cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قەزای قەرەداغ
سەردەمی کۆماری
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.
لەم سەردەمەدا ناحیەی قەرەداغ وەک ناحیەیەکی سەر بە قەزای سلێمانی مایەوە.
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا
سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی قەزای قەرەداغ
کارگێڕی
قەرەداغ ناوچەیەکی پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باشوری ڕۆژئاوایەوە. لەڕووی ئیدارییەوە لە قەزای قەرەداغ و ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ و ناحیەی سێوسێنان پێکھاتووە، لەگەڵ ٨٠ گوند.
ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ
لە ٦٣ گوند پێکھاتووە:
یانەی تۆپی دەستی بارسێلۆنا
200px|وێنۆک|یانەی تۆپی دەستی بارسێلۆنا لە کاتی بەدەستھێنانی خولی ئیسپانی ساڵی ٢٠١٠–٢٠١١
یانەی تۆپی دەستی بارسێلۆنا یان بارسێلۆنا ئینتەر سپۆڕت لە ساڵی ١٩٤٢ دامەزراوە. لە خولی ئیسپانی و خولە جیھانییەکان یاری دەکات.
بەستەرە دەرەکییەکان
تۆپی دەست
مایکرۆسۆفت ئۆفیس
وێنۆک|لۆگۆی دوا وەشانی مایکرۆسۆفت ئۆفیس - ٢٠١٣
مایکرۆسۆفت ئۆفیس ، بەرھەمی کۆمپانیای ئەمریکایی مایکرۆسۆفتە، ئەم بەرھەمە وەک کۆکراوەی کۆمەڵە نەرمەکاڵەیەکی کۆمپانیاکەیە کە بە زمانی سی++ داڕێژراون. بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٨٩ وەشێنرا، کە ئەو کات تەنیا سێ نەرمەکاڵای بۆ وەشێنرا، کە ئەوانیش ھەریەکە لە وۆرد و پاوەڕپۆینت و ئێکزڵ بوون، ئەم پڕۆگرامە بۆ ھەردوو سیستەمی ویندۆز و ماک ئۆ ئێس گونجاوە و کاری لەسەر دەکرێت بۆ پەرەپێدان.
سەرچاوەکان
مایکرۆسۆفت ئۆفیس پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨٩
مافەکانی مرۆڤ
مافەکانی مرۆڤ کۆمەڵێک بنچینە یان ڕێسای ڕەوشتین کە لەسەرپێوانەی ئاکاریی مرۆڤەکان ساز کراون و بەگوێرەی یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی پارێزگارییان لێ دەکرێت. بەگشتی دەتوانین ئەم بنەمایانە بەم شێوەیە ناو بنین کە مافی ڕەوای ھەموو مرۆڤێکن و شیاوی گۆڕین و دەستکاریی نین و بەیەکسانی و بەھۆی مرۆڤبوونی کەسەکەوە (بە تایبەتمەندیی مرۆڤبوونیانەوە بەندە) پێی ڕەوا بینراوە. بێ گوێدانە تەمەن، نەتەوە، ئایین، زمان، ڕەنگ و، ڕەگەز ھەمووان وەکو مرۆڤ ھاوتان. ئەم مافانە لە ھەموو شوێنێک و لە ھەموو کاتێکدا جێبەجێ دەبن بەسەر مرۆڤەکاندا، لە ھەر کوێیەک بن لە جیھاندا، بێ جیاوازی. لە سایەی سەروەریی یاسا و سۆزی مرۆڤانەوە چاوەڕوان دەکرێت کە ھەموو پێڕەوی ڕێزگرتنی مافەکانی مرۆڤی ھەبێت بۆ مرۆڤەکانی تر، ھیچ کات ئەو مافانە لە مرۆڤ ناترازێن، مافی مرۆڤ بۆ ھەموو کەسێک مافێکی ڕەسەنە و پێوەی لکاوە، مەگەر لە دۆخێکی یاساییی تایبەتی و بە ھۆکاری سەپاندنی لە ڕەوتێکی یاساییدا.
بنەمای مافەکانی مرۆڤ ڕۆڵێکی کاریگەری بینیوە لە داڕشتنی یاسای نێودەوڵەتی و دامەزراوە جیھانی و ھەرێمییەکاندا. کار و کردەی وڵات و ڕێکخراوە ناحکومییەکان بنچینەن بۆ پێکھێنانی سیاسەتی گشتی لەسەرانسەری جیھاندا. ھزری مافەکانی مرۆڤ پێشنیارێکە بۆئەوەی «کە بتوانرێت بگوترێت وتاری گشتیی کۆمەڵگا لە سەردەمی ئاشتی و تەباییدا زمانێکی ڕەوشتیی ھاوبەشی ھەیە، ئەویش زمانی مافەکانی مرۆڤە».
تاکوو ئەمڕۆ ڕێڕەوی ئاراستەی مافەکانی مرۆڤ گومان و گفتوگۆی بەردەوامیان لەسەرە، لە ڕووی ناوەڕۆک و سروشتی بەڵگەھێنانەوەی مافەکانی مرۆڤ. واتای تەواوەتی بۆ زاراوەی ماف، گێرمەوکێشەی دروست کردوە، بووە بە بابەتێکی فەلسەفیی درێژخایەن، ھاوکات کۆدەنگیی تەواو ھەیە کە مافەکانی مرۆڤ دەستەیەکی جۆراوجۆرن لە مافەکان، وەکوو بوونی دادگایەکی دادپەروەر، یان پاراستن لە زۆرداری، یان دوورخستنەوە لە کۆمەڵکوژی و زەودکردنی ئازادیی ڕادەربڕین یان مافی فێربوون. ھەندێک ناکۆکی ھەیە لەوەی ئایا ئەم بەندانەش بکرێنە ناو مافەکانی مرۆڤەوە. ھەندێک لە ڕووناکبیرانی مافەکانی مرۆڤ پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە ئاستێک دیاری بکرێت بۆ نواندنی کەمترین ماف، تاکو دەستدرێژی بۆ سەر مافەکان نەکرێت و مرۆڤەکان پارێزراو بن، ھەندێکی تر پێیان وایە دەبێت پێوانەی پێچەوانەی ئەمە، واتە بەرزترین ھەبێت.
مافی مرۆڤ مافێکی ناوخۆیی یان ناوچەیی نییە، واتە تایبەت نییە بە وڵات و کولتوور و کیشوەرێکی دیاریکراوەوە، بەڵکوو مافێکی گەردوونی و سنووربەزێنە. لە ڕاستیدا شتێک نییە ناوی مافی مرۆڤی کوردی یان عەرەبی، فارسی یان تورکی، ئینگلیزی یان فەڕەنسی، ئەمریکی یان ئەڵمانی بێت. مافێک نییە پێی بگوترێت مافی مرۆڤی ڕۆژئاوایی و مافی مرۆڤی ڕۆژھەڵاتی، مافی مرۆڤی ئیسلامی و مافی مرۆڤی مەسیحی، مافی مرۆڤی ھیندۆسی و مافی مرۆڤی جوولەکە، مافی مرۆڤی جیھانی سێیەم و مافی مرۆڤی جیھانی ئەورووپی. ئەوەی ھەیە کۆمەڵێک مافە، بۆ سەرجەم مرۆڤەکانە لە ھەرکوێیەکی ئەم دونیایەدا بن. مرۆڤی نێو جەنگەڵە چڕەکان و مرۆڤی نێو شارە ڕووناک و پێشکەوتووەکان یەک مافیان ھەیە و لە ڕووی مرۆڤبوونەوە ھیچ جیاوازییەکیان نییە.
زۆر لەو ڕووداوە بزوێنەرانەی کە بوونە ھۆی ورووژاندنی مافەکانی مرۆڤ، لە ئاکارەکانی جەنگی جیھانیی دووەم و ڕوودانی ھۆلۆکۆست بوون. لە ساڵی ١٩٤٨دا و لە پەسەندکردنی جاڕنامەی جیھانیی بۆ مافەکانی مرۆڤ لە پاریس، باسی مافی مرۆڤ گەیشتە لووتکە و وەرچەرخانێکی بەخۆیەوە بینی کە پێشتر گەلان بۆچوونی تریان لەسەری ھەبوو.
لە ئێستادا، مافی مرۆڤ بووەتە ئەو پێوانەیەی کە گەشەکردن و پێشکەوتنی وڵاتانی پێ دەپێورێت. تەنانەت دیدێک ھەیە پێی وایە گرنگ نییە بە چ سیستەمێکی سیاسی وڵات بەڕێوە دەبەیت، بەڵکوو گرنگ ئەوەیە تا چەند ھاوڵاتییەکانت خاوەنی مافەکانی مرۆڤن و تا چەند سوودیان لەو مافانە وەرگرتووە. ئەو مافانە رۆژانە تا چ ئاستێک لە ژیانی سەرجەم چین و توێژەکاندا رەنگیان داوەتەوە و لە سایەیدا ژیانێکی شەرافەتمەندانە دەژین؟.
