cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فله‌ته‌ر (سۆفتوێر)
مێژوو
یەکەم فێرژنە فلوتەر ناسرا به‌ "سکای" وە لەسەر سیستەمی ئه‌ندرۆید بەكارهات لەساڵی 2015, هەر له‌ هەمان ساڵدا "دارت"یش نمایشكرا, بە مەبەستی ئەوەی بتوانێت ڕێندەری 120 وێنه‌ بكات له‌ چرکەیەکدا. لە کۆنگرەی "Google Developer Days" لە شاری "شەنگهای" لە مانگی سێپتێمبەری ساڵی 2018, کۆمپانیای گۆگڵ پێش دیمەنی فلوتەر 2ی نمایشکرد,کە دوایین بڵاوکراوەی گەورەیە پێش فلوتەر 1.0, لە مانگى ديسێمبەری هەمان ساڵ کۆمپانیای گۆگڵ لە بۆنەیەکی تاییەت بە ناوی "فلوتەر " فلوتەر 1.0یی بڵاوکردەوە, لە مانگی مای ساڵی 2020 فێرژنی 2.5یی "دارت" و فێرژنی 1.17.0یی "فلوتەر"ی بڵاوکرەوە, کە پاڵپشتی API دەکرد و خێرایەکی باشتری هەبوو لەسەر سیستەمی ئای ئۆ ئێس.
بناغەی فرەیمۆرکەکان
بەشەگرنگه‌کانی فلوتەر بریتیە لە :
دارت پڵاتفۆرم
سەرجەم پرۆگرامەکانی فلوتەر بە زمانی پڕۆگرامسازی دارت دەنووسرێت وە لە زۆربەی زمانەکانی تری پرۆگرامسازی باشتر و تایبەترە.
فلوتەر ئینجەن
بزوێنەری فلوتەر کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سی ++دا نووسراوە, پشتگیری پێشکه‌ش کردنی ئاستی نزم دابین دەکات بە بەکارهێنانی "سکیا" کتێبخانەی گرافیکی گۆگڵ, سەڕەرای ئەوەش, ئەوە ڕووکار دەکات لەگەڵ ئێس دی سی سی تایبەت بە پلاتفۆرم وەک ئەوانەی کە دابینکراون لە لایەن سیستەمی ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس.
ویجێتی تایبەت بە دیزاین
چوارچێوەی فلوتەر دوو کۆمەڵە ویجیت لەخۆ دەگرێت کە لەگەڵ زمانەکانی دیزاینی تایبەتدا دەگونجێت: ماتێریاڵ دیزاینی ویحیتەکان زمانی دیزاینی گووگڵ جێ بەجێ دەکات.
ویجێتەکان
فلوتەر جۆرەها ویجێت بەکاردێنێت بۆ گەیاندنی بە تەواوی و كارپێكردنی بەرنامەکان,ئەم ویجێتانە تەلارسازی چوارچێوەی فلوتەرن.
بنچینەکانی ویحێت لە فلوتەر
ویجێتەکان بە گشتی بە سێ جۆری بنەڕه‌تی پێناسە دەكرێن:
ویجێتی دەوڵەتدار و ویجێتی بێ دەوڵەت و میرات ویجێت بوون بە پلەبەندی چینی ناوەند لە چوارچێوەی فلوتەر, سێ جۆری بنەڕەتی ویجێتەکان بەکاردێن لە دروستکردنی هەموو بەرنامەکانی فلوتەر.
سەرچاوەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی گووگڵ پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٧
ئەندازیاریی نەرمامێر
350px|وێنۆک|بەرنامەسازێک، بەرنامەسازی بۆ دامەزراوەی [[ویکیمیدیا دەکات]] ئەندازیاریی نەرمامێر یان ئەندازیاریی سۆفتوێر (بە ئینگلیزی: Software Engineering)، لقێکی ئەندازیارییە کە مامەڵە دەکات لەگەڵ کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت. ئەندازیاریی نەرمامێر بەشێکە لەو زانستی کۆمپیوتەرەی کە بەکاردێت بۆ نووسینی بەرنامە بۆ کۆمپیوتەر یان ھەر ئامێرێکی کارەبایی. بە بوونی زمانە پێشکەوتووەکانی بەرنامەسازی (high level programming language) بەرنامەسازەکان دەتوانن بەئاسانی لەڕێی کۆمپایلەرەوە ئەو کۆدانەی دەینووسن بیکەن بە بەرنامەی کۆمپیوتەر. بوونە ئەندازیاریی نەرمامێر پێویستی بەخوێندنە لە زانکۆکان یان بینینی خولی فێربوون. دەیان زمانی بەرنامەسازی دەرچوون بۆ نووسینی کۆدەکان بۆ کۆمپیوتەر یان ئینتەرنێت، زمانەکانی کۆمپیوتەر وەک قسەکردنێک وایە لەگەل مرۆڤ بەڵام لەوە تۆ قسە لەگەڵ کۆمپیوتەر دەکەیت لەڕێی کۆدەوە بەرنامەسازەکان بە ئاسانی لە ڕێگای کۆمپایلەر (وەرگێڕ) کۆدەکان بە کۆمپیوتەر دەناسێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان پۆل:ئەندازیاری بەرنامەسازی پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
دوورگەی قاچاغچییان
دورگەی قاچاغچییان یەکیکە لە کتێبەکانی ئەگاسا کریستی کە لەلایەن موحسین چینی وەرگێڕدراوە و لە ۲۰۰٥ بڵاو کراوەتەوە لە چاپخانەی چینی.
چیرۆکەکە
چیرۆکەکە بەوە دەست پێدەکات: کاپتن ڕۆجەر لە ساڵی ۱۷٨۲ خانووییەک لە دورگەی لێزەر کۆمپ دروست دەکات و کاتێ دەمرێت خانووبەرەکە و دورگەکە دەمێنێتەوە بۆ کوڕە مامەکەی بەڵام ئەو و نەوەکانیشی گرنگیان بە دورگەکە نەدا تا لە ساڵی ۱۹۲۲ خەڵکی زۆر ڕوویان کردە دورگەکە بۆیە ئارسەر ئەنجمرین کە یەکێک بوو لە نەوەکانی کوڕی مامی کاپتن ڕۆجەر ئەو هەلەی قۆستەوە و بە پارەیەکی باش فرۆشتی و پاشان خاوەنە نوێکە بۆ مەبەستی گەشت و گوزار خانووەکەی سەر لە نوێ نوێی کردەوە و میوانخانەیەکی دروست کرد.
وە پاشان لە سەر دورگەکە تاوانێکی کوشتن ئەنجام دەدرێت و لێکۆڵەر بوارۆ دەکەوێتە شوێنی ڕووداوەکان تا ئاشکرای بکات ...
سەرچاوەکان
۱. کتێبی دورگەی قاچاغچییان، ۲۰۰٥، چاپخانەی چینی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
مستەفا عەدەوی
مستەفا عەدەوی (؛ لەدایکبووی ١٩٥٤ لە گوندی مونیە سەمنوودی سەر بە پارێزگای دەقھلیەی میسر) زانایەکی موسڵمانی سوننییە. یەکێکە لەزانایانی فەرموودە، دانیشتووی وڵاتی میسرە. لە زانستە ئیسلامییەکان خاوەنی چەندین نووسراوە و لە کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان چەندین بەرنامەی ھەیە لەسەر بابەتە ئایینییەکان و پرسیار و وەڵامی شەرعی.
ژیاننامە
مستەفا عەدەوی لەو کاتەی لە خوێندنگەی ناوەندی بووە قورئانی پیرۆزی لەبەردەستی مامۆستایانی ئایینی گوندەکەیان لەبەرکردووە، وەک ھەر مناڵیکی تری ئەو کاتە درێژە بە خوێندن دەدات، پاشان لە کۆلێجی ئەندازیاری بەشی میکانیک وەردەگیرێت و دەخوێنێت زانکۆ تەواو دەکات لە ساڵەکانی ١٩٧٧-١٩٧٨، دواتر دەڕوات بۆلای موقبل کوڕی ھادی ئەلوادعی لە یەمەن، بەشداری لە وانەکانی دەکات لە ساڵانی ١٩٨٠–١٩٨٤ دواتر دەگەڕێتەوە میسر، مزگەوتێکی بچووک لەو گوندەی کە تێیدا لەدایک بووە بنیات دەنێت، دەست دەکات بە وانە وتنەوە تێیدا، سەرەتا بە وتنەوەی سەحیحی بوخاری و موسلیم، لەگەڵ وانەی تر لە تەفسیر و فیقھی ئیسلامی. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا و بڵاوبوونەوەی ناوبانگی ژمارەی خوێندکارەکانیشی زیادیان کرد و مزگەوتێکی گەورەتریان دروست کرد کە کتێبخانەیەکی گەورەی تێدابوو، خاوەنی چەندین کتێب و دانراوە لە بوارەکانی فیقە، زانستی فەرموودە، زاراوەکانی فەرموودەزانی، و تەفسیر، و پڕۆژەیەکی گەورەی لە تەفسیری قورئاندا ھەیە لەسەر شێوەی پرسیار و وەڵام، لەژێر ناوی التسھیل لتأویل التنزیل (ئاسانکردنی لێکدانەوەی دابەزێنراو). لە بواری فیقھدا چەند کتێبێکی ھەیە بەناوی الجامع لأحکام النساء پێنج بەرگە و چواریان ڕاڤەکردن و لێکدانەوەیە، و پێنجەم بەرگ پرسیار و وەڵامە لەسەر چوار بەرگەکەی تر، و کتێبێکی تریشی ھەیە لە فیقھدا بە شێوەیەکی گشتی باسی دەکات بەناوی الجامع العام قی الفقە والأحکام، لەگەڵ چەند دانراوێکی تر.
سەرچاوەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:زانایانی فەرموودە
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بیست و یەکەمین پاڵەوانییەتی بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی ڕووسیا بۆ یەکەم جار میوانداری کرد. ئەو کەلە ١٤ی حوزەیران تا ١٥ی تەمموزی ٢٠١٨ لە وڵاتی ڕووسیا و لە ١١ شاری جیاواز بەڕێوەچوو. پاڵەوانییەتیەکە بەبەشداری ٣٢ ھەڵبژاردەی ئەندامی فیفا ئەنجامدرا. ٣١ لەو ھەلبژاردانەش بەئەنجامدانی پاڵاوتن گەیشتنە پاڵەوانییەتیەکە و ڕووسیاش وەک میواندار ڕاستەوخۆ وەک یەکەمین ھەڵبژاردە سەرکەوت. کۆی پاڵەوانیەتییەکە ٦٤ یاری ئەنجامدرا.
یاری کۆتایی پاڵەوانییەتیەکە لە ڕۆژی ١٥ی تەمموز درا لەیاریگای لوژنیکی لە مۆسکۆ. کە هەڵبژاردەی فەڕەنسا دوای بردنەوەی لە هەڵبژاردەی کڕواتیا بە ئەنجامی ٤-٢ توانی بۆ جاری دووەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکە بە دەست بهێنێت.
