cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قالەمەڕە
ژیان
قادر عەبدوڵڵازادە ناسراو بە قالەمەڕە ھونەرمەندی شمشاڵ ژەن ساڵی ١٩٢٥ (١ی سەرماوەزی ١٣٠٤ کۆچیی ھەتاوی) لە گوندی کولیجە سەر بە بۆکان ھاتە دنیا. ناوی باوکی ناوی محەممەد بووە و لەلایەن شێخ محەممەد شێخی بورھان لە ناوچەی موکریان، کە قادری زۆری خۆش دەویست، لەبەر ئەوەی کە مێرمنداڵێکی زۆر ھێدی و ئارام بووە نازناوی قالەمەڕەی پێبەخشرا. لە ساڵانی پەنجاکان و ساڵانی دواتر لە ناوەندەکانی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی کرماشان، سنە، تاران، مەھاباد و ورمێ بە دەنگی سحراوی و ئاسمانی و بەربڵاوی شمشاڵەکەی چەندین پارچە موزیکی جوان و ڕەسەنی پێشکەش کرد و ھونەری موزیکی کوردی بە شکۆیەکی بێ وێنەوە ھێنایە گۆڕەپانی ھونەرییەوە.
لە منداڵیدا شوان بووە و باسی ئەم جارەش بووە کە بە ڕێکەوت دەستی پێکردووە بە ژەنینی شمشاڵ کەم باس لەوە دەکات کە منداڵییەکەی چەند سەخت بوو. ئەم شمشاڵ ژەنە ھەر خۆشەویست و ڕێزدار نەبوو بەڵکو مۆسیقاژەنێکی کارەکەی گەیشتە باری ئەفسانەیی.
دواتر بۆ ماوەی چەندین ساڵ لەگەڵ ھونەرمەندی گۆرانیبێژی بەتوانای کورد حەسەن زیرەک ھاوکاری ھونەری کرد و لە پێشکەش کردنی گۆرانییەکانیدا بە ئامێری شمشاڵ یارمەتی دەدا. قالەمەڕە باوکی نەبینیووە و دایکیشی لە تەمەنی ٦ ساڵانیدا کۆچی دوایی دەکا. ھەر وەک خۆی دەڵێ تەواوی ژیانی بە نارەحەتی و برسێتی و چارەڕشی تێپەڕ کردووە. ساڵی ١٩٤٥–١٩٤٦ پەیوەندی بە کۆماری مەھابادەوە گرتووە و دۆستایەتییەکی نزیکیشی لە گەڵ نەمران ھەژار و ھێمن موکریانی دا ھەبووە. لە دوای لەسێدارەدرانی قازی محەممەدی سەرۆک کۆمار، قاچاغ دەبێ و ھانا دەباتە ئەشکەوتی گوڵاڵە، یان پەنای دەباتە ماڵی عەباس ئاغای سەرکەپکان و ئەحمەد ئاغای کۆیە. ساڵانی ١٩٦٧–١٩٦٨ بووەتە ھاوڕێی مەلا ئاوارە و مەلا مەحموودی زەنگەنە و سولەیمانی موعینی. ھەر لەو سەروبەندەدا ماڵیان دەچێتە دەڤەری بۆکان. تا ساڵی ١٩٨٥ ھەر بە سەڵتی ژیاوە و خێزانی پێکنەھێناوە. ھونەرمەند قالەمەڕە ھەمیشە لە خەباتی کورددا بەشداری کردووە و ھاوڕێ و ھاوشانی تێکۆشەران بووە. تا سەردەمای شۆرشی گەلانی ئێران واتە ساڵی ١٩٧٨ بە نھێنی لەگەڵ جووڵانەوەی کورد و حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێراندا بووە. ھونەرمەندی موزیک و بەیت و حەیران و لاوک و گۆرانی و مەقاماتی ڕەسەن و فۆلکلۆری کوردستان قالەمەڕە خاوەنی چەندین بەرھەمی پڕبایەخ و بەھێز و جوانە کە ھەموویان مۆرکی تایبەتی ئەم ھونەرمەندەیان پێوە دیارە و ناسنامەی ھونەری موزیکی دەوڵەمەندی کوردین و بۆ ھەمیشە دەمێننەوە. بابەتی زۆربەی بەرھەمەکانی حەماسی و مێژوویی و عاشقانەیە و وەبیرھێنەرەوەی سیمای گوند و شارەکان و سروشتی جوانی کوردستانن و ھەر کامەو بە جۆرێک مێژووی نەتەوەی کورد دەگێڕنەوەو لە دەزگا جۆراوجۆرەکاندا زۆر بە جوانی پێشکەشی کردوون.
لە نێو ھونەرمەندانی موزیکزانی وڵاتی ئێران و لە فیستیڤاڵە گەورە و پربایەخەکانی ھونەری موزیک لە ئێران ھونەرمەند قادر عەبدوڵڵازادە بە نازناوی «گنج متحرک» ناسراوە واتە «گەنجینەیەک کە دەگەڕێت» ناسرابوو، ئەمەش بەھۆی ئەوەی کە ئەم بلیمەتە وەکوو گەنجینەیەکە کە پڕە لە موزیک و بەیت و حەیران و لاوک و گۆرانی و مەقاماتی ڕەسەن و فۆلکلۆری ھونەری موزیکی دەوڵەمەند و ڕەنگین و جوانی کوردستان.
ھونەری موزیک و گۆرانی و شمشاڵی کوردستان بێگومان مرۆڤ وەبیر ھونەرمەند قالەمەڕە دەخاتەوە. چونکە ئەم ھونەرمەندە بێ ھاوتایە لە بواری ژەنینی بەیت و حەیران و لاوک و مەقام و گۆرانی و سەرجەم ئاوازەکانی جۆراوجۆری موزیکی کوردستاندا توانایەکی لە ڕادەبەدەر و شارەزایییەکی تەواوی ھەبوو.
لە لایەکی دیکەوە ھونەرمەند قالەمەڕە لە دوو دەیەی ڕابردوودا لەسەر بانگھێشتی خوێندکارانی کورد لە زۆربەی ھەرە زۆری ڕێوڕەسمی ساڵوەگەری کارەساتی کیمیابارانی ھەڵەبجە لە زانکۆکانی جۆراوجۆری وڵاتی ئێران ئامادە بووە و بە دەنگی بەسۆز و سحراوی شمشاڵەکەی کۆڕەکەی ڕازاندووەتەوە.
قالەمەڕە لە ماوەی ساڵانی کار و خزمەتی ھونەری خۆیدا لە زۆربەی فیستیڤاڵە گرینگەکانی بواری ھونەری موزیک لە وڵاتی ئێران لەوانە فیستیڤاڵی موزیکی فەجر لە تاران، فیستیڤاڵی موزیکی ناوچەکانی ئێران لە کرمان و لە بۆنە و فیستیڤاڵەکانی سنە، کرماشان ئیلام، ورمێ، مەھاباد، سەقز، بۆکان و لە شارەکانی ھەولێر و سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان بەشداری کردووە و چەندین خەڵات و شانازی گەورەی بە دەستھێناوە. ھەروەھا لە زۆربەی ئەو فیستیڤاڵانە تابلۆی سوپاس و ڕێزلێنانی پێ بەخشراوە.
بیروڕای پسپۆڕان
وێنۆک|بەشێکی شمشاڵی قالەمەڕە گرینگی شمشاڵەکەی قالەمەڕە لە ئاستێک دایە کە پسپۆڕان و شارەزایانی بواری مۆسیقا نەتەنیا نەیانتوانیوە خۆ لە ھونەرەکەی لادەن بەڵکوو تەنانەت وەک بلیمەتێک باسی قالەمەڕ دەکەن. بۆ نموونە مامۆستا ئەنوەر قەرەداخی سەبارەت بە قالەمەڕە دەڵێ: پەنجەکانی مامەقالە پەنجەیەکی کورتی ڕەسەن، پەنجەیەکە کەوا ئێمە کەم کەس ھەیە بەم شێوازە بتوانین دەستی بۆ درێژ بکەین زۆر پێویستە ئێمە بەو پەڕی ڕێزەوە بەو پەڕی گەورەیییەوە بڕوانینە مامە قالە تەجرەبەی ژیانی ئەو بکەینە نووسراوێک لە کتێبەکاندا بڵاوی بکەینەوە، نەوەکانی داھاتوومان دەیان ماجستەرنامە و دکتۆرا نامەی لە سەری بنووسن.
سەرچاوەکان
"قالە مەڕە"
ڕۆژی ناونەتەوەییی ئاگرکوژێنەکان
جەژنی جیھانی پیاوانی ئاگرکوژێنەوە (بە ئینگلیزی: IFFD، کورتکراوەی International Firefighters' Day) ٤ی ئایاری ھەموو ساڵێک دیاریکراوە و ھۆکارەکەشی بۆ مردنی ٥ کەس لە پیاوانانی ئاگرکوژێنەوە لە ئوسترالیا دەگەڕێتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
موگناتیس
وێنۆک|موگناتیسێکی ناڵی
جاینیزم
وێنۆک|ئاڵای جاینیزم وێنۆک|ھێمای جاینیزم
موگناتیس
موگناتیس بە ئەجسامێک دەوترێت کە بتوانن لە دەوروبەری خۆیاندا کادی موگناتیسی دروست بکەن.
جاینیزم
جاینیزم یەکێکە لە ئایینە دارماییەکان کە شێوازێکی فەلسەفیی ھەیە و لە ھیندی دێرین دامەزراوە بە پێی وەسیەتەکانی ماھاڤێرا لە سەدەی شەشی پیش زایین، شوێنکەوتووانی ئەم ئایینە ئێستا کەمینە پێک دەھێنن لە ھیند ھاوکات لەگەڵ چەندین کۆمەڵی کۆچکردوو لێیان بۆ وڵاتە یەکگرتووەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:جاینیزم پۆل:مێژووی ھیندستان پۆل:ئاستیکا پۆل:ئایینە هیندییەکان
بڕیارنامەی ٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئابی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی داگیرکرانی یۆنان لەلایەن بریتانیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٧٧ەم، بە ١٠ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
لێدانی بزوێنەر
لە بزوێنەری سووتان بە پریشک( Spark ingnition engine)  کاتێک سووتانی بەشێک لە تێکەڵەی هەوا/سووتەمەتی لە سلندەر ڕوودەدات, کاتێک دەستپێکردنی سووتانەکە چاوەڕوانی داگیرساندنی کارەبایی ناکات بەشێکیان بەر لە سپارک دەست بەسووتان دەکەن لەناو سلندەر. خۆی سلندەر لە کاتێکی دیاریکراوی هەر هەنگاوێک ( stroke) بەهۆی داگیرساندنی کارەبایی(spark plug) پێویستە دەست بە سووتان بکات.
