cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گڵێجاڵ
مێژوو
لەناو گلێجاڵ و باوایی و تاوگۆزییەكاندا ژن و ژنخوازی و خاڵ و خوشكەزای زۆر هەن، لەدوای ئەوانیش تێكەڵییان لەگەڵ قوایی و باوەجانی زیاترە، ڕێگای هاتوچۆی گڵێجاڵ بۆ هەڵەبجە بە ناوچەی تاوگۆزیدا گوزەر دەكات، بەرەو چیای بەمۆ و سەرتەكیش بەناو سنوری باواییەكان و هەمیشە هاتوچۆیان بەسەر یەكتردا هەبووە، لەوەڕگا و مەرعە و زەوییەكانیان هاوسنورن، هەندێك لە ماڵی گڵێجاڵیش لە گوندی بەلەسۆ دەژین و تێكەڵن، هەندێك جاریش كۆمەڵێك لە پیاوانی گڵێجاڵ بۆ بەهاناوەچوونی تاوگۆزییەكانی گوندەكانی سەلاسی باوەجانی چەند كەسیان سنوریان بڕیوە و چەند ڕۆژ لەوێ ماوەنەتەوە (34)   .
لە ساڵی (1975) گوندەكانی ئەوبەری سیروان (لیوا دیالە) بەر ڕاگواستن كەوتوون، دەوروبەری (30) ماڵ لە گوندەكانی هۆرێن و كوێرەك كە لەنیوە زیاتریان هۆرێنی بوون، بەهۆی ئەوەی ئاژەڵداربوون ئۆدروگا و شارەكانیان پێ خۆش نەبووە، لە گلێجاڵ نیشتەجێبوون تا ساڵی (1978ز) هەموویان پێكەوە ڕاگوێزراون، لە ماوەی ئەم سێ ساڵەشدا پەیوەندییەكی زۆری دۆستایەتی و تێكەڵی لە نێوان ئەو خێزانانەدا دروست بووە، هەر بەهۆی ئەم ڕاگواستنەشەوە هەندێ لە منداڵەكانی ئەو گوندانە لەدایكبووی گڵێجاڵن و گەورەكانیشیان یادگارییان لەگەڵ خەڵكی ئاواییەكە هەیە (35).
تایبەتمەندیی ئاواییەكە:
پاتریک مێلرەوز
پەنجا دەیە زیاتر (لە ١٩٦٠ەکانەوە تاوەکوو سەرەتاکانی ٢٠٠٠) پیاوێکی دەوڵەمەندی ئینگلیزی بەناوی پاتریک مێلرەوز ھەوڵ دەدات خۆی لە چنگی ئاڵوودەبوون و ئەو دێوانەی دەوریان تەنیوە، ڕزگار بکات؛ کە سەرچاوەکانیان بۆ ئازارەکانی باوکی و کەمتەرخەمییەکانی دایکی لە سەردەمی منداڵیدا دەگەڕێتەوە.
گڵێجاڵ
مێژوو
وەك زۆرێك لە ڕۆژهەڵاتناسان باسیان كردووە، تا ناوەڕاستی ساڵانی حەفتاكان، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لە كوردستان لەسەر بنەمای خێزان و سەرۆك هۆز و بنەماڵە و ئاغا بنیاتنرابوون، لایەنی ئاینی ـ ش، پەیوەست بووە بە شێخ و پیر و سۆفی و دەروێشەكانەوە، دەسەڵاتی شێخەكان درێژخایەنتر بووە لە هی دەرەبەگەكان بەهۆی كاریگەریی دەسەڵاتە ئاینییەكەوە (36)  ، بەڵام ئەم ڕێسایە، لە گوندی گلێجاڵی پشتكێوی بەمۆ هەندێ گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، لەلایەك گوندەكە ئاغای تیا نەبووە، لەلاكەی تر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی شێخ (1946) تەنها سێ مانگ هەڵیكردووە (37)   . بەدرێژایی سەردەمی پاشایەتی (1921_1958) لە بناری بەمۆ و گوندەكانی پشتكێودا، دوو جەمسەری سەرەكی هێزی ئاینيی و كۆمەڵایەتی هەبوون، كە وەسمان بەگی عەبدوڵڵا بەگی شەرەفبەیانی و شێخانی نەقشبەندی بیارە كە شێخ عەلائەدینی زیائەدین دوا ڕابەر و مورشیدی خاوەن زەويی و موڵكداریان بووە لەم قۆناغە‌. لەم نێوانەشدا گڵێجاڵ كە گەورە گوندی پشتكێوی بەمۆیە   (38)  كەوتووەتە بەرداشی ململانێی ئەم دوو جەمسەرە و هەرلایەك بەلای خۆیاندا ڕایانكێشاوە (39)   ، هەردوولاش لەسەر زەوی گڵێجاڵ ناكۆكیان هەبووە و گەشتووەتە ڕادەی شەڕە سكاڵای یاسایی، بەهۆی ئەوەی بەشی هەرە زۆری زەوییەكانی گوندەكە ئەمیری ـ ن و دەوڵەت ڕازیی نەبووە سەرجەمیان لەسەر دەرەبەگ و شێخەكان تاپۆ بكات، خەڵك زەوییەكانی خۆیان بۆ كشتوكاڵ بەكارهێناوە (40)   .
پاتریک مێلرەوز
سازبوون
شوباتی ساڵی ٢٠١٧ ڕاگەیەندرا زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ساز دەکرێت کە لە کۆمەڵە کتێبەکانی ئێدوارد سەینت ئابن وەرگیراوە و بێنێدیکت کەمبەرباچ ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت و لە ئەمریکا لە کەناڵی (Showtime)دا و لە بەریتانیا لە کەناڵی (Sky Atlantic)دا بڵاو دەبێتەوە. دەیڤد نیکڵز نووسەری ھەر پێنج ئەڵقە و ئێدوارد برگریش دەرھێنەریان بوو. لە مانگی تەممووزدا جێنیفەر جەیسن لی و ھیوگۆ ویوینگ وەکوو دایک و باوکی پاتریک پەیوەستی پرۆژەکە بوون و ئانا مەدڵیش بۆ ڕۆڵی ژنی پاتریک ھەڵبژێردرا. فیلمھەڵگرتنەوەکە تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵ لە گلاسگۆ دەستی پێ کرد.
گڵێجاڵ
مێژوو
سیستمی بەڕێوەبردن و نوێنەرایەتی گوند لە ئاوایی گڵێجاڵدا، لە دوای گەیشتنی تۆمار و دەسەڵاتی میری بەناوچەكە (1927 و 1934)، موختاريی و كوێخایی بووە (41)   ، بەم پێیەش سەرۆك عەشیرەتی تێدا نەبووە، هیچ كاتیش ئاغا لە گوندەكەدا نەبووە. (42)
پاتریک مێلرەوز
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٨ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک پۆل:بەرنامەی تەلەڤیزیۆن لە ڕۆمانەکانەوە وەرگیراوە پۆل:زنجیرە بەڕیتانییە کورتەکان پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠
گڵێجاڵ
مێژوو
موختارەكانی گڵێجاڵ هەمیشەیی نەبوون و گۆڕاون، هەریەك لەوانەش لە بنەماڵەیەكی جیاواز بووە  (43) دیارترین موختارەكانیش بریتی بوون لە: محەمەد مستەفا وسەین، مستەفا حسێن (سەفای وسەین)، عەلی فەتاح مستەفا، مەحمود ئەحمەد ـ مەنیج ـ (هۆزی هەسەن)، عەزیزی ئەحمەد و غەفوری عەزیز و مەلا مەحمودی غەفور (بنەماڵەی ڕەحیم)، حەمە ساڵح و حاجى مەلا محەمەد (بنەماڵەی حمەوەیس)  (44) مەلا محەمەدی شەل (بنەماڵەی خەلیفە)، ئەمەش جۆرێك لە دەستاودەستی نوێنەرایەتی دەردەخات، جیاواز لە میراتگری خێڵایەتی كە لەسەر سیستمی پشتاوپشت دامەزراوە، ئەوەی جێگەی سەرنجیشە هیچ كام لەو كوێخایانە بەهۆی پێگەكانیانەوە دەوڵەمەند نەبوون و سەرجەمیان ژیانێكی ئاسایی وەك خەڵكی ئاواییەكەیان هەبووە (45).
خاوەندارێتی گڵێجاڵ بۆ بەشی زۆری زەوییەكانیان حاڵەتێكی تایبەت نییە لەسەر ئاستی كوردستان، چونكە سەرچاوەكان ئەوە دەخەنەڕوو لە هەندێك گونددا لە پەنا دەسەڵاتی شێخ و دەرەبەگەكاندا، وردە جوتیار و موڵكداری زۆری سەربەخۆ هەبوون، كە ساڵانە تەخمینی خۆیان داوە و نیوەكاری هیچ یەكێك لەو دوو دەسەڵاتە نەبوون (49)   .
بەمۆ وەك ناونیشانی نوێ:
لە سەردەمی پاشایەتی و دواتریش كۆماریدا، گوندی گڵێجاڵ بە بەراورد بە گوندەكانی تری دەوروبەری لە ژمارەی دانیشتوان و ڕووبەری زەوییەكانیدا گەورەتربووە، لە دوای ڕاپەڕین (1991) لە پێشەنگی ئه‌و گوندانە بووە كە بە قەرەباڵغییەكی زۆر ئاوەدان بووەتەوە، سەرەتای هاوینی هەمان ساڵ دەیان خێزانی ئاواییەكە كە لە ئۆردوگاكانی ئێران گەڕاونەتەوە و لە دەشتی گڵێجاڵ لەناو كەپر نیشتەجێ بوون ، دواتر وردە وردە بە كۆمەكی ڕێكخراوە مرۆییەكان ئاواییان دروستكردووەتەوە (50) . لە كۆتاییەكانی ساڵانی نەوەدەكان، ئەم گوندە پەرەسەندنێكی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە بەهۆی ئەوەی كرایە مەڵبەندی ناحیەیەك بەناوی بەمۆ (51) .
