cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیابانی نامیب
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بیابانەکان پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
جۆکەرمان (گۆرانی)
پشتەوەی
گۆرانییەکە بە وێنەی کتێبی ناسراوە، ھەروەھا وەک نموونەیەکی سیاسی شیکاری کراوە. لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ١٩٨٤ لەگەڵ Kurt Loder بۆ Rolling Stone، بۆب دیلان باسی ئیلھامەکەی کرد لە پشت گۆرانییەکە: "من و پیاوێکی تر بەلەمێکیان ھەیە لەوێ [لە کەناری کاریبی]. "جۆکەرمان" لە دوورگەکاندا ھاتە لام. زۆر نھێنییە. دیارە و دیمەنەکان زۆر کۆنن. گۆرانییەکە لەلایەن ئەو ڕۆحانەەوە ئیلھام درا کە پێیان دەگوت "جومبی".
سەرچاوەکان
<references group="" responsive="1">
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:گۆرانییەکانی ساڵی ١٩٨٣ پۆل:تۆمارە گۆرانییەکان کە لەلایەن مارک نۆپفلەرەوە بەرھەم ھێنراون
١٢٧٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی ئازاری ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬١٤٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
١٢٧٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕێبازە ئەدەبییەکان
ڕێبازە ئەدەبییەکان یان قوتابخانە ئەدەبییەکان، بە تەوژمێکی ئەدەبی دیاریکراو دەڵێن، کە بە تایبەتمەندی و خەسڵەتەکانیان لە یەکتر جیائەکرێنەوە، ھەڵگری تایبەتمەندی و خەسڵەتی سەردەمێکی دیاریکراون.
چەندین ڕێبازی ئەدەبی ھەیە، وەکو (ڕێنیسانس، کلاسیزم، ڕۆمانسیزم، ڕیالیزم، ناتورالیزم، پەرناسیزم، سوریالیزم، نیھلیسیزم) بەڵام لە ھەموویان دیارتر ڕێبازی کلاسیزم و ڕێبازی ڕۆمانتیک و ڕێبازی ریاڵیزمە.
ھەریەک لەم ڕێبازانە تایبەتمەندی و پرەنسیپ و بیر و بۆچوونیی تایبەت بە خۆی ھەیە، بەپێی پێویستی و بۆچونەکانیی کۆمەڵگا لە کاتێکی تایبەتدا سەرھەڵدەدات. یەکەم ڕێبازی ئەدەبیش رێبازی کلاسیزمە پاش سەردەمی ڕاپەرین لە ئەورووپا لە سەدەی ١٧یەمی زایینی دروست بوو. بە گشتی ڕیبازە ئەدەبییەکان؛ ە چەند قۆناغێکی تایبەتی مێژوودا لەلایەن ئیتاڵی و فەرەنسی و ئینگلیز و ئەلمانییەکانەوە دانراون وە ھەروەھا ڕینێسانسیش ڕێخۆشکەر بوو بۆ سەرھەلدان و بلاوبونەوە و ناساندنی ڕێبازە ئەدەبییەکان.
ڕیبازە ئەدەبییەکان بە ھەوڵ و کۆششی ئەدەبکاران و ڕەخنەگرانی جیھانی ھاتونەتە ئاراوە تایبەتمەندی و ھونەر و ھێلە فەلسەفییەکانی بۆ کێشراون و کاریگەری ئەفلاتوون و ئەرستۆ بووە ھۆی بنیاد نانی ڕێبازە ئەدەبییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێژە
کوالالومپور
چەپ|250px|وێنۆک|شاری کوالالومپور کوالالومپور پایتەختی وڵاتی مالیزیایە و گەورەترین شاری ئەو وڵاتەیە لە ڕووی دانیشتوانەوە. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ١،٤ ملیۆن کەس.
بابەتی پەیوەندیدار
پایتەختی دەوڵەتانی جیھان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٧ پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا پۆل:شارەکانی مالیزیا پۆل:کوالالومپور
ئیندۆنیزیا
230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای ئیندۆنیزیا ئێندۆنیزیا (بە فەرمی کۆماری ئێندۆنیزیا)، وڵاتێکە ئەکەوێتە باشوری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ئێندۆنیزیا ١٧،٥٠٨ دوورگە لە خۆ ئەگرێت، و ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە نزیکەی ٢۷۳ ملیۆن کەس، چوارەم وڵاتی جیھانە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، گەورەترین وڵاتی ئیسلامییە لە جیھاندا کە زۆرترین ژمارەی موسڵمانان لە خۆ ئەگرێت، پایتەختەکەی جاکارتایە، و سنوری وشکانیەکەی لەگەڵ پاپوا گینێی نوێ و تیمۆری ڕۆژھەڵات و مالیزیادا ھاوسنوورە، و وڵاتەکانی تری دەوروپشتی سینگاپور و فلیپین و ئوسترالیا و زەویە ھیندیەکانە.
ناونانی
ناوی ئێندۆنیزیا لەدوو وشەوە ھاتووە، وشەی (ئیندۆ)ی لاتینی کە بەمانای ھیند یەت و وشەی یۆنانی (نیسۆس) کە بە مانای دوورگە یەت، واتە دوورگەی ھیند، ئەم ناونانە ئەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٨، پێش پێکھێنانی کۆماری ئێندۆنیزیا، لە ساڵی ١٨٥٠ زانای ئینگلیزی جۆرج ئیرل پێشنیاری زاراوەی ئیندۆنیزیەکان و زارەوەی مالایۆنیزیەکانی کرد بۆ دانیشتوانی ئەرخەبیلی ھیندی یان مەلایۆ، و ھەروەھا یەکێک لە خوێندکارەکانی ئیرل، ئەم زاراوەی بەکار ھێنا بۆ ئەرخەبیلی ھیندی، ناوی ئێندۆنیزیا زۆر بڵاو بوو لە سەرەتای سەدەی بیست، و کۆمەڵە نیشتیمانییە ئیندۆنیزییەکان ئەم زاراوەیان وەک دەربڕینێکی سیاسی بەکارھێنا، و یەکەم زانای ئیندۆنیزی کە ئەم زاراوەیەی بەکارھێنا ھجر دیونتارا بوو کاتێک نووسیگەی ڕۆژنامەوانی ئیندۆنیزی دامەزراند ساڵی ١٩١٣.
مێژوو
230px|وێنۆک|چەپ|یەکەم سەردانی ئەورووپییەکان بۆ ئیندۆنیزیا لە زۆربەی مێژووەکەیدا، ئەو ناوچەیەی ئێستا بە ئیندۆنیزیا ناسراوە لە چەند ویلایەتێک پێکھاتووە ھەندێکیان گەورە و ھەندێکیان بچوک، و لە ڕابردوودا ناوچەکە ناسرابوو بە دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵاتی، و ئەو بەشەی کە ئێستا بە ئیندۆنیزیا ناسراوە ناودەبرا بە دوورگەی ھیندی ھۆڵەندی، و ناوی ئیندۆنیزیا بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٨٥٠ز بەکارھات، و نەتەوەی ئیندۆنیزی نوێ پێک نەھات تا چلەکانی سەدەس بیست، دوای ئەوە دانیشتوانەکانی خۆیان ناونا ئیندۆنیزییەکان.
زاناکان زۆر لە بارەی نەژادی ئیندۆنیزییەکان نازانن، لە دوورگەی جاوە، ئێسک دۆزرانەوە کە ئەگەڕێنەوە بۆ جۆرێکی دێرینی مرۆڤ لە پێش مێژوودائەمەش لە ساڵی ١٨٩١دا بوو، پاشان پەیکەری مرۆڤ دۆزرایەوە کە مێژووەکەی ئەگەڕایەوە بۆ پێش نیو ملیۆن ساڵ و ئەم پەیکەرەش بە مرۆڤی جاوە ناسراوە، و زاناکان ھیچ بەلگەیەکیان نەدۆزیووەتەوە کە مرۆڤی جاوە ئەسڵی ئیندۆنیزییەکان بن.
مەلایۆییەکان کە زۆربەی باپیرەکانی ئیندۆنیزییەکان پێک دەھێنن لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە ھاتوون، لە کۆمەڵێک کۆچکردندا لە ساڵەکانی ٢٥٠٠ تا ٢٠٠ی پێش زایینی، ئەو مەلایۆییانە لە گوندێکدا ژیان و فێری پیشەسازییەکانی بڕۆنز و ئاسن و چنیین و دروستکردنی کەشتی بوون.
مێژوونووسەکان چەند ئاماژەیەکیان دۆزیوەتەوە کە دەسەڵاتی ھیندی ئەگەڕێنێتەوە بۆ سەدەی پێنجی زایینی لە ئیندۆنیزیا، ھەرچەند پێش ئەوە دەسەڵاتیان پەرەی سەند پێش سەدان ساڵ، موستەعمەریان دانەمەزراند تیایدا بەڵکو ھەندێک لە دیاردە شارستانییە ھیندییەکان چوونە ئیندۆنیزیاوە لە ڕێگەی بازرگانییەوە. ئەو مامەلیکانەی لە جاوە و سومتەڕە (دووانن لە دوورگەکانی ئیندۆنیزیا) دروستبوون لە ژێر دەسەڵاتی ھیندییدا ڕکەبەرییان ئەکرد نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ، لە سەدەی ھەشتی زایینی شانشینی ھیندۆنووسی لە ناوەندی جاوە پێک ھات ناودەبرا بە ماتارام و سانجایا حوکمی ئەکرد و لە ھەمان کاتدا خێزانێکی بوزی بە شیلندرا ناسرابوون حوکمی شاخەکانیان ئەکرد و لە ساڵی ٨٥٠ ئەم دوو دەسەلاتە یەکیان گرت لە ڕێگەی ھاوسەرگیرییەوە.
بازرگانی پیشکەوت لە دوورگەکان مالایۆ بە ھۆی ھیند و عەرەب و فارس و چینییەکان کە شتو مەکەکانیان ئەفرؤشت لە کەنارەکانی ئاسیادا و ئەم بازرگانییە لە چینەوە درێژدەبووبەوە بۆ نیمچەدوورگەی عەرەبی. thumb|250px|کاریگەری ئیسلام گەیشتە ئێندۆنیزیا لە کۆتایی سەدەی سیانزەی زایینی و وردە وردە بڵاوبوویەوە تا ئێستا زیاتر %٨٧ی دانیشتوانی موسڵمانن ئیسلام گەیشتە ئیندۆنیزیا لە ڕێگەی بازرگانە موسڵمانەکانی ھیند و دوورگەی عەرەبییەوە، و وردە وردە ئیسلام لە ناویاندا بڵاوبویەوە، لە کۆتاییەکانی سەدەی سیانزەی زایینی حاکمە ناوخۆییەکانی ئیندۆنیز موسڵمان بوون. پاشان بە ھێواشی ئیسلام بڵاوبوویەوە لە ھەموو دوورگەکانی ئیندۆنیزیادا، و ھەتا ئێستا بڵاوبوونەوەی بەردەوامە و ڕێژەی موسڵمانان تیایدا لە ئێستادا ئەگاتە زیاتر %٨٧.
