cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ئەلفڕێد مێسێل
ئەلفڕێد مێسێل (٢٢ی تەممووزی ١٨٥٣ – ٢٤ی ئازاری ١٩٠٩) تەلارسازێکی ئەڵمانی بوو لە خاڵی وەرچەرخانی سەدەی بیستەمدا، شێوازێکی نوێی بۆ بیناکان دروست کرد کە پردی گواستنەوەی لە مێژووگەرایییەوە بۆ مۆدێرنیزم دروست کرد. مێسێل توانی پێکھاتە و ڕازاندنەوە و کارکردی بیناکانی کە لە فرۆشگا گەورەکان، مۆزەخانەکان، بینای ئۆفیسەکان، کۆشکەکان و خانووبەرەی کۆمەڵایەتییەوە دەست پێدەکرد تا چێشتخانەی شۆربای، کۆبکاتەوە بۆ کۆیەکی یەکگرتوو و ھاوسەنگ. وەک تەلارسازێکی شار کە ھەوڵی باشی دەدا لە زۆر ڕووەوە لە پێش سەردەمی خۆیەوە بوو. ناسراوترین کارەکانی، فرۆشگا گەورەکانی ڤێرتھایم و مۆزەخانەی پێرگامۆن لە بەرلین، ڕەنگدانەوەی چەمکێکی نوێی تەلارسازی شارە گەورەکانی متمانە بەخۆبوونە. وێنەکێشانی تەلارسازی و پلانەکانی بیناسازی لە مۆزەخانەی تەلارسازی زانکۆی تەکنیکی بەرلین پارێزراون.
کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی پەروەردەی مێینە
کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی پەروەردەکردنی مێینە لایەنێكی گەورە و سەرەکی لێكۆڵێنەوەکان پێكدەهێنێت لە گەشەسەندنە نێودەوڵيتییەکان دا. بەرزبوونەوە و زیادبوونی ڕێژەی وەرگرتنی پەروەردە لەلایەن کچان و ژنانەوە لە ناوچەکەدا پەیوەستە بە بەرزبوونەوەی بەرچاوەی گەشە و بەرەوپێشچوون کە هەندێك لە بەرەوپێشچوونەکان پەیوەستن بە گەشەی ئابوورییەوە. پەروەردەکردنی کچان دەبێتە هۆی زیادکردنی داهاتی کچان و گەشەی (تێکرای بەرهەمی ناوخۆیی - Gross domestic product - GDP ) وە هەروەها سوودی کۆمەڵایەتی و بەهێزکردنی کچان و ئافرەتان.
پەروەردەکردنی کچان دەبێتە هۆی بەرەوپێشچوونێکی کۆمەڵایەتی بەرچاو. دیاردترین سوودە کۆمەڵایەتییەکان بریتییە لە کەمبوونەوەی ڕێژەکانی دووگیانیی، گیانلەدەستدانی کۆرپەلە و گیانلەدەستدانی دایکانی دووگیان. کەم کردنەوەی مەودای ڕەگەزیی لە پەروەردەدا ئاسانکاری دەکات بۆ یەکسانی ڕەگەزیی  کە دەبێتە هۆی خستنەوەی دەرفەتی یەکسان بۆ هاونیشتمانیان بەبێ گوێدانە ڕەگەز. پەروەردە سوودی هۆشداری و زیرەکی بەدەستهاتوویشی هەیە بۆ نموونە ڕاستییەکی زانراوە کە کچ و ژنانی پەروەردەکراو توانایەکی باشتریان هەیە لە کردەی بڕیاردان بۆ خۆیان و منداڵەکانیان لەو هەڵبژاردانەی پەیوەندی بەسەر لایەنی تەندروستییەوە هەیە. ئەم جۆرە زیرەکییە بەهەمان شێوە هانی ئافرەتان دەدات بەشێوەیەکی زیاتر بەژداری سیاسیی بکەن. چەند نموونەیەكی جۆراوجۆر هەیە کە ئافرەتانی خوێندەوار و پەروەردەکراو لە وڵاتانی پێشکەوتوودا توانویانە لەڕێگەی جوڵانە و چالاکی سیاسییەوە چەند پێگە و سوودێك بۆ خۆیان بگۆزنەوە. بەڵگەکان پیشانی دەدەن کە کۆمەڵگەیەکی خاوەن ئافرەتی باش پەروەردەکراو ئەگەرێكی زیاتری هەیە حکومەت و دەسەڵاتێكی دیکموکراتیانە هەڵبژێرن.
پەروەردەکردنی ئافرەتان چەند سوودێکی دیکەی هەیە لە ناو ماڵ دا. ئافرەتانی پەروەردکراو چ خاوەنی کار بێت یان بێ کار بێت کەمتر پەنا دەبەنە بەر توندوتیژی خێزانی و ناوخۆیی. ئافرەتانی پەروەردەکراو زیاتر بەژدارن لە کردەی بڕیاردان لە خێزانەکەیان دا. لە ماڵێك دا کە دایکەکە پەروەردەکراو و خوێندەوارە ئەوا ئەگەرێكی زیاتر هەیە کە منداڵەکانی و بەتایبەتی منداڵە کچەکانی بچنە بەر خوێندن و قوتابخانە. لەو ماڵانەی کە دایکەکە پەروەردەکراو نییە و خوێندەواری نییە ئەوا بەرنامەکانی خوێندن بۆ پێگەیشتووان دەکرێت بەناراستەوخۆ دایکان فێری نرخی پەروەردە بکات و هانیان بدات کە منداڵەکانیان بخەنە بەر خوێندن.
سەرەڕای هەموو ئەم سوودانە هەندێك بارودۆخ هەیە کە پەروەردەکردنی ئافرەتان کاریگەرییەکی کەمتری هەیە لەسە گەشە و بەرەوپێشچوون. لەڕووی ئابوورییەوە لەو ناوچانەی خاوەنی هەژارییەکی زۆر بەرزن سوودەکانی وەبەرهێنان کردن لە ئافرەتان دا زۆر کەمە. لە چەند بارێكیش دا ئەو پەروەردەیەی ئافرەتان وەریدەگرن لەڕووی ئاست و چۆنییەتییەوە زۆر کەمتر و نزمترە بە بەراورد بەوەی کوڕان وەریدەگرن کە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی گرنگی و کاریگەریی خوێندنەکە. ئەم دیاردەیە دەکرێت بە "بەرنامەی خوێندنی نادیار" ناوبنرێت کە تێیدا پاڵپشتی هەندێك بەها و کردەوە دەکرێت بۆ نموونە جەخت کردنەوە لەسەر باڵادەستیی و باشتربونی کوڕان کە لە ئەنجام دا دەبێتە هۆکار بۆ ئەوەی کچان قایل بن بەو دەرفەتە کارە باوانەی داهاتەکانیان کەمە و بۆ ئافرەتە زیاتر. کە هەندێك دیاردەی تردا بەرنامەی خوێندن بە تەواوی جیاوازە بۆ کچان و کوڕان. بۆ نموونە لە وڵاتی سعودییەی عەرەبی، بەپێی سیاسەتی حکومەتی وڵاتەکە بەرنامەی خوێندن جیاوازە بۆ دوو ڕەگەزەکە و هەر ڕەگەزێك بواری پێدراوە لە چەند بوارێكی دیاریکراودا بخوێنن. لە قوتابخانە سەرەتاییەکان دا، قوتابییە کچەکان دوورینی جلوبەرگ، زانستی خێزانی و پەروەردەی منداڵ دەخوێنن و کوڕان دارتاشی و ئاسنگەریی دەخوێنن. دواتر لە قوتابخانە ناوەندییەکان دا خوێندکارە کوڕەکان دەرفەتی مەشقی پیشەیی و کردارییان پێ دەدرێت لە بەرامبەردا کچان ئەو جۆرە دەرفەتەیان نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژنان و پەروەردە پۆل:گەشەپێدانی ئابووری
نەڵەسو
نەڵەسو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیوەیل، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فەلەستین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
فەلەستین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢ بوو کە لە ٢٧ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ٢٠١٢ لە لەندەن لە شانشینی یەکگرتوو بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢
پێڕاگوێزی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو
پێڕاگوێزی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو سیستەمێکی ھەڵدانی بۆشایی ئاسمانە کە ڕێگە بە دووبارە بەکارھێنانەوەی بەشێک یان ھەموو پێکھاتەکانی سیستەمێک دەدات بۆ بەکارھێنانی دواتر.
بەلجیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨
بەلجیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨ بوو کە لە ١٧ی ئایار تا ١٢ی ئابی ١٩٢٨ لە ئەمستەردام لە ھۆلەند بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٢٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨
قەرەبوڵاغ
قەرەبوڵاغ گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەمەن، ناوچەی تەختی سڵێمان، شارستانی تیکاب، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
قەرەبوڵاغ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گونبەد و لە باشوور لەگەڵ گوندی قوشابوڵاق و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گۆلابلو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەرەناز.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی تیکاب تیکاب تیکاب پۆل:گوندەکانی شارستانی تیکاب پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مێرنێر ٦ و ٧
وێنۆک|ناردنی مێرنێر ٧ لەبۆ دەرەوەی زەوی مێرنێر٦ و مێرنێر ٧  دوو کەشتیی ئاسمانیی دەزگای ناسا بوون. ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کران لە ساڵی ١٩٦٩، ئەو ٢ کەشتییەش لە چوارچێوەی بەرنامی مێرنێر بوون، هەردووکیان بە مەبەستی لێکۆڵینەوە لەسەر هەسارەی مەریخ نێردرا بوون.
سەرچاوەکان
پۆل:ناسا پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان پۆل:گەردوون
Wr 140
وێنۆک|ئەستێرەی وۆلف ١٤٠، کە دەورەدراوە بە ئەلقەی گازی. ئەستێرەیەکی پرشنگداری دەگمەنی زەبەلاحن کە بە نزیکەیی ٥،٦٠٠ ساڵی ڕووناکی لە زەوی دوورن. جۆڕێکە لە ئەستێرەی وۆلف-رایت.
