cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لایگەر (فیلم)
بڵاوکردنەوە
لایگەر لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٢ بە زمانەکانی ھیندی و تیلوگو لەگەڵ وەشانی دۆبلاژکراو بە زمانەکانی تامیل و مالایالم و کەنەدا بڵاوکرایەوە. پێشتریش لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١ فیلمەکە لە ٩ی ئەیلوول نمایشکرا، بەڵام بەھۆی دواکەوتنی بەرھەمھێنانی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە فیلمەکە دواخرا. مافی شانۆیی جیھانی فیلمەکە بەھای ٨١ کرۆر بوو، کە بەرزترینە بۆ ھەر فیلمێکی دیڤێراکۆندا. مافی مانگی دەستکردی فیلمەکە لەلایەن تۆڕی ستار ھیندستانەوە دەستکەوتووە و مافی دیجیتاڵی بۆ پەخشکردنی فیلمەکە لەلایەن کۆمپانیای دیزنی+ ھۆتستارەوە دەستکەوتووە. لە ئێستادا فیلمەکە بە زمانەکانی تیلوگو، مالایالم و کەنەدی بەردەستە. وەشانی ھیندی لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا بڵاوکرایەوە. فیلمەکە لە ڕۆژی یەکەمی فیلمەکەدا ٢٣.١٢ کرۆر لە سەرانسەری جیھاندا داھاتی بەدەستھێنا، لەنێویاندا ١٥.٣ کرۆر لە ئەندرە پرادێش و تێلانگانا. لە ڕۆژی دووەمدا ٧،٧ کرۆر لە سەرانسەری جیھاندا کۆکردەوە، ٦،٥٥ کرۆر و ٥،٢٤ کرۆر لە ڕۆژی سێیەم و چوارەمدا. بۆیە لە کۆتایی ھەفتەدا ٣٥،٤٤ کرۆر نێت و ٤٨،٥ کرۆر نێت لە سەرانسەری جیھان کۆکردەوە.
حوسێن ڕەونەقی
وێنۆک سەید حوسێن ڕۆناغی مالیکی (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٣٦٤) چالاکوانی مافی مرۆڤ، چالاکوانی مەدەنی، بلۆگەر، ڕۆژنامەنووس و زیندانییەکی سیاسی خەڵکی ئێرانە. ناوبراو لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا ئامادەیی کارای ھەبووە و پێشینەی گرتن و زیندانیکردنی لە زیندانەکانی کۆماری ئیسلامی ئێراندا ھەیە. ئەو ھەوڵی داوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی سانسۆر لە بواری بەرنامەسازی، دروستکردنی بلۆگ و دابینکردنی زەمینە بۆ تێپەڕاندنی بەربەستی فلتەرکردن و ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش بۆ ماوەی شەش ساڵ زیندانیی کراوە. ڕۆناغی لە کاتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٤٠١ی ئێران لە ڕۆژی مێھر ٢ دەستبەسەر و دوای ئەشکەنجەدانی لە زیندانی ئێڤین، مانی لە خواردن گرت و ئەمەش بووە ھۆی تێکچوونی بارودۆخی. ڕۆژی ٢٢ی ئەم مانگە، بەرپرسانی زیندانی ئێڤین بانگەشەی ئەوەیان کرد کە حوسێن ڕۆناگییان گواستوەتەوە بۆ نەخۆشخانەی ڕۆژ، کۆمەڵێک کەسیش لە بەرامبەر حاڵەتەکەیدا لەبەردەم نەخۆشخانەکە کۆبوونەوە و دروشمی " مردن بۆ دیکتاتۆر "یان دەوتەوە. ئەفسەرەکان بۆ بڵاوەپێکردنیان تەقەیان کردووە و گازی فرمێسکڕێژیان تەقاندوە.
ژیانی تایبەت
حوسێن ڕۆناغی لە ١٤ی تەممووزی ١٣٦٤ لە شاری مەلکان لە ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات لەدایکبووە. خوێندکاری نەرمەکاڵای کۆمپیوتەر بووە لە زانکۆی ئاراک ئازاد.
چالاکییەکان
پێش ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری ئێران (٢٠٠٨)، حوسێن ڕۆناغی لە ئێران بە ناوی ساختەی بابەک خوڕەمدین بلۆگی دەکرد. بەرپرسی لێژنەی دژە سانسۆر لە ئێران «بە وەکالەتی ئێران». گرووپەکە لیستی ماڵپەڕەکانی دروست دەکرد بۆ تێپەڕاندنی فلتەرکردن و ناردنی بۆ خەڵک لە ڕێگەی ئیمەیڵەوە.
لایگەر (فیلم)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمە وەرزشییە ھیندییەکان پۆل:فیلمە ئەکشنە ھیندییەکان پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانە تێکەڵەکان پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی پوری جاگاناد پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی هیندی پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون پۆل:فیلمە تۆمارکراوەکانی تانیشک باگچی پۆل:فیلمی فرە زمانی هیندی پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مومبای وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن مانی شارماوە تۆمارکران پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن ڤیکرام مۆنترۆسەوە تۆمارکراون پۆل:فیلمە ئەکشنییە وەرزشییەکان پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٢٠ بە زمانی تێلووگوو پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھونەرە جەنگییە تێکەڵەکان
حوسێن ڕەونەقی
لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستگیرکراوە
لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨، حوسێن ڕۆناغی لەگەڵ حەسەن ڕۆناغی مەلەکی برای لە ماڵی باوکی لە شاری مەلەکان لە ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات دەستبەسەر کران. دەستگیرکردنی براکەی بەھۆی فشارەوە بوو لەسەری بۆ دانپێدانان و قبوڵکردنی تۆمەتەکان. ڕۆناگی و براکەی لە زینداندا تووشی فشاری جەستەیی و دەروونی توند کراون بە ڕادەیەک کە بە وتەی بنەماڵەکەی حەسەن ڕۆناگی بەھۆی ئەشکەنجەدان لە پشتی ملی بریندار بووە. براکەی دوای مانگێک بە کەفالەتی ٨٠ ملیۆن تۆمان لە زیندان ئازاد کرا. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٨ ڕۆژنامەی کەیھان ڕاپۆرتێکی لەسەر بڵاوکردەوە و تۆمەتی قورسی خستە پاڵ ئەم بلۆگەرە. لەم ڕاپۆرتەدا تۆمەتبار کراوە بە گرتنەبەری ڕێوشوێنی دژ بە ئاسایشی نەتەوەیی و پەیوەندی لەگەڵ ڕێکخراوە بیانییەکان و وەرگرتنی پارە لەوان. بەردەوامی فشارەکان لەسەری لە شانە تاکەکەسیییەکان بۆ وەرگرتنی دانپێدانانی تەلەڤیزیۆنی وای کرد ڕۆناگی لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ مانگرتن لە خواردن بگرێت و بگوازرێتەوە بۆ خانە تاکەکەسییەکە. دوای مانگرتن لە خواردن، دایک و باوکی بۆ بەدواداچوون بۆ بارودۆخی ناوبراو چوونە تاران. بەڵام ھیچ ھەواڵێکیان لەسەر منداڵەکەیان دەست نەکەوت و دەسەڵاتی دادوەریش وەڵامی نەدایەوە. دوای بیستنی وەڵامێکی نەرێنی بۆ کۆبوونەوەی ڕووبەڕوو لە داواکاری گشتی تاران، دایکی حوسێن ڕۆناگی بڕیاریدا لەگەڵ کوڕەکەی پێکەوە مانگرتن لە خواردن بگرێت تا دوای نزیکەی دوو ھەفتە مانگرتنەکەی لە خواردن شکاند.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥ پۆل:زیندووان
بڕیارنامەی ١٩٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٤٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ھایتی. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٩٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:ھایتی لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھایتی
پارێزگای دیبێر
وێنۆک|نەخشەیەک کە شوێنی پارێزگای دیبێر لە ئەلبانیا نیشان دەدات پارێزگای دیبێر یەکێکە لە ١٢ پارێزگای کۆماری ئەلبانیا، ڕووبەرەکەی ٢٥٨٦ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و پایتەختی لە پێشکۆپییە. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی دورێس، ئێلباسان، کوکێس، لێژێ، تیرانا و وڵاتی مەکدۆنیای باکوور. دابەشکراوە بەسەر چوار شارەوانی بولقیزە، دیبێر، کلۆس و مات. شارەوانییەکان زیاتر دابەشکراون بەسەر ٢٩٠ شارۆچکە و گوند بە گشتی.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای دیبێر
عادل سەیفەدین ئەحمەد
مالیک عادل سەیفەدین ئەبوبەکر کوڕی نەجمەددین ئەییوب (حوزەیرانی ١١٤٥- ٣١ی ئابی ١٢١٨) سوڵتانێکی کورد بوو. کوڕی نەجمەددین ئەییوب، سوڵتانی میسر و شام بوو، و برای سەلاحەدین بوو، کە هەردوو سوڵتانی میسری و دەوڵەتی ئەیوبیەکانی دامەزراند.لەلای خاچپەرستان بە سەفادین ناسرابوو (لە لەقەبی شەرەفی سەیفەدین وەرگیراوە، بە واتای "شمشێری ئیمان")، ناوێک کە تا ئێستاش لە جیهانی ڕۆژئاوادا بەو ناوە ناسراوە. بەهرەمەندێک و کارگێڕ و ڕێکخەری کاریگەر بوو، عادل پشتگیری سەربازی و مەدەنی گرنگی بۆ هەڵمەتە گەورەکانی سەلاحەدین پێشکەش کرد (نموونەیەکی سەرەتایی وەزیرێکی گەورەی جەنگ) هەروەها ژەنەڕاڵێکی بەتوانا و ستراتیژیست بوو لە مافی خۆیدا و ئامرازێک بوو لە گۆڕینی خەلافەتی فاتمی خراپبووی قاهیرە بۆ سوڵتانی ئەییووبی میسر.
سەرەتای ژیان
لە ساڵی ١١٩٠ پاشا ڕیچاردی یەکەمی ئینگلتەرا یەک لە دوای یەک پێشنیاری کرد کە خوشکە بچووکەکەی جوان و خوشکەزایەکەی ئێلینۆر، خزمەتکاری دادپەروەری بریتانی بۆ ئەوەی لەگەڵ عادل هاوسەرگیری بکات، بەڵام هەردووکیان بێهودە بوون، چونکە عادل هیچ گرنگییەکی بە ئایینی مەسیحی نەدەددا.
