cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تاکسکۆرگان تاجیک ئۆتۆنۆم کاونتی
وێنۆک|شارۆچکەی تاشکورگان، لەسەر ڕێگای کاراکۆرام، شینجیانگ، چین تاکسکۆرگان ئۆتۆنۆمی تاجیک (ھەروەھا ناسراوە بە تاکسکۆرگان کاونتی، ھەندێک جار بە ڕێنووسی تاشکورگان، تاشکۆرگان و تاش کورغان تادژیک ئۆتۆنۆمی ھسین) پارێزگایەکی سەربەخۆیە لە پارێزگای کشگار لە ڕۆژاوای شینجیانگ لە چین. ئەم پارێزگایە شارۆچکەی تاشکورگانە. ئەم پارێزگایە تاکە پارێزگای ئۆتۆنۆمی تاجیکستانە لە چین.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای کشگار
تورکەمان
جوگرافیا
تورکەمان ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
عەلی مەلیک
عەلی مەلیک گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی سەندوس، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
عەلی مەلیک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئالەگوێزی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی چیانە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارۆچکەی نەغەدە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوراناوی قازی.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گۆماو، تانجەرۆ
جوگرافیا
گۆماو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زڕگوێزەڵە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دارەڕەش و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سولەکان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سوێراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عەرەبستانی سعوودی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
عەرەبستانی سعوودی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
کەنداوی عەقەبە
کەنداوی عەقەبە کەنداو ێکی گەورەیە لە دەریای سوور دا، ھەڵکەوتووە لە ڕۆژھەڵاتی بیابانی سینا و ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی عەرەبی، ئیسرائیل، میسر و ئەردەن.
ھەروەکوو کەنارەکانی دەریای سوور، کەنداوی عەقەبەش ێەکەێکە لە شوێنە گرینگەکان بۆ مەلەوانی لە جیھان دا. ئاوەکانی کەنداوی عەقەبە لە ڕووی مەرجانی دەریایی دەوڵەمەندە و چۆراوچۆری گیاندارە ئاوییەکان تیایدا زۆرە. لە چەند شوێنێکی ئەم دەریایە ھەر بە ئەنقەست کەشتییان نوقمی ئاو کردووە بۆ ئەوەی ببێتە شوینێکی گونچاو بۆ گەشە و ژیانی مەرجان و گیاندارە ئاوییەکانی تر.
جوگرافیا
زۆربەی قووڵی ئەم کەنداوە لە ناوەندی و نزیک بە ١٨٥٠ مەترە. کەنداوی سوێز پانییەکەی زۆر زیاترە لە کەنداوی عەقەبە بەڵام قووڵترین شوێنی تەنیا ١٠٠ مەترە.کەنداوی عەقەبە لە باکووری تەنگاوی تیران تا خاڵی باشووری، واتا شوێنی بەیەک گەیشتنی ئیسرائیل، میسر و ئەردەن، ١٦٠ کیلۆمەترە. ئەم کەنداوە لەپانترین خاڵی خۆیدا، ٢٤ کیلۆمەتر پانە.
شارەکان
لە کۆتایی باکووری ئەم کەنداوە سێ شاری گرینگ بوونیان ھەیە: تابا لە میسر، ئیلات لە ئیسرائیل و عەقەبە لە ئەردەن. ئەم سێ شارە بەندەری بازرگانی گرینگ و شوێنی گەشتیاری سەرنجڕاکێشی لێیە. لەناوچەکانی باشوور و خوارتری کەنداو حەقل گەورەترین شاری سعودییە لە کەناری کەندای عەقەبە دا. لە لای بیابانی سینا دا شەرم ئەلشەیخ و دەھب شارە سەرەکییەکان پێک دێنن.
گەورەترین ناوەندی شاری لە کەنارەکانی کەنداوی عەقەبە دا شاری عەقەبەی ئەردەنە کە دانیشتووانەکەی ١٠٨ ھەزار کەسە(٢٠٠٩)، دوای ئە شاری ئیلاتی ئیسرائیلە کە لەسەرژمێری ٢٠٠٩ دا ٤٨ ھەزار کەس دانیشتووانی ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئەردەن پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئیسرائیل پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی میسڕ پۆل:کەنداوەکان پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند پۆل:دەریای سوور پۆل:سنووری ئەردەن-عەرەبستانی سعوودی پۆل:عەقەبە پۆل:پارێزگای سینای باشوور
چۆڵیاوا
جوگرافیا
چۆڵیاوا لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵناران و لە باشوور لەگەڵ شارەدێی حاجیاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئەستریلان و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارەدێی حاجیاوا.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کورسی (شێرکۆ بێکەس)
کورسی: تێکستێکی واڵا کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە. ئەم کتێبە لە ساڵی ٢٠٠٥ چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
کتێبناسی
پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
دارمێو
سەرچاوەکان
پۆل:میوەکان پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
سەدەی ٨ەم
ئەم سەدەیە گەواھیدەری داگیرکارییە شانشینی ئومەوی بوو کە لە داگیرکردنی ئیسلامی بۆ سەر ئیسپانیا دەستی پێکرد بە سەرۆکایەتی تاریق کوڕی زیاد و شکستی ڤیزیگۆتەکان. و داگیرکردنی دۆڵی ئیندۆس بە سەرکردایەتی محەمەدی کوڕی قاسم سەقافی، داگیرکردنی وڵاتانی ئەودیوی ڕووبار بوخارا و سەمەرقەند و کابول، پاشان کشگەر لە سنوورەکانی چین بە سەرکردایەتی قوتەیبەی کوڕی موسلیم. ھەروەھا گەواھیدەری ڕووخانی خەلافەتی ئومەوی و دامەزراندنی خەلافەتی عەباسی بووە.و لە شانشینی فرانکەکاندا، کودەتایەک دژی شانشینی مێرۆڤینجی ڕوویدا و شانشینی کارلونجی دامەزرا کە دەستی کرد بە فراوانبوون لە ڕۆژاوای ئەورووپادا لە ھەنگاوێکدا بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتیی فرانکەکان.لە ژاپۆن گەواھیدەری سەرەتای سەردەمی نارا بوو لە سەرەتای سەدەکە و سەرەتای سەردەمی ھێیان لە کۆتایی سەدەدا.
وێنۆک|نەخشەی وڵاتانی جیھان لە ساڵی [[٧٥٠|٧٥٠ی زایینی]] وێنۆک|وێنەکێشانێکی ئەندێشەیی شەڕی قووللەکان، یەکێک لە شەڕەکانی سەدەی ھەشتەم
سەرچاوەکان
پۆل:سەدەکان پۆل:سەدەی ٨ەم پۆل:ھەزارەی ١ەم
ویکیپیدیای پورتوگالی
ویکیپیدیای پورتوگالی یەکێکە لە وەشانەکانی ویکیپیدیا کە بە زمانی پورتوگالی دەنووسرێت، ویکیپیدیای پورتوگالی وەک ویکیپیدیایەکانی تر ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادە و ھەمووان دەتوانن دەستکاری پەڕەکان بکەن بێجگە لە چەند پەڕەیەک کە تەنیا بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارەکان دەتوانن دەستکاری بکەن.
ویکیپیدیای پورتوگالی لە ڕێکەوتی ١١ی ئایاری ٢٠٠١ دامەزرا و لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١١، بە زیاتر لە ٦٨٤،٠٠٠ وتار بوو بە دەھەمین ویکیپیدیا. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢، ئەم ویکیپیدیایە بە زیاتر لە ٧٠٩،٠٠٠ وتار لە ڕیزی دەھەمی ویکیپیدیاکان جێی گرت.
ویکیپیدیای پورتوگالی ھەتا ئێستا ' ھەژماری بەکارھێنەرانی تێدا دروست کراون، ' بەڕێوەبەر و  وتاری ھەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پورتوگالی ویکیپیدیا
دەرگاقولو
دەرگاقولو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەڵاشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
دەرگاقولو ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
فەخرەدین ئەلڕازی
220x440px|وێنۆک ئەبوو عەبدوڵڵا محمد کوڕی عومەر کوڕی ئەلحسن کوڕی ئەلحسێن کوڕی عەلی ئەلڕازی، لەدایکبووی تەبەرستان، بە ڕەچەڵەک قوڕەیشی ئەلتەیمی ئەلبکری، شافیعییەکی ئەشعەری، ناسراوە بە فەخرەدین ئەلرازی، ئیبن خەتیبی ئەلڕەی، سوڵتانی موتەکەلیمەکان، شێخی تێگەیشتووان و گواستراوان. ئیمام، وەرگێڕ، فەقێی بناژۆخواز و زانایەکی فەرھەنگی کە لێکۆڵینەوە و نووسینەکانی لە زانستە زمانەوانی و دەروونییەکانی مرۆڤەوە درێژبووەوە بۆ زانستەکانی: فیزیک، بیرکاری، پزیشکی، ئەستێرەناسی.لە شاری ڕەی لەدایکبووە بە ڕەچەڵەکی قوڕەیش، لە بنەڕەتدا خەڵکی تەبەریستانە. بەرەو خەواریزم و ئەودیوی ڕووبار و خۆراسان بەڕێکەوت. و خەڵک پەرتووکەکانی وەرگرت بۆ ئەوەی لێیان بخوێننەوە، ئەویش خەریکی باشترکردنی زمانی فارسی بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٠ پۆل:مردووانی ١٢٠٩ پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
عەرەبستانی سعوودی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
عەرەبستانی سعوودی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
کەنەدا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
کەنەدا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
پارکی ئیزمایلۆڤسکی
مێژووی پارک
لە ساڵانی ١٥٧١–١٥٨٥ پارکەکە ئیستێتێکی لادێیی بۆیارێکی مۆسکۆیی زاخاریین-یوریڤ بوو. لە دوای ساڵی ١٥٨٥ خاوەندارێتی بۆ بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ گوازرایەوە. لە ساڵی ١٦٦٣ەوە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی لادێی تزار ئەلێکسی میخایلۆڤیچ. ھەر لە ھەمان کاتدا دەستکرا بە دروستکردن و دیزاینکردنەوەی ئیستێتەکە.
