cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مەلا شوان کوردی
چوونە ناو داعش
لە ڕۆژی ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٥، ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستان ڕایگەیاند کە «لە پڕۆسەیەکی نھێنیدا لەگەڵ ھێزەکانی ھاوپەیمانان، توانییان شوێنی مەلا شوان دیاریبکەن، کە چەند ڕۆژێک چاودێری تەواوی ماڵەکەیان کردووە لە حەویجە، دوای چوونە دەرەوەشی لە ماڵەکەیدا، لەژێر چاودێرییەکی تووند لە شوێنێکی چۆڵ، لەگەڵ ئۆتۆمبێلێکی دیکەی پڕ لە چەکداری داعش، بۆردوومانکراون و بەھۆیەوە مەلا شوان کوژرا».
دوای کوژرانی مەلا شوان، چارەنووسی خێزانەکەی نادیارە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پاڵەوانیەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی چیلی بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو لەنێو سێ کیشوەری جیاواز، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣-١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنراوەوە ھەریەکە لە درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران بوونە گۆڵکاری خوولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پۆل:چیلی لە ١٩٦٢ پۆل:جامی جیھانیی فیفا
سامسۆنگ گالاکسی ئێس ۸
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|سامسۆنگ گالاکسی ٨ ئێس و ٨ ئێس پڵەس
سامسونگ گالاکسی ئێس ٨ و ئێس ٨ پڵەس (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy 8S and 8S Plus)، مۆبایلێکی ھۆشمەندی ئەندرۆیدە، دروستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، یەکەم وەشانی ئەم ئامێرەکە لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ لە بەریتانیا خرایەڕوو. ئامێرەکە بەدوو قەبارەی جیاواز خرایە ڕوو کەیەکێکییان ناوی ٨ ئێس پڵەس ە کە قەبارەکەی گەورەترە. چەند تایبەتمەندییەکی ھەییە کە توانای ناسینەوەی چاوی خاوەنەکەی ھەییە کە بە چاو ئەو بکرێتەوە و بەرگەی ناو تیانەچوون ئەگرێ بۆ ماوەی ٥٧ خولەک.
سەرچاوەکان
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل:سامسۆنگ گالاکسی پۆل:مۆبایلەکانی ٢٠١٧
دوورگەکانی کەیمەن
دوورگەکانی کێیمەن Cayman Islands، هەڵکەوتوون لە دەریای کاراییب، ٢٤٠ کیلۆمەتری باشوری کووبا و ٢٦٨ کیلۆمەتری باکووری رۆژاوای جامایکا و لە ژێردەسەڵاتەکانی ئەوپەڕی دەریاکانی بەریتانیا هەژمار دەکرێ.
مێژوو
کریستۆفەر کۆڵومبس ئەو دوورگانەی لە ١٥٠٣ دۆزینەوە ئەو ناوی لێنان کیسەڵەکان بە ئیسپانی:Las Tortugas.لە دەوری ساڵی ١٥٤٠ ناوی ئەو دوورگانە بوو بە کێیمەن کە لە ناوی مارمێلکەیەکه کە لەوێ هەیه.
سەرچاوه
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%DA%A9%DB%8C%D9%85%D9%86 https://en.wikipedia.org/wiki/Cayman_Islands پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢ پۆل:دوورگەکانی کەیمەن پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:هەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا
ڤیۆلات لۆدیوک
ڤیۆلات لۆدیوک ڕۆماننووسێکی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:مردووانی ١٩٧٢ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک
بڕیارنامەی ٧٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی نیسانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٦٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:قوبرس لە ١٩٩٢ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
گالابۆڤۆ
گالابۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ستارا زاگۆرا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٩٬١٦٦ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ستارا زاگۆرا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
زانکۆی ھارڤارد
وێنۆک|لۆگۆی زانکۆی هارڤارد زانکۆی ھارڤارد زانکۆیەکی تایبەتە لە شاری کەمبریجی، ویلایەتی ماساچووسێتسی وڵاتی  ویلایەتە یەکگرتووەکاندا. مێژوو، سامان، کاریگەری و ئاستی زانستیی ئەم زانکۆیە وەھای کردووە کە ببێت بە یەکێک لە گرنگترین و باشترین زانکۆکانی دنیا. بە پێی زۆربەی پلەبەندیەکان ھارڤارد یەکێک لە ناسراوترین و باشترین زانکۆکانی جیھانە. زانکۆی ھارڤارد لە ساڵی ١٦٣٦ی زایینیدا بنیات نراوە و تا ئێستە سەدان کەسی ناودار و کاریگەر لە ئاستی جیھانیدا لەوێدا خوێندنی خۆیان بردوەتە سەر.
سەرچاوەکان
پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:زانکۆی ھارڤارد
مارمێلکە
مارمێلکە ناوی گشتی گروپێکی زۆر گەورە لە خشۆکەکانە کە لە ٥٦٠٠ جۆر پێک دێن. مارمێلکەکان لە سەرتاسەری گۆی زەوی جگە لە جەمسەری بآشوور و جەمسەری باکوور دا بڵاو بوونەتەوە. زۆربەی مارمێلکەکان چوار ئەندامی جووڵە، گوێی دەرەکی و کلکێکیان ھەیە. مارمێلکەکان بینینێکی پێشکەوتوویان ھەیە و دەتوانن ڕەنگەکان ببینن. ھەروەھا ئەوان ھەستی بۆنکردنی زۆر بە ھێزیان ھەیە. درێژایی جەستەی مارمێلکەکان لە چەند سانتیمەترڕا دەگاتە ٣ مەترکە پێی دەوترێ ئەژدیھای کۆمۆدۆ
پۆل:خشۆکەکان
ویلیام بیرکێت
وێنۆک ویلیام نۆرمان بیرکێت، بارۆن بیرکێتی یەکەم، (بە ئینگلیزی Norman Birkett, 1st Baron Birkett لە دایکبوی ٦ی ئەیلوولی ١٨٨٣مردنی لە١٠ی شوباتی ١٩٦٢) پارێزەر، دادوەر، سیاسەتمەدار و وتاربێژی بەریتانی بوو کە لە کاتی دادگایییەکانی نۆرنبێرگدا وەک دادوەری بەریتانیایی کاری دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٦٢ پۆل:دەرچووانی کۆلێژی ئێمانوێل، کامبریج
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
جێژنی قوربان
thumb|قوربانیکردن و بەخشین لە جەژنەکە جێژنی قوربان یان جەژنی قوربان جەژنێکە تایبەتە بە موسڵمانان. لە چوار ڕۆژ پێکدێت، کە موسڵمانان تێیدا گەردن ئازایی و جەژنە پیرۆزە لە یەکتری دەکەن و بە چکلێت و شیرینی تریش دەمی یەکتر شیرین دەکەن، ھەروەھا لەم جەژنە قوربانی دەکرێت. جەژنەکە ڕۆژێکی دیاریکراوە و دەکەوێتە ڕۆژێک دوای ٩ی زولحەججە. حاجیان لەو ڕۆژە لە کێوی عەرەفە دەوەستن، کە گرنگترین پایەی حەجە و جیاوازیکەری نێوان حەج و عەمرەیە. بەگشتی ڕۆژەکە دەکەوێتە ١٠ی زولحەججە و بەردەوام دەبێت تا ١٣ی زولحەججە، لە بەیانیی ئەو ڕۆژە موسڵمانان دەچن بۆ مزگەوت بۆ نوێژی جەژن و دەست دەکەن بە تەکبیر لێدان. ئەو ڕۆژە لە وڵاتانی موسڵمانەکان دەبێتە پشووی فەرمی. قوربانیکردنیش دەکەوێتە دوای تەواوی بوونی نوێژی جەژن.
قوربانیکرن لە چوار مەزهەبەکە جیاوازە:
پشووی وڵاتان
لە هەندێک لەوڵاتانی جیهانی و جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی تر بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە پشووی فەرمییە لەتەواوی دەزگاکانی دەوڵەت.
سەرچاوەکان
پۆل:حەج پۆل:ئیبراھیم پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان پۆل:جەژنە ئیسلامییەکان
جۆھانسبێرگ
جۆھانسبێرگ گەورەترین شاری ئەفریقای باشوورە و یەکێک لە ٥٠ شاری گەورەی جیھان و ھەروەھا گەورەترین شاری دنیایە کە ھیج ڕووبار و دەریاچەیەکی نییە و ھیچ ڕیگایەکی بە دەریاوە نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەفریقای باشوور پۆل:شارەکانی ئەفریقای باشوور پۆل:جۆھانسبێرگ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٦ پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی ئەفریقای باشوور
ئەیالەتی کوردستان
ئەیالەتی کوردستان (بە تورکیی عوسمانی: ایالت کردستان)یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بوو. یەکەم جار بوو کە عوسمانییەکان زاراوەی «کوردستان»ی بەکارھێنا بۆ ئاماژەکردن بە ناوچەیەکی ئۆتۆنۆم لە جیاتی ناوچەیەکی جوگرافی. پارێزگایەکی کورتخایەن بوو بەو پێیەی تەنھا ٢١ ساڵ بەردەوام بوو، لە نێوان ساڵانی ١٨٤٦ بۆ ١٨٦٧. ئەمجارەیان لەبەر ئەوە بوو کە ھیچ فەرمانڕەوایەکی بەھێزی کوردی ئامادە نەبوو فەرمانڕەوایی بکات. بووە ھۆی سەرھەڵدانی شێخەکانی ئایینی سەر بە فەرمانی دەروێشی نەقشبەندی و قادریە، یان تەریقە. دوای ئەوەی بەدیرخان بەگ شکستی ھێنا و ڕەوانەی ئەستەنبوڵ کرا، دروست بوو.
ئییالێتەکە سەرەتا ناوچەی میرنشتی بۆتان گرتەوە، بەڵام وردە وردە فراوانتر بوو، و لە فراوانترین درێژبوونەوەیدا ناوچەکانی دیاربەکر ئیالێت و ناوچەکانی دەوروبەری وان و ھەکاری و موش و ھەروەھا قەزاکانی بۆتان و ماردین و… سیزرێ. لە نێوان ساڵانی ١٨٤٧ بۆ ١٨٦٧، لەلایەن حکوومەتی ناوەندی عوسمانییەوە بەڕێوەدەبرا و ساڵانە ٨٠ ھەزار پیاستری پێدەدرا، کە زیاترە لە ئیالەتی مووسڵ. لە ساڵی ١٨٦٧دا ھەڵوەشایەوە و ڤیلایەت دیاربەکر جێگەی گرتەوە. لە ماوەی بوونیدا دوازدە حاکمی جیاوازی بینی کە یان نازناوی موسیر یان وەزیز ھەبوو.
