cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
١٧١٦
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٦
لەتیف ھەڵمەت
لەتیف ھەڵمەت (لەدایکبووی ١٩٤٧ لە ناوچەی کەرکووک) نووسەر و شاعیر و ڕۆژنامەنووسی بەناوبانگی کوردە.
ژیان
لەتیف ھەڵمەت لە ساڵی ١٩٧٩ دەستی کردووە بە نووسین لە بواری منداڵاندا. یەکەم بەرھەمی «جوانترین دێ» بووە کە بڵاوی کردووەتەوە. زیاتر لە بیست دیوانە شێعری هەیە. تا ئێستە ١٧ بڵاوکراوەی بۆ منداڵان ھەیە. ساڵی ٢٠٠٦ بەرھەمەکانی کۆکراوەتە کە دەکاتە ٥٠٠ لاپەڕە ھەروەھا خەڵاتی «ئاپیک»ی لەسەر دیوانی منداڵان وەرگرتووە، چەند جارێکیش خەڵاتی وەزارەتی رۆشنبیری وەرگرتووە.
نموونەی شیعر
١
ھەن بە گووللە
ھەن بە وشە
ھەن بە ماچ
ئەوانی دی
دەکوژن
ھەندێ جار
نا.... گەلێ جار
دەبێ چاوت بنووقێنی
گەر بتەوێ شتێکی نوێ ببینی!!
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کفری پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
فیلم
فیلم ( • گۆکردن: ) فیلم جۆرێکە لە چیرۆکگێڕانی بینراو کە زیاتر لە سەدەیەک بەناوبانگە. فۆرمێکی بەناوبانگی کات بەسەربردن و ھونەرن، و زۆرجار دەتوانن کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر کولتوری باو ھەبێت. فیلم دەتوانێت بە چەندین ژانری جیاواز بێت، لەوانە ئەکشن، دراما، کۆمیدی، ترسناک، زانستی خەیاڵی، فانتازیا و زۆر شتی تر. ھەروەھا دەتوانرێت بۆ بینەری جیاواز دروست بکرێن، وەک فیلمی منداڵان یان فیلمی گەورەساڵان.
فیلمەکان بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن ستۆدیۆ گەورەکانەوە بەرھەم دەھێنرێن کە بوودجەیەکی بەرچاویان ھەیە بۆ دابینکردنی تێچووی وێنەگرتن، کاریگەرییە تایبەتەکان، بەبازاڕکردن و دابەشکردن؛ بەڵام سینەماکارانی سەربەخۆش دەتوانن بە بوودجەیەکی کەمتر فیلم بەرھەم بھێنن و لە ڕێگەی کەناڵە بچووکەکانەوە دابەشی بکەن. پیشەسازی فیلم لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بەھۆی چەندین پێشکەوتنی تەکنەلۆژیاوە کاریگەری لەسەر بووە. بۆ نموونە ھێنانەکایەی دەنگ لە کۆتایییەکانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا شێوازی دروستکردنی فیلمی بۆ ھەمیشە گۆڕی. لەم دواییانەدا تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی ڕێگەی بە سینەماکاران داوە کە کاریگەری تایبەتی واقیعی زیاتر دروست بکەن. بە گشتی فیلمەکان وەک بەشێکی گرنگی کولتوورەکەمان دەمێننەوە و بەردەوامن لە سەرقاڵکردنی بینەران لە سەرانسەری جیھان.
سەرچاوەکان
پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان پۆل:سینەما پۆل:فیلمەکان بەپێی ساڵ
ژان دۆنۆ دێ ڤیزێ
ژان دۆنۆ دێ ڤیزێ نووسەر، ڕۆژنامەوانی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٨ پۆل:مردووانی ١٧١٠
بایۆگاز
بایۆگاز تێکەڵەیەکە لە گازەکان بەرهەم دەھێندرێ بەھۆی تێکشکاندنی ماددەی ئەندامی ئاوێتەى لە بزريى ئۆكسجين، زۆربەی کات بڕى زۆری بریتیە لە میسان و دروستكەرى ديكە. بایۆگاز دەتوانن لە ماددەى خاوەوە بەرهەم بهێنرێن وەكو پاشەڕۆی كشتوكاڵى، پەين، پاشەڕۆی شار، ماددەی بڕوێنە، ئاوی پیس، پاشەڕۆی سەوز يان پاشەڕۆی خۆراك بایۆگاز سەرچاوەيێكى وزەى نوێبوەوەیە. لە هندستان، ناسراو بە "گۆبار گاز".
بيۆگاس بەرهەم دەهێنرێن لەلايەن (Anaerobic digestion) لەگەڵ (methanogen) يان (anaerobic organism)، كە ماددەى كورتە لەناو سيستەمێكى داخراودا. ئەم سیستەمە داخراوە ناودەبرێت بە (anaerobic digester).
بایۆگاز دەتوانرێت بپەسترێنرت، بە هەمان ڕێگا هەروەك گازى سروشتى دەپەسترێت بۆ (CNG)،بەکاردێت بۆئەوەی وزە بدات بە مۆتۆڕی ئۆتۆمبێل لە بەریتانیا بایۆگاز وا مەزەندە دەكرێت كە تواناى شارەوەی هەبێت بۆئەوەی لە جياتى دەوروبەری ١٧٪ سووتەمەنيى ئۆتۆمبيل بەکاربھێنرێت. بایۆگاز دەتوانترێت پاک بكرێنەوە و بەرزبکرێتەوە بۆ ستانداردی گازى سروشتى، كاتێك ئەودەبێت بە (bio-methane) بایۆگاز ڕەچاو دەكرێت كە سەرچاوەيەیەکی وزەی نوێبوەوەبێت چونكە بەرهەمهێنان و سوڕی بە کارھێنانەکەی بەردەوام دەبن، و ئەو هيچ دوانەئۆكسايدى كاربۆنى پوخت دروست ناكات. هەروەك ماددەى ئەندامى گەشە دەسێنێت، دەگۆڕدرێت بەكار دەهێنرێت.پاشان گەشەدەسەنێتەوە و سوڕەکانی دوبارە دەکاتەوە. لێوە تێڕوانينێكى كاربۆن، هەروەك زۆر دوانەئۆكسايدى كاربۆن لە كەشەوە دەمژرێت لە گەشە كردنى سەرچاوەى-زيندەوەريى يەكەمى هەروەك بەرەڵا دەكرێت، كاتێك ماددەكە لە كۆتاييدا دەگۆڕدرێت بۆ وزە.
مەترسیەکانی
پيس بوونى هەوا بەرهەمدێت لەلايەن بایۆگاز وەكو گازى سروشتيە. ناوەرۆكى هايدرۆجينى ژەهراوى كبريتيد مەترسيى زياتر پێشكەش دەكات و بەرپرس دەبێت بۆ ڕووداوى جددی. دزە كردنى ميسانى ئەنبێند مەترسيێكى زياترە، چونكە ميسان گازێكى بە توانای (green house)ە.
سەرچاوەکان
پۆل:میتان پۆل:وزەی بەردەوام
تورکاندن
تورکاندن لە چەمکەکەدا واتە پرۆسەی ڕۆشنبیری یان سیاسی بۆ بەخشینی ناسنامەی تورکی بە کەسێک یان بابەتێکی سروشتی تورکی. دەکرێت ئەو چەمکە لەگەڵ گەلانی نەتەوەکانی تر و لە هەرێمەکانی وەک ئەنادۆڵ، باڵکان، قەوقاز یان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێناسە بکرێت. یەکێک لە تیۆرە سەرەکیەکانی بونیادنانی تورکیا جولەکەیەکی بوو کەبوو بە موسڵمان، بە ناوی معز کوهن (موونس تکین ئاڵپ) کە پرۆسەی وازهێنانی زۆرەملێی لە نووسینێکی ساڵی ١٩٢٨دا بە ناوی (Türkleştirme) بڵاو کردەوە.
هاتنی تورکەکان بۆ ئەنادۆڵ
ئەنادۆڵ لە سەردەمانی کۆنەوە ماڵی گەلی کورد بوو. لە سەدەی ١٠دا تورکەکان هاتن بۆ ئەنادۆڵ و تورکیا. لە سەرەتای سەدەی ١١دا شەڕی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی لەگەڵ تورکەکان چەندین مرۆڤی کوردی کوشت و خەڵکێکی زۆر بە کۆیلە بوون. لە سەدەی ١١ی زایینیدا تورکەکانی سلجوقی کە هۆزێکی تورکە ئۆغوزەکان بوون ئیمپراتۆرییەکیان پێکھێنا، کە لە ئاموو دەریاوە تا کەنداوی فارس و لە هیندستان تا دەریای ناوەڕاست درێژبووەوە. ئیمپراتۆریەتی لە زۆربەی ناوچەکانی ئێران، مێزۆپۆتامیا، سووریا و فەلەستین پێکھاتبوو. پێشکەوتنەکانیان سەرەتای دەسەڵاتی تورکەکان بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وردە وردە بووە هۆی جێگیربوونیان.
تورکاندن خەڵکی تورکیا
تورکاندن کوردەکانی تورکیا لە یەکەم ڕۆژی کۆماریدا بە هەڵمەتی "هاووڵاتیان تورکی قسە دەکەن" دەستیپێکرد. هەڵمەتەکە بەنیازە تورکی بکاتە تاکە زمانی پەروەردەیی و ڕۆشنبیری. لە ساڵی ١٩٣٤ یاسایەکی تر بەناوی یاسای ناو و خێزان دەرچوو کە داوای لە هەموو خەڵک کرد ناوی خۆیان جێگۆڕکێ بکەن بە ناوە تورکییەکان.
تیۆری پان تورکیزم وامبری
زۆرێک لە گرووپە تورکزمان بە هۆی پەیوەندیان لەگەڵ تورکە زمانەوانییەکان تورکییان بەدەست هێناوە، بۆیە چەمکەکانی وەک "گەلی تورک" و "تورک" بە مانای گەلانی تورک نییە و ناوی تورک تەنیا زمانەوانییە. لەناو ئەو گرووپەکاندا کە ئێستا بە تورک ناودەبرێن، زۆرێک لە خزمە ناوبراوەکانی خوارەوە هەرگیز لە مێژووی کۆندا خۆیان و گەلەکەیان ناوناکەن. لەحاڵەتی بەشێک لەو هۆزانەی لە ئاسیای ناوەڕاستدا دەژین، تەنیا دوای ئەوەی بیرۆکەی پان تورکیزم لەلایەن ئارمینیوس وامبری جولەکە و نێردەی نھێنی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا بۆ ناوچەکە ناساند، ئەو ناوە بۆ ئەو هۆزانە ناوبانگی پێدرا. بەم پێیە خزمانی کە تورک نین بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:تاوانەکانی دژی گەلی کورد پۆل:چاندی تورکی پۆل:سەپاندنی کەلتوور پۆل:تورک پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
بوخاری
محەمەد کوڕی ئیسماعیل بوخاری، بە یەکێک زاناکانی فەرموودە دادەنرێت لەلایەن ئیسلامی سوننە، و خاوەنی پەرتووکی جامیعول سەحیحیە کە لای سوننە بە دووەم پەرتووکی ڕاست دادەنرێت لە دوای قورئان.