خەبات بۆ جێنشینی سەلاحەدین
پرسیاری سەرەکی لە بنەماڵەی ئەییوبگ دەسەڵاتدار دوای مردنی سەڵاحەدین ئەوە بوو کە ئایا دەسەڵات لای کوڕەکانی خۆی سەڵاحەدین دەمێنێتەوە، یان بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە نێوان لقە جیاوازەکانیدا دابەش دەکرێت، یان لە ڕاستیدا لە دەستی خودی عادل چڕ دەبێتەوە؟  سەڵاحەدین داوا لە هەموو ئەمیرەکان کردبوو سوێندی دڵسۆزی بۆ کوڕەکەی ئەفزەل عەلی بخۆن، بەڵام دوای مردنی هەندێک لە کوڕەکانی دیکەی قەبوڵیان نەدەکرد کە سوێند بۆ ئەفزەل بخۆن. لەو ناکۆکییانەی کە دوای ئەوە عادل زۆرجار خۆی لە پێگەی دەڵاڵێکی ڕاستگۆ لە نێوان ئەفزەل عەلی و عەزیز عوسمانی برایدا دەبینیەوە، هەوڵی پاراستنی ئاشتی دەدا. بەڵام لە کۆتاییدا عادل گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەفزدل عەلی بە سادەیی ناشایستەیە بۆ حوکمڕانی، و ئەو پشتگیری لە عەزیز عوسمان کرد بۆ ئەوەی ببێتە سوڵتان لە شوێنی ئەو، براکەی ناچار کرد بۆ دەربەدەری. مردنی عەزیز عوسمان لە ساڵی ١١٩٨ دوای ڕووداوێکی سواربوون جارێکی دیکە ململانێ خانەدانییەکانی کردەوە. ئەفزەل عەلی بانگهێشت کرایەوە بۆ میسر بۆ ئەوەی وەک راوێژکاری جێنشینی مەنسوور محەمەدی تەمەن دوانزە ساڵەی عەزیز عوسمان کاری پێبکات. لەم بنکەی دەسەڵاتەوە لەگەڵ براکەی زاهیر غازی هێزەکانی یەکگرت بۆ ئەوەی هەوڵبدەن و عادل لە دیمەشق دەربکەن، کە گەمارۆیان دا. عادل، بە لێهاتووییەوە کوڕەزاکانی لە دژی یەکتر یاری دەکرد، و وەلیدەکانی هەردووکیان لە بەیعەتیان بردەوە. هاتنی خەمیل کوڕی عادل، بۆ دیمەشق بەهێزکردن و بەردەوامی شەڕ، بووە هۆی کۆتایی هاتنی گەمارۆکە لە کانوونی دووەمی ساڵی ١١٩٩، ئەفزەل پاشەکشەی کرد بۆ میسر، بەڵام مامی بەدوایدا کەوت و لە بیلبەیس سوپاکەی شکست پێهێنا. لە هەڵاتنی بۆ قاهیرە، ئەفزەل سکاڵای لەسەر ئاشتی تۆمار کرد بە هەر مەرجێک کە بتوانێت لە عادل وەریبگرێت؛  لە میسر زەوت کرا بەڵێنی شارەکانی سامۆساتا و مەیافەرەقین پێدرا. لە ١٧ی شوباتی ١٢٠٠دا عادل خۆی بە 'سوڵتان' ڕاگەیاند. ئەفزەل لەلایەن یەکێکی دیکە لە کوڕەکانی عافل کە ناوی ئەوحەد بوو، ڕەتکرایەوە کۆنترۆڵی مەیافەرەقین بکرێت. ئەفزەل جارێکی تر هاوپەیمانی لەگەڵ ئەز-زاهیر کرد و ئەو دوو برایە جارێکی تر دیمەشقیان گەمارۆدا. بەڵام دیسان ناکۆکی لە نێوانیاندا دروست بووەوە و دواجار ئەلعەفدال ئیرادەی بەردەوامبوون لە شەڕەکانی لەدەستدا. عادل دەسەڵاتی ئەفزەلی بەسەر سامۆساتە و ساروج و ژمارەیەک شارۆچکەی دیکەدا پشتڕاست کردەوە. زاهیر لە بەهاری ساڵی ١٢٠٢دا دان بە سەروەری مامیدا نا و عادل سەرکەوتوو بوو لە جێبەجێکردنی دەسەڵاتی خۆی بەسەر هەموو دەسەڵاتەکانی ئەیوبیدا.
ڕێسا
دوای سەرکەوتنی بە سوڵتان ناسێندرا و بۆ ماوەی نزیکەی دوو دەیە ژیرانە و باش حوکمڕانی بەسەر هەردوو میسر و سوریادا کرد و بازرگانی و پەیوەندی باشی لەگەڵ دەوڵەتانی خاچپەرستان بەرەوپێش برد (١٢٠٠-١٢١٧). بەڵام بۆ زۆربەی سەردەمی حوکمڕانی فەرمانڕەوای کاریگەر لە میسر کوڕەکەی کامیل بوو.
دوورکەوتنەوە لە جەنگێکی خاچپەرستی نوێ دووەم نیگەرانی سەرەکی سەردەمی عادل بوو و بۆ ئەم مەبەستەش هانی بازرگانی لەگەڵ بازرگانانی ئەوروپی دا، حیسابکردنی ئەوەی کرد کە ئەگەر شارە بازرگانییەکانی دەریای ناوەڕاست پشکیان لە بازرگانی ئاشتیانەدا هەبێت کەمتر مەیلیان بۆ پشتگیریکردنی شەڕێکی نوێ دەبێت بۆ جەنگی خاچپەرست. ئەو لەم کارەدا بە تەواوی سەرکەوتوو نەبوو و هێرشی دەریایی فرانکەکان بۆ سەر ڕۆزێتا لە ساڵی ١٢٠٤ (٦٠٠) و دامێتا لە ساڵی ١٢١١ (٦٠٧) ڕوویدا.
سێیەم خەمی ئەو بریتی بوو لە پاراستنی هەژموون لەناو دۆمەینەکانی ئەیوبیدا بەبێ پەنابردنە بەر هێز. ئەو سەلماندی کە دیپلۆماتکارێکی لێهاتووە لەم ڕووەوە و توانی خۆی لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەک بەدوور بگرێت لە دوای ساڵی ١٢٠١. گرنگییەکی تایبەتی هاوسەرگیری زەیفەی خاتوونی کچی بوو لەگەڵ زاهیر غازی کوڕی سەلاحەدینی حەلەب لە ساڵی ١٢١٢دا، کە بووە هۆی کۆتایی هاتنی ڕکابەری نێوان  دوو لقی بنەماڵەکە. هەروەها عادل بەرنامەیەکی گەورەی قەڵاچۆکردنی لە سەرانسەری ناوچەکانیدا گرتە ئەستۆ و قەڵای گەورەی دیمەشق یەکێک بوو لە دیارترین دەستکەوتەکانی لەم ڕووەوە.
تەماحی خاکی عادل دوور لە ناوەندە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی ئەیوبییەکان، لە باشووری ئەنادۆڵ و باکووری عێراق (هەرێمی کوردستان) چڕکرابووەوە. بە تێپەڕبوونی کات سەرکەوتوو بوو لە هێنانی بەشێکی زۆری دەسەڵاتە کۆنەکانی زەنگید، جگە لە موسڵ و شەنگال، بخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە، هەروەها ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی وان.لە ساڵی ١٢٠٧دا خەلاتی گرت و کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەحلەتشاکانی هێنا.
مردن و میرات
یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی سیاسەتی دەرەوەی عادل بریتی بوو لە دوورکەوتنەوە لە وروژاندنی دەستپێکردنی جەنگێکی خاچپەرستی نوێ. بەڵام لە ئەیلوولی ١٢١٧ (جومائید دووەم ٦١٢) سوپای خاچپەرستی نوێ لە عەکا دابەزی. عادل بە تەواوی ئامادە نەبوو بۆ ئەم هێرشە و سەرەڕای ئەوەی تەمەنی حەفتا و دوو ساڵ بوو بە پەلە هێزەکانی بردە ناو فەلەستین بۆ ئەوەی لەگەڵیاندا شەڕ بکات. هەڵمەتەکان لە فەلەستین هیچ سەرکەوتنێکی بەرچاویان بۆ نەهێنا بەڵام لە ئابی ١٢١٨ (جومەدا ١٦١٥) هەواڵێکی شۆککەری پێگەیشت کە هێزی دووەمی خاچپەرستان لە میسر نیشتەوە و هێرش دەکەنە سەر دامیتا. لە کاتی هەڵمەتدا (ئابی ١٢١٨) نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد و مەلیک کامیل کوڕی لە شوێنی گرتەوە.
دەسەڵاتی عادل یەکلاکەرەوە بوو لە دیاریکردنی شێوەی کایەی ئەیوبی بۆ چەندین ساڵی داهاتوو. دوای ئەو، جێنشینی لە میسر و تا نازناوی تامەزرۆی سوڵتان لە بەتەمەنترین هێڵی پیاوی جێنشینەکانیدا مایەوە. هەروەها نەوەکانی کۆنترۆڵی قەڵای سنووری گرینگی مەیافەریقینیان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دووری کایەی ئەیوبیەکان دەکرد. لە شوێنێکی دیکەش نەوەکانی سەڵاحەدین حەلەبیان هێشتەوە و بنەماڵەی برایەکی دیکەی عادل نورەدین شاهانشا بەعلبەک و حەمەیان بەدەستەوە بوو. حومس لەلایەن نەوەکانی شێرکۆ مامی عادلەوە بەڕێوەدەبرا. دیمەشق بووە جێگەی سەرنجی سەرەکی ڕکابەریی نێوان لقە جیاوازەکانی بنەماڵەکە، چەند جارێک دەستیان گۆڕی پێش ئەوەی دەسەڵاتی ئەیوبی کۆتایی بێت.
سەرچاوە
پۆل:کورد پۆل:مێژووی ئیسلام پۆل:مێژووی فەلەستین پۆل:ئورشەلیم پۆل:سوڵتانە ئەیووبییەکان لە میسر پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١١٤٥ پۆل:مردووانی ١٢١٨
بڕیارنامەی ١٩٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٤٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٢٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
ژان بۆلیکانگۆ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٨٢
گۆری پێغەمبەر حەزقیال
گۆڕی پێغەمبەر حەزقیال، مەزارگەیەک لە ئامێدی لە کوردستان، و بەشێک بووە لە کەنیسەی پێشووی کنیس نەڤی حەزقیال. گۆڕەکە بۆ موسڵمانان و مەسیحییەکان و جولەکەکان پیرۆزە، ھەرچەندە بۆچوونی جۆراوجۆر و جیاواز ھەیە لەسەر ناسنامەی کێ لە لەم گۆرە نێژراوە. وێنۆک|کەنیسەی کنیس نەڤی حەزقیال لە [[١٩٤٠|چلەکانی سەدەی ڕابردوودا.]] ڕوانگەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان ئەوەیە کە حەزقیال پێغەمبەری کتێبی پیرۆز لەوێ نێژراوە، ھەروەھا خەزنەی ناشتنەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی حەزقیال، (٥٠٠–٧٠٠) ساڵ پێش زایین. کەنیسەی کنیس نەڤی حەزقیال تەرخان کرابوو بۆ حەزقیال، بەڵام جوولەکەکان ئەویان بە ناشتنی لە ئامێدی دانەدەنا.