بەناحیەبوون، گوندەكەی بردە قۆناغی شارەدێ و بوو بەهۆكاری ئەوەی بە قەرباڵغی بمێنێتەوە. هەر لەم قۆناغەشدا گڵێجاڵ بووە هەڵگری ناوی شاخی بەمۆ لەكاتێكدا گڵێجاڵ خۆی لە دامێنی چیای خۆشكى ی دەستەخوشكی بەمۆدایە.
شاخی بەمۆ دیارترین سیمای سروشتییە لە ناوچەكە و ناونیشانێكی هاوبەشە بۆ ئەو كۆمەڵە گوندەی كەوتوونەتە پشت ئەم چیایەوە، ، ئەم زنجیرە شاخەش سنوری جیاكەرەوەی ناوچەكانی دەوروبەری هەڵەبجە و ناوچەكانی سەر بە قەزای خانەقینە، هەندێ گێڕانەوە و بیروباوەڕی كۆنیش ئاماژە بەوە دەكەن لەسەر چیاكە تەرمی پیرخدری شاهۆ ئەسپەردە كراوە كە باوەڕ وەهایە باپیرانی ساداتی تاوگۆزی و بنەماڵەكانی جاف بێت (52)   ، بەڵام ئەم قسەیە پاڵپشتییەكی بەهێزی نییە، گرنگی بەمۆش تەنها لە بەرزی و زنجیرەییەكەیدایە (بەرزترین لوتكەی 1842مەترە) كە لە هەردوو دیوەوە و لە هەردوو بەری باشوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان كۆمەڵێك گوند بەیەكترەوە دەبەستێتەوە و لەبەر گرنگیی ئەم شاخەش وەك جێگەیەكی ستراتیجی سەرسنوری ئێران لە نەخشەیەكی سەربازیی عوسمانیدا (1915) گرنگیی پێدراوە(53)   ، زۆر گێڕانەوەیتری مێژویی هەن لەسەر ئەوەی لەسەردەمی هاتنی ڕووسەكاندا بۆ ئێران پەناگەی هۆزەكانی ڕۆژهەڵات  بووە.
پەراوێزەكان:
(2)    بڕوانە بەشی شەشەم كە تایبەتە بە شوێنەوارەكانی گڵێجاڵ لەم كتێبە.
(3)   چاوپێكەوتنی عەزیز محەمەد ئەحمەد، گڵێجاڵ، 2 /7/ 2020 ؛ چاوپێكەوتنی ئەحمەد سۆفی كەریم، هەڵەبجە، 12/ 6/ 2020 ؛ چاوپێكەوتنی مەحمود مستەفا نادر، زەڕایەن، 5/ 6/ 2020.
(4)    خەلیل ئیسماعیل و ئەیوب خەلیل: جوگرافیای دێ نشینی.. كوردستانی عێراق وەك نمونە، هەولێر، 2012، لا 143.
(5)    بڕوانامە ئامارەكانی 1957 و 1977 لەبەشی چوارەمی ئەم كتێبە.
(6)    خەلیل ئیسماعیل و ئەیوب خەلیل: سەرچاوەی پێشوو، لا 29 _33.
(7)  هەندێك لە ڕەگەزنامەی باری شارستانی خێزانەكانی ئەم گوندە لە ساڵی 1942 بە "گلە جاڵ" هاتووە ؛ بڕوانە وقایعی عێراقی لە 3564 لە 14 / 2/ 1955 بە "كلیجان" ناوی هاتووە.
نیشانەی بارودۆخی ڕووی ڕێگە
وێنۆک|پێویستە ژمارەی چاڵەکانی ناو ڕێگەیەک بژمێردرێت بۆ دۆزینەوەی پی سی ئای نیشانەی بارودۆخی ڕووی ڕێگە کە زیاتر بە پی سی ئای (PCI) دەناسرێت، جۆرێک پێوەری ژمارەییە بۆ ھەڵسەنگاندنی بارودۆخی سڵامەتیی ڕێگە. خراپترین دۆخی ڕێگە بە پی سی ئایەکی سفر و باشترینیش بە سەد دیاری دەکرێت. ئەم پێوەرە لەلایەن ئەندازیارانی سپای ئەمریکاوە داھێنرا و دواتر ئەی ئێس تی ئێم (ASTM) پرۆسەکەی ستاندارد کرد. لە پرۆسەی دۆزینەوەی پی سی ئایدا سەرەتا ھەمووی ئەو قڵیش و برینانەی لە ڕووی ڕێگە کەوتووە کۆ دەکرێنەوە. ھەندێک لەم زەختانە بریتین لە قڵیشی قۆڕیانە (قڵیشی ماندوویی)، قڵیشی درێژایی، قڵیشی بلووکی، قڵیشی گوێی جادە و چاڵ. دوایی ژمارەیەک گراف و پرۆسەیەکی چەندپاتکراوە بە کار دێن کە ئەم قڵیشانە بگوێزرێنەوە بۆ ژمارەیەک لە نێوان ٠ و ١٠٠دا. بەم جۆرە ئەگەر ڕێگەیەک ھیچ قڵیشێکی تێدا نەبێت نیشانەی بارودۆخی ڕێگەکەی ١٠٠ دەکات.
گڵێجاڵ
مێژوو
(9)   چاوپێكەوتنی عەبدولڕەحمان حەمەساڵح، زەڕایەن، 3/ 7/ 2020 ؛ چاوپێكەوتنی فەتاح محەمەد (زێبا)، گلێجاڵ، 12/ 7/ 2020.
نیشانەی بارودۆخی ڕووی ڕێگە
بەدەستھێنانی پی سی ئای
بۆ بەدەستھێنانی PCI پێویستە سەرەتا ڕێگەکە بپشکنرێت. لەم پشکنینەدا ئەو برینانەی لەسەر ڕووی ڕێگەدایە دەنووسرێنەوە. واتە ژمارەی برینەکان، ئاستی قووڵاییان و جۆرەکەیان دەنووسرێتەوە. دواتر لە ڕێگەی ژمارەیەک گرافی تایبەتەوە ئەم دراوانە دەگۆڕێن بۆ ھەندێک ژمارەی تر. ئەو ژمارانە لە پرۆسەیەکی تیکراریدا چەندین جار بەسەرچوونەوەیان پێدا دەکرێت ھەتا PCIی ئەو ڕێگەیە دەدۆزرێتەوە. وێنۆک|پێویستە قڵیشە جۆراوجۆرەکانی سەر ڕێگە، وەک قڵیشی پشتە قۆڕیانە، بژمێردرێن بۆ حیسابکردنی PCI ئەی ئێس تی ئێم بارودۆخی ڕێگە بەپێی PCI دەکات بە حەوت پۆلەوە وەک لەو خشتەی خوارەوەدا پیشان دراوە، بەڵام لە ڕاستیدا کاتێک PCI دەچێتە خوار ٤٠ەوە، ئیتر ڕێگەکە کەڵکی نامێنێت.
گڵێجاڵ
مێژوو
(10)   چاوپێكەوتنی عەباس عەبدولقادر، هەولێر، 10/ 7/ 2020؛ فەتاح محەمەد (زێبا)، سەرچاوەی پێشوو.
نیشانەی بارودۆخی ڕووی ڕێگە
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێگەکان پۆل:بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکان پۆل:برینی ڕووی ڕێگە پۆل:ڕووی ڕێگە پۆل:ئەندازیاریی ڕووی ڕێگە پۆل:ژێرخانی فڕۆکەخانە
گڵێجاڵ
مێژوو
(11)   چاوپێكەوتنی عەزیز مەحمود محەمەد ئاوایی گڵێجاڵ، 26 / 9/ 2015؛ چاوپێكەوتنی ئەحمەد كەریم عەبدوڵڵا، سیروان، 12/ 6/ 2020؛ چاوپێكەوتنی حاجی محەمەد یوسف حەمە، دەربەندیخان، 29 / 5/ 2020.
(12)  چاوپێكەوتنی باوا ساڵح ئەحمەد نادر، زەڕایەن، 5/ 6/ 2020؛ ئەحمەد كەریم عەبدوڵڵا، سەرچاوەی پێشوو.
(13)   هەندێك لەو دەستخەتانە كە هی مەلا سەعید، مەلا مەحمودی فەرەج، مەلا یوسفن لە ناوەندی كوردستانی زانكۆی سلێمانی ئەرشیفكراون.
(14)   چاوپێكەوتنی مەلا عەلی كۆكۆیی، هەڵەبجە، 19/ 6/ 2020 ؛ چاوپێكەوتنی مەلا حەمەئەمین سەراوی، هەڵەبجە، 27/ 6/ 2020؛ چاوپێكەوتنی حەمە تۆفیق دەروێش ئەبوبەكر، هەڵەبجە، 29 / 6/ 2020.
(15) جامعة بیرزیت، الأنطولوجيا العربية، عشيرة، https://ontology.birzeit.edu/، (22 / 6/ 2020).
(16)  موسوعة عشائر العراق، الدار العربية للموسوعات، بيروت _ بغداد، 1/ 137.
(17) بیرو،  آلن ، فرهنگ علوم اجتماعی (انگلیسی ـ فرانسە ـ فارسی) ترجمە ، باقر ساروخانی، چاپ چهارم، تهران ، كیهان، 1380. لا 433
(19)   الأكراد، مطبعة شفيق، بغداد، 1972، ص 150.
(20)  مارتین ڤان برونەسن، ئاغا و شێخ و دەوڵەت، وەرگێڕانی، كوردۆ عەلی، دەزگای چاپ و پەخشی حەمدی، سلێمانی، 2010، لا 110.
(21) لەو قسانەی زۆر لەسەر زار باوە، نزاكردنە بۆ سەلامەتی "قەوم و عەشرەت"، یان سوپاسكردنی "قەوم و عەشرەت" ـە لەكاتی بەدەمەوەچووندا، یان یەكترناسین پاش دابڕانی زۆر.
