cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سەرۆک خێزان (فیلم)
ھەڵبژاردنی ئەکتەرەکان
پوزۆ یەکەم کەس بوو کە ئەو ئارەزووەی دەربڕی لە ھەبوونی مارلۆن براندۆ بۆ ڕۆڵی دۆن ڤیتۆ کۆرلیۆن بە ناردنی نامەیەک بۆ براندۆ کە تێیدا دەریبڕیبوو کە براندۆ «تاکە ئەکتەرە کە دەتوانێت ڕۆڵی باوکی ڕۆحی بگێڕێت.» سەرەڕای خواستەکانی پوزۆ، جێبەجێکارانی پاراماونت دژی ئەوەبوون کە براندۆ ڕۆڵ بگێڕێت، بەزۆریی بەھۆی ڕۆڵگێڕانە لاوازەکانییەوە لە فیلمە نوێکانیدا و ھەروەھا ھێمنییە کەمەکەی. کۆپۆلا براندۆ و لۆرێنس ئۆلیڤیەری پەسەندکردبوو بۆ ڕۆڵەکە، بەڵام نوێنەرەکەی ئۆلیڤیەر ڕۆڵەکەی ڕەتکردەوە و وتی کە ئۆلیڤیەر نەخۆشە؛ ھەرچۆنێک بێت، ئۆلیڤیەر بووە ئەستێرەی فیلمی سلووث (Sleuth) دواتر لەو ساڵەدا. ستودیۆکە بەزۆری پاڵیان بە ئێرنست بۆرگناینەوە نا تا ڕۆڵەکە وەربگرێت. ئەوانی دیکەش کە دایاننابوون بریتی بوون لە جۆرج س. سکۆت، ڕیچارد کۆنتێ، ئەنتۆنی کوین و ئۆرسن وێڵس.
دوای چەندان مانگی مشتومڕ لەنێوان کۆپۆلا و پاراماونتدا لەسەر براندۆ، دوو کۆتا بڕیار بۆرگناین و براندۆ بوون، بۆ ھەر یەکێکیان پێویست بوو کە سکرین تێستێکیان بھێندرێت بۆ بەڕێوەبەری پاراماونت ستانلی جافێ. کۆپۆلا نەیدەویست کە براندۆ دڵتەنگ بکات و دەریبڕی کە پێویستە پێداویستییەکان تاقیبکاتەوە تا سکرین تێستەکە لە ماڵەکەی براندۆ لە کالیفۆرنیادا بکات. بۆ مکیاجەکە، براندۆ تۆپەڵەی لۆکەی خستە ناو ڕوومەتییەوە، بۆیەی پێڵاوی دا لە قژی تا ڕەشی بکات، و ئێخەکەی لوولکرد. کۆپۆلا تۆمارەکەی براندۆی خستە ناوەڕاستی ڤیدیۆی ڕۆڵگێرانەکانی دیکە کە جێبەجێکارانی پارامونت سەیریان دەکردن. جێبەجێکارەکان سەرسامبوون بە ڕەنجەکانی براندۆ و ڕێگەیان بە کۆپۆلا دا کە بەشداریی بە براندۆ بکات بۆ ڕۆڵەکە ئەگەر براندۆ مووچەیەکی کەنتر قبووڵ بکات و پەیمانێک ببەستن تا دڵنیاببنەوە کە براندۆ نەبێتە ھۆی ھەر دواکەوتنێک لە بەرھەمھێناندا. براندۆ $١٫٦ ملیۆنی وەگرت لە گرێبەستێکی پوختی بەشداریکردندا.
لە سەرەتای بەرھەمھێناندا، کۆپۆلا دەیویست کە ڕۆبێرت دوڤۆڵ ڕۆڵی تۆم ھەیگن بگێڕێت. دوای سکرین تێست کردنی چەندان ئەکتەری دیکە، کۆپۆلا بەڕاستی خواستەکەی ھاتەدی و دوڤاڵ ڕۆڵی تۆم ھەیگنی پێبەخشرا. ئال مارتینۆ، کە گۆرانیبێژیکی بەناوبانگی یانە شەوانەکانی ئەوکات بوو، ئاگادارکرابووەوە لەلایەن ھاوڕێیەکەوە لەبارەی کەسایەتیی جۆنی فۆنتەینەوە ۆە ڕۆمانەکەی خوێندبووەوە و ھەستیکردبوو کە مارتینۆ کەسایەتیی جۆنی فۆنتەینی دەنواند. مارتینۆ ئەوکاتە پەیوەندیی بە بەرھەمھێنەر ئالبێرت س. ڕوودییەوە کرد کە ڕۆڵەکەی پێدا. ھەرچۆنێک بوو، مارتینۆ ڕۆڵەکەی لێ سەندرایەوە کە کۆپۆلا بوو بە دەرھێنەر و ڕۆڵەکەی دا بە گۆرانیبێژ ڤیک دەیمۆن. بەپێی وتەکانی مارتینۆ بێت، کە ڕۆڵەکەی لێ سەندراوە، ڕۆیشتووە بۆلای ڕوسێڵ بەفالینۆ، باوکە ڕۆحییەکەی و سەرۆکێکی تاوانکاری، کە ئەوکات سەرپەرشتیاری بڵاوبوونەوەی چەندان وتاری ڕۆژنامەی جۆراوجۆر بوو کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە کۆپۆلا بێ ئاگایە لە پێدانی ڕۆڵەکە بە مارتینۆ لەلایەن ڕوودییەوە. دەیمۆن ھەر یەکسەر دەستی لە ڕۆڵەکە ھەڵگرت چونکە نەیدەویست تووشی کێشە ببێت، و ھەروەھا پارەکەشی زۆر کەم بوو. لە کۆتاییدا، ڕۆڵی جۆنی فۆنتەین درا بە مارتینۆ.
ڕۆبێرت دێ نیرۆ یەکەم جار ڕۆڵی پاولی گاتۆی پێدرا. دەرھێنانی فیلمی ئەو چەتەیەی کە ناتوانێت بر ڕێکی بتەقێنێت (The Gang That Couldn't Shoot Straight) دەستی پێکردبوو و ئال پاچینۆ وازی لە ڕۆڵەکەی لەو فیلمەدا ھێنا بۆ فیلمی باوکی ڕۆحی، کە وای لە دێ نیرۆ کرد ڕۆڵ بگێڕێت بۆ فیلمەکە و واز لە باوکی ڕۆحی بھێنێت. دوای ئەوەی دێ نیرۆ ڕۆیشت، ڕۆڵەکەی گاتۆ درا بە جۆنی مارتینۆ. کۆپۆلا دایانی کیاتۆنی ھەڵبژراد بۆ ڕۆڵی کەی ئادامس بەھۆی بەناوبانگبوونی بەھۆی ئەوەی کە نامۆیە. جۆن کازەیل ڕۆڵی فرێدۆ کۆرلیۆنی ۆێدرا دوای ئەوەی کۆپۆلا بینیبووی لە ڕۆڵگێراندا بۆ گرووپی شانۆیی «ئۆف برۆدوەی». جیانی ڕووسۆ ڕۆڵی کارلۆ ڕیزی پێدرا دوای ئەوەی پرسیاری لێکرا کە سکرین تێکستێک بکات کە نواندنی دیمەنی شەڕەکەی ڕیزی و کۆنی کرد.
کۆپۆلا چەندان ڕۆڵی جیاوازی دا بە ئەندامانی خێزانەکەی. ڕۆڵی کۆنی کۆرلیۆنی دا بەخوشکەکەی، تالیا شایر. کچەکەی، سۆفیا ڕۆڵی مایکڵ فرانسس ڕیزی، کوڕە تازە لەدایکبووەکەی کۆنی و کارلۆی وەرگرت. باوکیشی کە دەکاتە کارمین کۆپۆلا، لە فیلمەکەدا دەرکەوت لە ڕۆڵێکی زیادەدا کە پیانۆی دەژەنی لە دیمەنێکدا. ھاوسەر، دایک، و دوو کوڕەکەی کۆپۆلا ھەر ھەموویان بە ڕۆڵی زیادە دەرکەوتن لە وێنەکەدا. چەند ڕۆڵێکی بچووکی تر، وەک لوکا براتسی، ھەڵبژێردران دوای ئەوەی وێنەگرتن دەستی پێکردبوو.
وێنەگرتن
پێش دەستپێکردنی وێنەگرتنەکە، ئەکتەران دوو ھەفتە مەشقیان وەرگرت، کە پێکھاتبوو لە ژەمێکی ئێوارە کە ھەر ئەکتەر یان خانمەئەکتەرێک دەبوو وادابنێت کە کەسایەتییەکەیەتی لە ماوەکەی خۆیدا. وێنەگرتن وادانرابوو کە لە ٢٩ی ئازاری ١٩٧١ دەستپێبکات، بە ئەو دیمەنەی کە مایکڵ کۆرلیۆن و کەی ئادامس «بێست ئاند کۆ.» (Best & Co.) بەجێدێڵن لە نیویۆرک دوای کڕینی دیاری کریسمس. کەشی ڕۆژی ٢٣ی ئازار بە کەمە بەفر پێشبینیکرابوو، کە وای لە ڕوودی کرد کە ڕێکەوتی وێنەگرتنەکە بگۆڕێت؛ بەفر بەرجەستە نەبوو و ئامێری بەفر بەکارھێنرابوو. وێنەگرتنی سەرەکی لە نیویۆرک درێژەی سەند تا ٢ی تەممووزی ١٩٧١. کۆپۆلا داوای سێ ھەفتە پشووی کرد پێش بردنی وێنەگرتنەکە بۆ سیسیلیا.. دوای نیشتەجێبوونی ستافەکە لە سیسیلیا، پاراماونت ڕایگەیاند کە ڕێکەوتی بڵاوبوونەوە دەگۆڕدرێت بۆ بەھاری ١٩٧٢.
سینەماتۆگرافەر گۆردن ویڵیس یەکەم جار چانسی وێنەگرتنی باوکی ڕۆحی لەلایەن ئەوەوە بە کەم دانا چونکە بەرھەمھێنانەکەی بەلای ئەوەوە «ئاژاواوی» بوو. دوای ئەوەی ویڵیس دواتر پێشنیارەکەی قبووڵ کرد، ئەو و کۆپۆلا قایل بوون لەسەر ئەوەی ھیچ ئامێرێکی وێنەگرتنی مۆدێرن، ھەلیکۆپتەر، و لێنسی زووم بەکارنەھێنن. ویڵیس و کۆپۆلا بەکارھێنانی «فۆرماتی تابلۆ» ی وێنەگرتنیان ھەڵبژارد تا وای لێبکەن کە وەک تابلۆیەک دەبینرێت. ناوبراو سێبەر و ڕووناکی کەمی بەکارھێنا لە وێنەگرتندا تا گەشەسەندنی سایکۆلۆژی پیشانبدات. ویڵیس و کۆپۆلا بڕیاریان دا کە دیمەنی ڕووناک و تاریک پێکەوە لە فیلمەکەدا دابنێن. ویڵیس ڕووناکایی زۆر کەمی بەکارھێنا لە فیلمەکەدا تا «تۆنێکی زەرد» ی تێدا دروستبکات. دیمەنەکانی سیسیلیا لەبەرئەوە وێنەگیران تا گوندەکان پیشانبدرێن و «زەوییەکی ڕۆمانسییانەتر پیشانبدرێت،» و ھەستێکی «نەرمتر، و ڕۆمانسییانەتر» بدرێت بەم دیمەنانە زیاتر لە دیمەنەکانی نیویۆرک.