شەقامی یانگ
شەقامی یانگ بریتیە لە شەقامێکی سەرەکی شاری تۆرەنتۆ لە ھەرێمی ئۆنتاریۆی وڵاتی کەنەدا. بە درێژترین شەقامی جیھان دادەنرێت بەپێی پێوەری گینس، بەیەکێک لە شاکارە مێژووی نیشتمانییەکانی کەنەدا دادەنرێت. گرنگی ئەم شەقامە بۆ بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ھەر لەسەرەتای دروست بوونیەوە بنەچەی داڕشتنی نەخشەی شارەکە و دابەشکارییە دانیشتوانییەکانی بووە، کە بنچینەی دامەزراندنی شەقامە سەرەکیەکان بووە کە گەڕەک و شەقامەکان لەوەوە داڕێژراون و زەویەکانی ئۆنتاریۆ و دەوروبەری بەگوێرەی ئەم شەقامەوە ھێلکاریان بۆکراوە کە ھەر لەسەتاوە لەژێر ئەژموونی ئینگلیزەکان بووە دژ بە فەرەنسیەکان، شەقامی یانگ یەکەم شوێن بووە لە کەنەدا کە ھێلی ھۆینی میترۆی بۆ دروست کراوە، کە شارەکەی دابەش کردوە بۆ دوو بەر بەری خۆرھەڵات و بەری خۆرئاوا، ئەم شەقامە چەندین شوێنی سەرنج ڕاکێش لەخۆ دەگرێت لە شوێنەکانی وەک رێستورانت و چایخانە و چێشتخانە و مۆزەخانە و ھۆلەکانی سینەما و شانۆ، وەک مەڵبەندی ئیتن تۆرەنتۆ  ، گۆرەپانی یانگ دەنداس (، ناوەندی مێژوویی ھۆکی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆنتاریۆ پۆل:کەنەدا پۆل:ڕێگاکان لە تۆرنتۆ
نیشتەجێبوونی بۆشایی
نیشتەجێبوونی بۆشایی واتە نیشتەجێبوونی کاتی یان ھەمیشەیی مرۆڤ لە یەکێک لە تەنە ئاسمانییەکان وەک ھەسارەیەک یان مانگێک یان ناردنی ڕۆبۆت بۆ ئەو تەنانە و گەڕان و ئیستغلالکردنی سەرچاوە سروشتییەکانی ئەو تەنانە.
سەرچاوەکان
پۆل:سیستمی خۆری
ئێدمۆند کەمپەر
220x440px|وێنۆک|ئێدمۆند ئیمیل کەمپەر لە ٢٨ی نیسانی ١٩٧٣ ئێدمۆند کەمپەر (بە ئینگلیزی: Edmund Kemper) (١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨)  بکوژێکی خەڵکی کالیفۆرنیا بوو لە منداڵیدا ڕۆڵی بکوژی دەگێڕا، بۆیە ملی ئەو بووکەڵانەی دەبڕییەوە کە خوشکەکەی یارییان پێدەکرد و کاتێک گەورە بوو دە ژنی کوشت، لەنێویاندا دایکی و خۆشەویستەکەی، و تەرمەکەی سەر دەبڕی و دەستدرێژی دەکردە سەری. کاتێک لە ساڵی١٩٧٢ دەستگیرکرا، پزیشکەکە پشتڕاستی کردەوە کە کەسێکی تەندروستە، ھەربۆیە بەرپرسیارە لە تاوانەکانی، کە لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە دەستی بە ئەنجامدانی کردووە. داوای سزای لەسێدارەدانیشی کرد بەڵام لەبری ئەوە لە ساڵی ١٩٧٣ سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا.
ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
220x440px|وێنۆک ھێزی ئاسمانی ئەمریکا (بە ئینگلیزی: United States Air Force) لقێکی ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکایە. ئەم لقە وەک بەشێک لە سوپای ئەمریکا دروست بووە و لە ١٨ ی ئەیلولی ١٩٤٧ی زایینی بووە لقێکی جیا.
ھێزی ئاسمانی ئەمریکا گەورەترین و تەکنیکیترین ھێزی ئاسمانییە لە جیھان، نزیکەی ٤٠٩٣ فڕۆکەی خزمەتگوزاری و نزیکەی ١٥٦ ئۆتۆمبێلی ئامادە و ٢١٣٠ مووشەکی کروز و ٤٥٠ مووشەکی نێوان کیشوەری ھەیە. ھێزی ئاسمانی ئەمریکا ٣٢٨ ھەزار و ١١ کارمەندی لە خزمەتگوزاری چالاکدایە و ٧٧ ھەزار کەس لە یەکەی ھەڵبژێردراوی تاکەکەسی و ١٠٦ ھەزار کەس لە پاسەوانی نیشتمانی و چەندین فڕۆکەی وەک فڕۆکەی ئێف ١٦ بەکاردەھێنێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٧ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
جەگەنلوی کورد
جەگەنلوی کورد گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چایپاساری باشوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
جەگەنلوی کورد ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
لوکا سوچیچ
لوکا سوچیچ (لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٢)یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی کرواتییە کە وەک یاریزانێکی ناوەڕاست یاری دەکات لە خولی بۆندسلیگای نەمسا بۆ یانەی ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کڕواتیا.
کاروانی یاریکردن
لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠، سوچیچ گرێبەستێکی نوێی لەگەڵ یانەکەی کە ڕێد بۆڵ سالزبێرگە واژوو کرد، ھەتا ھاوینی ٢٠٢٤.
لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی ساڵزبێرگ ئەنجامدا لە یارییەکدا بەرامبەر یانەی وۆڵفسبێرگ. لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، یەکەمین یاری خۆی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ئەنجامدا، لە خولەکی ٧١ دا لە وەک یەدەگ لە جێگەیدۆمینیک سۆڤۆسلای ھاتە یاریگا و پێش ئەسیستێکی بۆ ڕاموس کریستێنسن کرد بۆ گۆڵەکەی مێرگم بێریسا کە ساڵزبێرگ ٣–١ دۆڕان بەرامبەر بایەرن میونشن. لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢١، سوچیچ یەکەم گۆڵی لە بۆندسلیگای نەمسا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر ئوسترالیا ڤین، کە بە یەدەگ بەشدار بوو و ھاتە یاریگا لە جێگەی بێریشا.
لە سەرەتای وەرزی ٢٠٢١–٢٢، سوچیچ خۆی بەشێوەی سەرەکی لە تیمی سالزبێرگ دانا، گۆڵێکی سەرنجڕاکێش تۆمارکرد بەرامبەر بەرشەلۆنە لە بردنەوەیەکی یاری دۆستانەدا ٢–١ لە ٤ی ئابی ٢٠٢١. لە ١٤ی ئەیلوول، یەکەم گۆڵی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمارکرد لە یارییەکدا کە ١–١ بەرامبەر بوون لەگەڵ سیڤیلیا.
کاروانی نێودەوڵەتی
دەتوانێت یاریبکات بۆ ھەر یەک لە ئوسترالیا، بۆسنیا و ھێرزێگۆڤینا و کڕواتیا، سوچیچ بە ئاشکرا کڕواتیای ھەڵبژارد، سەرەڕای ئارەزووی ڕێکخراوی تۆپی پێی ئوسترالیا. لە ٩ی ئازاری ٢٠٢١، ناوبراو لە تیمی ٢٣ کەسی ئیگۆر بیسکان بوو بۆ یارییەکانی کۆمەڵەکان لە یۆرۆی خوار ٢١ ساڵان لە ساڵی ٢٠٢١؛ بەڵام لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٠ بەھۆی پێکانەوە دوورخرایەوە و لەلایەن ماتیج ڤۆک جێگای گیرایەوە. لە ١٧ی ئایاردا، ناوبراو لە تیمی ٢٣ کەسی بیسکان ناوی ھات بۆ قۆناغی یەکتر دەرکردن لە پاڵەوانێتییەکە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ھەمان شت ڕوویدا و لە ٢٥ی ئایار لەلایەن نیڤن جۆڕاسێک جێگەی گیرایەوە. لە کاتی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٢٣ بۆ خوار ٢١ ساڵان لە ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، سوچیچ سێ گۆڵی تۆمارکرد و یەک ئەسیستی کرد لە سێ یاری دا، ئەمەش وای کرد زلاتکۆ داڵیچ بانگی بکات بۆ پێکھاتەی یەکەم لە ٩ی تشرینی دووەم، دوو ڕۆژ پێش پاڵاوتنی جامی جیھانی بەرامبەر سلۆڤاکیا، بەھۆی ڕاگرتنی ماتۆ کۆڤاچیچ. ئەو یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەم ئەنجامدا، کە ٢–٢ بەرامبەر بوون کۆتایی ھات.
ژیانی کەسی
سوچیچ لە لینز (سێیەم گەورەترین شاری نەمسا* لەدایکبووە لە دایک و باوکێکی بۆسنی کڕواتی زێلیکۆ و برانسیلاڤا لە بوگانۆ کە لە جەنگی بۆسنی ھەڵاتبوون. سەرەڕای ئەوەی لە لینز لەدایک بووە، سوچیچ ڕەگەزنامەی نەمسایی نییە. ئەو خۆی بە ھەواداری بەرشەلۆنە و ھاجدوک سپلیت دادەنێت، بەڵام لۆکا مۆدریچ بە ئایدڵی خۆی لە تۆپی پێ ناودێر کرد.