(22)  بڕوانە مەلا عومەر عەبدولعەزیز الحسیني، بۆ برایانی عەشیرەتی گڵێجاڵ، 20 / 10/ 2003 "نامەی دەستخەت"، وێنەی لە ناوەندی كوردستان، زانكۆی سلێمانی هەیە.
(23)  عەباس عەبدولقادر، سەرچاوەی پێشوو؛ فەتاح محەمە (زێبا)، سەرچاوەی پێشوو.
(25)  ئەوبەری سیروان ناوێكی زارەكی و دەماودەمە، بەڵام لە هەندێ یاداشتنامەشدا هاتووە، بڕوانە: مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس، ڕۆژگاری ژیان، چاپ و انتشارانی كوردستان، 2015، لا 199.
(26)   بڕوانە خريطة كادسترو (10/ 4/ 1954)، مركز قضاء حلبجة، مقاطعة 46.
(27) عەلی قەنبەری، ناساندنی پارێزگای كرماشان، http://www.brwska.net/articles/item/672 (22/3/2012).
(28)  لە بەشەكانی دواتر لەسەر ئەم ڕووداوە ئەوەستین كە موریدانی شێخی بیارە لە سەلاسی باوەجانی و گوندەكانی شێخ سێڵە و بانەبۆر و دەوروبەرییەوە هێرشیان كردوەتە سەر گڵێجاڵ. چاوپێكەوتنی حەمە عەلی سۆفی محەمەد، زەڕایەن، 4/ 7/ 2020.
(29)   عەباس عەبدولقادر، سەرچاوەی پێشوو؛ حەمە عەلی سۆفی محەمەد، سەرچاوەی پێشوو.
(30)   عەباس عەبدولقادر، سەرچاوەی پێشوو
(31)  عەزیز بەلەسۆیی، زەڕایەن، 10/ 6/ 2020؛ چاوپێكەوتنی مەحمود مستەفا نادر، زەڕایەن، 5/ 6/ 2020.
(32) بڕوانە بەشی سێیەم؛ وێستگە مێژوییەكانی ئەم كتێبە و تەوەری ئاوارەبوونی گڵێجاڵ.
(33) عەباس عەبدولقادر، سەرچاوەی پێشوو.
(34) دیارترینیان باوا قادر، حەمەی تەڵاخان، كەریمی ئەوڕەحیم بوون. هەمان سەرچاوە.
(35) چاوپێكەوتنی محەمەد ئەمین مەحمود، زەڕایەن، 5/ 7/ 2020.
(36)  مارتین فان برونەسن، ئاغاو شێخ و دەوڵەت، وەرگیڕانی كوردۆ عەلی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، بەرگی یەكەم چاپی دووەم، (1999)، 17_20 ؛ دیرك كینن، الكرد وكردستان، ترجمه صلاح عرفان، كوردولوجی، السلیمانیة، 2010، ص 22.
(37)  لە بەشی پێنجەم كە تایبەتە بە وێستگە مێژوییەكانی گڵێجاڵ، وردەكاریی لەسەر هاتنی شێخ و هەرای 1946 باسكراوە.
(38) وزارة الداخلیة (1962): الموسوعة الإحصائية عن التقسيمات الإدارية، في الجمهورية العراقية، مطبعة الإدارة المحلية، بغداد
(39)    چاوپێكەوتنی عەزیز محەمەد ئەحمەد، گڵێجاڵ، 2/ 7/ 2020.
(40)  چاوپێكەوتنی مەلا عەبدوڵڵا حمە حەمە وەیس، دەربەندیخان، 29/ 5/ 2020؛ ئەحمەد كەریم، سەرچاوەی پێشوو.
(41) مەحمود مستەفا نادر، سەرچاوەی پێشوو.
(42)  مەلا عەبدولڵا حەمە حەمەوەیس، سەرچاوەی پێشوو؛ عەباس عەبدولقادر، سەرچاوەی پێشوو؛ عەزیز محەمەد ئەحمەد، سەرچاوەی پێشوو.
(43) چاوپێكەوتنی ئەمنە شێخ عارف، زەڕایەن، 9/ 6/ 2020؛ چاوپێكەوتنی حاجی محەمەد قادر عەزیز، زەڕایەن، 10/ 6/ 2020.
(44)  چاوپێكەوتنی باوا ساڵح ئەحمەد نادر، زەڕایەن، 5/ 6/ 2020؛ ئەمنە شێخ عارف، سەرچاوەی پێشوو ؛ محەمەد قادر، سەرچاوەی پێشو؛ چاوپێكەوتنی عەزیز ئەحمەد عەزیز، زەڕایەن 3/ 7/ 2020.
(45)    فەتاح محەمەد (زێبا)، سەرچاوەی پێشوو.
(46)  عەزیز بەلەسۆیی، سەرچاوەی پێشوو؛ محەمەد قادر (خاسێ)، سەرچاوەی پێشوو.
(47) عەباس عەبدولقادر، سەرچاوەی پێشوو.
(49) جعفر خیاط، القرية العراقية، دراسة في أحوالها و إصلاحها، المجمع العلمي العراقي، 1950، ص 53.
(50) جعفر خیاط، القرية العراقية، ص 53.
(51)   سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران ( 4/ 11/ 1999)، بڕیاری ژمارە 280 بە ئیمزای كۆسرەت ڕەسوڵ عەلی (ئیدارەی سلێمانی).
(52)  سیسیل جۆن ئیدمۆندیز: كورد تورك عەرەب، وەرگیڕانی: حامید گەوهەری، دەزگای ئاراس، 2004، لا 112 و 202.
(53)  نەخشەكە لە چاپخانەی ئەرکانی گشتی جەنگی عوسمانی، ساڵی ١٩١٥، چاپ کراوەو مەبەست لێی دیاریكردنی ئامانجە سەربازییەكان بووە، وێنەیەكیشی لە ئەرشیفی د. جەبار قادر هەیە.
کتێبەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پیتزا
وێنۆک|پیتزای مارگاریتا
پیتزا خۆراکێکی ئیتالیاییە کە پێک ھاتووە لە نانێک کە سەرەکی بە تەماتە، پەنیر و چەند شتی دیکە بەپێی جۆری پیتزاکە (وەکوو: کوارگ، پیاز، زەیتوون، گۆشت، ئەنەناس و ھتد) پڕ دەکرێت و دواتر دەخرێتە ناو فڕن یان تەنوور بۆ برژاندن. لە ئیتالیا لە شوێنە فەرمییەکان وەکوو ڕیستۆرانت پیتزا قاش ناکرێت و بە چنگاڵ و چەقۆ دەخورێت. بەڵام لە ناو ماڵ یان شوێنە نافەرمییەکان، بە قاشکراوی و بە دەست دەخورێت. ناوی پیتزا بۆ یەکەم جار لە دەقێکی نووسراو بە زمانی لاتینی ھاتووە کە لە باشووری ئیتالیا دۆزاوەتەوە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٠ی زایینی. پیتزا بە شێوەی مۆدێرن لە ناپۆلی داھێنراوە و جۆرە جیاوازەکانی بە جیھاندا بڵاوبووەتەوە و بووە بە یەکێ لە بەناوبانگترین خۆراکەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
جۆن بێنبۆو
جێگری دەریاوان جۆن بێنبۆو (١٠ی ئازاری ١٦٥٣ – ٤ی تشرینی دووەمی ١٧٠٢) ئەفسەرێکی ئینگلیزی بووە لە ھێزی دەریایی شاھانە. لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا پەیوەندی بە ھێزی دەریایییەوە کردووە و دەست بەکاربووە.
لانڤیرگوینگیل
لانفێرگوینگیل بە فەرمی وەک Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch کە وەک (لان-ڤێر-پول-گوین-گیل-گۆ-گێر-ئرچ-وین-درۆب-ئول-ئێندوس-گۆگۆ-گۆخ، دەخوێنرێتەوە) ھەروەھا وەک لانڤیر پولگوینگیل یان لانڤیر پی جی یان تەنھا وەک لانڤیرپول ناسراوە گووندێک و کۆمەڵگاییەکی گەورەیە لە ئەنگلیسی، لە دوورگەی وێڵز. بەپێی سەرژمێری ٢٠١٨ ڕێژەی دانیشتووانەکەی ٢،٩٩٩ کەس بووە.
جۆن بێنبۆو
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٧٠٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٣
لانڤیرگوینگیل
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گوندەکانی وێڵز
کامیروون لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
کامیروون نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
تۆپی پێ لە ئازەربایجان
وێنۆک تۆپی پێ لە ئازەربایجان بە یەکێک لە وەرزشە دیارەکانی ئەم وڵاتە دادەنرێت و لە لایەن بەشێکی بەرچاوی لاوان ئەنجام دەدرێت ، یەکێتیەکی تایبەت بەم وەرزشە بە ناوی یەکێتی تۆپی پێی ئازەربایجان ساڵانە خولی تایبەت دەکاتەوە هەڵبژاردەی نیشتیمانی ئەم ولاتە لە چەندین پاڵەوانێتی نێودەوڵەتی و جیهانی بەشداری کردووە.
