cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مزگەوتی حەرام
سەردەمی خەلافەتی ڕاشدین
مزگەوتی حەرام وەک خۆی مایەوە بە درێژایی سەردەمی خەلیفە ئەبووبەکر، پاشان ساڵی حەوتی کۆچی، خەلیفە عومەر کوڕی خەتتاب ھەستی کرد موسڵمانان پێویستیان بە فراوانکردنی مزگەوتی حەرامە دوای ئەوەی ژمارەی حەجاجەکان زیادی کرد ساڵانە، ماڵەکانی دەوروپشتی مزگەوتەکەی کڕی، و گۆڕەپانی تەوافی پی فراوان کرد، و دەرگای بۆ دانا بۆ چوونە ژوورەوەی حەجاجەکان و ئەوانەی بۆ عومرە تەواف دەکەن بە دەوری کەعبەی پیرۆزدا.
و عومەر یەکەم کەس بوو کە مەقامی ئیبراھیمی جیاکردەوە لە دیواری کەعبە، پێشتر پێوەی نووسا بوو، ئەمەش بوو بەھۆی ئاسان بوونی تەواف و پارێزگاری کردنی مەقامی ئیبراھیم، پاشان لە سەردەمی خەلیفە عوسمان کوڕی عەفان، ساڵی ٢٦ک، عوسمان ھەستا بە فراوانکردنی مزگەوتەکە جارێکی تر و ھۆڵێکی بۆ دروستکرد و یەکەم کەس بوو ئەمەی بۆ بکات.
موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە مزگەوتی حەرام ئەو شوێنەیە کە پێغەمبەر محەممەد لێوەی دەستی بە ئیسرا کرد بۆ مزگەوتی ئەقسا وەک لە سوورەتی ئیسرادا ھاتووە،: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِھِ لَیْلاً مِنْ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الأَقْصَی الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَھُ لِنُرِیَھُ مِنْ آیَاتِنَا إِنَّە ھُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ»، واتە؛ پاکی و بێگەردی و ستایش بۆ ئەو زاتەی کە شەوڕەوی کرد لە بەشێکی کەمی شەودا بەبەندەی خۆی (محمد) لە مزگەوتی (حەرام، کەعبەی پیرۆزەوە) بۆ مزگەوتی ئەقسا لە (بیت المقدس) کە دەوروبەریمان پیرۆزو پڕ بەرەکەت کردووە، تا ھەندێک نیشانەو بەڵگەو دەسەڵاتداری و توانایی خۆمانی نیشان بدەین، بەڕاستی ئەو زاتە بیسەرو بینایە.
دەرگاکانی
یەکەم دەرگای مزگەوتی حەرام، دەرگای بەنی شەیبە بووە ئەگەڕێتەوە بۆ شەیبە کوڕی عوسمان حەجەبی کارگوزاری کەعبەی پیرۆز، لەبەرئەوەی بە دیواری ماڵەکەیەوە بووە و بە دەرگایە ئەوترێت، دەرگای ئاشتی (سەلام)
و پێغەمبەر محەممەد لەم دەرگایەوە چووەتە ژوورەوە لەبەرئەوەی بەرامبەری کەعبەیە لە پێش مەقامی ئیبراھیم.
تووڵی دەروازەکانی
دەرگاوانەکان ئەوانەن کە دادەنیشن لە بەردەم دەرگای مزگەوتی حەرام بۆ پاسەوانی کردنی و پاراستنی لە ھەر خراپەیەک.
بە شێوەیەکی گشتی دەرگاوانەکان خەڵکی ئاسایین، تا ساڵی ٨٣٠ک بڕیارێک دەرچوو بە کردنەوەی دەرگاکانی مزگەوتی حەرام و ئەو دەرگاوانانە لابران کە لە قازی و زاناکان بوون، و لە جێگەیاندا ھەژار و کەم دەرامەتەکان دانران.
ئێستا ژمارەی دەرگاکانی مزگەوتی حەرام ٢٥ دەرگایە، چواریان سەرەکین؛
لە دەرگا لاوەکییەکان؛ دەرگای ئەجیاد و بیلال و حەنین و ئیسماعیل و سەفا و بەنی ھاشم و عەلی و عەباس و دەرگای نەبی و سلام و بەنی شەیبە و حەجون و موعلا و مودەعا و مەڕوە و موحسەب و عەرەفە و قەرارە و فەتح و دەرگای عومەر و نەدوە و شامی و قودس و مەدینە و حودەیبییە.
سەرچاوەکان
پۆل:نژیاروانیی عەرەبی پۆل:مزگەوتەکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
ئیلۆک
ئیلۆک شارێکی ویلایەتی ڤوکۆڤار-سیرمیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٩٣٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
بەیەکەوەبەسترانی زنجیرەیی
بەیەکەوەبەسترانی زنجیرەیی (ئینگلیزی: Catenation) لە کیمیادا، ھاوبەشە بەیەکەوەبەسترانی گەردیلەکانی ھەمان توخمە، بۆ پێکھێنانی زنجیرە یان ئەڵقە.
سەرچاوە
پۆل:کیمیای ئەندامی
پێنجوێن
پێنجوێن شارێکی باشووری کوردستانە کە خاوەنی مێژوویەکی کۆن و سرووشتێک دەوڵەمەندە. زۆر نزیکی سنووری ئێران و عێراقە و پەیوەندیە نزیکی ھەیە بە خاڵی سنووریی باشماخ و خەڵکی مەریوانەوە.
مێژوو
وێنۆک|پێنجوێن ساڵی ١٩٥٥|ڕاست مێژووی دروستبوونی ئەم شارە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی شانزەھەم واتە زیاتر لە ٤٠٠ ساڵە ئەم شارە ئاوەدانی تێدایە. بەپێی ئەو توێژینەوە و لێکۆڵینەوانەی کە بۆ ناوچەکە کراوە دەرکەوتووە کە پاشماوە دێرینەکانی قەڵاکانی قزڵجە، کچێ و وێنە لە ناوچەی پێنجوێن دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووھەم و ھەزارەی یەکەمی پێش زایین، بەڵام پێکھاتەی زەوی و خاکی ناوچەی پێنجوێن مێژووی دروستبوونەکەی زۆر کۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی جیۆلۆجی یەکەم واتە «ئەرکی» و بۆ ٤٠٠٠ ملیۆن ساڵ بەر لە ئێستا و بەم پێیەش بە یەکێک لەکۆنترین یاخود دێرینترین ناوچەکانی کوردستان و عێراقیش دادەنرێت.
ناوچەی پێنجوێن لەو کاتە کە قەڵاکانی کچێ‌ و قزڵجە تێدا دروستکراوە، لەژێر حوکمی لۆلۆییەکاندا بووە، ھەرچەندە تاکو ئێستا سەرچاوەیەکی مێژوویی ڕاست و دروست نەکەوتۆتە دەست کە لە دیرۆکی ناوچەی پێنجوێن بدوێت بەڵام کۆنترین ئاماژەبۆکردن لەم ڕوەوە، ڕێکەوتننامەی ئاماسیەی ساڵی ١٥٥٥ی زایینە لەنێوان ھەردوو دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوییەکان کە لەو ڕێکەوتننامەدا ھاتووە کە ناوچەکە وەک ناوچەیەکی بێلایەن ماوەتەوە. نەوشیروان مستەفا لە کتێبی میرایەتی بابان لەنێوان ڕۆم و عەجەمدا، نووسیویەتی: مانەوەی ناوچەکە بەبێلایەنی بووە بە ھاندەرێک بۆ حکومڕانانی ئەردەڵان دەست بەسەرناوچەی پێنجوێندا بگرن. حکومڕانی ناوچەی پێنجوێن چەند جارێک لەنێوان دەسەڵاتدارانی عوسمانی، سەفەوی، بابان و ئەردەڵان دەستاودەستی کردووە و پاش بڕانەوەی حکومی بابانەکانیش، تا ساڵی ١٩١٥ لە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانیەکاندا بووە.
پێنجوێن سەرەتا گوندێک بووە سەربە ناوچەی قزڵجە ، ناحیەی قزڵجەش سەربە 'قەزای گوڵعەنبەر بووە کە دەکاتە خورماڵی ئێستا و ئەم ڕاستیەش لە چەندین نووسراو و بەڵگەی خەڵکی پێنجوێندا کە تا ئێستاش ھەندێکیان لای خۆیان پاراستوویانە و تایبەتە بەموڵکیەتی زەوی و زارەکانیانەوە پارێزراوە و ماوەتەوە؛ دواتر و لەگەڵ دروستبوونی حکومەتی عێراقدا بەھۆی ھەڵکەوتوویی پێنجوێن و پێشکەوتوویی دانیشتوانەکەی لەسەرجەم بوارەکاندا، پێنجوێن کراوەتە ناحیە و چەند دەم و دەزگایەکی حکومی تێدا دانرا و بینایان بۆ دروستکرا و خەڵکی ناوچەکەش بۆ ڕایکردنی کاروبارە حکومییەکان ڕوویان تێدەکرد. پێنجوێن بەم شێوەیە مایەوە تاکوو ساڵی ١٩٥٩ ئیتر بە ھۆی فراوانبوونی ناوچەکە و زۆربوونی ژمارەی دانیشتوانی پێنجوێن کرایە قەزایەکی سەربەخۆ کە پێشتر وەکوو ناحیە سەربە قەزای ھەڵەبجە بوو.
وشەی پێنجوێن
سەبارەت بەوەی ناوی پێنجوێن یا خود وشەی پێنجوێن لە چییەوە ھاتووە زۆر ڕاو بۆ چوونی جیاواز ھەیە. محەمەد ئەمین زەکی بەگ وای لێکداوەتەوە کە پێنجوێن لە کاتی خۆرھەڵاتن تا ئاوابوونی، پێنج وێنەی تیا بەدی دەکرێت. حوسێن حوزنی موکریانی ھەمان بۆچونی ھەیە لەسەر ناوی پێنجوێن؛ ھەروەھا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس دەڵی کە پێنجوێن لەبنچینەدا پێنج دێ‌ بووە کە ئاسەوار و شوێنەواری ھەر پێنج دێیەکە ماون و چەند کەسایەتیەکی بەتەمەنی پێنجوێن دڵنیان لەوەی کەئەم بۆچونە زیاتر لەڕاستیەوە نزیکە و ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ئێستاش ئاسەواری ئەو گوندانە یان ناوچانە ماوەتەوە. بۆچونێکیش ھەیە کە گوایە پێنجوێن، چەند کەسێک ئاوەدانیان کردۆتەوە کە لە شاری پێنجەنی ئەفغانستانەوە ھاتوونەتە ناوچەکە و ھەر بەناوی شارەکەی خۆیانەوە لە ئەفغانستان ناویییان ناوە.