نەژادی
محەمەد کوڕ ئیسماعیل کوڕی ئیبراھیم کوڕی موغەیەرە کوڕی بردزبە جەعفی کوری ئەبووعەبدوڵڵا بوخاری فارسی، لە شاری بوخاری ھەرێمی خۆراسانە، پێشەوای فەرموودە بووە لە سەردەمی خۆی.
ئیمامی بوخاری لە ١٣ی شەووالی ساڵی ١٩٤کۆچی لەدایکبووە، مناڵ بووە کاتێک باوکی مردووە و لە ژێر سەرپەرشتی دایکییدا گەورە بوو، ئاڕاستەی کرد بۆ لەبەرکردنی فەرموودە، پەرتووکە ناودارەکانی خوێندەوە کاتیک لە تەمەنی شازدە ساڵیدا بوو، و ئەڵێن لە لاوییدا حەفتا ھەزار فەرموودەی لەبەربووە، ئەڵێن بە مناڵی نابینا بوو، و بە دوعای زۆری دایکی بینایی بۆ گەڕاوەتەوە.
مامۆستا و خوێنکارەکانی
بوخاری نزیکەی بە ھەموو زاناکانی سەردەمی خۆی گەیشتووە و زانیاری لێ وەرگرتووە و لێیانەوە فێربووە، سەرەتا لەی زاناکانی بوخارا زانستی وەرگرت پاشان ڕۆیشت بۆ بەڵخ و لەوێش زانستی وەرگرت، پاشان چووە بەغدا و مەککە و بەسرە و کووفە و شام و عەسقەلان و دیمەشق و میسر بۆ لای زاناکانیان.
و لە خوێندکارەکانی، ھەریەک لە موسلیم و ترمزی و نەسائی فەرموودەیان لێ گێراوەتەوە.
کەسایەتی
ئیمام بوخاری چەندین سیفەتی بەڕێز و بەرزی ھەڵگرتبوو، لەوانە پێشوازی گرتنی زانست، حەجی بە ئەنجام گەیاند کاتیک تەمەنی لە ھەژدە ساڵیدا بوو، پاشان چەندین وڵات گەڕا بە دوای وەرگرتنی زانستدا، ھەروەھا لە خۆبردوو بوو لە وەرگرتنی زانستدا، لە شەوی وادا ھەبووە بیست جار لە خەو ھەستاوە تا ئەوەی بە بیریدا دێت بینووسێتەوە.
لە ھەمان کاتدا بەخشندە و لێخۆشبوو بووە، و زۆر خواپەرست بووە، ھەروەھا گوتویەتی ھەر فەرموودەیەکم لە پەرتووکی سەحیحەکەم داناوە پێش ئەوە دوو ڕکات نوێژم کردووە. ھەروەھا لەو سیفەتانەی یارمەتی داوە زیرەکیی و بەتوانایی بووە لە لەبەرکردن و یادەورییەکی بەھێزی ھەبووە ھەر لە مناڵییەوە.
داواکردنی فەرموودە
ئیمامی بوخاری پێش مردنی فەرموویەتی؛ کە لە ١٨٠ پیاوەوە نوسیویەتی کە خاوەنی فەرموودەکان بوون.
دەستی کرد بە گەڕان بۆ داواکردنی زانست لە شوێنەکەی خۆی بوخاراوە، پاشان ڕۆیشت بەرو بەڵخ لەوێ گوێی لە مکبن کوڕی ئیبراھیم و زۆری تر گرت پاشان چوو بۆ نیسابوور و ڕەی. دواتر ڕۆیشت بۆ مەککە و مەدینە و لە گەشتەکەی بەردەوام بووە چوو بۆ میسر و شام و زۆر لە شارەکانی عێراق. بوخاری پێش ئەوانەی سەردەمەکەی کەوت و لەسەر دەستیا فێر دەبوون و ناسرابوو لە وڵاتەکاندا.
دانراوەکانی
ئیمامی بوخاری چەندیین پەرتووک و دانراوی ھەیە، لەسەروو ھەموو پەرتووکەکانی و بە پێزترینیان سەحیحەکەیەتی (الجامع الصحیح)، کە لای ئیسلامی سوننە درووسترین پەرتووکە لە فەرموودەی پێغەمبەر محەمەددا و بە دووەم پەرتووکی ڕاستی دادەنێن لە دوای قورئان، ھاوکات چەندەھا دانراو و پەرتووکی تری ھەیە لە بوارە جیاجیا ئیسلامییەکاندا.
سەحیحەکەی
thumb|300px|گۆڕى بوخارى، لە [[سەمەرقەند، ئۆزبەکستان]]
ھیچ فەرموودەیەکی دانەناوە لە پەرتووکەکەییدا تا دوو ڕکات نویژی ئەنجام نەدایە، و دەستی کردووە بە دانانی پەرتووکەکەی لە مزگەوتی حەڕام و مزگەوتی پێغەمبەر. دوای ئەوەی پەرتووکەکانی خستە بەردەم زۆر لە مامۆستاکانی وەک ئەحمەد کوڕی حەنبەل و عەلی کوڕی مەدینی و یەحیا کوری موعین، گەواھییان بۆ دا بە ڕاستی ئەوەی تیاییدا ھاتووە، لە دواتریشدا لەلایەن ھەموو نەتەوەی ئیسلامییەوە پەسەند کرا و بە ڕاستترین پەرتووک دانرا لە دوای قورئان، و چەندین لێدوان و لێکۆڵینەوەی لە بارەوە کراوە، ھەتا بایەخ پێدانی چۆتە دەروەی موسڵمانانیش، کە خوێنراوە و وەرگێڕدراوە و دەیان پەرتووکی لە بارەوە نووسراوە.
کۆچی دوایی
کۆچی دوایی لە شەوی جەژنی ڕەمەزاندا بوو لە ساڵی ٢٥٦ کۆچی و ئێوارەی شەممە بوو، ڕۆژی دواتر نوێژی لەسەر کرا و نێژرا، و کاتێک مرد تەمەنی شەست و دوو ساڵ بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٨١٠ پۆل:مردووانی ٨٧٠ پۆل:زانایانی فەرموودە
جەمشید ناخچیڤانسکی
جەمشید جەعفەرگولو ئۆغلو ناخچیڤانسکی (بە ئازەربایجانی: Cəmşid Cəfərqulu oğlu Naxçıvanski؛ ٢٣ی ئابی ١٨٩٥ – ٢٦ی ئابی ١٩٣٨)، ناسراو بە جەمشید خان ناخیچێڤانسکی، فەرماندەی سەربازیی ئیمپراتۆری ڕووسیا و ئازەربایجانی و سۆڤیەت بووە. لە سوپای سۆڤیەتدا بۆ پلەی کۆمبریگ (ھاوتای عەمید جەنەڕاڵ) بەرزبووەوە.
سەرەتای ژیان
جەمشید ناخچیڤانسکی لە بنەماڵەی خانەنشینکراوی ئیمپراتۆری ڕووسیا ڕیتمایستەر جەعفەرگولو خان ناخچیڤانسکی لەدایکبووە کە برای یاریدەدەری گشتی حوسێن خان ناخچیڤانسکی بووە. ناخچیڤانسکییەکان لە ڕەگ و ڕیشەی ھۆزەکانی تورکی کانگەرلی ئۆغوزەوە ھاتبوون کە نەوەکانیان فەرمانڕەوایی خانەنشینی نەخچیڤانیان دەکرد. لە تەمەنی حەوت ساڵیدا دایکی فێری نووسینی بە زمانی ئازەری کردووە و دایکی دایکی فێری زمانی ڕووسی و فەرەنسی دەکات. لە ساڵی ١٩٠٤ لە فەیلەقی کادێتی تیفلیس وەرگیرا و لە ساڵی ١٩١١ دەرچووی زانکۆ بوو.
سوپای ئیمپراتۆری ڕووسیا
لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧دا، ناخچیڤانسکی پلەی ستاپس-ڕیتمایستەر پێبەخشرا و فەوجەکەی کرا بە بەشێک لە سوپای قەوقازی ڕووسیا و گواسترایەوە بۆ قەفقاز. لە کۆتایی ساڵی ١٩١٧ بە فەرمانی لیژنەی تایبەتی ترانسقەوقاز، پێکھێنانی فەیلەقی موسڵمانان (ئازەربایجان) لەژێر فەرماندەیی لیوا عەلی ئاغا شیخلینسکی دەستی پێکرد.
سوپای ئازەربایجان
وێنۆک|ڕاست|مۆزەخانەی ماڵەوەی جەمشید ناخیچێڤانسکی لە [[ناخچیڤان]] تا کۆتایی مانگی ئایاری ١٩١٨ دامەزراندنی فەیلەقەکە تەواو بوو. دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩١٨، کۆڕپوسەکە بۆ فەیلەقی سوپای ئازەربایجان گواسترایەوە. لە تەممووزی ١٩١٨دا فەیلەقەکە ھەڵوەشایەوە و بەشێکی لەگەڵ فیرقەی تازە ھاتووی تورکی ٥ قەوقازی و ١٥ی چناھکالا و سوپای تازە پێکھێنراوی ئیسلام بە سەرۆکایەتی نورو پاشا تێکەڵ بوون. لە کاتی شەڕەکانی جەرگەی گۆیچای لە ٢٧ی حوزەیران - ١ی تەممووزی ١٩١٨، سوپای ئیسلام فەیلەقی یەکەمی قەوقازی سوپای سووری لەناوبرد. جەمشید خان بەشداری لە شەڕی باکو کرد دژی دیکتاتۆری سەنترۆکاسپی و دەشناکەکانی ئەرمەن. باکوو لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩١٨ ئازاد کرا.
لە سوپای ئازەربایجان جەمشید خان فەرماندەی کۆمپانیای ١ی فەوجێکی ١ی ئازەربایجان و یاریدەدەری فەرماندەی فەوج بوو. لە ٢٤ی ئازاری ١٩٢٠ وەزیری بەرگری کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان سەمەد بەی مێھمەندەرۆڤ لیوا عەقید جەمشید خانی وەک فەرماندەی فەوجەکەی دووەمی سوارەی قەرەباخ دەستنیشان کرد.[٥] لەکاتێکدا لە قەرەباخ بەشداری لە ڕزگارکردنی شووشەدا کردووە.[٦]
سوپای سۆڤیەت
دوای دامەزراندنی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە ئازەربایجان، فیرقەی قەرەباخ لەژێر فەرماندەیی سوپای سووردا گواسترایەوە. دوابەدوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی گەنجا لە ساڵی ١٩٢٠، بەلشەفییەکان زۆرێک لە ئەفسەرانی ئازەربایجانییان دەستگیر کرد لەنێویاندا ناخچیڤانسکی. لە زیندان لە دوورگەی نەرگین لە کەنداوی باکو ڕاگیرا بەڵام لە ماوەی دوو مانگدا ئازاد کرا بۆ ئەوەی لە ئیدارەی قوتابخانەی فەرماندە سوورەکان خزمەت بکات. پاشان لە ساڵی ١٩٢١ تا ١٩٣١ وەک فەرماندەی فیرقەی تفەنگی ئازەربایجان کاری کردووە.