سەرچاوەکان
کوردستان پۆل:مێژووی پارێزگای دیاربەکر پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٦ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
دێڤنیا
دێڤنیا شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤارنا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٬٦٤٨ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤارنا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مۆیی، ڤیکتۆریا
مۆیی شارۆچکەیەکی ویلایەتی ڤیکتۆریای وڵاتی ئوسترالیایە. شارەکە ١٣٠ کیلۆمەتر ڕۆژهەڵاتی سەنتەری شاری مێلبۆرن دوورە. دانیشتوانی شارەکە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ئوسترالیا دا بریتی بوون لە ١٥،٢٩٢ کەس.
سەرچاوە
پۆل:ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا پۆل:شارەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:شارۆچکەکانی ڤیکتۆریا (ئوسترالیا) پۆل:مێلبۆرن
ئاردینۆ
ئاردینۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای کارجالی لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٧٣٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کارجالی پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
دەوڵەتاباد نیشاپور
دولت آباد دێیەکە لە بەشی ناوەندیی  شارستانی نەیشابوور. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٥کەس لە ٩٩ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
تاران
تاران پایتەختی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای تارانە و گەورەترین شاری ئێرانە. ئەم شارە بە تەنیا ١ لە ٦ ی گەلی ئەم وڵاتەی لە خۆ گرتووە. ژمارەی دانیشتووانی شاری تاران ۸٬٦۹۳٬٧٠٦ کەسە. تاران بیست و چوارەمین شاری جیھانە بە پێی ژمارەی دانیشتووان. پانایی تاران ٧٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە.
دانیشتووان
زۆرینەی خەڵکی تاران لە فارسەکان پێکھاتوون، لە دوای واندا ئازەریەکان و تەبەرییەکان گەورەترین دانیشتووانی ئەم شارەن. ھەروەھا کوردەکان و گیلەکەکان لە نەتەوەکانی تری شاری تارانن.
ڕۆژێ پێرفیت
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
تاران
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای تاران پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی تاران پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم پۆل:تاران
کووزەڵە
وێنۆک|گەڵای کووزەڵە
کووزەڵە،کوزەرە، کویز، کێزەکە، تووزک (ناوی زانستی: Nastrurtium Officinale) (، )، گیایەکە لەتیرەی (شەوبۆ)یانە، ١٠ بۆ ٤٠سم بەرز دەبێت گەڵای بچوک و قەدەکەی خزیوە (دەخزێت - خشۆک)، (ڕەگی) ڕیشکی سپی وردی ھەیە و گوڵی سپی ورد دەگرێت، پێدەوترێت لەجۆری ڕوەکە ئاوی یان نیمچە ئاوی یەکانە، یەک ساڵەیە، گیایەکی بەھاری یە لەئەوروپاو ئاسیادا بڵاوە، لەسەوزەکان ھەژمار دەکرێت، بەخواردنەوە دەخورێت و لەناو زەڵاتە دەکرێت، لەکەنار جۆگاو کانیاوەکان دەڕوێت.
ئەم ڕووەکە بڕێکی باش لەئاسن وکالسیۆم وترشی فۆلیک وکەمێک لەڤیتامینەکانی (س و ئەی) تێدایە، کوزەڵە مادەی ئاسنی لە سپێناخ زیاترە بۆیە بۆ کەمخوێنی ئەتوانرێت کەڵکی لێوەربگیرێت، کالیسۆمی لە شیرو زیاترە وڤیتامین (سی) یشی لە لەپرتەقاڵ زیاترە.
کاریگەری دەرمانی
لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن کە کوزەڵە کاریگەری زۆری لەسەر شێرپەنجە ھەیە.
لە ساڵی ٢٠١٠ دالێکۆڵینەوەکانی زانکۆی ساوتمپتۆن نیشانی دا کە تەنھا پاش لە چەند سەعاتێک لە بەکارھێنانی نزیکەی ٨٠ گرام کوزەڵە، کاریگەری یەکانی لەخوێندا بەدیار کەوت و پێشگیری کرد لەخانەشێر پەنجە ییەکان
خواردنی ڕۆژانەی ٨٥گرام کوزەڵە بۆ ماوەی ھەشت ھەفتە نزیکەی لەسەدا ٢٣٪ ی خراپ بوونی (دی ئێن ئەی) بەھۆی شێرپەنجەوە ساڕێژ دەکات کەلە ساڵی ٢٠٠٧ دا لە گۆڤاری خۆراکی ئەمریکی بڵاوبوەتەوە کە زانکۆی ئۆلیستەر بەئەنجامی گەیاندوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:میوەکانی ئاسیا پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا پۆل:گژوگیاکان پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
وێنۆک|چەپ|200px|ئەنستیتۆی نۆبێل لە نۆروێژ خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل، خەڵاتێکە کە ھەموو ساڵێک لە وڵاتی نۆرویژ، ئاراستەی ئەو کەسانە دەکرێت کە زۆرترین ھەوڵیان بۆ پەرە پێدانی برایەتی و ئاشتی لە نێوان نەتەوەکان داوە.
براوەکانی ئێران
وێنۆک|[[شیرین عەبادی، براوەی خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٣]]
شایانی باسە لەو کۆڕەدا کە ساڵی ٢٠٠٣ لە نۆرویژ بۆ شیرین عەبادی بە ڕێوە برا، تیپی مۆسیقای کامکاران مۆسیقایەکی فۆلکولوری کوردیان ژەند.
سەرچاوەکان
1- http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html
2- http://en.wikipedia.org/wiki/Shirin_Ebadi
3- http://en.wikipedia.org/wiki/Kamkars_group
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە نۆرویژ پۆل:خەڵاتی نۆبێل
زەنگ
250px|وێنۆک|زەنگێگ زەنگ ئامێرێکی سادەی دروستکردنی ئاوازە. لە شێوەی دەفرێکە، بەھۆی بەکارھێنانی ئامرازێکی چەکوشئاسا و بەریەککەوتنی لەگەڵ ناوەوەی زەنگەکە، دەنگ لە زەنگەکە پەیدا دەبێت. زۆربەی زەنگەکان لە کانزا دروست دەکرێن. زەنگەکان بەفراوانی لە کڵێسا و پەرستگەکاندا بەکار دەھێنرێن.
جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی ئێران
فیکری ئیخوان موسلمین کە بە ھۆی ئاوارە بوونی دەیان کەس لە ئەندامانی ئەو کۆمەڵەیە لە وڵاتی میسر بە ھۆی ڕێژیمی تۆتالیتێرو چەپی جەماڵ عەبدولناسر و ھەر وەھا بە ھۆی ئەو قوتابیانەی کە بۆ خوێندنی زانستە شەرعیەکان دەچوونە میسر، بۆ نموونە کەسانێکی وەکوو ئەمجەد زەھاوی و شێخ محەممەد سەووافەوە ھاتە عێراق و کوردستانی باشوور و لەوێشەوە لە ڕێگەی چەند فەقی‌یەکی مەریوانی و پاوەیی کە لە کۆتایی شەستەکانی زایینی‌ و ھەفتاکاندا لەوێ، دەیانخوێند، ھاتە کوردستانی ئێرانەوە، دیارە ئەو چەند کەسە ئیخوانیە کە ھاتنەوە بۆ کوردستانی ڕۆژھەڵات، لەگەڵ کەسایەتی ئەحمەد موفتی‌زادە ئاشنا دەبن و بە پاراستنی شوناسی فیکری‌ خۆیان، ھاوڕێ لە گەڵ کاک ئەحمەد دەست بە دەرس ووتنەوە لە مەدرەسەی قورئانی مەریوان دا دەکەن و کاک ئەحمەد ڕێزێکی زۆریان لێدەگرێ و ئەوانیش کاک ئەحمەدیان لە لا زۆر گەورە دەبێ‌و لە خزمەتی دا دەبن. لە پاش شۆڕشی ئیسلامی ئێران، دوای ئەوە کە مەکتەبی قورئان لەگەڵ شۆڕش دەکەوێ‌و دواتر کاک ئەحمەد بە ھاوکاری ناسر سوبحانی وەک دیارترین سیمایی ئیخوانی‌و مەولەوی عەبدولعەزیز مەلازادەی بەلووچ‌و چەندین کەس لە زانایانی ئایینی کەمەنەتەوەکانی‌تری سووننی ئێرانی،‌ شۆڕای ناوەندی سوننەت (واتە شمس) بۆ داکۆکی لە مافەکانی سووننە‌مەزھەبەکانی ئێران لە ڕێژیمی تازە بەدەسەڵات گەیشتوو‌دا دادەمەزرێنن‌و بۆ ئەم مەبەستە دوو کۆنگرە پێک دێنن؛ یەکەمیان لە تاران و دوھەمیان لە کرماشان دەبەسترێ.
بە ھەر حاڵ لە ساڵی ١٣٦١ لەلایەن دەوڵەتی کۆماری ئیسلامی‌یەوە‌، بڕیار دەد‌رێ کە کاک ئەحمەد لەگەڵ ٢٠٠ کەس لە زانایان دەسگیر بکرێن. سەرەنجام کاک ئەحمەد لە تاران دەگیرێ و کاک ناسر کە وەکوو ھاوکار و دۆستی زۆر نیزیکی کاک ئەحمەد بوو، لە مەریوان دەبێ، وەبەر دەست ناکەوێ. ناسر سوبحانی لەو ساتەوە تا کاتی تیرۆرکردنی بۆ ماوەی ٨ ساڵ ژیانی نەھێنی خۆی دەس پێدەکاو تا کۆتایی ژیانیشی لە دیتنی دەڤەرو گووندی خۆیان (دوریسان) بێبەش دەبێ.