چەن ڕایەکی تریش پێیان وایە کە ناوی پێنجوێن لە پێنج جووەوە ھاتوە واتە پێنج جولەکە ئاوەدانیان کردۆتەوە، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە ساڵانی سەدەی ڕابردوودا ژمارەیەک ماڵی جولەکە لەم شارەدا ھەبوون و وەک ھەر ماڵێکی تری موسڵمان ژیانی ئاسایی خۆیان بەسەر بردووە و ھەندێکیشیان پێکەوە لەگەڵ موسڵمانەکاندا کار و کاسپییان کردوە. بۆچونێکی تر ھەیە لەسەر ناو نانی پێنجوێن، کە پێدەچێت ئەمەیان زیاتر لە ڕاستیەوە نزیک بێت، ئەویش ئەوەیە کاتێک ئەسکەندەری مەقدوونی پاش سەرکەوتنی لە شەڕی کۆگەمێل لە ساڵی ٣٣١ی پێش زایین لە نزیکی ھەولێر لە بەرامبەر سوپای دارای سێیەمی ئەخمینی مەفرەزەیەکی پێنج لە شاری ئارابخا (کەرکووکی ئەمڕۆ) ناردە بەری ڕۆژھەڵات، بۆ ناوچەی میدیا (موکریانی ئەمڕۆ)، بۆ چاودێری و پاکسازی ھەمەدان و داگیری بکات. بەو پێیەی سەردەمانێک پایتەختی دەوڵەتێکی گەورەی وەک ماد بووە و مەفرەزەکە لە شاری مەریوان ڕێگایان گرتەبەر، بەم پێیەش پێ‌ دەچێت وشەی پێنجوێن لە «پانج» یۆنانیەوە ھاتبێت؛ واتە پێنج یۆنانی کە ئەو سنوورەیان بەرەو ئەکباتان بڕی. و ڕەنگە دەیان بۆچونی تریش ھەبێت لەسەر وشەی پێنجوێن و ناوەکەی.
جوگرافیا
ئەم ناوچەیە لە کۆمەڵێک چیا و گردۆڵکە و دەشتی کشت‌وکاڵی ئاودار پێکھاتوە و پردی کەولۆز سنووری نێوان قەزای پێنجوێن و سەید سادقە و لە گوندی تەڕاتەوەنەوە دەست پێدەکات و بە گوندی میشیاوی سەر سنوور کۆتایی دێت و دەکەوێتە سەر ھێڵی درێژیی ٤٦ پلەی ڕۆژھەڵات و ھێڵی پانیی ٣٥،٩ پلەی باکووری ھێڵی کەمەرەیی و ٩٦ کیلۆمەتر باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانی، و ١٣١٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و تێکڕای باران لە ساڵدا ٩٠٠ میلیمەترە. ڕووبەری سەرجەم قەزای پێنجوێن بریتییە لە ١١٢٩کیلۆمەتری چوارگۆش کە بەم شێوەیە دابەش بوە.
واتە پێنجوێن لەڕووی کار گێڕییەوە پێکدێت لە قەزایەک و دوو ناحیە و نزیکەی ١٥٠ گوند کە لە ئێستادا چەند گوندێک چۆڵبوون یان بەرەو چۆڵبونی یەکجارەکی دەڕۆن. پێنجوێن ناوچەیەکی سنوورییە و ١٥١ کیلۆمەتر سنووری بە کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە ھەیە، دووری نێوان ناحیەی ناڵپارێز و پێنجوێن ١٩ کیلۆمەترە و دووری نێوان پێنجوێن و ناحیەی گەرمکیش ١٢ کیلۆمەترە. ناوچەی پێنجوێن یەکێکە لەو ناوچانەی کە ژمارەیەکی زۆری ڕوەکی سرووشتی تێدایە و خاوەنی دارستانێکی زۆرە، ھەروەھا چەندین شاخ و لوتکەی بەرزیشی تێدایە. لەوانە زنجیرەچیای سریستان کە بەرزییەکانیان دەگاتە ٢٥٥٧ مەتر و بەرزترین لوتکەی ناوچەکەش شاخی سورکێوە کە بەرزییەکەی دەگاتە ٢٥٦٤ مەتر و ھەر دەکەوێتە زنجیرە چیاکانی سریستان، کە ھاوسنووری ئێرانە. پێنجوێن سنووری ھەیە بە شارەکانی بانە و مەریوانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھاوسنووری ھەردوو قەزای شارباژێر و سەید سادقیشە کە دوو قەزای‌تری وەک پێنجوێنن سەربە پارێزگای سلێمانین.
ژمارەی دانیشتوان
لە کتێبی سلێمانی ناوچەیەک لە کوردستان دا سەبارەت بە ژمارەی دانیشتوانی پێنجوێن نووسراوە: پێنجوێن ٣٥٥٠ کەس دانیشتوانیەتی و لەو ڕێژەیەش ٣٠٠٠ کەسی کوردە و ٥٠٠ کەسیشی جوولەکەیە و ٥٠ کەسی مەسێحیشی تێدایە. کە ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ناوچەی پێنجوێن جگە لە کورد، جوولەکە و مەسێحی شی تێدایە. ھەرچەندە مێجرسۆن باس لە بوونی کلدانیش دەکات لە ناوچەکەدا، بەڵام ھیچ سەرچاوەیەکی‌تر ڕاستیی ئەم قسەیەی نەسەلماندووە. ھەروەھا لە کتێبی گەشتی ڕیچ بۆ کوردستان، ساڵی ١٨٢٠ کلۆد یۆس جیمس ڕیچ، باس لەوە دەکات کە کاتێک ھاتۆتە ناوچەکە و پێنجوێن ژمارەیەک جوولەکەی تێدایە کە زۆرینەیان سەرقاڵی کاری بازرگانین. ڕیچ ماوەیەکی زۆر لە ناوچەکەدا ماوەتەوە و گوندی ئەحمەد کلوانی کردۆتە شوێنی پشوودان و حەوانەوەی خۆی؛ دەڵێ‌ تەنھا لە ناو پێنجوێندا جوولەکە نەبووە بەڵکو لە گوندەکانی سنوورەکەشدا جوولەکەی زۆری تێدا بوە و گوندی بێستانی سنووری پێجوێن بە نمونە دێنێتەوە و دەڵێ‌ کە لەو گوندەدا ٤٠ماڵ دەژییان؛ لە چل ماڵە ٢٥ ماڵیان خەڵکەکەی موسڵمان بوون و ١٥ ماڵەکەی تریشیان جوولەکەبوون.
بەپێی ھەندێ‌ سەرچاوەی ناڕەسمی ژمارەی دانیشتوانی پێنجوێن لەکاتی شەڕی یەکەمی جیھانیدا کە ھێشتا نەکرابوە ناحیە، بەڵام نیمچە شارۆچکەیەکی پێکدەھێنا، ١٢٠٠ بۆ ١٣٠٠ کەس دەبوون. بەھۆی ئەنجامنەدان و دەستنەکەوتنی داتایەکی تەواو لەسەر ڕێژە و ژمارەی دانیشتوان لە ساڵانی ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوودا تەنھا و تەنھا دەتوانرێت پشت بە ئاماری ساڵی ١٩٧٧ ببەسترێت کە دەتوانرێت بەڕاسترین ئامار ناوببرێت؛ کەبەپێی ئەو ئامار و سەرژمێرییە سنووری قەزای پێنجوێن بەم شێوەیەیە:
بەھۆی ھەڵگیرسانی شەڕی عێراق و ئێران لەساڵی ١٩٨٠دا ناوچەی پێنجوێن بوە یەکێک لە ناوچە شەڕگەکان و چۆڵکرا، بەو ھۆشەوە ناوچەکە لە سەرژمێری ساڵی ١٩٨٧ بێبەش بوە و نەتوانراوە ئامارێکی ڕاستر لەوەی ساڵی ١٩٧٧ دەست بکەوێت. بەپێی سەرژمێری و ئاماری بەڕێوەبەرایەتی کشت‌وکاڵی سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٤دا ژمارەی دانیشتوانی قەزای پێنجوێن بریتیە لە ٤٤٥٠٦ کەس و ژمارەی خێزانەکانیشی ٨٥٢٧ خێزانە. ھەروەھا بەپێی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی لەساڵی ٢٠٠٥دا بریتیە لە ٤٣٠٧١کەس.
بەپێی دوایین ئامار کە لەلایەن تیمی مەیدانی بەڕێوەبەرایەتی گشتیی وەبەرھێنانی سلێمانی (بەڕێوەبەرایەتی لێکۆڵینەوە و زانیارییەکان) لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٧دا ژمارەی دانیشتوانی سنووری قەزای پێنجوێن بریتیە لە ٣٨٢٧١ کەس کە لە ٦٣٧٨ خێزان پێکھاتوە و بەپێی‌ ئەم ئامارەش ژمارەی دانیشتوانی سنووری قەزای پێنجوێن بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ ڕووی لە کەمی کردووە کە ھۆکاری سەرەکی ئەم کەمبوونەش دەگەڕێتەوە بۆ چۆڵبوونی بەشێکی زۆری گوندەکانی سنوورەکە بە ھۆی کەمی ئەنجامدانی پڕۆژەکانی خزمەتگوزارییەوە بووە. ئەوەی پێویستە بوترێت لە ئێستادا بەپێی دوایین ئامار لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ژمارەی دانیشتوانی مەڵبەندی قەزای پێنجوێن پێک ھاتووە لە ٥٣٩٤ خێزان و ٢٤٢٧٠ ھاووڵاتی.
ئابووری
پێنجوێن ناوچەیەکە کەدەتوانرێت لەڕووی ئابوورییەوە سودێکی ئێجگار زۆری لێوەربگیرێت و ببێتە پاڵپشتێکی بەھێزی حکومەت و ناوچەکەش. لەو ڕوەوە کە بە داخەوە تا ھەنووکەش نەتوانراوە کەمترین سوود لەو ھەموو سامانە سرووشتی و کانزاییانە وەربگیرێت کە لە ناوچەکەدا بوونیان ھەیە، چەند لایەنێکی گرنگی ئابووری ناوچەکە کە نەتوانراوە سوودییان لێوەربگیرێت ئەمانەن:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنج
وێنۆک|[[ماگنووس کارلسن لە نەرویج|150px]]
پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنج پێشبڕکێیەکە بۆ دیاریکردنی باشترین یاریزانی شەترەنج لە جیھاندا. ژن و پیاو لە ھەر تەمەنێکدا شایەنی ئەم نازناوەن. دوایین پاڵەوانێتی فەرمی جیھانی شەترەنج بەگشتی پێدەچێت لە ساڵی ١٨٨٩ بەڕێوەچووبێت، کاتێک دوو لە پارێزەرە سەرەکییەکانی ئەوروپا لەو کاتەدا، ویلھێلم شتاینتز و یۆھان چین، یارییەکی سەر بە سەریان ئەنجامدا. لە ساڵی ١٨٦٦ تا ١٩٤٨ ئەوە پاڵەوانی جیھان بوو کە مەرجەکانی ئەنجامدانی یارییەکەی دیاریکرد، ئەو کەسەی کە تەحەدای پاڵەوانی جیھانی دەکرد دەبوو بڕە پارەیەکی بەرچاو دابین بکات بۆ ئەنجامدانی یارییەکە، ئەگەریش بردنەوەی لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ڕاستەوخۆدا کە لە چەندین یاری پێکھاتبوو، پاڵەوانێتییەکە بەدەست دەھێنێت.