لێدانی بزوێنەر کاتێک ڕوودەدات کە دەستپێکردنی سووتانی سلندەرەکان هیچیتر لە باشترینکات ڕوونادات لە بزوێنەری چوار هەنگاوی (four stroke cycle). شەپۆڵی پاڵەپەستۆکە تایبەتمەندیێک درووست ئەکات دەنگی گیزەی کانزاییە,  پەستانی سلندەریش بە شێوەیەکی کاریگەر و کتوپڕ بەرز ئەکاتەوە کە لێدانی ماوەی مەکنیە تووشی وێرانکاریێکی تەواو ئەکات.
لێدانی بزوێنەر نابێت تێکەڵ بکرێت لەگەڵ سووتانی_پێشوەختە (pre-ignition)دوو بابەتی جیاوازن, بەڵام سووتانی پێشوەختە ڕەنگە بەهۆی لێدانی بزوێنەر ڕوو بدات.
دیاردەی تەقینەوە یەکەمینجار تێبینیکراو و ڕوون کرایەوە لەلایەن هاری ڕیکاردۆ کاتی تاقیکردنەوە لە نێوان ساڵانی١٩١٦ و ١٩١٩ بۆ دۆزینەوەی هۆکاری سەرنەکەوتنی مەکینەی فڕۆکە.
سووتانی ئاسایی
لە باروودۆخێکی نموونەیی(ideal- هیچ بەفیڕۆچوونمان نەبێت) لە بزوێنەری سووتانی ناوەکی سووتانی تێکەڵەی  سووتەمەنی/هەوا  دەسووتێنێت لەنیو سلندەر بە شێوەیەکی ڕێک و پێک و کۆنتڕۆڵکراو. سووتان دەست پێدەکات بەهۆی داگیرسێنەری کارەبایی لە گۆشەی ۱۰° بۆ ٤٠° ی کڕانکشافت (crankshaft)  بۆ بەرزترین خاڵی بێ جووڵە( TDC)  بە پشت بەستن بە چەندین هۆکار وەک خێرایی و باری  بزوێنەر. ئەو بەرەو پێشچوونەی سووتان لە کاتی قۆناغی گەشەکردنی پەستان بۆ گەیشتن بە بەرزترین ئاست لە کاتێکی نموونەیی بۆ دەستکەوتنی زۆرترین ئیش لە کشانی گازەکان.
سووتانی نائاسايی
کاتێک تێکەڵەی هەوا/سووتەمەنی   نەسووتاو لە لە دەورووبەری لێواری سووتان زیاددەبێت بۆ کۆکراوەی گەرمی و پەستانی کاتێکی دیاریکراو  ڕەنگە سووتان ڕووبدات. تەقینەوەکە وەکو سووتانی لەناکاو و تەقینەوەیە. ئەم تەقینەوە لەناکاوە شەپۆلێکی لەناکاو دروست ئەکا بۆ خوارەوەی سلندەرەکە پێچەوانەی جولانی پستنەکەیە, زەبرێکی تیژ درووست ئەکا کە ئەبێتە هۆی تێکچوون.
ئەگەر تەقینەوە نائاساییەکە بەردەوام بوو لەسەر سووڕی بزوێنەرەکە, دەبێتە هۆی تێکچوونی بەشەکانی بزوێنەر. سادەترین زیانگەیاندن لە لێدانی بزوێنەر دەبێتە هۆی تێکچوونی سیستەمی ڕۆن و چەورکردنی بەشەکان وادەکات داخووران و ڕووشانی بەشەکان ڕووبدات. لێدانی بەهێز دەبێتە هۆی کارەسات لەڕووی شێوەی فیزییایی کونەکان و توانەوە و پاڵنانی سەری پستن یا سلندەر. ئەم پەستانانە دەبێتە هۆی کەرت بوون و پارچەبوونی بەشەکان.
دەکرێت ڕێگەبگیرێت لە تەقینەوەی بزوێنەر بەم ڕێگایانەی خوارەوە:
• بەکارهێنانی سووتەمەنیێک کە ژمارەی ئۆکتانی بەرزە, کە وادەکات پلەی گەرمی سووتان بەرزبێتەوە.
• زیادکردنی ڕێژەی هەوا بەراورد بە سووتەمەنییەکە ئاگاداریی کاردانەوە کیمییاییەکان دەکاتەوە لەکاتی سووتان, وە کەمکردنەوەی پلەی گەرمی سووتان.
• کەمکردنەوەی بەرزترین ئاستی پەستان.
•کەمکردنەوەی کاتی ئاگر هەڵگیرساندن.
لەبەرئەوەی پەستان و پلەی گەرمی بەیەکەوە بەندن, دەکرێت لێدانی بزوێنەر لاوازبکرێت بەهۆی کۆنترۆلکردنی بەرزترین پلەی گەرمی ژووری سووتانی سلندەر بەهۆی دەسکاری کردنی دیزاینی ژووری سووتان, سیستەمی سارکردنەوە و کۆنترۆلکردنی پلەی گەرمی ئەو هەواییەی کە دێت بۆ ناو سلندەر.
زیادکردنی هەندێک ماددە وەکو قوڕقوشم و داڕشتەکانی قوڕقوشم دەکرێت بەشێوەیەکی بەرچاو تەقینەوەکە دوابخەن و کاریگەری درووست بکەن کە ببێتە هۆی کەمرکدنەوە یاخود نەهێشتنی لێدانی بزوێنەر, دەکرێت خۆمان بپارێزین لە لێدانی بزوێنەر بەڕێگەی دەسکاری کردنی جۆری ئەو ماددەیەی کە بەکاری ئەهێنین بۆ درووستکردنی سلندەر.
بە دڵنیاییەوە گۆڕانی کیمیاییدەبێت ڕووبدا ئینجا لێدان درووست ببێت, سووتەمەنی بە پێکهاتەیەکی دیاریکراو  حەز بە لیدانی ئاسانتر دەکات  لە ئەوانی تر. بەشێک لە سووتەمەنی سپی بە ئاسانی دەبێتە هۆی لێدانی مەکینە.
جووڵانی هەوا کاریگەریێکی گرنگی هەیە لەسەر لێدان. بزوێنەرێک کە جووڵانێکی باشی هەوای  هەبێت کەمتر لێدانی تییادا ڕوو ئەدا بەراورد بە بزوێنەرێک کە جووڵەیەکی باشی هەوای نەبێت. جووڵەی هەوا تەنها پەیوەست نییە بە هەناسەوەرگرتنی سلندەر, بەڵکوو ئەو کاتانەش کە تێکەڵەکە پەستانی دەخرێتە سەر و دەسووتێت.
لێدان  لە بزوێنەرەکانی دیزڵ کەمتر یان زیاتر ڕێگری نەکراوە, کە سووتەمەنی دەکرێتە ناو هەوایەکی پەستێنراو بە ئاڕاستەی کۆتایی هەنگاوی پەستان. دوواکەوتنێکی کورت هەیە لەنێوان سووتەمەنی تێکردن و دەستکردن بە سووتان. ئەم دوواکەوتنە ڕێژەیەکی باشی سووتەمەنی هەیە لەناو ژووری سووتان کە لە بەشێکی زوو دەست بە سووتان ئەکا بەهۆی زۆری ڕێژەی چڕی ئۆکسجین لەو شوێنە. ئەم لەناکاو زیادکردنەی پلەیگەرمی و پەستان لێدانێکی دیار درووست دەکات کە بەشێکیان ڕێگەپێدراون لە دیزایتی بزوێنەر.
دیزاینکردن بە شێوەیەکی باشی بەشەکانی بزوێنەر بە ڕادەیەکی باش دەتوانێت لێدانی مەکینە کەم بکاتەوە, وە بزوێنەرە مۆدێرنەکان تاڕادەییەکی باش دیزایین و تەکنیکی نوێیان بەکار هێناوە کە لێدانی مەکینەیان کەمکردۆتەوە. بزوێنەری (Direct injection) زیاتر تووشی لێدان دەبێت لەچاو بزوێنەری (Indirect injection) بەهۆی ڕێژەی ئۆکسجین لە ژووری سووتان و پەستاتی کەمتری زیادکردنی سووتەمەنی و هەوا. سووتەمەنی گازەکان گوونجاوترن بۆ لێدانی بزوێنەری گازۆلین, بەڵام بزوێنەری گازی هیچ کات نییە بۆ لێدان درووستبوون .لە بزوێنەری گازۆلین سووتەمەنییەکە بە هێواشی ئۆکساید دەکا کاتێک کۆمپرێس دەکرێت بەر لە سپارک. ئەمه ڕێگەدەدات گۆڕانکاری درووست بێت لە بنچینەی گەردەکانبەر لە ماوەی شلۆق ی بەرزی پلەیگەرمی/پەستان.
دۆزینەوەی لێدان
بەهۆی گۆڕانی زۆر لە کوالێتی سووتەمەنی, بەشێکی زۆری بزوێنەرەکانی ئێستا میکانیزمی دۆزینەوەی لێدانیان بۆ زیاد کراوە و  بۆ ڕێکخستنی کات یان بەهێزکردنی پەستان  بۆ ئەوەی چووستی بەرەوپێش ببەین لە بەرزی ژمارەی ئۆکتانی سووتەمەنییەکان بۆ کەمکردنەوەی تێکچوونی بزوێنەر کە بەهۆی لێدان ڕوودەدان بەهۆی نزمی ژمارەی ئۆکتان لە سووتەمەنییەکان.
نموونە: وەک بزوێنەری تۆڕبۆ چارجەر کە سیستمێکی هەیە پێی دەوترێت ئۆماتیکی کۆنتڕۆلکردنی چوستی بەکارهاتو بۆ بەهێزکردنی پەستان گەرهاتوو بووە هۆی لێدانی بزوێنەر.