مافەکانی مرۆڤ لە یاسادا
مافەکانی مرۆڤ تێھەڵکێشی ھەموو ئەو بەند و یاسایانە کراون کە حکومەتەکان دایدەڕێژن لە ھەموو وڵاتانی جیھاندا. لەگەڵ ئەوەشدا ھەموو کات کاریان پێ نەکراوە و، ھەندێکیان دەبنە کورتھێنان لە ڕەوایەتیی مافەکانی مرۆڤ. بەڵام پێوانە نێودەوڵەتییەکان جەخت لە ڕەوایەتیی ئەم مافانە دەکەنەوە کە حکوومەتەکان زەودی دەکەن و ناتوانن مافەکان بەو شێوەیەی پێویستە، دەستەبەر بکەن. ڕێکخراوی نێونەتەوەییی نەتەوە یەکگرتووەکان مافەکانی داڕشتووە و ڕێکی خستوون تاکوو پارێزگارییان لێ بکات و ھەڵوێست بنوێنێت و لە کاتی پێویستدا پێداچوونەوەیان بۆ بکات. ھەموو وڵاتێکی سەربەخۆ، نوێنەری ھەیە لە نەتەوە یەکگرتووەکان، تاکوو بتوانن لەسەر مافە ڕەواکانی ھاووڵاتیانی خۆیان بدوێن. ھەروەھا، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بە ھاوکاریی ڕێکخراوەکانی تری مافەکانی مرۆڤ، بەدواداچوون بۆ زەودکردنی مافەکانی مرۆڤ دەکەن لە وڵاتانی جیھاندا. لەڕێی پێوەندیە نوێیەکانی وەکوو تەلەفۆن و ئینتەرنێتەوە، ئاڵوگۆڕی زانیاری و ھەواڵی ھاووڵاتیان لە جیھاندا ئاسان بووە؛ ئەمە وای کردووە کە کاری ئەم ڕێکخراوانەش ئاسانتر بێت و بتوانن باشتر ئاگاداری ڕەوتی مافەکانی مرۆڤ بن لە ھەر وڵاتێک و بەردەوام لەڕێی میدیاکانەوە، وەکوو بڵاوکراوەکان و بەرنامە تەلەفیزیۆنیەکانەوە، کاردانەوەی خۆیان و بانگھێشتەکانی خۆیان بگەیەنن.
جۆرەکانی مافەکانی مروڤ
دەکرێت جۆرەکانی مافەکانی مرۆڤ بە چەندین شێواز پۆلێن بکرێن. یەکێک لەو شێوازانە پۆلێنکردنە لە ڕووی جۆری مافەکەوە، کە دەکرێن بە سێ کۆمەڵەوە:
لەو جۆرانە، ھەر کۆمەڵە و بوارێک دەگرێتەوە، کە بەھەموویان کۆبەندی مافەکانی مرۆڤن.
مافی فێربوون
ئەمە ئەو مافەیە کە دەکرێت نەوەی داھاتوو پێکەوە ببنە خاوەنی کاری  پلە بەرز وەک (دکتۆر، مامۆستا، ئەندازیار،دادوەر) واتە بە تەواوی زانیاریان وەرگرتبێت دەربارەی خوێندن و نوسین نەک تەنھا تاکەکەسێکی دیاریکراو، مافی ھەموانە فێری زانست و زانیاری بن، بە تایبەت منداڵانی کوردستان چونکە پێشکەوتنی وڵات بەندە لەسەر ڕۆشنبیری گەنجان.
مافە شارستانییەکان
مافی پاراستن و ئاسایش، مافی ئازادیی ھاتوچۆ و نیشتەجێبوون، مافی ڕێزگرتن لە مرۆڤ، مافی ئاسودەیی گەڕان لە وڵاتەکەی خۆت.
مافە سیاسییەکان
مافی کۆیلەنەبوون، مافی بەشداریی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان
مافی خواردن و خواردنەوە، مافی چاودێریی تەندروستی، مافی خوێندن، مافی بیمەی بێکاری، مافی ئاستێکی باشی ژیان.
مافەکانی مرۆڤ لە پەیمان و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکاندا
لە ساڵێ ١٩٦٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان یادداشتنامەی ھەردوو ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتیی مافە شارستانییەکان و مافە سیاسییەکان (ICCPR) و ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتیی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کلتوورییەکان (ICESCR)ی پەسەند کرد و کردیە مەلزەمەیەک بۆ ھەموو وڵاتانی ئەندام. بەڵام تاکوو ساڵی ١٩٧٦ نەخرانە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەو کاتە کۆمەڵێک لە وڵاتان دانیان پێدا نا.
لە ساڵی ٢٠٠٨، ئەنجومەنی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان «کۆنووسی ئارەزوومەندانە لە ڕێکەوتننامەی نێودەوڵەتیی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان»ی دانا کە ماف و ڕێگە دەدات بە وەرگرتنی داواکاریی ئەو کەسانەی مافەکانیان پێشێل کراوە بەپێی ڕێککەوتننامەکە لەلایەن دامەزراوەیەکی حکوومییەوە و کۆنووسەکە لە ڕێکەوتی ٥ی ئازاری ٢٠١٣ دا چووە بواری جێبەجێکردنەوە.
چەندین پەیمان و ڕێککەوتننامەی تر لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ھەن کە وەکوو ئامراز بۆ سەپاندنی مافەکانی مرۆڤ ناسێنراون، لەوانەش:
مێژوو
بەراورد بە ئەمڕۆ، لای گەلانی پێشوو چەمکی مافەکانی مرۆڤ تێگەیشتنێکی جیاوازی ھەبوو. لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، پێشەنگی ڕاستەقینەی گوتاری مافەکانی مرۆڤ لە دیدی مافە سروشتییەکانەوە ڕێچکەی گرتبوو، وەکوو بەشێک لە یاسای سروشت کە دەڵێ مافەکانی مرۆڤ پێدراوێکی سروشتییە و پەیوەستە بە بوونی مرۆڤەوە، ھەر لە سەرەتای لەدایکبوونیەوە تاکوو ئەو کاتەی ماڵئاوایی لە ژیان دەکات؛ ئەمە لە سەردەمی ھەستانەوەی ئەورووپادا بەدی دەکرێت. لەسەر ئەم بنچینەیە، مافەکانی مرۆڤ لە دوا نیوەی سەدەی بیستەمەوە بەشێوەی نوێ و ھۆکاری نوێوە دانرا.
لە سەدەی حەڤدەھەمدا، فەیلەسوفێکی ئینگلیز بەناوی جۆن لۆک، لە میانەی کارەکانیدا لەسەر مافە سروشتییەکان دوا. مافە سروشتییەکانی بەوە دیاری کرد کە بریتین لە «ژیان، ئازادی، و خاوەندارێتی». جۆن لۆک پێداگریی لەسەر ئەم مافانە کرد وەکوو پێکھاتنێکی کۆمەڵایەتی، کە نابێت لە مرۆڤەکان بسەنرێن.
مافەکانی مرۆڤ لە یۆنانی کۆندا
لە رۆژگاری دێرینی یۆناندا، بیرمەندە یۆنانییەکانی ئەو سەردەمە ھەوڵیان داوە لە نووسین و بەرھەمەکانیاندا ھەندێک بایەخ بە مرۆڤ و بە مافەکانی بدەن. ئەمەش لە میانەی ئەو وتەیەی بیرمەندی یۆنانی سۆفۆکلێس، کە ٢٥٠٠ ساڵ پێش زایین وتوویەتی: «مرۆڤ مەزنترین موعجیزەی سەر ئەم گۆی زەوییەیە». لەگەڵ ئەوەشدا شارستانییەتی یۆنانی، بەدەر نەبووە لە کۆمەڵێک پێشێلکاریی گەورە کە بەرامبەر بە مرۆڤی ئەو چاخە کراوە، لەوانە بوونی کۆیلە و، ئیشکردنی زۆرەملێ بەم کۆیلانە لەپێناو خۆشگوزەرانیی چینی دەسەڵاتداران و فەرمانڕەواکان. ھەروەھا، باوک لە ناو خێزاندا دەسەڵاتێکی رەھای بەسەر منداڵەکانیەوە ھەبووە: بۆی ھەبووە منداڵەکانی بفرۆشێت، بیانکوژێت، یاخود فڕێیان بدات و وازیان لێ بھێنێت. دۆخی ژن ھیچی ئەوتۆی لە دۆخی کۆیلە زیاتر نەبوو؛ ژن بەتەواوی لە مافە شارستانییەکانی بێبەش کرابوو—وەک موڵکی پیاو تەماشای دەکرا. جگە لەوانە، کۆمەڵگای یۆنانی لەسەر بنەمای چینایەتی دابەش بووبوو. ئەم دابەشبوونە بیرۆکەی یەکسانی و دادپەروەریی نێوان دانیشتووانی نەھێشتبوو.
وێنۆک|بەشی ژوورووی بەردی حەمووڕابی
ناوچەی نێوان دوو ڕووبار (میزۆپۆتامیا)
بەپێی توێژینەوەکان، بەردی حامۆڕابی (١٧٩٢ - ١٧٥٠ پ.ز) کە لە ٢٨٢ ماددە پێک ھاتووە، کۆنترین یاساکانی ناوچەی میزۆپۆتامیایە (نێوان دوو ڕووبار). عێراقی ئەمڕۆ یاسای گوزەران و مافەکانی تێدا ھۆنراوەتەوە و لە مۆزەخانەی لۆڤەر لە پاریس پارێزراوە. لەم بەندانەدا ھەر کەسە و بەگوێری پلە و ئاستی ئەرکەکانی لە کۆمەڵگادا ئەرکەکانی بۆ دیاری کراوە و مافەکانیشی بۆ ڕوون کراوەتەوە. لە بەندەکاندا بەشێوەیەکی شارستانی یاسای ماف و سزادان و پەیڕەویکردنی تێدا ڕوون کراوەتەوە. لەو سەردەمەدا حامۆڕابی توانیی لە ھەموو ئەو شوێنانەی کە دەسەڵاتی ھەبوو ئەم یاسایانە جێبەجێ بکا. ئەم یاسایانەی حامۆڕابی بە یەکێک لە کۆنترین یاساکانی مرۆڤایەتی دادەنرێت کە بەندی بۆ مافەکانی تاکەکەس تەرخان کردووە.
