cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ڕاپەڕین
دەستپێکی ڕاپەڕین
بەڵام لە ٥ی ئازاری ١٩٩١دا ڕاپەرینی گەلی کورد لە شاری ڕانیە لە کاتژمێر ٩ی سەرلەبەیانی بە فەرمی دەستی پێ کرد، لە ھەموولا داڕژانە سەر کوچە و کۆلان و شەقامەکان، لە ڕادیۆکان و بڵندگۆی مزگەوتەکان خەڵکیان ھاندا بۆ ڕاپەڕین. پاشان جەماوەر ھەڵیان کوتایە سەر دام ودەزگاکانی حکوومەت، بۆ سەعات ٣ ی سەرلەئێوارە سەرجەم ڕانیە لە ڕژێم پاک کرایەوە، ھەمان ڕۆژ چوارقووڕنە و حاجیاوا و دەشتی بتوێن و سەربازگەی سەرکەپکان ئازاد کران جگە لە تیپی ٤٤ی چواڕقووڕنە ٥٠ کەس لە رژێم و ١٠ کەسیش لە ھاولاتیان کوژران، ژمارەیەکی زۆر لە ڕژێم گیران، بۆیە ئەمڕۆژە لە مێژووی کورد بە رۆژی ڕاپەرین و ڕانیەش بە دەروازەی ڕاپەڕین دادەنرێت، ئەگەرچی لەلایەن لایەنە سیاسیەکانی کوردستان بڕیار بوو ٧ی ئازار دەست بەراپەرین بکرێت، وەلێ جەماوەر زوو گڕی گرت و ڕاپەرینی بەرپاکرد
لەبازیان یەک و دوو و دەشتی بتوێن و دەشتی پشدەر
لە ٦ی ئازاری ١٩٩١ ناوچەی بازیانی یەک و دوو و ناوچەی ناو دەشتی پشدەر ئازاد کرا، بە جۆری کە لە بازیان لە کاژمێر ٤ی ئێوارە ھەڵیان کوتایە سەردام و دەزگاکانی ئەوێ و ھەر زوو سەرکوتیان کردن، لە پشدەریش سەربازگە و پادگاکانی ڕژێم لە نێوان پێشمەرگەی سەرەوە و جەماوەری خوارەوە دەورەدران و ھەر زوو گیران، تەنھا فەوجی قادراوای پشت سەنگەسەر نەبێ کە شەڕی مان و نەمانیان کرد و بووە ھۆی قوربانیدانی چەندان پێشمەرگە و ھاولاتی و کوژرانی دەیان سەرباز و گیرانی فەوجەکە. لە لایەکی ترەوە، ھەمان ڕۆژ لە بیتوێن تیپی ٤٤ی چواڕقوڕنە لە چوارقوڕنە لە سێ لا دەورە درا و ھەر زوو کۆنتڕۆلکراو دواتر پایەگاکانی سەر کلکەی کۆڵین و حاجیلە و بەرزایەکانی دۆڵە ڕەقە بێ شەڕ دابەزینە خوارەوە و تەسلیم بە گەل بوون، تەنھا لە تیپی چوارقوڕنە چەند شەھیدێک و کوژراوی ڕژێم ھەبوون. ڕژێم لیوایەکی لە کۆێ ھێنا گردجان بۆ پاڵپشتی تیپی چوارقوڕنە و بە تۆپ و خومپارە کەوتە وێزەی ھاوڵاتیانی ناوچەکە. ھەر ھەمان ڕۆژ ئەوێش گیرا و چەند سەرباز و ڕائیدێکی لی کوژران.
لە سلێمانی
thumb|دەستبەسەراگرتنی [[ئەمنە سوورەکەی سلێمانی لەلایەن جەماوەر و ھێزی پێشمەرگەوە و پاککردنەوەی لە پیاوانی ڕژێم و سەربازان.]] لە ٧ی ئازاری ١٩٩١دا جەماوەری شاری سلێمانی ڕاپەڕی و ھەر زوو ھەڵیان کوتایە سەر بنکەی حامیەیی پۆلیس و سەرا و ئازادیان کرد، ھەروەھا بۆ بەیانیی ٨ی ئازار قەڵای ئەمنە سوورەکەی سلێمانی و سەر بازگەی سەلام و پادگاکانی سەر چیای ئەزمەڕیان کۆنتڕۆل کرد بەجۆری بە ھەزاران سەرباز خۆیاندا بەسدەستەوە و پارێزگاری سلێمانی و دەیان پلەدار و پیاوانی ڕژێم کوژران.
لە چەمچەماڵ و ھەڵەبجە و عەربەت و زەڕایەن و سمود و نەسڕ و باریکە و پیرەمەگروون و ئەلڵایی
لەی ٨ی ئازاری ١٩٩١ ڕاپەڕین لە چەمچەماڵ و ھەڵەبجە و عەربەت و ئۆردوگاکانی زەڕایەن و سمود و نەسڕ و باریەکە و پیرەمەگروون و ئەلڵایی دەستی پێکرد و سەرجەم ئەو ناوچانە و ڕێگا سەرەکییەکانی نێوان سلێمانی و کەرکووک و بەعقووبە کۆنتڕۆل کران بە خوێنی چەندان شەھید و کوژرانی چەندان کەس لە پیاوانی رژێم. ھەر ئەو ڕۆژەش سەرجەم ڕەبییەکانی پشتاوی سەر مامەندە و قەڵادزێ دابەزینە خوارەوە و بێ کوشتار خۆیان بەدەست گەل دا. لەلایەکی ترەوە، قەڵای سووسێی ڕژێم گیرا و بەرەو دوکان چوون و لەلای دۆڵی خەلەکانیش پێشمەرگە و جەماوەر ھەر بەرەو بەنداوی دوکان دەھاتن بۆیە بۆ ئێوارە ئەم ناوچەیەش بەتەواوی کۆنتڕۆل کرا.
مۆدێل
وشەی مۆدێل لە زانستدا بەزۆری بەرچاودەکەوێت و بەگشتی ئاماژە دەکات بەو شتەی کە خەریکین لێی دەکۆڵینەوە. مۆدێل برێتییە لە شێوەئاسا، پلان، وێنە، یان شرۆڤەیەک کە داڕێژراوە بۆ نیشاندان و ئاماژە بە شتە سەرەکییەکە. مۆدێلەکانی مانایی یان چەمکی لە فەلسەفەی زانستدا ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەیە. مۆدێل نموونەیەکە لە شتە سەرەکییەکە، لێرەدا «شت» دەتوانێت شتی فیزیکی بێت، یان سیستەمێک بێت، یان ئەوەی تێگەیشتە و چەمکێک بێت.
ڕاپەڕین
لە کۆیە و شەقڵاوە و کفری و خورماتوو
لە ٩ی ئازاری ١٩٩١دا جەماوەری شاری شەقڵاوە و کۆیەش ڕاپەڕین، ئەگەر چی سوپایەکی زۆر لە ھەیبەت سووڵتان ھەبوو و لە ٨ی ئازاردا چەند لیوایەکی زرێپۆشی زیادی ھێنایە ئەوێ و لەھەوا و لەزەمین بەرگریەکی باشییان لە خۆکرد، بەڵام لەبەر ئەوەی ناو کۆیە ئازاد کرا، دواتر لەھەموو لا ھەیبەت سوڵتان دەورەدرا و کۆنتڕۆڵ کرا و سوپاکەی گیران. وێڕای ئەوەی کەناوچەی شەقڵاوەش ئازاد کراو، بۆ ئێوارەش کاتژمێر ٤ی سەرلەئێوارە لە ئۆردوگای زۆرەملێی باسرمە ھەڵیان کوتایە سەر بنکەی پۆلیس و ئەوێش بۆ بەیانی پاککرایەوە. لە لایەکی ترەوە لەلای کفری ڕاپەرین لە ھەمان ڕۆژ سەری ھەڵدا کە بوە ھۆی ئازادکردنی کفری و باوەنور و بەرزاییەکانی. دوای بەدوای شاری کفریش. گەلی کورد لە شاری[ خورماتوو] ڕاپەڕینیان ئەنجامدا لە ماوەیەکی کەمدا توانیان شارەکه لە ڕژێمی بەعس ئازاد بکەن.
مۆدێل
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکەکان
ڕاپەڕین
لە مەسیف و تەقتەق و ڕەواندوز قەرەھەنجیر و ئاغجەلەر و ھەریر و باتاس و خەلیفان و سپیلک و سۆران و چۆمان و حاجی ئۆمەران و مێرگەسوور
لە ١٠ی ئازاری ١٩٩١، جەماوەری مەسیف و تەقتەق و ڕەواندوز قەرەھەنجیر و ئاغجەلەر و ھەریر و باتاس و خەلیفان و سپیلک و سۆران و چۆمان و حاجی ئۆمەران و مێرگەسوور و سەرجەم ئەو ناوچانە ڕاپەڕین و لەچەند کاتژمێرێکدا ئازادیان کردن، بەجۆرێ کاتژمێر ١ی دوای نیوەڕۆی ئەو ڕۆژە سەرەتا کۆڕێ گیراو پاشان مەسیف ئازادکرا و لەسەعات ١٢ی نیوەڕۆ ھەریر و باتاس ڕاپەڕین و سپیلک و دۆلی بیاو و بێخمە ئازاد کران، لەکۆیە لەھەمان ڕۆژ جەماوەر و پێشمەرگە بەرەو تەق تەق پێشڕەوی کرد و خەلکی ئەوێش لەم ڕۆژەدا راپەڕین و ئازادیان کرد، ھەر ئەورۆژەش ئۆردوگای بەستۆرەش ئازاد کرا، کەبەدەیان کەس لەوناوچانە لەپیاوانی ڕژێم کوژران و چەندان پێشمەرگە و ھاوڵاتیانیش شەھید بوون، بۆ وێنە لە شەقلاوە ٣ پێشمەرگە کوژران.