دیاریکردنی خانەخوێ
دەرگای خۆپاڵاوتن بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢ لەکانوونی دووەمی ٢٠٠٩ کرایەوە، ئەمەش تاکوو ٢ی شووبات بەردەوامبوو. لەسەرەتادا، نۆ وڵات خۆیان پاڵاوت بۆ میوانداریکردنی مۆندیالی ٢٠١٨ بەڵام دواتر مەکسیک لەم ھەنگاوە کشایەوە. خۆپاڵاوتنی ئەندەنووسیا لەلایەن فیفا ڕەتکرایەوە ئەمەش لەپاش ئەوەی حکوومەتی ئەندەنووسیا نەیتوانی نامەی پشتگیریکردنی ئەم پڕۆسەیە بۆ فیفا بنێرێت. دواتریش وڵاتانی دەرەوەی یەکێتیی تۆپی پیی ئەورووپا واتە یوفا (ئەمریکا، ژاپۆن و ئوسترالیا) لەو پڕۆسەیە کشانەوە بۆ خۆپاڵاوتن بەمیوانداریکردنی جامی جیھانی ٢٠١٨ لەبەرامبەریشدا وڵاتانی یوفا لە خۆپاڵاوتنی مۆندیالی ٢٠٢٢ کشانەوە. لەکۆتاییدا دوو ھاوپەیمانی درووستبوو لەنێوان ئیسپانیا/پۆرتوگال وە بولگاریا/ھۆڵەندا لەلایەک وە ڕووسیا و ئینگلتەڕاش بەجیا لەسەر میوانداریکردن بەردەوامبوون.
٢٢ ئەندامی لیژنەی جێبەجێکاری فیفا لەڕؤژی ٢ی کانوونی یەکەمەی ٢٠١٠ لە زیورخ کۆبوونەوە بۆ دەنگدان بەمەبەستی ھەڵبژاردنی وڵاتی میوانداری مۆندیالی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢. لە خوولی دووەمی دەنگدانەکە ڕووسیا براوەبوو وە پۆرتوگال/ئیسپانیا لەدەنگدانەکە دووەمبوون. ئینگلتەڕاش زوو لەکێبڕکێیەکە دەرچوو.
تیروپشک
ڕۆژی ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧، کاتژمێر ٦ی ئێوارە بەکاتی مۆسکۆ تیرووپشک بۆ قۆناغی کۆمەڵەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ ئەنجامدرا. بەر لە تیرووپشکەکە ھەر ٣٢ وڵاتی بەشداربوو بەگوێرەی پۆلینی ھەڵبژاردەکانی فیفاوە بەسەر ٤ پۆلین دابەشکران کە وڵاتە بەشداربووەکان لەپێنج کیشوەری جیاوازن. لە ھەر گرووپێکدا نەدەبوو زیاتر لەدوو وڵاتی ھەمان کیشوەر بەریەک بکەون.
خەڵاتە داراییەکان
خەڵاتە داراییەکان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ڕاگەیەندران.
بە بڕاندکردن
وێنۆک|فۆنت و لۆگۆی مۆندیال لۆگۆی پاڵەوانیەتییەکە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ڕاگەیەندرا لەلایەن کەشتیوانێکی ئاسمانی وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی. وەزیری وەرزشی ڕووسیا، ڤیتالی موتکو ڕایگەیاند لۆگۆی پاڵەوانیەتییەکە لە "ھونەری فۆلکلۆرە دەوڵەمەندەکە ووسیا و مێژووە پڕ لە سەروەری و داھێنەکانی ڕووسیاوە" وەرگیراوە. سەرۆکی ئەوکاتەی فیفا سێپ بلاتەر وتی لۆگۆکە ڕەنگدانەوەی دڵ و ڕۆحی وڵاتەیەکە. فۆنتی لۆگۆکەش بەناوی (Dusha) کە لەلایەن دەزگای دیزاینی پۆرتوگالی براندیا سێنترالەوە دیزاینکراوە لە ٢٠١٤.
بووکەڵە
وێنۆک|ماسکۆتەکەی مۆندیال لەشێوەی گورگ. ماسکۆت یان بووکەڵەی مۆندیالی ڕووسیا بەناوی زابیڤاکا (بەڕووسی بەو کەسە دەڵێن کە گۆڵدەکات)، زابیڤاکا لە ڕۆژی ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ڕاگەیەندرا. بووکەڵەکە لەشێوەی مرۆڤ و گورگێکی ڕەنگ قاوەیی و سپییە کە چاویلکەیەکی پرتەقاڵی لەسەرە. بووکەڵەکە لەلایەن قوتابییەک بەناوی ئێکتارینا بۆچارۆڤاوە دیزاینکراوە و لەڕێگای ھەڵبژاردنی ئۆنلاینەوە ھەڵبژێردراوە. ئەنجامی دەنگدانەکە لە ڕۆژی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ڕاگەیەندرا کە گورگەکە ھەڵبژێردراوە بەناوی زابیڤاکا بە ٥٣٪ دەنگەکان کە پێشی بووکەڵەی پڵینگ ٢٧٪ وە پشیلە ٢٠٪. زیاتر لە ١ میلیۆن کەس بەشداربوون لەم ڕاپرسییە کە لە پلاتفۆرمەکانی فیفا دانرابوو.
بلیت
لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧، دەستکرا بەفرۆشتنی بلیتی یارییەکانی قۆناغی کۆمەڵەکان. ڕێساکانی وڵاتی ڕووسیا بۆ وەرگرتنی ڤیزا بە ھەواداران و بەشداربووانی مۆندیال پەیڕەوناکرێن ئەمەش بەبێ ھەژمارکردنی ھاونیشتمانی چ وڵاتێکبێت وە بۆ ئەوانەیە ڕێک لەپێش پاڵەوانیەتییەکە دەگەن بە ڕووسیا. ھاندەرەکانیش کە دێن بۆ ڕووسیا لەکاتی گەیشتن پێویستییان بەدرووستکردنی ھەژماری تایبەتی ھاندەران ھەیە.
لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨، دیزاینی بلیتەکە ئاشکراکرا. دیزاینی تیکیتەکە بارکۆد، وە نەخشەیەکی ھۆلۆگرامی لەگەڵ ناوی خاوەن بلیتەکەی لەسەرە.
تۆپ
ناوی تۆپی مۆندیالی ٢٠١٨ "Telstar 18" ـە، ناوی تۆپەکە لەیەکەمین تۆپی کۆمپانیای ئەدیداس کە لەمۆندیالی ١٩٧٠ بەکارھات و یەکەمینجاربوو ئەدیداس تۆپ بۆ ئەم پاڵەوانیەتییە درووستبکات. تۆپی تێلستار ١٨، لە ڕۆژی ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ لەمۆسکۆ ڕاگەیەندرا.
گۆرانی
گۆرانی فەرمی پاڵەوانیەتییەکە بەناوی "Live It Up". ھەریەکە لە ویڵ سمیت، نیکی جام وە ئێرا ئیسترێفی گۆرانییەکەیان وتووە. گۆرانییەکە لە ٢٥ی ئایار دەرچوو و بڕیارە لە ٧ی حوزەیرانیش ڤیدیۆکلیپەکەی دەربچێت.
پاڵپشتیکاران
پاڵپشتیکران و سپۆنسەرانی مۆندیالی ڕووسیا ئەم کۆمپانیایەن.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
دیموکراسیی کۆمەڵایەتی
دیموکراسیی کۆمەڵایەتی یان سۆسیالدیموکراسی ئایدیۆلۆجییەکی سیاسیی چەپە کە لە چوارچێوەی سیاسەتی لیبرالیزمی کلاسیک جێ دەگرێت. بزووتنەوەی سۆسیالدیموکراسیی ھاوچەرخ داوای ئەمە دەکات کە سەرمایەداری بە سیاسەتەکی کۆمەڵایەتی لە بنەمای یەکسانیی کۆمەڵایەتی چاک دەکرێت.
پێشینە
(سوسیالدیموکراتەکان چییان دەوێت )؟ وتارێکە کە لە ڕێککەوتی ٦ نۆڤەمبەری ساڵی ١٨٨١ لە لایەن ئاگوست پاڵم لە شاری ماڵموێ کە بە یەکەمین وتاری سۆسیالیستی لە سوێد دەزانرێت بەڕێوەچووە.ھەر‌ دەو ھەووەڵین وتارەدا ئاگوست پاڵم مەبەستی خەباتی سوسیالدیموکڕاتەکانی لە مەڕ پرسی گشتی و مافی یەکسانی دەنگدان بۆ ھەمووانی ھێنایە بەرباس. لەو سەردەمەدا کە مافی دەنگدان تایبەت بوو بۆ پیاوان ئەویش بۆ پیاوی دەوڵەمەند و دەستڕۆییو، کە پێنج لەسەتا دانیشتوانی سۆئێدی وەخۆدەگرت.
ھەشتساڵ دوایە ڕێکەوتی ٢٣ ئاپریلی ١٨٨٩ حیزبی کرێکاری سوسیالدیموکڕاسی SAPلە سۆئێد دادەمەزرێ .بزووتنەوەی ئیتحادییەکان دەدامەزراندنی حیزبەکەدا پاڵپشتییان لێکرد‌ ،وتەنانەت تا ساڵی ١٨٩٨ یش ئەرکێکی وەک ڕیکخراوێکی کرێکاری وەستۆگرتووە تا ڕێکخراوی کرێکاران واتە LO بە یارمەتی سوسیالدیموکڕاتەکان دامەزراوە .ئاسەواری پەیوەندییە‌ سیاسیی تەشکیلاتییەی نێوان SAP و LO دەو دوایانەدا بە بزووتنەوەی کرێکارانی سۆئێدەوە دیار بوو. یێلمار برانتینگ ھەووەڵین سوسیالدیموکڕات بوو لە ساڵی ١٨٩٦دا کە بە پشتیوانی لیبڕاڵەکان لە ستۆکھۆڵم توانی ببتە ئەندامی پاڕڵمان. ئاکسل دانییەلسۆن ھەووەڵین پەیڕەو وپڕۆگڕامی سوسیالدیموکڕاسی کە دە ساڵی ١٨٩٧دا لە لایەن گۆنگرەوە سەلمێندرا داڕشتەوە ھەڵبەت (ھی پێشوو وەرگێڕراوەیەک بوو لە پڕۆگڕامی سوسیالدیموکڕاسی ئاڵمان).
سەدەی ١٩، دە ساڵی یەکەم
ساڵی ١٩٠٠ سوسیالدیموکڕاتەکان کاتێکی دەوڵەتی دەستڕۆییوەکان لە سەرکار بوون وێڕای ھەڕەشەی مانگرتنێکی (ئێعتیساب ) گشتی ، پێشنیاری مافی دەنگدان کە تەنیا ١٢ لە سەتی شارۆمەندانی گەورە ساڵی دەگرتەوە وەک ڕێفۆرمێک دایانە‌ دەوڵەت. نیلس ئێدن نوێنەری لیبڕاڵەکان ئەو پێشنیارەی بە *منداڵی سەقەت* نێو دەبرد و یێلمار برانتینگ یش نێوی نابوو * بەرنامەی سەر مێزی پادشا *. تەنانەت ئەگەر مانگرتنەش کارتێکەری لە سەر مەجلیس نەبوو ، بەو مانایە بوو کە سوسیالدیموکڕاتەکان لانیکەم ئەرکی خۆیان لە مەڕ پرسی جەماوەر ومافی دەنگدانی وەک یەک بۆ ھەمووان بۆ چارەسەری گرفتە سیاسییەکانی زاڵ بە سەر ھەلومەرجەکەدا بە جێھێناوە وھاوکات وادەردەکەوت کە بەرەی بورژوا‌کان ناتەباییان لە سەر ئەوپرسە تێکەوتبوو. ساڵێ ١٩٠٥ دەوڵەتی لیبڕاڵەکان دەستەڵات بەدەستەوە دەگرن.لیبڕاڵەکان دەبن بە گەورەترین حیزب و سوسیالدیموتەکان ١٣ ئەندامیان دەبێ. کۆنسێرواتیوەکانیش بەرەو کزی دەڕۆن.