لە ساڵی ١٩٣٠ ئیزمایلۆڤۆ پێگەی فەرمی پارکەکەی پێدرا و لە ساڵی ١٩٣٩ ناوی پارکەکەی گۆڕدرا بە ناوی جۆزێف ستالین. یەکێک بوو لە باشترین پارکەکانی یەکێتی سۆڤیەت، کە ئاسانکاری زۆری تێدابوو، لەوانە شانۆ و سینەما. خاکە زەبەلاحەکەی پارکەکە ڕێگەی دا کە شتومەکی زیاتر دابنرێت، بەم شێوەیە دەبوو گۆمێک لە ناوەڕاستی پارکەکەدا دروست بکرێت، و باخچەیەکی ئاژەڵان لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەو پارکەدا دروست بکرێت. یاریگایەکی زەبەلاحی ناوەندی کە ھەروەھا ناوی ستالین بووە، بڕیار بوو ببێتە جێگەی سەرنجی ژێرخانی پارکەکە و گەورەترین یاریگا لە وڵاتەکەدا. دروستکردنەکە ھەرچەندە دەستیپێکرد، بەڵام بەھۆی جەنگی جیھانی دووەمەوە وەستا و ھەرگیز تەواو نەبوو.
لە ساڵی ١٩٤٤ وێستگەیەکی ژێرزەمینیی «پارکی ئیزمایلۆڤسکی» دروست کرا بۆ ئەوەی پەیوەندییەکی باشی گواستنەوە لەگەڵ بەشەکانی دیکەی شارەکەدا ھەبێت. لە ساڵی ١٩٦١ ناوی پارکەکە گۆڕدرا بۆ پارکەکەی ئیزمایلۆڤسکی، ئەمەش لەگەڵ ئاراستەی گشتی حزبەکەی دژی کولتوری کەسایەتی ستالین دەگونجێت. وێستگەی ژێرزەمین لە ساڵی ٢٠٠٥ ناوی گۆڕدرا بۆ پارتیزانسکایا.
سەرچاوەکان
ئیزمایلۆڤسکی
ڕێژوو شێرێش
ڕێژوو شێرێش (بە مەجاری Rezső Seress) پیانۆژەن و ئاوازدانەرێکی مەجارستانی بوو. لە ھەندێک لە سەرچاوەکاندا ناوی لەدایکبوونی «ڕۆدۆلف (ڕوودی) سپیتزر» ناو براوە. ڕێژوو شێرێش زۆربەی تەمەنی لە بوداپێست لە ھەژاریدا بەسەر برد؛ بەھۆی جوولەکەبوونی لە ئۆردووگای کار لەلایەن نازییەکانەوە لە شەڕی جیھانی دووھەمدا گیرابوو و لە بەندیخانەدا بوو، ڕێژوو لە ئۆردووگای نازییەکان ڕزگاری بوو و دوای ئەوەی کە لە شانۆ و سیرک دامەزرا، ھەوڵی خۆی دا و لەسەر ئاوازنووسین و گۆرانیبێژی چڕ بۆوە. شێرێش دوای ھەوڵێکی زۆر توانی بە یەک دەست پیانۆ بژەنیت. شێرێش زۆر ئاوازی داناوە، لەوانە: Fizetek főúr (گارسۆن، ڕەسیدی حیسابەکەم بھێنە)، Én úgy szeretek részeg lenni (شەیدای مەستبوونم)، و ئاوازێک بۆ جەژنی کۆمۆنیستی مەجارستان. یەکێک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی Szomorú Vasárnap یەکشەممەی دڵتەزێنە، کە لە سەرانسەری دونیا سەدان کەس بەھۆی ئەم ئاوازە خۆیان کوشت. ئەم گۆرانییە زۆرتر لە حەفتا جار، لەلایەن گۆرانیبێژیی جیاوازەوە و بە زمانەکانی تر خوێندراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٦٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩ پۆل:جووە مەجارییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
ناوگردان، تانجەرۆ
ناوگردان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ناوگردان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی چەقلاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەردەکەڕ، تانجەرۆ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عارفاوا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئالیاوای خواروو.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ماری سینگۆر باسی
ماری سینگۆر باسی (Marie Senghor Basse؛ لە دایکووی ١٩٣٠ - مردووی ٢٠١٩) کەسایەتی ژنە پزیشکی سێنیگالی بوو. ئەو بەڕێوەبەری پەیمانگای تەکنەلۆژیی خۆراک بوو. ئەو لە ساڵانی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٦، نوێنەرایەتی سێنیگالی کردووە لە ڕێکخراوەی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان.
ماری لە ساڵی ١٩٥٧، بەشی پزیشکی لە پاریس تەواو کرد. بای ئەندامی دامەرزێنەرانی کۆمەڵەی کەلتووری ئەفریقا بوو.
ماری لە ساڵی ٢٠١٩، لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:مردووانی ٢٠١٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ لە ھەرێمی کوردستان - عێراق
ئامانجی دەستەی مافی مرۆڤ
ئامانجی دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ لە ھەرێمی کوردستان - عێراق پارێزگاریکردنە لە مافەکانی مرۆڤ و پتەوکردن و داکۆکیکردن لێیان لە ھەموو لایەنەکانەوە و بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەکان، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی ڕۆشنبیریی مافەکانی مرۆڤ.
ئەرکەکانی دەستەکە
یەکەم: ڕاو و ڕاوێژی خۆی سەبارەت بە ڕەوشی پەیوەست بە مافەکانی مرۆڤ پێشکەش دەکات و ڕاسپاردە بۆ وەزارەتەکان و دەزگا پەیوەندیدارەکان لە ھەرێمی کوردستان بەرز دەکاتەوە.
دووەم: لە ڕیگەی چەسپاندنی بەھای لێبوردەیی و ماناکانی ھاوکاریی کۆمەڵایەتییەوە ڕۆشنبیریی مافەکانیی مرۆڤ و بابەتەکانی ژنان و منداڵان بڵاو دەکاتەوە.
سێیەم: چاودێریی گونجانی یاساکانی ھەرێم لەگەڵ بنەماکانی مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە سەرەکییەکان، پێشکەشکردنی پێشنیاز لەو بارەیەوە بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان دەکات.
چوارەم: ھەڵسەنگاندنی پابەندبوونی دەسەڵاتەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە حوکمەکانی بەڵگەنامە و بەندە تایبەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ و ھەردوو پەیمانە نێودەوڵەتییە تایبەتییەکانی مافەکانی شارستانی و سیاسی و مافە ڕۆشنبیریی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانەوە، لەگەڵ دەرخستنی ئەو پێشێلکارییانەی کە دوور نییە بەھۆی پیادەکردنی دەسەڵاتەکانی ھەرێمەوە پەیدا ببن.
پێنجەم: ئامادەکردنی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی خولاوخول و دەرچوواندنی بڵاوکراوە و چاپەمەنی دەربارەی ڕێگاکانی باشترکردنی مافەکانی مرۆڤ لەناو ھەرێمی کوردستاندا لەگەڵ بەستنی کۆڕ و کۆبوونەوەی تایبەت لەبارەی چمکەکانی مافەکانی مرۆڤەوە.
شەشەم: سەردان و چاودێریکردنی بەندیخانەکان و بنکەکانی چاکسازیی کۆمەڵایەتی و دەستبەسەرکراوانی بنکەکان و، لێپێچینەوە و ئامادەکردنی ڕاپۆرتی خولاوخول دەربارەی بەندییەکان و سپیردراوان بە چاکسازیی کۆمەڵایەتی و دەستبەسەرکراوان.
حەوتەم: وەرگرتنی سکاڵا لە خەڵک و لە کۆمەڵە و ڕیکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لەبارەی پێشێلکارییەکانی مافەکانیی مرۆڤ و دڵنیابوون لە ڕاستییان و ئاگاداریی داواکاری گشتی بۆ گرتنە بەری ڕێکاری یاسایی و بەدواداچوون بۆ دەرئەنجامەکانی دەکات.
ھەشتەم: ھاوکاری لەگەڵ ڕیکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و ڕێکخراوەکانی دیکەی کۆمەڵگەی مەدەنی دەکات لە ناوەوە و دەرەوەی ھەرێمی کوردستان، ھەروەھا لەگەڵ کۆمەڵە ھزری و ئابووری و کۆمەڵاتییەکان ھاوکاری دەکات. ئەڵقەی لێ توێژینەوە لەگەڵ ھاووڵاتییان لە ھەرێمدا بە جۆرێک ڕێک دەخات کە ڕۆشنبیریی پابەندبوون بە بەندە یاسایییەکان و ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکان و بابەتەکانی مافەکانی مرۆڤەوە مسۆگەر بکەن - لەپێناوی سەروەریی یاسا و ڕێزگرتنی مافەکانی مروڤدا.
نویەم: لەگەڵ ڕێکخراوە تایبەتمەندەکانی بواری مافەکانی مرۆڤ و لایەنە پەیوەندیدارەکانی دیکەدا ھاوکاریی و ھاودەنگی دەکات بە ئامانجی نوێنەرایەتیکردنی ھەرێمی کوردستان لە کۆبوونەوە و کۆنگرەکانی تایبەت بە مافەکانی مرۆڤ.
دەیەم:
ئەلف. ڕاپۆرتی ساڵانە ئامادە دەکات بۆ دەرخستنی ڕووی ڕاستەقینەی واقیعی مافی مرۆڤ لە ھەرێمدا و بۆ سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتیی پەرلەمان و سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی وەزیران و سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی دادوەری و لایەنە پەیوەندیدارەکانی بەرز دەکاتەوە، لەگەڵ پێشاندانی ڕاسپاردەی بە کردار بۆ پاراستن و بەھێزکردنی مافی مرۆڤ لە کوردستان.
