cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دۆدۆما
جوگرافیا
شارۆچکەکە دەکەوێتە ناوەندی وڵات و ٤٥٣ کیلۆمەتر (٢٨١ میل) لە ڕۆژاوای پایتەختی پێشوو لە دار سەلام و ٤٤١ کیلۆمەتر (٢٧٤ میل) لە باشووری ئاروشا کە بارەگای کۆمەڵگەی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقایە دوورە. ٢٥٩ کیلۆمەتر (١٦١ میل) لە باکووری ئیرینگاوە لە ڕێگەی متێراوە دوورە. ھەروەھا ٢٦٠ کیلۆمەتر (١٦٠ میل) لە ڕۆژاوای مۆرۆگۆرۆ دوورە. ڕووبەرەکەی ٢٦٦٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٠٣١ میل چوارگۆشە) کە ٦٢٥ کیلۆمەتر چوارگۆشەی (٢٤١ میل چوارگۆشە) شارستانییە.
مێژوو
وێنۆک|دۆدۆما لە ساڵی ١٩١٢. دۆدۆما لە ساڵی ١٩١٠ دامەزراوە واکاتی و ئوکۆلۆنی و جێرمانی کاما کیتۆ کوێنێ ڕێلی یا کاتی پێنێ کارهانا یا ڕێلی. تانگو ساڵ ١٩١٢ بێوێتا ماکاو ماکو یا مکۆا و دۆدۆما و D.O.A.
مواکا ١٩١٣ دۆدۆما ئیکولا نا پۆستا، سیمو، هۆتێلی نا ماکولا ٢٦ (مۆجا یا مزونگو، مینگەنۆ یا واهیندی نا وارابو). کیکۆسی چا پۆلیس کیلیکووا نا ئەسکاری 59.
دۆدۆما ئیمێندەلا کوا مجی مدۆگۆ مپاکا کودێنبێگا کوا مجی مکو. ئازیمیۆ هیلی لیلیلێتا بیناسازی و ماوفیسی ساریجایا یا سێلیمانی.
کوا هۆکار;ساکوبا نی یا کوامبا ساسابو و سێمیلیوا نا واناسیاسا والیۆ وێنگی هاوکوپێندا کیواوا کاتیکای جیجی حەلیسی نا کوهامیا مجی ئوموا نی مبالی سانا نا ساریوا والیۆیازۆیا. پیا سەهلۆه یا فینانالیا یالیسایدییە کوتانگاس نیا یا یا کوهامیا لاکینی کوباکی پالێپالێ.
هالی هالی بونگە کیوالێ لیناکوتانا دۆدۆما لاکینی ماکاو یا کیکازی یا سێلیکانی یا تانزانیا یالیباکی دارئێس سەلام پامۆجا نا ئیکولو یا ڕایس هادی ساڵ 2016. ندیپۆ کوا ئەمری یا ڕایس مپیا، جۆن ماگوفولی، کێکهی کوبوا یا ئۆفیسی زا ویزارا زیمێپێلووا دۆدۆما. ئۆفیسی نیگی زیمێجێنگوا کاتیکای کاتا یا متومبا، نزیکەی ٣٠ کم.
ئەمانەش ببینە
پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:دۆدۆما پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٧ پۆل:تانزانیا
بڕیارنامەی ١٥١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٤٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٣
گوندەواری سۆما نشیو
گوندەواری سۆما نشیو لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی سۆما و برادۆست لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ھۆوەسنە.
جوگرافیا
گوندەواری سۆما نشیو ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
فریتاون
فری‌تاون پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی سیەرالیۆنە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١.٢ ملیۆن کەس بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سیەرالیۆن پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٩٢ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:فریتاون
سیستمی بەزەویکردن
‌سیستمی بە زەویکردن بریتیە لە گەیاندنی تەنەکانی گریمانی ئەوەیان ھەیە بارگاوی ئەلکتریکی ببن ، بە زەوی بەھۆی کێبڵی‌ گەیەنەریکی بەھیز بێت وەک مس یا ئەلەمنیۆم. تەنەکە لەوانەیە بەشێک بێت لە یەکەیەکی ئەلکتریکی وەک مبەڕیدەی ھەوا، یەخچاڵ، ترانسفۆرمەر... وە یان بەشێکی نا ئەلکتریکی بێت وەک سینکی قاپ شتن، تانکی ئاو، کەتیبەی ئاسنی پێپلیکەکان....
بارگاوی بوون لەوانیە بەھۆی ئەلکتریکی کە ڕۆژانە بەکاری دەھێنین ، یان بە ھۆی ھەورەتریشکەوە بێت وە یاخود بەھۆی لێکخشاندنی بەردەوامی دوو ماتریاڵی جیاواز ( ئەلکتریکی ستاتیک).
سودەکانی پاراستنی ژیانی مرۆڤ لە شۆکی ئەلکتریکی و مردن ، کەمکردنەوەی زیانی مادی کە زۆر جار دەنێتە ھۆی ئاگرکەوتنەوە. ئەلکتریکی ستاتیک ترسی زۆری ھەیە لە زۆربەی کارە ئەلکترۆنیەکاندا. لە و شوێنانەی مادەکانی کە زوو کڵپە دەکەن بەکاردەھێنرێت وەک پترۆڵ خانە ئەگەر سیستمی بەزەویکردن نەبێت ئەگەری ئاگر کەوتنەوە زۆر زۆرە. لە زۆرشوێنی تردا کە مۆنیتەری ئەلکترۆنی بەکاردیت وەک ھۆلەکانی نەشتەرگەری، تاقیگاکان...ئەو سیستمە مەرجی سەلامەتی کارکردنە.
جۆرەکانی سیستمەکە زۆرن لەبەرئەوە تەنھا باسی شێوەکانی لە تۆڕی ئەلکتریکی ڤۆڵتیەی کەمدا دەکەین چونکە زۆرینەی خەڵک ڕۆژانە بەکاری دەھێنن، ووشەیەکی فەرەنسی‌ بۆ زەووی بەکاردێت " تێرا " یە پێویست دەکات لەم نوسینەدا بەکاری بھێنم لەبەر زۆر دووبارە بوونەوەی ووشەی زەوی بۆ ھاسانکردنی باسەکە ‌ ھەروەھا لە زۆربەی نوسینە پیشەییەکانی جیھاندا بەکاردێت بۆ ھەستکردن بەمانای ووشەکە وە جیاکردنەوەی مانای ووشەکە.
سیستمی بەزەویکردن بە پێی پێویستبوونی و جۆری کاری پاراستنەکەی وە نرخی تێچوونی سیستمەکە دیاری دەکرێت. بۆ نموونە لە ھۆڵی نەشتەرگەریدا بۆ کەمکردنەوەی ئەلکتریکی ستاتیک تۆڕێک یاخوود لەوحێک مسی تەنک ڕادەخرێت وە دەگەیەنرێت بە خاڵی زەوی (Earthing point). لە بآڵەخانەیەکی چەند نھۆمیدا دەتوانرێت شیشی پایەکانی ڕۆچوون بۆ قووڵایی زەوی بەکاربھێنرێت بۆ خاڵی زەوی پیویست نەکات بە دروستکردنی خاڵی زەوی. بۆ پاراستن لە ھەورە تریشکە لە باڵەخانە بەرزەکان وە تاوەرە بەرزەکاندا سیستمی پاراستنی دژەھەورەتیشک بەکاردێت کە بەشێکی بریتیە لە خاڵی زەووی.
سیستمی بەزەوی کردن لە کوردستاندا ، بەشێوەیەکی زۆر لاواز پەیڕەودەکرێت دەتوانین بڵێین تەنھا لە بڕێک ھیجگار کەمی باڵەخانەکاندا ھەیە. ھۆکاری سەرەکی دەگەرێتەوە بۆ پێدانەگرتنی دەزگاکانی بەرپرسی سەلامەتی دەوڵەت لەسەر بوونی سیستمەکە وە بەکەم نرخاندنی سیستمەکە، لە پێش ھەمویانەوە، ووەزارەتی کارەبا وە بەشەکانی. دەکرێت بەشی گەیاندنی کارەبا ھەڵنەسێت بەگەیاندنی تەزوو تا دڵنیا نەبێت لە ئەنجامدانی سیستمی بەزەویکردن ، وە یاخود خۆیان لەگەڵ فەیز ونیوترەڵدا (ساردوگەرم وەک دەوترێت) خەتی بەزەویکردن بگەیەننە بەشداربووەکە و دڵنیایی بەکار‌ھێنانی بەدەستبھێنن.
ڤۆیجر ١
وێنۆک|ڤۆی ئەگێڕ١. گەشتکەر١ گەشتکەر ١ (بە ئینگلیزی: voyager 1) کەشتیەکی گەردوونیە (لەنێو بۆشایی ئاسمان) لە چارچێوەی بەرنامەی گەشتکەر، رووەکەی جوان پۆشەکرایە لەلایەن (Jet Propulsion Laboratory) تاقیگەی پاڵنەرەکانی جێت  (ھەوا) کە کوورتکراوەی (JPL) کە سەر بە دەزگای ناسا ی ئەمریکییە.
درێژەی کارەکانی ئەو ئامێرە
وێنۆک|وێنەیەکی خەیالی گەشتکەر١
ناردنی کەشتیەکە
ئەو ئامێرە لەلایەن ناساوە دروستکراوە، و لەلایەنی تاقیگەی جوولاندنی ھەوا جوان پۆش کرایە…
لە ٥ ئەیلولی سالی ١٩٧٧ ناسا ئامێری گەشتکەر١_ voyager1, ناردە دەرەوەی زەوی.