بازرگانە ئەورووپیەکان گەیشتنە دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵاتی لە سەرەتای سەدەی شانزەوە، و پێش ئەوە ھەندێک گەشتیار نەبێت ئەورووپیەکان سەردانیان نەکردبوون، پورتوگالییەکان لە نیو ئەورووپادا بۆ یەکەم جار پەیوەندییان دامەزراند لەگەڵ ئیندۆنیزیا. لەبەرئەوەی موسڵمانەکان دەستیان بەسەر زۆربەی بازرگانییەکانی کەنارەکاندا گرتبوو پرتوگالییەکان بەشەڕ ئەھاتن لەگەڵیان لەبەرئەوەی ئیسلامیان بە دوژمنی مەسیحییەت دائەنا، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات ئیسلام زیاتر پەرەی ئەسەند و پورتوگال تەنھا یەک موستەعمەرەیان مایەوە تا ساڵی ١٩٧٥.
ساڵی ١٦٠٠ کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی بەریتانی دامەزرا و ساڵی ١٦٠٢ لە شارەکانی ھۆڵەندادا کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی دامەزرا، و ئەم دوو کۆمپانیا ھۆڵەندی و بەریتانییە بوو بە ناکۆکییان لەسەر دەستگرتن بەسەر بازرگانی دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵاتی. گەیشتنی ئەورووپیەکان کاریگەری زۆری ھەبوو لە میژووی ئیندۆنیزییادا، ھۆڵەندییەکان بە کەشتیگەلی گەورەوە ھاتن و فەرمانڕەوا ناوخۆییەکانیان مل کەچ کرد تا بازرگانیان لەگەڵدا ببەستن بەپێی مەرجی خۆیان.
لە ماوەی سەدەی حەڤدەدا ھۆڵەندییەکان دەسەڵاتیان گرت بەسەر ڕۆژھەڵاتی ئیندۆنیزیادا، کەوتنە ناکۆکی لەگەڵ شانشینی ماتارامی موسڵمان و ساڵی ١٦٧٤ ھۆڵەندییەکان ھەندێک ناوچەی ماتارام و جاوەیان وەرگرت لە بەرامبەر ئەوەی یارمەتی شا بدەن لە ڕووبەڕووبونەوەی یاخی بووەکاندا.
کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی داڕما لە ماوەی پێکدادانەکانی میژووی ئەورووپیدا، لە ماوەی ١٨٠٢ تا ١٨١٥ شەڕی ناپلیۆن ھەڵگیرسا بوو، فەڕەنسا دەستی گرت بەسەر ھۆڵەندا و بەریتانیا لە شەڕدا بوو لەگەل فەڕەنسا، و بەریتانیا دەستی گرت بەسەر ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی، و سالی ١٨١٦ جارێکی تر ھۆڵەندا دەستی گرت بەسەر جاوەدا و شێوازی نوێی بەکارھێنا لە کشتوکاڵ و باجداناندا.
وەرگرتنی سەربەخۆیی
لەبەرئەوەی ئیندۆنیزییەکان یەکگرتوو نەبوون لە بەرامبەر ھۆڵەندییەکان یەک لە دوای یەک دوورگەکانی ئەکەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیستیعماری ھۆڵەندی. خوێنەوارە ئیندۆنیزییەکان دەستیان کرد بەوەی لە خۆیان بپرسن بۆ لە ژێر ئیستیعماری ھۆڵەندادا بژین، و ئەو ھەستەیان تیا دروستبوو کە پێویستە ھۆڵەندا دەرکەن و سەربەخۆیی بە دەست بھێنن، وەک نەتەوەکانی تر، ڕیکخراوە نیشتیمانییەکان دەستیان بە دامەزراندن کرد لە ھیندی ڕۆژھەڵاتی لە سەرەتای سەدەی بیستدا و ھەموویان داوای سەربەخۆیی تەواویان ئەکرد. و ھەندێکیان داوای بەشداری ئیندۆنیزییەکانیان ئەکرد لە دەسەڵاتدا.
ھۆڵەندا رێگەی دا بە گەشەکردنی بزوتنەوە نیشتیمانییەکان، نەتەوەییە ئیندۆنیزییەکان دەوڵەتێکیان ڕاگەیاند کە ھەموو زمانی ئیندۆنیزی یەک بخات، لە کۆنگرەیەکدا کە ساڵی ١٩٢٨ لە جاکارتا بەستیان، سوکارنۆ وەک دیارترین سەرکردە نەتەوەییەکان دەرکەوت، ھۆڵەندییەکان گرتیان ساڵی ١٩٢٩ و ساڵی ١٩٣١ ئازادیان کرد و ساڵی ١٩٣٣ جارێکی تر دەستگیریان کردەوە لەگەڵ محەمەد حاتا.
ژاپۆن ئیندۆنیزیای داگیرکرد ساڵی ١٩٤٢، دەسەڵاتی گرنگیان دا بە ئیندۆنیزییەکان و ھۆڵەندییەکانیان لێ ئەبوارد، ھەروەھا ژاپۆنییەکان ھەندێک دان پێدانانیان دابوو بە سەرکردە نەتەوەییەکان تا زیاتر قبوڵ بکرێن، سوکارنۆ سوودی لەم فرسەتە وەرگرت تا لەگەڵ سوپای ژاپۆنییدا لە دژی ئیستیعمار بجەنگن، لە ١٤ی ئابی ١٩٤٥ ژاپۆن خۆی دا بە دەستی ھاوپەیمانانەوە، لە ١٧ی ئابی ھەمان ساڵدا سوکارنۆ و حاتا کۆماری ئیندۆنیزیای سەربەخۆییان راگەیاند، بەڵام ھۆڵەندییەکان دانیان نەنا بەم ڕاگەیاندنە. thumb|220px|right|سوکارنۆ یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئێندۆنیزیا
دوای خۆبەدەستەوادانی ژاپۆن ھێزە بەریتانییەکان گەیشتنە ئیندۆنیزیا، و بینییان حکومەتی نەتەوەییان پێک ھێناوە، کاتێک ھۆڵەندییەکان گەڕانەوە، ھێزە بەریتانییەکان ئیندۆنیزیایان بە جێھێشت لە کۆتایی ١٩٤٦دا کاتێک ھۆڵەندی و ئیندۆنیزییەکان ململانێیان بوو لەسەر دەسەڵات.
ئیندۆنیزیا بوو بە ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠، بەمەش دانپیانانی نێودەوڵەتی بە دەستھێنا. سەرەتا حکومەت لە ژێر دەستووری یەکێتی ھۆڵەندادا ئیشی ئەکرد ، فەرمانڕەواکانی ئیندۆنیزیا لە ئابی ١٩٥٠ دەستووریان گۆڕی و ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ١٩٥٥ز پاڵێوراوەکانی نزیکەی ٣٠ پارت بەشدارییان تێداکرد و ئەمەش تاکە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی بوو لە سەردەمی سوکارنۆ.
کاتێک مالیزیا پێک ھات ساڵی ١٩٦٣، ئیندۆنیزیا ناکۆک بوو لەگەڵی لەسەر ھەردوو دوورگەی سرواک و سەباح کە بە دوورگەی ئیندۆنیزییان دادەنان، و سوپایان نارد بۆ ئەو مەبەستە، بەڵام ئەم ھەوڵە شکستی ھێنا لەبەر پاڵپشتیکردنی سەربازی بەریتانیا بۆ مالیزیا، و ئێندۆنیزیا لە نەتەوە یەکگرتووەکان کشایەوە ساڵی ١٩٦٥ لەسەر ھەڵبژاردنی مالیزیا بۆ ئەندامێتی ئەنجومەنی ئاسایشی نێو دەوڵەتی.
ساڵی ١٩٦٥ سوھارتۆ بوو بە سەرۆکی سوپا بە بی ویستی سوکارنۆ دوای ئەوەی دەستی گرت بەسەر ھەوڵێکی کودەتادا ھەندێک لە ئەفسەرە شیوعییەکان سەرکردایەتییان ئەکرد،لە دوای ئەوە ھێزی ڕاستی بە دەست سوھارتۆ بوو، لە ساڵی ١٩٦٦ ویستیان ناکۆکی لەگەڵ مالیزیا کۆتایی پێ بھێنن و ئەندامێتییان لە نەتەوە یەکگرتووەکان بگەڕێننەوە، لە ئازاری ١٩٦٧دا سوکارنۆ ناچارکرا دەسەڵات بداتە دەست سوھارتۆ.
لە سالی ١٩٩٨ ئەزمەیەکی ئابووری وڵاتی گرتەوە، پەرلەمان جارێکی تر سوھارتۆی ھەڵبژاردەوە بەڵام لە ٢٠ی ئایاری ھەمان ساڵدا پارتی فەرمانڕەوا ڕایگەیاند ئەیەوێت سوھارتۆ لاببات.
جوگرافیا
thumb|230px|شوێنی ئیندۆنیزیا ئێندۆنیزیا بەشیکە لە ئەرخەبیلی مەلایۆ لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ئەو دەوڵەتەیە کە زۆرترین دوورگە لە خۆ دەگرێت لە جیھاندا، ژمارەی دوورگەکانی ئەگاتە ١٧٥٠٨ دوورگە، نزیکەی ٦٠٠٠ دوورگەیان دانیشتوانی لەسەرە، لەوانە دوورگەی جاوە، کە بە چڕترین ناوچەکانی جیھان دادەنریت لە ژمارەی دانیشتواندا، چڕی دانیشتوان تیایادا دەگاتە ٢٠٠ کەس لە میلێکی چوارگۆشەدا. ھێڵی ئیستیوا پیایدا تێپەڕ دەبێت.
ئێندۆنیزیا کەشو ھەوایەکی گەرم و شێداری ھەیە، تێکڕای پلەی گەرما لە سەر خاکە نزمەکانی ئەگاتە ٢٧ پلە، بەڵام لە ناوچە بەرزەکاندا لەوە کەمترەن و جیاوازییەکی زۆر نییە لە پلەکانی گەرمادا بە درێژایی ساڵ، لەبەر ئەوە وەرزەکان تیایدا جیادەکرێنەوە بە جیاوازی لە بڕی باران بارین نەک گۆڕانکارییەکانی گەرما.
لە ناوچە وشکەکانییدا لە نێوان ٩٠-١٩٩ سم باران دەبارێت ساڵانە، بەڵام لە خاکە نزمەکانییدا ١٨٠-٣٢٠سم ئەباریت ساڵانە، و ڕێژەی باران بارین زیاد دەکات لە ناوچە بەرزەکاندا، و ھەندێک لە ناوچە شاخاوییەکان تێکڕای باران بارین تیایاندا دەگاتە ٦٤٠سم لە ساڵێکدا.
ئێندۆنیزیا لە ھەموو دەوڵەتەکانی جیھان زیاتر ڕووبەڕووی بوومەلەرزە و بورکان دەبێتەوە.
نەخشەی ئێندۆنیزیای زۆربەی جوگرافی ناسەکان دوورگەکانی ئەکەن بە سێ بەشەوە دوورگەکانی سوندای گەورە و دوورگەکانی سوندای بچوک و مولۆکاس.
ھەروەھا ئێندۆنیزیا ئیریان جایا ئەگەرێتەوە کە بەشێک لە گینیای نوێ پێک دەھێنێت. گینیای نوێ بە دووەم دوورگەی گەورە دادەنرێت لە جیھاندا، بەشی ڕۆژئاواکەی بە ئیریان جایا ناسراوە و بە یەکێک لە کەرتەکانی ئێندۆنیزیا دانراوە، بەڵام بەشی ڕۆژھەڵاتەکەی دەوڵەتی پاپوا گینێی نوێ پێک دەھێنێت، ئیریان جایا بە کەمترین ناوچەی ئێندۆنیزیا دانراوە لە ڕووی گەشە و ژمارەی دانیشتوانەوە و چری دانیشتوان تیاییدا لە دوو کەس لە یەک کم² تێناپەڕیت.
ئێندۆنیزیا بەشدارە لە سنووردا لەگەڵ مالیزیا لە باکوورەوە (سنووری نێوانیان ئەگاتە ١٧٨٢کم)، لە رۆژھەڵاتەوە ھاوسنورە لەگەڵ پاپوا گینێی نوێ (سنووری نێوانیان ئەگاتە ٨٢٠کم)، ھەروەھا لەگەڵ تەیمووری ڕۆژھەڵاتدا (سنووری نێوانیان ئەگاتە ٢٢٨کم).
سیاسەت
سەرۆک کۆمار بە سەرۆکی حکومەت دادەنرێت لە لە ئێندۆنیزیا، بەپێی ئەو دەستکارییانەی لە دەستووردا کرا ساڵی ١٩٩٩، کۆمەڵەی نەتەوەیی ڕاویژکاری لە ٧٠٠ ئەندام پێک دێت، ٥٠٠ ئەندامیان نوێنەرە ھەڵبژێردراوەکان خەڵکن، و ١٣٥ ئەندامی کەرت و ناوچەکان و ١٦٥ ئەندامی کۆمەڵە پیشەیی و کۆمەڵایەتییەکانی ترن. و خەلک ٤٦٢ ئەندام ھەڵدەبژێرن و ٣٨ ئەندامی تریان لە ھیزە چەکدارەکان دادەنرێت و کە ئیشەکانی ئەم کۆمەڵەیە ھەڵبژاردنی سەرۆکی حکومەتە بۆ ماوەی پێنج ساڵ و دوو تەنھا بۆ دووجار یەک کەس ھەڵدەبژێردرێتەوە.
ھەتا ساڵی ١٩٩٨ ڕێکخستنی جولکار بەھێزترین ڕێکخستنی سیاسی بوو لە ئیندۆنیزیا، و جولکار پارتێکی سیاسی ئاسایی نییە بەڵکو لە لێھاتوو و سەربازییەکان پێک ھاتووە، و لە سەردەمی سوھارتۆ توانیان زۆرترین ژمارەی ئەنجومەنی نوینەران بە دەست بھێنن.
ھیزە چەکدارەکان فەرمان بە سوپا و ھیزە دەریایی و ئاسمانی و ھیزەکانی پۆلیس دەکات، و لە ڕێزەکانی ھێزە چەکدارەکاندا نزیکەی ٢٨٤،٠٠٠ پیاو ھەیە و ٤٠٠،٠٠٠ لە رێزی یەدەکدان.
دابەشبوونی کارگێڕی
250px|thumb|نەخشەی کەرتەکان و دوورگەکانی ئێندۆنیزیا ئیندۆنیزیا دابەش دەبێت بۆ ٣٣ کەرت، وئەم کەرتانەش دابەش دەبن بۆ شارەوانی و ناوچەکان، و ھەروەھا چەندین گوند لە خۆ دەگرن، حکومەتی ناوەندی فەرمانبەری حکومی دادەنێت لە ناوچەکاندا بێجگە لە گوندەکان کە دانیشتوانی گوند خۆیان بەرپرسەکانیان ھەڵدەبژێرن، و کەرتەکان ئەمانەن؛
بالی ، بانجکا - بلیتونج ، بانتن ، بنجکۆلو ، جاوەی ڕۆژھەڵات ، جاوەی ڕۆژئاوا ، جاوەی ناوەند، کلیمنتنی باشوور ، کلیمنتنی ڕۆژھەڵات ، کلیمنتنی ناوەند ، کلیمنتنی ڕۆژئاوا ، سولاوسی باکوور ، سولاوسی ناوەند ، سولاوسی ڕۆژئاوا ، سولاوسی باشووری ڕۆژھەڵات ، سولاوسی باشوور ، نوسا تونجارای ڕۆژھەڵات ، نوسا تونجارای ڕۆژئاوا ، سومتەرەی باکوور ، سومتەرەی باشوور ، سومتەرەی ڕۆژئاوا ، جامبی ، جورۆنتالو ، لامبونج ، مالوکۆ ، مالوکۆی باکوور ، پاپوا (ئیریان جایا) ، ئیریان جایای ڕۆژئاوا ، ریاو ، ریاو کبولاوان.
یوجیاکارتا تا ئێستا حوکمی سوڵتانییە و سوڵتانەکەی جەماوەرییەکی زۆری ھەیە.
پایتەختی ناوچەکە جاکارتایە لەگەڵ ئەوەی شارە بەڵام وەک کەرت بەڕیوە دەبڕیت لە رووی کارگێڕییەوە.
تەیمووری رۆژھەڵات، کەرتێکی ئیندۆنیزی بوو دوای ئەوەی پورتوگالییەکان چۆڵیان کرد سالی ١٩٧٦، و ئێندۆنیزیا وازی لە سەرکردایەتی کردنی ھینا ساڵی ١٩٩٩، لە دوای ماوەیەکی بەڕێوەبردنی ئینتیقالی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ساڵی ٢٠٠٢ وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ ناسرا.
دانیشتوان
thumb|240px|right|جاکارتا گەورەترین شار و پایتەختی ئێندۆنیزیا بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیندۆنیزیا ٢٥٢,٨١٢,٢٤٥ کەس بووە کە دەکاتە ٣.٤٩ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٨.١ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین. %٦٠ی چڕی دانیشتوانی ئێندۆنیزیا دەکەوێتە دوورگەی جاوە لەگەڵ ئەوەی ڕووبەری جاوە تەنھا لە %٧ی ڕووبەری ئێندۆنیزیا پێک دەھێنێت لەبەرئەوە حکومەت ھانی کۆچکردن دەدات لە جاوەوە بۆ ناوچەکانی تر، ھەروەھا گەورەترین شارەکانی ئێندۆنیزیا بە جاکارتای پایتەختەوە ھەر دەکەوێتە جاوەوە، لە ھەمان کاتدا کەمترین چڕی ژمارەی دانیشتوان ناوچەی ئیریان جایایە. thumb|250px|نموونەیەک لە خواردی ئێندۆنیزی
لە سالی ١٩٤٥ ئەوانەی خوێندەوارییان ھەبوو کەمتربوون %١٠ی دانیشتوان، حکومەت پڕۆگرامێکی تایبەتی گرتە بەر بۆ ھاندانی خوێندن لە گوندەکان و ڕێژەی خوێنەوارەکان لەوانەی کە لە سەرەوەی تەمەنی سیانزە ساڵیدا بوو گەیشتە سێ بەشی دانیشتوانی، حکومەت خوێندنی سەرەتایی بە بێ بەرامبەر دابین دەکات بۆیان، ھەروەھا پاڵپشتی خوێندنگە تایبەتەکان دەکات، و بەپێی یاسا مناڵان پێویستە بچنە خوێندنگەی سەرەتاییەوە بۆ ماوەی شەش ساڵ، ھەندێک ناوچەکانی ئێندۆنیزیا کێشەیان ھەیە لە کەمی خوێندنگە و مامۆستاکان ئەمەش بە ھۆی ئەو زیادبوونە خیرایەی لە ژمارەی دانیشتواندا ڕوو ئەدات.
ھەروەھا لە دوای سەرەتایی قۆناغی ناوەندی و دواناوەندی دێت کە ھەر یەکیکیان ماوەکەی سێ ساڵە، ھەروەھا لە ئێندۆنیزیادا نزیکەی ٥٠ زانکۆی تایبەت و حکومی ھەیە.
ئایین
۸۷ % ئیسلام ( سوننە )، ۱۰ % مەسیحی ، ۳ % هیندوو.
سەرچاوەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩ پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا پۆل:وڵاتانی گرووپی بیست پۆل:ئیندۆنیزیا پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧ پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥ پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن
١٢٧٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئازاری ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬١٤٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:سوودان لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
حەسەن جەمال
وێنۆک حەسەن جەمال (لەدایک بووی ١٩٤٤) ڕۆژنامەنووسێکی تورکە، نوسەر، و کوڕەزای جەمال پاشایە. سەرنووسەری ڕۆژنامەی جمهوریەت بوو لە ١٩٨١ بۆ ١٩٩٢، و هەروەها ڕۆژنامەی سەباح لە ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٨. لە ٢٠١٣دا دەستی لەکار کێشایەوە لە ڕۆژنامەی میللیەت دوای ئەوەی سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتە ڕەجەب تەیب ئەردۆغان ڕەخنەی گرت لە بابەتێکی کە پشتیوانی کردبوو لە ڕۆژنامەی میللیەت کە هەستابوون بە بڵاوکردنەوەی ڕەشنووسی سەردانە پەرلەمانیەکان بۆ لای عەبدوڵا ئۆجەلان، ئیتر ڕۆژمامەی میللیەتیش هەڵیان پەسارد و نەیان هێشت گۆشەی گەڕانەوەکەی بنوسێت.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤ پۆل:زیندووان پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک پۆل:نووسەرانی تورک
زانیارینامەی بریتانیکا
زانیارینامەی بریتانیکا یان ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا (Encyclopædia Britannica) زانیارینامەیەکی زانیاری گشتییە بە زمانی ئینگلیزی. لەلایەن ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا بڵاوکراوەتەوە؛ کۆمپانیاکە لە سەدەی ١٨ەوە بوونی ھەیە، ھەرچەندە بەدرێژایی سەدەکان چەندین جار خاوەندارێتی گۆڕیوە. زانیارینامەکە لەلایەن نزیکەی ١٠٠ سەرنوسەری تەواوکات و زیاتر لە ٤ ھەزار بەشداربووەوە پارێزگاری لێدەکرێت. وەشانی ساڵی ٢٠١٠ی چاپی ١٥ کە ٣٢ بەرگ و ٣٢٦٤٠ لاپەڕە دەگرێتەوە، دوا وەشانی چاپکراو بوو. لە ساڵی ٢٠١١ەوە تەنھا وەک زانیارینامەی ئۆنلاین بڵاودەکرێتەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٧٦٨
پێڕستی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمۆبیل
پێڕستی ناوی چالاکترین کۆمپانیاکانی بواری بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیل
تێبینی ئەم لیستە جیاوازە لە مارکەکانی ئۆتۆمۆبیل بۆ ئەمە سەیری لیستی مارکەکانی ئوتومبیل بکە.
ئوستورالیا
ئیف پی فی
چین
لیفان شیری جیلی چانگان جاک موتورز گاک موتورز باو فاو دانگ فینگ موتورز زیدئیکس
ھیند
تاتا موتورز
ئێران
پارس خودرو ئیران خودرو
مالیزیا
پروتون
ھۆڵەندا
ئؤزباکستان ئؤز دایو
ڕووسیا
لادە
لەناوچوو
پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل
لوڕ
لوڕ ناوی نەتەوەیەکی ئێرانە و لە ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوای وڵاتی ئێران نیشتەجین. زمانی لوڕی لە ھەردوو زمانی فارسی و کوردیەوە نزیکە و ھەریەکەیان بە زاراوەیەکی زمانەکەی خۆیان دادەنێن، بەپێی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام زمانی لوڕی نزیکە لە زمانی فارسی کۆن و ناوەڕاست، و بەپێی (linguist Don Still) لوڕیی بەختیاری لە فارسی کۆنەوە نزیکە،(Michael M. Gunter) دەڵێت لوڕەکان بەشێکن لە کوردەکان بەڵام جیابونەوەیەک ھەیە کە بۆ ١٠٠٠ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە. بەڵام شەرەفخانی بەدلیسی مێژوونوسی گەورەی کورد لە شەرەفنامەدا لوڕەکان بە بەشێک لە کورد دادەنێت.
لوڕەکانیش خۆیان بە کورد داناوە و بەڵام بەھۆی سیاسەت و جیاوازی مەزھەبی کە زۆرینەی کوردان سوننی مەزھەبن و لوڕەکانیش شیعە مەزھەبن ئەمە وای لەدەسەڵات دارانی ئێران کردووە کە بیکەنە خاڵی جیاوازی نێوانیان و ھەندێک لە لوڕەکان بڵێن ئێمە کورد نین.
مێژوو
وێنۆک|بەردى ئیلامی گۆشەى ڕۆژئاوا (گوڵ فەرەح) لە ئیزە وێنۆک|رزگارکردنی [[تاران و دەرکەوتنی سوارەکانی بەختیاری]] وێنۆک|پاشماوەی شاری دێرینی مالمیری پایتەختی ئەتابەکانی لوڕی گەورە وێنۆک|لەسێدارەدانی سەرۆک ھۆزەکان لە خورەم ئاباد لە سەردەمی رەزاشای پەھلەویدا لوڕ لە ھۆزە تێکەڵە خۆماڵیەکانی ئێرانە،لە ھۆزە ئاریایەکان کە لە ڕۆژئاوای ئێران دەژیان وەک و کاشیەکان و لۆلۆبیەکان و ئیلامیەکان. لەسەر بنەماى ھاوتاى لێكچوون و زەويناسى و بەڵگەى شوێنەوارى ھەندێك مێژوونووس لوڕەکان بە پاشماوەی ئیلامیەکان دەزانن. ھەندێ سەرچاوەی مێژوویی دۆزراونەتەوە کەئاماژە بەوەدەکەن کە چوارھەزار ساڵ پێش زایین ژیان لە لوڕستاندا ھەبووە. داگیرکاری عەرەب بۆ سەر ناوچەکە گۆڕانکاری لەفەرھەنگ و کلتور و زمانی ناوجەکە کرد و ئەمەش کاریگەری ھەبوو لەسەر لوڕستان، بەڵام لوڕەکان توانیان زمان و زۆر لە نەریتی خۆیان بپارێزن.
لەشەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا ھەردوو بنەماڵە(خانەدان)ی لوڕ بە چوارەمین خانەدانانی کورد (بەدوای کرمانج، کەڵهوڕ و گۆران) ھاتووە و و دەسەڵاتیان سەربەخۆ بووە. لە (معجم البلدان)ی ( ياقوت الحموي الرومي)دا باسی ئەوە دەکات کەوا لوڕەکان ھۆزێکی کوردەکانن لە چیاکان دەژین لەنێوان خوزستان و ئەسفەھان دا. زاراوەی کورد بەپێی (Richard Frye) بۆ ھەموو کۆچەرییە ئێرانییەکان بەکارھاتووە.
لە سەردەمی سەفەویدا دوو دەوڵەتی لوڕ ھەبوون کە زۆرینەیان لوڕ بوون، ئەم دوو دەوڵەتە بەناوەکانی لوڕستان کە ناوەندەکەی خوڕەم ئاباد بوو و کۆھگلیۆ ناوەندەکەی بەھبەھان بوو. والی لوڕستان فەیلی بوو لە ساڵی ١٦٢٧ز بە دەستوری شاعەباس وەحاکمی پشتکۆ و پێشکۆ بوو تا دەوری قاجاڕ، لوڕستان لە سەردەمی زەنددا دەوڵەتێکی سەربەخۆ بوو.
پاش کەوتنە دەستی دەسەڵاتی قاجاڕ، ئاغا محەمەد کە ڕقی لە دەسەڵاتی زەندی بوو و زمانی ئەوکاتی دەولەت لوڕی بوو بۆیە دەستی کرد بە گۆڕانکاری لە ناوچەی لوڕستان، ھەروەھا ئاغا محەمەد بەزۆر جێگۆڕکێی بە لوڕەکان کرد بۆ قەزوین. لوڕستان بەھۆی سیاسەتی دەسەڵاتی قاجارییەوە نا ئارامی و بێسەروبەری بەخۆیەوەدی، لە ناو لوڕەکاندا گروپی نەتەوەی دروست بوو بووە ھۆی ناکۆکی و زۆرێک لەمانە گەڕانەوە بۆ ژیانی ڕەوەندی.
لوڕ لە سەردەمی مەشروتیەتدا
یەکێک لە مەزنترین چالاکیەکان لوڕ بەشداریکردن بوو لەبزووتنەوەی مەشرۆتەی ئێران، لوڕ بەتایبەتی ئێڵی بەختیاری دەورێکی بەھێزیان ھەبوو لە بزووتنەوەی شۆڕشی ئێران، لە حوزەیرانی ١٩٠٩ دا دەستی پێکرد سوپای سەردار ئەسعەد گەیشتە قوم و سوپای سپەھدار ئەعزەم گەیشتە یەنگی ئیمام. بەپێچەوانەوە سەعدۆدەولە سوپای بەسەرکردایەتی ئەمیر موفەخەمی بەختیاری ناردە کەرەج، موجاھیدینی بەختیاری بەرەو تاران جوڵان و لە نزیکی تاران لە باکوور پەیوەندیان کرد بە فەرماندە سپەھدار ئەعزەمەوە، بەرگری کەم کراو لە پاشاندا تاران ڕزگارکرا و زۆردارێتیی بچۆک لەناوبرا.
لە سەردەمی پەھلەویدا
لەسەرەتای سەردەمی ڕەزاخانی پەھلەویدا ئێران نائارامی بەخۆیەوە بینی، ناوچە عەرەب نشینەکان لەژێر دەسەڵاتی شێخ خەزعەل کەعبی دا بوو. و ناوچە کورد نشینەکان لە ژێر دەسەڵاتی سمکۆی شکاک دا بوو، لە باکوریش کۆماری جەنگەڵ و ناڕێکی و نەبونی یەکێتی لە ئێراندا، یەکێ لەو نائارامیانە یاخی بوون و جەردەیی ھۆزە لوڕەکان بوو، لە ساڵی ١٩٢٣ دا ھۆزەکانی لوڕ و سوپای حکومەت شەڕ کەوتە نێوانیانەوە لە شارەکانی بروجەرد و خوڕەم ئاباد،ھێزی ھۆزەکانی لوڕ پێکھاتبوون لە ئێڵەکانی بایراوەنی و سەگوەند و چەگنی و پاپی، بەڵام لە مانگی ٩ی ١٩٢٣ دا سوپای حکومەت توانی گەمارۆی خورەم ئاباد بدات و و کۆنتڕۆلیشی بکاتەوە، پاش ئەوە حکومەت لێبوردنی گشتی دەرکرد و ئێڵە لوڕەکان چەکەکانیان تەسلیم کردەوە و ھەندێک لەسەرانی ئێڵەکان گیران و لە سێدارەدران. کاتێک سەرانی ئێڵەکان لەسێدارەدران لە ساڵی ١٩٢٤ دوبارە ئێڵەکانی باکوری خوزستان دەستیان بە شۆڕش کردەوە ئەمەش بەردەوام بوو تا کۆتای ئەم ساڵە، حکومەت دەستی کرد بە تۆپ بارانکردنی ڕەوەندەکان و کۆنتڕۆڵی شاری خورەم ئابادی کردو ئیتر ئێڵە لوڕەکان شکستیان ھێناو چوونەوە ژێردەستی حکومەت.
بڵاوبونەوەی لوڕ
ھۆزی لوڕ لە ئێران دەکرێن بە سێ بەشەوە: ١-بەختیاری ٢- مەمەسنی ٣-لوڕە فەیلییەکان. لوڕە فەیلییەکان لەگەڵ کوردە فەیلییەکان جیاوازن و نابێت ئەم دوو ھۆزە بە یەکێک بزانرێت. لوڕە فەیلییەکان لەنزیکی خورەم ئاباد نیشتەجێن و ھەندێ وەرز بەپێ کۆچیان دەکرد بۆ بەغداد بە سێ ڕۆژ.
ھۆزی لوڕ دابەشبون بەسەر دوو دابەسبوونی گەورەدا ئەویش لوڕی گەورە و لوڕی بچوکە، لوڕ بڵاوبوونەتەوە بە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئێراندا.
