cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شتە نامۆکان ٣ (ساوندتراک)
سەرچاوەکان
پۆل:مۆسیقای شتە نامۆکان
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩
لەم پاڵەوانێتیەدا بەبەشداریکردنی ٢٤ ھەڵبژاردە، ٥١ یاری ئەنجام درا، ول ەسەرجەم یاریەکاندا گۆڵ تۆمارکران.
ئامار و ڕیکۆرەکان
یەکەم یاری پاڵەوانێتیەکە لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی (ئیماڕات - بەحرەین) بەڕێوەچوو، کە یاریەکە بە گۆڵێکی بێ وەڵام بۆ ھەڵبژاردەی بەحرەین کۆتای پێھات، رمیعي یاریزانی بەحرەین توانی لەخولەکی ٧٨ یەکەم گۆڵی ھەڵبژاردەکەی و یەکەم گۆڵی پاڵەوانێتیەکە تۆماربکات.
بۆیەکەم جار لە مێژووی جامی ئاسیادا، بەھۆێ لێدانەوەی تەکنەلۆژیای (ڤار) گۆڵێکی یاری نێوان ڤێتنام و ژاپۆن ڕەتکرایەوە، محەممەد عەبدوڵای ناوبژیوانی ئیماڕاتی بوە یەکەم ناوبژیوان لە مێژووی جامی ئاسیا لەڕێی تەکنەلۆژیای ڤارەوە گۆڵەکەی ڕەتکردەوە.
لەم پاڵەوانێتیەدا بەبەشداریکردنی ٢٤ ھەڵبژاردە، ٥١ یاری ئەنجام درا، ول ەسەرجەم یاریەکاندا گۆڵ تۆمارکران، یەکەم ھاتریکی پاڵەوانێتییەکە لە لایەن مۆعز عەلی یاریزانی قەتەڕ تۆمارکرا.
لەلایەکی دیکەوە، مۆعیز عەلی توانی ببێت بەگۆڵکاری پاڵەوانێتیەکە، کە توانی ٩ گۆڵ تۆماربکات.
لەیاریگای (شیخ زاید ریاضیة) یاری کۆتایی جامەکە لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی قەتەڕ و ژاپۆن بەڕێوەچوو، ڕاڤشانی ئۆزباگستانی ناوبژیوانی کردن.
کە بە ئەنجامی ٣–١ ھەڵبژاردەی قەتەڕ توانی ببێتە پاڵەوانی جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩.
تیر و پشک و قۆناغی کۆمەڵەکان
ڕاکێشانی تیر و پشکی قۆناغی کۆمەڵەکان بۆ جامی ئاسیای ٢٠١٩، لە ڕێکەوتی ٤ی ئایاری ٢٠١٨ بوو لە ھۆتێل ئارمانی لە بورجی خەلیفە لە شاری دوبەی.
هەڵبژاردەکان بەسەر ٦ کۆمەڵە دابەش کران. پلەی یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ چوار لە باشترین یانەکانی پلەی سێیەم دەردەکەوتن بۆ قۆناغی ١٦.
ناوتۆ کان
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:جێگرەکانی سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن پۆل:سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن پۆل:سەرۆک وەزیرەکانی سەدەی ٢١ەم لە ژاپۆن پۆل:دەرچووانی پەیمانگای تەکنۆلۆژیای تۆکیۆ پۆل:سەرۆک وەزیرانی دارایی ژاپۆن پۆل:ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران لە تۆکیۆ پۆل:زیندووان پۆل:بودییەکانی ژاپۆن پۆل:وەزیرانی تەندروستی و خۆشگوزەرانی یابان
کۆماری کۆنگۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠
کۆماری کۆنگۆ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ بوو کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٨٠ لە مۆسکۆ لە یەکێتیی سۆڤیەت بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠
یی جیا
یی جیا (سەدەی دووەمی پێش زایین) پزیشکێکی چینی بوو، یەکێک بوو لە چوار پزیشکە بەناوبانگەکان لە مێژووی چین، بەیەکەوە لەگەڵ ژانگ سیاوۆنیانگی باکووری زنجیرە فەرمانڕەوایی سۆنگ، گو باوۆی زنجیرە فەرمانڕەوای جین و تان یونسیان کە لە مینگ چالاک بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢یەمی پ.ز پۆل:مردووانی سەدەی ٢یەمی پ.ز پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٢ی پێش زایین پۆل:ژنە پزیشکەکانی دێرین
سورونس (شەمزینان)
گوندەواری سورونس دوو ئاوایی لەسەرە بە ناوی دێرەبانی ( Dêrebanî ) و دەرییا ( Derya ). لە تۆماری دەوڵەتی توركیا ناوی گوندەكە كراوە بە Öveç.
مێژوو
سورونس زێدی هۆزی ناوچیایە كە هۆزێكی ئاشووریەكانە، لە ساڵی ١٨٧٧دا ٤٠ بنەماڵەی ئاشووری تێیدا نیشتەجێ بوو
سەرچاوەکان
پۆل:لیستی گوندەكانی شەمزینان
قیژە (تابلۆ)
وێنۆک|چەپ|قیژە بەرهەمی ئێدوارد مۆنک قیژە کۆمەڵەوێنەیەکە (چوار تابلۆی ڕەنگی و ڕشتەیەک لە شێوەگەلی قەڵەمی و خەڵووزی لەخۆ دەگریت) بەرھەمی ئێدوارد مۆنک، کە لە نێوان ساڵەکانی ١٨٩٣ تا ١٩١٠ کێشراون. قیژە بەناوبانگترین بەرھەمی ئێدوارد مۆنکە و لە ھێماکانی ئیکسپێرسیۆنیزم (Expressionism) دێتە ئەژمار.
ناساندن
قیژە، بەرھەمی ئێدوارد مۆنک ھونەرمەندی نۆروێژی بە پردی پێوەندییەک لەنێوان ئاسەوارەکانی ھونەرمەندانی بزووتنەوەی دوای ئێمپێرسیۆنیسم وەکوو ڤان گۆخ و گوگن و بزووتنەوەی ئیکسپێرسیۆنیزمی ئاڵمان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دادەنرێت. بەرھەمەکانی مۆنک کاریگەریی ھەرە بەرچاویان ھەبووە بەسەر پەرەپێدانی بزووتنەوەی ئیکسپێرسیۆنیزم. نگارینەکانی مۆنک ھەرچەندە بە ڕوونی نمایشتی ڕاستەقینەکانە بەڵام لە ڕووشاندن و زیادەپێوەنانی ڕەنگەکان بۆ ڕوونکردنەوەی دونیایەکی ناوخۆییتر کەڵک وەردەگرێت. مۆنک شێوەی سووڕاندن و ڕەنگەتۆخەکانی لە ڤان گۆخەوە وەرگرتووە تاکوو بە ئاسەوارەکانی خۆی وزە و شڵەژان بدات. گەڕاندنی گێژاویی فرچۆکەکەی ناوبراو (مۆنک)، کاردانەوەیەکی لەبەرچاو لە دەوروبەری کەسایەتییەکانی تابلۆکانی پێک دێنێت. ئەم شێوازە یارمەتی مۆنک دەدات تا بەرھەمێک وەکوو قیژە تژی لە ھەستی ترس بکات و وزەیەکی کاولکەر بێنێتە پێش‌چاو کە نەکرێ ڕا بگیردرێت. قیژە بەشێک لە سێ تاقمی بەرھەمەکانی مۆنک بە ناوەرۆکەکانی ئەوین، ئازار و مەرگە کە مۆنک خۆی ئەوانەی بەتێکڕایی «کەتیبەی ژیان» ناو دەبرد. ئێدوارد مۆنک لەبارەی تابڵۆی قیژەوە دەڵێت:
زنجیرەی لێکدوورکەوتوو
لە بیرکاریدا، زنجیرەی لێکدوورکەوتوو بە  زنجیرەیەک دەوترێت کە لێکنزیکبوو نییە. واتە کاتێک بەھای n زیاد دەبێت، بەھای سەرجەمە بەشەکان زیاد دەبێت. ئەمە بەو واتایەیە کە پاشیەکیی بێکۆتایی سەرجەمە بەشەکانی زنجیرەکە لە ژمارەیەکی دیاریکراو نزیک نابێتەوە و ھەموو ژمارەکان تێدەپەڕێنیت. لە پاشیەکییەکی لێکنزیکبوودا، ڕادەی تێرمی گشتی لە ناکۆتا دەکاتە سیفر. لەمەوە ئەگەر بۆ پاشییەکییەک ئەم ڕادەیە سیفر نەبێت، زنجیرەکە لێکدوورکەوتوو دەبێت. بەڵام ئەم مەرجە بەس نییە بۆ سەلماندنی لێکنزیکبوویی زنجیرەیەک، واتە ھەموو ئەو زنجیرانەی ڕادەی تێرمی گشتییەکەیان لە ناکۆتادا دەکاتە سیفر لێکنزیکبوو نین. ناسراوترین نموونە بۆ ئەمە بریتییە لە زنجیرەی ھارمۆنیک، کە نیکۆل ئۆرسم ماتماتیکزانێکی سەدەکانی ناوین سەلماندی ئەم زنجیرە، زنجیرەیەکی لێکدوورکەوتوویە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە ماتماتیکییەکان پۆل:شیکاریی لێکنەساوی
بروونای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
بروونای نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
ھالەی سەرچاوە
ھالەی سەرچاوە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ھالەی سەرچاوە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی پێنج شەمە و لە باشوور لەگەڵ گوندی محمودێ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی شایە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھالەی مام قادر.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پاولا مای ویکیس
پاولا مای ویکیس (Paula-Mae Weekes؛ ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی ترینیداد و تۆباگۆیە، ئەو لەوەتەی ١٩ی ئازاری ٢٠١٨ بووەتە سەرۆکی وڵاتی ترینیداد و تۆباگۆ، بەمەش بووە یەکەم ژن لە وڵاتەکەی ئەو پۆستە وەربگرێت و ببێتە سەرۆکی وڵات. ماولا کەسێکی سەربەخۆیە و ئەندامی هیچ حیزبێکی سیاسیی نییە.