یەکێک لە کاریگەرترین دیمەنەکانی فیلمەکە سەرێکی بڕدراوی ئەسپێکی ڕاستی تێدابوو. کۆپۆلا چەند ڕەخنەیەکی وەرگرت بەھۆی دیمەنەکەوە، ھەروەھا سەرەکە لە کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنابی خواردنی سەگەوە دەستکەوتبوو لە ئەسپێکەوە کە دەبوایە بێگوێدانە بکوژرێت بۆ فیلمەکە. لە ٢٢ی حوزەیراندا، دیمەنی کوشتنەکەی سۆنی لە ڕاڕەوێکی فڕۆکەخانەی گۆڕەپانی میچێڵ لە مینیۆلا وێنەگیرا، کە سێ قۆختەی کۆکردنەوەی باج دروستکران، لەگەڵ بەربەستی پاسەوان، و تەختەی ئاگاداری بۆ سێتی دیمەنەکە. ئۆتۆمبێلەکەی سۆنی بریتیبوو لە لینکۆڵن کۆنتینێنتاڵی جۆری ١٩٤١ کە بە سمۆ کونکرابوو تا لە جێی گوللە بچێت. دیمەنەکە سێ ڕۆژی پێچوو بۆ وێنەگرتن و تێچووەکەی زیاتر لە $١٠٠٬٠٠٠ بوو.
داواکەی کۆپۆلا بۆ وێنەگرتن لە شوێنەکان پەیڕەوکرابوو؛ بەنزیکەی سەدا ٩٠ی لە شاری نیویۆرک و دەوروبەری وێنەگیرا، بە بەکارھێنانی زیاتر لە ١٢٠ جێگای جیاواز. چەندان دیمەنی جیاواز لە فیلموەیس لە ھارلێمی ڕۆژھەڵات وێنەگیرا. بەشەکانی دیکەش لە کالیفۆرنیا، یان لە سیسیلیا وێبەگیرا، جگە لەو دیمەنانەی کە لە لاس ڤێگەسدا بوون چونکە سەرمایەی کەم ھەبوو بۆ گەشترکردنە ئەوێ. ساڤۆکا و فۆرزا دارگۆ ئەو شارۆچکە سیسیلیانە بوون کە لە فیلمەکەدا بوون. دیمەنەکی سەرەتای زەناوەندەکە لە گەڕەکێکی دوورگەی ستەیتن وێنەگیراوە کە زیاتر لە ٧٥٠ نیشتەجێی گەڕەکەکەیان وەک ئەکتەری زیادە بەکارھێناوە. ئەو خانووەی کە وەک ماڵەکەی خێزانی کۆرلیۆن و شوێنی زەماوەندەکە بەکارھێنراوە لە ١١٠ لۆنگفێڵۆو ئاڤینیو لە گەڕەکی تۆدت ھیڵی دوورگەی ستەیتن بووە. دیوارەکەی دەوروبەری کۆبینای خێزانی کۆرلیۆن لە تەپەدۆر دروستکرابوو. ئەو دیمەنانەی لە دەوروبەری بازرگانیی زەیتی زەیتوونی خێزانی کۆرلیۆنەوە بوو لە شەقامی مۆت وێنەگیرابوون.
دوای ئەوەی وێنەگرتن لە ٨ی ئاب تەواوبوو، ڕەنجەکانی دوای بەرھەمھێنان خرابوونە سەر بڕینی فیلمەکە بۆ درێژییەکی قبووڵکراو. سەرەڕای ئەوەش، بەرھەمھێنەران و دەرھێنەرەکە ھەر دیمەنی جیاوازیان لادەبرد و دادەنا لە کۆتا بەرھەمدا، لەگەڵ بڕینی دیمەنێکی تەواودا. لە ئەیلوولدا، یەکەم تەواونەکراوی فیلمەکە سەیرکرا. زۆربەی ئەو دیمەنانەی باسی سۆنی بوون لابرابوون، کە چیرۆکەکەیان بەھێز نەدەکرد. لە تشرینی دووەمدا، کۆپۆلا و ڕوودی مۆنتاژی نیوەی فیلمەکەیان تەواوکرد. مشتومڕەکان لەسەر کەسەکان لەگەڵ کۆتا مۆنتاژ بۆ تەنانەت ٢٥ ساڵ داوی بڵاوبوونەوەی فیلمەکەش مایەوە. فیلمەکە لە کۆتایی کانوونی یەکەمی ١٩٧١ و کانوونی دووەمی ١٩٧٢ پیشانی ستاف و پەخشکەرانی پاراماونت درا.
مۆسیقا
کۆپۆلا مۆسیقادانەری ئیتاڵی نینۆ ڕۆتای وەرگرت بۆ دروستکردنی سکۆری فیلمەکە، کە یەکێک لەوانیش مۆسیقای سەرەکی، بە نەرمیی بدوێ، خۆشەویستم (Speak Softly, Love) بوو. بۆ سکۆرەکە، ڕۆتا نزیکی کردبووەوە لە دۆخ و کەسایەتییەکانی ناو فیلمەکە. ڕۆتا مۆسیقایەکی نوێی تێکەڵکرد بۆ فیلمەکە و چەند پارچەیەکی لە مۆسیقا دانراوەکەی فیلمی فۆرتونێڵا (Fortunella) ھێنابوو کە بەھەمان شێوە خۆی داینابوو، تا ھەستێکی ئیتاڵی بدات و مۆسیقا تراژیدییەکانی فیلمەکە بووروژێنێت. ئیڤانسی جێبەجێکاری پاراماونت پێوابوو کە سکۆرەکە زۆر «کلتوورانە» بوو و نەیویست بەکای بھێنێت؛ تا ئەو کاتەی کۆپۆلا وای لە ئیڤانس کرد ڕازی ببێت. کۆپۆلا پێیوابوو لە پارچە مۆسیقایەکەی ڕۆتا ھەستێکی ئیتاڵییانەتر دەدات بە فیلمەکە. باوکی کۆپۆلا، کارمین، چەند مۆسیقایەکی زیادەی بۆ فیلمەکە دروستکرد، بەتایبەتی ئەو مۆسیقایەکی کە گرووپەکە دەیژەنن لە دیمەنی یەکەمی زەماوەندەکەدا.
کۆی نۆ دۆخ ھەن لە فیلمەکەدا کە دەتوانرێت مۆسیقای بەکارەسات ببیسترێت، وەکو چێ لا لونا مێزۆ مارێ (C'è la luna mezzo mare) و ئاریاکەی چێروبینۆ بەناوی نۆن سۆ پیو کۆسا سۆن (Non so più cosa son) لە فیلمی ھاوسەرگیرییەکەی فیگارۆ (Le Nozze de Figaro). ساوندتراکێک بۆ فیلمەکە لە ١٩٧٢دا بە شێوەی ڤاینیڵ بڵاوکرایەوە لەلایەن پاراماونت ڕیکۆردس، بە سیدیش لە ١٩٩١دا لەلایەن گێفێن ڕیکۆردس، و بەشێوەی دیجیتاڵی لەلایەن گێفێن لە ١٨ی ئابی ٢٠٠٥. ئەلبومەکە لە ٣١ خولەکی مۆسیقای ناو فیلمەکە پێکدێت، کە زۆربەی لەلایەن ڕۆتاوە دانراون، لەگەڵ دانەیەک لەلایەن باوکی کۆپۆلا و دانەیەک لەلایەن جۆنی فارۆو و مارتی سایمس. پێگەی ئۆڵمیوزیک بە پێنج لەسەر پێنج ھەڵسەنگاند، کە سەرنووسەر زاچ کەرد وتویەتی کە «ساوندتراکێکی تاریک، شەبەنگی و چەلەنگە.» سەرنووسەرێکی فیلمتراکس پێوابوو کە ڕۆتا سەرکەوتوو بووە لە بەستنەوەی مۆسیقاکە بە شێوەی چەقەکانی فیلمەکەوە.
سینەمایی
پریمیەری جیھانیی باوکی ڕۆحی لە سینەمای لیوس ستەیت بوو لە نیویۆرک سیتی لە ڕۆژی سێشەممە، ڕێکەوتی ١٤ی ئازاری ١٩٧٢، دوای سێ ھەفتەیەک لە ڕێکەوتە پلان بۆ دانراوەکە کە ڕۆژی کریسمسی ١٩٧٢ بوو، کە داھاتی پریمیەرەکە بەخشران بە یانەی کوڕانی نیویۆرک. پێش پریمیەری فیلمەکە، فیلمەکە $١٥ ملیۆنی کۆکربووەوە بەھۆی بەکرێگرتنی پێشوەختەوە. ڕۆژی دواتر، فیلمەکە لە سێ سینەمای نیویۆرک پەخشکرا (لیوس ستەیتی یەک و دوو، ئۆرفیەم، کاین و تاوەر ئیست). دواتریش لە سینەمای ئیمپریاڵ بوو لە تۆرنتۆ لە ڕێکەوتی ١٧ی ئازار و دواتر لە لۆس ئەنجلس لە دوو سینەما لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئازار. باوکی ڕۆحی لە ٢٤ی ئازاری ١٩٧٢ لە تەواوی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بڵاوبووەوە و گەیشتە ٣١٦ سینەما دوای پێنج ڕۆژ.
ھۆم میدیا
مافی تەلەفزیۆنیی فرۆشرا بۆ ڕیکۆردێک بە $١٠ ملیۆن بە ئێن بی سی بۆ یەک پەخشکردن بۆ دوو شەو. جۆری سینەمایی باوکی ڕۆحی بۆ یەکەم جار لە تۆڕی تەلەفزیۆنیی ئەمریکی لە ئێن بی سی پەخشکرا کە چەند دەستکارییەکی کەمی ھەبوو. یەکەم نیوەی فیلمەکە لە ڕۆژی شەممە، ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤ پەخشکرا، و نیوەکەی دیکەشی دوو ڕۆژ دواتر پەخشکرا. پەخشکردنەکانی تەلەڤیزیۆن بینەرێکی زۆری بۆ خۆی ڕاکێشا بە کۆی ھەڵسەنگاندنی نیێڵسنی ٣٨٫٢ و %٥٩ بینەران بە کردبی بە ھەشتەم پڕبینەرترین فیلم لەسەر تەلەڤیزیۆن، بە پەخشکردنی دووەم نیوەی ھەڵسەنگاندی سێیەم باشترین فیلمی سەر تەلەفزیۆنی پێدرا لەۆشت فیلمەکانی فڕۆکەخانە (Airport) و چیرۆکی خۆشەویستی (Love Story) بە ھەڵسەنگاندنی ٣٩٫٤ و %٥٧ی بینەر. پەخشکردنەکە چاوەڕێکردنی بۆ بەشی نوێی دروستکرد. ساڵی دواتر، کۆپۆلا ئەفسانەی باوکی ڕۆحی دروستکرد بۆ تەلەفزیۆنی ئەمریکی لە بەرھەمێکدا کە ھەردوو بەشەکانی باوکی ڕۆحی و باوکی ڕۆحی بەشی دوو تێکەڵکرابوون لەگەڵ چەند دیمەنێکی بەکارنەھێنراو لە ھەردوو فیلمەکەیاندا کە بە شێوەیەکی ڕیزبەندکراو چیرۆکەکەی دەگێڕایەوە کە کەرەستەکانی توندوتیژی، سێکسی، و پیسکردنی شتە پیرۆزەکانی نەرم کردبووەوە بۆ یەکەم پەخشی بۆ ئێن بی سی لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٧. لە ١٩٨١، پاراماونت سێتی بۆکسی داستانی باوکی ڕۆحی بڵاوکردەوە، کە بەھەمان شێوە چیرۆکی ھەردوو فیلمی یەکەمی دەووتەوە بە شێوەیەکی ڕیزبەندکراو، و بەھەمان شێوە دیمەنی زیادەی تێدابوو، بەڵام دیمەنە نەشیاوەکانی نەسڕدرابووەوە. سێیینەی باوکی ڕۆحی لە ١٩٩٢دا بڵاوکرایەوە، کە تێیدا ھەر سێ فیلمەکە بە شێوەیەکی ڕیزبەندکراو دەڕوات.
