cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پارێزگای پەنجشێر
کەسایەتییەکانی ناوچەکە
عەبدوڵڵا عەبدوڵڵا سیاسەتمەداری ئەفغانی سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی باڵای ئاشتەوایی نیشتمانی
ئەمروڵا ساڵح سیاسەتمەداری ئەفغانی جێگری پێشووی سەرۆکی ئەفغانستان.
محەممەد قاسم فەھیم مەیدانی مارشال جێگری پێشووی سەرۆکی ئەفغانستان.
بسموڵا خان محەممەدی وەزیری بەرگری.
عەبدولحفیز مەنسوور یەکەم بەڕێوەبەری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئەفغانستان.
ئەحمەد زیا مەسعوود سیاسەتمەداری ئەفغانی جێگری پێشووی سەرۆکی ئەفغانستان.
یونس قانوونی سیاسەتمەداری ئەفغانی جێگری پێشووی سەرۆکی ئەفغانستان.
داستاگیر پەنژشیری وەزیری پەروەردە.
کەرامەدین کەرام پارێزگاری پێشووی پارێزگاکە، سەرۆکی جێبەجێکاری تۆپی پێی ئەفغانستان.
ئەحمەد وەلی مەسعوود سیاسەتمەداری ئەفغانی.
قەھار ئەسی شاعیری ھاوچەرخ.
محەممەد عەلەم ئیزدیار جێگری یەکەمی ئەنجومەنی پیران.
ئەحمەد مەسعوود کوڕی ئەحمەد شاە مەسعوودە لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٦دا وەک بەڕێوەبەری دەزگای مەسعوود دەستنیشان کرا. حەیدەری وجۆدی، شاعیر و زانای سۆفی.
سەرچاوەکان
پەنجشێر پۆل:پارێزگای پەنجشێر
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
(Six -stroke engine) بزوێنەری شەش ھەنگاو ئەم بەشەیان کاری پێدەکرێ بۆ ژمارەیەک بزوێنەری سووتانی ناوەکی جێگیر وا دیزاین دەکرێ کە ھان بدرێ بۆ باشترکردنی بزوێنەرە کۆنە چوارھەنگاوەکان لەگەڵ دوو ھەنگاوەکان. و سوودەکانی پێک دێ لە زیادکردنی چالاکییەکانی سووتەمەنی، و ئاڵۆزییە میکانیکییەکان کەم بکاتەوە لەکەڵ دەر دراوەکان و ئەو بزوێنەرە دابەش دەکرێ بۆ دوو گرووپی سەرەکی لەسەر ژمارەی پستنەکان کە ھاوبەشی پێ دەکەن بۆ شەش ھەنگاوەکان.
و لە دیزاین کردنی تاکە پستنێک، ئەو بزوێنەرە دەست بەسەر بە فیرۆچوونی گەرمی دادەگرێ لە بزوێنەری چوارھەنگاو (ئۆتتۆ لەگەڵ دیزڵ) ھەروەھا بەکاردێ بۆ زیادکردنی توانا لەگەڵ ھەنگاوی دەرچوونی گازەکە بەو پستنەی کە دەکەوێتە ناو سلندەرەکە و ھەوڵ دان بۆ باشترکردنی توانای سوتەمەنییەکە؛ و ئەو پستنانەی کە دەکەونە ناو بزوێنەری جۆری شەش ھەنگاو دەچنە سەرەوەی لولەکە دواتر دێنە خوارە بۆ ماوەی سێ جار لە ھەر پریشکاندی سوتەمەنییەک؛ و ئەو دیزاینکردنە بە کار دێ بۆ ھەڵم یان ھەوا، ھەروەک ئەو شلەی کاری لەسەر دەکەین بۆ زیادکردنی ھەنگاوی توانا.
ئەو دیزاینانەی کە شەش ھەنگاوەکان دیاریدەکرێ بە کارلێکی نێوان دوو پستن کە زۆر جیاوازن، و پستنەکان لەوانەیە جیاواز بن لە ھەرتاکە سلندەرێک و یان لەوانەیە بکەونە ناو ھەرسلندەرێکی جیاواز و ھەمیشە یەک سلندەر دوو ھەنگاو دروست دەکا لەکاتێکدا کە ئەوانی تر چوارھەنگاو دروست دەکەن لە ھەر خولێکی تەواو و پستنی دووەم لەوانەیە بەکاربێ بۆ شوێن گۆڕینی میکانیزمی زمانەیەک لە بزوێنەرێکی ئاسایی، کە بەکاردێ بۆ کەمکردنەوەی ئاڵۆزییەکانی میکانیک یان زیادکردنی ڕێژەی پەستاوتن بە لابردنی خاڵی ڕووناکی و ئەمەش پێچەوانەی سنووری پەستاوتنە؛ و پستنی دووەم بەکاردێ بۆ زیادکردنی ڕێژەی تەقینەوەکە و جیاکردنەوەی لە ڕێژەی پەستاوتن. زیادکردنی ڕێژەی تەقینەوە لەم ڕێگایە دەتوانێ توانای جوولە گەرمییەکان زیاد بکا لە ھەمان ماددە بۆ خولی میلەر و ئەتکیشن.
تاک-دیزاینکردنی پستن
لەو جۆری دیزاین کردنە تەنھا یەک پستن بەکاردێ لە ھەر لوولەکێک وەک بزوێنەری دوو یان چوار لێدان. کە لەدووەم شلەیەکی نەتەقێنەر دەخرێتە ناو ژووری سووتانەکە و ئەو گەرمییەی کە ماوە لە ناو ژووری سووتانەکە کە دەبێتە ھۆی تەقاندنەوە بۆ دووەم لێدانێ توانا کە لەدوای لێدانی دەرچوونی گازەکان.
بزوێنەری شەس ھەنگاوی گرایفن
لە ساڵی ١٨٨٣، کە ئەندازیار باث بەسید سامیولگرایفنی ئەفسانە دروستکەر و دامەزرێنەری بزوێنەری ھەڵم گاز بوو. ئەو ئارەزووی کرد تا بزوێنەرێکی سووتانی ناوەکی بەرھەم بھێنێت، بەڵام بەبێ دانی خەرجی مۆڵەت. چارەسەریی ئەو ئەوە بوو کە " دەمەوانەیەکی سلایدی کراوە "یک دروست بکات لەگەڵ بزوێنەری شەش ھەنگاوی تاک -کاریگەر، لە ساڵی ١٨٨٦ دروسکەرێکی بزوێنەری ھەڵمی سکۆتلەندی دیک و کێررو کۆ، کە ئاییندەیەکی بینی لە بزوێنەرێکی ڕۆنی گەورە و مۆڵەتی ئەستۆپاکی داھێنانی گرایفن. کە جووت کاریگەر بوون، و بزوێنەری پاسکیلی دووکەسی کە دەیفرۆشن لەژێر ناونیشانی کیلمارنۆک. کە بازاڕی سەرەکی دروسکردنی کارەبا بوون لە بزوێنەری گرایفن ئەو شوێنەی کە ئەوان ناوبانگیان لیوە دەرکرد بۆ بەڕێوە بردنی ڕووناکەی بۆ ماوەیەکی درێژ مانەوە بە ئاسوودەی و بەبێ بوونی ھیچ کێشەیەک، دواتر لە ناکاو توانای ئەوەیان دەبێ کە دەست بگرن بە سەر داواکارییەکی زۆر بۆ توانا؛ و ئەو دروسکردنە گەورەیە گونجاو نەبوو لە بەکارھێنانی مۆبایل بەڵام توانای ئەوەیان ھەبوو کە ڕۆنێکی خەست و ھەرزان لە نرخ بسووتێنن، کە بنەمای سەرەکی بۆ "گرایفنی سادە "کە دەرچوێکی گەرم بوو کە ھەڵمێکی دەرەکی لە خۆ دەگرت بۆ ئەو سووتەمەنییەی کە دەردەدرا؛ و پلەی گەرمییەکە بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە لە دەوروبەری ٥٥٠ پلەی فەھرەنھایەت یان ٢٨٨پلەی سیلیزی. کە دەتوانن بەپێی پێویست و بە شێوەیەکی فیزیایی ئەو سووتەمەنییە بکەن بە ھەڵم یاخوود بیسوتێنن بەڵام ناتوانن بە شێوەیەکی کیمییای تێکی بشکێنن ئەم پاڵاوتنە تێکشاندنە پشگیری دەکرا لەسەر بەکارھێنانی ڕۆنی خەست کە ئەو قەتران و قیرە بەکارنەھاتوانە جیا دەکرێنەوە بە گەرمکردنیان بۆ پلەیەکی گەرمی بەرز یان کە بەھەڵم دەکران. گلۆپی خری داگیرساندن بەکاردەھێنران، کە "ھەڵگیرساندنی کاتاثێرمیک "بە شێکە لە گریفن، کەلێنێکی بچووکی دابڕاو کە پەیوەست دەکرێ بە ژووری سووتان. ئەو بەشەی کە سووتەمەنییەکەی دەپڕژاند نۆزڵێکی ناوەکی گونجاوی ھەیە بۆ دابینکردنی ھەوایەکە، کە داپۆشەرێکی خڕ دەوروبەری ئەو ڕۆنەی گرتبوو، کە ھەردووکیان ھەوایەکە ڵەگەل ڕۆنەکە بە خێرایی ٢٠psi (140kpa) پەستان، گڵاتۆر یان ڕێکخەری خێرای دەستی دەگرت بەسەر ئەو خێرایە. گرایفن بۆ بازرگانی چووە دەرەوە لە ساڵی١٩٢٣کە. تەنھا دوو نموونەی زانراو بۆ گرایفن دەربارەی بزوێنەری شەش ھەنگاو پێشکەش کرا. یە کێکیان لە مۆزەخانەی بزوێنەری ئەنسن بوو. دانەکەی تریان لە ساڵی١٨٨٥ دروستکرا و ھەروەھا بۆماوەی چەند ساڵێکیش لە مۆزەخانەی بریمینگھام بۆ زانست زانیاری بوو، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧ گەڕێنرایەوە بۆ باث لەگەڵ مۆزەخانەی باث دەربارەی کار
بزوێنەری شەش -ھەنگاوی دییەر
لیۆنارد دییەر لە ساڵی ١٩١٥ بزوێنەری شەش ھەنگاوی سووتانی ناوەکی کە ئاوی تێدەکرد دروست کرد، زۆر ھاوشێووە بوو لەگەک دیزاینەکەی کراوەر (ھەر وەک لە خوارەوە دیارە) ئەو دەستەیە زۆر ھاوشێوەی ئەو داھێننامانە بوو کە بڵاو کرایەوە لە کاتە.
