cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ھاوسەرگیری
بەستەری دەرەکی
پۆل:دانیشتووناسی پۆل:خێزان پۆل:دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:فەلسەفەی ئەوین پۆل:ھاوسەرگیری پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
بڵاوبوونەوە
سەرچاوەکان
پۆل:بڵاوبونەوە پۆل:دیاردەی گواستنەوە
ھەمزاغای مەنگوڕ
وێنۆک ھەمزاغای مەنگوڕ (کوژراو لە ١٨٨١) ڕێبەری ھۆزی مەنگۆڕ و لە یارمەتیدەران و فەرماندەکانی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری بوو.
ھەمزەی باپیر ئاغای دووھەم سەرۆکی ھۆزی مەنگوڕ، ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە دەستدا نییە، لە دەورانی عوسمانیدا لە ئەستەمبووڵ بۆ ماوەی چەند ساڵێک زیندانی کراوە ھەروەھا لە لایەن دەسەڵاتدارانی ئیرانیش لە ژێر زەخت و زۆردا بووە. بە ھۆی شوێنی ستراتێژیکی لە نێوان سنووری ئێران و دەوڵەتی عوسمانی، ھۆزی مەنگوڕ ھەمیشە لە ژێر ھەرەشە و پەلامارەکانی سپاکانی دەوڵەتی عوسمانی و شای ئێران بوو. لە کاتی بەر پا بوونی شۆرشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری ڕۆلی بەرچاوی گێڕاوە و لەگەل ٥٠٠٠ شەڕوانی دلێری خۆی ھاتە ھانای شێخەوە و لەگەڵ شێخ عبدولقادر (کوری شێخ عوبەیدوڵڵا) وەک فەرماندەری ھێزی چەکداری کورد لە قۆلی موکریان دیاری کراوە. ھێزی چەکداری کورد نەیانتوانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیان بپارێزن و بوو بەھۆی تێکشکانی ئەو ڕاپەرینە و کشانەوەی ھێزەکانیان، لە ئاکامدا ھێزەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا بەرەرو سنورەکانی عوسمانی گەرانەوە. ھەندێک لە شەڕوانەکان خەیانەتیان کرد بە شێخ و پاڵیان دا بە ھێزەکانی دوژمنەوە. بەڵام ھەمزە ئاغا ھەتا کۆتایی لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵا مایەوە. ھەمزاغاش بەھۆی فێڵی حسەن عەلی خان ناسراو بە ئەمیر نیزامی گەڕووسی لە ڕێکەوتی ٣٠-٠٧-١٨٨١ لە شاری مەھاباد کوژرا.
سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی باحە
فڕۆکەخانەی باحەی ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و ٤٥ کم دوورە لە باحەی باشووری خۆرئاوای سعودیەوە و دەکەوێتە خۆرھەڵاتی شارەکەوە. لەساڵی ١٩٨٢ تەواو بووە، ڕووبەری گشتی فڕۆکەخانەکە نزیکەی ٤.٨٥٨ م٢.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
ڕەمەزان ئۆزتورک
ڕەمەزان ئۆزتورک لەدایکبووی ٥ی ئازاری ١٩٥٦ ، ڕۆژنامەنووس و وێنەگری کوردە و خەڵکی باکووری کوردستانە ،ڕەمەزان لە دوای دوو ڕۆژ لە کیمیابارانی ھەڵەبجە هاتۆتە هەڵەبجە و ڕووماڵی کیمابارانەکەی کردووە و ئەو خاوەنی وێنەی عومەری خاوەرە کە ئەم وێنەیەی ڕەمەزان ئۆزتورک بوەتە سیمبوڵی ئەو کارەساتە.
ناوچەی باینگان
ناوچەی باینگان لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە سێ ناوچەی شارستانی پاوەیە لە پارێزگای کرماشان کە ئێران. ئەم ناوچەیە لە دوو گوندستانی ماکوان و شێوەسەر پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەی دوو شاری بانەوڕێ و باینگان هەیە. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچە ٩،٣١٩ کەس بووە.
قزڵجەی خوارێ
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
بڕیارنامەی ٢٠٢٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:ئەفریقا لە ٢٠١١
لویی چواردەیەم
وێنۆک
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
ڕۆبێرتۆ باجیۆ لە شارۆچکەی کاڵدۆنیۆ، ڤێنێتۆ نزیک لە ڤیچێنزا لەدایکبووە لە ڕێکەوتی ١٨/٢/١٩٦٧. لە هەڕەتی لاوی-دا، هەمیشە ئارەزوویەکی زۆری بۆ یاری تۆپی پێ هەبووە و لە یانەیەکی میللیی نزیکەی نۆ ساڵ یاری کردووە. دوای تۆمار کردنی شەش گۆڵ لە یەک یارییدا، باجیۆ لە لایەن ئانتۆنیۆ مۆراوە داوای لێکرا پەیوەندی بە یانەی ڤیچێنزاوە بکات. ڕۆبێرتۆ باجیۆ جگە لە خۆی حەوت برای دیکەی هەیە. برا بچووکەکەی، ئێدی باجیۆ، هەنووکە یاریزانی یانەی سانجیۆڤانێسێ ـیە. باجیۆ لە ساڵی ١٩٩٣ ژیانی هاوسەرگیریی پێکەوە ناوە لەگەڵ ئاندرێینا فابری. کچێکیان هەیە بەناوی ڤالێنتاین و دوو کوڕیش بەناوی ماتیا و ڕیکاردۆ.
لویی چواردەیەم
لویی چواردەیەم (١٦٣٨-١٧١٥) پاشای فەڕانسە بوو کە بە ھۆی دەسەڵکاتداری و دیکتاتۆریەوە بەناوبانگە، لویی چواردەیەم توانی ھێزی فەڕانسە لە ئاستی ئەورووپا زۆر بباتە سەر و لە ھەمان کاتدا بەرھەڵستکارە ناوخۆییەکان بە باشی دابمرکێنێت. ئەو ماوەی ٧٧ ساڵ و ١١٠ ڕۆژ حکوومەتی کرد کە ئەمە درێژترین ماوەی حکوومەتە لە مێژووی ئەورووپادا.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٧١٥ پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٨
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
ڤیچێنزا و فیۆرێنتینا
==یوڤانتۆس== لە ١٩٩٠، باجیۆ فرۆشرا بە یوڤانتۆس، بە بڕی ١٠ ملیۆن یۆرۆ (١٣.٦ ملیۆن دۆلار)، کە لەو کاتەدا بووە خاوەنی ڕیکۆردی گرانترین یاریزانی جیهان. دوای گواستنەوەکە، شەڕ و ئاژاوەیەکی زۆر لە شەقامەکانی فلۆرێنس ڕووی دا کە پەنجا هاووڵاتی بریندار بوون. باجیۆ لە وەڵامی هاندەرەکانی دا گوتی: ” من ناچار کرام ئەو گواستنەوەیە قبووڵ بکەم”. لە یارییەکەی یوڤانتۆس-دا بەرانبەر فیۆرێنتینا لە ١٩٩، باجیۆ ڕەتی کردەوە لێدانی سزایەک کە بۆ یوڤی گیرا، جێبەجێی بکات؛ و کاتێک لە لایەن ڕاهێنەرەوە دانیشێندرا لافیتەیەکی فیۆرێنتینای لەسەر زەوییەکە هەڵگرت و ماچی کرد کە هاندەران فڕێیان دابوویە ناو یاریگا. ئەو گوتی:” فیۆرێنتینا بۆ هەمیشە لەدڵی من دا دەمێنێتەوە”. لە ١٩٩٣، باجیۆ تاکە نازناوی ئەوروپیی خۆی بردەوە، بە یارمەتییدانی یوڤانتۆس لە یاری کۆتاییی جامی ئەوروپا کە لەو یارییەدا دوو گۆڵی تۆمار کرد. ئاستباشیی باجیۆ لەو ساڵەدا بووە هۆی ئەوەی هەردوو خەڵاتی باشترین یاریزانی ئەوروپای ١٩٩٣ و باشترین یاریزانی جیهانی فیفا بۆ ١٩٩٣ بەدەست بێنێت. لە ١٩٩٥ باجیۆ یەکەم سکودێتۆی خۆی لەگەڵ یوڤێ بەدەستهێنا.
کارنی چوکیومیکا
کارنی چیبوێز چوکویمیکا (لەدایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئینگلیزییە کە وەک یاریزانێکی ناوەندی یاری دەکات بۆ یانەی خولی نایابی ئینگلیزی یانەی چێڵسی. لە نەمسا لە دایک و باوکێکی نێجیری لەدایکبووە، نوێنەرایەتی ئینگلتەرای کردووە لە ئاستە جیاوازەکانی لاوێتی، لەم دوایەدا کاپتنی تیمی ئینگلتەرای خوار ١٩ ساڵان بوو. چوکویمیکا یاری تۆپی پێی ئەکادیمیای بۆ نۆرسھامپتۆن تاون کردووە، لە تەمەنی دوازدە ساڵیدا چووە ئەکادیمیای ئەستۆن ڤێلا.
ئەستۆن ڤێلا
چوکویمیکا لە ئەکادیمیای نۆرسھاپتۆن تاون لە ئازاری ٢٠١٦ چووە ناو ئەکادیمیای ئەستۆن ڤێلا. یەکەم گرێبەستی پیشەگەری لەگەڵ ڤێلادا واژوو کرد لە تەممووزی ٢٠٢٠.
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
برێشیا
دوای دوو ساڵ لەگەڵ ئینتەر، بۆ ئەوەی بتوانێت لە جامی جیهانیی ٢٠٠٢ لەگەڵ ئیتاڵیا بەشداریی بکات، پەیوەندی بە یانەی برێشیاوە کرد. لە سەرەتای وەرزی ٢٠٠١-٢٠٠٢ ـدا، باجیۆ هەشت گۆڵی لە نۆ یارییدا تۆمار کرد. بەڵام لە بێبەختیی ئەو، لەو وەرزەدا، پێی چەپی شکا؛ سەرەڕای ئەوەی نەشتەرکاریی بۆ ئەنجام درا، سێ یاری پێش کۆتاییی وەرزەکە گەڕایەوە. لە یەکەم یارییدا دوای گەڕانەوەی، دوو گۆڵی دژی فیۆرێنتینای یانەی لەمێژینەی خۆی تۆمار کرد، کە یەکەم گۆڵیان تەنیا دوو خولەک دوای هاتنە ناو یاریگای بوو. دوای ئەوە بەرانبەر بۆڵۆنیاش گۆڵی تۆمار کرد، کە پێشتر یاری بۆ کردبوو. باجیۆ لە ساڵی دواتردا ئاستێکی نایابی نماییش کرد، تاکو وازهێنانی خۆی لە ٢٠٠٤ لەگەڵ برێشیا یاری کرد. دوا یاری خۆی لە ١٦/٥/٢٠٠٤ لە ناو یاریگای سان سیرۆ دژی میلان ئەنجام دا. لە خولەکی ٨٨ ـی یارییەکەدا، جیانی دی بیاسی ڕاهێنەری یانەکە باجیۆی هێنایە دەرەوەی یاریگا تاکو ماڵئاواییی لە هاندەرانی بکات. ٨٠ هەزار هاندەر لە سان سیرۆ هەستانە سەر پێ و چەپڵە ڕێزان و گوڵبارانیان کرد. باجیۆ لە خولی پلە یەکی ئیتاڵیا ٢٠٥ گۆڵی تۆمار کرد، بەوەش شەشەم باشترین گۆڵکەرە لە مێژووی خولەکەدا لەدوای سیلڤیۆ پیۆلا، گونار نۆردال، جیوسێپی میازا، جۆزێ ئاڵتافینی و فرانچێسکۆ تۆتی. درێسی ژمارە ١٠ کە لە برێشیا لەبەری دەکرد، لە لایەن یانەکەوە هەڵگیرایەوە و تاکو ئێستا بە هیچ یاریزانێک نەدراوە. گۆڵی ژمارە ٣٠٠ ـی خۆی لە ١٦/١٢/٢٠٠٢ بەرانبەر پیاچێنزا تۆمار کرد کاتێک ٣-١ براوە بوون.