خێزانی باوکی ڕۆحی: سەیرێکی ناوەوە دۆکیۆمێنتارییەکی ٧٣ خولەکیی بوو کە لە ١٩٩١دا بڵاوکرایەوە. لەلایەن جێف وارنەرەوە دەرھێنرابوو، فیلمەکە چەند دیمەنێکی پشت کامێرا، چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەکتەرەکان، سکرین تێکستەکانی ھەر سێ فیلمەکانی تێدابوو. کۆکراوەی دیڤیدیی باوکی ڕۆحی لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١دا بڵاوکرایەوە، لە پاکێجێکدا کە ھەر سێ فیلمەکەی تێدابوو —ھەر یەکەیان تراکێکی ڕوونکردنەوەی لەلایەن کۆپۆلاوە تێدابوو— لەگەڵ دیسکێکی زیادە کە باوکی ڕۆحی: سەیرێکی ناوەوەی تێدابوو. ھەروەھا دیڤیدییەکە داری خێزانیی بنەماڵەی کۆرلیۆن، کاتھێڵی «کۆرلیۆن»، و ڤیدیۆیەکی وتاری وەرگرتنەکانی خەڵاتەکانی ئۆسکاری تێدابوو.
خەڵاتەکانی فیلمەکە و زانیارەکانی تر
فیلمەکە توانیویەتی سێ خەلاتی ئۆسکار بۆ باشترین بباتەوە، و پێنچ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبیش کە تاکە فیلمە توانیبێتی پێنچ خەلاتی گۆلدن گڵۆب لەیەک ساڵدا بباتەوە، ھەروەھا وێبسایتی بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان (IMDB) فیلمەکەی بە دووەمی باشترین فیلمی مێژوو داناوە و ڕەیتینگی ٩٫٢ی پێداوە، وێبسایتی Rotten Tomatoesیش ڕێژەی %٩٨ی پێداوە. فیلمەکە لەلایەن کۆمپانیای EA ەوە کرایە یاری و دوو بەشیشی لێدەرچوو و کڕیارێکی زۆری ھەبوو.
لێدەرکردن
چەپ|وێنۆک|180px|٣ = ٢–٥ لێدەرکردن (ھەروەھا: کەمکردنەوە؛ بە کورمانجی: ژێدەرکرن، ژێدەرخستن، کێمکرن) یەکێ لە چوار کارە سەرەکییەکانی ژمێرکارییە؛ پێچەوانەی کۆکردنەوەیە، واتە ئەگەر بە ژمارەیەکەوە دەست پێ بکەین و ژمارەیەکی تری پێ زێدە بکەین و ئەوکات ئەو ژمارە کە زێدەمان کردووە لێی دەرکەین، دەگەڕێینەوە بۆ ئەو ژمارە کە بەوە دەستمان پێ کرد. ھێمای لێدەرکردن ئەمەیە: -.
سەرچاوەکان
پۆل:چوار کردەی سەرەکی
سەرۆک خێزان (فیلم)
تێبینییەکان
<references group="N"/>
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠ پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٢ پۆل:فیلم دەربارەی مافیای ئەمریکی پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانی تاوانکاری ئەمریکی پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٧٠ پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی دەیەی ١٩٧٠ پۆل:فیلمە تاوانکارییەکانی ساڵی ١٩٧٢ پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمە تاوانکارییە ئەمریکییەکان پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان) پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی پۆل:وێناکردنی چاندی مافیاکان پۆل:فیلمەکان دەربارەی برا پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ پۆل:فیلمەکان دەربارەی تاوانە ڕێکخراوەکانی ئەمریکا پۆل:فیلمەکان دەربارەی مافیا سقلییەکان پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانی تاوانە ڕێکخراوەکان پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی فرانسیس فۆرد کۆپۆلا پۆل:فیلمەکان بە براوەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین نمایشی ئەکتەری درامیی پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون پۆل:فیلمەکان کە لە لاس ڤێگاس ڤالی ڕوودەدەن پۆل:فیلمەکان کە لە نیوجیرسی وێنەیان گیراوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین دەرھێنەر بەدەستھێناوە پۆل:ئەو فیلمانەی کە نووسەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین سیناریۆی گونجاوی بەدەستھێناوە پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی ماریۆ پوزۆ پۆل:فیلمەکانی سەرۆک خێزان
کیوجی
کیوجی (旧辞), ھەروەھا وەک ھۆنجی (本辞)یان سێندای نۆ کوجی (先代旧辞) ناسراوە، تۆمارێکی مێژوویی دێرینی ژاپۆنی بوو، کە چیتر نەماوە و زانیارییەکانی ناوی لە کۆجیکی کۆکراونەتەوە بەھۆی کەم و کوڕی و کێشە لەسەر زانیارییەکانی ناوی ئیمپراتۆر تێنمو ھەستاوە بە دووبارە داڕشتنەوەی کتێبە مێژوویییەکان
ھەروەک دەڵێت: دەبیستم کە زانیارییەکانی ناو (تێیکی) و (ھۆنجی) زۆر ناتەواویان تێدایە، ئەگەر ئەم ھەڵانە ئێستا چاک نەکرێن، مانا و زانیارییە ڕاستییەکان لە ماوەی چەن ساڵی داھاتوو لەناودەچن، ئەو تۆمارە مێژوویانە بنچینەی سیستمی نیشتمانین و بناغەی حکوومەتی شاھانەن، بۆیە من دەمەوێت بە وریایەوە لێکۆلینەوە لەسەر ھەردوو تۆماری تێیکی و کیوجی بکەم و ھەڵەکان بسڕمەوە، و ڕاستی بۆ نەوەی داھاتوو دامەزرێنم.
٥٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مێژووی ڕۆژنامەوانی
سەرەتایەکی کورت دەربارەی سەرھەڵدانی رۆژنامەگەری: داھێنانی ئامێری چاپ لە سەدەی پانزەھەمی زاینی دا لە سەردەستی مسگەرێکی ئەڵمانی یوحەنان گۆتەنبەرگ داھێنراوە گۆتەنبرگ (١٣٩٨- ١٤٦٨) لەو دا‌ھێنانەیدا ھیچ سود و دەسکەوتێکی پێنەبڕاوە‌ لەبەر سەرقاڵی و دەستکورتی کاتی کتێبی ئینجیلی پیرۆزی ئاینی لە چاپ داوە تەنانەت بیری چوە ناوی خۆشی لەسەر تۆمار بکات ‌بەر لە گۆتەنبرگ ھەوڵێکی تریش لە لایەن بازرگانێکی چاینی بەناوی بی شینگ (٩٩٠ - ١٠٥١)‌ ھەبووە. بەو داھێنانەی گۆتەنبرگ شۆڕشیکی مەزن لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا دروست بوو چاپ رۆلێکی ئێجگار گرینگی بینی لە بەرەو پێشوەچونی شارستانیەت لە سەرانسەری دونیادا. ماوەیەک پاش ئەو دا‌ھینانە گۆڤار و رۆژنامە بەشێوەیەکی رێک و پێک چاپ و بڵاو کرانەوە. لەساڵی ١٩٣٨ لێکۆلەرەوەی ئەڵمانی ئۆتۆگروت ئەم پێنج مەرجەی داناوە بۆ جیاکردنەوەی ڕۆژنامە لە ھۆیەکانی تری پێوەندیەکان:
ئیمپراتۆر تێنمو
ئیمپراتۆر تێنمو (天武天皇, تێنمو تێنۆ، لەدایکبووی ٦٣١ بۆ ١ی تشرینی یەکەمی ٦٨٦) ٤٠مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو فەرمانڕەواتییەکەی لە ٦٧٣ تا مردنی لە ٦٨٦ بوو
مێژووی ڕۆژنامەوانی
یەکەم ھەفتەنامە لەمیژودا لە شاری ستراسبۆرگ بە ناوی پێوەندی (رێلەیشن) لەساڵی ١٦٠٩ لەلایەن جۆن کارلۆس چاپ و بڵاوکراوەتەوە، ھەروەھا یەکەم رۆژنامەی رۆژانە لە لەندەن بەناوی (دێلی کرانت) لە رۆژی ١١/ئازاری /١٧٠٢ دا لەسەر دەستی ئیدوارد کرانت چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
لەرۆژی ٢٢/نیسانی/ ١٨٩٨ میقداد مدحەت بەدرخان لە شاری قاھیرەی میسر دەرگایەکی پڕ مەینەت و زەحمەت بەڵام دەرگایەکی شارستانی بۆ گەڵە ستەم دیدەکەی خۆی خستە سەرپشت و یەکەم رۆژنامەی کوردی بەناوی (کوردستان) دامەزراند لەو رۆژەوە‌ کاروانی خەبات و تێکۆشان بەریوەیە بۆ بەدیھینانی ئاوات و ئامانجەکانی بەدرخان بۆ ئازادی و رزگاری کوردو کوردستان. بەپێ ی سەرچاوەکان رۆژنامەکە سێ ھەزار دانەی لێ چاپ دەکرا ٢٠٠٠ دانەی بەخۆڕایی لە کوردستان لی دابەش دەکرا ئەگەرچی دەرچواندنی رۆژنامەی کوردستان لە قاھیرە دوور لە خاک و خەڵکی ستەم لێکراوی کورد بە ھۆی زۆڵم و فشاری ناحەزانی گەلی کورد بووە چەندین جاریش جێگۆڕکێی پێکراوە ئەو پیشەیە ئەگەر لە مێژودا بە ناوی (پیشەی گەڕان بە دوای سەرئێشەدا) ناوی دەرکردبیت رۆژنامەگەری کوردی تا ئەمڕۆش گەڕان بووە‌ بە دوای مەرگدا!! ھەندێک لە شۆرە سوارەکانی مەیدانی رۆژنامەگەری کوردی ، ئەوانەی کۆچی دوایی یان کردوە میقداد مەدحەت بەدرخان خاوەنی (رۆژنامەی کوردستان ١٨٩٨ ) عەبدول کەریم ئەفەندی خاوەنی گۆڤاری (رۆژی کورد ١٩١٣) مستەفا پاشا یامولکی خاوەنی (گۆڤاری بانگ کوردستان ١٩٢٢) مێژونوس حسین حوزنی موکریانی خاوەنی (گۆڤاری زاری کرمانجی ١٩٢٦) ماموستا ئیبراھیم ئەحمەد خاوەنی (گۆڤاری گەڵاوێژ ١٩٣٩ ) ماموستا عەلائەدین سەجادی (خاوەنی گۆڤاری نزار) ماموستا ئەنوەر مائی خاوەنی (گۆڤاری رۆناھی) پیرەمیردی شاعیر (خاوەنی رۆژانەی ژین) مەلا شەریف ڕەنگەرێژی خاوەنی (رۆژنامەی ئازادی ١٩٤٥ ) ماموستا گیو موکریانی خاوەنی (گۆڤاری ھەتاو ١٩٥٤ )
ئیمپراتۆر تێنمو
سەرچاوەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:مردووانی ٦٨٦ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٧ەم پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
مێژووی ڕۆژنامەوانی
جگە لە سەدان نووسەر و رۆشنبیرو ھونەرمەند دڵسۆزانە لە رۆژگاری خۆیدا بەشداری کردووە لە گەشە پێدانی رۆژنامەگەری کوردی دا وەکو ماموستا عەبدولا گۆران / مەعروف بەرزنجی /غەفور میرزا کەریم / جەلالی میرازا کەریم / ئەمینی میرزا کەریم / ئەحمەد غەفور/ مەلا ئەنوەر مائی / شاعیری بەناوبانگ قانیع / ماموستا شاکر فەتاح / محەمەد تۆفیق وردی / محەمەد مەولود مەم / سالح حەیدەری / دەیانی تر.