سەینت ڤینسەنت و گرینادینز لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
سەینت ڤینسەنت و گرینادینز نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
دێی بارام
دێی بارام گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دێی بارام لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کەماڵانی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی شەمە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قسرتی سەروو و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی باخچە، تانجەرۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئۆرکئاکتمی
وێنۆک|نەشتەرگەری چۆنیەتی لابردنی [[گون]] ئۆرکئاکتمی پرۆسەیەکی نەشتەرگەرییە کە تیایدا یەکێک یان دووان لە (گون)کان لادەبرێن، ھەروەھا ئەم پرۆسەیە سوود بەخشە لە چارەسەرکردنی شێرپەنجەی پرۆستات، پرۆسەکە بەکاردێت لە چارەسەری گوێزانەوەی جێندەر بۆ ترانسجێندەری کچ
سەرچاوەکان
پۆل:گون
مێرگی زام، مێرگی ھەتاو
مێرگی زام، مێرگی ھەتاو کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە. ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٩٦ چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
کتێبناسی
پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
پاتەرسۆن (فیلم)
پاتەرسۆن درامایەکی ساڵی ٢٠١٦ی نووسین و دەرھێنانی جیم جارمووشە، ئەستێرەیەکی ئەم فیلمە «ئەدام درایڤەرە» کە لە فیلمەکە شۆفێری پاسە، بەناو پاتەرسۆن، و گۆڵشێف فەرھانی وەک ھاوسەرییەتی، کە خەون بە ئەستێرەیەکی موزیکی وڵاتەوە ئەبینین، و کۆمپانیایەک بەناوی «کەپ کیک» دەکەنەوە.
پاتەرسۆن دەستنیشانکرا، بۆ ئەوەی لە فێستیڤاڵی فیلمی کانی ساڵی ٢٠١٦ پێشبڕکێ بکات، لەوێ خەڵاتی پاڵم دۆگی بردەوە. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ئەڵمانیا لەلایەن K5 International، لە فەڕەنسا لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لەلایەن Le Pacte، و لە ئەمریکا لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لەلایەن ستۆدیۆکانی ئەمازۆن و ستریت بلێکەر بڵاوکراوەتەوە.
چیرۆک
فیلمەکە ماوەی ھەفتەیەک بە دەست پێکردنی ڕۆژی دووشەممە لە ژیانی پاتەرسۆن، شۆفێری پاس لە ناوچەی پاتەرسۆن نیوجێرسی، بەڕێوە دەچێت. ھەر ڕۆژێک ھەمان کار پەیڕەو دەکات: پاتەرسۆن زوو لە خەو ھەڵدەستێ و دەچێتە سەر کار، لەوێ گوێ لە قسەی ڕێبوارەکان دەگرێت، و لە کاتی پشوودا لە دەفتەرێک شێعر دەنووسێت، کە لەگەڵ خۆی ھەڵی دەگرێت. دوای کار، مارڤین، سەگی ژنەکەی، بۆ بیرە لە (شەیدز باڕ) دەوەستێت، لەوێ لەگەڵ پارێزەر و خاوەنەکەی تردا کارلێک دەکات، بەناوی دۆک (شاب باریکا ھێنێلی). لۆرای ھاوسەری پاتەرسۆن، شێعرەکانی خۆشدەوێت و لەمێژەوەھاتی کردووە، بڵاوی بکات یان لانیکەم کۆپیان بکات. لە کۆتاییدا بەڵێنیدا لە کۆتایی ھەفتەکاندا بچێتە دوکانی کۆپیکردن. بەڵام کاتێک پاترسۆن و لۆرا لە فیلمی شەوی شەممەوە گەڕانەوە ماڵەوە، مارڤین (سەگەکە) دەفتەری یاداشتەکەی دۆزییەوە و شێعرەکانی تێکدا. ڕۆژی دواتر پاتەرسۆن برۆدبۆن دەڕوات بۆ پیاسەیەک و لە شوێنە دڵخوازەکەی خۆی، کە (تاڤگە مەزنەکانی ڕووباری پاسایک) ە، دایدەنێت. پیاوێکی ژاپۆنی (ماساتوشی ناگاسی) لە تەنیشتی دائەنیشێ و دەست دەکات بە گفتوگۆیەک لەسەر شێعر، دوای ئەوەی پاتەرسۆن تێبینی دەکات کە پیاوەکە شێعری درێژی کتێبی پاتەرسۆن لەلایەن ویلیام کارلۆس ویلیامس دەخوێنێتەوە. پێدەچێت پیاوەکە بزانێت کە خودی پاترسۆن شاعیرە، ھەرچەندە نکوڵی لێدەکات و دیارییەکی پێدەگەیەنێت، دەفتەرێکی بەتاڵە. فیلمەکە بە نووسینی ھۆنراوەیەک لە دەفتەرە نوێیەکەیدا کۆتایی دێت.
بەرھەمھێنان
لە نیسانی ٢٠١٤ ڕاگەیەندرا، کە جیم جارمووش لەبارەی شاعیرێکی دانیشتووی پاترسۆنی نیوجێرسی، فیلم دەنووسێت، و کاری دەرھێنانی بۆ دەکات. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ ئاشکرا بوو، کە ئەدام درایڤەر و گۆڵشێف فەرھانی لەو فیلمەدا دەریانکردووە، ئۆلیڤەر سایمۆن و دانیال باوەر بە شێوەی بەرھەمھێنەری جێبەجێکار بە لۆگۆی فیلمی K5 ڕۆڵ دەگێڕن، لەکاتێکدا جاشوا ئەستەنتەن و کارتەر لۆگان بەپێی ئەم ئیشە شانشینی ئاژەڵ و «مانشێتی ئینکجێت» بەرھەم دەھێنن. فیلمەکە لە پاییزی ٢٠١٥ زیاتر لە ٣٠ ڕۆژ کاری فیلمسازیی کراوە، لە پاتەرسۆن و نیوجێرسی و چەند شوێنێکی جۆراوجۆر لە نیویۆرک. «ڕۆن پادگێت شاعیر» شیعری پێشکەش کرد، کە بۆ کەسایەتی پاتەرسۆن دەدرەوشایەوە، ھاوکات جارمووش شیعری «تاڤگەکان» ی نووسی کە لە فیلمەکەدا بۆ کچێکی گەنج دەگەرێتەوە.
بڵاوکردنەوە
فیلمەکە لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٦ لە فیستیڤاڵی فیلمی «کان» لە ساڵی ٢٠١٦ لە جیھاندا نمایشکرا، کە تێیدا پێشبڕکێی بۆ پالمێ دۆر کرا. ستۆدیۆکانی ئەمازۆن فیلمەکەیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دابەشکرد. دواتر ھاوبەشیی «ستریت بلێکەر» لەگەڵ ئەمازۆن بۆ بڵاوکردنەوەی فیلمەکە ڕاگەیەندرا، لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ و لە فەرەنسا لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە ئەڵمانیا ئازاد کرا، بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بە ھەمان ناو کرایەوە. لەسەر وێبسایتی تەماتەی بۆگەن، فیلمەکە ڕێژەی ٩٦٪ی پەسەندکردنەکەی وەرگرت، بەپێی ٢٥٦ پێداچوونەوە، بە تێکڕای ڕێژەی (٨٬٤٩/١٠). کۆدەنگییەکی گرنگی وێبسایتەکە ئەوە دەخوێنێتەوە، پاتەرسۆن چوونەژوورەوەیەکی نوێی ناڕێک بۆ فیلمی جیم جارموس زیاد دەکات، و نمایشێکی تری بەرچاوی پیشەیی دەکات، ئەویش ئەدام درایڤەرە. تۆد ماککارتی پەیامنێری ھۆڵیوود پێداچوونەوەیەکی ئەرێنی پێشکەش کرد، نووسینی: نزیکەی کاری بێ سەرسوڕھێنەر، چێژی نھێنی پێشکەش بە ھەوادارانی نیویۆرکی دیمەنی سەربەخۆ دەکات، کە ھەمیشە دەکرێت پشتیان پێ ببەستین تا بە ڕێگای خۆیدا بڕوات. «ئیریک کۆھن» لە فیلمەکەدا Indiewire.com پێداچونەوەیەکی پۆزەتیڤیشی کرد، نووسینی: بەڵام پاترسۆن ئەوەندە ڕوونی دەروونی ھەیە کە ناتوانێت بەر ھاوپۆلێکی ھاوشێوە کەوێ. بنیاتنانی چیرۆکەکە لە بارودۆخێکی ناوبەناودا ڕەنگە وەک شتێکی گەورە دەرنەکەوێ، بەڵام لە چوارچێوەی جیھانە بچووکەکەی پاترسۆندا، بە وتەوتە تراژیدییەکان دەزڕڕنەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە درامییەکانی ساڵی ٢٠١٦ پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە فەرەنسییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان کە لە نیوجیرسی وێنەیان گیراوە
بەڕوێنی خواروو
جوگرافیا
پەروێنی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پشتە و لە باشوور لەگەڵ گوندی خوربان لە شارستانی سەلاسی باوەجانی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی خازنۆک لە شارستانی سەلاسی باوەجانی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی پاشا.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھان ھێ-سووک
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
کیریباس لە ئۆڵۆمپیاد
وڵاتی دوورگەی کیریباس بۆ یەکەمجار بەشداری ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ساڵی ٢٠٠٤ی کرد. لەو کاتەوە لە هەموو یارییەکانی هاوینەدا بەشداری کردووە بەڵام هێشتا نەچووەتە ئۆڵۆمپیادی زستانە.
لیژنەی ئۆڵۆمپی نیشتمانییان لە ساڵی ٢٠٠٢ دروستکرا، و لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە پەسەندکرا
ئەنگلیسی
ئەنگلیسی دوورگەیەک و شارستانێکە لە وێڵز. وە گوندێکی گەورەی لێیە پێی دەوترێت لانڤیرگوینگیل. گوندەکە درێژترین ناوی (Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch) ھەیە لە شانشینی یەکگرتوو. ڕێژەی دانیشتووانی دوورگەکە بە ٦٨،٩٠٠ خەملێنراوە، ئینگلیسی گەورەترین شارۆچکەیە لە ھۆڵیھێد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دوورگەکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:جوگرافیای وێڵز
کاموس
کاموس گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی سەندوس، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
کاموس لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەڵاتان و لە باشوور لەگەڵ گوندی پیەبجک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئالەگوێزی سەروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دەربەند.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە نەغەدە نەغەدە پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
جێستەر
وێنۆک|ئاڕمی شاری جێستەروێنۆک|4, 5 and 6 Abbey Square
جێستەر بە(ئینگلیزی: Chester) یەکێکە لە شارەکانی ڕۆژئاوای وڵاتی ئینگلتەرا وە هاوسنوورە لەگەڵ وێڵز.