بێ. ڕاپۆرتی خولاوخول لەبارەی مافی مرۆڤ بە پەرلەمانی کوردستان دەدات و لە دەزگاکانی ڕایگەیاندندا بڵاوی دەکاتەوە.
پەیکەری دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ لە ھەرێمی کوردستان - عێراق
دەستەکە لەم فەرمانگانەی خوارە پێک ھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە ھەرێمی کوردستان پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە عێراق
جۆڵایی
جۆڵایی بە ئامێرێک دەگوترێت کە بۆ دروونی شمەک، قاڵی، جاجم، زەنگاڵ، بووزوو، پۆپەشمین و بەرماڵ و ھتد کەڵکی لێ وەردەگیرێ. جۆڵا ئەو کەسەیە کە جۆڵایی دەکات و لە مەرەز و خوری کەڵک وەردەگرێ.
وشەڕەتناسی
وشەی جۆڵایی وا زاندراوە کە لە وشەی جاڵەوە دێت کە بە واتای ساڕێژبوونە. وەک دەڵێن «بەردێک جاڵە بووە» واتا بەردێک بەر بووەتەوە. وشەی جاڵجاڵۆکەش دەتوانێ ھەر لە ئەو بنەڕەتەوە ھاتبێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:داھێنانە میسرییەکان پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان پۆل:مەکینەکان
شارستانی لێندە
شارستان لێندە یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری لێندەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
سارا
وێنۆک|گۆڕی سارا لە [[مزگەوتی ئیبراھیمی لە حەبرۆن.]] سارا کچی ھاران ھاوسەری پێغەمبەر ئیبراھیمە، دایکی پێغەمبەر ئیسحاقە باوکی پێغەمبەر یەقووب، کە پێغەمبەرانی بەنی ئیسرائیل لە نەوەکانییەوە ھاتوون. موسڵمانان و جوولەکەکان و کریستیانەکان ڕێزی لێدەگرن. ناوەکەی لە تەوراتدا بە ناوی “سارای ” ھاتووە، پاشان گۆڕدرا بۆ “سارا” دوای ئەوەی خودا بەڵێنی کوڕێکی پێدا دوای ئەوەی پیرەژنێکی نەزۆک بوو. ھەروەھا لە قورئاندا باسی ئەو ڕووداوە کراوە بەبێ ئەوەی ناوی بھێنرێت. شرۆڤەکارانی موسڵمان ئەو ژنەیان بەستەوە کە لە ئایەتەکەدا ئاماژەی پێکراوە بە سارا.
سەرچاوەکان
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
کوردانی پاکستان
کوردانی پاکستان مەبەست لە ئەو کوردانەن کە لە پاکستان نیشتەجێببوون کە بەڕەسەن کوردن. زۆرینەیان کۆچبەربوون لەکاتی جەنگی کەنداو واتە داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراقەوە لەساڵی ١٩٩٠.
دیمۆگرافی
لەبەرئەوەی پاکستان واژووری لەسەر ڕێککەوتننامەی ١٩٥١ی تایبەت بەپەنابەران نەکرد، بۆیە کوردەکانی پاکستان بێبەشبوون لەوەرگرتنی مافی ھاوڵاتیبوونی پاکستان. لەبەرئەوەی بەڕێگایەکی نائاسایی ھاتبوون ئەوا ڕەوشی کوردەکان لەپاکستان زۆر باشنەبووە، ڕووبەڕووی ئاستەنگی ئابووری و کۆمەڵایەتی، دۆزینەوەی کار، تەندرووستی و خزمەتگووزارییەکانی دیکە بوونەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پەرتبوونی کورد پۆل:پاکستانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
حاجیاوای کۆن
حاجیاوای کۆن گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی حاجیاوا، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
حاجیاوای کۆن لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی حاجیاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی گردجان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارەدێی حاجیاوا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارەدێی حاجیاوا.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
لە گوڵەوە ھەتا سووتوو
لە گوڵەوە ھەتا سووتوو: شیعر، پەخشان، وتەی ئەدەبی، دیمانە کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە. ئەم کتێبە لە ساڵی ٢٠٠٦ چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
کتێبناسی
پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
قەڵاجوق
جوگرافیا
قەڵاجوق لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خنخنە و لە باشوور لەگەڵ گوندی گوراناوی قازی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئالەگوێزی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوراناوی پاشایی.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نەوبەھار، نەجەفاوا
نەوبەھار  گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەجەفاوا، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
نەوبەھار  ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
لاری کۆھن (نووسەر)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:مردووانی ٢٠١٩ پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی نیویۆرکی پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت)
سۆسەن ئەمیری
ژیان
سۆسەن ئەمیری لە ساڵی ١٩٥٨ لە شاری کرماشان لە بنەماڵەیەکی چەوساوە لە دایک بوو. دایکی جەننەت ئەمیری و باوکی عەلی ئەمیری بوون کە لە گوندی کەنوولە سەر بە ناوچەی دینەوەری پارێزگای کرماشانەوە، ھاتبوون بۆ شاری کرماشان. باوکی جەننەت ئەمیری لە سەردەمی ڕەزاخان دژ بە حکۆمەتی پەھلەوی چەکی بە دەست گرتبوو و لە چیاکانی کرماشان خەبات کردبوو. براکەییشی بە ناوی زەوارە ئەمیری ئەندامی ڕێکخراوەی مارکسی-لێنینیی تۆفان و ھەروەھا دامەزرێنەری پارتی مارکسی-لێنینیی شەفەقی سوور بوو. جەننەت ئەمیرییش خۆی چالاکێکی شۆڕشگێڕ بوو و لە تەواوی دەورانی ژیانەکەی شان بە شانی منداڵەکانی خەبات کرد. سۆسەن ئەمیری ھەر لە شاری کرماشان چوو بۆ قوتەبخانە و دەستی کرد بە وانە خوێندن. شاری کرماشان لەو سەردەمە پێگەی چالاکیی زۆرێک لە حیزبەکان و گورووپە سیاسیەکان بوو، و سۆسەنیش وێڕای براکانی لە مەکۆیەکی کۆمۆنیستی بەشداریی دەکرد. یەکەم کەڕەت لە سەردەمی قوتابیبوون بە ھۆی ئینشایەکی کە لە قوتابخانە نووسیبوو لە ساواکی کرماشان لێپرسی کراو. ئەسغەر و حەسەن براکانی سۆسەن مەکۆیەکییان بەڕێوەدەبرد کە ھەڤالێکی مەھابادی بە ناوی پیرۆت موحەممەدییش لەناوی بەشدار بوو. سۆسەن بەدوای چەند ساڵ لەگەڵ پیرۆت موحەممەدی زەواج کرد. لە ساڵ ١٩٧٦ سۆسەن وێڕای چەن ھەڤالی دیکە ڕۆیشت بۆ دەرەوەی وڵات و لەگەڵ حیزبەکانی مائۆئیست و کتێبەکان و ڕوانگەکانی ئەوان و بەتایبەت کارەکانی یەکێتیی کۆمۆنیستەکانی ئێران ئاشنا بوو.
سۆسەن بەدوای شەڕی سنە، گوازراو بۆ تاران و بوو بە کرێکاری کارخانەی پێڵاوی میللی و بەرپرسایەتیی مەکۆیەکی کرێکاریی گرت بە ئەستۆ. لە ساڵی ١٩٨٢ یەکێتیی کۆمۆنیستەکانی ئێران لە شاری ئامۆل لە پارێزگای مازەندەرانی باکووری ئێران دەستی کرد بە خەباتی چەکدارانە دژ بە حکۆمەتی ئیسلامیی ئێران و پیرۆت محەممەدی شووەکەی سۆسەنیش لەو شەڕە کوژراو. سۆسەن بەدوای شکستی ھێزەکانی یەکێتیی کۆمۆنیستەکان چوو بۆ ئامۆل و بوو بە بەشێک لە ھێزە نیزامیەکانی ئەو ڕێکخراوە کە بە ناوی ھێزەکانی جەنگەل دەناسرێن. لەو کاتە یەکێتیی کۆمۆنیستەکان لەژێری ھێرشەکانی حکۆمەت داپاشیبوو و چەندەھا کەس لە ڕیبەرەکان، کۆمیتەیەکیان ڕێخستبوو بە ناوی کۆمیتەی تاوەکیی ڕێبەری تا جێگەی ڕیبەرەکانی کوژراو پڕ بکەن و سۆسەنیش لەم کۆمیتەیە پشتیوانیی کرد.
سۆسەن لە سەرەتای پایزی ١٩٨٣ لەگەڵ فرەیدوون سەرراج لە ئەندامانی یەکێتیی کۆمۆنیستەکانی ئێران زەواج کرد. لەو سەردەمە دەیھەوێست بڕوات بۆ کوردستان تا لە شەورای چوارەمی یەکێتیی کۆمۆنیستەکان بەشداری بکات، بەڵام لە لایەن حکۆمەتی کۆماری ئیسلامی دەستبەسەر کراو و کەوت لە بەندیخانەی ئڤین لە تاران و ئەشکەنجە کرا. ھەر لەو ڕۆژان ئەسغەر و حەسەن ئەمیری براکانی سۆسەنیش دەستبەسەر کراون و کەوتن لە بەری ئەشکەنجە و زیندان. سۆسەن ئەمیری بە ماوەی ٩ مانگ لە ژێری ئەشکەنجە لەسەری ئارمانجەکانی خۆی سووڕ ماو و لەئاکامدا لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٨٤ لە بەندیخانەی ئڤین لەسێدارە دراو. پرسەی سۆسەن لە شاری کرماشان بوو بە شوێنێک بۆ خۆپێشاندان و ئێعترازکردن بە حکۆمەتی ئیسلامی و چەندەھا کەس لە بەشداریکەران لە پرسەی سۆسەن و براکانی ئەسغەر حەسەن ئەمیری لە لایەن ھێزەکانی حکۆمەتی ئیسلامیی ئێران دەستبەسەر کراون و تەنانەت تا ساڵێک لە بەندیخانە ماونەتەوە.