یانە
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
نازناوەکان
ڕێد بۆڵ ساڵزبێرگ
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کروات پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢
بەخت (فیلمی ٢٠٢٢)
بەخت فیلمێکی کۆمیدی و خەیاڵییە ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەرە لە دەرھێنانی پێگی ھۆڵمز و لە نووسینی کایل مۆرای. فیلمەکە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ ئۆرجیناڵ فیلمز و سکایدانس میدیا و سکایدانس ئەنیمەیشن مەدریدەوە بەرھەم ھێنراوە و ئیڤا نۆبلزادە، سیمۆن پێگ، جەین فۆندا، ھوپی گۆڵدبێرگ، فلۆلا بۆرگ، لیل ڕێل ھۆری، کۆڵین ئۆدۆنۆغی و جۆن ڕاتزنبێرگێر ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. بەخت لە ٢ی ئابی ٢٠٢٢ بۆ یەکەمجار لە شاری مەدرید نمایشکرا و لە ٥ی ئاب لە کەناڵی ئەپڵ تیڤی پڵەس و لە سینەما ھەڵبژێردراوەکانی ئەمریکا نمایشکرا. فیلمەکە پێداچوونەوەی تێکەڵاوی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت کە ستایشی نواندنی دەنگی و ئەنیمەیشنی فیلمەکەیان دەکرد، بەڵام ڕەخنەیان لە بنیاتنانی جیھانی و چیرۆکەکەی گرت.
سەرچاوەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمی کۆمیدی ساڵی ۲۰۲۲ پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییەکانی ساڵی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢ پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان دەربارەی دراگۆن پۆل:فیلمەکان لەژێر کاریگەری پەتای کۆڤید-١٩ پۆل:فیلمەکانی ئیسپانیا بە زمانی ئینگلیزی
شەقامی بەی
وێنۆک|چوار ڕیانی شەقامی بەی و شەقامی بەی بە دڵی پیشەسازی وئابوری کەنەدا دادەنرێت. وێنۆک|دیمەنێکی شەقامی بەی بەئاراستەی باکوری شار. شەقامی بەی بەیەکێک لە شەقامە سەرەکییەکانی ناوشار دادەنرێت لە تۆرنتۆی ھەرێمی ئۆنتاریۆی کەنەدا، مەڵبەندی ئابوری شاری تۆرنتۆیە، ئەم شەقامە لەساڵی ١٩٧٠بەناوبانگ بوو بەھۆی شەقامی سەینت جەیمس.
مێژوو
پێشتر ئەم شەقامە بە شەقامی ورچ بانگ دەکرا ئەمەش بەھۆی نمایشی ساڵانەی ورچ بوو لەم شەقامە، لەساڵی ١٧٩٧ ناونرا شەقامی بەی بەھۆی ئەوەی شەقامەکانی لۆت و کوینی بەیەک دەبەستەوە و دەیگەیاندن بە بەندەری ئاوی تۆرنتۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئابووری کەنەدا پۆل:ڕێگاکان لە تۆرنتۆ
قازی قوچی
قازی قوچی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دەوروبەری بیجاڕ، ناوچەی ناوەندی شارستانی بیجاڕ، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
شاژن و من (زنجیرە تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور)
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور لە ٢٠١٢ دەستی پێکردووە پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور لە ٢٠١٢ کۆتایی ھاتووە پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی لە بارەی شانشینی جۆسۆنەوە کراون پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان لەسەر گەشت بەناو کاتدا لە کۆریای باشوور پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری پۆل:زنجیرە تەلەڤزیۆنییە مێژووییەکانی کۆریای باشور پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنیانەی لەلایەن سۆنگ جای-جونگەوە نوسراوون پۆل:دراماکانی تەلەڤیزیۆنی تی ڤی ئێن (کەناڵی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور)
قازی قوچی
جوگرافیا
قازی قوچی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی بیجاڕ بیجاڕ بیجاڕ پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئدوارد تاتۆم
ئدوارد لاوەر تاتۆم (بە ئینگلیزی :Edward Lawrie Tatum؛ لەدایک بووی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٩ – ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧٥) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئەمریکا بوو. ساڵی١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا بەھۆی دۆزینەوەی ئەو جینانەی ھەڵدەستن بە ڕێکخستنی ڕوودانی نۆژداری بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە جۆرج وێڵس بێدڵ و جۆشوا لێدربرگ.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩ پۆل:مردووانی ١٩٧٥ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
مێرنێر ٩
وێنۆک|ناردنی مێرنێر ٩ لۆ دەرەوەی زەوی مێرنێر ٩  کەشتیەکی ئاسمانیە و دەزگای ناسا لەبۆ ئاشکراکردن و زانیاری دەربارەی ھەسارە مەریخ رەوانی کردیە لە چارچێوەی بەرنامەی 'مێرنێر'
مێرنێر٩ رەوانەی دەرەوەی زەوی کرا لە رۆژی ٣٠ ئایاری سالی ١٩٧١ لە ناوچەی کیپ کانیڤیرال لە فلۆریدا
گەیشتە ھەسارەی مەریخ لە مانگی تشرینی دووەمی ھەمان سال، ئامێری مێرنێر٩ یەکەم ئامێری تەنھا بوو کە بتوانێ لەسەر ھەسارەی مەریخ دەوارن بکا پێشتر یەکێتی سۆڤیەت ئامێری مارس ٣ رەوانەی مەریخ کردبوو بەلام ئەو بە ٢ ئامێر توانی دەوران بکا بەلام (مێرنێر٩) یەکەم ئامێر بوو توانی بە تەنیا دەوران بکا.
ئامانجی کەشتیەکە
ئامانجی ئامێری مێرنێر٩ ئەوە بوو کە بکۆلێتەوە لەسەر ھەسارەی مەریخ ھەر وەک ئامێرەکانی مێرنێر ٦ و مێرنێر ٧ ، وە وێنەگرتنی لە %٧٠ ھەسارەی مەریخ لە دووری ١٥٠٠ کیلۆمەتر، بەلام بە بەرزترین کوالێت.
سەرچاوە
پۆل:ناسا پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان پۆل:گەردوون
حیزبی ھیوا
حیزبی ھیوا یان کۆمەڵەی ھیوا حیزبێکی کورد بوو کە لە ساڵی ١٩٣٩دا لە بەغدا دامەزرا. ئەندامانی حیزبی ھیوا زۆرتر لە ڕۆشنبیرانی شاریی کورد بوون. لە ڕەفیق حیلمی وەکوو دامەزرێنەری حیزبی ھیوا ناو دەبرێت. حیزبی ھیوا گەورەترین حیزبی کوردی تا کاتی خۆی بوو و توانی بۆ ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای کوردستانیش پەل بھاوێژێت. حیزبی ھیوا لە ساڵی ١٩٤٤ بوو بە دوو ئاراستەی چەپ و ڕاست بە ناوەکانی شۆڕش و ڕزگاری و لە ساڵی ١٩٤٦دا ھەڵوەشێندرا.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
لە ڕێکەوتی ٩ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٨ دا پەیمانامەی ڕێگریکردن و سزای تاوانی کۆمەڵکوژی لەلایەن (ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان - United Nations General Assembly )ەوە بەشێوەیەکی کۆدەنگی پەسەندکرا بە (یاسای ٢٦٠ ی ئەنجومەنی گشتی) ناسێنرا و ڕێکەوتنامەکە لە ڕێکەوتی ١٢ ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ دا چووە بواری جێبەجێکردنەوە. ڕێکەوتنامەکە هەڵدەستێت بە پێناسەکردنی کردەی کۆمەڵکوژی بەشێوەیەکی یاسایی. ڕێنمایی هەموو وڵاتانی بەژدار کراوە کد هەستن بە ڕێگریکردن و سزادانی کردەکانی کۆمەڵکوژی لە کاتی جەنگ و ئاشتی دا. دوای تێپەڕینی ٤٠ ساڵی تەواو بەسەر دامەزراندنی پەیمانامەکەدا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٨٨ هەستا بە واژۆکردنی ئەویش بە مەرجی دانانی چەند مەرجێك کە ڕێگر دەبن لە سزادانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەگەر تۆمەتبار کرا بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی. هەتا تەمموزی ٢٠١٩، ١٥٢ وڵات دانیانناوە بە ڕێکەوتنامەکەدا.
حیزبی ھیوا
مێژوو
محەممەدئەمین مەنگوڕی ساڵی ١٩٣٤ لەگەڵ تاقمێک پۆلیسی نیشتمان پەروەر و باوەڕپێکراو، حیزبێک بە ناوی خوێنڕێژی پیک دێنن کە پەیڕەو و ئامانجیان ڕزگاری و سەربەخۆیی کوردستان بوو. لە ساڵی ١٩٣٥ مەلا حەسەن قازی (شاھۆ) چوو بۆ شاری سلێمانی و پێوەندیی لەگەڵ ئەو ڕێکخراوەیە گرت. پاشان مەلا حەسەن بوو بە سەرۆکی ئەو ڕێکخراوەیە و ناوی گۆڕاند بە کۆمەڵەی برایەتی. شێخ لەتیفی حەفید و مەلا ئەسعەدی مەحوی لە ئەندامانی ناسراوی کۆمەڵەی برایەتی بوون.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
پێناسەی کۆمەڵکوژی لە پەیمانامەکەدا
بەندی ژمارە ٢ لە ڕێکەوتنامەکەدا بەم شێوەیە پێناسەی کۆمەڵکوژی دەکات:
حیزبی ھیوا
مێژوو
لە لایەکی دیکەش لە ساڵی ١٩٣٧ کۆمەڵێک لە قوتابییەکانی کورد لە شاری کەرکووک کۆمەڵەی دارکەریان دامەزراند کە دڵدار و موکەڕەم تاڵەبانی سەرکردەی بوو و لە ماوەیەکی کەم ژمارەیەکی زۆری خەڵک پەیوەندییان پێوە کردوون و گەورە بوو.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
پێناسەی کۆمەڵکوژی لە پەیمانامەکەدا
هەر یەکێك لەم کردانە ئەنجام بدرێت بە مەبەستی لەناوبردنی تەواوی یان بەشێکی کۆمەڵە نەتەوەیی، نەژادیی، ڕەگەزی یان ئایینییەکان. وك:
حیزبی ھیوا
مێژوو
لە ساڵی ١٩٣٩ دوو کۆمەڵەی دارکەر و کۆمەڵەی برایەتی یەکیان گرت و حیزبی ھیوایان پێکھێنا. لەسەر خواستی ڕێبەرانی ھەر دوو کۆمەڵەی برایەتی و دارکەر، ڕەفیق حیلمی بوو بە سەرۆک و کەسی یەکەمی حیزبەکە.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
پێناسەی کۆمەڵکوژی لە پەیمانامەکەدا
بەندی ژمارە ٣ لە ڕێکەوتنامەکەدا هەڵدەستێت بە پێناسەکردنی ئەو تاوانانەی دەکرێت سزابدرێن بەپێی پەیمانامەکە:
حیزبی ھیوا
ئاکام
لە سەرەتای دامەزراندنی حیزبی ھیوا، دوو بەرە لە سەرکردایەتیی حیزبەکە لە ئارادا بوو. باڵی چەپی حیزبەکە پێیان وابوو کە ھیوا دەبێت خۆی بە یەکێتیی سۆڤیەت نزیک بکات. لە بەرامبەر باڵی ڕاستی حیزبەکە کە ڕەفیق حیلمیش ھاوڕایان بوو، داوای ھاوکارییان لە بەریتانیا و ڕۆژاوا دەکرد و داوایان دەکرد کە حیزبی ھیوا ناتوانێت دژایەتی لەگەڵ ئینگلیز بکات. بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی دوو باڵی حیزبەکە، سەرکردەکانی ھەردوو لایەن لە ھاوینی ساڵی ١٩٤٤دا لە شاری کەلار دانیشتنێکیان لە ماڵی داود بەگی جاف بەڕێوەبرد. بەڵام لەو کۆبوونەوەیە نە تەنیا کێشە و ململانییەکان چارە سەرنەکرا، بەڵکو کۆتایی بە حیزبی ھیوا ھێنرا و ھەڵوەشاندنی حیزبەکە ڕاگەیەندرا.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
پێناسەی کۆمەڵکوژی لە پەیمانامەکەدا
پەیمانامەکە پەسەندکرا مەبەستی قەدەغەکردنی کردە هاوشێوە و لێکچووەکانی کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان و هۆلۆکۆست. لە یەکەمین ڕەشنووسی پەیمانامەکەدا کوشتنی سیاسیش بوونی هەبوو بەڵام یەکێتی سۆڤییەت لەگەڵ چەند وڵاتێکی دیکەدا هاوڕا نەبوون و لە کۆتایی دا بەندەکە لابرا تێیدا.