لە ھەولێر
لە ١١ی ئازاری ١٩٩١دا، جەماوەری شاری ھەولێر ھەر لە سپێدەی بەیانییەوە لەگەڕەکەکانی "شۆڕش" و "مەلایان" و "برایەتیی سەرەوە" خلۆر بوونەوە خوارەوە بەرەو بارەگاکانی ڕژێم و لەکاتژمێر ٩ی بەیانی سەرجەم جەماوەر و گەڕەکەکان ڕژانە سەر شەقام و کوچە و کۆڵانەکان و بەیەک دەست دا ڕژانە سەر سەرجەم بارەگا و دام و دەزگا داپڵۆسێنەرەکانی ڕژێم، نەخاسمە دائیرەی ئەمن و جەیشی شەعبی و ئەمنی تەواری و مەنزومەی شیمالی و بنکەکانی پۆلیس و ھتد. کەتا ئێوارە سەرجەم ئەو بارەگایانە کۆنتڕۆل کران، تەنھا لەدایەرەی ئەمن و مەنزومەی شیمالی بەرگریەکی سەخت یان کرد، بۆیە کوژراوێکی زۆریان لێکەوت و ھەندێک لەوانەی لەوێ گیران لەلایەن خەشمی جەماوەر گوللە باران کران. ھاوکات لەھەمان ڕۆژ راپەرین لەسەرجەم ئۆردوگاو ناوچەکانی دەوربەری ھەولێریش گڕی گرتبوو، بۆ وێنە لەلای سەرەوە ھێزی پێشمەرگە و جەماوەر پێ بە پێ لە دێگەڵە ڕا پێداھات کەھەموو بان و بەزراییەکانی سوپا و پادگاکانی رژێمی پاککردەوە تادەگاتە کەسنەزان، بۆیە کەسنەزان و بنەسڵاوە بەبێ شەڕ تەسلیم بوون و لەدارەتووش بەنیو کاژێر ناوەندی پۆلیس گیرا. لەوێ شەھید درا و ڕژێمیش کوژراوی ھەبوو، ئۆردوگاکانی قوشتەپە و شاوێس و پیرزین و مەلا ئۆمەریش ھەر زوو ئازاد کران، پاشان ھاوکات ئۆردوگاکانی جدیدەو تۆبزاواش ڕاپەڕین و دوای چەند کاتژمێرێک شەڕ ئازاد کران بەخوێنی چەند ھاووڵاتییەک و کوژرانی زۆرێک لەپیاوانی ڕژێم و لەھەمان کاتدا ئۆردوگای خەبات ھەڵیان کوتایە سەر بازگەی ئاسکی کەلەک و ھەر زوو کۆنتڕۆلی کرد و دواتر ئۆردوگاکانی کەورگۆسک و بەحرکە و بەرحوشتر. پشتاوبوون بێ شەڕ ئازادکران و سوپای ناوچەکە خۆیان بەدەستەوە دا، لەلایەکی ترەوە بۆ ئێوارەی ھەمان ڕۆژ فەیلەقی ٥ی سەربازگەی ھەولێر کۆنتڕۆل کرا. بۆبەیانیی ١٢ی ئازار پادگاکانی سەر بەرزاییەکانی ڕەشکین و کانی قڕژالە و ڕێی گوێر و مەخموور گیران و خۆیان تەسلیمی گەل کرد و بەدەیان ھەزار سەربازیش لەوانەی پارێزگاری ھەولێر و سەربازگەکانی سەر و کەشۆڕ دەبونەوە وبەرەو موسڵ و کەرکوک دەچوون بێ ئەوەی لەلایەن خەڵک و پێشمەرگە بگیرێن و بکوژرێن بەلکو نان دەدران.
لە جەلەولا و مەخموور و ئاکرێ و خانەقین و شێخان
لە ١٢ی ئازاری ١٩٩١دا، جەماوەری جەلەولا ڕاپەرین تا ئێوارە ناو شاری جەلەولا و دەوروبەریان ئازاد کرد. بەڵام دواتر ڕژێم لەھەوا و لەزەمین بەچەکی قوورس تۆپبارانی کردن، بۆیە چەندان ھاولاتی لەوێ شەھید بوون و ڕژێمیش زیانێکی زۆری ماددی و مەعنەویی لێکەوت. لەلایەکی ترەوە ھەر ھەمان ڕۆژ قەزای مەخمووریش لەخواروی ھەولێر ئازاد کرا و لەڕێگای مووسڵیش لافاوی جەماوەر لەزێی کەلەک پەڕیەوە بادینان. بۆیە ھەر ئەو ڕۆژە ئاکرێ و ناحیەی بجیل و سورچیایەتی و بەردەرەش و دینارەتی زێبار تادەگاتە شێخان و سەرزێی خازر ئازادکران و ھەمان ڕۆژیش خانەقین ئازاد کرا.
لە زاخۆ و پردێ و جەبارە و کۆڵەجۆ
لە ١٣ی ئازاری ١٩٩١دا، لەوسەری سنوورەوە جەماوەری زاخۆ و دەروبەری ڕاپەڕین. سەرەنجام ناو شاری زاخۆ و کۆمەڵگای ھیزاوە و دەرکار عەجەم ئازاد کران و راپەرین گەیشتە دەشتی سلێڤان و چیای بێ خێر و ژوێ ھاتنە ئازاد کرن و پشتی ھەنگی رەخێ سۆرا لەسنووری کەرکووک شارۆچکەی پردێ ئازاد کرا و لەگەرمیانیش کەلار و ناحیەی جەبارە و کوڵەجۆ ئازاد کران.
لە دھۆک
لە ١٤ی ئازاری ١٩٩١دا، لەگەل گەردی بەیانی جەماوەری دھۆک لەگەڕەکی بەرۆشکێی لای سەرەوە سەریان ھەڵدا و بەتێکڕا دەوری دائیرەی ئەمن و ئیستخبارات و پۆلیس و ئالیات و لیواو فرقەی حزبی ـیان دا و ھێرشیان کردە سەر؛ تا نیوەڕۆ ھەموویان گیران. جگە لەئەمنخانە نەبێ کەشەڕی مان و نەمانیان کرد، بۆیە زۆربەیان کوژران، دواتر لیواکەش تەسلیم بوو، بەمەیش ناوچەکانی زاوێتە و مانگێش و باگێرا و سەرسەنگ و ئەنیشک و بامەڕنێ و دێرەلوک و ئامێدی و سیریێ و شێلادزێ و باتوفە و بێ گۆڤا و ھتد. پشتاوپشت بوون، بۆ ڕۆژانی دواتر دوینا میکییەن ناوچەکانیتر کۆنتڕۆل کران تا دەگاتە کانی ماسی و ناوچەی بەروای بالا و ریِکان بۆیە پایەگاکانی سەر چیاکانی گاراومەتین و چیای شیرین و چیای فاتێ و چیای بارزان و چیای بامەڕنێ بۆ خۆیان تەسلیم بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:عێراق لە ١٩٩١ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق پۆل:ململانێکانی ١٩٩١ پۆل:مێژووی کورد پۆل:ئیسلام لە عێراق پۆل:شەڕەکانی عێراق پۆل:شەڕی کەنداو پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
عەبدوڵڵا پەشێو
عەبدوڵڵا پەشێو (لەدایکبووی ١٩٤٦) شاعیرێکی کوردە.
بەھۆی دژایەتیی ڕەخنەگرانەیەوە لە دەسەڵاتدارانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان وەک شاعیرێکی سیاسیش دەرکەوتووە و بە شێعر و دەربڕین کەموکوڕییەکانی کۆمەڵگە و سیاسەتی کوردیی داوەتە بەر ڕەخنە و بە شێوازی شیعر گوزارشتی لە بیر و بۆچوونەکانی کردووە.
ژیان
پەشێو ساڵی ١٩٤٦ لە بنەماڵەیەکی ئایینی و لە گوندی "بێرکۆت"ی نزیک شاری ھەولێر لەدایک بووە (ئەو گوندە ئێستا بووەتە بەشێک لە شاری ھەولێر). باوکی مەلای گوندەکە بووە، بەڵام بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجە ھەر زوو ماڵاوایی لە دنیا دەکا، پەشێو دەڵێ: "مامەکانم ھانیان دام بچمە بەر خوێندن، یەکەم جار چوومە قوتابخانەی "خالیدیە بە عەرەبی دەمخوێند". ساڵی ١٩٦١ بۆ یەکەمجار دەست دەکا بە شیعر نووسین و یەکەم شیعری لە ھەفتەنامەی "ھەولێر"دا بڵاو دەکاتەوە. دوابەدوای ئەوە خوێندنی ناوەندی و دواناوەندی ھەر لە ھەولێر تەواو دەکا. ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندی دەکا بە یەکێتی قوتابیانی کوردستان و لە نێوەڕاستی شەستەکان بەولاوە دەبێتە بەرپرسی قوتابیان و کادیرێکی پێشکەوتووی پارتی دیموکراتی کوردستان، ھەر لەو ساڵانەدا دەست دەکا بە بڵاوکردنەوەی شیعرەکانی و لە ڕۆژنامەی "الاخبار – دەنگ و باس" شیعر بڵاو دەکاتەوە ئەم ڕۆژنامەیە ئەودەم ھەفتانە لاپەڕەیەکی بۆ کوردی تەرخان کردبوو. ساڵی ١٩٦٧ بۆ یەکەم جار لە بەغداد ئاشنایەتی لەگەڵ شێرکۆ بێکەسی شاعیر پەیدا دەکا و ھەر ئەو کاتەش "بتی شکاو"ی بە چاپ گەیاندبوو، ھەر لەو ساڵەدا بە یەکجاری واز لە حیزبایەتی دێنێت و بڕیار دەدا خزمەتی بیری "سەربەخۆیی خوازی" بکا. ساڵی ١٩٧٠ لە دامەزراندنی یەکێتی نووسەرانی کورد لە بەغداد بەشداری کردووە. ساڵی ١٩٧١ بۆ ماوەی یەک ساڵ لە گوندی "کەنداڵ"ی دەشتی ھەولێر دەبێ بە مامۆستا. کۆتایی ئابی ١٩٧٣دا، بەھەوڵی چەند کەسایەتییەکی دیاری کوردستان، بەتایبەتیش سەرۆکی ئەوسای یەکێتیی نووسەرانی کورد، سەیدا ساڵح یووسفی، زەمانەی خوێندن لە یەکێتی سۆڤیەتی جاران وەردەگرێ و ئیدی بەرەو وڵاتی پوشکین و گۆگل و تۆلستۆی دەڕوا. ساڵی ١٩٧٩ ماجستێری وەرگێڕانی ڕووسی و ئینگلیزیی لە زانکۆی Maurice Thorez لە مۆسکۆ وەرگرت. ھەر ئەو کاتەی لە دەرەوەی وڵاتدا دەبێ کۆمەڵە شیعری "شەو نییە خەونتان پێوە نەبینم" لە ڕێی کاک محەممەدی مەلا کەریم ساڵی ١٩٨٠ لە بەغدا چاپ و بڵاو دەکاتەوە. ساڵی ١٩٨٤ دوکتۆرای ئەدەبییاتی وەرگرت کە تێزەکەی لەسەر شاعیر و نووسەری گەورەی کورد پیرەمێرد بووە. ساڵەکانی ١٩٨٥ تا ١٩٩٠ لە زانکۆی ئەلفاتیح (بە عەرەبی: جامعة طرابلس) لە لیبیا مامۆستا بوو. پەشێو لە ١٩٩٥ەوە دانیشتووی شاری ھێلسینکی وڵاتی فینلاندە. پەشێو جگە لە زمانی کوردی و عەرەبی، زمانی ڕووسی، ئینگلیزی و ئالمانی زۆر باش دەزانێ و وەرگێڕدراوەکانی لەسەر پووشکین و ویتمەن بەڵگەی لێھاتوویی و بەتوانایی پەشێو نیشان دەدا لە وەرگێڕاندا.
