cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرێدریک دۆگلاس
ژیانی کۆیلایەتی
دۆگلاس فێری خوێندەواری بوو وە بەردەوام بوو لەسەر فێربوونی نووسین و خوێندنەوە بە نھێنی و دەڵێت " زانست و زانیاری تەنھا ڕێگەیە بۆ رزگاربوونمان لە کۆیلایەتی."
لە کۆیلایەتییەوە بۆ ئازادی
لە سەرەتاوە دۆگلاس کە لە فریدلاند بوو ھەوڵی ڕاکردنی دا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. لە ساڵی ١٨٣٦ دا جارێکی تر ھەوڵی دا لە گەورەکەی (کۆفی) ھەڵبێت بەڵام ئەو جارەش سەرکەوتوو نەبوو. پاشان لە ساڵی ١٨٣٧ دا کەوتە داوی خۆشەویستی ئافرەتێکی ڕەش پێستی ئازاد لە بەلتیمۆر بەناوی ئانا مورای و کە ئافرەتێکی ئازادی ڕەش پێستی بینی متمانە و ھیوای زیادبوو بەخۆی کە ئازادببێت.
لە ٣ ئەیلولی ساڵی ١٨٣٨ دا دۆگلاس سەرکەوتوو بوو لە ھەڵھاتن بە سواربوونی شەمەندەفەرێک بەرەو شارە گەورەکانی باکوور. ئەو شوێنەی کە دۆگلای لێی ڕاکرد ببووە جێگەیەکی بەناوبانگ بۆ ڕاکردنی کۆیلەکان.
دۆگلاس گەیشتە ماریلاند لە بەشی باکوری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکە، ئانا مورای بەشێک لە پارە ھەڵگیراوەکانی خۆی و جلوبەرگی نوێی پێ بەخشی بۆ گەشتەکەی و ھەروەھا بەڵگەنامەی فەرمی و پێناسی بەرگری تایبەتی ھەبوو کە بەدەستی ھێنابوو لەڕێی کەشتیوانە ئازادە ڕەش پێستەکانەوە.
گەشتەکەی دۆگلاس بۆ ئازادی کەمتر لە ٢٤ کاتژمێری خایاند کە ھەموو ڕێگاکانی گواستنەوەی شەمەندەنەفەر و کەشتی دەریایی و چەندەھای تری بەکارھێنابوو ھەتا گەیشتبووە شاری کوەیکەری فیلادافیا لە ویلایەتی پەنسلڤینیا کە بە بنکەیەکی سەرەکی دژی کۆیلایەتی ئەو سەردەمە دادەنرا و دواتر چوو بۆ نیوۆڕک.
بڕیارنامەی ٤٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی تەمموزی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ڤانووئاتوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٩١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:مێژووی ڤانواتوو پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
کوردی سەقزی
شێوەزاری سەقەزی یان شێوەزاری سەقەزی یەکێکە لە شێوەزارەکانی کوردی ناوەڕاست و سۆرانی کە لە شاری سەقز و بەشێک لە بانە، مەریوان و تەکاب بەکاردێت. ئەم زاراوەیە لە ڕووی پێکھاتەوە زیاتر لە شێوەزاری کوردی ئەردەڵانی دەچێت. لە ڕاستیدا زاراوەی سەغازی تێکەڵەیەک لە زاراوەی ئەردەڵانی و تا ڕادەیەک کوردیی مەکریانییە. لە شاری سەقز کە زیاتر لە شارەکانی دیکە گوند و ناحیەی لاوەکی ھەیە، زاراوەی سەقزی لە گوندەکانی باکوور زیاتر بەرەو مۆکریانی دەڕوات و لە بەشە و گوندەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات و باشووریش زیاتر بەرەو ئەردەڵانی دەڕوات. ئەم تایبەتمەندییە پێکھاتەیییەی شێوەزاری سەقز وای کردووە کە مەودای وشە و مێتافۆر و دەربڕینەکانی بەکارھێنراو لەم شێوەزارەدا لە شێوەزارەکانی دیکەی کوردی گەورەتر بن و بە جۆرێک قسەکەرانی لە پەیوەندیکردن لەگەڵ خەڵکی شارەکانی دیکەدا نەرمترن و بە شێوەیەکی زارەکی باشتر کارلێک دەکەن و لە لایەکی ترەوە توانای دروستکردنی بەرھەمی ئەدەبی لە ئەدەبی کوردیدا ھەیە. ئەم زاراوەیە لە بەشێکی دیواندەرەشدا بەکاردێت.
پیانۆ
پیانۆکان بە گشتی زۆرجار بەرگێکی دارییان بەسەرەوەیە کە دەوری تەختەی دەنگ و تەلەکانی داوە بۆ پارستنیان. تەلەکانی پیانۆکە بە بەھێزی پەستانیان دەخرێتە سەر لەسەر چوارچێوەیەکی ئاسنینی قورس. کاتێک پەنجە دەنرێت بە کلیلێک یان زیاتردا لەسەر تەختەکلیلی پیانۆکە، بەو ھێزەی پەنجە نراوە بە کلیلەکاندا، وا لە چەکوشە ناوەکییەکانی پیانۆکە دەکات کە بجوڵێنەوە و لە تەلەکانی ناوی بدەن. کاتێک چەکوشەکان لە تەلەکان جیا دەبنەوە، تەلەکان ھێشتا لە لەرەلەر بەردەوام دەبن بۆ ماوەیەکی دیاری کراو. دواتر، ئەم لەرینەوانە لە ڕێی پردێکەوە دەگوازرێنەوە بۆ تەختەی دەنگی ئامێرەکە، کە دەبێتە ھۆی دووھێندەکردنی دەنگەکەی و گواستنەوەی بۆ ناو ھەوا، دواتریش ھەوا دەیگوازێتەوە بۆ گوێکان. دوای ئەوەی پەستان لەسەر کلیلەکان لابرا، خامۆشکەرێک لەرەی تەلەکان دەوەستێنێت، کە دەبێتە ھۆی کۆتایی ھاتنی دەنگەکە. بەھەرحاڵ، ڕێگەیەک ھەیە بۆ ڕاگرتنی خامۆشکەرەکە و ڕێپێدان بە تەلەکان بلەرنەوە، ئەویش بە بەکارھێنانی پەیدانەکان کە لە ژێر پیانۆکەدا دیاری کراون. پەیدانەکانی ڕاگرتن یارمەتی پیانۆژەنان دەدەن کە مۆسیقای وا بنووسنەوە یان بژەنن کە بە بێ ئەو پەیدانانە ژەنینیان ئەستەم بێت. بۆ نموونە: کاتێک پیانۆژەنێک پەیدانی ڕاگرتن بەکاردەبا، دەتوانێت ئەو نۆتانەی کە ژەنیوێتی بە پێی بگرێت و بە خێرایی دەستەکانی بگوازێتەوە بۆ ناوچەیەکی تر بۆ ژەنینی ئاوازی تر بەسەر نۆتە ڕاگیراوەکاندا. بە پێچەوانەی ئۆرگنی بۆری و ھارپسیکۆردەوە، کە دوو ئامێری زۆر بەناوبانگ بوون پێش سەرھەڵدانی پیانۆ، پیانۆکان بەپێی ئەو ھێزەی خراوەتە سەر کلیلەکان ڕێگە بە کزی و بەرزی دەنگ دەدەن.
زۆرینەی پیانۆ ھاوچەرخەکان ڕیزێک لە ٨٨ کلیلی ڕەش و سپییان ھەیە، ٥٢ کلیلی سپی سەر بە پێوەری دۆی گەورە (C, D, E, F, G, A و B) و ٣٦ کلیلی کورتی تریش، کە لە سەروو کلیلە سپییەکانەوە دیاری کراون. ئەمە واتای ئەوە دەدات کە پیانۆیەک لە توانایدا ھەیە ٨٨ پەردە یان نۆتەی جیاواز بژەنێت، کە درێژدەبێتەوە لە قووڵترین مەوداوە کە بەیسە، بەرەو بەرزترین کە ترێبلە. کلیلە ڕەشەکان بەکاردەھێنرێن بۆ ژەنینی «ھەڵکەوتییەکان» (F♯/G♭, G♯/A♭, A♯/B♭, C♯/D♭, و D♯/E♭)، کە پێویستن بۆ ئەوەی بتوانرێت لە ھەر دوانزە کلیلەکەدا ئاواز دەربکرێت. لە ھەندێک حاڵەتی دەگمەنیشدا، ھەندێک لە پیانۆکان لەوانەیە کلیلی زیادتریان ھەبێت، کە وا دەکات تەلی زیاتریش دابنرێت. زۆرینەی نۆتەکان ٣ تەلیان ھەیە، جگە لە بەیسەکان کە یەک یان دووانیان ھەیە. ھەرچەندە پیانۆ تەلی ھەیە، زۆرجار بە ئامێرێکی کوتین پۆلێن دەکرێت چونکە تەلەکان لێیان دەدرێت و ڕاناکێشرێن (وەک ھارپسیکۆرد یان سپینێت)؛ لە سیستمی ھۆرنبۆستێل ساخسدا، پیانۆ بە کۆردۆفۆن ژمێردراوە. دوو جۆری سەرەکی پیانۆ ھەن: پیانۆی مەزن و پیانۆی ستوونی. پیانۆی مەزن بە زۆری لە مۆسیقای کلاسیک و چامبەر دا بەکاردێت، زۆرجاریش لە نمایشی جاز و پۆپدا بەکاردێت. پیانۆی ستوونییش، کە بچووکترە، بەناوبانگتر و ھەرزانتریشە. بە ھۆی قەبارەکەیانەوە، خواستی زۆریان لەسەرە لە لایەن ئەو کەسانەی بۆ بەکارھێنانی ماڵەوەی خۆیانیان دەوێت.
لە ١٨٠٠کاندا، بە ھۆی کاریگەری مۆسیقای ڕۆمانتیکەوە، داھێنانی نوێی وەک چوارچێوەی ئاسنین و تەلی چڕ سەری ھەڵدا بۆ پیانۆکان، کە دەنگێکی بەھێز و دەوڵەمەندتری بەخشی بە پیانۆ مەزنەکان، و ڕاگرتنی نۆتەکانیشی درێژخایەن و باشتر کرد. لە سەدەی ١٩ھەمدا، پیانۆکانی لە ناو ماڵەکاندا ھەبوون، وەک ئەو ڕادیۆ و فۆنۆگرافانە ڕۆڵی دەگێڕا کە لە سەدەی ٢٠ەمدا پەیدابوون. کاتێک خێزانێکی سەدەی ١٩ دەیانویست گوێبیستی پارچەیەک مۆسیقا یان سیمفۆنی نوێ بن، ئەوان لە ڕێگەی پیانۆژەنێکی بە کرێ گیراو یان ئەندامێکی پیانۆژەنی خێزانەکەوە دەیان توانی وا بکەن. ھەر لە سەدەی ١٩دا، بڵاوکەرەوەکانی مۆسیقا زۆرێک لە ئاوازیان دانا بۆ ئامێری پیانۆ و وردە وردە پارچە مۆسیقییەکانی بۆ ئەم ئامێرە دەنووسرانەوە گەورەتر دەبوون. ئەم ئامێرە بە شێوەیەکی زۆرتر لە مۆسیقای کلاسیکی، جاز و سۆلۆدا بەکاردەھێندرێت؛ ھەروەھا بەکاردەھێندرێت بۆ مەشقپێکردنی گۆرانیبێژان و بەشێکی زۆری ئاوازدانەران ئەم ئامێرە بەکاردەھێنن بۆ نووسینەوەی گۆرانی و ئاواز. ھەرچەندە پیانۆ ئامێرێکی گەورە و قورس و گرانە و ناتوانرێت ھەڵبگیرێت وەک ئامێرە سووکەڵەکانی تر، ھێشتا لە زۆربەی قوتابخانە و یانەی کۆنسێرتەکان و ستودیۆکان بەردەستە، ئەمەش بەھۆی توانا بەھێزەکانییەوە لە ژەنینی کۆرد و توانای ھەڵبژاردنی پەردەی زیاتر بەراورد بە ئامێرەکانی تر، و ھەروەھا توانای دەرکردنی نۆتەکان بە نزمی و سافی یاخود بە بەرزی و گڕی، بەپێی خواستی ژەنیار. لەگەڵ بەرەوپێشچوونی تەکنۆلۆژیادا، ئامێری پیانۆ توانراوە بە چەندەھا شێوە بەردەست بخرێت، وەک: پیانۆی ئەلیکتریک (١٩٢٩)، پیانۆی ئەلیکترۆنی (١٩٧٠کان)، لەگەڵ پیانۆی دیجیتاڵی (١٩٨٠کان). پیانۆی ئەلیکتریک بووە ئامێرێکی بەناوبانگ بۆ بەکارھێنان لە مۆسیقاکانی وەک جاز و ڕۆک و فەنک.
داھێنان
وێنۆک|لاسایییەکی وەشانی کۆنی پیانۆ، دروستکراوە لە لایەن پۆڵ مکنەڵتی|ڕاست داھێنانی ئامێری پیانۆ دراوەتە پاڵ بارتۆلۆمیۆ کریستۆفۆری (١٦٥٥–١٧٣١) کە دانیشتووی شاری پادۆڤا بوو لە ئیتالیا. ئەو بۆ فێردیناندۆ دی مێدشی، شای تۆسکانی، کاری دەکرد. کریستۆفۆری شارەزای دروستکردنی ئامێری ھارپسیکۆرد بوو، و ئەو زۆر بە باشی شارەزای چۆنێتی کارکردنی ئامێرە ژێدار و تەختەکلیلییەکان بوو. ئەو زانیارییەکان و ئەزموونەکانی کە لە میکانزمی ھارپسیکۆردەوە فێری ببوو بەکارھێنا بۆ دروستکردنی یەکەمین ئامێرەکانی پیانۆ. ھەرچۆنێک بێت، ڕێکەوتی چەسپاوی داھێنانی ئامێرەکە نەزانراوە، و نازانرێت ڕێک کەی کریستۆفۆری ئامێرەکەی دروست کردووە. بەڵام ئەوەندە ڕوونە کە لە ساڵی ١٧٠٠کاندا ئامێرەکە بەردەست بووە. چەند بەڵگەنامەیەک ھەن، لە یەکێکیاندا ئاماژەی پێ کراوە کە ئامێرەکە لە ساڵی ١٧٠٠دا ھەبووە. لە بەڵگەنامەیەکدا کە بە تەواوی جێی باوەڕ نییە، ھاتووە کە ئامێرەکە لە ساڵی ١٦٩٨دا دروستکراوە. لەمڕۆدا، تەنیا ٣ پیانۆی کریستۆفۆری ماوەتەوە، کە لە ١٧٢٠ەکاندا دروست کراون. کریستۆفۆری ئەم ناوەی لە ئامێرەکە نابوو: «تەختەکلیلێکی سایپرێس بە نەرم و بەرزەوە.» دواتر بە تێپەڕبوونی کات، ئەم ناوە کورت کرایەوە بۆ پیانۆفۆرت، فۆرتپیانۆ، دواتریش ھەر بە سادەیی، پیانۆ.
ھەرچەندە ئامێری کلاڤیکۆرد ڕێگەی بە کۆنترۆڵکردنی ڤۆلیووم و ڕاگرتنی نۆتەکان دەدا، دەنگەکەی کز بوو، بۆیە نەدەتوانرا لە ھۆڵی گەورەدا بەکاربێت لەکاتی نماییشدا. بەھەرحاڵ، ھارپسیکۆرد دەنگێکی زۆر بەرزتری ھەبوو لە چاو کلایڤیکۆرددا، بە تایبەتی کاتێک دووھێندەکەر بەکاردەھێندرا بۆ بەرزکردنەوەی دەنگەکەی؛ بەڵام لە توانایدا نەبوو کە وەک کلاڤیکۆرد کۆنترۆڵی کز و بەرزی و ڕاگرتنی نۆتەکان بکات. پیانۆ توانی کوالێتتییە باشەکەی ئەم دوو ئامێرە لە خۆ بگرێت و ببێت بە جێگرەوەیەکی نایاب. ھەر لەبەر ئەوەی پیانۆکان لە توانایاندا بوو سۆزێکی زیاتر دەرببڕن لەکاتی ژەنین، و دەتوانرا بە باشی کۆنترۆڵ بکرێن، بە خێرایی تەشەنەی کرد و لە کنچێرتۆی پیانۆکاندا و لە ھۆڵە گەورەکاندا بەکار دەھات.
کریستۆفۆری لە دروستکردنی ئامێرەکەدا سەرکەوتوو بوو، و چارەسەرێکی بۆ ئەو کێشەیە دۆزییەوە کە لەو کاتەدا تووشی دروستکەرانی ئامێرەکان دەبوو کە میکانزمی چەکوش و تەلیان بەکاردەھێان، ئەویش خامۆشکردنی دەنگی ئامێرەکە بوو. دەبوایە بۆ خۆ لادان لە کێشەکە دڵنیا بکرایەتەوە کە چەکوشەکان دەکێشرێن بە تەلەکاندا، بەڵام لەسەر تەلەکان نەمێننەوە و بە خێرایی بگەڕێنەوە شوێنی خۆیان، تاکو تەلەکان لەرەلەر بکەن و دەنگ بگوازنەوە، و چەکوشەکان ڕێگری لە لەرەلەرەکە نەکەن و دەنگەکە خامۆش نەکەن بە مانەوە لەسەر تەلەکان. واتە دەبوایە چەکوشەکان ڕاستەوخۆ بگەڕانایەتەوە شوێنی خۆیان دوای ئەوەی بە تەلەکەیان دەکێشا، و یەکسەر ئامادەبوونایە تاکو جارێکی تریش بەکاربێنەوە تا ژەنیار بتوانێت بە خێرایی چەند نۆتەیەک بەسەر یەکەوە بژەنێت. دیزاین و داھێنانەکەی کریستۆفۆری چارەسەرێکی درێژخایەن بوو بۆ ئەم کێشەیە، و سەدەیەک دواتر، مۆدێلی ئامێرەکە بووبە ڕێگەیەک بۆ بەرھەمھێنانی ئامێری تۆکمەتر و باشتر بە بەکارھێنانی ھەمان میکانزم. یەکەم وەشانەکانی ئەم ئامێرە بە تەلی باریک دروست کرابوون، و زۆر بێدەنگ تر بوون بەراورد بەو پیانۆیانەی ئەمڕۆ ھەمانن، بەڵام زۆریش بەرزتر بوون بەراورد بە کلاڤیکۆردەکان، کە لەو کاتەدا، پێش پیانۆ، تەنیا ئامێر بوو کە ڕێگەی بە ڕاگرتن و بەرزی و نزمی نۆتەکان دەدا.
فۆرتپیانۆی کۆن
وێنۆک|فۆرتپیانۆیەک کە لە لایەن یۆھان ئەندریاس ستاینەوە دروست کراوە. پیانۆکە ڕەنگی کلیلەکانی بە پێچەوانەوەیە، ھەڵکەوتییەکان سپین و سروشتییەکانیش ڕەش ئامێرە نوێکەی کریستۆفۆری بۆ ماوەیەک بە نە ناسراوی مایەوە ھەتاکو نووسەری ئیتالی، فرانچێسکۆ شیپیۆنێ، وتارێکی پوختی لەبارەیەوە نووسی لە ساڵی ١٧١١، کە باسی دایاگرامی میکانزمەکەشی تێدا کرابوو. دواتر ئەم وتارە وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئەڵمانی و چەند دانەیەکی زۆری لێ بڵاوکرایەوە. زۆرینەی دروستکەرانی پیانۆی نەوەی دواتر، بە خوێندنەوەی ئەم وتارە دەستیان بە کارەکەیان کرد، یەکێکیش لەو دروستکەرانە گۆتفرید سیلبەرمان بوو، کە باشتر بە دروستکردنی ئۆرگن ناسراوە. پیانۆکانی سیلبەرمان ھەر وەک لەبەرگیراوەیەکی ئەوانەی کریستۆفۆری وابوو، بەڵام زیادەیەکی گرنگیشی لەگەڵ بوو: سیلبەرمان پەیدانی ڕاگرتنی داھێنا، کە ھەموو خامۆشکەرەکان بە یەک جار لە تەلەکان بەرز دەکاتەوە لە کاتی بەکارھێنانیدا. ئەمە ڕێگە بە پیانۆژەنان دەدات ئەو نۆتانە ڕابگرن کە پەنجەیان پیا ناوە دوای ئەوەشی کە پەنجەکانیان لەسەر کلیلەکان لابردووە. ئەم داھێنانە لە زۆر ڕووەوە یارمەتی پیانۆژەنانی دا؛ بۆ نموونە، وای کرد کە پیانۆژەنان بتوانن دوو کۆرد لێ بدەن بە ھەردووک دەستیان و دەنگی ئەو دوو کۆردە ڕابگرن بە پێکانیان لە کاتێکدا دەستیان دەگوازنەوە تا ئاوازێکی تری بەسەردا بژەنن.
سیلبەرمان یەکێک لە نوێترین ئامێرەکانی پیانۆی کە دروستی کردبوو پیشانی ئاوازدانەری بەناوبانگ یۆھان سباستیان باخ دا لە ١٧٣٠کاندا، بەڵام لەو کاتەدا، باخ ئامێرەکەی بە دڵ نەبوو، بە بیانووی ئەوەی کە نۆتە بەرزترەکان زۆر نەرم بوون. ھەرچەندە سیلبەرمان ڕقی بۆ دروست بوو بەرامبەر باخ بە ھۆی ئەمەوە، بەڵام ئەو ھێشتا گوێی لە ڕەخنەکە گرت و پشتگوێی نەخست. دواتر لە ١٧٤٧دا، باخ یەکێکی تر لە پیانۆکانی سیلبەرمانی چوو بە دڵا، کە باشتر دروست کرابوو. ئەو تەنانەت بوو بە وەکیلیش بۆ فرۆشتنی پیانۆکانی سیلبەرمان. لە کاتی فرۆشتنی پیانۆکاندا، باخ بانگەشەی بۆ توانای ئامێرەکە دەکرد لە ژەنینی نۆتەکان بە کزی و بەرزی، کە یەکێک بوو لە سەرەکی ترین ئەو ھۆکارانەی کە ئامێرەکە دەفرۆشرا.
دروستکردنی پیانۆ زۆر بەربڵاوبوو لە سەدەی ١٨دا لە قوتابخانەی ڤیەننا، ھەروەھا بە شێوەیەکی بەرچاویش پەرەی سەندبوو. پیانۆکانی کە لە ڤیەننا دروست دەکران، شێوەیەکی تایبەتتر و جیاوازتریان ھەبوو: ئەوان چوارچێوەی دارییان ھەبوو، ھەر نۆتە و دوو تەلی ھەبوو، و چەکوشەکانیش بە چەرم داپۆشرابوون. ھەندێک لە پیانۆ ڤیەننایییەکان، ڕەنگی کلیلەکانیان بە پێچەوانەوە بوو؛ کلیلە سروشتییەکان ڕەنگیان ڕەش بوو و کلیلە ھەڵکەوتییەکانیش ڕەنگیان سپی. پیانۆژەن و ئاوازدانەری بەناوبانگ ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت لەسەر ئەم جۆرە پیانۆیانە زۆرینەی کنچێرتۆ و سۆناتاکانی نووسیوەتەوە، و لە سەدەی ٢١دا، پیانۆی ھاوشێوە دروست کراوەتەوە بۆ نمایشکردنی ئاوازەکانی ئەو لەسەریان. پیانۆکانی سەردەمی مۆتسارت دەنگێکی نەرم تر و ناسکتریان ھەبوو بەراورد بە پیانۆکانی سەدەی ٢١. لەم دەمەدا، ناوی فۆرتپیانۆ بەکار دەھێندرێت بۆ جیاکردنەوەی ئامێرە کۆنەکان لە ئامێرە ھاوچەرخەکان.
پیانۆی ھاوچەرخ
لە ساڵەکانی ١٧٩٠–١٨٦٠، پیانۆکانی دەمی مۆتسارت، گۆڕانکارییەکی زۆریان بەسەر ھات، کە بووە ھۆی دروست بوون و سەرھەڵدانی ئەو پیانۆیەی لەمڕۆدا بەکاری دەبەین، کە بە پیانۆی ھاوچەرخ یان مۆدێرن ناسراوە. ئەم شۆڕشە بە داواکاری پیانۆژەنانی ئەو سەردەمە، کە داوای وەشانێکی باشتر و بەھێزتری ئامێرەکەیان دەکرد، دەستی پێ کرد و، بە ھۆی شۆڕشی پیشەسازی بەردەوامی ئەو کاتەوە، توانرا داواکارییەکان بھێندرێنە ژیان. کاتێک کە پارچەی باشتر وەک تەل و چوارچێوە و جۆری دارەکان بەرھەم ھات، بەرەوپێشچوونی پیانۆش لە ڕووی کوالێتییەوە دەستی پێ کرد. لە سەردەمی مۆتسارتدا، پیانۆکان تەنیا پێنج ئۆکتەیڤیان ھەبوو، ئێستاش بە ھۆی پێشکەوتنەوە، ئامێرەکە ٧ ئۆکتەیڤ، یان لە ھەندێک حاڵەتدا زیاتریان ھەیە.
پەرەسەندن و بەرەوپێشچوونی تەکنۆلۆژیا لەو دەمەدا، وای کرد کە پیانۆی برادوود دابێت لە درەنگانی ١٧٠٠کاندا. جۆن برادوود تیمێکی پێکھێنا لەگەڵ ڕۆبێرت ستۆدارت و ئەمێریکەز باکەرز بۆ دیزاینکردنی پیانۆیەک لە سەر شێوەی ھارپسیکۆرد؛ مێژووی دەستەواژەی «مەزن» لە «پیانۆی مەزن» دا دەگەڕێتەوە بۆ ئەم دەمە. ئەوان ئەم کارەیان بە سەرکەوتوویی ئەنجام دا لە دەورووبەری ساڵی ١٧٧٧دا. ئەوان توانیان بە خێرایی ناوبانگ دەربکەن لەبەر بەھێزی و توند و تۆڵی ئامێرەکانیان، کە گەورەتر و دەنگ بەرزتر و تۆکمەتر بوون. ئەم گرووپە دروستکەرانە، پیانۆیان دەنارد بۆ یۆسێف ھایدن و لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن، و یەکەمین کەسەکان بوون کە پیانۆ دروست بکەن بە زیاتر لە پێنج ئۆکتەیڤەوە. لە دەورووبەری ١٨٠٠ەکاندا، توانیان پیانۆ بە شەش ئۆکتەیڤەوە دروست بکەن، و تا ساڵی ١٨٢٠یش، توانیان پیانۆ دروست بکەن بە حەوت ئۆکتەیڤەوە. بێتھۆڤن ئەم نۆتە زیادانەی لە کارەکانی دواییدا بەکار دەھێنا. دروستکەرە ڤیەننایییەکانیش دوای کارەکانی ئەوان دەکەوتنەوە، بەڵام ھێشتا جیاوازی لە نێوان جۆری پیانۆکان بەرچاو دەکەوت.
شێوە و دیزاین
وێنۆک|پیانۆیەکی چوارگۆشەی ئەمریکی لە مارکەی «چیکرین» ھەندێک لە پیانۆ کۆنەکان چەند شێوەیەکی جیاجیایان ھەبوو کە ئێستا چی تر بەکارنایەت. لە ڕابردوودا، پیانۆی چوارگۆشە ھەبوو (کە لە ڕاستیدا لاکێشەیییە، بەڵام بە پیانۆی چوارگۆشە ناودارە). چەکوشەکانی ئەم جۆرە پیانۆیە بە زەحمەتی دەیانکێشا بە تەلەکاندا، و تەختەکلیلەکەش لە لا درێژەکەی ئامێرەکە بوو، کە زۆری کلیلەکان وایان کردووە ئامێرەکە لاکێشەیی دەربکەوێت. سەرھەڵدانی ئەم دیزاینە دەدرێتە پاڵ گۆتفرید سیلبەرمان یان کریستیان ئێرنست فریدریکی، دواتریش بیرۆکەی دیزاینەکە تەشەنەی کرد لە ئینگلتەرا و وڵاتانی تری کیشوەری ئەورووپا. ئەم پیانۆیە سەرەتا بیرۆکەی باشترکردنی بۆ پێشنیارکرا لە لایەن گییووم-لبخیشت پیتزۆل لە فەڕەنسا و ئەلفیوس بابکاک لە ئەمریکا. پیانۆ چوارگۆشەکان بە ڕێژەیەکی زۆر بەرھەم دەھاتن لە نێوان ١٨٤٠کان و ١٨٩٠ەکان لە ئەورووپا و ویلایەتە یەکگرتووەکاندا. ئەم پیانۆیە زۆرترین گۆڕانکاری و نۆژەنکردنەوەی بە خۆیەوە بینی لە چاو پیانۆکانی سەردەمی خۆی. ئەم پیانۆیە زۆر بەناوبانگ بوو لەو کاتەدا بە ھۆی کەمی تێچوون و ھەرزانییەکەیەوە، بەڵام لە ڕووی باشیشەوە، باش نەبوو، چونکە تەختەی دەنگەکانیان باریک بوون و بۆشایی نێوان تەلەکان و خاویی چەکووشەکان وایان کردبوو کە دەنگی کز بێت و چەکوشەکان بەر تەکە خوازراوەکان نەکەون؛ ئەم ھۆکارانە وای کرد کە ئەم شێوازەی پیانۆ وردە وردە بمرێت و بەرەو نەمان بچێت.
وێنۆک|پیانۆی ستوونی بە بێ بەرگە دارییەکەی. تەلەکانی بە ستوونی لە سەرەوە بۆ خوارەوە ڕێکخراون.|ڕاست
جۆرەکان
پیانۆ ھاوچەرخەکان بە گشتی بە دوو شێواز دروست دەکرێن: مەزن (ئاسۆیی) و ستوونی، و لەوانەشە ھەر یەکەیان شێوەی جیاوازیان ھەبێت. ھەروەھا پیانۆی ڕەسەن و تایبەتیش دروست دەکرێن، پیانۆی ئەلیکتریک ھەیە کە لە سەر شێوەی ئەلیکترۆمیکانیک دروست دەکرێت، پیانۆی ئەلیکترۆنی کە دەنگی ھاوشێوەی پیانۆ دەردەکات بە گواستنەوەی کارەبا بۆ دەنگ، لەگەڵ پیانۆی دیجیتاڵیش، کە دەنگی تۆمارکراوی پیانۆ بەکاردەھێنێت کە پێی دەوترێت سامپڵ.
مەزن
پیانۆ گەورەترەکان کە تەلی درێژتریان ھەیە، دەنگێکی دەوڵەمەندتریان ھەیە و نایەکسانیی تەلەکان کەمترە. نایەکسانی لە تۆندا ئەوەیە کاتێک فریکوێنسییەک تیژترە لە فریکوێنسییە سەرەکییەکە، و دەنگەکان لە تۆنی دروست دەردەچن. ھۆکاری ئەمە درێژی و کورتی و ڕەقی تەلەکەیە. ئەو پیانۆیانەی تەلەکانیان کورتتر و پانترە (وەک ئەوانەی پیانۆ بچووکەکان) نایەکسانییان زیاترە. ھەتا نایەکسانیی زیاتر بێت، گوێکانی مرۆڤ زیاتر بە دەنگێکی تیژ و ناخۆش دەیبیستێت. ئەو جۆرە پیانۆیانە ستانداردەکانی تیوندانی تەلەکان دەشکێنن و دەبێت لە دەرەوەی ستانداردەکە تیون بدرێت.
ستوونی
وێنۆک|پیانۆیەکی ستوونی [[ستاینوەی کە لە نیویۆرک بەرھەمھێنراوە.|ڕاست]] پیانۆ ستوونییەکان، کە بە ئەپڕایت ناسراون لە زمانی ئینگلیزیدا، بچووکترن لەبەر ئەوەی چوارچێوە و تەلەکانی بە شێوەیەکی ستوونی داندراون و ڕێکخراون، بۆیە جێگەیەکی کەمتر داگیر دەکەن؛ ھەرچەندە ئەم ئامێرانە بە قەبارە و بەرزی جیا جیاش بەرھەم دەھێندرێن، بەڵام ئەگەر لە ڕوویەکی گشتییەوە سەیر بکرێت، بچووکترن. پیانۆ ستوونییەکان بە گشتی ھەرزانترن لە چاو پیانۆ مەزنەکاندا. ئەم جۆرە پیانۆیە بە فراوانی لە قوتابخانەکان، پەرستگاکان، و زانکۆکان بەکاردێن، بە گشتی بۆ ڕاھێنان و وانەکانی مۆسیقا، ھەروەھا ئەم جۆرەیان بۆ ناو ماڵ و بەکارھێنانی تایبەتی شیاوتر و بەناوبانگتریشە. چەکوشەکانی ناو ئامێرەکە بە شێوەیەکی ئاسۆیی دەجووڵێنەوە و بە بەکارھێنانی ئیسپرنگ دەگەڕێنەوە شوێنی خۆیان، بە پێچەوانەی میکانزمی چەکوشەکانی پیانۆ مەزنەکان کە ھێزی کێشکردن بەکار دەھێنن. ئەو پیانۆ ستوونییانەی کە گەورەتر و درێژترن زۆرجار بە پیانۆی مەزنی ستوونی ناودەبرێن. ئەم جۆرە پیانۆیانە بە دەگمەن لە ھۆڵی نمایشکردندا دەبیندرێن. پیانۆکان کە لەسەر شێوەی پیانۆی ستوونی دروستکراون، بەڵام بچووکترن، بە سپینێت یان کۆنسۆڵ ناودەبرێن. ئەمانە ناسراون بە کەمی ھێز و دەوڵەمەندی دەنگەکانیان بە ھۆی کورتیی تەل و تەختەی دەنگەکانیانەوە. پیانۆ ستوونییەکان بە شێوەیەکی فراوان لە سەدەکانی ١٩ و ٢٠ بەکار دەھاتن. لە دوای ئەم ماوەیەشەوە، ئەم چەشنە پیانۆیە ھەر لە بەرھەمھێنان بەردەوام بوو، بە پێچەوانەی زۆرینەی دیزاینەکانی ترەوە کە زوو مردن.
تەختەکلیل
وێنۆک|upright|چەپ|تەختەکلیلی پیانۆیەکی ٨٨ کلیلدار. [[دۆی ناوەند بە ڕەنگی پیرەۆزەیی دیاریکراوە و لا٤٤٠یش بە زەرد؛ ھەردووکیان لە ئۆکتەیڤی چواردان|500px]] لە سەرەتاکانی دروستکردنی ئامێری پیانۆوە، کلیلەکانی بە گشتی لە کاژی شەکر دروست دەکران. لە دەیەی ٢٠١٠کانەوە، کلیلەکان بە سپرووز یان بەیسوود دروست دەکران. سپرووز بە زۆری لە پیانۆی نایابدا بەکاردێ. کلیلە ڕەشەکان سەرەتا بە ئابنووس دروست دەکران.
تەکنیک و ژەنین
وێنۆک|پیانۆژەنێکی [[پراگی|ڕاست]] وەک ھەموو ئامێرە مۆسیقییەکانی تر، پیانۆکان لە ڕێگەی مۆسیقای نووسراو یانیش بە گوێ دەژەنرێت. تەکنیکی پیانۆ لەگەڵ ھاتنە ئارای فۆرتپیانۆوە، کە دوای کلاڤیکۆرد و ھارپسیکۆرد ھات، پێشکەوت؛ ھەتاکو ئێستاش لەم پێشکەوتنە ھەر بەردەوامە. گۆڕانی چەشنەکانی مۆسیقا و حەزی خەڵکیی بۆیان بە درێژایی سەدەی ١٩ و ٢٠، لەگەڵ دەرکەوتنی ژەنیار و ھونەرمەندانی داھێنەر کاریگەریی مەزنیان کردۆتە سەر پێشکەوتن و پەرەسەندنی تەکنیکی پیانۆژەنی. ھەرچەندە زۆرجار تەکنیکی پیانۆژەنێک بۆ دانەیەکی تر جیاوازە و زۆرجار بە ھێنانە ژیانی بیرۆکەیەکی مۆسیقی سەیر دەکرێت، زۆرێک لە ژەنیاران و نماییشکەران ھێزە سۆزی و فیزیکییەکانی مۆسیقاژەنیی دەبەستنەوە بە یەکەوە. تەکنیکی ژەنینی ئامێری پیانۆ لە چەشنێک مۆسیقاوە بۆ دانەیەکی تر جیاوازە. بۆ نموونە، لە مۆسیقای کابەرێیی تاریکدا، پیانۆکان بە خێرایی دەژەنرێن و کەمتر پەیدانی ڕاگرتن بەکاردێت؛ لە کاتێکدا زۆربەی کات لە مۆسیقای وەک سۆڵ یان ھیمندا پیانۆکان خاوتر دەژەنرێن.
دەوری ئامێرەکە لە مۆسیقادا
وێنۆک|لە سەدەی ١٩دا، پیانۆکان ناوەندی سەرنجی ھەموو کۆمەڵگە ڕۆژاوایییەکان بوو. لەم وێنەیەدا [[فرانز شوبێرت (١٧٩٧–١٨٢٨) دەبیندرێت لەکاتی پیانۆژەنی.|چەپ]] پیانۆکان ئامێری گرنگن لە مۆسیقا ڕۆژاوایییەکان؛ بۆ نموونە لە مۆسیقای کلاسیک، جاز، بلووز، ڕۆک، کابەرێیی تاریک، و فۆڵک، ڕۆڵێکی گرنگ و سەرەکی دەگێڕێت؛ چەندەھا چەشنی مۆسیقای تریش ھەن کە بە شێوەیەکی سەرەکی ئامێری پیانۆیان تێدا بەکاردێت. بەشێکی زۆری ئاوازدانەران و گۆرانینووسان پیانۆژەنی پێشکەوتوون، لەبەر ئەوەی تەختەکلیکی پیانۆکان ڕێگە بە تاقیکردنەوەی ئاواز و ژەنینی ئاڵۆز دەدەن. پیانۆکان بۆ نووسینەوەی گۆرانی فیلم و زنجیرە دراماکانیش ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، چونکە زۆری ئۆکتەیڤەکان ڕێگە بە گۆرانینووسەکان دەدات کە لەسەر بەیس و ئاوازەکان تاقیکردنەوە بکەن. زۆرینەی ئەو ئاوازانەی کە ئۆرکێسترا پێشکەشی دەکات سەرەتا با ئامێری پیانۆ نووسراونەتەوە، لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن و ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارتیش بەو شێوازە ئاوازەکانیان بۆ ئۆرکێستراکان نووسیوەتەوە. بەڕێوەبەرانی گرووپە مۆسیقییەکان زۆرجار خۆشیان پیانۆژەنن، چونکە پیانۆ بە ئامرازێکی ناوازە دادەنرێت بۆ فێربوون و نووسینەوەی ئاوازی نوێ، ئەوان ھەندێکجار خۆشیان لەگەڵ گرووپەکانی خۆیان نماییش دەکەن. لە لایەکی ترەوە، ئامێری مۆسیقا بە ئامێرێکی گرنگ دادەنرێت بۆ کڵاسەکانی مۆسیقا لە قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی تا زانکۆ و کۆلێژیش. ئەو قوتابخانانەی وانەی مۆسیقا دەخوێننەوە ژووری پیانۆ یان ژووری مۆسیقاشیان ھەیە کە بۆ مەشقکردن و نماییشکردنیش بەکاردەبرێت. لەم قوتابخانە و زانکۆیانەی وانەی مۆسیقا دەخوێندرێت، ئامێرەکە بۆ فێرکردنی تیۆری مۆسیقا و مێژووی مۆسیقا بەکاردەھێنن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا پۆل:وتارە ھەڵبژێردراوەکانی دەروازەی مۆسیقا پۆل:کۆردفۆنەکان پۆل:ئامێری کوتان
٢٠٣٠
ساڵی ٢٠٣٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣٠
ئەسکەلان
ئەسکەلان  شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
نیمچەلاتەریبی دوولایەکسان
وێنۆک|چەپ|نیمچەلاتەریبی دوولایەکسان نیمچەلاتەریبی دوولایەکسان (Isosceles trapezoid) نیمچەلاتەریبێکە دوو لای جووتن.
دیتانەکانی نیمچەلاتەریبی دوولایەکسان
نیمچەلاتەریبە دوولایەکسانەکان چوارلایەی بازنەیین.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فرەگۆشەکان پۆل:چوارلاکان
٢٠٣١
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣١
لۆراند تایاد
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٤ پۆل:مردووانی ١٩١٩
زانستی فیزیکی
زانستی فیزیکی زاراوەیەکە بۆ ئاماژە بە ئەو لقانە لە زانستی سروشتی و زانست کە بە پێچەوانەی زانستەکانی زیندەورناسییەوە لە سیستمە بێگیانەکان دەکۆڵنەوە.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha"/>
سەرچاوەکان
پۆل:زانستە سروشتییەکان پۆل:زانستە فیزیکییەکان
ئەمەداوا
ئەمەداوا (Emedawa، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٥ کەس لە ٢٦ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
مۆریتانیا لە ئۆڵۆمپیاد
مۆریتانیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لە سەرجەم خولەکان بەشداریکردووە، تا ئێستا نەیتوانیوە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد بەدەستبھێنێت. ھەروەھا مۆریتانیا تا ئێستا بەشداری لە یارییەکیانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا نەکردووە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی مۆریتانیا لە ساڵی ١٩٦٢ پێکھێنراوە و لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدا دەنرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆریتانیا پۆل:مۆریتانیا لە ئۆڵۆمپیادەکان
فریدریش ڕاتسڵ
وێنۆک|فرێدریک راتزل لە [[زانکۆی لایپزیگ]] فرێدريك راتزل لە ماوەى (١٨٤٤ تا ١٩٠٤) ژیاوە زانایەکى جیۆپۆلتیکى ئەڵمانیا بوو،بە باوکى جیۆپۆلتیک ناسراوە ھەرچەندە ئەو یەکەم کەس نەبوو زاراوە جیۆپۆلتیک بەکارھێنابێت،بەڵام شیکردنەوە و تێروانینەکانى بۆ بابەتەکان ڕاستەخۆ پەیوەندى بە جیۆپۆلتیک ھەبووە.راتزل لە ساڵى ١٨٩٧ پىرتووکێکى بەناوى جوگرافیای سیاسی بڵاوکردەوە ،ھەموو ئەو ئەم چەمکانەى شیکردۆتەوە کە ئەمرۆ لە جیۆپۆلتیکدا باس دەگرێت.فرێدریک راتزل لە بیروبۆچوونە جیۆپۆلتیکەکان کەتۆتە ژێر کاریگەرى  چارڵز داروین کتێبەکە بەناوى ھەلبژاردنى سروشتى وە تیۆرەکەى بەناوى داروینیزمى کۆمەڵایەتى. راتزل خاوەنى تیۆرى دەوڵەتى بایەلۆژى.
پۆل:جوگرافیناسە ئەڵمانیەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤ پۆل:مردووانی ١٩٠٤ پۆل:جوگرافیاناسانی ئاڵمانی پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
نارین (یاوان)
نارین  شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٤٤٤٠ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پارێزگای خەتلان
مەسلەمەی مەجریتی
مەسلەمەی مەجریتی ناوی تەواوی ئەبولقاسم مەسلەمە کوڕی ئەحمەد مەجریتی (مردن: ١٠٠٨ز) گەردوونناس و کیمیاگەر و بیرکار و ئابووریناس و زانایەکی موسوڵمان بوو لە ئیسپانیا. یەکێک بووە لە بەناوبانگترین زاناکانی سەردەمی حوکمی ئیسلامی لە ئەندەلوس.
پەراوێزەکان
پۆل:مردووانی ١٠٠٧ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٥٠ پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:ماتماتیکزانانی ئەندەلووسی لە سەدەکانی ناوەڕاست پۆل:زانا ئەندەلووسییەکان
٢٠٣٢
ساڵی ٢٠٣٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣٢
بڕیارنامەی ٤٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی تەمموزی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ لوبنان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٩٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
چوارلای بازنەیی
چوارلای بازنەیی بە چوارلا‌یەک دەوترێت بتوانرێت سەرەکانی لەسەر چێوەی بازنەیەک دابنرێت، بە واتایەکی تر ئەگەر بازنەیەک بدۆزرێتەوە بە ھەر چوار سەری چوارلایەیەکدا تێپەڕێت ئەوا بەو چوارلایە دەوترێت چوارلای بازنەیی. دەتوانین بسەلمێنین ھەموو نیمچەلاتەریبە دوولایەکسانەکان و لاکێشەکان، چوارلایەی بازنەیین.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چوارلاکان
١١ی ئەیلوول
بۆنەکان
پۆل:ئەیلوول پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٠٣٣
ساڵی ٢٠٣٣ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣٣
حەسەنی عەسکەری
ئەبوومحەممەد حەسەن کوڕی عەلی کوڕی محەممەد (ابومحمد حسن بن علی بن محمد), ناسراو عەسکەری یازدەھەمین ئیمامی شیعەی دوازدە ئیمام لە پاش ھادی و پێش مەھدی کوڕی بوو. ئەو و باوکی بە ئیمامانی عەسکەریین ناو دەبرێن لە بەر شاری سامەڕا - کە ئەوان ناچار بوون کە لێ بژین - لە ڕاستیدا سەربازگە بوو. ئەو لە ساڵی ٢٦٠ کۆچی تووشی نەخۆشی ھات. خەلیفەی عەبباسی، چەن چاوەدێر، پزیشک و قازیی قازی‌یانی (قاضی القضات) ھەناردە سەری. بەپێ سەرچاوە شیعەکان ئەو بە دەمری خەلیفەی عەبباسی ئەلموعتەمێد لە ٢٨ ساڵی ژار خۆر کرا و لە سامەڕا نێژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمامانی شیعە پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٤٠ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم پۆل:خەڵکی مەدینە
باشترە پەیوەندیی بە سۆڵەوە بکەیت (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
باشترە پەیوەندیی بە سۆڵەوە بکەیت  زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی ئەمریکییە. لە دروستکردنی ڤینس گیلیگان و پیتەر گۆڵدە. زنجیرەکە بەشێکە لە زنجیرەی گۆڕانی خراپ. ڕووداوەکانی چیڕۆکی زنجیرەکە دەست پێدەکات لە ساڵی ٢٠٠٢ و باسی ڕووداوەکانی پارێزەرێکی ئاسایی جیمی مگیڵ (ساوڵ گودمان) دەکات، چیرۆکەکە دەست پێ دەکات لە شەش ساڵ بەر لە چاوپێکەوتنی لەگەڵ واڵتەر وایت، واتە پێش ڕووداوەکانی زنجیرەی گۆڕانی خراپ. وە ھەروەھا ڕووداوەکانی دوای زنجیرە درامای (گۆڕانی خراپ - برێکینگ باد) بە بچووکی نیشان دەدات کە پارێزەر سۆڵ دوای ھەڵاتنی چی بەسەرھاتووە.
یەکەم وەرزی لەسەر کەناڵی ئەی ئێم سیدا پەخش کرا لە ڕێکەوتی ٨ی شوباتی ٢٠١٥، پێکھاتبوو لە ١٠ ئەڵقە، و وەرزی دووەمیش پێکدێت لە ١٣ ئەڵقە لەسەرەتاکانی ٢٠١٦ پەخش کرا. وەرزی سێیەمی زنجیرەکەش ١٠ی نیسانی ٢٠١٧ پەخش کرا و دووبارە بۆ کۆمەڵێک خەڵاتی ئێمی پاڵێوراو کرایەوە لەنێویان باشترین ئەکتەر و ئەکتەری پشتگیریکار و زنجیرە. وەرزی چوارەمی زنجیرەکەش لە ٦ی ئابی ٢٠١٨دا گەڕایەوە و ٨ی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا کۆتایی پێھات. وا بڕیارە وەرزی پێننجەمیشی لە کۆتاییەکانی ٢٠٢٠ نمایش بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:کار دەربارەی کارتێڵە ھۆشبەرە مەکسیکییەکان پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو پۆل:زنجیرەیەکی تەلەفیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدیا ڕەشەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ڕەشە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠ پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە پۆل:زنجیرە تەلەفزیۆنییەکان دەربارەی براکان پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی
داریاو
داریاو (Daryaw، ) دێیەکە لە ناوچەی خزڵی شارستانی نیاوەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٤ کەس لە ٣٥ بنەماڵەدا بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی نیاوەن پۆل:گوندەکانی شارستانی نیاوەن
کوژەرەخانەی سروشتی
کوژەرەخانەی سروشتی (ئینگلیزی: Natural killer cell) جۆرێکە لە خڕۆکە سپییەکان، لەو کەسانەدا ھەیە کە بەرگرییان پەیدا نەکردووە، ئەم خانانەش کۆمەڵە خانەی ھەمەجۆر دەکوژن.
ھیجبارەک
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
شارستانی میاندواو
شارستانی میاندواو یان شارستانی نێوئاوان (، )، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری نێوئاوانە. ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی ملکان و شارستانی چواربورج لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی بۆکان و شارستانی مەھاباد و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی بارووق و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. ئەم شارستانە لە ساڵی ١٩٥٨ بووە بە شارستان. لە تەمموزی ساڵی ٢٠٢١ بەشی باروق و مەرحەمەت ئاباد لەم شارستانە جیاکرانەوە و بوونە شارستانی سەربەخۆ.
مرۆڤناسی
لایەنی پێکھاتەی زمانی و ئایینی ئەو شارستانە لە چاو شارستانەکانی دیکە ھێندێک جیاوازی ھەیە. شارستانی میاندواو خاوەن گوندێکی کوردی کورمانج زمان دێی گوزلی و نزیکەی ١٥ گوندێکی گۆران یان ئەھلی حەقە. بەھاییەکانیش ڕێژەیەکی کەمی دانیشتووانی ئەو شارستانە پێک دێنن. لە ساڵی ٢٠٠٦دا بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران، ٢٤٤ ھەزار و ٨٢٥ کەس لەو شارستانەدا دەژین. لەو ژمارەیە تەنیا ١١٪ واتا دەوروبەری ٢٧ ھەزار کەسی بە زمانی کوردی قسە دەکەن و ئەوانی دیکەش بە زمانی ئازەری دەدوێن. لە ٣ شاری میاندواو وەک ناوەندی شارستان، بارووق و چواربورج پێکھاتووە. ١٩٤ دێی ھەیە و ٤١ کوردن و ئەوانی دیکەش ئازەرین.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی میاندواو پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ژۆرژ ڕودێنباخ
ژۆرژ رودێنباخ شاعیر، ڕۆماننووس و شانۆنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٥ پۆل:مردووانی ١٨٩٨
ستارەی سورخ، تاجیکستان
ستارەی سورخ شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٣٦٧٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
٢٠٣٤
ساڵی ٢٠٣٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣٤
باتمان
باتمان یان پیاوی شەمشەمەکوێرە ، کەسایەتییەکی خەیاڵی ناو کۆمیکە سووپەرھیرۆکانی دی سییە. کەسایەتییەکە لەلایەن وێنەکێش بۆب کەین و نووسەر بێڵ فینگەرەوە دروستکراوە. یەکەم دەرکەوتنی کەسایەتییەکە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٣٩ دا بوو. کاتێک لە دەرچوونی ژمارەی ٢٧ لە گۆڤاری چیرۆکی نەخشێندراوی دێتێکتیڤ کۆمیکس لە ساڵی ١٩٣٩دا دەرکەوت و لەو کاتەوە ئەو و سوپەرمان و سپایدەرمان بوون بە بەناوباگترین سوپەرھیرۆی خەیاڵی، و ھەر یەکێکیان لە چەند فیلمێکی سینەمایی سەرکەوتوودا دەرکەوتوون.
کەسایەتی نھێنی باتمان بریتییە لە بڕوس وەین، ملیاردێری ئەمریکی، و کوڕە یاریکەرەکەی خاوەن کۆمپانیاکانی وەینی بازرگانی و چاکەکاری گەورە. دوای ئەوەی دایک و باوکی بینی کە بە دەستی یەکێک لە دزەکان دەکوژرێن لە منداڵیدا، سوێندی خوارد کە بەرھەڵەستی تاوان بکات لە ھەر شوێنک ھەبێت و تۆڵە لە ھەموو تاوانباران بکاتەوە بێ ئەوەی ببێتە یەکێک لەوان، و ھیچ یەکێک لەوان نەکوژێت بە ھیچ شێوەیەک. ھەر بۆیە ڕاھێنانی لەسەر ھونەرکانی شەڕ و لێکۆڵینەوە کردووە لە منداڵییەوە، و بۆ خۆی پۆشاکێکی لە شەمشەمەکوێرە وەرگرت و دروستی کرد، لەگەڵ نازناوێک کە ئەویشی لە شەمشەمەکوێرە وەرگرت. نیشتیمانی باتمان بریتییە لە شاری خەیاڵی گۆتام، و ئەو لەگەڵ چەند کەسایەتییەکی سەرەکی چیرۆکەکانی ھاوپەیمانی بەستووە، وەک ئالفرێد بنیۆرس خزمەتکار و بەڕێوبەری ماڵەکەی، و جەیمس گۆردن سەرۆکی پۆلیسی شارەکە، و ھەندێک لە شەڕکەرانی تاوان وەک ھاوکارەکەی ڕۆبن. باتمان خاوەنی ھیچ ھێزێکی سەرو سروشتی نییە، و بەڵکو پشت بە توانا تەکنیکی و بەرزەکەی لە شەڕدا دەبەستێت، لەگەڵ زیرەکییەکەی کە دەگات بە ئاستی بلیمەتی، و توانا لێکدانەوەیییەکانی، و سامانە زەبەلاحەکەی، و ھێزی باوەڕی. بە درێژایی ساڵەکان چەند کەسایەتییەکی خراپەکاری دوژمنی باتمان درەوشانەتەوە و ھەندێکیان ناوبانگێکی گەورەی بەدەست ھێناوە لە ناو خۆشەویستان و ئاشقانی چیرۆکە نەخشێنردراوەکان، کە بەناوباگترینیان بێ ڕکابەری بریتییە لە جۆکەر.
کەسایەتی باتمان ناوبانگێکی گەورەی بەدەست ھێنا دوای بڵاوکردنەوەی یەکەم چیرۆکەکانی، و خێرا کۆمپانیای بەرھەمھێنەر ھەڵسا بە بڵاوکردنەوەی گۆڤارێکی تایبەت تێیدا سەرکێشییەکانی کەسایەتییەکەی لەخۆ دەگرت لە نێوان دەیەی چلەکان لە سەدەی پێشوو، و لەگەڵ تێپەڕ بوونی ساڵەکان ناوبانگی کەسایەتی باتمان زیادیکرد و سەرسامبوونی گەورە بوون، ھەر بۆیە گواستییەوە بۆسەر شاشەی تەلەڤیزیۆن لە شەستەکانی سەدەی بیستەم و زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی بەرھەمھێنرا تێیدا سەرکێشییەکانی باتمان و ڕۆبن لەخۆ دەگرێت، و بۆ چەند ساڵێک بەردەوام بوو لە پەخشکرا. ئەو زنجیرەیە ئامانجی ئەوە بوو ڕەوشت لە نێوان منداڵان بڵاو بکاتەوە لە پاڵ سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە خاوەنی بنکەی بڵاوکردنەوەکانی ناچار دەکرد لە دیمەن و وێنەکانی توندوتیژی و وێران کردن و کوشتن دوور بکەونەوە لە گۆڤار و ئەو پەرتووکانەی بۆ منداڵ ئاڕاستە دەکران، و کاریگەر بوو لەوەی وا لە کەسایەتی باتمان بکات زیاتر تیشکدار بێت لەوەی لە چیرۆکە یەکەمییەکانیدا بوو، و زۆرێک لە نووسەران ھەوڵی ئەوەیان داوە کەسایەتییەکە بگێڕنەوە بۆ ڕەگە توندوتیژەکانی وەک بوو، و شتێک سەرکەوتن لەوە لە نێوان حەفتاکانی سەدەی بیستەم، وەک ئەو سەرکەوتنەی چیرۆکەکەی فڕانک میڵەر لە ساڵی ١٩٨٦ کە ھەڵگری ناونیشانی «سوارچاکی تاریکی دەگەڕێتەوە» بوو بە دەستی ھێنا، و فیلمی باتمان لە بەرھەمھێنانی کۆمپانیای وارنەر برۆس. ساڵی ١٩٨٩.
چیرۆکی باتمان
ئەو دەوڵەمەند «بروس وەینە» خاوەنی ملوێنەھا و خاوەنی کۆمپانیاکانی وەینە. دایک و باوکی لە منداڵیدا لە ڕووداوێکی دزیدا کە لەبەردەم چاویدا ڕوویداوە کوژراون. کە وای لێدەکات توانا جەستەیی و مێشکییەکانی پەرە پێ بدات و شەمشەمەکوێرە بە نیشانەی خۆی دابنێت بۆ ئەوەی شەڕ دژی تاوان بکات. بە پێچەوانەی ھەموو سووپەر پاڵەوانەکانی تر باتمان خاوەنی ھیچ ھێزێکی نا سروشتی نییە بەڵام ئەو تەکنەلۆجیا و زانست و زیرەکییەکەی و سامانەکەی و ھێزە جەستەیییەکەی لە شەڕەکەی دژی تاوان بەکاردێنیت.
باتمان شەڕ لە شاری گۆسەمی خەیاڵیدا دەکات؛ و زۆرێک لە کەسایەتییەکان یارمەتی دەدەن وەک ھاوبەشەکەی لە شەڕ کردن دژی تاوان ڕۆبن و خزمەکارەکەی ئەلفرێد و سەرۆکی پۆلیس جەیمس گۆردۆن و ژنی شەمشەمەکوێرە، ھەروەھا دوژمنەکانی بریتیین جۆکەر و پەنگوین و دوو ڕووخسار و ڕێدلەر و سەری گول، چیرۆکەکانی باتمان ھەر وەک چیرۆکە نەخشێندراوەکانی تر تری جێگای پێویست لە خەیاڵ دابین دەکات ئەمەش بە مەبەستی بڵاو بوونەوە لە حاڵەتەکانی و وەرگرتنی پاڵەوانێتی و ھەڵسوکەوتی و تواناکانی.
کەسایەتی باتمان زۆر بەناوبانگ بوو دوای پێشکەش کردن و ھەروەھا بوو بە خاوەنی پەرتووکێک بۆ خۆی بە ناونیشانی باتمان لە ساڵی ١٩٤٠. و دوای چەند دەیەیەک ھەندێک لێکدانەوەی جیاواز پەیدابوو بۆ کەسایەتییەکە. لە کۆتایییەکانی دەیەی ١٩٦٠ زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی باتمان گۆڕانکاری سەرتاسەری بەکارھێنا کە بۆ چەندین ساڵ دوای تەواو بوونی زنجیرەکە لەگەڵ کەسایەتییەکەدا مایەوە. چەندین داھێنەر کاریان لەسەر گەڕانەوەی باتمان بۆ ڕەگە تاریکەکەی کردووە، لەگەڵ ئەنجامی ئەرێنییانە. پەرتووکە نەخسێندراوەکانی ئەم قۆناغە تاریکە گەیشتە لوتکە لە ساڵی ١٩٨٦ لە زنجیرەی گەڕانەوەی سوارچاکی ڕەشی فرانک میلەر، و گاڵتە بکوژەکەی ئالان مۆر، و دەروونخانەی ئەرکام: ماڵی مەترسیدار لەسەر زەوی مەترسیداری گرانت مۆریسۆن، ھیتر؛ و سەرکەوتنە تەواوەکانی وارنەر برەدرز لە کاری فیلمەکاندا لەسەر باتمان یارمەتیدەر بووە لە بەردەوام بوونی گرنگیدان بە کەسایەتییەکە.
دەستپێک
وێنۆک|شێوەی ڕاستەقینەی باتمانی [[بۆب کەین]] ئەو سەرکەوتنە گەورەیەی کە کەسایەتی سوپەرمان لە سەرەتایی ساڵی ١٩٣٩ بە دەستیھێنا، بووە ھۆی ھاندانی سەرنووسەرانی کۆمپانیای ناشوناڵ بابلیکاشینز (دواتر کۆمپانیای "دی سی کۆمیکس") بۆ دروستکردنی کەسایەتییەکی ھاوشێوە. بۆب کەین کەسایەتییەکی بە ناوی "زە بات مان" دروست کرد، ھاوبەشەکەی بێڵ فینگەر وتی کە "کەین بیرۆکەیەکی دەربارەی کەسایەتییەک بە ناوی "باتمان" ھەبوو" و داوای لە من کرد وێنەکانی ببینم. بۆ لای کەین ڕۆشتم، و ئەو کەسایەتییەکەی کێشابوو کە بڕێکی زۆر لە سۆپەرمان دەچوو لەگەڵ جۆرێک لە گوێرەوی سوور، و لەگەڵ پێڵاو و بێ دەستکێش و لەگەڵ دەمامکێکی دۆمینۆی بچووک، کە لەسەر پەتێک بازی دەدا. خاوەنی دوو باڵ بوو، کە لە باڵی شەمشەمەکوێرە دەچوو ھەروەھا لە ژێریدا لە تەختەیەکی ڕوونکردنەوەی گەورەدا "باتمان" نووسرابوو، باڵی شەمشەمەکوێرەکە لەلایەن بۆب کەینەوە پێشنیار کرا، کە لە وێنەیەکی لیۆناردۆ دا ڤینچی بۆ ئامێری فڕینی ئۆرنیسۆپتەر وەرگیراوە کاتێک منداڵ بووە.
فینگەر ھەندێک پێشنیاری خستە ڕوو وەک پێدان بە کەسایەتییەکە دەمامک لە باتی دەمامکی دۆمینۆی سادە، و عەبا لە باتی باڵ، و دەستکێش، و لابردنی بەشە سوورەکان لە جلە ڕاستەقینەکە. فینگەر بۆ دروستکردنی ناوی یەکەمی بروس وەین لە دروستکردنی ناوی کەسایەتییەکە وتوویەتی "یەکەم ناوی بروس وەین لە ڕۆبێرت بروسەوە، نیشتیانی سکۆتلاندییەوە وەرگیراوە، بروس، چونکە لە ناو خۆیدا نووقم بوو، ئەو پیاوێک بوو لە چینە مارکیزەکان و من زۆر بۆ ناوێک گەڕام کە ئیمپریالیستی بگەیەنێت، ھەوڵم لەگەڵ ئادەمز، ھانکۆک دا… دواتر بیرم لە ماد ئەنتۆنی وەین کردەوە. و لە کاتێکی تردا وتی کە پێشنیارەکانی بە کەسایەتی خێوی لی فۆلک گاریگەر بووە.
کەین و فینگەر وێنەی کەسایەتییەکەیان ھاوشێوەی ڕۆژشنبیرییە بڵاوکەوەی دەیەی ١٩٣٠ کێشاوە لە ڕووی شێوە، و کەسایەتی، و شێواز، و چەکەکانی باتمان. پێشتر زانیارییەکانی کەسایەتییەکە لە ڕۆمانەکانی پوڵب دۆزراوەتەوە، کاسێتی تۆمارکراو، و ناونیشانی ڕۆژنامەکان، ھەروەھا ناوەڕۆکی ژیاننامەکەی کە بۆ خودی کەین نیشانەیە. وەک پاڵەوانێکی ئەرستۆکراتی خاوەن دوو ناسنامەیە، ھەروەھا باو و باپیرانی باتمان برتیین لە ئاناگالس حقلی (کەسایەتییەکە لەلایەن بارۆنە ئێما ئۆرکزی لە ساڵی ١٩٠٣ دروستکراوە) و زۆرۆ (کەسایەتییەکە لەلایەن جۆنستۆن موکوڵی لە ساڵی ١٩١٩ دا دروستکراوە). و ھەر وەک ئەو کەسایەتییانە، باتمان ھەڵدەستا بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتییەکانی بە نھێنی، خۆی لە گوومان لادەدا بە ڕۆڵگێڕانی ڕۆڵی گەمژە لە لای خەڵک، و جیاکردنەوەی کارەکەی بە بوونی واژوویەک وەک ئەوان؛ و کەین ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە کە فیلمەکانی نیشانەی زۆرۆ (١٩٢٠)، و چرپەکانی شەمشەمەکوێرە (١٩٣٠) کاریگەر بوون بۆ دروستکردنی ئایکۆنی کەسییەتییەکە. فینگەر لە پاڵەوانانی وەک دۆکتۆر سافاج، و سێبەر، و دێک ترەیسی و شێرلۆک ھۆڵمزەوە بیرۆکەی وەرگرتووە بۆ وێنەکێشان، کە وای کردووە کەسایەتییەکە بە نھێنی تایبەتمەندبێت.
کەین لە نووسنەوەی ژیاننامەکەی خۆیدا لە ساڵی ١٩٨٩ دا، ئاسانکارییەکانی فینگەری لە دروستکردنی کەسایەتی باتمان باسکردووە:
زانیارییەکان و ناوەڕۆکی دروستکردنی کەسایەتییەکە
کەین لە وازی مافە بیرۆکەیییەکانی لە کەسایەتییەکەدا ھێنا لە بەرامبەر (لەگەڵ قەرەبووکردنەوەی تر) نووسنی زانیارییەکانی بە ناچاری لەسەر ھەموو کۆمیکسەکانی باتمان. ئەم زانیارییانە ناڵێت کە «باتمان لە دروستکردنی بۆب کەینە». بەڵکو ناوی لەسەر ناونیشانی ھەموو چیرۆکێک نووسرا. ناوی لە کتێبە نەخشێندراوەکان لە ناوەڕاستی دەیەی ١٩٦٠ دیار نەما، و لە باتی ناوی نووسەر و ھونەرمەندە ڕاستەقینەیییەکانی ھەر چیرۆکێک نووسرا. لە کۆتایییەکانی دەیەی ١٩٧٠، دوای ئەوەی جێری سیگڵ و جۆ شۆستەر مافی نووسینی زانیارییەکانیان بە دەربڕینی «لە دروستکردنی» لەسەر ناونیشانەکانی سوپەرمان دەستکەوت، و ویلیەم مۆڵتۆن مارسۆن مافی دروستکردنی کەسایەتی ژنی سەرسووڕھێنەری دەستکەوت، چیرۆکەکانی باتمان بە دەربڕینی «لە دروستکردنی بۆب کەین» لەگەڵ زانیاری تر دەستیپێکرد.
فینگەر ھەمان دانپێنانی وەرنەگرت. ئەمەش لەکاتێکدا زانیارییەکانی لە کارەکانی تری دی سیدا لە دەیەی ١٩٤٠ نووسرا، و لە دەیەی ١٩٦٠ دا، دەستی کرد بە وەرگرتنی دانپێنانێکی دیاریکراو لە نووسینی باتماندا. بۆ نموونە لە لاپەڕەکانی باتمان ژمارە ١٦٩ (شوباتی ١٩٦٥)، سەرنووسەر یولیۆس شوارتز ناسانی وەک دروستکەری کەسایەتی پیاوی کاتژمێر، کە یەکێکە لە دوژمنەکانی باتمان؛ و لەگەڵ ئەوەشدا، فینگەر تەنھا لەگەڵ زانیارییەکانی بۆ پەڕەکان بێ نووسینی زانیارییەکانی ڕێکەوت. کەین نووسیویەتی: «بێڵ ھەستی بە بێھیوایی دەکرد لەبەر نەبوونی دەستکەوتی گەورە لە ژیاننامەکەیدا؛ و ھەستی بەوە کرد کە ئەو ھەموو تواناکانی بەکارنەھێناوە و شەمەندەفەری سەرکەوتنیش ئەوی جێھێشت.» ھەروەھا کاتێک فینگەر لە ساڵی ١٩٧٤ مرد دی سی بە فەرمی بۆ فینگەر ھاوبەشی نەکرد بۆ دروستکردنی باتمان.
لەگەڵ ئەوەی کەین لە سەرەتادا داواکارییەکانی فینگەری لە بەدەستھێنانی مافی دروستکردنی کەسایەتییەکە بەدرۆخستەوە، نامەیەکی کراوەی بۆ سەرسامبووان نارد لە ۱۹٦٥ تێیدا وتی "
کەلوپەلەکانی
thumb|ئۆتۆمبێلی شەمشەمەکوێرەیی (باتمۆبیل)، کە لە ساڵی ١٩٦٦ لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنەکەدا بەکاردەبات.
باتمان چەندەھا چەکی تایبەتی، بەرزی لە تەکنەلۆژیا و ئۆتۆمبێلی تایبەت بەکاردێنێت بۆ شەرەکانی؛ و ھەروەھا باتمان زۆربەی کەلوپەلە پێویستەکانی لە قایشەکەیدا دادەنێت بۆ ئەوە بەزووی بەردەستی بێت لەکاتی پێویستدا.
ئەشکەوتی شەمشمەکوێرە (باتکەیڤ)
باتکەیڤ (ئەشکەوتی شەمشەمەکوێرە) بنکەی سەرەکی باتمانە، کە دەکەوێتە ژێر خانووەکەی، تێیدا کامێرای چاودێری جیھانی و ناوخۆیی تیاتە و شوێنێکی بۆ ڕاگرتنی ئۆتۆمبێلەکەی لێی.
لە نێو فیلمەکاندا
لەنێو فیلمەکاندا باتمان چەندینجار بەشێوازی جیا جیا دەرکەوتووە، و ئەمەش لیستی ئەو ئەکتەرانەی ڕۆڵی پاڵەاوانەکەیان بینیوە:
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی ئەمریکی پۆل:پاڵەوانانی کۆمیک پۆل:پاڵەوانانی دی سی پۆل:باتمان پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٣٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم پۆل:کارەکتەرە کوڕە ئەمریکییەکان لە تەلەڤیزیۆن پۆل:کارەکتەرەکانی تەلەفیزیۆنی کۆمیکەکانی دی سی پۆل:ھونەرمەندە جەنگییەکانی دی سی کۆمیکس پۆل:سووپەرھیرۆکانی دی سی کۆمیکس پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە تووشی نەخۆشی فشاری دەروونی دوای کارەسات بوون پۆل:ھاکەرە خەیاڵییەکان پۆل:کەسایەتییە وریاییەکان لە کۆمیکەکان
بڕیارنامەی ٤٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٩١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: بەلیز. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٠٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:مێژووی بەلیز پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
ڕۆژنامەوانی
thumb|کۆشکێکی ڕۆژنامەفرۆشی لە هەولێر
ڕۆژنامەوانی یان ڕۆژنامەگەری بریتییە لە پیشەی گواستنەوە و گەیاندنی ھەواڵ، شتی شیاوی گەڕاندنەوە و بۆچوونەکان لە ڕێگەی زنجیرەیەکی بەرین لە میدیاکانەوە، وەکوو ڕۆژنامەکان، گۆڤارەکان، ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن، ئینتەرنێت و تەنانەت لەم دوایییانەدا، بە مۆبایلیش. بە کەسێک کە کاری ڕۆژنامەوانی دەکات دەوترێت ڕۆژنامەوان.
وتارە گرێدراوەکان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ پۆل:ڕۆژنامەوانی
ھەڤەخشترە
230px|وێنۆک|چەپ|شوێنی قەبری هەڤەخشترە لە [[سلێمانی]] کەیخەسرەو یان هەڤەخشترە (بە مادی: Ḫavaxštra، بە یۆنانی: Κυαξάρης (کەیخەسرەو)، بە فەڕەنسی: Cyaxare) بەھێزترین پاشای مادەکان بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٦٢٥ ھەتا ٥٨٥ی پێش زایین بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی ڕۆژئاوای ئاسیای بردە ژێر ئاڵایێک و بووە زل‌ھێزی سەردەمی خۆی. وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای بابل کە باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ مادەکان و کەل‌وپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای ماد بوو وا توانی سەکاکان بە تەواوی لە وڵاتەکانی ماد وەدەرنێ.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز پۆل:پاشاکانی ماد پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
٢٠٣٥
ساڵی ٢٠٣٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
گەرەدێ (ڕوونکردنەوە)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٢٠٣٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣٥
جامی شای ئیسپانیا
وێنۆک
پاڵەوانییەتی ئیسپانیا – جامی پاشای خاوەن شکۆ، زیاتر ناسراوە بە جامی شای ئیسپانیا (کۆپا دێل ڕەیی) یان بە سادەیی لا کۆپا و پێشتر ناودەبرا بە جامی گشتی ھەتا ساڵی (١٩٧٦)، بریتییە لە پاڵاوانێتییەکی پێشبڕکێی تۆپی پێ لەنێوان یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیا، ڕێکخراوە و بەڕێوە دەبرێ لەلایەن فیدراسیۆنی یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیاوە.
پێشبڕکێکە لە ساڵی ١٩٠٣ دامەزراوە و بەمەش بووە بە کۆنترین پێشبڕکێی تۆپی پێی ئیسپانیا کە لە ئاستێکی نەتەوەییدا یاریی کردووە، جامەکە بە یەکێک لە بەناوبانگترین و باوترین جامی نەتەوەیی لە جیھاندا دادەنرێت براوەکانی جامی شا کێبڕکێ دەکەن بۆ گەیشت بە خولی ئەورووپا ی ساڵی داھاتوو.
یانەی بارسێلۆنا یەکێکە لە سەرکەوتوترین یانەی بەشداربووی خولەکە توانیویەتی ٣١ جار جامەکە بەدەست بھێنێت، کە کۆتا نازناویان بەرامبەر ئەتلەتیک بیلباو لە یاریی کۆتایی ساڵی ٢٠٢١ دا بوو، لە یاریگای لا کارتوخا. پاش ئەویش دووەم سەرکەوتوترین یانە بریتییە لە ئەتلەتیک بیلباو بە بردنەوەی ٢٣ نازناو، ھەروەھا سێیەم یانەش بریتییە لە ڕیاڵ مەدرید بە بردنەوەی ٢٠ نازناو.
سەرچاوەکان
<references group="lower-alpha"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ئیسپانیا پۆل:جامە نەتەوەییەکانی تۆپی پێ پۆل:جامی شا
حەیاتی نەو، تاجیکستان
حەیاتی نەو شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٢٤٣ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
یەکێتیی گایا
"گایا" یان "کایا" بریتی بوو لە هەرێمێکی حکومڕانی یەکێتیی کۆری لە ڕووباری ناکدۆنگ، شۆڕ ئەبێتەوە بۆ کۆریای باشوور.
مێژوو
بەپێی تۆماری ئەفسانەیەک لە سامگووک یوسا کە نووسراوە ئەم کتێبە لە سەدەی ١٣ـیەم، لە ساڵی ٤٢ی زایینی، شەش هێلکە دابەزین لە بەهەشتەوە لەگەڵ نامەیەک کە ئەوان پاشا ئەبن. شەش کوڕ لەدایکبوون لە ماوەی ١٢ ڕۆژ پێگەیشتوون. یەک لەوان ناوی سورۆ. بوو بە پاشای گیمگوان گایا، وە پێنجەکەی تریش ناوچەکانی دێگایا، سیۆنگسانگ گایا، ئارا گایا، گۆریۆنگ گایا، سۆگایا ـیان دامەزراند.
یەکێتیی گایا پەرچە پارچە ئەبێت لەژێر فشاری گۆگۆریۆ لە نێوان ساڵانی (٣٩١ز بۆ ٤١٢ز)، لەگەڵ ئەوەشدا دوایین حکومڕانی گایا بەسەربەخۆیی ئەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی داگیرئەکرێن لە ٥٦٢ی زایینی لەلایەن شیللا، وەک سزایەک بۆ هاوکاریکردنی بایکجی لە جەنگی ڕووبەڕووبوونەی شیللا.
سەرچاوە
پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا پۆل:یەکێتیی گایا پۆل:مێژووی کۆریا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
ڤاکسین
ڤاکسین یان کوتاو گیراوەیەکە، ھۆکاری نەخۆشیی مردوو یان بێھێزکراو یان چەند بەشێکی ھۆکاری نەخۆشی تێدایە، کە ھێشتا دژەپەیداکەرەکانی پاراستووە،  لە کاتی تێکردنی ڤاکسین (کوتان)، لەش وەڵامدانەوە بەرگرییە سەرەتایییەکان پەیدا دەکات، بۆ ئەوی دژەپەیداکەر لە کوتانەکەدا پەیدا بکات و بەکاری بهێنێت بۆ بەرگریکردن.
کوتان ئامادەکردنێکی بایۆلۆجییە کە توانای بەرگری جەستە چالاک دەکات بۆ نەخۆشییەک یان پەتایەکی تایبەت. کوتانێک بە شێوەیەکی ئاسایی نمونەیەک لە جۆری مایکرۆئۆرگانیزمی پەتایەکەی تێدایە بە شێوەیەک کە لاوازکراوە یان نیوە مردارەوەبووی میکرۆبەکەیە، ئەم کوتانە وەک ژەهرێک وایە کە بە ڕووکەش وەک پرۆتین خۆی نیشان دەدات، ئەم پرۆتینە سیستەمی بەرگری لەش بەئاگا دێنێتەوە بۆ خۆ ئامادەکردنی لە هەمبەر هەبوونی دوژمنێکی هاوشێوە کە ئەگەری هەیە بێتە ناوی. وە توانای جەستە هەڵدەسەنگێنێت بۆ لەناوبردنی هەرکام لە مایکرۆئۆرگانیزمەکانی پەیوەست بەو پرۆتینە کە ڕەنگە لە داهاتوودا ڕووبەڕووی بێتەوە. کوتاوەکان دەتوانن ببن بە پرۆفیلاکتیک بۆ ڕێگەگرتن یان کەمبوونەوەی کاریگەرییەکانی وەکو هەوکردن لە داهاتوودا کە رەنگە لەلایەن نەخۆشییەکی سروشتیەوە تووشی ببێت یان چارەسەرێک بێت بۆ شەڕکردن لەگەڵ نەخۆشیەک کە پێشوو جەستە تووشی بووە، نمونە وەک شێرپەنجە. هەندێک لە کوتانەکان بەرگری تەواوی ئەستێورکردن پێشکەش دەکەن، کە تیایدا بە تەواوی ڕێگری لە هەوکردن دەکات. زاراوەی کوتان و کوتین لە ڤاریۆلای ڤاکسنێ (مێکوتەی مانگا) و ئێدوارد جێنێەردا هێنراوە (کە هەردووکیان چەمکی کوتانیان پێشخست و یەکەم کوتانیان دروست کرد) کە ئەمیش مێکوتەی مانگا بوو. ئەم دەستەواژە لە ساڵی 1798 بەکار هێنرا بۆ لێکۆڵینەوەی کوتانی ڤاریۆلا کە ناسراوە بە مێکوتەی مانگا، کە تێیایدا باس لە کاریگەری پاراستنی مانگا دەکا دژی نەخۆشی مێکوتەی بچووک.[١٣] لە ساڵی ١٨٨١دا، بۆ ڕێزگرتن لە جینر و لویس پاستۆر، پێشنیار کرا کە زاراوەکە دەبێ هەموو بابەتی کوتان بگرێتەوە دوای پەرەی پێ بدرێت. (14) زانستی پەرەسەندنی کوتان و بەرهەم هێنانی بە زانستی کوتان ناسرا. کارگێری پێکوت پێی دەوترێت کوتان. کوتان کاریگەرترین ڕێگایە بۆ نەهێشتنی پەتای بلاوە بوو؛ پارێزبەندی بەربڵاو بەهۆی کوتانەوە تا ڕادەیەکی زۆر بەرپرسیارە لە بنبڕکردنی نەخۆشیی ئاوەڵ و سنوردارکردنی نەخۆشییەکانی وەک ئیفلیجی و سۆریکە و تیتانوس لە زۆربەی جیهان. کاریگەری کوتان بە شێوەیەکی بەرفراون خوێندرا و پشتڕاست کرایەوە، بۆ نمونە، ئەو پێکوتانی کە کاریگەریان سەلماندووە بریتین لە پێکوتی ئەنفلۆنزا، پێکوتی ئایدز ، و پێکوتی مێکوتە. رێکخراوی تەندروستی جیهانی راپۆرتی کرد کە مۆڵەت پێدانی پێکوتی ئێستا لە بەردەستە بۆ بیست و پێنج پەتای بڵاوە بووی جیاواز کە ڕێگری لێ دەکرێت
کاریگەریە لاوەکیەکان
کۆدەنگییەکی زانستی زۆر هەیە کە کوتاوەکان ڕێگەیەکی زۆر سەلامەت و کاریگەرن بۆ شەڕکردن و لەناوبردنی نەخۆشییە درمەکان. سیستەمی بەرگری، پرۆتینە درووست کراوەکانی کوتاوەکە دەناسێتەوە وە لەناویان دەبات. کاتێک کە دانەی ڤایرۆسەکە دێتە ناو جەستەی مرۆڤ راستەوخۆ لەلایەن بەرگری لەشەوە دەناسرێتەوە ئەمەش بەهۆی کوتاوەوەیە. کاریگەریە لاوەکیەکان زۆر سنووردارن بەڵام بوونیان هەیە. وێنۆک|منداڵێک بەهۆی کوتانەوە تووشی سۆریکە بووە. هەندێک جار کوتان بەپێچەوانەوە زیانی زیاترە ئەمەش لە هەندێک جەستەو نەخۆشی تایبەت دا لەم بارەدا بەهۆی سیستەمی بەرگری خانەخوێ بە سادەیی وەڵامی پێویست ناداتەوە، دەشێت ئەمەش بەهۆی هۆکارە بۆماوەییەکان بێت یان دۆخی بەرگری و تەمەن و باری گشتی تەندروستی نەخۆشەکە بێت. هەروەها لەوانەیە شکست بهێنێت لەبەر هۆکاری بۆماوەیی ئەگەر سیستەمی بەرگری خانەخوێیەکە هیچ جۆرە فشارێک لە خانەکانی B نەگرێتەوە کە بتوانێت دژەجەستە دروست بکات کە گونجاوە بۆ کاردانەوە بە کاریگەری و بەستنەوەی بە ئەنتیجینەکانی پەیوەست بە نەخۆشی.
دژواری کاریگەرییە لاوەکیەکان
پێدانی کوتان بە منداڵان، هەرزەکاران، یان گەورەکان بە گشتی زیانیان نیە. (33)کوتان پێدانی بە منداڵان، هەرزەکاران، یان گەورەکان بە گشتی زیانیان نیە. خراپی کاریگەریەکانی، ئەگەر هەر نەبێت، بە گشتی نیشانەکانی زۆر بەتووندی نیە. ڕێژەی کاریگەرییە لاوەکیەکان پەیوەستە بە پێکوتەی ناوبراوەوە هەندێک لە کاریگەرییە هاوبەشەکان بریتین لە ئازار لە دەوروبەری شوێنی دەرزی، و ئازاری ماسولکەکان. زیاتر، هەندێک لە کەسانی پێکوتەیان وەرگرتووە لەوانەیە بە مادەیەک لە پێکوتەکە تووشی هەستەوەری دژە مادەکە بن. پێکوتەی بەناو م م ڕ بە دەگمەن پەیوەندی هەیە بە دەست بە سەر گرتنی هەڵئاوسان.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:کوتان
ڕۆژنامە
وێنۆک|ڕووە پەڕەی ڕۆژنامەی کوردستان، یەکەم ڕۆژنامە بەزمانی کوردی
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانی پۆل:ڕۆژنامەکان
٢٠٣٦
ساڵی ٢٠٣٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٣٦
شۆشانا دامەری
وێنۆک|شۆشانا دامەری شۆشانا دامەری (بە عیبری: שושנה דמארי؛ ٣١ی ئازاری ١٩٢٣–١٤ی شوباتی ٢٠٠٦) گۆرانیبێژێکی یەمەنی-ئیسرائیلی بوو کە بە «شاژنی مۆسیقای عیبری» ناسراوە.