cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میوزیک تیڤی
ئێم تیڤی یان میوزیک تیلیڤیشن ( • بە کوردی: تەلەفیزیۆنی مۆسیقا) کێبڵێک و کەناڵێکی سەتالایتی ئەمریکییە و خاوەنەکەشی ڤیاکۆم میدیایە، کەناڵەکە لە ئابی ساڵی ١٩٨١ دامەزراوە و کەناڵەکە مۆسیقای لێدەدا. لە پێشوودا ئەم کەناڵە زیاتر تیشکی دەخستە سەر پڕۆگرامەکان بۆ پێگەیشتووە گەنجەکان، بەڵام لە ئێستادا تیشکی خستۆتە سەر ھەرزەکاران. لە ئێستادا کەناڵەکە مۆسیقای کەمتر کردۆتەوە و لەپاڵ ئەمانەدا پڕۆگرامی تر پەخش دەکات وەک کۆمیدیا و پڕۆگرامی ژیانی ڕۆژانە و فیلم و چەند ڤیدیۆکلیپێکی دیاریکراویش. ئێم تیڤی ڕەخنەی زۆری لێگیرا بەھۆی ئەم گۆڕانە لەپڕەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ڕۆبێر ڕیوس
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٤٤
بڕیارنامەی ٨١٥ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کرواتیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٨٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣ پۆل:کرواتیا لە ١٩٩٣ پۆل:یووگۆسلاڤیا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا
١٢٣
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
گووگڵ
گووگڵ یەکێکە لە کۆمپانیاکانی وێب، کە بەرھەمھێنەری گەڕانکاری گووگڵە. لە ٤ی ئەیلوولی ١٩٩٨ دامەزراوە لەلایەن سێرجی برین و لاری پەیج کە ھەردووکیان قوتابیی بوون لە زانکۆی ستانفۆرد. وێنۆک|وێنەی دامەزرێنەرانی گووگڵ سێرجی بین و لاری پەیج ئێستا گووگڵ بە ملیاران کەس زیاتر لە جیھان بەکاری دێنن. کۆمپانیای گۆگڵ بێجگەلە ئەپی سەرەکی [گۆگڵ]چەندەها ئەپی تری گۆگڵ هەن کە ئاسانکاری بۆ خەڵک دەکەن وەک،نەخشەی گۆگڵ،یوتیوب،ساڵنامەی گۆگڵ،جی مەیڵ،گۆگڵ ئێرذ،گۆگڵ چات،وەرگێرەڕی گۆگڵ،گۆگڵ نیوز،گۆگڵ ئەسیستنت،گۆگڵ فیت،گۆگڵ{وێنەکان}،هتد…… وێنۆک|366x366پیکسڵ|هەندێک لە ئەپەکانی تری کۆمپانیای گۆگڵ
مومبای
مۆمبای یان بەمبەئی (بە ئینگلیزی: Mumbai)یەکێکە لە گرینگترین شارەکانی ھیندستان. بەمبەئی لە زمانی ھیندی دا مۆمبای بە واتای قەراغ ئاوی چاکە؛ بەڵام ئام ناوە پۆرچیگاڵییەکان ناویانە لەم شارە و لە ساڵی ١٩٩٦ زاییند دا ئەم ناوە بۆ مۆمبای گۆڕدرا. مومبای پایتەختی ھەرێمی ماھاراشترایە. دانیشتووانی مومبای لەچاو ھەموو شارەکانی ھیند زۆرترن. ھاوکات ھەشتەمین شاری جیھانە لەڕووی زۆرترین ڕێژەی دانیشتووان کە بە ١٨٫٤ ملیۆن کەس دەخەمڵێنرێت. سینەمای ھیندی کە زۆرجار بە بۆلیوود ناوی دەبردرێت لە شاری مومبایە. لەسەدەی ١٦ەھەم لەکاتی داگیرکاری ھیند لەلایەن پورتوگال ناوی شارەکە نرابوو بە بومبای کەلە بۆمبەوە ھاتووە تا ساڵی ١٩٩٦ ئەو ناوە کرایە مومبای.
گووگڵ
چەند زانیارییەک لەسەر سێرجی برین و لاری پەیج
سێرجی برین لە ساڵی ١٩٧٣ لەدایکبووە زانایەکی کۆمپیوتەرە، سێرجی برین جوولەکەیە. لاری پەیج لە ساڵی ١٩٧٣ لەدایکبووە ئێستا بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای گووگڵە و ھاوڕێکەی سێرجی برین پلەی Co-Founder ی ھەیە لە گووگڵ. ئەو دوو ھاوڕێیە لەسەرەتادا ھەستان بە دروستکردنی پەڕگەیەکی گەڕان بە ناوی BackRub دواتریش ناویان نا گووگڵ و لە ساڵی ١٩٩٨ گووگڵ دەستیان کرد بەپێشکەشکردنی ئەو گەڕانە. ئێستاکەش لاری پەیج خاوەنی ١٨٫٧ ملیۆنە و ناوبراو مامۆستای زانکۆی کۆمپیوتەرە.
مومبای
سەرچاوەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیندستان پۆل:شار و شارۆچکەکانی ماھاراشترا پۆل:مومبای پۆل:شارە بەندەرییەکانی ھیندستان پۆل:گەورە شارەکانی ھیندستان
گووگڵ
مێژووی گووگڵ
گووگڵ لە ساڵی ١٩٩٦ دەستی کرد بە گۆڕانکارییەکەی کە لەلایەن سێرجی برین و لاری پەیج دروست کرابوو کاتێک ھەردووکیان قوتابیی بوون لەزانکۆی ستانفۆرد. لەکاتێکدا گەڕان کاری گووگڵ گەڕانکارێکی ئاسایی بوو، ھەردووکیان بیریان کردەوە و پلانێکیان دانا بۆ ئەوەی گەڕان کارییەکەیان باشترو جوانتر بکەن چونکە زۆر سادە بوو ئەوکات، ھەر بۆیە ئەوان بەرەو پێشەوەیان برد بەھۆی تەکنەلۆژیایەکی نوێ بەناوی PageRank کە چەند پەڕێکی سایتە بەناوبانگەکانی تێدا بوو، گرنگی ئەم پەڕانە لەوە بوو کە دەتویست بگەڕێیت ھەر لەناو گووگڵ بۆی دەگەڕا. ئەم گەڕانکارییە بچووکە بوو بە سیستەمێکی تر کەناوی RankDex بوو ئەم سیستەمەش لەلایەن Robin Li ەوە دیزاین کرابوو، ئەم سیستەمە داھێنەرەکەی ڕۆبن لی بوو کاتێک ئەو سیستەمەی دۆزییەوە لەناوچەی بایدو لەچین. لاری پەیج و برین بنەڕەتیانە نازناوی ئەو سیستەمەیان نوێیەیان کرد بە BackRub، لەبەر ئەوەی سیستەمەکە ھەندێک لە ھەڵەکانی سیستەمەکانی پێشتری چاک کردبوو، لەکۆتاییدا ناویان نا Google کە بەھۆی یاریکردنەوە بەوشەی Googol ەوە بووەتە Google. تا ئەو کاتە سایتی گووگڵڕ ھەر سەر بە زانکۆی ستانفۆرد بوو، بەڵام گووگڵ ویستی لەمەش ڕزگاری بێت و توانی دۆمەینێکی نوێ بکڕێت کە ئەو کات ناوی دۆمەینەکە بریتی بوو لە google.stanford.edu. دواتر لە ساڵی ١٩٩٧ بەتەواوی خۆی جیاکردەوە لەزانکۆی ستانفۆرد و دۆمەینێکی سەربەخۆی تۆمارکرد، دواتر گووگڵڕ بەتەواوی یەکی گرت لە ساڵی ١٩٩٨، و ئەوکات ھاورێیەکیان لە زانکۆی ستانفۆرد بەناوی (Susan Wojcicki) بنکەیەکی بۆ بە کرێ گرتن لە لەکالیفۆرنیا وەکو دەستپێکردنێک بۆ ئەو کۆمپانیایە. لە مانگی ٥ ی ٢٠١١ سەردانکەرانی گووگڵ بێ ھاوتا بوو کە لەماوەی تەنھا یەک ھەفتەدا یەک بلیۆن کەس سەردانی گووگڵیان کرد کە ئەمەش داھاتێکی زۆری بۆ گووگڵ پەیدا کرد کە داھاتەکەی ٩٣١ ملیۆن بوو تەنھا لەماوەی ئەم ھەفتەیەدا. لەمانگی ١ ی ٢٠١٣ گووگڵ ٥٠ بلیۆنی بەدەستھێنا کە بووە یەکەم کۆمپانیا زۆرترین داھات بەدەست بێنێت لەماوەیەکی زۆر کورت دا.
بەشداریکردنی گووگڵ لەگەڵ چەندین کۆمپانیای دیکە
لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆمپانیای گووگڵ بەشداریکرد لەگەڵ چەندین کۆمپانیا و دەزگای حکومی بەمەبەستی باشترکردنی بەرھەمەکانی. ھەر بۆیە کۆمپانیاکە ڕایگەیاند کە ھاوبەشی دەست پێکرد لەگەڵ کۆمپانیای (ناسا)ی ئەمریکی بەمەبەستی پەخشکردنی ئاسمان و چاودێریکردنی زەوی و کەش وھەوا. دواتر ھاوبەشییەکی دیکەی کرد لەگەڵ کۆمپانیای سەن میکرۆسیستەمز لە ١٠ ی ٢٠٠٥ بە مەبەستی بەشداریکردن ئەو تەکنەلۆژیایانەی کە بەکۆمپانییەکە دەگەیشت؛ و بەمەبەستی باشترکردنی خزمەتگووزارییە ڤیدیۆیییەکانی دەستی کرد بە ھاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای AOL کە ئەو کۆمپانیایەش سەر بە کۆمپانیای (Time Warner)ە کە ئەویش یوتیوب بوو کە گووگڵ توانی باشترین قازانج بکات لە یوتیوب و لە ئێستادا یوتیوب بەناوبانگترین سایتی ڤیدیۆیییە؛ و لەھەمان ساڵ گووگڵ بوو بە باشترین کۆمپانیای بازرگانی. دواتریش توانی گرێبەست بکات لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی دیکە وەکو مایکرۆسۆفت و نۆکیا و سۆنی ئیریکسۆن و چەند کۆمپانیایەکی دیکە؛ و لە ساڵی ٢٠٠٧ گووگڵ خزمەتگوزاریی مۆبایلیی ژیری ڕاگەیاند.
تایبەتمەندییەکانی ماڵپەڕی گووگڵ
ماڵپەڕی گووگڵ پێکدێت لە کۆمەڵێ خزمەتگوزاریی جیاواز کە بەکارھێنەرانی سەرسام کردووە ھەر ئەمەشە ڕۆژ بەڕۆژ بەکارھێنانی ڕوو لە زۆربوونە
کڕینی یووتیووب
لە ساڵی ٢٠٠٦ کۆمپانیای گووگڵ ھەڵساوە بە کڕینی ماڵپەڕی یوتیوب کەتایبەتە بە سەیریکردنی ڤیدیۆ بەمەش داھاتێکی باشی بۆخۆی مسۆگەر کرد چونکە یووتیووب لە ئێستادا لەڕیزبەندی جیھانی سێیەم ماڵپەڕە لەڕووی زۆری سەردانیکەرانی جگە لەوەش داھاتی ڕێکلامیش داھاتێکی بێسنووری بۆ گووگڵ مسۆگەر کردووە
ئەو وڵاتانەی کە زۆرترین سەردان دەکەن بۆ گووگڵ
ئەرجەنتین، ئوسترالیا، بەلجیکا، بەڕازیل، کەنەدا، دانیمارک، فەڕەنسا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا، مەکسیک، سوید، سویسڕا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
سەرچاوەکان
گووگڵ پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٨ لە کالیفۆرنیا پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٨ پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی پۆل:ژیریی دەستکرد پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری پۆل:کۆمپانیاکانی ماونت ڤیوو، کالیفۆرنیا پۆل:کارگەکانی موبایل پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ پۆل:موڵکە ئینتەرنێتییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراون پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
کریڤۆدۆل
کریڤۆدۆل شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤراتسا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٦٨٣ کەس بووە.
پارێزگای دۆبریچ
پارێزگای دۆبریچ پارێزگایەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بولگاریا بەشێکە لە ناوچەی جوگرافی باشووری دۆبرۆجا. لە ڕۆژھەڵاتەوە بە دەریای ڕەش، لە باشوورەوە بە پارێزگای ڤارنا، لە ڕۆژاوا بە پارێزگاکانی شومێن و سیلیسترا لە باکوورەوە بە ڕۆمانیا سنووردار کراوە. بەسەر ٨ شارەوانیدا دابەشکراوە. ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠١١ ١٨٦٠١٦ کەس بووە. ئەم پارێزگایە لە نێوان ساڵانی ١٩١٣ بۆ ١٩٤٠ بەشێک بووە لە ڕۆمانیا
دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای دۆبریچ ٢١٥٬٢٣٢ کەس بووە (٢١٥٬٢١٧ کەسیش ھاتووە) بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١، کە ٤٩٫٣٪یان لە ڕەگەزی نێر و ٥٠٫٧٪یان لە ڕەگەزی مێ بوون. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٩دا، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە کە لەلایەن دامەزراوەی نیشتمانی ئاماری بولگاریا ڕاگەیەندرا، ژمارەیان ١٩٩٧٠٥ کەس بووە کە ٢٣٫٨٪یان دانیشتووانی سەرووی ٦٠ ساڵن.
سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای دۆبریچ دۆبریچ
کواننام
کواننام زاراوەیەکی مێژووییە کە بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە باشووری ناوچەی پارێزگای ھامگیۆنگ، لە جیھانی ھاوچەرخی ئەمڕۆ تیابووی بەشەکانی باکووری ھامگیۆنگ و باشووری ھامگیۆنگ، لە کۆریای باکوور.
ئەمانەش ببینە
پۆل:ناوچەکانی کۆریا
سیم سیتی
سیم سیتی زنجیرەیەکی یاریی ڤیدیۆیی ناھێڵی شارسازییە، کە لە سەرەتادا لەلایەن ویل ڕایتەوە دیزاین کراوە. سیم سیتی یەکەم یاری زنجیرەکە بوو لە ساڵی ١٩٨٩ لەلایەن کۆمپانیای ماکسیسەوە بڵاوکرایەوە. سەرکەوتنی سیم سیتی بووە ھۆی دروستکردنی چەندین بەدواداچوون بۆی و چەندین یاری لەسەر بنەمای ئەم یارییە، لەنێویاندا بڵاوبوونەوەی یاری The Sims لە ساڵی ٢٠٠٠ کە خۆی بوو بە پڕفرۆشترین یاری کۆمپیوتەر.
یاریکردن
ناونیشانەکانی سیم سیتی بریتیین لە بەڕێوەبردنی کاتی ڕاستەقینە و ھاوشێوەکاری بیناسازی. لە زۆربەی نازناوەکاندا، یاریزانەکە (وەک سەرۆکی شارەوانی کاردەکات) نەخشەیەکی سپی پێدەدرێت بۆ دەستپێکردن و دەبێت بەو بوودجەیەی کە دابینکراوە شارەکە فراوانتر بکات. لەگەڵ پێگەیشتنی شارەکە، ڕەنگە یاریزانەکە بتوانێت بینای حکومی و بینا تایبەتەکانی تر زیاد بکات (وەک ماڵی سەرۆکی شارەوانی یان یاریگا)، بەپێی ئەوەی شارەکە چەندە گەورەیە. بەڕێوەبردنی دروستی شارەکە پێویستی بەوەیە کە ھاووڵاتییان خزمەتگوزارییە سەرەتایییەکان (کارەبا، ئاو و ھەندێکجار بەڕێوەبردنی پاشماوە)یان بۆ دابین بکرێت لەگەڵ خزمەتگوزارییە گشتییەکانی وەک تەندروستی، پەروەردە، سەلامەتی، پارک و ئامرازەکانی کات بەسەربردن. ئەمانە لە ڕێگەی دروستکردنی بینا یان ژێرخانی پەیوەندیدارەوە دابین دەکرێن، کە ھەر بینایەک "مەودای" بازنەیی لە دەوروبەریدا دەگرێتەوە. نەبوونی بوودجەی پێویست بۆ ئەم خزمەتگوزارییانە دەتوانێت ببێتە ھۆی مانگرتن یان تەنانەت دابەزینی شارەکان. سەرچاوەی سەرەکی داھات باجدانە، ھەرچەندە دەتوانرێت ھەندێک داھات بە یاساییکردنی قومار یان دانانی ھەندێک بینای "تایبەت" وەک بنکەی سەربازی یان زیندانە فیدراڵییەکان بەدەستبھێنرێت. ھەروەھا یاریزانەکە دەتوانێت گرێبەست لەگەڵ شارەکانی دراوسێدا بکات بۆ فرۆشتن یان کڕینی خزمەتگوزارییەکان، بە مەرجێک پەیوەندییەک بە دراوسێیەوە بکرێت بۆ ئەو خزمەتگوزارییە، وەک کێبڵی کارەبا. ھەروەھا ڕەنگە یاریزانەکە ناچار بێت مامەڵە لەگەڵ کارەساتەکاندا بکات، وەک ئاگر و گەردەلوول، یان قەیرانی خەیاڵی وەک ھێرشی ئەھریمەن. ناونیشانەکانی سیم سیتی بەزۆری یارییەکانی تاک- یاریزانن، بە چەند شێوەیەک، لەوانە "چاپکردنی تۆڕ"ی سیم سیتی ٢٠٠٠، دەرچەی یونیکسی سیم سیتی ڕەسەن و سیم سیتی (٢٠١٣). ھەروەھا سیم سیتی ٤ فۆرمێکی سنوورداری یاریکردنی فرە یاریزانی دابین کرد لەگەڵ توانای ھاوبەشکردنی نەخشەی ناوچەیی و شارەکان لەگەڵ یاریزانەکانی تر، ئەمەش ڕێگەی بە یاریزانەکان دەدا ھاوکاری بکەن، بەڵام لە یاریکردنی کاتی ڕاستەقینەدا کارلێک نەکەن. بەپێی ناونیشانەکە، لەوانەیە سیناریۆیەک ھەبێت کە ئامانجەکانی پەیوەست بە دەدای شار و سنووردارکردنی کاتیان ھەبێت بۆ تەواوکردنیان.
چریکەکانی کەبیر
چریکەکانی کەبیر یان گۆرانییەکانی کەبیر کتێبێکە کە بریتیە لە سەد شێعری کەبیر، شاعیر و خواناسی ھیندی، کە ڕابیندرانات تاگۆر لە سەدەی بیستەمدا (١٩١٥) کۆی کردوونەتەوە و وەریگێڕاونەتە سەر ئینگلیزی. کەبیر لە ئەم شێعرانەدا فەلسەفەی ھیندوویزم و سۆفیگەریی پێکدا ئاڵاندوە و خۆناسی بە گەورەترین ھەنگاو لە ڕێگەی ناسینی جیھان و خودادا دەزانێ. ئەم کتێبە وەرگێڕدراوەتە سەر زۆرێک لە زمانەکان. سەید مادێح پیریۆنسی بە ناوی چریکەکانی کەبیر وەریگێڕاوەتە سەر کوردی.
پەراوێزەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٩١٥ پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:کارەکانی ڕابیندرانات تاگۆر پۆل:وەرگێڕانەکان
ئاڵاھەڵگرانی وڵات لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
یەکێک لە بڕگە سەرەکیەکانی ئاهەنگی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینە هاتنە ناوەوەی وەرزشوانان و بەرپرسانە بە ئالای خۆیانەوە بۆ ناو یاریگا. یەکێک لە وەرزشوانان دەبێتە ئالاهەڵگر ، لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپی ولاتەی هەڵدەبژێردێت. یۆنان وەک وەک ولاتی یارییە کۆنەکان و نوێکان یەکەم جار هاتە ناو یاریگاوە. بەڕازیل ولاتی خانەخوێ لە کۆتایی هاتە ناو یاریگا. ولاتەکانی دیکە بە پیچی ئەلف و بێی ئینگلیزی ڕیزبەندی کران. ولاتی پرتووگال وەک بە شێک لە شاندی لێژنەی ئۆڵمپی بەشداریکرد. ناوی ولاتە بەشداربووەکان لە کاتی هاتنە ناویاریگاوە بە پێی ڕێنمایەکانی لێنەی ئۆڵمپی نێودەوڵەتی یەکەم جار بە زمانی فەڕەنسی پاشان ئینگلیزی (ئەم دوو زمانە زمانی فەرمی ئۆڵۆمپیادن) وە دواتر پرتوگالی بە یاوەری مۆسقایەکی تایبەت خوێندرانەوە.
سەرچاوەکان
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
١٢٤
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
چۆمانی سمایل ئاغا
چۆمانی سمایل ئاغا یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
ڤالچی دۆل
ڤالچی دۆل شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ڤارنا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٦٧٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڤارنا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ناوکەخانە
چەپ|350px|وێنۆک|[[ئەندامۆچکەکان:
(١) ناوکیلە
(٢) ناوکەخانە
(٣) ڕایبۆسۆم
(٤) ڤێزیکل
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
(٩) مایتۆکۆندریا
(١٠) ڤاکۆئۆل
(١١) سایتۆسۆل
(١٢) لایسۆسۆم
(١٣) سێنتریۆل]]
ناوکەخانە یان دەندک (بە (لاتین): nucleus یان nuculeus) ئەندامۆچکەیەکە لە ناو خانەدا کە ئەرکی پاراستنی دی ئێن ئەیی لە ئەستۆیە و بەم کارە ژیانی خانە دەپارێزێت و دەبێتە ھۆی بەردەوام بوونی زاوزێی ئەو. ھەروەھا ناوکەخانە کارلێکی کیمیایی ناو خانە ڕێک دەخات.
230px|وێنۆک|خانە و بەشەکاننی بە کوردی
بڕیارنامەی ٨١٦ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣١ی ئازاری ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٩١‌ەم، بە ١٤ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ١ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەمەڕ سزادانی ڕێژیمەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ شەڕی یووگۆسلاڤیا پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ یووگۆسلاڤیا
ئۆریانا فالاچی
ئۆریانا فالاچی (لەدایکبووی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٢٩ – مردووی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦) ڕۆژنامەنووسی ئیتالی و نووسەری سیاسی و ھەڤپەیڤێنەری سیاسییە، لە ماوەی شەڕی جیھانی دووەم دژی حکوومەتەکەی فاشیزمی ئیتالی وەستاوەتەوە، فالاچی ئەزموونێکی سەرکەوتووی ھەبووە لەکارەکەی وەک ڕۆژنامەنووس. ئەو لەئاستی جیھان ناوبانگی دەرکرد بەڕووماڵەکانی لەبارەی جەنگ، شۆڕش و چاوپێکەوتنە درێژ و دیارەکانی لەگەڵ سەرکردەکانی جیھان لە شەستەکان، حەفتاکان و ھەشتاکان.
کتێبەکەی چاوپێکەوتن لەگەڵ مێژوو ئەوا چاوپێکەوتن لەگەڵ ھەریەکە لە ئیندریا غاندی، گۆلدا مائیر، یاسر عەرەفات، زولفەقار عەلی بوتۆ، ویلی براندت، شای ئێران محەممەدڕەزا پەھلەوی، ھێنری کیسینجەر، سەرۆکی ڤیەتنامی باشوور نگوین ڤان تیو، ڤۆ نگوین جیاپ لە خۆدەگرێت. چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ کیسنجەر لە گۆڤاری پلەی بۆی بڵاوکرایەوە، کەتێیدا کیسنجەر خۆی کاوبۆی وەسفدەکات. دواتر کیسنجەر ئەم چاوپێکەوتنەی بە تاکە خراپترین چاوپێکەوتنی خۆی زانی لەگەڵ میدیادا. فالاچی چاوپێکەوتنی لەگەڵ ھەریەکە لە دینگ شیاوپینگ، ئەندریاس پاپاندریۆ، ڕووحوڵڵا خومەینی، ھیلا سیلاسی، لیخ فاونسا، موعەمەر قەزافی و ئەلفرێد ھیچکۆک و کۆمەڵێک کەسایەتی دیکەی ناسراو کردووە.
لەدوای خانەنشینی، ئەوا دەرکەوتەوە بەزنجیرە نووسینێکی مشتوومڕھەڵگر لە وتار و کتێبی ڕەخنەگرانە لەسەر ئیسلام، کەتێیدا ڕەخنە و ستایشی گرتووە.
سەرەتای ژیان
فاڵاچی لەشاری فلۆرێنس، ئیتالیا لە ڕۆژی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٢٩ لەدایکبوو. باوکی ئێدواردۆ فالاچی، خەریکی دروستکردنی کابینە بوو. فالاچی چالاکوانی سیاسیی بوو، وێڕای بچووکی تەمەنی ئەوا کاریدەکرد بۆ کۆتایی ھێنان بە ڕژێمی دیکتاتۆری ئیتالیای فاشیست کە بینیتۆ مۆسۆلینی سەرکردایەتی دەکرد.
ھەر لەتەمنی گەنجیدا، ئۆریانا فالاچی پەیوەندی دەکات بە گرووپی دژە فاشیزم، بزووتنەوەی گیوستیزیا لیبەرتا، وەک بەشێک لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ئیتالی. دواتر لەلایەن سوپای ئیتالیا بڕواننامەی ئازایەتی بەخشرایە فالاچی. لە ساڵی ١٩٧٦، بە ئاوڕدانەوەیەک لەکارەکانی وتی:"چی ئەگەر لە پاشایەک، لە سەرۆکێکی ھەڵبژێردراو، لە ژەنەڕاڵێکی بکووژ، یان سەرکردەیەکی خۆشەویستەوە بێت، ئەوا من دەسەڵات وەک شتێکی نامرۆڤایەتی و ڕق دەبینم… ھەمیشە شێوەی یاخیبووەکان وەک تاکە ڕێگای لەدایکبوونی دەرئاسا لەدژی زۆرداری ھێز دەڕوانم."
کاری ڕۆژنامەنووسی
لەدوای بەدەستھێنانی بڕواناممەی دبلۆم لە ئامادەیی، فالاچی بۆ ماوەیەکی کەم لە زانکۆی فلۆرێنس لەبەشی پزیشکی و کیمیا دەخوێنێت. دواتر بەشەکەی خۆی دەگۆڕێت بۆ بەشی ئەدەبی بەڵام دواتر واز لەو بەشەش دەھێنێت و خوێندن تەواوناکات. مامی برونۆ فالاچی، کە خۆشی ڕۆژنامەنووس بوو ئەوا ھانی ئۆریانای داوە لەتەمەنی گەنجییەتییەوە بچێتە ناو بواری ڕۆژنامەوانی و خۆی بۆ ئەو کارە تەرخان بکات. فالاچی ھەر لەتەمەنی ھەرزەکاری دەست بەکاری ڕۆژنامەنووسی دەکات، کاتێک لە ساڵی ١٩٤٦، بوو بە پەیامنێری ڕۆژنامەی ئیتالی (Il mattino dell'Italia centrale). وێنۆک|فالاچی ساڵی ١٩٨٧، لەکاتی چاوپێکەوتن لەگەڵ [[ڕووحوڵڵا خومەینی. فالاچی ناچارکرا کە عەبا لەبەر بکات، بەڵام لەکاتی چاوپێکەوتنەکەیدا لای دەبات و ھێرشدەکاتە سەر بەزۆر لەبەرکردنی عەبا بۆ ژنان.]]
دەیەی شەستەکان
بۆ چەند ساڵێک، فالاچی پەیامنێری تایبەتی گۆڤاری سیاسیی (L'Europeo) بوو، ھەروەھا دەینووسی بۆ ڕۆژنامە و گۆڤاری ھەرەبەناوبانگ (Epoca). لە شاری مەکسیکۆ، فاڵاچی لەکاتی کۆمەڵکووژی تلاتێلۆکۆ، سێ جار تەقەی لێکرا لەلایەن سەربازە مەکسیکییەکان، ھەروەھا بە قژ ڕاکێشان لەسەر پەیژە ھێنایانەتە خوارەوە و جێیان ھێشتووە بۆئەوەی بمرێت. شایتەحاڵییەکانی فالاچی، بەڵگەی گرنگبوون لەدژی ڕەتکردنەوەی ڕوودانی کۆمەڵکووژییەکە لەلایەن حکوومەتی مەکسیک.
لە شەستەکان، ئەوا فالاچی لەسەرەتادا چاوپێکەوتنی لەگەڵ کەسە بەناوبانگەکانی بواری ئەدەب و سینەما دەکرد (کە لە ساڵی ١٩٦٣ لە کتێبی Gli antipatici بڵاویکردەوە) و دواتر لە ساڵی ١٩٧٣، لەکتێبی (Intervista con la storia)، چاوپێکەوتنی لەگەڵ سەرکردەکانی جیھان دەستپێکرد، کە ئەمەش وایکرد لەگەڵ دەیەی حەفتا و ھەشتاکان ناوبانگی جیھانی پەیدا بکات بە بەناوبانگترین، چاونەترسترین چاوپێکەوتنکاری جیھان.
دەیەی حەفتاکان
لەسەرەتای حەفتاکان، فالاچی لەگەڵ یەکێک لەو کەسانەی کە چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کرد، ئالیساندرۆ پاناگۆلیس دەکەوێتە پەیوەندی خۆشەویستییەوە، کە کەسایەتییەکی ساسیی یۆنانی بوو و لەدژی حکوومەتی سەربازیی یۆنانی ١٩٦٧ کاری دەکرد، ناوبراو دەستگیرکرا و سووکایەتی زۆر پێکرا بەتۆمەتی ھەوڵدان (سەرکەوتوونەبوو) بۆ کووشتنی جیۆرجیۆ پاپادۆپۆلۆس. دواتر ڕاگەیەندرا کە پاناگۆلیس بە ڕووداوێکی ھاتووچۆ لە ساڵی ١٩٧٦ مردووە، بەڵام فالاچی پێی وایە ھەر کەمایەتییەک لەسەرانی ڕۆژێمی دیکتاتۆری جیۆرجیۆ پاپادۆپۆلۆس دەستیان ھەبووبێت لە تیرۆرکردنی ئالیساندرۆ پاناگۆلیس. فالاچی کتێبێکی بەناوی پیاوێک (Un Uomo) نووسی کە لەسەر ژیانی ئالیساندرۆ پاناگۆلیس سەرچاوەی گرتووە.
دۆڵبالیس
دۆڵبالیس یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
ئۆریانا فالاچی
دەیەی حەفتاکان
لەکاتی چاوپێکەوتنەکەی لە ساڵی ١٩٧٢ لەگەڵ ھێنری کیسنجەر، ئاماژەی بەوەدا کە شەڕی ڤیێتنام «شەڕێکی بێ سوود» بوو ھەروەھا خۆشی بەراورد کرد بە «کاوبۆیەک کە بەتەنھا پێشەوایەتی عارەبانەیەک لەسەر ئەسپەکەیەوە». دواتر کیسنجەر دانی بەوەدانا کە، «ئەوە تاکە خراپترین چاوپێکەوتنی من بوو، کە لەژیانمدا کردبێتم بەرامبەر میدیاکارێک». لە ساڵی ١٩٧٣، چاوپێکەوتنی لەگەڵ شای ئێران محەممەد ڕەزا پەھلەوی کرد. دواتر فالاچی لەبارەی شا وتی، «ئەو بەسادەیی و جوانی لەژن دەڕوانێت، پێی وایە ژن لەئاستی بیرکردنەوە ناگەن بەپیاو، تاکوو داوای یەکسانی لە ماف و ئەرکدا بکەن.»
دۆڵبالیس
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
ئۆریانا فالاچی
دەیەی حەفتاکان
"فالاچی:ھێشتا زۆر پرسیارم ھەیە کە بیپرسم، بۆ نموونە لەبارەی ئەو عەبایە، کە بە زۆر لەبەر من کراوە بۆ ئەوەی چاوپێکەونت لەگەڵدا بکەم، کە تۆ بەزۆریش کردووتە بەری ژنانی ئێران… من تەنیا باسی ئەم جلە ناکەم، مەبەستم بەدیاریکراوی ئەو جیاکارییە ڕەگەزییە بەرامبەر ژنانی ئێران دەکرێت لەدوای شۆڕش. ئەوان ناتوانن لە زانکۆ بخوێنن لەگەڵ پیاوان، ناتوانن لەگەڵ پیاوان کاربکەن، ناتوانن لە دەریا یان لە مەلەوانگە مەلە بکەن لەگەڵ پیاوان. ئەوان دەبێت ھەمووشتێک بە جوودا بکەن، ھەروەھا عەباش لەبەربکەن. باشە چۆن دەتوانیت بەم جلانەوە مەلە بکەیت؟ خومەینی: ھیچ شتێک لەوانە تۆی بێزارنەکردووە، جلەکانی ئێمە بۆتۆ نین. ئەگەر حەزت بەجلی ئیسلامی نییە، ئەوا زۆرت لێنەکراوە لەبەری بکەیت، چونکە ئەوە بۆ خانمانی گەنج و ژنانی بەڕێزە. فالاچی:ئەوە ڕێزێکی زۆرە لەتۆوە، ئیمام، مادەم تۆ ئەوەت بەمن گووت، ئەوا منیش ھەر ئێستا لەم جلە ھیچ و بەتەمەنانە خۆم ڕزگاردەکەم. لەوێ!"
خانەنشین بوون
دوای خانەنشین بوون لە نیویۆرک، ئەمریکا و توسکانی، ئیتالیا دەژیا، وانەبێژی کردووە لە زانکۆی شیکاگۆ، زانکۆی یەیڵ، زانکۆی ھارڤارد و زانکۆی کۆلومبیا.
دوای ١١ی ئەیلوول
نووسینەکانی وەرگێڕانی بۆ ٢١ زمان کراوە، لەوانە ئینگلیزی، ئیسپانی، فەڕەنسی، ھۆڵەندی، ئەڵمانی، پۆرتوگالی، ئوردوو، یۆنانی، سوێدی، پۆڵەندی، ھەنگاری، عیبری، ڕۆمانی، فارسی، سڕبی-کڕواتی، دانماڕکی، سلۆڤینی و بولگاری.
ژیانی کارکردن
لەتەمەنی بیست ساڵی کاری ڕۆژنامەوانی دەسپێکرد. لەسەردەمی شەڕی ڤێتنام لە ساڵانی شەستی سەدەی پێشوو، ئۆریانا بۆ کاری ڕۆژنامەوانیی چووە ئەو وڵاتەو دواتر کتێبی «ژیان.. جەنگ و ھیچ تر» ی نووسی، کە بەوردی باسی ئەو ڕۆژانە دەکا لە ڤێتنام بووە. ساڵی ١٩٧٤ کتێبی (گفتوگۆ لەگەڵ مێژوو) ی چاپکرد، ئەو دیدارانە بوو کە لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر سەرۆک و سیاسییەکان ئەنجامیدابوون. ئۆریانا لەدوای ئەو کتێبە ناوی تەواو درەوشایەوە بەھۆی ئەو بوێری لەگەڵ سەرۆکەکان نواندی. لەو سەرۆکانەی کە لەوڵاتانی خۆیان کەس نەیدەوێرا بڵێ بەری چاوتان کلی پێوەیە، ئۆریانا بەبێ ڕوپامایی پرسیاری لێدەکردن، ئەو سیاسی و سەرۆکانەی دواجار بەشی زۆریان بوونە دیکتاتۆرو لەمێژوودا شوێنێکی خراپ و ناوێکی خراپیان تۆمارکرد. ئۆریانا سڵی لێنەدەکردنەوە. کتێبەکانی: - گفتوگۆ لەگەڵ مێژوو - ئەگەر خۆر بمرێ - پەیام بۆ ئەو کۆرپەی ھەر لەدایک نەبوو - پیاوێک - ژیان.. جەنگ و ھیچی تر - ڕەگەزی بێ کەڵک - سێکسی بێ خەرجی - حەوت تاوانی ھۆلیۆد - پەنە پۆلۆ دەچێ بۆ شەڕ
ئۆریانا کاتێ بۆی دەرکەوت دوو چاری نەخۆشیی شێرپەنجە -سەرەتان ھاتووە، بڕیاریدا دەستھەڵگرێ لە نووسین و ڕۆژنامەنووسی و بۆخۆی لەگۆشەی ماڵێ بحەوێتەوە تا مردن. کاتێ گروپە ئیسلامییەکان لەپای دوایین کتێبی ھەڕەشەی کوشتنیان لێکرد بێ باکانە وتبووی: من ھێواش ھێواش چاوەڕێی مردنم بەھۆی سەرەتانەوە، بێ مننەتم لێتان ئێوەیش ببنە ھەڕەشەیەکی دیکە بۆسەر مردنە نزیکەکەم.
ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ لەو شارەی لێی لەدایکبوو، بەھۆی نەخۆشییەکەیەوە کۆچی دواییکرد. مردنێک کە دەنگدانەوەی ھەبوو، دۆستەکانی بۆیان نووسی «ئەو ژنەی لەگوللە نەدەترسا شێرپەنجە کوشتی».
مردن
وێنۆک|گۆڕی ئۆریانا فالاچی. لەکۆتا ساڵانی ژیانی فالاچی بووە چالاکوانێکی کارا لەبواری کۆنەپارێزی کۆمەڵایەتی، ئەو دژی لەباربردنی منداڵ بوو (جگە لە منداڵێک بەھۆی دەستدرێژییەوە بووبێت)، ھەروەھا پشتگیری مردنی بەسۆز، ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزخوازان و ھەڵگرتنەوەی منداڵ لەلایەن ھاوڕەگەزخوازان دەکرد.
لە ٢٧ی ئابی ٢٠٠٥، فالاچی دانیشتنێکی تایبەتی لەگەڵ پاپا بەندیکتی شانزدەھەم کرد، وەک بێباوەڕێک. فالاچی ڕێزێکی گەورەی لە پاپا نواندنووە لە نووسینەکانی، نموونەش لە ساڵی ٢٠٠٤ لە وتارێکیدا بەناونیشانی «ئەگەر ئەورووپا ڕقی لەخۆی بێت». فالاچی وێڕای ئەوەی کە بێباوەڕە بەڵام لە کتێبی زە فۆرس ئۆف ڕیزن، خۆی وەک کریستانێکی بێباوەڕ دەناسێنێت.
ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ لە فلۆرێس، لەو شارەی کە لێی لەدایکبوو، بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجە کۆچی دواییکرد. مردنێک کە دەنگدانەوەی ھەبوو، دۆستەکانی بۆیان نووسی «ئەو ژنەی لەگوللە نەدەترسا شێرپەنجە کوشتی». فالاچی ھەر لە فلۆرێنس، لە نزیک گۆڕی بنەماڵەکەی نێژرا و تاشە بەردی یادەوەری بۆ خۆی و خۆشەویستەکەی ئالیساندرۆ پاناگۆلیس دروستکراوە.
میرات
لە ئێستادا، چەندین شەقام و چواریان بەناوی فالاچی کراوە لە شارەکانی پیسا و ئەریزۆ لە ناوەڕاستی ئیتالیا، ھەروەھا لە شاری جەنەوا لە باکوور. باخێکی گشتی بەناوی ئەوکراوە لە سیستۆ سان جیۆڤانی، لە شارێکی پێشەسازی نزیک میلان. لە تەممووزی ٢٠١٩، پلانی ئەوە داڕێژرا کە دراوی ٢٠ یۆڕۆیی وێنەی فالاچی لەسەربێت.
خەڵاتەکان
لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥، لە شاری نیویۆرک ستی، فالاچی خەڵاتی ئانی تایلەری پێدرا بۆ ئازایەتی، لەلایەن سەنتەری ستەدی ئۆف پیپڵ. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥، فالاچی خەڵاتی ئەمبرۆگینۆی زێڕینی پێدراوە، کە بەرزترین خەڵاتە لە شاری میلان. ھەروەھا ئەو خەڵاتی جان کارسکی پێدراوە.
لەسەرداوای وەزیری پەروەردە، لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥، سەرۆکی ئیتالیا، کارلۆ چامپی خەڵاتی مێدالیای زێڕینی بە فالاچی دا بەھۆی بەشدارییەکانی لە بواری کەلتوور. بەڵام بەھۆی نالەباری تەندرووستی نەیتوانی لەڕێوەڕەسمی ئاھەنگەکە ئامادەبێت، لەمبارەیەوە فالاچی نووسی، «ئەم مێدالیا زێڕە منی جوڵاندەوە چونکە چاکەیەکە لەبەرامبەر ئەوشتانەی کە کردم لە نووسین و ڕۆژنامەنووسی، بەشدارییەکانم لە سەنگەری پێشەوە بۆ بەرگریکردن لە کەلتووری وڵاتەکەمان، خۆشەویستیم بۆ وڵات و ئازادی. باروودۆخی من کە ئێستا لای ھەمووان ئاشکرایە، ڕێگربوو لە گەشتکردنم و وەرگرتنی خەڵاتەکە لەلایەن خودی خۆمەوە، ئەم دیارییە بۆ منە، ژنێک کە مێدالیای وەرنەدەگرت و بەدوای خەڵاتەوە نەبوو، و ڕەوشت و مۆڕاڵی بەرزبوو».
لە ١٢ی شووباتی ٢٠٠٦، سەرۆکی توسکانی، ڕێکاردۆ نینچینی خەڵاتێکی دیکەی مێدالیا زێڕی بەخشییە فالاچی. لە ساڵانی ٢٠١٠، لە یادی فالاچی ئەوا خەڵاتێکی لەلایەن دامەزراوەی ئیتالیا-ئەمریکا پێدرا.
دژایەتییەکان
فالاچی ناوبانگی زیاتر وەرگرت، بەھۆی نووسینەکانییەوە لەبەرەی ئیسلام و ئەورووپای ئیسلامی. بەھۆی نووسینەکانییەوە، فالاچی چەندین جار بابەتی مشتوومڕ ھەلگری لەنێو خوێنەرانی ڕۆژنامە و گۆڤارەکان دروستکردووە.
فالاچی پێی وایە کە ئیسلام جۆرێکی دیکەیە کە دەکریت فاشیزم بگەڕێنێتەوە، کە خۆی لەکاتی گەنجییەتیدا شەڕی لەدژیدا کردووە، پێی وابووە سیاسییەکانی ئەورووپا بەھەڵە لە ھەڕشەکانی ئیسلام تێگەیشتوون، بەھەمان ھەڵەی کە لەساڵانی سییەکان بەرامبەر ئەڵمانیای فاشی ھەیانبوو. ئەو پێی وایە کە ئیسلامی میانڕەو بوونی نییە و درۆیە. کریستینا دی ستیفانۆ، پێی وایە کە ناوەڕاستی ئایدیای سیاسیی فالاچی و قسەکانی ئەو بۆ ئیسلام یەک نییە بەڵکوو بۆ فاشیزمی بووە. ئەو پێی وایە کە یەکەم قۆناغی فاشیبوون، بێدەنگبوونی خەڵکە؛ و بۆ ئەو ئیسلامی سیاسیی جۆرێکی دیکەیە لە فاشیزم.
وتارەکان لەسەر پشتوانی و دژایەتی فالاچی لە ڕۆژنامەکانی لا ڕیپەبلێکا و کۆریەری دێلا سێرا بڵاودەکرانەوە بەشێوەی زنجیرە، ھەروەھا دەیڤد ھۆلکبێرگ لە پەیمانگای ئاین ڕاند پشتگیری فالاچی کردووە لە نامەیەکی بۆ واشینگتن تایمز.
لە ئیتالیا، فالاچی دژایەتی و پشتگیری ھەبوو، ھەروەھا کتێبەکانی زیاتر لە یەک میلیۆن دانە فرۆشران. لە کۆڕبەندی کۆمەڵایەتی ئەورووپی، کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ لە فلۆرێنس بەڕێوەچوو، فالاچی داوای لەخەڵکی شارەکە کرد کە واز لەکارەکانیان بھێنن و لە ماڵەوە بمێننەوە. ھەروەھا، ئەو بەراوردی بەرواردی کۆڕبەندەکەی بە داگیرکردنی نازی بەسەر شاری فلۆرێنس چواند. گرووپێکی ناڕەزایی لەدژی بەرپابوون و وتیان. «ئێمە بێزاربووین فالاچی، لەبەرئەوەی ١٢ ساڵە قەسەی بۆ خەڵک نەکردووە، و ٥٠ ساڵیشە پێنەکەنیوە.»
لە ساڵی ٢٠٠٢، لە سویسرا، سەنتەری ئیسلامی لەگەڵ کۆمەڵەیەکی سۆماڵی، لەپاڵ خەڵکانێک، ئەوا سکاڵایەکی یاساییان لەدژی فالاچی تۆمارکرد بەتۆمەتی نووسینی ڕەگەزپەرستیانە لە کتێبی زە ڕەیگ ئاند زە پراید. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢، دادگای سوویس بڕیاری ناردنی ئاگادارکردنەوە بۆ گرتنی فالاچی دەکرد بەتۆمەتی پێشێلکردنی بەندەکانی ٢٦١ لە یاساکانی سوویس، ھەربۆیەش داوای لە حکوومەتی ئیتالی کرد کە ڕاستییان بکات یانیش سزاکەی بەسەردا بسەپێنێت. وەزیری دادی ئیتالی، ڕۆبێرتۆ کاستێلی داواکەی ڕەتکردەوە و نووسینەکانی فالاچی لەژێر مافی ئازادی ڕادەربڕین لەژێر دەستووری ئیتالیا زانی.
لە ئایاری ٢٠٠٥، عادل سمیت، سەرۆکی یەکێتیی موسڵمانانی ئیتالیا، سکاڵایەکی یاسایی لەدژی فالاچی بەرزکردەوە، «ھەندێک لە نووسینەکانی لە کتێبی زە فۆرس ئۆف ڕیزن سووکایەتین بە ئیسلام». سمیت ١٨ ئایەتی ھێنایەوە لەسەر پاکی ئیسلام. دوابەدوای ئەوە، دادوەر داوای لە فالاچی کرد کە بێتە بەردەم دادگا لەسەر «ناوزڕاندنی ئیسلام». دادگایی سەرەتایی لە ١٢ی حوزەیران و ٢٥ی حوزەیرانی دەستیپێکرد، دادوەر ڕایگەیاند کە دەبێت فالاچی لەڕۆژی ١٨ی کانوونی یەکەم لە دادگا ئامادەبێت. فالاچی دادوەری تۆمەتبارکرد کە گرنگی بەو ڕاستییانە نەداوە کە سمیت ھەڕەشەی کووشتن لێکردووە ھەروەھا لەگەڵ سووکایەتیکردن بە کریستیان.
لە فەڕەنسا کۆمەڵێکی ڕێکخراوی موسڵمانان و عەرەبەکان، سکاڵایان لەسەر کتێبەکانی فالاچی تۆمارکرد بەتۆمەتی سووکایەتیکردن بەئیسلام. گیلس ویلیامز، لەم کەیسە پارێزەری بۆ فالاچی کرد، ناوبراو سەرۆکی ڕێکخراوی فەڕەنسا-ئیسرائیلە، ھەروەھا لە کەیسێکی ھاوشێوەش بۆ ئەلێکساندرێ دێل ڤالی کاری پارێزەری کردووە.
وەرگێڕان بە کوردی
تا ھەنووکە چەندین کتێبی ئۆریانا فالاچی بە زمانی کوردی وەرگێڕدراوەتەوە و بە ناونیشانی ژێر بە چاپ گەیشتووەتەوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئیتالیا پۆل:نووسەرانی ئیتالی پۆل:مردووانی ٢٠٠٦ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩ پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
فام ڤان کی
فام ڤان کی نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤ پۆل:مردووانی ١٩٩٢
گوێزلینگە
گوێزلینگە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
پۆل:گوندەکانی سمیلان
١٢٥
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
جەمال گورسیل
خێزانی گورسیل
گورسێل ھاوسەرگیری کردووە، لە ساڵی ١٩٢٧ لەگەڵ مەلاھات، کچی سەرۆکی ئەندازیار لە کەشتی کروزەری عوسمانی حەمیدییە. لەم ھاوسەرگیرییەدا کوڕێک ئۆزدەمیر لەدایک بوو. ئەو دوو ھاوسەرە کچێکیان بەخێو کردووە تورکان.
کانیگوێز
کانیگوێز (Kanîgwêz، بە فارسی: کانی گویز) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٠٠ کەس لە ٩٣ بنەماڵەدا بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
شاری ئازادی کڕاکۆف
وێنۆک|ئاڵای کراکۆڤ وێنۆک|شوێنی شاری ئازادی کڕاکۆف لە ناوخۆی ئەورووپا شاری ئازادی کڕاکۆف کۆمارێکی شار بوو کە لەلایەن کۆنگرەی ڤیەننا لە ساڵی ١٨١٥ دروست کرا، کە شاری کڕاکۆفی پۆڵەندی و ناوچەکانی دەوروبەری لەخۆگرتبوو.
بە ھاوبەشی لەلایەن سێ دراوسێی وڵاتەکەیەوە (ڕووسیا، پرۆسیا و نەمسا) کۆنترۆڵکرابوو، و ناوەندێکی ئاژاوەگێڕان بوو بۆ پۆڵەندایەکی سەربەخۆ. لە ساڵی ١٨٤٦ لە دوای ڕاپەڕینی سەرکەوتوو نەبووی کراکۆڤ، شاری ئازادی کراکۆڤ لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی نەمسا لکێندرا. پاشماوەی دوکایەتی وارشۆ بوو کە لە دوای کۆنگرە لە ساڵی ١٨١٥ لە نێوان سێ دەوڵەتەکەدا دابەشکرا.
سەرچاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٥ پۆل:کڕاکۆف پۆل:وڵاتە پێشووەکان
چۆمباڵۆک
چۆمباڵۆک یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان نزیکەی 140 کیلۆمەتر لە پارێزگاى هەولێر. دوورە و نزیکەی 40 ماڵ دەبێت و یەکەم گوندە لە سنوری دۆڵی ڕۆست کە لە ڕێگای( هامڵتۆن)ەوە لا دەدات. زۆربەی سەرچاوەکان دەڵێن (چۆمبارۆک ) لە (بلاروک یاخود چەم و ڕوبار) هاتوە. سروشتی جوگرافی گوندەکە زۆربەی شاخاوییە و بەچەندین شاخ و گرد دەور دراوە و هاوسنورە لەگەڵ چەند گوندێکی تر لەوانە لە ڕۆژهەڵات گوندی شێرکاوە و لە باکور گوندی چۆمانی سمایل ئاغا و لە ڕۆژئاوا لەگەڵ چیایی بستێ و گوندی پیرسوان و لە باشوریش بە زنجیرە چیایی بنەسار دەوردراوە. زۆربەی خەڵکی گوندەکە لە یەک ڕەچەڵەکەوە دەگەنەوە یەک و نەوەی (احمد ئاغا) کە خۆی دانیشتوی سنوری دەشتی هەریر بووە و بۆیەش یەکێ لە شاخەکان بەناوی (کەپکی حمداغا ) ناسراوە. یەکەم قوتابخانە لەساڵی 1979 کرایەوە و یەکەم مامۆستاش ناوی (م.تەها)دەرسی داوەتە قوتابیانی گوند. گوندی چۆمبارۆک بەدەر نەبووە لە ڕاگواستن لە ساڵانی 1983 و دوایی ڕاگواستران بۆ کۆمەڵگایە زۆرە ملێیەکانی قوشتەپە ڕاگواستراون.
پاش ڕاپەرینی گەلی کوردستان و ئاوەدان بوونەوەی دێھاتەکان ئەم گوندەش زیاتر دانیشتوانی گەرانەوە و ئاوەدانی زیاتری بەخۆیەوە بینی و قوتابخانەی نوێ و پڕۆژەی ئاوی بۆ دروست کراو و لە ساڵی ٢٠١٩ ش دا مزگەوتێک و ھۆڵێکی بۆنەکانی لەسەر شێوازێکی گونجاو مۆدێرن بۆ دروست کرا لە گردی با نان ئەو مزگەوتە لەلایەن خێرخوازو خودا پێداوان دروستکراو مەلا یاسین کوڕی مەڵا عبداللە سەرپەرشتی دەکرد بەیارمەتی چەند ئامۆزایەکی خۆی لەم گوندەدا
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
ستوونی پێنجەم
ستونی پێنجەم،پایەی پێنجەم یان تابوری پێنجەم دەستەواژەیەکە بۆ گروپێک کە پشێوی ئەنێنەوە لە ناو گروپێکی گەورەتر، نەتەوەیەک یاخود شارێکی گەمارۆدراودا لە ناوەوە. چالاکیەکانی ستونی پێنجەم ئەکرێ ئاشکرا یان نهێنی بن. جوڵاندنی ستونی پێنجەم بە ئاشکرا بۆ پشتیوانی هێزیکی دەرەکی لە ماناکەی ناگۆڕێت. ئەم زاراوەیە ئەکرێ بەکار بێت بۆ کار و چالاکی سوپایەک بە مەبەستێکی تایبەت. وە چالاکیەکانی ستونی پێنجەم ئەکرێ لە شێوازی تێکدان، هەڵە زانیاری بڵاوکردنەوە یاخود کاری سیخوڕی لەلایەن دڵسۆزانی هێزێکی دەرەکی لە ناوەوە.
مێژووەکەی
ئەمیلیۆ مۆلا جەنەراڵێکی نیشتیمانی ئیسپانیا لە ساڵی 1936دا لە کاتی جەنگی ناوخۆی ئسیپانیادا بە یەکێ لە ڕۆژنامەنوسەکان ئەڵێ کەوا هەر چوار ستون (پایە)ی سوپاکەی لە نزیک مەدریدە وە ستونی پێنجەمیشی لە ناوەوەی مەدرید هاوکاری ئەکەن بۆ پەلاماردانی دەوڵەتە کۆماریەکەی مەدرید.
لە سۆرانیدا
زیاتر ستونی پێنجەم و تابوری پێنجەم بەکاردێن وەک لە پایەی پێنجەم، بۆ نمونە لەم وەرگێڕانەدا ستونی پێنجەم بەکار هاتوە. بەڵام بە گشتی بەکار هێنانی ئەم دەستەواژەیە (زاراوەیە) هێندێک کاڵ بۆتەوە لە کوردیدا. بۆ نمونە لەم چاوپێکەوتنەدا لە کوردستنای نوێ چاوپێکەتوو ئەڵێ "کاتێک شتێک کە لەدەرەوەی خۆی دەبێت و ئەنجام دەدرێت، سەردەمێک پێیاندەوت تابوری پێنجە" واتە جاران بە کردارەکەیان دەگوت تابوری پێنجە.
پاوە
پاوە شارێکی باکووری پارێزگای کرماشانە. خەڵکەکەی بە زمانی کوردی، زاراوەی ھەورامی دەئاخاوێنن. پاوە لە ناوەڕاستی دوو کێوی سەربەرزی شاھۆ و ئاتەشگادایە. بە ھۆی شێوی زەوی، سازکردنی خانووەکان، شێوەیەکی تایبەتی بەشارەکە بەخشێوە؛ بۆیە پاوە، بە ھەزار ماسوولە ناو دەبەن. ئەم شێوە بیناسازیە، لە گشتی جۆگرافیای ھەوراماندا، وەک پاوە، وایە. ئەم شارە ئاو و ھەوایەکی خۆشی ھەیە. ھێندێ لە مێژووناسەکان پێیان وایە کە ناوی پاوە لە ناوی سەردارێکی ساسانی «پاو» وەرگیراوە. خەڵکی ئەم شارە کوردن و بە زاراوەی ھەورامی، دەئاخاوێنن؛ پاوە، تاساڵی ١٣٣٤ ھەتاوی.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:پەرتبوونی کورد
دۆلنا میترۆپۆلییا
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای پلێڤێن پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
شێرکاوە
پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
ژان ئانگلاد
ژان ئانگلاد نووسەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٦ ناسراو بە یۆڕۆی ٢٠١٦ ١٥ەھەمین پاڵەوانییەتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپایە لەیاری تۆپی پێی پیاواندا کە لەلایەن کۆمەڵەی تۆپی پێی ئەورووپا سەرپەرشتیکرا. یارییەکان لەماوەی ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ تاکوو ١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ لەوڵاتی فەڕەنسا ڕێکخران.
پاڵەوانییەتییەکە لەنێوان ٢٤ ھەڵبژاردەی ئەورووپی، ئەمەش یەکەمجارە ٢٤ ھەڵبژاردە ململانێ بکەن لەسەر نازناوەکە کەپێشتر لەوەتەی ١٩٩٦ەوە ١٦ ھەڵبژاردە پێشبڕکێیاندەکرد بۆ نازناوەکە. بەپێی سیستەمی نوێی پاڵەوانییەتییەکە ھەڵبژاردەکان بەسەر ٦ دەستەی ٤ ھەڵبژاردەیی دابەشدەکرێن.
ھەڵبژاردنی خانەخوێ
وڵاتی فەڕەنسا کە وڵاتی میواندار یان خانەخوێی پاڵەوانییەتییەکەیە. فەڕەنسا ڕکابەری تورکیا و ئیتالیای کرد.
پاڵاوتن
لە ٢٣ی شووباتی ٢٠١٤، تیرووپشک بۆ پاڵاوتنەکانی یۆڕۆی ٢٠١٦ ئەنجامدرا بۆ ٥٣ ھەڵبژاردەی تۆپی پێ کە پێشبڕکێیان دەکرد بۆ گەیشتن بەکۆتاییەکان، کەلێنوانییان تەنیا ٢٣ ھەڵبژاردە لەگەڵ فەڕەنسای خانەخوێ دەگەن بەکۆتاییەکان. لەئەیلوولی ٢٠١٤ یەکەمین یاری پاڵاوتنەکان ئەنجامدرا.
کوانسۆ
کوانسۆ ناوی ناوچەیەک بوو کە پێشووتر پێی دەوترا پارێزگای پیۆنگئان لە ئێستادا دەکەوێتە کۆریای باکوور، کە ناوچەکە لە ھاوچەرخی ئەمڕۆ بریتیە لە پارێزگاکانی چاگان، باشووری پیۆنگئان و باکووری پیۆنگئان و شارە خۆبەڕێوەبەرییەکانی نامپۆ و پیۆنگیانگ
پۆل:جوگرافیای کۆریای باکوور پۆل:ناوچەکانی کۆریا
دێگە، چۆمان
دێگە یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
١٢٦
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
دێگە، چۆمان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
مەلاھات گورسێل
مەلاھات گورسێل (؛ ١٩٠٠ – ٢٣ی شوباتی ١٩٧٥) خانمی یەکەمی تورکیا بووە لە ٢٧ی ئایاری ١٩٦٠ تا ٢٨ی ئازاری ١٩٦٦ لە سەردەمی سەرۆکایەتی ھاوسەرەکەی جەمال گورسێل. مەلاھات لە ساڵی ١٩٠٠ لەدایکبووە باوکی سەرۆکی ئەندازیار بوو لە کەشتی کروزەری عوسمانی حەمیدیە. لە ساڵی ١٩٢٧ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەفسەری سوپا جەمال بەی دەکات. لەم ھاوسەرگیرییەدا کوڕێک ئۆزدەمیر لەدایک بوو. ئەو دوو ھاوسەرە کچێکیان بەخێو کردووە تورکان.
لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا لە ماڵەکەی خۆیدا لە گەڕەکی دەنیز بۆستانلی لە کارشییاکا لە ئیزمیر کاتژمێر ١١:٣٠ لە ٢٣ی شوباتی ١٩٧٥ کۆچی دوایی کرد، ڕۆژی دواتر تەرمی ناوبراو گواسترایەوە بۆ ئەستەنبوڵ و دوای پرسە ئایینییەکە لە گۆڕستانی زینچرلیکویو بە خاک سپێردرا.
سەرچاوەکان
پۆل:خانمانی یەکەمی تورکیا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠ پۆل:مردووانی ١٩٧٥
بڕیارنامەی ٨١٧ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی نیسانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: مەقدوونیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٩٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٩٣ پۆل:کۆماری مەقدوونیا لە ١٩٩٣ پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ ئەندامێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ کۆماری مەقدوونیا
ڤێزیکل
چەپ|350px|وێنۆک|[[ئەندامۆچکەکان:
(١) ناوکیلە
(٣) ڕایبۆسۆم
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
(٧) پەیکەری خانە
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
(٩) مایتۆکۆندریا
(١٠) ڤاکۆئۆل
(١١) سایتۆسۆل
(١٢) لایسۆسۆم
(١٣) سێنتریۆل]]
ڤێزیکل یان پەقۆک تۆقلەیەکە نا خانەدا کە بەھۆی بوونی بەرگی خانە بە دەورییەوە وەکوو ئەندامۆچکەیەک دێتە ئەژمار. ڤێزیکل دەتوانێت لە زۆر شوێندا ئەرکی ھەبێت، دەتوانێت شوێنی ئەنجامدانی کارلێکی کیمیایی بێت، دەتوانێت شوێنی زەخیرەی ماددە پێویستەکان یان پەسماندەکانی خانە بێت.
230px|وێنۆک|خانە و بەشەکاننی بە کوردی
سەرچاوەکان
پۆل:خانە پۆل:ئەندامۆچکەکان
مۆنۆمێنتی گرونڤاڵد
وێنۆک|مۆنۆمێنتی گرونڤاڵد و گۆڕی سەربازە نەناسراوەکە مۆنۆمێنتی گرونڤاڵد (بە پۆڵەندی: Pomnik Grunwaldzki) پەیکەرێکی سوارکاری پاشای پۆڵەندا ولادیسلاڤ دووەم جاگیێلۆ (١٣٥٢–١٤٣٤)یە کە دەکەوێتە گۆڕەپانی ماتیجکۆ لە شارۆچکە کۆنەکەی کڕاکۆف و لە ساڵی ١٩١٠ بۆ یادی ٥٠٠ ساڵەی شەڕی گرونڤاڵد دروست کراوە. لە ساڵی ١٩٣٩ لەلایەن ئەڵمانی نازییەکانەوە لەناوچووە و لە ساڵی ١٩٧٦ بەپێی پڕۆژەی ماریان کۆنیچنی ئاوەدانکرایەوە.
لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٠، نمایشێکی ڕێوڕەسمی ڕووداوەکانی پەیوەست بە کردنەوەی مۆنۆمێنتەکە لە شاری کراکۆڤ بەڕێوەچوو و ھەروەھا ئاھەنگگێڕان بە بۆنەی ٦٠٠ ساڵەی شەڕەکە و ١٠٠ ساڵەی دروستکردنی مۆنۆمێنتەکە. لە ساڵی ٢٠١٦دا مۆنۆمێنتی گرونڤاڵد نۆژەنکردنەوە و پاککردنەوەی بەرفراوانی بۆ ئەنجامدرا.
سەرچاوەکان
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە شاری کڕاکۆف پۆل:پەیکەرسازی لە پۆڵەندا
ئەھرەم
ئەهرەم شارێکە لە پارێزگای بووشێھر، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
دانیشتووان
خەڵک ئەم شارە ٥٠٪ی لە نەتەوەی کورد و لە خێڵی لوڕن و ٥٠٪ لە نەتەوەی فارسن.
ئایین
خەڵکی ئەم شارە زۆرینەیان شێعەن.
سەرچاوەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:شارەکانی ئێران پۆل:شارەکانی پارێزگای بووشێھر
ماگلیژ
ماگلیژ شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ستارا زاگۆرا لە وڵاتی بولگاریا. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٬٦١٠ کەس بووە.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ستارا زاگۆرا پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
ڕۆژھەڵات
ڕۆژهەڵات یان خۆرھەڵات بە (ئینگلیزی: East) بە (عەرەبی:شرق) ، ھەر وەک لە ناوەکەی دیارە لە دوو وشەی ڕۆژ یان خۆر و ھەڵات:(ھەڵاتن) پێکھاتوە، یەکێکە لە چوار ئاڕاستە سەرەکیەکانی جوگرافیا
بەکارھاتنی وشەکە
ئەم دوو وشەیە لە کوردەواری دا زۆر جار بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەکاردێن،
لە وڵاتانی رۆژئاوا دا بۆ ئاماژە بە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا واتای ئەم وشانە لە زمانەکانی خۆیان دا بەکاردێنن.
سەرچاوە
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
مامەخەتیبیان
مامەخەتیبیان یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی سمیلان سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.
١٢٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
مامەخەتیبیان
پۆل:گوندەکانی سمیلان
شوکروڵڵا بابان
شوکروڵڵا بابان نووسەر و شاعیری به ناوبانگی کورد ساڵی ١٩٢٣ له شاری سنە له دایک بووه.
ژیان
باوکی، حاجی داوودخان، ناسراو به "کارگوزاری بابانی سنه" و دایکی، ئامینه، کچی فەخرولعولەما بوو. خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندیی له شاری سنە تەواو کردووه. ساڵی ١٩٤٢ لەگەڵ فەروخ لقا شێخولئیسلامی، کچی نازم ئەلشریعه، ناسراو به "قازیی کوردستان" زەماوەندی کردووه.
ساڵی ١٩٥٢ به ڕاوێژکاریی حاجی سەید محەممەد شێخەلئیسلام، مامۆستای زانکۆ و سەرۆکی کۆلێژی "مەعقوول و مەنقوول"، لەم کۆلێژه سەرقاڵی خوێندن بوو و هەروەها له کۆلێژی ئەدەبیات و مافپەروەری زانکۆی تاران بەکالۆریۆسی وەرگرتووه.
بابان، ساڵی ١٩٥٨ له بەڕێوبەرایەتی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی ئێران دادەمەزرێ و بەرپرسی بەرنامەکانی زمانی کوردی له ئەستۆ دەبێ؛ هەروەها له ڕۆژنامەی کوردی کوردستانیش وتاری دەنووسی. ساڵی ١٩٦٣ بووه به سەرۆکی بەڕێوبەرایەتی ڕادیۆ کرماشان و چەند ساڵ دواتریش بوو به بەڕێوەبەری گشتیی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا. پاش سێ ساڵ بووه به بەڕێوەبەری گشتیی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی پارێزگای کوردستان له شاری سنە.
ئەم بێژەره ناسراوه له تەواوی سەردەمی ژیانی دا هەوڵی دەدا خزمەتی زمانی کوردی بکا و له ڕادیۆکانی تاران، کرماشان، سنە و ورمێ به شارەزایی بەرنامەکانی خۆی به زمانی کوردی پێشکەش به هۆگرانی فەرهەنگ، ئەدەب، مێژوو و عیرفانی کوردی دەکرد.
بەرهەمەکان
شوکروڵڵاخان چەندین کتێبی به زمانەکانی کوردی و فارسی بڵاو کردووەتەوه :
کۆچی دوایی
شوکروڵڵا بابان شەوی شەممه ٢٠١٢/١١/١٧ له تەمەنی ٨٩ ساڵی دا له ماڵی خۆی له "مەیدانی گوڵ"های تاران کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان پۆل:نووسەرانی کورد پۆل:وەرگێڕە کوردەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣ پۆل:مردووانی ٢٠١٢ پۆل:خەڵکی سنە
گیزە
گیزە سێیەم گەورەترین شارە لە میسر. دەکەوێتە ڕۆژئاوای ڕووباری نیل. شاری گیزە پایتەختی پارێزگای گیزەیە. شاری گیزە ٦٤٢ ساڵ پێش زایین دامەزراوە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ٢٠١٣ نزیکەی ٣.٦ ملیۆن کەس لە گیزە دەژین. لەڕووی گەشتیارییەوە بەهۆی بوونی هەڕەم و نیل گەشتیارێکی باش ڕوو لە گیزە دەکەن.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:ناوچە شارییەکانی میسر پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەم
بڕیارنامەی ٨١٨ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٨١٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی نیسانی ١٩٩٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ مۆزامبیک. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٩٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
گواندۆنگ
گواندۆنگ (بە کۆری:관동) پێشووتر بریتی بوو لە پارێزگای کانگوۆن لەمڕۆدا پێی ئاماژەیە بۆ ھەرێمی کانگوۆنی کۆریای باشوور و ھەرێمی کانگوۆنی کۆریای باکوور، ناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو خەڵکانەی کە لەم ناوچەیەدا ژیاون.
سەرچاوەکان
پۆل:ناوچەکانی کۆریا
سیسرۆ
وێنۆک مارکوس توولیووس سیسرۆ (٣ی کانوونی دووەمی ١٠٦ی پ.ز._ ٧ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٤٣ی پ.ز.) سیاسەتمەدار، پارێزەر، زانا، فەیلەسووف و، گومانگەرایەکی ئەکادیمی بوو کە هەوڵی دەدا لە کاتی قەیرانە سیاسییەکان کە بوونە هۆکاری دامەزراندنی ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆم، پڕەنسیپی ئۆپتیماتەکان بەرز ڕابگرێت. نووسینە فراوانەکانی لە نامیلکەگەلێک لەسەر ڕەوانبێژی، فەلسەفە و، سیاسەت پێک هاتوون. سیسرۆ بە یەکێک لە مەزنترین وتاربێژان و پەخشاننووسانی ڕۆم دادەنرێت. ئەو لە ساڵی ٦٣ی پێش زاییندا، لە خێزانێکی دەوڵەمەندی چینی سوارچاکان چاوی بە دنیا ھەڵھێنا و لە ساڵی ٦٣ی پێش زایین وەک کۆنسووڵ خزمەتی دەکرد.
کاریگەریی ئەو لەسەر زمانی لاتینی زۆر گەورە بوو. زیاتر لە سێ چارەک لەو ئەدەبیاتە لاتینییەی کە لە سەردەمی ژیانی ئەودا نووسراون و ئێمە ئاگاداری بین، لەلایەن ئەوەوە نووسراون. دەگوترێت کە پەخشانی دوای سیسرۆ، نەک تەنها بە لاتینی بەڵکوو بە زمانە ئەورووپییەکان تریش تاکوو سەدەی نۆزدەیەم، یان کاردانەوەیەک بووە لە دژی ئەو، یان گەڕانەوە بووە بۆ ستایلەکەی. سیسرۆ ئارگیومێنتەکانی قوتابخانەی گەورەی فەلسەفەی هێلێنیستیی بە لاتینی ناساند و وشەکارییەکی فەلسەفیی لاتینیی دروست کرد، بەم جۆرەش پێگەی خۆی وەک وەرگێڕ و فەیلەسووف قایم کرد.
هەرچەندە سیسرۆ وتاربێژێکی شارەزا و پارێزەرێکی سەرکەوتوو بوو، بەڵام باوەڕی وا بوو کە پیشە سیاسییەکەی گرنگترین دەستکەوتیەتی. لە کاتی کونسوڵگەریی ئەودا بوو کە دووەمین پیلانگێڕیی کاتلیناری هەوڵی دا لەڕێگەی هێرشکردنە سەر شارەکە لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە حکوومەت بڕووخێنێت و، سیسرۆ بە لەسێدارەدانی خێرا و مشتومڕهەڵگری ٥ پیلانگێڕەکە، یاخیبوونەکەی سەرکوت کرد. لە ناوەڕاستی سەدەی یەکەمی پ.ز. کە سەردەمێکی پڕ لە پشێوی بوو و شەڕی ناوخۆ و دیکتاتۆریەتی جولیوس سێزار (قەیسەر) لە ڕووداوە گرنگەکانی بوون، سیسرۆ پاڵپشتیی لە گەڕانەوە بۆ حکوومەتی نەریتیی کۆماریی کرد. دوای مردنی قەیسەر و ململانێکانی گرتنەدەستی دەسەڵات، سیسرۆ بوو بە دوژمنی مارک ئەنتۆنی و لە زنجیرە وتارێکدا هێرشی کردە سەری. سیسرۆ وەک دوژمنێکی دەوڵەت لەلایەن سێ کوچکەی دووەمەوە دەرکرا و، لە ئەنجامدا لەلایەن سەربازانێکەوە کە سەر بە سێ کوچکەکە بوون لە ساڵی ٤٣ی پ.ز لە کاتێکدا کە هەوڵی کۆچی لە نیمچەدوورگەی ئیتاڵیا دەدا، دەستبەسەر کرا و لەسێدارە درا. پاشان، دەست و سەرە بڕاوەکەی وەک کۆتا تۆڵەی مارک ئەنتۆنی لە ڕۆسترا نمایش کران. دووبارەدۆزینەوەی نامەکانی سیسرۆ لەلایەن پترارکەوە زۆر جار بە هۆکاری دەستپێکردنی ڕێنێسانسی سەدەی ١٤ لە بوارەکانی کاروباری گشتی، هیومانیزم و، کولتووری کلاسیکی ڕۆمانی دادەنرێت. لووتکەی دەسەڵات و پریستیژی سیسرۆ لە ماوەی ڕۆشنگەریی سەدەی ١٨دا بوو، و کاریگەرییشی لەسەر گەورەبیرمەندان و بیردۆزدانەرە سیاسییەکانی سەردەمی ڕۆشنگەری وەک جۆن لۆک، دەیڤد هیووم، مۆنتسکیۆ و، ئێدمۆند بورک بنچینەیی بوو. کارەکانی ئەو لە کەلتووری ئەورووپادا لە ڕیزی کاریگەرترینەکان و ئەمڕۆیش بۆ نووسین و پێداچوونەوەی مێژووی ڕۆمانی، بەتایبەتی ڕۆژانی کۆتاییی کۆماری ڕۆمانی، هێشتا یەکێک لە گرنگترین کەرەستە بنەڕەتییەکانن.
سەرەتاکانی ژیان
مارکوس توولیوس سیسرۆ لە ٣ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٠٦ی پ.ز. لە شارۆچکەی ئارپینووم کە دەکەوێتە ١٠٠ کیلۆمەتریی باشووری ڕۆژھەڵاتی ڕۆم لەدایک بوو. ئەو سەر بە هۆزی کۆرنێلیا بوو. باوکی ئەندامێکی دەوڵەمەندی چینی سوارچاکان بوو و ئاستێکی بەرزی لە پەیوەندی و یەکترناسینی لە ڕۆم ھەبوو. ھەڵبەت، چونکە ئەو کەسێکی نیمچەئیفلیج بوو، نەیدەتوانی بچێتە نێو ژیانی گشتییەوە و، بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەوەش، بەچڕی دەرسی دەخوێند. سەرەڕای ئەوەی لەبارەی دایکی سیسرۆ، ھێلڤیا-وە،  کەم دەزانرێت، بۆ ژنی هاووڵاتییانی گرنگی ڕۆم شتێکی باو بوو کە بەرپرسی بەڕێوەبردنی کاروباری ناوماڵ بن. براکەی سیسرۆ (کوینتووس) لە نامەیەکیدا باسی لەوە کردووە کە ھێلڤیا ژنێکی ماڵی دەستپێوەگر بووە.
ناوی سێیەمی سیسرۆ، یان پاشناوە کەسییەکەی، لە وشەی لاتینیی cicer (سیسێر)ەوە دێت بە واتای نۆک. پلوتارک دەڵێت کە ناوەکە لە بنەڕەتدا بە یەکێک لە باوباپیرانی سیسرۆ دراوە کە لە لووتیدا قڵیشێک هەبووە کە لە نۆک چووە. هەرچەندە، ئەگەری ئەوە زیاترە کە باوباپیرانی سیسرۆ لە ڕێگەی کشتوکاڵ و فرۆشتنی نۆکەوە زەنگین بووبن. ڕۆمانەکان زۆربەی کات پاشناوی کەسیی خاکەڕایانەیان هەڵدەبژارد؛ ناوە خێزانییە بەناوبانگەکانی وەک فابیووس و لێنتلووس و پیسۆ لە ناوی لاتینیی پاقلە و نیسک و بەزالیاوە هاتوون. پلوتارک دەنووسێت کە لە کاتی چوونەنێوەوەی سیاسەتدا، هانی سیسرۆ دراوە ئەم ناوە سووکایەتیئامێزە بگۆڕێت، بەڵام ڕەتی کردووەتەوە و گوتوویەتی کە سیسرۆ لە سکوروس («ئەژنۆئاوساو») و کاتولوس («تووتکەسەگ») شکۆدارتر دەکات.
لەم ماوەیە لە مێژووی ڕۆمانیدا، «موسەقەف» بە کەسێک دەگوترا کە بتوانێت بە هەردوو زمانی لاتینی و یۆنانی قسە بکات. بۆیە سیسرۆ بە تەعالیمی فەیلەسووفان و شاعیران و مێژوونووسانی یۆنانی کۆن پەروەردە کرا؛ سیسرۆ زۆر لە تێگەیشتنە بیردۆزی و کردارییەکانی خۆی بۆ ڕەوانبێژی لە شاعیری یۆنانی ئەرخیاس و لە ڕەوانبێژی یۆنانی ئەپۆلۆنیوسەوە دەست کەوت. ئەو یۆنانیزانییەکەی بۆ وەرگێڕانی زۆرێک لە چەمکە تیۆرییەکانی فەلسەفەی یۆنانی بۆ ناو لاتینی بەکار هێنا، بەم جۆرەش کارە فەلسەفییە یۆنانییەکانی بۆ بەردەنگێکی گەورەتر بەردەست خست. ئەوە پاشخانە پەروەردەیییە فراوانەکەی بوو کە سیسرۆی بە نوخبەی نەریتیی رۆمانییەوە بەستەوە.
خولیای سیسرۆ بۆ فەلسەفە لە پیشەی دواتریدا بەخەستی ڕەنگی دایەوە و بووە ھۆی ئەوەی شەرحێکی کامڵی فەلسەفەی یۆنانی بۆ بەردەنگی ڕۆمانی بخاتە ڕوو. بۆ نموونە، ئەو وشەکارییەکی فەلسەفیی بە لاتینی دروست کرد. لە ساڵی ٨٧ی پ.ز. فیلۆ-ی لاریسا، سەرۆکی ئەکادیمیای ئەفلاتوونی کە سێسەد ساڵ پێش ئەو ڕێکەوتە لە ئەتینا لەلایەن ئەفلاتوونەوە دامەزرابوو، گەیشتە ڕۆم. سیسرۆ، «کە پەرۆشییەکی بێھاوتای بۆ فەلسەفە ھەبوو» لە بەر پێی دانیشت و فەلسەفەی ئەکادیمیی گومانگەرای کارنیادیسی لێ فێر بوو. سیسرۆ لەبارەی دیالۆگەکانی ئەفلاتوون دەیگوت کە ئەگەر بڕیار بووایە زیووس قسەی بکردایە، ئەوا بە زمانی ئەوان قسەی دەکرد.
بەگوێرەی پلوتارک، سیسرۆ خوێندکارێکی بێحەد بەھرەدار بوو کە ھەگبەی زانیارییەکەی سەرنجی خەڵکی لە سەرتاسەری ڕۆمدا ڕادەکێشا؛ ئەمەش دەرفەتی بۆ ڕەخساند کە یاسای ڕۆمانی لەژێر دەستی کوینتووس موسیووس سکایڤۆلا بخوێنێت. ھاوپۆلەکانی سیسرۆ گایووس ماریووس-ی بچووک، سێرڤیووس سولپیسیووس ڕوفووس (کە دواتر بوو بە پارێزەرێکی بەناوبانگ، ڕوفووس یەکێک بوو لەو ژمارە کەمە پارێزەرەی کە سیسرۆ لە خۆیی لە پرسە یاسایییەکاندا باڵاتر دەبینی) و تیتووس پۆمپۆنیووس. ئەم دووانەی کۆتایی بوون بە ھاوڕێی تاھەتاییی سیسرۆ و، پۆمپۆنیووس (کە دواتر ناسناوی ئاتیکوس-ی پێ بەخشرا و خوشکەکەی شووی کرد بە برای سیسرۆ) بەپێی قسەکانی سیسرۆ خۆی «وەک برای دووەم»ی لێ ھات. سیسرۆ تا کۆتاییی تەمەنی نامەی لەگەڵ ئەم دوو ھاوڕێیەی دەگۆڕییەوە.
لە ساڵی ٧٩ی پ.ز. سیسرۆ بەرەو یۆنان، ئەنادۆڵ و، ڕودس بەڕێ کەوت. ئەم گەشتە، بەو جۆرەی پلوتارک بانگەشە دەکات، ڕەنگە لەبەر خۆپاراستن بووبێ لە ئەگەری تووڕەبوونی سوللا، بەڵام سیسرۆ خۆی دەیگوت بۆ باشترکردنی لێزانییەکانی و چاکترکردنی دۆخی جەستەییی ئەو گەشتەی کردووە.
سیسرۆ ڕەنگە ساڵی ٧٩ی پ.ز. لە تەمەنی ٢٧ ساڵیدا لەگەڵ تێرێنتیا ھاوسەرگیریی کردبێت. بەپێی نەریتە باوەکانی چینی باڵای کۆمەڵگا، ئەمە ھاوسەرگیرییەک بوو لەپێناو بەرژەوەندیدا، بەڵام بۆ ماوەی نزیکەی ٣٠ ساڵ ژیانێکی ئارامیان پێکەوە بەسەر برد. خێزانی تێرێنتیا زەنگین بوو و لەوانەیە سەر بە نەجیبزادەکانی ماڵباتی تێرێنتی ڤارۆنز بووبن و، بەم جۆرەش لە ئاست ئارەزووە سیاسییەکانی سیسرۆدا بوون—ھەم لە ڕووی ئابووری و ھەمیش لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە. تێرێنتیا زڕخوشكێکی ھەبوو بە ناوی فابیا کە بە منداڵی بووبوو بە پاکیزەیەکی ڤێستال و ئەمەش شانازییەکی گەورە بوو. تێرێنتیا ژنێکی بەئیرادە بوو و بەپێی قسەکانی پلوتارک «ئەو ڕادەیە کە تێرێنتیا حەزی لە کاروبارە سیاسییەکەی مێردەکەی بوو، بەو ڕادەیە ڕێگەی بە مێردەکەی نەدەدا دەست لە کاروباری ماڵەوە وەر بدات.»
چالاکییە یاسایییە سەرەتایییەکان
سیسرۆ بەنیاز بوو لە سیاسەتدا پیشەیەکی گشتیی دەست بکەوێت. لە ساڵانی ٨٨-٩٠ی پ.ز. لە ھەڵمەتی ھەڵگیرساندنی جەنگی کۆمەڵایەتیدا خزمەتی پۆمپیۆس سترابۆ و سولای کرد؛ ئەمە لە کاتێکدا بوو کە سیسرۆ پێش ھەموو شتێک کەسێکی بیرمەند بوو، حەزی لە ژیانی سەربازی نەبوو.
سیسرۆ دەوروبەری ساڵی ٨١ بۆ ٨٣ی پ.ز. دەستی بە پیشەی پارێزەری کرد. یەکەم کەیسی ئاشکرای_کە تۆمارە نووسراوەکەی نەفەوتابێت_ بەرگریکردنیەتی لە سێکتووس ڕۆسیووس لەسەر تۆمەتی باوککوشتن لە ساڵی ٨٠ی پ.ز. وەرگرتنی ئەم کەیسە لەلایەن سیسرۆوە ھەنگاوێکی بوێرانە بوو؛ باوککوشتن بە تاوانێکی ترسناک ھەژمار دەکرا و، ئەو کەسانەی سیسرۆ بە تاوانی کوشتن تاوانباری دەکردن و بەدناوترینیان کریسۆگۆنووس-ی ناو بوو، لە کەسە دڵخوازەکانی سولا بوون. لەم کاتەدا کوشتنی سیسرۆ کە ھێشتا پارێزەرێکی نەناسراو بوو، بۆ سولا ئاسان بوو. بەرگرییەکەی سیسرۆ ئاڵنگارییەکی ناڕاستەوخۆی سولای دیکتاتۆر بوو؛ ڕۆسیووس بەھۆی بەھێزیی کەیسەکەیەوە بە بێتاوان لەقەڵەم درا. دوای ماوەیەکی کەم، سیسرۆ سولای بەر ڕەخنە دا بەوەی شارۆچکە ئیتاڵییەکانی لە مافەکانیان بێبەش کردووە و بەم جۆرەش دیسان ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەکی تازەی کردەوە.