری لە مەریوان و سنە و سابڵاخ وشارەکانی تر وەک عبداللە خان (مجرب الدولە) وعلی خان (اعتچاد الدولە) محمد خان وسیف الدین بابانی کوری کە (نوێنەر) بوو لە پەرلەمانی ئێرانی دا.
لەعێراقدا
ئەم بەڕێزە جیایە لەگەڵ ( جمال عبدالقدرعزمی بابان) کە لەساڵی (١٩٢٧) لەشاری سلێمانی ھاتۆتە جیھانەوە و لەئەرکی میریدا گەیشتۆتە پلەی باوەڕ پێکراوی گشتی کۆڕی زانیاری کورد و بەڕێوەبەری گشتی شارەوانی سلێمانی و. نووسەری (٢٣) کتێبی چاپکراوە بەعرەبی وکوردی و بەیەکەم سەرۆکی نوسەرانی کورد لەساڵی (١٩٧٠) دا ھەڵبژێردرا وبنیات نەری سەرەکی (یانەی سەلاحەدین ) لەبەغدادو دامەزرێنەری (سەنتەری رۆشمبیریی بابان ) ەلەشاری سلێمانی ونووسەری ئەم ساڵنامەیەیە
ھۆی ڕوخاندنی میرایەتی بابان
ھۆی ھەرە سەرەکی ڕووخانی میرایەتی بابان و میرنشینە کوردیەکانی تریش (ئەردەڵان، سۆران ،بادینان،شەمزینان) پەیمانی ئەرزڕۆم بوو کەساڵی (١٨٤٧) کاریگەری نەبوو ، کەبەتەواوەتی لەسەر ئەوە ڕێکەوتن ھەرناکۆکیەک وگیروگرفتێک بکەوێتە نێوانیانەوە لەسەرگردەمێزو بەگفت وگۆ لەگەڵ یەک چارەی بکەن و واز لە میرنیشینە کوردیەکان بۆ ئەو مەبەستە بھێنن ئیتر ھەموویان یەک لەدوای یەک کۆتاییان پێھێنرا. بۆیە ئەڵێن ھەر ھۆیەکی تر بۆ ڕووخانی میرنشینی بابان وئەوانی تریش بووترێت ، ھۆی لاوەکین نەک سەرەکی.
بابان لەم چەرخەدا
بابان لەکوردستانی ئێران بەتایبەتی لەشاری بانە و مەریوان وشارە گەورەکانی تر نیشتەجێن. فەیزوڵابەگی وبابامیری و...ھەموو پیاوی گەورە و بەدەسەڵاتیان تیا ھەڵکەوتووە.
لە تورکیا
دوای نەمانی میرایەتی بابان، زۆرلەبابانەکانی ئێرە دوور خرانەوە بۆ توورکیا بەتایبەتی (ئەستەمبوڵ) و لەوێ پیاوی ناوداریان تیا ھەڵکەوت وەک وەزیرو باڵیۆزو دکتۆری زانکۆو بازرگان وکاسبکاری تر. لەعێراقدا وبەتایبەتی لەکوردستاندا و زیاتر لەشاری سلێمانی دا کە بنکەی میرنیشینی بابان بوو ،جگە لەشارەکانی ھەڵەبجەو قەڵادزەو دەوروبەری پشتیان لەکەرکوک و ھەولێرو بەغدادی پایتەخت و لەگەلێک شوێن وجێگای تر نیشتەجێن. لەخاکی باوباپیریانا بەسەربەرزی و وەک نیشتیمانپەروەرێکی دڵسۆز بۆ وڵاتەکەیان بەکارو ئیشی خۆیانەوە خەریکن. ژمارەیان لەھەموو ھەرێمی کوردستان دا ئەگاتە سەد ھەزار کەس وبگرە زیاتریش.
سەرچاوەکان
اعلام الکورد-جمال بابان - ٢٠١٠ -رقم الایداع ۲٤۷۳ لسنة ۲۰۰۹/تم منحه من قبل وزارة الثقافة ص ٢٥٥-٢٥٦
تۆپی زێڕین ١٩٥٦
خەڵاتی تۆپی زێڕین ١٩٥٦ لە ساڵی ١٩٥٦دا درا بە باشترین یاریزانی تۆپی پێی ئەورووپا کە بە ڕای کۆمیتەیەک لە ڕۆژنامەوانانی فوتباڵیی یووفا ھەڵبژێردرا. لەم ساڵەدا ستانلی ماتیوس خەڵاتەکەی بردەوە. بیست و چوار یاریزان رکابەریان لەسەر بەدەستھێنانی خەڵاتەکە دەکرد بەڵام لەکۆتاییدا لەڕۆژی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٦ ستانلی ماتیۆس بەکۆکردنەوە ٤٧خاڵ بووە باشترین یاریزانی ئەوروپا رکابەری لەسەر خەڵاتەکە لەنێوان سێ یاریزاندا توندبوو یاریزانەکانیش بریتیبوون لە:
سەرچاوە
/http://en.wikipedia.org
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
میسری کۆن
چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی نەخشەی [[میسری کۆن و ئەو ناوچانەی کە سەر بەم بوون لە نێوان ساڵانی (٣١٥٠–٣٠ پ.ز)]] میسری کۆن شارستانییەتێکی کۆن بوو لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا. شارستانییەتی میسری مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ (٣١٥٠ ساڵ پێش زایین) بەپێی دەزگای (ڕووداو نووسینزانی میسری) و بە یەکخستنی سیاسی میسری سەرو و میسری خواروو و ھەروەھا لەژێر فەرمانڕەوایی فیرعەونی یەکەمدا.
سەرچاوەکان
پۆل:میسری کۆن پۆل:شارستانێتییەکان پۆل:خەڵکی دێرین پۆل:مێژووی میسر پۆل:مێژووی دەریای ناوین
٥٩١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٨١٠ (ژمارە)
٨١٠ (هەشت سەد و دە) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٩ و ٨١١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٥٩٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مانوێلا بێلاسکۆ
مانوێلا بێلاسکۆ دیێز (بە ئیسپانی: Manuela Velasco Díez)، لەدایکبووی ٢٣ی ئۆکتۆبەری ١٩٧٥ لە مەدرید، ئیسپانیا. پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنی و خانمەئەکتەرێکی ئیسپانییە. بێلاسکۆ بەشداری لە چەندین فیلمی ترسێنەر کرد وەک ئاڕ ئی سی ١، ئاڕ ئی سی ٢ و ئاڕ ئی سی ٤. لە ساڵی ٢٠٠٧ خەڵاتی گۆیای بردەوە بۆ باشترین خانمەئکتەر لە فیلمەکانی ئاڕ ئی سی.