ژان بۆلیکانگۆ
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ
گۆری پێغەمبەر حەزقیال
نەریتی باو ئەوەیە کە پێغەمبەرێکی جوولەکە ناڕوونە کە بە ھازانا ناسراوە، لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە بە کوڕی داود یان نەوەیەکی یوسف یان بە سادەیی وەک کەسایەتییەکی لەبیرکراو وەسف دەکرێت و پەیوەندی بە پاکی و بەپیتییەوە ھەیە.
نەریتی جوولەکەکان ئەوەیە کە شوێنی ناشتنی دوو برایە بەناوەکانی (ھازان داود و ھازان یوسف) کە یەکەم کەسی ئەو پێکھاتەیە بوون کە لە ئامێدی نیشتەجێ بوون (ھازان لە ئایینی جوولەکەی کوردیدا نازناوێکە کە نزیکە لە ھاوتای ھاخام یان ڕابی). ھازان داود بە نەریت لە ساڵی ٩٣٦ کۆچی دوایی کرد، و کەنیسەی کنیس نەڤی زول کفیل دروست کرا لە نزیکەی ٩٣٦ یان ١٢٥٠، ڕەنگە لە ساڵی ١٢٢٨. زیارەتی جوولەکەکان لە کاتی جەژنی شاووتدا ئەنجام دەدرا. مردەخای زاکەن پێی وایە کەسایەتی دامەزرێنەر ھازان یوسف بووە کە کوڕی ھازان داود بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:کڵێساکان پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان پۆل:ئامێدی
شارەوانی دیبێر
وێنۆک|پارکە سروشتییەکەی کۆراب-کۆریتنیک دیبێر شارەوانییەکە لە پارێزگای دیبێر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا. شارەوانییەکە لە یەکە کارگێڕییەکانی ئاراس، فوشێ-چیدەن، کەلا ئی دۆدێس، کاستریۆت، لورێ، لوزنی، مەقەلارە، میلان، موھور، سێلیشتێ، سلۆڤێ، تۆمین، زاڵ-داردە، زاڵ-ڕێچ پێکدێت کە پێشکۆپی کورسییەکەی پێکدەھێنێت. بەپێی خەمڵاندنی پەیمانگای ئامار لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١، ٦١٬٦١٩ دانیشتوو لە شارەوانی دیبێردا ھەبووە. ڕووبەری شارەوانییەکە ٩٣٧٫٨٨ کم٢ (٣٦٢٫١٢ میل چوارگۆشە).
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای دیبێر
پێشکۆپی
وێنۆک|دیمەنی پێشکۆپی پێشکۆپی شارۆچکەیەکە لە ناوچەی دیبێر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەلبانیا. لە چاکسازی حکوومەتی ناوخۆیی ساڵی ٢٠١٥ بوو بە بەشێکی لاوەکی شارەوانی دیبێر. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٣٬٢٥١ کەس بووە.
شارۆچکەکە دەکەوێتە دووری ١٨٧ کیلۆمەتر (١١٦ میل) لە تیرانا پایتەختی ئەلبانیا و ٢٠ کیلۆمەتر (١٢ میل) لە سنووری مەکدۆنیا دوورە و ٦٥١ مەتر (٢١٣٦ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە. پایتەختی ھەردوو پارێزگای (ئەلبانی: qark) و قەزای (ئەلبانی: rreth)ی دیبێرە. تاکە پایتەختی پارێزگایە لە ئەلبانیا کە ناوەکەی لەگەڵ پارێزگاکەیدا ھاوبەش نییە.
پێشکۆپی دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری بلاک درین. دۆڵی درین نزمترین بەشی قەزاکەیە. لە قەزاکەدا کانزای کانزایی وەک کرۆم و گۆگرد و مەڕمەڕ دۆزرایەوە. ھەروەھا ناوەندێکی پیشەسازی گرنگە لە ئەلبانیا، بە تایبەتی لە پەیوەندی بە پیشەسازی خۆراکەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای دیبێر پۆل:شارۆچکەکانی ئەلبانیا
بڕیارنامەی ١٩٥٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
بڕیارنامەی ١٩٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی گینێ بیساو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٢٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ١٩٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٥٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٣٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
بڕیارنامەی ١٩٥١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٩٥١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٤٣١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١٠ پۆل:کۆتدیڤوار لە ٢٠١٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆتدیڤوار
پەرەسەندنی نێونەتەوەیی
پەرەسەندنی نێونەتەوەیی یان پەرەسەندنی جیهانی چەمکێکی فراوانە وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە کۆمەڵگا و وڵاتان ئاستی پەرەسەندنی ئابووری یان مرۆیی جیاوازیان هەیە لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی. ئەمە بنەمای پۆلێنبەندییە نێونەتەوەیییەکانە وەک وڵاتی پەرەسەندوو، وڵاتی تازە پەرەسەندوو، و وڵاتی کەم پەرەسەندوو، هەروەها بۆ بوارێکی کرداری و توێژینەوە کە بە ڕێی جۆراوجۆر خەریکی پرۆسەکانی پەرەپێدانی نێونەتەوەیییە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پەرەسەندنی نێونەتەوەیی پۆل:گەشەپێدانی ناونەتەوەیی
جۆن ئیف بۆڵت
جۆن فرانکلین بۆڵت (بە ئینگلیزی John Franklin Bolt لە دایکبووی ١٩ی ئایاری ١٩٢١ - مردن لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٤) فڕۆکەوانێکی دەریایی بوو لە ھێزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەم و جەنگی کۆریا خزمەتی دەکرد. تاکە کەسی ئەمریکی بوو کە لە دوو شەڕدا توانی فڕۆکەوانی تاک نیشان بەدەست بھێنێت. و ھەروەھا تاکە کەس بوو لە جەنگی فڕۆکەی دەریایی لە ماوەی پیشەی سەربازیدا بەرزبووەوە بۆ پلەی موقەدەم.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
چیلی
چیلی (ئیسپانی: Chile)، بەفەرمی کۆماری چیلی (ئیسپانی: República de Chile) وڵاتێکی سەربەخۆی لاتینییە لە ئەمریکای باشوور. لەبەشی ڕۆژاوای باشووری کیشوەری ئەمریکای باشوور، بەدرێژاییی ٤٨٢٨ کیلۆمەتر سنووری ئاویی ھەیە بەسەر کەناراوەکانی ئۆقیانووسی ئارام. پێروو کەوتۆتە باکوری، بۆلیڤیا کەوتۆتە باکوری ڕۆژھەڵاتی، و ئۆقیانووسی ئارامیش لە بەری ڕۆژاوایەتی. چیلی بە وڵاتێکی تەشیلەیی درێژکۆڵەی کەناراوی ھەژمار دەکرێت، کە بەشی زۆرینەی زەوییەکانی ڕۆژاوای کیشوەری ئەمریکای لاتینی پێک دێنێت، ڕووبەری چیلی ٧٥٦، ٦٢٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، و ژمارەی دانیشتووانی بەگوێرەی سەرژمێریی ١٩٨٨ نزیکەی ٧٫١٢ میلیۆن کەس دەبێت. شاری سانتیاگۆ پایتەختییەتی؛ شارەکانی ڤاڵپاڕەیسۆ و ئانتۆفاگاستا و ڤاڵدیڤیا و کۆنسیسیۆن بە شارە گەورە و دیارەکانی دادەنرێن.
بیابانی باکوری بە سەرچاوە سرووشتییەکان دەوڵەمەندە، بەتایبەت ئاسن و کاربۆن. زۆرینەی دانیشتووانەکەی لە ناوەڕاستی وڵاتەکە نیشتەجێن، و بەشی باشووری بە ڕووبەرێکی زۆری دارستان و زنجیرە چیای گڕکانی داپۆشراوە. دەریاچەی داخراوی زۆرە و لەوەڕگایەکی باشی ھەیە بۆ سامانی ئاژەڵ، جگە لە ھەبوونی سەدان دوورگەی پچڕپچڕ لە بەشی باشووری کە دەڕوانێتە زەریای ھێمن. چیلی سەرچاوەیەکی باشی ئابووریی ھەیە بەھۆی گەشتیارییەوە، و ڕامیارییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم، دوای یەکگرتنەوەی بەشی باکور و باشووری وڵاتەکە.
ئیسپانیا لەسەدەی شازدەھەم ھێرشی کردە سەر چیلی و داگیری کرد. بەو ھۆیەوە، کۆتاییی بە فەرمانڕەواییی ئەلانکە ھێنا لە بەشی باکور و ناوەڕاستی چیلی، بەڵام بەرامبەر بزاڤی مابۆچی شکستیان خوارد کە لەھەرێمەکانی باشووری چیلی نیشتەجێ ببوون. چیلی لە ساڵی ١٨١٨ لە ئیسپانیا سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند، و لە ساڵی ١٨٣٠ وەک وڵاتێکی ئارام و بێکێشە دەرکەوت. لەسەدەی نۆزدەھەم، چیلی گەشەسەندنێکی باشی ئابوریی بەخۆیەوە بینی، ئەمیش بەھۆی بەرەنگاربوونەوەی بزاڤی مابۆچی لە ١٨٨٠ و دەستبەسەرداگرتنی زەوییەکانی باکور لە کاتی جەنگی زەریای ھێمن (١٨٧٩–١٨٨٣)، و سەرکەوتنی بەسەر پێروو و پۆلیڤیا. لەکۆتاییی ساڵانی ١٩٦٠ و سەرەتای ١٩٧٠ ململانێیەکی ڕامیاری سەری ھەڵدا لە نێوان بزووتنەوە ئازادیخوازەکانی ڕاست و چەپ، لە ئاکامدا گەیشتە ئەوەی چەپڕەوەکانی چیلی بە ڕێبەرایەتیی سێلفادۆر ئەلێندی کودەتایەکی سەربازیی بەسەر حکومەتی ڕاستڕەوەکان بکەن (١٩٧٣) و ڕژێمێکی سەربازیی دیکتاتۆری دابمەزرێنن، و دەستیان کرد بە کۆمەڵکوژی و لەناوبردنی بەرھەڵستکاران. ئەم ڕژێمە دیکتاتۆرییە لە ١٩٩٠ کۆتاییی پێ ھات دوای لەدەست دانی دەنگێکی زۆر بەھۆی ھەڵبژاردنەوە. ئێستا ڕژێمێکی پەرلەمانی ھەیە کە چوار ساڵ جارێک سەرۆک ھەڵدەبژێردرێتەوە، و تاوەکو ٢٠١٠ چوار سەرۆکیان بۆ وڵاتەکەیان ھەڵبژاردووە.