ئەو دەرچووی بەشی یاسایە لە زانکۆی وێست ئینندیس، زانکۆیەکە لە وڵاتەکەی خۆی. ئەو لە ساڵی ١٩٨٢ بووە پارێزەر. لە ساڵی ١٩٩٦ بوو بە دادوەر، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ بووە دادوەر لە دادگای پێداچوونەوە، لەو پۆستەدا مایەوە تاکوو ساڵی ٢٠١٦ و کاتی خانەنشینبوونی.
ماولا مای ویکس ئەندامە لە ئەنجومەنی ژنانی سەرکردەی جیهان، کە دامەزراوەیەکە بۆ کۆکردنەوەی ئەو ژنانەی لە پلەی سەرۆکی وڵات و سەرۆک وەزیرانی وڵاتانی جیهان بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:خانمە سەرۆکەکان پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٥٠ پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
مەزرا ئوجولار
مەزرا ئوجولار گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری باشقەڵا، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
مەزرا ئوجولار ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە و شیعە)پێکھاتووە.
پێشگر
پێشگر بریتییە لە چەند پیتێکی بەستراو کە پێش بنەچەی وشەیەک دادەنرێت. زیادکردنی بۆ سەرەتای وشەیەک، دەیگۆڕێت بۆ وشەیەکی تر. بۆ نموونە کاتێک پێشگرەکەی un- بۆ وشەی happy زیاد دەکرێت، وشەی unhappy دروست دەکات. بە تایبەتی لە لێکۆڵینەوە لە زمانەکاندا، پێشگرێک پێی دەوترێت پێشوەختە, چونکە فۆڕمی ئەو وشانە دەگۆڕێت کە پێیەوە لکێنراوە.
مەزرا ئوجولار
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پێشگر
سەرچاوەکان
پۆل:وشەکان پۆل:پێشگرەکان پۆل:پێشگرەكان
یاسای کێشکردن (ڕاکێشان)
وێنۆک یاسای ڕاکێشان بریتییە لە باوەڕێکی ڕۆحی بیری نوێ کە بیرکردنەوە ئەرێنییەکان یان نەرێنییەکان ئەزموونی ئەرێنی یان نەرێنی دەھێننە ناو ژیانی مرۆڤەوە. ئەم باوەڕە لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە کە مرۆڤەکان و بیرکردنەوەکانیان لە وزەی پاک پێکھاتوون و وزەی لەیەکچوو دەتوانێت وزەی لەیەکچوو ڕابکێشێت، بەمەش مرۆڤەکان دەتوانن تەندروستی، سامان یان پەیوەندییە کەسییەکانیان باشتر بکەن. ھیچ بەڵگەیەکی زانستی ئەزموونی نییە کە پشتگیری لە یاسای ڕاکێشان بکات و بە شێوەیەکی بەرفراوان بە زانستی ساختە دادەنرێت. لایەنگرانی پارادایمی ھێزی دەروون بە گشتی تەکنیکەکانی داڕشتنەوەی مەعریفی لەگەڵ دووپاتکردنەوە و بینینی داھێنەرانە تێکەڵ دەکەن بۆ سنووردارکردنی بیرکردنەوە ئەرێنی و گونجاوەکان و جێگەیان بە بیرکردنەوە نەرێنی و خۆ تێکدەرەکان.
پێکھاتەیەکی سەرەکی ئەم فەلسەفەیە ئەوەیە کە مرۆڤ بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەر شێوازی بیرکردنەوەی نەرێنی مرۆڤ بگۆڕێت، دەبێت ھەست بکات (لە ڕێگەی بینینی داھێنەرانە) کە دەیانەوێت ئەم گۆڕانکاریانە ڕوو بدەن. تێکەڵبوونی بیرکردنەوە ئەرێنییەکان و ھەستە ئەرێنییەکان ڕێگە بە مرۆڤ دەدات لە ڕێگەی یاسای وزەبەخشی پێشنیارەوە ئەزموون و دەرفەتە ئەرێنییەکان بکێشێت. یاسای کێشکردن(ڕاکێشان) ھیچ بنەمایەکی زانستی نییە و ناوی لێنراوە زانستی ساختە. ژمارەیەک توێژەران ڕەخنەیان لە خراپ بەکارھێنانی چەمکی زانستی لەلایەن ھەوادارانەوە گرتووە.
پرسی دارایی و سامان
بانگەشەی ئەوە دەکرێت ئەگەر مرۆڤ بەردەوام بیری سەرکەوتنی ھەبێت، بەبێ گوێدانە دۆخی ڕاستەقینەی خۆی، ئەوا لە داھاتوودا ئەزموونی خۆشگوزەرانی و خۆشگوزەرانی دەکات، چونکە لایک لایک ڕادەکێشێت. ئەگەر مرۆڤ بەردەوام بیر لە ھەژاری بکاتەوە، ئەوا داھاتووی پەیوەست دەبێت بە ئەزموونی ھەژارییەوە. نموونەیەک کە لیزا نیکۆڵ لە فیلمی نھێنیدا ھاتووە ئەمەیە: ئەگەر ھەر جارێک سەیری پۆستەکەت دەکەیت، چاوەڕوانی فەسڵێک دەکەیت، پێشبینی چی بکە؟ بە دڵنیایییەوە پڕۆژە یاساکە لەوێ دەبێت. ھەموو ڕۆژێک دەچیتە دەرەوە و لە فەسڵەکان دەترسیت، ھەرگیز چاوەڕێی ئەوە ناکەیت ھیچ شتێکی باش ڕووبدات، بیر لە قەرزەکەت دەکەیتەوە، چاوەڕێی قەرزەکە دەکەیت. کەواتە قەرزەکە دێتە سەرت… دێت، چونکە یاسای ڕاکێشان ھەمیشە گوێڕایەڵی بیرکردنەوەکانتە. ئایا دڵخۆش و سوپاسگوزاری ئەو پارەیەی کە ھەتە؟ بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە خێراترین ڕێگایە بۆ ڕاکێشانی پارەی زیاتر بۆ ناو ژیانت
تەندروستی جەستەیی و دەروونی
ئیدیعای سەرەکی نووسەر ئەوەیە کە بیرکردنەوەکانمان دەتوانن ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تەندروستیمان ھەبێت و ئەمەش بەھۆی یاسای ڕاکێشانەوەیە. ئەوان پێیان وایە نیگەرانی و ترس و سترێس و بیرکردنەوە نەرێنییەکانی تر مرۆڤ نەخۆش دەکەن، لەکاتێکدا بیرکردنەوە ئەرێنییەکان سەبارەت بە دڵخۆشی و خۆشەویستی مرۆڤەکان تەندروست دەھێڵنەوە و تەنانەت نەخۆشییەکانیشی چارەسەر دەکەن. لایەنگرانی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە بەشێکی گرنگی مانەوە لە تەندروست و چارەسەرکردنی نەخۆشی ئەوەیە کە بتوانیت خۆت بە تەندروستەوە خەیاڵ بکەیت. کاتێک بیر لە لیمۆ دەکەیتەوە یان باسی خواردنی دەکەیت، لیکت لێدێت و ئەگەر بیر لە تەندروستی یان نەخۆشی بکەیتەوە جەستە کاردانەوەی دەبێت بەرامبەری.
مێژوو
بزووتنەوەی بیری نوێ لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمەوە بە فێرکارییەکانی فینێس کویمبی دەستی پێکرد. لە سەرەتای ژیانیدا تووشی نەخۆشی سیل بووە. بەداخەوە چارەسەری ماددە ھۆشبەرەکان سەری نەگرت، بۆیە بڕیاریدا لە زێدی خۆیەوە کە لوبنان بوو، بچێتە نیو ھامپشایر. تەندروستی خۆی وەرگرتەوە و چاک بووەوە. دەستی کرد بە لێکۆڵینەوە لە بابەتی عەقڵ بەرامبەر بە جەستە. ھەرچەندە ھەرگیز زاراوەی یاسای ڕاکێشانی بەکارنەھێناوە، بەڵام وەسفە بنەڕەتییەکانی ھاوشێوە بوون، بەڵام تەنھا تایبەت بوون بە تەندروستی:کێشەکە لە عەقڵدایە، چونکە جەستە تەنھا ماڵی عەقڵە و بەھاکەی بە پشتبەستن بە گرنگییەکەی دیاری دەکەین؛ کەواتە ئەگەر عەقڵت لەلایەن دوژمنێکی شاراوە، بە زانست یان بەبێ زانیاری، گۆڕاوە بۆ باوەڕ، دەبێت وەک جۆرێک لە نەخۆشی مامەڵەی لەگەڵ بکەیت. بەم تیۆرە، یان ڕەنگە ڕاستییەکە، چاوم بە دوژمنەکەت کەوتووە و تەندروستی و بەختەوەریم بەدەست ھێناوەتەوە. من ئەمە ھەندێک جار بە شێوەیەکی دەروونی و ھەندێک جار بە زارەکی دەکەم تا ئەو کاتەی چەواشەکارییەکان ڕاست دەکەمەوە و ڕاستییەکان چەسپێنم و ڕاستییەکە خۆی چارەسەرە. لە ساڵی ١٨٧٧ دەستەواژەی یاسای ڕاکێشان لە کتێبێکدا بڵاوکرایەوە کە زانای ڕووسی، ھێلێنا بلاڤاتسکی نووسیویەتی. کتێبەکەی بە عیرفانی نھێنی و کۆن دەکۆڵێتەوە.