سەرەتا ئیخوانیەکان لەبەر ئەوەی کە لەگەڵ مەکتەبی قورئان، دووبەرەکی ساز نەبێ‌، ھەموویان لە خزمەتی بەرنامەکەی کاک ئەحمەد دا دەبن، ھەر بۆیەش زۆرێک لە ئەندامانی شووڕای مەکتەب، دوای گیرانی کاک ئەحمەد و یارانی لە ئەندامانی ئیخوان بوون، بۆ وێنە ناسر سوبحانی (بە پاراستنی شوناسی جەمعی خۆی) ھەزار ڕۆژی تەواو سەپەرەشتی شووڕای مودیریەتی مەکتەبی قورئانی لەئەستۆ دابووە. دوای ئەوەی‌ کە گیروگرفتەکانی ناوخۆی مەکتەب ڕەھەندێکی ئاڵۆزتریان پیا کرد، کاک ناسر‌ و باقی ھاوڕێیانی لە شووڕای مەکتەبی قورئان ھاتنە دەرەوەو ‌ئیخوانیەکانی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٣٦٤وە بە شێوەیەکی سەربەخۆ بە ڕێخستنێکی نوێ‌و بە ‌ڕێبە‌رایەتێکی نوێ، کارو تێکۆشانی خۆیان لە پێشدا لە کوردستان و دواتریش لە ھەموو ئەو ناوچانەی ئێران کە سووننی لێن، درێژە پێدا. ئاشکرایە ئەو جەماعەتە لە سەرەتاوەو لە ڕووی مێژوویەوە‌‌ بە ناوی ئیخوانولموسلمینی ئێران ئیشیان دەکرد ‌و مەنھەجی فیکریان‌و بەرنامەی کاریان (سەرچاوەکانی دەرس و شێوازی کارو دەعوەیان) وەرگیراو لە ئیخوانی کوردستانی باشوور بووە،‌ کە دیارە‌ ئەوانیش بە ئاوارەیی ھاتبوونە ڕۆژھەڵات و ماوەی دە ساڵ لە ئێران مانەوە‌و ئیشێکی زۆریان لەم پێناوە دا کرد.
سەرەکی‌ترین کەسایەتی ئیخوانی لە ئێران واتە کاک ناسر سوبحانی لە ڕۆژی ١٦/٣/١٣٦٨ لە شاری سنە دەسگیر کرا کە بوو بە ھۆی نارەزایەتی ھەموو لایەنە ئیسلامیەکانی دەرەوەی وڵات و نارەزایەتی ناوخۆیی زانایانی ئەھلی سووننەتی ئێران‌و نووسینی تۆماری نارەزایەتی کە بە ئیمزای چل کەس لە زانا بەناوبانگەکانی سووننە گەیشت‌، بەڵام مخابن ئەم زانا گەورەیە لە تەمەنی ٣٩ ساڵی دا بە بێ ھیچ تاوانێکی دیاریکراو، بە بێ ئەوەی مافی دیفاعی یاسایی لە خۆی پێبدرێ، دوای نۆ مانگ زیندانی ئینفرادی، لە شاری سنە لە سێدارە دراو، کاربەدەستان دوای ماوەیەک دەستەودەست پێکردن بە کەس‌و کارو ھاوڕییانی سەرەنجام، گۆڕێکیان لە گۆڕستانی شاری قوروە ‌دیاری کردو پیشانی کەس‌و کاریان دا.
لە دوای ئەم کارەساتە دڵتەزێنە، قۆناغی نەھێنی کاری ئیخوان کۆتایی پێھات‌و ئیخوان کەوتنە جمووجۆڵی ئاشکرا لە لایەن حوکومەتەوە، گەرچی لە دەستدانی رێبەرێکی بلیمەتی وەکوو ناسر سوبحانی خەسارێکی گەورە بوو بۆ ئیخوان و زەبرێکی کاریگەر و گورچووبڕی لەم بزووتنەوە دا؛ بەڵام لە ئاکامدا بوو بە مایەی بڵاوبوونەوەی بیری ئەم کاک ناسر کە لە ماوەی ئەم ھیبەتی‌و ئەندامانی ئەم کۆمەڵەیە بە گشتی‌ کرد و تووانی زیاتر لە ھەزار کاسێت بە سێ زمانی کوردی، فارسی و عەرەبی لە بواری زانستە شەرعییەکانی وەکوو زانستی حەدیس، تەفسیرو راڤەی قورئان، ئوسوڵی فیقھ، کەلامی ئیسلامی، زانستی فێقھی، مەسەلە سیاسیایەکان و ھتد دا تۆمار بکا. بێگوومان، کاک ناسر لەو کەسانەیە کە چەشنە نبووغێکی تێدا بووە‌‌و زۆر داھێنان‌و ئیجتیھادی نوێی لەم بوارگەلی جۆربەجۆر، پێشکەش بە قوتابخانەی بیری ئیسلامی ھاوچەرخ کردوەو بە شایەتی زۆرێک لە زانا پایەبەرزەکان بۆ وێنە دوکتۆر قەرەزاوی، محەممەد ئەحمەد راشد، خاوەنی لێھاتوویەکی کەموێنەی ئیجتیھادیی ‌بووە.
ھەر چەند کە ناسریش لە سەرەتاوە تا رادەیەکی باش لە ژێر کاریگەری فیکری سەید ئەبولئەعلا مەودوودی ‌و سەید قوتب بەتایبەت لە بواری عەقیدە دا بووە، بەڵام ئەوە نەبووتە ھۆی ئەوەی کە خۆی کەسایەتێکی سەربەخۆیی زانستی نەبێ‌‌و لە زۆر بوار دا، لە بۆچوونەکانی ئەوانیش رەخنەی‌ گرتووە!
بە ھەر حاڵ لە ساڵی ١٣70ھەتاوی‌یەوە تێکۆشانی ئیخوانیەکان لە زیاتر‌ لە ١٢ پارێزگای سووننی نشین درێژەی پێدرا و لە دوای شەھیدبوونی کاک ناسر، مامۆستا عەبدولڕەحمان پیرانی وەکوو بەرپرسی یەکەمی جەماعەت لە لایان صلاح الدین محمد بھاءالدین دیاری کرا، لەدوای ھاتنە سەرکاری ڕێفۆرمخوازانی ناو ڕێژیم بە سەرۆکایەتی محەممەد خاتەمی لە ٢ی جۆزەردانی ١٣٧٦ کە ھاوڕێ بوو لەگەڵ کرانەوەیەکی زیاتری کەش‌و ھەوای سیاسی ئێران‌ گەڵالە‌و پەیرەو‌ پڕۆگرامی نێوخۆیی جەماعەت پێشکەش بە وەزارەتی ناوخۆی ئێران کراو داوای بە فەرمی بوونی یاسایی‌و تێکۆشانی تابلۆداریان وەکوو جەماعەتێکی فەرھەنگی- سیاسی یاسایی لە دەوڵە‌تی داواکەرانی چاکسازی کرد، بەڵام تا ئێستا ئەم داوایە بێ‌وڵام ماوەتەوە.
ئەم جەماعەتە لە ساڵی ١٣٨٠دا تووانی یەکەمین کۆنگرەی خۆی‌و دواجار لە خەرمانانی ساڵی١٣٨٥ کۆنگرەی دوھەمی خۆی بگرێ‌، دیارە لە ھەر دووک کۆنگرەش دا، پیرانی وەکوو ئەمینداری گشتی ھەڵبژێردراوەتەوە.
جێگای ئاماژەیە، ھەر لە کۆنگرەی یەکەمدا بە تێکڕای دەنگی ئەندامانی کۆنگرە، ناوی جەماعەت لە ئیخوانولموسلێمینی ئێران بۆ «جەماعەتی دەعوەت‌و ئیسلاحی ئێران» گۆڕدرا. بەڵام ئەو نێوگۆڕێنە تەنیا ڕواڵەتی‌و مەسڵەحەتی سیاسی نەبوو بەڵکوو بە باوڕی من ئەم جەماعەتە توانوێتی لە ڕواڵەتی چەپ و ئیسلامی شۆڕشگێڕ کە باڵی بەسەر ھەموو لایەنەکان بە ئیسلامی‌ نائیسلامیەوە داکێشابوو، بێتە دەرێ‌و بە ئاراستەیەکی سەردەمیانە‌و زانستیدا بکەوێ، ئەو‌ دگەردیسیەکە لە دە ساڵیی رابردوو دا لەم کۆمەڵەیەدا بەدی دەکرێ‌، ئاماژەیە بۆ خۆگونجاندنێکی زێدەتر لە گەڵ واقیعی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی. ئێستاکە ئەو جەماعەتە خاوەنی پڕۆژەیەکی ئێرانی- کوردستانی تایبەتی خۆیەتی‌و حەول دەدا خۆی لەگەڵ تەعددودیەت‌و مافی مرۆڤ، دێمۆکڕاسی، ئازادیە گشتیەکان و ھەموو بەھا سەردەمیەکاندا بە لەبەر چاو گرتنی بنەما فیکریە ئیسلامیەکانی خۆی، بگوونجێنی. ئەوان خۆیان بە خزمەتکاری ھەموو گەلانی سووننی ئێران دەزانن‌و لە بوارە جیاجیاکانی ژیانی کۆمەڵایەتی، سیاسی، فەرھەنگی، ئابوورێ بەپێی وزە‌و ڕێژەی ئەندامان‌و لایەنگرانی خۆیان خزمەت دەکەن.
لە ئاماژەو بڵاوکراوە فەرمیەکا‌نیاندا، بە کورتی بۆچوونیان سەبارەت بە خەڵک، کۆمەڵگە‌و مەسەلە جەوھەریەکان بریتین لە:
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان پۆل:سوننە پۆل:حیزبەکانی ئێران
ڕاکیتۆڤۆ
ڕاکیتۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای پازارجیک لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٬٤٤٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پازارجیک پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
مایکڵ کۆلینز
مایکڵ کۆلینز(بە ئیرلەندی: Míċeál Ó Coileáin) سەرکردەی شۆرشگێری ئێرلەندیەکان بوو کە بووە وەزیری ئابوری لە کابینە نهێنیەکەی سین فین ساڵانی پێش شۆڕسی ئێرلەندی وەهەروەها پۆستی وەزیری هەواڵگرییشی پێسپێردراوە.