چیلی ئەمڕۆ یەکێکە لە وڵاتە ھەرە پێشکەوتوو و ئارامەکانی ئەمریکای لاتینی. لەنێوان وڵاتانی لاتین لە ڕێزبەندی ھەر باشترین وڵاتانی ئەمریکای باشووردایە بۆ گەشەپێدانی مرۆیی، پەرەسەندنی ئابووری، بەرزبوونەوەی داھاتی تاک، جیھان گەرایی، بازاڕی ئازاد، و کەمیی گەندەڵی لەدام و دەزگاکانی. لە پلەیەکی باڵای ڕێزبەندی وڵاتە پێشکەوتوەکانی جیھانە لە ڕووی ڕامیاری و دیموکراتییەوە. چیلی یەکێکە لە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەرانی نەتەوە یەکگرتوەکان و یەکێتیی وڵاتانی ئەمریکای باشوور کە ھەریەکە لە وڵاتانی لاتینی و کاریبیی بەیەک بەستۆتەوە.
بنەمای ناونانی
بۆچوونی جیاواز ھەیە لەبارەی ناونانی بە چیلی. بەگوێرەی بۆچوونی مێژوونوسی ئیسپانی، دیگۆدی ڕۆزالیس، لە سەدەی ھەڤدەھەم، ھۆی ناونانی بۆ شارستانییەتی ئەلانکە دەگەڕێتەوە. لە سەدەی ١٥ سەرکردەکەیان بەناوی Picunche ("کاسیک") بە Tili بانگیان کردووە، بەھۆی دەستڕۆییی لە ناوچەکە. بۆچوونی تر ھەیە کە دەڵێت دوای ئەوەی میرنشینی ئەکۆنکاگوا لەگەڵ میرنشینی کاسما لە پیڕۆی ئەمڕۆ یەکیان گرتوە، ئەم ناوەیان بۆ ھەردوو ھەرێم ھەڵبژاردوە کە بە واتای بیبەر تیژ دێت.
بۆچوونی دیکەش ھەیە کە دەڵێت خۆی چیلی ھەر ھەبووە، و بە واتای کۆتا باشوور دێت، یاخود بە واتای نەورەسی باشوور دێت. بۆچوونی تر دەڵێن ناوەکە لە بیبەری تیژی مابۆچیری وەرگیراوە، یان کورتکراوەی کیچواچیریە(chiri) کە بە واتای ھەرێمی سارد دێت، یان بیبەری سارد، یانیش بە واتای بەفر دێت، یان بەواتای دواخاڵی زەوی دێت. پەسەندترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە لە بیبەری (cheele-cheele) وەرگیراوە.
ئیسپانییەکان بۆ یەکەم جار ئەم ناوەیان لە ئەلانکییەکان بیست لەکاتی جەنگە داگیرکەرییەکەیان، کە پێشووتر گەشتێکیان ئەنجام دا بە ڕابەریی دیێگۆدی ماگیڕۆ (١٥٣–١٥٣٦) کە ناویان لەخۆ نابوو پیاوانی پۆڵیس. ھەر لەوکاتەوە ناوەکەیان لەسەر زاری خەڵک وەرگرتووە و لە بەڵگەنامەکان تۆماریان کرد وەک ئەوەی ئەمڕۆ ھەیە. ناوی چیلی چیلی (بیبەری تیژ) لەسەر زاری خەڵکەکەی بەکار دەھات تاوەکو ساڵی ١٩٠٠.
مێژوو
ڕاست|وێنۆک|212x212پیکسڵ|گەلی مابۆچی لە دانیشتوانە ھەرە ڕەسەنەکەی چیلیین کە لە ناوەڕاست و باشووری نیشتەجێبوون. پێش داگیرکردنی لەلایەن ئیسپانیاوە بەشێک بوو لە ئیمپڕاتۆریەتی ئەلانکەی ھیندی ئەمریکی (١٥٤٠)، وە وەک بەشێک لە ئیسپانیا مایەوە تاوەکو (١٨١٨) کە سەربەخۆییی خۆیان ڕاگەیاند، پاشان تووشی جەنگی دراوسێکانیان_ پێروو و پۆلیڤیا_ ھاتن (١٢٥٢) کە چەندین ساڵی خایاند.
جوگرافیا
وێنۆک|پاریناکۆتا گڕکانێک لە باکوری چیلی
ھەڵکەوتەی جوگرافی
کەوتۆتە باشووری ڕۆژاوای کیشوەری ئەمریکای باشوور (لاتین)، و بە درێژاییی ٤٨٢٨ کم کەناراوەکانی ڕووبەڕوی ئۆقیانووس ئارام درێژ بۆتەوە. پێروو کەوتۆتە باکوری، بۆلیڤیا لە باکوری ڕۆژھەڵاتی، ئەرژەنتین لە ڕۆژھەڵاتی، و ئۆقیانووسی ئارامیش لە ڕۆژاوایەتی.
بەرزی و نزمی
زەوییەکی درێژکۆڵەی ھەیە، و تەواوی خاکەکەی دەڕوانێتە ئۆقیانووسی ئارام بە ھێڵی پۆتانەکانی ٣٨ لەھێڵی پانی و ھێڵی ٢١ی پانی ھێڵی کەمەرەییی باشوور دەست پێدەکات لە کەنداوی ھۆڕن بۆ ھێڵی ٢٦ ی پانی لە نیوەگۆی باشووری گۆی زەوی. ئەم کەناراوانەش چەندین دوورگەی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرن، جگە لەو دوورگانەی کەوتوونەتە ناوەوەی ھێڵی کەمەرەییی جەمسەری باشوور. خاکی چیلی بە زنجیرە چیایەکی درێژ ھەڵکەوتووە کە لە باکورەوە بۆ باشوور درێژ بۆتەوە بە ناوی زنجیرە چیای ئەندێز، کە سنووری سروشتبی چیلییە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی؛ بەرزیی لووتکەکانی ئەم زنجیرە چیایە لە ھەندێک شوێن دەگاتە ٥٤٩٠ مەتر، و بەرزترین شاخ لە زنجیرە چیای ئەندێز لوتکەی ئەگۆسدی سلادۆیە کە بەرزییەکەی ٦٨٧٠ مەترە. لە دامێنی ئەم زنجیرە چیایە دەشتە نیشتەنییەکانی کەناراوی ڕۆژاوا ھەڵکەوتوون کە دەڕواننە ئۆقیانووس ئارام، لە بەشی باشووری چیلی لەناو ئەم دەشتانە چەندین کەنداو و کەندری جۆراوجۆر دروست بوون. ڕووبارەکانی چیلی بەوە دەناسرێنەوە کە کورت و تیژڕەون.
ڕووبەر
ڕووبەری تەواوی چیلی ٧٥٦٬٦٢٦ کم دووجایە، کە بە شێوەی تەشیلەیی دڕێژ بۆتەوە لە باکور بۆ باشوور بە درێژی ٤٬٢٦٥ کم و پانی ٤٠٠ کم، وە بەدرێژیی کەناراوە ئاوییەکان زنجیرە چیای نزم ھەن، بەڵام لە بەری ڕۆژاواەوە زنجیرە چیا سەختەکانی ئەندێز ھەن کە لەگەڵ ئەرژەنتین و بۆلیڤیا جیای دەکاتەوە. چیلی کەوتۆتە سەر ھێڵی سەرەکیی بوومەلەرزە، و ئەم دیاردەیەی بە خۆوە بینیوە. جگە لە لافاوی شەپۆڵە بەھێزەکانی دەریا، لە ڕووی بەرزی و نزمییەوە چیلی دابەش دەکرێت بۆ سێ ھەرێمی جیاواز وەک:
ھەرێمی بیابانەکانی باکور
ڕاست|وێنۆک|241x241پیکسڵ|[[بیابانی ئەتەکاما.]] بیابانی باکوری بە ڕووبەری ١٬٦٠٠ کم درێژ دەبێتەوە لە باشووری پیڕۆ تاوەکو ڕووباری ئەکۆنکاگوا لە باکوری شاڕی ڤاڵپاڕەیسۆ، چیلییەکان بە بیابانە گەورەکە ناوزەندی دەکەن، کە نیوەی بەشی باکوری چیلی داپۆشیوە. بیابانی ئەتەکاما بە وشکترین شوێن دادەنرێت لەسەر ڕووی زەمین؛ ئەم بیابانە لە باکورەوە ڕووبەرەکەی کەمترە و تا بەرەوە باشووری بیابانەکە بڕۆین بوارەکەی فراوانتر دەبێت. لەگەڵ ئەم وشکاوەکییەی، چەندین مێرگی بچوکی ھەیە کە کۆچەرییەکان لە ڕێگا کۆچەرییەکەیان سودی لێ دەبینن. ژێرەوەی ئەم بیابانە دەوڵەمەندە بە سامانی سروشتی بەتایبەت ئاسن و مس، ھەروەھا ھاڕاوەی سۆدیۆمی لە کڕۆکی شاردۆتەوە کە بەکار دێت بۆ دروستکردنی چیمەنتۆ و ماددە تەقەمەنییەکان. ئەم بیابانە وشکە جگە لە چەند مێرگێک، ڕووبارێک بە کەنارەکەی ڕەت دەبێت کە لە چیاکانی ئەندێز سەرچاوە دەگرێت بە ناوی ڕووباری لوا، و دەڕژێتە زەڕیای ھێمن، بەڵام لە بەشی باکوری بیابانەکە کە بوارێکی تەسکتری ھەیە چەندین ڕووباری ھەیە. لەسەر ئەم ڕووبارانە چەندین شارەدێی بچوک دروست بوون کە دانیشتوانەکەی خەریکی ماسیگرین، و لەناوەڕاستی بیابانە وشکەکەشی ھەندێ شارەدێ دروست بوون بەھۆی سامانی سروشتییەوە کە بە کانەکان ناودەبردرێن. لە بەشی ڕۆژاوای بیابانەکە، ئەو بەشەی دەڕوانێتە سەر زەریای ھێمن، چەندین شاری گەورە ھەڵکەوتوون وەک: ئانتۆفاگاستا و ئەریکا. جگە لەشارۆچکە سەرئاوەکانی، ئەو شارانەی لەسەر ڕووی زەریا درووست کراون لەتەواوی شوێنەکانی چیلی. ھەروەھا چیلی گەلێک شاری بیابانی ھەیە بەتایبەت ئەو ناوچە بیابانییانەی کە ڕووباری تێدایە و لە کانەکان نزیکن. لە بەشی باکوری بیابانەکە خەڵکانێکی زۆر خەریکی کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵن.
ھەرێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست.
ئەم ھەرێمە بە ڕووبەری ١٬٠٠٠ کم دەست پێدەکات لە ڕووباری ئەکۆنکاگوا تاوەکو پۆیڕتۆمۆنت، وە ھەرێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست بە دڵی چیلی دادەنرێت، کە شارە گەورەکان و ناوەندە بازرگانییەکان و پیشەسازییەکانی لەسەر دروست کراوە. زۆرینەی دانیشتووانی چیلی لەم ھەرێمە کۆبوونەتەوە، و ئەم ھەرێمە چەندین ڕووبار لەخۆ دەگرێت کە لەچیاکانی ئەندێزەوە سەرچاوەیان گرتووە و شاری گەورەیان لە کەناری درووستکردوە وەک: ڕووبارەکانی ئەکۆنکاگوا، مابۆچۆ، مایبۆ، مۆلیێ، و پیۆپیۆ. ئەم ڕووبارانە بوونەتە ھۆی پڕئاوکردنی زەوییە کشتوکاڵییەکانی، شێدارکردنی کەشەکەی و دابەزاندنی پلەی گەرمییەکەی. ئەم ھەرێمە جگە لە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە خەڵووزی بەردین، مس، و مەنگەنیز. لەم ھەرێمە لە لووتکەی شاخی پیۆپیۆ لە زنجیرە چیای ئەندێز چەندین گڕکانی چالاک ھەیە کە بە بەفر داپۆشراون. ھەروەھا چەندین دەریاچەی ھەیە زێدەبار لە چەندەھا دۆڵی گەورە، کە دارستانی چڕی لەخۆگرتوە. کەناراوەکانی دەریاچەکانی شوێنێکی گەشتیاری سەرنجڕاکێشن و بونەتەوە سەرچاوەیەکی ئابوریی باش بۆ خەڵکەکەی.
ھەرێمی ئەرخەپێل (کۆمەڵە دوورگە)
وێنۆک|ئاوابوونی خۆڕ لە دورگەکانی خۆڕئاوا. ھەرێمی ئەرخەپێل بە ڕووبەری ١٬٦٠٠ کم درێژ دەبێتەوە، لە پۆیڕتۆمۆنت دەست پێدەکات تاوەکوو کۆتا خاڵی باشوور کە لە ئەمریکای لاتین بە کەنداوی کیپ ھۆڕن بانگ دەکرێت. ئەم ناوچەیە بە ھەرێمێکی کراوەی بەربا دەناسرێت کە وشک و ساردە، جگە لە ھەبوونی چەندین دارستانی چڕ و دەریاچەی داپۆشڕاو بە بەفر. لە بەشی ڕۆژاوای ھەرێمەکە چەندین دوورگەی بەفرین لەخۆ دەگرێت کە بایەکی وشک و سارد تێیدا ھەڵدەکات، ھەروەھا لەکۆتا لووتکەی باشووریش نۆکەندی ماگلان ھەیە، و ئەمەش چیلی لە کۆمەڵە دوورگەکانی جەمسەری باشوور دادەبڕێنێت کە بە دوورگەکانی تیێڕادڵ ڤۆیگۆ ناوزەند دەکرێن، و لەنێوان ئەرژەنتین و چیلی دابەش بوونە. کەنداوی کیپ ھۆڕن بە کۆتا خاڵی سنووری ڕامیاریی چیلی دادەنرێت لەبەشی باشووری، و خەڵکانێک کەم تێیدا دەژین. ناوچەی بۆنتائەریناس لە نۆکەندی ماگلان بەناوچەی نشینگەی خەڵکانی ھەرێمەکە دادەنرێت، تاوەکوو ئێستا خزمەتگوزارییەکی ئەوتۆی پێ نەگەیشتوە، وە بە ھێڵی ئاسنین بە شارەکانی تری چیلی نەبەستراوەتەوە، لەکاتێکدا لە کۆتا خاڵی باشووری ئەم ناوچەیە چەندین کێڵگەی نەوت ھەن.
ھەرێمە دوورەدەستەکان
چیلی خاوەنی چەندەھا دوورگەی بچوکی دوورەدەستە کە بەشێکی زۆریان کەوتوونەتە قۆڵاییی زەریای ھێمن وەک: دوورگەکانی ڕۆژاوا و خوان ڤێرناندێز. دوورگەکانی ڕۆژاوا شوێنێکی گەشتیاریی بەناوبانگە، و بە کۆمەڵێک پەیکەری بەردینی دێرین ناوبانگی دەرکردووە، و بە دووریی ٣٬٧٠٠ کم لە خاکی چیلییەوە دوورە، بەڵام دوورگەی خوان ڤێرناندێز بە ٦٥٠ کم لە خاکی چیلییەوە دوورە.
کەش و ھەوا
چیلی کەوتۆتە بەری خوارەوەی ھێڵی کەمەرەییی زەوی، و بە ھۆی ئەمەوە وەرزەکانی ساڵی پێچەوانەی ناوچەکانی بەشی باکووری گۆی زەوین. وەرزی ھاوینی لە کۆتاییی مانگی کانوونی یەکەم دەست پێ دەکات تاوەکوو کۆتاییی مانگی مارس، وە زستانیشی لە کۆتاییی مانگی یۆنیۆ دەست پێدەکات بۆ کۆتاییی مانگی ئەیلوول. بۆ چەندەھا ساڵ جارێک باران دەبارێت لە بیابانەکانی باکوری. لە بنەڕەتدا ناوچەیەکی گەرم نییە، بەڵام بەھۆی کەمبارانییەوە خاکەکەی وشک بووە، و بە دەم گەردەلولەوە ڕێ دەکات، و بەمە پلەی گەرمیی ناوچەکەی بەرزکردۆتەوە، بەڵام لە بەشی ھەرە باکوری بیابانەکانی باکوری بەھۆی بای ساردی چیای ئەندێز کە لە پێرووەوە سەرچاوە دەگرێت پلەی گەرما لە شەو دادەبەزێنێت، ئاستی شێ لە بیابانەکانی بەرزدەکاتەوە و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی ھەندێ لە گژوگیا بیابانییەکان. جگە لە ھەبوونی شێی زەریا لە بەشی ڕۆژاوای، ئاستی پلەی گەرمی لە شاڕی ئانتۆفاگاستا لە ٢٠ پلەی سلیلیزی بەرزتر نابێتەوە لە مانگی یەنایەر، ھەروەھا لە ١٤ پلەی سلیلیزیش نزمتر نابێتەوە لە مانگی یۆلیۆ، وە ھەرێمی دۆڵەکانی ناوەڕاست پلەیەکی گەرمی مامناوەندی ھەیە، کە لە ھاوین وشکە و زستانیشی باراناوییە؛ کۆی ڕێژەی بارانبارین لە شاری سانتیاگۆ دەگاتە ٣٥ ملم لەساڵێکدا، لەگەڵ ئەمەش ئاستی پلەی گەرما لە ٢٠ پلەی سلیلیزی بەرزتر نابێتەوە، و لە ٩ پلەی سلیلیزیش نزمترنابێتەوە. بەڵام ھەرێمی ئەرخەپێل بارانێکی سارد و بایەکی توندی ھەیە، و کۆی ئاستی پلەی گەرمی دەوروبەری ١٥ پلەیە، و ساڵانە ٥٠٨ ملم بارانی لێ دەبارێت.
دانیشتووان
ڕاست|وێنۆک|قووچەکی دانیشتووانی چیلی، بەگوێرەی سەرژمێریی ٢٠١٤، سەرچاوە: پەیمانگای نیشتمانیی چیلی بۆ ئامار. وێنۆک|ڕێژەی دانیشووانی چیلی پێشنیار کراو لەماوەی نێوان ساڵانی ١٨٢٠ بۆ ٢٠٥٠. لە بنەڕەتدا، دانیشتوانی ڕەسەنی چیلی لە نەتەوە ھیندییە ئەمریکییەکانن، بەڵام دوای شاڵاوی ئیسپانییەکان و لەشکرکێشییان بۆ ناوچەکە لەگەڵ دانیشتووانەکەی تێکەڵ بوون؛ نەوەیەکی نوێ و جیاواز درووست بوو کە بە مەستیزۆ دەناسرێن. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆمان، مەستیزۆ ٦٥٪ دانیشتووانی چیلی پێک دێنن، چارەکێکی دانیشتووانی لە ڕەگەزە ئەوروپییەکانن (ئیسپانییەکان) وە ٥٪ دانیشتوانەکەی لە ھیندییە سوورەکانی ئەمریکان؛ زۆرینەی ئەم دانیشتووانە لە دەوروبەری شارەکان نیشتەجێن، بەتایبەت پایتەخت و ناوەڕاستی وڵات.
نەژادی میللەتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە چیلی
لە سەدەکانی نۆزدەھەم و بیستەم، ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی عێراق، سووریا، لوبنان، و میسر کۆچیان کرد بۆ ئەورووپا و لەوێشەوە بۆ چیلی، بەتایبەت کریستیانەکان؛ ئەمیش بە ھۆی ستەمی عوسمانییەکانەوە بوو بەرامبەر کریستیانەکان و ناچاربوونیان بە دانانی باچ بە ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی. گەلێک لەم کۆچەرییانە لە بەڕازیل، ئەرژەنتین، چیلی، پێروو نیشتەجێ بوون، و تاوەکوو ئەمڕۆ ماونەتەوە. لەناو کوردەکانیش یەزیدییەکان بە ھۆی ڕەشبگیرییان بەرامبەریان ناچاربوون کوردستان جێبێڵن و ڕوو بکەنە ئەو ھەرێمانەی لەژێر داگیرکاریی ئیسپانییەکان بوون. لەناو تەواوی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستییەکان بە ٢٥ میلیۆن کەس ھەژمار دەکرێن، ١٠ میلیۆن تەنھا لە بەڕازیل دەژین.