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ئەم دەستەواژەیە لەلایەن نووسەرانی بزووتنەوەی ھزری نوێ بەکارھێنرا. وەک پرێنتیس مولفۆرد و ڕالف والدۆ تراین، بەڵام بۆ ئەوان یاسای ڕاکێشان نەک تەنھا کاریگەری لەسەر تەندروستی ھەبوو، بەڵکو کاریگەری لەسەر ھەموو لایەنەکانی ژیان ھەبوو. ئەم بابەتە لە سەدەی بیستەمدا بایەخێکی زۆری پێدرا و لە زۆر کتێبدا باسی لێوەکرا کە ھەندێکیان لە پڕفرۆشترین کتێبەکانی مێژوودان. بیربکەرەوە و دەوڵەمەند بە (١٩٣٧) لە نووسینی ناپلیۆن ھیڵ و دەتوانیت خۆت چاک بکەیتەوە (١٩٨٤) لە نووسینی لویس ھای. ھەرچەندە بزووتنەوەی سەردەمی نوێ زۆر بیرۆکەی نوێی وەرگرتووە، لەوانەش یاسای ڕاکێشان، بەڵام یاسای ڕاکێشان وەک چەمکێکی فەلسەفەی بیری نوێ دەمێنێتەوە. ساڵی ٢٠٠٦ لەگەڵ بڵاوبوونەوەی فیلمی ڕەعز، یاسای ڕاکێشان سەرنجی زۆری بۆ لای خۆی ڕاکێشا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٧ ئەم فیلمە وەک کتێبێک بڵاوکرایەوە. ئەم فیلم و کتێبە سەرنجی زۆری لە میدیاکاندا ڕاکێشا. ھەروەھا کتێبەکەی ڕۆندا بێرن کاریگەرییەکی زۆری لەسەر دروستکردنی فیلمی نھێنی ھەبوو کە کەیتی ھۆڵمز ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت
سەردەمی ھێیسێی
سەردەمی ھێیسێی سەردەمێکی ژاپۆنییە دوای شوا و پێش رێیوا. ئەم قۆناغە لە شوباتی ١٩٨٩ دەستی پێکرد، لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٩ لەگەڵ دەستبەرداربوونی ئیمپراتۆر کۆتایی هات، لەو ماوەیەدا ئەکیھیتۆ ئیمپراتۆر بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە ژاپۆن پۆل:سەردەمەکانی ژاپۆن
ھەڕەمەکیبوون
بەکارھێنانی ھەرەمەکی لە زانستەکان
ھەموو ئەم بوارانە پێویستیان بە کرداری ھەرەمەکیانە ھەیە:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:تیۆریی ئەگەر پۆل:کریپتۆگرافی پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان پۆل:کۆلکەوتارەکانی ماتماتیک
ڕینارتۆ دۆڵبکۆ
ڕینارتۆ دۆڵبکۆ (بە ئینگلیزی :Renato Dulbecco؛ لە دایکبووی ٢٢ ی شوباتی ١٩١٤ -مردووی ١٩ ی شوباتی ٢٠١٢) زانا و توێژەرێکی بە ڕەگەز ئیتاڵی بوو بەڵام خاوەن ناسنامەی ئەمریکا بوو. ساڵی ١٩٧٥ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا، بەھۆی دۆزینەوەی پەیوەند بە کارلێکی نێوان ڤایرۆسی وەرەم و ماددەی بۆ ماوە خانە بە ھاوبەشی لەگەڵ داڤید بالتیمۆر و ھاوارد مارتین تیمن.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئیتالی پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
نەھەنگی عەنبەر
وێنۆک|نەهەنگی عەنبەر و بەچکەکەی
نەهەنگی عەنبەر یان نەهەنگی سپێرم گەورەترین نەهەنگی دداندارە کە لە زەریاکان دەژی. درێژایی جەستەی ئەم نەهنگە دەگاتە زۆرینەی ٢٠/٥ مەتر و کێشی جەستەیشی هەتا ٦٠ تۆن دەگات.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گوانداران پۆل:ڕاوچییەکان پۆل:گیانلەبەران پۆل:گیانلەبەرە زەریاییەکان پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پاشگر
لە زمانەوانیدا پاشگر چەند پیتێکی بەستراوە کە لە دوای بنەچەی وشەیەک دادەنرێت. نموونەی باو بریتین لە کۆتایی کەیسەکان، کە ئاماژەن بۆ کەیسی ڕێزمانی ناو، سیفات و کۆتایی کردار، کە کۆکردنەوەی کردارەکان پێکدەھێنن. پاشگرەکان دەتوانن زانیاری ڕێزمانی (پاشگری وەرچەرخان)یان زانیاری وشەیی (پاشگری وەرگیراو / وشەیی ) ھەڵبگرن.
سەرچاوەکان
پۆل:پاشگرەکان
نەھەنگ
وێنۆک|نەهەنگێک
نەهەنگ یان واڵ ناوێکی باوە کە بە دەستەیێکی بەربڵاو لە گواندارانی خاوەن ئاواڵ مناڵ کە لە زەریا دەژین، دەوترێت.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:گوانداران پۆل:گیانلەبەران پۆل:گیانلەبەرە زەریاییەکان
پۆل:سێتاسیەکان
چێن چون
وێنۆک|چێن چون وێنەی سروشت: چیا و داروبارەکان چێن چون (بە چینی:陳淳; لەدایکبووی ١٤٨٣ بۆ ١٥٤٤) وێنەکێشێکی ئیمپراتۆریەتی مینگ بوو، یەکێک بوو لە چوار مامۆستاکەی ئیمپراتۆریەتی مینگ، وە خۆشنووسی لە وێن ژێنگمینگەوە فێربووە، وە بە می فو کاریگەر بووە لە کارەکانی، چێن چون چەندین وێنەی سروشتی کێشاوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٣ پۆل:مردووانی ١٥٤٤ پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی مینگ پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:وێنەکێشەکانی سوژۆو
بروونای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
بروونای نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
ئاودریانا پاتریج
وێنۆک|ئەدریانا پاتریج لە ٢٠٠٨ ئادریانا پاتریج (لەدایکبووی ٩ ی ئایارای ١٩٨٥) ئەکتەرێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە کە لەچەندین فیلم ڕۆلی گێراوە کە بە تایبەت بەناوبانگە بەھۆی فیلمەکانی (reality show و The Hills.)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
ئاڵای نیوزیلاند
200px|وێنۆک ئاڵای نیووزیلاند بۆ یەکەمجار لە ٢٤ی ئازاری ١٩٠٢ ناسێندرا. بە ئاڵای نیشتمانی ناسراوە و ھەروەھا ڕێژەی ١:٢ی ھەیە. ئەم ئاڵایە لە لای ڕاستەوە چوار ئەستێرەی ھەیە. ئاڵاکەی ئێستا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو کاتەی نیووزلەندا داگیرکراوێکی بەریتانیا بووە. لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٦ خەڵکی نیووزلەندا لە ڕیفراندۆمێکدا بۆ ھەڵبژاردنی ئاڵای نوێ دەنگیان دا بە ھێشتنەوەی ئاڵای ئێستا. لەم ڕیفراندۆمەدا پرسیار لە خەڵک کرا کە ئایا ئاڵای ئێستا کە پێکھاتووە لە ئاڵای بەریتانیا کە چوار ئەستێرەی ھەیە، ئاڵایەکی نوێ بگۆڕدرێت کە ڕەنگی ڕەشەبای نیووزلەندی تێدابێت؟، ٥٦٫٦٪ی دەنگدەران ڕایان گەیاندووە، نابێت ئاڵای ئێستا بگۆڕدرێت و ٤٣٫١٪ دەنگیان بە گۆڕانکارییەکە داوە. لەم دەنگدانەدا ٢٫١ ملیۆن کەس بەشدارییان کردووە. جۆن کی، سەرۆکوەزیرانی نیووزلەندا، بانگەشەی بانگەشەی لە بەرژەوەندی ئاڵای نوێ کردبوو، بەڵام ڕای گەیاندبوو، پێویستە ھەمووان دەنگی خەڵک قبوڵ بکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:ناساندنەکانی ١٨٦٩ پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
چناران
چناران گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خدران، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
چناران لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئەحمەدئاوا، خدران و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئاریشە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بەنداوی دووکان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارۆچکەی خەلەکان.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پەڕە
وێنۆک|پەڕەی پەرتووک پەڕە یان لاپەڕە بریتییە لە ماددەیەکی نەرم کە نووسینی لەسەر دەکرێت بە پێنووس یان فڵچە، بە گشتی ڕەنگی پەڕە سپییە، ڕووەکەی یان خەتی لەسەر کێشراوە یان سادەیە. سەردەمانی پێشوو لە پێست یان پاپیروس دروست دەکرا، بەڵام ئێستا کارگەی تایبەت ھەیە بە دروستکردنی پەڕە.
سەرچاوەکان
پۆل:کاغەز
تان یونسیان
تان یونسیان (بە چینی:談允賢; لەدایکبووی ١٤٦١ تا ١٥٥٤) پزیشکێکی چینی بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتیی مینگ لە چین.
چالاکی پزیشکی
چالاکییە پزیشکییەکانی تان یونسیان بەردەوام بوو لە چارەسەرکردنی ژنان. لەسەرەتای کارەکەیدا بە چارەسەری مناڵی خۆی دەستی پێکرد، بە ئامۆژگاری داپیرەی بۆ بەردەوامبوونی لە پزیشکی. تۆمارەکانی کتێبی تان سی و یەم حاڵەتی نەخۆشەکانی تێدایە کە چارەسەرکراون. ئەو نەخۆشخانەی ھەیبوو زیاتر کێشەی تایبەت بە ژنانیان ھەبوو. وەکوو کێشەی سووڕی مانگانە، بەردەوامی لەبارچوون، و ھیتریش.