تایبەتمەندییەکانی بزوێنەری شەش ھەنگاوی دییەر
بزوێنەری شەش لێدانی باجولەز
بزوێنەری شەش ھەنگاو باجولەس وەک بزوێنەری شەش ھەنگاو ڕێکە لە دیزاین، ھەر چەندە، وەک گۆڕانکارییەکە لە سەری سلندەرەکە، لەگەل دوو ژووری فراوانی جێگیر :ژووری سووتان و ژووری گەرمکردنی ھەوا لە سەرووی ھەر سلندەرێک؛ و لە ژووری سووتانەکە ھەوایەکە بارگە وەردەگرێ بە گەرمکردنی ھەوا لەناو سلدەرەکە و سووتانی سووتەمەنییەکە ڕوودەدات بە قەبارەیاکی جێگیر لە ناو ژووری جێگیر دەبێ، کە دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی توانای سووتان بە بەراورد سووتانی ناو سلندەرەکە. پەستانێکی گەورە بە دەست دێ پاشان بڵاوی دەکاتەوە بە ناو سلندەرە بۆ کارپێکردنی تواناکە یان فراون بوونی ھەنگاو. ھاوکات، ژووری دووەم، کە ژووری سووتانەکەش دا دەپۆشێ، کە بەرکەوتنی ھەیە لەگەل ھەوا کەپلەی گەرمییەکەی بەرز دەکاتەوە بە تێپەربوونی گەرمی بە دیوارەکانی سلندەرەکە، ئەم ھەوایەی کە پەستێوراوە و گەرم کراوە کە سەرباری زیاد بوونی ھەنگاوی پستن وزەی زیاتری پێ دەدا.
بزوێنەری شەش لێدانی باجولاس دا ھێنرا لە ١٩٨٩ لەلایەن ڕۆجەر [باجولاز]ی [باجولاز] ئێس ئەی. کۆمپانیا، دای مەزراند لە جنێڤ، سویسرا؛ ئەو وڵاتە یەکگرتووەکان داھێناننامەی ھەیە ٤٬٨٠٩٬٥١١ و وڵاتە یەکگرتووەکان داھێناننامە ٤٬٥١٣٬٥٦٨
و تایبەت مەندی بزوێنەری شەش لێدانی باجولەس ئەمانە لە خۆ دەگرێ:
-کەم کردنەوە لە بەکارھێنانی سووتەمەنی لەلایەن بەلایەنی کەم ٤٠٪
-دوو لێدانی فراوان بوون (کار) لە شەش لێدان
-چەندین جۆری سووتەمەنی، ھەروەک گاز دەکاتە شلە گازی نەوت
-کەم کردنەوەیەکی بەرچاو لە پیس بوونی ھەوا
-خەرجی ھاوشێوە بۆ ئەوانەی مەکینەیێکی چوار-لێدان
کایلی جێنەر
كه‌یلی كریسه‌ن جێنه‌ر (بە ئینگلیزی Kylie Kristen Jenner) ناسراو بە (كه‌یلی جێنه‌ر - Kylie Jenner) لە ۱۰ی ئابی ۱۹۹۷ لە لۆس ئانجلەس، ویلایەتی کالیفۆرنیا لە دایک بووە.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
لە مەکینەیێکی [ڤەلۆزەتا]، ھەوای تازەدەخرێتە ناو لوولەکەکە لەکاتی لێدانی گزوز، کە فراوان دەکات لەلایەن گەرمی و بۆیە ھێز پستنەکە بەرەوخوار بۆلێدانێکی زیاتر. تێکەڵ بوونی زمانە لا بردرابوون، و دوو لێدانە زیاترەکە و تێکردنی ھەوا بەکار دەھێنن د بۆ باشتر پاککردنەوەی گازەکە. مەکینەکە وا دەر دەکەوێت کە بە ڕێژەی٤٠٪ کەمکردنەوە لە بەکارھێنانی سووتەمەنی و کەمکردنەوەی بەرچاو لە پیس بوونی ھەوا نیشاندەدات. ڕێژەی کارەبا-بۆ-کێش کەمێک کەمترە لەوەی مەکینەیێکی بەنزینی چوار-لێدان. مەکینەکە دەتوانێت کار بکات لەسەر جۆراوجۆری سووتەمەنی، ڕانگ لە بەنزینەوە و دیزل ھان دەدەرێن بۆ ئێل پی گی. مەکینەیێکی گۆڕراوێک نیشان دەدات ٦٥٪ کەمکردنەوە لە پیس بوونی تاکە ئۆکسایدی کاربۆن کاتێک بەراوردی کرد بە مەکینەی چوار-لێدان کە دۆزرایەوە. مەکینەکە دەر کەوت لە ٢٠٠٥ لەلایەن تیمێکی قوتابیی ئەندازیارییانی میکانیکی، مستەر یو [کریشناراج]، مستەر [بۆبی] سەباسچەن، ئارونی مستەر نێیەر و مستەر ئێرەن جەوسەف جۆرجی کۆلێژی ئەندازیاری، [تریڤاندروم].
کایلی جێنەر
نمایشکاری جلووبەرگ و کەسایەتی تەلەفزیۆنی ئەمریکییە، دوای دەرکەوتنی لە زنجیرەی تەلەفزیۆنی Keeping Up with the Kardashians لەساڵی ٢٠١٢ ناوبانگی دەرکرد. وه‌ خوشكێكی له‌ خۆی گه‌وره‌تری هه‌یه‌ به‌ ناوی كێنده‌ڵ - Kendall.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
چالاکییەکانی بزوێنەر:
کایلی جێنەر
ئه‌م دوو خوشكه‌ له‌ 25 هه‌رزه‌كاره‌ كاریگه‌ره‌كه‌ی گۆڤاری Time دا بوون له‌ ساڵی 2014 ، به‌ تایبه‌ت له‌ تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان. وه‌ له‌ ساڵی 2015 دا به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ لیستی 30 هه‌رزه‌كاره‌ كاریگه‌ره‌كان بوون له‌ گۆڤاری Time
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
ھەنگاوە جیاوازەکان ئەمانەی خوارە دەگرێتەوە: بزوێنەر کە چوار دەمەوانەی ھەیە: ھەنگاوی ھاتنە ناوەوەی ھەوا: لەم ھەنگاوەدا پستنەکە دەست بە جووڵە دەکا لە بەرزترین خاڵی بێجوڵە بۆ نزمترین خاڵی بێجووڵە، لە کاتەدا دەمەوانەی ھاتنەناوەوە دەکرێتەوە و تێکەڵەیەک لە ھەواو سووتەمەنییەکە دێنە ناو سلندەرەکە.
کایلی جێنەر
سه‌ره‌تای ژیان
له‌ لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا له‌ دایك بووه‌. كه‌یلی خوشكێكی ڕاسته‌قینه‌ی له‌ خۆی گه‌وره‌ تری هه‌یه‌ به‌ ناوی كێنده‌ڵ ،
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
ھەنگاوی پەستاوتن: پستن لە بەرزترین خاڵی بێجووڵە دەجووڵێ بۆ نزمترین خاڵی بێجووڵە، و دەمەوانەکان دادەخرێن.
کایلی جێنەر
سه‌ره‌تای ژیان
وه‌ 3 زڕخوشكی له‌ خؤی گه‌وره‌ تری هه‌یه‌ به‌ ناوه‌كانیكۆرتنه‌ی كارداشیان ،   كیم كارداشیان وه‌ كڵۆی كارداشیان  ، وه‌هه‌روه‌ها زڕبرایه‌ك به‌ناوی رۆب كارداشیان.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
ھەنگاوە فراوانبوون: کە پلاکی داگیرساندن کە تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنییەکە دەسووتێنێ، و پستنەکە لە بەرزترین خاڵی بێجووڵە دەڕوات بۆ نزمترین خاڵی بێجووڵە، کە دەمەوانەکان ھەر بە داخراوەیی دەمێننەوە
کایلی جێنەر
سه‌ره‌تای ژیان
سه‌ره‌تا له‌ Sierra Canyon School خوێندویه‌تی ، به‌ڵام له‌ 2012 خۆی ناو نووس كرد بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ بخوێنێ وه‌ له‌ 2015 بروانامه‌ی ئاماده‌یی وه‌رگرت.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
ھەنگاوی چوونەدەرەوە: کە پستنەکە لە نزمترین خاڵی بێجووڵە دەجووڵێ بۆ بەرزترین خاڵی بێجووڵە لە کاتەی کە دەمەوانەی دەرچوون کراونەتەوە، و ڕێگە بە گازەکان دەدات کە کە سلندەرەکە جێبێڵن
کایلی جێنەر
ته‌له‌فزیۆنی ڕاستی
له‌ 2007، كه‌یلی، له‌گه‌ڵ دایك و باوك و خوشك و براكانی،كێنده‌ڵ، كۆرتنه‌ی، كیم، كڵۆی و رۆب، ده‌ستیان به‌ ده‌ركه‌وتن كرد له‌ ته‌له‌فزیۆنی ڕاستی زنجیره‌ی Keeping Up with the Kardashians، زنجیره‌كه‌ سه‌ركه‌وتو بوو بۆ تۆڕی !E، خێزانه‌كه‌ واژوویان له‌ سه‌ر درێژكردنه‌وه‌ی مامه‌ڵه‌كانیان له‌گه‌ڵ تۆڕی !Eدا كرد له‌ 2015.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
ھەنگاوی ھاتنەناوەوەی ھەوا: دەمەوانەی ھاتنەوەوە دەکرێتەوە کاتێک کە پستنەکە لەبەرزترین خاڵی بێجولە دەجوولێن بۆ نزمترین خاڵی بێجوڵە، و پاڵ بە ھەوایەکی پاک دەدەن بۆ ناو لولەکەکە؛ و او ھەوایە تێکەڵ دەبێ لەگەڵ گازەی کە ماوەتەوە یان سووتەمەنییە نەسوتاوەکە، لەو کاتەی کە ناوەوەی لولەکەکە سارد دەکرێتەوە.