بەرھەمەکان
پەشێو یەکەم ھۆنراوەی لە ١٩٦٣ و یەکەم کۆمەڵە شیعری لە ١٩٦٧ بڵاو کردوەتەوە.
پەشێو ھەروەھا بەرھەمەکانی چەندین نووسەر و شاعیری گەورەی جیھان وەک واڵت ویتمەن و پووشکین وەرگەڕاندوەتە سەر زمانی کوردی.
بەشێک لە شێعرەکانی وەرگێڕانی پووشکینی لەم کتێبەدا بڵاو کردۆتەوە:
ڕاو بۆچوونی نووسەر و ئەدیب و شاعیرانی کورد لە سەر عەبدوڵڵا پەشێو
پڕۆفسۆر دوکتورمارف خەزنەدار (وێژەوان): زستانی باکوور بێ بەفر نابێ، کوردستانی ئێمە بێ گوڵ نابێ، پەشێوی شاعیریش بێ شێعر نابێ. پەشێو توانیویەتی تۆزێ وردەکاریی ڕۆمانتیکی، ھەندێ شیکردنەوەی سایکۆلۆژی، بڕێک وردبوونەوە و سەرنجدان لە تەنگوچەڵەمەی ژیان و دڵداری و بزووتنەوەی نەتەوایەتی بکا بە ھەوێنی شێعرەکانی.
شێرکۆ بێکەس (شاعیر): عەبدوڵلا پەشێو یەکێکە لە شاعیرە دیارەکانی کورد، ھاوتەمەن و ھاوجیلی یەکترین. پەشێو خۆی بە خۆی تەئسیرێکی گەورەی کردە سەر بەشێک لە شاعیران و بەھرەدارانی شاری ھەولێر. دیوانەکانی دواییشی تا ئەوەی ئاخر کە من دیومە، ھیچ وەختێک خاڵی نەبووە لە نما و جووڵەی جوانی شیعری کوردی.
پڕۆفسۆر شوکریە ڕەسووڵ: جگە لەوەی خەڵکی شاری ھەولێرە، بەڵام لە ڕاستیدا پەشێو شاعیرێکی کوردستانییە. ڕاستە پەشێو پەیوەندی بە ھیچ حیزبێکی کوردستانییەوە نییە، بەڵام خوێنی کوردە و عەقڵی کوردە و ھەڵوێستەکانی کوردە. باشترین بەڵگەشم بۆ ئەوە ھەر چەندە ژنێکی ڕووسی ھەیە، وەکوو بیستوومە لای کەس‌وکاری، فێری کوردییەکی جوانی کردووە و منداڵەکانی فێری کوردی کردووە ئەوەش دەلالەتی کوردایەتی پەشێوە.
سەلاحەددین ئاشتی (نووسەر): عەبدوڵڵا پەشێو شاعیری بۆنەیەکی تایبەت نییە، بەڵکوو شاعیری گەل و نیشتمانەکەیەتی، توانیویەتی لەنێو دڵی کۆمەڵانی خەڵکدا جێی خۆی بکاتەوە.
ئیسماعیل بەرزنجی (شاعیر و ڕۆژنامەنووس): پەشێو یەکێک لەو کەسانەیە بۆ ئێمەی ھەولێری، مۆسیقا و جۆش و خرۆشی لە لا دروست کردووین، خۆشەویستی کچ و جوانی ژن و شاخ و گوڵ و فێری کوردایەتی و دروست بوونی ھەڵوێستی کردووین، من دەڵێم پەشێو یەکسانە بە ھەولێر.
ئەنوەر مەسیفی (شاعیر): ئێمەی نەوەی دوای پەشێو بە شانازییەوە تەماشای شیعرەکانی دەکەین، ھەندێ جاریش من خۆم شیعرەکانی دەخوێنمەوە و ناتوانم ئەو جۆرە شیعرانە بنووسم، پەشێو یەکێکە لەو شاعیرە تاک و تەرایانەی کە وەکوو شاعیرێکی جەماوەردۆست خۆی لە کتابی شیعری جەماوەر نووسی، ئەگەر مۆزەیەکی مەڕمەڕی بۆ شاعیرانی کورد دروست بکرێ، دەبێ پەیکەری پەشێویش ھەبێ وەک چۆن بۆ نالی و بابا تاھیر و… ھتد دەبێ ھەبن.
فوئاد محەممەد ئەمین (چیڕۆکنووس): عەبدوڵڵا پەشێو ئەو نەفەسە درێژەیە کە توانی کردار و شیعر ئاوێتەی یەکتر بکا و بەو دەنگە نێرە و بەو وشە جوانانە و بەو تەعبیرە قووڵانەوە شیعر بگەیەنێتە نێو ھەموو ماڵێکی کوردەوە، شیعری کرد بە چەکێکی بەرگری لە بەرامبەر داگیرکەرانی کورد و وای لە دەسەڵاتدارانی کوردی کرد کە شیعری ئەم شیعرێکی خۆفرۆش و تاس و لووس نییە خۆی جوان کا لە بەردەمیاندا و خۆی ئارایشت بکا تاکوو شوێنێک یا جێگایەکی بدەنێ و لێی بحەسێتەوە، پەشێو کە لە نامۆیی و ھەندەرانیش بووە، خاک و ئەشکەوتەکانی کوردستان و پیرێژنەکانی کۆڵانەکانی ھەولێر و کەرکووکی لە بیر نەچووە، بەڵێ پەشێو، پەشێو نییە بۆ پارە. پەشێو نییە بۆ برسێتی، بەڵکوو پەشێوە بۆ خاک و ئاو و سەربەخۆیی کورد.
ئەو شیعرانەی عەبدوڵڵا پەشێو کراونەتە بەرھەمی مۆسیقایی
ئەو شیعرانەی عەبدوڵڵا پەشێو کرانە بەرھەمی گۆرانی ئەمانەن لەگەڵ ئەو ھونەرمەندەی وتوویەتی
مانیفێستی کۆبانێ
ئەم مانیفێسە وەرگێڕدرا سەر زمانانی تریش. مانیفێستی کۆبانێ بە زمانی فارسی لەم لینکەدا ببیینن:
https://web.archive.org/web/20170915204120/http://www.nnsroj.com/fa/detiles.aspx?id=7860&ID_map=28
عەفرینگراد
دەقی شێعری عەفرینگراد:
https://web.archive.org/web/20180403191747/http://www.pashew.com/web_documents/1518755252300771.pdf
دەقی شێعری عەفرینگراد بە دەنگی پەشێو:
https://www.youtube.com/watch?v=d35BOcZ2eyg
چەند چەمکێکی شێعری پەشێو
زمان و دەربڕین: پەشێو ھەر لە سەرەتای نووسیندا وەک مرۆڤێکی ڕۆشنبیر و پێگەیشتوو و ھەست کردنی بە دابڕانی نەتەوەکەی لە بواری فیکریی و ھونەریی و کاریگەریی ڕوانگییەکان ھەوڵیداوە بە زمانێکی کوردیی پەتی و ڕەوان شیعر بنووسێت. ئەگەر سەیری شێوازی ڕێنووسی کوردییەکەشی بکەین، دەبینین ڕێنووسێکی تەواوی بێ ھەڵە و کەم و کوڕییە و زمانەکەشی تەواو پاراو پەتی و ساف و بێگەردە کە فێری وانەیەکی بەرزی خۆشەویستیمان دەکا بۆ ھۆزان و ڕێنووسی کوردی و خزمەتێکی یەکجار نایابیشی پێشکەش بە ئێمە کردووە. سادەیی پەیڤ و گوزارشتەکانی پەشێو، بەرھەمی خاکەڕایی و سادەیی خۆیەتی، کە وەک خۆیشی دەڵێ: ئەو ھەمیشە سادەیە وەک ڕەنگ و ناوی نیشتمانەکەی.
ناوی شێعر: ڕۆڵی گەورەی «ناو» لە پرۆسەی گەیاندنی مەبەست‌دا، یەکێ لە تایبەتمەندییە دیارەکانی شیعری «عەبدوڵلاپەشێو»ە. لەبەر ئەوەی شیعرەکانی پەشێو کورتن ئەرکێکی جیاواز لە ناسنامەی شیعری بە ناو ئەسپێردراوە. پەشێو ھەوڵیداوە بەشێکی ھەرە زۆر لە ئەرکی گەیاندنی ویستی ناوئاخنی شیعر بخاتە ئەستۆی ناوەکەی. ئەمە ئەگەر نا بە سەرجەم شیعرەکانییەوە، بە زۆربەیانەوە دیارە.
