cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کاردانەوەی کیمیایی
گۆڕانی فیزیکی
لە گۆڕانی فیزیکیدا، تەنیا دۆخی فیزیایی ماددە دەگۆڕێ، نە پێکھاتەکانی ماددە. کەوابوو گۆڕانی ھەموو دۆخەکانی ماددە، وەک: توانەوە، بەستن، بوونە ھەڵم، بوونە ئاو، تەسعید و ھەروەھا توانەوەی خوێکان و بازەکان لە ئاودا، دەچنە بازنەی گۆڕانکاری فیزیایییەوە.
گۆڕانی کیمیایی
لە گۆڕانی کیمیاییدا، پێوەندی ئەتۆمەکان پێکەوە و داچنەی ئێلێکترۆنییان دەگۆڕێت. ھەڵبەت لە ھیچ کاردانەوەیەکی کیمیاییدا، ئەتۆم بەدی نایێ و تیا ناچێت، تەنیا تووشی لێکدران، شی بوونەوە یا دووبارە داچنین دەبێ. کاردانەوەی کیمیایی، واتە گۆڕانکاری کیمیایی، لەوانەیە وێڕای بەردانی وزە بە شێوەی گەرما، تیشک یان دەنگ بێ و، بەردانی گاز، نیشتنی تڵت یان گۆڕانی ڕەنگیشی بەدواوە بێ.
گۆڕانی فیزیکی و کیمیایی لەسەریەک
جاری وایە ھەردوو گۆڕانی فیزیکی و کیمیایی لە دیاردەیەکدا، یەک لەسەریەک ڕوو دەدەن. بۆ وێنە: ''بە گەرمکردنی کڵۆیێ شەکر لە لوولەی ئەزمووندا، سەرەتا شەکرەکە دەتوێتەوە کە دیاردەیەکی فیزیکییە. پاشان ڕەنگەکەی بۆر دەبێ، کە نیشانەی دەست پێکردنی ڕەوتی بوون بە کاربۆنی شەکرە و ئەمە دیاردەیەکی کیمیایییە. دوایی ھێندێک ھەڵم بەرز دەبێتەوە کە نیشاندەری شی بوونەوەی شەکر و درێژەی دیاردەی کیمیایییە. پاشان، دڵۆپە ئاو دەکەوێتە سەر لوولەلەکە، ئەمە بوونە ئاوی ھەڵمەکەیە و دیاردەیەکی فیزیکییە. لە کۆتاییدا، لە نێو لوولەکە، ماکێکی ڕەشی بێ تام و نەتواوە لە ئاودا (پێچەوانەی شەکرە سەرەتایییەکە) بەجێ دەمێنێ کە خەڵووزە و بە گۆڕانی ڕەنگ، تام و جۆری توانەوەی، ئاماژە بە دیاردەیەکی کیمیایی دەکا.''
وزەی کیمیایی
ھەر جۆرە پێوەندی نێوان ئەتۆمەکانی پێکھێنەری مولکوولەکانی تەنێک، جۆرێک لە وزەی کیمیایی تێدایە، کە بڕەکەی دەگەڕێتەوە بۆ جۆری ئەتۆم و شێوەی چنینیان لە مولکوولدا. لە کاردانەوەی کیمیاییدا، ئەم پێوەندانە دەگۆڕێ و لە ئەنجامدا وزەی کیمیایی بەرھەمەکان، لەگەڵ کاردەرەوەکاندا جیاواز دەبێ.
بۆ وێنە، کاردانەوەی گازی کلۆر لەگەڵ ھایدرۆجین ڕاچاو دەکەین. گازی کلۆر لە مولکوولی دوو ئەتۆمی Cl2 و گازی ھایدرۆجین لە مولکوولی دوو ئەتۆمی H2 پێک ھاتووە. بەرھەمی کاردانەوەکە،Hcl ھایدرۆجین کلۆرایدە، کە بە بەراورد لەگەڵ کاردەرەوەکان، پێوەندی تەواو جیاوازی ھەیە و بەم بۆنەشەوە وزەی کیمیاییشیان جیاوازە. ئێستا پرسیارێک: بە ڕەچاو کردنی جیاوازی وزەی کیمیایی بەرھەم و کاردەرەوەکان و یاسای بمێنی وزە، ئەم بڕە نادیارە لە وزەی کیمیایی چۆن دەردەکەوێت؟
کاردانەوەی گەرماگیر و کاردانەوەی گەرمادەر
بەپێی یاسای بمێنی وزە، لە ھیچ کاردانەوەیکدا کۆی وزە ناگۆڕێت. کەوابوو ئەم جیاوازییە، بە شێوەی گەرما خۆی دەردەخا. بۆیە لە کاردانەوەی وەک: کاردانەوەی سووتانی مێتان، کە بە پێکھاتنی ھایدرۆجین کلۆراید کۆتایی دێ، ئاستی وزەی بەرھەمەکان لە ماکە کاردەرەوەکان کەمترە و، گەرما بەر دەبێ و، بە کاردانەوەی گەرمادەر دەناسرێن. لە بەرامبەردا، لەو کاردانەوانەی کە تێیدا ئاستی وزەی کیمیایی بەرھەم زۆرتر لە کاردەرەوە سەرەتایییەکانە، کاردانەوەی گەرماگیر دەبێژن. بۆ سەرگرتنی کاردانەوەی گەرماگیر، دەبێ بڕێ گەرما بە پێکھاتەکانی کاردەرەوە بدرێت، وەک: شیکاری ئالومنیۆم کلۆرایدی بەستوو، کە بە گەرمکردن، دەبێتە دوو گازی ئاموونیاک و ھایدرۆجین کلۆراید.
لە ئەندازیاری وزەی کیمیاییدا، ھەڵسەنگاندنی ئاستی وزەی بەرھەم و پەسا گرنگی تایبەتی ھەیە. لە زانستی کیمیادا بە گۆڕانی ئاستی گەرما، ئانتاڵپی دەڵێن و بە ΔH نیشانی دەدەن. لە کاردانەوەیەکی گەرمادەر:
H1: ئاستی وزەی پەسا (ماکە کاردەرەوەکان)
H2: ئاستی وزەی بەرھەم
H2 <H1 H2-H1<0
بەم شێوە گۆڕانی ئانتاڵپی ΔH لە کاردانەوەیەکی گەرمادەر، ھەمیشە (-)یە.
لە کاردانەوی گەرماگیر:
H2>H1→H2-H1>0→ΔH>0
گۆڕانی ئانتاڵپی، لە کاردانەوەی گەرماگیر، (+)ە.
جۆرەکانی کارلێکی کیمیایی
ھەزاران کارلێکی کیمیایی ناسراو، لە سیستمە ژیانییەکان و کردە پیشەسازییەکان و تاقیگە کیمیایییەکاندا ڕوودەدەن و بەزۆریی پێویستە ئەو بەرھەمانە پێشبینیی بکرێن کە لەو کارلێکانەدا پەیدا دەبن، بیرکەوتنەوەی ھاوکێشەکانی بەو ژمارە زۆرە کارلێکە، کارلێکی سەخت و شەکەتکەرە، بۆیە باشتر و ھەڵکەوتوو تر وایە، ئەو کارلێکانە بەپێی چۆنییەتی ڕوودانیان بپۆڵێنرێن، ئەوجا زانیارییە گشتییەکان دەربارەی جۆرەکانی ئەو کارلێکانە لەپێشبینیی بەرھەمەکانیدا بەکاربھێنرێت. کارلێکە کیمیایییەکان دەکرێن بە پێنج جۆری بنچینەیییەوە کە ئەمانەن:
کاردانەوەی پێکھاتن
لە کاردانەوەی پێکھاتن (بەئینگلیزی: Composite reaction)یاخود کاردانەوەی یەکگرتن (بەئینگلیزی: Synthesis reaction)، دوو ماددە یان زۆرتر یەک دەگرن بۆ پێکھێنانی ئاوێتەیەکی نوێ، ئەم جۆرە کاردانەوە بەم ھاوکێشە گشتییەی خوارەوە دەردەبڕدرێت: X + A → AX
X و A دەشێت توخم یان ئاوێتە بن و AX ئاوێتەیە. ئەم نموونانەی خوارەوە چەند جۆرێک لە کاردانەوەی پێکھاتن ڕوون دەکەنەوە.
کاردانەوەکانی توخم لەگەڵ ئۆکسجین و گۆگرد
نموونەی کارلێکە سادەکانی یەکگرتنی ھەر توخمێک لەگەڵ ئۆکسجیم بۆ پێکھێنانی ئۆکسیدی ئەو توخمە، نزیکەی ھەموو کانزاکان، لەگەڵ ئۆکسجین یەک دەگرن و ئۆکسید پەیدا دەکەن، کە شریتێکی باریکی مەگنیسیۆم دەسووتێنرێت، بەگڕێکی سپیی بریسکەدار دەسووتێ و کە بە تەواویی شریتەکە دەسووتێ، خۆڵەمێشێکی ورد و سپی لێ دەمێنێتەوە کە ئۆکسیدی مەگنیسیۆم و ئەم کارلێکە کیمییایییە بەم ھاوکێشەیە دەردەبڕدرێت: ٢Mg(s) + O٢ (g) → ٢MgO
توخمەکانی تری کۆمەڵەی ٢ ی خشتەی خولی، بەھەمان ڕێگە کارلێک دەکەن و ئۆکسیدەکانییان پێک دێنن، کە شێوگی گشتییان MO یە، ھێمای M کانزاکە پیشان دەدات. کانزاکانی کۆمەڵەی ١، ئۆکسید پێک دێنن، کە شێوگی گشتییان M٢O یە، وەک Li٢O, Na٢O, K٢O ھەروەھا توخمەکانی کۆمەڵەی ١ و ٢ لەگەڵ گۆگرد بەھەمان شێوە کارلێک دەکەن و گۆگردید پێک دێنن وەک M٢s، ئەمانەی خوارەوە نموونەی ئەو جۆرە کارلێکانەی یەکگرتنن: ١٦Na(s) + S٨ (s) → ٨Na٢S
سەرچاوەکان
پۆل:کیمیا کاردانەوە کیمیایییەکان پۆل:گۆڕان
بالکان
thumb|320px|باڵکان بالکان نیمچەدوورگەیەکە ئەکەوێتە بەشی باشوری ڕۆژھەڵاتی قاڕەی ئەورووپا، ڕووبەرەکەی ئەگاتە نزیکه‌ی ٤٦٦,۸۷۷ کیلۆمەتری چوارگۆشە و ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە زیاتر لە ٥٣ میلیۆن کەس. ناوی ناوچەکە وەرگیراوە لە زنجیرە شاخی بالکان کە درێژدەبێتەوە لە ناوەندی بولگاریاوە تا ڕۆژھەڵاتی کۆماری سربیا و یەکێکە لە ناوچە مێژوویی و جوگرافیە گرنگەکان لە قاڕەی ئەورووپادا.