بگۆڕی ئەلفوبێ
لە ‌عەرەبیەوە بۆ لاتینی
لەم حاڵەتەدا کێشەکان ئەمانەن:
بڕیارنامەی ٧٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی نیسانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٦٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:سۆماڵیا لە ١٩٩٢ پۆل:سۆمالیا لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦
وێنۆک جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانیەتی ژمارە هەشتەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئینگلستان بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەمموزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلستان بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤-٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژئاوا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنراوە وە یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری خوولەکە  بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ.
بەشداربوان
وڵاتی میواندار
پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پۆل:جامی جیھانیی فیفا
١١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
پارک یۆن-می
پارک یۆن می یان یۆن می پارک (بە هانگۆل: 박연미؛ بە ھانجا: 朴延美)، لەدایکبووی ٤ی ئۆکتۆبەری ١٩٩٣ لە هیسان، پارێزگای ڕیانگگانگ. چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و هەڵاتووی کۆریای باکوورە کە لە ساڵی ٢٠٠٧ هەڵات بۆ چین و لە کۆریای باشوور جێگیرکرا لە ٢٠٠٩.
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:هەڵاتووەکانی کۆریای باکوور پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣ پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی پۆل:دەرچووانی زانکۆی دۆنگگوک
گۆستاڤ فلۆبێر
گۆستاڤ فلۆبێر (بە فەڕەنسی: Gustave Flaubert) (١٢ی کانوونی یەکەمی١٨٢١ – ٨ی ئایاری ١٨٨٠) نووسەرێکی فەڕەنسی بوو. ھاوشانی ڤیکتۆر ھوگۆ، ستانداڵ، بالزاک و، زۆلا، بە یەکێک لە گەورەترین ڕۆماننووسە فەڕەنسییەکانی سەدەی نۆزدەیەم لەقەڵەم دەدرێت. فلۆبێر بە تێگەیشتنی خۆی لە پیشەی نووسەری و بە مۆدێرنبوونی بۆتیقای (ھونەری شیعری) ڕۆمانتیستی خۆی دەناسرێتەوە. فلۆبێر، وەک نووسەرێکی پێشەنگی نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەیەم، لەڕێی قووڵاییی شیکارییە دەروونییەکانی، دڵبەستەییی بۆ واقیعگەرایی (ڕیالیزم)، ڕوانینی ڕۆشنی بۆ ھەڵسوکەوتی تاک و کۆمەڵگا و، بەھێزیی ستایلەکەی لە ڕۆمانە گەورەکانی وەک مادام بۆڤاری (١٨٥٧)، پەروەردەی سۆزداری (١٨٦٢) و، کۆکراوەی کورتەچیرۆکی سێ کۆنتەکە (١٨٧٧)، جێپەنجەی خۆی لەسەر ئەدەبیاتی جیھانی داناوە.
سەردەمی منداڵی
فلۆبێر لە ساڵی ١٨٢١ لە خێزانێکی بۆرژوازیی بچووکی کاتۆلیک و باوباپیرانی پرۆتێستانت لەدایک بووە. گۆستاڤ منداڵی دووەمی ئاشیل کلێئۆفاس فلۆبێرە (١٧٨٤–١٨٤٦) کە نەشتەرگەرێکی زۆر سەرکەوتوو بوو. دایکیشی ناوی ئان جەستن کارۆلین فلۆریۆ بوو (١٧٩٣–١٨٧٢) کە کچی دکتۆرێک بوو لە پۆنت ئێڤێک. گۆستاڤ لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٢١ لە دوای خوشکێک و دوو برا لەدایک بوو کە لە تەمەنی ساواییدا کۆچی دوایییان کرد و، بەھۆی برا گەورەکەیەوە، کە خوێندکارێکی بلیمەت بوو و لەلایەن خێزانەکەیەوە ستایش دەکرا، پشتگوێ خرابوو. (برا گەورەکەی وەک باوکی ناوی ئاشیل-ی لێ نرا و وەک باوکی بوو بە نەشتەرگەر) گۆستاڤ فلۆبێر منداڵییەکی بێ خۆشیی بەسەر برد؛ شوقەی فەرمیی باوکی لە نەخۆشخانەی ڕووەن ژینگەیەکی تاریکی ھەبوو، بەڵام سێ ساڵ دوای ئەوە بەھۆی لەدایکبوونی خوشکەکەیەوە منداڵییەکەی خۆشتر بوو. وەک مێرمنداڵێک کە سەرسامی ڕۆمانتیزم بوو، نووسین زۆر سەرنجی ڕادەکێشا، ئەمەش لەکاتێکدا کە لە ساڵی ١٨٣٢ بە بێمەیلییەوە وەک ئینتێرن لە دواناوەندیی شاھانە و، دواتر لە ئامادەییی ڕووەن سەرقاڵی خوێندن بوو. یەکەم ڕووداوی بەرجەستە کە لە تەمەنی گەنجێتییدا ڕووی دا ئەوە بوو کە لە ھاوینی ساڵی ١٨٣٦ چاوی بە شلێزینگەر کەوت کە بووە مایەی سۆزێکی ھەمیشەیی بەڵام یەکلایەنە. فلۆبێر ئەو سۆزە شاردراوەیە و بارە سۆزدارییەی کە بۆی دروست بووبوو لە ڕۆمانێکیدا بە ناوی پەروەردەی سۆزداری، بە تایبەتی لە لاپەڕەی بەناوبانگی دەرکەوتنی مادام ئارنۆ لە چاوی فرێدیریکی گەنج لە دوایین دیداری خەماوییاندا دەگوازێتەوە.
گەشەکردن
فلۆبێر لە ئەنجامی تیروپشکێک کە لە بەرژەوەندیی ئەو بوو، لە خزمەتی سەربازی بەخشرا. ئەو بە نابەدڵی لە ساڵی ١٨٤١ دەستی بە خوێندن لە بەشی یاسا لە پاریس کرد لەبەر ئەوەی خێزانەکەی حەزیان دەکرد ببێتە پارێزەر. ئەو ژیانێکی نائارام و بۆھیمییانەی کە بۆ نووسین تەرخان کردبوو، بەڕێ دەکرد. لەوێ چاوی بە چەند کەسایەتییەکی جیھانی ھونەر کەوت وەک پەیکەرسازی سویسری جەیمس و کەسایەتییەکی ئەدەبیی تر وەک ماکسیم دو کامپ، (نووسەرێکی فەڕەنسی) کە لە دواییدا بووە باشترین ھاوڕێی و، ڤیکتۆر ھوگۆی شاعیر و ڕۆماننووس. فلۆبێر لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٤٤ بەھۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی پەرکەمەوە وازی لە خوێندنی یاسا ھێنا. ئەو گەڕایەوە بۆ ڕووەن و لە کەنارەکانی سێن کە چەند کیلۆمەترێک لە ڕووەنەوە دوورە لە خانوویەکدا کە باوکی ، جێگیر بوو. لەوێ چەند چیرۆکێکی کورتی نووسی و بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە، (پەروەردەی سۆزداری) بڵاو کردەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٨٤٦، باوکی کۆچی دواییی کرد. چەند حەفتە دوای کۆچی دواییی باوکی، خوشکە بچووکەکەشی (کە دوو مانگ دوای لەدایکبوونی خوشکەزاکەی، گۆستاڤ دەستی بە سەرپەرشتیکردنی خوشکەزاکەی کە کارۆلین-ی ناو بوو، کرد) کۆچی دواییی کرد. باوکی فلۆبێر لە دوای خۆی میراتییەکی بۆ فلۆبێر جێ ھێشت کە بڕەکەی ٥٠٠ ھەزار فرانک بوو: فلۆبێر لەوەودوا دەیتوانی لەسەر مووچەی خانەنشینی بژی و بەتەواوی خۆی بۆ نووسین تەرخان بکات. ھەروەھا، لە بەھاری ئەو ساڵەدا بوو کە پەیوەندییە سۆزدارییە بەتین و پچڕپچڕەکەی بۆ ماوەی دە ساڵ لەگەڵ ژنەشاعیر لویس کۆلێت دەستی پێ کرد. ھەتا لێکدابڕانیان — دوا نامەی بۆ لویس کۆلێت لە ڕێکەوتی ٦ی ئازاری ١٨٥٥ بوو —ئەو بەبەردەوام لەگەڵ کۆلێتدا لە نامەگۆڕینەوەدا بوو و تێیدا تێڕوانینی خۆی لەسەر کاری نووسەر، خاڵە وردەکانی زمانی فەڕەنسی و، تێڕوانینەکانی خۆی لەسەر پەیوەندیی نێوان ژن و پیاو پەرە پێ دا. گۆستاڤ فلۆبێر سەرەڕای ئەوەی کە زیاتر و زیاتر دەبووە خاوەن جەستەیەکی پتەو، ھەر گەنجێکی وەرزشکاریش بوو بەھۆی ئەوەی ڕاھێنانی مەلەوانی، شمشێربازی، ئەسپسواری و، ڕاوکردنی دەکرد.
ئەو لەگەڵ ھاوڕێکەی لویس ھیسینت بوویێ بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشی ١٨٤٨ چوو بۆ پاریس. ئەو تێڕوانینێکی زۆر ڕەخنەگرانەی بۆ شۆڕشەکە ھەبوو کە دەتوانرێ لە ڕۆمانی پەروەردەی سۆزداریدا ببینرێت. لە بەردەوامیی ھەوڵە ئەدەبییەکانیدا، لە نێوان مانگی ئایاری ١٨٤٨ و ئەیلوولی ١٨٤٩ دەستی کردەوە بە نووسینی وەسوەسەی سەینت ئەنتوان (پەخشانەشیعر)، کە یەکەم بەشی لە ساڵی ١٨٤٧ نووسیبوو. فلۆبێر بۆ نووسینی ئەم پەخشانەشیعرە ئیلھامی لە وێنەیەک وەرگرتبوو کە لە جنێڤ بینیبووی. دواتر، فلۆبێر لەگەڵ ھاوڕێکەی ماکسیم دو کامپ، لە نێوان ساڵانی ١٨٤٩–١٨٥٢ گەشتێکی دوورودرێژ بۆ ڕۆژھەڵات ڕێک دەخەن. لە یادنامەی سەفەرەکەیدا گرەو دەکات بۆ ئەوەی ھەموو شتێک بڵێت، وەک دوو جار چاوپێکەوتنی لەگەڵ سەماکەرێکی میسری بەناوی کوچوک ھانم. ئەم گەشتە کە لەم سەرەوە لە میسر و قودسەوە تێدەپەڕن و لەو سەریشەوە لە ڕێگەی قوستەنتینە و ئیتالیاوە دێنەوە، بە ڕوانین، ئەزموون و، ھەڵھێنجانەکانی دەبێتە ھەوێنی نووسینەکانی دواتری فلۆبێر وەک «ھێرۆدیاس.»
