cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئوکراینا
خولی ئەورووپا
پاڵەوان پلەی دووەم  پلەی سێیەم  پلەی چوارەم
تاھیری شۆشی
تاھیری شۆشی (١٩١٧ – ١٩٦٢) مەلا خەتات و شاعیرێکی کوردە. بە یەکەم شاعیری کرمانجی ژووروو دەژمێرێت کە تەواوی ژیانی پێغەمبەر محەممەد و ھاوەڵانی تا ساڵی ٥٠ی کۆچی بە ھۆنراوە نووسیوە. ھەروەھا بێجگە لە زمانی دایکی بە عەرەبی وفارسیش ھۆنراوەی نووسیوە.
ناو
تاھیر کوڕی محەممەد کوڕی تاھیر کوڕی شێخولئیسلام کوڕی عبدولڕەحمان کوڕی عەبدعەلا کوڕی یوونس کوڕی شێخ عبدولحەمیدی شۆشی. نازناوی تاھیر، شۆشی و تاھیری شۆشی، شێخ تاھیری شۆشی ناسراوە لەناو خەلکی دەڤەرەکە.
ژیان
لە ساڵی (١٣٣٦ کۆچی – ١٩١٧ی زاینی) لە گوندی شۆش سەر بە قەزای ئاکرێ لەدایکبووە. سەرەتا لە لای باوکی شێخ محەممەد شوشی و لەلای شێخ مەمدوح شوشی دەستی بە خوێندن کردووە. لە لایەن مامۆستا (مەلا عەبدوڵڵای بێتواتەیی لە مزگەوتی (حاجی عەبدولقادری دەباغ دەکەوێتە ناو بازاڕ بەرامبەر قەڵای ھەولێر بڕوانامەی مەلای دوازدە عیلمی بەدەست ھێناوە.
بەرھەمەکان
شێخ خاوەنی چەندین کتێب و وتارە بەڵام تا ئێستا تەنیا دوو کتێبی لە چاپ دراون. ئەوانەش گوڵزار و پەند و شیرەت، و ژمارەیەکی زۆری بەرھەمەکانی تا ئێستا لە چاپ نەدراون کە زیاتر لە دە کتێبن.
پەیوەندیەکانی لەگەڵ جیھانی ئیسلامی
پەیوەندیەکانی لەگەڵ زانای کورد سەعید نوورسی بە ڕێی نامە گرێداوە بووە یەکێک لە قوتابیەکانی نوورسی ساڵی (١٩٢٨ – ١٩٢٩).
مردن
پاش ھەشت ساڵ لە نەخۆشی (سل) لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا، لە ڕوژی ھەینی ڕێکەوتی ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٢ کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی شێخ شەمسەدینی شۆشیی لە گوندی شۆش بە خاک سپێردرا.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:زانا کوردەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧ پۆل:مردووانی ١٩٦٢ پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
باداری
ئەمانەش ببینە
پۆل:نەخۆشییەکان پۆل:نەخۆشییەکانی جومگە پۆل:ژینناسی
کاردۆ
کاردۆ یەکیکە لە نەتەوە ئاتیاییە کان کە دوای کۆچیان بۆ ناوچەی کوردستان لەم ناوچەیەدا مانەوەو ئەم ناوەیان لێ نرا. کاردۆ لە زمانی ئاشووری دا بە پاڵەوان دەوترێ. هەروەها ئام وشە لە گۆڕینی وشەکانی کارداکا، کاردۆئێن، کوردەک، کاردا و کوردۆ بەدی هاتووە و لە کۆتاییدا بە کورد دەرهاتووە. هەروەها ئەم وشە پەیوەندی لە گەڵ کاردۆخ یان کاردۆخیشەوە هەیە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٨٠١ (ژمارە)
٨٠١ (هەشت سەد و یەک) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٠ و ٨٠٢.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ژان-فیلیپ تووسەن
ژان-فیلیپ تووسەن ڕۆماننووس و دەرھێنەری فیلمی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:نووسەرانی بەلجیکی لە فەڕانسا
ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
thumb|300px|ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
ڕۆژھەڵاتی ئاسیا یان ئاسیای ڕۆژهەڵات، ئەو ناوچەیە کە ئەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی کیشوەری ئاسیا، لە ڕووی جوگرافیەوە ڕووبەرەکەی ٦٦٤۰۰۰۰ كم2، یان نزیکەی %١٥ کیشوەری ئاسیا ئەگرێتەوە، ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ئاسیای ڕۆژهەڵات ئەو دوو دەربڕینەن کە نەتەوە یەکگرتووەکان بەکاری دەهێنێت بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی دوور.
ناوچەکانی ئەکەونە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا ئەمانەی خوارەوەن:
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا پۆل:ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
جەیمز جۆیس
جێیمز ئاگوستین ئالۆیسیوس جۆیس لە ڕێکەوتی ٢ی شوباتی ١٨٨٢ی زایینی لە دەوروبەری دوبلین، پێتەختی وڵاتی ئیرلەند چاوی بە ژیان و دنیا پشکوتووە. شانۆنامەنووس، چیرۆک نووس، ڕۆماننووس و شاعیری ئاوانگارد و پێشڕەوی ئیرلەندی.
سەرەتای ژیان
جۆیس گەورەترین مناڵی دایک و باوکی بوو. ئەو خاوەنی ٩ برا و خوشکێک بوو کە بە "جۆیس"ەوە دەبوون بە ١٠ منداڵ. دوو خۆشکی چکۆلەی جێیمز ھەر لە ھەڕەتی منداڵی دا و بە ھۆی نەخۆشی کەوتوویی خواحافیزیان لە ژیان و جێیمز و و بنەماڵەکەی کرد. جۆیس دوای تێپەڕ کردنی قۆناغەکانی سەرەتایی و ناوەندی و کۆتایی لە قوتاب خانەکانی دوبلین و لە ھەڕەتی مێرمنداڵی دا و لە ساڵی ١٨٩٨ بۆ درێژەدان بە خوێندنی باڵا، لە زانستگای تازە بنیاتنراوی دوبلین ناونووسی کرد و لە کۆلێژی زمان و ئەدەبی سەر بە ئەم زانستگایە (U.C.D) خەریکی خوێندنی زمان و ئەدەبی ئینگلیسی و فەڕانسە و ئیتالیایی بوو. ئەو لە ساڵی ١٩٠٢دا خوێندنی ئەو زمانانەی لە زانستگای دوبلین تەواو کرد و ھەر لەو ساڵەدا چوو بۆ پاریس بۆ درێژەپێدان بە خوێندن لە بواری پزیشکی دا، بەڵام بە ھۆی ھەژاری و دەست کورتی لە لایەکەوە، ھەروەھا بە ھۆی لە ڕادەبەدەر دژوار بوونی دۆخی خوێندن لە زانستگای پاریس لەو سەردەمەدا، وازی لە خوێندنی پزیشکی ھێنا.
ژیانی ئەدەبی
جۆیس لە نووسراوەکانی دا سەرەتا لە ژێر کارێگەری ئیبسن (١٨٢٨-١٩٠٦)، یێیتس (١٨٦٥- ١٩٣٩) و دانتە (١٢٦٥ - ١٣٢١) دا بوو و ئەم کاریگەرییە تا ئەم ڕادەیە بوو کە بۆ وێنە لە تەمەنی حە‌‌‌ڤدە ساڵی دا بە کوێرەوەری و دژوارییەکی زۆرەوە فێری زمانی نۆروێژی بوو تاکوو تاقە تاسە و ئاوات و خەون و خولیای بێتە دی کە بریتی بوو لەوە کە شانۆنامەکانی ئیبسن بە زمانی سەرەکی بخوێنێتەوە و تام و چێژ و بەھرەی پێویستیان لێ وەرگرێ! بەڵام دواتر بە ھۆی خوێندنەوەی ڕۆمانێکی ئێدواردو دۆژواردین ئاگاداری تەکنیکی تەوژمی خۆئاگای زەین (stream of consciousness) بوو کە دواتر لە نووسراوەکان و رۆمانەکانی دا بەردەوام و زۆر بە لێشاو، ھاوڕێ دەگەل سەرکەوتوویی یەکی لە ڕادەبەدەر و بێ وێنەوە کەلکی شیاو و گونجاوی لەم تەکنیکە وەرگرت، تا ئەوجێ یەی کە جۆیس وەک ناودارترین، چالاک ترین و شوێن دانەرترین پەرەپێدەری ئەم تەکنیکە ناسراوە لە جیھانی ڕۆمان نووسی دا -(ویلیام فاکنێر) و (ویرجینیا وۆلف) لەم بوارەدا دەکەونە دوای "جۆیس"ەوە - تەنانەت ھەر بە بۆنەی ئەم لێھاتوویی و بلیمەتی و پسپۆڕییەی وا لەم بوارەدا لە خۆی نیشان داوە و ئەو جۆرەی قاوە، جۆیس وەک شوێن دانەرترین و ناودارترین نووسەری ئاوانگاردی مۆدێڕنیست ناودێر کراوە.
بەرھەمەکان
جۆیس لە ساڵی ١٩٠٤دا کتێبچەیەکی بچووکی لە شێعرە تەنز و تەوس و پلارەکانی خۆی لە ژێر ناوی "نووسینگەی پیرۆز" (The Holy Office) بڵاو کردەوە، بەڵام لە ڕاستی دا یەکەمین کتێبی بڵاوکراوەی جۆیس کۆمەڵە شێعرێک بوو بە ناوی "موزیکی ژوور" (Chamber Music) کە ساڵی ١٩٠٧دا بڵاو بووەوە.
پاش ئەم کۆمەڵە شێعرە، کۆمەڵە چیرۆکی "دوبلینییەکان"ی (Dubliners) لە ساڵی ١٩١٤ بڵاو کردەوە کە لە لایەن نووسەران و شاعیرانی ناوداری ئەو سەردەمە وەک "ئیزرا پاوند" (١٨٨٥ - ١٩٧٢) تێرتێر پێی ھەڵگوترا و وەک خاوەن چێشکەیەکی ئافرێنەری ھونەری ناوازە و زۆر بەرزی مۆدێڕن ناسرا.