نوستالژیا: جار و بارە نوستالژیا تێکەڵ ئاوات دەکرێت و وەک حەسرەتی دوورکەوتنەوە لە وڵاتێک یان دۆخێکی خەیاڵی کە لە واقیعدا بوونی نییە و تەنیا لە خولیای شاعیردا ھەیە – وەک ئەوەی بکرایە ھەبێت – لە لای شاعیر خۆدەردەخات. وێلادیمیر ناباکۆف پێی وابوو «ھونەر حەسرەتێکە بۆ لەکیس‌چوونی جوانییەکان». بەشێکی زۆر لەم حەسرەتە ئەو لایەنە دەگرێتەوە کە شاعیر خەمی ئەوە دەخوات کە ئەو تەمەنەی وا ڕابرد ئەگەر وەک دەمھەویست وا ڕادەبرا چ دەبوو؟ ئەم چەشنە نۆستالژیایەیە کە بۆتە ھەوێنی زۆربەی شیعرە حەسرەتاویەکانی پەشێو.
ژن: ژن لەناو شیعرەکانی پەشێودا نە ھونەرە و نە شیعرە و نە خەونە، بەڵکو لە ھەموو ئەمانە بە گەورەتری دەزانێت، دەیکاتە ڕیالیتێ و ھەر لەم ڕێگایەشەوە ژن دەچێتە سەر ڕاستییە مرۆڤایەتییەکەی خۆی. لە ئەدەبیاتی کوردی‌دا پەشێو لە ڕیزی پێشەوەی ئەو شاعیرانەیە کە دەیەوێت لە ڕێگەی ژنەوە بەختەوەری دروست بکات، یان بەردەوامی بدات بە ژیان. کاتێک شێعرەکانی پەشێو دەخوێنیتەوە لە بەردەم زیاتر لە ژنێک‌دا دەوەستیت و ئاشنا بە چیرۆکێک دەبیت، کە زۆر جار شێعرەکان حیکایەتئامێز دەیگێڕنەوە.
شارستانییەتی: لە کاتێکدا پەشێو لەناوەوەی «شارستانییەتی»ی ڕۆژئاوادایە، کەچی شیعرەکانی بە ھیچ شێوەیەک بۆنی ئەم شارستانییەی لێناێیت و لێی دوورکەوتۆتەوە و تەنانەت ڕەخنەشی لێگرتووە، بۆیە کەم شاعیر ھەن لە جیھاندا لەسەر دوو ئاستی ناوەوە و دەرەوەدا شیعری بەرز بنووسن، ئەم کێشەیە کێشەیەکی جیھانییە، تا ئەمڕۆش ھەروایە.
ناسیونالیزم: پەشێو شاعیرێکی ناسیونالیست و نیشتمانپەروەرە و ھەر وەک زۆر چەلان لە وتووێژەکانیدا دەریبڕیوە، ڕێبواری ڕێگای شاعیرانی نەتەوەخوازی کورد "ئەحمەدی خانی (١٧٠٦–١٦٥٠) " و حاجی‌قادی کۆیی (١٨٩٢–١٨١٥) یە.
کوردایەتی: پەشێوی شاعیر سەوداسەرێکی ڕاستەقینەیە و شێعرەکانی تاجی شانازی ئەدەبی شۆڕشگێڕی ڕەسەنن و بەگیانی کوردایەتی گڕ و کڵپە دەسەنن و مەحاڵە دابمرکێنەوە. بەرژەوەندیی باڵای نەتەوە بابەت، شەقڵ، ھزر، ھەوێن و کەرەسەی ھەمیشە ئامادەکراو و لەبیرنەکراوی شێعرەکانین.
شێعری سیاسی: ڕەنگە لە شاعیرانی ھاوچەرخی کوردەواریدا کەس بەقەد «مامۆستا ھەژار» و «عەبدوڵڵاپەشێو» ئاوا بەزەقی قامکی لەسەر پەلەپیتکەی چەکی شیعر نەترازابێت. بە چاوخشاندنێک بەسەر کۆی بەرھەمە شیعرییەکانی ئەو شاعیرانەدا باش دەردەکەوێت کە بێدەسەڵات بوون لە بواری شاعیرێتیدا وای نەکردووە ئەم لاڕێبازە ھەڵبژێرن، چونکە لێرەولەوێی دیوانەکانیاندا شاکارە شیعری وا خۆ دەنوێنێ کە بۆ دەسەڵات و نەمرییان بەڵگەیەکی سەلمێنەرە، بەڵام ئەوە ژانی ھەستکردن بە لاڕێداچوونی مێژووی گەلەکەیانە کە لێیان بۆتە بەرەژانی شیعر و وازی پێ لە چوونە ناخی خۆوە و خەریکبوون بە ڕۆحی خۆ ھێناون و فڕێی داونەتە ناو گێژاوی ئەو ژاوەژاوەی کۆمەڵگەی پێدەچەوسێنرێتەوە.
دوازە وانە بۆ منداڵان: پەشێو شیعری دوازە وانە بۆ منداڵان بە خاڵی وەرچەرخانی خۆی دەزانێ و دەڵێ: "چارەنووسم چ وەک شاعیر، چ وەک مرۆڤ، چ بە لای باشەدا، چ بە لای دەرد و بەڵای دنیادا، تا ڕادەیەکی زۆر دەرئەنجام و داڕشتەی ئەم شێعرەیە. دەمەوێ بڵێم: ئەگەر ئەم شێعرەم نەنووسیبا، کە نووسیشم جاڕم نەدابا و ڕووبەڕووی سیستەمی بیرکردنەوەی ئەوان ڕۆژان نەبایامەوەچارەنووسێکی دیم دەبوو.»
سەربازی ون: تەنیا شاعیرێکی کوردی سەردەم، کە ناوی لە زانستنامە (٥) بەرگییەکەی «دایرەتولمەعاریفی نوێ"ی "عەبدولحوسێن سەعیدیان" ـ لێکۆڵەری ئێرانی ـ دا ھاتووە، عەبدوڵڵا پەشێوە. لەگەڵ وەرگێڕانی شیعری بەناوبانگی "سەربازی ون"ی پەشێو، دەڵێ: «پەشێو، خۆی گوتەنی، شاعیری ھەرێمی سەربازە ونبووەکانە. ئەو شوێنەی کە ھەموو ڕۆژێک ھەزاران حەماسەی سەرھەڵداوی خوێنی لێ دەبێتە مێژوو و ھەر سروودێ دەبێتە ئاڵایەک.»
درامای شیعری: پەشێو بۆ دروستکردنی درامای شیعرەکانی ھونەرمەندانە سوود لە ڕەگەزەکانی دراما وەردەگرێ و بە ئاسانیش دەریدەبڕێ، ئەگەرچی جاری وا ھەیە ڕەگەزەکانی دراما یا نیشانەکانی بەڕووکەشی دەستنیشان نەکراوە، بەڵام لەناو ڕستە و مانای گشتی و دیالۆگ و کێشمەکێشی ناوەوەی دەقەکەدا وەک دەقی درامائامێز خۆیان دەدەنە خوێنەر و لە گوتاری مانادا بونیادی دەقێک دروست دەکەن کە ئەو ڕەگەزە درامیانە ئیش بۆ دەلالەت و ئیحاو ھێما و ھۆشیارکردنەوە و مانای دەقەکان دەکەن و لە دواجاردا شتێک لای خوێنەر جێدەھێڵن و لەھەمان کاتیش ئەم شیعرە درامائامێزانە لیریکییەتی شیعرەکانی کەم دەکەنەوە و پەیامی شاعیر دەبەخشن.