کایلی جێنەر
ڕێكخراوی خێرخوازی
كه‌یلی، هه‌ژمارێكی له‌ eBay دانا بۆ مه‌زات كردنی جل و به‌رگه‌ كۆنه‌كانی تا پاره‌ زیاد بكات بۆ نه‌خۆشخانه‌ی منداڵانی لۆس ئه‌نجلس. خوشكه‌كان eBayیان به‌كارهێنا تا پاره‌كانیان به‌رز كرده‌وه‌ و گه‌شته‌ 27,682.96$ بۆ ریكخراوه‌كانیان له‌ 2013. كه‌یلی و خێزانه‌كه‌ی چونه‌ پاڵ ریكخراوێكی فرۆشتنی یارده‌ له‌ تشرینی دووه‌می 2013. وه‌ داهاته‌كه‌ی نێردرا تا هێزێك دروست كرێت بۆ ئه‌وه‌ی هیچ منداڵێك برسی نه‌بێت له‌ لۆس ئه‌نجلس. وه‌ چه‌ندین كاری تری خێرخوازیان كرد و له‌ یه‌كێك له‌ كاره‌كانیان Chris Brownی گۆرانی بێژ به‌شدار بوو.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش لێدانی ڤەلۆزەتا
. ھەنگاوی دەرچوونی ھەوا:کە دەمەوانەکانی دەرچوونی ھەوا دەکرێنەوە کاتێک پستنەکە لە نزمترین خاڵی بێجووڵە دەجووڵێ بۆ بەرزترین خاڵی بێجووڵە. کە ھەوایەکی پاک لەگەڵ زۆربەی ئەو ئەو سووتەمەنیانەی کە لەھەنگاوی پێشووتر ماونەتەوە لەگەڵ گازەکان ئەوا سلندەرەکە بە جێدێڵن. بەپێی پێشنیارەکانی ئەنێل کە ئەمە کەشوھەوا یەکی تازەتر دروست دەکات لەناو سلندەرەکە پێش ھەنگاوی ھاتنە ناوەوەی تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنی دواتر. کە ئەمەش یارمەتی بزوێنەرەکە دەدات کە تێکەڵەی ھەواو سووتەمەنییەکە بە ڕێژەی لە %١٠٠ بسووتێنێ، و دەر چوونە زیان بەخشەکان کەم بکەنەوە (کە لە٩٨٪ ی دەرچوونی گازی تاکە ئۆکسیایدی کاربۆنە)
کایلی جێنەر
وێنه‌ی گشتی
له‌ ئایاری 2015، له‌ ئه‌ڵقه‌یه‌كی Keeping Up with the Kardashians بۆ یه‌كه‌م جار كه‌یلی دانی نا به‌ گه‌وره‌ كردنی لێوی. كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگه‌ی شێوازێك له‌ نه‌شته‌رگه‌ری بچووك، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ هیچ نیشانه‌یه‌كی پێوه‌ دیار نه‌ بوو كه‌ ئه‌م كاره‌ی كردبێت.
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری شەش ھەنگاوی کراوەر
بزوێنەری شەش ھەنگاوی کراوەر وەک تاقیکردنەوەکی نموونەی بەکاردەھات لە نەتەوە یەکگرتووەکان لەلایەن برۆس کراوەر، ئاوەکە دەخرێتە ناو سلندەرەکە دوای ئەو ھەنگاوەی کە گازەکان دەباتە دەرەوە یەکسەر دەگۆڕێ بۆ ھەڵمێک کە پلەی گەرمییەکی لە پلەی گەرمی ئاسایی بەرز ترە. کە فراوان دەبێ کە ھێزێک دەکەوێتە سەر پستۆنەکە کە ئاراستەکەی بۆ خوارەوەیە لەم ھەنگاوە توانایەک بە دەست دێ. کە ھەر چەندە بە فیڕۆچوونی گەرمییەکییە پێویستی بە ھەوا ھەیە یاخود سیستەمی ساردکردنەوە بە ئاو کە دەست دەگرێ بەسەر بەتاڵکردنەوەی بارگە لە زۆربەی بزوێنەرەکان و بە کاردی بۆ سەرەو خوار کردنی پستنەکە. کراوەر ئەوش دەخەمڵێنێ کە ئەو دیزاینە بەفیرۆچوونی سووتەمەنی بە ڕێژەی ٪‏٤٠ کەم دەکاتەوە و بە پەیدا کردنی ھەمان تواناش و بە خولانەوەیەکی کەمتریش. ئەو کێشەی کە پەیوەندی ھەیە بە سیستەمی ساردکردنەوە دەتوانرێ لاببردرێ. بەڵام ئەوەش لەوانەیە ھاوسەنگ بکرێ لەلایەن پێویستیێک بۆ تانکێکی ئاو سەڕەڕای تانکێکی سووتەمەنی ئاسای.
کایلی جێنەر
ژیانی كه‌سی
له‌ شوباتی 2015، به‌ 2.7 ملیۆن دۆلار پێنج ژووری نووستنی كڕی، كۆشكێك له‌ كۆمه‌ڵگای گاته‌د له‌ كاله‌بۆسه‌س،كالیفۆرنیا، كه‌ ئه‌وه‌ یه‌كه‌م شوێنی نیشته‌جێ بوونی بوو كری له‌ 18ه‌مین ساڵیادی له‌ دایك بوونی.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧ پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان پۆل:نمایشکارانی جلوبەرگی ئەمریکی پۆل:ژنە مۆدێلەکانی کالیفۆرنیا
بزوێنەری شەش -ھەنگاو
بزوێنەری ڕێڤێتیک
بزوێنەری سووتان کۆنتڕۆل کراوە، دروستیان کرد لەلایەن برادلی ھاوەل-سمیثی کۆمپانیای ئوستورالی [ڕەڤەتەک] ھەولدینگز پتای ڵتد، بەکارھێنان جووتکردنکەی پستنی دژایەتی کرد تا جووتێکی کۆونتەر-رۆتاتینگ کامێرای تھری-لۆبەد بھاژۆن بەناو پەیوەندیھەبوونلەگەڵب. ئەم پێکھاتانە لوولەکی خولانەوەی ئاسایی لەجیاتی دا دەنێن و کۆنەکتینگ-رۆدس، کە توانا دەدات بە جوولەی پستنەکانکە بەتەواوی تەوەرەیی بن، بۆ ئەوەی زۆربەی توانا بە پێچەوانەوە بەفیڕۆی دا لەسەر جوولەی تۆڕنەی کۆن-رۆدسەکان بەکاریگەری دەگوازرێنەوە بۆ شەفتی دەرھات. ئەمە توانا دەدات بە شەش لێدان لە سووڕانەوای شەفتەکە (بڵاو بوونەوە لە جووتێکی پستن). تاقیکردنەوەیێکی سەربەخۆ [بی ئێس ئێف سی]ی [ڕەڤەتەک]یی پێوا X٤ ڤ٢ مەکینەی بەنزینی نموونە لە ٢١٢ گ/کو-ە [١٤] (بەرامبەر بوون بۆ بەتواناییێکی وزەی ٣٨٫٦٪). لە ھەریەک لە ژمارە جووتەکانی پستن دەتوانن بەکاربھێندرێن دەتوانن لە مشتەوان یان ڕێکخستنی ئێکس؛ سێ نەرمەی گویەکەی کام دەتوانن لەجیاتی دا بنێرێن لەھەر یەک لە ژمارە تاکەکان مەزنتر لە یەک؛ و شێوە ئەندازەکەی کامەکان دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ شێوەیەکی گونجاو کە پێوەستە بۆ ئامانجی سووتەمەنییەکان و بەکارھێنانەکانی مەکینەکان. جیاوازی ئەوھا لەوانەیە دە یان زیاتر لێدان بن لە ھەر سووڕێک.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا
١٦٧٥
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧٥
چوالان
چوالان (Çwalan، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧ کەس لە ١٢٨ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
قەزای مێرگەسۆر
قەزای مێرگەسۆر یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای ھەولێرە کە ناوەندەکەی شارۆچکەی مێرگەسۆرە و لە ٥ ناحیەی بلێ، گۆرەتوو، ، مەزنێ، پیران و شێروان مەزن و ٦٧ گوند پێکدێت. خەلکی قەزەکە بە زاروەی بادینی (کورمانجی) قسەدەکەن. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی شاخاوی کە چیای بەناوبانگی وەک شیرن، پیران، قەلەندەری و برادۆستی ھەیە. لەو قەزایەدا سێ ڕووباری زێی سەروو، چامە و باڵندە ھەیە. لە ھاویندا کەشوھەوای نیمچە گەرم و وشکە. لە زستانیشدا سارد و باراناوییە. بەڵام لەوەرزی بەھارو پایزدا کەشوھەوای خۆش و مامناوەندییە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٥٢٬٨٦٥ کەس بووە.
قایمەقایمی قەزایی مێرگەسۆر ناوی (غەفور ئەحمەد مەلا سوار)ە.