جۆیس جیا لە شانۆنامە و چیرۆک و ڕۆمانەکانی، شێعرەکانیشی ھەر بە زمانێکی گەلێک دژوار و ڕەمزاوی داڕشتوون و لێوڕێژن لە سیمبول و ھێما و خوازە و جوانکاری ئەدەبی بەرز و بێ وێنھ؛ ھەر بۆیە لە لایەن ڕەخنەگران و خاوەن ڕایان بە تێروتەسەلی شرۆڤە کراون و لە سەریان نووسراوە و وەبەر تیشکی ڕەخنە و نرخاندن و لێکۆڵینەوە و ھەڵسەنگاندنی زانستی و وێژەیی کەوتوون. ھەروەکوو پێش تر ئاماژەمان پێکرد ھەوەڵین کتێبی بڵاوکراوەی جۆیس کۆمەڵە شێعری "موزیکی ژوور" بوو، ھەروەکوو دواترین کتێبەکانی "جۆیس"یش دوو کۆمەڵە شێعرن لە ژێر ناوی:
کۆچی دوایی
جۆیس لە ١٣ی ژانویەی ١٩١٤ لە زوریخی سوئیس ماڵئاوایی لە ژیان کرد و دوای نزیک بە دە ساڵ، واتە ساڵی ١٩٥١ خێزانی - نۆرا - کۆچی دوایی کرد و تاقە کوڕەکەشیان - جۆرج - لە ساڵی ١٩٧٦دا ئاوای دنیای ھەرمان بوو و بە پێی وەسێتی خۆیان ھەرتک، لە گۆڕستانی "فلۆنتێڕن"ی زوریخ لە تەنیشت "جۆیس" نێژران و ئەسپاردەی خاک کران.
جۆیس کچێکیشی ھەبوو بە ناوی "لووسیا".
نموونەی ھۆنراوەکانی جەیمز جۆیس
I hear an Army
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئیری پۆل:شاعیرانی ئیری پۆل:جەیمز جۆیس پۆل:مردووانی ١٩٤١ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:سۆسیالیستە ئیرییەکان پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
بڕیارنامەی ١٠٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گورجستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧٠٧‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
مۆنیکا لوینسکی
مۆنیکا سامیل لوینسکی (لەدایکبووی ٢٣ی تەممووزی ١٩٧٣) چالاکی ئەمریکی، کەسایەتی تەلەڤیزیۆنی، دیزاینەری فاشیۆن و خزمەتگوزارێکی پێشووی کۆشکی سپییە. دوای نکۆڵی لێکردنی لە سەرەتادا سەرۆکی ئەمریکا بیڵ کڵینتن لە ساڵی ١٩٩٨ دانی بەوەدانا کە پەیوەندی نەشیاوی لەگەڵ مۆنیکا لوینسکی دا ھەبووە ئەو کاتەی لە ساڵی ١٩٩٥–١٩٩٦ لە کۆشکی سپی کاری دەکرد کە دواتر بوو بەھۆی ئەوەی بیڵ کلینتۆن وەک دووەم سەرۆکی ئەمریکا ڕووبەڕووی لێپێچینەوە بێتەوە. لە ئەنجامی ڕووماڵی گشتی ئابڕووچوونە سیاسییەکەدا لوینسکی ناوبانگێکی گەورەی جیھانی بەدەستھێنا.
بڕیارنامەی ١٠٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئەبخازیا و گورجستان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:ئەبخازیا لە ١٩٩٦ پۆل:گورجستان لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ گورجستان
مۆنیکا لوینسکی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣ پۆل:زیندووان پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی بێڤرڵی ھیڵس پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم پۆل:نمایشکارانی جلوبەرگی ئەمریکی پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە پۆل:کەسایەتییە تەلەڤیزیۆنییە ژنە ئەمریکییەکان پۆل:چالاکوانە جووەکان
لایسۆسۆم
چەپ|350px|وێنۆک|[[ئەندامۆچکەکان:
(١) ناوکیلە
(٢) ناوکەخانە
(٣) ڕایبۆسۆم
(٤) ڤێزیکل
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
(٧) پەیکەری خانە
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
(٩) مایتۆکۆندریا
(١٠) ڤاکۆئۆل
(١١) سایتۆسۆل
(١٢) لایسۆسۆم
(١٣) سێنتریۆل]]
لایسۆسۆم (بە ئینگلیزی: Lysosome) ئەندامۆچکەی ىچووکی شێوە گۆیین لە ناو تاکە پەردەیەکدا کە ئەنزیمەکانی شیبوونەوەی ئاوی تێدایە ( Hydrolytic Enzymes ) ئەم ئەنزیمانە پرۆتینەکان و کاربۆهایدرەیت و چەوییەکان و هەردوو ناوکە ترشی (DNA و RNA) هەرس دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:خانە پۆل:توێکاریی خانە پۆل:ئەندامۆچکەکان
شینمونی شیللا
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:مردووانی ٦٩٢ پۆل:پاشاکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەم
باداری (بژ و با)
باداری یاخود با و بژ یان گازات وەکوو نەخۆشی بە نەخۆشی دانانرێت تەنیا جۆرە بارێکی تەندروستییە کە تێیدا کەسی تووشبوو "سکی با دەکات" و ھەندێ جارێش دەبێتە ھۆی ژانەسک و سکچوون.
٥٧٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تیپی مۆسیقای نەورۆز
تیپی مۆسیقای نەورۆز گرووپێکی مۆسیقیی کوردی سەر بە چالاکیی قوتابخانەکان بوو کە لەسەر دەستی عوسمان محەممەد ئەمین دامەزرا و دواتر لەگەڵ ھەردوو تیپی مۆسیقای بێخود و تیپی مۆسیقای شێخ مەحموود، تیپی مۆسیقای مناڵانی سلێمانییان دروست کرد. یەکێک لە بەرھەمەکانی ئەم تیپە شەکرەبەفرە لە وتنی بەھجەت یەحیا بوو کە ساڵی ١٩٨٦ تۆمار کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
٨٠٢ (ژمارە)
٨٠٢ (هەشت سەد و دوو) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٠١ و ٨٠٣.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
فرێنەمیس (فیلم)
فرێنەمیس فیلمێکی تەلەفزیۆنی و ئەنتۆلۆژیای کۆمیدی درامای ھەرزەکارانە لە ساڵی ٢٠١٢ کە لەسەر بنەمای ڕۆمانی بە ھەمان ناوی ئەلێکسا یۆنگ دروستکراوە. کاستی پڕ ئەستێرەی تێدایە کە بێلا تۆرن، زێندایا، ستیفانی سکۆت، نیک ڕۆبنسن، ماری ماوسەر ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن و کۆنر پرایس، جاشا واشنتۆن و دیلان ئێڤێرت ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە باس لە سێ جووت ھاوڕێی ھەرزەکار دەکات کە لە ھاوڕێیەوە دەبنە دوژمن و دووبارە دەگەڕێنەوە. فیلمەکە لە دەرھێنانی دەیزی مایر و نووسینی داڤا ساڤێل و وێندی واینەر و جیم کریگ. فیلمی ڕاستەقینەی کەناڵی دیزنی لە ١٣ی کانونی دوام ٢٠١٢، لە ئەمریکا و کەنەدا بۆ یەکەمجار نمایشکراوە.
چیرۆک
چیرۆکەکە سێ چیرۆکی تێکەڵاو لەخۆدەگرێت کە لەلایەن ھاوڕێ ھەرزەکارەکانەوە دەگێڕدرێنەوە کە ھەموویان دەچنە یەک قوتابخانە. چیرۆکی یەکەم باس لەوە دەکات کە چۆن منداڵێک و سەگێک کە باشترین ھاوڕێن دەبنە فرێنێمی و چۆن جارێکی دیکە دەبنە باشترین ھاوڕێ. چیرۆکی دووەم تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن دوو باشترین ھاوڕێی ھەتاھەتی دەبنە کۆی گشتی فرێنێمی لەسەر کارێکی سەرنوسەری باڵا. چیرۆکی سێیەم و کۆتایی لەسەر دوو کەسی ھاوشێوەیە کە ژیانیان لەگەڵ یەکتر دەگۆڕنەوە، ھاوشێوەی شازادە و ھەژارەکە.
جەیک و مۆرای
چیرۆکی یەکەم لەسەر کوڕێکی ھەرزەکاری زانستی شارەزا لە قوتابخانەی ئامادەیی واتەربێری بە ناوی جەیک لۆگان (نیک ڕۆبنسن) کە باشترین ھاوڕێیەتی سەگەکەیە، مۆرای (وینستن). کچێکی بەناوبانگ بە ناوی جولیان (ستیفانی سکۆت) ھەوڵدەدات بێتە نێوانیان کاتێک ھەوڵدەدات مۆرای لە ڕێگای خۆی دەربھێنێت وەک چۆن مۆرای ڕاست لە ڕێگەی فێڵەکەیەوە دەبینێت. بە بڕیاری ئەوەی "ئەیەک"ی دیکە بەدەستبھێنێت، پلانێک دادەڕێژێت بۆ ئەوەی مۆرای بۆ ھەمیشە لە ڕێگەی خۆی لاببات. بڕوانامەی خەڵاتی نیشتمانی جەیک لە فیزیای ئەستێرەیی گەردیلەیی لە ناسا دەدزێت و لە بۆنەکەیدا تەڕ دەکات و لە ڕێگەی شوێنی پۆستەوە لە دەرگای پێشەوەی جەیک دەیخاتە خوارەوە. ھەروەک چۆن جولیان چاوەڕێی دەکرد، مۆرای بڕوانامەی ناسای جەیکی بە ھەڵە بە یەکێک لەو نامەی خۆشەویستییە دەزانێت کە جولیان پێی دەدا بە جەیکی، دەچێتە ناو حەمامەکەوە و ھەوڵدەدات بیشۆڕێتەوە. جەیک کە توانیویەتی بڕوانامەکەی پاشەکەوت بکات، توڕە دەبێت و ھاوار دەکاتە سەر مۆرای کە بڕوات. مۆرای فەرمانەکەی جێبەجێ دەکات و لە ماڵەوە ھەڵدێت. ھاوپۆلێکی بەناوی ساڤانا ئۆنیڵ (ماری ماوسەر) کە زۆر حەزی لە سکەیت بۆردە و حەزی لە جەیکە، مۆرای دەدۆزێتەوە و دەیباتە ماڵەکەی خۆی. ڕۆژی دواتر جەیک دەست دەکات بە نیگەرانی لەوەی کە ڕەنگە مۆرای نەگەڕێتەوە، بەڵام توانی پڕۆژەی زانستی خۆی و جولیان تەواو بکات. لە قوتابخانە جەیک ھەوڵدەدات جل و بەرگی فێنک لەبەر بکات بۆ ئەوەی ھاوپۆلەکانی سەرسام بکات بەڵام ئەڤالۆن دێت و ڕەخنە لە جلەکانی دەگرێت و دەیگۆڕێت. بەڵام کاتێک پیلانەکەی جولیان دەدۆزێتەوە، جەیک ڕەتیدەکاتەوە ئەو پڕۆژەیەی پێبدات. ساڤانا ئەم دەرفەتە بەکاردەھێنێت بۆ ئاشکراکردنی فێڵەکەی جولیان کە "خەڵک" بەکاردەھێنێت بۆ بەدەستھێنانی ئەی، کە لە ئەنجامدا جولیان دەگیرێت. مۆرای ڕادەکاتە ژوورەوە و جولیان و پڕۆژەی زانستەکە دەدات. ھەرچەندە پڕۆژەکە لەناو دەچێت، بەڵام جەیک دڵخۆشە بە بینینی مۆرای و جارێکی تر دەبنەوە باشترین ھاوڕێ.