فەلسەفەی مردن: بەپێچەوانەی سوکرات و حەللاج، کە بۆ زیندووبوونەوە خۆیان ئامادەکردبوو، باکیان بە مردن نەبوو و پێیان وابوو زیندوو دەبنەوە، ڕامانی پەشێو بەرامبەر بە فەلسەفەی مردن وەک ھی ئەپیکۆرییەکانە، کە ترسی مردن لایان ھیچ واتایەکی نییە. ئەم بە ئاگایی و ھۆشیارییەی پەشێو لەمردن جۆرە بەرگرییەک و گەشبینییەکی بۆ ئەفراندووە. ھەر ئەم ئاگاداربوونەشە لەڕاستیی مردن ناھێڵێ تووشی خەمۆکی و «ڕەشبینیی شۆبنھاوەرانە» بێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦ پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم پۆل:کورد
لەشەکڕۆمۆسۆم
وێنۆک|کرۆمۆسۆمەکانی خانمێک
لەشەکڕۆمۆسۆم (ئینگلیزی: Autosome) بریتییە لە ھەر کڕۆمۆسۆمێکی لەش، جگە لە توخمەکڕۆمۆسۆم.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:بۆماوەزانی پۆل:کڕۆمۆسۆم پۆل:کرۆمۆسۆم
ڕستە (مۆسیقا)
لە تیۆری مۆسیقادا، ڕستە پێکھاتووە لە یەکەیەکی مەتری مۆسیقا کە واتایەکی مۆسیقی تەواو سەربەخۆی ھەیە، کە لە فیگر و مۆتیف و خانە پێک ھاتووە، کە ھەموویان پێکەوە مێلۆدی و بەشی گەورەتر دروست دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
ئالفرێد ھۆخە
ئالفرێد ئێریک ھۆخە (بە ئاڵمانی: Alfred Erich Hoche) (١٨٦٥-١٩٤٣) ڕەوانپزیشکی ئاڵمانیە کە بە ھۆی نووسینی چەندین بەرھەم سەبارەت بە یۆژێنیک و یۆتانازی ناوبانگی دەرکردووە. بە ناوبانگترین بەرھەمی ھۆخە کتێبی بەدناوی «ڕێگەدان بە نابوودی ژیانی بێ بایەخ»ە کە لەگەڵ کارڵ بیندینگ ھاونووسی کردووە. ھۆخە ھاورێ لەگەڵ بیندینگ لایەنگری کوشتنی کەسانی پەک کەوتوو و ڕەوانی بە تایبەت لە سەرەتای ژیانیان دابوون. لە ڕوانگەی ھۆخەوە کوشتنی کەسانی تووشبوو بە نەخۆشیی کوژندە پاساو ھەڵدەگرێ. ھۆخە دڵنیا بوو کە سەرەنجام رۆژێک دادێ کە کوشتنی نەخۆشگەلی ڕەوانی نە لە باری یاسایی و نە لە باری ئەخلاقیەوە بە نادروست نازانرێ، بە پێچەوانە وەک کرداریکی بەکەڵک سەیری دەکرێ. ئەم بیر و بۆچوونانە دواتر لە لایەن نازیستەکانەوە بۆ قەلاچۆ کردنی جوولەکەکان و کەسانی پەک کەوتوو کەڵکی لێ وەرگیرا.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ١٩٤٣ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
ئاڵای جیھاد
ئاڵای جیھاد ئاڵایەکە کە بە شێوەیەکی باو لەلایەن بزووتنەوە جۆراوجۆرە ئیسلامیەکان و بنچینەگەریی ئیسلامییەکان وەک ھێمای جیھاد بەکاردێت. بەزۆری لە ئاڵایەکی ڕەش پێکدێت کە دەقێکی سپی شایەتمانی لەسەرە کە بە شێوازی دەستنووسی عەرەبی لە ناوەڕاستیدا نوسراوە. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا لەلایەن جیھادییەکانەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرا. و لە ساڵانی ٢٠١٠دا لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامیی و ئاڵاکە لەلایەن ڕێکخراوە تیرۆریستییە ئیسلامییە جۆراوجۆرەکانیشەوە بەکارھێنراوە. وێنۆک|ئاڵای جیھاد کە بە زۆر لەلایەن ڕێکخراوی ئەلقاعیدە بەکاردەھێنرا وەک ھێمای جیھاد وێنۆک|ئاڵای گرووپی ئەلتەوحید و الجیھاد
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلامی سیاسی پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ویلایەتی برێمن
برێمن (بە ئەڵمانی: Freie Hansestadt Bremen) بچووکترین ویلایەتە لە کۆی شازدە ویلایەتی ئەڵمانیا. ئەم ویلایەتە پێک دێت لە دوو شار (برێمن و برێماهاڤن) لە باکووری ئەڵمانیا.
سەرچاوە
پۆل:ویلایەتی برێمن پۆل:مێژووی برێمن پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
بڕیارنامەی ٥٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٥٢١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٨٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٩٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٢ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٢ پۆل:لوبنان لە ١٩٨٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
لەبەرگیراوە (زیندەزانی)
لەبەرگیراوە یان کلۆن (ئینگلیزی: Clone) لە زیندەزانیدا، زیندەوەرێکە لە ناتوخمەزۆربوونەوە پەیدابووە. لە ڕووی بۆھێلەوە، لێکچووی یەکێک لە باوانیەتی، بە جۆرێک ئەو تاکە لێکچووی بۆماوەیی بێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:خانە
دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی
دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی سەرەتا وەک دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب لە ٤/٧/٢٠٠٠ لە شاری ھەولێر دامەزراوە. لە ماوەی نزیکەی ٢٧ مانگدا ١٠٣ کتێبی جۆراوجۆر لە بواری مێژوو، سیاسەت، ھزر و کۆمەڵگا و کولتور و ئەدەبدا بڵاو کردۆتەوە. دوای لە کاروەستانی بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ، لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠٠٥ەوە دیسانەوە دەستی بەکار کردۆتەوە.
ئێستا دەزگای موکریانی لە سێ بەشی سەرەکی پێکھاتووە:
ئەم بەشە ، بە پلەی یەکەم بایەخ بە وەرگێران و چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبی سەرچاوە و زانستی لە بواری سیاسەت، کۆمەڵناسی، مێژوو، ھزر و فەلسەفە، بەرھەمی ئەدەبیی جیھانی (ڕۆمان) و ... دەدات. ئەگەر چی خۆی وەک بەشێکی تایبەت بە کتێبی وەرگێڕدراو ناساندووە بەڵام بە مانای ئەوە نییە کتێبی نووسینیش چاپ و بڵاو ناکاتەوە. ئامانجی ئەم بەشە بەشداریکردنە لە دەوڵەمەندکردنی کتێبخانەی کوردی بە سەرچاوە ‌و ژێدەر لەو بوارانەی سەرەوەدا.
بایەخ بە بابەتە سیاسی و کۆمەڵایەتی و مەعریفییەکان دەدات.
گرنگی بە توێژینەوەی کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ھزرییەکانی گۆڕەپانی ھەرێمی کوردستان دەدات. لەم کارەشدا لایەنی عەمەلیبوونی توێژینەوەکانی جێی بایەخە.
دەزگای موکریانی داوا لە نووسەر و ڕۆشنبیرانی کورد دەکا لەو بوارانەدا بەشداریی بکەن. دەزگای موکریانی خۆی تایبەت بە ھەرێمی کوردستانی عێراق نازانێت و ھەموو نووسەر و ڕۆشنبیرانی کورد لە دەرەوە و ناوەوە لە بەر دەگرێتەوە.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:چاپەمەنییە کوردییەکان
شار
وێنۆک|شار شار، باژار یان سووکە یەکەیەکی جوگرافیای سیاسی بچووکترە لە پارێزگا، شار لانەی پێشکەوتنی ووڵاتە، ئەوەی شار لە لادێ جیا دەکاتەوە پێشکەوتنی پیشەسازیە کە لەشار ھەیە بەڵام لەشارەکان کشتوکاڵ ناکرێ کەچی لە لادێ دەکرێ، شاری پایتەختیش ئەوەیە کە زۆربەی وەزارەتەکانی حکوومەت لەم شوێنە جێگیر بووە، شارە پایتەخت جێگەی ڕێکخراوە سەرەکییەکانی حکوومەتەکە دەبێت، مێژوونووسان شاری دیمەشق لە سووریا بەکۆنترین شاری زەوی ناوزەند دەکەن بەوەی لە سەردەمی مس ھەبووە یاخوود زووتر لە ٩٠٠٠ ساڵ بەر لە زاین بنیادی بۆ نراوە، لە کوردستانیش کۆنترین شار ھەولێرە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زووتر لە ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین.
سەرچاوەکان
پۆل:شار شارەکان پۆل:جوگرافیای سیاسی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان بەپێی چەشن
خەلافەت
خەلافەت ڕژێمێکی دەسەڵاتە کە سەرکردەیەکی موسڵمان بەپێی شەریعەتی ئیسلام حکوومەتم دەکات. خیلافەت یان جێنشینی، لەبەر ئەوە وەها ناو نراوە کە خەلیفە جێگەی پێغەمبەری ئیسلام، محەممەد دەگرێتەوە بۆ سەرکردایەتی کردنی موسڵمانان و دەوڵەتی ئیسلامی. خەلافەت لای شیعە بابەتێکی فراوانترە لە حکوومەتی دوای پێغەمبەر، خیلافەت لای ئەوان دەکرێت کورت بکرێتەوە بە درێژبوونەوەی پێغەمبەرایەتی و وتەی خەلیفە و کردار و بڕیارەکانی بەڵگەن و دەبێت بە ھەند وەربگیرێن. لای سوننە دەبێتە خەلیفە کاتێک بە فەرمانڕەوا دابنرێت، بەڵام شیعە جکوومەت بە بەرھەمێک لە بەرھەمەکانی خیلافەت دادەنێن، یان لە بەختەوەری خەڵکە کە ئیمام ببێتە فەرمانڕەوا. بەڵام ئەگەر نەبێتە فەرمانڕەوا ئەوا ھەر ئیمامە لای ئەوان. دوای ئەوەی خیلافەت لە ساڵی ١٩٢٤ بە ڕووخانی خیلافەتی عوسمانی کۆتایی پێهات چیتر لە هیچ شوێنێک دەسەڵاتی خیلافەت نەماوە.
خیلافەت لە قورئاندا
واتە، (ئەی محمد (باسی ئەوە بکە لە دێرین زەماندا) پەروەردگارت بە فریشتەکانی وت: بەڕاستی من دەمەوێت لە زەویدا جێنشینێک دابنێم (بۆ ئاوەدانی و دینداری)، فریشتەکان وتیان: ئایا کەسێکی تیادا دەکەیتە جێنشین کە خراپەو تاوانی تیادا بچێنێت و خوێنرێژی تێدا ئەنجام بدات؟! لەکاتێکدا ئێمە تەسبیحات و سوپاس و ستایشت دەکەین و قەدرو ڕێزی تۆ چاک دەزانین و بەدوورت دەگرین لەو شتانەی شایستەی تۆ نین، (لەوەڵامیاندا) خوا فەرمووی: بێگومان ئەوەی ئێوە نایزانن من دەیزانم). واتە، (ئەی داود: بەڕاستی ئێمە تۆمان کردۆتە جێنشین لەم وڵاتەدا، فەرمانڕەوایی لە نێوان خەڵکدا لەسەر بنچینەی حەق و ڕاستی ئەنجام بدە، ھەرگیز شوێنی ئارەزوو مەکەوە، تا نەبێتە ھۆی گومڕاکردن و لادانت لە ڕێبازی خوا، چونکە بێگومان ئەوانەی لە ڕێبازی خوا لادەدەن، سزای بە ئێش و پڕ ئازار بۆیان ئامادەیە، بەھۆی فەرامۆشکردنی ڕۆژی لێپرسینەوە). واتە، (خوا بەڵێنی دڵنیابەخش و تەواوی داوە بەوانەی باوەڕیان ھێناوە لە ئێوەو کارو کردەوە چاکەکانیان ئەنجامداوە بە ڕاستی لە ئایندەیەکی نزیکدا جێنشین و پایەداریان دەکات لە وڵاتدا ھەروەک چۆن ئیماندارانی پێش ئەمانی جێنشین کردووەو ئەو دین و ئاینەیان بۆ دەچەسپێنێت خوا خۆی پێی ڕازیە، ھەروەھا ترس و بیمیان بۆ دەگۆڕێت بە ئارامی و ھێمنی، ئەو کاتە ئیتر بە تەواوی ھەر من دەپەرستن و ھەرگیز ھیچ جۆرە ھاوەڵ و شەریکێکم بۆ بڕیار نادەن، ئەوسا ئەوەی دوای ئەو پایەداریە بێباوەڕ بێت، ئا ئەو جۆرە کەسانە تاوانبارو لە سنوور دەرچوون).
