cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سۆمەر
باری سیاسی گشتی لە وڵاتی سۆمەرو ئەکەد
سەرچاوە ھەرە کۆنەکان جیاوزی لە نێوان سۆمەری و ێەکەدییەکاندا دەکەن. خشتە نووسراوێکی سەردەمی ئەکەدی کۆن (٢٣٤٠–٢٢٠٠ ب. ز) جیاوازی لە نێوان کابرای ئەکەدی و زمانی سۆمەریدا دەکات.
باسی ئەوەمان کرد کەسەرچاوەی سەرەکی مێژووی وڵاتی سۆمەر لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا ئەو دەقە جۆربەجۆرە بسماریانەن کەپێمان گەیشتوون بەتایبەت ھێڵکارییەکانی پاشاکانوئەو پشکنینە شوێنەواریانەی لەشارە جیاجیاکاندا ئەنجام دراون، ئەو سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن باری سیاسی گشتی لەوڵاتی سۆمەر لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا تایبەتمەندی بوونێکی زیاتری ھەیە لەیەک بنەماڵەی فەرمانڕەوا، ھەربنەماڵەیەکی ئەوبنەماڵانە دەسەڵاتێکی ھەبوو بەسەر شارێکی سەرەکیوشارە بچووکەکانی چوار دەوریوگوندەکانیدا، ئەو ناوچانەی ھەربنەماڵەیەک فەرمانڕەواییان دەکرد لای لێکۆڵەرانی ھاوچەرخ بەناوی (دەوڵەتەشار) ناسراوە، دەوڵەتەشارەکان لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا گەشەیان سەندودواتر لەکۆتایییەکانی ئەوسەردەمانەدا شلۆق بوونودەوڵەتی یەک تیرەوییەک بەرە شوێنی گرتنەوە، ناکۆکیوڕکەبەری نێوان بنەماڵەکان بۆ دەست گرتن بەسەر گەورەترین بەشی زەوی کشتوکاڵیوسەرچاوەی ئاوودەستگرتن بەسەر ڕێگە بازرگانییەکانی ڕوو بەسەرچاوەکانی ماددە خاوەکان ھۆکاری یەکەموسەرەکی بوون بۆ ئاڕاستەی سیاسی گشتی بەرەو یەکخستنی وڵاتوڕێکخستنی لەژێر دەسەڵاتێکی کارگێڕی مەرکەزیدا.
بەپێی ھێڵکاری ناوی پاشا سۆمەرییەکان کەچەند دەقێکی دیکە پشتگیریان دەکەن موڵکییەت دوای لافاوەکە لەشاری کیش دابەزیوبنەماڵەیەک فەرمانڕەوایی تێدا کرد کەزیاتر لەبیست پاشا فەرمانڕەواییان تێدا کردوھێڵکارییەکان لەدیاریکردنی ماوەی دەسەڵاتیاندا زیادەڕۆییان کردووە، گرنگترین شت سەبارەت بەو بنەماڵە ئەوەیەزۆربەی ناوەکان یان دەقەکان لەزمانی فوراتییە یەکەمینییەکانەوە وەرگیراون، ئەوەش ئاماژەیە بەتێکەڵ بوونی ڕەگەزەسۆمەریو عەرەبییەکۆنەکان (ئەکەدییەکان) لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا، کۆتا فەرمانڕەوای کیش پاش (ئاجا) بوو کە چیرۆکی نێوان کیشووەرکا لەسەردەمی گلگامێشی پاشایدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، دواتریش باسی دەکەین، بنەماڵەی کیش لەبەشی کۆتایدا ھاوسەردەم بوون لەگەڵ بنەماڵەی یەکەمی وەرکا کەناودارترین پاشایان گلگامێش بوو، گلگامێش پاڵەوانی چیرۆکە ناسراوەکەی گلگامێشە، گلگامێش بەپێی ئەو چیرۆکە پاش ڕاوێژ وەرگرتنی ئەنجومەنی پیران وئەنجومەنی گەنجانی شارەکە لەگەڵ کیش کەوتنە جەنگ کردن، بەدوای بنەماڵەی یەکەمی وەرکادا بنەماڵەیەکی نوێ ھات کە لەشاری (ئور) دامەزراو بەبنەماڵەی یەکەمی ئور ناسرا، ھەندێک زانیاری بەڵگەنامەیی سەردەمی چەند پاشایەکمان دەستکەوتووە سەرەڕای ئەو ھێڵکارییەی پاشا سۆمەرییەکان کەلەسەری ھاتووە، دامەزرێنەری ئەم بنەماڵەش ھاوسەردەم بووە لەگەڵ گلگامێشی پاشای وەرکاوئاجای پاشای کیش، گومان دەبرێت گۆڕستانی ناوداری کیش بگەرێتەوە بۆ ئەو ماوەیە.
ھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکان باس لەوە دەکات یازدە بنەماڵە دوای بنەماڵەی ئوری یەکەم تادامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی فەرمانڕەواییان کردووە، بەڵام بەڵگە شوێنەوارییەکانوھەندێک دەقی دۆزراوەی بسماری ئاماژە بەوە دەدەن ھەندێک لەبنەماڵە باسکراوەکان ھاوسەردەمی تەواوەتی یان بەشێکی ھەندێکی دیکەن، لەنێوئەو بنەماڵانەدا چەند بنەماڵەیەکی بیانی ھەبوون کەلەوڵاتی عیلام فەرمانڕەوییان کردووە، ئەمە ئاماژەیە بۆئەوەی وڵاتی سۆمەر ھەندێک کات لەژێر قەڵەمڕەو دەسەڵاتی وڵاتی عیلامدا بووە.
سەرەڕایئەو بنەماڵانەی کەتەنھا زانیارییەکی کەممان لەسەریان ھەیە، ئەویش لەڕێی پشکنینە شوێنەوارییەکانەوە کەبەڵگەن بۆ بوونی بنەماڵەیەکی بەھێز لەشاری لەگش لەسەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا کەلەھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکاندا لەبەر چەند ھۆیەکی نەزانراو ناویان نەھاتووە، دەوڵەتۆکەی لەگش چەند شارێکی لەخۆ دەگرتودەکەوتە نێو دەشتی بەپیتەوە لەناوچەی شەترەوفورات، دەوڵەتۆکەکە لەسێ شاری دراوسێ پێک دەھات (جرسونیناولەگش) خۆشگوزەرانی ئابووری دەوڵەتۆکەکەی گرتبوەوە بەتایبەت لەبەشی یەکەمدا، پەیکەرەکان ھەڵدەکۆڵرانوپاشاکانیان گرنگیان دەدا بەپڕۆژەی ئاودێریو بازرگانی ناوخۆودەرەکی چالاک بوو، ئەمەش لەئەنجامی ئەو سەرکەوتنە سەربازییە یەک لەدوای یەکانەی ئەو دەوڵەتۆکە دراوسێیانە بەدەستیان دەھێنان بەتایبەت دەوڵەتۆکەی (ئۆما)، ناکۆکی لەگەڵ دەوڵەتۆکەی ئۆما کەدەکەوتە باکوور بۆ چەندنەوەیەک بەردەوام بوو، گرنگترین ھۆکاریش بریتی بوولەحەزی دەستگرتن بەسەرئەوشەرەداکەنێوانی دوودەوڵەتی یەکلا دەکردەوەولەسەر ناوچەدەشتەبەپیتەکانی نێوانیان بوو، یەکێک لەپاشاکانی لەگش ھەواڵی سەرکەوتنەکانی بەسەرشاری ئۆمادا لەھەڵکۆڵراوێکدا بەدیاری بۆ تۆمار کردوین ھەڵکۆڵراوەکە لەسەر پارچە بەردێک بوو کەناسراوەبە (نسور) لەکاتێکدا ئەو دەقەی کەپاشایەکی دیکەی ئەو بنەماڵە بۆی بەجێھێشتوین ئاماژە دەدات بەوردەکاری ئەو ناکۆکییەی کەلەنێوان شاری لەگشوشاری ئۆمادا ھەڵگیرساوبۆ چەند نەوەیەک مایەوەوییەکێک لە فەرمانڕەواھاوچەرخەکان کە میسیلم بوو فەرمانڕەوای دەوڵەتۆکەی کیش بوو (واگومان دەبرێت) دەستی وەردایە ناکۆکییەکەو ڕۆڵی پەیوەندی نێوانیانی بینیو ڕێکەوتنێکی لەنێوانیاندا بەستوبەڵێننامەی ڕێکەوتنەکەش لەسەر پارچە بەردێک نوسراولەسەر سنووری نێوانیاندا دانرا، بەڵام فەرمانڕەوای ئۆما بەڵێننامەکەی شکاندوو ھەڵمەتی بردە سەر لەگش وشەری نێوان دوو دەوڵەت بەردەوام بوو تا ئەنتمینای فەرمانڕەوای لەگش توانی سەرکەوتنێکی کاتی بەسەر ئۆمادا بەدەست بھێنێت، گرنگی دەقی ئەنتمینا لەوەدا دەردەکەوێت کەکۆنترین بەڵێننامەی ڕێکەوتنی نێودەوڵەتیمان بۆتۆماردەکات کەتائێستا گەشتبێتە دەستمان، ئەوەش لەنێوان دەوڵەتۆکەی لەگشو دەوڵەتۆکەی ئۆمادا بەنێوەندی دەوڵەتۆکەی سێیەم، ئەم بەڵێننامەیە بەیەکەم ھەوڵی ناسراوی مرۆیی دادەنرێت لەڕێکخستنی پەیوەندی یە نێودەوڵەتییەکانوڕێکخستنی ئەو ڕێوشوێنانەی کەپەیوەندی نێوانیانی دەبرد بەڕێوە، بۆیە تائاستێکی زۆر گرنگی ھەیە لەلێکۆڵینەوەی مێژووی یاسای نێودەوڵەتیوسەرھەڵدانودواتر گەشەسەندنیشیدا.
