cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شانشینی پرووسیا
بنەچەی پاشاکانی پرووسیا لە ماڵی دەسەڵاتدارەوە ھاتوون کە بە ماڵی ھۆھێنزۆلێرن ناسراوە. باوباپیرانی شانشینی پرووسیا براندنبێرگ-پرووسیا بوو، کە ھێزێکی سەربازی بوو لە سەردەمی فرێدریک ویلیام، کە بە "«ھەڵبژاردەی گەورە» ناسرابوو،   و دوای گۆڕانی پرووسیا بۆ وڵاتێکی گەورە لە دەوروبەری ئەو کاتەی بوو کە پرووسیا بوو بە شانشین. پرووسیا بە سەرکردایەتی فرێدریکی دووەم کە زیاتر بە فرێدریکی گەورە ناسراوە، کە سێیەم کوڕی فرێدریک ویلیامی یەکەم بوو. و ڕۆڵێکی بنەڕەتی ھەبوو لە دەستپێکردنی جەنگی حەوت ساڵەدا، بەو پێیەی توانی بەرگەی دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبۆرگ (نەمسا)، ڕووسیا، فەڕەنسا و سوێد بگرێت، ھەروەھا توانی ڕۆڵی پرووسیا لە ناوەڕاستی دەوڵەتانی ئەڵمانیا و ڕۆڵی ئەو ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە دامەزراندنی پرووسیا وەک دەوڵەتێکی سەرەکی لە ئەورووپا. دوای ئەوەی ھێز و دەسەڵاتی پرووسیا ئاشکرا بوو، بە زلھێزێکی گەورە دادەنرا لە نێو دەوڵەتانی ئەڵمانیادا.  پرووسیا لە ماوەی سەد ساڵی داھاتوودا لە چەندین شەڕ و جەنگدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. و بەردەوام ھەوڵیدا ھەموو دەوڵەتانی ئەڵمانیا (جگە لە کانتۆنەکانی ئەڵمانیا لە سویسڕا) لەژێر سەرکردایەتی خۆیدا یەکبخات، بەڵام ئەو پرسیارە ھاتە  کایەوە کە ئایا نەمسا لە مەودای یەکگرتوویی ئەڵمانیادا دەبێت یان نا و ئەو پرسە ھەر مابووەوە.
دامەزراندن
بۆرگراف کە سەر بە ماڵی ھۆھێنزۆلێرن بوو لە باشوورەوە تا مارگرافیای براندنبێرگ ھات و لە ساڵی ١٤١٥دا وەک ھەڵبژێردراو ناوچەکەی گرتە دەست. لە ساڵی ١٤١٧ ماڵی ھۆھێنزۆلێرن کرایە دەسەڵاتداری ھەڵبژێردراوی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی پیرۆز.
دوای شەڕەکانی پۆڵەندا، شارەکانی ناوچەی باڵتیک کە تازە درووستکرابوون لە دەوڵەتانی ئەڵمانیا، لەوانەش پرووسیا، تووشی پاشەکشەی ئابووری زۆر بوون کە زۆرێک لە شارەکانی پرووس نەیانتوانی بەشداری کۆبوونەوە ڕامیارییەکانی دەرەوەی پرووسیا بکەن. ھەژاری شارەکانی گرتەوە کە گەورەترینیان شاری گدانسک بوو کە ناچار بوو پارە لە شوێنێکی ترەوە قەرز بکات بۆ بازرگانی. ھەژاری لەم شارانەدا بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ دراوسێکانی پرووسیا، بەو پێیەی قۆرخکارییان دامەزراندبوو و پەرەیان پێدابوو کە وایان لێدەکرد کۆنترۆڵی بازرگانی بکەن بۆ ئەوەی ئەم شارە نوێیانە نەتوانن ڕکابەری بکەن. ئەم کێشانە بووە ھۆی ناکۆکی و شەڕ و ڕکابەریی بازرگانی و تەنانەت لەشکرکێشی. سەرەڕای ئەوەش، ڕووخانی ئەم شارانە بووە ھۆی دروستبوونی خانەدانەکان، و جیاکردنەوەی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا و دەرفەتی گەشەسەندنی بە چینی ناوەندی شارستانی براندنبۆرگ بەخشی.
ڕوون بوو کە براندنبێرگ چەندە جیاواز بوو لە خاکەکانی تری ئەڵمانیا لە ساڵی ١٤٤٠، چونکە ڕووبەڕووی دوو مەترسی بووەوە کە لە خاکەکانی تری ئەڵمانیا نەبوون. دابەشبوون لە ناوەوە و ھەڕەشەی لەشکرکێشی لەلایەن دراوسێکانی لە دەرەوە. براندنبێرگ لە ڕێگەی یاسادانانی ڕێبازی ئاخاییەوە خۆی لە دابەشبوون بەدوور گرت، کە بنەمای سەرەتایی بوونی بۆ ناوچەکانی براندنبێرگ و فرانکۆنی چاند. کێشەی ھەڕەشەی لەشکرکێشی لە ڕێگەی فراوانکردنەوە چارەسەر کرا. براندنبێرگ لە ھەموو لایەکەوە لەلایەن دراوسێکانەوە گەمارۆدرابوو کە سنوورەکانیان لە سنووری ڕامیاری زیاتر ھیچی تر نەبوو، ھەر بۆیە ھەر دراوسێیەکی براندنبێرگ دەیتوانی لە ھەر ساتێکدا ھێرش بکاتە سەری و لەناوی ببات، بۆیە تاکە ڕێگە بۆ بەرگریکردن لە خۆی ئەوە بوو کە پێش ئەوەی دەستی بەسەردا بگیرێت دەست بەسەر دراوسێکانیدا بگرێت. براندنبێرگ ھێواش ھێواش بەڵام بە شێوەیەکی چەسپاو سنوورەکانی لە ڕێگەی دانوستان و ھاوسەرگیرییەوە فراوانتر کرد و دراوسێکانی خستە ژێر ڕکێفی خۆی و مەترسی لەشکرکێشی نەھێشت.
ماڵی ھۆھێنزۆلێرن لە ساڵی ١٥١٨ بوو بە فەرمانڕەوای مارگرافیای براندنبێرگ، دوای زنجیرەیەک ناکۆکی زیندووکردنەوەی دۆقایەتی پۆمێرانیایان مسۆگەر کرد و دوای ئاشتی وێستفالیا بەشی ڕۆژھەڵاتی خۆی بەدەستھێنا.
میری
دەسەڵاتی هاوبەش، دەرەبەگایەتی و بیرۆکراسی، کە دەسەڵاتی پادشایەتی ڕەھای پرووس لەسەری بنیات نراوە، بینی کە بەرژەوەندییەکانی لە سەرکوتکردنی ھەڵمەتی ئازادی کەسی و مافە دیموکراسییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، بۆیە ناچار بوو پەنا بۆ شێوازەکانی پۆلیس ببات. «دەوڵەتی پۆلیسی»، کە ئۆتۆ هینتز وەسفی کردووە، دەوڵەتێکی دەستوورییە لە شێوەی سەرەتایی خۆیدا، سیستەمی کۆنتری گۆڕی بە چینێکی خاوەن زەوییە دەرەبەگەکان کە بۆ چینی دەسەڵاتدار کاردەکەن.
ڕامیاری
شانشینی پرووسیا تا شۆڕشی ئەڵمانی لە ساڵی ١٨٤٨ لە ویلایەتەکانی ئەڵمانیادا دەسەڵاتێکی پادشایەتی ڕەھا ھەبوو، دوای ئەوە پرووسیا بوو بە پاشایەتییەکی دەستووری و ئەدۆلف ھاینریچ ڤۆن ئارنیم- پوتسنبێرگ وەک یەکەمین سەرۆکوەزیرانی پرووسیا دەستنیشانکرا. دوای پێکھێنانی دەستووری یەکەمی پرووسیا، پەرلەمانێکی دوو ئەنجومەنی پێکھێنرا و ئەنجومەنی خواروو یان لاندتاگی پرووس، لەلایەن ھەموو باجدەرەکانەوە ھەڵدەبژێردرا، کە بەپێی بڕی ئەو باجانەی کە درابوون بەسەر سێ چیندا (سیستەمی ئیمتیازاتی سێ چینی) دابەشکرابوون. ئەمەش ڕێگەی بە کەمێک زیاتر لە ٢٥٪ی دەنگدەران دا کە ٨٥٪ی دەسەڵاتی یاسادانان ھەڵبژێرن، لە ھەمان کاتدا زاڵبوونی توخمە دەوڵەمەندەکانی دانیشتووانی مسۆگەر کرد. ئەنجومەنی باڵا دەستنیشانکرا، دوای ئەوە پادشا ناوەکەی گۆڕی بۆ ماڵی لۆردەکانی پرووس. پاشا دەسەڵاتی جێبەجێکردنی تەواوی پاراست و شالیارەکانیش تەنیا بەرامبەر ئەو بەرپرسیار بوون. دەستی خاوەن زەوییەکان (دەرەبەگە دەوڵەمەندەکان لە پرووسیا) وەک خۆی مابووەوە، بە تایبەت لە پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتدا. پۆلیسی نھێنی پرووس کە لە وەڵامی شۆڕشی ئەڵمانی ساڵی ١٨٤٨ لە ویلایەتەکانی ئەڵمانیا پێکھێنرا، ھاوکاری میری کۆنەپەرستی دەکرد.
مۆتێل
مۆتێل ئاماژەیە بۆ شوێنی نیشتەجێبوون کە لە تەنیشت ڕێگاکانی کەنار دەریا، شاخ، دارستان یان بیابان دروست کراوە و زۆرجار، وێستگەی ئۆتۆمبێلی سەرنشین لە بەردەمیاندا دانراوە. لە پێناسەی مۆتێلدا دەتوانین بڵێین «ھۆتێلێکە کە سەرنشینەکان دەتوانن بە ئۆتۆمبێل بچنە ژوورەوە و تەنانەت ئۆتۆمبێلەکەش لە بەردەم دەرگای ژوورەکەیان ڕابگرن».»یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی مۆتێلەکان نەبوونی لۆبییە لەناویاندا، چونکە میوانەکان کلیلی ژوورەکەیان لە پێشوازییەوە وەردەگرن و ڕاستەوخۆ بە ئۆتۆمبێل دەچنە ژوورەکەی خۆیان بەبێ ئەوەی پێویستیان بە دابەزین بێت. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە
ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە ھۆتێل کە پێکھاتووە لە یەک بینای ژووری بەستراو کە دەرگاکانی ڕوویان لە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلەکانە و لە ھەندێک حاڵەتدا شوێنێکی ھاوبەش یان زنجیرەیەک کابینەی بچووک کە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلی ھاوبەشیان ھەیە. زۆرجار مۆتێلەکان لەلایەن تاکەکەس خاوەندارێتی دەکرێن، ھەرچەندە زنجیرەی مۆتێلی ھەن کە کۆمەڵییەک دەگرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گەشتیاری
ئۆبرێگۆن
ئۆبرێگۆن شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، بەرزییەکەی بریتییە لە ٤٠ مەتر، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٤٣٦٬٤٨٤.