خیلافەت بەپێی تێڕوانینی مەزھەبەکان
تێڕوانینی کۆمەڵە ئیسلامیەکان جیاوازە لەسەر خیلافەت، ھەر کۆمەڵێک بەپێی بیروباوەڕەکانی خۆیان وفەرموودە سەحیحەکانی لایانە تەفسیری ئەکەن،
خیلافەت لە فیقھی سونەدا
ئەو فەرمودانەی لە کتێبەکانی سونەدا ھاتوون، خیلافەت ئەبێت لە ھۆزی قوڕەیشدا بمێنێتەوە و بۆ ماوەی سی ساڵ بەردەوام دەبێت لە دوای پێغەمبەر محەممەد، کە ئەویش ماوەی حوکمی ئەم چوار خەلیفەیە ئەگرێتەوە (ئەبوبەکر و عومەر و عوسمان و عەلی) لەگەڵ ئەو دوو ساڵەی ناکۆکیەی لەنێوان حەسەنی کوڕی عەلی ومعاویەی کوڕی ئەبوسوفیان دا بوو، وسونە خەلافەتی ڕاشدین بۆ حەسەن دائەنێن، پاشان گواستراوەتەوە بۆ حوکمی پاشایەتی (مەلیک) کە ئەویش ماوەی حوکمی دەوڵەتی ئەمەوی و دەوڵەتی عەبباسی و دەوڵەتی فاتیمی و دەوڵەتی عوسمانی وئەوانی تر ئەگرێتەوە؛ و خیلافەت سەرکردایەتی گشتی ھەموو موسڵمانانە لە جیھان تا ئەحکامە شەرعیەکان دابمەزرێنێت وبانگەوازی ئیسلامی بۆ جیھان ھەڵبگرێت.
لە فەرموودەکانی پێغەمبەر لەسەر خیلافەت لای سونە ئەمانەی خوارەوەن،
واتە، (خیلافەت لە ئومەتەکەمدا ٣٠ ساڵە دوای ئەوە مەلیک دێت)
واتە، (خیلافەت لە قوڕەیشدایە وقەزا لە پشتیوانان وبانگدان لە حەبەشە وئەمانەت لە ئەزد واتە یەمەن) واتە، (قوڕەیش والی خەڵکن لە چاکە وخراپە نا ڕۆژی دوایی).
خیلافەت بەپێی فیقی شیعە
شیعە یان ئیسنەعەشەری لەو باوەڕەدان کە بابەتی سەرکردایەتی ئومەی ئیسلام بڕیاردراوە لە وتەی پێغەمبەر محەممەد، کە فەرموودە شیعیەکان باس لەوە ئەکەن کە عەلی کوڕی ئەبوتالیب یەکەم خەلیفەیە دوای محەممەد، وھەندێک لەو تێکستانە ھاوبەشن لە نێوان سونە وشیعەدا، وھەندێک لە فەرمودەکان کە تەنھا لای شیعەن لەسەر سەلماندنی ئیمامەتی عەلی و دوانزە (ئیسنەعەشەر) ئیمامەکەی دوای ئەو.
سوڵتاناباد (شارۆچکە)
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
خەلافەت
خیلافەت بەپێی فیقی شیعە
خەلبفە لای شیعە یەکێکە لەو ئەئیمانەی کە لە ھەڵە پارێزراون، کە ھەڵدەبژێرێت بە فەرمانی خوا و وەحی ئەکات بۆ ئیمامی پێشتری.
لەگەڵ ئەوەشدا تاکە ئیمام کە خێلافەتی وەرگرتووە عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب بووە ولە دوای ئەو حەسەنی کوڕی عەلی کە لایەنگرانی بە خەلیفەی موسڵمانانی دادەنێن، بەڵام وازی لە خیلافەت ھێنا بۆ معاویەی کوڕی ئەبوسوفیان.
پێشەوای باوەڕداران
لە مێژووی ئیسلامیدا یەکەم کەس کە نازناوی پیشەوای باوەڕدارانی وەرگرت خەلبقەی دووەم (عومەری کوڕی خەتاب) بوو، کە ئەو نازناوە بوو بە فەرمانڕەوا ئیسلامیەکان وتراوە لە سەردەمی خیلافەتی ڕاشدینەوە بە دەستپێکردن بە لە عومەری کوڕی خەتابەوە تا کۆتایی سەردەمی عەبباسی، وئەم نازناوە ھەموو کاتێک لەسەر بنەمای ئیسلامی تەواو نەدراوە لە ھەموو کاتێکدا بەڵکو وەک نازناوێک دەدرا بەوەی پایەی خەلیفەی وەرئەگرت، وەکو ئەو نازناوانەی لە ئێستادا دەدرێن بە سەرۆک وفەرمانڕەواکانی دەوڵەت.
بەڵام گێڕانەوەکانی شیعە ئەڵێن عەلی کوڕی ئەبو تاڵیب یەکەم کەس بووە ئەو نازناوەی وەرگرتووە پێش لە دایک بوونی ھەموو بەشر. thumb|250px|دەوڵەتی ئیسلامی لە سەردەمی خیلافەتی ڕاشدین و ئەمەویدا thumb|250px|خیلافەتی ئیسلامی ساڵی ٧٥٠ز thumb|250px|دەوڵەتی عوسمانی لە کاتی فراوانبونیدا لە ئەورووپا وئاڕاستەکانی تردا
مێژووی خیلافەت و لیستی خەلیفەکانی ئیسلام
بەم شێوەیە مێژووی ئیسلامی دابەش دەبێت بۆ دەوڵەتی ئەمەوی کە ئەمەوییەکان حوکمیان کرد، ودەوڵەتی عەبباسی کە عەباسیەکان حوکمیان کرد، ودەوڵەتی فاتیمی کە فاتمیەکان حوکمیان کرد پاشان دەوڵەتی عوسمانی کە عوسمانیەکان حوکمیان کرد و کۆتایی پیھات ساڵی ١٩٢٤ بە ڕاگەیاندنی کۆماری تورکیا لە ژێر کاریگەری شەری جیھانی یەکەم وبزوتنەوە جیاخوازە عەرەبیەکان لە حوکمی تورکی وەک ئەو بزوتنەوەیەی کە شەریف حسەین سەرکردایەتی کرد لە حبجاز.
٭لیستی خەلیفەکانی ئیسلام:
٢. عومەری کوڕی خەتتاب: ٦٣٤–٦٤٤ ز.
٥. حەسەنی کوڕی عەلی ٦٦١–٦٦٢ ز.
٦. معاویەی یەکەم: ٦٦٢–٦٨٠ ز.
٧. یەزیدی یەکەم: ٦٨٠–٦٨٣ ز.
٨. معاویەی دووەم: ٦٨٣–٦٨٤ ز.
٩. مەروانی یەکەم: ٦٨٤–٦٨٥ ز.
١٠. عەبدولمەلیکی کوڕی مروان: ٦٨٥–٧٠٥ ز.
١١. وەلیدی یەکەم :٧٠٥–٧١٥ ز.
١٢. سولەیمانی یەکەم: ٧١٥–٧١٧ ز.
١٣. عەبدولعەزیزی یەکەم: ٧١٧–٧٢٠ ز.
١٤. یەزیدی دووەم: ٧٢٠–٧٢٤ ز.
١٥. ھیشامی کوڕی عەبدولمەلیک: ٧٢٤–٧٤٣ ز.
١٦. وەلیدی دووەم: ٧٤٣–٧٤٤ ز.
١٨. ئیبراھیمی یەکەم: ٧٤٤ ز.
١٩. مەروانی یەکەم: ٧٤٤–٧٥٠ ز.
٢٠. ئەبولعەباس سەففاح: ٧٥٠–٧٥٤ ز.
٢١. ئەبوجەعفەری مەنسور: ٧٥٤–٧٧٥ ز.
٢٢. المھدی: ٧٧٥–٧٨٥ ز.
٢٣. الھادی: ٧٨٥–٧٨٦ ز.
٢٤. ھارون ڕەشید: ٧٨٦–٨٠٩ ز.
٢٥. ئەمین: ٨٠٩–٨١٣ ز.
٢٦. مەئمون: ٨١٣–٨٣٣ ز.
٢٧. معتصم باللە: ٨٣٣–٨٤٢ ز.
٢٨. الواثق باللە یەکەم: ٨٤٢–٨٤٧ ز.
٢٩. المتوکل علی اللە یەکەم: ٨٤٧–٨٦١ ز.
٣٠. المنتصر باللە: ٨٦١–٨٦٢ ز.
٣١. المستعین باللە یەکەم: ٨٦٢–٨٦٦ ز.
٣٣. المھتدی باللە: ٨٦٩–٨٧٠ ز.
٣٤. المعتەمید علی اللە: ٨٧٠–٨٩٢ ز.
٣٥. المعتزید باللە یەکەم: ٨٩٢–٩٠٢ ز.
37.المقتدر باللە : 908 - 929 ز. [جاری یەکەم]
38.القاھر باللە : 929 ز.[جاری یەکەم]
_ المقتدر باللە : 929 - 932 ز. [جاری دووەم]
_القاھر باللە : 932 - 934 ز. [جاری دووەم]
٣٩. الرازی باللە: ٩٣٤–٩٤٠ ز.
٤٠. المتقی لیل للە: ٩٤٠–٩٤٤ ز.
٤١. المستکفی باللە یەکەم: ٩٤٤–٩٤٦ ز.