لە ٢٢ی شوباتی ١٩٣١ بانگکرا بۆ فەیلەقی سوپای سوور لە تفلیس و لەوێ دەستگیرکرا و تۆمەتبارکرا بە خیانەت و سیخوڕی دژە سۆڤیەت. لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٣١ سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا بەڵام سێرگۆ ئۆردزۆنیکیدزێ ڕێگری لە لەسێدارەدانی کرد بە بردنی پرسەکە بۆ مەکتەبی سیاسی کە جۆزێف ستالین فەرمانی ئازادکردنی ناخچیڤانسکی کرد بە مەرجێک کار نەکات و لە قەفقاز بژی. ناخچیڤانسکی لە سوپادا چاککرایەوە و ڕەوانەی ئەکادیمیای سەربازی فرونزێ کرا بۆ خوێندنی زیاتر. ساڵی ١٩٣٣ خوێندنی تەواو کرد و لەو ئەکادیمیایە مایەوە بۆ فێرکردنی تاکتیکی سەربازی. لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥ بە فەرمانی کۆمیساری گەلی بەرگری کلیمێنت ڤۆرۆشیلۆڤ پلەی کۆمبریگی پێبەخشرا.
مردن
لە کاتی پاککردنەوەی گەورەدا، ناخچیڤانسکی لە ٢٠ی ئایاری ١٩٣٨ دەستگیرکرا و لە ٢٦ی ئابی ١٩٣٨ لە زیندانی لێفۆرتۆڤۆ بە تۆمەتی چالاکی دژە سۆڤیەت و سیخوڕی تۆمەتبار کرا. سزای لە سێدارەدان و دەستبەسەرداگرتنی سەرجەم موڵک و ماڵی کەسی بەسەردا سەپێندرا. ناخچیڤانسکی بە تەقەکردن لە سێدارە درا. تەرمی ناوبراو لە شوێنی تەقەکردنەکەی کۆمونارکا گواسترایەوە و بەخاک سپێردرا، کە شوێنێکی ناشتنی قوربانیانی سەرکوتکردنی NKVD بوو، کە ٢٦ کم لە دەرەوەی مۆسکۆ دوورە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەممی ١٩٥٦ چاککرایەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە ئازەربایجان یادی ١١٢ ساڵەی جەمشید ناخچیڤانسکی بەڕێوەچوو شەقامەکانی باکو و ناخچیڤان و ھەروەھا لیسیۆمی سەربازی جەمشید ناخچیڤانسکی بە ناوی جەمشید خان ناخچیڤانسکی ناونران. ھەروەھا مۆزەخانەیەکی خانوو لە نەخچیڤان لەلایەن حکوومەتی ئازەربایجانەوە کرایەوە.
سیستمی خۆگەڕێن (ئینتەرنێت)
لە ئینتەرنێتدا، سیستمی خۆگەڕێن (Autonomous System یان AS) کۆمەڵەیەکە بریتی لە ڕێدۆزگەلی پێکەوەبەستراوی ژێر چاودێریی یەک یان چەند بنکەی بەڕێوەبەرایەتی کە نوێنەری سیاسەتێکی دیاریکراو و بەڕوونی-پێناسەکراوی ڕێدۆزییە.
سەرەتا سیستمی خۆگەڕێن لە -دا پێناسە کرا. لە پێناسەکەدا وا دانرابوو کە "چاودێری" بەدەستی تەنھا "یەک" بنکەوە بێ. وەک دابینکارێکی ڕاژەی ئینتەرنێت یان ڕێکخراوەیەکی زۆر گەورە کە لە ڕێگای پێوەندگەلی سەربەخۆ بە ژمارەیەک تۆڕی دیکەوە بەسترابێتەوە و ھۆگر و شوێنکەوتووی یەک سیاسەتی ڕێدۆزی بێ. بەڵام، لە پێناسەی نوێتردا (واتە ) مەرجی "بەس یەک بنکەی چاودێر" لا براوە. ھۆیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە چەند بنکە یان ڕێکخراوە خۆیان دەتوانن بە بەکارھێنانی ژمارە تایبەتییەکانی سیستمی خۆگەڕێن (نەک ژمارە گشتییەکان)، BGP بخەنە گەڕ. ژمارە تایبەتییەکان ڕێکخراوەکان دەگەیێنن بە دابینکارێکی ڕاژەی ئینتەرنێت (ISP)؛ دابینکارەکەش ھەموو ئەو ڕێکخراوانە گرێ دەدا بە ئینتەرنێتەوە. بەم جۆرە، گەرچی لە پشتەوەی دابینکارەکە چەند سیستمی خۆگەڕێن بوونیان ھەیە، بەڵام ئینتەرنێت تەنھا سیاسەتی ڕێدۆزیی دابینکارەکە دەبینێ. پێویستە ئەو دابینکارە ژمارەیەکی تۆمارکراوی ڕەسمیی ھەبێ (بڕوانە: ئایانا).
ھەموو سیستمێکی خۆگەڕێن ژمارەیەکی تاقانە دەدرێتە پاڵی، بەو ژمارەیە دەوترێ "ژمارەی سیستمی خۆگەڕێن" (بە ئینگلیزی: Autonomous System Number یان ASN). گرنگیی ئەو ژمارانە لەوەدایە کە ھەرکامەیان تۆڕێکی سەر ئینتەرنێت دیاری دەکا. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەکانی سیستمی خۆگەڕێن ١٦-بیت بوون کە زۆرینە ٦٥٥٣٦ ژمارەی لێکجیاوازی لێ دروست دەبوو. بەرپرسی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت (ئایانا) ژمارەکانی ٦٤٥١٢ ھەتا ٦٥٥٣٤ی داناوە بۆ نیازگەلی تایبەتی. ژمارەکانی ٠، ٥٦٣٢٠ ھەتا ٦٤٥١١، و ٦٥٥٣٥یش لەلایەن ئایاناوە گل دراونەتەوە و نابێ لە ھیچ وارێکی ڕێدۆزیدا بەکار بھێنرێن. بەڵام پێسپاردنی ھەموو ژمارەکانی تر ئازادە و ھەتا ئێستاش زۆریان لێ سپێردراون.
ئایانا دەستی کردووە بە تەرخانکردنی ژمارەگەلی ٣٢-بیت ( باسیان لێ دەکا). ئەم ژمارانە بە دوو شێواز دەنووسرێن: یەکەم، بە شێوازی ژمارەیەکی تەواوی سادە، دووھەم، بە شێوازی x.y، کە تێیدا x و y ژمارەگەلی ١٦-بیتن. ئەو ژمارانەی شێوازی ٠.y -یان ھەیە، ڕێک ھەمان ژمارە ١٦-بیتە کۆنەکانن. ژمارەکانی ١.y و ٦٥٥٣٥.٦٥٥٣٥ گلدراوەن و ئەوەی دەمێنێتەوە بۆ تەرخانکردن لەبەردەستە.
ژمارەی تۆڕە خۆگەڕێنەکان لە سیستمی ڕێدۆزیی ئینتەرنێتدا ساڵی ١٩٩٩ لە ٥٠٠٠، کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ لە ٣٠٠٠٠، و ناوەڕاستەکانی ساڵی ٢٠١٠ لە ٣٥٠٠٠ تۆڕ تێپەڕ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت
کێندەڵ جێنەر
(كێنده‌ڵ نیكۆڵ جێنه‌ر - Kendall Nicole Jenner) ناسراو بە (كێنده‌ڵ جێنه‌ر - Kendall Jenner) لە 3/11/1995 لە ، ویلایەتی کالیفۆرنیا لە دایک بووە. نمایشکاری جلووبەرگ و کەسایەتی تەلەفزیۆنی ئەمریکییە، یه‌كه‌م ده‌ركه‌وتنی له‌ زنجیره‌ی راستی ته‌له‌فزیۆنی Keeping Up with the Kardashians. كێنده‌ڵ به‌ شێوازیكی راسته‌وخۆ له‌ ریگه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی سێڵفیه‌كان و كاره‌كانی پشت په‌رده‌ خۆی بنیات ناوه‌ له‌ تۆره‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان.
سه‌ره‌تای ژیان و خێزان
كێنده‌ڵ له‌ لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا له‌ دایك بووه‌.
کڵۆی کارداشیان
كڵۆی كارداشیان ئۆدۆم - Khloé Kardashian Odom ناسراو بە (كڵۆی كارداشیان-Khloé Kardashian) لە 27/6/1984 لە لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا لە دایک بووە.
کێندەڵ جێنەر
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:زیندووان پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان پۆل:ژنە مۆدێلەکانی کالیفۆرنیا
کڵۆی کارداشیان
كه‌سایه‌تی ته‌له‌فزیۆنی ، قۆنته‌راتچیه‌. له‌ 2007 كڵۆی كارداشیان-Khloé Kardashian و خێزانه‌كه‌ی هه‌ڵبژێردران بۆ زنجیره‌ی ڕاستی ته‌له‌فزیۆنی Keeping Up with the Kardashians. له‌ ئه‌یلولی 2009 كڵۆی  له‌گه‌ڵ یاریزانی تۆپی سه‌به‌ته‌ لامار ئۆدۆم - Lamar Odom هاوسه‌رگیریان كرد ئه‌مه‌ش دوای یه‌ك مانگ له‌ یه‌كه‌م دیده‌نیان.
ئەحمەد عەلی عەجمی
ئەحمەد عەلی عەجمی (لەدایکبووی ٢٢ی شوباتی ١٩٦٨ لە خوبەر، سعودیە) قورئانخوێنێکی سعودییە.
کڵۆی کارداشیان
كڵۆی له‌گه‌ڵ خوشكه‌كانی کۆرتنەی و كیم به‌شداریان كرد له‌ پیشه‌سازی مۆده‌، ئه‌وان ده‌ستیان كرد به‌ رێكلامی جل و بۆن ، وه‌ له‌ 2010 كتێبی كارداشیانی باوه‌ڕپێكراویان بڵاوكرده‌وه‌.
سه‌ره‌تای ژیان
كڵۆی ئه‌لیكساندره‌ كارداشیان له‌ لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا له‌ دایك بووه‌، ناوی دایكی كریس، وه‌ ناوی باوكی ڕۆبه‌رت.