لە کەسایەتییە ھەرە بەناوبانگەکانی چیلی کە بە نەژادخەڵکی ڕۆژھەڵاتی ناوینن:
- پاپلۆ سەعید، گەورە کریستیانی سانتیاگۆ (بە نەژاد فەڵەستینییە)
- خۆسیە سەعید، لە گەورە ڕێبەرانی کرێکاران، و خاوەنی گەورەترین ھاوبەشگای گەشەپێدانی خانووبەرەیە. (بە نەژاد فەڵەستینییە)
- ئەڕتۆرۆ سالح گەسانی؛ ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی چیلی بۆ تۆپی پێ لە ١٩٩٠ بۆ ١٩٩٣. (بە نەژاد فەڵەستینییە)
- لویس ئێنریکێ یەھرور؛ ڕابەری کرێکاران. (بە نەژاد کوردە)
- کارلۆس تەعمە؛ ڕابەری کرێکاران. (بە نەژاد فەڵەستینییە)
- حوسێن سەباغ؛ ڕامکارە. (بە نەژاد لوبنانییە)
- جێسیکا فاخوری؛ ڕامکارە. (بە نەژاد ئوردەنییە)
- سێرگیۆ بێتار شەقرە؛ وەزیر و سیناتۆرە. (بە نەژاد کوردە)
- نیکۆڵاس ماسۆ؛ یاریزانی تێنسە. (بە نەژاد کوردە)
کشتوکاڵ
چیلی لەپاڵ برەو دان بە بواری پیشەسازی و کانزاکاری گرنگییەکی زۆڕی بەکەرتی کشتوکاڵی داوە، ئەمیش بەھۆی گونجاوی بەشێکی زۆڕی خاکەکەی بۆ کشتوکاڵ و کێڵان، لە گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی :گەنم و جۆ و گەنمە شامی و بڕنج و میوە جۆڕبەجۆرەکان، ھەروەھا لەبەرھەمە ئاژەڵییەکانیش داھاتێکی زۆڕی چنگ دەکەوێت، وەک بەرھەمەکانی چێڵ و بەرخ و بزن و ماسی، بەتایبەت ھەرێمەکانی باشووری ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە سامانی ئاوی بەتایبەت ماسی.
ڕژێمی ڕامیاری
ڕاست|وێنۆک|پالاسیۆ دی لامۆنیدا لەناوەڕاستی شاڕی سانتیاگۆ. وێنۆک|کۆشکی داد لە سانتیاگۆ. وێنۆک|تەڵاڕی کۆنگرێسی نیشتمانی لە ڤاڵپاڕایسۆ.
پێکھاتەی کارگێڕی
چیلی دابەشکراوە بۆ ١٥ ھەرێمی کارگێڕی (بە ئیسپانی: Regiones) ھەریەک لەم ھەرێمانە سەرۆکێکی خۆی ھەیە (بە ئیسپانی:Intendente) کە بەشێوەی ناڕاستەوخۆ ھەڵدەبژێردرێن. وێنۆک|223x223پیکسڵ|ھەرێمەکانی چیلی. ھەریەک لەم پانزە ھەرێمە دابەش کراون بۆ چەند پاڕێزگایەک (بە ئیسپانی:Province) کە بەدەسەڵاتی دووەمی چیلی دادەنڕێت، ھەریەک لەم پاڕێزگایانە لە لایەن پاڕێزگارەوە (Gobernador) بەڕێوە دەبردرێت، ژمارەی تەواوی پاڕێزگاکانی چیلی ٥٤ پاڕێزگایە، وە ھەریەکە لەم پاڕێزگایانە بۆ کۆمەڵێک شاڕ دابەش بوون، ھەریەک لەم شاڕانە بەڕێوەبەڕایەتییەکی تایبەتی شاڕەوانیان ھەیە. تێبینی: ئاماڕی دانیشتوان بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ دانراوە.
ڕژێمی یاسایی
ڕژێمی یاسایی لەچیلی لەسەر بنەمای یاساکانی ساڵی ١٨٥٧ نوسراوەتەوە، کە ئەمیش لەسەر بنەمای دەستوری ئیسپانی دانراوە، (پاشایی پەڕلەمانی) لەژێڕ کاریگەری یاسای فەڕەنسی (سەڕۆکایەتی پەرلەمانی) و یاسای ئوسترالی (فیدرالی دیموکراتی)، دەرکردنی بڕیارە قەزایییەکان لەلایەن دادگای باڵای چیلییەوەیە، وە چیلی مولکەچی دادگای دادی نێودەوڵەتی نییە.
مافی دەنگدان
ھەرھاوڵاتییەکی چیلی تەمەنی ١٨ ساڵی تەواو بکات مافی دەنگدانی ھەیە لەھەردوو ڕەگەزی نێڕ و مێ، تاوەکو ئێستا ٢٬٨ میلیۆن ھاوڵاتی ناویان تۆماڕکراوە بۆ دەنگدان کە نیوەی زیاتری ئەم ڕێژەیە لە ڕەگەزی مێن.
ڕێپێدانەکانی سەڕۆک
مافی وتار خوێندنەوەی ھەیە بەرامبەر ئەنجومەنی نوێنەران، دیاریکردنی ڕۆژ و کاتی ھەڵبژاردنەکان، سەرپەڕشتی کردنی بۆنە نیشتمانییەکان، گۆڕینی سەڕۆک وەزیران، ڕاگەیاندنی باڕی نائاسایی، سەرپڕشتی کردنی کاروباری دادگاکان، سەڕۆکی ھێزی چەکدارە، دامەزڕاندنی دادوەر و بەرپرسە خۆجێیەکان، سەڕۆکی ئێستای چیلی ئافرەتێکە بەناوی میشێل پاشێلێ کە پاڵێوڕاوێکی ھاوبەشییەکانە، یەکێکە لە کەسە ستەمخۆڕەکانی سەردەمی دیکتاتۆری پینۆچی، یەکێکە لەسەرکردە ھەرە دیارەکانی ئەمریکای لاتینی.
ئەنجومەنی وەزیران
سەڕۆکی وڵات ھەڵدەستێت بە پێک ھێنانی ئەنجومەنی وەزیران و دانانی سەڕۆکێک بۆی دیاریکردنی وەزیرەکان کە لە ٢٠ وەزیر پێک دێت.
دەستەی ڕاوێژگاری
دەستەی ڕاوێژکاران پێک دێت لە دوو ئەنجومەن کە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانییەوە دەستنیشان دەکرێن:
ئەنجومەنی نوێنەران
لە ١٢٠ نوێنەر پێک ھاتوە، ڕاستەوخۆ لەلایەن میللەتەوە ھەڵدەبژێڕدرێن، ماوەی نوێنەڕایەتیان چواڕساڵە، ئەنجومەنەکە پێک دێت بەگوێڕەی ئاستی دەنگەکان و بەشدارییەکان، لە١٥٪ ئەنجومەنەکە لە ڕەگەزی مێن.
ئەنجومەنی پیڕان
لە٤٧ ئەندام پێک ھاتوون ،٣٨ ئەندامیان ڕاستەوخۆ لەلایەن میللەتەوە ھەڵدەبژێڕدرێن ٩ ئەندامەکەی تر ھەمیشەیین لەلایەن سەڕۆکەوە دیاری دەکرێن، ماوەی خزمەت کردنیان ھەشت ساڵە نیوەی ئەم ئەندامانە چواڕساڵ جاڕێک ھەڵدەبژێردرێن لە نێوان سەڕۆکەکانی پێشو و ئەندامانی ئەنجومەنی پیڕان و سەڕۆکە لەژیان ماوەکان، دەبێت دوو لەئەندامەکان بەلایەنی کەمەوە ئافرەت بن، ٩ ئەندامە ھەمیشەیییەکە دابەش دەبن کە سیانیان مافی سەرپەڕشتی و جولەپێکردنی سەربازیان ھەیە سیانیشیان سەرپەڕشتی دادگاکان دەکەن سیانەکەی تریش ھاریکاری سەڕۆک دەبن.
دەسەڵاتی دادوەری
کاری سەڕەکیان بڕیتییە لە چاودێڕی بڕیارەکانی دادگای بەڕایی لەباڕەی کێشە قەزایییەکانەوە بەتایبەت ئەو دادگاییانەی پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە دادگای باڵاوە ھەیە، چیلی ملکەچی دادگای دادی تێودەوڵەتی نییە.
ڕێچکەی چاکسازی کۆمەڵایەتی
چیلی لە ڕێڕەوی دادوەڕی کۆمەڵایەتی بەڕەو پێش دەڕوات بەڵام وەک کیسەڵ، ئەمیش بەھۆی نامۆیی و کەم ئەزمونییەوەیە لەگەڵ ڕژێمی دیموکراتی، ھەربەم ھۆیەوە خۆی لەیاساکانی ولاتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا دەپاڕێزێت ئەمیش بەھۆی یاسای کۆمەڵایەتی میللەتەکەی.
ئابووری
ڕاست|وێنۆک|سانھاتان، ناوچەی بازاڕ و ئابوری چیلی لە سانتیاگۆ.
چیلی ڕژێمێکی ئابوڕی وەھای ھەیە کە پابەندە بە بنەماکانی ئابوڕی بازاڕی جیھان، وەخاوەنی ئاستێکی بەڕزی ئابوڕییە لە بازڕگانی دەرەکی، لەماوەی ساڵانی ھەشتاکان و نۆھەدەکانی سەدەی بیستەم ھەنگاوی باشی ھاوێشت بەڕەو چاکسازی ئابوڕی، تا بوە نمونەیەکی بەرچاو لە گۆڕەپانی ئابوڕی جیھانی، لەگەڵ ھەموو ئەمانەش چیلی تاوەکو ئەمڕۆ بەدەست بێکارییەوە دەناڵێنێ، کەلەژێڕ کاریگەرییەکی قورسی جەماوەڕەکەی دایە بەمەبەستی فەڕاھەمکردنی ژیانێکی باشتر، بۆ ئەم مەبەستە چیلی چەندین گڕێ بەستی کردوە لەگەڵ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لەبواڕی بازرگانی ئازاد.
ئاوە ھەرێمییەکان
چیلی نزیکەی ١٢ میل لە ڕووبەری ئاوی ھەرێمی ھەیە.
ھێزی چەکداری
ڕاست|وێنۆک|نەخۆشخانەی گۆڕەپانی M * A * S * H لە ئەنخۆڵ، لەکاتی بومەلەرزەی ساڵی ٢٠١٠.
تێکھەڵکێشە نێودەوڵەتییەکان
داواکردنی خاکی بیابانەکانی ئۆکلاھۆما لەلایەن پۆلیڤیاوە دوای ئەوەی لەدەستی دا بە بەڕژەوەندی چیلی، لە ساڵی ١٨٨٤ ململانێ و ناکۆکی کەوتە نێوان چیلی و ئەرژەنتین و بەریتانیا بەھۆی ڕێڕەوە ئاویەکانی ڕۆلاوکا(Ro Lauca) ئەو ڕێڕەوەی دەڕوانێتە سەر ھاتوچۆی نێوان زەڕیای ئەتلەسی و زەڕیای ھێمن. لەئاکامدا ڕێککەوتنامەی سێ قۆڵی لێکەوتەوە بەناوی (ڕێککەوتنامەی چیلی-ئەنتارکتیکا)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٨ پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیسپانی ئاخێو پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
دایک (فیلم)
دایک فیلمێکی کوردییە لە دەرهێنانی عیزەدین قادر.