نیمچەدوورگەی باڵکان
زۆرجار بە باڵکان دەوترێت نیمچەدوورگەی باڵکان بەو سیفەتەی کە سێ لای بە ئاو دەورە دراوە، کە دەریای ڕەش لە ڕۆژھەڵاتی و بەشێکی دەریای ناوەڕاست لە باشوری ولە ڕۆژئاواییدا دەریای ئیدریاتیک و دەریای مەڕمەڕە و دەریای ئەیونی و دەریای ئیجە ھەیە. تەنھا پەردێک ئەیبەستێتەوە بە کیشوەری ئورووپاوە.
بالکان
لە ماوەی سەردەمەکاندا بەلقان کەوتۆتە سەر سنوری ئیمپراتۆریەتەگەورەکان، لەبەر ئەوە مێژووەکەی لێوانلێوە لە شەڕ و شۆڕش و جەنگ و ململانێی لە نێوان نەتەوەکان لە سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆمانیەوە پاشان دەوڵەتی عوسمانی و تا کاتی شەڕی یۆگسلافیا, لەبەر ئەو ھۆیە ناوی بەلقان بەستراوە بە توندوتیژی و ململانێی ئاینی ونەژادی. thumb|320px|وڵات‏‏‏ە‏‏‏كانی باڵکان
سنور
ڕووباری زانوب و ساڤا سنووری باکووری بالکان پێک دەھێنن و لە باشووریەوە دەریای مەڕمەڕە و دەریای ئیجە و دەریای دەردنیلە, و لە ڕۆژھەڵاتیەوە دەریای ڕەش وگەروی بسفۆرە, ودەریای ئەدریاتیک و دەریای ئەیونی ئەکەونە ڕۆژئاوایەوە.
وڵاتەکانی بالکان
ناوچەی نیمچە دوورکەی بالکان ئەم وڵاتانە ئەگرێتەوە:
ھەروەھا ھەندێک لە لێکۆڵەرەوان ڕۆمانیا و سلۆڤێنیا و مۆلداڤیا لە کۆمەڵی وڵاتەکانی بەلقان دائەنێن لەگەڵ ئەوەی ناکونە ناو نیمچە دوورگەکەوە بەلام بە ھۆی پەیوەندیە مێژوویی و سیاسیەکانیان لەگەڵ ھەرێمەکەدا.
سەرچاوەکان
وێکپیدیای عەرەبی
پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا پۆل:بالکان پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
بڕیارنامەی ٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی 1950دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵای دەستدرێژی بۆ کۆماری کۆریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 473‌ەم، بە 9 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
تایربوغە
تایربوغە (Tayirbuẍe، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٩ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە.
بڕیارنامەی ٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٠ پۆل:شەڕی کۆریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆریای باکوور
تایربوغە
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ساکسۆنیای خواروو
وێنۆک|ئاڵای ساکسۆنیای خواروو left|200px
ساکسۆنیای خواروو (بە ئاڵمانی: Niedersachsen) یەکێکە لە شانزە ھەرێمەکەی وڵاتی ئاڵمانیا. ئەم ھەرێمە کەوتووەتە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەوە. پایتەختی شاری ھانۆفێر. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتوانی ئەم ھەرێمە ٧٬٧٧٤٬٢٥٣ کەسە.
ڕوال ئاموندسن
رۆوالد ئێنگلبرێت گراونینگ ئامووندسێن (١٦ی جووڵای ١٨٧٢ - ١٨ی جوونی ١٩٢٨) شوێندۆز و جیھانگەڕی نۆرویژییە. ئامووندسێن یەکەمین کەس بوو کە لە نێوان ساڵیانی (١٩١٠-١٩١٢) یەکەمین سەفەری ئێکتشافی بۆ جەمسەری باکوور و باشوور ئەنجام دا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٢ پۆل:مردووانی ١٩٢٨ پۆل:دۆزەرەوەکانی کەنەدا پۆل:دۆزەرەوە نۆرویژییەکان پۆل:وەرگرانی مەدالیای شیاوی (دانمارک)
قسەی نەستەق
قسەی نەستەق یان ئەفۆیریزم (وشەیەکی ڕەسەن یۆنانییە لە: Greek ἀφορισμός aphorismos, delimitation)، بریتییە لە ئاخاوتنێکی چڕی مانادار کە دەدرێتە پاڵ کەسێک، نووسەرێک یان مرۆڤێکی ناودار. شێوەی پەندی ھەیە، بەڵام وەکو ئەویش نییە. نووسەر یان ھەر مرۆڤێک لە ڕێگای ئەفۆریزم تەواوی بیری خۆی لە ڕستەیەک کۆ دەکاتەوە بە چەشنێک وەک ئاوێنە ئەو بیرەی ھەڵیگرتووە تێیدا ڕەنگ بداتەوە. نیچە بە ئەفۆریزم لە سەرەتای نەخۆشییەکانی دەڵێ: (بەدوای فەردە قورسەکانی خۆم دەگەڕام، ئەوە بوو خۆمم دۆزییەوە). خاسییەتی قووڵی ئەفۆریزم ئەوەیە مرۆڤ لە ڕێگای ئەمەوە تێبینیی بیر و بیرکردنەوەی خۆی دەکات. ھەرچی( پەند= حیکمەت= Maxime)ە و جیاوازییەکەی لەگەڵ ئەفۆریزم دەگەڕێتەوە بۆ لایەنە گشتییەکەی و تێبینی یەکێک بۆ بیر و بیرکردنەوەی یەکێکی دیکە. بەکورتی ئەفۆریزم پەندێکە یان چڕکردنەوەیەکی مانادارە مرۆڤ بە تێبینی ناوەوەی خۆی دەری دەبڕێ. ھەرچی پەند یان حیکمەتە زیاتر تێبینییە بۆ دەرەوە، بۆ سەر ئەوانی دیکە. یەکێکی دیکە لە جیاوازیی و خاسییەتەکانی نێوان Maxime و ئەفۆریزم، ئەوەیە یەکەمیان گەڕان و بەدواداچوونی حەقیقەتی تێدایە، بەڵام ئەفۆریزم بەقەد نیوەی ئەمە توانای ھەیە، یان لە ڕاستیی نزیک دەبێتەوە. یەکێک لە ئەفۆریزمە ھەرە ناودارەکانی ئەدەب قسەیەکی نەستەقیی ڕەخنەگری فەڕەنسی (سان بۆڤ)ە کە دەڵێ (مرۆڤ خۆی شێوازە). قسەی نەسەق یەکێک لە جۆرەکانی وێژەی کوردییە کە بە شێوازی زارەکی سینە بە سینە گەڕاوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوانکاریی ئەدەبی پۆل:وێژەی کوردی پۆل:دەستەواژەکان
ئەحمەدی یەکەم
ئەحمەدی یەکەم کوڕی محەمەدی سێیەم کوڕی موڕادی سێیەم، لە نێوان ساڵانی ١٥٩٠ بۆ ١٦١٧ ژیاوە، چواردەیەم سوڵتانی عوسمانییە، شاعیر بوو و دیوانیکی چاپکراوی ھەیە، لە ساڵی ١٦٠٣ز دەسەڵاتی گرتە دەست لە دوای مردنی باوکی، سەردەمەکەی سەردەمی شەڕ و یاخیبوون و شۆرشەکان بوون دژ بە دەوڵەتەکەی.
پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژھەڵات
حوکمی گرتە دەست لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا، ئاگری شەڕ ھەڵگیرسا بوو لەگەڵ دراوسێ ئێرانییەکاندائەمەش ھانی ئەوانەی دا کە ئەیانویست ھەستن بە شۆڕش لەوانە بزوتنەوەی جان پۆلاد کە تێکشکا و ڕایکرد بۆ ئیتالیا و فەخرەددین دوڕزی، سەدڕی ئەعزەم موڕاد پاشا ھەستا بە دەستگرتن ھەموو یاخی بووەکاندا. شا عەباشی سەفەوی ھەستا بە داگیرکردنی ژمارەیەک شاری سەر بە دەوڵەتی عوسمانی، وەک تەبرێز و وان، و ئەحمەدی یەکەم ناچار بوو ڕێبکەوێت لەگەڵ سەفەوییەکان، بە تایبەت دوای مردنی سەدری ئەعزەم موڕاد پاشا، و یەکێک لە مەرجەکانی ڕێکەوتنەکە ئەوەبووکە عوسمانیەکان ھەموو ئەوانە بگێڕنەوە لەو خاکانەی کە سوڵتان سولەیمان قانونی غەزووی کردبوون کە بەغداشیان تێدا بوو.
پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕۆژئاوادا
حکومەتی نەمسای کاسۆلیکی ھەستا بە توندکردنەوە لەسەر ھەنگارییە ئەرسەدۆکسییەکان، ئەمەش وایکرد ھەنگارییەکان بنێرن بۆ لای دەوڵەتی عوسمانی موسڵمان و داوای دادپەروەرییەکەی بکەن و ڕزگاریان بکات لە دەستی نەمسا، و ھەنگارییەکان ئەمیرێکیان بۆ خۆیان ھەڵبژارد، حکومەتی عوسمانی ئەمەی پێ باش بوو، یارمەتی دان بە ھێزی سەربازی بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی نەمسا و ھێزە عوسمانی و ھەنگارییەکان توانیان لە ماوەیکی کەمدا فەتحی چەندین قەڵا بکەن، و نەمسا بۆ ئەوەی وا لە ھەنگارییەکان بکات دەست لە عوسمانییەکان بەربدەن، دابەزی لە ھەموو خاکەکانی مەجارستان (ھانگاریا) بۆیان و دانی نا بە فەرمانڕەواکەیان وەک پاشای مەجەڕ و ئەمیری ترانسلڤانیا، بەمەش توانیان ھاریکاری مەجەڕی لەگەڵ عوسمانییەکان بوەستێنن، و لەبەر ناجێگیری بارودۆخی ناوخۆ و سەرقاڵبوونی سوپای عوسمانی لە بەرەی ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئێراندا، عوسمانییەکانی ناچار کرد ڕێبکەوێت لەگەڵ نەمسادا کە بەمە نەمسا ڕزگاری بوو لەو جزیە ساڵانەی ئەیدا بە دەوڵەتی عوسمانی.
بەڵام فەڕەنسا تایبەتمەندییەکانی بۆ تازە کرایەوە و گەیشتە سەروو تایبەتمەندییەکانی ئینگلیز و بوندقییەکان، و حەقی پاراستنی مەسیحییەکانی قودس و دەوروبەری درا بە پاشای فەڕەنسا.
ھۆڵەندا توتن و ڕێگەکانی بەکارھێنانی بردە ناو دەوڵەتی عوسمانییەوە لە سەردەمی سوڵتان ئەحمەدی یەکەم، فەتوا درا بە حەرامکردنی، و ئینکیشارییەکان ھەستان بە شۆڕش و خەلیفەیان لابرد و موستەفای یەکەمیان لە جێگەی دانا. thumb|240px|وێنەیەکی مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد، ئیستەنبوڵ لە سەردەمەکەییدا شەڕی دەریایی کەوتەوە لە نێوان کەشتییە عوسمانی و ئەوروپییەکاندا، و لە زۆربەی جارەکاندا بە بەرژەوەندی ئەورووپا کۆتایی ئەھات.
بیناسازی لەسەردەمی ئەحمەدی یەکەم
لەم سەردەمەدا یە کێک لە دیارترین ھێماکانی خەلافەتی عوسمانی بنیاتنرا کە مزگەوتی سوڵتان ئەحمەدە، و لە ڕۆژاوا بە مزگەوتی شین ناسراوە لەبەر نەخشە شینەکانی تیایەتی؛ و مزگەوتێکی سەرسوڕھێنەرە لە بیناسازییدا و لە ڕووناکییەکانی لە شەودا و بە یەکێک لە گرنگترین و گەورەترین مزگەوتەکانی تورکیا و جیھانی ئیسلامی ھەژمار دەکرێت.
شیواشان، باسکی کۆڵەسەی سەردەشت
شیواشان (، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥ کەس لە ١١٨ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ھێسن
وێنۆک|ئاڵای ھێسن left|200px
ھێسن (بە ئاڵمانی: Hessen) یەکێکە لە شانزە ھەرێمەکەی وڵاتی ئاڵمانیا. ئەم ھەرێمە کەوتووەتە ناوەندی وڵاتەوە. پایتەختی شاری ویسبادنە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتوانی ئەم ھەرێمە ٦٬٠١٦٬٤٨١ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:ھێسن پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
مەحسووم کۆرکماز
مەحسوم کۆرکماز نازناو عەگید لە ساڵی ١٩٥٦ لە شارۆچکەی فارقین لەدایک بووە و بووەتە یەکەم فەرماندەی ھێزی ڕزگاری کوردستان باڵی سەربازی پەکەکە و ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی پەکەکە، لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ١٩٨٦ لە چیای گابار لە شرنەخ شەھید بوو.
ژیان
مەحسوم کۆرکماز بە ھەڤاڵ عەگید دەناسرێت لەناو کورداندا، مەحسوم کاتێک تەمەنی بچووک بوو خێزانی ئەوان شارۆچکەی فارقینیان جێھێشت و ڕوویان کردە شاری باتمان، لە ساڵی ١٩٧٦ لە ڕێی ھەڤاڵ مەزلووم دۆغانەوە تێکەڵ بە گرووپی ئاپۆچییەکان بوو.
شام
پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٩ چووە لوبنان لەگەڵ (کەمال پیر)، پاشان بووە ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی پەکەکە، لە دۆڵی بیقاع ئەکادیمیایان دامەزراند لە ساڵی ١٩٨١ بۆ پەروەردەی کادرانی پەکەکە. پاش شەھید بوونی ناوی ئەم ئەکادیمیایە کرابە ناوی خۆیەوە و ناونرا ئەکادیمیای مەحسوم کۆرکماز.
ھێزی چەکداری
پاش پەروەردەکردن و پێگەیاندنی کادران و بەرەو پێشچوونی پارتەکەیان و زیاتر ناساندن و بەدەست ھێنانی مافە سەرەتایییەکانی کورد لە تورکیادا، پەکەکە بڕیاری لەدروست کردنی ھێزی چەکدار کردەوە و چالاکی چەکداری ئەنجام بدات لە باکووری کوردستان و تورکیادا، و بۆ زیاتر ناساندنی پەکەکە. ھێزی ڕزگاری کوردستان (ھەرەکە) دروست کراو یەکەم فەرماندەی ھەڤاڵ عەگید بوو، عەگید و ھاوڕێکانی بە دەستە و مەفرەزە چوونەوە ناو نیشتیمان و دەستیان بە پڕوپاگەندە کرد و یەکەم چالاکیان لە دژی دەوڵەتی تورکیا ئەنجامدا لە ١٥ی ئابی ١٩٨٤ کە ئەمەش بووە سەرەتای دەست پێکردنی خەباتی چەکداری پەکەکە.
مردن
پاش خەباتی دوو ساڵ لە ناوچە جیاجیاکانی باکووری کوردستان و ڕێکخستنی دەستەکانی گەریلا و پەرەدان بە خەباتی چەکداری و چالاکی کردن، عەگید لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ١٩٨٦ لە ڕوبەڕوونەوەیەکدا لەگەڵ ھێزەکانی سوپای تورکیا لە چیای گابار لە پارێزگای شرنەخ شەھید بوو، ھەتاوەک و ئەمڕۆش جەستەی ئەم شەھیدە دیار نییە.
پەیکەر
لە ٢٨ی ئازاری ٢٠١٧ لە کۆبانی پەیکەری شەھید مەحسوم کۆرکماز دروست کرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ئاپۆییستەکان پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:خەڵکی فارقین پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان پۆل:سیاسەتوانانی کورد پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦ پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان پۆل:مردووانی ١٩٨٦ پۆل:کوردەکانی تورکیا
بڕیارنامەی ٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی حوزەیرانی 1950دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵای دەستدرێژی بۆ کۆماری کۆریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 474‌ەم، بە 7 دەنگی لەگەڵ، 1ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
جولیوس سێزار
thumb|سەرە پەیکەری جولیوس سێزار
گایوس جولیوس سێزار یەکێک بوو لە ژەنەڕال و سیاسەتمەداری رۆمانی. لە ١٢ی تەممووزی ١٠٠ی پێش لەدایکبوونی مەسیح لە دایکبووە تا لە ١٥ ی ئازاری ٤٤ی پێش لەدایکبوونی مەسیح) لە لایەن کۆمەڵێک سیناتۆری رۆمانیەوە کوژرا. ئەو ڕۆڵێکی گەورەی گێڕا لە گۆڕانی کۆماری رۆم بۆ ئیمپراتۆری ڕۆم.
