cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نەسرەدین مەحمود شا
سەرەتای تەمەن
تەبەقەتی نەسیری، لە نووسینی مێژوونووسی دەرباری سوڵتان مینھاجی سیراج، بە کوڕی (ابن)ی ئیلتوتمیش ناوی دەبات. بەپێی گێڕانەوەی مینھاج، نەسیرەدین لە ساڵی ٦٢٦ی کۆچی (١٢٢٩–١٢٣٠ی زایینی)، لە شاری قەسر-باغی دەھلی (قەڵای باخچە) لەدایک بووە. دایکی خەزووری بوو (کە دواتر لە سەردەمی کوڕەکەیدا نازناوی مەلیکە جەھان پێدرا). کاتێک دوای مردنی ناکاتیی کوڕە گەورەکەی ئیلتوتمیش و میراتگری ڕواڵەتی ناسر الدین مەحمود شا لەدایک بووە. ئیلتوتمیش ناوی منداڵەکەی بە ناوی شازادەی مردووەوە ناوە، و ئەو و دایکی نارد بۆ ئەوەی لە کۆشکێکدا لە گوندی لۆنی (یان لونی) بژین. ئیسامی و فیریشتە لەبری ئەوە سوڵتان وەک نەوەیەکی ئیلتوتمیش وەسف دەکەن. ھەندێک لە زانایانی مۆدێرن منھاج بە جێی متمانەتر دەزانن، چونکە ھاوچەرخی سوڵتان بووە، لەکاتێکدا ھەندێکی تر پێیان وایە کوڕی کوڕە گەورەکەی ئیلتوتمیش نەسیرەدین بووە، و ناوی لێنراوە باوک. بۆ نموونە مێژوونووسان ک. ئەی نیزامی و ج.ل. مێھتا پێیان وایە کە بەدووری نازانرێت ئیلتوتمیش کوڕەکەی خۆی لە دەھلی دوور بخاتەوە بۆ گوندی لۆنی لەبری ئەوەی لە کۆشکی شاھانە پەروەردەی بکات. مێھتا باس لەوە دەکات کە لێدوانەکەی مینھاج کە دەڵێت منداڵەکە «وەک شازادە پەروەردە کراوە و پەروەردە کراوە» بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئەوە دەگەیەنێت کە منداڵەکە لە لەدایکبوونەوە شازادە نەبووە. لەگەڵ ئەوەشدا، مینھاج دەڵێت کە لە ساڵی ١٢٢٥ی زایینی، دایکی سوڵتان نەسیرەدین ھاوسەرگیری لەگەڵ ئۆفیسێک کردووە بە ناوی قوتلوغ خان. بە بڕوای نیزامی و مێھتا، بەدووری نازانرێت بێوەژنێکی ئیلتوتمیش شووی بە ئاغایەکی بچووک کردبێت: ئەگەری ئەوە زیاترە کە دایکی سوڵتان نەسیرەدین بێوەژنەکەی نەسیرەدینی کوڕی ئیلتوتمیش بووبێت.
حوکمڕانی
لە ١٠ی ئایاری ١٢٤٢دا، سوڵتان مویز الدین بەھرام لە تەختی پاشایەتی لابرا. ئەمیر و مەلیکس دەستبەسەرداگرتنی دەھلییان لێ وەرگرت. مەحموود، لەگەڵ جەلال دین مەسعوود شای برای و کوڕەزای عەلائەدین مەسعوود (کوڕی ڕوکنەدین فیروز) ھێنرانە قەڵای فیروزی کە شوێنی نیشتەجێبوونی پاشایەتییە، لە زیندانیکردنی قەڵای سپی لەلایەن ئەمیرەکانەوە و عەلا الدین مەسعوود وەک سوڵتان ھەڵبژێردرا. ھەردوو براکە تا مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٢٤٣ لە زینداندا مانەوە، کاتێک مەسعوود فەرمانی ئازادکردنی دەرکرد و شاری بەرایج و شوێنەکانی وابەستەی بە مەحمود بەخشی. مەحمود دەھلی بەجێھێشت و لەگەڵ دایکیدا چووە فیفەکەی. لە دژی یاخیبووانی ئەو خاکە و شاخەکانی تەنیشت خۆی گەشتەکانی ئەنجامدا. لە ساڵی ١٢٤٦ لە تەمەنی ناسکدا لە تەمەنی ١٧ یان ١٨ ساڵیدا سەرکەوتە سەر تەختی سوڵتانییەتی دەھلی دوای ئەوەی سەرۆک عەشیرەتەکان جێگەی عەلائەدین مەسعوودیان گرتەوە، کاتێک ھەستیان کرد کە مەسعوود وەک ستەمکار دەستی بە ڕەفتارکردن کردووە.
مەحمود وەک فەرمانڕەوایەک بەو کەسە ناسرابوو کە زۆر دیندارە، زۆربەی کاتەکانی بە نوێژ (نماز) و کۆپیکردنی قورئان بەسەر دەبرد. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە خەزووری و نایب، غیاس و دین بالبان بوون، کە بە پلەی یەکەم مامەڵەیان لەگەڵ کاروباری دەوڵەتدا دەکرد. حوکمڕانییەکەی لە ساڵی ١٢٤٦ تا ١٢٦٥ بەردەوام بوو. دوای مردنی مەحمود لە ساڵی ١٢٦٦، بالبان (١٢٦٦–٨٧) وەک… مەحمود ھیچ منداڵێکی لە ژیاندا نەبوو کە ببێتە میراتگری.
ژیانی کەسی
بە پێچەوانەی زۆرێک لە کەسانی پێش خۆی و جێنشینەکانی، مەحمود بە توندی پەیڕەوی لە یەک ھاوسەری دەکرد. زۆربەی کاتەکانی بە نووسینی ئایەتەکانی قورئان بەسەر دەبرد. ئەو نوسخە دەستنووسانەی فرۆشتووە و پارەکەی بۆ خەرجی تایبەتی خۆی بەکارھێناوە. ئەوەی جێگەی سەرسووڕمانە، ھیچ خزمەتکارێکی نەبوو بۆ جێبەجێکردنی ئەرکە کەسییەکانی. ژنەکەی دەبوو خواردنەکە بۆ خێزانەکە لێنێ.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٤٦ پۆل:مردووانی ١٢٦٦
سۆماڵیا
لە ڕابردوودا باکووری ڕۆژھەڵاتی سۆماڵ یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بازرگانی نێودەوڵەتی نێوان وڵاتانی جیھانی کۆن. کە دەریاوان و بازرگانانی سۆماڵ، بازرگانییان بەزۆری بە بەھاراتەوە تێدا دەکرد، کە بە بەنرخترین بەرھەمەکانی ناوچەی باشووری نیمچە دوورگەی عەرەبی و سۆکۆترا دادەنران بۆ میسرییە کۆنەکان و فینیقیەکان و ماسۆنەکان و بابلییەکان، لەگەڵ ھەموو کاروانە بازرگانییەکانی سۆماڵ پەیوەست بوون و سۆماڵییەکان پەیوەندی بازرگانییان لەگەڵدا دامەزراند.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا پۆل:ئەندامانی لووتکەی عەرەبی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠ پۆل:سۆماڵیا پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان پۆل:وڵات و مەڵبەندەکانی سۆماڵی ئاخێو
بڕیارنامەی ١٧٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٧١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی ئابی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٧٣٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
مەوھوب کوڕی زافیر سەکری
مەوهوب کوڕی زافر کوڕی جابیر بن مەنسوور سەکری پزیشکێکی موسڵمانە، لە حەلەب ژیاوە، باپیرانی لە موسڵ بوون، باوکی و باپیریشی کوڕەکەشی پزیشک بوون.
فەتانە وەلیدی
فەتانە محەممەد شەریف وەلیدی (لەدایکبووی ١٩٥٣ لە سنە، ئێران) خانمە ھونەرمەندێکی کوردیی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. لە خوێندنگەی باڵای میوزیک لە تاران خوێندوویەتی و لە ساڵانی حەفتاکان لە ڕێگەی حەسەن کامکار، باوکی گرووپی کامگارەکان و محەممەد شەریف وەلیدی باوکی خۆی، ئاشنای جیھانی مۆسیقا بووە. دەسکەوتی ژیانی کورتی ھونەری فەتانە تۆمارکردنی ٥٦ گورانی لە ڕادیۆ سنە و کرماشانە کە ھەر ئەلبوومێکی لەبەردەست دایە. ژیانی ھونەری ئەو ھونەرمەندە بە ھۆی باری نالەباری ژیان و نەخۆشی دەروونیەوە زۆر زوو کۆتایی پێ ھات. بەڵام لەو تەمەنە کورتەشدا توانی ڕۆڵێکی مێژوویی لە ھونەری مۆسیقای کوردیدا ببینێ. ناوبراو یەکێک لە یەکەمین گۆرانیبێژانی ژنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە دواتر بووە ئیلھامبەخشی ژمارەیەک لە ھونەرمەندانی ژن و تەنانەت پیاوی تر لە کوردستان.
ژیان
ھونەرمەند فەتانە وەلیدی لە ساڵی ١٩٥٣ لە بنەماڵەیەکی ھونەریی لە شاری سنەی رۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بووە و ھەر لە منداڵیەوە ڕووی کردە ھونەری مۆسیقا و ئاواز و توانی ببێتە یەکێک لە ژنە ڕچەشکێنەکان لە مەیدانی ھونەر و مۆسیقای کوردی. باوکی فەتانە گۆرانیبێژ بووە و کەمانی ژەنیوە، ھەر لە منداڵیەوە فەتانە لەلای حەسەن کامکار دەست بە فێربوونی وانەکانی میوزیک دەکات.
لە تەمەنی حەوت ساڵییەوە دەستی بە گۆرانی وتن کرد و لە ڕادیۆی سنە گۆرانییەکانی تۆمار دەکرد، بۆ ئەو سەردەمەی کۆمەڵگەی کوردی، گۆرانیی وتن تەنانەت بۆ پیاوانیش وەکو کارێکی نەشیاو سەیردەکرا، بەو ھۆیەوە فەتانە ڕووبەڕووی جۆرەھا توانج و تانە و کاری نەشیاو بوویەوە.
چەندین چیرۆک و گێڕانەوە سەبارەت بە ھۆکاری دوورکەوتنەوەی فەتانە لە گۆرانی و میوزیک باس دەکرێن بەڵام دیارترینیان چیرۆکێکی خۆشەویستییە کە بووەتە ھۆی خراپی دۆخی دەروونی بۆی.