ڤاتێنفاڵ
ڤاتێنفال (بە سوێدی:)(بە ئینگلیزی:)هاوبەشگایەکی سوێدیە کەلەلایەن خودی حکومەتی سوێدەوە خاوەنداریەتی دەکرێت،هاوبەشگاکە لە دانمارک و فینلەندا و ئەڵمانیا و هۆڵەندا و بەریتانیا و هەرێمی کوردستان لەبواری وزە کاردەکات.
ناوی هاوبەشگاکە ناوێکی سوێدیە بە واتای "تاڤگە"دێت، لە بنەڕەتدا ناوەکە کورتکراوەی ناوی (Kungliga Vattenfallstyrelsen)ە.
مێژوو
ڤاتێنفال ( پێی دەوترێت Kungliga Vattenfallsstyrelsen یان بۆردی تاڤگەی شاهانە) لە ساڵی ١٩٠٩ وەک هاوبەشگایەکی میری لە سوێد دامەزراوە. لە دامەزراندنییەوە تا ناوەڕاستی دەیەی ١٩٧٠ وەک سەرمایەداری دەولەتی بەڕێوەبردراوە، بواری بازرگانیەکەی زۆر سنووردار بوو کەتەنها لەناوەوەی سوێد کاری دەکرد، کە هەوڵی دەدا لەپێشخستنی بەرهەمهێنانی نەوەی نوێی وزەی هایدرۆئەلیکتریک.هەربۆیە لە ساڵی ١٩٧٤ دا هاوبەشگاکە دەستی کرد بە دروستکردنی ڕیاتۆری ئەتۆمی لە سوێد ( ڕینگهاڵس ١ و ٢ ڕاکەر ) ، لە کۆتاییدا توانی ببێتە خاوەنی حەوت لە ١٢ ڕاتۆڕاکەی سوێد. لە ساڵی ١٩٩٢ ڤاتێنفال وەک هاوبەشگایەکی سنوردار چاکسازیی بۆ کرا و هاوکات تۆڕی گواستنەوەی ( ٢٢٠ کەی ڤی و ٤٠٠ کەی ڤی )دامەزراند بۆ سوێد.
لە ساڵانی ١٩٩٠ تا ٢٠٠٩ ڤاتێنفال زۆر فراوان بوو (بەتایبەت بۆ ئەڵمانیا، پۆڵەندا و هۆڵەندا)، دەستکەوتێکی زۆری هەبوو بەم ڕێژانە: Hämeen Sähkö (١٩٩٦)، HEW (١٩٩٩، ٢٥.١٪ پشک لە شاری هامبورگ)، هاوبەشگای بەرهەمهێنانی گەرمی پۆڵۆنیEW (٢٠٠٠، ٥٥٪ گرێبەست)، ئەلسام ئەی/ئێس (٢٠٠٥، ٣٥.٣٪ پشک)، و نون (٢٠٠٩، ٤٩٪ پشک، ئەمڕۆ ١٠٠٪پشکەکانی بەدەست هێناوە) لە ساڵی ٢٠٠٢ ڤاتنفال ئەی بی و دەسکەتەکانی وەک Vattenfall Europe AG یەکخران، کە بووە سێیەم گەورەترین بەرهەمهێنەری کارەبا لە ئەڵمانیا.
لە دەرەوەی سوید ڤاتێنفال بەوە ناسراوە کە حکومەتی سۆڤیەتی بە زۆر لێکردووە تا بە ئاشکرا کارەساتی چێرنۆبیل ئاشکرا بکات. کلێملین بۆ ماوەی ڕۆژێک هەوڵی دا ڕووداوەکە داپۆشێت، بەڵام ئاستی تیشکەکانی بەرزکردەوە لە ڤاتینفال لە کارتۆنەی وزەی ناوەکی فۆڕسمارک، کلێملین ناچار دەکات دان بە ڕووداوەکەدا دابنێت.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ دا ڕاگەیەنرا کە گوننار گرۆبلەر جێگری سەرۆکی پایەبەرزی ڤاتێنفال بەرپرسی هێزی بای کۆمپانیاکە ئەو ڕێکخراوە بەجێدێڵن بۆ ئەوەی بچێتە پاڵ کۆمپانیای سالزگیتەر ئەی جی.
هۆڵی ماگنس، سەرۆک و بەڕێوەبەری گشتی لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ەوە، لە مانگی تەموزی ساڵی ٢٠٢٠ دا بڕیاریدا هاوبەشگاکە جێبهێڵێت و لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ دا لەلایەن ئانا بۆرگەوە ئیمزای بۆکرا.
نورجان بەیسال
نورجان بەیسال (١٩٧٥) ڕۆژنامەنووسێکی کوردە و خەڵکی تورکیایە و نیشتەجێی شاری لە دیاربەکرە. لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن بەرگریکارانی ھێڵی پێشەوە کە ڕێکخراوێکی ناحکومی مافی مرۆڤی ئێرلەندییە، وەک براوەی وەرگری خەڵاتی جیھانی بۆ بەرگریکارانی مافی مرۆڤ کە ژیانیان لە مەترسیدایە دەستنیشانکرا.
خوێندن
بەیسال لە فاکەڵتی زانستە سیاسییەکانی زانکۆی ئەنقەرە خوێندوویەتی و بڕوانامەی ماستەری لە بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی زانکۆی بیلکەنت وەرگرتووە.
پێکھاتەی بازاڕ
لە ئابووریدا پێکھاتەی بازاڕ واتە ژمارەی ئەو کۆمپانیایانەی کە ھەمان بەرھەم دەھێنن. شێوازی جۆراوجۆری پێکھاتەی بازاڕ ئەمانەن:
چوار پۆلێنی یەکەم پەیوەندی بەلایەنی دابینکردنی ئابوورییەوە ھەیە و دوانەی دواییان پەیوەندی بەلایەنی داواکاری ئابورییەوە ھەیە لە ڕاستیدا توخمە سەرەکییەکانی پێکھاتەی بازاڕ، ژمارە و قەبارەی دەزگاکان لە بازاڕدا، مەرجەکانی چوونە ژوورەوە و ڕادەی جیاکاریلە بازاڕی بەرھەم یان کاڵایەکی دیاریکراو. ھەر یەکێک لەمانەی سەرەوە مەرج و تایبەتمەندی ھەیە کە پێکھاتەی تەواو ڕکابەری تێیدا بەسوودترینە. چونکە لەو حاڵەتەدا خواستی ڕاستەقینەی کڕیارئاشکرا دەبێت و ھەموو دابینکەر بەرھەمەکانیان لە ئاستی نرخ و کوالیتی کە کڕیاران دەیانھەوێت پێشکەش دەکەن، ئەگەر خەرجی فرۆشیاریش دابین بکرێت. بە وتە، کێبڕکێی تەواو بەرژەوەندی پیشەگەران و بەکاربەرەکان یەکدەخەیت، دەبێتە ھۆی ئەوەی فرۆشیارەکان تێچوونی ڕاستەقینە یان ئاشکرا بکەن
نورجان بەیسال
ژیان
بەیسال دامەزرێنەری دامەزراوەی دیاربەکر بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی (DISA)یە. بەیسەڵ بە وەرگرتنی خەڵاتەکەی لە لایەن بەرگریکارانی ھێڵی پێشەوە، ساتێکی گرنگی لە منداڵیدا وەسف کرد کاتێک شایەتحاڵی ھێرشی سەربازی تورکیا بوو ھەر کاروانێکی شیوەنگێڕان بۆ چالاکوانی مافی کورد و بەرپرسی لقی دیاربەکر لە کۆمەڵەی مافی مرۆڤی تورکیا, ڤێدات ئایدن کە ئەشکەنجە درا و کوژرا لە ساڵی ١٩٩١. خەڵاتەکە لە مانگی ئایاری ٢٠١٨ لە قەڵای دبلن لەلایەن کەیت گیلمۆر جێگری کۆمیساری باڵای مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پێشکەشکرا.
پێکھاتەی بازاڕ
بە پوختی، لەم خشتەی خوارەوەدا، شێوازی جیاوازی پێکھاتەی بازاڕ دەردەبرێت.
پێشبڕکێیەکی تەواو(Perfect Competition)
یەکێک لە مۆدەکانی پێکھاتەی بازاڕ کێبڕکێی تەواوە، کە تێیدا ژمارەیەکی زۆر لە پیشەگەرو ژمارەیەکی زۆر لە بەکاربەر ھەیە لە بازاڕێکی پڕ لە پێشبڕکێدا، ھەموو کۆمپانیاکان نرخیان بۆ دیاری کراوە بە واتەیەکی تر ھیچ دەزگایەک توانای ئەوەی نییە کاریگەری لەسەر نرخی بەرھەمەکانی بازاڕ دروست بکات.
نورجان بەیسال
ژیان
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٨، بەیسال لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە لە ماڵەکەی خۆی لە دیاربەکر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا دەستبەسەر کرا. ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ ڕایگەیاندووە کە ھۆکاری دەستگیرکردنی ئەو تویتانەی بوو کە ڕەخنەی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی تورکیا گرت لە عەفرینی سوریا. ئەو بە ڕۆژنامەی جۆرناڵی وتووە، ئێوارەیەک ھێزە ئەمنییەکانی ھەڵگری کلاشینکۆف ھێرشیان کردووەتە سەر ماڵەکەی و دەڵێت “سەرەتا پێمان وابوو بوومەلەرزەیە. ھەوڵیان دەدا دەرگاکەمان تێکبشکێنن”. لە مانگی شوباتدا لە وتارێکدا کە نووسیویەتی، لە دۆسیەیەکی جیادا بە 'سوکایەتی بە ھێزە ئەمنییەکانی تورکیا' تاوانبار کرا. ھەرچەندە سزای دە مانگ زیندانی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام بەپێی زانیارییەکانی بەرگریکارانی ھێڵی پێشەوە، 'بە مەرجێک ئازادکرا کە لە ماوەی پێنج ساڵدا تاوانەکە دووبارە نەکاتەوە'.