مێژوو
قەزای مێرگەسۆر لە ساڵی ١٩٥٦ قائیمقامییەتی قەزای مێرگەسۆر دامەزراوە وە دامەزراندنی یەکە کارگێرییەکان و دامەزراوەی قائیمقامییەت کە قەزا زێبار بووە لە شارۆچکەی بلێی ئێستا بە ھۆی نەگونجانی قەزا لەو ناوچەیە و گرنگی بوونی لە مێرگەسۆر کە گەڵێک ھۆکار بۆ ئەم گواستنەوەیە ھەبوون بۆیە گواسترایەوە بۆ مێرگەسۆر وە یەکەم قائیمقام بە ناوی کانەبی کە خەڵکی ھەولێر بوو ھێنرایە مێرگەسۆر و دەست بەکاربوو بۆ ئەوەی لەگەڵ پێکھاتەکانی ناوچەکە پەیوەندی بەرێوەبردنی سەرکەوتوو بێت و بە ھۆی ئەو مەترسیانەی کە ھەمیشە ڕژێمەکان لەگەل بزاڤی شۆرش لە ناوچەی بارزان ھەیبووە ویسترا کەسانێک کارەکان بەرێوە بەرن کە خزمەت بە خەڵکی دەڤەرەکە بکەن بەڵام ھەمیشە کێشە دروست بووە بە ھۆی پابەند نەبونیان بە داواکارییە ھەڵەکانی دەسەڵاتی ناوەندی، وە شورتەی عێراق بە تەنھا بۆ پاراستنی ئەمنییەت دانرا، چونکە کەسێک بە ناوی ولۆ لە لایەن جەیش تیرۆر کرا و بۆ ئەوەی باری ئەمنی ناوچەکە تێک نەچێ شورتە دامەزرا لە کاتی ھێنانی دامەزراوەی کارگێری قەزای مێرگەسۆر و ھەر ئەمەش یەکێک بووە لە ھۆکارەکان لە ھێنانی یەکە کارگێرییەکان بۆ ناوەندی مێرگەسۆر، دواتر بە ھۆکاری گۆرانی ھاوکێشەکان بە ھۆی پەیماننامەی جەزایر و بزاڤی شۆرش لەو ناوچەیە ڕژێم ھەڵسا بە ڕاگواستنی خەڵکی سنوری مێرگەسۆر لە دەڤەری درێ و ستوون بۆ ناوەندی مێرگەسۆر بۆ ئەوەی پاڵپشتی شۆرش نەکەن و ڕێگە لەم ھۆکارە بگرن و لە مێرگەسۆر چاودێری لەسەر بکەن بە ھۆکاری ئەوەی باری ژیانی ڕۆژانەیان باش نەبووە کەسایەتییە دیارەکانی مێرگەسۆر ھاوکاری و خێریان پێشکەش دەکرد لە ناویاندا حەسەن مینۆ کە خواردنی لە ماڵی خۆی ئامادە دەکرد بۆ ئەو خانەوادانە دەبرد بەڵام مدیر ناحیە لە بەر چاوی خەڵک نارازییەتی خۆی پێ گووت کە داوای کرد ئەم کارە نەکات بەڵام ئەو پێی گووت کە ئەمە خێرە و خانەوادەکان پێویستیان پێیەتی بۆیە دواجار داوا لە حەسەن مینۆ کرا ببێتە موختاری مێرگەسۆر بۆ ئەوەی کاری ھاوڵاتیانی دەڤەری مێرگەسۆر ڕاپەرێنێت لە ساڵی ١٩٧٥ وەک یەکەم موختاری مێرگەسۆر دەست بە کار بوو، بەڵام دواتر داوا لە حەسەن مینۆ کرا کە زانیاری شۆرش بدات بە ڕژێم بەڵام ئەو پابەند نەبوو وە ئەمەش بووە ھۆی تورەبوون و مۆری موختاری لە حەسەن مینۆ وەرگیرایەوە و درا بە کەسانی تر بەڵام بە ھەمان شێوە ئەوانیش پابەند نەبوون کە کاری ھەواڵگری بکەن بۆیە ھەمیشە ئەم ناوچەیە ناوەندی بزاڤی شۆرشەکان بووە خەڵکی ئەم ناوچەیە بیری ڕزگاری خوازی یان لە لا زیندوو بوە و پاڵپشتی شۆرشەکانیان کردووە و گەڵێک شەھیدیان لەو ڕێگەیە داوە لەو کاتەو لە مێژووی کۆنترو تا ئەم ڕۆژگارە.
جوگرافیا
وێنۆک|[[پێندرۆ، مێرگەسۆر.]] قەزای مێرگەسور کەوتوتە سنوری کارگێری پارێزگای ھەولێر ڕوبەرەکەی بریتی یە لە ١١٠٠ کم٢ وە ١٣٠ کم لە ناوەندی پارێزگای ھەولێر دورە لە باشور ھاوسنورە لە گەل سنوری قەزای ئاکرێ ی سەر بە پارێزگای دھوک ھەروەھا لە باکور دەکەوێتە سنوری قەزای شەمزینانی کوردستانی باکور وە لە ڕوژ ھەلات بە سنوری قەزای سوران دەور دراوە لە ڕوژ ئاواش دوەکەوێتە سەر سنوری قەزای ئامێدی سەر بە پارێزگای دھوک٠ ١١٨٠م سەر ئاستی دەریا بەرزە٠ بە شێوەیەکی گشتی مێرگەسور لە ڕوی کومەلایەتی و جوگرافی دابەش دەێتە سەر چەند ناوچەیەک ناوچەکانی:
مێرگەسور ناوچەیەکی شاخاوی و سەختە ھەلکەوتەی سروشتی و جوگرافی ناوچەی قەزای مێرگەسور دابەش دەبێت بە سەر دوو دول دا
چەند چیایەکی بەناوبان دەکەونە ئەم سنوری قەزای مێرگەسور ئەویش چیاکانی: شیرین لە ناوچەی بەروژ - پیران و برادوست لە ناوچەی شێروانی و قەلەندەر لە ناوچەی دولەمەری و - بۆتین - ھورێ لە ناوچەی مزوری و- چارچەل لە ناوچەی ھەرکی بەرزترین لوتکە لوتکە چیای چارچەل.
کارگێڕی
قەزای مێرگەسور لە ڕوی کارگێری یەوە سەر بە پارێزگای ھەولێرەو بارەگای لە ناوەندی شاروچکەی مێرگەسور لە ٥ پێنج ناحیە پێک ھاتووە ناحیەکانی (شێروان مەزان ١٨٩٠ ناحیەی بارزان ١٨٩٠ ناحیەی پیران ٢٠٠١ ناحیەی مەزنێ ٢٠٠١ ناحیەی گورەتوو ٢٠٠٤) تەواوی سنوری قەزای مێرگەسور ٢٥٢ گوندە کە ١٧٢ گوندی ئاوەدانەوە ٨٠ گوندی ئاوەدان نەکراونەتەوە.
ناحیەکان
ڕووبەر: ١٤٠ کم دووجا
گوند: ٥٥
کۆمەڵگە: ١
باری ڕووی زەوی: دەشت: ٣٥٪ گرد: ٣٢٪ چیا: ٣٣٪ ڕووبەر: ٢٤٩ کم دووجا
گوند: ٤٧
باری ڕووی زەوی: دەشت: ٤٥٪ گرد: ٣٤٪ چیا: ٢١ ڕووبەر: ١٢١ کم دووجا
باری ڕووی زەوی:
دەشت: ٣٨٪ گرد: ٥٨٪ چیا:٤
مێژووی بوونی بەناحیە: ٢٠٠٣
ناسراوترین شوێنەکانی: مەرقەدی کەزی زەرد، قشلی مەزنێ. ڕووبەر: ٢٤٠ کم دووجا
گوند: ٤٢
پەمپی پڕژێنەر
پەمپی پڕژێنەر ئامرازێکە كە ديزڵ پاڵ پێوە دەنێ(هەروەك سووتەمەنيەكە) بۆ لولەکانی بزوێنەری ديزل. وەک چۆن باوە، پەمپی پڕژێنەر  لەولاوە لە لوولەكى خولانەوەوە دەهاژۆرێت لەلايەن ددانە ، زنجير يان كەمەربەندێكى دداندار (زۆرجار كەمەربەندی کات دانەر) وە
قەزای مێرگەسۆر
ناحیەکان
گوند: ٨٠
پەمپی پڕژێنەر
‎هەروەها كامشافتەكە دەھاژوات ودەخولێتەوە لە نيوەی خێرایی لوولەكى خولانەوە  لە بزوێنەری ديزلى چوار-ھەنگاوی ئاسایی.كات دانەرەکەی ئەوهايە كە سووتەمەنيەكە زۆر بە كەمی دەپڕژێنرێت لەپێش بەرزترین خاڵی بێ جوڵە لە لوولەکی ھەنگاوی پەستان. هەروەها پەمپەکە لەسەر بزوێنەری بەنزين دەبەسترێت بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ لە كامشافتەوە بهاژۆرێت. لە هەندێك سيستەم فشارى پڕژێنەر دەتوانرێ بە ڕێژەی٦٢٠ bar بەرز بێت(٨٩٩٢ psi) [ ١ ].
قەزای مێرگەسۆر
ناحیەکان
باری ڕووی زەوی دەشت: ٣٠٪ گرد: ٣٠٪ چیا:٤٠٪
پەمپی پڕژێنەر
سەلامەتی
بەهۆى پێويستى بە پڕژانی ئيجابى بۆ دەوروبەرێكى فشار-بەرز، پەمپەکە فشارى مەزن دروست دەکات، بە سروشتی ١٥،٠٠٠psi(١٠٠mega pascal) یان زیاتر لە سیستەمە نوێکاندا. لەبەر ئەم هۆيە بەکارھێنەر دەبێت وریا بێت كاتێك كار دەكرێ لەسەر سيستەمى ديزل؛ چونکە دەرچونی سووتەمەنى لەم جۆرە فشارە بەئاسانى دەتوانێت پێست و جلوبەرگ کون بکات، و بپڕژێتە ناو شانەکانی لەش لەگەڵ سەرەنجامی پزيشكی تا بڕينەوەى پەلى مرۆڤ بە نەشتەرگەرى بە گوێرەی پێویست. [ ١ ]
قەزای مێرگەسۆر
کەش وھەوا
ئاووھەوای ناوچەکە بە شێوەیەکی گشتی ئاووھەوایەکی مام ناوەندی یە، لە ھاویندا گەرم و ھەندێک جار پلەی گەرما دەگاتە (٤٥پ. س) وە لە وەرزی زستاندا زۆر ساردە و پلەی گەرما دەگاتە خوار (١٥پ. س) لە وەرزی زستاندا بەفر و بارانێکی زۆر دەبارێت کە ڕێژەی باران بارین ھەندێک سال دەگاتە سەرووی (١٥٠٠ملم) وە بەفر بارین ھەندێک سال دەگاتە زیاتر لە (١٥٠سم) وەرزەکانی پاییز و بھار ھەوای مامناوەندیان ھەیە.
کشتوکال و ئاودێری
پێش سالەکانی ھەشتاکان سەرچاوەی سەرەکی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە کشتوکال و ئاژەلداری بووە لەبەرئەوەی سەرچاوەی ئاوی کەم بووە، زیاتر پشتیان بە زەوی بەستووە. وەبۆ ئاودانیش پشتیان بە ئاوی باران بەستووە. ھەرچەندە ڕووباری ڕووکچک و زێی گەورە بەسنوری ئەم قەزایە تێپەر دەبێت، بەلام وەک پێویست نەتوانراوە بۆ بۆ بواری کشتوکالی سودی لێ وەربگرن٠لەگرینگترین بەرھەمەکانی کشتوکالی لە مێوە (تری) یە لە دانەوێلە (گەنم و جۆ و نیسک و نۆک و ماش) بووە کەئێستا زۆر بەکەمی دەچینرێت. سالانە ئەم ناوچەیە پێویستی بە(٧٠٠ تا ١٢٠٠)م باران ھەیە بۆئەوەی لەقەیرانی وشکەسالی دەربازبین. ئێستا زۆر کەمتر لە جاران خەلک خەریکی کشتوکالە ئەویش بۆزۆر ئەگەروھۆ دەگەرێتەوە لەوانە پەیدابوونی سەرچاوەی تری داھات و بژێوی وەک (موچە و بازرگانی و نەبوونی ھاوکاری کشتوکالی سەردەمیانە و کەمی سەرچاوەکانی ئاو و نەبوونی پرۆژەی ئاودێری و بەنداو و بیری ئیرتوازی کشتوکالی و ھەروەھا بەخێوکردنی ئاژەل گرینگی دان بەم سامانە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لە کەمی دەدات ئەوەش دەگەرێتەوە بۆ ئەم ھۆیانەی سەرەوە.