کارنی چوکیومیکا
ئەستۆن ڤێلا
چوکویمیکا یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢١ لە بردنەوەیەک لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر تۆتنھام ھۆتسپێر، کە لە چەند خولەکی یەکەمی چونە یاریگا تۆپێکی لە ستونی گۆڵدا. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٢١، بە یاریزانی وەرزی ٢٠٢٠–٢١ی ئەکادیمیای ئەستۆن ڤێلا دانرا. ڕۆژی دواتر، چوکویمیکا بەشێک بوو لە پێکھاتەی ئەستۆن ڤێلائ خوار ١٨ ساڵان کە جامی لاوانی ئێف ئەی بردەوە، لە یاری کۆتاییدا لە پێکھاتەی لیڤەرپوڵی خوار ١٨ ساڵانیان بردەوە ٢–١.
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
نێودەوڵەتیی
جامی جیهانیی ١٩٩٠ یەکەم جامی جیهانیی بوو بۆ ڕۆبێرتۆ باجیۆ، و هەرچەندە زۆرینەی کات وەکو یاریزانی یەدەگ بەکار دەهات لە پاڵەوانیەتییەکەدا، بەڵام هێشتا توانی ئاستی بەرزی خۆی پیشان بدات و، دوو گۆڵی تۆمار کرد، کە یەکێکیان بە باشترین گۆڵی جامی جیهانیی دەستنیشان کرا کە لە هەڵبژاردەی چیکۆسلۆڤاکیای تۆمار کرد. هەرچەندە باجیۆ جێبەجێکەری یەکەمی لێدانی سزا بوو لە هەڵبژاردەی ئیتاڵیا، بەڵام کاتێک لێدانی سزایەکیان بۆ گیرا بەرانبەر هەڵبژاردەی ئینگلتەرا، باجیۆ جێی هێشت بۆ سالڤاتۆری شیلاچی تاکو گۆڵ تۆمار بکات و خەڵاتی پێی زێڕینی بەدەست هێنا لە یاری دیارییکردنی پلەی سێیەم.
کارنی چوکیومیکا
ئەستۆن ڤێلا
چوکویمیکا یەکەم یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەم ئەنجامدا لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢١ لە یارییەکدا لە بەرامبەر برێنتفۆرد کە ١–١ بە بەرامبەر بوون کۆتایی ھات، ئاستێکی پێشکەش کرد کە پاول مێرسۆن بە «نایاب» وەسفی کرد و وتی «ئەو ئەبێت بە ئەستێرەیەکی تەواو»
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
جامی جیهانیی ١٩٩٤
باجیۆ باشترین یاریزانی هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو لە جامی جیهانیی ١٩٩٤، توانی سەرکردایەتییان بکات ۆ گەیشتن بە یاری کۆتایی پاش سەرەتایەکی خراپ. پێنج گۆڵی تۆمار کرد، و هەموو یارییەکانیش لە دەستپێکەوە بەشداری دەکرد. باجیۆ بۆ یاری کۆتاییی بەرانبەر بەڕازیل تەواو ئامادە نەبوو بەهۆی پێکانەوە، بەڵام سەرەڕای ئەوە بەشداری کرد و دوای تەواو بوونی یارییەکە ٠-٠ لەکاتی یاسایی و دوو نیوەی زیاد کراو، باجیۆ دوا لێدانی سزای ئیتاڵیای لە ئەستۆ گرت و جێبەجێی کرد، بەڵام تۆپەکەی زۆر بەرزتر لە گۆڵەکە ڕۆیشت و بەڕازیلییەکان نازناوەکەیان بردەوە. دوو یاریزانی دیکەی ئیتاڵیا، فرانکۆ بارێزی و دانیێڵی ماسارۆ، پێش ئەو دوو لێدانی سزای دیکەی ئیتاڵیایان لەدەست دا. باجیۆ وەکو یەکێک لە باشترین سێ یاریزانی جامی جیهانیی ١٩٩٤ خەڵات کرا.
کارنی چوکیومیکا
چێڵسی
لە ٢ی ئابی ٢٠٢٢، ئەستۆن ڤێلا و چێڵسی پشتڕاستیان کردەوە کە یانەکان گەیشتوونەتە ڕێکەوتنێک بۆ گواستنەوەی ھەمیشەیی چوکویمیکا، چاوەڕوانی ڕازی بوونی یاریزانەکە و پشکنینە پزیشکییەکانن. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٢، چێڵسی گرێبەستێکی بۆ ماوەی شەش ساڵ لەگەڵ چوکویمیکا واژوو کرد.
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
جامی جیهانیی ١٩٩٨
لە یەکەم یاری هەڵبژاردەی ئیتاڵیا لە جامی جیهانیی ١٩٩٨، بەرانبەر چیلی، گۆڵی یەکەمیان لە لایەن کریستیاڤ ڤیێری ـەوە تۆمار کرا کە باجیۆ بۆی دروست کرد. لە کۆتایییەکانی یارییەکەدا، باجیۆ تۆپێکی بۆ گۆڵ تێگرت کە بەر دەستی ڕۆناڵد فوێنێتێس کەوت، ئەنجامیش لێدانێکی سزایان بۆ گیرا و باجیۆ گۆڵی ٢-٢ ـی یارییەکەی تۆمار کرد، بەوەش بووە یەکەم یاریزانی ئیتاڵیا لە سێ جامی جیهانییدا گۆڵ بکات. باجیۆ دوو گۆڵی تۆمار کرد لەو پاڵەوانیەتییەدا؛ ئەوی دیکەیان بەرانبەر هەڵبژاردەی ئاوستریا (نەمسا) بوو. لە قۆناخی چارەکی کۆتاییی ئیتاڵیا بەرانبەر فرەنسا یاری کرد، باجیۆ وەکو یاریزانی یەدەگ لە نیوەی دووەمدا هاتە ناو، پاش یەکسان بوون ٠-٠، بە لێدانە یەکلاکەرەوەکانی سزا ئیتاڵیا یارییەکەی دۆڕاند، چێزاری ماڵدینی ڕاهێنەری ئەو کاتەی ئیتاڵیا لەدوای یارییەکەوە چەندان جار پەشیمانیی خۆی دەربڕی کە لەبری باجیۆ یاری بە دێل پیێرۆ کرد لە سەرەتای یارییەکەوە. دواتریش داوای لێبوردنی کرد لە ڕۆبێرتۆ باجیۆ کە ئەو کاتەی پێنەبەخشی کە شایستەی بوو.
کارنی چوکیومیکا
کاروانی نێودەوڵەتی
لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١، چوکویمیکا یەکەمین یاری خۆی بۆ ئینگلتەرای خوار ١٩ ساڵان ئەنجامدا لە کاتی سەرکەوتنیان ٢–٠ لە بەرامبەر ئیتاڵیای خوار ١٩ ساڵان لە یاریگای جیۆرج پارک، ھەروەھا کاپتنی تیمەکە بوو. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١، یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئینگلتەرای خوار ١٩ی تۆمارکرد، لە بردنەوەی ٤–٠ بەسەر ئاندۆرا خوار ١٩ لە یارییەکی پاڵاوتنەکانی سەرکەوتن بۆ جامی ئەورووپای خوار ١٩ ساڵان لە ٢٠٢٢.
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
کاروانی دواتر
==دوای وازهێنان== باجیۆ لە ٢٨/٤/٢٠٠٤ یارییەکی دۆستانەی نێودەوڵەتیی بۆ ڕێکخرا تاکو ماڵاوایی بکات دژی هەڵبژاردەی ئیسپانیا. باجیۆ کتێبێکی ئەوتۆبیۆگرافی بەناوی (گۆڵێک لە ئاسمان- Una porta nel cielo) نووسیوە کە سەرجەمی ئەو وردەکاریی ڕەفتار و نێوانی لەگەڵ ڕاهێنەرەکانی لە خۆ دەگرێت. لە ١٦/١٠/٢٠٠٢ ڕۆبێرتۆ باجیۆ وەکو باڵیۆزی نیازپاکیی ڕێکخراوی فاو دەستنیشان کرا بۆ یارمەتییدانی هەژاران لە سەرتاسەری جیهاندا. لە ١٨/٢/٢٠٠٧ باجیۆ وێبگەی فەرمیی خۆی کردەوە تاکو لە هاندەران دوور نەکەوێتەو و بەردەوام لەڕێگەی بڵاگەکەیەوە تێبینی و بیر و ڕایان لەگەڵ دەگۆڕێتەوە. لە ٢٠٠٨، ڕۆژنامەی لا گازێتا دێللۆ سپۆرت چاوپێکەوتنێکی درێژی لەگەڵ باجیۆ ئەنجام دا و لەسەر چەندان تەوەر و باس دوان، لەوانە چۆن بوو بە هاندەری بۆکا جونیۆرز. لە بارەی ئەوەوە باجیۆ دەڵێت:” چۆن بووم بە هاندەری بۆکا؟ ئەوە چیرۆکێکی سەرنجڕاکێشە. ڕۆژێکی باراناویی یەکشەممە، لە ماڵەکەم لەگەڵ یەکێک لە هاوڕێکانم دانیشتبووین سەیری تیڤی ـیمان دەکرد. یارییەک بوو، ئەنجامەکە ٤-٠ بوو، لە یاریگای بۆکا ئەنجام درا، لا بۆمبۆنێرا. لەو ساتەدا هاندەران لە تەواوی یاریگاکەدا: سەمایان دەکرد، ئاهەنگیان دەگێڕا و گۆرانییان دەگوت، ئاڵای یانەکەیان دەشەکاندەوە و لە گۆ نەدەکەوتن. منیش بە هاوڕێکەمم گوت، “شتێکی چەند جوانە هاندەران وەها بکەن کاتێک یانەکەیان براوەیە.” هاوڕێکەم ڕووی بۆ لای من وەرچەرخاند و گوتی: “ڕۆبێرتۆ، تۆ سەیری یارییەکە دەکەیت؟ بۆکا ٤-٠ لەدواوەیە و دۆڕاوە! …” لەو ساتەوە بۆکا جونیۆرز بووەتە یانەی من. ئەو یاریگایە هەستێکی بێوێنەم دەداتێ.” لە ناوەڕاستی ٢٠١١ باجیۆ بڕوانامەی ڕاهێنەریی لە هاوپۆلی دووەم لە ئیتاڵیا پێبەخشرا، کە بەهۆیەوە دەتوانێت ببێتە ڕاهێنەری خولی پلە سێ و یاریدەدەری ڕاهێنەری خولی پلە یەک و پلە دوو.
