cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تورکمانەلی
وێنۆک| نەخشەی تورکمانێلی لەسەر شوێنەوارێک لە [[پردێ ]] چەپ|وێنۆک| پیاوێکی تورکمانی عێراقی کە پارچەیەکی پێیە کە لێی نووسراوە تورکمانەلی تورکمانەلی, هەروەها ناسراو بە ھەرێمی تورکمانەکان و لە مێژوودا بە تورکمانیا، (   ' خاکی تورکمانەکان ') زاراوەیەکی سیاسییە کە بەشێوەی نافەرمی بۆ پێناسەکردنی ئەو ھەرێمانە کە تورکمانەکانی عێراق لێی دەژین یان لە ڕووی مێژوویییەوە دانیشتووانێکی بەرچاویان تێدا بووە بەکاردێت. ئەم زاراوەیە خاکی تورکمانەکانی عێراق لەخۆدەگرێت کە لە سنووری عێراق لەگەڵ تورکیا و سووریا بەرەو سنووری ئێران دەڕوات.
تورکمانەکان پایتەختی تورکمانەلی بە شاری کێشە لەسەری کەرکووک دەزانن و سنوورەکانی بریتین لە تەلعەفەر، مووسڵ (دووەم شاری گەورەی عێراق)، هەولێر (پایتەختی هەرێمی کوردستان)، مەندەلی ، و توزخورماتوو
تورکمان/تورکمانەکانی عێراق بە گشتی چەند شارێکی گەورە، و قەزای بچووکی پەیوەست بەو شارانە، بە بەشێک لە زێدی خۆیان دەزانن. ئەو شارە گەورەیانەی بانگەشەی ئەوە دەکرا کە بەشێکن لە تورکمانلی، بە ڕێکوپێکی لە باکوورەوە بۆ باشوور، بریتین لە: موسڵ, هەولێر, کەرکوک, توزخورماتوو (ڕەنگە هەندێکجار تەنانەت تکریت ) و تەلعەفەر, سانکار ئاڵتون کوپری, کیفری, خانەقین, کیزیل ڕیبات ، باکوبا و مێندێلی. لە ئەنجامدا ناوچەی تورکمانێلی دەکەوێتە نێوان ناوچە عەرەبییەکانی نیشتەجێبوون لە باشوور و ناوچە کوردنشینەکان لە باکوور.
ئاسۆی هەرێمێکی سەربەخۆ
ڕاست|وێنۆک| تورکمانێکی عێراقی لە [[کەرکووک|کەرکوک سەردەکەوێتە سەر جەمسەرێک بۆ وێنەیەک بە ئاڵای تورکمانلی]] چەپ|وێنۆک| ژنێکی تورکمانی عێراقی پلاکاردێکی بەدەستەوەیە کە بە [[زمانی تورکی نووسراوە : "Kerkük'ü hiçbir güç Kürtleştiremez" (هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت کەرکوک کورد بکات).]] بە گوتەی خەلیل عوسمان "ڕافتێک لە پلانی فیدراڵی" هەبووە کە لەلایەن لایەنە سیاسییە جیاوازەکانی تورکمان/تورکمانییەوە پێشنیار کراوە. بۆ نموونه یه کێک له پێشنیازه مشتومڕاوییه کان بۆ دانانی تورکمانلی وه ک ناوچه یه کی ئۆتۆنۆمی تورکمان/تورکمانی ناوچه کانی باکووری ڕۆژئاوای عێراق له خۆگرتبوو، له ته لعه فه ڕ له پارێزگاری نه ینه وا, له ڕێگه ی پارێزگای که ڕکوک و ناحیه ی توزخورماتوو له پارێزگای سه لاحه دین له باکووری ناوه ڕاستی عێراق، تا مه ندهلی له ساڵی 1999 پارێزگاری دیالە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بەغدا.
وەهرام پترۆسیان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ڕەوانەکردنی بیرۆکەی دانپێدانانی تورکمانلی لەلایەن بەرەی تورکمانی عێراقییەوە ڕەنگە ڕێگە خۆش بکات بۆ ململانێی داهاتووی کورد و تورکمان.
لە ساڵی ٢٠١٦ وەسیم باسم ڕاپۆرتی دا کە تورکمان/تورکمانەکان لە قەزای تەلەعفەر داوای پارێزگای سەربەخۆی خۆیان دەکەن. داواکارییەکانیان هاوکات بووبوو لەگەڵ بانگەوازی دامەزراندنی پارێزگای نوێی دیکە بۆ کەمینەکانی مەسیحی و ئێزیدی.
لە 17ی تەمموزی 2017، نوێنەرانی تورکمان پێشنیاریان کرد کە تەلعەفەر و توزخورماتوو ببنە هەرێمێکی تورکمانی ئۆتۆنۆم و لە کۆبوونەوەی لوتکەدا لە بەغدا لە ژێر ناوی "داهاتووی تورکمان لە عێراقی یەکگرتوو" داوای "پێگەی تایبەت"یان بۆ کەرکوک کرد. هەروەها داوای "مەشقکردن و تەیارکردنی هێزەکانی حەشدی شەعبی تورکمان " دەکەن.
بەستەرە دەرەکییەکان
<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"> 35.201°N, 43.965°W پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی پۆل:جوگرافیای عێراق
کەی بی ئێس یەک
کەی بی ئێس یەک تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوورە، لە پڕۆگرامەکانیدا سەرەنج دەخاتە سەر دراما، ھەواڵەکان، پڕۆگرامەکانی چاند، زنجیرەکانی چێژبەخشی، پرۆگرامەکانی مناڵان
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان لە کۆریای باشوور پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری پۆل:تۆرەکانی تەلەڤیزیۆنی سیستمی پەخشی کۆری پۆل:کەنالە تەلەڤیزیۆنییەکان و وێستگانەی کە لە ١٩٦١ دامەزراون پۆل:کەنالە تەلەڤیزیۆنییەکان و وێستگانەی کە لە ١٩٩٤ دامەزراون پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی سیستمی پەخشی کۆری پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان و وێستگەکان کە لە ١٩٦١ دامەزراون
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ بوو کە لە ١٠ تا ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە تۆکیۆ لە ژاپۆن بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٦٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤
United States at the 1964 Summer Olympics پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
یۆنان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
یۆنان نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ بوو کە لە ٥ تا ٢١ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠١٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پەشێویی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان
پەشێویی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان بریتییە لە بەکارھێنانی یەک یان چەند دەرمانێک کە لە ئەنجامدا ئازار و بێتوانایی بەرچاوی کلینیکی لێدەکەوێتەوە. ھەرچەندە ڕەنگە زاراوەی «ماددە» بە واتای ماددەیەکی فیزیکی بێت، بەڵام لەم دۆخەدا «ماددە» سنووردارە بە دەرمانە دەروونییەکانەوە. پەشێویی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان دەگەڕێتەوە بۆ زیادەڕۆیی بەکارھێنان یان پشتبەستن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کە دەبێتە ھۆی کاریگەری زیانبەخش لەسەر تەندروستی جەستەیی و دەروونی تاک و خۆشگوزەرانی کەسانی دیکە.
ئەم پەشێوییە بە شێوازێکی بەکارھێنانی پاتۆلۆژی بەردەوامی دەرمان، یان دەرمانی نا پزیشکی یان ژەھر دەناسرێتەوە، کە دەبێتە ھۆی دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییە نەرێنییە بەردەوامەکانی پەیوەست بە بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان، وەک نەتوانینی ئامادەبوون لە کۆبوونەوەکانی کار، پابەندبوونەکانی خێزان و خوێندنگە، ململانێی نێوان کەسەکان، و کێشەی یاسایی. ھەندێک مشتومڕی بەردەوام ھەیە لەسەر جیاوازییە وردەکانی نێوان بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان و وابەستەیی پێیەوە، بەڵام ڕادەی ستانداری کردارەکانی ئێستا جیاوازی دەکات لە نێوان ئەو دووانەدا بە پێناسەکردنی وابەستەیی ماددە ھۆشبەرەکان لە ڕووی نیشانە فیزیۆلۆژی و ڕەفتارییەکانی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکانەوە، و بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان لە ڕووی دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییە خراپەکانەوە.
کارتی گرافیکی
وێنۆک|كارتی گرافیكی NVIDIA RTX 4090 کارتی گرافیک (هەروەها پێی دەوترێت کارتی ڤیدیۆ ، کارتی پیشان‌دان، ئەداپتەری گرافیک ، کارتی VGA/VGA ، ئەداپتەری ڤیدیۆ ، ئەداپتەری پیشان‌دان، یان بە شێوەیەکی ئاخاوتنی GPU ) کارتێکی فراوانکردنی کۆمپیوتەرە کە دەرچوونی گرافیک بۆ ئامێرێکی پیشاندان دروست دەکات وەک مۆنیتەر. کارتی گرافیک هەندێک جار پێیان دەوترێت کارتی گرافیکی دابڕاو یان تایبەت بۆ جەختکردنەوە لەسەر جیاوازییان لەگەڵ پرۆسێسەری گرافیکی کۆوەبوو لەسەر مادەربۆرد یان سی پی یو. یەکەیەکی پرۆسێسی گرافیک (GPU) کە ژماردنەکانی پێویست ئەنجام دەدات كۆمپۆننت سەرەکییە لە کارتی گرافیکدا، بەڵام هەندێک جار کورتکراوەی "GPU" بۆ ئاماژەدان بە کارتی گرافیک بە گشتی بەکاردێت.
زۆربەی کارتە گرافیکییەکان تەنها لە دەرچوون بۆ شاشەدا سنووردار نین. دەتوانرێت یەکەی پرۆسێسکردنی گرافیک بۆ پرۆسێس كردنی زیادە بەکاربهێنرێت، ئەمەش باری یەکەی پرۆسێسکردنی ناوەندی کەمدەکاتەوە. سەرەڕای ئەوەش، پلاتفۆرمەكانی كۆمپیوت كردن وەک OpenCL و CUDA ڕێگە بە بەکارهێنانی کارتی گرافیک دەدات بۆ كۆمپیوت كردنی مەبەستی گشتی. بەکارهێنانی كۆمپیوت كردنی مەبەستی گشتی لەسەر کارتی گرافیک بریتییە لە ڕاهێنانی AI، کانگاکردنی دراوی کریپتۆ و ھاوشێوەکردنی مۆلۆکولی.
سەرچاوەکان
پۆل:كارتی گرافیك پۆل:Graphic cards
ڕووناکییەکانی شەوی ھەینی
ڕووناکییەکانی شەوی ھەینی فیلمێکی درامای وەرزشی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٠٤ کە لەلایەن پیتەر بێرگەوە ھاوبەشی نووسین و دەرھێنانی بۆ کراوە.
ھان بۆ-بای
ھان بۆ-بای (بە : لەدایکبووی ٤ی ئازاری ١٩٩٤) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە، کە دەستی بەکاری ڕۆلگێران کرد وەک خانمەکتەرێکی مناڵ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرە منالەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئینھا
ناسیاری
ناسیاری پێکھاتووە لە کردەوەیەکی دەروونی یاخود پڕۆسەکردنی بەدەستھێنانی زانیاری و تێگەیشتن لەو زانیارییانە بە بەکارھێنانی ھزر، ئەزموون و ھەستەکان. ئەمە زۆر شت دەگرێتەوە، وەک سەرنج، تێڕوانین، دروستکردنی زانیاری و یادەوەری و دادگەری، ھەڵسەنگاندن و خەمڵاندن، لێکدانەوە، چارەسەرکردنی کێشەکان، بەڵگەھێنانەوە، بڕیاردان، تێگەیشتن و دروستکردن و بەکارھێنانی زمان.
خوێندنەوەی زیاتر
پۆل:ھزر
ئەلفا دۆگ
ئەلفا دۆگ فیلمێکی درامای تاوانکاری ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە نووسین و دەرھێنانی نیک کاساڤێتس. لەسەر بنەمای چیرۆکی ڕاستەقینەی ڕفاندن و کوشتنی نیکۆلاس مارکۆڤیتز لە ساڵی ٢٠٠٠ دامەزراوە.
یۆنان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤
سەرچاوەکان
٢٠٢٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤
ھەموو کوڕەکان ماندی لەینیان خۆش دەوێت
ھەموو کوڕەکان ماندی لەینیان خۆش دەوێت فیلمێکی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە دەرھێنانی جۆناسان لیڤینە و ئەمبر ھێرد و مایکل وێڵچ و ویتنی ئەبڵ و ئەنسۆن ماونت ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨ بوو کە لە ١٢ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی لە مەکسیک بەڕێوە چوو.
ھان بۆ-ریوم
ھان بۆ-ریوم (لەدایکبووی ١٢ی شووباتی ١٩٨٧) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧ پۆل:زیندووان پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
ئینشائەڵڵا
سەرچاوەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢ بوو کە لە ٢٦ی ئاب تا ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە میونشن لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
زمانی کانادا
کانادا (ಕನ್ನಡ، [ˈkɐnːɐɖa]، کەمتر ناسراوە بە کانارایسی) بریتییە لە زمانێکی سەر بەخێزانی زمانە دراڤیدییەکان قسەی پێدەکرێ لەلایەن خەڵکی ناوچەی کارناتاکا لە ھەرێمەکانی باشووری ڕۆژاوای ھیندستان و چەند شوێنێکی تریش کە ژمارەی ڕەسەنی قسە پێ کەرانی لە ساڵی ٢٠١١ دا بریتی بووە لە ٤٣ ملیۆن کەس، ھەروەھا ١٢٫٩ ملیۆن کەسیش وەک زمانی دووەم قسەیان پێکردووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان پۆل:زمانەکانی تامیل نادوو پۆل:زمانەکانی کێرەلا پۆل:زمانەکانی کارناتاکا پۆل:زمانەکانی ئاندرا پرادێش پۆل:زمانە دراڤیدییەکان
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ بوو کە لە ١٧ی تەممووز تا ١ی ئابی ١٩٧٦ لە مۆنتریال لە کەنەدا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٧٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
گرینادا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بوو کە لە ٢٨ی تەممووز تا ١٢ی ئابی ١٩٨٤ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
سەرچاوەکان
١٩٨٤ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
شارستانی دەشت ئازادەگان
شارستان دەشت ئازادەگان یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری سووسەنگردە.
ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان
سووسەنگرد
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
گەمارۆدانی ماریۆپۆل
گەمارۆدانی ماریۆپۆل لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢ دەستیپێکرد و تا ٢٠ی ئایار بەردەوام بوو، ئەمەش لە چوارچێوەی داگیرکارییەکانی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا. شەڕی نێوان هێزە چەکدارەکانی ڕووسیا (شانبەشانی هێزە چەکدارەکانی کۆماری دۆنێتسک ) و هێزە چەکدارەکانی ئۆکرانیا بۆ کۆنترۆڵکردنی ماریۆپۆل بەخۆیەوە بینی. نزیکەی سێ مانگ بەردەوام بوو، گەمارۆکە بە سەرکەوتنێک بۆ ڕووسیا و کۆماری گەلی دۆنێتسک کۆتایی هات، چونکە ئۆکرانیا کۆنترۆڵی شارەکەی لەدەستدا، هەموو ئەو سەربازانەی کە لە شارەکەدا مابوونەوە لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢ لە کارگەی ئاسن و پۆڵا ئازۆڤستاڵ خۆیان ڕادەست کرد، دوای ئەوەی فەرمانیان پێکرا شەڕ ڕابگرن. لە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ڕووسیادا مایەوە.پاشان هێزەکانی ئوکرانیا توانیان ناوچەکە کۆنتڕۆل بکەنەوە. بەرپرسان ڕایانگەیاند کە نزیکەی ٢٥ هەزار هاووڵاتی مەدەنی کوژراون  و لانیکەم ٩٥%ی شارەکە لە کاتی شەڕەکەدا وێران بووە، بە پلەی یەکەم بەهۆی بۆردومانی بەرفراوانی ڕووسیا بووە. لە بەیاننامەیەکی فەرمیدا نەتەوە یەکگرتووەکان کوژرانی ١٣٤٨ هاوڵاتی مەدەنی لە ماریوپۆل پشتڕاستکردەوە، بەڵام هۆشداریدا لەوەی کە پێدەچێت ژمارەی ڕاستەقینەی کوژراوان هەزاران کەس زیاتر بێت لە هەمان کاتدا ڕاپۆرتی ئەوەشی داوە کە ٩٠%ی بینا نیشتەجێبوونی شارەکە زیانیان بەرکەوتووە یان بە تەواوی وێران بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شەڕی ناو شار پۆل:ڕووداوەکانی ئازاری ٢٠٢٢ لە ئوکراینا پۆل:ڕووداوەکانی شوباتی ٢٠٢٢ لە ئوکراینا پۆل:جەنگەکانی ٢٠٢٢ی شاڵاوی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا پۆل:CS1 Russian-language sources (ru) پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پێکچوواندن
پێکچوواندن چەشنێ بەڵگەھێنانەوەیە کە تێیدا ئەو حوکمە کە بۆ شتێ دیاری دەکرێ بەھۆی وێچوونییەتی لەگەڵ شتی تردا. بە واتایەکی تر، کاتێ دوو شت لە بارێکەوە ھاوبەش بن و وێک بچن، ئەگەر لە بابەت یەکێکیانەوە حوکمێ دەربچێ، دەکرێ ئەو حوکمە، لەبەر ئەو بارە ھاوبەشە، بۆ ئەوی کەشیان بە کار بچێ. کەوایە، پێکچوواندن ئاکامگرییەکی لە تاکەوە بۆ تاکە. ھەم پێشەکی تاکە، ھەم ئاکام. ئەمە پێچەوانەی ڕێگاکانی تری بەڵگەھێنانەوە، وەک ھەڵھێنجان و ئیستیقرایە، کە لە نێوان پێشەکی و ئاکامدا یەکێکیان تێکڕایییە. بۆ وێنە، بەھۆی ئەوەی کە لە مەریخدا وەک زەوی ئاو و ھەوا ھەیە، حوکم بکرێ کە لە مەریخیشدا وەک زەوی گیاندار ھەیە. یان لەبەر ئەوەی کە فڵانە دەرمان بۆ مەیموون کاریگەریی باشی بووە، حوکم بکرێ کە بۆ ئینسانیش کاریگەریی باشی دەبێ.
پێکچوواندن لە فیقھدا قیاسی پێ دەڵێن.
ھان چی-ئاھ
ھان چی-ئاھ (لەدایکبووی ٢٤ی ئازاری ١٩٨٢) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی مایستیک پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢ پۆل:خەڵکی بوسان پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
بێدینی
بێدینی یان بێئایینی بە نەبوون یان ڕەتکردنەوەی ئایین دەڵێن. بەپێی لێکۆڵینەوەی جێھانی ناوەندیی لێکۆڵینەوەی بیۆ لە ساڵی ٢٠١٢ لە ٢٣٠ وڵات و ھەرێم، ١٦٪ لە دانیشتووانی جیھان سەر بە ھیچ ئایینێک نین. لە ئەو چەند ساڵانەدا ژمارەی دانیشتووانی کەسە بێ ئایینەکان بەرەو زۆر دەڕوات. بێدینی بە مانای بێخوایی نییە. ھەندێک کەس ھەن کە پەیڕەوی ھیچ ئایینێک نین بەڵام باوەڕیان بە خوداپەرستی ھەیە.
ئاماری بێدینی بەپێی وڵات
وێنۆک|upright=2.5|ئاماری بێدینی بەپێی وڵات، ساڵی ٢٠١٠. وێنۆک|upright=2.5|نەخشەی ئەو وڵاتانەی ئایینی بێنرخ دەزانن.
ناھیدە شێخ سەلام
ناهید کچی نووسەر و شاعیر شێخ سەلام عازەبانی بوو، هەروەها ئەو هاوسەرگیری لەگەڵ ڕۆژی نووری کرد، کە بەیەکەوە هەشت منداڵیان هەبووە، کوڕە گەورەکەشیان کەسایەتییەکی سیاسیی لێدەرچوو ئەویش ڕۆژ نووری شاوەیس بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢ پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:ژنانی کورد پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
گرینادا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بوو کە لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئابی ١٩٩٢ لە بارسێلۆنا لە ئیسپانیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
گرینادا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ بوو کە لە ١٧ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سێئول لە کۆریای باشوور بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٨٨ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
گرینادا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
سووسەنگرد
سووسەنگرد شارێکە لە پارێزگای خووزستان.
کەش و هەوا
ئەم شارە لە هەموو ڕۆژەکانی ساڵدا گەرمە.
ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان
شارستان دەشت ئازادەگان
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
ھام ئیون-جونگ
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:ئەندامەکانی تی-ئارا پۆل:خانمەکتەرانی سێئول پۆل:گۆرانیبێژەکانی سێئول پۆل:خانمەکتەرە منالەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور پۆل:دەرچووانی زانکۆی دۆنگگوک پۆل:گۆرانیبێژەکانی کەی-پۆپ پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور پۆل:کەسایەتییە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور پۆل:زیندووان پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی ئێم بی کەی پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور
خانەقای میرزا
alt=بەرگی خانه‌قای میرزا|وێنۆک|ڕۆمانی خانه‌قای میرزا خانەقای میرزا
نووسەر: میران ئەبراهام
بابەت: ڕۆمان
قەبارە: ٤٠٠ لاپه‌ڕه‌
نۆبەتی چاپ: ٢٠٢٣ سلێمانی
دەزگای چاپ: ناوەندی کەپر
خانەقای میرزا: ئەم ڕۆمانە سەر بە قوتابخانەی (ڕیالیزم)ە، باس لە قۆناخێکی گرنگی مێژوویی دەکات، کە شوێن و کاتی ڕووداوەکان لە هەل و مەرجە کۆمەڵاتییەکان و دابونەریتەکانی ڕابردوودا بە شێوەیەکی هونەرییانە و واقیعییانە نمایش دەکرێنەوە، کە لەگەڵ واقیعی مێژوویی ئەو سەردەمەدا هاوشێوەن. هەروەها کارەکتەرەکانی مێژوویی و ڕاستەقینەن، کە نووسەر جارێکی تر ئاشنامان دەکاتەوە پێیان و ئەوەمان پێ دەڵێت؛ کە ئەو ڕووداوانە چی کاریگەرییەکییان بەسەر تەواوی کۆمەڵگەوە هەبووە. نووسەر دەیەوێت دونیایەک دووبارە لە فۆرمێکی هونەریدا دابڕێژێتەوە، کە ئێمە لە ئێستاماندا لە سرووشتی مرۆڤەکانی ئەوسا ڕابمێنین، بەڵام مرۆڤەکان وەکوو کارەکتەر نەوەک پاڵەوان. بەکورتی ئەم ڕۆمانە سەرچاوەیەکی نوێ و ناوازەیە بۆ چێژ وەرگرتن لە هونەری گێڕانەوە و مێرووی خۆمان.
ڕۆمانی خانەقای میرزا؛ چوارەمین ڕۆمانی نووسەر (میران ئەبراهام)ە، دوای شەوگەڕەکان، نیشتمانی سارا، خەمی مەستوورە. کە لە کۆی چیرۆک و ڕۆمانەکانی نووسەردا پرسی شوناس و شوێن چەقی کرۆکی گێڕانەوەی چیرۆکەکانیەتی، بەتایبەتی ڕۆمانی نیشتمانی سارا، کە لەنێو فەرهەنگ و زمانی کوردیدا، خاڵێکی وەرچەرخان بوو، لە شێوازی نووسین و به‌تایبه‌تی ناوەڕۆکدا، بە گرنگیدان بە مێژووی خۆمان، پرسی مێژووی کەمینەکان. ئێمە وەک خوێنەر شایەتحاڵی ئەوە بووین، کە پێش بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی نیشتمانی سارا، زۆربەی نووسەرەکان تەنیا خاوەندارێتییان لە پرسی گەلێک دەکرد، نەوەک شوناس و پرسی نەتەوەیەک، کە لە مێژوودا ئەوە گەورەترین کێشەی نەتەوەی کورد بووە، ئەو دابڕان و چەند بەرەکییەی لە مێژوودا هەبوون، بوونەتە هۆکاری ئەوەی کە زیاتر لە شەست ملیۆن کورد، بێ بەخت ترین مرۆڤی سەر ئەم هەسارە شینە بێت. ئەو پرسە لە ژێر هەر کاریگەرییەکدا بێت، ئەمڕۆ میللەتی کورد پێکەوە، بە زۆرینەی سەردەستەی موسڵمان و تەواوی کەمینەکانەوە باجەکەی دەدەن.
ئەم ڕۆمانە نوێیەیی نووسەر، لە ساڵی ١٩٣٥وە دەست پێ دەکات، تاوەکوو ساڵانی دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، هەڵکۆڵین و بەراورد کارییەکی ساڵانی سیی و چلەکانی سەدەی ڕابردووە، سەرهەڵدانی ڕەوتی چەپ و نەتەوەیییەکان، بەتایبەتی دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، کە دەتوانین بە جۆرێک لە ڕێنیسانسی کوردی دابنێین، لە شارێکی وەکوو سلێمانی و هەولێر و که‌رکووکدا، کە پێشتر پرسی نەتەوە و پێشکەوتنی کۆمەڵگای کوردی تەنیا لە سنووری خانەقا و تەکیەکاندا کڵۆم کرابوو، بەرەی قادری و نەقشبەندی، یان دەتوانین بڵێین، خانەقا و تەکیەکان، زمان و فەرهەنگی کوردی لە سنووری شیعری عەرووز و تەسەوف تێپەڕی نەدەکرد. گەڕانەوە بۆ ئەو سەردەمە و ئاشکرا کردنی ڕەوتی بیری نوێ و یەکەم کتێبخانە لە دەرەوەی خانەقا و تەکیەکاندا، گۆڕانکاری و هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە پرسی شوناس و گۆڕینی تاکی نێو کۆمەڵگا لە مرۆڤێکی نەقڵانییەوە بۆ مرۆڤێکی بیرکەرەوە و عەقڵانی، کە گومانی لە خۆی و عەقڵ و ئایدیۆلۆژی پێش خۆی هەبێت، هەروەها کێ ئەو ڕۆژانە سەرمەشق بوو، کێ یەکەم کتێبخانەی لە دەرەوەی خانەقا و تەکیەکان دروست کرد، (میرزا کەریم و قادری ئاغای عەتار)کێ بوون؟ هەروەها بوونی ڕەوتی چەپ و نەتەوەیی کە بە بەرەی نیشتمانی خۆیان ناساند و پێکەوە بەشداری هەڵبژاردنەکانی ئەوسای پەرلەمانی عێراقیان کرد، ئەی بەرژەوەندیخوازەکان کێ بوون، کە زۆربەیان لە ڕیزی پارتە عەرەبییە نەتەوەپەرستەکانی وەکوو: (یەکێتیی دەستووری نووری سه‌عید، نەتەوەییی ئیشتراکی ساڵح جەبر)دا بوون، کە ئەمڕۆ ئەو ناوانە، خەڵکی کوێرانە شانازییان پێوە دەکات و بە ئەشررافی شار ناویان دەبەن.
ڕۆمانێک بۆ ساغکردنەوەی شوناسی مێژوویی نەتەوەیەک، من کاتێک ڕۆمانی نیشتمانی سارا م خوێندەوە، هەستم کرد پێویستە دوای خوێندنەوەی ئەو ڕۆمانە دووبارە بەسەر خۆمدا بچمەوە، هەروەها لەلای من خوێندنەوەی خاڵێکی وەرچەرخان بوو بۆ تێگەیشتن لە شوناس و گرنگی شوێن و پرسی نەتەوە، بە کوردییەکەی لە ڕێگای ئەو ڕۆمانەوە خۆمم دۆزییەوە و بەهایەکی ڕۆحیم بۆ گەڕایەوە، شوێن و شوناسی خۆمم لەلا پڕ بەها بوو، کە پێشتر لە ڕێگای هەندێک کتێبی نووسەری ترەوە، تووشی هەرەسێکی ڕۆحی بووبووم و شەرمم لە خۆم دەکرد کە کوردم.
کاتێک ساڵی ٢٠٢٠ ڕۆمانی نیشتمانی سارام خوێندەوە، بە خۆم گوت و تەمەنەم دەکرد، کە بەرگی دووەمی ئەم ڕۆمانە ببینم، یان من وەکوو خوێنەرێک بە پێویستم دەزانی که ئه‌و کتێبه‌ زیاتر له‌ کتێبێک ببووایە، کاتێک بەختی ئەوەم بەر کەوت لەڕێگەی جەمال سابیری باوکمه‌وه ڕۆمانی خانەقای میرزا بخوێنمەوە، هەستم کرد خەونەکەم هاتبێتە دی، کە ڕۆمانی (خانەقای میرزا) تەواوکەری بەرگی دووەمی شاکاری ڕۆمانی نیشتمانی سارایە، کە ئەم دوو کتێبە وەکوو دەرمان بۆ ئێمەی کورد پێویستن، ئەوە باس لە فەرهەنگ و زمانی کوردی ناکەم کە بووەتە خاوەنی دوو شاکاری بێوێنە.
بڕگه‌یه‌ک له ڕۆمانی خانه‌قای میرزا
بەڵام... ئەو هەموومانی بۆ ژیاندۆستی پەروەردە کرد، لە ڕۆژانێکدا مەرگدۆستی باڵی ڕەشی بەسەر ڕۆحی هەموو خەڵکی ئەو شارەدا کێشابوو. بە جۆرێک ترس لە مردن توانای هەستی لاواز کردبووین. وەکوو گیاندارێکی زەلیل و دڵشکاو، بێ ڕۆح، ژێردەستە و کۆیلە ژیانمان بەڕێ دەکرد. فێری کردین کە خۆبه‌ده‌ستەوەدان هەڵبژاردەی خۆمانە، بەڵام هیوا و ئامانج نییە.
بەو جۆرەش ئەوێ، بەردەوام غەریبەکان ڕوویان تێ دەکرد، لە فولکەی نۆبەچی ڕیزیان دەبەست، ژێر دارەکەی پیرمەسوور جێگەی حەوانەوەیان بوو. لە نیوەی شەودا لە دەرگەیان دەدا و دەیانگوت: ڕێگەی دوورمان بڕیوە و بۆ ئەم ماڵی خۆزگەیە ھاتووین. وەکوو تەنیا ماڵ بێت لەو دەشتی زاموایەدا.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦ بوو کە لە ٢٠ی تەممووز تا ٤ی ئابی ١٩٩٦ لە ئەتڵانتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە چوو.
خانەقای میرزا
بڕگه‌یه‌ک له ڕۆمانی خانه‌قای میرزا
جادووی لە هەموومان کرد، ئێمە تێیدا هاتینە بوون و گەورە بووین، لەگەڵ ئەوانەدا کە بۆ تەنیا ساتێک و بە غەریبی ڕێگەیان کەوتە ئەوێ، هەموومان بەر تەلیسمی ئەو جادووە کەوتین.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
سەرچاوەکان
١٩٩٦ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦
خانەقای میرزا
بڕگه‌یه‌ک له ڕۆمانی خانه‌قای میرزا
خۆی پڕ لە نهێنی بوو، نهێنییەکانیشی بۆ هەموومان دەپاراست. بە بیرم دێت میرزا کەریم گوتی: ‘لە کاتی دروستکردنیدا بەیانیان زوو پێش وەستا و کرێکار خۆم لەوێ بووم، هەموو جارێک و تاوەکوو تەواوبوونی، دەمبینی دوو بارتەقای باڵای من خشت و بەرد کەڵەکە کراون، نەمئەزانی کێ هێناونی و لە کوێوە هێنراون.’
حەلاوەخان باسی لە نهێنیی ژووری زەخیرەکە دەکرد: ‘چەند لێی دەرئەهێنم، بەتاڵ نابێت!’ ئەو بەخشندە بوو، هەر کەسێک بە ڕێبوارییش هاتبایە ئەو ماڵە، تاوەکوو نانی نەخواردبایە نەیدەهێشت بڕوات، بێجگە لەوە ڕۆژانە نانی بە سەر هەژارانی گەڕەکیشدا دەبەخشییەوە.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بوو کە لە ٢٥ی تەممووز تا ٩ی ئابی ١٩٩٢ لە بارسێلۆنا لە ئیسپانیا بەڕێوە چوو.
خانەقای میرزا
بڕگه‌یه‌ک له ڕۆمانی خانه‌قای میرزا
پێ دەچێت لەبەر ئەو هۆکارانە بووبێت، کە هەموو ڕێگەکانی شار دەچوونەوە سەر ئەو ماڵە.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
سەرچاوەکان
١٩٩٢ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
خانەقای میرزا
سەرچاوه‌ی دەرەکی
پۆل:ڕۆماننووسان پۆل:چیرۆک
تریشا زۆرن
تریشا زۆرن (؛ لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٦٤ کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) خانمە یاریزانی مەلەوانی پارالمپیکی ئەمریکییە، نابینابوو کاتێک لە دایکبوو. لە وەرزوشوانە مەلەوانەکانی پارالمپیکی ھاوینەی خاوەن پێداویسشتە تایبەتییەکان بوو (S12, SB12 and SM12 disability categories). تریشا بە یەکێک لە باشترین مەلەوانە بەشداربووەکانی پارالمپیک دادەنرێت لە مێژووی پاڵاوانێتییەکەدا کە توانیویەتی ٥٥ مەدالیا (٤١زێر، ٩ زیو، ٥ بڕۆنز) بەدەست بھێنێت. لە پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢ لە ئاھەنگی کردنەوەدا وەک یەکێک لە یاریزانە ناودارەکان ھاتە ناو یاریگاوە، و لە پارالمپیکی ھاوینەی ١٩٩٦ لە ئاھەنگی کردنەوەدا بەناوی سەرجەم بەشداربووەکان سوێندی پالاوانێتییەکەی خوێندەوە.
ژیان
تریشا لە ١ی حوزەیرانی ١٩٦٠ لە ئۆرەنج یەکێک لە ناوچەکانی کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایکبووە، لە زانکۆی نیبراسکا خوێندوویەتی. بەشداری لە پارالمپیکی ھاوینەی ١٩٨٠، ١٩٨٤ ،١٩٨٨ ،١٩٩٢ ،١٩٩٦ ،٢٠٠٠، ٢٠٠٤ کرد. لە سەرجەم بەشدارییەکانی ٥٥ مەدالیا (٤١ زێڕ، ٩ زیو، ٥ بڕۆنز) لە پارالمپیکی ھاوینەی ١٩٩٢کە لە بەرشلۆنەی وڵاتی ئیسپانییە بەڕێوەچوو. توانی زۆرترین مەدالیا بباتەوە ژمارەیەکی پێوانەی لەسەر ئاستی پارالمپیک تۆمار بکات کاتێک ١٢ مەدالیا (١٠ زێر، ٢ زیو) بردەوە. ھەروەھا لە پارالمپیکی ھاوینەی ١٩٩٦ی ئەتڵانتا لە سەرجەم وەرزشوانە بەشداربووەکان زیاتر مەدالیایی بەدەست ھێنا کە دوو زێر، سێ زیو، سێ بڕۆنز بوو. ئەو لە یەکەم بەشداریکردنی لە پارالمپیکی ھاینە لە ١٩٨٠ توانی حەوت مەدالیا بباتەوە. دوا تەواوبوونی یارییەکانی پارالمپیکی ٢٠٠٤ کۆی مەدالیا مەدالیا بەدەستھاتووەکانی گەیاندە ٥٥ مەدالیا زیاتر لە ھەر وەرزشوانێکی بەشداربووی ئۆڵمپیاد و پارالمپیک لە مێژوودا. لەناو ئەو مەدالیایانە ٤١ زێربوو؛ و لە پارالمپیکی ٢٠٠٠ توانی ھەشت ژمارەی پێوانەی نوێ لە یارییەکانی مەلەوانی تۆماربکات. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ تریشا یەکێک بوو لەوھەشت وەرزشوانەی کە لە ئاھەنگی ساڵی نوێدا لە مەیدانی تایمز لە شاری نیۆرک ڕێزیان لێنرا. لە کاتی ئاھەنگی کردنەوەی پارالمپیکی ٢٠١٢ وەک وەرزشوانێکی ناودار ھاتەناو یاریگاوە.
گرینادا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
گرینادا نەتەوەیەکی بەشداربووی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ بوو کە لە ١٥ی ئەیلوول تا ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە سیدنی لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو.
سەرچاوەکان
٢٠٠٠ پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠
فیزیکی پزیشکی
فیزیکی پزیشکی یەکێکە لە بەشە گرنگەکانی زانستە پزیشکییە بنەڕەتییەکان، کە لە چەمک و بەکارھێنانە فیزیایییە ئاڵۆزەکان دەکۆڵێتەوە تاوەکو بزانین چۆن سوودیان لێ وەرگرین لە دەستنیشانکردن و چارەسەری پزیشکیدا.
ئەم لقەی زانست، زانستی تیشک و خۆپارێزی لەتیشک و وێنەگرتنی تیشکی (سی تی سکان و ئێم ئار ئای و ھتد) و پزیشکی دەمار بە ڵام پزیشکی دەمارەکان سە ڕبەخۆیییە لە ئە ندازیاری پزیشکی و بایۆفیزیک؛ و دەرچوانی ئەم بەشە زانستییە لە خزمەتگوزارییە نۆرینگەیییەکان و لە ناوەندی پزیشکی و کۆنترۆڵی جۆری و پاراستن لە تیشک و توێژینەوە و گەشەپێدان و چالاکی ئەکادیمی کار دەکەن. گەشەی فیزیای پزیشکی و پۆلێنە لاوەکییەکەی لەم ساڵانەی دواییدا لە زیادبووندایە.
لەکاتی ئێستادا فیزیای پزیشکی وەک پیشەیەکی سەربەخۆ ڕەگی داکوتاوە لەناوەندە پزیشکییەکان بەتایبەت لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم (دۆزینەوەی تیشک)، گرنگی ئەم بوارە وای کردووە کە سێ خەڵاتی نۆبڵ ببەخشرێت بۆ داھێنەرانی ئەم بوارانەی خوارەوە لە ساڵەکانی ١٩٠١ (فیزیا) و ١٩٥٢ (فیزیا) و ١٩٤٣ (کیمیا)، لە لایەکەی دیکەدا فیزیای پزیشکی بەتەنھا وەک بوارێکی سەربەخۆ توانی سێ خەڵاتی نۆبڵ بەدەست بھێنێت لە ساڵەکانی ١٩٧٩ و ١٩٧٧ و ٢٠٠٣.
لە کوردستان ئەم بەشەی زانست لە ساڵی ٢٠٠٤ لە کۆلێژی زانستی زانکۆی سەلاحەددین کرایەوە، لەکاتی ئێستادا لە زانکۆکانی سلێمانی و چەرمۆ و زۆرینەی زانکۆکانی تر ئەم بەشە کراوەتەوە.
ئەمڕۆ لە سەرتاسەری جیھان زیاتر لە ١٨ ھەزار فیزیایی پزیشکیی بە فەرمیی کار دەکەن و لەکاتێکدا کە بە شێوەیەکی نەریتی فیزیایی پتر پیاوان لەم بوارە کار دەکەن، ژنانی سەرکەوتوویش توانیوویانە سەرکەوتنی بەرچاو لە فیزیای پزیشکیدا تۆمار بکەن، بۆ نموونە لە نێو ئەو کەسانەی کە لە ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتیدا کاریان کردووە ژنانی زۆری تێدابووە.
ناساندن
وێنۆک|250x250پیکسڵ|پیشاندانی وێنەی دووڕەگ کە پێی دەوترێت PET/CT کە فلۆرا-١٨ی تیشکدەر بەکاردەھێنرێت. زانکۆی کێنتاکی قوتابخانەی پزیشکی فیزیای پزیشکی وەک لقێکی کارپێکراوی فیزیا پێناسە دەکات، کە لە دەستنیشانکردن و چارەسەری نەخۆشییەکان بە بەکارھێنانی تیشکی یۆنیزی و نایۆنیزی بەکار دەھێنرێت. فیزیای پزیشکی لە ڕووی کردەیییەوە یان لە ڕووی تیۆرییەوە دەکرێت ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پشکنینی نەخۆش، دەستنیشانکردن و چارەسەری نەخۆشییەکانەوە بێت.
زانکۆی پێردیۆ بەم شێوەی خوارەوە پێناسەی فیزیای پزیشکی دەکات: " لقێکی کردەیی فیزیایە کە مامەڵە لەگەڵ پەیرەوی وزە دەکات بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەری نەخۆشییەکان. ھەروەھا لە نزیکەوە پەیوەستە بە ئەلیکترۆنیکردنی پزیشکی و بایۆ ئەندازیاری و فیزیای تەندروستی (کۆنترۆڵی تیشک و پاراستن). زانکۆی دوک لە ویلایەتی کارۆلینای باکوور، فیزیای پزیشکی بەم شێوەیە دەناسێنێت::
دابەشکاری
لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا فیزیای پزیشکی ئەمڕۆ بەشێوەیەکی سەرەکی دابەش بووە بەسەر دوو لقی سەرەکی یەکەم وێناکردنی پزیشکی، دووەم تیشکدانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا فیزیای پزیشکی مۆدێرن مەودایەکی بەرچاو لە زانیاری و تەکنەلۆژیای جیاواز دادەگرێت و چەندین بابەتی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرێت کە لە ڕادیۆبایۆلۆجییەوە تا دۆسیمتری بۆ ئاماژەکردن بۆ پرۆسەکردن لە MRI، بۆیە زەحمەتە چەند سنوورێکی دیاریکراوی بۆ دیاری بکرێت، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی فیزیای پزیشکی. چوار جۆری جیاواز و تایبەتمەند لەخۆ دەگرێت کە ھەریەک لەم بەشانە بە جیا پۆڵێنیان دەکەین، و پەیوەندی ھەریەک لەبەشەکان بەیەکترییەوە ڕوون دەکەینەوە لەڕێگای ئەم ھێلکارییەی تێکەڵەی خوارەوە:
تیشکناسی
فیزیای تیشکناسی و دیاریکردن: لەم لقەی فیزیای پزیشکیدا دەکرێت چارەسەرییەکانی وەک سی تی سکان و MRI (وێناکردنی زرنگەی موگناتیسی) و سۆناگرافی و مامۆگرافیا و فلورۆسکۆپی و تیشکی ئاسایی دەگرێتەوە. تیشکناسی بەشێکی لاوەکی ئەم لقەی فیزیای پزیشکییە کەدیزاین و گەرەنتی بە کارھێنان و کۆنترۆڵی جۆریی ئە و ئامێرانە لە ئەستۆی پسپۆڕانی فیزیای پزیشکیدایە.
خۆپارێزی لە تیشک
وێنۆک|286x286پیکسڵ| پارێزبەندی فیزیایی یان خۆپارێزی لە تیشکدانەوە: لەم لقەی فیزیای پزیشکیدا تیشک دەخرێتە سەر ئەو بابەتانەی کە مامەڵە لەگەڵ ژماردنی کۆنترۆڵی جۆری دەکەن، بە تایبەت دۆزیمیتری و مەرجەکانی خۆ پارێزی لە تیشکی یۆنیزی لە ژینگە جیاوازەکاندا. چۆنییەتی داڕشتنی سیستەمی پاراستن لە بەشی تیشک لە نەخۆشخانەکان، دەرکردنی یاسا و پرۆتۆکۆلەکانی کارکردن بە تیشکی جۆراوجۆر و پاشەڕۆ ناوەکییەکان لە ئاستی گشتیدا و تەنانەت بەرپرسیارێتی مسۆگەرکردنی سیستەمی ڕووپۆشی و پاراستنی ڕاتۆکە ناوەکییەکان لەخۆ دەگرێت بۆ پاراستنی شارەزایانی فیزیای تەندروستی و نەخۆشەکان، ئەوانەی چاودێری ئەو بنکانە دەکەن پێیان دەڵێن ئەفسەری فیزیای تەندروستی (RSO).
لە ڕوانگەی زانستییانە و پەروەردەییانە
تیشکە فیزیایییەکان لە پزیشکیدا زۆر بەکاردێن (بۆنمونە لە چارەسەری شێرپەنجە)، دەکرێت بەھۆی تیشکەکانی (گاما، ئەلکترۆن، پرۆتۆن و نیوترۆن) بۆ چارەسەری شێرپەنجە بەکاریان بھێنین. لە ڕاستی دا زۆربەی کرێکارانی ئەم بوارە بەشێکن لە تیمە نۆرینگەیییەکانی ئۆنکۆلۆژی تیشک لە فۆرمی نوێدا، پسپۆڕەکانی ئەم بوارە زیاتر لە بوارەکانی خوێندن و ڕاھێنان و دامەزراندنی ئامێرەکانی تیشکدان کاردەکەن، وەک چەقۆی گاما، سایبەرنایف، چارەسەری پرۆتۆنی، لیناک یان تۆمۆتێراپ، یان تایبەتمەندن بە و ناوچانەی کە چارەسەری ھەناوی لێ ئەنجام دەدرێت لەڕێگای تیشکەوە. ئەم ڕۆڵ و بەرپرسیارێتییەی پسپۆڕانی فیزیای پزیشکیش لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیھانییەوە دانی پێدانراوە. ھەندێک جار پسپۆرانی ئەم لقە لە ڕێگای تری وەک تیشکدانەوە یان چارەسەری گەرمی لەیزەری پشکنین و چارەسەر پێشکەش بە تووشبوانی شێرپەنجە دەکەن.
پزیشکی ناوەکی
فیزیای پزیشکی ناوەکی: مامەڵە لەگەڵ شێوازی وەک سپێکت، پێت سکان، سیستەمە دووڕەگەکانی وەک pet-CT و spect-CT و ھەروەھا ڕێچکەکانی وێنەی گەردیلەیی دەکات؛ لە ڕاستی دا ئەم لقەش وەک تیشکناسی ھەژمار دەکرێت، بەڵام لەوەتەی میکانیزمی بەرھەمھێنانی تیشک لەم بوارە فراوان بووە، وەک بەشێکی سەربەخۆ تەماشای دەکرێت، چونکە لەکاتی بەکارھێنانی تیشکی فۆتۆئەلیکتریک پسپۆرانی ئەم بوارە تەواو شارەزان لە دەرچوونی تیشک لەھەناو بەرکەوتنی لە جێی مەبەست، ئەمە جگە لە شێوازە کۆنەکانی دیکەی تیشک کە بۆ ناو ھەناو بەکاردەھێنرێن.
جیاکردنەوەی لەگەڵ ئەندازیاریی پزیشکی
ھەندێک سنووری نێوان ئەندازیاریی پزیشکی و فیزیای پزیشکیی دیاری ناکرێت و زۆر جاریش لە نێوان ئەو دووانە (ھەروەھا بوارەکانی دیکە) دا زۆرخاڵی ھاوبەش ھەیە، بەڵام ڕەنگە ئەوە بلێین کە فیزیای پزیشکی لە بنەڕەتدا زانستی بەکارھێنانە لە پیشەی پزیشکیدا.
لە ڕوانگەوە دەکرێت لێکۆڵینەوە و گەشەپێدان لە ئەندازیاریی پزیشکیدا گلەیی لە پێشکەوتنی خێرای تەکنەلۆژیا و زۆربوونی ئامێری تایبەتمەند لە نەخۆشخانە و نۆرینگەکان بکرێت، بۆ نموونە ئەندازیاران ئەوانەن کە کۆدی بەرنامەی نەرمەواڵەی زانستی ئامێری سکانەری MRI، سووڕی ئەلیکترۆنی دەنووسن، پارچەیەک ئامێری مامۆگرافی دیزاین دەکەن، یان توێژینەوە ئەنجام بدەن لە دروستکردنی ئامێری باشتر و پێشکەوتووتر بۆ پێوانەکردنی (Glucose)، بەڵام پسپۆڕانی فیزیای پزیشکی، (دکتۆری فیزیایی). کەسێکە دەدای ھەمان شێوە سکانکەری نوێی MRI تاقیدەکاتەوە بۆ بەرجەستەکراوێکی دیاریکراو، وەک وێناکردنی دیوارەکانی کۆرنیای دڵ، یان ھەوڵدان بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی باشتر بۆ مامۆگرافی مەمک لەکاتی تیشکدانەوە (بۆ نموونە بەکەمکردنەوەی وزە یان لێشاوی تیشک یان دارێژینی ڕێچکەیەکی نوێ)، یان ھەوڵدان بۆ بەکارھێنانی کەرەستەکانی ئەندازەیی نوێی (پێوانەکردنی گلۆکۆز) بۆ پەرچەکرداری زانستی لەماسولکەکانی لەشدا.
بە وتەیەکی تر، لەکاتێکدا ئەندازیاریی پزیشکی سەرنج دەخاتە سەر تەکنیک و چاککردن و تەکنەلۆژیای کەرەستە پزیشکییەکان و توێژینەوە پەیوەندیدارەکان، فیزیای پزیشکی " زانستێکی گوازراوە " و " پیشەیەکی کارپێکراو " ە. لە ڕاستی دا فیزیای پزیشکی بۆ بەکارھێنانی تەکنەلۆژیا لە ئەندازیاری پزیشکییەوە ڕێنمایی وەردەگرێت، چونکە ئەندازیاری پزیشکی ھەوڵ دەدات وەڵامی ئەو پرسیارانە بداتەوە کە پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵتر ھەیە لە زانستی فیزیا و توێکاری و فیزیۆلۆژی لە شی مرۆڤ، بۆ نموونە ئەو پرسیارانەی کە لە بواری خوێندنی فیزیای پزیشکیدا بەدی دەکرێت، ھەمان ئەو پرسیارانەن کە لە بواری لێکۆڵینەوە فیزیایییە پزیشکییەکان بەدی دەکرێت وەک: لەگەڵ ئەوەشدا لە ئەندازیاریی پزیشکیدا بابەتەکان زیاترن وەک لە ئەندازیاریی شانەیی و ئەندازیاریی خانە و گەردیلەیی، بایوینۆفۆرماتیک، نانووەتەکنەلۆژی و کۆلەی دەستکرد.
لە ڕوانگەی ئیش پێکردنەوە
بە پێچەوانەی خاڵە زانستییە ھاوبەشەکان بێگومان خاڵی جیاوازیش ھەیە لە نێوان ئەندازیاری پزیشکی و فیزیای پزیشکیدا، لە وڵاتانی پێشکەوتوو لە ڕووی دامەزراندنەوە جیاوازی دیاریکراو لە نێوان ئەم دووانەدا ھەیە. کۆمەڵەی فیزیای پزیشکی ئەمریکی دامەزراندنی لە فیزیای پزیشکی دا لە سێ تەوەرەدا پێناسە کردووە:
١. خزمەتگوزاری پزیشکی لە ژینگەی نەخۆشخانەکان و ناوەندە پزیشکییەکان. ٢. توێژینەوەکان. ٣. ڕاھێنان و فێرکردنی فێرخوازان و ھێزی نوێ.
تەوەری یەکەم (خزمەتگوزارییە نۆرینگەیییەکان) جۆرە دامەزراندنێکە کە تەنیا فیزیاناسێکی پزیشکی، بەتواناو (لەڕووی یاسایییەوە) ڕێگەی پێدراوە، پسپۆڕانی بوارەکانی تریش (وەک ئەندازیاری پزیشکی و ھتد) پێویستیان بەپەروەردە (خولی ڕاھێنان) و مۆڵەتی تایبەتی (بۆردی ڕادیۆلۆجی ای ئەمریکا) ھەیە کە لەبەشەکانی داھاتووی ئەم وتارەدا بەوردی باسی کراوە.
مێژوو
وێنۆک|327x327پیکسڵ|گۆردۆن ئیسحاق، یەکەم نەخۆشە کە لە ساڵی ١٩٥٧ دا نەخۆشی (ڕیتینوبلاستۆما)ی بۆ چارەسەرکرا.
ھەوڵە لە پێشینەکان
مێژووی پەیوەندی نێوان فیزیا و پزیشک مێژوویەکی قووڵ دووریان ھەیە؛ کۆنترین نموونەی بەکارھێنانی فیزیا لە پزیشکیدا دەتوانرێت لە پاپیروس دا بدۆزرێتەوە کە بە ئەدوین سمیس ناسراوە لە نێوان ٣٠٠٠ بۆ ٢٥٠٠ پێش زایین کە لە میسری کۆن دا نووسراوەتەوە، بەڵگەنامەکە باس لە چۆنییەتی سووتانی کلک یان توانەوەی چەوری بە یارمەتی گەرما دەکات. دواتر پزیشکی بەناوبانگی یۆنانی کۆن، ھیپۆکراتی حەکیم، بۆ یەکەمجار ڕێگایەکی بۆ پێوانەکردنی پلەی گەرمی لەش دەدۆزێتەوە، کە لە شێوازی گەرمی پێوی ھاوچەرخ دەچێت، لەم بوارەدا دەکرێت بە کۆنترین نموونەی دیارییکردنی گەرمی پێوی جەستەیی مێژوو ھەژمار بکرێت. ھەروەھا ئیبن ھەیسەم دەکرێت وەک یەکەم کەس دابنرێت کە وەسفێکی دروستی فیزیای ڕووناکی و چۆنییەتی کارکردنی لەسەرھەستی بینین کردووە.
لە سەدەی ھەژدەھەمدا لویجی گەلڤانی و ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا نیشانیان دا کە کارەبا سەرچاوەی کارلێکەی ماسولکەکان بووە و بەو شێوە ئەلیکترۆفیزیۆلۆژیا دادەمەزرێنێت ، پاشان لە ساڵی ١٨٢٥نیل ئارنۆت، پزیشکی کارامەی سکۆتلەندی، پەرتوکێکی لە دوو قەبارەدا بەناوی توخمەکانی فیزیا بڵاوکردەوە، کە بە نموونەکانی توێکاری و فیزیۆلۆژی، ھەوڵی داوە بنەماکانی فیزیا ڕوون بکاتەوە لە ساڵی ١٨٥٦ دا ئەدۆڵف فیک (١٨٢٩–١٩٠١) کارێکی بە ناوی فیزیای پزیشکی بڵاو کردەوە، کە باسی لە ڕێگاکانی نوێی پێوانەکردن لە فیزیۆلۆژیا و ھەروەھا بەکارھێنانی گەرمینامیک لە کارلێکەرانەکانی لەشدا دەکرد. ھەر لەم کاتەدا بوو کە مایکڵ فارادەی لە نەخۆشخانەی سانت جۆرج لە لەندەن وانەی فیزیای جەستەیی دەوتەوە، کە فیزیازانەکان لە خوێندنگە پزیشکییەکانی پاریسدا دەیانخوێند.
کەسانی وەک پییەر و ماری کوری، ھەرچەندە دامەزرێنەری زانستی تیشکن، بەڵام بە فەرمی وەک پسپۆڕانی " فیزیای پزیشکی " ناونابرێن، ھەروەھا کەسانی وەک کلارێنس دالی (یاریدەدەری تۆماس ئادیسۆن) و ولیام کۆلیج، ھەرچەندە ناوەندی داھێنان و پەرەسەندنی کەرەستەکانی وەک زاگتەزی تیشکی ئێکس بوون، زیاتر وەک ئەو کەسانە ناودەبرێن کە تەنیا لەم بوارەدا ڕۆڵی زانستی تیشکیان بینیوە تا فیزیازانی پزیشکی. لەڕاستیدا ئەم شەرەفە سەرەتاییانە لەوانەیە بدرێت بەکەسانی وەک سەرھەنگ ستانلی فلیپس کە تا ساڵی ١٩٢٧ لەنەخۆشخانەی شاھانەی شێرپەنجە لەلەندەن خزمەتیان کردووە. سیدنی ڕۆس لە ساڵی ١٩١٣دا بۆ یەکەم جار لەلایەن فیزیازانەوە بە فەرمی ناسێنرا. ئەوە ئەو کەسە بوو کە سەرەتا لە ئامێری چارەسەری تیشکدا (کۆڵیماتێری) بەکار ھێنا یەکێکی تر لە پێشەنگەکانی بواری فیزیای پزیشکی فرانک ھۆپوود بوو لە نەخۆشخانەی سانت بارتۆلومیو، ھەروەھا گیلبێرت تراد لە نەخۆشخانەی گەی لە ئینگلتەرا لە ساڵی ١٩٣٢ دا کۆی دوازدە " فیزیایی پزیشکی " لە دەزگا پزیشکییەکانی بەریتانیادا خزمەتیان دەکرد. لەگەڵ دەست پێکردنی جەنگی جیھانی دووەم، ژمارەکە بەرز بووەوە بۆ ٣٥ تا ٤٠ پسپۆر.
لە ساڵی ١٩٠١ دا یەکەم ڕاپۆرت لەسەر داھێنانی (چارەسەری براکی) لە بازنە زانستییەکاندا بڵاوکرایەوە. دوای دوازدە ساڵ، لە ساڵی ١٩١٣ دا فیزیازانی ھەنگاری، جۆرج دی ڕۆسی، سەرەتا ڕێچکەی بەکارھێنانی تریسارەکانی لە وێناکردندا داھێنا. دوای دە ساڵ سەرکەوتوو بوو لە جێبەجێکردنی ڕێچکەکەی بۆ ڕوەکەکان، ساڵی ١٩٤٣ خەڵاتی نۆبڵی کیمیای بەدەستھێنا بۆ داھێنانی ئەم شێوازانە لەگەڵ زیادبوونی ئاستی جەماوەریی کەسانی وەک ڕۆلف سیویرت کێشەی بنەڕەتی و گرنگی ستانداردکردنی ئەم شێوازانە و پێوانەکردنی ئەو تیشکانەیان بۆ چارەسەر کرد. دواتر ناوی یەکەی (سیڤەرت) بەفەرمی ناسینرا.
لەبواری پزیشکی ناوەکی
بەڵام یەکەم تاقیکردنەوەی بەکارھێنانی دەرزی ڕادیۆزۆتۆپ لە وێناکردنی مرۆڤێکدا لەلایەن ھێرمان بلومگارت و سومان وێیسی لە زانکۆی ھارڤاردەوە ئەنجام درا. تاقیکردنەوەکە لە ساڵی ١٩٢٧ لە ژوورێکی قەتیسکراوی تیشکیدا (ژووری ڕادۆن) ئەنجام درا. لە ١٩٣٠ ئێرنست لۆرانس خێراکەری سایکرۆترۆنی بنیات نا کە سیستەمی تیشکدانی مۆدێرنی بنیات نا و تەواوی کرد. سەرەڕای ھەوڵی زۆر، تاقیکردنەوەکانی وێیز و بلومگارت لەگەڵ ڕادۆن سەرکەوتوو نەبوون، توێژەرەوەی تاقیگەی نەتەوەیی لۆرانس بێرکلی بوو کە بۆ یەکەمجار توانییان لە ژینگەیەکی نۆرینگەییدا ڕادیۆسۆتۆپێک بە سەرکەوتوویی بەکاربھێنن. ئیزۆتۆپی یۆد - ١٣١ یان بەرھەم ھێنا بە یارمەتی سایکلۆترۆنی، کەدواتر ناوبانگیان بۆ پڕۆژەی تیرۆد بەکار ھێنا. ھەمان ئایزۆپێ پاش ماوەیەکی کەم بۆ چارەسەرکردنی شێرپەنجەی تیرۆئید و ھایپەرتیرۆیدیزم بەکار ھات.
یەکێک لە ئەنجامەکانی پڕۆژەی مانھاتن لە کۆتایییەکانی ١٩٤٠ دا بەدەستھێنانی توانستی بەرھەمھێنانی پێویستی ڕادیۆییزۆتۆپی بوو بۆ پەیرەوە پزیشکییەکان، لەکاتێکدا جۆن لۆرانس برای ئێرنست لۆرانس خەریکی توێژینەوە بوو لەسەر ڕێگاکانی چارەسەری بە یارمەتی یو سی فۆسفۆر - ٣٢ ڕادیۆسۆپێ لە UC Berkeley، بێندیکت کاسن فیزیازانێکی دیکەی خەڵکی نیویۆرک بوو کە یەکەم ئامێری سکانکردنی ھێڵی لە یو سی ئەی لە ساڵی ١٩٥١ دا داھێنا. لە کۆتایی پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە تا سەرەتای دەیەی ١٩٧٠ ئامێرە داھێنەرەکەی بە بەربڵاوترین وێنەکردنی دروستکراو لەلایەن مرۆڤەوە بۆ ناو ھەناوی جەستە ھەژمارکراوە، بۆیە ئەمڕۆ ھەندێک کەس بە " باوکی وێناکردنی جەستە " ناوی دەھێنن.
سەرھەڵدانی ڕێگا نوێکانی وێناکردن
مامۆگرافیا بۆ یەکەم جار لە کۆتایییەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردودا لە سەنتەری شێرپەنجەی ئێم دی ئەندەرسۆن، زانکۆی تەکساس، لەلایەن بۆب ئیگانەوە داھێنرا، وەک زیادبوونی mA ھاوکات لەگەڵ کەمکردنەوەی kVp، ھەروەھا بەکارھێنانی فیلمی تاک ئیمیوڵشن لە مادەیەکی ١٩٥٩ و پاشان کتێبێک بە ناونیشانی " مامۆگرافیا " لە ساڵی ١٩٦٤.
ھەروەک چۆن مۆدیولەتی پێت و سپێکت لە ساڵەکانی ١٩٦٠ و ٧٠ کاندا گەشەی کرد، سی تی سکان و ئێم ئاڕ ئای یش بە خێرایی بەرەو پێش دەبرا، ھەریەک لە گۆدفری ھاونسفیلد، ئالان کۆرماک، پۆل لاتربۆر و پیتەر مانسفیلد دوو خەڵاتی نۆبڵیان بەدەستھێنا (لە ساڵی ١٩٧٩ و ٢٠٠٣) بۆ تەواوکردنی ھەمان سیستم. لە ساڵی ١٩٩٩ دا، نووسینگەی پۆستی ئەمریکا مۆرێکی وێنەی ئێم-ئی-ئێم-ی مێشکی بڵاوکردەوە، کە بە سکانەرەکانی ناونا «شانازییەکانی سەدەی بیستەم»
لە کۆتایییەکانی ١٩٩٠ و سەرەتای سەدەی نوێدا تێکەڵبوونی سیستەمە بینراوە ئەتۆمی - فیزیۆلۆژییەکان بووە ھۆی بازدانێکی گەورەی تر لەم بوارەدا. سیستەمی Pet-CT و Spect-CT لەم جۆرەن پێت سی تی بۆ یەکەم جار لەلایەن دەیڤد تاونسێند ەوە دامەزراوە کە ئەو کاتە لە زانکۆی جنێڤ دا وانەی دەگوتەوە و ڕۆناڵد نۆت لە داھێنانەکانی سی پی ئێس لە نۆکسڤیڵ لە تێنیسی ساڵی ١٩٩٨ یەکەم سیستەمی فڕۆکەوانی بۆ ھەڵسەنگاندنە پزیشکییەکان لەلایەن پەیمانگای شێرپەنجەی نەتەوەیی ئەمریکاوە و لە سەنتەری پزیشکی زانکۆی پیتسبێرگ جێگیر کرا. لە ساڵی ٢٠٠١ دا یەکەم سیستەمی PET-CT چووە ناو بازاڕەوە، دوای سێ ساڵ نزیکەی ٤٠٠ ئامێر لەسەر ئاستی جیھان دامەزرێندران
پەروەردەی فیزیای پزیشکی
لە زۆربەی وڵاتان دا بواری فیزیای پزیشکی بە زۆری لە ئاستی ماستەردا پێشکەش دەکرێت. لە زۆر وڵاتدا بەلایەنی کەمەوە بڕوانامەی ماستەر داواکراوە بۆ کارکردن لەو بوارەدا. لە ئاستی خوێندنی ناوەندیدا، بارودۆخەکە بە گشتی جیاوازە و، زیاتر جەخت لەسەر تەکنیککارانی ڕاھێنانە. زۆربەی ئەو کەسانەی کە خوێندنی قۆناغی ماستەر لە فیزیا یان فیزیای کارپێکراو دەخوێنن بە باشترین بواری ئامادەکاری بۆ چوونە ناو فیزیای پزیشکی لە قۆناغەکانی ماستەر و بەرەو ژوور دادەنرێن.
فێرخوازانی ئەم بوارە بە زۆری لە چەندایەتی و چۆنایەتی جیاوازدا (لەسەر بنەمای ئاراستەکردن و ھێز و مەیلیان) دا زنجیرەیەک کۆرسی تیشک و ڕادیۆچارەسەری و دەرمانی ناوکی و ڕادیۆبایۆلۆجی و فیزیای تەندروستی فێر دەبن. بڕو ژمارەکانی ئەم وانانە لەلایەن ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکانەوە لە ھەر وڵاتێک ڕێکدەخرێت و پەسەند دەکرێت.
لە کوردستان
لە ساڵی ٢٠١٢ ەوە ھەرێمی کوردستان گرنگی زیاتر بە فیزیکی پزیشکی دەدات ئەمیش بەھۆی پتربوونی پێویستی نەخۆشخانەکان بەم بوارە، لەکاتی ئێستا زانکۆی سەلاحەددین و سلێمانی و چەرمۆ و زۆرینەی زانکۆکانی تر لە کۆلێژی زانست بەشی فیزیکی پزیشکی دەخوێندرێت و بروانامەی بەکالۆریۆس و ماستەر و دکتۆرابە فێرخوازان دەبەخشن، ھەرچی دەرچوانی پەیمانگا پزیشکییەکانی بەشی تیشکن وەک بەکارھێنەر لەسەر تیشکی ئێکس لە نەخۆشخانەکان خزمەت دەکەن.
ھەڵگرانی خوێندنی دکتۆرا و پرۆفیسۆر و بەرزتر
لە کۆریای باشوور، ئیرلەندا، ئەمریکا و کەنەدا، خولی فیزیای پزیشکی بەرەو بونیادێکی پێکەوەیی و ھاوبەشدان. لەم وڵاتانەدا فێرخوازان دەتوانن لە سەنتەرە پزیشکییەکاندا کار بکەن بە بڕوانامەی ماستەر یان دکتۆرا، لەئێستادا بوونی بڕوانامەی بۆردی ABR بۆ پسپۆڕانی فیزیای پزیشکی لەھەموو ئەو وڵاتانەدا زۆرە بۆ کارکردنیان لەسەنتەرە پزیشکییەکاندا. لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا (وەک نیویۆرک، کالیفۆرنیا، ھاوایی و فلۆریدا) ئەم داواکارییە تەنانەت یاساییشە. دەوڵەتانی دیکەش ئەو جۆرە سیاسەتانە پەیڕەو دەکەن و پێشبینی دەکرێت لە داھاتوودا ئەم سیاسەتی پەروەردە و دامەزراندنە گشتگیر بێت لە سەرانسەری ئەمریکا و کەنەدا.
خوێندنی باڵا و دکتۆرا
ھەڵگرانی بڕوانامەی ماستەر یان دکتۆرا لە فیزیا یان بواری پەیوەندیدار بە ئەندازیاری پزیشکی، ھەروەھا ئەوانەی بڕوانامەی ماستەر یان دکتۆرایان ھەیە لە دەزگایەک کە زانکۆ پەسەندی ناکات، پێویستە لە ماوەی سێ ساڵدا خولی تایبەتمەند لە فیزیای پزیشکیدا ببینێت ئەگەرنا، ئەوان شیاو نین بۆ دەستەی ABR. ماوەی خوێندن دوو ساڵە بۆ ئەو کەسانەی کە لە پەیمانگاکەدا لە کەمپی ماستەر یان دکتۆرا وەرگیراون، لە جیاتی سێ ساڵ؛ لەگەڵ ئەوەشدا لەدوای ساڵی ٢٠١٢ ەوە دەبێت ھەموو ڕێگاکان بۆ بەدەست ھێنانی بڕوانامە بچێتەوە ABR.
لایەنی کارکردن
لە ساڵی ٢٠٠٨ ەوە ڕێکخراوی ILO پلەی پیشەی فیزیای پزیشکی لە نێوان پیشە ناسراوەکانی زانستە پزیشکییەکاندا وەرگرتووە، ئەمەش دوای ئەو ھەوڵ و کۆششە فراوان و بەردەوامانەی کۆمەڵەی فیزیای پزیشکی ئەمریکی داویانە کە چەندین ساڵە ھەوڵیان داوە مەرجەکانی یاساکانی بیمەی ئەمریکا لەخۆ بگرێت، وەک پێویستی فیزیازانێکی تایبەتمەند بە پرۆسەی وەرگرتنی متمانە لە ڕێکخراوەکانی وەک کۆمیسیۆنی ھاوبەش یان کۆلێژی ڕادیۆلۆژی ئەمریکی سەرکەون ئەو کەسانەی کە دەرمان دەخوێنن (لە وڵاتانی ڕۆژاوا) بە زۆری بۆ یەک (یان زیاتر) لە سێ بواری پیشەیی کار دەکەن وەک:
١- ڕاوێژ و خزمە تگوزارییەکان لە کە ڕتی تایبە ت ٢- توێژینەوە و فێرکردن لە زانکۆکاندا ٣- پزیشکی لە نەخۆشخانە گشتییەکاندا
ئەوانەی لە ڕێزبەندی دووەم دان بوارێکی فراوانتری دەرفەتی پیشەییان لەپێشە لەسەر بنەمای پێناسەکانی کۆمەڵەی فیزیای پزیشکی ئەمریکی، بەڵام لە خوارەوە باس لەو سێ ئاراستە سەرەکییەی پیشە لە فیزیای پزیشکیدا دەکرێت.
زۆربەی کارمەندان ھەلی کار لە زیاتر لەو سێ بوارەی سەرەوە دەدۆزنەوە، لەھەندێک کاتدا کارمەندانی ئەو بوارە بەلای پیشەسازی و تەنانەت پۆستی بەڕێوەبەری و جێبەجێکاریدا ڕادەکێشرێن، بۆ نموونە ھەندێک جار ھەندێک لەدەرچووانی ئەم بوارە دەتوانن ببنە توێژەر و نووسەری زنجیرەی ترپەکانی ئامێرەکانی MRI لەکۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی توێژینەوەدا، بۆیە بەتایبەتی فیزیایی پزیشکی چەندین لەیەکچوونیان ھەیە لەگەڵ ئەندازیارانی پزیشکیداو ئەم لەیەکچوونانەش لەوڵاتان دا جیاوازە.
تەکنەلۆجیای تیشک و ڕادیۆلۆژی و چارەسەرییەکانی لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا پلەی جیا و ناونیشانی جیاوازی ھەیە، ھەرچەندە وانەکانیان زۆرجار ھەمان وانەی فیزیای پزیشکییە بەڵام لە ئاستی دەستپێکەرەکاندا جیاوازن، ئەگەرچی فیزیازانی پزیشکی دەتوانێت لە ڕۆڵی بەرپرسی پاراستنی تیشک (RSO) دا کار بکات، بەڵام زۆر جار ئەرکی پاراستنی تیشک لەگەڵ پسپۆڕانی فیزیای تەندروستی، کە ھەروەھا ڕێسای تایبەت بە خۆیان و تاقیکردنەوەی بۆردی تایبەت بە خۆیان ھەیە. .
دواجار زۆربەی دەرچووانی ئەم بوارە پۆستی تێکەڵاو بەدەست دێنن، واتا سەرقاڵی کاری نۆرینگەیی (کۆنترۆڵی جۆریی ئامێرەکان لە نەخۆشخانەیەک) دەبن (وەک فێرکردن و ڕاھێنانی تازە دەرچووەکان، بە قوتابی و ھەڵگرانی دکتۆراوە) و ئەنجامدانی توێژینەوەی زانستی، یان تەنانەت ھەندێک جار ڕاوێژ بە کۆمپانیایەکی تایبەت بە کەلوپەلی پزیشکی (بۆ نموونە لە دروستکردنی فانتۆمی نوێدا) دەکەن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی کە دڵنیایە ئەوەیە کە ھەلی کار لەم بوارەدا وەک بواری فیزیای پزیشکی خۆی جیاواز و زۆرە.
جێی تێبینییە لە ساڵی ٢٠١٤ ەوە کەمیی پسپۆڕانی بوارەکە (بە تایبەت لە بواری وێناکردن) دا، تا ئەوپەڕی بەرزبووەتەوە و پێشبینی دەکرێت لە ماوەی ١٠ ساڵی داھاتوودا پێویستیی ئەو جۆرە پسپۆڕانە بە لایەنی کەمەوە لە ئەمریکای باکووردا ھەستی پێ بکرێت. ھەندێک سەرچاوەی ھەواڵ ڕاپۆرتیانداوە کە گەشەی ساڵانەی ١٠٪ کەمی کردووە ئەمەش ئەم بارودۆخەی ئێستا مانای زۆر کار و بازاڕی کاری زۆر گەورە دەگەیەنێت ، بەڵام ڕکابەرییەکی زۆر چڕ ھەیە بۆ قبوڵکردن.
١- دامەزراندن لە ھاوبەشگا خزمەتگوزارییەکان
لە وڵاتانی ڕۆژاوادا، زۆر لە دەرچوان یان پسپۆڕانی فیزیای پزیشکی لە ھاوبەشگای ناسراو بە ھاوبەشگای خزمەتگوزاری و ڕاوێژکاری فیزیای پزیشکی دادەمەزرێن. ئەم ھاوبەشگایانە بەرپرسن لەتاقیکردنەوەو کۆنترۆڵکردنی کوالیتی ساڵانەی دامەزراوەی نەخۆشخانەکان و نۆرینگە تایبەتییەکان بەشێوەی کرێکاری (وەرگرتنی کرێ لەسەعاتێکی کارکردندا). زۆربەی کرێکارانی ئەو بوارە لە تاقیکردنەوەی ABR دەرچوون، ھەندێک جاریش لە نەخۆشخانەیەک بە شێوەیەکی کاتی وەک ڕاوێژکار کار دەکەن بۆ ئەوەی نەخۆشخانەکە مۆڵەت لە دەزگا تەندروستییەکانی دەوڵەتی ئەمریکا یان دەزگا فیدراڵییەکان بەدەست بھێنت یان نوێ بکاتەوە.
٢- دامەزراندن لە ناوەندە ئەکادمیاکان
پسپۆڕانی فیزیای پزیشکی پاش تەواوکردنی خولەکانی ڕاھێنان دەتوانن لە بوارە جیاوازەکاندا لە ئەکادمیاکاندا کار بکەن، ئەوەش بە پشت بەستن بەو دەرفەتانەی کە لەو زانکۆیە پێشکەش دەکرێت کە تێیدا دەخوێنن و توانای زانستی و پراکتیکی خودی تاک بەدەردێخن. تاوەکو لە زانکۆ یان پەیمانگای تایبەت و توێژینەوەی گشتی وەک توێژەر یان پرۆفیسۆر دایانبمەزرێن.
٣- دامەزراندن لە نۆرینگەکانی وێنەگرتن
کاری فیزیایی پزیشکی لە ھاوبەشگا خزمەتگوزارییەکان ھەمان کاری فیزیایی پزیشکییە، جگە لەوەی لە کوردستان فیزیایی پزیشکی بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لە نەخۆشخانەیەک و مەڵبەندە چارەسەرییەکان دادەمەزرێن. ئەم کەسە بە " فیزیای پزیشکی " ناودەبرێت. ئەرکەکانی فیزیای پزیشکی بە باشی لەلایەن کۆمەڵەی فیزیای پزیشکی ئەمریکییەوە پێناسە دەکرێت.
بۆ نموونە ئەم کەسانە دەتوانن، لە نۆرینگەکان یان نەخۆشخانەکان، کۆنترۆڵی جۆری ئامێرەکانی تیشکدانەوەی تیشک بکەن، کە لەو حاڵەتەدا بۆ نموونە، ژەمی ھەڵمژین و شێوەی تیشکدانەوەی تیشکبۆنەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی شێرپەنجە ھەژمار دەکەن. ھەندێکی تر لەوانەیە کۆنترۆڵی جۆری ی دەدای ڕادیو یان ڤیدیۆی مۆدیلەتەکان بکەن بەپێی ستانداردی تەکنیکی یاسایی. ھەندێکی تر وەک ئەفسەری فیزیای تەندروستی نەخۆشخانەکان یان دامەزراوە پزیشکییەکان کار دەکەن، بەڵام فیزیازانی پزیشکی نۆرینگەیی زیاتر بە ھەرەوەزیی پەیوەندییان بە پزیشکەکانی بەشی ناوخۆیی ھەیە، بۆ نموونە ھاوکاری کردن لەگەڵ ئەو پزیشکانەی کە دەربارەی پلانی دۆسمیری نەخۆش و تیشکدانەوە دەنووسن ھەندێک لەو کەسانەش ڕەنگە ھاوکاری ئەوکەسانە بکەن کە لەم بوارە زانیاری کۆ دەکەنەوە.
ئامار و ژمارەکان
بە گوێرەی سەرژمێری نووسینگەی ئاماری وەزارەتی کاری ئەمریکا، لە ساڵی ٢٠١٢دا، نزیکەی ٢١ ھەزار کەس بە تەنیا لە یەکێک لە لقەکانی فیزیای پزیشکی لە ئەمریکا کاریان کردووە؛ و بە گوێرەی کۆمەڵەی فیزیای ئەمریکی ٨٥ ٪ ی پسپۆڕانی فیزیای پزیشکی لە بواری تیشکدانەوەدان، لەکاتێکدا ئەم فیگەرە ١٠ ٪ بۆ وێناکردن و ٥ ٪ بۆ پزیشکی ناوەکی و ھەروەھا پاراستنی تیشک بووە.
ھەروەھا ٧٨ ٪ یان لە ڕێکخستنی نۆرینگەیی (نەخۆشخانە و نۆرینگە و ھتد) و ٩ ٪ لە ژینگە ئەکادیمییەکان (پۆستی ئەکادیمی) و ٤ ٪ لە توێژینەوە (پەیمانگا توێژینەوە و زانکۆکان) بوون. خشتە-١ ژمارەکانی مووچە یان داھاتی فیزیایی پزیشکی لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ چوار گرووپی دامەزراندنی ئەمریکا پیشان دەدات. 650px|وێنۆک|ناوەڕاست|نمودار-١: درآمد متخصصان فیزیک پزشکی بر طبق پرسشنامھٔ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا از شاغلان آمریکا و کانادا در سال ٢٠١٥ میلادی. نقطە قرمز حقوق میانە، و میلھای بالا و پایین، نمایشگر مقادیر 80th percentile و 20th percentile ھستند.
دامەزراندنی ژنان
جیاواز لە بوارە ئاسایییەکانی فیزیا و ئەندازیاری، کە بە شێوەیەکی نەریتی لە بواری بەرژەوەندی نێردا بووە—بواری فیزیای پزیشکی بوارێکی زۆر چالاکیش بووە بۆ ژنان، لەگەڵ چەندین کەسایەتی دیاری ژن لە فیزیای پزیشکیدا. لە ساڵی ٢٠١٥ دا ٢٣٪ی ئەندامە ھەمیشەیییەکانی کۆمەڵەی فیزیای پزیشکی ئەمریکی ژن بوون