ڕۆمانە یەکەمەکان
لە ١٩ی ئەیلوولی ١٨٥١، فلۆبێر لەلایەن ھاوڕێکانیەوە لویس بۆیڵێت و ماکسیم دو کامپ ھان درا بۆ ئەوەی دەست بکات بە نووسینی مادام بۆڤاری. فلۆبێر ئەم ڕۆمانە واقیعگەرا و دەروونییەی لە ئایاری ١٨٥٦، دوای ٥٦ مانگ کارکردن، تەواو کرد. لە کۆتاییی ساڵی ١٨٥٦، مادام بۆڤاری لە پاریس دەرکەوت. دواتر، دوای ئەوەی فلۆبێر چاوی بە میشێل لێڤی کەوت، ڕۆمانەکەی لە نیسانی ١٨٥٧ بڵاو کرایەوە و بووە ھۆی دادگاییکردنی بەھۆی ئەوەی پێیان وا بوو ڕۆمانەکەی ڕەوشت تێک دەدات، بەڵام فلۆبێر بەھۆی پەیوەندییە باشەکەی لەگەڵ کۆمەڵگای ئیمپراتۆریەتی دووەم و ھەروەھا کارامەییی پارێزەرەکەیەوە بێتاوان دەرچوو. ئەمە لەکاتێکدا بوو کە شارل بوودلێر، لەلایەن ھەمان دادگاوە دادگایی کرا. بە ھەمان شێوەی فلۆبێر، ئەویش لەبەر ئەوەی لەو ساڵەدا (١٨٥٧) ڕۆمانەکەی بەناوی گوڵە دۆزەخییەکە بڵاو کردەوە، دادگایی کرا، بەڵام شارل، بە پێچەوانەی فلۆبێر، تاوانبار کرا.
نووسەری ناودار و ساڵانی پێگەیشتوویی
دوو ساڵ دواتر، لە ١ی ئەیلوولی ١٨٦٤، فلۆبێر دەستی بە نووسینی بەشی کۆتاییی ڕۆمانی پەروەردەی سۆزداری—ڕۆمانێک کە بە شکست و ئایرۆنی دەناسرێتەوە—کرد. ئەم ڕۆمانە ھەندێک توخمی خۆژیاننامەییی وەک خۆشەویستییە پڕسۆزە سەرەتایییەکان یان زیادەڕەوییەکانی شۆڕشگێڕانی ساڵی ١٨٤٨ی تێدایە. ئەم ڕۆمانە لە تشرینی دووەمی ١٨٦٩ بڵاو کرایەوە، بەڵام پێشوازییەکی خراپی لەلایەن ڕەخنەگران و خوێنەرانەوە لێ کرا: تەنھا چەند سەد دانەیەکی لێ فرۆشرا. فلۆبێر لە ژیانە کۆمەڵایەتییەکەی بەردەوام بوو: لە ساڵی ١٨٦٦، چاوی بە ئیمپڕاتۆر کەوت، خەڵاتی شەرەفی پێ بەخشرا و، پەیوەندییەکەشی لەگەڵ جۆرج سان پتەو کرد کە لە نۆھانت میوانداریی کرد. لە مانگی حوزەیرانی ١٩٦٩، لویس بویلھێتی ھاوڕێی کوچی دواییی کرد و ئەمەش کاریگەرییەکی زۆری لەسەر فلۆبێر دروست کرد. فلۆبێر ھەروەھا بە ڕادەیەک لە گی دۆ مۆپاسانی گەنج نزیک بووەوە کە مۆپاسان فلۆبێری بە باوکی ڕۆحیی خۆی دەزانی؛ نامەگۆڕینەوەکەیان شایەتیی ئەوە دەدات.
لە زستانی ساڵی ١٨٧٠–١٨٧١، پرۆسییەکان بەشێکی فەڕەنسایان، کە نۆرماندی و کرواسێتیشی تێدا بوو، داگیر کردبوو. بەو ھۆیەوە، فلۆبێر لەگەڵ دایکیدا پەنا بۆ لای ئامۆزاکەی، کارۆلین، دەبەن لە ڕووەن؛ دایکی فلۆبێر لە ٦ی نیسانی ١٨٧٢ کۆچی دواییی کرد. وەک بەرھەڵەستییەک بۆ کۆمۆنی پاریس، فلۆبێر ناڕەزاییی خۆی دژی ئەو یاسا کۆمەڵایەتییانەی کە دەرچووبوون، دەربڕی و پێی وا بوو کە «حکوومەت ئێستا دەست لە یاسای سروشتی وەردەدات.» کاروانی بەرھەمە ئەدەبییەکانی فلۆبێر بە نووسینی «سێ حیکایەتەکە» بەردەوام بوو؛ ئەم کتێبە لە سێ کورتەچیرۆک پێک ھاتووە: «دڵێکی سادە» کە بە چواردەوری کەسایەتییەک بە ناوی فێلیسیت-ەوە دەخولێتەوە کە خۆی ئیلھامی لە کەسایەتیی ژولییەوە وەرگرتووە. ژوولی سەرەتا پەرستار و ئینجا خزمەتکاری خێزانی فلۆبێرەکان بوو و دواتر تاوەکوو مردنی گۆستاڤ، تەنھا بوو بە خزمەتکاری گۆستاڤ. کورتەچیرۆکی دووەم بریتییە لە «ئەفسانەی سەینت » کە حیکایەتێکی قدیسنامەیییە لەبارەی سەینتەکان (قدیسەکان یان پیاوچاکانی مەسیحی) لە سەدەکانی ناوەڕاست و لە ساڵی ١٨٧٥ بە ٥ مانگ نووسیویەتی. کورتەچیرۆکی سێیەم بریتییە لە ھێرۆدیاس کە ئیلھامی لە سەینت جۆن باپتیست (یەحیای لەئاوھەڵکێشەر) وەرگرتووە و لە زستانی ١٨٧٥–١٨٧٦ نووسیویەتی. کتێبەکە لە ٢٤ی نیسانی ساڵی ١٨٧٧ بڵاو کرایەوە و لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێشوازییەکی باشی لێ کرا.
بەرھەمەکان
فلۆبێر ھاوچەرخی شارل بوودلێر بوو و وەک ئەو پێگەیەکی بنچینەییی لە ئەدەبیاتی سەدەی نۆزدەیەمدا داگیر کردبوو. وەک کەسێک کە لە کاتی ژیانی خۆیدا ھەم دەکەوتە بەر شاڵاوی ڕەخنە (لەبەر ھۆکارە ئەخلاقییەکان) و ھەمیش ستایش دەکرا (لەبەر باڵادەستییە ئەدەبییەکەی)، فلۆبێر وەکوو یەکێک لە گەورەترین ڕۆماننووسەکانی سەدەی خۆی دەردەکەوێت. ھۆکاری ئەم سەرکەوتنە بەتایبەتی بۆ مادام بۆڤاری، ئەو ڕۆمانەی بۆڤاریسمی دامەزراند و دواتر بۆ پەروەردەی سۆزداری دەگەڕێتەوە؛ ئەو خۆی لەنێوان ڕۆمانی دەروونی (ستانداڵ) لە لایەک و بزووتنەوەی سروشتیخوازی (زۆلا و مۆپاسۆن) لە لایەکی دیکە جێگیر کرد. مۆپاسان فلۆبێری بە مامۆستای خۆی دەزانی. ئەو ھەروەھا گرنگییەکی زۆری بە جوانیناسی دەدا، بۆیەشە ھەموو بەرھەمێکی پڕ لە شەرحێکی وردەکارانە بوو. ئەو ھەر یەکێک لە بەرھەمەکانی خۆی دەخستە بەر تاقیکردنەوەیەک کە بە «گولوار» —بە واتای ھاوارکردن—ناوزەد کرابوو. ئەم تاقیکردنەوەیە بریتی بوو لە بە دەنگی بەرز خوێندنەوەی بەرھەمەکانی، ھەندێک جار ئەم کارە چەندین کاتژمێری پێ دەچوو. لە کۆتاییدا، تێڕوانینە ئایرۆنیک و ڕەشبینانەکەی فلۆبێر بۆ مرۆڤایەتی دەیکات بە ئەخلاقگەرایەکی مەزن. کتێبی «فەرھەنگی بیرۆکە وەرگیراوەکان»ی ئەو پوختەیەک لە بەھرەکانی پیشان دەدات. نامەگۆڕینەوەکانی لەگەڵ لویس کۆلێت، جۆرج ساند، ماکسیم دو کامپ و، ئەوانی تر لە پێنج بەرگدا لە کتێبخانەی پلێیاد بڵاو کراونەتەوە.