ئەحمەد عەلی عەجمی
خوێندنەوەی قورئان
عەجمی قورئان دەخوێنێت لەسەر گێڕانەوەی حەفس لە عاسم و مەقامی کورد، یەکێکە لە قورئانخوێنەکانی جیھانی ئیسلامی.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
کڵۆی کارداشیان
سه‌ره‌تای پیشه‌
له‌ شوباتی 2007، دزه‌كردنی گرته‌ی سێكسی كیم و هاوڕێ كوره‌كه‌ی پێشووی ڕای جه‌ی، وای كرد كه‌ كڵۆی بكه‌وێته‌ به‌ر چاوی كامێراكان و بناسرێت، دوای ئه‌و ساڵه‌، كڵۆی و دایكی و زڕباوك ی له‌گه‌ڵ خوشك و براكانی كۆرتنه‌ی، كیم، رۆب وه‌ هه‌ردوو زڕخوشكه‌كه‌ی كێنده‌ڵ و كه‌یلی ده‌ستیان به‌ ده‌ركه‌وتن كرد له‌ ته‌له‌فزیۆنی راستی زنجیره‌ی Keeping Up with the Kardashians،  زنجیره‌كه‌ سه‌ركه‌وتو بوو بۆ تۆڕی !E،
2010-ئێستا: ته‌له‌فزیۆن و مه‌ترسی دیكه‌
وێنۆک|2011|ڕاستخوشكه‌كان هه‌لسان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێبی كارداشیانی باوه‌رپێكراو له‌ تشرینی دووه‌می 2010. له‌ شوباتی 2011، كڵۆی و مێرده‌كه‌ی هه‌ڵسان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ بۆنێكی دوو ڕه‌گه‌زه‌(واتا بۆ ژن و پیاو ده‌بێت) به‌ ناوی Unbreakable. له‌ ئایاری 2011، كڵۆی و خوشكه‌كانی بڵاوكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌م ڕۆمانی خۆیان راگه‌یاند. پێش بڵاوكردنه‌وه‌ی، خوشكه‌كان داوای یارمه‌تیان كرد بۆ ناولێنانی كتێبه‌كه‌یان. ڕۆمان كه‌ خه‌ڵاتی به‌هاداری پێ به‌خشرا. له‌ ته‌موزی 2011، براوه‌ی خه‌ڵاتی Dollhouse بوو. له‌ تشرینی یه‌كه‌می 2012، كڵۆی و میرده‌كه‌ی دووه‌م بۆنی دوو ڕه‌گه‌زیان بڵاوكرده‌وه‌ به‌ ناوی Unbreakable Joy.
ژیانی كه‌سی
له‌ 2001، كڵۆی دووچاری بریندار بوونێكی ئازاربه‌خش بوو له‌ مێشكی، كه‌ تووشی رووداوێكی ئۆتۆمبێل بوو له‌و رووداوه‌دا كڵۆی به‌ ناو شوشه‌ی پێشه‌وه‌ی ئۆتۆمبێله‌كه‌ی دا په‌ڕی كه‌ دووچاری رووداوێكی كتوپڕ بوو ئه‌م رووداوه‌ش بووه‌ هۆی له‌بیر كردنی به‌شێك له‌ یاده‌وه‌ریه‌كانی.
له‌ 27ی ئه‌یلولی 2009، كڵۆی هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ یاریزانی تۆپی سه‌به‌ته‌ی NBA لامار ئۆدۆم دا كرد، كه‌ ئه‌ندامی تیمی لۆس ئه‌نجلس لێیكه‌ز ی ئه‌و كاته‌ بوو. جووته‌كه‌ هاوسه‌رگیریه‌كی كتوپریان كرد كه‌ ته‌نها یه‌ك مانگ دوای یه‌كه‌م دیده‌نیان كه‌ له‌ ئاهه‌نگی هاورێیه‌كی ئۆدۆم دا بوو. دوای هاوسه‌رگیریه‌كه‌، كڵۆی ناوی ناوه‌ڕاستی خۆی لابردوو نازناوی هاوسه‌ره‌كه‌ی بۆ ناوه‌كه‌ی خۆی زیاد كردوو كردی به‌ كڵۆی كارداشیان ئۆدۆم.
کوششارا
کوششارا شارێکی ئاناتۆلیایی بوو لە سەردەمی برۆنزدا. فەروارەکانی کوششارا شار ھیتیاخێوی کانێشیان داگر و Hattusaیان خاپوور کرد. کۆنترین پاشای کوششاراپیزانایە کە داگیر کردنەوەی کانێش بە دەستی ئەو ڕوویدا. کووڕەکەیشی ئانیتتای ناوە کە Hattusaی خاپوور کرد. ئانیتتا لە گەشەدانەوە بە زمانی ھیتی کایەبەندێکی (ڕۆلێکی) گرنگی ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھیتییەکان
کڵۆی کارداشیان
ژیانی كه‌سی
له‌ نیسانی 2015، كڵۆی یاوه‌ری خوشكه‌كه‌ی كیم و مێردی خوشكه‌كه‌ی كانیه‌ وێست ی كرد، بۆ شاری قودس بۆ به‌ مه‌سیحی كردنی خوشكه‌زا كچه‌كه‌ی به‌ناوی نۆرز، لە كڵێساى پێغەمبەريى ئەرمەنى لە كەنيسەى پياوچاك جێيمز. ئەو بەناوى نۆرزى دايكى خوای گاور بوو.
له‌ حوزه‌یرانی 2015 وه‌، كڵۆی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ یاریزانی تۆپی سه‌به‌ته‌ James Harden به‌ست.
پێشهاتی یاسایی
له‌ 4ی ئازاری 2007، كڵۆی ده‌ست گیركرا به‌ تاوانی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل له‌ژێر كاریگه‌ری ماده‌ كحولیه‌كان. له‌18ی ته‌ممووزی 2008، برایه‌ به‌ندینخانه‌ بۆ نزیكه‌ی 30 ڕۆژ ناونوس كرا بۆ به‌رنامه‌ی چاره‌سه‌ری وه‌ دوای 3 هه‌فته‌ ئازاد كرا.
هه‌روه‌ها ببینه‌
مێژووی ئه‌رمه‌نیه‌ ئه‌مریكیه‌كان له‌ لۆس ئه‌نجلس
ناودار بۆ بوون به‌ ناودار
وەشەدەرە، ساحێوی سەقز
وەشەدەرە (Weşedere، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٥ کەس لە ٥٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
زانکۆی ڕاپەڕین
وێنۆک زانکۆی ڕاپەڕین یەکێکە لە زانکۆیەکانی باشووری کوردستان کەدەکەوێتە ڕانیە. ئەم زانکۆیە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٠ دامەزراوە. کەمپی سەرەکی زانکۆکە لە ڕانیەیە و کەمپێکی دیکەشی ھەیە لە قەڵادزێ. ناوی زانکۆکە لە ڕاپەڕینی بەھاری ١٩٩١ ھاتووە کە لە ڕانیە سەری ھەڵدا.
وێنۆک|کەمپی زانکۆی ڕاپەڕین (ڕانیە)
پێکھاتەی زانکۆ
لە ئێستادا لە ٥ کۆلێژ و بەشێک پێکدێت:
١- کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی کە ئەویش لە ٦ بەش پێکدێت:
٢ - کۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەکان، کە ئەویش کە لە چوار بەش پێکدێت:
٣- کۆلێژی پەروەردەی /قەلادزێ تەنھا لە سێ بەش پێکدێت:
٦- کۆلێژی زانستە ئەندازیاریە کشتوکاڵییەکان
سەرۆکایەتی زانکۆ
سەرۆکایەتی زانکۆی ڕاپەڕین لە چەند نووسینگە بەڕێوبەرایەتییەک پێکھاتوە. ھەروەھا سەنتەری توێژینەوە و سەنتەری ھەلی کار لەخۆ دەگرێت.
کۆلێژی زانست
ئەم کۆلێژە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراو لە سەرەتادا سێ بەشی بەناوەکانی فیزیا، کیمیا و زیندەزانی لەخۆ گرتبوو. دواتر بەشی زیندەزانی گۆڕانکاری بەسەرھات و بەناوی زانستی تاقیگە پزیشکییەکان بنیادنرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆکانی عێراق پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان پۆل:پارێزگای سلێمانی پۆل:زانکۆ کوردیەکان
بڕیارنامەی ٢٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨
دارەتوو، قادرکەرەم
دارەتوو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دارەتوو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئاوباریک و لە باشوور لەگەڵ گوندی کۆشکی سەرو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کەریم باسام لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عومەرسۆفی.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ناخچیڤانسکی
ناکچیڤانسکی (، ئازەربایجانی: Naxçıvanskilər)، بە ڕێنووسی ناکسیڤانسکی و ناخیتچێڤانسکی بنەماڵەیەکی بەرزە بە ڕەچەڵەک ئازەربایجانییە و دواتر لقەکانی لە ڕووسیا و ئێران دامەزراون. ئەوان ژەنەڕاڵە بەناوبانگەکان و کارمەندانی سەربازییان دابین کردووە، یەکێکیان - حوسێن خان ناخچیڤانسکی تاکە موسڵمان بوو کە وەک ژەنەڕاڵ-یاریدەدەری ڕیتینەی جەنابی ئیمپراتۆری کاری کردووە.
پاشخان
بنەماڵەی ناخچیڤانسکی لقێکی کادێتی بنەماڵەی کەنگەرلییە، خۆیان بەشێکن لە ھۆزی ئوستاجلو قزیلباش. ئیحسان خان کەنگەرلی یەکەم ئەندامی ئەو بنەماڵەیە بوو کە ناوی بنەماڵەیەکی ڕووسیی گرتەبەر، بەم شێوەیە لقێکی تایبەتی خۆی دامەزراند. ئەوان لەگەڵ بنەماڵەی بەھمەنی سەر بە بنەماڵەی قاجار و بنەماڵەی ماکینسکی سەر بە خانەنشینی ماکو ھاوسەرگیریان کردووە. ئەوان گەورەترین خاوەن زەوی بوون لە ناخیچێڤان یوزد.