ئەڤەلۆن و ھالی
چیرۆکی دووەم باس لە دوو ھەرزەکاری مێینە دەکات، ئەڤالۆن گرین بێلا تۆرن و ھالی براندۆن زێندایا کە گۆڤارێکی وێبیان بە ناوی "GeeklyChic" دروستکردووە. لە کتێبخانەی قوتابخانەکەدا، ھالی پەیوەندییەک لەلایەن خۆی و کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی دڵخواز و خۆشەویستەکەی ئەڤالۆن لە شاری نیویۆرکەوە پێدەگات، کە بڵاوکراوەکانی بێرنزە، کە لەلایەن چێری سانت کلێر (جێسالین وانلیم)ی سەرسوڕھێنەرەوە بەڕێوەدەبرێت. ھالی پێی وایە برا گەورەکەی کێندڵ (جاشا واشنتۆن) کە خەریکی مۆدەی پیاوانە، یارییەکی گاڵتەجاڕی پێ دەکات تاوەکو دەیبینێت کە پڕۆژەیەکی خزمەتگوزاری دەکات ڕاست لە پەنجەرەی کتێبخانەکەوە و تێدەگات کە بەڕاستی پەیوەندییەکی لەلایەن چێریەوە پێگەیشتووە. شێری بانگھێشتیان دەکات بۆ ئەوەی بچنە بارەگای سەرەکی کۆمپانیای بڵاوکردنەوە لە شاری مانھاتنی جوانی نیویۆرک بۆ ئەوەی شتێکیان لێ بپرسن کە بتوانێت ژیانیان بگۆڕێت. لە کاتی قسەکانیدا، شێری بە ئەڤالۆن و ھالی دەڵێت کە گۆڤاری وێبەکەیان بەدڵە و پێشنیاری کڕینی دەکان، بەڵام بڕیار دەدات تەنھا ڕێگە بە یەکێکیان بدات سەرنووسەری باڵا بێت، چونکە پێی وایە کوالیتی نووسینەکە باشتر دەبێت. شێری بڕیار دەدات کە ھەریەکەیان وتارێکی بەرگ بنووسن و بڕیار دەدات کێ باشترین بابەتی نووسیوە چونکە ئەو نووسەرە دەبێتە سەرنووسەری باڵا. لە قوتابخانەدا ئەڤالۆن لەگەڵ ھاوپۆلەکەی واکەر (کۆنۆر پرایس) ڕووبەڕوو دەبێتەوە، کە ڕێگەی پێدەدات پەیوەندی بە گۆرانیبێژێکی فەرەنسییەوە بکات بە ناوی جین فرانک. ئێستا، ئەو دوو کچە بڕیار دەدەن چاوپێکەوتن لەگەڵ جین بکەن دوای یەکەم کۆنسێرتەکەی کە ئەمریکی فرۆشرا کە دەبێتە ھۆی ئەوەی ببنە فێنرەمی. لەم نێوەندەدا جین خۆی بۆ کچەکان ئاشکرا دەکات کە ئەو ئەمریکییە و ناوی ڕاستەقینەی جۆنی فرانکیڤسکییە. لە کۆتاییدا بڕیار دەدەن کە بابەتەکە ھاوبەش دەکەن. شێری توڕە دەبێت و بڕیار دەدات ھیچ کامیان بەکرێ نەگرێت، بەھۆی ناپێگەیشتنیان لەگەڵ دۆخەکەدا. بەرنامەی تەلەفزیۆنی "گەنجانی ئێستا" بابەتەکەیان ھەڵدەگرێت سەبارەت بە گۆڕینی وێنەکەی جۆنی چونکە تەنھا خۆی وەک گۆرانیبێژێکی خەڵکی پاریسی فەرەنسا پیشان دەدا. ھەروەھا "گەنجانی ئێتا" ماڵپەڕی بلۆگەکەیان پەخش دەکات بۆ ئەوەی بینەرانیان سەیری بکەن. بە بینینی ئەوەی کە گۆڤاری وێبەکەیان لە نەخشەی کەوانتەرە بەناوبانگەکانیاندا جیھانی بووە، ئەڤالۆن و ھالی جارێکی دیکە دەبنەوە باشترین ھاوڕێ.
ساڤانا و ئێما
چیرۆکی سێیەم و کۆتایی فیلمەکە سەرنج دەخاتە سەر ساڤانا ئۆنیڵ و ئیما ڕینۆڵدز-ئاڵتەر ئیگۆی ھەرزەکاران (ھەردوو ڕۆڵەکە لەلایەن ماری ماوسێرەوە دەگێڕدرێن) کە شوێنەکان دەگۆڕنەوە چونکە ھەریەکەیان پێیان وایە ژیانی ئەوی دیکە باشترە. ساڤانا منداڵێکی ھەرزەکارە و زۆر حەزی لە یاری سکەیتبۆردە و لەگەڵ باوکی و سێ براکەی دەژی. ئەو خۆشەویستییەکی زۆری بۆ جەیک لۆگان ھەیە و لەگەڵ ئەڤالۆن و ھالی و جەیک و جولیان لە قوتابخانەی ئامادەیی واتەربێری دەخوێنن. ئیما کچێکی دەوڵەمەندی ھەرزەکاری کچانە و دەچێتە قوتابخانەیەکی تایبەت. بەو بڕوایەی کە ئەوی دیکە ژیانی باشتری ھەیە، شوێنەکان دەگۆڕنەوە (لە ژێر ڕازیکردنی ھالی و ئەڤالۆن) کاتێک لە مۆڵەکەدا یەکتر دەبینن. زۆری نەخایاند بۆیان دەردەکەوێت کە ئەوی دیکە ئەو ژیانە سەرنجڕاکێشەی نەبووە کە پێیانوابوو ئەوی دیکەیان ھەیەتی. ئیما (کە خۆی لە ساڤانا پۆشیوە) لەگەڵ جەیک ڕێکەوت دەکات و لە کاتی ڕێکەوتنەکەدا ئیما دەست دەکات بە نواندنی ڕۆمانسی، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی ساڤانا شێت بێت و بڵێت "ئەوە (واتە جەیکە) خۆشەویستەکەم!" کە دەبێتە ھۆی ئەوەی ئیما دڵتەنگ بێت کاتێک دەزانێت ساڤانا لەگەڵ لانس (دیلان ئێڤێرت) کە خۆشەویستەکەی پێشووی ئیما بووە چووە دەرەوە و ئەو دووانە دەست دەکەن بە شەڕ و ساڤانا بە زریانێک دەڕوات. دواتر لە تۆپی لەدایکبوونی ئیمادا، "ئیما" (بەڕاستی ساڤانا) لانس فڕێ دەدات. ئیمای ڕاستەقینە کاتێک ئەم ھەواڵە دەبیستێت، دڵخۆش دەبێت، چونکە ھەر لەو کاتەوەی دەستیان بە پەیوەندی خۆشەویستی کردووە، ھەوڵی داوە ڕزگاری بێت لێی؛ بەڵام ھەرگیز ورەی ئەو کارەی بەدەست نەھێنابوو. کچەکان لە یەکتر خۆش دەبن و جارێکی تر ژیان دەگۆڕن. پاشان ئەڤالۆن و ھالی سەرکردایەتی ھەمووان دەکەن لە سەمایەکی زیندوودا بۆ "پۆز" (لەلایەن ستیفانی سکۆت) لەگەڵ کۆتایی ھاتنی فیلمەکە.
گۆرانیەکان
ستیفانی سکۆت و کارلۆن جێفری پۆز
بەرھەمھێنان
فیلمەکە لە ١١ی نیسان تا ١٦ی ئایاری ٢٠١١ لە شاری ڕیچمۆند ھیڵ لە ئۆنتاریۆ لە کەنەدا وێنەگیراوە. لە ئەکادیمیای کاسۆلیکی خانمی شاژنی جیھان وێنەی گیراوە و خوێندکارانی ئێستای درامای پۆلی ١١ وەکو زیادە.
پرسگە
بۆ یەکەمجار لە ڕۆژی ھەینی ١٣ی ١ی ٢٠١٢ لە کەناڵی دیزنی نمایشکرا و ٤.٢٠٧ ملیۆن بینەری ھەبوو. لە شانشینی یەکگرتوو و ئێرلەندا ٣٩٤ ھەزار بینەری ھەبووە.
پەخشکردن
لە سەرانسەری جیھاندا فیلمەکە لە کەناڵی دیزنی پەخشکرا. لە کەنەدا لە ١٣ی کانونی دووەم ٢٠١٢ بۆ یەکەمجار نمایشکرا، لە بەریتانیا و ئێرلەنداش لە ٢ی ئازاری ٢٠١٢ بۆ یەکەمجار نمایشکرا، لە ١٣ی نیسانی ٢٠١٢ لە ئوسترالیا و نیوزلەندا، لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٢ لە باشووری ئەفریقا، و لە... فلیپین، سینگاپوورە و مالیزیا لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢ پەخشکراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمەکانی کەناڵی دیزنی فیلمی ئۆرجیناڵ پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
فریز، ھیران
فریز گوندێکە لە ناوچەی خۆشناوەتی کە دانیشتووانەکەی لە ھۆزی خۆشناون.
لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە شارەدێی ھیرانی (شارەدێی خۆشناو) سەر بە شارۆچکەی شەقڵاوەی سەر بە پارێزگای ھەولێری باشووری کوردستانە.
پۆل:گوندەکانی قەزای شەقڵاوە
ڕیچارد ستۆڵمەن
ڕیچارد ماتیۆ ستۆڵمەن (بە ئینگلیزی: Richard Matthew Stallman) لەدایکبووی ١٦ی ئازاری ١٩٥٣ لە نیویۆرک - ئەمریکا، زۆرتر بە کورتکراوەی ناوەکەی واتە RMS دەیناسن. کەسایەتییەکی چالاکە لە بانگەوازکردن بۆ پرۆژەکانی سەرچاوەکراوە و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی سەرچاوەکراوە. ڕیچارد ستۆڵمن بەرنامەداڕێژەرێکی بەناوبانگە و شارەزاییەکانی لە بەرنامەداڕشتندا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی لاوێتی و کاتی خوێندنی دواناوەندی. شۆڕشی ستۆڵمەن بۆ نەرمەکالای ئازادە کە بەکارھێنەران بتوانن دەستی تێوەردەن، بیخوێنن و ھاوبەشی بکەن. واتە ھەر نەرمەکالایێک کە ئەم وەسفانەی تێدا بێ، پێی دەگوترێت نەرمەکالای ئازاد. ستۆڵمەن پرۆژەی گنوی درووستکرد، بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی ڕێکخست، کۆی وەرگێڕانەکەی گنوی نەرمەکالای (GNU Emacs) پەرە پێدا و مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی گشتی گنوی دروستکرد (GNU General Public License).