پەراوێزەکان
پۆل:شارەکان پۆل:شارەکانی ئینگللتەرا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم
ماتیو پێری
ماتیو لانگفۆڕد پێری (لەدایکبووی ١٩ی ئابی ١٩٦٩) ئەکتەرێکی کەنەدی- ئەمریکییە کەوا بە ڕۆڵی چاندلەر بینگی زنجیرەی ھاوڕێکان بەناوبانگە کەوا لەسەر کەناڵی ABC لەنێوان ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ٢٠٠٤ پەخشکراوە. لە ساڵی ٢٠٠١ەوە بەھۆی ناوبانگە زۆرەکەی زنجیرەکە، ھەریەک لە ئەکتەرە بەشداربووەکانی زنجیرەکە بۆ ھەر ئەڵقەیەک ١ میلیۆن دۆلاری ئەمەریکیان پێدەدرا.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="0"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩ پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە کەنەدا پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
تۆپی پێ لە بەنگلادێش
وێنۆک تۆپی پێ لەبەنگلادیش بەناوبانگترین وەرزشە شان بە شانی کریکێتی و لە لایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی بەنگلادیش (BFF) بەڕێوە دەبرێن.بەهۆی ئەوەی وەرزشی  کریکێت لە بەنگلادیش زۆر ئەنجام دەدرێت کاریگەری هەبووە لەسەر ئارەزووی لاووان بۆ ئەم یارییە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کاریگەری لەسەر ناوبانگی تۆپی پێ نەبوو خولی تۆپی پێ زیاتر و زیاتر لە داکا و دەرەوەی داکا دا رێکدەخرێت بەرپرسانی فیدراسیۆن و پسپۆڕان هێشتا هیوایان بە گەشەکردنی تۆپی پێ هەیە لەو وڵاتەدا لە ماوەی دە ساڵی داهاتوودا سەرەڕای ئاستەنگی دارایی زۆر گەورە.
سێ کچەکەی حەوا
سێ کچەکەی حەوا ڕۆمانێکە لەلایەن نووسەری بە ڕەگەز تورک ئەلیف شەفەقەوە نووسراوە. ئەم ڕۆمانە لە چەندین پێرستدا وەک یەکێک لە باشترین کتێبەکان لە ساڵی ٢٠١٨ دەستنیشان کرابوو.
کورتە
لەم ڕۆمانەدا ئەلیف شەفەق چیرۆکی سەرنجڕاکێشی سێ کچ بە بیروباوەڕی جیاواز لە بەشە جیاوازەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بە ناوەکانی پەری، مۆنا و شیرین دەگێڕێتەوە، کە لە زانکۆی ئۆکسفۆرددا یەکتر دەناسن. ڕۆمانەکە لەلایەن گێڕەوەیەکی کەسی سێیەمەوە دەگێڕدرێتەوە و پەری ڕۆڵی سەرەکی چیرۆکەکە دەبینێت. ڕۆمانەکە تێکەڵکردنی باوەڕ و نادڵنیایییە، باس لە ئێستا و ڕابردووی پەری دەکات، کە لە تورکیا گەورە بووە. دایک و باوکی پەری زۆر جیاوازن، باوکی ھیچ کات گرینگی بە ئایین نادات و دایکی موسوڵمانێکی دەمارگرژە، ھەر بۆیە کاتێک باسی ئایین دێتە گۆڕێ، پەری زۆر سەرلێشێواوە. شیرین کۆچبەرێکی ئێرانییە کە زۆر گرینگی بە پرسی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەدات و مۆنا لایەنی سێیەمی چیرۆکەکەیە، کچێکی ئەمریکایی بەڵام ڕەگەزی میسری و پشتگیری و پێداگری لە بیروباوەڕی فێمینیزم دەکات. سێ کچەکەی حەوا چەندین لایەنی دەروونی و کۆمەڵایەتی ژیانی ئەم سێ کچە لەخۆ دەگرێت، کە ئەلیف شەفەق، چیرۆکەکەیان لە ئەستەنبوڵ و ئۆکسفۆردا لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ تا ٢٠١٦ دەباتە پێشەوە.
بەشێک لە کتێبەکە
+من حەز لە ئایین ناکەم، بەڵام خودام خۆش دەوێت، دەزانی بۆ؟!
-پەری سەرێکی ڕاوەشاند،
+ مەنسوور وتی، پەری گیان، چونکە خودا تەنیایە، وەک من... ئەویش ھەر وەک تۆ تەنیایە. لە شوێنێک لەو سەرەوە بە تەنیا بەجێماوە و کەسی نییە قسەی لەگەڵ بکات، ڕاستە، ڕەنگە ھەندێک فریشتە لە دەوری ھەبێت، بەڵام مەگە چەنێ دەتوانێ قسەی دڵی خۆی بۆ فریشتەکان ھەڵڕێژیت؟! بە میلیارد کەس، دەستی دوعا بۆ لای خوا درێژ دەکەن و دەڵێن خوایە فڵان شتمان پێ ببەخشە، جانتایەکی گەورە پارەمان پێ ببەخشە، ئۆتۆمۆبیلمان پێ ببەخشە، ھەمیشە ھەمان شت، دووبارە دەبێتەوە و دووبارە دەبێتەوە، بەڵام کەس بە خۆی زەحمەت نادات خودا بناسێت.
مەنسوور جامەکەی پڕ کرد لە شەراب، "بیری لێ بکەوە، مرۆڤ کاتێک لە ڕێگادا ڕووداوێک دەبینێت چ کاردانەوەیەکی دەبێت ؟! یەکسەر دەڵێت:" خوا بەڵامان لێ دوور بکاتەوە" بڕوام پێ دەکەیت ؟ بەر لە ھەموو شتێک بیر لە خۆی دەکاتەوە نەک قوربانیەکان، ژمارەیەکی کەم لە خەڵکی دەبینی کە نزا بۆ خەڵک بکەن، ئەوان تەنیا دوعا بۆ خۆیان دەکەن، لە ڕاستیدا دوعایەکانیشیان زۆر لە یەک دەچن، خوایە ئاگات لێم بێت، دەستم بگرە، سەرکەوتووم بکە، ھەموو من، ئەگەر لێیان بپرسیت، پێی دەڵێن ئایینداری، بەڵام ئەگەر لە من بپرسیت، پێت دەڵێم ئەمەش جۆرێکە لە خۆپەرستی کە تەنیا ڕواڵەتی گۆڕیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی ئەلیف شەفەق پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠١٦ پۆل:وێژەی ئیسلامی پۆل:وێژەی تورکی
ساموا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
ساموا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
زڕگوێز
زڕگوێز گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی تانجەرۆ، قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
زڕگوێز لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەدوبیست، تانجەرۆ و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی شاسوار و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی حەمەی بارام و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شێخ عەوڵا.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
نوونڤووت
220x440px|وێنۆک نوونڤووت(، بە ئینوکتیتوت: ᓄᓇᕗᑦ) ( گۆکردن : ) نوێترین و گەورەترین ھەرێمی کەنەدایە لە ١ی نیسانی ١٩٩٩ سەربەخۆیی خۆی لە ھەرێمی باکووری خۆرئاوا وەرگرت و وەک ھەرێمێکی سەربەخۆ ناسێنرا.
ڕووبەری نوونڤووت لە ئەورووپای ڕۆژئاوا گەورەترە و دواخاڵی باکووری زەویە کە مرۆڤ دەتوانێت لێی بژێت، دواھەمین نشینگەی ئەم ھەرێمە و ھەموو کەنەدا لەباکووری شارۆچکەی "ئەڵێرت"ە.
بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ دانیشتوانی نوونڤووت ٣١٫٩٠٦کەس دەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کەنەدا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٩ پۆل:ئۆقیانووسی ئارکتیک پۆل:پارێزگاکان و مەڵبەندەکانی کەنەدا پۆل:نووناڤوت پۆل:جەمسەرەکان پۆل:جەمسەری باکور پۆل:Pages with unreviewed translations
تۆپی پێ لە کووەیت
تۆپی پێ بەناوبانگترین وەرزشە لە کووەیت خاوەنی چەندین یانەی وەرزشی تۆپی پێن و لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی کوێتەوە  سەرپەرشتی دەکرێن ساڵانە خول و پاڵەوانێتی لە ئاستە جیاوەزەکان دەکاتەوە ئەم یەکێتیە ساڵی١٩٥٣ دامەزراوە
خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ
خاچ و مار و ڕۆژژمێری شاعیرێ: ڕۆمانەشیعر کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە. ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٩٨ چاپ و بڵاو کراوەتەوە. چاپی دووەمی ئەم کتێبە لە ناوەندی خاک لە سلێمانی ئەنجام درا کە ھەر ڕێکەوتی ١٩٩٨ لە سەری نووسراوەتەوە.
کتێبناسی
پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
کوشیار گیلانی
ئەبووحەسەن کوشیار کوڕی لابان کوڕی بەشاری دایلامی ماتماتیکزان و جوگرافیناس و فەلەکناسی ئێرانی بوو و خەڵکی دایلام لە باشووری دەریای قەزوین لە ئێران بووە.
پیشە
ڕەنگە کارە سەرەکییەکەی کوشیار گیلانی لە سەرەتای سەدەی یازدەهەمدا ئەنجامدرابێت، و پێدەچێت بەشێکی گرنگی لە سێگۆشەزانیدا هەبووبێت. درێژەی بە لێکۆڵینەوەکانی بیرکار و فەلەکناسی سەدەی دەیەم ئەبوو وەفا بووزجانی دا و لە کتێبی خشتەی فەلەکناسان (خشتە گشتگیر و پێگەیشتووەکان)دا، کە تێیدا جێگیر بوو، شوێنێکی زۆری بۆ ئەمە تەرخان کرد بەها باشترەکانی ئەپۆجی هەسارەکان کە لەلایەن بەتتانی چاودێری دەکرا. خشتەکان پێش کۆتایی سەدە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی فارسی، هەروەها پێشەکییەکی ئەستێرەناسی و ڕیساڵی ژمێریاری (بنەماکانی ژمێریاری هیندۆسی، کە لە هەردوو زمانی عەرەبی و عیبریدا هەیە) نووسیووە.