ڕێککەوتن و گەشەی ئابووری
خاڵێکی ناوەندی ئیدئۆلۆژی سوسیالدیموکڕاسی کزکردنی فتیلەی ئاوری شەڕی چێنایەتییە‌ وحەولدراوە‌ یارمەتی ئەو ھێزەلە کۆمەڵگا بدەن کە تێری و تەسەلی ھێنەرە و ھۆی بەرھەمیھێنانی زۆرتر و گەشەی ئابووری و دابەشکردنی عادڵانەی دەستکەوتەکانی بدواوەیە‌ .ھەرەس و ناسەرکەوتوویی مانگرتنەکەی ساڵی ١٩٠٩ بوو بەبناخە بۆ بەستنی قەراردادی (ساڵت خوێ ئاوتاڵ) لە ساڵی ١٩٣٨دا. لە جیاتی وەیکە پاڕاگڕافی لەمەڕ خاوەنکار بسڕنەوە ھەشت خاڵیان بە نێویMBL ( قانوونی بەشداری دەبەڕێوەبەرایەتی )یان دیاریکرد کە بریتین لە :
گرینگترین ھەلومەرج بۆ ئەو چەند خاڵانە ،کاری بێقڕ‌ە ،ئیتیحادییەکی بە ھێزی کرێکاری و سیاسەتێکی ئابووری بۆ دەستەبەرکردن کار بۆ ھەمووانە .ھەموو حەولی سوسیالدیموکڕاتەکان بۆ پێکھاتن وڕیککەوتن دە نێوان کارگێڕانی بازاڕ واتە خاوەنکار وکرێکارە وبەڕێوەبردنی بازاڕ ‌ بەپێی قانوونی قەراردادی گشتی (نێوان تاکەکان) نەک قانوونی گشتی کۆمەڵایەتی کە زیندان وجەریمە و ودادگاییان لێدەکەوێتەوە، تەنانەت ئیدئۆلۆژی سوسیالدیموکڕاسی یش ئەو خۆگونجاندنەسیاسییە دەگەڵ ژیانی کاری وەخۆدەگرێ.
سۆسیالیزم یان سۆسیال لیبڕالیزم
thumb|ئاڵای سۆسیالیزم ئەو ئاڵوگۆڕە رێفورمیستییانەی کۆمەڵایەتی سێ قۆناخ وەخۆ دەگرێت. قۆناغی یەکەم دیموکراسی سیاسی (سیاسەتی دیموکڕاتانە ) کە خۆی ھەلومەرجێک بۆ ھەرەوەزێکی جەماوەری دەھەڵبژاردنی پاڕڵماندا دەڕەخسێنێ. ئەو دەستەڵاتە سیاسییە ڕەخسێنەری قۆناخی دووھەمە واتە دیموکڕاسی کۆمەڵایەتی کە ئەویش خۆی سیاسەتی دەستەبەرکردنی کار ومافی یەکسانی شارۆمەندی وتێری و تەسەلی بۆ ھەمووان دەگونجێنێ .کار بۆ ھەمووان ،خۆ بەشارۆمەندی کۆمەڵگا زانین و نەبوونی دەستەڵاتی چینێکی تایبەت بە سەر کۆمەڵگادا ئەو ھەلومەرجە بۆ مرۆڤەکان دەخولقێنێ کە چارەنووسی ژیانی خۆیان بەدەستەوەبگرن. دابینکردنی قانوون وھاندانی خواستی جەماوەر بەرەو ئابوورییەکی کۆمەڵایەتی و ئالوگۆڕی دەستەڵات دەبازاڕدا کە لەلایەن ئیتیحادییەکانەوە چاوەدێری بکرێن ،دەستەبەرکردنی کار بۆ ھەموون وخۆ بە شارۆمەندی کۆمەڵگا زانین وبە دیموکڕاتی بوونی ژیانی کاری دەڕەخسێنێ کە خۆی قۆناخی سێھەم واتە دیموکڕاسی ئابووری یە بەشێکی گرینگی ناوەرۆکی ئیدئۆلۆژی سوسیالدیموکڕاسی ( شێوە ڕوانینی سوسیالیستییانە‌ ) یە. ئەوەش بەو مانایەیە، لەجیاتی گۆڕینی‌ ئەوویستە فەرمییانەی خاوەندارییەتی دەکۆمەڵگادا ، لەڕێگای چاوەدێری بە سەر قانوونی بەڕێوەبردنی بازاڕ ، ماڵیات ، ئیتیحادییەکان ، پەرەی دەستەڵاتی کریکاران ، وپەرە پێدان بە ئیمکاناتی شارۆمەندان‌ و تاکگەل بۆ بەدەستەوەگرتنی چارەنووسی ژیان ، ھەنگاو بە ھەنگاو ھەلومەرجیان دەگوازرێتەوە بۆ چۆنیەتی ویستی خاوەندارییەتی.
ھێشتا زەختی سیاسی ڕاستەوخۆ بەسەر*ھەنگاوی سێھەم * واتە دیموکڕاسی ئابوورییەوە بە مەبەستی جێبەجێ کردنی زووتری پرسی خاوەندارییەتی و مافگەلی ،لە ئەوەیکە وا دە ڕوانگە بنەمایییەکانی سوسیالیستی و مێژووی سوسیالدیموکڕاسی مۆدێڕن لەسۆئێد کە دەڵێی ،بە شێنەیی وەک ڕەوتێکی ڕۆژانە و دە دەرفەتی سێھەمدا دەبێ بکرێن ھەیە. ئەو‌ باسە دەگەڕێتەوە بە سوسیالیستی کردن وداڕشتنی ئابووری بنەماڵەیی‌ لە ساڵی ١٩٢٠ ،بەرنامەی بزووتنەوەی کرێکاری دوای شەڕلەساڵی ١٩٤٠ ، سندووقی پاشکەوتکراوەی مووچەگران لە ساڵی ١٩٧٠ و ٨٠ دا. لە تەواوی ئەو دەرفەتانە دا حەولی پەرەپێدانی دیموکڕاسی ئابووری بەرەوڕووی بەرھەڵستکارانەی بورژوازی بووە وبە ساز کردنی ناتەبایی دە ڕیزی بزاوی کرێکاری وتەنانەت لە نێو ڕێبەرایەتی خۆشیاندا ھۆی نسکۆ و بەرەو دواوە بردنی ڕەوتەکەیان پێکھێنا. دەکرێ بڵێین کە لە نێو سوسیالدیموکڕاتەکاندا مەودایەکی ئیدۆئۆلۆژی لە نێوان چەپ کە خاوەنی خواستی ئاڵوگۆڕی سوسیالیستییانەی کۆمەڵگا وبەرەی بە مەبەستانەی ڕاست کە لە سوسیال لیبڕالیزم نیزیکن ھەیە.
ھونەری داڕشتنی بناخەی کۆمەڵگا یان سەربەخۆیی مرۆڤەکان
ڕوانگەیەکی ئیدئۆلۆژییەکی بەرینی دیکە دە نێو سوسیالدیموکڕاسی دا ھەیە کە دەڵێ :ئەو کۆمەڵگا باشە چییە و چۆن پێکدێ. داخوا ژیان لەپاش ھەڵوێستێکی پسپۆڕانە کە چۆن باشە، بنیات دەنرێ ؟ یان ئەوە زۆر گرینگە کە دیموکڕاسی کۆمەڵایەتی دەرفەتێکی واباش بۆ دەستەبەربوونی ھەلی بە ئاوات گەییشتنی مرۆڤەکان بڕەخسێنێ تا بتوانن خۆیان چارەنووسی ژیانی خۆیان بە دەستەوە بگرن ؟ ئەوە دەگەڕێتەوە سەر ململانی نێوان ھو‌نەری داڕشتنی بناخەی کۆمەڵگا و ئەو شتە کە بە نێوی ھێڵی سەربەخۆیی دەناسرێ. دمەتەقەی نێوان ئالوا میردال و گووستاوموێلر نموونەیەکی بەرچاوە لە مەڕیارمەتی بۆمنداڵان (منداڵی یانە ،زارۆکی یانە )‌ کە قەرەبووی ئەو بڕە پووڵە‌ کە پێشوو پێدەگوترا(گلد‌انەوەی بەشێک لە ماڵیات ) بکاتەوھ ،لە چاو دەرسەتێکی کە لە ئەو دەرامەدە‌ کە تا زیاتر بوایە زیاتر ماڵیاتی لیدەگێڕدراوە‌ ،شتێک نییە کە بۆ بێدەرامەدان جێیەک بگرێتەوە. ئالوا میردال پێیوابوو ‌ دابەشکردنی ئەو بڕە یارمەتییە بۆ منداڵان وەک پووڵی نەغد بە سەر بنەماڵەکاندا کە نازاندرێ ھەر لە بنەڕەتەوە دەتوانێ یارمەتیدەر وگونجاوبێ بۆ منداڵان شتێکی ھەڵنەسەنگێندراوە. باشتر بوو لە جیاتی پووڵی نەغد کۆپینیان بدرێتێ کە تەنیا جل وبەرگ و خواردەمەنی منداڵانی پێ بکڕدرێ. موێلر دەڵێ مەبەست لە بەرێوەبردنی سیاسەتی تیر وتەسەلی ئەوە بوو کە مرۆڤەکان * چێژی ھەستی سەربەخۆیی * بکەن و خەڵک خۆشیان باشتر دەزانن کە پێداویستییەکانیان کامانەن. ھێڵی سەربەخۆیی کە تا ئەو جێیە دەگەڕێتەوە سەر کێشەی یارمەتی منداڵان سەرکەو‌تبوو ،سێبەری بە سەر زۆرێنەی سوسیالدیموکڕاسی سۆئێد دا دا کێشا ،تەنانەت دە تەواوی مێژووی حیزبەکەدا کەم تا زۆرێک نوێنەرایەتی بەرەی پسپۆڕ و تۆخی بنیاتنانی گۆمەڵگای وەستۆگرت.