ئەو گەشەسەندنەی لەگش کەھاوکات بوو لەگەڵ سەرکەوتنە سەربازییەکانی بەسەر دەوڵەتۆکەکاندا درێژەی نەکێشا بەڵکو ھێندەی نەبرد شێواولاوازی ڕووی تێکرد، ھۆکاری ئەو لاوازییەش ئەوتەنگەشە ئابوریانە بوو کەوڵاتیان گرتەوە، لەگەڵ دەوڵەتی فەرمانڕەواکان بۆزیاد کردنی جۆروڕێژەی ئەو باجانەی بەسەر خەڵکدا دەسەپێنران بەنیازی کۆکردنەوەی سامانی پێویست بۆ خەرجی ژیانی ڕابواردنوزیادەڕۆیییەک کەلەسەردەمی سەرکەوتنە سەربازییەکانیاندا پێی ڕاھاتبوون وڕژانی سامان بەسەریاندا، بەوەپەرتەوازەیی ئابووری ھەموانی گرتەوەولەوڵاتدا شۆڕشێک بەرپا بووکە بنەماڵە فەرمانڕەوای لەناوبرد وفەرمانڕەوایەکی نوێی ھێنایە مەیدان کەگومان دەبرێت لەچینی کاھینەکان بێت ئەویش فەرمانڕەوا ئورکاجینا بوو، ئەم پاشایە ناسرابوو بەچاکسازییە ئابووریوکۆمەڵایەتییەکان کە بەناوی خۆیەوە ناسراون وئامانجیش لێیان لەناوبردنی گەندەڵی سیاسیوئابووریو کۆمەڵایەتی ناو وڵات بوو، لەچاکسازییەکانیدا ئەو گەندەڵیانەی ژماردووە کەوڵایان گرتبوەوە، گرتنە بەری ئەو ڕێوشوێنانەشی ھێناوە کە بۆ لەناوبردنی گەندەڵییەکان گرتنییەبەر، بەڵام ئەوماوە کورتەی کە فەرمانڕەوایی تێدا کردووە –ھەشت ساڵ- دەرفەتی چاککردنی بارەکەی پێ نەداولەوماوەدا فەرمانڕەوایەکی نوێ لەشاری ئۆما دوژمنی دێرینی لەگش دەرکەوت وتوانی دەستبگرێت بەسەر لەگشداوبەیەکجارەکیوبەشێوەیەکی کتوپڕ نەیھێڵێت، فەرمانڕەوایی نوێی ئۆما پاشا لوکال زاکیزی بووکە توانای سەربازیوکارگێڕی بەھێزی ھەبوو چاوتێبڕینی بەرفراوانی ھەبوو لەیەک خستنی وڵاتودەوڵەتەشارەجیاجیاکان لەژێر دەسەڵاتو قەڵەمڕەوی خۆیدا، پاش ئەوەی لۆکال زاکیزی دەوڵەتۆکەی لەگشی گرت دەستی گرت بەسەر شاری ناوداری وەرکادا دواتر بەرەو شارەکانی دیکەی وڵاتی سۆمەرو ئەکەد کشاودەستی گرت بەسەر کیشووەرکاونڤرداوناوی خۆی نا پاشای وڵاتی سۆمەرو کیشو وەرکا، بەوەشەوە نەوەستا بەڵکو ھەوڵی دا بچێت بەرەو چەند ناوچەیەکی دوور وەک لەھەندێک دەقیدا بانگەشەی ئەوە دەکات لەدەریای خوارەوە تادەریای سەروو چووە، واتە لەکەنداوی عەرەبییەوە تادەریای ناوەڕاست.
لوکال زاکیری ماوەی بیستوپێنج ساڵ لەدەسەڵاتدا بەردەوام بوو ولەوماوەیەدا توانی یەکەم دەوڵەوتی یەکخراو لەوڵاتی سۆمەرو ئەکەددا بگرێتە دەست، لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا کەسایەتییەکی دیکە دەرکەوت کەتوانی بەسەریدا زاڵ ببێتودەسەڵاتی لەناوبباتودەسەڵات و ڕێبەری وڵاتی لەدەست بسێنێتوھەوڵ بدات بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆڕییەتێکی بەرفراوان، ئەویش سەرجۆنی ئەکەدی بوو کەبەڕەچەڵەک دەرێتەوە پاڵ گەلە ئەکەدییەکانولقێکەلە ھۆزە عەرەبییە کۆنەکان کەلەنیمچە دوورگەی عەرەبییەوە ھاتوون، بەکۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی لۆکاڵ زاکیزی ماوەی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کۆتایی پێھاتوماوەیەکی نوێ لەعێراقدا دەستپێکرد کە ماوەی فەرمانڕەوایی دەوڵەتی ئەکەدی بوولەدەوروبەری (٢٣٧١پ. ز) دا دامەزرا.
پوختەی تایبەتمەندییە ژیارییەکان
سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ماوەیەکی دورودرێژی مێژووی کۆنی عێراقی گرتەوەکە زیاتر لەچوار سەدە دەبوولەوماوەیەدا بنەما ژیارییەجیاجیاکان گەشەیان سەندومۆرکێکی تایبەتیان وەرگرتوبنەڕەتێکی پتەوبوون کە لەسەردەمەکانی دواتردا ژیاری پرشنگدارو دەرکەوتووی عێراقیان لەسەر دامەزرا، ھەندێک لەو بنەڕەتە ژیاریانەی کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەرکەوتن لەوڵاتدا زاڵ بوون تاسەردەمەکانی دواتری مێژووی کۆنی عێراق لەگەڵ چەند گۆڕانکاریوزیادەیەکی ساکارداوەک چۆن بۆ بیروباوەڕەئایینییەکانو ڕێکخستنە کۆمەڵایەتی وئابوورییەکانیش وابوو.
وەک ئاماژەمان پێکرد ھەڵەیە قسە لەسەرژیاری ئەو ماوەیەبکەین وبڵێین ژیارێکی سۆمەری تەواوە، بەڵکو بینیمان چۆن دانیشتووانی یەکەم کەبەفوراتییە یەکەمینییەکان ناومان بردن بەشداریان کرد لەپێک ھێنانوگەشەسەندنیدا، ھەروەک ئەو گەلە ئەکەدیانەی کەلەوڵاتدا ھەبوون پێش ئەوەی سەرجۆنی ئەکەدی ڕێبەری سیاسی وڵات بۆماوەیەکی دوورودرێژ بگرێتە دەست، بۆیە باش وایە تەنھا باسی ژیاری عێراق بکەین لەوماوەدا شارستانییەتی تێیدا چەند تایبەتمەندییەکی ھەبوو لەوانە ئەمانەیان دێنین.
نیزامی دەوڵەتە شارەکان
ئەو نیزامە سیاسییە گشتی یەی وڵاتی سۆمەرو ئەکەدی گرتبویەوە لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا وناسرابوو بەنیزامی دەوڵەتەشارەکانومەبەست پێی ئەوە بوو وڵات بۆچەند بەشێ دابەش کراوەوھەربەشێکی لەدەوڵەتەشارێکی سەربەخۆوجیا لەوانی دی پێکھاتووە لەڕوی سیاسیوکارگێڕیوئابوورییەوەونیزامونەریتویاساوبنەماڵەی سەربەخۆی خۆی ھەیە، ھەردەوڵەتە شارێک لەدەوری شارێکی سەرەکیداخۆی دەبینییەوە کەپایتەخت بووبۆی، لەگەڵ بڕێ شاری بچووکوگوندوزەوی کشتوکاڵی سەربەوانەدا، زۆرجار دەوڵەتەشار پشتی دەبەست بە سەرچاوەیەکی سەرەکی ئاوولەڕێی تۆڕێکی کارێزوجۆگەی دەستکردەوە ئاوی لێوەردەگرت نیزامی دەوڵەتە شارلەعێراقدا بەکۆنترین نیزامی دەوڵەتە شارەکان دادەنرێت وزاڵترە بەسەر نیزامی دەوڵەتە شاری یۆنانیدا، چونکە ھەواداری تاک تێیدا بۆ دەوڵەتە نەوەک بۆھۆز یان خێڵ، وەک لەباسی نیزامی دەسەڵاتی دەوڵەتەشارەسۆمەرییەکاندا ئەوە ڕوون دەبێتەوە. دەگونجێت نیزامی دەوڵەتەشارەکان بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژووودواتردا لەسەردەمی نیمچە نووسیندا گەشەی سەندبێتولەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا گەشەی سەندبێت بەڵام زانیاریمان لەسەر ماوەی پێش سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان زۆر کەمەودەقێکی بسماری لەوبارەوە نییە کەبیرێکی ڕوونمان لەسەر ڕێکخستنە سیاسییەکانی ئەوکاتە پێ ببەخشێت.
لەوانەیە ھەندێک ھۆکاری سەرھەڵدانی نیزامە دەوڵەتەشارلەوڵاتی سۆمەروئەکەددا بگەڕێتەوە بۆ سروشتی جوگرافی وڵات، چونکە دەزانین ناوچەی شێدار خاوەنی بەپیتی بێشوماری چاکوزۆری ئاوە، بەڵام لەھەمان کاتدا پێویستی ھەیە بەھەوڵێکی بەھێزوزۆری مرۆیی بۆ زاڵ بوون بەسەر ئەوئاوانەدا بەتایبەت لەکاتی لافاوەکاندا ھەروەھا بەرپەرچدانەوەی مەترسییەکانی وسوود لێوەرگرتنیان لەکاتی پێویستدا، ئەمە ھۆکار بوو بۆ ئەنجامدانی پڕۆژەی گەورەی ئاودێری وەک لێدانی کارێزوجۆگەودروستکردنی بەنداو تائەوەی وڵات پێکھاتەی تۆڕێکی ئەو کارێزوجۆگانەبوو کەلەخاکیدا ھەبوون، تاکوکۆمەڵە بچووکەکانیش نەیان دەتوانی پڕۆژەی وا جێ بەجێ بکەن بەڵکو ئەوە کۆبونەوەی ھەوڵەکانویەکخستنوڕێکخستنیانەوکارگێڕییان سپێردراوە بەیەک دەسەڵاتی مەرکەزی بەو جۆرە یەکەمین گوندە کشتوکاڵییەکان ھەنگاو بەھەنگاو لەدەوری یەکێک لەشارە سەرەکییەکان کۆبونەوەوتیایدا یەکەمین کارگێڕی مەرکەزی گەشەی سەندوشێوەی دەوڵەت شارێکی لەو شێوە پێشکەوتوەیدا دەنواندکەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەیبینین، سەرەڕای ئەمەش فرەیی سەرچاوە ئاوییەکانی ناوچەکەو بوونی ھۆڕوزەنگاوکەبەشەکانی جیا دەکردنەوە کاریگەری زۆری ھەبوو لەدامەزراندنی چەند کارگێڕییەکی مەرکەزیداکەبکرێت ھەرکامیان پشت ببەستێت بەیەکێک لەسەرچاوە ئاوییەکانو بەشی خۆی بکاتولەگەڵ کارگێڕی دیکەدا پێکدانەدەن مەگەر ئەوەی یەکێکیان نیازی فراوانخوازیوزیادکردنی قەڵەمڕەوی ھەبێت.
لەگەڵ ئەمەشدا دەوڵەتە شارەکان لەململانێوشەڕێکی بەردەوامی نێوانیاندا بوون بەنیازی دەستگرتن بەسەر بەشێکی زیاتری زەویی کشتوکاڵییەکانودەستگرتن بەسەر ئەو ڕێگە بازرگانیانەدا کەدەچن بەرەوسەرچاوەکانی کەرەستەی خاو، چەندین ھەوڵ دران بۆ یەکخستنی وڵاتودانە پاڵی چەند دەوڵەتە شارێک لەژێر یەک دەسەڵاتدا تا لوکال زاکیزی توانی تائاستێک ئەوە بەدی بھێنێتولەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئەکەدیدا دەوڵەتی یەک پارچە بێتە دی.