ئایینە ئاسمانییەکان
دەرکەوتنی ئایینە ئاسمانییەکان، بەتایبەتی ئایینی جوولەکە، مەسیحییەت و، ئیسلام، بە خاڵێکی وەرچەرخان لە گۆڕینی دیدی کۆمەڵگا بۆ مرۆڤ دادەنرێت. ئایینە ئاسمانییەکان بانگەشەیان بۆ ڕێزگرتن لە مرۆڤ دەکرد ، مرۆڤیان وەک بوونەرەوەرێکی گەورە دەناساند، نرخی یەکسانی و دادپەروەییان بەرز ڕادەگرت.
سەربەخۆییی ئەمریکا
دوای ئەوەی ئەمەریکا توانیی سەربەخۆییی بەدەست بھێنێت و لەژێر دەستی بەریتانیا ڕزگاری ببێت، لە ساڵی ١٧٧٦ ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئەمەریکای بڵاو کردەوە، تێیدا جەخت لەسەر بنەماکانی ئازادیی مرۆڤ و مافەکانی مرۆڤ بۆ ھەمووان کراوەتەوە، بێ بوونی ھیچ کۆت و بەند و مەرجێکی دیاریکراو.
شۆڕشی فەرەنسی و ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤ
left|thumb|[[ڕوونکردنەوەی مافەکانی مرۆڤ و ھاووڵاتیان پەسەندکراوە لە لایەن کۆمکاری نەتەوەیی فەرەنسا لە ٢٦ی ئابی ١٧٨٩ دا ]]
دوای سەرکەوتنی شۆڕشی فەرەنسی و گرتن و ڕووخاندنی باستیل لە ساڵی ١٧٨٩، لە مانگی ئابی ھەمان ساڵدا، جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ ڕاگەیەندرا. ئەم جاڕنامەیە لە ھەمو ئەوانی دیکە کە لە بارەی مافەکانی مرۆڤەوە ڕاگەیانرابوون جیاوازتر و بەرفراوانتر بوو. ئەمە یەکەم جاڕنامە بوو تا ئەو رۆژگارە بە شێوەیەکی گرنگ بایەخ بە مافەکانی مرۆڤ بدات و ڕەھەندێکی جیھانیی وەرگرت چونکە کاریگەرییەکەی سنووری فەرەنسای تێپەڕاند و پەڕییەوە بۆ وڵاتانی دیکەی ئەوروپا، کە پاشان بوو بە کۆڵەکەیەکی سەرەکی بۆ ھەموو ئەو دەستوورانەی دوای شۆڕشی فەرەنسا نووسرانەوە.
ئەم جاڕنامەیە چوار بنەمای بنچینەییی لەخۆ گرتبوو:
ئەم جاڕنامەیە لە پێشەکییەک و حەڤدە ماددە پێک ھاتبوو، دوای بڵاوبوونەوەی بووە بنەمایەکی سەرەکی بۆ نووسینەوەی دەستوورەکانی فەڕەنسا، لە دەستووری کۆماری یەکەم لە ساڵی ١٧٩٣ بۆ دەستووری کۆماری پێنجەم لە ساڵی ١٩٥٨. بەڵام، ئەم دەستوورەی دوایییان، جگە لە جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤی ساڵی ١٧٨٩ ، چەندین ماددەی دیکەی بۆ زیاد کرا کە پەیوەست بوون بە ئازادییە گشتییەکانەوە؛ ئەم زۆرکردنە لە ئەنجامی گەشەکردن و پێشکەوتنی کۆمەڵگای فەڕەنسی ھاتە ئاراوە. ھەموو ئەو قۆناغانەی مافەکانی مرۆڤی پێدا تێپەڕی، ڕێگایان بۆ ئەوە خۆش کرد مافەکانی مرۆڤ ببێتە بابەتێکی جیھانی و گەلانی جیاواز جیاوازی دونیا لە دەوری کۆ ببنەوە.
ڕوودانی ھەردوو جەنگی جیھانیی یەکەم و دووەم، کوشتن و کەمئەندامبوونی ملیۆنەھا مرۆڤ و ئاوارەبوونی بێشوماری خەڵک لە ئەنجامی ئەو دوو جەنگە ، وێرانبوونی سەدان و ھەزاران شار و شارۆچکە و گوند و تێکچوون و خراپبوونی بەشی ھەرە زۆری ڕێگاوبانەکان و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی ژیان و، بینینی ڕۆژانەی ئەو کوشتن و وێرانبوونەی جەنگ دەیخستەوە، ترسێکی گەورەی خستە دڵی دانیشتووانی جیھانەوە، بەتایبەتی دانیشتووانی ئەو وڵاتانەی ھەم بەشدار بوون لە جەنگەکەدا و ھەم وڵاتەکانیان بووبوون بە گۆڕەپانی جەنگ و ڕۆڵەکانیان لە بەرەکانی شەڕ وەک گەڵای دار ھەڵدەوەرین. ئەمە وڵاتانی ئەوروپای ناچارکرد، بەجۆرێکی دیکە بیربکەنەوە و سنوورێک بۆ ئەو ھەمو مەرگە بە کۆمەڵەی مرۆڤەکان دابنێن. لێرەوە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانی ساڵی ١٩٤٥ لە سان فرانسیسکۆ واژۆ کرا. لەم پەیماننامەیەدا، ڕێزگرتن لە مرۆڤ و کەرامەتی و مافەکانی، بەڕوونی و ئاشکرا ڕەنگی دایەوە. ھەر ئەم پەیماننامەیە بوو ڕێگای بۆ دەرکردن و بڵاوکردنەوەی جاڕنامەی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٨ خۆش کرد.
لە نێوان دوو جەنگی جیھانی (یەکەم و دووەم)دا
کۆمەڵەی نەتەوەکان لە ساڵی ١٩١٩ دا، لەو ساتەی کە وتووێژ لەسەر ڕێککەوتننامەی ڤێرسای (لە فەڕەنسا) دوای کۆتاییھاتنی جەنگیی جیھانیی یەکەم بەردەوام بوو، دامەزرا. ئامانجەکانی ئەم کۆمەڵەیە بریتی بوون لە داماڵینی چەک، ڕاگرتنی ڕوودانی شەڕ و کوشتار، کۆتاییھێنان بە ناکۆکییەکانی نێوان وڵاتان لە ڕێگەی دانوستانەکان و وتووێژ و، خۆشکردنی گوزەزان لە جیھاندا. لە کۆبەندی ئەمەش جاڕنامەی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ ڕاگەیەنرا.
لە میانەی ئەو ئەرکانەی کۆمەڵەی نەتەوەکان، ڕێکخراوێکی کار بۆ بەدواداچوون و کارکردن لەسەر پرسەکانی مافەکانی مرۆڤ پێک ھێنرا، کە دواتر بوو بە بەشێک لێی بۆ پشتیوانی و پاراستنی مافەکان بەگشتی (UDHR).
جاڕنامەی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٤٨
لە ساڵی ١٩٤٨ لە پاریس، کۆمکاری نەتەوە یەکگرتووەکانی توانیی مافنامەی مرۆڤ گەڵاڵە بکات ، وڵاتانی جیھان بە جیاوازیی ئایین، زمان، کولتوور، سیاسەت، مێژوو و، سیستەمی حکومڕانییەوە، پاش ھەر دوو جەنگە خوێناوییە مێژوویییەکەی یەکەم و دووەمی جیھان، مافەکانی مرۆڤی لە چوار چێوەی ٣٠ ماددەدا داڕشت و کردیانە بنەمایەکی نوێی ڕەوشتی و یاسایی بۆ دابینکردنی ژیانێک کە شایستە بێت بە مرۆڤی سەردەم. لە کۆی ٥٨ وڵاتی ئەندام، ٤٨ وڵات لەگەڵی بوون، ٨ ئەندام بێدەنگ بوون و ھۆندووراس و یەمەنیش دواتر دەنگیان دا. نەتەوە یەکگرتووەکان بە دەرکردنی جاڕنامەی ساڵی ١٩٤٨، ھەنگاوێکی گەورەی بەرەو چەسپاندنی مافەکانی مرۆڤ لە جیھاندا نا. ھەر دەوڵەتێک ئەم پەیماننامەیەی واژۆ بکردایە، پێویست بوو چیتر ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ بگرێت، بیپارێزێت و، سزای ھەر کەسێکیش بدات کە دەستدرێژی دەکاتە سەر مافی خەڵکانی دیکە.
ئەم جاڕنامە نێودەوڵەتییە جیھانییە کە لە سی ماددە پێک ھاتووە، لە ماددەی یەکەم و دەستپێکیدا دەڵێت: «ھەموو مرۆڤەکان بە ئازادی لەدایک دەبن و لە کەرامەت و مافدا یەکسانن.» جاڕنامەکە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە مافەکانی مرۆڤ، چ مافی سیاسی یان شارستانی، مافی کۆمەڵایەتی یان ئابووری، ھەموویان پێکەوە یەکەیەکی گشتگیر و بەناویەکداچوو پێک دەھێنن و بەیەکەوە بەستراون: بە ھیچ شێوەیەک لە یەکتر جیا ناکرێنەوە. بۆ خوێندنەی تەواوی بەندەکان تەماشای مافنامەی مرۆڤ بکە.
ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ لە کیشوەرەکان
چەندین ڕێککەوتننامەی نێوان کیشوەر و ھەرێمەکان لە پێناو مافەکانی مرۆڤدا ھەن. ھەندێکیان ڕاستەوخۆ لە لایەن حکومەتەکانی وڵاتانەوە سەرپەرشتییان دەکرێ و، ھەندێکیشیان وەکوو ڕێکخراوی ناحکوومی و پشتبەست بە جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان کاریان ڕێک خستووە.
ئەفریقا
ئەفریقای یەکگرتوو کە لە یەکبوونی ٥٥ دەوڵەتی ئەفریقا پێک ھاتووە ، لە ساڵی ٢٠٠١ دا دامەزراوە و لە پێناو دەستەبەرکردنی دیموکراسی، مافەکانی مرۆڤ و، ئابوورییەکی جێگیر لە ئەفریقادا تێدەکۆشێت.
کۆمیسیۆنی باڵای گەلانی ئەفریقا بۆ مافەکانی مرۆڤ وەکوو دەزگایەکی دادوەری ڕاسپێردراوە بە پشتیوانی و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و مافەکانی گەلانی ھەموو کیشوەری ئەفریقا، لەگەڵیدا لێکدانەوەی دەستووری ئەفریقا پەیوەست بە مافەکانی مرۆڤی لەئەستۆ گرتووە. ئەم کۆمیسیۆنە لە سێ بواری فراواندا ئەرکەکانی بەئەنجام دەگەیەنێت :
ھەردوو ئەمەریکا
ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی ئەمەریکا (OAS) ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە و بنکەکەی لە واشنتۆنی پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکایە. ئەندامەکانی بریتین لە ٣٥ وڵاتی سەربەخۆ لە ھەردوو ئەمەریکای باشوور و باکور. کارەکانی ئەم ڕێکخراوەش بریتین لە:
ئاسیا
لەسەر ئاستی ئاسیا ھیچ ڕێکخراوێکی سەرتاسەری یان ڕێککەوتننامەیەک نییە کە ھەموو وڵاتانی ئاسیا تێیدا ھاوبەش بن. وڵاتانی ئاسیا لەسەر مافەکانی مرۆڤ و تۆماری پاراستنی مافەکان ئاراستەی جیاوازیان ھەیە.
کۆمەڵەی وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی باشووری ئاسیا (ASEAN) ڕێکخراوێکی جیۆپۆلەتیک و ئابوورییە کە لە ١٠ وڵاتی ڕۆژھەڵاتی باشووری ئاسیا پێک ھاتووە. ساڵی ١٩٦٧ لەلایەن وڵاتانی ئیندۆنیزیا، مالیزیا، فیلیپین، سینگاپوور و، تایلاند دامەزرا. ئەمڕۆکە ڕێکخراوەکە وڵاتانی بروونای، ڤێتنام، لاوس، میانمار و کەمبۆدیای چووەتە سەر. ساڵی ٢٠٠٩، لیژنەی ماڤەکانی مرۆڤ لە ڕێکخراوەکە وەکوو بەشێک دروست کرا. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٢، بە کۆی دەنگ، ھەموو ئەندامانی کۆمەڵەکە مافەکانی مرۆڤیان پەسەند کرد.
لەسەر ئاستی وڵاتە عەرەبییەکان، کۆمکاری عەرەبی لە ٢٢ی مایسی ساڵی ٢٠٠٤ دا پەیماننامەی مافەکانی مرۆڤی پەسەند کردووە.
ئەورووپا
ئەنجومەنی ئەورووپا لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزرا. ئەمەش کۆنترین ڕێکخراوە لە ئەورووپادا کە بۆ ھاودەنگی و تەواوکاریی ئەورووپا کۆشش دەکات. ئەم ئەنجومەنە لە ئاستی نێودەوڵەتییشدا دانی پێدا نراوە، بە یاسای نێونەتەوەییی گشتی مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت و، وەکوو چاودێرێک بۆ ئەورووپا ئەژمار دەکرێت. بنکەی سەرەکیی ئەم ڕێکخراوە لە ئەورووپا کەوتووەتە شاری ستراسبوورگ لە فەڕەنسا. ئەم ڕێکخراوە بەرپرسە لە ھەموو پەیمان و ڕێککەوتننامەیەکی مافەکانی مرۆڤ لە ئەورووپا.
لەڕێی ڕێکارە یاسایی و دەستوورییەکانی ڕێکخراوەکەوە پەستان لە ئەندامانی ئەنجومەنەکە دەکرێت بۆ پرسەکانی مافەکانی مرۆڤ، کە لە ئەورووپا و لە نەتەوە یەکگرتووەکانیش تاوتوێیان لەسەر دەکرێت. ئەندامبوون کراوەیە بۆ وڵاتانی ئەورووپا، بەمەرجێک ھاوڕا بن لەسەر ئامانجەکان و بنەماکانی دەستەبەرکردنی ئازادی، دیموکراسی و، مافە بنچینەیییەکانی مرۆڤ.
کومیسیۆنی مافەکانی مرۆڤ لە نەتەوە یەکگرتووەکان
thumb|left|کومیسیۆنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بە پیکھاتەیەکی ٥٣ ئەندامییەوە، ئەم کۆمیسیۆنە لە ساڵی ١٩٤٦ بە مەبەستی داڕشتنی بەندی یاساییی نێونەتەوەیی بۆ پارێزوانی لە ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان دامەزرا. ئەم کۆمیسیۆنە ئێستا بووە بە سەکۆیەک کە لە ڕێگەیەوە ھەموو وڵاتانی جیھان، گرووپ و ڕێکخراوە ناحکوومییەکان و، بەرگریکارانی مافەکانی مرۆڤ لە ھەموو گۆشەیەکی دونیاوە پەرۆشییەکانی خۆیانی تێدا دەھێننە سەر زمان.
ئەو بابەتە سەرەکییانە کە کومیسیۆنی مافەکانی مرۆڤ دەیانخاتە ڕوو، بریتین لە :
سەرچاوەکان
پۆل:مافەکانی مرۆڤ پۆل:یاسا پۆل:چاند پۆل:ئابوورزانی پۆل:بەرابەریخوازی پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان پۆل:فەلسەفەی یاسا پۆل:سیاسەت پۆل:کۆمەڵگا پۆل:فەلسەفە پۆل:ئابووری پۆل:کەسبوونەوە پۆل:پێشێلکردنی مافی مرۆڤ
نەتەوە یەکەمینەکان
نەتەوە یەکەمینەکان بە خەڵکی خۆماڵیی وڵاتی کەنەدا دەوترێت کە لە سەرەتاوە لەوێ ژیاون و بە پێچەوانەی زۆربەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە لە وڵاتانی ترەوە نەھاتوون. نەتەوە یەکەمینەکانی کەنەدا خەڵکی جۆراوجۆریان تێدایە. بۆ نموونە خەڵکی کری، ئیرەکوا و ئەنیشنابە ھەموو بە نەتەوە یەکەمینەکان دادەنرێن. زۆرێک لە خەڵکی نەتەوە یەکەمینەکان ھێشتا شێوەی ژیانی خۆیان پاراستووە و لە کۆمەڵگای تایبەتی خۆیاندا دەژین و حکوومەتی کەنەدایش بڕێک لە باجەکانی پێ بەخشیون و پێویست نیە وەکوو خەڵکی تر ھەموو جۆرە باجێک بدەن بە حکوومەت.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نەتەوە یەکەمینەکان پۆل:مێژووی کەنەدا
بەنداوی چەقچەق
چەپ|400px|وێنۆک|بەنداوی چەقچەق لەدوای ھەرەسھێنان بەنداوی چەقچەق دەکەوێتە باکووری ھاوینەھەواری سەرچنارەوە بە دووری ١ کیلۆمەتر. بەرزییەکەی ١٣ مەترە و لە ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن ڕێکخراوی قەندیلی سویدییەوە دروست کراو و لە ساڵی ٢٠٠٦ دوای چەند ڕۆژێک لە تەواوبوونی بەنداوەکە بەھۆی بارانبارینێکی زۆرەوە ھەرەسی ھێنا و ھەتا ئێستا بە نۆژەن نەکراوەیی ماوەتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پارێزگای ئۆکایاما
پارێزگای ئۆکایاما (بە ژاپۆنی:岡山県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئۆکایامایە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,٩٥٧,٠٥٦ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئۆکایاما
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای ئۆکایاما پۆل:ناوچەی چووگۆکو پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
٢٤ی تشرینی یەکەم
ڕووداوەکان
لەو ھێرشەدا پێشمەرگە ١ شەھید و بریندارێکی ھەبوو. ھێزەکانی حەشدی شەعبی نزیکی ٢٥ کوژراو و برینداری ھەبوو وە زیاتر لە ٤ ھەمەری سەربازی و چەندین کەل و پەلی سەربازی دەستی ھێزەکانی پێشمەرگە بکەون چەندین دیلی ھێزەکانی حەشدی شەعبی کەوتە دەستی ھێزەکانی پێشمەرگە بەلام دەست بەجێ ئازادکران وە بریندارەکانیش رەوانەی نەخۆشخانەکانی ھەولێر کران
ھەم دووبارە لە ھێرشەکە شکیستیان ھێنا و دوای زیانێکی زۆر گەرانەوە ناوچەکانی خۆیان و بە چەندین زیانی گیانی و سووتاندنی ئۆتۆمبێلەکانی و تێکشکاندنی ٣ ھەمەر و رزێپۆشێکی باجەری حەشدی شەعبی کۆتای بە ھێرشەکە ھات.
مردنەکان
عەلی عەبدوڵڵا:یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ٢٤ تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نەخۆشخانەیەکی شاری ھەولێر کۆچی دوایی کرد
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
وانگ فوژوو
وانگ فوژوو (چینی: 王富洲)(١٩٣٥–١٨ی تەممووزی ٢٠١٥) شاخەوانێکی چینی بوو، لە ناوچەی شیھوا لە ھێنان لەدایکبووە. ئەو و قو یێنھوا یەکەم چینی بوون کە لە ڕێگای کۆلی باکووری ڕۆژھەڵاتدا بەسەر چیای ئیڤرست کەوتن.
وانگ ساڵی ١٩٥٨ لە پەیمانگای زەویناسی پەکین دەرچوو ئەو ھەڵبژێردرا بۆ دەستەی شاخەوانی چین لە ٢٥ی ئایاری ١٩٦٠، وانگ فۆچوو، قو ینھوا و گۆنگبو بوون بە یەکەم کەس کە لە ڕێگای ڕووی باکوورەوە گەیشتنە لووتکەی چیای ئیڤرست. وانگ لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٥ لە پەکین کۆچی دوایی کرد.
دەستکەوتەکان
١٩٥٨— لووتکەی ئیبن سینا
١٩٥٩— موزتاغ ئاتا
١٩٦٠— چیای ئیڤرست (یەکەم بەرزبوونەوە لە ڕێگەی ڕووی باکوورەوە)
١٩٦٤— شیشاپەنگما (یەکەم بەرزبوونەوە)
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥ پۆل:شاخەوانە چینییەکان پۆل:وەرزشوانەکانی ھێنان
بۆنی ناودەم
بۆنی ناودەم یەکێکە لەباوترین ئەو دیاردانەی کە زۆربەی خەڵک پێوەی دەناڵێنن و زۆرجار گیروگرفت بۆ ئەو کەسانە دروست دەکات بەتایبەتی لەکاتی قسە کردن لەنزیکەوە لەگەڵ ھاوڕێ و کەسانی دەوروبەر لەشوێنی کارکردندا.
ھۆکارەکانی بۆنی ناودەم
ھۆکاری سەرەکی بریتییە لە شیبوونەوەی پاشماوەی خۆراکی ناودەم بەتایبەتی پڕۆتین بەھۆی ھەندێک جۆری بەکتریاوە کە ئەمەش بە گرنگترین ھۆکار دادەنرێت، بەڵام چەند ھۆکارێکی تریش ھەن لەوانە:
سەرچاوە
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک پۆل:پاکژی دەم
بڕیارنامەی ٦١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی نیسانی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-توونس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨١٠‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٨ پۆل:توونس لە ١٩٨٨ پۆل:مێژووی توونس پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
مار
مارەکان ئاژەڵێکی خشۆکن، گۆشتخۆرن، جەستەیان تەسک و درێژە و قاچیان نییە. نزیکەیی ٢٠ بنەماڵە و ٥٠٠ ڕەگەز و ٣٤٠٠ جۆری مار ھەیە. ڕەسەنترین بەردبووە ناسراوەکانن لە سەردەمی دەیناسۆرەکانەوە. ئەمەش لە نێوان ١٤٣ بۆ ١٦٧ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بووە. جەستە درێژ و باریکەکەیان چەند تایبەتمەندییەکی تایبەتی ھەیە. تەرازووی سەرییەککەوتوویان ھەیە کە دەیانپارێزێت، و یارمەتیان دەدات لە جووڵە و سەرکەوتن بەسەر دارەکاندا. تەرازووەکان ڕەنگیان ھەیە کە لەوانەیە ڕەنگی خۆدزینەوە یان ئاگادارکردنەوە بن. زۆرێک لە جۆرەکان کەللەسەریان ھەیە کە جومگەکانیان زیاترە لە کەللەسەری جۆری تر، ئەمەش ڕێگە بە مارەکان دەدات نێچیرێکی زۆر گەورەتر لە سەریان قووت بدەن. لە جەستە تەسکەکەیاندا ئەندامە جووتەکانی مارەکان (وەک گورچیلە)یەکێک لە پێش ئەوی دیکە دەردەکەون لەبڕی ئەوەی شان بە شانی یەکتربن. زۆربەیان تەنھا یەک سیی کارکردنیان ھەیە. قەبارەی مارەکان لە ماری بچووکی تەڕەوە کە درێژییەکەی ١٠٫٤ سم (٤ ئینج)ە تا دەگاتە پایتۆنی تۆڕدار کە درێژییەکەی ٦٫٩٥ مەتر (٢٢٫٨ پێ)یە. ماری لەناوچوویی تیتانۆبۆا درێژییەکەی ١٢٫٨ مەتر بوو.
زۆربەی مارەکان ژەھراوی نین. ئەوانەی ژەھریان ھەیە بەشێوەیەکی سەرەکی بۆ کوشتن و ملکەچکردنی نێچیر بەکاریدەھێنن نەک بۆ بەرگریکردن لەخۆیان. ھەندێکیان ژەھرێکی بەھێزیان ھەیە کە دەبنە ھۆی برینداربوونێکی بەئازار یان مردنی مرۆڤ. مارە بێ ژەھرەکان یان بەزیندووی نێچیر قووت دەدەن یان بەپەستان دەیکوژن. نەبوونی قۆڵ و قاچ مارەکان لە جووڵە ناگرێت، چەندین ڕێگەی جیاوازی جووڵەیان پەرەپێداوە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ژینگە تایبەتەکان. ھەر جۆرە جووڵەی مارێک جیاوازە و جیاوازە لەوانی تر. شەپۆلی لاوەکی تاکە ڕێگەی جووڵەی مارێکە لە ئاودا، و باوترین ڕێگایە بۆ جووڵەی بە تەواوی. لەم دۆخەدا جەستەی مارەکە بە یەکەوە بەرەو چەپ و ڕاست دەچەمێتەوە، لە ئەنجامدا زنجیرەیەک "شەپۆل" کە بەرەو دواوە دەجووڵێت دروست دەبێت. لەکاتێکدا ئەم جووڵەیە خێرا دەردەکەوێت، بەڵام بەدەگمەن بینراوە کە مارەکان خێراتر لە دوو درێژی جەستە لە چرکەیەکدا بجووڵێن، زۆرجار زۆر کەمتر. شەپۆلی لایەنی زەوی باوترین شێوازی جووڵەیە بۆ زۆربەی جۆرەکانی مار. لەم دۆخەدا شەپۆلە جووڵاوەکانی دواوە پاڵ بە خاڵەکانی بەرکەوتن لە ژینگەدا دەنێت، وەک بەرد، لق، ناڕێکی لە خاکدا و ھتد. مارەکان پێیان باشە خۆیان لە بەرکەوتن بەدوور بگرن و ھێرش ناکەنە سەر مرۆڤ. جگە لە کۆنستریکتۆرە گەورەکان، مارە ژەھراویەکان مەترسی نین بۆ سەر مرۆڤ. گازگرتنی مارێکی ژەھراوی بەزۆری بێ زیان دەبێت، ددانەکانیان بۆ دڕاندن یان لێدانی برینێکی قووڵی کونکردن گونجاو نین، بەڵکو تەنھا بۆ گرتن.
سەرچاوەکان
پۆل:مارەکان پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
٢٦ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
شەریفاوا (گەڕەک)
شەریفاوا یان قەرەچیاوا یەکێک لە گەڕەکە مەزنەکانی شاری سەقزە کە بە شێوازی بیناسازی کۆن و بێ یاسا دروست کراوە.
فاتمە ئایەت مەنسوور عەمرووش
فاتمە ئایەت مەنسوور عەمرووش نووسەر و شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم پۆل:نووسەرانی جەزائیری
دەرزیلە
دەرزیلە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دەرزیلە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی زینانە و لە باشوور لەگەڵ گوندی درۆزنە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شەلەیی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەپەسپی سەروو.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
یانەی فووتساڵی بارسێلۆنا
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وەرزش
پارێزگای شیمانێ
پارێزگای شیمانێ (بە ژاپۆنی:島根県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ماتسوئێیە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٧١٤،٩٨٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای شیمانێ پۆل:ناوچەی چووگۆکو پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
ئێسک
وێنۆک|ئێسکەکانی پێی مرۆڤ. ئێسک (بە ئینگلیزی Bone) پێکھێنەری ئێسکە پەیکەرە، بەڕێگای جیاواز کاردەکەن. لەگەڵ زۆری ژمارە و گەورەیی قەبارەیان کەمتر لە ٢٠٪ کێشی لەش پێکدێنن وە هەروەها زیندوو و شێدارن وە لە لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوودا بە نزیکی ٢٠٦ ئێسک هەیە.
پێکھاتە
ئێسکێکی درێژ لە چەقە کەلێنێکی کوندار پێکھاتووە، بەئەڵقەیەک لەماددەی چڕ دەوری داوە. ڕووی ئێسک پەردەیەکی بەھێز دای دەپۆشێت کە بەرگەئێسکی پێدەوترێت، ئەم پەردەیە تۆڕیک موولوولەی خوێنی تێدایە کە خۆراکە ماددەکان بەئێسک دەبەخشن، و دەمارەکانیشی ئێدایە کە ئازارە ڕاگەیاندنەکان دەنێرن.
بەو ماددە ڕەقەی کە لەژێر بەرگە ئێسکدا ھەیە پێی دەڵێن ئێسکی پتەو، چینە ئەستوورەکەی ئێسکی پتەو کە تەوەرەی درێژە ئێسکە، وا لەئێسک دەکات کە بەرگەی بڕێکی زۆر لەو ئەرکانە بگرێت کەپێی دەگات لەماوەی ھەڵسان بەڕاھێنانە وەرزشییەکان وەکو بازدان. ئێسکی پتەو لە لوولە پێکدێت، لوولەکانیش لە کریستاڵی خوێ و ڕیشاڵە پرۆتینەکان پێکدێن کەناودەبرێن بە پەڕەکان. لەناوەڕاستی ھەر لوولەیەکدا جۆگەیەکی تەسک ھەیە ناودەبرێت بە جۆگەی ھاڤەرس، لوولەکانی خوێن بەناو جۆگە ھاڤەرسە بەیەکداچووەکاندا درێژ دەبنەوە و تۆڕێک دروست دەکەن، و خۆراک دەگوازنەوە بۆ ئێسکەشانەی زیندوو، لەدەوری ھەر جۆگەیەکی ھاڤەرس چەند چینێک لە ڕیشاڵی پرۆتینی پێچ دەخۆن کە کەلێنیان تێدایە و ئێسکەخانەکانی لەناودایە.
لەناو ئێسکی پتەودا تۆڕێک لە بەستەرە شانە ھەیە کە بە ئێسکی ئیسفەنجی ناودەبرێت، ئێسکی ئیسفەنجیش لە کەلێنی فراوان پێکدێت کە ژمارەیەک ئێسکە پەڕەی تێدایە بەتەریبی ڕیزکراوەن لەگەڵ ھێڵی ھێزی پەستاندا، کە وا لەئێسک دەکات بەرگەی پەستانی گەورە بگرێت و کێشی کەم بکاتەوە.
لاوازی ئێسک
چەن نیشانەیەک دەری دەخەن کە ئێسکەکان لە لاشەی مرۆڤ لاوازن وەک:
ئەوانە دەکرێت نیشانەیەک بن بۆ پووکیی ئێسک ھەروەھا داخورانی پووک، کەمبوونەوەی ھێزی گرتن، زوو شکانی نینۆک نیشانەیەکی ترە
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی پۆل:ئێسکەکان پۆل:شانەی گرێدەر
تازاوا، سەقز
تازاوا (Tazawa، ) گەڕەکێکە لە تەنیشتی شاری سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٣ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە. ئەگەرچی ئەم گەڕەکە بە تەواوی تێکەڵی شار بووەتەوە بەڵام ھێشتا بە فەرمی نکراوەتە بەشێک لە شار و وەکوو دێیەکی ناوچەی زێویە چاوی لێ دەکرێت. ئەمەیش بووەتە ھۆکاری لاوازبوونی خزمەتەکان لەم گەڕکە. دانیشتووانی ئەم گەڕەکە لە خزمەتەکانی ئاو، کارەبا، گاز، تەلەفۆن، ئەسفاڵت بێ بەشن.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کانی کەند
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
عەلی ئەشرەف دەرویشیان
عەلی ئەشرەف دەرویشیان (لەدایکبووی ۳ی خەرمانان ۱۳۲۰ی کۆچی ھەتاوی (١٩٤٦) لە کرماشان - کۆچکردووی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧) نوسەری بەناوبانگی کوردی ئێران و ئەندامی چالاکی بنکەی نووسەرانی ئێرانە. دەرویشیان ھەندێک لە نوسراوەکانی بەر لە شۆرشی بەھمەنی ۱۳۵۷ی ئێران بە نازناوی لەتیف تەلخیستانی بڵاو کردوەتەوە. ئەو بەر و دوای شۆڕشی بەھمەن چەند کەڕەت بە ھۆی چالاکیە سیاسیەکانی دەستگیر کراوەتەوە. ھەندێک لە کارەکانی دەرویشیان وەرگیراونەتەوە بە کوردیی سۆرانی.
ژیان
عەلی ئەشرەف دەرویشیان لە ۳ی خەرمانان ساڵی ۱۳۲۰ی کۆچی ھەتاوی لە بنەماڵەیەکی کرێکاری لە گەڕەکی ئاوشووران لە شاری کرماشان لە دایک بوو. لەساڵی ۱۳۳۷ زانستگای سەڕەتایی پەروەردەی مامۆستای تارانی تێپەڕاند و بۆ موعەلمی چوو بۆ گوندەکانی دەوروبەری کرماشان و گیەڵان. لە ساڵی ۱۳۴۵ دەستی کرد بە خوێندنی وێژەی فارسی لە زانکۆی تاران و بڕوانامەی کارناسیی وەرگرت و بەدوای ئەو لە پۆلی کارناسیی باڵا دەرۆنناسیی پەروەردەی خوێند و ھاوکاتیش لە زانستگای باڵای پەروەردەی مامۆستای تاران خوێندنی خۆی لە رشتەی ڕاوێژکاری و ڕێنمونی بۆ فێرکاری بەردەوام کرد. دەرویشیان لە سەردەمی حەکۆمەتی محەممەدڕەزا پەھلەوی لە ساڵی ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ بۆ نوساندنی کتێبی «لە ئەم وڵاتە» و چالاکیی سیاسی سێ کەڕەت دەستگیر و نوساندنی بۆ قێخە کرا. ئەو یەکم جار لە کرماشان و بە ماوەی ٨ مانگ دەستگیر کرا بەڵام پاش لە ٢ مانگ دیسان و ئەم جارە لە تاران دەستگیر کرا و بە ٧ مانگ زیندان تاوانبار کرا. ھەروەھا بە ئەم تاوانە لە زانکۆ و ھەروەھا لە موعەلمییش دەر کرا. دەستگیری سوەمی دەرویشیان لە ١٣٥٣ بوو کە حوکمی ١١ ساڵ زیندانی بۆ درا و دەرویشیان لە ئەم ڕیکەفتە ھەتا پێڕۆزبوونی شۆرشی بەھمەن ماو لە زیندان. دەرویشیان لە دواییەکانی ساڵی ١٣٥٢ لەگەل شاناز دارابیان ئیزدواجی کرد.
کاری نووسەری
بابەتی کارەکانی دەرویشیان خەڵکی بندەستن. ئەو ھەروەھا لە زۆربەی کارەکانی سەبارەت بە بەشەکانی لە ژیانی کۆمەڵایەتیی خۆی دەنوسێت. دەرویشیان دەڵێت لە کاتی منداڵی و لە چیرۆکەکانی دایەپیرەکەی لەگەل چیرۆک و چیرۆکبیژی ئاشنا بووە و ھەروەھا بارودۆخی فەرھەنگیی دەستپێکی داساڵانی ٣٠ی کۆچیی ھەتاوی لە گەشەبوونی بیری خۆی کاریگەر دەزانێت. دەرویشیان یەکمین چیرۆکی خۆی کە قەت بڵاو نەکراوە لە بەندیخانەی دیزل ئابادی کرماشان نوسیوە. ئەو لە کارەکانی ھەروەھا سەبارەت بە قوتابیەکانی خۆی و خەڵکی چەوساوەی شاری کرماشان و گوندەکانی دەوروبەری دەنوسێت و تۆزێک لە نەداریەکان و کێشەکانی خەڵکەکە ئاشکرا دەکات. دەرویشیان دەڵێت بەدوای مردنی سەمەد بیھرەنگی لە ساڵی ١٣٤٨ تەسمیمی گرتووە ڕێەکەی بەردەوام بکات.
ژێدەر
پۆل:نووسەرانی ئێرانی پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی کرماشان پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران پۆل:وەرگێڕەکانی کوردی–فارسی پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان پۆل:مردووانی ٢٠١٧ پۆل:مارکسیستە کوردەکان پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان
شانشینی پێشەنگییەکان
وێنۆک|گەشەسەندنی زیندەوەران بە شێوەی خێزانی، وێنەکە شێوازی زیندەوەری eukaryotes(حقیقیات النوی) نیشان دەدات
شانشینی پێشەنگییەکان (بەئینگلیزیی: Protista)، کۆمەڵێکی فرەجۆر لە زیندەوەری ناووک ڕاستەقینەی تێدایە، کە شانەی ڕاستەقینەیان نییە. پێشەنگییەکان؛ بەپشتبەستن بەڕێگەی خۆراکییان (خۆژێن یان خۆنەژێن یان مژین) دەکرێنە سێ کۆمەڵەوە، ئەوانیش:
زۆربەی پێشەنگییەکان تاکخانەن و ھەندێکییان فرەخانەن. پێشەنگییەکان بەسەربەستیی لە ژینگە ئاوییەکاندا یان لە خاکە شێدارەکاندا ھەن. بەمشەخۆریی یان ھاوژیانیی لەگەڵ زیندەوەرانی دیکەدا دەژین. پێشەنگییەکان بەھۆی کوڵکەکان یان قامچییەکان یان گەندەپێیەکان یان بەجوڵەی خلیسکان دەجوڵێن. زۆربەی پێشەنگییەکان ناتوخمانە زۆر دەبن.
٢٧ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
بڕیارنامەی ٦١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی ئایاری ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨١٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:ئێران لە ١٩٨٨ پۆل:عێراق لە ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی ئێران و عێراق
سوودانی باشوور لە ئۆڵۆمپیاد
سوودانی باشوور بۆ یەکەمجار لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دی جانیرۆ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد. لیژنەی نیشتمانی ئۆڵۆمپیادی سوودانی باشوور لە لە ٢ی ئابی ٢٠١٥ لە ١٢٨ەمین دانیشتنی IOC وەک ئەندام وەرگیرا. سوودانی باشوور دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە ساڵی ٢٠١١ سەربەخۆی بەدەستھێنا، وەرزشوانانی ئەم وڵاتە پێشتر وەک بەشێک لە سوودان بەشداریی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادیان کردبوو.
٢٨ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
پارێزگای تۆتۆری
پارێزگای تۆتۆری (بە ژاپۆنی:鳥取県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری تۆتۆرییە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٥٨٤،٩٨٢ کەس بووە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای تۆتۆری
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای تۆتۆری پۆل:ناوچەی چووگۆکو پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
بەززی
سئەحمەد بن موحەممەد بن عەبدوڵڵا بن ئەلقاسم بن ئەبی بەززە، ، ناسناویشی ئەبولحەسەنی بەززی مەککی، لە وەچەی (مەخزوم)، بە ڕەگەز فارسی، لە ساڵی ١٧٠ـی کۆچی لە دایک بووە. یەکێک لە گێڕەوەکانی قیڕائەی ئیبن کەسیری مەککی، و قارئی مەککە بوو، بانگبێژی مزگەوتی حەرام بۆ ماوەی چ ساڵ، لای زۆر کەس قورئانی خوێندووە و زۆریش لای ئەو خوێندوویانە. حەدیسیشی گێڕاوەتەوە بەڵام ئەبووحاتەم وتویەتی: حەدیسی لاوازە، حەدیسێکی مونکەری گێڕاوەتەوە. عوقەیلی وتویەتی: حەدیسی مونکەری ھەیە، حەدیسەکان وەسڵ دەکات (یوصل الاحادیث). وەسفی کراوە کە کەسێک تەقوادار و خاوەن سوننەت بووە.
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤ پێکدێت لەو ولاتانەی بوونەتە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی، سێیەمین خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە. کە لە شاری سانت لویسی ویلایەتی میسۆری، ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لە نێوان لە ١ی تەممووز تا ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٠٤ بەڕێوەچوو. ٦٥١ وەرزشوان لە ١٢ وڵاتی جیاواز ڕکابەریان لە ٩٥ یاری لە ١٦ وەرزشدا ئەنجامدا. نۆ وڵات توانیان یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بێنن.
بەززی
لە ساڵی ٢٥٠،ی کۆچی وەفاتی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٨٠
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤
پێرستی مەدالیاکان
ئەمە پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤، بە پشت بەستن بە سەرچاوەکانی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC)، جگە لە لێژنەی ئۆڵۆمپیاد چەندین سەرچاوەی دیکە ھەیە باس لە ئاماری جیاوازتر دەکەن، بەڵام دەستەی بەرێوەبەری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە سەرچاوەی فەرمی دادەنرێت بۆ ئەم بابەتە. ڕیزبەندییەکە بەپێی مەدالیاکانی زێر دانراون، لە کاتی یەکسان بوون لە زیرەکان مەدالیای زیو لە بەرچاو دەگیرێت، ھەروەھا لە یەکسان بوون لە مەدالیای زیو، مەدالیای بڕۆنز لە بەرچاو دەگێریت، لە ئەگەر یەکسان بوون لە سەرجەم زێر و زیو و بڕۆنز یەکسان بێت ئەوە ڕیزبەندییەکە بەپێی ئەلف و بێ دەبێت، ئەمەش سیستەمێکە IOC پەیرەوی دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤
ئاندرێ بیلی
ئاندرێ بیلی نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢ پۆل:مردووانی ١٩٧١ پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
٣٠ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
گووگڵ+
thumb|لۆگۆی گووگڵ +
ئالاچام
ئەلاچام شارۆچکەیەکی ناوەندی قەزای ئەلاچەمە لە پارێزگای سامسون لە تورکیا. زانایان پێیان وایە ئالاچام شوێنی شاری دێرینی زالیچێ یان زالیچێسە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٢٨ ھەزار و ٣١٥ کەسە کە ١٠ ھەزار و ٦٤٤ کەسیان لە شارۆچکەی ئالاچام دەژین، پاشان لە ساڵی ١٣٩٨ ئەلاچام چووە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و لە ١ی ئەیلوولی ١٩٤٤ بوو بە شارۆچکەیەکی تورکیا.
سەرچاوەکان
ئالاچام پۆل:پارێزگای سامسون
پارێزگای یاماگوچی
پارێزگای یاماگوچی (بە ژاپۆنی:山口県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یاماگوچییە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای یاماگوچی
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای یاماگوچی پۆل:ناوچەی چووگۆکو پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
ئەمازۆن (کۆمپانیا)
thumb|لۆگۆی ماڵپەڕی ئەمازۆن ئەمازۆن کۆمپانیایەکی ئەمریکییە. لە ساڵی ١٩٩٤ لەلایەن جیف بیزۆس دامەزراوە. کۆمپانیاکە ماڵپەڕێکی ھەیە بۆ فرۆشتن. لە ئەمازۆن ئامێرە کارەبایی و جل و بەرگ و مۆبایل و کۆمپیوتەر و فیلم و گۆرانی و ئامێری وەرزشی و چەندەھا کەل و پەلی جۆراوجۆر و ھەمەچەشن دەفرۆشرێن، کڕیاران دەتوانن لە ڕێگای ھەژماری بانکی کەل و پەلەکان بکڕن.
بەستەر
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٤ لە ویلایەتی واشینگتن پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٤ پۆل:ماڵپەڕی ئەمازۆن پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧ پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری پۆل:پێشکەشکەرانی کتێبی ئەلیکترۆنی پۆل:کارگەکانی موبایل پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠ پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە پۆل:وردەفرۆشە سەرھێڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:نەرمەکاڵای تی ڤی ئۆ ئێس پۆل:بەرنامەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆڕم
٣١ی تشرینی یەکەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی یەکەم
زیندەوەرە سەرەتایییەکان
پۆڵێنکردن
سەرەتاییەکان بۆ چوار لق پۆڵێن دەکرێن:
لقی (گۆشتییەکان) ڕەگەپێیەکان
ڕەگەپێیەکان (بەئینگلیزی: Sarcodina) سەدان جۆری ئەمیبادەگرێتەوە کە لە ئاوە سازگار و سوێرەکاندا یان لە خاکدا دەژین، بەڵام ھەندێک جۆرەکانی وەک ئەمیبای سکچوون بەمشەخۆریی لەو ڕیخۆڵەی مرۆڤدا دەژین.
لقی کوڵکدارەکان
کوڵکدارەکان (بەئینگلیزی: Ciliophora) کوڵکییان ھەیە، کە دەرپەڕیووی سایتۆپلازمی کورتن، لە شێوەی گەندەموودا، پەردەی خانەکە دادەپۆشن، کوڵکەکان بۆ جووڵە لە ئاودا یان بۆ پاڵپێوەنان لە ھەوادا بەکاردەھێنن.
لقی قامچیدارەکان
قامچیدارەکان (بەئینگلیزی: Zoomastigina) قامچییەک یان کۆمەڵە قامچییەکییان ھەیە، کە پێکھاتووی شێوە زیادەی درێژن، بۆ جووڵە بەکاردێت. جووڵەی قامچیی (شەپۆلییە) پاڵ بە زیندەوەرەکەوە دەنێت یان بەرەو ئاوەکەی ڕادەکێشێت.
لقی سپۆڕدارەکان
سپۆردارەکان (بەئینگلیزی: Sporozoa) نموونە پێگەیشتووەکانی سپۆردارەکان بە نەبوونی ئەندامۆچکەی جووڵە جیا دەکرێنەوە، زۆربەی جۆرەکانی سپۆردارەکان مشەخۆرن.
زانکۆی کۆبانی
زانکۆی کۆبانی یان زانینگەھا کۆبانێ (بە کوردیی کرمانجی: Zanîngeha Kobanê) زانستگایەک لە شاری کۆبانی لە ڕۆژاوای کوردستان لە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریایە. ئەم زانستگایە لە ٣٠ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧ دامەزراوە.
شێرین مسلم ھاوسەرۆکی زانستگای کۆبانییە.
لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢١ زانستگای کۆبانی ٦٤٠ خوێندکاری ھەبووە.
دامەزراندن
زانستگای کۆبانی بەدوای ڕزگارکردنی شاری کۆبانی لە چنگی داعش بە پێشەنگایەتی کۆمۆنی خەڵکی کۆبانی لە ڕۆژی ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ دامەزرا. لە کاتی دامەزراندندا ئەم زانستگایە خاوەنی دوو کۆلێژی زانستە بنەماییەکان (فیزیا، کیمیا، و بیرکاری) و کۆلێژی ھونەر (دەپارتەمانەکانی زمان و وێژەی کوردی) بوو. ئەمە یەکەم جار بوو کە خەڵکی کوردی کۆبانی توانیو بە زمانی کوردی دەست بە فێرکاری و پەروەردەبوون بدات. لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢١ بەم بوارانە ٧ بواری دیکەش زێدە کرا. ژماری خوێندکارانی زانکۆی کۆبانی لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢٠، ٢٦٠ کەس بوو کە لە ساڵی ٢٠٢١ گەیشت بە ٦٤٠ کەس کە لە ١١ بوار لەم زانستگایە پەوەردە دەکرێن.
دەرچوونی یەکەمین خوێندکاران
لە ڕۆژی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ یەکەمین خوێندکارانی زانستگای کۆبانی کە بریتی لە ٣٢ کەس لە بوارەکانی وێژەی کوردی، فیزیا، کیمیا و ئەزموونگا (لابراتوار) بوون بە بەڕێوەبردنی ڕێوڕەسمێک لەم زانستگایە دەرچوون.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆبانی پۆل:زانکۆکانی سووریا پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی کۆبانی پۆل:شوێنەکانی کۆبانی پۆل:خوێندن لە ڕۆژاوای کوردستان پۆل:زانکۆکانی کوردستان پۆل:زانکۆ کوردیەکان
دەروارەی خواروو
دەروارەی خواروو گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
دەروارەی خواروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کێلەبەرزە و لە باشوور لەگەڵ گوندی تیلەکۆی قەلەندەر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵای تەپەگاڕووس لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی درۆزنە.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ٦١٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئایاری ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٨١٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨٨ پۆل:سووریا لە ١٩٨٨ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٨
خومەین
خومەین شارێکی پارێزگای مەرکەزیی ئێرانە. خومەین ناوەندی شارستانی خومەینە. ھەروەھا ڕووحوڵڵا خومەینی ڕێبەری پێشووی ئێران لەم شارە لەدایکبووە.