حیزبی کرێکاری یان حیزبی جەماوەری خەڵک
سوسیالدیموکراسی لە سەرەتاوە بناخەی وەک حیزبێکی ڕەسەنی کرێکاری داڕێژرا‌ وبە تایبەت لە سۆئێد پەیوەندی نێوان ئیتیحادییەی کرێکاران و حیزبی سوسیالدیموکڕاسی زۆر بە ھێز بوو .ئاکسل دانییەلسۆن پەرەی بە تێئۆریی بزووتنەوەیەکی کرێکاریدا کە لە سەر بنەمای دوو ھێڵی ،ئیتیحادییەیی و سیاسیی ، کەدە پەیوەندێکی ئورگانیک دەگەڵ یەکتردان دامەزراوە. ئەگەر چی ئاسەواری ئیدئۆلۆژی بە سەرئاڵوگۆر دەکۆمەلگادا دیاربووە بەڵام ویستی بەشداریکردنی خەڵک بە گشتی بۆ دابینکردنی عەداڵەت دەکۆمەلگادا ھەر لە سەردەمی ئیدوارد بەرن ستێن _ەوە بە ھێز بووە لە بەشدارکردنی تەنیا ھێزی کرێکاران وەک بەشێک لە کۆمەڵگا. دە ساڵی ١٩٢٠دا ئەو پرسیارە بۆ سوسیالدیموکڕاتەکان جێی باس بوو کە دەبێ حیزبی کرێکاری بن یان بە قەولی( پەر ئالبین ھانسسۆن) دەبێ حەولی ئەوە بدەین کە ببین بە* حیزبێکی تەواو خەڵکی *. لێرە دووڕدۆنگییەک لە سەر ناوەرۆکی وشەی *خەڵک* ھەیە کە لایەنی ھەمبەرلە سەر *خەڵک وپیاوان * پێداگری دەکا ،لە لایەکی دیکھ ئەوئیدئۆلۆژییەی نیزیک بە باوەڕی سوسیالدیموکڕاسی کە دەبێ ئەرکی نوێنەرایەتی داخوازییەکانی گشتی کۆمەڵگا کە بورژوازی و خاوەن کارەکان لە ئەستۆی خۆیان داماڵیوە وکردوویانەتە قوربانی داخوازی چینی خۆیان ،وەستۆ بگرن. ھەرچییەک بێ پەیوەندییەک دە نێوان بیرۆکەی کۆمەڵگای تێر وتەسەل وتێئۆری کۆمەڵگای سوننەتی و کۆنەپەرەستانەی رودۆڵف شێلێن جێی ھیچ باسێکی نەھێشتبێتەوە ،تەنانەت ئەگەر ناوەرۆک و گرینگایەتی ئەو پەیوەندییەش ھۆیەک بووبێ بۆ د‌مەتەقەکە. دە ساڵی ١٩٣٠دا ئەو پرسیارانە زۆر تر خۆیان کردەوە و ناوەرۆکی سیاسییان بە خۆوە گرت تا جێیەک کە بۆ پاراستنی دەستەڵاتی سوسیالدیموکڕاسی دە دەوڵەتدا پێویستییان بە بەرە (ئالیانس ) بوو. ھەنگاوی ھەووەڵ ڕێکەوتنی سوسیالدیموکڕاتەکان وبەرەی کرێکارانی کشتوکاڵ بە نوێنەرایەتی ئیتیحادییەی جوتێران دە ساڵی ١٩٣٣ دا کە بە نێوی*ڕەشەوەڵاغ کڕین * پێکھات .دەماوەی دوای تەواوبوونی شەڕدا ھەموو حەولی سیاسی سوسیالدیموکڕاتەکان بۆ دۆزینەوەی ئالیانسێک دە نێوان کرێکاران و گرووپی کارمەندان دابوو. ھەر وا دەھات کە خۆیان وەک حیزبێکی بەرینی کۆمەڵایەتی بۆ مووچەگران پێناسە بکەن .وادیار بوو دەوڵەتی تێر وتەسەلی (ڕفاھ ) کە بە دوای شەڕدا بە ھۆی ڕێفۆڕم دەکۆمەلگادا دامەزرابوو ئەو ئالیانسەی بە پاڵپشتی خۆی دەزانی. ئەو سیاسەتە گشتییەی تێر وتەسەلی یەش کە توێژی مامناوەندی کۆمەڵگا خواستی خۆی تێدا دەدیتەوە وادیار بوو ھاوتەریب دەگەڵ خواستی کرێکارانیش بووە وھاوکات کە ڕادەی ئابووری توێژی مامناوەندی کۆمەلگاشی ھەڵدەکێشا ئەو ھەڵکێشانە ئابووری چینی کرێکارانیشی دەگرتەوە. کۆمەڵگایەکی بە ھێز یان سەربە خۆ؟
کێشەیەکی دیکەش دە نێو سوسیالدیموکڕاسیدا لە مەڕ ڕوانگە لە سەر دەوڵەتدا بوو. لە لایەک وەک نەریت بۆ چارەسەری گرفتەکانی کۆمەڵگا ،‌ یارمەتی وەرگرتن لە ڕێکخراوە جەماوەرییەکان و کۆپراتیوەکان(خاوەن سەھمەکان) ولە لایەکی دیکەوە حەولی بەرەوپێشبردنی سیاسەتی ڕێفۆڕم لە ڕێگای بڕیاری سیاسی و ئەرکی جەماوەری خەڵک‌. ئەوەی دە ماوەیەکی درێژخایەن دە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٠ و٦٠ دا بەڕیوەچوو لە سەردەمی تاگە ئێرلاندر بە نێوی * ئەو کۆمەڵگا بەھێزە ) دا بوو،کە ئەرکی سەرەکی دابینکردنی سیاسەتی سوسیالدیموکڕاتەکان خرابووە سەرئەستۆی کۆمیونەکان‌ .بۆ نموونە لایەنێکی ئەو بەرەیە بزووتنەوەی کۆپراتیوەکان و لاوانی سەر بە سوسیالدیموکڕاسی کە بە دروشمی *خۆبەڕیوەبردن * دە ساڵی ١٩٨٠دا بوو .ئاندرس ئوێرن کۆنە دامەزرێنەری کۆپراتیو و سوسیالدیموکڕات ڕایگەیاند کەچ باش سیاسەت نەیتوانی‌ شارۆمەندان بکاتە *مریدی دەستەڵاتدارانی دەوڵەت* ھەر لە گوێن ئەو کێشەیەش ڕوانگەیەکی لەمەڕ ئازادی ئابووری دەگۆڕێدا ھەیە گەلۆلە بنەڕەتەوە دەبوو لە لایەن چینی خوارەوە بە نێوی * ڕاوێژکاری بەڕیوەبەر * ولە شوێنی کارەکان. بەڕێوەبچن یان قورسایییەکە بخرێتە سەر قانوون و قانوونی بەڕێوەبەری بازاڕەکان ؟ ئێرنشت ویگفۆش بە تووندی کەوتبووە ژێر ئاسەواری (ییلێس سوسیالیزم ) کە دەڵێ: مرۆڤەکان دەبێ ببنە خاوەن دەستەڵاتێکی ھەرێمی دەحاڵیکدا بۆ نموونە ڕیچارد ساندلر کە نوێنەرایەتی ئەو بەشەیە کە دەڵێ دەبێ خاوەندارییەتی دەوڵەت و چاوەدێری بە سەر توجاڕەت دا پەرەبستێنێ.
بەرابەری ‌ و ھاوپلەکردن
لەو چەند‌ دەیانەی ئەم دواییانەدا وەک کۆنە نەریتێکی سوسیالدیموکراتەکان بە مەبەستی بەرابەرییەکی ڕاستەقینە حەولی زۆر دراوە کە ئەو چەمکە بکرێتە ڕوانگەیەک .دە ماوەی ساڵەکانی ١٩٦٠ و ٧٠دا وەک ھەنگاوی ھەووەڵ لەژێر نێوی*چوارچێوەی ڕیفۆڕمی ماڵیاتی* بە مەبەستی کۆتایی پێھێنان بە وەرگرتنی ماڵیات لە دوو دەرامەد کە یەککەس دەیبێ ،بە تایبەت لەو بڕە مووچەیە کە بە نێوی *پووڵی دایکانە* ولەو بەشانەی کە بە نێوی خەدەماتی گشتی دادەمەزرێن بە مەبەستی وەگەڕخستنی توانایی ولێھاتوویی ھەرچی زیاتری ژنان دەکۆمەڵگادا پێکھاتبوون. سەرچاوەی ئەو بڕیارەش دەگەڕێتەوە سەر ئەوەکە دەکۆمەڵگایەکی پێشکەوتوو و مۆدێڕندا کرێکار وخاوەن کاسبی تایبەتی ھەرتک ھەلومەرجی ئەوەیکە مرۆڤ چارەنووسی خۆی بەدەستەوەبگرێ وخاوەنی حورمەتی شارۆمەندی ببێ ،دەڕەخسێنن. ھاوکات ھاندەری ھێزی بەرھەمھێنەر و ھێزی کاریش دەکۆمەلگادا دەبێ. ئاکامی پێ دەبازاڕی کارنانی ژنان دە ساڵی ١٩٧٠کاندا نیزامی دەستەڵاتی جنسییەتی دە ھەموو بوارەکانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا ،تەنانەت پێگەی ژنان دە بازاڕی کاردا لە سۆئێد لە زۆر ڕوانگەوە ھێشتا ھەرخەرابتر بوو لە ھی پیاوان بۆ نموونە لە مووچەی مانگانە یاندا. دەماوەی ساڵی ١٩٩٠کاندا بەشێکی ڕوانگەی چوارچێوەڕێفۆڕمییەکھ بە کارتێکەری ئیدئۆلۆژی فێمنیستی کھ لەنێو بەشێک لە سوسیالدیموکڕاتەکاندا خۆی دەنواند و جەخت لەسەر ئاڵوگؤڕی زیاتر لەوەیکە نێوی بە ڕێفۆڕم دەکۆمەلگادا دەرکردبوو بکرێ و بۆ ئاڵوگۆڕ ‌ دە تیڕوانین و پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤەکاندا ھەنگاوی زیاتر ھەڵبگیرێ. مارگارێتا وینبەری یەکێک لە پێشەنگەکانی ئەو ڕەوتە بوو. بە ڕادیکاڵکردن خۆی ڕەنگبێ بەشێک بێ لەو کاردانەوە کە بوو بە زیاتر بەرتەسککردنەوەی ئەو پەرەسەندنە دەوبوارەدا دەساڵی ١٩٨٠کاندا. دە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٤ سوسیالدیموکڕاتەکان بڕیاریارێکیان وەک پرنسیپ بە نێوی * ژن وپیاو بە قەرایی یەک *دەرکرد کەنیوێک ژن ونیوێک پیاو خۆیان دە لیستی پاڵێوراواندا بنووسن ، ئەوەش وەک بەڕێوەبردنی بڕیاری دابەشکردنی دەستە‌ڵاتی بەرابەر‌ دەنێوان ژن وپیاو لە پاڕڵمان و ئوستان و کومیونەکاندا ھاتەکایەوە. ئەو بڕیارە تەنانەت بەڕێوەبەرایەتی حیزب و لقی حیزبەکانیش دە ھەرێمەکاندا دەگرێتەوە.
پۆل:دیموکراسی پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:مارکسیزم پۆل:پێشکەوتخوازی پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی پۆل:یەکسانیی کۆمەڵایەتی پۆل:سۆشیالیزم پۆل:سەرمایەداری
٧١١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ساونا
200px|وێنۆک|ساونایەکی مۆدێرنی فینلاندی ساونا یان گەرماوی ھەڵمی ژوورێکی بچووک یان بینایەکە کە گەرم کراوە. گەرمیی ساونا دەبێتە ھۆی ئاسوودەبوون و وا لە کەسی بەکارھێنەری ساونا دەکات کە ئارەقە بکات. ئەو باوەڕە ھەیە کە ساونا دەبێتە یارمەتیدەری خەڵکی بۆ تەندروستییەکی باشتر لەڕێی گەرمییە زۆرەکەیەوە. لەمڕۆدا لەلایەن وڵات و گرووپە جیاوازاکانەوە زۆر ڕێگە داھێنراون بۆ خۆگەرمکردن و بەکارھێنانی ساونا. ساوناکان بۆ دوو جۆر دابەش دەکرێن، ساونای ئاسایی؛ کە ھەواکە گەرم دەکات، و ساونای تیشکی ژێرسوور کە تەنەکان گەرم دەکات.