حیزبی ھیوا
ئاکام
بەدوای ھەڵوەشاندنەوەی حیزبی ھیوا دوو باڵە ناکۆکەکەی چەپ و ڕاستی حیزب لەژێر ناوی گرووپی «شۆڕش» و گرووپی «رزگاری» چالاکییەکانیان بەردەوام کرد. گرووپی شۆڕش کە کەسانێک وەکوو، نووری شاوەیس، ساڵح حەیدەری و جەمال حەیدەری لە نێوانیاندا، دواتر لە دامەزراندنی حیزبی شیوعی کوردستان-عێراق بەشدار بوون.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
سەرپێچییەکانی پەیمانامەکە
لە ساڵی ١٩٨٨ دا دوابەدوای هەڵمەتی هێرشی چەکە کیمیاییەکان و کۆمەڵکوژیی کوردەکان لە باکوری عێراق، پرۆژە یاسایایەك پێشکەش بە (بارەگای نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان - United States House of Representatives ) کرا بە ناونیشانی (ڕێگریکردن لە کردەی کۆمەڵکوژی) بەڵام ڕەشنووسەکە ڕەتکرایەوە و پەسەند نەکرا بە هۆکاری بەکارهێنانی "چەمکی نەشیاو". ڕۆشنبیرە نوێیەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان پێیان وایە "هەڵمەتی ئەنفال" کردەیەکی کۆمەڵکوژی بووە کە لە جەنگی ئێران-عێراق دا ڕوویداوە و بۆتە هۆی کوشتنی هەزاران هاوڵاتی بەڕەچەڵەك کورد. لەسەر ئاستی جیهان سەدام حسێن لەگەڵ چەند هاوبەش و یاریدەدەرێكی دا بە تاوانی کۆمەڵکوژی و جینۆساید تۆمەتبار دەکرێن.
حیزبی ھیوا
ئاکام
گرووپی ڕزگاریش کە بریتی لە کەسانێک وەکوو عەلی عەبدوڵا، تەھا محێدین مەعرووف، جەعفەر عەبدولکەریم و سدیق ئەترووشی لە سەرکردەکانیان بوون، لە دروستبوونی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ ڕۆڵێکی گرینگیان بوو.
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
ڕواندا
بۆ یەکەمین جار کە یاسای ساڵی ١٩٤٨ جێبەجێکرا بریتیی بوو لە ڕێکەوتی ٢ی ئەیلوولی ١٩٩٨ کاتێك (دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بۆ ڕواندا - International Criminal Tribunal for Rwanda) هەستا بە سزادانی (جان پاوڵ ئاکەڤیزۆ) بە نۆ بڕیاری تاوانی کۆمەڵکوژی کە پارێزگاری پێشووتریی شارێکی بچووكی وڵاتی ڕواندا بوو و دوای دوو رۆژ (جان کامباندا) کە سەرۆك وەزیرانی ڕواندا بوو یەکەمین سەرۆکی حکومەت بوو کە بە کۆمەڵکوژی تاوانبار کرا.
جۆرج وێڵس بێدڵ
جۆرج وێڵس بێدڵ (بە ئینگلیزی :George Wells Beadle؛ لەدایک بووی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٣ – مردوی ٩ی پووشپەڕ ١٩٨٩) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئەمریکا بوو. ساڵی١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا بەھۆی دۆزینەوەی ئەو جینانەی ھەڵدەستن بە ڕێکخستنی ڕوودانی نۆژداری بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە ئدوارد لاوەر تاتۆم و جۆشوا لێدربرگ.
حیزبی ھیوا
سەرچاوەکان
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٣٩ پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان پۆل:حیزبەکانی عێراق پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پەیمانامەی کۆمەڵکوژی
ویلایەتە یەکگرتووەکان
لە دوای پەسەندکردنی ڕێکەوتنەکە و چوونە بواری جێبەجێکردنەوە یەکێك لە یەکەمین تۆمەتەکانی کۆمەڵکوژی کە پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان بکرێت بریتیی بوو لە داوایەك لە دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەربارەی شێواز و چۆنیەتی مامەڵە کردن لەگەڵ ئەمریکییە ڕەشپێستەکان دا. (ئەنجومەنی مافە مەدەنییەکان) هەستا بە دانانی سکاڵانامەیەکی ٢٣٧ لاپەڕەیی و ئاماژەی بەوە دەدا کە لە ساڵی ١٩٤٥ بەدواوە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەرپرسیارە لە سەدەها گیانلەدەستدانی ناڕەوا و چەندین پێشێلکاریی کۆمەڵکوژی. ئەم سکاڵانامەیە لەلایەن چەند سەرکردەیەکەی کۆمەڵەی ڕەشپێستەکانەوە پێشکەشکرا کە ئەوانیش ئەمانە بوون (ویڵیام  پاترسن، پاوڵ رۆبسن و و.آ.ب دوبۆیس).
جۆرج وێڵس بێدڵ
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
سامورتێ
سامورتێ گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دۆڵ، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
سامورتێ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ورمێ ورمێ ورمێ پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ھەنگێ
ھەنگێ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیوەیل، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سەرچاوەکان
پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سوتەپە
سوتەپە گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
جوگرافیا
سوتەپە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە قوروە قوروە پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بڕۆنز
وێنۆک|گەورەترین دروستکراوی سەردەمی کۆن کە دەگەڕێتەوە بۆ ١٣٠٠ بۆ ١٠٤٦ ساڵ پێش زایین. ئەم مەنجەڵە لە مۆزەخانەی چین داندراوە. بڕۆنز بریتییە لە داڕشتەیەک لە مس و ١٢ بۆ ١٢٫٥٪ قەڵای. ھەندێجاریش ماددەی تری وەک فافۆن، مەنگەنێز، زینک و نیکڵی تێدەکرێت. ھەروەھا دەشێ مادەی ناکانزایی وەک زەرنیخ، فسفۆڕ یا سلیکۆنی تێ بکرێت. ئەم داڕشەتانە بە ڕێژەی جیاواز و ماددەی جیاواز دەبێتەھۆی پێدانی تایبەتمەندی جیاواز بە مس. بۆ نمونە داڕشتەکە ڕەقترە لە مس بەتەنھایی.
سەردەمانێکی کۆن کە بڕۆنز ڕەقترین ماددەی کانزایی ناسراوی ئەو سەردەم بوو، پێی دەگوترێ سەردەمی بڕۆنز. سەردەمی بڕۆنز لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگۆڕێت. بۆ نمونە سەردەمەکە لە ناوەڕاست ٤ ھەزار ساڵ پێش زایین دەستی پێکردوە لە ھیندستان و ئەوراسیا، بەڵام لە چین ئەم سەردەمە لە ٢ ھەزار ساڵ پێش زاین دەستی پێ کردوە. دوای دۆزینەوەی ئاسن سەردەمەکە گۆڕا بۆ سەردەمی ئاسن کە دەگەڕێتەوە بۆ نزیک ١٣٠٠ ساڵ پێش زایین. لە زۆربەی ئاسیا سەردەی ئاسن دەگەڕێتەوە بۆ پێش ٥٠٠ ساڵ پێش زایین.
لەبەر ئەوەی زۆربەی دۆزراوەکان لەم سەردەمەدا لە مسی سپی دروست کراوون، زاناکان زۆرجار سود لە سەردەمی (داڕشتەی مس) وەردەگرن.
وشەڕەتناسی
ووشەی (bronze) لە زمانی ئینگلیزی لە فەڕەنسیەوە ھاتوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی (١٧٣٠ بۆ ١٧٤٠ ز). ھەروەھا فەڕەنسیەکانیش لە ساڵانی سەدەی سێزدە لە ئیتاڵیەکانیان وەرگرتە (bróntion).
پێشتریش لە لە سەدەی یازدە لە لایەن بەیزەنتیەکانەوە پێی گوتراوە (brontēsíon).