بەیسال لە بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە تورکیا کاری کردووە و تا ئێستا چوار کتێبی بە زمانی تورکی لەگەڵ بڵاوکەرەوەی ئیلێتیشیم چاپ کردووە. ھەروەھا ڕۆژنامەنوسی ماڵپەڕی ھەواڵی تورکیا ئەھڤاڵە. نووسینەکانی ھەروەھا لەلایەن T24 و OpenDemocracy بڵاوکراوەتەوە، و ڕاوێژکاری دامەزراوەی ھاینریچ بۆڵە.
لە ساڵی ٢٠٢٠ بەھۆی ڕووماڵکردنی پەتای کۆڤید-١٩ لە تورکیا دەستگیرکرا، ھێنرایە بەردەم دادوەر و لێپرسینەوەی لەگەڵدا کرا، بەڵام تۆمەتبار نەکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:چالاکوانانە کوردەکانی مافی مرۆڤ پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک پۆل:چالاکانی کورد پۆل:کورد پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پێکھاتەی بازاڕ
تایبەتمەندییە سەرەکییەکان
لەم جۆرە بازاڕەدا وا دادەگرێت کە ھەر دەزگایەک، بە دەستگەیشتنی ئاسان بە تەکنەلۆژیای بەرھەمھێنانی بەرھەم، دەتوانێت بە خێرایی و بە ئاسانی بچێتە ناو ئەم بازاڕەوە. لە ڕاستیدا ئەمە تایبەتمەندییەکە کە وا دەکات ھیچ سازش و تەبایەک لەم جۆرە بازاڕەدا ئەنجام نەدریت. ھەروەھا ئەم تایبەتمەندییە وادەکات ھیچ دەزگایەک لەم جۆرە بازاڕەدا ھێزی بازاڕی تێدا نییە.
ئاستی ئەدا
لەم جۆرە بازاڕەدا جگە لە حاڵەتەکانی کاڵای گشتی و کاریگەرییە لاوەکییەکانی ھەر ھاوسەنگییەک لە بازاڕی تەواو پێشبڕکێدا، بیم بیمی. بە وتەیەکی تر ھەر زیادکردنێک لە پەسەندکردن بۆ ھەر بەکاربەرێک بە بێ کەمکردنەوەی کەمکردنەوەی لێکەوتوانی کەسانی تر نابێت. ھەروەھا بە بیینگ بە (behering) دەگوترێت کە لە شیوازێکی کۆمەڵایەتی بە وتەیەکی تر دەکرێت بلێین کاراترین دۆخی پێکھاتە لە بازاڕدا ھەمان پێکھاتەیە کە ھەر ھاوسەنگییەک لە باری کەمی یەکەدا گونجاو بێت و ھیچ دەزگایەک توانای ئەوەی نەبێت قازانجی ئابووری بکات.
ڕێگەی جیاواز
لە ڕووی مێژوویییەوە لە ئابووری نیۆکلاسیکدا دوو ڕێگەی جیاواز لە بازاڕی تەواو پێشبڕکێدا ھەیە. یەکەم نزیکبوونەوە لەسەر ئەو ڕاستییە سەرچاوەی دەکەوێ کە ھەموو دەزگایەک توانای کاریگەری لەسەر نرخەکان نییە. ئەمەش بەو ڕاستییە دەگەرێتەوە کە قەبارەی ھەر پیشەسازێک یان بەکاربەرێک ئەوەندە بچووکە کە بوون یان نەبوونیان بە نرخی ھاوسەنگی بێ کاریگەر بێت. نزیکبوونەوەی دووەمی کێبڕکێی تەواو لەسەر ئەو ڕاستییە سەرچاوەی دەگرێ کە دەزگاکان ھەوڵ دەدەن بە بەکارھێنانی دەرفەتی ئاڵوگۆڕ و کەمکردنەوەی کاتی ئاڵوگۆڕ قازانج بکەن. تا ئەم ئاڵوگۆڕانە خێراتر ڕووبدات، بازاڕەکان زیاتر پێشبڕکێ دەکەن. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە تا بازاڕ لەژێر ئەم پێناسەیەدا زیاتر پێشبڕکێ بکات، خێراتر نرخی تێکڕای بازاڕ خۆی دەگۆڕێ بۆ دابینکردن و خواست، بەدوایدا نرخێک یەکسان دەبێت بە تێچوونی پەراوێز.
در این ڕوویکرد، ڕقابت کامل، بدین معنی است کە این تطبیق در سریعتر زمان ممکن اتفاق می افتد. امروزە، ڕوویکرد غالب در تعریف بازار ڕقابت کامل، ڕوویکرد اول است کە در آن تمام بنگاەھا قیمت پذیر در نظر گرفتە می‌شوند. البتە بە این نوع ڕوویکرد، انتقادات فراوانی وجود دارد مبنی بر کە برخی از فروض آن با واقعیت‌ھای بیرونی فاصلە زیادی دارند. فرض ھمگن بودن محصولات، آزاد بودن ورود بە بازار، دسترسی آسان بە تکنولوژی، وجود اطلاعات کامل از قیمت و کیفیت کلیە محصولات و سایر فروض با واقعیت سازگاری ندارند کە این موضوعات موجب تکمیل این نظریات شدەاست.
پێشبرکێی پاوانخواز (Monopolistic Competition)
پێشبڕکێی تایبەت شێوازێکی تری پێکھاتەی بازاڕە کە ژمارەیەکی زۆر لە پیشەگەران بەرھەمەکانیان بە جیا لە یەکتری بازاڕ دەکەن. (ئەم بەرھەمانە وەک یەکن، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا وەک جۆر، براند و . . ئەوان جیاوازن لە کێبڕکێی تایبەت دا کۆمپانیاکان دەتوانن لە کورتماوەدا وەک مۆنۆپۆلەکان بنۆشن و قازانج بکەن بە بەکارھێنانی ھێزی بازاڕ، بەڵام لە درێژخایەندا کۆمپانیاکانی تر دەچنە ناو بازاڕەوە و بە ئەنجامدانی جیاکاریلە بەرھەمەکاندا دەبێتە ھۆی تەواو بوونی کێبەرکێ لە بازاڕدا و بە زیادکردنی ژمارەی کۆمپانیاکان ناتوانن قازانجی ئابووری بکەن. زۆر جار مۆدێلی پێشبڕکێی تایبەت بۆ پیشەسازییە مۆدێلەکان بەکاردەھێنرێ. Edward hasting chambrlin پێشبرکێی پاوانخواز لە ساڵی ١٩٩٣ خستەرو. بازاڕەکانی پێشبڕکێی تایبەت ئەم تایبەتمەندیانەی خوارەوەیان ھەیە:
تایبەتمەندییە درێژخایەنەکانی پێشبڕکێی تایبەت لە ڕکابەری تەواو دەچێت. بەڵام لە کێبڕکێی تایبەتدا کاڵاکان ناتەبان بەڵام لە پێشبڕکێیەکی تەواودا ھەموو کەلوپەلەکان ھاوڕەگەزن لەم حاڵەتەدا کۆمپانیا دەتوانێت لە کورتماوەدا دەسکەوتی ئابووری بەدەست بھینە. بەڵام لەدرێژخایەندا بەھۆی زۆربوونی ڕێژەی بەرھەمھێن و کەمبوونی خواست و بەرزبوونەوەی تێکڕای تێچوونی تێکڕایی، قازانجی ئابووری کۆمپانیاکان بەرەو سفر دەچێت. لەم حاڵەتەدا ھەندێک جار بەھۆی دڵسۆزی کڕیارەوە بۆ براندێکی دیاریکراو، کۆمپانیا دەتوانێت بەبێ کەمکردنەوەی کڕیارەکانی نرخەکانی زیاد بکات. ئەمەش بەو مانایە دێت کە چەماوەی داواکاری کۆمپانیاکە لێژێکی بەرەو خواری ھەیە، بە پێچەوانەی دۆخی تەواو ڕکابەری.
تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پێشبڕکێی تایبەت
تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پێشبڕکێی تایبەت ئەمانەن:
ئاستی ئەدا
لە بازاڕەکانی پێشبڕکێی تایبەت، ناکارامەیی ھەیە ئەم ناکارامەییە بۆ دوو ھۆکار دەگەڕێتەوە. یەکەم، لە دۆخی گونجاودا، کۆمپانیاکە نرخێک دیاری دەکات کە لە تێچووەکانی پەراوێزی خۆی بەرزتر بێت. کۆمپانیا پێشبرکێی تایبەت قازانجەکانیان زیاد دەکەن کاتێک تێچوونەکانی پەراوێزی یان یەکسانە بە داھاتی پەراوێزی (MR=MC). لەوەتەی کەلێژی چەماوەی داواکاری کۆمپانیاکە لەم حاڵەتەدا ڕیشی ھەیە، ئەمە مانای ئەوەیە کە کۆمپانیاکە توانای دانانی نرخێکی لەسەروو مۆدی MC دەبێت. لەم حاڵەتەدا ھەندێک زیادەی بەکاربەر و بەرھەمی زیادە لە دەست دەچێت. ھۆکاری دووەم ناکارامەیی ئەوەیە کە کۆمپانیاکانی ناو پێکھاتەی پێشبڕکێی قۆرخکردن لەڕاستیدا سەرەڕای توانای زیادە کار دەکەن، لەو حاڵەتەدا زۆرترین بەرھەمی قازانجی کۆمپانیاکە کەمترە لەو بڕەی کە لە کەمترین تێکڕای تێچوونی مۆدی (AC) دا ڕوودەدات.