ھەنجیرە، بازیان
ھەنجیرە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بازیان، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
تان یونسیان
چالاکی پزیشکی
تان ھەروەکوو دکتۆرە خوێنەوارەکانی تر، زۆرجار دەرمانی گیایی دەنووسی بۆ نەخۆشەکانی. ھەروەھا ڕێگای کەویکردنی بەکاردەھێنا کە ڕوەکی مۆکسا یان جۆرە ڕوووەکێکی تر لە چەن خاڵێکی دیاریکراوی جەستەدا بەکاردەھێنریت لە کەویکردنەکە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پزیشکە چینییەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:پزیشکە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٤٦١ پۆل:مردووانی ١٥٥٤ پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٦یەم پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی مینگ پۆل:پزیشکانی جیانگسو پۆل:زانستخوازەکانی ووسی پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی ١٥یەم پۆل:ژنە پزیشکە چینییەکان
ھەنجیرە، بازیان
جوگرافیا
ھەنجیرە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئیبراھیم ئاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئاڵی گۆران و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئاڵی بزاو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی سمایلە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سەربڕین لە ئیسلامدا
سەربڕین شێوازێکی ستانداردی لەسێدارەدان بوو لە شەریعەتی پێش مۆدێرنی ئیسلامیدا. بەکارهێنانی لە زۆربەی وڵاتان تا کۆتایی سەدەی بیستەم وازی لێ هێنرابوو. سەربڕین شێوازێکی یاساییە بۆ لە سێدارەدان لە سعوودیە، قەتەر، یەمەن و بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئێرانیش بەکارهاتووە، کە چیتر لەوێ بەکارناهێنرێت.
لەم دواییانەدا ڕێکخراوە توندڕەوەکانی جیهادی وەک داعش و جەماعەتی تەوحید والجهاد سەربڕینیان وەک شێوازێک بۆ کوشتنی دیلەکان بەکارهێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە داعش ڤیدیۆی سەربڕینی وەک جۆرێک لە تیرۆر و پڕوپاگەندە بڵاودەکاتەوە. ئەم کارەیان لەلایەن گروپە چەکدارەکان و گروپە تیرۆریستەکانی دیکەوە، هەروەها لەلایەن زانا و ڕێکخراوە سەرەکییەکانی ئیسلامییەوە ئیدانە کراوە.
بەکارهێنانی سەربڕین بۆ سزادان تا سەدەی بیستەم لە هەردوو نەتەوەی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامیدا بەردەوام بوو. کاتێک یەکێک ئەم کارەی بە باشی ئەنجام دەدا سەردەمانێک بە شێوازێکی ئینسانی و شەرەفمەندانەی لە سێدارەدان دادەنرا.
سەربڕین لە شەریعەتی ئیسلام
سەربڕین شێوازێکی ئاسایی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان بوو بەپێی شەریعەتی کلاسیکی ئیسلامی. هەروەها لەگەڵ هەڵواسین یەکێک بوو لە شێوازە ئاساییەکانی لە سێدارەدان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا.
لە ئێستادا سعودیە تاکە وڵاتە لە جیهاندا کە لە چوارچێوەی سیستەمی یاسایی ئیسلامیدا سەربڕین بەکاردەهێنێت. زۆربەی ئەو لە سێدارەدانانەی کە لەلایەن حکومەتی وەهابی سعودیەوە ئەنجام دەدرێن سەربڕینی ناوخەڵکی  کە بەزۆری دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی بەکۆمەڵ بەڵام ڕێگە نادرێت وێنە بگیرێت.
بەپێی ڕێکخراوی لێبووردەیی، سەربڕین لەلایەن دەسەڵاتدارانی دەوڵەتەوە لە ئێران لەم دواییانەدا لە ساڵی ٢٠٠١ ئەنجامدراوە، بەڵام تا ساڵی 2014 چیتر نەهێنراوە. هەروەها لە قەتەر و یەمەن فۆرمێکی یاساییە بۆ لە سێدارەدان، بەڵام سزاکە لەو وڵاتانەدا هەڵپەسێردراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئیسلام
پەردە
250px|وێنۆک|پەردەیەکی نیمچەڕوون بەسەر پەنجەرەیەک. پەردە پارچەقوماش یان پارچەی ماددەیەکی ترە. بۆ بەربەستنی ڕووناکی، ھەوا، یان تەپوتۆز بەکاردێت. ھەندێک جاریش بە مەبەستی ڕێگری لە بینینی شوێنێک بەکاردێت. پەردە بەشێوەیەکی فراوان بەسەر پەنجەرەکانەوە دەدرێت، لە دیوی ناوەوەی بیناکان. ھەروەھا لەسەر سەکۆی شانۆ و حەمامیش بەکاردێن، لە سەر سەکۆکان بۆ بەربەستنی دیمەنی سەر سەکۆیەکەیە لە بینەرەکان، و لە حەمامەکانیش بۆ ڕێگری لە دەرپەڕینی دڵۆپەئاوەکان. پەردەکان گەلێک جۆریان ھەیە، بەپێی جۆری ماددە، شێوە، ڕەنگ، و نەخشەکانیان.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوماڵی پۆل:قوماش پۆل:پەنجەرەکان
١٤٨٩
ساڵی ١٤٨٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:١٤٨٩
ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٩٨
ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٩٨ بەفەرمی ناسراو بە یاریەکانی شازدەیەمی ئۆڵۆمپیادی زستانە، لە ساڵی ١٩٩٨ لە شاری ناگانۆی ژاپۆن بەڕێوەچوو. شارە میواندارییە ئەگەرییەکانی دیکە بریتی بوون لە ئاوستا، ئیتالیا، جاکا، ئیسپانیا، ئۆستەرسوند، سوێد. هەڵبژاردنەکە لە شاری بێرمینگهام لە شانشینە یەکگرتووەکان ساڵی ١٩٩٩بەڕێوەچوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆڵۆمپیادی زستانە بەپێی ساڵ
کۆماری کۆنگۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
کۆماری کۆنگۆ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
مۆزەخانەی ھونەری ئیسلامی لە بەرلین
مۆزەخانەی ھونەری ئیسلامی (بە ئەڵمانی: Museum für Islamische Kunst) دەکەوێتە مۆزەخانەی پێرگامۆن و بەشێکە لە ستاتلیش موسین زو بەرلین.
جۆن سنۆو
جۆن سنۆو کەسایەتییەکی خەیاڵی زنجیرە ڕۆمانە داستانە فەنتازیاکانی گۆرانی سەھۆڵ و ئاگری نووسەری ئەمریکییجۆرج ئاڕ. ئاڕ. ماڕتن و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی یاری تەختەکانە. جۆن بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارە سەرەکییەکان دادەنرێت کاتێک ژمارەی تایبەت بە خۆی لە زنجیرە ڕۆمانەکەدا ھەیە، و بە بەناوبانگترینی نووسەر داەنرێت ھەر وەک ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز وتی.
مۆزەخانەی ھونەری ئیسلامی لە بەرلین
مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٠٤ لەلایەن ویلھێلم ڤۆن بۆد وەک بەشی ئیسلامی لە مۆزەخانەی کایزەر-فریدریش-مۆزەخانەی (مۆزەخانەی بۆدە ئەمڕۆ) دامەزراوە و سەرەتا لەلایەن فریدریش سارێ وەک بەڕێوەبەری فەخری دامەزراوە.
سەرچاوەکان
ھونەری ئیسلامی پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٤ لە ئەڵمانیا
ھاوارد مارتین تیمن
ھاوارد مارچین تیمن (بە ئینگلیزی :Howard Martin Temin؛ لە دایکبووی ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤ –مردووی ٩ی شوباتی ١٩٩٤) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئەمریکا بوو. ساڵی ١٩٧٥ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا، بەھۆی دۆزینەوەی پەیوەند بە کارلێکی نێوان ڤایرۆسی وەرەم و ماددەی بۆ ماوە خانە بە ھاوبەشی لەگەڵ داڤید بالتیمۆر و ڕینارتۆ دۆڵبکۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٤ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
بەرپابوونی گەردەلوولی جەژنی زیندوبوونەوەی ٢٠٢٠
وێنۆک| نەخشەی گەردەلوول و بڵاوبوونەوەی
گەردەلوولی جەژنی زیندووبوونەوەی ٢٠٢٠ بە گەردەلوولێکی فراوان دەگووترێ، کە بەرپابوو لە باشووری ڕۆژئاوایی ویلایەتە یەکگرتوەکان لە ڕۆژانی جەژنی زیندی بوونەوەی مەسیح لە یەک شەم و دووشەم لە ١٢–١٣ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٠، ھەروەک بەرێوبەرایەتی ڕوانگەی کەش و ھەوای نەتەوەیی بڵاوی دەکردەوە لە شاری شارلستۆن کە چەندین گەردەلوول لەو ناوچەیە ھۆکارن لۆ ڕاگەیاندنی باری نائاسایی لەو ناوچەیە، ھەروەھا لە ناوچەی کارۆلینانی باشووری ھێڵێکی شوێنکەوتەی پێکھێنا بە درێژایی زەریایی ئەتڵەسی لە ١٣ی نیساندا، پاشی چاودێریەکی چر لە کاتژیرەکانی یەکەم ٢ حاڵەتی مەترسیداردا تۆمارکران بەشێوەیەکی تایبەت ھەروەھا نێزیکەی ٣٨ حاڵەتی مردن، وە ئەوە یەکەمین گەردەلوولی مەترسیداربوو لەوەتەی ساڵی ٢٠١٢ەوە. وێنۆک| زەرەرە ماندیەکانی باخچەیەکی دار نزیک لیڤینگستەن لە باشووری کارۆلین لە بەیانی ١٣ی نیسانی ٢٠٢٠
١٤٨٨
ساڵی ١٤٨٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:١٤٨٨
ئیدا کان
ئیدا کان ( چینی سادەکراو: 康爱德;  چینی دێرین: 康愛德;لەدایکبووی ٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٣ تا  ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٣١) پزیشکێکی چینی بوو کە کە چالاکی پزیشکیی ھەبوو لە کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم. کان بە زۆری بەھۆی ئەوە ناسراوە کە کارکردنی ژنانی فراوانترکردووە. ئەمەش و لەگەڵیشی خوشکەکەی ماری ستون یەکەم دەستەی پسپۆری پزیشکیی ژنانی دامەزراند.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٣١ پۆل:ژنە پزیشکە چینییەکان
لاتینینووسیی ھێپبێرن
220x440px|وێنۆک|[[جەیمز کێرتیس ھێپبێرن، سەرچاوەی نووسینی لاتینی ھێپبێرن]] لاتینینووسیی ھێپبێرن یان نووسینی لاتینی ھێپبێرن (بە ژاپۆنی:|ja ヘボン式ローマ字 Hebon-shiki Rōmaji) ئاماژەیە بۆ بەکارھێنانی پیتە لاتینییەکان بۆ نووسینی زمانی ژاپۆنی کە بە وێنەوشە (یان لۆگۆگرام) نووسراوە کە لە (کانجی) چینی و پیتە بزوێنەکانی تر (کانا) وەرگیراوە. ئەم سیستەمە بۆ ئاسانکاری خوێندنەوەی دەقە ژاپۆنییەکان بەکاردێت بۆ ئەو کەسانەی کە زمانەکە نازانن، وەک ناو لەسەر نیگارەکانی شەقام و ڕەگەزنامە و فەرھەنگ و پەرتووکی خوێندن بۆ خوێندکارانی زمانی بیانی. ئەم سیستەمە لە ساڵی ١٨٨٧ لەلایەن جەیمز کێرتیس ھێپبێرن لەکاتی نووسینی فەرھەنگێکی ئینگلیزی بۆ زمانی ژاپۆنی دروستکراوە. لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا سەدەی بیست و یەکەم لە ھەموو سیستەمەکانی ڕۆمانکردنی زمانی ژاپۆنی کە بەکارھێنراون و بە بەناوبانگترین سیستەم ماوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی نوسینی ژاپۆنی
وێژەی کوردیی مناڵان
وێژەی کوردیی مناڵان بەو وێژەی مناڵانە دەوترێت کە بە شێوەزارەکانی جۆراوجۆری زمانی کوردی نووسرابێت. لە وێژەی کوردیدا وێژەی مناڵان لە سەدەی بیستەمی زایینی دەستیپێکراوە و نووسەران و شاعیرانی کورد بە شێوەزارەکانی جۆراوجۆری زمانی کوردی ھەڵبەست و چیرۆکیان بۆ مناڵەکان نووسیوە.