ھەروەھا بۆی ھەیە لە پێش ئەمانیشدا لە لایەن ئێرانیەکانەوە بەکار ھاتبێ بە شێوەی (برنج birinj) یا (piring پرنگ).
مێژوو
وێنۆک|ھەندێ دەفری دروست کراو لە بڕۆنز کە لە ئەڵمانیای ئێستا دۆزراوەتەوە. ئەمانە واپێدەچێ کە بەکار ھاتبن بۆ ھەڵگرتن شتەکان تیایاندا. وێنۆک|ھەندێ بزماری سەردەمی ڕۆمەکان کە لە بڕۆنز دروست کراوون و ھەندێ نوسراوی نەزانراوی لەسەرکراوە (سەدەی سێ بۆ چواری زایینی). دۆزینەوەی بڕۆنز وایکرد کە خەڵک بتوانێ کەلوپەلێکی ڕەقتر و بەھێزتر دروست بکەن، وەک: شمشێر، دەفری خواردن. لە ئیتاڵیا بڕۆنزیان لە مس و ئارسۆنیک بەرھەم دەھێنا. دواتریش لە پێنج سەدە پێش زایین ھونەری ئێرانی لە گۆڕەپانی ئێرانی گەورە دەستی پێکرد. پاشان لە سێ سەد ساڵ پێش زایین قەڵای بەکار ھات لە پێکھاتەی بڕۆنزدا.
پێکھاتە
چەپ|وێنۆک|زەنگوڵەیەکی دروست کراو لە بڕۆنز. دەنکۆڵە [[کریستاڵیتەکان بەجوانی دەبینرێن.]] بڕۆنز بە پێی جۆری بەکارھێنانی پێکھاتەکەی دەگۆڕدرێ. بڕۆنز بە شێوەیەکی سەرەکی لە ٩٠٪ مس و ١٠٪ قەڵای پێکھاتوە، بەڵام دەشێ بە سێ شێوەی خوارەوە پێکھاتەکەی بگۆڕدرێ:
تایبەتمەندیەکان
وێنۆک|دروستکراوێکیتر لە بڕۆنز بڕۆنز توانای بەرگەگرتنی باشی ھەیە و بۆ ھەر یەک لە کەشی گوند و پیشەسازی و دەریایی دەشێ بەکار بێت. بەڵام لاوازە لەبەرامبەر ئامۆنیاک، سیانید، پێکھاتەی ئاسن و ئامۆنیاک، کەشی پیسی شارەکان، ترشە باران، و پیسایی باڵندەکان.
بەکارھێنانەکان
یەکێک لە سەرەکیترین بەکارھاتنەکانی لە دێرزەمان بریتی بوە لە بەکارھاتنی لە دراو. ھەروەھا لە دروست کردنی کەشتی بەکار ھاتوە، جونکە لەبەرامبەر داخوران بەرگەی دەگرێ. ھەروەھا لە دروست کردنی پەیکەری ھونەری کە توانای دروست کردنی ھەر شێوەیەک بە ھونەرمەندەکە دەدات. لەگەڵ ئەمانەش دا، سودی لێدەبینرێ بۆ دروست کردن قالبی دەرگاو پەنجەرە، سندوقی پۆستە، ڕێی شەمەندەفەر و بەشە ڕەقەکانی قەنەفە.
سەرچاوەکان
پۆل:زانستی ماددە
بەلجیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢
بەلجیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢ بوو کە لە ٣٠ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٣٢ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٣٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢
فەلەستین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
فەلەستین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
لوولپێچی لۆگاریتمی
وێنۆک|200px|[[گەلەستێرەی لوولپێچ لەڕووی شێوەوە لە لوولپێچێکی لۆگاریتمی دەچێت.]] 200px|وێنۆک|لوولپێچی لۆگاریتمی لوولپێچی لۆگاریتمی یان لوولپێچی گۆشە یەکسان یان لوولپێچی گەشەکردن چەماوەیەکی لوولپێچیی لەخۆچوویە کە زۆر جار لە سروشتدا دەبینرێت.
کورتەمێژوو
لوولپێچی لۆگاریتمی یەکەم جار لەلایەن ڕێنێ دێکارت باسی لێ کرا و پاشان ژاکوب بێرنۆلی بە چڕ و پڕی لێی کۆڵیەوە.
شرۆڤە
لە سیستمی پۆتانی جەمسەریدا (r, \theta) چەماوەی لۆگاریتم بە شێوەی خوارەوە دەنووسرێت:
لێرەدا e بریتییە لە بنچینەی لۆگاریتم و a و b ئەرێنین. شێوەی پارامێتری چەماوەکە بریتییە لە:
لوولپێچەکە تایبەتمەندییەکی ھەیە کە گۆشەی \phi لەنێوان لێکەوتی گۆشەکە و radial line نەگۆڕە. ئەم تایبەتمەندییە بە زاراوەکانی ئەندازەی جیاکارانە بەم شێوە دەردەبڕن:
سەرچاوەکان
پۆل:لوولپێچەکان پۆل:لۆگاریتمەکان پۆل:چەماوەکان
جۆشوا لێدربرگ
جۆشوا لێدربرگ  (بە ئینگلیزی :Joshua Lederberg؛ لەدایک بووی ٢٣ی ئایاری ١٩٢٥ – مردووی ٢ی شوباتی ٢٠٠٨) زانا و توێژەرێکی خەڵکی ئەمریکا بوو. ساڵی١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکی پێ بەخشرا بەھۆی دۆزینەوەی پەیوەند بە بۆماوەزانییەوە بە تایبەت مادەی بۆماوە بەکتریا بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە ئدوارد تاتۆم و جۆرج وێڵس بێدڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥ پۆل:مردووانی ٢٠٠٨ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
کۆپا ئەمریکا
کۆپا ئەمریکا کە تا ساڵی ١٩٧٥ بە پاڵەوانێتی تۆپی پێی ئەمریکای باشوور ناسرا بوو، پاڵەوانێتییەکی تۆپی پێیە لە نێوان ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باشووردا کێبڕکێی لەسەر دەکرێت. کۆنترین پاڵەوانێتییە کە تا ئێستا بەڕێوەدەچێت، ھەروەھا سێیەم پێشبڕکێیە کە زۆرترین بینەری ھەیە لە جیھاندا. پێشبڕکێکە پاڵەوانەکانی ئەمریکای باشوور دیاری دەکات. ھەروەھا لە ساڵانی نەوەدەکانەوە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باکوور و ئاسیا بانگھێشت کراون بۆ بەشداریکردن لە پێشبڕکێکان.
لە ساڵی ١٩٩٣ەوە، پاڵەوانێتییەکە بەگشتی١٢ ھەڵبژاردە بەشداری دەکەن- ھەر ١٠ ھەڵبژاردەی کۆنمێبۆڵ و دوو ھەڵبژاردەی نیشتمانی لە یەکێک لە کیشوەرەکانی دیکە بانگھێشت دەکرێن. وڵاتانی دیکە کە لە دەرەوەی ئەمریکای باشوورەوە بانگھێشت کراون بریتین لە: کۆستاریکا (١٩٩٧، ٢٠٠١، ٢٠٠٤ و ٢٠١١)، ھندۆراس (٢٠٠١)، ژاپۆن (١٩٩٩ و ٢٠١٩)، ئەمریکا (١٩٩٣، ١٩٩٥، ٢٠٠٧)، و قەتەر (٢٠١٩). پێشبڕکێکە نزیکەی مانگێک دەخایەنێت.
لە کۆی دە ھەڵبژاردەی کیشوەری ئەمریکای باشوور ھەشت ھەڵبژاردە لە دوای دەستپێکردنی پاڵەوانێتییەکە لە ساڵی ١٩١٦ەوە لانیکەم جارێک نازناوەکەیان بەدەستھێناوە، تا ئێستا تەنھا ئێکوادۆر و ڤێنیزوێلا نازناوەکەیان بەدەستنەھێناوە. ئەرژەنتین و ئوروگوای زۆرترینجار نازناوەیان بەدەستھێناوە لە مێژووی پاڵەوانێتییەکەدا، ھەریەکەیان ١٥جار بوونەتە پاڵەوان. ئەرژەنتین لە ساڵی ١٩١٦، تا ئێستا ٩ جار میوانداری پاڵەوانێتییەکەی کردووە. ئەمریکا تاکە وڵاتی دەرەوەی کیشوەرەکە کە میوانداری ئەم چالاکییە دەکات، لە ساڵی ٢٠١٦دا بۆ یەکەمجار میوانداری کرد و لە ساڵی ٢٠٢٤دا بۆ جاری دووەم میوانداری ئەم چالاکییەدەکاتەوە.
زانکۆی ڤیستا
زانکۆی ڤیستا، ئەفریقای باشوور لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن حکوومەتی ئاپارتایدەوە دامەزراوە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ڕەشپێستەکانی شارەکانی ئەفریقای باشوور کە بەدوای خوێندنی باڵادا دەگەڕێن، لەناو شارۆچکەکاندا جێگیر دەکرێن نەک لە کەمپەکانی تایبەت بە گرووپەکانی دیکەی دانیشتووان.
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٨١ لە ئەفریقای باشوور
کۆنۆسوبا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای پۆل:کڕەنچیڕۆل پۆل:مانگاکانی ٢٠١٦ پۆل:مانگاکانی ٢٠١٤ پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکانی ٢٠١٤ پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٧ پۆل:شۆنن مانگا پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٦ دەستیان پێکردووە پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨
موخلیس
موخلیس نازناوی شاعیری کورد مەلا خەلیل کوڕی ڕەسووڵ کوڕی مستەفا. خەڵکی دەوروبەری ھەولێر و لە عەشیرەتی سنجاوی بووە.
ھۆنراوەکانی بە کوردیی ناوەندین و تا ئێستا دیوانەکەی چاپ نەکراوە.