شێوەی نیزامی دەسەڵات
زانیاری لەسەر شێوەی نیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا لەنیوەی ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندادەرکەوت کەمە، ئەویش لەبەر کەمی دەقەبسمارییەکانی بەردەست لەگەڵ ئەمەشدا دەکرێت لەدەقەکانی دواترەوەئەوە وەربگرین وێنەی گشتی شێوەی نیزامی دەسەڵات لە دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا چۆن بووە.
چەمکی ئین(En) لەو فەرمانڕەوایانە نراوە، ئەوەی پشتگیری ئەم ڕایە دەکات ئەوەیە کە ئەو فەرمانڕەوایانە لەسەرەتادا لەبەشێکی تایبەتی لکاو بە پەرستگادا سەقامگیر دەبوون کەپێی دەوترا (ئاکیبار، ئۆکیبار) ھەروەھا پاشاکان لەسەردەمەکانی دواتردا کاتێک بەیەکجاری دەسەڵاتیان لەدەسەڵاتی ئایینی سەربەخۆ دەبوو سیفەتی ئایینی پیرۆزی خۆیان وەک نوێنەرانی خوداوەند لەسەر زەویونێوەندانی نێوان خەڵکوخوداوەندەکان دەھێشتەوە.
بەتێپەڕبوونی کات وفراوان بوونی دەسەڵاتی دەوڵەتە شاروگرتنە خۆی زیاتر لەیەک شار ئەرکو بەرپرسیارێتی فەرمانڕەوا زیادی کردو نەیدەتوانی لەیەک کاتدائەرکە ئایینیو دنیایەکانیش بەجێ بگەیەنێت، بۆیە کەوتە دوور کەوتنەوە لەکاروبارە ئایینی یەکانو نازناوی خۆی نا (ئینسی)(Ensi) بەئەکەدی (ئەشاکو) واتە (نوێنەری خوداوەند)یان (جووتیاری بەکرێ گرتە).
پاشا چووە کۆشکێکی تایبەتوجیا لە پەرستگا، لەگەڵ ئەوەشدا نوێنەری خوداوەندانی لەسەر زەوی دەنواند وڕۆڵێکی گرنگی دەبینی لەکاروباری ئایینیوکارگێڕی بەشەکانی پەرستگادا، کاروبارە ئایینییەکانیش سپێردرابوون بەکاھینەکان.
لەکۆتایییەکانی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا نازناوێکی دی دەرکەوت کەھەندێ فەرمانڕەوا بەکاریان دەھێنا کەدەسەڵاتی دنیاییان بەسەر زیاتر لەشارێکی گەورەدا ھەبوو ئەو نازناوەش بریتی بوو لە (لۆکال) بەسۆمەری واتە کەسی گەورەو عادەتەن بەچەمکی پاشا واتا دەکرێ، لەسەرەتادا بەکارھێنانی ئەو چەمکە سنوورداربووە پاشان دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی بەکارھێنانی بڵاوبویەوەونازناوی کۆنی (ئینسی) تەنھا کاتێک بەکاردەھێنرا کە بیانویستایە ئاماژە بکەن بەسیفەتی ئایینی پاشا (لوکال) وپەیوەندی بەخوداوەندەکانەوە، دەسەڵاتی پاشا دەسەڵاتێکی کاتی خۆسەپێن بوو نیزامی زاڵی ناو وڵات نیزامی پاشایەتی میراتی خۆسەپێن بوو تا کۆتایییەکانی سەردەمەکانی عێراقی کۆن.
بەڵام فەرمانڕەوا (ئین) چۆن بوو بەپاشاو چۆن ئەرکەکەی گۆڕابۆ لوکال، ئەی دەسەڵاتی ھەرکامیان لەسەردەمەکانی یەکەمودواتردا چۆن بوو، زانا جاکوبسون کەھەستا بەلێکۆڵینەوەی ئەفسانەی سۆمەرییەکانوھەندێک دەقی دواتری دیولەوێوە بیردۆزەیەکی خستەڕێ سەبارەت بەنیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتە شارە سۆمەرییەکانداوناوی نا دیموکراتییەتی سەرەتایی، ئەم زانایە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، ئەو پێی وایە ئەو شێوەیە دەسەڵاتە سەرھەڵدانو گەشەسەندنی نیزامی دەسەڵاتی شارەجیاجیاکانی باشووری عێراق دەنوێنێت.
بڕیاریش لەلایەن کۆمەڵێکی بچووکی کۆبووەوانەوە ڕادەگەیەنرا کەپێی دەوترا (یاسادانەران) لەنێو ئەو بڕیارانەی دوو ئەنجومەن دەیاندان ھەڵبژاردنی کارمەندێک بوو تا بەپلەی یەکەم کاروباری ئایینی ئەنجام بداتوھەندێک کاری دنیایشی لەدەست بێت، ناویان دەنا (ئین). دەسەڵاتی ئەوفەرمانڕەواھەڵبژێردراوە بەند بوو بەدوو ئەنجومەنەوە بۆ نموونە نەیدەتوانی بەتەنھا بڕیار بدات لەسەر بابەتە مەترسیدارویەکلاکەرەوەکان وەک ڕاگەیاندنی شەڕ یان بەستنی ڕێکەوتننامە، ئەمە چیرۆکەکەی گلگامێشی فەرمانڕەوای شاری وەرکا ئاماژەی پێ دەکات ڕاجای فەرمانڕەوای شاری کیش کەوای دای دەنێت لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا ڕوویدابێت، پوختەی ئەو چیرۆکە کەلەیەکێک لەدەقە بسمارییە دۆزراوەکاندا باسی ھاتووە ئەوەیە دەسەڵاتی شاری کیش تائاستێک زیادی کرد کەویستی قەڵەمڕەوی بڵاوبکاتەوە بەسەر شاری وەرکادا، بۆیە فەرمانڕەواکەی نوێنەری خۆی نارد بۆلای گلگامێشی فەرمانڕەوای شاری وەرکاوداوای لێکرد خۆی بدات بەدەستەوەودان بنێت بە دەسەڵاتیدا ئەگەرنا جەنگی لەدژ ھەڵدەگیرسێنێت، گلگامێش نەیتوانی بڕیاری یەکلاکەرەوە لەوبارەیە بداتوئەنجومەنی پیرانی شاری کۆکردەوەوڕاوێژی پێکردن ئەوانیش وتیان خۆی بەدەستەوە بداتو دان بنێت بە دەسەڵاتی فەرمانڕەوای شاری کیشدا، بەڵام گلگامێش بەوە ڕازی نەبوووکارەکەی سپارد بەئەنجومەنی گەنجان کەپاڵپشتی بوون لە خۆبەدەستەوەنەدانوگوڕوتینی بەرگریکردن لەخاکی نیشتمانوخواستی ڕاگەیاندنی شەڕی دژبەدەوڵەتۆکەی کیشدا، بەوە جەنگی نێوان ھەردوولا ڕوویدا، چیرۆکەکە کە دەبێت وێنای ڕووداوێکی ڕاستی بێت ئاماژە بەوە دەکات دەسەڵاتی گلگامێش ڕاھا نەبوو بەڵکو پابەند بووە بەدوو ئەنجومەنەوەھەروەک بەڵگەیە بۆ بوونی دوو ئەنجومەن لەشارێکدا.
گۆڕانی بارودۆخی گشتی وڵات پێویستی ھەبوو بەھەڵبژاردنی یەکێک لەو کەسە بەھێزانەی کەسیفەتی سەرکردەیان ھەبوو تاکارگێڕی کاروباری شار یان دەوڵەتۆکەکە لەکاتی کتوپڕوتەنگەژەدا ببات بەڕێوە، بەتایبەت لەکاتی ھێرشی کتوپڕ یان ڕودانی کارەساتی سروشتی وادا کەپێویستی بەبڕیاردانی خێرای یەکلاکەرەوەھەبێت، ئەوە بوو کەسی گەورە (لوکال) ھەڵبژێردرا.
لەسەرەتادا ئەرکەکەی کاتی بوو بۆ کاتی کتوپڕبوو بەڵام حەزی دەسەڵاتوئەو ئاڕاستە گشتی یەی کە ڕێکخستنەکانی دەسەڵاتی ئەوکات لەسەری بوون بۆ یەکخستنی شارەکانوکارکردن بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی یەکپارچە، کەسە ھەڵبژێردراوەکانی پاڵ پیوەنا (لوکال) تا بەشێوەیەکی ھەمیشەیی پۆستەکەیان بپارێزنودواتر دەسەڵاتی ئەنجومەنەکانی شار پلە بەپلە کەم بکەنەوەتا ئەوەی کەسی گەورە بوو بەپاشایەکی خاوەن دەسەڵاتی ڕەھا لەکۆتایییەکانی سەردەمی بنەماڵەکاندا، دەسەڵاتەکانی ئیدی بەندی بەرئەنجومەنەکان یان ھی دی نەبوونوپاشایەتی بوو بەمیراتگری، ئەو پاشایانە بۆ ئەوەی شەرعییەت بدەن بەدەسەڵاتیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد لەلایەن خوداوەندەکانەوە ھەڵبژێردراونو وەک جاران لەلایەن مرۆڤەوە ھەڵنەبژێردراون ئەمە بۆ نوێنەری کردنی خوداوەندەکان لەسەر زەویوسەرپەرشتی کارگێڕی کاروباری موڵکوماڵی.
جاکوبسون بۆ پاڵپشتی چیرۆکەکەی ئاماژە دەکات بەچیرۆکی گلگامێشوئاجاوئەوەی لەوچیرۆکە ئایینیانەدا ھاتووە کەباسی خوداوەندەکانو کۆڕوھەڵبژاردنیان دەکات بۆ خوداوەندە سەرەکییەکان وئەو مشتومڕەی کەلەو کۆڕانەدا ئەنجام دەدرێت، دەڵێت ئەو کۆڕە خوداوەندیانە دەنگدانەوەو ڕەنگدانەوەی باری سیاسی حەقیقین لەشارە سۆمەرییەکاندا بەجۆرێک ئایینی کۆنی عێراق تایبەتمەندی سیفەتی چواندنی خوداوەندەکانی بەمرۆڤی ھەبوو، بۆیە خوداوەند بەوجۆرە وەسفی دەکات ئەگەرنا چۆن دەکرێت ڕاڤەی بیری نووسەرانی چیرۆکە ئایینییەکانوداھێنانی ئەو نیزامە بکەین کە دەیدەنەوە پاڵ خوداوەندەکان، وەک جاکوبسون ئاماژە دەکات بەڕاستی ئەوەی شوێنەواری ئەو کۆڕانە تاسەردەمەکانی دواتر ماونەتەوەولەئەنجومەنی شارەکاندا خۆینواندووە، بەڵام دەسەڵاتیان سنوورداروکۆت بووە وئەرکیان تەنھا بریتی بووە لە ڕوانینە چەندکارێکی دادوەری کەدادوەر یان پاشا دەیخستە بەردەم ئەنجومەن.