گۆرانییەکان
بەشێک لەو گۆرانیانەی لە ماوەی چەند ساڵ تەمەنی ھونەریدا تۆماری کردوون، بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی باشووزی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:خەڵکی سنە پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد پۆل:ژنە گۆرانیبێژەکان
بڕیارنامەی ١٧٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئابی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٧٣٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧
شارلتۆ کۆپلێی
شارلتۆ کۆپلێی (لەدایکبووی ٢٧ی نۆڤەمبەری ١٩٧٣) ئەکتەرێکی باشووری ئەفریقییە.شارلتۆ بەهۆی ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی (District 9)ەوە ناسرا.دواتر بەشداربوو لە فیلمی (The A-Team) و فیلمی زانستی خەیاڵی (Elysium) هەروەها ڕۆڵی پاشا ستێفان لەفیلمی (Malificent) و کارەکتەری سەرەکی بوو لەفیلمی Chappie. لەئێستا ڕۆڵی سەرەکی کریستیان واڵکەر دەبینێ لە فیلمی (هێزەکان - Powers).
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سپی پێستی ئەفریقای باشوور
ڕوبع ئەلخالی
بیابانی ڕوبع ئەلخالی گەورەترین بیابانی لمی جیھانە، بەشێکە لە بیابانی عەرەبی، کە چوارەم گەورەترین بیابانی جیھانە سێ یەکی باشووری ڕۆژھەڵاتی نیمچە دوورگەی عەرەبی داگیردەکات، ڕوبع ئەلخالی لە ئێستادا لە نێوان چوار وڵاتدا دابەش بووە: سعودییە، یەمەن، عومان و ئیمارات، کە بەشی زۆری بیابانەکە دەکەوێتە ناو خاکی سعودیەوە بە ڕووبەری ٤٣٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجا، کە بڕی ٦٧٬٧٪ کۆی تەنە لمییەکانی بیابانەکە لە سعودییە دایە تەپۆلکە لمییەکانی پتر لە ٣٠٠ مەتر بەرزدەبێتەوە و بە بەردەوامی دەجولێن.
سەرەڕای سەختی و نالەباری ناوچەکە و کەمی چالاکییە مرۆیییەکان، ناوچەکە دەوڵەمەندە بە نەوت و گازی سروشتی و کانزاتیشکدەرەکان، لمی شووشەو وزەی خۆر بۆیە چیتر بە واتای (روبع ئەلخالی)(گەرەکە چۆڵەکە) نایەت ھەروەک بانگیان دەکرد، ناوچەکە ئاوەدانە ئێستا لەگەڵ ناوەند و وێستگەکانی کۆمپانیای نەوتی نیشتیمانیدا، فڕۆکە و ئۆتۆمبێل بە ئاسمان و زەویی خۆیدا دەسوڕێنەوە و پاشەکەوتی کانزاکانیان پەرتەوازە دەبێت.
جوگرافیا
بیابانی ڕوبع ئەلخالی لەسەر ھێلی درێژی ٤٥ تا ٥٦ ی ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە کە نزیکەی ١٢٠٠ کم. ھەروەھا درێژدەبێتەوە لە نزیک ھێلی پانی ١٦ ەوە تاوەکو ٢٣ ی باکوور. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٦٤٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجایە
بیابانی ڕوبع ئەلخالی بە دەنکە لمییەکان داپۆشراوە، ھەندێکیان جوڵە دەکەن و ھەندێکیشیان جێگیرن، ھەندێک لە لمەکان لە شێوەی پێڵاوی ئەسپین و ھەندێکیشیان لە شێوەی درێژکۆلەیی دان بە شێوەی ڕەگەزی پێک ھاتەکەیان دابەش بوون. ئەم دەنکە لمانە لە خۆرئاوای بیابانەکەوە تەپۆلکەی لمی دروست دەکەن تا بەرزی (١٥٠٠ پێ) و لە ڕۆژھەڵات (٥٠٠ پێ) و لە باشووری ڕۆژئاوای (٢٠٠٠ پێ) لە باکوور (١٥٠٠ پێ).
کەش و ھەوا
کەشوھەوای ڕوبع ئەلخالی کەش و ھەوایەکی بیابانی کیشوەرییە کە زۆر زۆر گەرمە و لەزستاندا سەرما و باران زۆر کەمە و خۆڵبارین بەدرێژایی ساڵ ھەڵدەکات و پلەکانی گەرمای گەورەی ھاوین لە ٤٠ بۆ ٥٠ سیلیلیزی و ھەندێک جاریش دەگاتە سەرووی ٦٠ سیلیلیزی و کەمترین پلەی گەرمی تۆمار کرابێت لەزستاندا لە ٧ سیلیلیزییەوە تا سفر بووە. چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|بڕوانە ڕوبع ئەلخالی لە نیمچە دوورگەی عەرەبی.
خوێنسارد
خوێنسارد بەو گیاندارانە دەوترێ کە پلەی گەرمی لەشیان ناجێگیرە و ئەو گیانەوەرانە پێویستیان بە سەرچاوەی گەرمی لە دەرەوەی لەشیان ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
ئەحمەد شەماڵ
ئەحمەد مەحموود یان ئەحەی خولە سنەیی ناسراو بە ئەحمەد شەماڵ (لەدایکبووی ١٩٢٣ لە سلێمانی، عێراق – مردووی ٣ی نیسانی ١٩٩٧ لە سلێمانی، عێراق) گۆرانیبێژێکی کورد بوو، کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و بەھۆی کاری کاروانچێتییەوە باوک و باپیری لە شاری سنەوە ھاتونەتە شاری سلێمانی بۆیە بە ئەحەی خولەسنەیی ناسراوە. دواتریش و ھەر لەو شارەدا نیشتەجێبوون.
ژیان
ئەحمەد شەماڵ ساڵی ١٩٢٢ لە گەڕەکی چوارباخی سلێمانی لە خێزانێکی کەم دەرامەت لەدایک بووە. لەسەرەتادا دەخرێتە حوجرە بۆ خوێندنی قورئانی پیرۆز، لەبەر ھەژاری واز لە خوێندن دەھێنێت و دەست بە کارکردن دەکات، خەم و کەسەر و مەینەت دەبێتە بەشێک لە ژیانی. ئەحمەد شەماڵ ھەر لە سلێمانی ژیانی ھاوسەرگیری پێک ھێناوە و چەند منداڵێکی ھەیە، بە ناوەکانی جەمال، جەلال، جەزا، شەماڵ، ناسک و بەناز.
لە ساڵی ١٩٥٣ دەستی بە کاری ھونەری کردووە، پاش ئەوەی کە خەڵک زیاتر ئاشنای دەنگی دەبن وای لێدێت خەڵکانێکی زۆر حەز بە دەنگی بکەن. لەگەڵ زۆربەی ھونەرمەندەکانی ئەو سەردەمە گۆرانی گوتووە، وەکوو: محەممەد ماملێ، حەسەن زیرەک و عەلی مەردان.
زۆرن ئەو کەسانەی، کە بە ئامێرە مۆسیقییەکانیان یارمەتییان داوە، وەک ھونەرمەندان سمکۆ و بەساز ئومێد ڕەحیم بە نەی و ئیسماعیل بە زەڕب و عوسمان، کە برای ھونەرمەندە، بەلێدانی زەڕب.
دەربارەی ئەحمەد شەماڵ
گۆرانییەکانی باس لە ژیانی خۆی دەکات و زۆر لە گۆرانییەکانی ڕەنگدانەوەی ژیانی خۆیەتی و چەند چیڕۆکێکی ھەیە و لە شانۆی «مەتەدا» ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت، حەیرانبێژ بووە، ھەرچەندە لە ژیاندا گرنگی پێنەدراوە و دەبینین لە ماڵاندا کارە ھونەرییەکانی ئەنجامداوە، بەڵام بەو شێوەیەش توانی مۆسیقا و ھونەری کوردی بەرەو پێش بەرێت،ئەگەر گوێت لە دەنگی و گۆرانییەکانی ئەم ھونەرمەندە گرتبێت، ئەوا بۆمان دەردەکەوێت، کە لە چ ڕەوشێکدا ژیاوە و چەندە ھەژار بووە و ھەر ئەم ھەژارییەش وای کرد، کە گۆرانی بڵێ و ھەمیشە گلەیی لە چارەنووسی خۆی و سکاڵای لە چەرخی گەردوون کردووە، وەک دەڵێ: جگە لەوەی، کە گۆرانییەکانی ڕەنگدانەوەی ژیانی خۆیەتی لەگەڵ ئەمەشدا گۆرانی بۆ ئەوینداران و سروشتی کوردستان گوتووە و کەسێکی نیشتمانپەروەر بووە، لە ژیانی دا گەلێ کاری وەک توتنچێتی و کاروانچێتی و حەماڵ و شوانی کردووە و ژیانی ھەمیشە پڕبووە لە دەرد و کەسەر و ناخۆشی، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا لەنێو خەڵکی بە قسەخۆش ناوبانگی دەرکردووە و ھەمیشە قسەی خۆشی لەسەر زاری بووە، بۆیە خەڵکانێکی زۆر خۆشیان ویستووە و ھەمیشە سەردانیان کردووە، بەڵام لەو سەردەمەدا ھونەر نرخی کەمبووە و بەشێوەیەکی زۆر ناشیرین سەیرکراوە و بەگۆرانیبێژ گوتراوە لۆتی، بۆیە ئەمەش ئازاری زۆری دەروونی ھونەرمەندیان دەدا ھەر بۆیە شەماڵ دەڵێ:
پەیوەندیی نێوان ئەحمەد شەماڵ و حەسەن زیرەک
ئەحمەد شەماڵ دۆستایەتییەکی نزیکی لەگەڵ ھونەرمەند حەسەن زیرەکدا ھەبووە و وەک خۆی گوتوویەتی شەماڵ لە یەکێک لە ئاھەنگەکانیدا بەم شێوەیە باسی ھونەرەکەی زیرەک دەکات و دەڵێت:
مردن
ئەحمەد شەماڵ لە ٣ی نیسانی ساڵی ١٩٩٧ بەھۆی نەخۆشییەوە لە سلێمانی کۆچی دواییی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ١٩٩٧
کۆدەنگی (فیقھـ)
پێناسەی کۆدەنگی (ئیجماع)
ئیجماع لە زمانی عەرەبیدا: لە دوو مانا بەم شێوەیە ناودەبرێت:
سەرچاوەکان
پۆل:وشە و دستەواژە عەرەبییەکانی شەریعەتی ئیسلامی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
خوێنگەرم
خوێنگەرم یان ئێندۆتێرم ئەو گیانەوەرەیە کە دەتوانێ پلەی گەرمی بەرھەمھاتوو لە کاردانەوە کیمیایییەکانی ناو خانەکانی لەشیدا بەکاربھێنێت بۆ پاراستنی پلەی گەرمی لەشی بەجێگیری.