تۆودان
thumb|350px|left|تۆودان (ژمارە ٣) thumb|300px|بەشەکانی سیستەمی زاوزێی پیاوانە تۆودان یان تۆماودان ئاڵگێکە(غوددە) لە ئەندامی زاوزێی نێرینە. ئەم ئاڵگە لە دوو بەش دروست بووە کە لە پشت و دوو لایەنی میزەڵداندان. تۆودان ماددەیەک دروست دەکات کە تا ٦٠ لە سەدی تۆو پێک دێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
کۆنستنس نەیدن
کۆنستنس نەیدن (٢٤ی کانوونی دووەمی ١٨٥٨–٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٨٩) شاعیر و نووسەر، فەیلەسووفێکی ئینگلیز بوو، خوێندن و فێربوون و نووسینەوەی لەسەر فەلسەفە و زانست ھەبووە، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی دوو پارچە شیعر، لەدوای مردنی چەندین کۆکراوە لەکارەکانی بڵاوکراونەوە، بەھۆی ئەوەوە ڕۆبێرت لوێنس مەدالیای کۆنستنس نەیدنی دروست کرد.
خوێندن
لە خوێندندا خولیای لە فەلسەفە، زمانەوانی و زانست ھەبوو، لە ١٨٧٩ نەیدن چووە پەیمانگای بیرمنگھام و میدلاند بۆ خوێندن لەسەر ڕوەک و زمانەوانی و لە ١٨٨١ بۆ ١٨٨٧ چووە کۆلێژی مەیسنی زانستی بۆ خوێندن لەسەر فیزیک، جیۆلۆجی، کیمیا، فیزیۆلۆژی، ئاژەڵناسی و ھەروەھا بووە ئەندامێک لە کۆمەڵگای بێرمینگھامی مێژووی سروشتی ھەروەھا سەرنووسەری گۆڤاری کۆلێژەکەش بوو.
پیشە و ژیانی گەنجییەتی
لە ١٨٨١ نەیدن پارچەیەک لە مۆسیقای شیعرەکانی و سۆناتای بەھاری بڵاو کردەوە. و ئەو کۆکراوانەوەی پێشووتری کە باس لە گۆڕانی وەرزەکان دەکات ئەوانیش بەناوبانگنلە ١٨٨٥ خەڵاتی "paxton" بردەوە بەھۆی ئەو داڕشتنەی لەسەر جیۆلۆجی نووسیوبووی، دووەم پارچە شیعری خۆشی بڵاوکردەوە
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨ پۆل:مردووانی ١٨٨٩ پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز
ویلیام سترندیل بینێت
ویلیام سترندیل بینێت (بە ئینگلیزی William Sterndale Bennett لە دایکبونی١٣ی نیسانی ١٨١٦– مردنی١ی شوباتی ١٨٧٥) ئاوازدانەر، پیانۆژەن، ڕابەر و فێرکەری مۆسیقای ئینگلیزی بوو. لە تەمەنی دە ساڵیدا لە ئەکادیمیای مۆسیقای شاھانەی لەندەن بوو، کە بۆ ماوەی دە ساڵ لەوێ مایەوە. لە بیست ساڵیدا دەستی کرد بە پیانۆژەنی لە کۆنسێرت و ئاوازەکانی ستایشی بەرزیان وەرگرت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٦ پۆل:مردووانی ١٨٧٥ پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەیی مۆسیقا پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
سێنی
سێنی شارێکی ویلایەتی لیکا-سێنیی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٨٤٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ئەنتۆنن ئارتۆ
ئانتۆن ئارتو نووسەر، شاعیر و وتارنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا پۆل:ھونەرمەندانی فەڕەنسی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی فەڕەنسی پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦ پۆل:مردووانی ١٩٤٨ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن
١٠٠٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ئەسحاب
ئەسحاب (Esḧab، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٨ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
زرێبار، شوناسێکی دێرینی ئەم ھەرێمە
زرێبار، شوناسێکی دێرینی ئەم ھەرێمە بەڵگەفیلمێکی کوردییە کە ئەنوەر ڕەوشەن لێکۆڵەر و نووسەری مەریوانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ئامادەی کردووە. ئەم فیلمە لە دوو بەشی ناو، ئەفسانە و مێژووی زرێبار و جوغرافیای زرێبار پێک ھاتووە. لێکۆڵینەوە و نووسین و دەرھێنانی ئەنوەر ڕەوشەن و کامێرا وەفا قادری بووە. ڕەئووف مەحموودپوور، کامیل سەفەریان، کاوە باخیشی، سەید مەحموود شێخەلیسلامی ، ئیبراھیم غەریبی و مەحموود موبارەکشاھی لەو شارەزا و پسپۆڕانەن کە لەم فیلمەدا قسەیان لەسەر زرێبار کردووە.
پۆل:بەڵگەفیلمەکان
بڕیارنامەی ٦٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئەمەریکای ناوەندی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:نیکاراگوا لە ١٩٩٠ پۆل:مێژووی ئەمریکای ناوەندی پۆل:مێژووی نیکاراگوا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئێلسالڤادۆر
کانی خاکی
کانی خاکی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کانی خاکی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دلکە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ھەمزەڕۆمی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی جافەران لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خدری خواروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئۆزالی
ئۆزالی شارێکی ویلایەتی کارلۆڤاتسی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٤٦٥ کەس بووە.
بەرگریکار (تۆپی پێ)
thumb|بەرگریکارێک ڕێگرە لەبەردەم ھێرشبەرێک بۆ تۆمارکردنی گۆڵ
بەرگریکار (تۆپی پێ) شوێنێکی یاریکردنە بۆ ١١ یاریزانەکەی تۆپی پێ، ئەرکی ئەم یاریزانەی کە لەم شوێنەدا یاری دەکات پاراستنی گۆلەکەیەتی بەھاوبەشی لەگەڵ گۆڵپارێزی یارییەکە لە یاریزانی تیپی بەرامبەرەکەی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شوێنەکانی تۆپی پێ پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ
تیرۆریزم
وێنۆک|250px|[[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول، جۆرێک لە ھێرشی تیرۆریستی بوو کە لەلایەن ئەلقاعیدەوە ئەنجامدرا.]] تیرۆر چییە؟
زیاد لەسەد پێناسەمان بۆ تیرۆر ھەیە. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا پێناسەیەکی تایبەت بەخۆی بۆ تیرۆر ھەیە، ناونیشانی ٢٢ لەماددەی ٢٦٥٦ لەیاسای ئەمریکا: تیرۆر واتا " توندوتیژییەکی ئەنقەست، پاڵپشتی دەکرێت بەپاڵنەری سیاسیی، بەکاردەھێنرێت لەدژی ئامانجی دوورە شەڕی کۆمەڵە شێوە نەتەوەییەکان و بەکرێگیراوە نھێنییەکان، ئامانج لێی دروستکردنی کاریگەرییە لەسەر زۆرینەی خەڵک". وەزارەتی بەرگری ئەمریکاش پێناسەیەکی تایبەت بەخۆی ھەیە کەجیاوازە لەم پێناسەیەو نوسینگەی لێکۆڵینەوەی فیدرالیش بەھەمان شێوە پێناسەی تایبەت بەخۆی ھەیە، نوسەری ئەم بابەتەش دوو سێ پێناسەی بۆ تیرۆر ھەیە، بەڵام پێناسەیەکی گشتگیر بۆ تیرۆر تا ئێستا لەنێو ھەموو پێناسەکاندا بەدی نەکراوە. رەنگە لەسەر رای ئامانجی دوورە شەڕ لەپێش منەوە زۆر شت وترابێت ئەگەر گروپە تیرۆریستییەکان لەمێژوودا بوونیان نەبوایە، ئەوا ھێرشکردنە سەر پیاوانی پۆلیس و سەربازەکان زۆر کەمتر دەبوو. ئەگینا چۆن دەبێت گروپێک لەپێناوی چەکدا سەر لەبەیانی ھێرش بکەنەسەر پیاوانی پۆلیس و سەر لەئێوارەش ھێرش بکەنە سەر ھاووڵاتیان ئەگەر ئەمانە تیرۆریست نەبن ئەی چین؟ دەکرێت بیانخەینە پۆلێنکردنێکی جیاوازەوە، یان ئەو پیاوە چەکدارانە لەماوەی رۆژێکدا گۆڕان بەسەر سروشتیاندا نەھاتووە؟ ھەرگیز ناگەینە بنیادنانی پێناسەیەکی تەواو گشتگیر بۆ تیرۆر ئەویش لەبەر ھۆیەکیی سادە ئەویش ئەوەیە کە تەنھا یەک جۆر تیرۆرمان نییە، بەڵکو تیرۆر گەلێکمان ھەیە یاخود (چەند جۆر تیرۆرمان ھەیە) کەھەریەکەیان لەکات و ساتی خۆیدا جیاوازی گەورەیان ھەیە لەوەی تریان و ئامانج و پاڵنەرەکانیان ھاوشێوە نین.
خوێندنەوە سەرەتاییەکان
کاتێک خوێندنەوە ئەکادیمییەکان لەھەفتاکانی سەدەی رابردوودا دەستی پێکرد، بیروڕایەکی ھەڵە لەسەر دەستی کۆمەڵێک دروستبوو کەتیرۆریان تەنھا دەخستە پاڵ کۆمەڵە چەپە توندڕەوەکان و بەپلەی یەکەمیش سورەکانی ئیتاڵیا و سوپای سوری ئەڵمانی و کۆمەڵەکانی ئەمریکای لاتین (بەپلەی دووەمیش کۆمەڵە نەتەوەییەکان، ھەروەک ئەوەی کە لەئیرلەندای باکور رویدا ئەگەر چی سەدایەکی گەورەشی نەبوو).
دەرئەنجامیش ئەوەیە: تیرۆر کاتێک دێتە ئاراوە کەمرۆڤ توشی بەشخوراوی و سەرکوتکردنی بەھێز دەبێتەوە. لەتواناشدا ھەیە کۆتای بەتیرۆر بھێنرێت بەبنەبڕکردنی سەرکوتکردن و بێ بەشکردنی مرۆڤەکان. ئەگەر تائێستا باسەکەمان روون و ئاشکرا بێت ،لێرەوە ئەگەر بێتو ئاماژە بەتیرۆری نێو رێکخراوەکانی سەدەی بیستەم نەدەین ناتوانین شیکردنەوەیەکی باش بۆ مێژووی تیرۆر بکەین. نموونەشمان تیرۆری نێو رێکخراوەکانی نازی ئەڵمانی و روسیای ستالینە.
راستیشە ئەگەر بوترێت تیرۆر لەدەوڵەمەندترین دەوڵەت و لەخاوەCON LOS TERRORISTAS!!!!!!!ن فرەترین چیندا بوونی نەبووە، دەتوانین بڵێن لەھەژارترین دەوڵەتیشدا بوونی نەبووە.