نازناوەکان لەگەڵ یانەکان
لەگەڵ یانەکان
کارنی چوکیومیکا
ژیانی کەسی
چوکویمیکا لە ڕەچەڵەکی ئیگبۆیە. ئەو لە نەمسا لە دایک و باوکێکی نێجیری لەدایک بووە و لە نۆرسھاپتۆن لە ئینگلتەرا گەورە بووە. برا گەورەکەی کالێب یاری بۆ ئەستۆن ڤیلا دەکات.
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
نازناوەکان لەگەڵ یانەکان
یوڤانتۆس
کارنی چوکیومیکا
ژیانی کەسی
ھەروەھا خوێندکاری پێشووی خوێندنگەی کوڕانی نۆرسھامپتۆن بوو.
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
نازناوەکان لەگەڵ یانەکان
میلان
کارنی چوکیومیکا
ئاماری کاروانی وەرزشی
<references group="lower-alpha" responsive="1"/>
خەڵاتەکان
ئەستۆن ڤێلای خوار ١٨ ساڵان
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
نازناوی تاکەکەسی
خەڵاتی پێی زێڕینی باشترین یاریزانی سەروو تەمەن ٢٩ ساڵ باشترین ١٠٠ یاریزانی فیفا: ٢٠٠٤ خەڵاتی خۆشەویستترین یاریزان بەپێی دەنگدان لە ئینتەر: ٢٠٠١ خەڵاتی ئۆسکاری ئیتاڵیا بۆ خۆشەویستترین یاریزان: ٢٠٠٢ یەکێکە لە یاریزانانی پێکهاتەی نموونەیی ئیتاڵیای سەدەی ڕابردوو: ٢٠٠٠ یەکێکە لە یاریزانانی پێکهاتەی خەونەکانی فیفا لە مێژوودا: ٢٠٠٢ خەڵاتی جیهانیی تۆپی پێ بۆ مەزنترین ١٠٠ یاریزانی سەدەی بیستەم.
کارنی چوکیومیکا
خەڵاتەکان
ئینگلتەرای خوار ١٩ ساڵان
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
نازناوی تاکەکەسی
[tab:سەرژمێریی و ڕیکۆردەکان]
کارنی چوکیومیکا
خەڵاتەکان
تاکەکەسی
ڕۆبێرتۆ باجیۆ
نازناوی تاکەکەسی
سەرژمێرییەکان لەگەڵ یانەکان
باجیۆ ٦٣٧ یاری لەگەڵ یانەکاندا ئەنجام داوە و ٢٩٢ گۆڵی تۆمار کردووە، ٢١٨ گۆڵیان لە ٤٨٨ یاری خولی ناوخۆ بووە، ٣٨ گۆڵی لە ٨٨ یاری جامی ئیتاڵیا بووە، ٣١ گۆڵیش لە ٦١ یاری خولەکانی ئەوروپا بووە.
لەگەڵ هەڵبژاردەی ئیتاڵیا ٥٦ یاری ئەنجام داوە و ٢٧ گۆڵی تۆمار کردووە.
کاتێک باجیۆ لە ڕیزی هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بووە، بەردەوام هەڵبژاردەکە بە لێدانە یەکلاکەرەوەکانی سزا جامی جیهانیی جێ هێشتووە؛ لە ١٩٩٠ دژی ئەرجەنتین، لە ١٩٩٤ دژی بەڕازیل، و لە ١٩٩٨ دژی فرەنسا. لەبەر ئەوە، لەو ١٦ یارییەدا کە لە جامی جیهانیی بۆ ئیتاڵیا کردوونی، بە لابردنی دۆڕاندنەکان بە لێدانی سزا، ئیتاڵیا تەنیا یەک یاری دۆڕاندووە، ئەویش یاری دەستپێکی جامی جیهانیی ١٩٩٤ بوو بەرانبەر ئێرلاند.
سەرژمێرییەکان
لەگەڵ یانەکان
لەگەڵ هەڵبژاردەی ئیتاڵیا
ڕیکۆردەکان
باجیۆ لە ١٦ یاریی جامی جیهانییدا بۆ ئیتاڵیا یاری کردووە. ئێرلەندا تاکە هەڵبژاردە بووە کا باجیۆ زیاتر لە جارێک لەو ١٦ یارییەی جامی جیهانییدا لە دژی یاریی کردووە. باجیۆ گۆڵکەری یەکەمی ئیتاڵیایە لە جامی جیهانییەکاندا، بە ٩ گۆڵ لە ١٦ یارییدا (هاوشانی ڕۆسی و ڤیێری). بەڵام باجیۆ تاکە یاریزانی ئیتاڵییە لە سێ جامی جیهانیی گۆڵی کرد بێت. باجیۆ بە ڕێژەی سەدیی، لە ٨٧% ـی ئەو لێدانە سزایانەی جێبەجێی کردووە لە خولی ئیتاڵیدا، بەسەرکەوتوویی گۆڵی پێکردوون. کە لە کۆی ١٢٢ لێدانی سزا، ١٠٦ دانەیانی بەسەرکەوتوویی جێبەجێ کردووە، کە هیچ یاریزانێکی دیکە لە مێژووی تۆپی پێی ئیتاڵیادا وەها تۆمارێکی نییە.
کاتێک باجیۆ لە ڕیزی هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بووە، بەردەوام هەڵبژاردەکە بە لێدانە یەکلاکەرەوەکانی سزا جامی جیهانیی جێ هێشتووە؛ لە ١٩٩٠ دژی ئەرجەنتین، لە ١٩٩٤ دژی بەڕازیل، و لە ١٩٩٨ دژی فرەنسا. لەبەر ئەوە، لەو ١٦ یارییەدا کە لە جامی جیهانیی بۆ ئیتاڵیا کردوونی، بە لابردنی دۆڕاندنەکان بە لێدانی سزا، ئیتاڵیا تەنیا یەک یاری دۆڕاندووە، ئەویش یاری دەستپێکی جامی جیهانیی ١٩٩٤ بوو بەرانبەر ئێرلاند.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ پۆل:فیفا ١٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس
ڕیچارد بۆربیج
200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی کێشراوی ڕیچارد بۆربیج ڕیچارد بۆربیج (بە ئینگلیزی: Richard Burbage) (لەدایکبووی: ١٥٦٧ و لە (٩-١٣)ی ١٦١٩ مردووە) ئەکتەرێکی ئینگلیز بوو کە یەکەم کەس بوو کاری نمایشی ھەندێک لە شانۆکانی ویلیام شێکسپیر بکات، لەوانە (ڕیچاردی ٣، ڕۆمیۆ، ھێنری ٥، ھاملێت، ماکبێز، ئۆتێلۆ، و لیر). ڕیچارد بۆربیج باوکی ناوی جەیمز بۆربیج بوو کە ئەویش ئەکتەر و جێبەجێکاری شانۆیی بوو، ڕیچارد توانی لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا ناو و ناوبانگێکی زۆر بۆ خۆی کۆبکاتەوە.
ئێکسۆن مۆبیل
بەستەری دەرەکی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان پۆل:ئابووری ئەلاسکا پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٩ پۆل:براندە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە پۆل:پێکھاتەکانی پێشووی تێکڕای پیشەسازی داو جۆنز پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
ماونت فێرنۆن، ئەلاباما
ماونت فێرنۆن (، ) شارۆچکەیەکە لە کەرتی مۆبیل، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬٥٧٤ کەس بووە. ڕووبەری ١٣٫٨١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١١٣٫٩٨ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
پەراوێز
پۆل:شارۆچکەکانی ئەلاباما
ھۆمەر دزەیی
ھۆمەر دزەیی گۆرانیبێژ و سیاسەتمەداری باشووری کوردستانە، لە ساڵی ١٩٣٦ لە گوندی دووگردکان لە دەشتی ھەولێر لەدایکبووە. ھۆمەر دزەیی زیاد لە ٥٠ ساڵی ژیانی لە ھەندەران ژیاوە و بڕوانامەی زانستی سیاسی لە ڤیێنا بەدەستھێناوە. ماوەیەک لە بەشی کوردیی ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا کاری کردووە، لە ساڵی ٢٠٠٦ بووەتە ڕاوێژکاری سەرۆک کۆماری ئێراق، جەلال تاڵەبانی.
ھۆنراوەی گۆرانییەکانی ھۆمەر وێنەی ڕووت و ئیرۆتیکا دەخاتە بەردەم گوێگر، ھەربۆیە ھەندێک کەس بە پێشەوای ئەم بوارەی دادەنێن لە گۆرانی کوردی، لەبەرامبەردا لەلایەن کۆمەڵە کەسانی دیکەشەوە ڕەخنەی لێ گیراوە. بەشێکی زۆر لە ئاوازی گۆرانییەکانی ھۆمەر دزەیی لە مۆسیقا ڕۆژاوایی یان بیانییەکان وەرگیراوە، ھۆمەر لە چاوپێکەوتنەکانی ناوی سەرچاوەی ئاوازەکانیشی ھێناوە.
ژیان
وێنۆک|لە ڕاستەوە هۆمەر دزەیی، حاکم تەها بابان، جەمیل ڕۆژبەیانی نزیکانێک لە نەورۆزی ١٩٦٤، لە ماوەت، سلێمانی.|ڕاست خوێندنی سەرەتایی لە ھەولێر دەست پێ دەکات و پاشان بۆ درێژەدان بەخوێندن دەچێتە کەرکووک و بەغدا. لە بەرئەوەی ئارەزووی لە ھونەر و گۆرانی بووە، لەلایەن بنەماڵەکەیەوە ئاستەنگی دەخرێتە سەر ڕێگای، بەڵام ئەو کۆڵنادات. یەکەم گۆرانی خۆی لە ساڵی ١٩٥٥ لە بەغدا تۆمار کردووە. لە ساڵی ١٩٥٦ دەچێتە ئەنقەرە بۆ خوێندن، بەڵام تەواوی ناکات ئەمەش لەبەر ئەوەی ئەو خەیاڵی ھەر لای ھونەر و گۆرانی گووتن بووە، بۆیە دوای ساڵێک ڕوو لە ڤیێنا دەکات. ئیدی بەو شێوەیە ئاشنایەتی لەگەڵ میوزیکزانان و گۆرانیبێژانی دەرەوەی کوردستان پەیدا دەکات.