سەرچاوەکان
پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
مویز الدین بەھرام
مویز الدین بەھرام (٩ی تەممووزی ١٢١٢ – ١٥ی ئایاری ١٢٤٢) شەشەمین سوڵتانی شانشینی مەملوکەکانە.
ژیان
کوڕی شەمس الدین ئیلتوتمیش (١٢١١–٣٦) و نیوەبرای ڕازییە سوڵتان (١٢٣٦–٤٠) بووە. لەکاتێکدا خوشکەکەی لە بەتیندا لەلایەن سوبێدار مەلیک ئاڵتوونیا زیندانی کرا (ھەردوو ئاڵتوونیا و بەھرام شا پلانی پیلانگێڕییان لە دژی ڕازییە سوڵتان دانابوو) بە پشتیوانی چل سەرۆک خۆی بە پاشا ڕاگەیاند. تەنانەت بەو شێوەیەش، لە ماوەی دوو ساڵی پاشایەتی مویز دین بەھرامدا، ئەو سەرۆک عەشیرەتانەی کە لە بنەڕەتدا پشتگیریان لێکردبوو، ناڕێک و پێکدادان و بەردەوام لە نێوان یەکتردا شەڕیان دەکرد. ھەر لەم قۆناغە نائارامییەدا بوو کە لە ساڵی ١٢٤٢ لەلایەن سوپای خۆیەوە کوژرا (١٥ی ئایاری ١٢٤٢ کۆچی دوایی کردووە). دوای مردنی، برازاکەی عەلائەدین مەسعود شا کە کوڕی نیوەبرای ڕوکن دین فیروز بوو، شوێنی گرتەوە.
ئۆگێدە خان ی ئیمپراتۆریەتی مەغۆل دایری بە فەرماندەی غەزنی و مێنگێتوو بە فەرماندەی کوندوز دەستنیشان کرد. لە زستانی ساڵی ١٢٤١ ھێزی مەغۆل داگیرکەری دۆڵی ئیندوس و گەمارۆی لاھوری دا. دایر بە ھێرشکردنە سەر شارۆچکەکە کۆچی دوایی کرد، بەڵام لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٢٤١ و مەغۆلەکان شارۆچکەکەیان قەساب کرد پێش ئەوەی لە سوڵتانی دەلھی بکشێنەوە. سوڵتانەکە بوو زۆر لاوازە بۆ ئەوەی ھەنگاو لە دژی ئەوان بنێت. «چل سەرۆک» لە قەڵای سپی دەلھی گەمارۆیاندا و کوشتیان.
دوای مردنی ڕازییە سوڵتان (١٢٤٠) چل سەرۆک بڕیاریاندا کوڕی سێیەمی ئیلتوتمیش بەھرام شا بخەنە سەر تەخت. لە ٢١ی نیسانی ١٢٤٠ لە لال مەحاڵ خرایە سەر تەختی پاشایەتی بەڵام دوای ماوەیەک ٤٠ سەرۆک بڕیاریاندا ھەموو دەسەڵاتی بەھرام شا بگرنە دەست. لەو کاتەدا وەزیر موھاجبەدین بوو، بۆیە بەم شێوەیە سێ فەرمانڕەوای ئەو خانەدانە ھەبوون. مویز ئوددین بەھرام لە سەردەمی خۆیدا مزگەوتی لە دەلھی دروست کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا پۆل:مردووانی ١٢٤٢
کاک ئەحمەدی شێخ
وێنۆک|420x420پیکسڵ|مزگەوتی گەورەی سلێمانی کاک ئەحمەدی شێخ یان کاک ئەحمەدی سلێمانی (١٧٩٣–١٨٨٧) کوڕی شێخ مەعرووفی نۆدێلە زانایانی ئایینی و ناودارانی تەریقەتی قادرییە. کاک ئەحمەدی شێخ کۆمەڵێک نووسراوەی ئایینی بە زمانی فارسی لێ بە جێ ماوە کە بە مەکتووباتی کاک ئەحمەدی شێخ ناسراون و لەلایەن مەلا عەبدولکەریم مودەریسە و بە کوردی وەرگێڕدراون. کاک ئەحمەد لە ھاوچەرخانی مەولەوی کورد شاعێری بە ناوبانگی کوردە و لەگەڵ مەولەوی دا پەیوەندییەکی گەرمی ھەبوە. کاک ئەحمەد لەلایەن زانایان و گشتی خەڵکییەوە جێگەی ڕێز و حورمەت بوە، ئەم خاڵەمان لە ئەم شێعری شێخ ڕەزای تاڵەبانیەوە بۆ دەردەکەوێت:
مەربووتە حەیاتم بە سولەیمانی و خاکی
خۆزگەم بە سەگی قاپییەکەی ئەحمەدی کاکی
ئەو قودوەیی ساداتە کە سووکانی سەماوات
شەڕیانە لەسەر سەجدە لەسەر مەرقەدی پاکی
دەر حەق بە حەفیدانی ئەدەب لازمە زینھار
قوربانی حەفیدانی دەبم، بابی و داکی
ئەگێڕنەوە کە خوا لێ خۆش بوو شێخ مەعرووفی نۆدێ تەمەنی گەیشتووەتە نزیکی (٦٠)ساڵ و دایکی کاک ئەحمەدیش تەمەنی نزیکی پەنجا ساڵ و منداڵیان نەبووە.
جا ڕۆژێک خێزانی پێی دەڵێت: قوربان تۆ وەکوو خۆت دۆعا بۆ ژنان دەنووسی و منداڵیان دەبێ، دۆعایەکش بۆ خۆمان بنووسە بەڵکوو خودا منداڵێکمان پێ ببەخشێ!
جا شێخ مەعرووف داواکەی پەسەند دەکات و دەست ئەکا بە نووسینی دۆعاکە بۆ خۆی و خێزانی و نامەیەکی (عریضە) یش دەنووسێ بۆ لای شێح عەبدولقادری گەیلانی. پاش ماوەیەک دایکی کاک ئەحمەد لە خەودا دەگات بە خزمەتی پێغەمبەرو ــ صلی اللە علیە وسلم ــ دوڕێکی زۆر سپی و جوان ئەدا بە دایکی کاک ئەحمەد و ئەفەرموێـت: ئەمە دیاریێـکە لە باپیرتەوە بۆ کوڕێکی پیرۆز و ناوم نا بە کاک ئەحمەد.
کاک ئەحمەدی شێخ لە ساڵی ١٢٠٨–١٧٩٣ لە دایک بووە.
ھەروەھا لە خزمەتی باوکیدا تەمەسوک دەکات و تەریقەت وەردەگرێ و سلووک دەکات ھەتا دەگاتە پلەی ئیرشاد و، ئیجازەی ئەدرێتێ، جا پاش ئیجازە وەرگرتن لە ھەردوو بوارەکەدا دەست دەکات بە تەدریس و سوودگەیاندن بە خەڵک لە ھەموو دەرسەکاندا. ھەروەھا تەریقەت ئەدا بە داخوازان و چەندی بۆ بکرێ تا باوکی بەڕێزی کۆچی دوای دەکات.
پاش کۆچی دوای باوکی ئیتر گیانی خۆی وەقفی خزمەتی موسڵمانان دەکات و بە ھەموو جۆری خەریکی دەرس وتنەوەو ئیرشاد دەبێ، بە جـۆرێ کە وێـنەی نەبووە لە چەرخی خـۆیدا.
خزمەتەکانی کاک ئەحمەدی شێـخ بۆ موسڵمانان
بە کورتی بریتین لەمانەی خوارەوە:
یەکەم: دەرس وتنەوە لە زانیارییەکاندا بە گوێرەی توانای خۆی و یارمەتی خودا.
دووەم: تەربییەی موریدان و پیاوانی ڕێـگەی تەریقەت بە زیکر و فیکر و تەھلیلە و خەڵـو و ڕیازەی دەروونی بە یاسای ئەھلی تەریقـەت.
سێـھەم: وەڵامدانەوەی پرسیار و فەتوای زانایان و موسڵمانان بە گشتی بە گوێـرەی توانا.
چوارەم: میوانداری کردنی ئەوانەی ھاتوونەتە خزمەتی و نان دان بە موسـڵمانان و داماوان.
پێنجەم: یارمەتیدانی داماوان بە ھات و چۆی لای فەرمانبەران بۆ جێبەجێ کردنی ئیش و کاریان و لابردنی تەنگ و چەڵەمەیان.
شەشەم: ئاشت کردنەوەی ناکۆکان و چارکردنی گیر و گرفتەکانی ناو خەڵکی وڵات، چ لە سەییدەکانی بەرزنجە و چ لە غەیری ئەوان؛ و جاری وا ھەبووە ھات و چۆی بۆ ڕێک خستنەوەی نێوانی ژن و مێرد و کاری دیکـەی وەھای کردووە کە جێگەی سەر سووڕمانە چۆن ئەو ھەموو کارەی لە دەست ھاتووە!
حەوتەم: خەریکبوون بە کار و باری ژین و ژیواری خێزان وماڵی خۆیەوە، وەک یاسای خەڵک.
ھەشتەم: نووسینی (مکتوبات) بـۆ ڕێـنومایی خەڵـک و پیشاندانی ڕێگەی چاک بـۆ لایەنی بیر و باوەڕ و، فێـربوونی عیبادەت و لابردنی ناڕەوایی و… ھەر مەکتوبێک لەوانە ئەوەندەی نامیلکەیەکی باش دەبێـت و ژمارەیان دەگاتە سەد نامە.
نۆھەم: خزمەتی تەجویدی قورئانی پیرۆز و خزمەتی ئاوانە کە ویستوویانە قورئان بخوێنن و لەبەری بکەن لە چاوساغان و کوێـرەکان و دامەزراندنیان لە شار و لە دەرەوەی شاردا، بەجـۆرێ کە لە سەردەمی ئەودا کەم ماڵ بو (حافز) و قورئان خوێنی تایبەتی خۆیان نەبووبێ و قورئانیان بـۆ نەخوێندرا بـێـت.
