cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نیکۆلا تێسلا
ساڵانی دەست بەکاربوون (١٨٨١–١٨٨٤)
تێسلا سەرەتای دەست بەکاربوونی وەکو داھێنەرێکی سەرەتاییی ھاتە پێش و ھەروەھا ئەندازیاری کارەبا بوو کاتێک لە نووسینگەی ناوەندی تەلەگرافی لە ناوچەی بۆدابست کاری دەکرد، لە ساڵی ١٨٨١ بۆ ساڵی ١٨٨٢ پەیوەندیی کرد بە کۆمپانیای Continental Edison لە پاریس لەو ماوەیەدا بەپێی ھەندێک ھەواڵ و ڕاپۆرت بێت کە بڵاوبووبوویەوە تێسلا باسی لەوە کردبوو کە ھەستاوە بە کێشانی نەخشەیەکی بنچینە و بنەماکانی بواری کارۆموگناتیسی گۆڕاو، کە وەکو دیارە ئێستا لە زۆرێک لەو ئامێرانە بەکاردێت کە لەسەر بنچینەی کارۆموگناتیسی کار دەکەن، ئەم داھێنانە سەرەتا بوو بۆ ھاتنە ناو جیھانی تەکنەلۆژیا و ھەروەھا دروستبوونی ئاژاوەش لە ھەمان کاتدا لەگەڵ ئەدیسۆن و چەند لایەنێکی تر، ھەر ئەم داھێنانە بوویە ھۆی بناغەی ئامێر و تەکنەلۆژیاکانی ئێستا و داھاتوو، وەکو دروستکردنی یەکەم مەکینە کە لەسەر بنچینەی کارەبای تەزوو گۆڕ کاری دەکرد، پاشان بەرەو نیویۆرک ئەویش لە ساڵی ١٨٨٤ ھەموو ئەمانە لە تەمەنی گەنجییەتیدا ئەنجامی دان، تێسلا داوای لە ئەدیسۆن کردبوو کە وەکو کارمەندێک لای خۆی وەری بگرێت و بیبات بەرەو نیویۆرک. ئەدیسۆنیش وەری گرت و بەیەکەوە بەرەو نیویۆرک گەشتیان کرد، خەوی منداڵیی تێسلا ئەوە بوو کە بتوانێت بچێت بەرەو ئەمریکا و دەست بەسەر وزەی تاڤگەکانی نیاگارادا بگرێت.
تاقیگەی تێسلا بۆ ڕووناکیی کارەبایی و دروستکردن
ھەندێک جار وتراوە تێسلا لەگەڵ ئەوەی زانایەکی زۆر زیرەک و درەوشاوە بووە لە ھەمان کاتیشدا پیاوێکی بازرگانیی شکستخواردوو بووە، ھەرچەندە داھێنانەکانی لەڕووی بازرگانییەوە دەکرا سامانێکی زۆر کۆبکەنەوە، بەڵام ئەدیسۆن پیاوێکی بازرگان بوو و ھەمیشە لە ھەوڵی سامان کۆکردنەوە بوو لەگەڵ ئەوەی داھێنەریش بوو، بەڵام بەراورد بە تێسلا داھێنانەکانی ئەدیسۆن وەکو شتێکی سادە بوون، ئەمانە و ھەندێک ھۆکاری بیرکردنەوە و ئایدۆلۆجی جیاوازیان وای لێ کردن نەتوانن زۆر بەیەکەوە بمێننەوە و ئەمەش بووە ھۆکاری ئەوەی تێسلا دوای ماوەیەک واز لە کارەکەی بھێنێت و کارگەکەی ئەدیسۆنی جێھێشت. تێسلا تا کۆتاییی ژیانی، کە نزیکی ٥٩ ساڵ دەبوو، ھەستا بە دروستکردنی تاقیگەیەکی تایبەتیی خۆی لەژێر ناوی «ڕووناکیی کارەباییی تێسلا و بەرھەمھێنان» ھەر لەوێ بوو تیشکە-ئێکسی دۆزییەوە و تاقیکردنەوەی لەسەر خۆی کرد و ھەندێک تاقیکردنەوە و داھێنانی تر کە تەنھا خۆی لێی تێدەگەیشت، دوای ئەوەی تێسلا گەشتێکی بەرەو کۆلۆرادۆ کرد، پاشان دوای ماوەیەک گەڕایەوە بۆ نیویۆرک لەگەڵ بەرەوپێشچوونێکی زۆری زانستی، یەکەم وێستگەی وزەی کارۆئاوی دروست کرد، ئەویش لەسەر تاڤگەکانی نیاگرا، لە ھەموویشی گرینگتر تەواوکردنی سیستەمی تەزووی گۆڕاو بوو.
پەڕاوێزخستنی تێسلا
چیرۆکی پەڕاوێزخستنی تێسلا لە ساڵی ١٨٨٤ەوە دەستی پێکرد، تێسلا ھەڵسا بە دۆزینەوەی ئامێرێکی نوێ کە توانای دروستکردنی تەزووی A.Cی ھەبوو (کە زۆر باشتر بوو لە تەزووی D.C) پاش ئەم دۆزینەوەیە ئەدیسۆن وای بۆ چوو کە پێشکەوتنی دۆزینەوەکانی تێسلا دەبێتە ھۆی ڕکابەرییەکی گەورە بۆ دۆزینەوەکانی خۆی، بۆیە ئەدیسۆن تەنھا بە دژایەتیکردنی دۆزینەوەکەی تێسلا نەوەستا، بەڵکو دەستیکرد بە بانگەشە کردن دژی تیسلا و وای بڵاوکردەوە کە تەزووی A.C مەترسییەکی گەورەیە لەسەر ژیانی مرۆڤ و تێسلاش ھۆکاری سەرەکیی ئەم مەترسییەیە، ئەدیسۆن خاوەنی سەرمایە و ناوبانگێکی زۆر بوو کە یارمەتیدەریبوون لە بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکانی لە دژی تێسلا، لە بەرامبەردا تێسلا سەرمایەکەی بەشی سەرکەوتنی دۆزینەوەکانی نەدەکرد، ئەدیسۆن ڕای گەیاند کە شەڕی ئەو لە دژی تێسلا نییە بەڵکو لە دژی تەزووی A.Cییە. پڕوپاگەندەکانی ئەدیسۆن زۆری نەخایاند کاتێک لە ساڵی ١٨٨٨ تێسلا جۆرج ویستھاونسی بینی کە پیشتگیریی دۆزینەوەکانی دەکرد و بووە پشتگیرییەکی باش بۆی، و لە ساڵی ١٨٩٧ شەری نێوان ئەدیسۆن و تێسلا بە سەرکەوتنی تێسلا کۆتاییی ھات کاتێک جیھان تەزووی A.Cی بەکارھێنا لەجیاتی تەزووی D.C.
پێشبینی و بینینەکانی تێسلا
تێسلا بە گەورەترین زانا و داھێنەری مێژوو بە درێژای سەدەکان دانراوە و ھیچ گومانێکیش لە لێھاتووییی ئەم کەسە نییە، پێشبینی و بینینەکانی تێسلا زۆر گەورەتر و لەپێشتر بوو لەچاو ئەو سەدەیەی تێیدا دەژیا و ھەروەھا زۆر لە پێش زاناکانی تر بوو، کە ئەو کاتە گەورەترین ڕکابەری ئەدیسۆن بوو، سەرەتای خوێندنی لە قوتابخانەیەک بوو بە ناوی پۆلیتەکنیک پاشان خوێندنی زانکۆشی لە براگ تشیکییە تەواوکردووە و بڕوانامەی وەرگرتووە، سەرەتا لەگەڵ فیزیا و بیرکاری خۆی خەریککردووە، شارەزایییەکی زۆر باشی ھەبووە بەڵام زووبەزوو بیرکردنەوەی گۆڕا و ھاتە ناو بواری کارەبا و میکانیک چونکە کارەبا شتێک بوو لای ئەو تووشی سەرسووڕمانی کردبوو.
گەڕانەوەی نازناوی دۆزەرەوەی ڕادیۆ
لە ساڵی ١٨٩٨دا، بەھۆی ئەوەی تێسلا ھەوڵی گەڕانەوەی نازناوی دۆزەرەوەی ڕادیۆی دا بۆ خۆی کە لێی دزرابوو، کارگەکەی تێسلا ئاگری تێبەربوو و بەھۆیەوە گشت کەلوپەل و دۆزینەوەکانی ناوی لەناوچوون. لە ماوەیەکی کەمدا تێسلا توانی گشت کەلوپەلەکان دروستبکاتەوە و دەستبکاتەوە بە دۆزینەوەکانی. لە ساڵی ١٩٤٩ دادگایەکی ئەمریکی مافی دۆزەرەوەی ڕادیۆی گەڕاندەوە بۆ تێسلا کە خاوەنی ڕەسەنی دۆزینەوەکە بوو و لە ساڵی ١٨٩٣ دۆزیبویەوە لەجیاتی مارکۆنی کە لە ساڵی ١٨٩٤ دۆزینەوەی ڕادیۆی دەخستبوو، و بەھۆیەوە توانیبووی خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا بەدەستبھێنێت، لە ساڵی ١٩١٦ بڕیاردرا خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا و بە ھاوبەشی بدرێتە ئەدیسۆن و تێسلا بەڵام ھەریەکەیان ڕەتیان کردەوە خەڵاتەکە لەگەڵ ئەوی تردا وەربگرێت.
وێنۆک|تێسلا لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا لە ساڵی ١٨٧٩
دیزاین و نەخشەکێشان لە مێشکیدا
وێنەی ڕاستیگیراوی تێسلا لەژێر یەکێک لە ئامێرەکانی دانیشتووە کە پریشک و برووسلە دەرچووەکەی ملیۆنەھا ڤۆڵت بووە، بەڵام تێسلا بە ئاسایی دانیشتووە و کتێب دەخوێنێتەوە، ئەویش لەبەرئەوەی دەستی گرتووە بەسەر تەزوو و ڤۆڵتییەکەدا و دەزانێت چۆن کار دەکات، تێسلا لە شەو و ڕۆژێکدا تەنھا ٢ کاتژمێر خەوتووە، زۆرینەی کاتەکانی بە کتێب خوێندنەوە و داھێنان بەسەربردووە، تێسلا زۆرینەی داھێنانەکانی لەڕێگەی خەیاڵ و بینینی ناو مێشکی بووە و زۆر پەیوەست بووە بە ئینجیلەوە، ھەروەھا یەکێک بووە لەو زانایانەی خاوەنی ھزرێکی فۆتۆگرافی بووە، لەناو مێشکیدا بەشێوەی ٣ دووری دیزاینی تەنەکانی کردووە، پێش ئەوەی ئامێرێک یا تەکنەلۆژیایەکی نوێی دروست کردبێت ئەوا دیزاین و تایبەتمەندییەکانی لە مێشکی خۆیدا نەخشە کێشاوە پاشان نموونەکەی بە دەستی دروست کردووە. کاتێک بابەت دەھاتە سەر زانست و داھێنان و زیرەکی، ئەوا تێسلا لەپێش ھەموو مرۆڤێکەوە بوو، بەڵام لەبواری بازرگانیدا لاواز بوو چونکە بە جۆرێک کاری دەکرد دەیویست ئەوەی دروستی دەکات و داھێنانی تێدا دەکات خەڵکی بە ئاسانی و بێ پارە بتوانن سوودی لێ وەربگرن.