لە ساڵی ١٩٦٦، دوو لە دیارترین گۆرانییەکانی خۆی کلیپ دەکات ئەوانیش باخچەی پاشا و قژکاڵی لێو ئاڵی، دواتر لە ساڵی ١٩٨٨، دەچێتە ئەمریکا بۆ ژیان، ماوەیەکی لە دەنگی ئەمریکا کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦ پۆل:زیندووان
وەھران
وەھران دووەمین شاری گەورەی جەزائیرە.
پەراوێز
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:دامەزرانەکانی ٩٠٣ پۆل:شارەکانی جەزائیر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم
ناوچەی ناوەندی شارستانی پاوە
ناوچەی ناوەندی شارستانی پاوە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە سێ ناوچەی شارستانی پاوەیە لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. ئەم ناوچەیە لە دوو گوندستانی هەوڵی و شمشێر پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەیە تەنانەت یەک شار، ئەویش شاری پاوە هەیە. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچە ٣٥،٢١٧ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی پاوە پۆل:ناوچەکانی پارێزگای کرماشان
لاودوایەر
لاودوایەر گۆڤارێکی سەر ھێڵی ئەمریکییە کە لە ئابی ٢٠١١ دامەزراوە و بابەتی مۆسیقای ھارد ڕۆک و ھێڤی مێتاڵ باس دەکات. خاوەنی گۆڤارەکە تاونسکوێر میدیایە.
سەرچاوەکان
پۆل:وێبگەکانی مۆسیقا پۆل:گۆڤارەکانی مۆسیقا
شارل دێ گۆل
وێنۆک|شارل دێ گۆل شارل دێ گۆل (Charles de Gaulle) ناوی تەواوی شارل دەندرێ ژۆزێف پیێر ماری دێ گۆل (Charles Andre Joseph Pierre Marie de Gaulle) لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٨٩٠ لە شاری لیلی فەرەنسی لە دایک بووە، ھێنری باوکی کە پرۆفیسۆر بوو لە بچووکییەوە شارلی ئاشنای دەوڵەمەندی مێژووی فەرەنسا کردبوو، بە تێپەڕبوونی کات شارل تا دەھات زیاتر حەزی بەخوێندنەوەی کتێبەکانی باوکی و ئەو کتێبانە دەکرد کە باسیان لە شەڕەکانی سوپای فەرەنسی دەکرد لە مێژوودا. لەو کاتەی تەمەنی بووە یازدە ساڵ خێزانەکەی کۆچانکرد بۆ پاریس کە خوێندنی لەوێ تەواوکرد.
دوای گەورەبوونی شارل ھەستی بەوەکرد کە دەتوانێ خزمەتی فەرەنسا بکات بۆیە بڕیاریدا پەیوەندی بە سوپا بکات و چوو بۆ ئەکادیمیای سەربازی (سانت کیر Saint-Cyr) کە قوتابخانەیەکی سەربازی بوو.
سەرەتای سەربازی شارل
شارل لە ساڵی ١٩١٢چووە پاڵ سوپا، چەند ساڵێک دواتر لە ساڵی ١٩١٤ جەنگی یەکەمی جیھانی ڕوویدا شارل دلێرانە لەماوەی جەنگ شەڕی کرد چەند جارێک برینداربوو و بەدیل گیرا لەلایەن ئەڵمانەکان لەو کاتەی کە لەزیندان دابوو ٥ جار ھەوڵی ڕاکردنی دا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو تا کۆتایی جەنگ بەدیلی مایەوە.
پاش جەنگی جیھانی یەکەم و ئازادبوونی شارل لە سەربازی بەردەوام بوو و بەشداری لەچەند جەنگیکی بچووک کرد و سەرەنجام پلەکەی بوو بە عەقید. بەھۆی بێزاربوونی لە بنەما کۆنەکانی فەرەنسا لە شەڕکردن کە زیاتر پشتی بە لێدانی خەندەق بەستبوو ھەستا چەند تیۆرییەکی نوێی لەسەر چۆنییەتی شەڕکرن بڵاوکردەوە کە پێیوابوو جووڵانی خێرای سەربازی دەبێتە بەمای سەرەکی جەنگەکانی داھاتوو. ڕاستییەتی ئەم بیردۆزانەی سەلمێنرا دوای ئەوەی ھیتلەر توانی بە بەکارھێنانی ئەم تەکنیکەی سەربازی بەشێکی زۆری ئەورووپا بگرێت.
جەنگی جیھانی دووەم
لەگەڵ ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی دووەم شارل پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ یاریدەدەری ژەنەراڵ لەو کاتەی ئەڵمانیا بەردەوام بوو لە داگیرکردنی خاکی فەرەنسا شارل پێداگیری دەکرد لەسەر جەنگکردن لەکاتێکدا فەرماندە و کاربەدەستانی تری فەرەنسا داوای خۆبەدەستەوەدانیان دەکرد.
فەڕەنسای ئازاد
دوای ئەوەی فەرەنسا لە بەرامبەر ئەڵمانیا خۆی بەدەستەوەدا شارل چوو بۆ بەریتانیا و لەگەڵ گەیشتنی وڵاتێکی ڕاگەیاند بەناوی (فەرنسای ئازاد - Free France) بەھۆی قسەکردن لە ڕادیۆی بی بی سی ھانی خەڵکی فەرەنسای دەدا کە دژایەتی ئەڵمانیا بکەن، حکوومەتی فەرەنساش کە خۆیان دابوو بەدەستەوە ئەویان بەناپاک دادەنا ڕایان گەیاند کە دەکوژرێ بەھۆی خیانەتکردن.
شارل بەردەوام بوو لەڕێکخستنی ھێزەکانی فەڕەنسای ئازاد و ھێزە میللییەکانی فەرەنسا کەدژی ئەڵمانیا دەجەنگان و ھەستا بەکۆکردنەوەی ھێزەکانی فەرەنسا کەلە فەرەنسا ھەڵاتوون بۆ ئەوەی یارمەتی بدەن بۆ ئازادکردنی فەرەنسا لە کۆتایدا لە ڕۆژی D-Day (ڕۆژی ھێرشی ھاوپەیمانان بۆ سەر نۆرماندی) ھاوپەیمانان توانیان فەرەنسا ڕزگاربکەن و ھێزەکانی شارلیش ڕۆڵی کاریگەریان ھەبوو لەم ئازادکردنەدا شارل دوای ڕێککەوتنی لەگەڵ ژەنەڕاڵ Eisenhower کە فەرماندەی سوپای ھاوپەیمانان بوو ڕای گەیاند کەتەنھا ھێزە فەڕەنسییەکانی ئەو پاریسی پایتەخت ڕزگاردەکەن.
سەرۆکایەتی کردنی فەرەنسا
لە ساڵی ١٩٥٨ شارل گەڕانەوەی خۆی بۆ سیاسەت ڕاگەیاند و خۆی بۆ سەرۆکایەتی فەرەنسا کاندیدکرد و بوو بە سەرۆک و بۆ ماوەی ١٠ ساڵ حوکمی فەرەنسای کرد. لە ماوەی سەرۆکایەتی ئەودا ئابووری فەرەنسا بووژانەوەی بەخۆیەوە بینی و و وڵاتەکەی خاوێنکردەوە لە ھەموو پاشماوەکانی جەنگی جیھانی دووەم ھەروەھا فەرەنسای کردە چوارەمین وڵاتی خاوەن چەکی ئەتۆمی دوای ھەریەک لە ئەمریکا و ڕووسیا و یەکێتی بریتانیا.
مردن
لە ساڵی ١٩٦٩ شارل دووبارە دوورکەوتنەوەی خۆی لە سیاسەت و سەرۆکایەتیفەرەنسا ڕاگەیاند، ساڵێک دواتر لەماڵەکەی خۆی لەتەمەنی ٧٩ ساڵیدا بەھۆی جەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
<references group="http://www.ducksters.com/history/world_war_ii/charles_de_gaulle.php"/>
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:شۆپپارێزی لە فەڕەنسا پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی فەڕەنسا پۆل:سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا پۆل:مردووانی ١٩٧٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠ پۆل:کات کەسایەتیی ساڵ پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
گەورک
گەورک ناوی ھۆزێکی کوردی پارێزگای ورمێیە. دانیشتووانی ئەم ھۆزە لە شارەکانی میراوە، سەردەشت، ڕەبەت، مەھاباد، ورمێ، بۆکان، سەقز، سەڵماس، ناوچەی خۆشناوەتیی ھەولێر و سیوەیل لە سلیمانی دا دەژین. ھۆزێکی مەزنی کوردستان لە سێ بەشی کوردستان لە ئێران، ئێراق و تورکیا بە تایبەت لە مەڵبەندی موکریان لە بەینی سەردەشت و مەھاباد، سەقز، بۆکان ھەتا ورمێ و ھەروەھا لە ھەولێر نیشتەجێن. گەورک کەلشێری یەکێکە لە پەلەکانی ھۆزی بڵباس کە بلباس خۆی یەکێکە لە تیرەکانی ئێلی ڕۆژیکی. ھۆزی بلباس خۆی پێکدێت لە تیرەکانی: مامەش، پیران، سن، کاخدری، عوسمان ئاغایی، گەورک، ئاکۆ، زەرزا و شکاک.
عەبدوڵڕەحمان شەرەفکەندی شاعیر و نووسەری بەناوبانگی کورد ناوی ھۆزی گەورەی کورد گۆران دەباتەوە بۆ وشەی گاور و «گاوران» و سەبارەت بۆ ھۆزی گەورکیش دەڵێ: «ھۆزێک لە مەڵبەندی موکری لە سەردەشت و مەھاباد نیشتەجێن، ئەویش گەورکیان پێ دﻩڵێن؛ ئاخۆ ئەم دوو ناوﻩ خزمن؟ ئەگەر خزمن ئەم ھەموو دﻩشت و کێوانە بۆچی کەوتۆتە نێوانیان؟ پرسێکە وﻩرامی دﻩوێ.
دەستپێک
باسێک لە سەر ناسینی پێکھێنان:
لە شارەکانی: ورمێ، سەڵماس، وان، بۆکان، سەقز،میراوە، سەردەشت، مەھاباد، ڕانیە، پیرانشار، دوکان، کۆیە، ھەریر، سلێمانی، شارباژێر، ڕەبەت، نەغەدە.