ژیانی ئابووری
ھەموو بەڵگە شوێنەوارییە بەردەستەکان ئاماژە دەدەن بەوەی وڵات لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا خۆشگوزەرانییەکی ڕێژەیی ئابووری ھەبووەوەک ئەو بەڵگانە ئاماژە دەدەن بەوەی کشتوکاڵ وبازرگانی کۆڵەکەی ژیانی ئابووری وڵات بوون، سەبارەت بەپیشەسازیش سەڕای گەشەسەندنێکی زۆری پیشەسازییەکان بەتایبەت وردەکارییەکانیان بەڵام لەژیانی ئابووری گشتیدا ڕۆڵێکی وایان نەبووە. ئەو کشتوکاڵەی لەناوچەکەدا لەدرێژترین سەردەمەکانی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەدەشتی تەڕوشێدارەوە سەری ھەڵداوگەشەی سەند پشتی دەبەست بەئاودانی دەستکرد لەبەر کەمی ڕێژەی بارینی باران تێیدا، بۆیە فەرمانڕەواکان گرنگییەکی زۆریان داوە بەدامەزراندنی پڕۆژەی ئاودێریوئەوەیان بەئەرکی یەکەموبەرپرسیارێتی خۆیان دەزانیوشانازیان دەکرد بەئەنجامدانی ئەو ئەرکە بەڵکو چەندین ساڵیان تەرخان دەکرد بۆکاری تایبەت بەدامەزراندنی پڕۆژەی ئاودێری.
ئەو پڕۆژە زۆرانەی کەلەناوچەکەدا ئەنجام دەدران کاریگەرییەکی ڕوونیان ھەبوو لەژیانی ئابووریو سیاسیوکۆمەڵایەتی وتەنانەت بیروباوەڕی ئایینی کۆمەڵگەدا، ھەروەک کاریگەری گەورەی ھەبوو لەگەشەسەندنی ھەندێک زانستوزانیاری وەک ئەندازیاریوژمێریاریوگەردوون ناسیوڕۆژمێر بۆ ڕێکخستنی باروکاتی ئاووکاتی بەرزبونەوەوداکشانیان وەدانانی نەخشەی پێویست بۆلێدانی جۆگاودامەزراندنی بەنداووشتی دیکەش.
لەو ھۆکارە سەرەکیانەی بەردەوام کاریان دەکردەسەر چەندێتی بەرھەمی کشتوکاڵی نیزامی موڵکداری زەوی کشتوکاڵی بوو، لەبەر کەمی زانیاری تۆمار کراوی بەردەستمان لەسەر ئەو ماوەیە دەبینین زیاتر لە ڕوانینێک لەسەر نیزامی موڵکداری زەوی ھەیە کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا باو بووە، بەکورتی گرنگترین ڕاوبیردۆزەکان لەوبارەیەوە دەخەینە ڕوو.
ئەو بیردۆزەی کەتا کاتێکی نزیکیش زاڵ بوو ئەوەبوو کەژمارەیەک لەزانا ڕۆژاوایییەکانو لەپێش ھەمووشیانەوە (دایمل) دەیانگوت ھەموو زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوسنووری دەوری شار یان دەوڵەتی سۆمەری لەبنەڕەتدا موڵکی پەرستگا یان پەرستگاکانی ناوشاربوون وھەموو دانیشتووانی شاریش لەسەر زەوییەکانی پەرستگاکان کاریان دەکرد، بەدەربڕینێکی دی
پەرستگا تاکەموڵکداری زەوی کشتوکاڵی ناوسنوری شار بووە موڵکییەتی تاکە کەسی یان بەکۆمەڵیش لەماوە سەرەتایەی مێژوودا بوونی نەبووە.
زەوییەکانی پەرستگاش چەند جۆرێک بوون ھەیان بوو بۆ سوودی ڕاستەوخۆی پەرستگابوو ئەوانە زەوی تایبەتی پەرستگا بوون، وەھەیان بوو دادەنرا بۆ چەند تاکێک بەرامبەر چەند خزمەتێکی دیاریکراوکە پێشکەشیان دەکرد بەپەرستگا، بەشی سێیەمیش بەکرێ دەدرا بەتاکەکان بەرامبەر کرێیەکی بڕاوە یان برێک لەبەرھەم، ھەموو ئەو جۆرانەش بۆکڕینوفرۆشتن نەدەبوون، ئەوانەی ئەم ڕایەیان ھەیە دەڵێن ئەو خۆشگوزەرانییە ئابوورییە ڕێژەیییەی لەوڵاتدا ھەبوودەگەڕێتەوە بۆ ئەو نیزامەی موڵکدارێتی زەوییە کە پەرستگا تاکە موڵکداروبەرھەم وەرگری یەکەمی ناو وڵات بوو، بەرەو ڕووی ئەو تەنگەشە ئابوورییانە دەبویەوە کە بەھۆی کەمی بەرھەمی کشتوکاڵییەوە لەبەر کەم باران یان کەمی ئاو یان زیانی لافاویان ھۆکاری بەڵای کشتوکاڵی یان ھۆکاری دیکەوە ڕوویداوە، پەرستگا لەو باری تەنگەژانەدا پشتی دەبەست بەسەرچاوە زۆرەکانی دیکەی لەبواری بازرگانیوپیشەسازیدا، سەبارەت بەماوەکانی دواتریش کاتێک موڵکداری تاکەکەسی بڵاوبویەوە وھەرتاکێک بۆی ھەبوو پارچەیەکی بچووک یان گەورەی زەوی ھەبێت وبیکات بە کشتوکاڵ بۆخۆی یان لەلایەن نوێنەر یان ھاوبەشییەوە ئەوکات جووتیارە ھەژارەکان بوونە قوربانی تەنگەژە کشتوکاڵییەکانوبەتەنھا ڕوبەڕویان دەبوونەوە، ئەمە ناچاری دەکردن تازەویوموڵکەکانی دیکەیان بفرۆشن، ئەمە یەکێک بوو لەو ھۆکارانەی کەپاشای ئەو ماوەیان ھاندا تابۆنە دەسەڵاتدارییە یەکدوای یەکە تایبەتەکان سەبارەت بەسەپاندنی ھەندێک قەرزوباجوسوودی پارچەرپارچەو لێپێچینەوەی ئابووری بسەپێنن بۆ چارەسەری بارودۆخی داڕماوی ئابووری.
سەبارەت بە بیردۆزەی دووەم کە ھی زانای ڕووسی (سۆڤیەتی جاران) بوو، پێی وایە پەرستگا تەنھا موڵکداری زەویوزاری کشتوکاڵی شارە سۆمەرییەکان نەبووە باموڵکداری سەرەکیش بێت بەڵکو بەشێکی زۆری زەوییە کشتوکاڵییەکان ھی کۆمەڵێکی بچووک یان گەورەی موڵکداری بەکۆمەڵ بوون، سەبارەت بەدانیشتوانی شاریش ڕێژەی ئیشکەرانیان لەزەوییەکانی بەدەر لەموڵکییەتی پەرستگا زیاتر لە٦٠٪ دەبوو، لەڕوانگەی موڵکییەتی گشتی زەوییەکانولەئەنجامی پەناخوازی بەجێگەیەنەران لەنێو کۆمەڵگاکاندا بۆ پشکی ئەوانی دی لەڕێی فرۆشتنەوە لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا موڵکداری تاکە کەسی دەرکەوتو لەسەردەمی بابلی کۆندا بڵاو بوویەوە.
ئەم بیردۆزە وەڵامی زۆر پرسیار دەداتەوە کە بیردۆزەی یەکەم دەیان وروژێنێت ھەروەک ڕاڤەی چۆنییەتی دەرکەوتنی نیزامی موڵکییەتی تاکەکەسی زەوی دەکات بۆیە ئەم بیردۆزە لەئێستادا تەنانەت لەلایەن ژمارەیەکی زۆری زاناڕۆژئاوایییەکانیشەوە کاری پێ دەکرێت.
سەبارەت بەچاندنە کشتوکاڵییەکان ئەوا دانەوێڵە بەگرنگترینیان دێتولەپێش ھەموایانەوە گەنموجۆ دێت، بەدوایداگەنمەشامی بەڵام ئەوکات برنج ناسراو نەبوو و زۆربەی باخەکان درەختی دارخورما بوون کەلەدێر زەمانەوە لەشوێنی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەبەشی باشووری عێراقدا ھەبووەومرۆڤیش تائەوپەڕی سنوور سوودی لێ بردووە.
سەبارەت بەبازرگانی بەتایبەت بازرگانی دەرەکی لەوماوەیەدا چالاکییەکی بەرچاوی ھەبووە، بوونی زۆرێک لەکەرەستەی خاوی ھێنراو لەچەند شوێنێکی بیانییەوە وەک کانزا جیاجیاکانو تەختەو ھەندێک جۆری بەرد پاڵپشتی ئەو قسە دەکەن، دەقە بسمارییەکان ئاماژە دەدەن بە بوونی چەند پەیوەندییەکی بازرگانی نێوان سۆمەرییەکانو ھەندێک وڵاتی بیانی وەک ناوچەی ئەرمینیاو ئاسیای بچووکووڵاتی سووریاووڵاتی ملیوخا کە بڕوا وایە وڵاتی حەبەشەیان سۆماڵ بکات ھەروەھا وڵاتی دلمون کەبەحرەین دەکات ھاوکات وڵاتی ماکان کەبڕوا وایە عومان بکات لەگەڵ کەناراوی کەنداوی عەرەبی سەرەڕای ھیندوبلوجستانو چەند ناوچەیەکی دیکەی دوور کە لەوێوە بۆنوبخوردوبەردی گران بەھایان دەھێنا. بازرگانی دەرەکیوپێویستی دڵنیاکردنی ڕێگەکانی پەیوەندییان یەکێک بوو لەوھۆکارە سەرەکیانەی کە بوونەتە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕوناکۆکییەکانی نێوان دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکانوئاڕاستە گیری گشتی بەرەو دەوڵەتی یەکپارچە بۆ زامنکردنی دەستگرتن بەسەر ڕێگەوبانەکان وھێنانی ئەو کەرەستە خاوانەی کەوڵات پێویستی پێیانە.
