cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیابان
کەش و ھەوا
کەش و ھەوای بیابانەکان بە زۆری بوارێکی گەرمی وەرزی و نیوە وەرزیان ھەیە، لەکاتی ڕۆژدا تیشکی خۆڕ بەشێوەیەکی ستوونی و بە پلەیەکی گەرمی بەرز بەر ڕوویەکەی دەکەوێت، بەڵام دوای خۆڕئاوابوون پلەکانی گەرما نزم دەبنەوە. جیاوازی پلەی گەرما ڕەنگە بگاتە٢٠ تا ٣٠ °C (٣٦ بۆ ٥٤ °F) جگە لەوەی ڕووکاری بەردەکان و پێکھاتەی لمی بیابانەکە ڕاستەوخۆ کار بکەنە سەر پلەی گەرمی. بە درێژایی ڕۆژ ئاسمان بە زۆری ڕوون و ساماڵ دەبێت و تیشکی خۆڕ بە تەواوی بەر خاکەکەی دەکەوێت، بەڵام ھەر کە خۆر ئاوا دەبێت، بیابان بە خێرایی گەرمییەکەی ون دەکات و بەرەو فێنکی و زۆرجارانیش ساردی دەچێت. لە بیابانە گەرمەکان پلەی گەرما لە کاتی ڕۆژدا بە وەرزی ھاوین دەتوانێت لە ٤٥ پلە (١١٣ °F) تێپەڕ بکات و لە شەویشدا بگاتە پلەی سفری سلیلیزی بەتایبەت لە وەرزی زستاندا. وێنۆک|225px|بڕوانە تاوێرە بەردە شەق بووەکان بەھۆی جیاوازی زۆری پلەی گەرما، تێکساس، ئەمریکا ئەم جیاوازییە زۆرەی گەرما کاریگەری تێکدەرانەی ھەیە لەسەر ڕووکاری بەردین و تاشە بەردە چەقیوەکان کە بە قۆناغی سووتان کزرانەویان دا دەبات و وایان لێ دەکات بە ئاسانی ورد ببن. دوای شەق بوون پارچە بوون ئەم بەردانە بە کەندەڵان دۆڵەکان بانگرۆز دەبنەوە و بەم ھۆیەوەش پارچەی زیاتریان لێ دەبێتەوە تا دەگەنە ئاستی لمین. بەردەوامی لەم جیاوازییەی گەرما لە نێوان شەو و ڕۆژ دا بەردەکەن ھێز وئەو پەستانە ناوەکییەی کە لە بەردەکان دروست کراوە لە دەستی دەدەن. ھەروەھا کاتێک کە ڕووی دەرەوەی بەردەکان دەکروزێن و شەق دەبن کرداری ھەڵم بوون لە کڕۆکی بەردەکان ڕوودەدات. لەوانەیە پرۆسە کیمیایییەکانی کەشوھەوا ڕۆڵێکی گرنگتر ببینن لە بیابانەکان لەوەی پێشتر بیری لێکرابووەوە، ڕەنگە شێی پێویست لە شێوەی (ھەور) یان تەمدا لە چینەکانی ژێرەوەی زەوی بۆ سەرەوە بێن و کاتێک دەگەنە نزیک چینەکانی سەرەوە کرداری بە ھەڵمبوون دەست پێدەکات بەمەش خوێی ناو شێیەکە لە چینەکانی سەرەوە دەمینێتەوە لە شێوەی کریستاڵی خوێ، گەردیلە بەردییەکان وەک لم لەگەڵ ئەم خوێیە کریستاڵیانە تێکەڵ دەبن بەمەش بەردەوام گۆڕانکاری لە پێک ھاتەی کیمیایی لمەکان ڕوو دەدات.
کاتێک گاشەبەردەکان لە کێوە بیابانییەکان دەبنەوە یان ھەڵدەقەندرێن بەھۆکارێکی سرووشتی لە شوێنی ئەم گاشە بەردانە چاڵ دروست دەبن. ئەم چاڵانەش وا دەکەن گەرما زیاتر بەرەو ناخی زەوی بچێت و کرداری بە ھەڵمبوونی شێی ناو خاک خێراتر زۆرتر بێت تا لە ئەنجام تەنھا لم و خۆڵێکی وشک دەمینێتەوە. خۆڵ لە قوڕی پتەو یان لە تەنی گرکانی دروست دەبێت، بەڵام ھەرچی لمە لە پارچەبوونی بەردی شاخ و بەردی قسڵ دروست دەبێت. ڕێژەیەکی پێوانەیی دیاری کراوی شێ ھەیە بۆ دروست بوونی لمەکان ئەگەر ھاتوو ڕێژەی شێ لە (نزیکەی ٠٫٥ ملم) یان کەمتر بوو ئەوا لمەکان دروست دەبن لە تاشە بەردە ورد بووەکان. وێنۆک|225px|بڕوانە شێوەی دەنکۆڵەی لم ،(لمی بیابانی گۆبی) کێوەکان بەردەوام بەرەو سەرەوە بەرز دەبنەوە بەھۆی پاڵەپەستۆی پلێتەکان، بەمە تاشە بەردی نوێ سەر دەردێنن و پاڵ بە بەردەکانی سەرەوەی خۆیان دەنێن لەگەڵ ھۆکارەکانی تر لمی زیاتر و زیاتر دروست دەبێت بە خێرایییەکی زۆر، دەنکە لمەکان لەسەر ڕوەکە دووبارە دەسووتێنرێنەوە وردتر دەبنەوە، ھەروەھا دەنکە لمە ھەڵواسراوەکانی ھەوا وەک میکانیزمێکی بەرھەمھێنانی لم کار دەکەن کە تەنی پتەو لە ڕێڕەوی خۆیدا دەھاڕینێت و وەک وزەی بزواندنی با دەیگوازێتەوە بۆ سەر زەوی.
پێوانەی بیابانەکان
وێنۆک|ناوەڕاست|600px|شوێنی سەرجەم بیابانە گەورەکانی جیھان (بەبێ بیابانی جەمسەری باشوور) بیابانەکان نزیکەی یەک لەسەر سێی زەوی پێک دێنن. لێژی و تەختی و ڕێژەی خوێی خاکەکانیان پێوەری سەرەکین بۆ بابەتی پۆلێن کردنیان ڕێککارەکانی ئۆلییان ڕێککاری سەرەکین بۆ دیاریکردنی شێوە و دیمەنی بیابانەکان. بۆ نموونە بیابانە جەمسەرییەکان ھەروەھا بە «بیابانە ساردەکان» یش دەناسرێن تایبەتمەندیی ھاوشێوەیان ھەیە چونکە لەبری باران بارین بەفربارینە. بیابانە جەمسەرییەکان گەورەترین بیابانی ساردی جیھانن (کە لە نزیکەی ٩٨٪ ی بەستەڵەکی ئەستووری کیشوەری و ٢٪ بەردی نەزۆک پێک دێت). ھەندێک لە بەردە نەزۆکەکان لە ناو ئەو جۆرە بەردە وشکانەی کە پێی دەوترێت دۆڵی وشکی جەمسەری بەھۆی بەفرەوە ھەرگیز ناتوانی دەستت پێی بگات، ئەگەر بێت و ئەم بەردە وشکانە سەر دەربێنن ئەوە کرداری. بە ھەڵم بوون دەست پێدەکات ھەرچەندە بەفریش ببارێت ھەتاوەکو سەھۆڵیش بە ھەڵم دەکات.
بیابانەکان، ھەم گەرم و ھەم ساردن، لە دیاریکردنی پلەی گەرمی زەویدا، بەشێکیان ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن ئەمەش لەبەر ئەوەی لە بیابانەکان زیاتر کرداری تیشکدانەوەی ڕووناکیی ڕوو دەدات کە دەبێتە ھۆی بڵاوکردنەوەی گەرمی لە ھەوادا بە پێچەوانەوە دەبینین دەریا و دارستانەکان تیشکی ڕووناکی ھەڵدەمژن.
تایبەتمەندییەکان
زۆر کەس بیابانەکان بە ناوچەی لماوی و ناوچەی زۆر گەرم دادەنێن یان وا دەزانن ناوچەی بێ ژیانن و چۆڵەوانین چونکە زۆرینەی خەڵک بەو شێوەیەیە دەیبینن کە زۆر جار لە تەلەڤیزیۆن و لە فیلمەکاندا وێنا دەکرێن، بەڵام بیابانەکان ھەمیشە بەم شێوەیە دەرناکەون لە سەرتاسەری جیھاندا، نزیکەی ٢٠٪ بیابانەکان بیابانی لمین، جیاوازییەکە تەنھا ٢٪ لە ئەمریکای باکوورەوە بۆ ٣٠٪ لە ئوسترالیا و زیاتر لە ٤٥٪ لە ئاسیای ناوەڕاست ھەیە کە بیابانی لمین.
لەو بیابانانەی کە بڕێکی زۆر لە کێوەکانی بەردی قسڵ دەوری حەوزەیەکی داخراویان ھەیە، وەک لە پارکی نیشتیمانی وایت ساندس لە باشووری ناوەڕاستی مەکسیکۆ، جار جار ھەڵکردنی ڕەشەبا بەردی قسڵی ھەڵوەشاوە و گەچ دەگوازێتەوە بۆ ناو تاوەیەکی نزم لەناو حەوزەکە کە ئاوەکە ی تێدا ھەڵم دەبێت، گەچەکەی تێدەکات و کریستاڵ دروست دەکات کە بە سلینایت ناسراوە ئەو کریستاڵانەی کە ئەم پرۆسەیە بەجێیان ھێشتوون، بەھۆی باوە دەڕووخێت و وەک کێڵگەی گەورەی دەنکە سپییەکان دەپووکێتەوە کە لە دیمەنی بەفرین دەچێت. ئەم جۆرە دەنکە دەگمەنە، و تەنھا لە ناو کەندووکە ی داخراودا کە جیپسی زۆر بە تام و بۆن دەپارێزن کە بە پێچەوانەوە دەشۆردرێتەوە بۆ ناو دەریاکە.
ئیکۆلۆژی و بایۆگرافی
بیابانەکان و نیمچە بیابانەکان ماڵ و نیشتمانی ئەو وشکاویانەیە کە بەرگەی سەختی تێنوێتی و ئەوپەری بێ ئاوی دەگرن یان دەتوانن لەژینگەیەک بژین کە ھەوایەکی کەم ئۆکسجینی و وشک ھەڵبمژن. ئەم جۆرە زیندەوەرانە پتر لە پشتێنی بەرزی پەستانی ژێر خولگە و ناوچەی سێبەری گەورەی بارانبارینی کیشوەریدا دەدۆزرێنەوە سەرچاوەی بژێوی لەم بیابانانەدا زۆر سەرەتایی و سنووردارە لەبەر ئەوە بەرھەمەکەشی زۆر دەگمەن و سنووردار دەبێت. سەرچاوەی گەشەی ڕوەک بە باران بارین یان پلەی گەرما و بای وشک و سنووردارە. بیابانەکان جیاوازی کاتی بەھێزیان ھەیە لە بەردەستبوونی سەرچاوەکان بەھۆی کۆی ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە و قەبارەی ڕووداوەکانی ھەرتاکێک لە وشکەساڵی و بێ ئاوی. بارانبارین سەرچاوەکان یان چارەنووسی زیندەچالاکییەکان دیاری دەکات، ئەمەش جوڵەی ئاژەڵی پچڕپچڕ کردووە و داینامیکەکانی سیستەمی ژینگەیی گونجاوی دروست کردووە. خواردن و دەردانی پاشەڕۆ یاخود بەرگ گۆڕین و فرێدانی توێکل زۆر کەمە و ڕوەک و ئاژەڵ لە بیابانەکان زیاتر لەگەڵ کەم دەرامەتی ئاو و خۆراک خۆیان گونجاندووە، ئەم قەیرانە خۆراکییە بەردەوامەی بیابان کار خستووەتە سەر چالاکییەکانی زۆربوون و زاوزێ کردن بە جۆرێک لە پێشبرکێی زۆربوونیش لەچاو ناوچە جوگرافییە جیاوازەکانی تری زەوی لاواز و لە پاشن.