لە ناو دڵی مووشەکی تیتان-٣ ئەی سنتاوەر(Titan IIIE) رەوانی کرد. 90px|بێچوارچێوە|ڕاست|گەشتکەر١ لە نێو مووشەکی تیتان لە ٥ ئەیلوولی ١٩٧٧
دوو ھەفتە پێش گەشتکەر١_voyager1، ناسا ئامێری گەشتکەر٢_voyager2, ی رەوەنەی دەرەوەی زەوی کردبوو.
کە گەشتکەر ئەو کات لۆ زوحەل و مووشتەری رەوانەکرابوو و دواتریش چوونە دەرەوە لە کۆمەلەی خۆر.
ناسا ھێزی رۆیشتنی ئەو مووشەکەی بە ٩ کیلۆمەتر لە یەک چرکە دانابوو بەلام لۆ ئەوەی ئەو کەشتیە ئاسمانیە زووتر نێوانی ئەستێرەکان ببرێت یان بگاتە نێوانی ئەستێرەکان کە دەرەری کۆمەڵەی خۆرە دەبوایە خێرایەکەی زیادی بکا و زیادیشی کرد لۆ ١٩ کیلۆمەتر لە یەک چرکە لەسەر زەوی…
ھێزە ئەتۆمیەکەی
گەشتکەر١ بە سێ مۆلیدە کاردەکا کە لە کار کەوتنیان دیار نیە، وە لە ھەر مۆلیدەیەک ١٤ بەش ھەیە لە ئۆکسیدی پلاتۆنیۆم_٢٣٨ ی نوێ و کەپس، وە ھەر مۆلیدەیەکیش ٤٨٠ وات کارەبا بەرھەم دەینیتن لە یەک کاتدا، وە ئەو ھێزە کارەباییەش بەرھەمدەینیتن لە رێگەی وەرگرتنی گەرمیەک، کە سەرچاوەکەی شیبوونەوەی تیشکی پلاتینۆمە-٢٣٨ کەیە، وە وە ھێزە گەرمیەکەی دەگوازێتەوە بە ھۆکاری گەرمی دوو رووی(گەرمی دوورووی:ئامێرێکە کە پلە و گۆرانی گەرمی رێکدەخا)، پلاتینیۆم-٢٣٨ تەمەنی دەگاتە ٨٧ ساڵ و ٧ مانگ وە پشبینی دەکرێ ھەر پلاتینیۆمی تا ساڵی ٢٠٢٥ بەردەوام بێ... 250px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست 250px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست|وێنەی پاتریەکە (زەخیرکراوی کارەبا)
بەرامبەری مووشتەری: وێنۆک|وێنەی مووشتەری لە چاوی کەشتی ئاسمانی گەشتکەر١ یەکەمین وێنەی مووشتەری کە ئامێری گەشتکەر١ گرتی لە ساڵی ١٩٧٩ بوو، گەیشتە نێزیکترین خالی مەودا (٣٤٩٫٠٠٠ کیلۆمەتر) ھەسارەی مەریخ لە ٥ مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٩، وێنەی جوان و رێک و خەیاڵی مانگ و ئەڵقە قەشەنگە جوانەکەی مووشتەری و وێنەی مووشتەریشی گرت، گەشتەکەی لەلایان ھەسارەی مووشتەری کۆتای ھات و بەرەرو زووحەل بەرێکەوت، کوشتی ئاسمانی گەشتکەر١ تانی بازنەکانی کەیوان (مووشتەری) ئاشکرا بکا، وە تانی چۆنیەتی بوورکان لەسەر مانگی کەیوان (مووشتەری) ئاشکرا بکە کە مانگی ئایۆ یە، کە پێشتر ئامێرەکانی (پیوونێر١٠_پیونێر١١) نەیان تانی ئاشکرای بکەن…
وێنەکانی کەیوان (مووشتەری)
وێنۆک|گەیشتنە ھەسارەی ئۆرانوس (زوحەل) بەرانبەر ئۆرانووس (زوحەل)
لە رۆژی ١٠ تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٠ گەیشتە ھەسارەی زووحەل، رۆژەک پاش گەیشتنی وێنەی مانگی تیتانی نارد کە مانگێکی ھەسارەی زوحەلە و ئاشکرای کرد کە گازی میسان ھەیە لەسەر مانگەکە، دواتر دەست بە وێنە گرتنی مانگەکانی (میماس و دیون و رەھیا) و وێنەی بازنە نایابەکانی گرت، ئاشکرای کرد کە ئەو بازنانە لە یەک ئاست نینە ھەموو کات…
دەرچوون لە کۆمەلەی خۆر
وێنۆک|گەشتکەر١ ئەو ھێلە سۆرە چۆنیەتی رۆیشتنی لە ناو کۆمەلەی خۆر نیشان دەدا ئەو وێنەیە ھی ١٥ی شووباتی ساڵی ٢٠٠٩ یە لە کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٠ گەشتکەر نیزبویەوە لە خالی کۆتای دەرچوون لە کۆمەڵەی خۆر، ناسا رایگەیاند کە گەشتکەر١ زۆر نزیک بوە لە پشتێنەی ئەستێرەی خۆر و بەو خێرایەی ئێستا دوای ٤ ساڵی دیکە لە پشتێنەی خۆر دەردەچێ و دەچێتە دەرەوەی سیستەمی ئەستێرەی خۆر و دەکەوێتە ناوچەی نێوان ئەستێرەکان.
داھاتووی گەشتکەر١: لە ئابی ساڵی ٢٠١٠ گەشتکەر گەیشتە ناوچەی (ھلیوسھیث) پشتێنەی کۆمەلەی خۆر، دوای دەچێتە ناوچەی (Oort cloud) کە ناوچەیەکە بە ھەزاران پاشکۆی ھەسارەکانی لێیە (نەیزەک) ئەوەش سنووری کۆمەڵەی خۆرە، ھێزی ھیدرایزن کە بەکاردێت لۆ کەل و پەلە کیمیایەکان و کشتووکاڵ و مووشەک بەکاردێ، تواناکەی تا ٤٠ ساڵە، بەس ئامێری زەخیرکردنی نەوەویەکە بەردەوامی بە گەشتکەر١ دەدا…
گەشتکەر١ و گەشتکەر٢ لە ساڵی ٢٠١١
دوای تەقاندنیان ھەتا سالێ ٢٠١١ کە لە ساڵی ١٩٧٧ەوە تەقێندرا، لەو کاتەوە ھەتا ساڵی ٢٠١١ دەکاتە ٣٤ ساڵ ھەردوو گەشتکەر١ و گەشتکەر٢ بەرێگەوەن لە نێو سیستەمی کۆمەڵەی خۆر، کە بنامەی دروستکردن و ناردنیان لۆ کۆمەڵەی خۆر ناردنیان بوو لۆ ھەردوو ھەسارەی (مووشتەری، زوحەل) وە ھەردوو ھەسارەی (ئۆرانۆس، نیپتۆن)، کەشتی ئاسمانی گەشتکەر٢ گەیشتە بەرانبەر ھەسارەی نیپتۆن لە ساڵی ١٩٨٨، بەڵام گەشتکەر١ ناردرابوو لۆ لێکۆڵینەوە لە مانگەکەی زوحەل، مانگی تیتان،
گەشتکەر١ زۆۆر دوورکەوتبۆوە لە کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ گەشتکەر١ (١٨) میلیارد کیلۆمەتر لە زەوەیەوە دوور بوو، کاتەک نامەی ئەنارد لە ٤ ھەتا ١٣ کاژێری پێویست بوو ھەتا دەگەیشتەوە سەر ھەسارەی زەوی، وە پێوانەش لەسەر سالەکان گەشتکەر١ ساڵانە نێزیکی ٥٣٠ دوورکەوتیتەوە، وە نزیکە لە پشتێنەی خۆر بە ١٩ میلیارد کیلۆمەتر.
بەڵام گەشتکەر٢ دوورکەوتنەوەکەی کەمتر بوو لە گەشتکەر١، بە نێزیکی ١٤ میلیارد کیلۆمەتر دوورکەوتبۆوە.
گەشتکەر١:دوورترین ئامێرە لە زەوی خۆمان و تا ئێستا بە ٤ ساڵی رووناکی لێمان دوورکەتیتەوە کە بە خێرای ئێستای ٦١٫٠٠٠ کیلۆمەتر لە کاژێردا.