لۆژیکی دۆزینەوەی زانستی
لۆژیکی کۆڵینەوە (بە ئاڵمانی: Logik der Forschung) ناوی یەکێکە لە پەرتووکەکانی کارڵ پۆپەر کە ساڵی ١٩٣٤ بە زمانی ئاڵمانی نووسرا و بڵاوکرایەوە. چەن ساڵ دواتر، پۆپەر خۆی کردی بە ئینگلیزی و بە ناوی لۆژیکی دۆزینەوەی زانستی (بە ئینگلیزی: The Logic of Scientific Discovery) لە ساڵی ١٩٥٩دا بە زمانی ئینگلیزی دووبارە بڵاوی کردەوە. ئاوەھا شتێک کە کارێکی گەورە بە دوو زمان لە لایەن نووسەر خۆیەوە بنووسرێت کەموێنەیە. پیتر مێدەور پێی دەڵێت "یەکێک لە گرنگترین بەڵگەنامەکانی سەدەی بیستەم" تێیدا پۆپەر ئەوە باسدەکات کە زانست ناچارە میتۆدۆلۆژییەکی لە سەر بنچینەی چەواشەکاری و ھەڵگەڕاندنەوە پێڕەوبکات، چونکە ھیچ ژمارەیەک لە تاقیکردنەوەکان ناتوانێت بەس بێت بۆ سەلماندنی یەک بیردۆز، بەڵام تەنیا یەک تاقیکردنەوە بەسە بۆ ھەڵوەشاندنەوەی.
پەردەی نیمچەتێپەڕ
وێنۆک|شێوەی پەردەی نیمچەتێپەڕ
لۆژیکی دۆزینەوەی زانستی
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٩٣٤
تیرۆریزم
خوێندنەوە سەرەتاییەکان
لەگەڵ تێپەڕبوونی ماوەیەکی دوورو درێژ زۆرینەی تیرۆریستانی چەپی توندڕەو دیار نەماون و بەسەر چوون، بەڵام ئەگەر ھەر جۆرە تیرۆرێک لەدەیەی ھەشتاکاندا سەریھەڵدابێت لەسەر دەستی راستڕەوە توندڕەوەکان ھاتۆتە کایەوە. ھەروەک ئەو کردارە تیرۆریستییەی لەسەر فڕۆکەیەکی ئەمریکا ئەنجام درا بووە ھۆی تەقاندنەوەی فڕۆکەکە لەسەر خاکی سکۆتلندا. لەئەنجامدا ھەموو سەرنشینەکانی فڕۆکەکە کەژمارەیان ٢٥٩ کەس بوو لەگەڵ ١١ کەس لەسەر زەوی بوون بەقوربانی و ھەمووشیان لەو زەویەدا کەپانتایییەکەی ٢،١٨٩ کیلۆمەتر بوو نێژران.
پەردەی نیمچەتێپەڕ
پەردەی نیمچەتێپەڕ یاخوود "'هەڵبژێری پیاڕۆ"' (ئینگلیزی: Semipermeable membrane) پەردەیەکە، تەنیا بوار بە ھەندێک گەرد دەدات پێیدا تێبپەڕن و، بوار بە ھەندێک گەردی تر نادات.
تیرۆریزم
خوێندنەوە سەرەتاییەکان
ھەروەھا کردارەکانی تری رفاندن و تەقینەوە و ھێرشکردنە سەر باڵیۆزخانەکان ھیچیان لەلایەن توندڕەوە چەپەکانەوە ئەنجام نەدراون.
پەردەی نیمچەتێپەڕ
سەرچاوە
پۆل:پاڵێوەرەکان پۆل:تەکنۆلۆژیای پەردە
تیرۆریزم
خوێندنەوە سەرەتاییەکان
کردەوەیەکی تیرۆریستیش کەزۆرترین قوربانی لێ کەوتبێتەوە لەپێش ١١ سێپتەمبەر و لەئەمریکادا رووی دابێت، تەقاندنەوەی باڵەخانەی حکومەتی فیدراڵی بوو لە (ئۆکلاھۆما سیتی) لەساڵی ١٩٩٥ کەبەھەمان شێوە لەلایەن راستڕەوە توندڕەوەکانەوە ئەنجامدرا کەپاڵپشتی بزوتنەوەی چەکدارە ئەمریکییەکان بوون.
یاساکانی شەتڕەنج
وێنۆک
تیرۆریزم
خوێندنەوە سەرەتاییەکان
تیرۆری نەتەوەیی بەردەوامی ھەیە وەک لەوڵاتانی (ئیرلەندای باکور، ناوچەی باسک لەئیسپانیا و سریلانکاو ئیسرائیل و چەند ناوچەیەکی تر)، بەڵام تیرۆری ئیسلامی کە ئەمڕۆ رۆڵی باڵا دەگێڕێت، پێشتر رووی نەدابوو، جگە لەناوخۆی چەند وڵاتێکی رۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا نەبێت ئەوەیش بەشێوەیەکی پچڕ پچڕ.
ئەمڕۆ تیرۆریستانی قاعیدەو کۆمەڵێک گروپی ھاوشێوەی ئەوان لەژێر چەتری توندڕەوی ئاینیدا کاری تیرۆریستی لەرێگای لایەنگرانیانەوە بەئەنجام دەگەیەنن.
یاساکانی شەتڕەنج
یاساکانی شەتڕەنج یاساگەلێکن کە چۆنییەتی یاری شەترەنج بەڕێوەدەبەن، ئەم یاسایانە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە شێوەی ئێستایان دەستیان کرد بە دەرکەوتن و وردە وردە گۆڕانکارییەکی کەمیان بەردەوام بوو تا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا گەیشتنە فۆڕمی ئێستای خۆیان، لەکاتێکدا سەرچاوەکانیان و یەکەم یاساکان نازانرێن، لە ئێستادا دەستەی نێودەوڵەتی شەترەنج: فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی شەترەنج یاساکانی شەترەنج دیاری دەکات، لەگەڵ گۆڕانکاری بچووک لە ھەندێک فیدراسیۆنی نیشتمانی شەترەنج بۆ مەبەستی خۆیان.
تیرۆریزم
خوێندنەوە سەرەتاییەکان
بەڵام لێرەدا دەبێت تیرۆر یەکسان نەکەینەوە بەو گروپە ئیسلامییە توندڕەوانە، چونکە دیاردەی تیرۆر لەپێش ئیسلام-بوونەوە بوونی ھەبووەوە بەردەوامیش دەبێت لەپاش توانەوەی ئەو گروپانەش.
تیرۆر بڕوایەکی سیاسییانە نییە، ھەندێک ویستیان تیرۆر بگۆڕن بۆ ئایدیۆلۆجیا، بەڵام تیرۆر تازەترین شێوەکانی توندوتیژییە.
لەگەڵ ئەوەشدا ھەموو تیرۆرێک ناچێتە چوارچێوەی تیرۆرەوە، چونکە تیرۆر لەپێش دروستبوونی جەنگەکانەوە ھاتۆتە ئاراوە بەھۆکاری ئەوەی شەڕی سوپاکان پێویستی زۆری بەرێکخستن و لوجستیکی پێشکەوتوو ھەیە، ئەمەش لای مرۆڤی سەرەتایی بەردەست نەبووە
پێشینەیەکی مێژووی
تیرۆر لەسەردەمی کۆنی کتێبی پیرۆزدا سەریھەڵداوە، رووداوی زۆر لەمێژووی یۆنانی و رۆمانیەکاندا بۆ نموونە کوشتنی یولیوس قەیسەر بوو کە تائێستاش نووسەر و ھەنەرمەندان لەنوسین و کارەکانیاندا جەختی لەسەر دەکەنەوە، ھەوەرھا کوشتنی زۆردارانەی (ولیام تیل)ی پاڵەوانی نەتەوەیی لە رۆمانە سویسرییەکاندا کە تائێستاش بەکاری پاڵەوانێتی ناوزەد دەکرێت.
ھەرچەندە رادەیەکی تۆکمە و گشتی نییە، بەڵام بەزۆرینە کۆکن لەسەر ئەوەی کە دیاردەی تیرۆر بۆ ماوەیەکی دیاریکراو رێگە پێدراوبووە لەلایەن زۆردارانەوە، ئەو ماوە دیاریکراوەش لەکاتێکدا بووە، کەدیارەدەی تیرۆر وەک دیاردەیەکی دژە مرۆڤایەتی تەماشا نەکراوە و دەستنیشان نەکراوە وەک دیاردەیەکی قەدەغە کراو لەروانگەی ئاین و یاساکانی دادپەروەری مرۆڤایەتییەکانەوە. لەلایەکی تریشەوە وەک ھەوڵێک بەکارھێنراوە بۆ لەناوبردنی زۆرداران و کۆتایھێنان بەزوڵم و زۆری دوای دەرکەوتنی بێ سوودیی گرتنەبەری ھەموو رێگا چارەکانی تر.
سەبارەت بەوەش ھەر لە فەیلەسوف و زاناکانی لاھوتەوە تا ئێستا درک بەوەکراوە کە بەکارھێنانی کوشتن لە دژی زۆرداران دیاردەیەکی ترسناک نیە و نابێتە بیانویەک بۆ شەرعیەتدان بەکاری کوشت و کوشتار یاخود پەنابردن بۆ دواین چارەسەر کە کوشتنە، ھەروەک ئەوەی کە(ھێنری چوارەمیان لەفەرەنسا) کوشت و دەکرا بۆ بەرەنگاربوونەوە رێگا چارەی ترو خۆپیشاندان بگرنەبەر
لەو سەردەمەدا لەکاتی بەکارھێنانی دیاردەی تیرۆر دژی دەسەڵاتداران چەند کۆمەڵەیەکی بچووک ھاتنەکایەوە کەنەخشەیان بۆ تیرۆری میتۆدیی داڕشت، لەوانەش خێڵی حەشاشییە نھێنییەکان بوون کەپێکھاتبوون لەموسوڵمانە ئیسماعیلییەکان لەناوچەکانی عێراق و ئێرانی ئەمڕۆ لەسەدەی ھەشتەم تا سەدەی چواردەھەم ئەنجام و حاکم و والی و خەلیفەکان و یەکێک لەپاشاکانی قودسی سەلیبی-یان تیرۆر کرد.
حەشاشییەکان داھێنانیان لەکاری تیرۆریزمی میتۆدی دا کرد و چەکەکانیان بریتیی بوو لە شمشێرو ھەوڵیان دەدا لەرێگای کاری خۆکوژییەوە کارەکانیان ئەنجام بدەن و بۆ ئەم مەبەستەش چەندان خۆبەخش ئەو کارانەیان ئەنجام دەدا.
کاتێک یەکێکیان دەکرد بەئامانج و ئەو کەسە دەسەڵاتداربوو پاسەوانێکی زۆری لەدەور بوو، و ھەوڵیان دەدا تیرۆرەکە ئەنجام بدەن نەیاندەتوانی لەدەست پاسەوانەکان ھەڵبێن و دەکوژران. ئەم داھێنانەی حەشاشییەکان کە بریتیی بوو لەکاری خۆکوژی تا ئێستا درێژبوونەوەی ھەیە و گەشەی پێدراوە.
حەشاشییەکانیش تا ئەمڕۆ زمانەکەیان لەچەند ناوچەیەک بوونی ماوە.
چالاکی تیرۆریستی بەردەوامی ھەبوو لەکۆتاییەکانی سەدەی ناوەڕاستەوە تا سەدەی نوێ، بەڵام لەسەدە نوێیەکاندا چەند جەنگێکی بەرفراوان رویان دا وەک جەنگی سی ساڵە (١٦١٨- ١٦٤٨) و جەنگی ناپلیۆن (١٧٩٩- ١٨١٥) لەماوەی بەردەوامبوونی ئەوجەنگانەوە کوشت و کوشنکارییەکی زۆر لەناوچە جیاجیاکانی دونیادا کەوتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە و زۆری کوشت و بڕەکان دیاردەی تیرۆر باسێکی ئەوتۆی لێوە نەدەکرا و گرنگییەکی ئەوتۆی پێ نەدراوە ھەربۆیە ئاستی تیرۆر لەم ماوەیە نزم بوەتەوە.