مارگرێت بۆندفیڵد
وێنۆک مارگرێت گرەیس بۆندفیڵد (، لە دایکبووی ١٧ی ئازاری ١٨٧٣، مردن ١٦ی حوزەیرانی ١٩٥٣) سیاسەتمەدارێکی بەریتانی بوو لە پارتی کریکارانی بەریتانیا، و چالاکوانی مافەکانی ژنان بوو. مارگرێت بوو بە یەکەم ژن کە ببێت بە وەزیر لە کابینەی دەولەت و ھەروەھا یەکەم ژن بوو بۆ پۆستی ڕاوێژکاری «تایبەت» لە بەریتانیا، کاتێک لە ساڵی ١٩٢٩ بۆ ١٩٣١ لە حکوومەتی کرێکاری بوو بە وەزیری کار. ئەو بوو بە یەکەم ژن کە سەرۆکایەتی ئەنجومەنی گشتی کۆنگرەی یەکێتی بازرگانی (TUC) بکات.
لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا مارگرێت وەک ڕاھێنەری ئاڵاسازی لە ھەلومەرجێکی زۆر سەختدا کاری دەکرد؛ و لە ساڵی ١٩٠٤ بەشداری لە دامەزراندنی نەتەوەیی ژنانی کرێکار کرد. پشتگیری دەردەبڕی بۆ مافی دەنگدانی ژنان، کە دواجار لە ساڵی ١٩١٨دا دەنگدان وەک مافێک بۆ ژنان ناسیندرا.
مارگرێت بۆندفیڵد دژی جەنگ بوو و لایەنگری ئاشتی بوو لە ماوەی جەنگی جیھانی یەکەمدا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣ پۆل:مردووانی ١٩٥٣
بڵیند و نەوی
بڵیند و نەوی ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی نەسرین جەعفەری کە ساڵی ١٩٩٨ (خاکەلێوەی ١٣٧٧ی کۆچی ھەتاوی) لە مەھاباد بڵاو کراوەتەوە. ڕۆمانەکە لە دە بەش پێک ھاتووە و فەتاح ئەمیری پێشەکی بۆ نووسیوە.
چیرۆک
بڵیند و نەوی وەرگیرانێکی ئازادە لە ڕووداوەکانی قەڵای دمدم، شەڕی دمدم و شکۆ و ئازایەتیی خانی لەپ زێڕین کە تێیدا مایەیەکی مێژوویی تێکەڵ بە خەیاڵ کراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان پۆل:ڕۆمانەکان
میرنشینی گێل
میرنشینی گێل لە دەوروبەری (١٠٤٩–١٨٦٤) میرنشینێکی کوردی بوو لە دەوروبەری شارۆچکەی گێل کە لەلایەن پیر مەنسوور (لەدایکبووی ٩٨٩ ز) دامەزرا کە شارۆچکەکەی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤٩ داگیرکرد. پیر مەنسوور بانگەشەی ئەوە دەکات کە نەوەی پێغەمبەر محمدە و لە ساڵی ١٠٤٩ لە ھەکارییەوە (دەوروبەری چیای شنگال) لەو ناوچەیە نیشتەجێ بووە، نەوەکانی پیر مەنسوور بۆ ماوەی نزیکەی ھەشت سەدە فەرمانڕەوایی گێلیان کرد. لە سەردەمی دەسەڵاتی میر محەممەددا، میرنشینەکە بەرەو باشوور فراوان بووبوو بۆ قەرەژداخ، پالۆ و خارپێت بەرەو باکوور، چەرموک و ناوچەی نێوان ھێنێ لە ڕۆژائاوا و لجێ لە ڕۆژھەڵات.
مێژوو
لە سەردەمی مەروانییەکاندا، کوردانی ھۆزەکانی حومەیدییە و بێشنڤییە و زۆزانییە لە گێل نیشتەجێ بوون و پێکھاتەی ناوچەکەیان گۆڕی بە زیانی دانیشتووانی ئەرمەنی و یۆنانی و زمانی سریانی. ھەر لەم قۆناغەدا بوو کە پیر مەنسوور لە شارۆچکەی پیران نیشتەجێ بوو کە کوردانی ھۆزی مێردسانی تێدا دەژیا. پیر مەنسوور لە کۆتاییدا بەھۆی سەرسامبوونیان بە کارەکانی بووە سەرکردەیان. ھەروەھا پیر مەنسوور دەبوو بە مورشید (بەشێکە لە سوفی ئاماژەیە بۆ ڕێبەرێکی ڕۆحی)، پێگەیەک کە کوڕ و جێنشینەکەی دەیھێشتەوە. ھەر لە ماوەی دوو فەرمانڕەوای داھاتوودا پیر موسا کوڕی پیر مەنسوور و نەوەکەی پیر بەدیر، کە میرنشینی گێل دامەزرا. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پشتگیرییەی لە ھۆزە جیاوازەکانەوە وەرگیراوە لەوانە مێردەسانەکان و سەرکردایەتیکردنیان لەسەر سۆفییاتی.
ھەرچەندە دەسەڵاتی پیر بەدیر (نەوەی پیر مەنسوور) کورت بوو لەو کاتەوەی کە لە کاتی گەمارۆدانی خاکی سەلجوقییەکان لە ساڵی ١٠٨٧ کوژرا. لە شوێنی ئەو میر بەلدوکی کوڕی گرتەوە کە دوای مردنی پیر بەدیر لە دەربەدەریدا لەدایکبوو. دایکی بەلدوک دوای منداڵبوون کۆچی دوایی کرد و لەلایەن ھۆزی مێردەسانەوە بەخێو کرا. تا ئەو کاتەی میری گێل ئیبراھیم بوو بە ئەمیر مێردەسان وازی لە نازناوی «پیر» ھێنا بۆ «ئەمیر». دوای مردنی میر ئیبراھیم، میرنشینەکە لە نێوان سێ کوڕەکەیدا ھاوبەش بوو.
میرنشینی گێل و دەوڵەتی ئەققۆییونی پەیوەندی دۆستانەیان ھەبوو. دواتر میرنشینەکە لەلایەن سەفەوییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، کە دواتر کەوتەوە دستی بە سوڵتان سەلیمی یەکەم لەدەستدا، عوسمانییەکان ڕێگەیان بە خەڵکی ناوچەکەی میرنشینەکە دا خۆیان حوکم بکەن و دەستوەردانیان نەکرد و لە سیستەمی تەمیر (وەکو پارەدان وابوو بۆ عوسمانییەکان) دەبەخشرا. کاتێک عوسمانییەکان دەستیان کرد بە لەدەستدانی زەوی لە نیمچە دوورگەی باڵکان، دەستی کرد بە دامەزراندنی پیاو لە گێل لە کۆتاییدا کۆتایی بە پێگەی تایبەتی خۆی ھێنا. لە ساڵی ١٨٦٤دا ھەموو ئیمتیازاتەکانی ھەڵوەشێنرانەوە و میرنشینەکە ھەڵوەشایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان پۆل:مێژووی کورد پۆل:مێژووی کوردستان پۆل:باکووری کوردستان پۆل:کورد پۆل:مێژووی پارێزگای دیاربەکر پۆل:ئایینەکانی کوردستان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ١٠٤٠
دانیال بۆن
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٤ پۆل:مردووانی ١٨٢٠ پۆل:دۆزەرەوە ئەمریکییەکان پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
برایان بووت
برایان چارڵز بووت (؛ لەدایکبووی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٣) یاریزانێکی پێشووی کریکێتی ئوسترالی بوو، کە لە ٢٩ یاری تاقیکردنەوەی نێوان ساڵانی ١٩٦١ و ١٩٦٦ و ٩٣ یاری ئاستی یەکەم بۆ نیو ساوت وێڵز یاریی کردووە. بووت لەسەر گۆڕەپانەکە بە وەرزشەوان ناسراوە و زۆربەی کات لەکاتی باسکردنی ئاکار و وەرزشدا بانگخوازیی بۆ مەسیحییەت دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئوسترالیا پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
ویلیام بۆرا
وێنۆک ویلیام ئێدگار بۆرا (بە ئینگلیزی William Edgar Borah لە دایک بوی ٢٩ی حوزەیرانی ١٨٦٥ مردنی لە ١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٠) سیناتۆری کۆماری ویلاێتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو. کە یەکێکە لە کەسایەتییە ناسراوەکانی مێژووی ئایداھۆ. پێشکەوتوخوازێک کە لە ساڵی ١٩٠٧ ھەتا مردنی لە ساڵی ١٩٤٠ خزمەتی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥ پۆل:مردووانی ١٩٤٠ پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
کرستین بۆرچگریڤینک
وێنۆک کرستین ئیگبێرگ بۆرچگریڤینک ( لە دایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٤ مردن ٢١ی نیسانی ١٩٣٤) دۆزەرەوەیەکی بە ڕەگەز ئینگلیزی و نەرویجی بوو. یەکەم کەس بوو جەمسەری باشووری دوزییەوە؛ و پێشەنگی گەشتی مۆدێرنی جەمسەری باشوور بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٣٤ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤
سام ھاریس
ساموێل بێنجامین ھاریس (؛ لەدایکبووی ۹ی نیسانی ۱۹٦۷) فەیلەسووف، نووسەر و پێشکەشکارێکی پۆدکاستی ئەمریکییە. کارەکانی کۆمەڵێک بابەتی بەرفراوان دەگرێتەوە، لەوانە ئاوەزمەندی، ئایین، فەلسەفەی ئاکار، ئازادیی ھەڵبژاردن، زانستی دەمار، مێدیتەیشن، سایکەدێلیک، فەلسەفەی زەین، سیاسەت، تیرۆریزم، و ژیریی دەستکرد. ھاریس بەھۆی ڕەخنەکانی لە ئایین و بە تایبەتی لە ئیسلام ناوبانگی دەرکرد و بە یەکێک لە «چوار سوارچاک»ی بێخواییی نوێ ناسراوە، ھاوشانی ڕیچارد دۆکینز و کریستۆفەر ھیچنز و دانیال دێنێت.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ پۆل:بێدینەکان پۆل:مولحیدانی ئەمریکا پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام‏ پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت پۆل:نوسەران دەربارەی ئاین و زانست پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان پۆل:نووسەرانی ئایینیی ئەمریکی پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە پۆل:گفتوگۆکاران پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:گومانباوەڕە ئەمریکییەکان