پەمپی پڕژێنەر
بنياتنان
پێشتر ديزڵ پەمپەکان بە شێوەی نەخشەيەكى یەک ڕیزی بەكار دەهێنران لەگەڵ زنجيرەيەك لە لوولەكى پڕژێنەر کە بە (cam)کاری دەکرد لە یەک ڕیز، لە بری بزوێنەرێکی یەک ڕیزی بچووك. پستنەكان قەبارەيێكى ھەنگاو نەگۆڕيان هەيە، وە قەبارەى پڕژێنەرەکە كۆنترۆل دەكرێت لەلايەن خولانەوەى لوولەكەكان بە دەرچەیێکی پچڕاو كە یەک ڕیزە لەگەڵ درزێكى لولپێچ لە لوولەكەكە. كاتێك هەموو لوولەكەكان لە یەک کاتدا دەخولێنەوە، ئەوان لەهەمان كات قەبارەى پڕژێنەرەکان دەگۆڕن تا زۆر يان كەم توانا لە مەكينەوە بەرهەم بهێنن. پەمپە یەک ڕیزەکان سوود لە بزوێنەری لوولەكى-فرە گەورە وەردەگرن وەكو ئەوانەی لەسەر لۆرى، بزوێنەری نەگۆڕ و ئۆتۆمبيلى كشتوكاڵى. بۆ بەكارهێنان لە ئوتۆمبێل و ئەو لۆريانەى کە کێشیان کەمە، پەمپی خوڵاوە بە تەوەرەیی يان پەمپی دابەشكەر گەشەی پێ درا. ئەو لوولەكێكى پڕژێنەری تاك بەكار دەهێنێت کە بە ھۆی تابلۆيێكى تەوەرەييەوە لێخوڕاوە، كە دەپڕژێنرێتە ناو سوتەمەنی تاک ڕیز بە ڕێی زمانەيێكى دابەشكەری خوڵاوە. پاشان بەرجەستە بوون وەكو پەمپی VE Bosch كاتی پڕژانەکە دەگۆڕێت لەگەڵ خێرایی لوولەكى خولانەوە  تا ڕێگە بە توانایەکی مەزنتر بدات لە خێراييى بەرزی کڕانک، وە ھەروەھا لووستر، ئابوورى زانتر کاربکات لە شۆڕشى هێواشترى لوولەكى خولانەوە. ھەندێ لە جۆری (VE)جیاواز سيستەمی پەستانی بنەڕەتیان ھەیە كە ڕێگا بە قەبارەى پڕژێنەر دەدات بۆ ئەوەی زياتربێت لە باری ئاسیی تا ڕێگا بە بزوێنەرێکی توربۆچارجەر يا سوپەرچارجەر بدات بۆ ئەوەی توانایەکی زیاتر ساز بکات لەژێر حالەتى بەهێزكردن. هەموو پەمپەکانی پڕژێنەر پاريزەرێکیان ھەیە بۆ ئەوەی دابينكردنى سووتەمەنى ببڕن ئەگەر rpm ی لوولەكى خولانەوەەكە بزوێنەری خستە ژێر مەترسیەوە- پارچە جووڵاوە قورسەکانی  بزوێنەری ديزل باش توانای بەرگە گرتنی خێرایی زیادیان نیە، و دەکرێ زيانێکی زۆر ڕوو بدات لە کاتی تاودانێکی زیاتر لە باری ئاسایی. دەتوانرێ ڕۆنى چەوركردن بەكار بهێنرێ بۆ ئەو بزوێنەرانەی کە ماندوون یا بە سستی چاککراون لە ڕێگەی سيستەمى هەواگۆڕينى سندووقی شەفت ی کۆن یاخود زۆر بەکارھاتوو بۆ ئەوەی "زیاتر بڕوا"، کە ئەمەش دەبێتە ھۆی زیاد بوونی خێرایی  بزوێنەر تا دەگاتە ئەو ئاستەی بزوێنەرەکە خۆی تێکدەچێ.
قەزای مێرگەسۆر
کشتوکال و ئاودێری
بوواری کشتوکالی بەشێوەیەکی گشتی لە سنوری بەرێوەبەرایەتی کشتوکالی مێرگەسۆر سنوری بەرێوەبەرایەتی کشتوکالی مێرگەسۆر کەسنوری قەزای مێرگەسۆر لە خۆی دەگرێت. کە ئەوانیش شارەدێکانی (بارزان، شێروان مەزن، پیران، گۆرەتوو، مەزنێ)لە خۆدەگرێت و لەشارەدێی بارزان ئێمە ھۆبەیەکمان ھەیە کە کاروبارەکانی ئەو دەڤەرە ڕادەپەرێنێت. وھەر شارەدێێک چەندین گوند لە خۆ دەگرێت کەنزیکەی ١٨٠ گوندی ئاوەدانە و٦٠ گوندیشی ئاوەدان نەکراونەتەوە، لەبەر ھۆکاری سیاسی ونائارامی سنور نەتوانراوە وەکو پێویست ئاوەدان بکرێتەوەوخەڵکی ڕەسەنی ئەو دەڤەرە لە گوند وشارۆچکە وکۆمەلگاو شارەکانی تری کوردستان گیرساونەتەوە. دەڤەری مێرگەسۆرکە بەدرێژایی مێژوو پێگەی شۆرشگێران وئازادیخوازانی گەلی کوردستان بووە بۆیە بەردەوام لە لایەن حکومەتەکانی دەولەتی عێراق توشی چاوتێبرینی ئەوە ھاتوون کە دەبێ مێرگەسۆر وتەواوی گوند وشارەدێکانی چۆل بکرێ لە دانیشتوانی بۆئەوەی زەفەر بە ھێزی شۆرشگێری کوردببەن وھێزی بزوتنەوەکە کپ بکەن. بۆیە چەندین جار توشی گوند چۆل کردن وراگواستن وجینۆساید ھاتوون. کە لەگەڵ ھەموو ئەمانەش کەرتی کشتوکال کە کەرتی بژێوی وخۆپێوەگرتنی ئەوانبووە توشی زیان وەستان ھاتووە.
پەمپی پڕژێنەر
بنياتنان
‎ئەمەش لەبەر ئەوەیە چونكە زۆربەى بزوێنەرەکانی ديزل تەنها خێراييان ڕێك دەخەن لەلايەن كۆنترۆڵى دابينكردنى سووتەمەنى و دەمەوانەی ڕێكخستنی ئەو بەنزینەی دەچێ بۆ بزوێنەریان نيە تا هێنانە ناوى هەوا كۆنترۆل بكات.
قەزای مێرگەسۆر
سەرچاوەکان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:قەزاکانی عێراق پۆل:سۆران
پەمپی پڕژێنەر
جۆرە نوێکان
پەمپی ميكانيكى بەرە بەرە کەم دەکرێن بۆ ئەوەى بگونجێن لەگەڵ ڕێنمایی دەرچوونی نێودەوڵەتى، و تا كار كردن و ئابوورى زياد بكەن. لە ساڵی ١٩٩٠كان قۆناغێكى ناوەندى لەنێوان كۆنترۆڵى ئەليكترۆنيى پڕ ئەو پەمپانە  بوون كە يەكەى كۆنترۆڵى ئەليكترۆنیان بەكار دەهێنا بۆ كۆنترۆڵ کردنی هەندێك لە كارى پەمپی خوڵاوە بەڵام هەر بە پلانی ميكانيكی کاریان دەکردو وزەیان لە بزوێنەرەوە وەردەگرت.
‎نەوەی يەكەمی چوار و پێنج لوولەك [ ڤۆڵکسواگن/ ئەودي] بزوێنەری TDI پێشەنگ بوون لەم پەمپانە لەپێش گۆڕين بۆ ئينجێكتەرى يەكە. ئەم پەمپانە بەکار دەھاتن بۆ باشتر کردنی كۆنترۆڵى پڕژان و بۆ ئەوەی پاكى دەستەبەر بكەن لە بزوێنەری ديزڵ هەروەك ئەوان لە پڕژێنەری ناڕاستەوخۆ گۆڕان بۆ پڕژێنەرێکی كاراتر بەڵام خۆى لە خۆيدا لە ساڵی ١٩٩٠ەکان بزوێنەری پڕژێنەری ڕاستەوخۆ ناپاکتر بو وەک لەوەی ئێستا. ECU ەكە تەنانەت توانای گۆڕانی شێدار کردنی ئەو بزوێنەرانەی کە چوارچێوەی ھایدرۆلیکیان ھەیە تا يارمەتى پاكکردنەوەی بدات. Bosch VP٣٠ VP٣٧ VP٤٤ پەمپی نموونەن.لەو كاتەوە گۆڕانێكى بەرفراوان ڕویداوە بۆ سيستەمى ديزڵى شەمەندەفەرى باو و یەکەی ئەليكترۆنى سيستەمى پڕژێنەری ڕاستەوخۆ. ئەمانە ڕێگە دەدەن بۆ دروست بوونی فشارى بەرزتر، و بۆ كۆنترۆڵ کردنێکی باشتر لە قەبارەى پڕژان، و چەندین قۆناغی جۆراوجۆری پڕژان بە بەراورد لەگەڵ سيستەمى ميكانيكيى.
see also
Wikimedia Commons has media related to Diesel fuel injection pumps.
سەرچاوەکان
Maxwell, R. J.; Dixon, P. L. (1988). "HIGH PRESSURE INJECTION INJURIES OF THE HAND: A REPORT OF THREE CASES". ANZ Journal of Surgery. 420: 344–346. doi:10.1111/j.1445-2197.1988.tb01068.x.
پارێزگای پەروان
پەروان (پەشتۆ/فارسی: پروان) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە. لە ٩ قەزا پێکدێت.
ژێدەرەکان
پەروان پۆل:پارێزگای پەروان
زمانی تورکمانی
زمانی تورکمانی (türkmençe، türkmen dili) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی وڵاتی تورکمانستانە. ھەروەھا ئەم زمانە لەناو تورکمانەکانی وڵاتی ئێران کە زۆربەیان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە و دوو پارێزگای گوڵستان و خۆراسانی باکوور دەژین بەکاردێت.
سەرچاوەکان
پۆل:زمانی تورکمانی پۆل:زمانەکانی ڕووسیا پۆل:زمانەکانی تورکیا پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی تورکمانستان پۆل:زمانە تورکییەکان پۆل:زمانەکانی پارێزگای گوڵستان پۆل:زمانەکانی پارێزگای مازەندەران پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان پۆل:زمانەکانی پاکستان
بڕیارنامەی ٢٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٣٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی حوزەیرانی ١٩٦٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٥٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٧ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
گەرمکی ساتووقەڵا
گەرمکی ساتووقەڵا یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی تەقتەق لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
دانیشتوان
بە پێی سەرژمێری ناوخۆیی ناحیەی تەقتەق، لە ساڵی ٢٠١٣دا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە پێکھاتووە لە (٣١) کەس و (٣) خێزان. - [ ]
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
کەناڵی ئاسمانیی پەیام
250px|وێنۆک|لۆگۆی کەناڵی ئاسمانیی پەیام
کەناڵی ئاسمانیی پەیام تەلەڤیزیۆنێکی ئاسمانیی کوردییە و کۆمەڵی ئیسلامی لە کوردستان خاوەن ئیمتیازییەتی و بە دروشمی «ڕاستی وێنە و وشە» لە سلێمانییەوە پەخشی بەرنامەکانی دەکات. وەپەخشی دراماکانی فارسی ئەکا لەم ڕووەوە سەرکەوتووە تاوەکوو ئێستا وەکوو درامای دڵنەوازان - پێغەمبەران و لە بەشی مناڵاندا گرنگی بە پەروەردە و فێرکردن و درامای کارتۆنی مناڵانە دەدات لە ڕووی وەرزشیشەوە بەرنامەی دەرەوەی یاریگا پەخش دەکات کە لەم بەرنامەیە تیشک دەخاتە سەر چالاکییەوەرزشییەکانی جیھان و ئەم کەناڵە زۆر گرنگی بە کاری بانگخوازی ئیسلامی دەدات لەلایەن بانگخوازانی ئیسلامی دکتۆر عبدالواحید و مامۆستا ھاوڕێ محمد ئەمین
بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی کەناڵی ئاسمانیی پەیام
پۆل:کەناڵ پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
١٦٧٦
ساڵی ١٦٧٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧٦
مێدرۆکسی پڕۆجێسترۆن کاپرۆیت
وێنۆک|پێکھاتەی دەرمانەکە مێدرۆکسی پڕۆجێسترۆن کاپرۆیت (MPC) پرۆجستینە کە لە ساڵی ١٩٥٨ بەرھەمھێنانی بۆکراوە، بەڵام ھەرگیز نەفرۆشراوە پێشوو تر لێک تێکچوون روویداوە لەگەل ھایدرۆکسی پرۆجێسترۆن و مێدرۆکسی پرۆجێسترۆن ئاستەیت
سەرچاوەکان
پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان پۆل:کۆلکە-سترۆیدەکان پۆل:پڕێگنانێکان
قشڵاخ پرد
قشڵاخ پرد (Qişllaxpird، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦١ کەس لە ٤٠ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
گوتیێ دو کۆست دو لا کەلپرێنێد
گوتیێ دو کۆست دو لا کەلپرێنێد نووسەر و شانۆنووسی سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٧یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٤ پۆل:مردووانی ١٦٦٣
١٦٧٧
ساڵی ١٦٧٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٦٧٧
پاریاوڵە
پاریاوڵە گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
پاریاوڵە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حەمک و لە باشوور لەگەڵ گوندی میل ناسر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەرەچێوار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی نەورۆز.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خلیسان
خلیسان (Xlîsan، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩ کەس لە ١٢٣ بنەماڵەدا بووە.
بڕیارنامەی ٢٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٣٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٣٥٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٧ پۆل:سووریا لە ١٩٦٧ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
ئیمپراتۆریەتیی ئاڵمانی
250px|وێنۆک|چەپ|ئیمراتۆریەتی ئەڵمانی لە ساڵی ١٩١٤ ئیمپراتۆری ئەڵمانی (بە ئینگلیزی: German Empire، بە ئەڵمانی: Deutsches Reich or Deutsches Kaiserreich) لە ساڵی ١٨٧١ دامەزراوە و ساڵی ١٩١٨ ڕووخاوە و بووە بە کۆماریی فیدڕاڵی، ئەمەش دوای ئەوەی کە شکستی ھێنا لە جەنگی جیھانی یەکەم و لە ژێر فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆر ویلھێڵمی دووەم.
پەراوێزەکان
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩١٨ پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧١ پۆل:مێژوو پۆل:ئەڵمانیا لە دەیەی ١٨٨٠ پۆل:ئەڵمانیا لە دەیەی ١٨٩٠ پۆل:ئەڵمانیا لە دەیەی ١٩٠٠ پۆل:ئەڵمانیا لە دەیەی ١٩١٠ پۆل:ئیمپراتۆریەتیی ئاڵمانی
شێخ ئادی کوڕی موسافیری ئومەوی
وێنۆک|لالش شوێنی ناشتنی شێخ ئادی
شێخ ئادی کوڕی موسافیری  (١٠٧٠-١١٦٢) لە وڵاتی لوبنان لە دایکبووە. شێخ ئادی یەکێکە لە پیرۆزترین کەسایەتییەکانی ئایینی ئێزدی و کە باوڕی ئێزدییەکان مەلیک تاووس لە لەشی ئەودا حلوولی کردووە. گۆری شێخ ئادی لە لالشە.
شێخێکە کە ئێزیدییەکان ڕێزی لێدەگرن، کە بە یەکێک لە پیرۆزەکانی تەریقەتەکەیان دەزانن، وەک چۆن ئایینێکی نوێ بە ناوی العداویە بۆی دەگەڕێنرێتەوە، لە گوندی بەیت فار نزیک شاری بەعلبەک لە لوبنانی ئێستا لەدایک بووە و تا ئەمڕۆش ماڵەکەی مەزارگەیە،  زۆربەی تەمەنی گەنجی لە بەغدا بەسەر بردووە و زیارەتێکی کردووە لە باکووری عێراق لە نزیک موسڵ و لە ڕۆژهەڵاتی بەرەو باکوور لە دۆڵی لالش، کە زەردەشتی زۆر لێ بوون، هەر بۆیە بنەما سۆفیگەرییەکانی لە ژێر کاریگەری فێرکارییەکانیاندا بوون، ئێزیدییەکان بە دەرکەوتنی فریشتە تاووس وەک کەسێکی باڵابەرز و پێستێکی قاوەیی تۆخ پەسن دەکرێت، و لە لالش کۆچی دوایی کرد، لە دەڤەری شێخان لە کوردستانی عێراق، لەو خەڵوەنگەی کە خۆی دروستی کرد لە دەوروبەری گوندی بەعدری، ٢٠ میل لە ڕۆژهەڵاتی خانەقای ڕەبان هۆرمێزدەوە بە خاک سپێردرا، دوای مردنی شوێنکەوتووەکانی لەوێ نیشتەجێی بوون و بووەتە ناوچەی زیارەت بۆ شوێنکەوتوانی  ئێزیدییەکان،  گۆڕەکەی بە سێ قوبە مەخرەجییەکەی بەناوبانگە.
ئایین لە کوردستان
وێنۆک|ئایین
ئایین لە کوردستان (بە ئینگلیزی: Religions in Kurdistan). جوگرافیای کوردستان یارمەتیدەرە بۆ شرۆڤەکردنی فرەچەشنەی ئایینەکانی یارسان، ئێزدی، زەردەشتی، مانی، جوو و کریستیانیزم بە ناونیشانە جۆراوجۆرەکانییەوە، موسڵمانی سوننی و شیعی و سۆفیگەری و ھەموویان بەیەکەوە بە درێژایی ڕۆژگار لە سەر ئەم خاکە ژیاون. ئەمیش ھەرجار بەھاوسەنگییەکی ناسک و بەروەخت کە بەردەوام بەھۆی کۆمەڵێ ڕووداوی جەرگبڕ کە ڕەنگدانەوەی ناسکیی لە ڕادەربەدەری ئەم بەشەی جیھانە، لە ناو چووە.
مێژوو
وێنۆک|منارەی مزگەوتێک لە ئامێدی. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لانکی شارستانییەکان و ئایینە یەکتاپەرستییەکان، گۆڕەپانی خوێن و توند و تیژی، ناوەندی کوشتارە ھەر خوێناوییەکان و گەورەترین لێبوردەیی، کوردستان تاقانەیە. شارەکانی لە چوارڕیانی ڕێگا سەرەکییەکانی ھات و چۆدان، بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ پەناگەی نەتەوە ژێردەستەکان واتا قوربانیانی چەوساندنەوە و ئایینییەکان بوون.
کوردەکان بە نەوەی مادەکان دادەنرێن ئەو خیڵە ئاریانە بوون کە لە ھەزارەی دووەمی پێش زاییندا نیشتەجێی باکووری ڕۆژاوای خاکی ئێران بوون. میرنشینە جیاوازەکانی ماد کە لە گەڵ ئاشووریەکاندا لە شەڕی بەردەوامدا بوون، لە سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا لە ژێر فەرمانڕەوایی دیجۆسێس کە ئەکپاتان (ھەمدانی ئێستا لە ئێران) کردە پایتەختی خوی یەک خرانەوە. لە کۆتایی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، مادەکان دەسەڵاتی خۆیان بەسەر وەڵاتی فارسدا سەپاند. لە ساڵی ٦١٢ پێش زایینی بە ھاوکاری بابلییەکان نەبوخزنەسر بە تەواوی کۆتایی بە دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ھێنا.
لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایینی سەرۆکی ھۆزێکی فارس بە ناوی کیرۆس ئەخامینش (کیرۆسی مەزن) دەستی بە سەر میدیا دا گرتەوە و کردی بە بەشێک لە ئیمپیراتۆری فارس. دوایش بوو بە بەھێزترین دەسەڵات لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. زەردەشتی ئایینی فەرمی ئەخمینی بوو وا پێدەچێت بە سەر مادەکانیشدا سەپێنرا بیت. بەڵام مادەکان پەرەیان بە ئایینی تایبەتی خۆیان دابوو کە بیرو باوەڕی فریشتەکان بوو.
ئەگەر باش تێبینی بکرێت ئەم ئایێنە کاریگەری بە سەر ئایینە خوایییەکانی پاش خۆیدا ھەبووە. ئەم ئایینە کە بێگومان لە سیبێریای ڕۆژاواوە سەری ھەڵداوە و بەھۆی کۆچی ھیندو ئەورووپییەکانەوە گوێزرایە ناوچەکە، لە سەر دوو بنەما دامەزراوە: چاکە لە ئەھموورامەزدا بەرجەستە دەبێت ە خراپە لە ئەھریمەن. ئەسکەندەری گەورە لە ساڵی ٣٣٠ پێش زایینی، میدیای داگیر کرد، و میدیا ئیتر وەک بەشێک لە ئیمپیراتۆری یۆنانی کەوتە ژێر کاریگەری قووڵی ھێلینییەوە و بیروڕا ئایینییەکانی یۆنان بە سەر دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەو ناوچەی وازیان لە بڕوا کۆنەکانی خۆیان نەھێنابوو سەپێنرا، دواتر ئایینێکی سەیر بەناوی میتراییزم بە شێوەیەکی خێرا لە ئێران سەری ھەڵدا. میترا خوای ڕۆژ بوو. ئەم میتراییزمە لە کوردستان دا سەرکەوتنێکی خێرای بەدەست ھێنا. سەرکەوتنێک کە تەنانەت بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ پاش ھاتنەوەی ئایینی جوولەکە و مسیح جیێ خۆی ھێشتەوە و کاریگەرییەکەی پاراست. لە ماوەی ئیمپیراتووری نوێی ئاشووریدا ڕەوەندێکی گرنگی جوولەکەکان ئاوارە و دەربەدەری کوردستان بوو (ھۆزە ون بووەکان) و بە ھۆیەوە زۆر بە خێرایی زۆرینەی کورد لە دین وەرگەڕان. لەدواییدا مەسیحییەت دەرکەوت و زۆربەی کوردەکان کە لە ژێر کاریگەری ئایینی جوولەکەدا بوون، ئەم ئایینە تازەیەیان پەسەند کرد.
لە سەدەی پێنجەمدا بزووتنەوەی مەزدەکی سەری ھەڵدا و دژ بە بنەماکانی توندی ئایینی زەرەدەشتی ئیمپیراتۆری ساسانی فارسی یاخی بوو. ئەم ئایینە کە لە چیاکانی زاگرۆس واتە شوێنی لەدایکبوونی مەزدەک، لە دایک بووە، بڕوای بە یەکسانی کۆمەڵایەتی لە نێوان مرۆڤ دا و ھاوبەشی لە سامان و مولک دا ھەبوو. بەڵام مزدەکەکان بە خێرایی بوونە قوربانی کوشتار و لەناوبردن و بزووتنەوەکەش لە کۆتایی سەدەی شەشەمی پاش زایین نەما.
ئیسلام لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاوبووەوە و ھەر لە سەرەتای ٦٣٧ ەوە ئەسپ سوارە خوێن گەرمەکان کەوتنە بڕینی ڕیگاوبانەکانی کوردستان. بەڵام لە سەدەی ١٢ دا بوو کە بەھۆی داگیرکارییەکانی ئیمپیراتووری عوسمانی، ئایینی ئیسلام لە سەدەی 16 بەتەواوی لەناو خاکی کوردستان بڵاو بوویەوە و خەڵکی ئیمانیان پێ هێنا.
ئایینی ئێزدی
وێنۆک|لالش
لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا نزیکەی ملیۆنێک تا ملیۆنێک و نیو ئێزدی ھەنە کە زۆربەیان لە کوردستانی عێراق دەژین، ھەروەھا لە ئەرمەنستان و گورجستان ژمارەیەکی بەرچاو ھەنە، ھندەکیان لە ئەورووپای ڕۆژاوادا دەژین. ھەندێکیانیش لە دەوروبەری جزیر و ماردینی تورکیا و ڕۆژھەڵاتی سووریا و دەژی ئایینێکی تایبەتە بە کوردان، ئەمڕۆکە ھەموو ئێزدییەکان کوردن. لە سەردەمێکدا زۆربەی کوردەکان ئێزدی بوون؛ و ھەموو کاتی بە ھەست و بیری مێژوویی زیندووی کوردەکان دەژمێردرێن ئیمپیراتووری عوسمانی بەناڕەوا تۆمەتی لە پەیڕەوانی ئەم ئایینە دەدا بە بیانۆی نەبوونی کتابی ئەسمانی بۆیە ھەموو کاتەک بەردووام بوون لە کوشتن و تالانکردنەوەی گوندەکانیان لە باکووری کوردستان، و بە درێژایی چەندین سەدە کوشتو بڕی یەکجار بێ بەزییانەی لێ کردوون. چونکە تورەکەکان وایان بیردەکردەووە کە ھەبوونی کوردانی موسلمان ئاسنترە بۆ تواندنەوە و بە تورک کردن بەلام کوردانی ئێزدی ئایینیان وەک بەربەستەک دەبینرە بۆ بە تورک بوون، چونکە دەقە کەڤنارەکانی ئەو ئایینە ھەموو بە کوردی کورمانجی بوون، ئەم ئایینە بە بربرەی پشتی زارەوی کورمانجی ھەژماردەکرێت چونکە کۆنترین دەقەکانی زارەوی کورمانجی لەلایان ئێزدییەکانەوە نووسراون کە ھەردوو کتێبی مەسحەف ڕەش و جەلوە بەو زارەیە نووسراووە، ئێزدییەکان باوەڕیان بە گوێزەرانەوەی گیان لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر ھەیە کە پێ دەلێن کراس گۆرینەوە، ئێزدییەکان بە سەر دوو چینی جیادا دابەش دەبن، چینی موریدەکان و چینی پیاوانی ئایینی، چینی ئایینی بریتینە لە شێخ و پیرەکان. پیرەکان کۆنترن لە شیخەکان، لە کۆندا پیرەکان دەستھەلاتی ڕەھای ئایینیان بە دەست بوو پیرەکانی ئایینی ئێزدی ھەمان سیفەتی پیرەکانی ئایینی عەلوی و زەردەشتی و یارسانیان ھەبوون بۆ بە ڕێوبردنی ئارکی دینییەکان، بەلام پاش ھاتنی ئایینە ئەبراھیمییەکان، چینی شێخەکان لە لایان شیخادییەوە دروست دەکرێت، و دەستھەلات ئایینی دەگرنە دەست، ھەرچاندە تاکۆ ئیستاشی پیرەکان ماون بەلام دەستھەلاتیان وەک شێخەکان بە ھێز نییە. ئێزدییەکان بێجگە لە سەردەمی کوندا لەسەردەمی نوویشیدا چەندین کەسایەتی ناووبەنگیان ھەبوونە کە لە بزاڤی ڕەوشنبیریدا خەباتی کوردیدا خەبتیان کردووە، بۆنموونە یەکەمین جار ڕۆمانی کوردی لەلایان ئێزدییەکانی سوڤییەتەوە دەنووسرێت. لە خوارەوە ھندەک لە نووسەر و ناودارەکانی کوردانی ئێزدی باس دەکەین
ئایینی یارسان
کۆمەڵە ئایینییەکەی یارسان (ئەھلی حەق یان کاکەیی) ئایینێکی جییاواز لە ئیسلامە. یارسان لە سەدەی یانزدەی زایینی لە لوڕستان دامەزرا و لە شارەزوور و ھەورامان لە لایەن شاخوشین بڵاوکرایەوە و لە لایەن سوڵتان سەھاکەوە جاکسازی تێیدا کرا کە لە ھەورامان شوێنێکی پاڕانەوەی بە ناوی جەمخانە بنیات نا و گوندی پردیوەر (شیخان)ی کردە بنکەی چالاکییەکانی خۆی. پیرە ڕاستەقینەکانی یارسان لە عێراق و ئێراندا، لە بنەچەک لەو بنەماڵە پیرۆزانەن. یارسان باوەڕیان بە سوڵتان سەھاک و ھەفت تەن و ھەفتوانەیە و سەبارەت بە کاسایەتییە ئایینییەکانی ئیسلامیش پییان وایە کە عەلی و کوڕەکانی (حەسەن و حوسێن) و یارانی ئەو سەردەمە زاتی سوڵتان و ھەفتەن و ھەفتوانەییان لە جەستەدا بووە. لە ھەمان کاتدا مووسا و ئیلیاس و عیسا و محەممەدیشیان لا پیرۆزە.
لە بابەتی دووبارە بەرجەستە بوونەوەدا لەگەڵ درووز و ئێزدییەکان کۆکن. پەیرەوانی یارسان لە ناوچەی گۆران و لەکستان لە پارێزگاکانی کرماشان و لوڕستان و ھەمەدان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا دەژێن. لە باشووری کوردستانیش کە بە یارسان کاکەیی دەگۆترێت، لە ناوچەی کەرکووک و خانەقیندا دەژێن.
ئایینی عەلەوی
ئایینی عەلەوی یان قزڵباشەکان، گەلێک جار قزلباشەکان بەھۆی ئەو گرنگییەی بە عەلی زاوای محەممەد دەدەن، بە ڕێبازێکی سۆفیگەری دادەنرێن. بەڵام لەڕاستیدا پەیوەندییەکی کەمیان بە ئیسلامەوە ھەیە. ئایینەکەیان زیاتر مرۆیییە، ڕەفتارە لیبراڵە کۆمەڵایەتییەکانیان زۆر لە ئیسلامی سەرەتایییەوە دوورە. بۆ نموونە ژن و پیاو لای ئەوان یەک پلەی ھەیە. زۆر گرنگی بە ڕۆژووی ڕەمەزان نادەن. خواردنەوەی مەی قەدەغە ناکەن. بۆنە ئایینەکانیان کە ھەمیشە سەماو ئاھنگی لەگەڵدایە، لە مزگەوت ناکرێن و لە شوێنی کۆبوونەوە ئەنجام دەدرێن کە بە «جوم ئێڤی» ناویان لێ دەبرێت و لە لایەن سەرکردە ئایینەکانیانەوە بەڕێوە دەبرێن کە بە دەدە یان سەیید دەناسرێن.
کتێبێکی پیرۆزی دیاریکراویان نییە. ڕێز لە قورئان و ئینجیل و تەورات دەگرن. لە نێوان خواو مرۆڤایەتیدا بڕوایان بە نێوبژیوانی پێنج فریشتە و دوازدە وەزیری خوا و چل پێغەمبەر ھەیە. ھەندێک جار پێیان دەڵێن «سەرسوورەکان» و زۆربەیان لە ئەنادۆڵ و شارەکانی سیواس و دیاربەکر و خەربووت دەژین. قزڵباشە کوردەکان بە کوردی و زازایی قسە دەکەن. لە چیاکانی دێرسم زیاتر لە ملیۆنێکن. خەمڵاندنەکانی ئەم دوایییە دانیان بەوە ناوە کە لەوانەیە قزڵباشەکان ٢٥ لە سەدی دانیشتووانی تورکیا پێک بێنن.
سۆفیگەری
ھەر لە سەرەتای سەدەی دوازدەیەوە سۆفیگەری لە کوردستان سەری ھەڵداوە و کۆمەڵە جیاجیاکان بە پەسەندکردنی ڕێبەرێکی ھاوبەش لە باوەشی تەریقەیەکەدا یەک دەگرن. لە ھەموویان کۆنتر کە تا ئێستاش لە کوردستان زۆر کارایە، تەریقەی قادری یە کە لە لایەن عەبدولقادری گەیلانیەوە (١٠٧٨–١١٦٦) دامەزراوە و لە شاری بەرزەنجە (نزیک شاری سلێمانی) ناوەندی بۆ دانراوە. دەروێشە قادرییەکان بۆ ئەوەی لە لایەن شێخەکەیانەوە بە مورید بناسرێن دەبێ ھەندێ دەستپێشخەری بکەن و کۆمەڵێ ئەرکی گران بە جێ بگەیەنن کە بریتین لە دانپیانان بە خراپییەکانیان، چێژتنی سزاکانیان، فەرمانبەری، ڕێزگرتن لە یاساکانی خانەقا و ماوەی ڕۆژووەکان. لە میانەی مەراسیمەکانی کۆبوونەوەی خانەقا، موریدەکان لە ناو بازنە داخراوەکاندا لە گەل دەنگی جەرگبڕی دەف دا خەم و ڕاست دەبەنەوە تا دەگەنە حاڵەتی دڵڕاوکێیەکی گشتگیر. ئینجا ھەندێکیان بە خەنجەر و قەمە جەستەکەیان کون دەکەن یان بزمار لەسەری خۆیان دەکوتن یانیش بە سەرەوە خۆیان لە دیوارەکان دەدەن. ئەمڕۆ تاڵەبانی و بریفکانی ناودارترین بنەماڵەکانی قادرین.
تەریقەی دووەم نەقشبەندی سوونی لە سەر دەستی بەھائەددین نەقشبەند (١٣١٧–١٣٨٩) لە بوخارا (ئوزبەکستانی ئەمڕۆ) دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٠٨ گەیشتووە کوردستان. ئەم تەریقە کە لە لایەن مەولانا خالیدی نەقشبەندی ھێنراوە، شێخەکانی بارزان، تەوێڵە و شەمدینان دەگرێتەوە خۆی. ئەمان مەراسیمەکانیان لە بێدەنگی تەواودا ئەنجام دەدەن. سووفییەکان بە دەوری یەک لە شێوەی بازنە دادەنیشن و بیر لەو بابەتە دەکەنەوە کە لە لایەن شێخەوە کە بەڕیوەبەری کۆبوونەوەکەیە، ھەڵدەبژێردرێت و تاوتوێ دەکرێت. بەڵام پێویستەسەرجەم موسوڵمانان بزانن دینی پاکوبێگەردی ئیسلام بێکەموکوڕییەوپێویستی بەزیادکردن (بیدعة) نییە.
کلێسای سریانی ڕۆژھەڵاتی
وێنۆک|دەرگای کڵێسای مەریم عەزرا لە سلێمانی ھەموو مەسیحیەکانی ڕۆژھەڵات ھەمان بیروباوەڕیان ھەبوو کە ماوەی «کونسیل نیسا» لە ٣٢٠ی دووای زایین ڕاگەیەنرا بوو. پاشتر کلێسای ڕۆژھەڵاتیان دامەزراند. بەڵام ململانێی نێوان ئیمپراتۆری بیزەنتی لە ڕۆژاواوە و ئیمپراتۆری فارس لە ڕۆژھەڵاتەوە بووە ھۆی دابەشبوونی ئەو مەسیحیانە.
ئایینی جوو
ئەمڕۆ تەنیا ھەندێک گۆڕستان و ئاسەواری پەرستگاکان لە کوردستان ماون. بۆ نموونە لە ئاکرێ ھێشتا ئاسەوارەکانی جوولەکەی کوردستان ماونەتەوە. بەڵام کۆمەڵگای کورد لە ئیسرائیل زۆر بەھێزن و ناسنامەی فەرھەنگی خۆیان پاراستووە. نێزیک ٢٠٠ ھەزار کوردی جوو لەو وەلاتا دەژین.
ئایینی زەردەشتی
زەردەشت لە ڕۆژھەڵاتی ئێران لە ساڵی ٦٦٠ پ. ز لە دایک بووبێت و لە ساڵی ٥٨٣ پ. ز لە ناوبراوە. ئەمڕۆ تەنیا چەند وێرانەیەک لە بورجەکانی بێدەنگی (لاشەکان لەم سەر ئەم بورجانە دادەنران بە ئەوەی باڵدارە لاشخۆرەکان بیا نخۆن) و ژمارەیەکی زۆر بچووکی باوەرپێکەران لە ناوچەکوردییەکانی ئێران و نزیک یەزد بە جێ ماون.
سەرچاوەکان
پۆل:ئایینی زەردەشت پۆل:چاندی کوردی پۆل:کوردستان پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان پۆل:یارسان
ئیمپڕاتۆر کۆگۆن
ئیمپڕاتۆر کۆگۆن (光厳天皇، کۆگۆن تێنۆ، لەدایکبووی ١ی ئابی ١٣١٣، ٥ی ئابی ١٣٦٤) یەکێک بوو لە یەکەم چوار ئیمپڕاتۆرەکەی دادگای باکوور لە سەردەمی دادگای باکوور و باشوور لە ژاپۆن، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکە لە ١٣٣١ بۆ ١٣٣٣ بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٣ پۆل:مردووانی ١٣٦٤ پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٤یەم
کتێبی جلوە
کتێبی جلوە یەکێک لە دوو کتێبی پیرۆزی ئایینی ئێزیدیە. ئەم کتێبە بە شێوەی یەکەم کەسی نووسراوە و بە گوێرەی ئێزیدییەکان وتەی خودایە.
پەڕاوێز
پۆل:کتێبە ئایینییەکان پۆل:ئێزیدی پۆل:دەقە ئایینییەکان پۆل:کتێبە کوردییەکان
ژۆرژ دێبرێبۆف
ژۆرژ دێبرێبۆف شاعیری سەدەی ھەڤدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٨ پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٧ پۆل:مردووانی ١٦٦١ پۆل:وەرگێڕە فەڕەنسییەکانی سەدەی ١٧یەم
بڕیارنامەی ٢٣٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٦٧ پۆل:مێژووی ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل
گلووکۆز
گلوکۆز جۆرێک شەکری ناو خوێنە کە خانەکانی لەش بەکاری دەھێنن و دەیکەنە وزە. چەپ|300px|وێنۆک|
چەپ|300px|وێنۆک|
پێکھاتەی گلوکۆز
گلوکۆز مۆنۆساکاریدێکە بە فۆرمووڵی C6H12O6 یان H-(C=O)-(CHOH)5-H کە پێنج دەستەی ھایدرۆکسیل لە بیچمێکی تایبەتدا لە دەوری زنجیرە کاربۆنییەکەی چنراوە.
تایبەتمەندی فیزیکی گلوکۆز
ھەموو فۆرمەکانی گلوکۆز بێ ڕەنگە و بە ئاسانی لە ئاو، ترشی ئەستیک و چەندتوێنەرێکی تردا دەتوێنەوە. گلوکۆز بە ڕێژەیەکی زۆرکەم لە ئەتنۆڵ و مەتنۆڵدا دەتوێتەوە.
خەستی گلوکۆزی خوێن
خەستی گلوکۆزی خوێن لە دەوروبەری ٩٠–٨٠ میلی گرەم لە دیسی لیتر، سەرلەبەیانان بە دڵی ناشتا و ڕێژەی ئەم خەستییە، یەک کاتژمێر پاش ژەمێک نان خواردن دەگاتە ١٤٠–١٢٠ (م. گ/د. ل)، بەڵام سیستەمە فیدبەکەکان خێرا (دوای٢کاتژمێر) ئەم ڕێژە ھەڵدەگەڕێنەوە ڕادەی ئاسایی خۆی. بە پێچەوانەوە لە کاتی برسییەتیدا، گلوکۆتیۆجینز لە جەرگدا بۆ قەرەبووی کەمایەسی گلوکۆز دەکەوێتە کار. ئەم ڕێژانە لە نەخۆشانی شەکرە دا نەختێ بەرزترە.
پاشەکەوتی گلوکۆز
جەرگ وەک سیستەمێکی بافری گرنگ، ئاگاداری گلوکۆزی خوێنە؛ واتە: لە کاتی بەرزبوونەوەی ڕێژەی گلوکۆزی خوێن دوای ژەمێک نان خواردن، ڕادەی دەردانی ئەنسۆلین یش بەرز دەبێتەوە و خێرا نزیکەی ٣/٢ گلوکۆزی ھەڵمژراوی ڕیخۆڵەکان دەکاتە گڵایکۆجین و لە جەرگ دا پاشەکەوتی دەکا. پاش ماوەیەک کە خەستی گلوکۆزی خوێن و ڕێژەی ئەنسۆلینی خوێن دادەبەزێت، جەرگ گڵایکۆجینەکانی شیدەکاتەوە و دەیکاتەوە بە گلوکۆز. ئەم ڕێک خستنە لە نەخۆشانی جەرگدا تووشی کێشە دەبێت.
لەگەڵ دابەزینی خەستی گلوکۆز لە خوێندا، ڕژێنی ھیپۆتاڵامس و کۆئەندامی دەماری سیمپاتیک دنە دەدرێ بۆ ڕژاندنی ئیپی نێفرین لە ڕژێنی سەروڵک. ئیپی نفرین کار دەکاتە سەر جەرگ و دەبێتە ھۆی ئازادکرنی گلۆکۆز
ڕێژەی زۆری گلوکۆز دەبێتە ھۆی تەوژمی ئۆسمۆزی لە شلەی دەرەوەی خانەکاندا. ئەگەر ڕێژەی گلوکۆز بەرز بێتەوە، تەوژمی ئۆسمۆزی دەرەوەی خانەکانیش بەرز دەبێتەوە ھەر ئەمەش دەبێتە ھۆی شێوانی ھاتوچۆی کاژی سایتۆپلاسمی خانەکان و ئەنجامی خراپی وەک لەدەستدانی ئاوی خانەکان و …
درێژخایەن بوونی بەرزی ڕێژەی گلوکۆزی خوێن، زیانێکی زۆر بە شانەکان و بە تایبەت ڕەگە خوێنییەکان دەگەیێنێ و ئەمەش لەوانەیە ئەنجامی خراپی لێ بکەوێتەوە؛ وەک: شەپڵەی دڵ، جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەکانی گورچیلە. زیادەی گلوکۆزی خوێن لە ڕێگای میزەوە دەردەچێ.