نموونەی دۆخی بازاڕی پێشبڕکێی تایبەت بازاڕی کەرەستەکانی بیناسازییە لە ئێران، کە ژمارەی پیشەسازان و ژمارەی بەکاربەرەکان بەرزە و ھەر پیشەگەرێک نیشانەی بازرگانی و کوالێتی و نرخی خۆی ھەیە
قۆرخکاری فرەلایەنە
لە ئابووریدا قۆرخکاری فرەلایەنە دۆخی پێکھاتەی بازاڕە کە کەم بەرھەمھێنەر تێیدا زاڵن بەسەر بازاڕیان یان پیشەسازییەکی تایبەتدا. ئۆلیگۆپۆلی لە یۆنانیدا لە پلورالی دوو وشە دا دێت کە ئۆلیگۆی واتە نزم و پۆلین واتە فرۆشتن. چونکە کەم پیشەگەر ھەیە زاڵ بێت بەسەر بازاڕدا و ھەر یەکێکیان ئاگاداری چالاکی پیشەگەرانی تر بێت بڕیاری یەکێکیان کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی ئەوانی تر دەبێت و کاریگەری لەسەر بڕیارەکانیان ھەیە لەم حاڵەتەدا پلانی ستراتیژی لەلایەن ھەر یەکێکیانەوە ئەوە دەخوازێت کە وەڵامی ھەر ڕکابەرێک بە باشی لەبەرچاو بگیرێت پێشبڕکێ لە فەزای پاوانکاریی فرەلایەنەدا دەکرێت لە مەودایەکی فراوانی بەرھەمی جیاوازدا جێ بگرێت لەم بارودۆخانەدا، کۆمپانیاکان لەوانەیە چالاکی سنوورداری وەک تەبانییەکردن، دابەشکردنی بازاڕ و … ئەنجام بدات و سنوورداری بەرھەمھێنان بکات و نرخ بەرز بکاتەوە، کە بەشێکی بە مەرجەکانی تەواو بوون دروست دەبێت کە لەوێ ڕێککەوتنێکی فەرمی بۆ ئەو جۆرە تەبانییە ھەیە، ئەم پراکتیزەیە بە کارتێڵ ناسراوە.
کۆمپانیاکان زۆرجار تەبادەکەن بۆ جێگیرکردنی بازاڕی ناسەقامگیر بۆ کەمکردنەوەی مەترسی ەبۆماوەیی وەبەرھێنان و بەرھەمھێنان لەم جۆرە بازاڕانەدا. زۆربەی کات لە زۆربەی وڵاتان دا سنووردارکردنی یاسایی لەسەر ئەو جۆرە تەبانییە ھەیە حکوومەتەکان ھەوڵدەدەن ڕێگری بکەن لە تەباکردنی لەو جۆرە لە ھەندێک پیشەسازی و بازاڕدا لە بارودۆخەکانی تردا، پێشبڕکێ لە نێوان فرۆشیارەکاندا لە قۆرخکاریی فرەلایەنەدا دەتوانێت ئەوپەڕی بێت، دەبێتە ھۆی دابەزاندنی نرخ و بەرزبوونەوەی بەرھەم. ئەم مۆدە دەتوانێت ببێتە ھۆی دروستکردنی ئەدای تەواو بازاڕ ھاوشێوەی پێشبڕکێی تەواو. ئەم پێشبڕکێیە ھەندێک جار زۆر لەوە توندترە کە لەو بارودۆخانەی کە ژمارەی بەرھەمھێنەرانی بازاڕ لە دۆخی پاوانکاری فرەلایەنە دا گەورەترە. لە ئابووریدا گفتوگۆی قورس لە تیۆری یاری دا بۆ شیکردنەوەی ھەڵسوکەوتی پاوانکاریفرەلایەنە بەکار دەھێنرێ.
تایبەتمەندییەکانی قۆرخکاری فرەلایەن
واتە ھەر کۆمپانیایەک بۆ ئەوەی ھەر کارو کردەوەیەک لە بازاڕدا ئەنجام بدرێت، دەبێت وەڵامی ڕکابەرەکانیشی لەبەرچاو بێت و بەپێی وەڵامەکانیان چالاکییەکانیان ڕێک بخستێت. بۆ نموونە ئەگەر کۆمپانیایەک بڕیاری دا بەدابەزاندنی نرخی بەرھەمەکانی، دەتوانێت مەزەندەی ئەوە بکات کە ڕکابەرەکانی ھەروەھا نرخی بەرھەمەکانیان زیاتر دابەز دەکات، ئەوەش دەبێتە ھۆی کێبڕکێیەکی توند لە نرخدا. یان ئەگەر کۆمپانیا بییەوێت نرخی بەرھەمەکانی زیاد بکات، دەبێت مەزەندەی ئەوە بکات کە ڕکابەرەکان نرخی بەرھەمەکانیان زیاد یان کەم دەکەن. ئەمەش ڕەنگدانەوەی بەرزی پلەی سەربەخۆیی نێوانە لە بازاڕەکانی قۆرخکاری فرەلایەنەدا، کە لە پێکھاتەکانی تردا بوونیان نییە
نموونەی بازاری قۆرخکاری فرەلایەنە لە ئێران پیشەسازی ئۆتۆمبیلە، کە کەم بەرھەمھێنەر و ژمارەیەکی زۆر لە بەکاربەر ھەیە.
پاوانکاری تەواو(Monopoly)
لە یۆنانیدا مۆنۆس(monos) واتە " تاک " و پۆلەین(polein) واتە بۆ فرۆشتن. لە باری ئابووریدا قۆرخکاری لە حالەتێکدایە کە کۆمپانیایەک کۆنترۆڵی تەواو و تەواوی ھەیە بەسەر بەرھەم یان بەرھەمێکی تایبەت و دەتوانێت بەربەستێک بۆ کۆمپانیاکانی تر دروست بکات بۆ چوونە ناو بازاڕەوە. قۆرخکاری لە نەبوونی کێبڕکێی ئابووری لە نێوان کاڵای ناوبەڕست دروست دەبێت. لەم حاڵەتەدا قۆرخکاری ڕێکخەری نرخە و ھێزی تەواوی بازاڕی ھەیە. لەبەر ئەم ھۆیە، پاوانکاری بە زۆری کاڵایەکی کەمتر بەرھەم دەھێنێت و بە نرخێکی زیاتر دەفرۆشێت و ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە سوودی ئابووری بۆ ی ھەبێت. مۆنۆپۆلی ھەم بە شێوەیەکی سروشتی و ھەم لە تێکەڵکردنی ستوونی و ئاسۆیی ڕوودەدات. لە ھەندێک وڵاتدا یاسای پێشبڕکێ ھەیە کە سنوور بۆ پاوانکردن ناچار دەکات قۆرخکاری لە بازاڕی باڵادا دژی یاسا نییە. لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک لەچالاکییەکانی کۆمپانیای مۆنۆپۆلکردن بۆ ژینگەی بازرگانی نەشیاوە و بەیاسای دژە قۆرخکاری ڕێگرییان لێدەکرێت.
ھۆیەکانی دەسەڵاتی پاوانخواز
ھێزی بازاڕی پاوانخواز بەھۆی ئەو ئاستەنگانەوەیە کە لە ڕێگای ڕکابەرەکانی تر دروست دەکات کە دەچنە ناو بازاڕەوە یان توانای کێبڕکێکردن لەگەڵ ڕکابەرەکان. بەگشتی سێ جۆر بەربەست ھەیە بۆ چوونە ناو بازاڕەوە.
ھەر یەکێک لەم کۆسپانە لە خوارەوە باس دەکرێت.
بەربەستی ئابووری
بەربەستە ئابوورییەکان بریتین لە:
بەربەستی یاسایی و یاسایی
مافی یاسایی دەتوانێت لە بازاری بەرھەمدا دەرفەت بۆ قۆرخکارییەکان بڕەخسێنێت. مافی تایبەتمەندی ھزری، لەوانە داھێنەکان و مافی چاپ، ڕێگە بە قۆرخکارییەکان دەدات کە کۆنترۆڵی بەرھەمھێنان و فرۆشتنی ھەندێک بەرھەمی دیاریکراو بکەن. مافی موڵکێتی فیکری ڕێگە بەکۆمپانیا دەدات زاڵ بێت بەسەر ئەو ماددانەی کە پێویستە بۆ بەرھەمھێنانی ھەندێک بەرھەمی دیاریکراو.
ئاستەنگی بە ئەنقەست
کۆمپانیایەک کە دەیھەوێت لە بازاڕدا قۆرخی بکات، چەندین چالاکی بە ئەنقەست ئەنجام دەدات بۆ نەھێشتنی ڕکابەری و دەرچوون لە ڕکابەرەکان لە بازاڕ. ئەم جۆرە چالاکیانە بریتین لە تەباکردن و لۆبیکردنی ڕێکخراوە حکومی و حکومییەکان و بەکارھێنانی بەزۆر.
مۆنۆپۆلی سروشتی
یەکێک لە مۆدی سەرکەشی یی سروشتییە کۆمپانیای قۆرخکاری سروشتی کۆمپانیایەکە کە لە مەودای بەرھەمھێناندا لە مەودای بەرھەمھێناندا کاری بەرھەمھێنانی زیادکردووە. قۆرخکاری سروشتی کاتێک ەکە تێکڕای تێچوونی بەرھەمھێنان لە کۆی گشتی خواستی بەرھەمدا کەم بێتەوە. «مەودای داواکاری بەرھەم» لەو شوێنەدایە کە تێکڕای تێچوون لە خوار چەماوە داواکارییەکە دایە. کاتێک حاڵەتی لەم جۆرە ڕوو دەدات، ھەمیشە دۆخی گونجاو کاتێکە کە کۆمپانیایەکی گەورە داواکاری تەواوی بازاڕەکە جێبەجێ بکات نەک چەند کۆمپانیایەکی بچووک لە بازاڕی دابینکەردا لەڕاستیدا نەبوونی دەستێوەردانی حکوومەت لەم جۆرە بازاڕانەدا بەشێوەیەکی سروشتی ڕێگا بۆ پاوانخواز دەکاتەوە. ھەمیشە ئەو کۆمپانیایانەی زووتر لەوانی تر چوونە ناو بازاڕەوە و خێرا گەشەیان کردووە دەتوانن مۆنۆپۆلی سروشتی دروست بکەن.