ژیان
خەلیل لە ساڵی ١٩١٠ لە ھەواری گوندی شۆڕەزەرتکەی ناوچەی دەشتی کەندێناوەی ھەولێر لەدایکبووە. لە تەمەنی پێنج ساڵیدا باوکی مردووە. دایکی پەروەردەی کردووە. سەرەتای خوێندنی لای مامی بووە لە گوندی دووسەرە. لە پاشان قۆناغی فەقێیەتی لە زۆر شوێن بردووەتە سەر. لە ساڵانی ١٩٣٢ – ١٩٤٣ لە گوندی کەنداڵ نزیک مەخموور و گوندی سوورێژەی سەر بە قوشتەپەیە و گوندی پیرداود خوێندوویەتی. لە دواییدا لە قۆناغی موستەعیدیدا لای مەلا شێخ جەلالی بەرزنجی کانی کوردەیی لە گوندی ترپەسپیان خوێندنی بردووەتە سەر. ماوەیەکیش لە گوندی چەغەمیرەی ناوچەی کەندێناوە بووە، ئەوجا خۆی گەیاندووەتە لای مەلا ساڵحی گۆزەپانکە لە ھەولێر و لە ساڵانی ١٩٤٣ – ١٩٤٤ لای ئەو خوێندوویەتی و ئیجازەی مەلایەتی لێ وەرگرتووە.
لە سەرەتای شیعر نووسینیدا نازناوی (وافی) بووە، لە ھەندێ بەرھەمیدا بەکاری ھێناوە تا ساڵی ١٩٤٣. لە ساڵی ١٩٤٤ نازناوی (موخلیس)ی بۆ خۆی ھەڵبژاردووە و بووە بەسۆفیی نەقشبەندی و تەریقەتی لەسەر دەستی شێخ مستەفای ھەرشەمی نەقشبەندی وەرگرتووە.
لە دوای ئیجازە وەرگرتنی مەلایەتی لە ھەولێر گەڕاوەتەوە گوندی دووسەرە و لە جێی مامی بووە بەمەلای گوند، فەتاح ئاغای دزەیی چاودێری باشی موخلیس و حوجرە و قوتابییانی مەدرەسەی کردووە.
لە ساڵی ١٩٥٢ لە ماڵ زویر دەبێ، بەبێ ئەوەی کەس بزانێ لە گوند دەچێتە دەرەوە و چەند مانگێک لە قزرابات و کفری دەمێنێتەوە و لە دواییدا دەگەڕێتەوە زێدی خۆی.
لە ساڵی ١٩٦٤ گوندی دووسەرە بەجێ دێڵێ و ڕوو دەکاتە ھەولێر، ماوەیەک مەلایەتی دەکات، زۆری پێ ناچێ بار دەکاتە فەلووجە و دەبێتە مەلا لە مزگەوتی گەورەی شار و زانستی ژیربێژی (مەنتیق – لۆجیک) دەڵێتەوە. لەو ماوەیەدا خولیای گەشتی سووریا و حیجاز دەکەوێتە سەری، بەڵام زوو پەشیمان دەبێتەوە. ئیتر ناچار دەبێ ڕوو دەکاتە ھەولێر و لەوێوە دەگەڕێتەوە دووسەرە و خەریکی مەلایەتی دەبێ تا ساڵی ١٩٧٥. لەو ساڵەدا بەیەکجاری ئەو ئاوایییە بەجێ دێڵێ و ڕوو دەکاتە شەقڵاوە و لە خانەقای شێخ مستەفای ھەرشەمی نەقشبەندیدا ژیانی ئاییندەی دەباتە سەر.
ھۆنراوە
دەستنووسی دیوانی شیعری موخلیس لای کەسوکاری و ئیبراھیم ئەحمەد شوانی پارێزراوە، ھەروەھا نامەی ماجستێری ئەو لە بابەت ژیان و ھۆنراوەی ئەو شاعیرە بوو (١٩٨٩)، ئەمەش تا ئێستا چاپ نەکراوە. جگە لە شیعر، موخلیس نامەی شیعری ھەیە وەکو «مەولوودنامەی کوردی» لە ساڵی ١٩٦٨ لە ھەولێر چاپ کراوە. نامەیەکی شیعری دیکەی ھەیە بەناوی «ھیجرەتنامەی کوردی» ئەمەیان ھێشتا ھەر دەستنووسە.
مردن
خەلیل بەشێکی زۆری ژیانی لە شەقڵاوە بەنەخۆشی بەڕێ دەکات. کە نەخۆشی تەنگی پێ ھەڵدەچنێت و دەیگوازنەوە نەخۆشخانەی ھەولێر. مەرگ بەھێزتر دەبێ و لە ڕۆژی ٥ی حوزەیرانی ١٩٨٥ کۆچی دوایی دەکات، و تەرمەکەی دەبەنە گوندی پیرداود لە گۆڕستانی ئەوێ بەخاکی دەسپێرن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد پۆل:خەڵکی ھەولێر پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان پۆل:زانایانی ئیسلام پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠ پۆل:مردووانی ١٩٨٥ پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:موسڵمانە سوننەکان پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق پۆل:نەقشبەندی
ڕەھبەر جەلال
ڕەھبەر جەلال بە ناوی تەواوی ڕەھبەر جەلال حەمەد مامەش ڕەسووڵ (١٩٥٣ لە کۆیە، ھەرێمی کوردستان - ١٩٩٨ لە ھێلسینکی، فینلاند) شێوەکار، مۆسیقاژەن، نووسەر، ڕۆژنامەوان و چالاکوانێکی کورد بوو.
ژیان
ڕەھبەر جەلال ساڵی ١٩٥٣ لە کۆیە لەدایک بووە، قۆناغی ناوەندی ھەر لەم شارە تەواو کردووە، ساڵی ١٩٧٠ لە بەشی شێوەکاریی پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی بەغدا وەرگیراوە؛ ھەر ھەمان ساڵ لەگەڵ کۆمەڵێک لە گەنجانی تری کۆیە "تیپی شانۆی کەکۆن"یان دامەزراندووە و خۆیشی بووە بە سەرپەرەشتیار؛ دیسانیش ھەر ھەمان ساڵ بووە بە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری گۆڤاری «ڕەھێڵە»، سەر بە یەکیەتیی خوێندکارانی کوردستان. ١١ی ئازاری ١٩٧٤ بووە بە پێشمەرگە و لە بەشی ڕاگریاندندا دەستی بە کار کردووە. ساڵی ١٩٧٧ بووە بە ئەندامی کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی لقی ھەولێر. ساڵێ ١٩٨٣ چووە بۆ یووگۆسلاڤیا و لەوێ بووە بە بەڕێوەری گۆڤاری «کورد» کە دەنگی خوێندکارانی کوردی یووگۆسلاڤیا بووە (نۆ ژمارەی لێ دەرکراوە). ساڵی ١٩٨٤ چووە بۆ یەکێتیی سۆڤیەت و لە ئاکادێمیای «سوریکەڤ» دەستی بە خوێندن کردووە. لە ساڵی ١٩٨٦ەوە گۆڤاری «دڵانپار»ی دەرکردووە (تا پیش کۆچی دوایی خۆی ٣٢ ژمارەی لێ دەرچووە). ساڵی ١٩٩١ چووە بۆ فینلاند و لەوێ «کۆمیتەی ئاشتی و پشگیری نیشتمانی کوردستان»ی دامەزراندووە. ٦ی مانگی نیسانی ١٩٩٨ لە نەخۆشخانەیەکی شاری ھێلسینکی بەھۆی شێرپەنجە کۆچی دوایی کردووە. عەبدوڵڵا پەشێو شیعری «ڕەھبەر»ی بۆ ڕەھبەر جەلال ھۆنیوەتەوە کە لە سەرەمەرگیدا لە ڕێکەوتی ٤ی نیسانی ١٩٩٨دا لە نەخۆشخانەی شێرپەنجەی شاری ھێلسینکی نووسیویەتی و لەسەر تەرمەکەی خوێندوویەتییەوە.
شێوەکاری
ڕەھبەر جەلال تا ساڵی ١٩٧٠ لە ھەموو پێشانگاکانی ساڵانەی قوتابخانەکانی ھەولێردا، بەشداری کردووە. ساڵی ١٩٧٤ لە پێشانگای ھاوبەشی ھونەرمەندە پێشمەرگەکانی کوردستان بەشدار بووە. ساڵی ١٩٧٧ یەکەم پێشانگای تایبەتیی خۆی لە شاری ھەولێر کردووەتەوە. «ڕاپەڕین» و «ڕەشکوژی» لە گرینگترین بەرھەمەکانییەتی، کە ڕاپەڕینی لە یەکەمین پێشانگای خۆی پیشان داوە و ڕەشکوژیش بڕوانەمەی ماستەرەکەی بووە (لە سووریکەڤ)، کە کارەساتێکی ساڵی ١٩٦٣ی شاری کۆیە بە دەست ڕژیمی ئەوکاتی عێراق دەگێڕێتەوە و ھێمایەکە لە ئازاری نەتەوەیەک و لەخۆبردوویییەکانی بۆ دەستەبەرکردنی ئازادی.
پێشانگای تایبەت
جگە لەمانە، ساڵی ١٩٩٤ لە فینلاند دوو پێشانگا و ساڵی ١٩٩٨ لە سوید پێشانگایەک و سمینارێکی لەسەر ھونەری کوردی بەڕێوە بردووە. دوایین پێشانگای ڕەھبەر جەلال لە شاری ھێلسینکی، لە ڕێکەوتی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥دا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھونەرمەندان پۆل:شێوەکارانی کورد پۆل:ھونەرمەندانی کورد پۆل:خەڵکی کۆیە
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون
وێنۆک|ھەڵبژاردەی کامیروون ٢٠١٧
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون نوێنەری وڵاتی کامیروونە لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە تۆپی پێ. ٧ جار بەشداری جامی جیھانیی کردووە. پێنج جار بووەتە پاڵەوانی جامی نەتەوەکانی ئەفریقا (١٩٨٤ - ١٩٨٨ - ٢٠٠٠ - ٢٠٠٢ - ٢٠١٧)
سیستمی ھەڵدانی خەرجکراو
سیستمی ھەڵدانی خەرجکراو جۆرێکە لە ئامرازەکانی تێگرتن و ھەڵدانی بارێکی بەسوود (payload) و موشەک بۆ بۆشایی ئاسمان، کە دوای یەک بەکارھێنان فڕێدەدرێت. ئەو سیستەمەی کە چەندین جار بەکاردەھێنرێت پێیان دەوترێت سیستەمی ھەڵدانی فرە بەکارھێنان.