ستۆڵمە لە ساڵی ١٩٨٣ پرۆژەی گنو(GNU) دەستپێکرد تا کو سیستەمێکی کارپێکردن وەک یونیکس کە بە جۆرێک تەواوی لە نەرمەکالای ئازاد درووستبووە، بڵاو بکاتەوە. بەم کارە ئەو شۆڕشی نەرمەکالای ئازادی وەگڕ خست. ستۆڵمەن خولقێنەر و ڕێخەری نەرمەکالای ئازاد و پرۆژەی گنو بووە. نەرمەکالاکانی کە زۆر سوودی لێوەرگیراوە بەم جۆرەن وەرگێری کۆی نەرمەکالاکان گنو(GNU Compiler Collection), ھەڵەچینی گنو(GNU Debugger), دەستکاریکەری ئیمەکس(GNU Emacs text editor) لە ساڵێ ١٩٨٥ بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی بونیات نا.
ڕیچارد ستۆڵمەن یەکەمین پێشرەوە لە خولقاندنی مانا یان وشەیکۆپی لێفت(copyleft) لە بەرامبەری کۆپی ڕایت بوو. ئەو لەبنەماکانی کۆپی ڕایتیش بۆ دەستکاریکردن و بڵاوکردن و گۆڕانی نەرمەکالا سوود وەردەگرێت. ھەر وەھا یەکەمین نووسەری مۆڵەتدانەکانی نەرمەکالای ئازاد بوو(free software licenses) و ھەلومەرجەکانی شیدەکاتەوە. ھەر وەھا مۆڵەتدانی بڵاوکردنی گشتی گنو GNU General Public License (GPL)کە بە فەراوانی لە نەرمەکالای ئازاد سوودی لێوەردەگرن. بیرۆکەی فەرھەنگێکی کراوە کە تەواو بەکارھینەران بتوانن ھاوبەشبن تێیدا (وەک ویکیپێدیا) لە ساڵی ١٩٩٩ لە لایەن ستۆڵەن بوو.
ژیانی سەرەتایی
ڕیچارد ستۆڵمەن لە ساڵێ ١٩٥٣ لە بنەماڵەیێک جوو لە شاری نیویۆرک لەدایکبوو. دیک و باوکی Alice Lippman، مامۆستا فێرگەکەی و دانیەل ستۆڵمەن لە کاری چاپەمەنی بوون. ستۆڵمەن لەگەڵ بابی پەیوەندیێکی خراپی بوو ھۆکار دەگەڕاوە بۆ ڕەوشتی خواردنەوەی مەی کە بە زۆر بە زڕدایکی دایدەسەپاند و ناچااری دەکرد لەگەڵێ ھاوڕێ بێ. ھەر ڕیچارد ھەمیشە بە ناوی زاڵم لە باوانی ناو دەبرد. ستۆڵمەن لە تەمەنی ھەرزەکاری زۆر خوازیاری فێربوونی کۆمپیوتر بوو، کاتێک ئەو لە گەردەشت ھاوینی بوو توانی کتێبی ڕێنمایی IBM 7094 بخوێنێ. لە ساڵەکانی ١٩٦٩تا ١٩٦٧ بە چاودێری زانکۆی کۆلۆمبیا لە شەممە لە لێژنەیێکی کۆبوونەوەی کۆمپیوتر ھاوبەشی کرد. ھەروەھا ستۆڵمەن بە عینوانی یاریدەدەری خۆبەخش لە دێپارتمانی زیندەزانی زانکۆی ڕاکفلێر بوو. ھەر چەند کە ئەو خوزیاری بیرکاری و فیزیک بوو. ھەرچەند کە مامۆستاکەی گوتی کە تۆ دەبیتە زیندەزا. یەکەمین ئازموونی بۆ کۆمپیوتری ڕاستەقینە کاتی قۆناغەکانی پێش زانکۆ بوو، لە ناوەندی تاقیکردنەوەی IBM لە نیۆیۆرک. ئەو پشووی ھاوین بە ھۆی شیکردنەوەی پرۆگرامێکی ژمێریاری لە ساڵێ ١٩٧٠ لە Fortran دمەزرا. ئەو کارەکەی خۆی پاش دوو حەفتە تەواو کرد و باقی کاتەکەی، لە سەر دەستکاریکەرێک بە ناوی APL سەرف کرد. ستۆڵمەن ھاوینەکەی داھاتوش لە سەر بەرنامەیێکی ڕێکخەری PL/I لە IBM System/360 گوزەراند.
زانکۆی ھارڤارد و MIT
ستۆڵمەن بۆ یەکەم ساڵی لە زانکۆی ھارڤارد لە پاییزی ساڵێ ١٩٧٠ جێگیر دەبێ. ستۆڵمەن دەیزانی بە ھۆی ئیشی زۆر لە بیرکاری ٥٥(Math 55. ) ناسروە بووە. ستۆڵمەن دەڵێ «بۆ یەکەم جار لە ژیانم دا خانوێکم لە ھارڤارد پەیدا کرد». لە ساڵێ ١٩٧١ لە کۆتایی وەرزی خوێندنی لە زانکۆی ھارڤارد ستۆڵمە بوو بە پرۆگرامێری تاقیگای ھۆشی زیرەکی MIT. چوو نێو کۆمەڵگای ھاکەرەکان بە ناوی RMS کە ھەژمارەکەی لە نێو کۆمپیوتریش بوو. ستۆڵمەن شەھادی فیزیکی(magna cum laude) لە ساڵی ١٩٧٤ لە زانکۆی ھارڤارد وەرگرت.
ھەرچەند ستۆڵەمەن لە زانکۆی ھارڤارد نیشتەجێ بوو بەڵام پێی خۆش بوو بۆ بەردەوامی لە خوێندن ماستێرەکەی لە زانکۆی ماساچۆسێت (MIT) خۆی تۆمار بکا. ئەو ماوەی یەکساڵ بەردەوام بوو لە دکتۆرا لە فیزیک بەڵام، خوێندنی بەجێھێشت و بۆ بەردەوام بوون لە بەرنامەنووسی چۆ بە تاقیگای ھۆشی دەستکردی MIT.
کاتێک لە بەردەستی گێری ساسمەن (Gerry Sussman) لە ساڵی ١٩٧٥ یاریدەدەری توێژینەوە بوو. ستۆڵمەن بابەتێکی زانستی لەگەڵ ساسمەن لە ١٩٧٧ لە سەر (پێچەوانەکردنی پەیوەندییەکان) بڵاو کردەوە. لەساڵێ ٢٠٠٩ ئەم بابەتە لە لایەن ستۆڵمەن و سسمەنناسرا کە بە شێوەیێکی بەھێز نیشن درا. شێوازی تۆمارکردنی لاواز لە دەر ئەنجام لەم بابەتە شرپڤەی لەسەر کراوە.
کاتێک ستۆڵمەن بە عینوانی ھاککەرێک لە تاقیگای MIT's AI کاری دەکرد، لە پرۆژە نەرمەکالاکانی TECO, Emacs بۆ ITS وە سیستەمی کارگێری لینپ Lisp machine چالاک بوو. (ھەرچەند بەشێکی وەکCONS لە ساڵێ ١٩٧٤–١٩٧٦ وە CADR لە ساڵئ ١٩٧٧–١٩٧٩ بوون بە بازرگانی). لەو کاتە ئەو بوو بە ڕخنەگەرێک لە سەر سیستەمی داخراوە کە لە لایەن ئاژانسی توێژینەوەی پێسکەوتوو لە تاقیگا سنووردار کرابوو. کاتێک تاقیگای زانستی کۆمپیوترMITواتە (LCS) لە ساڵی ١٩٧٧ وشەی نھێنی خستە سەر کۆمپیوترەکانی، ستۆڵمان ھاکی کردوو گووتی لە شوێنی وشەی نھێنی ھیچ دامەنێن و بە چۆڵ بیھێڵنەوە. بە جیاتی وشەی نھێنی دەستپێگەیشتنی کەسێکی نەناسراو بۆ سیستەمەکەتان چالاک بکەن. ئەم کارە بوو بەھۆکارێک کە ئەو کات ٢٠٪ شارەزایان پشتیان گرت و ھاوکاری بوون. پاس ماوەیێک ستۆڵمەن سەرسام بوو لە ھۆگرانی بۆ ئەم پێشنیارە.
ڕووداوەکانی ھاندانی گنو
لە کۆتایی ساڵەکانی ١٩٧٠ و سەرەتاکانی ١٩٨٠، فەرھەنگی ھاکەرەکان کە ستۆڵمەن لە نێوی پەرەی سەندبوو لە دۆخی دابەشکردن خۆی دەدی. بۆ ئەوە کە زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بە ھۆی ڕکابەری ڕەقیبەکانیان کۆدەکانیان دادەخست و ڕێگەیان نەدەدا کە سوود لە کۆدی سەرچاوە لە لایەن ھاکەرەکان و خەڵکی خوازیار بگیرێت. ئینجا خۆیان بە لای ماف پاراستنی بەرھەم(copyright) و سنووردار کردنی دەستپێگەیشتن بە نەرمەکالا گرت. نەرمەکالای سەرچاوە داخراوە پێشتریش بوونی ھەبووە بەڵام ئەم شێوازە خەریک بوو دەبوو بە نەریتێک لە سەر کۆمەڵگا.
ئەو کاتە کە برایان ڕەید (Brian Reid) لە ساڵی ١٩٧٩ لە سەر زمانی Scribe و نەرمەکالای دەستکاریکردنی وشە سنووری دانا. ستۆڵمەن گوتی: «ئەم ئیشە دژ بە مرۆڤایەتییە». لەوتووێژێک لە ساڵی ٢٠٠٨، ستۆڵمەن ڕوونی کردەوە کە سنووردارکردنی نەرمەکلا بە بڕوای ئەو تاوانە نە وەرگرتنی شارژ بۆ نەرمەکالا. نەرمەکالای texinfo یستۆڵمەن جیگیرێکی گونجاوە بە مۆڵەتدانی GPL بۆ Scribe. وشانی فەرمی لە ساڵێ ١٩٨٦ تەواو کرا.
لە ساڵی ١٩٨٠ ستۆڵمەن و چەندین ھاورێی ھاککەری، لە تاقیگای ھۆشی زیرەک(AI)، ئامێری چاپکەری لەیزێری(Xerox 9700) کە بە تازەیی دامەزرابوویان ھاک کرد. واتە دەستیان گەیشت بە کۆدەکانی. ئەمەش وا بوو کە ھەرکات بۆ ئیشێ بەکارھێنەر ئەم چاپکەرە شتێکی دەدا لە چاپ و بەکارھێنەر فرە دەبوون، دەبوو بە قەرەباڵغی و پەیامی دەدا بە تەواو بەکارھێنەران، ھەر ئەمەش وای کردبوو کە کۆمپانیای چاپکەر ھیچ ڕێگایێکی دانەنابوو کە بتوانرێت ئەم ھەڵە درووست بکەن، یان تایبەتمەندیێک کە بەکارھێنەران گەرەکیان بوو بە نەرمەکالا زیادی بکەن. ئەمەش ھۆکارێک بۆ ئەوە بوو کە ستۆڵمەن تێبگا کە نەرمەکالای ئازاد دەتوانێ نیازی جیاوازی بەکارھێنەرانی دابین بکا.