وێنۆک|تیشکی ئێکسی دەستی تێسلا لە تاقیکردنەوە سەرەتاکانیدا
وێنۆک|تێسلا کۆیڵ
داھێنانە دیارەکانی تێسلا کە لە ژیانی ئەمڕۆدا بەکاردێن
وێنۆک|وێنەی تێسلا کە لەلایەن شاژنی ئەوکاتی ھەنگاریا [[ڤیلما-لوۆف پارلاگی وێنەکە کێشراوە]]
داھێنانە نادیارەکان
تێسلا لەنێوان ھەموو مرۆڤەکانی پێش خۆی و سەدەی ئێستا و داھاتوو تاکە کەسە زۆرترین داھێنانی ھەبووبێت، بۆیە ئەگەر سەیری مێژووی بکەین و سەیری ئێستا بکەین ھەرگیز کەسێکی تری وەکو ئەو نادۆزینەوە، ئەوە تەنھا چەند داھێنانێی کەمی بوو ھەرچەندە زیاتر لە ٧٥٠ دانەی تری ھەیە بەڵام زۆرێکیان لە ساڵی ١٩٤٣ دوای مردنی تا ئێستا نازانرێت، تەنھا حکوومەتی ئەمریکا و دەزگاکانی سی ئای ئەی و ئێف بی ئای دەزانن و ھەروەھا ھەندێکیان ھەرگیز ئاشکرای نەکردووە تەنھا ئاماژەیەکی کەمی پێداون.
ھانی موجتەھیدی
ھانی موجتەھیدی ناسراو بە ھانی ( لەدایکبووی ١٩٨٠ لە سنە، ئێران)، گۆرانیبێژێکی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە دەرەوەی وڵات دەژی.
نیکۆلا تێسلا
داھێنانە نادیارەکان
داھێنانێکی گرینگ و شێتانەی نھێنیی تێسلا بریتی بوو لە Oscillator کە بە شێوەیەکی میکانیکی لەرەلەر دروست دەکات کە ناونرابوو Tesla Oscillator، لە ڕێگەی ئەم جۆرە داھێنانە دەتوانرێت زەمین لەرزەی دەستکرد ئەنجام بدرێت و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٩٣دا دروستی کرد، لەرەلەرکەری کارەباییی میکانیکی کە لە ڕێگەی وزەی بەھەڵمبوونی کارەبایییەوە بەرھەم دێت، دوای چەند ساڵێک لە ژیانی ئەوەی ڕاگەیاند بەھۆی یەک جار تاقیکردنەوەی ئەم ئامێرە کە دروستی کردبوو، لە ساڵی ١٨٩٨دا لە شاری نیویۆرک تاقی کردبوویەوە بووە ھۆی زەمین لەرزەیەک، پاش بڵاو بوونەوەی ھەواڵەکە پاشان ناونرا ئامێری زەمین لەرزەی تێسلا Tesla earthquake machine.
ھانی موجتەھیدی
ژیاننامە
ھانی لە شاری سنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایکبووە و ھەر لەو شارەش گەورە بووە. لە قۆناغی سەرەتایییەوە ھەر لەو شارە خوێندوویەتی تا گەورە بووە بەڵام ھانی لەگەڵ مناڵەکانی تر جیاواز بووە و ھەر بەتەنھا بووە و ھەر بەتەنھاش یاری کردووە. ھەر لە مناڵییەوە شانۆگەری کردووە و گۆرانی گووتوە وەک ھانی خۆشی دەڵێت ئێستاش ھەر بە خەیاڵی مناڵییەوە دەژیت، لە قۆناغی سەرەتایییەوە شیعر و پەخشانی نوسیوە و دەستی وێنەکێشانی ھەبووە و شانۆگەری ئەنجام داوە، ھانی دەڵێت:
نیکۆلا تێسلا
داھێنانە نادیارەکان
سەرەتا تێسلا ئەوەی وتبوو کە ئۆسیلەیتەرێکی بچووکی دروست کردووە و کاتێک داوییەتییەتی لە نووسینگەکەی و دای گیرساندووە لەو کاتە لەرەلەرێکی گەورەی بەرھەمھێناوە و ئەو بینایەی ئەمی تێدا بووە تووشی لەرزەیەکی گەورە بووە و ھەتا کاری کردووەتە باڵەخانەکانی دەوروبەری، ھەرچەندە کێشی ئامێرەکە چەند پاوەندێکی کەم بووە، بەڵام تێسلا بە جۆرێک لەرەلەرەکەی دیاریکردبوو ئەوەندە گەورەبوو دەیتوانی بینایەک بەتەواوی بھێنێتە لەرزە، ئەو کەسەی کە لەگەڵ تێسلا بووە و ئاگای لەم تاقیکردنەوەیە بووە بە پێکەنینەوە گێڕاوییەتییەوە و دەڵێت: تێسلا چەکوشێکی لەگەڵ خۆی ھەڵگرتبوو پاش ئەو ڕووداوە بۆ شکاندنی ئامێرەکە بۆ ئەوەی خەڵک ھەستی پێ نەکەن و دوایی کێشەی بۆ دروست نەکەن، ھەروەھا وتبووی بە یاریدەدەرەکەی تۆش خۆت وەکو نەزانێک دەربخە.
ھانی موجتەھیدی
ژیانی تایبەتی
ھانی ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە بەڵام سەرکەوتوو نەبووە و جیابووەتەوە و دوو مناڵی ھەیە کوڕێک و کچێک، کە لای ھانی دەژین و ھەندێکجاریش سەردانی باوکیان دەکەن
نیکۆلا تێسلا
داھێنانە نادیارەکان
وێنۆک|تێسلا لەکاتی کتێب خوێندنەوە لە تاقیگەکەی
ھانی موجتەھیدی
خوێندن لە تاران و ئەڵمانیا
ماوەیەک ھانی چوو بۆ تاران لە وێ چوو بۆ زانکۆ و دەرسی وێنەکێشان و گۆرانیوتنی خوێند، بەڵام کە چوو بۆ دەرەوەی وڵات ئیمکانیاتی مادی نەبوو بۆیە وازی لێ ھێناو، بەڵام لە دەرەوەی وڵات خولێکیان کردەوە بۆ ئەو کەسانەی کە بەھرەیان ھەیە لەم خولە ھەموو کەسێک وەر ناگرن تەنھا کھسی بەتوانا نەبێت. ھانیش چونکە بەتوانا بوو توانی لەم خولە وەر بگیرێ کە ئەم خولە تایبەت بوو بە گۆرانی، شانۆ، وێنەکێشان، ڕەقس و سەما.
نیکۆلا تێسلا
سروشتی ژیانی تێسلا
تێسلا جگە لەلایەنی زانستییەوە جێی سەرسووڕمان بوو، لە لایەکی تریشەوە بەھۆی سروشتی ژیانی و ھەندێک ھەڵسوکەوتی تەواو ناسرا بوو:
ھانی موجتەھیدی
ژیانی ھونەری
لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە دەستی بە گۆرانیوتن کردووە. ھانی دەڵێت:
نیکۆلا تێسلا
وزەی ئازاد
زۆرینە کار و ھەوڵەکانی تێسلا بۆ ئەوەبوو کە وزە بۆ جیھان دابین بکات بە خۆرایی بێ ئەوەی کەس دینارێک بدات، ئەویش ئەوەبوو کە وزەی کارەبا بە شێوەی بێ وایەر بۆ ھەموو جیھان بڵاوبکرێتەوە ئەویش لە ڕێگەی ھەواوە بەناو زەوی خۆیدا و پێویستیی بە ھیچ جۆرە ھێڵێکی وزە نەبوو، ھەرچەندە زۆر ھەوڵیدا تەواوی بکات، بەڵام پارەیەکی وای نەبوو تەواوی بکات و حکوومەتیش بە ھیچ جۆرێک یارمەتیی نەدا چونکە دەیانزانی ئەگەر ئەم پڕۆژەیە تەواوبێت ئیتر ناتوانن پارە لە خەڵک وەربگرن، ئەمە گەورەترین خەونی تێسلا بوو، ئەو کاتەی تێسلا لە ژیاندا بوو ھەندێک ھەواڵ بڵاوبوویەوە گوایە تێسلا ھەندێک ئامێر و داھێنانی نوێی کردووە بە شاراوەیی، ئەم داھێنان و ئامێرانە تەواو سەرنجی سوپای ئەمریکا و ئەڵمانیای ڕاکێشابوو، زیاتر لە ٣٥٠ داھێنانی تێسلا لە ٢٥ وڵات سەریھەڵدا و زۆریان دووربوون لە تێگەشتن و باوەڕ پێ کردن.
ھانی موجتەھیدی
ژیانی ھونەری
ھانی ساڵی ٢٠٠٤ چووە بۆ ئەڵمانیا و لەوێ نیشتەجێ بووە. ھانی دەڵێت:
نیکۆلا تێسلا
وزەی ئازاد
وێنۆک|میلوتین، باوکی نیکۆلا تێسلا
ھانی موجتەھیدی
ژیانی ھونەری
ھانی سەبارەت بە ڕەوشی ئێستای ھونەری کوردی دەڵێت:
نیکۆلا تێسلا
باری ژیان و گووزەرانی
تێسلا لە ساڵی ١٩٠٠ەوە لە ناوچەی واڵدۆرف لە شاری نیویۆرک ژیانی بەسەربرد و قەرزێکی زۆریشی لەسەر بوو. لە ساڵی ١٩٢٢ لە میوانخانەی سەینت ڕێگیس دەمایەوە ئیتر دوای ئەوە بەم شێوەیە چەند ساڵ جارێک ھەڵسا بە گۆڕینی ئەو میوانخانەیەی تێیدا دەمایەوە.