قوتابی کوشیار گیلانی بریتی بوون لە ماتماتیکزانی فارس عەلی کوڕی ئەحمەد نەسەوی. وا بیر دەکرێتەوە کە کوشیار گیلانی لە بەغدا کۆچی دوایی کردبێت.
کامیروون لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
کامیروون نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
ماتیو واینەر
وێنۆک|واینەر لە ٢٠١١.|alt= ماتیو ھۆفمان واینەر (لەدایکبووی ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٥) نووسەر، بەرھەمھێنەر، دەرھێنەر و ئەکتەرێکی ئەمریکییە کەوا بە کارەکانی لە زنجیرەکانی Mad Men، سۆپڕانۆکان و The Romanoffs دەناسرێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥ پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ھارڤارد-وێستلەیک پۆل:نمایشكاران پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ویلایەتی میریلاند پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی
نەزیھە محیەدین
نەزیھە محیەدین (بە زمانی تورکی: Nezihe Muhiddin؛ لە دایکبووی ١٨٨٩ - مردووی ١٠ی شووباتی ١٩٥٨ ) ژنە چالاکوانی مافەکانی ژنان و داکۆکیکار لە مافی دەنگدانی ژن، نووسەر، ڕۆژنامەنووس و کەسایەتی سیاسیی تورک بوو.
ئەو لە سەدەی بیستەم، لەکاتی حوکمڕانی دەوڵەتی عوسمانی بەیەکێک لە ژنە چالاکوانە دیارەکانی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە هەوڵ و تێکۆشانی زۆری کرد بۆ چەسپاندنی مافەکانی ژنان. ناوی ئەو لە سەرەتای هەڵگیرساندنی بزووتنەوەی فێمێنیستی دەهێنرێت لە تورکیا. ئەو لە ساڵی ١٩٢٧، پارتی ژنی گەل (KHF)ی دامەزراند، بەمەش ئەو بووە یەکەم دامەزرێنەری پارتێکی سیاسیی لە تورکیا. ئەو لە ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٢٧، بووە سەرۆکی یەکێتیی ژنان، هەروەها هاوکاربوو لە بڵاوکردنەوەی گۆڤارێک بەناوی ڕێگای ژنانی تورک (Turk Kadin Yolu).
نەزیهە لە ژیانیدا ٢٠ ڕۆمان، ٣٠٠ چیڕۆک، شانۆ و سیناریۆی نووسی.
نەزیھە محیەدین لە ڕۆژی ١٠ی شووباتی ١٩٥٨ کۆچی دواییی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:خەلکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پۆل:نووسەرانی تورک پۆل:مردووانی ١٩٥٨ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩ پۆل:نووسەرانی فێمینیست پۆل:فێمینیزم و مێژوو
سەلاح پایانیانی
سەلاح پایانیانی توێژەر و فەرھەنگنووسی کوردە. ٢٠ی خاکەلێوە (٩ی نیسان) ی ساڵی ١٩٧٨ لە شاری مەھاباد لە دایک بووە و ئێستا بەڕێوەبەری سەرای ھێمنە (بە فارسی: سرای ھیمن) لە مەھاباد. پایانیانی زیاتر لە بیست و پێنج ساڵە بێوچان شانی وەبەر توێژینەوە و فەرھەنگنووسیی زمانی کوردی داوە و کۆشێک بەرھەمی بەپێزی پێشکەش کتێبخانە و نەتەوەی کورد کردووە. فەرھەنگی زارەکیی موکریان یەک لەو پڕۆژە بەنرخانەیە کە لە سایەی کاری مەیدانی و کۆکردنەوەی داتا لە ماوەی ئەو بیست وپێنج ساڵەدا سەری گرتووە و ئێستاش نەپساوەتەوە و وەک زنجیرە پیت بە پیت دوابەدوای یەک چاپ دەکرێ.
مامۆستا ئەحمەد بەحری (نووسەر و زمانەوان و خاوەنی گۆڤاری مەھاباد) ئاوا باسی کاک سەلاح دەکات: ئەو ئازیزە ئاشقە ھەر بە زمانەوە زیندووە، بەڵام زیندوویەکی سەربزێو و یاغی؛ لەگەڵ وچان و حەسانەوە نەحەجماو. وشە کە دەخزێنە لەپی دەستی، سەرمەست دەبێ؛ بە لای ئەوەوە ژیانی ئاسایی دەمێکە فەرامۆش کراوە!! وەک دەروێشێکی ماڵ بەکۆڵی جارانی موکریانم دێتە بەر چاو کە خرمەی پلپلەی دەفەکەی چەندە لە گوێیان خۆش بوو ئەودەمەی لە بەر ماڵی گونداندا دەنگی دەدایەوە!
بەرھەمەکان
بەرھەمەکان بەپێی ساڵی چاپی یەکەم:
ڕێز گرتن لە سەلاح پایانیانی
ڕۆژی ھەینی ڕێکەوتی ٢٥ی خاکەلێوەی ١٣٩٦ بە ئامادەبوونی دەستەیەک لە نووسەران، شاعیران، دڵسۆزانی زمان و ئەدەبیاتی کوردی لە شارەکانی مەھاباد، پیرانشار، شنۆ، بۆکان و سەردەشت کۆڕێک ڕێزگرتن لە شاری پیرانشار بۆ توێژەر و فەرھەنگ‌نووس سەلاح پایانیانی و خاتوو لەیلا نوورانی کە کارێکی ھاوبەشیان بەناوی «فەرھەنگی جل‌وبەرگ و خشڵ‌وخاڵی ژنانی موکریان» کردووە، بەڕێوەچوو.
ڕۆژی پێنج شەممۆ ڕێکەوتی ٢٧ی ڕەشەمەی ١٣٩٦ لە شاری بۆکان، بە ئامادە بوونی سەدان کەس لە نووسەران و ھونەرمەندان و ھۆگرانی ئەدەبیاتی کوردی کۆڕێکی ھەڵسەنگاندن و ناساندن، بۆ کتێبی «فەرھەنگی جل‌وبەرگ و خشڵ‌وخاڵی ژنانی موکریان» کاری ھاوبەشی دوو نووسەری بە توانای موکریان مامۆستا «سەلاح پایانیانی» و خاتوو «لەیلا نوورانی» بەڕێوە چوو.
ڕۆژی چوارشەممە ١٨ی ٤ی ٢٠١٨ (٢٩ی خاکەلێوەی ١٣٩٧) ئاکادیمیای زمانی کوردی لە ھەولێر، پایتەختی ھەرێمی کوردستان، ڕێزی لە چارەگە سەدەیەک ھەوڵ و ماندووبوونی فەرھەنگنووس، سەلاح پایانیانی، دانەری فەرھەنگی زارەکیی موکریان گرت.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:زیندووان پۆل:کورد
لی ھی-ھیانگ
لی ھی-ھیانگ (لەدایکبووی ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٠) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە لە ١٩٨٢ دەستی بە ڕۆلگێران کرد
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول
ساموا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
ساموا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ بوو کە لە ١٣ تا ٢٩ی ئابی ٢٠٠٤ لە ئەتینا لە یۆنان بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤
بۆننامە
بۆننامە کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە. ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٩٨ چاپ و بڵاو کراوەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٠ کتێبخانەی سلێمانی ئەم کتێبەی گەیاندووەتەوە بە چاپی دووەم.
کتێبناسی
پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
بەڕوێنی سەروو
پەروێنی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بەمۆ، قەزای ھەڵەبجە(ناوەند)، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
alt=گوندی بەڕوێن|وێنۆک|گوندی بەڕوێن پەروێنی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی وەیسکێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی شیرپەڕ لە شارستانی سەلاسی باوەجانی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گوڵڕاڵکە لەشارستانی سەلاسی باوەجانی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حاجی ئاوا.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
گوادەلوپێ، کالیفۆرنیا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا پۆل:شارەکانی شارستانی سانتا باربارا، کالیفۆرنیا
تۆپی پێ لە ژاپۆن
وێنۆک تۆپی پێ دووەم وەرزشە بەناوبانگەکەی ژاپۆنە دوای یاری بەیسبۆڵ. چەندین یانەی وەرزشی تێدایە و لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی یابان سەرپەرشتی دەکرێن و خولی تۆپی پێی ژاپۆن سەرکەوتووترین خولی تۆپی پێی ئاسیایە دادەنرێت و ھەوادارێکی زۆری ھەیە. ھەڵبژردەی تۆپی پێی ژاپۆن لە بەھێزیترین ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێی ئاسیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ لە ژاپۆن
زێڕینجۆی خواروو
جوگرافیا
زێڕینجۆی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی پانکەی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قازاو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی موانی محەممەد عەبدوڵڵا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی زێڕینجۆی سەروو.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھۆڵیھێد
ھۆڵی ھێد گەورەترین شارۆچکە و کۆمەڵگایە لە دوورگەی ئەنگلیسی، وێڵز. شارۆچکەکە بەندەرێکی گرنگە بۆ ئێرلەندا. بەپێی سەرژمێری ٢٠١١ دانیشتووانەکەی بە ١١،٤٣١ خەملێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی ئەنگلیسی
مێژووی وێژە
ئەدەبی سەرەتا
ئەدەب و نووسین، سەرەڕای پەیوەندیداریان بە یەکترەوە، ھاوواتا نین.نووسینە سەرەتایییەکانی سۆمەری کۆن بە ھیچ پێناسەیەک ئەدەب پێکناھێننەوە، ھەمانشت بەسەر نووسینە ھیرۆگلیفی کانی میسری مێژووی کۆن یان ھەزاران ڕەگی ڕژێمی چینی کۆن. زۆرجار زانایان ھاوڕانین لەبارەی ئەوەی چ کاتێک ھەڵگرتنی تۆمارە نووسراوەکانی وەک «ئەدەب» لەھەرشتێکی تر زیاتربووە، پێناسەی کەسی تا ئاستێکی گەورە.