دەھەم: نووسینی دۆعای چاک و بە نرخ بـۆ گەلـێ ئیش و کاری گەورە، وەکوو: گوللەبەند و تێغ بەند و چاری پەرکەم و شێت و ھار و… بەجـۆرێ گەر ئادەمیزاد بە ویژدانەوە تەماشا بکـات ئەزانێ کاک ئەحمەد تازەکەرەوەی ئایینی ئیسلام بووە، بە کردەوە و ڕەوشت و زانیاری.
کاک ئەحمەدی شێخ چووە بـۆ حەج و ماوەی چوار ساڵ لە مەدینەدا ماوەتەوە و لە مزگەوتی مەککەو مەدینەدا گەلێ ئیستیفادە و سوودی بە موسڵمانان گەیاندووە و لە مەککەدا میوان خانەیەکی دروست کردووە بۆ ئەوانەی کە بێ خەرج و دەرامەت بوون تا لەماوەی حەجدا تیا دابنیشن و ڕابوێرن.
پاش گەڕانەوەی لە حەج ھاتووەتەوە شاری سلێمانی و لە شوێنی خۆیا خزمەتی کردووە تا لە ساڵی ١٣٠٥–١٨٨٧ لە جیھان دەرچووە لە شوێـنی خۆیدا لە شاری سلێمانی لە مزگەوتی گەورەدا بە خاک سپـێـرراوە.
منداڵەکانی حاجی کاک ئەحمەدی شێخ
کاک ئەحمەد دوو کوڕی بووە:
یەکەم: بابا عەلی کە بە گەنجی لە کاتی خوێندن کۆچی دوای دەکات.
دووەم: شێخ محەممەد، ئەم زاتە پیاوێکی زاناو ھەڵکەوتوو بووە بەڵام بە داخەوە ھەر لە ژیانی باوکیدا بیست ساڵ پێش کۆچی دوای باوکی وەفاتی کردووە.
ئەم شێخ محەممەدە ھەشت کوڕی لێ بەجێ ماوە لەسێ ژن کە یەکێکیان مەسیحی بووە.
بەرھەمەکانی حاجی کاک ئەحمەدی شێخ
کاک ئەحمەدی شێخ لە غەیری مەکتوبات دانراوی تریشی ھەیە لەوانە:
یەکەم: شەرحی مەنزوومەی (سلم الوصول إلی علم الأصول) کە دانراوی شێخ مەعرووفی باوکی بووە.
دووەم: حاشییەی لەسەر شەرحی (کمال الدین) ی فەسەوی، لەسەر (شافییە) ی (ابن الحاجب) لە سەرفدا.
سێھەم: حاشییەی لەسەر (جمع الجوامع) لە ئوسوڵی فیقھدا
سەرچاوەکان
١-مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغداد، ١٩٥١
٢- مکتوبات شیخ کاک احمد سلیمانی، نشر پرتو بیان ١٣٨٤ شمسی
پۆل:خواناسانی کورد
پێڤەریل مێیگس
پێڤەریل مێیگس سێ (٥ی ئایاری ١٩٠٣ – ١٦ی ئەیلوولی ١٩٧٩) جوگرافیاناسێکی ئەمریکی بوو، کە بەرنامەیەکی پۆلێنکاری جوگرافی داڕشت لەبارەی دابەشکاری زەوی لە ڕوانگەی جوگرافییەوە. ھەروەھا نەخشەی دابەشکاری گەڵە ڕەسەنەکانی جیھانی داھێنا لە جوگرافیای مرۆیی دا وەک خەلکانی باجا لە باکووری کالیفۆرنیا و مەکسیک.
مێیگس لە شاری نیویۆرک لە ناوچەی ڕیگس لە دایک بووە، لە زانکۆی بێرکلی کالیفۆرنیای خوێندووە، لە ساڵی ١٩٢٥ بڕوانامەی بی-ئەی و دکتۆراکەشی لە ساڵی ١٩٣٢ بەدەستھێناوە لە کۆلێژی مامۆستایانی ویلایەتی سان فرانسیسکۆ (١٩٢٩)، کۆلێژی چیکۆ ستەیت (١٩٢٩–١٩٤٢)، زانکۆی ویلایەتی لویزیانا (١٩٣٨–١٩٣٩)، زانکۆی ئەمریکی (١٩٤٨) و زانکۆی جۆرج واشنتۆن (١٩٤٨).
لەسەرەتای جەنگی جیھانی دووەمدا، مێیگس بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە دامەزرا، کاری بۆ نووسینگەی خزمەتگوزارییە ستراتیژییەکان (OSS) (١٩٤٢–١٩٤٤)، و دەستەی بڵاوکردنەوەی لێکۆڵینەوەی ھەواڵگریی ھاوبەش (١٩٤٤–١٩٤٧)، بەشی زانستە زەوییەکانی سوپای ئەمریکا (١٩٤٩–١٩٥٣) و ناوەندی توێژینەوە و ئەندازیاریی چارەکەماستەر (١٩٥٣–١٩٦٥) دەکرد لە سەرەتای پەنجاکان، مێیگس لە ناو ئەو کەسانەدا دیار بوو کە لە پێرستی ئەو کەسانەدا بوون کە لەلایەن سیناتۆر جۆزێف مەککارتییەوە وەک مەترسی ئەمنی ناونووس کرابوو.
مێیگس دەیان وتار و کتێبی بڵاوکردەوە. بەتایبەتی تێبینی دەکرێت، کە لە سەرەتای کارکردنی دا لەسەر باجا کالیفۆرنیا، کە لەژێر کاریگەری ئامۆژگارییەکانی بێرکلی، کارل ئۆ ساویەر لە جوگرافیای مێژوویی و ئەلفرێد ئێڵ کرۆبەر لە ئیتنۆگرافیا کردوویەتی.
لەگەڵ ساویر پێکەوە لێکۆڵینەوەیەک لە میسیۆن سان فێرناندۆ ڤێلیکاتا دایدەنا، کە تاکە ئەرک بوو کە فرانسیسکان لە ماوەی کورتدا (١٧٦٨–١٧٧٣) لە نیمچە دوورگەیەکە دایاننابوو. خوێندنی دکتۆرای مێیگس (١٩٣٢) لێکۆڵینەوەیێکی پێشکەوتنی ئەرکی دۆمینیکانی باکووری ڕۆژئاوای باجا کالیفۆرنیا بوو. دواتر بڵاوکرایەوە و وەک سەرچاوەی سەرەکی بابەتەکە سەیرکرا.لە ماوەی گەشتەکانی بۆ باکووری باجا کالیفۆرنیا، بە تایبەت لە ساڵەکانی ١٩٢٨ و ١٩٢٩ و ١٩٣٦، مێیگس ئاشنای گرووپە ھیندییە ڕزگاربووەکانی ناوچەکە بوو مۆنۆگرافێکی لەسەر کیلیوا (١٩٣٩) بڵاو کردەوە کە بەردەوام دەبێتە باوەڕپێکراوترین سەرچاوە سەبارەت بە ژیانی ڕەسەنی ئەو خەڵکە. ھەروەھا تێبینی گرنگ بوون لەسەر پەیپەیای دراوسێ و کومیەی میگس پاش خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٦٥ دا چەندین بابەتی زیادەی لەسەر ئیتنۆگرافیا و شوێنەوارناسی ئەو گرووپانە بڵاوکردەوە، ئەوەش بە پشت بەستن بە تێبینییەکانی لە لێکۆڵینەوە مەیدانییەکانی پێشتری کتێبەکەی لەسەر بیابانە کەنارەکان لەلایەن یونسکۆوە لە ساڵی ١٩٦٦ دا چاپکراوە.
لە تەمەنی ٧٦ ساڵیدا لە وایلاند مرد.
سەرچاوەکان
پۆل:جوگرافیناسەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٧٩
بڕیارنامەی ١٧٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٧ پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
جەلالەدین فیرۆز خاڵجی
جەلال الدین خالجی، ناسراو بە فیروز الدین خالجی یان جەلالەدین خیلجی (نزیکەی ١٢٢٠ – ١٩ی تەمموزی ١٢٩٦، ) دامەزرێنەر و یەکەم سوڵتانی شانشینی خەلجی بوو کە لە ساڵی ١٢٩٠ تا ١٣٢٠ حوکمڕانی سوڵتانی دەلهیی کرد.
لە بنەڕەتدا ناوی فیروز بوو، جەلال الدین وەک ئەفسەرێکی خانەڵاتی مەملوک دەستی بە کاری هونەری کردووە، و لە سەردەمی سوڵتان مویز الدین قەیقاباد. دوای ئەوەی قەیقاباد ئیفلیج بوو، کۆمەڵێک ئاغا کوڕە کۆرپەکەی شەمسەدین کەیومەرسیان کردە سوڵتانی نوێ، و هەوڵی کوشتنی جەلالدینیان دا.  بەڵکو جەلال الدین وای لێکرد بکوژرێن، و بوو بە حاکم.  دوای چەند مانگێک، کایومارەکانی لە پۆستەکەی لابرد، و بوو بە سوڵتانی نوێ.
جەلال الدین کە لە کاتی بەرزبوونەوەیدا تەمەنی لە دەوروبەری ٧٠ ساڵ بوو، وەک پاشایەکی نەرم و نیان و خۆبەزلزان و میهرەبان لەلای خەڵکی گشتی ناسرابوو. لە ساڵی یەکەمی حوکمڕانیدا، لە کیلۆخریەوە حوکمڕانی دەکرد بۆ ئەوەی لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئاغا کۆنەکانی تورک ئاغاکانی دەهلی پایتەختی ئیمپراتۆری دوور بکەوێتەوە. چەند ئاغایەک بە فەرمانڕەوایەکی لاواز دەیانزانی، و لە کاتە جیاوازەکاندا هەوڵی ڕووخاندنیان دا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. سزای نەرمی بەسەر یاخیبووەکاندا دا، تەنها لە حاڵەتی سیدی مەولا دەرڤیش نەبێت، کە بەهۆی ئەوەی گوایە پیلانگێڕی بۆ لابردنی لە تەختی پاشایەتیدا لە سێدارە درا. لە کۆتاییدا جەلال الدین لەلایەن عەلی گورشەسپی کوڕەزایەوە تیرۆرکرا، کە دواتر بە ناوی عەلائەدین خالجی لەسەر تەختی پاشایەتی سەرکەوت.