بنەماڵە
پیرۆت محەممەدی و براکەی ڕەسوول محەممەدی ھەر دوو لە شۆڕشی ئامۆل لە باکووری ئێران کوژراونەتەوە. حەسەن و ئەسغەر براکانی سۆسەنیش لە سێدارە دراون. سۆسەن لە شووە یەکەمینەکەی پیرۆت محەممەدی خاوەنی کچێکی ساوا بوو کە ناوی سەحەر -کە ناوی حیزبیی خۆی بوو- لەسەری دانابوو. سەحەر محەممەدی بە ھۆی سەرقاڵیی سۆسەن بە خەبات و تێکۆشان بەدەستی جەننەت ئەمیری دایەپیرەکەی گەورە کراو و ئێستاکە وەکوو چالاکی مافی مرۆڤ چالاکی دەکات. جەننەت ئەمیری زیندوو ماو و لە ئاکامدا لە ٢ی نیسانی ٢٠٠٧ لە شاری کرماشان کۆچی دوایی کرد.
شوێنی گۆری سۆسەن و حەسەن و ئەسغەر ئەمیری و پیرۆت و ڕەسوول موحەممەدی قەد نەزانستراو و حکۆمەتی ئیسلامیی ئێران قەد لەم بابەتە شرۆڤەیەک نەدا و جەستەی ئەم لەسێدارەدراوەکان بە بنەماڵەکانیان نەدەراوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:مردووانی ١٩٧٤ پۆل:کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:شەھیدانی کورد پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان پۆل:مارکسیستە کوردەکان پۆل:ژنانی کورد
عەرەبستانی سعوودی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
عەرەبستانی سعوودی نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
سەعیداوا
سەعیداوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی قەڵاشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
سەعیداوا ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
حەمە کەریم عارف
حەمە کەریم عارف (١٩٥١ لە کەرکووک - ) وەرگێڕ، ھەڵبەستوان، فەرھەنگنووس و نووسەری کوردی خەڵکی باشووری کوردستانە.
نەمەڵ
نەمەڵ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
حەمە کەریم عارف
ژیان
حەمە کەریم عارف لە ساڵی ١٩٥١دا لە کەرکووک لەدایکبووە. بۆ وانە خوێندن چوو بۆ زانکۆی بەغداد و لە ساڵی ١٩٧٥دا زانکۆی وێژەی تەواو کرد. لە سەردەمی خوێندکاری لە بواری وێژە چالاک بوو و یەکەم بەرھەمی ھۆنراوەیەک بوو بەناوی (ھەڵبەستێکی ھەتیو کەوتوو) کە لە ژمارەی ١٧٠ی رۆژنامەی ھاوکاری لە ٨ی حوزەیرانی ١٩٧٣ بڵاوبووەتەوە. لە ساڵی ١٩٧٥ەوە تێکۆشانی بۆ نووسین و وەرگێران بە شێوەیەکی بەردەوام دەستیپێکرد. حەمە کەریم عارف لە ھەشتاکانەوە ھەتا ٢٠ی ئابی ٢٠١٠ سەرپەرشتی و سەرۆکی لقی کەرکووکی یەکێتیی نووسەرانی کورد بوو.
نەمەڵ
گوندێکی گەورە بووە لە کاتی خۆیدا کە وەک ناوەندێک بووە بۆ گوندەکانی دیکە کە تاکە گوند بووە کە بنکەی تەندرووستی و قوتابخانەی تێدا بووە لە ناوچەکەدا بەڵام بەهۆی ڕاگواستنی خەڵکانی گوندەکان بۆ کۆمەڵەکان و ناو شار دوای ئەوخەڵکی نەمەڵ نەگەڕانەوە بۆ و گوندی نەمەڵ و نەمەڵ ئاوەدان نەکراوەتەوە
حەمە کەریم عارف
ڕۆژنامەوانی
حەمە کەریم عارف لە کۆوارەکانی کەلتوور، نووسەری کورد، گوڵانی عەرەبی، گۆڤاری گزنگی نووسەرانی کەرکووک، نووسەری کوردستان، ئاڵای ئازادی (تا ژمارەی ٢٢٢)، گۆڤاری نەوشەفەق وەکوو سەرنووسەر، بەڕێوەبەری نووسین، سکرتێری نووسین یان ئەندامی دەستەی نووسەران چالاک بووە.
نازناوەکان
حەمە کەریم عارف جگە لە ناوی خۆی بەشێکی چەوگر لە بەرهەمەکانی بە نازناوەکانێک وەکوو گۆڤەند، زنار، سیپان، پاکزاد، محەمەدی حاجی، سیروان عەلی، دیدار هەمەوەندی، هێژا، ح. ع، هامون زێباری، بازەوان عەبدولکەریم، عارف زادە، حەمۆکە بڵاو کردووەتەوە. ئەم نازناوانە لە کۆوارەکانێک وەکوو گۆڤاری گزنگی نووسەرانی کەرکووک، نووسەری کوردستان، کەلتوور، رۆژنامەی ئاڵای ئازادی بە کار هێنراونەتەوە.
چالاکیی ڕامیاری
حەمە کەریم عارف لە ساڵانی ١٩٧٤ – ١٩٧٥دا پێشمەرگە بوو. ھەروەھا لە ھەشتاکاندا بۆ ماوەی نۆ ساڵ، بێ وابەستەگی لایەنی پێشمەرگە بووە.
سەبارەت بە حەمە کەریم عارف
شێرکۆ بێکەس لە شێعرێکدا لە حەمە کەریم عارف بە ناوی پیاوێک لە بارانى وشەى بەردەوام ناو بردووە و وەسفی تێکۆشانی ئەو بۆ گەشەکردنی وێژەی کوردی کردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
نەمەڵ
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
موشەکی فرەقۆناغ
موشەکی فرەقۆناغ یان موشەکی قۆناغ ئامێرێکی ناردنە بۆشایە کە دوو یان زیاتر موشەکی قۆناغی تێدا بەکاردێ، ھەریەک لە مانە پێکدێت لە بزوێنەر و مەکینەی تایبەت بەخۆی. ئەو زنجیرە قۆناغانە جێگیرکراون لە لوتکەوە بۆ قۆناغێکی تر؛ قۆناغە تەریبەکان لکاون بە لێواری قۆناغێکی ترەوە. لە ئەنجامدا بە شێوەیەکی کاریگەر دوو یان زیاتر موشەک کۆدەکاتەوە لە لوتکەوە یان لکاون بە تەنیشت یەکەوە. موشەکی دوو قۆناغی بە گشتی باوە، بەڵام موشەکەکان لەگەل پێنج قۆناغی جیاکراوە بە سەرکەوتووی نێردراوەتە بۆشایی.
بە فرێدانی قۆناغەکان کاتێک کە بزوێنەرەکان لێدەکرێنەوە، ئەو بارستایییەی کە لە موشەکەکە ماوەتەوە کەم دەکات. ھەریەک لە قۆناغە بەدوایەکدا ھاتووەکان توانراوە بۆ حالەتی ئیشپێکردنی دیاریکراو سوودی لێوەربگیرێ، وەک کەمبوونەوەی پەستانی ھەوا لە ئاستی ڕووی دەریای بەرزتر. ئەم قۆناغە ڕێگە دەدات بە پالھێزی ئەو قۆناغانەی کە ماوەتەوە بە ئاسانترین تاودان موشەکەکە بەرز بکاتەوە بۆ کۆتا خێرایی و بەرزی.
لە پلانی دانانی قۆناغە زنجیرەیەکان، یەکەم قۆناغ لە خووارەوەیە وە ھەمیشە گەورەترینە، دووەم قۆناغ یان پاشکۆی قۆناغەکانی سەروو لە سەرووی ئەون، ھەمیشە قەبارە کەم دەکات. لە پلانی دانانی قۆناغە تەریبەکان ئامێری بەھێزکەرەکانی شل و ڕەق بەکاردێ بۆ یارمەتی دانی ناردنە بۆشایی. ئەمانە ھەندێک کات ئاماژەی پێدەکرێت ھەروەک "قۆناغ٠". لە حالەتی ئاساییدا قۆناغی-یەکەم یان مەکینە بەھێزکەرەکان دادەگیرسێن بۆ پالپێوەنانی موشەکەکە بەرەو سەرەوە. کاتێک ئامێرە بەھێزکەرەکان سوتەمەنیان تەواودابێ، ئەوا لە بەشی دواوەی موشەکەکە جیادەبنەوە. (وە ھەمیشە لەگەڵ ھەندێک لە بارگەی سوتەمەنی بچووک) وە دواتر دەکەوێتە خوارەوە. پاشان یەکەم قۆناغ بەتەواوی دەسوتێ و دوور دەکەوێتەوە. موشەکێکی بچووکتر بە جێدێلێ، لەگەڵ قۆناغی دووەم لە خوارەوە، کە پاشان دادەگیرسێ. کە ناسراوە بە بازنەی زانستی موشەک، ئەم پرۆسەیە دووبارە دەبێتەوە تاوەکو کۆتا خێرایی پێویست بەدەست دێ. لە ھەندێک حالەتدا لە زنجیرەی ڕێکخستنی قۆناغ، قۆناغی سەرەوە دادەگیرسێ لە پێش جیابونەوەکە - پالھێزەکە بەکاردێ بۆ ئەوەی یارمەتی ئامێرەکان بدات بە شێوەیەکی ئەرێنیانە لە یەک جیابنەوە.
موشەکی فرە قۆناغ پێویستە بگات بە خێرایی ئۆربیتال.