رووپۆشە زێریەکەی گەشتکەر
وێنۆک|نەخشە زێرینەکەی ھەردوو کەشتیەکە زانایان ھەستان بە درووستکردنی رووپۆشێکی وەکوو (سی دی) کە زانیاری دەربارەی زەوی لەسەر بوو لەسەر ھەردوو کەشتی ئاسمانی (گەشتکەر١، گەشتکەر٢) دانران، وە رووپۆشەکە دروستکرابوو لە زێر لۆ ئەوەی ژەنگ و تێکچوونی تێدا روونەدا، بێچوارچێوە|ناوەڕاست|لە کاتی درووستکردنی رووپۆشە زێریەکە لە دەستی زانا جەیمس لی |150px درووستکردنی رووپۆشەکە لە دەستی زانا جەیمس لی
وە گەشتکەر٢:دورکەوتیتەوە بە ١٦ میلیارد کیلۆمەتر و پەیوەندیەکانی بە ١٥ کاژێر دەگاتە زەوی)
سەرچاوەکان
پۆل:ناسا پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان پۆل:گەردوون پۆل:ئاسمانگەڕی پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا
تیرە (ئەندازە)
وێنۆک|تیرەی بازنەیەک لە ئەندازەدا، بە ھەریەک لەو پارچەھێڵانەی لە خاڵی ناوەندی بازنەیەکەوە دەرباس دەبن و خاڵە کۆتایییەکانیان دەکەوێتە سەر بازنەکە، دەوترێ تیرە. تیرەکان درێژترینی ژێکانی بازنەن. لە کاربردی نوێتری خۆیدا، درێژیی تیرەش ھەر دیسان پێدەوترێ تیرە؛ واتە وشەی تیرە ھەم ئاماژەیە بە پارچەھێڵەکە ھەم ژی بە درێژییەکەی. درێژی ھەریەک لە تیرەکانی بازنەیەکیش دوو ئەوەندەی نیوەتیرەی ئەو بازنەیەیە. ئاشکراشە کە بازنەیەک بێژمار تیرەی ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:درێژایی پۆل:بازنەکان پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
شا ئیسماعیلی یەکەم
ئیسماعیل کوڕی شێخ حەیدەر کوڕی شێخ جونەید ناسراو بە شا ئیسماعیلی یەکەم (۱٤۸۷ - ۱٥۲٤) بناغەدانەری حکوومەتی سەفەوییەکانە. ئەو لە بەر دوو بۆنە ناسراوە: یەکەم ئەوە کە حکوومەتی سەفەوییە یەکەم حکوومەتی تەواو سەربەخۆ لەدوای هاتنی ئیسلام بۆ ئێرانە. دووەم بە فەرمی کردنی ئایینی شێعەیە. شا ئیسماعیل شیعری بە دوو زمانی فارسی و تورکی دەهۆنی و نازناوی خەتایی بۆ خۆی هەڵبژاردبوو.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٧ پۆل:مردووانی ١٥٢٤ پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:سۆفییە کوردەکان پۆل:کوردانی سەدەکانی نێوەڕاست
٩٦٧ (ژمارە)
٩٦٧ (نۆسەد و شەست و حەوت) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٦ و ٩٦٨.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
١١٨٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٩٦٨ (ژمارە)
٩٦٨ (نۆسەد و شەست و هەشت) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٧ و ٩٦٩.
تەلەڤیزیۆنی نێونەتەوەییی ئیسپانیا
تەلەڤیزیۆنی نێونەتەوەییی ئیسپانی کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی ئیسپانییە، لە ۱ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٨٩ دەستیپێکردووە.
مێژوو
سیگناڵی کەناڵەکە لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٥ ەوە لە ئاسیا و ئۆقیانووس و لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ ەوە لە ئەفریقا وەرگیرا بۆ پەخش کردن.
٩٦٩ (ژمارە)
٩٦٩ (نۆسەد و شەست و نۆ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٨ و ٩٧٠.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
١١٨٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سۆفیای یەکەم (زنجیرە دراما)
سۆفیای یەکەم زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی فانتازیای ئەمریکییە بۆ منداڵان. زنجیرەکە باس لە کچێکی جوتیاری گەنج دەکات بەناوی سۆفیا (ئاریێل وینتەر) کە دوای هاوسەرگیری دایکی لەگەڵ پاشای ئەنچانسیا دەبێتە شازادە خاتوون. زنجیرەکە لەسەر سەرکێشی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ کەسانی دیکەدا یەکلای دەکەنەوە، لەنێویاندا هاوڕێ ئاژەڵەکان، کە لە ڕێگەی ملوانکەکەیەوە پەیوەندییان لەگەڵ دەکات بە پشتبەستن بە باشی کردارەکانی بەرەکەتدار دەکات و بە خراپەکاری نەفرەتی لێدەکات.
سۆفیای یەکەم کە لەلایەن کرایگ گێربەرەوە دروستکراوە، ئامانجی بەکارهێنانی دۆخە پەیوەندیدارەکان بوو لە جیهانێکی خەیاڵیدا؛ بە گوتەی گێربەر، پێگەی سۆفیا وەک منداڵی دایکێکی تاقانە ڕێگەی بە تیمەکە داوە کە بەدواداچوون بۆ بابەتەکانی گونجاندن بکەن و پەیوەندی بە منداڵانی مۆدێرنەوە بکەن. زنجیرەکە لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لە کەناڵی دیزنی پەخشکرا، پێش ئەوەی وەرزی یەکەم لە ١١ی شوباتی ٢٠١٣ بۆ یەکەمجار لە کەناڵی دیزنی جونیۆر نمایش بکرێت. دوای چوار وەرز، نمایشەکە لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨ کۆتایی هات.
سۆفیای یەکەم کە بەهۆی مۆسیقا و ئەنیمەیشن و کارەکتەر و پەیامەکانیەوە ستایشی لێکرا، هەندێک لە بەرزترین بینەرەکانی بۆ زنجیرە تەلەفزیۆنی کەیبڵی پێش قوتابخانە وەرگرت؛ لە کاتێکدا، بوو بە زۆرترین بینەری بەرنامەی ئەو پۆلە. کاڵای جۆراوجۆر لە ژێر کاریگەری زنجیرەکەدا بوو، وەک سواربوونی پارکە تایبەتەکان و کتێب. سۆفیای یەکەم پاڵێوراو بوو بۆ 11 خەڵاتی ئیمی ڕۆژانە، لەنێویاندا دوو بردنەوە، و خەڵاتی ئانی ساڵی ٢٠١٤ی وەرگرت بۆ باشترین بەرهەمهێنانی تەلەفزیۆنی/پەخشی ئەنیمەیشنی بینەرانی گشتی بۆ منداڵانی پێش قوتابخانە. بەڵام زنجیرەکە ڕەخنەی لێگیرا بەهۆی ئەوەی بە هەڵە کارەکتەری ناونیشانی خۆی وەک لاتینی ناساندووە؛ مشتومڕەکە لە کۆتاییدا بووە هۆی دروستکردنی فیلمی ئیلێنا لە ئەڤالۆر کە لە فیلمەکەدا هاتووە.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٢ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان دەربارەی منداڵ پۆل:جادوو لە تەلەڤیزیۆندا
بڕیارنامەی ١٥١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥١٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٥٠ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:مەغریب لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ مەغریب پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
ئەرکان پەتەککایا
ئەرکان پەتەککایا ئەکتەرێکی کوردی تورکیایە، لە رۆژی ١٢ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٧٠ لە خارپێت لە دایک بووە. قۆناغی سەرەتایی لە قوتابخانەیەکی کورمانجی تەواو کردووە، پاشان قۆناغی ئامادەیی لە قوتابخانەی (بۆستۆن) تەواو کردووە، لە دواترا پە یوەندی دەکات بە زانکۆی ئەنەدۆڵ لە تورکیا بەشی وەرزش تەواو دەکات. یاریزانێکی لێھاتووی تۆپیپێی یانەی (فەنەرباشی) تورکیا بووە. لە ساڵی ١٩٩٣ میدالیای ئاڵتونی بەدەستھێناوە. لەساڵی ١٩٩٤ دەچیتە کاری راگەیاندن و نمایشەوە، یەکەم ئەزموونی خۆی تاقی دەکاتەوە، پاشان بەیەکجاری بواری نمایش وەردەگرێت. لەساڵی ١٩٩٦ یەکەمین بەشداریی دەبێت لە زنجیرەی ( رۆژە خۆشەکان).
پاشان لە کەناڵی (D) تو‌رکیادا ئەزموونی خۆی تاقیدەکاتەوە بە زنجیرەیەکی کۆمیدی، کە خەڵکێکی زۆر لە رێی ئەم زنجیرەوە ناسیان. لەساڵی ٢٠٠٥ لە خەڵاتی (مرواری سپی یڵماز) ھەڵدەبژێردرێت بۆ باشترین ئەکتەر.
بەشدارییەکانی
پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندانی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
بەنفیکا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٤ پۆل:وەرزشی لیسبۆن پۆل:یانە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٠٤
٩٧٠ (ژمارە)
٩٧٠ (نۆسەد و حەفتا) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٩ و ٩٧١.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پێواژۆ (ڕوونکردنەوە)
پێواژۆ (لە کوردیی باکوورییەوە: پێوە + ئاژۆ) یان پێواژۆیی (پێوە + ئاژۆ + یی = پێوەئاژۆتن، پێواژۆکاری) پتر کاری ئاژۆتن یان بردنی شتێک بەناو کۆمەڵێک ڕێچکە و ڕێبازی ڕۆنراو و زیاتر ڕووتین دەگێڕێتەوە کە بۆ گۆڕدرانی ئەو شتە ئەنجام دەدرێ.
پێواژۆ یان پێوەئاژۆیی لە بوارە جیاجیاکاندا واتای جیاوازی ھەیە:
دیکەی بوارەکان
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
ئەستێرە
چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی ھەرێمێکی ئەستێرەیی - وێنەی [[ناسا]] ئەستێرە لە مانا بەربڵاوەکەیدا ھەر تەنێکی ئاسمانی دەگرێتەوە کە بە شەو لە ئاسماندا دەبینرێ، جگە لە مانگ، ھەروەھا ئەستێرە گەرۆکەکانیش دەگرێتەوە ئەو ھەسارانەی کە خۆیان تیشک دار نین، لە گەردوونناسیشدا مەبەست لە ئەستێرە: ھەر تۆپەڵەیێکی گازی ڕووناک کەرەوەیە، کە خاوەنی گەرمیێکی پلە بەرزبێت. لە مانا گەردوونییەکەشدا، بە ئەستێرە ئەوترێ ئەستێرەی چەسپاو، چونکە لە کۆندا، وا گریمانە دەکرا کە گەڕەستێرەکان چەسپاو و جێگیرن لە ئاسماندا، بە پێچەوانەی ئەستێرەی گەڕۆک. ھەروەھا خۆریش بە ئەستێرە دەژمێردرێ، چونکە ئەستێرەکان لە قەبارە و گەورەییدا جیاوازن و لە گەردوونیشدا ئەستێرەی وا ھەن کە لە خۆر بچووکترن و ھی واش ھەن کە زۆر لە خۆر گەورەترن بۆیە خۆریش ئەستێرەێکە لە نێوان بلیۆنەھا ئەستێرە لە نێو کەشکەشان و گەردوون بە گشتی.