شاوەر کوڕی موجیر سەعدی
شاوەر کوڕی موجیر سەعدی فەرمانڕەوایەکی عەرەبی میسری فاتیمی بوو، وەک وەزیرێک لە کانوونی دووەمی ١١٦٢ تا کاتی تیرۆرکردنی لە ساڵی ١١٦٩ لەلایەن ژەنەڕاڵ شێرکۆ مامی سەرکردەی کورد سەلاحەدین، کە لەگەڵیدا خەریکی ململانێی سێ لایەنەی دەسەڵات بوو دژی خاچپەرستی ئەمالریکی یەکەمی قودس. شاوەر بەناوبانگ بوو بەوەی بەردەوام ھاوپەیمانی دەگۆڕی سەرەتا ھاوپەیمانی لەگەڵ لایەنێک و دواتر لایەنی دیکە و تەنانەت فەرمانی سووتاندنی پایتەختی خۆی فوستات (پایتەختی دەوڵەتی فاتیمی)، تەنھا بۆ ئەوەی دوژمن نەتوانێت ھەبێت.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١١٦٩ پۆل:سەرۆکی حکوومەتە تیرۆرکراوەکان پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
برێنتوود، لۆس ئانجلس
بڕێنتوود گەڕەکێکی ڕۆژئاوای لۆس ئانجلس، کالیفۆڕنیایە. گەڕەکە بە یەکێک لە بەناوبانگترین گەڕەکەکانی لۆس ئانجلس دەناسرێت، بەھۆی زۆری نیشتەجێبوونی دەوڵەمەندنشینەکانی شارەکە تێیدا.
سیستمی مانگی دەستکردی گەشتیاریی جیھانی
سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری جیھانی سیستەمێکە کە مانگە دەستکردەکان بەکاردەھێنێت بۆ دابینکردنی جیۆپۆزیشنی سەربەخۆ. سیستەمێکی گەشتیاری مانگی دەستکرد کە ڕووماڵی جیھانی ھەیە پێی دەوترێت سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری جیھانی (GNSS). , چوار سیستەمی جیھانی کاردەکەن: سیستەمی جیھانی پێگەیشتن (GPS) ی ئەمریکا، سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری جیھانی ڕووسیا (GLONASS)، سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری بیدۆی چین، و گالیلۆی یەکێتی ئەورووپا.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕێدۆزی پۆل:جیۆدیسیا پۆل:ئەڤیۆنیک پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
خێراییی ھەڵھاتن
خێرایی ھەڵھاتن لە فیزیا و فەلەکناسیدا کەمترین خێرایییە کە تەنێک دەبێت ھەیبێ بۆ ئەوەی لە چنگی ھێزی کێشکردنی تەنێکی دیکە ڕزگاری بێت.
بەلجیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦
بەلجیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦ بوو کە لە ١ تا ١٦ی ئابی ١٩٣٦ لە بەرلین لە ئەڵمانیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٣٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦
جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن
220x440px|وێنۆک ئێف-١٦ داڵی شەڕکەر، (بە ئینگلیزی: General Dynamics F-16 Fighting Falcon) فڕۆکەیەکی جەنگی سووکە و تاکە بزوێنەر و فرە ڕۆڵی لە نەوەی چوارەم لەلایەن کۆمپانیای جەنەراڵ داینامیکسەوە بۆ ھێزی ئاسمانی ئەمریکا بەرھەم ھێنراوە و دواتر لەلایەن کۆمپانیای لۆکھید مارتنەوە پەرەی پێدراوە. وەک فڕۆکەیەکی قەناسی سووک دیزاین کراوە بۆ ئەنجامدانی چەندین ئۆپەراسیۆنی قەناس بە سەرکەوتنێکی گەورەوە. ئەم فڕۆکەکە توانای مانۆڕی گەورەی خۆی سەلماندووە و ھەناردەی زۆرێک لە وڵاتان کراوە. یەکێکە لە گرنگترین فڕۆکە شەڕکەرەکان کە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا دەرکەوتووە. لە سەرەتادا لەسەر بنەمای چەمکی پەرەپێدانی فڕۆکەیەکی شەڕکەری سووکی تاقیکاری پەرەی پێدراوە و پەرەی پێدراوە بۆ فڕۆکەیەکی شەڕکەری فرە کەشوھەوایی و فڕۆکەیەکی وردی ھێرشکردنە سەر ئامانج. فڕۆکەی ئێف ١٦ لە پێنج ھێڵی بەرھەمھێنانی جیاوازدا دروست کراوە، بەمەش دەبێتە گەورەترین بەرنامەی فڕۆکەی جەنگی لە جیھانی ڕۆژئاوادا، نزیکەی ٤٥٤٠ فڕۆکەی ئێف ١٦ دروست کراون، و چیتر لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە ناکڕدرێن، و بەرھەمھێنان بەردەوامە بۆ مەبەستی ھەناردەکردنیان.
بەکارھێنەران
چەپ|350|ئەو وڵاتانەی کە فڕۆکەی ئێف ١٦ بەکاردەھێنن (بەکارھێنەرانی پێشوو بە ڕەنگی سوور)
نەمسا لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤
نەمسا یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤، کە لە ٢٥ی کانوونی دووەم تا ٥ی شوباتی ١٩٢٤ لە شاری شامۆنیکسی فەڕەنسا بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە ٣ مەدالیایان (٢ زێڕ،١ زیو) بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤
ڕووسەکان لە ئۆکرانیا
وێنۆک|ناوەندی زانستی و ڕۆشنبیری ڕووسی لە [[کیێڤ]] ڕووسەکان گەورەترین کەمینەی نەتەوەیین لە ئۆکرانیا. کە گەورەترین کۆمەڵگەی دەرەوەی ڕووسیایە لە جیھاندا. لە سەرژمێرییەکەی ئۆکرانیا لە ساڵی ٢٠٠١، ٢ ملیۆن و ٣٣٤ ھەزار و ١٠٠ کەس بە ڕەچەڵەک نەتەوەیی ڕووسی بوون (١٧.٣٪ی دانیشتوانی ئۆکرانیا)؛ ئەم ژمارەیە ئەو کەسانە کۆدەکاتەوە کە بە ڕەچەڵەک ڕووسی نەتەوەن لە دەرەوەی ئۆکرانیا ھاتوون، و لەنێویاندا ئەوانەی لە ئۆکرانیا لەدایکبوون.
مێژووی کۆن
یەکێک لە دیارترین ڕووسەکانی سەدەی ناوەڕاستی ئۆکرانیا (کۆمۆنوێڵتی پۆڵەندی-لیتوانیا) لەو کاتەدا ئیڤان فیۆدۆرۆڤ بوو کە بەشداری لە بڵاوکردنەوەی ئینجیلی ئۆسترۆگدا کرد و خۆی بە "مسکۆڤی" ناوبرد.
لە ساڵی ١٥٩٩، تزار بۆریس گۆدونۆڤ فەرمانی دامەزراندنی تساریبۆریزۆڤی لە کەناری ڕووباری ئۆسکۆڵ دا، کە یەکەم شار و یەکەم قەڵایە لە ڕۆژھەڵاتی ئۆکرانیا. بۆ پاراستنی زەوییەکان لە ھێرشەکانی تاتار، ڕووسەکان ھێڵی بەرگری بێلگۆرۆدیان دروست کرد (١٦٣٥-١٦٥٨) و ئۆکراینییەکان دەستیان کرد بە کۆچکردن بۆ ئەوێ بۆ ئەوەی لە ژێر پاراستنی ئەواندا بن.
لە کۆتایی سەدەی ١٧دا لە دوای ڕاپەڕینی چمێلنیکی بە سەرۆکایەتی بۆھدان خمێلنیتسکی، زۆرێک لە ڕووس زمانەکان ڕوویان لە خاکەکانی باکوور و ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئۆکرانیا کرد. ڕاپەڕینەکە بووە ھۆی جووڵەیەکی بەرفراوانی دانیشتووانی ئۆکرانی بۆ ناوچەی سلۆبۆدا لە ئۆکرانیا، کە لە ناوچەیەکی سنووری کەم دانیشتووانەوە گۆڕا بۆ یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی ڕووسیای قەیسەری کە دانیشتوویان تێدایە. دوای پەیمانی پێرێاسلاڤ، خاکی کۆزاکەکانی ئۆکرانیا، لەوانەش بەشە نوێیەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتی ئۆکرانیا، کەوتە ژێر دەستی ڕووسیا. ئەمەش بووە ھۆی یەکەم شەپۆلی گەورە، بەڵام بچووک بوو لە دانیشتووانانی ڕووسەکان بۆ ناوەڕاستی ئۆکرانیا (بە شێوەیەکی سەرەکی چەند ھەزار سەربازێک لە سەربازگەکاندا جێگیر بوون، لە کۆی ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١.٢ ملیۆن کەسی نا ڕووسی بوون).
نزیکەی ھەموو شارەکانی باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئۆکرانیا لەم قۆناغەدا دامەزراون: ئەلێکساندرۆڤسک (ئەمڕۆ زاپۆریژیا؛ ١٧٧٠)، یکاتێرینۆسلاڤ (ئەمڕۆ دنیپرۆ؛ ١٧٧٦)، خێرسۆن و ماریۆپۆل (١٧٧٨)، سێڤاستۆپۆل (١٧٨٣)، سیمفێرۆپۆل و نۆڤۆئەلکساندرۆڤکا (مێلیتۆپۆل؛ ١٧٨٤)، نیکۆلایڤ (میکۆلایڤ؛ ١٧٨٩)، ئۆدێسا (١٧٩٤) و لوھانسک (لوھانسک؛ دامەزراندنی وێستگەی کارەبای گەرمی لوھانسک لە ساڵی ١٧٩٥).