سەرەتای تەمەن
جەلال الدین ئەندامی عەشیرەتی خەلاج بووە،  هۆزێک لە تورکی ڕەچەڵەکی کە دوای کۆچکردن لە تورکستان بۆ زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ لە ئەفغانستان نیشتەجێ بوون. پێش بەرزبوونەوەی بۆ سەر تەختی پاشایەتی، جەلال ئود -دین بە مەلیک فیروز ناسرابوو. ئەو و براکەی شیهابەدین (باوکی عەلائەدین خالجی) بۆ ماوەی چەند ساڵێک خزمەتیان بە سوڵتانی دەهلی بالبان کردووە. بەرزبووەوە بۆ پۆستی سەر-ی-جەندەر (سەرۆکی پاسەوانانی شاهانە)، دواتر وەک پارێزگاری پارێزگای میحوەری. وەک والی سامانە خۆی لە ململانێکانی سوڵتانییەتدا لەگەڵ داگیرکەرانی مەغۆل جیاکردەوە. دوای مردنی بالبان لە ساڵی ١٢٨٧دا، کۆتڤاڵ مەلیک ئەلعومەرە فەخرەدین لە دەهلی، نەوە هەرزەکارەکەی بالبانی مویزودین قەیقاباد (یان کەیقوباد)ی بە نازناوی مویزودین دانا. قەیقاباد فەرمانڕەوایەکی لاواز بوو، لە ڕاستیدا ئیدارەکە لەلایەن ئەفسەرەکەی مالیک نیزامەدینەوە بەڕێوەدەبرا. دوای ئەوەی نیزامەدین لەلایەن هەندێک ئەفسەری ڕکابەرەوە ژەهراوی کرا، قەیقاباد جەلال الدینی لە ساماناوە بانگ کرد بۆ دەهلی، نازناوی "شایستە خان"ی پێبەخشی، وەک ئاریز-ی داینا ، و کردی بە والی باران.
تا ئەم کاتە تەندروستی قەیقاباد تێکچووبوو و دوو لایەنی ڕکابەری ئاغاکان کێبڕکێیان دەکرد بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لە دەهلی. فراکسیۆنێک بە سەرۆکایەتی مەلیک ئایتەمور سورخا، هەوڵی پاراستنی دەسەڵاتی ئاغای تورکی کۆن بوو، و دەیانویست بنەماڵەی بالبان لەسەر تەختی پاشایەتی بمێننەوە. فراکسیۆنەکەی تر بە سەرۆکایەتی جەلال دین پشتگیری لە سەرهەڵدانی ئاغای نوێ دەکرد. دوای مردنی بالبان لە ساڵی ١٢٨٧دا، کۆتڤاڵ مەلیک ئەلعومەرە فەخرەدین لە دەهلی، نەوە هەرزەکارەکەی بالبانی مویزودین قەیقاباد (یان کەیقوباد)ی بە نازناوی مویزودین دانا. قەیقاباد فەرمانڕەوایەکی لاواز بوو، لە ڕاستیدا ئیدارەکە لەلایەن ئەفسەرەکەی مالیک نیزامەدینەوە بەڕێوەدەبرا. دوای ئەوەی نیزامەدین لەلایەن هەندێک ئەفسەری ڕکابەرەوە ژەهراوی کرا، قەیقاباد جەلال الدینی لە ساماناوە بانگ کرد بۆ دەهلی، نازناوی "شایستە خان"ی پێبەخشی، وەک ئاریز-ی داینا -، و کردی بە والی باران.
تا ئەم کاتە تەندروستی قەیقاباد تێکچووبوو و دوو لایەنی ڕکابەری ئاغاکان کێبڕکێیان دەکرد بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لە دەهلی. فراکسیۆنێک بە سەرۆکایەتی مەلیک ئایتەمور سورخا، هەوڵی پاراستنی دەسەڵاتی ئاغای تورکی کۆن بوو، و دەیانویست بنەماڵەی بالبان لەسەر تەختی پاشایەتی بمێننەوە. فراکسیۆنەکەی تر بە سەرۆکایەتی جەلال دین پشتگیری لە سەرهەڵدانی ئاغای نوێ دەکرد.
وەک ڕێجێنتێکی کایومارس
کاتێک قەیقاباد بە شێوەیەکی چارەسەرنەکراو ئیفلیج بوو، مەلیک سورخا و هاوکارەکەی مالیک کاچان کوڕە کۆرپەکەی کایومارەکان (یان کایومارت)یان بە نازناوی شەمسەدینی دووەم دانا لەسەر تەخت. پاشان ئەو دوو ئاغایە پیلانیان گێڕا بۆ کوشتنی ئاغا ڕکابەرەکانیان، لەوانەش جەلال الدین (ئەوکات مەلیک فیروز). لەم کاتەدا جەلال دین پشکنینی سوپای شاهانەی لە بوگال پەهاری (بەهارپور بەپێی زیاودین بارانی) ئەنجام دەدا. کوڕەزاکەی مەلیک ئەحمەد چاپ کە ئۆفیسی نایب ئەمیر حاجیبی بەدەستەوە بوو، لە پیلانگێڕییەکە ئاگاداری کردەوە. پاشان جەلال الدین گەڕەکەکانی گواستەوە بۆ غیاسپور، و کەسوکاری خۆی لە باران بانگ کرد بە بیانووی ئامادەکاری بۆ داگیرکاری مەغۆل کە لە ئارادایە. ئەفسەرانی دیکەی لیستی لێدانەکانی سورخاش پەیوەندییان بە خەلجیەکانەوە کرد.
دوای ماوەیەکی کەم، جەلال الدین فەرمانی بانگهێشتکردنی بۆ دەرباری پاشایەتی لە دەهلی پێگەیشت، و بۆی دەرکەوت کە ئەمە بەشێکە لە پیلانێک بۆ کوشتنی. بە بیانووی ئەنجامدانی پشکنینی سوپا لە کانناوج خۆی بیانووی هێنایەوە. پاشان کاچان بە شێوەیەکی شەخسی لە دەهلیەوە بۆ کانناوج ڕێپێوانێکی کرد، و بە جەلال الدینی وت کە دەستبەجێ داوای ئامادەبوونی لە دەهلی دەکرێت. جەلال الدین وا خۆی نیشان دا کە هیچ لەبارەی پیلانگێڕییەوە نەزانێت، داوای لە کاچان کرد لە خێمەیەکدا پشوو بدات، لە کاتێکدا ئەو پشکنینەکەی تەواو دەکات. لە چادرەکەدا، جەلال الدین سەری کاچانیان بڕی، و تەرمەکەی فڕێدرایە ناو ڕووباری یامونە، شەڕێک لە نێوان دوو لایەنە ڕکابەرەکەدا دەستپێکرد.
کوڕەکانی جەلال دین بەرەو دەهلی ڕێپێوانیان کرد و چوونە ناو کۆشکی پاشایەتی و سوڵتان کایومارەکانی تایتڵیان هێنایە ئۆردوگای جەلال الدین. مەلیک سورخا و هاوکارەکانی هەوڵیاندا کایومارەکان وەربگرنەوە، بەڵام دەستگیرکران و کوژران. هەروەها پیاوەکانی جەلال الدین هەندێک کوڕی مەلیک ئەلئومەرە فەخرەدین، کۆتڤاڵی دەهلییان ڕفاند و هەربۆیە، فەخرەدین خەڵکی دەهلی لە هەوڵی وەرگرتنەوەی کایومارەکان بێزار کرد.
دوای نەهێشتنی ئەفسەرانی فراکسیۆنی ڕکابەر، جەلال الدین بەردەوام بوو لە دانپێدانانی کایومارەکان وەک سوڵتانی دەهلی. بوو بە حاکمی پارێزگاکانی بەتیندا، دیپاڵپور و مولتان. سەرەتا پێشنیاری حوکمڕانی کایومارەکانی بە مالیک چەججو و فەخرەدینی کوڕەزای بالبان کرد. بەڵام مەلیک چاجو پێی باش بوو پارێزگاری کارا-مانیکپور بێت، فەخرەدینیش ئەو پێشنیارەی ڕەتکردەوە. بۆیە جەلال الدین خۆی بوو بە حاکم.
قەیقاباد لە 1ی شوباتی 1290 کۆچی دوایی کرد: بەگوێرەی یەحیا سیرھیندی دوای پشتگوێخستنی بە برسێتی مرد، بەڵام لە گێڕانەوەیەکی تردا باس لەوە دەکات کە بە فەرمانی جەلال الدین لەلایەن ئەفسەرێکەوە کوژراوە کە باوکی بووە لەلایەن ئەوەوە لەسێدارەدرا. حوکمڕانی تایتڵی کایومارس (1290) بۆ ماوەی نزیکەی 3 مانگ بەردەوام بوو، پێش ئەوەی لەلایەن جەلال دینەوە لە پۆستەکەی لاببرێت.
بەرزبوونەوە بۆ سەر تەخت
جەلال الدین خۆی لە ئەنجامدانی هیچ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە پێکهاتەی ئیداریدا بەدوور گرت، و ئاغاکانی تورکی کۆن لەو ئۆفیسانەی کە لە سەردەمی بالباندا بەدەستیانەوە بوو، هێشتەوە. بۆ نموونە فەخرەدین وەک کۆتڤاڵی دەهلی هێڵدرایەوە، خواجا خاتیر وەک وەزیر هێڵدرایەوە، و مالیک چاجوو کوڕەزای بالبان وەک پارێزگاری کارا-مانیکپور هێڵدرایەوە. ئەندامانی ڕزگاربووی بنەماڵەی شاهانەی بالبان لە ژێر حاکمی چاججودا ڕوویان لە کارا کرد.
ڕاپەڕینی مەلیک چاجوو
لە کاتێکدا خەڵکی گشتی سەرسام بوون بە جەلال الدین وەک کەسێکی دڵسۆز و دڵسۆز، بەشێک لە ئاغاکان وەک فەرمانڕەوایەکی لاواز سووکایەتییان پێدەکرد. لە مانگی ئابی ساڵی ١٢٩٠دا، مالیک چاججو کاشلی خان، کوڕەزای بالبان کە ئێستا سەرۆکایەتی بنەماڵەی شاهانەی پێشووی دەکرد، لە کەرە لە دژی جەلال الدین ڕاپەڕینێکی ئەنجامدا. پێدەچێت چاججو پارێزگاری ڕۆژهەڵاتیترین پارێزگای قەرە-مانیکپوری هەڵبژاردبێت بۆ ئەوەی دوور بێت لە کۆنترۆڵی ئیمپراتۆری، و لەوانەیە، چونکە هیوای خواستبوو داوای پشتیوانی لە ئامۆزاکەی بوغراخان (باوکی قەیقاباد) بکات. ، کە لە ساڵی ١٢٨٧دا بووبووە فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی بەنگال.