ناسینی مێژووی ھەر نەتەوەێیک کاریگەریێکی ھەرە مەزنی ھەیە لە سەر جوانتر ناسینی پێکھاتەکانی کۆمەڵایەتی و کلتۆری لە ناو جڤاک و کومەلگەدا. رێزدانان و یێکگرتۆیی، بوێری، ھاودەنگی، لە تایبەتمەندیەکانی ھۆز یا عەشیرەتن. کە پێبەند بوون بە ئەم شتانە ھەوێن و بنەمای ھەست و سۆز و بیری تێکۆشەرانە وئینسانی ولێبردوویی ئەوانە لە پێناو ناسنامە بەخشین بە ئەرک  ھەلوێست، خواست و پێویستیە نەتەوەییی کانیان لە سەرەتای مێژووە ھەتاکوو ئێستا بووە. ناسینی مێژو و پێکھاتەکانی ھەر کومەلگایێک ئەرکی سەرشانی ئەندامانی ئەو کۆمەلگایەیە و توێژینەوە لەم ئاستەدا دەتوانی ببێتە ھۆی روون بونەوەی تاکەکان و ھەروەەا ئامرازێکی کاریگەرە بو نوێژندنە وە و پەرەپێدانی مروڤ و چین و پێکھاتەکانی ئەو کومەلەگایە. دوای ئینسان، بنەمالە و خانەدان و ھۆز و عەشیرەتەکان بەرچاوترین و سەرەکی ترین بنەغەکانی پیکھێنەری ئەو کۆملگایەن. جڤاکی کوردستان وەکی نەتەوە و کۆمەلگایەکانی تر بنەما و سەرچاوەی لە چەندین ھۆز و عەشیرەت دروست بووە. یێکێک لەو ھۆزە گەورانە ھۆزی بلباس یان بلباسی کە خۆی پێکدێت لە چەندین عەشیرەتی مەزن و بچووک کە بریتین لەمانە: مامەش، پیران، سن، کاخدری، عثمان آغایی، گەورک، مەنگور، ئاکۆ، زەرزا، شکاک، رەمەک، زودی، بالەک، ڤاسیلی نیکیتین دەبێژی ئەو دەم کە بنەمالەیێک پەرە دەدات و گەورە دەبێت ئێل یا عەشیرەتێک یا لە حالەتێک دا ھۆز پێکدێت.
سەرچاوەی خاندانی گەورک عەشیرەتی گەورک خاوەن خەلکێکی ساکار و سانا بووە و ھاوکات بە ھۆی بەربلاوی لە سێ وەلات دا نەیتوانیوە بە شێوازیکی بەرچاو لە کیشە، روداو و پرۆسە سیاسی و مێژووییەکان  رۆلی سەرەکی ھەبێت بەلام لە ھەر یێک لە بەشەکان لە باشوور، ڕۆژھەڵات و باکوور  تا رادەیێکی بەرچاو توانیویەتی لە نێوان ھەلسوکەوتی دەسەلات و جەماوەر خۆی نیشان بدات. سەرەتای مێژووی گەورک بەپێی ئەو بەلگە و باسانەی کە ھەن دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانیەکان واتا سەردەمی سولتان سولێمان قانونی
لەمەر ئەوەی کە گەورک لە کوێ را ھاتوە و چیە؟ لێکولینەوە کەم کراوە، بەلام دیسان ھێندێک کەس ھەبوون کە لەسەر ئەو بابەتە توێژێنەوەیان کردووە و ھەر وەھا ھێندێک سەرچاوە و نوسەرھەن کە دەتواندرێ لە بابەتەکانی وان کەلک وەرگیرێ. لە کتێبی شەرەفنامەی شەرەفخانی بەتلیسی دەکوترێ کە گەورکی کەلشێری یێکێکە لە پەلەکانی ھۆزی بلباس و بلباس خۆشی یێکێکە لە تیرەکانی ئێلی ڕۆژیکی. ھۆزی بلباس خۆی پێکدێت لە تیرەکانی: مامەش، پیران، سن، کاخدری، عثمان آغایی، گەورک، ئاکۆ، زەرزا، شکاک، ئەوەی کە لە ناو کتێب و سەرچاوە مێژوویەکان دایە زۆرتر باس لە نێوی کەلشێری دەکات تا کوو گەورک. لە کتێبی شەرەفنامە باس لەوە دەکرێت کە عەشیرەتی گەوری و کەلشێری کە ئەوکات پەلێکن لە ھۆزی گەورەی بلباس و دانیشتووی ناوچەکانی نێوان شاری بیتلیس، باتمان و دیاربەکر دەبن، بە فەرمان و دەستووری سولتان سولەیمانی قانونی پادشای عوسمانی لە سالانی ١٥٤٠ تا ١٦٠٠ زایینی کوچ دەکەن بەرەو جەزیرەو و بۆتان و لە ئەنجام دا بەرەو ناوچەی شارەزوور لە باشووری کوردستان رێدەکەون. لەو سەردەمە دا شارەزوور بە نێوان دوشاری ھەولێر و سلیمانی دەوترا کە ھێندێک کات موسڵ، کەرکووک، ھەولێر یا سلێمانی (قەلاچوالان) دەبوون بە پایتەختی ئەم پارێزگایە. ھوی ئەو کۆچە کێشەی نیوان دەولەتی سەفەوی و عوسمانی دەبێت. بە ھۆی ئەوەی تیرەکانی ھۆزی بلباس جەنگاوەر و بوێر و ئازا دەبن و وەفاداری خۆیان بە سولتان سلێمان سەلماندبوو، سولتان سلێمانی قانونی فەرمانیان پێدەدات بۆ بەرگری کردن لە بەشێک لە سنوورەکانی رۆژھەلاتی عوسمانی بچنە پارێزگای شارەزوور. لە نێوان سالەکانی ١٧٥٠-١٧٠٠ زایینی رەسول بلباس ھاوچەرخ  لەگەل تازەدروست بوونی میرنشینی بابان، دەگەل میرزا احمد و قرەعوسمانی کوری و ئایشە رەشی کچی و زینب خانمی خێزانی لە ناوچەی خۆشناوەتی ھەولێر  دوای کێشە و ناکۆکی و شەر دەگەل تایفەی احمدآغای شارەزور  و تالان بوونیان روو دەکەن بۆ  گوندی شیوەکەل لە قەلاچووالان لە ناوچەی سلێمانی کە ئەو دەم ناوەندی حوکمرانی  سلێمان پاشای بابان دەبێت. ١. (جێگەی ئاماژەیە ئەمە بێژین ناوچەی خۆشناوەتی دەکەوێتە سنووری نێوان شارەکانی ھەولێر، کۆیە، ڕانیە، سۆران، ھەریر و شەقلاوە).
٢.(جێگەی ئاماژەیە ئەمەش بێژین کە ھێشتا گووندی شیوەکەل دەکەوێتە ناوچەی سیوەیل لە قەزای شارباژێر لە سلێمانی. ناوچەی سیوەیل دەکەوێتە باشووری شاری سەردەشت و باکووری شاری سلێمانی و رۆژھەلاتی شاری دوکان).
ناوچەی گەورکایەتی
وێرای ئەوەی کە عەشیرەتی گەورک لە تەواوی کوردستان سێ وەلاتی ئێران و تورکیا و ئێراق نیشتەجێیە بەلام بە ھۆی ئەوەی کە بەشی ھەرە زۆری عەشیرەتی گەورک لە کوردستانی ئێران ژیان بەسەر دەبەن، ناوچەی ژێر دەسەلاتی ئەو عەشیرەتە بە ناوچەی گەورک یا گەورکایەتی ناسراوە. لە ڕۆژگاری ئەورۆ دا سنووری دەڤەری گەورکایەتی لە کوردستانی ئێران لە رۆژھەلات رووباری زێی بچووک لە سەردەشت، لە رۆژئاوای شاری بۆکان واتا ناوچەی فەیزوللە بەگی و سەقز و لە باکور، شاری مەھاباد واتا ناوچە مەنگورایەتی (شاری خەلیفان) و لە باشور دەگاتە شاری رەبەت و دەشتی کەلوێ و شاری میراوە و سەردەشت.
ئەو شارانەی کە گووندی گەورک یا ناوچەی گەورکایەتیان ھەیە
شارەکانی میراوە و ڕەبەت و کەنارەکانی رۆژھەلاتی رووباری زێی بچووک بە مالبەند و ناوەندی گەورکایەتی ناو دەبرێن. ١.شاری میراوە ٢.شارستانی سەردەشت٣.شاری ڕەبەت ٤.شارستانی مەھاباد ٥.شارستانی بۆکان ٦.شارستانی ورمێ ٧.شارستانی سەلماس ٨.(شاھپور) پارێزگای کوردستان ٩.شارستانی سەقز ١٠.(ناحیەی میرەدێ و تەمو‌غە) پارێزگای سلێمانی: ٧. شارستانی دوکان ٨. شارستانی رانیە (شاری چوارقورنە – شاری حاجیاوا) ٩. شارستانی شارباژێر (ناوچەی سیوەیل) پارێزگای ھەولێر: ٩. شارستانی شەقلاوە کوردستانی تورکیا: پارێزگای وان ١١. شارستانی باشکالا و گۆرپینار
سەرچاوەکان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان پۆل:ھۆزەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئێبی
ئیبراھیم حامیدی (؛ لەدایکبووی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٩) ناسراو بە ئێبی (بە فارسی: اِبی) گۆرانیبێژێکی پۆپی ئێرانییە. ئەو لە جۆرەکانی ڕۆک، فۆڵک، پۆپ، سەما، ھاوس و ترانسدا شارەزایی ھەیە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:خەڵکی تاران پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی پۆل:مۆسیقاژەنەکان لە تاران پۆل:ژەنیارانی ئێرانی پۆل:خەڵکی فارس پۆل:ئێرانییانی نیشتەجێبوو لە لۆس ئانجلەس پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
بڕیارنامەی ٢٠٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٠٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ڕاپۆرتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٦٨٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠١١ پۆل:سوودان لە ٢٠١١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
قۆڕغان
قۆڕغان (Qorrẍan، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤١ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ناوچەی نەوسوود
ناوچەی نەوسوود لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە سێ ناوچەی شارستانی پاوەیە لە پارێزگای کرماشان لە ئێران. ئەم ناوچەیە لە یەک گوندستانی سیروان پێکھاتووە. لە ئەم ناوچەیە دوو شاری نۆدشە و نەوسوود هەیە. بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچە ٨،٢٤٧ کەس بووە.