زمان
زمانی لوڕی نزیکە لە ھەردوو زمانی کوردی و فارسیەوە، وەھەریەکەیان بە شێوەزارێکی زمانەکەیانی دەزانن، زمانی لوڕی دابەشدەبیت بۆ پێنج گروپ: مینجایی و لوڕی ناوەڕاست و بەختیاری و لوڕی باشور.
زمانی لوڕی دابەش دەبێت بۆ دوو گروپی سەرەکی:
ھەندێک سەرچاوە لەکی بەشێک لە شێوەزارە جیاکانی لوڕی دەزانێت. بەڵام لەکی وەکوو زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا پۆلینبەندی کراوە و لوڕی زمانێکی ئێرانیی باشووری ڕۆژاوایە، و بۆیە ناتوانرێت لە لەکی وەکوو شێوەزارێکی زمانی لوڕی ناو ببرێت. زۆربەی سەرچاوە زانستییەکانی زمانناسی لەکی وەکوو شێوەزارێکی کوردیی باشووری دەزانن و کەمتر سەرچاوەیەک دەبینرێت کە لەکی وەکوو شێوەزارێکی لوڕی بزانێت.
ئایین
زۆربەی لوڕەکان ئیسلام و پەیرەوی مەزھەبی شیعەن. لە ڕووی مێژووییەوە زۆرێک لە لورەکان پابەند بوون بە یارسانیزمەوە بەڵام نزیکەی ھەموو دانیشتوانی لوڕی یارسانی بوونەتە ئیسلامی شیعە. ھەروەھا کۆمەڵەیەکی بچووکی ئیسلامی سوننە لە لورەکان بوونی ھەیە. بەپێی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام، لوڕەکان وەک زەردەشتیەکان ڕێز لە نان و ئاگر دەگرن.
پۆشاک
جل و بەرگی گەلی لۆر بەگشتی وەک یەکە، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا جیاوازی لە نێوان ھۆزە جیاوازەکاندا ھەیە. پیاوانی لوڕ بەگشتی ھەمان جلوبەرگ لەبەر دەکەن، کە پێکدێت لە کڵاوێکی لباو و کراسێک بە جلیقە(کراسی بێ قۆڵ) و پانتۆڵ کە بەزۆری درێژ و فشن. کڵاوی پیاوانی لوڕ لە پشم(خووری) دروست دەکرێت و بەزۆری ڕەنگی ڕەش و قاوەییە. لە نێو بەختیارییەکاندا باو و ئاساییە کوڕان و پیاوانی تەمەن ناوەڕاست کڵاوی لباو لەبەر بکەن و کوڕە گەنجەکانیش بێ کڵاون. چۆغە جل و بەرگی پیاوانی لۆرە کە بە ڕەنگی جیاواز لە نێوان ھۆزە جیاوازەکاندا بەکار دەھێنرێت. چۆغە لە ھۆزی بەختیاری بە ڕەش و سپی و ھێڵە ڕاستەکان کە بەزۆری ڕەش بۆ خوارەوە و سپی بۆ سەرەوە. چۆغە لە لوڕەکان کە لە پارێزگای لوڕستان دەژین کەمتر بەکاردێت بەڵام لە نێو بەختیاریەکان زیاتر بەکاردێت. لەوانەیە چۆغە لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا لەناو ھۆزی بەختیاریدا بەناوبانگ بووبێت و بە بەجێگرەوەی عەبا دانرابێت. کراسەکەی پیاوان یەخەی ڕاست بوو کە قۆپچەیەکی لە لای ڕاستی یەخەکەوە بوو. شەڕواڵ یان بە لوڕی پاپۆس بە پشتێنێکی گەورەی چەرم بە دەوری کەمەردا دەبەسترێتەوە. پێڵاوی لۆر کڵاشە.
حیجاب(باڵاپۆشی) لای ژنانی لوڕ باو نییە. کراسی خانمانی لۆر کراسێکی قۆڵ درێژە و تەنوورەیەکی درێژە. سەرپۆشی ژنانی لۆر لە ھۆزە جیاوازەکاندا جیاوازە. لە نێو ژنانی لۆر کە لە باکووری (لوڕستان) دەژین، سەرپۆشەکە جۆرێکە لە قوماش کە بە شێوەیەکی تایبەت بە سەردا دەپێچرێتەوە. بەڵام لە نێو ژنانی ھۆزەکانی باشوور (بەختیاری)، باڵاپۆشی ژن جۆرێکە لە چەتری بچووک. ڕەنگی جل و بەرگی ئافرەتانی لۆر دڵخۆشە و ڕەنگی جیاوازە، جگە لە مەراسیمی ماتەمینی.
کەلتوور
دەسەڵاتی گەورەکانی ھۆزەکان وەک کاریگەرییەکی بەھێز لە نێو دانیشتوانی کۆچەردا دەمێنێتەوە. لە نێو دانیشتوانی شارە نیشتەجێبووەکاندا ئەوەندە زاڵ نییە. وەک لای کورد، ژنانی لوڕ ئازادییەکی زۆر زیاتریان ھەیە لە ژنانی گرووپەکانی دیکەی ناو ناوچەکە. ژنان ئازادی زیاتریان ھەیە بۆ بەشداریکردن لە چالاکییە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکاندا، بۆ لەبەرکردنی جۆرەھا جل و بەرگی مێینە و گۆرانی و سەماکردن لە مەراسیمە جیاوازەکاندا. بیبی مریەم بەختیاری ژنێکی لوری دیارە. مۆسیقای لوری، جل و بەرگی لوری و سەمای فۆلکلۆری لوری ھەندێک لە تایبەتمەندییە ئێتنۆ-کلتورییە جیاوازەکانی ئەم گرووپە نەتەوەییەن.
زۆرێک لە لورەکان کشتوکاڵکار و شوانی بچووکن. چەند لورێکیش مۆسیقژەنی گەشتیارن. قوماشی گەشاوە و لێھاتوویی بونیادنان بەھۆی کاری دەستی و جوانییەوە ڕێزێکی زۆری لێدەگیرێت.
بۆماوەزانی
بەھۆی گۆڕانی کرۆمۆسۆمی Y ی لوڕەکان، ئەوان لە گروپەکانی تری ئێران باڵاترن لە ڕووی فرێکوێنسی تاڕادەیەک بەرزی تاکە گروپی R1b ی کرۆمۆسۆمی Y (بە تایبەتی R1b1a2a-L23ی ژێرپۆش). گروپی R1 لەگەڵ پۆلەکانی تری سەر بە ئۆراسیای ڕۆژئاوا / ناوەڕاستە لە سەردەمی بەردی کۆنی سەرەوەدا، کە باوترین تاکە گروپە لە نێوان لوڕەکاندا. ژێر گروپی J2a (بە تایبەتی ژێرپۆلەکانی J2a3a-M47، J2a3b-M67، J2a3h-M530) دووەم باوترینە لە نێوان لوڕەکان و پەیوەندی بە ھاتنی جووتیاران لە ڕۆژھەڵاتی نزیکەوە ھەیە لە سەردەمی بەردی نوێ لە ٨٠٠٠-٤٠٠ پێش زایین. یەکێکی تر لە تاک گروپەکان کە فرێکوێنسی لە سەرووی ١٠٪ یە G2a یە، کە ژێرپۆشی G2a3b زۆرترینە. ھەروەھا لوڕەکان بەرزترین فرێکوێنسیی تاکە گروپی E1b1b1a1b لە ئێراندا نیشان دەدەن. ڕەچەڵەکی Q1b1 و Q1a3 لە ٦٪ و T لە ٤٪ ئامادەن.
ھۆز و بنەماڵە
لوڕ لە گرووپێکی گەورە و گشتیدا بەسەر دوو لقی سەرەکیدا دابەش دەبن، کە بریتین لە:
لوڕی گەورە دابەشکاری جۆراوجۆری ھەیە، بەڵام بەگشتی دەکرێ بە بەختیاری و بۆیەرئەحمەدی و مامەسانی بڵێین لۆری گەورە. لە دۆسیەی لۆری بچووکدا دەکرێ بگوترێ کە ئەو لوڕانە دەگرێتەوە کە لە ناوچەکانی پشتکۆ و پێشکۆ دەژین، بە واتایەکی تر (پارێزگای لوڕستان، باشووری پارێزگای ئیلام و باکووری پارێزگای خووزستان).
سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا پۆل:لوڕ پۆل:کورد پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران پۆل:زمانەکانی ئێران پۆل:پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری پۆل:پارێزگای فارس پۆل:پارێزگای ھەمەدان پۆل:پارێزگای ئیلام پۆل:پارێزگای ئەسفەھان پۆل:پارێزگای خووزستان پۆل:پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد پۆل:پارێزگای لوڕستان پۆل:پارێزگای تاران
١٢٧٨
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕادیۆی مەزن
وێنۆک|مۆدێلی ١٦١، لە ساڵی ١٩٣٣ ڕادیۆی مەزن براندێکی ڕادیۆی ئەمریکی بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٢٧ بۆ ١٩٥٥، بە ناوی "The Mighty Monarchs of the Air". ناسراو بە کوالیتی بەرز، لە سەرەتادا لەلایەن کۆمپانیای گریگسبی-گرونۆ لە شیکاگۆ دروستکراون. دوای مردنی گریگسبی-گرونۆ لە ساڵی ١٩٣٤ لە ماوەی خەمۆکی گەورەدا، ڕادیۆی ماجێستیک بەردەوام بوو لە ئەنجامدانی لەڕێگەی گۆڕینی خاوەندارێتی کۆمپانیاکان و دووبارە ڕێکخستنەوە بۆ ماوەی بیست و دوو ساڵی تر. کۆمپانیای ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی بۆ بەرھەمھێنانی ڕادیۆ لە ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ دامەزرا. دوای سڕینەوەی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنماجێستیکi c لە ساڵی ١٩٤٩، ڕادیۆی Majestic-brand لەلایەن بەشێک لە کۆمپانیای Wilcox-Gay لە کارگەیان لە میچیگان لە ساڵانی ١٩٥٠کاندا دروست کرا.
مەرحەب کوڕی ئەبی زەینەب
ژیان
لە پاڵ شوڕشگێڕی و باشییەکەی لە جەنگدا، شاعیرێک بوو، باڵا بەرز و زەبەلاح بوو، ئازا بوو، و دەوڵەمەند بوو.
ڕادیۆی مەزن
پەروەردە و پەرەپێدان
پێش دەستپێکردنی بەرھەمھێنانی ڕادیۆ، کۆمپانیای گرێسبی-گرونۆ لە ساڵی ١٩٢١ دەستی پێکرد وەک کۆمپانیای گرۆسبی- گرۆنۆ-ھیندس لە شیکاگۆ، کە شتی دوای بازاڕی ئۆتۆمبێل دروست دەکرد وەک «سەرەتای» براندەکەی بۆ بینەری خۆر. دامەزراوە لەلایەن بێرتام جەیمس گرێسب و ویلیام کارڵ گرۆنۆ، سەرکردەیەکی سەربازی لە جەنگی جیھانی یەکەم. لە ساڵی ١٩٢٠، کۆمپانیاکە ساڵانەی فرۆشتنی ٥ ملیۆن دۆلار لە بەرھەمەکانی بەرھەمی بەرھەمی بەرھەمەکانی بەرھەمەکانی بەرھەمدا ھەبوو وەک «زمی» بۆ ڕادیۆی ماڵەوە. ئامێرەکە، کە لەلایەن داھێنەر ویلیام لییەرەوە پەرەی پێ درا بۆ گریگسبی-گرونۆ، پێویستی بە کۆمەڵێک بارگرانی بارگرانی ترشی Lead-Sid و بارگاویکەرەوە لابرد بۆ کارەبای وەرگرانی ڕادیۆی ئەو کاتە. لەگەڵ گەشەکردنی ناوبانگی میدیای نوێی بڵاوکردنەوەی ڕادیۆی بازرگانی و پەرەپێدانی تۆڕەکانی سەرتاسەری وڵات لە ساڵانی ١٩٢٠دا، خواستێکی بەکاربەری زیاد بوو بۆ کوالیتی باشتر لە دەنگ و ڕادیۆی کۆنسۆڵ کە گونجاوە بۆ ژووری دانیشتن یان ھۆڵی خێزانە ئەمریکییەکان.
مەرحەب کوڕی ئەبی زەینەب
سامان
شمشێرێکی لەسەر هەڵکەندبوو کە دەستەواژەی "ئەمە شمشێری مەرحەبە،ئەوەی تامی بکات دەمرێت". و لە کۆشکێکدا نیشتەجێیە.
غەزای خەیبەر
غەزای خەیبەر لە ساڵی ٦٢٨ لە نێوان موسڵمانان و جولەکەکانی دانیشتووی وەحشەکەی خەیبەر ئەنجامدرا. مەرحەب لەو شەڕەدا فەرماندەی سوپای جولەکە بووە و هێز و لێهاتوویییەکی نایابی دەربڕیوە. مێژوونووسی موسڵمان شێخ موفید ڕایگەیاندووە: "کەس لەنێو موسڵماناندا نەیتوانی ڕووبەڕووی ببێتەوە بەڵام عەلی کوڕی ئەبی تالیب لە بەرەکانی شەڕدا کوشتی".
مردن
دایکی مەرحەب فەلەکناس بوو، پێشبینی دەکرد هیچ پیاوێک ناتوانێت مەرحەب بکوژێت تەنها پیاوێک نەبێت کە بەناوی هاوواتای شێرەوە ناونراوە. شەوێک پێش دوا شەڕی لە خەونیدا بینی کە شێرێک هێرشی کردووەتە سەری.
مێژوونووسان سەبارەت بە ڕووداوی کوشتنی مەرحەب وەسفی جیاوازیان داوە. بە بڕوای سەحیح موسلیم، عەلی (خوای گەورە لێی رازی بێت) لە یەک شەڕدا چووەتە دیداری مەرحەب. مەرحەب پێشڕەوی کرد و شمشێرەکەی هەڵدەدا و دروشمی دەگوت: "خەیبەر بە دڵنیاییەوە دەزانێت کە من مەرحەبم، جەنگاوەرێکی بەجەرگی تەواو چەکدار و بە باشی تاقی کراوەتەوە (پاڵەوان)، کاتێک جەنگ دێت و بڵێسەی ئاگر بڵاودەبێتەوە". عەلیش لە وەڵامدا دروشمی وت: من ئەو کەسەم کە دایکم ناوی لێنابوو حەیدەر، (هاوواتای شێر). گێڕەرەوە فەرمووییانە: عەلی لە سەری مەرحەبی دا و کوشتی، بۆیە  سەرکەوتن (دەستبەسەرداگرتنی خەیبار) بۆ ئەو بوو.
سەرچاوە
پۆل:مردووانی ٦٢٨ پۆل:جوولەکەکانی ناو ھۆزە جوولەکەکانی عەرەبستان پۆل:شاعیرانی جوو پۆل:شاعیرانی عەرەب پۆل:جووەکان
١٢٧٩
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گیلیت
thumb|یەکێ لە بەرهەمەکانی کۆمپانیای گیلیت لەساڵی ٢٠٠٥ گیلیت  کۆمپانیایەکی بواری بەرهەمهێنانی ئەتومبیل ، کۆمپانیاکە لەساڵی ١٩٩٤ لەلایەن تۆنی گیلیتەوە دامەزراوە
١٢٨٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ئەفغانستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬١٤٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەفغانستان
ئەلفا ڕۆمیۆ
ئەلفا رۆمیو  کۆمپانیایەکی بواری بەرهەمهێنانی ئەتومبیل.
هەروەها
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٠ لە ئیتالیا پۆل:ئەلفا ڕۆمیۆ پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩١٠ پۆل:بەرھەمھێنەرانی ئۆتۆمۆبێلی ئیتاڵی پۆل:بەرھەمھێنەرانی ترۆلی پاس
١٢٨١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ھۆڵدن
thumb|کۆمدۆر ناوی بەرهەمێکی کۆمپانیاکەیە هۆڵدن کۆمپانیایەکی بواری بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبیلە ، کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٨٥٦ لەلایەن جەمیس ئەلێکساندەر هۆڵدن لە وڵاتی ئوسترالیا دامەزراوە.
ھەروەھا کۆمپانیای ھۆڵدن سەر بە کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆرزی ئەمریکییە.
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٥٦ لە ئۆسترالیا پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٥٦ پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل پۆل:ھۆڵدن
سەباح (ڕۆژنامە)
سەباح ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانەی تورکیە، لە ساڵی ٢٠١١دا تیراژی نزیکەی ٣٣٠،٠٠٠ بوە. وشەی سەباح لە زمانی عەرەبیەوە و هاتوە و بە مانای "سپێدە" دێت. ڕۆژنامەکە لە ئیزمیر دامەزرا لە لایەن دینچ بیلگینەوە لە ٢٢ی نیسانی ١٩٨٥دا.
لە ساڵی ٢٠٠٧دا، حکومەتەکەی سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆگان دەستی گرت بەسەر ڕۆژنامەکەدا، بە بەکارهێنانی بەڵگەیەکی یاسایی کەوا پێشتر نەدرابوو بە دەسەڵاتداران کاتێک سەباح فرۆشرابوو لە ٢٠٠١دا. خاوەنێتی ڕۆژنامەکە درا بە دامەزراوەی چاودێری بیمەی بانکەکانی تورکیا کە سەر بە دەوڵەتی تورکیایە. هەندێ لە کارمەندانی ڕۆژنامەکە دەرکران، وە ڕۆژنامەکە فرۆشرا بە گروپێکی میدیایی بەناوی تورکواز میدیا گروپ کە چەلیک هۆڵدین خاوەنێتی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری چەلیک هۆڵدین بەرات ئاڵبەیراک کە زاوای ئەردۆغانە، سەرۆکەکەشی ئەحمەد چاڵک'ە و بە "هاوکارێکی نزیک"ی ئەردۆغان ناسراوە.
پەراوێزەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
١٢٨٢
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
١٢٨٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٥٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٥٩١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سوودان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬١٥١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٥ پۆل:سوودان لە ٢٠٠٥ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سوودان
بازاڕی کاغەزە داراییەکان
وێنۆک|حەوشەی بۆرسەی ئەمستردام (یان بیورس ڤان ھێندریک دی کیسەر بە ھۆڵەندی)، یەکەم بۆرسەی فەرمی جیھان. یەکەم بازاڕی فەرمی بۆرسە بە مانا مۆدێرنەکەی، داھێنانێکی پێشەنگ بوو لەلایەن بەڕێوەبەرانی VOC و خاوەن پشکەکان لە سەرەتای ١٦٠٠ەکان. وێنۆک|بۆرسەی نیویۆرک لە ١١ وۆڵ ستریت لە شاری نیویۆرک، گەورەترین بۆرسەی جیھان لە کۆی بازاڕدا سەرمایەی کۆمپانیا لیستکراوەکانی
بازاڕی کاغەزە دارایییەکان (، واتە ئاڵوگۆڕی ئاسایش ئابووری؛ یان بە کورتی: بۆرسە) ئاڵوگۆڕێکە کە تێیدا دەڵاڵی سەرمایە و بازرگانان دەتوانن نرخی ئابووری بە ئاسایش و سەلامەتی بکڕن و بفرۆشن، وەک پشکەکانی سەرمایە، بۆند، و ئامێرەکانی تری دارایی. ئەم بازاڕە لەوانەیە ئاسانکارییش بۆ دابینکردنی ھەموو جۆرە ئاسایشی ئابووری و ئامێر و ڕووداوە ئابوورییەکان و سەرمایەدارییەکان بکات، لەوانە پێدانی داھات و پشکەکان. سەرمایە داران مامەڵە لەگەڵ بازرگانان دەکەن لەڕێگای ئەم بازارەوە بۆ سەلامەتی و ئاسایشی سەرمایەکانیان، کە لەلایەن ھاوبەشگا متمانە پێکراوەکان دەکرێت، ھەروەھا بازرگانانیش لە ڕێگای ئەم بازارەوە دڵنیایی وەردەگرن سەبارەت بە سەرمایەی سەرمایەدارانەوە. داھاتەکان و بەرھەمی وەبەرھێنان و بۆندەکان لەم بازارە نمایش دەکرێن کە زۆرجار وەک بازاڕەکانی «مەزادی بەردەوام» کار دەکەن لەگەڵ کڕیارو فرۆشیارەکان کە مامەڵەکان بەکار دەھێنن لە ڕێگەی ھاوارێکی کراوەوە لە شوێنێکی ناوەندی بازارەکە تاوەکو ھەموو لایەک گوێیان لێ بێت بەڵام لەکاتی ئێستادا شاشە و بەرنامە ئەلیکترۆنییەکان جێگای ئەم ھاوارکردنەیان گرتووەتەوە.
بۆ ئەوەی بتوانین مامەڵەیەکی متمانەپێکراو ئەنجام بدەین پێویستە بازاڕێکی لەم جۆرە بدۆزینەوە، لەبازاڕەکە پێویستە مامەلەکە لەسەر شاشە ڕیزبەند بکرێت و نیشان بدرێت. زۆرجار شوێنێکی ناوەندی ھەیە لانی کەم بۆ ھێشتنەوەی تۆمار، بەڵام لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا بازرگانی کەمتر بەستراوەتەوە بە شوێنێکی بەردەستەی دیاریکراوە، چونکە بازاڕەکان مۆدێرنن تۆڕەکانی پەیوەندی ئەلیکترۆنی بەکار دەھێنن، ئەمەش سوود لە زیادبوونی خێرایی و کەمکردنەوەی تێچوونی مامەڵەکانیان دەدات. بازرگانی کردن لە ئاڵوگۆڕێک سنووردارە بۆ دەڵاڵەکان کە ئەندامی ئاڵوگۆڕەکەن. لەم ساڵانەی دواییدا چەندین شوێنی تری بازرگانی جۆراوجۆر وەک تۆڕەکانی پەیوەندی ئەلیکترۆنی و سیستەمی ئاڵوگۆڕی بازرگانی و " حەوزە تاریکەکان " بەشی زۆری چالاکی بازرگانیان لە م بازاڕە دوور خستووەتەوە.
پێشکەشکردنی سەرەتایی گشتی لە کۆگاو بۆند بۆ وەبەرھێن لە قۆناغی سەرەتایی بازارەکە ئەنجام دەدریت و دواتر دەچێت بۆ بازرگانی لە بازاڕی لاوەکی. بۆرسە زۆرجار گرنگترین پێکھاتەی بازاڕی دیاری دەکات ھەروەھا بۆرسە دابینکردن و خواست لە بازاڕەکانی دابین دەکات کە بەھۆی چەند فاکتەرێکی جیاوازەوە بەڕێوە دەبرێت وەک لە ھەموو بازاڕەکانی ئازاددا کاریگەری لەسەر نرخی کۆگاکان ھەیە.
بە زۆری ھیچ پابەندییەک نییە بۆ پاشەکەوت کردن لە ڕێگەی بۆرسەکە کاتێک کە پابەندییەکە خۆی دەری کردبێت، ھەروەھا نابێت مامەلە بە مامەلەوە بکرێت واتا نابێت لە ئاڵوگۆڕێک دا ئاڵوگۆڕی تێدا بکرێت. ئەمە ئەو شێوە ئاسایییە یە کە ڕێککەوتن و بۆندەکان بازرگانیان پێوە دەکرێت، ھەروەھا بۆرسە بەشێکە لە بازاڕی ئاسایشی جیھانی. ھەروەھا بۆرسە خزمەت بە کاری ئابووری دەکات لە دابینکردنی ئامرازێک بۆ خاوەن پشکەکان لە دابینکردنی ھۆکارێکی کارا بۆ فرۆشتنی پشکەکان.
دەستپێکی کاری بازاڕەکە
وێنۆک|دەستەواژەی بورسە لە مەینەتی سەدەی ١٣ بە ناوی "Huis ter Beurze" (center) لە برووجس وەرگیراوە. لە شارەکانی وڵاتانی نزمی ھۆڵەندی زمانەوە، دەستەواژەی ' ' بیورس ' ' بڵاو بۆوە بۆ دەوڵەتانی دیکەی ئەورووپا کە تێیدا گەندەڵ بوون بۆ ' ' بۆرسە ' ' و ' ' بۆلسە ' ' و ' ' بورس ' ' و ھتد. لە ئینگلتەراش دەستەواژەی ' ' بۆرسە ' لە نێوان ١٥٥٠ بۆ ١٧٧٥ بەکار ھات، لە کۆتاییدا ڕێگەی دا بە دەستەواژەی ' ئاڵوگۆڕی شاھانە '.
کۆدەنگییەکی کەم ھەیە لە نێوان توێژەرەوان کە کەی بۆ یەکەم جار بازرگانی بە پشکی کۆمپانیاوە کرا. ھەندێک ڕووداوی سەرەکی وەک دامەزراندنی کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی لە ساڵی ١٦٠٢ دا دەبینن، ھەندێکی دیکەش ئاماژە بە پێشکەوتنەکانی پێشتر دەکەن (برووجس، ئەنتوورپ لە ساڵی ١٥٣١ و لە لەیۆن لە ساڵی ١٥٤٨). یەکەم پەرتوک لەمێژووی ئاڵوگۆڕی ئاسایشی ئابووریدا نووسرابێت پەرتوکی «سەرلێشێواوی بودجە» یە کە لەلایەن جۆزیف دێ لا ڤێگا - ی بازرگانی جولەکەی ھۆڵەندییەوە نووسراوە و زۆرجار بۆرسەی ئەمستردام بەکۆنترین بازاڕی ئاسایشی " مۆدێرن " لەدنیادا دەژمێررێت. لە لایەکی دیکەوە، ئابووریناس ئولریکە مالمێندری لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە بێرکلی باس لە بوونی بازاڕی پشک دەکات لە کۆماری ڕۆما دا کە چەند سەدەیەک پێش دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەت ھەبووە، کە چۆن ڕێکخراوەکانی بەڵێندەران یان خاوەن کرێچییەکان کە پەرستگا و خزمەتگوزاری تریان بۆ حکوومەت ئەنجام دا مامەلەیان پێکرا کردووە. یەکێک لەو جۆرە خزمەتگوزارییانە پێدانی خواردنی گژوگیا بوو بە باڵندەکان لە گردی کاپیتۆل وەک پاداشتێک بۆ باڵندەکان دوای ئەوەی ھۆڕینەکانیان ھۆشداریدا لە داگیرکردنی گالیک لە ٣٩٠ پ. ز، بەشداربووانی ئەم جۆرە ڕێکخراوانە بەش یان پشکیان ھەبوو، چەمکێک کە چەندین جار لەلایەن پیاوی دەوڵەت و وتاردەر سیسرۆ و ئاماژەی پێکرابوو لە یەک وتاردا سیسرۆ ئاماژە بەوە دەکات کە "پشکەکان کە نرخێکی زۆر بەرزیان ھەبوو لەو کاتەدا بەڵگەی لەم جۆرە، لە ڕوانگەی مالمێندەرەوە ئەمە نیشان دەدات کە ئەم بازارە بوونی ھەبووە. ھەروەھا بۆندەکانی ترابڵ وەک جۆرێکی ئاسایی ئاسایشی ئابووری بەکاردەھێنرا کە نوێکارییەکی تازەتر بوو، کە لەلایەن ویلایەتەکانی شاری ئیتاڵیاوە لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای ڕێناسانس دا بە ڕێوە دەبران.
دامەزراندنی بازاڕی کاغەزە دارایییەکان بە فەرمی
وێنۆک|کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی/کۆمپانیای ئیندیسی ڕۆژھەڵاتی یەکگرتوو (VOC). کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی. یەکەم کۆمپانیا بوو کە لە ڕاستیدا لە بۆرسەیەک بە مانا ھاوچەرخەکەی لیست کرابوو. بە وتەیەکی تر، VOC یەکەم کۆمپانیای گشتی بوو کە بە فەرمی تا ئێستا لە جیھاندا لیست کرابێت.
لەکاتێکدا کە ویلایەتەکانی شاری ئیتالیا یەکەمین بۆندی حکوومەتی گواستنەوەیان بەرھەم دەھینا، لایەنی دیکە کە پێویستە بۆ بەرھەمھێنانی بازاڕێکی سەرمایە بە تەواوی گەشەیان نەسەند: بازاڕی سەرمایە بە مانا مۆدێرنەکەی. لە سەرەتای دەیەی ١٦٠٠ دا لەلایەن کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی (VOC) بووە یەکەم کۆمپانیا لە مێژوودا بۆند و پشکی بۆ ڕای گشتی دەربکات. وەک ئیدوارد سترینگھام (٢٠١٥) تێبینی ئەوە دەکات، " ئەو کۆمپانیایانەی پشکی گواستنەوەیان ھەیە، دەگەڕێنەوە بۆ ڕۆمای کلاسیک، بەڵام ئەمانە عادەتەن ھەوڵی بەردەوامیان نەبوو و ھیچ بازاڕێکی لاوەکی بەرچاو بوونی نەبوو (نیل، ١٩٩٧، لاپەرە ٦١) ". وێنۆک|ھەڵکێشانی سەدەی ١٧ بە وێناکردنی بۆرسەی ئەمستردام (بورسە کۆنەکەی ئەمستردام، کە بەیرس ڤان ھێندریک دێ کیسەر بە زمانی ھۆڵەندی) بنیات نراوە، کە لەلایەن ھێندریک دی کیسەر (ز. ١٦١٢) دروستکراوە. بۆرسەی ئەمستردام (ئێستا یۆرۆnext Amsterdam) یەکەم بەرپرسی بۆرسەی (فەرمی) جیھان بوو کاتێک دەستی کرد بە بازرگانیکردنی ئاسایشی گواستنەوەی ئازادانەی VOC، لەوانە بۆند و پشکەکانی سەرمایە. وێنۆک|بۆرسەی لەندەن ١٨١٠.
داھێنانی دارایی لە ئەمستردام چەندین شێوەی وەرگرت لە ساڵی ١٦٩٠ وەبەرھێنەکان بە سەرکردایەتی ئیسحاق لێ مایر یەکەم سەندیکای بازاڕیان بەناوی «ورچ» ی مێژوویان پێکھێنا، بەڵام بازرگانەکان ھەماھەنگییەکی مامناوەندیان ھەبوو لە بەبازاڕکردنی نرخی پشکەکان، کە بەونیازە بوون بە درێژایی سەدەی ١٧ بە بەھێزی بمێننەوە تا ساڵی ١٦٢٠ کۆمپانیاکە بە یەکەم بەکارھێنانی بۆند توانی ئاسایشی دارایی کۆمپانیاکەی بپارێزێت لەگەڵ ئەو فراوانییەی کە بەدەستی ھێنابوو لەبواری پشکداری گشتی دا.
جۆزێف دێ لا ڤێگا، کە بە جۆزێف پێنسۆ دێ لا ڤێگا ناسراوە بازرگانێکی ئەمستردام بوو لە بنەماڵەیەکی جولەکەی ئیسپانی و نووسەرێکی پرۆلیفیو ھەروەھا بزنسمانی سەرکەوتووی سەدەی ١٧ی ئەمستردام بوو. پەرتوکی سەرلێشێواویی ساڵی ١٦٨٨ ی خۆی کارەکانی بازاڕی بۆرسەی شارەکەی ڕوونکردەوە ئەوە سەرەتایترین پەرتوک بوو دەربارەی بازرگانی سەرمایە و کارکردنی ناوەوەی بازاڕی بۆرسە، وەرگرتنی شێوەی دیالۆگێک لەنێوان بازرگان و خاوەن پشک. دی لا ڤێگا ئامۆژگاری پێشکەش بە خوێنەرانی کرد لەسەر ئەم بابەتانە وەک پێشبینینەکردنی نۆبەتی بازاڕ و گرنگی دان بە ئارامگرتن لە وەبەرھێناندا.
لە ئینگلتەراش، پاشا ولیامی سێیەم ھەوڵی دا سیستەم دارایی شانشینەکەی مۆدێرنتر بکات بۆ ئەوەی پارەی شەڕەکانی بدات، بەم شێوەیە شانەی یەکەمی حکوومەت لە ساڵی ١٦٩٣ دەرچووە و بانکی ئینگلتەرا لە ساڵی دواتردا دانراوە. ھەر زوو، کۆمپانیا ھاوبەشەکانی کۆمپانیای (ھاوبەشی) ئینگلیزی دەستیان کرد بەکڕینی پشک.
ڕۆڵ و گرنگیی بازاڕەکە
وێنۆک|بۆرسەی شەنگھای.
وێنۆک|بۆرسە.
بازاڕی کاغەزە دارایییەکان چەندین ڕۆڵ و گرنگییان لە بواری ئابووریدا ھەیە و ئەمانەی خوارەوە ھەندێکیانن:
بەرزکردنەوەی سەرمایە بۆ بازرگانی
لەپاڵ ئەو توانای قەرزکردنەی کە لەلایەن سیستمی بانکییەوە بۆ تاک یان دەزگایەک دابین کراوە، لە شێوەی متمانە یان قەرزدا، بۆرسە ئاسانکارییەک بۆ کۆمپانیاکان دابین دەکات بۆ بەرزکردنەوەی سەرمایە بۆ فراوانکردن لەڕێگەی فرۆشتنی پشکەوە بۆ جەماوەر و وەبەرھێنان.
کۆمپانیاکانی کڕین و فرۆشتنی دراو، ھەروەھا کۆمپانیا تەکنەلۆجییە بەرزەکان، ھەمیشە لە قۆناغە سەرەتایییەکانیاندا پێویستیان بە بەرزکردنەوەی قەبارەی بەرزی سەرمایە ھەیە، ھەر بەم ھۆیەشەوە بازاڕی گشتی کە بۆرسە دابینی کردووە، یەکێک بووە لە گرنگترین سەرچاوەکانی دابینکردنی پارە بۆ چەندین دەستپێکردنی سەرمایە. لە نەوەدەکان و سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠دا (کۆمپانیاھای تێک) لە سە ڕ بووژانەوە و سەرکەوتنی ئاماژەی بەوە کرد بەھۆی بازاری بۆرسە گەورەکانی جیھان سەرکەوتنی بەدەست ھێناوە.
توێژینەوە و گەشەپێدان بۆ ھاوبەشی سنووردار
ھەروەھا کۆمپانیاکان بڕێکی بەرچاویان لە سەرمایە لە ڕێگەی ھاوبەشی سنوورداری R&D بەرز کردووەتەوە. گۆڕانکاریی یاسای باج کە لە ساڵی ١٩٨٧ لە ئەمریکا دەرکراوە، گۆڕینی باجەکانی لە کەمکردنەوەی وەبەرھێنان سنووردار کردووە لە ھاوبەشەکانیان. بۆ ئەوەی ھاوبەشێک لە ئەمڕۆدا کە ئارەزوومەند بێت بۆ وەبەرھێنەران، پێویستە پارەی نەقدی گەڕانەوەی ئەوەندە بەرز بێت بتوانرێت لێپێچینەوەی لەگەڵ بکرێت.
سەرمایەی سەرەڕۆیی
سەرچاوەی سەرەکی بۆ کۆمپانیاکان بریتییە لەسەرمایە ئەم سەرچاوەیە کە لە ئەمڕۆدا بە ڕێژەیەکی زۆر بەردەستە و بووەتە یاریی دەستی بازرگانان و سەرەڕۆییی پێ دەکەن. ئەم بازاڕە سنوورێک بۆ ئەم سەرەڕۆیییانەیان دیاری دەکات.
.
ھاوبەشەکانی ھاوبەشگا (کۆمپانیا)
سەرچاوەی تری پارەی کاش بۆ کۆمپانیایەکی تایبەت، وەک جێگرەوە پارەی ھاوبەشەکانی کۆمپانیایە (پشکدارەکان)، ئەمڕۆ زۆر لە کۆمپانیای فرەھاوبەش دامەزراون، کە لە بەرامبەر مافی بازاڕکردن، مافی داھێنان، یان دادپەروەریدا، سەرمایە بۆ کۆمپانیا بچووکترەکان دابین دەکات. ھاوبەشیکردنی کۆمپانیاکان بە سەرکەوتوویی بەکارھێنراوە لە ژمارەیەکی زۆر لە حاڵەتەکان.
ھەرەوەزی پاشەکەوت بۆ وەبەرھێنان
کاتێک خەڵک پاشەکەوتەکانیان دەکێشن و وەبەرھێنان دەکەن لە پشکەکاندا (لە ڕێگەی پێشکەشکردنی گشتی سەرەتایی یان پێشکەشکردنی دادپەروەری وەرزیی کۆمپانیایەکی نمایشکراو لە ئێستادا)، ئەوە بە زۆری دەبێتە ھۆی تەرخانکردنی ڕێژەیەکی زۆری سەرچاوەکان چونکە پارە کە دەکرا بەکار بھاتبا، یان ھەڵبگیرابا لە بەنکەکان برەکەی لە ھەردوو باردا کەم دەبێتەوە بۆیە خەڵک دەیانەوێت بڕە سەرمایەکەیان بپارێزن ھەربۆیە خەڵک سەرمایەکانیان بەردەست دەخەنەوە بۆ یارمەتیدانی دەستەی بەڕێوەبردنی کۆمپانیاکان و دارایی ڕێکخراوەکانیان. ڕەنگە ئەمەش چالاکی بازرگانی بە سوود بۆ چەندین کەرتی ئابووری وەک کشتوکاڵ و بازرگانی و پیشەسازی بەرز بکاتەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی زیاتر گەشەی ئابووری و ئاستی بەرھەمداریی زیاتر لە دەزگاکان.
ئاسانکاری بۆ دەستکەوتن
کۆمپانیاکان وەک دەرفەتێک بۆ فراوانکردنی ھێڵەکانی بەرھەم، زیادکردنی کەناڵەکانی دابەشکردن، سەرپەرشتی ھەڵاوێری، زیادکردنی بەشی بازاڕیان، یان بەدەستھێنانی سەرمایەی بازرگانی پێویست، ئاسانکارییەکانیان نیشانی پشکدارەکانیان دەکەن تا بە زۆرترین بڕ بەشداری ھاوبەشگاکە بکەن.
ھاوبەشکردنی قازانج
ھەردوو وەبەرھێنی سەرمایییە ئاسایی و پیشەیییەکان، بە ئەندازەی وەبەرھێنی دامەزراوەیی یان وەک خێزانێکی ئاسایی چینی مامناوەند، لە ڕێگەی قازانجی پشکو بەرزبوونەوەی نرخی سەرمایە کە لەوانەیە ببێتە ھۆی دەسکەوتی سەرمایە، لە سەرمایەی بازرگانی قازانجبەخش دا ھاوبەش دەبن. چونکە بازرگانی بێ قازانج و پڕ لە کێشە لەوانەیە ببێتە ھۆی لەدەستدانی سەرمایە بۆ خاوەن پشکەکان.
بەڕێوەبردنی ھاوبەش
بە ھەبوونی مەودایەکی فراوان و ھەمەجۆری خاوەنەکان، کۆمپانیاکان بەگشتی بۆ ڕازیکردنی داواکارییەکانی ئەم خاوەن پشکانە و بە یاسا توندەکانی کۆمپانیا گشتییەکان کە لەلایەن بۆرسە گشتییەکان و حکوومەتەوە سەپێنراون، بواری بەرەو باشتر بردن و کارایی و پێوانەیی بەڕێوەبردن دەدەن بە خاوەن پشکەکان. ئەم ھاوبەشی پێکردنە دەکرێت لە ھەندێک حاڵەتدا بۆ میکانیزمی دیاریکردنی نرخەکە دابنرێت کە لە ڕێگەی پشکەکانی سەرمایەوە ئەنجام دراوە، لەکاتێکدا نرخی پشکەکان دەکەوێت کاتێک بەڕێوەبردنەکە بە کەسێکی نا شایستە دەسپێردرێت (وا دەکات دەزگاکە لاواز بێت بۆ دەستبەسەراگرتن لەلایەن بەڕێوەبردنی نوێ) یان بەرز دەبێتەوە کاتێک بەڕێوەبەرەکە باش کار دەکات (وا دەکات دەزگاکە کەمتر لاواز بێت بۆ دەست بەسەرداگرتن) جگە لەوەش، بە ئاشکرا پشکە بەردەستەکان بەر فلتەری دەستپاکی و شەفافییەتی زیاتر دەکەوێت و خاوەن پشک بەرچاوی ڕوون دەبێت بۆ بریاردانی سەبارەت بە کڕینی پشکێک. لە کۆتاییدا گوایە کۆمپانیا گشتییەکان (ئەو کۆمپانیا گشتییانەی کە خاوەنپشکن کە ئەندامی پشکەکانی گشتیی و بازرگانین لە ئاڵوگۆڕە گشتییەکاندا)، وا دەکەن تۆماری بەڕێوەبردنی باشتریان ھەبێت لەوەی کە کۆمپانیای تایبەت یان تێدا ھەڵگیراوە (ئەو کۆمپانیایانەی پشکەکانیان بە ئاشکرا بازرگانییان پێوە ناکرێت، زۆرجار لەلایەن دامەزرێنەرانی کۆمپانیاکەوە، خێزان و میراتگرەکانیان، یان بە پێچەوانەوە لەلایەن کۆمەڵێکی کەمی وەبەرھێنەوە خاوەندارێتیان دەکرێت) لێرەدا ئەم بازارە ھەموو ئەم کێشانە چارەسەر دەکات.
دروستکردنی ھەلی وەبەرھێنان بۆ وەبەرھێنەرانی بچووک
بە پێچەوانەی بازرگانییەکانی تر کە پێویستی بە سەرمایەی گەورە ھەیە، وەبەرھێنان لەم بازاڕەدا لە پشکەکان دەست کراوەن بۆ ھەردوو وەبەرھێنی گەورە و بچووک چونکە دەرفەت وەردەگرن تا بڕی وەبەرھێنان زیادبکەن. بۆیە بۆرسە دەرفەتی ئەوە بۆ وەبەرھێنەرە بچووکەکان دەڕەخسێنێت کە خاوەنی پشکی ھەمان کۆمپانیابن وەک وەبەرھێنەرە گەورەکان.