قۆرخکاری سروشتیش دەبێتە ھۆی ناکارامەیی لە بازاڕدا. باوترین میتۆدی بەکارھاتوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ مۆنۆپۆلی سروشتیدا دەرکردنی ڕێنمایییەکانی حکوومەتە. ڕێنمایییەکانی حکوومەت بەگشتی نەھێشتنی ئاڵۆزیی لەخۆ دەگرێت بۆ ئەوەی نرخی ئەو بەرھەمە لەبازاڕدا ڕێکبخەم بۆ ئەوەی نرخ کەم بکاتەوە و بەرھەمی پاوانکاری سروشتی زیاد بکات، زۆرجار ئەو دامەدانە ڕ نرخی تێکڕای تێچوون بەکار دەھێنێت. لەژێر «تێکڕای نرخ»، نرخ و بڕی بەرھەمەکەی بە یەکتربڕی تێکرای چەماوەی تێچوون و چەماوەی خواست دیاری کراوە. لەژێر ئەم میکانیزمەی نرخداناندا، چونکە نرخییەکسانە بەتێکڕای تێچوون، ھەر سوودێکی ئابووری پۆزەتیڤی لێ ببڕدریت. تێکڕای نرخی تێچوون تەواو نییە. چونکە دەبێت ئەنجومەنی یاسادانان تێکڕای تێچوونەکەی بخەمڵێنێ کە لە ھەڵە کردن بێ بەلاش نابێت.
قۆرخکاریی حکوومەتی داواکراو
قۆرخکاریدەوڵەت داوای فۆرمی پاوانکاری ئیمتیجالی دەکات کە تێیدا دەوڵەت ئیمتیازاتێکی تایبەت بە تاک یان کۆمپانیایەکی تایبەت دەدات تا تاکە دابینکەری ئەو بەرھەمە یان خزمەتبێت لە بازاڕدا، ڕکابەرە شاراوەکان بە یاسا یان ڕێسا یان میکانیزمەکانی تری حکومی ئیبدامی لە دەرەوەی بازاڕ دەھێڵدرانەوە. مافی چاپ و داھێنانەکانی مافی داھێنان داوای نموونەیان کردووە لە قۆرخکاری دەوڵەت.
پیشەسازی توتن لە ئێران نموونەی ەکە لە کۆی پاوانکاری. لەم حاڵەتەدا حکوومەت بەتەواوی بەشدارە لەکۆنترۆڵکردنی خستنەڕوو و نرخی بەرھەمەکان.
مۆنۆپۆلی تەواو لەسەر داواکاری (Monopsony)
وشەی مۆنۆپسنی وشەیەکی یۆنانییە و لە کۆی دوو وشەی مۆنۆس واتە تاک و ئۆپسۆنی واتە بۆ کڕین پێکھاتوون. قۆرخکاریی تەواو لە بەرەی خواستدا دۆخی پێکھاتەی بازاڕە کە تێیدا تەنیا یەک کڕیار و ژمارەیەکی زۆر لە فرۆشیاران ھەیە.
وەک قۆرخکردنی لایەنی دابینکردن، ئەم مۆدە بێ دەسەڵاتییە و ھیچ کێبڕکێیەکی تەواو لەم حاڵەتەدا نییە. بەو جۆرەی کە تەنیا کڕیاری ئەو بەرھەمە لە بازاڕدا (Monopsonist)، دەکرێت مەرجەکانی مامەڵە بەسەر دابینکەردا بسەپێنێ. وەک ئەو مەرجانەی کە قۆرخکردنی لایەنی دابینکاری کۆنترۆڵی بازاڕ دەکات و مەرجی مامەڵەکان بەسەر بازاڕدا دەسەپێنێت. ھەروەک چۆن دەستەواژەی دەسەڵاتی پاوانخواز لە مۆدی پاوانکاری لایەنی دابینکردندا ھەبوو، دەسەڵاتی پاوانکاریش لە بەرەی داخوازیدا ھەیە.
نموونەی ئەمە بازاڕی گەنمە لە ئێراق کە بەرھەمی گەنمی زۆری تێدا ھەیە، بەڵام تاکە کڕیار حکوومەتە.
سەرچاوەکان
پۆل:بازرگانی
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
دالیا گریباوسکایتە
دالیا گریباوسکایتە (؛ لە دایکبووی ١ی ئازاری ١٩٥٦) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی لیتوانییە. ئەو لە ماوەی ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھەتاوەکوو ١٢ی تەممووزی ٢٠١٩، ھەشتەمین سەرۆکی لیتوانیا بوو بۆ دوو خولی لەسەر یەک. ئەو یەکەم سەرۆکی لیتوانیا کە دوو خولی لەسەر یەک ھەڵبژێردرێتەوە. ئەو پێشتر لە پۆستی وەزیری دارایی بوو لە حکوومەتی لیتوانیا ئەمەش لە ماوەی ١٢ی تەممووزی ٢٠٠١ بۆ ١ی ئایاری ٢٠٠٤ بوو.
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵمپیادی هاوینە بە پێی ساڵ
دالیا گریباوسکایتە
لە پۆستی کۆمیسیاری یەکێتیی ئەورووپا بووە لە بەشی ئابووری و پڕۆگرامی بودجە لە ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٩.
ژیانی کەسی
دالیا گریباوسکایتە ھاوسەرگیری نەکردووە، ھیچ منداڵێکیشی نەبووە. جگە لە زمانی لیتوانی ئەوا زمانەکانی ئینگلیزی، ڕووسی، پۆلەندی، ھەروەھا فەڕەنسی دەزانێت. ئەو پشتێنی ڕەشی ھەیە لە یاری کاراتێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانمە سەرۆکەکان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی لیتوانیا پۆل:زیندووان پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
دڕی، ئاوەڵفرمان
دڕی (بە ئینگلیزی: Aggression) پەلامماردانی کەسی بەرانبەرە بە مەبەستی ئازاردانی خۆی، دۆستان و خزمانی، ماڵ و سامانی ئەو کەسە، ھەروەھا بۆ چاوشکێنی، سووک کردن و ڕووشاندنی کەسایەتی مرۆڤەکەیە، بە نیازێکی نەیارانە زەوت کردنی سامان، ئازادی و پێگەی جڤاکییانە.
کافێی بیوەی
کافێی بیوەیس چێشتخانەیەک بوو لە ناوچەی پیرڵ لە شاری پۆرتلاند، ئۆریگۆن لە ئەمریکا. خاوەنەکانی چێشتخانەکە، کۆلین مەکفادن و مێگان برینکلی، لە ساڵی ١٩٩٩ چێشتخانەکەیان کراوەتەوە و خواردنی بەیانیان و نیوەڕۆی ئەمریکی وەکو گۆشتی گا و هاش و  هێلكە و گۆشت و پانکەیک پێشکەش دەکەن. گای فیێری سەردانی چێشتخانەکەی کردووە بۆ ئەڵقەیەکی ساڵی ٢٠٠٧ی بەرنامەی تۆڕی خۆراک، بیوەیس بەگشتی پێشوازییەکی ئەرێنی لێکرا و لەلایەن خوێنەرانی ڕۆژنامەی ئۆریگۆنیاوە لە ساڵی ٢٠١٦دا وەک "باشترین شوێنی جێشتان"ی شارەکە هەڵبژێردرا، لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ داخرا، دوای ئەوەی خاوەنەکانی نەیانتوانی لەگەڵ خاوەن شوێنەکە بگەنە ڕێکەوتنی بەکرێدان.
دڕی، ئاوەڵفرمان
پێناسەی جیاواز
دڕی، لە ھەلومەرجی جیاوازدا، بە شێوازی جیاواز دێتە پێناسین. لە بەرھەمی دەروونناسی و بایۆلۆژیدا نێزیکە ٢٥٠ پێناسەی جیاواز بۆ چەمکی دڕی ھەیە. لە زمانی ئەمریکایی (ئینگلیزیی ئەمریکایی) ڕۆژانەدا وشەی دڕی تەنانەت بە واتەی ویستی پێشکەوتن و ھەڵمەتی پێشڕەوتانەش بەکار دێت. ئەم واتەیە لە ڕێی وەرزش و دەرمانسازییەوە خۆی خزاندۆتە زمانی سوێدییەوە، بۆ نموونە لە وەرزشی سکی (بەفرگەردی) دا دەڵێ: «شێوازێکی دڕ» ی ھەیە مەبەستیشی ئازایانە و بوێرانەیە. بۆ دەرمانیش دێت و مەبەستی مێتودی پەڕگیرە.
دەربڕینی جیاواز
دڕی لای مرۆڤ و لای گیانەوەران ڕەفتارێکە لە بارودۆخی جیاوازدا بۆ مەبەستی جیاواز دەربڕینی جیاوازی دەگرێتە خۆی، بۆ نموونە ڕەفتاری جیاوازی لەم بابەتانە: دەگرێتە وەک پاراستنی بوار، میکانیزمی خۆپاراستن، تۆڵە کردنەوە‌، سزادان، دڕیی دادگەیی و ئاکارەکی، قەرز، شەرمەزاری و پەشێوی (کە جۆرێکن لە دڕی دژ بە خۆ)، توندوتیژیی بۆنە و ڕێوڕەسمی تایبەت، ڕەوتی بە ھەڵەداوان، گەمە و کێبەرکێ، چەپاندن و ڕاوەدوونان، دڕی سێکسی (ماسۆشیزم و سادیزم)، تێکدەری و ھەروەھا توندوتیژیی بە مەبەستی ڕابواردن و سەرگەرمی و ... ھتد.
نۆرەی هۆرمۆن
لای گیانەورانی بڕبڕەدار Vertebrate ھۆرمۆن نۆرەیەکی گرینگیان ھەیە لە ڕێکخستنی پرۆسەکانی نێو سیستەمی لیمبی Limbic system (بەشێکە لە مێشک) و توێژاڵی مێشکین Cerebral cortex کە شێوازی بەرتەکی دڕندانە ڕێک دەخەن و لە ھەستی کەمتازۆر ئاڵۆزدا خۆ دەنوێنن. ھەر بۆ نموونە ئەندرۆژین Androgen (ھۆرمۆنی زایەنی نێرینە)، بە تایبەتی تێستۆستێرۆن Testosterone، کا‌ریگەریی زۆریان ھەیە لەسەر ڕەفتاری بوارپارێزی و خۆسەپاندن. جار ھەیە ئەو وەرزشکارانەی ئانابۆلا ستێرۆید Anabolic steroid بەکار دەبەن تووشی لەخۆ دەرچوونی شەڕەنگێزانە دەبەن. ھۆرمۆنی زایەندی مێینە، ئەسترۆژین Estrogen ھەڵمەتی دڕندانەی لای گیانەوەری مێینە خەفە دەکات (بەڵام لای مرۆڤی مێینە ئەم ھۆرمۆنە ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر ڕەفتاری دڕندانە نییە).