چاججو خۆی بە سوڵتان موغیسەدین ستایل کرد، و سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند. وەک نیشانەی سەروەری خۆی، دراوی خۆی دەرکرد، و خوتبەی بە ناوی خۆیەوە خوێندەوە. عەلی حاتم خان، والی ئاواد، هەروەها ئاغاکانی دیکەی بەتەمەن کە لە ناوچەی ڕۆژهەڵات دامەزراون، پشتگیریان لێکرد. چاجوو هەروەها لەلایەن ژمارەیەک لە سەرۆک هیندۆسەکانی دەشتەکانی گەنجیەوە پشتگیری دەکرا، کە چەند ساڵێک بوو باجیان نەدابوو، و سوێندی بەیعەتیان بە بنەماڵەی بالبان خوارد. لەم هەلومەرجەدا ئەفسەرە دڵسۆزەکانی جەلال الدین لە ناوچەی گەنگە یامونە دوئاب دەستیان کرد بە کشانەوە لە ناوچەکە.
چاجو دڵنیا بوو لەوەی کە پشتگیری زیاتری لە جەلال الدین وەرگرتووە، کە هێشتا لە نێو ئاغا کۆنەکانی دەهلی و ناوچەکانی دەوروبەریدا ڕەزامەندییان نەبووە. بۆیە بە درێژایی کەناری چەپی ڕووباری گەنجس، و پاشان ڕووباری ڕامگانگە بەرەو دەهلی ڕۆیشت. ڕەنگە پلانی هەبووبێت لە ناوچەی ئەمرۆهاەوە بچێتە ناو دەهلی. لە بەداون لایەنگرانی مالیک بەهادور و ئەلپ غازی لەگەڵ سەربازەکانیان پەیوەندییان پێوە کرد.
جەلال الدین دوای دانانی کوڕە گەورەکەی کە نازناوی خان-ی خانانی هەبوو، بەرپرسی دەهلی، دەستی کرد بە چەقاندنی یاخیبوونەکە. لە ڕێگەی کۆیل (عەلیگاری مۆدێرن)ەوە سوپاکەی بەرەو بەدەون برد. پێشەنگی سوپاکەی بە سەرۆکایەتی ئەرکاڵی خان کوڕە گەورەکەی دووەم پێش باقی سوپاکە ڕۆیشتن و سوپای چاججویان لە دیوەکەی تری ڕووباری ڕامگەنگە بینی. سەربازەکانی چاججو دەستیان بەسەر هەموو بەلەمەکاندا گرتبوو، بۆیە فەوجەکەی ئەرکەلی خان نەیانتوانی لە ڕووبارەکە بپەڕنەوە. شەوانە ئەرکەلی خان بە ڕافت و سکیف لایەنێکی هێرشبەری نارد بۆ ئۆردوگای چاججو. ئەو هەڵمەتانە ترس و دڵەڕاوکێی لای سەربازەکانی چاجو دروست کرد و کەمپەکەیان چۆڵ کرد و بەرەو باکوور ڕۆیشتن. ئەرکەلی خان بۆ ماوەی دوو ڕۆژ ئۆردوگای چۆڵەکەی تاڵان کرد، پاشان بەدوای دوژمندا کەوت. لە پەڕینەوەیەکی ڕووباری ڕامگانگادا تووشی سوپای چاجو بوو، و شەڕێکی بێبڕیار کرد. لەم نێوەندەدا سوپای جەلال الدین لە بۆجپور (نزیک فەروخاباد) ڕووباری گەنجسیان بەزاند، و لایەنگرانی چاججویان لە شەڕێکی دیکەدا کرد. شەوانە بریکارێکی لایەنگری هیندۆسی چاجو بەهیم دیڤا (بیرام دیڤا کۆتلا بەپێی تاریخی موبارەک شاهی) ئاگاداری دەکاتەوە کە جەلال الدین لە دواوە هێرش دەکاتە سەر سوپاکەی. پاشان چاجوو بە نهێنی لەگەڵ هەندێک لە شوێنکەوتووانی کەمپەکەی بەجێهێشت. بەیانی ئەرکەلی خان لە ڕووبارەکە پەڕیەوە، و بە ئاسانی شکستی بە سوپای مانەوەی چەججو هێنا. ئالپ غازی و بەهیم دیڤا لایەنگرانی چاججو کوژران و مەلیک مەسعود و مەلیک محمد بالبانیش بە دیل گیران. پاشان باقی سوپای چاجو خۆیان ڕادەست کرد. چججو خۆی لە گوندێکی دیوارداردا پەنای گرت، بەڵام موختاری گوندەکە ڕادەستی سوپای جەلال الدینی کرد.پاشان عاکالی خان پەیوەندی بە جەلال الدینەوە کرد و سوپای ئیمپراتۆرییە یەکگرتووەکان بەرەو قەزاکانی ڕۆژهەڵات ڕێپێوانیان کرد بۆ سزادانی ئەو سەرۆک عەشیرەتانەی کە پشتیوانی چەججویان کردبوو. هەندێک لە سەرۆکەکان، وەک سەرۆکەکەی ڕوپاڵ، خۆیان تەسلیم کرد و خۆیان ڕزگار کرد بە پێشکەشکردنی باجی قورس. ئەوانی تر وەک ئەوەی کەحسون ڕووبەڕووی هەڵمەتی تاڵانکردن بوونەتەوە. یاخیبووانی هیندۆسی لە سێدارە دران، یاخیبووە موسڵمانەکانیش بە ڕەچەڵەک هیندستان وەک کۆیلە فرۆشران.جەلال الدین سەرەڕای ناڕەزایەتییەکانی ئەحمەد چەپ کوڕەزای، بە میهرەبانییەوە مامەڵەی لەگەڵ یاخیبووانی موسڵمانی تورکدا کرد. کاتێک ئاغا یاخیبووە زیندانیکراوەکان بە زنجیر دەهێنرانە ئۆردوگاکەی، ئەو خراپ مامەڵەکردنیان پەسەند نەکرد. فەرمانی دا ئازاد بکرێن و جل و بەرگی باشیان لەبەر بکەن و سەرگەرمییان بۆ بکرێت. ئاغای یاخیبووە پلە باڵاکانی وەک ئەمیر عەلی سەرجەندەر بانگهێشتی جەژنێک دەکات. تەنانەت مەلیک چاجوو کە دوای چەند ڕۆژێک بە دیل گیرا، لەبری لەسێدارەدان، ڕەوانەی زیندانێکی شەرەفمەندانە لە موڵتان کرا؛ هاوکارەکانی ئازاد کران. جەلال الدین بە ئاشکرا ستایشی یاخیبووانی دەکرد بۆ دڵسۆزییان بۆ ئاغا مردووەکەیان بەڵبان. کاتێک ئەحمەد چەپ ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بەو جۆرە نەرمی و نەرمی، جەلال الدین ڕایگەیاند کە خووی بە کوشتنی موسڵمانان نەگرتووە، و ئاماژەی بەوەدا کە ئاغا لێخۆشبووەکان سوپاسگوزاری دەکەن و دڵسۆزی بۆی دەمێننەوە.
لەشکرکێشی مەغۆلەکان
ماوەیەک دوای ڕاپەڕینی چاجو، مەغۆلەکان هێرشیان کردە سەر سنووری باکووری ڕۆژئاوای سوڵتانییەتی دەهلی. ئەو لەشکرکێشییە لەلایەن عەبدوڵڵا سەرکردایەتی کرا، کە بە گوتەی زیائەدین بارانی نەوەیەکی حەلوو (هولاگو خان) بووە، هەروەها کوڕی "شازادەی خوراسان" بووە بە گوتەی یەحیا لە تاریخی موبارەک شاهی.
پارێزگا میحوەرییەکانی دیپاڵپور، مولتان، و سامانا لەلایەن ئەرکالی خان کوڕی جەلال الدینەوە بەڕێوەدەبرا. جەلال الدین بە شێوەیەکی شەخسی سەرکردایەتی سوپایەکی کرد بۆ بەرپەرچدانەوەی داگیرکەران. دوو سوپاکە لە شوێنێکدا بە ناوی بار-رام ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە و پێشڕەوییان تووشی هەندێک شەڕ و پێکدادان بوون. شەڕ و پێکدادانەکان بە سوود بۆ هێزەکانی دەهلی کۆتایی هات و مەغۆلەکان ڕازی بوون پاشەکشە بکەن. جەلال الدین دوای ئاڵوگۆڕی سڵاوی دۆستانە بانگی عەبدوڵڵای کوڕی خۆی کرد.
هەڵمەتی ڕانتامبۆر
پاشای چاهامانا هامیرا-دیڤا حوکمڕانی شانشینییەکیان دەکرد کە ناوەندەکەی لە دەوری رانتامبۆر بوو، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای دەهلی. سیاسەتی فراوانخوازی حەمیرە هەڕەشەی لەسەر سنوورەکانی ئەجمێر و هەریانا سوڵتانییەتی دەهلی کردبوو، ئەمەش وایکرد جەلال الدین داگیر بکات بۆ داگیرکردنی شانشینییەکەی.
گەمارۆدانی مەندەوار
بەگوێرەی تاریخی موبارەک شاهیی یەحیا، گەمارۆدانی مەندەوەر بۆ ماوەی چوار مانگ بەردەوام بوو. بەڵام مێژوونووس ئا.ب.م.حەبیبوڵڵا پێی وایە کە ئەمە ماوەی تەواوی هەڵمەتی ڕانتامبۆر بووە، لەوانەش گەمارۆدانی و جەین  و ڕانتامبۆر.
کوڕە گەورەکەی جەلال الدین، خانی خان، لە سەروبەندی هەڵمەتی مەندەوەردا کۆچی دوایی کرد.