کوردیی سۆرانی
یەکێ لەو شاعیرە کوردانەی کە شێعری تایبەتی بۆ مناڵان نووسیوە عەبدوڵڵا گۆران بووە.
شێرکۆ بێکەس کتێبێک بۆ منداڵان بەناوی کوکوختیە بزێوەکە نووسیوە کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم لە سلێمانیدا چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
کوردیی کەڵھوڕی
لە دەڤەری کوردیی باشووری، ڕزا مەوزوونی بە ١٠ پارچە ھەڵبەستی مناڵان لە کۆتایی کتێبی کۆمەھەڵبەستی «یەی شەو ئەگەر بچیدن» لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ یەکم جار بە شێوەی نووساری ھەڵبەستی مناڵانی بە کوردیی باشووری بڵاو کردەوە. ئەو دواتر لە ئازاری ٢٠٠٥ بە بڵاوکردنی «میمگە جاڕووبەرقی» شێعر ھوندنەوە بۆ مناڵانی بەم شێوەزارە بەردەوام کرد. لە ئیلام مستەفا بەیگی دەستیکرد بە ھوندنی شێعر بۆ مناڵان بە شێوەزاری کوردیی باشووری. بجگە لە بڵاوکردنی چەن کتێبی مناڵان بە کوردیی باشووری، دامەزراندنی دەبیرخانەی ھەمیشەیی مێھریجانێک بۆ ھەڵبەستی کوردیی مناڵان لە شارستانی ئەیوان لەژێر ناوی «مێھریجانی مناڵ و مەلۊچگ» لە ساڵی ٢٠١٣ بوو بە ھۆکاری زێدەکردنی بەرھەمھێنانی کارەکانی وێژەی مناڵان بە شێوەزاری کوردیی باشووری. یەکمین خولی ئەم مێھریجانە لە پایزی ٢٠١٣ و چوارەمین خولی لە ٢٠٢٠دا بەڕێوەچوو. ھەڵبەستوانەکان و نووسەرانێک وەکوو مەیسەم خۆرانی، کەیوومەرس بەڵەدە، لەیلی جەعفەری، جەمشێر وەیسی، موجتەبا کارخاھی، زارا مرادپوور، سارۆ خوسرەوی، محەممەد مرادی نساری، سالار شێرزادی، ئەحمەد بەساتی، مەھناز مرادی، سومەیە فەلاحی، داریووش ھمەتی، سومەیە سەفەری، محەممەدڕەزا ئەڵڵاھدادی، مەیسەم ڕەجەبی و ... لە زەمینەی وێژەی مناڵان بە کوردیی باشووری کارانێکیان بەرھەم ھیناوەتەوە.
کتێبناسی
پۆل:وێژەی کوردی پۆل:وێژەی مناڵان
سوژدە
سوژدە بریتییە لە کردەوەی نزمی کڕنۆش سوژدەدان بۆ خودای گەورە ڕووکردن لە قیبلە (ئاڕاستەی کەعبە لە مەککە). لە نوێژە فەرزەکاندا ئەنجام دەدرێت. ئەو دۆخە بریتییە لە نزمی ئەژنۆ و کڕنۆش بردن تا مرۆڤ بە پێشەوە و لووت و ناوپەنجەکانی و ئەژنۆ و پەنجەکانی قاچ دەست لە زەوی دەدات و لەو دۆخەدا بمێنێتەوە تا مرۆڤ دەگاتە حاڵەتێکی ئارام شکۆمەندی خودای گەورە بکات (سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأعْلَى واتا: شکۆمەندی بۆ پەروەردگاری باڵام بێت) سێ جار یان زیاتر.
ھووتەن شەکیبا
ھووتەن شەکیبا (لەدایکبووی ٢٤ی جۆزەردانی ١٩٨٤، شاری سنە) ئەکتەرێکی شانۆ و سینەمایە لە ئێران و رۆژھەڵاتی کوردستان.
ژیانی ھونەری
ھووتەن شەکیبا خاوەنی بەڵگەنامەی کارناسیی دەرھێنانی شانۆ لە زانکۆی سوور، و کارناسیی باڵای ئەکتەری لە زانکۆی ھونەری تارانە. شەکیبا لەگەڵ ئەکتەرە کوردەکانی ئێران نەوید محەممەدزادە، یوسف باپیری و ھەروەھا ئەشکان خەلیل نەژاد و ئارمان کوچکی گروپی شانۆی شانۆی نوێ (بە فارسی: تئاتر تازە) یان دروستکردووە.
خەڵاتەکان
ھووتەن شەکیبا لە زۆر فێستیڤاڵ و مێھرەجان خەڵاتی وەرگرتووە، بەڵام گرنگترین و نوێترین خەڵاتی لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجری ٣٧ـەم لە ڕێبەندانی ساڵی ٢٠١٩ بۆ دەورگێران لە فیلمی ئەو شەوەی کە مانگ پڕ بوو وەرگرتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سنە پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤ پۆل:کۆمێدییە ئێرانییەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:کورد پۆل:خەڵکی فارس پۆل:خەڵکی تاران
ماکفارلان بۆرنێت
ماکفارلان بۆرنێت (بە ئینگلیزی :Macfarlane Burnet؛ لە دایکبووی ٣ی ئەیلولی ١٨٩٩ – مردووی ٣١ی ئابی ١٩٨٥) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئوسترالیا بوو. ساڵی ١٩٦٠ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا، بە ھاوبەشی لەگەڵ پیتەر میدوارد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٥ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک سکۆتلاندی پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
بروونای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
بروونای نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
جانتای دەستی
جانتای دەستی جانتایەکی مامناوەند تا گەورەیە، و بەکاردێت بۆ ھەڵگرتنی شتومەکی کەسی. زیاتر لەلایەن خانمانەوە بۆ شوێنە گشتییەکان بەکاردەھێنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
دانگ تی نگۆک تینە
دانگ تی نگۆک تینە (Đặng Thị Ngọc Thịnh؛ لە دایکبووی ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٩) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی ڤیەتنامییە، ئەو لە ئێستادا و لەوەتەی ٨ی نیسانی ٢٠١٦ بووە جێگری سەرۆکی ڤییەتنام. ئەو بۆ ماوەی مانگێک بە وەکالەت بووە سەرۆکی ڤیێتنام ئەمەش کاتێک بوو کە تران دای کوانگ، سەرۆکی وڵات کۆچی دوایی کرد لە ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٨، کارەکانی دانگ وەک سەرۆک لەدوای ھەڵبژاردن و سوێند خواردی سەرۆکی نوێ لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ کۆتایی ھات. ئەو بووە یەکەم سەرۆکی ژن لە ڤیەتنام.
دانگ لە دوای سوونگ چینگ لینگ، بووە ژنێکی دیکە کە سەرۆکایەتی وڵاتێکی کۆمۆنیست بکات. دانگ لە کاتی ھەڵبژاردنی وەک جێگری سەرۆک ئەوا ٩١٫٠٩٪ دەننگەکای پەرلەمانی بردەوە. ئەو لەوەتەی ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ بووەتە ئەندام لە حیزبی کۆمۆنیستی ڤیێتنام.
پەیمانی کۆمەڵایەتی
وێنۆک|بەرگی ڕەسەنی کتێبی لیڤیتان (١٦٥١) کە لە نووسینی تۆماس ھۆبزە، کتێبەکە باس لە بنچینەکانی تیۆری پەیمانی کۆمەڵایەتی دەکات. پەیمانی کۆمەڵایەتی بریتییە لە گرنگترین ئەو تیۆرییە فەلسەفییانەی کە لێکدانەوەی بۆ گەشەسەندنی کۆمەڵگە و بنیاتنانی دەوڵەت و ژیانی مرۆڤایەتی کردووە، بەو مانایەی کە دەوڵەت و کۆمەڵگە بەرەنجامی پەیمانی کۆمەڵایەتین. ئەم تیۆرە لە سەردەمی ڕووناکبیری پەرەی سەند. بنەمای ئەم تیۆرە لەسەر ئەوەیە کە مرۆڤ پێش دروستکردنی دەوڵەت و ڕێکخراوی سیاسی ژیانی ئاسای ھەبووە و ھیچ سیستمێکی سیاسیی نەبوو و یاسای و دەستوورێک نەبوو کە ژیان ڕێک بخات بەڵکو یاسای سروشتی و کردار و ڕەفتارەکانی مرۆڤ ھەبوو، کە ھەر کەس ژیانی تایبەتی خۆی.