ژیان
جولیوس سێزار ئیمبڕاتوڕ و ژەنەڕاڵ و سەرکردەیەکی سیاسیی و نووسەرێکی ڕۆمانی بووە، یەکەم کەس بووە کە نازناوی ئیمبڕاتۆڕی لەخۆی ناوە. جولیوس سێزارر لەباڵاترین کەسایەتیە سەربازیەکانی مێژووە و بەھۆی شۆڕشەکەیەوە دەسەڵاتی ڕۆمای لەکۆماریەوە گۆڕیوە بۆ ئیمبڕاتۆڕیتی، وەکو لەمێژوودا ھاتووە خەڵکی ڕۆما بەڕێز و گەورەییەوە سەیریان کردووە و واباسیان لێوە کردووە و کە پیاوی داھاتووی ڕۆما و ئیمبڕاتۆرە چاوەڕوانکراوەکەی ڕۆمایە. جولیوس سێزار ھەر لەمنداڵیەوە حەزی لەزانست بووە و لەوڵاتی یۆنان ژمارەیەکی زۆر لەزانستەکانی خۆێندووە، چونکە ئەو کاتە یۆنان ناوەندی زانست بووە و کوڕە خاوەندەسەڵات و زەنگینەکان دەچون بۆ یۆنان بەمەستی خوێندن و دواتر کاری سیاسیان کردووە، ھەر لەسەرەتای ژیانێوە لەبواری سیاسەتدا کاری کردووە و چۆتە نێو ڕیزی سووپای ڕۆمانیاوە و وەکو ئەفسەر و ژمێریار بۆ حکومەتی ڕۆمانیا کاری کردووە دواتر بۆتە سەرکردەی سووپای ڕۆمانیاو و سووپاکەی بەباشترین سووپا ناسراوە. لە ساڵی ٧١ پێش زایین جولیوس سێزار و بۆمبی و کراسوس یەکەم حکومەتی سێ قۆڵیان پێکھێناوە، جولیوس سێزار توانیوێتی لە شاڵاوەکانیدا لەھەموو شوێنە جیاجیاکانی ژیان سەرکەوتوبێت و وڵاتەکانی فەڕەنسا  و ئیسپانیا و سووریا و میسڕ  و چەند وڵاتێکی دیکە بخاتە سەر ڕۆما و ھەوڵی داوە بارودۆخی ھاوڵاتیانی ڕۆمان باش بکات و حکومەت چالاکبکات و بیخاتە خزمەتی ھاوڵاتیانەوە. جولیوس سێزار زۆر وابەستەبووە بەشەرەفەوە و پێی وابووە واتای شەرەف ئەوەیە کە لەڕادەبەدەر دڵسۆز و بەوەفابێت بۆ ھاوڕێیان و ھاوەڵانی و تەنانەت بۆ ئەو کەسانەش کە خزمەتێکی بچووکی پێشکەش دەکەن... لەم بارەیەوە وتوێتی ((ئەگەر چەتە و ڕێگرەکان و پیاوکوژەکانیش داکۆکی لەشەرەفم بکەن بەھەمان جۆر خەڵاتیان دەکەم وەکو چۆن کەسانی دیکە خەڵات دەکەم)). جولیوس سێزار خاوەنی بەھەرەیەکی زۆربووە لەوانە نووسین و داھێنان و زۆر کتێبی بەناوبانگیشی لەو سەردەمەی ڕۆمادا بڵاوکردۆتەوە، زۆر نەرم و نیانیش بووە بەرامبەر بەڕۆڵەی وڵاتەکانی، لە ١٥ ئازاری ساڵی ٤٤ پێش زایین بەدەستی نەیارەکانی تیرۆرکراوە و کوشتویانە.
سەرچاوە
پۆل:نووسەرانی ڕۆمای کۆن پۆل:جولیوس سێزار پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینی پۆل:مردووانی ٤٤ی پ. ز پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠ی پ. ز پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠ی پ.ز پۆل:مردووانی ٤٤ی پ.ز پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوایی جولیۆ-کلاودیان پۆل:وتارە قسەکراوەکان پۆل:پاشاکان
ماو تسی تۆنگ
وێنۆک|ماو تسی تۆنگ ماو تسی تۆنگ هەروەها ناسراوە بە سەرۆک ماو (بە چینی: 毛澤東 / 毛泽东، ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٣ – ٩ی ئەیلوولی ١٩٧٦) شۆڕشگێڕێکی کۆمۆنیستی چینی بوو کە بە دامەزرێنەری کۆماری گەلی چین دادەنرێت. ئەو لە دامەزراندنیی ئەو کۆمارە لە ١٩٤٩ تاکوو مردنی لە ساڵی ١٩٧٦ وەک سەرۆکی وڵات کاری کرد. ماو ئایدۆلۆژیای مارکسی-لێنینی هەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا بیرۆکە و هزرەکانی ئەو، ستراتیژیی سەربازی و زانستی سیاسیی ئەو وەک کۆکراوەیەک بە ماویزم ناسراوە، واتە بە ئایدۆلۆژیایەکی تایبەت.
ماو کوڕی جوتیارێکی سەرکەوتوو بوو لە شاشان، هەرێمی خونان. ئەو هەر لە سەرەتای ژیانییەوە کەسێکی ناسیۆنالیستی چینی و دژە ئیمپریالیزم بوو، هەروەها بە دیاریکراوی کەوتبووە ژێر کاریگەریی شۆڕشی شینهای لە ساڵی ١٩١١ هەروەها بزووتنەوەی ٤ی ئایار لە ١٩١٩. دواتر کە لە زانکۆی پەکین کاری دەکرد، ماو بووە کەسێکی مارکسی-لێنینی وە لە ساڵی ١٩٢١ بووە ئەندامی دامەزرێنەری حیزبی کۆمۆنیستی چین دواتر لە ساڵی ١٩٢٧، ڕابەرایەتی ڕاپەڕینی هارڤێستی پایزی کرد. لە دەمی شەڕی ناوخۆییی چین لە نێوان پارتی نەتەوەیی چین (KMT) و حیزبی کۆمۆنیستی چین (CCP)، ماو هاوکاریی لە دامەزراندنی سوپای سووری ڕەنجدەران و کرێکارانی چینی کرد. ماو لە ماوەی ڕاپەڕینی درێژ یی چین بووە سەرۆکی حیزبی کۆمۆنیست. دواتر لە ماوەی جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن لە ساڵاننی ١٩٣٧-١٩٤٥، هەر دوو حیزبی کۆمۆنیست و نەتەوەیی چین بەشێوەیەکی کاتی بوونە هاوپەیمان لە دژی ژاپۆن، هاوپەیمانییەکە بەردەوامی هەبوو تاوەکوو لە ساڵی ١٩٤٩ ژاپۆن خۆی بەدەستەوەدا لە داگیرکردنی چین. هەر لەو ساڵەدا، ماو لەڕێی هێزەوە شکستی بە حکوومەتەکەی حیزبی نەتەوەیی چین هێنا و بەناچاریی ڕوویانکردە تایوان.
لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩، ماو تسی تۆنگ دامەزراندنی کۆماری گەلی چینی ڕاگەیاند، کە بووە وڵاتێکی تاک حیزبی و لەلایەن حیزبی کۆمۆنیستی چین کۆنتڕۆڵ و بەڕێوە دەبردرێت. لە ساڵانی دواتر توندی بە دەسەڵاتی ماو دەبیندرا لەڕێی کەمپەینکردن لە دژی خاوەن زەوییەکان، لە ساڵانی ١٩٥٠ بۆ ١٩٥٣ دەستپێکردنی هەڵمەتێک بۆ سڕینەوە و بێدەنگکردنی نەیارانی شۆڕش، لەو نێوانەدا دژایەتیکردنی سیاسییە سەرمایەدارەکان و سیاسییەکانی پارتی نەتەوەیی چینی لە خۆگرت، لە پاڵ ئەوانەش بردنەوەی جەنگێکی دەروونی لە دژی کۆریا، هەموو ئەوانە لە ماوەی ساڵانی ١٩٥-١٩٥٨ بوونە هۆی مردنی چەند ملیۆنێک لە خەڵكی چین. ماو ڕۆڵی بەرچاویشی گێڕا لە بە ناوەندیکردنی سیستمی ئابووریی چین. لە ساڵی ١٩٥٤ بەشداربوو لە نووسینەوەی یەکەمین دەستووری کۆماری گەلی چین. لەلایەکی دیکەشەوە، لە داڕشتنی پڕۆگرامی پیشەسازی و دەستپێکردنی پڕۆگرامی وزەی ناوەکی و بۆشایی ئاسمان لە ژێر ناوی (دوو بۆمب، یەک سەتەلایت) بەشداربوو.
سەرچاوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد پۆل:شۆڕشگێڕەکان پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:مردووانی ١٩٧٦ پۆل:فەیلەسووفە چینییەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:شاعیرانی کۆماری گەلی چین
جۆردن لارسۆن
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠ پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦
سێف خواروو
سێف خواروو گوندێکی شارستانی مەریوانە لە پارێزگای کوردستان، ئێران. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤٧ کەس لە ١٠٤ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بازاڕ
شوێنی کڕین و فرۆش بە بۆچوونی Justi Ferdinand، وشەی بازاڕ (واجار-پەھلەوی) دە بنەڕەتدا بە مانای " شوێنی ھاتووچۆی زۆر" بووە. شێوەی وشەکە دە زمانی پەھلەویدا و ھەروەھا ئەسڵی ماناکەی گومان لەوەدا ناھێڵێتەوە کە وشەکە خزمە دەگەڵ بزاوتنBizawtin و مەبەست لە بازاڕ "شوێنی جموجۆڵی زۆر" یان بە وتەی Justi "شوێنی ھاتووچۆی زۆر بووە. بنە وشەی بز Biz (Vaz(Avestayi), Vac(Pehlewi)) نەک ھەر بە گشتی مانای "بزووتن و جووڵان" دەگەیێنێ، بەڵکوو ھەروەھا مانای  "ڕێگا وھاتووچۆ" ش دەردەبڕێ و ئەم مانایە لە وشەی باز Bazی کوردمادی بە مانای "ڕێگا" دا پارێزراوە[پردەباز، بازی بێریان].
سەرچاوە
پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی پۆل:چاندی ئیسلامی پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
قارەمان
قارەمان (Qareman، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٧ کەس لە ١٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سێف سەروو
سێف سەروو گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سێف سەروو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٦٨ کەس لە ١٥١ بنەماڵەدا بووە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پاتیالا
شاری 'پاتیالا (به ئینگلیزی : Patiala ) به ژماره‌ی دانیشتوانی ٣٥٦،٩٣٦ کەس ، له پارێزگای پەنجابی هیندستان هەلکەوتووه.
شاری پاتیالا یەکێک له شانشینه پێشووەکانی پەنجاب بووه. ئەو شاره له باشووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگایەو ٦٥ کیلۆمەتر له چەندیگەری ناوەندی پارێزگاکه دووره.