زۆربەی ماڵەکانی فینلاند ساونایان ھەیە، ساوناکانی فینلەند پلەی گەرمییەکەیان لە دەوروبەی ٨٠ پلەی سیلیزییە، و دەکرێ پلەی گەرمیی ساونا تا ١٠٠ پلەی سیلیزی بەرز بێت. لەمڕۆدا زیادتر ساوناکان لە ھۆتێلەکان، و شوێنەکانی ڕاھێنانی وەرزشی دەبینرێن. زۆربەی ساوناکان جیاکراونەتەوە بۆ ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێ، بەڵام ھەندێکیان بە ھاوبەشی بەکاردەھێنرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:گەرماوکردن پۆل:داھێنانە فینلەندییەکان پۆل:ژوورەکان پۆل:ڕووتی پۆل:دیوەکان
لۆران مارگانتین
لۆران مارگانتین نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
گەلاوێژ (کۆوار)
گوڤاری گەلاوێژ، گۆڤارێکی کوردی بوو کە لە ساڵانی ١٩٣٩ ھەتاکوو ساڵی ١٩٤٩ی زاینیدا بڵاو دەکرایەوە. بەر پرسانی ئەم گۆڤارە ئیبراھیم ئەحمەد و عەلائەدین سەججادی بوون.
میسر لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
میسر یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ. ١٣٢ وەرزشوان (٨٥ پیاو، ٤٢خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە بیست و یەکەمین بەشداربووی میسر بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩١٢. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی میسر توانیان شەش مەدالیا (١ زێڕ، ١ زیو ، ٤ بڕۆنز) بۆ ولاتەکەیان بەدەست بھێنن.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:میسر لە ئۆڵۆمپیاد
ڕەوشت
ڕەوشت یان ئەخلاق جیاکردنەوەی نیاز و بڕیار و کردەوە باش و دروستەکانە لە ھەڵە و نادروستەکان. ڕەوشت دەتوانێت وەک جەستەیەک بێت بۆ پێوەرەکان یان ئامرازەکان کە لە پەرلەیەکی ڕەفتاری لە فەلسەفە و ئایین یان کەلتوورێکی دیاریکراوەوە وەرگیراوە، یان ڕەنگە لە ستاندەردێکەوە وەرگیرابێت کە مرۆڤ پێی وایە دەبێت ھەموو خەڵکان وەھابن. ھەروەھا ڕەوشت لەوانەیە بە تایبەتی ھاوخەم بێت لەگەڵ «چاکە»یان «ڕاست». فەلسەفەی ڕەوشت فرە ڕەوشتی لەخۆ دەگرێت، کە بابەتی ئەبستراکتی وەک ئینتۆلۆژی ڕەوشتی و ئیپیستمۆلۆجی ڕەوشتی و ڕەوشتی نۆرمی دەگرێتەوە، کە زیاتر سیستەمی کۆنکریتی بڕیاردانی ڕەوشتی وەک ڕەوشتی دیۆنتۆلۆژی و نموونەیەک لە فەلسەفەی ڕەوشتی نۆرمی یاسای زێڕینە، کە تێیدا ھاتووە: «مرۆڤ دەبێت وەک کەسێکی تر مامەڵە بکات بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ خۆی بکات» بێ ڕەوشتی دژایەتییەکی چالاکە بەرامبەر بە ڕەوشت (واتە دژایەتیکردن لەگەڵ ئەوەی کە چاکە یان ڕاست)، لەکاتێکدا بێ ڕەوشتی بە جۆراجۆری وەک بێئاگایی و بێ باکی یان بێباوەڕی لە ھەر کۆمەڵگەیەک پێناسە دەکرێت.
فەلسەفەی ئەخلاق
فەلسەفەی ڕەوشت یا فەلسەفەی ئەخلاق لقێکە لە فەلسەفە کە پرسیارەکانی ڕەوشت دەخاتەڕوو. وشەی «ئێتیک» بە شێوەیەکی ئاسایی بەکاردێت بۆ ئاڵوگۆڕ لەگەڵ وشەی 'ڕەوشت'و ھەندێک جار بە شێوەیەکی تەسکتر بەکاردێت بۆ مەبەستی بنەما ڕەوشتییەکانی نەریتێکی دیاریکراو، کۆمەڵ یان تاک بە ھەمان شێوە لە ھەموو جۆرە باوەڕێکی ڕەوشتیدا، تایبەتمەندی ڕەوشتی دووانە وەردەگرێت ھەندێک جار لە نێوان ڕەوشت و ئاکاردا بە ئاشکرا دەمێننەوە: «ھەرچەندە ڕەوشت و ئاکارەکان پێکڕا بوونیان ھەبێت کەچی ھەر ئاکار بەکاردەھێنرێت بۆ بە سیستەمکردنی ڕەوشت، ئیمانوێل کانت لەسەر بنەمای بنەچەیی وەک پشت بەستن بە بیرۆکەی پارێزکارێک و بە گشتی خۆدزینەوە لە جیاکردنەوەی ڕەچاوکردنی 'ڕەوشتی' لە ڕەچاوکردنی کرداری تر» دەبینێتەوە.
ڕەوشتی ڕووکەشیانە
لە ڕووی ڕووکەشییەوە «ڕەوشت» ئاماژە بە بەھا کەسی و کولتوورییەکان، پەرلەکانی ڕەفتار یان زیاتری کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگایەک دەکات، کە ئەو پەرلە ڕەفتارانە دابین دەکەن کە تێیدا جێبەجێی دەکات و لەلایەن تاکێکەوە پەسەند دەکرێت. ئەو بابەتە بانگەشەی بابەتی دروستی یان نادرووستی ناکات، بەڵام تەنھا ئاماژە بەوە دەکات کە بە ڕاست یان ھەڵە دادەنرێت. ڕەوشتی ڕووکەشیانە لقێکە لە فەلسەفە کە بەجۆرێک واتای ڕەوشت بەرجەستەدەکات. لە واتا نۆرمییەکەیدا، «ڕەوشت» ئاماژە بە ھەر شتێک دەکات کە لە ڕاستیدا ڕاست بێت یان ھەڵە بێت، کە لەوانەیە سەربەخۆ بێت لەو بەھا یان زیاترانەی کە لەلایەن ھەر گەل و کلتورێکی تایبەتەوە ھەڵگیراون. ڕەوشتی نۆرمێتی وەک ڕەوشتی ڕووکەشیانە لقێکە لە فەلسەفە کە بەرجەستەی واتای ڕەوشت دەکات بە گشتی.
ڕاستڕەو و چەپڕەو
تیۆرییە فەلسەفییەکان لەسەر سروشت و بنچینەکانی ڕەوشت (واتە تیۆرییەکانی فرە ڕەوشتی) بە فراوانی بەسەر دوو چیندا دابەش دەکرێن:یەکەم ڕاستڕەوە ڕەوشتییەکان کەسەرجەم ئەو تیۆریانە لەخۆ دەگرێت کە ھەڵگری کردارە ڕەوشتییە ڕاستەقینەکانن کە ڕاستییە ڕەوشتییەکان باس دەکەن بۆ نموونە، لەکاتێکدا کە لەوانەیە ئەو ھێزانەی کە لە گونجانی کۆمەڵایەتیدا بە شێوەیەکی بەرچاو شێوە بە بڕیارەکانی «ڕەوشتی» تاکەکان دەدەن، نکۆڵی لەوە دەکەن کە ئەو نۆرم و نەریتە کولتوورییانە پێناسەی ڕەفتاری ڕەوشتی ڕاست دەکەن ئەمە لەوانەیە ئەو تێڕوانینە فەلسەفییە بێت کە لەلایەن سروشتناسانی ڕەوشتییەوە دەرکراوە، لەگەڵ ئەوەشدا ھەموو بارە ڕاستەقینییەکانی ڕەوشت ئەو پێگەیە قبوڵ ناکەن (وەک ناسروشتیستە ڕەوشتییەکان). دووەم دژە ڕاستی ڕەوشتییەکان لەلایەکی ترەوە ھەڵگری ئەو لێدوانە ڕەوشتیانە شکست پێ دەھێنێت یان تەنانەت ھەوڵی باسکردنی ڕاستییە ڕەوشتییەکان ھەر نادەن، لەجیاتی ئەوە ئەوان ھەڵگری ئەو ڕستە ڕەوشتیانەن کە بە شێوەیەکی ڕاست و دروستی ھەڵگری بابەتە ڕەوشتییە ڕاستەقینییەکان نین (تیۆری ھەڵەکان)؛ بانگەشەکان دەربارەی ھەڵوێستی بابەتیی نەک ڕاستییە بابەتییەکان (بابەتییەتی ڕەوشتی)؛ یان ھەوڵی ئەوە دەدات جیھان بە شێوەیەک باس بکات کە وێناکردنی ئەستەم بێت، وەک دەربڕینی ھەستێک یان دەرکردنی فەرمانێک (نا ناسیڤیزمی). ھەندێک شێوە لە نازانستی و بابەتیگەری ڕەوشتی، لەکاتێکدا بە دژە ڕاستی دادەنرێت بەو مانایە بەھێزەی لێرە بەکاردێت، بەو مانایەی ھاوئاھەنگە لەگەڵ جیھانی ڕەوشتدا. بۆ نموونە پێشنووسکردنی جیھانی فۆرمێکی جیھانییە لە نازانستیدا کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕەوشت لە ژیرییەوە وەرگیراوە سەبارەت بە مەرجە تێھەڵکێشکراوەکان و تیۆری فەرمانی خوایی و تیۆری چاودێری نموونەیی بە بەشێک لە شێوە جیھانییەکانی بابەتی ڕەوشت دادەنێن.
ھۆکارە کردەیییەکان
ھۆکارە کردارییەکان پێویستە بۆ دەزگای ڕەوشتی. کێشەی ژیانی ڕاستەقینە کە پێویستی بە چارەسەر ھەیە لە ھەردوو بواری ھزری و سۆزداری، بۆ ئەوەی بە تەواوی ڕەوشتیانە بێت. مرۆڤ ژیربێژییەکانی وەک ڕێڕەوێک بۆ بڕیاری کۆتایی بەکاردێنێت، بەڵام ژینگە و ھەستەکان بەرامبەر بە ڕەوشت لە ئێستادا دەبێت ھۆکارێک بێت بۆ ئەوەی ئەنجامەکە بەڕاستی ڕەوشتیانە بێت، چونکە ڕەوشت ملکەچی کلتورە شتێک تەنھا لە ڕووی ڕەوشتییەوە دەتوانێت قبوڵ بێت ئەگەر کلتوور وەک ھەموو شتێک ئەمەی قبوڵ کردبێت کە ڕاست بێت. ھۆکاری کرداری و ڕەچاوکردنی سۆزداری پەیوەندیدارن بۆ بریارێک کە ڕەوشتی بێت.