ئەم تیۆرە لە لایەن کەسانێکی جیاواز گەنگەشە و ھەلێنجراوی بۆکراوە لەوانە ھوگۆ گرۆتیوس (١٦٢٥)، تۆماس ھۆبز (١٦٥١)، ساموێل ڤەن پوفەندرۆف (١٦٧٣)، جۆن لۆک (١٦٨٩)، ژان ژاک ڕوسۆ (١٧٦٢)، ئیمانوێل کانت (١٧٩٧)، پێیان دەوتریت ھاوەڵانی پەیمانی کۆمەڵایەتی و ھەریەکێکیان بە جۆرێکی جیاواز باسی تیۆرەکەی کردووە.
تۆماس ھۆبز
ھۆبز پێی وایە کە مرۆڤ لە حاڵەتی سروشتی، لە حاڵەتێکی نائەخلاقییەوە نزیکەوە، بەرژەوەندیی تایبەتی تێیدا زاڵە و ڕێسا و یاساکان ھیچ بەھایەکیان نییە؛ بۆیە لێرەدایە کە شەڕی ھەمووان دژی ھەمووان سەر ھەڵدەدات و، مانەوە بۆ «بەھێز» دەبێت. پاش ئەمە، مرۆڤەکان بیریان لەوە کردەوە کە دەبێت لەم قۆناغە دەربازیان بێت بۆ حاڵەتێکی باشتر. بۆیە، بیریان لەوە کردەوە کە پەیمانێکی گشتی ببەستن کە ھەمووان تێیدا بەشدار بن و دەسەڵاتێک بەرھەم بھێنرێت کە دەسەڵاتێکی باڵا بێت، بەرژەوەندیی گشتی بپارێزیت و توانای داڕشتنی یاسا و سزادانی تاوانباران و ڕێکخستنی ژیانی گشتیی خەڵکی ھەبێت.
تۆماس ھۆبز لە کەشێکی ترس و توقاندن لە دایک بوو لە ترسی ھاتنی ئارمەدای ئیسپانی. خۆی دەڵێت دایکم دوانەی بوو من و ترس. بەتایبەت شەڕی ناوخۆی ئینگلیز لە دەیەکانی ١٦٤٠ و تەنھا پاشایەکی بەھێز دەیتوانی ڕزگاری بکات. لەم سۆنگەوە وێڵی بەرھەمێک بوو تا ببێتە ڕزگارکەری وڵات و دوو بەرھەمی گرنگ بەناوی (لەبارەی ھاوڵاتیبوون) و (ڕەخنەی تۆماس وایت) ھەیە. بەڵام ئەوەی فکرەی ھۆبز بێت لە بەرھەمی (لیڤیتان-١٦٥١) خۆی دەنوێنێت. لە درێژەی پەیدابوونی دەوڵەت دەڵێ «ھەر کەسێک لە فیترەتا لە ھەموو شتەکان بەشدارە و لە مافدا یەکسانن.» و «لە بنەڕەتا ئەم یەکسانییە سەرچاوەی ناڕەحەتییەکانە» چونکە خەڵک سنوور بۆ ئارەزووەکانی دانانێت.
جۆن لۆک
بۆچوونی جون لۆک دەربارەی حاڵەتی سروشتی و ئاساییی مرۆڤ، جیاوازە لە ڕای تۆماس ھۆبز. لە ڕوانگەی لۆک، حاڵەتی سروشتی، یاسا بەڕێوەی دەبات نەک بەو شێوەیە بێت کە ھۆبز وای دەبینێت. لۆک پێی وایە کە مرۆڤەکان لە حاڵەتی سروشتی، پەیوەندییەکی یەکسان لە نێوانیاندا ھەیە. بەڵام لە ڕوانگەی جون لۆکەوە، مرۆڤ ھەمیشە بە دوای ئازادیی ڕەھا دەگەڕێت. ئەم ئازادییە ڕەھایھیش وا دەکات کە مرۆڤەکان نەتوانن بەگوێرەی پێویست پێکەوە بژین. بۆیە ھەوڵی بەستنی پەیمانی کۆمەڵایەتییان دا، بۆ ئەوەی ئازادیی تاکەکان لە کۆمەڵگەدا ڕێک بخات. بەم پێیە، ئەمە ئەوەی بەسەر دەسەڵاتداردا سەپاند کە ئازادییەکان ڕێک بخات و بەرژەوەندیی گشتی بپارێزێت. لە حاڵەتی ھەبوونی کەموکوڕیی دەسەڵات لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی سەرشانی، خەڵک بۆیان ھەیە شۆڕش بکەنە سەر چینی فەرمانڕەوا و، گۆڕانکاری لە دەسەڵات بکەن.
ژان ژاک ڕوسۆ
کتێبەکەی ڕۆسۆ گرێ بەستی کۆمەڵایەتی یان پەیمانی کۆمەڵایەتی (The Social Contract) کە لە ساڵی ١٧٦٢ دا دەری کرد، دادەنرێت بە پوختەی بیروڕا سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی و بە ناڕەزایییەکی توند دژی حوکمی زۆردارانە دەست پێ دەکات و دەڵێ «مرۆڤ بەسەربەستی لەدایک دەبێت، بەڵام لە ھەموو شوێنێکدا بە کۆت و زنجیر بەستراوەتەوە». و تێیدا داوای گەڕانەوە بۆ سرووشت دەکات بۆ ڕزگار بوون لە کۆت و زنجیری (شارستانێتی). حکوومەت بەپێی ڕای ئەو لە دامەزراندنا قەرزاری پەیمان و گرێ بەستێکی کۆمەڵایەتییە، کە پاراستنی خەڵک مسۆگەر بکات بەرامبەر بەمەش خەڵک واز لە ھەندێک مافی خۆیان بھێنن بۆ حکوومەت. بەم جۆرە حکوومەتی ڕاست ئەویە لەسەر ئاوات و حەزی خەڵک دامەزرابێت، و گەل بۆی ھەیە لە حکوومەتەکەی ڕاپەرێت ھەر کاتێک کە زانی لە مەرجەکانی گرێ بەستەکە پەشیمان بووەتەوە یان لایداوە.
لەگەڵ ئەوەی ڕۆسۆ یەکەم کەس نەبووە بیردۆزی گرێ بەستی کۆمەڵایەتی باس کردبێت، بەڵام یەکەم کەس بووە مافی شۆڕش و ڕاپەڕینی دژی حکوومەت داوە، بیروڕاکانی دەنگدانەوەی لە دەروونی ھاوچەرخەکانیدا ھەبووە و کاری کردووەتە سەر نەوەی داھاتووش.
ڕۆسۆ پێی وایە حاڵەتی ڕەسەن و سروشتی لە مرۆڤدا، بریتییە لە حاڵەتی ئاشتی و میانەڕەوی کە پشت بە بەھا ئەخلاقییەکان دەبەستێت. ھەروەھا وای بۆ دەچێ کە گەشەسەندنی بوارەکانی میکانیکی و ئابووری، بووە ھۆی ئەوەی کە کۆمەڵگە ھەوڵی دەربازبوون لە حاڵەتێکەوە بۆ حاڵەتێکی تر بدات. گەشەسەندنی میکانیکی و ئابووریی کۆمەڵگە، بووە ھۆی دروستبوونی جیاوازی لە کۆمەڵگە و پەیدابوونی خاوەندارێتیی تایبەتی و دواجار ئەمەیش بووە ھۆکارێک بۆ پەیدابوونی چەند سیفاتێکی نێگەتیڤ لە ناخی مرۆڤدا، ئەم خاوەندارێتییەیش بووە ھۆی دابەشکردنی کۆمەڵگە بۆ دوو چین چینی خاوەندارەکان و چینی کرێکاران. ئەمەیش بووە ھۆی ھەنگاوێک بۆ بنیاتنانی دەوڵەت و دەسەڵات، کە لە ڕوانگەی کرێکارانەوە ئامانج لێی بریتییە لە بەرجەستەکردنی عەداڵەت و یەکسانی و لە ڕوانگەی خانەدانەکانیش ئامانج لێی بریتییە لە پاراستنی بەرژەوەندی و موڵک و ماڵ و سامانیان. ئەمەیش دەبوایە لە چوارچێوەی پەیمانێکی کۆمەڵایەتیدا ڕێک بخرێت، کە بەرژەوەندیی گشتی بپارێزێت.
سەرچاوەکان
پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:تۆماس ھۆبز پۆل:جۆن لۆک پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی پۆل:سەروەری
١٤٨٧
ساڵی ١٤٨٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:١٤٨٧
شیزوکا ئەراکاوا
وێنۆک
شیزوکا ئەراکاوا (، ؛ لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١) خلیسکەسازێکی سەر سەھۆڵە لە ژاپۆن. ساڵی ١٩٩٨ لە تەمەنی ١٦ ساڵی بۆ یەکەم جار چووە ئۆڵۆمپیاد کە لە شاری ناگانۆی ژاپۆن بەڕێوەچوو. لە یاری خلیسکێنەدا میدالیای زێڕی بەدەستھێنا لە ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٦، ئەوە تاکە مەدالیا بوو بۆ ژاپۆن لە ئۆڵۆمپیادی ٢٠٠٦. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤ پاڵەوانییەتی جیھانی بەدەستھێناوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی وەرزشوان لە سێندای پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێرینی ئۆلۆمپی بۆ ژاپۆن پۆل:دەرچووانی زانکۆی واسێدا پۆل:وەرگرانی مێدالیای زێڕی لە یارییەکانی زانکۆ لە ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان
بۆمبی ھێشوویی
وێنۆک وێنۆک|بەکارھێنانی بۆمبەکە لە زنجیرە چیاکانی [[کۆریای باشوور|کۆریایی باشوور]] وێنۆک|بەکارھێنانی بۆمبەکە لە [[شەڕی ڤیێتنام|جەنگی ڤێتنام لە لایەن ئەمریکا وە]] وێنۆک|موشەکێک کە لە لایەن بەرگری ئاسمانی [[ئوکراینا|ئۆکرانیا خراوەتە خوارەوە]] بۆمبی ھێشوویی (بە ئینگلیزی: Cluster munition) پێکھاتووە لە ژمارەیەکی زۆری تەقەمەنی قەبارە بچووک کە لە زەوی و ئاسمانەوە ھەڵدەدرێت لەنێو مووشەک یان گولـەتۆپێکدا جێگیرکراون و لەکاتی تەقاندن یان خستنەخوارەوەیدا، تەقەمەنییە بچووکەکان بە رووبەرێکی فراواندا بڵاودەبنەوە. بۆمبەکە بۆ کوشتنی سەرباز و لەناوبردنی ئۆتۆمبێل و ڕێڕەوی فڕین و بان ھێڵەکانی گواستنەوەی کارەبا دروستکراوە.