ئەو ھۆرمۆنەی لە ھیفۆزین (Pituitary gland (Hypophysis ـەوە دەزێت و ھۆرمۆنی زایەنی ژنانە Luteinizing hormone (LH - Lutropin/Lutrophin) وێکڕا لەتەک ھۆرمۆنی ژنانەدا سیستەمی مێشک دنە دەدەن و ئامادەی دەکەن بۆ پاراستنی بوار و پێگەی خۆی. لە ڕووی دەردناسی (پاتۆلۆژی) Pathology یەوە، دڕی ڕەنگدانەوەی جۆراوجۆری ھەیە. زۆر جار ھەستی دڕی بە پەرژیندرای و خۆدزینەوە Dissociation مەودا لە ڕەفتاری دڕندانە دەگرێت. ڕاستە ھەستەکە ڕێبەست کراوە بەڵام دیسان شەڕەنگێزیی لێ دەزێتەوە. نموونەی وەک سادیزم، ماسۆشیزم، تێکدەری و خۆبڕینەوە Autotomi [گیانەوەر ھەیە بۆ خۆ ڕزگار کردنی لە دەست ھێرشبەر، بەشێک لە لەشی خۆی، دەست و پێ...ی خۆی دەبڕێتەوە و بەجێی دەھێڵی بۆ خڵەفاندنی ھێرشبەر) جۆرێکن لە دەربڕینی دەردناسانەی دڕێ (پاتۆلۆژیی دڕی].
ڕەفتارگەرایی How does aggression develop(Behaviours)
یەک لە تیۆرییەکانی سەربە ڕەفتارگەرایی Behaviorism دەربارەی دڕی بە گریمانەی ناکامی-دڕی Frustration–aggression hypothesis نێوزەدە‌، ساڵی ١٩٣٩ لە لایەن زانا John Dollard (1900-1980) و ھاوکارانییەوە Neal Miller, Doob, Mowrer & Sears ھاتە داڕشتن. بە دیدی ئەم زانایانە ڕەفتاری دڕندانە زادەی ناکامییە (شکەست و دڵشکان). بەڵام Albert Bandura (1963-) بەرپەرچی ئەم تیۆرییە دەداتەوە زۆر ئەو گریمانەیە پێی وایە دڕی بەرھەمێکی «دەستنەچێن» ی ناکامییە. Bandura لە تیۆریی «دەستچێنی جڤاکی» Social cognitive theory دا دەڵێ: ئێمە خوو بەو ڕەفتارەوە دەگرین کە بۆمان دەردەکەوێت سوودبەخشە. کەواتە ناکامی نابێتە سەرچاوەیەکی پێویست بۆ دەستچێنی بەرتەکی دڕندانە. شێواز، چڕی و ھەروەھا ئاڕاستەی دڕندایەتی، بە دیدی Bandura، دەستچێنی جڤاکییە.
ئەلفرێد ئادلەر
ئەلفرێد ئادلەر Alfred Adler (1870- 1937) ساڵی ١٩٠٨ تیۆرییەکی بداڕشت تێیدا دەڵێ دڕی ھێزێکی زگماکە و کاریگەریی گرینگی ھەیە لەسەر پێڤاژۆ (پرۆسە) ی فراژووتنی مرۆڤ. سیگموند فروید Sigmund Freud (1856–1939) لە سەرەتادا دژی ئەم تیۆرییە وەستا بەڵام دەوروبەری ساڵانی ١٩٢٠ ڕای گۆڕی و گوتی گشت ڕەفتارێکی ڕووخێنەر دەربڕینە لە «دنەی مەرگ‌» ی بنەڕەتی کە پارسەنگە بەرانبەر Eros ی «دنەی ژین». ھەرچی «دنەی ژین» پێکەوەی دەنێت بۆ ھەڵبەستنی زیندەڵ، «دنەی مەرگ» وردوخاشی دەکات. ئەم وەزەیە ھەم ڕووخێنەرە ھەم خۆ-ڕووخێنەر. پاشان لە تیۆریی دەرووندینامیک Psychodynamics دا زانیان ھاتنە سەر وردبوونەوە لە دەرھاویشتەکانی خەفە کردنی دڕی. مرۆڤ کە دەروەستی دڕی نایەت، پەنا دەباتە بەر ترس و دوورەپەرێزی بۆ جڵەو گرتنی ئەو دڕییە.
دەروونناسیی دەرککار Cognitive Psychology
دەروونناسیی دەرککار Cognitive Psychology بۆ شرۆڤەی ڕەفتار و بەرتەک ورد دەبێتەوە لە دەرکی مرۆڤ بۆ ھەلومەرج و پێشھات. بۆ نموونە ھەیە فڵانە ھەلومەرج بە ناڕەوا تێدەگات، ھەیە بە نادروست، بە یاسابەدەر یان بە بێڕەوشتی لێک دەداتەوە. ئەم پێڤاژۆ دەرککارەیە دەبێتە ھۆکاری تووڕەیی و ئەمیش بە گوێرەی دەرکی ئەو مرۆڤە بە بارودۆخ و توانای خۆی، دەبێتە مایەی ڕەفتاری دڕندانە.
سەرچاوە
تەرجەمە لە [http://www.psykologiguiden.se/psykologilexikon Natur och Kulturs Psykologilexikon. Henry Egidius. 1994]
پۆل:دەروونناسی
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨ بوو کە لە ١٢ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی لە مەکسیک بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
نیکۆلاس ڕۆمیرۆ
نیکۆلاس ڕۆمیرۆ شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٢٣٥٬٦٥ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٦٦٬٦٠٢.
جونگ ھێ-سون
جونگ ھێ-سون (لەدایکبووی ٢١ی شوباتی ١٩٤٢) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە دەستی بەکاری خانمەکتەری کرد وەک دەنگ لە ڕادیۆی کەی بی ئێس لە ١٩٦٠، دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە ١٩٦١، وە چالاک بوو لە فیلم، درامای تەلەڤیزیۆنی، شانۆگەری بۆ ماوەیی زیاتر لە پێنج سەدە
ژیریی گشتیی دەستکرد
ژیریی گشتیی دەستکرد بریتییە لە توانای گریمانەیی بریکارێکی زیرەک بۆ تێگەیشتن یان فێربوونی ھەر ئەرکێکی فیکری کە مرۆڤ بتوانێت بیکا. ئەمە ئامانجێکی سەرەکییە لە ھەندێک توێژینەوەی ژیریی دەستکرد و بابەتەکانی ھاوبەش لە زانستی خەیاڵی و خوێندنی داھاتوو.
ژیریی گشتیی دەستکرد ھەروەھا دەتوانرێت بە «ژیریی دەستکردی بەھێز»، «ژیریی دەستکردی تەواو»، یان «کاری زیرەکی گشتی» ناوببرێت (ھەرچەندە ھەندێک لە سەرچاوە ئەکادیمییەکان زاراوەی «ژیریی دەستکردی بەھێز» بۆ ئەو بەرنامە کۆمپیوتەرانە بە کار دەھێنن کە ئەزموون لە ڕووی ئاگایی دەکەن). بەپێچەوانەی ژیریی دەستکردی بەھێزەوە، «ژیریی دەستکردی لاواز» یان «ژیریی دەستکردی تەسک» بەنیاز نییە توانای گشتیی مەعریفی ھەبێت، بەڵکوو ژیریی دەستکردی لاواز ھەر بەرنامەیەکە کە دیزایین کراوە بۆ چارەسەرکردنی یەک کێشە (سەرچاوە ئەکادیمییەکان ژیریی دەستکردی لاواز بە کار دەھێنن بۆ ئەو بەرنامانەی کە ئەزموون لە ڕووی ئاگایی ناکەن بە ھەمان مانا کە خەڵک دەیکەن یان مێشکیان نییە بە ھەمان مانا کە خەڵک ھەیانە).
سەرچاوەکان
پۆل:ژیریی دەستکرد پۆل:تەکنۆلۆژیای گریمانەیی
سۆلێداد دێ گراسیانۆ
سۆلێداد دێ گراسیانۆ شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٣٠٥٬٧ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٣٢٬٠٧٢.
گۆڤاری پەیست
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گۆڤارەکانی کات بەسەربردن
کیو.ئی.دی.
وێنۆک|چەپ کیو.ئی.دی. کورتکراوەی ڕستەیەکە بە زمانی لاتین (quod erat demonstrandum) کە ئەمەش خۆی لە یۆنانییەوە وەرگیراوە (بە یۆنانی:ὅπερ ἔδει δεῖξαι) بە واتای: «کە دەبوایە نیشان درابا». لە ھەندێک لە پەرتووکەکاندا بەم شێوە ھاتووە: «سەلمێندرا ئەوەی دەبوایە سەلمێندرابا». کورتکراوەکەی بەم شێوەیە .q. e. d دەنووسرێت. لەناو توێژەران و وانەبێژان، بەتایبەت لە زانستی بیرکاری و فیزیکدا وا باوە کە لە کۆتایی ئارگیومنتە فەلسەفییەکان یان سەلماندنەکانیان شێوە کورتکراوەکەی qed بنووسرێت، بەڵام ئەمڕۆکە زۆرتر ئەم ھێمایانە ■ یان □ یان ‣ بەکار دەھێنرێن. ئەم سێ ھێما لە یونیکۆددا بەم شێوەن: (U+220E) یان (U+25A0) یان (U+2023). بیرکاریزانان بەم ھێمایە دەڵێن بەردی گۆڕ. ئیقلیدس و ئەرەشمیدوس لە کۆتایی سەلماندنەکانیان ئەم ڕستەیان دەنووسی. توێژەران ھەندێک جار بە گاڵتە .q. e. d بەشێوەیەکی تر شرۆڤە دەکەن بۆ نموونە دەڵێن «سەلمێنەر ڕێگای لێ ون بووە».
بەستەرە دەرەکییەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/List_of_Latin_phrases پێرستی ڕستە بەناوبانگەکان/یان مێژووییەکان بە زمانی لاتین]
پۆل:سەلماندنە بیرکارییەکان پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
گەرمکان
جوگرافیا
گەرمکان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خاس و لە باشوور لەگەڵ گوندی نێزۆکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کونەڕیولان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی ھەنجیر.
قەڵاتە، چیا
قەلاتە یان قەڵاتێ یەکێکە لە چیاکانی شاری میراوەی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا له ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ١٩٥٣ مەتر له ئاستی دەریا بەرزه و جوانیەکی بێ وێنەی ھەیە کە بۆ شاری میراوە وەکوو سیمبۆلێکی لێ ھاتوە.