قۆناغ و گەشەسەندنی ئەستێرەکان
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی کرام نێبولا کە بریتییە لە پاشماوەی تەقینەوەی ئەستێرە گەڕۆکەکان ئەستێرە بە زۆر قۆناغ تێئەپەرێت، بەر لەوەی کە لە ناوبچێ، یان بتەقێتەوە دەڵێن کە نزیکەی ٧٠٪ی بەرگی گازی خۆر پێک ھاتووە لە ھایدرۆجین و ٣٠٪ لە ھیلیۆم، بەڵام لە ناخی خۆردا ئەم ڕێژەیە ئاوەژوو دەبێتەوە. زانایان وای بۆ دەچن کە ھایدرۆجین لە ناخیدا ڕووبەڕووی پەستان و تەوژمی بەرز دەبێتەوە، کە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی ئەلیکترۆن لە ناوکەکانیان، کەوا لە ھایدرۆجین دەکات، تەنھا لە ناوک پێکبێت و ناوکی ھایدرۆجینەکەش دەگۆڕدرێ بۆ ناوکی ھیلیۆم، کە ناو دەنرێ بە (combution)، و ئەم ھێزەش کە لە گۆڕانەکەدا دروست دەبێت، ئەگواسترێتەوە بۆ ڕووی سەرەوە، بە دوو ڕێگا یەکێکیان دەمێنێتەوە ملیۆنەھا ساڵ ئەوەی تریشیان خێراترە، ھێزە دروست بووە کەش لە گۆڕانەکە لە نگەری ھێزە گەورەکەی خۆرە، و خۆریش بەردەوام ھایدرۆجینەکە بەکارئەبات تا ئەوکاتەی ھیچ لە ئەمبارەکەدا نامێنێ، لەگەڵ ئەمەش کە لە ناخیش دا پشت دەبەسترێ بە دەمباری ڕووی سەرەوە لە کردارەکەدا، چونکە بە نەمانی ئەمبارکراوەکە خۆر دەست ئەکا بەدرێژ بوونەوە، لەژێردەستی ھێزی کێشکردن، گەورەئەبێ تا زاوە و زوھرا و زەوی ئەسوتێنێ تا دەگاتە بارام و پاشان سپی دەبێتەوە، و ڕووناکییەکەی دەردەچێ تا ئەو کاتەی دەکوژێتەوە و لە ناوئەچێ بۆ ھەتا ھەتایە ئەمە قسەی زانایانە بەڵام ھەموو ئەستێرەێکی بچووک یان وەک خۆر ھەمان قۆناغ و گەشەسەندنی دەبێ تەنھا ئەستێرە گەڕۆکەکان نەبێ، کە ئەتەقێنەوە بەمەی کە پێی ئەوترێ (supernova) دەرئەنجامی ئەم تەقینەوانەش لە ئەستێرەیێکەوە بۆ ئەستێرەیێکی تر دەگۆڕدرێ، ئەستێرەی وا ھەیە دەمێنێتەوە و ھی واش ھەیە دەبێتە دەلاقە و شتێکی ڕەش یان دەبێتە ئەستێرەیێکی تر سەر لەنوێ.
سەرچاوەکان
ئەستێرەکان پۆل:گەردوون پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
بڕیارنامەی ١٥١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٥٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
١١٨٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٩٧١ (ژمارە)
٩٧١ (نۆسەد و حەفتا و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٠ و ٩٧٢.
بڕیارنامەی ١٥١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین، وێڕای کێشەی فەلەستین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٦٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ئیبن ڕوشد
محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی ڕوشدی ئەندەلوسی ناسراو بە ئیبن ڕوشد (بە عەرەبی: أبو الولید محمد بن أحمد بن رشد یان ابن رشد) یەکێکە لە زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام و زانایانی موسوڵمان. لە ١٤ی ئەیپریلی سالی ١١٢٦ز لە کوردۆبای ئیسپانیا لەدایکبووە و لە ١٠ دیسەمبەری ساڵی ١١٩٨ز لە وڵاتی مەغریب کۆچی دوایی کردووە. لە ڕۆژاوا نازناوی "شیکەرەوە و باوکی ئەقڵانیەت" ی پێدراوە و ئەوترێ ئیبن ڕوشد ڕۆژاواییەکان دووبارە وشیار دەکاتەوە لە دیراسەکردنی ئەرستۆ و فەلاسیفەی کۆنی یۆنان. بیروبۆچوونەکانی بەتایبەتی لە زانکۆی پاریس و تا سەدەی شازدەیەم خوێندراوە.
کارەکانی
ئەو زانایەکی موسڵمانی سوننی (مالیکی) بوو، لە کاتی خۆیدا لەلایەن ھەندێک زانای ئەو سەردەمەوە ئازار و ئەزیەت دراوە و نفرین کراوە و ھەروەھا لەلایەن کڵێساوە بەرھەمەکانی ئەو مەحکوم کراوە. بۆ نمونە غەزالی کتێبی "تهافت الفلاسفە" واتە "ناجۆریەکانی فەلاسیفە"ی دژی ئیبن ڕوشد و ئیبن سینا نوسیوە، لە وەڵامدا ئیبن ڕوشدیش کتێبی "ناڕێکیەکانی ناڕێکیەکان"ی وەک وەڵام بۆ غەزالی نوسیوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٢یەم پۆل:مەرگەکان لە مەغریب پۆل:مردووانی ١١٩٨ پۆل:لەدایکبووانی ١١٢٦ پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی زمان پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:دەروونناسان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پیاوی مێروولە (فیلم)
پیاوی مێروولە  (بە ئینگلیزی: Ant-Man) فیلمێکی ئەمریکییە، لە کۆمیکەکانی ماڕڤڵ ەوە وەرگیراوە تایبەت بە کارەکتەری پیاوی مێروولە. فیلمەکە لەلایەن ستۆدیۆکانی مارڤلەوە بەرهەم هێنراوە و لەلایەن ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی پیکچەرزەوە بڵاو کراوتەوە.ئەم فیلمە دوازدەمین فیلمە لە گەردوو سینەمایی ماڕڤڵە، و لە دەرهێنانی پێتن ڕیدە و لەنووسینی ئێدگار ڕایت، جۆ کۆڕنیش ئادەم مکەی و پۆڵ ڕودە. فیلمەکە لەنواندی ئەکتەران پۆڵ ڕوود،کۆرێی ستۆڵ،مایکڵ دۆگلاس،مایکڵ پێنیا، تیپ هاریس،ئەنتۆنی ماکی و بۆبی کەنەڤالە.
تەواوکەری فیلم
بەشی دووەمی فیلمەکە لەژێر ناوی (Ant-Man & the Wasp) کە باسی چیڕۆکی هاوسەرەکەی دکتۆر پیم دەکات لە ٦ی تەمووزی ٢٠١٨ کەوتە سینەماکانەوە، ڕووداوەکانی چیڕۆکەکە کاریگەریەکی گەورەیان بەسەر ڕووداوەکانی تۆڵەسێنەکان:جەنگی بێ کۆتا و تۆڵەسێنەکان: کۆتا یاری هەبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمە ئەکشنەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٥ پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی پۆل:فیلمە دزییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک دانراون (ویلایەت) پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن پۆل:فیلمەکانی ئایماکس پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ دەربارەی دزیکردن پۆل:فیلمە سەرکێشییە زانستییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەردوونە ھاوتەریبەکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی گۆڕانکاری قەبارە پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە ستۆدیۆی پاینوود ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٩ داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون
ئیبن خەلەکان
ئیبن خەلەکان (لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٢١١ لە ھەولێر، عێراق – مردووی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٢٨٢ لە دیمەشق) زانایەکی سەردەمی زێڕینی ئیسلام و زانایانی موسوڵمان بوو. ئیبن خەلەکان بە نەتەوە کورد و بە ھۆز خەلەکان – کە ھۆزێکە لە ھۆزە کوردییەکانی شاری ھەولێر – بوو. ئیبن خەلەکان نەک ھەر لەبارەی ئایینەوە، بەڵکوو لەبارەی مێژووش کتێبی ھەیە و تاکە سەرچاوەش کە مابێتەوە تا ئێستا بۆ سەلماندنی کوردبوونی سەڵاحەدینی ئەییووبی پەرتووکەکەی ئیبن خەلەکانە کە تێیدا سەڵاحەدین بە کورد ناو دەبات.
سەرچاوەکان
پۆل:زانا کوردەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٢١١ پۆل:مردووانی ١٢٨٢ پۆل:مێژوونووسانی کورد پۆل:زانایانی فەرموودە پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان پۆل:خەڵکی دیمەشق پۆل:خەڵکی ھەولێر
یانەی تۆپی پێی پۆرتۆ
دەستکەوتەکانی یانە
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٣ پۆل:یانە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٨٩٣
٩٧٢ (ژمارە)
٩٧٢ (نۆسەد و حەفتا و دوو) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧١ و ٩٧٣.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
لۆرانسی عەرەب
لۆرانسی عەرەب (بە ئینگلیزی: Lawrence of Arabia) فیلمێکی بەریتانییە کە لە ساڵی ١٩٦٢ بەرهەم هێنراوە. ئەم فیلمە باس لە بەسەرهاتی تۆماس ئێدوارد لۆرانس دەکات کە لە وڵاتانی شامدا بە لۆرانسی عەرەب ناوی دەرکردبوو وە سیخوڕی بەریتانیاش بوو. باس ڕۆڵ و یارمەتی لۆرانس دەکات لە بەرەنگانبوونەوەی عەرەب دژ بە دەسەڵاتی عوسمانییەکان.