ھانی موجتەھیدی
بەرھەمەکان
ئەلبوومی یەکەمی کە ناوی ساندرێلایە لە ساڵی ٢٠٠٩ بڵاو کرایەوە کە سەرجەم ئاوازەکانی لەلایەن ھەڵکەوت زاھیرەوە داندرا کە ئەم ئەلبوومە لە ١١ تراک پێک دێت ئەم ئەلبوومەی سەندرێلا بوو بە پڕفرۆشترین ئەلبوومی ساڵی ٢٠٠٩ و دەنگدانەوەیەکی زۆر باشی ھەبوو ھەروەھا چەندین کلیپیشی بۆ کرا بۆ گۆرانی. ئەلبوومی دووەمی بەناوی دایک کە لە ساڵی ٢٠١٠ بڵاو کرایەوە کە سەرجەم ئاوازەکانی لەلایەن ھانی، خۆیەوە داندراوە و وەک ئەلبوومەکەی پێشووی ئەم ئەلبوومەشی لە ١١ تراک پێک ھاتوە لەم ئەلبوومەدا ھانی بەشێوازێکی نوێوە دەرکەوت کە ستایلێکی بەکار ھێنا کە بۆیەکەم جار بوو لەناو کورددا ئەم جۆرە ستایلە بەکاربێت.
نیکۆلا تێسلا
باری ژیان و گووزەرانی
ڕۆژانە تێسلا ڕێی دەکرد بەرەو باخچە و خواردنی بە کۆترەکانی ئەوێ دەدا. لە سەرەتادا لە پەنجەرەی ژوورەکەی لە میوانخانە دەستی بە ناندانی کۆترەکان کرد و چارەسەری کۆترە بریندارەکانیشی دەکرد. بە گووتەی خۆی ڕۆژانە کۆترێکی سپی بریندار چووەتە لای. زیاتر لە ٢٠٠٠ دۆلاری خەرجکرد تاوەکو ئاگاداری ئەو کۆترەیەیان بێت و تەنانەت ئامێرێکی بۆ دروستکردووە تا یارمەتی بدات لەکاتی چاکبوونەوەی باڵ و قاچێکی. تێسلا وتوویەتی: من بە درێژاییی چەندین ساڵ ھەزارەھا کۆترم نانداوە؛ بەڵام یەکێکیان جیاواز بوو، ئەو دانەیان باڵندەیەکی جوان بوو کە تەنیا کۆتاییی باڵەکانی خۆڵەمێشیی کاڵ بوو، ئەگینا سەرتاپای سپی پۆشبوو. ئەو دانەیە مێیینە بوو. من تەنیا ئاواتم دەخواست و بانگیم دەکرد ئەویش یەکسەر لە شەقەی باڵی دەداو دەفڕییە لام. من ئەو کۆترەم خۆشدەویست وەک چۆن پیاوێک ژنێکی خۆشبوێت. تا ئەو کاتەی ئەوم ھەبوو، لە ژیانمدا مانا و مەبەستم ھەبوو.
ھانی موجتەھیدی
کۆنسێرت و فێستیڤاڵ
ھانی بەشداری چەندین فێستیڤاڵی جیھانی کردووە. ھەروەھا چەندین کۆنسێرتی لە ناوەوە و دەرەوەی کوردستان ئەنجام داوە. بەناوبانگترین ئاھەنگی ھانی ئەو ئاھەنگە بوو کە لە یادی ٣٦ ساڵەی دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانی کوردستاندا بەشدار بوو کە زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس لەو ئاھەنگەدا ئامادە بوون لە شاری سلێمانی.
نیکۆلا تێسلا
باری ژیان و گووزەرانی
لە ساڵی ١٩٢٣دا، تێسلا لە میوانخانەی سەینت ڕێگیس دەرکرا بە ھۆکاری نەدانی پارەی وەسڵەکانی، ھەروەھا خڕبوونەوەی کۆترێکی زۆر لەوێ. بەھەمان شێوە لە ساڵی ١٩٣٠ لە میوانخانەی پێنسیڵڤانیا و لە ساڵی ١٩٣٤یش لە میوانخانەی کلینتن دەرکرا. لەماوەی ژیانیدا لە میوانخانەی مارگریش ماوەتەوە.
لە ساڵی ١٩٣٤دا، تێسلا چووە میوانخانەی نیویۆرکەر. لەم ماوەیەدا کۆمپانیای وێستینگھاوس ئلێکتریک ئاند مانیوفاکچەرینگ مانگانە بڕی ١٢٥ دۆلاری لەگەڵ کرێی شوێنی مانەوەی بۆ دابین دەکرد. وردەکاریی چۆنییەتیی ئەم پارەدانە جیاوازە. ھەندێک سەرچاوە دەڵێن کە وێستینگھاوس نیگەران بووە، یان دەکرێت ئاگادار کرابێتەوە، دەربارەی ئەوەی کە ئەستێرە داھێنەرەکەی پێشوویان دەکرێت بەھۆی خراپیی باری گوزەرانی ناوبانگی خراپی بۆ دروست ببێت لەناو خەڵکدا. بۆ ئەوەی خۆیان بە دووربگرن لە ڕقی تێسلا ناونیشانی تێچووی ڕاوێژکارییان بەکارھێنابوو تاوەکو ئەم یارمەتیدانەیان لێ قبووڵ بکات. مارک سێیفەر، نووسەری ژیاننامەی تێسلا، وەک دابینکردنێکی دیارینەکراو ئاماژەی بەم پارەدانەی وێستینگھاوسی کردووە. بە ھەر جۆرێک بووبێت، وێستینگھاوس خەرجییەکانی تێسلای تا کۆتاییی ژیانی لەئەستۆ گرت.
کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکانی ڕێکەوتی لەدایکبوونی
لە ساڵی ١٩٣١دا، نووسەرێکی خەیاڵی زانستی بە ناوی کێنێس سوێزێی کە ھاوڕێی تێسلا بوو ئاھەنگی ٧٥ ساڵەی لەدایکبوونی داھێنەرەکەی ڕێکخست. تێسلا نامەی پیرۆزباییی لەلایەن زیاتر لە ٧٠ کەسی پێشەنگ لە بواری زانست و ئەندازیاری پێگەیشت لەوانە ئەلبێرت ئەنیشتاین، ھەروەھا لەسەر بەرگی گۆڤاری تایم دەرکەوت. لەژێر وێنەکەی نوسرابوو (ھەموو جیھان کۆگای وزەکەیەتی) کە ئاماژەیەک بوو بۆ کارەکانی لە بواری بەرھەمھێنانی وزەی کارەبا. ئاھەنگەکە بەشێوەیەک بە باشی بەڕێوەچوو کە تێسلا وەک ڕووداوێکی ساڵانە دووبارەی دەکردەوە و بووبوو بە بۆنەیەک کە تێسلا خواردن و خواردنەوەیەکی زۆری پێشکەش دەکرد—تایبەتمەندیی دەبەخشییە ڕووداوەکە بە پێشکەشکردنی چێشتی دروستکراوی خۆی.
لە ئاھەنگی ساڵی ١٩٣٢دا، تێسلا بانگەشەی داھێنانی بزوێنەرێکی کرد کە بە تیشکی گەردوونی کار دەکات. لە ساڵی ١٩٣٣ و لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا، تێسلا لە میانی ئاھەنگەکەدا بە ڕۆژنامەوانانی وت کە دوای ٣٥ ساڵ کارکردن گەشتووەتە لێواری سەلماندنی شێوازێکی نوێی وزە. تێسلا بانگەشەی ئەوەی کرد کە بیردۆزی ئەم وزەیە بە شێوەیەکە کە (تەواو پێچەوانەی) فیزیای ئەنیشتاینە، کە دەکرێت بە ئامێرێکی تایبەتەوە ببەسترێتەوە و بەشێوەیەکی ھەرزان بەکاربھێنرێت بۆ ماوەی ٥٠٠ ساڵ. ھەروەھا بە ڕۆژنامەوانانی ڕاگەیاند کە خەریکی کارکردنە لەسەر شێوازێکی گواستنەوەی درێژەشەپۆلی ڕادیۆییت تایبەتیی تاکەکەسی، شێوازێکی پێداتێپەڕبوون بەنێو کانزاسازی ھەروەھا گەشەپێدانی ڕێگەیەک بۆ وێنەگرتنی تۆڕی چاو بۆ تۆمارکردنی بیرکردنەوە.
لە بۆنەی ساڵی ١٩٣٤دا، تێسلا بە ڕۆژنامەوانانی ڕاگەیاند کە چەکێکی نایابی نەخشاندووە و بانگەشەی کۆتاییھێنانی ھەموو جەنگەکانی پێکرد. ناوینا (تێلەفۆرس)، بەڵام ھەمیشە وەکو تیشکی مردنی تێسلا ئاماژەیان پێدەکرد. تێسلا وەک چەکێکی بەرگریکار باسی دەکرد کە لەسەر سنووری وڵاتێک دادەنرێت و بەکاردەھێنرێت لەدژی ھێرشی زەمینی یاخوود ئاسمانی. تێسلا لەماوەی ژیانیدا ھەرگیز باسی وردەکاریی پلانی چۆنییەتی کارکردنی چەکەکەی نەکرد، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٤ لە نێو ئەرشیفی (مۆزەخانەی نیکۆلا تێسلا) وردەکاریی پلانەکانی بەدەرکەوت. زانستنامەکە (ھونەری نوێی پڕۆژەی وزەی پەرتنەبووی چڕکراوە لە ڕێگەی ناوەندەکانی سروشتییەوە) باسی بۆڕییەکی سەرکراوەی دەکرد لەگەڵ ئامێرێکی گاز فیچقاندن کە ڕێگەی بە چوونەدەرەوەی تەنۆچکە دەدا، ئەمە ڕێگەیەکە بۆ بارگاویکردنی توخمی (تەنگستنی درێژ)یان توخمی (مێرکەری) بە ملیۆنان ڤۆڵت و ئاڕاستەکردنیان بە تەووژم (لە ڕێگەی تەووژمەھێزی ئەلکترۆستاتی). تێسلا ھەوڵی دەدا سەرنجی بەشی جەنگ لە حکوومەتی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، یەکێتیی سۆڤیەت و یۆگوسلاڤیا بۆلای ئامێرەکە ڕابکێشێت.Carlson, W. Bernard (2013). Tesla: Inventor of the Electrical Age, Princeton University Press, p. 218
لە ساڵی ١٩٣٥دا و لە ئاھەنگی ٧٩ ساڵەی یادی لە دایکبوونی، تێسلا باسی چەندین بابەتی کرد. بانگەشەی دۆزینەوەی تیشکی گەردوونی کرد لە ساڵی ١٨٩٦ ھەروەھا بانگەشەی زۆری کرد دەربارەی تەکنیکی ئامێرەکەی بۆ بەرھەمھێنانی تەزوو یان ڤۆڵتەی کارەبایی. لە میانی باسکردنی ئامێرەکەی (کە پێی وابوو بەو ھۆیەوە ١٠٠ ملیۆن دۆلار لە ماوەی دوو ساڵدا قازانج دەکات) بە ڕۆژنامەوانانی ڕاگەیاند کە دانەیەک لە ئامێرەکەی بووەتە ھۆکاری بوومەلەرزە لە تاقیگەکەی لە شەقامی ٤٦ ئیست ھیوستن و شەقامەکانی تری ئەو ناوچەیە لە (لۆوەر مانھاتن) لە ساڵی ١٨٩٨. بەردەوام بوو لە قسە و بە ڕۆژنامەوانانی وت دەکرا ئامێرەکەی باڵەخانەی ئیمپایەر ستەیت بڕووخێنێت بە پاڵەپەستۆی ھەوا بە قوڕساییی ٥ پاوەند (کە دەکاتە ٢٫٢٦٨ کیلۆ). ھەروەھا ڕوونیکردەوە کە تەکنیکێکی نوێی گەشەپێداوە بە بەکارھێنانی ئامێرەکەی کە ناوینابوو (تێلێجیۆداینامیک)، بە بەکارھێنانی دەکرێت لەرەلەر بگوازرێتەوە بۆ ژێر زەوی کە دەیووت دەکرێت لە ھەر دوورییەک کار بکات و بۆ پەیوەندیکردن یان بۆ دیاریکردنی چینی کانزایی بەکاربھێنرێت.