بەگشتی ھەمو جۆرەکانی رۆژنامەگەری کورد لە قەیران دایە میدیای حیزبی زاڵە بە سەر میدیای ئازاد جاران خوینەر بە چرای گەنەگەرچک لە دوای رۆژنامەی حیزبەکان دەگەڕا کەچی ئێستا چەمۆلەی لێدەگرن لە وولاتە پێش کەوتوەکانی دونیا حیزب رۆژنامەی تایبەتی نیە بەلکو رۆژنامەی نزیک لە حیزب ھەیە ، سەربەخۆیە پانتایەکی بچوکی حیزبایەتی تیایە بەلام لای خۆمان رۆژنامەی حیزبەکان زۆرە خوێنەری کەمە‌ لەگەل رێزمدا بۆ ئەوکەسانەی لە رۆژنامەی حیزبەکان کار دەکەن کرێکارن دەبی بەپێی مەزاجی خاوەنکار ووشەسازیان بۆ بکەن‌ وێنە ‌و چاو پێکەو تنیان بڵاو ‌بکەنەوە. ئەمڕۆ ھاوکێشەی نێوان رۆژنامە نوسی بەدبەخت و سەرکەدەی دەست رۆیشتوی ناو حیزب بەم شێوەیە رۆژنامە نوس ئەگەر رەخنەی لێ بگری و فەرامۆشی بکات سەرکردە حەز لەچارەی ناکات و لێی خۆش نابیت رەنگە نانیشی ببڕیت ، بەسەرەکەیتر ئەگەر رۆژنامەنوس مەرای بۆبکات دەست خۆشی لە کارە ناڕەوکانی بکات سەرکردە لە بیری ناکات ‌پاداشی ئەداتی و پشتگیری دەکات. بەلام رۆژنامەگەر راستگۆیی و متمانەی خوێندەواری خۆی لەدەست ئەدات.‌ لەیادی ١١١ سالەی رۆژنامەگەری کوردی سەری رێزو نەوازەش بۆ شەھیدانی قەڵەم و مەرەکەب ، گشت سەربازە گۆمناوەکانی مەیدانی رۆژنامەگەری کوردی دا دەنوێنم.
سەرچاوەکان رۆژنامەگەری کوردی، نوسینی مستەفا رابەر
ماجد مەردۆخ ڕۆحانی
وێنۆک|ماجد مەردۆخ ڕۆحانی محەممەد ماجد مەردۆخ ڕۆحانی (بە فارسی: محمد ماجد مردوخ ڕوحانی، لەدایکبووی ١٩٥٨) نووسەر و فەرھەنگنووسی کوردی خەڵکی سنەیە. لە کارە بەرچاوەکانی پیاچوونەوە و نووسینی مانا فارسییەکانی ھەنبانە بۆرینە و سەرپەرشتیی نووسینی فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان و فەرھەنگی زانستگای کوردستانە، کە کوردی کوردییە. ھەر وەھا ماجد ڕۆحانی، جگە لە ھەنبانە بۆرینە، سەرپەرەشتیی لەچاپ درانەوەی زۆربەی بەرھەمەکانی دیکەی مامۆستا ھەژاری کردووەتەوە.
ژیان
لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٥٨ (٢٥ی ئازاری ١٣٣٧ کۆچیی ھەتاوی) لە سنەدا لە دایکبووە. کوڕی بابا مەردووخی ڕۆحانییە و دایکی لە بنەماڵەی مفتیزادەیە. تا دیپلۆمی بیرکاری، لە سنە خوێندوویە و لە زانکۆکانی کرماشان و تاراندا بەکالۆریوسی کیمیای وەرگرتووە. پاش چەند ساڵ کار لە بواری کیمیادا ڕوو دەکاتە کاری نووسین.
سەرچاوەکان
پۆل:خەڵکی سنە پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
thumb|300px|ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا
ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا یان ئەفریقای ڕۆژهەڵات، ناوچەیەکە لە ڕۆژهەڵاتی قاڕەی ئەفریقا، و ئەم دەوڵەتانەی خوارەوە دەگرێتەوە؛
لە ڕووی جوگرافیەوە زۆرجار میسر و سوودان لەسەر ئەم ناوچەیە هەژمار ئەکرێن
پۆل:جوگرافیای ئەفریقا پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا پۆل:ئەفریقا
ئیسلام بەپێی وڵات
thumb|دابەشبوونی ئیسلام لە جیھاندا ئایینی ئیسلام، یەکێک لە ئایینەکانی جیھانە و دووەم گەورەترین ئایینە لە دوای ئایینی مەسیحییەت،  ژمارەی موسڵمانان دەگاتە ٢ ملیار کەس.
ئیسلام ئایینی زۆرینەیە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، و باکووری ئەفریقا‏ و ناوچەکانی ئاسیا بەوەوە لە چیندا چەند کۆمەڵگەیەکی گەورەی ئیسلامی ھەیە، ھەروەھا لە بەلقان و ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕووسیا، ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر موسڵمانی کۆچکردوو ھەیە لە ھەموو لایەکی جیھاندا، بۆ نموونە لە ئەورووپای ڕۆژاوا ئایینی ئیسلام دووەم ئایینە لە دوای مەسیحی لەکاتێکدا ڕێژەکەیان کەترە لە %٥ی دانیشتووانی ناوچەکە.
لە ٥٧ وڵاتدا کە زۆرینەیان موسڵمانن، نزیکەی %٦٢ی موسڵمانانی جیھان لە ئاسیادا دەژین، لەگەڵ بوونی زیاتر لە ٦٨٣ ملیۆن موسڵمان لە ھەندێک وڵاتدا وەک ئیندۆنیزیا (کە گەورەترین دەوڵەتە لە گرتنە خۆی دانیشتووی موسڵمان %١٥٫٦ی موسڵمانی جیھان پێک دەھێنێت) و پاکستان و ھیند و بەنگلادیش.
پیتێر کاسگرۆڤ
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧ پۆل:ئۆسترالیا پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمیەکانی ئوسترالیا پۆل:ژەنەڕالە ئوسترالییەکان پۆل:دەستوورخوازانی ئوسترالیا پۆل:ئوسترالییەکانی بەڕەگەز ئیری پۆل:بەڕیوەبەرانی گشتیی ئوسترالیا پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی سیدنی
ئیسلام بەپێی وڵات
ئیسلام بەپێی وڵات
ژمارەی موسڵمانان لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠١٠.
ئیسلام بەپێی ناوچە
ڕێژەی سەدەی لە کۆڵۆمی چوارەم ئاماژە بۆ ڕێژەی موسڵمانان دەکات لە ناوچەکە، بەڵام ڕێژەی سەدی لە ستونی کۆتایی ئاماژە بە ڕێژەی موسڵمانان دەکات لە جیھانی ئیسلامی. تێبنی؛ میسر و سوودان و مەغریبی عەرەبی لەسەر باکووری ئەفریقا ھەژمارکراوان نەک ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام بەپێی وڵات
بڕیارنامەی ١٠٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٠٥٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئایاری ١٩٩٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی یووگسلاڤیای پێشوو و کۆماری مەقدوونیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٦٧٠‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٦ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٦ پۆل:کۆماری مەقدوونیا لە ١٩٩٦ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
شۆڕشی زانستی
لە مێژووی زانستدا، شۆڕشی زانستی ئەو ڕۆژگارە بوو کە تێیدا بیرۆکە نوێکان لە فیزیک، ئەستێرەناسی، زیندەوەرناسی، لەشناسیی مرۆڤ، کیمیا و دیکەی زانستەکاندا بناغەی زانستی نوێیان دانا و بوون بەھۆی بەدواوەدانی ڕێبازەکانی زاڵی سەردەم کە لە یۆنانی کۆنەوە دەستیان پێ کردبوو و لە سەدەکانی ناوینیشدا درێژەیان پەیداکردبوو. وەکوو ئەوەی زۆرینەی لێکۆڵەران دەڵێن، شۆڕشی زانستی ساڵی ١٥٤٣ بە بڵاوبوونەوەی دوو پەرتووکەوە دەستی پێ کرد و ھەتا سەدەی ١٧ھەم بەردەوام بوو. ئەو دوو پەرتووکە کە ڕێی زانستیان گۆڕی ئەمانە بوون: لەسەر ھەڵسووڕانی تەنە ئاسمانییەکان نووسینی نیکۆلاس کۆپێرنیک و لەسەر پێکھاتی لەشی مرۆڤ نووسینی ئاندریاس ڤێسالیوس.
زاراوەی شۆڕشی زانستی، بۆ جاری یەکەم، ساڵی ١٩٣٩ لەلایەن فەیلەسووف و مێژووناس ئالکساندر کۆیرەوە بۆ دەستنیشانکردنی ئەو سەردەمە بەکارھێنرا.
زانست کە لە ڕێگای تەکنەلۆژیاوە کار دەکات، لە بەدیھێنانی ئەم ھەمووە ئاڵوگۆڕیانە پشکێکی گرنگی ھەبووە. زانست و تەکتەلۆژیا پەیوەندییەکی پتەویان پێگەوە ھەیە. ناسینی زانستی، واتە زانینی لەبەرچی و چلۆنایەتی ھەر شتێک، چلۆنایەتی کارکردنی شتەکان. تەکنەلۆژی واتە «زانینی چلۆنایەتی» و درککردنی ئەو خاڵەی کە بە چ شێوەیەک شتەکان دروست بکەین و بیانگۆڕین بۆ ئامانجێکی بەسوود. زانست بەھۆی ئەم خاڵەوە واتە چۆنییەتی کارکردنی دەقیقی شتەکان زانیارییەک دەداتە دەست کە لەو ڕێگەیەوە دەتوانین بۆ بەرەو پێشبردنی تەکنەلۆژیا کەڵکی لێوەربگیرێت. شۆڕشی زانستی کە لە سەدەکانی شانزدە و حەڤدەدا ھاتەپێش ئەم کارەی بۆ زانست ئەرخەیان کردووە.
زانست پێش شۆڕشی زانستی
بەوجۆرە نییە کە پێداچونەوەی زانستی لە ئەورووپا لەگەڵ شۆڕشی زانستی سەریھەڵدابێت، لەبەر ئەوەی مرۆڤەکان لە ھەموو سەردەمەکان بە دوای مەعریفەتی زانستییەوە بوونە. ھەر شارستانییەتییەکی گەورە جۆرە زانستێکی بەرھەمھێناوە. بۆ نموونە زۆر پێش ئەوەی کریستۆف کۆڵۆمپ ئەمریکا وەدۆزێت، ئازتیکەکان کارامەییان لە ئەستێرەناسی وزانستی بیرکاریدا بە دەستھێنابوو ھەر وەکوو ئینکاکان دەیانزانی چۆن مس و حەوتجۆش بەدەست بێنن.
بەداخەوە کاتێک ئیسپانیایییەکان ھێرشیان کردە سەر خاک و مەملەکەتیان زیاتر کەوتبوونە ژێر کاریگەری زێڕ و جەواھیراتی ئازتیکەکان و ھەروەھا ئەو مرڤانەی کە دەکرانە قوربانی بۆ خوداکەیان کە خۆر بوو. ئیسپانیایەکان زۆرێک لە ئازتیکەکانیان کوشت، و زێڕ و جەواھیراتیان بە تاڵان بردران و مەعریفەتە زانستییەکانیشیان پشت گوێ خران، کاتێک و ھۆش ھاتنەوە کە ئیتر کار لە کار ترازابوو. کاتێک کە ئیسپانیایییەکان خولیایان بە زانستی ئازتیکەکان بۆ پەیدابوو، کە زۆرێک لەو زانستانە لەبیر چووبونەوە. و ئیتر شۆڕشی زانستی نەیدەتوانی سودێک بگەیەنێت.
کاریگەریی چین
ھۆکاری زاڵبوونی ئیسپانیایییەکان بەسەر ئازتیکەکاندا، ھەبوونی تفەنگ بوو. بارووت لە چین بەرھەمھێنرا، ھەروەھا چاپ و قوتب نوما. موسڵمانەکانیش ئەمانەیان لە چینییەکان وەرگرت. ئەورووپایەکانیش لە موسڵمانەکانەوە فێربوون. لە ساڵی ١٥٠٠م ھەموو ئەمانە لە ئەورووپا ناسراوبوون بۆ خەڵک. ھەروەھا زۆر بەر لەمەش فڕانسیس بیکەن ئاماژەی بەوەکردبوو، ھەموو ئەمانە لە مێژووی زانستدا بەنرخن. چاپ لەو ڕوەوە گرنگی ھەبوو کە لە جیاتی کتێبەکان دانە دانە لە ڕووی یەکتری بنوسنەوە کە کاتێکی زۆری دەبرد، بەڵام بەھۆی چاپەوە ھەزاران کۆپی لەو کتێبانە توانیان زانست بە شێوەیەکی خێراتر بگەیەنە خەڵک.
کاریگەریی ھیند
ھیند بەھۆی پێشینەی زانستییەوە ناوبانگێکی لەو جۆرەی نییە، بەڵام ھەر ھیندیش بوو کە سیستەمی ژمارەیی ئێستای بەرھەم ھێنا. لە سیستەمی ژمارەیی ڕومی بۆ ژمارە (٠) سفر ھیچ نیشانەیەک نییە و سوود وەرگرتن لە سفر زۆر سەختە. نیشانەی سفر لە سیستەمی ژمارەی ھیندییەوە ھاتووە و ئەم سیستەمە ژمارەی زۆر سادەی ھەیە کە ھێشتا مرۆڤەکان کەڵکی لێوەردەگرن. عەرەبەکان (موسڵمانەکان) سیستەمی ژمارەیی ھیندیان گواستەوە بۆ ئەورووپا کە دواتر شوێنی بە سیستەمی ژمارەی ڕومی تەنگ کرد. سیستەمی ژمارەی نوێ ھاوکاری زانایانی کرد کە ھاوکێشە ئاڵۆزەکان چاکتر لە پێشتر بە سادەی حەل بکەن.
کاریگەریی یۆنانییەکان
سەردەمی گرنگی زانستی یۆنانی لە سەدەی شەشی پێش زایین سەری ھەڵداو نزیکەی سێسەد ساڵی خایاند. گەرچی بەشێک لە زانینەکانی یۆنانی بۆ ھەمیشە لە دەستچوون، و ھەندێکی دیکەیان سەدان ساڵ بە پشتگوێخراوی مانەوە لەلایەن زانا ئەورپایەکانەوە، بەڵام زۆربەی ئەو زانستانە نوسرانەوە. ئەفلاتۆن و قوتابییەکەی ئەرەستۆ بەناوبانگترینی پیاوانی ئەوسەردەمەن. ھەرتکیان بە ھەمان ڕێژە کە فیلسوف بوون زاناش بوون. بە واتایەکی دیکە دەیانویست بزانن کە شتەکان بۆچی و چلۆن بەوشێوەیە کاردەکەن، لەھەمانکاتدا باوەڕیان بە شێواز و ڕەوشی بەڵگەھێنانەوەش ھەبوو. زۆرێک لە بیریارەکانی یۆنان خولیایەکی سەیریان بە زانستی بیرکاری ھەبوو بەتایبەت «ئەندازە» (ھەندەسە). ئەفلاتۆن گرنگی زۆری پێدەدا، لەسەر دەرگای چوونە ژوروەی فێرگەکەی نوسیبووی «کەسێک کە بیرکاری نازانێت، پێ نەخاتە ئەم شوێنەوە» ئەفلاتۆن باوەڕی وابوو کە نابێت ئەوەی کە تەنھا لە ھەستەکانمانەوە پێمان دەگات واتە (ھەستی بینین و بیستن)، متمانەی پێ بکەین. دەکرێت لەمە تێبگەین. مانگ گەورەتر لە ئەستێرەکانی دیکە دێتە پێش چاو بەڵام دەزانین زۆر بچووکترە لە چاو ئەستێرەکاندا. ھەروەھا ئەفلاتۆن بە جۆرێک بیری دەکردەوە کە کاری جەستەیی، واتە کارێک کە مرۆڤ لە ڕێگای ماسولکەکانییەوە دەیکات، ڕۆحی مرۆڤ پەرێشان دەکات. ئەگەر وا بڕیارە کەسێک جیھان دەرک بکات، تا ئەو ئاستەی بۆی دەکرێت دەبێ گیان و بیرێکی ڕۆشنی ھەبێت، کەوابوو کەسی زانا نابێت کاری عەمەلی ئەنجام بدات. بەم جۆرە ئەفلاتۆن عەقیدەی وابوو کە نابێت متمانە بە تاقیگە بکەین چونکە ھەستەکانی ئێمە جێگای متمانە نین. ھەروەھا باوەڕی وابوو کە ھەمیشە لە ئەنجامدانی ھەر کارێکی تاقیگەی پێویست بە ڕێژییەک کاری جەستەی دەکات کە ئەمەش شیاوی یۆنانییەکی ڕەسەن نییە. بیری دەکردەوە کە زانا دەبێت ھەمیشە پشت بە بەڵگەھێنانەوەی پوخت ببەستێت.
ئەرەستۆ کەمتر لە ئەفلاتۆن خولیای بیرکاری بوو، بەڵام زیاتر ھۆگری بەڵگەھێنانەوە بوو. باوەڕی بە دیتن ھەبوو، واتە دیتنی شتەکان و لێوردبونەوەیان، بۆ ناسینی زیاتریان. بەھەمان شێوەی ئەفلاتۆن ئەرەستۆش پێی وابوو کە کاری فیزیکی زیان دەگەیەنێت لە دروست دەرککردنی شتەکان تا سوود گەیاندنی.
لەنێوچوونی یونان و ڕوم
سەرەنجام ئیمپراتۆری ڕۆم ئەیالەتەکانی یۆنانی فەتح کرد، بەڵام ساڵانێکی زۆر بیرۆکەکانی یۆنانییەکان لە ناو خەڵکی مانەوە و بەڵکو زیادەکاریشیان بۆ کرد. ھەروەھا ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمیش شکستی ھێنا بەھۆی ھێرشەکانی بەربەر لە باکوور، و لە باشوور وڕۆژھەڵاتیشەوە موسڵمانەکان. ئەم لە ناوچونانەش کاتێکی زۆری خایاند واتە لە سەدەی پێنجەوە تا حەوتەم.
بەھۆی ئەم داڕوخانەوە ئیتر یاسا و نەزمیش قوربێکی نەما. پانتایی و گەشەی شارەکان ڕووی لە دابەزین کرد. ھەندێک لە شارەکان بە تەواوی بوونە کەلاوە. بازرگانی ڕەونەقی خۆی لە دەستدا، چونکە بەھۆی ڕێگر و دز و جەردەی دەریایی بازرگانی بێ سوود ببو. بەھۆی ئەوەی کە بازرگانی لەڕەونەق کەوتبوو خەڵک دەبوایە پشت بەوشتانە ببەستن کە خۆیان بەرھەمیان دەھێنا. ھەتا ئەو کاتەش کە شارستانییەتی یۆنانی لە لوتکە بوو پیاوانێکی کەم دەیانتوانی شارەزایی لە زانستدا وەدەست بێنن. بۆیە لە سەدەی حەوتەم ئەم ڕێژەیەش ڕووی لە کەمی کردبوو. ھەتا ئەوانەشی توانایی بەدەستھێنانی شارەزایان ھەبوو بەدواکەوتبوون لەو بەھرەیە، ئەوەش بەھۆی کێشەی سەفەرکردن و وەدەستخستنی ئەو کتێبانەی کە بابەتە زانستەکانی پێش خۆیان لە خۆگرتبوو. زۆرینەی زانستی کۆن لە نێو چووبون، ھەندێکیان بۆ ماوەیەک کورت و ھەندێکیان بۆ ھەمیشەی لە نێوچوون.
ڕۆڵی کەلیسا
کەلیسای مەسیحییەت توانی ڕێژەیەک لە زانست بەھۆی کاری تۆرەڤانەکانی خۆی بە زیندووی بھێڵێتەوە. زۆرێک لەم زانستانە لە ژورەکانیان بە پارێزراوی مانەوە. ئەوان بەشێکیان لە ڕۆژ تەرەخانکردبوو بۆ پێداچونەوە و نووسینەوەی کتێبەکان. ئەوان لە پلە و مەقامی یەک شەخسییەتی مەسیحی باوەڕیان وابوو کە خودا حەقیقەتی گەردوونی لە کتێبی پیرۆزدا ئاشکراکردووە. مەسیحییەکان باوەڕیان وابوو کە تەنھا یەک خوداوەند ھەیە و لەوەشڕا کە ئەفلاتۆن و ئەرەستۆش ھەروا بیریان دەکردەوە، زانا مەسیحییەکان پەسندکردنی بیرۆکەی ئەم دوو زانایەیان بە لاوە سەخت نەبوو. بۆنمونە ئەرەستۆ دەیوت زەوی دەکەوێتە چەقی گەردوونەوە. دەیوت کە خۆر و مانگ و ئەستێرەکان ھەمووی بەدەوری زەوی دا دەسوڕێنەوە. ئەم بابەتە زۆر بە چاکی تێکی دەکردەوە دەگەڵ ئەو بیرۆکەی کە مرۆڤ لە سەرووی ھەموو بوونەوەرکانی خوداوەیە. دەبێ چاوەڕێی ئەوەش بکرێت کە خوداوەند مرۆڤی لە چەقی ھەموو بوونەوەر دانەوە.
کە لەبارەی بیرۆکەی زۆری نادروستیش کە ھەیانبوو، پێشکەوتن ئاستەنگی بۆدروست دەبوو.
کۆمەڵگای چەرخی ناوین (سەدەی ناوەڕاست)
لە چەرخی ناوین کۆمەڵگا زۆر بە سەبری گۆڕانی بە خۆیەوە دەبینی و زۆرینەی خەڵکی بەھۆی ئەو ڕەوشە سونەتییەی لە باو باپیرانیانەوە بۆیان مابووەوە کشتوکاڵیان دەکرد و شتێکی زۆریان بەرھەم نەدەھێنا. لەو شتە کەمەش کە دەمایەوە باجێکی زۆریان دەدا بە ئاغا و دەسەڵاتدارانی کەلیسا. پاشا و دەرەبەگەکان ھەمیشە خولیای حکوومەت کردن و خۆشگوزرانیان ھەبوو. زیاتر ھەوڵیان بۆ پارێزگاریکردن لە دەسەڵات و مەقانی خۆیان دەدا تا ئەوەی کە بیری ئەندێشەی نۆێیان ھەبێت. دەسەڵاتداران و پیاوانی کەلیسا ھەم پارەیان ھەبوو ھەم کاتی پێویستیش بۆ ئەوەی کە خزمەتی زانستی پێ بکەن، بەڵام بێجگە لە کەسانێکی زۆر کەم ئەوانی تر ڕەغبەتێکیان بۆ ئەم کارە نیشان نەدەدا. وانەدەھاتە پێش چاو کە زانست کەڵکی ھەبێت و ئەوانیش توانای دەرککردنی ئەوەیان نەبوو کە ببینن لەوانەیە زانست ڕۆژێک بەکڵک بێت. لەبەر ئەوە ھیچ ھەوڵێکیان بۆ بەرەوپێش بردنی مەعریفەتی زانستی نەدا.
موسڵمانەکان
خۆشبەختانە لەو کاتەی فێرکارییە زانستییەکانی ئەورووپای مەسیحی بەردەوامی بە ھەبوونی خۆی دەدا، زانستی ئیسلامی لە لوتکەدابوو. لە ساڵی ٧٣٢م، واتە ١٠٠ ساڵ پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر محمد (درودی خوای لێبێ)، موسڵمانەکان ئیمپراتۆرێکی گەورەیان لەسەر بنەمای دینی خۆیان پێکھێنا. ئەم ئیمپراتۆرییەتە لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، واتە لە ھیندەوە تا ئیسپانیا بەرفراوان بوو. ئەمپراتۆرییەتی نوێی ئیسلامی میلەتانێکی زۆری لە خۆ گرتبوو، وەکو ھیندییەکان، ئێرانییەکان، یۆنانییەکان، مەسیحییەکان و یەھودییەکان.
ئەوان دەگەڵ چینییەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە و دەگەڵ ئەووپایەکان لە ڕۆژاواوە پەیوەندی بازرگانیان ھەبوو. زاناکانیشیان لێکۆڵینەوەیان لەسەر بەرھەمەکانی یۆنانییەکان، ھیندییەکان و ئێرانییەکان دەکرد و تەرجەمەشیان بۆ دەکردن. زانست لە ناوچە گەورەکانی ئیسلامی وەکو بەغدا وتۆلەیتولە (لە ئیسپانیا) لە لوتکە دابوو.
زانست دووبارە لە ئەورووپاوە گەشە دەکاتەوە
لە ساڵانی ١١٠٠ بە دواوە زانایانی ئەورووپایی بە ڕێژەیەکی بەرچاو دەستیانکردە وەرگێڕانی نووسینە عەرەبییەکان بۆ سەر زمانی لاتینی. لە چەرخی ناوین زمانی لاتینی زمانی زانستی ھەموو ئەورووپا بوو. ئەم وەرگێڕانانەش ھۆکار بوون بۆئەوەی ئەورووپایەکانیش بۆ خۆیان بیر بکەنەوە. لەبەرئەوەی ئەو بیر و فیکرانەی کە لە موسڵمانەکانەوە فێری دەبوون زۆرجار دەگەڵ نووسینە کۆنەکانی ئەورووپا جیاوازی ھەبوو. بۆیە زاناکان دەبوایە بۆ سەلماندنی ھەر یەک لەم فیکرانە بەڵگە بێننەوە. کاتێکی زۆری خایاند، یانی چوار سەد ساڵی خایاند لە سەدەی دوازدە تا شانزدە بۆ ئەوەی ئەورووپییەکانیش خۆیان ڕابھێنن لەسەر بیرکردنەوە. ڕەھا کردنی ئەو بیرۆکەیەی کە دەڵێ: ھەر شتێکی گرنگ بەر لەمە دۆزراوەتەوە، زۆر دژواربوو. لە کۆتایەکانی سەدەی چواردەیەم ستایش کردنی یۆنانی کۆن زیادی کرد، زۆرێک لە کارە زانستی و ھونەری و ئەدەبیاتەکانی یۆنانی دووبارە دەرکەوتنەوە. زانایان، ھونەرمەندان و نووسەران لاسایی شێوازەکانی یۆنانییەکانیان دەکردەوە و خۆشیان بەرھەمی چاکیان وەدەست ھێنا. بۆ زۆرێک لەوان بە شێوەیەک بوو وەک ئەوەی کە لە ڕێنسانس دا بەژدار بن. یەکێک لە کەسە بەناوبانگەکانی سەردەمی ڕێنسانس لێئۆناردۆ داوینچی بوو کە بێحساو ھۆگری عیلم و ھونەر بوو. داوینچی پێداچونەوە و خوێندنەوەی بۆ زۆرێک لە زانستەکان کرد، وەکوو شیکاری جەستەیی، ئەستێرەناسی، زانستی بیرکاری، میکانیک و ڕووناکی. پێکھاتەکەیەکی فڕۆکەیەکی داڕشت و لەبارەی فڕینی باڵندەکانیش تاوتوێکارێکی بێ وێنە بوو.
داوینچی لە خاڵی وەرچەرخانی دووبارەی زانستدا ژیانی بەسەردەبرد. ئەو پێی وابوو کە ئەفلاتۆن کەوتبیووە ھەڵەوە کە دەیووت تەنھا بەڵگەھێنانەوەی پۆخت کافییە. بەڵکو بۆ ئەوەی بگەیتە دڵنیایی ڕاستی بیرۆکەکان کە لە ڕێگەی بەڵگەھێنانەوە پێی دەگەی، تاقیکردنەوەشیان زەرورییە. یۆنانییەکان و زۆرێک لە زانایانی چەرخی ناوین پەیان بە گرنگی تاقیگە نەدەبرد، لەبەرئەمە لەم ڕوەوە لێئۆنارد داوینچی زیاتر ھاوشێوەی زانایانی ئەمڕۆ بووە. بەڵام ئەو خولیایی زۆر بابەت بوو، تەنھا لەسەر یەک ڕەوش نەدەمایەوە. ھیچکات لەسەر یەک بابەت ئەوەندە تەرکیزی نەدەکرد کە بەتەواوی دەرکی بکات. لەبەرئەم ھۆکارە ھاوکارێکی لەو جۆرە نەبوو بۆ شۆڕشی زانستی.
پێشڕەوی تەکنەلۆژی
بە درێژایی سێسەد ساڵی پێش شۆڕشی زانستی، پیشەسازی و بازرگانی بە خێرایی ڕوو لە گەشەکردن بوو. لەم ماوەیەدا تێکنۆلۆژی زیاتر لە پێشتر گەشەی کرد. ئەوانەی ئیشی کانەکانیان دەکرد زیاتر ڕۆچونە قولایی زەوییەوە و بۆ دەرھێنانی ئاو پێویستیان بە پۆمپ ھەبوو. بەم پێیە دروستکردنی پۆمپی ئاو بەرفراوان بوو. بۆ جیاکردنەوەی کانزا لە بەرد ڕوشی چاکتر پەیرەوە کرا. دەریانەوەردەکانیش سەفەری دوورتریان ئەنجام دەدا. دەریاوانان سوودیان لە قوتب نوما وەردەگرت بۆ دۆزینەوەی ئاراستەکان و ھەروەھا سوودیان لە نەخشەو شتی دیکەش وەردەگرت. جۆڵاکاران ڕەنگی چاکتریان بۆ دروستکردنی پارچە دۆزییەوە. شیشەدروستکەرەکانیش شیشەی چاکتریان دروستکرد. ھەرئەمەش ڕێخۆشکەر بوو بۆ دۆروستکردنی چاوێلکە، دوربینی ئەستێرەناسی و میکرۆسکوپ لەو کاتەدا. ھەموو ئەمانە ھاوکار بوون بۆ زانست چونکە خەڵک دەیانتوانی لە ڕێگەی تەجروبەوە شت فێرببن.
کیمیاگەری و ئەستێرەناسی
کاری کیمیاگەری و ئەستێرە گەریش (ئەوانەی لە ڕێگەی ئەستێرەوە بەختی خەڵکی دەخوێننەوە) کە ھاوشێوەی زانستن، ھاوکار بوونە بۆ زانست. کیمیاگەران وایانان دەزانی کە دەتوانن زێڕ دروست بکەن. بەڵام وانەبوو، ھەر ئەمانیش بوون کە ڕەوشی دڵۆپاندیان دۆزییەوە کە کارێکی یەجگار گرنگ بوو، بەومانایەکی کە بە گەرم کرندنی شلەکان دەکرێت لە یەکیان جیا بکەیتەوە. ئەستێرەگەرەکان وایان دەزانی دەاتوانن، بەختی خەڵک لە ڕێگەی ئەستێرەکانەوە دیاری بکەن. ئەوانیش لە ھەڵەدابوون، بەڵام ھەرئەمانەش بوون کە بوونە ھۆی زیاد بوونی ئاگایی و شعور لەمەڕ جووڵەی ئەستێرەو ھەسارەکان.
شۆڕشی زانستی دەست پێدەکات
کەم کەم زاناکان دستیانکرد بە کێبڕکی کردن لەگەڵ ئەو شتانەی کە زانایانی پێش خۆیان وتبویان. بۆ تێگەیشتن لە شێوەی کارکردنی شتەکان شێوازی چاکتریان دۆزییەوە. زانستی بیرکاری زیاتر پێشڕەوی کردو ھاوکاربوو بۆ شێوازی بەڵگەھێنانەوەیان. دەستیانکرد بە داھێنانی شێوازە تاقیکردنەوەیەک کە یەکسان بوو لەگەڵ شێوازی دروستی بیرکردنەویان. ئێستا ئیتر شۆڕشی پیشەسازی دەستیپێکردووە.
ئەو بە ئەنجام گەیاندنی ئەم کارە پێویستی بە پیاوانی زیاتر بوو. ئەم پیاوانەش لە چوار لای ئەورووپاوە ھاتن. بۆ خستەئارای بیرۆکەکانیان کتێبیان نووسی. ئامێری چاپیش بە ھەزاران نوسخەی لەمانە کۆپی دەکرد و دەگەینرانە سەرانسەری ئەورپا.
زانایان توانین لە یەکترەوە فێر ببن و بیرۆکەکانیان لەگەڵ یەکتر بگۆڕنەوە. بەم جۆرە نییە کە شۆڕشی زانستی بە تەنھای کار بەریتانییەکان، فەڕانسەوییەکان یاخود ئیتالییەکان بێت. شۆِرشی پیشەسازی کاری ئەورووپایییەکان بوو بەڵام ھەروەک بینیمان و باسمان کرد بە تەنھا بۆ خۆیان ئەم کارەیان نەکرد، بەڵکو چینییەکان، ھیندییەکان ئێرانییەکان و موسڵمانەکان ھەموویان خاوەن پشکن لەم شۆڕشەدا. ئەمرۆکە دەرککردنی ئەم بابەتە دژوار نییە. لەبەرئەوەی وەک دەبینین پیاوان و ژنان لە سەرانسەری جیھان ھاوکارن بۆ زیادکردنی مەعریفەتی زانستی و بەم پێیە ھاوکاری یەکتر دەکەن.
کۆپەرنیک، گالیلە و نیوتن
شۆڕشی زانستی لە کۆپەرنیکەوە(١٤٧٣ ١٥٤٢) سەری ھەڵدا و کەسانێکی زۆری دیکەشوەکو گالیلەو نیوتن بەردەوامیان پێدا. کۆپەرنیک، گالیلە و نیوتن دەریان خست کە بیرکردنەوەکانی ئەرەستۆ لەمەڕ گەردوونەوە ھەڵەیە. ئەم سێ کەسە یەجگار گرینگن چونکە ھەریەک لەمانە توانیان بە ھێزی بیرکردنەوەی خۆیان تیۆری نوێ بەرھەم بھێنن. دواتر ھەتا ئەو شوێنەی بۆیان کرا شیکاریان بۆکرد. کۆپەرنیک یۆ ئەم کارەی سوودی لە بینی شتەکان و زانسی بیرکاری وەرگرت. گالیلەو نیوتن کە لە دوای ئەو ھاتنە دونیاوە ھەمان کاریان کرد، ئەوان سوودیان لە تاقیگەش وەرگرت.
ئەرەستۆ وتبووی کە زەوی چەقی گەردوونە. خۆر، مانگ، ئەستێرەو ھەسارەکان بەدەوری زەوی دەسۆڕێنەوە. دەیوت ھیچ شتێک ناجوڵێت مەگەر ئەوەی شتێکی دیکە ئەو شتە بکێشێت یاخود بیجولێنێت. لەبەرئەمە دەرئەنجامەکەی ئەوە بوو کە دەبوو خۆر، مانگ و ئەستێرەکان لە شوێنێکی نادیارەوەبن کە ئەمانە لە ئاسماندا ھەڵدەسوڕێنێت.
لەم بارەیەوە چیرۆکێک ھەیە (وەک دەوتریت ئەم چیرۆکە ھەڵبەستراوە) دەڵێن سێوێکی دیت کە لە درەختێکەوە دەکەوتە خوارەوەو ئەم ڕووداوەش ئەو گریمانەی لا دروستکرد: ھەمان ئەو ھێزی کێشکردنەی کە زەوی سێوەکە ڕادەکێشێت بۆ خۆی بە ھەمان شێوەش مانگ بۆ خۆی ڕادەکێشێت. دواتر نیوتن پێشڕەوی بە زانستی بیرکاری دا و بەھۆی ئەم شیکارە بیرکاریانەوەش توانی گریمانەکەی بسەلمێنێت. سەلماندی ئەوەی کە ئەم ھێزی کێشکردنە وا دەکات مانگ لە زەوی دوورنەکەوێتەوە و زەوی ھەسارەکانیش لە خۆر.
نرخی ئەم کارە تەنھا بۆ زانستی ئەستێرەناسی نەبوو، بەڵکو ئەوەشی نیشان دا کە یۆنانییەکان لە ھەڵەدابوونە. خەڵک لەوە تێگەیشتن کە ئەگەر یۆنانییەکان لەیەک زەمینەی زانستی لە ھەڵەدابن دەکرێت لە زانستەکانی دیکەش بەھەمان شێوە ھەڵەیان کردبێت. لەبەرئەمە دووبارە پێداچونەوەیان بۆ ھەموو زانستەکان کردەوە بەلام بە شێوازی نوێ.
دوو کەسایەتی تریش لە سەردەمی شۆڕشی زانستی ھەبوون: یەکەمیان فرانسیس بیکەن و دووەمیان ڕینە دیکارت. بیکەن باوەڕی وابوو کە جیھان و ھەرچی لەناویدایە لەسەر یاسا و بەرنامەیەکی دیاریکراو کار دەکات. ئەم یاسایانەش ھەندێک جار بە یاسای سروشت ناودەبرێن. ئەم یاسایانە بریتی بوون لە کۆمەڵە یاسایەک کە خوداوەند گەردوونی پێ ھەڵدەسوڕاند. دەیوت دەبێ زاناکان ھەموو ئەو حەقیقەتانەی کە دەیزانن و دەتوانن، کۆیان بکەنەوە، دواتر ڕێکیان بخەن. ئەم کارە گریمانەی جیاواز دەردەخات. ئەم گریمانانەش دەبی بە تەجروبە تاقیبکرێنەوە. ئەم دەرئەنجامەش بە کۆمەڵە یاسایەک کۆتایی پێ دێت کە لەم ڕێگەیەوە کەشف دەبێت.ڕنە دیکارتیش ھۆگۆی ئەم شێوازە بەڵگەھێنانەوەی زاناکان بوو. لە بیری ئەودا بەم شێوەیە بوو کە گەردوون وەکوو دەستگایەکی گەورەیە کە بە ملیۆنان بەشی ھەیە و خوداوەند دروستی کردووە و بە کاری خستون. بەڵگاندن بە ھاواکاری بیرکاری و تاقیگە دەبووە ھۆی ئاشکرا کردنی کۆمەڵە یاسایەک کە خوداوەند ھەموو شتێکی بە گوێ ڕایەڵی ئەم یاسایانە کردبوو. نیوتنیش بە ھەمان شێوەی بیکەن و دیکارت بیری دەکردەوە. وادەھاتە بەرچاو کە یاسای کێشکردن، کە خۆی کەشفی کردبوو، بە تەواوی شێوازی جووڵەی ھەسارەکان بە دەوری خۆر دیاریدەکات. ئەو باوەڕی وابوو کە ھەموو ئەمانە یاسایی خوداین. ئەم یاسایانە نیوتنیان زۆر بە ناوبانگ کرد. ئەلکساندر پاپ، شاعیری بە ناوبانگی سەردەمی نیوتن بەم جۆرە نوسییەوەتی:
لە تاریکیدا شاردرابووەوە
خودا وتی، نیوتن بە!
و ھەموو شتێ ڕووناک بوویەو.
سێرژو ڤۆنتورینی
سێرژو ڤۆنتورینی شاعیری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
شۆڕشی زانستی
کۆپەرنیک، گالیلە و نیوتن
ڕۆشنایەک کە نیوتن و دیکارت و زانایانی دیکە ھێناویانە، ڕۆناکی زانست و ژیری بوو. ئەوانەی دڵ گەرم بوون بە سەرکەوتنەکانی نیوتن پێیان وابوو کە زانست و ژیری دەتوانێ وڵامگۆی ھەموو شتێک بێت. ئەم دووانە دەتوانن کۆتایی بە تاریکییەکانی نەفامی بھێنن و دونیا ڕووناک بکەنەوە.
ئەنجومەنە زانستییەکان
لە سەدەی حەفتەم، واتە سەدەی گالیلۆ و نیوتن ھێشتا ڕێژەی زانایان زۆر نەبوون. بەھۆی ئەوەی کە سەفەرکردن کارێکی دژوار بوو، بۆیە دیدارو بیروڕاگۆڕینەوەی نێوان زانایان ئاسان نەبوو. ھەندێک لە زانکۆکان فێری زانست دەبوون. گالیلۆ لە زانکۆی پادوا و نیوتنیش لە کمبریج خوێندویانە. بەڵام زۆربەی خوێندکارەکانی زانکۆکان خولیای شتیکی تریش بوون وەکوو ئایین.
زانست بۆ بەرەو پێش چوونی خۆی پێویستی بە ھاوکاری زیاتر بوو. لە ساڵی ١٦٦٠ ھەندێک لە زانا ئنگلیزییەکان بیریان لە دامەزراندنی ئەنجومەنێک دەکردەوە بۆ پاڵپشتی زانست. ئەم ئەنجومەنەیان ناونا ئەنجومەنی پاشایەتی چونکە چارڵزی دووەم پادشای ئینگلیز ئەوکات ئەندامی ئەو ئەنجومەنە بوو. لە ساڵی ١٦٦٦ ئەکادمیای زانست لە پاریس دروست بوو. بە درێژای ١٠٠ ساڵی دواتر زۆرێک لە وڵاتانی دیکەی ئەوورپا دەسیان کرد بە بوونیادنانی ئەنجومەنی زانستی. ئەم ئەنجومەنانە بە دوو شێوە ھاوکاری باش بوون بۆ زانست. یەکەم ئەو حەقیقەتە زانستیانەی کۆیان کردبونەوە دەخرانە ژێر تاقیکردنەوە، دووەم ئەوەی کە گۆڤارو نووسینیان چاپ دەکرد و بڵاویان دەکردنەوە، تاوەکو زانایانی دیکەش بتوانن نوێترین بیرۆکەو داھێنانەکان فێرببن.
پشتیوانی
ئەنجومەنی پاشایەتی و ئەکادمیای زانستی خۆش شانس بوون چونکە لە لایان پادشاوە پاڵپشتی دەکران. پاڵپشتی واتە ھاوکاری و یارمەتی، ھەروەکو باوکێک پاڵپشتی کوڕەکەی بکات. پاڵپشتی پادشا زۆر گرنگ بووچونکە لەسەدەی حەڤدەیەم پادشاکان دەسڵاتدار بوون لە حکومڕانی کردندا ولەبەرئەوە قودرەتێکی زۆریان ھەبوو. لەوکاتەوە تاکو ئێستا حکوومەتەکان پاڵپشتی زانستیان کردووە. ئەمڕۆ دەوڵەتان پاڵپشتی دارای لێکۆڵەرەوە زانستییەکان دەکەن. ئەوان لەو ڕوەوە خەرجی ئەم لێکۆڵینەوە زانستیانە دەکەن کە زانست شتێکی بەسوودە. بۆنموونە چارڵزی دووەم بۆ چاوەدێری کردنی ئەستێرەکان بنکەیەکی دروست کرد لە گرینویچ بۆ ئەوەی جەدوەلی دەقیقی شوێنی ئەستێرەکان و ھەسارەکان و مانگ دەستنیشان بکەن. ئەم پێرستە لە لایان کەشتیوانەکانەوە کەڵکی لێوەردەگیرا.
ئەمڕۆ زۆرێک لە وڵاتان بۆ دەستکەوتنی مەعریفەتی زانستی پارە خەرج دەکەن. بەم کارەش دەوترێت لێکۆڵینەوە زانستی. ھەندێک لە تاقیکردنەوەکان ئەوەندە خەرجی گرانە کە تەنھا کاری وڵاتە دەوڵەمەندەکانە بتوانن ئەنجامیان بدەن. بۆنموونە توێژینەوەکانی بۆشایی ئاسمان و لێکۆلێنەوە لەمەڕ نھێنییەکانی ئەتۆم، ھەردووکیان بێحساو خەرجی ھەڵدەگرن. کۆمپانیا بازرگانییەکان ھەموو لێکۆڵینەوە زانستییەکان دەگرنە ئەستۆ. ئەمانە جۆرە کۆمپانیایەکن کە لەبەر سوودەکەی ئەم کارە دەکەن. ئەگەر ئەم کۆمپانیایانە بتوانن شتانێک بدۆزنەوە یاخود بەرھەم بھێنن کە خەڵک نیازی پێیان ھەبێت، ئەوا زۆر جار دەتوانن ببنە خاوەن سامانێکی زۆر.