جۆراوجۆری چاودێریکردن بە ئامێرەکان بەشێوەیەکی بەرچاو بەکار ئەهێنرێن بۆ گوێگرتن لە دەنگی بزوێنەر و چاودێریکردن لە ئەگەری سەلامەتی بزوێنەرەکە لە هەر حاڵەتێک دا. باوترین جۆری سێنسەر کە بەکاردێت پێی دەوترێت( پیزۆ ئەلکتریک سێنسەر) بە بلۆکی بزوێنەر دەبەسترێت کە دەنگی لێدانی بزوێنەر دەناسێتەوە.
پێشبینی لێدان
خۆ دوورگرتن لە درووستبوونی لێدان زۆر گرنگە لە بەرەوپێشچوونی ئەندازەیی, جۆراوجۆری لاساییکردنەوەی تەکنەلۆجییا وا پەرەی سەندووە کە دەتوانێت بزوێنەر وا دیزاین بکات کە پێشبینی ناسینەوەی ئەو بارانە بکات کە دەکرێت لێدان تییایاندا ڕوو بدات. ئەمانە ڕێگەن بۆ کەمکردنەوەی لێدان و پاراستنی چووستی بەرزی بزوێنەر.
لەبەرئەوەی دەستپێکردنی لێدان هەستییارە بۆ پەستان, پلەیگەرمی و لەخۆوە ئاگر هەڵگیرسان لە  نێو سلندەر, پێکهاتەکانی تێکەڵەی کیمییایی هاوکارە بۆ تەقینەوەی ژووری سووتان,  لاساییکردنەوە و پێشبینی کردنیی هەموو ئەگەرە ڕوونەکان کە دەکرێت ڕووبدەن, هەموو ئەندازیاران بەدوای دۆزینەوەی ستراتیجیێکی گوونجاو بۆ ئەم بارە دەگەڕین بۆ دۆزینەوەی چارەسەر.
زاڵبوون بەسەر لێدانی بزوێنەر (کۆنتڕۆلکردن)
ویست و ستراتیجی زاڵبوون بەسەر لێدان بۆ ئەوەیە کە هەوڵبدرێت بۆ پاراستنی بزوێنەر لە تێکچوون بەهۆی زیانەکانی لێدان و زیادکردنی زەبرەکانی بزوێنەر بۆ بەرزترین خاڵ. لێدان  چەند قۆناغێکی هەڕەمەکی سەربەخۆییە. مەحاڵە گەر بمانەوێت کە بەتەواوی زاڵبیت بەسەر لێدانی بزوێنەر. ئەو کارانەی ساڵانی زوو کراون بۆ زاڵبوون بەسەر لێدان ناتواندرێت هەمان شت بکەین و دووبارەی بکەینەوە بەهۆی ئەوەی باردوودۆخەکانی لێدان دەگۆڕێت بەپێی گۆڕانی کات.
چارلسی یەکەم، دووکی بۆربن
چارلس دێ بۆربن (لەدایکبووی ١٤٠١ تا ٤ی کانوونی یەکەمی ١٤٥٦) گەورە کوڕی جۆنی یەکەم، دووکی بۆربن و ماری دووکی ئۆڤێرن بوو.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠١ پۆل:مردووانی ١٤٥٦
ڕۆسەمان
ڕۆسەمان (Roseman، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٠١ کەس لە ٤٣ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
نورتپۆرت، ئەلاباما
نورتپۆرت (، ) شارێکە لە کەرتی تەسکالوسا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٢٣٬٣٣٠ کەس بووە. ڕووبەری ٤٤٫٠٥ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٥٢٩٫٦٣ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
ڕۆژی جیھانیی کتێب
لە ساڵی ١٩٩٥دا ڕێکخراوەی یونێسکۆ بڕیاری دا کە ٢٣ی نیسانی ھەموو ساڵێک وەکوو ڕۆژی جیھانی کتێب و مافی لەبەرگرتنەوەی بناسرێ.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان پۆل:یوونێسکۆ پۆل:مافی لەبەرگرتنەوە پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:خوێندنەوە پۆل:پەرەپێدانی کتێب
سیکیزم
وێنۆک|ھێمای سیکیزم
سیکیزم ئایینێکە دامەزرا لە باکووری ھیند لە ماوەی سەدەی پانزدە بە بانگەواز بۆ ئامۆژگارییەکانی گووروو نانەک و نۆ جێنشینەکەی. ئەوانەی شوێنی ئەو ئاینە کەوتوون پێیان دەوترێت 'سیکییەکان' وە کتێبی پیرۆزەکەیان بەناوی گورو گرانت ساحیب. سیکیزم بڕوای بەبوونی یەک خودا هەیە. ژمارەی شوێنکەوتووەکانییان ٢٥ بۆ ٢٨ ملیۆن کەسە و بەمەش نۆیەمەین ئایینی جیهانن. زۆرینەی شوێنکەوتووەکانییان لەئاسیان بەتایبەت لە پەنجاب. پیاوە سیکییەکان بەزۆری پەڕۆ (عەمامە)ەیەک لەسەرییان دەکەن.
سەرچاوەکان
پۆل:سیکیزم پۆل:یەکپەرستی پۆل:ئایینە هیندییەکان
فۆلکلۆر
فولکلۆر (بە ئینگلیزی: Folk) بە بەشێک لە کولتووری ھەر نەتەوەیەک دەڵێن کە بەشێک لە فەرھەنگی ئەو نەتەوەیە.
فولکلۆری کوردی
کورد خاوەنی فولکلۆرێکی مەزنە. فولکلۆری کورد بریتییە لە :
وشەی فۆلکلۆر و واتاکەی
فۆلکلۆر، وشەیەکی لێکدراوە لە دوو وشەی (Folk+Lore) ی ئینگلیزییەوە ھاتووە ، کەیەکمیان مانای (خەڵک) یان (گەل) دەگرێتەوە و دووەمیان مانای (چیڕۆک ، ژیریی ، ھونەر ، زانست) دەگرێتەوە ، واتە سامان یان کەلەپووری خەڵک ، بەم پێیە فۆلکلۆر بە ھەموو ئەو سامان و کەلەپوورە کۆنانە دەڵێن کە بە درێژایی مێژوو دەست کرد و بەرھەمی خەڵک بوون و ماونەتەوە ، وەک: پاشماوەکانی جل و بەرگی میللی کۆن و ئێستا ، ڕایەخ و ھۆی تێدا خواردن (قاپ ، کاسە ، کەوچک) و گەلێک چەشنی پیشەسازی و نەقش و نیگار و جۆری خواردەمەنی و گەلێک شتی تر کە شەقڵی تایبەتی کۆتی میللەتێک لە بەرھەمێکی دەست کرد یا بەرھەمی بیردا بھێڵێتەوە.
ھەندێک جار لەناو فۆلکلۆردا بەشی بیر ، یا بەشی ئەدەب جیا دەکەونەوەو پێی دەڵێن (بەرھەمی سەرزاری خەڵک) ئەو بەرھەمەش ئەوەیە کە بەسەر زارەوەیە ، دەماو دەم و پشتاو پشت ، کوڕ لە باوکەوە ، منداڵ لە دایکەوە دەیبیستێت و دەمێنێتەوە ، لەبەر ئەمە ئەدەبی فۆلکلۆر بە بەرھەمی تاقە کەسێک دادەنرێت ، بەڵکو دەدرێتە پاڵ ھەموو میللەت ، بەرھەمێکە کە ھەموو گەل خوڵقاندوویەتی ، بەرھمی فۆلکلۆری شێوەیەکی سادەی وای ھەیە ، کە ھەموو گەل تێی بگات و شەقڵی تایبەتی ئەو گەلە یا ئەو زەمان و دەوری خۆی پێوەیە.
بەرھەمی فۆلکلۆر ئێجگار زۆر لە ناو خەڵک بڵاوە ، تا کاتی بڵاو بوونەوەی خوێندەواری و شارەزابوونی خەڵک و ڕاھێنانیان لەگەڵ ئەدەبیاتی نوسراودا ، کەم کەس ھەیە شتێک لە فۆلکلۆری گەلەکەی خۆی نەزانێت و لەبەری نەبێت و بە گووتن و گێڕانەوە دەری نەبڕێت.
ئەدەبیاتی فۆلکلۆر لەناو ھەر میللەتێکدا ، چەند بەش و جۆری ھەیە و ئەم بەش و جۆرانە ڕەنگە ھەندێکیان لە فۆلکلۆری ھەموو میللەتدا یا لە فۆلکلۆری چەند میللەتێکدا یەک بن و ڕەنگە ھەندێکیان جیا بن ، لەبەر ئەمە ھەر میللەتە دەتوانێت چەشنەکانی بەرھەمی ئەدەبی فۆلکلۆری خۆی دەست نیشان بکات.
سەرچاوەکان
کوردی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی
پۆل:خەیاڵ پۆل:فۆلکلۆر پۆل:چاندی کوردی
بھ‌گ باونتی
= بەگ باونتی - بەخشی وێب =
پێناسە
بەگ باونتی بەکوردی (بەخشی وێب)یاخود دیاری گەشەپێدەرانی وێب ھاوتای زمانی عربی (مکافأ العلة):
ئەو تەکنیکەیە کە گەشەپێدەرانی وێب و پرۆگرامسانی کۆمپیوتەر دەیگرنەبەر بۆ دۆزینەوەی ھەڵە و کەلێنی سایتەکانی ئینتەرنێت و دەست نیشان کردنیان، پاشان وەرگرتنی بڕە پارەیەک وەک دیاری لەبەرانبەر ئەو مادوو بوونانەی لەگەڕان بەدوای کەلێنەکان دا کردوویانە لەلایەن خاوەن وێب سایتەکانەوە.
مێژوو
مێژووی ئەم بیرۆکەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵانی ١٩٩٦ کاتێ جێرێت ڕیدڵنگ ھەیفەر وەکو ئەندازیارێک لە کۆمپانیای نێتس کەیپ Netscape یاریدەری تەکنیکی کۆمپانیاکە بوو ناوی لێنا (بەخشی وێب)
پاشان تێبینی کرا ئارەزوومەندانێکی زۆر باوەشیان بۆ ئەم بوارە کردەوە، وەدوای توێژینەوەیەک دەرکەوت ھەموویان لەڕاستیدا پرۆگرامساز و ئەندازیاری وێب وکۆمپیتەرن، ھەڵدەستن بەچارەسەر کردن ودەستنیشان کردنی ھەڵەکان وبڵاوکردنەوەی لە یانەی Forum کۆمپانییەکەدا.
سەرچاوەکان
https://ar.wikipedia.org/wiki/مكافأة_العلة پۆل:ئاسایشی ئینتەرنێت
ئیسکۆ
وێنۆک|ئیسکۆ بە درێسی یانەی [[ڕیال مەدریدەو.]]
ئیسکۆ ناوی تەواوی فرانسیسکۆ ڕۆمان ئالارکۆن سوارێزە کە لە ٢١ی نیسانی ١٩٩٢دا لە شارۆچکەی (بینالمەدینە – مەلەگە) کە شارۆچکەیەکی ئەندەلوسیە ھاتۆتە دونیاوە و لە ھێڵی ناوەند یاری دەکات، باڵای ١٧٦ سم، ئیسکۆ ھەر لە منداڵیەوە خولیای تۆپی پێ بووە و لەتەمەنێکی کەمدا توانیویەتی تواناکانی خۆی بدۆزێتەوە و بتوانێت سەرنجی ئەکادیمیای چەن یانەی بەناوبانگی ئیسپانیایی بەلای خۆیدا ڕا بکێشێت، ئیسکۆ لە قوتابخانەی ڤالانسیاوە یەکەم کاروانی وەرزشی خۆی دەست پێ کرد و پاش چەند ساڵ یاری کردن لە ڕیزی ئەکادیمیا و تیمی (ڤالانسیا - B) لە ١١ی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠١٠ توانی بە درێسێکی نوێوە کە درێسی تیمی یەکەمی یانەی ڤالانسیا بوو خۆی لە نێو یاریگاکان ببینێتەوە، ئەم یاریەشی لە بەرامبەر (لۆگرۆنێس یو دی) بوو لە جامی شای ئیسپانیا کە توانی بەشێوەیەکی دیار دەربکەوێت لە نێو یاریگادا و ببێتە جێی سەرنجی یانەکانی دیکە لە گەڵ دەستپێکی کاروانی وەرزشیدا، ئەویش بە تۆمار کردنی دوو گۆڵ بوو لەو یاریەدا کە سەرەنجام یاریەکەیان بە ئەنجامی ٤-١ لە سوودی خۆیان کۆتایی پێ ھێنا. پێش ئەو کاتە بە ماوەی یەک وەرزی تەواو لە قوتابخانەی (ماستێیا) ی شاری ڤالانسیا مابووەوە و لە ماوەی ٢٦ یاریدا تەنھا یەک یاری بەشداری پێ کرابوو وەک یاریزانی سەرەکی ئەمەش وای کرد کە ئاستی ئیسکۆ بەشێوەیەکی بەرچاو داببەزیًت، بەڵام لێھاتووی خۆی و زوو بانگھێشت کردنی لە لایەن تیمی پلە یەکی یانەی ڤالانسیاوە وای کرد کە ئیسکۆ ببێتە ئەستێرەیەکی پرشنگدار لە تەمەنێکی کەمدا.
ئیسکۆ یەکەم یاریی فەرمی خۆی لە لالیگادا کە وەک بانگھێشتکراوێکی پلە دووانی ڤالانسیا لەلایەن ڕاھێنەرەوە بانگھێشت کرابوو لە ١٤ی نۆڤەمبەری٢٠٠٩دا ئەنجامدا کە بۆ ماوەی ٢٠ خولەک بەشدار بوو لە یاری نێوان یانەکەی (ڤالانسیا) و یانەی خیتافی، سەرەنجام یاریەکەیان بە ئەنجامی ٢ گۆڵی بێ وەڵام کۆتایی پێ ھێنا، و لەو یاریەشدا لە شوێنی ئارتز ئادوریز خرایە نێو کێشمە کێشەکانی یاریگاوە.
مەلەگە
لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠١١دا و پاش یارمەتی دانی تیمی (ڤالانسیا B) بۆ گەڕانەوەی بۆ پلەی سێیەمی ڕیزبەندی بە تۆمار کردنی ١٥ گۆڵ، ئیسکۆ بە گرێبەستێکی ٥ ساڵی و بە بڕی تەنھا (٦میلیۆن یۆرۆ) پەیوەندی بە یانەیەکی ئەندەلوسیەوە کرد کە ھاوکات زێدی خۆشی بوو، ئەویش یانەی (مەلەگا) بوو، لە یانە نوێیەکەشی ئیسکۆ لە ماوەیەکی کەمدا و لە ٢١ی نۆڤەمبەری ٢٠١١دا یەکەم گۆڵی خۆی لەگەلڕ یانە نوێیەکەی تۆمار کرد ھەر چەندە کە بە شێوەی یەدەگیش پشتی پێ دەبەسترا، ئەویش لە یاری یانەکەی بەرامبەر یانەی (ڕایسینگ سانتاندێر) کە بە ئەنجامی ٣-١ یاریەکەیان لە بەرژەوەندی خۆیان کۆتایی پێ ھێنا، ئەمەش وای کرد کە لە یاری داھاتووی یانەکەی بەرامبەر بە (ڤیاڕیاڵ) بەشداری پێ بکرێتەوە و لەم یاریەشدا توانیان کوڕانی ئەندەلوس بە ھاوکاری ئیسکۆ و ھاوڕێیانی یاریەکە بە ئەنجامی ٢-١ بە سەرکەوتن کۆتایی پێ بھێنن. بەم شێوەیە یەکەم وەرزی خۆی لەگەڵ یانەی مەلەگا بەسەر برد بە بەشداری کردنی لە (٣٢) یاری و تۆمار کردنی (٥)گۆڵ لە کاتێکدا کە بە پشتیوانی کوڕانی ئەندەلوس گەشتنە کێبڕکێکانی جامی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا بۆ یەکەم جار لە مێژووی یانەی مەلەگا. لە ١٨ی سێپتەمبەری ٢٠١٢ـەدا لە یەکەم یاری مەلەگادا لە یانە پاڵەوانەکاندا ئیسکۆ توانی دوو جار بگاتە سەر گۆڵی یانەی (زینت سانت پیتەرس بۆرگ) و تۆڕی گۆِلیان بۆ دووجار بھەژێنێت و سەرەنجام ئەم یاریەیان بە ئەنجامی ٣-٠ لە برژەوەندی خۆیان کۆتایی پێ ھێنا و ھەر لەم یاریەشدا بووە باشترین یاریزانی یاریەکە و لەم ڕێیەوە ناوبانگێکی ئێجگاری بەرزی پەیدا کرد. و پاش ماوەیەکی کەم و لە یاریەکی مەزن و لە ٢٢ی دیسەمبەردا و لەنێو یاریگا و ھاندەرانی یانە ئەندەلوسیەکە سەرکردایەتی یانەکەی کرد لە بردنەوەیان بەرامبەر زلھێزترین یانەی خولی ئیسپانی کە (ڕیاڵ مەدرید) بوو توانی بە تۆمار کردنی گۆڵێک ئەنجامی یاریەکە یەکلایی بکاتەوە بۆ خۆیان و بە ئەنجامی ٣-٢ یاریەکە لە بەرژەوەندی مەلەگا بە کۆتا ھات و توانی ڕێچکەی ٢٩ساڵەی ئەم ڕووبەڕوو بونەوەیە بشکێنێت کە ھەمیشە لە بەرژەوەندی ڕیاڵ مەدرید یان یەکسان بوون کۆتایی دەھات. و ھەر لەو مانگەدا بووە خاوەن نازناوە (کوڕی زێڕینGolden Boy) و توانی بە ماوەیەکی کەم وەپێش ھەردوو یاریزانی لاو (ستیڤان شەعراوی) و (کۆرتوا) ی گۆڵچی یانەی ئەتلەتیکۆ مەردید بکەوێت. لەم ڕێگەیە ئیسکۆ توانی بە ماوەیەکی کەم خۆی بکاتە کەسایەتیەکی دیار نەک ھەر لە لالیگا بەڵکوو لە خولی یانە پاڵەوانەکانیشدا و بووە جێی سەرنجی چەند یانەیەکی زۆر بەھێزی ئەوروپی.
ڕیاڵ مەدرید
لە ١٧ی تەمموزی ٢٠١٣دا و لەپاش چەند جار دووبارە کردنەوەی بۆندەکەی و بەرز کرنەوەی نرخەکەی لەلایەن ئیدارەی یانەکەوە، سەرەنجام ئیسکۆ کەوتە داوی گرێبەستی شاھانەییەکان، ئەمە پاش ئەوەی ڕاھێنەری پێشووی کە (مانوێڵ پلیگرینی) بوو وای چاوەڕێ دەکرد کە ئیسکۆ بە بەرگی مان سیتیەوە ببینێت، بەڵام بەزەبری پارە ئیسکۆیان گەڕاندەوە نێو یاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆ ئەویش پاش قبوڵ کردنی بۆندێکی (٣٠ میلیۆن یۆرۆ)یی لەلایەن فلۆرێنتینۆ پێرێزەوە، لەگەڵ ئاشنا بوونی بە مەدریدیەکان، ئیسکۆ لەلایەن ھەڵبژاردەی ئیسپانیای خوار تەمەن ٢١ساڵ بانگێشت کرایەوە، بەڵام فلۆرێنتینۆ پێرێز جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە تاکوو پشکنینە پزیشکیەکانی لە شاھانە کۆتایی نەیەت ڕوو نەکاتە وڵاتی تورکیا، لەھەمان کاتدا ئیسکۆ بووە یەکەم خواستی ڕاھێنەری نوێی شاھانە (کارلۆ ئەنچیلۆتی) کە زۆر بە گرنگیەوە باسی لە تواناکانی ئەم گەنججە سەر سوڕ ھێنەرە دەکرد. بە دڵنیایەوە دەبێت گەنجێکی لەم شێوەیە ھەر چاوەڕێی گەورەتری لێ بکرێت، ئیسکۆ لەگەڵ یانەی شاھانەش لە ١٨ی ئۆگەستی ٢٠١٣دا توانی یانەی مێرێنگی بکاتە خاوەن سەرکەوتنێکی زەحمەت لە بەرامبەر یانەی (ڕیاڵ بیتیس)ـدا ئەویش پاش درووست کردنی ئەسیستێک و تۆمارکردنی گۆڵێک لەو یاریەدا و بەردەوامبوو لەسەر ئەو ئاستە و لەیاری داھاتووی مێرێنگی لەبەرامبەر یانی (ئەتلەتیکۆ بلباو) توانی بەشێوازێکی نایاب دەربکەوێت ببێتە جێی ڕەزامەندی کارلۆ و زیزۆ ئەویش بە تۆمار کردنی دوو گۆڵ لەو یانەیە کە سەرەنجام یاریەکە بە ئەنجامی (٣-١) کۆتای پێ ھات. ئیسکۆ بەردەوام بوو لە ئاشنا بوون بە ڕیکۆردەکان و توانی لە دەستپێکی یاریەکانی یانەکەی لە خولی یانە پاڵەوانەکان یەکەم گۆڵی خۆی و یەکەم گۆڵی یانەکەی تۆمار بکات، ئەمەو چەندان دەرکەوتنی دیکە لە یاریەکانی بەرامبەر (ئەلمێریا) و (ئۆساسۆنا) و چەندانی تۆ...
هەڵبژاردەی ئیسپانیا
لە ساڵی ٢٠٠٩ ئیسکۆ بەشدار بوو لە مۆندیالی لاوانی خوار تەمەن ١٧ساڵ لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی و توانی ٣ گۆڵ تۆمار بکات و ھەڵبژاردەکەی لە ڕیزبەندی سێیەم جێگیر بکات، و لە ساڵی ٢٠١١ بەرپرسیارێتی وڵاتەکەی گرتە ئەستۆ و لە مۆندیالی خوار تەمەن ٢٠ ساڵان لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی ڕووی کردە وڵاتی کۆڵۆمبیا و توانی تا قۆناغی (٨)ـی یەک گۆڵ تۆمار بکات، و بێ لەوەش لەگەڵ ھەڵبژاردەی خوار تەمەن (٢٣ ساڵان) بەشداری پێ کرا لە دوو یاری دۆستانەدا لە دژی ھەردوو ھەڵبژاردەی (سڕبیا) و (کۆریای باشوور) بەڵام نەیتوانی ھیچ ئەنجامێکی دیاری ھەبێت لەم دوو یاریەدا، لە ٦ی فێبروەری٢٠١٣دا بۆیەکەم جار لە پێکھاتەدا بینرا کە ٣٠ خولەکی کۆتایی بەشداری یاریەکەی پێکرا دژی ھەڵبژاردەی (ئۆرۆگوای) لە شاری (دەوحەی پایتەختی قەتەر) و ھەر لەو ساڵەشدا بەشداری لە (یۆرۆی وڵاتانی ئەوروپی خوار تەمەن ٢١ ساڵان) کرد لە وڵاتی ئیسرائیل...
دەستکەوتە تاکەکەسییەکانی
پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢ پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی پۆل:یاریزانانی تێرسێرا دیڤیسیۆن پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا پۆل:یاریزانانی ڤالێنسیا مێستایا پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ڤالێنسیا
سانگا
سانگا (بە سانسکریت: सङ्घ، بە پالی: संघ) ئەم وشەیە بە واتای ئەنجومەن یان کۆمەڵگا دێت. مەبەست لە وشەی سانگا کۆمەڵگا و ئەنجومەنی ڕاهیب و ڕاهیبەکانی بوداییە. بە سانگای ڕاهیبەکان دەوتڕێت: بیکوو-سانگا وە بە سانگای ژنە ڕاهیبەکان دەوترێت: بیکوونی-سانگا.
سەرچاوەکان
پۆل:بودیزم پۆل:ناسنامەی ئایینی
گۆرانی
گۆرانی یا ستران (بە ئینگلیزی: Song) بە شیعر و ئاھەنگێک دەڵێن کە بۆ یەک ساز کرابێتن و گۆرانیبێژێک لە سەر قانوونەکانی مۆسیقایی دا بیڵێت. وشەی گۆرانی لە وشەی گۆرانەوە گیراوە.
جۆرەکانی گۆرانی کوردی
لە مۆسیقای کوردیدا، گۆرانی بە شێوازەکانی جۆراوجۆرێک دەبێژرێت.
پۆل:گۆرانییەکان پۆل:شێوەی مۆسیقی
جۆرج والد
سەرچاوەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦ پۆل:مردووانی ١٩٩٧ پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
سان فرانسیسکۆ
300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سان فرانسیسکۆ
شار و شارستانی سانفرانسیسکۆ (بە ئینگلیزی: The City and County of San Francisco) چوارەمین شاری پڕئاپۆرەی کالیفۆرنیا و دوازدەھەمین شاری پڕئاپۆرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ساڵی ٢٠٠٨، ئاپۆرەی بەراوردکراوی ٨٠٨٩٧٦ بووە.
پەڕاوێزەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا پۆل:سان فرانسیسکۆ، کالیفۆرنیا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٧٦ پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
ئافەرین
ئافەرین (بە ئینگلیزی: Afarin TV) کەناڵێکی کوردیی ئیسلامییە کە تایبەتە بە منداڵانی تەمەن ٢ بۆ ١٢ ساڵ. کەناڵی ئافەرین لەلایەن کۆمپانیای ئافەرینەوە خاوەندارییەتی دەکرێت، و لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢٠دا دەستی بە پەخشکردن کردووە. بنکەی سەرەکی ئافەرین لە شاری سلێمانییە و کەناڵەکەش کاردەکات بۆ پێشکەشکردنی بەرھەمی فێرکاری و پەروەردەیی خۆشیبەخش بە منداڵانی کورد.
= ئامانج = کەناڵی ئافەرین ئامانجییەتی لە ڕێگەی بەرھەمی فێرکاری و پەروەردەیییەوە نەوەیەکی تەندروست و پڕ لە زانیاری پێبگەیەنێت کە لێوانلێوبێت لە زانیارییەکانی قوتابخانە و دەرەوەی قوتابخانە، و توانای گفتووگۆ و تێکەڵبوونی ھەبێت لەگەڵ دەوروبەر.
= ڕوانگە =
= فریکوێنسی کەناڵی ئافەرین = کەناڵی ئافەرین لە سەر سیستمی ناوخۆیی و دیجیتاڵی DTV و DVB-T لە سنوری ھەرێمی کوردستاندا پەخشی خۆی دەکات (ھەولێر، سلێمانی، کەرکوک، دھۆک، ھەڵەبجە)، ھاوکات بە ئۆنلاین بە سیستمی IPTV لەتەواوی جیھاندا پەخشی خۆی دەکات و کوردانی تاراوگە و دەرەوەی وڵات لەڕێی IPTV وە دەتوانن بینەری پەخشی ڕاستەوخۆی کەناڵی ئافەرین بن.
تەواوی ئامێرە ناوخۆیییەکانی (یونایتید میکس میدیا، ئێچدی بۆکس، ئایستار، فامیلی بۆکس، وەن بۆکس) لە سەرتاسەری ھەرێمی کوردستاندا پەخشی ئافەرین بە گرتەی کوالیتی بەرز (HD) دەگوازنەوە.
= بەرھەمەکان = کەناڵی ئافەرین جیا لەوەی خاوەنی دەیان بەرھەمی فێرکاری، پەروەردەیی، خۆشی بەخشی تایبەت بە خۆیەتی، ھاوکات دۆبلاژی کوردی بۆ دەیان زنجیرە کارتۆن و ئەنیمەیشنی گرنگ و تایبەتی جیھانی کردووە، تاکو منداڵانی کوردزمانیش بێبەش نەبن لەو زنجیرانە و ھاوشێوەی منداڵانی تر بە زمانی دایکیان بینەری ئەو زنجیرە کارتۆنانە ببن و لێیان بەھرەمەند و سوودمەدن بن. لە گرنگترین بەرھەمەکانی ئافەرین:
کارتۆنی پەروەردەی ئیسلامی منداڵان
نزیکەی ٢٥٠ کاتژمێر (١٢٠٠ ئەڵقە) کارتۆنی پەروەردەی ئیسلامی منداڵان، لەم جۆرە کارتۆنەدا منداڵ ئاشنا دەکرێت بەبنەما و بنچینەکانی ئاینی پیرۆزی ئیسلام و باشە و خراپە و ھەندێک لە حەڵاڵ و حەرامی پی ئاشنا دەکرێت. ھەروەھا ئاشنا دەکرێت بە سەدان چیرۆک و وانە و پەندی قورئانی و ژیاننامەی پێغەمبەران و کەسایەتییەکانی نێو مێژووی ئیسلامی، وەک:
کارتۆنی فێرکاری و پەروەردەیی منداڵان
نزیکەی ١٥٠ کاتژمێر (١٠٠٠ ئەڵقە) کارتۆنی فێرکاری و پەروەردەیی پەند ئامێز گرنگ، وەک:
کارتۆنی خۆشی بەخشی منداڵان
نزیکەی ٢٠٠ کاتژمێر (١٥٠٠ ئەڵقە) کارتۆنی خۆشیبەخش و خەندەئامێز،، وەک:
بڕگەی فێرکاری منداڵان
نزیکەی ٥٠ کاتژمێر (٢٠٠ ئەڵقە) بڕگەی فێرکاری تایبەت بە منداڵان کە لە ڕێی ئەم جۆرە بڕگانەوە منداڵ ئاشنا دەکرێت بە ھەندێ بڕگەی فێرکاری وانەکانی قوتابخانە و فێرکارییە سەرەتایییەکانی منداڵ بۆ تەمەنی باخچەی ساوایان، ھاوکات دەیان بڕگەی تر بۆ گەشەپێدان و بەھێزکردنی مێشک و ھزری منداڵ، وەک:
بڕگەی خوێندنی پۆلی یەکەمی بنەڕەتی (پەرتووکی ئەلفبێی کوردی، پەرتوکی Sunrise-1)
بڕگەی بیرکاری ئافەرین
بڕگەی فەرھەنگی ئافەرین
بڕگەی زاد
بڕگەی لەگەڵ ئەنەس فێرببە
بڕگەی منداڵی زیرەک
بڕگەی باخچەی نزا
بڕگەی لەگەڵ لاری فێرببە
بڕگەی ژینگەکەم خۆشدەوێت
بڕگەی جوگرافیای ئافەرین
بڕگەی ناوەکان
بڕگەی جیاوازیەکان
ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا
ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا (13px|link=|alt=بیبیسە) (بە ئینگلیزی: Federated States of Micronesia) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:مایکرۆنیزیا پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٦ پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان
نەخۆشخانەی ھیڤی منداڵان
نەخۆشخانەی هیڤی فێرکردن ناسراوە بە نەخۆشخانەی هیڤی منداڵان نەخۆشخانەیەکە دەکەوێتە شاری پارێزگای دهۆک. مێژووی کردنەوەی بۆ ساڵی ٢٠٠٤ دەگەڕێتەوە، پێش کردنەوەی بەشێک بووە لە نەخۆشخانەی ئازادی. نەخۆشخانەی هیڤی جگە نەخۆشانی ناو شاری دهۆک، لە شێخان، زوومار و شنگال و شوێنەکانی تری دەووروبەری شار نەخۆش وەردەگرن و چارەسەری دەکەن.
شێخەڵە
شێخەڵە (Şêxelle، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٨ کەس لە ٢٤ بنەماڵەدا بووە.
ئەمانەش ببینە
ناوچەی زێویە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
نەخۆشخانەی ھیڤی منداڵان
یەکەی فێربوونی تەندروستی بۆ قوتابیانی کۆلێژی پزیشکی لە زانکۆی دهۆک و ئەو قوتابیانەی کە پلەی بەرزی وەك ماستەر و دکتۆرا دەخوێنن دابینکراوە.
بەشەکان
بەشەکانی نەخۆشخانەی هێڤی پێکدێت لە
وەرزش
وەرزش پێکدێت لە کۆمەڵە یاری یان وازییەک کە بەکۆمەڵ یان جووت یان تاک دەکرێت. ھەندێک کەس وەرزش دەکەن بە پیشەی خۆیان و ھەندێک کەس بۆ جوانی و ڕێکی لەش و تەندروستی دەیکەن و ھەندێکیش بۆ کات بەسەربردن دەیکەن. چەندین جۆری وەرزش لە جیھاندا ھەن کە ھەر لە وەرزشی تاکەکەسییەوە تا دەگاتە ئەو وەرزشانەی کە زیاتر لە سەد کەس تێیدا بە شێوەی ھەڵبژاردە و کۆمەڵ یان پێشبڕکێ بەشداری دەکەن. لە بەناوبانگترین ئەو یارییانە بریتین لە تۆپی پێ، تۆپی باسکە، مەلەوانی، کاراتێ، زۆرانبازی و تێنس و ڕەکبی و ھۆکی و پێشبڕکێی ئۆتۆمبێڵ و پاسکیل سواری و ئەسپ سواری و بالە و بەرزکردنەوەی قورسایی ھتد… thumb|وەرزشکارێک لەکاتی یاریکردن لەسەر سەھۆڵ وەرزش بە گشتی بەوە دەناسرێتەوە کە چەندین جووڵەی فیزیایی تێدا ئەنجام دەدرێت. وەرزشەکان ھەموویان بە چەندین یاسا و ڕێنمایی بەڕێوەدەچن ئەویش بۆ ئەنجامدانی پێشبڕکێیەکی دادپەروەرانەیە و، ھەروەھا ڕێخۆشکەرە بۆ بەشداربوو کە بۆ بردنەوەی خەڵات سەربکەوێت.
نەخۆشخانەی ھیڤی منداڵان
سەرچاوەکان
پۆل:نەخۆشخانەکانی کوردستان پۆل:نەخۆشخانەکان لە دھۆک
وەرزش
مێژوو
چەندین شوێنەوار و ئاماژە ھەن بۆ ئەوەی کە چینییەکان چەندین کاری وەرزشییان پێش (٢٠٠٠ پ. ز) ئەنجامداوە. یاری جیمناستیک وا دەردەکەوێت کە یەکێک بووبێت لە یارییە کۆنەکانی وڵاتی چین. بەپێی مۆنۆمێنتی فیرعەونەکان ژمارەیەک لە وەرزش لەوانە (مەلەوانی و ڕاوە ماسی) باش پەرەیان پێ دراوە و بەرەو پێش چوون پێش چەندین ھەزار ساڵ پێش ئێستا لە میسری کۆندا.
سوودی وەرزش
وەرزشکردن بەسوودە بۆ توانای جەستەیی و ڕێکی لەش و تەندروستی گشت تاکێک بۆیە لەسەرانسەری جیھان گرنگی بەوەرزش دەدرێت لەزۆر وڵاتان وەرزش بووەتە سیمبووڵی پێشکەوتن و بەروپێشچوونی وڵاتان، یا زۆر جار مرۆڤ وەرزش دەکا بۆ لاوازکردنی خۆی چ بە یاری چ بە ئامێری وەرزشی
وەرزش و سیاسەت
زۆرێک پێیان وایە پەیوەندی نێوان سیاسەت (ڕامیاری) و وەرزش پەیوەندییەکی دوورە، کەچی زۆر جار دەبینین لەپەنای وەرزش و یاری وەرزشی کێشەی سیاسی دەکەوێت نێوان وڵاتان، یاخوود لە زۆرێ لەیارییە وەرزشییەکان کەسایەتی سیاسی یا سەرۆک دەوڵەت ئامادەی یارییەکان دەبێت و وەکوو ھاندەرێکی ئاسایی ھانی ھەڵبژاردەی وڵات یان یانەکەی دەدات
وەرزش و ئابووری
وەرزش ھۆیەکە بۆ بەرەو پێشبردنی وڵات لە ڕووی ئابورییەوە بەوەی کە وڵات میوانداری پاڵەوانییەتییەکی گەورە بکا، و میوانداری پاڵەوانییەتییەکانیش ھۆیەکی تریشە بۆ ناساندی کەلتوور و ڕەگەزی وڵاتەکە بەوەی گشت مێدیاکارانی جیھانی گرینگی بە شوێن و پاڵەوانییەتییەکە دەدەن!
گرینگترین یارییە وەرزشییەکان
رە گبی -سپاک ترا—کریکێت-ھاکی-وشو-گورە پانی
ناوبانگی وڵاتان لەوەرزش
thumb|تیپێکی خانمان لەکاتی یاریکردنی ڕەکبی
سەرچاوەکان
.
پۆل:وەرزش پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ئافەرین
بڕگەی فێرکاری منداڵان
بڕگەی چەند
بڕگەی ڕێگای دروست
بڕگەی پرسیاری ئەمڕۆ
سروود و گۆرانی منداڵان
نزیکەی ٣ کاتژمێر (١٠٠ تراک) گۆرانی و سروودی پەروەردەیی منداڵان بەزمانی کوردی، ئەم جۆرە سروودانە لەپاڵ ئەوەی خۆشی دەدەنە منداڵ فێری دەیان ئاکار و ڕەفتاری جوانییان دەکەن، ئافەرین بۆ دەوڵەندکردنی ئەم بەشە ھەستاوە لەگەڵ چەندین میدیای گەورەی جیھانی بوارەکەدا ھاوبەشی کردووە و بەرھەم و ئەزموونەکانی ئەوانی گواستووەتەوە بۆ ناو میدیای کوردی و میدیای کوردی بواری منداڵانی پێ دەوڵەمەند و فراوان کردووە. لە گرنگترین کارە ھاوبەشەکانی ئافەرین بە کوردی کردنی بەرھەمەکانی چەناڵی مەرەح و کەڕامیش و کەرەزە، ھەروەھا کردنەوەی بەشی کوردی (چەناڵی یوتیوبی ھودھود) بە ھاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای پیکسیتون. لە دیارترین گۆرانی و سروودەکانی ئافەرین بۆ منداڵان:
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
بڕیارنامەی ٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٢ی ئابی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێ لە ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٩٠ەم، بە ١١ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧ پۆل:مەجارستان لە ١٩٤٧ پۆل:ئیتالیا لە ١٩٤٧ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئالبانیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئوردن
بڕیارنامەی ٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئایاری ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٩٤‌ەم، بە ٧ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٤ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
نۆستاسولگا، ئەلاباما
نۆستاسولگا شارۆچکەیەکە لە کەرتی مەیکۆن، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٩٦٥ کەس بووە. ڕووبەری ٣٦٫١٤ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٢٦٫٧ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
سەینت دێنیس
سەینت دێنیس (بە فەڕەنسی: Saint-Denis de la Réunion) پایتەختی بەڕێوبەری ناوچەی ڕیونیۆن لە ئۆقیانووسی ھیندە و یەکێک لە شارەکانی فەڕەنسایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١٤٢,٢٤١ کەس بووە.
پۆل:شارەکانی فەڕەنسا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٦٩ پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا پۆل:پارێزگاکانی فەڕەنسا
بڕیارنامەی ٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئابی ١٩٤٧دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ئیندۆنیزیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٩٤‌ەم، بە ٨ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ۳ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیندۆنیزیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ھۆڵەندا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩٤٧
ئەندریا نالیس
thumb|ئەندریا نالیس ئەندریا نالیس لەدایکبووی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٠، ژنە سیاسەتوانی ئاڵمانییە و سکرتێری گشتی حیزبی سۆسیالدیموکراسی ئاڵمانیایە.
یانەی داڵکورد
داڵکورد یانەیەکە لە سوێد کە لەئێستادا لە خولی نایابی سوێد (Allsvenskan) یاریی دەکات کە یەکەم ئاستی بەرزە لە سوێد، یانەکە لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ لەلایەن چەند کۆچبەرێکی کوردی سوێد دروست بوو، لەسەرەتادا لە خولی پلە حەوت کە پلەیەک لە نزمترین پلەی خولەکانی سوێد نزمترە دەستی پێکرد، لە ئێستادا بۆ ساڵی ٢٠٢١ لە ڕیزی یانە پلە دووەکانی خولی سوێد یاری دەکات، یانەکە پیشتر لە چەند یاریگای جیاواز یاری کردووە بوو ئەم وەرزەش لە یاریگای یانەی سیریوس یاری دەکات کە جێگای زیاتر لە ١٣٠٠٠ ھەزار کەس لەخۆ دەگرێت، لە ئێستادا یاسین ئاراس کورە کوردی باکووری کوردستان بە شێوەی کاتی ئەرکی ڕاھێنەرایەتی یانەکەی دەکات، و سەرکەوت عەبدولا یاریمەتیدەری یانەکەیە لەڕووی دارایییەوە.
وەرزەکان
{|
یاریزانەکان
(Captain)''
''
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی سوید
ڤانواتوو
ڤانوواتوو (بیبیسە) ، بە ڕەسمی کۆماری ڤانوواتوو (بە ئینگلیزی: Republic of Vanuatu) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٠ پۆل:ڤانواتوو پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پیتەر ئاشەر
پیتەر ئاشەر لەدایکبووی ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤٤ لە لەندەنی ئینگلستان، کەسایەتی گیتارژەن و گۆرانیبێژی بەریتانی ، لەساڵی ١٩٥٢ تێکەڵ بوو بە هونەر تاکوو ئێستاش لەگەڵ هونەر بەردەوامە ، پیتەر زۆرتر بە گۆرانی (Love, always comes as a surprise) بەجیهان ناسرا.
پاتریس لومومبا
پاتریس لۆمۆبا (ماوەی ژیان: ٢ی تەممووزی ١٩٢٥ تاکوو ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦١)، پاتریس لەمێژووی کۆنگۆدا بە یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئەو وڵاتە دەژمێردرێت کە لەکاتی داگیرکاری بەلجیکادا لەڕێگای ھەڵبژاردنەوە دەسەڵاتی گرتووەتە دەست، لە ساڵی ١٩٢٥ لە کیسانگانی لە پارچەی گۆنگۆی ڕۆژھەڵات لەدایک بووە. پاتریس لۆمۆبا بەرنگاری داگیرکاری بەلجیکا بووەتەوە و لە ساڵی ١٩٥٨ بزوتنەوەی نیشتیمانی پێکھێناوە کە بەھێزترین بزوتنەوە سیاسییەکانی کۆنگۆ بووە و جەماوەرێکی یەکجار زۆری لەپشتەوە بووە و سەرکردایەتی دەیان خۆپیشاندانی کردووە و ڕوبەڕوی ھێزە داگیرکارەکانی بەلجیکا بووەتەوە ھەر بۆیە بۆ ماوەی ٦ مانگ دەستگیرکراوە و دواتر ئازاد کراوە. لە ساڵی ١٩٦٠ ھەڵبژاردن کراوە و نزیکەی ١٠٠ حیزبی بەشداریان تیاکردووە و بزوتنەوەی نیشتیمانی بەسەرکردایەتی پاتریس لۆمۆمبا پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەدەستھێناوە، بەلجیکا ھەوڵی داوە ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان بشارێتەوە تاکو دەسەڵات بدات بەیەکێک لەلایان گرانی خۆی بەڵام بەھۆی فشاری میلەتەوە ناچاربووە لۆمۆمبا پسێرێت بە پێکھێنانی حکومەت و ئەویش لە ٢٣ یۆنیۆی ساڵی ١٩٦٠ یەکەم حکومەتی کۆنگۆی ھەڵبژێردراوی پێکھێناوە و بەلجیکاش بەڕەسمی دانی پیاداناوە. لە ئاھەنگی مەراسیمی دەسەڵات وەرگرتنەکەدا لۆمۆمبا وتارێکی پێشکەش کرد کە بۆیە مایەیی نیگەرانی و توڕەبوونی بەلجیکییەکان و بەووتاری فرمێسک و خوێن و ئاگر ناوبراوە و تێیدا باسی لەو نەھامەتی و زوڵم و زۆرە کردووە کە ڕوبەڕوی کۆنگۆکان بووەتەوە، کۆنگۆش تەنھا بۆ ماوەی دوو ھەفتە سەربەخۆیی بەخۆوە بینیوە و دواتر ڕوبەڕوی کۆمەڵێک قەیران بووەتەوە و ناکۆکی کەوتووەتە نێو ھێزی سووپاوە و لۆمۆمباش داوای لەنەتەوەیەکگرتوەکان کردووە یارمەتی بدات و کۆنگۆکان یەکبخاتەوە و ئارامی بەرقەرار بکات بەڵام نەتەوەیەکگرتۆکان دژی لۆمۆمبا وەستاونەتەوە. مۆیۆتۆی سیسی سۆکۆی سەرۆکی دەستەی ئەرکانی سووپا ئەم قەیرانانەی قۆستووەتەوە و لە ساڵی ١٩٦١ کودەتایەکی سەربازی ئەنجامداوە و دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە و پاتریس لۆمۆباش دەستگیر کراوە و لەسەر دەستی سووپای بەلجیکا لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦١ بەفیشەک لەسێدارە دراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥ پۆل:مردووانی ١٩٦١ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی گابۆن
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی گابۆن، کە نازناوی Les Panthères (ڕەشە بەورەکان) یان Les Brésiliens (بەڕازیلییەکان) یان ھەیە، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەتەوەیی گابۆنە وە لەلایەن فیدڕاڵیی تۆپی پێی گابۆن کۆنتڕۆڵکراوە. ئەوان ھەرگیز نەگەییشتوون بە جامی جیھانیی فیفا بەڵام توانیویانە ٧ جار لە جامی نەتەوەکانی ئەفریقا بەشداربن.
سەرچاوەکان
پۆل:تۆپی پێ پۆل:وەرزش پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ئازادییە شارستانییەکان
ئازادییە شارستانییەکان یان ئازادییە تاکەکەسییەکان دڵنیاکەرەوە و ئازادی تاکەکەسین کە حکومەت ناتوانێت قەدەغەیان بکات نە بەپێی یاسا نە بەپێی لێکدانەوەی دادوەری. مانای دەستەواژەکە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر دەگۆردرێت، ئازادی شارستانی دەتوانێت ئەمانە لەخۆی بگرێت (ئازادی ھۆشیاری، ئازادی ڕاگەیاندن، ئازادی ئایین، ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی کۆبوونەوە، مافی سەلامەتی و سەربەخۆی، ئازادی گووتار، ئازادی تایبەتمەندێتی، مافی یەکسانی مامەڵە بەپێی یاسا، مافی دادگاییەکی دادوەرانە و مافی ژیان.(ئازادی شارستانی دی دەکرێت ئەمانەش (مافی ھەبوونی موڵک، مافی بەرگری کردن لە خود و مافی ئازادی سەلامەتی جەستەیی.) لەخۆبگرێت.
پوختە
زۆرێک لە دەوڵەتە ھاوچەرخەکان دەستوور، یاسای مافەکان یان بەڵگەنامەیەکی ھاوشێوەی دەستووریان ھەیە کە ئازادییە شارستانییەکان مسۆگەر دەکات.
چەمکی فەرمی ئازادی شارستانی دەگەڕێتەوە بۆ ماگنا کارتا، کە پەیماننامەیەکی یاسای ئینگلیزییە لە ساڵی ١٢١٥ لەسەر کۆمەڵێک بەڵگەنامەی کۆنتر نووسراوە بە ناوی "پەیماننامەی ئازادییەکان" بوو.
چین
دەستووری کۆماری گەلی چین بانگەشەی پارێزگاری زۆربەی ئازادییە شارستانییەکان دەکات (کە جێبەجێ دەکرێت تەنھا بەسەر خاکی چین دا (ھۆن کۆنگ، ماچاو و تایوان لەخۆناگرێت) بەتایبەتی مافە بنچینەیەکان و ئەرکەکانی ھاوڵاتیان.
ھیندستان
مافە بنچینەیەکان کە لە بەشی سێیەمی دەستووردا نووسراوە، مسۆگەری ئازادی ھەموو ھیندیەکانە لە ئاشتی دا بژین وەک ھاوڵاتی ھیندی. شەش مافە سەرەکیەکە بریتین لە (مافی یەکسانی، مافی ئازادی، مافی دژە ھەند وەگرتن، مافی ئازادی ئایین، مافی کلتووری و پەروەردەی و مافی چارەسەری دەستووری.)
ھەموو کەسێک، بەبێ جیاوازی ئایین، ڕەگەز یان ھۆز مافی ھەیە ڕێگای دادگا باڵاکان بگرێت بۆ بەھێزکردنی مافە بنچینەیەکانی و مەرجیش نییە بەس پارتە بەش خوراوەکان ھانا بۆ ئەو کارە ببەن. لەبەر بەرژەوەندی گشتی، ھەرکەسێک بۆی ھەیە داواکاری تۆمار بکات لە دادگا بەناوی خۆیەوە. ئەمە بە (بەرژەوەندی داواکاری گشتی) ناسراوە. دادوەرەکانی دادگا باڵاکان دەتوانن بە ھەمان شێوە خۆیان مامەڵە بکەن پشت بەستن بە راپۆرتەکانی ڕاگەیاندن.
مافە بنچینەیەکان جەخت دەکاتەوە لە یەکسانی لەڕێی مسۆگەرکردنی پاراستن و بەکارھێنانی دامەزراوە گشتییەکان بۆ ھەموو ھاوڵاتیان بەبێ جیاوازی. مافی ژیان و ئازادی تاکەکەسی بەسەر ھاوڵاتی ھەموو نەتەوایەتیەکان دا دەچەسپێت. بەڵام مافەکانی تر، وەک ئازادی گووتار و ئازادی ڕادەربڕین تەنھا بۆ ھاوڵاتیانی ھیندستان بەکارە (بە ئەو ھیندیانەی لە دەرەوەی ھیندستانیش دەژین). مافی یەکسانی دەستبەکاربوونی گشتی پەیڕەو ناکرێت بۆ ئەو ھیندیانەی لە دەرەوەی ھیند دەژین.
یابان
یابان لە ساڵی ١٩٤٧ ەوە، وڵاتێکە بە دەستووری پادشای ناسراوە کە "کۆمەڵگەیەکی خۆپارێز کە گۆڕان بە ھێواشی ڕوودەدات" خاوەنی دەستورێکە کە ناوەڕۆکەکەی یاسای مافی زۆر بەھێزی تێدایە (بەشی سێ: ماف و ئەرکەکانی خەڵک). زۆر لە دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان دەچێت (پێش یاسای مافە شارستانیەکانی ١٩٤٦) ئەم لێکچوونەش دەگەڕێتەوە بۆ دانانی دەستووری یابان لە کاتی داگیرکردنی یابان لەلایەن ھاوپەیمانانەوە. ئەم دەستوورە لەوانەیە وەک سەپەندنی داگیرکەرەکانەوە دەرکەوێت بەڵام بۆ خەڵکە ئاسایەکە نا چونکە "خەڵکەکە باوەڕیان بە سەرکردە ناڕاستگۆکانیان نەبوو و پشتگیری گۆڕانکاری دروستیان دەکرد." بە کورتی، دەستوور دڵنیا دەبێتەوە بۆ پارێزگاری کردن لە ئازادییە تاکەکەسییە بنەڕەتییەکان و مافەکان کە لە بەندی ژمارە ١٠ و ٤٠ ئاماژەی پێکراوە. دیارترین بەندەکانی شکۆمەندی مرۆڤ لە بەندی ٢٥، خاڵی یەکەم باس کراوە.
سەرەڕای چەسپاندنی ئەم دەستورە لیبڕاڵیە (ئازادڕەویە)، زۆرجار وەک "دەستوری دوای جەنگ" یان "دەستووری ئازادی" ناودەبرێت، کۆمەڵە ھەڵبژێردراوەکەی یابان زۆرجار ناڕەحەت بوون بۆ پەیڕەوکردنی کۆمەڵگەیەکی کراوە و ئازاد. تەنانەت دوای کۆتای ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم و دەرچوونی حکومەتی ھاوپەیمانی داگیرکەران لە 1952 دا، یابان بۆتە جێی ڕەخنەی نێودەوڵەتی بەھۆی: دان پێدانەنای قوربانیەکانی جەنگ، جیاکاری ئایینی لە دامەزراوەکان دا، لاوازی ئازادی ڕاگەیاندن، شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ منداڵان، کەمایەتییەکان، بیانییەکان و ژنان، سیستەمی دادگای سزادەرانە لەسەر تاوانکار و تازەترینیشیان بوونی جیاکاریەکی دارێژراو دژ بە خەڵکی (ھاوڕەگەزبازی نێر و مێ، دوو ڕەگەز و ڕەگەز گۆڕدراو – ئێڵ جی بی تی).
- شیگینۆڕی ماتسی. "پاراستنی (مافە بنچینەیەکانی مرۆڤ) لە یابان
سەرەڕای جیوازیەکانی نێوان کلتووری کۆمەڵایەتی یابان و دەستووری لیبڕاڵی، دەوڵەت ھەوڵی داوە بە کەم کردنەوەی بۆشایەکەی نێوانیان. نموونەی ئەمە، لیژنەی یاسادانانی یابان لە ساڵی ١٩٧٩ دا یاسای نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤی پەسەند کرد و دواتر لە ١٩٨٥ دا یاسای دەرفەتی کارکردنی یەکسانی ژن و پیاو دەرکرد، ئەم پێوەرانە وەک ھەنگاوی گەورە لەقەڵەم دەدرێت بەرەو کۆمەڵگەیەکی بەژدار و دیموکرات. لە ساڵی ٢٠١٥ دا، گەیشتە ڕێکەوتنێک لەگەڵ کۆریا بۆ قەرەبووکردنەوەی دەست درێژیە سێکسیەکانی سەر "ژنان" لە کاتی داگیرکردنی نیمچە دوورگەی کۆریا لەلایەن یابانەوە. بەڵام، ڕێکخراوە مرۆڤایەتی و خێزانی ڕزگاربووانی ڕووداوەکە ڕێکەوتنەکەیان شەرمەزار کرد چونکە وەک سووکایەتی تەماشایەن دەکرد.
لە ماڵپەڕی فەرمی دا، حکومەتی یابان جۆرەھا کێشەی مافی مرۆڤی ناساندوە، لەوانە: دەست درێژی سەر منداڵان، بەردەوام فەرامۆش کردن و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کەسە بەساڵاچووەکان و کەسە خاوەن پێداویستیە تایبەتەکان، جیاکاری بەرامبەر بە گوندنشینان، جیاکاری بەرامبەر بە دانیشتوانی ڕەسەنی یابان، کەسە بیانییەکان، ھەڵگرانی نەخۆشی ئایدز، کەسانی بەندکراو، قوربانیانی تاوانەکان، بێ ماڵەکان، ئەوانەی کێشەی ناسنامەی ڕەگەزییان ھەیە و لەگەڵ ژنان. ھەروەھا حوکمەت ڕیزبەندی دەکات بۆ کێشەی جیاوازی کردن و پشت بەستن بە ڕەگەزی خوزراو بۆ کارکردن.
ئوستڕالیا
ھەرچەندە ئوستڕالیا خاوەنی یاسای مافێکی نووسراو یان بەڵگەنامەیەکی پەسەندکراوی ھاوشێوەی دەستوور نییە، بەڵام ئازادییە شارستانییەکان دەپارێزرێت لەڕێی چەند زنجیرە یاسا و دەرچوویەکەوە. ئوستڕاڵیا ئەندامێکی سەرەکی و واژۆکەری ڕاگەیەندراوی جیھانی مافەکانی مرۆڤی (١٩٤٨) نەتەوە یەکگرتووەکان بوو.
دەستووری ئوستڕالیا (١٩٠٠) پارێزگارییەکی سنورداری ھەیە بۆ مافەکان:
کێشەی پەنابەر
بەدرێژایی دەیەی ڕابردوو ئوستڕالیا دووچاری ڕەخنە و گلەیی بۆتەوە بەھۆی شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ ئەوانەی بە دوای پەنابەرێتی دا دەگەڕێن. لەگەڵ ئەوەی ئوستڕالیا واژۆکەری یاسای پەنابەرێتی ساڵی ١٩٥١ی نەتەوە یەکگرتووەکانە، حکومەتە یەک لەدوا یەکەکان ھەستاون بە توندکردنی سنورەکانیان بەتایبەتی ئەوانەی دەیانەوێ برۆنە ناو وڵاتەکە لەڕێی بەلەمە ئاویە بچووکەکان.
حکومەتی ئابۆت (٢٠١٣) وەک حکومەتەکانی پێش خۆی (حکومەتی گیلارد و حکومەتی ھاوەرد) دووچاری سەختییەکی زۆر بووە لە ڕێگرتن لە پەنابەری ڕێگە ئاویەکان کە بە "کۆچی نایاسای" ناویان دەبات. زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ (وەک Amnesty International) نیگەرانیەکانیان زیاد دەکات بەھۆی بەشداربوونی ھێزی دەریای ئوستڕالی لە چالاکی ڕزگارکردنی پەنابەران. زۆر بە تایبەتی سیاسەتی "گەڕاندنەوە" بابەتی ناکۆکەی لەسەرە کە پەنابەران لە بەلەمی فریاکەوتنی حکومی دا دەگێڕنەوە بەرەو ئەندۆنیسیا. سەرەڕای دژایەتی کردنی ئەم سیاسەتە، وەڵامی حکومەتەکەی ئابۆت ئەوە بوو کە ڕێژەیەکی بەرچاو لە پەنابەران کەمی کردووە بۆ ئوستڕالیا، کە حکومەت ئەم مشتومڕە بەکاردێنێت وەک سەرکەوتووی سیاسەتەکەی.
ڕێکەوتنی ئەوروپی بۆ مافەکانی مرۆڤ
ھەموو وڵاتە ئەوروپیەکان ئەندامن لە (ڕێکەوتنی ئەوروپی بۆ مافەکانی مرۆڤ) جگە لە بێلارۆس. ئاماژە بە چەند ئازادییەکەی شارستانی دەکات و ھێزیکی دەستوورییە کە ڕادە و تواناکەی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تری ئەوروپی دەگۆرێت.
کۆماری چیک
دوای شۆرشی ئارام (Velvet Revolution)، چاکردنێکی دەستووری دەستی پێ کرد لە چیکۆسلۆڤاکیا. لە ساڵی ١٩٩١ دا، ڕێکەوتننامەی مافە بنچینەیەکان و ئازادییە سەرەکییەکان جێبەجێ کرا کە پێگەیەکی یاسای ھاوشێوەی دەستوور ھەبوو. کۆماری چیک تەواوی ڕێکەوتننامەکەی پاراستووە دوای ھەڵوەشاندنەوەی چیکۆسلۆڤاکیا بە یاسای ژمارە ٢/١٩٩٣. (کە دەستوور یاسای ژمارە یەک بوو).
فەڕەنسا
لە فەڕەنسا ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤ و ھاوڵاتی لە ساڵی ١٧٨٩ دا چەندین ئازادی شارستانی باس کراون و ھێزێکی دەستووریە.
ئەڵمانیا
دەستووری ئەڵمانی (Grundgesetz)، دەست پێ دەکات بە ڕیزبەندیەکی ورد و دوورودرێژی ئازادییە شارستانییەکان و لە بەشی یەک دا دەڵێت "شکۆی مرۆڤ پیرۆز و نەشکێنەرە، ڕێزگرتن و پاراستنی پێویستە ئەرکی دەسەڵاتی گشتی بێت." خەڵک مافی پەڵپ گرتنیان ھەیە لە دادگای دەستووری فیدڕاڵی ئەڵمانیا (Bundesverfassungsgericht) ئەگەر ھەستیان کرد مافە شارستانیەکانیان پێشێل دەکرێت. ئەم جۆرە ڕێسایە یاسای ئەڵمانی شێوە کردووە بە درێژای چەندان ساڵ.
ڕووسیا
دەستووری ڕووسیای فیدڕاڵ (دەستووری ڕووسیای یەکگرتوو) لە بیردۆز و نووسین دا مسۆگەرکەری چەندین ماف و ئازادی شارستانییە ھاوشێوەی یاساکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان جگە لە (ھەڵگرتنی چەک، ئازادی گووتار، ئازادی ئایین، ئازادی بەکۆمەڵەبوون، ئازادی خۆپیشاندان، ئازادی ھەڵبژاردنی زمان، ئازادی ڕێکاری یاسای، ئازادی دادگاییەکەی دادوەرانە، ئازادی دەنگدان، ئازادی پەروەردە و چەندەھای تر. دەستەکانی مافی مرۆڤ (وەک Amnesty International) ھۆشدارییان داوە کە ڤلادمیر پۆتین بەڕێژەیەکی بەرچاو ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی خۆپیشاندان و ئازادی بە کۆمەڵەبوونی سنووردار کردوە.
کەنەدا
دەستووری کەنەدا کە پەیماننامەی مافەکان و ئازادییەکانی کەنەدا لەخۆدەگرێت مسۆگەرکەری چەندەھا مافە ھاوشێوەی مافەکان لە دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان دا، لەگەڵ چەندەھا ڕێوشوێنی شاز لە دژی دامەزراندنی ئایین بەڵام پەیامنامەکە ئازادی ئایین دەپارێزێت و ھیچ ئاماژەیەک یان پاراستن موڵکێکی تێدا نییە.