لەناو گرووپ و دەرەوەی گرووپ
ھەندێک لە چاودێران ھەڵگری ئەوەن کە تاکەکان کۆمەڵێک یاسای ڕەوشتی جیاواز بەسەر خەڵکدا جێبەجێ دەکەن بەپێی ئەندامێتییان لە «ناو گرووپ» (تاک و ئەوانەی کە پێیان وایە لە یەک گرووپن)یان «گرووپێکی دەرەکی» (ئەو کەسانەی مافیان نییە بەپێی ھەمان یاسا مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت) ھەندێک لە زیندەناسەکان، ئەنترۆپۆلۆجیستەکان و دەروونناسانی پەرەسەندن باوەڕیان وایە کە ئەم جیاکارییە لە گروپ/دەرەوەی گرووپدا گەشەی کردووە چونکە مانەوەی گرووپەکان زیاتر دەکات ئەم باوەڕە بە مۆدێلە ژمێریارییە سادەکانی پەرەسەندن پشتڕاستکراوەتەوە. لە لاساییکردنەوەکان ئەم جیاکارییە دەبێتە ھۆی ئەوەی کە ھەردوو ھاوکاری چاوەڕوان نەکراو بەرامبەر بە دوژمنکاریی ناو گرووپ و ناژیریانە بەرامبەر بە گرووپە دەرەکییەکان ئەنجام بدەن. گاری ئاڕ جۆنسن و ڤی ئێس فالگەر مشتومڕیان لەسەر ئەوە کردووە کە نەتەوەپەرستی و نیشتیمان پەروەری فۆرمی ئەم سنوورە ناو گروپانە/دەرەوەی گرووپن. جۆناسان ھایدت تێبینی کردووە کە چاودێری تاقیکردنەوەیی کە ئاماژە بە پێوەرێکی ناو گرووپ دەکات، یەک بناغەی ڕەوشتی دابین دەکات کە بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن پارێزگارەکانەوە بەکاردێت، بەڵام زۆر کەمترە لەچاو ئازادیخوازانەوە. پەسەندی ناو گرووپەکە ھەروەھا یارمەتیدەرە لە ئاستی تاک بۆ تێپەڕاندنی جینەکانی یەک. بۆ نموونە دایکێک کە حەزی لە منداڵەکانی خۆی دەکات زۆر بەرزترە لە منداڵانی خەڵکی تر، زیاتر لە ئەوەی بییەوێت بە منداڵەکانی دەدات' بەم شێوەیە چانسی مانەوەی منداڵەکانی و چانسی جینی خۆی بۆ بەردەوامبوونی زیاتر دەکات بەو ھۆیەوە، لە ناو دانیشتوواندا، فشاری دیاریکردنێکی بەرچاو ھەیە کە لە بەرامبەر ئەم جۆرە بەرژەوەندییە خۆپەرستییە دروست بووە، بەو شێوەیەی کە لە کۆتاییدا، ھەموو دایک و باوکەکان بە ئارەزووی منداڵەکانی خۆیان (ناو گرووپ) بەسەر منداڵەکانی تردا (گرووپی دەرەوە) دەسوڕێنەوە.
بەراوردکردنی کلتورەکان
پیتەرسۆن و سیلیگمان نزیک دەبنەوە لە تێڕوانینی ئەنترۆپۆلۆجی کە سەیری کلتورەکان، ناوچە جیۆ کلتورییەکان و بەدرێژایی ھەزارەھا دەکەن. ئەوان بەو ئەنجامە گەیشتوون کە ھەندێک لەچاکە و سەپاندن و ھەوەسەکان بەسەر ھەموو ئەو کلتورانەدا زاڵ بوون کە پشکنینیان بۆ کردوون. ئەو تواناییانەیان کە دەستنیشانیان کرد بریتین لە ژیری / زانین و مرۆڤبوون…. جگە لە زۆر بەخشین و پلەبەندی کۆمەڵایەتی. ھەریەک لەمانە چەند دابەشکردنێک لەخۆدەگرێت. بۆ نموونە مرۆڤایەتی خۆشەویستی و میھرەبانی و زیرەکی کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێت. ھێشتا، ئەوانی تر بیردۆزی ئەوە دەکەن کە ڕەوشت ھەمیشە ڕەھا نییە، لەگەڵ ئەوەدا کە بابەتە ڕەوشتییەکان زۆرجار بە درێژایی ھێڵی کلتوری جیاوازن. توێژینەوەیەکی لێکۆڵینەوەی PEW لە نێوان چەندین نەتەوەدا لە ساڵی ٢٠١٤دا جیاوازییەکی کلتوری بەرچاو ڕوون دەکاتەوە لە نێوان ئەو کێشانەی کە پەیوەندیان بە ڕەوشتەوە ھەیە، لەوانە ترۆکان (تەڵاق)، کاروباری دەرەوەی ھاوسەرگیری، ھاوڕەگەزبازی، قومارکردن، لەباربردن، بەکارھێنانی ھەریەک لەو ٤٠ وڵاتەی ئەم توێژینەوەی تیادا ئەنجام دراوە دەرکەوتووە کە کۆمەڵێک ڕێژەیان ھەیە بەپێی چ ڕێژەیەک لە ھەر وڵاتێکدا پێیان وایە کێشە ڕەوشتییە ھاوبەشەکان بە ھیچ شێوەیەک لەئاستی قبوڵکردن و قبوڵ نەکردن نین یان بابەتە ڕەوشتییەکان ھی دەستکاریکردن نین. ھەر ڕێژەیەک سەبارەت بە گرنگی پرسی ڕەوشتی زۆر جیاوازە لەسەر ئەو کەلتوورەی کە دۆزە ڕەوشتییەکەی تێیدا پێشکەش دەکرێت. داکۆکیکارانی بیردۆزێک کە بە ڕەگەزپەرستی ڕەوشتی ناسراون بەشداری ئەو بیرۆکەیە دەکەن کە ڕەوشی ڕەوشتی ڕاستن یان ھەڵەن تەنھا لە چوارچێوەی خاڵێکی دیاریکراودا (بۆ نموونە کۆمەڵگای کلتوری). بە واتایەکی تر، ئەوەی لەڕووی ڕەوشتییەوە لە کلتورێکدا پەسەندە، لەوانەیە ناپەسەند بێت لە کلتورێکی تردا. ئەوان زیاتر قایلن بەوەی کە ھیچ چاکە و باشییەکی ڕەوشتی بە شێوەیەکی بابەتیانە ناتوانرێت ڕاست یان ھەڵە بسەلمێنرێت. ڕەخنەگرانی ڕەگەزگەرایی ڕەوشتی ئاماژە بە دڕندەیی مێژوویی وەک کۆرپەلەکردن، کۆیلایەتی، یان کۆمەڵکوژکردن دەکەن. فۆنس ترۆمپینارس، ئەندامانی کلتورە جیاوازەکان تاقی کردەوە لەگەڵ جیاوازی ڕەوشتی یەکێک لەمانە ئەوە بوو کە ئایا شۆفێری ئۆتۆمبێلێک ھاوڕێگای ڕێبوارێک دەبێت، کە سەرنشینە و سواری ئۆتۆمبێلەکەی بووە؟، درۆ دەکات بۆ ئەوەی شۆفێرەکە بپارێزێت لە ئەنجامی لێخوڕینی زۆر خێرا و لێدانی پیادەیەک. توێژەران بۆیان دەرکەوت کە کلتورە جیاوازەکان چاوەڕوانییەکی زۆر جیاوازیان ھەیە، لە ھیچەوە تا ئەوپەری دیاری نەکراو.
دەروونناسی
لە دەروونناسی ڕەوشتی ھاوچەرخ، ڕەوشت بە گۆڕان دادەنرێت لە ڕێگەی گەشەی کەسییەوە. چەندین دەروونناس بیردۆزیان لەسەر گەشەکردنی ڕەوشت بەرھەم ھێناوە، کە بە شێوەیەکی ئاسایی بە قۆناغی ڕەوشتی جیاوازدا تێدەپەڕێت. لۆرێنس کۆھلبێرگ، ژان پیاژە و ئێلیۆت توریل ڕێبازی زانستیانەی - گەشەپێدانیان ھەیە بۆ گەشەی ڕەوشتی؛ بۆ ڕەوشتە تیۆرییەکان لە زنجیرەیەک قۆناغ یان دۆمەینێکی بنیاتنەردا پێکدێن. لە ڕێبازی ڕەوشتی چاودێریدا کە کارۆل گیلیگان دایمەزراندوە، گەشەی ڕەوشتی لە چوارچێوەی بایەخداندا دادەنێت، پەیوەندی دوولایەنەی وەڵامدەرەوە کە لەسەر بنەمای پەیوەندی نێوانیان، بەتایبەتی لە دایک و باوکایەتی و لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا بە گشتی دەبینێتەوە. دەروونناسانی کۆمەڵایەتی وەک مارتن ھۆفمان و جۆناسان ھایدت جەخت لەسەر گەشەی کۆمەڵایەتی و سۆزداری لەسەر بنەمای بایۆلۆجی دەکەنەوە، وەک ھاوسۆزی. تیۆریزانانی شوناسی ڕەوشتی دادەنێن، ویلیام دیمۆن و مردخای نیسان، پابەندبوونی ڕەوشتی بە پەرەسەندنی شوناسێکی خۆناساندنەوە دەبینن کە بە مەبەستەکانی ڕەوشت پێناسە دەکرێت: ئەم خۆناساندنە ڕەوشتییە دەبێتە ھۆی ھەستکردن بە بەرپرسیارێتی بەرژەوەندی مێژوویی لە دەروونناسیدا، تیۆرییەکانی دەروونناسی وەک زیگموند فرۆید کە پێیان وایە گەشەی ڕەوشتی بەرھەمی لایەنەکانی سوپەر ئیگۆیە وەک خۆدزیینەوە لە گوناھی شەرم.
زانستی دەمار
کاتێک کە مرۆڤ بیردەکاتەوە دەربارەی دۆزە ڕەوشتییەکان ئەوا ھەندێک ناوچەی مێشک چاڵاک دەبن کە بە چەند میتا شیکردنەوەیەکی گەورە لە گۆڕانکارییەکانی چالاکی مێشک ڕەت دەبن. تۆڕە دەمارییەکان لە ژێرەوەی بڕیاری ڕەوشتیدا ھاوئاھەنگن دەبن لەگەڵ ئەو تۆڕەی کە پەیوەندی ھەیە بە نوێنەرایەتی کردنی مەرامەکانی ئەوانی تر (وەک بیردۆزی ھزر) و ئەو تۆڕەی کە پەیوەندی ھەیە بە نوێنەرایەتی کردنی ئەوانی تر ' ئەمە پشتگیری ئەو بیرۆکەیە دەکات کە ڕەوشتی ھزری پەیوەندی بە ھەمو بینینی شتەکان لە ڕوانگەی کەسانی ترەوە ھەیە و ھەمیش ھەستی ئەوانی تر دەچەوسێنێتەوە. ئەم ئەنجامانە بەڵگەی ئەوە دەخەنە ڕوو کە تۆڕە دەمارییەکان لەژێر بڕیاری ڕەوشتیدا جیھانی بێت (واتە، لەوانەیە شتی وا نەبێت وەک «مۆدێلێکی ڕەوشتی» لە مێشکی مرۆڤدا) و لەوانەیە جیاببێتەوە بۆ سیستەمی لاوەکی زانستیانە و کاریگەر.