ڕوەک و دەوەن
ڕوەکەکان ڕووبەڕووی بەرەنگاری توند دەبنەوە لە ژینگەی سەخت دا. ئەو کێشانەی کە پێویستە چارەسەریان بکەن بریتین لە چۆنییەتی دەستخستنی ئاوی پێویست و چۆنییەتی خۆلادان و خۆپاراستنیان لەوەی نەبنە خواردنی گیا خۆرەکان ھەروەھا چۆنییەتیان لە بەرھەمھێنانی فۆتۆسینتاز (Photosynthesis) کە کلیلی گەشەی ڕوەکە. تەنیا لە ڕۆژدا دەتوانن وزە لە خۆرەوە وەربگرن بەڵام لە ڕۆژدا بیابان زۆر گەرمە و کردنەوەی (stomata) بۆ ڕێگەدان بە ئۆکسیدی کاربۆنی پێویست بۆ پرۆسەکە دەبێتە ھۆی ھەڵمبوون و لەدەستدانی ئاو. ھەندێک ڕوەک ئەم کێشەیەیان چارەسەر کردووە بە لەخۆگرتنی (میتابۆلیزمی ترشی کراسولاسیان) کە ڕێگەیان پێدەدات لە شەو و ڕۆژ ئەم(stomata)یان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە دی ئۆکسیدی کاربۆن بدەن بچنە ژوورەوە، و لە ڕۆژدا ئەم stomata دادەخەن بۆ پاراستن و ھێشتنەوەی بری پێویست لە کاربۆنی C4. وێنۆک|225px| ڕوەکی باجەی بیابانی (بیابانی کالیفۆرنیا) زۆرینەی ڕوەکەبیابانییەکان ژمارە و قەبارەی گەڵاکانیان کەم کردووەتەوە یان بە زۆرینە ھەر دروستی ناکەن. ڕوەکەکانی (ساگوارۆ) پسپۆڕی بیابانن و لە زۆربەی جۆرەکانیاندا وازیان لە دروستکردن گەڵا ھێناوە و کلۆرۆفیلەکان بۆ ناو قەدە تەنکەکانیان گواستووەتەوە، پێکھاتەی خانەیی ئەو پێکھاتەیە دەستکاریکراوە بۆ ئەوەی بتوانن ئاو ھەڵبگرن، کاتێک باران دەبارێت ئاوەکە بە خێرایی ھەڵدەمژن لەڕێگای ڕەگە تەنکۆکەکانیان و ئاوەکەش بپارێزن ھەتا بارانبارینی داھاتوو کە ڕەنگە مانگ یان چەند ساڵێک دوور بێت. (ساگوارۆ) دەتوانێت دەست بکاتەوە بە دروستکردنی گەڵا ئەگەر ئاو زۆر بوو ھەروەھا دەتوانێت ھێندە گەشە بکات کە قەد دروست بکات و ببێتە دارێکی تەواو و پێکرا دارستانێک دروست بکەن .(کاکتی) لە بیابانەکان زۆر جاران دەبێتە سێبەری زۆرێک لە ڕوەک و زیندەوەری تر چل و گەڵاکانی دەبنە ھێڵانەی زۆرێک لە باڵندە بیابانییەکان. داری ساگوارۆ بە ھێواشی گەشە دەکات بەڵام لەوانەیە بۆ ماوەی دوو سەد ساڵ بژیت. ڕووی قەدەکە وەک کۆنسێرتینا قەدکراوە و ڕێگە بە فراوانبوونی دەدات و دارێکی گەورە دەتوانێت ھەشت تەن ئاو لە دوای بارانێکی باش ھەڵبگرن.
ساگوارۆ لە ھەردوو ئەمریکای باکوور و باشوور دا ھەیە، لەگەڵ بنکی درەختی گۆندوانەی ڕوەکی یەک دەگرن و پێکەوە ستراتیژی ھاوشێوەیان گەشەپێدا لەلایەن پرۆسەیەک کە بە ستراتیژی پەرەسەندنی بەیەکگەیشت ناسراوە بە کەمکردنەوەی قەبارە و ژمارەی سۆماتا و بە ھەبوونی ڕووپۆشێکی شەمێیی و گەڵای پڕ و بچووک ئاو کۆ دەکەنەوە بۆ درێژەدانی ژیانیان، لەکاتی پێویستیش ئەوکاتەی کە سەرجەم ئاوی ناو گەڵاکە بەکاردێنن دەست دەکەن بە ھەڵوەرین و فڕێ دانی گەڵا وشکەکان، زۆر جاران ئەم گەڵا وەریوانە کە دەکەونە سەر زەوی وەک سێبەرێکیان لێ دێت تاوەکو خاکەکەی ژێریان ڕاستەوخۆ ھەتاوی بەر نەکەوێت. ھەندێک جۆریشیان گەڵا وشکەکان فڕێ نادەن بەلکو لە قەدەکانیان دەئاڵێنن و وەک ڕووپۆشێک دژی تیشکی خۆر بەکاری دێنن جگە لەوەی ھەندێک لە گەڵا وەریوەکان کە دەکەونە سەر زەوی دەمیلەیەکی ڕەگ ئاسایان ھەیە کە لەکاتی ھەبوونی شێ ھەم دیسان دەتوانن خۆیان بە خاکدا بچەقێننەوە و گەشە بکەن شێوەی گەڵاکانی تەشیلەیی چاڵاویە وەک بەلەم کاتێک شێ لەسەری شەونم دەکا بەشێوەی دڵۆپ بۆ بنکی گەڵاکە لێژ دەبنەوەو دەبنە سەرچاوەی ئاوی پێویست بۆ گەشەیان. دواتر ھەم دیسان لەگەڵ ڕوەکی کاکتی لەیەک دە ئاڵێن بۆ پاراستنی ئاوی ھەڵھیراویان ھەروەھا کۆکردنەوەی شێ و ڕێگری کردن لە کرداری بە ھەڵم بوون سەرەرای ھەموو ئەم ستراتیژیانە پێکرا دەتوانن ڕێگری بکەن لە خواردنیان لەلایەن ئاژەڵە گیا خۆرەکانەوە. وێنۆک|225px|داری ترۆن (بیابانی نامیب) ھەندێک ڕوەکی بیابان تۆو بەرھەم دەھێنن کە لە خاکەکە دایدەنێنەوە ھەتا باران بارین یان شێی پێویست دێت ئەوکات دەست دەکەن بە چەگەرەکردن و گەشە کردن. ئەم جۆرە ڕوەکانە بە خێرایییەکی زۆر گەورە گەشە دەکەن و لەوانەیە لە ماوەی چەند ھەفتەیەکدا گوڵ دەربکەن و تۆویش بەرھەم بێنن، پێش ئەوەی ئاوی ھەڵگیراویان تەواو بێت خۆیان دەگۆڕن بۆ درەختی بەھێز و ھەمیشەیی تا بەرگەی وشکە ساڵی بگرن، دووبارە بەرھەمھێنانەوە زیاتر تۆو دەست پێدەکەنەوە ئەگەر ھاتوو ئەو تۆوە لە شوێنی سێبەردا بێت، بەڵام نابێت زۆر نزیک بێت لە ڕوەکی دایک و باوکەوە بۆ ئەوەی شێی ژێرزەوی ئەوان ھەڵنەمژن. ھەندێک تۆو ناچەوێتەوە بۆ ژێر خاک بەلکو دەیانەوێت ھەر لەسەر زەوی بیابانەکە بتەقێتەوە بۆ ئەوەی ڕەگۆکەی تۆوەکە چەگەرە بکات. تۆوی دار مێسەوی کە لە بیابانەکانی ئەمریکادا دەڕوێت، قورسە و تەنانەت کاتێک بە وریایییەوە دەیچێنین ھەر سەرناگرێ. بەڵام کاتێک کەش و ھەوا لەبار بوو خۆی بریار دەدات و بە پەلە دەست دەکات بە چەگەرە کردن و گەشەکردنی تەواو، ھەر لەسەر ڕووی زەوی بیابان دەمینێتەوە گەڵای فریوە وشکەکانی درەختی تر لێی گیر دەبن ئەو گەڵایە گیربووانە شێیان لەسەر دەنیشێت و بە شێوەی شەونم دەبنە سەرچاوەی ئاوی باشی ڕوەکەکە. ئەم جۆرە ڕوەکانە سوودێکی تری گرنگیان ھەیە بۆ خاک و درەختەکانی تر بەوەی دەبنە سەرپۆشێکی چاک بۆ زەوی دژی ڕووت بوونەوە و سووتانەوە. تەنانەت زیندەوەرانی ڕوەکی فەنکی و میکرۆسکۆپی بچووک کە لەسەر ڕووی خاک دۆزراونەتەوە (کە پێی دەگوترێت خاکی کریپتیبایۆتیک) دەتوانێت بەستەرێکی زیندوو بێت لە ڕێگرتن لە ڕووکردن و دابینکردنی پشتگیری بۆ زیندەوەرەکانی تری بیابان. بیابانە ساردەکان زۆرجار چڕبوونەوەیەکی زۆری خوێیان ھەیە لە خاکدا گیا و دەوەنی نزم زەویەکە دەپارێزن لە ڕووتانەوە و بەستن.