جێبەجێکردن
ئەو ھۆکارەی کە موشەکی فرە-قۆناغ پێویستی بە کۆنترۆل کردنە بە یاسایە فیزیایەکان کە زۆرترین خێرایی دەھێنرێتە دی لەلایەن موشەکێکی سوتەمەنی دراو بۆ گۆران لە بارستایی وشک بەم پەیوەندییە دەردەبردرێ لەلایەن ھاوکێشەی موشەکی کلاسیکی:
کاتێک:
\Delta vگۆرانە لە خێرایی ئامێرەکە (گۆران لە خێرایی کۆی لەدەستدانی بەھۆی ڕاکێشانی زەوی و ڕاکێشانی بەرگەی ھەوا).
m_0بریتییە لە سەرجەمی بارستایی (تەر) ی سەرەتا، وە یەکسانە بە بارستایی (وشک) ی کۆتا کۆی بزوێنەر.
m_fبریتییە لە بارستایی (وشک) ی کۆتا، دوای ئەوەی کە بزوێنەرەکە فراوانی دەکات.
v_\text{e}بریتییە لە خێرایی کاریگەری گزۆزە (دیاریکراوە لەلایەن بزوێنەر، دیزاینی مەکینە و حالەتی پەیدانی گاز).
\lnبریتییە لە نەخشەی لۆگاریتمی سروشتی.
سوودی زیاترئەوەیییە کە لە ھەر قۆناغێک دەتوانرێ جۆری جیاوازی مەکینەی موشەک بەکاربھێنێت، ھەر جۆرێک بۆ حاڵەتێکی ئیشپێکردنی تایبەت بەکاردێ. ئم جۆرە مەکینەی قۆناغی خوارو دیزاین کراوە بۆ بەکارھێنانی لە پەستانی بەرگەی ھەوا، لەکاتێکدا مەکینەی قۆناغی سەروو گونجاو بوو بۆ نزیک حالەتی بۆشایی؛ و قۆناغی خواروتر چاودێری و پێکھاتەی زیاتری پێویستە وەک لە قۆناغەکانی سەرەوە ھەروەک قۆناغەکانی خوارەوە پێویستە بەرگەی کێشی خۆی بگرێ وە کۆی قۆناغەکان کە لە سەرووی ئەون. چاککردنی پێکھاتەی ھەریەک لە قۆناغەکان و کەمکردنەوەی کێشی تەواوی ئامێرەکە وا دەکات زیاتر سوودی لێوەربگیرێ.
سوودی ڕێکخستن دێ لە خەرجی قۆناغەکانی خواروو مەکینەکان بەرزدەکەنەوە کە چیتر بەکارناھێنرێت، ھەروەھا کردویەتی بە موشەکێکی تەواو ئالۆزتر و سەختر بۆ بنیاتنان وەک لە تاک قۆناغ. سەرەرای ئەوەش، ھەر ڕووداوێک لە ڕێکخستن خالێکی گونجاوی سەرنەکەوتنی ناردنە بۆشایییە، بەھۆی سەرنەکەوتنی جیاکردنەوە، سەرنەکەوتنی داگیرساندن، یان بەیەکداکەوتنی قۆناغ. لەگەڵ ئەوەشدا، پاشەکەوتکردنەکان ئەوەندە گەورەن کە ھەر موشەکێک بەکاردەھێنرێت بۆ ئەوەی بارێک بگەیەنێت بۆ خولگە.
=
لەکاتی ھاوکێشە دانانەوەدا بری پالھێز ھەژمار دەکرێ لەئەنجامی ئەو ھۆیانەی، کە ئێمە ھەمانە:
ئەو ھاوکێشانە ئەوە نیشاندەدات کە برێکی زیاتر لە پالنەری دیاریکراو واتە چوستی یەکی زیاتر لە مەکینەی موشەکەکە، کە توانای سووتاندنی ھەیە بۆ ماوەی کاتێکی درێژتر. سەبارەت بە ڕێکخستنی قۆناغە سەرەتایییەکانی موشەک ھەمیشە ڕێژەی پالنەری دیاریکراو کەمترە، مامەلەکردن بە چوستی بۆ پالھێزی بەرز بۆ ئەوەی بەخێرایی موشەکەکە پالبنێت بۆ بەرزایی بەرزتر. قۆناغەکانی دواتر لە موشەکەکە ھەمیشە ڕێژەی پالنەری دیاریکراوی زیاترە لەبەر ئەوەی ئامێرەکە زیاتر لەدەرەوەی کەشەکەیە وە گازی گزەوزی پێویستی نییە بۆ ئەوەی فراوانی بکات لەدژی پەستانی ھەوا.
لەکاتی ھەڵبژاردنی موشەکی نمونەیی بۆ بەکارھێنان لە قۆناغە سەرەتایییەکان بۆ ئامێری ناردنە بۆشایی، کارکردنی مەتری بەسوود بۆ تاقیکردنەوەی ڕێژەی پالھێز بۆ کێش ھەژماردەکرێ، بەھۆی ئەم ھاوکێشەیییە.
باوترین ڕێژەی پالھێز-بۆ-کێشی ئامێری ناردنە بۆشایی لە نێوان مەودایی ١٬٣ بۆ ٢ دایە. یەکێکی تر لەکارکردنەکانی مەتری بۆ مانەوەی لە ھزردا لەکاتی دیزاینکردنی قۆناغی ھەر موشەکێک لە ئەرکێک لەکاتی سوتاندنی دا، کەبری ئەوکاتەی کە مەکینەی موشەکەکە بەردەوام دەبێت پێشئەوەی بزوێنەرەکە بەتەواوی ماندووببێت. بۆ زۆربەی قۆناغە ناکۆتاکان، پاڵھێز یان پاڵنەری دیاریکراو دەتوانرێت بەنەگۆر دابنرێت، کە ڕێدەدات ھاوکێشە بۆ کاتی سووتانەکە بنووسرێت ھەروەک:
کاتێک وە  بارستایی سەرەتای و کۆتای بن بۆ قۆناغی موشەک بەدوایەکدا. ھاوشان لەگەڵ کاتی سووتاندن، بەرزیی و خێرایی سوتاندن بەدەستدەھێنرێت بە بەکارھێنانی ھەمان نرخەکان، وە دۆزینەوەیی لەلایەن ئەم دووھاوکێشەیە:
کاتێک مامەلەدەکەین لەگەڵ کێشەیەکدا بۆ ھەژمارکردنی کۆی خێرایی سووتاندن یان کات بۆ تەواوی سیستەمی موشەک، ڕێسای گشتی بۆ کارکردن بەم شێوەیە ھەروەک ئاماژەی پێکراوە: ئەوە گرنگە تا تێبینی بکەیت کە کاتی سووتاندن جوڵەی کۆتایی قۆناغەکانی موشەک پێناسە ناکات، ھەروەک ئامێرەکە ھێشتا خێرایەکی دەبێت کە ڕێدەدات تا بەرەو سەرەوە بروات بۆ کاتێکی کورت تاوەکو تاودانی ڕاکێشانی زەوی بەرە بەرە دەگۆرێت بۆ ئاراستەیەکی بەرەو خوارەوە. خێرایی و بڵندی موشەکەکە لەدوای سووتاندن دەتوانرێت بە ئاسانی دابرێژرێت بە بەکارھێنانی ھاوکێشەی فیزیایی بنەرەتی جوڵە.
کاتێک کە موشەکەکە بەراورد دەکەیت لەگەڵ یەکێکی تر، ئەوا بێسوودە بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ بەراوردی تایبەتمەندی موشەکێکی باوەرپێکراو بکەی لەگەڵ ھەمان تایبەتمەندی لە موشەکێکی تر چونکە سیفەتی تاکیان زۆرجار پشتی پێنابەسترێ. بۆ ئەم ھۆیە، ڕێژەی بێ ڕەھەند دروستکراوە تا بەراوردێکی بەشتر و بەتواناتر بکات لەنێوان موشەکەکان. یەکەمین ڕێژەی بارستایی سەرەتا بۆ کۆتا، کە ڕێژەیەکە لەنێوان قۆناغی موشەکی بارستایی پری سەرەتا وە قۆناغی موشەکی بارستایی کۆتایەکە ھەموو جارێک ھەموو سوتەمەنییەکە بەکاردێت، ھاوکێشەکە بۆ ئەم ڕێژەیە:
یاریی کۆتاییی کوپا ئەمریکای ٢٠٢١
یاریی کۆتاییی جامی کوپا ئەمریکای ٢٠٢١ یاریەکی تۆپی پێییە کە براوەی جامی کوپا ئەمریکای ٢٠٢١ دیاری دەکات. کە لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بوو. ئەم یارییە دەبێتە ٤٧ یاری کۆتایی ئەم جامە لە وەتەی لە ساڵی ١٩١٦ ئەم پاڵاوانێتیە دەستی پێکردووە ، یاری کۆتایی لە یاریگای ماراکانا لە شاری ڕیۆ دێ ژانێرۆ ، بەڕازیل ئەنجامدرا.ئەمەش بۆ جاری دووەمە لەسەر یەک لە یاریگای ماراکانیای ڕیۆ دی جانیرۆ کە گەورەترین یاریگای بەرازیلە ، کۆتایی ئەم جامە  بەڕێوە دەچێت .لە سەرتاوەدا وا پێشبینی کرا هیچ هاندەرێک ئامادەی یارییەکە نەبێت  بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆنا   ، بەڵام لە دواتردا ڕێگا بە بەشێک لە هاندەران درا ئامادەی یارییەکەبن. ئەنجامی کۆتایی یارییەکە بە بردنەوەی هەڵبژاردەی ئەرژەنتین تەواوبوو کاتێک توانی بە ئەنجامی (١-٠) سەرکەوتن بەدەست بهێنێت. تاکە گۆڵی یارییەکە لەلایەن ئانخێل دی ماریا تۆمار کرا. بەم ئەنجامە بۆ جاری ١٥ لە مێژووی خۆیدا ئەنم نازناوەی بەرزکردەوە. لیۆنێل مێسی بۆیەکەم جار توانی لەگەڵ هەڵبژاردەکەی نازناوێک بەدەست بهێنێت دوای شانزدە ساڵ یاریکردن بۆ هەڵبژاردەکەی.