بۆمبی ھێشوویی کاتێک بەر زەوی دەکەوێت، دەتەقێتەوە و زیانێکی زۆر بە چواردەوری خۆی دەگەیەنێت، ھەندێک جاریش تەقەمەنییە بچووکەکانی بڵاودەبنەوە و بەشێکیان راستەوخۆ ناتەقن و دواتر لەکاتێکی دیکە دەتەقنەوە، ئەمەش کاتێک روودەدات کە بەر زەوییەکی نەرم یان لیتە بکەون.
لەبەر ئەوەی بۆمبەکە کۆکراوەی چەندین بۆمبی بچووکە بەسەر ناوچەیەکی فراواندا بڵاودەبنەوە، و مەترسی لەسەر ھاوڵاتیانی مەدەنی دروست دەکەن چ لە کاتی ھێرشەکاندا و چ دوای ھێرشکان.
بۆمبە نەتەقیوەکان دەتوانن ھاوڵاتیانی مەدەنی یان ئامانجە نەخوازراوەکان بکوژن یان پەک بخەن دوای ماوەیەکی زۆر لە کۆتایی ھاتنی ململانێیەک، و دۆزینەوە و لابردنی تێچوویەکی زۆری دەوێت. ڕێژەیەی بۆمبە نەتەقیوەکانی ناوی لە نێوان لەسەدا ٢ بۆ لەسەدا ٤٠ یان زیاترە.
بەکارھێنانی بۆمبەکە  بۆ ئەو وڵاتانە قەدەغەیە کە ڕێککەوتننامەی قەدەغەکردنی بەکارھێنانی بۆمبەکەیان پەسەند کردووە، کە لە مانگی ئایاری ٢٠٠٨ لە دەبڵین لە ئێرلەندا پەسەند کرا.
ڕێککەوتننامەکە لە 1ی ئابی ٢٠١٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە و بوو بە یاسای نێودەوڵەتی پابەندکەر بۆ ئەو دەوڵەتانەی واژوویان کردووە و، ئەمەش دوای شەش مانگ لە پەسەندکردنی لەلایەن ٣٠ دەوڵەتەوە.
تا ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢، بە گشتی ١٢٣ دەوڵەت پەیوەندییان بە ڕێککەوتننامەکەوە کردووە، کە ١١٠ دەوڵەتی بەشدارن.
شەڕی ڤێتنام
لە کاتی جەنگی ڤێتنام دا، ئەمریکا بۆمبی هێشووی لە هێرشە ئاسمانییەکانیدا بۆ سەر ئامانجەکانی لە ڤێتنام، لاوس و کەمبۆدیا بەکار هێنا. لە کۆی ٢٦٠ ملیۆن بۆمب کە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٤ بۆ ١٩٧٣ بەسەر لاوس باری، بەتایبەتی لە پارێزگای شینگ خوانگ، ٨٠ ملیۆنیان نەیانتوانی بتەقنەوە. تا ساڵی ٢٠٠٩ نزیکەی ٧ هەزار کەس بەهۆی ئەو تەقەمەنیانەی کە لە سەردەمی جەنگی ڤێتنام ەوە بەجێماون لە ویلایەتی کونگ ترۆ لە ڤێتنام تەنها لە ویلایەتی کونگ تران گیانیان لەدەست داوە یان بریندار بوون.
ململانێی باشووری لوبنان، ١٩٧٨
لە کاتی ململانێی باشووری لوبنان لە ساڵی ١٩٧٨، ئیسرائیل بۆمبی هێشویی بەکارهێنا کە لەلایەن ئەمریکا وە دابینکرابوو. بە گوتەی جیمی کارتەر سەرۆکی ئەمریکا، ئەم بەکارهێنانەی بۆمبە هێشویی پێشێلکردنی ڕێککەوتنی یاسایی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا بووە، چونکە ئەو چەکانە بۆ مەبەستی بەرگریکردن لە دژی هێرشکردنە سەر ئیسرائیل دابینکراون. هەروەها ئیسرائیل چەکی ئەمریکی گواستەوە بۆ میلیشیا لوبنانییەکەی سەعد حەداد، ئەمەش پێشێلکردنی یاسای ئەمریکایە. ئیدارەی کارتەر ئامادەکاری کرد بۆ ئەوەی کۆنگرێس ئاگادار بکاتەوە کە چەکی ئەمریکی بە شێوەیەکی نایاسایی بەکاردەهێنرێت، ئەمەش دەبووە هۆی پچڕانی هاوکارییە سەربازییەکان بۆ ئیسرائیل. کونسوڵی ئەمریکا لە قودس حکومەتی ئیسرائیلی لە پلانەکانیان ئاگادارکردەوە و بە گوتەی کارتەر، سەرۆکوەزیرانی ئەمریکا بیگین ڕایگەیاند کە ئۆپەراسیۆنەکە کۆتایی هاتووە.
جەنگی سۆڤیەت-ئەفغانستان، ١٩٧٩-١٩٨٩
لە سەردەمی جەنگی سۆڤیەت و ئەفغانستان دا، سۆڤیەت بە توندی مامەڵەی لەگەڵ یاخیبووانی موجاحەدین و ئەوانەی پشتیوانیان دەکرد، کرد و بۆمبی هێشویی بەکار هێنا بۆ تەختکردنی تەواوی گوندەکان بۆ ئەوەی هیچ پەناگەیەکی سەلامەت نەهێڵنەوە بۆ دوژمنەکەیان.
گرێنادا، ١٩٨٣
ئەمریکا لە کاتی داگیرکردنی گرێنادا ٢١ بۆمبی هێشووی بەکارهێنا.
یەکەم جەنگی چیچان، ساڵی ١٩٩٥
لەلایەن ڕووسیا بەکار هێنرا.
یوگۆسلاڤیا، ١٩٩٩
لەلایەن ئەمریکا و بەریتانیا و هۆڵەندا بەکار هات.
لە کاتی بۆردومانی ناتۆ بۆ سەر یوگۆسلاڤیا، لە ساڵی ١٩٩٩، نزیکەی ٢٠٠٠ بۆمبی هێشویی کە ٣٨٠ هەزار تەقەمەنی لاوەکی تێدابوو، فڕێدرایە سەر یوگۆسلاڤیا، کە هێزی ئاسمانی شاهانە ٥٣١ بۆمبی هێشویی فڕێدایە خوارەوە.
ئەفغانستان، ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٢
ئەمریکا و وڵاتانی دیکەی ناتۆ لە قۆناغی سەرەتایی ئۆپەراسیۆنەکەدا ژمارەیەکی زۆر لە تەقەمەنی هێشویی بەکارهێنا. لە لایەن هاوپەیمانییەوە هەزار و ٢٢٨ بۆمبی هێشویی کە ٢٤٨ هەزار و ٥٦ بۆمبی بچوککی تێدابووە بەکارهێنراون.
عێراق، ١٩٩١، ٢٠٠٣-٢٠٠٦
لەلایەن ئەمریکا و بەریتانیا بەکار هێنرا
ساڵی ١٩٩١: ئەمریکا و فەرەنسا و بەریتانیا ٦١ هەزار بۆمبی کلاستەریان فڕێدایە سەر عێراق کە ٢٠ ملیۆن تەقەمەنی لاوەکییان تێدابوو، بەپێی ئامارەکانی HRW
لوبنان، ١٩٧٨، ١٩٨٢ و ٢٠٠٦
بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن ئیسرائیل ەوە لە کاتی داگیرکردنی لوبنان لە ساڵی ١٩٧٨، داگیرکردنی لوبنان لە ساڵانی ١٩٨٢-٢٠٠٠ و هەروەها لەلایەن حزبوڵڵای لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٦دا بەکارهێنرا.
ئەو وڵاتانەی کە پشکیان هەیە
تا مانگی ئەیلولی ٢٠١٨، لانیکەم ٥٧ وڵات کۆگای بۆمبی هێشویان هەیە. ئەو وڵاتانەی کە بە تۆخی نووسراون، ڕێککەوتننامەی بۆمبی هێشویان واژۆ کردووە و پەسەندیان کردووە، لە بنەڕەتدا ڕێککەوتوون لەسەر ئەوەی کە کۆگاکانیان لەناوببرێن. ئەو وڵاتانەی کە بە لاری ڕیزکراون، واژۆیان کردووە، بەڵام هێشتا پەسەندیان نەکردووە، ئەو وڵاتانەی کە بە ئەستێرە (*) دیاری کێاون لە پرۆسەی لەناوبردنی کۆگاکانیاندان.
١٤٨٦
ساڵی ١٤٨٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
کۆماری کۆنگۆ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
کۆماری کۆنگۆ نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
شوشکە
شوشکە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خدران، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
مۆزەخانەی ئامێری مۆسیقای بەرلین
مۆزەخانەی ئامێری مۆسیقای بەرلین (بە ئەڵمانی: Musikinstrumenten-Museum Berlin) دەکەوێتە کولتورفۆرم لەسەر تیرگارتێنستراسە لە بەرلین لە ئەڵمانیا. مۆزەخانەکە لە سەدەی ١٦ بەدواوە زیاتر لە ٣٥٠٠ ئامێری مۆسیقای تێدایە و یەکێکە لە گەورەترین و نوێنەرایەتیترین کۆمەڵە ئامێرە مۆسیقییەکان لە ئەڵمانیا. شتەکان بریتین لە ھارپسیکۆردێکی گەورە کە سەردەمانێک خاوەندارێتی شاژنی پرۆسیا سۆفی شارلۆت بوو، فلوتەکانی کۆمەڵەی فرێدریکی گەورە و ھارمۆنیکا شووشەیی بێنجامین فرانکلین.