١١٨٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
لۆرانسی عەرەب
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ١٩٦٢ پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکان پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم پۆل:فیلمە بەریتانییەکان پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩١٠ پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٢٠ پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٦٠ پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکاتی خەڵاتی بافتا بۆ باشترین فیلمی بەریتانی پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتا بۆ باشترین فیلم پۆل:فیلمەکانی جەنگی جیھانی یەکەمی بەڕیتانیا پۆل:فیلمە نایابە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە بەڕیتانییەکان پۆل:فیلمە نایابەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین تێکەڵکردنی دەنگ بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەری ھونەرییان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنانی ھونەری بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە سینەماکارەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین سینەماکاری بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین دەرھێنەر بەدەستھێناوە پۆل:فیلمە نایابە جەنگییەکان پۆل:فیلمەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای شانۆنامە دروستکراون پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکان لەسەر بنەمای شانۆنامە پۆل:فیلمەکان دەربارەی تەندروستیی دەروونی پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دەستدرێژیی سێکسی پۆل:فیلمەکان کە لە ساڵی ١٩١٧ داندراون پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ئەلمێریا وێنەیان گیراوە
٩٧٣ (ژمارە)
٩٧٣ (نۆسەد و حەفتا و سێ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٢ و ٩٧٤.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
بیابانی گۆبی
بیابانی گۆبی بیابانێکی پان و بەرین و نالەباری خۆڕھەڵاتی ئاسیایە. کەوتووەتە بەشی باکوور و باکووری خۆڕھەڵاتی چین و باشووری مەنگۆلیا. بیابانی گۆبی بە زنجیرە چیای ئالتای و چیمەنگە و مێرگە سەر سەوزەکانی مەنگۆلیا لە باکوورەوە کۆتایی دێت. ھەرچی بەشی خۆڕئاوایتی بیابانی تەکلەمەکانە، بەباری پانییەکەی بوەتە ڕێگا و ڕێرەوی ھێکسی و تبتییەکان. بەشی خوارەوی بیابانەکە کە دەکاتە باکووری چین بوەتە شوێنی دروستبوونی چەندین شار و شارستانی گرنگ ئەمەش بەھۆی ھەڵکەوتەکەی کە کەوتووەتە سەر ڕێگای ئاوریشم.
گۆبی بیابانێکی سێبەری باراناوییە، کە لەلایەن پلێتی تبتەوە پێکھێنراوە. لەژێر کاریگەری تەوژمە بارانەکانی زەریای ھیندییە بەڵام بان و زنجیرە چیاکانی تبت بوونەتە بەربەست بۆ گەیشتنی باران بە بیابانەکە. گۆبی شەشەمین گەورەترین بیابانی جیھانە و دووەم گەورەترین بیابانە لە ئاسیا.
جوگرافیا
بیابانی گۆبی زیاترە لە ١٦٠٠ کم (١٠٠٠ میل) لە باشووری ڕۆژاواوە بۆ باکووری ڕۆژھەڵات و ٨٠٠ کم (٥٠٠ میل) لە باکوورەوە بۆ باشوور. بیابانەکە لە ڕۆژاوا فراوانە، بە درێژایی ھێڵی (٨٧–٨٩° ڕۆژھەڵات) تا دەگاتە دەریاچەی بۆستن و لۆپ نۆر. شێوەی کەوانەیەکی لەسەر زەوی دروست کردووە. بەپێی ڕووپێوی ساڵی ٢٠٠٧ شەشەمین گەورەترین بیابانە لە جیھاندا و دووەم گەورەترین بیابانی ئاسیایە. پێک ھاتەی بیابانەکە لمی مردوو نین بەلکو بەردی داتاشراویشی تێدایە.
بیابانی گۆبی لە دامێنی زنجیرەی چیاکانی پامیرەوە (٧٧° ڕۆژھەڵات) درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە چیای خنگانی مەزن، ١١٦–١١٨° ڕۆژھەڵات، کە سنووری مەنچوریا لەخۆ دەگرێت؛ لە باکووریشەوە لە بناری زنجیرە چیاکانی ئالتای و سایان و یابلۆنوی پان بووەتەوە تا زنجیرە چیای کونلۆن و ئاڵتن-تاغ و زنجیرە چیای قیلیان، کە لێوارەکانی باکووری پلێتت تبتی لە باشوور پێک دێنێ.
لە بەری خۆڕھەڵاتی ڕووبەرێکی تا ڕادەیەک فراوان داگیر دەکات، لەنێوان سەرچاوە ئاوییەکانی سەرەوەی سۆنگوا (سۆنگەری) و سەرچاوە ئاوییەکانی سەرەوەی لیاوھۆ- ھۆ، کە بوونەتە سەرچاوەی ئاوی بیابانەکە و بە بەشێکی ئاسایی گۆبی دەژمێردرێت. ھەندێک لە جوگرافیاناس و ژینگەناسەکان پێیان باشە ناوچەی ڕۆژاوای گۆبی (وەک لە سەرەوە دیاری کراوە) بە بیابانێکی سەربەخۆ تەماشا بکرێت :ھەربۆیە واشیان کردووە و حەوزەکەی تارم لە شینشین و حەوزەکانی بیابانی لۆپ نۆر و ھامی (کومول)، وەک پێکھێنانی بیابانێکی جیا و سەربەخۆ، بە بیابانی تەکلەمەکان ناوی دێنن.
شوێنەوارناس و بالۆنستەکان لە بەشی باکووری ڕۆژاوای بیابانی گۆبی (لە مەنگۆلیا) ھەڵکۆڵینیان لە ناوچەی (نیمێگت) ئەنجام داوە، جۆرەھا بەردیان دەست کەوتووە کە بە بەردی گەنجینە ناوی دێنن، لەوانە مامەلو و ھێلکەی داینەسۆر کە بە بەردی پێش مێژووی ھەژماری دەکەن بەجۆرێک کە تەمەنی ھەریەک لەم بە بەردبووانە نزیکەی ١٠٠ ھەزار ساڵ دەبێت.
کەش و ھەوا
وێنۆک|نەخشەیەکی تۆپۆگرافی کە شوێنی بیابانەکە نیشان دەدات
وێنۆک|تەپۆلکەیەکی لمین کە ڕوخساری بیابانەکە نیشان دەدات وێنۆک|تەپۆلکەبەردینییەکانی بیابانەکە وێنۆک|زنجیرە تەپۆلکەی لمین و زەوییەکی بە دەوەن لە بەری [[مەنگۆلیا]] وێنۆک|ئۆڤۆیەکی بەردینی لە بیابانەکە وێنۆک|پاشماوەی دیواری مەزنی چین لە گۆبی بیابانی گۆبی بە گشتی بیابانێکی ساردە، لەگەڵ سەرما و جاروبار بەفریشی لێ دەبارێت. لەگەڵ ئەوەی زۆر دوورە لە جەمسەری باکوورکە دەکەوێتە سەر زەوییەکی بەرز کە بە نزیکەیی ٩١٠–١٥٢٠ م (٢٬٩٩٠–٤٬٩٩٠ پێ) لە سەرووی ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە، کە ئەمەش بەشداری لە کاریگەری نزمی پلەی گەرمادەکات یاریدەدەرە بۆ بارانبارین بە ڕێژە ی نزیکە ی ١٩٤ ملم (٧٫٦ ئینج) لە ساڵێکدا ھەر بۆیە لە زستاندا شێی زۆرە، و بەھۆی تەوژم و بای سێبیریاوە بەفر لەبیابانەکە دەبارێت. ئەم بایانە لەوانەیە ببنە ھۆی ئەوەی گۆبی بگاتە پلەی گەرمی (٤٠ -C) (-40 °F) لە زستاندا ھەوروەھا بەرزبێتەوە بۆ (٤٥ °C)(113 °F) لە ھاویندا.
بەڵام، کەشوھەوای گۆبی یەکێکە لە کەش و ھەوا سەخت و مەزنەکان، کە لەگەڵ گۆڕانی خێرای پلەی گەرما بەجیاوازی ٣٥°C (63°F) ھەژمار دەکرێت. ئەم جیاوازییە نەک تەنھا وەرزی بێت بەڵکو لە ماوەی ٢٤ کاتژمێریشدا ڕوودەدات.
تێکڕای کەمترین پلەی گەرمی لە زستاندا بریتییە لە -٢١ °C (-6 °F), ئەمە لەکاتێکدا زۆرترین کاتی ھاوین گەرمە کە بە پلەی ٢٧ °C (81 °F)تۆمارکراوە. ھەربۆیە زۆربەی زۆری بارانبارین لە ھاویندا ڕوودەدات.
ھەرچەندە مۆنسۆنەکانی باشووری ڕۆژھەڵات ھاوسنوورە لەگەڵ بەشەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی گۆبی، بەڵام ناوچەکە لە تەواوی ئەم ناوچەیە جیاوازە بە شێوەیەکی گشتی بایەکی وشکیی زۆر ساردی ھەیە بە تایبەتی لە کاتی زستاندا کە ئەمەش لە ئەنجامی دژە گەردەلولی سیبیریایە. بەشەکانی باشوور و ناوەندی بیابانی گۆبی بەھۆی ئەم چالاکییە مەنسونییەوە بووەتە ھۆی گەشەی ڕوەکی جۆربەجۆر بەڵام ئەگەر بڕوانینە ناوچەکانی باکووری گۆبی کە زۆر سارد و وشکن ھیچ جۆرە ڕوەکێکی لێ ناڕوێت، ئەم کەشوھەوا سارد و وشکانە دەگەرێتەوە بۆ خانەی پەستانی بەرزی سیبیری - مەنگۆلی، بەتایبەت بەھۆی زریانی بەفری بەھار و بای لمی سەرەتای ھاوین و سەرەتای مانگی کانوونی دووەم (زستان).