کۆتا ساڵەکانی ژیان
کۆتا ساڵەکانی ژیانی فلۆبێر بە نەمانی ھاوڕێکانی، زەحمەتی دارایی و، کێشەی تەندروستی تاریک بوو. ئەو لە ٨ی ئایاری ١٨٨٠، لە گوندی کرواسێت-ی سەر بە کۆنتولۆ، بەھۆی خوێنبەربوونی مێشکەوە گیانی لەدەست دا. خاکسپاردنی فلۆبێر لە گۆڕستانی مۆنۆمێنتی ڕووەن، لە ١١ی ئایاری ١٨٨٠ بە ئامادەبوونی چەندین نووسەری گرنگی وەک ئێمیل زۆلا، ئەلفۆنس دۆدێ، ئێدمۆند دو گۆنکوور، تیودۆر دو بانڤیل و، گی دۆ مۆپاسان کە ئەویان بە مامۆستای خۆیان دەزانی، بەڕێوە چوو؛ فلۆبێر لە ساڵی ١٨٧١ەوە ھاندەری کارەکانی ئەم نووسەرانە بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢١ پۆل:مردووانی ١٨٨٠ پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
دریانۆڤۆ
دریانۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای گابرۆڤۆ لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٬٦٥٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای گابرۆڤۆ پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ژوولێ ڕوا
ژوولێ روا نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧ پۆل:مردووانی ٢٠٠٠ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
تایریس گیبسن
thumb|تایریس گیبسن تایریس گیبسن (لەدایکبووی ٣٠ی دیسەمبەری ١٩٧٨) ئەکتەرێک و ڕاپەڕێکی ئەمەریکیە ، کە بەشداربووە لە چەندان ڕۆڵی تەلەڤزیۆنی و فیلم.تایرس تاکو ئێستا پاڵێوراو کراوە بۆ دوو خەلاتی گڕامی ، و بەناوبانگە بۆ ڕۆڵی ڕۆمان لە زنجیرە فیلمەکانی خێرا و تووڕە.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی ئەمریکی پۆل:زیندووان پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:مەسیحی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی لۆس ئانجلەس پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
نیویۆرک
نیویۆرک، بەپایتەختی ئابووریی ئەمریکا دادەنرێت و ژمارەی دانیشتووانەکەشی لەھەموو شارەکانی تری ئەمریکا زیاترە و چەندین ناوەند و تاوەری بازرگانی و دارایی گەورەی لێیە کە جێگای سەرنجی ھەموو دونیایە و تەنانەت بارەگای سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکانیش (UN)و بازاڕی دراوی جیھانیش لەوێیە، ھەروەک گەورەترین دامودەزگای دەوڵەت و پیشەسازیی لەئەمریکا لەوێیە بەشێوەیەک کە ٧ ملیۆن کەس کاردەکەن لەو شارە کە تەنیا ١٧ ھەزار کارگەی بەرھەمھێنانی جلوبەرگی ھەیە، ھەروەک زیاتر لە ٦٠ کەناڵی ئاسمانی و تەلەڤیزیۆنی لێیە لەگەڵ چەندین ھەلی کار لەکەناری ڕووبارەکانی و کارگە جیاجیاکانی بواری پیشەسازیی خۆراک و چاپ و مۆبیلیات و بازاڕی درا و.. ھتد. ئەوە جگە لەو مۆزەخانە و ھۆڵانەی بۆ چالاکی ھونەریی و ڕووناکبیریی بەکاردێن بەتایبەت کە زۆرینەیان دەکەونە سەر شەقامێکی ناسراوی شارەکە بەناوی (برۆدوای).
ئەمپایەر ستێت و ٤٥٠ مەترەکە
لەڕووی بینا و دیزاینەوە سەرنجڕاکێشترین شارە، چونکە دیزاینی کۆنترین و تازەترین بینای تێدایە لەھەموو دونیا، زۆربەی بیناکانی دروستکردنیان بۆ پێش ساڵی ١٩٤٠ دەگەڕێتەوە، ھەروەک بەرزترین بینا لەئەمریکا لەو شارەیە، کە پێشتر بینای ژووری بازرگانی جیھانی بوو کە لە ١١ی ئەیلوول تەقێنرایەوە، بەڵام لەئێستادا بینای (ئەمپایەر ستێت)ە کە بەرزییەکەی (٤٥٠ مەترە) بەیەکەم دێت لەنیویۆرک کە بینایەکی کۆنە و لە ساڵی ١٩٣١ەوە کراوەتەوە، بەھۆی بەرزییەکەیەوە پەخشی چەندین کەناڵی تەلەڤیزیۆنی لەسەرە، (ئەمپایەر ستێت) لەھەموو لایەکی نیویۆرکەوە دیارە و لە ١٠٢ نھۆم پێکھاتووە و تائێستا لەچەندین فیلمی سینەمایی دەرکەوتووە و بەپێی قسەی وتەبێژی تاوەرەکە تائێستا ٣١ کەس لەبەرزی بیناکەوە خۆیان ھەڵداوەتە خوارەوە (خۆیان کوشتووە)، ھەرچەندە بینای ژووری بارزگانی جیھانی لەو بەرزتربوو، بەڵام بەھۆی تەقینەوەی، ئەم پلەی یەکەمی وەرگرتەوە. ھەرچەندە دروستکردنەوەی (تاوەری ژووری بارزگانی جیھانی یەک) بەشێواز و دیزاینێکی نوێوە زۆری نەماوە کە بەدڵنیایی لەو بەرزترە، کە ناوی نراوە تاوەری ئازادی.
پەیکەری ئازادی (خاتوونی سەربەخۆیی)
پەیکەری ئازادی کە بە (ئینگلیزی: Statue of Liberty) بەبایەخترین شوێن دادەنرێت لەنیویۆرک، چونکە ئەم پەیکەرە ڕەمزی سەرەکییە و ڕۆژانە ھەزاران گەشتیار سەردانی دەکەن کە دەکەوێتە نیمچە دوورگەیەکی لەنیویۆرک بە ناوی (نیمچە دوورگەی ئازادی)، کە پەیکەرەکە وێنەی خاتوونێکە مەشخەڵێکی بەدەستەوەیەوە و بەدەستەکەی تریشی کتێبێکی پێیە کە لێی نووسراوە (٤ی یولیو ١٧٧٦) کە ڕۆژی سەربەخۆیی ئەمریکایە و بەگشتیی پەیکەرەکە تەعبیرە بۆ ڕزگاربوونی ژن لەدەست داگیرکەر و چەوساندنەوە. سەردانی ئەم پەیکەرە بەنرخە و بینینی نیمچە دوورگەکە ئەوەندە ئاسان نییە، بەتایبەت کە گەشتیارێکی زۆر نۆرەیان گرتووە بۆ ئەوەی بەو بەلەمانە بپەڕنەوە بۆ نیمچە دوورگەکە بۆیە دەبێت نۆرەیەکی زیاتر لە ٣ سەعاتی بگریت تا بەرت دەکەوێت، ڕۆژیش ھەیە بە ٦ سەعات بەرت ناکەوێت، بەرلەوەی سەریش بکەویت دەبێت بلیتێک ببڕیت بە ١٨ دۆلار، بەمەش بۆت ھەیە بچیتە ناو بەلەماەکەوە ئاشنابیت بەم پەیکەرە مەزنەی دونیا کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٤٧ مەترە و لە ساڵی ١٨٨٦ لەلایەن فەڕەنسییەکانەوە دروستکراوە و بەدیاری دراوە بەئەمریکا. ئەگەرچی من لە ساڵی ٢٠١٠ش سەردانی ئەمریکام کردووە، بەتایبەت بۆ نیویۆرک، بەڵام ئەوەی ئەمجارە بینیم لەکاتی سەردانکردنم بۆ دوو تەلارە ڕووخاوەکەی ١١ی ئەیلوول، دروستکردنی مۆنۆمێنتی شەھیدانی ١١ی ئەیلوولبوو لەشوێنی دوو تەلارە ڕووخاوەکە، ئەگەرچی زۆر سادەبوون، بەڵام تا بڵێی جوان و سەرنجڕاکێشن، چونکە ئەو دوو مۆنۆمێنتە، لەشێوەی تەلارێکە کە ڕۆچووەتە زەوییەوە و لەھەر چوار لاکەشییەوە ئاو دەچێتە خوارەوە بەخوڕەیییەکی بەھێز و زۆرەوە کە دەنگێکی خۆشی ھەیە لەناویشیدا لەشێوەی نافورەیەکی جوانە کە لەچوارچێوەی دیوارەکانیشی ناوی شەھیدانی دوو تاوەرەکە ھەڵکەندراوە و بەڕەش نووسراون، بۆیە ھەر کە دەگەیتە ئەوێ پێکەنینت دەوەستێت و جۆرێک لەماتەم دات دەگرێت. لەتەنیشت ئەم دوو بینایەشەوە دیسانەوە دوو بینای نوێ دروستدەکرێت لەجیاتی دوو تاوەرە ڕووخاوەکە بۆ ئەوەی ببنە تاوەری بازرگانی جیھانی کە یەکێکیان دەبێتە بەرزترین تاوەر لەھەموو نیویۆرک تەنانەت لەتاوەری (ئەمپایەر ستێت)یش بەرزتر دەبێت و ھەمووی لە شووشە و بەشێوەیەکی ئەندازیاری تازە دروست کراوە، کە پێدەچێت ٩٠٪ی کارەکانی تەواوبووبێت، بەڵام ھێشتا کاری تێدا دەکرێت.
دەستە خوشک
نیویۆرک لەگەڵ دە شاران دەستە خوشکە کە لە خوارەوە نوسراوەن:
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی نیویۆرک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٢٤ پۆل:شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:شاری نیویۆرک
بڕیارنامەی ٧٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٧٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
تیخ
200px|وێنۆک|تیخەکانی چەقۆ تیخ یان تێخ بەشێکی چەکێک یان ئامرازێکە، کە لێوارێکی تیژی ھەیە بۆ بڕین، وردکردن، قاشکردن، بریندارکردن، و ڕووشاندنی ڕووی ماددەیەک؛ وەکوو تیخی چەقۆ یان شمشێر. زۆربەی تیخەکان دەسکێکیان ھەیە. تیخ لە بەرد، کانزا، سیرامیک یان ماددەی تر دروست دەکرێت. تیغ یەکێکە لە کۆنترین ئامرازەکانی مرۆڤایەتی، و تا ئێستا بە بەردەوامی بەکاردەھێنرێت بۆ بەرگری (شەڕکردن)، ئامادەکردنی خۆراک و مەبەستەکانی تر.
سەرچاوەکان
150px|وێنۆک|چەند جۆرێکی جیاوازی تیخەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامرازەکانی بڕین
پیڤۆتاڵ گەیمز
پیڤۆتاڵ گەیمز لیمیتید پەرەپێدەرێکی کایەی ڤیدیۆیی بەریتانی بوو، کە بنکەکەی لە کۆرستن، ئینگلتەرا بوو.