ئاژەڵ و زیندەوەران
ئەو ئاژەڵانەی کە لە بیابانەکان دەژین پێیان دەوترێت سیرۆکۆڵ ھیچ بەڵگەیەک نییە کە پلەی گەرمی لەشی ماماڵ و باڵندەکان لەگەڵ کەشوھەوا جیاوازەکاندا بگونجێن، چ لە گەرمای گەورە یان سارد. لە ڕاستیدا بە دەگمەنییەکی زۆر کەم، ڕێژەیخۆ گونجاندنیان بە قەبارەی جەستە دیاری کراوە، بێ ئەوەی ئەو کەشوھەوایە ھەبێت کە تێیدا ژیاون. زۆر لە ئاژەڵە بیابانییەکان (ڕوەکەکان) بە تایبەتی خۆگونجاندنیان ھەیە و پەرەسەندن ڕێگایەکی ڕوونە بۆ پاراستنی ئاو و ھەڵگرتنیان بۆ کاتی پێویست لە وەرزی گەرما و وشکە ساڵی. بەو شێوەیەش زۆر جار لە فیزیاناسی بەراوردکاری، ئیکۆفیزیۆلۆژیا و فیزیۆلۆژیای پەرەسەندندا دەخوێنرێن. یەک نموونەی باش ھەیە کە تایبەتە بە گورچیلەی مامالی کە لەلایەن جۆرە بیاباننشینەکان نیشان دراوە. چەندین نموونەی پەرەسەندنی بەیەکگەیشتوو لە زیندەوەرەکانی بیاباندا دیاری کراوە، لەوانە لەنێوان کاکتی و یوفۆڕبیا، فیرینۆسۆما و مارمێلکەکانی مۆلۆچ. وێنۆک|155px|باڵندەی کۆرسەری ڕەنگ کرێمی (کەوی بیابان) بیابانەکان ژینگەیەکی زۆر سەرسەخت بۆ ئاژەڵەکان پێشکەش دەکەن. ئەم ئاژەڵانە نەک تەنھا پێویستیان بە خۆراک و ئاو ھەیە بەڵکو پێویستیان بە ھێشتنەوەی پلەی گەرمی لەشیشیان ھەیە لە زۆر ڕوەوە باڵندەکان توانای ئەنجامدانی ئەم کارەیان ھەیە و لەھەموو ئاژەڵەکانی تری بیابان باڵاترن بەجۆرێک دەتوانن کۆچ بکەن بۆ ئەو ناوچانەی کە خۆراکی زیاتریان ھەیە ھەروەھا بیابان دەپشکنن و دوای بارانبارین دەتوانن بەرەو چاڵە ئاوییە دوورەکان بفڕن، لە بیابانە گەرمەکاندا باڵندەی خلیسکێنە ھەیە کە دەتوانێت لە زەوی بیابانی زۆر گەرمدا خۆی دوور بخاتەوە و بەرەو چینە ساردەکانی کەش ھەوراز بڕوا ھەروەھا بە بەکارھێنانی گەرمییەکانی بیابان خۆی بۆ چینە بەرزەکان ببات بەبێ فڕین. باڵندەکان لە ھەوای فێنکتر لە بەرزایییە زۆرەکاندا دەمێننەوە بۆ پاراستنی وزەو ئاوی جەستەیان، ھەندێک لە باڵندەکانی تری بیابانیی لە جیاتی فڕین ڕادەکەن. کۆرسەری ڕەنگ کرێمی بە جوانی بە درێژایی زەوی لەسەر قاچە درێژەکانی خۆی دەفڕێت، بە شێوەی خولی دەوەستێت و ڕەنگی توکەکانی وەک ڕەنگی بیابانەکە لێ دەکات و دەتوانێت تێکەڵ بە دیمەنی سروشتی بکات کاتێک کە لە شوێنی خۆی دەمینێتەوە. ئەم باڵندەیە زۆر شارەزایە لە بیابان سەرچاوەی ئاوەکان پێ دەزانێت ھێلانەکەی لەسەر زەوی بیابان دروست دەکات لە دووری دەیان کیلۆمەتر (میل) لەو چاڵە ئاوەی کە پێویستە ڕۆژانە سەردانی بکات. ھەندێک باڵندەی بچووک لە شوێنی زۆر سنووردارکراودا دەدۆزرێنەوە کە ڕەنگیان ھاوتایە لەگەڵ ڕەنگی ڕووی بیابانەکە نموونەی ئەم جۆرانە (کەوی بیابان) ە کە خۆی لەگەڵ لمەکان تێکەڵ دەکات و توکێکی نوێ دەردەکات کە ڕەنگی وەک لمی بیابان ئەم کردارەی کاتێکی زۆر دەخایەنێت تا دڵنیادەبێتەوە لەوەی لەگەڵ ژینگەکەی خۆی یەکدەکەوێ.
ئاو و دوانەئۆکسیدی کاربۆن بەرھەمی کۆتایی میتابۆلی ئۆکسیدی چەوری و پرۆتین و کاربۆھیدراتن. ئۆکسیدیکردنی گرامێک کاربۆھیدرات ٠٫٦٠ گرام ئاو بەرھەم دەھێنێت؛ ٠٬٤١ گرام پرۆتین یەک دڵۆپ ئاو بەرھەم دەھێنێت؛ گرامێک چەوریش ١٫٠٧ گرام ئاو بەرھەم دەھێنێت، ئەم لێکدانەوانەی سەرەوە ئەوەمان نیشان دەدات کە چۆن ئاژەڵەکان خۆیان دەپارێزن لە تینوێتی و وشکە ساڵی کە لەکاتی گەرمای ڕۆژدا چاڵاکییەکانیان کەم دەکەنەوە و ڕێگری دەکەن لە لەدەستدانی ئاو لە ڕێگەی پێست و کۆئەندامی ھەناسەوە ھەروەھا کاتێک لە پشوودان دان پێستیان شێی ئەو ڕوەکانە بەکاردێنێت کە دەیخۆن. جۆرەکانی وەک ئەنتیلۆپی ئەداکس، دیک-دیک، مارمیلکەی گرانت و ڕیکس زۆر کارامەن بۆ ئەنجامدانی ئەمە کە وا دیارە ھەرگیز پێویستیان بە خواردنەوەی ئاو نییە. وشتر نموونەیەکی زۆر نایاب و بێ ھاوتای مامیکە کە لەگەڵ ژیانی بیاباندا دەگونجێت کەمبوونەوەی ئاوی بە بەرھەمھێنانی میزی چڕکراوەوە توانای ئەوەی ھەیە کە ڕێگە لە لەدەستدانی ئاوی جەستەی بگرێت بە ڕێژەی ٤٠٪ ی کێشی لەشی. گۆشتخۆرەکان دەتوانن زۆربەی پێویستییەکانی ئاویان لە شلەی لەشەکانی نێچیرەکەیان دەست بکەوێت. زۆربەی ئاژەڵە گەرمەکانی دیکەی بیابان لە شەودا ڕاو دەکەن بەڕۆژیش بە دوای سێبەردا دەگەڕێن یان لەژێر زەویدا دەچنە سووری سڕبوون. لە قوڵایی زیاتر لە ٥٠ سم (٢٠ ئینج) ئەمانە لە نێوان ٣٠ بۆ ٣٢ °C (٨٦ بۆ ٩٠ °F) دەمێننەوە بەبێ گوێدانە پلەی گەرمی دەرەوە. جەربۆاس و جورجە بیابانییەکان و جرجە کانگەرییەکان و قرتکە بچووکەکانی دیکە، شەوان لە ناو بارۆکانیان دەردێن و ڕێوی و گورگ و چەجاڵ و مارەکان دەیانکەن بەڤنێچیری خۆیان. کانگەرۆس بە زیادکردنی ڕێژەی ھەناسەدان، پانکردنەوە، ئارەقکردنەوە و شێکردنی پێستی قاچیان خۆیان فێنک دەکەنەوە. وێنۆک|225px|مارمیلکەیەکی بیابانی ئەو مامالانەی لە بیابانە ساردەکاندا دەژین، بەھۆی تووکی لەشیان خۆیان گەرم دادەپۆشن و چینەکانی چەوری ژێر پێستیان پەرەی سەندووە و ناواخنی زیاتریان پەرەپێدا نموونە ڕازی جەمسەرییی ڕێژەی توکنی ئەوندە ئەستوورە کە دوو یان سێ ئەوەندەی گیانلەبەرانی تری ئاسایی تووکی ھەیە. باڵندەکان خۆیان لە کێشەی لەدەستدانی گەرما پاراستووە لە ڕێگەی قاچەکانیانەوە کە بەدوور دەگرن لە دانانیان لەسەر سەھۆڵ، ئەم تەکنیکەیان شێوەیەکە لە شێوەکانی خۆگونجاندن. پێنگوین پێستێکی توکنی چڕی ھەیە، چینێکی نزم لەژێر پێستی پڕ ھەوا کردووە تاوەکو لەسەرمای دەرەوەی داببڕێت کە ئەم پەرەسەندنەی پەنگوین یەکێکە لە ستراتیژیترین ڕێگای پاراستنی گەرمی جەستە لە یەکێک لە سەختترین ژینگەی سەر زەوی.
خشۆکەکان ناتوانن لە بیابانە ساردەکان بژین، بەڵکو تەنھا لە بیابانە گەرمەکان خۆیان گونجاندووە. لە گەرمای ڕۆژدا لە بیابانی مەزنی ئەفریقا دا پلەی گەرما دەتوانێت بۆ ٥٠ °C (122 °F) بەرز بێتەوە. بۆیە خشۆکەکان ناتوانن لەم پلەی گەرمایە ڕزگاریان بێت بۆ نموونە مارمێلکەکان لەپلەی گەرمی ٤٥ °C (113 °F) زیاتر ناتوانن بەرگە بگرن. بۆیە بە درێژایی ڕۆژ لە چینەکانی ژێڕ زەوی خۆیان مات دەکەن و بە شەویش دێنە دەرەوە بۆ پەیداکردنی خۆراک. مار و مارمیلکە زۆرترین ژمارەن لە ناوچە وشکاوەکییەکان و ھەندێک مار شێوازی خۆ خشاندنیان لە جوڵەیان پەرەپێداون کە توانای جوڵاندنی لاتەنیشت و ڕێکردنی لمی بەرزیان ھەیە وەک بۆ نموونە ماری کەمانچەی شاخدار لە ئەفریقا و لایەنی ئەمریکای باکوور. وێنۆک|225px|ڕۆبیانێکی بیابانی (بیابانەکانی ئوسترالیا) ئەمفیبیانەکان خۆیان گونجاندووە لەگەڵ بیابان، لەکاتی جووتبوونیاندا پێویستیان بە برێکی زۆر ئاو ھەیە تاوەکو پێستیان شێدار بێت بۆ دەستخستنی ئەم ئاوە کەفی دەمیان بەکار دێنن کە پێستی خۆیان پێ تەر دەکەن ھەروەھا لە مانگە گەرمە وشکەکاندا لە نێو بارۆیەکی قووڵدا ژیانی خۆی بەسەر دەبات لەم ماوەیە چەندین جار پێستی خۆی دەگۆڕێت تاوەکو بە شێداری بمینێتەوە و پاشماوەی دەوروبەریان وەک کونەئاوێک بەکار دەھێننەوە بۆ شێداری جەستەیان. لە بیابانی سۆنوران مارەکان زۆربەی مانگەکانی ساڵ لە ناو چادرەکەی خۆیاندا بەسەر دەبەن تا بارانێکی بەخوڕ دادەبارێت ئینجا یەکەم نێرە بۆ دۆزینەوەی حەوزێکی گونجاو دێتە دەرەوە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی مێیەکانی تر. ھەر لەنێو ئەم گۆمانەدا مێیەکان ھێلکەکان دادەنێن و بەھۆی ئاوەوە بە خێرایی گەشە دەکەن پێش ئەوەی ئاوەکە بە ھەڵم بڕوات. کاتێک گۆمەکان وشک دەبن، پێستیان دادەکەنن. ھەرزەکارەکان بۆ ماوەیەک لەسەر ڕووی بیابانەکە دەمێننەوە بۆ دۆزینەوەی خۆراک تا برێک گەورە دەبن دواتر زوو خۆیان دەخەنە ژێڕ زەوی. لە ھەندێک لە بیابانەکان (بیابانەکانی ئوسترالیا) ئەم گۆمە ئاوانە بۆ زیاتر لە پێنج ساڵ دەمێننەوە بۆیە سووڕی ژیانی بۆقیشیان دەکەویتێ، ھەروەھا بۆقە بارانی بیابانی لە نامیبیا لە شەودا بەھۆی ئەو تەمومژە دەریایییە شێدارەوە کە لە ئەتڵەسییەوە دێت زیندووە بەڵام ھەر کە خۆڕ ھەڵھات و تەمەکان نمان ئەوانیش دەچنەوە سوورێ سڕبوون.
مەگەزەکان، بەتایبەتی ئەرترۆپۆدەکان، بە سەرکەوتوویی ماڵەکانیان لەژێر زەوی بیاباندا دروست کردووە، مێش و مێروولە و کوللە و دووپشک و جاڵجاڵۆکە پێست یان ڕووپۆشیکی لاوازیان ھەیە کە بێکەڵکن بەبێ ئاو بۆیە زۆربەیان ھێلکەکانیان لەژێر زەویدا دادەنێن و بەچکەکانیان دوور لە پلەی گەرمی بیابان گەورە دەکەن. مێروولەی زیوی شاریان (Cataglyphis bombycina) پرۆتینەکەی بە شێوەیەکی بزۆت بەکار دەھێنێت و لە کراوەدا دەچوزێت تا بەھۆیەوە فێنک بێتەوە. قالۆنچەی قاچی تۆخی درێژ لە نامیبیا لەسەر قاچی پێشەوەی دەوەستێت بە درێژایی ڕۆژ ئەم بەرز کردنەوەیە وەک چڕکردنەوە و شۆرکردنەوەی ئاوی جەستەی دادەنرێت، ھەندێک ئارترۆپۆد لە گۆمە بیابانییەکان کە لەدوای باران دروست دەبن گەشە دەکەن و لە چەند ڕۆژێک دا سووڕی ژیانیان تەواو دەکەن. ڕۆبیانی بیابان ژیان و دەرکەوتنی " بە شێوەیەکی سەرسوورھێنەر "ە لە ناو قەپێڵکی تازە دروستبوودا کە وەک ھێلکەی مارە دێتە دەرەوە. ئەوانی تر وەک ڕۆبیانی بریین و ڕۆبیانوی فەیر و ڕۆبیانەکانی تادپۆلێ، ئیمتیکۆرتیباتیکن و دەتوانن تا ٩٢٪ کێشی لەشیان لە دەست بدەن، ھەر کە باران دەبارێت و حەوزەکانی کاتییان دووبارە دەردەکەونەوە دەست دەکەنەوە بە گەشە کردن.
مێژوو
خەڵک بۆ ماوەی چەندین ساڵە لە بیاباندا دەژین، لەوانە بۆشمەنەکانن لە بیابانی کەلاھاری، و ئەبەڕەسەنەکان لە ئوسترالیا و ھۆزە جۆراوجۆرەکانی گەڵەڕەسەنەکانی ئەمریکای باکوور، کە ھەموویان لە بنەڕەتدا خەریکی ڕاوشکاری و کۆکردنەوە بوون. ئەوان پەرەیان بە بەھرەی دروستکردن و بەکارھێنانی چەک و شوێنپێ ھەڵگرتنی ئاژەڵەکان دا و دۆزینەوەی ئاو و خۆشکردنی ڕوەکی خواردەمەنی و بەکارھێنانی ئەو شتانەی کە لە ژینگە سروشتییەکەیان دۆزیویاننەتەوە دا، بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی ڕۆژانەیان. بەھرە و زانستەکانیان بەشێوەی زارەکی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوکەی دوای خۆیان گواستووەتەوە. کارە کولتوورەکانی دیکەیان بریتییە لە خوری مەڕ، بزن، وشتر، یاق، لاما یان ئاسک. بە گاکانیانەوە بەسەر ناوچە گەورەکاندا گەشتیان کرد ھەروەک بارانبارینە وەرزی و نارێکەکان، بەرەو لەوەڕگا تازەکان کۆچیان کرد و چادرەکانیان لەگەڵ خۆیان دەبرد کە لە پەڕۆ یان پێست لەسەردار دروستکرابوون و خۆراکیشیان بریتی بوون لە شیر و خوێن و ھەندێک جاریش گۆشت. وێنۆک|155px|دوو دانیشتووی بیابانی (مۆزەخانەی قەشم باشووری ئێران) بیابان نشینانیش بازرگان بوون بیابانی مەزن زێدی شانەی گەورەی بازرگانان بوو کە لە کەناراوەکانی زەریای ئەتڵەسییەوە ھەتا میسر درێژ دەبێتەوە. ڕێگای بازرگانیان پەرەی سەند بوو کە لە باشوورەوە لە بیابانی کەناری دەستی پێدەکرد تا ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاستی کۆتایی دەھات لەوێشەوە لە زەویە بە پیتەکانەوە بەرەو باکوور دەڕۆیشتن و ژمارەیەکی زۆر حوشتریان بۆ ھەڵگرتنی کەلوپەلە بەنرخەکانیان بەکار دەھێنا. تەوارق بازرگان بوون و ئەو کەلوپەلانەی کە بە نەریتی دەیانگواستەوە بریتی بوون لە کۆیلە و عاج و زێڕ کە بەرەو باکووریان دەبردن و خوێش بەرەو باشوور. بەربەرییەکان بە زانیاری ھەرێمەکەیان کاری ڕێبەری کردنی کاروانەکانیان دەکرد. لە نێوان سەدەکانی ھەشت و ھەژدەدا چەندین ملیۆن کۆیلە بەرەو باکوور بردراون. مانای نەریتی گواستنەوەی وشکانی بە ھاتنی ترومبێل و بارھەڵگر و شەمەندەفەر کەم بووەوە، بەڵام کۆتاییان نەھات چونکە ھێشتا کاروانەکان بە درێژایی ڕێگاکانی نێوان ئەگادیز و بیلما و لەنێوان تیمبۆکتۆ و تائوودێنی خوێ لە ناوخۆوە بۆ کۆمەڵگەکانی بیابانی کەناری دەگوازنەوە وێنۆک|225px|کاروانچییە بیابانییەکان خوێ لە ئاگەدیزەوە بۆ بێلما دەوروبەر و کەناری بیابانەکان کە زەوی لێژن و زیاتر بارودۆخی گونجاوتر بوو، ھەندێک کۆمەڵە کردیان بە زەوی کشتوکاڵی لەوانەیە ئەمە ڕوویدابێت کاتێک کە دەرد و پەتا ئاژەڵەکانیانی مردارکردبێتەوە. بەھۆی نالەباری ژینگەیییەوە ڕەنگە لە بارودۆخێکی زۆر خراپی کشتوکاڵیدا ژیابن. ھەڵکەوتەی ھەندێک لە زەویەکان و خستنەوەی نەوەی زیاتر ڕەنگە بووبێتنە ھۆی دروستبوونی کێشە لە نێوانیاندا.
ئەمڕۆ ھەمان زیان بەناوچە نیمچە بیابانەکان گەیشتووە کەساڵانە نزیکەی دوازدە ملیۆن ھێکتار زەوی یان زەوی کشتوکاڵی چۆڵ دەکرێن. بەھۆی بەبیابانبوون و وشکەساڵی و گۆڕانی ئاووھەوا و تەمبەڵی لە کاری کشتوکاڵی و پەیدابوونی پیشەسازی و کێڵگە نەوتییەکان.
سامانی سرووشتی
بیابانەکان سەرچاوەی کانزای بەرچاویان تێدایە، ھەندێک جار بەسەر ھەموو ڕوکەشیاندا، ڕەنگی تایبەتمەندی خۆیان پێدەدات بۆ نموونە بیابانی ڕەنگ سوور بەڵگەی بوونی کانزای ئاسن بوو لە پێکھاتەکەی. پرۆسە جیۆلۆجییەکان لە کەشوھەوایەکی بیابانیدا دەتوانێت کانزاکان بۆ ناو سپاردە بەنرخەکان چڕ بکات. تیشکی خۆڕ بەھاوکاری ئاوی ژێر زەوی دەتوانێت کانزای خاو دەربھێنیت و دووبارە بیانباتەوە ژێر خاک، بەپێی ھەمان میکانیک ھەڵمبوونی ئاو دەبێتە ھۆی چڕکردنەوەی کانزاکان لە دەریاچەکانی بیاباندا، کە دەبێتە ھۆی دروستکردنی قەراخەکانی دەریاچەی وشک کە دەوڵەمەندن بە کانزاکان چونکە ھەڵمبوون دەتوانێت کانزاکان وەک جۆرەھا پیشەسازی مرۆیی کانزاکان چڕبکات، لەوانە گەچ، سۆدیۆم نیترات، سۆدیۆم کلۆرید و بۆرات. ھەڵمەکان لە بیابانی گەورەی باساینی ئەمریکادا دەدۆزرێنەوە، کە لە مێژوویدا لەلایەن «٢٠- تیمی ھێلەر» بەکاردەبرێ و عەرەبانەی بۆراکس لە دۆڵی مەرگەوە بۆ نزیکترین ھێڵی ئاسنی ڕادەکێشرێت. بیابان بەتایبەتی دەوڵەمەندە بە خوێی کانزایییەکان، بۆ نموونە بیابانی ئاتاکامای چیلیی کە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٠ ەوە تا ئێستا نیتریتی سۆدیۆم بۆ تەقەمەنی و پەینی کیمیایی مینڕێژ کراوی لێ دەردەھێنرێت. نموونەی کانزاکانی تری بیابان بریتین لە؛ مس لە چیلی و پیرۆ و ئێران ھەروەھا ئاسن و یۆرانیۆم لە ئوسترالیا و چەندین کانزای تر، خوێ و جۆرە بەنرخە بازرگانییەکانی بەرد وەک پومیس لە بیابانەکانی سەرتاسەری جیھان دەردەھینرێن.
شێوەی نەوت و گاز لە خوارەوەی دەریا تەنکەکان کاتێک میکرۆئۆرگانیمەکان لەژێر باری ئەنوکسدا شیدەبن و دواتر بە تەندرووم دادەپۆشرێت. زۆربەی بیابانەکان لە یەک کاتدا شوێنی دەریا تەنکەکان بوون و ئەوانی تر لە ژێرەوەی ھایدرۆکاربۆنیدا ئاویان تێکراوە کە بە جوڵەی قاپی تەکتۆنی بۆی دەگوازرێتەوە. چەند کێڵگەیەکی گەورەی نەوتی وەک کێڵگەی غەوار لەژێر لمی سعودییەدا دەدۆزرێنەوە جیۆلۆجیستەکان پێیان وایە کە پاشەڕۆکانی تری نەوت لەلایەن پرۆسەکانی ئەئۆلیلە لە بیابانە کۆنەکان دا دروست بوون وەک لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک لە کێڵگە گەورەکانی نەوتی ئەمریکیدا ھەمان ئەو بابەتە بێت.
کێڵان و جووتکاری
نموونەی ھاوچەرخی کێڵگەی بیابان دۆڵی ئیمپریالی کالیفۆرنیایە کە پلەی گەرمای بەرز و تێکڕای بارانبارینی تەنیا ٣ لە (٧٦ ملم) لە ساڵێکدا ھەیە. ئابورییەکەی بە قورسی پشت بە کشتوکاڵ و زەویەکان دەبەستێت کە لە ڕێگای تۆڕێکی کەناڵ و بۆرییەوە ئاودانیان کردووە کە بە تەواوی لە ڕووباری کۆلۆرادۆوە سەرچاوەیان گرتبوو لە ڕێگەی کانالی ئاویەوە ئاو بۆ ھەموو زەویە بە پیتەکانی ئەمریکا چوو، بوون بە بەشێک لە دەشتی لافاوی و زەوی بەراو، ئەوەی کە چاوەڕێی دەکرا (بەبیابان بوون) پێچەوانەکەی بینرا، بەجۆرێک گۆڕدران بۆ یەکێک لە ناوچە ھەرە بەرھەمدارترینەکانی کشتوکاڵ لە کالیفۆرنیا، ئاوەکانی تری ڕووبارەکە بۆ کۆمەڵگە شارستانییەکان دەچوو بەڵام ھەموو ئەمانە لەسەر حسابی ڕووبارەکە بووە کە لە خوار شوێنەکانی دەرھێنانەوە لە زۆربەی ساڵدا ھیچ لێشاوێکی سەرزەوی تێدا نییە. یەکێکی تر لەگرفتەکانی بەردەم گەشەکردنی بەروبووم بەم شێوەیە، دروستبوونی سالینە لەو خاکەی بەھۆی ھەڵمبوونی ئاوی ڕووبارەوە دروست دەبێت. سەوزبوونی بیابان وەک ئاواتێک دەمێنێتەوەو لەیەک کاتدا وەک ئایندەیەک بۆ زیادکردنی بەرھەمی خۆراک بۆ گەشەی دانیشتووانی جیھان سەیر دەکرێت، کاتێک ئەم دیمەنە سروشتییە تەنھا بە خەیاڵ بینرا و وەک چۆن ئەو زیانە ژینگەیانەی کە لە شوێنی دیکە کەوتن بەھۆی ئاودێریی و پڕۆژەی سەوزکردنی بیابان.