زیندەوەرە سەرەتاییە ڕەگەپێیەکان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خانە
١ی تشرینی دووەم
بەستەری دەرەکی
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ پۆل:تشرینی دووەم
ماری نۆئێل
ماری نۆئێل شاعیری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:شاعیرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
نەمرەکەم (گۆرانیی ئێڤەنێسنس)
نەمرەکەم (ئینگلیزی: My Immortal) گۆرانییەکی گرووپی ڕۆک و مێتاڵی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە کە سەرکەوتنێکی بێ وێنەی بەدەست ھێنا. ئەم گۆرانییە لە ئەلبومی فۆڵێن بەدی دەکرێت و یەکێکە لە تاکی ئەلبومەکە. وە یەکەم گۆرانی بوو کە خەڵاتی Vevo Certified وەرگرێت وەک ئافرەتێک بەڕێوەبەری گرووپی ڕۆک بێت.
پۆل:مۆسیقای ڕۆک پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا پۆل:٢٠٠٣ پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤەنێسنس پۆل:گۆرانییەکانی ١٩٩٧ پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ٢٠٠٣ پۆل:گۆرانییەکانی ئێڤانێسێنس
مزگەوتی دوومنارە
مزگەوتی دوومنارە لە بەشی کۆنی شاری سەقزدایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی ئەفشارییەکان و سەرەتای زەندییەکان. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە.
ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان تۆمار کرا.
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی)
پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان پۆل:مزگەوتەکانی ئێران پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان پۆل:نژیاروانیی ئێرانی پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان پۆل:شارستانی سەقز پۆل:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
پارێزگای ئێھیمێ
پارێزگای ئێھیمێ (بە ژاپۆنی:愛媛県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی شیکۆکو ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ماتسویامایە.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئێھیمێ
زیندەوەرە سەرەتاییە کوڵدارەکان
کوڵکدارەکان (بەئینگلیزی: Ciliophora) کوڵکییان ھەیە، کە دەرپەڕیووی سایتۆپلازمی کورتن، لە شێوەی گەندەموودا، پەردەی خانەکە دادەپۆشن، کوڵکەکان بۆ جووڵە لە ئاودا یان بۆ پاڵپێوەنان لە ھەوادا بەکاردەھێنن. کوڵکدارەکان گەندەمووکانییان بە ھاوییەکی دەدەن بەیەکدا و شەپۆل پێک دێنن کە بە خانەکەدا تێپەڕ دەبێت و وایان لێ دەکات کە بەدەوری تەوەرەی خۆیاندا بسووڕێنەوە. کوڵکدارەکان لە گۆماو و ئاوە ھێواش ڕەوەکاندا کە ڕووەکەکان و ماددە ئەندامییە شیبوەوەکانییان تیدایە، دەژین. پارامیسیۆم نموونەی ئەم کۆمەڵەیەی سەرەتاییەکانە.
سەرچاوەکان
پۆل:پێشەنگییەکان پۆل:شانشینییە زیندەییەکان
دڕکەپەتک
بەشەکانی پەتەمازە
کۆتەی پەتەمازە لە پێنج بەش پێک ھاتووە:
حەسەن کوڕی زەید
وێنۆک|ڕێڕەوی پەلاماری موفلح بۆ حەسەن کوڕی زەید حەسەن کوڕی زەید ناسراو بە داعیی یەکەم شای عەلەویانی تەبەرستان بوو. حەسەن کوڕی زەید لە ساڵی ۲۵۰ ھەتا ۲۷۰ی کۆچی مانگی بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ شای تەبەرستان بوو.
دڕکەپەتک
ژمارەی دەمارەکانی مازە
دەمارەکانی مازە ٣١ جووتە کە لە پەتەمازە جیادەبنەوە:
حەسەن کوڕی زەید
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ٨٨٤ پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
دڕکەپەتک
کارەندامناسیی پەتەمازە
پەتەمازە بەشێک لە کۆئەندامی دەماری ناوەندییە کە ھەست و جووڵەی ئەندامەکان دەگوێزێتەوە. ھەرجۆرە ئازارێ کە ڕووبەڕووی پەتەمازە ببێتەوە، چ لە ناو بڕبڕەدا وچ لە دەرەوە، دەبێتە ھۆی تێکچوونی کاری ھەست و جووڵەی ئەندامەکان. ئەم تێکچوونە بەپێی جۆر و ئەندازەی ئازار، لە سڕبوون و لاوازی ئەندامەوە، تا فەلەجی تەاوی ئەندام دەگۆڕێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
بڕیارنامەی ٦١٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦١٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٨٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٧٧١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ڕیس جەیمز
ڕیس جەیمس (لەدایکبووی ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩)یاریزانێکی پیشەگەری ئینگلیزی تۆپی پێیە کە یاری دەکات وەک بەرگریکاری لای ڕاست بۆ یانەی پرێمیەرلیگ چێڵسی و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا.
جەیمس وەک لاو چووە ئەکادیمیای چێڵسی و لە ساڵی ٢٠١٧دا بوو بە پیشەگەر، لە وەرزێکدا کە تێیدا کاپتنی خوار ١٨ ساڵانی کرد بۆ بردنەوەی جامی لاوانی ئێف ئەی و بە یاریزانی وەرزی ئەکادیمیا دانرا. لە کاتی خواستنێکی سەرکەوتوو لەگەڵ ویگان ئەتلێتیک لە چامپیۆنشیپ، بەرزکرایەوە بۆ پێکھاتەی یەکەمی چێڵسی لە کاتی گەڕانەوەیدا لە ساڵی ٢٠١٩، دوای ئەوە دەستی کرد بە شوێن قایمکردنی خۆی وەک یاریزانێکی سەرەکی لە بەرگری ڕاست و گرێبەستەکەی درێژ کردەوە ھەتا کانوونی دووەمی ٢٠٢٠.
دوای نوێنەرایەتی کردنی ئینگلتەرا لە ئاستە جیاوازەکانی لاوان، جەیمس بۆ یەکەم جار بانگھێشت کرا بۆ پێکھاتەی نێودەوڵەتی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، یەکەم یاریی خۆی بەرامبەر وێڵس ئەنجامدا.
ژیانی سەرەتایی
جەیمس لە ڕیدبێریج لە لەندەن لەدایکبووە و لە خوێندنگەی ئایلوۆرس و سیۆن خوێندوویەتی. ئەو لە خێزانێکی تۆپی پێیە، کە ھەروەھا خوشکەکەی، لۆرێن، یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێ. لۆرێن گرێبەستی لەگەڵ کچانی چێڵسی واژوو کرد لە تەممووزی ٢٠٢١. باوکیان بە ناوی نێجیڵ ڕاھێنەری تۆپی پێیە.
کاروانی یانە
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Lewes_0_Chelsea_DS_1_Pre_Season_22_07_2017-699_(36062267816).jpg/220px-Lewes_0_Chelsea_DS_1_Pre_Season_22_07_2017-699_(36062267816).jpg|وێنۆک|جەیمس (چەپ) لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی چێڵسی|چێڵسی لە ٢٠١٧]]
چێڵسی
جەیمس لە تەمەنی شەش ساڵیدا دەستی بە ڕاھێنان کرد لەگەڵ چێڵسی، بەڵام لە تەمەنی حەوت ساڵیدا ماوەیەکی کورت لە یانەی فولھام لە ڕۆژاوای لەندەن بەسەر برد. لە ئازاری ٢٠١٧دا بوو بە یاریزانی پیشەگەر لەگەڵ چێڵسی. لە وەرزی ٢٠١٧–١٨ دا کاپتن بوو بۆ بردنەوەی جامی لاوانی ئێف ئەی و بە یاریزانی وەرزی ئەکادیمیا ھەڵبژێردرا. لە حوزەیرانی ٢٠١٨ گرێبەستێکی بۆ ماوەی چوار ساڵ لەگەڵ یانەکە واژوو کرد.
وەرزی ٢٠١٨–١٩: خواستن بۆ ویگان ئەتلێتیک
دواتر لەو مانگەدا چووە یانەی چامپیۆنشیپ یانەی ویگان ئەتلێتیک بە خواستن بۆ وەرزی ٢٠١٨–١٩. لە ٤ی ئابی ٢٠١٨ یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەم ئەنجامدا، لە یەکەم یاری وەرزەکەی ویگان بە شێوەی سەرەکی دەستی پێکرد و یارمەتی تیپەکەی دا بۆ بردنەوەی ٣–٢ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر شێفیڵد وێنسدەی. یەکەم گۆڵی بۆ لاتیکس تۆمارکرد لە ٤ی تشرینی دووەم، کە یەکەم گۆڵی یارییەکە بوو بە لێدانی ڕاستەوخۆ لە خولەکی ٦ دا، لە دۆڕاندنیان ٢–١ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر لیدس یونایتد. لە ئازاری ٢٠١٩، ھەڵبژێردرا لە باشترین پێکھاتەی چامپیۆنشیپ بۆ وەرزی ٢٠١٨–١٩. سێ خەڵاتی بردەوە لە کۆتایی وەرزەکانی ویگان ئەتلێتیک، لەوانە یاریزانی ساڵ. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Reece_James.jpg/220px-Reece_James.jpg|ڕاست|وێنۆک|جەیمس لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی چێڵسی|چێڵسی لە ٢٠١٧.]]