تەشەنەکردنی تیرۆر
تیرۆر لەکۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەدا تەشەنەیەکی بەرچاوی بەخۆوە بینی. ئەمیش لەنێوان ھەندێک کۆمەڵەی جیاواز لە تەواوی دونیادا وەک کۆمەڵە چالاکە ھەڵھاتووەکانی ئیرلەندییەکان و شۆرشگێڕە ئیشتراکییە روسیەکان، یاخود لەنێو چەند خێڵێکی گێرەشێوێن لە زۆرینەی ناوچەکانی ئەوروپا و ئەمریکای باکور. بەھامان شێوە کۆمەڵە نھێنییەکانیش لەدەرەوەی ئەوروپاو بۆ نموونە لەمیسرو ھند و چین لە پێناو ئامانجە نەتەوایەتییەکانیان کردەوەی تیرۆرکارییان ئەنجام دەدا، ئەو کارانەش زۆرجار رووداوی زۆر دڵتەزێنیان لێ دەکەوتەوە، ھەندێکجار سەرکەوتنیان بەدەست دەھێنا لەماوەیەکی دوورو درێژدا نەک لەماوەیەکی کورتدا. تیرۆکردنی ئەرشەدوقی نەمساوی (فرانز فیردیناند)و ژنەکەی لەسەر دەستی گروپێکی نەتەوەیی سڕبی لەکاتی سەردانێکیدا بۆ سرایڤۆ لەبۆسنە لە ٢٨ حوزەیرانی ١٩١٤دا، جەنگی جیھانی یەکەمی لێ کەوتەوە. کارە بەرچاوەکانی توندڕەوە تیرۆریستییەکان لەسەدەی نۆزدەدا، کوشتنی قەیسەرێکی روسی بەناوی (ئەلێکساندرای دووەم)ی لێکەوتەوە و داوتریش چەند وزیر و نوێنەران و ژەنراڵ و ھەروەھا سەرۆکی ئەمریکیش (ولیام ماکنلی لەساڵی ١٩٠١) بەرکەوتەی کارە تیرۆریستییەکانی ئەو سەردەمەبوون. ھەر لەدرێژ بوونەوەی ئەو کردارانەدا چەند کەسی خاوەن پلە و پایە و دەسەڵات بوون بە قوربانی، وەک پادشای ئیتاڵیا، پادشای ئەمبرتۆ، ئیمپراتۆر (زیتا) لەئیمپراتۆریەتی (نەمسا- مەجەر)و سەرۆکی فەرەنسا (سادی کارنۆ)و ئەنتۆنیۆ کانوفاسی سەرۆک وەزیری ئیسپانیا.
لەکۆتایشدا جەنگی جیھانی یەکەم دەرئەنجامی ئەم کارانەبوو بەھۆی کوشتنی فرانزفردیناند کە لەسەروە باسمانکرد زەنگی جەنگ لەساڵی ١٩١٤ لێدرا. لەدوبارە خوێندنەوەی رۆژنامەکانی ئەو سەردەمە و چیرۆکی گەورە نوسەرانی لە (دۆستوڤیسکیەوە تا دەگاتە ھێنری جیمیس و جەزیف کونزاد) بەئاسانی بۆمان دەردەکەوێت کەتیرۆر چ مەترسییەکی گەورەیە لەسەر ژیانی مرۆڤایەتی. کۆتایی پێ ھێنانی تیرۆر زۆرجار دووبارە کراوەتەوە وەک ئەو وتەیەی لیۆت ترۆتسکی کە لەکاتی شۆڕشی بەلشەفیدا سەبارەت بەکوشتنی وەزیرێک لەیەکێک لەبۆنەکاندا باسی لەکۆتایی پێھێنانی تیرۆر کرد بەڕیگای دروستبوونەوەی چەندین وەزیری تر کەجێگای وەزیری تیرۆر کراوە.
تیرۆی ھاوچەرخ
لەداوی جەنگی جیھانی یەکەمەوە دوبارە کردارە تیرۆریستییەکان لەچەند وڵاتی جیاوازدا سەریانھەڵدایەوە، وەک ئەڵمانیاو وڵاتانی بەڵقان. فاشستەکان و کۆمۆنیستە توندڕەوەکان بڕوایان بەتیرۆری گشتی ھەبوو نەک بەکرداری تیرۆریستی تاکە کەسی، بەڵام ھەندێجار کردارەکان لەدژی تاکەکەسەکان رویان دەدا، وەک تیرۆکردنی سەرکردەی ئیشتراکییەکان لەئیتاڵیا بەناوی (جیاکو مۆماتیوتی)، بەڵام کرداری تیرۆریستی کە شایەنیباس بێت لەسەردەمەکانی جەنگی جیھانی دووەم و دوو دەیەش دوای ئەوە رویان نەدا، بەڵام لەحەفتاکانی سەدەی بیستەمدا ئەم کردارانە لەسەر تیرۆریزمی ئیسلامی لەژێر ناونیشانێکی نوێ ودوور لەھاوشێوەی پێشوو ھاتەکایەوە کەئەویش دیاردەی خۆکوژی بوو، ھەرچەندە ئەوەی لەپێشەوە باسمانکرد کە وەک دیاردەیەکی خۆکوژی دەناسرا چەکەکانیان پێکھاتبوو لەشمشێرو خەنجەرو دەمانچەی کەم ھاوێژ کەپەلاماری کەسە بەئامانج کراوەکانیان دەدا و دواتریش خۆیان پێوە دەبوون جیاوازە لەو دیاردەیەیی ئەمڕۆ کە کەسەکان خۆیان دەتەقێننەوە و لاشەکانیان ون دەبێت ئەویش لەرێگای بۆمبی بەخۆ چێنراوەوە. تیرۆری کۆن و ئەوەی لەسەدەی نۆزدەدا پێش ئەوکاتەش روی دەدا زۆرە جیاوازە لەتیرۆی ھاوچەرخ، چونکە تیرۆی کۆن شەرەف مەندییەکی پێوە دیاربوو کاتێک تیرۆریستان ھەوڵی کردارێکی تیرۆریستییان دەدا لەدژی سەرکردەو سەرۆک کاریان دەکرد و ھەندێکجار ژن و منداڵی ئەوکەسە پایە بەرزانە لەھێرشەکاندا پێوەدەبوون، بەڵام، ئەمڕۆ ھیچ جیاوازی لەنێوان کەسە کاربەدەستەکان و خەڵکی ئاسایدا ناکات و پێی مەبەست نییە لەئەنجامی ئەو کارەی کە ئەنجامی دەدات چەند کەسی سیاسی و ژەنراڵ پێوەدەبێت و چەند کەسی بێ تاوان و ھاووڵاتی پێوە دەبێت.
بۆیە تیرۆیزمی ھاوچەرخ ھەڵگری ناوێکی جیاوازن ناونیشانێکی یەکجار خراپیان ھەیە.
بوریس سافنکوف کەسەرۆکی شۆڕشگێڕە ئیشتراکییەکانی روسیابوو لەپێش جەنگی جیھانی یەکەمدا یادەوەرییەکانی لەژێر ناوی (یادەوەرییەکانی تیرۆریستێکدا) بڵاوکردۆتەوە، بەڵام تیرۆریستی ئەم چەرخە دەیەوێت خۆی بەجەنگاوەر بناسێت یان پیاوانی مافیا یاخود ھەڵھاتوو یان شۆڕشگیڕ، بەڵام بەھیچ شێوەیەک خۆی وەک تیرۆریست پیشاننادات.
ئەگەر بێت و کۆک نەبین لەسەر پێناسەیەکی گشتی بۆ تیرۆریزم، واتە ئاڵۆزییەکی تەواو ھەیە سەبارەت بەدیاردەکە و ھەر لایەنێکیش رایەک بدات لەسەری نابێتە ھەڵە.
دیاردەی تیرۆر وەک ھەر دیاردەیەکی تر کۆمەڵێک لەدژی دەوستێتەوە و کۆمەڵێکیش لایەنگری دەبن چۆن تا ئێستاش لایەنگرانی گەورە تاوانباری جیھان لە ھیتلەرەوە تا بول بوت لەسەرتاسەری جیھاندا بونیان ھەیە.
میزبۆری
230px|وێنۆک|میزبۆری بە ژمارەی ٤ (بە [[ئینگلیزی: 4) پیشان دراوە]] میزبۆری یان حاڵب ئەو لوولەیە(بۆری) کە میز لە گورچیلە دەگۆزێتەوە بۆ میزەڵدان. درێژایی ئەم بۆریە ٢٥-٣٠ سانتیمترە، ئەم بۆریە لە ماسوولکەی ساف درووست بووە.
تیرۆریزم
تیرۆی ھاوچەرخ
کاتێکیش ئەو کەسانەی ھەمیشە راھێنراون لەسەر ئەوەی کەکاری تیرۆریستی لەپێناو ئازادیدا ئەنجام دەدرێت ھەرگیز ناتوانین پێناسەیەکی گشتی تیرۆریان پێ بناسێنین، بەڵام دوا بڕیاریش لەسەر کردارە تیرۆریستییەکان بەدەست کەسانی پسپۆڕی ئەو بوارەیە نەک تەواوی خەڵک.
تا ئێستا ھیچ ھۆکارێک بەگشتی دیاری نەکراوە کەئایا مرۆڤەکان بۆ دەبن بەتیرۆریست بەتێپەڕبوونی کاتیش روداوەکان سەیرترو ھەمەجۆرتر دەبن و شیکاران و لێکۆڵەرەوان لەبەرامبەریاندا دەستەوەستان دەوەستن.