١٧١٧
ساڵی ١٧١٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
ناخچیڤانسکی
لە ئێستادا
دوای دەستبەسەرداگرتنی سۆڤیەت لە ئازەربایجان، ئەندامانی مەسیحی بنەماڵەی ناخچیڤانسکی زیاتر کۆچیان کرد بۆ ئەورووپا و ئەودیو، لەکاتێکدا ئەندامانی موسڵمان لە دواوە مانەوە و ناوی بنەماڵەیان گۆڕی بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ھەڵبێن، وەک گۆرانیبێژی بەناوبانگی ئۆپێرا خورشید قاجار کە تەنانەت دوای ئەوە ناوی بنەماڵەی ھاوسەرەکەی وەرگرت مردنی ئەو؛ یان کۆچیان کردووە بۆ ئێران بۆ خزمەتکردن لە سوپای قاجار. لقێکی مەسیحی کە لە نەوەی حوسێن خان ناخچیڤانسکییەوە ھاتووە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەژی.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسانی خەڵکی نەخچیڤان پۆل:خێزانە ئازەربایجانییەکان
١٧١٧
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٧
فیلیپ دو کورسیون، مارکی دو دۆنژو
فیلیپ دو کورسیون، مارکی دو دۆنژو نووسەری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٨ پۆل:مردووانی ١٧٢٠ پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
١٧١٨
ساڵی ١٧١٨ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٨
گرژاڵی سەرێ
گرژاڵی سەرێ (Girjallî serê، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦ کەس لە ٩٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
سەنگیناوا
سەنگیناوا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەور، ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ناو
نێوی ئەم گوندە لە زمانی خۆمالیدا سەنوانە یان سەنگوانەیە کەبریتیە لە سەنگ +وانە.شوێنەوای  بەرد  هوکارەکەیشێ هەبوونی ئەم گوندە لە ناۆچەێکی شاخاویه وهالە داوێنی شاخی  قەڵوەز و دەروازە. سەنگ یان سەن یان سان یانێ بەرد وکوچک. وەکوو تاق +وە+ سان
جوگرافیا
سەنگیناوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
لایەنی لێخوڕین
thumb|310px|<font color=#CC0000>███ ئەو وڵاتانەی ڕاست بەکاردەهێنن وەک لایەنی لێخوڕین <font color=#204A87>███ ئەو وڵاتانەی چەپ بەکاردەهێنن وەک لایەنی لێخوڕین
لایەنی لێخوڕین، زاراوەیەکە بەکاردێت بۆ لایەنی لێخوڕین ئەگرێتەوە لە ڕێگا و بانەکاندا، زۆربەی وڵاتەکان لە ئێستادا لای ڕاست بەکاردێنن لە ڕێگاکاندا بە ڕیژەی %٦٦.١، وڵاتەکانی تر لای چەپ بەکاردەهێنن بە ڕێژەی %٣٣.٩.
پۆل:مێژووی گواستنەوە پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان پۆل:گواستنەوە پۆل:گواستنەوەی رێگاوبان
پابلۆ ئیسکۆبار
پابلۆ ئێمیلۆ ئێسکۆبار گاڤیریا (١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٩ تا ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣ ژیاوە) بازرگانێکی و سەرۆکێکی کۆڵۆمبی ماددە ھۆشبەرەکان بووە. کارتێلەکەی، لەسەردەمی ئەودا، نزیکەی ٪٨٠ی کۆکەینی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان دابین دەکرد، کە لەڕۆژێکدا داھاتی ٦٠ ملیۆن دۆلار بوو، و ٢٢ ملیارد دۆلاریش لە ساڵێکدا. پابلۆ بە «پاشای کۆکەین» بەناوبانگ بوو، دەوڵەمەندترین تاوانباری جیھان بوو لەمێژوودا، کە کۆی گشتی سامانی ٣٠ ملیارد دۆلار بوو لەسەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا. ھەروەھا لە لیستی ١٠ دەوڵەمەندترین پیاوەکانی جیھان بوو کە خۆیان پارەکەیان بەتەنھا دەستدەکەوت.
ئێسکۆبار لە ڕیۆنێگرۆ، کۆڵۆمبیا لەدایکبوو لە نزیک مێدیین گەورەبووە. دوای خوێندنێکی کەم، تێکەڵی کاری تاوان بووە و بەبێ بڕوانامە لەقوتابخانە دەرچووە و دەستی کردووە بە کاری قاچاخی جگەرە لەگەڵ بلیتی ساختەی لۆتۆ، ھەروەھا ئەنجامدانی دزی گەورە. لە ساڵی حەفتاکاندا، دەستی کرد بەکارکردن بۆ چەندین قاچاخچی، وەک کاری ڕفاندن و ئەشکەنجەدان. لە ساڵی ١٩٧٥دا، ئیسکۆبار دەستی کرد بە کاری بازرگانیکردن بە کۆکەین و بڵاوکردنەوەی بە ئەمریکا. دوای ماوەیەکی کەمیش کارەکانی فراوانتر بوون لەسەرتاسەری ئەمریکا؛ و تاکو ١٩٨٠ەکان نزیکەی ٧٠ بۆ ٨٠ تەنی مانگانە دەگواستەوە ئەمریکا. تۆڕی تاوانکارییەکەی «کارتێل» بە «کارتێلی مێدیین» ناسرابوو و ھەمیشە ڕکابەری کارتێلەکانی دیکەیان دەکرد و بەرپرس بوون لە کوشتن و تەقینەوەی گەورە و کوشتنی چەندین کەسی سیاسی و دادوەر و پۆلیس، و بەرتیلدان بە زۆربەی چینەکانی کۆمەڵگا.
لە ساڵی ١٩٨٢ ئێسکۆبار وەک ئەندامێکی لاوەکی ئەنجومەنی نوێنەرانی کۆڵۆمبیا ھەڵبژێردرا سەر بە حیزبی ئازادی کۆڵۆمبیا. ئێسکۆبار چەندین قوتابخانە، نەخۆشخانە و کەنیسەی لە ڕۆژاوای کۆڵۆمبیا دروست کردبوو کە ناوبانگێکی باشی بۆ پەیدا کردبوو لەلای چینی ھەژار و بگرە بە «ڕۆبن ھوودی ھەژاران» بانگ دەکرا. ئێسکۆبار لەلایەن پۆلیسی نەتەوەیی کۆڵۆمبییەوە کوژرا، ڕۆژێک دوای ڕۆژی لەدایکبوونی کە بووبووە ٤٤ ساڵ.
ژیانی سەرەتایی
وێنۆک|مێدیین، [[کۆلۆمبیا|کۆڵۆمبیا، ئەو شوێنەی پابلۆ تێیدا گەورەبوو و دەستی کرد بە بازرگانیکردن بە کۆکەین.]] پابڵۆ ئێسکۆبار لە ڕیۆنێگرۆ لەدایکبوو، سێیەم کوڕ بوو لە حەوت کوڕەکەی خێسوس داری ئێسکۆبار، کە جووتیارێک بوو، و دایکی ھێرمیلدا گاڤیریا کەوا مامۆستایەکی قوتابخانە سەرەتایییەکان بوو. لە سەردەمی ھەرزەکاریدا لەشەقامەکانی مێدیین دەستی کرد بە تاوانکاری وەک دزینی کێڵی گۆڕ و فرۆشتنەوەیان، بەڵام براکەی، ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار ئەم تۆمەتە ڕەتدەکاتەوە و دەڵێ کەوا کێڵەکان بەر لە بەکارھێنانیان بردرابوون. پابلۆ بۆ ماوەیەکی کەم لە قوتابخانەی مێدیین خوێندوویەتی و زانکۆشی جێھێشت بەبێ بەدەستھێنانی بڕوانامەیەک.
ئێسکۆبار لەگەڵ ئۆسکار بێنێل ئاگیور دەستی بەکاری گەورەتری تاوان کرد لەوانە کۆکردنەوەی باج لە ھاوبەشەکانی، فرۆشتنی جگەرەی قاچاخ و فرۆشتنی بلیتی لۆتۆی ساختە و دزینی ئۆتۆمبێلیش. لەسەرەتاکانی حەفتاکان وەک دز و پاسەوانی کەسی کاری دەکرد، و نزیکەی ١٠٠ ھەزار دۆلاری لە ڕفاندن دەستدەکەوت. ھەنگاوی داھاتووی بریتی بوو لە کارکردن لەگەڵ قاچاخچییەک بەناوی ئەلڤارۆ پریتۆ. ئامانجی سەرەکی ئێسکۆبار بە منداڵی بوون بە ملیۆنێر بوو ئەوکاتەی تەمەنی گەیشتە ٢٢ ساڵ.
ژیانی تایبەتی
لە ساڵی ١٩٧٦، لەتەمەنی ٢٧ ساڵیدا، ئێسکۆبار ھاوسەرگیری لەگەڵ ماریا ڤیکتۆریا کرد کە تەمەنی ١٥ ساڵ بوو. بەیەکەوە دوو منداڵیان بوو: خوان پابلۆ (ئێستا ناوی گۆڕیوە بۆ خوان سبەستیان مارۆکین سانتۆس) و مانوێلا ئێسکۆبار. دوای دەوڵەمەندبوونی ئێسکۆبار شوێنێکی گەشتیاری گەورەی دروست کرد بەناوی «ھاسێیندا ناپۆلێس» و دای نابوو قەڵایەکی ھاوشێوەی یۆنان لەوێدا دروستبکات، کاری دروستکردنی قەڵاکە دەستیپێکردبوو بەڵام ھەرگیز تەواونەکرا.
ئۆرھان پاموک
ئۆرھان پاموک لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٢ لە ئەستەنبوڵ، نووسەر و ڕۆماننووسی تورک و براوەی خەڵاتی نۆبڵی وێژەیە لە ساڵی ٢٠٠٦. ئەو یەکەم تورکە کە خەڵاتەکەی وەرگرتبێت. ئۆرھان لەناو خێزانێکی دەوڵەمەند و گەلێ خوێندەوار و ڕۆشنبیردا گەورە بووە، بەڵام باوکی ھەر زوو ماڵ و سامانی خۆی لە دەست داوە. ناوبراو لە شاری ئەستەمبووڵ بەشی ئەندازیاری و ڕۆژنامەوانی تەواو کردووە. ماوەیەکیش ویستوویەتی ببێ بە ھونەرمەند، ناوبراو ڕۆمانووس و سیناریۆنووسێکی ناسراوی تورکە، لەساڵی ٢٠٠٦ خەڵاتی نۆبێل لە ئەدەب پێی بەخشرا، ناوبراو لەساڵی ۱۹۷٤ تا ئێستا لەبواری ئەدەبی کاردەکات، بەرھەمەکانی ئەو زیاتر لە ٦٠ زمان ھەیە لەنێوانیان زمانی کوردیش ھەیە لە وەڕگێڕانەکانی بەکر شوانی و سامان کەریم، لەبەشێ لەبەرھەمەکانی باسی کۆمەڵکووژی ئەرمەن و کوردی کردووە لەلایەن عوسمانیەکان بەو ھۆیەشەوە چووەتە دەرگا بەڵام بەھۆی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ لە ددادگاییکردنی بەخشرا.