٤٢. الموطیع لیل للە: ٩٤٦–٩٧٤ ز.
٤٣. الطائیع لی ئەمری اللە: ٩٧٤–٩٩١ز.
٤٤. القادر باللە: ٩٩١–١٠٣١ ز.
٤٥. القاسم بی ئەمری اللە یەکەم: ١٠٣١–١٠٧٥ ز.
٤٧. المستظھر باللە: ١٠٩٤–١١١٨ ز.
٤٨. المسترشد باللە: ١١١٨–١١٣٥ ز.
٤٩. الراشد باللە: ١١٣٥–١١٣٦ ز.
١٦ی شوبات
مردنەکان
١٩٢٥ ئەفسەر و ئەدیبی ناوداری کورد ئەمین فەیزی بەگ لە تورکیا شاری ئەستەمبوڵ کۆچی دوایی کرد
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
خەلافەت
مێژووی خیلافەت و لیستی خەلیفەکانی ئیسلام
٥١. الموستنجد باللە یەکەم: ١١٦٠–١١٧٠ ز.
٥٢. الموستەدعی بی ئەمری اللە: ١١٧٠–١١٨٠ ز.
٥٣. الناصر دین لی اللە: ١١٨٠–١٢٢٥ ز.
٥٤. الزاھر بی ئەمری اللە: ١٢٢٥–١٢٢٦ ز.
٥٥. المستنصر باللە یەکەم: ١٢٢٦–١٢٤٢ ز.
٥٦. المستعصم باللە یەکەم: ١٢٤٢–١٢٥٨ ز.
٭١٢٥٨–١٢٦١ ز سێ ساڵ و چوار مانگ موسوڵمانان بێ خەلیفە بوون.
٥٧. المسنصر باللھ دووەم: ١٢٦١–١٢٦٢ ز.
٥٨. الحاکم بی ئەمری اللە یەکەم: ١٢٦٢–١٣٠٢ ز.
٦٠. الواثق باللە دووەم: ١٣٤٠–١٣٤١ ز.
٦١. الحاکم بی ئەمری اللە دووەم: ١٣٤١–١٣٥٢ ز.
٦٢. المعتزید باللە دووەم: ١٣٥٢–١٣٦٢ ز.
٦٣. المتوکل علی اللە دووەم: ١٣٦٢–١٣٧٧ ز.[بۆ جاری یەکەم]
٦٤. المستعصم باللە دووەم: ١٣٧٧ ز. [بۆ جاری یەکەم]
_المتوکل علی اللە دووەم :١٣٧٧–١٣٨٣ز. [بۆ جاری دووەم]
٦٥. الواثق باللە سێیەم: ١٣٨٣–١٣٨٦ ز.
_المستعصم باللە دووەم: ١٣٨٦–١٣٨٩ ز. [بۆ جاری دووەم]
_المتوکل علی اللە دووەم :١٣٨٩ز - ١٤٠٦ ز. [بۆ جاری سێیەم]
٦٦. المستعین دووەم: ١٤٠٦–١٤١٤ ز.
٦٧. المعتزید باللە سێیەم: ١٤١٤–١٤٤١ ز.
٦٨. المستکفی باللە سێیەم: ١٤٤١–١٤٥٢ ز.
٦٩. القاسم بی ئەمری اللە دووەم: ١٤٥٢–١٤٥٥ ز.
٧٠. المستنجد باللە دووەم: ١٤٥٥–١٤٧٩ ز.
۷۱.المتوکل علی اللە سێیەم : 1479 - 1497 ز.[جاری یەکەم]
۷۲.المستمسک باللە : 1497 - 1508 ز.[جاری یەکەم]
_المتوکل علی اللە سێیەم: ١٥٠٨–١٥١٦ ز.[جاری دووەم]
_المستمسک باللە : 1516 - 1517 ز.[جاری دووەم]
٧٣. المتوکل علی اللە چوارەم: ١٥١٧ ز.
٧٤. سەلیمی یەکەم: ١٥١٧–١٥٢٠ ز.
٧٥. سولەیمانی دووەم: ١٥٢٠–١٥٦٦ ز.
٧٦. سەلیمی دووەم: ١٥٦٦–١٥٧٤ ز.
٧٧. مورادی یەکەم: ١٥٧٤–١٥٩٥ ز.
٧٨. موحەمەدی یەکەم: ١٥٩٥–١٦٠٣ ز.
٧٩. ئەحمەدی یەکەم: ١٦٠٣–١٦١٧ ز.
۸۰.موستەفای یەکەم : 1617 - 1618 ز.[جاری یەکەم]
٨١. عوسمانی یەکەم: ١٦١٨–١٦٢٢ ز.
_موستەفای یەکەم: ١٦٢٢–١٦٢٣ ز.[بۆجاری دووەم]
٨٢. مورادی دووەم: ١٦٢٣–١٦٤٠ ز.
٨٣. ئیبراھیمی یەکەم: ١٦٤٠–١٦٤٨ ز.
٨٤. موحەمەدی دووەم: ١٦٤٨–١٦٨٧ ز.
٨٥. سولەیمانی سێیەم: ١٦٨٧–١٦٩١ ز.
٨٦. ئەحمەدی دووەم: ١٦٩١–١٦٩٥ ز.
٨٧. موستەفای سێیەم: ١٦٩٥–١٧٠٣ ز.
٨٨. ئەحمەدی سێیەم: ١٧٠٣–١٧٣٠ ز.
٨٩. مەحمودی یەکەم: ١٧٣٠–١٧٥٤ ز.
٩٠. عوسمانی دووەم: ١٧٥٤–١٧٥٧ ز.
٩١. موستەفای سێیەم: ١٧٥٧–١٧٧٤ ز.
٩٢. عبدالحمیدی یەکەم: ١٧٧٤–١٧٨٩ ز.
٩٤. موستەفای چوارەم: ١٨٠٨–١٨٠٩ ز.
٩٥. مەحمودی دووەم: ١٨٠٩–١٨٣١ ز.
٩٦. عبدالمجیدی دووەم: ١٨٣١–١٨٦١ ز.
٩٧. خەلیفە عبدالعزیز: ١٨٦١–١٨٧٦ ز.
٩٨. مورادی پێنجەم: ١٨٧٦ ز.
٩٩. عبدالحمیدی دووەم خادم المسلمین: ١٨٧٦–١٩٠٩ ز.
١٠٠. موحەمەدی سێیەم رشاد الدین: ١٩٠٩–١٩١٨ ز.
١٠١. موحەمەدی چوارەم وحیدالدین: ١٩١٨–١٩٢٢ ز.
ئاماری ژمارەی خەلیفەی خەلافەتەکان :
1.خەلافەتی ڕاشدین : 5 دانە.
3.خەلافەتی عەبباسی : 54‌← 37 دانە لە بەغداد - عێراق.
‌                                  ← 17 دانە لە قاهیڕە - میسڕ.
4.خەلافەتی عالیای عوسمانی : 29 دانە.
کۆی گشتی = 102 خەلیفە.
٭تێبینی :19 خەلیفە حوکمی تەوای جیهانی ئیسلامیان کردووە لە سەردەمی دەوڵەتی عەبباسیەوە بۆ یەکەمجار خەلافەت بەسەر چەند بەشێک دابەش بووە و موسوڵمانان پارچە پارچە بۆتن هەتا سەردەمی ئێستا بەڵام هەموو دەوڵەتی ئیسلامیە جیابووەوەکان دانپێدانانێکیان هەبووە بۆ دەسەڵاتی خەلافەت و وەک مەرجەع سەیریان کردووە.
٭لە ڕێکەوتی ٣ / ٣ / ١٩٢٤ زاینیدا کۆتایی بە خەلافەتی ئیسلامی ھات لەسەر زەوی کە بەساڵی زاینی بۆ ماوەی ١٢٨١ ساڵ بەردەوام بوو بەساڵی کۆچیش بۆ ماوەی 1330 ساڵ بەردەوام بوو. لە مێژوو دا سەردەمی وا ھەبووە کە دوو خەلیفە حوکمیان کردووە وەک خەلافەتی ئەندەلوس کە ھاوچەرخی خەلیفەکانی ئومەوی و عەباسی بوون. ئەوانیش لیستی تایبەت بە خۆیان ھەبووە بەڵام ماوەیێکی درێژ نەبووە و خەلافەتیشیان ناوچەیی بووە.
خەلیفەکەی کۆتایی جیھان :
هەموو موسوڵمانان لەو بڕوایەدان کە لە پێش کۆتایی جیھان خەلیفەیەک دێ لە نەوەی پێغەمبەرە ناوی محمدی کوڕی عبدااللە یە ناسراوە بە (محمدی مەھدی) کە لە کۆتایی جیھان دێ حەوت یان نۆ ساڵ حوکم دەکات دوایی ئەویش حەزرەتی عیسا علیە سلام وەردەگرێ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات.
؟.محمد عبدالله (المهدي):7 یان 9 ساڵ.
؟.عيسا ابن مريم(المسيح): 40 ساڵ.
ڕێرەوی مێژوویی خیلافەت
لە ماوەی دەوڵەتی ئیسلامیدا، خەلافەتی ڕاشدین دەستی پێکرد لە دوای مردنی پێغەمبەر محەممەد، پاشان خەلافەتی ئەمەوی وخەلافەتی عەبباسی دێت، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی بە نازناوی سوڵتان ناوئەبران بە مانای ئەوەی کە لە جێگەی خەلیفەدایە، وسەبارەت بە خیلافەتی فاتیمی کە لە ماوە دەوڵەتی عەبباسی دەستی پێکرد وکۆتایی پێھات، کە کەس دانی پیا نەناوە شیعە نەبێت، و ھەروەھا خیلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس کە دەوڵەتی ئەمەوی دەستی پێکرد لە ئەندەلوس بە دانانی والی ودوای ڕوخانی خەلافەتی ئەمەوی لەلایەن عەبباسیەکانەوە، ئەندەلوس نەچووە ژێر حوکمی عەبباسیەکانەوە بە گشتی بە خەلیفەی ئەندەلوسیان ئەوت (خەلبفەی موسڵمانان لە ئەندەلوس)، ولە ماوەی خیلافەتی عەبباسیدا چەند دەوڵەتیکی تر دامەزران لە ژیر سێبەری عەبباسیەکان لەوانە دەوڵەتی سەلجوقی ودەوڵەتی تۆڵۆنی ودەوڵەتی قەڕامیتە وچەند دەوڵەتێکی تر لە چەند ناوچەیەکی جیھانی ئیسلامی.