موشەکی فرەقۆناغ
جێبەجێکردن
کاتێک بارستایی بەتاڵی قۆناغەکەیە، بارستایی بزوێنەرەکەیە، وە بارستایی بارەکەیە. دووەم بری کارکردنی بێ ڕەھەندرێژەی پێکھاتنە، کە ڕێژەیەکە لەنێوان بارستایی بەتاڵی قۆناغەکە، وە کۆکراوەی بارستەی بەتاڵ و بارستەی بزوێنەرەکە ھەروەک نیشاندراوە لەم ھاوکێشەیە:
یاریی کۆتاییی کوپا ئەمریکای ٢٠٢١
ئەنجامی یاریی
<section begin=Final /><section end=Final /> <section begin=Lineups />
موشەکی فرەقۆناغ
جێبەجێکردن
دواین بری سەرەکی کارکردنی بێ ڕەھەند ڕێژەی بارە، کە ڕێژەیەکە لەنێوان بارستەی بار وە بارستەی کۆکراوەی قۆناغی موشەکی بەتاڵ و بزوێنەرەکە:
لەدوای بەراوردکردنی سێ ھاوکێشەکە بۆ بری بێ ڕەھەندەکان، ئەوە ئاسانە تاببینیت کە ئەوانە پشت بەیەکتر نابەستن، وە لەراستیدا، ڕێژەی بارستایی سەرەتا بۆ کۆتا دەتوانین بینووسینەوە بەگوێرەی ڕێژەی پێکھاتەکە و ڕێژەی بار:
ئەو ڕێژەی کارکردنە ھەروەھا دەتوانرێت بەکاربھێنرێت ھەروەک سەرچاوە بۆ چەند چوستی سیستەمێکی موشەک کاتێک سوودی لێوەردەگیرێ و بەراورد دەکات و ڕێکخستن دەگۆرێ بۆ ئەرک.
ھەڵبژاردنی پێکھاتە و قەبارە
بۆ قەبارەی سەرەتا، ھاوکێشەکانی موشەک دەتوانرێ بەکاربھێنرێت بۆدەستکەوتنی بڕێک لە بزوێنەری پێویست بۆ بنچینەی موشەکەکە لەسەر بری پاڵنەری دیاریکراوی مەکینە و تەواوی بری پاڵنەری پێویست لە N*s. وە ھاوکێشەکە:
کاتێک g نەگۆری ڕاکێشانی زەوییە. ھەروەھا ئەمەتوانا دەداتە قەبارەی کۆگای پێویست بۆ سووتەمەنییەکە تا ھەژمار بکرێت ئەگەر چری سووتەمەنییەکە زانراو بێ، کە حالەتەکە ھەمیشە نزیکە کاتێک قۆناغی موشەک درووست دەکات. قەبارەکە دەھێنرێتە بەرھەم کاتێک بارستایی بزوێنەرەکە دابەشی چری دەکەیت. بەدەر لە سووتەمەنی پێویست، بارستایی پێکھاتەی موشەکەکە خۆی دەبێ دیاری کرابێ، کە پێویستە بۆ بردن و دانانی بارستایییەکە بۆ پالھێزی پێویست، ئەلیکترۆنییەکان، ئامرازەکان، ئامێری وزە، ھتد. کە ئەوانە ناسراون بە برەکان بۆ پێوانەی نمونەیی کاڵای ڕەق کە دەبێت وادابنرێت لە ناوەندی قۆناغەکانی پێشتری دیزاینکردن. بەڵام بۆ دیزاینە سەرەتایییەکان، لێکچونی سادە دەتوانرێت وەربگیرێت. وادانرا یەک مەکینە بۆ قۆناغێکی موشەک ھەموو بری پاڵنەرەکە بەتەواوی دەستەبەر دەکات بۆ ئەو بەشی کە دیاری کراوە، بەشێکی بارستایی دەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ دیاریکردنی بارستایی سیستەمەکە. بارستایی قۆناغەکە کاڵایی ڕەق دەگۆرێ وەک سەرەتاکان وە ئامێرەکانی safe-and-arm کە زۆر بچووکن بە بەراوردکردن کە دەتوانرێ ئیھمال بکرێ.
بۆ ڕۆژێکی نوێ مۆتۆرەکانی موشەکی پتەو، ئەوە پارێزراو و ماقولە تاوەکو بڵێین کە ٩١ بۆ ٩٤ لەسەدا تەواوی بارستایییەکە سووتەمەنییە. ھەروەھا ئەوەگرنگە تاوەکو تێبینی بکەی ئەو ڕێژە سەدییە بچوکەی «بەجێماو» ی بزوێنەرەکە بەجێدەھێلرێت و بەکارناھێنرێت لە ناو تانکەکە، وە ھەروەھا دەبێت ببرێت بۆ لێکۆلینەوە کاتێک بری سووتەمەنی دیاریدەکرێت بۆ موشەکەکە. باوترین خەملاندنی سەرەتایی بۆ ئەم بزوێنەرە بەجێماوە پێنج لەسەدایییە. بەم ڕێژەیە و ھەژمارکردنی بارستایی بزوێنەرەکە دەتوانرێ بارستایی کێشی موشەکی بەتاڵ دیاری بکرێ. قەبارەی موشەکەکان بزوێنەری شل بەکاردێنن کە پێویستە کەمێک زیاتر نزیکببێتەوە لەبەرئەوەی لەراستیدا دوو تانکی جیاکراوەی پێویستە: یەکێکیان بۆ سووتەمەنی، و یەکێکیان بۆ ماددەی ژەنگگر. رێژە بۆ ئەم دوو برە ناسراوە بە ڕێژەی تێکەڵ، و پێناسە دەکرێن لەلایەن ئەم ھاوکێشەیە:
کاتێک بریتییە لە بارستایی ژەنگگر وە  بریتییە لە بارستایی سووتەمەنییەکە. ئەم ڕێژەی تێکەلە نەک تەنھا قەبارەکەی ھەر تەنێک بەرێوەدەبات، بەڵکو ھەروەھا بری پاڵنەری دیاریکراوی موشەکەکەش. دیاریکردنی ڕێژەی تێکەلی نموونەیی ھاوسەنگییەکی سازانە لە نێوان لایەنی جۆراوجۆری موشەکێک کە دیزاینکراوە، وە دەتوانێت بگۆرێت بە پشت بەستن لەسەر جۆری سووتەمەنی و تێکەڵەی ماددەی ژەنگگر کە بەکارھێنراوە. بۆ نموونە،
ڕێژەیەکی تێکەڵ لە بزوێنەرەکە توانراوە ئاوا ڕێکبخرێت کە لەوانەنە نییە باشترین بری پاڵنەری دیاریکراوی ھەبێت، بەڵام بەھۆی تانکی سووتەمەنی قەبارەی یەکسانی دەبێت. کە ئەمە لەوانەیییە بەرھەمێکی سادەتر و ھەرزانتر بەدەستەوە بدات، پێچانەوە، ڕێکخستن، وە تەواوکاری لە سیستەمی سووتەمەنی لەگەڵ ئەوەی کە ماوە لە موشەکەکە، وە دەتوانێت ببێت بە سوودێک کەتوانراوە زیانەکانی پاڵنەری دیاریکراو گرانتر لە چوستی ھەڵدەسەنگێنێت. بەڵام کە وادادەنرێت پێناسەکردنی بە زۆر بۆسیستەمی چوونە بۆشایی قەبارەیییە وە سووتەمەنییەکی کەم چری پێویستە وەکو ھایدرۆجین. ئەم نموونەیە لەوانەیە شیکاربکرێ لەلایەن بەکارھێنانی ڕێژەیەکی تێکەڵی دەوڵەمەندی ماددەی ژەنگگر، کەمکردنەوەی چوستی و ڕێژەی پاڵنەری دیاریکراو، ھەڵدەسەنگێنێت بەڵام دەگات بە بچووکترین قەبارەی تانکی پێویست.
باشترین
ئامانجی کۆتایی و باشترین ڕێکخستن ئەوەیە تا ڕێژەی بار زیادبکات (رێژەکان ببینە لەژێر کارکردن)، واتە گەورەترین بری بار ھەڵدەگیرێت بۆ خێرایی سووتاندنی پێویست بە بەکارھێنانی کەمترین بری بارستایی نا_بار، کە ھەمووشتێک دەگرێتەوە. ئەمانە چەندین ڕێسا و ڕێنمایی خێرایە تا شوێنی بکەویت بۆ گەیشتن بە ڕێکخستنی گونجاو: ڕێژەی بار دەتوانرێ ھەژماربکرێ بۆ ھەر قۆناغێکی تاک، وە کاتێک کە بەیەکەوە چەند جارە دەکرێن یەک بەدوای یەک، وە بەگشتی ڕێژەی باری تەواوی سیستەم دەھێنێتە بەرھەم. ئەوە گرنگە تا تێبینی بکەیت کە کاتێک ڕێژەی بار ھەژمار دەکرێ بۆ قۆناغەکانی تاک، بارەکە بارستایی ھەموو قۆناغەکان دەگرێتەوە لە دوایی یەکێکی نوێ. بەگشتی ڕێژەی بارەکە:
کاتێک n ژمارەی قۆناغەکان لە سیستەمی موشەک دەگرێتەوە. قۆناغە ھاوشێوەکان لە ھەمان ڕێژەی بار دەھێنێتە بەرھەم کە ئەمەش ئەم ھاوکێشەیە سادە دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا بەدەگمەن چارەسەری نموونەیییە بۆ زیادکردنی ڕێژەی بار، وە ΔV پێویست لەوانەیە بە نارێکی بەش بەش کرابێ ھەروەک پێشنیارکراوە لە ڕێنمایی ڕوونکردنەوەکانی ١و٢ ی سەرەوە. دوو ڕێگەی باوی دیاریکردنی ΔVی نایەب بەش بەش کردنە لەنێوان قۆناغەکان کە تەکنیکی شیکارکردنی ھەنگاو بە ھەنگاو کە چارەسەرێکی شیکەرەوە دروست دەکات کە دەتوانرێت جێبەجێبکرێت لەلایەن بەرنامەیەک، واباشترە لەگەڵ قۆناغەکانی کۆتا دەستپێبکەی، بارستایی سەرەتا ھەژمار بکە کە دەبێ بە بار بۆ قۆناغەکانی دواتر.