پابلۆ ئیسکۆبار
بڵاوکردنەوەی کۆکەین
وێنۆک|351x351پیکسڵ|پابلۆ ئێسکۆبار بەزۆری کارەکانیان لە ناوچەکانی مێدیین و ڕیۆنێگرۆدا بووە. ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار کەوا برای پابلۆیە دەڵێت کە پابلۆ لە چینێکی ھەژارەوە بووەتە یەکێک لە دەوڵەمەندترین پیاوەکانی جیھان. لە ساڵی ١٩٧٥، پابلۆ دەستی کرد بە گەشەپێدان بە بڵاوکردنەوەی کۆکەین، تەنانەت چەندین جار خودی خۆی دەبووە فڕۆکەوان و کۆکەینەکەی دەگواستەوە بەزۆری لەنێوان پەنەما و کۆڵۆمبیا، دواتریش بەرەو ئەمریکا. بەھۆی سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە نزیکەی ١٥ فڕۆکەی نوێ و گەورەتری کڕی لەگەڵ شەش ھەلیکۆپتەر، بەپێی قسەی کوڕەکانی، ھاوڕێیەکی نزیکی پابلۆ لەکاتی نیشتنەوەی فڕۆکەیەکیدا گیانی لەدەستدا و فڕۆکەکە تێکشکێندرا. پابلۆ ھەڵسا ھەمان فڕۆکەی چاکردەوە و لەلای دەرگای سەرەکی پاڕکە گەشتیارەکەی «ھاسێیندا ناپۆلێس»ی دا.
ئۆرھان پاموک
ژیان
ئۆرھان پاموک لە ٧ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٢ لە ئەستەنبوڵ لەدایک بووە لە ماڵباتێکی ھاوشێوەی ماڵباتەکانی ناو ڕۆمانەکانی "جەودەت بەگ و کوڕەکانی" و "کتێبی ڕەش"، لە نیشانتاشی، بەشەشاری دەوڵەمەندنشین و بە ڕۆژئاواییبووی ئەستەنبوڵ پێ گەیشتووە. وەک خۆیشی لە کتێبی ئۆتۆبیۆگرافی ئیستانبوڵدا باسی کردووە، لە منداڵییەوە تا تەمەنی ٢٢ ساڵی خووی داوەتە نیگارکێشان و پێی وا بووە لە داھاتوودا دەبێت بەنیگارکێش. قۆناغی ئامادەییی لە قوتابخانەی (Robert College)ی ئەمریکایی لە ئیستانبوڵ خوێندووە. دوای سێ ساڵ خوێندنی نیگارکێشی و بیناسازی لە زانکۆی تەکنەلۆژی ئیستانبوڵ، تێ دەگات نابێت بە بیناساز و نیگارکێش، بۆیە دەست لە خوێندن ھەڵدەگرێت. لە زانکۆی ئیستانبوڵ دەست دەکات بە خوێندنی ڕۆژنامەگەری. پاموک لە تەمەنی بیست و سێ ساڵییەوە بڕیار دەدات ببێت بە ڕۆماننووس، دەست لە ھەموو شتێکی تر ھەڵدەگرێت، خۆی دەخزێنێتە سووچی ماڵەوە و دەست دەداتە نووسین و ئێستاش یەکێکە لە باشترین
پابلۆ ئیسکۆبار
بڵاوکردنەوەی کۆکەین
لە مایۆی ١٩٧٦دا، پابلۆ و چەندین کەس لەپیاوەکانی دەستگیرکران بەھۆی ئەوەی ١٨ کیلۆگرام ماددەی ھۆشبەریان دەگواستەوە لەوکاتەی کەوا لە ئیکوادۆڕەوە دەھاتنەوە. ھەربۆیەش پابلۆ ھەوڵی بەرتیلدانی بە پۆلیسەکاندا و شکستی ھێنا، بۆیە دادوەرەکان چەندین کەیسیان لەسەر دروست کرد و دوای دوومانگ لە دانیشتنی دادگا پابلۆ ھەڵسا بەکوشتنی ئەو دوو پۆلیسەی کە دەستگیریان کرد و بەمشێوەیەش کەیسەکە داخرا. لەوکاتەوە پابلۆ بەشێوەی بەرتیل و کوشتن مامەڵەی لەگەڵ کاربەدەستان دەکرد.
ئۆرھان پاموک
ژیان
و ناودارترین ڕۆماننووس و نووسەر تورکەکان
پابلۆ ئیسکۆبار
بڵاوکردنەوەی کۆکەین
ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار دەڵێ پابلۆ بەھۆی ئەوەی ماددەکانی تر گواستنەوەیان زەحمەت بوو، بۆیە پابلۆ دەستی بەم کارە کرد. لەو سەردەمەشدا ھیچ کارتێلێکی ماددە ھۆشبەرەکان نەبوو تەنھا ھەندێ بازرگانی بچووک ھەبوون. لە پێروو، بڕێک لە کۆکەینیان کڕی و لە دوو خانوو لەمێدیین دروستیان کردووە. لە یەکەم گەشتیدا پابلۆ ١٣ کیلۆی کڕی و یەکەم ھەنگاویشی بوو لەبنیانتنانی ئیمپڕاتۆرییەکەتەی. لەسەرەتادا لەڕێگای فڕۆکەی کۆنەوە دەیگواستنەوە و ھەر فڕۆکەوانێکیش ٥٠٠ ھەزار دۆلاری دەستدەکەوت و ئەمەش دەوەستا سەر ئەو بڕەی کە دەیگواستنەوە.
ئۆرھان پاموک
ڕۆمانەکانی پاموک
پاموک کە لە تورکیادا ناوبانگی خۆی ھەیە، زۆر لە ڕۆمانەکانی باسی ژیانی کۆمەڵایەتی و ناکۆکی و ناتەباییە ناوخۆییەکانی ئەوێندەرێ دەکات. ئەستەمبووڵ شوێنێکی تایبەتی و بەرجاوی لە ناوەڕۆکی ڕۆمانەکانی پڕ کردۆتەوە. ئۆرھان پاموک لە ھەندێ ھەڤپەیڤیندا کە لەگەڵیدا ساز دراون، سەبارەت بە کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنی و کوردەکان لە تورکیای عوسمانیدا ھاتۆتە زمان. ناوبراو لەو چاوپێکەوتنانەدا باسی لە کوشتنی یەک میلیۆن ئەرمەنی و ٣٠٫٠٠٠ کورد کردووە، کە لە سەدەی ڕابردوودا لە لایەن تورکە عوسمانییەکانەوە قڕکراون.
پابلۆ ئیسکۆبار
ھەنگاونان بەرەو ناوبانگ
وێنۆک|کۆکەینی پاودەر کەوا بڵاودەکرایەوە و کەپس دەکرا و دەفرۆشرایەوە لەلایەن پابلۆ ئێسکۆبارەوە و کارتێلەکەی دواتریش ھەناردەی بازاڕی ماددە ھۆشبەرەکانی ئەمریکا دەکرا. دوای ماوەیەکی کەم داواکاری کۆکەین لەبازاڕەکانی ئەمریکا بەرزبویەوە و پابلۆش ڕێگای تری بۆ گواستنەوە دەگرتە بەر و بۆ باشووری فلۆریدا، کالیفۆرنیا و بەشەکانی دیکەی وڵات دەیگواستنەوە. ئێسکۆبار و ھاوبەشەکەی کارلۆس لێدەر ھەڵسان بەکڕینەوەی دوورگەیەکەن بەناوی نۆرمن کەی کەوا ٣٥٠ کیلۆمەتر لە باشووری فلۆرداوەیە. (بەگوێرەی قسەکانی براکەی، ئێسکۆبار دوورگەکەی نەکریبوو، بەڵکو ھاوڕێکەی کارلۆس دەمێک بوو ھەیبوو) ھەر لەسەر ئەوێشدا ئێسکۆبار ھەڵسا بەدرووستکردنی شارێکی گەشتیاری بەناوی ھاسێیندا ناپۆلێس کەوا ڕووبارێک، باخچەیەک و مەیدانێکی تایبەتی شەڕی گایەکانی تیابوو و جگە لەوەش باخچەیەکی ئاژەڵانیشی دروست کرد و چەندان خانووش بۆ خێزانەکەی و ھاوڕێکانی. وێنۆک|180x180پیکسڵ|مەیدانی شەڕی گایەکان لەنێو شارەکەی گەشتیارەکەی ئێسکۆباردا دەگوترا بەدەر لە فڕۆکەش، ئێسکۆبار دوو ژێرئاوی بچووکی کڕیبوو بۆ گواستنەوەی کاڵای گەورەی کۆکەین، ھەروەھا زۆرجاریش لەڕێگای کەشتییەوەش بازرگانی کردووە.
ئۆرھان پاموک
بەرھەمەکان
thumb|سێ لە بەرھەمەکانی ئۆرھان پاموک کە وەرگێڕدراون لە تورکیەوە بۆ زمانی کوردی لەلایەن بەکر شوانی وە سامان کەریمیش ماڵی بێدەنگی وەرگێراوە
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:ڕۆماننووسانی تورک پۆل:سانسۆر لە تورکیا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢ پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پابلۆ ئیسکۆبار
تۆڕێکی فراوانی ماددە ھۆشبەرەکان
لەسالی ١٩٨٢، ئێسکۆبار وەک ئەندامی لاوەکی ئەنجومەنی نوێنەرانی کۆڵۆمبیا ھەڵبژێردرا سەر بەحیزبی ئازادی کۆڵۆمبیا، بەڵام ھەرزوو بەھۆی ئاشکرابوونی وەک تاوانبار لە ئەنجومەن بەزوویی لەسەر کار لادرا.
ئێسکۆبار بەشێوەیەکی خێرا ناسرا بەھۆی کارەکانییەوە، کارتێلی مێدیین چەندین ناوچەیان لەژێردەست بوو، وەک مەکسیک، پوێرتۆ ڕیکۆ، کۆماری دۆمینیک، ڤەنزوێلا و ئیسپانیا. کۆکەینەشی لەڕێگای تاقیگاکانەوە لە بۆلیڤیا و پێروو دروست دەکران، بەمشێوەیە ئیسکۆبار کاڵاکانی دەگەیشتنە تەواوی ئەمریکا و زۆربەی ئەورووپا (لەڕێگای ئیسپانیا)ەوە، تەنانەت دەنگۆی ئەوەش ھەبوو کە گەیشتبوون بە بەشێک لە ئاسیاش.
پلاتا ئۆ پلۆمۆ (گولە یاخود پارە)
گەندەڵی و زۆرلێکردن شێوازی مامەڵەکردنی ئێسکۆبار بوو لەگەڵ سیستەمی کۆڵۆمبیا. ئەو شێوازێکی تایبەتی ھەبوو لەگەڵ مامەڵەکردنی یاسایی کە بەدروشمێک ناودەبردرا بەناوی "پلاتا ئۆ پلۆمۆ"، واتا یاخود پارە وەرگرە یانیش گولەیەک بۆ سەرت. ئەم شێوازەی بووە ھۆی مردنی ھەزارەھا کەس لەنێویاندا خەڵکی مەدەن، پۆلیس و چەندین سیاسەتمەداریش. بەدەر لەوەش ئێسکۆبار بەرتیلی دابوو بەزۆربەی سیاسەتمەدار و دادوەرەکان و پۆلیسەکانی کۆڵۆمبیا. پابلۆ بەرپرسیار بوو لە تیرۆرکردنی کاندینی یەکەم بۆ سەرۆکایەتی ئەوکاتی کۆڵۆمبیا "لویس کارلۆس گالان" کەوا لەکاتی بانگەشەی بۆ ھەڵبژاردن تەقەی لێکرا و کوژرا. ھەروەھا تەقاندنەوەی فڕۆکەی ئەڤیانکای ٢٠٣ کەوا پابلۆ وایدانابوو سەرۆک کۆماری کۆڵۆمبیا لەنێو فڕۆکەکەدایە بەڵام دوای ئەوەی سەرۆک گەشتەکەی دواخستبوو فڕۆکەکە تەقییەوە سەدان کەس لەنێویدا گیانیان لەدەستدا. جگە لەمەش تەقاندنەوەی باڵەخانەیەکی گەورە لە بۆگۆتا کەوا سەدان کەسی دیکەشی کوشت کە زۆربەیان منداڵ بوون بەھۆی نزیکی باڵەخانەکە لە قوتابخانەیەکی منداڵان.