لەو پیشەسازیانەی کەلەو شارەدا دەرکەوتوگەشەیان سەند ھەندێک پیشەسازی دەستی ورد بوون وەک پیشەسازی ئامێرو پێناوە کانزایییەکان وپیشەسازی جلو بەرگو خشڵو چەکی کانزایی، پیشەسازان ھونەری نەخشاندنی ئامێرەکانزایییەکانیان گرتەبەرولەسەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندائەو ھونەرە گەیشتە لووتکە، دیارترین نموونەش لەسەر ئەوە ئەو شوێنەوارە گرانبەھایانەن کەلەگۆڕستانی پاشایەتی لەئور دۆزرانەوە سەرەڕای ئەمەش پیشەسازان ھەڵکۆڵینونەخشاندنی مۆرە لولەیییەکانو پیشەسازی قاپو قاچاخی گڵێنەوپیشەسازییەکانی دیکەدا پیشەی چنینیان ئەنجامدەدا کە عێراقی کۆن پێی ناسرابوو، زۆری ڕستنە جوانەکان دەنێردران بۆ دەرەوە ھەروەھا پیشەسازی پێستەو ئامێرە کشتوکاڵییە جۆربەجۆرەکان.
لایەنی سەربازی
سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان تایبەتمەندی فرەیی دەوڵەتۆکەی فەرمانڕەوایی لەیەک کاتدا ھەیە کەناو دەبرێت بەنیزامی دەوڵەتە شارەکان، ڕکابەریوململانێی نێوان ئەو دەوڵەتە شارانە زۆر توند بووە چەندین ھەواڵمان لەسەرچەند لایەنێکی ئەو ناکۆکییە پێ گەیشتووە لەوانە چیرۆکەکەی گلگامێشوجەنگی لەگەڵ فەرمانڕەوای کیش، چیرۆکی ئەنتمیناوجەنگی دوورودرێژی لەگەڵ شاری ئۆماوئەو پەیمانەی لەنێوان دووشاردا بەسترا بۆ سنووردانان بۆ ئەو جەنگانە، سەرەڕای ئەوەش ھەندێک شوێنەواری ھونەریوماددی دۆزرانەوە کەلایەنێکی گرنگی ژیانی سەربازیوشێوە جەنگەکان وچەکەکانمان بۆ ڕون دەکەنەوە.
ھەروەک شوێنەواری چەندین چەکی کانزای دۆزراونەتەوە بۆ شەڕ بەکار ھاتوون چاکترین نموونەش ئەوەیە لەگۆڕستانی پاشایەتی ئوردا دۆزرایەوە، ھەریەک لە دەوڵەتە شارەسۆمەرییەکان ژمارەیەکی ئەندامی ھێزە چەکدارەکانی ھەبوو، بەڵام سوپایەکی ڕێکخراووھەمیشەیی نەبوو بەڵکو جەنگاوەران لەکاتی پێویستدا بانگ دەکران بۆ جەنگ، بەشەکانی ھێزە چەکدارەکانیش بریتی بوون لەپیادەکان ئەمە زۆرینەو ڕیزی سەرەکی زۆربەی سوپا کۆنەکان بوون، ڕیزی جەنگاوەران بەگالیسکە جەنگییەکانیانەوە، نیزامی شەڕ وەک لەھەڵکۆڵراوەکانەوە دەردەکەوێت نیزامی ڕیز بووە، واتەسەربازان بەیەک ڕیز بەدوای یەکدا ڕیز دەکرانوئەوانیش ڕمەکانیان دەگرتنو خۆیان دەپاراست بە قەڵغان یان کڵاوی کانزاییان دەکردە سەریان، ھەندێک لەسەربازان بەتەنھا لەگەڵ دوژمن دەجەنگان.
شاری سۆمەری
ھەردەوڵەتۆکەیەکی سۆمەری لەدەوری شارێکی گەورەی گرنگدا کەپایتەخت بوو کۆدەبویەوە، ژمارەیەک شاری بچووکوگوند سەربەوشارانە بوون، ژمارەیەکی زۆری شارەگرنگەکان لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا سەریان ھەڵداوفراوان بوونوژمارەی دانیشتووانیان زیادی کردو بوونە مەڵبەندی گرنگی ژیاری لەسەردەمەکانی دواتردا، ئەو جۆرە شارانە شورەی پتەویان لەدەور بوو دژ بەھەڵمەتو شاڵاوەکانی دوژمنان، لەلایەکەوە سەکۆپلیکانەیەکەی (زەقورە) دەردەکەوت کەزۆر بەرزبوو، لەپاڵیدا پەرستگای زەمینی شارەکە یان پەرستگا زۆرەکانی ھەبوون، پەرستگای سەرەکی شار لەناو جەرگەی شاردابوو، ناوجەرگەی شاریش بوارە ئایینیوئابووریو بیناسازییەکانی لەخۆ دەگرت قەبارەی پەرستگاوزەقورەکەش لەباربوون ھاودەم بەگرنگییە شارستانیودەوڵەمەندییەکەی کۆشکی پاشا لەڕووی گرنگیوقەبارەوە لەدوای پەرستگاوە دەھات.
ماڵوحاڵەکانی تر سادەوساکاربوون بەخشت یان بەقوڕ دروست دەکران وھەندێک جار دەکران بەدووقات، شارەکان لەوماوەیەدا بەپێی پلانێکی پێشتر سەریان ھەڵنەدا، بەڵکو لەسەرەتاوە گوندی بچووک بوون کەمێژوویەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمەکانی پێشتر، گوندە کشتوکاڵییەکان لەنزیک سەرچاوەکانی ئاوەوە سەریانھەڵدەدا چونکە ژیانی کشتوکاڵی پێویستی بەئاوە، لەبەر ئەمە زۆربەی شارەگەورەکان دەکەوتنە کەناری ڕووبار یان نزیک ڕووبارەکانەوە. بەھۆی گۆڕانی ڕێڕەوی ڕووبارەکەوە یان زیادبوونی شۆرەکات یان ھەڵمەتی وێرانکەرەوە شارەکان چۆڵ دەکران.
ھونەری ھەڵکۆڵین
ھونەری ھەڵکۆڵین لەسەردەمی دووەموسێیەمی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا بەشێوەی دیارولوولەیی دەرکەوت، سەبارەت بەسەردەمی یەکەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ئەو شوێنەوارە ھونەریانەی دەستمان کەوتوون لەو ماوەدا زۆر کەمنوتەنھا ھەندێک مۆری لوولەکین کەنەخشاندێکی ھاوشێوەی نەسیجیان ھەیە، لەکاتێکدا نەخشاندنی ئەو مۆرانە لەسەردەمی دووەموسێیەمی بنەماڵەکاندا چەند دیمەنێکی ئەفسانەییوئاینیی جۆراوجۆریان لەخۆدەگرت. وەھەروەھا زۆر گرینگیان دەدا بە بیناسازی دیارترین نموونەی ھەڵکۆڵینی دیاری سەردەمی دووەموسێیەمی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کەپێمان گەیشتبێت ئەو لەوحەبەردینانەن کەلەسەر دیواری پەرستگاکان دادەنرانوچەند دیمەنێکی جۆراوجۆریان لەسەرھەڵدەکۆڵرا کەچەندلایەنێکی ژیانی ڕۆژانەودیمەنی ئایینییو ئەفسانەییان دەنواند، شێوەی ھەڵکۆڵینەکەش تەجریدی بوون، لەکاتێکدا ھەندێکی دیکەیان کەئەوانەی دواتربوون شێوەی واقعییان ھەیە.
سەبارەت بە ھەڵکۆڵراوی پەیکەری یان لوولەیی ئەوا چەند نموونەیەکمان دەستکەوتووە کەشێوەی مرۆڤ یان ئاژەڵ دەنوێنن، شێوەکاری ئەندازیاریوپەیوەست نەبوون بەنواندنی واقعییان پێوە دیارە.
چاکسازییەکانی ئۆرکاجینا
پێش ئەوەی قسەکردن لەسەر دیارترین تایبەتمەندییە ژیارییەکانی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کۆتایی پێ بھێنین پێویستە ئاماژە بدەین بەئەو چاکسازییە ئابووریوکۆمەڵایەتیانەی کەئۆرکاجیای کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەی لەگش دەریکردوون، توانراوە دەقی ئەو چاکسازییە لەبڕی دەقی تۆماری بسماری سەردەمی ئۆرجینایان کەمێک دوای خۆیدا بدۆزێنەوە.
ئەو چاکسازیانە بەیەکەم ھەوڵی مرۆڤ دادەنرێت بۆ دانانی یاسا کەتا ئەمرۆش باوە بەجۆرێک نزیکەی زیاتر لەدووسەد ساڵ پێ یاسای (ئور-نمۆ) وەیە کەکۆنترین یاسای تۆمارکراوی زانراوی عێراقە.
چاکسازییەکان ھەندێک شتیان لەخۆ دەگرت وەک لەکار خستنی زۆرێک لەو باجانەی لەسەر ھاووڵاتیان دانرابوونوسنوردانان بۆقۆرخکاری چینی فەرمانڕەواوباج کۆکەرەوانو فەرمانبەرانو زیادەڕەوی سامان خەرجکردن، ھەروەھا کەمکردنەوەی دەسەڵاتی فەرمانڕەواو بنەماڵکەیو ڕێنەدان بەوەی دەستبگرن بەسەر دەسەڵاتی تەشریعی ڕەھادا وەک دیاریکردنی سزای دزی بەرەجمکردنوئافرەتێک کەشوو بکات بەدوو پیاووجگە لەوانەش.
سەرچاوەکان
ماڵپەڕی ناوەندی ئەییوبی ناوەنی «ئەیوبی» ناوەندێکی ئیسلامی ئیخوانییە! ناکرێت بۆ باسێکی مێژووی شارستانییەتی دێرن، بەکاربێت.
پۆل:مانگیلەی بەپیت پۆل:سوومەر پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق پۆل:مێزۆپۆتامیا پۆل:شارستانێتییەکان پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز پۆل:شام پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون طە باقر مقدیمە التاریخ الحصارات بغداد ۱۹٥٥ حصارە العراق ۱۹٨٥ فوزی رشید الشرائع العراقیە القدیم بغداد ۱۹۷٨
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٤
250px|بێچوارچێوە|چەپ 250px|وێنۆک|سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٤ لە ڕەنگی سپی
گارێشنیتسا
گارێشنیتسا شارێکی ویلایەتی بیێلۆڤار-بیلۆگۆرای کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١١٬٠١٥ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٤
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٤ (بە ئینگلیزی: Samsung Galaxy Note 4) مۆبایلێکی زیرەکی ئەندرۆیدە، دوستکراوی کۆمپانیای سامسۆنگە، ئەم مۆبایلە بڵاوکراوەتەوە لە مانگی ئابی ٢٠١٤، وەکوو شوێنگرەوەیەک بۆ سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٣.