سەرەڕای ئەوەش، بەڕەچاوکردنی گرنگی مەودا وەک دابڕانی ڕۆشنبیری لە سەدەکانی ڕابردوودا، پێشکەوتنی مێژووی ئەدەب بەشێوەیەکی یەکسان لەسەرانسەری جیھاندا ڕووینەداوە. کێشەکانی دروستکردنی مێژوویەکی جیھانی یونیفۆڕم ئەدەب بەھۆی ئەو ڕاستییەی کە ژمارەیەکی زۆر لە دەقەکان بەدرێژایی ھەزاران ساڵ، یان بەئەنقەست یان بەڕێکەوت یانیش بەھۆی ونبوونی تەواوی کلتوورە بنەڕەتییەکەوە زۆر نووسراون بۆ نموونە، لەزارەی لەناوبردنی کتێبخانەی ئەسکەندەرییە لە سەدەی یەکەمی پێش زایین، و ئەو دەستنووسە سەرەکییانەی کە بڕوایان وابووە بۆ ھەتاھەتایە لەدەستچوون بەھۆی ئاگرەکەوە. کە دامرکاندنی بەئەنقەستی دەستنووسەکان (و زۆرجار نووسەرەکانیان) لەلایەن ڕێکخراوەکانی سروشتی ڕۆحانییەت یان کاتییەکانەوە ئەم بابەتە دادەپۆشێت.
و لەگەڵ ئەوەش، ڕەنگە ھەندێک لە دەستنووسە سەرەتایییەکان دابڕێندراون کە ڕۆڵێکی ئامادەیان ھەیە وەک یەکەم جوڵانەوەکانی ئەدەب. لە نموونە زۆر زووەکانی داستانی گلگامشە، لە چاپە سۆمەرییەکەیدا کە دەگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین، و کتێبی میسڕی لەسەر مردووەکان کە لەسەر بەرد نووسراوە نزیکەی ١٢٥٠ ساڵ پێش زایین، بەڵام ئەگەر ھەیە کە مێژووەکەی بگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٨ی پێش زایین. ئەدەبی میسڕی کۆن لە خوێندنەوە زووەکانی خوێندنی ئەدەبدا نییە چونکە نووسراوە میسڕییە کۆنەکان وەرنەگێڕدراونەتە سەر زمانە ئەورووپییەکان تا سەدەی نۆزدە کاتێک بەردی ڕۆزیتا لێکدرایەوە.
ژمارەیەکی زۆر لە دەقەکان لەڕێگای کلتوورە زارەکییەکان ماونەتەوە بەدرێژایی سەدەکان بەرلەوەی چاکبکرێن لەشێوەی نووسیندا سەختە یاخود مەحاڵە دیاریبکرێن. مێژووی ڕێجڤیدا لەوانەیە بگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی دوو ھەزار ساڵ پێش زایین. مێژووی (pentateuch) لە سەدەی ھەژدەی پێش زایین، ھەرچەندە کە توێژینەوە نوێیەکان دەری دەخەن کە کۆنترین بەشی بەنزیکەیی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دەی بەر لە زایین.
مێژووی ئەلیادە و ئۆدیسەی ھۆمیرۆس دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ھەشتی پێش زایین، و سەرەتای سەدە کلاسیکییە کۆنەکان دەنوێنێت. ئەوانیش لە لاساییکردنەوەی زارەکی دەوەستن کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایییەکانی سەدەی بڕۆنزی.
نووسراوە شروتییە ھیندییەکان کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ پاش ڕێجڤیدا (یاجورڤیدا و ئەشارڤا و بەرھماناسی)، ھەروەھا Tanakhـی عیبریش و ھەروەھا کۆمەڵێک شیعری سۆفییانەی Loa Tze, Tao te ching، کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی ئاسنی، بەڵام دیاریکردنی کاتەکەیان سەخت و جێگای مشتومڕە. ھەروەک چۆن مەلحەمە ھیندۆسییە مەزنەکان بەزارەکی گواستراونەتەوە، بەلایەنی کەمەوە بەر لە ماوەی ماوریا.
چین
کلاسیکی ھۆنراوە (یاخود shijing) کۆنترین کۆمەڵە شیعری چینییە، ٣٠٥ کاری نووسەرانی ناودار لەخۆدەگرێت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی یازدەھەمین بۆ حەوتەمینی پێش زایین. ھەڵبژاردەکانی چوو سی (یاخود گۆرانییەکانی چوو) بریتییە لە بەرگێک لە ھۆنراوە کە دەگەڕێتەوە یاخود وا دادەنرێت کە سرووشی لە دێڕە ھۆنراوەکانی کیو یوان وەرگرتووە. کیو یوان یەکەمین نووسەری ھۆنراوەیە لە چین کە ناوەکەی بە کارەکانییەوە لکێندرابێت و بە یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکانی ڕۆمانسییەت دادەنرێت لە ھۆنراوەی کلاسیکی چینیدا.
… ڕاستەوخۆ و زیاتر فێرکاری).
ژوانگزی پێکدێت لە کۆمەڵەیەکی گەورە لە چیرۆکی داھێنەرانە، ڕۆمان، وتە، و ئەفسانەکان. شاکارێکی ھونەرییە لە بەھرەی فەلسەفی و ئەدەبی، و بەشێوەیەکی گەورە کاریگەری ھەبووە لەسەر نووسەر و ھۆزانڤانەکان بۆ زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ لە ئیمپراتۆریەتی ھانەوە تاوەکو وەختی ئێستامان.
لەنێوان کۆنترین کارە چینییەکان لەمێژووی گێڕانەوەدا، زوۆ ژوان گەوھەرە لە پەخشانی کلاسیکی چینیدا. ئەم کارە «شیجی» یاخود نووسراوەکانی مێژووی کۆن، لە نموونە کۆتایییەکانی لەلایەن چەندین نەوەوە لە دیزاینەرانی ھۆنراوە لە چینی کۆندا.
ئەدەبی عیبری
ئەو کتێبانەی کە ئینجیلی کۆنیان تێدابوو بەنزیکەیی بەدرێژایی ھەزار ساڵ گەشەیان کردووە. وادیارە کە کۆنترین دەقەکان دەگەڕێتەوە بوو سەدەکانی یازدە و دەی پێش زایین، لەکاتێکدا کە زۆربەی نووسراوەکانی دیکە تا ڕادەیەک ئەو کارانەن کە ڕزگارکراون، کە پێکھاتوون لە کۆمەڵێک سەرچاوەی جیاواز کە بەشێوەی ئاڵۆز و وریا پێکەوە بەستراون.
پەیمانی کۆن لەلایەن پیاوی جیاوازەوە کۆکراوەتەوە و دەستکاری کراوە بەدرێژایی سەدەکان، و ژمارەیەکی زۆر لە زانایان بۆیان دەرکەوت کە یاسای عیبری بەنزیکەی لە سەدەی سێیەمی بەر لە زایین بلۆککرا. کارەکان ڕووزەڕووی کۆمەڵێک ھەڵسەنگاندنی ئەدەبی (زانستی و ئایینی) بوونەوە. فریدریک نیتچە نووسیویەتی: "لە سەردەمی یەھودی کۆندا، پیاوانێک، شتانێک و وتارگەلێک ھەن بەشێوەیەکی ئەوپەڕی مەزنن کە بەڕادەیەک کە ئەدەبی یۆنانی و ھیندی پێ بەراورد ناکرێت. مرۆڤ بە ھەیبەت و ڕێزەوە بەرامبەر ئەو پاسماوە گەورەیە دەوەستێت کە ڕۆژێک لە ڕۆژان وابووە… تامی سەردەمی کۆن سەنگی "مەزنی" و "بچووکی"یە.
ئەدەبی یۆنانی
کۆمەڵگای یۆنانی کۆن تەرکیزێکی گەورەیان خستبووە سەر ئەدەب. ژمارەیەکی زۆر لە نووسەران پێیان وایە کە لاسایکردنەوەی ئەدەبی ڕۆژاوا لە ھۆنراوەکانی داستانی ئەلیادە و ئۆدیسەوە دەستیپێکردووە، کە تا ئێستاش شاکارن لە یاسای ئەدەبدا بەھۆی وێناکردنە لێزان و زیندووەکەی زۆ شەڕ و ئاشتی و شەرەف و ئابڕووچوون و خۆشەویستی و ڕق. سافۆ یەکێکە لە دیارترین ھۆزانڤانە یۆنانییەکانی دواتر، کە ھۆنراوەی گۆرانی لە زۆر لایەنەوە وەک جۆرێک لە ئەدەب ناساند.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی وێژە
ساموا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
ساموا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
ویکیپیدیای تاجیکی
{{Infobox website }}
وێنۆک|دامەزرێنەری ویکیپیدیای تاجیکی ئیبراھیم ڕووسمۆ لەگەڵ [[جیمی وەیڵز ]] ویکیپیدیای تاجیکی یەکێکە لە وەشانەکانی ویکیپیدیا کە بە زمانی تاجیکی دەنووسرێت، ویکیپیدیای تاجیکی وەک ویکیپیدیایەکانی تر ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادە و ھەمووان دەتوانن دەستکاری پەڕەکان بکەن بێجگە لە چەند پەڕەیەک کە تەنیا بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارەکان دەتوانن دەستکاری بکەن.