پەراوێزەکان
پۆل:ناوچەکانی ئێران پۆل:شارستانی پاوە پۆل:ناوچەکانی پارێزگای کرماشان
زمانی کوردی
زمانی کوردی (، ، ، ، ، ) زمانێکە کە خەڵکی کورد قسەی پێ دەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە زمانی کەڤناری مادی کەوتووەتەوە. زمانی کوردی لە نێوان زمانە ئێرانییەکاندا لە بواری پرژماربوونی ئاخێوەران سێیەمین زمانە و دەکەوێتە دوای زمانەکانی فارسی و پەشتۆ.
وشە
زمانی کوردی ٧٣٥،٣٢٠ وشەی سەرەکیی لەخۆدەگرێت، بەمەش دەبێتە سێیەم زمان کە زۆرترین وشە لەخۆدەگرێت لەدوای فینلاندی و کۆری، زمانی کوردی بە ھەموو شێوەزارەکانییەوە کۆی گشتی ١،٢٠٠،٠٠٠ ملیۆن وشەی تێدایە کە ١،٦٠٠،٠٠٠ وشەی لەگەڵدایە بە ھەموو دەربڕین و دەستەواژەکانییەوە. زاراوە سەرەکیییەکانی زمانی کوردی بریتین لە کوردی باکوور (کرمانجی)، کوردی ناوەڕاست (سۆرانی) کە ئەم زاراوەیە نزیکەی ٩٢ ھەزار وشەی تێدایە لە فەرھەنگی زانستگای کوردستان، کوردی باشوور (خواروو). زمانەکانی زازاکی-گۆران کە کۆمەڵەیەکی جیاوازن لە زمانەکانی باکووری ڕۆژاوای ئێران کە دوو زاراوەی کوردین، لە لایەن چەند ملیۆن کوردێکی نەتەوەیییشەوە قسەیان پێدەکرێت. توێژینەوەکان تا ساڵی ٢٠٠٩ مەزەندە دەکەن کە لە نێوان ٨ بۆ ٢٠ ملیۆن کەسی کوردی زمانی ڕەسەن لە تورکیادا ھەن. کوردی لە دوو ئەلفوبێی ستاندار پێکدێت؛ کرمانجیی (لاتینی) و سۆرانی بە پیتی عەرەبی و فارسی و چەند پیتێکی زاراوەی خۆی. زۆرینەی کورد بە کرمانجی قسە دەکەن کە دەکەونە باکوور سووریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا.
مێژوو
بنەڕەتی زمانی کوردی بە بڕوای مێژوونووسان دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زایین کە دەگەڕێتەوە بۆ زمانە ھیندووئەورووپییەکان. لە کۆنترین دەقە ئایینییەکانی زمانی کوردیدا پەرتووکی ڕەشی ئێزیدییە کە پەرتووکی پیرۆزی باوەڕی ئێزیدییەکانە. وا دادەنرێت کە لەکاتێکدا لە سەدەی ١٣ی زایینیدا لەلایەن حەسەنی کوڕی عودەی (لەدایکبووی ١١٩٥ی زایینی)، کوڕەزای شێخ عودەی کوڕی موسافیر (مردووی ١١٦٢) دامەزرێنەری ئایینەکە. گێڕانەوەی ئێزیدییەکان لەبارەی دروستبوونی جیھان و سەرچاوەی مرۆڤ و چیرۆکی ئادەم و حەوا و قەدەغەکردنە سەرەکیییەکانی باوەڕ کە تێدایە. لە سەدەی پازدەھەمەوە تا حەڤدەھەم، ھۆنەران و نووسەرانی کلاسیکی کورد زمانێکی وێژەییان پەرەپێدا. لە دیارترین ھۆنەرانی کلاسیکی کوردی ئەو سەردەمە، عەلی حەریری، ئەحمەدی خانی، مەلای جزیری، فەقێ تەیران بوون.
ماوریزیۆ گارزۆنی قەشەیەکی ئیتاڵیی دوای ھەژدە ساڵ کاری بانگەوازی لەنێو کوردانی ئامێدی یەکەمین ڕێزمانی کوردی بە ناوی «Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda» لە ساڵی ١٧٨٧ لە ڕۆما بڵاوکردەوە. ئەم بەرھەمە لە مێژووی کورددا زۆر گرنگە، چونکە یەکەم دانپێدانانە بە بەکارھێنانی بەربڵاوی زمانێکی کوردی تایبەت. گارزۆنی لەلایەن زانایانی دواترەوە نازناوی باوکی زانستی کوردی پێبەخشرا. ماوەیەکی زۆرە زمانی کوردی لە بەشێکی زۆری کوردستان قەدەغە کراوە. دوای کودەتای تورکیا لە ساڵی ١٩٨٠ تا ساڵی ١٩٩١ بەکارھێنانی زمانی کوردی لە تورکیا نایاسایی بوو و ڕەنگە ئێستا خراپتر بێت.
و لە عێراق زمانێکی فەرمیییە ھاوکات لەگەڵ زمانی عەرەبی، کە لە دوای نووسینی دەستووری نوێی عێراقەوە لە حوزەیرانی ٢٠٠٤ پەسەند کراوە.
زمانی کوردی پاش ئیسلام
ھێشتا نیوه‌ی یه‌که‌می سه‌ده‌ی حه‌وته‌می زایینی کۆتایی نه‌ھاتبوو کە ئایینی ئیسلام و سوپای موسوڵمان که‌له‌به‌ری کرده‌ ناو ئیمپراتۆریه‌تیی ساسانی و پاش چه‌ند ساڵ بووه‌ ھۆی ڕووخاندنی. دوای ئەوە زمانی سێزدە سەدەیی ئاڤێستا کە کاریگەری لەسەر زمانی خەڵکەکە ھەبوو لەلایەن قورئانەوە شوێنەکەی پڕکرایەوە، ئایینی ئیسلام ھه‌ندێک ئه‌رک و فه‌ڕزی ھەبوو کە موسوڵمانه‌کان ده‌بوو وەک فەرز جێبەجێی بکەن و بۆ ئەوەش دەبوو ناوی ئەرک و فرمان و ئایەت و فەرموودەکان بە زمانی دایکی ئایینەکە وەربگرن کە عەرەبی بوو.
زمانی ئایینی نوێ ھه‌ڵگری ھه‌ندێک ده‌نگ بوو که‌ له‌ زمانه‌ ئێرانییه‌کاندا نه‌ده‌بیندرا. گومان له‌وه‌دا نییه‌ که‌ کوردییەک یان فارسییه‌ک که‌ ھاوچه‌رخی سه‌ره‌تای سه‌رده‌می ئیسلامی بوو، تا ماوه‌یه‌کی زۆر نه‌یانده‌توانی که‌ ده‌نگه‌کان وه‌ک عەره‌به‌کان بڵێن، فارسه‌کان و زۆرێک له‌ موسوڵمانه‌کان، ئێستاش به‌ ته‌واوی ناتوانن ئه‌م ده‌نگانه‌ بڵێن. به‌ڵام له‌ هه‌ندێک له‌ زاراوه‌ کوردییه‌کان دا کورده‌کان جگه‌ له‌ ده‌نگی (چ) سه‌رجه‌م ده‌نگه‌کان به‌باشی ده‌ڵێنه‌وه‌، به‌ جۆرێک که‌ ئه‌م ده‌نگانه‌ وه‌ک ده‌نگی ڕه‌سه‌نی ھه‌مان زاراوه‌یان لێھاتووه‌. گۆڕانکارییه‌کان لێره‌دا کۆتاییان پێ نایه‌ت، هه‌ندێک له‌ ده‌نگه‌ پێوه‌ندیداره‌کان به‌ پیتی له‌ هه‌ندێک وشه‌کانی وه‌ک (ک) یان (گ) ، جێگۆرکێیان کردووه‌  له‌گه‌ڵ پیتی (ق) عه‌ره‌بی، ده‌نگێک که‌ ئایینی نوێ هێناویه‌ته‌ ناو کوردستانه‌وه‌.
زمانه‌ هه‌رێمییه‌کانی ئه‌م شانشینی نوێ موسوڵمان بووه‌ له‌ بره‌و نه‌که‌وتن، چونکە زمانی زاره‌کی و ئاخاوتنی خه‌ڵک بوون و گه‌شه‌ و په‌ره‌ی خۆیان له‌ هه‌لومه‌رجێکی نوێدا ده‌ست پێکرده‌وه‌. بەریەککەوتنی زمانه‌ ئێرانییه‌کانی سه‌رده‌می کۆتایی چه‌رخی ساسانی و سه‌ره‌تای سه‌رھه‌ڵدانی ئیسلام بووه‌ هۆی ده‌رکه‌وتنی فارسی نوێ و  له‌ ڕۆژاوای ئه‌و وڵاته‌ بووه‌ ھۆی سه‌رھه‌ڵدانی «کوردی».‌
هه‌رتک له‌م زمانانه‌ واته‌ فارسی نوێ و کوردی خاوه‌نی زاراوه‌ و بن زاراوه‌ی زۆرن. پاش په‌ره‌پێدانی ئیسلام، فارسی نوێ زاراوه‌یه‌ک بوو که‌ به‌ پێی بناخه‌ هه‌ره‌ کۆنه‌کانی خۆی ئاوێته‌ی زاراوه‌کانی تر ببوو و ئه‌م تێکه‌ڵبوونه‌ ته‌نانه‌ت به‌ر له‌ سه‌رده‌می ساسانییه‌کان ده‌ستی پێکردبوو. فارسه‌کان به‌ر له‌ کورده‌کان که‌وتنه‌ هه‌وڵ بۆ زیندوو کردنه‌وه‌ی زمانه‌کەی خۆیان و ده‌ستیان کرد به‌ نووسین. دیاره‌ په‌ڕتووکی شانامه‌ی ئه‌بو مه‌نسووری – که‌ خودی پەرتووکەکە له‌نێو چووه‌ و ته‌نها پێشه‌کیییه‌کی لێ به‌جێ ماوه‌ -  ئه‌گه‌ر تاکە پەرتووک نه‌بێت، کۆنترین پەرتووکە که‌ به‌ فارسی نووسراوه‌ (ساڵی ٣٤٦ کۆچی - ٩٢٧ی زایینی) و تا ئێستا ماوه‌ته‌وه‌ و له‌ فه‌وتان ڕزگاری بووه‌.
کۆنترین به‌ڵگه‌نامه‌یه‌کی نوسراوی کوردی له‌ سه‌رده‌می نوێدا که‌ ھه‌یه‌، چوارینه‌کانی «بابا تاهیری عوریان»ە، که‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی یازده‌ی زایینی له‌ ھەمەدانی ئێستا -  ھێگمه‌تانه‌ی پایته‌ختی ماده‌کان -  به‌ زاراوه‌ی کوردیی باشووری ھۆنراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م چوارینانه‌ به‌بێ مه‌به‌ستی نزیک کردنه‌وه‌ی زمانه‌که‌یان به‌ زمانی فارسی -  تاڕاده‌یه‌ک گۆڕدراون. سه‌ره‌ڕای‌ گشت ئه‌مانه‌، ھیچ گومانێک له‌وه‌دا نییه‌ کە باباتاهیر چوارینه‌کانی خۆی به‌ شێوه‌ی فۆلکلۆری – که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ فه‌ھله‌وه‌ی (په‌ھله‌وی، فه‌هله‌ویات یان په‌ھله‌ویات) ده‌ناسرا -  ھۆنیووه‌ته‌وه‌.