بیرۆکەی ستۆڵمەن ئازادی بەکارھێنەر لە نەرمەکالای ئازاد بوو، بەو شێوازە کە بەکارھێنەر بتوانێت ئەو نەرمەکالا بخوێنێت ، بیگۆڕێت واتە دەستکاری بکا بەپێی نیازی و ھاوبەشی بکا لە گەڵ ھاوسێکانی[بەکارھێنەرانی دیکە]. بەڵام ھەوڵی فرۆشیارانی نەرمەکالا بۆ بەرگیری لەم کارە کارێکی نامرۆڤانەیە و بێ ڕەوشتییە. دەستواژەی «نەرمەکالای گەرەکیەتی ئازاد بێ» زۆر جار بە ھەڵە تێدەگەن، ستۆڵمەن دەڵێ ئەم ھەڵەی تێگەیشتنە لە بیرۆکەی فەلسەفەی منە. ستۆڵمەن دەڵێ کە: " بوونی ئازادی ھەم بۆ کۆمەڵگا و ھەم بەکارھێنەران پێویستە زۆر بە نرخە. ئەمەش نە بە ھۆکاری کرداری کە بە چاوی تەکنیکی چاو لە نەرمەکالا بکەین لە ئاستی بەرزەوە. ھەر چەند نەرمەکالای ئازاد دەبێ بە ۆی پێشکەوتنی نەرمەکالا. ئێریک ئێس ڕیمۆند(Eric S. Raymond)، یەکێک لە خولقێنەرانی شۆڕشی سەرچاوەکراوە.
لە مانگێ دوو ١٩٨٤ ستۆڵمەن لە ئیشەکەی لە MIT دەستی کێشاوە. پرۆژەی گنو(GNU)ی کرد بە ئیشی فەرمی خۆی و بە شێوازی تەواو کات لە سەری ئیشی دەکرد. ئەمەش کارێک بوو کە لە مانگی نۆی ١٩٨٣ دەستیپێکردبوو. تائێستا ئەو پەیوەندی لەگەڵ MIT بە شێوازی خۆبەخشانە، بۆ سەردانی زانستگای کۆمپیوتر و تاقیگای ھۆشی زیرەک بەردەوامە. نزیک ١٩٩٨، ئەو شوێنە کە ئەو بە نیشتەجێبوونی دەیپارست تا ئێستا دوو بەرامبەر بووە.
کردارخوازی
ڕیچارد ستۆڵمەن چەندین نووسراوە و بڵاوکراوەی ھەیە، لەوانە ھەندێکی کراون بە کتێب و چەند جارێک لەچاپ دراونەتەوە.
ژیانی کەسی
ستۆڵمەن دەڵێ کە من کەسێکی بێ باوڕم لە باوانێکی جوو، جاروو بار دوکمەیێکم ھەیە بۆ خوێندنی ڕخنەگرتن لە خودا. ستۆڵمەن ئاماژە بە تەلەفۆنە دەستییەکان دەکا بە عینوانی چاودێری ھەڵگر و ئامێری شوێن پەیداکردن. لە دارا بوونی تەلەفۆنی دەستی خۆی پارێزاوە ھۆکارەکەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە تەلەفۆنەکان بەرگیری نەرمەکالای ئازاد دەکەن ھەروەھا بۆ کلیل کارتێک بۆ ڕۆیشتن بۆ ئۆفیسەکەی لە ئیدارە دژایەتی دەکاو ھیچکات وەری نەگرتووە. بۆ ئەوە کە ئەم کارتانە شوێنی کەسەکان دەکەن لە ھەر شوێنێکی ئۆفیس. بە گوێرەی خۆدی ستۆڵمەن کە دەڵێ :"بێجگە لە چەند ماڵپەڕ و ماڵپەڕی گنوی وە FSF خۆی، لە کۆمپیوتری کەسی ھیچ ماڵپەڕێک سەردان ناکا تاکوو شتێک لە مێژووی وێبگەڕەکەی بە یادگار نەمێنێتەوە[لەبەر ئەوە ھۆشی بە پاراستنی خۆی ھەیە لە لایەن پاشکەوتی کووکیەکانی زانیاری بەکارھێنەری ستۆڵمەن]. بە جیاتی ئەمانە لە ئامێری grab-url-from-mail لە GNU Womb سوود دەگرێ کە دەتوانێ لە سیستەمێکی جودا جێ بەجێ بکرێ، شێوا وایە کە ماڵپەرەکان بە مەیل وەردەگرێت و دەتوانی بیانخوێنێتەوە. لە دوایین وتەی دەڵێ ئێستا لە تۆڕ(Tor) بۆ سەردانی ماڵپەڕەکان سوود دەگرم بێجگە لە ویکیپێدیا لە کاتی دەستاکری کردنی. ستۆڵمەن نیشتەجێی کەمبریجی ماساچۆسیتە.
شانازی و خەڵاتەکان
١٩٨٦: ئەندامی فخری کۆمەڵگای کۆمپیوتری زانکۆی تەکلنۆلۆژی چاڵمێرز(Chalmers University of Technology) ١٩٩٠ :وەرگرتنی یارمەتی بەردەوامی لە خوێندنی مەک ئارتور(MacArthur Fellowship) ١٩٩٠: خەڵاتی گریس مۆری ھاپێر(Grace Murray Hopper) بۆ ئیشکردن لە سەر دەستکاریکەری ئیمەکس. ١٩٩٦: دکتۆرای فەخری لە ئەنەستیتیۆی ڕۆیاڵی سوید. ١٩٩٨: خەڵاتی بونیاتی پێشرەوی سنووری ئەلەکترۆنیک. ١٩٩٩: خەڵاتی یادەوری یوری ڕابینسکی (Yuri Rubinsky). ٢٠٠١: خەڵاتی خولقاندنی ئیشی تێکدا(Takeda) بۆ تەندروستی کۆمەڵگا. (武田研究奨励賞) ٢٠٠١: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی گلاسکۆ.(University of Glasgow). ٢٠٠٢: ئەندامبوون لە ئاکادێمی ئەندازیارانی نیشتمانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ٢٠٠٣: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی وریج برۆسێڵ. ٢٠٠٤: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad Nacional de Salta. ٢٠٠٤: پرۆفۆسۆری فەخری لە زانکۆی Universidad Nacional de Ingeniería del Perú. ٢٠٠٥: خەڵاتی بۆنیاتی Pistoletto ٢٠٠٧: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad de Los Angeles de Chimbote ٢٠٠٧: دکتۆرای فەخری لە University of Pavia. ٢٠٠٨: پرۆفسۆری فەخری Universidad Inca Garcilaso de la Vega لە پێرۆ ٢٠٠٩: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Lakehead University. ٢٠١١: دکتۆرای فەخری لە National University of Córdoba. ٢٠١٢: پرۆفسۆری فەخری لە Universidad César Vallejo de Trujillo ٢٠١٢: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad Latinoamericana Cima de Tacna لە پێرۆ. ٢٠١٢: دکتۆرای فەخری لە Universidad José Faustino Sanchez Carrió. ٢٠١٤: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Concordia لە مۆنتێراڵ ٢٠١٥: خەڵاتی ACM Software System بۆ ڕێبەری و پەرەپێدانیGCC ٢٠١٦: دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Pierre and Marie Curie ٢٠١٦: خەڵاتی پزیشکی کۆمەڵاگا بۆ GNU Solidario
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لینوکس پۆل:زیندووان پۆل:جووە ئەمریکییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣ پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
بەکەسکردن
thumb|بەکەسکردنی خۆڕاگری و ئازایەتی بەکەسکردن خوازەیەکی ھەبوونناسانەیە کە تێیدا شتێکی بەرھەست یان دەرھەست وەکو کەسێک نیشاندەدرێت. لە وێژەدا،بەکەسکردن واتە کەسایەتیی مرۆڤانە بە شتان و گیانلەبەران دان و وەک مرۆڤ پێشاندانیان.
٥٨٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
٥٨١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
فرێد ڤارگاس
فرێد ڤارگاس نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:زیندووان پۆل:نووسەرانی پاریسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:شوێنەوارناسانی فەڕەنسی
٨٠٣ (ژمارە)
٨٠٣ (هەشت سەد و سێ) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٢ و ٨٠٤.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
ڕۆ (پیت)
ڕۆ (گەورە: Ρ، چکۆلە:ρ یا ϱ؛ بە یۆنانی: ρω) ھەڤدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ١٠٠ بەرابەرە.
ھیۆسۆی شیللا
پاشا "ھیۆسۆ"ی شیللا، لە ٦٨٧ی زایینی لەدایکبووە و لە ٧٠٢ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٦٩٢ی زایینی تا ٧٠٢ی زایینی بووە. سی و دووەم پاشای شانشینی شیللا بوو.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:لەدایکبووانی ٦٨٧ پۆل:مردووانی ٧٠٢ پۆل:پاشاکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا
ژنۆلۆژی
وێنۆک|275x275px|[[ئاسیا ڕەمەزان ئەنتەر فیمینیست و شەڕڤانێکی یەکەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) بوو]] ژنۆلۆژی، زانستی ژنان یان زانستی سەبارەت بە ژنان، جۆرێکە لە فێمینیزم، یەکسانیی ڕەگەزی، کە لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە داکۆکی لێکراوە. لە باکگراوندی یاسای ئایینی و خێڵەکییە ناموس کراوەکان، ژنان لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بەند دەکەن، ئۆجەلان وتی: "وڵاتێک ناتوانێت ئازاد بێت ھەتا ژن ئازاد نەبێت" کە ئاستی ئازادیی ژن ئاستی ئازادی لە کۆمەڵگەدا بە گەورەیی دیاری دەکات. ژنۆلۆژی بەشێکە لە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی، فەلسەفەیەکی بەڕێوەبردنی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریایە.