ھاریت بۆس
وێنۆک ھاریت سۆفی بۆس (، لە دایکبووی ١٩ی شوباتی ١٨٧٨، مردن لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٩٦١) ئەکتەرێکی بە ڕەگەز سویدی-نەرویجی بوو. لەکاتی خۆیدا ناوبانگێک زوری ھەبوو، بۆس بە گشتی وەک ژنی سێیەمی شانۆنووس ئاب ستریندبێرگ دەناسرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٦١ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
یووسف لە ئیسلامدا
یووسف کوڕی یەعقووب کوڕی ئیسحاق کوڕی ئیبراھیم (یووسف کوڕی یەعقووب، کوڕی ئیسحاق، کوڕی ئیبراھیم) پێغەمبەرێکە کە لە قورئاندا ئاماژەی پێکراوە، و ھاوتایە لەگەڵ یووسف، و کەسێک لە تەناخدا، کتێبی پیرۆزی ئایینی جولەکە و کتێبی پیرۆزی مەسیحی، کە مەزەندە دەکرێ پێش شانشینی نوێ لە میسر ژیاوە. یەکێکە لە ناوە باوەکانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لەنێو گەلانی موسڵماندا. لە ھەموو منداڵەکانی یەعقووب، یوسف ئەو کەسە بوو کە بەخششی پێشبینی پێدرا. ھەرچەندە لە سورەتە جۆراوجۆرەکاندا باس لە گێڕانەوەی پێغەمبەرانی دیکە کراوە، بەڵام گێڕانەوەی تەواوی یوسف تەنیا لە یەک سوورەتدا ھاتووە کە ناوی سوورەتی یووسفە، ئەمەش وای کردووە کە تایبەت بێت. وێنۆک|یوسف و زولەیخا (یوسف لەلایەن ھاوسەری پۆتیڤارەوە ڕاوەدوونراوە)، مینیاتورێکی [[زمانی فارسی|فارسی لەلایەن بەھزادەوە، ١٤٨٨.]] پێدەچێت یوسف یازدەھەمین کوڕی یەعقووب بووبێت و بە گوێرەی زۆرێک لە زانایان خۆشەویستترینی ئەو بووبێت. بە گوێرەی ئیبن کەسیر «یەعقووب دوازدە کوڕی ھەبوو کە باوباپیرانی بە ناوی بەنی ئیسرائیل بوون. بەرزترینیان مەزنترینیان یوسف بوو.» چیرۆکەکە بە ئاشکراکردنی خەونێکی یوسف دەست پێدەکات کە ھەیبوو بۆ باوکی دەگێرێتەوە، یەعقووب دەیناسێتەوە کە پێغەمبەرە وەکو خۆی. چیرۆکی یووسف و زولەیخا (ھاوژینی پۆتیڤار) بووە بابەتێکی باو لە ئەدەبیاتی فارسیدا، لەوێدا بەدرێژایی سەدەکان بە شێوەیەکی بەرچاو وردتر بووەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:پێغەمبەران لەئیسلامدا
سکراپار
وێنۆک|[[ڕووباری ئۆسوم و تۆمۆڕ لە پاشبنەمادا]] سکراپار شارەوانییەکە لە پارێزگای بێرات لە باشووری ئەلبانیا. لە ساڵی ٢٠١٥ بە یەکگرتنی شارەوانییەکانی پێشووی بۆگۆڤی، چەپان، چۆرۆڤۆدێ، جیربێس، لێشنی، پۆتۆم، قێندێر سکراپار، ڤێندرێشێ و ژێپێ دروست کراوە. شوێنی نیشتەجێبوونی شارەوانییەکە شارۆچکەی چۆرۆڤۆدەیە. کۆی ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٢٬٤٠٣ کەسە (سەرژمێری ٢٠١١)، بە ڕووبەری کۆی گشتی ٨٣٢٫٠٤ کیلۆمەتر دووجا.2. بەشێک لە ناوچەی قەزای پێشووی سکراپار دەگرێتەوە، بەبێ شارۆچکەی پۆلیچان.
پۆل:شارەوانییەکان لە پارێزگای بێرات
جێنشینی پێغەمبەر محەممەد
جێنشینی پێغەمبەر محەممەد پرسێکی سەرەکییە کە لە سەدەی یەکەمی مێژووی ئیسلامیدا کۆمەڵگەی موسڵمانان بۆ چەند دابەشبوونێک دابەش کرد و دیارترینیان لەنێو ئەو مەزھەبانەدا لقە شیعەکان و سوننەکانی ئیسلام بوون. ئیسلامی سوننە پێداگری دەکات کە ئەبوبەکر جێنشینی شەرعی پێغەمبەر محەممەد بووە لەسەر بنەمای ھەڵبژاردن. ئیسلامی شیعە پێی وایە عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب جێنشینی دیاریکراوی پێغەمبەر محەممەد بووە.
بۆچوونە جیاوازەکان سەبارەت بە جێنشینی بە پلەی یەکەم لەسەر بنەمای لێکدانەوەی جیاوازی ڕووداوەکانی سەرەتای مێژووی ئیسلامی و ھەروەھا بۆ فەرموودەکان. سوننەکان پێیان وایە کە محەممەد جێنشینی دانەناوە و لەبری ئەوە مەبەستی ئەوە بووە کە کۆمەڵگەی موسڵمانان لە نێوان خۆیاندا سەرکردەیەک ھەڵبژێرن. ئەوان حوکمی ئەبوبەکر کە لە سەقیفە ھەڵبژێردرابوو و دەسەڵاتی جێنشینەکانی کە پێکەوە بە خەلیفەکانی ڕاشدین ناودەبرێن. لە لایەکی دیکەوە شیعەی دوازدە ئیمام پێیان وایە عەلی پێشتر لەلایەن محەممەدەوە وەک میراتگری خۆی کاندید کرابوو، دیارترینیان لە کاتی ڕووداوی غەدیر خومدا بوو، ئەمەش دوای دابەزینی ئایەتی ٥:٦٧ی دەقی ئایینی ناوەندی ئیسلام کە قورئانە. ئەو دەسەڵاتدارانەی دوای محەممەد کەوتن بە ناشەرعی دەڕوانن. بەڵکو جێنشینی حەقی پێغەمبەر محەممەد پێی وایە عەلی و یازدە ئیمامی دەستنیشانکراوی ڕەچەڵەکی ئەو بن. لە بیروباوەڕی دوازدەی شیعەدا دوا ئیمامی ئەم ئیمامانە مەھدی، لە ساڵی ٢٦٠ی کۆچی (٨٧٤ی زایینی) چووە ناو جادووگەری، بەھۆی دوژمنایەتی دوژمنەکانی ناچار بووە. ھاتنی مەھدی لەلایەن زۆربەی موسڵمانانەوە چاوەڕوان دەکرێت، ھەرچەندە مەزھەبە جیاوازەکان بۆچوونی جیاوازیان لەبارەیەوە ھەیە.
مێژوونووسان
زۆربەی مێژووی ئیسلامی بە شێوەی زارەکی گواستراوەتەوە تا دوای سەرھەڵدانی خەلافەتی عەباسی. بەرھەمە مێژوویییەکانی نووسەرانی دواتری موسڵمان بریتین لە ژیاننامەی نەریتی محەممەد و ئەو وەرگێڕانانەی کە دەگەڕێندرێنەوە بۆ ئەو سیرە و ئەدەبی فەرموودە کە زانیاری زیاتر لەسەر ژیانی محەممەد دەدەن. سەرەتاییترین سیرە (ژیاننامەی محەممەد) کە لە ژیاندا مابێت، سیرەت ڕەسوڵڵلا (ژیانی پێغەمبەری خودا)ە لەلایەن ئیبن ئیسحاقەوە. ھەرچەندە بەرھەمە ڕەسەنەکە لەدەستچووە، بەڵام بەشێکی لە کتێبەکانی ئیبن ھیشام و تەبەری دا ماونەتەوە. زۆرێک لە زانایان ئەم ژیاننامەیانە قبوڵ دەکەن. زانایانی ڕۆژاوایی مۆدێرن بە وریایییەوە لە مێژووە کلاسیکییەکانی ئیسلامی نزیک دەبنەوە و کەمتر لە زانایانی ئیسلامی سوننە متمانەیان بە بەرھەمی مێژوونووسانی عەباسی ھەیە.
تاکە سەرچاوەی ھاوچەرخ کتێبی سلێم کوڕی قەیس (کیتاب السقیفە) لە نووسینی سلێم کوڕی قەیس. ئەم کۆمەڵە فەرموودە و ڕاپۆرتە مێژوویییە لە سەدەی یەکەمی ساڵنامەی ئیسلامیدا ڕووداوەکانی پەیوەست بە جێنشینی بە وردی دەگێڕێتەوە. بەڵام گومانەکان سەبارەت بە متمانەپێکراوی ئەو کۆمەڵەیە ھەبووە، ھەندێک پێیان وایە کە دروستکراوێک بوو دواتر بووە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زووترین باسکردنی دەقەکە تەنیا لە سەدەی یازدەھەمدا دەردەکەوێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مێژووی ئیسلام پۆل:٦٣٢ پۆل:ئەبووبەکر پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب پۆل:محەممەد
ویلیام بۆستۆک
ویلیام دۆلینگ بۆستۆک، (بە ئینگلیزی William Dowling Bostock لە دایکبووی ٥ی شوباتی ١٨٩٢ مردن لە ٢٨ی نیسانی ١٩٦٨) فەرماندەیەکی پایەبەرز بوو لە ھێزی ئاسمانی شاھانەی ئۆسترالیا (RAAF). لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا سەرکردایەتی فەرماندەیی ھێزی ئاسمانی شاھانەی ئوسترالیای (RAAF) کرد، کە سەرەکیترین پێکھاتەی کرداری ھێزی ئاسمانی بوو، لەگەڵ ھەڵگرتنی بەرپرسیارییەتی بەرگری لە ئوسترالیا و بەرگریکردن لە دژی ھێرشە ئاسمانییەکانی ژاپۆن لە ناوچەی باشووری ڕۆژاوای ئۆقیانووسی ئارام. بەھۆی دەستکەوت و ڕۆلگێرانی لەم جەنگەدا بووە خاوەنی خەڵاتیی "نیشانی ناسراوی خزمەتگوزاری" مەدالیای ئازادی ئەمریکای بە دەست ھێنا. ژەنەڕال دۆگلاس ماکارتور ئەوی بە «یەکێک لە سەرکەوتووترین فڕۆکەوانەکانی جیھان وەسف کرد».
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢ پۆل:مردووانی ١٩٦٨ پۆل:کەسایەتییە سەربازییە ئوسترالییەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم