cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەڵاجوخ
قەڵاجوخ گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی قەڵاجوخ بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١٢ کەس لە ٥٣ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
مانگی دەستکردی پەیوەندییەکان
مانگی دەستکردی تایبەت بە پەیوەندییەکان (بە ئینگلیزی : Communications satellite) ناوە کوتکراوەکەی ( ساتکۆم - Satcom) گووزارشت لە مانگی دەستکردێک دەکا کە بوونی هەیە لە بۆشایی ئاسماندا و تایبەتە بە دوورپەیوەندی.
مانگی دەستکردەکە هەڵدەستێ بە ئەنجامدانی گۆڕینی ئاڕاستەی پەیوەندییە لاسلیکیەکان لە ڕێگای ئامێری ناردنەکە بەو جۆرە کەناڵی نێوان ئامێری ناردنەکە و بورجی وەرگرەکە دروست دەبێ لە شوێنە جیاوازەکانی زەوی، مانگە دەستکردەکانی تایبەت بە پەیوەندی بەکاردەهێنرێت لە بواری تەلەڤیزیۆن و تەلەفۆن و ئینتەرنێت و کار و باری سەربازی ، لە ئێستادا نێزیکەی ٢،٢٢٤ مانگی دەستکردی تایبەت بە پەیوەندیی لە خوولگەی زەوی بوونی هەیە، ئەو مانگە دەستکردانە لەلایەن کەرتی تایبەت و کەرتی حکومی بەرێوەدەبرێن.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون
سەرەگۆسا
thumb|وێنەی قەڵای ئەلجەعفەریە لەشەودا ، کە لەسەدەی ١١ بنیاد نرا زەرەگۆزا شار و پایتەختی هەرێمی ئاراگۆنە کە دەکەویتە ووڵاتی ئیسپانیا ، شارەکە دەکەوێتە سەر ڕووبار ئیبرە. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ لەشارەکە زیاتر لە ٦٠٠ هەزار کەس دەژین. شارەکە پایتەختی پارێزگای سەرەگۆسا و هەرێمی ئۆتۆنۆمی ئەرگۆنە. ناوی شارەکەش لە ڕۆمانە کۆنەکان هاتووە بەناوی (Caesaraugusta).
پۆل:گەشتیاری لە ئیسپانیا پۆل:شارەکانی ئیسپانیا
کرپچنە
ناو
گوایە ناوی ئەم گوندە لەوەوە ھاتووە پێی ووتراوە (کەپری جەنە) جەنە بەواتای بەھەشت، ئەوەندە دێیەکی خۆش بووە پێ وتراوە کەپری بەھەشت (کەپری جەنە) وە بووەتە کرپچنە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
جەیمز کامێرۆن
thumb|جەیمز کامیرۆنە جەیمز کامێرۆن لەدایکبووی ١٦ی ئابی ١٩٥٤ لە ئۆنتاریۆ لە کەنەدا، دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر و سەرنووسەر و سیناریۆنووسیفیلمە، دوو لە فیلمەکانی لە پڕ داھاتترین فیلمەکانی جیھانە کە ئەوانیش فیلمەکانی ئەڤەتار و تایتانیک ن فیلمی ئاڤەتار کە لەساڵی ٢٠٠٩ نیشاندرا تاکوو ئێستا سەرووی ڕیزبەندی پڕ داھاتترینی فیلمە لە جیھان کە توانیویەتی $٢٬٧٨٧٬٩٦٥٬٠٨٧ کۆبکاتەوە، وە فیلمی تایتانیک کە لەساڵی ١٩٩٧ نیشاندراوە بە پلەی دووەم دێت لە پڕ داھاتترین فیلم لە جیھان کە توانیویەتی $٢٬١٨٦٬٧٧٢٬٣٠٢ کۆبکاتەوە.
سەرچاوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤ پۆل:زیندووان پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کەنەدی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا پۆل:داھێنەرانی کەنەدی پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا پۆل:بێدینەکان پۆل:براوەی باشترین دەرهێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا پۆل:بەرهەمهێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی زانستی خەیاڵی پۆل:دەرھێنەرانی فیلمە ئەکشنییەکان پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا پۆل:بەرھەمھێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب
قەڵاشێخان
قەڵاشێخان گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی قەڵاشێخان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٢١ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
بۆراو
بۆراو چێشتێکی کۆنی باوی کوردەوارییە کە لە گەنمی دەساڕکراو دروست دەبێ و وەکوو دۆینەوڕۆن ڕۆن یان کەرەی خۆماڵیی تێدەکرێ و دەخورێ.
سەرچاوە
عەبولڕحمان شەرەفکەندی (هەژار)، هەنبانەبۆرینە، فەرهەنگی کوردی-کوردی-فارسی، سروش، تاران -چاپی پێنجەم ١٣٨٥ی هەتاوی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چێشتی کوردی
بڕیارنامەی ٦٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٨١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ وڵاتە داگیرکراوەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٧٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ئێمانوێل بۆڤ
ئێمانوێل بۆڤ نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
/fr}} http://www.emmanuel-bove.net}}/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨ پۆل:مردووانی ١٩٤٥ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی پاریسی
گۆ
قەبارە
قەبارەی گۆیەک لەڕێی ئەم ھاوکێشەیەوە دەدۆزرێتەوە:
\pi نەگۆڕێکە و بە نزیکی یەکسانە بە (٣.١٤١٦). r نیوەتیرەی گۆیەکەیە. وێنۆک|r - نیوەتیرەی گۆ
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی پۆل:ڕووەکان پۆل:تۆپۆلۆژی پۆل:شێوە سەرەتایییەکان پۆل:ئەندازەی جیاکاری پۆل:تۆپۆلۆژیی جیاکاری
ماکسیمیلیان ڕۆبێسپیێر
وێنۆک|ماکسیمیلیان دو رۆبێسپیێر
ماکسیمیلیان دو رۆبێسپیێر (١٧٥٨-١٧٩٤) سیاسەتوانی سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسا بوو و یەکێک بوو لە پێشەوا گەورەکانی ئەم شۆڕشە، ڕۆبێسپیێر بە ھۆی بناغەدانانی یاسای توندوتیژ و دڵڕەقی سەبارەت بە خەڵک بەناوبانگ بووە و لە دواییدا بە ھۆی کردەوەکانیەوە سەری بە ئامێری گیووتین قرتاوە.
تازاوای قەڵاجوخ
تازاوای قەڵاجوخ گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی تازاوای قەڵاجوخ بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٣٤ کەس لە ٢٧ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
میرنشینی سۆران
وێنۆک|ئاڵای میرنشینی سۆران میرنشینی سۆران (١٣٩٩–١٨٣٥) حکوومەتێکی کوردی بوو کە لە ١٨١٦دا سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە ساڵی ١٨٣٥دا بەدەستی ھێزەکانی عوسمانی تێکچوو. میرنشینی سۆران
دامەزراندنی میرنشینی سۆران لەلایەن کوردێکەوە بوو ناوی موسا کوری کەلۆس بەگ بوو. کەڵۆس کوردێکی گەلێک ناودار بووە. لە سەردەمی میر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەممەد بووە، میرمحەمەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەممەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە.
لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و… ھتد دروست دەکران.
پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیی خۆی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ (سی ھەزار) سەرباز دروست کرد، لەوانە ١٠٠٠٠ (دە ھەزار)ی سوارە و ٢٠٠٠٠ (بیست ھەزار)یشی پیادە بوون.
لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان.
میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستێمێکی دانا. لە سیستێمەکەیدا خەزێنەیەکی سێ بەشیی پێک ھێنا:
لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشاکە والی (سیواس)ی نارد، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێک قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ.
دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ ئەستەمووڵ. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دا نا و بە نامەردی میرمحەمەد پاشا کۆرە یان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە.
ژیاننامەی میر محەممەد، پاشای گەورە یان پاشای کۆرە
یەکێکە لە میرە ھەرە بەناوبانگەکانی میر نشینی سۆران کە بە پاشای گەورە ناسراوە چونکە لەسەردەمی حوکمرانییەتییەکەی بۆ بەڕێوەبردنی کاروبارەکانی ئیداری و سەربازی و ھتد.. لەھەر شوێن و ناوچەیەک میرێکی دانا بوو جا لەبەر ئەوەی ھەمووی لەژێر فەرمانی ئەو، کاریان دەکرد بۆیە لە لایان خەڵک ناونرابوو پاشای گەورە، ئەو پاشایە زۆرترین لاپەڕەی لە مێژووی کورد و میرنشینەکان تۆمارکردووە و سەرکردەیەکی بەتوانای سەردەمی خۆی بووە
ھەر لەسەردەمی ئەو ڕواندز پایتەخت بووە، کچی بایزبەگی باپشتی کە دەکاتە کچی مامی مارە دەکات بەڵام لە بەر دەستپێکردنی شەڕ لەگەڵ عوسمانییە تورکەکان نایگوازێتەوە تاکو ساڵی ١٨٣٦ز عوسمانییەکان بە ھاوکاری یەزیدییەکان و عەشیرەتی مزوری، ڕواندز داگیردەکەن و ئەم پاشایە گەورەیە بە دیل دەگرن و بەناوی گفتوگۆ دەیبەنە ئەستەنبۆل لە ڕێگای گەڕانەوەی ھەر لە لایان عوسمانییەکان شەھیدی دەکەن، ھەرچەندە خەڵکی دەڤەری ڕواندز خۆیان بە نەوەی ئەو دادەنێن بەڵام لەبەر ھۆکاری ئەوە تەنھا ڕێزگرتنە بەڵکو ھیچ نەوەیەکی لەدووای خۆی بەجێ نەھێشتووە جونکە ژنی نەگواستبۆوە لەلایەکی تر لە کتێبی شەڕفنامەی بەدلیسی ھاتووە کە پاشماوەو خزم و کەسانی ھەیە کە بریتین لە ھەندێک بەگزادەکانی ڕواندز و باپشتیان و دەرگەڵە و ئاڵانێ و شەقڵاوەو… ھتد. دەگێڕنەوە دەڵێن دوژمنان چەندین شوێنی کوردستان داگیردەکەن بەڵام کەسێکی ئازاو چاونەترس بە ناوی ڕەشائاغا کە (دەبێتە باپیرە گەوڕەی ئیبڕاھیم ئاغا و لەتیف نادرئاغا و سالح نادرئاغا و خزم و سەرۆکی بنەماڵەی باویل ئاغا) بە بێ ئاگاداری پاشا خۆیی و بە ١٥٠–١٦٠کەس ڕووبەڕووی دوژمنان دەبنەوە لە ئەنجامدا بەسەر دوژمنان سەردەکەون، کاتێک کە ئەم ھەواڵە بە پاشا گەیشت، پاشا یاوەرێکی خۆی بەناوی (سۆراو) ناردی بەشوێنیاو خۆشی لەبەر دەرگا چاوەڕێی کرد و تاکو ڕەشاغا گەیشتە لای ئینجا لەگەڵ خۆی بردییە ژوورەوە و ھەر ئەم کاتە فەرمانی پلەی (فەرماندەیی سوپای) پێ بەخشی. ھەموو ڕۆژانی ھەینی پاشای گەورە لە دووای نوێژی ھەینی لە دیوەخانەکەی پێشوازی لە خەڵک دەکرد بۆ دیتنیان و گفتۆگۆ کردن لەگەل کردنیان تاکو لە نزیکەوە ئاگاداری کاروبارو ئێش و ئازارەکانیان ببێ، جارێکیان ڕەشاغا مەلا عەزیز کە دەکاتە (باوکی باویل ئاغا) لەگەڵ خۆی دەبات بۆ دیوەخان، پاشا دەپرسێت ئەمە فەقێ عەزیزە ڕەشا ئاغاش دەڵێت (بەڵێ) پاشاش وتی من حەزدەکەم گوێ لەدەنگی ڕاگرم جونکە مەلایەکەی زۆر مەتحی لە لای من کردییە، فەقێ عەزیزیش بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە دەست دەکات بە خوێندنی قورئان بەڵام ھەر لەگەڵ دەستپێکردنی بە (اعوز بااللە الشیطان الرجیم) پاشا لە جێگای خۆی ھەڵدەستێت و لەسەر چۆک دادەنیشێت کە تەواو بوو، پاشا ھەستا سەر پێ و لە چێگای خۆی دانیشتوو زۆر بە ھێمنی لەسەرخۆ فەرمووی (ئەم قورئان خوێندنەی زۆر خۆش بوو، دڵم نەرم و نیانی کەوتە ناوی، ھەیبەت لە دڵم پەیدابوو) ھەر ئەوکاتە بوخچەیەک دەشیای کە بریتی بوو لە خەنجەرێکی کاڵا زیو و کورتەک و شەلوار و قوندەرەیەکی کڵاشی چاک و دەستە سڕێکی پێشکەش بە مەلا عەزیزی کرد. لەوکاتەی کە عەلی بەگی میری یەزیدی بەخۆی و دوو کچی گیران، ئەم دوو کچە بوون بە موسڵمان و میر یەکیێکیانی لە ڕەسول پاشای برای مارە کرد و ئەوی تریشیان لە مەلاعەزیز مارە کرد بەڵام عەلی بەگ لە ھاوینەھەواری گەلی عەلی بەگ لە سێدارە درا ھەرچەندە میر زۆر عاشقی ئازایەتی بوو بەڵام لەبەر ئەوەی نەبووە موسڵمان بۆیە لەلایان مەلای خەتێ فتوای لەسێدارەدانی بۆ دەرجوو، جا ھەندێک کەس بۆ مێژوو شێواندن دەڵێن گەلی عەلی بەگ بەناوی عەلی بەگی مامی پاشای گەورە کراوە جونکە پاشا لەسەر خواردنی پارە و گەندەڵی لە سێدارەی داوە بەڵام ئەمە زۆر لە ڕاستییەوە دوورە جونکە پاشای گەورە ھیچ مامی نەبووە بە ناوی عەلی بەگ، ئەو گەلییە بەناوی عەلی بەگی یەزیدی ناونراوە کە لەوێ لەسێدارە دراوە.
سنووری میرنشینی سۆران
سەرچاوەکانی مێژووی ئیسلامی ئاماژە بە زاراوەی سۆران دەکەن و دەڵین: (الصھران – السھران بلاد الصھرییە). و کۆنترین دەقی مێژوویی کە ناوی سۆرانی تێدا ھاتنبێت ئەم دەقەیە «مسالک الایصار» ھەروەھا لە (صبح الاعشی) دا باسی سۆرانی کراوە. ئەمڕۆ ئەگەر بمانەوێت سنووری ئەم ناوچانە دیاری بکەین کە بە سۆران ناسراوە، زۆر جار تەنھا ڕەواندزی بەدەستەوە ماوە ھەندێ جار سنووری دەسەڵاتی میرنشینەکانی دراوسێشی خستۆتة ژێر ڕکێفی خۆی و گرتوویەتی. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی دەتوانیین بڵێین ئەم شوێنانەی لەماوەی (٤٠٠) ساڵی دەسةڵاتی (سۆران) باڵا دەستی ھەبووە و ئەوان بە موڵکی خۆیان زانیوە بریتییە لە (ڕەواندوز، ھاودیان، خەلیفان، ھەریر، شەقڵاوە، ھەولێر، کۆیە (قەزا)، سماقولی).
سنووری ژووروی سۆران خۆی دەدا لەھەکاری و ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە خوارووشەوە دەگەیشتە میرنشینی بابان. ھەر وەکوو ساڵح محەممەدامین دەڵێ سنووری دەسەڵاتی میرایەتی سۆران لە نێوان ھەردوو زێی گەورە دابووە و ھاوسنووربوو لەگەڵ میرنشینی بابان لە لایەک لەگەڵ میرنشینی بادینان لە لایەکی ترەوە.
سەرچاوەکان
میرنشینی سۆران پۆل:خانەدانە کوردییەکان پۆل:مێژووی کورد پۆل:باشووری کوردستان
فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە
میر ئەحمەد کوری کاکەشێخی کوری میر ئەبداڵی یەکەم کوری میر شەمسەدین ی میری جزیرا بۆتان ناسراو بە فەقئ ئەحمەدی دارەشمانە، باپیرە گەورەی بابانەکان و میراودەلی یەکانی پشدەری و فەیزوللەبەگی یەکانی بۆکان.
فەقی ئەحمەد لە تەمەنی جواردە سالی دا دە بیت نازانیت کوری کییە، تارۆژیک لەگەل فەقییەک شەری دەبیتو فەقیکە  پیی دەلیت بیژوو کەس نازانی کوری کییت. فەقی ئەحمەد بە نیگەرانییەوە دەگەریتەوە لای دایکی و دوای لی دەکات بۆی رون بکاتەوە کە ئەو کی یەو کوری کی یە. دایکیشی بۆ جاری یەکەم روداوەکەی بۆ دەگیریتەوەو پیی دەلی کە تۆ لە نەوەی میری بۆتانی..
بەشی دوھەم،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،، پاش ئەوەی فەقی ئەحمەد ئەو زانیارییە لە دایکی وەردەگری بە تەنیا سوارە ریگای بۆتان دەگریتە بەرو پاش چەند مەنزل دەگاتە لای میر زیندین ی میری بۆتان کەپاش مردنی میر ئەبدال بووەتە جینشینی براکەی، فەقی ئەحمەد لای میر زیندین کە دەکاتە مامی باوکی نیستە جی دەی و دەست بە مەشقی سەرباز دەکات. دوای جەند سلی لە مەشق کردن وەک پالەوانی جزیرا بۆتان دەناسریت و میر دەیکاتە سەر لشکر. لەوسەر دەمەدا شەر لەنیوان خەلافەتی ءوسمانییەکان و روسیای قەیسەری دا رودەدات و روسەکان بەشێک ڵە ناوجەی قەفقاسیا داگیر دەکەن و سوپای ءوسمانی تیک دەشکینن،  خەللیفە دوا لە میری بۆتان دەکات دکات کە قەفقاسیا لەدەست روسەکان ئازاد بکات. میر لەشکریکی ھەزار کەسی بە سەرکردەیی فەقئ ئەحمەد دەنریتە مەیدانی جەنگ و لاموەی جەند رۆژدا تەواوی قەفقاسیا ئازاد دەکەنەوەو لەشکری روسەکان بەسەرکردەیی >> کەیخان>> کە کیژێکی مسوڵمانی تەتاری بووە تەک دەشکینن و، وە کەیخان بە دیلی دەکەویتە دەستی فەقئ ئەحمەد. ھەردوو سەر لەشکر بە یەکتری سەر سام دەبن و سار ئەنجام فەقئ ئەحمەد کەیخان ازاد دەکات و دەیکات بە ھاوسەری خۆی. ھە والی ئەو سەرکەوتنە بە خەلیفە دەگات و لە دوای فەقی ئەحمەد دەنیری بۆ ئەستەمبول و خەلاتی.
دیدارەکەدا فەقی ئەحمەد داوا لە سولتان دەکات مۆلەتی پیبدات بۆ ئەوەی تۆلەی باوک و مامی لە سەفەویەکان بکاتەوە بە شوینی لەدایک بونی شاد ببیتەوە. خەلیفە داواکەی قبول دەکات و بە خەلات و بەراتەوە بەریی دەکاتەوە. فەقی ئەحمەد کاتی گەیشتەوە بۆتان لەشکریکی پۆشتەو پر چەکی ئامادە کردو بەرەو شوینی لە دایک بونی بەری کەوت. لەو سەردەمەدا شای سەفەویەکان سەرۆک ھۆیزیکی سەکری بەجەند ھەزار سواریکەوە لە ھەریمەکە جیگیر کردبوو کاتی لەشکری بۆتان بەسەرکردەیی فەقی ئەحمەدو کەیخان ی ھاوسەری گەیشتن شەر دەستی پیکردو لە ماوەی جەند رۆژدا لەشکری سەکرانیان تیکشکاندو ھەموو ھەریمکەیان لی پاک کردنەوە لەم شەرەدا بە سەدان لە شەرکەرانی سەکر کوژران فەقی ئەحمەد لە تۆلەی باوک و مامی قلاتیکی لە کەلە سەری سەکران دروست کرد، ئیستاش ئاسەواری ئەو قەلایە لە ناوجەی پشدەر ماوەو کەوتۆتە سەر زیی بجوک وە بە قلای سەرە سەکران ناسراوە. پاش ئەم سەرکەوتنە فەقی ئەحمەد بنکەی دەسەلاتی خۆی لە گوندی دارەشمانە دامەزراندو سنوری دەسەلاتی بەشیکی زۆری رۆژھەلات و باشوری کوردستانی دەگرتەوە. سالانیکی زۆر ھەردو و پالەوان کەیخان و فەقی ئەحمەد بەرگری ھیرشی سەفەویەکانیان کردو بەسەر برزی و خۆشەویستی ژیان پاش مردنیان دوو کوریان لە دوا بەجیمان بە ناوی میر سولیمان و میر بوداخ پاش مردنی باوکیان دەسەلاتیان لە نیوان خۆیان دابەش کرد میر بوداخ ھەر لەدارەشمانە مایەوە و میر سولیمان بنکەی دەسەلاتی بردە قلاچۆلان. وە ئیستاش گۆری فەقی ئەحمەدو کەیخان لە گوندی دارەشمانەی رۆژ ھەلاتی قەلادزی ماون و لەلایەن دانشتوانی ناوجەکەوە شانازیان پیوە دەکریت. میژووی دروست بوو نی میر نشینی بابان دەگەریتەوە بۆ سەردەمی دەسەلاتی ئەو دوو برایە میر سولیمان و میر بوداخ.. بابان زۆریک لە میژوو نوسان لەسەر ئەو بۆجونەن کە ناوی بابان یاخود بەبە بۆ ئەوە دەگەریتەوە کە لەبەر ئەوەی کەیخان کوردی باش نەزانیوە کاتی بانگی کورەکانی کردوە گوتویەتی.. بەبەم سولەیمان بەبەم بوداخ. دوای نەمانی فەقی ئەحمەد بە میرنشینەکەیان گوتوە، میر نشینی بەبان. پاشان بەبەردەوامی رۆژگار بوەتە بابان. ھەردو برا سالانیکی زۆر بە تەبایی میر نشینەکەیان بەریوە دەبەن، پاش نەمانی ئەوان میر برایم ی کوری میر سولیمان کە بە برایم پاشاش ناودەبریت و میر ئاودەل ی کوری میر بوداخ، جیگەیان دەگرنەوە. برایم پاشا شاری سلەیمانی بەناوی باوکیەوە دروست دەکات و ناوەندی دەسەلاتی دەگوازیتەوە بۆ ئەوی. میر ئاودەلیش ناوندی دەسەلاتی لە دارشـمانەوە دەگوازیتوە بۆ گرد بوداخ و قەلاتە دروست کراوەکەی باوکی دەکاتە ناوەندی دەسەلات، ئیستا گردبداخ بوەتە گرەکیکی شاروجکەی قەلادزی. میرنشینی بابان و بۆتان لە باشور و باکوری کوردوستان کە لەلایەن یەک بنەمالەوە بەریوە براون بەدریژایی دەسەلاتیان پاریزگاریان لەیەکتری کردوەو لەھمان کاتیشذآ بونەتە سەرجاوی پیشکەوتن و شآڕستانی ناوجەکە دەسلاتی ھەردو میر نشین تا ناوەراستی سەدەی ھەشتەم قۆناخ قۆناخ بەردەوام بوە..
لیپیک
لیپیک شارێکی ویلایەتی پۆژێگا-سلاڤۆنیای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٦٬٢٤٣ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:سلاڤۆنیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
ھیپۆفیز
250px|وێنۆک|چەپ|شوێنی هیپۆفیز لە لەشی مرۆڤدا 230px|وێنۆک|شوێنی ئاڵگی هیپۆفیز لە کەللە سەری مرۆڤ(بە ڕەنگی [[سوور)]] هیپۆفیز ئاڵگێکە بە قەد نۆکێک دەبێت(٥ گرەم لە مرۆڤدا) لە لەشی بڕبڕەدارەکاندا کە تەرەشوحەکانی خۆی دەکاتە ناو خوێنەوە. هیپۆفیز لە سرمیچی دەم و کەفی ئێسکی کەللەسەردایە. زۆر جار وەک (ڕژێنی سەرەکی) ئاماژەی بۆ دەکرێت، چونکە کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە چالاکییەکانی ڕژێنەکانی تر دەکات. قەبارەی ئەم ڕژێنە تەنھا ھێندەی قەبارەی دەنکە نۆکێک دەبێت و کێشی تەنھا (٠،٥) گرامە و دەکەوێتە بەشی بنەوەی مێشکەوە. لە سەروو ئەم ڕژێنەوە ڕژێنی (ژێر سالامۆس) ھەیە، کە ئیشوکاری ڕژێنی هیپۆفیز لە ڕێگەی پەیامی ھۆڕمۆنی و کارەباییەوە ڕێک دەخات.
لە وەڵامی پەیامە ھۆڕمۆنییەکاندا، بەشی پێشەوەی ڕژێنی هیپۆفیز ئەم ھۆڕمۆنانە دەردەدات:
بەڵام لە وەڵامی پەیامە کارەباییەکاندا، بەشی دواوەی ڕژێنی (پیتویتەری) ئەم ھۆڕمۆنانە دەردەدات:
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
دیسکی بڵاو
وێنۆک| ئێریس، گەورەترین تەنی ناسراوی دیسکی پەرش و بڵاو (لە ناوەندی وێنەکە)، و مانگەکەی دیسنۆمیا (چەپی تەنەکە)
دیسکی بڵاو یاخوود پەرش دیسکێکی ئەستێرەییە و خوول دەکاتەوە لە دەوری کۆمەڵەی خۆر، لاشەکەی پێکهاتیە لە سەهۆڵی پەرش و بڵاو، ئەو دیسکانە یەکێکن لە خێزانی ئەو تەنانەی بوونیان هەیە لە پشتی هەسارەی نێپتۆن، خولگەی ئەو تەنانە دەتوانێت درێژ بێتەوە بۆ زیاتر لە سەد یەکە فەلەکی، هەرچەندە تا ٣٠ بۆ ٣٥ یەکە فەلەکی لە خۆر نزیک دەبنەوە، ئەمەوەش وا دەکات ئەم تەنە پەرش و بڵاوانە لە نێوان ساردترین و دوورترین تەنەکانی کۆمەڵەی خۆردا بن،بەهۆی سروشتی ناجێگیری دیسکەکە، زانایانی فەلەکناسی ئەمڕۆ پێیان وایە کە دیسکی پەرش و بڵاو شوێنی سەرەکی دوورەپەرێزەکانی خوولگەییە لە کۆمەڵەی خۆردا.
ئاشکراکردن
یەکەم تەن کە دۆزراوەتەوە کە وەک تەنێک لە دیسکێکی پەرش و بڵاوەوە پۆلێنکرابوو (1995 TL8) بوو، کە لە ساڵی ١٩٩٥ لەلایەن پڕۆژەی (Spacewatch) دۆزرایەوە، پاشان یەکەم تەنی ناسراو لە دیسکی پەرش و بڵاو (1996 TL66) بوو، کە فەلەکناسەکان لە ڕوانگەی ماونا کیالە هاوایی لە ساڵی ١٩٩٦ دیتیانەوە، فەلەکناسەکان سێ تەنی دیکەیان دەستنیشان کرد لە هەمان گەڕاندالە ساڵی ١٩٩٩ بریتین لە: (1999 CV118، 1999 CY118، و 1999 CF119)، پاشان زیاتر لە دوو سەد تەنی دیسکی پەرش و بڵاو هەتاوەکوو ساڵی ٢٠١١ەوە دەستنیشانکراون، لەوانە لە ساڵی ٢٠٠٧ تەنی UK126 (229762) دیتراوە لەلایەن سچوامبێ براون و تەنی (2002 TC 302) لەلایەن رابینۆڤیچ دیتراوە سەر بە پڕۆژەی NEO، هەروەها تەنی زیاتر و زۆرتری دیسکی بڵاو هەن بەڵام بەهۆی دووریان ناتواندرێ هەموویان بدۆزرێنەوە.
سەرچاوە
پۆل:گەردوون پۆل:دیسکی بڵاو پۆل:کۆمەڵەی خۆر
تاڵەوەران
تاڵەوەران گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی تاڵەوەران بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٣ کەس لە ٥١ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
بانی شار
بانی شار یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە و پارێزگای ھەڵەبجە لە باشووری کوردستان. بانی شار دەکەویتە باکوری رۆژھەڵاتی شاری ھەڵەبجە ھەروەھا دەکەوێتە بەشی باکوری خۆرئاوا ناحیەی خورماڵ. گوندی بانی شار لە دامێنی زنجیرە چیای سورێـن _ ھەورامان.
شوێن
ئەم گوندە لە باکورەوە گوندیعامورە و لە باشورەوە گوندی شیرەمەڕ و لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئێڵانپی و لە ڕۆژاواوە گوندی گوڵەخانەیە.
دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە بە کشتوکاڵی دانەوێڵە و ئاژەڵداریەوە سەرقاڵن.
مێژوو
ئەم گوندە مێژوویەکی زۆر کۆنی ھەیە کە بەداخەوە تا ئێستە مێژووەکەی بە ڕێکەوت و ڕوون نیە بەڵام ئەوەی ڕوونە بوونی گۆڕستانی کۆنە کە وەک باسیان کردووە بۆم زیاتر لە (٥٠٠) ساڵ پێش ئێستە ئەگەڕینە و و شوێنێکی لێیە لەپشتی گوندەکە لە بن چیا پێی ئەڵێن (عارەبانەکەی ئەسکەندەر ) کە گوایە کاتی خۆی ئەسکەندەری مەقدۆنی ھێرشی ھێناوە بۆ ناوچەکە تا ئەو شوێنە عارەبانە(گالیسکە) ھێناویانە بەڵام بەھۆی سەختی ناوچەکە و ناڕەحەتیبەرگریەوە نەیتوانی زیاتر ھێرش بکات و بڕوات بۆیە ناچار لەوێ دابەزیوەو گەڕاوەتەوە ئەمە لە کتێبی ڕۆژژمێری پێشمەرگەیەک بەرگی یەک ئاماژەی پێداراوە لەنوسینی محمدی حاجی محمود.
گوند بانی شار لە پێشدا لە بناری سورێن و لەنێو دوو بەرزای بووە و کە گوندێکی ئاوەدان و گەورە بووە و چەندان شوێنی گرنگی مێژووی ھەیە کە تائێستە لای شارەزایان و پسپۆڕانی مێژوو ئاشنا نیە و چەندان ئەشکەوتی لێیە کە لەسەردەمی ژیانی سەرەتایی مرۆڤ ژیاوە تێیدا و لەم ساڵانەی کۆتای نەوەدەکان ئاسەواری کۆن و گران بەھایان تێدا دۆزینەوە و ئێسک و پروسکی مرۆڤیان تێدا دۆزینەوە.
گوندی بانی شار لەگەڵ جوڵانەوەی ڕزگاری خوزای گەلی کورد بەدرێژرای مێژوو لانکەی شۆڕگێران و پەناگەی شۆڕش بووە ھەر بۆیە وتراوە "( قوڵتە وبانی شار فڕکەو بانی شار ) واتە بە شێوەی قوڵتە کە چۆلەکەیەکی بچوکە لەو شاخانە ھەڵدەقونێت لەم بەر بۆ ئەوبەر و زۆر وریایە واتە بەو شێوەخۆت گەیەنە بانی شار ڕاکە بانی شار پارێزراویت لە چەند کتێبێک ئاماژەی پێکراوە ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ ھەڵوێستی مەردایەتی خەڵکەکەی و میوان دۆستی و ھاوکاری کردنی خەڵکانی لێقەوماو لە دیارترین نمونە دەسەڵاتی حکومڕانی (نصراللە بەگی بانی شارە) کە لەکۆتای سەدەی نۆزدە ھاتۆتە بانی شار و پاش چۆڵ بوونی بانی شار کە نزیکەی ١٠ ماڵی تێدا بووە سەرلەنوێ ئاوەدانی تێکەوتۆتەوە لەژێر حکومرٍانی نەصڵا بەگ ، نەصڵا بەگ پیاوێکی کەڵەگەتی ئازا و مەرد بووە بە جۆرێک باسی پیاوەتی و ناوبانگی زۆر ڕۆشتووە تا ئەو ڕادەی ھاوکاری شێخ محمودی نەمری کردووە لە شۆڕشەکەی ھەرچەند لەکاتی شۆڕ لەسەر جێگە بووە و نەخۆش بووە بەڵام بەپیری شێخەوە ڕۆشتووە بۆ گوندەکانی دەورووبەر نەصروڵا بەگ مزگەوتی بانی شار بنیاد دەنێتەوە دووبارە بە جۆرێک کە داری چیای پشتی بانی شار(سورێن ) کۆدەکاتەوە و لە شارەزوورەوە دار پەموو پرژە بە پیاوەکانی کۆدەکاتەوە و دێنێتیە بانی شار لە لای کانیەکە بانی شار کانێکی بەردین دروست ئەکات و بەرد دەسوتێنێت بۆئەوەی ببێتە گەچ پاشان بە قصڵ و گەچ مزگەوتی بانی شار دروست دەکاتەوە.
پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان پۆل:گوندەکانی سلێمانی
ئێپیکا
ئێپیکا (ئینگلیزی: Epica) گروپێکی سیمفۆنیک مێتاڵی ھۆلەندیە. لەلایەن مارک جانسین دامەزراوە، دوای بەجێھێشتنی ئەو گرووپەی کە پێشتر کاری لێ دەکرد بە ناوی «ئافتەر فۆرێڤەر».
ئەوان بەوە ناسراون کە دەنگی ئافرەت بەکاردەھێنن لە گۆرانییەکانیاندا، کە لەلایەن سیمۆن سایمۆنسەوە دەوترێن، لەگەڵ گراوڵی دەنگی نێرینە کە لەلایەن مارک جانسینوە دەوترێن. ھەر شەش ئەندامی گروپەکە بەشدارن لە نووسینەوەی گۆرانیەکاندا، بەڵام بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن سیمۆن و مارکەوە دەنوسرێنەوە.
گۆرانییەکانیان بە شێوەیەکی سەرەکی باس لە دین، زانست و مرۆڤایەتی دەکەن.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی
سامی خێدیرا
thumb|خێدێرا یاریزانی هەڵبژاردەی ئەڵمانیا، ساڵی ٢٠١٨. سامی خێدیرا (لەدایکبووی ٤ی نیسانی ١٩٨٧) لە ووڵاتی توونس بەڵام بەھۆی وەرگرتنی ڕەگەزنامەی ئەڵمانی ناوبراو یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانی و یانەی یوڤێنتوسی ئیتاڵی ئەنجام دەدات بەرلەوەی بێتە یانەی یوڤێنتوس یاری بۆ یانەی شتووتگارتی ئەڵمانی و ڕیال مەدریدی ئیسپانی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:موسڵمانانی ئاڵمانی پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
گزەردەرە
گزەردەرە گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی گزەردەرە بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤٦ کەس لە ١٢٩ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
مورسکۆ سرێدیشچێ
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
سەبەتە
250px|وێنۆک|چوار سەبەتەی جیاواز سەبەتە، سەوەتە یان قوڵینە دەفرێکە، بەزۆری لە ماددەی ڕەقی وەکوو دار و پلاستیک و گەڵای دار و وایەر دروست دەکرێت. بەڵام زۆربەیان لە دار دروست دەکرێن. بارستایییەکەی کەمە، بەزۆری بۆ مەبەستی ھەڵگرتن و پاراستنی خۆراک بەکاردێن. بەشێوەیەکی ئاسایی سەبەتەکان دەسکێکیان ھەیە بۆ ھەڵگرتن. ھەندێک لە سەبەتەکان سەرپۆشیان ھەیە و داخراون، لەکاتێکدا ئەوانیتر سەرکراوەن.
پیتەر گرونبێرگ
پیتەر گرونبێرگ (لەدایکبووی ١٨ی ئایار ١٩٣٩) فیزیکزانێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ٢٠٠٧ لەگەڵ زانای فەڕەنسی ئەلبێرت فێر خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:زیندووان پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەڵمانی پۆل:فیزیکزانانی ئەڵمانی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک پۆل:مردووانی ٢٠١٨ پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا
کەریمەجەل
کەریمەجەل گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
کەریمەجەل لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زالواو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قیرچە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی میرەی حەوزەوار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی قەیتول.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
مێژووی شەتڕەنج
مێژووی شەتڕەنج یەکێکە لە یارییە کۆنەکان کە لە ئێستادا لە نێو خەڵکی جیھاندا بەناوبانگە، بەجۆرێک تەمەنی ئەم یارییە زیاتر لە ١٥٠٠ ساڵ بێت. بە بڕوای ھەندێک کەس، شەترەنج داھێنانێکی ئێرانییەکانە و ھەر بۆیە تا ئێستاش وشەی فارسی بەکاردەھێنێت. ھەندێک کەس بە داھێنانی ھیندی و یۆنانی و ڕۆمانی و بابلی و سکیتی و میسری و جوولەکە و چینی و ئینگلیز و عەرەبیان زانیووە. بەڵام ئەوەی زیاتر لە ھەموو بۆچوونێکی تر قبووڵ دەکرێت ئەوەیە کە شەتڕەنج لە بنەڕەتدا ئێرانی بووە، دواتر لە ئێرانەوە بردراوە بۆ ھیندستان، ھەروەھا لە ئێرانەوە بۆ عەرەب و جیھانی ئیسلامی بڵاوبووەتەوە، دواجاریش لە جیھانی ئیسلامییەوە چووە ئەورووپا. لە سەدەی پازدەھەمی ئەوروپادا شەترەنج بوو بە شێوەی ئێستای، وە لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەھەمدا پاڵەوانێتی شەترەنجی جیھانی دەستی پێکرد. لە سەدەی بیستەمدا فیدراسیۆنی جیھانی شەترەنج دامەزرا.
سەرچاوەی شەتڕەنج
شەترەنج لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی گوپتا لە ھیندستان سەریھەڵدا،  کە لە فۆڕمی یەکەمدا پێی دەگوترا chaturaṅga کە بە واتای چوار فیرقەی (سەربازی) دێت: پیادە، سوارە، فیل و گالیسکە، کە پەرەی سەند و بوو بە سەرباز و وەزیر و ڕووخسار و ئەسپ لە فۆرمێکی نوێدا.
شطرنج از ھند بە ایران معرفی شد و بخشی از آموزش شاھزادەھا و اشراف گردید. شەترەنج لە ھیندستانەوە بۆ ئێران ناسێندرا و بووە بەشێک لە پەروەردەی شازادە و ئاغاکان. لە سەردەمی ساسانیەکان لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٠ ئەم ناوە گۆڕدرا بۆ چاترانگ و دوای ھێرشی عەرەبەکان بۆ سەر ئێران گۆڕدرا بۆ شەترەنج. یاساکانی شەترەنج لە ئێراندا بڵاوبووەوە، کاتێک یاریزانەکان ھێرشیان دەکردە سەر پاشای بەرامبەر، وشەی پاشایان دەگوت و کاتێک پاشا نەیتوانی دەرباز بێت، وشەی "چێکمێت" بە مانای پاشای بێ بەرگری بەکاردەھێنرا، ئەم وشەیە بڵاوبووەوە بە ناوچەکانی تر. چەندین چیرۆک ھەیە دەربارەی سەرچاوەی شەترەنج، بەڵام تەنھا چەند چیرۆکێکیان پەسەند و باوەڕپێکراون. لەم بەشەی خوارەوەدا ھەندێک لەم گێڕانەوە جیاوازانە دەکۆڵینەوە:
سەرچاوەکان
پۆل:شەتڕەنج
بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا
بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا پلەیەکی باڵایە لە بەڕێوەبردنی دەزگا یان کۆمپانیا، کە کارەکەی تیشک خستنە سەر بەکارهێنان و چارەسەریی زانست و تەکنەلۆژیایە لە چوارچیوەی دەزگاکە.
بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا کارەکەی زۆر نزیکە لە بەڕێوبەری زانیاری (CIO). بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا خاوەن بڕیارە لەسەر بەگەرخستنی ژێرخانی تەکنەلۆژیی بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی دامەزراوەکە، لە بەرامبەردا بەڕێوبەری زانیاری ئەوا ڕۆژانە کار لەگەڵ ستافی تەکنەلۆژیای زانیاری (ئایتی) دەکات بۆ بەڕێوەبردنی کارووباری ڕۆژانە. دەبێت بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا ئاگاداری دوایین تەکنەلۆژیایە بەردەست و نوێیەکان بێت بۆ بەجێگەیاندنی ئامانجەکانی داهاتووی دامەزراوەکەی. تایبەتمەندی و ڕۆڵی بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا لە دامەزراوەیەک بۆد دامەزراوەیەکی دیکە جیاوازە، بەندە بە هەیکەل و ستراکچەری دامەزراوەکە.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تێکڕای ناوەندی مووچەی ساڵانەی بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا لە نێوان ١٣٠،٠٠٠ بۆ ١٩٥،٠٠٠ دۆلاری ئەمریکییە بەپێی بواری کۆمپانیاکە. بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی پەیمانگای ئینفۆسێک ئەوا مووچەی ساڵانەی بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا لە سێکتەری ئابووری دەگاتە نزیکەی ٢٠٠،٠٠٠ دۆلار لەبەرامبەردا لە سێکتەری بازاڕگەری ئەلیکتۆڕنی ٧٦،٠٠٠ دۆلاری ئەمریکییە.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرۆکی ئەفسەرانی تەکنەلۆژیا
بڕیارنامەی ٦٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٧١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھێزەکانی ئاشتیپارێز لە قوبرس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠
ئۆژێن دابی
ئۆژێن دابی نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨ پۆل:مردووانی ١٩٣٦ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان
باقلاوا
باقلاوا گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی باقلاوا بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠٥ کەس لە ٥٠ بنەماڵەدا بووە.
لەیلا فەریقی
لەیلا فەریقی (لەدایکبووی ١٨ی تەممووزی ١٩٧٥، مەریوان) گۆرانیبێژێکی ژنی کوردە. ئەو خوشکی مەرزیە فەریقییە. لەیلا لە ئێستادا لە سوێد دەژی.
ژیان
کاتێک منداڵ بووە باوکی بەھۆی نەخۆشیی شێرپەنجەوە مردووە و دایکیشی لە بۆردمانێک لە شەڕی ئێران و عێراقدا کوژراوە. دوای ئەوان، برا گەورەکەی ئاگادارییان دەبێت و دەچن بۆ شاری سنە. لە سنە دەچێ بۆ خوێندنگەی سەرەتایی. لە ساڵی ١٩٩١دا دەینێرن بۆ وڵاتی سوید. سەرەتا ھوونەرمەند لەیلا فەریقی بە وتنەوەی گۆرانییەکانی تایەر تۆفیق دەستی پێکرد، لە سوید یەکەم ئەلبۆمی خۆی لە ساڵی ١٩٩٧ بەرھەم دێنێت بە ناوی ئەستێرە. ئێستاش لەوێ دەژی. پاشان لە ساڵی ٢٠٠٠ بە ھاوکاری کۆمپانیای Sky Vision Production لە سوید ئەلبوومی سیاچەمانە بەرھەم دێنێت و پاشان لە ساڵی ٢٠٠٢ بەھاوکاری ھەمان کۆمپانیا ئەلبوومی ئەوین و ئازار بڵاو دەکاتەوە، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٧ دوای کۆچی دوایی مەرزیە فەریقی خوشکی، لەیلا فەریقی ئەلبوومی گوێم لێگرن بڵاو دەکاتەوە کە ئەو ئەلبوومە بوو بە پڕفرۆشترین ئەلبوومی ساڵ لەم ئەلبوومەدا گۆرانییەکی لەگەڵ ھونەرمەندی بەناوبانگی میسری عەلی حەجاز وتووە بە زمانی کوردی و عەرەبی. ئەم گۆرانییە بووە ھۆی ئەوەی کە لەیلا فەریقی لە ناو نیشتیمانی عەرەبی ناوبانگێکی زۆر بۆخۆی پەیدا بکات ھەروەھا لەیلا فەریقی لە ناو فارسدا ناوبانگی ھەیە و کلیپ و ھەواڵەکانی لەیلا فەریقی لە کەناڵە فارسییەکاندا بڵاو دەکرێتەوە. دوای دابڕان بۆ ماوەیەکی درێژ، ساڵی ٢٠١٧ لەیلا فەریقی دووبارە گەڕایەوە بۆ درێژەدان بە کاری ھونەری بە وتنی گۆرانی "منیش لێرەم"، ھەر لە ھەمان ساڵدا ئەلبومێکی تازەی بڵاوکردەوە بە ناونیشانی "Echoes of the past".
کارکردن لەگەڵ ئاوازدانەر و شاعیرەکان
ھوونەرمەند لەیلا فەریقی لەگەڵ ھەڵکەوت زاھیری ئاوازدانەر کاری کردووە و شیعری زۆر شاعیری بەکارھێناوە لەوانە وەکوو:
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی مەریوان پۆل:ژنانی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی کورد پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
شەکرستان
شەکرستان زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی وێنەی جووڵاوی ئێرانییە کە لەلایەن ناوەندی سەبا سەدای پەخشی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دروستکراوە.
واتای شەکرستان
وشەکە پێکھاتووە لە (شەکر+ستان) (ستان) واتە: (نیشتیمان، شوێن، جێگە… ھتد) وەک (کوردستان، ئەفغانستان، ھیندستان) بە گشتی واتە: (وڵاتی شەکر یان ویلایەتی شەکر یان شارۆچکەی شەکر) کە ئەمە ناوی شارۆچکەی سەرەکیییە لە ناو زنجیرە کارتۆنەکەدا، ھەروەھا شوێنێکی تریش لە زنجیرەکەدا زۆر ئاماژەی پێ دەکرێت کە ئەویش «نمەکستانە» ئەمیش واتە: «شارۆچکەی خوێ».
کەسایەتییەکان
لەم زنجیرەیەدا زیادتر لە ١٠٠ کەسایەتی بەشدارە و ھەر ھەمان ناویان ھەیە لە گشت (یان زۆربەی زنجیرەکاندا) ھەر یەک ناویان ھەیە، و چەندەھا ڕۆڵی پێویستە و تێیدا ھەیە وەک: (کرێکار، پیر و بەساڵاچوو، شوان، سەرۆک کۆمار، خوێندکاری خوێندنگە (منداڵەکانی خوێندنگە)... ھتد)، بەڵام ھەندێکیان زۆر دیارن و لە زۆربەی زنجیرەکاندا ھەیە و کەسایەتیی سەرەکین، ئەمەشانەش ھەندێک لەو کەسایەتیانەن:
بھلول
زانا و ژیر و تێگەشتوویەکی زنجیرەکەیە (ئەڵبەتە ئەم کەسە لە ڕاستیشدا وەک ئەگێڕنەوە ھەبووە!)ھەرچەندە لە زنجیرەکەدا بیرکردنەوە و بیرۆکەکانی وەک شێتێکە! بەڵام ھەرکاتێک کێشەیەک دێتە پێش خەڵکەکە ئەوا ئەم بەشێوەیەکی جوان کێشەکانیان چارە دەکات، و لەناو زنجیرە کارتۆنەکەدا زۆربەی کات لەگەڵ منداڵاندا یاریی دەکات، و کەسێکی زۆر خۆشەویستە لەناو کارتۆنەکەدا.
پادشا و وەزیر
ئەم پادشایە زۆر (گێژە)! حەز بە چیرۆکی مێژوویی دەکات، و ھەموو کات کە دەیەوێت شتێکی نوێ دابنێت بۆ خۆشبەختی خۆی ئەوا خراپ ئەشکێتەوە بەسەریدا، و وەزیرەکەشی ھەوڵ لەگەڵ پادشاد دەدات بۆ چاک کردنی سیستمی بەڕێوەبردنی وڵات، بەڵام ھیچ کاتێک بەتەواوەتی سەرکەوتوو نابن!
پاڵەوان و ھاوڕێکانی
زۆر جار بە فرسەت پاڵەوانیش ناوی دەھێنن لە زنجیرە کارتۆنییەکەدا، ئەمان سێ ھاوڕێن کە ئیشیان تەنھا گاڵتەکردن بە خەڵک و خۆ ھەڵکێشانە، و ئیشیان نییە و ھیچیان لەوی دیکەیان باشتر نییە و و ھەمیشە سزای کارە ھەڵەکانیان وەردەگرن.
کورتەی چیرۆکەکە
زیادتر لە ١٠٨ کەسایەتی ڕۆڵ لەم زنجیرە کارتۆنەدا دەبینێت لەناو شارۆچکەیەکی کۆندا (شەکەرستان)، ھەر زنجیرەیەک باس لە شتێکی دیاریکراو دەکات و جیاوازە لە زنجیرەکانی تر، و لە سەرەتای ھەر زنجیرەیەکدا حیکایەت خوان (ئەو کەسەی کە چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە) باس لە چیرۆکەکە دەکات و تاموچێژێکی زۆری چیرۆکەکە لەوەدایە کە ئەو ئەکتەرانەی کە ڕۆڵ دەبینن لە زنجیرە کارتۆنەکەدا قسە لەگەڵ (حیکایەت خوان) دەکەن و ھەموو ئەکتەرەکان ھەر ھەمان ناویان ھەیە لە تەواوی زنجیرەکاندا!، چیرۆکەکانی ئەم زنجیرە کارتۆنییە لە چیرۆکە کۆنەکانی وڵاتی ئێران و ڕۆژھەڵاتەوە وەرگیراوە.
مەلەگا
مەلەگە (بەئیسپانی:Málaga) شارێکە دەکەوێتە ھەرێمی ئەندەلووسیا لە ووڵاتی ئیسپانیا, ئەم شارە زۆرترین چیا یا زنجیرە چیای تیایە کە لە ووڵاتی ئیسپانیا لەدوای شاری بارسێلۆنا ، گەورە وێنەکێشی جیھانی پابلۆ پیکاسۆ لە شارە لەدایک بووە ، شارەکەش لەلایەن ئیسلامیەکانەوە ناوی مەلەگە یان مالقة ی لێنراوە
ژێدەرەکان
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە ئیسپانیا پۆل:شارە کۆنەکان پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئیسپانیا پۆل:مەلەگا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئیمپراتۆرێتیی بیزانس پۆل:گەشتیاری لە ئیسپانیا پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٨ەمی پ.ز
تەلیسکۆپی بۆشاییی ھەبڵ
وێنۆک|تەلیسکۆپی ھەبڵ
تەلیسکۆپی بۆشاییی ھەبڵ (کورتکراوە: HST) یەکەم تەلیسکۆپی ئاسمانییە کە بە دەوری گۆی زەویدا دەخولێتەوە. کە ڕوونترین و باشترین وێنەی گەردونی پێشکەش بە گەردوونناسان کردووە، چونکە پێشتر زاناکان لەسەر زەوییەوە و لە ڕێگەی تەلیسکۆپەکانی سەر زەوییەوە نەیان دەتوانی وێنەیەکی ڕوون و ئاشکرای گەردوونیان دەستبکەوێت چونکە بەرگەھەوای سەر زەوی پڕ لە تەپوتۆز و خۆڵە کە ڕێگر بوو لە بەردەم دەرئەنجامەکانیاندا.
کارەکانی ئەم پڕۆژەیە ساڵی ١٩٧٧ دەستی پێکرد و لە نیسانی ساڵی ١٩٩٠ ڕەوانەی بۆشایی ئاسمان کرا. ناوی ئەم پڕۆژەیە بە ناوی گەردوونناسی بەناوبانگ ئێدوین ھابل ناونرا. وێنە نێردراوەکانی ئەم دووربینە ھاوکاری گەردوونناسەکانی دا بۆ تێگەشتنی زیاتری ڕاستییەکانی گەردوون و دۆزینەوەی زۆرێک لە نھێنی و نەزانراوە گەردوونییەکان و دەستنیشانکردنی تەمەنی زەوی بە دروستی کە بریتییە لە ١٣٫٧ بلیۆن ساڵ.
سەرچاوەکان
پۆل:گەردوون
چیاکانی باکۆسی
چیاکانی باکۆسی زنجیرە چیایەکی گڕکانین لە وڵاتی کامیرۆن. گڕکانەکانی چالاکن و بەشێکیشیان سەردەمێکە لەناوچوون، کە نزیکەی ٢٣٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیی داپۆشیوە چیایەکان لە ھەرێمەکانی لیتتۆرال و باشووری ڕۆژاوادا ھەڵکەوتوون. بەرزترین لووتکە لەم زنجیرەیە لووتکەی کوپییە بە بەرزی ٢٬٠٦٤ مەتر، ڕووبەرێکی گەورەی دارستانی باراناوی لەخۆ دەگرن، و کاریگەری ئەرێنی ژینگەیی بەرچاویان ھەیە. چیاکان ماڵن بۆ خەڵکانی باکۆسی.
چیایەکە خاوەن کەش و ھەوایەکی گەرموێرە، بە درێژایی ساڵ بارانی لێ دەبارێت. وەرزی وشکی لە مانگی تشرینی دووەمەوە تا مانگی ئازار دەخایەنێت، لەگەڵ شەوانی سارد و ڕۆژانی گەرم. وەرزی بارانبارین لە مانگی نیسانەوە دەست پێ دەکات و لە نێوان کۆتایی مانگی ئاب و کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمدا بەرزتر دەبێتەوە. خاکەکەی زۆر بەپیتە، ناوچەیەکی گرنگی بەرھەمھێنانی قاوە و کۆکایە.
چیاکان دارستانی باکۆسی لەباوەش دەگرن، کە ٥٥١٧ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، کە لە ساڵی ١٩٥٦ دروست کراوە لە ساڵی ٢٠٠٠ بەشی سەرەکی دارستانەکە بە دارستانی پاراستن دیاری کرا ھەموو چوونە ژوورەوەکان قەدەغە کرا و کوپی بوو بە «یەدەگی سروشتی توند». خەڵکی باکۆسی ناوخۆیی بەشداریان کرد لە دیاریکردنی سنوورەکان دارستانی یەدەگ بە نۆرەی پارکی نەتەوەیی باکۆسی تێدایە، کە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٨ بە بڕیارێکی دروست کراوە. پارکەکە ٢٩٬٣٢٠ ھێکتار دەگرێتەوە، و لەسەر بنەمای پاراستنی ھەمەجۆری ڕوەکەکان پاساوھێنرایەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن پۆل:زنجیرەچیاکانی کامیرۆن
پلاکی پریشکدار
پلاکی پریشکدار(بە ئینگلیزی:spark plug) پلاکی پریشکەدار بریتییە لە بەشێکی سەرەکی لە بزوێنەی سوتەمەنی و شێوێنەکەی دەکەوێتە بەشی سەرەوەی بزوێنەر و لەسەر سەری سیلیندەر جێگیر دەکرێت و ھەر سیلیندەرە و پلاکێکی ھەیە، ئیشی پلاک لە بزوێنەردا دروست کردنی تەقینەوەیە لە ژووری سووتان بەھۆی پریشکدانی کارەبا بە ڤۆڵتییەکی زۆر بەرز لە ناو ژووری سووتان دا، کارپێکردنی پلاک لە ڕێگەی بەشی کارەبای بزوێنەرەوەیە و سیستەمی تایبەت بەخۆی ھەیە بۆ دیاریکردنی کاتی پریشکدانەکە و ھەموو پلاکەکانی بزوێنەرێک پەیوەندیان بەیەکەوە ھەیە، پلاک بەشێکە کە بەھۆی بوونی کێشە تێیدا بزوێنەرەکەمان باش کارناکات و کاریگەری تەواوەتی ھەیە لەسەر زەبری ئۆتۆمۆبێلەکە.
لە ساڵی ١٨٦٠ (ئیتێنی لینیۆر) پلاکی کارەبای دروست کرد و بۆ بزوێنەری گاز بەکاری ھێنا، دوای ئەوە بۆ یەکەم جار لە بزوێنەری سووتانی ناوەکی لەڕێگەی پستنەوە بەکاریھێنا. (لینێۆر) بەگشتی بڕوای بە داھێنانەکەی خۆی ھەبوو کە پلاکی کارەبای بوو ھەندێک سەرچاوە داھێنانەکەی (ئێدمۆند بەرگەر)یان پێباشبوو کە کۆچبەر بوو لە (تۆگۆ) کە پلاکی پریشک دانی ئاگری دروست کردبوو لە ساڵی ١٨٣٩، ھەرچەندە لە پێشانگا پیشانی دا بەڵام نەیتوانی داھێنان نامە لەم پلاکەدا بە دەست بھێنێت.
ھەر بە زوویی دوو داھێنان نامە لەسەر پلاکی پریشکدانی ئاگر درا بە سێ زانا لە ساڵی ١٩٨٩ یەکەم زانا نیکۆلا تێسلا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کە داھێنان نامەی ٦٠٩ و ٢٥٠ بۆ(دانانی سیستەمی کات بۆ درە\وستبوونی سووتان لە ژووری سووتان) لە ساڵی ١٨٩٨، دووەم زانا (فرێدریک ڕیچارد)ە کە داھێنان نامەی (GB 24859)ی وەرگرت لە ھەمان ساڵدا، زانای سێیەم (ڕۆبێرت بۆسچ) ە کە داھێنان نامەی (GB 26907)ی وەرگرت لە ھەمان ساڵدا. تەنھا داھێنان کە بوو بە بازرگانییەکی درێژ خایەن ھی ئەندازیار(ڕۆبێرت بۆسچ) بوو کە داھینانەکەی دروست کردنی پلاکێک بوو کە بەرزترین ڤۆڵتییەی ھەبوو ئەمەش وای دەکرد کە سووتانێکی ڕێک و پێک لە بزوێنەرەکەدا دروست بکات و لە بزوێنەری (گۆتڵۆب ھۆنۆڵد) بەکاری ھێنا و ئەمەش بە پێشکەوتنێکی باش لە مێژووی (پلاکی سووتان لە بزوێنەردا) دانرا، لە پاشکۆی چاکبوونی پیشەسازی بایەخ درا بە (ئەلبێرت کامپیۆن) کە لەگەڵ براکانی لە یەک شوێن نیشتەجێ بوون کوڕەکانی و (ئۆلیڤەر)ی برایشی لەگەڵی بوون، ئەم کوڕانە لەگەڵ مامیان برەویان بە پیشە سازییەکەی باوکیان دا و (کانێڵم لی گوینێس) ھاتە پاڵیان و برەویان بە براندی (K L G) دا، و (ھێلین بلەیر بارتلێت) کە ھاورێییان بوو کارێکی باش و زۆر گرنگی کرد لەگەڵیان بۆ دروست کردن و بەرەو پێشبردنی ئەم براندە لە ساڵی ١٩٣٠.
پلاک پەیوەست کراوە بە ڤۆڵتییەیەکی بەرزەوە لە ڕێگەی کارەبادان بە کۆیلەکە یاخود ئامێری بەرھەم ھێنی کارەباوە(magneto)، تەزوو بەکۆیلەکەدا دەڕوات و ڤۆڵتییە بەرز دەبێتەوە لە نێوان ناوەڕاست و جەمسەری پلاکەکەدا، لە سەرەتادا تەزوو ناتوانێت بڕوات بەھۆی تێکەڵ بوونی ھەوا و سوتەمەنییەوە لە ناوچەی سووتانی بزوێنەردا، بەڵام دواتر چۆن ڤۆڵتیە بەز دەبێتەوە لە ھەمان کات دا پێک ھاتەکان دەگۆڕێن و لە جەمسەرەکاندا ڤۆڵتییە سەردەکەوێ بەسەر نەگەیەنەری کارەباییدا لەناو گازدا، گازەکە بارگاوی دەبێت و و گازی بارگاوی ڕێگە بە تێپەڕبوونی کارەبا دەدات بەناو کونەکە (gap)دا و پلاک لە کاتی ئاسایدا بۆ بەخشینی پریشکەی ئاگر بە ژووری سووتان پێویستی بە ١٢٠٠٠–٢٥٠٠٠ ڤۆڵت ھەیە یاخود زیاتر بۆ کردنەوەی ئاگرێکی گونجاو لە ژووری سووتانی بزوێنەرەکەدا ھەرچەندە دەتوانێت بگات بە ٤٥٠٠٠ ڤۆڵت و لەکاتی تەواو بوونی کردارەکەدا ڤۆڵتییە زیادەکە کۆدەکرێتەوە و ئەمەش ھاوکارمان دەبێت بۆ بەدەست ھێنانی پریشکدانێکی گەرمتر و ماوە درێژتر.
کاتێک کە تەزوو دەردەپەڕێت لە کونەکەوە(gap) ەکەوە پلەی گەرمی ئەو شوێنەی کە سووتانەکەی تێدا ڕوودەدات نزیک دەبێتەوە لە 6000k و ئەم گەرمبوونی شوێنی پریشکدان ھاوکارە بۆ بارگاوی کردنی کونەکە و ئەمەش وا دەکات کە وەک تەقینەوەیەکی بچووک سەتانەکە ڕووبدات و پەستانێکی زۆر لەسەر پستنەکە دروست بکات و جوڵە لە ئۆتۆمۆبێلەکە دروست بێت
، گەرمی و ھێزی پەستانی سوتەمەنییەکە کارلێک دەکەن پێکەوە لە کۆتای پریشک دانەکەدا تۆپەڵێکی بچووک لە ئاگر لە ناو کونەکەدا لەلایەن سوتەمەنییەکەوە دەسوتێنرێت و قەبارەی ئەو تۆپەڵە ئاگرە یاخود ناوکەکەی پەیوەستە بە پێکھاتەی تەواوەتی تێکەڵی ھەواو سوتەمەنییەکەوە لە نێوان جەمسەرە کارەبایییەکاندا و ھەنگاوی سووتانی ھەڕەمەکی لە کاتی پریشکداندا کە ناوکێکی بچووک بزوێنەر کار پێدەکات ماوەی سووتانی دوا دەکەوێت بەڵام ناوکێکی گەورە کاتەکەی پێش دەخات و دوا ناکەوێت.
خاڵی کۆتای (terminal)
بریتییە لە سەری پلاکەکە و ڕاستەوخۆ پەیوەندی ھەیە بە سیستەمی سووتانەوە لە ناو بزوێنەردا، دوای چەندین ساڵ گۆڕانکاری لە خاڵی تێرمیناڵ ی پلاک گەیشت بەو شێوەیەی کە ئیستا ھەیە و لە پیشەسازیدا بەکاردەھێنرێت؛ و لە ئێستادا تێرمیناڵی جیاواز و ھەمەچەشن دروست دەکرێت کە ھەر جۆرەو بۆ جۆرێکی بزوێنەر بەکاردێت، ئەو پریشکەی لە پلاکەوە دەنێردرێتە ژووری ستان لەڕێگەی تێرمیناڵەوە دەبێت، بەڵام ھەندێ وایەر ئامرازی پەیوەندین و کونی بچووکییان ھەیە و بەھۆی ئەوەوە دەچەسپێن لەسەر پلاکەکە و ئەم وایەرە بە زۆری لە پلاکی بزوێنەری ئۆتۆمۆبێلی بارھەڵگردا ھەیەو باوە پلاک بەکاردێت بۆ ئەم مەبەستانە دروستبوونی سووتان لەناو ژووری سووتان لەڕێگەی برژاندنی ئاگر لەلایەن تێرمیناڵی پلاکەکەوە بە ڤۆڵتییەیەکی زۆر بەرز، جۆرێکی تری پلاک ھەیە کە سەمولە((nutی جوڵاوی ھەیە یانknurl))، ئەم بەشە بەکاردێت بۆ بەیەکەوە نوساندنی دوو پارچەی پلاک بەیەکەوە، ھەندێ لە پلاکەکان کەمێک داو یان ھەیە، و جۆرێکی باوە بۆ ماتۆرسکیل و ATV یەکان، لەکۆتایدا و لەم ساڵە تازانەی دوایدا تێرمیناڵ بەشێوازی کوپ دروست دەکرا، کە پێکھاتبوو لە سیرامیکێکی درێژ جیادەکرایەوە بەھەمان شێوەی بۆشای سنووردار
بەرگ
بەشێکی سەرەکی پلاکەو ئاساییانە دروست دەکرێت لە ئەلۆمینە(AL2O3)، و لە سیرامیکێکی ڕەق لەگەڵ توانای نەگەیەنەری بەرزدا، لەکاتی دروست کردندا ناوی کۆمپانیا و نیشانی لەسەر دەنوسرێت، بەشوشە دادەپۆشرێت بۆ ئەوەی کە دوور بێت لە سووتان بەھۆی پرژاندنی گەرمییەوە؛ و ھاوکێشەی سەرەکی ھەیە بۆ سەلماندنی پشتگیری میکانیکی وجیاکردنەوەی کارەبای دەستەبەر بکەن بۆ ئەلیکترۆدی ناوەندی، لەو کاتەی کە جۆڵی میکانیکی و کارەبای بۆ دەستەبەر دەکەی ئەوا پێوەری توانای پرژاندنی ئاگرەکەی دەکەین. ئەم بەشە فراوانە، بەتایبەتی ئەوە کاتانەی بزوێنەر پلاکەکانی لە پشوو دان، یارمەتی تێرمیناڵ دەدات لە کاتی ناردنی ئاگر بۆ ژووری سووتان و بە درێژ کردنەوەی ئاگرەکە بۆ ئەوەی کە سوتەمەنییەکە بەتەواوەتی بسوتێت و کارەکە سەرکەوتوو بێت؛ و تایبەتمەندی مادەی ئەم بەشە ئەوەیە کە توانای گەیاندنی گەرمییەکی باشی ھەیە بەجۆرێکە کە لە کاتی گەرمبوونی دا دەدرەوشێتەوە ئەم ئەلۆمینایە دەورێکی باشی ھەیە بۆ کارکردنی بزوێنەر بە باشی.
پەراسووەکان
درێژ بوونەوەی ڕووی مادەکەیە لە نێوان ڤۆڵتییەی بەرز و بەرگی بنچینەی مادەکە بۆ پلاکی پرژاندنی ئاگر، سێوەی فیزیایی پەراسوەکان بەکادێن بۆ چالاک کردنی کارەبایی و ڕێگری کردن لە بە فیڕۆ چوونی وزە کارەبایەکان و یارمەتیدانی تێرمیناڵ لە ڕێگەی مادەکەیەوە، و دەبێتە ڕێگرێکی باش بە فیڕۆچوونی کارەبا و ڕێگری دروست دەکات لە کۆبوونەوەی پیسی و نەنیشتنی ئاو لەسەر پلاکەکە ئەمەش وادەکات کە لە ھەموو بارێک و کەشێکدا پلاکەکە بە ئاسانی کاری خۆی ئەنجام بدات، ھەندێ لە کۆمپانیاکانی بەرھەم ھێنانی پلاک پەراسوو بۆ پلاکەکە دانانێن ئەمەش دەبێتە ھۆی کەمبونەوەی توانای گەیاندنی گەرمی و دواکەوتنی گەرمی بۆ ژووری سووتان.
لووتکەی دروست بوونی گەرمی
لە پلاکی مۆدێلی ساڵی ١٩٣٠ دا لوتکەی دابڕانی گەرمی بۆ دروست کرابوو کە ئەم لووتکەیە ڕاستەو خۆ دەکەوێتە ناو ژوری سووتان و تیشکی کارەبای لە تێرمیناڵەوە دەردەچێت و بەر ئەم لەتکەیە دەکەوێت و بلاو دەبێتەوە بە ناو ژووری سووتاندا لە شێوەی گەرمی کە سووتان دروست دەکات، ئەم لووتکەیە لە مادەی ئەلۆمینا دروست دەکرێت کە سیرامیکێکی ڕەقە و بەشی سەرەوەی پلاک پێک دێنێت و لە ھەندێ جۆری پلاکدا لە دانەیەک زیاتری ھەیە جۆری وا ھەیە کە سێ لووتکەی ھەیە و ئەمانەش زیاتر لە بزوێنەری ئۆتۆمۆبێلی پێشبڕکێدا بەکاردێت، و دیزاین کردنی ستاندارد بەم شێوەیەیە ٦٥٠سیلیزی، ١٢٠٠فھرەنایت، ١٢٠٠٠ڤۆڵت.
لەگەڵ پێشکەوتندا، لە ساڵی ١٩٣٠ یەکاندا لەجیاتی ماددەی مایکا (قوڕقوشم)یان بەکارھێنا لەبەر ئەوەی کە ماددەی مایکا ھەندێک کێشەی بۆ پلاکەکە درووست دەکرد لەوانە کەمکردنەوەی ماوەی پێویست بۆ پاک کردنەوەی پلاکەکە. ئەڵمانییەکان ھەستان بە چارەسەر کردنی ئەم کێشەیە لە ڕێگەی گەشەسەندن و زیاد کردنی خەڵتەی ماددەی ئەلۆمینا، زیادکردنی خەڵتەی ئەلۆمینا بۆ ماددەی مایکا وا دەکات کە سیفەتە میمکانیکییە کانی ماددەکە بگۆرێت و ئەم تێکەڵکردنە دەبێتە ھۆی بەرز بوونەوەی ڕێژەی گەیاندنی گەرمی کە ئەمەش وادەکات کە ژووری سووتان لە کاتی خۆیدا ئاگری پێ بگات و دواکەوتن لە سووتان ڕوونەدات ھەر ئەمەش ھاوکار دەبێت کە بزوێنەرەکەمان بە باشی کار بکات و پچڕانی تێنەکەوێت و توانای پلاکەکە بەرز دەکاتەوە و ڕێگردەبێت لە بەفیڕۆچوونی گەرمی لە پلاکەکەدا، ئەم خەڵتەیە وا دەکات کە پلەی گەرمی پلاکەکە زۆر بەرز بێتەوە و بەم بەرزبوونەوەی پلەی گەرمییە پلاکەکە لە پیسی و کلسی پاشماوەی ئاگر پاک دەبێتەوە، زۆر بەی پلاکەکان یەک لووتکەیان ھەیە بەڵام بە کوالێتییەکی بەزر و سیفەتی میکانیکی بەرز و دیزاینێکی ئەندازەی کە بە جۆرێکە زۆرترین تیشک لە ژووری سووتان بڵاو بکاتەوە، دووری لوتکە لە ئەلیکترۆدی ناوەندییەوە گاریگەری ھەیە لەسەر ڕێژەی پلەی گەرمی پلاک بەشێوەیەک ئەگەر دوورییەکی کورت بێت ئەوا بە بەردەوامی پلاکەکە ساردە و ئەگەر دوورییەکە زۆرتربێت لە ئاستی ستاندارد ئەا زۆر گەرم دەبێت، و پشت دەبەستێت بە ڕێژەی گەیاندنی گەرمی مادەکەشەوە
سەر
کاتێک پەستاوتن لەناو ژووری ستان دا ڕوودەدات ئەو کات دەبێت پلاکەکە بە تەواوی جێگیر بووبێ لەسەر سەری بزوێنەرەکە بۆ ئەوەی کەوا ھەوا لەوێوە نەچێتە دەرەوەو کار لە بزوێنەرەکە نەکات، بۆ جێگیر کردنی پلاکیش پێویستمان بە دایس ھەیە بۆ ئەوەی کە پلاکەکە جوڵە نەکات و ھەوا نەدات، لە پلاکە کۆنەکاندا ئەو بەشەی لە چینێکی مادەی مس دروست دەکرا، بەڵام لە سەردەمی ئێستا دا لە شوشەی پەستێوراو و مادەی ھاڕاو دروست دەکرێت، ھەندێ پلاکەکان واشەریان ھەیە، بەڵام ھەندێ لە کۆمپانیاکان شێوازی ئاسان و ھەرزان بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی بۆ فرۆشتن ئاسان بێت و کاتێکی کەمی بوێت.
لاشەی پلاک
ھەیکەلی کانزایی بۆ پلاک ڕێگە دەگرێت لە ھاتنەوەیەکی پلاک، و کاری گواستنەوەی گەرمییە لە ئینسولەیتەرەوە بۆ سەری سلیندەر، و کاری وەرگرتنی کارەبایە لە سەرچاوەوە و گواستنەوەی لە ئەلیکترۆیدی ناوەندی بۆ ئەلیکترۆدی تەنیشت. دەزووی خولاوە پلاکی پریشکدار کاریگەری ھەیە لەسەر ماندوێتی پلاک و گەرمبوونی و ڕێگر دەبێت، و زۆر گرنگە کە درێژی دەزووەکە ستاندارد بێت و کەم و زیادی نەبێت چوونکە کێشە بۆ بزوێنەر دروست دەکات، ڕێژەی پلاکی پریشکەدار دەگۆڕێت لە نێوان ٠٫٠٩٥ بۆ ٢٫٦٤٩سانتیمەتر (٠٫٠٣٧٥ بۆ ١٫٠٤٣ ئینج)، ئەمەش لە ئۆتۆمۆتیڤ و بزوێنەری بچووک بەکاردێت، پلاکی پریشکداری دەریایی دوو چین بەرگی ھەیە و نوقوم بووە لە ماددەی زینک و کڕۆم و پۆشاکێکی کانزایی ھەیە.
ئەلیکترۆدی ناوەندی
ئەلیکترۆیدی ناوەکی دەبەسترێت بە جەمسەرێکەوە لە ڕێگەی وایەرێکەوە، و بەشێوەیەکی گشتی زنجیرە بەرگرییەکی سیرامیکییە بەکاردێت بۆ ڕیگریکردن لە زۆربڵاو بوونەوەی دەنگی (RF) لە بڵێسە داندا
پلاکی بڵێسەدەری بێبەرگری بە گشتی ڕەقە بەھۆی نەبوونی ھیچ بەرگرییەک تێیدا، و ئەو بەرگرییە بۆ کەمکردنەوەی شێواوییە لەنێوان کارۆموگناتیس لەگەڵ ڕادیۆ و بەشە ھەستیارەکان
لکێنەرەکان دەتوانرێت دروستبکرێن لە تێکەڵکردنی مس و نیکڵ و ئاسن و کڕۆم یان کانزا خانەدانەکان
پێویستە گەرمی پلاک لە ئاستێکی مامناوەند بێت ئەو پلە گەرمییەش بەپێی جۆری بزوێنەرەکە دیاریدەکرێت ئەگەر پلاکەکە ساردبێت لە کاتی ڕۆیشتنی خێرادا ئەوا ناتوانێت پێترۆلەکە بە تەواوەتی بسوتێنێ چونکە کاربۆن لەسەر پلاکەکە دەنیشێت و ئەمەش دەبێتە ھۆی لەکارکەوتنی بزوێنەرەکە و ئەگەر پلاکەکە زۆر گەرمبێت دووبارە دەبێتە کێشە بۆ بزوێنەرەکە چونکە پلاکەکە بە پلەی گەرمی زۆر توشی توانەوە دەبێت و بەمەش بزۆێنەرەکە لە کارکردن دەکەوێت
ئەلیکترۆنی ناوەند بەگشتی دیزاین کراوە بۆ دەرھێنانی ئەلیکترۆنەکانی تر چونگە گەرمترین بەشی پلاکە و لە ئاوێتەی نیکڵی ڕەق و مس دروست دەکرێت و ئەلیکترۆنەکان لە ئەلیکترۆیدی ناوەندەوە دەردەپەڕن کاتیک کە ھێزی بواری کارەبای بەرزە و بەکارھێنانی ساردکەرەوە پێویستە لە لای پلانتەری ئەلیکترۆدەکەوە بە ڕێژەی %٤٥ زیاتر و زۆربەی بەرھەمھێنەرانی پلاک ئەم ڕێگایە بە باش دەزانن و بەم شێوەیە دیزاینی دەکەن
بەڵام گڵپە بەفیڕۆ چووەکان جێفشارێکی زیاتر دروست دەکەن بۆیە سیستەمەکە پێویستە کانزای وردی ھەبێت لەسەر ھەردوو ئەلیکترۆدەکە نەک تەنھا لەسەر ئەلیکترۆدی ناوەند و بۆ زیاد کردنی تەمەنی پلاک پێویسە چەند خاڵێک جێبەجێ بکەین دوای ماوەیەکی زۆری ئیشکردنی پلاک توشی چونەوەیەکی ئەلیکترۆدەکان دەبێت ئەمەش وا دەکات کە بڕی گڵپەی ئاگرەگە زۆر کەم دەبێتەوە و زۆر جار دەبێتە ھۆی لەکار کەوتنی بزوێنەر یاخود کەمکردنەوەی توانای بزوێنەر بۆیە لەم کاتەدا پێویستە پلاکەکە دەربکرێت و نیشتوەکانی سەری پاکبکرێتەوە بە دەست بێت یاخود سمپارە یان بڕبەن، بەڵام ئەم ھەنگاوانە کەم دووبارە دەبنەوە بەھۆی ئەم ٣ ھۆکارە:
گەشەسەندنی ئەلیکترۆنی کانزا خانەدارەکان کە پلەی گەرمی بەرزیان ھەیە ڕێگەدەدەن کە وایەری بچووکتر بەکار بھێندرێت کە لێوارێکی تیژتری ھەیە بەڵام ناتوێتەوە و داناخورێت.
ئەم مادانە بەکاردێن چونکە پلەی توانەوەیان بەرزە و تەمەنیان درێژە بەھۆی توانای گەیاندنی کارەبایییەوە ئەلیکترۆدە بچووکەکان گەرمی کەمتر ھەڵدەمژن لەکاتی سپارککردن و بەخشینی وزەی گەرمی بە پتڕۆڵەکە
پلاکی پۆلۆنیۆم بە بازاڕ کرا لەلایەن (فایرستۆن) لە ساڵ ١٩٤٠ بۆ ١٩٥٣ لەکاتێکدا کەوا ڕێژەی تیشکدانەوە لە پلاکەکەوە کەمە و مەترسی بۆ سەر بەکارھێنەرەکە زۆر کەمە بەڵام سود و بەکارھێنانی ئەم جۆرە پلاکە کەم بوو چونکە پۆلۆنیۆم ژیانێکی کورتی ھەیە و لەسەر گەیەنەرەکانی پلاکەکە دروست کرابوو کە ئەمەش دەبووە ھۆی ئەوەی ڕێگری لەو تیشکانە بکات کە کار بۆ باشتر کردنی بزوێنەرەکە دەکات. دوای ماوەیەک زانا (ماسیۆ ھۆبەرت) پلاکی ڕادیۆمی ئەلفریدی دروست کرد پێش زانا (فایرستۆن) کەوت بە چاککردنەوەی تیشکدانەوەکان بەھۆی بە ئایۆن کردنی سوتەمەنی لەناو ژووری سووتاندا و ھەر ئەمەش وای کرد کە پلاکەکە بۆ ئاگر خێراتر بێت و توانای بەرزتربێت
ئەلیکترۆدی زەوی
ئەم جۆرە پلاکە جەمسەری ساردی دروست کراوە لە نیکڵی بەرز کە لکێنراوە یان توێنراوەتەوە بۆ ئەوەی بیبەستێت بە ڕاگرەکەیەوە، جەمسەری سارد پلەی زۆر بەرز دەبێتەوە بە تایبەتی لەکاتی ئیشکردندا. ھەندێک دیزاینەر ناوکی مسیان خستووەتە بەردەست بۆ ئەم ئەلیکترۆدە بۆ ئەوەی کە گەرمی بە باشی بگەیەنێت، ڕەنگە ئەلیکترۆدیکی چەند جەمسەری بە کاربھێنرێت بۆیە ئەوان نەیان ھێشت تێکەڵ بوون ڕووبدات لە ئیلیکترۆدە ناوەندییەکەدا لەبەر ئەم ھۆکارە جەمسەری سارد ڕووپۆشێکی بچووک لە پلاتینیۆم یان ئیریدیۆمی ھەیە بۆ ئەوەی تەمەنی پلاکەکە زۆر زیاتر درێژ بێت
کەلێنی پلاکی بپریشکدار
مەودای دووری نێوان دووجەمسەری سارد و گەرمی ئەلیکترۆد، پلاک وا دیزاین کراوە کە کەلێنێکی ھەیە کە دەتوانێت کۆنتڕڵ بکرێت لەلایەن ئەو کەسەی کە سپارک پلاک دادەنێت بە لارکردنەوەی جەمسەری سارد بە کەمی ھەمان پلاک ئەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ چەند جۆرێکی بزوێنەر کە پێویستیان بە کلێنی جیاواز ھەیە