فراوانی مێشک
پێکھاتەیەکی گرنگ و ھاوبەش لە فەرمانی ڕەوشتیدا توانای دۆزینەوەی ناوەڕۆکێکی ڕەوشتیانەی بە بەخشندەیی لە چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتی دیاریکراودا دەگرێتەوە. توێژینەوەکانی ئەم دوایییە تۆڕە سەلینسەکەی دەخستە پاڵ ئەم دۆزینەوەی سەرەتایی ناوەڕۆکە ڕەوشتە. تۆڕی سلینس وەڵام دەداتەوە بۆ ڕووداوەکانی ڕەفتاری پێویست. ڕەنگە ڕەخنەگر بێت بۆ مۆدولکردنی کارلێکەکانی تۆڕی کۆنتڕۆڵی ژێردەست و پێشەوە لە خزمەتکردن بە پرۆسە ئاڵۆزە ئەخلاقییەکان و پرۆسەی بڕیاردان. دروستکردنی ڕاشکاوانەی حەقی ئەخلاقی و حوکمە ھەڵەکان ھاوکاتە لەگەڵ چالاککردن لە کۆرتێکسی پێش پێشەوەیی ونترۆمیدیا (VMPC) لەکاتێکدا کاردانەوە ئینستیوییەکان بۆ بارودۆخەکان لەخۆدەگرێت ھاندانی VMPC بە ھاندانی مەگناتیسی ترانس کرانیاڵ، نیشان دراوە بۆ ڕێگریکردن لە توانای بابەتەکانی مرۆڤ بۆ لەبەرچاوگرتنی مەبەست لە کاتی پێکھێنانی حوکمێکی ئەخلاقیدا. بەپێی ئەم لێکۆڵینەوەیە، تی ئێم ئێس توانای بەشداربووان بۆ ئەنجامدانی ھیچ حوکمێکی ئەخلاقی تێکنەداوە بەپێچەوانەوە، حوکمە ئەخلاقییەکانی زیانە ئەنقەستەکان و زیان نەگەیاندنەکان لەلایەن TMSەوە بۆ یان RTPJ یان شوێنی کۆنتڕۆڵکردن، ھەرچەندە، خەڵک بە شێوەیەکی ئاسایی حوکمی ئەخلاقی دەکەن لە زیانە ئەنقەستەکان بە لەبەرچاوگرتنی نەک تەنھا ئەنجامە زیانبەخشەکانی کردارەکە بەڵکو مەبەست و باوەڕی بریکارەکە. کەواتە بۆچی حوکمە ئەخلاقییەکان لە زیانە بە ئەنقەستەکان کاریگەر نەبوون لەلایەن TMS بۆ RTPJ؟ یەکێک لە ئەگەرەکان ئەوەیە کە حوکمە ئەخلاقییەکان بە شێوەیەکی ئاسایی ڕەنگدانەوەی کردارێکی کێشراو لە ھەر زانیارییەکی پەیوەندیداری ئەخلاقی کە بەردەستە لەو کاتەدا. لەسەر بنەمای ئەم تێڕوانینە، کاتێک زانیاری سەبارەت بە باوەڕی بریکارەکە بەردەست نییە یان ڕیسوا دەبێت، حوکمە ئەخلاقییە دەرئەنجامەکە بە سادەیی گوزارشت لە کێشی بەرزتر دەکات لە فاکتەری پەیوەندیداری ئەخلاقی تر (وەک، دەرئەنجام). بە شێوەیەکی جێگرەوە، دوای تی ئێم ئێس بۆ RTPJ، لەوانەیە حوکمە ئەخلاقییەکان لە ڕێگای پرۆسەی نائاسایییەوە ئەنجام بدرێت کە باوەڕەکە لەبەرچاو ناگرێت. لەسەر ھەر دوو حسابێک، کاتێک زانیاری باوەڕ کەم دەبێتەوە یان بەردەست نییە، حوکمە ئەخلاقییەکان دەگوێزرێتەوە بۆ ھۆکاری تری پەیوەندیداری ئەخلاقی (وەک، دەرئەنجام) بۆ زیانە بە ئەنقەستەکان و زیان نەگەیاندنەکان، لەگەڵ ئەوەشدا ئەنجامەکە ھەمان حوکمی ئەخلاقی پێشنیار دەکات بۆ مەبەست. بەم شێوەیە توێژەران پێشنیاری ئەوە دەکەن کە TMS بۆ RTPJ پرۆسەی باوەڕە نەرێنییەکانی تێکدا بۆ ھەردوو زیانە بە ئەنقەستەکان و ھەوڵدان بۆ زیانەکان، بەڵام دیزاینی ئێستا ڕێگەی بە لێکۆڵەرەوەکان دا کە ئەو کاریگەرییە تەنیا لە حاڵەتی ھەوڵدان بۆ زیانەکان بدۆزنەوە، کە بە ھەمان شێوە کەسانی کەمئەندامی VMPC دادگایی کردارێک دەکەن بە تەواوی لەسەر ئەنجامەکەی و ناتوانن ئەو کردارە لەبەرچاو بگرن.
ڕەوشت و ئایین
دین و ڕەوشت ھاوئاھن نییە. ئەخلاق پشت بە ئایین نابەستێت ھەرچەندە بۆ ھەندێک ئەمە "گریمانەیەکی ئۆتۆماتیکی"یە. [٥٨] بەپێی فەرھەنگی وێستمینستر لە ڕەوشتی مەسیحی، ئایین و ڕەوشتی "دەبێت پێناسەی جیاواز بکرێت و ھیچ پەیوەندییەکی پێناسەیی لەگەڵ یەکتردا نەبێت. لە ڕووی چەمکەوە و لە پرەنسیپدا ئەخلاق و سیستەمێکی بەھای ئایینی دوو جۆری جیاوازی سیستەمی بەھا یان ڕێبەری کردارن.
ڕەوشتی کریستیانی
ڕەوشتی مەسیحی، کە بە ئیلتیۆلۆژی ئەخلاقیش ناسراوە، سیستەمێکی ئەخلاقی فرەلایەنە: ئەخلاقێکی ئەخلاقە کە تیشک دەخاتە سەر بنیاتنانی کاراکتەری ئەخلاقی، و ڕەوشتێکی دیۆنتۆلۆژی (تیۆری فەرمانە خوایییەکان) کە ھەڵبژاردەکان ھەڵدەسەنگێنێت. ھەروەھا ڕەوشتی یاسای سروشتی تێدایە، کە لەسەر ئەو باوەڕە بنیاتنراوە کە ئەو سروشتەی مرۆڤەکانە - کە لە وێنەی خودادا دروست کراوە و توانای ئەخلاق و ھاوکاری و عەقڵانییەتی و ھەستکردن و ھەندێکی تر ھەیە - ئاگادار دەکاتەوە کە چۆن ژیان دەبێت بژی و ھۆشیاری [١]:٩٣ لایەنەکانی تری ڕەوشتی مەسیحی، کە نوێنەرایەتی بزووتنەوەکانی وەک ئینجیلی کۆمەڵایەتی و خواناسی ڕزگاریی دەکەن، لەوانەیە تێکەڵ بکرێن بە ناوچەی چوارەم کە ھەندێک جار پێی دەوترێت ڕەوشتی پێغەمبەرانە. ئەخلاقی مەسیحی ناوکی میتافیزیکی خۆی لە ئینجیلەوە وەردەگرێت و خودا وەک سەرچاوەی کۆتایی ھەموو دەسەڵاتێک دەبینێت. ئیپستیمۆلۆژیای ئاشکرا و چاکسازی و ئیرادە، سێ شێوە باوەکانی ئیپستیمۆلۆژیای مەسیحین. ھەمەجۆری تێڕوانینی ئەخلاقی لە ئینجیلدا بووە ھۆی دووبارەبوونەوەی ناکۆکی لەسەر پێناسەکردنی بنەما ئەخلاقییە بنەڕەتییەکانی مەسیحی، بە لایەنی کەمەوە حەوت پرەنسیپی سەرەکی گفتوگۆی ھەمیشەیی و دووبارە لێکدانەوە. ئەخلاقە مەسیحییەکان عەقڵ و فەلسەفە و یاسای سروشتی و زانستە کۆمەڵایەتییەکان و ئینجیل بەکاردەھێنن بۆ داڕشتنی لێکدانەوە مۆدێرنەکانی ئەو بنەمایانە؛ ڕەوشتی مەسیحی بەسەر ھەموو بوارەکانی ئەخلاقی شەخسی و کۆمەڵایەتیدا جێبەجێ دەکرێت.
ڕەوشتی ئیسلامی
ڕەوشتی ئیسلامی (ئۆھلدینی) کە بە «کاراکتەری باش» پێناسە کراوە، لە مێژووەوە وردە وردە لە سەدەی حەوتەمەوە شێوە دەگرێت و دواجار لە سەدەی ١١ دامەزرێنرا. [١] لە کۆتاییدا وەک تەوژمێکی سەرکەوتوو لە وانە قورئانییەکان، وانە و فێرکردنەکانی محەممەد و پێشینەکانی یاساناسانی ئیسلامی (بڕوانە شەریعەت و فیقە) و نەریتی عەرەبی پێش ئیسلام و توخمە ناعەرەبییەکان (بە بیرە فارسی و یۆنانییەکان [١] ھەرچەندە موعجیزەکردنەکەی محەممەد «گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە بەھا ئەخلاقییەکاندا لەسەر بنەمای سزاکانی ئایینی نوێ و ئایینەکەی ئێستا و ترس لە خودا و دوا حوکم» بەرھەم ھێنا، بەڵام کرداری عەشایەری عەرەب بە تەواوی نەمرد. دواتر زانایانی موسڵمان ڕەوشتی ئایینی قورئان و حەدیسیان بە وردی فراوان کرد.
ڕەوشتی بووزایی
ڕەوشتی بوودایی بە شێوەیەکی نەریتی لەسەر بنەمای ئەو شتەیە کە بوودایییەکان وەک تێڕوانینی ڕۆشنگەری بوودا، یان بوونەوەرەکانی تری ڕۆشنگەری وەک بۆدیسەتڤا دەیبینن. [پێویستی بە ژێدەرە] دەستەواژەی ھیندی بۆ ئەخلاق یان ئەخلاق کە لە بوودیزمدا بەکاردێت، Śīla یان sīla (Pāli)ە. Śīla لە بوودیزمدا یەکێکە لە سێ بڕگەی ڕێگای ھەشتی نۆبڵ، و کۆدێکی ڕەفتارە کە پەیمانی ھاوئاھەنگی و خۆگرتن لە خۆ دەگرێت لەگەڵ ھاندانی سەرەکی بێ توندوتیژی، یان ئازادی لە زیان گەیاندن. بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بە فیزڵ وەسف کراوە،[١] دیسپلینی ئەخلاقی [٢] و پێشەکی. سیلا ڕەفتارێکی ئەخلاقی ناوخۆیی و ئاگایی و بە ئەنقەستە، بەپێی پابەندبوونی کەسێک بە ڕێبازی ڕزگارییەوە. یٴەقسەیەکی ئەخلاقییە لە نێو خودی و پەیوەندییەکاندا، نەک ئەوەی کە پەیوەندی بە وشەی ئەخلاقەوە ھەیە (واتە، گوێڕایەڵی، ھەست بە پابەندیی و سنوورداری دەرەکی).
شیکارییە ئەزموونییەکان
چەندین لێکۆڵینەوە لەسەر ئەزموونی ڕەوشت لە وڵاتانی جیاوازدا کراوە و پەیوەندی گشتی نێوان باوەڕ و تاوان ڕوون نییە پێداچوونەوەیەک بۆ توێژینەوەکان لە ساڵی ٢٠٠١ لەسەر ئەم بابەتە دۆزرایەوە کە «بەڵگەکانی بەردەست کاریگەری ئایین لەسەر تاوان جیاواز و بەربەرەکی و بێ ئەنجامە و لە ئێستادا ھیچ وەڵامێکی قایلکەر لە پەیوەندی ئەزموونی نێوان دین و تاواندا بوونی نییە».