مێژوو
پیڤۆتاڵ گەیمز لە ئازاری ٢٠٠٠دا دامەزرا، بە پانزە کارمەندی پێشووی پەمپکین ستتودیۆز (پەرەپێدەرەکەی وارزۆن ٢١٠٠)، لەلایەن جیم بامبرا، نیک کووک و ئەلێکس مکلینەوە ڕابەرایەتی کراوە. پەمپکین ستودیۆز لە ئابی ١٩٩٦ لەلایەن بامبرا و کووکەوە دامەزرا، کە لەوەوپێش و لە ھەمان مانگدا لەلایەن کۆمپانیای باوانی، ئێیدیەس ئینتەراکتیڤەوە بەیەکجاری داخرا. لە ئابی ٢٠٠٠دا، کۆمپانیاکە لەلایەن کابووم ستودیۆزەوە کڕدرا. لەنێوان ٢٠٠٢ و ٢٠٠٨، پیڤۆتاڵ گەیمز پەرەی بە ھەر پێنج بەشەکەی زنجیرەی کۆنفلیکت، ھەروەھا ھەڵاتنە مەزنەکە، بەپێی ھەمان ناوی فیلمەکە دا.
زنجیرەی کۆنفلیکت
مافی دەستووریی کۆنفلیکت بە زیاتر لە ٦ میلیۆن یەکە فرۆشرا. ھەر کایەیەک لە زنجیرەکەدا پێداچوونەوە باشەکانی بۆ نەرێنی وەرگرت. زۆرینەی پێداچوونەوەکان تێکەڵاو یان ناوەنجییانە بوون.
پەراوێزەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی کایەی ڤیدیۆیی کە لە ساڵی ٢٠٠٠ دامەزراون پۆل:کۆمپانیا لەکارکەوتووەکانی کایەی ڤیدیۆیی بەریتانیا پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی
١٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نیکۆلای چاوشێسکوو
250px|وێنۆک|چەپ|نیکۆلای چاوشێسکوو نیکۆلای چاوشێسکوو (بە ئینگلیزی: Nicolae Ceausescu) ( ٢٦- ژانیوە ١٩١٨ – ٢٥- دیسێمبەر- ١٩٨٩ ) سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی ڕۆمانیا و سەرۆکی پێشوی ئەو وڵاتە، ھەر لە ساڵی ١٩٧٤ ھەتا ساڵی ١٩٨٩. بەیەکێک لە دیکتاتۆرە خوێن رێژەکانی سەردەمی خۆی ناسراوە. بە ئاگرو ئاسن دەسەڵاتی بەڕێوە دەبرد. ھەرچەندە ھەندێک دەستکەوتی زانستی و فەرھەنگی و ئابوری بۆ وڵاتەکەی تۆمار کردووە، بەڵام سەرەنجام لەسەروبەندی شۆڕشدا لەگەڵ ژنەکەی بەناوی ئێلینا  ھەڵھات، بەڵام دواتر دەستگیرکراو لە دادگایەکی خێرا کە پۆلیسی وڵاتەکە ئەنجامیدا، حوکمی کوشتن بەسەر خۆیی و ژنەکەیدا دراو لەبەردەم کامیرای تەلەفیزیۆندا بەرگولە دران. لە دوای چاوشێسکوو ئیۆن ئیلیسکۆ شوێنی گرتەوە.
سەردەمی لاوی و سیاسەت
نیکۆڵا چاوشێسکوو لە گوندێکی رۆمانیا بەناوی سکۆرنسیشتی (Scorniceshti) لە خێزانێکی جوتیار لەدایک بووە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٣٢ بۆتە ئەندامی پارتی کۆمۆنیست. بەھۆی چالاکی سیاسی لە ساڵی ١٩٣٦ خراوەتە زیندان. لە سەروبەندی جەنگی دووەمی جیھانیدا  لە ترسی فاشیستەکان خۆی شاردۆتەوە. دوای ئەوەی ڕۆمانیا لە لایەن سوپای سورەوە لە ساڵی ١٩٤٤ ئازاد کرا، چاوشێسکوو بوو بە سەرۆکی رێکخراوی لاوانی کۆمۆنیست. ماوەیەکی کورت لە دوای جەنگی دووەمی جیھانی پاش قایل بوونی پارتەکەی ژیانی ھاوسەرگیری لەگەڵ ئێلینا پیترۆس (Elena Petrescu) پێکھێناوە. ساڵی ١٩٤٨ بوو بە کاندیدی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کرێکارانی رۆمانیا، کە پاشان کرا بە پارتی کۆمۆنیست. پاشان لە ساڵی ١٩٥٢ بوو بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و لە ساڵی ١٩٥٤ بوو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی کۆمۆنیست.
سەرۆکایەتی
ساڵی ١٩٦٥ دوای ئەوەی سەرۆکی پارتی کۆمۆنیست کۆچی دوایی کرد، چاوشێسکوو کرا بە سەرۆکی ئەو پارتە. ساڵی ١٩٦٧ کرا بە سەرۆکی ئەنجومەنی راوێژی وڵات. لەدوای ساڵی ١٩٦٨ ئیتر وردە وردە بە تەواوی دەستی بەسەر پارت و دەسەڵاتدا گرتبوو، ساڵی ١٩٧٤ بە تەواوی بووە بە دەسەڵاتداری یەکەم و سەرۆکی وڵات.
١٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
نیکۆلای چاوشێسکوو
سیاسەتی دەرەوە
سیاسەتی دەرەوەی رۆمانیا لە سەردەمی چاوشێسکوو جۆرێک سەربەخۆیی لە یەکێتی سۆڤیەت پێوەدیاربوو، ھەرچەندە رۆمانیا لە بلۆکی خۆرھەڵاتیەکاندا لەنێو جەمسەرگیریی یەکێتی سۆڤیەتدا بوو، بەڵام چەند جارێک سیاسەتی جیاوازی جێبەجێ دەکرد بەتایبەت لە سەردەمی نیکیتا خرۆشۆف، بۆ نمونە ئامادە نەبوو گرێبەستی تاڵانفرۆشتنی خەڵوز و گاز لەگەڵ سۆڤیەت مۆربکات، ھەروەھا ئامادە نەبوو ساڵی ١٩٦٨ سوپاکەی شانبەشانی ھێزەکانی پەیمانی وارشۆ بەشداری بکات لە ھێرشی سەربازیدا لە دژی چیکۆسلۆڤاکیا بۆ کپکردنەوەی یاخی بوونی بەھاری پراگ. ھەروەھا لە ململانێی نێوان یەکێتی سۆڤیەت و چیندا، چاوشێسکوو بێلایەن مایەوە.
ڕاپەڕین لەدژی چاوشێسکوو
لە مانگی دیسێمبەری ١٩٨٩ راپەڕێنێک لەلایەن کەمینەی ھۆنگاریەکانەوە بەرپاکرا، بەڵام خێرا سەرکوتکرا. بەڵام چەند رۆژێکی کەم دوای سەرکوتکردنەکە کاتێک چاوشێسکوو و ئێلینای خێزانی سەردانی ئێرانیان دەکرد، دیسانەوە راپەڕین سەریھەڵدا و چاوشێسکوو بەر لەجەژنی کرێسمس گەڕایەوە بۆ بوخارست. لە رۆژی ٢٠ی ھەمان مانگدا، چاوشێسکوو وتارێکی پێشکەش بە ھاوڵاتیەکانی خۆی کرد و تیایدا ئیمپریالیستی جیھانی بە ھۆکاری راپەڕینەکان تاوانبارکرد. رۆژی دواتر بەشێکی زۆر لە ئەندامانی ھەمان حزبەکەی چاوشێسکوو کۆبوونەوەیەکی گەورەیان سازداو داوای دەست لەکارکێشانەوەی چاوشێسکوویان کرد. ئەو رۆژە بۆ یەکەمجار بوو کە پۆلیسی نھێنی خۆپشاندەرانی دایە بەر گولە و ئیتر بارودۆخەکە بەرەو ئاڵۆزی رۆشت.
جەژنێکی جیاواز لەسەری ساڵدا
مەسیحییەکانی دنیا ھەموو ساڵێک لە ئێوارەی ٢٤ی دیسێمبەردا جەژنی لەدایکبوونی حەزرەتی مەسیح دەگێڕن و رۆژی دوای ئەویش واتە ٢٥ی مانگ  بەرۆژی جەژن و پشووی لەدایک بوون و خۆئامادەکردن بۆ پێشوازی لە ساڵی تازەی زاینی بەسەر دەبرێت ... ئەم جەژنە لە رۆمانیای ساڵی ١٩٨٩ بە شێوەیەکی ئاسایی بەڕێوە نەچوو، رۆژی ١٦ی ھەمان مانگ، شوڕشی گەل لەدژی دیکتاتۆری ئەو وڵاتە نیکۆڵای چاوشێسکوو ھەڵگیرسا، تەنھا لەماوەی یەک ھەفتەدا شۆڕش بەتەواوی سەرکەوت و چاوشێسکوو و ئیلینای ھاوسەری جگە لە ھەڵھاتن ھیچی دیکەیان لەبەردەمدا نەمایەوە. گەلی رۆمانیا لە جەژنی لەدایکبووندا خۆی بۆ یەکەم جەژنی مێژوویی ساز دەکرد، جەژێنێک کە پازدەساڵ بوو تەنھا دیکتاتۆری وڵات و ھاوسەرەکەی  بە سکی تێرو دڵێکی خۆشەوە بەسەریان دەبرد، کەچی لەوساڵەدا ھاوکێشەکان بە حوکمی مێژوو، بەشۆڕش و بەرخودانی خەڵک ھەڵگەڕانەوە. چاوشێسکوو و ئیلینای ھاوسەری کون نەمابوو خۆیانی تێدا حەشار بدەن، سەرەنجام جوتیارێک لە کێڵگەکەی خۆیدا ھەردوکیان دەناسێتەوەو دەستگیریان دەکات و ھێزەکانی شۆڕشیان لێئاگاداردەکاتەوە. ھەمان رۆژ لە دادگایەکی سەربازی زۆر خێرادا، دیکتاتۆرو ھاوسەرەکەی دادگایی کران و درانە بەر گولەو کوژران. یەکەمجار بوو لە رۆمانیا زایەڵەی زەنگی کەنیسەکان و شریخەی فیشەک پێکەوە سەمفۆنیایەکی تازە بۆ مێژووی وڵات بژەنن.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان  پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڕۆمانیا پۆل:ناتالیزم
دولۆڤۆ
دولۆڤۆ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سیلیسترا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٬٠٠١ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سیلیسترا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
قوربانیی شیرین
قوربانیی شیرین (ئینگلیزی: Sweet Sacrifice) گۆرانییەکی گرووپی ڕۆک و مێتاڵی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە کە سینگڵی سێیەمی ئەلبومی دەرگا کراوەکەیە و لە ٢٥ی مەی ٢٠٠٧ خرایە بازاڕاوە بۆ فرۆشتن. ئەم گۆرانییە لەلایەن ئەیمی لی و تێری باڵسامۆ نوسراوەتەوە و لەلایەن دەرھێنەر دەیڤ فۆرتمانەوە بڵاوکراوەتەوە، ھەمان دەرھێنەر کە لە ئەلبومی فۆڵێنی ٢٠٠٣ دەستی ھەبووە.