ژینگەناسی و ئابووری
بیابانی گۆبی سەرچاوەی چەندین بەردی بەنرخ و تەنی بە بەردبوو ە لەوانە یەکەم ھێلکەی دایناسۆرەکان کە بیست و شەشیان بە تێکڕایی ٩ ئینج کە لە ساڵی ١٩٢٣ دا دۆزرانەوە.
سەرەڕای ئەو بارودۆخە سەخت و دژوارەی ناوچەکە، بەڵام ئەم بیابانانە و ناوچەکانی دەوروبەری، ئاژەڵی زۆری لێ دەژیێت لەوانە ئاسکی کلک ڕەش، پۆلکە مەڕمەڕەکان، وشترەکانی باکترینی کێوی، مەلی کێوی و لەکاتی بەفربارینیش جارجارە ورچەکانی گۆبی و گورگ لەناوچەکە دەبینرێت. مارمێلکەکان بەتایبەتی لەگەڵ کەشوھەوای بیابانی گۆبی دا گونجاون، نزیکەی ٣٠ جۆریان لە سنووری باشووری مەنگۆلیادا دابەش بوون. باوترین گیا لە بیابانی گۆبی، ئەو دەوەن و گژوگیایانەن کە توانیویانە خۆیان بگونجێنن لەگەڵ وشکەساڵی و سەرما. ئەم دەوەنانە بریتین لە ساڵدووتڕتی خۆڵەمێشی و (ساشلا ڕێبوارە) و سجێفڵچەی خۆڵەمێشی و گیا نزمەکانی وەک گیای سکەییر و بریدلگراس. لەم ساڵانەی دوایی دا بەھۆی لەوەڕاندنی ئاژەڵەوە، بڕی دەوەنی بیابانکە کەمی کردووە بۆیە حکوومەت و میری چەندین یەدەگی گەورەی دەوەنی لە گۆبی دامەزراندووە، لەوانە پارکی نیشتیمانی گۆبی گورڤانسەیخان و گۆبی مەزن یەک و گۆبی مەزنی دوو کە بە توندی ناوچەکەی پاراستوون.
ناوچەکە زیاتر بەرەو لاوازی چووە بەھۆی ئاژەڵداری و ھاتوچۆی ترومبێلەکان کە لە ڕێگا سەرەکییەکان لادەدەن (کاریگەرییەکانی دەستێوەردانی مرۆڤ لە بیابانی گۆبی ڕۆژھەڵات کە بارانبارین تێیدا قورسترە و ڕەنگە ڕاوی ئاژەڵی کێویشی تێدا بەردەوام بکات). بەتایبەت لە بەری مەنگۆلیا، گیاکان دەبردرێنەوە و دەکردێن بە گەسک، ھەندێکیشیان وەک خوری بەکار دەھێنرێن لە پیشەسازی جلوبەرگ و خێوەت.
ھاوبەشگای ڕیۆ تینۆی مەنگۆلی دەیەوێت وەبەرھێنان بکات لە کانی کانزایی مس بۆ ئەم مەبەستە پارەیەکی زۆری تەرخان کردووە بەڵام بەھۆی دژایەتی کردنیانەوە لەلایەن ژینگە پارێزان بابەتەکە بووەتە ھۆی جێگای مشتومڕ و دژایەتییەکی سەخت لە پەرلەمانی مەنگۆلیا. ھەندێک لە لایەنەکانیش پێیان وایە دژایەتی کردنی ڕیۆ تیتۆ پەیوەندی بە ژینگەوە نییە بەلکو بابەتەکە باجە، ململانێکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە دەوری ئەو پرسیارە دەخولێتەوە کە ئایا ڕیۆ تینۆ باجی پێویست دەدات لەسەر ئەو داھاتانەی کە لە کانەکەوە دەستی دەکەوێت. (ڕێککەوتنێک کرا بەو شوێنەی کە وەبەرھێنانەکەی لێ ئەنجام دەدرێت لە باجی بای بافال خۆش دەبێت).
بەبیابان بوون
بیابانی گۆبی لە ڕێگەی بەبیابانبوونەوە فراوان دەبێت، بەتایبەت لە قەراغی باشوورەوە بۆ چین، کە ھەموو ساڵێک ٣٦٠٠ کم ٢(١٣٩٠) دووجا دەبات. لە بیست ساڵی ڕابردوودا ڕێژەی شەپۆلەکانی خۆڵبارین زیادی کردووە و ئەوەش زیانی زیاتری بە ئابووری کشتوکاڵی چین گەیاندوە لەگەڵ ئەوەشدا لە ھەندێک ناوچەدا بیابانبوون خاو بووە یان پێچەوانە بووە.
سنووری باکوور و ڕۆژھەڵات لە نێوان بیابان و زەوی کشتوکاڵی بەردەوام لە گۆڕاندایە. ئەمەش زیاتر بەھۆی بارودۆخی کەشوھەوای وەرزییەوە یە، کە کاریگەری لەسەر ڕێژەی بە ھەڵمبوون و دواتر گەشەکردنی ڕوەک ھەیە.
فراوانبوونی گۆبی زیاتر بۆ چالاکی مرۆڤ دەگەرێتەوە، لە ناوچەکانی دەوروبەری بیابانەکە کاری لەناوبردنی دارستان و داڕزاندنی دارستان و لەوەڕاندن و دابەزاندنی سەرچاوەکانی ئاو، ھەروەھا گۆڕانی کەشوھەوا بەردەوامی ھەیە.
چین پلانی جۆراوجۆری تاقیکردەوە بۆ خاوکردنەوەی فراوانبوونی بیابانەکە کە چەند سەرکەوتنێک بەدیھێناوە. بەرنامەی «دیواری سەوزی مەزن» پڕۆژەی چاندنی دار بوو کە لەلایەن حکوومەتی چینەوە بوو لە ساڵی ١٩٧٨ دەستی پێکرد و تاوەکو ساڵی ٢٠٥٠ دا بەردەوام دەبێت. ئامانجی بەرنامەکە پێچەوانەکردنەوەی بەبیابانبوونە بەچاندنی ئەسپێن و درەختی دیکەی خێراگەشەسەندوو لەسەر ڕووبەری ٣٦٬٥ ملیۆن ھێکتار زەوی بیابانەکە کە بەسەر ٥٥١ دەڤەردا لە ١٢ پارێزگای باکووری چین جێبەجێ دەکرێت.
ھەرێمە ژینگەیییەکان
بیابانی گۆبی کە بە بیابانێکی فراوان ھەژمار دەکرێت، دەکرێت دابەش بکرێت بۆ پێنج ناوچەی وشکی جیاواز، لەسەر بنەمای جیاوازی ئاووھەوا و تۆپۆگرافی:
• بیابانی گۆبی ڕۆژھەڵات، ڕۆژھەڵاتی ناوچەکانی گۆبی ئیکۆکە، ڕووبەری ٢٨١٨٠٠ کم ٢(١٠٨٨٠٤ میل) دووجا دادەپۆشن. درێژ دەبێتەوە بۆناو زەوی مەنگۆلیان و لەبەری چین بەرەو باکوور بۆ مەنگۆلیا چیای یین و چەندین ناوچەی نزمی تێدایە لەگەڵ گۆمی خوێ و مێرگەئاوی بچووک کە بە چیمەنی مەنچوڕییەوە داپۆشراون بۆ باکوور و دەشتی ڕووباری زەرد بۆ باشووری ڕۆژھەڵات و دەشتی ئەلەشانی نیمچە بیابان و بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات دەڕوات.
• ئەلەشانی نیمچە بیابان؛ دەکەوێتە ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوای بیابانی گۆبی. ڕۆژھەڵاتی لە مێرگە بیابانییەکان و چیا نزمەکان پێکھاتووە لە نێوان بواری گۆبی ئاڵتای لە باکوورەوە، چیای ھێڵان بۆ باشووری ڕۆژھەڵات، ھەروەھا چیاکانی قیلیان و بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی بانەکانی تبت لە باشووری ڕۆژاوا
• دۆڵی دەریاچەکانی ستێپی گۆبی ؛ ئەم ناوچەیەی ئیکۆ دەکەوێتە باکووری نیمچە بیابانی ئەلەشان، لەنێوان بواری گۆبی ئاڵتای بۆ باشوور و چیای خانگای بۆ باکوور.
• زنجیرەی تیان شان؛ ناوچەیەکی نیمچە بیابانییە وناوچەی دزونگاریانی نیمچەبیابانی لە بیابانی تەکلەمەکان جیادەکاتەوە، کانیاو و مێرگی بیابانی زۆرە، کە بە زنجیرە چیایە بەرزەکانی بانی تبت لە باشوور و پامیرەکان لە ڕۆژاوا دەورەدراوە و ناوچەی بیابانی تەکلەمەکان و بیابانی لۆپ دەگرێتەوە.