میزبۆری
سەرچاوەکان
پۆل:زگ پۆل:کۆئەندامی میز پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:گورچیلە
تیرۆریزم
تیرۆی ھاوچەرخ
فیکتور ئەمبرنامی ئەومنداڵە رفێنراوە بوو کە لەنێوان ١٥٣ سەرنشینی وڵاتە جۆراوجۆرەکاندا بوو کاتێک لەساڵی ١٩٥٨ لەلایەن تیرۆریستە لوبنانییەکانەوە بۆماوەی دوو ھەفتە دەستبەسەر بوو، گرتنی منداڵێک دەبێت چ ھۆکارێکی لەپشتەوە بێت کە ئەم دیاردەیەش تائێستا بەردەوامی ھەیە. لەم دواییانەدا پێشنیارێک کرا سەبارەت بەدیاردەی تیرۆر کەھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی داگیرکەری بیانی لە وڵاتاندا و بوونیان لەھەر وڵاتێکدا دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی کارە تیرۆریستییەکان. ئەم پێشنیارە لەھەندێک رووەوە راستە وەک داگیرکردنی ئیسپانیا لەلایەن ناپلیۆنەوە یاخود بوونی سوپای ئەمریکا لەعیراق، بەڵام ئەگەر بەوردی بڕوانینە نەخشەی سیاسی تیرۆریزمی ھاوچەرخ دەبینین بونیان لە ھەریەک لە وڵاتانی سریلانکا و بەنگلادش و وڵاتانی ئەوروپاو جەزائیر ھەیە کەئەم وڵاتانە ھێزی داگیرکەر رووی تێ نەکردوون، بگرە لەعیراقیشدا ئەو رووداوانەی کە روودەدەن لەکۆنەوە بوونی ھەیە. ئایا مێژوو ھیچ وانەیەکی سەبارەت بەتیرۆر پێشکەشکردووین بۆجارێکی تریش ئەو دوپات دەکەینەوە کەوەڵامێکی روون و تایبەت بەدی ناکرێت و دەبێت بەشێوەیەکی گشتی وەڵام بدرێتەوە ئەویش ئەوەیە کە لەوسەردەمانەدا تیرۆری ئەوتۆ بەدی نەدەکرا مەگەر لەلایەن دەسەڵاتە دیکتاتۆرییە سەرکوتکەرەکانەوە نەبێت، بەڵام لەدونیای تازەدا بەھۆی ئازادی رادەربڕین و ئازادی سیاسیی و ئاین و ھەروەھا گردبوونەوەی تاکەکان لەسایەی سیستمی دیموکراسییەوە ھۆکار گەلێکن بۆ فراوانبوونی دیاردەی تیرۆریزم. دواتریش تیرۆر لەکاتێکدا دێتە کایەوە کەدەسەڵاتی ناوەندی لاواز بێت یاخود ھەربوونی نەمابێت بۆ نموونەش لەشەقامەکانی ئیسپانیادا لەسەردەمی فرانکۆدا ھیچ دیاردەیەکی تیرۆریستی بەدی نەدەکرا، بەڵام لەکاتی ھەڵوەشاندنەوەی دیکتاتۆرییەکەیدا دیاردەی تیرۆر لەگۆڕەپانی سیاسی ئەو وڵاتەدا ھاتە کایەوە، ھەروەھا لەرۆژھەڵاتی ناوەڕاستیش دەسەڵاتە سەرکوتکەرە میانڕەوەکانیش توانیویانە دەستبەسەر ئەم دیارەیەدا بگرن وەک تورکیا و سوریا و میسر و جەزائیر لەدەیەی ھەشتاکانی سەدەی پێشوودا. ھەندێجار تیرۆر سەرکەوتن بەدەست دەھێنێت و ھەندێجاریش شکستخواردوو دەبێت و بکەرەکانیشی توشی دەرئەنجامێکی پێچەولانە دەبنەوە، بەڵام تیرۆر دیاردەیەکی بەردەوامە و ھەمیشەش بەردەوامی دەبێت ئەگەر بێت و دەستیشی بەسەردا بگیرێت و لەکاتێکی تردا ھەر سەرھەڵدەداتەوە، ئەوکاتانەشی کە تیرۆر ھێوەر دەبێتە و جەنگ و کوشتاری زۆر لە تەواوی جیھاندا بوونی ھەیە ...تیرۆر ئەگەر بوونیشی ھەبێت گرنگییەکی ئەوتۆی پێ نادرێت.
سەرچاوە
پۆل:تیرۆریزم پۆل:تاوانەکان پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن پۆل:تاوانی ڕێکخراو پۆل:واوشە فەڕەنسییەکان پۆل:کۆمەڵناسی پۆل:وشە سیاسییەکان
بێورتولف
بێورتولف (ئینگلیزی Beorhtwulf ھەروەھا بێرتووڵف دەنوسریت کرد، لە ٨٥٢ مردوە) پاشای مێرسیا بوو، لە پاشایەتی ئەنگلوساکسۆنی ئینگلتەرا. لە ٨٣٩ یان ٨٤٠ بۆ ٨٥٢ فەرمانرەوای کردوە.
یۆھانس کێپلەر
یۆھانس کێپلەر (؛ لەدایکبووی ١٥٧١ – مردووی ١٦٣٠) بیرکار و گەردوونناس و ئەستێرەناسی ئاڵمانیایی بوو. ئەو ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە شۆڕشی زانستیی سەدەی ١٧ھەمدا. ناوبانگی کێپلەر دەگەڕێتەوە بۆ یاساکانی لەبارەی جووڵەی ھەسارەکانەوە کە چەندین بەرھەمی بوون لە بوارە جیاجیاکان، ئەوانیش: Astronomia nova ,Harmonices Mundi، و Epitome of Copernican Astronomy. ئەو بەرھەمانەی کێپلەر یەکێک لە بنچینەکانی یاسای ڕاکێشانی گەردوونیی نیوتۆن بوون.
بێورتولف
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٨٥٢
یۆھانس کێپلەر
کێپلەر مامۆستای بیرکاری بوو لە قوتابخانەیەکی ئایینی لە گراتز، نەمسا. دواتر بووە یاریدەدەری گەردوونناسی دانمارکی تیچۆ براھی. و لە کۆتاییشدا بووە بیرکاری ئیمپراتۆرییەت لەسەردەمی ئیمپراتۆر ڕودۆڵفی دووەم و دوو جێگری ھەمان ئیمپراتۆر بەناوەکانی ماتیاس و فردیناندی دووەم. و ھەروەھا لە لینتز، نەمساش مامۆستای بیرکاری بووە، و ڕاوێژکاری ژەنەڕاڵ ڤۆڵێنشتاینیش بووە. سەرەڕای ئەوەش، بەشداریی گەورەی پێشکەش بە بواری ئۆپتیک کردووە، و جۆرێکی باشتری تەلیسکۆپی ڕووناکی دروست کرد، کە ئێستا پێی دەگوترێ تەلیسکۆپی کێپلەری. و کێپلەر لە دۆزینەوە تەلەسکۆپییەکانی ھاوسەردەمەکەی، گالیلێو گالیلەی ئاماژە بە ناوی کراوە.
کێپلەر لە سەردەمێک دەژیا کە ھیچ جیاوازییەکی ڕوون نەبوو لە نێوان گەردوونناسی و ئەستێرەناسی (پێشبینیکردنی داھاتوو بەھۆی ئەستێرەکان). بەڵام دابەش بوونێکی دیار ھەبوو لە نێوان گەردوونناسی و فیزیک.
سەرەتای ژیان
وێنۆک|نەیزەکە گەورەکەی ساڵی ١٥٧٧، کە کێپلەر بە منداڵی بینی، سەرنجی گەردوونناسانی لەسەرانسەری ئەورووپا ڕاکێشا. یۆھانس کێپلەر بە نزیکەیی لە کاتژمێر ١ی دوای نیوەڕۆی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٥٧١ لە شاری ڤایل دێر شتات کە ئێستا دەکەوێتە ھەرێمی شتوتگارتی ئەڵمانیا لە دایک بووە. بە منداڵی نەخۆش بووە و خێزانەکەشی ھەژار بوون. دوو برا و خوشکێکی لە خۆی گەورەتری ھەبوو. باوکی سەربازی بەکرێگیراو بوو و ماڵەوەی بە جێھێشت کاتێک کێپلەر ٥ ساڵان بوو؛ و وا پێدەچێت لە جەنگی ناوخۆی ھۆلەند دا مردبێت. دایکیشی، کە کچی خاوەن میوانخانەیەک بووە، خەڵکی بە دەرمانی گیایی چارەسەر دەکرد. لەبەر ئەوەی زووتر لە کاتی خۆی لە دایک بوو، بانگەشەی ئەوە دەکرێ کە کێپلەر بە منداڵی لاواز و نەخۆش بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرنجی ئەو ڕێبوارانەی بەلای خۆیدا ڕادەکێشا کە لە میوانخانەکەی باپیری دەمانەوە، ئەویش بەھۆی توانا لەڕادەبەدەرەکەی لە بیرکاریدا.
لە منداڵییەوە گەردوونناسی پێناسێندرا، بەمەش تا لەژیان دابوو، خۆشەویستی بۆ ئەو بوارە ھەبوو. لە شەش ساڵی نەیزەکە گەورەکەی ساڵی ١٥٧٧ی بینی، کە لە یەکێک لە نووسینەکانی دەڵێت کەوا «دایکی بردوویەتییە سەر شوێنێکی بەرز بۆ ئەوەی سەیری نەیزەکەکە بکات». لە نۆ ساڵیشدا، دیاردەیەکی دیکەی بینی، کە مانگ گیرانێک بوو لە ١٥٨٠. بەپێی گێڕانەوەکانی لەو کاتەدا بانگی دەرەوە کراوە بۆ ئەوەی مانگ گیرانەکە ببینێت و لەو کاتەدا مانگ «زۆر سوور دەرکەوتووە». بەڵام ھاوڵەی منداڵی بووە ھۆی لاواز کردنی بینینی و ئیفلیج کردنی دەستەکانی. ئەمەش تواناکانی سنووردار کرد لە لاینە بینراوەکانی گەردوونناسی.
لە ١٥٨٩ دوای ئەوەی قوتابخانەی ڕێزمان، قوتابخانەی لاتینی و قوتابخانەی ئایینی تەواوکرد، چووە زانکۆی توبینگن. لەوێ فەلسەفە و خواناسی خوێند. توانی تواناکانی خۆی لە بواری بیرکاریدا بسەلمێنێت و ناوبانگی وەک ئەستێرەناسێکی گەورە دەرکرد. کە زۆرجار کەلووەکانی بۆ ھاوڕێ خوێندکارەکانی لێکدەدایەوە. و یەکێک لەوانەبوو کە باوەڕی تەواوی بەوە بوو کە ھەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە، و خۆر سەرچاوەی وزەیە. ھەرچەندە حەزی دەکرد ببێتە شاڵیار، لە کۆتایییەکانی خوێندنەکەی کێپلەر پێشنیار کرا بۆ پلەی مامۆستای بیرکاری و گەردوونناسی لە قوتابخانەی پڕۆتێستانت لە گراتز. کێپلەر کارە نوێیەکەی لە نیسانی ١٥٩٤، لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا وەرگرت.
میستریەم کۆسمۆگرافیکەم
وێنۆک|مۆدێلی کێپلەر بۆ سیستەمی خۆری. یەکەم بەرھەمی دیاری کێپلەر بەناوی Mysterium Cosmographicum (نھێنییە کۆسمۆگرافییەکە)، یەکەم بەرھەمی بڵاوکراوەبوو کە پشتگیری لە بیردۆزەکەی کۆپەرنیکۆس دەکرد سەبارەت بەوەی کە زەوی بەدەوری خۆردا دەسوڕێتەوە. کێپلەر مۆدێلێکی دروستکرد لەسەر شێوەی سووڕانەوەی ھەسارەکان بەدەوری خۆردا. بە پاڵپشتی مامۆستایەکەی میشائیل ماستلین، کێپلەر ڕەزامەندی ئەنجومەنی پیرانی زانکۆی توبیگن وەرگرت کە دەستنووسەکەی بڵاوبکاتەوە. میستریەم لە کۆتایییەکانی ١٥٩٧ بڵاوکرایەوە و کێپلەر چەند کۆپییەکی بۆ گەردوونناسە گەورەکانی ھاوسەردەمی خۆی نارد؛ ھەرچەندە کەسانی زۆر نەیانخوێندەوە، بەڵام ھۆکارێکی گەورەبوو بۆ دەرکردنی ناوبانگی کێپلەر وەک گەردوونناسێکی بەھرەدار.