سەرچاوه
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:پاتیالا پۆل:پایتەخته مێژووییه‌کانی هیند پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند
مێکانیکی کوانتۆم
وێنۆک|upright=1.3|چەپ میکانیکی کوانتەم یان میکانیکی پەرەمە لقێکە لە زانستی فیزیای نوێ کە باس لە تەنۆلکە بچوکەکان دەکات کە قەبارەکەیان بەقەدەر گەردیلەیەکە و کاریگەریەکانی کوانتەم لە ١٠ نانۆ بەرەوخوار دەست پێدەکات. میکانیکی کوانتەم لقێکی نوێی فیزیایەکە لە سەدەی بیست سەریھەڵدا و چەندین فیزیایی بەناوبانگی وەک ماکس پلانک و ئەنیشتاین، شڕۆدینگەر، ھایزێنبێرگ، دیراک، نێلز بۆڕ و ھتد دەستێکی باڵایان ھەبوو لەم بیردۆزە.
مێژوو
سەرەتای سەرھەڵدانی ئەم بیردۆزە بۆ سەرەتای سەدەی بیست دەگەڕێتەوە. کاتێک لە کۆتایی سەدەی نۆزدە فیزیای کلاسیک نەیتوانی ڕاڤەی چەند دیاردەیەکی فیزیایی بکات (وەک تیشک دانەوەی تەنی ڕەش) زانایان بیریان لە جێگرەوەیەک کردەوە. ماکس پلانک توانی بە شێوەی تاقیکردنەوە بگات بە ھاوکێشەیەک کە بە تەواوی تەریب بوو لەگەڵ داتا تاقیگەییەکان. بەڵام ھاوکۆلکەیەک لە ھاوکێشەکەی دا بوو کە پێویستی بە ڕاڤە کردن بوو لەڕێی ماتماتیکیەوە. لە کۆتایی دا ئەم ھاوکۆلکەیە ناوی لێنرا بە نەگۆڕی پلانک. یەکێک لەم شتە جیاوازانەی کە پلانک لە ڕاڤە ماتماتیکیەکەی دا بانگەشەی بۆ دەکرد ئەوە بوو کە تەنانەت ووزەی دەردراو بەشێوە شەپۆلی کارۆموگناتیسی لەلایەن تەنی ڕەشەوە لە یەکەی یەکپارچە پێک ھاتوە کە پێی دەگوترێ کوانتا (Quanta). دواتر بەسود وەرگرتن لەم بیردۆزە نوێیە ئەڵبێرت ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٠٥ توانی ڕاڤەی ماتماتیکی بۆ دیاردەی کارۆڕوناکی (photoelectric effect) بکات. کوانتای ڕووناکیش ناوی لێنرا فۆتۆن. دواتر لە ڕێی ھەندێ تاقیکردنەوەی تر و سود وەرگرتن لە بیردۆزی کوانتەم چەندین نەھێنی تر دۆزرانەوە. بۆ نمونە پەیکەری گەردی و پێکھاتەکانی و چەندین سیفاتی نوێی ئەلێکتڕۆن و پڕۆتۆن و نیۆتڕۆن دۆزرانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:میکانیکی کوانتۆم
ئۆگست کۆنت
گرنگترین بەرھەمەکانی ئۆگست کۆنت :
- چەند وانەیەک لە سەر فەلسەفەی پۆزەتیڤیزم لە پەرتوکیکی شەش بەرگیدا لە (١٨٣٠-١٨٤٢) بلاوی کردەوە.
- رێچکەیەک لە سیاسەتی پۆزەتیڤیزم لە چوار بەرگ پێکھاتووە کە تێیدا تێۆرەکانی کۆمەڵناسی پراکتیزەکردبوو، لە ساڵی (١٨٥١- ١٨٥٤).
- تێڕوانینەکانی دەربارەی دەوڵەت و کۆمەڵگا کە لە دوو بەرگدا بلاوی کردووەتەوە.
- تەندروستی عەقلی.
- نامەی فەلسەفەی کۆمەڵایەتی.
- گوتارێک دەربارەی رۆحی پۆزەتیفیزم.
ئوگست کۆنت و یاسای سێ‌ قۆناغەکە : ئوگست کۆنت لە زۆر بواری جیاواز بیروبۆچوونەکانی خۆی خستووەتەڕوو یەکیک لەو تەوەرانەی کە باسی لێوە کردووە و لە دونیای فیکردا ناوبانگی پێ دەرکردووە باس کردنە لەو یاسا و قۆناغانەی کە مێژووی کۆمەڵگاکان و مرۆڤایەتی پێدا تێپەڕبووە.
ئوگست کۆنت لە ماوەی ساڵانی (١٨٣٠- ١٨٤٢) بەرھەمی لێکۆلینەوەی چەندین ساڵەی خۆی لەژێر ناوی (فەلسەفەی پۆزەتیڤیزمدا) بڵاوکردەوە. ئەو لەو کتێبەدا سەرجەم بۆچوونە فەلسەفی و کۆمەڵناسییەکانی خۆی لەبارەی رەوتی مێژووی مەعریفە و زانینە مرۆڤییەکانی خستەڕوو، ئەو لەو کتێبەدا ئاماژەی بەوە ‌کرد کە ھزری مرۆڤایەتی بە سێ‌ قۆناغدا تێپەڕی کردووە کە ئەمانەن:
1-قۆناغی لاھوتی (ئایینی) Theological Stage
لە تێڕوانینی (کونت)دا قۆناغی لاھوتی یەکەمین قۆناغە کە ھزری مرۆڤایەتی بە خۆیەوە دیویەتی. مرۆڤایەتی لە سەرەتادا بەم قوناغە مێژوویدا گوزەری کردووە و پاشان چەندین قۆناغی دیکەی گوزەراندووە و تاوەکو گەیشتووەتە ئەم ئاستەی ئەمرۆ. ئەم قۆناغە پێش ساڵی(١٣٠٠ م) سەری ھەڵداوە و بە کۆمەڵێک خسڵەت لە قۆناغەکانی دواتر جیا دەکرێتەوە، یەکێک لەو خسلەتانە پشت بەستنی مرۆڤە بە پرێنسیپی ئایینی بۆ شرۆڤەکردنی جیھانە کۆمەڵایەتییەکە و دیاردە کۆمەڵایەتیەەکان، واتە ئایین دەستی گرتبوو بەسەر سەرجەم لایەنەکانی ژیانی مرۆڤایەتیدا و ھەموو شتەکانیان دەبەستەوە بە ئایینەوە و خوێندنەوەی ئایینیان بۆ دەکرد، تەنانەت ئایین زاڵ بووبوو بەسەر راڤەکاری سروشتی و کۆمەڵایەتی و رۆحییەکاندا، لەم قۆناغەدا عەقڵی مرۆڤەکان بە شێوەیەک لە شێوەکان ون بووبوو، یاخود کاریان  پێ نەدەکرد، ھەموو شتەکانیان دەگێڕایەوە بۆ (ھێزە سروشتییەکان و ویستی خودا)، ئەفسانە و خورافیات (غەیب) رۆڵێکی بەرچاوی دەگێرا لە ژیانی ئەو سەردەمەدا و باڵادەستی خۆی سەلماندبوو لە ‌بەرامبەر عەقڵی  مرۆڤدا، سۆز و ھەڵچوونەکان کونترۆڵی ھزری مروڤیان کردبوو تا گەیشتبووە ئەو رادەیەی کە مرۆڤەکان ھەست بە لاوازی و بێئیرادەیی خۆیان بکەن لە بەرامبەر ئەو شتانەی کە دێنە سەر رێگای ژیانیان. خسڵەتێکیتری ئەم قوناغە ئەوەبوو کە وا مرۆڤەکان ھەوڵیان دەدا ھۆکارەکانی سەرەتا و ئاکام و مەبەستەکانی ئاخیرەت لێک بدەنەوە. بە شێوەیەکی گشتی ئەم قۆناغەش دابەش دەکرێت بۆ سێ‌ بەش یا خود سێ‌ قۆناغی دیکە کە ئەوانیش:
- بتپەرەستی : کە کۆنت پێوابوو مرۆڤ لەم قوناغەدا سەرجەم ئەو گرفت و کێشانەی کە لە چوارچێوەی ژیانیدا روو دەدەن بە بێ‌ بیرکرنەوە قبوڵی دەکات.
- تاک خودایی (توحیدیە) کۆتا قۆناغی لاھوتی (ئایینی)یە کە لە سەرەتای دەرکەوتنی ئایینی مەسیحەوە دەست پێدەکات تاوەکو ئایینی ئیسلام.
2- قۆناغی میتافیزیک (واوەسروشت Metaphysical or Abstract Stage )
3- قۆناغی زانستی (پۆزەتیفیزمPositive Stage )
ئەم قۆناغە کۆتا قۆناغی یاساکەی (کۆنت)ە کە مێژووی سەرھەڵدانی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی(١٨٠٠) راستەوخۆ دوای قۆناغی (میتافیزیک) دەست پێدەکات، ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە ئەم قۆناغە دوا قۆناغە کە ھزری مروڤایەتی پێدا تیپەڕ دەکات، دوا قۆناغەی گەشەی عەقڵی مرۆڤە. عەقڵی مرۆڤ لەم قۆناغەدا دەگاتە بەرزترین ئاستی گەشە و پێشکەوتن، ئەو لەو باوەڕدا بوو کە ھزری مرۆڤ لەو دوو قۆناغەی پێشوودا حاڵەتێکی وەھمی و خەیالاوی ھەبووە، بەڵام لەم قۆناغەدا گەیشتووەتە حاڵەتی زانستی و پشتیان پێ بەستووە لە ‌کاتی شیکردنەوەی دیاردە کۆمەڵایتییەکاندا، جێگای سروشت و خورافاتی گرتووەتەوە... کەواتە یاسای سێ‌ قۆناغە لە ھزری (کۆنت)دا ئەوە دەگەینێت کە ھەر بوارێک لە بوارەکانی مەعریفە لە کاتی پەرەسەندن و گەشەکردندا بەو سێ‌ قۆناغەدا تێپەڕیووە؛ واتە یاسای سێ‌ قۆناغە شتێکی حەتمییە و ھەر دەبێت روو بدات.
ئۆگست کۆنت و پۆلێنکردنی زانستەکان:
یەکێکیتر لەو بوارانەی کە ‌(کۆنت) قسەی لە سەر کردووە، باس کردنە لە زانستەکان و شێوازی پۆلێن کردنیان و چونیەتی دابەش کردنیان، ئەو زانستەکان دابەش دەکات بۆ دوو جۆری سەرەکی:
یەکەم: زانستە وەسفییەکان: ئەم جۆریان ھەموو ئەو زانستانە دەگرێتەوە کە ھەڵدەستن بە وەسفکردنی دیاردە کۆمەڵایەتییەکان.
دووەم: زانستە موجەڕەدەکان: ئەمەش سەرجەم ئەو زانستانە دەگرێتەوە کە ھەڵدەستن بە دۆزینەوەی یاسا سروشتییەکان و دیاریکردنی بوونی دیاردەکان و بەردەوام بوونیان.
بەکورتی دەتوانین بڵێین گرنگترین ئەو زانستانەی کە (ئۆگست کۆنت) بایەخی پێداون و وەک زانستێکی سەربەخۆ سەیری کردوون بریتین لەم زانستانەی خوارەوە:
یەکەم: بیرکاری Mathematics
دووەم: ئەستێرە ناسی Astronomy
سێھەم: فیزیا Physics
چوارەم: کیمیا Chemistry
پێنجەم: زیندەوەرزانی Biology
شەشەم: کۆمەڵناسی Sociology
ئۆگست کۆنت و زانستی کۆمەڵناسی:
(کۆنت) حەزێکی زۆری بۆ لێکۆلینەوە و تێگەیشتن و سروشتی کێشەکانی کۆمەڵگا ھەبوو، بەتایبەت لە سەردەمی شۆڕشی فەرەنسیدا، ھەمیشە ھەستی بە پێویستی چاکسازی کردن دەکرد لە نێو سیستەمەکانی ناو کۆمەڵگا، ئەم بیرۆکەشی زیاتر پەرەی سەند کاتێک بە تەواوی لەگەڵ مامۆستاکەی(سان سیمۆن) جیابوونەوە, ھەر لەم کاتەدا بوو کە ھەستی بە ھاتنە کایەی زانستێکی نوێ دەکرد تا دواجار لە ساڵی (١٨٣٩) زانستێکی نوێ‌ دامەزراند کە ناوی لێنا (فیزیای کۆمەڵایەتی) وا ناساندی کە زانستی شیکردنەوەی دیاردە کۆمەڵایەتییەکانە، بەڵام دوای ئەوەی (ئارۆلف کیتیلە) ئەم ناوەینا لە ھەندێک ئەزموون و تاقیکردنەوەکانی خۆی، بۆیە کۆنت دەستبەجێ‌ لەو بۆچوونەی خۆی پاشگەزبوویەوە و زانستی (سۆسیۆلۆژیا، کۆمەڵناسی) ھێنایە ‌کایەوە، لەو باوەڕەشدا بوو کە زانستێکی گشتگیرە و سەرجەم بوارەکانی ژیانی کۆمەڵگاکان دەگرێتەوە و زانستێکی ئاڵۆزە و ھەر بۆیە لە سەرووی لوتکەی ھەرەمەکەدا جێگیری کرد. لەو باوەڕەشدا بوو کە کۆمەڵناسی زانستێکە توانای ئەوەی ھەیە زانستەکانی وەک مێژوو، سیاسەت، ئابووری، لەخۆ بگرێت، (کۆنت) پێناسەی کردووە بۆ زانستی کۆمەڵناسی و دەڵیت (کۆمەڵناسی زانستێکە لێکۆلینەوە دەکات دەربارەی رەوتە فیکری و مەعنەوییەکانی مرۆڤ).
ھەروەھا کۆنت لە کتێبەکەیدا پێناسەیەکی دیکەش بۆ ئەم زانستە دەکات و دەڵێت: (بریتییە ‌لەو بابەتەی کە تایبەتە بە لێکۆلینەوەی گشت دیاردەکانی عەقڵی مرۆیی و ئەو کردارە مرۆییانەی دەبنە بەرئەنجامی ئەم عەقڵە)، بەڵام ئەم پێناسەیە ئەوە ناگەینیت کە کۆمەڵناسی تەنھا لێکۆلینەوە بێت لە عەقڵ، بەڵکۆ بایەخیش دەدات بە دەرئەنجامە کەڵەکەبووەکانی عەقڵ و مومارەسەکانی.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٨ پۆل:مردووانی ١٨٥٧ پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ١٩یەم پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز پۆل:ئابوورزانانی فەڕەنسی پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە پۆل:فەیلەسووفانی زانست پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:بێدینەکان پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
بڕیارنامەی ٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی تەمموزی 1950دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵای دەستدرێژی بۆ کۆماری کۆریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 476‌ەم، بە 7 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 3ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٠ پۆل:شەڕی کۆریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆریای باکوور
کارۆلۆس پاپوولیاس
کارۆلۆس پاپوولیاس (؛ لەدایکبووی ٤ی حوزەیرانی ١٩٢٩ – مردووی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١) سیاسەتوانی یۆنانی و شەشەمین سەرۆک کۆماری یۆنان لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٥ بوو. پاپوولیاس بەر لەوەی ببێتە سەرۆک کۆماری یۆنان، وەزیری دەرەوە و ئەندامی پەرلەمانی یۆنان بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:مردووانی ٢٠٢١ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی یۆنان پۆل:وەزیرانی دەرەوەی یۆنان پۆل:سیاسەتوانانی یۆنانی
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەسرە
thumb|فڕۆکەخانی نێودەوڵەتیی بەسرە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بەسرە دووەمین گەورە فڕۆکەخانەی دەکەوێتەی باشووری شاری بەسرە ، فڕۆکەخانەکە ٢٠کم لە ناوەندی شاری بەسرە دوورە و فڕۆکەخانەکە لەساڵی ١٩٨٠ بنیادنراوە.
کۆمپانیاکانی گواستنەوە
چەندین کۆمپانیای عەرەبی و بیانی لەم فڕۆکەخانەیە خزمەتگوزاری گواستەوە و گەیاندن پێشکەش دەکەن لەوێنەی
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عێراق
ھاشم نانەوازادەگان
حاجی هاشمی نانەوازادەگان،گۆرانیبێژ و شاعیرێکی غەریب و عاشقێکی دڵسووتاو بوو. له ساڵی ١٩٢٨دا له شاری مەهاباد له دایک بووه.
ژیان
ئەی سایە لار، ئەی گوێ بە گوار!
دەمرم لە بەر کۆچی دوورت
خوێنی منە کۆچی سوورت، کۆچی سوورت...
یەک دوو ساڵ بەر لە مردنی، کەژاڵ کە پیرەژنێکی تێکشکاو و لەپێکەوتوو بوو، بە بیانووی کڕینی کووتاڵ لە دووکانەکەی وەژوور دەکەوێ و مەزندەی ئەم پارچە و ئەو پارچەی لێ ‌دەپرسێ. هاشم وەکی مشتەرییەک لێی دەڕوانێ و تاریفی پارچەکانی بۆ دەکا و لە مەزندەکانیان دەدوێ. کەژاڵ کە هەست بەوە دەکا هاشم وەکی بیانییەک لێی دەڕوانێ و نایناسێتەوە، پێی دەڵێ: حاجی‌ئاغا نامناسی؟! ئەویش دەڵێ: بە خودای پێم وا نییە بە خزمەتت گەیشتبم! پێی دەڵێ: ئەمن کەژاڵم! حاجی هاشم دەستی شل دەبێتەوە و لە سەر جێگەی خۆی دادەنیشێ و کەژاڵ وەدەردەکەوێ. پاشی نزیک بە چل ساڵ، ئەوە دوایین یەکتر بینینی هاشم و کەژاڵ دەبێ، بەڵام چ بینینێکی غەماوی و دڵتەزێن! حاجی هاشمی نانەوازادەگان سەرەڕای ئەم بەسەرهاتە بە سۆزە، تەنانەت لە شاری خۆی نێوێکی نائاشنا و شاعیرێکی غەریب بوو. لە بێدەنگی و گومناویدا ژیا. پاشی مردنی کە چاوم بە نووسراوە و شوێنەوارەکانیدا گێڕا، تازە زانیم خاوەنی پتر لە ١٥٠ گۆرانییە کە چ لە ڕوانگەی ئاواز و دانان، چ لە ڕوانگەی شێعر و سۆزەوە لووتکەی گۆرانیی کوردییان تەرخان کردووە و مەشهووری دوورترین شوێنەکانی کوردستانن، بەبێ ئەوەی هیچکەس خاوەنەکەیان بناسێ یا تەنانەت ناوی بیستبێ. ئەوەتا چەند جار گۆرانییەکانی محەممەدی ماملێ و حەسەن زیرەک چاپ و بڵاوکرانەوە، بەبێ ئەوەی ناوێک لە حاجی هاشم لە ئارادا بێ.
شێعرەکان ئەوەندە ڕێک و ڕەوان و لە سەر زاران خۆشن کە تەنانەت لە شارەزایان کەم کەس هەیە بە فولکلۆریان دانەنێ و پێی وابێ خاوەنێکی سەربەخۆیان هەیە. ئایا تۆ خۆشت تا ئێستا ئەمانەت هەر بە فولکلۆر نەزانیون؟ : ئەوڕۆ یاری نازەنین چووە سەیرانێ
قەولی داوە بێتەوە، دێتە ژوانێ
شەرتە سوێندی بۆ دەخۆم بە قوڕئانێ
قەولە یارێ هەڵگرم، تێر دە باوەشی گرم
یاری شۆخ و نازەنین، یاری مەهـ جەبین... ++++ ئەی بولبولی دڵ‌غەمگین، یار یار یار یار
تێر تێر با بۆ یەک بگرین، یار یار یار یار
یاری جوانم، یار یار یار
من بۆ دڵ و تۆ بۆ گوڵ بچریکێنین
هەردووکمان شەیداین بۆ گوڵ، دڵ بە خوێنین...
سەردەمێک لە ژیانی حاجی هاشم بە ڕاو و شکار، سەردەمێک بە تەبعید و دوورخرانەوەی بۆ شاری دامغان و سەردەمی دواییشی بە شاخەوانییەوە بهووری. بەڵام سەردەمی ئەوین و دڵدارییەکەی لە هەوەڵ تا ئاخری ژیانی تەرخان کرد.
بەرهەمەکان
لیستەی گەنجینەی بەرهەمەکانی حاجی هاشم ئەمانەن:
کۆچی دوایی
ڕۆژی هەینی، کاتژمێر پێنج و نیوی ئێوارەی ١٦ی بەفرانباری ١٣٧٣(٦ی ژانوییەی ١٩٩٤) دڵی لە کوتان کەوت.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:شاعیرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨ پۆل:مردووانی ١٩٩٤
کوڕبازی
کوڕبازی یان نێربازی جۆرە ڕەفتارێکی سێکسییە کە پیاوێک، یان نێرێکی پێگەیشتوو، ھەیەتی بەرامبەر بە کوڕێکی پێنەگەیشتوو. ئەم ڕەفتارە جیایە لە مناڵبازی، چون لە مناڵبازیدا کەس ھەستی سێکسی بەرامبەر بە مناڵ (چ کوڕ چ کچ) ھەیە، بەڵام لە نێربازی یا کوڕبازیدا ھەستی سێکسی یا کردەوەی سێکسی لە نێوان پیاوێک و کوڕێکدایە. نێربازی ئەگەرچی جۆرێک لە ڕەفتاری ھاوڕەگەزخوازانەیە، بەڵام ئەوەی کە لە ھاوڕەگەزخوازی جیای دەکاتەوە یەکەم تەمەنی دوو کەسەکەیە، دووھەم بوونی کردەوەی فیزیکیی سێکسی لە نێربازیدا. واتە نێربازی بە پێچەوانەی ھاوڕەگەزخوازیی گشتی زیاتر کردەوەیەکی فیزیکییە لە نێوان دوو نێردا، ھەتا ناسنامەی سێکسیی کەسێک.
بێلوو
بێلوو گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بێلوو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٠٠ کەس لە ١٢٠ بنەماڵەدا بووە.
ناری شاعیری ناوداری کورد لەم گوندەدا ژیاوە و ھەر لە گۆرستانی ئەم دێیە نێژراوە.
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ساکسۆنیا
ساکسۆنیا (بە ئاڵمانی: Freistaat Sachsen) یەکێکە لە شانزە ھەرێمەکەی وڵاتی ئاڵمانیا. ئەم ھەرێمە کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی وڵاتەوە. پایتەختی شاری درێسدێنە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتوانی ئەم ھەرێمە ٤،١٣١،٦٣٤ کەسە.
سەرچاوە
پۆل:ساکسۆنیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠ پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
ھێڵ (ئەندازە)
وێنۆک|300px|پارچەھێڵێک 290px|وێنۆک|سێ هێڵ لە ئەندازەی دیکارتیدا ھێڵ شتێکی ئەندازەیییە کە (زۆرتر) ڕاست، بێبڕانەوە درێژ و بێبڕانەوە باریکە. پانیی ھێڵ سیفرە. ئەگەر ھێڵێک بە پێنووس بکێشن و بە وردبین سەیری بکەن لەوانەیە بڵێن دەتوانین پانیی ھێڵەکە بپێوین؛ بەڵام، لە ئەندازەدا، ھێڵ بێپانایە. ئەو ھێڵەی بە پێنووس دەکێشرێ تەنھا بۆ نیشاندانی بیرۆکەی ھێڵ لەسەر کاغەزە. ھێڵ تەنھا یەک ڕەھەندی ھەیە ئەویش درێژییە. کاتێک زانستی ئەندازە بەکار دێنین بۆ دروستکردنی نموونەیەک لە جیھانی ڕاستەقینە، ھێڵەکان دەبنە نوێنەری ئەو شتە ڕاستانەی کە زۆر باریکن و پانییان زۆر کەمە.
ھێڵی ڕاست یان ڕاستەھێڵ کورتترین مەودای نێوان دوو خاڵە. واتە گەر بمانەوێ لە شوێنێکەوە بڕۆین بۆ شوێنێکی تر، یان شتێک لە شوێنێکەوە ببەین بۆ شوێنێکی تر، نزیکترین ڕێگە ئەو ڕاستەھێڵەیە کە دوو شوێنەکە دەگەیێنێتە یەک.
پارچەھێڵ لەتێک لە ھێڵە کە لەلایەن دوو خاڵی جیاوازەوە سنووردار کرابێتەوە. پارچەھێڵ خاوەنی ھەموو خاڵەکانی سەر ھێڵەکەیە کە دەکەونە نێوان ئەو دوو خاڵەی کۆتایییەوە.
تیشک یان نیوەھێڵ ئەو ھێڵەیە کە لە خاڵێکەوە دەست پێ دەکا و لە ئاراستەیەکی دیاریکراودا بەرەو بێکۆتایی دەر دەچێ. ھەر ڕاستەھێڵێک دوو ئاراستەی ھەیە و لە ھەر ئاراستەدا بێبڕانەوە درێژ دەبێتەوە، بەڵام تیشک تەنھا لە یەک ئاراستەدا بێبڕانەوەیە، بۆیە ھەندێ جار پێ دەوترێ نیوەھێڵ.
لە ئەندازەی ئیقلیدسیدا‌، چەمکی ھێڵ بنچینەیییە. بەڵام لە ئەندازەی شیکارانەدا بەپێی زاراوەگەلی بنچینەییتر (وەکوو خاڵ) پێناسە دەکرێ.
ئیقلیدس ھێڵی بەم جۆرە پێناسە کردووە: درێژییەکی بێپانا؛ ھەروەھا بۆ ڕاستەھێڵیش دەڵێ: ڕاستەھێڵ ئەو ھێڵەیە کە بە خاڵەکانی سەر خۆیەوە تەخت ڕاکشابێ.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی پۆل:ئەندازەی شیکارانە پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان
قووڵتێ
قووڵتێ (Qûlltê، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١ کەس لە ٢٧١ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ڕاینلەند-پالاتینات
وێنۆک|ئاڵای ڕاینلەند-پالاتینات left|200px
سەرچاوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٦ لە ئاڵمانیا پۆل:ڕاینلەند-پالاتینات پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٦ پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی نەجەف
فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی نەجەف فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی شاری نەجەف ، فڕۆکەخانەکە لە ٢٠ی تەمموزی ٢٠٠٨ ڕێوەڕەسمی کرانەوە بۆ ئەنجام درا.
بەستەری دەرەکی
پۆل:فڕۆکەخانەکانی عێراق
پۆل:نەجەف
کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆ. ٧ وەرزشوان (٣ پیاو، ٤ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە یازدەمین بەشداربووی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٦٨. لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢–١٩٨٠ بەشداری نەکرد. وەرزشوانانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ لەم ئۆڵمپیادە نەیانتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنن لەو ڕکابەریانەی بەشداربوون تێیدا.
یارییەبەشداربووەکان
لیستی ئەو یارییە وەرزشیانەی کە یاریزانانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تێیدا بەشداریان کرد لە یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ تۆکیۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
کەنۆڵان، تەمۆغەی سەقز
کەنۆڵان (Kenollan، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١٧ کەس لە ٩٦ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بڕیارنامەی ٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی تەممووزی ١٩٥٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ سکاڵای دەستدرێژی بۆ کۆماری کۆریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٧٩ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێلایەن پەسندکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:شەڕی کۆریا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆریای باکوور
قزلوو
قزلوو یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. .
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان پۆل:کۆیە
گوندەواری لەک
گوندەواری لەک لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی تەرواڵ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی گێڵیەلیە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٢,١٥٣) کەس و (١,٠٨٠)نێر و (١,٠٧٣)مێ و (٦٥٥)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
دابەشی کارگێڕی
لە (٢٣) گوند پێکھاتووە:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی قوروە پۆل:پارێزگای کوردستان
بڕیارنامەی ٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئەیلوولی 1950دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 503‌ەم، بە 10 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٥٠ پۆل:ئیندۆنیزیا لە ١٩٥٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان
یواخیم گاوک
یواخیم گاوک ، لەدایکبووی ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٤٠، سیاسەتوانێکی ئەڵمانی و یازدەیەمین سەرۆک کۆماری ئاڵمانیا بووە. ئەو لە ڕۆژی ١٨ی ئازاری ٢٠١٢ەوە بوو بە سەرۆک کۆمار و ھەتا ١٨ی ئازاری ٢٠١٧، بۆ ماوەی ٥ ساڵان ئەو پۆستەی پێبووە.
سەرچاوە
پۆل:زیندووان پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئاڵمانیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠ پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەڵمانیا
ھاکی کارەر
ھاکی کارەر یان حەقی قەرار (١٩٥٠ لە ئولوبەی - ١٩٧٧ لە دیلۆک) چالاکوانێکی سیاسیی چەپگڕی مارکسیست-لێنینیستی تورک و خەڵکی تورکیا و لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی باکووری کوردستان بوو. ھاکی کارەر کەسایەتییەکی بەرجەستە و سەرەکی لە مێژووی پارتی کرێکارانی کوردستان بە ئەژمار دێت.
کرانکەیس
کرانکەیس شوێنێکی نیشتەجێکردنە بۆ کرانشەفت لە بزوێنەری سووتانی ناوەکی. لەزۆربەی بزوێنەرە نوێیەکان کرانکەیس یەک خراوە بۆ بلۆکی بزوێنەر.
بزوێنەری چوار ھەنگاو ئاسایی دەفرێکی ڕۆنیان ھەیە لە خوارەوەیی کرانکەیسەکە. سوتەمەنی و ھەوایی تێکەڵ تێناپەڕن لەناو کرانکەیسەکە لەبزوێنەرێکی چوار-ھەنگاو، لەگەڵ ئەوەش دا بڕێکی بچووک لەناو گازەکانی بەکارھاتوو دەچنە ناوی
بزوێنەرەێکی «کرانک-کراوە» کرانککەیسی نییە. ئەم دیزاینە بەکارھاتبوو لە بزوێنەرەکانی پێشوو و پاشماوەکان بەکارھێنان لەھەندێ بزوێنەرەکانی دیزڵی گەورە، وەک بەکارھێنرا لەکەشتییەکان.
پەستان-کرانکەیس
زۆربەی بزوێنەرە دوو ھەنگاوەکان دیزاینێکی پەستان کرانکەیس بەکاردەھێنن، ئەو شوێنەی بەشێک بۆشایی سوتەمەنی و ھەوای تێکەڵ ڕادەکێشێت بۆ ناو بزوێنەرەکە و پستنەکە بەرەو سەرەوە جووڵە دەکات. دواتر وەک پستنەکە بەرەو خوارەوە دەگوازرێتەوە،
دیزاینە پەستان کرانکەیسەکەکان زۆرجار بەکارھێندراون لە بزوێنەرە بەنزین بچووکەکان (گازۆلین) بۆ ماتۆرسکیلەکان، ئامێرە پێکھێنەرەکان و ئامێری باخچە.
کڕانکەیس جەورکردن
بزوێنەرە دوو ھەنگاوە گەورەکان پەستانی کرانکەیس بەکارناھێنن، بەڵام لەجیاتی جیاکەرەوەیەک scavenge blower یان سوپەرچاچەر بۆ ڕاکێشانی سوتەمەنی ھەوایی تێکەڵ بۆ ناو ژووری سووتان.
بزوێنەرە چوار-ھەنگاوەکان
زۆربەی بزوێنەرە جوار ھەنگاوەکان کرانکەیسێک بەکاردەھێنن بزوێنەری ڕۆن جەورکردنی تێدایییە. وەک سیستەمێکی دەفری تەڕ یان سیستەمێکی دەفری وشک کەمتر باو. پێچەوانەی بزوێنەرێکی دوو ھەنگاو، کڕانکەیسەکە لەبزوێنەرە چوار ھەنگاوە بەکارنەھێندراوە بۆ سوتەمەنی، ھەوا تێکەڵ.
بڵاوبوونەوی ڕۆن
ھەتا لە سیستەمێکی دەفری تەڕ ,کڕانکشەفتەکە کەمترین پیوەندی ھەیە لەکەڵ دەفری ڕۆنەکە. پێچەوانەوە، خێرایی خولانەوە لە کڕانکشەفتەکە، بەردەوام بوون ئەمە زەحمەتە بۆ پەمپی ڕۆنەکە بۆ گواستنەوەی ڕۆنەکە،
بزوێنەرە کڕانک کراوەکان
بزوێنەرەکانی پێشوو بە شێوازی «کڕانکی کراوە» بوون، کرانکەیسە کە بەرگ نەکراو بوو. کڕانکشەفتەکە و پارچەکانی پیوەندیدار کراوە بوون بۆ ژینگە. زیانێکی تر کە پیسی و تۆز دروست دەبوون لەسەر پارچەکانی بزوێنەر، بوونە ھۆی بەرگی زیاد و بەباشی ئیش نەکردنی بزوێنەر، زوو پاکردنەوەی بزوێنەرەکە پێویست بوو تابەردەوام بێ لەفرمانی ئاسایی خۆی.
ھەندێ بزوێەری دیزڵ دوو ھەنگاوەکان، وەکو بزوێنەرە خیرایی-ھێواش گەورەکان بەکارھێنران لە کەشتییەکان، کرانکەیسی ھەبوو وەک شوێنێکی جیاکراو لە سیلندەرەکان، یان وەک کڕانکێکی کراوە. بۆشایییەکانی نێوان crosshead piston و کڕانکشەفتەکە، لەوانەیە زۆرجار کراوەبن.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا پۆل:پێکھاتەکانی بزوێنەر
ڕێژەییی گشتی
وێنۆک|وێنەیەک کە تێیدا زەوی تۆڕی ٤ ڕەھەندی ئەچەمێنێتەوە بە دەوری خۆیدا.
سەرچاوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان پۆل:ئەلبێرت ئەنشتاین پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مووسڵ
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مووسڵ یەکێکە لە فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییەکانی عێراق دەکەوێتە شاری موسڵ، فڕۆکەخانەکە لەلایەن ھێزی ئاسمانیی شاھانەی بەریتانیا لەساڵی ١٩٢٠ بنیادنراوە، لەدوای پڕۆسەی ئازادکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی موسڵ سەرپەرشتی دەکرا تاکوو ساڵی ٢٠٠٨ درایەوە حکوومەتی عێراقی.
پۆل:مووسڵ پۆل:فڕۆکەخانەکانی عێراق
عومەرئاغا عەلییار
عومەرئاغا‌‌ عەلییار، نووسەری کورد له ساڵی ١٩٢٠دا له شاری بۆکان له دایک بووه.
ژیان
بنەماڵەی عەلییار لە عەشیرەتی دێبوکرین. عومەرئاغا عەلییار خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان و هەمان خوێندنگەی شاپوور، تەواو کرد و لە ڕەزبەری ساڵی ١٣١٥ی هەتاوی بۆ خوێندنی ناوەندی ڕووی‌ کردە تەورێز. پلەی ناوەندیی عەسکەری لە خوێندنگەی ڕوشدییە گوزەراند و ساڵی ١٣٢٠ دیپلۆمی ڕییازی وەرگرت، بەڵام رووداوەکانی گەلاوێژی ١٣٢٠ی ئێران بوونە هۆی تێکچوونی بارودۆخی وڵات و ئیتر ئەو نەیتوانی لەوە پتر درێژە بە خوێندن بدا. ئەوە بوو کە گەڕایەوە لای باوکی و ئەرکی مونشیگەریی ئەوی وەئەستۆ گرت. بەو بۆنەوە زۆربەی نامە و پێوەندییەکانی کاروباری عەشایر و ڕووداوەکانی ئەو سەردەم، لە ژێر ئاگاداریی عومەرئاغادا بوو. ئێستا سەدان لاپەڕە دەستنووس و قەباڵە و بەڵگە‌نامەی مێژوویی، لە پەڕتووکخانەکەی ئەودا، ئاڕشیوێکی گەورە و هێژایان پێکهێناوە کە بۆ ساغکردنەوەی مێژووی کوردستان بە گشتی و موکریان بە تایبەتی، گەلێک گرینگ و پڕ بایەخن.
لە ساڵی ١٣٦٥ەوە تا دوایی تەمەنی، بە ماوەی ١٦ ساڵ، بەرهەمی موتاڵا و ئەزموونەکانی خستە چوارچێوەی پەڕتووکێکی مێژوویی بە زمانی فارسی، بە ناوی "مهاباد بر قلەی تاریخ"، کە دەستنووسێکی باییدار و خۆشخەتە و لە هاتنی میرسێوەدینی موکری(ساڵی ٨٧٧ی مانگی) ڕا هەتا ساڵی ١٣٧٠ی هەتاوی گرتووەتەخۆ و باسی ٥١٩ ساڵ مێژووی موکریان بە گشتی و مەهاباد بە تایبەتی دەکا.
هیوای گەلی ئێمە ئەوەیە کە ئەم پەڕتووکخانە بە نرخە و ئەم‌ دەستنووسە هێژایە، کە لە ڕاستیدا سامانێکی نەتەوەیییە، بە هەوڵ و دڵسۆزیی کاک عەبدوڵڵای کوڕی عومەرئاغا و بنەماڵەی بەڕێزی عەلییار، بپارێزرێن و هەر بە دابی گەورەماڵی کوردەواری، جێگەی ڕووناکی بەخشین و کەڵک‌وەرگرتنی هۆگران و سەوداسەرانی فەرهەنگ و مێژووی کوردستان بێ.
کۆچی دوایی
عومەرئاغا عەلیار، دوانیوەڕۆی ڕۆژی چوارشەممۆ، ٢ی ڕەشەمەی ١٣٨٥ی هەتاوی، ڕێکەوتی ٢١ی فێورییه‌ی ٢٠٠٧ لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا، لە شاری مەهاباد کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠ پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
کانیەبی
کانیەبی (Kaniyebî، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٠ کەس لە ٢١٢ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
بڕیارنامەی ٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی 1950دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بانگێشتن لە نوێنەرانی کۆماری گەلی چین و تایوان لەمەڕ ھێرشی چەکدارانەی تایوان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 506‌ەم، بە 7 دەنگی لەگەڵ، 3ی دژ و 1ی بێ‌لایەن پەسندکرا.