لە ساڵی ١٩٣٧دا، لە ڕووداوی گەورە ژووری سەما لە میوانخانەی نیویۆرکەر، تێسلا (ئۆردەر ئۆڤ دە ڵایەن)ی لەلایەن باڵوێزی چیکوسلۆڤاکیا پێبەخشرا لەگەڵ مەدالیایەک لەلایەن باڵوێزی یۆگوسلاڤیا. لە وەڵامی پرسیاری ڕۆژنامەوانان دەربارەی (تیشکی مردن)، تێسلا وتی «بەڵام ئەوە تاقیکردنەوە نییە… من دروستم کرد، نیشانمدا و بەکارمھێنا. تەنیا پاش ماوەیەکی کەم ئینجا دەتوانم بیدەم بە جیھان.»
موڵک
لە ساڵی ١٩٥٢دا، لەسەر پێداگریی برازاکەی، ساڤا کۆسانۆڤیچ، گشت موڵکی تێسلا لەنێو ٨٠ کارتۆن کە پیتەکانی ن.ت. لەسەریان درابوون بە بەلەم گەیەندرایە بێڵگرەید. لە ساڵی ١٩٥٧دا، سکرتێری کۆسانۆڤیچ، شارڵۆت موزار، خۆڵەمێشی تێسلای لە نەتەوە یەکگرتووەکانەوە گواستەوە بۆ بێڵگرەید. خۆڵەمێشەکە لە قاپێکی زێڕیی بازنەیی لەسەر ستونێکی مەڕمەڕی لە مۆزەخانەی تێسلا نیکۆلا نمایشکراوە.
بڕوانامەی داھێنان
تێسلا نزیکەی ٣٠٠ بڕوانامەی داھێنانی لە سەرانسەری جیھان بۆ داھێنانەکانی بەدەست ھێناوە. ھەندێک لە بڕوانامەکانی تێسلا ئاماژەیان پێنەکراوە و چەند سەرچاوەیەکی جیاواز ھەندێکی دۆزیوەتەوە لەنێو ئەرشیفی بڕوانامەکان. بەلایەنی کەمەوە ٢٧٨ بڕوانامەی ناسراو ھەیە کە دراوە بە تێسلا لە ٢٦ وڵاتەوە. زۆربەی بڕوانامەکانی تێسلا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەڕیتانیا و کەنەداوە بوون، بەڵام چەندین بڕوانامەی تری لە سەرانسەری جیھان پەسند کراوە. زۆر لەو داھێنانەی کە تێسلا گەشەی پێداون نەخراونەتە لیستی بڕوانامەی داھێنان.
شێوە
درێژی تێسلا ٦ پێ و ٢ ئینچ (١٫٨٨م) بوو، کێشیشی ١٤٢ پاوەند (٦٤ کگم) بوو کە ئەم کێشەی لەشی خۆی بە نزیکەیی پاراستووە بەدرێژاییی ساڵانی ١٨٨٨ بۆ ١٩٢٦. شێوەی تێسلا لەلایەن ئارتەر سەرنووسەری ڕۆژنامە بەم شێوەیە باسکرابوو «بە نزیکەییی درێژترین، بە نزیکەییی لاوازترین و بە دڵنیایییەوە جددیترین پیاو بوو کە بەردەوام دەچوو بۆ دێلمۆنیکۆ». تێسلا کەسایەتییەکی ڕێکوپێک و شیکپۆشی شاری نیویۆرک بوو، کەسێک بوو گرینگی بە شێوە و ڕوخساری خۆی دەدا تاوەکو پەیوەندییەکانی کار و پیشەکەی گەشە پێبدات. ھەروەھا خاوەنی چاوی کاڵ، دوو دەستی گەورە و پەنجە گەورەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو مەزن بوو.
بیرێکی تیژ
تێسلا زۆر پەڕتووکی دەخوێندەوە، ھەندێک پەڕتووکی بەتەواوی ئەزبەر دەکرد و وا دادەنرا کە زەینێکی وای ھەبووبێت کە توانای بیرکەوتنەوەی بەڕوونی ھەبووبێت. ئەو فرەزمانزان بووە و ھەشت زمانی زانیوە: سڕبی-کڕواتی، چیکی، ئینگلیزی، فەڕەنسی، ئەڵمانی، ھەنگاری، ئیتاڵی و لاتینی. لەنێو ژیاننامەکەی کە خۆی نووسیویەتی و ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەزموونی ساتی تەواو ئیلھامبەخشی کردووە. لە سەرەتاکانی ژیانیدا، تێسلا بە بەردەوامی نەخۆش کەوتووە. ئازارێکی بێوێنەی چەشتووە کە تیشکی زۆر بەھێزی ڕووناکیی بە بەرچاوی کەوتووە و ھەردەم دوای ئەوە ئیلھامی بۆ ھاتووە. ھەردەم ئیلھامەکانی گرێدراوی وشەیەک یان بیرۆکەیەک بوون کە لەوانەبووە لەکاتێک لە کاتەکاندا بە مێشکیدا ھاتبووبن؛ لە کاتەکانی تردا ئیلھامەکانی چارەسەری ئەو کێشانەیان بۆ دۆزیوەتەوە کە ھاتوونەتە پێشی. تەنیا بە بیستنی ناوی شتێک، توانیوییەتی بە وردەکارییەکی ڕاستەقینەوە بەرجەستەی بکات. تێسلا وێنای داھێنانێکی لەناو مێشکی کردووە لەگەڵ تەواوی وردەکارییەکانی بە دوورییەکانییەوە پێش ئەوەی بچێتە قۆناغی دروستکردنی، ئەمە تەکنیکێکە کە پێی دەگوترێت بیرکردنەوەی وێنەیی. ئەو بە دەستەکانی وێنەی بۆ نەکێشاون تەنیا لەنێو مێشکی وێنای کردووە. لە منداڵییەوە، تێسلا بەردەوام پاشڕوانی (گەڕانەوە بۆ ڕابردوو یان وەبیرکەتنەوەی ڕابردوو)ی ھەبووە بۆ ئەو ڕووداوانەی کە لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی ژیانی ڕوویاندابوو.
سەرچاوەکان
پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی پۆل:ئەندازیارانی میکانیکی ئەمریکی پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی پۆل:نیکۆلا تێسلا پۆل:سربەکانی کرواتیا پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦ پۆل:مردووانی ١٩٤٣ پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانست و ھونەری سربیا
١٥٣٨
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٣٨
دوورگەی ئیرلەند
230px|وێنۆک|چەپ|شوێنی دوورگەی ئیرلەند
دوورگەی ئیرلەند سێھەمین دوورگەی گەورەی ئەورووپا و بیستەمین دوورگەی گەورەی جیھانە.
پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:دوورگە بریتانییەکان پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
شارستانی ھەمەدان
شارستانی ھەمەدان  یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ھەمەدانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ھەمەدانە.
سەرچاوەکان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ھەمەدان پۆل:شارستانی هەمەدان پۆل:شارستانەکانی ئێران
مامیسک
مامیسک گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
سرۆتل (دەمەوانە)
دەمۆچکەی گاز کردارێکە لە ڕێکخستنی ڕژانی شلە یان گازدا بەکاردێت لە ڕێی ڕێگری کردنی یا ڕێگە پێدانی. توانای بزوێنەرێک دەتوانرێت بەرز یا نزم بکرێت بە ڕێگە گرتن لە گازەکان بۆ ناوەوە (بە بەکار ھێنانی دەمۆچکە)، بەڵام زۆربەی کات بۆ نزم کردنە. وشەی دەمۆچکە واتا دەدات بە ھەر شتێک کە بۆ کردارێک کە لە ڕێیەوە توانا یان خێرایی بزوێنەرێک ڕێک بخرێت، وەکو پایدەری تاودانی ئۆتۆمبێل. ھەندێ جار وشەی دەمۆچکە لە ھەندێک شوێن پێی دەڵێن دەسکی گاز، بە تایبەت بۆ بزوێنەری فرۆکە بەکاردێت، و بۆ بزوێنری ھەڵمی ئەو وەلفەیەی کە ھەڵمەکە ڕێکدەخات پێی دەگوترێ ڕێکخەر.
مامیسک
جوگرافیا
مامیسک لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ شارەدێی قادرکەرەم و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەھرام بەگی شێخ حەمید و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئیبراھیم غوڵام لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاوای جەلال.
سرۆتل (دەمەوانە)
بزوێنەری سووتانی ناوەکی
link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:USPatent6518683.png|وێنۆک|A cross-section view of a butterfly valve لە بزوێنەرێکی سووتانی ناوەکی دا دەمۆچکەکەی بەو واتایە دێت کە ڕێکخستنی توانای بزوێنەرەکە بە ڕێکخستنی بڕی ئەو سوتەمەنییەی کە دەچێتە ناو بزوێنەرەکەوە، لە بزوێنەری ئۆتۆمبیلدا ڕێکخستنی توانای بزوێنەرەکە لەلایەن شۆفێرەکەوە دەکرێت کە پێی دەوترێت دەمۆچکە پێداڵی تاودان. لە بزوێنەری بەنزینی دا دەمۆچکە باوترین ڕێگەیە یا بیرۆکەیە کە لە ڕێیەوە ھەوا و سوتەمەنی ڕێگەیان پێ دەدرێت بچنە ناو بزوێنەر، لە ناکاو بۆ بزوێنەری، دەمۆچکە تەنھا ڕێژەی چونە ناوەوەی ھەوا دەکات بۆGDI ناو بزوێنەر، و لە بزوێنەری سوتەمەنی دیزڵیشدا دەمۆچکە ھەر ڕێژەی چوونە ناوەوەی ھەوا ڕێکدەخات، وەک پیشان دراوە. مێژووی دەمۆچکەی پایدەری یا دەسکی کار دەکات بە پەیوەندیێکی ڕاستەوخۆی میکانیکی. وەلفی پەپولەیی دەمۆچکەی سوتەمەنی کاردەکات وەکو بۆ ڕێکخستنی سوتەمەنی و یەکسان دەکرێتەوە بەھۆی سپرینگەوە.
پۆل:بزوێنەری تەکنەلۆژیا پۆل:پێکھاتەکانی بزوێنەر
تۆقتۆغول
تۆقتۆغول شارێکی پارێزگای تەلاسه لە وڵاتی قرغیزستان. ژمارەی دانیشتووانی بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٥، ١٥٫٩٤٣ کەس بووە.
سەرچاوە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای جەلالابات پۆل:شارەکانی قرغیزستان
شێخ ڕەزای تاڵەبانی
ھۆنراوەی ھەجڤ
زۆرینەی ھۆنراوەکانی شێخ ڕەزا بابەتی ھەجڤ و داشۆرین بوون بەتایبەتی بەرامبەر سدقی زەھاوی کە لە وێنەی ھۆنەرانی عەرەب بووە وەک: فەرزدەق و ئەختەڵ ھتد.،.
نموونەی نشتیمان پەروەری
لەم دێڕەی خوارەوە ئەو پەڕی نشتیمان پەروەری ھۆنەڕ دەنوێنێت لەکاتی ڕووخانی میرنشینی بابان و داگیرکاری عوسمانەکان و سەفەویەکان نووسیویەتی
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی پۆل:مردووانی ١٩١٠ پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٥ پۆل:خەڵکی کەرکووک پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم پۆل:کوردەکانی عوسمانی پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی پۆل:موسڵمانانی کورد پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
گیادین
گیادین (بە کورمانجی: Giyadîn، بە تورکی: Diyadin)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئاگری ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٤٦٫١٣٧ کەس بووە، کە نزیکەی ١٩٫٠٨٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئاگری پۆل:قەزاکانی پارێزگای ئاگری پۆل:گیادین
باختەریان
باختەریان شارۆچکەیەکی شارستانی باختەرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٣١٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پارێزگای خەتلان
بڕیارنامەی ٣٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢١ی ئازاری ١٩٧٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئاشتی و ئاسایشی ئەمەریکای باشوور. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٧٠٤‌ەم، بە ١٢ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٣ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٣ پۆل:ئەمریکای لاتینی
ھێنری لوفێڤر
چەپ|وێنۆک|200px|هێنری لوفێڤر هێنری لوفێڤر(بە فەڕانسی: Henri Lefebvre)(٩١-١٩٠١) ، کۆمەڵناس و فەیلەسوفی فەڕەنسییە، کە تا ئێستا کاریگەرییەکی بەرچاوی لە تیۆریزەکردنی فەزا بە شێوەی ئەکادیمیک هەبووە، بەتایبەت لەو کاتەوە کە وا، پرتووکەکەی بە ناو "بەرهەمهێنانی فەزا – The Production of Space" لە ساڵی ١٩٩١ وەرگێڕدراوە سەر زمانی ئینگلیسی. لە کتێبی بەرهەمهێنانی فەزا، لوفێڤر پەرەی بە تیۆرییەکی یەکپارچە لە فەزا داوە، کە بە دوای بەرهەڤکردنی پەیوەندی هاوسەنگ نێوان بواری فیزیکی(سروشت)، فەزای زەینی(ئینتزاعی فەرمی سەبارەت بە فەزا) و فەزای کۆمەڵایەتییە(فەزای کارلێکی مرۆڤ و مشتومڕ و "دیاردەی هەستەوەر")وەیە. لوفێڤر پتر بە هۆی کارەکانی سەبارەت بە دیالێکتیک، مارکسیزم، ژیانی ڕۆژانە، شارەکان و بواری کۆمەڵایەتیی ناسراوە و بە "فەیلەسوفی شار" ناوبانگی دەرکردووە.
ئەلبانیا
ئالبانیا یان ئەلبانیا، بە فەرمی: کۆماری ئالبانیا بە زمانی ئالبانی: Republika e Shqipërisë)، وڵاتێکە لە ناوچەی باڵکان لە ئورووپادا. وڵاتی مۆنتینیگرۆ دەکەوێتە باکوری رۆژئاوای وە ھەروەھا کۆسۆڤۆ لە باکوری رۆژھەڵاتی، وە مەقدوونیا لە رۆژھەڵات و یۆنانیش لە باشوور و باشووری رۆژھەڵات، کەناری دەریای ھەیە بۆ دەریای ادریاتحج لە رۆژئاوای.
ھێنری لوفێڤر
سەرچاوە
Bartley, Brendan, Hubbard, Phil, and Kitchin, Rob. , 2004. Thinking Geographically (1st Edition). London, GB: ContinuumProQuest ebrary.
ئەلبانیا
ناوی وڵات
ناوی ئالبانیا لە زمانی لاتینی و زمانی یۆنانیی سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەرگیراوە (بە لاتینی: Albania بە یۆنانی: Ἀλβανία) کە لەوانەیە لە ناوی ھۆزی Illyrian وەرگیردرابێت کە لەو ناوچەیەدا ژیاون. نوی خۆماڵیی وڵاتەکەش Arbër یان Arbën بووە. بەڵام لە سەدەی ١٦ بەولاوە وردەوردە خەڵکی وڵاتەکە ناوی وڵاتەکەیان کردووە بە Shqipëria. لە دەوڵەتی عوسمانیدا Arnavutluk وتراوە.
ھێنری لوفێڤر
سەرچاوە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١ پۆل:مردووانی ١٩٩١ پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
ئەلبانیا
ناوی وڵات
لە باشووری کوردستان ئالبانیا و ئەلبانیا و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش ئالبانی ئەوترێ.
سەردەمی عوسمانیەکان
زیاتر لە نیوەی خەڵکی ئەلبانیا موسڵمانن بەھۆی کاریگەریی عوسمانییەکان
دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئالبانیا ٣٬١٨٥٬٤١٣ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٣٫٢ ساڵە. ھەروەھا ٥٧ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
دابەشبونی ئیداری
ئەلبانیا بەسەر ١٢ کاونت و ٣٦ ناوچە و ٣٧٣ شارەوانیدا دابەش کراوە، لەوانە ٧٢ شارەوانیان حاڵەتی شاریان ھەیە وە ھەروەھا ٢٩٨٠ گوندی ھەیە.
دیمۆگرافیا
ئەلبانیا ئەو وڵاتەیە دەکەوێتە رۆژھەڵاتی ئەورووپا ماکیدۆنیا و کۆسۆفۆ دەکەوێتە رۆژھەڵاتی وڵاتی ئەلبانیاو وە ھەروەھا یۆنان دەکەوێتە باشوریەوە وە دوو ڕووباری لەگەڵ دایە.
کەلتور
لە ولاتی ئەلبانیا وەرزشی: تۆپی پێ و باسکە و سەلە و تایکواندۆ گرنگی پێ دەدرێت.
سەرچاوەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئالبانی ئاخێو پۆل:بالکان پۆل:کۆمارەکان پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئالبانیا پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٢ پۆل:ئەلبانیا پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
ڕافایێل ڤاران
thumb|ڕافائیل ڤاڕان ڕافائیل ڤاڕان لەدایکبووی ٢٥ی نیسانی ١٩٩٣ ، یاریکەری تۆپی پێیی هەڵبژاردەی نیشتمانی فەڕەنسا و یانەی مانچستەر یونایتدی ئینگلیزییە، ڤاران لە هێڵی بەرگری یاری دەکات. ئەو خاوەن باڵایەکی بەرزە کە ١٩٠ سەنتیمەترە و درێسی ژمارە ٢ی یانەکەی پۆشیوە بەر لە مانچستەر یونایتد یاری بۆ یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی و لینسی فەڕەنسی کردووە، لەگەڵ ڕیالمەدرید چوار جار بووەتە براوەی چامپیۆنزلیگ.
دەستکەوتەکان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:زیندووان پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
ئەلێکس فێرگوسۆن
thumb|سێر ئەلێکس ڤێرگوسۆن سێر ئەلێکساندەر چاپمان -ئەلێکس- فێرگوسۆن (بەئینگلیزی:Alex Ferguson) لەدایک بووی ٣١ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤١ لەشاری گلاسگۆو لە سکۆتلاند ، ناوبراو لە نێو یاری تۆپی پێ دوو ئەزموونی گەورەی ھەیە یەکەمیان وەک یاریکەر و دووەمیان وەک ڕاھێنەری یانەکان ، ناوبراو لەساڵی ١٩٨٦ ەوە تاکوو ٢٠١٣ ڕاھێنەری یانەی مانچستەر یونایتد ی ئینگلیزی بووە.
ژیانی یاریزانیی
دەستپێکی یاریکردنی ئەلێکس بۆ ساڵی ١٩٥٨ دەگەڕێتەوە کاتێک تەمەنی ١٦ ساڵ بوو، لە ڕیزی یانەی (کوێنز پارک)ی سکۆتلەندا دەستی بەیاری تۆپی پی کرد. لەھەمان کاتدا یاریدەدەری تیپ بوو،فێرگوسۆن تەنھا یەک ساڵ لە یانەی (کوێنز پارک) یاریکرد، ئەویش وەک یاریزانی سەرەکی پشتی پێ نەدەبەسترا، بەڵام توانی لەسەرجەم یاری باشداربووی، لەگەڵ یانەی یەکەمی توانی ١١ گۆڵ تۆمار بکات.
فێرگی ساڵی ١٩٦٠ پەیوەندیکرد بە یانەی (جۆنستۆن) لەو یانەیەش چوارساڵ بەردەوام بوو، واتە تا ساڵی ١٩٦٤ سێھەم ویستگەی سێ ساڵی خایاند لەگەڵ یانەی (دینفەر ملاین)، بەڵام ئەزموونی ئەمجارەی بەپێچەوانەی یانەکانی پێشوویەوەبوو، چونکە لە سێ ساڵی بەشداریکردنی لەیارییەکانی لەگەڵ یانەی (دینفەر ملاین)، توانی ٦٦ گۆڵ تۆماربکات. دواتر لەچەندین یانەی سکۆتلەنداوە ھەوڵی پەلکێشکردنی درا بەتایبەتی یانەی خاوەن مێژووی لەچەشنی گلاسکۆ ڕینجەرز ، ئەوەبوو ئەلێکس فێرگوسۆن، بەداواکەی یانەی (رینجەرز) قایل بوو، لە ساڵی ١٩٦٧ گرێبەستی لەگەڵ رینجەرز بۆماوەی دووساڵ مۆرکرد. دواتر چووە ڕیزی یانەی (فالکریک) لەوێش بۆماوەی چوار ساڵ بەردەوامی بەیاری تۆپی پێ دا لەیاریکردن و توانی لەو ماوەیەدا ٣٦ گۆڵ تۆماربکات. لە دواساڵی یاریکردنی لەڕیزی (فالکریک) ٩ گۆڵی تۆمارکردوو کۆتایی بەوێستگەی ژیانی وەرزشی ھێنا وەک یاریزان.
دەستکەوتەکانی وەک ڕاھێنەر
لە ١٩٨٦وە تا ٢٠١٣ راھێنەری یانەی "مانچستەر یونایتد"بووە جامی جامەکانی ئەوروپا ( ١ ) ١٩٩٠ - ٩١ جامی سوپەری ئەوروپی ( ١ ) ١٩٩١
سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی سکۆتلاندی پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سکۆتلاندی پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١ پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
١٥٣٩
ساڵی ١٥٣٩ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٣٩
ئیسماعیلی دووەم
ئیسماعیل میرزا (؛ دواتر بە یەکەم ناوی خانەدانی خۆی کە ئیسماعیل دووەم بوو ناسرا (٣١ی ئایاری ١٥٣٧ - ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧) سێیەم شای سەفەویی ئێران بوو، لە ساڵی ١٥٧٦ تا ١٥٧٧ حوکمی کرد.
کۆچی دوایی
لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧ ئیسماعیل دووەم لەناکاو و بەبێ ھیچ نیشانەیەکی سەرەتایی تەندروستی خراپ کۆچی دوایی کرد. پزیشکانی دادگا کە پشکنینیان بۆ تەرمەکە کردووە، گومانیان کردووە کە ڕەنگە بەھۆی ژەھرەوە گیانی لەدەستدابێت ڕێککەوتنی گشتی ئەوە بوو کە پەری خان خانم بڕیاری داوە بە یارمەتی خەزوورەکانی حەرەمی ناوەوە ژەھراوی بکات وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لە ڕەفتارە خراپەکانی بەرامبەری. ئیسماعیل شاعیر و نیگارکێش و خۆشنووس بوو، کە پاڵپشتی ھونەری دەکرد.
سەرچاوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٧ پۆل:مردووانی ١٥٧٧ پۆل:شیعە ئێرانییەکان پۆل:خەڵکی ئەسفەھان پۆل:ئەندامی خێزانی شاھانە پەیوەست بە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە
ئات-باشی
ئاتباشی شارێکی پارێزگای نارنه لە وڵاتی قرغیزستان. ژمارەی دانیشتووانی بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٥، ١٥٫٢٢٦ کەس بووە.
پەراوێز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای نارن پۆل:شارەکانی قرغیزستان
پیشە
پیشە سەرقاڵی و پەرژان بە کارێکەوەیە کە بنچینەکەی ڕاھێنراویی پەروەردەیی و پسپۆڕانەیە و، مەبەست لێی ئەوەیە کە لە بەرامبەر ھەقدەسێکی ڕاستەوخۆ و سنووردارەوە، ئامۆژگاری و ڕاوێژ و خزمەت بە شێوەیەکی بێلایەن و ئۆبژەکتیڤک پێشکەش بە کەسێ یا کەسانێ بکرێ.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:پیشەکان
دگاسیاو
دگاسیاو (Digasiyaw، ) دێیەکە لە گوندستانی ماکوان، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی دگاسیاو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
ئێلینۆر ئۆسترۆم
ئێلینۆر ئۆسترۆم (ماوەی ژیان: ٧ی ئابی ١٩٣٣ تاکوو ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢) ژنە زانایەکی سیاسەتمەداری ئەمریکی بووە، لە ٧ی ئابی ساڵی ١٩٣٣ لەدایک بووە، ساڵی ٢٠٠٩ خەڵاتی نۆبێلی لە زانستی ئابووریدا وەرگرتووە و یەکەم ئافرەتە ئەم خەڵاتە لەم بوارەدا وەربگرێت. ئیلینۆر ئۆسترۆم ساڵی ٢٠٠١ ئەندامی ئەکادیمیای نیشتیمانی زانست بووە لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و لە زانکۆی ئەندیانا ببلۆمنگتۆن وەکو مامۆستای زانستی سیاسی کاری کردووە و بەڕێوەبەری ناوەندی خوێندنی دامودەزگا ھەمە جۆرەکان بووە لە زانکۆی ئەریزۆنا. توێژینەوەکانی خاتوو ئیلینۆر لە بواری ئابووری ژینگەدا خۆی بینیوەتەوە و لەڕێگای خوێندنەوە بۆ ئابووری ڕاوکردنی ماسی و ئابووری دارستان، بابەتی چۆنێتی ھەڵسوکەوتکردنی خەڵکی لەگەڵ ژینگە و قۆستنەوەی خستۆتە ڕوو، لەدوا ساڵەکانی تەمەنیشی دەستی کردووە بە بڵاوکردنەوەی زانست و زانیاری و بابەتی مافی داھێنان. چۆنێتی خۆڕێکخستنی مرۆڤەکان بۆ خودی خویان بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی گشتی بۆ چەند کێشەیەکی ئاڵۆز، خوێندنەوەیەکی دیکەی خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆمە، ھەروەھا شیکردنەوەی بۆ گاریگەری دامەزراوەکان و ئامۆژگاری دامودەزگاکان لەسەر کاری خەڵکی کردووە و چۆنێتی ھاندانی خەڵک بۆ بڕیاردان لەلایەن خۆیانەوە لەکاتی ئیشکردندا و چەند چارەسەرێکی زۆر تۆکمەی لەم بوارەدا خستۆتە ڕوو. سەبارەت بەو کارانەی پەیوەندیان بە ژینگەوە ھەیە ئیلینۆر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە ھەوڵ و ماندووبونی تاکە کەس لەسەر ئاستی ناوخۆیی ڕەنگە زیاتر لەو ھەوڵانە سەرکەوتوتربێت کە حکومەت دەیدات و بیروبۆچونەکانی لەلایەن نەمسا و ئاڵمانیا و سویسراوە  لەسەر سیستمی سندوقی چارەسەری پزیشکی جێبەجێدەکرێت. خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆم  لە ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٢ کۆچی دوایی کردووە.
ژاک کازۆت
ژاک کازۆت نووسەری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.
سەرچاوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی پۆل:لەدایکبووانی ١٧١٩ پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٠ پۆل:مردووانی ١٧٩٢
مێرسێدس بێنز جی کلاس
وێنۆک|2018 Mercedes-AMG G 63 4MATIC Automatic 4.0 Front مێرسێدس بێنز جی کلاس (بە ئینگلیزی: Mercedes-Benz G-Class) ئۆتۆمبێلێکە لەلایەن کۆمپانیای مێرسێدس بێنز دروستدەکرێت، بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٧٩ بەرھەم ھێنراوە بۆ ئەوەی ئۆتۆمبێلێک بێت کە گونجاو بێت بۆ ڕێگا ناھەموار و زەوییە سەختەکان. بەرھەمھێنانی نەوەی دووەمی لە ساڵی ١٩٩٠ دەستی پێکرد و چەندین گۆڕانکاری بەسەردا ھات کە تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو و دیزاینی ھاوچەرخی بۆ دابینکرا، لە ساڵی ١٩٧٩ەوە ڕووی دەرەوەی ئۆتۆمبێلەکە گۆڕانکارییەکی ئەوتۆی بەسەردا نەھاتووە، بەو پێیەی دیزاینەکەی پاراستووە کە جەخت لەسەر تۆکمەی ئۆتۆمبێلەکە دەکاتەوە و… تیشک دەخاتە سەر تواناکانی بۆ ڕۆیشتن بە ڕێگا ناھەموارەکاندا. ناوەوەی ئۆتۆمبێلەکە بە پەنجەرەی نزم و کورسییە بەرزەکانی مەودایەکی بینینی ناوازە بە سەرنشینەکانی دەبەخشێت، ھەروەھا گەرم دەکرێن و سارد دەکرێنەوە و بە کارەبا کۆنتڕۆڵ دەکرێن.
سەرچاوەکان
پۆل:مێرسێدس بێنز پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکان پۆل:ئەڵمانیا پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٨٠ پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٩٠ پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠٠٠ پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠١٠
ئاساھی (میێ)
ئاساھی (朝日町، ئاساھی-چۆ) شارۆچکەیە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ١ی ئەیلوولی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی شارۆچکەکە بە ١١،٠٤١ دەخەملێنرێت، کۆی گشتی ڕووبەری دەکاتە ٥.٩٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارۆچکەکانی پارێزگای میێ
قزلتو، قرغیزستان
قزلتو شارێکی پارێزگای جەلالاباته لە وڵاتی قرغیزستان. ژمارەی دانیشتووانی بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٥، ١٥٫٠٩٨ کەس بووە.
پەراوێز
پۆل:شارەکانی قرغیزستان
١٥٤٠
ساڵی ١٥٤٠ لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٤٠
وەرگەوێڕ
وەرگەوێڕ (Wergewêrr، ) دێیەکە لە گوندستانی شالیار، لە ناوچەی ھەورامانی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی وەرگەوێڕ بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٩ کەس لە ٥ بنەماڵەدا بووە.
بڕیارنامەی ٣٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش
بڕیارنامەی ٣٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی نیسانی ١٩٧٣دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ١٬٧١٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
پەراوێز
پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نەتەوە یەکگرتووەکانی ١٩٧٣
گلاسگۆ
thumb|یەکێ لە شەقامەکانی گلاسکۆ گلاسگۆ یەکێکە لە شارە بەناوبانگەکانی سکۆتلەندا و هاوکاتیش گەورەترین شاری وڵاتەکەیە، لە ڕیزبەندی پێنجەمی زۆرترین شار لەڕووی دانیشتووانی بریتانیای مەزنە، گلاسگۆ بە مەڵبەندی بازرگانی سکۆتلەند ا دادەنرێت، ئەوانەی لە گلاسگۆ و دەورووبەری دا دەژین نزیکەی دوو ملیۆن و سێسەد هەزار کەس دەبن.
سەرچاوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٦ەم پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی سکۆتلاند پۆل:شارەکانی سکۆتلاند پۆل:گلاسگۆ
١٥٤١
ساڵی ١٥٤١ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٤١
پانۆس
پانۆس (بە کورمانجی: Patnos یان Panos)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئاگری ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٢٢٫٢٣١ کەس بووە، کە نزیکەی ٦٢٫٠٦٨ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
بەستەرە دەرەکییەکان
پۆل:شارەکانی کوردستان پۆل:شارەکانی پارێزگای ئاگری پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئاگری پۆل:قەزاکانی پارێزگای ئاگری
تویپ
تویپ شارێکی پارێزگای ئیسک کوێله لە وڵاتی قرغیزستان. ژمارەی دانیشتووانی بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٥، ١٣٫٤٣٧ کەس بووە.
سەرچاوە
پۆل:شارەکانی قرغیزستان
فابیۆ کوێنتراو
دەستکەوتەکان
وێنۆک|کۆینتراو بەدرێسی هەڵبژاردەی پۆرتوگال لەبەرامبەر دی ماریا یاریزانی ئەرژەنتینی.
سەرچاوە
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ پۆل:زیندووان پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ پۆل:یاریزانانی لا لیگا پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨ پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
بۆستانقەلعە
بۆستانقەلعە شارۆچکەیەکی شارستانی باختەرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٥١٨ کەسە.
سەرچاوەکان
پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان پۆل:پارێزگای خەتلان
بەریتانیای مەزن
وێنۆک|چەپ|250px بەریتانیای مەزن (بە ئینگلیزی: Great Britain) دوورگەیێکە ھەڵکەوتوو لە باکووری رۆژاوای ئورووپای کیشوەریدا و بەشی سەرەکیی شانشینی یەکگرتووە. ئەم دوورگەیە نۆھەمین دوورگەی گەورەی جیھان و یەکەمین دوورگەی گەورەی کیشوەری ئوڕوپایە. ژمارە دانیشتووانی نزیک بە ٥٩٫٦ میلیۆن کەسە، سێھەمین دوورگەی پڕدانیشتووانی جیھانە، بریتانیای مەزن ھەریەکە لە ووڵاتانی ئینگلاند و سکۆتلاند و وێڵز دەگرێتەوە کە ئینگلاند گەورەترین بەشە ڕووبەری ھەیە.
دیمۆگرافیا
پۆل:ئەورووپای باکووری پۆل:بریتانیای مەزن پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا پۆل:دوورگەکانی دوورگە بریتانییەکان
ئۆزانی سەروو
ئۆزانی سەروو گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چەرداوڕۆ، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
جوگرافیا
ئۆزانی سەروو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گوێ خرابە و لە باشوور لەگەڵ گوندی لەیلەک ئاوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی حاجی کەند لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تۆپ ئاغاج.
پەراوێزەکان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا ساینقەڵا ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
والتەر کریستالەر
والتەر کریستالەر(١٩٦٩-١٨٩٦)، جوگرافیناسی ئابووریی ئەڵمانی بووە. ئەو تیزی دکتوری خۆی لە ساڵی١٩٣٣ سەبارەت بە نیشتنگە شارییەکان و ڕۆڵێ کە ئەوان لە بەئامادەکردنی کاڵا و ڕاژەکان(خزمەتگوزارییەکان) بۆ ناوچە ناشارییەکانی دەوروبەریان دەگێڕن، نووسی. کریستالەر یەکەمین جوگرافیناس بووە کە بەگشتی گەشەی بەم چەمکە داوە؛ کەسانی دیکەش بە شێوەیەکی سەرەتایی لەسەر ئەم بابەتەی کاریان کردووە، بەڵام بەم پلەیە دیار و بەرچاو نەبوو. کریستالەر لە زاراوەی "شوێنی ناوەندی" بۆ نەخشەدانانی ئەم نیشتنگە شارییانە کەڵکی وەرگرتوە. ئەو دەستی کرد بە دروستکردنی بیردۆزێک بۆ لێکدانەوەی تەکووزی بینراو لە قەبارە و مەودای نیشتنگە شارییەکان لە باشووری ئەڵمانیا، کە بە بیردۆزی شوێنی ناوەندی ناوبانگی دەرکردووە.
سەرچاوە
Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.
پۆل:وتارە ھەتیوەکان پۆل:جوگرافیاناسان پۆل:جوگرافیاناسانی ئەڵمانی پۆل:جوگرافیای ئابووری پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣ پۆل:مردووانی ١٩٦٩ پۆل:جوگرافیاناسانی ئاڵمانی
تیرۆرکردن
تیرۆرکردن بریتییە لە کوشتنی کەسێکی دیار یان گرنگ، وەک سەرۆکی دەوڵەت، سەرۆکی حکوومەت، سیاسەتمەدار، ئەندامی بنەماڵەیەکی شاھانە، یان بەڕێوەبەری جێبەجێکار. تیرۆر دەکرێت بەھۆی پاڵنەرێکی سیاسی و سەربازییەوە بێت، یان بۆ قازانجی داراییی ئەنجام بدرێت، بۆ تۆڵەسەندنەوەی ناڕەزایەتییەک، لە خواستی بەدەستھێنانی ناوبانگ، یان بەھۆی فەرماندەیی گروپێکی سەربازی، ئەمنی، یاخیبوو یان پۆلیسی نھێنی بۆ ئەنجامدانی تیرۆرەکە. کردەوەی تیرۆرکردن لە دێرزەمانەوە ئەنجام دراوە. ئەو کەسەی کە تیرۆرێکی ئەنجامداوە پێی دەوترێت بکوژ یان کوژەر.
سەرچاوەکان
پۆل:تاوانەکان پۆل:تاوان بەپێی جۆر
دگاگا
دگاگا (Digaga، ) دێیەکە لە گوندستانی ماکوان، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی دگاگا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.
ئەمانەش ببینە
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
مشکیبان
مشکیبان گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
جوگرافیا
مشکیبان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گوڵباخی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی تیلەکۆی ئەحمەد ئاغا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قیرچە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بنەکە.
سووتەمەنیی زیندەیی
وێنۆک|پاسێک کە بە سووتەمەنیی گازی زیندەیی کار دەکات. سووتەمەنیی زیندەیی؛ سووتەمەنییەکە لە ڕێی پڕۆسە هاوچەرخەکانەوە لە بارستەی زیندەییەوە بەرهەم دەهێنرێت، جیاوازە لەو سووتەمەنییەی بە هۆی پڕۆسە زۆر هێواشە جیۆلۆجییەکانەوە بەرهەم دێت؛ کە پێکهاتنی سووتەمەنییە بەبەردبووەکانی وەک زەیت دەگرێتەوە، لەبەر ئەوەی بارستەی زیندەیی تەکنیکیانە ڕاستەوخۆ دەتوانرێت وەک سووتەمەنی بەکار بهێنرێت (وەک پارچە دار)؛ بۆیە هەندێک کەس هەر دوو زاراوەی بارستەی زیندەیی و سووتەمەنیی زیندەیی وەک یەک شت بەکار دەهێنن، بەڵام خۆی زاراوەی بارستەی زیندەیی ئاماژەیە بەو ماددە زیندەییە خاوەی کە سووتەمەنیی لێوە دروست دەکرێت، یان هەندێک بەرهەمە ماددەی ڕەقی گەرمیانە یان کیمیاییانە دەستکاریکراوی وەک torrefied pellets و briquettes. زاراوەی سووتەمەنیی زیندەیی زۆربەی کات بەو سووتەمەنییە شل و گازییانە دەگوترێت کە بۆ گواستنەوە بەکار دێن، بەڕێوەبەرایەتیی زانیاریی وزە (EIA) ئەم ناونانە پەیڕەو دەکات، ئەگەر بارستەی زیندەیی لە بەرهەمهێنانی وزەی زیندەیی بەکار بهێنرێت؛ دەتوانێت خێرا گەشە بکاتەوە، بەگشتی سووتەمەنییەکە وەک جۆرێکی وزەی شیاوی نوێکردنەوە چاوی لێ دەکرێت.
وزەی زیندەیی دەتوانرێت لە ڕووەکەکانەوە بەرهەم بهێنرێت (وەک بەروبوومەکانی وزە)، یان لە پاشماوە کشتوکاڵی و بازرگانییەکان و پاشماوەی ماڵانەوە (ئەگەر پاشماوەکە بنەچەیەکی زیندەیی هەبێت)، ئەو سووتەمەنییە زیندەییانەی نوێ دەکرێنەوە؛ بەگشتی ئەوانە دەگرنەوە کە کاربۆن چەسپاندنی هاوچەرخیان تێدا ڕوو دەدات؛ کە چەشنی پڕۆسەی ڕۆشنەپێکهاتنی ڕووەک و قەوزە وردەکانە.
هەندێک تاوتوێی ئەوە دەکەن؛ سووتەمەنیی زیندەیی دەکرێت هیچ کاربۆنێک فڕێ نەداتە هەواوە، چونکە هەموو بەروبوومەکانی بارستەی زیندەیی تا ڕاددەیەک کاربۆن پەنگ دەدەنەوە، بنەڕەتییانە هەموو بەروبوومەکان دوانۆکسیدی کاربۆن لە سووڕی سەرزەمینییەوە دەگوازنەوە بۆ کۆگەی ژێرزەمینیی ناو ڕەگەکان و خاکی دەوروبەر.
هەر چۆنێک بێت؛ ڕای ئەوەی سووتەمەنیی زیندەیی کاربۆن فڕێ ناداتە هەواوە بەتاڵ کراوەتەوە، ئەمەش بە ڕایەکی وردتر کە دەڵێت؛ بۆ ئەوەی پڕۆژەیەکی دیاریکراوی سووتەمەنیی زیندەیی کاربۆن-بێلایەن بێت؛ دەبێت ئەو کاربۆنەی ڕژێمی ڕەگەکانی بەروبوومەکە پەنگی دەداتەوە قەرەبووی ئەو گاز دەردانانەی سەر زەوی بکاتەوە، هەموو ئەو گاز فڕێدانانەش دەگرێتەوە کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ خاک بەکار دەهێنن.
هەندێک سووتەمەنیی زیندەیی کاربۆن بێلایەنن و هەندێک تەنانەت نێگەتیڤیشن، بەتایبەتی بەروبوومە تەمەندرێژەکان، بڕی ئەو گازەی لەژێر زەمین پەنگ دەدرێتەوە و بڕی ئەو گازانەی دەردەدرێنە بەرگەهەواوە؛ ئەوە دەستنیشان دەکەن ئاخۆ سووڕی ژیانی پڕۆژەیەکی سووتەمەنیی زیندەیی پۆزەتیڤە، بێلایەنە، یان نێگەتیڤە، سووڕێکی ژیانی کاربۆن نێگەتیڤ ڕوو دەدات ئەگەر ئەو بڕە کاربۆنەی لەژێر زەمین کەڵەکەی دەکات زیاتر بێت لەو گازانەی فڕێیان دەداتە بەرگەهەواوە، بە گوزارشتێکی تر؛ بۆ ئەوەی کاربۆن بێلایەنانە بێت؛ پاشەکەوتی کاربۆن دەبێت لە دەردانی بۆ بەرگەهەوا زیاتر بێت.
ئیثانۆڵی زیندەیی و دیزڵی زیندەیی دوو باوترین سووتەمەنیی زیندەیین، ئیثانۆڵی زیندەیی کحوولێکە بە ترشاندنی کاربۆهیدراتەکانی ناو بەروبوومە شەکری یان نیشاستەییەکان بەرهەم دێت، وەک گەنمەشامی و قامیشی شەکر. دیزڵی زیندەیی بەربڵاوترین سووتەمەنیی زیندەییە لە ئەوڕووپا، لە ڕێی پڕۆسەی transesterificationەوە لە زەیت و چەورییەکانەوە بەرهەم دێت.
ساڵی ٢٠١٨ بەرهەمیی جیهانیی سووتەمەنیی زیندەیی گەیشتۆتە ١٥٢ ملیار لیتر، ٧% لە ساڵی ٢٠١٧ زیاتر بووە، هەروەها سووتەمەنییە زیندەییەکان ٣%ی سووتەمەنی بۆ گواستنەوەی وشکانی دابین دەکەن لەسەر ئاستی جیهان، ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی دەیەوێت لە ساڵی ٢٠٥٠؛ زیاتر لە چواریەکی سووتەمەنیی گواستنەوەکان لە ڕێی سووتەمەنییە زیندەکانەوە دابین بکرێت، ئەمەش لەپێناو کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت، هەر چۆنێک بێت؛ بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی سووتەمەنییە زیندەییەکان تا ئێستا بە گوێرەی خواستەکانی ئاژانسەکە نین.
پۆل:سووتەمەنییەکان
سویلویکتوی
سویلویکتوی شارێکی پارێزگای باتکێنه لە وڵاتی قرغیزستان. ژمارەی دانیشتووانی بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٥، ١٢٫٩٤٥ کەس بووە.
سەرچاوە
پۆل:شارەکانی قرغیزستان
گەلانی کۆمۆنوێلت
وێنۆک|وڵاتانی ئەندامی کۆمۆنوێلت
١٥٤٢
ساڵی ١٥٤٢ لە ڕۆژژمێری زایینیدا.
گەلانی کۆمۆنوێلت
گەلانی کۆمۆنوێلت ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتیە و ٥٣ ئەندامی ھەیە، کە زۆربەیان ئەندامانی پێشووی ئیمپراتۆریەتیی بریتانیین. ئەم ڕێکخراوە ئەرکی ھاوھەنگاوی ئابووری لە نێوان ئەنداماندا ئەنجام دەدات.
١٥٤٢
مردنەکان
پۆل:ساڵەکان پۆل:١٥٤٢
گەلانی کۆمۆنوێلت
کۆمۆنوێلت دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی بیستەم، بە هەڵوەشانەوەی ئیستعمارییەتی ئیمپراتۆریەتیی بریتانیی لە ڕێگەی زیادبوونی خۆبەڕێوەبەری ناوچەکانی ژێردەستی. بەیانی لەندەن لە ١٩٤٩ بە شێوەیەکی فەرمی کۆمۆنوێلتی ڕاگەیاند، کە ئەندامەکانی ئەو ڕێکخراوەی بە "ئازاد و یەکسان" ناوبرد. سیمبۆڵی ئەو ڕێکخراوە شاژن ئیلیزابێتی دووەمە کە لەهەمان کاتدا سەرۆکی ڕێکخراوەکەیە. وەهەروەها ئیلیزابێتی دووەم میری ١٦ ئەندامی کۆمۆنوێلتە. ئەندامەکانی تر کەسانی دیکەیان وەکو سەرۆکی وڵات داناوە: ٣٢ ئەندامیان کۆماریین و ٥یشیان پادشایەتین بەڵام پادشای خۆیانیان هەیە.
پارتی سەربەستیی کوردستان
پارتی سەربەستیی کوردستان، پارتێکی ڕامیاری و دێمۆکراتە، لە پێناوی وەدەستھێنانی مافی سەربەخۆییی گەلی کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان خەبات دەکات، تێدەکۆشی بۆ دێمۆکراسی و ئاشتی و ئازادی، یەکسانیی نێوان ژن و پیاو، بۆ پاراستنی ماف و ڕێزی بەرامبەر بۆ ھەموو ئایدولۆژیا جیاوازەکان، ھەروەھا ھەموو چین وتوێژەکانی دانیشتووی سەر خاکی کوردستان.
گەلانی کۆمۆنوێلت
ئەندامەکان هیچ پابەندبوونێکی یاساییان بەرامبەر یەکتری نییە. بەڵکو بە هۆی زمان، مێژوو، کلتوور و بەها هاوبەشەکانی وەک دیمۆکراسی، مافی مرۆڤ و سەروەری یاسا بەیەکییان دەبەستێتەوە.
پارتی سەربەستیی کوردستان
پارتی سەربەستیی کوردستان پارتێکە لەسەر بناخە و پرینسیپی دیموکراسی و دیالۆگ و گفتوگۆی ئاشکرا دامەزراوە. بۆ مەسەلە گشتییەکانی پێوەندیدار بە چارەنووسی گەلی کوردەوە ڕاپرسی بە خەڵکی کوردستان دەکات.
پارتی سەربەستیی کوردستان، بە ھەوڵی بێوچانی سەرکردایەتیی کاتی لە ماوەیەکی زۆر کەمدا توانیی سەدان ھاوبیری نەتەوەیی و سەربەخۆخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات لە دەوری بەرنامەی خۆی کۆ کاتەوە، بەردەوامیش دەبێت بۆ پێگەیاندنی نەوەی داھاتوو بە بیرۆکەی سەربەخۆیی، لەو ماوە کورتەدا توانیویەتی خزمەتی زۆر بە پێشخستنی بیروباوەڕ لە پێناو گەیشتن بە سەربەخۆیی و رزگاریی یەکجاری بکات.
گەلانی کۆمۆنوێلت
مێژوو
دەستەواژەی "the Commonwealth of Nations" دەگەڕێتەوە بۆ ١٨٨٤، کاتێک لۆرد ڕۆسبێری لە سەردانێکی ئوسترالیا لە ١٨٨٤ وتبووی کە بە تێپەڕبوونی کات ژمارەیەک لە کۆلۆنییەکانی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا سەربەخۆیی بەدەستدێنن. و گوتیشی کە ئەو وڵاتانە تەنیا سود و بەرژەوەندیی پێکیان دەبەستێتەوە. لەسەرەتادا ڕێگەنەدەدرا وڵاتانی ئەندام سیستەمی کۆماری پەیڕەوبکەن، و ئێرلەنداش کاتێک کە لە ١٨ ی نیسانی ١٩٤٩ بووە کۆماری، بە شێوەیەکی ڕاستەخۆ لە ڕێکخراوەکە دەرکرا. بەڵام دواتر ئەو ڕێگرییە لادراو ئێستا ٣٢ ئەندامی ڕیکخراوەکە کۆماریین.
پارتی سەربەستیی کوردستان
پارتی سەربەستیی کوردستان لەو ماوە کورتەدا توانیوێتی لە ئاستی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی، وەک پارتێکی سیاسیی نەتەوەییی کوردستانی بناسرێت. گەلێک جار لە کۆبوونەوە و کۆنفرانسی وڵاتانی ئورووپا و ئەمریکاییدا بەڕەسمی بانگھێشت کراوە. لەو ماوە کورتەدا توانیۆێتی دەیان وڵات و کومپانیای گرنگی جیھانی و کەسایەتیی سیاسی و نووسەری بێگانە بکاتە ئاشنا و دۆستی کورد، بەردەوام سەرقاڵی زیاتر بەجیھانیکردنی کێشەی کوردە بەگشتی و بەتایبەت ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
گەلانی کۆمۆنوێلت
مێژوو
بۆ ئەوەی پەیوەندی بازرگانی و ئابووری لەگەڵ ئەوڕوپا بەهێزبکا، بریتانیا ویستی هەندێک وڵاتی ئەوڕوپیش داوەتبکاتە ناو ڕێکخراوەکە، بەڵام هەوڵەکانی سەرینەگرت. لە بری ئەوە وڵاتانی ئەوڕووپا یەکێتی ئەوڕووپایان درووست کرد.
پارتی سەربەستیی کوردستان
پارتی سەربەستیی کوردستان، بەگوێرەی توانا لە تێکۆشانی ھەموو بەشەکانی داگیرکراوی کوردستان پشتیوانی دەکات. "پارتی سەربەستیی کوردستان" نیشتمانی کورد بە ھەموو پارچەکانیەوە بە یەک وڵات و نەتەوەی کوردیش بە یەک نەتەوە دەناسێ، ئەو سنوورانەش کە خراونەتە نێوان بەشەکانی کوردستان و بە ڕواڵەت لەتیان کردووە، بە دەستکردی داگیرکەر و سنووری زۆرەملییان دەزانێ و دانیان پێدا نانێت، بەڵام لەم ھەلومەرجە ناسکەدا، (پسک) بەپێی چەندین ھەڵسەنگاندنێکی سیاسی و ستراتیژیی ڕۆژ لە ناوچەکەدا، خەبات و تێکۆشانی ئێستای تایبەت دەکات بۆ بەشی داگیرکراوی ڕۆژھەڵاتی کوردستان.وێنۆک