بەستەرە دەرەکییەکان
* پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
چێ گیڤارا
ئێرنستۆ چێ گیڤارا شۆڕشگێڕ، پزیشک، نووسەر، گەریلا، شۆڕشگێڕ، مارکسی ئەرژەنتینی بوو. لە ساڵی ١٩٢٨ لە شاری رۆزارییۆی ئەرژەنتیندا لەدایکبووە و لە ١٩٦٧ لەسەر کێوەکانی ئانددا کوژرا. چێ لەپاڵ فیدێل کاسترۆ بە دووانە کەسایەتی سەرەکیی شۆڕشی کووبا دەناسرێن، شێوازی دەرکەوتن و ھەڵسوکەوتی چێ بووەتە شێوازێکی باو لەنێوان یاخییەکان لە گشت جیھاندا.
ژیانی گیڤارا
بنەماڵەکەی چێ گیڤارا لە بنەڕەتی باسک و ئیرلاندی بوون و بیروڕایەکی چەپگەریان ھەبوو. گەرچی لە نەخۆشیی ھەناسەتەنگی ئازاری دەبرد، بەڵام توانی ببێتە وەرزشکار. لە ماڵیاندا گرتووپەری ٣٠٠٠ پەرتووک ھەبوو کە بوونە ھۆی ئەوە چێ ببێتە خوێنەرێکی بەجۆش و بەفڕ. لە ساڵی ١٩٥٣دا لە زانکۆی بۆنۆس ئایرێسی پایتەختی ئەرژەنتین پزیشکیی خۆی تەواو کرد. کاتێک وا ھێشتا خوێندکار بوو لەگەڵ ھەڤاڵەکەی ئالبەرتۆ گرانادۆ دەستیان بە ڕێوینگیکی لە ئامەریکای باشوور کرد.
کاتی شۆرشگێری
بیرەوەرییەکانی ئەو رێوینگییە وەکوو رۆژنووسەکانی مۆتۆرسیکلە نووسراوە. پاشان، دەچێتە مەکسیک و لەگەڵ فیدەل کاسترۆ ئاشنا دەبێت و لەگەڵ ئەودا دەست بە شۆڕشێک لە دژی ڕێبەری و دەسەڵاتداری دیکتاتۆری کووبا باتیستا بە ئامانجی ڕزگاری دەکەن. بە ساڵان لە شاخ و کێوەکان و شەخەڵ و جەنگەڵەکاندا تێکۆشینی پێشمەرگایەتییان ھەبوو تاکوو کووبایان لە دەستی دیکتاتۆری رەسکاند. دوای ئەم سەرکەوتنەی چێ وەکوو وەزیری سنعەتەکان لە کووبا ھەلبژێردرا، بەڵام پەسەندی نەکرد و بۆ درێژە دانەوە بە ئامانجەکانی ڕێگای بۆلیڤییای پێش گرت تاکوو-وەھا کە خۆی دەیوت گەلێکی دیکەی ئەمەریکای لاتین لە بندەستی دەستمایەداری (ئیمپەریالیزم) برەسنێت و ڕزگار بکا.
لە بۆلیڤییا دا ھێزەکانی Barrientos لە شەونخوێنێک دا لە نزیکی Higueras چێ دەگرن. دوای ئەوە بە برینێک لە پێیدا لە بەندیخانەی شاری Higueras دا بەندی دەکەن. چێ لەبەر ھیچ کەسێکەوە سەری نەچەماند. دوایین وتەکانی چێ زۆر بە مانا و گرنگن:«... مردن بە سەر پێوە لە ژیان بە سەر گۆچان زۆر چاکترە».
لە رۆژی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٧، کاتژمێر ١٣:١٠ خولەک بە فەرمانی دەوڵەتی یەکگرتووی ئەمەریکا و سەرڤیسی ئاساییشەکەی و بە ئەرێنیتی سەرۆک کۆماری ئەو سەردەمەی بۆلیڤییا، René Barrientos، بە دەستی Mario Terán بە نۆ گوللە کوژرا.
بە دوای لەگییانکردنی چێ رێبەرایەتی بۆلیڤییا لە بڕیارەکەی پاشگەز و پەشیمان دەبێتەوە، چونکە بەم کارە چێ، ئیدی بوو بە ئەفسانەی شۆرشگێڕی و ئازادیخوازی. دوژمنەکانی وا ڕامان دەکەن کە ئەگەر زیندوو بمایە، بیروڕا و ناوی ئەم ھەندە لە جیھاندا بڵاو نەدەبووەوە.
Juius Lester لە بارەی مەرگی چێ وا دەڵێ: «مەرگی چێ، گرنگ نییە، گرنگ ئەوەیە کە مرۆڤێکی وەک چێ ژییاوە. بۆ لە ناو بردنی چێ، ئێوە دەبێ ھەموو خەڵکی جیھان لە ناو ببەن، ئەوەش کە ناکرێ!»
ئاپۆ، لە وتارێک دا دەڵێ: «ھەتا کە مرۆڤایەتی بەرەو گەیشتن درێژە دەکا و بەردەوامە، ناو و ڕێگای چێش بەردەوامە و درێژە دەکا». لە دیمەنی چێ ژیار و ژیانی مرۆڤان دەبێت ھەر ئامێتەی تێکۆشین بێ. چێ بە ئایینی شۆڕشگێڕی دەژی و دەیوست ھەرچێ مرۆڤە بەم جۆرە بژین. ئەو دەیوت «ڕاستەقینەتی و ھەقیقەت لە ھەر کوێ دابێ ئێ، مرۆڤیش دەبێ لەوێدا بێ»
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بێدینەکان پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:شاعیرانی ئارجەنتینی پۆل:نووسەرانی مارکسیست پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:کۆمۆنیستە ئارجەنتینییەکان پۆل:مارکسیستە ئارجەنتینییەکان پۆل:شۆڕشگێڕەکان پۆل:چێ گیڤارا پۆل:دایاریزانانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:دژە سەرمایەدارانی ئەرجەنتین پۆل:پزیشکی دیاری ئەرجەنتینی پۆل:دیپلۆماتکارانی ئەرجەنتین پۆل:وتاربێژانی ئەرجەنتینی پۆل:تاراوگەی ئەرجەنتینی لە بۆلیڤیا پۆل:مردن بە چەکی ئاگرین لە پۆلیڤیا پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ پۆل:خوێندکارێکی پێشووی زانکۆی بۆینس ئایرس پۆل:دیارکەرانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ستالینیزم
یانەی وەرزشیی زاخۆ
یانەی وەرزشیی زاخۆ یانەییەکی وەرزشییە لە زاخۆ، باشووری کوردستان. یانەکە لەساڵی ١٩٨٧ دامەزراوە. یانەکە بەشدارە لە خوولی عێراق و کوردستان. لەساڵی ٢٠١٥، یاریگاکەیان نۆژەنکردەوە و بەناوی یاریگای نێودەوڵەتیی زاخۆ کرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق پۆل:زاخۆ
شۆن پێن
شۆن پێن (بە ئینگلیزی: Sean Justin Penn) ھونەرمەند و دەرھێنەرێکی بەناوبانگی سینەمای ئەمریکییە لە ١٧ی ئابی ١٩٦٠ لەدایکبووە، ئەم ھونەرمەندە خەڵاتی ئۆسکاری لە ساڵی٢٠٠٣دا پێبەخشراوە بەھۆی بەشداری کردنی لە فیلمی "ڕووباری ڵێڵ" و ھەروەھا خەڵاتی گۆڵدن گڵۆپی لە ساڵی ٢٠٠٤ دا وەرگرتووە و لە ساڵی ٢٠٠٨یشدا بۆ جارێکی تر خەڵاتی ئۆسکاری بەھۆی سەرکەوتنی ڕۆڵگێڕانەکەی لە فیلمی "شیر(بە ئینگلیزی: Milk)" دا پێبەخشراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:زیندووان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠ پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:جووە ڕووسەکان پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ناوچەی ئادمز، ئۆھایۆ
وێنۆک|ناوچەی ئادمز، ئۆھایۆ
ناوچەی ئادمز ، ناوچەیەکە لە ویلایەتی ئۆھایۆ. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٠ ڕێژەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە ٢٨،٥٥٠ کەس بووە. ئەم ناوچەیە ناونراوە بەھۆی جۆن ئادمزی دووەم سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچەکانی ئۆھایۆ پۆل:ناوچەی ئادمز، ئۆھایۆ پۆل:ناوچە ئاوەدانەکان، دامەزراوی ١٧٩٧
بڕیارنامەی ١١٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١١٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی دادگای نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٨٤٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٨ پۆل:مەغریب لە ١٩٩٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سەحرای ڕۆژاوا
کۆنیشانی داون
وێنۆک|شێوەی منداڵێکی تووشبوو بە دیاردەی داون
نیشانەکان
هەر توشبویەکی نەخۆشی داون جیاوازە لە کەسێکی تر کە هەمان نەخۆشی هەیە ، کێشەی فکری و گەشەکردن لەوانەیە ئاسای ، مامناوەند یان مەترسیدار بێت ، هەندێک کەس لە توشبووەکان  تەندروستن بەڵام لە هەمان کاتدا هەندێکیان کێشەی تەندروستیان هەیە وەکو چەند نەخۆشیەکی جدی دڵ.
منداڵ و پێگەیشتووەکان  کە دیاردەی داونیان هەیە تایبەتمەندی جیاوازی شێوەییان هەیە، هەرچەندە ئەوانەی کە نەخۆشی داون هەیە هەمان تایبەتمەندیان نییە، بەڵام هەندێک لە نیشانە باوەکان بریتین لە :
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کۆنیشانی داون
کۆنفووشیزم
٢٠٠px|وێنۆک|چەپ|پەرستگەیەکی کۆنفووشیزم کۆنفووشیزم (بە چینی: 儒學 ؛ کە بە واتای مامۆستا یاخود بەڕێوەبەر دێت). کۆنفووشیزم بریتییە لە کۆمەڵێک بیروباوەڕ و ڕێسای فەلسەفی و ھزری کە لە چینی کۆندا پەرەی پێدراوە لە لایەن ڕێبەری ئایینەکە کە "کۆنفۆشیۆس (孔夫子)" بوو و دواتریش لە لایەن شوێنکەوتووانی، زۆربەی یاساکای ئەم باوەڕە لە بازنەی ڕێنمایی کردنی ڕەوشەت و ھەڵسوکەتەکاندا خۆی دەبینێتەوە، ھەروەھا کارگێڕی کاری فەرمانڕەوایەتی و ڕێکخستنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.
کۆنفۆشی بەدرێژایی مێژووی دروست بوونی کاریگەری قورسی لەسەر ژیانی چینییەکان داناوە و ئێستاش لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا ئەم باوەڕە بەھۆی گەشتی چینییەکان بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا و ھەروەھا گرینگی دانی ڕۆژھەڵاتناسان بەم ڕێبازە بۆتە ھۆی بڵاوبوونەوەی ئەم باوەڕە لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوادا.
پۆل:فەلسەفەی چینی پۆل:فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی پۆل:ئایینەکانی ئاسیا پۆل:ئایین لە چین