ھێرشکردنە سەر کۆشکی داد
وێنۆک|250x250پیکسڵ|ئێسکۆبار وەک تاوانباری سەرەکی ھەژمار دەکرا لەلایەن مێدیاکانەوە کە دەگوترا دەستی ھەبووە لە ھێرشەکەی ساڵی ١٩٨٥ بۆ سەر کۆشکی دادی کۆڵۆمبیا. ئێسکۆبار لە ساڵی ١٩٨٥ ڕاستەوخۆ دەستی نەبوو لەھێرشەکدا بەڵکو ھەندێ گەریلای کۆڵۆمبی ھێنابوو کە بە ئێم-١٩ ناسرابوون و چەکی پێدابوون لە بەرامبەری ھەندێ بەڵێنی درۆیینە کەوا بوونە ھۆی لەناوبردنی چەندین بەڵگەنامەی دژی ئێسکۆبار و کوشتنی نیوەی دادوەرەکانی دادگاکەش. لە ساڵی ٢٠٠٦ یەکێک لە پیاوانەی کاری بۆ ئێسکۆبار دەکرد دانی بەوەنابوو کە ئێسکۆبار پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەھێرشەکەوە ھەبووە.
ئاستی بەھێزی ئێسکۆبار
پابلۆ ئێسکۆبار دەیگوت کەوا کاری کۆکەین ئاسانە "بەشێوەیەک لەوێ بەرتیل بە کەسێک و لەوێش بەکەسێک دەدەی و پارەش بە کارمەندێکی بانکیش دەدەیت و پارەکەت بۆ دەھێنێتەوە. لە ساڵی ١٩٨٩ گۆڤاری فۆڕبس ئێسکۆباری لە لیستی ٢٢٧ ملیاردێرەکەی جیھان دانابوو بەھۆی سامانێکی ٣ ملیارد دۆلاری. دەگوترێ ئێسکۆبار پارەی یانەی ئەتلەتیکۆ ناسیۆنالیشی دابین کردبوو کەوا یەکێک لە گەورەترین جامەکانی کیشیوەری ئەمریکای باشووریان بردەوە لە ساڵی ١٩٨٩ کە ئەویش کۆپا لیپەرتادۆس بوو.
لەکاتێکدا چەندین کەس وەک دوژمنی سەرەکی کۆڵۆمبیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان دەیانبینی، ئێسکۆبار لای زۆربەی خەڵکی مێدیین بەتایبەت چینی ھەژار پاڵەوان بوو. وەک ھەوادارێکی سەرسەختی تۆپی پێ چەندین یاریگای گەورەی لە مێدیین دروست کرد و پارەی چەندین تیمی تۆپی پێی منداڵانی دابین دەکرد و چەندی قوتابخانە، نەخۆشخانە و کەنیسەی دروست کردبوو. بەمشێوەیەش خەڵکی مێدیین بەباشترین شێوە پارێزگاریان لە ئێسکۆبار دەکرد بەشاردنەوەی زانیاری لە پۆلیس و پاراستنی بەھەر شێوەیەک کەوا پێویستبوو. زۆربەی بارزگانانی ناوچەی و مێدیین و دەوروبەریش ٢٠٪ بۆ ٣٥٪ داھاتی کۆکەینەکەیان دەدا بە ئێسکۆبار چونکە ئێسکۆبار گوازەرەوەی سەرەکی بوو بۆ ئەمریکا.
بەھۆی کارتێلەکانی کۆڵۆمبیاوە، وڵاتەکە بووە پایتەختی کوشتار کە نزیکەی ٢٥، ١٠٠ کەس بەھۆی توندوتیژییەکانی ئەوانە گیانیان لەدەستدا لە ساڵی ١٩٩١ و ٢٧، ١٠٠ کەسی دیکەش لە ساڵی ١٩٩٢. ھۆکاری بەرزبوونەوەی ڕێژەکە پابلۆ ئێسکۆبار بوو کەوا پیاوکوژەکانی خۆی خەڵات دەکرد لەبەرامبەر کوشتنی ئەفسەرانی پۆلیس و چەندین کاری دیکە.
بەندینخانەی لا کاتێدرال
دوای کوشتنی کاندینی سەرۆکایەتی بەناوی لویس کارلۆس گالان، بەڕێوبەرایەتی سەرۆک سیزار گاڤیریا دەستیانکرد بە جووڵە دژی ئێسکۆبار، بەمشێوەیە حکوومەت ھەڵسا بە گفتوگۆکردن لەگەڵ ئێسکۆبار تا ڕازیبکات خۆی بدات بەدەستەوە لەبەرامبەر ئەوەشدا ماوەی زیندانییەکەی کەم دەکرێتەوە.
ئێسکۆبار خۆی بەدەستەوەدا لە ساڵی ١٩٩١. بەرلەوەی خۆی بەدەستەوە بدات، یاسای ناردنە دەرەوەی زیندانییەکان بۆ تەواوکردنی کاتی زیندانییەکان لە ئەمریکا سرایەوە لە دەستووری کۆڵۆمبیای ساڵی ١٩٩١. ئەمە بووە مایەی باسکردنێکی زۆر. ئێسکۆبار بە حەساوەیی لە زیندانییە تایبەتییەکەی خۆی «لا کاتێدرال» ماوەی زیندانییەکەی بەسەر دەبرد. دوای ئەوەی دەرکەوت ئێسکۆبار لەزیندانییەکەشدا بەردەوامە لە سەرپەرشتی کردنی کاروباری ماددە ھۆشبەرەکان، حکوومەت داوای گواستنەوەی ئێسکۆباری کرد بەھۆی خۆبەدەست نەدانەوەی ئێسکۆبار، ناچار ھێرشکرایە سەر زیندانییەکەی، بەڵام ئێسکۆبار دەمێک بوو تونێلێکی دروست کردبوو و بەمھۆیەشەوە لەڕێگای تونێلەکەوە ھەڵات.
سێرچ بلۆک و لۆس پێپێس
لەسالی ١٩٩٢ ھێزە تایبەتەکانی ئۆپەراسیۆنی ئەمریکا "سەنتڕال سپایک" پەیوەندیان بەھێزەکانی کۆڵۆمبیا کرد بەمەبەستی دۆزینەوەی ئێسکۆبار. ئەم ھێزە تایبەتانەش ڕاھێنانیان بە ھێزی تایبەتی "سێرچ بلۆک" دەکرد کەوا ھێزێکی نەتەوەیی ئاسایشی کۆڵۆمبیا بوو بۆ دۆزینەوەی ئێسکۆبار پێکھێنرابوو. دوای ئەمانەش گرووپێکی نەناسراو پەیدابوون بەناوی "لۆس پێ پێس" کەوا لەلایەن دوژمنەکانی ئێسکۆبار و کارتێلی کالی بەڕێوە دەبردرا و لەلایەن ھەندێ گەریلا بەرێوە دەبردرا دیارترینیان براکانی کەستانۆ بوو. لۆس پێپێس ھەڵسان بە ئەنجامدانی کوشتارێکی گەورە دژی ئێسکۆبار، کە زیاد لە ٣٠٠ پیاوکوژ و کارمەندی کارەکانی ئێسکۆباریان کوشت و چەندین تاقیگای ئێسکۆباریان دەستبەسەر کرد و لەناویان برد.
بەمەبەستی تۆڵەکردنەوە لە ئێسکۆبار، تەنانەت ھێزی سێرچ بلۆکیش خۆیان لەئاست کارەکانی لۆس پێپێس بێدەنگ کرد تاکو ئێسکۆبار لاواز بێت و زۆرجار زانیاریان بەو ھێزە دەدا. یەکێکی دیکە لە سەرۆکی ھێزەکانی لۆس پێپێس موریلیۆ بێرانۆ بوو ناسراو بە دۆن بێرنا، کەوا خێزانەکەی لەلایەن ئێسکۆبارەوە کوژرابوون و ھاوبەش بوو لەگەڵ کارتێلی کالی. بێگومان کاتێ ئەم دوو ھێزە گەورەی کۆڵۆمبیا ھاوکاری یەکتریان کرد ئیمپڕاتۆرییەکەی ئێسکۆباریان بەکۆتا ھێنا.
کوشتنی ئێسکۆبار
وێنۆک|ئەندامانی سێرچ بلۆک لەپاڵ کۆڵۆنێل ھیوگۆ مارتینێز ئاھەنگ دەگێڕن بەسەر تەرمی ئێسکۆبار لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣. کوشتنی ئێسکۆبار کۆتایی ھێنا بەگەڕانێکی ١٥ مانگی کەوا سەدان ملیۆن دۆلاریشی تێچوو. دوای لاوازبوونی ئیمپڕاتۆرییەتەکەی ئێسکۆبار ھەڵات و گەڕایەوە لای باوکی کەوا لە گوندێکی بچووک بەتەنیا دەژیا و لەوێش چەند مانگێک مایەوە و خەریکی کاری جووتیاری بوو لەگەڵ باوکی و پاسەوانەی «لیمۆن» دا. پاشان دووبارە گەڕایەوە مێدیین سەرەڕای بوونی چاودێرییەکی توند لەسەر شارەکە و لەخانووێکی ئاساییدا نیشتەجێبوو. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣، کاتێ ئێسکۆبار خەریکی قسەکردن بوو لەگەڵ ھاوسەرەکەی لەرێگای ئامێرە ڕادیۆیییە بێ تەلەکانەوە، ھێزە گەرۆکەکانی سێرچ بلۆک لەڕێگای تەکنەلۆژیای دۆزینەوەی شوێنی فرێکوێنسی ڕادیۆوە شوێنی ئێسکۆباریان ئاشکرا کرد. لەوکاتەی کەوا ھێزەکان خەریکبوون بچنە نێو خانووەکەی ئێسکۆبار، ئێسکۆبار و پاسەوانەکەی «لیمۆن» دەستیان کرد بەتەقەکردن و چەند سەربازێکی ھێزەکەیان کوشت، دواتر ھەڵاتن بەرەو سەربانەکانی خانووەکە تاکو بتوانن بگەنەوە شەقامی دواوە و ھەڵبێن، بەڵام لەویدا ھێزەکانی کۆڵۆمبیا ھەردووکیانی کوشت. ئێسکۆبار سێ گولەی بەرکەوتبوو، دانەیەک بە قاچی و دانەیەک بە سکی و دانەیەک بە سەری لای گوێچکەکانی.
ھەرچەندە ھەرگیز بەتەواوی نەزانرا کێ گولەی کۆتایی لە سەری ئێسکۆبار داوە، یاخود گولەکە دوای برینداربوونی ئێسکۆبار لێیدراوە یاخود لەکاتی شەڕەکە، بۆیە بیردۆزی زۆری لەسەر ھەبوو. زۆربەی کەسە نزیکەکانی ئێسکۆبار پێیان وایە ئێسکۆبار خۆی کوشتووە. دوو براکەی، ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار و فێرناندۆ سانچێز ئەریلانۆ، پێیانوایە خۆی کوشتووە و گولەی لە سەری داوە لای گوێچکەکانی.
ڕووداوەکانی دوای مردنی ئێسکۆبار
بەزوویی دوای مردنی ئێسکۆبار بازاڕی کۆکەین لەلایەن کارتێلی کالییەوە دەستی بەسەردا داگیرا تاکو نیوەی ساڵانی نەوەدەکان، کاتێ سەرکردەکانی ئەو کارتێلەش یان کوژران یاخود دەستگیردەکران. نازناوی ڕۆبن ھوودی ھەژاران لە مێدیین ھەر مابوو، لەکاتی ناشتنەکەیدا نزیکەی ٢٥ ھەزار کەس ئامادەی ناشتنەکەی بوون.
دانپیانانی ڤیرجینیا ڤالێخۆ
لە ٤ی تەممووزی ٢٠٠٦، ڤیرجینیا ڤالێخۆ، ھەواڵ خوێنەرەوەیەکی تەلەڤیزیۆن کەوا پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئێسکۆبار ھەبوو لەماوەی ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ١٩٨٧، داوای لە دادوەری گشتی ماڕیۆ جێرمان ئیگواران ئارانا کرد کە دادگایییەک ڕێکبخات تاکو دژی ئەلبێرتۆ سانتۆفیمیۆ کە ئەندامێکی حیزبی ئازادی کۆڵۆمبیا بوو شایەتی بدات کەوا دەستی ھەبوو لەکوشتنی سەرۆک لویس کارلۆس گالان لەپاڵ ئێسکۆبار.
لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٦، ڤالێخۆ بردرا ئەمریکا لەڕێگای فڕۆکەیەکی تایبەتی دەزگای نەھێشتنی ماددە ھۆشبەرەکان. بەپێی قسەکانی باڵوێزخانەی ئەمریکی لە بۆگۆتا، ئەم کارە لەپێناوی گیانی ڤالێخۆ ئەنجامدرابوو چونکە شایەتی دانەکەی کارێکی گەورە بوو و پێویستی بە پاراستن بووە.
ڕۆڵی ئێسکۆبار لە ھێرشەکەی کۆشکی داد
لەتەواوی ئەو کەسانەی ژیانی ئێسکۆباریان نووسیوەتەوە، تەنھا ڤالێخۆ ورردەکارییەکانی ھێرشەکەی سەر کۆشکی دادی ساڵی ١٩٨٥ی باسکردووە. ڤالێخۆ دەڵێت کەوا ئێسکۆبار ھێزەکانی پڕچەک کردبوو، ئەویش ھێزەکانی گەریلای ئێم-١٩ بوو. لە ساڵی ٢٠٠٨ دووبارە داوا لە ڤالێخۆ کراوە شایەتی بدات دوای ئەوەی کەیسی کۆشکی داد دووبارە کرایەوە و دوو کۆڵۆنێلی گەورەی پێشوو سزای ٣٥ ساڵ زیندانیان بەسەردا سەپێنرا بەھۆی تێوەگلانیان لە کەیسەکە.
لە ئابی ٢٠٠٩، ڤالێخۆ دووبارە شایەتی دایەوە لەکەیسی کوشتنی لویس کارلۆس گالان، کە ئەویش دووبارە کرایەوە. دوای ئەوەش لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٠، مافی پەنابەری سیاسی پێدرا لە ویلایە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
خێزان و خزمەکانی
بێوەژنەکەی ئێسکۆبار، ماریا ھێناو (ئێستا ناوی گۆڕیوە بۆ ماریا ئیسابێل سانتۆس کابایێرۆ)، کوڕەکەی خوان پابلۆ (ئێستا ناوی گۆڕیوە بۆ خوا سبەستیان مارۆکین سانتۆس) و کچەکەی مانوێلا ئێسکۆبار، لە کۆڵۆمبیا ڕۆیشتن لە ساڵی ١٩٩٥ دوای ئەوەی ھیچ وڵاتێک ئامادەنەبوو مافی پەنابەریان پێ بدات و بۆ ماوەیەکی کاتی چوونە چەندین وڵات، لەکۆتاییدا لە ئەرجەنتین مافیان پێدرا.
دەگوترێ مانوێلا ئێسات لە باکووری کارۆلینا لە ئەمریکا دەژی. دەرھێنەر نیکۆلاس ئێنتێلی ئەرجەنتینی ھەڵسا بە دەرھێنانی دۆکیومێنتارییەک بەناوی «تاوانەکانی باوکم» لە ساڵی ٢٠٠٩ کەوا چیڕۆکی خوان پابلۆی کوڕەکەی ئێسکۆبار باس دەکات کە بۆ لێخۆشبوون دەچێتە لای ئەو خێزانانەی کەوا کەسێکیان بوونەتە قوربانی دەستی ئێسکۆبار.
تەرمی پابلۆ ئێسکۆبار لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ لە گۆڕەکەی دەرھێنرایەوە لەسەر داوای بەشێک لە خزمەکانی، بەمەبستی وەرگرتنی نموونەی دی ئێن ئەی بۆ ئەوەی بسەلمێنرێ کەوا کوڕەکەی ئێسکۆبار ھەمان دی ئێن ئەی ھەیە و تەرمەکەش ھی خودی ئێسکۆبارە بۆ نەھێشتنی دەنگۆکان، دوای ئەم کارە کورەکەی ئێسکۆبار خوان پابلۆ «خوان سبەستیان مارۆکوین»، مامی ڕۆبێرتۆ ئێسکۆباری و ئامۆزاکەی نیکۆلاس ئێسکۆباری بە بارزگانی مردووەکان ناوبرد وەک کاردانەوەی بەرامبەر دەرھێنانی تەرمی باوکی لە گۆڕەکەی بەڕازیبوونی ئەم دوو کەسە نزیکەی.
ھاسێیندا ناپۆلێس
دوای مردنی پابلۆ، خانوو و باخچەی ئاژەڵان و قەلاتەکە فرۆشرانەوە و داھاتەکەی درایە خێزانە کەم دەرامەتەکان و زەوییەکەش کراوەتە چوار ھوتێلی گەورە و مەلەوانگایەک و باخچەیەکی ئاژەڵانی نوێی تیادا کراوەتەوە.
کتێبەکان
ئێسکۆبار بووەتە بابەتی چەندین کتێب لەوانە:
فیلمەکان
ئێسکۆبار بووەتە سیناریۆی سەرەکی چەندین فیلم لەوانە:
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:مردووانی ١٩٩٣
کەناڵی ئاسمانیی ئینانا
کەناڵی ئاسمانی ئینانا، کەناڵێکی ئاشوورییە کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦–٢٠٠٨ لە لەندەن لە بریتانیا بەرنامەکانی بڵاو دەکردەوە. ئەم کەناڵە تایبەت بوو بە بوارەکانی ڕۆشنبیری و ھونەر و لە لایەن سرکیس ئاغاجان دامەزراوە.
١٧١٩
ساڵی ١٧١٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٧١٩
بڕیارنامەی ٢٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٤٦٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٨ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
عەرەبە ئەفغانییەکان
وێنۆک|ئوسامە بن لادەن
عەرەبە ئەفغانییەکان بە ئەو کەسانە دەوترێت کە بە ڕەچەڵەک عەرەبن و لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٩ ھەتا ١٩٨٩ی زایینی لە سەردەمی داگیرکردنی ئەفغانستان لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕی ئەفغانستانیان کرد دژ بە یەکێتی سۆڤیەت. ئەم کەسانە بە چالاکییە نیزامییەکانی خۆیان دەوت جیھاد. عەبدوڵڵا عەزام و ئوسامە بن لادەن دوو ڕێبەری گەورەی عەرەبە ئەفغانییەکان بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ناوچەی کاتی
'ناوچەی کاتیوەک ناوچەی شارەزور' (بە ئینگلیزی: Time zone) بەشێکە لەسەر ڕووی زەوی، یەک کاتی تێدا بەکاردێت، ناوچەی کاتییەکان بە پێی ھێڵی درێژی دابەش دەکرێن لە زەوییدا، لە جەمسەری باکوورەوە دەست پێدەکات و لە جەمسەری باشوور کۆتایی پێ دێت. ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باشوور ھیچ ناوچەیەکی کاتی دیاریکراو نایان گرێتەوە، بەڵام کاتی جیھانی ئەیانگرێتەوە.
ساڵی ١٨٨٣ ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی ئەو ھێڵە درێژییەی گرینچ بە ھێڵی ژمارە سفر دابنرێت و لە ڕێگەی ئەوەوە جیاوازیی ناوچە کاتییەکانی تر دیاری ئەکرێت و لە جیھاندا بە کاتی گرینچ ناسراوە یان بە کاتی جیھانی.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچە کاتییەکان
ئەمازۆن (ڕووبار)
230px|وێنۆک|چەپ|شوێنی تێکەڵبوونەوەی ئەمازۆن لەگەڵ ئۆقیانووسی ئاتلانتیک ئەمازۆن  ڕووبارێکە لە ئەمریکای باشوور. ئامازۆن لە خاکی وڵاتانی پێروو، بەڕازیل، ڤێنیزوێلا، بۆلیڤیا، کۆلۆمبیا، ئیکوادۆر و گۆیانا سەرچاوە دەگرێت و تێپەڕ دەبێت و لە کۆتاییدا دەڕژێتە ناو ئۆقیانووسی ئاتلانتیکەوە.
سەرچاوە
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:ڕووبارەکانی بەڕازیل پۆل:ڕووبارەکانی کۆلۆمبیا پۆل:ڕووبارەکانی ئێکوادۆر پۆل:ڕووبارەکانی پێروو پۆل:ڕووباری ئەمازۆن پۆل:دارستانی ئەمازۆن پۆل:ڕووبارەکانی پارا
ئێس ئۆ ئێس
وێنۆک|کۆدی مۆرس بەکاردێت بۆ بەستنی پەیوەندی کە تێیدا پیتەکان کراونەتە کۆد و ستاندارد کراون