سەرچاوەکان
پۆل:جوڵانەوە و ئایدۆلۆژیاکانی فێمێنیزم پۆل:ئاپۆییزم پۆل:خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوای کوردستان
ژینناسی
ژینناسی یان زیندەزانی (بە ئینگلیزی: Biology بایۆلۆجی) زانستێکی سروشتییە لە ژیان و زیندەوەران دەکۆڵێتەوە، بە بەشەکانیانەوە وەک پێکھاتە، ئیش، گەشە، سەرچاوە، زۆربوون، وڕێکخستن. ژینناسی لقی زۆری لێ دەبێتەوە، ئەمانەی خوارەوە ٥ لقی سەرەکیی ژینناسیین:
زیندەوەرزانی زانستێکە بایەخ بە خوێندنی سروشت و ژیانی زیندەوەر دەدات، ھەروەکوو (دارشتەیان، کار، گەشەکردن، پەرەسەندن، دابەشکردن و پۆلێنناسی). زیندەوەر زانی ھاوچەرخێکی زۆر گەورەیە و بواری ئیکلێکتیکی دانا. لەگەل ئەوەشدا، سەرەڕای مەودای فراوانی زیندەوەرزانی، ھەندێک چەمکی گشتی دیاریکراوی ھەیە، لەناو ئەو چەمکانەشدا چەمکی توێژینەوەی زانستی لە ھەموویان گرنگترە، بەگشتی زیندەوەرزانی ئەمانە دەنەسێنێت :- ھەروەھا تێت دەگەیەنێت کە ئەمرۆ ھەموو زیندەوەران دەژین لە ڕێگەی گۆرینی وزە و ڕێکخستنی ژینگەی دەوروبەریان تاوەکوو حاڵەتێکی نەگۆڕ بھێڵنەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی
عەرەباندن
ئاشکرایە کە عەرەبەکان یەکەم کەسی سامیی نەبوون کە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی ھاتنە دەرەوە، بەڵکو ئارامییەکان، کەنعانییەکان، ئەکەدییەکان پەلیان ھاویشت بۆ ناوچەکانی باکووری سامییەکانی وەک ئاشوورییەکان، فینیقییەکان، بابلییەکان، عیبرییەکان و ئەمۆرییەکان.
بەعەرەبکردن پاش ئیسلام
پاش ئیسلام، ھۆزە عەرەبییەکان لەژێر ئاڵای ئیسلام ڕژانە نێو بەیزەنتینییە و ساسانییەکان و مێزۆپۆتامیا، پاش چەند ساڵێک سەربازگەکان بوونە شاری گەورە زمانی ئارامیی دانیشتووانی ئەو ناوچانە کە زۆر نزیک بوو لە زمانی سامیی پێشووی قەحتانییەکان و عەدنانییەکانەوە بەعەرەبی کرا، ھەرچەندە تا ئەمڕۆ چەند کەمینەیەک بە زمانی ئارامیی سەردەم قسە دەکەن.
عێراق
لە پێش ڕاپەڕینی شارەکانی باشووری کوردستان حکوومەتی عێراق ھەوڵی لەناوبردنی شاری سلێمانی دا بە دروستکردنی شارێک لە باشووری ئێراق بە ناوی سلێمانی و گواستنەوەی دانیشتووانی شارەکە بۆ شارە نوێیەکە، بەڵام شکست و لاوازبوونی ڕژێمی بەعس لە داگیرکاری کوێت و ڕاپەڕینی شارەکانی باشووری کوردستان ئەو ھەوڵەی حکوومەتی ئێراقی ھەڵوەشاندەوە.
لە ساڵانی ھەشتاکاندا و لە پڕۆسەی ئەنفالدا ١٨٢٠٠٠ ھاوڵاتی بێتاوانی کورد زیندەبەچاڵ کران بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی دانیشتوونی کورد.
ئەمانەش ببینە
پۆل:تاوانەکانی دژی گەلی کورد پۆل:تاوانەکانی ڕژێمی بەعس پۆل:چاندی عەرەبی پۆل:سەپاندنی کەلتوور پۆل:عەرەب پۆل:مێژووی عەرەب
بڕیارنامەی ١٠٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ناوچەی زەریاچە گەورەکانی ئەفریقا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٧١٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بوروندی پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:بوروندی لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ڕواندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
تیپی مۆسیقای شێخ مەحموود
تیپی مۆسیقای شێخ مەحموود گرووپێکی مۆسیقیی کوردی سەر بە چالاکی قوتابخانەکان بوو کە لەسەر دەستی دلێر ئیبراھیم دامەزرا و دواتر لەگەڵ تیپی مۆسیقای بێخود و تیپی مۆسیقای نەورۆز، تیپی مۆسیقای مناڵانی سلێمانییان دامەزراند. ھەر چوار شەھید کارزان عومەر ساڵح، فەرمان عومەر ساڵح، ئازاد عومەر قادر و ڕێبوار محەممەد عیسا ئەندامانی ئەم تیپە بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
جبرەییل
جبرەییل یان گابریێل (بە عیبری: גַּבְרִיאֵל، لاتینی: Gabrielus، بە یۆنانی: Γαβριήλ، بە عەرەبی: جبريل یان جبرائيل). واتای ناوی جبرەییل لە زمانی عیبری و زمانی ئارامیدا بریتییە لە «پیاوی خودا»، یان «هێزی خودا»، یان ئەوەی خودا خۆی بە توانا و بەھێز نیشانداوە. یەکێکە لە چوار فریشتە نزیکەکەی خوا لە ئایینە ئیبراھیمییەکاندا، کە پەیامنێری اللەیە بۆ پێغەمبەر ەکان. ئەم فریشتە ناوگەلێکی تری ھەیە وەکو: ڕۆح، ڕووحولقودووس، فریشتەی وەحی و ھەروەھا بە سرووش یش لێی ناو ئەبرێت. لە ئایینەکانی ئیسلام، خاچپەرستی، جوولەکایەتی ناوی ھاتووە.
لە قورئان
جبرەییل چەندین جار ناوی لە قورئاندا ھاتووە وەک ئەم ئایەتە لە قورئاندا کە دەفەرموێت:
{قُلۡ مَن كَانَ عَدُوࣰّا لِّجِبۡرِیلَ فَإِنَّهُۥ نَزَّلَهُۥ عَلَىٰ قَلۡبِكَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِ مُصَدِّقࣰا لِّمَا بَیۡنَ یَدَیۡهِ وَهُدࣰى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِینَ} (سُورَةُ البَقَرَةِ: ٩٧)
بە کوردی: ئه‌ی موحه‌ممه‌د بڵێ: ھه‌ر که‌سێک دووژمنی جبرەییل بێت (ئه‌وا دووژمنی خوایه‌) چونکه‌ ئه‌و به‌ فه‌رمانی خوا قورئانی هێناوه‌ته‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ر دڵی تۆ به‌ پشتیوانی نامه‌کانی پێش خۆی و ‌به‌‌ڕێنموونیکه‌ر و مژده‌ده‌ر بۆ بڕواداران. (سووڕەتی بەقەرە: ٩٧)
لە پەرتووکی پیرۆز
لە پەرتووکی پیرۆزیشدا لە بەشی «دانیال» باسی جبرەییل کراوە:
«من دانیالم، هێشتا خەریکی سەیرکردنی بینینەکەم و هەوڵدەدەم کە لێی تێبگەم، ئەوەتا یەکێک لە شێوەی پیاوێک لەبەردەمم ڕاوەستاوە. گوێم لە دەنگی مرۆڤێک بوو لەلای نۆکەندی ئولایەوە بانگی کرد و گوتی: «ئەی جبرەییل ، واتای بینینەکە لەم پیاوە بگەیەنە.» ئەویش هاتە ئەو شوێنەی کە لێی ڕاوەستابووم، کاتێک هات ترسام و بەسەر ڕوومدا کەوتم. پێی گوتم: «ئەی کوڕی مرۆڤ، بزانە کە بینینەکە سەبارەت بە سەردەمی کۆتاییە.» کاتێک قسەی لەگەڵم دەکرد کەوتبوومە خەونێکی قووڵەوە و ڕووم ڕووەو زەوی بوو. ئینجا دەستی لێدام و هەڵیستاندمە سەر پێ. گوتی: «من پێت دەڵێم کە لە کاتی تووڕەیی چی ڕوودەدات، چونکە بینینەکە سەبارەت بە سەردەمی کۆتایی دیاریکراوە. (دانیال ٨‏:١٥‏-١٩)
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فریشتەکان لە ئیسلامدا پۆل:فریشتەکان لە مەسیحییەتدا
فەرھاد شاکەلی
وێنۆک|فەرھاد شاکەلی فەرھاد شاکەلی شاعیر و ئەکادیمیکار و نووسەرێکی کوردە، ساڵی ١٩٥١ لەباشووری کوردستان، ناوچەی گەرمیان، لە دایک بووە. شاکەلی یەکێکە لەو شاعیرانەی کە شیعری کوردییان لە ١٩٧٠دا تازە کردەوە و بزووتنەوەیەکی گەورەی نوێخوازییان ھێنایە ناو ئەدەبی کوردییەوە. فەرھاد شاکەلی خوێندنی دواناوەندیی لە شاری کفری تەواو کردووە و لە سەرەتای حەفتاکاندا لە زانکۆی بەغدا، بەشی زمانی کوردی خوێندوویەتی. ساڵی ١٩٧٤-١٩٧٥ چووە ڕێزی شۆڕشی کوردستانەوە و بوو بە پێشمەرگە و دوای ھەرەسھێنانی شۆڕش ماوەیەک خەباتی نھێنیی کرد و پاشان لە ڕێگەی بیابانەوە ڕووی کردە سووریا و ماوەیەک خەریکی کاری سیاسی و پێشمەرگایەتی بوو. لە ھاوینی ١٩٧٧دا بە یەکجاری وازی لە کاری سیاسی ھێنا و ڕووی کردە ئەوروپا. شاکەلی دوای خوێندنی زمان و ئەدەبی ئینگلیزی، زمانانی نۆرد، زمانە کۆن و تازەکانی ئێران، وەک مامۆستای زمان و ئەدەبی کوردی لە زاانستگەی ئوپسالا، سوێد، دەستی بە کار کرد و ھەتا ئێستایش لەو زانستگەیە کار دەکات. فەرھاد شاکەلی تا ئێستا نزیکەی ٣٠ کتێبی چاپ کردوون کە بەشێکی زۆریان دیوانی شیعرە، ئەوانی دیکەیش لێکۆڵینەوەی ئەکادێمی، کورتە چیرۆک، وەرگێڕان لە سوێدی و ئینگلیزییەوە و وتاری فکری و فەلسەفین. لە ساڵانی ١٩٨٥-١٩٩٦دا گۆڤاری (مامۆستای کورد) بڵاو کردەوە، کە گۆڤارێکی فەرھەنگی و فکری بوو، سەرجەم ٣١ ژمارەی لێ دەرچوو. ھاوکاتیش ، ١٩٨٥-١٩٨٨، بە زمانی سوێدی گۆڤاری Svensk-kurdish journalی بڵاو کردەوە. فەرھاد شاکەلی ئەمڕۆ شاعیر، ئەکادێمی و زمانەوانێکی ناسراوی کوردستانە و بە شێوەیەکی چالاکانە لە ژیانی فەرھەنگیی کوردستاندا بەشداری دەکات.
سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20160919014033/https://en.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Shakely
ڕستە
لە گۆڕەپانی زمانناسیدا، ڕستە دەربڕینێکە لە زمانی سروشتیدا. ڕستە یەکەیێکی ڕێزمانی و پەیڤی‌یە کە لە یەک یان چەند وشە (ھەر وشە نوێنەرایەتیی چەمکێک دەکات) پێکھاتووە. ڕستەیەک دەتوانێت بریتی بێت لە چەند وشەی دەستەکراو بۆ دەربڕینی وتەیەک، پرسیارێک، سەرسووڕمانێک، داخوازێک یان فەرمانێک. پۆل:زمان
فەرھاد شاکەلی
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١ پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:زیندووان پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
سیستمی تەندروستی لە ژاپۆن
سیستمی تەندروستی لە ژاپۆن خزمەتگووزارییەکانی چاودێری تەندروستی دابین دەکات، لەناویان پشکنینی گشتی، چاودێری تەندروستی دووگیانی، کۆنتڕۆلی نەخۆشییە گوازراوەکان، خەرجی چاودێری تەندروستی %٣٠ لەسەر نەخۆشە و %٧٠ دەکەوێتە سەر حکوومەت بۆ ھەر تاکەکەسێک، خەرجی بۆ خزمەتگووزاری چاودێری تەندروستی تاکەکەسی لەلایەن چاودێری تەندروستی جیھانی دابینکراوە سیستمێکی دڵنیاییە کە یەکسانی لەبەدەست گەیشتنی خزمەتگوززارییەکە دابین دەکات. کە خەرجیییەکان لەلایەن حکوومەتەوە دابین دەکرێت، ھەموو دانیشتووانی ژاپۆن داوایان لێکراوە لەلایەن یاسا کە سیستمی دڵنیایان ھەبێت، ئەو فەرمانبەرانەی کە سیستمی دڵنیایان نییە دەتوانن بەشداری بکەن لە پرۆگرامی سیستمی دڵنیایی نیشتمانی، کە لەلایەن حکوومەتە ناوخۆکانەوە بەرێوەدەبردرێت. نەخۆشەکان ئازادن لە ھەڵبژاردنی پزیشک و شوێنی چارەسەرکردن، نەخۆشخانەکان بەپێی یاسا، پێویستە قازانج نەویست بن و لەلایەن دکتۆرەکانەوە بەڕێوەببردرێن.
ئەو نەخۆشانەی سیستمی دڵنیایان نییە حکوومەت ناتوانێت ھاوکاریان بکات، بەڵام ھەرچۆنێک بێت سیستمێکی دڵنیایی لاواز ھەیە کە ھەر خێزانێک وەری دەگرێت کە لەلایەن حکوومەتەوە دابین دەکرێت
خەرجی
لە ٢٠٠٨ ژاپۆن بە نزیکەیی ٨.٢ لە خەرجی نیشتمانی خۆی سەرف کردووە یان ($2,859 بۆ ھەر تاکەکەسێک) لە تەندروستیدا، کە بەپلەی ٢٠یەم دێت لە نێوان ڕێکخراوەکان بۆ گەشەپێدان و گەشەی ئابوری حکوومەت بۆ چەنەھا دەیە توانییەتی کۆنترۆلی تێچووەکان بکات لەڕێگەی پلاندانان و سەرژمێریکردن، ھەروەھا توانییەتی خەرجییەکان کەم بکاتەوە کاتێک گەشەی ئابووری وڵاتەکە گەشەی نەکردووە و وەستاوە لە دەیەی ١٩٨٠، خەرجی سیستمی تەندروستی لە زۆربەی وڵاتە پیشەسازییەکان گەشەی دەسەند، لەکاتێکدا ھەنێک لە وڵاتەکان وەکوو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێگەی بە زیادبوونی خەرجییەکەدا، ژاپۆن بە ورییایەوە کۆنترۆلی تێچووی سیستمی تەندروستی دەکرد خەرجییەکان بۆ ھەر خزمەتگوزارییەکی پزیشکی ھەر دووساڵ جارێک دادەنرێت لە ڕێگەی تاوتوێ کردن و گفتوگۆ لەسەر کردن لەسەر پێویستییەکان لەلایەن وەزیری تەندروستی و پزیشکەکانەوە، لەدوای گفتوگۆکە بڕی خەرجی پێویست شیدەبێتەوە بۆ ھەر دەرمان و پێداویستییەکی پزیشکی، وە بڕی تێچووەکە ھەمان شت دەبێت لەنێو نەخۆشخانەکانی وڵاتەکە، ئەگەرھاتوو پزیشکێک یاری بە سیستمی تەندروستی بکات بە داواکردنی خەرجی زیاتر و ناپێویست ئەوە حکوومەت بڕی خەرجی پزیشکی کەمدەکاتەوە بۆ ساڵانی داھاتوو، ئەوە لە ٢٠٠٢ ڕوویدا کاتێک تێچووی پشکنینی MRI بەبڕی %٣٥ لەلایەن حکوومەت کەمکرایەوە بەمەش لە ٢٠٠٩ لە ئەمریکا پشکنینی MRI بۆ مل نرخی $1500 دۆلار بوو بەڵام لە ژاپۆن $98 دۆلار
دابینکردن
خەڵک لە ژاپۆن چاوەڕێی ژیانێکی درێژ و تەندروستیان تێکرای تەمەنی ژیان لە ژاپۆن دەگاتە ٨٣ ساڵ (٧٩،٦ ساڵ نێر، ٨٦،٤ مێ)
سەرچاوەکان
پۆل:بەشی گشتی پۆل:چاودێری تەندرووستی لەژاپۆن پۆل:چاودێری تەندروستی بەپێی وڵات پۆل:تەندروستی دەروونی لە ژاپۆن
ھەرگیز گەورە نابێت (کتێب)
ھەرگیز گەورە مەبە (بە چینی:成龙:还没长大就老了، مانا: جاکی چان: بەتەمەن داچوو پێش ئەوەی گەورە ببێت") کتێبێکی خۆژیاننامەی جاکی چان لەگەڵ ژو مۆیە بۆ ساڵی ٢٠١٥. کتێبەکە دەربارەی ژیانی مناڵی جاکی چانە، گەورەبوون و گەشەسەندنی لە ھۆنگ کۆنگ و ھۆلییود و خەڵاتە ئەکادیمیاییەکانی بۆ ئەو بەشدارییانەی لە فیلم کردوویەتی کتێبەکە بە ئینگلیزی دەرچووە کە لەلایەن جێرمی تیانگەوە وەرگێڕانی بۆ کراوە بە ناونیشانی ھەرگیز گەورە مەبە
سەرچاوەکان
پۆل:جاکی چان
بورسا
مێژوو
مێژووی شاری بورسا دەگەڕێتەوە بۆ رۆژگاری بیزەنتیەکانەوە و پێشتر سەر بە شاری کیەس بووە.‌ ساڵی ٢٠٢ پ. ز. کاتێک شا پروسای یەکەم بوو بە شای مەملەکەتی بیتینیا، بنیاتی ئەم شارەی داناوە و ناوی  لێناوە پرووسا (بە یونانی: Προῦσα (Prusaو یەکێک لە شارە بوژاوەکانی رۆژگاری رۆمان و بێزەنتیەکان بووە. کاتێک عوسمانیەکان دەڤەرەکەیان داگیرکرد، ساڵی ١٣٢٦ کرا بە پێتەختی دەوڵەتی عوسمانی و بە شاری خداوندکار (Hüdavendigar) یان خوندکار دەناسرا واتە (دیاریی خداوندگار) یاخود شاری سولتان (خوندکار وشەیەکی فارسیە و ئەوسا ناسناوی سولتانەکانی عوسمانی بوو). ئەم شارە لە بەر سەوزایی دەوروبەری بە بورسای سەوزیش دەناسرێت کە بە‌ تورکی پێی دەوترێت: یەشیل بورسا. ساڵی 1478 دانیشتووانی بورسا نزیکەی 45 ھەزار کەس دەبوون. پاش داگیرکردنی ئەستانبولی پێتەختی بێزەنتەکان‌ لە لایەن سو‌لتان محەممد فاتحەوە سالی 1456ز بورسا تایبەتمەندی خۆی ھەر ھەبوو لە لایەن بنەماڵەی سوڵتانەکانی عوسمانی. ئێستاش نێژگە تەرمی چەندین سولتانی گەورەی عوسمانی لە سەر شاخی ئولوداخ ماون‌.
پەناگەی ئاوارەکان
بورسا ئەمڕۆ لە شارە بوژاوەکانی تورکیایە لە ڕووی پیشەسازی و دارایی و گەشتیاریەوە. شەڕی کورد و حکوومەتی تورکیا زۆر بنەماڵەی کوردی ناچارکردووە بۆ دوور کەوتنەوە لە شەر پەنا بەرنە بەر نیشتەجێ بوون لە بورسا. پێشتریش بورسا پەناگەی ھەزاران بنەماڵەی ئەلبان بووە کە لە سەدەی نۆزدەھەمەوە لێ نیشتەجێ بوون موسڵمانەکانی بولگاریاش کە لە ژێر فشاری دەوڵەتی بولگاریا لە سەردەمی تیۆدۆر جیڤکۆڤ 1940-1990 و شەرەکانی بەلکان ئاوارەببون ھەر لە بورسا نیشتەجێکران ئەمانە ژمارەیان لە 150 ھەزار کەس زیاتر بوو.
ناودێری شارەکە
ئەسکەندەر کەباب و لوقمی بورسا بووکەلەی قەراگۆز و حاجی واد و مزگەوتەکانی بوورسا کە نزیکە 104 مزگەوتن و لەوانیش مزگەوتی سەوز  و  مزگەوتی گەورە(‌ئولوجامع) و  40گۆڕی سولتان و مەزاری ناسراوەکان لە دامێنی چیای مەزنی ( ئولوداغ/ ئولمپیوس)و نزیکەی 40 مەدرەسەی ئایینی و  18 خانسەرای دێرین و 9 پردی مێژوویی و قەلاتی بورسا و زۆر شوێنی تر.
بەستەر بۆ دەرەوە
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا پۆل:شارەکانی تورکیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بورسا  پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
سۆنگدۆکی شیللا
پاشا "سۆنگدۆک"ی شیللا، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٧٣٧ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٧٠٢ی زایینی تا ٧٣٧ی زایینی بووە. سی و سێیەم پاشای شانشینی شیللا بوو. دووەم کوڕی پاشا شینمون، و برابچووکی پاشا ھیۆسۆبوو. لە ٧٠٤ سۆنگدۆک ھاوسەرگیری لەگەڵ (خاتوو بێسۆ 陪昭夫人 > شاژن سۆنگجۆنگ 成貞)ی کچی "وۆنتێ"کرد.
سەرچاوە
پۆل:فەرمانڕەواکانی شیللا پۆل:مردووانی ٧٣٧ پۆل:پاشاکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٨ەم لە ئاسیا
٨٠٤ (ژمارە)
٨٠٤ (هەشت سەد و چوار) ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٨٠٣ و ٨٠٥.