سەرچاوەکان
ئامێری مۆسیقای بەرلین
شوشکە
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ژێرفەرمانی کۆمەڵەی گەلان
وێنۆک|شاندەکانی ناوچەکانی ڕۆژاوای ئاسیا و ئەفریقا، کە بریتی بوون لە: سووریا (١)، لوبنان (٢)، فەلەستین (٣)، میرنشینی ترانسئۆردن (٤)، میزۆپۆتامیا (٥)، تۆگۆلاندی بەریتانی (٦)، تۆگۆلاندی فەڕەنسی (7)، کامێرۆنی فەڕەنسی (8) کامیرۆنی بەریتانی (9)، ڕواندا-ئورووندی (10)، وابەستەیی تانگانیکا (11) و باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا (12). وێنۆک|200x200پیکسڵ|نوێنەران لە زەریای ھێمن: [[باشووری زەریای ھێمن (1)، وابەستەیی نیوگینیا (2)، دوورگەی ناورو (3)، و ساموای ڕۆژاوا (4).]] ژێرفەرمانی کۆمەڵەی گەلان وەک لە پەیمانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ھاتووە، بەھێزکردنی وڵاتێکە کە بانگەشەی یارمەتیدانی وڵاتانی لاواز و دواکەوتوو دەکات بۆ ھەستانەوە و ڕاھێنانیان بۆ فەرمانڕەوایەتیی، بۆ ئەوەی بتوانن سەربەخۆبن و خۆیان بەڕێوەببەن.
ژێرفەمانی: ڕژێمێکە کە لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە دامەزراوە بۆ جێبەجێکردنی ئەو خاکانەی کە لە ئەڵمانیا دەستی بەسەردا گیراوە (وەک بوروندی و پاپوای نیوگینیا و تۆگۆ) و تورکیا (وەک سوریا و فەلەستین و لوبنان) دوای جەنگی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٩). ڕژێمەکە دیاری دەکات کە ئامانجی ئەم ئەرکە یارمەتیدانی ئەو ناوچانەیە کە ھێشتا نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستەی کە بتوانن بە تەنیا سەربەخۆبن. ژێرفەرمانەکان بەسەر سێ بەشدا دابەشکرابوون، وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە پۆلی یەکەمدا بوون، ھەروەھا ئەو وڵاتانەیان لەخۆگرتبوو کە "گەیشتوونەتە پلەیەک لە پێشکەوتن کە ڕێگە بدات بە دانپێدانانی کاتی بە بوونی خۆیان وەک وڵاتی سەربەخۆ"، بەمەرجێک یەکێک لەو وڵاتانە یارمەتی کارگێڕییان بۆ دابین دەکات، و بە مەرجێک خواستی ئەو وڵاتەی کە ئەرکی ھەڵبژاردنی وڵاتەکە دەگرێتەوە لەبەرچاو بگیرێت. پۆلی دووەم بریتی بوو لە وابەستەیییەکانی ئەڵمانیا لە ڕۆژاوا و ناوەڕاستی ئەفریقا و ھێزەکانی سەپاندنی ئەو ئەرکە دەسەڵاتی گەورەتریان ھەبوو لە پۆلی یەکەم، بەو پێیەی “ئەو وڵاتەی کە ژێرفەرمانی سەپاندووە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی وابەستەیی لەژێر مەرجێکدا کە گەرەنتی ئازادی ویژدان و ئایین دەکات. ” لەنێویاندا ئەوەی بەلجیکا لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٢٢دا لکێندرا، ھەریەکەیان لە بوروندی و شانشینی ڕواندا بە شێوەیەکی تێکەڵاو بە ناوی ڕواندا-ئوروندی و تۆگۆلاندەوە لکێندرا، کە دابەشکرابوو بەسەر بەشێکی فەڕەنسی و بەشێکی دیکەی بەریتانی دا. سەبارەت بە پۆلی سێیەم، ئەو ناوچانەی لەخۆگرتبوو کە دەکەونە باشووری ئەفریقا و دوورگەکانی زەریای ھێمن، وەک نوێنەرایەتی باشووری زەریای ھێمن کە پەیوەندییان بە ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆنەوە ھەبوو، و نیوگینیای ئەڵمانی کە وابەستەیی خۆی گواستەوە بۆ ئوسترالیا و ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا، جگە لە باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا (کە بە نامیبیا ناسراوە)، کە ڕووی لە باشووری ئەفریقا و ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا.
١٤٨٥
ساڵی ١٤٨٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:١٤٨٥
ھەیاسی
جوگرافیا
ھەیاسی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بەردەقارەمان و لە باشوور لەگەڵ گوندی مۆرتکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ھوڵوبڵاخ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چۆڵمک.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خاوەندارێتیی فکری
خاوەندارێتیی فکری بریتییە لە مافی خاوەندارێتی لایەنێک لە کارێکی فکریی نوێ، وەک داھێنان، چەشنە وێژەیییەکان، ھونەرییەکان، نیشانەکان، ناوەکان، وێنە، نموونە و وێنەی بیناسازی، کە دواتر داھێنانەکەی یان بەرھەمھێنانەکەی یان گواستنەوەی بۆ خاوەندارێتییەکەی دەگوازرێتەوە.
پۆل:کاسبی پۆل:خوڵقێنەری
ئینگلیزیی ئەمریکای باکوور
ئینگلیزی ئەمریکای باکوور بەربڵاوترین جۆری ئینگلیزییە کە لە ئەمریکا و کەنەدا قسەی پێدەکرێت بەھۆی مێژوو و کولتووری پەیوەندیداریان، ھەروەھا لێکچوونی نێوان بێژەکردن (لەھجە)، وشەسازی و ڕێزمانی ئینگلیزی ئەمریکی و ئینگلیزی کەنەدی، زۆرجار ئەم دوو جۆرە قسەکردنە بەیەکەوە کۆدەکرێنەوە. کەنەدییەکان بەگشتی بەرگەی ھەردوو ڕێنووسی بەریتانی و ئەمریکی دەگرن.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی ئینگلیزی
عەیبلوو
عەیبلوو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری باشقەڵا، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
عەیبلوو ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە و شیعە)پێکھاتووە.
سیامەنسوور
سیامەنسوور (واتە: ڕەشە مەنسوور)، یەکێک لە هۆزە کوردەکانی ناوچەی گەڕووس بووە. ئەم هۆزە لە سەدەی دەهەمی کۆچی واتە سەردەمی سەفەوییەکان، زۆرترین هێز و دەسەڵاتیان بووە. مینۆرسکی، ناوی هۆزی سیامەنسوور لەگەڵ فەیلییەکان، بەختیاری، ئەردەڵان، چەگینی، گەڕووس، زەنگەنە و هەتد وەک هۆزی کورد دەهێنێ.
پێشینە
ئەم هۆزە لە باکووری ڕووباری قەزڵ ئوزون لە ناوچەی گەڕووس نیشتەجێ بوون و تا نزیکی ئەنگوورانی زەنجان دەچوون و ناوەندی سەرکییان جافرئاوا ناوەندی ناحیەی سیامەنسووری هەنووکە بوو کە ئێستا بەشێک لە شارستانی بیجاڕی پارێزگای سنەیە. هۆزی سیامەنسوور لە هۆزە گرنگەکانی سەردەمی سەفەوییەکان بوو کە لە سەرەتای سەفەوی حکومەتی گەڕووس و ئازەرباینجان و هەندێک ناوچەی وڵاتی عەجەمیان بەدەستەوە بوو.
کۆچی زۆرەملی
لە سەردەمی سەفەوییەکان، دەوڵەتیار خانی سیامەنسوور، لە ئازەرباینجان و گەڕووس حکومەتێکی پێک هێنابوو و توانی بۆ چەند جار سپای شا عەبباس تێک بشکێنێ، بەڵام پاشان بە دیل گیرا و شا بە مەبەستی پێش گرتن لە یەکێتی دووجارە و یا ئەگەری شۆڕشێکی تر لە لایەن ئەوانەوە، لێکیانی جیا کردەوە و بەشێکی زۆر کەمیانی لە زێدی خۆیان واتە سیامەنسووری گەڕووس هێشتەوە و زۆرینەیانی بۆ وەرامین، خوار و خۆراسان گواستەوە و یەکێک لەو شوێنانەی لە خۆراسان سیامەنسووری تێدا نیشتەجێ بوون، شوێنێکی ناسراو بە چەشمەی(کانی) سیامەنسوور بووە کە جێی ئاژەڵداری کوردانی سیامەنسووری خۆراسان بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شارستانی بیجاڕ پۆل:ھۆزە کوردییەکان
ماری ستون
ماری ستون (لەدایکبووی ١ی ئایاری ١٨٧٣ تا ٣٠ کانوونی یەکەمی ١٩٥٤) ھەروەھا وەک شیی مێییو (چینی: 石美玉) ناسراوە, دکتۆرێک بوو کە لە زانکۆی میچیگان دەرچووە. بەناوبانگە بەھۆی دامەزراندنی نەخۆشخانەی ژنان و مناڵان لە جیوجیانگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٥٤ پۆل:ژنە پزیشکە چینییەکان
دەستەی نێوحکوومەتیی گۆڕانی ئاووھەوا
دەستەی نێوحکوومەتیی گۆڕانی ئاووھەوا یان ئای پی سی سی (بە ئینگلیزی: Intergovernmental Panel on Climate Change) کورت کراوە (IPCC) ڕێکخراوەی حوکمەتی نێونەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانە. لەلایەن بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوەی جێھانی کەش و ھەوا لە ساڵی ١٩٨٨ دامەزراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی