cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شارستانی ورمێ
مەسیحییەکان (گاورەکان یا فەلەکان)
وێنۆک|کوشتار و ئاوارەکردنی ئاسوورییەکان بە دەستی عوسمانییەکان زۆرینەی گاورەکان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لە پێکھاتەی نەتەوەی ئەرمەنیەکانن و ئاشوورییەکان و کلدانیەکانن. زۆرینەی ئاشوورییەکان و کلدانییەکان بە زمانی ئارامی دەدوێن. دەربارەی ژمارەی گاورەکان سەرژمێرییەکی دروست نییە لە ئێران و شارستانەکەدا، بەپێی سەرچاوە ناوخۆییەکان ژمارەی گاورەکان لە ئێراندا بە (١٥٠ھەزار تا ٢٠٠ھەزار تا ٣٠٠ھەزار)کەس دەخەمڵێنن. لە سەرژمێری ساڵی (١٩٧٦ز)دا ژمارەی ئاشوورییەکان (٢٠٠ھەزار) کەسە لە وڵاتی ئێران، پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی (١٩٠٠ز)دا ئاشوورییەکان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێراندا ژمارەیان زیاتر بوو لە (٧٦ھەزار)کەس و گەورەترین گروپی غەیرە ئیسلام بوون لە ورمێ و لە (٣٠٠) گوندی ئەم شارستانە، (٦٠) گوندی بەتەواوی ئاشووری نشین بوون و لە (٦٠) گوندی کەشدا لەگەڵ پێکھاتەی ئەرمەنی و کورد و ئازەری بوون، لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا ئەم شارستانە بووە جێگەی ململانێی عوسمانییەکان و ڕووسەکان و قاجاڕەکان. ئاشوورییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی جەنگیان ڕاگەیاند دژ بە حکومەتی عوسمانییەکان بە پشتگیری دەوڵەتی مەسیحی یەکێتی سۆڤییەت، لە کۆتایدا نەیانتوانی بەرگری بکەن لە بەرامبەر سوپای عوسمانی، لەبەرئەوە وڵاتی خۆیان جێھێێشت و ئاوارەی شارستانی سەڵماس و شارستانی ورمێ بوون.
گاورەکانی ژێردەستی عوسمانی کە بە (جیلوە) ناسرا بوون پەڕاگەندە بوون، گاورەکانی ناوچەکە کردیاننە ھاوبەشی خۆیان و دەستیان کرد بە کوشتاری موسوڵمانانی ورمێ و شارستانەکان و گوندەکانی ناوچەکە و تاڵانیان کردن. ئەمڕۆ ئاشوورییەکانی ئێران (٥٠ھەزار) کەس دەخەمڵێنرێن، ئەمڕۆ زۆرینەی ئاشوورییەکان لە تاران دەژین لەگەڵ ورمێ و کەمینەیەک لە گوندەکانی ئەم شارستانە.
پیشەسازی و کار
بوونی شوێنێکی لەبار و چاکی جوگرافیا و سروشتی ئەم شارستانە بووەتە ھۆی گەشەسەندنی کشتوکاڵ و کار و پیشەسازی لە ناوچەکەدا و ناسراوە بە مەڵبەندی کشتوکاڵ لە وڵاتدا و بەرھەمھێنانی زۆری بەرھەمە کشتوکاڵییەکان کە بووەتە یەکەم لەم بوارەدا لە وڵاتدا، وڵاتی ئێران سێیەم وڵاتە لە ئاستی جیھان بۆ بەرھەم ھێنانی سێو وە بە پلەی یەک بۆ بەرھەمھێنانی سێو لە ئێراندا لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و شاری ورمێ بەرھەم دێت. پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا بە پلەی یەکەم دێت لە بەرھەم ھێنانی ھەنگوین لە ئێراندا و شارستانی ورمێ پێشەنگی یەکەمە لە بەرھەم ھێنانی ھەنگوین لە پارێزگاکەدا. شارستانی ورمێ یەکێکە لە شارستانە خۆشەکان لە ڕووی ئاو ھەواوە و زیاتر لەبەرچاودا بوو بە باخەکان، لەساڵەکانی دوایدا بەڕێوە دەچوو فستیڤاڵی گوڵ، لەئێستادا بووەتە شارێکی بەرچاو لە جۆرەکانی گوڵدا. پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا بەناوبانگە بۆ ڕەزە ترێ و ورمێ ناوەندێکی سەرەکی بەرھەم ھێنانی ترێ و ئاوگی ترێیە. لەشارستانی ورمێ زۆرێک بەرھەمی ترێ دروست دەکرێت وەکوو، ئاوی بەرسیلە و دۆشاوی ترێ و کشمیش و شەربەت. پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە (٦٠٪) میوەی وڵات بەرھەم دەھێنێت، لە بەرھەم ھێنانی شەربەت لە سەرانسەری وڵاتدا پێشەنگە. پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا (٣١٧) ساردکەرەوەی ھەڵگرتنی میوەی چالاکی ھەیە کە توانای لە خۆگرتنی (٨٥٠ھەزار) تەنی ھەیە و بووەت مەڵبەندی سەرەکی ھەڵگرتن و پاراستنی میوە لە وڵاتدا.
دابەشی کارگێڕی
شارستانی ورمێ دەکەوێتە ناوەڕاستی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا. شاری ورمێ ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و شارستانی ورمێیە، دەکەوێتە ناوەڕاستی پارێزگاکە.
گوندەکان
ژمارەی گوندکانی ئەم شارستانە دەکاتە (٦٣٢) گوند:
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی ورمێ پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھایی بایکجی
پاشا "های" یان "هەی"ی بایکجی (بە هانگۆل: 혜왕 یان 헌왕؛ بە ھانجا: 惠王 یان 獻王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٥٩٩ی زایینی مردووە. ماوەی فەرمانڕەواییەکەی کەمبووە لەنێوان ساڵانی (٥٩٨ز بۆ ٥٩٩ز). ٢٨ـەم فەرمانڕەوای بایکجیـبوو. کە یەکێکە لە سێ شانشینەکەی کۆریا. دووەم کوڕی پاشا (سیۆنگ)ـی ٢٦ـەم پاشای بایکجیـبوو.
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا
حەوا
thumb|ئەفراندنی حەوا، لەلایەن [[میکلانجیلۆ]]
حەوا (بە عیبری: חַוָּה بە مانای زیندوو یان ژیان) بە پێی نووسراوە سامییەکان. یەکەم ژن و دووەم مرۆڤی بەدی ھاتوو بە دەستی خواوەندە. ئادەم ھاوسەری ئەوە.
لە ریوایەتەکانی تەورات و تەلمود خودا ئەوی لە پەراسووی ئادەم وە دی ھێنا. بە پێی پەیمانی کۆن؛ لەبەرئەوەی حەوا یەکەم جار لە میوەی داری چاکە و خراپەی خوارد، نێوان ڕەگەزی ئەو و مار (ئیبلیس) خوڵقا، تووشی ئێشی مناڵ بوون بوو و مێردەکەی دەسەڵاتی ھەتا ھەتایی بەسەرا پەیا کرد. لە ئایینه ئیبراهیمیەکاندا حەوا و ئادەم چەند مناڵیان ھەبوو بە ناوەکانی ھابیل، قابیل، ئیقلیما، لودا، شەیس، یافێس و هتد.
ئەفسانەناسی تیامات لە ئافسانە سۆمەرییەکان دا بە حەوا دەناسرێ.
لە ھەندێ گێڕانەوە دالیلیت یەکەم ژنی دروستکراوی دەستی خودا بوە کە بوو بە ھاوسەری ئادەم.
دەبێ سەرنج بدرێ کە حەوا ھەمان حەوای میتۆکۆندریایی نییە کە لە بابەتی گۆرانی مرۆڤ وەکوو نوێترین نیای ھاوبەشی تەواوی مرۆڤەکانی ئەمڕۆ لە لایەنی دایکەوە دەناسرێت.
پەیوەند بە دەرەوە
حەوا لە فەرھەنگنامەی چیرۆکی عجایب المخلوقات
ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ
ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ یان ئێچ ئای ڤی (ئینگلیزی: HIV یان Human immunodeficiency virus) ئەو ڤایرۆسەیە کە دەبێتە ھۆی نەخۆشیی ئایدز.
گواستنەوە
ئەم ڤایرۆسە لە ڕێگەی دەم و پێستەوە ناگوازرێتەوە، واتە ئەگەر کەسێک تووشبووی نەخۆشیی ئایدز بێت و خەڵکی ماچی بکەن یان لە ئامێزی بگرن، ئەوا مەترسیی تووشبوونیان نییە.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی پۆل:ئەیدز پۆل:ھۆکارەکانی مردن پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داهێنانەکان
ما شۆوژێن
ما شۆوژێن  (، لەدایکبووی ١٥٤٨ – مردووی ١٦٠٤) ھەروەھا وەک ما سیانگلان (بە چینی:馬湘蘭، بە مانای گوڵی «ئۆرچیدی دەریای سیانگ» دێت) وێنەکێش و شاعیر و ئاواز دانەرێکی بەناوبانگ بوو لە کۆتایی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٧یەم پۆل:ژنە چینییە ھونەرمەندەکانی سەدەی ١٧یەم پۆل:ژنە چینییە وێنەکێشەکان پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٠ پۆل:مردووانی ١٦٤٤ پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٤٠ پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٦یەم پۆل:ژنە ھونەرمەندە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم پۆل:ئاوازدانەرە چینییەکان
پێڕستی گوندەکانی پێنجوێن
پێنجوێن
ناوەندی قەزا شارۆچکەی پێنجوێنە، و لە ١٧٣ گوند پێکھاتووە.
پێنجوێن (ناوەند)
لە ٣١ گوند پێکھاتووە:
گەرمک
لە ٨٣ گوند پێکھاتووە:
٭ گوندی وێـنە
ناڵپارێز
لە ٥٩ گوند پێکھاتووە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بودجە
وێنۆک
بوودجە (بە فەڕەنسی: Budget) بڕە پارەیەکی تایبەتە کە بۆ ئەنجام دانی کارێک لە کاتێکی دیاریکراودا لەبەردەستدایە.
وشەناسی
وشەی بوودجە، وشەیەکی فەڕەنسیە کە هاتووەتە ناو زمانی کوردیەوە.
پەڕاوێز
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سیستمی خۆری
وێنۆک | upright=1.5 | چەپ | کۆمەڵەی خۆر کۆمەڵەی خۆر بە خۆر و ھەموو ئەو ھەسارانە دەوترێت کە لەدەوری دەخولێنەوە. زەوی ئەندامێکە لەو کۆمەڵەیەدا.
پێکھاتە
کۆمەڵی خۆر پێک ھاتووە لە ھەموو ئەو ھەسارانەی کە بەھۆی ھێزی ڕاکیشانەوە بەدەوری خۆردا دەسورێنەوە. لە پێکھێنەرەکانی کۆمەڵەی خۆر جگە لە ھەسارەکان مانگ و ئەستێرە و نەیزەک و پارچەی بچوکی جیابوەوە لە خۆر و ھەسارەکانی تر و خۆڵ و گاز پێک دێت. ھەموو پێکھێنەرێکی کۆمەڵەی خۆر بە دەوری خۆردا دەسورێتەوە. خۆر نزیکەی ٩٨٪ ھەموو ئەو ماددانەی تێدایە کە پێکھێنەری کۆمەڵکەن. گەورەترین بەشی کۆمەڵکەیە و زۆرترین ھێزی کێشکردنی ھەیە. بەھۆی گەورەیی قەبارەکەیەوەو رێژەی زۆری گەرد و گەردیلەوە ھێزێکی ھێندە گەورەی کێشکردنی ھەیە کە ھەموو ھەسارەکانی کۆمەڵکە بەدەوری خۆیدا دەسورێنێتەوە. لەکاتێکدا ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەوڵدەدەن لە رێرەوی سورانەوەکە دەربچن و بەرەو گەردونێکی نادیار و لەلایەکی کەشەوە خۆر لە رێی ھێزکێشکدرنەکەیەوە ھەوڵ دەدات ھەریەک لەو ھەسارانە بەرەو ناوکی خۆی بەرێت بەرەنجامی ئەو دوو ھێز پێچەوانەیە ھاوسەنگیەک دروستدەکات و ھاوسەنگیەکەش بریتیە لەو تەوەرەی خولانەوەیەی کە ھەر ھەسارەیەک بەدەوری خۆردا ھەیەتی، بۆ نمونە زەوی لەماوەی ٣٦٥ رۆژدا رۆشتنێکی تەواو لەسەر تەوەرەکەی بەدەوری خۆردا دەکات. لە ڕاستیدا تەنها هەسارەکان بە دەوری خۆر ناسووڕێنەوە ، بەڵکوو خۆریش بەدەوری گەلەئەستێرەی کاکێشانـدا ئەسووڕێتەوە لەگەڵ ئەستێڕەکانی تر زەهۆی پەو هێزە کێشکردنەی کە لەناو کونەڕەشەکەی ناوەڕاستی گەلە ئەستێرەکە هەیە چەپ|upright=1|وێنۆک|وێنەی سوڕانەوەی خولگەی [[زەوی بە دەوری خۆردا بە شێوازی وێنەی 3D (سێ دووری)]]
چۆنیەتی دروستبوون
ئەم پرسیارە گرنگترین و قورسترین پرسیارە لای زاناکان بۆ رونکردنەوە و تێگەشتن. کۆمەڵەی خۆر چەندین میلیارد ساڵ پێش ئێستا دروستبوە. بیردۆزی گەشەسەند بۆ دروستبونی زیندەوەران و مرۆڤ و گیانداران لەسەر زەوی راستەوخۆ پەیوەندی بە بیردۆزی دروستبونی ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر ھەیە. بیردۆزی چڕبونەوە یەکێکە لەو بیردۆزانەی کە زۆرێک زاناکان لە ئێستادا لەسەری رێکەوتون و بە کورتی و ئاسانی بیردۆزەکە باسی ئەوەدەکات کە لە ئەنجامی تەقینەوە بەردەوامەکانی سەر خۆر و جیابونەوەی پارچە لێ و چڕبونەوەی ئەو خۆڵ و گازە پێکھاتوانەی لە نێوان ھەسارەکان ھەیە بەبەردەوامی ھەسارەکانی لێ پێکھاتووە و یەکگرتن و چۆنێتی گەردیلەکانیش شێوەی گۆیی و ھێلکەیی داوەتە ھەسارەکان.
پشتێنەی ھەسارە بچوکەکان و پشتێنەی کویپەر
لەناو کۆمەڵەی خۆردا دوو پشتێنە ھەن کە پرێتی لە ھەسارەی بچووک و ئەستێرە و مانگ و زۆریان بەھۆی ھێزی راکێشانی ھەسارەکانی نزیکیان کاریان تێدەکرێ, پشتێنەی یەکەمیان دەکەوێتە نێوان ھەردوو ھەسارەی جوپیتەر و مەریخەوە کە زەوی و مانگ دەکەونە ناو ئەم پشتێنەیەوە. پشتێنەی دووەم کە پشتێنەی کویپەرە لە سەتنەریدا ھەسارە بلوتۆ ھەیە و ئەمیش بەھەمان جۆر رێژەیەکی زۆری پێکھاتوی ئەستێرەیی لە ناودایە. لە پشت پشتێنەی کویپەر ناوچەیەک ھەیە کە بە ناوچەکانی ھەوری ئۆربتناسراوە، ئەم ناوچانە رێژەیەکی یەکجار زۆر پێکھاتوە ئاگرین و نەیزەکی تێدایە کە بە خێرایی ئیجگار زۆر و لەسەر خولگەی نارێک و تێکەڵ و پێکەڵ دەسورێنەوە. بەرگی دەوری خۆر کە پەستانێکی یەکجار گەورەی تێدایە و پلەی ٣٦٠ی ڕووی خۆر لە ھەر چواردوریەکەو داپۆشیوە رێگری گەورەیە لە کەمکردنەوەی ھێزی گەورەی راکێشانی ناوی خۆر بۆ ھەسارەکان و قەبارەکەی زاناکان بە ١٦٠ ئەوندەی دوری نێوان خۆر و زەوی دەخەمڵێنن لە ناو ئەم بەرگەدا ھیچ ێکھاتویەک بوونی نیە و لەباری چونی ھەر پێکھاتویەک بۆ ناوی یان بەھۆی پەستانی زۆر پاڵی پێوەدەنرێ یان دەتەقێنەوە.
تایبەتمەندی هەسارەکان
تایبەتمەندی هەسارەکان:
پۆل:ھەسارەناسی پۆل:کۆمەڵەی خۆری پۆل:گەردوون پۆل:زانستی بۆشایی پۆل:سیستەمی هەسارەکان بە هەشت هەسارەی پشت ڕاستکراوە پۆل:سیستەمی ھەسارەکان بە ھەشت ھەسارەی پشت ڕاستکراوە
پیتەر فینچ
thumb|وێنۆک|چەپ|پیتەر فینچ لە یەکێک لە فیلمەکانیدا فرێدریک جۆرج پیتەر ئینگڵ فینچ (٢٨ی ئەیلوولی ١٩١٦ - ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧) ئەکتەرێکی ئوسترالی لەدایکبووی بەریتانیایە. لە ساڵی ١٩٧٦ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت.
سەرچاوەکان
پیتەر فینچ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦ پۆل:مردووانی ١٩٧٧ پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کەسایەتییە سەربازییەکانی جەنگی جیھانیی دووەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئوسترالی پۆل:ئەکتەرەکانی تیاتری پیاوی ئوسترالی پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سیدنی
پۆل بۆرژێ
پۆل بۆرژێ نووسەر و وتارنووسی سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە. thumb|Études et portraits, 1889
سەرچاوەکان
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢ پۆل:مردووانی ١٩٣٥
٢٠٢٤
ساڵی ٢٠٢٤ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٤
ئازادی (یاوان)
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
شەھید
شەھید لە ئیسلامدا
لەئایینی ئیسلامدا شەھید کەسانێکن کە لەپێناو ڕێبازی خوادا خەبات دەکەن و دەکوژرێن. لە قورئاندا پێغەمبەرەکان بەشەھید ناوبراون، چونکە ژیانی خۆیان بەخشیوە لەپێناو بڵاوکردنەوەی بانگەوازی خوادا ، ھەروەھا پێغەمبەرەکان شایەتن لەسەر ئەوەی کە بانگەوازەکەی خوایان گەیاندوە. شەھید، لە ئایینی ئیسلامدا بە بەرزترین پلەی مردن دادەنرێت، وە بەرزترین پلەی شەھید بوون ە ئیسلامدا: - شەھەید بوون لەپێناو خوداو، ئیسلام (کەبە جیھاد کردن ناسراوە) - شەھید بوون لە پێناو نیشتیمان (واتا پارێزگاریکردن لەخاک و وڵات).
پێغەمبەری ئیسلام محەمەد لەباری شەھیدبوونەوە گوتوویەتی:
پەراوێزەکان
پۆل:شەھیدان پۆل:زاراوە ئایینییەکان
بێنیتۆ موسۆلینی
بینیتۆ ئەمیلکەیر ئاندریا موسۆلینی (ماوەی ژیان:٢٩ی تەمموزی ١٨٨٣ تا ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥) کەسایەتی سیاسی ئیتالی بوو و ڕێبەر و سەرۆکی حیزبی نێونەتەوەی فاشیزمی بوو ، موسۆلینی فەرمانڕەوایی ئیتالیای کرد لەنێو ساڵانی ١٩٢٢ تاکوو ١٩٤٣ ، بەر لەوەی موسلینی بچێتە ناو سیاسەت خەریکی کاری ڕۆژنامەگەری بوو و سەرنووسەری ڕۆژنامەیەک بووە و باوکیشێ ئاسنگەر بووە ، لەسەرەتای دەسەڵاتیدا موسۆلینی کەسایەتی و فەرمانەڕەوایی دەوڵەتی بەشێوازی سۆشیالیزم بوو بەڵام لەو کاتەی چووە ناو جەنگی جیهانی یەکەم موسۆلینی ئایدیای سۆشیالیزمی لە خۆیی و دەوڵەتەکەی لەت کرد و ئایدۆلۆژیای فاشیسم لەجێگای دانا و کەدوور بوو لە ناسیۆنالیزم و سۆشیالیزم بەمەش موسۆلینی ئەوەی دەویست سەردەمی ئیتالیا بگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆم بەوەی پەلاماری دوورگەی کۆرفوی دا لە یۆنان ئەمەش لەساڵی ١٩٢٤ بوو, موسۆلینی بەیەکێ لە گەورە دیکتاتۆرەکانی جیهانی چاو لێدەکرێت
دیکتاتۆری ئیتالی (بەنیتۆ موسۆلینی) لە ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ژنە دۆستەکەیدا کە ناوی کلارا پێتاچی بوو هەردوکیان بەیەکەوە گوللە بارانکران و گاڵتەجاری بە لاشەکانیان کراو بۆئەوەی ببن بە عیبرەت بۆ هەموو جیهان لاشەی هەردوکیان لە بەنزینخانەی (ئیسسۆ) لە شاری (میلانۆ) لە ئیتالیا سەربەرەوخوار هەڵواسێنران.
لەدوا ڕۆژانی جەنگی جیهانی دووەم موسۆلینی لە ٢٥ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ چاوەڕێی نێردراوەکانی ئەڵمان دەکات ، بەڵام پێی سەیرە کەکەس نایەبەلایدا ، لەوکاتەدا موسۆلینی دەڵێت (فریودراین جارێکیتر لەلایەن ئەڵمانەکانەوە فریودراین) موسۆلینی لە ٢٧ ی نیسانی ١٩٤٥ بە ماشینێکی تایبەتی خۆی و بەیاوەری ٢٥ ماشێنی سەربازییەوە کەوتە ڕێ ، دەیویست خۆی بگەهێنێتە سویسراو لەوێشەوە بە فڕۆکەیەک بچێت بۆ ئیسپانیا ، لەڕێگادا دەکەونە بۆسەی پارتیزانەکانی پارتێک کە ناوی (موسسۆ) بووە ، دەکەونە شەڕەوە ، دەرەنجام سەربازەکانی موسۆلینی خۆیان ئەدەن بەدەستەوە بەڵام موسۆلینی دەتوانێت خۆی ڕزگار بکات ، پاشان لە نزیک گوندێک بەناوی (دۆنگۆ) دەکەونە ناو خاڵی پشکنینی پارتیزانە کۆمۆنیستەکانەوە ئەم گروپە لەلایەن وربانۆ لاززارۆ وە فەرماندەیی کراوە ، کاتێک پارتیزانەکان ماشێنەکە دەپشکنن دەبینن پیاوێک لە بەتانییەکەوە پێچراوە ، هەرچەندە کەسانی ناو ماشێنەکە وتویانە گوایە ئەم زەلامە سەرخۆشێکی بەسزمانە بەڵام پارتیزانەکان موسۆلینیان ناسیوەتەوە و دەستبەسەریان کردووە. دوای گرتنی موسۆلینی دەبرێتە گوندێک بەناوی (مێززەگرا) و لێرەدا دەیبەنە ماڵی خانەوادەیەک بەناوی (دیماریا) ، بۆڕۆژی دوایی واتا ٢٨ ی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ کۆمیتەی ڕزگاری نەتەوەیی بڕیاردەدات کە موسۆلینی بکوژن ، هەربۆیە یەکێک لە ئەفسەرەکانی پاریزانەکانی کۆمۆنیست بۆ ئەم کارە تەرخان دەکرێت کە نازناوی (کۆلۆننەللۆ ڤالەریۆ) بووە ناوە ڕاستەقینەکەشی (والتەر ئاودیسیۆ) بووە ، ناوبراو هەریەک لە موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی لەیەک شوێندا دەکوژێت ، لە بەڵگە فەرمێکاندا ئەم کوشتنە بەم شێوەیە تۆمارکراوە .. پارتیزان (والتەر ئاودیسیۆ) دەچیتە ئەو ژوورەی کە موسۆلینی و خۆشەویستەکەی تێدا دەستبەسەر کرابوون ، ناوبراو بە کورتی پێیانی وتوە کە ڕاسپێردراوم دەبێت جارێکی تر عەدالەتی نەتەوەیی بۆ گەلی ئیتالیا بەرجەستە بکەمەوە ، فەرمانی پێکردوون کە هەردوکیان بەچۆکدا بێن ، بەڵام کلاریای دۆستی موسۆلینی ئەمەی ڕەتکردۆتەوە و باوەشی بە موسۆلینیدا کردووە ، سەرەتا چەکی دەستی ئاودیسیۆ چروکی کرد و تەقەی نەکرد ، دووەمین چەکیش هەر تەقەی نەکرد ، هەربۆیە ئاودیسیۆ بە ڕقداهات و چەکی یەکێک لە پاسەوانەکانی هەڵگرت و لوولەی کردە ڕووی هەردوکیان ، ئاودیسیۆ سەرەتا تەقەی لە کلارا کردو کوشتی لەوکاتەدا موسۆلینی کراسەکەی خۆی دادڕی و سنگی دەرپەڕاند و هاواریکرد من بکوژن ، ئاودیسیۆ بەبێ هیچ تەرەدودێک فیشەکی نا بە سنگی موسۆلینەوە و موسۆلینی بەلادا هات ، بەڵام هێشتا گیانی دەرنەچوبو هەناسەی دەدا پاشان ئەویش مرد.
لەدوای کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی فەرماندەی پارتیزان (ئاودیسیۆ) لەبیرەوەریەکانی خۆیدا بەم شێوەیە باس لەم مەسەلەیە دەکات (موسۆلینی و ژنە دۆستەکەی هەردوکیانم بە ٥ فیشەک کوشت) دوای کوشتی موسۆلینی وەزیر و بەڕێوبەرە باڵا دەستەکانی موسۆلینی هەموویان بەیەکەوە و لەیەک کاتدا لەسێدارە دران ، بۆ ڕۆژی دوایش لاشەی موسۆلینی و خۆشەویستەکەی و چەند کەسێکی باڵادەست نزیک لە موسۆلینی لە مەیدانی (لۆریتۆ) لە شاری (میلانۆ) لەسەر بەنزینخانەی (ئیسسۆ) سەربەرەو خوار هەڵواسێنران ، گەل تفیان لە لاشەی موسۆلینی دەکرد و شێواندیان ، دوای ئەوەی لاشەکانیان بۆخەڵک نمایشکرد لەباکوری شاری (میلانۆ) لە گۆڕستانی (موسۆککۆ) خرایە چاڵێکەوە.
پەراویزەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئیتالی پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ئیتالیا پۆل:مێژووناسانی فاشیزم پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیتالیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣ پۆل:مردووانی ١٩٤٥ پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم پۆل:مێژووی ئیتالیا پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
پارک جی سۆنگ
thumb|پاڕک جی سۆنگ لەساڵی ٢٠٠٨ بەدرێسی مانیونایتد پاڕک جی سۆنگ لەدایکبووی ٢٥ی شووباتی ١٩٨١ ، یایکەری هەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باشوور و یانەی کوینز پاڕک ڕێنجەرزی ئینگلیزییە لەهێڵی ناوەڕاست و پێشتریش لەهەریەکە لەیانەکانی کیۆتۆ سانگای ژاپۆنی و یانەی ئایندھۆڤن ی هۆڵاندی و مانچستەر یونایتد ی ئینگلیزی یاریکردبوو
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠١ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠١١ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٠ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی کۆریای باشوور پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کۆریای باشوور پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١ پۆل:یاریکەرانی کۆریای باشوور پۆل:خەڵکی سووۆن پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
٢٠٢٥
ساڵی ٢٠٢٥ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
قۆناغی چیکڵدانە
قۆناغی چیکڵدانە (ئینگلیزی: Follicular phase) ئەو قۆناغەیە کە تێیدا ھێلکەی پێنەگەیشتوو دابەشبوونی یەکەمی کەمەدابەشبوون تەواو دەکات.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
بڕیارنامەی ٤٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٤٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ عێراق-ئیسرائیل. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٢٨٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
گوندەوار
گوندەوار یان گوندستان جۆرێک لە دابەشکراوەکانی سیاسی ئێرانە کە بشێک لە ناوچەیە.
بڕیارنامەی ٤٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ عێراق پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨١
گوندەوار
پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران پۆل:سیاسەتی ئێران پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
قۆناغی زەردەتەن
قۆناغی زەردەتەن یان قۆناغی تەنی زەرد (ئینگلیزی: Luteal phase) قۆناغێکی سووڕی مانگانەیە، کە تەنی زەرد تێیدا گەشە دەکات و پەرە دەسەنێت.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:سووڕی مانگانە
تەمەنی خانەنشینبوون
ئەم وتارە پێرستی تەمەنی خانەنشین بوون لە وڵاتە جیاوازەکانی جیھان.
لە ھەندێک چوارچێوەدا، تەمەنی خانەنشینی بریتییە لە وەرگرتنی پشووی ھەمیشەیی و کارنەکردن، و بە زۆری لە وڵاتان لەوانەیە کەسەکە ھەنێک ناونیشانی دوای خانە نشینی پێ بدرێت لەگەڵ وەرگرتنی چەند پاداشتێک بۆ ئەو کار و بەشدارییانەی کە لە وڵات کردوویەتی ھەندێک لەو پاداشتانە وەک بڕانەوەی مووچەی خانەنشینی، پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی تایبەت بە تەندروستی، ژیانکردن، ھتد
سەرچاوەکان
پۆل:تەمەن و کۆمەڵگە
جەفر (شارۆچکە)
جەفر  شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٥٠٣٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
ویدیۆکی بایکجی
پاشا "ویدیۆک"ی بایکجی (بە هانگۆل: 위덕왕؛ بە ھانجا: 威德王)، لە دایکبووی (٥٢٥ز - ٥٩٨ز)، ماوەی فەرمانڕەوایی لەنێوان ساڵانی (٥٥٤ز بۆ ٥٩٨ز) بووە. ٢٧ـەم فەرمانڕەوای بایکجیـبوو. کە یەکێکە لە سێ شانشینەکەی کۆریا. کوڕە گەورەی پاشا (سیۆنگ)ـە.
پوختە
لەماوەی فەرمانڕەوایی سیۆنگ، بایکجی دەستیکرد بە بەستنی هاوپەیمانی لەگەڵ شانشینی (شیللا) دراوسێی و (گایا) بۆ پەلاماردانی شانشینە بەهێزەکەی باکوور، شانشینی گۆگۆریۆ.
سەرچاوە
پۆل:کۆریا پۆل:ئاسیا پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا
یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا
یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا ئەو ڕێکخراوە وەرزشیەیە کە ئەرکی سەرپەرشتی کردنی گشت پاڵەوانیەتیەکانی کیشوەری ئاسیا گرتۆتە ئەستۆ وە گشت ووڵاتەکانی ئاسیا ئەندامی ئەم ڕێکخراوەن جگە لە ئیسرائیل و قوبرس وێڕای ئەندامێتی ووڵاتی ئۆسترالیا ، بنکەی سەرەکی ڕێکخراوەکە دەکەوێتە ووڵاتی مالیزیا.
دابەشکاری
یەکێتیەکە دابەشکراوە بۆ چەند لقێک:
ژان-لویی دوبو دو لافۆرێ
ژان-لویی دوبو دو لافۆرێ نووسەری سەدەی نۆزدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣ پۆل:مردووانی ١٩٠٢ پۆل:خۆکوژییەکان لە فەڕەنسا
سەروا
بەو وشانە کە بەتەواوی -نەک بەشێکی- لە شیعردا دووبارە دەبنەوە، ڕەدیف دەگوترێ، وەک وشەی "بێ تۆ" لە کۆتایی ھەردوو باڵی ئەم بەیتە شیعرەی نالی: «نەمردم من ئەگەر ئەمجارە بێ تۆ/ نەچم شەرت بێ ھەتا ئەم خوارە بێ تۆ»
ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ وشەی سەروا ئەم ناوانەش بەکار دێت:
سەروا لە شیعری نوێ
لە شیعری نوێشدا سەروا ھەیە، ھەڵبەت نە بەو شێوە کە لە شیعری عەرووزیدا چاوەڕێ دەکرێت. لە شیعری نوێدا سەروا بەگوێرەی ھەست و سەرنجی شاعیر لە شیعردا جێگیر دەبێ.
تۆرا بۆرا
تۆرا بۆرا «ئەشکەوتی ڕەش» یان «ھەوری ڕەش» زۆر جاران بە چیای تۆرا بۆرا یان ناوچەی تۆرابۆرا بانگ دەکرێت، لە ڕاستیدا چیا یاخود ناوچەیەک نییە بەلکو بریتییە لە زنجیرە ئەشکەوتێکی ئاڵۆز و تێک ھەڵکێشراو لە زنجیرە چیایی کێوی سپی (سفید کوە) لە ناوچە سنوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان و ناوچەی خەیبەری پشتیوانی خوا لە لەنگەرھار، نزیکەی ٥٠ کم (٣١ میل) لە ڕۆژاوای خەیبەر و ١٠کم (٦ میل) لەباکوری سنووری ناوچە عەشایەرییە فیدراڵییەکانی پاکستان ھەڵکەوتووە. تۆرا بۆرا بە بنکە و قەڵای تاڵیبان ناسراوە، کە لە ماوەی ھەشتاکاندا لەلایەن ھێزە سەربازییەکانیانەوە دژی یەکێتی سۆڤیەت بەکاریان ھێنا، تۆرا بۆرا کۆمەڵە ئەشکەوتێکن کە بەیەک بەستراونەتەوە ھەندێکیشیان بەکاری ھەڵکۆڵین و داتاشرینی مرۆڤ بەیەک بەستراون ئەم ئەشکەوتانە جۆگەلەی ئاو لەشێوەی کەناڵی دەستکرد و خۆرسک بەناویاندا ڕەت دەبێت یان لەنێو تاشە بەرد و کەلێنەکان ئاو لەشێوەی کانی دڵۆپەی کردووە و کۆبووەتەوە.
بنکەی سەربازی
لە تشرینی یەکەم - تشرینی دووەمی ١٩٨٠ لە کاتی ئۆپەراسیۆنی «شکڤاڵ»دا ئەم ئەشکەوتانە لەلایەن یەکەی ھێزی تایبەتی "کاسکاد" ی ھێزەکانی یو ئێس ئێس ئاڕ کەی جی بی کۆنترۆڵ کراوە، لەگەڵ ٦٦ھەمین لیوای تفەنگی ماتۆڕسکیلی و سوپای ٤٠ی پیادەی سۆڤیەت لە ئەفغانستان بەکارھێنراوە، وەک نموونە سەردار ڤالانتاین گێراسیمێنکۆ دەربارەی یەکەم ھێرش نوسیویەتی، "تا ئەو کاتە تۆرا بۆرا ھێشتا کەمێک ناسراو بوو، بەڵام پێشتر بە پەردەیەکی نھێنی داپۆشرابوو، بنکەی دۆژمنەکان. تەنیا دواتر لە شکۆ و ناوبانگی خۆی لە دۆڵی پەنجشێر سەند و پێشی کەوتەوە، لە ژمارەی دەستدرێژی و وێرانکاریدا" ١٨ و ١٩ ی حوزەیرانی ١٩٨١ لە پارێزگای نەنگەرھار لە دووری ٨٥ کیلۆمەتری باشووری جەلال ئاوا، لە ناوچەی سنووری ئەفغانستان و پاکستان، یەکەکانی لیوای ٦٦ی تفەنگی ماتۆڕسکیلی سۆڤیەت و بەشێک لە فیرقەی پیادەی ١١ی جەلال ئاباد ھێرشیان کردە سەر ئەم ئەشکەوتانە. وێنۆک|225px|مووشەکبارانکردنی ناوچەیەکی نزیک تۆرابۆرا ٢٢–٢٩ی تەممووزی ١٩٨٣ ئۆپراسیۆن لە تۆرا بۆرا لەلایەن لیوای ٦٦ی تفەنگی ماتۆڕسوار ئەنجامدرایەوە.
بنکەکە لە تۆرا بۆرا وەک ئاڵۆزییەکی ئاسایشی و دارایی سی ئای ئەی دروست کراوە بۆ موجاھیدین دوای داگیرکردنی ئەفغانستان لەلایەن سۆڤیەتەوە لە ١٩٧٩. لەلایەن میدیاکانی ڕۆژاواوە بە «قەڵای ئەشکەوتێکی نەگونجاو» وەسف کراوە کە دەتوانێت پتر لە ٢٠٠٠ پیاو بە نەخۆشخانەیەکەوە لەخۆ بگرێت، و تونێلی ئاڵۆز و سیستەمی ھەواسازی بۆ کراوە.
لە کاتی داگیرکردنی ئەفغانستان لەلایەن ئەمریکاوە، ئاڵۆزی ئەشکەوت یەکێک بوو لە قەڵاکانی تاڵیبان و قاعیدە، بە وتەی دۆناڵد ڕامسفێڵد، وەزیری بەرگری ئەمریکا شوێنی شەڕی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ی تۆرا بۆرا و گومانی حەشارگەی سەرکردەی قاعیدە ئوسامە بن لادن بوو باس لەوە کراوە کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا، گومان دەکرا لەبارەی کۆبوونەوەی ئوسامە بن لادن لەگەڵ فەرماندەکانی لەم ئەشکەوتانە بن بۆ چۆنییەتی دەستپێکردنی ھێرشێکی ئەگەری بۆ سەر ئەورووپا و ئەمریکا.
ھەردوو چاپەمەنی بەریتانی و ئەمریکی پلانی وردی بنکەکەیان بڵاوکردەوە کاتێک پلانێک لە کاتی چاوپێکەوتنێکی ئێن بی بی سی نیشان درا، ڕامسفێڵد وتی: ئەمە کارێکی ڕوژدە.
ئۆپراسیۆنێکی سەربازی بە پلانی ورد بۆ داڕێژراو کە بریتی بوو لە بڵاوبونەوەی تیمی ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی سی ئای ئەی و ئەمریکا بە نیشانەکانی لیزەر بۆ ڕێنوێنی نەکردنی ھێرشەکانی ھەوای قورس لە ماوەی ٧٢ کاتژمێردا. کاتێک تۆرا بۆرا لە کۆتاییدا بە دەستی سوپای ئەمریکا و ئەفغانی کەوت، ھیچ ئاسەوارێکی ئەو «قەڵایە» بەردەست نەکەوت لەبارەی مەترسییەکانی ھێرشەکان. دواتر دەرکەوت کە تۆرابۆرا سیستەمێکی نیشتەجێکردنی ئەشکەوتی سروشتییە، کە پتر لە ٢٠٠ کەس جێی نابێتەوە تێیدا، لەکاتێکدا کە چەک و کۆگاکانی تەقەمەنی دۆزرایەوە، ھیچ شوێنەوارێکی ئەو ئاسانکارییە پێشکەوتووانە نەبووە کە بانگەشەی ھەبوونیان دەکرد.
دواتر ئەو ئەشکەوتانە لەلایەن تاڵیبانەوە کراوەتەوە و وەک بنکەیەکی گرنگ بۆ یاخیبوونی تاڵیبان خزمەتی کردووە، لە ساڵی ٢٠١٧دا ھێرش کرایە سەر تۆرا بۆرا و لەلایەن داعش (دەولەتی ئیسلامی خوراسان) (ISIL-K) دەستی بەسەردا گیرا، ھەرچەندە سوپای نەتەوەیی ئەفغانستان بەم زووانە دەستی بەسەردا گرتەوە بەڵام بەتەواوی لەژێردەستی نەبوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
کەللەکەلێن
وێنۆک|کەللەکەلێن
کەللەکەلێن (بە ئینگلیزی: Cranial cavity) ناوچەیەکی کەللەی سەرە کە دەماخی تێدایە.
سەرچاوە
پۆل:ژینناسی پۆل:کەلێنەکانی لەشی مرۆڤ پۆل:کەللەسەر
نامە گۆڕینەوەکەی سالم و نالی
نامە گۆڕینەوەکەی نالی و سالم ئاماژەیە بە گۆڕینەوەی نامەی شێعری لە نێوان دوو شاعیری بەناوبانگی کورد، سالم و نالی لە سەدەی نۆزدەدا. جگە لە گرنگیی ئەدەبیی دوو نامەکە یان دوو قەسیدەکە، گرنگییەکی مێژوویی تایبەتیشیان ھەیە و بارودۆخی مێژوویی ئەو کاتەی سلێمانی تا ڕادەیەک پیشان دەدەن.
بنەچەی مێژوویی
نالی لە دوای ڕووخانی میرنشینی بابانەکان، سلێمانی بە جێ دەھێڵێ و ڕوو لە شام دەکا. لەوێوە قەسیدەیەکی درێژ وەکوو نامەیەک بۆ سالمی دەنێرێ و باسی دوورە وڵاتیی خۆی لە شام دەکات و ھەست و تاسەی دووری نیشتمان و شارەزوور و سلێمانی دەردەبڕێت. سلێمانی لەو کاتەدا لە لایەن عوسمانییەکانەوە داگیرکرابوو و میرنشینی بابان ڕووخابوو. سالمیش لە وەڵامدا قەسیدەیەکی درێژی بۆ دەنووسێت و ھەردووکیان بە خەیاڵ و بە بادا، نامەکانیان دەنێرن. نالی بەم شێویە قەسیدەکەی دەست پێ دەکات:
قوربانی تۆزی ڕێگەتم ئەی بادی خۆش مروور وەی پەیکی شارەزا بە ھەموو شاری شارەزوور ئەی لوتفەکەت خەفی و ھەوا خواھ و ھەمدەمە! وەی سروەکەت بەشارەتی سەر گۆشەیی حوزور!
سالمیش ھەر بەو جۆرە با دەکا بە نامەنێر و وڵامی نالی دەداتەوە. قەسیدەکەی سالم ئاوەھا دەست پێ دەکا:
گوڵتان کشاناک
گوڵتان کشاناک لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٦١ لە خارپێت، کوردێکی زازاییە و هاوسەرۆکی پارتی ئاشتی و دیموکراسی یە. ، لە ئیزمیر لە زانکۆی ئیجە لەبەشی ڕاگەیاندن خوێندوویەتی و دواتر کاری ڕۆژنامەنووسی کردووە لە ڕۆژنامەی جۆراوجۆر کاری کردووە، لە ساڵی ٢٠٠٧ توانی وەک پاڵێوراوێکی سەربەخۆ و بە پشتگیری پارتی ئاشتی و دیموکراسی لە شاری دیاربەکرەوە سەرکەوێ بۆ پەرلەمانی تورکیا، یەکەم کاری کشاناک ئامادەکردنی پرۆژەیاسایەک بوو بۆ ڕێدان بە زمانی کوردی لە شوێنە گشتیەکاندا. لە ۲٥-۱٠-۲٠۱٦ەوە تا ئێستا زیندانی کراوە لە لایەن دەوڵەتی تورکیاوە لەسەر تۆمەتی ئەندامبوون لە پەکەکە.
نامە گۆڕینەوەکەی سالم و نالی
بنەچەی مێژوویی
جانم فیدایی سروەکەت ئەی بادەکەی سەحەر ئەی پەیکی موستەعید لە ھەموو ڕاھی پڕ خەتەر ئەی میروەحەی جەمالی مەھاسایی دڵبەران وەی شانەزەن بە کاکۆڵی تورکانی سیمبەر
گوڵتان کشاناک
پەراوێز
پۆل:زیندووان پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
نامە گۆڕینەوەکەی سالم و نالی
گرنگیی قەسیدەکان
دوو قەسیدەکە بە تایبەت قەسیدەکەی نالی لە بواری ئەدەبییەوە زۆر گرنگن. جگە لەمە ناوی زۆرێک جێگە لە شاری سلێمانیی تێدایە کە بۆ ناسینی مێژووی ئەو سەردەمەی سلێمانی گرنگە و دوای ئەوە بار و دۆخی مێژوویی و سیاسیی ئەو کاتەی سلێمانی دەردەخا. ھەروەھا لە چاندی کوردیدا کاریگەرییەکی بەرچاویان بووە. بۆ نموونە عەدنان کەریم گۆرانیبێژی کورد قەسیدەکەی نالیی کردوە بە گۆرانی. شێرکۆ بێکەسیش لە شێعرەکانیدا ئاماژە دەکا بە قەسیدەکەی بادی خۆش مرووری نالی.
دەقی قەسیدەکەی سالم
جانم فیدایی سروەکەت ئەی بادەکەی سەحەر
ئەی پەیکی موستەعید لە ھەموو ڕاھی پڕ خەتەر
ئەی میروەحەی جەماڵی مەھاسای دڵبەران
وەی شانەزەن بە کاکۆڵی تورکانی سیمبەر
جاڕووکەشی مەنازیلی جانان لە خەڵوەتا
فەڕڕاشی فەڕشی سەبزە، بەھاران، لە دەشت و دەر
ماڵش دەدەی بە دەم لە دەمی خوابی سوبحدەم
ھەم زوڵفی قیرگوونە و ھەم چیھرەیی قەمەر
باری لە سروەکەت بە شنەی ئەنگەبینی، گەز
کردوویە جونبوشت بە ھەماغووشی نەیشەکەر
وەختی تەوافی عاریزی دڵبەر، شنۆیی تۆ
لەغزش دەخا بە توڕڕە لە سەر تا بە پێی کەمەر
کەی دێتە خەندە غونچە دەمێ بێ وەزیدەنت؟
گەر تۆ نەبی درەختی چەمەن ناگرێ سەمەر
ئەحیاکونی جەمیعی نەباتاتی عالەمی
ڕەعنا کشا لە تەربیەتت قامەتی شەجەر
ئابی حەیاتە ئاتەشی ئەفسوردەیی دەمت
تەحریکی تۆیە گڕ لە تەنوورا کە دێتە دەر
میحنەت ئەوەندە زۆرە، ھێندە دڵم تەنگ بووە
دوودی ھەناسەیی سەحەرم ھەوری گرتە بەر
ھیممەت کە چابوکانە بە ئیجرایی مەتڵەبم
لەم سەر بڕۆ وەکوو بەرید و لەوێ بێ وەکوو تەتەر
بۆ موڵکی شامە نامەیی من سوویی نالییە
ھەر حەرفی ئەو لە وەزعی ویلایەت دەدا خەبەر
پرسیویە زاھیرەن لە ڕەفیقانی یەک جیھەت
ئەحواڵی ئەسڵی شەھر و موقیمانی سەربەسەر
لەوساوە حاکمی بە ستەم دەربەدەر کرا
نەیدیوە کەس لە چیھرەیی کەس جەوھەری ھونەر
تا بوو بە جایی مەتلەعی خورشیدی موڵکی ڕۆم
سووتا گیاھی تیشنە و خوشکیدە بوو شەجەر
ناکەن ھەوایی ھیچ کەبابێ زەلیلی شەھر
بوریانە بەس لە ناری غەما پارەیی جگەر
جوز گاھی ئاھ و گرییە لە ئەییامی ڕۆمییا
نەمدیوە وا ببێ لە فەرەحدا لەبی بەشەر
سەیوان پڕە لە شەخسی ستەمدیدە خوار و ژوور
جێی تورکەکانی ڕۆمە دەر و ژووری خانەقا
غافڵ ھەموو لە جایی موریدانی باخەبەر
ئەو حەوزە پڕ دەبوو کە وەکوو چاوەکانی ئەو
تەغییرە ئاوی وەک دڵی مەردانی پڕ کەدەر
ئەو دەشتە جایی یاریی یارانی حوجرە بوو
یەکسەر مەقامی ڕۆمییە ھەروەک تەھی سەقەر
سووتا دڵم بە حاڵەتی جۆباری سەرچنار
لێڵاوە چەشمەساری وەکوو چاوی بێ بەسەر
زستانی ئەووەڵین بوو دڕا بەرگی شێخ ھەباس
ڕۆمی ئەوەندە شوومە لە شەخسیش دەخا زەرەر
وەک پیری خوردساڵە خەمی داری پیرمەسوور
مەشغووڵی لەغزشە ھەمەجا پای تا بەسەر
ئەو بەردەکانی ناوی نرا قسنی شەخسەکەی
دایان بە شاخ و دارەکەیا تورکی بێ ھونەر
وەک چاوی بێ غەمانە ھەموو شیوی ئاودار
بەس موشکلە لە چەشمەیی ئەو قەترە بێتە دەر
ئەوسا مەکانی ئاسکە بوو کانی ئاسکان
ئەمڕۆ فەزایی بازیگەھ جایی ڕەھزەنە
لەو دەشتە دێ لە غەیبەوە ئاوازی ئەلحەزەر
تا دوزدجۆیی نیمەشەبن تورکی بێ نیزام
شەھرێکە پڕ لە زوڵم و مەکانێکە پڕ لە شین
جایێکە پڕ لە شۆر و وڵاتێکە پڕ لە شەڕ
سەربانی پڕ لە کەژدوم و دیواری پڕ لە مار
گەودالی پڕ لە ڕەھزەن و سەحرایی پڕ خەتەر
دڵ نایەڵێ بڵێم چییە سامانی حوجرەکەی
ھەر تۆڕی عەنکەبووتە، حیجابی بیرون و دەر
نایێ سەدا لە پەنجەرەکەی جوز فیغانی جوغد
غەیرەز شەقامی مووری نییە شوێن و پێ گوزەر
توو خوا بڵێ بە حەزرەتی نالی دەخیلی بم
بەم نەوعە قەد نەکا بە سولەیمانییا گوزەر
ئەم موڵکە نەزمی نابێ بەبێ زەبتی واریسی
بێ ئەو بە قەسدی ئەم تەرەفە با نەکا سەفەر
«سالم» سیفەت لە بێکەسیا با نەبێ ھیلاک
من کردم، ئەو نەکا لە غەما خوێنی خۆی ھەدەر
سەرچاوەکان
دیوانی نالی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:وێژەی کوردی
شاقوڵی
شاقوڵی گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سورداش، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
شاقوڵی لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵەبی و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەرگەڵو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گۆمەزاڵ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شێخ باخ.
پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
٢٠٢٦
ساڵی ٢٠٢٦ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٦
قەلعەی سورخ (شارۆچکە)
قەلعەی سورخ  شارۆچکەیەکی شارستانی ڕەشتە، لە ناوچەکانی سەربە کۆمار لە وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٧١٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:ناوچەکانی سەربە کۆمار
مالی لە ئۆڵۆمپیاد
مالی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادەکانی ھاوینەی ساڵانی ١٩٦٤، ١٩٦٨، ١٩٧٢ بەشداری کردووە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری نەکرد، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٠ەوە تا ئێستا لە سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیاد ھاوینە بەشداری کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم وڵاتە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. ھەروەھا ھیچ وەرزشوانێکی مالی لە ھیچ یارییەکی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری نەکردووە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی مالی لە ساڵی ١٩٦٢ پێکھێنراوە و لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.
سەرچاوەکان
پۆل:مالی لە ئۆڵۆمپیادەکان
بڕیارنامەی ٤٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەراوێز
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٨١ پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨١ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئیسرائیل پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ لوبنان
شارستانی نەغەدە
شارستانی نەغەدە، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری نەغەدەیە و لە دەشتی سندوس سەندووس هەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ١١٧٬٨٣١ کەس بووە کە ٥٩٬٢٥٠ کەس لەم ژمارەیە نێر و ٥٨٬٥٨١ کەسیان مێ بووە. ئەم شارستانە لە باکوورەوە ھاوسنورە لەگەڵ شارستانی ورمێ و دەریاچەی ورمێ و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی مەھاباد و شارستانی پیرانشار و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی مەھاباد و شارستانی میاندواو و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارستانی شنۆ.
پێکھاتەی دانیشتووان
وێنۆک|پێکھاتەی شارستانی [[نەغەدە]]
دابەشی کارگێڕی
نەغەدە شارێکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە، دەکەوێتە ناوچەی موکریان.
ناوچەی ناوەند (ناحیەی ناوەند)
نەغەدە (ناوەند):
گوندستانی بەگم قەڵا
لە ٣١ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی سەندوس
لە ٢٨ گوند پێکھاتووە:
ناوچەی محەمەدیار
محەمەدیار (ناوەند):
گوندستانی حەسەنلو
لە ١٩ گوند پێکھاتووە:
گوندستانی مەھدی
لە ١٧ گوند پێکھاتووە:
پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان
ژمارەی گوندکانی دەکاتە ٩٣ گوند:
گوندە کوردەکانن
پێکھاتووە لە ٤٩ گوند.
گوندە ئازەری نشینەکان
پێکھاتووە لە ٣٥ گوند.
گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەرییەکان
پێکھاتووە لە ٩ گوند.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانی نەغەدە پۆل:شارستانەکانی ئێران پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پێرنیک
150px|وێنۆک|شوێنی پێرنیک لە [[بولگاریا]] پێرنیک ناوەندی پارێزگای پێرنیک لە وەڵاتی بولگاریاس. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٢٬٤٦٧ کەس بووە.
سەرچاوەکان
https://en.wikipedia.org/wiki/Pernik
پۆل:پێرنیک پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پێرنیک پۆل:شارەکانی بولگاریا پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
قشڵاغ (ڕوونکردنەوە)
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
٢٠٢٧
ساڵی ٢٠٢٧ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٧
گوڵسەرە
گوڵسەرە شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
کوتان
کوتان (ئینگلیزی: Vaccination) بریتییە لە کرداری تێکردنی ڤاکسینێک (وردە زیندەوەرەکان یان ماددەی ھۆکاری نەخۆشی)، بۆ ناو لەشی مرۆڤ یان گیانلەبەران، بۆ دابینکردنی وەڵامدانەی بەرگرییەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ژینناسی پۆل:کوتان پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
ئالفونس ئالێ
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:شاعیرانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٤ پۆل:مردووانی ١٩٠٥
ماکس برۆد
وێنۆک|ماکس برۆد لە ساڵی ١٩٦٥ ماکس برۆد (بە عیبری: מקס ברוד؛ ٢٧ی ئایاری ١٨٨٤–٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٨) جوولەکەیەکی ئەڵمانی زمانی چیک بوو، دواتر ئیسرائیلی، نووسەر، ئاوازدانەر و ڕۆژنامەنووس بوو. ھەرچەندە لە ڕووی خۆیەوە نووسەرێکی بەرھەمدار بووە، بەڵام بە باشترین شێوە وەک ھاوڕێ و ژیاننامەنووسی نووسەر فرانتس کافکا لەبیر دەکرێت. کافکا ناوی برۆدی ناوە وەک جێبەجێکاری ئەدەبی خۆی، ڕێنمایی برۆدی کرد کە لەگەڵ مردنیدا بەرھەمە بڵاونەکراوەکانی بسوتێنێت. برۆد ڕەتیکردەوە و لەبری ئەوە بەرھەمەکانی کافکای بڵاوکردەوە.
خەڵاتەکان
لە ساڵی ١٩٤٨دا برۆد خەڵاتی بیالیک بۆ ئەدەبیاتی پێبەخشرا. لە ساڵی ١٩٦٥، برۆد خەڵاتی ڕێزلێنانی کۆمەڵەی ھاینریچ ھاین لە شاری دوسلدۆرف لە ئەڵمانیا پێبەخشرا. ساڵی ١٩٦٥ خەڵاتی دیکۆراتی نەمسایی بۆ زانست و ھونەری پێبەخشرا و یەکەم ھاووڵاتی ئیسرائیلی بوو کە خەڵاتەکەی پێبەخشرا.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤ پۆل:مردووانی ١٩٦٨ پۆل:ژیاننامەنووسانی نێر پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
١٢ پیاوی تووڕە (فیلمی ١٩٥٧)
١٢ پیاوی تووڕە فیلمێکی درامی دادگایییە، بەرھەمی ساڵی ١٩٥٧ ئەمریکایە کە بە دەرھێنەری سیدنی لۆمێت لە درامایەکی تەلەڤیزیۆنی ھەر بەو ناوەوە ھی ڕێجیناڵد ڕۆز وەرگیراوە. فیلمەکە چیرۆکی دەستەی سوێندخۆرانی دادگایەکی دەگێڕیتەوە کە ١٢ کەسن و دەبێت بڕیاری تاوانبار بوون یان نەبوونی تۆمەتبارێکی تەمەن ١٨ ساڵ بدەن کە لەسەر بنەمای گومانێکی بەجێ گیراوە. بە درێژایی فیلمەکەی ناوی ئەکتەرەکان نابیستین و ھەر بە ژمارە بانگ دەکرێن جگە لە دوو کەسیان کە ئەویش تا کۆتایی فیلمەکە ناوەکانیان نازانین و فیلمەکە چون تەنیا لە یەک شوێن ھەڵگیراوە جێی سەرنجی خەڵکی بووە. ئەکتەرەکان ھێنری فۆندا (کە بەرھەمھێنەریش بووە لەگەڵ ڕێجیناڵد ڕۆز)، لی ج. کووب، ئێد بیگلەی، مارشێل و جاک واردەن.
کورتەیەک
لە ژوورێکی زۆر گەرم دەستەیەکی سوێندخۆران کە پێکھاتوونە لە ١٢ کەس کۆ کراونەتەوە ھەتاکوو بڕیار لەسەر تاوانبار بوون یان نەبوونی کوڕێکی تەمەن ١٨ ساڵ بدەن کە بەڵگەی لەسەرە کە باوکی خۆی بە چەقۆی کوشتووە. ھەر لەسەرتای بڕیاردان ھەموویان دەنگ بە تاوانبار بوونی کوڕەکە دەدەن جگە لە یەک کەسیان کە دڵنیا نییە لە تاوانبار بوونی و دەنگ بە بێتاوانی دەدات و دەست دەکەن بە ورد بوونەوە لە بەڵگەکان.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مانهاتان دانراون پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٧ پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٥٠ پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان پۆل:ئەو فیلمانەی لە مانھاتن داندراون
ڕەقامێر
ڕەقامێر یان ھاردوێر ، بەھەموو کەرەستەیەکی ڕەق دەوترێت کە لە ماددەیەکی کانزایی دروست کرابێت.
ڕەقامێری کۆمپیوتەر
بەشی فیزیاییی سیستمی کۆمپیوتەری، لەبەرگرەوەی ھەموو دەزگا و خولگە ئەلەکتریکی و ئەلەکترۆنییەکان، دەزگا ئەلەکترۆمیکانیکییەکان و، بەشە میکانیکییەکان و جەستە، ھەروەھا وەکوو لقێک لە زانستی کۆمپیوتەر، کە خەریکی خوێندنەوەی ئەم باسلێکراوانەیە، وەک مۆدێم، تەختەکلیل، چاپکەر و کارتە ھەمە جۆرەکانی کۆمپیوتەر. ڕەقامێری کۆمپیوتەر لە ئامێرە داخلکەرەکان و ئامێرە دەرکەرەکان (Input/Output Devices) پێکدێت.
یەکەی سیستمی کۆمپیوتەر
وێنۆک|پێکھاتەی ڕەقامێرە بنچینەیییەکانی کۆمپیوتەرێکی کەسیی ھاوچەرخ، بریتییە لە [[مۆنیتەری کۆمپیوتەر|مۆنیتەرێک، مادەربۆردێک، سی-پی-یوویەک، ڕامێک، دوو کارتی فراوانبوون، سەرچاوەیەکی وزە، وەگەڕخەرێکی دیسکی بینایی، وەگەڕخەرێکی دیسکی ڕەق، تەختەکلیلێک و ماوسێک]]
سەرچاوەکان
پۆل:ڕەقامێر
ھەمان بڕی مووچە بۆ ھەمان کار
ئەم دەستەواژەیەی سەرەوە بەشێکە لە یاسای مافەکانی کرێکاران کە دەڵێت ئەو کەسانەی کە ھەڵدەستن بە ھەمان جۆری کار دەبێت ھەمان بڕە مووچە وەربگرن، پڕۆژە یاسەکە ھەریەک لەم بڕگانە لەخۆ دەگرێت یەکسانی لە ھەریەک لە مووچە، سەرموچە، پاداشت ھەروەھا مۆڵەت بۆ ھەردوو ڕەگەزەکە، لەم ڕووەوە ھەندێک وڵات ھەنگاوی لەپێشتریان ناوە بۆ ئەم مەبەستە.
مێژووی یاساکە
لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا ژنان مووچەیەکی کەمتریان وەردەگرت لە پیاوان جا بە ھۆکاری ئەوەبێت کە مێ بوون یان نا ئەم جۆرە لە مووچە وەرگرتن ببوە دیاردە بەڵام لەگەڵ سەرھەڵدانی یەکەمین بیروڕای فێمینیزم دا بابەتی یەکسانی مووچە ھاتە ئاراوە. دوا بە دوای ئەمەش دوای جەنگی جیھانی دووەم یەکێتی بازرگانی جیھان بابەتی یەکسانی لە مووچەدا بە ھەند وەرگرت لەمەشەوە زۆرینەی وڵاتانی جیھان کەوتنە ئەوەی دانبنێن بە یاسای یەکسانی مووچەدا و لەم ساڵانەی دوایشدا یەکێتی بازرگانی ئەورووپا کەوتنە پێداگرتن لە پەیڕەوکردنی یاساکە.
یەکێتی ئەورووپا و گۆڕانکارییە ئابورییەکان
ئەورووپا لە دوای جەنگی جیھانی دووەمەوە گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە ڕووی ھەوڵدان بۆ یەکسان کردنی مووچەی ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێ. لە ساڵی ١٩٥٧ دا کۆمەڵگایەکی مەدەنی دروست بوو بەناوی کۆمەڵگای ئابووری ئەورووپا (EEC)ئەم کۆمەڵگا یان ئەنجومەنە ھەستا بە ھەموارکردنەوەی کۆمەڵە یاسایەک یەکێک لەوانە یاسای مووچەی یەکسان بوو بۆ ھەردوو ڕەگەزەکە لە بەشێکی یاساکەدا ھاتووە کە ھەریەک لەڕگەزی نێر و مێ پێویستە ھەمان بڕە مووچە وەربگرن لەبەرامبەر ھەمان جۆر و ماوەی کار کردندا. ئەوەی جێی سەرنجە کۆمەڵێک وڵات پێش دروستبوونی کۆمەڵگای ئابووری ئەورووپا دەسپێشخەربوون لە ھەوڵدان بۆ یەکسانکردنی مووچەی ھەردوو ڕەگەزەکە. لە دوای دروستبوونی ئەم کۆمەڵگایە ھەر یەکە لە وڵاتانی ئەورووپا لە چەند ساڵێکی جیا جیادا یاساکەیان پەیڕەوکرد بە نموونە سوید – ١٩٨٠، ئینگلتەرا – ١٩٧٠، نەرویج ١٩٧٨، ئێرلەندا- ١٩٧٧. ئەوەی گرنگە ئەم یاسایە پێکھاتبوو لە چەند بەشێک بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٦ دا جارێکیتر یاساکە ھەموارکرایەوە و لە یەک بەشی تەواودا کۆکرایەوە.
لەسەدەی ٢٠ دا ژنان لە سەدا ٢٥ ی ھەموو ئەو فەرمانبەرانەیان پێکدەھێنا کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کریان دەکرد بەڵام بە مووچەیەکی کەمتر لە پیاوان. تەنانەت لە ھەندێک لە ویلایەتەکاندا یاسای جیا جیا ھەبوو لەسەر چۆنییەتی کارکردنی ژنان بە نموونە ژنان بۆیان نەبوو بە شەو کاربکەن بەڵام کەمبوونەوەی ڕێژەی پیاوان لە دوای جەنگی جیھانی دووەمەوە وای کرد کە ژنان زیاتر بچنە کارگە و چەندەھا کاری جیاوازبکەن و بە ھەمان بڕی مووچەی کەم بە بەراورد بە مووچەی پیاوان. یەکەمین ھەوڵ بۆ نەھێشتنی ئەو جیاوازییە لە ساڵی ١٩٤٤ دا بوو کاتێک ھەوڵدرا ژنانیش بە ھەمان بڕی مووچە کار بکەن و دوای ٢٠ ساڵ واتە لە ١٩٦٤ دا یاساکە بە تەواوی ھەموارکرایەوە بەم یاسایە کە دەبێت ئەو کەسانەی کە ھەڵدەستن بەھەمان جۆری کار لە ھەمان کات و ماوەدا دەبێت ھەمان بڕی مووچە وەربگرن بە بێ ڕەچاو کردنی جێندەر، دین، ڕەنگی پێست و بنەچە.
پۆل میوونی
سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥ پۆل:مردووانی ١٩٦٧ پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی پۆل:چالاکوانە جووەکان پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
٢٠٢٨
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٨
ئابی موکی
ئابی موکی شارۆچکەیەکی شارستانی یاوانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٩٣٤٧ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
٢٠٢٩
ساڵی ٢٠٢٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:٢٠٢٩
دەف
چەپ|وێنۆک|وێنەی دەف دەف سازێکە لە سازە زەربیەکان لە مۆسیقای کوردی و ئێرانیدا. دەف لەبازنەیەکی دارین دروست بووە کە پێستێکی پیا دراوەو لە دیوی ناوەوەی کۆمەڵێک زنجیر یان بازنەی لێ ھەڵواسراوە. پێستەکە بە زۆری پێستی ئاژەڵانە کە لەم ئاژەڵانە دەتوانین ئاسک و مەڕ و بزن و ماسی ناو ببەین، بەڵام ئەمڕۆ پێستی دەستکردیش بە کار دێت.
پێشینە
لە سەردەمی پێش ھاتنی ئیسلام دەف لە مۆسیقای کوردی و ئێرانی ھەروەکوو سازەکانی تر بوونی ھەبووە؛ بەڵام بەھاتنی ئیسلام کە مۆسیقا حەرام کراوە بۆ پاراستنی لە تیاچوون لە خانەقاکان و تەکیەکانی کوردستان ماوەتەوە. بەجۆرێک کە بووە بە بەشێک لە خانەقا و زکر و سەمای دەروێشانی کوردستان. زکر و سەمای دەروێشانی تەریقەتی قادری و کەسنەزانی و … لە کوردستان بە ئامێری دەف دەکرێ و ھەر بەم بۆنەیەوە ٧ بۆ ١٠ مەقامیان بۆ داناوە کە لە باری مۆسیقاییەوە ھەرکامیان لەسەر ڕیتمێکن. دەف لە کوردستان ئێستاکەیش سازێکی پیرۆزە بەجۆرێک کە زۆربەی ژەنیارانی کورد بە بێ دەستنوێژ نایژەنن. بەھەرحاڵ بەوتەی بیژەن کامکار ئەم گۆشەنشێنیەی دەف لە خانەقاکان ھەتا ساڵی ١٣٥٣ی ھەتاوی بەردەوام بووە ھەتا بە پێشنیاری مامۆستا موحەمەدڕەزا لوتفی و زەحمەتەکانی مامۆستا بیژەن کامکارەوە دیسان دێتەوە ناو مۆسیقای ئێرانی و کوردی و دەبێتەوە بەشێکی دانەبڕ لەم جۆرە مۆسیقانە. تەنانەت جێگری دەف لە مۆسیقادا لەوەیش تێدەپەڕێ. بەشێوەیەک کە ئەوڕۆکە لە زۆربەی جۆرەکانی مۆسیقاییدا ئەم سازە بەکار دێنن. دەف ئێستا خۆشەویست ترین ساز لە ئێران دایە و ساڵانە سەدان کەس فێری دەبن و شارەزای دەبن. ئێستاکە جگە لە کوردستان و ئێران ئەم سازە لە وڵاتانی عەرەبی و ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ناوین و قەفقازیە و زۆربەی وڵاتانی بیانی بگرە لە ئورووپاشدا فێر دەکرێ و جەماوەری ھەیە و لە مۆسیقاکانی ئەم وڵاتەنەدا جێگر بووە. شاری سنە و کوردستان وەکوو پێتەختی دەف دەناسرێ.
مامۆستایانی دەف
مامۆستایانی کۆچ کردوو کە بۆ ناساندنی ئەم ئامێرە بەشێوەی ڕەسەن زۆر زەحمەتیان کێشاوە و مامۆستایانی ئەم سەردەمە خوێندکاری مەکتەبی ئەوان بوون و شاگردی ئەوانیان کردووە بریتین لە: خوا لێ خۆشبوو مامۆستا میرزا ئاغەی غەوسی، خوا لێ خۆشبوو خەڵیفە کەریم سفوەتی، خوا لێ خۆشبوو خەڵیفە سەید مەجیدی سەقزی و سەید موحەممەدی سەفایی و … مامۆستایانی حاڵی حازری دەف کە پێشکسوەتی ئەم بوارەن و زۆربەی مامۆستایانی لاوی ئێستا لە ئێران و کوردستان شاگردی ئەوانن بریتین لە: ١- بیژەن کامکار ٢- فەرزاد عەندەلیبی ٣- سەید عەتا سەلامیە ٤- خەڵیفە مەنسوور مورادی ٥- سەی عەلا یاسینی
دەف لە کوردستاندا
وێنۆک|چەند دەروێشێکی کورد خەریکی زیکرکردنن بە دەف، [[مزگەوتی گەورەی سلێمانی.]] دەف لە سەردەمانی کۆنەوە لە کوردستاندا ژەنراوە. شوێنکەوتوانی ئایینی یارسان و ھەروەھا شوێنکەوتوانی ڕێبازی قادری لە سەردەمانی کۆنەوە دەفیان بۆ کۆڕی زیکر بە کار ھێناوە. ھەروەھا چون لە ئایینی ئیسلامدا بە سازێکی حەڵاڵ دادەنرێ لە مەولوونامەکان و کۆڕی زیکردا بە کاری دێنن. ھەروەھا لە زەماوەندی پیرشالیاریشدا دەف لێدان بەشێک لە مەراسمیکەیە. لەبەر ئەمانە دەف جێگەیەکی تایبەتی لە کوردەواریدا ھەیە و لەگەڵ سازی تەمبووردا بە سازێکی کوردی دادەنرێ و زۆرێک لە خەڵکی کوردستان ئاشناییان لەگەڵ ئەم سازەدا ھەیە. تەنانەت لە ناو کوردەواریدا بە تایبەت لە نێوان شوێنکەوتوانی ڕێبازی قادریدا باوە کە کاتێک کە دەفێک دەشکێ، لە جیاتیی وشەی شکاندن، وشەی شەھید بوونی بۆ بە کار دەبەن. لە ساڵی ٢٠١٤دا فێستیڤاڵێکی گەورەی دەفژەنی لە شاری سنەی پارێزگای کوردستاندا بە ڕێوە چوو. بۆیە لە ئێراندا دەف بە ناوی کوردستانەوە ناسراوە و دەوترێ کە پارێزگاکانی کوردستان و کرماشان ناوەندی ئەسڵیی دەفن و کورد و دەف پێکەوە دەناسرێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا پۆل:دەف پۆل:ئامێری کوتان پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
فرێدریک دۆگلاس
وێنۆک|فرێدریک دۆگلاس فرێدریک دۆگلاس (١٤ شوباتی ١٨١٨ لە مێرلەند – ٢٠ شوباتی ١٨٩٥ لە واشنتۆن) کۆیلەیەک بوو کە دواتر بووە نووسەر و یەکێک لە بانگەشەکاران و چالاکەوانانی ئازادبوون لە کۆیلایەتی و بەرگریکەر لە مافی ڕەش پێستەکان.
لە تەمەنی ھەشت ساڵی دا دۆگلاس نێردرا بۆ بەلتیمۆر بەمەبەستی دەستبەکاربوون لای یەکێک لە ناسیاوەکانی گەورەکەی. پاشان لە شوێنی دروست کردنی کەشتی دا ئیشی دەکرد. لە ساڵی ١٨٣٨ دا ڕای کرد بۆ شاری نیوبێدفۆرد لە ویلایەتی ماسەتوتس. دواتر گەڕایەوە بۆ سەر کارە کۆنەکەی لە دروست کردنی کەشتی بەڵام ھاوپیشەکانی ڕەتیان کردەوە کاری لەگەڵ دا بکەن بەھۆی ئەوەی ڕەش پێس بوو.
ژیانی کۆیلایەتی
فرێدریک ئەگۆستس واشنتۆن وەک کۆیلە لە دایکبووە لە ناوچەی تالبوت لە ویلایەتی مارێلاند. بڕیاری دابوو ئاھەنگ بگێرێت لە ١٤ شوباتی ھەموو ساڵێک لە یادی لەدایک بوونی دا سەرەڕای ئەوەی کەس نەیدەزانی لە چ کاتێک دا لەدایکبووە تەنانەت خۆشی نەیدەزانی. لە یەکەمین ژیاننامەی دا نووسویەتی " ھیچ زانیارییەکی وردم نییە دەربارەی تەمەنم و لە ھیچ بەڵگەنامەیەک دا نەمبینیوە کە رۆژە دروستەکە کامەیە."
دۆگلاس لەسەر کاتەکانی سەرەتای ژیانی لەگەڵ دایکی دا دەنووسێت: "بەشێوەیەکی گشتی ئەوەی بە گوێما چرپێنرابوو ئەوە بوو کە گەورەکەم باوکمە بەڵام ڕاست و دروستی ئەم وتەیە نازانم... من و دایکم لەیەکتر جیاکراینەوە کاتێک منداڵێکی ساوا بووم کە ئەمە نەریتێکی باو بوو لەو ناوچانەی مێرلاند کە ھەڵھاتبووم لێی بە جیاکردنەوەی منداڵان لە دایکیان لە تەمەنێکی زۆر کەم دا. من بیرم نایەت ھەرگیز دایکمم بە رۆژی ڕوناک بینیبێت. شەوان بە تەنیشتمەوە پاڵ دەکەوت ھەتا خەوم لێ دەکەوت و بەیانیان زووتر لەوەی من بە خەبەربێم دەڕۆیشت بۆ سەر کار."