گەمارۆدانی جەین
لە ساڵی ١٢٩١دا، جەلال الدین بە ناوچەی کەراولیدا ڕێپێوانێکی کرد بۆ جەین، شارۆچکەیەک کە پاسەوانی ڕێگاکانی نزیکبوونەوە لە ڕانتامبۆری پایتەختی چاهامانای دەکرد. پارتێکی سیخوڕیی سوپای دەهلی بە سەرۆکایەتی قەرا بەهادور، شکستی بە فەوجێکی چەهامانە هێنا. پاشان جەلال الدین مەفرەزێکی گەورەتری نارد بۆ گەمارۆدانی قەڵای جین. کاتێک داگیرکەران گەیشتنە دوو فەرسەنگی قەڵاکە، سوپای چەهامانە بە سەرۆکایەتی گەردان ساینی لە قەڵاکە هاتنە دەرەوە و شەڕیان کرد. سوپای دەهلی بە سەرکەوتوویی دەرکەوت و گەردان ساینی لە چالاکییەکەدا کوژرا. پاشان داگیرکەران بەدوای سەربازە پاشەکشەکراوەکانی چەهامانادا ڕۆیشتن بەسەر ڕووبارەکانی چەمباڵ، کونواری و بانەسدا. پاشان ئەو بەشە چەهامانایانەی کە لە جەین جێگیر بوون، قەڵاکەیان چۆڵ کرد، و پاشەکشەیان کرد بۆ ڕانتامبۆر.
دوای ئەم سەرکەوتنە، داگیرکەران خەریکی تاڵان بوون، و قەڵای جەینیان هەڵوەشاندەوە. جەلال الدین، ئایکۆنۆکلست، بتە غەیرە ئیسلامییەکانی شکاند، هەرچەندە سەرسام بوو بە پەیکەرسازی و نەخشەکانیان.
سێ ڕۆژ دوای ئەمە، شا لە نیوەڕۆدا چووە ناو جین و شوقەی تایبەتی ڕای داگیرکرد پاشان سەردانی پەرستگاکانی کرد، کە بە کاری ورد و درشت لە زێڕ و زیو ڕازاوەتەوە. ڕۆژی دواتر جارێکی تر چووە سەر پەرستگاکان، و فەرمانی لەناوبردنیان دا، هەروەها قەڵاکە، و ئاگری لە کۆشکەکە بەردا و بەم شێوەیە دۆزەخی بەهەشت کرد. لە کاتێکدا سەربازەکان بەدوای هەموو دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ تاڵانکردن، شا سەرقاڵی سووتاندنی پەرستگاکان بوو، و لەناوبردنی بتەکان. دوو بتی برۆنزی براهما هەبوون کە هەریەکەیان کێشیان زیاتر لە هەزار پیاو بوو. ئەمانە پارچە پارچە کران و پارچە پارچە بوون بەسەر ئەفسەرەکاندا دابەشکران، بە فەرمانی فڕێدانیان لە دەروازەکانی مزگەوتەکە لە کاتی گەڕانەوەیان.|میفتحول-فوتح
میفتح الفوتح، کە لەایەن دەربارەکەیەوە ئەمیر خوسراو نووسراوە، بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەزاران بەرگریکار لە گەمارۆدانی جەین کوژراون، لەکاتێکدا سوپای دەهلی تەنها سەربازێکی تورکی لەدەستداوە.
سوڵتان هەمیشە دوژمنایەتی هیندۆسەکان دەکرد. بە گوتەی زیاودین بارانی، پێدەچێت جەلالەدین وتوویەتی. بەرگریمان چییە لە ئیمان، کە ئازاری ئەم هیندۆسانە دەدەین کە گەورەترین دوژمنی خودا (الله) و ئایینی مستەفان، بۆ ئەوەی بە ئاسوودەیی بژین و نەڕژێن ڕژێمی خوێنیان <  /بلۆککۆت>
گەمارۆدانی ڕانتامبۆر
دوای داگیرکردنی جین، جەلال الدین فەرمانی بە سوپاکەی دا کە گەمارۆدانی قەڵای ڕانتەمبۆر کە لەسەر گردێکی بەرز بوو، و بەناوبانگ بوو کە داگیرنەکراوە. فەرمانی دەرکرد بۆ دروستکردنی بزوێنەری گەمارۆدان وەک مەغرابی (کاتاپولتس)، ساباتس،  (گرووپێک بۆ گەیشتن بە لوتکەی گردەکە). بەپێی وتەی مێژوونووسی دەهلی زیاودین بارانی، کاتێک هاتە دەرەوە بۆ پشکنینی پێشکەوتنی بیناسازییەکە وازی لە گەمارۆ هێنا، و درکی بەوە کرد کە گەمارۆدانی دواتر ژیانی زۆرێک لە موسڵمانان بەفیڕۆ دەدات. بارانی باس لەوە دەکات کە جەلال الدین ڕایگەیاندووە کە قژی تاکە موسڵمانێک ناخاتە مەترسییەوە بۆ "دە قەڵای لەو جۆرە". ئەحمەد چاپی کوڕەزای جەلال الدین دژی ئەم بڕیارە وەستایەوە و وتی کە هیندۆسەکان بوێر دەکات، داوای لێکرد کە تەقلیدی پاشا موسڵمانەکانی پێشووی وەک مەحمود و سەنجار بکات، " کە تەقوای بێ گومانیان هەرگیز کردەوەی پاشایەتییان سنووردار نەکردووە." بەڵام جەلال الدین دەیگوت بەراوردکردنەکان بە مەحمود و سەنجار نادادپەروەرانەن، چونکە حوکمڕانییەکانیان "یەک بتپەرت"ی تێدا نیە.
پیلانی تاجددین کوچی
چەند کەسێک لە دەربارەکانی جەلال الدین پێیان وابوو کە ئەو پاشایەکی لاوازە، کە ناتوانێت ترسی پێویست لای ڕەعیەتەکانی و دوژمنانی سوڵتانییەت دروست بکات. لە کاتی هەڵمەتی هەڵمەتی ڕانتامبۆردا، هەندێک لە هاوکارە نزیکەکانی لە ماڵی مەلیک تاجودین کوچی یەکتریان بینی. لە خەواڵووییەکی سەرخۆشدا باسی کوشتنی جەلال الدین و بەرزکردنەوەی تاجودینیان کرد بۆ سەر تەخت.
گومانی پیلانگێڕی سیدی مەولا
جەلال الدین بەرامبەر بە ڕەخنەگرانی نەرم و نیان بوو و تەنانەت بەردەوامترین ڕەخنەگرانیش تەنها بۆ ماوەی ساڵێک دوورخرانەوە بۆ iqtas خۆیان. تاکە نموونەیەک کە سزای توندتری بەسەردا سەپاند، لە کاتی پیلانگێڕیی گوایە سیدی مەولا بوو.
سیدی مەولا سەرکردەیەکی ئایینی لەدایکبووی بیانی بوو، سەر بە مەزهەبێکی موسڵمانی نائۆرتۆدۆکس دەرڤیشەکان بوو. خاوەنی خانقایەکی زەبەلاح بوو، و لە سەردەمی قەیقابادەوە بەهۆی خێرخوازییە فراوانەکانیەوە ناوبانگی دەرکردبوو. دامەزراوەکەی زۆربەی ئەمیر و ئەفسەرەکانی سەردەمی بالبانی بێدەسەڵاتی بۆ خۆی ڕاکێشا. هەروەها شوێنکەوتووانی بریتی بوون لە ئاغاکانی جەلال الدین، لەوانە قازی جەلال کاشانی و شازادەی جێنشینی ئێستا مردوو خان خان. گوایە سیدی مەولا بەنیازی کوشتنی جەلال دین بووە بۆ ئەوەی ببێتە خەلیفە، هەرچەندە ئەو تۆمەتانە هەرگیز نەسەلمێنراون. بەپێی گێڕانەوەیەکی نزیک لە هاوچەرخ، ئەو تۆمەتانە سەرەتا لەلایەن دەرڤیشە ئیرەییبەرەکانی مەزهەبێکی ڕکابەرەوە خراونەتەڕوو. گوایە سیدی مەولا داوای لە هاتیا پایک و نیرانجان کۆتڤاڵ کردووە کە لە ڕۆژێکی هەینیدا جەلال الدین تیرۆر بکەن. ئەم دووانە ئەفسەری هیندۆسی سەردەمی بالبان بوون (pahilwans یان زۆرانباز، بە گوتەی زیاودین بارانی). مەلیک ئولغو، ئەو فەرماندە مەغۆلەی کە چووبووە خزمەت جەلال الدین، ئەو تۆمەتانەی بۆ ئەرکەلی خان ڕاگەیاند، لە کاتێکدا جەلال الدین سەرقاڵی گەمارۆدانی مەندەوەر بوو. ئەرکەلی خان کە هاوکارانی برا گەورەکەی خان-ی خانی بەدڵ نەبوو، ئەو تۆمەتانەی وەک ڕاست قبوڵ کرد، و ئەو کەسانەی کە گوایە پیلانگێڕیان دەستگیرکرد. کاتێک جەلال الدین گەڕایەوە بۆ دەهلی، ئەو کەسانەی گوایە پیلانگێڕیان هەبووە هێنرانە بەردەمی، و دانی بە تاوانەکەیدا نا. موسڵمانی ئۆرتۆدۆکس دادگاییکردن بە ئاگری کرد. کاتێک جەلال الدین قەناعەتی پێهات کە تۆمەتبارەکان تاوانبارن، فەرمانی لە سێدارەدانی پیلانگێڕانی هیندۆسی هاثیا و نیرانجان دا.  پاشان قازی جەلال کاشانی و ئەفسەرەکانی سەردەمی بەڵبان کە دوای سیدی مەولا کەوتبوون، دوورخستەوە.  دواتر جەلال الدین ڕووی لە سیدی مەولا کرد، و ئارامیی خۆی لەدەستدا کاتێک سیدی مەولا چەندین جار ڕەتیکردەوە دەستوەردانی لە پیلانەکەدا هەبێت. جەلال الدینێکی بێزار داوای لە کۆمەڵێک قەلەندەرس'' کرد کە چەقۆ لە سیدی مەولا بدەن.  دواتر ئەرکەلی خان سیدی مەولەی برینداری لە ژێر پێی فیلێکدا چەقاند.
لەسێدارەدانی سیدی مەولا بەدوایدا گەردەلوولی تۆز، و وشکەساڵی کە لە ئەنجامی شکستی بارانبارینی وەرزییەوە هاتە ئاراوە. ئەم بارودۆخانە بووە هۆی برسێتی توند، لەو ماوەیەدا نرخی دانەوێڵەی خۆراک لە ڕادەبەدەر بوو، ژمارەیەک کەسیش بە بازدان بۆ ناو ڕووباری یامونا خۆیان کوشت. سەرسامەکانی سیدی مەولا ئەم ڕووداوە بەدبەختانەیان بە بەڵگەی بێتاوانی ئەو دەزانی.