بانگەوازکاران بۆ دەوڵەتی خیلافەت
لە سەردەمی ئێستادا چەند کۆمەڵێک دەرکەوتوون کە داوای گەڕانەوەی خیلافەتی ئیسلامی ودامەزراندنی دەوڵەت ئەکەن لەسەر بنەمای ئاینی ئیسلام، کە گرنگترینیان ئیخوانی موسلیمینی میسڕە. وھەر لەم سەردەمەدا شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران دەرکەوت وبانگی بنیاتنانی دەوڵەتی کرد لەسەر بنەمای ئاینی. ولە ساڵی ٢٠٠٥وە پارتی تەحریر دەرکەوت لە ڕاگەیاندنەکانەوە وەک کۆمەڵێک ئیش ئەکەن بۆ گەڕانەوەی خیلافەت، کە ساڵانە لە ٢٨ی ڕەجەبدا ھەزران کەس لەلایەنگرانی کۆ ئەکاتەوە لە چەندین وڵاتدا، کە دیارترینیان کۆبوونەوەی ١٠٠٬٠٠٠ کەس بوو لە ئوستاد لە ئیندۆنیزیا بۆ داواکردنی گەڕانەوەی خیلافەت.
ولەو پارت وبزوتنەوانەی داوای گەڕانەوەی خیلافەت دەکەن لە ئاستی ھەرێمیدا، کۆمەڵەی داد وچاکەکاری لە مەغریب و ڕێکخستنی دەوڵەتی خیلافەت لە تورکیا و مەجلیسی خیلافەت لە بەنگلادیش وبزوتنەوەی حەماس لە فەڵەستین وچەندین بوتنەوە وپارتی ترن.
سەرچاوەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
مینۆری چیھارا
مینۆری چیھارا (بە ژاپۆنی: 茅原 実里 - چیھارا مینۆری) ئەکتەری دەنگی و گۆرانی بێژی ژاپۆنیە کە رۆلی ھەیە لە چەندین ئەلقەی ئەنیمی وەک رۆلە دەنگیەکەی لە (یوکی ناگاتۆ)، وە لە کارە میوزیکیەکەی واژووی کرد لە کۆمپانیای تۆمار (King Records)، وە ئێستاکە لەگەڵ کۆمپانیای لانتیس کاردەکات لە شاری ئوتسونۆمیا لە پارێزگای تۆچیگی لە ژاپۆن لە دایک بووە و لە پارێزگای سایتاما گەورە بووە، پەیوەندیدارە لەگەل کۆمپانیای نێودەوڵەتی دەنگی HoriPro
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠ پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندەکانی ھۆریپڕۆ پۆل:گۆرانیبێژانی ئەنیمی پۆل:خەڵکانی ئوتسونۆمیا، تۆچیگی پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ژاپۆنی پۆل:خانمەکتەرە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنەگۆرانیبێژە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی ئەنیمێ پۆل:خانمەکتەرانی کایەی ڤیدیۆییی ژاپۆنی پۆل:خانمەگۆرانیبێژانی پۆپی ژاپۆنی
مارگۆریت ئۆدو
مارگۆریت ئۆدو نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣ پۆل:مردووانی ١٩٣٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
توێژینەوە (کۆوار)
گۆڤاری توێژینەوە لە چوار چێوەی کارەکانی دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی دەردەکرێت، بایەخ بە بابەتەکانی کۆمەڵگا، سیاسەت و مەعریفە دەدات.
ئەم گۆڤارە لە سەرەتادا دوو مانگ جارێ دەردەچێ ، بەشدارییەکە‌ لە پرۆسەی پێشکەوتن و گەشەی مەعریفە و رۆشنبیری کۆمەڵگای کوردستان لە رێی بڵاوکردنەوەی بابەتی نوسراو وەرگێڕدراو‌ کە سیما و خەسڵەتە سەرەکییەکانی توێژینەوەی زانستییان ھەبێ.
جگە لە‌ بایەخ دان بە ئەسڵە فەلسەفییە کلاسیک و نوێیەکان و بەرھەمە ھزرییەکانی مێژووی کۆن و ھاوچەرخی کۆمەڵایەتی لە کایە جۆراوجۆرەکاندا، ئەم گۆڤارە بایەخ دەدات بە لێکۆڵینەوە و کێوماڵی زانیاری لە بارەی کێشە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و یاسایی و رۆشنبیرییەکانی کۆمەڵگای کوردستان.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
لەبەرگرتنەوە (بۆماوەزانی)
لەبەرگرتنەوە (ئینگلیزی: Transcription) کرداری دروستبوونی ناوکەترشە، بە بەکارھێنانی گەردێکی دیکە وەکوو قالب، بە تایبەتی کرداری دروستبوونی ئاڕ ئێن ئەی، بە بەکارھێنانی یەک زنجیرە لە دی ئێن ئەی وەکوو قالب.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:بۆماوەزانی
ئەڵکمار
thumb|جۆگایەک (نۆکەند) لە شارەکە ئەڵکمار شارێکە دەکەوێتە باکووری وڵاتی ھۆڵەندا و ٢٠کم دوورە لە شاری ئەمستردام. ڕووبەری شارەکە ٣١.٢٢ کم دووجایە و ١.٧١ کم دووجا لە ڕووبەری شارەکە ئاوە. بەپێێ سەرژمێری ٩٤.٢١٦ کەس لەم شارەدا دەژین.
پۆل:ئەڵکمار پۆل:شارەکانی ھۆڵەندا
ئان بانۆن
ئان وێلدی (لە دایکبووی ۱٥ی ئەیلولی ۱۹۳۲) نووسەرێکی ئەمریکییە، کە  لە ساڵی ۱۹٥۷ تا ۱۹٦۲ شەش ڕۆمانی نووسیوە، بەھۆی نووسینی شەش ڕۆمانی لەسەر بابەتی لێسبیانی خەیاڵی ناسراوە، کتێبەکان لەبارەی ناسینەوە و ناسنامەی لێسبیان بوو، وە ئەو وەک "شاژنی لێسبیانی خەیاڵی" ناسرابوو..
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:زیندووان پۆل:لێزبیانە فێمێنیستەکان پۆل:نووسەرانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی پۆل:زمانەوانانی ئەمریکی پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پالمێرستن
پالمێرستۆن ناوەند و گەروەترین شاری مەڵبەندی باکووری وڵاتی ئوسترالیایە. ئەم شارە لە نزیکی بەندەری داروین دایە و لە سەرژمێری ٢٠١١ دا ٢٧،٦١٨ کەس بوو کە دووهەم شاری پڕدانیشتووە لەم ناوچە کەم دانیشتوواە دا.
پالمێرستۆن هەنووکە خێراترین شاری لە گەشە سەندنی ناوچەی باکووری ئوسترالیایە، و پێش ئەمەش بۆ ماوەیەکی کورت خێراترین شاری لە گەشە سەندنی ئوسترالیا بوو.
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:نیو ساوت وێلز پۆل:واگا واگا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی نیو ساوت وێلز پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا پۆل:ناوچە شارییەکانی داروین (ئوسترالیا) پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٩٨٠
١٧ی شوبات
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:شوبات
ئوڤرتیور
ئوڤرتیور (، بە واتای «کردنەوە») پێکھاتووە لە کورتەمۆسیقایەک یان مۆسیقاسازییەک کە پێش نمایشکردنی مۆسیقایەکی سەرەکی و تەواو دەژەنرێت. لە سەدەی ١٧دا، ئوڤرتیور زۆرجار پێش سەمای بالێ و ئۆپێرا و ئۆراتۆریۆ دەژەنرا. لە سەردەمی مۆسیقای ڕۆمانتیکدا، ژەنیارانی وەک بیتھۆڤن و مێندلسۆن شێوازی ئوڤرتیوری سەربەخۆیان دەنووسییەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
شەوت
شەوت یا شۆڤە، (بە ئینگلیزی Showt، بە ئازەری Şövt، بە فارسی شوط)، یەکێکە لە شارۆچکەکانی پارێزگای ورمێ لە ئێرانە. شارۆچکەی شەوت ناوەندی شارستانی شەوتە کە لە باکووری ڕۆژاوای ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێراندا ھەڵکەوتووە.
ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە ناوچەی ناوەندی شارستانی شەوت و ناوەندی سیاسی و ئیداری شارستانی شەوتە و دەکەوێتە ٤ کم باشوری چەمی زەنگابار و ٤ کم لە ڕۆژئاوای چەمی جەبرود، ئەم شارۆچکەیە بە دووری ٢٥٠کم لە ورمێ و ٨٤٥ کم لە تاران دوورە. شارۆچکەی شەوت دەکەوێتە دڵی باکووری پارێزگاکە، لەناو ناوچەی ئازادی بازرگانی-پیشەسازی ماکۆ. یەکێک لە نازناوەکانی ئەم شارە بنبەستە.
مێژوو
شارۆچکەی شەوت بە کۆنترین شاری ناوچەکە ناسراوە و یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین شارەکانی ئەرمەنییەکان کە گردەکانی شارستانیەتی ئورارتوو دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین و چەندین کڵێسای لە دەوروبەری شارۆچکەکە ھەیە.
ئابووری
بەھۆی بوونی لە چەقبەستوویی جوگرافی و قەیرانی کەمی ئاو، ئابووری شارۆچکەی شەوت ئاوەدانی پێویستی نییە، خەڵکی شارۆچکەکە سەرقاڵی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و بازرگانین و بەشێکیشیان کارمەندی فەرمانگەکانی حکومەتن.