سەرچاوەکان
پۆل: ئامێرەکانی ئەندرۆید پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان پۆل: مۆبایلەکانی سامسۆنگ پۆل: مۆبایلەکانی ٢٠١٤
یەعقووب
وێنۆک|ملانەی یەعقووب لەگەڵ [[فریشتەی خودا (ئەلوەھیم)، لەلایەن وێنەکێشی ھۆڵەندی (ڕامبرانت)]]
یەعقووب، کوڕی ئیسحاق کوڕی ئیبراھیمە، یەکێکە لەو پێغەمبەرانەی ناویان ھاتووە لە قورئان و تەوراتدا، ھەروەھا یەعقووب بە ئیسرائیل ناو دەبرێت و نەوەکانی یەعقووب بە بەنی ئیسرائیل ناودەبرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:یەعقووب پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
شیکردنەوەی کارەبایی
شیکردنەوەی کارەبایی یان بە کارەبا شیکردنەوە (بە ئینگلیزی: Electrolysis) ئەو کردەیەیە کە تەزووی کارەبایی تێدا بەکاردێت، بۆ ڕوودانی کارلێکێک. وەک لێکھەڵوەشانی ئاو بە نموونە.
سەرچاوەکان
پۆل:کیمیای کارەبایی پۆل:شیکردنەوەی کارەبایی پۆل:بەرھەمھێنانی ھایدرۆجین پۆل:کردارە کیمیایییەکان
بڕیارنامەی ٦٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٦٦١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئابی ١٩٩٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق-کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٩٣٣‌ەم، بە ١٣ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
سیمپسۆنەکان
وێنۆک|چەپ|بنەماڵەی سیمسۆن ٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|ژمارەیەک لە کاراکتەرەکانی کارتۆنەکە
بڕیارنامەی ٦٦١ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٠ پۆل:عێراق لە ١٩٩٠ پۆل:کووەیت لە ١٩٩٠ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کووەیت پۆل:شەڕی کەنداو
سیمپسۆنەکان
٣٠٠px|وێنۆک|چەپ| [[مەت گرەینینگ]]
سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠ پۆل:چاندی ئەمریکی پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەکان گونجاندووە
لەیلا حاتەمی
لەیلا حاتەمی (فارسی: لیلا حاتمی؛ لەدایکبووی ١ی ئابی ١٩٧٢ لە تاران) خانمەکتەر و دەرھێنەرێکی ئێرانییە. کچی دەرھێنەر عەلی حاتەمییە، و ھاوسەری ئەکتەر؛ عەلی موسەففایە. چەندان خەڵاتی فێستیڤاڵە نێوخۆیی و جیھانییەکانی بەدەست ھێناوە.
ژیاننامە
دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی، دەچێتە سویسڕا و دەست دەکا بە خوێندنی ئەندازیاریی میکانیکی. دوای دوو ساڵ خوێندنەکەی گۆڕیوە بۆ ئەدەبی فەڕەنسی، دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی گەڕاوەتەوە ئێران. لەپاڵ زمانە زگماکییەکەی کە فارسییە، زمانەکانی فەڕەنسی، ئینگلیزی و ئەڵمانی بەتەواوی دەزانێت.
دوای ماوەیەک لە وچان، دەچێتە نێو بواری سینەما بە بەشداریکردنی لە فیلمی لەیلا، ڕۆڵبینیەکەی لەم فیلمە پێشوازیێکی ئەرێنی لێ کرا لەلایەن ڕەخنەگران و بینەرانەوە.
لە ساڵی ١٩٩٩ ھاوسەرگیری لەگەڵ عەلی موستەففا کرد، کە ئەویش ئەکتەرێکی سەرەکیی فیلمی لەیلا بوو. دوو مناڵیان ھەن؛ کوڕێک بە ناوی مانی (لەدایکبووی ٢٠٠٧) و کچێک بە ناوی عەسەل (لەدایکبووی ٢٠٠٨).
260px|وێنۆک|چەپ|لەیلا حاتەمی لەگەڵ چەند ئەکتەرێکی تر، لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کەن (دووەم کەس لەلای چەپ)]]
یووسف
یووسف، بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییە یەهوودییەکانی سەردەمی دێرین دادەنرێت لە تەوراتدا، هەروەها یووسف لە قورئاندا ناوی هاتووە، کوڕی یانزەیەمی یەعقووبە. و کەسایەتییەکی ئاینییە بە پێی ئایینە ئیبراهیمییەکان (یەهوودی، مەسیحی و ئیسلام)
یووسف ناسراوە بە توانای لە شیکردنەوەی خەون و هەروەها بە جوانییە باڵاکەی.
ھێرمان ھێسە
ژیانی لاویێتی
"ھێرمان ھێسە" لەسەرەتای لاویێتیدا ڕوحێکی ھەستیاری ھەبووە، لەبەرامبەر نایەکسانییەکانی کۆمەڵگا و ناکۆکی دەروونی لەگەڵ دایک و باوکی، لەتەمەنی پازدەساڵیدا لەخوێندنگەی کەنیسەی "ماول برۆن" کەمافی خوێندنی لەبواری خواناسی پرۆتستانیزم لەوێ پێبەخشرا.
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕۆماننووسانی ئاڵمانی پۆل:ڕۆماننووسانی سویسی پۆل:مردووانی ١٩٦٢ پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی پۆل:شاعیرانی ئاڵمانی پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی پۆل:وێنەکێشە سویسییەکان پۆل:شاعیرانی سویسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧ پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
جوگرافیای ئەڵمانیا
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی تۆپۆگرافی ئەڵمانیا ئەڵمانیا کەوتوەتە ڕۆژاوا و ناوەندی کیشوەری ئورووپا. ئەڵمانیا لە باکوورەوە لەگەڵ دانمارک، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ پۆڵەندا و کۆماری چیک، لە باشوور لەگەڵ ئوتریش و سویس، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ فەڕانسە و لووگزەمبوورگ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و ھولەند ھاوسنوورە. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمیتری چوارگۆشە کە بریتییە لە ٣٤٩٬٢٢٣ ک.م. ٤. گ. وشکایی و لە ٧٬٧٩٨ ک.م. ٤. گ ئاو پێک ھاتووە. ئەڵمانیا لە ڕووی پانایییەوە حەوتەمین وڵاتی گەورەیە لە ئورووپا و ٦٢ەمینە لە جیھاندا.
شوێنە بەرچاوە جوگڕافییەکانی ئەڵمانیا ئەمانەن: زنجیرە چیاکانی ئەڵپ لە باشوور، دەریای باکوور لە باکوور، دەریای بەلتیک لە باکووری ڕۆژھەڵات، دارستانە گەورەکان لە بەشی ناوەندی و باکوور. ھەروەھا ئەڵمانیا خاوەنی چەندین ڕووباری پڕئاوە وەکوو: ڕاین، دانووب و ئەلبە. ئەڵمانیا خاوەنی ھەندێک مەعدەنی ئۆرانیۆم، زووخاڵ، مس، نیکل، خوێ و ئاوە.
کەش و ھەوا
ئەڵمانیا خاوەنی کەش و ھەوایەکی مەرتووبە. باکووری ئەڵمانیا بەھۆی نزیکی لە دەریاوە ھەوایەکی موعتەدلی ھەیە، و بە ھاوینا ھەوا فێنکە و بە زمسانیشدا زۆر ھەوا سارد نابێت. لە باکوور زۆر جار ھەوا بارانییە و زۆر کەم پێش دێت کە دەمای ھەوا لە ٣٠ دەرەجەی سانتیگراد بچێتە سەرترەوە.
بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی ھەوایەکی کیشوەرییە (بە فارسی: قارەای) واتە زمسانەکان دەتوانێت زۆر سارد بێت و ھەروەھا ھاوینەکەیشی دەتوانێت زۆر گەرم بێت. وشکەساڵیش زۆرجار پێش دێت ئەویش جاری وایە بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لە باشووری ئەڵمانیا واتە دەڤەری زنجیرە چیاکانی ئەڵپ ھەوا زۆر ساردە و بۆرانی سەرما زۆر جار ڕوو دەدات.
ژیانی سرووشتی
بەپێی بەراوەردێکی ساڵی ٢٠٠٨، مووچەی کشت و کاڵ ٣٤٪، دارستان ٣٠٫١٪، بەرزونزمی ١٣٫٤٪ و زەمینی ژێری شار و خانە ١١٫٨٪ خاکی ئاڵمانیایان داپۆشیوە. لە ئەڵمانیا زۆر چەشن دار، گوڵ، قەوزە و قارچکی جۆراوجۆر دەژین، کە زۆربەیان تایبەت بە بەشی ناوەندی ئورووپان. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین پارکی سرووشتی نەتەوەیییە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئەڵمانیا پۆل:جوگرافیای ئەڵمانیا
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٠
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٠، سەرجەم ئەو وڵاتانە دەگرێتەوە بوونەتە خاوەنی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٠٠ کە لە ١٤ی ئایارەوە تا ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٠ لە شاری پاریسی پایتەختی فەڕەنسا ئەنجامدرا. ٩٩٧ وەرزشوان لە ٢٤ وڵاتەوە بەشداریی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادیان کرد. بۆیەکەم جار لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە خانمان بەشدارییان لە چەند یارییەک کرد. ٢١ وڵات بوونە براوەی یەکێک لە مەدالیاکان. فەڕەنسا بە بردنەوەی ٢٧ مەدالیای زێر پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا، پلەی دووەم ئەمریکا بەدەستی ھێنا بە بردنەوەی ١٩ مەدالیای زێر، و پلەی سێیەم بەر وڵاتی بەریتانیا کەوت پاش ئەوەی توانی ١٥ مەدالیای زێر بەدەست بھێنێت. ژمارەی وەرزشوانانی فەڕەنسا %٧٥ بەشداربوانی ئۆڵۆمپیادی پێک ھێنابوو (٧٢٠ لە ٩٩٧) بەھۆی ئەمەشەوە توانی ١٠٢ مەدالیای جۆراوجۆر بباتەوە. شێوەی مەدالیاکان لاکیشەی بوون ئەمەش یەکەم جار و کۆتا جار بوو کە دیزاینی مەدالیاکان بەو شێوەیە دروست بکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
سپڵ
سپڵ (بە عەرەبی: طحال، بە ئینگلیزی: Spleen) بەشێکە لە کۆئەندامی سووڕان و ها لە چارەکی ژووری لای چەپی سک. ئەم ئەندامە بە هۆی لیگامانی گەدەیی لەگەڵ گەدە و بە هۆی لیگامانی گورچیلەیی لەگەڵ گورچیلە بەیەکەوە لکاون. 200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سپڵ لە کتێبی لەشناسی مرۆڤی گرەی
ئەرکەکان
سپڵ هەندێک ئەرکی گرینگی هەیە و لە ناوچوونی ئەم ئەندامە دەبێتە هۆی کێشەیێکی زۆر بۆ مرۆڤی پێگەیشتوو، ئەم ئەندامە ئەگەر لە منداڵدا لەناوبچێت دەبێتە هۆی مردن.
200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی شوێنی سپڵ لە لەشی مرۆڤ دا.
سەرچاوەکان
پۆل:زگ پۆل:ئەندامەکان پۆل:کۆئەندامی لیمف پۆل:لووەکان
بە کارەبا ڕووپۆشین
بە کارەبا ڕووپۆشین (ئینگلیزی: Electroplating) کردەیەکی ئەلیکترۆلیتییە، بریتییە لە ڕووپۆشینی تەنێک بە کانزایەک، کە ئایۆنێکی کانزایی تێدا لێدەکرێتەوە و، کانزایەکی ڕەق لەسەر ڕوویێکی دیاریکراو دەنیشێت.
مەکینە
وێنۆک|مەکینەی جگەرەپێچانی جەیمز بۆسناک، ساڵی ١٨٨٠ وێنۆک|مەکینەی ھەڵپاچینی موو مەکینە ئامرازێکی پێکھاتوو لە یەک یا چەند پارچەیە کە بۆ بەجێھێنانی ئەرکێکی تایبەت لە وزە کەڵک وەردەگرێ. مەکینەکان ھێزی خۆیان پتر لە کەرەستەگەلی میکانیکی، کیمیایی، گەرمایی، یا کارەبایی بەدەست دێنن. لە کۆندا تەنیا بەو ئامرازانە ئەوترا مەکینە کە لە کاتی دەستبەکارکردندا بەشەکان و پارچەکانیان جووڵەیان بەھاتایە، بەڵام ئەمڕۆ بەھۆی دەرکەوتنی تەکنۆلۆژیای ئەلەکترۆنیکەوە زۆر ئامرازی بەبێ پارچەی لەرزۆک و بزێو پەرەیان سەندووە کە مەکینەیان پێ ئەوترێ.
مەکینەی سادە ئەوەیە کە دەتوانێ دیو و گەورەییی ھێزێک بگۆڕێ، بەڵام ژمارەیەکی زۆر لە مەکینەگەلی ئاڵۆزیش بوونیان ھەیە، وەکوو پێڕاگوێزەکان، سیستەمە ئەلەکترۆنیکەکان، مەکینە مولیکیولییەکان، کۆمپیوتەر، تەلەڤیزیۆن و، ڕادیۆ.
سەرچاوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا پۆل:مەکینەکان
نەخشەی تۆپۆگرافی
وێنۆک|نموونەی نەخشەی تۆپۆگرافی نەخشەی تۆپۆگرافی (بەئینگلیزی:Topographic map) یەکێکە لە جۆرەکانی نەخشە کە تایبەتمەندە بە پیشاندانی شێوازی ڕاستەقینەی هەر ڕووبەرێکی دیاریکراو لە زەوی لەسەر نەخشە. لە نەخشەی تۆپۆگرافیدا هەموو تایبەتمەندییەکان (سرووشتی یان درووستکراوی مرۆڤ) نەخشە و بەپێی پێوەر (Scale)ێکی دیاریکراو دەخرێتە بەرچاو. نەخشەی تۆپۆگرافی بەرزی و نزمی یان چاڵ و کۆسپەکانی سەر زەوی پیشان دەدات.
مێژوو
یەکەمین نەخشەی تۆپۆگرافی کە بە تەواوی وڵاتێک نیشان بدات، لە ساڵی ١٧٨٩دا لە وڵاتی فەڕەنسادا کێشرا. لە ساڵی ١٨٠٢دا کۆمپانیای هیندی ڕۆژهەڵاتی پرۆژەیەکی دەست پێکرد کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەدا بە دەستی کۆمپانیای بریتیش ڕاج دوایی هات و توانیان بەرزی و نزمییەکانی ھیمالایا ئەندازە بگرن.
سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ مارچی ٢٠١٥
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جۆرەکانی نەخشە پۆل:تۆپۆگرافی پۆل:جۆرەکانی نەخشەکان
ساموێل بێکیت
ساموێل بارکلەی بیکێت (، ماوەی ژیان:١٣ی نیسانی ١٩٠٦ لە دوبلین تاکوو ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٩ لەپاریس) یەکێکە لە بەناوبانگترین نووسەرەکانی ئێرلەندا و جیھان، ساموێل ڕۆماننووس و سیناریۆنووس و دەرھێنەری شانۆگەرییە؛ ولییەمی باوکی مەساح بووە، و «ڕووی» دایکیشی پێش ئەوەی شوو بکات کاری پەرستاری کردووە، برا گەورەی ساموێل ناوی «فرانک» بووە، ئەو توندوتیژییە ئاینییەی کە دایکی بەرامبەر ئەم دوو کوڕەی کردووە، وایکرد کە بیکێت لە قوڵایی ناخیدا توڕەبوون و ڕق و قینەیەکی زۆری بەرامبەر بە تیۆلۆژیا و ھەروەھا بەرامبەر بە دایکی ھەبێت تا ماوەیەکی زۆر.
خوێندن
بیکێت لە ھەمان ئەو قوتابخانەیە خوێندویەتی کە (ئۆسکار وایڵد) تێیدا خوێندوویەتی، لە ساڵی ١٩٣٢ چووەتە زانکۆی (ترنتی) کە لەو سەردەمەدا زانکۆیەکی بەناوبانگ بووە لە دبلن، و خەریکی خوێندنی ھەردوو زمانی فەرەنسی و ئینگلیزی بووە لە زانکۆی ناوبراو، دوواتر و لە ساڵی ١٩٢٧ بەکالۆریۆس و لە ساڵی ١٩٣١ ماستەری لە ھونەر وەرگرتووە. ھەروەھا بیکێت دوو ساڵ لە فەرەنسا زمانی ئینگلیزی داوەتەوە.
بیکێت و جێمس جۆیس
بیکێت ھەر لە فەرەنسا (جێمس جۆیس) دەناسێت، کە دوواتر دەبێتە یەکێک لە ھاوڕێ دڵسۆزەکانی، ئەو قسەیە ڕاست نییە کە دەڵێن بیکێت بووەتە سکرتێری جۆیس، ھێندە ھەیە بیکێت بووەتە ھاوڕێیەکی نزیکی ئەو، و لەبەر ئەوەی جێمس جۆیس چاوی بە تەواوی کز ببون، بۆیە بۆ نووسینەوەی کارە ئەدەبییەکانی ناچار پەنای دەبردە بەر ئەدیبە لاوەکان، لێرەوە بیکێت یەکێک بووە لەو ئەدیبە لاوانەی کە یارمەتی نووسینەوەی کارە ئەدەبییەکانی جێمس جۆیسی داوە. ساموێل بیکێت تا ڕاددەی پەرستن سەرسام بووە بە جۆیس، تەنانەت لە شێوازی جگەرە کێشان و مەی خواردنەوەش لاسایی جۆیسی کردووەتەوە، ھەمان ئەو پێڵاوانەشی لەپێ کردووە کە ئەو لەپێی کردوون.
بیکێت و خۆشەویستی
ئەم سەرسامبوون و نزیکبوونەوەی بیکێت لە جێمس جۆیس وایکرد کە لوسیای کچی جۆیس پەیوەندی خۆشەویستی ببەستێت لەگەڵ بیکێتی لاو، کە لوسیا نەخۆشی دەرونیشی ھەبووە. ساموێل بیکێت ماوەیەکی کەم پێش مردنی، ھەستا بە سووتاندنی تەواوی ئەو نامانەی کە لەگەڵ لوسیا ئالوگۆڕیان کردبوو، لە ئەرشیفەکەی خۆیدا تەنیا یەک وێنەی لوسیای ھێشتووەتەوە کە لە کاتی سەماکردندا کێشراوە.
بیکێت و شیعر
ساموێل بیکێت لە ساڵی ١٩٣٠ یەکەم کۆمەڵە شیعری خۆی بڵاوکردەوە، ئەم کۆمەڵە شیعرەی لەژێر کاریگەری نووسینەکانی فەیلەسوفی گەورە (ڕێنییە دیکارت) دا نووسیوە، بیکێت تاوەکوو کۆتایی ژیانی لەژێر کاریگەری ئەم فەیلەسوفە بووە؛ و جگە لە نووسینی شیعر، چەندین شیعری ئیتاڵی و فەرەنسی وەرگێڕاوە، ئەوەی جێگای سەرسووڕمانە ئەوەیە کە ڕەنگە بیکێت یەکەم کەس بوبێت ھەندێک شیعری شاعیرانی سووریالی فەرەنسی وەرگێڕابێتە سەر زمانی ئینگلیزی، وەک ئەندرێ بریتۆن و پۆل ئێلوار. ھەروەھا بیکێت کۆمەڵە شیعری ڕامبۆ و شاعیری ئیتاڵی (ئۆجینیۆ مۆنتالی) وەرگێڕاوە. بیکێت لە پیریدا سەبارەت بە قۆناغەکانی ژیانی و قۆناغی وەرگێڕانی شیعری شاعیران دەڵێ: لەو سەردەمەدا من گەنج بووم و لە توانامدا نەبووە خۆم ھیچ بکەم، بەم کارە ویستومە شتێک ئەنجام بدەم.
بیکێت و زامدار بوون
لە ساڵی ١٩٣٨دا، بیکێت و یەکێک لە ھاوڕێکانی بە شەقامێکی پاریس پیاسە دەکەن، لەناکاو سواڵکەرێک بێ ھیچ ھۆکارێک چەقۆیەک لە بیکێت دەدات، چەقۆکە ھێندەی نامێنێ بگاتە سەر دڵی و بیکوژێ، دووای ئەوەی کە بیکێت چاکدەبێتەوە، بۆ مەبەستی زانینی ھۆکاری بریندارکردنەکە سەردانێکی زیندان دەکات و لە ھۆکاری ئەم کارە دەپرسێت و سواڵکەرەکەش لە وەڵامدا دەڵێ: گەورەم داوای لێبووردن دەکەم، نازانم لەبەرچی ئەم کارەم کرد. ئیتر بیکێت لە سواڵکەرەکە خۆشدەبێت. ڕەنگە ئەم ڕووداوە ھۆکارێک بوبێت بۆ ئەو تێڕوانینە بێھودەیییەی بیکێت کە بۆ جیھان ھەیبوو، وەک زانراویشە بیکێت پێشەنگی شانۆنامەی بێھودەیییە.
بیکێت و نۆبڵ
لە ساڵی ١٩٦٩دا، پاداشتی نۆبڵ وەردەگرێت، بیکێت لەوکاتەدا لەگەڵ ژنی دووەمی کە ناوی (سوزان) بوو، لە پاریس دەبن، کاتێک ژنەکەی ھەواڵی وەرگرتنی پاداشتەکە دەبیستێت دەڵێ: وای لەم کارەساتە! چونکە وا تێگەیشتبوو وەرگرتنی ئەو پاداشتە ھەموو شێوازی ژیانیان ھەڵدگەڕێنێتەوە کە لەسەری ڕاھاتبوون. بیکێت بۆ ئەوەی نەڕوات پاداشتەکە وەربگرێت، خۆی لە یەکێک لە گوندەکانی تونسدا حەشار دەدات، و یەکێک لە ھاوڕێکانی و لە ھەمان کاتیشدا بڵاوەکاری بەرھەمەکانیشی بوو بە ناوی (جیرۆم لاندۆن) دەنێرێت، لەگەڵ ئەوەشدا بیکێت دوواجار سوپاسی ئەکادیمیای سویدی کرد. بیکێت ھاوڕێکەی ڕاسپاردبوو سەرجەم بەھای پاداشتەکە کە دەیکردە نزیکەی ٧٣ ھەزار دۆلار، بۆ ھونەرمەندە موحتاجەکان خەرجبکات.
دوا ساتەکانی بیکێت
لە ساڵی ١٩٨٩دا، و دوای مردنی ھاوسەرەکەی، ساموێل بیکێتی پیر دەگوازرێتەوە بۆ خەڵوەتگەیەکی پیری، و لە ھەمان خەڵوەتگە و لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵ کۆچی دوایی دەکات. بیکێت لە دوا مانگەکانی ژیانیدا زمانی لەگۆ کەوتوە و نەیتوانیوە قسە بکات. بیکێت و ھاوسەرەکەی لە گۆڕستانی (مۆنبرناس)ی پاریس نێژراون، لە نزیک گۆڕە ساددە و ساکارەکەی ھەردووکیانەوە، بە تەنھا تاقە دارێک ڕواوە، وەک ئەو دارە تەنھایەی لە شانۆنامەی (لە چاوەڕوانی گۆدۆدا) ھەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئیری پۆل:ڕۆماننووسانی ئیری پۆل:شاعیرانی ئیری پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٨٩ پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان پۆل:ساموێل بێکیت پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
تسریکڤێنیتسا
تسریکڤێنیتسا شارێکی ویلایەتی پریمۆریێ-گۆرسکی کۆتاری کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٬٩٠٢ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەراغ ئاو لە کڕۆواتیا پۆل:شار و شارۆچکەکانی کرواتیا
تۆڕی پەروەردە (ئێران)
"تۆڕی پەروەردە" یەکێکە لە کەناڵە تەلەڤیزیۆنییە دەوڵەتییەکانی ئێران، کە لەلایەن ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە بەڕێوەدەبرێت. لە ئێستادا بەڕێوەبەری تۆڕی پەروەردەی د. عەلی عەبدولعەلییە.
ئەم تۆڕە لە ڕێگەی پەخشکردنی بەرنامەی پەروەردەیی قوتابخانەی تەلەڤیزیۆنی ئێران یارمەتی پەروەردەی خوێندکارانی دا لە کاتی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا. alt=لۆگۆی کەناڵی پەروەردە|وێنۆک|لۆگۆی کەناڵی پەروەردە
مێژوو
تۆڕی پەروەردەی سیما لە ڕێکەوتی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ وەک تۆڕێکی پەروەردەیی بە دروشمی تۆڕی دەرفەتی پەروەردەیی یەکسان کرایەوە. لە سەرەتای مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٠٩ تۆڕی پەروەردەی سیما کەمێک گۆڕانکاری لە لۆگۆی تۆڕەکەدا کرد، واتە قەڵەمەکانی سەرەوە و خوارەوە لۆگۆ لابراون و ڕەنگی لۆگۆکە لە شینەوە گۆڕدرا بۆ پرتەقاڵی و بەرنامەکانی تۆڕەکە بوون بە فەرمی.
مەودای پەخش
بەرنامەکانی ئەم تۆڕە دەتوانرێت لە زۆربەی ناوچەکانی ئێران لە ڕێگەی گواستنەوەی دیجیتاڵی زەمینی لەسەر باندی UHF وەربگیرێت. ھەروەھا بەرنامەکانی ئەم تۆڕە لە ڕێگەی مانگە دەستکردەکانی ئینتێلسات ٣٩ و بەدر ٥ لە ئێران و ھەندێک ناوچەی ئاسیا پەخش دەکرێن. ھەروەھا دەتوانرێت لە ڕێگەی ماڵپەڕی ڕێکخراوی پەخشەوە ڕاستەوخۆ سەیری تۆڕی ڕاھێنان بکرێت. وەرگرتنی ئەم کەناڵە بەخۆڕایییە، ھاوشێوەی کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی دیکەی سەر بە کۆماری ئیسلامی ئێران. بەرنامەکانی تۆڕی پەروەردە لە مانگی نیسانی ١٤٠٠ەوە ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا پەخش دەکرێن.
ھاوکاری لەگەڵ دامەزراوەکانی تر
ئەم تۆڕە ڕێکەوتننامەی ھاوکاری جۆراوجۆری لەگەڵ زانکۆی پەیام نور، زانکۆی ھەمەلایەنەی زانستە کارپێکراوەکان، فەرمانگەی تەکنەلۆژیای پەروەردەی وەزارەتی پەروەردە و سەنتەری گەشەپێدانی بیری منداڵان و ھەرزەکاران واژوو کردووە. لەسەر بنەمای ئەمەش پرۆگرامەکانی پەیوەست بە خولی گشتگیر بەبێ تاقیکردنەوە و بەبێ مەرجی نمرەی زانکۆی پەیام نور و خولی پۆدمانی بەڕێوەبردنی ماڵی زانکۆی زانستی کارپێکراو و ڕاھێنانی ناو خزمەت بۆ مامۆستایان لە تۆڕی پەروەردەدا بەرھەمدەھێنرێن.
گرووپەکانی بەرنامەسازی
بەرنامەکانی ئەم تۆڕە لە سێ گرووپدا ١. گرووپی پەروەردەی فەرمی ٢. گرووپی کارامەیی تایبەتمەند ٣. گرووپی پەروەردەی گشتی بەرھەم دەھێنرێت.
گرووپی ڕاھێنانی فەرمی
ئەم گرووپە بەرپرسیارە لە بەرھەمھێنانی ئەو پرۆگرامە پەروەردەییانەی کە داوای دەکەن لەلایەن زانکۆکانەوە کە گرێبەستیان لەگەڵ تۆڕەکەدا ھەیە. پرۆگرامەکانی ئەم گرووپە لە چوار بەشی زانستە بنەڕەتییەکان، زانستە مرۆیییەکان، زانستە تەکنیکی و ئەندازیارییەکان، و زانستە پزیشکییەکان و بۆ سێ گرووپی ئامانج بەرھەم دەھێنرێن: خوێندکارانی زانکۆی پەیام نور و زانکۆی زانستە کارپێکراوەکان و کاندیدەکانی بەشدار لە تاقیکردنەوەی ماستەری نیشتمانی. بەرنامەکانی ئەم گرووپە ھەموو ڕۆژێک لە کاتژمێر ١٣:٠٠ بۆ ١٥:٣٠ بە شێوەی کەناڵی خوێندکاران پەخش دەکرێن. ئەم گرووپە کەرەستەی خولی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی ئێرانی لە شێوەی فێرکردنی مامۆستا، ئەنیمەیشن، پێشبڕکێی تەلەڤیزیۆنی و دۆکیۆمێنتاری زانستی وانە دەڵێنەوە. ھەروەھا پەخشکردنی بەرنامەکانی پەیوەست بە ڕاھێنانی مامۆستایان لە کارنامەی ئەم گرووپەدایە. بەرھەمەکانی ئەم گرووپە لە شەش بەشیدا بەرھەم دەھێنرێن کە بریتین لە خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی، خوێندنی ناوەندی تیۆری، خوێندنی ناوەندی تەکنیکی و پیشەیی، پەروەردەی پێش زانکۆ و ڕاھێنانی مامۆستا. بەرنامەکانی ئەم گرووپە ھەموو ڕۆژێک لە کاتژمێر ٨:٠٠ بۆ ٩:٣٠ بەیانی و لە کاتژمێر ١٥:٣٠ بۆ ٢٠:٣٠ ئێوارە لە شێوەی کەناڵی ڕۆش پەخش دەکرێن.
مۆریس ژۆنۆڤوا
مۆریس ژۆنۆڤوا شاعیر و ڕۆماننووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
تۆڕی پەروەردە (ئێران)
گرووپی کارامەیی تایبەتمەند
گرووپی ڕاھێنانی تەکنیکی و پیشەیی تۆڕی ڕاھێنانی سیما گرووپێکە کە بەرنامە بەرھەم دەھێنێت بۆ فێرکردنی تەکنیک و کارامەیی بە ڕێبازێکی زانیاری-پەروەردەیی.
مۆریس ژۆنۆڤوا
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠ پۆل:مردووانی ١٩٨٠ پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
تۆڕی پەروەردە (ئێران)
گرووپی پەروەردەی گشتی
گرووپی پەروەردەی گشتی تۆڕی پەروەردەی سیما گرووپێکە کە بەرنامە بەرھەم دەھێنێت بە مەبەستی فێرکردنی زانیاری گشتی و لێھاتوویی پێویست بۆ ئامادەبووانی گشتی، وەک ئاگرکوژێنەوە، تەندروستی گشتی، ڕاھێنانی وەرزشی و ڕاھێنەرایەتیکردنیان، چاککردنەوەی ئامێرەکانی ناوماڵ، شارەزایی کۆمپیوتەر و ھتد. ، بە ڕێبازێکی زانیاری-پەروەردەیی. بەرنامەکانی ئەم گرووپە لەگەڵ بەرھەمەکانی گرووپی ڕاھێنانی تەکنیکی و پیشەیی، ھەموو ڕۆژێک لە کاتژمێر ٢٠:٣٠ بۆ ٢٣:٠٠ و لە کاتژمێر ٩:٣٠ تا ١٣:٠٠ بە شێوەی کەناڵی لێھاتوویی پەخش دەکرێن. بەرنامەی مرۆڤ و مەعریفە کە فیلمی دیکۆمێنتاریی بیانی لەسەر بابەتەکانی زانستی و کولتووری پەخش دەکات، ھەروەھا لە کەناڵی کارامەیی پەخش دەکرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:کەنالە تەلەڤیزیۆنییەکان و وێستگانەی کە لە ١٩٩٤ دامەزراون پۆل:پەخشی کۆماری ئیسلامیی ئێران پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی فارسی پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ئێران
جامی ئەورووپای ١٩٦٨-١٩٦٩
جامی ئەورووپای ١٩٦٨-١٩٦٩ چواردەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٦٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٩٦٩ لەیاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆی شاری مەدریدی ئیسپانیا، لەنێوان یانەی ئەی سی میلان و ئەیاکس ئەمستەردام ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەی سی میلان توانی بە ئەنجامی ٤-١ بەسەر ئەیاکس ئەمستەردامی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
ھاروون
وێنۆک|250px|Aaron ھاروون کوڕی عیمران، یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی خوا، باوەڕدارانی بیروباوەڕی یەھوودی و مەسیحی و ئیسلامی باوەڕیان پێیەتی، ھاروون لەگەڵ براکەی پێغەمبەر مووسا ژیاوە لە میسر لە سەردەمی فیرعەونییەکان بەپێی کتێبی پیرۆز و قورئان.
سەرچاوەکان
پۆل:ھاروون پۆل:مووسا