ڕووسەکان و ئۆکراینییەکان زۆرترین ڕێژەی کۆچبەرانیان پێکھێناوە کە بە ڕێژەی ٣١.٨٪ و ٤٢٪. لە کۆتاییدا دانیشتوانی نۆڤۆرۆسیا لە ڕووی نەتەوەییەوە تێکەڵاو بوون و لەگەڵ ئەوەی ڕامیاری ڕووسیا بوو بە ڕامیاری وڵات، ناسنامەی ڕووسی ھاتە سەر بنەماڵە و پێکھاتە تێکەڵەکاندا. ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا بە فەرمی ئۆکرانیا و بێلاڕووسی بە پرووسیای بچووک و ڕووسیای گەورە کە بەپێی گریمانەی پەسەندکراوی فەرمی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا سەر بە یەک نەتەوەی ڕووسیین؛ و ھەموویان خەڵکی کیێڤ ڕووسن.
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ڕووسەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیییان لەم شارانەدا پێکھێنا: کیێڤ (٥٤.٢٪)، خارکیڤ (٦٣.١٪)، ئۆدێسا (٤٩.٠٩٪)، میکۆلایڤ (٦٦.٣٣٪)، ماریپۆل (٦٣.٢٢٪)، و لوگانسک (٦٨.١٦٪)، بێردیانسک (٦٦.٥٪)، خێرسۆن (٤٧.٢١٪)، مێلیتۆپۆل (٤٢.٨٪)، یکاتێرینۆسلاڤ (٤١.٧٨٪)، کرۆپیڤنی (٣٦.٦٤٪)، لۆھراد (٣٤.٣٦٪)، سیمفێرۆپۆل (٤٥.٦٤)، فیۆدۆسیا (٤٦.٨٤٪)، و یاڵتا (٦٦.١٧٪)، کێرچ (٥٧.٨٪)، سیڤاستۆپۆل (٦٣.٤٦٪) و ژھۆی (٨٦٪).
جوگرافیا
220x440px|وێنۆک|گەورەترین نەتەوەکانی شار و ناوچەکانی [[ئۆکرانیا، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١. ڕووسەکان بە ڕەنگی شینن.]] ڕووسییە نەتەوەییەکان لە سەرانسەری ئۆکرانیا دەژین. بەشێکی بەرچاو لە کۆی دانیشتووانی ڕۆژھەڵات و باشوور و کەمینەیەکی گەورە لە ناوەند و کەمینەیەکی کەم لە ڕۆژاوا پێکدەھێنن. ڕۆژاوا و ناوەندی وڵاتەکە بە ڕێژەیەکی زیاتری ڕووسەکان لە شارەکان و ناوەندە پیشەسازییەکان و ڕێژەیەکی زۆر کەمتر لە ناوچە گوندنشینەکان کە زۆرینەیان بە زمانی ئۆکرانی قسە دەکەن، تایبەتمەندە بەھۆی چڕبوونەوەی ڕووسەکان لە شارەکاندا، ھەروەھا بە ھۆکاری مێژوویی، زۆربەی شارە گەورەکانی ناوەڕاست و باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە (لەوانەش کیێڤ کە ١٣.١٪ی دانیشتووانەکەی ڕووسین) تا ساڵی ٢٠٠٣ تا ڕادەیەکی زۆر ڕووسۆفۆنی ماونەتەوە.
گوڵپ
گوڵپ گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان. گوندێکە لە هەورامانی عێراق.
جوگرافیا
گوڵپ لە باکورەوە هاوسنورە لەگەڵ گوندی سەرگەت و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی نارنجڵە و لەڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی باخەکۆن لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی دێکۆن.
فەلەستین لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
فەلەستین نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ بوو کە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٢٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن
وێنۆک|یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن ٢٠١٨ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن نوێنەری وڵاتی ژاپۆنە لە پاڵاوانییەتییە نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە تۆپی پێ. ساڵی ١٩٢١ دامەزراوە ساڵی ١٩٢٩ ئەبێتە ئەندامی فیفا یەکەم یاری نێودەڵەتی بەرامبەر ھەڵبژاردەی چین ئەنجام دا کە بە ئەنجامی (٠–٥) یارییەکەی دۆراند شەش جار بەشداری جامی جیھانی کردووە باشترین ئەنجامی لە ساڵی ٢٠٠٢ کاتێک گەیشتە یارییەکانی پێش کۆتایی ئەم جامە چوار جار بەشداری جامی کیشوەرەکانی کردووە ھەروەھا چوار جار بۆتە پاڵەوانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا (١٩٩٨-٢٠٠٢-٢٠٠٦-٢٠١٠-٢٠١٤-٢٠١٨)
سەرچاوەکان
تۆپی پێ پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
مەخەند
مەخەند گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چایپاساری باشوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
مەخەند ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ماکۆ ماکۆ ماکۆ پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
یاسای کۆتانجێنتەکان
وێنۆک|270px وێنۆک|270px یاسای کۆتانجێنتەکان لە زانستی سێگۆشەزانیدا، بە پەیوەندیی نێوان لاکانی سێگۆشەیەک و کۆتانجێنتی نیوئەوەندەی ھەر سێ گۆشەکانی سێگۆشە دەوترێت.
پێناسە
لە سێگۆشەی بەرانبەردا a و b و c لایەکانی سێگۆشە، A و B و C سەرەکان و α و β و γ گۆشەکانی ناوەوە، s نیوەی چێوەی سێگۆشە (یەکسانە بە s = (a+b+c)/2 ) و r بریتییە لە نیوەتیرەی بازنەی دەوردراوی سێگۆشە، بەپێی یاسای کۆتانجێنتەکان:
نیوەتیرەی بازنەی دەوردراوی سێگۆشە لە ڕێگەی ئەم ھاوکێشە دەدۆزرێتەوە:
سەرچاوەکان
پۆل:سێگۆشەزانی پۆل:فانکشنە سێگۆشەیییەکان پۆل:تیۆرمە ئەندازەیییە ئیقلیدسییەکان
بەلجیکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
بەلجیکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨ بوو کە لە ٢٩ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٤٨ لە لەندەن لە ئینگلتەرا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٤٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
سویس لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤
سویس یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤، کە لە ٢٥ی کانوونی دووەم تا ٥ی شوباتی ١٩٢٤ لە شاری شامۆنیکسی فەڕەنسا بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە ٣ مەدالیایان (٢ زێڕ، ١بڕۆنز) بەدەستھێنا.
سەرچاوەکان
پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤
پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩ لە ئەلسەلڤادۆر
پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩ لە ئەلسەلڤادۆر بەشێکە لە پەتای جیھانیی نەخۆشی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩ (COVID-19) کە ھۆکارەکەی نەخۆشی سەختی کۆئەندامی ھەناسەی ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ (SARS-CoV-2). لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا وڵاتی ئەلسەلڤادۆر یەکەمین تووشبووی خۆی پشتڕاست کردەوە. ھەتا مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی بارەکانی تووشبوون ٥٢٬٣٨٨ کەس، ژمارەی گیانلەدەستدان ١٬٥٣٠ کەس و ژمارەی تووشبووە چاکبووەکان ٤٦٬٠١٣ کەس بوون. ھەر ھەتا ھەمان ڕێکەوت حکوومەتی وڵاتەکە ھەستاوە بە دەستبەسەرکردنی ٢٬٤٢٤ ھاوڵاتی بە تۆمەتی سەرپێچی کردنی بڕیارەکانی قەدەغەی ھاتووچۆ و لە ماڵەوە مانەوە و لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ٢٠٢٠ دا یەکەمین باری گیانلەدەستدان بە ڤایرۆسەکە لە وڵاتەکەدا پشتڕاست کرایەوە.
ڕێکخراوی ئەڵمانی ناحکومی (ڕوونبینی نێودەوڵەتی - Transparency International) ھەستا بە ئاماژەکردن بە وڵاتی ئەلسەلڤادۆر و کۆلۆمبیا وەک نموونەی ئەو وڵاتانەی خاوەنی چەندەھا دۆسیەی گەندەڵی و نارێکی زۆرن لە بەرێوبردن و مامەڵەکردن لەگەڵ پەتا جیھانییەکە لە ئەمریکای لاتینی دا. ھەردوو وەزارەتی تەندروستی و وەزارەتی گەنجینەی وڵاتەکە لەگەڵ ١٨ دامەزراوەی دیکەی حکومی لەژێر لێکۆڵینەوەدان لەلایەن نوسینگەی داواکاری گشتییەوە.
مانگی ئازاری ٢٠٢٠
لە ڕێکەوتی ٦ی ئازاردا و دوای ڕاگەیاندنی یەکەمین باری تووشبوون لە وڵاتی کۆستاریکا حکوومەتی ئەلسەلڤادۆر ھەستا بە ڕاگەیاندنی ئاگاداریی زەرد (ئاگاداری پلە مامناوەند).
لە ڕێکەوتی ١١ی ئازاردا دوای ئەوەی (ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی - WHO) کۆڤید-١٩ی وەک پەتای جیھانی ناساند، سەرۆک نایب بووکێلی ھەستا بە ڕاگەیاندنی ھەڵپەساردنی تەواوی چالاکییە پەروەردەیییەکان لە قوتابخانە گشتی و تایبەتییەکان دا لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا بۆ ماوەی ٢١ ڕۆژ و پاشان ڕاگەیاندنی باری لەناکاو و باری تایبەتمەند سەرەڕای نەبوونی ھیچ بارێکی تووشبوونی پشتڕاستکراوەی نەخۆشییەکە. لە ١٣ی ئازاردا سەرۆکی وڵات ھەستا بە ڕاگەیاندنی ئاگاداری سوور (ئاگاداری پلە بەرز) و لە شەوی ١٤ی ئازاردا بڕیاری ھەردوو ئاگادارییەکە پەسەند کرا و باری لەناکاو بۆ ماوەی ٣٠ ڕۆژ و باری تایبەتمەند بۆ ماوەی ١٥ ڕۆژ ڕاگەیەندرا لەگەڵ قەدەغەی سەرتاسەری ھاتووچۆی ھاوڵاتیان.