بۆ زانیاری زیاتر له‌سه‌ر فه‌هله‌وی دکتۆر مۆعین ده‌ڵێ: په‌هله‌وی، " فه‌هلویه‌ مر" : بریتییه‌ له‌وه‌ی که‌ ٣٠٠٠ دانه‌ له‌ گۆرانیه‌ وتراوه‌کان به‌ یه‌کێک له‌ زمانه‌کانی وڵاتی ئێران (جگه‌ له‌ زمانه‌ زاره‌کی و فەرمیییەکان) له‌سه‌ر کێشێک له‌ کێشە عه‌رووزییه‌کان یان کێشی هێجایی هۆنراونه‌ته‌وه‌ و به‌شێکیان له‌سه‌ر شێوازی چوارینه‌ یان دوو به‌یتیین، په‌هله‌وی یان په‌هله‌ویات له‌سه‌ر کێشێکی تایبه‌ت و وه‌کو گۆرانیی خوێندراوه‌ته‌وه‌ و جاری وایه‌ پێیان وتوه‌ په‌هلوه‌ی یان ئورامه‌، ئورامه‌ن و ئورومنایان. ئورامن (اورومنان) کێشێکی کۆنه‌ له‌ مووزیکدا و له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ «به‌حر هزج مسدس»ە که‌ پێیان ده‌وت فه‌هله‌ویات. ڕه‌نگه‌ بۆ تێگه‌شتن له‌م بابه‌ته‌، که‌ ئورامنان هه‌مان جۆری فارسی (هۆرامه‌ نان)ی کوردیه‌ و هه‌مان وشه‌ی کوردی هه‌ورامانه‌، پێویست به‌ ماندووبوونی زۆر ناکات. هه‌ورامه‌نان – هه‌ورامان = هور + امان (امدند) + ئه‌و کاته‌ی که‌ خۆر هه‌ڵدێت. یان وه‌ک ده‌ڵێن به‌یانیان (بامدادان) ئێواران کاتی ئێوارە (عصر).
هه‌روه‌ک ده‌زانین کاتی به‌یانی تا نیوه‌ڕۆ، یه‌کێک له‌و پێنج کاتانه‌ بووه‌ که‌ زه‌رده‌شت بۆ نه‌زر و پاڕانه‌وه‌ دیاری کردووه‌ و ڕێوڕه‌سمی خۆی هه‌بووه‌، کۆپله‌یه‌ک له‌و پاڕانه‌وه‌ له‌ خواره‌وه‌ هاتووه: نمو هوره‌ خشه‌ ایته‌ اسپایی واته‌ : نوێژ بۆ هور (خۆر) که‌ تیشکی تیژی به‌تینی هه‌یه‌.
ئه‌م پاڕانه‌وه‌یه‌ وه‌ک هه‌موو پاڕانه‌وه‌کانی ئایینی زه‌رده‌شت له‌گه‌ڵ مووزیکی تایبه‌ت له‌به‌ر خۆوه‌ یان به‌ده‌نگی به‌رز وتراوه‌ و وا دەوترێت خه‌ڵک پێیان وتووه‌ (نوێژی هر) یان (پاڕانه‌وه‌ی ھه‌ورامانان). دیاره‌‌ که‌ پاش په‌ره‌سه‌ندنی ئیسلام نه‌زر و پاڕانه‌وه‌ له‌ بره‌و ده‌که‌وێت. بەڵام نه‌وا (هه‌وا) مووزیکەکەی له‌ ناو خه‌ڵک دا ماوه‌ته‌وە - به‌ره‌به‌ره‌ بووەته‌ نه‌وا (گۆرانی) و پێیان وتووه‌ فه‌هله‌ویاتی ئه‌مانان (فھلویات امانان). به‌ بڕوای شەهین کەریمی نووسەر، (ھورە) یان هۆرە که‌ ئێستا یه‌کێک له‌ ئاوازه‌ کوردییه‌کانه،‌ هه‌مان (هورامانان - هه‌ورامانان)ە‌ که‌ به‌شێک له‌ ناوه‌که‌ی خۆی پاراستووه ‌و ناوه‌که‌ی وه‌ک (الله‌ ویسی) به‌ ته‌واوی نه‌گۆڕاوه‌.
دکتۆر عه‌بدولحه‌کیمی موونته‌سر له‌ ژماره‌ ٢٠٠ی گۆڤاری ئه‌لعه‌ره‌بییه‌ له ‌مانگی ته‌مووزی ١٩٧٥، له‌ وتارێکدا به‌ ناونیشانی (ابن وحشیه و کتابه في الفلاحة و هو اقدم الکتب في العربیە) ئیبنی وه‌حشی و پەرتووکه‌که‌ی له‌سه‌ر زانستی کشتوکاڵ کە کۆنترین پەرتووکی عه‌ره‌بی بڵاوکردووەته‌وه‌ و ده‌نوسێت:
«و اته نقل اکثر کتبه من اللغة النبطة، ولم ینشر من تالیفه في اللغە العربیە سوی "شوق المستهام في معرفة رموز الاًقلام" و قد ذکر في آخر کتابه هذا انه ترجم من اللغة الکردیە، کتاباً في علل المیاه و کیفیە استخراجھا و استنباطها من الاًراضي المجھولة الاصل».
«زانیارییه‌‌کانی له‌ پەرتووکێکه‌وه‌ به‌ زمانی نێبتی وه‌رگرتووه‌ و شتێکی له‌ زانیاری خۆی به‌ زمانی عه‌ره‌بی جگه‌ له‌ (شوق المستهام فی معرفة رموز الاقلام ) باس نه‌کردووه‌ و له‌ کۆتایی پەرتووکەکەی دا باسی پەرتووکێک به‌ زمانی کوردی ده‌کات که‌ بابه‌تێکی له‌ سه‌ر گرفتی ئاو و چۆنییه‌تی به‌کارھێنانی ئاوی ژێر زه‌وی تێدایه‌».
مامۆستا «گیوی موکریانی» له‌ فه‌رهه‌نگی مھاباد لاپه‌ڕه‌ ٧٧١ و ٧٧٢ تێروته‌سه‌ل تر باسی ئه‌م لێکدانه‌وه‌یه‌ی کردووه‌ و به‌ پێی نوسراوه‌که‌ی ئه‌و «ئیبن وه‌حشی» پەرتووکی (شوق المستهام)ی له‌ ساڵی ٢٤١ی کۆچی نوسیوە‌ و دیاره‌ که‌ له‌ سه‌رچاوه‌کانی ئه‌م پەرتووکەدا ئاماژه‌ به‌ وه‌رگێڕدراوی پەرتووکێکی کوردی ده‌کات کە ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌ر له‌ نوسینی پەرتووکی (شوق المستهام). ئه‌م پەرتووکە له‌ ساڵانی سه‌ره‌تایی سه‌ده‌ی سێھه‌م به‌ده‌ست خه‌ڵکه‌وه‌ بووه‌ و ده‌بێ لانیکه‌م چه‌ند ساڵێک به‌سه‌ر نوسینی دا تێپه‌ڕ بێت. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م پەرتووکە - ده‌توانین پێی بڵێین «ئاونامه‌». «ابن وه‌حشی» وه‌ریگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی و دەکرێت له‌ ساڵه‌کانی کۆتایی سه‌ده‌ی دووەمی کۆچی دا نوسرابێت.
شێوەزارەکانی کوردی
زمانی کوردی چەند شێوەزارێکی سەرەکیی ھەیە کە جیاوازیی زۆریان ھەیە و زمانناسەکان لەسەر چۆنییەتی جیاکردنەوەی ئەم شێوەزارانە یەکدەنگ نین و زۆرێک لە زمانناسەکان باوەڕیان بە ماڵباتی زمانگەلی کوردی ھەیە. یانی کورمانجیی باکووری و گۆرانی، بەپێی یاسا و ڕێسای زمانناسی و زمانەوانییەوە، دوو زمانی سەربەخۆی کوردین، نەک دوو شێوەزار. بەڵام زۆربەی ئەو کەسانەی زمانی کوردییان دابەش کردووە، بەم چوار دەستەیە بووە: بەجۆری گشتی سنووری دابەشکردنی ئەم زاراوەنە بەم شێوەیە.ئەگەر دوو هێل ببێت.
1.هێلی یەکم هێلێک لە باشووری گۆلی ورمێ بوۆ لای سەرەوەی شنۆ و سۆران هەتا باشووری ئاکرێ و دهۆک و شنگال بەرەو حەسیچ وئەفرین.
2.هێلی دووم هێلێک لە بیجاڕ ورۆژ هەڵات قوروە هەتا باشووری کامێران ولای خۆارەوەی جوانرۆ و ڕەوانسەر وهەتا دەشتی زەهاو وباکووری خانەقین و گوڵاڵە و دووزخورماتوو وباشووری کەرکووک تا دەگاتە رووباری تێگرە. لای سەرەوەی هێلی یکم ئەبێتە زاراوەی کوردیی باکووری. لای خۆارەوەی هێلی دووم ئەبێتە کوردیی باشووری.
ونێوان ئەم دوو هێلە ئەبێتە کوردیی ناوەندی.
زازاکی یا دیملی ئەکەوێتە ئەوپەری کووردیی باکوور لە گەڵ کووردی باکووری تێکلاوە.
وگۆران یا هەورامییش ئەکەێتە لای خۆارەوە کوردیی ناوەندی ولەگەڵ کوردیی ناوەندی تێکلاوە. جائەم دووزارە هەرچەندە لەیەک دوورن بەڵام لەباری دەستووری وزماناسی ئەچنە سەر یەک بنچینە. ھەندێک لە زمانناسان، لوڕیش وەک شێوەزارێکی زمانی کوردی پۆلبەند دەکەن. ئەگەرچی لوڕی ژمارەیەکی زۆری وشەی کوردی تێدایە، بەڵام ھێشتاش لێکۆلینەوەیەکی ئەوتۆ لە سەر لوڕی بەردەست نییە. شایانی باسە هێلی نێوان لوڕی وکوردیی باشوور یان کوردی خۆارێن زۆر دیارنیە.