ھەروەھا ئەو چیایە لە کاتی سەرکەوتنی شاخەوانان بۆ سەر چیای سەری گۆمێ کە له قەڵاته زۆر دوور نیە، وەکوو خاڵی یەکەمی پشوودان ھەڵدەبژێردرێ.
ئەو چیایە شوێنێکی سەرنج ڕاکێشی ھەیەو لەوێوە شەوانە ڕووناکی شاری پیرانشار دیارە، ھەروەھا بە ھۆی زاڵ بوونی بەسەر ناوچەکەدا زۆر خاڵ و سەنگەری پێشمەرگەی لێ درووست کراوە کە ئێستاش ئاسەواریان ماوە.
سەرچاوە
پۆل:کێوەکانی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:چیاکانی کوردستان پۆل:میراوە پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا
گەرمکان
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خوارێز، مەکسیک
خوارێز شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٢٧٧٬٨ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٢٦٠٬٦٨٣.
کیم یۆنگ-ئۆک (خانمەکتەر)
کیم یۆنگ-ئۆک (بە کۆری:김영옥; لەدایکبووی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە کە لە ١٩٥٧ دەستی بە کاری ڕۆلگێران کردووە لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆریەکان لە کۆریای باشوور
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی دەنگ لە کۆریای باشوور پۆل:یاریی سکوید
شاران
شاران گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەردەڵان، ناوچەی جەزمان، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. .
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ھلێران ھلێران ھلێران پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سێسیلی مانۆرۆھانتا
سێسیلی مانۆرۆھانتا (Cécile Manorohanta) ژنە سیاسەتوانی ماداگاسکار، ئەو لە ماوەی ١٨ی کاننوونی یەکەمی ٢٠٠٩ تاوەکوو ٢٠ی کانووننی یەکەمی ٢٠٠٩، بە وەکالەت بووە سەرۆکی ماداگاسکار. ئەو یەکەمین ژنی وڵاتەکەیەتی ئەو پۆستە وەربگرێت. ئەو لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ پلەی وەزیری بەرگریی ماداگاسکاریشی وەرگرت، بۆ ئەو پۆستەش یەکەم ژنی ماداگاسکار بووە کە ببێتە وەزیری بەرگری.
لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتەکەی ئەندری ڕۆجێلینا بووە جێگری سەرۆک وەزیران، ئەمەش لە ڕۆژی ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:زیندووان پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
ئینکسکەیپ
ئینکسکەیپ (بەئینگلیزی: Inkscape) نەرمەکالایێکی خۆڕایی و سەرچاوەکراوەی بۆ دەستکاریکردنی ڤێکتۆر گرافیکی پەڕگە. ئێوە دەتوانن بە یارمەتی ئەم نەرمەکالایە دەستکاری و خولقاندنی ڤێکتۆرەکان، دیاگرامەکان، ھونەری ھێلکاری، گرافیک، ئارم و بەنێر بکەن. ئێوە دەتوانن زۆر فۆرماتی پەڕگەی وینە بنێرنە نێو ئەم نەرمەکالا بەڵام فۆرماتی سەرەتایی ئەم نەمەکالا بە شیوازی SVGیە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێر پۆل:ئەو نەرمامێرانەی کە بە سی پڵەس پڵەس درووستکراون پۆل:نەرمامێری دەستکاریکەری نیگارەیی ڤێکتەر پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٣
پورتوگال لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
پورتوگال نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ بوو کە لە ٢٦ی ئاب تا ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە میونشن لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوە چوو.
ئاغبوڵاغی چەمەنلو
ئاغبوڵاغی چەمەنلو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەڵاشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
ئاغبوڵاغی چەمەنلو ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گەڵاڵە، چۆمان
گەڵاڵە شارۆچکەیەکە، دەکەوێتە سنووری باڵەکایەتی، سەر بە قەزای چۆمانە، بەنزیکەیی ٣ کلیۆمەتر لە چۆمانەوە دوورە، و زیاتر لە ١٠٠ ماڵی تێدا نیشتەجێیە، و گەڵاڵە لە ساڵی ١٨٩٠ بووەتە ناحیە، و ئەم ناحیەیە سەرەتا ناوی (باڵەک) بووە، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٠ ناوەکەی گۆڕدراوە بۆ گەڵاڵە، و ڕووبەری ئەم ناحیەیە بریتییە لە ٤٤٦،٦ کم دووجا، کە بەم شێوەیە دابەشبووە (دەشت: ١٥٪، گرد: ١٠٪، چیا: ٢٥٪).
گوندەکان
گوندەکانی گەڵاڵە ژمارەیان ١٠ گوندە، ئەمانەی خوارەوەن:
ڕاھدانە
ڕاھدانە گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی بەگم قەڵا، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
ڕاھدانە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاقابیگلو و لە باشوور لەگەڵ گوندی شەریفەدین و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارەدێی محەممەدیار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئۆخسار.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
Bosnia and Herzegovina at the 2020 Summer Olympics پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ئۆڵمپیادی هاوینە بە پێی ساڵ پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پلایا دێل کارمێن
پلایا دێر کارمێن شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، بەرزییەکەی بریتییە لە ١٠ مەتر، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٣٠٤ ٩٤٢.
ئەرینەی ئەتینا
وێنۆک ئەرینەی ئەتینا (بە یۆنانی:Εἰρήνη, Eirénē;، لەدایکبوون ٧٥٢ تا ٩ی ئابی ٨٠٣) خانمە ئیمپراتۆر و ھاوسەری لیۆی چوارەم بوو لە ٧٧٥ تا ٧٨٠، لە سەردەمی کوڕەکەی کۆنستانتینی چوارەم ڕاسپێردراوی شا بوو لە ٧٨٠ تا ٧٩٠، دواتر لە ٧٩٢ تا ٧٩٧ دەبێتە ئیمپراتۆر، وە لە کۆتایدا لە ٧٩٧ بە تەواوی دەبێتە ئیمپراتۆر و تاکە فەرمانڕەوای ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم لە ٧٩٧ تا ٨٠٢.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٥٠ پۆل:مردووانی ٨٠٣ پۆل:دەیەی ٧٨٠ لە ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی پۆل:دەیەی ٧٩٠ لە ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی پۆل:دەیەی ٨٠٠ لە ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی پۆل:ئیمپراتۆرە بێزەنتییەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:ئیمپراتۆرە بێزەنتییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:ژنە بێزەنتییەکانی سەدەی ٨ەم پۆل:ژنە بێزەنتییەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:خەڵکی یۆنانی لە سەدەی ٩یەم پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
سەلەفی جیھادی
220x440px|وێنۆک جیھادی سەلەفی یان سەلەفی جیھادی، زاراوەیەکە لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە بۆ ھەندێک گرووپی ئیسلامی ڕامیاری کە جیھاد وەک بەرنامەیەک بۆ گۆڕانکاری دەگرنەبەر، وەک ڕەوتی فیکری دیار لە سەردەمی ئەنوەر ساداتدا سەریھەڵدا موسڵمانان دژی دووژمنی داگیرکەر و دژی ئەو دەسەڵاتەی کە شەریعەتی ئیسلامی دەگۆڕێت و بە یاسای دروستکراوی مرۆڤ فەرمانڕەوایی دەکات یان سیستەمێک زیادەڕۆیی لە ستەم بکات. سەلەفییە جھادییەکان ئەو گرووپە یان ئەو تاکانەن کە ھەڵگری بیرۆکەی جیھادی چەکداری بوون لە دژی حکوومەتەکانی ئێستا لە وڵاتانی جیھانی ئیسلامی یان دژی دووژمنانی دەرەکی. ھەروەھا کارلۆسی شۆڕشگێڕی ڤەنزوێلا بە ئیسلامی شۆڕشگێڕ ناوی بردووە.
بزووتنەوەی سەلەفی جیھادی خۆی بە ڕەوتێک دەزانێت کە لۆژیکی ئیسلامی دروست کە لە قورئان و سوننەتەوە وەرگیراوە، لە عەقیدە و فیقھی جیھادی و فیقھی ڕامیاری شەریعەت لە دەسەڵاتداری و مامەڵەکردن لەگەڵ داگیرکەر و ناوبژیوانی شەریعەت، پێیان وایە گۆڕان بە زۆر لێکردن گونجاوترین و دروستترین ئامرازە بۆ ئازادبوون و ڕاستکردنەوەی ژێرخانی ئایینی و کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بەپێی ژیاننامەی پێغەمبەر و مێژووی فەتحەکانی پێغەمبەر محەممەد.
سەلەفییەتی جیھادی بە دووەمین ڕەوتی سەلەفیی ھاوچەرخ دادەنرێت لەگەڵ سەلەفیی زانستی و سەرچاوەکانیان وەک یەکن، بەڵام جیاوازییان ھەیە لەگەڵ بزووتنەوەی سەلەفیی زانستی و ئیخوان لە گرتنەبەری ھێڵ بەرنامەی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە یان چەکداری بۆ گۆڕانکاری، نەک پەروەردە یان پەرلەمان لە پێناو چاکسازیدا، بەھۆی بۆچوونی ئەوانەوە کە دیموکراسی و پەرلەمانەکانیان لا گومڕایی و ھاوەڵدانانە بۆ خودا و ئەو دەسەڵاتانە ڕەگ و ڕیشەیان داکوتاوە و لە دەرەوەی وڵاتەوە پشتیوانییان لێدەکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا لە چاکسازیدا شکستیان ھێناوە و ڕەوتی تریش وا دەزانن کە ئەمە پەلەکردنێکە بۆ گۆڕانکاری لەلایەن جیھادییە شۆڕشگێڕەکانەوە لەناوچوونە و ھەندێکیش ئەمە بە دوورکەوتنەوە لە حاکم دەزانن کە دەبێت گوێڕایەڵی بکرێت، ڕژێمە دەسەڵاتدارەکان بە کافر ڕادەگەیەنن بەھۆی ئەنجامدانی پووچەڵکەرەوەی ئیسلام یان دەستکاریکردنی شەریعەتی ئیسلامی و ڕێگەدان بە دەسەڵاتداری جیھانگەری و دیموکراسی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلامی سیاسی پۆل:سەلەفی
میراوا، مەریوان
میراوا گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی میراوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٩٣ کەس لە ٦٠ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
نان و نەوت
نان و نەوت بەڵگەفیلمێکی کوردییە؛ لە دەرھێنانی تەھا کەریمی کە لە ساڵی ٢٠١٠ بڵاو کراوەتەوە.