بیابانی گۆبی خۆڕھەڵات
وێنۆک|بڕوانە زەوییە سەر زەوییە سەوزە وەرزییەکەی گۆبی
ئەم ناوچەیە خاوەنی ڕوکەشێکی زۆر جۆراوجۆرە، ھەرچەندە ھیچ جیاوازییەکی گەورە لە بەرزبوونی ستوونی دا نییە. لەنێوان ئولانباتار (٤٨°00'N ١٠٧°00'E) و دەریاچە بچووکەکەی ئایرێن-دوباسو (٤٣°45'N ١١١°50'E)، زەوییەکەی بە ڕوەکی سەوز داپۆشراوە. بانی تەخت و گۆمە تەنکەکانی بەھۆی زنجیرە زۆرگێکەوە جیاکراونەتەوە کە بەرزییەکەی تا ڕادەیەک نزمە ١٥٠ بۆ ١٨٠ م (٤٩٠ بۆ ٥٩٠ پێ))، کە بەو ھۆیەوە ناوچەکانی لێک جیاکراونەتەوە. ناوچە نزمەکانی زیاتر لە نێوان ٩٠٠ بۆ ١٠٠٠ م (٣٠٠٠ بۆ ٣٣٠٠ پێ) لە سەرووی ئاستی دەریاوە ن. بەتایبەت لە باشوور، لەنێوان ئیرێن-دوتیاسو-و ڕووباری زەرد، کە بە ناوچەی زەوییە پانەکان دەناسرێت کە لەگەڵ دەشتی تەخت دا سەر سەوزن.
نیمچە بیابانی ئاڵاشان
بەشی باشووری ڕۆژاوای گۆبی کە بە (Xitao) و (گۆبی بچووک) ناسراوە، بۆشایی نێوان ئەڵقەی گەورەی باکووری ڕووباری زەرد لە ڕۆژھەڵات و ڕووباری ئیجین لە ڕۆژاوا و چیاکانی قیلیان و زنجیرە بەردینتەسکی لۆنگشو ن، ٣٢٠٠ بۆ ٣٥٠٠ م (١٠٥٠٠ بۆ ١١٥٠٠ پێ) لەئاستی دەریاوە بەرزن، باشووری ڕۆژاوا دەگرێتەوە تاوەکو بیابانی ئۆردۆس کە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی زەویی ئۆردۆس دەگرێتەوە تا ئەڵقەی گەورەی باکووری ڕووباری زەرد. وێنۆک|سنووری نێوان مەنگۆلیا و چین |link=Special:FilePath/Panoramio_-_摩游乐_(47).jpg نیکۆلای پرژڤالسکی کە تۆپۆگرافەرە دەڵێت: " ناوچەیەکی تەواو دەشتی و تەختە، کە ڕەنگە کەم کەمە بواری دابێت بۆ درووست بوونی گۆمێکی ئاو یان مێرگە کانییەک. "، قوڕی ڕەقی سەلدگین و ڕوکەی لمی و دواجار ئەو دەریاچە خوێیانەی کە کەمترین بەشەکانی پێک دێنن بۆ سەدان کیلۆمەتر درێژ دەبنەوە ھیچ شتێک جگە لە لمی ڕووت، لە ھەندێک شوێن دا تا ئێستا ژیان لێی بەردەوامە کە مەنگولەکان پێیان دەڵێن تنگگەر (ئاسمان). ئەو ئاوەزۆرە سوێرە وەک ئەوە وایە بێ ئاوبێت ھیچ جۆرە نازو خۆشییەکی تێدانییە بەرد و پەڵاش و زەوی نەبڕاوەی لمی زەرد، کە بەھەمان شێوەی قوڕی سەلار داپۆشراوە، لەگەڵ کێوەکانیشدا بەردەکان بە ڕوتی بەبریقەداری وشک خۆیان نیشان دەدەن. ھەرچەندە لە خاکێکی بەرزە کە بەرزییەکەی بە گشتی ١٠٠٠ بۆ ١٥٠٠ م (٣٣٠٠ بۆ ٤٩٠٠ پێ)ە، بەڵام ئەم بەشە وەک زۆربەی بەشەکانی دیکەی گۆبی، بە تۆڕێکی گرد و مەودای شکاوی بە لایەنی کەمەوە تەپۆلکەو گردی ٣٠٠ م ھەیە.
دزونگاریانی نیمچە بیابانی
دۆڵی یوڵدوز یان دۆڵی ھەیداغ-گۆل (٤٣°N 83°E– 43°N 86°E) بیابانێکی بچووکە کە لەلایەن دوو شاخی دیاری زنجیرە چیای شاناشین تراھێن ئۆش داپۆشراوە، کە بریتیبوون لە چوسیو و ڕاپیوانی سنەوبەر کراسینارد، کە بە پێندروو و دوور لە یەک بەڕێوەن لە کاتی چوونیان بۆ باشوور، بەرەو باشوور دەڕۆن و دەگۆڕدرێن و بەرەو ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا ڕادەکەن، لە نێوان دەریاچەی بۆستن. ئەم دوو مەودایە بەپێی ئەو تەپۆلکە ئاوسا و گەورانە لە باکوور و باشووری لێوارەکانی دایە، کە بۆ نزیکەی بیست پلەی درێژی بەرەو ڕۆژھەڵات درێژ دەبێتەوە.
توێژینەوە ئەورووپییەکان
بیابانی گۆبی مێژوویەکی دوور و درێژی لە ژیانی مرۆڤدا ھەبوو، بەتایبەت زیاتر لەلایەن کەسانی نۆمادییەکانەوە کە تا سەرەتای سەدەی بیستەم ناوچەکە لەژێر کۆنترۆڵی ناووی مانچو - چیندا بوو و بەزۆری مەغۆل و تورک و ئویغورو کازاخییەکان تیایدانیشتەجێ بوو. بیابانی گۆبی بە گشتی بەشاردراوەیی بە ناتەواوی بۆ دەرەوە دەزانرا، چونکە بەدەست خستنی زانیاری و چاودێری یەکان سەخت بوون بەھۆی کەلتور و درندەیی دانیشتووانەکەی. لە نێوان گەڕیدە ئەورووپییەکان کە بەشداربوون لە تێگەیشتنی گۆبی، گرنگترینیان ئەمانەبوون:
ئەمانەش ببینە
بیابانی تەکلەمەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک پۆل:بیابانەکانی چین پۆل:بیابانەکانی مەنگۆلیا پۆل:بیۆتای چین پۆل:بیۆتای مەنگۆلیا پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا پۆل:جوگرافیای مەنگۆلیای ناوەوە پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
ھەراری
ھەرارێ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی زیمبابوییە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە 	١,٦٠٠,٠٠٠ کەس بووە.
هەرارێ گەورەترین و گرنگترین ناوەندی دارایی و بازرگانی و پەیوەندییەکانی زیمبابۆیە، هەروەها ناوەندێکی بازرگانییە بۆ توتن، گەنمەشامی، لۆکە، و میوەی لیمۆ. کاڵا دروستکراوەکان بریتین لە قوماش و پۆڵا و ماددە کیمیاییەکان و زێڕیش لەو ناوچەیەدا دەردەهێنرێت. دەوڵەمەندترین گەڕەکەکان لە باکوورن. زانکۆی زیمبابۆی کە کۆنترین زانکۆی وڵاتەکەیە (لە ساڵی ١٩٥٢ دامەزراوە) لە ماونت پلێزانت دایە کە نزیکەی ە باکووری ناوەندی شارەوە دوورە. یاریگای سەرەکی وڵاتی تێست کریکیت، یانەی وەرزشی هەرارێ لە شارەکەدایە. داینامۆس ئێف سی. لە هەرارێ سەرکەوتووترین تیپی تۆپی پێی کۆمەڵە زیمبابۆیە.
سه‌ر‌چاوه‌کان
پۆل:ھەراری پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٩٠ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی زیمبابوی پۆل:پارێزگاکانی زیمبابوی پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:زیمبابوی
وزەی جیڕی
سەرچاوەکان
پۆل:میکانیکی کلاسیکی پۆل:زانستی ماددە
خێراییی ڕووناکی
چەپ|350px|وێنۆک|[[ڕووناکی خۆر بە (٨) خولەک و (١٩) چرکە دەگاتە زەوی بە تێکڕای خێرایی- کە دوورییەکەی (١٥٠ میلیۆن کم)ە. ]] خێراییی ڕووناکی (بە ئینگلیزی: Speed Of Light) لە بۆشاییی گەردووندا (٢٩٩٬٧٩٢٬٤٥٨ م/چرکە)یە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیک ئەکرێتەوە لە 3*10⁸م/چرکه، و بە خێرایییەکی کەمتر ڕووناکی لە هەوا و شووشە و ماددەکانی تردا دەگوێزرێنەوە. هەروەها خێراییی ڕووناکی (٨٨٠،٠٠٠) جار خێراترە لە خێراییی دەنگ. ئەگەر لە تواناتدا بوو بە خێراییی ڕووناکی بڕۆی ئەوا دەتوانیت بە دەوری زەویدا حەوت جار و نیو لە ماوەی یەک چرکەدا بسووڕێیتەوە ، بەڵام بێگومان لەو کاتەدا دەگۆڕدرێت بۆ وزە.
سەرچاوە
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
گوندەواری سۆما ئەڤراز
گوندەواری سۆما ئەڤراز لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی سۆما و برادۆست لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی مەمەکانە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٠,٦١٣) کەس و (٥,٣٤٤)نێر و (٥,٢٦٩)مێ و (١,٨٤٥)خێزان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری سۆما ئەڤراز ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٥) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
١١٨٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھەرگیسا
ھەرگیسا دوھەمین شاری گەورەی سۆمالیلاندە. ئەم شارە پایتەختی سۆمالیلاندە کە بە کردەوە کۆمارێکی سەربەخۆیە و لە ئاستی نێونەتەوەییدا وەک بەشێک لە خاکی سۆمالیا دەناسرێ. بە پێی سەرژمێرییەکان، ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٣٠٠,٠٠٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیسی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سۆماڵیا پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
سینانی کوڕی فەتحی حەڕانی
سینان کوڕی ئەبی فەتحی حەڕانی، بیرکار و گەردوونناسی موسڵمان، لە کتێبە مێژووییەکان و زانیارینامەکان باسی ژیانی و فێربوونی نەکراوە تەنھا ئەوە زانراوە کە لە شاری حەڕانەوەیە. پاشماوە زانستیەکەی ھێشتا نوسراوە لە کتێبخانە عەرەبیەکان و ئیسلامیەکان و ڕۆژاواییەکان، سینان لێھاتوو شارەزا بوو لە بیرکاریدا، حەزی لە داھێنان بوو لە ئەو ڕێگایانەی کە ژمێرە وجەبری تێدا ئەنجام دەدرێت، ھەروا بۆ تۆمار کردنی پەیوەندی نێوان بنچینە زانستیەکانی ژمێرە و جەبر لە کرداری ماتماتیکی یەکخراودا، ئەمانەش ڕوون دەبێتەوە لە کاتی خوێندنەوەی کتێبەکانی.