سەرچاوەکان
پۆل:ژمارە تەواوەکان
٢٨ی ئازار
٢٨ی ئازار ٨٧ەم ڕۆژی ساڵە (٨٨ لە ساڵی پڕدا). ٢٧٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.
بۆنەکان
پۆل:ئازار پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
تۆفیق وەھبی
وێنۆک|گۆڕی تۆفیق وەھبی تۆفیق وەھبی‌ بەگ (١ی کانوونی دووەمی ١٨٩١-٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٤ز) نووسەر، زمانەوان، مێژوونووس، سیاسەتمەند و ئەفسەری سەربازی بەناوبانگی‌ کورد بوو. کۆلیجی‌ سەربازی‌ لە ئەستەمبوڵ تەواو کردووە و بووە بە ئەفسەر، ساڵی‌ ١٩٢٩ کراوە بە فەرماندەی‌ کۆلیجی‌ سەربازیی‌ لە بەغدا، دواتر لە ساڵی ١٩٣٠ کراوە بە موتەسەریفی پارێزگای سلێمانی و پێش ڕاپەرینەکەی‌ بەردەرکی‌ سەرای سلێمانی لەسەر کار لابراوە. ساڵی‌ ١٩٤٣ بووە بە ‌وەزیری‌ ئابووریی و ساڵی‌ ١٩٤٨بووە بە وەزیری‌ مەعاریف، ئەندامی‌ کۆمەڵەی‌ جوگرافیاناسانی‌ بەریتانیا بووە. شەش زمانی زانیوە، لە چلەکانی سەدەی رابردوودا رۆڵێکی‌ بەرچاوی‌ لە سیاسەتی‌ عێراقدا ھەبووە. زۆر شارەزایی لە ‌بواری‌ شوێنەوارناسیی‌ کوردستاندا ھەبووە، چەندین نووسینی لەو بارەیەوە بڵاوکردۆتەوە.
ژیان
تۆفیق وەھبی بەگ کوڕی مەعرووف ‌لە ١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٩١دا لە شارۆچکەی چوارتای سەر بە شاری سلێمانی لەدایکبووە. ھەر منداڵ بووە کە باوکی مردووە، خوێندنی سەرەتایی لە سلێمانی تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٠٤دا چۆتە بەغدا و خوێندنی ناوەندیی و ئامادەیی سەرەبازی بەزیرەکی تەواو کردووە. ئینجا ڕووی کردۆتە شاری ئەستەمبوڵی پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بۆ تەواو کردنی خوێندنی باڵاتری، لە کۆلێژی ئەرکان وەرگیراوە و بۆتە ئەفسەری ڕوکن لە سوپای عوسمانی.
کە جەنگی یەکەمی جیھانی لە ساڵی ١٩١٤دا دەستی پێکرد، بەشداری لە شەڕی «چەنە قەلعە» لە دەردەنیل دا کردووە و لە دواییدا ڕەوانەی خوارووی ئێراق کراوە بۆ بەشداری کردن لەبەرەی جەنگ لە دژی ھێزەکانی بریتانیا لە "شعێبە" و لە کاتی کشانەوەی سوپای عوسمانی بەرامبەر بە ھێزەکانی بریتانیا لە مانگی ئەیلوولی ١٩١٧دا بەشداریی کردووە لەبەرەی جەنگی ڕومادی و کاتێکیش کە ئەو شارە کەوتۆتە چنگ ھێزەکانی بریتانیا ئەم بەخۆی و لەشکرەکەیەوە بەرەو شاری ھیت کشاوەتەوە.
لە ساڵی ١٩١٨دا گواستراوەتەوە بۆ بەرەی جەنگی فەلستین و پایەی سەرەبازی بەرزکراوەتەوە بۆ پلەی ڕائید و مەدالیای قارەمانی لەسەکردەی ئەڵمان وەرگرتووەو ئەوەی شایانی باسە زۆربەی سەرکردەکانی تیپی سوپای عوسمانی ژەنەڕاڵی ئەڵمان بووە، چونکە لەو جەنگەدا عوسمانی و ئەڵمانیا ھاوپەیمان بوون لە دژی بەریتانیا و فەڕەنسا و ئیتاڵیا و ئەمەریکا شەڕەیان دەکرد.
کاتێک کە ئەو جەنگە جیھانییە بەشکانی دەوڵەتی عوسمانی ھاوپەیمانەکانی لەمانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨دا کۆتایی ھات، تۆفیق وەھبی بەگ گەڕایەوە کوردستان و ئینجا چووە بەغداو بووە یەکێک لە ئەفسەرە دیارەکانی کورد لەدامەزراندنی سوپای ئێراق لە ڕۆژی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٢١دا.
کاتێک کە شێخ مەحموودی حەفید لە ساڵی ١٩٢٢دا لە ھیندستان گەڕێنرایەوە سلێمانی و بووەوە پاشای کوردستان، تۆفیق وەھبی بەگ لەمانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەی ١٩٢٢دا چووە پاڵ بزووتنەوەکەی ئەم سەرکردەیەی کورد و کە ئەم بزووتنەوە و فەرمانڕاوەکەی شێخی حەفیدیش بەدەستی ئینگلیزەکان لەناوبران، تۆفیق وەھبی بەگ بۆ ماوەی ٤٢ ڕۆژ گیرا و کە ئازادکرا لە دوا دوای ساڵی ١٩٢٣دا کرا بە کارگێڕی بزوتنەوەکان لە شالیارێتی بەرگری ئێراق و لەمانگی ئابی ١٩٢٥یشدا کرا بە بەڕێوبەری قوتابخانەی سەربازی لە بەغدا و پلەی سەربازی بووە موقەددەم و لەساڵی ١٩٢٩ دا ناردرا بۆ ئینگلتەرە بۆ بەشداریی کردن لە خولێکی بەرزکردنەوەی شارەزایی سەربازی و لەساڵی ١٩٣٠دا پلەی عەقیدی پێدار و کرا بە موتەسەریفی پارێزگاری سلێمانی، بەڵام بەر لە قەومانی شەڕەکەی ٦ی ئەیلوولی ١٩٣٠ی بە دەرکی سەرای سلێمانی لە کارەکەی دوورخرایەوە کەچی لەساڵی ١٩٣١ لەدوا شەڕی شێخ مەحموود لە ئاوباریک لەدژی دەسەڵاتدارانی فەرمانڕەوایی ئێراق ماوەیەک گیرا و تاوانی ھاندانی خەڵکیان بۆ داواکردنی فەرمانڕەوایەکی کوردی خستەپاڵ و ماوەیەک بێ کارو فرمان مایەوە تاکو لەساڵی ١٩٤٦ ئەم کەسایەتییە بەناو کورد کرا بە شالیاری ئابووری ئێراق لە شالیارییەکەی حەمدی پاچەچی داو دوای ئەوەش تاکو ساڵی ١٩٥٨ گەلێک جار بەناوی کورد کراوە بە شالیاری بەرگری و مەعاریف.
لەسەرەتای ساڵی ١٩٥٨دا کراوە بە ئەندام لە ئەنجومەنی پیاوماقووڵانی ئێراق "مجلس الاعیان" و لەدوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ساڵی ١٩٥٨ دا ئێراقی جێھێشتووەو چووەتە شاری لەندەن و دوا ساڵەکانی ژیانی لێ بەسەر بردووەو ھەر خەریکی نووسینی مێژووی کورد و نووسینی بابەتی زمانەوانی کوردی بووەم تاکو لە ڕۆژی ١٩٨٤.٠١.٠٥دا لەو شارە لە تەمەنی ٩٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووەو تەرمەکەی ھێنراوەتەوە بۆ سلێمانی و لەسەر ڕاسپاردەی خۆی لە چیای پیرەمەگروون لە تەنیشت گۆڕی پیاوچاکی کورد پیرەمەگروون بەخاک سپێردراوە.
بەرھەمەکان
‌دوای دامەزراندنی کۆڕی زانیاری کورد لە ساڵی ١٩٧١، تۆفیق وەھبی بە ئەندامی شانازی (فخری) ھەڵبژێردرا و گەلێک لێکۆڵێنەوەی دەگمەنی لە گۆڤاری کۆڕدا نووسی.
ھەندێک لە بەرھەمە چاپکراوەکانی ئەمانەن:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق پۆل:نووسەرانی عێراقی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١ پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:مردووانی ١٩٨٤ پۆل:زمانەوانانی کورد پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد پۆل:زانا کوردەکان
٥٨٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٥٠٣
تیێری بانستانژێل
تیێری بانستانژێل نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
خۆشناو (شارەدێ)
وێنۆک|ناحیەی هیران شارەدێی ھیران یاخود شارەدێی خۆشناو شارەدێیەکە لە پارێزگای ھەولێری باشووری کوردستان.
کارگێڕی ناحیەی هیران:
ناحیەی هیران سەر بە قەزای شەقڵاوەیە، ژمارە دانیشتووانی (8538) که‌سن، هیران بەیەكێ‌ لە هاوینە هەوارەكانی هەولێری پایتەخت دەناسرێت، وە گەشتیارێکی زۆر ڕویتێدەکەن وە بەتایبەت لە وەرزی هاویندا بەهۆی ئاوهەوایەکی فێنک و هەڵکەوتەی داروبارێكی چڕو و کانیاوەکانی، وە لە کاتی بەفرباریندا لە وەرزی زستاندا گەشتیارێکی زۆر سەردان دەكەن، لە شارەكانی تری كوردستان و شارەکانی عێراق و هەم گەشتیاری بیانی سەردانی دەکەن.
مێژووی ناحیەی هیران:
لە سالی (1952) بووە بە ناحیە یەكەم بەڕێوەبەری ناحیە (علی حمادی) تاكو ئێستا (23) بەڕێوەبەری ناحیە دەوامیان كردووە، سەبارەت بە ناوی هیران لەوە هاتووە كە دوو خوشك یەكێكیان بە ناوی هیران ئەوی تریان بە ناوی نازەنین وەك باس دەكرێت، سەبارەت بەڕۆڵی هیران لە رووی كوردایەتی و خزمەت كردن دیسان هیران بە هەموو شێوەیەك پشتگیری شۆرشەكانی كردووە و چەندین جار لەلایەن حكومەتی پێشووی عێراق تێكدراوە.و هیران لەدوای دۆڵی گەڵاڵە دووەمین ناحیە بووە لە سالی(1961) ئازاد كراوە دواجار لە ساڵی (1987)بە یەكجارەكی خاپور كراوە وە خەڵكەكەی راگوێزراوە بۆ كۆمەڵگای زۆر ملێكان وە لە ساڵی(1991)لە دوای ڕاپەرینە مەزنەكەی خەڵكی كوردستان ئاوەدانكرایەوە.
ئاین و ئەدەب: