cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خالیدە زیا
خالیدە زیا (بە زمانی بەنگالی: খালেদা জিয়া، لە دایکبووی ١٩٤٥) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی بەنگلادیشییە. ئەو لە ماوەی ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١ تاکوو ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦، بوو بە ٩یەمین سەرۆک وەزیرانی بەنگلادیش. ئەو یەکەم ژنە بەنگلادیشییە کە ئەم پۆستەی وەرگرتبێت، هەروەها لە نێو وڵاتانی ئیسلامیی وەک دووەم ژن لەدوای بێنەزیر بوتۆ پۆستی سەرۆک وەزیراننی حکوومەتێکی دیموکراتی وەربگرێت. ئەو ژنی سەرۆکی پێشووی بەنگلادیش، زیا رەحمانە. ئەو لە ئێستادا سەرۆکی حیزبی ناسیۆنالیتی بەنگلادیشییە، کە لە حەفتاکان لەلایەن ڕەحمانی هاوسەرییەوە دامەزرابوو. ئەو لە سێ خوولی پەرلەمانی بەنگلادیش، ئەندام پەرلەمان بووە لە ماوەی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠٦.
لە ساڵی ٢٠٠٤ لە پلەی ١٤، لە ساڵی ٢٠٠٥ لە پلەی ٢٩، لە ساڵی ٢٠٠٦ لە پلەی ٣٣ی پێرستێکی گۆڤاری فۆربیس هات بۆ ١٠٠ بەهیزترین ژنانی جیهان.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥ پۆل:زیندووان
مێژووی سەنگاپوورە
سەنگافورە لە ساڵی ١٨٢٤ تا ١٩٦٣ کۆلۆنییەکی بەریتانیا بووە، جگە لە سێ ساڵ لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا. لە ساڵی ١٩٤٢ سەنگاپوورە کە هێشتا کۆلۆنییەکی بەریتانیا بوو, لەلایەن ژاپۆنەوە داگیرکرا و هێزەکانی بەریتانیا ناچار بوون جێبھێڵن. وینستن چەرچڵ ئەم ڕووداوەی بە "خراپترین کارەسات و گەورەترین تەسلیمبوون لە مێژووی بەریتانیادا" ناوبرد. دوای کۆتایی هاتنی شەڕەکە لە ساڵی ١٩٤٥ دیسان سەنگافورە لەلایەن هێزەکانی بەریتانیاوە داگیرکرا. دوای هەژدە ساڵ، لە ساڵی ١٩٦٣، سەنگافورە سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا بەدەستھێنا وەک ئەندامی فیدراسیۆنی مالیزیا. ئەم وڵاتە دواجار دوای دوو ساڵ لە ساڵی ١٩٦٥ لە مالیزیا جیا بووەوە و بەم شێوەیە کۆماری سەنگافورە دروست بوو.
لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا ، سەنگافورە لەلایەن ئیمپراتۆریەتی ژاپۆنەوە لە ساڵی ١٩٤٢ تا ١٩٤٥ داگیرکرا و داگیرکرا. لەگەڵ کۆتایی هاتنی شەڕەکەدا سەنگافورە گەڕایەوە ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا و کۆنترۆڵی زیاتری بەسەر ئیدارەکەیدا هەبوو، کە گەیشتە لوتکە بە یەکگرتنی سەنگافورە لەگەڵ فیدراسیۆنی مالایا بۆ پێکهێنانی مالیزیا لە ساڵی ١٩٦٣. بەڵام نائارامی کۆمەڵایەتی و ناکۆکی نێوان پارتی کردەوەی گەلی سەنگافورەی دەسەڵاتدار و پارتی یەکگرتووی مالیزیا بووە هۆی دەرکردنی سەنگافورە لە مالیزیا. سەنگافورە لە ٩ی ئابی ١٩٦٥ بوو بە کۆمارێکی سەربەخۆ.
لە بەرامبەر بێکاری زۆر و قەیرانی نیشتەجێبوون، سەنگافورە لە کۆتاییەکانی شەستەکاندا تا حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو دەستی بە بەرنامەیەکی مۆدێرنکردن کرد کە گرنگی بە دروستکردنی پیشەسازی بەرهەمهێنان و پەرەپێدانی زەوییە گەورەکانی نیشتەجێبوونی گشتی و وەبەرهێنانێکی زۆر لە پەروەردەی گشتیدا بوو.
تا ساڵانی نەوەدەکان بوو بە یەکێک لە ئاوەدانترین وڵاتانی جیهان، ئابوورییەکی زۆر پێشکەوتوو و بازاڕی ئازاد و پەیوەندی بازرگانی نێودەوڵەتی بەهێز و بەرزترین بەرهەمی ناوخۆیی سەرتاسەری لە ئاسیا لە دەرەوەی ژاپۆن.
سەنگاپوورەی کۆن
چەپ|وێنۆک|248x248پیکسڵ| کاریگەری هونەرمەندێک لەسەر پارامێسوارا کە لە ساڵانی ١٣٩٠دا فەرمانڕەوایی سەنگافورەی کردووە. فەلەکناسی یۆنانی-ڕۆمانی بەتلیمۆس ( – ) شوێنێکی بە ناوی سابانا لە نوکی زێڕینی چێرسۆنییەکان (پێدەچێت نیمچە دوورگەی مالایایی بێت) لە سەدەی دووەم و سێیەمدا دەستنیشان کرد. ڕەنگە سەرەتاییترین تۆماری نووسراوی سەنگافورە لە سەدەی سێیەمدا بێت لە گێڕانەوەیەکی چینیدا، کە باس لە دوورگەی پو لو چۆنگ ( ing羅中) دەکات. وا بیر دەکرێتەوە کە وەشانێکە لە ناوی مالای "Pulau Ujong" یان "دوورگە لە کۆتاییدا" (لە نیمچە دوورگەی مالایەوە ).
١٩٤٢-١٩٤٢: شەڕی سەنگافورە
لە بەرەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا ، جەنگی جیهانی دووەم سەریهەڵدا کاتێک ئیمپراتۆریەتی ژاپۆن سەنگافورەی داگیرکرد، کە بنکەیەکی بەهێزی هاوپەیمانان بوو. سەنگافورە یەکێک بوو لە بنکە سەربازییە سەرەکییەکانی بەریتانیا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و بەناو جبل تارقی ڕۆژھەڵات.
ئەم شەڕە بووە هۆی کەوتنی سەنگافورە بە دەستی ژاپۆن و گەورەترین تەسلیمبوونی کارمەندانی سەربازی بەریتانیا لە مێژوودا. نزیکەی ٨٠ هەزار بەریتانی و ھیندی و ئوسترالی لەلایەن ٥٠ ھەزار ژاپۆنی لە هەڵمەتی مالایەکاندا دەستگیرکران. وینستن چەرچڵ کەوتنی سەنگاپوورەی بە گەورەترین کارەسات و تەسلیمبوون لە مێژووی بەریتانیا ناوبرد. سەنگاپوورە تەنھا لە ماوەی ٧ ڕۆژدا دابەزی.
سەرچاوەکان
پۆل:Pages with unreviewed translations
کەشتیی ئاگرین
کەشتی ئاگرکوژێنەوە یان کەشتی ئاگرکوژێنەوە، کە لە سەردەمی کەشتی سەوڵلێدەر یان کەشتییە چارۆکەدارەکان بەکاردەھێنرا و کەشتییەک بوو کە پڕکرابوو لە ماددە سووتێنەرەکان، یان باروتێک کە بە ئەنقەست ئاگری تێبەردەدرا و ئاڕاستە دەکرا بۆ ناو کەشتی دوژمن، بە مەبەستی لەناوبردنی کەشتییەکانیان، یان بۆ دروستکردنی ترس و دڵەڕاوکێ و وا لە دوژمن دروستکردن بشکێنێت. ئەو کەشتیانەی کە وەک کەشتی ئاگرکوژێنەوە بەکاردەھێنران، یان کەشتییە جەنگییەکان بوون کە تەقەمەنیەکانیان بە تەواوی لە شەڕدا بەکارھێنرابوون، یان ئەوانەی کە زیادە و کۆن و لەکارکەوتوو بوون، یان کەشتییە ھەرزانەکان کە بە مەبەست دروستکرابوون بۆ ئەوەی ئاگریان تێبەربدرێت، ئاراستەی دووژمن بکرێن و لەلایەن تاقمەکەیەوە جێبھێڵدرێن.
کیم نام-گیل
کیم نام-گیل (بە کۆری: لەدایکبووی ١٣ی ئازاری ١٩٨٠) بەرھەمھێنەر، دەرھێنەر، گۆرانیبێژ، ئەکتەری کۆریای باشوورە، چەندین ڕۆلی گێراوە لەناویان (بیدام، شاژن سیۆندۆک، بۆ ناوی خۆت بژی)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن) پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرە کوڕەکان لە سێئول پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پاراگوای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
پاراگوای نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
کەشتیی چارۆکەدار
کەشتی چارۆکەدار' کەشتییەکی دەریاییە کە چارۆکە بەکاردەھێنێت کە لەسەر کۆڵەکەکەی دانراون بۆ بەکارھێنانی ھێزی با و پاڵنانی کەشتییەکە.
نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان
وێنۆک|چەپ|بنکەی سەرەکی نەتەوەیەکگرتووەکان [[نیویۆڕک ستی]] نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان (بە ئینگلیزی: United Nations Trusteeship Council) یەکیک لە شەش ئەندام سەرەکیەکەی نەتەوە یەکگرتووەکانە، لەگەڵ کۆڕی گشتیی؛ ئەنجومەنی ئاسایش؛ ئەنجومەنی ئابوۆری و کۆمەڵایەتی؛ ئەنجومەنی سەرپەرشتی؛ و دادگای نێونەتەوەییی داد.
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
گەڕانەوەی پاشاکە
گەڕانەوەی پاشاکە. ناونیشانی بەشی سێھەمی ڕۆمانی شای ئەنگوستیلەکانە کە لەلایەن جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین نوسراوە.
کورتەی چیڕۆک
ساورۆن سوپایەکی مەزنی ئامادەکرد دژ بە گۆندۆر، گەند٘اف گەیشتە میناستریچ بۆ ئەوەی دەنەسۆر ئاگادار بکاتەوە لەو ھێرشە، لە ھەمان کاتدا سێۆدێن سوارچاکەکانی خۆی کۆکردەوە بۆ یارمەتیدانی گۆندۆر. میناستریچ ئابلوقەدرا، دەنەسۆر لەلایەن ساورۆن ھڵخەڵەتێندراو نائومێد بوو وە خۆی سوتاند لە ناو کۆمەڵە دارێک، خەریک بوو فرایمەری کوڕیشی بسوتێت. ئاراگۆن لەگەڵ لێگۆڵاس و گمیلی بە یارمەتی پاسەوانانی باکور توانیان دەست بەسەر ڕێگای مردن دا بگرن بۆ ئەوەی پیاوە مردووەکانی دونھارۆو بکەنە ئەندامێکی کۆمەڵەکەیان. کە سنوردار کرابوون لەلایەن نەفرینی جادوکەر دەنیس وە ڕزگاریان نابێت تاوەکو ئەو سوێندە درۆیە کۆنە بەجێ نەھێنن کە شەڕ بۆ پاشای گۆندۆر بکەن. سوپای مردن شوێن ئاراگۆن کەوتن و ھێرشێکی تۆقێنەریان کردە سەر کەشتی چەتەکانی دەریای ئومبار و کەشتییەکەیان داگیرکرد، ئاراگۆن کەشتییەکەی بەکار ھێنا بۆ گواستنەوەی پیاوەکان بە ڕوباری ئەندوین بۆ باشوری گۆندۆر. گەیشتن بە میناستریچ لەکاتی شەڕەکەدا بوو. ئیۆین شای نازگوڵەکانی کوشت بە یارمەتی مێری. گۆندۆر و ڕۆھان پێکەوە سوپا مەزنەکەی ساورۆنیان تێکشکاند لە جەنگی مەیدانی پێلێنۆر. سێۆدێن کوژرا وە ئێۆین و مێری بریندار بوون.
لەھەمان کاتدا سام فرۆدۆی ڕزگارکرد لە بورجی سیرس ئەنگوڵ، ڕۆیشتن بەرەو مۆردۆر. ئاراگۆن سەرکردایەتی سوپایەکی دەکرد پێکھاتبوو لە سەربازانی گۆندۆر و ڕۆھان بەرەو دەرگای ڕەشی مۆردۆر بۆ ئەوەی ساورۆن چاوپۆشیان لێبکات لە مەترسییەکانی. سوپاکەی بەزەبر و ژمارەیان لە ڕادەبەدەر بوو بەھۆ مەزنی ھێزی ساورۆن. سام و فرۆدۆ گەیشتنە لێواری مردن، بەڵام فرۆدۆ نەیتوانی چیتر بەرگەی ئەنگوستیلەکە بگرێت، ئەو داوای کرد بۆ خۆی وە لەپەنجەی کرد. لەناکاو گۆلم ھات و شەڕی لەگەڵ فرۆدۆ کرد وە پەنجەی لێکردەوە بە ئەنگوستیلەکەوە. گۆلم ئاھەنگی دەگێڕا و ئاگای لەپێیەکانی نەماو کەوتە نەو گڕکانەکەوە، ئەنگوستیلەکەشی لەگەڵ خۆی برد. کاتێک ئەنگوستیلەکە تێکشکا ساورۆن ھێزە تایبەتییەکەی لە دەستدا، دروستکراوەکانی ڕوخان، نازگوڵەکان مردن، ھیچ شتێکی شەڕی نەما، وەک ئەوە وابوو کە ئاراگۆن لە جەنگەکە سەرکەوتبێت.
ئاراگۆن تاجی لەسەرکرا، بووە پاشای ئارنۆر و گۆندۆر، ئاروینی کچی ئێلرۆندی خواست. چوار ھۆبێتەکەش ڕێگایان گرتەبەر بەرەو ھەرێمەکە. ھۆ بێتەکانی ھەرێمەکە دەستیانکرد بە کودەتا و ھەرێمەکەیان ئازادکرد، لەوڕێگایە ١٩ ھۆبیت کوژران و ٣٠ تریش بریندار بوون. فرۆدۆ ھۆبیتەکانی وەستاند لە کوشتینی جادووکەرەکە، بەڵام دواتر سارمان ھەوڵی دا کە خەنجەرێک بدا لەفرۆدۆ بەڵام گیرما وەستاندی و کوشتی لە بەردەم دەرگای کۆتایی دواوەی ماڵەکەی فرۆدۆ. وە ئەویش کوژرا لەلایەن تیرھاوێژە ھۆبیتییەکان. وە شەڕی ئەنگوستیلەکە لێرادا بە کۆتا ھات. مێری و پیپین بە پاڵەوان ناوبانگیان دەرکرد، سام ھاوسەرگیری لەگەڵ ڕۆوسی کاتۆن کرد وە ئەو دیارییەی کە لەلایەن Galadriel پێیدرابوو بەکارھێنرا وەک چارەسەری پزیشکی لە ھەرێمەکە بەڵام فرۆدۆ توشی ئازاری گیانی و ڕۆحی بوو، بەھۆی ئەوەی کە ماوەیەکی زۆر ئەنگوستیلەکەی لەلا بوو، دوای نیو ساڵ لەگەڵ کۆەڵێکی تر کە گەند٘اف و بیلبۆشی تێدابوو گەشتیان بە کەشتی کرد لە حەشارگەی خۆڵەمێشی لە ڕۆژ ئاوا بەناو دەریاد ا بەرەو خاکی نەمران بۆ دۆزینەوەی ئاشتی. لە کۆتایدا سام کتێبی سوری وێستمارچی دا بە کچەکەی خۆی ئێلانۆر، کە ئەم کتێبە چیڕۆکی سەرکێشییەکانی بیلبۆ وە جەنگی ئەنگوستیلەکە ی لەخۆگرتبوو وەک گەواھیدەرێکی ھۆبیتەکان، سام دواتر گوتی کە بۆخۆی بە دەریادا دەپەڕێتەوە و دەچێت بۆ ڕۆژاوا. کۆتا کەس کە ئنگوستیلەکەی ھەڵگرتبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:‌ڕۆمانەکانی ١٩٥٥ پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم
پۆلیسی ژاپۆن (لێکۆڵەر کۆنان)
پۆلیسی ژاپۆن (، ) بریتییە لە لایەنی بەرپرس لە جێبەجێ کردنی یاسا لە ژاپۆندا، ئەوان بریتیین لە یەکێک لە لایەنە سەرەکییەکانی ئەنیمێ و مانگای لێکۆڵەر کۆنان، کە لە لایەن نووسەر گۆشۆ ئۆیاماوە دروست کراوە. و پۆلیسی ژاپۆنی دابەش دەبێت بۆ چەند بەشێک بەپێی ناوچەکان، وەک پۆلیسی تۆکیۆ، شیزوئۆکا، ئۆساکا، گونما، ناگانۆ، کاناگاوا، نارا، کیۆتۆ و سایتاما. و ھەموو بنکەیەکی پۆلیسی ناوچەکە شوێنی بنکەی پۆلیسی ھەرێمی لە پارێزگاکەی دەکەوێت بێجگە لە پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت و پۆلیسی ھۆکایدۆ.
پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت (، ) ئەو بەشەیە کە زۆرترین دەرکەوتنی ھەیە لە زنجیرەی کۆناندا ئەمەش چونکە ڕووداوەکانی چیرۆکە سەرەکییەکە ھەموو کات لە تۆکیۆی پایتەخت ڕوو دەدات. سەرۆکایەتی پۆلیسی تۆکیۆ لە لایەن باوکی ھاکوبا ساگورووە دەکرێت. و زۆرێک لە لێکۆڵەر و پشکنەرەکان لە پۆلیسی تۆکیۆدا کار دەکەن وە لێیان میگۆری و واتارو تاکاجی و میواکۆ ساتۆ و یۆمی و شیراتۆری نیزابۆرۆ و چیبا و ماتسۆدا جینپێ (مرد لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا).
شێوەی ڕێکخستنی گشتی
شێوەی ڕێکخستنی پۆلیسی ژاپۆنی پێکدێت لە:
بەشەکانی بنکەی پۆلیس
350px|وێنۆک|ئەفسەرانی بەشی پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت
بنکەی پۆلیسی حەوت ھەرێمەکە و بنکەی پۆلیسی پارێزگاکان پێکدێت لە چەند بەشێک:
پۆلیسی تۆکیۆی پایتەخت
200px|وێنۆک|پشکنەر [[جوزۆ میگۆری.]]
وێنۆک|ڕاست|[[واتارو تاکاجی|واتارو تاکاجیی پۆلیس.]]
وێنۆک|چەپ|[[میواکۆ ساتۆ|میواکۆ ساتۆی پۆلیس]]
ناوچەکانی ئۆساکا
250px|وێنۆک|ڕاست|[[ھایزۆ ھاتۆری سەرۆکی پۆلیسی شاری ئۆساکا.]]
ناوچەکانی تر
وێنۆک|200px|ماتسۆدا جینپێی پۆلیس
حکومەتی ژاپۆن و نووسینگەی لێکۆڵینەوەکان
حکومەتی ژاپۆن لەسەر کار کردنی نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان لە ژاپۆن ڕازی نەبووە، هەر بۆیە ئەوان بێ ڕەزامەندی ئەوان کار دەکەن کە ئەمەش ڕێگری لە هەندێک تایبەتمەندی گرنگ دەکات وەک لێکۆڵینەوە لەو زانیارییانەی کە لەلای حکومەتی ژاپۆن لەسەر تاوانباران بوونی هەیە. بریکار جودی سانتیملیۆن و بریکارەکانی تر چەند جارێک لەگەڵ ئەندامەکانی پۆلیسی ژاپۆن یەکتریان بینیوە، وە ئەو کاتەی دەزانرا کە ئەوان بریکاری نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکانن، ئەوا درۆی ئەوەی لە پشوودان دوای شکستهێنانیان لە یەکێک لە ئەرکەکاندا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەکاردەهێنا.
حکومەتی ژاپۆن و دەزگای هەواڵگیری
هێشتا حکومەتی ژاپۆن ئاگای لە ئەرکەکەی دەزگای ھەواڵگیریی ناوەندی نییە. وە لە یەکێک لە ئەڵقەکانی زنجیرەکەدا ھیدیمی ھۆندۆ (بریکارێکی خۆشاردووە لە ناو ڕێکخراوی ڕەشدا لە ژێر ناوی کیردا، وە وەک پێشکەشکارێک لە ژێر ناوی میزوناشی رێنادا کار دەکات لە پێناو داپۆشینی ئەندامێتی لە ڕێکخراوەکەدا) نزیک بوو لە کوشتنی یەکێک لە پاڵێوراوەکان بۆ هەڵبژرادەکانی ژاپۆن لە پێناو بەدەستهێنانی متمانەی ڕێکخراوەکە، ئەو تاوانەش بە هۆی تێکەڵبوونی کۆنان ئێدۆگاواوە سەرنەکەوت، وە ئەگەر سەربکەوتایە ئەوا وەک کارە نا یاساییەکان دەپۆلێنرا، کە شایەنی سزایەکی گەورەیە بەپێی یاساکانی ژاپۆن.
حکومەتی ژاپۆن و پۆلیسی نهێنی
وادیارە حکومەتی ژاپۆن ئاگای لە ئەرکەکەی پۆلیسی نهێنی بەرامبەر بە ڕێکخراوی ڕەش نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:کەسایەتییەکانی لێکۆڵەر کۆنان
بێنین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
بێنین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ بوو کە لە ٨ تا ٢٤ی ئابی ٢٠٠٨ لە پەکین لە چین بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨
دەلۆ
دەلۆ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دۆڵ، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
دەلۆ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ئەکیتۆ
ئەکیتۆ یان ئەکیتوم جەژنێکی بەهارە و ئاهەنگی سەری ساڵ کە لە یەکەم ڕۆژی نیسان لە میزۆپۆتامیا بەڕێوەدەچێت. ئەم بۆنەیە بە زۆری لەلایەن ئاشووری و کیلدانییەکانی دهۆک لە هەرێمی کوردستان دەکرێتەوە. بەهەمان شێوە لە ڕۆژاوای کوردستانیش یادی دەکرێتەوە.
کۆمیدیای ڕۆمانتیک
ڕۆمانتیک کۆمیدی (ھەروەھا وەک: ڕۆم-کۆم، Rom-com ناسراوە) ژێر چەشنێکە کە سەرەنج ئەخاتە سەر بیرۆکە ڕۆمانسییەکان و ئاسوودەکردنەوەی دڵ و خۆشەویستی ڕاستەقینە کە ئەتوانێت بەسەر ئاڵۆزی و ڕێگرییەکانی ڕێگای خۆی زاڵبێت.
ھاییاکا (مانگ)
وێنۆک|ھەسارۆکەی [[ھاومی (ھەسارۆکە)|ھاومی و مانگی ھاییاک]]
مانگی ھاییاک (بە ئینگلیزی: Hiʻiaka) گەورەترین مانگی ھەسارۆکەی ھاومیە، ناوی مانگەکە لە ناوی کچی (ھاومی) وەرگیرایە کە خوای سەرپەرشتیکار بووە لە دوورگەی گەورەی ھاوایی، ئەو مانگە خوول دەکاتەوە لە ماوەی ٤٩٫١٢ ± ٠٫٠٣ خوولەک. بە دووری ٤٩٨٨٠ ± ١٩٨ کیلۆمەتر، تیرەی مانگەکە نێزیکی ٣٠٠ کیلۆمەترە و ئەو مانگە چارەم یاخوود پێنجەم تەنی گەورەی تەنەکانی پاشی ھەسارە نێپتۆنە کە پاشی پلووتۆ گەورەترین تەن شارۆن (مانگ)ە. پاشان ئیریس (ھەسارۆکە) و دیسنۆمیا (مانگ) دێن.
ئاشکراکردن
ھاییاک یەکەم جار لەلایەن دەستەی رودۆڵفەوە ئاشکراکرا لە ٢٦ی یەنایەری ٢٠٠٥.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پاراگوای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پاراگوای نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
بەی جان
بەی جان گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵات، ناوچەی ئاراس، شارستانی پۆلدەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
بەی جان ناوەندی گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵاتە.
جوگرافیا
بەی جان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حەسەن کەندی و لە باشوور لەگەڵ گوندی دیوانخانە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بەنداوی ئاراس لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چەتۆکەندی.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆلدەشت پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ناماکا (مانگ)
وێنۆک|وێنەیەک لەلایەن [[ەلیسکۆبی ھەبڵەوە کە ھەسارۆکەی ھاومی و مانگەکانی نیشان ئەدا]]
مانگی ناماکا (بە ئینگلیزی: Namaka (moon) گچکەترین مانگی ھاومییە، ئەو مانگە بە ناوی ناماک کرایتەوە کە خوای زەریا بوو لە میتۆلۆژی ھاوایی یەکەک بوە لە کچەکانی ھاومی، تیرەی مانگی ناماکا نێزیکەیی ١٧٠ کیلۆمەتر دەبی..
ئاشکراکردن
ناماکا ئاشکراکرا لە ٣٠ یۆنیوی ٢٠٠٥ بەڵام لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ راگەیندرا.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە پۆل:کۆمەڵەی خۆر
ئاخکەند، تەغامین
ئاخکەند (، ) گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەغامین، ناوچەی کوڕانی، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
میری سوور
میری سوور گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.
ئاخکەند، تەغامین
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
میری سوور
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مێژووی دیموکراسی لە ئێرانی کۆن
ئێرانییە سەرەتاییەکان ئەنجوومەنی ناوخۆیی ھەڵبژێردراوی خۆیان ھەبوو. لە سەردەمی مادەکاندا شارەکان بە شێوازی دیموکراسی بەڕێوەدەبرا.
لە سەردەمی هەخامەنییەکاندا ، لەو مشتومڕەی کە بۆ دامەزراندنی سیستمی سیاسی ئێران دروست بوو، ئوتانس بە قازانجی سیستمی دێموکراتی دەدا، بەڵام ھەرچۆنێک بێت نەیتوانی سەرکەوتوو بێت. پێنج تایبەتمەندی بۆ سیستەمی دیموکراسی خستەڕوو کە بریتین لە: ١- یەکسانی مافەکان بۆ ھەموو مرۆڤەکان؛ 2- ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی ڕەها کە بەزۆری لەلایەن پاشاکانی ڕۆژھەڵاتەوە پیادە دەکرا؛ 3- دانانی کەسانی زیاتر بۆ بەرپرسیارێتی کارگێڕی 4- بەرپرسیارێتی لە فەرمانگەکان 5- ڕاوێژکاری گشتی و یاسادانان لە مەجلیسی گشتیدا.
لە سەردەمی پارتیدا ، پاشاکان لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە لە پەرلەمانی پارتی، مەجلیس مێهستان دادەنران. بەم شێوەیە پاشا وەک نوێنەری هەموو نەتەوە دادەنرا.
ئێرانییە سەرەتاییەکان
لە کۆمەڵگا سەرەتاییەکانی هیندستان-ئێراندا، بوونی ئەنجوومەنە ھەڵبژێردراوەکانی ناوچەیی تۆمار کراوە.
لە گاتاکانی زەردەشتدا هاتووە کە بۆ ئەوەی ئاشتی و سەقامگیری و پێشکەوتن و بەختەوەری بۆ ژیان لە جیھاندا دروست بکات، پێویستە مرۆڤەکان تەنها کەسانی شایستە هەڵبژێرن. سروودی شانزەھەمی گاتاکان تەرخانکراوە بۆ تەوەری هەڵبژاردنی شایستە و پێشنیاری ئەوە دەکات کە حکومەتێکی ئایدیاڵ دەبێ هەڵبژێردراو بێت.
لە نوێژی ئەهوناوەر (بە واتای هەڵبژاردنی خودا)، زەردەشتیەکان فێر دەکرێن کە سەرکردەکەیان بە بەکارهێنانی ڕۆحێکی باش و بە پێی مافی تاکەکەسی هەڵبژێردرێت، کە چوار هەزار ساڵ لەمەوبەر بناغەکانی دیموکراسی سیاسی دانا.
پێغەمبەری ئێرانی زەردەشت ئامۆژگاری خەڵکی کرد کە گوێ لە قسەی هەموو لایەنەکان بگرن بۆ ئەوەی باشترینیان هەڵبژێرن. دەیگوت ( یاسنا ٣٠ بڕگەی ٢): "ئەی خەڵک گوێ لە کەسانی تر بگرن و باشترینیان هەڵبژێرن و بە بیرکردنەوەیەکی ڕوون و قووڵ سەنگیان بکەن". هەموو ژن و پیاوێک خۆیان ڕێگای باش و خراپ هەڵبژێرن”. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت جیاوازی لە نێوان ژن و پیاودا نەکردووە. لە یەسنا ٣٠دا دەڵێت: گوێ لە باشترین وشە و ئامۆژگارییەکان بگرن، بە حوکمێکی ڕۆشنگەرانە بیریان لێبکەنەوە. با هەر مرۆڤێک بەو ئازادییە هەڵبژاردنە بۆچوونی خۆی هەڵبژێرێت کە پێویستە هەر مرۆڤێک لە ڕووداوە گەورەکاندا هەیبێ.
مێینەکان
دیۆدۆرۆس (مێژوونووسی یۆنانی) ئاماژە بەوە دەکات کە دوای حوکمڕانی ئاشوورییەکان لە ئاسیا بۆ ماوەی پێنج سەد ساڵ، مادەکان خاکەکەیان داگیرکرد و دوای ئەوە بۆ چەند نەوەیەک هیچ پاشایەکی ئیدیعاکەری بەهێز سەریهەڵنەدا، بەڵکو حکومەتەکانی شارەکان هەریەکەیان سیستەمی سیاسی خۆیان هەبوو و بنکەیان لەسەر بوو لەسەر شێوازە دیموکراسیەکان بەڕێوەدەبرا
هەخامەنییەکان
هێرۆدۆت زۆر جەخت لەسەر پێشنیارەکانی پەیوەست بە دامەزراندنی سیستەمی دێموکراتیک لە ئێراندا دەکاتەوە. هێرۆدۆت لە کتێبی مێژوودا باس لە ڕاپۆرتی مشتومڕێک دەکات لەسەر پرسی بڕیاردان لەسەر جۆری حکومەتی ئێران لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین، کە تیایدا ئۆتانیس بە قازانجی دیموکراسی و پرەنسیپی یەکسانی لەبەردەم یاسا و حکومەتی لێپرسینەوەدا قسە دەکات. ئۆتانێس یەکێک بوو لەو حەوت کەسەی کە گاوماتیان ڕووخاند.
بەکرەجۆ
ناو
لە جۆگای بەکرەوە کە پاشتر بووە بە بەکرەجۆگا پاشتر بەکرەجۆ، واتە لە بەکر و جۆگاوە ھاتووە.
جوگرافیا
بەکرەجۆ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قلیاسان و لە باشوور لەگەڵ گوندی باڵچوغ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کۆسەی چەم و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئەحمەدئاوا، بەکرەجۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
چنار، ھلێران
چنار گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری گۆران، ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ھلێران ھلێران ھلێران پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مێژووی ڕۆمانی
مێژووی ڕۆمانی مێژوویەکی فرە بەرگی ڕۆمای کۆنە لەلایەن مێژوونووسی ئەڵمانی تیۆدۆر مۆمسن (١٨١٧-١٩٠٣) سێ بەرگی ئەم کۆمەڵەیە بۆ یەکەمجار لە نێوان ساڵانی ١٨٥٤ بۆ ١٨٥٦ لە شاری لایپزیگ بڵاوکراونەتەوە کە پەیوەندییان بە کۆماری ڕۆمانییەوە ھەبووە. ئەم بەرھەمە لەلایەن خوێنەرانەوە پێشوازی لێکرا و لە شەوێکدا مۆمسنی بەناوبانگ کرد. بەرگەکانی دواتری پەرتووکەکە کە باسی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیان دەکرد، لە ژیانیدا بڵاونەکراونەتەوە، بەڵکو لە وتارەکانی دوای مردنی کۆکراونەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:Pages with unreviewed translations
ھورمزیارا
ھورمزیارا گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەراندێز، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
ھورمزیارا ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
فرانز فێردیناند
فرانز فێردیناند (١٨ی کانوونی دووەمی ١٨٦٣ - ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٤)، میراتگری تەختی ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان، تیرۆرکردنی لە سەرایێڤۆ لەلایەن پرینسیپی گاڤریلۆی سربییەوە، کە یەکەم جەنگی جیھانیی ھەڵگیرساند، ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان شەڕی دژی شانشینی سربیا ڕاگەیاند، بەم شێوەیە ھاوپەیمانەکانی ھەردوو لایەن چوونە ناو خەندەقەوە و شەڕ دەستی پێکرد.
لە شاری گراز لە نەمسا لەدایکبووە، کوڕە گەورەی دوک کارل لودویگ بووە. کاتێک تەمەنی دوانزە ساڵ بوو، جێنشینی ئامۆزاکەی بوو بەناوی دوک فرانسیسکۆ پێنجەم، دوکی مۆدێنا، بەم شێوەیە بوو بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین پیاوەکانی نەمسا.
چەپ|وێنۆک|236x236پیکسڵ|سەرۆک دوک فرانز لەگەڵ سۆفی ھاوسەری و منداڵەکانیان لە ساڵی ١٩١٠. لە ساڵی ١٩١٤ی زایینی، ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان (کە فرەنەتەوەییە) ئامادە بوو بتەقێتەوە، چونکە خانەدانەکان پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە گرنگی بە ھەژاران نەدەن، و بەم شێوەیە چینی کرێکاری سۆسیالیستی دەستی بە سەرھەڵدان کرد. سەبارەت بە چینی دەسەڵاتدار تەنیا کەمینەیەک بوو کە ئیمپراتۆری پیر فرانز جۆزێف لە بنەماڵەی ھابسبورگ سەرۆکایەتی دەکرد و ئەم کەمینەیە فەرمانڕەوایی زۆر ڕەگەزیان دەکرد: کرواتییەکان، سلۆڤینیەکان، بۆسنەییەکان و سربییەکان، بەبێ ئەوەی گرنگی بە دۆخەکەیان بدەن و لە کێشەکانیان تێبگەن.
لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٤ فرانز فێردیناند و ھاوسەرەکەی لە شاری سەرایێڤۆ لەلایەن گاڤریلۆ پرینسیپی تەمەن ١٩ ساڵ کە ئەندامی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی گەنجانی بۆسنە بوو تیرۆرکران. تیرۆرکردنی فرانز فێردیناند بووە ھۆی دەستپێکردنی قەیرانی مانگی تەممووز و ڕاگەیاندنی شەڕی نەمسا – مەجارستان لە دژی سربیا، ئەمەش بووە ھۆی زنجیرەیەک ڕووداو کە دواجار ھاوپەیمانەکانی نەمسا – مەجارستان و ھاوپەیمانەکانی سربیا شەڕیان لە دژی یەکتر ڕاگەیاند و بووە ھۆی ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم.
ژیان
فرانز فێردیناند لە شاری گراتز لە نەمسا لەدایکبووە، کوڕە گەورەکەی ئەرشیدۆق کارل لودوویگی نەمسا (برای بچووکی فرانز جۆزێف و ماکسیمیلیان) بووە لەلایەن ھاوسەری دووەمی شازادە ماریا ئەنونزیاتای بۆربۆن-دوو سیسیلیاکە. لە ساڵی ١٨٧٥ کە تەمەنی یازدە ساڵ بوو، ئامۆزای فرانشیسکۆی پێنجەم دۆق مۆدێنا کۆچی دوایی کرد، و فرانز فێردیناندی کردە میراتگری خۆی، بەو مەرجەی ناوی «ئیستی-Este» بۆ ناوەکەی زیاد بکات. بەم شێوەیە فرانز فێردیناند بوو بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین پیاوەکانی نەمسا.
ھاوسەرگیری
ئەرشیدۆق یاساکانی ڕەفتاری لە یاسای ئیمپراتۆریدا شکاند کاتێک بڕیاریدا ھاوسەرگیری لەگەڵ کوانتێسی چیک سۆفی شۆتیک بکات، کە بە ئاستێکی نایەکسان لەگەڵ بنەماڵەی ھابسبورگ دادەنرا، ئەمەش وایکرد خێزانەکە لەنێوان تەخت و ھاوسەرگیریدا یەکێکیان ھەڵبژێرێت، ھەروەھا بە پێداگرییەکەی لەسەر ھەردووکی ھاوسەرگیرییەکی مۆرگاناتیدا کرا بۆ ئەوەی نازناوە شاھانەییەکانی نەگوازرێنەوە بۆ منداڵەکانیان. فرانز فێردیناند بە زانینی ئەوەی کە لە داھاتوودا ناتوانرێت لە گۆڕەپانی ناشتنی بنەماڵەی شاھانەدا ھاوسەرەکەی بنێژێت، گۆڕێکی بۆ خۆی و ھاوسەرەکەی لە کۆشکەکەی لە ئارتستێتن لە ڕۆژاوای ڤیەننا درووست کرد.
گرنگی
ئەرشیدۆق سەرنجی خۆی لەسەر لایەنە سەربازییەکان چڕکردەوە، لە ساڵی ١٩١٣ی زایینیدا خۆی کردە پشکنەری گشتی ھێزە چەکدارەکان، دووژمنەکانی لەم ھەنگاوەی دڵنیابوون کە ھێز دەسەڵاتی بۆ لەناوبردنی ھەر ھەنگاوێکی چاکسازی دەبێت، و سەپاندنی دەسەڵاتی ناوەندی لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا لە ڤیەنا.
جگە لەم تایبەتمەندییانە، بیرۆکەی دیموکراسی و مافی دەربڕین بۆ کەمینەکان وەک شتێکی وێرانکەر بۆ ئیمپراتۆریەت دەبینی و بەم شێوەیە ڕق و کینە گۆڕا بۆ توڕەییەکی تووند، بە تایبەت لەنێو سربییەکانی ناو ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان کە خەونیان بە پەیوەندیکردن بە وڵاتی سەربەخۆی باشووری سربیاوە دەبینی.
تیرۆر کردن
ڕۆژی یەکشەممە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٤، نزیکەی کاتژمێر ١٠:٤٥ خولەکی بەیانی، فرانز فێردیناند و ھاوسەرەکەی لە شاری سەرایێڤۆی پایتەختی ناوچەی بۆسنە و ھەرسک لە نەمسا-مەجارستان تیرۆرکران. تاوانبارەکە گاڤریلۆ پرینسیپی تەمەن ١٩ ساڵ بوو کە ئەندامی بزووتنەوەی گەنجانی بۆسنە و بەشێکە لە کۆمەڵێک بکوژ کە لەلایەن چنگی ڕەشەوە ڕێکخران و چەکدار کران.
ناشتن
بەھۆی ئەو کێشە چینایەتیانەی کە پەیوەندییان بە ھاوسەرگیرییەکەیەوە ھەبوو، کە ڕێگری کرد لە ناشتنی ھاوسەرەکەی لە گۆڕەکانی بنەماڵەی شاھانەدا، فرانز فێردیناند و ھاوسەرەکەی لە پرسەیەکی بچووکدا لەناو ئەو گۆڕەی کە لە کۆشکەکەی خۆیدا لە قەڵای ئارتستێتن لە ڕۆژاوای ڤیێنا ئامادەی کردبوو، بە خاک سپێردران.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣ پۆل:مردووانی ١٩١٤ پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا پۆل:ماڵی ھابسبورگ-لۆرین
ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت
دابەشکاریی کارگێڕی
گوندستانەکانی ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت:
شارەکان:
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت لە ساڵی ٢٠٠٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٧٢،٧٧٧ کەس لە ١٥،٠٧١ خێزاندا بووە، کە ھەموویان کوردن و لە ئیسلامی سوننە پەیڕەوی دەکەن.
توندوتیژی خێزانی
توندوتیژیی خێزانی (دەستدرێژیی خێزانی یان توندوتیژیی ناوخۆیی) توندوتیژی یان دەستدرێژییەکە لەلایەن کەسێکەوە بەرامبەر بە یەکێکی دی ئەنجام دەدرێت لە ژینگە و ڕێکەوتێکی ناوخۆییدا وەک (لە ھاوسەرگیری یان پێکەوەژیان). دەکرێت دەستەواژەی "توندوتیژیی نێوان ھاوبەشیی سۆزداریی" بۆ بەکار بھێنرێت کاتێک لەلایەن ھاوسەر یان ھاوبەشێکەوە ئەنجام دەدرێت لە دژی کەسەکەی تر کە لە پەیوەندییەکی سۆزداریدان، دەکرێت ڕووبدات لە ھاوسەگیری و پەیوەندیی سۆزداریی نێوان (ژن و پیاو، ھەمان ڕەگەز، ھاوسەرانی پێشوو یان کەسانی جیابۆوە.) ھەروەھا توندوتیژیی خێزانی توندوتیژی بەرامبەر بە منداڵ، دایک و باوک یان بەساڵاچووانیش دەگرێتەوە.
ئەم توندوتیژییە چەند جۆر و شێوازێکی ھەیە، وەک (جەستەیی، زارەکی، سۆزداری، دارایی، ئایینی و سێکسی) و توندوتیژیی سێکسی وەک (زۆرملێیی، لاقەکردنی ھاوسەرگیری، دەستدرێژیی جەستەیی، خنکاندن، لێدان، خەتەنەکردنی ئافرەتان، ھێرشی ئەسیدی "تێزاب" کە دەرئەنجامەکەی شێواندنی ڕووخسار و مردنە.) کوشتنی خێزانی (بەردبارانکردن، سوتاندنی بووک، کوشتن لەسەر ناموس و کوشتنی مارەیی) دەگرێتەوە.
لەسەر ئاستی جیھاندا، قوربانییەکانی توندوتیژیی خێزانی بەشێوەیەکی بەرچاو ئافرەتن و ئافرەتان دووچاری شێوازێکی سەختتری توندوتیژی دەبنەوە و ئەگەرێکی زیاتریان ھەیە لە پیاوان کە توندوتیژیی سۆزداری بەکار بھێنن وەک شێوازێکی بەرگریکردن لە خۆیان. لە ھەندێک وڵاتدا، توندوتیژیی خێزانی بە ڕەوا تەماشادەکرێت و ڕێگەپێدراوە بەپێی یاسا بەتایبەتی لەو کاتانەی کە ناپاکی ڕوو دەدات.
لێکۆڵینەوەکان دەریان خستووە کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ ھەیە لە نێوان ئاستی یەکسانیی ڕەگەزی (یەکسانیی نێوان ژن و پیاو بە گشتی) لە وڵاتێکدا لەگەڵ ڕێژەی توندوتیژیی خێزانی و دەرکەوتووە کە ئەو وڵاتانەی ئاستی یەکسانیی ڕەگەزیی کەمتریان ھەیە خاوەنی ڕێژەیەکی بەرزتری توندوتیژیی خێزانین. بەھۆی بیروبۆچوونە باوەکانی ناو کۆمەڵگەوە دەربارەی قوربانیبوونی ڕەگەزی پیاو، زۆر جار ئەو پیاوانەی دووچاری توندوتیژیی خێزانی دەبنەوە ئەگەرێکی زیاتریان ھەیە لەلایەن ناوەندە تەندروستییەکانەوە فەرامۆش بکرێن.
ڕوانینە کۆمەڵایەتییەکان
بیروبۆچوون و ڕوانینە کۆمەڵایەتییەکان لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دی و لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تریش دەگۆردرێت، بەڵام لە زۆرینەی ناوچەکانی دەرەوەی ڕۆژئاوادا زۆر بەکەمی و لاوازی لە دەستەواژەکە تێگەیشتوون. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەدا پەیوەندیی نێوان ژن و پیاو بە یەکسان دانەنراوە بەڵکوو ئافرەت دەبێت خۆی ڕادەستی پیاو بکات، وەکوو کاڵەیەک تەماشاکراوە کە خاوەندارێتییەکەی دەگەرێتەوە بۆ پیاوەکە. ئەم بیرکردنەوەیە تەنانەت لە ھەندێک وڵاتدا بە یاساش کراوە. بۆ نموونە، لە وڵاتی یەمەن یاساکانی ھاوسەرگیری ئافرەت ناچار دەکەن پابەند بێت بە مێردەکەیەوە و نابێت ماڵ بەجێ بھێڵێت بەبێ بوونی مۆڵەتی مێردەکەی.
کاریگەرییەکانی لەسەر منداڵان
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ساڵانە ڕێژەی ٣. ٣ میلیۆن منداڵ بەشێکن لە توندوتیژیی خێزانی. ڕێژەی ئەو باوەڕە لە زیادبووندایە کە ئەو منداڵانەی بەرکەوتنیان ھەبووە لەگەڵ توندوتیژیی خێزانی دووچاری زیانی دەروونی و گەشەیی دەبنەوە لە کاتی پەروەردەکردنیاندا. لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٩٠دا، لێکۆڵینەوەی ئەزموونە دژوارەکانی منداڵان (ACE) گەیشتە بەو دەرئەنجامەی کە ئەو منداڵانەی ئەزموونی توندوتیژیی خێزان و جۆرەکانی تری دەستدرێژییان ھەیە خاوەنی مەترسییەکی زیاترن بۆ پەرەسەندنی کێشەی تەندروستیی جەستەیی و دەروونی و، ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی کاریگەرییشی ھەیە لەسەر لایەنی سۆزداری، کۆمەڵایەتی، ھەڵسوکەوت و زیرەکیی منداڵەکە.
ڕێگریکردن
چەند ڕێگەیەکی جۆراوجۆر بەکار دێت بۆ ھەوڵدان لە ڕێگریکردن لەم دیاردەیە و گرنگە کە ھەڵسەنگاندن بکرێت بۆ ڕێژەی کاریگەریی شێوازە بەکارھاتووەکە و ھەموارکردنەوە و چاکسازیکردن لە یاساکە بۆ دڵنیابوونەوە کە توندوتیژیی خێزانی دەچێتە بوار و مەودای یاساکانەوە. بەپێی ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی (World Health Organization - WHO) "کاتێک یاساکان ڕێگە دەدەن بە پیاو ھاوسەرەکەی ڕێکوپێک و تەمێ بکات بەشێوازی زۆرداریی جەستەیی (لێدان) ئەوا جێبەجێکردنی ڕێکارێک بە مەبەستی ڕێگریکردن لە توندوتیژیی ھاوسەری کاریگەری و ئەنجامێکی زۆر کەمی دەبێت."
بەھەمان شێوە یاساکانی ھاوسەرگیری جێی بایەخن و دەبێت پێداگیری بکەن و مافە بنچینەییەکانی ئافرەتان فەراھەم بکەن کە "ئافرەتان بەشێوەیەکی ئازاد ھاوسەرگیری بکەن، جیا ببنەوە لە ھاوسەرەکانیان، دڵنیایی و قەرەبووی دارایی بەدەست بھێنن یان خاوەندارێتی و کارگێڕیی موڵکەکانیان پێ بدرێت." ئافرەتانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN Women) ئاماژەیان داوە بەوەی یاساکان دەبێت پێداگیری بکەن و دڵنیا ببنەوە کە ئەنجامدەرێکی توندوتیژی خێزانی (بە لاقەکردنی ھاوسەرگیرییشەوە) نابێت و نەتوانێت ئەو ڕاستییەی کە بڕی پارەی مارەیی داوە وەک بەرگرییەک بەرامبەر بە کردەی توندوتیژییەکە بەکار بھێنێت."
دێھلاویە (مووشەک)
دێهلاوییە مووشەکێکی ڕێنمایی دژە تانکە کە لەلایەن وەزارەتی بەرگری و پشتیوانی هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە پەرەی پێدراوە. ئەم موشەکە دژە زرێپۆشە لە ١٧ی تەمموزی ١٣٩١ لەلایەن فەریق ئەحمەد وەحیدی وەزیری بەرگری ئێرانەوە پەردەی لەسەر لادرا.
تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان
ئەم مووشەکە یەکێکە لە نوێترین مووشەکەکانی دژە زرێپۆشی تاکتیکی کە لەلایەن وەزارەتی بەرگری ئێرانەوە دروست کراوە کە کێشی نزیکەی 7.22 کیلۆگرامە کە 6.8 کیلۆگرامی تایبەتە بە سەرە دوو قۆناغیەکەی.مەودای ئۆپەراسیۆنی ئەم چەکە لە گۆڕەپانی ململانێکاندا is 100 مەزەندە دەکرێت تا 5500 مەتر. ئەگەر سیستەمی بینینی شەوانە بۆ تەقاندنی ئەم مووشەکە بەکاربهێنرێت، مەودای کەم دەبێتەوە بۆ تیژڕەوی ٣٥٠٠ مەتر. کێشی ئامێری هەڵدانی ئەم مووشەکە ٢٦ کیلۆگرامە, کە دەتوانرێت لەلایەن تیمی فڕۆکەوانییەوە هەڵبگیرێت. هەرچەندە لانچەری دێهلەوییە لێکچوونێکی لەگەڵ لانچەری توسانت هەیە، بەڵام لە ناویدا؛ ئەو بۆرییەی مووشەکەکەی تێدایە لە بەشی سەرەوەی کامێراکە دادەنرێت و دوای چاودێریکردن لەڕێگەی کامێراکەوە مووشەکەکە ئاراستەی ئامانجەکە دەکرێت. بەگوێرەی زانیارییەکانی خەبەر ئۆنلاین، ڕێنمایی ئەم مووشەکە نیمچە ئۆتۆماتیکییە و ڕێژەی چوونە ژوورەوەی زیاتر لە 1000 ملم. خێرایی موشەکەکە ٢٥٠ مەتر لە چرکەیەکدا. ئەم مووشەکە زۆر لە مووشەکی کۆرنێتی ڕووسی دەچێت. بەڵام ماڵپەڕی تەسنیم لە هەواڵێکدا بانگەشەی ئەوەی کردووە کە جیاوازی لە مۆرفۆلۆژی و شێوەی بەشە گەورەکەی نێوان ئەم دوو مووشەکەدا هەیە.
بەپێی گرتە ڤیدیۆییە بڵاوکراوەکانی سەربازانی ڕووسیا، ئەم مووشەکە یان شتێکی هاوشێوەی ئەو مووشەکە لەلایەن لایەنی ڕووسیەوە لە کاتی شەڕی نێوان ڕووسیا و ئۆکرانیا بەکارهێنراوە. بەگوێرەی سەرچاوە هەواڵییەکان، بەپێی فرۆشتنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێرانی بە ڕووسەکان، ئەگەری ئەوە هەیە کە مووشەکی ڕێنمایی کراوی دێهلەویەش بۆ سەربازانی ڕووسیا دابین کرابێت. بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێران هیچ کاردانەوەیەکیان بەرامبەر بەم بابەتە نەبووە.
ناونانی
ئەم مووشەکە ناوی " دێهلاویە " بۆ یادی مستەفا چەمران ، بە ناوی ئەو شوێنەی کە تێیدا کوژراوە.
ناوباخان
ناوباخان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
ناوباخان لە باکورەوە هااوسنورە لەگەڵ گوندی ئێڵانپی و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی زەڵم و لەڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی دزڵی لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی ھانەوقوڵی.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەمال حەننا جیجۆ
کەمال حەننا جیجۆ (مردووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨) پاسەوانی تایبەتی سەددام حوسێن، سەرۆکی عێراق بوو. کەمال حەننا ئاشووری-کریستیان بوو. جگە لە کاری پاسەوانی ئەوا تامکەری خواردنی سەددام بوو. دەگوترێت کەمال ئەو کەسە بووە کە سەمیرە شابەندەر بە سەددام ناساندووە و کە دواتر بووەتە ژنی دووەمی ناوبراو.
لە ١٨ی شترینی یەکەمی ١٩٨٨، کەمال لەلایەن عودەی کوڕی سەددام دەکوژرێت، ئەمەش لەکاتی ئاھەنگێکی سوزان موبارەک، خانمی یەکەمی میسڕدا بوو. لەوانەیە کوشتنی کەمال بەھۆی بابەتەکەی سەمیر بووبێت و عودەی تۆڵەی بۆ دایکی کردبێتەوە. حوسنی موبارەک بەھۆی ئەم ڕووداوەوە عودەی بە بێبەزەیی و دڵڕەق وەسفکرد.
لە فیلمی ماڵی سەددام (House of Saddam)، لە لەلایەن تۆڕی بی بی سی بەرھەمھێنرا ئەوا ئەکبەر کورتا ڕۆڵی کەمال حەننای گێڕا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٨٨ پۆل:سەددام حوسێن پۆل:ئاشوورییەکانی عێراق پۆل:مەسیحییەکانی عێراق پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
ئەجێندەر
ئەجێندەر ئاماژەیە بۆ کەسێک کە ھیچ ناسنامەیەکی جێندەری نییە، بەو مانایەی کە کەسێک ناکەوێتە ژێر ھیچ پێناسەیەکی جێندەری. "A- ئە"  پێشگرێکە کە بە مانای "نا" یان "نەبوون." دێت کەسێکی ئەجێندەر وا ھەستدەکات کە نە کوڕە نە کچ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:جێندەر
نێوانەڕووی بەکارھێنەر
چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نمونەیەکی نێوانەڕووی بەکارهێنەری 'هەستپێکراو' نێوانەڕووی بەکارھێنەر ( و کورتکراوە بۆ UI) بریتیە لە دەستەواژەیەکی تایبەت بە بوارێکی تایبەتی زانستی کۆمپیوتەر بەشی ھەڵسەوکەوتی مرۆڤ لەگەڵ کۆمپیوتەردا. نێوانەڕوو یاخود نێوانەڕووی بەکارھێنەر بریتیە لەو کردار و پەرچەکردارانەی لە نێوان مرۆڤ و ئامێردا ڕوو ئەدات. مەبەست لەم ڕووکارە ئەوەیە کە مرۆڤ بە ئاسانی بتوانێ ئامێر کۆنترۆڵ بکات و ئامێریش بە ئاسانی زانیاریەکان بداتەوە بە بەکارھێنەر. نمونەی نێوانەڕوو تەواوی ئەو شتانەن کە سیستمێکی کارگێڕی سوودی لێ ئەبینێت، دەسک و دەسکی تایبەتی مەکینە و ئامێری قورس.
بەکورتی
چەپ|وێنۆک|نمونەی نێوانەڕوویەکی گرافیکی بەکارهێنەر کە بۆ "ڕوومێزی"ی کۆمپیوتەر دروستکراوە. نێوانەڕووی بەکارھێنەر یاخود ڕوکارێک لەنێوان مرۆڤ و مەکینەدا بریتیە لەو لایەنانەی مەکینەیەک کە کردارەکانی مرۆڤێک لەسەری ئەھێنێتە دی. شاشەی لەمس، کیبۆرد، مشک ھەموو نموونەی نێوانەڕووی بەکارھێنەرن. پۆل:پەیوەندیی مرۆیی
لیما
لیما پایتەخت و گەورەترین شاری پیرۆیە. دەکەوێتە دۆڵەکانی ڕووباری چیلدۆن و ڕیماک و لۆڕن، لە بەشی کەناراوی ناوەندی ئەو وڵاتە، دەڕوانێتە ئۆقیانووسی ھێمن لەگەڵ بەندەری دەریایی کالۆ، ناوچەی شارستانێکی ھاوسێ پێک دێنن، کە بە ناوچەی لیما میترۆپۆلیتان ناسراوە. ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی ٩ میلیۆن کەسە، لیما سێیەمین گەورەترین شاری ئەمریکایە، لەدوای ساوپاولۆ و مەکسیکۆ.
لیما لەلایەن خەڵکی ڕەسەنەوە لە ناوچەی کشتوکاڵی کە بە خەڵکی ڕەسەنی پیرۆ ناسراوە، بە لیماق ناونرابوو، بووە پایتەخت و گرنگترین شاری وڵاتی پیرۆ، دوای شەڕی پیرۆ بۆ سەربەخۆیی، بوو بە پایتەختی کۆماری پیرۆ (República del Perú). لە دەوروبەری یەک لەسەر سێی دانیشتوانی نیشتمان لەو ناوچەی پایتەختەدا دەژین. یەکێک لە کۆنترین دامەزراوەکانی لیما بۆ فێربوونی باڵا لە جیھانی نوێدا زانکۆی نەتەوەیی سان مارکۆسە، لە ١٢ی ئایاری ١٥٥١ دامەزراوە، لە سەردەمی جێگری پیرۆدا، یەکەم زانکۆیە کە بە فەرمی دامەزراوە، وە کۆنترین زانکۆیە و بەردەوام لە ئەمریکادا کار دەکات. لە ئێستادا شارەکە بە ناوەندی سیاسی و ڕۆشنبیری و دارایی و بازرگانی وڵات دادەنرێ. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا یەکێکە لە سی دانیشتوانی شاری جیھان بەھۆی گرنگی جیۆستراتیجییەوە بە شارێکی " بێتا " پێناسە کراوە. لە ڕووی دادوەرییەوە، میترۆپۆلیس بەشێوەیەکی سەرەکی لە ناو پارێزگای لیما و بەشێکی بچووکتر درێژ دەبێتەوە، بۆ ڕۆژاوا، لە ناو پارێزگای دەستووری کالەو، کە بەندەری دەریا و فڕۆکەخانەی جۆرج چاڤێزی تێدانراوە، ھەردوو پارێزگاکە لە ساڵی ٢٠٠٢ ئۆتۆنۆمی ھەرێمییان ھەیە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لیما بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی پان ئەمریکی ساڵی ٢٠١٩ ھەڵبژێردرا: ئەم یارییانە لە شوێنی لیما و دەوروبەری ئەنجام دران و گەورەترین ڕووداوی وەرزشی بوون کە تا ئێستا لەلایەن ئەو وڵاتەوە میوانداری کراوە، ھەروەھا میوانداری کۆبوونەوەکانی ئاپ ئی سی لە ساڵەکانی ٢٠٠٨ و ٢٠١٦، کۆبوونەوەکانی ساڵانەی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و گروپی بانکی جیھانی لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥، کۆنفرانسی گۆڕانی کەشوھەوای نەتەوە یەکگرتووەکان لە مانگی ١٢ی ٢٠١٤، پێشبڕکێی شاجوانی گەردونی ١٩٨٢ی کرد.
وشەڕەتناسی
بەپێی وتارەکانی سەرەتای ئیسپانیا ناوچەی لیما جارێک ناوی (ئیتچیما) بوو، دوای دانیشتوانە ڕەسەنەکەی. بەڵام تەنانەت پێش داگیر کردنی ئینکا لە ناوچەکە لە سەدەی ١٥ فاڵچییەکی بەناوبانگ لە دۆڵی ڕیماکدا ھاتبوو، کە لەلایەن سەردانکەرانەوە بە لیماق ناسراوە، کە بە فاریقا دەووترا (الوقق) واتە (قسەکەر) لە قێچوە کەناراوەکان کە پێش ھاتنی ئیسپانیا زمانی سەرەتایی ناوچەکە بوو. ئەم فاڵچییە دواجار لەلایەن ئیسپانییەکان لەناوچوو، وە کڵێسایەکی گۆڕییەوە، بەڵام ناوەکە بەردەوام بوو: مێژووی نیشانی «لیماک» دەدات کە جێگەی «یچما» ی وەک ناوی باو بۆ ناوچەکە لێناوە. لێکۆلەرانێکی ھاوچەرخ وا دەخەمڵێنن کە وشەی لیما بە شێوەی پرۆنوسێسیی زمانی ئیسپانی ناوی لیماق پەیدا بووە. پێدەچێت بەڵگەی زمانەوانی پشتگیری ئەم تیۆرییە بکات وەک ئەوەی بە زمانی ئیسپانی قسە دەکرێت بە بەردەوامی کۆنسۆنانتەکان لە پێگەی وشە-کۆتایی ڕەت دەکاتەوە.
ئاڵا
لە ڕووی مێژوییەوە ئاڵای لیما بە "ئاڵای پاشاکانی پیرۆ" ناسراوە، لە قوماشێکی ئاوریشمی ڕەنگ زێڕین دروست دەکرێت، وە لە ناوەندەکەدا دەچوێنرا.
سرودی نیشتیمانی
بۆ یەکەمجار لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨دا، لە کۆبوونەوەیەکی فەرمیدا لەگەڵ سیاسەتمەدارە گرنگەکان، لەوانە ئالان گارسیا سەرۆکی پیرۆ و چەند دەسەلاتێکی دیکە، گوێی لێگیرا. گۆرانییەکە لەلایەن لویس ئینریکی تۆرد lyrics، یودینگ مایسترۆ (موزیک)، وە بەرھەمھێنەری ڕیکۆرد ڕیکاردۆ نۆنیز (arranger) دروست کراوە.
مێژوو
لە سەردەمی پێش کۆلۆمبیادا ئەوەی ئێستا لیما لەژێر سیاسەتی «یچسمادا» لەلایەن گرووپە ڕەسەنەکان ئاوەدان بوو، کە لە سەدەی ١٥ لە ئیمپڕاتۆریای ئینکادا جێیان کردەوە. لە ساڵی ١٥٣٢ کۆمەڵێک لە کۆنکویستادۆرسی ئیسپانی بە سەرکردایەتی فرانسیسکۆ پیزاررۆ، ئەتاھولپای فەرمانڕەوای ئینکایان بەزاند، وە دەستیان بەسەر ئیمپراتۆرییەتییەکەیدا گرت. لەو کاتەوەی کە تاجی ئیسپانیا پیزاررۆی لەو زەویانەی دانا بوو، کە داگیری کردبوون، دۆڵی ڕیماکی ھەڵبژارد لەبەر ئەوەی لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٥٣٥ پایتەختەکەی خۆی دۆزییەوە، وەک سیوداد دو لۆس ڕیس (شاری پاشاکان). لە ئابی ١٥٣٦ سوپای ئینکا یاخیبووەکان بە سەرکردایەتی مانکۆ ئینکا یوپانکی شارەکەیان گەمارۆدا، بەڵام لەلایەن ئیسپانییەکان و ھاوپەیمانە ڕەسەنەکانیان شکستیان پێھێنا. لیما پاش ئەوەی بە پایتەختی جێگری پیرۆ و پێگەی ڕیاڵ ئۆدینسیا لە ساڵی ١٥٤٣ دیاری کرا، پایەی بەدەستھێنا لە ماوەی سەدەی داھاتوودا گەشایەوە وەک ناوەندی تۆڕێکی بازرگانی فراوان، کە جێگیری لەگەڵ ئەمریکا تێکەڵ کرد. بەڵام شارەکە لە مەترسییەکان ئازاد نەبوو، بوونی چەتەکان و تایبەتان لە ئۆقیانووسی ئارامدا دەبووە ھۆی دروستکردنی دیوارەکانی لیما لە نێوان ١٦٨٤ بۆ ١٦٨٧. بومەلەرزەکەی پیرۆی ساڵی ١٦٨٧ زۆربەی بیناکانی شارەکەی وێران کرد، بومەلەرزەکە وەرچەرخانێکی دیاری کرد لە مێژووی شارەکەدا وەک ھاوکات بوو لەگەڵ پاشەکشەیەکی بازرگانی و گەشەکردنی کێبڕکێی ئابووری لەگەڵ شارەکانی وەک «بوێنس ئایرس». ساڵی ١٧٤٦ بومەلەرزەیەکی بەھێزی دیکە بە سەختی زیانی بە لیما گەیاند و کالۆی وێران کرد.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:شارەکانی پێروو
چاندی کوردی
چەپ|وێنۆک
چاندی کوردی یان کولتووری کوردی کلتورێکە تایبەتە بە کوردەکان. چاندی کوردی کەلەپورێکی دێرینە. کوردەکان کۆمەڵە خەڵکێکن لە ڕۆژاوای ئاسیا دەژین، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەناو چیای زاگرۆس و چیای توروس، ئێستا بەشێکی باکووری ڕۆژھەڵاتی عێراق و باکووری ڕۆژاوای ئێران و باکوور ڕۆژھەڵاتی سووریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. جگە لەئەم ڕووبەرانە کوردەکان ئێستا لە چەندین ژمارە پێکدێن لە ئەرمەنستانی باشوور-ڕۆژاوا و ھەندێک ڕووبەری ئازەربایجان و لوبنان. کوردەکان یەکێکن لە گەورەترین گرووپی نەژادی کە دەوڵەتێکی سەربەخۆیان نییە.
ھەمەڕەنگ
زۆر مشتومڕ ھەیە دەربارەی خەڵکی کوردی لە بنچینەکانیانەوە مێژوویان و تەنانەت ئایندەی سیاسییان ئەم مشتومڕە مێژوویییە بەھێزە بەم دووایییە بەتایبەتی لەدوای گۆڕان لە ڕاستی کوردەکان لە عێراق دووەم جەنگی کەنداو و پەیدابوونی وڵاتە یەکگرتووەکانی ناوچەی نۆ-فڵای کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی ھەرێمی کوردستان لە عێراقی باکوور.
زمان
کوردی (Kurdî) بەشێکە لە بەشی باکوور-ڕۆژاوای لقی ئێرانییە کە خێزانی زمانی ھیندی - ئەورووپییە. زمانی بنەڕەتی: سۆرانی و کرمانجی لە شێوەی جۆراوجۆر: سۆرانی، ئەرمەنی، کوردی باشووری، شاھانە، (زاکاکیان)، (باجەلیان)، و زمانی دیکە: عەرەبی، تورکی، فارسی، زیاتر لە ٤٥ ملیۆن ئاخێوەری زمانی کوردی ھەیە لە تەواوی جیھاندا، نووسینی ئەلفوبێی عەرەبی لە عێراق و سووریا و ئێران دەنووسن و نوسراوی لاتین لە تورکیا. چونکە بەشێکن لە ھەمان خێزانی زمان، دوو شێوەزاری سەرەکی ھەیە کوردی سۆرانی و کوردی کرمانجی و کوردی باشووری.
مۆسیقا
مۆسیقای کوردی بەشێکی گرنگە لە کولتووری کوردییە و بەنەریت دادەنرێت زۆر مۆسیقاژەن و گۆرانیبێژی بەناوبانگی کوردی ھەن لە سەدەی بیستەم وەک حەسەن زیرەک و ئەحمەد کایا گۆرانیان گوتووە بە تورکی و فارسی ھەروەھا بە کوردی، مۆسیقای کوردی ڕۆژاوایی ئەنادۆڵی ھەیە، تورکی یۆنانی یان دەنگی بەڵقانی کەچی مۆسیقای کوردیی باشوور کاری پێدەکرێت بە شێوازی مۆسیقیی عەرەب مۆسیقای کوردیی ڕۆژھەڵات لەلایەن شێوازی فارسی و باکووری ڕۆژھەڵات و ئەرمەنی و شێوازی قەفقاسی.
ئایین
کوردەکان ئایینی جیاوازیان ھەیە پشت دەبەستن لەسەر ئەو وڵاتەی کە تێیدا دەژین، یان ئەو کولتوورەی ھەیانە و پەیوەندی نەژادی بۆ ئەو ئاینەیە، باوترین ئایین لەنێو کوردەکان ئیسلامی سونەیە ڕێژەیان لە کوردستانی عێراق (%٩٨)ە و کوردەکانی تورکیا (%٣٠) عەلەوین، دانیشتووانی دەرەوەی کوردستان بەنزیکەیی ١٥–٢٢ ملیۆن کوردن و %٦٨ی شوێن ئیسلامی سوننی دەکەون. ئایین بووە بەشێکی سەرەکی، یەکەم ئایینی کوردەکان ئایینی زەردەشتی بووە، ئاینێکی ئێرانی دێرینە. سەردەشت لە ڕووبەری کۆنی عێراق و ئەنادۆڵ، یەزێدی زیاتر زیاتر قبوڵ کرا وەکوو ئایینی سەرەکی کوردەکان لەناوچەی (شەنگال) لەسەدەی ١٢–١٣یەم و زیاتر، ئێزیدی فراوان بوو بۆ باشووری ڕۆژاوای ئەنادۆڵ. ئایینی کوردەکان بەبەردەوامی دەگۆڕان بەدرێژایی مێژوو.
سەرچاوەکان
پۆل:چاندی کوردی
بێنین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
بێنین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
پاراگوای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پاراگوای نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پێرستی گوندەکانی دیواندەرە
دیواندەرە شارۆچکەیەکی پارێزگای کوردستانە، دەکەوێتە باکووری پارێزگاکە.
گوندەواری ناوەندی دیواندەرە
لە (٢٢) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری قەرەتەورە
لە (٢٧) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری چلچەمە
لە (٢٢) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری زەڕینە
لە (١٨) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری هەوەتوو
لە (١٧) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری ساڕاڵ
لە (٢٤) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری کەوڵە
لە (٢٩) گوند پێکھاتووە:
گوندەواری حوسێناوای باکوور
لە (١٤) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی دیواندەرە پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
دەرەھووان
دەرەھووان دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٩ کەس لە ٣٠ بنەماڵەدا بووە. دانیشتووانی ئەم گوندە لە ساڵی ٢٠٠٦ بەرامبەر ٢٦٩ کەس و ٥٢ بنەماڵ بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
جامی ئۆقیانوسیا
جامی ئۆقیانووسیا پاڵەوانێتییەکی تۆپی پێیە ڕاستەوخۆ لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئۆقیانوسیا کە کورت کراوەی (O F C) سەرپەرشتی ئەکرێت بە بەشداری ھەڵبژاردنەکانی تۆپی پیی ئۆقیانوسیا یارییەکانی بەرێوەدەچێت یەکەم پاڵەوانێتی ساڵی ١٩٧٣ لە وڵاتی نوزلەندا بە بەشداری پنج ھەڵبژاردە یارییەکانی ئەنجام درا ھەردوو ھەڵبژاردەی نیوزلەندا و ئوسترالیا زۆرترین جار بوونەتە پاڵەوانی ئەم جامە.
سەڵاح داودە
سەلاح محەممەد خدر بارام چاوەش ناسراو بە سەڵاح داودە (لەدایکبووی ١٩٤١ لە کەرکووک، عێراق - مردووی ٨ی ئایاری ٢٠٠٩ لە کەرکووک) گۆرانیبێژ، بستەبێژ، مەقامبێژی ئاوازی ڕەسەنی کوردی و ھەروەھا ژەنیاری ئامێرە باژەنە کوردییەکانی باڵەبان، زوڕنا و شمشاڵ بوو.
ژیان
سەڵاح داودە لە ساڵی ١٩٤١ لە شارەدێی قەرەحەسەنی سەر بە کەرکووک لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٦٥وە لەگەڵ بنەماڵەی دەڕۆن بۆ شاری کەرکووک و تا کۆتایی ژیانی ھەر لەو شارە دەمینێتەوە. بنەماڵەی ھەموو مەقامبێژ و موزیکژەن بوو. باوکی محەممەد و باپیری خدر بارام چاوەش ھەردوو مەقامبێژ بوون. ھەر لە منداڵییەوە لە تەمەنی ١٠–١٢ ساڵییەوە لەگەڵ باوک و باپیری لە کۆڕی گۆرانبێژەکاندا ئاشنای گۆرانییە کوردییەکان بووە.
لە ساڵی ١٩٥٧ لە ماڵی کەریم حاجی سابیر کە لە دۆستەکانی باوکی بوو، بۆ یەکەمین جار دەنگی خۆی لەسەر شریت تۆمار کردەوە.
لە ساڵانی دەیەی پەنجای سەدەی بیستەم لەگەڵ ئەحمەد داودە چوون بۆ ڕادیۆی کوردیی بەغدا. لە ڕایۆی بەغدا خۆی بە عەلی مەردان ناساند و چەند گۆرانییەکی وەکوو زاڵم، نایلۆنە، و ناویرم تۆمار کردەوە و لە ماوەیەکی کورت لە ناو خەڵک ناوبانگی دەرکرد.
سەڵاح داودە لە خوێندنی مەقامە کوردییەکانی ناوچەی گەرمیان وەکوو قەتار، خاوکەر، ئەڵاوەیسی، ئای ئای، خورشیدی زۆر شارەزا بوو. ھەروەھا مەقامە ڕۆژھەڵاتییەکانێک وەکوو بەیات، حیجاز، سەبا، سێگا، ڕاست، چوارگا، نەھاوەند، ئورفە" بە باشی دەخوێندەوە.
سەڵاح داودە لە کۆتایی دەیەی شەستی سەدەی بیستەم وێڕای ژەنیارانێک وەکوو فایەق داودە، ئەحمەد داودە و نەوزادی کوڕی، تیپێکی میللی کوردییان پێکھێنا کە یەکەم تیپی ھونەریی میللی کوردی بوو کە لە تەلەڤیزیۆنی کەرکووک گۆرانیی کوردی تۆمار کرد.
سەڵاح داودە ئەگەرچە لە تەواوی ژیانیدا بە ھەژاری بەسەربرد، بەڵام ئامادە نەبوو گۆرانی بەباڵای ڕژێمی سەددام یان سرودی حەماسی بۆ شەڕی ئێران و عێراق بڵێت.
بنەماڵەی داودە چەندین جار لە کەرکووکدا ڕاویان ناوە و بەناوی تەرحیلەوە ئاوارە کران. کوڕی سەڵاح داودە بە ناوی ڕزگار گوللە باران کرا. بەڵام ئەو لەگەڵ بنەماڵەکەی دیسانەوە گەڕانەتەوە و خۆیان خزاندووەتە کەرکووکەوە.
دوو کوڕی تری سەڵاح داودە بەناوی عەباس و دڵشاد لە بواری مۆسیقا و مەقام و ئاوازی کوردیدا چالاکن.
مۆسیقای تورکەمانی
سەڵاح داودە جگە لە گۆرانی کوردی، شارەزایی مۆسیقای تورکەمانی و ئاوازی قۆریات و بەستەی تورکمانی بوو. ئەو چەندین ئاھەنگی لەگەڵ ھونەرمەندانی ناسراوی کەرکووک وەکوو ھابە ساز داوە و پێکەوە چەندین گۆرانی و بەستەی کوردی و تورکمانیان وتووە. بۆیە وەڵاح داودە لەنێوانی خەڵکی تورکمانیشدا گوێگرێکی زۆری ھەبوو.
کارەکان
سەڵاح داودە نزیکەی ١٠٠ گۆرانیی تۆمار کردووە. بەشێک لە ئاواز و گۆرانییەکانی بریتییە لە:
ھاتەوە خانزادە خان، ئامۆزا گیان، ڕێزە بە ڕێزە گیانە، یار وەرەوە، ھەی وەی زارا، ئەی خودا لەم ئاگربارانە، ھەی شەمێ، دانە دانە، ھەی وەگرد ئامۆزا وەگرد، ئەملان و ئەولانت کەم، یار زەینەب، بەستەی باوانم، ڕاستەی خیابان، و نایلۆنە، جەمیلە، شەدە لار، خرینگە خرینگە، کوێستانان خاڵ خاڵ، ڕێبوار و ڕێبوار، ھەوارە، شیرێنێ و شەمامە
مردن
لە ٨ی ئایاری ٢٠٠٩ ئاھەنگێک بە بۆنەی یەکەمین ساڵیادی دامەزراندی ناوەندی عەلی مەردان بۆ مەقام بەڕێوەچوو، کە سەڵاح داودە "مەقامی قەتار و خاوکەر" و بەستەی" ڕاوەستاوە لەو بانەی لەو ئاھەنگەدا گۆت. بەڵام بە دوای ھاتنە خوارەوەی لەسەر تەختەی شانۆ بەناکاو باری تەندروستی تێکچوو و بەپەلە گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی ئازادیی کەرکووک. سەڵاح داودە ھەر لەو ڕۆژە لە کاتژمێری ٨ی ئێوارە کۆچی دوایی کرد.
نازکی سەروو
نازکی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژاوا، ناوچەی ئاراس، شارستانی پۆلدەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
سەڵاح داودە
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:ژەنیارانی کورد پۆل:کەسایەتییەکانی باشووری کوردستان پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
نازکی سەروو
نازکی سەروو ناوەندی گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژاواە.
جوگرافیا
نازکی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کەریم ئاوا و لە باشوور لەگەڵ گوندی شیر محەمەد و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نازکی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی عەلی کەندی.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی پۆلدەشت پۆلدەشت پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
نەوێ
نەوێ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
نەوێ لە باکورەوە هااوسنورە لەگەڵ گوندی قەڵبەزە و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی چنارە و لەڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی گەرچێنەی بانی بنۆک لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی شانەدەری سەروو.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ
بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ بنکەیەکی چاندی و ڕووشنبیرییە کە لە ساڵی ١٩٩٦ لە شاری سلێمانیدا دامەزراوەتەوە. ئەم بنکە ساڵانە فێستیڤالێکی چاندی بەڕیوەدەبات کە یەکێک لە گەورەترین ڕووداوەکانی چاندیی ساڵانەی کوردستان و تەنانەت ڕۆژھەڵاتی ناوین بە ئەژمار دێت و ڕووشنبیرانێک لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی ناوین و تەنانەت ئەورووپا بەژداریی تێ دەکەن.
مێژوو
بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ لە ساڵی ١٩٩٦ لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان دامەزراو. ناوی بنکەکە بۆ مەبەستی ڕێزگرتن و پێزانین لە ئیبراھیم ئەحمەد ڕووشنبیری کورد، گەلاوێژ دانراوە کە ناوی کۆوارێک بووە کە ئەو لە نێوان ساڵانی ١٩٣٩ ھەتا ١٩٤٩ لە شاری بەغدا چاپ و بڵاو کردوویەتی. بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ ئامانجی خۆی بایەخدانەوە بە ئەدەب و ھزر و چاندی ڕووشنبیری لە کۆمەڵگای کوردستان ڕاگەیاندووە.
سەرچاوەکان
پۆل:بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ پۆل:چاند لە سلێمانی
بریجستۆن
کۆمپانیای بریجستۆن (بە ژاپۆنی 株式会社ブリヂストン)، کۆمپانیایەکی ژاپۆنی جەند ووڵاتیە کە تایبەت بە بەرھەمھێنانی تایەی ئۆتۆمۆبیل و بارھەڵگر.
بریجستۆن لە ساڵی ١٩٣١ لە لایەن شۆجیرۆ ئیشیباشی لە فوکوئۆکا لە ژاپۆن دۆزرایەوە.
لە ساڵی ٢٠١٧ بریجستۆن گەورەتین کۆمپانیای بەرھەم ھێنانی تایە بوو لە جیھاندا کە لە پێش میشلانی فەرەنسیش بوو.
گروپی بریجستۆن لە ساڵی ٢٠٠٥ خاوەنی ١٤١ کارگەی بەرھەم ھێنانبوو لە ٢٤ وڵاتی جیادا.
سەرهەڵدان
یەکەم تایەی بریجستۆن کە بەرهەمهێنرا لە ساڵی ١٩٣٠ بوو لەلایەن کۆمپانیایەکی ژاپۆنی تایبەت بە دروستکردنی گۆرەوی (تابی) ، دواتر لە ساڵی ١٩٣١ دامەزرێنەری بەشی تایە شۆجیرۆ ئیشیباشی هەستا بە جیاکردنەوەی بەشی بەرهەمهێنانی تایە لە کۆمپانیا سەرەکیەکە کە تایبەت بوو بە بەرهەمهێنانی تابی و دەستی کرد بە دامەزراندنی دەستەی بەرهەمهێنانی تایەی بریجستۆن لە کورومە لە ژاپۆن.