نمونەیەک لە کارەکانی
ڕێگەیەکی نوێی داھێناوە بۆ ئەنجامدانی ئەو کردارە ماتماتیکیانەی پەیوەندیان بە لێکدان و دابەشکردنەوە ھەیە لە ڕێگەی کۆکردنەوە و کەمکردن پێش زانا ڕۆژاواییەکانی سەردەمانی دوایی وەکو جۆن ناپیێر و جۆست بۆرجی، و ئەمە ئەو ڕێگەیەیە کە ئێستا ژمێریارەکان پشتی پێ دەبەستن، ئەمەش لە کتێبەکەی (الجمع والتفریق).
سەرچاوە
لفلي سمايل-سنان بن الفتح الحراني
پۆل:خەڵکی حەڕان پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم
کۆئەندامی دەماری خۆیی
خۆییە دەمارە کۆئەندام (بەئینگلیزی: Autonomic nervous system)، بەشێک لە جووڵە بەشی چێوە دەمارە کۆئەندام پێک دەهێنێت. دەست دەگرێت بەسەر بارودۆخی ئاسایی ناوەوەی لەش، لەڕێگەی کۆنترۆڵکردنی کاری لووسە ماسوولکەکان لەلوولەکانی خوێن و ئەندامەکان. هەروەها دەست دەگرێت بەسەر جووڵەی هەناسەدان و لێدانی دڵ و هەرسکردن و دیاردەی دیکەی هاوسەنگی ناوەکی.
خۆییە دەمارە کۆئەندامە، دەکرێت بە دوو بەشەوە، ئەوانیش بەشی سیمپاساوی و بەشی پاراسیمپاساویین. ئەم دوو بەشەش کۆئەندامەکانی لەش وریا دەکەنەوە وریا دەکەنەوە یان دەیان وەستێنن. خشتەکەی لای خوارەوە فەرمانەکانی سیمپاساوی و پاراسیمپاساوی بۆ هەندێک نموونە دەردەخات.
بابل (فیلم)
200px|وێنۆک|چەپ|پۆستەری فیلم بابل (بە ئینگلیزی: Babel) فیلمێکی ئەمریکی-مەکسیکی-فەڕەنسییە کە لە ساڵی ٢٠٠٦ بەرھەمھێنراوە. ئەم فیلمە باس لەوە دەکات کە لە جیھانێکدا کە ئەوەندە بچووک بووەتەوە و وەک گوندێکی لێھاتووە، پەیوەندییەکانیش لەگەڵیدا نزیک بووەتەوە بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە چیتر ئەو پەیوەندییانە لە ڕوانگەیەکی مرۆڤیانەوە سەیری ناکرێت و پێودانگەش بەپێی (دژ) و (لەگەڵ) دەپێورێت. لێرەوەیە تەقەکردنی شوانێکی مێردمنداڵ کە ھێشتا نەگەیشتووەتە قۆناغی لاویەتی دەبێتە ھۆیەک کە چوار کیشوەر بە یەکتری دەبەستێتەوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تەنیا کڵاو ڕۆژنەیەک بۆ (ڕاڤەکردنی ڕووداوەکان) و بگرە تێگەیاندنی بەرامبەر، تیرۆر و دژە تیرۆرە.
٩٧٤ (ژمارە)
٩٧٤ (نۆسەد و حەفتا و چوار) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٣ و ٩٧٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
سیۆ وو
سیۆ وو (بە ھانگۆل: 김문주؛ بە ئینگلیزی: Seo Woo)، خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورـە.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەکتەرانی کۆریای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:ھونەرمەندەکانی چێژبەخشی کیوب پۆل:دەرچووانی زانکۆی کۆنکوک پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سێئول پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
٩٧٥ (ژمارە)
٩٧٥ (نۆسەد و حەفتا و پێنج) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٤ و ٩٧٦.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ترخێنە
وێنۆک|وێنەی چێشتی شەلەم یان ترخێنە
ترخێنە، شەلەمین یان شەلەم خواردنێکی فۆلکلۆری کوردییە و پێکھاتووە لە لێنانی تێکەڵێک لە دانەوێڵە وەک گەنم، نۆک، نیسک و گیای شێلم کۆمەڵێک پێکھاتەی تر. شەلەم و دۆینە ھەردوو لە ھاویندا دروست دەکرێن و گەنمی دەساڕکراویان تێدایە. لە دوای دروستکردن، وشک دەکرێنەوە بۆ زستان و لە سەرمای زستاندا دەخورێن.
ناو
وێنۆک|وێنەی گیای [[شێلم کە بۆ دروستکردنی شەلەم بەکار دێت.]] ناوی ترخێنە لە زۆرێک زمان و فەرھەنگی تردا ھەیە. لە کوردیدا لە بڕێک ناوچە بە چێشتی شەلەم یان شەلەمین دەوترێت. بۆ نموونە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینە و خاڵ بە چێشتی شەلەمیان داناوە. بەڵام لە بڕێک شێوەزاری کوردیی خواریندا بە چێشتی دۆینە دەوترێت تەرخێنە.
سەرچاوەکان
پۆل:چێشتی کوردی
سێلتیک
سەلتیک یانەیەکی تۆپی پێی سکۆتلاندیە لە ساڵی ١٨٨٨ لەشاری گلاسکۆ دامەزراوە ، یانەکە خاوەن یاریگایەکی هاوچەرخە بەناوی سەلتیک پاڕک کەجێگای زۆرتر لە ٦٠ هەزار هاندەر لەخۆی دەگرێت ، یانەکە بەشداربووی خوولی سکۆتلەندایە و ڕکابەرێکی سەختی هەیە لەگەڵ یانەی گلاسکۆ ڕەنجەرزی هاوشاری لە خوولی سکۆتلەندا هەیە.
دەستکەوتەکان
1892–93، 1893–94، 1895–96، 1897–98، 1904–05، 1905–06، 1906–07، 1907–08، 1908–09، 1909–10، 1913–14، 1914–15، 1915–16، 1916–17، 1918–19، 1921–22، 1925–26، 1935–36، 1937–38، 1953–54، 1965–66، 1966–67، 1967–68، 1968–69، 1969–70، 1970–71، 1971–72، 1972–73، 1973–74، 1976–77، 1978–79، 1980–81، 1981–82، 1985–86، 1987–88، 1997–98، 2000–01، 2001–02، 2003–04، 2005–06، 2006–07، 2007–08، 2011–12، 2012–13، 2013–14، 2014–15، 2015–16.
1892، 1899، 1900، 1904، 1907، 1908، 1911، 1912، 1914، 1923، 1925، 1927، 1931، 1933، 1937، 1951، 1954، 1965، 1967، 1969، 1971، 1972، 1974، 1975، 1977، 1980، 1985، 1988، 1989، 1995، 2001، 2004، 2005 ،2007 ،2011 ،2013
1956–57، 1957–58، 1965–66، 1966–67، 1967–68، 1968–69، 1969–70، 1974–75، 1982–83، 1997–98، 1999–2000، 2000–01، 2005–06، 2008–09، 2014–15.
1956–57، 1957–58، 1965–66، 1966–67، 1967–68، 1968–69، 1969–70، 1974–75، 1982–83، 1997–98، 1999–2000، 2000–01، 2005–06، 2008–09.
سەرچاوە
ویکیپیدیای فارسی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٨ لە سکۆتلاند پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٨٨ پۆل:چاندی گلاسگۆ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی سکۆتلاند
بڕیارنامەی ١٥١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ھەڕەشەی ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی بە ھۆی چالاکییە تیرۆریستییەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٨٦٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تورکیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:تورکیا لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیرۆریزم
ڕێنجەرز
ڕێنجەرز یانەیەکی تۆپی پێی سکۆتلاندیە لەساڵی ١٨٧٢ لە شار گلاسکۆ لە ووڵاتی سکۆتلاندا دامەزاراوە ، یانەکە خاوەن یاریگایەکی جوانە بەناوی ئایبرۆکس ستادیۆم کە جێگای زۆرتر لە 51 هەزار هاندەر دەگرێتەوە ، یانەکە ڕکابەرێکی ١٠٠ ساڵەی هەیە لەگەڵ یانەی سەلتیک ی هاو شاری لە خولی سکۆتلەندا.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٧٢ لە سکۆتلاند پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٧٣ پۆل:چاندی گلاسگۆ پۆل:یانەکانی تۆپی پێی سکۆتلاند
١١٩٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تیۆریی ڕێژەیی
تیۆریی ڕێژەیی ئاینشتاین فیزیکی ھزری (بە ئینگلیزی: Theoretical physics) و ئەستێرەناسیی سەدەی ٢٠ـەمی گۆڕی و جێگەی تیۆریی ٢٠٠ ساڵەی میکانیک (میکانیکی کلاسیک)ی گرتەوە کە ئیسحاق نیۆتۆن دایڕشتبوو.