ھاوسەرگیری لەگەڵ باڕباڕا مولەر
وێنۆک|باڕباڕا مولەر و یۆھانس کێپلەر لە کانوونی دووەمی ١٥٩٥، کێپلەر بە باڕباڕا مولەر ناسێندرا، کە بێوەژنێکی تەمەن ٢٣ ساڵی بوو و کچێکی ھەبوو بەناوی ڕێجینا لۆرێنز. مولەر ماڵ و سامانی دوو مێردەکەی پێشووتری بە میرات بۆمابووەوە، و ھەروەھا کچی خاوەن ئاشێکی دەوڵەمەندیش بوو بە ناوی یۆبست. باوکی یەکەمجار ھاوسەرگیرییەکەی ڕەت کردەوە سەرەڕای خانەدانیی کێپلەر؛ ھەرچەندە کێپلەر خانەدانی باپیری بۆ مابووەوە، بەڵام ھەژار بوو. دوای تەواوبوونی یەکەم بەرھەمی کێپلەر، میستریەم، یۆبست دڵی نەرم بوو، بەڵام دەزگیرانییەکەی ئەوەندەی نەمابوو تێکبچێت کاتێک کێپلەر لەوێ نەبوو و خەریکی ڕاپەڕاندنی کارەکانی بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکەی بوو. باڕباڕا و یۆھانسن لە ٢٧ی نیسانی ١٥٩٧ ھاوسەرگیرییان کرد.
لە ساڵانی سەرەتای ھاوسەرگیری، دوو منداڵیان بوو کە ھەردووکیان لە ساوایەتی مردن. دواتر لە ١٦٠٢ کچێکیان بوو (سوزانا)، لە ١٦٠٤ کۆڕێکیان بوو (فرێدریک)، و لە ١٦٠٧ کوڕیکی دیکەیان بوو (لودویگ).
توێژینەوەکانی دیکە
دوای بڵاوبوونەوەی میستریەم، بە یارمەتی قوتابخانەی گراتز، کێپلەر دەستی بە پڕۆگرامێکی گەورە کرد بۆ زیادتر بەرەوپێشبردنی توێژینەوەکانی. کێپلەر پلانی نووسینی چوار کتێبی تری دانا: یەکێکیان لەسەر لایەنە جێگیرەکانی گەردوون (خۆر و ئەستێرە جێگیرەکان)، یەکێکیان لەسەر ھەسارەکان و جووڵەیان، یەکێکی دیکەش لەسەر سرووشتی فیزیکی ھەسارەکان و دروستبوونی سیما جوگرافییەکان (گرنگی زۆرتری بە زەوی داوە)، و یەکێکیش لەسەر کاریگەری ئاسمان لەسەر زەوی، کە تێیدا باسی ئۆپتیکی بەرگەھەوا، کەشناسی و ئەستێرەناسی دەکات.
کارکردن بۆ تایکۆ براھی
وێنۆک|پەیکەرێکی تایکۆ براھی لە ٤ی شوباتی ١٦٠٠ چاوی کەوت بە تایکۆ براھی و دوو یاریدەدەرەکەی، فڕانس تێنگنەیجڵ و کریستن لۆنگۆمۆنتانەس لە شوێنێکی نزیک پراگ. کە لە ھەمان شوێندا ڕوانگە نوێکەی تایکۆ براھی دروست دەکرا. بۆ ماوەی دوو مانگ وەک میوانێک لەوێ مایەوە و لە ھەندێک لە تێبینییەکانی تایکۆ براھیی دەربارەی مەریخی دەکۆڵییەوە؛ تایکۆ زۆر بەباشی پارێزگاری لە داتاکانی دەکرد، بەڵام سەرسامبوو بە بیرۆکەکانی کێپلەر و دوای ماوەیەکی کەم داتای زۆرتری خستە بەردەست. کێپلەر نیازی وابوو کە بیردۆزەکەی خۆی کە لە میستریەم کۆسمۆگرافیکەم نووسیبووی تاقیبکاتەوە بە یارمەتی داتاکانی مەریخ، بەڵام بەمەزندەی ئەو ئەوە پێویستی بە دوو ساڵ بوو (لەبەر ئەوەی ڕێگەی پێنەدەدەرا کە داتاکان کۆپی بکات بۆ ئەوەی کاریان لەسەر بکات). بە یارمەتی زانایەکی دیکە، کێپلەر ویستی بە شێوەیەکی فەرمیتر کار بۆ تایکۆ براھی بکات. بەڵام وت وێژکردنەکان شکستیان ھێنا و لە ٦ی نیسان ئەوێی جێھێشت و چووە پراگ. کێپلەر و تایکۆ دوای ماوەیەکی کەم ئاشتبوونەوە و ڕێککەوتن لەسەر مووچە و شوێنی مانەوە، بۆیەش لە حوزەیرانی ھەمان ساڵ کێپلەر گەڕایەوە چووەوە گراتز بۆ ئەوەی خێزانەکەی لەگەڵ خۆی بھێنێت.
بەھۆی ڕێگری ڕامیاری و ئایینی، ھیواکانی کێپلەر بۆ ئەوەی ڕاستەخۆ بگەڕێتەوە لای تایکۆ براھی لەناوچوون. بە ھیوای ئەوەی بەردەوامی بە لێکۆڵینەوە گەردوونناسییەکانی بدات، کێپلەر ھەوڵی ئەوەی دا ببێتە بیرکاری ئاڕکدیوک فێردیناند (ئیمپراتۆری ئەو کاتەی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز). بۆ ئەو مەبەستە، کێپلەر وتارێکی نووسی و تەرخانیکرد بە فێردیناند، تێیدا بیردۆزێکی نوێی پێشنیارکرد لەسەر جوولەی مانگ: "In Terra inest virtus, quae Lunam ciet" واتە "زەوی ھێزێکی ھەیە کە دەبێتە ھۆی جوڵانی مانگ". ھەرچەندە کە وتارەکەی یارمەتی نەدا لە بەدەستھێنانی پۆستەکە، بەڵام ڕێگایەکی نوێی تێدا باسکرد بۆ پێوانەکردنی مانگ گیران، کە لە مانگ گیرانی ٧ی تەممووز لە گراتز بەکاریھێنا. ئەو زانیارییانە بوونە بنچینەی دۆزینەوەکانی دەربارەی یاساکانیی دەربارەی ئۆپتیک و لە کتێبی Astronomiae Pars Optica بڵاوی کردنەوە.
ڕاوێژکاریی بۆ ئیمپراتۆر ڕودۆڵفی دووەم
ئەرکی سەرەکی کێپلەر و بیرکاری ئیمپراتۆرییەت ئەوەبوو کە ڕاوێژکاریی ئەستێرەناسیی پێشکەش بە ئیمپراتۆر بکات. ھەرچەندە ئەو باوەڕی بە ھەوڵی ئەستێرەناسە ھاوسەردەمەکانی نەبوو بۆ پێشبینیکردنی داھاتوو، لەگەڵ ئەوەشدا لەو کاتەوەی کە قوتابی بوو لە زانکۆی توبینگن کەلووەکانی زۆر بە وردەکارییەوە بۆ ھاوڕێ، ئەندامانی خێزان و سەرکردەکان لێکدەدایەوە؛ و ھەروەھا لەکاتی تەنگژەی ڕامیاریش ئیمپراتۆر داوای ڕاوێژی لێدەکرد. چەندین زانا لە دەست و پێوەندی ئیمپراتۆر ھەبوون و ئیمپراتۆر بە حەزی دەکرد ئاگاداری وردەکاری کارەکانیان بێت، ھەربۆیەش کارەکانی کێپلەر لە بواری گەردوونناسی فیزیکی سەرنجی ئیمپراتۆریان ڕاکێشابوو.
لە پراگ بە فەرمی تەنھا کاتۆلیکی و تەراکیستی ڕێگەدەدرا پەیڕەوبکرێن، بەڵام لەبەر پلەوپایەکەی، کێپلەر دەیتوانی بیروباوەڕە لوتریانییەکەی بە ئاشکرا پەیڕەوبکات. ئیمپراتۆر بە ناو داھاتێکی زۆری بۆ کێپلەر دابین کردبوو، بەڵام بەھۆی دژوارییە ئابوورییەکانی خەزێنەی ئیمپراتۆرییەت، بەڕێکردنی ئەرکە ئابوورییەکان ھەوڵێکی زۆری دەویست، بەشێکیش لەبەر ئەوە بوو کە ژیانی لەماڵەوە لەگەڵ باڕباڕا ناڕەحەت بوو. بەڵام کارکردن لەناو کۆشکی ئیمپراتۆرییەت وای کرد کە چاوی بە چەندین زانای گەورەی ئەوکاتە بکەوێت و کارە گەردوونناسییەکانی بەخێرایی گەشەیان کرد و بەرەوپێش چوون.
ئەستڕۆنۆمی پارس ئۆپتیکا
وێنۆک|بەرگی ئەستڕۆنۆمی پارس ئۆپتیکا کاتێک ھێواش ھێواش لێکۆڵینەوەی دەربارەی داتاکانی مەریخی تایکۆ براھی دەکرد و زانیارییەکانی خشتەکانی ڕودۆڵفینی ڕێکدەخست، کێپلەر دەستی بە لێکۆڵینەوە کرد دەربارەی یاساکانی ئۆپتیکی ئەو وتارەی خۆی دەربارەی مانگ کە لە ساڵی ١٦٠٠ نووسیبووی. مانگگیران و خۆرگیرانیش ھەندێک سیمای چاوەڕوەننەکراویان ھەیە، لەوانە: قەبارەی سێبەر، ڕەنگە سوورەکەی مانگگیرانی تەواو و ئەو ڕووناکییە نائاسایییەکەی دەوری خۆرگیرانی تەواو. لە ١٦٠٣ کێپلەر زۆربەی کارەکانی ڕاگرت بۆ ئەوەی تەرکیز بخاتە سەر بیردۆزی ئۆپتیکی. بەرھەمی کارەکانی لە یەکی کانوونی دووەمی ١٦٠٤ پێشکەش بە ئیمپراتۆر کرد و لەژێر ناوی Astronomiae Pars Optica (بەشە ئۆتیکییەکەی گەردوونناسی) بڵاوی کردەوە. لەوێدا کێپلەر باسی یاسای دووجای پێچەوانە کرد کە بڕیار لەسەر توندێتی ڕووناکی دەدات، ھەروەھا باسی دانەوەی ڕووناکی لەلایەن ئاوێنەی تەخت و چەماوە، کامێرا و چەند لایەنێکی ئۆپتیکی پەیوەندیدار بە گەردوونناسیشی کرد وەک: پاڕالاکس (شوێنی بینراوی تەنەکان لە ئاسمان) و قەبارەی بینراوی تەنەکان لە ئاسمان؛ و ھەروەھا لێکۆڵینەوەکانی باسی ئۆپتیکی چاویش دەکەن، و بە گشتی لەلایەن زانایان بە یەکەم لێکۆڵینەوە دادەنرێت کە ئاشکرای کردووە کە لێنزی چاو وێنەکان بە پێچەوانەیی پەخش دەکات ناو تۆڕینە. ھەرچەندە کە چارەسەری ئەو کێشەیە بەلای کێپلەرەوە زۆر گرینگ نەبووە، بەڵام گریمانەی ئەوەشی کردووە کە وێنەکان دواتر «لە ناو بۆشایییەکانی مێشک» چاکدەکرێنەوە بەھۆی «چالاکی گیان». لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ ئەم بەرھەمەی کێپلەر بە بنچینەی ئۆپتیکی ھاوچەرخ دەدانرێت (ھەرچەندە کە یاسای شکانەوەی ڕووناکی تێدا نییە).