دیزاینی ڕێکخستنی زنجیرەی و تەریب
سیستەمی موشەک کە زنجیرە ئامێری ڕێکخستنە واتە ھەر قۆناغێکی تاک کاردەکات یەک لەدوای ئەوەی دیکە. موشەکەکە سەربەخۆ دەبێت لە قۆناغی پێشوو، پاشان دەست دەکات بەداگیرسانی قۆناغی دواتر ڕێک لە دوای یەک. لەلایەکی ترەوە، ئامێری موشەکەکە قۆناغەکانی بەشێوەیەکی تەریب ڕێکخراون کە دوو یان زیاتری قۆناغی جیاواز چالاکن لە ھەمان کاتدا. بۆ نمونە، موشەکێک لەبۆشایی دێت و دەچێ لەھەردوو لای ئامێرە بەھێزکەرەکان ھەیە کە لەھەمان کاتدا داگیرساون. لەکاتی چوونە بۆشایی ئامێرە بەھێزکەرەکان دادەگیرسێن، و لەکۆتایی قۆناغەکە، دوو ئامێری بەھێزکردنەکە فرێدەدرێن لەوکاتەی تانکی موشەکی سەرەکی دەمێنێتەوە بۆ قۆناغێکی تر. زۆربەی بۆچوونەکان بۆ دروستکردنی سیستەمی موشەکی ڕیکخستبی زنجیرەیی تیشکی دەخریتە سەر، بەڵام بۆچوونەکان دەتووانرێت بە ئاسانی بگۆردرێن تا ڕێکخستنی تەریب بگرێتەوە. لەسەرەتاوە، قۆناغە جیاوازەکانی موشەکەکە دەبێت بەرونی پێناسەبکرێت. بەبەردەوام بوون لەگەڵ نموونەی پێشوو، کۆتایی قۆناغی یەکەم ھەندێک جار ئاماژەی بۆ دەکرێت ھەروەک 'قۆناغ٠ '، و دەتوانرێت پێناسە بکرێت ھەروەک کاتێک ئامێری بەھێزکردنی لا لە موشەکی سەرەکی جیادەکەنەوە. لەوێوە، بارستایی کۆتایی قۆناغی یەک دەتوانیت سەرجەمی بارستایی بەتاڵی قۆناغی یەک ڕەچاوبکرێت، بارستاکەی قۆناغی دوو (موشەکی سەرەکی وە سوتەمەنی بەکارنەھاتووی ماوە) و بارستایی بارەکە.
قۆناغەکانی سەروو
لەبەرزایی-ئاستی ڕووی دەریا و سنووری -بۆشایی قۆناغەکانی سەرەوە دیزاینکراون تا بکەونە کار لەگەڵ کەمبونی یان نەبوونی فشاری تایبەت بە بەرگەی ھەوا. ئەمە ڕێدەدات بەبەکارھێنانی لە پەستانێکی کەمتر لە کەلێنی بۆشایی و مەکینەی نۆزل لەگەڵ ڕێژەی فراوان بوونی بۆشایی گونجاو. ھەندێک قۆناغی سەرەوە، بەتایبەت ئەوانەی کە بزوێنەرەکانی hypergolic بەکاردێنن وەک Delta-k یان Ariane 5 ESی قۆناغی دووەم، بڵاوبونەوەی پەستان، کە پێویستی لادەبات بۆ ترومپا تۆربین ئالۆز. قۆناغەکانی دیکەی سەرەوە، وەک سەنتۆر یان DCSS، بەکارھێنانی شلەی ھایدرۆجین مەکینەی خولانەوەی فراوان کەر، یان مەکینەی گاز خولانەوەی پێکھێنەر وەک Ariane 5 ECA's HM7B یان S-IVB's J-2. ئەم قۆناغانە ڕادەسپێردرێن لەگەڵ تەواوکردنی دەرزی ئۆربیتال و بار خێرادەکەن بۆ وزەی زیاتر لە خولگە وەکو GTO یان تا لەخێرایی دوور ببێت. قۆناغەکانی سەرەوە، وەکو Fregat، بەشێوەیەکی سەرەکی بەکاریان ھێنا تا بار لەخوارەوەی خولگەی زەوی بھێنن بۆ GTO یان لەدوای ھەندێک جار ئاماژەی بۆ دەکرێت ھەروەک ڕاکێشانی بۆشایی دادەنرێت.
پێکەوەنان
ھەر قۆناغێکی تاک بەشێوەیەکی گشتی کۆکراوەتەوە لە پیشەسازی شوێن و کەشتی بۆ شوێنی ناردنە بۆشایی؛ کۆبونەوەی ئامێر زاراوەیەکە ئاماژە بۆ بەیەکەوە لکانی ھەموو قۆناغەکانی موشەک دەکات و باری کەشتی ئاسمانی بۆ کۆبونەوەیەکی تاک کە ناسراوە بە ئامێری بۆشایی. ئامێرەکانی قۆناغی تاک (suborbital)، ئامێرەکانی فرەقۆناغ لە کۆتایی بچووکترین مەودای قەبارە، بەگشتی دەتوانرێ کۆبکرێتەوە ڕاستەوخۆ لەسەر چوونە بۆشایی لەبەرزکردنەوەی قۆناغەکە و کەشتی ئاسمانی بەستوونی لە شوێنێک بەھۆی کرێنێک.
ئەمە بەشێوەیەکی گشتی کردار نییەبۆ گەورەتر لە ئامێری بۆشایی، کە کۆدەکرێتەوە لەدەرەوەی پارچەکە وە دەجوڵێندرێ بۆ شوێنێک لەسەر شوێنی ناردنە بۆشایی بە ڕێگایی جۆراوجۆر. NASA's Apollo/Saturn V ئامێری کەشتی ئاسمانی سەرنشیندار لەسەر مانگ دەنیشێتەوە، و دێت و دەچێ لە بۆشایی، بە ستوونی کۆکراوەتەوە لەسەر موشەک ھاوێژێکی تەختی گەرۆک بە ھاوپێچکراو دەچێتە بۆشایی بورجی ناوەکی، لە ئامێری کۆکراوەیی بنیاتنان، و پاشان گوێزەرەوەی-خشێندراو بەتایبەتی تەواوی ئامێری گواستنەوەی کاتەکە بۆ ناردنە بۆشایی پارچە دادەنێت لە شوێنێکی ڕاست. بە پێچەوانەوە، ئامێرەکان وەکو موشەکی سۆیەزی ڕووسی وەک SpaceX Falcon 9 ئاسۆییانە کۆدەکرێنەوە لە پرۆسەیەکی ڕێرەوی فرۆکە، ئاسۆییانە گوێزرایەوە، و پاشان بەشێوەیەکی ڕاست ھێنانی لە پارچەکە.
پاسیڤەیشن و پاشماوەی بۆشایی
قۆناغەکانی سەرەوەی ئامێرەکان کەدەچنە بۆشایی سەرچاوەیەکی گرنگی مانەوەی پاشماوەن لە بۆشایی لە خولگە لەدوای چەندین ساڵ بەکارھێنان، وە ھەندێک جار بەرێکەوت کێلگەی پاشماوەی گەورە دروست دەبن لە لێکھەلوەشان و پچرانی قۆناغێکی سەرەوەی تاک لەوکاتەی لە خولگەن.
لەدوای ساڵی ١٩٩٠ەکان، لە قۆناغەکانی سەرەوە بەشێوەیەکی گشتی پاسیڤەتد بەکارھێنرا لەدوای بەکارھێنانی ھەروەک ئامێرێکی ناردنە بۆشایی بەتەواوەتی بەپێی پەیرەو بۆ ئەوەی مەترسییەکان کەم بکاتەوە لەوکاتەی قۆناغە تێکچووەکان دەمێنێتەوە لە خولگە. پاسیڤەیشن واتە لابردنی سەرچاوەکانی ھەڵگرتنی وزە کە دەمێنێتەوە لەئامێرەکە، ھەروەک فرێدانی سووتەمەنی یان پاترییە بەتاڵەکان.
زۆرێک لە قۆناغە کۆنەکانی سەرەوە، لە ھەردوو بەرنامەکانی بۆشایی سۆڤیەت و ویلایەتە یەکگرتووەکان. کە پاسیڤەتد یان نەبوو لەدوای تەواوبوونی ئەرک. لەماوەی ھەوڵە سەرەتایییەکانی تەرخانکردنی پاشماوەکانی بۆشایی، ئەوە ڕوون بوو کە ڕێژەیەکی باشی پاشماوەکان ھۆی لێکبوونەوەی قۆناغەکانی موشەکی سەرەوە بوو، بەتایبەتی ئەن پاسیڤەتد یەکەی دەرپەرینی قۆناغی سەرەوە.
