cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کەناڵی ئەلبەغدادیە
بەڕێوەبردن و بەرنامەکان
کەناڵی ئەلبەغدادییە کەناڵێکی گشتیی کات بەسەربردنە و بەرنامەکانی بە زمانی عەرەبی لە کەناڵەکانی ھۆت بێرد و نایلسات و پێشتریش لە کەناڵی عەرەبسات پەخش دەکات، بەڕێوەبەری کەناڵەکە ناوی عەون حسێن ئەلخەشلوکە، نیووزم وتی «زۆرجار ئەو کەناڵە ڕەخنە لە حکومەتی نوێی عێراق و بوونی ئەمەریکا لە عێراق دەگرێت»، عەبدولحسێن شەعبان، بەڕێوەبەری گشتی پێشووی کەناڵەکە، داگیرکارییەکانی ئەمریکا بۆ سەر عێراق بە «سوکایەتیکردن بە عێراق» پەسن دەکات.
سەرچاوەکان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵی عەرەبی پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
نەجران
نەجران (بە عەرەبی: نَجرانْ Najrān)، شارێکە لە باشووری ڕۆژاوای سعودیە لە نزیک سنووری وڵاتی یەمەن. پایتەختی پارێزگای نەجرانە، یەکێکە لەو شارانەی بەخێرایی گەشەی سەندووە، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ١٩٧٤، ٤٧٫٥٠٠ کەس بوو، بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٧، ژمارەی دانیشتووانەکەی بەرزبووەتەوە بۆ ٥٠٥٫٦٥٢ کەس. نەجرانییەکان لە زۆرینەی موسڵمانی شیعەی ئیسماعیلی پێکدێن، سوننەکانی حەنبەلی و شافعی و مالیکی دووەم گەورەترین گرووپی ئایینین لە شارەکەدا، شیعەکانی زەیدیش بچووکترین گرووپی ئایینی پێکدەھێنن.
سەرچاوەکان
https://www.britannica.com/place/Najran-Saudi-Arabia
پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی پۆل:شارە عەرەبییەکان پۆل:شارەکانی عەرەبستانی سعوودی
ئایکن (ستۆدیۆ)
ئایکن (بە ئینگلیزی: Eiken)‏ ستۆدیۆیەکی ئەنیمێی ژاپۆنییە و بنکەکەی لە شاری تۆکیۆی پایتەختی ژاپۆنە، پێشتر بە "کۆمپانیای تەلەڤزیۆنی ژاپۆن" ناسرابوو پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٩ ناوەکەی بگۆڕدرێت بۆ ئایکن.
تێبینییەکان
<references group="lower-alpha" />
سەرچاوەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلمی ژاپۆن پۆل:ستۆدیۆ ئەنیمەیشنە ژاپۆنییەکان
بڕیارنامەی ١٤٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٤ی نیسانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی تیمۆری ڕۆژھەڵات. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٣٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ تیمۆری ڕۆژھەڵات پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:تیمۆری ڕۆژھەڵات لە ٢٠٠٣
لاتڤیا
لاتڤیا بە فەرمی کۆماری لاتڤیا، (بە لاتڤی: Latvij) وڵاتێکە دەکەوێتە ناوچەی دەریای باڵتیک لە باکووری ئەورووپا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئیستۆنیا (درێژی سنوور ٣٤٣ کم)، لە باشوورەوە لەگەڵ لیتوانیا (٥٨٨ کم)، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕووسیا (٢٧٦ کم)، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بیلاڕووس (١٤١ کم)، و بە سنوورێکی دەریایی لە ڕۆژاوا لەگەڵ سوێددا ھاوبەشە. ژمارەی دانیشتووانی ١،٣١٤،٤٥٨ ،ملیۆن کەسە، و ڕووبەرەکەی ٦٤،٥٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە کە لە پلەی ١٣٢یەم دایە بۆ گەورەترین وڵاتانی جیھان، یەکێکە لە وڵاتە کەم دانیشتوو و کەم چڕەکانی یەکێتیی ئەورووپا. پایتەختی لاتڤیا ڕیگایە، زمانی فەرمی زمانی لاتڤیە، دراوەکەی یۆرۆیە کە لە ١ی ١ی ٢٠١٤ گۆڕدرا، کەشوھەوایەکی وەرزی مامناوەندی ھەیە.
گەلی لاتڤیا باڵتیکین و لە ڕووی چاندەوە پەیوەندییان بە ئیستۆنی و لیتوانییەوە ھەیە. لاتڤیەکان خەڵکی ڕەسەنی لاتڤین لەگەڵ لیڤانییەکانی نەتەوەی فینۆ-ئۆگریک. زمانی لاتڤی زمانێکی ھیندی و ئەورووپییە کە لەگەڵ زمانی لیتوانی تاکە زمانی زیندووی لقی باڵتیکی ئەم بنەماڵەیەن. زمانە ڕەسەنەکانی کەمینەکان زمانی لاتگالی و زمانی لیڤانۆ-ئۆگریک کە نزیکە لە لەناوچوون. لە ڕووی جوگرافیا و زەوی و دانیشتووانەوە لاتڤیا بەخۆشیەوە لە ناوەڕاستە و لە نێوان سێ وڵاتی باڵتیکە: ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیا. لاتڤیا مێژووی خۆی لەگەڵ ئیستۆنیا ھاوبەشە لە سەردەمی ئەڵمانی، پۆڵەندی-لیتوانی، سوێدی، ڕووسی، ئەڵمانیای نازی، سۆڤیەت، مەسیحیبوون لە سەدەی ١٣ و چاکسازی پرۆتستانت لە سەدەی ١٦. ھەردوو وڵات شوێنی نیشتەجێبوونی ژمارەیەکی زۆر لە ڕووسییە نەتەوەییەکانن (٢٧.٤٪ لە لاتڤیا، ٢٦٪ لە ئیستۆنیا)، کە بەشێکیان لە ھاووڵاتیانیان نین. مێژووی لاتڤیا زۆرینەی پرۆتستانتە، جگە لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی لاتڤیا نەبێت کە مێژوویەکی زۆرینەی کاسۆلیکی ھەیە.
لاتڤیا کۆمارێکی پەرلەمانی یەکگرتووە و دابەشکراوە بەسەر ١١٨ بەشی کارگێڕیدا کە لە ١٠٩ شارەوانی و ٩ شار پێکھاتووە. پێنج ناوچەی پلاندانانی ھەیە کە بریتین لە کورزمێ، لاتگەلێ، ڕیگا، ڤیدزمێ و زیمگەلێ. کۆماری لاتڤیا لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ دامەزراوە، لە نێوان ساڵانی ١٩٤٠–١٩٤١ و ١٩٤٥–١٩٩١ لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و لە نێوان ساڵانی ١٩٤١–١٩٤٥ لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە داگیرکراون و لکێنراون بە خۆیانەوە. «شۆڕشی گۆرانی»ی ئاشتییانە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ تا ١٩٩١ و خۆپیشاندانی «زنجیرەی باڵتیک» لە ٢٣ی ئابی ١٩٨٩ بووە ھۆی سەربەخۆیی دەوڵەتانی باڵتیک. لاتڤیا لە ٢١ی ئابی ١٩٩١دا سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند.
لاتڤیا ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەورووپا، ئەنجومەنی ئەورووپا، ناتۆ، ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاری لە ئەورووپا، سندووقی دراوی نێونەتەوەیی و ڕێکخراوی بازرگانی جیھانییە و بەشێکە لە ناوچەی شنگن. ئەندامی کۆمەڵەی گەلان بووە لە ساڵانی (١٩٢١–١٩٤٦) و ناوچەی بازرگانی ئازادی باڵتیک (١٩٩٤–٢٠٠٤). ھەروەھا لاتڤیا ئەندامی ئەنجومەنی وڵاتانی باڵتیکە و ھاوکاری سێگۆشەیی نێوان دەوڵەتانی باڵتیک و ھاوکاری باکووری باڵتیک لەگەڵ ئیستۆنیا و لیتوانیا ھاوبەشە.
دوای پاشەکشەی ئابووری لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا، لاتڤیا گەورەترین بەرھەمی ناوخۆیی لە ئەورووپا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨–٢٠٠٦دا ھەبوو. لەژێر قەیرانی دارایی جیھانی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠١٠، لاتڤیا زۆرترین زیانی پێگەشتووە لە نێوان وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپادا، بەو پێیەی بەرھەمی ناوخۆیی نزیکەی ٢٦،٥٤٪ لەو ماوەیەدا کەمیکردبوو. لاتڤیا لە ساڵی ٢٠١٠ نیشانەکانی سەقامگیری ئابووری نیشاندا و نەتەوە یەکگرتووەکان لاتڤیا وەک وڵاتێک دەخاتە لیستی ئەو وڵاتانەی کە پێوەرێکی گەشەسەندنی مرۆیی زۆر بەرزی ھەیە.
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی لاتڤیا ٢,٠٤١,١١١ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١.٦ ساڵە. ھەروەھا ٦٨ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨ پۆل:لاتڤیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١ پۆل:وڵاتانی ئەوروپای باکوور
توغلوق خان
غیات الدین توغلوق شای دووەم، لەدایکبووی تغلوق خان، کوڕی فاتحخان و نەوەى فیرۆز شا توغلاق. ئەو سوڵتانێکی شانشینی توغلاقی سوڵتانی دەلهی بووە؛ لە ساڵی ١٣٨٨ی زایینیدا سەرکەوتە سەر تەختی پاشایەتی. بەڵام ئا قەیرانی جێنشینی نزیکەی یەکسەر دەستی پێکرد بە محەممەد شای کوڕی فیرۆز شا کە ئیدیعای خۆی بە پشتیوانی کوڕی زەعفەر خان برای ئەبوبەکرخان خستە مەترسییەوە. توغلاق خان هێزی ڕەوانەی دژی مامی بەرەو دامێنی گردەکانی سیرمور کرد. محمد شا توغلاقی کوڕی فیرۆز شا دوای شەڕێکی کورت لە قەڵای کەنگرە پەنایان برد، و سوپای توغلاق خان گەڕایەوە بۆ دەلهی بەبێ ئەوەی هیچ شایستەیەکی زیاتر بەدوایدا بگەڕێت بۆ سەختییەکانی وەبەرهێنان و زەوی. لە کۆتاییدا هەرچەندە هەندێک لە ئەمیرەکان پەیوەندییان بە ئەبوبەکر خان کوڕی زەعفەر خان و نەوەى سوڵتان فیرۆز شا توغلاق کرد و پیلانیان دا بۆ تیرۆرکردنی توغلوق خان. لە ساڵی ١٣٨٩ سوڵتان و جەهان خانی وەزیریان گەمارۆدا و کوشتیان و سەریان بەسەر دەروازەی شاری دەهلیدا هەڵواسی؛ ماوەی دەسەڵاتی توغلوق خان، پێنج مانگ و هەژدە ڕۆژ بوو.
سەرچاوەکان
پۆل:مردووانی ١٣٨٩ پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٤یەم
بڕیارنامەی ١٤٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئازاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٣٢‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:عێراق لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق
١١٤٠
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
سوننە
230px|وێنۆک|چەپ|مزگەوتی ئەزھەر لە قاھیرە یەکێکە لە ناوەندەکانی زانستی ئیسلامی سوننە
مەزھەبی سوننە یان ئەھلی سوننە و جەماعەت، یان بیروباوەڕی سوننە، بە عەرەبی أھل السنة والجماعة گەورەترین تائیفەی ئیسلامە، سەرچاوەکانی شەریعەتی سوننە بریتییە لە قورئان و سوننەتی پێغەمبەری ئیسلام محەمەد وەرئەگرن، و لە فەرموودەکانیەوە سوننەتەکانی وەرئەگیرێت، ھەروەھا فیقھ (زانستی ئایینی) لە چوار پێشەواکەی سوننە وەرئەگرن، و بڕیار ئەدەن بە ڕاستی خەلافەتی ھەر چوار خەلیفەکەی ڕاشدین، و بە دادپەروەری ھەر یەکێک لە ھاوەڵەکان.
دروستبوونی مەزھەب
ھەندێک لەو باوەڕەدان کە یەکەم ھەڵوێست ئاڕاستەی سوننەی دیاری کرد ھەڵبژاردنی ئەبووبەکر بوو بە خەلیفەی موسڵمانان، ھەروەھا باوەڕیان بە لە پێشی ئەبوبەکر ھەیە پاشان ھەر سێ خەلیفەکەی تر بە دواییدا بەپێی ڕیزبەندییەکەیان، عومەر پاشان عوسمان پاشان عەلی، بیروباوەڕیان پێکھاتووە لە قورئان و سوننەت ، سوننە پشتی ئەم ڕایە دەگرن، لە کاتێکدا شیعە ھەڵبژاردنی ئەبووبەکر بە خەلیفە بە پێچەوانەی ڕاسپاردەکانی پێغەمبەر محەمەد ئەزانن، و بەپێی رای ئەوان پێشەوایەتی موسڵمانان بۆ عەلی کوڕی ئەبووتالیب و نەوەکانی ئەوە.
ئەتوانین بڵێین سوونە تائیفەیەکی سەربەخۆ بوون لە خەلافەتی عەلی کوڕی ئەبووتالیبدا لە خەواریجەکان، و لەو دەستانەی لە دوای ڕێکەوتنی حەسەنی کوڕی عەلی لەگەڵ معاویە کوڕی ئەبووسوفیان دروستبوون، سوننە خۆیان نەخستە ئەو جیاوازیانەی لە نێوانیاندا ھەبوو، لەوانە ئیبن عومەر و ئەنەسی کوڕی مالیک ، بەڵام جیابوونەوەی تەواوەتی ھێشتا دەرنەکەوت لە نێوان سووننە و شیعەدا، بەڵکو ئەو جیابوونەوەیە وردە وردە جوڵا، ھێزی ئەو جوڵەیە لە کاتی دەوڵەتی ئەمەوییدا زیادی کرد، کاتێک ھاوەڵەکان و زاناکان چالاک بوون وەک ئەبووھورەیرە و حەسانی کوڕی سابت و ئەنەسی کوڕی مالیک و عەبدوڵڵای کوڕی عومەر و زاناکانی مەدینە، و گێڕانەوەی فەرموودەکان گەیشتە قۆناغی نوسینەوە، و عومەری کوڕی عەبدول عەزیز پاڵپشت زانا سوننەکانی مەدینەی ئەکرد، و لە کۆتاییەکانی سەردەمی ئەمەوی و سەرەتای عەبباسیدا پێشەوا ئەبوحەنیفە دەرکەوت و ئیمام مالیک ئەیخوێند، کۆکردنەوەی فەرموودە لە سەرەتاکانی دەوڵەتی عەبباسیدا بوو، کە ھەر لەم سەردەمەدا چوار خوێندنگەکەی سوننە تایبەتمەندیان وەرگرت و عەباسییەکان دواتر پشتیان پێ ئەبەستن بە شێوەیەکی فەڕمی، عەبباسیەکان سوونە بوون لەبەر پشت بەستنیان بە چوار خوێندنگەکەی سوننە و شیعە بوون لەبەر ئەوەی بانگەوازیان بۆ ئالبێتی پێغەمبەر ئەکرد بەپێی تێگەیشتنی سەردەمەکەیان، ئەمەش ئەوە ئەگەیەنێت، کە جیاکەرەوەی ڕوون بەڵام ناتەواو دەرکەوتووە لە نێوان سوننە و شیعەدا لە سەردەمی عەبباسیدا.
مەزھەبە زانستیەکانی سوننە
پێکھاتنی مەزھەبە زانستییەکان یان فیقھیەکانی سوننە ئەگەڕێنەوە بۆ سەرەتای ئیسلام، بە تایبەت لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەمەد، کە ھاوەڵان و شوێنکەوتووانی و موسڵمانان بەگشتی ئیجتیھادیان ئەکرد لە جێبەجێکردنی ووتە و کردارەکانیدا.
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئیسلام و فراوانبوونی و گەیشتنی بە کێشەیەکی زۆری ئایینی و یاسادانانەوە پێویستی بە دەرچونێکی خێرا ھەبوو بە ئیجتیھاکردن لەو بابەتە زانستی و فیقھیانەدا و دابینکردنی پێویستیەکانی خەڵک و وەڵام دانەوەی پرسیارەکانیان، لەمەوە ژمارەیەک زانا ھەڵکەوت لە ھەر ھەرێمێکدا خەڵکیان فێری کاروباری ئایین و دونیایان ئەکرد.
ئەو چوار مەزھەبە زانستیەکەی بە شێوەیەکی فراوان بڵاوبونەتەوە لە نێو خەڵکانی سوننەدا و بوون بە فەڕمی لە زۆربەی کتێبەکانیاندا، بەپێی دەرکەوتنیان ئەمانەی خوارەوەن؛
ئەم مەزھەبانە تەنھا خوێندنگەی زانستین، ڕێکەوتوون لە سەرچاوەدا (ئوسوڵ)، بەڵام جیاوازن لە لقەکاندا، و جیاوازیان نیە لە بیروباوەڕدا، ھەروەھا مەزھەبی زانستی تر ھەن بێجگە لەم چوارە بەڵام بڵاونەبوونەتەوە، لەوانەش مەزھەبی ئەوزاعی و لەیسی کوڕی سەعد و ئەوانی تر.
ئوسوڵی فیقھ
ئوسوڵی فیقھ یان سەرچاوەی زانستی سوننە لەسەر قورئانی پیرۆز و سوننەتی پێغەمبەر (فەرموودەکانی پێغەمبەر) ئەوەستێت، لەگەڵ کۆبوون و پێوانی نەتەوەدا، سوننەتی پێغەمبەر کۆمەڵێک کتێبە لەوانە؛ سەحیحی بوخاری و موسلیم و کتێبەکانی سونەنی ئەبوداوود و نەسائی و موسنەدەکان وەک موسنەدی ئەحمەدی کوڕی حەنبەل و زۆر سەرچاوەی تر. لەبەر ئەوەی ھەرچیەک لە قورئان و فەرموودە سەحیحەکاندایە ڕێگە پێدراوە بۆ موسڵمانان.
بنەماکانی ئیسلام
لە فەرموودەیەکدا کە ئەبووھورەیرە گێڕاویەتەوە وەرگیراوە، ئەویش ئەو بنەمایانەن کە ئیسلامی لەسەر بنیاتنراوە، و بە کردنیان مرۆڤ بە موسڵمان دادەنرێت پێنجن، و پێنج بنەماکەی ئیسلام وەک لە فەرمودەکەدا ھاتووە ئەمانەن؛
پایەکانی یەکتاپەرستی
ئەم پایەیە لەگەڵ ئەو گرنگیەی ھەیەتی، نە پێغەمبەر (د.خ) و نە ھاوەڵەکان ڕوونیان نەکردۆتەوە، ھەروەھا ھیچ دەقێکی قورئانی یان فەرمودەیەک یان وتەی ھاوەڵەکانی لەسەر نیە، و زۆربەی زاناکان باسیان نەکردووە بە ھەر چوار پێشەواکەی سوننەوە ئەبووحەنیفە و مالیک و ئیمام شافعی و ئەحمەد کوڕی حەنبەل، بەڵام تەنھا سەلەفیەکان باسی ئەکەن، کە بەپێی ڕای سەلەفی دابەش دەبێت بۆ؛
ناوەندیی بیروباوەڕی سوننە
سوننە لەو باوەڕەدان کە ھەندێک لەو بیرۆکە و خووانەی کە تائیفەکانی تر لەسەری ئەڕۆن دروستکراوە و پێچەوانەی قورئان و سوننەتە، بۆ نموونە ڕۆچوون لە کەسایەتییەکاندا، یان ڕۆچوونی خەواریج لە تەفسیری ئایەتەکانی ھەڕەشە و بەڵێندا بە شێوەیەک کە ھەر کەسێک گوناھێک بکات بە بێباوەڕ دایدەنێن، ھەروەھا گۆشەنیگای قەدەری و جەھەمیەکان لەسەر قەدەر دوورە لە بیروباوەڕی سوننەوە، و ئەم لادانانە لە سەردەمی پێغەمبەر و پێشینە چاکەکاندا نەبوون، بەڵکو خراونەتە پاڵ ئیسلام لە ژێر کاریگەری موسڵمانان بە ڕۆشنبیری ئەو وڵاتانەی فەتحیان کردوون.
ئەم خشتەیەی خوارەوە ھەندێک لە گۆشەنیگاکانی سوننە دەردەخات بەوەی کە گرۆی ناوەندن لە بیروباوەڕدا؛
دیمۆگرافیا
thumb|300px|دابەشبوونی ئیسلام لە جیھاندا، ڕەنگە سەوزەکە ئاماژا بە زۆرینەی سوننەکان دەکات و ڕەنکی ماڕۆنی (سور) ئاماژە بە زۆرینەی شیعەکان دەکات، و ڕەنگی شین ئاماژە بە زۆرینەی ئەبازییەکان دەکات
بەپێی زانستی دیمۆگرافیا، تێبنی دەکریت لە نێو ھەر دە کەسی موسڵماندا نزیکەی نۆیان لەسەر مەزھەبی سوننەن و یەکێکیان لە سەر مەزھەبەکانی تری ئیسلامە، لەسەر ئەمەوە ھەر بە کەسێک وترا موسڵمانە وەک سوننە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، و سوننە لە ھەموو دەوڵەتەکانی جیھانی ئیسلامیدا ھەن و زۆرینەی پێک دەھێنن بێجگە لە ھەندێک وڵاتی کەم نەبێت، ھۆکاری ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ ھۆکارە سیاسی و ھۆزەکی و کۆمەڵایەتیەکان، و زۆر کەس لەو باوەڕەدان کە سوننە دەریای موسڵمانان پێک دەھێنن و تائیفەکانی تر وەک دوورگەکانی ناو ئەو دەریایە ئەنوێنن.
فراونی بڵاوبوونەوە
مەزھەبی سوننە لە ھەموو مەزھەبە ئیسلامیەکان زیاتر بڵاو بۆتەوە و شوێنکەوتووی ھەیە، و ژمارەی شوێنکەوتووەکانی %٩٠ی ئیسلامی جیھان ئەگرێتەوە ، و بە مەزھەبی فەڕمی زۆر لە دەوڵەتە ئیسلامیەکانی ئەمڕۆ دادەنرێت، و لە مێژوودا مەزھەبی فەڕمی زۆر لە دەوڵەتە ئیسلامیەکان بووە لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوادا، بۆ نموونە دەوڵەتی عوسمانی مەزھەبی سوننە مەزھەبی فەڕمی دەوڵەت بووە و پشتیان بە خوێندنگەی حەنەفی بەستووە وەک سەرچاوە بۆ بڕیار و یاساکانی دەوڵەت، لە ھەمان کاتدا دانیان ناوە بە مەزھەبەکانی تر و دادوەر و فێرکاریان بۆ دانابوون، و ئەتوانین بڵێین سوونە زۆرینەی دەوڵەتەکانی جیھانی ئیسلامی پێک دە ھێنن بێجگە لە دەوڵەتەکانی؛ ئێران و ئازەربایجان و بەحرەین و عێراق کە شیعەی دوانزە ئیمامی زۆرینەیان پێک دەھێنێت و عومان مەزھەبی ئیبازی زۆرینەی پێک دەھێنێت.
ئاماری سوننەکان
بەپێی ئینسایکلۆپیدیای مەسیحی جیھانی دانەر (دایڤد باریت)، ژمارەی سوونە لە ساڵی ٢٠٠٠ بە نزیکەی ١,٠٠٢,٠٠٠,٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت، لە کاتێکدا ژمارەی ڕۆمانە کاسۆلیکەکان (تائیفەی کاسۆلیکی مەسیحی) لە ھەمان ساڵدا بە ١,٠٥٧,٠٠٠,٠٠٠ کەس ئەخەمڵێنرێت، بەپێی ئەمە جیاوازی نێوان تائیفەی کاسۆلیکی و سوننە نزیکەی ٥٥ ملیۆن کەسە.
ھەر بەپێی ھەمان سەرچاوە، ژمارەی ئەو موسڵمانانەی ئیسلامن بە ھەموو مەزھەبە جیاوازەکانیەوە لە ساڵی ٢٠٠٠دا نزیکەی ١,١٨٨,٠٠٠,٠٠٠ کەسن، بەپێی ئەمەش سوننە زۆرینەی پێک دەھێنێت کە نزیکەی (%٨٤.٣٤) سوننەن، و تائیفەکانی تری ئیسلام نزیکەی ١٨٦,٠٠٠,٠٠٠ کەسن (واتە ١٥.٦٥)ی موسڵمانان پێک دەھێنن، ھەر ھەمان سەرچاوە ئاماژەی بەوەداوە کەوا ڕۆژانە نزیکەی ٣٤٠ ھەزار کەس لە دایکدەبن، کە ٦٨ھەزاریان موسڵمانن، بەپێی ئەمەش ڕۆژانە ٦٠ ھەزار سوننە دێنە دنیاوە.
بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەکان کە ئاژانسی ھەواڵی جیھانی بڵاوی کردۆتەوە ژمارەی موسڵمانان لە ساڵی ٢٠٠٩ دەگاتە ١,٥٧ ملیار کەس، بەپێی ھەمان سەرچاوە ڕێژەی سوونە ئەگاتە (%٨٧-%٩٠)ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ژمارەی موسڵمانانی سوونە لە نێوان (١,٣٧-١,٤) ملیار کەسدایە.
خەلافەتی ئیسلامی
خەلافەت سەرکردایەتی کردنی ھەموو موسڵمانان ئەگەیەنێت بە گشتی لە جیھاندا بۆ دامەزراندنی یاسای شەرعی ئیسلامی، و ھەڵگرتنی بانگەوازی ئیسلامی بۆ جیھان، ناونراوە بە خەلافەت واتە جێنشینی ئەمەش لەبەر ئەوەی پێشەوایەتی موسڵمانان دەکات و جێ نشینی پێغەمبەر محەمەدە لە بەڕێوەبردنی کاروبارەکانیان.
ھەروەھا خەلافەتی ئیسلامی وا وەردەگیرێت لە نێو موسڵماناندا بۆ ئاماژەدان بە حوکمی موسڵمانان بۆ خاکەکان لە ماوەیەکی دوور و درێژدا، سەرەتاکەی سەردەمی خەلافەتی ڕاشدین بوو و کۆتاییەکەی ساڵی ١٩٢٤ بوو دوای ئەوەی خەلافەتی عوسمانی کۆتایی پێھات لە تورکیادا.
خوێندنگە ئایدۆلۆژیەکانی سوننە
ئەھلی سوننە و جەماعەت جێبەجێکرنی بیروباوەڕدا دابەش دەبن بۆ سێ خوێندگەی ئایدۆلۆژی؛
thumb|280px|سۆفیگەرە تورکە مەولەوییەکان جوڵە تەقلیدیەکەیان ئەنجام دەدەن لە بەردەم ئارامگەی جەلالەدینی ڕومی لە قۆنیە
دژەڕاکان بۆ ئەم دابەشکردنە
سەلەفیەکان لەو باوەڕەدان کە شوێنکەوتووی بیروباوەڕی پێشینە چاکەکارەکانن، ئەوانیش سێ سەدەی سەرەتای نەتەوەی ئیسلامییە، ئەشاعیرە و ماتریدیەکان لە ڕێگەی ڕاست لایانداوە بە پەیڕەوکردنیان بۆ زانستی ووتە و فەلسەفە کە لە سەردەمی پێغەمبەر و ھاوەڵەکان و چوار پێشەواکەی سوننەدا نەبووە، و ئەوانە ئەو سیفەتانەی خوایان وەستاند کە ئەبووایە جێبەجێ بکرانایە.
ئەشاعیرە و ماتریدیەکان لەو باوەڕەدان، کە ئەوان شوێنکەوتووی چوار پێشەواکەن و ناونانی کۆمەڵە سەلەفیەکان دروستکراوە و نە پێغەمبەر و نە ھاوەڵەکان و شوینکەوتووەکان نەیانھێناوە، و شوێنەکەوتوانی سەلەف (پێشیەنەکان) پێویستە بەڵام قۆستنەوەی بۆ بانگەشەی ئایدۆلۆژییەکان دروست نیە بە تایبەت ئەو بیروباوەڕانەی بەرجەستەکردن لە خۆ دەگرێت لە ژێر ناونیشانی سەلماندنی سیفەتەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:سوننە پۆل:مەزھەبەکانی ئیسلام
کاداستر
وێنۆک|کاداستر Cadastre
کاداستر (بە ئینگلیزی: Cadastre) پۆڵێنکردن و سیستماتیک (ڕێکخراو) زەوی، لەژێر چاودێری دەسەڵات، بە بەکارھێنانی نەخشەی ئە پارچە زەویانەی کا لە پڕۆسەیەکی ڕووپێودا نەخشەیان بۆ ئامادە بووە، بەپێی یاسایی تۆمارکردنی زەوی تۆمار وتاپۆکراون.
ناساندن
ووشەی کاداستر سەرچاوە لە ووشەی katasticgonدەگرێ، واتە پەڕاوی پاداشت. پاشان لە زمانی لاتین گۆرا بە captastram و ئێستەش بە ڕێسایە دەوترێ کە جۆرو و ئەندازەی دارایی و خاوەنەکەی و جۆری خاوەنداریتەکە بۆ ھەموو دارایەکانی وڵات دیاری دەکات.
ئەم بیردۆزە (تیۆری) بە تایبەت لەسەردەمی ناپلیۆن بەڕوونی ئەمری بۆ دەرچووە(١٨٠٧). ناپلیۆن دەیگوت کاداسترێکی باش تەواوکەری یاساکانی و فەرمانەکانی منە و دابێ ئاستی ووردی و درووستی نەخشەکان بتوانێ بە باشی سنووری داراییەکان لەیەک جیابکاتەوە.
ئامانجەکانی کاداستر
دوو دەستە ئامانچی سەرەکیمان لەکاداستردا ھەیە:
چەندایەتی
دیاری کردنی سنووری یاسایی سامان و داراییەکانی حوکمەت، تاکەکان، ھەروەھا سامانە گشتیەکان.
جۆرەکانی کاداستر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جۆرەکانی نەخشەکان
کۆریای باکوور
کۆریای باکوور بە فەرمی کۆماری دیموکراتی گەلی کۆریا وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیا. پایتەختەکەی شاری پیۆنگیانگە. ناوی وڵات/ کۆماری دیموکراتی میللی کۆریای باکوور
مێژووی دەوڵەت
لە ساڵی ١٩٤٦ دا لە دەسەلاتی داگیرکاری ئمپراتۆریەتی ژاپۆنی ڕزگاری بوو ھەر لەو ساڵە دا بە بڕیارێکی نەتەوەیەکگرتوەکانی ئەو سەردەمە نیوە دروگەی کۆریا بە ھێلێ پانی جوگرافی ٣٨ باکور دا کرا بە دوو بەشەوە، بەشی باکوری سپێدرایە یەکێتی سۆڤیەتی جاران و باشورەکەشی خرایە ژێر ڕکێفی ولایەتە یەگکگرتوەکانی ئەمەریکاوە و بەو شێوەیەش گەل و خاکی کۆریەکان تا بە ئەمرۆشی لەگە دابێت لە دابەش بوونە ڕزگاری نەبووە.
لە کۆریای باکور بۆ یەکەمین جار، لە ساڵی ١٩٤٦ دا و لە ژێر کاریگەری و لاسایی کردنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت دا پارتی کۆمۆنیستی کۆریای باکور پارتی کرێکارانی کۆری دامەزرا و ھاوکات لە ژێرچاودێری و بەڕێنوێنی بەرپرسانی مۆسکۆ حکومەتی کاتی دامەزار کە لە لایەن کەسانێکەوە بەرێوە دەبرا، لەناویان دا ئیل سونگی ڕێبەری ڕۆحی و کۆمۆنیستەکانی کۆریا، لە سۆڤیەت خولی تایبەتیان بۆ کرابوویەوە و پەروەدەوە و گۆش کرا بوون.
بڕیارنامەی ١٤٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی نیسانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٣٧‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
کۆریای باکوور
مێژووی دەوڵەت
پاش دوو ساڵ واتە لە ساڵی ١٩٤٨ دا بە پشتیوانی سۆڤیەت کۆماری گەلی دیموکراتی کۆریا دامەزرا و ھێزەکانی سۆڤیەت، لەو وڵاتە کشانەوە. ھێندەی نەبرد لە ساڵی ١٩٥٠ دا لە نێوان باکور و باشوری کۆریا دا شەڕێکی خوێناوی ڕووی دا. لەو شەرە دا چینیەکان و سۆڤیەت پشتیوانیان، لە باکور کرد و ئەمەریکاش پشتی باشوریەکانی گرت. پاش ٣ ساڵ لە شەڕی ماڵوێرانکەر و گیان لەدەستدانی ھەزاران کەس، لە ساڵی ١٩٥٣ دا ھەرد دوو لا ئاگربەستیان مۆر کرد و بەفەرمی نیوە دورگەی کۆریا بۆ دوو بەشی باکور و باشور دابەش کرا و ناوچەیەکی تامپۆن  قەدەخەکراو  ی بێچەک، لە نێوانیان دا دەستنیشان کرا.
بڕیارنامەی ١٤٧٤ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:سۆماڵیا لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سۆماڵیا
کۆریای باکوور
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی کۆریای باکوور ٢٥,٠٢٦,٥٨٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٣٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٣.٧ ساڵە. ھەروەھا ٦١ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:کۆریای باکوور لە ١٩٤٨ پۆل:کۆریای باکوور پۆل:کۆمارەکان پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨ پۆل:کۆریا پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
ئیلیا ئولیانۆڤ
وێنۆک|ئیلیا ئولیانۆڤ، لە دوای ساڵی ١٨٨٢ ئیلیا نیکۆلایڤیچ ئولیانۆڤ (بە ڕووسی: Илья Николаевич Ульянов؛ ٣١ی تەممووز (ساڵنامەی جوولیانی ١٩ی تەممووز) ١٨٣١ – ٢٤ی کانوونی دووەم (ساڵنامەی جوولیانی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٨٨٦) کەسایەتییەکی گشتی ڕووسی بوو لە بواری پەروەردەی گشتیدا. باوکی ڤلادیمیر لێنینی شۆڕشگێڕ بوو کە بوو بە سەرکردەیەکی بەلشەفی و دامەزرێنەری یەکێتی سۆڤیەت و ئەلێکساندەر ئولیانۆڤ کە بەھۆی ھەوڵی تیرۆرکردنی تزار ئەلێکساندەری سێیەم لە ساڵی ١٨٨٦دا لە سێدارە درا.
ژیان
ئیلیا ئولیانۆڤ لە شاری ئەستراخان لەدایکبووە. باوکی نیکۆلای ڤاسیلیڤیچ ئولیانۆڤ (یان ئولیانین؛ ١٧٦٥–١٨٣٨) بوو، بەرگدرووێکی بەندەر و خزمەتکارێکی پێشووی بە ڕەچەڵەک چواش، مۆردڤینی، ڕووسی یان کالمیک بوو، کە لە ناوچەی سێرگاچسکی، پارێزگای نیژنی نۆڤگۆرۆدەوە ھاتبوو  ئازادییەکەی لە خاوەن زەوییەک وەرگرتووە بە ناوی ستێپان میخایلۆڤیچ برێخۆڤ. دایکی ئیلیا، ئانا ئەلێکسیێڤنا سمیرنۆڤا (١٧٩٣–١٨٧١)، نیوەی کالمیک بوو، نیوەی ڕووسی بوو و کچی ئەلێکسی لوکیانۆڤیچ سمیرنۆڤی دانیشتووی شار بوو، کوڕی لوکیان سمیرنۆڤ بوو. نیکۆلای لە ساڵی ١٨٢٣ لەگەڵ ئانا تەمەن ٣٠ ساڵ ھاوسەرگیری کردووە، ئیلیا سێ خوشک و برایەکی ھەبووە.
لە ساڵی ١٨٦٩دا ئولیانۆڤ وەک پشکنەری قوتابخانە حکومییەکان لە گوبەرنیای سیمبیرسک دەستنیشانکرا (لە ساڵانی ١٨٧٤–١٨٨٦ بەڕێوەبەری قوتابخانەکانیان بوو). لە ساڵی ١٨٨٢دا، ئولیانۆڤ بەرزکرایەوە بۆ پلەی ئەندامی ئەنجومەنی دەوڵەتی چالاک، ئەمەش ئیمتیازاتی ئاغای بۆماوەیی پێبەخشی و خەڵاتی فەرمانی سانت ڤلادیمێر، پلە سێیەمی لەگەڵدا بوو.
ئولیانۆڤ پیاوێکی خوێندەواری باش بوو و توانای ڕێکخستنی و وانەوتنەوەیەکی نایابی ھەبوو. ھەندێک لە مێژوونووسانی سۆڤیەت پێیان وابوو کە بۆچوونە پێداگۆژییەکانی ئەو لەژێر کاریگەری بیرۆکە شۆڕشگێڕەکانی نیکۆلای چێرنیشێڤسکی و نیکۆلای دۆبرۆلیوبۆڤدا دروست بووە. ئولیانۆڤ بەشدارییەکی بێئەندازەی کرد لە وردکردنەوەی تیۆری و پراکتیکی خوێندنی سەرەتایی. داکۆکیکاری مافی یەکسان بوو بۆ پەروەردە بەبێ گوێدانە ڕەگەز و نەتەوە و پێگەی کۆمەڵایەتی. ھەندێکی تر، وەک تۆنی کلیف، ئەم وێنەیە ناکۆکی دەکەن (دەڵێن ئەمە ھەوڵێکی ستالینی دوای مردن بووە بۆ باشترکردنی ناوبانگی بنەماڵەی لینین)، لە ژیاننامەی لینیندا دەڵێن، 'پێگەی نیکۆلایڤیچ لە وەزارەتی پەروەردە، و سەرھەڵدانی بەردەوامی ئەو پلیکانەی پلەبەندی، بە جۆرێک لە جۆرەکان لەگەڵ وێنەی شۆڕشگێڕێک، یان تەنانەت ڕادیکاڵێکدا ناگونجێت.' لە ساڵی ١٨٧١دا، ئولیانۆڤ یەکەم قوتابخانەی چوڤاشی لە سیمبیرسک کردەوە، کە دواتر دەگۆڕدرا بۆ سیمیناری مامۆستای چوڤاش. ھەروەھا قوتابخانەی نیشتمانی بۆ مۆردڤین و تاتارەکان دامەزراند. جگە لەوەش ئولیانۆڤ زۆرێک لە کۆنگرەی مامۆستایان و بۆنە ھاوشێوەکانی دیکەی ڕێکخست و سەرۆکایەتی کرد.
لە ساڵی ١٨٨٦دا، ئولیانۆڤ بەھۆی خوێنبەربوونی مێشکەوە لە کاتی لە سیمبیرسک کۆچی دوایی کرد، کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ ئولیانۆڤسک وەک ڕێزێک بۆ کوڕەکەی.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١ پۆل:مردووانی ١٨٨٦ پۆل:کەسانی خەڵکی ئەستراخان پۆل:ڤلادیمیر لێنین پۆل:خێزانی ئولیانۆڤ
١١٤١
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ڕۆژژمێری زایینی
زانای ئیتاڵی ئلیسیۆس لیلیۆس دای نا لە ساڵی ١٥٨١ وەک جێگرەوەیەک بۆ ڕۆژژمێری (یولیۆسی) کە بە ناوی یولیۆس قەیسەرەوە ناونرابوو، و ڕۆژژمێری زایینیی نوێ بە گریگۆری ناو دەبرێت بە ناوی پاپا گریگۆریۆسی سێزدەیەم (Pope Gregory XIII)، و سێ ڕۆژ جیاوازی ھەیە لەگەڵ ڕۆژژمێری یولیۆسی دێریندا لە ٤٠٠ ساڵدا.
ناونان
بەپێی کتێبی (ڕەگی وشەکان)ی دانەر یوسف بەدر ئەلبەدر، ناوی مانگە زایینییەکان ھەموویان ڕۆمانین بەم شێوەیە:
ناوی مانگەکان لە ڕۆژھەڵات
ئێران و ئەفغانستان بە فەڕمی ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی بەکار دەھێنن، دەوڵەتی عوسمانی، «ڕۆژژمێری ڕۆمی»ی بەکارھێناوە کە ڕۆژژمێری گریگۆری بووە کە کۆچی پێغەمبەری ئیسلام (٦٢٢ی زایینی) سەرەتای بووە. لە ڕۆژژمێری ڕوومیدا ناوی ٩ مانگ لە ناوە سووریانییەکان وەرگیرابوون. کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٦ەوە ڕۆژژمێری زایینی بەکاردەبات کە ناوی ٥ مانگی لە ناوە سووریانییەکان وەرگیراون.
عەرەبستانی سەعوودی لە ساڵی ٢٠١٦ز بە فەرمی ڕۆژژمێری کۆچیی، ناسراو بە (ام‌القری)ی وازلێھێنا و ڕووی کردە ڕۆژژمێری زایینی. لە دۆڵی نیل و زۆربەی وڵاتە عەرەبییەکاندا کە میسر و سوودان و وڵاتەکانی کەنداوی عەرەبی دەگرێتەوە، ئەم ناوانەی خوارەوە لە بەرامبەر ناوە لاتینییەکاندا بە کاردەھێنن؛ لە عێراق و سووریا و لوبنان و ئوردن و فەلەستیندا ئەم ناوانەی بۆ بەکاردێت کە بە عەربی کراون لە ناوە سریانییەکان (ئارامییەکان) وە؛
ھەروەھا بە ناوی جیاواز ناسراون لە لیبیا و مەغریب و مۆریتانیا و توونس و جەزائیردا.
ژمارەی مانگەکان
بە شێوەیەکی بڕیاردراو، ژمارەی ڕۆژەکان لە حەوت مانگی ساڵدا ٣١ ڕۆژن، لە چوار مانگدا ٣٠ ڕۆژ و مانگێکیش لە ساڵدا بە شێوەیەکی ناڕێک ٢٨ یان ٢٩ ڕۆژە. ھەر چوار ساڵ جارێک، ساڵی پڕە، مەگەر ئەو ساڵانەی کە شیاوی دابەشکردن بن بە ١٠٠، بەڵام نەک بە ٤٠٠. کەوا بێ، ساڵی ٢٠٠٠ ساڵی پڕ بوو (چونکوو شیاوی دابەشکردنە بە ٤٠٠) بەڵام ساڵی ٢١٠٠ ساڵی پڕ نییە. ڕۆژژمێری گریگۆری لە ھەر ٣٣٣٠ ساڵ یەک ڕۆژی ھەڵەیە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆژژمێری زایینی پۆل:دامەزرانەکانی ١٥٨٢ پۆل:ڕۆژژمێرەکان
چەوساندنەوەی مەسیحییەکان
چەوساندنەوەی مەسیحییەکان (بە ئینگلیزی: Persecution of Christians، بە عەرەبی: اضطھاد المسیحیین)، بریتیی بوو لە ڕیزێک چەوساندنەوە کە دووچاری مەسیحییەکان بووەوە لەماوەی بەرەبەیانی مەسیحییەت و سەدەکانی ناوەڕاست لەلایەن ئیمپراتۆریی ڕۆم و ھەندێک جاریش لەلایەن خودی مەسیحییەکان خۆیانەوە.
مەسیحییەکان بەدەست چەوساندنەوەیەکی زۆرەوە ناڵاندیان لەسەدە جیاوازەکاندا، لەمەدا جیاواز نین لە ھیچ ئایینێکی دیکەی سەر زەوی، چونکە ئایینەکانی سەرزەوی بەگشتی شوێنکەوتووەکانی تووشی چەندەھا چەوساندنەوە بوون، نموونەش بۆ ئەوە، چەوساندنەوەی یەھوودییەکان لەئەوروپا و موسوڵمانەکان لە ھندستان و چەندینی تر.
گوندەواری تەڵاتەپە
گوندەواری تەڵاتەپە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە سێ گوندەواری ناوچەی نازی لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی تەڵاتەپەیە.
دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٣,٠١٣) کەس و (١,٥٥٥)نێر و (١,٤٥٨)مێ و (٩٢٥)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لەئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان پێکھاتووە.
جوگرافیا
گوندەواری گوندەواری تەڵاتەپە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
دابەشی کارگێڕی
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:
گوندە ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٧ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
یاماھا مۆتۆر
وێنۆک کۆمپانیای یاماها مۆتۆر (بە ئینگلیزی: Yamaha Motor Company)‏ کۆمپانیایەکی ژاپۆنییە کە ماتۆڕسکیل و ئامێری دەریایی وەک بەلەم و بزوێنەرەکانی دەرەوە و بەرهەمی میکانیکی دیکە بەرهەم دەهێنێت، کۆمپانیاکە لە یەکەمی تەمموزی ساڵی ١٩٥٥ دامەزراوە پاش ئەوەی لە کۆمپانیای یاماها جیابوویەوە، بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری ئیواتا لە ویلایەتی شیزۆکایە لە ژاپۆن، کۆمپانیای یاماها مۆتۆر لە ڕێگەی ١٠٩ کۆمپانیای لقەوە لە سەرانسەری جیهان کارەکانی پەرەپێدان و بەرهەمهێنان و بازاڕکردن ئەنجام دەدات.
سەرچاوەکان
پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٥ لە ژاپۆن پۆل:کەرەستە سەربازییەکانی ژاپۆن پۆل:کۆمپانیاکانی ژاپۆن
شیعە
شیعە بە دووەم تائیفەی گەورەی موسڵمانان دەگوترێت کە عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب و نەوەکانی لە فاتیمەی ھاوسەری و کچی محەممەد بە پێشەوا دادەنێن و مل کەچی بۆیان بە پێویست دەزانن، بەپێی دەقی ئاسمانی و بە مەڕجەعی سەرەکیی موسڵمانانیان دادەنێن لە دوای کۆچی دواییی پێغەمبەر، ناوی پێشەوا یان ئیمامیان پێ دەڵێن و شوێنکەوتنیان بە پێویست دادەنێن بەپێی فەرموودەیەکی محەممەد کە لە چەند کتێبێکی ھەندێک لە تائیفە ئیسلامییەکاندا ھاتووە.
چەرخی ڕووپێوی
وێنۆک|Surveyor's wheel مەترپێوی تایە چەرخی ڕووپێوی یان مەترپێوی تایە (بە ئیتگلیزی: Surveyor's wheel) ئامرازێکە بۆ پێوانی دووری نێوان دوو خاڵ. یان زیاتر
شیعە
ناونان
شیعە لە بنەڕەتدا لە زمانی عەرەبیدا بە واتای شوێن کەوتن دێت، و لە مێژووی ئیسلامیدا، زاراوەی شیعە بۆ زۆر لە بزووتنەوە ئیسلامییەکان بەکارھاتووە وەک شیعەی عوسمان و شیعەی معاویە و ئەوانی تر، بەڵام وشەی شیعە بە تەنھا بە کاردێت بۆ شوێنکەوتووەکانی عەلی، و شیعە لەو بڕوایەدان کەوا ناونانە لە فەرموودەیەکی پێغەمبەردا ھاتووە لە وەڵامی پرسیارێکی عەلیدا؛ کێ باشترین کەسی سەر زەوییە؟، وەڵامی ئەداتەوە؛ «أنت وشيعتك»، واتە؛ تۆ و شوێنکەوتووەکانت. لەبەرەوە شیعە لەو بڕوایەدان کە شیعە لە دوای وەفاتی پێغەمبەر دەرنەکەوتووە بەڵکو شیعە خۆی ئیسلامی ڕاستەقینەیە، و ئەم فەرموودەیە بە گێڕانەوەی جیاواز لە ھەندێک لە کتێبەکانی شیعە و مەزھەبەکانی تردا ھاتووە.
چەرخی ڕووپێوی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ئامرازەکانی ڕووپێوی پۆل:ڕووپێوی
شیعە
پێکھاتنی مەزھەبی شیعە
شیعە لەو بروایەدان کە ئەوان خودی ئیسلامن، و وایدانانێن ئەو مەزھەبە دوای ئیسلام دەرکەوتبێت بەڵکو بە خودی ئیسلامی دادەنێن، و لەو باوەڕەدان کە موسڵمانی لە خواترس دەبێت شوێنکەوتوو و ملکەچی عەلی کوڕی ئەبوتالیب بێت، لەبەر ئەوە شوێنکەوتن بە یەکێک لە پایەکانی ئیسلام دادەنێن و پێغەمبەر لە ماوەی ژیانیدا بنەڕەتەکەی داناوە و پێش وەفاتکردنی لە ڕۆژی غەدیری خەم ویلایەتی عەلی ڕاگەیاندووە لە دوای خۆی بە پێی بیروباوەڕی شیعە، ھەروەھا تائیفە ئیسلامییەکانی تر بە دروستکراو دادەنێن و ئەڵێن لە لایەن فەرمانڕەوا و سوڵتانەکانەوە دانراوە و بۆ دوورخستنەوەی ئیسلام لەوەی پێغەمبەر محەممەد ویستوویەتی.
چەرخی ڕووپێوی
پۆل:کەلوپەلە زانستییە مێژوویییەکان
شیعە
پێکھاتنی مەزھەبی شیعە
ھەندێک لە مێژوونوسان وایدادەنێن، کە سەرەتای شیعە دروستبوو لە پاش وەفاتی پێغەمبەر کاتێک موسڵمانان کۆبوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە بە ئامادەنەبوونی بەنی ھاشم بۆ نموونە عەلی کوڕی ئەبووتالیب و عەبباسی کوڕی عەبدول موتەلیب کە خەریکی ناشتنی پێغەمبەر بوون، و کۆبوونەوەکەی سەقیفە کۆتایی ھات بە ھەڵبژاردنی ئەبووبەکر بە کۆبوونی پشتیوانان و کۆچەران لە سەری، لە دوای کۆبوونەوەکە کۆمەڵێکی بچووک لەوانەی ئامادەی نەبوون کۆبوونەوە لە ماڵی عەلی و ناڕازیی بوون لە ھەڵبژاردنی ئەبووبەکر.
و ھەندێک وای دادەنێن کە ئەمە بەرەو پێشچوو لە سەردەمی خەلیفە عوسمانی کوڕی عەفاندا، کە ھەندێک لەو سیاسەتانەی کارگێڕەکانی لە شام و میسر پێی ھەڵدەسان بوو بە ھۆی تووڕەکردنی خەڵک و شۆڕشیان ڕاگەیاند لەگەڵ ئەوەی عەلی خۆی ویستی ڕێگەیان لێبگرێت، بەڵام لە کۆتاییدا عوسمان کوژرا، و پاشان موسڵمانان کۆبوونەوە لە دەوری عەلی و داوایان لێکرد خەلافەت بگرێتە دەست. لێرەدا جارێکی تر بیرۆکەی ھاوسۆزبوونێکی نوێ دەستی پێکرد و عەلی کرا بە حاکمی فەرمیی موسڵمانان لەلایەن زۆرینەی خەڵکەوە.
لە سەرەتاوە ناکۆکی دەستی پێکرد لەگەڵ ھاوەڵەکانی وەک معاویە و تەڵحە و زوبێر، و زاراوەی شیعەی عەلی دەرکەوت کە بە ھاوەڵەکانی عەلی دەوترا کە پاڵپشتیان لێدەکرد لە بەرامبەردا کۆمەڵێکی تر دروست بوون و ناوی خۆیان نا شیعەی عوسمان و داوای ھەقی خوێنی عوسمانیان دەکرد و گەیشتە ئاستێک کە خەلافەتی عەلیان ڕەت دەکردەوە لەبەرەوەی خاو بوو لە بەدەنگەوەچوونی داواکەیان بۆ تۆڵە سەندنی عوسمان، لە سەرەوەی شیعەکانی عوسماندا معاویە کوڕی ئەبووسوفیان بوو لەلایەک و عائیشەی خێزانی پێغەمبەر بوو لە لایەکی تر و پاشان ڕووداوەکانی وەک شەری جەمەل و شەری سەفین لە نێوان لایەنگرانی عەلی و لایەنگرانی ھەقی عوسماندا کەوتەوە ھەروەھا کۆمەڵە نوێیەکانی وەک خەواریج دەرکەوتن، و عەلی کوڕی ئەبووتالیب لەسەر دەستی یەکێک لە خەواریجەکان کوژرا لە کاتی نوێژی بەیانیدا لە کووفە.
کەربەلا
ڕووداوی کەربەلا ئەو ڕووداوەی کە حسەینی کوری عەلی تیا شەھیدکرا و بە کورتی ڕووداوەکە لە ئەنجامی ئەوە کەوتەوە کە معاویە موبایەعەی جێ نشینی خۆی دا بە یەزیدی کوڕی، و حسەینی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب ناڕازی بوو لەمە و سووربوو لەسەر ڕێگرتن لێیان و لە مەدینەوە ڕۆیشت بۆ کووفە بۆ بەرەنگاری یەزید، بە سەربازەکانی گەیشت لە کەربەلا، بەڵام لەکاتی گەیشتنی سوپای ئەمەوییەکان خەڵکی کوفە دەستیان ھەڵگرت لە فریاکەوتنی حسەین وتەنھا کەس وکاری لەگەڵی مانەوە، وسەرکردەی ئەمەوییەکان ھەوڵیدا حسەین ڕازی بکات بە موبایەعە دان بە موعاویە بەڵام ئەو رەتی کردەوەو شەڕ ڕوویدا لە نێوانیان و کۆتایی ھات بە کوژرانی حسەین وکەس وکاری، ئەمەش دەنگدانەوەیەکی بەئازاری ھەبوو لە ھەموو جیھانی ئیسلامیدا و سەرەتای ھاوسۆزییەکی نوێ بوو بۆ گەشەکردنی بیری شیعە و کارەکە گەیشتە ئەو ئاستەی کە شۆڕشیان ڕاگەیاند بەسەر دەسەڵاتدا و حسەین بوو بە ھێمای شەھیدی ستەملێکراو لایان.
لە دوای ڕووداوی کەربەلا بیرۆکەی شیعە شێوازی شؤڕشی وەرگرت لە زۆر شوێنێک و حسەین بوو بە کەسایەتیەک کە شیعەی ھێمای ستەملێکراوی تیادا ئەبینن و دێڕە ناودارەکەیان ھەموو کات دووپات ئەکەنەوە (ھەموو ڕۆژێک عاشورایە و ھەموو خاکێک کەربەلایە).
تائیفەکانی شیعە
بە پێی مێژونووسە شیعەکان، شیعە دابەش دەبێت بۆ دەستە و تائیفەی جیا کە بە شێوەیەکی یەک لە دوای یەک دەرکەوتن و ئەوانەی ناسراون لە مڕؤدا ئەمانەی خوارەوەن.
دوانزە ئیمامی (الإثنا عشرية)
تائیفەی دوانزە ئیمامی باوەڕیان بە چواردە کەسی پارێزراو ھەیە لە ھەڵە و تاوان لە وانە دوانزەیان ئیمام (پێشەوای) پارێزراون، و باوەڕیان وایە کە محەممەد مەھدی کوڕی ئیبن حەسەن عەسکەری لەوانە، و ئەم کەسایەتیە چاوەڕێکراوە بەڵێنپێدراوەکەیە و لە بەرچاو دیارنەماوە پاشان ئەگەڕێتەوە تا زەوی پڕ دەکاتەوە لە دادپەروەری.
جەعفەر سادق زانست (فیقھی) شیعەی دانا و قوتابیەکانی بڵاویان کردەوە لە نیو خەڵکیدا و ھەزران قوتابی لەسەر دەست زانستیان وەرگرت و موسڵمانان بە گشتی بە ئەستێرەی نەتەوەی ئیسلامی دادەنێن لەبەرئەوە ئەم تائیفەیەبە (جەعفەریی) یش ناودەبرێن.
ئیسماعیلی (الإسماعيلية)
لە دوای وەفاتی ئیمام جەعفەری سادق شیعە کۆبوونەوە لە دەوری کوڕەکەی موسا کازم، بەڵام ھەندێک لە شیعە ڕایانگەیاند کە ئیمام ئیسماعیلی کوڕی جەعفەر سادق کە مردووە لە ژیانی باوکیدا، پێشەوایەتی و ئیمامی ئەبێت لە نەوەی ئەو بێت و پێشەوایەتی موسا کازمیان ڕەت ئەکردەوە، و دووەم دابەشبوون ھاتە ئاراوە کە بە ئیسماعیلی ناویان ھەیە، کە ئەمیش دوو لقی لێدەرچوو (نزاری – موستەعلی) و ھەتا ئێستا ماون.
ئیسماعیلیەکان بە چالاکیان ناسراون و توانیان ۆ یەکەم جار دوای کوژرانی عەلی کوڕی ئەبووتالیب دەوڵەتێکی شیعە دابمەزرێنن، پێشەواکان سەرکردایەتیان ئەکرد دوای سەرکەوتنی بانگەوازە نھێنیەکەیان و ئەیانووت ئەوانە لە نەوەی عەلین و دەوڵەتەکەش دەوڵەتی فاتیمی بوو.
لە باکووری ئەفریقا دەستی پیکرد و گەیشتە میسر و قاھیرەی پایتەخت لە سەردەمی ئەواندا گەورەترین شار بوو.
ئیسماعیلیەکان لە نەجەران لە باشووری شانشینی سعودیە و لە ھند و چەند وڵاتێکی تردا ھەن.
زەیدی (الزيدية)
لە دوای کوژرانی حسەین و وەفاتی کوڕەکەی عەلی زەین عابدین کە دوو کوڕی ھەبوو ئەوانیش زەیدی کوڕی عەلی و محەممەد باقر بوون.
زەیدی کوڕی عەلی وەستا لە بەرامبەر ئەمەوییەکان و خەڵکانی شیعە لە دەوری کۆبوونەوە، و زەید دوا ھەناسەکانی کۆتایی ژیانی لە کارەساتێکی خەماوی وەک شەھیدبوونی حسەینی باپیرەی دا بوو، و لە دوای مردنی تائیفەیەکی تر لە شیعە جیابوونەوە کە پێشەوایەتیان لە محەممەد باقر نەئەبینی لە کاتێکدا شیعە بە ئیمامیان دائەنا پێشتر تاکو زەیدیش لە ژیاندا بوو، و ئەم تائیفەیە بە زەیدی ناسراون و ھەتاکو کاتی ئێستا ماون، ئەم تائیفەیە جیاوازن لە شیعەکانی تر بەوەی پێشەوایەتی بە دەق بۆ کەسێکی دیاریکراو دانانێن و بەڵکو بۆ نەوەی عەلی کوڕی ئەبوتالیبی دادەنێن.
و زەیدی بە نزیکترین مەزھەبی شیعە دادەنرێت لە سوننەوە لەبەر ئەوەی زانستی مەزھەبی شافعی وەرئەگرن.
شیعە لە ئێستادا
دوانزە ئیمامی بە گەورەترین تائیفەی شیعە دادەنرێت، پاشان ئیسماعیلی دێت، پاشان زەیدی بە ڕێژەیەکی کەم، و ژمارەی شیعە لە جیھاندا لە نیوان ١٥٤ بۆ ٢٠٠ میلیۆن کەسدایە، بە ڕێژەی %١٠ بۆ %١٣ لە کۆی ژمارەی موسڵمانان لە جیھاندا، نزیکەی ١١٦ ١٤٧ ملیۆنیان لە قاڕەی ئاسیادا ئەژین، کە سێ بەشی ژمارەی موسڵمانانی شیعە دەکات بە گشتی، و بەشەکەی تریان لە باکووری ئەفریقادان، و ژمارەیان لە نێوان ٣٦ بۆ ٤٤ میلیۆن کەسدایە، و زۆربەی شیعە نزیکەی %٨٠-%٨٦ لە چوار وڵاتدا ئەژین (ئێران و پاکستان و ھیند و عێراق).
ڕۆژمێری ئایینی
thumb|370px|"نواندن" یەکێک لە دروشمەکانی کە ئەنوێنرێت لای شیعو و ئاماژە بە ڕووداوەکانی ڕۆژی عاشوڕا دەکات
شوێنە پیرۆزەکان
شیعە چەندین شار و مەزارگەی پیرۆزیان ھەیە، ئارامگەی پێشەواکانیان ئەگرێتەوە و لەگەڵ سوننەدا کۆکن لەسەر پیرۆزی شارەکانی وەک مەککە و مەدینە و قودس بە شوێنە پیرۆزەکانیانەوە وەک کەعبەی پیرۆز و مزگەوتی پێغەمبەر و مزگەوتی ئەقسا، بەڵام شیعە بۆ خۆیان چەندین شوێنی پیرۆزی تریان ھەیە کە مەزار و ئارامگەی پێشەوا و پارێزراوەکانیان ئەگرێتەوە بۆ نموونە؛ قوم؛ شارێکی ئێرانە و ئارامگەی فاتیمەی کچی پێغەمبەری لێیە لەگەڵ مزگەوتی جمکران.
سەرچاوەکان
پۆل:ئیسلام شیعە
بڕیارنامەی ١٤٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی نیسانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی قوبرس. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٤٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:قوبرس لە ٢٠٠٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ قوبرس
سوپەرپلاستیسایزەر
سوپەرپلاستیسایزەر ماددەیەکی کیمیایی زیادکراوی کۆنکرێتە، بۆ دابەزاندنی (W/C) و ڕێگاگرتن لە «Segregation» و بەرزبونەوەی توانای پێداڕۆشتنی کۆنکرێتەکە بەکار دێت.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:چیمەنتۆ پۆل:کیمیا پۆل:کۆنکریت
ئایدل لامپە
ئایدل لامپە (لەدایکبووی ١٠ی ئایاری ١٨٥٧ و کۆچی دوایی کردووە لە ١٩٤٤)، سەرکردەی مافی ژنانی نەرویجی، سیاسەتمەداری لیبڕاڵ، مامۆستای منداڵانی کەڕ و مافی دەنگدان بووە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. لە ساڵی ١٩٢٢ وەک جێگری ئەندامی ستۆرتینگ ھەڵبژێردرا، وەک یەکێک لە یەکەم ژنانی ھەڵبژێردراو بۆ پەرلەمانی نەرویج، و لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٢٦ وەک سەرۆکی کۆمەڵەی نەرویژی بۆ مافەکانی ژنان کاری کردووە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧ پۆل:مردووانی ١٩٤٤ پۆل:چالاکوانانی مافی ژنانی نەرویژ
زنجیرەچیای ئەڵتای
49°N, 89°W
وێنۆک|300x300پیکسڵ|چیای بیلۆخا زنجیرەچیای ئەڵتای بریتییەلە زنجیرە چیایەک لە ئاسیای ناوەڕاست (تورکستان) کە ڕووسیا، چین، مەنگۆلیا و کازاخستان پێکەوە دەبەستێتەوە، کە سەرچاوەکانی ڕووبارەکانی ئێرتیک و ئۆبین، چیاکانی ئەلتەی بە پێگەی ڕەسەنی نەژادی تورک ناسراوە، زنجیرە چیای ئەلتای لە باشووری سیبریا دیاریترین زنجیرەی چیایە لە ناوچەی بایۆجیۆگرافی ڕۆژاوای سیبریا، کە جۆگەی ئۆپ و ئێریکچ تێیدا سەرچاوە دەگرێت. شوێنەکە سێ ناوچەی جیا لەخۆدەگرێت: زاپۆڤدنیک ئاڵتاسکی، ناوچەی بافر لە دەوروبەری دەریاچەی تێلتسکۆی و زابۆدنیک کۆتینسکی، ناوچەی بەفرین لە دەوروبەری چیای بێلوخا و ناوچەی ئۆکۆک ڕووبەرەکەی تێکڕا ١٬٦١١٬٤٥٧ ھێکتارە و نوێنەرایەتی تەواوترین زنجیرەی ناوچە ڕوەکییە بەرزەکانی سیبریای ناوەڕاست دەکات: دەشتی فراوان و دارستانی تێکەڵ و ڕوەکێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکاندا ھەیە. ھەروەھا زێدی زۆر لە جۆرە گیانلەبەرە ھەڕەشەلێکراوەکانە وەک پڵنگی بەفرین.
سەرچاوەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ڕووسیا پۆل:زنجیرەچیاکانی چین پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان پۆل:زنجیرەچیاکانی کازاخستان پۆل:زنجیرەچیاکانی مەنگۆلیا پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
بڕیارنامەی ١٤٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٤ی نیسانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی نێوان عێراق و کووەیت. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٤٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
١١٤٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
شاژن سیۆندۆک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
شاژن سیۆندیۆک (بە کۆری: 선덕여왕 بە ھانگۆل: 선덕여왕؛ بە ھانجا: 善德女王)،  درامایەکی مێژوویی کۆریای باشوورە لە ساڵی ٢٠٠٩ کە لەلایەن کەناڵی کۆمپانیای پەخشی مانھوا و  بەرهەمهێنانی تایم بۆکس بەرهەم هێنراوە بۆ یادی ٤٨ ساڵەی دامەزراندنی یەکەمیان، کە لی یۆ-وۆن، گۆ ھیون-جونگ، ئوهم تای وۆنگ، کیم نام-گیل و پارک یێ-جین ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. مێژووی ژیانی شاژن سیۆندۆکی شیللا دەگێڕێتەوە. لە ٢٥ی ئایار تا ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە کەناڵی کۆمپانیای پەخشی مانھوا لە ڕۆژانی دووشەممە و سێشەممە کاتژمێر ٢١:٥٥ بۆ ماوەی ٦٢ ئەڵقە پەخشکرا.
کورتەیەک
زنجیرەکە لە کۆتایی سەردەمی شا جینھیۆنگ دەست پێدەکات و تا کۆتایی سەردەمی شاژن سیۆندۆک بەردەوام دەبێت. دیۆکمان وەک یەکێک لە کچە دووانەکانی شا جینپیۆنگ و شاژنە مایا لەدایک بووە، بەڵام بەهۆی پێشبینییەکەوە، شا جینپیۆنگ ناچار بووە کچەکەی بە هاوکاری خزمەتکارە یارمەتیدەرەکەی بەڵام دڵسۆزەکەی سیۆهوا، کچەکەی لە کۆشک دوور بخاتەوە، بۆ ئەوەی شاژن مایا ڕزگار بکات لە دەرکردنی لەلایەن میشیلەوە کە ئاواتەکەی ئەوە بوو ببێتە شاژن. سیۆهوا دیۆکمانی وەک ئەوەی هی خۆی پەروەردە بکات، بەڵام وەرچەرخانێکی ڕووداوەکان لە کۆتاییدا وایکرد دیۆکمان بزانێت ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆی - تەنها بۆ ئەوەی جارێکی دیکە لەلایەن خێزانەکەیەوە وازی لێبهێنرێت بۆ ئەوەی تەختەکە لە دەستی میشیل ڕزگار بکات، جگە لە دوانەکەی خوشکەکەی چۆنمیۆن، کە لە کۆتاییدا ژیانی لەدەستدا لەکاتێکدا هەوڵی دەدا یارمەتی دیۆکمان بدات بۆ هەڵهاتن. لە ڕق و کینە، دیۆکمان دەستی کرد بە وەرگرتنەوەی ئەوەی لێی وەرگیرابوو و تۆڵەی خوشکەکەی بکاتەوە بە هێنانە خوارەوەی میشیل و بوون بە یەکەم پاشای مێینەی شیلا بە یارمەتی هاوڕێ متمانەپێکراوەکەی، یوشین، و بیدامی ناپاک و کێشەدار کە خۆشی دەویست، و... لە کۆتاییدا لە نزیک کۆتایی دەسەڵاتەکەیدا سەرکردایەتی یاخیبوونێکی کرد بەهۆی لێکتێگەیشتنێکەوە.
کەسایەتییەکان
شاژن سیۆندۆک بەرجەستەکردنی لە لایەن لی یۆ-وۆن
سیۆندۆکی گەنج لەلایەن نام جی هۆن
فەرمانڕەوایەکی ژن ، بەڵام تاقانەیە: ئەو وەک یەکەم فەرمانڕەوای ژن لە مێژووی کۆریادا ناسرابوو. دیۆکمان یەک لە خوشکە دووانەکەی شازادە چیۆنمیۆنگ لەدایکبووە و لە تەمەنی ساوادا لە لێواری نزیک لە بووە لە مردن بەهۆی هەوڵی تیرۆرکردنی لەلایەن میشیلەوە کە تەماحی بۆ تەختی پاشایەتی هەبووە. خزمەتکارێکی دڵسۆزی پاشا و شاژن بە ناوی سۆهوا بە هەڵاتنی لە شانشینی شیلا و دیۆکمانی ڕزگارکرد. ئەو زۆر حەزی لەوە بوو کە لەدەوروبەری مرۆڤەکان بسوڕێتەوە، بەڵام دوای ئەوەی بووە بە شاژن، ئازادی لەدەست داوە کە بە دڵسۆزی و بێتاوان متمانەیان پێ بکات وەک جاران. وەک شاژنی دەسەڵاتدار، بە قووڵی تەنیایە و پڕە لە نائومێدی. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت هەستی ڕاستەقینەی خۆی بشارێتەوە و لەسەر خۆی بوەستێت بۆ ئەوەی وەک پاشایەکی ڕاستەقینە لەدایک بێتەوە
سەرچاوە
پۆل:دامەزراوەی پەخشی مونھوا زنجیرە تەلەفیزیۆنییەکان پۆل:شاژن سیۆندۆکی شیللا پۆل:دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی کەناڵی ئێم بی سی تیڤی پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠٠٩ دەستیان پێکردووە پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری پۆل:زنجیرە تەلەڤزیۆنییە مێژووییەکانی کۆریای باشور پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠٠٩ کۆتایان ھاتووە
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی حەڤدەھەمی ھاوینە. کە لە ڕۆما، ئیتاڵیا لە ٢٥ی ئابی ١٩٦٠ تا ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٠ بەڕێوەچوو. کۆی گشتی ٥٬٣٣٨ وەرزشوان لە ٨٣ وڵاتەوە بەشدارییان لەم خولەدا کرد. وەرزشوانانی ٤٤ وڵات لانیکەم یەک مەدالیایان بردەوە یەکێتیی سۆڤیەت زۆرترین مەدالیای زێڕ (٤٣) و مەدالیای گشتی (١٠٣) بردەوە. ھیندی ڕۆژاوای بەریتانی، کۆماری چین، ئەسیوپیا، گانا، عێراق، مەغریب و سەنگاپورە یەکەمین مەدالیایان بردەوە لە مێژووی ئۆڵۆمپیادیاندا.
پێرستی مەدالیاکان
ڕیزبەندی ئەم خشتەیە لەسەر بنەمای زانیارییەکانی کۆمیتەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی دانراوە، ھەرچەندە ئەو ڕێکخراوە بە فەرمی دان بە ڕیزبەندی جیھانیدا نانێت بۆ ھەر وڵاتێک. وڵاتان بەگوێرەی ژمارەی مەدالیای زێڕ کە وەرزشوانانی ئەو وڵاتە بردیانەوە پۆلێن دەکرێن. ئەگەر وڵاتان یەکسان بن، سەرەتا ژمارەی مەدالیای زیو و پاشان ژمارەی مەدالیاکانی بڕۆنز ڕەچاو دەکرێت. ئەگەر، دوای ئەمانەی سەرەوە، وڵاتان ھێشتا یەکسان بن، ئەوە بەپێی ئەلف و بێ ڕیزبەند دەکرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
١١٤٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
بڕیارنامەی ١٤٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٤٥‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ٢٠٠٣ پۆل:ڕواندا لە ٢٠٠٣
١١٤٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
تیۆریی X و تیۆریی Y
تیۆریی X و Y ڕشتەیەکی سازمانناسییە و بەرھەمی دەروونناس و مامۆستای کارگێڕی دۆگلاسمورەی مەکگريگورە (١٩٠٦–١٩٦٤). مەکگريگور لە کتێبی The Human Side of Enterprise (١٩٦٠) دا تیۆری XوY ڕوون دەکاتەوە و دەڵێ زۆربەی سازمان و ڕێساگەلی سازمانگەری پەیوەستە بە «مرۆڤنۆڕی»ی ڕێبەرایەتیی ئەو سازمانەوە. مرۆڤنۆڕیی ڕێبەرە دەبێتە مایەی داڕشتنی کاروباری سازمانەکە. مەکگريگور دەڵێ «مرۆڤنۆڕی»ی ڕێبەر بە گشتی دوو ڕووکاری تەواو جودایان ھەیە. کتێبی Den lärande organisationen (1998) لە شرۆڤەی ئەم باسەدا دەڵێ:
ڕووکاری X - خۆسەپێن و ڕەشبینە، دەڵێ
- مرۆڤی ئاسایی ھەر خۆڕسک تەمبەڵە، نە دەتوانێ و نە دەیھەوێ گۆڕانکاری بکات. مرۆڤ مەگەر ناچار بێت، دەنا ھەوڵ و کۆشەشی پێی خۆش نییە
ڕووکاری Y - مرۆڤنۆڕییەکی گەشبینە، بڕوای بە ئایەندەی مرۆڤ و سازمان ھەیە. ئەمیان دەڵێ
- مرۆڤ چالاکە، چۆن پشووی پێخۆشە وەھایش پەرۆشی کار و کۆشەشە
شۆڕشی فەرھەنگی
شۆڕشی فەرھەنگی شۆڕشی فەرھەنگی بەشێکە لە شۆڕشی سۆسیالیستی، مەفھومی ڕاپەرینی خەڵک و ھێنانەدی فەرھەنگێکی تازەیە، واتە فەرھەنگی سۆسیالیستی و ھەستپێکردن و ھەزمکردنی ئەم ئایدۆلۆجی و فەرھەنگە سۆسیالیستییەیە لە لایەن کۆمەلانی زەحمەتکێشەوە.
تیۆریی X و تیۆریی Y
ڕووکاری Y - مرۆڤنۆڕییەکی گەشبینە، بڕوای بە ئایەندەی مرۆڤ و سازمان ھەیە. ئەمیان دەڵێ
- نە تەنھا بەرپرسایەتی دەگرێتە ئەستۆ، بگرە بەدواشیدا دەگەڕێت و ھەوڵی بۆ دەدات. مرۆڤ پێی خۆشە جڵەوی کاری خۆی بگرێتە دەست و ھەتا پێکانی ئامانج کاری بۆ بکات. سزا و ھاندان تاویان ھەیە بەڵام سنووردارە
شۆڕشی فەرھەنگی
لەکاتی شۆڕشی سۆسیالستیانەدا دەسەڵاتی زەحمەتکێشان سەقامگیر دەبێت، ھەموو بەرھەمە سۆسیالستییەکان و پەیوەندییە بەرھەمھێنەرەکان بەتەواوی تازە دەبن و دەوڵەتی سۆسیالستی دادەمەزرێت، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوە کە شۆڕشی فەرھەنگی سەربگرێت،  فەرھەنگی تازە و سۆشیالستی بەتەواوی سەقامگیر دەبن، شۆڕشی فەرھەنگی لەم قۆناغەدا گۆڕینێکی بونیاتنەرانە بە سەرباری فەرھەنگیی کۆمەڵانی خەڵکدا دێنێت، ئەم گۆڕینەش لەسەر پایەیی توانای تازەی ئابووری و کۆمەڵایەتی و ھەلومەرجی تازەی ماددی و سیاسی دەبێت. شۆڕشی فەرھەنگی چەندین لایەنی ھەیە وەکو: کارکردنی پێشکەوتووانە و بێوێنە لە بواری فێرکردن و پەروەردەکردندا، لە ناوبردنی نەخوێندەواری، سەپاندنی خوێندنی پلەی سەرەتایی بەسەر ھەموو خەڵکیدا، پەروەردەکردنی سیاسیانەی خەڵک، بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیاریی سیاسی خەڵک، پەروەردەکردنی گیانی نوێخوازی، پێگەیاندنی ڕۆشنبیری تازە، لەناوبردنی حاڵەتی دواکەوتنی فەرھەنگی، زیندووکردنەوەی کەلەپوری ھونەری و ئەدەبیی پێشینان و ... ھەروەک چۆن لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا بایەخی پێدەدرێت.
تیۆریی X و تیۆریی Y
ڕووکاری Y - مرۆڤنۆڕییەکی گەشبینە، بڕوای بە ئایەندەی مرۆڤ و سازمان ھەیە. ئەمیان دەڵێ
- مرۆڤ بوونەوەرێکی ئافراندە (ئافرێنەر، داھێنەر) و خەیاڵبازە. خاوەن ویست و خولیایە. مرۆڤ ڕێچکەشکێنە و پەرۆشی گەشە و پێشکەوتنە. لەبەر ئەوەش دەکرێ ڕاوێژی پێ بکەیت
شۆڕشی فەرھەنگی
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
تیۆریی X و تیۆریی Y
بەستەری دەرەکی
A diagram of Theory X and Theory Y.
پۆل:سازمانناسی پۆل:بەڕێوەبردنی سەرچاوە مرۆیییەکان
ئەبوو جەعفەر غافقی
ئەبوو جەعفەر کوڕی محەممەد غافقی، یەکێکە لە زانایانی سەدەی شەشەمی کۆچی، ناسراوە بە زانینە باشەکەی لە ڕووەک دا "ڕوەکناسی"، و وەسف و پێناسەیەکی جوانی کردووە لە کتێبەکانی.
کێوی بێلوخا
چیای بێلوخا (بە ڕووسی:Белуха) لووتکەی بێلوخا یاخود چیای بەفرین، بەرزترین لووتکەی زنجیرەچیای ئاڵتایە لە ڕووسیا و بەرزترینی زنجیرە چیاکانی سیبریای باشوورە ئەمە بەشێکە لە شوێنەواری کەلەپووری جیھانی بەناونیشانی چیای زێڕینی ئاڵتای. کە دەکەوێتە دەڤەری ئاڵتای. بێلوخا لووتکەیەکی شاخی سێ قوللەییە کە بە درێژایی سنووری ڕووسیا و کازاخستان درێژبووەتەوە، تەنیا چەند دە میلێک لە باکووری ھاوسنوورە لەگەڵ چین. لە شاخەکەدا چەندین بەستەری بچووک ھەیە، لەوانە بێلوخا گلیچیر لە ھەردوو لووتکە، لووتکەی ڕۆژھەڵات (٤٥٠٦ م) بەرزترە لە لووتکەی ڕۆژاوا کە(٤٤٤٠ م) بەرزە. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩١٤ دووبرا لەخێزانی ترۆنۆڤەوە سەرکەوتنە سەر لووتکەکە. تائێستاش زۆربەی ڕەچەڵەکەکانی ڕۆژھەڵات ھەمان ڕێگای ئەم دووبرایە کە لەبەری باشووری دایە بەکاردێنن بۆ سەرکەتنی. ھەرچەندە ئەلتای لە ڕووی بەرزییەوە لە لووتکەکانی تری ئاسیا نزمترە بەڵام سەختترە ئەمەش بەھۆی دووری ھەڵکەوتەکەیەوەیە بۆیە کات و پلانی زۆر پێویستە بۆ نزیکبوونەوە لێی. لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠١ تیمێکی زانایان بۆ ھەڵسەنگاندنی گونجاوی دەرھێنانی ناوکی سەھۆڵی لە لووتکەکەی گەشتیان کرد بۆ دوورترین خاڵی بێڵۆخا لە لێکۆڵینەوەکانی ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٣ ئەوە دەرکەوت کە: ھەردوو ناوکی ژێرەوەی تریتیۆمە، ناوەڕۆکە قووڵەکان لەوانەیە ٣٬٠٠٠–٥٬٠٠٠ ساڵ تۆماری کەشوھەوا و ژینگەیی تێدابێت. ھەروەھا لە ٢٠٠٨ تیمێکی سویسری-ڕووسی لە لووتکەکە پێوەرێکی خاکناسی و کەشناسیان دامەزراند. لەکاتی ئێستادا ئەگەر یەکێک بییەوێت شاخەوانی لەم ناوچەیە بکات ئەوە پێویستە داوای مۆلەت بکات بۆ نووسینگەی پاسەوانی سنووری ئێف ئێس بی ھەرێمەکە دوو مانگ پێش ڕێکەوتی پلان دانان.
سەرچاوەکان
پۆل:سنووری کازاخستان–ڕووسیا پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا
ئیبن بەتووتە
ئیبن بەتووتە (بە عەرەبی: ') ناسراو بە شەمسەددین''' (٢٥ی شوباتی ١٣٠٤ – ١٣٦٨ یان ١٣٦٩)، زانا و گەشتکارێکی مەغربی بوو کە بە زۆری گەشتەکانی و سەفەرکانی ناسرابوو کە پێی دەوترا (دەریایی). بۆ ماوەی ٢٩ ساڵ سەردانی زۆربەی جیھانی ئیسلامی کردووە، وەک باکووری ئەفریقا، نیوەدوورگەی ئەفریقا، خۆراوای ئەفریقا، باشووری ئەورووپا و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا لە خۆراواوە، بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوین، باشووری ئاسیا، ناوەڕاستی ئاسیا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و چین لە ڕۆژھەڵاتەوە، ناوچەیەک کە زیاتر بووە لە گەشتە نزیک-مۆدێرنەکەی مارکۆ پۆلۆ، ئیبن بەتووتە بە یەکێک لە گەورەترین گەڕیدەکانی ھەموو سەردەمەکان دادەنرێت. گەشتێکی کرد کە زیاتر لە «١٢١٫٠٠٠ کم»ی بڕی، کە ھیچ کەسێکی ئەو سەردەمە ئەو مەودایە گەشتی نەکردبوو.
سەرەتای ژیانی و یەکەم حەج
وێنۆک|280px|کێشراوێکی کتێبێکی سەدەی ١٣ لەلایەن واسیتی لە [[بەغداد کە ھەندێک لە ئەرکەکانی حەج پیشان دەدات]]
زۆربەی ئەو زانیارییانەی کە بەدەست ھاتوون دەربارەی ژیانی ئیبن بەتووتە لە گەشتنامەکانییەوە وەرگیراوە. ئیبن بەتووتە لە خێزانێکی موسوڵمان ھاتووەتە ژیانەوە و لە شاری تانجیر لە وڵاتی مەغریب. ئیبن بەتووتە لە سەرەتای گەنجێتیدا مەزھەبی مالیکی خوێندووە کە مەزھەبی ئەفریقای باکوور بووە لەو کاتەدا.
گەشتەکانی
ئیبن بەتووتە بە یەکێک لە گەشتیار یان گەڕیدە بەناوبانگەکانی جیھان ناسراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەفریقا لە سەدەی ١٤یەم پۆل:دۆزەرەوەکانی ئەفریقا پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا پۆل:جوگرافیاناسە موسوڵمانەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٣٠٤ پۆل:مردووانی ١٣٦٩
بڕیارنامەی ١٤٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ١٤٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٦ی ئایاری ٢٠٠٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی لیبەریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٧٥١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.