چیرۆک
فیلمەکە باس لە بنەماڵەیەکی کەرکووکی دەکات کە چاڵە نەوتییەکانی ئەو شارە ھیچ سوودێکی پێ نەگەیاندوون و لەوپەڕی ھەژاریدا دەژین.
== فێستیڤاڵەکان ==
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
ئێرلەندییەکە (فیلمی ٢٠١٩)
ئێرلەندیەکە فیلمێکی ئەمریکی تاوانکاری ساڵی ٢٠١٩یە لە بەرھەمھێنان و نووسینی ماڕتن سکۆڕسێزی و نووسینی ستیڤین زالیلیەن، کە چیڕۆکەکەی وەرگرتووە لە یاداشتنامەی «بیستوومە تۆ خانوو بۆیە دەکەیت» لەنووسینی چارڵز بڕاندت. فیلمەکە لە نواندنی ڕۆبێرت دی نیرۆ لەڕۆڵی فڕانک شیڕن، ئاڵ پەچینۆ لەڕۆڵی جیمی ھۆفا و جۆ پێشی لەڕۆڵی ڕەسڵ بوفالینۆیە. چیڕۆکی فیلمەکە باسی ژیانی فڕانک دەکات کەوا چیڕۆکی ئەو کوشتنانە دەگێڕێتەوە کە لەپێناوی خێزانی تاوانی بوفالینۆ ئەنجامیداوە. ئەم فیلمە دەبێتە نۆیەمین کاری ھاوبەشی دی نیرۆ و سۆڕکێزی و یەکەمین فیلمیان لەوەتەی فیلمی Casino لەساڵی ١٩٩٥، دەشبێتە چوارەم فیلم کە دی نیرۆ و پەچینۆ بەیەک شاد دەکاتەوە دوای ھەریەک لە (The Godfather Part II, Heat, and Righteous Kill) و ھەروەھا پێنجەمین فیلمی دی نیرۆ و پێشی دەبیێت دوای (Raging Bull, Once Upon a Time in America, ھاوڕێ چاکەکان, و Casino)، جگە لەمانەش یەکەمین کاری پەچینۆیە لەگەڵ دەرھێنەر ماڕتن سکۆڕسێزی.
لە ئەیلوولی ٢٠١٤دا، ئێرلەندیەکە وەک فیلمی داھاتووی سکۆڕسێزی ڕاگەیەنرا دوای ئەوەی لە فیلمی Silence (٢٠١٦) تەواو بوو. دی نیرۆ و پەچینۆ لە مانگی داھاتوودا خرانە کاستی فیلمەکە، بەڵام پێشی نزیکەی ٢٣ جار لەلایەن سکۆرسێزیەوە داوای لێکرا تاکو ڕازیبوو بە گەڕانەوە بۆ نواندن و بەشداریکردنی لەم فیلمە. وێنەگرتنی فیلمەکە لە ئەیلوولی ٢٠١٧دا دەستپێکرد لە نیویۆڕک ستی و لە ئایاری ٢٠١٨دا بەکۆتا ھات.
ئێرلەندیەکە یەکەمین پەخشی لە ٥٧ەمین فیستیڤاڵی فیلمی نیویۆڕکدا بوو لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩دا و بەشێوەیەکی سنووردار لە سینەماکان پەخشدەکرێت لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، دواتر دەکەوێتە سەر تۆری نێتفلیکس لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا. فیلمەکە پێشوازیەکی گەرمی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە لێکرا کەوا ستایشی سیناریۆ، تەکنەلۆجیای گەنج کردنەوە، دەرھێنان، سیناریۆ و نواندنی ئەکتەران دی نیرۆ، پەچینۆ و پێشیان کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی مافیا پۆل:ئەو فیلمانەی جیمی ھۆفایان لەخۆ گریووە پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکانی نێتفلێکس بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلم دەربارەی مافیای ئەمریکی پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:وێناکردنی چاندی مافیاکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی پاسەوانەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە نیوجیرسی وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون
سانتا کاتارینا
سانتا کاتارینا شارێکە لە وڵاتی مەکسیک، ڕووبەرەکی بریتییە لە ٩٨٤٬٥ کیلۆمەتر دووجا، ژمارەی دانیشتووانیشی بریتییە لە ٢٥٩٬٨٩٦.
گۆمەزاڵ
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
تیۆدۆر
تیۆدۆر (یۆنانی:Θεοδότη; لەدایکبووی ٧٨٠ تا ٧٩٧) خانمە ئیپمراتۆر و دووەم ھاوسەری کۆنستانتینی شەشەمی ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی بوو، ئەندامی خێزانێکی ناسراوی قوستەنتینە بوون
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٨٠ پۆل:مردووانی سەدەی ٩یەم پۆل:ژنە بێزەنتییەکانی سەدەی ٨ەم
مرۆڤخۆری
350px|farme|وێنۆک|مرۆڤخۆری لە [[مۆسکۆ و لیتوانیا ١٥٧١]] مرۆڤخۆری خوو یا ڕەوەشتی خواردنی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤێکی ترەوییە شوێنەوارناسان ھێما و نیشانەگەلێکیان لەم خوو و ڕەوەشتە لە کۆمەڵگاکانی سەرەتاییدا دۆزیوەتەوە.
ھۆکارەکان
تۆژینەوەی مرۆڤناسان پیشان دەدات کە مرۆڤخۆری ھۆکارگەلێکی جۆرواجۆری بووە کە گرنگترینەکانیان بریتین لە:
خواردنی گۆشتی مرۆڤ وەکوو چێشتێک
بڕێک لە خێڵە ڕەشپێستەکانی گینێ، لە ئافریقا گۆشتی مرۆڤیان دەخوارد و بۆ دابینکردنی ژەمە خۆراکیان، ھێرشیان دەبردە سەر خێڵەکانی تر و دیلیان دەگرتن. دیلەکانیان، وەکوو مانگا و مەڕ دەلەوەڕاند تاکوو پەرواربن. ئیسکیموەکانیش کاتێک شتێکیان بۆ خواردن دەس نەدەکەوت گۆشتی مرۆڤیان دەخوارد.
خواردنی گۆشتی مرۆڤ، بۆ پیشاندانی سۆز یان دەرخستنی ڕق
بڕێک لە ھۆزە مرۆڤخۆرەکان، بەمەبەستی بەرزڕاگرتنی نزیکان و کەسوکاریان و سەرۆک ھۆزەکانیان و ھەروەھا بەپێی بیرکردنەوەیان بۆ وەرگرتنی ھێز و وزە و تایبەتمەندییە باشەکانیان، پاش مردنیان گۆشتیان دەخواردن.
ماساژێتەکان کە دەوروبەری ٤٠٠ ساڵ پێش زایین لە کەنارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی زەریای خەزەردا دەژیان، بۆ بەرزڕاگرتنی خزم و کەسە بەساڵاچووەکانیان، قوربانییان دەکردن و گۆشتەکەیان دەخواردن. بڕێک لە ھۆزە مرۆڤخۆرەکانیش بۆ نیشاندانی ڕق و قینی خۆیان، گۆشتی دوژمنەکانیانیان دەخوارد کە لەنێو عەرەبەکانیشدا نموونەی ھەیە و دەتوانین بە ھیند ھاوسەری ئەبووسۆفیان ئاماژە بکەین کە پاش سەرکەوتن لە شەڕی ئەحود ـدا، جەرگی حەمزە، مامی محەممەد پەیغەمبەری موسوڵمانانی دەرھێنا و خواردی.
خواردنی گۆشتی مروڤ بۆ نزیک بوونەوە بە خودایان و وێنەخودایان و بەڵێن بەستن لەگەڵ ئەوان
خەڵکیی شاری حەڕان یەکێک لە شارە کۆنەکانی مێزۆپۆتامیا، لە سەردەمی بەر لە ئیسلامدا، ھەموو ساڵێک منداڵێکیان پێشکەش و قوربانی خودای پارێزەری بتەکانیان دەکرد. گۆشتی قوربانییەکەیان لەگەڵ ئاردی سپی و زەعفەران و ڕۆنی زەیتوون و سونبولدا بەشێوەی حەبگەلێ بەقەد دنکە ھەنجیرێک دروست دەکرد دەیانکوڵاند و بە خواردی نزاوێژەکانیان دەدا. خەڵکی ھۆزێک لە ھیندیش نەخۆش و بە ساڵاچووەکانی خێڵەکەیان بە نیشانەی حەزکردن بە وێنەخودای کالیی بەڕێز، ھاوسەری قیناوی «شیوا»، یەکێک لە خودایانی ھیندووەکان، و ڕازی و ھێور کردنەوەی ئەو دەیانکوشت و گۆشتەکەیانیان دەخوارد.
دانیشتووانی ئوسترالیای ناوەندی
خەڵکی گەلی باستان (باوباپیری فەرانسەوییەکان) خواردنی گۆشتی بڕێک لە ئەندامانی لەشی مرۆڤیان ژبۆ چارەسەریی پزیشکیی بڕێ نەخۆشی بەسوود دەزانین. لە کۆتایییەکانی سەدەی پازدەی زایینیدا، کریستۆفەر کۆڵومبس لە دوورگەکانی ئانتیل - نێوان ئەمریکای باشوور و باکووردا - لەگەڵ ھۆزێک بەناوی کارائیب ئاشنا بوو کە لە نێوانیاندا خواردنی گۆشتی مرۆڤ باو بوو. کولومب ناوی ئەوانی نایە، کانیبال. ئەم ناوە لە زۆربەی زمانە ئورووپایییەکاندا بە واتای مرۆڤخۆر بەکارھێنراوە. ئورووپایییەکان بە خوو، خەسڵەت و نەریتی ھاوچەشنخۆری دەڵێن کانیبالیزم. لە دنیای ئەمڕۆدا بەھۆی نزیکی نەتەوە و ھۆزە جۆراوجۆرەکان لە یەکدی و بەرزبوونەوە و گەشەی زانست و شارستانییەتی و ھەروەھا کلتوور، مرۆڤخۆری بەرەبەرە کاڵ و کاڵتر بووەتەوە و دەشێ وەکوو کلتوورێکی لەناوچوو ناوی لێ ببرێت.