وزەی خۆر
بیابانەکان بە شێوەیەکی زیاد وەک سەرچاوە بۆ وزەی خۆر تەماشا دەکرێن، بەشێکیشیان بەھۆی کەمی بەرگی ھەورەوە چەندین پلێتی وزەی خۆریان لە بیابانی مۆجاڤی دا دروست کردووە ھەروەھا ئەگەر بڕوانینە بیابانی ئیڤانپا دەبینین بووەتە یەک پارچە لە شوشە کە بەمەبەستی دەست خستنی وزەی خۆر دانراون. وێنۆک|225px|نەخشەیەکی ھێلکاری، چۆنییەتی بەرھەمھێنانی وزەی کارەبا و گواستنەوەی بۆ ئەورووپا نیشان دەدەات توانای دروست کردنی وزەی خۆر لە بیابانی مەزنی ئەفریقادا زۆر گەورەیە، کە بەرزترینیان لەسەر گۆی زەوی دۆزراوەتەوە پرۆفیسۆر دەیڤد فەیمان لە زانکۆی بێن گۆرین ڕایگەیاندووە کە ئەو تەکنەلۆژیایەی ئێستا ھەیە بۆ دابینکردنی کارەبا ئەگەر بێت و لە بیابانی مەزنی ئەفریقا دایبمەزرێنین ئەوالە ١٠٪ ی کارەبای ھەموو جیھانی لێ بەرھەم دێت. دەستپێشخەری پیشەسازی بۆ وزەی خۆر بایناگ کۆنسەرتیومیک بوو کە بە دوای ٥٦٠ ملیار دۆلارەوە دەگەڕا بۆ وەبەرھێنان لە باکووری ئەفریقای خۆر و دامەزراندنی با لە ماوەی چل ساڵی داھاتوودا بۆ دابینکردنی کارەبا بۆ ئەورووپا لە ڕێگەی ھێڵەکانی کێبڵەوە کە لەژێر دەریای سپی ناوەڕاست دەپەرێندرانەوە. بەرژەوەندی ئەوروپی لە بیابانی مەزنی ئەفریقا لە دوو ڕوویییەوە سەرچاوە دەگرێت: خۆرەتاوی بە بەردەوامی ڕۆژ و زەوییەکی زۆر بەکارنەھاتوو. بیابانی مەزن لە ھەر بەشێکی تری ئەورووپا تیشکی خۆر زیاتر وەردەگرێت. بیابانی مەزن بۆشایی بەتاڵی ھەیە کە سەدان میل چوارگۆشەی پێویستە بۆ کێڵگەی خانوو لە ئاوێنەکان بۆ ڕوەکی خۆر. بیابانی نەگڤ و ئیسرائیل و دەوروبەری، بە دۆڵی عەرەبەوە، خۆرێکی زۆر وەردەگرن و بە گشتی نایابن بۆ ئەم کارە. ئەمەش بووە ھۆی دروستکردنی چەندین شووشەی خۆر، دەیڤد فایمان پێشنیاری کردووە کە شوشەی خۆری «مەزن» لە نەگڤ بتوانێت ھەموو پێداویستییەکانی ئیسرائیل بۆ کارەبا دابین بکات.
مەیدانی جەنگ
ڕەنگە عەرەبەکان یەکەم ھێزی ڕێکخراو بن بۆ ئەنجامدانی شەڕی سەرکەوتوو لە بیاباندا بە زانینی ڕێگاکانی دواوە و شوێنی مێرگەکان و سەرچاوەکانی ئاو بە سوود وەرگرتن لە حوشتر، ھێزەکانی عەرەبی موسڵمان توانییان لە ماوەی ٦٠٠ تا ٧٠٠ ی ز دا لە کاتی فراوانبوونی خەلافەتی ئیسلامیدا سەرکەوتوانە بەسەر ھەردوو ھێزی ڕۆمی و فارسدا زاڵ بن. وێنۆک|225px| مینێکی بیابانی بە سەربازانی بەریتانیا دەتەقێتەوە لە ھێلی پێشەوەی جەنگ دوای چەندین سەدە ھەردوو جەنگی جیھانی شەڕیان لە بیاباندا بینی، لە جەنگی جیھانی یەکەمدا، تورکە عوسمانییەکان لە ھەڵمەتێکدا کە نیمچە دوورگەی عەرەبیان لەدەست بوو، لەگەڵ سوپای ئاسایی بەریتانیادا کەوتنە جەنگەوە. تورکەکان لەلایەن بەریتانییەکان شکستیان پێھات، کە پشتیان لە ھێزە ناڕێکەکانی عەرەب دەکرد کە بە دوای شۆڕشدا بوون لە دژی تورکەکانی حیجاز، لەم جەنگە (تی ئی) لاورێنس ناوبانگێکی گەورەی بەدەست ھێنا دوای تۆمارکردنی سەرجەم یاداشتەکانی لە پەرتوکی حەوت کۆڵەکەی حیکمەت دا.
لە جەنگی جیھانی دووەمدا، ھەڵمەتی بیابانی خۆڕئاوا لە لیبیای ئیتالیا دەستیپێکرد. جەنگ لە بیاباندا بواری گەورەی پێشکەش بە تاکتیکەکان کرد بۆ بەکارھێنانی بۆشایییە فراوانە کراوەکان بەبێ سەرقاڵکردنی قوربانییەکان لە نێوان خەڵکی مەدەنیدا تانک و زرێپۆشەکان توانییان دوورییەکی زۆری پێ گەشت بکەن و مین بە ژمارەیەکی زۆر لە زەویەبیابانییەکان دانرا بەڵام قەبارە و ڕەقی ناوچەکە مانای ئەوە بوو کە ھەموو پێداویستییەک کە پێویستە لە دوورەوە بھێنرێن سەرکەوتنەکان لە جەنگدا بەرەو پێش دەچوون و زنجیرەی دابینکردنەکانیان زۆر زیاتر دەبوو، لەکاتێکدا سوپا شکستپێھاتوەکە دەتوانێ پاشەکشێ بکات و دووبارە کۆیان بکاتەوە و دووبارە دابینیان بکات. لەبەر ئەم ھۆیانە بەرەی پێشەوە بە سەدان کیلۆمەتر درا بە دواوە و بەرەو پێشەوە ڕۆیشت لەکاتێکدا ھەر لایەک دۆڕاندبێتی یان و تەوژمی بەدەستھێنابێت بەڵام سەرەنجام بردنەوەکە تەنھا بۆ بیابان بووە چونکە جگە لە لم کەسی تر نەیتوانیوە بمێنێتەوە.
بیابان لە کلتوردا
بیابان بە گشتی وەک دیمەنی بەتاڵ و نەزۆک بیری لێ دەکرێتەوە. لەلایەن نووسەر و فیلمساز و فەیلەسوف و ھونەرمەند و ڕەخنەگرانەوە وەک شوێنی ئەوپەڕی وێناکراوە، میتافۆرێک بۆ ھەر شتێک لە مەرگ، جەنگ یان ئاینەوە بۆ ڕابردووی پێشوەخت یان ئایندەی داڕماو دەبینرێت. وێنۆک|225px|نیگارێک گەشتەکانی مارکۆ پۆلۆ دەنوێنێت وێژەیەکی فراوان لەسەر بابەتی بیابانەکان ھەیە. لەوانە ھەژمارێکی مێژوویی سەرەتایی، کە مارکو پۆلۆ (ج ١٢٥٤–١٣٢٤) بوو، کە لە گەشتەکەیدا لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بۆ چین گەشتی کرد، لە گەشتەکەی بیست و چوار ساڵی خایاند ژمارەیەک بیابانی تێپەڕاند ھەندێک لە ھەژمارەکان وەسفی ڕوونی بارودۆخی بیابانەکان دەکەن، ھەرچەندە زۆرجار ھەژماری گەشتەکان لە بیابانەکان بە ڕەنگدانەوە دەگۆڕدرێتەوە، وەک چۆن لە کارە گەورەکانی چارڵز مۆنتاگو دوێدای، گەشتەکانی بیابانی عەرەب (١٨٨٨) ئەنتۆین دوو سانت ئیکسوپێری ھەردوو فڕینەکەی و بیابانەکەی لە با و لمی و ئەستێرەکان باس کرد؛ و گێرترود بێڵ لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە فراوانی لە بیابانی عەرەبیدا گەشتی کرد، بوو بە شارەزا لەو بابەتە، کتێب دەنووسێت و ئامۆژگاری حکوومەتی بەریتانیا دەکات لە مامەڵەکردن لەگەڵ عەرەبەکاندا ژنە دۆزەرەوەیەکی دیکە فریا ستارک بوو کە بە تەنیا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا گەشتی دەکرد، سەردانی تورکیا، عەرەبستان، یەمەن، سووریا، فارس و ئەفغانستانی دەکرد، لەسەر ئەزموونەکانی خۆی زیاتر لە بیست کتێبی نووسیبوو ئووی جۆرجی سروشتزانی ئەڵمانی چەند ساڵێکی لە بیاباندا بەسەر برد، لە کتێبەکەیدا، لە بیابانەکانی ئەم زەوییەدا ئەزموون و لێکۆڵینەوەکانی تۆمار کرد شاعیری ئەمریکی ڕۆبێرت فرۆست لە شیعرەکەیدا، شوێنە بیابانییەکان، کە بە ستانزا کۆتایی دێت، بیرکردنەوە پڕ لە ترسەکانی خۆی دەردەبڕێت " ناتوانن بە بۆشایییە بەتاڵەکانی خۆیان / لە نێوان ئەستێرەکاندا بمترسێنن - لەسەر ئەستێرەکان کە ھیچ ڕەگەزێکی مرۆیی تێدا نییە. / لە خۆمدا ئەوەندە لە ماڵ نزیکتر ھەیە / تا خۆم بە شوێنە بیابانەکانی خۆم بترسێنم.
بیابان لەسەر ھەسارەکانی تری گەردوون
وێنۆک|225px|ڕووکاری ھەسارەی بارام کە پارچەیەکە لە لمی بیابانی وشک و سارد بارام تاکە ھەسارەی دیکەی ناو کۆمەڵەی خۆرە جگە لە زەوی کە بیابانەکانی لەسەر دیاری کراوە. سەرەڕای نزمی پەستانی سەر ڕووی زەوی (تەنیا ١ / ١٠٠ ی ھی زەوی)، خاکی سەر بارام دەریایەکە لە لمی بازنەیی کەزیاتر لە ٥ ملیۆن کم ٢ (١, ٩ ملیۆن مەتر دووجا) لە ناوچەکەدا پێکھێناوە، کە لە زۆربەی بیابانەکانی سەر زەوی گەورەترە. بیابانەکانی سەر ھەسارەی بارام بەشێوەیەکی سەرەکی لە لم پێکدێن لە شێوەی نیوە مانگ لە ناوچە تەختەکانی نزیک کڵاوە سەھۆڵییە جەمسەرییە ھەمیشەیییەکان لە باکووری ھەسارەکەدا ھەیە. تاقیکردنەوەی ڕووی بەردەکان بە گالیسکەی گەڕانی مەریخ بیابانەکانی بارامی بەشێوەی ڕووکەشی نیشان داوە واتا وەک بیابانەکانی سەر زەوی تەنھا ڕووی دەرەوەیان بە لم داپۆشراوە، ھەروەھا لەسەر ڕووی مانگەکانی تیتان و ھورمز، بیابانی ھاوشێوە بەدی کراون.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بیابانەکان پۆل:جیۆمۆرفۆلۆژیا
ڕانیل ویکریمێسینگ
رانیل ویکریمێسینگ (بە سینھالی: රනිල් වික්‍රමසිංහ؛ لەدایکبووی ٢٤ی ئازاری ١٩٤٩) سیاسەتوانێکی سریلانکایە و لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢ەوە سەرۆکی سریلانکایە. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە سەرۆکی پارتی نیشتیمانی یەکگرتووی سریلانکایە، لەپێنج خولی جیاوازدا وەک سەرۆکوەزیرانی سریلانکا کاری کردووە، سەرکردایەتی شەش حکوومەتی کردووە، لە ساڵی ١٩٩٣ تا ١٩٩٤، ٢٠٠١ تا ٢٠٠٤، ٢٠١٥ تا ٢٠١٨، ٢٠١٨ تا ٢٠١٩، دوایینجاریش لە ٢٠٢٢. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٤ تا ٢٠٠١ و لە ٢٠٠٤ تا ٢٠١٥ وەک سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن کاری کردووە. ویکریمێسینگ لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ بەشێوەی کار بەڕێکەر بوو بە سەرۆکی سرینلانکا بەوەکالەت، دوای ئەوەی گوتابا ڕاجاپاکسا سەرۆکی پێشوو بەھۆی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی لە وڵاتەکە ڕای کرد بۆ ماڵدیڤ و لەوێش بۆ سەنگاپوورە. ڕاجاپاکسا لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەستی لەکارکێشایەوە و ڕۆژی دواتر ویکریمێسینگ وەک سەرۆکی سریلانکا بە وەکالەت سوێندی یاسایی خوارد. لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢، ویکریمێسینگ لە ڕێگەی ھەڵبژاردنی پەرلەمانەوە وەک ٩ھەمین سەرۆک ھەڵبژێردرا. لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٢دا وەک سەرۆکی سریلانکا لە پەرلەمان سوێندی سەرۆکایەتی خوارد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩ پۆل:زیندووان
مارکۆ پۆلۆ (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
مارکۆ پۆلۆ زنجیرە درامایەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەمریکییە کە باس لە ساڵانی سەرەتایی ژیانی مارکۆ پۆلۆ دەکات لە سەردەمی دادگا و تەختی کوبلای خان و خانەکانی ئیمپراتۆری مەنگۆل و دامەزرێنەری بنەماڵەی یوان (١٢٧١–١٣٦٨). زنجیرەکە لە ١٢ ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ لە نێتفلیکس نمایش کرا. ئەم زنجیرەیە لەلایەن جۆن فوسکۆ و ئەستێرەکانی لۆرێنزۆ ڕیچێڵمی لە ڕۆڵی ناونیشاندا دروستکراوە، کە بە نەدیتیوۆنگ وۆنگ وەک کوبلای خان ڕۆڵ دەگێرێت و لەلایەن ھاوبەشگای واینستین بە ڕھە م ھێنراوە لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ دا. ھەروەھا زنجیرەکە وەرزی دووەمی دروست کرا کە لە ١٠ ئەڵقە پێک ھاتبوو ئەمیش لەلایەن نێتفلیکسەوە بڵاوکرایەوە و خرایە سەر وەرزی یەکەم کە لە ١ی تەممووزی ٢٠١٦ دا نمایش کرا. لە ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن دەزگای بەرھەمھێنانی کەناڵی کوردسات وەرگێردرایە سەر زمانی کوردی.
لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ نێتفلیکس ڕایگەیاند، کە مارکو پۆلۆیان پاش دوو وەرز ھەڵوەشاندنەوە. سەرچاوەکان بە پەیامنێری ھالیوودیان ڕاگەیاند کە ئەو دوو وەرزە ٢٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ نێتفلیکس لێکەووتووە و بڕیاری ھەڵوەشاندنەوەیشی بە ھاوبەشی لەلایەن نێتفلیکس و کۆمپانیای وینشتاین کراوە.
سەرەکییەکان
جاکلین چان وەک شابکانا (وەرزی ٢)، دایکی کەیدو.
لیۆناروو وەک ئۆرۆس (وەرزی ٢)، کوڕی کایدو.
تۆماس چانھین وەک گێرێل (وەرزی ١)، خانێکی دڵسۆز بۆ کەیدو.
کریس پانگ وەک ئاربان (وەرزی ٢) خانێکی دڵسۆز بۆ کەیدو
گابریل بایرنێ وەک پاپا گریگۆری ئێکس (وەرزی ٢)
میشێل یوو وەک لۆتۆس (وەرزی ٢)، ڕاھیبەیەکی تائۆیست و پارێزگارێکی دیاری کراو لە ئیمپراتۆری کوڕە ئیمپڕاتۆرەکەی بنەماڵەی سۆنگ.
لاوەکییەکان
کۆڕادۆ ئینڤێرنیزی وەک مافیۆ پۆلۆ (وەرزی یەکەم)، مامی مارکۆ
تان کینگ ھوا وەک کسی داوکینگ (وەرزی یەکەم) دۆوکرێسی بنەماڵەی گۆرانی.
لاورێنس ماکۆرێ وەک زا بینگ (وەرزی یەکەم)، پارێزگاری خۆپارێزی شازادە کۆکاچین.
ڤانێسا ڤاندێرستراتن وەک شازادە سۆرگە (وەرزی یەکەم) یەکێک لە ژنەکانی جینجیم.
پاتریک تێو وەک جەنەڕاڵ برۆی سوور (وەرزی ١)
شو ئان ئۆن وەک جین جین فی (وەرزی یەکەم) ھاوڕێی می لین و کەنیزەکی ئیمپریالی.
کلۆی لوتی (وەرزی ١) و جەیمی جوی (وەرزی ٢) وەک لینگ لینگ، کچی می لین و ئیمپراتۆری پێشووی بنەماڵەی سۆنگ.
نیکۆلاس بلەدوۆرت وەک تولگا (وەرزی یەکەم)، پاسەوانی کۆکاچین.
ماکس کێللیدی وەک ئیمپراتۆر دوزونگ کوڕی خاوەن کاری ماینوی و ئیمپراتۆری پێشووی بنەماڵەی سۆنگ
دانیال تویارا وەک سوخ (وەرزی ٢)، جەنگاوەری بۆرمی سوێندخواردوی ئەحمەد.
تۆش ژانگ وەک بای (وەرزی ٢)
بیامبادۆرج ئاڵتانھویاگ وەک ژەنەڕاڵ قەبان (وەرزی ٢)
ئێستر لۆو وەک کۆکاچین (وەرزی ٢؛ میوان، وەرزی ١)، شازادەی ڕاستەقینەی ھۆزی مەگۆل بایاوت.
میوانانی بەرھەم
بەڵجینیامین عەمەرسەیخان وەک ئاریق باوکێ (وەرزی یەکەم)، برای خان، سەرپەرشتیاری کاراکۆرم
تۆگۆ ئیگاوا وەک چولون (وەرزی ٢)
بەرھەمھێنان
ئەم زنجیرەیە لە بنەڕەتدا لە ستارز پەرەی سەندبوو، کە لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢ دا ئەو زنجیرە درامایەیان دەست پێکردبوو دوای ئەوەی لە چین ھەوڵی فیلمسازی و تۆمارکردنی شکستی ھێنا، پڕۆژەکە بە ھاوبەشگای واینستاین سپاردرا دواتر نێتفلیکس بۆ وەرزی یەکەمی ١٠ ئەڵقە یی زنجیرەکەی لەخۆگرت، کە نزیکەی٩٠ ملیۆن دۆلاری بۆ تەرخان کرد، کە بووە یەکێک لە گرانترین نمایشە تەلەفزیۆنییەکانی جیھان، لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ دا بە فەرمی لە نێتفلیکس ڕاگەیەنرا. یۆکام ڕۆوننگ و ئیسپێن ساندبێرگ وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار بەرھەمیان ھێنا. ئەم زنجیرە فیلمە لە کازاخستان-ی ئیتالیا و لە ستۆدیۆکانی پیناود لە مالیزیا و ھەروەھا لە شوێنە دوورەکانی مالیزیا و بە تایبەت ناوچە چۆڵەوانییەکانی کەمەرەی زەوی و ھەروەھا سلۆڤاکیا و ھەنگاریا وێنەیان گرتووە، بەتایبەت لە کازاخستان کە ژینگەکەی ھاوشێوەی مەنگۆلیایە، ھەنگاریا شوێنی وێنەگرتنی ڕۆمای ڕێنێسانس بوو، سلۆڤاکیاش ھەندێک ڕێکبەندی چیایی بۆ وەرزی ٢ی لێ وێنەگیرا.
جۆ کون کاری لەسەر نمایشەکە دەکرد وەک پارێزەرێکی یاسایی بەھۆی دیارنەمانی بودجەی ھێڵی ئاسمانی مالیزیا ی ئێچ ٣٧٠ لە کاتی بەرھەمھێنانی پێش تەواوبوونی بزر بوو.
جۆان چن بۆ خۆ ئامادەکردنی بۆ ڕۆڵەکەی وەک چابی کتێبی مێژووی نھێنی شاژنی مەغۆلەکانی خوێندەوە کە لەلایەن جاک ویدرفۆرد نووسراوە، چونکە دەیویست ئەدای ڕۆڵەکەی ڕەنگدانەوەی کەلتوری ڕاستەقینەی مەنگۆلییەکان بێت.
پێشوازی
وەرزی یەکەمی مارکۆ پۆلۆ بەپێی ڕەخنەگران زنجیرەیەکی تێکەڵ و ناڕوونە، ھەر بۆیە وەرزی یەکەم ڕێژەی ٣٣٪ی ھەیە، ئەمەش بەپێی ٤٥ پێداچوونەوە، بە تێکڕای ڕێژەی ٤٫٧٩/١٠ کۆدەنگی ڕەخنەیی سایتەکە وەھا دەگوترێت کە "نائومێدییەکی سەرتاسەری، مارکۆ پۆلۆ کەمتر لەگەڕێکی یارییەکە کە ناوی خۆی ھاوبەش دەکات، زیاتر لەخۆشییە. "لە میتاڕەخنەگردا، یەکەم وەرزی نمایشەکە ٤٨ نمرەی ھەیە لە کۆی ١٠٠ نمرە لەسەر بنەمای پێداچوونەوە لەلایەن ٢٢ ڕەخنەگر، کە ئاماژە بە «پێداچوونەوەی تێکەڵاو یان تێکڕا» دەکەن.
جێف جێنسن لە پێداچوونەوەی بۆ ھەفتەنامەی ئینتەرتێمینت، بە ڕادەی «B-» ھەڵسەنگاندنی بۆ وەرزی یەکەمی کرد، کە بە پێشەکییەکی "کەلەرەق"ی ناو برد، بەڵام ئەوەشی وت "لە شوێنێک لە ناوەڕاستی ئەڵقەی دوو دا، ھەرچەندە مارکۆ پۆلۆ بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر سەیر دەکرێت بەڵام کاری فیلمسازییەکەی زۆر بە تاوتر دەبێت". ھەروەھا تۆم گلیاتو لە نووسینێکدا ستایشی زنجیرەکەی کرد و نووسیبووی "... داستانێکی خۆش و کۆنەپارێز ".
وەرزی دووەم بە بەراورد بە وەرزی یەکەم پێداچوونەوەی ئەرێنیتری بۆ کرا، بە ڕێژەی (١٠٠٪) ھەڵسەنگاندنی بۆ بەرزکرایەوە، ئەمەش بەپێی (٦) پێداچوونەوە، بەڕێژەی (٧٫٢/١٠) بەڵێی وەرگرت.
لە ساڵی ٢٠١٥ دا سەرۆکی مەنگۆلیا تسئاخیاگین ئەلبێگدۆرج خەڵاتێکی پێشکەش بە جۆن فوسکۆ و تیمی داھێنەری مارکۆ پۆلۆ کرد و تێیدا ڕێزیان لە وێنە ئەرێنی و پێشکەشکردنە جیھانییەکەیان کرد. بۆ بابەتی مەنگۆلیا دا فۆسکۆ خۆی ئەو زنجیرە درامایەی بە خەیاڵی مێژوویی وەسف کردووە لەسەر بنەمای نووسراوەکانی مارکۆ پۆلۆی گەشتیارە ئیتاڵییەکە دروستکراون.
ناتیق
ناتیق ناوی مەلا کەریم کوڕی مەعروف کوڕی وەسمانە، ساڵی ١٨٨٦ لەدایکبووە، یەکێکە لە شاعیرە ھەست ناسک و خاوەن شیعری دڵداریی و ناسکی زۆر جوان کە لەم دواییانەدا بەچاپ گەیەنراون.
تەنھا تاوانی کوشتن لە بیناکەدا
تەنها تاوانی کوشتن لە بیناکەدا زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی کۆمیدیای درامای نادیاری ئەمریکییە لەلایەن ستیڤ مارتن و جۆن ڕۆبەرت هۆفمان دروستکراوە. دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم لە ھولو لە ئابی ٢٠٢١ پەخشکرا. زنجیرەکە دوای سێ بێگانە دەکەوێت کە لەلایەن ستیڤ مارتن و مارتن شۆرت و سلینا گۆمێز ڕۆڵەکەیان گێڕدراوە، سیانەکە هاوبەشیان هەیە لە گرنگیدان بە پۆدکاستسی تاوانی ڕاستەقینە کە بەیەکەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە مردنی دانیشتویەکی ئەو بینایەی هەموویان تێیدا دەژین کۆبوونەوە. زنجیرەکە ستایشی لە ڕەخنەگرانەوە بۆ نزیکبوونەوە کۆمیدییەکەی لە ئەدەبی تاوان، و ڕۆڵگێڕان و کیمیای نێوان کەسایەتییە سەرەکییەکان وەرگرتووە.
ناتیق
ژیان، ھەست و شعیرەکانی ناتیق
ناتیق لەساڵی ١٨٨٦ لەدایکبووە و لەتەمەنی شەش ساڵیدا خراوەتە بەر خوێندن و سەرەتا بەخوێندنی قورئانی پیرۆز دەستی پێکردووە، پاشان چەند ساڵێک فەقێیەتی دەکات، بەڵام بەھۆی باری نالەباری ژیانەوە خوێندنی بۆ تەواو ناکرێت و دەست دەکات بە کاسپیکردن. ھەروەک لەیەکێک لە ھۆنراوەکانیدا دیارە، ماوەیەک قۆڵچی بووە، زۆر لەم کارە بێزار دەبێت، بۆیە دوای چەند ساڵێک وازی لێدەھێنێت، و دوکانی جگەرە و توتنفرۆشیی دادەنێت. شاعیر لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە پیاوێکی دیار و بەناویی شاری ھەڵەبجە بووە، ھاوڕی نزیکەکانی بریتیبوون لە: کەمالی، ئەحمەد موختار جاف، شاھۆ مەلا حەسەنی قازی، حیلمی، شێخ سەلام عازەبانی، حەسەن فەھمی جاف، ناری، قانع، موفتی پێنجوێنی، میرزا مارف و پیاوماقوڵانی ھەڵەبجە. لەڕووی ئەدەبیاتیشەوە، شاعیرێکی باشی سەردەمی خۆی بووە، بەڵام بەداخەوە لەساڵی ١٩٦٣ لە ئەنجامی لەشکرکێشییەکەی (زەعیم سدیق) ی دڕندە بۆ سەر ھەڵەبجە و ناوچەکە و سووتاندن و گڕتێبەردانیی گەلێ ماڵ و دوکان، ئەم شاعیرەمان دیوانە دەستنووسەکەی کە لەنێو دوکانەکەدا بووە، سووتاوە، بەوەش کۆسپێکی گەورەی کەوتووە و بەری رەنجی چەند ساڵەی بووە بە قەرەبرووت تا لەدوای مەرگی خۆی، خوایار ساڵح ھەژار دوانزە پارچە شیعری کورت و درێژی لای ئەم و ئەو کۆکردۆتەوە و لەدووتووێی نامیلکەیەکدا بەچاپی گەیاندووە. شاعیر ئەگەرچی لەناو خەڵکدا بە (مەلا کەریم) ناسرا، بەڵام ھەرگیز مەلایەتی نەکردووە و لەگەڵ ئەوەشدا کەسێکی ڕوو لەخودا بووە، خواپەرستیی بەرنامەی ژیانی رۆژانەی بووە، زۆر رێزی لەدین و پیاوانی ئاینیی گرتووە و ھەمیشە لێیان نزیک بووە. ناتیق لەڕووی سیاسی و نیشتمانپەروەرییشەوە شاعیرێکی خاوەن ھەستی بەرز بووە، ئەمەش بەڕوونی لە ھەندێ لە شیعرەکانیدا دیارە، بەتایبەتیی لەدوای نسکۆی شۆڕشەکەی کورد بە ڕابەرییەتی شێخ سەعیدی پیران، کەسێکی دەستبەکاری ناو ئەو شۆڕشە بەناوی شێخ موحەممەدی وانی مەرگ نابێتە چارەنووسی و سەری خۆی ھەڵدەگرێ و بەھۆی ئەوەی کە لەشێخە نەقشبەندییەکانی باکووری کوردستان دەبێت، پەنا بۆ شێخە نەقشبەندییەکانی ھەورامان دەبات، شێخی زیائەدینیش بە ڕێزەوە پەنای دەدات و بۆ ئەوەیش کە دوور بێت لەدەردو بەڵای رۆژگار، گوندی عەبابەیلێ، کە دەکەوێتە رۆژھەڵاتی ھەڵەبجەوە و شێخنشینیش بووە، بۆ دیاری دەکەن تا ژیانی تێدا بەرێتەسەر. ئەو دەمە شاعیرە شۆڕشگێرەکانی ھەڵەبجە وەکو شاھۆ (ھۆنراوەنووس)، قانع و ئەحمەد موختار جاف و ئەم شاعیرەمان (ناتیق) بەبەردەوامی سەردانی دەکەن و رێزی گەورەی لێدەگرن. ھەروەھا، لەڕووی ھەستی کوردایەتییشەوە گەلێ سوودی لێوەردەگرن چونکە ئەو بۆ خۆی کاربەدەستێکی لێوەشاوەی ئەو شۆڕش و ئەزموونە بووە. ناتیق ھەستی خۆشەویستیی بەرامبەر ئەم شێخە شۆڕشگێرە لەم پارچە شیعرەیدا دیاریی دەکات کە سەرەتاکەی بەمشێوەیەیە: لەو دەمەی پرشنگی خۆرێ لەمەشریقی (وان) ـەوە خۆی گرێداوە بە جیلوەی کێوی ھەورامانەوە لەم پارچە شیعرەیدا پایەی بەرزی و بڵندی شێخ موحەممەدی وانیی دەردەکەوێت، ئەوەیش تێدایە کە شێخ لەو گۆشەیەشدا نەک دەستبەرداری ھەستی کوردایەتی نەبووە، بەڵکو بەپێچەوانەوە درێژەی بە خەبات داوە و گیانی بەرزی کوردایەتیی بڵاوکردۆتەوە.
تەنھا تاوانی کوشتن لە بیناکەدا
لە وەرزی یەکەمدا دوای مردنی گومانناوی دانیشتویەکی شوقەیەکی بینایەکی لای ڕۆژئاوای باکووری مانهاتن، سێ دراوسێکە دەست دەکەن پۆدکاست دەربارەی لێکۆڵینەوەکانیان. لە وەرزی دووەمدا، کە لە حوزەیرانی ٢٠٢٢ پەخشکرا، سیانەکە بەخۆیان بوون بە گومانلیکراو لە کوژرانی دانیشتویەکی تری بیناکەیان. زنجیرەکە چەندین خەڵاتی وەرگرت، تێیدا پاڵێوران بۆ خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ باشترین زنجیرەی کۆمیدی و خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ باشترین ئەکتەری زنجیرەی کۆمیدی بۆ مارتن و شۆرت هەبوو. لە تەممووزی ٢٠٢٢دا، زنجیرەکە بۆ وەرزی سێیەم نوێکرایەوە.
ناتیق
داشۆرین لەنێوان ناتیق و حیلمیی
ناتیق، ھەندێک جار ختووکەی حیلمییشی داوە، حیلمی شیعری داشۆرینی کردۆتە پیشە و بەشی دیوانێک شیعری لێ بەجێماوە، بەڵام بەداخەوە لە چاپکردندا وشە داشۆرینەکانییان سانسۆر کردبوو. واتە دیوانێکی بێ زەوق و کرچ و کاڵی لێ چاپ کرا، بەڵام ناتیق ئەم شێوازی داشۆرینەی نەکردووە بە پیشە و رێبازی شیعرەکانیی، بەڵکو بۆ دەمەتەقێ لەگەڵ حیلمییدا نووسیونی. لەیەکێک لە شیعرەکانیدا کە دژیی حیلمی نووسیویەتی ئەڵێت: سەیر ئەکەم تەرقیمی لەوحەی موژدەیە بۆ خاص و عام ڕوخسەتە سواربوونی پاشی (پاشا) باسمان چی ھەیە؟ تێکی دا لافاوی شەھوەت وا بناوانەی قنگی باھەڵی بەستینەوە (ناتیق) ئاسمان چی ھەیە؟
١٠٤٧
سەرچاوەکان
پۆل:ساڵەکان
ناتیق
داشۆرین لەنێوان ناتیق و حیلمیی
حیلمییش لە وەڵامدا وتوویەتی: ناتیقا چەند شیعرت وتووە دەرحەقم لێمگەڕێ با خۆت نەخەیتە بەر شەقم حەز ئەکەم حیفزی ویقاری خۆت بکەی باحەواڵەی تۆ نەبیتن میترەقم
تەنھا تاوانی کوشتن لە بیناکەدا
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم
ناتیق
داشۆرین لەنێوان ناتیق و حیلمیی
ئا بەم شێوەیە ھەندێ شەڕەشیعر ھەبووە لەنێوانیاندا، بەڵام ئەوانەی ناتیق ھیچی لێ نەماوەتەوە، یەک دوو کورتە شیعری دیکەی نەبێت. ساڵی ١٩٦٧ کۆچی دوایی کردووە.
کیڤانچ تاتلیتوگ
کیڤانچ تاتلیتوگ (بەتورکی: Kıvanç Tatlıtuğ) (ماناکەی بەکوردی: شانازی) لەدایک بووی ۲۷ تشرینی یەکەمی ۱۹٨۳ لە شاری ئادانا لە تورکیا، ئەو نمایشکارێکی جل و بەرگ و ئەکتەرێکی تورکی و یاریزانێکی پێشووی تۆپی سەبەتەیە، کە بنەماڵەکەی دەگەڕێتەوە سەر ڕەچەڵەکی بوسنییە، لە ساڵی ۲۰۰۲ خەڵاتی باشترین مۆدیلی وەرگرتووە لە تورکیا. وێنۆک
کیڤانج ژییاوە لە ئەدەنا وە هەر لەوێ دوا ناوەندی تەواو کردووە، وە لەماوەی ساڵانی خوێندنی بەهرەی کیڤانج دەرکەوتووە لە یاری تۆپی سەبەتە، کە بووە هاندەری بۆ ڕۆشتن بەرەو ئەستەنبوڵ کە تێیدا دەستی کرد بە یاری کرد لە چەندین تیپی پێشکەوتووی تورکیا، وە لەگەڵ ئەو هەموو سەرکەوتنەی کە بەدەستی هێنا لە گۆڕەپانی یارییەکەدا، کیڤانج هیوای ئەوەی بۆ دروست بوو خەونی منداڵی بەدی بهێنێت لە یاری کردن لە خولی ئەمریکی بۆ لێهاتووەکان NBA، بەڵام "خەونە گوڵییەکانی" خۆی کێشا بە بەردی ڕاستیدا کاتێک توشی پێکانێکی مەترسیدار بوو کە بووە هۆی تەواو کردنی ژیانە وەرزشێکەی.
سەرچاوەکان
۱. کیڤانچ تاتلیتوگ
۲. "ئەیلول" دەچێتە نەخۆشخانە بەتەنها دوای جیابوونەوەی لە "موهەنەد"
٤. ئایە موهەنەد لەگەڵ خۆشەویستە فەڕەنسێکەی یوجین جیابۆتەوە؟
٥. موهەنەد جیا دەبێتەوە لە حۆشەویسەتەکەی
٦.
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣ پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:زیندووان
دۆنگمیۆنگی گۆگۆریۆ
پاشا دۆنگ میۆنگ (٥٨ی پێش زایین تا ١٩ی پێش زایین | ماوەی فەرمانڕەوایی ٣٧ی پێش زایین تا ١٩ی پێش زایین). وە هەروەها دەناسرێت بە دۆنگمیۆنگ سیۆنگھوانگ (بەهانگۆل: 동명성왕 | بەهانجا: 東明聖王) کە بەمانای پاشای ڕۆژهەڵاتی پیرۆز دێت، وە دەناسرێت بە ناوی لەدایک بوونییەوە جومۆنگ (بەھانگۆل: 주몽، بەھانجا: 朱蒙) ئەو دامەزرێنەر و پاشای گۆگۆریۆیە لە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا کە توانی ناوچەکە کۆنتڕۆڵ بکات.
فەرمانڕەوایی
لە ٣٧ی پێش زایین جومۆنگ و دووەم ھاوسەری سۆسۆنۆ گۆگۆریۆیان دامەزراند و بوون بە یەکەم پاشا و شاژن. لە ماوەی ھەمان ساڵدا پاشا سۆنگیانگی پیریو خۆی بەدەستەوەدا دوای وەرگرتنی ھاوکاری زاڵبوون بەسەر ھۆزی مۆھی و داگیری کرد. لە ٣٤ی پێش زایین، بە درێژایی دروست کردنی کۆشک، یەکەم پایتەختی گۆگۆریۆ شاری جۆڵبۆن، تەواو بوو. دوای چوار ساڵ، لە ٢٨ی پێش زایین، جومۆنگ، ژەنەڕاڵ پوو وای یۆم بۆ داگیرکردنی باکووری، ئۆکجی دیاریکرد. لە ماوەی ھەمان ساڵ، دایکی جومۆنگ، خاتوو یۆھوا مرد لە کۆشکی دۆنگبویۆ.
جومۆنگ نێردراوێکی نارد و لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر دیاری بۆ پاشا گیموا لە سوپاسگوزاری بۆ پاشا گیموا. لە ١٩ی پێش زایین، یەکەم ھاوسەری جومۆنگ خاتوو (یی)، ڕۆشت لە دۆنگبویۆ لەگەڵ کوڕەکەی یوری بۆ گۆگۆریۆ، لەو کاتەدا ھاوسەری دووەمی جومۆنگ سۆ سیۆ-نۆ شاژن بوو. کاتێک خاتوو یی و یوری گەیشتنە گۆگۆریۆ، سۆسۆنۆ نازناوی شاژنی گۆگۆریۆی پێدرا دوای ھەستکردن بەوەی کە جومۆنگ یوری ئەکاتە جێنشین بڕیار ئەدات کە گۆگۆریۆ جێ بھێڵیت، سۆ سیۆ-نۆ لەگەڵ ھەردوو کوڕەکەی و ھەندێک لە شوێنکەوتوانی وە سەرکردایەتییان کرد و ڕۆشتن بۆ باشوور لە نیمچەدوورگەی کۆریا، کە ئێستا ئەکاتە کۆریای باشوور. لەوێ بایکجیان دامەزراند. جومۆنگ یەکەم کوڕی ھەڵبژارد یوری وەک جێگرەوەی تەختی پاشایەتی گۆگۆریۆ.
سەرچاوە
پۆل:مێژووی کۆریا پۆل:لەدایکبووانی ٥٨ی پ.ز پۆل:مردووانی ١٩ی پ.ز پۆل:فەرمانڕەواکانی گۆگۆریۆ پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەمی پ.ز لە ئاسیا پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەمی پێش زایین
چرپە ونبووەکان
چرپە ونبووەکان ئەلبومێکی کۆکراوەی گرووپی ڕۆکی ئێڤەنێسنسە. ئەم ئەلبومە لە ١٨ی شوباتی ٢٠١٧دا بڵاوکراوەتەوە و ھەموو گۆرانییەکانی ناوی کۆکراوەیەکی گۆرانییە کۆنەکانی ئەلبومەکانی پێشووی گرووپەکە بووە. گۆرانی تەنانەت لە مردندا نوێکراوەتەوە پێش خستنە ناو ئەلبومەکەوە، ئەو گۆرانییە بە ڕەسەنی دانەیەک بووە لە ئەلبومە کۆنەکەی گرووپەکە بە ناوی ئۆریجن.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ئێڤەنێسنس
چیرۆکی سەندرێلا، ئەگەر پێڵاوەکە بگونجێت
چیرۆکی سەندرێلا: ئەگەر پێڵاوەکە بگونجێت فیلمێکی کۆمیدی ھەرزەکاری ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠١٦ لە دەرھێنانی میشێل جۆنستۆن (لە یەکەم دەرکەوتنی دەرھێنەریدا) و ئەکتەرەکان، سۆفیا کارسۆن، تۆماس لاو و جێنیفەر تیلی ئەمە چوارەمین فیلمە لە زنجیرەی چیڕۆکی سیندرێلاکاندا. ئەم فیلمە لە ٢ی ئابی ٢٠١٦دا بە دیجیتاڵی و لە ١٦ی ئابی ٢٠١٦ لەسەر دی ڤی دی بڵاوکرایەوە. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦دا ١٫١١ ملیۆن بینەری لە کەناڵی دیزنی ھەبوو و لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ و لەلایەن ٢٫١٣ ملیۆن بینەرەوە سەیر کرا
چیرۆک
تێسا کاری میکانیکی دەکات، کە دوای مردنی باوکی لەژێر چاودێری دایکە خراپەکەیدا بە ناوی دیڤین و خوشکە ھاوسەرەکانی بە ناوەکانیئەتینا و ئۆڵیمپیا بەجێماوە. تێسا یاوەری خوشکە ھاوسەرەکانی دەکات وەک یاریدەدەریان بۆ بەشداریکردنێکی پێشبڕکێی میوزیکیسەندرێلا کە لە ھۆتێلێکی لوکس بەڕێوەدەچێت. لە یەکەم ڕۆژی پێشبڕکێکەدا دەرھێنەرەکە، فرێدی مارکس، ئەستێرەی سەرەکی پیاویمیوزیکییەکە دەناسێنێت، ڕید وێست، کە تێسا دەستبەجێ لەگەڵیدا تووشی لێدان دڵ دەبێت. فرێدی دەشڵێت، پێشبڕکێکە کراوە دەبێت بۆھەمووان و ھەرکەسێک لە ڕۆڵی سەرەکی مێینەدا بەشدار بێت لە کۆتا ڕۆژی نمایشەکەدا گرێبەستی تۆمارکردن واژوو دەکرێت. تێساھاوڕێیەتی جۆرجی دەکات کە ماکیاژکارە بۆ نمایشەکە، یارمەتی دوو دەستی شانۆ دەدات بۆ چاککردنەوەی ماتۆڕسکیلێک کە لەنمایشەکەدا بەکاردەھێنرێت. ڕید تووشی کارەکەی دەبێت و بە ھەڵە تێسا بە پیاو دەزانێت.
لە کاتی نانخواردنی نیوەڕۆدا، تێسا شاھیدی نمایشکردنی ئەندامانی ستافی ھۆتێلەکە دەبێت و کاتێک ھاندەدرێت بۆ نمایشکردنیلێھاتوویییەکانی خۆی، تێدەگات کە دەیەوێت پێشبڕکێ بکات بۆ نمایشەکە؛ بەڵام خێزانی باوکی تێسا قەدەغەی دەکەن کە تاقیکردنەوە بکاتبۆیە جۆرجی پێشنیاری یارمەتی دەکات. جۆرجی تەواو تێسا دەگۆڕێت و ئەویش ناسنامەیەکی ساختە بۆ تاقیکردنەوەکە دەگرێتە ئەستۆ. تاقیکردنەوەکەی تێسا بە باشی بەڕێوەدەچێت، بە گۆرانییەکانی ھەردوو ڕید و فرێدی سەرسام دەکات. لە کاتی تاقیکردنەوەی سەمادا، خێزانی باوکی تێسا دەچنە ناو شانۆکە بۆ ئەوەی ھەوڵ بدەن بزانن ئەو ڕکابەرە نوێیە نھێنییە کێیە. تێسا توانی ھەڵبێت، بەڵام پێڵاویسەماکەی بەجێدەھێڵێت. بە جۆرجی دەڵێت کە لەکاتێکدا دەیەوێت نمایشەکە ئەنجام بدات، بەڵام زۆر دەترسێت کە دژی خێزانە باوکی بکات
ڕۆژی دواتر ڕید ڕای دەگەیەنێت کە «سەندرێلا»ەکەی دۆزیوەتەوە. ئەو پێڵاوە سەمایە بەرز دەکاتەوە کە تێسا لە دوای خۆی بەجێی ھێشتووە وڕایدەگەیەنێت کە ھەرکەسێک بتوانێت تا نیوەی شەو پێڵاوە ھاوتاکە بداتێ، ئەو بەشە دەباتەوە. دیڤاین داوای ئەوە دەکات کە تێسا کۆپییەکیپێڵاوەکە دروست بکاتەوە بۆ ئەوەی ھەریەکێک لە کچەکانی بتوانێت ئەو بەشە بباتەوە. پاشان تێسا بانگ دەکرێتەوە بۆ سەر شانۆ بۆ ئەوەییارمەتی تیمی شانۆکە بدات لە چاککردنەوەی ماتۆڕسکیلەکە و ئەویش تووشی ڕید دەبێتەوە. ئەو دووانە بەیەکەوە دەبەستنەوە و ئەویشلەبارەی مردنی باوکییەوە نھێنی بۆ دەگێڕێتەوە. ڕید ھانی تێسا دەدات کە بەدوای خەونەکانیدا بگەڕێت، بەڵام ئەو ساتەوەختە ڕۆمانسییەدەبڕدرێت کاتێک ڕید پەیوەندییەکی لە ھارپەر ھالستۆنەوە پێدەگات کە ھاوئەستێرەی ژنە.