ئەلفوبێی کوردی
بەھۆی ئەوەی کە کوردەکان لەژێر دەسەڵاتی عوسمانی و ئێران بوون و ئەلفوبێی فەرمیی ئەو دوو وڵاتە ئەلفوبێی عەرەبی بوو، کوردەکانیش تا پێش سییەکان تەنیا ئەلفوبێی عەرەبییان بۆ نووسینی کوردی بەکار دەھێنا. لە تورکیا، لە دوای بەفەرمیکردنی ئەلفوبێی لاتینی بۆ زمانی تورکی، جەلادەت عالی بەدرخان لە ساڵی ١٩٣٢ ئەلفوبێیەکی لاتینیی بۆ زمانی کوردی داھێنا کە ئێستا بە ناوی "ئەلفوبێی ھاوار" یان "بەدرخان" دەناسرێت.
فەرھەنگ
پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل پۆل:زمانەکانی لوبنان پۆل:زمانە ئێرانییەکان پۆل:زمانی کوردی پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی تورکیا پۆل:زمانەکانی سووریا پۆل:زمانەکانی عێراق پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار پۆل:وێژەی کوردی پۆل:زمانەکان پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١ پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢ پۆل:ھەموو ئەو پەڕانەی خاوێنکردنیان پێویستە
مەقدوونیای باکوور
مەقدۆنیایی باکوور یان مەکەدۆنیا (ھەتا شوباتی ساڵی ٢٠١٩)، (بە مەقدۆنی: Република Северна Македониja (13px|link=|alt=بیبیسە)) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەورووپا هاوسنوورە لەگەڵ یۆنان و بولگاریا، ھەروەھا ڕۆژی سەربەخۆییی وڵاتەکە و جیابوونەوەی لە یوگۆسلاڤیا لە ٨ی ئەیلولی ١٩٩١ بووە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی مەقدوونیا ٢٬١٠٨٬٤٣٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٧٫٥ ساڵە. ھەروەھا ٦٠ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆماری مەقدوونیا پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:کۆمارەکان پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئالبانی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
ژیانەکەی ترم وەک دوژمنێک: ھەموو ڕێگاکان بەرەو لەناوچوو دەچن
وێنۆک|بەرگی کتێب ژیانەکەی ترم وەک خراپەکارێک: ھەموو ڕێگاکان بەرەو لەناوچوونن بە (ژاپۆنی: 乙女ゲームの破滅フラグしかない悪役令嬢に転生してしまった ئۆتۆمێ گێمـ نۆ ھامێتسو فراگو شکا نای ئکویاکو ڕێیجۆ نی تێنسێی شتێ شیماتتا) مانای (من لەدایکبوومەوە لەناو Otome Game وەکوو خراپەکارێک تەنھاش بە ئاڵا تێکدەرەکانەوە) و ھەروەھا بە شێوازی کورت (はめふら) (ئامێ فورا) ش ناسراوە لە ژاپۆنی، ڕۆمانێکی سووکی ژاپۆنییە کەلەلایەن ساتۆرو یاماگوچی نوسراوەتەوە و وێنەکێشانی لەلایەن نامی ھیداکا دا بۆکراوە. ئەلقە بڵاوکردنەوەکان لە سالی ٢٠١٤ دا دەستی پێکرد و لە سایتێک کە ڕۆمان دابین کردن لەسەر ئەندامەکانییەتی بڵاوکرایەوە، (Shōsetsuka ni Narō)، بۆ یەکەم جار ڕۆمانەکە لەلایەن کۆمپانیای ئیچیجینشا دا بڵاوکرایەوە، کە لە مانگی ھەشتی ٢٠١٥ دا بوو، نۆ کتێبی تر لە سالی ٢٠٢٠ دا بڵاوکرایەوە، لە ئەمەریکاشدا لەلایەن کۆمپانیای (J-Novel Club.) دا ڕێگەپێدان و بڵاوکردنەوەی بۆ کرا
مانگاکەیی و کارە ھونەرییەکانی لەلایەن ھیداکادا ئەلقەرێژکردنی بۆ کرا لە گۆڤاری شۆجۆ مانگای کۆمپانیای ئیچیجینشا دابوو، لە ٢٠١٧ـە بەدواوە لە پێنج کتێبی تانکۆبۆن کۆکردنەوە بۆ کرا و ڕێگەپێدانی بە ئینگلیزی بۆ کرا لەلایەن کۆمپانیای (Seven Seas Entertainment)
چیرۆک
کاتارینا کرایس کچێکی گەنجی خانەوادەیەکی خانەدان، ڕۆژێک بەردەبێتەوە و سەری بەر ئەرزەکە دەکەوێو یادەوەرییەکانی ژیانی ڕابردووی دێتەوە یاد وەک ئۆتاکۆیەک، ئەوکات ھەست بەوە دەکات کە ئەو لەدایک بووەتەوە لەناو جیھانی یاری otome game، خۆشەویستی خۆشبەختانە، لەدایک بووەتەوە وەک کەسێکی خراپەکاری ناو یارییەکە، بەڵام جیاواز لەوەی یاریکەرێک یاری دەکات لەناو یارییەکە، کاتارینا لەناو ژیانی یارییەکە شتێکی زۆر خراپ چاوەروانییەتی
ئەویش یان دەمرێت یان دوردەخرێتەوە، بۆ ئەوەی لەمانە دووربێت دەست دەکات بە پلان دانان بۆ ئەوەی لەھەر یەکێک لەم ڕێگایانە دوور بێت کە زیانی پێدەگەیەنێت لە یارییەکە، ھەرچۆنێک بێت، ئەمە وادەکات کە شتی چاوەروانەکراو ڕووبدات لەگەل کارەکتەرەکانی ناو یارییەکە.
ئەنیمی
ئەنیمییەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن کۆمپانیای Ichijinsha دا ئاگادارکردنەوەی بۆ کرا،
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم پۆل:شۆجۆ مانگا پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای پۆل:ڕۆمانە سووکەکان پۆل:ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانسی کۆمیدی پۆل:مانگاکانی ٢٠١٩ پۆل:مانگاکانی ٢٠١٧ پۆل:زنجیرە مانگاکان پۆل:سێنتای فیلمۆرکز پۆل:ئەنیمێ و مانگای حەریم
ڕانیار گرانیت
ڕانیار ئارسەر گرانێت (بە ئینگلیزی : Ragnar Arthur Granit ؛ لە دایکبووی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٠ - مردووی ١٢ی ئازاری ١٩٩١) زانایەکی فینلەندی سویدی بووە و لە ساڵی ١٩٦٧ خوڵاتی نۆبڵی وەرگرتووە ، لە ٣٠ ئوکتۆبەری ساڵی ١٩٠٠ لە فینلەندا لەدایک بووە، ساڵی ١٩١٨ کاتێک کە ھێشتا قوتابی بووە بەشداری لەجەنکی ئازادکردنی فینلەندا کردووە، لە ساڵی ١٩١٩ لە ئەکادیمیای ئابۆ لەچەند خولێکی ھاوینەدا یاسای خوێندووە دواتر بڕیاریداوە زانستی کەسایەتی بخوێنێ کە ئەو کاتە دەچۆیە بواری زانستی مرۆڤایەتییەوە و لەھەمان کاتدا بەشی پزیشکی خوێندووە، لە ساڵی ١٩٢٣ بڕوانامەی ماجستێری لەفەلسەفە بەدەستھێناوە، لە ساڵی ١٩٢٤ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بزاری پزیشکیدا وەرگرتووە، لە ساڵی ١٩٢٦ وەکو موعید لە پەیمانگای فسیۆلۆجیا دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٢٧ بڕوانامەی دکتۆرای لە بواری پزیشکیدا بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٢٨ ڕانیار گرانێت ڕۆشتووە بۆ ئینگلتەرا و بۆ ماوەی ٦ مانگ لە کارگەی ئەلسێر تشارلز شیرنگتۆن لە شاری ئەکسفۆرد کاری کردووە، لە ساڵی ١٩٢٩ بۆ ساڵی ١٩٣١ لە دامەزراوەی جۆنسۆنی سەر بە زانکۆی بنسلڤانیای ئەمریکی لەبواری فیزیای پزیشکیدا کاری کردووە کاتێکیش کە لە ساڵی ١٩٣٥ گەڕاوەتەوە بۆ فینلەندا وەکو مامۆستا لە زانستی کارەکانی ئەندامی لەش کاری کردووە. ساڵی ١٩٤٠ کاتێک کە فینلەندا لەلایەن یەکێتی سۆڤێتەوە کاراوەتە ئامانجی سەربازی ڕانیار گرانێت دوو ڕێگای لەبەردەمدا بووە یەکییەکیان بڕوات بۆ زانکۆی ھارفاردی ئەمریکی یاخود بڕوا بۆ پەیمانگای کارۆلنسکای سویدی، ئویش بەباشی زانیوە بڕوا بۆ کۆبنھاگنی پایتەختی سوید و لە پەیمانگای کاڕۆلنسکا درێژی بەخوێندو و توێژینەوەکانی بدات و ھەر لەھەمان ساڵ ڕەگەزنامەی سویدی وەرگرتووە ئەمەش ڕێخۆشکەرێک بووە بۆی تاکو بەبێ دڵەڕاوکێ درێژە بە توێژینەوەکانی بدات دوور لە جەنگ کە تاکو ساڵی ١٩٤٥ لە فینلەندا بەردەوام بووە. لەدوای تەواوبوونی جەنگەوە ڕانیار گرانێت ژیانی لەنێوان وڵاتە کۆنەکەیی و وڵاتە تازەکەی دابەشکردووە، کاتێکیش کە لە ساڵی ١٩٣٥ خەڵاتی نۆبڵی وەرگرتووە ڕایگەیاندووە کە ئەم خەڵاتە بەبێ جیاوازی دەگەڕێتەوە بۆ ھەردوو وڵاتی فینلەندا و سوید، ھەروەھا خەڵاتی جۆراوجۆری جیھانی پێبەخشراوە و تاکو خانەنشین بووە بەدەیان پلەی زانستی وەرگرتووە و خزمەتی پێشکەش بە زانست و مرۆڤایەتی کردووە. ڕانیار ئارسەر گرانێت لە ١٢ مارسی ساڵی ١٩٩١ لە تەمەنی ٩٠ ساڵیدا لە سوید کۆچی دوایی کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
فڕۆکەخانەی ناوخۆییی جەوف
فڕۆکەخانەی جەوفی ناوخۆیی فڕۆکەخانەیەکی ناوخۆییە و ٢٥ کم دوورە لە شاری سکاکای پایتەحتی ناوچەی جەوفی باکووری سعویەوە. ساڵی ١٩٧٤ تەواو بووە خزمەتی ٦٠ گوند و سەنتەری ناوەچەکە دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عەرەبستانی سعوودی
پێڕستی شارەکانی ئاندۆرا
پێرستی شارەکانی ئاندۆرا
thumb|نەخشەی ئاندۆرا
پۆل:پێڕستەکانی شارەکان بەپێی وڵات پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەندۆرا پۆل:شارەکان بەپێی دەوڵەت
پۆل:شارەکانی ئاندۆرا پۆل:پێڕستی شارەکانی ئاندۆرا