مێژوو و گەشەپێدان
ڕوونکردنەوە و باسکردنی لەسەدەی ١٤ی Huolongjingچینی لەلایەن Jiao Yu و Liu Bowenکە کۆنترین زانین دەربارەی موشەکی فرەقۆناغ نیشاندەدات؛ کە ئەمە «ئەژدیھای ئاگرینی دەرچوون لە ئاو» بوو (火龙出水, huǒ lóng chū shuǐ)، بەزۆری بەکاردەھێنرا لەلایەن ھێزی سەربازی چینی. ئەو جۆرە موشەکێکی دوو قۆناغ بوو کە موشەکی ئامێری بەھێزکردنی ھەبوو کە لە کۆتاییدا دەسووتان، وە بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دایان گیرساند ژمارەیەک لە تیری موشەکی بچووکتر کە لەدەرەوەی کۆتایی پێشەوەی موشەکەکە لێدران، کە ئەمە شێوەی پێدابوو وەکو سەری ئەژدیھایەک لەگەڵ دەمێکی کراوە. ئەم موشەکی فرەقۆناغە لەوانەیە پێشینانەکەی وادابنرێت کە تاکە نوێیYingJi-62 ASCM. زانای بەریتانی و مێژوونوس Joseph Needham دیاری دەکات کە ماددە نوسراوەکان و ڕوونکردنەوەکانی ئەم موشەکەیان نیشان دەدات کە لەکۆنترینی چینی Huolongjingدێت، کەدەتوانرێ بەروارەکەی بەنزیکەیی لە(١٣٠٠–١٣٥٠)زاینی بێ(لەکتێبەکان بەشی١، بەندی٣، لاپەرە٢٣).
نموونەیەکی تری کۆنی موشەکی فرە قۆناغ (Juhwa (走火ی گەشەپێدانی کۆرییە. ئەو پێشنیار کرابوو لەلایەن ئەندازیاری کۆری سەدەکانی ناوەراست، زانا و داھێنەر Choe Museon وە پێشکەوت لەلایەن نووسینگەی چەکی(火㷁道監) لەماوەی سەدەی ١٤. موشەکەکە درێژییەکەی ١٥سم و ١٣سم بوو؛ تیرەکەی ٢٬٢سم بوو. ئەو ھاوپێچکرا بۆ تیرێک ١١٠سم درێژ؛ تۆماری ئەزموونەکان ئەوە نیشان دەدات کە ئەنجامەکانی یەکەم لەدەوری مەودای ٢٠٠م، تۆمارەکانی ئەکاتە ئەوە نیشاندەدات کە کۆریا بەردەوام دەبێت لە دروستکردنی ئەم تەکنەلۆجیایە تا ئەوکاتەی Singijeonبەرھەم دێنێت، یان 'ئامێری تیری ئەفسووناوی'لەسەدەی ١٦. کۆنترین ئەزموونەکان لەگەڵ موشەکی فرەقۆناغ لە ئەوروپایە کەدروستکراوە لە ساڵی١٥٥١ لەلایەنConrad Haasنەمسایی (١٥٠٩–١٥٧٦)، سەرۆکی کارخانەی جەنگ شارۆچکەی، Transylvania Hermannstadt (ئێستاSibiu/Hermannstadt, Romania). ئەم چەمکە سەربەخۆ دەرکرا لەلایەن کەمتر لە چوار تاکە کەس:
-Kazimieras Simonavičius لە Polish–Lithuanian Commonwealth (١٦٠٠–١٦٥١)
-Konstantin Tsiolkovskyرووسی(١٨٥٧–١٩٣٥)
-Robert Goddard ئەمریکی (١٨٨٢–١٩٤٥)
لە ساڵی ١٩٤٧، ئەندازیاری موشەکی سۆڤیەت و زانا Mikhail Tikhonravovبیردۆزێکی قۆناغی تەریبی دەرکرد، کە بە'موشەکی پاکەت'ناسراوە. لەم بەرنامەیەدا، سێ قۆناغە تەریبەکە لەکاتی بەرزبوونەوەدا دادەگیرسان، بەلام ھەرسێ مەکینەکان پربوون لەسوتەمەنی لەدەرەوەی دوو قۆناغەکان، تاوەکو ئەوانیتر بەتاڵ بن و بتوانن بھاوێژرێن. ئەمە چوستی زیاترە لە ڕێکخستنی زنجیرەیی، چونکە مەکینەی قۆناغی دووەم کێشی زۆرنییە. لە ساڵی ١٩٥١، ئەندازیاری سۆڤیەت و زانا Dmitry Okhotsimskyخوێندنێکی ئەندازیاری پێشەنگی گشتی ڕێکخستنی زنجیرەیی و تەریبیان ئەنجامدا، لەگەڵ و بەبێ ترومپاکەی سووتەمەنی لەنێوان قۆناغەکان. دیزاینی R-7 Semyorka لەم خوێندنەوە دەرکەوتوە. سیانەکەی مەکینەی موشەک بەکاریان ھێنا لە قۆناغی یەکەمی Atlas IوAtlas II ئەمریکی ئامێری ناردنە بۆشایی، لە ڕێزێکدا ڕێکخران ڕێکخستنی تەریب بەکارھات بەھەمان شێوە.
ڕووداوەکانی جیاکردنەوە
جیاکردنەوەی ھەر بەشێک لە موشەکی فرەقۆناغ مەترسی زیاتر دروست دەکات بۆ سەرکەوتنی ئەرکی ناردنە بۆشایی. کەمکردنەوەی ژمارەی ڕووداوەکانی جیاکردنەوە ھۆکارە لە کەمکردنەوەی ئاڵۆزی. ڕووداوەکانی جیاکردنەوە ڕوودەدەن کاتێک قۆناغەکان یان پشتێن لە ئامێری بەھێزکردن جیادەکرێنەوە لەدوای بەکارھێنان، کاتێک بارەکە جیادەکاتەوە پێش چەقاندنی لە خولگە، یان کاتێک بەکاری ھێنا، سیستەمی ناردنە بۆشایی دەربازی دەبێت کە جیادەکاتەوە لەدوایی قۆناغە کۆنەکەی ناردنە بۆشایی. ئامێری بەستنی داگیرسان یان سیستەمی ھەوایی بە شێوەیەکی ئاسایی بەکاردەھێنرێت بۆ ئەوەی قۆناغەکانی موشەک جیابکاتەوە.
دارباڕوو
دارباڕوو گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
دارباڕوو ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
دۆڵف زیگلەر
نیکۆلاس تیودۆر نمیت (؛ لەدایکبووی ٢٧ی تەممووزی ١٩٨٠) زۆرانبازێکی ئەمریکییە. ئێستا لە WWE لەژێر ناوی «دۆڵف زیگلەر»یاری دەکات، ھەروەھا بە ئەندامە پێشووەکەی «تیمی سپریت سکواد» ناسراوە، وەک نیکی لە ساڵی ٢٠٠٦.
نیکۆلاس لە ساڵی ٢٠٠٤ واژووی لەگەڵ WWE کرد، بۆ ڕاھێنان و کارامەی بۆ زۆرانبازی «ئۆھایۆ ڤالی ڕیستیلنگ» (OVW) دەینێرن. ئەم ھۆکارە وای کرد، یەکەمجار لە (ڕاو/WWE) لە ساڵی ٢٠٠٥ دەربکەوێت، بۆ یاریدەدەری زۆرانباز «کیرۆین وایز». لەگەڵ ئەوەشدا بۆ OVW ھاتەوە، دوای ماوەیەکی کورت لە بەشی ڕاو، ھەر لەوێ بۆ سکواد سپریت ڕۆیشتەوە. یەکەم باندەکەی لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ لە ڕاو دەرکەوت، لەو شوێنەی ئەو بردییەوە، لەگەڵ باندی ھاوڕێکەی «مایک» لە تیمی پاڵەوانێتی جیھان، پێش ھاتنەوەی بۆ OVW لە ٢٠٠٦. لە ئەیلوولی ٢٠٠٧ نیکۆلاس بۆ «پاڵەوانێتی زۆرانبازی فلۆریدا» گوازرایەوە، لەو شوێنەدا تیمێکی دوو کەسی لەگەڵ بڕاند ئالەن پێکھێنا، جارێکی دیکە لە FCW پاڵەوانێتییەکی تریان بردەوە. نیکۆلاس لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ دووبارە بۆ ڕاو ھاتەوە، لەژێر ناوی دۆڵف زیگلەر، لە نیسانی ٢٠٠٩ ڕۆیشتە بەشی «سماک داون». لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ زیگلەر پاڵەوانێتی کیشوەرەکانی بۆیەکەمجار بردەوە، بۆ ماوەی پێنج مانگ ھەڵی گرتبوو.
ژیانی تایبەتی
نیکۆلاس تیودۆر نمیت لە ٢٧ی تەممووزی ١٩٨٠ لە کلێڤ لاند، ئۆھیۆ، لەدایکبووە. تەمەنی پێنج ساڵان بوو، ھەواداری کاری زۆرانبازی بوو، دوای ماوەیەک ئامادە بوو، بۆ ئەوەی زۆرانبازی لە یاریگای «ڕیچفێڵد» بکات، بڕیاری دابوو، کە لە تەمەنی ١٢ ساڵی کاری زۆرانبازی بکات. ناوی دۆڵف لەسەر ناوی باپیری بۆ WWE بەکارھێناوە، لە قوتابخانەی لایکوود ھاوڕێکەی پێشنیاری ناوی زیگلەری بۆ کرد. دواتر نیکۆلاس لە فۆنیکس، ئەریزۆنا نیشتەجێ بوو، ھەواداری یانەی یاری «کلێڤلاند بڕاونس». نیکۆلاس دوو برای ھەیە، برا گەنجەکەی «ڕیان» پێشتر کاری زۆرانبازی لە WWE کردووە، ھەروەھا زۆرانبازی لە NXT لەژێر ناوی برێلی پێرس کردووە. براکەی تری بەناوی دۆناڵد، بۆ ماوەی ١٥ ساڵ زیندانی کرا، دوای ئەوەی دانی بەتاوانەکەیدا، کە پیاوی کوشتووە. نیکۆلاس ھاوڕێ باشەکانی لە تیمی سپریت سکوادە بەتایبەتی مایکڵ برێندلی.