پیلانگێڕیی عەلی گورشەسپ
دوای لەکارخستنی مەلیک چەججو، جەلال الدین عەلی گورشاسپی کوڕەزای خۆی (دواتر سوڵتان عەلائەدین خەلجی) وەک پارێزگاری کارا (لە کەناری گەنجس، ٦٩ کم لە ڕۆژئاوای شاری ئەللاهاباد لە قەزای کاوشامبی ئێستا) دەستنیشان کردبوو لە ئۆتار پرادێش).  باوکی عەلی لە گەنجیدا مردبوو، جەلال الدینیش خۆی و ئەڵماس بەگی برای (دواتر ئولوغخان)ی پەروەردە کردبوو.  هەروەها جەلال الدین کچەکانیشی لەگەڵ عەلی و ئەڵماس مارە کردبوو.  ژیانی ناوماڵی عەلی بەدبەخت بوو، بەو پێیەی لەگەڵ هاوسەرەکەی و خەسووی لە پەیوەندییەکی باشدا نەبووە و دەیویست کۆتایی بە پشتبەستن بە بنەماڵەی جەلال الدین بهێنێت.  لە کارا لایەنگرانی پێشووی مەلیک چاججو هانیان دا بۆ ڕووخاندنی جەلال الدین.
بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ کودەتایەک دژی جەلال الدین، عەلی لە ساڵی ١٢٩٣دا هەڵیکوتایە سەر بەیلسا. بەیلسا شارۆچکەیەکی پەرستگا بوو لە شانشینی پارامارا ماڵوا، کە پێشتر بەهۆی ڤاگێلا، چاهامانا، و یاداڤا داگیرکارییەکان. لە ئەنجامی ئەم هەڵمەتەدا ژمارەیەکی زۆر لە ئاژەڵ و کانزا بەنرخەکانی دەستکەوت. لە ماوەی مانەوەی لە Bhilsa، زانیاری لەبارەی سامانی بێئەندازەی شانشینی یاداڤای باشوورەوە بوو، هەروەها ئەو ڕێگایانەی کە دەچنە پایتەختەکەیان Devagiri (دەولابادی ئێستا لە ماهاراشترا). بە زیرەکی تاڵانەکەی لە بەیلسا ڕادەستی جەلال الدین کرد بۆ ئەوەی متمانەی سوڵتان بەدەست بهێنێت، بەڵام زانیارییەکانی لەسەر شانشینی یادەوە ڕاگرت. جەلال الدین بە دڵخۆشی بەو تاڵانییە، نووسینگەی ئاریز مامەلیکی دا بە عەلی کە سەردەمانێک لە دەستی باوکی عەلیدا بوو. هەروەها پارێزگاری ئاوادی بە عەلی بەخشی جگە لە کارا-مانیکپور. هەروەها داواکاری عەلی پەسەند کرد بۆ بەکارهێنانی داهاتی زیادە بۆ وەرگرتنی هێزی زیادە بۆ هەڵکوتانە سەر خاکە دەوڵەمەندەکانی دیکە بەڵام بەرگرییەکی لاواز لە دەرەوەی چاندری.
لە چەند ساڵی داهاتوودا عەلی بە نهێنی پلانی هەڵکوتانە سەر دێڤاگیری دانا. لە ساڵی ١٢٩٦ بە سوارەیەکی ٨ هەزار کەسییەوە بەرەو دیڤاگیری بەڕێکەوت. ئیدارەی کارای بەجێهێشت بۆ عەلاول مولک کە ئیدارەی جەلال الدینی لە دەهلی بەلاڕێدا برد سەبارەت بە شوێنی ڕاستەقینەی عەلی. لە دێڤاگیری عەلی بڕێکی زۆر سامانی کۆکردەوە. کاتێک جەلال الدین لە دێڤاگیری سەرکەوتی عەلی بیست، بە ئاسۆی هاتنی گەنجینەیەکی بەرفراوان بۆی دڵخۆش بوو. ڕووی لە گوالیۆر کرد، بەو هیوایەی عەلی بێتە ئەوێ و لە ڕێگای کارادا چاوی پێی بکەوێت. بەڵام عەلی ڕاستەوخۆ بەرەو کارا ڕێپێوانێکی کرد. ئەندامانی ئەنجوومەنی جەلال الدین، وەک ئەحمەد چاپ، ئامۆژگارییان کرد کە عەلی لە کارا بگرێت، بەڵام جەلال دین متمانەی بە کوڕەزاکەی هەبوو، و گەڕایەوە بۆ دەهلی. لە دەهلی ئەڵماس بەگی برای عەلی دڵنیایی دا بە سوڵتان لە دڵسۆزی عەلی. عەلی دوای گەیشتن بە کەرە، ڕاپۆرتێکی وردی لەسەر ئەو هەڵمەتە جەلال الدین نارد، نیگەرانی خۆی دەربڕی لەوەی کە ڕەنگە دوژمنەکانی عەقڵی جەلال الدینیان لە دژی ژەهراوی کردبێت. داوای لێخۆشبوونێکی واژۆکراوی کرد، کە جەلال الدین دەستبەجێ ڕەوانەی کرد. لە کەرە، پێغەمبەرەکانی جەلال الدین سەریان سوڕما کاتێک زانیارییان لەسەر هێزی سەربازی عەلی و پلانەکانی بۆ لادانی جەلال الدین لە تەختی پاشایەتیدا. عەلی دەستبەسەری کرد، و ڕێگری لێکردن لە پەیوەندی لەگەڵ دەهلی. لەم نێوەندەدا ئەلماس بەگ قەناعەتی بە جەلال الدین کرد کە عەلی هەمیشە ژەهری لە دەستکێشەکەیدا هەڵگرتووە و لەبەر تاوانباری خۆی دەکوژێت، ئەگەر جەلال دین بە شێوەیەکی شەخسی لێی خۆش نەبێت. جەلال الدینێکی باوەڕپێنەکراو کە نیگەران بوو لە کوڕەزای خۆشەویستەکەی، داوای لە ئەلماس کرد سەردانی کارا بکات و عەلی لە خۆکوشتن بێزار بکات، بەڵێنی دا کە دوای ماوەیەکی کەم سەردانی کارا خۆی بکات.
تیرۆرکردن
لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٢٩٦، جەلال الدین بە سوپایەکی گەورەوە بەرەو قەرە ڕۆیشت بۆ ئەوەی لە مانگی پیرۆزی ڕەمزاندا چاوی بە عەلی بکەوێت. فەرماندەکەی ئەحمەد چاپی ئاڕاستە کرد کە بەشێکی سەرەکی سوپاکە بە ڕێگای وشکانی بباتە کارا، لە کاتێکدا خۆی بە هەزار سەربازەوە گەشتێکی بە خوارەوەی ڕووباری گەنجس کرد. کاتێک دەورووبەری جەلال الدین لە کەرە نزیک بوون، عەلی ئەلماس بەگی نارد بۆ ئەوەی چاوی پێ بکەوێت. ئەلماس بەگ جەلال الدینی ڕازی کرد کە سەربازەکانی بەجێبهێڵێت و وتی کە بوونی ئەوان عەلی دەترسێنێت و خۆکوژی بکات. جەلال الدین لەگەڵ چەند هاوەڵێکیدا سواری بەلەمێک بوون، کە وایان لێکرا چەکەکانیان هەڵبکەنەوە. لەکاتێکدا سواری بەلەمەکە بوون، بینیان سەربازە چەکدارەکانی عەلی بەدرێژایی کەناری ڕووبارەکە جێگیر بوون. ئەلماس پێی وتن کە ئەم سەربازانە بانگهێشت کراون بۆ ئەوەی پێشوازییەکی شایستە لە جەلال الدین بکەن. جەلال الدین گلەیی لە نەبوونی ئیحترامی عەلی کرد کە لەم خاڵەدا نەهات بۆ سڵاوکردن. بەڵام ئەلماس بە دڵسۆزی عەلی قەناعەتی پێکرد و گوتی عەلی سەرقاڵی ڕێکخستنی پێشکەشکردنی تاڵانییەکەی دێڤاگیرییە و جەژنێکی بۆی. جەلال الدین بەم ڕوونکردنەوە ڕازی بوو، لە سەفەرەکەی بۆ قەرە بەردەوام بوو، لەسەر بەلەمەکە قورئانی دەخوێند. کاتێک لە کەرا نیشتەوە، دەستەوادەی عەلی سڵاویان لێکرد و عەلیش بە ڕێوڕەسمێک خۆی فڕێدایە بەر پێیەکانی. جەلال الدین بە خۆشەویستییەوە عەلی بەخێو کرد و ماچێکی لە ڕوومەتدا کرد و سەرزەنشتی کرد کە گومانی لە سۆز و خۆشەویستی مامی هەیە. لەم خاڵەدا عەلی ئاماژەی بە شوێنکەوتووی محەمەد سەلیم کرد، کە دوو جار بە شمشێرەکەی جەلال الدینی لێدا. جەلال الدین لە یەکەم لێدان ڕزگاری بوو، و بەرەو بەلەمەکەی ڕایکرد، بەڵام لێدانی دووەم کوشتی. عەلی چەترە شاهانەییەکەی بەسەر سەریدا بەرزکردەوە، و خۆی بە سوڵتانی نوێ ڕاگەیاند. سەری جەلال الدین خرایە سەر ڕمێک و بەسەر پارێزگاکانی عەلی کەرە-مانیکپور و عەواددا نمایشکرا. هاوڕێکانی لە بەلەمەکەدا هەروەها کوژران و سوپای ئەحمەد چاپیش پاشەکشەیان کرد بۆ دەهلی.
جۆن ڕایلی
جۆن کریستۆفەر ڕایلی  (لەدایکبووی ٢٤ی مایۆی ١٩٦٥) ئەکتەرێکی ئەمریکیە. جۆن پاڵێوراو بووە بۆ خەلاتێکی ئۆسکار و دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب.
بڕیارنامەی ١٧٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٧٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٧٤١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
جۆن ڕایلی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسانی ئێڵەنۆی پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت)
جەلالەدین فیرۆز خاڵجی
چالاکی ڕۆشنبیری
دەرباری جەلال الدین ئەمیر خوسرەو بۆ یادی سەرکەوتنەکانی مفتح الفوتح (1291)ی نووسی.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٢٩٦ پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر پۆل:شانشینی خاڵجی