بەرھەمەکانی تر
دوای نووسینی Astronomiae Pars Optica کێپلەر دەستی بە نووسینی Astronomia nova (گەردوونناسی نوێ) کرد. تێیدا لێکۆڵینەوەی لە جووڵە و خولگەی ھەسارەکان کرد، بەتایبەتی خولگەی مەریخ. دوای زۆرتر لە ٤٠ ھەوڵی سەرنەکەوتوو، بۆی دەرکەوت کە خولگەی مەریخ و ھەموو ھەسارەکانی تریش ھێلکەیییە. ھەر لەم بەرھەمەیدا یاساکانی کێپلەر بۆ جووڵەی ھەسارەکان نووسییەوە. ھەرچەندە لە کۆتایی ساڵی ١٦٠٥ کتێبەکەی تەواوکرد، بەڵام نەیتوانی بڵاویبکاتەوە تا ساڵی ١٦٠٩ بەھۆی کێشەی یاسایی لەبەر بەکارھێنانی داتاکانی مەریخی تایکۆ براھی، کە ببووە موڵکی میراتگرەکانی.
دواتر کێپلەر تەرکیزی خستەسەر تەواوکردنی خشتەکانی ڕودۆڵفین و و لەگەڵ چەند زانایەکیش چالاکی زانستی ھەبوو، یەک لەوانیش گالیلێو گالیلەی بوو؛ و چەند بەرھەمێکی دیکەشی بڵاوکردوە لەوانە لە ساڵی ١٦١١ Dioptrice ی بڵاوکردەوە کە تێیدا باسی چۆنییەتی کارکردنی تێلیسکۆپ و ھەروەھا وێنەی ڕاستەقینە، وێنەی خەیاڵی، وێنەی ڕاست، وێنەی پێچەوانە و گەورەکردنی وێنەی کردووە؛ و بەرھەمێکی دیکەشی بەناوی Somnium (خەونەکە) بڵاوکردەوە. بەشێک لە ئامانجی ئەو بەرھەمەی ئەوەبوو کە گەردوونناسی چۆن دەبێت ئەگەر لەسەر ھەسارەیەکی دیکەوە پەیڕەوبکرێت. ئەو بەرھەمەی ونبوو دوای ئەوەی چەند دەستێکی کرد.
ناڕەحەتییە کەسیی و ڕامیارییەکان
ھەر لەو ساڵەشدا، باڕباڕای ھاوژینی تووشی جۆر تایەک بوو کە بەھۆی بەکتریای ریکێتسیا دەگوازرایەوە. دواتریش دەستی بە گرتنی سامان (گەشکەبوون) کرد. لەوکاتەی کە بەرەو چاکبوونەوە دەچوو، ھەر سێ منداڵەکەی کێپلەر نەخۆش کەوتن. یەکێکیان، فرێدریک، لە تەمەنی شەش ساڵی مرد. پاش مردنی کوڕەکەی، کێپلەر نامەی بۆ چەند ھاوڕێیەکی نارد لە ورتمبێرگ و پادوا. زانکۆی توبینگن لە وتمبێرگ، بەھۆی نیگەرانی دەربارەی بیروباوەڕی ئایینی کێپلەر ڕەتیان کردەوە کە دایبمەزرێننەوە، بەڵام زانکۆی پادوا لەسەر ڕاسپاردەی گالیلێو گالیلەی ڕازی بوون کە وەک پڕۆفیسۆری بیرکاری لەلای خۆیان دایبمەزرێنن. بەڵام کێپلەر حەزی دەکرد کە خێزانەکەی لە ناوچەی ئەڵمانزمان بھێڵێتەوە و پادڤاش شارێکی ئیتاڵییە. بۆیە لەبڕی ئەوە گەشتی کرد بۆ نەمسا بۆ ئەوەی وەک مامۆستا لە لینتز دابمەزرێ. بەڵام باڕباڕا نەخۆشکەوتەوە و دوای ماوەیەکی کورت لە گەڕانەوەی کێپلەر کۆچی دوایی کرد.
کێپلەر چوونیی بۆ لینتز دواخست و لە پراگ مایەوە تا مردنی ڕودۆڵفی دووەم لە ١٦١٢. بەڵام بەھۆی باردۆخی ناھەمواری ڕامیاری، گرژی ئایینی و ناڕەحەتییە خێزانییەکانی و کێشە یاسایییەکانی لەسەر موڵکەکانی ھاوژینەکەی نەیتوانی لەو ماوەیەدا ھیچ توێژینەوەک بکات. دوای تاج لەسەرنانی، ئیمپراتۆر ماتیاس پلەو پۆستەکەی وەک بیرکاری ئیمپراتۆریی پێشکەشی کێپلەر کردەوە، بەڵام ڕێگەشی پێدا بچێتە لینتز.
لینتز و شوێنەکانی تر (١٦١٢–١٦٣٠)
وێنۆک|پەیکەری کێپلەر لە لینتز لە لینتز کاری سەرەکی کێپلەر جگە لە تەواوکردنی خشتەکانی ڕودۆڵفین، وانەوتنەوە لە قوتابخانەکانی لینتز و دابینکردنی خزمەتگوزاری ئەستێرەناسی و گەردوونناسیش بوو؛ و لە ١٦١٣ بەرھەمێکی بەناوی De vero Anno بڵاوکردوە لەبارەی ساڵی لەدایکبوونی عیسای مەسیح. و ھەروەھا بەشداری لە وتوێژەکان کرد دەربارەی بەکارھێنانی ڕۆژژمێرە چاکسازی تێداکراوەکەی پاپا گریگۆری لە ناوچە ئەڵمانییە پڕۆتێستانتەکان کرد. ھەر لەو ساڵیش بەرھەمێکی دیکەی نووسی بە ناوی Nova stereometria doliorum vinariorum کە دەربارەی پێوانەکردنی قەبارەی لەخۆگرەکان (دەفر) بوو، بۆ نموونە دەفرێک ئاو. ئەو بەرھەمەشی لە ١٦١٥ بڵاوکردەوە.
ھاوسەرگیریی دووەم
لە ٣٠ تشرینی یەکەمی ١٦١٣، کێپلەر ھاوسەرگیری لەگەڵ سوزانا ڕوتینگەری تەمەن ٢٤ ساڵ کرد. سێ منداڵی یەکەمیان (مارگارێتا ڕێجینا، کاترینا، و سیباڵد) لە منداڵییەتی مردن. بەڵام دواتر سێ منداڵی دیکەیان بوو بە ناوەکانی کۆدیوڵا (لە ١٦٢١ لەدایکبوو)؛ فریدمار (لە ١٦٢٣ لەدایکبوو)؛ و ھێلدبێرت (لە ١٦٢٥ لەدایکبوو). بەپێی شارەزایانی ژیانی کێپلەر، ئەو ھاوسەرگیرییەی لە ھاوسەرگیری یەکەمی زۆر شادتر بوو.
ڕۆژژمێرەکان و دادگاییکردنی دایکی
لە دوای تەواوکردنی Astronomia nova و کێپلەر بەنیاز بوو کە کتێبێک لەسەر گەردوونناسی بنووسێت. لە ١٦١٥، یەکەم بەرگی لە سێ بەرگی Epitome astronomiae Copernicanae (پوختەی گەردوونناسی کۆپەرنیکی) تەواو کرد. یەکەمی بەرگی کتێبەکە لە ١٦١٧ چاپکرا، بەرگی دووەمیش لە ١٦٢٠، و بەرگی سێیەمیش لە ١٦٢١. ئەو کتێبەی پڕ بەھاترین بەرھەمی بووە، ھەر سێ یاسایەکەی جووڵەی ھەسارەکانی تێدابوو و تێیدا ھەوڵیدابوو کە جووڵەی تەنەکانی گەردوون لە ڕووی فیزیکییەوە ڕوونبکاتەوە.
خشتەکانی ڕودۆڵفین سوودی ئەوەشیان بۆ کێپلەر ھەبوو کە توانی بەھۆیانەوە چەند ڕۆژژمێرێکی ئەستێرەناسی بڵاوبکاتەوە، کە زۆر باو بوون و یارمەتییان دەدا لە دابینکردنی تێچووی بەرھەمەکانی دیکەی، بەتایبەت کاتێک کە پاڵپشتی ئیمپراتۆرییەتی چی دیکە نەما. لە ماوەی ١٦١٧ تا ١٦٢٤ شەش ڕۆژژمێری بڵاوکردەوە، کە تێیدا پێشبینی شوێنی ھەسارەکان و کەش و ھەوا و ھەرەوەھا ڕووداوە ڕامیارییەکانیشی دەکرد. پێشبینییە ڕامیارییەکانی زۆر جار ڕاست دەردەچوون، ئەویش بەھۆی تێگەیشتنە قووڵەکەی لەبارەی قەیرانە ڕامیاری و ئایینییەکانی ئەو سەردەمە. بەڵام لە ١٦٢٤ پەرەسەندنی گرژییەکان و ناڕوونی پێشبینییەکانی بەمانای کێشەی ڕامیاری دەھاتن بۆ کێپلەر. دواین ڕۆژژمێری لە گراتز لەناو خەڵکی و بەئاشکرا سوتێندرا.
لە ١٦١٥ ئافرەتێک کە کێشەی دارایی ھەبوو لەگەڵ کریستۆفی برای کێپلەر، بانگەشەی ئەوە بڵاوکردەوە کە دایکی کێپلەر بەھۆی گیراوەیەکی شەڕانگێزانە ئەوی نەخۆشخستووە. کێشەکە پەرەی سەند و لە ١٦١٦، کاتێرینای دایکی کێپلەر بە جادووگەری تۆمەتبارکرا. لەو سەردەمەدا، دادگاییکردن بەھۆی جادووگەری لە ئەرووپای ناوەندی نامۆ نەبوو. لە ئابی ١٦٢٠ بۆماوەی ١٤ مانگ بەندکرا. لە تشرینی یەکەمی ١٦٢١ ئازادکرا، ئەویش بەشێکی بەھۆی ئەو بەرگرییە یاسایییەی کە کێپلەر لێی کرد. شکاتکارەکان لە دەنگۆ زیاتر ھیچ بەڵگەیەکی دیکەیان نەبوو. لەماوەی دادگاییکردنەکەدا کێپلەر کارەکانی دیکەی دوادەخست بۆ ئەوەی تەرکیز بخاتە سەر «بیردۆزی ھاوئاھەنگی» یەکەی. بەرھەمی کارەکانی لە ١٦١٩ بەناوی Harmonices Mundi (سازانی جیھان) بڵاوکردەوە.