پەیدا بوونی زانستی جۆراوجۆر
زانستی وەکو کیمیا، زیندەزانی وفیزیا پێیان دەوترێت زانستی سروشتی لەبەرئەوەی ئەم زانستانە لەگەڵ دیاردە سروشتییەکان سەروکاریان ھەیە. شۆڕشی زانستی ئاڵوگۆڕێکی گەورەی بەسەر زانستە سروشتییەکاندا ھێنا.
کیمیازانەکان لێکۆلینەوە و پێداچونەوەیان کرد بۆ ڕەوشەکانی ئاوێتە کردنی مادەکیمیایەکان و دەستکەوتنی ھەموو مادە تێکەڵەکان کە ناسراون. ئانتوان لازاوییە بە باوکی کیمیایی نوێ ناسراوە. چونکە ئەو بوو پەی برد بەوەی کە ھەندێک تێکەڵە تەنھا لەیەک جۆر مادەی کیمیایی دروست کراون. ئەم مادەیەش بە توخمی کیمیایی ناسراوە. تێکەڵەکانی دیکەش لە دوو یاخود چەند توخمێک پێکھاتوون. لازاوییە باس لەوەکرد کە ئەگەر بێت و ھەموو ئەم توخمانە دەستەبەندی بکرێن وەک لیستێک بنوسرێنەوە، زۆر بە سوود دەبێت بۆ زیاتر تێگەیشتن لە کیمیا. ئەو نزیکەی ٢٠ توخمی دۆزییەوە. ئەمڕۆ زانایان نزیکەی سەت توخم دەناسن. (تا ئێستا گەشتووەتە ١١٨ توخم، کە ٩٤ یان بە شێوەی سروشتی ھەن و ئەوانی تریش وەکو دەستکرد لە تاقیگەکاندا دروست کراون).
زیندەوەرزانی زانستێکی دیکەیە کە لە سەرەتای شۆڕشی زانستییەوە تاکو ئێستا پێشکەوتنی گەوەری بە خۆیەوە بینییەوە. زانستێکە لێکۆڵینەوە دەکات لەمەڕ بوونەوەرە زیندووەکانی، وەکو ڕوەک، مێرو گیانلەبەران. چارڵز داروین کە لە سەدەی نۆزدەیەم دەژیا بۆبەرەو پێش بردنی ئەم زانستە کارێکی زۆری کرد. ئەو بە کەشتییەک بە ناوی بیگڵ سەفەرێکی چەند ساڵەی ئەنجام دا. زانیاری زۆری لەبارەی گیانلەبەران و ڕوەکەکان کۆکردەوە کە لە سەفەرەکەیدا بەرچاوی کەوتبوون.
لەوانەیە ئەو شتەی ئەوی وا بەناوبانگ کرد لەبەرئەوەبوو کە وتبوی پێش ھەزاران ساڵ لەمەبەر مرۆڤەکان لە جۆرە گیانلەبەرێکەوە سەریانھەڵدا کە ھاوشێوەی مرۆڤ بوونە. کە ئەم نەزەرییە جاروجەنجاڵکی زۆری نایەوە… بەڵام خودی داروین و زانایانی تریش بەڵگەی زۆریان لە مەڕ ڕاستی ئەم بابەتە خستە ڕوو.
بەناوبانگترین زانای ژن ماری کوری خەڵکی پۆڵەند کە لەگەڵ پیاوێکی فەراِنسەوی ھاوسەرگیری کرد. ئەو بوو کە ڕادیۆمی دۆزییەوە کە یەک مادەی ڕادیۆ ئەکتیڤی مەترسیدارە. گەرچی ئەم مادەیە یەک مادەی مەترسیدارە بەڵام بۆ شتێکی زۆر بە سوود بەکاردێت، ئەویش بەرپەرچدانەوەی سەرەتان (شێرپەنجە.
زانایەکی دیکە کە تەقریبەن لە ھەمان سەردەمی ماری دەژیا، ئەلبێرت ئەنیشتەین بوو کە خەڵکی سویسرا بوو. ئەنیشتەین زانایەکی گەورەی بیرکاری و فیزیا بوو. فیزیکزانەکان زانایانێکن کە لە مەڕ ماددە و وزە لێکۆڵینەوە دەکەن. گریمانەکانی پێشتری فیزیا ئەوەیان بە جوانی ڕونکردبووەوە کە ئەو جیھانەی خەڵک لە دەوروبەری خۆیان دەیبینن چۆن کار دەکەن. بەڵام شتێکی وایان نەخستبووە ڕوو لەمەڕ ئەستێرە زۆر دوورەکان و گەردیلە زۆر وردەکان. ئەنیشتەین بە گریمانەکانی خۆی خزمەتی گەوەری بەم بوارە کرد ئەنیشتەین بوونیادی فیزیکی نوێی لەبارەی فیزیکی ئەتۆمی بوونیاد نا.
کاریگەریی زانست
شۆڕشی زانستی لە ژیانی زۆرێک لە خەڵکی کاریگەری سەرسووڕھێنەری ھەبووە. لە سەدەی ھەژدەیەم تاکو ئێستا زانست بەھۆی دۆزینەوەی ڕێگای باشتری دروستکردنی کاڵا یارمەتیدەر بووە لە بەرەو پێش چونی پیشەسازی. بەھۆی توێژینەوە زانستییەکان ئێستا ئێمە ئامراز و کانزا و ماددەی کیمیایی جۆراوجۆرمان لە بەردەستە. زانایان ئەوەیان دۆزییەوە کە چلۆن بەھۆی ھێزی ھەڵمەوە کارەبا دەست کەوێت. ئەوان ڕێگەی چۆنییەتی دۆزینەوەی نەوت و گۆڕینی بۆ بەنزین و پلاستیکیان نیشان داین. زیادبوونی مەعریفەتی زانستی لە سەرەتای شۆڕشی زانستییەوە تاکوئێستا بووەتە ھۆی دروستبوونی تەلەفون، ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن. زانست فێری کردین چۆن بفڕین و بێ ھیچ مەترسییەک بچینە قووڵای دەریاکانەوە.
توێژینەوە زانستییەکان بەھەمان شێوە گۆڕانکاری گەورەیان لەمەڕ کشتوکاڵ ھێنایە ئاراوە. زانایان شارەزایان پەیدا کرد لەمەڕ مادە کیمیایەکانی پەیوەست بە کشتوکاڵەوە. ئێستا بە ملیۆنان تۆن لەم مادە کیمیایانە کە پێیان دەوترێت کود، دەدرێتە جووتیاران بۆ ئەوەی یارمەتیان بدات کە بەرھەمی خۆراکی زیاتر بەرھەم بھێنن. مادەیەکی دیکەی کیمیای کە بۆ لەناو بردنی مێرووی زیان بەخش بەکار دێت کە زیان بە بەرھەمە خۆراکییەکان نەگەیەنێت. بەھەمان شێوە زانست ئەوەشی فێرکردووین کە بە چ شێوەیەک ئاژەڵ و ڕوەک چاکتر بەخێو بکەین کە ھەم خێراتر گەشە بکەن و ھەم درەنگتریش نەخۆش بکەون.
زانست شێوەی چارەسەرکردنی زۆرێک لە نەخۆشییەکانی دۆزیوەتەوە، ھەروەھا زانایان پەیان بردوە بەوەی گەماری یاخود پیسی دەبێتە ھۆی زیادبوونی نەخۆشی. ئەوان یاسای تەندروستی خۆپاراستن لە نەخۆشییەکانیان فێری ئێمە کرد. ئەوانەی کە لە وەڵاتە دەوڵەمەندەکان ژیان بەسەر دەبەن دەتوانن ئومێدەوار بن لەوەی تەمەنیان دووبەرامبەری تەمەنی خەڵکانی دووسەد ساڵ پێشە خۆیانە. ھەڵبەت ھەبوونە کەسانێکیش بەھۆی نتیجەگیریان لە زانستەوە لەباوەڕ بوون بە خودا ھەڵگەڕاونەتەوە. بە گومانی ئەوان زانست نیشانی دەدات کە ھەموو شتێک بەھۆی ڕێکەوتەوە پەیدا بووە. بەڵام ئەوانی تر ھێشتا باوەڕیان بە خودا ھەیە. ئەمانە دەڵێن کە زانست ئەوەمان پێ نیشان دەدات کە خوداوەند چلۆن گەردوونی دروست کردووە و شتەکانی چۆن فەراھەم ھێناوە.
ھەموو ئەم گۆڕانکاریانە و زۆری تریش لە ئەورپا سەریانھەڵدا، لەبەرئەوەی شۆڕشی زانستی لەوێوە دەستی پێکرد. لەوکاتەوە تاکو ئێستا زۆرێک لەم گۆڕِانکاریانە لە بەشەکانی دیکەی جیھانیش دەستیپێکردووە. ھۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئەورووپایەکان سەفەر بۆ دەروەی وڵات دەکەن و زانستەکەشیان لەگەڵ خۆیان دەبەنە ئەو وەڵاتانەوە. ھۆکارێکی تریش ئەوەی زانست ھاوکاری پێشڕەوی ھەر وڵاتێک دەکات، لەبەرئەوە ھەر وڵاتێک ھەوڵی ئەوە دەدات زانای تایبەت بە خۆیان ھەبێت. زۆربەی دەستکەوتە علمییەکان بەسوودن. ئەوەی کە ئێمە بتوانین باشتر بژین، خۆراکی پێویست و تەندروستمان ھەبێت و بەھرەمەند بین لە شتی زیاتر، ئەمانە ھەمووی شتی باشن. بەڵام زانست ھەروەھا کێشەی نوێی بۆ مرۆڤەکان ھێناوەتە پێش. زانست بووەتە ھۆی زیاد بوونی ڕێژەی دانیشتووان کە ھەتا دێت و ڕوو لە زیاد بوونە. چاوەدێرییە پزیشکییەکان، مرۆڤەکان بە زیندوی دێڵێتەوە، بەڵام خەڵکانێکی زۆر لە وڵاتە ھەژارەکان خۆراکی پێویستیان نییە پێی بژین. ڕێژەیەکی زۆر لە خەڵکی لە شارەکان کۆبونەتەوە کە ئەو شتانە بەرھەم بھێنن کە ئێمە بەکاریان دەھێنین. زۆر کات ژیان بۆ ئەوان ئەوەندش سازگار نییە.
ئەو مەترسییە لە ئارادایە کە ئێمە کۆتایی بەو ماددە بەسوودانە بھێنین کە سودیان لێوەردەگرین لە دروستکردنی پێداویستییەکانمان وەکو نەوت، مس و درەخت. بەھۆی گازی ئۆتۆمبلەکانمان ھەوا پیس و ئاڵودە دەکەین. ئاو و دەریاچەکان بەھۆی مادە زیانبەخشەکانی کارگەکان پیس دەکەین. کە بەم کارە دەوترێت ئاڵودەبوون. بەھۆی ئەو زیانانە کە دەیگەێنین زۆرێک لە گیانلەبەران و ڕوەکەکان لە ناودەچن. لەوانەیە بەھۆی بۆمبی ئەتۆمی کە زانست فێری کردوین ھەموو شتێک نابود بکەین.
زانست وەڵامی زۆرێک لە پرسیارەکانی ئێمەی داوەتەوە. لەوانەیە بتوانێت وەڵامی ھەمویان بداتەوە یان نەداتەوە. لەگەڵ ھەموو ئەمانەدا، دەکرێ ببینین کە شۆڕشی زانستی ھێشتا ڕۆڵێکی گرنگی لە ژیانی ئێمەدا ھەیە.