سەرچاوەکان
پۆل:مۆسیقای ڕۆک پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا پۆل:٢٠٠٦ پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤانێسێنس
بڕیارنامەی ٧٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٧٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی ئایاری ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٧٦‌ەم،   پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کرواتیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٢
من سامیم (فیلم)
شایەنی باسە کورتە فیلمی (من سامیم) تاکو ئێستا لە سەد و پەنجا و سێ فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی بەژداری کردوە و پەنجا و حەوت خەڵاتی بەدەست هێناوە، لەوانە سی و دوو جار خەڵاتی باشترین فیلم بووە.
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٤
عەبدولڕەحیم ڕەحمی ھەکاری
وێنۆک عەبدولڕەحیم ڕەحمی ھەکاری (لەدایکبووی ١٨٩٠ لە ئەلباکێ، وان — مردووی ١٩٥٨ لە ئەستەمبوڵ) یەکێکە لە ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەرە کوردەکانی سەردەمی کۆتایی حکومەتی عوسمانی و سەرەتاکانی دەسەڵاتی کۆماری تورکیای نوێ. لە نوێکردنەوەی شیعری نوێی کوردی دەستی باڵای ھەبووە، وتاری ئەدەبی و کۆمەڵایەتیی و سیاسیی نووسیوە، لە دوای دروستبوونی کۆماری تورکیا لە سیاسەت دوورکەوتووەتەوە و خەریکی زانستەکانی ئیسلامی بووە.
ژیان
عەبدولڕەحیم کوڕی سەید محەممەد پرتە لە ساڵی ١٨٩٠ لە گوندی ئەلباکێ لەدایکبووە. لە پێشاندا ناوی «باشقەڵا» بووە، ئێستا قەزایەکە سەر بە شاری وان. خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکەی خۆیان، ناوەندیشی لە شاری وان تەواو کردووە. (دارالمعلمین)یشی ھەر لەوێ تەواو کردووە، لەگەڵ وەرگرتنی ئیجازەی خوێندنی ئایینیی لەسەر دەستی برای سەید عەبدولحەکیم، تەھا ئەرواسی. پاشان چووەتە ئەنقەرە و لەوێ لە پەیمانگای دارایی خوێندوویەتی. خوێندنی باڵاشی لە زانکۆی ئیلاھییات لە ئەستەمبوڵ تەواو کردووە.
خێزان
باوکی ڕەحمی، سەید محەممەد پرتەو، لە بنەماڵەی سەید عەبدولقادری گەیلانی بوو. دایکیشی، ئیمەتوڵڵا خانم، کچی حاجی تەییار بەگ، لە بنەماڵەی عەبباسییان بووە. ھاوسەریی ناوی ھیدایەت عەزیز، لە بنەماڵەی بەدرخانییەکان بووە، دوو کوڕ و دوو کچیان ھەبووە: پرتەو، مەتین لەگەڵ ژاڵە و ھاڵە. مەتین لە ساڵی ١٩٧٥، پرتەویش لە ساڵی ١٩٨٧ کۆچی دوایی کردووە. ژاڵە ئێستا لە ئەستەمبوڵە، ھالەش لە سوید دەژی، کە خێزانی نووسەری کورد مووسا عەنتەر بووە و لە ساڵی ١٩٤٤ شووی پێ کردووە.
چاڵاکییەکان
لە ساڵی ١٩٠٨ەوە تا ساڵی ١٩٢٣ لە بزووتنەوەی کوردایەتی بەشداری کردووە، لە کۆمەڵەی ھێڤی ئەندامێکی چاڵاک بووە. لە ساڵی ١٩١٥ یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی قوتابییانی کورد لە ئەستەمبوڵ. لە ساڵی ١٩١٨ بە ھاوکاری نیشتیمانپەروەری دیکە «کۆمەڵەی پێشکەوتنی کوردستان»یان دامەزراندووە. دۆستایەتی لەگەڵ ڕۆشنبیرانی ئەو سەردەمە ھەبووە، وەک: پیرەمێرد، خەلیل خەیاڵی، ھەمزە مۆکسی، مەمدووح سەلیم، کەمال فەوزی و محەممەد شەفیق تەرواسی. لە کۆواری ژینی ئەستەمبوڵ نووسینی ھەیە (شیعر و پەخشان).
سەرچاوەکان
پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠ پۆل:مردووانی ١٩٥٨ پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
١٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
کرومۆڤگراد
کرومۆڤگراد شارۆچکەیەکە لە پارێزگای کارجالی لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٬٢٣٩ کەس بووە.
وێن ڕوونی
واین مارک ڕونی (لەدایکبووی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥) ھێرشبەرێکی ئینگلیزە و یاریزانێکی تۆپی پێیە لەھێڵی ھێرشبەر و بە یەکێک لە باشترین ھێڕشبەرانی جیھان ھەژامار دەکرێت و سەرەتا ژیانی وەرزشی لەگەڵ یانەی ئێفێرتۆن دەست پێ کرد دواتر چووە ڕیزی یانەی مانشستەر یونایتد و خاوەن توانایەکی زۆرە و گۆڵکارێکی زۆر مەترسیدارە بەڵام ھەندێک جار ناتوانێت کۆنترۆلی خۆی بکات و زوو توڕە دەبێت لە ناو یاریگادا بەڵام بە کوڕی زێڕینی تۆپی پێی ئینگلیزی دەژمێردرێت.
ڕونی لە ئێفێرتۆن
واین ڕونی سەرەتایی ژیانی وەرزشی لە ئەکادیمییای وەرزشی یانەی ئێفێرتۆن دەست پێ کرد لە تەمەنی دە ساڵیەوە و یاری لەگەڵ گشت تیمە تەمەنیەکانی یانەی ئێفرتۆنی کرد تا وەرزی ٢٠٠٢–٢٠٠٣ کاتێک ڕاھێنەر دێفد مۆیس بۆ یەکەم جار بانگھێشتی ھێڵی یەکەمی یانەی کرد و بە خێراییەکی زۆر توانی خۆی بگونجێنێت لەگەڵ یانەی ئێفێرتۆن و توانی شوێنێکی سەرەکی بۆ خۆی بگرێتەوە و لەشداری لە ٣٣ یاری کرد لەگەڵ یانەی ئێفێرتۆن توانی ٦ گۆڵ لە خوولی پریمیێرلیگ تۆمار بکات و دوو گۆڵ لە جامی ئینگلتەرا و لە وەرزی دوایی یاریزان ڕونی چووە نێو باسی ڕۆژنامەکانەوە و بەشداری لە ٣٤ یاری کرد توانی نۆ گۆڵ تۆمار بکات و بووە بچووکترین یاریزان کە گۆڵ لە پریمیێرلیگ تۆمار بکات دوای ئەو ئاستە بەرزە ڕاھێنەری یانەی مانشستەر یونایتد سێر ئەلێکس فێرگسۆن بۆندێکی لەگەڵ بەست و بردیە ئۆڵدترافۆرد.
ڕونی و گەشەسەندنی تەواو
وەرزی ڕابردوو ٢٠٠٧–٢٠٠٨ وەرزێکی پڕ لە خەڵات بوو بۆ یاریزان ڕونی و ھاوڕێیانی و توانی بەشداری بکات لە بە دەست ھێنانی گشت نازناوە گرنگەکان، لە پریمیێرلیگ یاریزان ڕونی بەشداری لە ٢٧ یاریدا کرد و تیادا توانی دوانزە گۆڵ تۆمار بکات ھەرچەندە تووشی پێکانیش ھات لەو وەرزە و لە خوولی شامپیۆنزلیگدا بەشداری لە یانزە یاریدا کرد و توانی چوار گۆڵ تۆمار بکات و توانی لەگەڵ یانەکەی نازناوی خوولی پریمیێرلیگ و خوولی شامپیۆنزلیگ بە دسەت بھێنێت و لە سەرەتایی ئەم وەرزە یانەی مانشستەر یونایتد بەشداری لە پاڵەوانیەتی جامی جیھانی یانەکان کرد و ڕونی ئاستێکی زۆر باشی پێشکەش کرد و بوونە پاڵەوانی جیھان و توانی سێ گۆڵ لە سێ یاری تۆمار بکات و لەم وەرزە ڕۆنی تا ئێستا بەشداری لە بیست یاری کردووە و ھەشت گۆڵی تۆمار کردووە و لە خوولی شامپیۆنزلیگ ڕونی بەشداری لە شەش یاری کردووە تیادا سێ گۆڵی تۆمار کردووە …
ڕونی کوڕی زێڕینی ئینگلیز
واین مارک ڕونی بچووکترین یاریزانی ئینگلیزیە کەوا بەشداری لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئینگلیزی کردبێت و ئەمەش دوای ئەوەی بەشداری لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی کرد لە ١٢-٠٢-٢٠٠٣ بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئوستورالی و لە یۆرۆـی ٢٠٠٤ لە پورتوگال ئاستێکی زۆر باشی پێشکەش کرد و توانی چوار گۆڵ بۆ ھەڵبژاردەی ئینگلیزی تۆمار بکات و تا ئیستا بەشداری لە ٤٨ یاری کردووە لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئینگلیزی و ١٩ گۆڵی تۆمار کردووە و ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی ئینگلیزی فابیۆ کاپیلۆ پشتی بەم یاریزانە دەبەستێت و ھیوای وایە کەوا لەگەڵ ھاوڕێیەکانی لامپارد و جێرارد بتوانن ببنە پاڵەوانی جیھان لە ساڵی ٢٠١٠ لە باشووری ئەفریقیا …