ئەم ویکیپیدیایە ھەتا ٢٢ی ئایاری ٢٠١١، بە زیاتر لە ٩،٣٠٠ وتار لە ڕیزی سەد و دووەمی ویکیپیدیاکان جێی گرتبوو. لە ١٩ی ئایاری ٢٠١٢، لەگەڵ ویکیپیدیای گادێلیی سکۆتی لە سنووری ١٠،٠٠٠ وتار تێپەڕی و لە ڕیزی سەد و دەھەمی ویکیپیدیاکان جێی گرت. لە ڕێکەوتی ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣، بە زیاتر لە ٢١،٦٢٣ وتار لە ڕیزی نەوەد و پێنجەمی ویکیپیدیاکان جێی گرت. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٦ بە زیاتر لە ٤٦،٠٠٠ وتار لە ڕیزی حەفتا و حەوتی ویکیپیدیاکان جێی گرت. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨، بە زیاتر لە ٩٤،٠٠٠ وتار لە ڕیزی شەست و دووەم جێی گرت.
ویکیپیدیای تاجیکی ھەتا ئێستا ' ھەژماری بەکارھێنەرانی تێدا دروست کراون، ' بەڕێوەبەر و  وتاری ھەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
تاجیکی ویکیپیدیا
عەلی کوڕی ئەبوو ڕیجال
عەلی کوڕی ئەبوو ڕیجال ئەستێرەناسێکی عەرەب بوو لە سەدەی ١٠ تا ١١ی زایینی / سەدەی چوارەم تا پێنجەمی کۆچی کە بە  پەرتووکی ئەلباری لە ڕزق و ڕۆزی ئەستێرەکاندا ناسرابوو. وێنۆک|پەرتووکی ئەلباری سەبارەت بە بڕیاردان لەسەر ئەستێرەکان، ساڵی ١٥٢٣
ژیان
لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١١ی زایینی / سەدەی پێنجەمی کۆچیدا، ئەستێرەناسێکی دەربار بوو بۆ شازادەی توونس موعیز کوڕی بەدیس. عەلی لە دوای ساڵی ٤٢٨ی کۆچی (١٠٣٧ز) لە شاری قایرەوان لە وڵاتی ئێستای توونس کۆچی دوایی کردووە. وێنۆک|پەرتووکەکەی بە [[زمانی لاتینی]]
دیزنی+
وێنۆک|لۆگۆی فەرمی پلاتفۆڕمەکە. دیزنی پڵەس تۆڕێکی تایبەتی ستریمینگە لە خاوەنداریەتی کۆمپانیای واڵت دیزنی کە بەشداربوون تێیدا بە پارەیە. تۆڕەکە لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا لە ھەریەک لە ئەمریکا، کەنەدا و ھۆڵەندا بەردەست دەبێت، بۆ ئوستوڕالیا و نیوزلەنداش لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا بەردەست دەبێت.
دیزنی پڵەس تەرکیز دەخاتە سەر بەرھەمھێنانی فیلم و زنجیرە لە بەرھەمە کۆنەکانی دیزنی. دیارترین نموونەکان بریتی دەبن لە بەرھەمەکانی پیکسار، دیزنی خۆی، ماڕڤڵ، ستار وۆرس و ناشنەڵ جیۆگرافیک و بەرھەمەکانی فۆکسی سەدەی بیستەم.
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کۆمپانیای واڵت دیزنی پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:نەرمامێرەکانی پلەیستەیشن ٤ پۆل:خزمەتگوزارییەکانی بەشداریکردنی ڤیدیۆ لەسەر داواکاری پۆل:نەرمامێرەکانی ئێکس بۆکس وەن پۆل:فیلم لە ٢٠١٩ پۆل:دیزنی+ پۆل:خزمەتگوزاری پەخشی تەلەڤزیۆنی ئینتەرنێت پۆل:نەرمەکاڵای پلەیستەیشن ٥ پۆل:نەرمەکاڵای ئێکس بۆکس سێرێس ئێکس و ئێس
کامیروون لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
کامیروون نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:کامیروون لە ئۆڵمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ئارام کاکەی فەلاح
ئارام ئەمین فەلاح (لەدایکبوون ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣) ڕۆماننوس و چیرۆکنووسی کوردە.
ژیانی ئەدەبی
لە سەرەتای ھەشتاکانەوە دەنووسێت و یەکەم چیرۆکی بڵاوکراوەی بە ناوی تابلۆ لە ڕۆژنامەی ھاوکاری لە ساڵی ١٩٨٣دا بڵاوبووەوە. بۆ ماوەی ٣ ساڵ لەنێوان ساڵەکانی ١٩٨٩–١٩٩١ ڕوو دەکاتە شاری خارکۆف لە ئوکراینا و لەوێ لە زانکۆی خارکۆف خوێندنی زمانەکانی ڕووسی و ئینگلیزی و لاتینی و ئەدەبی ڕووسی و ئینگلیزی تەواو دەکات. لە ساڵی ١٩٩١یشەوە لە شاری ستۆکھۆڵم نیشتەجێیە. بەرھەمەکانی لە زۆربەی گۆڤارەکانی ناوەوە و دەرەوەی وڵات بڵاوکردووەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣ پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی پیاوی کورد پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی پۆل:نووسەرانی کورد
چراکانی سەر ھەڵەمووت
چراکانی سەر ھەڵەمووت کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە. ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٩٩ چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
کتێبناسی
پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
گرووپی ھاککەر
پێشان ھاککەری کڵاو سپی زۆر باوی ھەبوو زیاتر ھاک بۆ مەبەستی چاک بەکار دەھات، بەڵام بەم دوایییانە بۆ مەبەستی خراپ و بۆ مەبەستی ھێرشکردنە سەر ماڵپەرەکان و وەستاندنی و لەکارخستنی ھۆستەکان بەکارھات. لەوانەیە لە ساڵی ١٩٩٨-٢٠١٦ بەردەوام بووبێت.
ھاککەرەکان کێن؟
ھاککەر ئەو کەسەیە کە دەتوانێت چەند کردارێکی نائاسایی ئەنجام بدات کە ھەموو خەڵک پێی ناکرێت و دەشتوانێت پارێزگاری لە سیستەمەکان بکات بەپێی شارەزایییان. گەیشتن بە شوێنێکی نایاسایی و کۆنترۆڵکردنی شوێنەکە ئەوە مانای ئەوەیە ئەو شوێنەی ھاککرد (بڕی). ھاککردن لە زمانی کوردی لە بڕین نێزیکە، و ئەگەر سایتێک ھاک بکەی، ئەوا واتە سایتێکت بڕی. ئینجا چ سایت بێت چ کۆمپیوتەر بێت چ ئەکاونتێک بێت چ نێتوێڕکێک بێت. ھاککەر کەسێکی شارەزایە لە چەند سیستەمێک و بەپێی لێکدانەوە و تێکەڵکردنی شتەکان و بەکارھێنانی چەند پێداویستییەک دەتوانێت کرداری بڕین ئەنجام بدات.
ھاککەری کڵاو سپی
وایت ھات (کڵاو سپییەکان) کڵاو سپییەکان ئەو ھاککەرانە دەگرێتەوە کە بە مەبەستی خراپ کۆنترۆڵ و دەستکاری سیستەمەکان ناکەن بەڵکو خاوەن سیستەمەکە ئاگادار دەکەنەوە لەو ھەڵانەی ھەیەتی جگە لەوەش ھەوڵی پاراستنی سیستەمەکان دەدەن و زانیاری پاراستن بڵاو دەکەنەوە (بە ئینگلیزی: security information) و (بە عەرەبی: أمن معلومات) لە ھەمان کاتدا ھاککەری کڵاو سپی (یان وایت ھات) توانای کاولکردنی سیستەمەکەشی ھەیە، بەڵام ئەو کارە ناکەن وەک بڵێی بە ڕەوشتن (ھکر أخلاقی) و ئەوان کاری نایاسایی ناکەن، کە بەداخەوە ئەوانە لە ناو کورد ڕێژەیان زۆر کەمە!
ھاککەری کڵاو ڕەش
ھاککەرە کڵاو ڕەشەکان (یان بلاک ھات ھاککەرز) ئەو ھاککەرانە بە جۆرە ترسناکەکە لە قەڵەم دەدرێن و بە ھیچ شێوەیەک حساب بۆ ھیچ ناکەن و ئەوەی بێتە پێشیان دەیفەوتێنن ئەوەی ناوی سۆز بێت نیانە و ھەرچی بۆیان بڕەخسێت کۆنترۆڵی دەکەن و کاولی دەکەن بە چاک و خراپەوە وەک ھاکی ماڵپەڕ و سێرڤەر - نێتوڕک - ئیمەیل و ئەکاونت - کۆمپیوتەر - زانیاری دزین - ھتد.... جگە لەوەش ئەو جۆرەی ھاککەر زۆر زیرەکانە فێڵ لە یاسا دەکەن و بە ھیچ شێوەیەک نادۆزرێنەوە چونکە ئەگەر نەزانێت کاری ئاسایش چیە بۆ دۆزینەوەی خەڵک، ئەوا ئەو کارە ناکات! تەنانەت پۆلیس و ئاسایشی وڵاتیش ھیچ دەسەڵاتێکیان نیە بەرامبەر ئەو ھاککەرانە! ئەو ھاککەرانە زۆربەی کات بوتنێت بەکار دێنن بۆ کۆنترۆڵکردنی زۆرترین ڤیکتم (توشبوو) و زۆربەی کات خەڵک توشی کێشە دەکەن.
سەر شێتەکان
سەر شێتەکان (بە ئینگلیزی: suicide hackers) ئەوانە زیرەکترین ھاککەرەکانن، بەڵام ھەمیشە ئەو زانستەیان بۆ کاری خراپ بەکار دێنن و ھیچ سوودێکیان نیە بۆ کۆمەڵگا و ھیچ حسابێک بۆ ئاسایش و پۆلیس و دەوڵەت و یاسا ناکەن و یاسا کەمترین شتە لای ئەوان، ھەمیشە مایەی زەرەرن بۆ بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت.